VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Het Eerite Hoofdftuk handelt over het Zuikerriet, en heeft tot Inleiding een gefchiedkundig verflag van dit zo aanmerkelyk Riet, de herkomst en overbrenging be- treffende; alsmede eene Botanifche befchryving ; verder den bouw van-’t želve, met verbeteringen deswegen medegedeeld.. Met het T'weede Hoofdftuk wordt de behandeling van het Zuikerriet voortgezet. Te recht vangt EDWARDS % zelve in deezer voege aan: De tyd van den Oogst op de Zuiker-eilanden is het faizoen van wreugde en feestviering voor menfchen en beesten. Zo fmaaklyk, gezond en voedzaam is het zap van het Zuikerrict, dat elk dierlyk fchepzel, daarvan vrylyk drinkende, gezond: heid en kragt van deszelfs gebruik ontvangt. De ma- gere en ag bee onder ce Negers krygt eene verbaazende verandering binnen weinige weeken, naadat de mclens in werking gebragt zyn. De werkpaarden, osfen en muilezels, fchoon meest geduurig werkzaam in dit jaar- etyde, bedyen egter, zo hun de groene toppen van eeze edele plant in overvloed gegeeven worden , alẹ- mede het affchuimzel uit de kookhuizen , meer daa op eenigen anderen tyd van het jaar, Zelfs de varkens en (*) De laatfte keer, dat wy van dit Werk fpraken , was im onze Algem, Vaderl, Letteroef, voor 1799, bl, 486, enz. GESCHIEDENIS DER WEST-INDIËN. 313 en het gevogelte worden vet van den afval, In’t kort, op een welgeregelde plantagie is ’er, onder een mensch- Yievend en weldaadig opzigter, zulk een blykbaare over- vloed, en aangenaame arbeid, dat dezelve -grootlyks ftrekt om de hardigheden der flaaverny te verzagten, en den onzydigen opmerker in te boezemen „ dat, als de ellenden van het leeven als onverdraaglyk worden voor. ers ‚ Zy zomtyds- door de middelftof der. verbeel» i ed worden.” egens de nutheid van de Zuiker voert EDWARDS het getuigenis ván den eerwaardigen ouden Doctor SLA- RE 2D: ys ly., die het in het algemeèn op het zoet s» gelaaden heeft, neemt een zeer moeilyke taak op zich: » want de natuur fchynt deezen {maak aan alle foorten „van fchepzels te hebben aanbevolen; de vogelen des „hemels, de dieren des velds , veele kruipende dieren „to vliegen fchynen vermaakt te worden, en als ’t „ ware verlevendigd door de fpecifike genoegens van » alle zoetigheden , en van het tegendeel een afkeer te 9 2) „ Uit de meeste voortbrengzels van het groeiend ryk is, voegt EDWARDS ‘er by , Zuiker te krygen; en Dr. CULLEN is van gevoelen, dat de Zuiker onmiddelyk voedende is. ’Er is ook goede rede om te veronderftellen, dat het algemeen gebruik van Zuiker in Europa de Schurft en verfcheide andere epidemike ziekten, die voorheen plaats gehad hebben, heeft doen verdwynen.” Ten aanziene van het breed ontvouwde, in dit en het voorgaande Hoofdftuk, merkt onze Schryver op, ‚, dat de waarfieemingen,-door hem gedaan , zo wel -betreffen- de de bewerking van het Zuikerriet op het veld, als de volgende ‘handelwyze , zo in het Kookhuis als in de distillatie, hoofdzaaklyk ontleend zyn van:de praktyk , Jamaica ingevoerd.” Eene goede keus was ’er noo- dig, en ik kon: aan geene andere wyze, van de Zuiker- plantagie te behandelen, my beter gedraagen dan tot die, met welke ik by de ondervinding en de praktyk bekend Was.” mmm Dien -zelfden maatregel volgt onze Schry- ver in het EN Derde Hoofdftuk, allerbelangrykst voor die met Zui- kerplantagien te doen hebben, dezelve willen aanleg- gen , of ‘er deel in neemen , daar hy in eene bere- kening treedt wegens dit foort van eigendom, de loo- pende uitgaven daaraan de ‚ en van den han 3 ie 314 BRYAN EDWARDS die redelykerwyze van dus een belegd kapitaal mag ver- wagt worden. Zeer leezenswaardig en onderrigtend is zyne beantwoording der vraage, hoe de aankweeking der Zui- wen gin , Onder zo veele ontmoedigingen , is toege- nomen Op dezelfde wyze , als onze Schryver van de Zuiker gehandeld heeft, draagt hy voor, wat de Catoen, de indigo, de Kofy, de Cacao, de Gember, de Arnatto, de Aloë en de Piemento betreft. ze fpeceryen vereenigende ; en'maakende een verwon= derenswaardig goeden plaatsbekleeder van hun allen. „ De Piemento-boomen groeijen van zelfs op, en in grooten overvloed in veele deelen van Jamaica, meer byzonder op de heuvelachtige liggingen aan zee, aan de noordzyde van het Eiland; waar zy de aangenaamfte boschjens vormen, die men zich, met mogelykheid, verbeelden kan; de lugt met geuren vervullende, en be- ftaan geevende, fchoon op een zeer ver afgelegen ge. deelte van den aardbol, aan de befchryving van de balfemachtige windjens, die den reiziger vermaaken, door eenen grooten Dichter gegeeven. Sabean odours from the fpicy fhore Of Araby he blest Chear'd with the grateful fmel, old ocean finiles. » Deeze boom is een zuiver kind der natuur „en fchynt alle de werkzaamheden der menfchen te befpotten, die ftrekken om deszelfs groei uit te breiden of te bevorde- ren; niet eene ; pooging van de vyftig om jonge planten aan te kweeken, of hem uit zaaden voort te teelen, op plaat- zen, waar dezelve niet als van zelf groeiende worden ge- vonden, gelukt. — De gewoone wyze van eene nieuwe Pie- mento-plantagie (op Jamaica a Walk, een laan, geheeten) aan te leggen, is niets meer, dan zich een ftuk hout-land, in de nabuurfchap van eene reeds beftaande plantagie, aan te fchaffen, of op eene plaats,waar de verftrooide boo- men natuurlyk gevonden worden: het hout geveld zyn- de, laat men de boomen op den grond blyven, tot dat zy GESCHIEDENIS DER WEST-INDIËN. 315 zy rotten en vergaan, In den tyd van twaalf maanden, naa het eerfte faizoen, zal overvloed van jonge Piemento- planten, frisch opgroeijende, op alle deelen van het land gevonden worden, zonder twyfel voortgebragt uit rype zaaden, daar door de vogelen geftrooid,terwyl de geval- len boomen hun befcherming en fchaduw verleenen, Ten einde van twee jaaren is het best, het geheele land te zuiveren, laatende alleen zodanigen van de Piemento-boo- men over als een goed voorkomen hebben, die dan weldraa boschjeus zullen vormen, als die, welke ik befchree- ven heb, en die, misfchien uitgezonderd de eerfte vier of vyf jaaren, zeer weinig toevoorzigt daarnaa vorderen. » Ik geloof niet, dat ‘er, in de geheele groeijende Schepping, een boom van grooter fchoonheid is dan een Piernento. De ftam, die van eene gys kleur is, glad en blinkende , en geheel zonder fchors , bereikt de hoogte van vyftien of twintig. voeten. Dan fpreidt hy zyne takken uit aan alle-zyden , ryk bekleed met donker groene bladeren, eenigzins zweemende naar die van den laurierboom, en hierby fteeken in de maanden July en Augustus de menigvuldige witte bloemen op eene zeer aangenaame en bevallige wyze af. ’t Is aan- merkelyk, dat de bladeren even welriekend zyn als de vrucht, en die, zo men my verhaald heeft, een aange- naame geurige oly door distillatie oplevert, die zeer al- gemeen in de Apotheken van Europa voor oly van na- gelen gebruikt wordt. Zoo draa de boomen in bloei ftaan, worden de be. ziën gereed om ingezameld te. worden ; daar men de vrucht niet kan laaten rypen aan den boom; daar het vleeschachtige, in dien ftaat vochtig en lymerig zynde, moeilyk is om te behandelen, en, als het droog wordt, zwart en {maakloos wordt. Het is egter onmogelyk , dat er niet eenige van de rype beziën zich met de ove- rigen vermengen; maar zo de evenredigheid daarvan groot z mc zulks aanmerkelyk de waardy van t artykel, ‚ » Het wordt: met de hand nemoe een arbeider - op den boom, bezig met die kleine takken af te lee- zen, geeft werk aan drie beneden, (die gemeenlyk vrou- wen en kinderen zyn) om de bezien uit te zoeken; en een vlytig inzamelaar kan een zak van 7ọ ibs dagelyksch vullen, Het ingezamelde wordt dan op een terras ver- fpreid, en omtrent zeven Dn aan de zon bloorgelelds L 4 nts ZIG BRYAN EDWARDS, GESCH. DER WEST-INDIËN. fints welke het zyne groene kleur verliest, en een rood bruin aanneemt, en als het volkomen droog is, is het gefchikt voor de markt. »' De opbrengften van een Piíemento-walk of laan zyn, by een gunftig faizoen, verbaazend. Een enkele boom, weet men, dat 150 ibs raauwe vrucht of een ewt van dezelve gedroogd heeft opgeleverd; gaande er gewoonlyk een derde van het gewigt by het droogen verlooren; maar deeze, gelyk veele andere der mindere opbreogtten, is by uitfteekenheid onzeker, en misfchien valt een zeer overvloedige oogst maar eens voor in de vyf jaar. De prys, gelyk men denken kan, aan de En- gelfche markt, regelt zich daarnaar ; maar ik geloof, dat hy, eenige jaaren dooreen geflaagen, op tien pence het pond gerekend kan worden, daar onder begreepen de belasting, die drie as is. | k „» Deeze, fchoon zeker een veel grooter prys, dan deeze waar in vroeger jaaren hadt, geeft egter zo wei- nig voordeel aan den eigenaar, vergeleeken met die van „eenige andere voortbrengzels, dat Piemento van jaar tot jaar afneemt; wordende veele fchoone gaarden, da- elyksch, geveld, en het land tot de cultuur van Zui- er toebereid. De jaarlykfche uitvoer uit Jamaica (de eenige onzer Colonien, die de Piemento voort- brengt) is omtrent zesduizend zakken, elk wan honderde en-twaalf ponden,” | Veldtogt van den Generaal BRUNE, in de Bataafjche Republiek, in het Jaar 1799, befchreeven door ten Officier van zjn Etat- Major, Uit het Fransch De `| en s $y A. Loosjes, Pz. 1891. 47 gr. 8n TIO bi | D: Franfche Schryver van dit Werkje merkt in zyn Voorberigt op: „Er is reeds een jaar verloopen, federt den gelukkigen Veldtogt van den Generaal sru NE in de Bataaffche Republiek, en de Gefchiedenis heeft nog de roemryke Gebeurtenisfen , waarvan dit deelte van Europa het Tooneel geweest ig, niet geboekt. De Schryver deezer Gedenkfchriften, getuigen van den voorfpoed onzer en ‚ zelfs een daadlyk aandeel gehad hebbende in de militaire operatien, die hy ver meldt, heeft gemeend de verhaalen van eenen Veldt We VELDTOGT VAN BRUNE: 317 te moeten mededeelen aan het publiek , die, wel is waar, kort geduurd heeft, maar waarvan de uitflag , -gelukkig voor Frankryk, zich gevoelen deedt tot aan de rden van den Po, den Rhyn, en den Donau, en invloed ge- had heeft op het lot van Europa. | s Eene Mogenheid , zich-Beheerfcheresfe der Zeeën noemende, talryke benden aan eenen oever, welke flecht verdeedigd was, ontfcheepende, zich bedienende van de onkunde en het verraad om -zich van eene geheele Vloot meester te maaken, zelfs te land in het eerst eenig voor- deel behaalende , eensklaps genoodzaakt op eene fchande- lyke wyze haare foldaaten te rug te roepen, zich weder in te fcheepen , en terug te keeren, om in haare Havens haa- te fchande en wanhoop te verbergen, zodanig is het Ta- fereel, dat die Veldtogt voorftelt, die onder de roem- vykfte voor den Franfchen Naam mag geteld worden.” Schoon het ons, gelyk wy aanmerkten, by de Aan- kondiging des Rapports van de Operatien der Divifie van den Luitenant-Generaal DAENDELS (*), niet ontbrooken hebbe dan. Verhaalen van deeze altoos gedenkwaardige Gebeurtenisfe, zal een Verhaal, van de Fran/che zyde, den Vaderlander niet dan welkom kunnen weezen; in- zonderheid, wanneer het blyken draagt van kunde, op- vegtheid en waarheidsliefde , en men eenig vermoeden mag kcesteren, dat de Opfteller misfchien niemand an- ders is dan de Adjudant-Generaal ROSTOLLANT , die zo veel aandeels in de geleverde gevegten, en het ver- deedigen des Vaderlands tegen de vereenigde Engelfcheh en Rusen, gehad heeft; die, onder andere, met drie Bataillons, byna vier uuren , eene Rusffche Colonne van meer dan ro,coo man tegenhieldt, en zo veel toe- bragt om den Rusfèn te toonen, dat zy, hoe zeer pal ftaande, tegen de Franfche en Bataaffche benden niet beftand waren; gelyk bleek op den hoogst gedenkwaar- digen dag, toen de Luitenant-Generaal JEREPSOFF, met een groot aantal der Aus/èn, fneuvelde, en de Luitenant- Generaal HERMANN zich met de zynen gevangen gaf. Zo min als by het Verflag des- Rapports van DAEN- DELS kunnen wy den loop der hier verhaalde Krygs- Verrigtingen volgen. Alzins is ons uit dezelve geblee« ken, dat de Franfche Schryver, °t zy dan ROSTOLLANT of een ander , der waarheid hulde doet, met de as ee. (*) Zie onze Vader), Lel voor 1800, bl. 428. 5 s13 VELDTOGT VAN BRUNE¢ heden en verliezen van der Fran/chen en Bataaven de, even zeer als de behaalde voordeelen, te melden, zonder inmengzels van haatlyke perfoonlykheden , die een en ander berigt deezer gebeurtenisfe ontcieren. Hea is een Krygsman, die de pen voert, en zich meest be. paalt tot Krygsverrigtingen, welke niet flegts opgehaald, maar in derzelver zamenhang beoordeeld worden , met voeglyke vermelding van elks aandeel in de eindelyk behaalde Overwinning. Aan den voet der bladzyden vindt men eene en andere byzonderheid vermeldt, die zo zeer de Gefchiedenis ophelderen, als den Stryderen, zo gefneuvelden als met de overwinning bekroonden, tot eere ftrekken. i Zeer gepast is des Schryvers aanmerking, dat, by de opening van deezen zo korten als roemryken Veldtogt, alles aankundigde , dat de Fran/che en: Bataafjche Are méën de byeengebragte magt der Engelfche en Rusfi fche Arméën niet zouden kunnen wederftaan. „ Zy had: den,” opdat wy dit flot affchryven, „‚ het voordeel van meerderheid in getal, het vertrouwen , het welk hun de voordeelen van de Geälliëerden in Ztalie gaf, en de vere ftandhouding, welke zy hadden weeten in de Bataaffchs Republiek te onderhouden. Belgie was nog gefchokt van de onlusten, welke het flechts eenige maanden te vooren ontrust hadden, Eene talryke hoop Hollandfche Emigranten vorderde de oplettendíte waakzaamheid, en vereischte ten gelyken tyd troepen. op een deel ‘der Frontieren. Eene kust van meer dan zestig mylen uitge ftrektheid moest: bewaard worden. Het aan zee gelegen Vlaanderen was blootgefteld aan verontrust poo- gingen van den kant der vyanden. Men kon niet ontblooten ,. zonder de grootfte onvoorzigtigheid te begaan, en de Generaal BRUNE hadt niets om zich te gen de maatregelen der vyanden te verzetten, dan tier duizend Franfchen en agttienduizend Bataaven. mag in waarheid zeggen, dat niets in ftaat was, dan de talenten, de ftandvastigheid, de moed en waardigheid, welke de Generaals en de Troepen der twee A deeden blyken, om met zo weinige kragten den vyand het hoofd te bieden , waarvan nog een gedeelte verlamd was, door de noodzaaklykheid, om punten te bewaak, die aangevallen konden worden. De vorderingen der Engelfchen te ftremmen wss tl het geen men redelykerwyze recht hadt te hoopen. S VELDTOGT VAN BRUNE, 319 Generaal BRUNE bleef niet by deeze hachlyke pooging; hy wilde den vyand weder doen infcheepen; hy is ’er in geflaagd; ich van zyne verdeedigingsmidden met kunst bedienende , wist hy, in eeh moeilyk terrein, de Anglo - Rusfen tot een roemryke Capitulatie voor de beide Republieken te dwingen. | » Men moet, om al het gewigt van deeze Capitulatie op te merken ,weeten,hoe in waarheid de Staat der Fransche g ae Armée. was en die van een magtiger Vyand.” Om de Leezers in ftaat te ftellen om daarover te oor- deelen, heeft men agter dit Werkje gevoegd een ‘Staat der Frarisch-Bataaffche Armée, welke den Veldtogt. van den Generaal BRUNE tegen de Anglo- Rusfèn gedaan heeft; alsmede een Staat van de Anglo-Rusfifche Ar- mie, geland in de Bataaf)che. Republiek, geduurende den Veldtogt van het &tte Jaar der Republiek (1799), wel- ke laatfte deeze vereenigde Armée by de Landing op 44120 ftrydbaare mannen brengt. > Dus,” vervolgt de Schryver, , zyn de Bataaf/che Er eden en het Noordlyk gedeelte van de Fran/che ouden, en heeft die groote Expeditie, zo geheim overlegd , eindelyk met zo veel ophef aangekondigd, en die zo veel gouds aan °t Kabinet van St. James gẹ- kost had, tot niets gediend, dan om den roem der Fran- fche Wapenen glans by te zetten, en om de Gecoäli- feerden te overtuigen van de vruchtloosheid hunner poo» gingen, om op nieuws het grondgebied der Fran/chen, of dat hunner Bondgenooten ; te fchenden.” De {tyl van deeze Befchryving des Veldtogts is zeer gepast aan het onderwerp. ‚, Het is niet,” om met Opfteller te fpreeken, in een Werk , gefchikt voor de befchryving van Militaire Evolutien , Veldfla. gen , Retraiten, enz. dat men zoeken moet met de bloemen van welfpreekendheid te fchitteren, Eene een- voudige, klaare en zuivere ftyl is die, welke aan deeze foort van Gefchiedenis voegt, welke geen anderen luister dán dien der waarheid vordert,” ` Ver. so Le N, M, CARNOT Verdeediging of Antwoord van L. N. M. CARNOT, Fransch Bur- ger, een van de Stichters der Franfche Republiek, en confli- sutioneel Lid van het Fransch Uitvoerend Bewind, op het Rapport, wegens de Zamenzweering van den 18 Fruĝidor van het vyfde Jaar (4 Sept. 1797), witgebragt in den Raaa der Vyfhonderden, door Je CH. BAILLEUL , wit naam eener _ Perfoneele Commisfie. Uit het Fransch vertaald. In den Haage», by J. C. Leeuweltyn, 1800. In gr. 8ve, 162 bl. n den voorleden pae maakten wy onze Leezers bekend met het deerlyk lot der na Guiana uit Frankryk gedepore teerden (*), en mogten de zodanigen onder hun, die zich „ met hoe veel gevaars ook, aan ’t zelve onttrokken hadden , geluk wenfchen , met den dood, onder de ysfelykfle gedaante s ontkomen te weezen. Dan veel gelukkiger is hy te achten « dien dezelfde ramp befchooren was, en; door een tydige vlugt, dezelve wist te ontkomen. Dit was het geval van den Bur- ger CARNOT, van vroeg af in de Omwentelingsgefchiedenisfe ven Frankryk zo veelerwegen bekend. === Deeze, mede een der Hoofdperfoonadien ten flachtoffer dier Omwentelinge ver- weezen, vlugtte na Duitschland. Op een Dorp, in ’t hartje wan Duitschland, afgezonderd leevende, ontving hy het Rap- port van BAILLEUL, en fpitłe zyne pen, „ om,” 't zyn *s Mans eigene woorden , ,, te bewyzen , dat de ftukken , sy welke BAILLEUL zegt onder de Ministers te berusten, gezien sy en geleezen te hebben , niet beftaan ! OM BAILLEUL te „> bewyzen, dat ‘er eene menigte ftukken aanweezig zyn, s Welke daadzaaken bevestigen, regeirecht firydig met die ss geene , welke hy als zeker opgeeft; OM BAILLEUL te ss bewyzen, dat by de lafhartigfte en laagte van alle Bedrie- ə, gers is.” — Hy vangt aan met te zeggen, en vaart voort met te betoogen, (gelyk hy fpreckt) dàt het Artikel , hem betreffende, „ flegts cen zamenweefzel is van verfoeilyke las- s» teringen; dat ‘er geen enkel woord in gevonden wordt, dat „ Piet het kenmerk draagt van eene doordachte valschheid en 7 van eene blykbaare trouwloosheid.” Het is- onze zaak niet, de rechtmaatigheid of onrechtmaa- tigheid van dit pleit te beoordeelen. Wet mogen wy 'er dit van zeggen, dat het veel, zeer veel, behelst om de Omwen- telingsgefchiedenis toe te lichten, en ons veele Hoofdperfoo- nadien, daarin betrokken, van eene zyde té leeren kennen, van welke zy, althans veelen hunner, langen tyd, niet be- fchouwd werden; dat, wanneer men carnor uit het voordee- C?) Zie onze Letteroef, voor 100e, ble 332. VERDBEDIGING TEGEN je CH, BAILLEUL, sar lig oogpunt, waarin by hier voorkomt, beziet, het genoegen moet fchenken aan den meníchenvriend, „ dat hy,” gelyk de Vertaaler in het Voorberigt (preekt, ‚‚ naa de invoering van „> het Confulair Gouvernement, weder na zyn Vaderland is te ‚> rug geroepen.” l By het doorleezen hielden wy het oog gevestigd op hete geen ‘er bepaald met betrekking tot onze Bataaf)che Republiek in voorkomt. Door het overneemen van het voornaamite, des betreffende, zullen wy den fchryftrant, in dit Antwoord gee houden, best doen kennen, en zal ook de Leezer over de Vertaaling kunnen oordeelen. , | De woorden in bet Rapport luidden è> Zoen men over de Hollandíche zaaken handelde, toen men hes ontwerp des yere drags discutieerde , waarby men opregtelyk de belofte, aan, deeze ontluikende Republiek gedaan , houden wilde, om onze belangen van de haare niet. af te fcheiden ; toen mien de middelen bes raamde, om dat Land te ontrukken aan de fcheuringen, waar- snede de Stadhoudersgezinden en Anarchisten Aetzelve beiden bedreigden; toen men maatregelen zogt, om aldaar een Gou. vernement te vestigen en de Vryheid te verzekeren, hield car- NOT flaande, dat men Holland moest opofferen ; dat deszelfs lot ens onverfchillig maest zyn; dat wy ons niet moesten verontrus- sen of Engeland jess van deszelfs eigendommen behield. Dat zy voor het overige onder elkander vegten, zo veel zy willen, zei- de hy, dit zal ons niet veel kwaads doen. Carnot beantwoordt dit, op deeze wyze: „ Men heeft nimmer in het Uitvoerend Bewind overwogen, om te weeten, hoe men dit Land zou ontrukken aan de fcheuringen , waar- mede beide de Stadhoudersgezinden en de Anarchisten hetzel- ve bedreigden; nimmer heeft men in hetzelve gefprooken om maatregelen te neemen, om aldaar een Gouvernement tot ftand te brengen, en de Vryheid te verzekeren. Ik daag u uit, zo van dat ailes in de Registers een enkel woord te vinden iss uitgenomen eenige brieven, die ik aan de aldaar bevelvoerende Generaals, wegens de inwendige Policie, gefchreeven heb. On- ze Republikeinfche Direeurs hielden zig met belangryker zaa- ken onledig, met meer verderende vaorfdagen voor Frankryk: het kwam ‘er hier op aan, te weeten, hoe men Holland het best zou mogen uitplunderen , en met welk eene verfchalking men hetzelve zou overhaalen om ons in dit edeimoedig onte werp behulpzaam te zyn. „ By de discusfien, welke plaats hadden, ter gelegenheid, dat men zou bepaalen , volgens welk eene wyziging Holland zou begreepen zyn in het verdrag, waarover men met MAL- MEeSBURY te Rysfel in onderhandeling was, voer REUBEL hevig uit tegen de Bataaffche Natie. Zy was, zeide hy, geheel Stadhoudersgezind, zy had ons onophoudelyk verraaden, zy | was was een Volk uit Kooplieden beftaande, dat atle deszelfs be. langen in Engeland ftelde, dat geene andere wenfchen vormde, dan voor de Engelfclien , flegts naar het gunftig oogenblik uit zag om zig aan de Engelfchen over te geeven; en de Admiraa! TOMAS (anders T. Lucas) had nog nieuwlings deszelfs Vloot, op de Kaap de Goede Hoop , aan hun verkogt; het was klaar. biyklyk, dat al wat Holland in voorfpoed en rykdom zoa aanwinnen,flegts ftrekken moest ter verergering van Frankryk ‘en ten voordeele van Engeland. ‘Fr was ten flotte flegts eene eenige flaatkunde ten aanzien van Holland te volgen, daarin beftaande, dat men ’t zelve in de volftrektfte afhangiyk- heid zou houden, aan eene Iydelyke gehoorzaamheid onder- werpen , en als cen wingewest behandelen. „ Indien dit zo is,zeide ik hem, worden wy deerlyk bedroos gen, wanneer wy den Oorlog bìyven voeren om aan Ho deszelfs Colonien te doen wedergeeven, en wanneer wy by het aanbod van de teruggave van de onze het overfíchot one zer Marine uitputten, door het aanwenden van vrugtliooze poegingen voor eene ondankbaare Natie. Ik ben van gedagte, dat men aan Holland afvraage, welke opofferingen het, ter werkryginge van den Vrede, gereed is te doen, ‚, Maar meent gy, hervatte REUBEL, dat ik voor Holland de Kaap en Tringuemalo wil doen wedergeeven? Het komt ‘er hier maar op aan, deeze plaatzen te herneemen , en daar- toe moeten de Hollanders Geld en Schepen leveren, en daar- na zal ik hun wel vertoonen, dat deeze Colonien ons toe- behooren. l ‚‚ Jk was een weinig over de geleerde Staatkunde van ieu- BEL verbysterd, en ik zag wel, dat hy zyn ontwerp wel bee kookt had. Intusfchen wilde ik, dat men zig, ten opzige van het geen te Rysfel te doen ftond, duidelyk verklaaren zou dat men verklaarde „ of het te doen was om het Publiek zand in de oogen te werpen, dan of men, ter goeder trouw , cene bevrediging wenschte. Men moest de deliberatien ten einde brengen. De Gevolmagtigden drongen aan om ftellige inftruc- tien te bekomen. Men bragt de zaak ten einde, en REUBEL voerde zelf het woord. Het befluit was, om den Minister van uitwendige betrekkingen te gelasten, dat hy fchryven zou, dat het Uitvoerend Bewind, jegens de Bataaven, de pligten van een getrouw Bondgenoot vervuld had, door te verklaaren, dat het niets van hunne bezittingen zou afitaan; maar dat zy nu mogten zien, tot welke opofferingen zy, ter verkryging van den Vrede, zouden willen befluiten ; dat, wanneer hun oogmerk mogt zyn, alles te behouden, zy de middelen , die zy ter woortzettinge van den Oorlog konden bybrengen, zouden opgeeven ; dat, wanneer deeze middelen mer die der Fran/chen te onevenredig waren tegen de me. l wers VERDEEDIGING TEGEN j. CH. BAILLEUL 323 welke de Engelchen hun tegenftelden, Frankryk zig tot het Nuiten van eenen afzonderlyken Vrede zou verpligt zien. ‚‚ Gy ziet, BAILLEUL, dat men myne conclufien aannam3 ik weet niet of het uit ontzag voor de menfchelykheid ge» Schiedde, en om dat men, zonder te toonen den Oorlog te willen voortzetten , niet anders konde; maar zulks was de uitflag der raadpleegingen. Het oflicieele fluk wordt by den Minister der uitwendige betrekkingen gevonden ; het be- wyst in dit fuk, gelyk in alle de andere. Gy hebt het Wetgeevend Lichaam en de geheele Natie om den tuin gee » Nu het Uitvoerend Bewind, voor het tegenwoordige „ geenen tegenftand meer te vreezen hebbende , het masker ope ven, en verklaard heeft, de wapenen niet te zullen nederleggen, voor dat Engeland vernietigd is, heeft het al- leen, aan deszelfs woedende moordzugt, door alles wat een vertrouwend volk misleiden , en deszelfs geestdrift kan op- wekken, een fchoon aanzien te geeven. En aan den anderen kant is het ook zeer eenvoudig , dat men de Hollanders doet gelooven , dat het alleen om hunnent wil, en om de getrouwheid aan de verbintenisfen is , dat men tot die groo- te opoffering van den Vrede en het Nationaal Geluk befloo- ten heeft. » Gy zult dan toeftemmen, Burger BAILLEUL, dat, wan- neer de Oprechtheid in zigzelven alleen voor Domooren ge- maakt is, het woord ten minften voor verftandige lieden nuttig is. Maar gy hebt misfchien, toen gy deeze redenen voerde, niet bemerkt , dat gy het Uitvoerend Bewind eene verpligting hebt doen aangaan, om nimmer met de Znge/. fchen te onderhandelen , zo lang deezen zullen volhouden het geringfte hunner veroveringen op Holland te behouden s dat is te en, gy zegt tot Frankryk , dat hetzelve op geenen Vrede te hoopen heeft, dat de Nationaale eer eischt, dat de Republiek geenen Koophandel meer bedryve , dat Martinique onherftelbaar verlooren zy, dat de Oost - In. diën zonder teruggave aan Engeland worden afgeftaan , en dat onze Bondgenooten worden opgeofferd, vermids zy, noch wy, ín rechten, geen het minfte deel grondgebieds verlooren hebben. Men ziet wel dat ’er Rechtsgeleerden in het Uit- voerend Bewind zyn, en dat noemt men eeriyke voorwaarden p onze Republikeinfche DireQeurs waardig.” Ors Até l f: ?. SAP dikon of Proeve dèr Middelen , ôm de Zeden cener Na tie te verbeteren. Door JzAN BAPTISTE SAY. Vaar ka Fransch, Te Haarlem, by A. Loosjes, Pz. t8co. Ja 871, 116 bl. è zeden eter Natie verbeteren, is derzelver geluk uit breiden en bevestigen. Ieder Menfchenvriend juicht dus, al aanftonds by het lezen van den tytel dezer Proeve, den Schryver toe, Hy is Lid vah hect Tribunáat van Frank- ryk; en deze zyne poging doet eer aan zyn hart. In dit kleit . gefchrift (want het bevat meer noten dan text; de zanteke- pingen toch, die met ent kleinere letter gedrukt zyn, begin nen feeds bl. 66) vinden wy eerst ene opgave der bezinfels , ‚die ten leiddraad moeten dienen,om de Zedenkunde onder een Volk te vestigen. Ziet hier 'er het voorname van: Het doel der zedenkunde is geluk, voor den mensch zelven , en voor anderen; doch de verplichting om te werken tot geluk van anderen is op eigen geluk gegrond. De hoofden ener Natie moeten zorgen voor de opvoeding der jeugd, en de verbetes ring van het tegenwoordig geflacht,. De opvoeding bevat de wyziging der natuurlyke en zedenlyke vatbaarteden der jeugd , en haar onderwys. Goede zeden zyn niet anders dan goede gewoonten; doch het onderwys maakt de zeden zachter, en leert den mensch zyne ware belangen kennen. Vooral is Ver- lichting nodig in een vryen Staat, van wegen den invloed van het Volk op het beftuur, dat toch voor de zeden zorgen moct. — Men moet de hoop op verbetering van het aanko- nend geflacht , ook by een bedorven Volk, niet opgeven. Wanneer de inrichtingen, waardoor de vooroordelen worden, ophouden , kunnen deze in de harten der kinderen geen wortel fchieten. Men kan ook gerust op den hoogmoed der ouderen rekenen; en heeft men goede onderwyzers el goede boeken, dan behoeft men aan niets te wanhopen. ===> Men bezorge den behoeftigen genoegzame hedaardheid, en ene toereikende ma. ' van welvaard; dan zal hy toch, hetgeen men zyne kinderen wil bybrengen, befchouwen als een voot werp van bykomend nut. Wat het tegenwoordig geflacht bee treft: men moet werken op het bart van den mensch, Wil men gehoorzaamd worden , dan moet men niet bevelen dit men het doe, maar zorgen dat men het wil. In ftede van zich toe te leggen om de begeerten van den mensch te onderdruk ken, moet men dezelve ter bereiking van zyn oogmerk bezi- gen; men moet de deugd niet alleen beminnelyk, maar ook voordelig maken. Vervolgends wyst de Schryver ons de dadelyke beöefening N vag OLEIOS, 325 van deze beginfelen in een voorbeeld aan ; hy tekent ons het Volk van orsros; dit zegt: gelukkig, Na ene omwenteling , die by dit Volk had plaats gehad, beyverden zich de hoofden der Natie om de al te grote ongelykheid van geluksgoederen te vermi Gebrek en al te grote rykdom zyn voor de zee den gevaarlyik. Dan dwangmiddelen zouden niet helpen; maar het gehele ftelfel van wetgeving en regering moet ter wering van dit kwaad zyn ingericht, Ene fchone Verhandeling over tburgerlyk beftuur was by die van oLz1os het eerfte boek der zedenkunde, leder burger, die naar enen post dong, moest zich vooraf in de beginfelen dezer weteníchap doen onderzoe- ken. Dus konden de perfonen in het beftuur afwisfelen; doch de beginfels bleven onveranderlyk, “Ene behoorlyke welvaard werd hierdoor meer algemeen, en de overmaat van rykdom- men zeldzaam, leder gewende zich alzo aan enen gematigden arbeid, en kende dus noch ledigheid noch verdriet. Velen de geleerdheid en fraaije kunften. leder burger moest zyne- gewone bezigheid opgeven, en in alle openbare gefchriften achter zynen naam en handtekening zetten ; zo werd Bezorgd, dat de winzucht niet de énige dryfveer tot werke zaamheid was. Men had kasfen van voorzorg, waarin ieder weeklyks iets bracht van zyne winften, voor zynen ouderdom. Daardoor 'zogt -de minvermogende burger onkostbarer uitfpan- Dingen, dan gewoonlyk te voren, en werden de vermaken meer huislyk; Alles, wat zederloosheid bevordert, werd af- gefchaft ; Emer, Speelhuizen , ‘enz. By de benoeming tot ten of anderen post, werden de redenen dier benoeming opente lyk opgegeven; en iedere bedjening , waaraan gezag of voor- deel verknocht was, was ene beloning voor de deugd. Men gezelfchappen van witfpanning; hier gebruikte men iets tot verkwikking, fpeelde een of ander kunstípel, las, enz.; hier leerden de burgers elkanderen kennen, en daardoor werden de Verkiezingen door ’t volk verftandig eù naar verdienften. De hoofden des volks gaven in alles een goed voorbeeld, en dit enen onbegrypelyken invloed; zy toonden zich afkerig Van alle pracht, en nu waardeerde men den mepsch ook -niet meer naar zyne verteringen, en befteedde het geld tot heilza- mer oogmerken, het aanleggen van wegen, het graven van kanalen en grachten, enz. Vrouwen , welke zulk enen invloed op de zeden hebben, trokken vooral de aandacht. Zachtaardigheid en eerbaarheid werden door allerlei middelen by haar aangekweekt. Na dat cr Meer algemene welvaard was, waren Zy niet meer door hoefte gedrongen tot moeijelyken en zwaren arbeid. Som- mige beroepsbezigheden waren haar in dezen Staat verboden 5 re by uitluiting toegeftaan ,b. v. het vervaardigen van alles, Wat tot de kleding der vrouwen behoort, het pasfement ma- LETT. 1801. NO, 8. Aa ken, 325 Je, B SAT ken, graveeren voor de mufiek, enz. Aan ‘haar werd de uit. oefening der nationale weldadigheid toevertrouwd; en de door haar opgerichte Genootfchappen , ten behoeve van huwbare meisjes en kraamvsouwen, nam de Regering in befcherming. De oorzaken van oneerbaarheid zyn hartstocht en nypende ar- moede: by het huwlyk raadpleegde men de neigingen , en te gen de armoede was. gezorgd, 'Er waren openbare huizen, waar onbemiddelde meisjes en vrouwen van ’s lands wege onderhouden werden, welker bezigheid alleen was het onder- wys van enige meisjes in vrouwelyke handwerken en bzzighe- den, en hes verzorgen van enige oude vrouwen; en zulks zonder den Staat tot last te zyn. Men had te :ouatos ook Opzieners der Zeden: deze deelden op de Volksfeesten vergel- dingen uit aan zulke burgers, die zich door hunne deugden achting hadden verworven; men had ‘er Nationale Feesten , gedelyke uitfpanningen en Spelen. En wes de Maatíchappy zo oplettend: omtrend hare Burgers, zy zorgde even.zeer voor ene naauwkeurige aanwyzing der, plichten, die zy te. betrachten hadden. De ouzrërs hadden één, Pantbeon voor grote «mannen, maar. verfcheidene Tempels. aan verfchillende deugden gewyd; en hier werd gepredikt door {tandbeelden. en leerzame opfchri ten, en ook op de epenbare wandelplaatfen kreeg het volk, „door ftandbeelden, eer- en graftekens, enz. de uitnemendite lesfen. Dit voorbeeld, door het openbaar gezag gegeven, werd van langzamerhand ‚door «de huisvaders gevolgd; en het gevolg van dit alles was, men was gelukkig omdat men ; wys en deugdzaam was, en menfchen en volken kunnen het op gene andere wyze worden. - De Aantekeningen dienen ter meerdere opheldering , often bewyze, van het geftelde in den text, en zyn-doorgaaus ler zenswaardig. — Wy hebben den inhoud. dezer Proeve zo naauwkeurig wy konden opgegeven ,.en ons van alle aanmerkingen onthouden ; het- is ene Proeve, en als zo- danig moet men het ftuk beöordelen, Op--het papier- laten zich de zeden ener Natie viy gemaklyk verbeteren; maar in de menichenwereld, zo als die toch maar is, ontmoet men nog al enige hindernisfen. Men behoeft juist nog geen zeet oot voorftander der Kantiaanfche Wysgeerte te zyn, om en grond der zedeleer van den Burger say min,ọf meer bex denkelyk te vinden; en het komt ons, onder verbetering, voor, dat in ene Maatíchappy, als die van otsios , iedere deugd evenwel haren prys heeft. Maar dit vooral besreem Ons juist niet , maar bedroefde ous, by het lezen van dit boekje, dat, onder de middelen om de zeden ener Natie té verbeteren, in het geheel niet gedacht werd. aan enigen Gods» dienst, of iets dat naar Godsdienst zweemt; en het blykt uit de aantekening met (C) gemerkt, bl, 68 en volg., On i P ; C 7e OLBIOS, fy Schryver ook byzonder .den Christelyken Godsdienst voor de goede zeden nutteloos, ja zelfs nadelig houdt. De Nederduitfche Uitgever beeft by deze aantekening nog ene aantekening ge-- voegd, ter wederlegging van den Schryver. Hoe gemaklyk dit ook wate, wy verkiezen hier niet aan te wyzen ; hoe zeer de Schryver dwaalt; dit behoort niet tot onze taak ; dan dit mogen ’wy toch. wel zeggen: Vrienden en Leeraaren: van dèn Godsdienst laten deze en dergelyke aanvallen uwe aandacht feekken, niet om dezelve te-wederlezgen, maar om u te doen voelen, hoe men, met het beste hart, de zo duidelyke: ftrek- king der Christelyke Leere tot reinheid en deugd miskennen ‚kán, en op welk ene wyze het derhälven uwe zaak is, het Christendom voor te ftellen, te verdedigen en te bevestigen; Het Graf van jaques morar, of het Geheim der Zaamens „Bweerers, Uit het Fransch. Alom’ te bekomen, In gr. ro. 64 bl, z ' ti dit naamloos: boekje wordt ons g ‚ dat JAQUES MO% LA -òp dezelfde plaats, ‘waar het Standbeeld van HENDRIK DEN IV geweest is, den 18 Maart Ao. 1314 in -de vlammen geworpen; Grootmeester was van zekere Orde der Tempelie- ren, én datde leden van deze Orde enen eed doen , om- allé de Koningen en het geflagt. der Bourbons uit te roeijen; om het gezagevan den Paus te vernietigen; om de Wryheid der Volkeren te prediken , en een algemeen Gemeenebest op te rich. ten, En ‘er zyn (volgens bl. 50} én Europa wel eene mes nigte van. Fri -metzelaars Loges, die echter niets beteekenen; het getal der Vry-metzelaars Tempelieren is niet meer dan hon- derd en agt op den Aardbodenr, Deze zyn het, die uit wraak, heerschzacht:, en wit hoofde van hun teerflelzel, den dood der Koningen en de onafhankelykheid van het Heelal gezwooren hebbey, In hunne byeenkomflen is het, dat de groote Staats- gefchillen verhandeld worden, - Als-een van hun het geheim nbasrt , wordt hy met den dood geflraft; alle de Leden bhen hun leeven aan de Orde verpand, en de Orde befchikt ‘er dikwyls over, wanheer derzelver belangen zulks vorderen, De Lezer. voelt nu wel, wat hy-in dit boekje vinden kan, en het is ook niet nodig dat wy hem herinneren , dät 'er tusà fchen zeggen en Bewyzen nóg al enig onderfcheid is; De fechte, Zegt saLOMO, gelooft alle woord, © > 329 6. RYK, BEDENVORRING. „Befshouwing der Weetenfchappen en Konfen, en derzelver weldadigen invloed op de vorming en het geluk van des Mensch , en de bevordering van den bloes des Staas; is eene Redenvoering, tot fluiting van derzelver werkzaamheden, ġu de Maatfchappy Felix Meritis, iu April 1800 voorge- field, door G. RYK. Te Amflerdam,.by |. F. Nieman, es ze Leeuwarden, by A. R. Fink. In gr. 3yo. 46 bl, en de Voorrede XXIV EL Dor RYK las, by zekere gelegenheid, ín FELIX MENTES J een ftukje voor, dat hy den naam gaf van den av« GURKJES-SMOUS ; en dit gaf aan pn L dat deze zyne Befchou swing der: Weetenfchappen, enz. nu het licht zier. Vele Le den, namentlyk, dieg beroemde Maatíchappye waren met dien AUGURKJES-sMOUs maar weinig te vreden; zy meenden, dat be: de welvoegelykheid en ’s mans bediening kwete, dat by over dat onderwerp geredend had, en waren aan enen en anderen, zo zy meenden , fcherpen trek in dat ftuk geërgerd. Wy ‘hebben dien AuguRKjes-smous niet gezien; en daar bet, naat ons inzien , op de e van behandeling eniglyk aankomt, kunnen wy niet beöordelen of deze Leden gelyk hadden al of niet. De Leeraar verlangde intusfchen maar naar gelegenheid om aan de Maatfchappy , of liever aan hare aan zynen smous geër- gerde Leden,door ene andere Redenvoering, meer naar huonen {maak ingericht, vergoeding te kunnen doen. Die gelegenheid kwam fpoediger, dan hy zich had voorgefteld ; hy had gene drie dagen om zich tot deze Redenvoering, die nu het licht aiet, voor te bereiden. Het had moeite in om dit ftuk voor te lezen, zo zeer was men nog over het voorlezen van den sMows ver bitterd, Toevallig had men ook voor dien avond twee Speek. beurten begeven; en daar de andere Redenaar van dien avond zyne Voorlezing waarfchynlyk in het licht geven zou, zo wi de de Leeraar RYK, op verzoek zyner Vrienden, ook de zjn publiek maken. Wat nu dit ftukje betreft: wanneer wy achter het woord KONSTEN op den Ee zetten, gelyk de Leeraar zelve doet, als hy zyne ftof opgeeft: en wel in her byzonder van die, waar: aan de werkzaamheden dezer verdienftelyke Maatfchappy 3} toegewyd; zo heeft de Lezer van het onderwerp ‘berichts 8 noeg. Voords noemt de Schryver deze Redenvoering zelve:#® kind onder zo veel fpoed als moeijelykheden geboren; en wy ve gen hier alieen maar by, dat, hoe vluchtig dit ftukje dap odt zy opgefteld, ook de zulken, by wien des Redenaars auGutf jes-smous onbekend en onbefproken is, hetzelve met gen gen kunnen lezen. ne VERVOLG OP DE REIS NAAR BRUNSWYK,; 329 Vervo de Reis naar Brunswyk, door den Vryheer van did, Behelzende: Een Reis van den Bailluw WAUMAN , Houtveiter DOORNBOSCH en Dominé SCHOTTENIUS, van Bies- verberg naar ***, ter bywooning eener Doopplegtigheid. Uit de nagelaaten papieren van wylen den Pryheer VAN KNIGGE, in orde gebragt en uwitgegeeven door zyn’ geweezen Bedienden. Uit kes Hoogduitsch. Alom te bekomen, in gr. 8yo. a14 bl, en by uitftek grappig boek, zeer onderhoudend, en , by al het grappige, waarlyk vol nuttig onderricht; enigzins ín den. fmaak van den TRISTRAM sSHANDY van den beroem- STERNE, (hoewel wy niet zeggen willen, dat het dit meesterftuk evenaart;) een boek, dat den Lezer gedurig te leur stelt, en waarvan wy niet hopen, dat de Schryver Cwant het moet nog vervolgd worden) den Lezer in goeden erst, even als STERNE, zal laten zitten. Dezelfde perfonen, die in de Reis naar Brunswyk voorkomen , fpelen hier de hoofdrollen, Evenwel ftaat dit werk op zichzelven, In het eer- fte Hoofdftuk vinden wy echter het hoofdzakelyke van die Reis, voor zo ver dezelve tot verftand van dit zogenoemd Vervolg nodig, is, Het is gefchreven, zo de Lezer het geloven wil, door des overledenen Vryheers knecht, die zich by de Opdracht aan de Schim van zynen Heer, zaliger gedachtenis, Lucas vzit ondertekent. Een aaneengefchakeld uittrekfel van het ver- haal te geven, is byna ondoenlyk. Wy vinden in het eerfle Hoofdfluk den waarlyk originelen, braven Houtvester DOORN- Boscu in de Baumans Spelonk; een {terk, zwaarlyvig man, met halve laarfen , hartslederen broek, maar voor het overige in het bloote hembd; en aan het einde van dit l weten wy nog niet, hoe hy daarin kwam, Maar om den Lezer enigzins nader bekend te maken met dit boek, en tot de lezing uit te lokken, waarvan wy hem vere maak en tevens nut, voor zo veel men namentlyk zulks in dit foort van fchriften wachten kan , durven beloven, zo wil- len wy iets tot ene proeve affchryven. Toevallig hoorde de Houtvester het volgende gedeelte van een famenfpraak, 't welk Wy, zegt de Schryver, tot nut van de genen, die zodanigen, Welke op den dood gevangen zitten, verdeedigen moeten, hier zullen opdisfchen : » Eeasta: Goed, maar de kaerel is toch een afgrysfelyke Oordenaar, ==. » Twzene: Moordenaar! neem my niet kwalyk, Mynheer ! heeft alle de genen, die hem in handen vielen, op de Minst (martelyke wyze «uit dit jammerdal in het hemelfche ryk Overgebragt. „Hy liet hen, reti zy by bem logeerden we | | 23 330 VERVOLG OP DE REIS NAAR BRUNSWYE, bed zeer gemakkelyk fpreiden, en zodra zy in den zoeten flaap lagen, wist by, door een’ enkelen flag, de ziel uit he gardsctr hulfel te verlosfen. Zo'iets kan men toch evenwe geen moorden roemen : het was flegts een verplanten: èn daar voor zou de man nu door beuls handen zya hoofd verliezen? 6 Ik verzoek ' „ Eerste: Dit helpt alles niet en kan niet helpen. Ik bẹ “tu immers reeds gezegd , de uitfpraak van de Akademje, dat hy den kop verbeurd: heeft; is gisteren terug gekomen, ‚‚ TweevzE : Maar dit weet immers niemand , dan gy al leen, —_ ‚, Eerste: Zeekerlyk weet het, tot hier toe, nog niemand, dan ik: maar ik moet de uitfpraak immers aan het geheele Collegie overgeeven — ik moet ze laaten afkondigen. 