Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Districten, | 7 ) Sumatra. | 8 : : Be orsichier. Vlakkehoek. | 5.9 Z| 104.5 S l| gusm| „ ” n O—W ` "Let, horizontaal. Civiel Gezag- | Wahai. 2.8 Z| 129.5 |Amboina,Ceram.| 1} 5# 55m | — 91) frees ee e Licht — hebber. Resident. Sanana. 2.2 Z| 125.9 | Ternate en Ond.,| 2| 18u um | — 76 nt a a e Horizontaal. Soelabesi, Ces i ge Kiwisstreek, | 4.6 Z| 104.1 — U — ll 20 3 Teen. asia Licht, onderafdeeling matra. h =< Mo Doewa. : : = __Vredevoogd, | Kaimana. 3.7 Z| 183.8 Amboina, 3| 214 40m | —108 | 20" 18m 155 l $ NW—ZO |Krachtiger dan die van 13Junij.l. Regenwaar- Nieuw-Guinea. 6—10 schokke nemer. SEH > Resident. Amahei 3.3 Z| 129.0 | Amboina,Ceram.| 4| + 4u 0m| — 89 es set? Licht, Ri, 2. O. Afdeeling, Borneo. DE a A B | Residentie of | Herlei- | Seismo- i Lengte A J din graaf Berichtgever. | Waarnemings- oost | Gonverkölnent g | Uur tot Ba- te plaats Breedte.| van 5 Locale ege: Batavia Grw. en Eiland. A | tijd. T | | Minuten. Batavia. Augustus 1915 (vervolg). Resident. Manokwari. 1.2 Z| 134.3 | Ternate en On-|4?| 22u Om | —110 derh., Noord S Nieuw-Guinea Se Amahei. 3.3 Z| 129.0 | Amboina,Ceram.| 6|+ 4u Om{ — 89 Civiel Gezag-| Kajeli. 3.4 Z| 127.1 | Amboina 6| 3u Om | — SI heb a = Wahai. 2.8 Z| 129.5 | Amboina,Ceram.| 7| 14u 235m | — 91 Resident. Tallo. 4.2 Z| 102.7 | Benkoelen 10| 21u 30m | + 16| 220 5m Sumatra. X Tais. 4.1 Z| 102.5 u 10 e + 17 D z Lais. 3.7 Z| 102.1 e ER Ser e s Manna. 4.5 Z| 102.9 S 10| 21u 45m | + 16 e Distrietshoofd. | Pegatan. 3.6 Z| 115.9 |Z. O. Afdeeling,| 12| Lin 55m | — 36 Lau 46m 46° | Borneo. _ Gouverneur Afdeelingen: |+ 3 Z {+ 119 | Celebes en On- 12/+15%30™| — 48 ” Celebes en On-| Mandar, Pare- derhoorigheden. derhoorigheden. e. a oewoe, Boni. | + 3 Z|+ 120 = 12 E — 52 ” a Madjene, 3.6 Z| 119.0 = 13 5 mn d Afd. Mandar. _Distrietshoofd. | Pegatan. 3.6 Z| 115.9 | ZO-Borneo. 12) 21u om | — 36 | 200 45m 208 — Gouverne Afdeelingen: | +3 Z|+ 119 | Celebes en On-| 12);+21"30™ — 48 ” Celebes en On- | Mandar, Pare- derhoorigheden. derhoorigheden. Pare. z Madjene, 36.21 1190 a 12 2 — 49 ” Sr Afd. Mandar, 1 Resident, Lais. 3.7 Z| 102.1 | Benkoelen, 16} La äs | + 19| ën llm3 : Sumatr Se Benkoelen. 3.8 Z| 102.3 j 16| Zu Om | + 18 a edjang 8.6 Zi 102. S 17| 13u 30m | + 17 5 GG La er Ber- | 0.9 Z| 100.4 |Sumatra’s West- 18| 7" 5 + 26 _ Adm. Porti. galoeng. kust Tandjong. 2.2 Z| 115.3 20| 21" 15m | — 34 © D E EECH Bijkomende verschijnselen Duur. Intensiteit : Richting. en en aard der beweging. fe EE Seconden. 1/2 NAW Faai ee die Grace ewes. Ww—O Licht. 7 O—W Langzaam. ai Licht. 10 NO—ZW Licht, verticaal. 9 = Licht, horizontaal. sl. | Licht, horizontaal. 90 O—W 3 lichte schokken. | Kar, NO—ZW In afd. en zijn schokken en bj Kaap William (20,6 Z en bet ste 0.8 O) en Controleurswoning te Ma- RR (Binanga) (20.7 Zen 1180, 90) ir EE EE DEE, en vrij Aruslig beschadigd. l ER eoe E +180 O Sterk, horizontaal F NO—ZW = sie foe vane der |in Mamoedjoe” werden tot 20 kur nog A hehtere schokken waargenomen. > cp se ele E E AIR A ee mia nips ee ie ee O—W ohne EE + 2 i Licht. a ens Licht. elke 3 schokken met tusschenpoozen schok, + 30s, — 94 — — 95 — A B © D E e mh Residentie of Herlei- S i den Bijkomende verschijnselen Berichtgever. aarnemings- g ur. e uur. eo ntensiteit plaats. Breedte. ame Koseng 5 Locale tavia- Batavia. aehling. b E Ze rw. en Eiland. |Â] d. = aT a eee opmerkingen. Minuten.| Batavia. Seconden. Augustus 1915 (vervolg). Gezaghebber. | Kandangan. 2.8 Z| 115.3 |Z. O. Afdeeling,| 20| +22u pm! — 34 Brenn aa een orneo. Resident. Redjang. 3.6 Z| 102.6 | Benkoelen, 20| 23u Om | + 17 21/8: dE? OW ep Sumatra. Qu gm 238 » Lais. at £1 108,1 2 20| 23u30m | + 19 SEN e NEEN AN eer e NEE CECR e Benkoelen. 3.8 Z| 102.3 S 21| 0u10m | + 18 Se Meen. ulder Lot a ae eee Wd Gezagheb-| Banggaai. 1.5 Z| 123.5 | Celebes en On-| 22| 22u 20m | — 67 2 OW en ber. derhoorigheden. Gezaghebber. Reo. 8.3 Z| 120.5 | Timor en On- |24| 211 45m | — 55) r a: IN Krachtig. : erh., Flores. i 7 Resident. | Menado. 1.5 N| 124.8 | Menado,Celebes.| ? — — 12 Kees Ee Verscheidene aardschokken. September 1915. Controleur. Banda-Neira. | 4.5 Z| 129.9 | Amboina, Neira.| 4| Tu 37m | — 93|5u58m5ss | 7 Vrij hevig. Muren van enkele huizen zijn gescheurd. Tu 45m = % ; Onderaardsch gerommel. Licht. gujgm er O—W gu 25” » Iets zwaarder. ns S | Licht, horizontaal. oe Lonthoir Amboina E BEE SE ein ne ns 2 opeenvolgende vloedgolven van geringe Groot-Banda. 93 ee, e h el S Banda-Neira. A „ | Amboina, Neira.) 5) 3u Om i Br. Licht, verticaal. Onderaardsch gerommel. 14u 30m S ” an » „ ” 6 Tu 30m AS EO ee BE Re oe 8 ” ” n 2 ee EE 2 schokken. cee 22u Om EE ee ern i _Lichtopzichter. | Vlakke Hoek. | 5.9 Z| 104.5 |Lampongsche |6)| nacht | + 1/9: O—W Licht, horizontaal. : Districten, d ou 45m? | umatra, Controleur. Banda-Neira. | 4.5 Z| 129.9 | Amboina, Neira} 8) 14u45m | — 93! = 9 fF =~ @ Jeoss......... Lichte schokken. = 21u 30m Gezaghebber. {Hollandia (Seko; 2.5 Z| 140.7 |Ternate en On- 10) 6u55m | —136 OLO— WNW iedeen an vann e Mabe). erh., Noord gu 15m » = Nieuw-Guinea. Resident. Kapan. 9.7 Z| 124.3 (Timor en On-|10} Jugom | — 70 O—W Vrij hevig; meerdere schokken. > derhoorigheden, E den Bi E peed tas I C N EE ERE gi er en NO NE PE EEE OE Be) a EE A Sg Midden-Java Tijd. ey A E, | A B © D E ki | ware Lengte mn. “ding eo Dwar Titia aii Bijkomende verschijnselen Berichtgever. | Fan SE = Gouvernement E Locale “aria vias Batavia. Richting. en | de on Biland. £ tijd ij me en aard der beweging. i £ | Minuten. | Batavia. Seconden. PERMETRE September 1915 (vervolg). Controleur. Neira, 4.5 Z| 129.9 | Amboina, Neira, 11| 1u Om | — 98 243 O—W Licht. Ass.-Resident | Dobo. 5.8 Z| 134,3 Amboina, LU + 6, Om) AO eee e nennen Vrij hevige schok. van Amboina Aroe-eilanden. Controleur van| Tandjoeng | 2.2 N| 117.5 |Z. O. Afdeeling, 19| 22u 45m | — 43 | 214 53m er 2 schokken. Beraoe. Redeb (Beraoe). Borneo. 23u 15m euren | Hevig. 3 schokken. Controleur. Bodjonegoro. | 7.2 Z| 111.9 | Rembang, Java.| 30/13u35m**| (—12) T 3 W—O? [Verticale trillingen. Ass.-Resident. S S Š S 30 S = Bi Matig, verticaal. Onderaardsch gerommel. Resident Menado. 1.5 N | 124.8 | Menado,Celebes.| ? BR =) 5 Le E EE EE Verschillende aardschokken. October 1915. : Controleur. Neira. 4.5 Z| 129.9 | Amboina, Neira.| 1] 14u 30m | — 93 d ’ Be ke ee? licht. = Kloengkoeng. | 8.5 Z| 115.4 | Balien Lombok,| 2| 3u 30m | — 34 | 34 IM Dain N—Z Vertica Bali Vrij x. Meirdere schokken. 2) gu 30m gu 12m 565 5 Verticaal -E elke Vrij sterk schok 2 schok Controleur Mataram. 8.5 Z| 116.1 | Bali en Lombok, 2} 3u 40m | — 37 Lef ee Eerste twee vrij hevig. West-Lombok. Lombok gu 45m gu 12m565 ` lou 55m 21u 40m 6 = Controleur | Praja. 8.7 Z| 116.3 S 2} 3u40m | — 38 | 3u Im g Z—N Hevig. =- Midden- Lombok. ; = S a oun 48m > on (äm Së | 100 j Twee eerste zwaar; de overige| Muren v/d controleurswoning scheurden; : % S 10u 58m 2 i eveneens nok dak v/h kantoor. 114 6m : 15" 30m l 20" 10m 15 204 45m 3 gie om Controleur Selong. 8.7 Z| 116.6 : g|+3u 45m, — 39 gu jm re ma) Oe Hevig, horizontaal. Tallooze pannen g gleden af Usap v/h n: Gsst-Lambek K = : NW t W rdere kleinere schokken volgden S = a gu 45m pi gu Läm 565 o*t. nord Zeer hevig, horizontaal. Scheuren in controlonriwoning en in o = = ringmuur gevangenis. 10u 45m » Iets minder hevig, verticaal. Gevolgd door eenige kleine schokken. 2lu Om 3 vrij hevige schokken; hori- | Gevolgd ae vele kleinere schokken. zontaal. LXXVI Tk. en ** Midden-Java Tijd. A B Berich Waarnemings pene ne Uur “ding. Go erichtgever. d j t Ba- e plaats. Breedte. er ones 5 Locale tavia- Batavia. van 3 ZS iid tijd. éi | Grw en Eiland. aA tijd. M. T. Minuten. Batavia. ` October 1915 (vervolg). Resident. Soembawa. 8.5 Z| 117.4 |Timor en On-|'/2| nacht | — 42 3u Im derh., Soembawa| 2| ochtend gu 12m 56" a Taliwang. 8.8 Z| 116.9 S WA nacht | — 40 | 32 Im 2| ochtend gu 21m 56° Controleur. Neira. 4.5 Z| 129.9 | Amboina, Neira.) 2) 17% 15m | — 93 Controleur | Praja. 8.7 Z| 116.3 | Bali en Lombok,| 3) 19" 20™ | — 38 idden- Lombok Lombok. ; Controleur | Selong. PR 116.6 cm 3| 23u 15m | — 39 Oost-Lombok. 5) + än Om 6 In 45m 7" 45 19" 15” 9| 22% Om 101 p os Ilf bu 45m 15u 30m j Oost-Lombok. — — K 2 — a BY : Amahei. 3.3 Z| 129.0 | Amboina,Ceram.! 9/12u Om | — 89 Controleur. Praja. 8.7 Z| 116.3 | Balien deed 11| 15u 50m | — 38 Lom Neira. 4.5 Z| 129.9 abd Nek 12| Su55m | — 93 Administrateur. Pitjoeng Poe-| 7.2 Z| 106.6 Preanger 12| 19" Om** (12) goer. | Regentsch., Java. K Resident. Tjoeroep. 3.4 Z | 102.5 | Benkoelen, 18| 7u30m | + 17 B Sumatra. _ Sehrijver district} Poeloeng. 1.9 Z| 111.6 Madioen, Java, | 19| 1lu 45m | — 19 Poeloeng. na. Kawali. 1.2 Z| 108.4 |Cheribon, Java.| 20| 22u Om | — 6 Et gee c z D E Dit: e SE E Bijkomende verschijnselen Richting. Se? | en aard der beweging. j Seconden. | opmerkingen. ee a ss Vrij hevig. + 30 J S SE EE EE 5 a + 30 Bar... Verticaal, licht. l Z—N Licht. MERE ee. Vrij hevig. Gevolgd door eenige kleinere schokken. 2 Kein schokken. àc So Sëcher d Gevolgd door eenige kleinere schokken. Zeer merkbaar. Zeer hevig. Pannen glijden van daken der steenen woningen. Ad a EEEN ade De verschillende eweg zijn °t hevigst _ geweest te Kalidjage (8.6 Z, 116.50); ` ah Zuidelijke end (Sakra) is er van verschoond gebleven; de kampongs _ aan den voet van den Rindjani hebben °t minst geleden (In Nov. ’15 wordt verhoogde werking _ Rindjani gemeld). = WO | Licht. 0 Z—N Vrij sterk. WE O—W Horizontaal, licht. AR EE eee eer Zwak, zeer kor : N-A Inn een 3 | ZW--NO |Licht 120 See eye Eese Trillingen. RN rca aur E NONE — WM — — 10 — A B en Residentie of Herlei- | Seismo- Berichtgever. | Waarnemings- oost | Gouvernement | 5 se t Ba- “te plaats. Breedte.| van S | Locale | tavia- Batavia. S ie tijd. ijd. Aanvang Grw en Eiland. aA e EI : | Minuten. Batavia. October 1915 (vervolg). Resident. Parigi. 0.9 Z| 120.1 | Menado,Celebes.| 20 ? — 53 Distrietshoofd. | Djangkat. 2.4 Z| 102.3 | Djambi, 21| 7u30m | + 18 | 8"10m17s Sumatra. Resident. Tjoeroep. 3.4 Z| 102.5 | Benkoelen, 21 = + 17 D Sumatra, s Lais. 3.7 Z| 102.1 > 12| tads | + 19 5 i Benko elen 3.8 Z| 102.3 = 12} 8015™ | + 18 ” Se Mokko- Mokko. 2.4 Z| 101.1 = 12 ? + 23 ” ” ebong 3.0 Z 102.0 an 12 P + 19 OI Gezaghebber. Wahai 2.8 Z| 129.5 | Amboina,Ceram.| 26| 214 30m | — 91 Controleur. Banda-Neira, 4.5 Z| 129.9 | Amboina, Neira. 27| 9"%37m | — 93 = Laboeha 0.6 Z| 127.5 | Ternate en On- 28| 9u10m | — 83 derh., Batjan. Controleur | Selong. 8.7 Z| 116.6 | Bali en Lombok, 29| +10" 0m | — 39 Oost-Lombok. Lombo November 1915. Ass.-Resident. | Soerakarta. 7.6 Z| 110.8 | Soerakarta,Java.| 1] lu Om |(— 12) Controleur mgeving 8.4 Z| 116.5 | Bali en Lombok,| 3/+ 7u 30m 39 Oost-Lombok. | G, Rindjani. Lombok, : 7 Selong. 8.7 Z| 116.6 S 3/+19u30m| ` Resident. Wetar. + 8 2Z|+ 126 [Timor en On-| 5 P 16 | derh., P. Wetar. Tjalang. 4.8 N| 95.4 | Atjeh en On-| 6|12" 15m | + 45 Civiel bureau. derh., Sumatra A Resident. Korim. 0.8 Z| 136.0 [Ternate en On-| 6/19" Om | —ı17 | 164 48m? S derh., Biak, N.-Guinea ii Soeroei. 1.9 Z| 135.7 | Ternate en On-| 6| — —116 derh., Japen. ss Kepahiang. 3.7 Z| 102.6 | Benkoelen, s| (ie 46m | + 17 |18%16m 6s | Sumat = Benkoelen. ss 2i 102.8 a 18u Om | + 18 ” = ais. 4.1 Z| 102.5 E 8/18" 15” | + 17 ” a Tallo. 4.2 Z| 102.7 S 8 2 + 16 D $ Lais. 3.7 Z| 102.1 x gg + 19 S © D E Bik d hijnsel Duur. er Intensiteit a ee er Riehting. en en aard der beweging. : RER opmerkingen. een. oes Licht 15 Z—N Zwak 1 mee jan. er 5 Zeemde. ` "Te d E mede eeen e EE Vrij hevige schokken l N-A oT oneven tenen 3 RR B Ressen: Vrij hevig. 1a 2 O-W Licht, horizontaal. 3 = Matig Huis schudde heen en weer en kraakte, oes. ZO—NW Horizontaal. + 2 OW Tt EE een Vrij merkbaar. Nov. ’s morgens werd een rookzuil gnd op den G. Rindjani. ey, ZO—NW Horizontaal, vrij sterk. EU cn Hevig, horizontaal. + 30 O—W Hevig. i 15 WO Vrij zwaar, horizontaal. De volgende dagen werd een ep A water- ` 2 stand van de zee waargenomen ? 3 Warn e Ed REL we buses VU CSCC RV OW en OW ee Pa er DR nn Hevig. 30 | O—W 15 LE LH ee Licht. — 102 — ** Midden-Java Tijd. A | B Ke Residentie of | | Herlei- ` Seismo- Berichtgever. | Waarnemings- oost Gouvernement | 3 Z ot Ba- g i plaats. Breedte.| yan | E Locale tavia- Batavia. _ Gi en Eimi |2| td | "e | m i | | Minuten. Batavia. November 1915 (vervolg). Wedana van | Malingping. 6.8 Z! 106.0 | Bantam, Java. |10| 9u Om | +. Al 8159m Aën Tjilangkahan. ana v. Pa-| Goenoengken- | 6.6 Z| 106.1 és 10} 9u 5m = se roengkoedjang. jana. G. E. Hoffmann. Goenoeng Walet.| 6.9 Z| 106.8 10} gu 9m**| (— 12) D Regentsch.,Java. Controleur van Djampang l 8 Ze 2 10} gulgm** ` » Djampang tengah (Bo- djonglopang)? Ass.-Resident. | Buitenzorg. 6 L a Batavia, Java. |10 CS S së J. W. Reuschen-| Tjipetir. 0 Z| 106.6 er LO 9u LA) 7 D ach. Regentsch ‚Java. J. H. Berkhuy-| Lebak-Parai. 6.6 Z| 106.4 | Bantam, Java. |10| 9%35™ | + 1 D sen. = E. Gianetti. Goenoeng Mas.| 6,7 Z| 107.0 | Batavia, Java. |10| 10u 20m | — 1 D Resident. iroe, 3.1 Z| 128.2 | Amboina,Ceram.| 11 P — 86 Klerk Tjalang. 4.8 N| 95.4 |Atjeh en ee 12) 14u Om | + 46 Civiel bureau. derh., Sumat Controleur. Donggala. 0.7 Z| 119.7 | Menado, Galaten 13} 22u 5m | — 52 Gouverneur. Seulimeum. 5.4 N| 95.6 [Atjeh en On-|13/ 23" Om | + 45 derh., Sumatra. Gezaghebber. | Endeh. 8.8 Z| 121.7 (Timor en On-|l4| 1" Om | — 60 derh., Flores. Få Wedana. Malang. 8.0 Z| 112.6 | Pasoeroean,Java.| 14|12u 27m** (— 12) Gezaghebber. Paleleh. 2 N| 121.8 | Menado, 15) 12u 34m | — 60 ;’ Celebes. G. E. Hoffmann. Goenoeng Walet.| 6.9 Z| 106.8 | Preanger Re- | 16118u56m** (— 12)| 18u 47m408 gentsch., Java. J. W. Reuschen-| Tjipetir. 1.0 Z| 106.6 |, 55 16/18u 5 gm** Se D bach. Ass.-Wedana. |Tjikeusik. 6.7 Z| 105.9 | Bantam, Java. | 16/19" Im 4 » Administrateur, | Tjibadak. 1.2 Z| 106.6 16| 19u 7m** (— 12) ep Pitjoeng Poegoer Regentsch. Jaen. Ass.-Wedana. Soko. 7.9 Z| 111.6 | Madioen, Java. | 19} 3u Qm** = 3u 32m 31° Wedana. Poeloeng. „ „ i 19, 38 300) =", ” — 103 — © D E Bijkomende verschijnselen Duur. A Intensiteit Richting. en en aard der beweging. opmerkingen. Seconden. r 2 W (?) Zwak. + 2 O—W an EE WO Vrij sterk; vlug op elkaar vol- gen = ee a re ek Vrij st 2 O—W Licht. ‘esac es N—Z ee Ya NO—ZW k. Horizontaal. 2 schokken. N a AA Licht T 3 OW Ea ee er + 30 e Hevig. 2 Z—N Sterk. es is x ‘a Vrij hevig; eenige schokken. a... Matig. Rommelen. er ,.,...,..;, Vrij sterk. EE Lire. KÉEN WO 2 lichte schokken u, N—Z he gy eae RER 2 O—W Licht 3 Z—N Vrij hevig. J 3 schokken. Gë? N—O Zwak. — 105 — derhoorigheden, Flores. — 104 — A B ERDE Residentie of Herlei- Seismo- Berichtgever. | Waarnemings- geet EE | a) „Re Ta rte plaats. Breedte.| yan E| Locale | tavia- Batavia : s| tid tijd. Aanvang Grw. en Eiland. a J T: Minuten. Batavia. November 1915 (vervolg). Controleur. Ponorogo. 7.9 Z| 111.5 | Madioen, Java. | 11/34 30m**|(— 12)] 3u32m3ls Ass.-Wedana | Gondosoeli. VAER aaa LE, 5 11| 4u 15m S 9 are, J. H. Berkhuy-| Lebak-Parai. 6.6 Zj 106.4 | Bantam, Java. |21| 0" 35m | + 1 s Resident Parigi. 0.9 Z| 120.1 | Menado,Celebes.| 22 P — 53 Controleur Gorontalo, 0.5 N| 123.1 = 24) 54%45™ | — 65 sident. Paleleh. 1.2 N: 121.8 E 24 P — 60 Se Tonsawang. LEUN 18358 = 24 P — HI Gezaghebber. | Endeh. 8.8 Z| 121.7 |Timor en On-| 24| 20u 45m | — 60 erh., Flores. Resident. Onderafdeeling | + 0 + 100.5| Sumatra’s West-,24)| nacht — Oud Agam en kust. 25 Pajakoem- boeh Controleur | Selong. 8.7 Z| 116.6 | Bali en Lombok,| 25| on 30m | — 39 Oost-Lombok. ombok. 12u Om Resident. Taroena. 3.7 Z| 125.5 | Menado, Sangi-| 25} ? — 75 eilanden. Controleur | Selong. 8.7 Z| 116.6 | Bali en Lombok,| 26| 8u Om | — 39 Oost-Lombok. Lombok. ke Lg Bestuurs- Kaimana., 3.7 Z| 133.8 Amboina, 26) 23" 0m | —108 Assistent. ieuw-Guinea. Fd Gouverneur.| Madjene. 3.6 Z| 119.0 | Celebes en On-| 27| 21m 55m | — 49 derhoorigheden. Off. v. Gezond-| Koeta Tjane. | 3.5 N| 97.7 [Atjeh en On-| 27/ 200 55m | + 36 heid 2e kl. e derh., Sumatra. air en Gezaghebber. | Kajeli. 3.4 Z| 127.1 | Amboina, 28| 15u Om | — SI Boeroe. Resident. Namlea, 3.0 2 = = 8 ib je Gezaghebber. | Endeh. 8.8 Z| 121.7 |Timor en On-| 29} 5u 15m | — 60 ** Midden-Java Tijd. Cc D E Bijkomende verschijnselen Duur. ES Intensiteit Richting. en en aard der beweging. öynissklaggein. Seconden. 6 Z— Sterk, daarna trillingen. Ramen en deuren rammelden. 15 ZO—N Matig, 2 schokken. 1/2 N—Z Zwak. 3 horizontale schokken. D k vo Ia matige schokken. # en, < ee ES re EE Brenn. Licht ES BR EE Licht. Se eee = sads EE Verticaal. ZO—NW Matie Rommelend geluid. g. Ta Zwak. a 7 O—W Sterk ee on l Z—N Zwak Rommelen. ** Midden-Java Tijd. — 106 — A B RK e Lene Residentie of Herlei- Seismo- erichtgever. aarnemings- g a df Ste plaats. Breedte. ec ee E| Locale Gs atavi = o - Grw en Eiland. = tijd. ae Cd Minuten, Batavia. December 1915. Controleur van |$ 5 re | enggoeroeh. | 8.2 Z| 112.6 Pasoeroean, Java, 1| 0% 30m**|(— 12)| On 509 568 Controleur. District Teng-| 7.8 Z| 112,9 1} 14 Qm** ger (Poespo). a S ; Sp Toeren. 8.2 Z| 112.7 + 1 sg ” ” Wedana, oempang. 8.0 47 118,8 |° l , Patih Batoe (Sisir). | 7.9 Z| 119.5 a 11a 1om**} > » SE S Malang. 8.0 Z| 112. Hunger a dana van | Doengoes DI Si l i mer 7 Kanigoro. (Woengoe) ae 8 S Ass.-Wedana. | Ngebel 18 Ai 141.9 1 ay Regent. Nga 1.4 Z| 1115 , I| re gms » Ass.-Resident. | Madioen 1.6 Z ; : : 111.6 or ? Controleur, Ponorogo. te St Tihs x i zz = ; Ass.-Resident. | Magetan. 17 64 1114 1 E Wedana. Poeloeng. 19 £i 1418 l en EEN, 4. — 107 — © D E Biik d $ Daar. EH Intensiteit ijkomende verschijnselen Richting. en en aard der beweging. S ER opmerkingen. en ern Sterk. RR Vrij hevig. + 10 O—W Kort, vrij sterk. schokken. +120 ZO—NW zs rt nen“ t.s... $ S D Matig. iin, Vrij sterk. 10 Z—N erk. Meerdere schokken. 300 w—O Sterk. 10 N—Z S Verscheidene huizen gescheurd en zwaar eset i secs nein Soedhono heeft zwaar eenden. Borende schokken. Vele steenen huizen gescheur urd, 30 ZO—NW Vrij sterk. Een inwoner e aardbeving in Ben- koelen van 26 Juni ’14 méemaakte, zegt dat s zwaarste schok te Pono- rogo ster was 5 N—Z Horizontaal, vrij hevig. teenen klein werden beschadigd; één huis stortte in. NO—ZW Vrij hevig. du, ug d A a TT ee se e e elt De Resident van Madioen Mavepati belangrijke schade aan ge- — bouwen toegebracht. nn ran CEA BE S a Ae AE teg EE AET A ETO S IEE EL I E N LR rm ERA AE et ae IS ate her a RER ee E Pete as ER EEE EE ey DAL Pr in ee e Semara * Midden-Java Tijd. — 108 — A B | ERBE Residentie of | Herlei- Sch Berichtgever. | Waarnemings- : Ger Cohn |£ | Har. e? E En laats Breedte.| van 2 E Locale er er Grw. | en Biland. |A) Hd | | | Minuten. Batavia December 1915 (vervolg). Ass.-Resident. | Bodjonegoro. 7.2 Z| 111.9 | Rembang, Java.| 1| In 0m**|(— 12)| 0u 50m36s Controleur, > 5 = a Li ie: Bm Bee D Ass.Resident. | Blora. 108 23 311 S 1.10 10mm 2 D egent. ` Bojolali. 1.6 Z| 110.6 |Soerakarta, Java.) 1] 1% Om**| __,, ” Ass.-Resident. | Soerakarta, SS 110.8 > 1 a 9 ” = ragen tA Al All, = 1| + Lu om** jr si Administrateur. | Ond. ,,Batoe| 7.6 Z = S H 14 më? S D Djamoes” F. R. Westhoff, Ondernem ming 95-25-1105 S l| lu 5m** 5 D oo „Soekaboemi”. ss.-Residen Pati. 7.8 Z| 111.0 |Semarang, Java.) 1} In Om > ” Controleur. Wirosari. TE 5} 111. S l = " D Gezaghebber. |Karimoendjawa. 5.9 Z| 110.5 | Semarang, Kari-| 1| In 0m** `, S oendjawa, J. Hoek, Opz. | Semarang. 7.0 Z| 110.4 | Semarang, Java.) 1 = D ” B 0. W. __Ass.- Resident. de 3 a Bs l| In 6m** = » J. Bley, Adm.| Genting Goe-| 7.1 Z| 110.0 > 1} 14 10m | — 13 ” „Selokaton” | noeng, On „Selokaton”, Adm. 5. O. | Pat 6.8 Z| 111.0 S lj lu 15m**(— 12) ” „Langsee” Resident. wage a _ wa 1j+ Ju 5m nt ” — 109 — © D E e? Bijkomende verschijnselen Duar. ; Intensiteit Richting. en en aard der beweging. oriens. Seconden. 60 | Eerst O—W, | Verscheidene perseun horizoı - | Deze aardbeving was eigenaardig door green in taal, matig sterk. het herhaald af- en wè enemen n draaiende er beweging (4 à 5 maal) en de ir draniende beweging aan het eind. Be... 15 & 20 schokken; duidelijk merkbaar. $ 4 ZO—NW tig. 15 O—W Tani 2 ” Vrij h vig, hori aal. f : e e e 3 iech te, schokken. | In de geheele afd, Sragen waargenomen. vereen .. O—W sede = otis de eee 6 à 7 NZ yl cee. vanen aen 2 W SE Z schokken 73 ZW—NO |Van oren ECH ge- lata 2 Z—N Licht. aa 4 O—W Hevig Oude scheur in muur iets verder open- : gegaan. 10 5 Een sterke verticale schok g ge | d lichte horizontale. = 3 NW—ZO vr gen d. Ook gevoeld op de afdeelingen : Seloka- _ = j ton, Wringinsari, Poetjoengsari, Parakan, Banaran, Djambean en Besokor 3 5 EE Horizontaal, vrij hevig. 5 + 3 ER Ri ; nde persoonlijke edad ers of Ze eee bee ane schade als gevolg van be oelde aardschokken werden tot pele nog — geen Su meng ontvangen. Alleen in de m van de Rori te n de weinig beteekenis Pin. ren van het hoofdgebouw : moskee te Groba- oe = 111 © D E A B | l T Residentie of Herlei- Seismo- Daar SCH Taten Bijkomende verschijnselen Berichtgever. | Waarnemings- | oost | Gonvernement | g| „UM | tot Ze u | Richting. en ats. (Breedte. van S Locale tavia- peers en aard der beweging. ki | Grw. en Eiland. |& tijd. = MT ET opmerkingen. Minuten. Batavia. = December 1915 (vervolg). 2 O—W Vrij sterk. J. Schmutzer. | Gondang 1.9 Z] 110.3 | Djokjakarta, 1] In 4m**|(— 12)| 04 50m 368 Lipoero. Java. Bes... NZ? Matig. Ass.-Resident. | Wonosari. 8.0 Z| 110.6 5 Hina md Sn » CR Z—N Eenige hevige schokken. = Poerworedjo. 7.7 Z| 110.0 | Kedoe, Java. H Ja OMS a eee a Be en H. v. Tongeren.| Magelang 15 Z| 110.3 = Hiag 208%) y » + 60 ZO—NW Buitengewoon hevig. Baud, Adm. Pagilaran. T.L Z| 109,8 | Pekalongan, If 1u 10m** k » davai P = o oe en O WOP - |)... wur E. ʻi Westhoff.| Soebah. 1.0 Z| 109. x 1} lu 30m**| „ » B e e eas Vrij sterk. Pat Malang. 8.0 Z| 112.6 | Pasoeroean,Java.| 1) 2u 26m**| „ 4 N—W Bes pi schokken. es W edana. | Soko, 1.9 Z| 111.6 | Madioen KLB OMR EE J. Schmutzer. | Gondang 110.3 | Djokjakarta, If + än Om. Lipoero, Java. 132 Z—N 2 horizontale lichte schokken. Controleur. Banda-Neira. 4.5 Z| 129.9 | Amboina, Neira.| 1| Su 43m | — 93 elke schok NO—ZW i orizontale schokken. Resident. Tifoe. 3.7 Z| 126.4 | Amboina, ye? dom ee eu ne: ORDE ee EE baar. J, Schmutzer. | Gondang 7.9 Z| 110.3 | Djokjakarta, 3| 6u 36m**| (— 12)| 6u 25m “oec: pan Lipoero. Java. Bee Malie, Wedana. Poeloeng. e 111.6 | Madioen, Java. | 3/64 30m**, `, » 3 SC RN Zw __Districtshoofd. | Geheele Afdee- ie 111.5 = 8 4 S D ling Ponorogo. D e schokken. Ass.- Wedana. Soko. ji 111.6 j 3} Tu Om** = D e A EE = : Leh T Resident. Djailolo. 1.2 N | 127.5 | Ternate en Ond, 3/13u Om | — 83 ar. de waw verticale scholken : i 16u Um 7 NO—ZW ae vrij hevige achökken, Dak en zoldering kraakten; lampea | Posthouder. Tifoe. 3.7 Z| 126.4 | Amboina, 5| 8u 27m | — 79 bewogen zich. = o Boeroe. |. 8 ow ne Resident. Tallo. 4.2 Z| 102.7 | Benkoelen, Gi BRION LR ERE en een Ze | Sumatra, 10 o l Tais. 4.1 Z| 102.5 deel E ee S To Kepahiang. 3.7 Z| 102.6 = 6 e S 1 = nt -Controleur Praja a. 8,7 Z| 116.3 | Bali en Lombok,| 7| 6u Om | — 38 I RAN ien Midden-Lombok Lombok, | | ee O Vit bon Resident. Selong. » 116. a T — 39 hi... Zwak, verticaal _ Wedana. oeger. 8.4 Z| 113.5 | Besoeki, Java. | 12 17u30m®®(— 1911 = m ZO_NW | Eenige schokken. Ass.-Resident. | Loemadjang. 8.1 Z| 113.3 | Pasoeroean,Java. 12 » » io o el. Zwak, verticaal. Patih. Djember. 8.2 Z| 113.7 | Besoeki, Java. |12/17"55m**| ee e ** Midden-Java Tijd. — 112 — A B | | Sone Residentie of | Herlei- Seismo- . ee In raa Berichtgever. | Waarnemings- | ak Gouvernement | £ Bes | tot Ba- ; e. plaats. ‚Breedte.| van g| Locale | tavia- Batavia. | Grw en Eiland E tijd | a AMT | a | Minuten. Batavia. December 1915 (vervolg). Gouverneur. !Onderafdeeling |+2.5 N] + 96 |Atjeh en On-[l3)| nacht | + 40 „Simeuloe”. derh., Simeuloe. 14 16 P Gezagvoerder | Koepang. 19.2 Z| 123.6 (Timor en On-| 16) län 45m | — 67 SS Pelikaan. derhoorigheden, | 17| 24 45m Resident, Koepang en = > ei 16 P = omstreken. 17 P | Se Tjamplong. zen 23.9 17 P 68 Off. v. Gez. Rendeng. 2.7 N| 97.9 | Atjeh On-| 20| 2u 30m | - 36 | 34 23m52s | derh., Sumatra. Bewoners van |Singkel. 2.4 N| 97.8 ú 20| 3u 5m > » | Singkel. Resident. Selong. 8.7 Z| 116.6 | Bali en Lombok,| 20| 20u üm | — 39 ok. ee, Piroe. 3.1 Z| 128.2 | Amboina,Ceram.| 25| +1"45m| — 86 |: : | Bestuurs-Assis- | Pati. 8.2 Z| 127.9 | Timor On-| 31| 94 30m | — 54 tent Serwaroe. derhoorigheden,| | — 113 — © D E Biik 2 Daar. en iata ijkomende verschijnselen Richting. en en aard der beweging. : "SE opmerkingen. EE EEN Tamelijk hevig. Biss, ZO—NW _ | Hevig, horizontaal. E E Ee nn 3 dehokken Gerommel; huis schudde. 22 eea Sterk. Gerommel. eet Vrij hevig. Dia 2 schokken. elke schok. i Ket ponca a LXXVI Over een paar eigenaardigheden van den haarhygrometer DOOR Dr. C. BRAAK. Sinds het jaar 1912 zijn door het Observatorium te Batavia een groot aantal secundaire meteorologische stations gesticht, zoowel op Java als in de Buitenbezittingen. Zij zijn, behalve met een psychrometer voor de oogaflezingen, o.a. voorzien van een zelfregistreerenden haarhygrometer. Deze instru- menten blijken, mits zij niet worden versteld, merkwaardig constante correcties te bezitten, een zeer gelukkig verschijnsel, want daardoor is het bijna altijd mogelijk gebleken, ook al mankeert er cens wat aan de oogaflezingen, de hygrograaf- aflezingen met voldoende zekerheid vast te leggen. Een enkel voorbeeld moge dienen om dit nader toe te lichten. Op een der stations, waar de waarnemingen geschieden door een inlander zonder Europeesch toezicht, moesten de thermometer- aflezingen van het geheele jaar 1915 worden verworpen ; voor het vastleggen der correcties kon echter beschikt worden over de waarnemingen van Januari—Juli 1914, toen de aflezingen nog betrouwbaar waren, en die van Maart 1916, toen ze weer opnieuw bruikbaar waren geworden. Deze gaven de volgende correcties : correcties bij 100°/, 90°/, 80%), 70% 60°/ 50°/o Jan.—Juli 1914 2%, 2 2.3 3 4 4.3 Maart 1916 2°, 2 3 4 5 6 verschil oj, 0 07 —1 =t =li een overeenstemming, die zoo goed is als men ze maar wenschen kan. — 115 — Dit voorbeeld zou met een groot aantal andere zijn te vermeerderen. Ik zal dit echter niet doen, maar wil liever op een paar afwijkingen van dezen regel wijzen, die een bijdrage kunnen leveren voor onze kennis van de verande- ringen, die in den haarbundel plaats vinden. Een merkwaardige afwijking, die zich op geen der andere stations heeft voorgedaan, treedt op te Sarokka, een station gelegen te midden van de zoutpannen van Madoera. De hygrograaf wordt langzamerhand ongevoelig voor de hooge vochtigheden. Nadat in October 1911 het station in werking was getreden, bleek bij een bezoek in Juli 1912, dat de pen nooit hooger aanwees dan 92°/,, terwijl ze voor lage vochtig- heden vrijwel de normale bewegelijkheid vertoonde. Dit verschijnsel heeft zich sindsdien bij elken nieuwen haarbundel herhaald. Nadat in Maart 1914 de hygrograaf van een nieuwen haarbundel was voorzien, begon reeds in Juli de gevoeligheid van ongeveer 80°/, af naar boven toe geringer te worden, in October was zulks al bij 71°/, het geval, in December reeds bij 68°/,, terwijl toen boven de 90°/, alle bewegelijkheid ophield. Het jaar 1914 was het beruchte droogte jaar, de zoutwinning was toen zeer overvloedig, en de invloed van de zoutdeeltjes op den haarbundel, waaraan ongetwijfeld het ongevoelig worden van den hygrograaf moet worden toegeschreven, zeer sterk. Een ander verschijnsel, belangrijker omdat het meer algemeen voorkomt, is het afwijkend gedrag van den hygro- graaf tengevolge van groote en langdurige droogte. Terwijl de correcties voor de betrekkelijke vochtigheden beneden 50°/, vrijwel constant blijven, worden zij daarboven sterker negatief en de afwijking neemt toe naarmate de vochtigheid hooger wordt, m.a.w. de lengte van den haarbundel neemt toe. Of men kan het als volgt uitdrukken: wanneer na sterke droogte, tijdelijk een groote vochtigheid intreedt, wijst de hygrograaf hooger aan dan wanneer er geen droogte was geweest en de vochtigheid steeds dezelfde hooge waarde had behouden. Tot op zekere hoogte is het een verschijnsel — 116 — analoog aan hetgeen men aan elken hygrograaf kan waar- nemen, wanneer men bij een vochtigheidstoestand van 70 & 80°/, plotseling de haarbundel kletsnat maakt; de pen stelt zich dan in op een maximalen stand en zakt al zeer spoedig meerdere procenten. Als voorbeeld hiervan zij de volgende proefneming vermeld. Een hygrograaf die van 22—25 Augustus 1916 nauwkeurig was geijkt, werd den 29° Aug. toen hij een betrekkelijke vochtigheid van 90°/, aanwees, plotseling met water nat gemaakt; hij steeg aanvankelijk tot 100°/, maar was na 1 minuut tot 99°/, gedaald, na 2 minuten tot 98°/,. Hij werd daarna aan zijn lot overgelaten en 2'/, uur later opnieuw nat gemaakt. De pen steeg nu slechts tot 96°/, en was na eenige minuten gedaald tot 93°/, en wees toen derhalve 7°/, lager dan de oorspronkelijke correctickromme aangaf. Toen hij 1 en 2 September opnieuw in de meteorologische hut werd geijkt, bleken de oorspronkelijke correcties weer te gelden. Dit experiment zoowel als de bevindingen met de hygro- grafen op de meteorologische stations geven derhalve aan dat tijdens langdurige vochtigheid voor de hooge percenten de aanwijzigingen lager zijn dan wanneer bij droog weer voor korten tijd een voorbijgaande vochtigheidstoename optreedt. ') Gedurende de jaren 1914 en 1915 waarover dit onderzoek loopt, werd in den drogen tijd het naar boven gaan van de registreerpen op de volgende stations waargenomen. De stations, waar door verwisselen en verstellen van den hygro- graaf of door onnauwkeurigheid der contrôle waarnemingen de beslissing omtrent het wel of niet voorkomen van het verschijnsel minder zeker was, zijn met een (?) aangeduid. In 1914 te Buitenzorg, Patjet, Bandoeng, Tosari, Padang, Menado, Koepang en Assembagoes (?). In 1915 te Patjet en Padang. ') Met dit verschijnsel dient o.a. rekening gehouden te worden voordat men de betrekkelijke vochtigheden boven 100°/,, die weleens bij ballonvaarten in wolken zijn waargenomen, aan overzadiging mag toeschrijven. — ih — De stations waar zulks niet voorkwam (het ? heeft een zelfde beteekenis als boven) zijn in 1914: Tjibodas, Rogodjampi, Goenoeng Rosa, Pontianak, Kajoe- mas (?), Tandjong Pandan (?) en Fort de Kock (?). In de volgende tabel is de maximale afwijking opgeno- men en de betrekkelijke vochtigheid, waarbij ze voorkwam en tevens de vochtigheid waarbeneden de afwijking onmerk- baar was. Max. Afwijking | Afwij- | Laagste id king =0 | maand- bij: ü bij gem. Buitenzorg 1914 KÉ 80°/, 50°/, 68°/, Patjet > 65 100 40 68 Bandoeng = 3 100 60 65 Tosari i 25 80 30 60 Padang = 5 100 40 70 Menado 4 10° 100 50 62 Koepang e 8 100 30 55 Patjet 1915 35 90 ? 76 Padang S 45 | 100 40 76 Te Padang is in 1915 Juli de afwijkingsmaand, in Augustus is de afwijking al bijna onmerkbaar geworden. Dit sluit geheel met het verloop der regencijfers, dat in 1915 als volgt was. Jan. Febr. Maart April Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Dec. 195 408 235 589 343 534 355 334 590 672 575. Te Koepang was reeds in Juni 1914 de invloed van de droogte op den hygrograaf merkbaar, hij bereikte zijn maxi- mum in Augustus en October (van September ontbreken de contröle waarnemingen) en deed zich zelfs in December nog gelden. Te Menado was de inwerking duidelijk te Di = bespeuren van Juni tot November en bereikte een maximum in September en October; de maandgemiddelden van de betrekkelijke vochtigheid waren in 1914 voor deze stations: Jan. Febr. Maart April Mei 3 Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Koepang Ba — 8 83 782: 18 64 64 55 70 74 Menado 86 84 83 82 83 S 69 02 63 69 8 Ook in deze gevallen gaan de afwijkingen met de wisse- lingen van de betrekkelijke vochtigheid vrijwel parallel, behoudens een geringe vertraging in het verloop der correcties, vergeleken met het verloop der vochtigheid. In de bovenstaande tabel zijn ook nog opgenomen de laagste maandgemiddelden van de betrekkelijke vochtigheid; die van de stations waar in 1914 geen verandering in de correctie was te bespeuren volgen hieronder: Tjibodas SE, Rogodjampi 71°/,. Goenoeng Rosa 72°/,, Pontianak 80°/,. De laatste waarden zijn alle zonder uitzondering hooger dan die van de tabel; derhalve zijn de hygrograafcorrecties constant gebleven waar de droogte minder excessief is ge- weest. Uit de tabel blijkt tevens dat in het algemeen de correcties grooter zijn naarmate de droogte sterker was. Dat alle haarbundels niet op dezelfde wijze op de droogte zullen reageeren, is a priori reeds aan te nemen en is ook wel tot op zekere hoogte uit de cijfers der tabel te besluiten; om hieromtrent met zekerheid iets af te leiden zou een meer speciaal onderzoek noodig zijn dan hier werd beoogd. Dec. Een woord ter inleiding bij den Onderzeeschen vorm van Celebes. Aan het Encyclopaedisch Bureau bij de afdeeling voor de Bestuurszaken der Buitenbezittingen van het Departement van Binnenlandsch Bestuur, is als hoofdtaak opgedragen, de samenstelling van gewestelijke monograpbien, welke aan hooge eischen hebben te voldoen. Deze monographien be- hooren zich te bewegen op historisch, geographisch, economisch, ethnographisch en administratief gebied. ls eerste onderwerp werd gekozen het gewest Celebes en Onderhoorigheden. In algemeene trekken zal de indeeling van het werk zijn als volgt: I. Het Land. IL Het Volk. Door deze beide deelen hoopt men de factoren te leeren kennen, welke in land en volk aanwezig zijn. Zij vormen den grondslag, waarop de ontwikkeling van het land in economischen zin heeft plaats gehad, welke ontwikkeling dan in deel III geschetst zal worden. De uitvoerige nasporingen, welke noodig bleken om, zij het slechts een beknopte schets van de historie van dit gewest samen te stellen, eischen zooveel tijd, dat deel IV „de geschiedenis”, vermoedelijk veel later zal verschijnen. ') Deel [ „het land” nadert zijne voltooiing. Het eerste hoofdstuk daarvan behandelt het voetstuk waarop Celebes rust. In overeenstemming met de aan het Encyclopaedisch Bureau opgedragen taak werden in dit hoofdstuk zooveel mogelijk de uitkomsten samengevat van de natuurweten- ') Het behoeft wel geen betoog, dat in dl. II en Ill het verband met de voornaamste historische feiten niet onvermeld zal blijven. — 120 — schappelijke onderzoekingen, welke ten aanzien van den Onderzeeschen vorm van het Oostelijk deel van den Archipel in het algemeen en van Celebes in het bijzonder werden ingesteld. Ter verkrijging van aanvullende gegevens, zoomede met het doel om gewezen te worden op minder juiste voorstel- lingen, had ik het voorrecht, het hoofdstuk betreffende den Onderzeeschen vorm van Celebes voor te dragen in eene gecombineerde vergadering van de jonge Geologen Club te Weltevreden en van de bekende Natuurkundige Vereeniging ter plaatse. Met hetzelfde doel maak ik dankbaar gebruik van het aanbod der laatstgenoemde instelling om de door mij samen- gebrachte gegevens door middel van haar periodiek onder de aandacht te brengen van den lezerskring van dit Tijdschrift. Hetzelfde geschiedde reeds met het hoofdstuk over de „Patoentoengdiensten”, samengesteld door mijn medewerker, den heer Penarp, en welwillend opgenomen in het Tijdschrift van het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Weten- schappen (deel LV, afl. 4, 5 en 6). Dr. N. Aprranr had toen reeds dadelijk de vriendelijkheid dat artikel met eenige waardevolle aanteekeningen te verrijken. Mogen velen hierin aanleiding vinden ook thans hunne opmerkingen ten beste te geven in het belang van het ondernomen werk. Tjitjoeroeg, 7 October 1916. | L. van VUUREN Si bo 8. GEOGRAPHISCHE BESCHRIJVING. L De Onderzeesche vorm van Celebes. J. D(auron). D. Horner. S. MULLER. HUMBOLDT. A.R. WALLACE. A. R WALGACE, PEscHEL. A. R. WALLACE. O. Kriimmen. Mamoodjoo in Mandhar. (J. H. Moor. „Notices of the Indian Archipelago, Singapore, 1837”). Verslag van een geologisch onderzoek van het Zuid-Oostelijk gedeelte van Borneo. Verh. B. G. y. K. e. W. XVII. Batavia, 1839. Ueber den Charakter der Thierwelt auf den Inseln des Indischen Archipels, ein Betrag zur Zoölogischen Geographie; „Archiv. für Naturgeschichte, 12, 1, 8 6. Kosmos, IV. Stuttgart, 1858. On the zoölogical geography of the Indian Archipelago. (Journal of procee- dings of the Linnean Soc., Zoöl. papers, 1860). Vertaald door P. J. Verm in „de Indische Gids”, 1864 dl. II. On the physical Geography of the Malay Archipelago. Journal of the Royal Geogr. Soc. of London 1863, XXXIII, p. 223. Geographische Homologiën. Das Ausland 14 Mei 1867, en „Neue Probleme zur vergleichende Erdkunde”. Leipzig 2. Aufl. 1876. The Malay Archipelago. London 1869, 1880 en 1890. Zeitschr. f. Wissenschaftl. Geographie. III, I, 1882. 10. Vivien DE Sr. MARTIN et SCHRADER. 11. J. F. NIERMEYER. 12. R Segoe 13. Th. STRUDER. 14 ,, CHALLENGER”. 15. H. BERGHAUS. 16 Dr. A. WICHMANN. 17: AR Waizaoe 172. A. R. WALLACE. 18. J. F. NIERMEYER. 19. Dr. Max. WEBER. 20: Drs. BR ëm KR SARASIN. 21. Dr. Max WEBER. 22. G.F. Tıspeman. 23. Dr. R. D. M. VER- BEEK en FENNEMA. — 122 — Atlas Universelle. Paris. Hachette et Ce, Tijdschr. Kon. Ned. Aardr. Gen., 2° pen III, 1886. Over de gegevens v. h. Duitsche zeil- schip „Karl.” Tijdschr. Kon. Ned. Aardr. Gen. Ser. 2. V, 1888. Kaart IV. Forschungsreisen S.M Gazelle" Berlin. 1889. Report voyage „Challenger”. Narrative of the cruise, vol. I. J. MURRAY. Physikal. Atlas. Gotha, 1892. Die Binnenseen von Celebes, Peterm. Mitth. 1893. 39 Band. Island Life. London, 1880, 1895. On the geographical distribution of animals. 1876. De Geschiedenis van de lijn van War- LACE. Tijdschr. K. N. A. G. 1897. Die Niederländsche Sibogaexpedition zur Untersuchung der marinen Fauna und Flora des Indischen Archipels, und einige ihrer Resultaten. Peterm. Mitth. 46, 1900. Materialen zur Naturgeschichte der Insel Celebes. Dritter Band: Ueber die geologische Geschichte von Celebes auf Grund der Thierverbreitung. Wies: baden, 1901. Siboga-Expeditie. Monographie T. Hydrographic Results of the Siboga- expedition. (Monographie III) Leiden, 1903. Geologische beschrijving van Java en Madoera. 1906. — 123 — 24. Dr. R. D. M. Ver- Molukken-Verslag. Jaarboek Mijnwezen, BEEK. Ned. Oost-Ind. 37° Jaargang, 1908. 25. J. F. Nrermeijer. De Onderzeesche vorm van Celebes. Tijdschr. K.N.A. G. Ser. 2. dl. XXVI, 1909. 26. Zeekaarten, voor het Oostelijk deel van onzen Archipel, zie Zeemansgids. De eigenaardige fantastische vorm van de eilanden Celebes en Halmahera gepaard aan hunne ligging in het sterk verbrokkelde gebied tusschen Zuid-Oost Azië en Australië, heeft niet nagelaten steeds de aandacht te trekken van de onderzoekers, die zich bezig hielden met de aardkunde in baren vollen omvang. Het aanwijzen der oorzaken, welke geleid hebben tot deze geweldige verbrokkeling in het algemeen en tot de bijna spookachtige gedaante der beide eilanden in het bijzonder, vereischt eene zoo volledige kennis van den bodem- vorm der omringende zeeën, baaien en zeestraten, van de geologische gesteldheid, zoomede van de voormalige en hedendaagsche fauna en flora van het geheele gebied waartoe deze eilanden behooren, dat het niet te verwonderen is, dat de natuurwetenschappelijke onderzoekingen, vooral in de laatste helft der 19° en in de 20° eeuw ingesteld, gericht waren op eene vermeerdering dier kennis van het Oostelijke deel van onzen Archipel. Toch schijnt ook thans de tijd nog niet gekomen, om een beslist antwoord te geven op alle vragen, welke ten aanzien van dit gebied gesteld worden. Wel gaven de uitkomsten dier onderzoekingen aanleiding tot verbetering van vroeger op al te losse gronden gestelde conclusiën. Vermeende overeenkomst tusschen Borneo en Celebes. Zoo was Professor Dr. Arruur Wichmann (16) de eerste die de onhoud- baarheid aantoonde van de door Horner (2), Warmace (6) en PescHeL (7) bepleite overeenkomst tusschen Borneo en Celebes. — 134 — De geleerde schrijver doet dit in zijn artikel „Die Binnenseen von Celebes” opgenomen in Petermanns Mitteilungen 1893 (39 Band) p. 225 e.v. De belangrijke plaats, welke deze vermeende overeenkomst tusschen Borneo en Celebes geruimen tijd heeft ingenomen, ook bij het onderwijs in de aardrijkskunde van Nederlandsch- Indië, voornl. als een gevolg van onjuiste begrippen omtrent den onderzeeschen vorm dier eilanden, rechtvaardigt voldoende de opname van een overzicht van de gronden, waarop Prof. Wichmann de onjuistheid van de uitgesproken overeenkomst aantoont. De punten van overeenkomst, welke men meende te zien tusschen Borneo en Celebes werden het eerst vermeld door L. Horner (2). Deze onderzoeker maakte nl. de opmerking, dat het eiland Borneo in vroeger tijden wel eenzelfde gestalte vertoond zoude hebben als Celebes, welke meening gegrond was op een korte schets van het Borneosche berg- stelsel en van de opvulling der tusschen de bergketens gelegen baaien door jongere afzettingen. Scherper formuleert Warrace deze gedachte in zijne zoo bekend geworden woorden: „A subsidence of a few hundred „feet would reduce Borneo into in a shape very similar to „that of Celebes, which island may be considered to be „now in a state, that Borneo has just passed out of, and „to be still engaged in filling up and converting into „swampy plains the deep gulfs, that at persent occupy „the spaces between the radiating lines of mountains.” (6, p. 223). PzscHeu. heeft iets later, maar uitvoeriger, getracht de tusschen de beide eilanden bestaande punten van overeenkomst naar voren te brengen en kwam daarbij tot resultaten, welke in hoofdzaak met die van WALLACE overeenstemmen; (4, p. 457 en 66) immers Warracr stelt uitdrukkelijk op den voorgrond, dat Borneo in een stadium verkeerd heeft, overeenkomend met dat, waarin het tegenwoordige Celebes: zich bevindt. = mb. Het laatstgenoemde eiland zoude door opvulling der diep insnijdende baaien eenzelfden vorm aannemen als Borneo. PescHeL daarentegen is van meening, dat Celebes slechts als een sterk in omvang afgenomen Borneo beschouwd moet worden en reeds lang verdwenen zoude zijn, wanneer het gebergte, dat als een geraamte staan bleef, ons niet veroorloofde de voormalige omtrekken van het land te reconstrueeren. Beide meeningen moeten onjuist genoemd worden. In de eerste plaats wijst Prof. Wıcumann er dan op, aan de hand van een kaartje, overgenomen uit de Physikalische Atlas van Brremaus (15, Blad. 25, 2° Afd. V), dat Celebes zelfs by een verheffing van 200 M. nog in hoofdzaak zijn tegenwoordige gestalte zou bewaren. De Celebes omgevende zeeën en straten zijn zoo diep, dat er al heel weinig van het eiland zoude overblijven, wanneer het voorhanden materiaal tot opvulling van de genoemde diepe baaien en straten zou moeten dienen. In de tweede plaats is het rivierstelsel der beide eilanden geheel verschillend, terwijl mede het bergstelsel van Borneo in werkelijkheid een geheel ander karakter blijkt te dragen dan het ketengebergte van Celebes. Deze beide punten worden bij de Oro-hydrografische beschrijving hierachter uitvoerig behandeld. Wel neemt WicHMANN, mede op grond van de door vroegere onderzoekers !) uitgesproken meeningen, zekere overeen- stemmende momenten aan, welke ertoe bijgedragen hebben Celebes en Halmahera eene zoo opvallende fantastische gestalte te geven. Deze gronden zijn alle gelegen in de factoren, welke de tektoniek van het uitgestrekte gebied tusschen Zuid-Oost- Azië en Australië beheerschen, en zullen bij het weergeven der thans bestaande inzichten omtrent den geo-tektonischen bouw van Celebes behandeling vinden. ) J. D(ALTON): „Mamoodjoo in Mandhar” (J. H. Moor: Notices of the Indian Archipelago, Singapore, 1837 p. 75) en HUMBOLDT. Kosmos IV, Stuttgart, 1858. p. 395. — 136 — Grenslijn van Wallace. Eene tweede punt, dat door de genoemde natuurwetenschappelijke onderzoekingen, tot zijne werkelijke beteekenis werd teruggebracht, is het voor de geographische kennis van het oostelijk deel van onzen Archipel in het algemeen en voor Celebes in het bijzonder z00 belangrijke vraagstuk van de lijn van WALLACE. De geschiedenis van de lijn van Waurace is beschreven in een kort opstel van J. F. ebk We opgenomen in het Tijdschr. van het K.N.A.G. Duidelijk wordt daarin ee boe lang zich het dogma van de beroemde Warracr-lijn, ') welke, tusschen Bali en Lombok, door Straat Makassar en de Celebes-zee gaande, twee verschillende dierenwerelden zoude scheiden, kon handhaven, niettegenstaande reeds in 1875 op het aardrijks- kundig congres te Parijs (P. J. Verm) de onzekerheid der grondslagen van Warrace'’s-lijn werd vastgesteld. Bij de behandeling van fauna en flora van Celebes wordt uit- voerig op deze belangrijke quaestie teruggekomen, teneinde de uitkomsten van de onderzoekingen op dat gebied te schetsen. De Siboga-expeditie. Voor den onderzeeschen vorm van Celebes zijn echter van bijzonder belang de resultaten, welke verkregen werden door de „Siboga-expeditie” onder leiding van Prof. Dr. Max Weger, welke ondernomen werd met het speciale doel juistere inzichten in de plaats te stellen voor het leerstuk van de lijn van Wanace (NIERMEYER t.a.p. bl. 763). In de eerste monographie, welke door den leider der expeditie werd samengesteld onder den titel: „Uitkomsten op Zoölogisch, Botanisch, Oceanographisch en Geologisch Gebied,” wordt de geschiedenis van het ontstaan der expeditie beschreven, (p. 1 t/m 12 Hfst. I en II). 2) 1) Volgens Prof. NIERMEYER spreekt WALLACE het eerst over deze ` me in 1860. (On the zoölogical geography ofthe Indian Archipelago, urnal of Proceedings of the Linnean Society, zoölogical Papers, 1860, vertaald door P. J. VETH in de Ind. Gids, 1864 DI, II, bl. 164). Wij v een in het bijzonder de aandacht op Hfst. I „Intro- duction”, waarin een kort historisch overzicht gegeven wordt van de ingestelde Bader zokig in onzen Archipel op Zoölogisch gebied. — 127 — Drs. P. en F. Sarasin. Vóór de reis van de Siboga en kort daarna was Celebes als studieveld gekozen door Drs. P. en F. Sarasın, die gedurende de jaren 1893—1896 en 1902—1903 hunne stoutmoedige onderzoekingsreizen onder- namen, krachtig daarbij gesteund door de Regeering. Ongeveer gelijktijdig met de eerste monographie der resultaten van de Siboga-expeditie, werden de uitkomsten van hunne onder- zoekingen gepubliceerd in het groote werk: „Materialien zur Naturgeschichte der Insel Celebes,” dat veel heeft bijgedragen tot een juistere waardeering van de plaats, welke dat eiland in natuurwetenschappelijken zin toekomt. Het uitgangspunt van Prof. Weber en Drs. P en F. Sarasin. 