Het groote Tafereel der Dwaasheid
23 22en Junij werd ter beurze aldaar de inschrijving geopend; binnen een uur was zij tweemalen vol: en den volgenden dag verkocht men de recepissen met 50 pCt. opgeld. Dat was eene onweerstaanbare verleiding! Zulke winsten kon men elders ook wel behalen ; en daar rezen de Compagnien op , in Zeeland , door gansch Holland (alleen Haarlem en Leiden hielden zich met de hoofdstad verstandig en stand- vastig), in Utrecht, in Overijssel en Friesland, bier met toelating, daar met begunstiging, elders met initiatief der plaatselijke of gewestelijke regering. Het is de moeite waard, in kort bestek die gansche reeks te overzien. Daartoe diene de volgende lijst, zoo veel mogelijk naar tijdsorde geschikt, met bijvoeging van het aangevraagde kapitaal en het bedrag der eerste storting. COMFAGNIE. DAGTEEKENING DER INSCHRIJVING. KAPITAAL. BEDRAG DER EERSTE STORTING. te Rotterdam .. 22 Junij / 12,000,000 JpCt. (later verhoog ;d tot 5 pCt.) „ Middelburg.. ? >> „ 1,200,000 50 pCt. „ Delft ..... 11 Julij „ 6,000,000 1 yy „ Middelburg 2e 15 yy „ 10,000,000 25 yy „ Schiedam. .. 15 » „ 6,000,000 1 yy „ Gouda .... 23 yy „ 10,000,000 1 yy „ Dordrecht .. 14 Augustus „ 8,000,000 1 yy „ Hoorn .... 14 yy „ 20,000,000 5 yi „ Purmerend .. 16 yy „ 5,000,000 1 yy „ Monnikendam 22 yy „ 20,000,000 2 yy „ Edam yy „ 16,000,000 2 yy „ Medemblik .. 28 yy „ 16,000,000 2 yy „ Alkmaar . .. 29 yy „ 24,000,000 5 yy „ Ylaardingen. 3 September „ 5,000,000 2 yy „ Enkhuizen .. 4 yy „ 20,000,000 2 yy „ ’s Gravenhage 4 yy „ 10,000,000 4 yy „ Muiden . . .. 11 yy „ 5,000,000 2 yy „ Naarden . .. 17 yy „ 5,000,000 2 yy „ Weesp . . .. 19 yy „ 15,000,000 2 yy „ Zwolle .... 23 yy „ 10,000,000 1 yy „ Harlingen .. 24 yy „ 16,000,000 1 yy „ Maassluis. .. 28 yy „ 3,000,000 2 yy „ Utrecht . . .. ? 1 yy /10 a 20,000,000 5 yy 1 Het octrooi der Staten (want de Utrechtsche was eene Provinciale Com- pagnie) is van 9 September. 24 HET GROOTE TAFEREEL COMPAGNIE. DAGTEEKENING DEB INSCHBIJVTNG. KAPITAAL. BEDBAG DEB EEBSTE STOBTING. van Gelderland . ? September / 18,750,000 / 350. te Veere .... . 1 October „ 25,000,000 2JPCt. „ Kampen . .. . 7 ft „ 15,000,000 1 „ „ Hasselt . .. . 7 tt „ 8,000,000 1 „ „ Brielle .... . 12 tt „ 4,000,000 1 „ „ Vlissingen .. . 14 tt „ 30,000,000 2 „ „ Steenwijk .. . 16 tt „ 12,000,000 1 „ „ Woerden .. . 25 tt „ 6,000,000 1 „ Er waren echter onder deze menigte verscheidene, die van alle gevolg verstoken bleven. De Compagnie van Har- lingen b. v. werd onmiddellijk door Gedeputeerde Staten van Friesland verboden. Die van Gelderland kon het ge- vraagde verlof van de Staten niet verkrijgen. Sommige kwamen te laat, als Vlissingen , Steenwijk en Woerden. En- kele werden in dien tijd van dwaasheid toch al te dwaas geoordeeld, gelijk Maassluis, Brielle,Vlaardingen en Hasselt 1. Datzelfde lot, van reeds in de geboorte verstikt te worden, viel ook te beurt aan verscheidene ontwerpen van ruime- ren omvang en stouter aanleg. Waarschijnlijk wel, omdat zij niet plaatselijk waren en alzoo den steun misten der ste- delijke regenten. Doch om de volledigheid moeten ook deze vermeld worden, Onder deze was in de eerste plaats een ontwerp tot eene Amsterdamsche Assurantie- Compagnie, dat misschien het eenige eerlijke en degelijke onder den ganschen hoop was. Tot nog toe namelijk was de assurantie te Amsterdam uitslui- tend het bedrijf van particulieren, en werd dus met betrek- kelijk geringe kapitalen en groote risico’s, zoo voor verze- keraars als ook voor de verzekerden, gedreven. Nu werd voorgesteld, daartoe een aanzienlijk kapitaal te vereenigen, en met reden aangewezen , dat met grooteren omvang van handelingen de schade van ieder bijzonder verlies gemak- kelijker te dragen zou vallen. Men wilde dan eene Com- pagnie stichten met een kapitaal van 200 a 300 millioen guldens ! De deelneming zou geschieden voor / 5000 ten 1 Om der volledigheidswille vermeld ik nog, dat ook in het nabijgelegene en toen nog half Hollandsche Emden eene Compagnie werd opgerigt, die grooten wind maakte. Te Hamburg werden alle der«felijke pogingen door den Senaat gestuit. DER DWAASHEID. 25 minste tot f 50,000 ten hoogste. De eerste storting zoude wezen van 10 pCt. der inschrijving , en voorts zou ieder half jaar telkens weder 10 pCt. gestort worden, tenzij het bleek, dat er geene plaatsing voor het meerdere was. Om alien windhandel te voorkomen , zouden er in het eerste jaar geene transporten van aandeelen mogen geschieden. De verzekerden zouden op de meest lojale wijze. behandeld worden; tegenover de bijzondere assuradeurs begeerde men geen uitsluitend monopolie, maar wel schemerde het voor- nemen door, om eene voor den handel drukkende coalitie tusschen deze Heeren door krachtige mededinging te bre- ken. — Yeel was er over dit plan te doen. Het werd hevig bestreden en wakker verdedigd. In een nader adres, den 20en Augustus 1720 namens de ontwerpers door Jo- sias van Asperen bij Burgemeesteren van Amsterdam inge- diend, werd opgegeven, “dat de interessanten in dit pro- “ject zijn de eerste en braafste kooplieden en pilaren der “beurs van Amsterdam.” Maar ’t zij uit volharding bij het eens aangenomen stelsel, ’t zij onder den invloed der krachtige tegenwerking, die het plan natuurlijk bij de veel- vermogende particuliere assuradeurs onder vond, de Amster- damsche Regering bleef de gevraagde concessie volstandig weigeren. Een ander gelijksoortig, maar minder opregt plan, was dat eener Assurantie-Compagnie der Vereenigde Nederlanden, op te rigten met octrooi der Staten-Generaal. Waar, wan- neer, door wien het ontworpen werd, blijkt niet. Maar wel blijkt, dat het eene windnegotie op uitgebreide schaal moest worden. Het kapitaal zou zijn van 75 millioen gl. , te verdeelen in 10,000 actien van/ 7500 elke. Doch er zou in geen geval meer gestort worden dan / 3900. De eerste storting zou f 300 bedragen. Het bedrijf der maat- schappij zou zijn verzekering, beleening, en het houden van loterijen. Voor haar octrooi zou zij den lande betalen 24 millioen gl. , en bovendien nog 1 millioen aan de armen. Maar de Algemeene Staten wezen het ontwerp van de hand en “bij den Staat werd geresolveert geene Compagniescliap- “pen te protegeren.” Van gelijken aard was een Extract, Concept of Project van een generate Compagnie , beleningen en Loterijen; ende dat op te regten met octrooij van Haar Ed. Groot Mog. de Heeren Staten van Holland en West-Vriesland , tot seer grooten pro - 3 26 HET GROOTE TAFEREEL jijte en voordeele van den Lande en van de Participanten van de gemelde Compagnie. De slordige stijl van het stuk geeft weinig gunstig vermoeden omtrent den persoon en de maat- schappelijke positie van den ontwerper. Hij wordt niet ge- noemd ; doch de inschrijvingen zijn opengesteld bij de Ma- kelaars de Rijk , te Js Hage. Ook bier ontbrak het niet aan lokaas. De Compagnie zou nit hare eerste stortingen 10 millioen aan den lande (de provincie) betalen tot ont- heffing van Js lands schnlden. Bovendien werd aan de Sta- ten aangeboden eene portie van 20 millioen gl. , toe te voegen aan het bijeen te brengen kapitaal van 100 millioen, “sonder dat daarvoor van het Land Bijlagen en Appellen “sullen mogen worden geeyscht.” De inschrijvers zouden ten hoogste gehouden zijn 30 pCt. te storten; maar er werden uitdeelingen beloofd van niet minder dan 10 a 12 pCt. van het nominaal kapitaal , “soo dat hier klaar blijkt dat “soo een Actie drie a vier dubbelt het kapitaal waart moet “wesen.” — Die knoeijerij was wat al te grof. Het ge- vraagde octrooi bleef natuurlijk uit, en het project werd spoedig door andere verdrongen. Maar het merkwaardigste project was zeker dat, lietwelk den 4en September 1720 den Staten van Holland en West- Friesland aangeboden werd door Gabriel de Souza Brito, gezworen Makelaar te ’ s Gravenhage. Het was een slim , vernuftig, bedrijvig ventje, uitstuivende op winst. Hij was juist in zijnen tijd te huis en begreep dien volkomen. In eene goed en geestig geschrevene brochure 1 begint hij met deze woor- den: “Ik beken tot schande van deze eeuw, dat de gene “die zich aan redeneringen overgegeven hebben, de geluk- “kigste in al de nieuwe onlangs gemaakte Etablissementen “niet geweest zijn.” Elders zegt hij van de Engelsche Zuid- zee-Compagnie : “de wijze van hun koningrijk hebben het “voor dwaasheid uitgekreten en om die reden hebben het “de dwaze voor wijsheid aangezien.” Hij heeft heldere denk- beelden over den aard en de rol van het geld , den loop des handels en de beteekenis van het crediet. Hij zelf werpt zich wel mede hals over hoofd in de projecten, maar de zijne vertoonen 2 De titel luidt zonderling genoeg: “Consideration over de nieuwe schik- king der finantien, waarjn men tracht te doen zien de schade, die uit de op- rechting der Compagnien moet ontstaan, alles op de ervarentheid gefondeert, en op de gevolgen , die natuurlijk uit het ontwerp zelfs voortkomen enz. enz. (s. 1. e. a. 12 biz. 4°). DER DWAASHEID. 27 een vreemd mengelmoes van goede trouw en speculatie. Hij wil de zaken in ’t groot gedreven hebben en, zooveel mogelijk, op goede grondslagen. Als de kleine steden van Noord- en Zuid-Holland ieder met hare eigene Compagnie optreden , biedt hij haar plannen tot vereeniging en zamenwerking aan. Als de Westindische Maatschappij vergrooting van haar ka- pitaal aanvraagt, komt hij te berde met een oud ontwerp tot hare versmelting met de Oost-Indische *. Maar hij heeft bovendien zijn eigen plan , een groot plan , dat men als het model der nieuwere Credits-mobilier zou kunnen aanmer- ken. Het is wel de moeite waard het eenigzins nader te beschouwen. Er zal opgerigt worden “eene generale Compagnie, op de Mainer van de roijale Banck van Engelandt en Zuidtzee- Compagnie aldaar, voor den tijd van veertig jaren” met oc- trooi van de Staten van Holland en West-Friesland. Het kapitaal zal zijn 104 millioen gl. ten voile te storten in den tijd van 18 maanden , alle drie maanden een zesde. De inschrij- vers zullen daarvoor ontvangen actien “tot soodanigen prijs “als nader gereguleert sal werden.” Voorloopig zullen rece- pissen worden uitgegeven die dadelijk bij endossement ver- handelbaar zullen zijn. De stortingen echter zullen geschie- den voor § in obligatien ten laste der Provincie Holland , en voor \ in courant geld. Yoor het Octrooi zullen vier milloenen gl. aan Actien ter beschikking der Staten gesteld worden; en overigens zal de Provincie een vierde ontvan- gen in de winsten der Cpmpagnie. Het beheer der Maat- schappij zal ingerigt zijn als dat der O. I. Compagnie , en de Directeuren zullen ter helfte worden aangesteld uit de regerende magistraten , mits deelhebbers zijnde. De Gene- rale Kamer zal zijn gevestigd te ’s Gravenhage. De opera- tion der Compagnie zullen zijn : 1°. het disconteren van wisselbrieven. 2°. het beleenen van geld, goederen en obligatien hierte lande genegotieerd , bijzonder ook van manufacturen. 1 Dit ontwerp dagteekende reeds van 1714. Het is misschien geene on- belangrijke bijdrage tot de kennis onzer handelsgeschiedenis. Onder anderen blijkt er uit, dat de vaart op Curasao voornamelijk bloeide door den sluik- handel in slaven met de Spaansche kolonien , met ontduiking van het mo- nopolie der Assiento. Men vindt dit ontwerp in de boven aangehaalde Ver- zameling van alle de Projecten , enz., Dl. I, biz. 53 v.v. 3* 28 liET GROOTE TAFEREEL 3°. het voorschieten van geld op Bijlbrieven en op pand van ankers, masten, zeildoek, kabels en ander touw- werk, tot aanmoediging van den scheepsbouw. 4°. het geven van hypotheek op huizen en gebouwen. 5°. Het verzekeren* van schepen en goederen tegen zee- gevaar, van scheepvarenden tegen slavernij. 6°. Het verzekeren van huizen, fabrieken en andere ge- bouwen tegen brand, en van de Plantagien in Suri- name tegen verwoesting en molest van vijanden. 7°. Het aangaan van bodemarijcontracten. 8°. Het doen van geldverzendingen voor rekening der Staten. ' 9°. Het ondernemen der walvischvangst op groote schaal. 10°. De haringvisscherij. 11°. De uitsluitende zouthandel van St. Ubes krachtens het tractaat van 1661; en zoo mogelijk ook hetmonopolie van het Fransche zout \ 12°. Het ondernemen van een voordeeligen handel op den Griekschen archipel, die nu geheel in handen der Franschen en Engelschen is. En eindelijk: “een seer florissante negotie, be- “staande in een particulieren handel, die tusschen “dese nieuwe Hollandsche Compagnie met de Domeij- “nen van den Koning van Spaigne kan werden ge- “daan , die den Auteur van dit Project reserveert “tot dat hij die mondeling of bij geschrift kan com- “municeren, aan wie U Edele Grootmogenden het “sullen gelieven te ordonneren.” — In een nader rekwest vraagt de Souza nog vereeniging van de West-Indische Compagnie met de zijne. Het be- hoeft echter niet gezegd te worden , dat hij noch liierop , noch op zijne andere voorstellen gunstig gehoor vond. De Staten van Holland volgden het voorbeeld der Algemeene Staten en onthielden zich van alle deelneming of inmenging in de groote beweging. 2 Hierop slaat welligt wat Langendijk (Quincampoix, 2de bedr., lOde too- neel) den slimmen kantotfrknecht Krispijn in den mond legt, als hij met koddige staatsie eene Compagnie gaat oprigten: x wWij zijn al meesters van het zout; “Men kan ’t heel lioog in prijs doen stijgen “Wijl elk ’t van ons zal moeten krijgen.” DER DWAASHEID. 29 Ten behoeve ecliter van de West-Indische Compagnie waren de Algemeene Staten van dit beginsel afgeweken. Deze, in 1674 op de puinhoopen der eerste — die zulk eeneschit- terende rol gespeeld, maar ook spoedig afgespeeld had — gesticht, had steeds een kwijnend leven voortgesleept. Haar handel was onbeduidend, haar winst gering, en haar kapitaal trouwens ook klein. Hare aandeelen golden in 1719 niet meer dan 40 pCt. Treurig stak haar toestand af bij dien van hare nog bloeijende en zoo vermogende oudere zuster, de O. I. Compagnie, die van 1715 tot 1720 jaarlijks 40 pCt. dividend uitkeerde. Zulk een toestand was wel ge- schikt om bij de algemeene opwinding tot avontuurlijke sprongen te verleiden. Er werden geruchten in omloop ge- bragt, dat zij groote ondernemingen op het touw zoude zet- ten ; dit was voldoende om de actien, die in Maart reeds tot 80 pCt. gerezen waren , te doen klimmen tot 400 pCt. in ’t laatst van Julij. Nu verzocht en verkreeg zij vergunning, om eene nieuwe inschrijving van 1500 a 1600 actien van / 3000 (dus een kapitaal van 4J millioen gl.) te openen tot den koers van 250 pCt. i. Natuurlijk was die som onmiddel- lijk volgeteekend ; en zoodra (zegt een tijdgenoot) men ’smor- .gens in den Haag gereed was , werden fluks de papieren naar de Amsterdamsche Beurs overgebragt en met 60, ja 100 pCt. avans verkocht. Eerlang zelfs rezen de actien tot 600 pCt. en er waren er, die premie gaven om tot 1000 pCt. in den loop van het jaar te leveren. De maatschappij be- sloot harerzijds eene tweede inschrijving tegen 450 pCt. te openen. Doch voor de goedkeuring daarop gegeven was, kwam uit Engeland de tijding van den val der Zuidzee-Com- pagnie, en de actien der W. I. C. waren in October reeds weder tot 100 pCt. gedaald. Ook de Oost-Indische Compagnie had (het zij hier ter loops opgeteekend) tegen wil en dank in de gunst der wind- handelaars gedeeld. Altijd reeds waren hare actien — zoo als ons vroeger bleek — een gezocht voorwerp van specu- late geweest ; maar hare goede uitdeelingen hadden ze steeds op hoogen prijs gehouden. Van 1700 tot 1720 hadden ze met veel afwisseling gedobbord tusschen 400 en 700 pCt. Nu 1 Resolutie der Staten-Generaal van 6 Aug. 1720. Gr. Place. Bock, Dl. V, biz. 1544. De vergunning werd echter verleend ondcr waarschuwing, dat de Directeuren wat zuiniger en ordclijker in hun beheer moesten zijn. 30 IIET GROOTE TAFEREEL stegen zij in Augustus tot boven 1200 pCt. Maar — ’t is wel eene belangrijke zijde van den toestand — tegelijk werd er geklaagd, dat zoo iemand, die werkelijk eigenaar was, in vollen ernst zijn aandeel wilde verkoopen, het dan onmo- gelijk was, eenen kooper er voor te vinden ! Doch bet wordt tijd, dat wij tot de stedelijke compa- gnien , die meest karakteristieke trek van den windhandel ten onzent, terugkeeren. Uit de boven medegedeelde lijst zagen wij , hoe zij , als paddestoelen na een regenachtigen dag, verrezen, wat bespottelijk groote kapitalen zij aan- vroegen, en met wat geringe storting zij tegelijk tevreden waren. Die 1 of 2 pCt. waren, wel is waar, eerste stor- tingen, en de meeste projecten schreven nadere inlagen voor tot 10, 12 of ook w*el 14 pCt. Maar na die eerste stortingen waren de actien bij endossement verhandelbaar — soms ook wel reeds v66r de storting — en elk rekende er op, dat de verdere inbreng nooit opgevraagd zou worden. Zelfs werd hier en daar nog vermindering of uitstel der eerste storting aangekondigd. Maar wat zou er met al die millioenen uitgerigt worden? Dat was zeker voor de eerste aanleggers, en zelfs voor de speculanten, in den grond der zaak tamelijk onverschillig : maar er moest tocli een dra- gelijk voorwendsel voor het bestaan der compagnie zijn. Eenigen bepaalden zich eenvoudig tot het ondernemen van assurantie, disconto en beleening. De meesten gingen ver- der en voegden daar min of meer raadselachtige beloften bij als tot meerderen prikkel , b. v. de term, “algemeene “commercieen navigatie,” of, “en om voorts alles te doen, “wat ten nutte der compagnie kan strekken.” Eene — ik weet niet welke het eerst — kwam op den inval, om in de condition op te nemen : “dat kostelijke premien zouden “worden uitgeloofd aan een iegelijk, die der compagnie “een nieuwe en voordeelige uitvinding aan de hand zou “doen;” en dit smakelijke beding werd vervolgens opgeno- men in de ontwerpen van Enkhuizen , Utrecht , Weesp en enkele anderen. Sommigen onderscheidden zich door geheel bijzon- dere takken van bedrijf aan te kondigen , in verband met de eigenaardige ligging en gesteldheid der plaats. B. v. : De tweede Compagnie van Middelburg (deCommercie-Compagnie) zou handel drijven “over de geheele wereld,” en daartoe uitrusten 30 fregat-schepen van 20 a 40 stukken geschut. DER DWAASHEID. 31 “zoodat er continued zouden gaan en komen Vlissin- gen , Veere , Vlaardingen, Brielle, Maassluis stelden op den voorgrond de groote en kleine visscherij. De Geldersche Compagnie en die van Hasselt, Zwol , Kampen , en zelfs Steenwijk , wezen op de voordeelen van den expeditie-handel naar Duitschland, en het vervoer van reizigers, waarvan elke voor zich het raonopolie zeide te zullen erlangen , elke zich beroepende op hare “avantagieuse situatie.” Naarden , Muiden en Weesp gewaagden van bloeijende fabrieken, de eerste ook van tabaksplanting en boekweitteelt in het Gooi; de beide anderen stelden zich weinig minder voor, dan “door “hare goede gelegenbeid voor alien handel en navigatie” Amsterdam naar de kroon te steken. Dit laatste was ook het kennelijk oorgmerk der Westfriesche steden: Edam, Monnikendam, Hoorn , Enkhuizen , Medemblik en Alkmaar, en ais men hunne projecten las , moest men wel versteld staan, hoe de Amsterdammers nog zoo dwaas hadden kunnen zijn van Amsterdam tot eene groote koopstad te maken! Monni- kendam vooral dreigde eene gevaarlijke mededinging te ope- nen door de haven van Nieuwendam en met de kapitalen van Broek in Waterland. Doch Edam en Monnikendam wilden daarbij nog allerlei ander bedrijf ondernemen, vooral visscherij, houtzagerij, lijnbanen, scheepsbouw. Enkhuizen zou beginnen met voor zijne “welgelegen haven” het Enk- huizer zand weg te ruimen. Maar geene stad had stouter plannen, tegenover Amsterdam, dan Utrecht. Men had slechts een kanaal door de heide naar de Zuiderzee te graven, van 15 voet diep, 300 breed en ter lengte van ruim 6600 roe- den, en Utrecht was van zelve de eerste koopstad des lands. Eene fraaije kaart werd uitgegeven om het ontwerp klaar en smakelijk te maken. Men zag daarop de fregat-schepen reeds door het kanaal varen. Woerden eindelijk zou “aan- “vangen de negotie van hennep, manufacturen van zeyldoek, “het slaan van kabels en alderhande touwwerck, als mede “van kaas, pannen , tichels, etc.” Bovendien werd aan vele 1 Haast zou men willen vragen, was er wel een eerlijbe en vreedzame handel bedoeld? Wij weten hoe groote liefhebbers de Zeeuwen van de Kaapvaart waren. En in een programma der Commercie-Compagnie, niet in het G root Tafereel, maar wel in de Verzamelmg van Projecten te vinden, leest men den wenlc, “dat door de Kaapvaart eenige lusteloosbeid ontstaan is tot de onderhouding van de builenlandscbe correspondentie en negotie, en nu door den vrede de Equipage van Commissie ophoudende, vele liedcn weinig of geen einplooi voor hun geld weten” (Dl. II, bl. 83). 32 HET GROOTE TAFEREEL dezer compagnien , door den Stedelijken Magistraat , het octrooi tot het houden van loterijen , tot het overnemen de banken van leening, en menig ander voordeel toegezegd. En alsof dit alles nog niet genoeg was om de liefhebbers te trekken, beloofden sommige reeds aanvankelijk een mi- nimum van rente; Woerden 3 pCt. van het nominaal kapi- taal , Edam 4 pCt. ; Utrecht ging tot 6 pCt. ! Nog op een hulpmiddel, hier en daar aangewend, om den wind gaande te maken, moet ik wijzen, als bijzonder karakteristiek. Men zag, hoe ijverig en druk de Israelieten er in waren. Zulke hulp nu was niet te versmaden bij zoo veel mededinging. Dus was Hasselt zoo slim om in de condition (art 15) te schrijven : “Dat de uitheemsche Participanten , “12 actien inderdaad bezittende, en alhier komende te wo- olen, met ’t groote en kleine Burgerrecht en Privilegien “deser stadt zullen worden begunstigt, seifs tot de Joodsche “ natie inclus Steenwijk deed desgelijks. Monnikendam nam tot datzelfde hulpmiddel de toevlugt, tofin de handel reeds aan het verloopen was, en beloofde zelfs den Joden eene synagoge te Nieuv^endam 9 “alsoo bekent is , dat ze indus- “trieux en kundigh zijn, en veele occasien hebben, om dienst “in veele handelingen en negotien te kunnen doen.” Utrecht was aanvankelijk minder verdraagzaam, en zelfs bij uitne- mendheid onverdraagzaam. Yolgens art. 6 der Statuten moes- ten de zeven Bewindhebbers daar alien zijn “welgegoedt en “van de Protestantse Religie, zullende yder Bewindhebber “voor tractement genieten jaarlijx duysent Ryxdaalders Doch, helaas! ook Utrecht moest door ervaring leeren , hoe zwaar het in deze verdorven wereld valt , standvastig te zijn in het goede, en er toe komen om te bepalen, dat er toch een Israeliet onder de Directeuren behoorde te zijn *. Nog blijft er een trek uit te werken in ons Tafereel der Dwaasheid, dien wij boven reeds aanstipten. Wij hebben nog te letten op den verscheiden oorsprong dezer talrijke compagnien. De eerste naar tijdsorde, waarbij wij nog eenige 1 Over de Utrechtsche Compagnie vindt men vele bijzonderheden in een Pamflet: “Secreete Correspondence over de Provinciale Compagnie tot Utrecht,” geteekend Augustus Waarmond. Ik heb daarvan een blaadje in 4°. van II bladzijden gevonden. Er schijnen echter ineerdere geweest te zijn. Een ant- woord daarop, onder den titel van: “Eerste noodige Aanmerking op de Secrete Correspondents enz. (te Utrecht, bij Hendrik Schouten),” is een allor- bespottelijkst zamenraapsel van vuile straattaal en tallooze geleerde citaten uit Latijnsche, Italiaanschc, Fransche en Nederduitsche auteurs. DEK DWAASHEID. 33 ingetogenheid , eenige schaamte mogen opmerken , die van Rotterdam , Middelburg , Delft, Schiedam, Gouda , ook enkele der latere, zoo als 9 s Gravenhage , waren het werk van bij- zondere personen, die slechts vergunning en bescherming van de stedelijke Besturen verzochten. Dock met deze wei- nige uitzonderingen waren bet deze Besturen zelve, die het bedrijf aanlegden, sommigen bedektelijk, en zoo, dat het alleen uit den inhoud der condition kon blijken ; dock de meesten — en bepaald in de kleinere steden — zoo opent- lijk, dat de Prospectus (men vergunne mij dit woord van onzen tijd) van Heeren Burgemeesteren en Regeerderen zelven ^uitging. Wat kon die achtbare Magistraten zoo verre hunne waardigheid doen ter zijde zetten? Was het loffelijke, of- schoon ook overmatige ‘ijver, om het welzijn der gemeente te bevorderen? Wij zouden het zoo gaarne gelooven. Maar dan hadden zij wel diep onkundig moeten zijn van 't geen in Frankrijk en Engeland voorviel; dan had. de voorzigtig- heid der Algemeene Staten en van de Staten van Holland, Friesland en Gelderland, en van de regering van Amsterdam hen tot bedachtzaamheid moeten nopen ; dan hadden zij , toen ook hier de crisis begon, niet allerlei praktijken moe- ten aanwenden om nog de speelzucht levendig te houden. De inhoud zelf van vele der aankondigingen doet de grofste kwakzalverij vermoeden , en enkele feiten , door tijdgenooten opgeteekend , bevestigen dit vermoeden maar al te zeer. Verscheidene van deze aankondigingen waren, zou men zeggen , naar een vast model opgemaakt. Men wees op het goede voorbeeld elders gegeven en op de genegenheid om in te teekenen ; men gewaagde van dringende aanzoeken van “vele kundige en voorname negotianten ,” en dan werd aan de levendigste verbeelding vrije loop gelaten bij de voorstelling van al de groote voordeelen, die de plaats voor het drijven van handel enz. opleverde. Als een staaltje van dit stelsel van opvijzeling diene het Project der Compagnie van Purmerend (lioewel ik erkennen wil, dat de regering dezer stad mij daaraan onschuldig is voorgekomen en het gansche werk een toeleg schijnt van eenige Amsterdamsche hachjes). Het ontwerp begint dus: “Vele der kundigste “en voornaamste kooplieden van Amsterdam , Rotterdam , “de Zaankant en elders, siende, dat de Heeren der Rege- “ringe in vele steden dezer Provintie, het oprigten van “Compagnien van Commercie en Assurantie hebben geper- 34 HET GROOTE TAFEREEL “mitteert, en dat de kooplieden deselve niet alleen met veel “iver verre boven de vereyste capitalen volscliryven , maar “seifs de Actien terstond met grote opgelden opkopen, en “te veel verbeelding hebbende van de wijsheit dier Heeren “negotianten , om te konnen denken, dat zy sonder grond “zulx souden toestaan en doen : gelijk zy ook sonder die “voorbeelden van de nutheid en profijt der zake selve ver- “sekert zijn, en considererende, dat de stad Purmerende “(als liggende in den doortogt van ’t gansch noord-quartier “en by na in ’t gezigt van Amsterdam en de Zaankant) “ruym so wel daartoe gesitueerd is, als verscheiden Steden “die zulx reeds met succes gedaan bebben; hebben met “goedvinden en permissie der Heeren Burgemeesters en Re- “geerders in de gemelde stad mede opgerigt een Compagnie “van Assurantie , Commercie , Bodemery, etc. , niet twyfe- “lende of deselve zal door des Hemels zegen onder een voor- “sigtige en menageuse directie in staat zijn om eene goede “uitdeeling aan de ge'interesseerdens te doen...” Als tegen- hanger diene het programma der Compagnie van Weesp , dat dus begint: “Burgemeesters en Regeerders der stad “Weesp hebben op de iterative verzoeken van veele voor- “name kooplieden (het voorbeeld volgende van de meeste “steden van Zuyd- en Noord-Holland) geconsenteerd een “Compagnie van Commercie, Navigatie, Trafique, Assu- “rantie , Bodemerye enz. 35 eigene ruwe, maar sprekende taal : “Maar de Joden en “Smousen, oordelende, dat hoe meerder occasie om te ro- “ven , hoe meerder occasie voor haar seifs om daarvan haar “deel te krygen, die hueren een wagen en hueren klederen “om als fatsoenlyke Messieurs voor den dag te komen en “adresseeren haar aan de Eegeering van Wesop om soo “een Compagnie op te rigten. Dit illustre Gesantschap ver- “schijnt op het Raadhuis en word ter . audientie toegelaten; “men overlegd met dit Geselschap, hoe best dit op te stel- “len en het is fiat; straks komen Weesp, Muyden en Naar- “den ieder met een Compagnie van Negotie, Assurantie etc. “te voorschijn. . — Och, laat ons niet hard vallen over deze arme “Joden en Smousen,” waar Christelijke Regenten, on- der inroeping van Gods milden zegen, tot zulke knoeijerij de hand leenden. En Weesp stond in dit opzigt niet alleen. Voorzeker zijn bij lange na niet alle dergelijke handelingen ter onzer kennisse gekomen , welligt niet eens tot die van het publiek in dien tijd. Maar toch vinden wij te over spo- ren van minder eerlijke verrigjingen. Van Dordrecht wordt dit verhaald * 1 : Toen de dag der inschrijving gekomen was, werden de actien reeds tot 17 a 18 pCt. opgeld verkocht; de leden derRegering verdeelden toen de actien onder zich; maar daar raakt het gemeen gaande en bedreigt den Ma- gistraat met plundering; nu geeft men aan de Burgerij eenige actien, en, om de Predikanten te verpligten, wor- den aan ieder hunner 2 actie-partijen te huis gezonden. Te Hoorn viel iets dergelijks voor, dat groot gerucht schijnt gemaakt te hebben. Althans niet alleen de pamfletten, maar ook de spotdichten en kluchten zijn vol toespelingen hierop. Toen op den dag der inschrijving honderde vreemdelingen waren overgekomen en zich rondom de Waag verdrongen, ging er een raam open en werd door een stadsbode aan het publiek toegeroepen: “De Compagnie is vol, Heeren “en Vrienden, gij kunt naar huis keeren 2;” en onmiddelijk schrijver legt veel kennis van zaken en gezond oordeel aan den dag. De aangeliaalde plaats is uit den 2den Brief, bl. 5. 1 Tweede Brief van A. Z., bl. 3. 2 Bij Langendijk, Quincampoix, 3de Bedr. , 5de Tooneel , verhaalt Krispijn, die door zijneri Heer was uitgezonden om te Hoorn in te schrijven: “Geloof mij, ik vertel a niet als ware zaken, “Daar liepen duizenden van menschen puur als dol, “Om in te teik’ncn: maar de Kompanie was vol.” Verg. Europ. Merc., 1720, II, bl. 150. Vierde Brief van A. Z., bl. G. 36 HET GROOTE TAFEREEL werden de actien met eenige percenten winst op de markt verhandeld. Te Woerden werd bepaald, dat niemand meer dan 15 actien zou mogen inschrijven , doch de leden der Vroedschap zouden er 20 mogen nemen. Te Utrecht had men gezorgd, dat bij de inteekening de noodige staatsie ontwikkeld wierd, “want — wel voorgedaan , is half ver- “kocht,” zegt een spotboef, die het yerhaal geeft *. Men zag het voet- en paardevolk in de wapenen; de inschrijvers werden plegtig ontvangen. “Maar (verhaalt weder een ander 1 2) zoo ordentelijk als het toen toegegaan is, zoo onordentelijk is naderhand de uitdeeling der actien geschied , en onder de begunstigden heeft men verscheidene Utrechtsche maitres- sen leeren kennen.” Laat dit laster zijn : het is al op- merkelijk genoeg, dat er stof tot zulken laster gevon- den werd. Er waren echter ook onder de Burgervaderen , die liet er op toe legden de belangen hunner gemeenten te bevor- deren. En het middel daartoe was zeker niet onaardig ge- vonden. Men bepaalde namelijk in de condition, dat bij de eerste inschrijving dadelijk een zeker bedrag — een ten honderd b. v. — in gereed geld gestort moest worden in de stedelijke kas, als prijs voor het verleende octrooi, of tot het aanleggen van openbare werkeii, ten dienste der nieuwe Compagnie. Zoo bedong Enkhuizen 5| pCt. (die het echter niet ten voile ontving) voor de wegruiming van de Zandplaat. Zwolle en Kampen eischten 1 pCt. Hasselt was met | pCt. tevreden. Dat waren althans wezenlijke voor- deelen ! m En hoe was nu de loop en afloop van den windhandel in deze gewesten ? Daarvan deelen onze auteurs ons weinig bijzonderheden mede. Zoo men Anderson gelooven moet, beteekende het hier niet veel. Deze schrijver, die anders nog al uitvoerig, ook T>ver de voorvallen in Holland, han- delt , zegt er niet meer van dan deze weinige regels 3 : “De “besmetting der projectenmakerij sloeg in dit jaar 1720 ook “over tot het koele en phlegmatieke Holland, waar onder- “scheidene nieuwe inschrijvingen van assurantie enz. op het 1 Europ. Merc., 1720, II. bl. 189. 2 Secreete Correspondentie, bl. 1. :i Origin of Commerce, III, bl. 124. DER DWAASHEID. 37 “touw gezet werden , niet alleen in de grootere steden, maar “ook in eenige onbeduidende. Die ijdele plannen ecliter “werden bij zulk een voorzigtig volk niet tot eene aanzien- “lijke en gevaarlijke hoogte gedreven, en spoedig keerde “men er terug tot degelijker bedrijf.” Ik vrees, dat mijne lezers den lof van dezen Brit weinig verdiend zullen ach- ten, en zoo er al eenige beteekenis in zijne woorden ligt, moet het deze zijn , dat het in Engeland nog onvergelijke- lijk wilder zal zijn toegegaan. De mogelijkheid alleen, dat zoo vele en zoo bespottelijke ontwerpen bij ons werden op- gezet, pleit er voor, dat wij, tijdelijk , de nationale bedaard- heid en stemmiglieid uitgeschoten hadden. Yoorzeker is het spel in al die actien van veel minder beteekenis geweest, dan b. v. de spotdichten en kluchten ons zouden willen doen gelooven. Wij mogen aannemen, dat die stedelijke projecten over ?t gelieel al te grof en lomp waren aange- legd, om bijzonder verleidelijk te kunnen zijn. Zoo b. v. weten wij , dat de fraaije compagnie van Purmerende en ook die van Weesp niet eens volgeteekend werd. Maar van de andere zijde is het ook waar, dat, vooral in den beginne, het spel stout werd opgedreven. De actien van Rotterdam rezen tot 87 pCt. boven pari; die van Delft tot 70 pCt. ; ’sHage tot 30 pCt. ; Dordrecht tot 28 pCt. ; Middelhurg tot boven 40 pCt. En wij hebben vroeger reeds gezien, hoe driftig men zich wierp op de aandeelen der O.-I. en der W.-I. Compagnie, om van den handel in vreemde actien niet nog eens te gewagen. Maar ook de reeele handel schijnt er meer onder geleden te hebben, dan Anderson wel vermoedt. Een tijdschrift i, dat ruim vijftig jaren later te Amsterdam werd uitgegeven, heeft daarvan een merkwaardig blijk be- waard in eene correspondentie tusschen buitenlandsche com- missiegevers en eenen Amsterdamschen commissionnair. De laatste moet de opgegeven order weigeren, “alzoo de reeele “negotie hier niet alleen geheel en 'al stilstaat en er naau- “welijks in eenige goederen, om te verzenden , een koop ge- “sloten word, maar er niet eens een waagdrager, pakker “of kruijer in het werk te krijgen is, om die goederen te “ontvangen en te behandelen; zoo zijn alle hoofden met “wind gevuld.” Deze getuigenis wordt door vele andere 1 De Koopman, Dl. IV, bl. 339. 38 HET GROOTE TAFEREEL bevestigd. De beleening steeg van den gewonen koers van 3 pCt. tot 8 en 9 ten honderd *. En dit alleen was genoeg om den goederenhandel op de Amsterdamsche beurs geheel te verlammen. Uit Utrecht vernemen wij de klagt, dat vele kleine burgerlieden hunne opgegaarde penningen in de Pro- vinciale Compagnie verdobbelden en tot armoede vervielen. Ook in andere der kleinere steden zal dit gebeurd zijn. Maar Amsterdam was het middelpunt des windhandels, en daar, het boven medegedeelde uittreksel wijst het reeds aan, verspreidde zich die ongelukkige speelwoede over alle stan- den en klassen der burgerij. Wat baatte daartegen de zoo — welligt al te veel — geprezen voorzigtigheid van den Magistraat, om de oprigting der eerste Assurantie-Com- pagnie niet toe te staan? Wat eene veel latere verordening (van 11 October 1720) tegen het bedrijf der beunhazen ? De deftige, aanzienlijke Amsterdamsche koopliederi waren niet minder zwak tegen de verleiding als ieder ander, en hen trof de erbarmelijke uitkomst het zwaarst. Hoe voor- zigtig ook onze schrijvers hierover zijn, het blijkt toch dui- delijk genoeg, hoe diep het kwaad vooral onder de hoogere standen zat: “Onderwijl is het beklaaglijk,” zegt de een 1 2, “dat soo veel voorname Handelaars, zuylen van Stadt en “Beurs, overvloedig van middelen voorsien, door eene on- “versadelijcke begeerte naar noch al meer, het grootste deel “harer schatten in een korten tijdt verlooren sien, en of “opentlijk en schandelijk moeten weggaan , of met hare “schulteisschers onder de hant een vergelijk treffen.” Nog sterker spreekt de Europ. Mercurius van 1721 in zijn kort overzigt over het wonderjaar. “Wat desastres,” roept hij uit, “en ongevallen door de imaginaire winsten in deese “negotie zijn veroorsaakt, is met geen pennen uit te druk- “ken; en, om kort te gaan, en de schande van ons Neder- land niet langer tot een voorwerp onser gedagten te heb- “ben , het was er zoodanig geschapen, dat men eenige der “aanzienlijkste liedens , en van veel geld en vermogen, door “dezelve in een grote benaauw'dheid zag gebragt, en dat “de Pilaren van de Amsterdamsche Beurs nog tsidderen “door die schrikkelijke orkaan, dat haar op het alleron- 1 Langendijk, Quincampoix, 2de Bedr., 8ste Tooneel, spreekt zelfs van 2 pCt. in de maand. 2 Verzameling van Projecten, I, biz. 320. DER DWAASHEID. 39 “voorzienste is komen te overvallen. Door dat krenken “der Beursen en ket ruineren van zo vele deftige kooplie- “dens, die met hunne gewoone besolding met te vreede, “zig hier ook mede bemoeid hadden, aan de eene kant, en “aan de andere kant door dien het scheen dat de menschen, “die nu door schade en schande geleerd hadden, haare “oogen wierden geopent, zo zag men deeze Wind-handel “wat aan ’ t bedaren komen, ’t geene te wenschen waare, “dat zo mag continueeren, en vervolgens deselve ten eene- “male uitgeroeit, opdat de late naneef de buitensporigheid, “en verkeerde Geldzugt zijner Voor-ouderen te zijner droef- “heid niet mag herdenken.” Hoe gaarne zouden wij de lange reeks van flaauwe en lamme spotdichten en van prenten, evenmin door geest als oorspronkelijkheid uitmuntende, voor eene enkele scherpe afteekening van den toestand , voor eene enkele ondeugende hekeling van personen en daden geven! O, ware Vondel met Roskam en Rommelpot daarbij geweest, hoe veel dieper inzigt zouden wij in dien zonderlingen tijd hebben. — Eene onder die prenten is er echter, die, hoe weinig ook in ge- halte uitmuntende boven de overige , toch meerdere waarde heeft, omdat zij op hare wijze eenig licht verspreidt. Eene is er, waarin op grove en smakelooze wijze zinspelingen voorkomen op de namen van eenige lieden, die, naar het schijnt, in dien draaikolk der begeerlijkheid te gronde gin- gen. En welke zijn die namen? Zij behooren tot de deftig- ste en meest geachte geslachten der here koopstad; zij staan opgeteekend op de lijsten der Burgemeesteren en Vroed- schappen en hooge regeringscollegien der stad: het zijn de namen van du Fay, Hooft, Boreel, Bicker van Swieten , Huyghens en de Haze i. 1 In de lijsten van de regeringscollegien bij Wagenaar, Beschrijving van Amsterdam, Dl. XII en XIII, vinden wij: Mr. joan noach du fay, Commissaris van Kleine Zaken, 1717 — 14 Jan. 1722, toen hij als Gouverneur naar Curasao ging. Jacob frederik du fay, Schepen, 1716 en 1722; Comm, van de Wis- selbank, 1623—25. en Mr. gerbrand claes du fay, Rekenmeester, 1718 — 1723. Mr. daniel hooft, Raad , 1718; Comm, van Kleine Zaken, 1708 — 1725. en Mr. gerrit hooft, Comm, der desolate Boedelkamer, 1713—1748. Balthasar boreel, Assurantiemeester, 1719—1734. en willem boreel, Schepen, 1720; Comm, der desolate Boedelkamer, 1722—1725. 40 HET GROOTE TAFEREEL In October 1720 begon de Actie-handel te Amsterdam ten einde te loopen. Waarschijnlijk was de zoo even aangehaalde Publicatie tegen de Beunliazen, gerigt tegen dien zwerm van koopers en verkoopers, die, ten deele bij gebrek aan eigen crediet , op naam van anderen handel dreven, met eene ge- lijktijdige scherpe waarschuwing aan de gezworen makelaars om zich van alien windhandel te onthouden, daarvan meer een teeken dan wel eene oorzaak. Maar misscbien werkte, voor een deel althans, daartoe mede de houding des gemeens in ^en voorval, dat men in onzen tijd eene volks-demonstratie zou noemen. Zoo goed als de groote Heeren haddenookde Mr. gerard bicker van swieten , Raad, 1714; Commiss. van Huwe- lijksche Zaken, 1716 — 1720; Commiss. van Zeezaken, 1721 — 1725. Hendrik huyghens, Commiss. van Huwel. Zaken, 1719, 1720. en Mr. Theodorus huyghens, Raad, 1720; Commiss. van de Wisselbank, 1719—1726. Mr. jeronimo de haze de georgio, Burgemeester, meermalen tot 1717 ; Thesaurier, 1718 — 1725. Pieter de haze, Raad, 1706. Waarschijnlijk is geen dezer aanzienlijke personen zelf het voorwerp dier spotternij geweest, maar heeft zij andere leden dezer zelfde geslachten gegol- den. — Er komt voorts op deze plaat nog eene toespeling voor: rtIk spuyg “actien.” Doch ik durf niet met zekerheid bepalen, welke naam daarmede bedoeld wordt. Het kreupel rijm onder deze prent — het moge dienen als staal van vele andere — luidt dus: Nu de Actieramp heeft uitgewoet Ontdekken sig verscheyde plaagen. Daar spuygt er een dat Zuydzeegoed A1 rijdende uyt zijn staatsiewaagen. Een ander krijgt ook ruym zijn deel En heeft de Huyg ook in de keel, En ’t Haasje knikt door zijne last, Het kan naauw op zijn loopers loopen, Want d’ Actie-ballast hout het vast. Een ander die niets heeft te hoopen Vervloekt de wint die hem verriet En roept ik Bik vast dat ik Zwiet. Die Boord eeZ-handig door het hout Om zijn geluk weer op te bouwen, Wijl hij de wint geen meer vertrouwt Die zooveel honderden zal rouwen. Daar roept een kakker, vrij wat ruyg, Fay, weg met dat verduyvelt tuyg. Ook mist de windgot meenigeen Snel na Vianen te versenden. Hier trekt een kompagnie weer heen, Terwijl het Hooft van deze benden Gebiedend komt van achtren aan En daarmede is de brand gedaan. DER DWAASHEID. 41 kleine burgerlieden deel in den handel genomen. Met den patroon speculeerde de kantoorbediende; met den meester de dienstbode. En misschien is niet overdreven, wat Lan- gendijk een zijner personen laat zeggen: “De schrobster zelve is in die koopmanschap bedreven.” Zoo waren er, die, met twintig, vijf en twintig gulden beginnende, een paar duizend wisten te winnen. Maar na- tuurlijk wei^len deze lieden meerendeels de speelbal van de velerlei bedriegerijen , die er bij voorvielen. En de stilstand van den degelijken handel, van winkelnering en hantering, de slechte betalingen, in een woord de verstoring van den geregelden gang der zaken, wekte al spoedig ongenoegen. Daarbij , wij weten hoe begeerig het Amsterdamsche gemeen naar “een standje” is. Dat gejoel en geraas en geschreeuw op de straat , dat dringen en woelen der Actionisten voor en in de koffijhuizen lokte dagelijks honderden leegloopers aan, die de drukte en de verwarring slechts vermeerderden. De straatjongens vergaten hunne guitenstreken niet; men zag er in den hoop , die met veel misbaar kwanswijs onder elkan- der ook actien verkochten. Anderen weder deden winst op hunne wijze en liepen met spotprenten en “nieuwe deunen,> te koop, den voorbijgangers de ooren doof schreeuwende. Dat ging zoo dag aan dag en de policie zag het lijdelijk aan. Maar ziet, op eenen zaturdagavond (den 5en October) toen het spel — na afloop van den Sabbath — wederom begon, kwam een ruwe hoop jongens, mannen en vrou- wen, tierende en de nieuwe deunen zingende, den Dam opdringen. In haar midden stak een strooijen pop uit, die in optogt werd rondgedragen. Baldadigheden bleven niet uit. De arme windhandelaars werden bescliimpt, gedrongen, ver- jaagd : hier en daar stak men al eens de handen uit: daar ging een hoed, hier eene paruik in de lucht, elders werd er om degen en rotting geworsteld. Daar stoof de troep de Kal- verstraat in en bestormde het Engelsche koffijhuis; de glas- ruiten waren ras met straatsteenen verbrijzeld ; gelukkig hadden de Actionisten den tijd gehad zich te bergen , en de bewoners hadden de deur gesloten : maar zij werd openge- ramd, en hoe het toen daar binnen toeging, is ligt te gissen. Plundering schijnt er echter niet te zijn voorgevallen. Intusschen waren de Dienaren der Justitie komen opdagen, 4 42 HET GROOTE TAFEREEL versterkt door de nachtwachten, die reeds op de straat waren; en nu werd het in de halve duisternis een wild gevecht, waar de klappen en stompen werden uitgedeeld naar het viel. 