VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
vullen , door namelyk de rykdommen boven alles in eer en agting te houden. De uitwerking keert zig tegen de oor- zaak ; en eveneens, als die ongelukkige flagtoffers der lief- de, uit een beginzel van eer, de vrugten haarer wettelooze driften dooden, en de ftemme der Natuur verdooven , zo werpt men zig ook, uit eene gewaande eerzugt, in cen we- zenlyke fchande , en maakt men zig arm, om zig ryk te. vertoonen. Alles loopt in de Weelde zamen, om de zeden te bederven 5 zy vernietigt, zy verdooft de deugd, of lic- ver, zy bederft en verbastert dezelve. Men kent geene vermaaken, dan die even bedriegelyk zyn, als de eer, die men door zyne weelde zoekt; de Geest wordt door het Hart misleid; men wil volftrekt in aanzien leeven ; men wil het tegenwoordige genieten , men zoekt veragting te vermy- den. Alle andere bedenkingen verdwynen ; men verwydert de gevolgen in zyne gedagten, men verdooft zig, men fluit zyne oogen om niette zien, gelyk die vogels, die door de Jagers vervolgd , hun hoofd agter een boom fteeken, en waanen nu in veiligheid te wezen, om dat zy hunnen Yer- volger niet meer verncemen. | o, m de nadeelen, welke de Weelde aan den Koophandel toebrengt , uit voorbeelden en gevallen op te maaken, be- hoeft men de oogen flegts te vestigen op den ftaat van Han- del van zekere Haven in de Middellandfche Zee, waar alles faamen loopt , om denzelven voordeelig te maaken voor hen, die ’er zig mede bemoeijen. Dat men, dit hebbende opgenoomen, verder de lysten eens nazie van hen, die “er zig bedorven hebben, en ik tart een yder, om my hier eenige andere oorzaaak, dan de uitfpoorige weelde, die ’er heerscht , van aan te wyzen. Zo men in deze Zee-Plaats den Handel hadt gedreeven met den geest van Handel, zo zou die Haven een Kweek-plaats van Capitalisten zyn ge: worden, daar de Hoofdítad Reeruten uit zou hebben kun- nen haalen, in de plaats van hen, die zig aan het Hof be- derven moeten ; en de Stam zou dus altoos in wezen heb- ben kunnen blyven , fchoon ’er eenige takken ftarven. Maar daar zyn wel andere wortels, welke de Weelde verdroogt, en belet takken uit te fchieten. den, die in vergelyking konden koomen met die, welke hunne Boekhouders thans bezitten. Het aanleggen en onder- houden dier kosthaàre Tover-Paleizen , of liever dier kolken, daar alles in verzinkt , is nog het tfte nadeel niet, dat ‘er uit voortkoomt , maar de aftrekking en verwaarloozing, welke deze weelde onvermydelyk met zig fleept, veroorzaa- ken tiet zelden eene groote wanorder in de zaaken en in den handel. Eerst gaat men daar niet heen, als op Zon-en Feestdagen; vervolgens, door het zorgeloos vermaak , dat men ’er vindt, bekoord , maakt men ‘er zyn verblyf wat langer; men gewent hier aan , en mien verlaat zig wegens zyne zaaken langs hoe meer op de Comptoirbedienden ; men raakt dus het beloop der dingen kwyt, men kan den draad niet altoos nagaan, men ziet niet meer uit zyne eige oogen, en, van dat tydftip af, is men reeds half bedorven. De Comruifen volgen ’t voorbeeld van hunnen Patroon, de wanorder wint veld, en wordt zelfs te grooter door de poogingen, die men naderhand aanwendt, om ze te verbe- teren. Voeg hier by, dat hoe meer tyd men befteedt, om geld te winnen, hoe minder men beezigt om't zelve te ver- teeren. Men legt dus de overgewonne fommen op nieuws in zynen handel aan, en dezelve circuleeren-niet minder ten voordeele van den Staat, dan of men ze op eene kwiftige wyze hadt doorgebragt. Twintig Boekhouders of Elerken op een groot Comptoir doen onvergelykelyk meer voordeel aan de Maatíchappy, dan twintig Lakeijen; en een groot Wego» giant bezorgt, door het beloop van zyn handel zelve, aan veel meer menfchen brood , dan een groot Heer door al zyn pragt en geld-verfpillingen. De hommels behooren ge- wisfelyk uit den voorraad der naarftige‘byen niet gevoed te worden. Het is door handel en zuinigheid, dat het for- “tuin van den Negotiant aangroeit , zonder dat ’er eenig mensch door benadeeld wordt 5 hy wint, zonder dat iemand door zyne winst verliest ; maar buiten den Handel weet men niet dan al te wel , dat die fchielyke vorderingen, wel- ke zommigen maaken , niets minder dan voordeelig voor het gemeen zyn; en men kan het {chitterend vermogen der zodanigen , ten opzigt der Maatíchappy , vergelyken by eene waterzugt, die wel opgeblaazenheid en gevulde lighaa- men maakt , maar geene gezondheid geeft. Geesten van den eerften rang befchouwen die verbysterende grootheid en ontzaggelyke vermogens van menfchen , die zo eens- klaps, men weet naauwelyks door wat middelen, tot fortuin - | ` ge DOÒR DEN HEER PINTO. 499 geraaken, als het voermiddel, of zo gy liever wilt, als de aanftookers der Weelde. Het zyn de Modellen, waar van de. Copyen voor een tyd vermenigvuldigen, om naderhand voor altoos te verdwynen. Elk wil ze navol en, en elk’ bederft ’er zich mede. Men kan de weelde der Grooten, die ons in , geboorte en rang overtreffen , zeer wel infchikken , niaar men kan zulk een aanftootelyk verfchil tusfchen zyn’s ge lyken niet verdraagen , en men wil niet onderdoen voor „menfchen , die men niet beter agt, dan zig zelven. Men blaast zig derhalven met de kikvorsch, in de fabel, op tegen de koe ; maar gelyk ‘er veel meer kikvorfchen dan koeyen zyn, zo is ook het getal der geenen , die zig te barften blaa- zen, onvergelykelyk grooter. Maar laaten wy van die korte uitweiding aftappen, eh ons een oogenblik bepaalen , omi te doen zien, dat gebrek van zuinigheid en overleg , of liever het misbruik van de “weelde eene natuurlyke oorzaak is, dat veele menfchen het land verlaaten, en dat dezelve dus de vermeerdering van het Volk op alle wyzen benadeelt. Een Vader, die drie of vier kinderen heeft, en alle zyne inkomften verteert; die zyne kinderen in dien trein van leven opgevoed en aan dezelfde weelde met hein gewend heeft, maakt ze onge- lukkig. Men wil op dezelfde wyze blyven leeven, zonder dezelfde middelen daar toe te hebben; en zie daar den oor- fprong van duizend ongeregeldheden. Men verlaat dan zyn. Vaderfand , om elders zyn fortuin te zoeken, of men blyft ten minften ongehuwd; men vervalt tot armoede , vermeer- dert het getal der Doodeeters , of begeeft zig in den Krygsa dienst ; dit is misíchien het eenige goed, dat hier uit voort- koomt , „fchoon de Dienst altoos een lichaam is, dat zyn » eige leden opvreet.” Zo ’er te Lyon, by voorbeeld, minder weelde, en meer welge {telde Burgers waren, zou men ‘er een derde meer ge- meene ftoffen verkoopen 5 men zou ’ér meer menfthen aan ’t werk kunnen helpen , en meer geld winnen op de effe ftoffen , dan nu men dezelve van goud en zilver doet fchit- teren. Het is met andere takken van den Handel eveneens gelegen, Het arbeidsloon , dat beter koop zoude wezen, ‘zo de Weelde den Prys der noodwendigheden niet had ver- hoogt, zou een guriftigen invloed op alle Manufaäuuren en : Fabrieken hebben , en dèn buitenlandfchen Handel merkelyk vermeerderen; terwyl ’er de Landbouw Zelve een heugelyk gevoel van hebben zoude, Het beteelen der Landeryen wordt onder een arbeidzaam, fober, maatig en zuinig Volk - Og 4 noolt N 490 PROEF OVER DE WEELDE, nooit verwaarloost; een goed gebruik van den grond is een uitwerkfel van de Volkrykheid des Lands, die het op zyne beurt vermeerdert ; °t is de Weelde alleen, dië dit groot en gewigtig voorwerp uit het qog doet'verliezen. > Elk met zyne eige behoeftens, die de waan en gewoonte » in bet oneindige vermeerderd hebben , overlaaden , be- s» kommert zig niet wegens de behoeftens van het Gemeen. > Alle zyne aandagt en poogingen worden verzwolgen door » Zo veel omflags in zyne Huishouding, als de Weelde daar » heeft ingevoerd. De middelen, daar men ten nutte van ‚> het Land gebruik van zoude kunnen maaken , zyn tot byzondere nooddruftigheden ‘alle reeds verbezigt, en » het Gemeen vindt onvermogen, daar het hulp verwagten ‚ moest. Hier van die ontzaggelyke Leeningen , die de ‚9 Staat verpligt is te doen, en daar eene nabuurige Natie ə» misbruik van {chynt te maaken.” (*) Leeningen , aan onze Voorouderen onbekend, en die onze wezenlyke zwak- heid:„door eene fchynbaare kragt bemantelen, die het kwaad ` ver- (*) Men erinnere zig, dat dit in ’tFransch, en in. Vrankryk gefchreëven is. ` oe OR DOOR DEN HEER PINTO. 491 . yerwyderen , die het voor een tyd verzagten, maar het niet geneezen. Die manier van geld op te neemen , zou groote voordeelen kunnen hebben , zo men ’er geen misbruik van maakte , maar de Weelde vernietigt de middelen, die het heilzaam zouden kunnen maaken, Het opregten van pu- blyke Fondfen, als bet op zyn tyd gefchiedt, en de magt van den Staat niet te boven gaat, is eene wezenlyke Alchymie, daar zy zelve, die’er in werken, dikwils het geheim niet yan begrypen ; maar het vuur al te fterk aangezet, kan het goud, dat in de fmeltkroes is, welhaast in rook en damp na boven jaagen. | De ontzwagteling van alle deze beginzèls, of liever van alle deze waarheden „ met aanhaalingen uit Horatius, Perfius, Saluftius, Cicero enz. uitgebreid en vercierd, uit de gefchie- denisfen opgehelderd en aangedrongen , en dit alles einde- lyk met gewoone uitweidingen verrykt , zou genoegzaame fbof tot een goed boekdeel verfchaffen kunnen , maar ik zal my met deze fchets te vrede houden, en verder alleenlyk eenige middelen, om de Weelde te befnoeijen, aanwyzen. _ Wetten tegen de al te groote verteeringen der Byzondere Leden van.de Maatfchappy zouden dit einde niet genoeg- zaam te wege brengen. Zy moeten dikwils aan een zeker Tydsgewrigt bepaald worden , gelyk de Romeinen in den tweeden Punifchen Oorlog dergelyke wetten , uit aanmer- king dier byzondere Tydsomftandigheden , maakten. Met dit alles, zo beantwoorden zy menigmaalen niet aan ’t oog- merk , °t welk men zig daar mede voorftelt ; men {telt ze ligtelyk te loor , door eene zedige weelde , die niet min kostbaar is, dan de vorige pragt ; en ’t is dit misbruik ei- genlyk , het geen de wetgeevende Magt behoort voor te koomen; waar toe het veiligfte middel zoude wezen, dat men, door wyze inftellingen, die zotte agting, welke men voor een fchitterend voorkoomen en uiterlyke vertooning heeft, daar van wist af te trekken , en in derzelver plaats een waaren eerbied voor wezenlyke verdienften in der men- {chen gemoederen aan te kweeken ; dat men dien onbilly- ken afkeer, dien men voor eene eenvoudige zedigheid heeft, vernietigde , en der menfchen fmaak en oordeel in dit ftuk zag te verbeteren. Hy gewisfelyk, die dit begoo- gelend vooroordeel door eenige. wetten wist uit te ruoijen , en ’er eene gezonde redeneering voor in plaats te brengen, zou hier mede een grooten dienst aan °t menschdom doen; ge Deugd en eene loffelyke Naaryver zouden dan welhaast wederom te voorfchyn koomen, en de ondeugd en dwaas- a Oo / heid, | 492 PROEF OVER DE WEELDE, heid zig uit fchaamte verbergen. Na dat men de verteerin- en, naar de verfcheidene rangen der menfchen geregeld hadt” zo zoude men nog kunnen trachten , om de Deugd en verdienften , door het een of ander kenmerk , in de plaats van dien uiterlyken glans , dien men vethietigde, te on- derfcheiden, om ten minften te kunnen ftaaa naar `t geen men zo zeer tracht te verdienen. By voorbeeld, ydér Ne- otiant, yder Koópman of Winkelier, yder KonftenaâAr of Frandwerksman ‚ yder arbeider eindelyk of Landman, welke aan de Regeering konde toonen, dat hy zyne bezittingen door eerlyke middelen, de helft of een vierde vermeerderd hadt, kon door het een of ander uitwendig teken’ van eer onderfcheiden worden. Dus zou niemand byna zig meer bedefven ; dog zodanige wetten zouden naar dwinglandy gelyken , en niet zonder veele bepaalingen gemaakt kunnen worden, Maar daar zou- den misfchien andere wetten te maaken zyn, om de dwaaze verkwistingen te ftuiten van hen, die zig in der grond hel« pen, om anderen te overreeden, dat hun vermoogen aan- groeit. Ook zoude men wezenlyke hulpmiddelen met Ban- ken van Leeninge kunnen invoeren , om’ de zulken in tyds te helpen , die beginnen te vervallen , én om ze voor woe- keraars of andere geweldige middelen , die hen verder over- ftelpen, te beveiligen. Hun Crediet dus geftevigd zynde , zou hun fortuin van zelve dikwils wederkeeren ; maar dan behoorde men ter zelfder tyd éerlyke onderfcheidingen te maaken voor hen , welke zig in tyds van de Voorgeftelde middelen bedienden , en te gelyk alle onnoodige uitgaven befnoeiden. Door deze voorzorgen zou gewislyk meenig . Huisgezin behouden worden, ’t welk thans te gronde gaat, en dezelve zouden nrisfchien ligter in praktyk te brengen gyn, dan men denkt, en zekerlyk vari eene Zet groote - nuttigheid worden. Dog dit zoude eene afzonderlyke Ver handeling vereisfchen, i DOOR DEN HEER PINTO, 493 Ik heb getoond , dat men allerwegen martelaars van gevatten waan en vooroordeel vindt, en dat men, met de ingebeelde eer te driftig na te loopen , de wezenlyke ver- liest. ’tIs een afgod, dien men wierookt met gevaar van ’er het flagtoffer van te worden ; men neemt de fchaduw voor het lighàam Daar in is zo veel wonders niet , als men denkt, en men bederft zig gemeenlyk niet anders , dan door de vrees van als bedorven befchouwd te worden, en het aan» zien te misfen, daar men boven alles op gefteld is, Dit zyn de beweegoorzaaken , waar door zig zo veele menfchen in gevaarlyke onderneemingen wikkelen, even gelyk die zwak- kelyke menfchen , die om eene fterkte te verkrygen , welke hunne lighaams-gefteldheid niet toelaat , zig aan kwakzal- vers overgeeven , welke het overige hunner kragten , ‘in korten tyd, vernietigen, en hem het leeven zelve doen. verliezen , daar een goede leefregel hen in tegendeel het einde hunner loopbaane zonder ongemak, en zelfs met ver- maak, zou hebben doen bereiken. Dit is het groot geheim van het verval zo veeler edele , burgerlyke, handeldryven- de , en neringdoende families; dit eindelyk is de oorzaak welke de. elende zo digt byden overvloed en ruimte weet te plaatfen. Nog eens; Gewoonte en waan ‘zyn het, waar naar wy alle onze daaden regelen ; elk poogt boven zyn ftaat te fchitteren , om meer aanzien te krygen, dan zyn ftaat fchynt meê te brengen, De voorzigtigen zyn die gee- nen, welke als armen leeven, om voor Ryken gehouden te ' worden, zo waaragtig is het, dat men dikwils meer voor de verbeelding , dan voor zyne zintuigen over heeft. En % is derhalven hier, dat men de verbetering moet beginnen. Als de rangen minder onder elkander verward wierden, zo zoude de Weelde geregelder werken , en de goede fmaak zou zuiverder worden, naar mate zy minder gemeen was, Geen tak van de nyverheid zou verdrukt worden, maar de bloemen zouden de plaats der vrugten niet inneemen. De verbeterde Weelde zou zelfs in oorlngs-tyden , naar ver- eisch van omftandigheden , bepaald kunnen worden , mét het byzonder belang voor het gemeene welzyn te doen wy- ken, en zig kleine ongemakken te getroosten „ om groote te vermyden. Men houde wel in gedagten, dat ik heb toegeftaan „ dat het geen eene onmaatige Weelde is op den eenen tyd, en voor één foort van Lieden, het niet zy op andere tyden, en woor andere menfchen. Men moet de Weelde niet ver- warren met de verteering : de Weelde , die een klein Ge- mee- A94 PROEF OVER DE WEELDE &c. meenebest ten val brengt, zou ħet misfchien een groot Ko- ningryk nietdoen; maar daar is een trap van Weelde, welke voer de allerwelvaarendíte Monarchy nadeelig is. Het alge- meen gebruik van wyn is eene verderfelyke Weelde voor Engeland , geenzints voor Vrankryk. Daar zyn meer on- derfcheidingen van dezen aart. Het verflag en de ontleedin- gen dier onderfcheidingen is misíchien het gewiguigst on- derwerp voor ’t Menschdom. Ik ben verzekerd , dat het gemeene welzyn, en de rust der Huisgezinnen , zo wel als de roem der Souverainen , het geluk onzer Eeuw, en de welvaart zelfs der Nakoomelingfchap hier volftrektelyk van af hangen. KORT BERIGT VAN HET WALLISERLAND , INZONDERHEID VAN HET CHARACTER DER INWOONDEREN. DIER LANDSTREEKE. En ieder, die de Gevallen van Zelemachus immer met eenige oplettendheid doorbladerde, heeft ongetwyfeld, met een ftreelend genoegen , geleezen de verrukkende be- fchryving, welke -ddoam van °t Landfchap Betica geeft (*); -maar weinigen dier Leezeren zullen gedagt hebben, dat ‘er een Volk op den Aardbodem , en wel in °t hart van Europa, te vinden is, wiens eenvoudigheid en gulhartigheid die der inwoonderen van Betica, om zo te fpreeken, evenaart. De melding hier van zal ligtlyk in veeler ooren als eene ver- „nieuwde verziering klinken ; intusfchen, hoe vreemd het ook moge {chynen, fchoon wy, uit hoofde van onze ver- dorvenheid, gelyk Zelemachus prak , naaulyx kunnen geloven, dat deze za natuurlyke eenvoudigheit de waar achtige is, en daar- om de zeden van zodanig cen volk aanmerken als een [choon ver- dichtfel, °t is egter eenigermaate eene waarheid, In’t mid- den der verfchrikkelyke Alpen , in een gedeelte van Wali- Jerland, woont een beminnelyk Volk ; daar wordt het ver- Zierde Betica, zo niet geheel, ten minfte in verfcheidene ‚opzigten, inderdaad gevonden. Men hoare deswegens het volgende Berigt van deeze Landftreek , en wel byzonder van °t character der Inwoonderen, zo als ze in deezen naar waarheid befchreeven worden, volgens het getuigenis van Reizigeren „uit wier mondons de egtheid van dit Berigt, in 7t weezenlyke der zaake, bevestigd is geworden, H | et (*) De Gevallen van Telemachus, Boek VIJL, … BERIGT VAN ’T WALLISERLAND, 495: ‚ Het Walliferland, (om dit met een kort woord vooraf te melden) ligt midden in de Alpen, aan de zuidzyde van °t Kanton Bern; wordt door ’t Kanton Uryafgefcheiden van de Grauwbunders; en grenst, zo ten Zuiden als ten Westen, ten grootften deele aan Piemonten Savoye. Het wordt ver- deeld in Opper- en Neder-Walliferland ; zynde Opper-Wallis, waar op dit Berigt inzonderheid betrekkelyk is, bepaald binnen den Vorkberg en °t Riviertje Morge, een weinig bo- ven Sion. Het is van alle zyden, behalven aan °t Westen, van zeer hooge en altyd met fneeuw bedekte bergen om- ringd; onze Autheur, uit wien wy dit Berigt ontleenen (*), en dien we voorts in onze taale zullen doen ípreeken , fchry- vende als komende in °t zelve uit het Land van Vaud (t), geeft vooraf eene eigenaartige befchryving van °t gezigt op ’t gebergte , en deszelfs aandoening, en meldt vervolgens het character der inwoonderen aldaar. Ik klauterde, zegt by, langzaam op de rotfen, en betrad moeilyke wegen, vergezeld van een Gids, in wien ik, op de ganfche reis, veel eer een Vriend , dan een Daglooner vond. Ik was zeer gefchikt , uit kragt der omftandigheden, in welkenik vertrokken was, om te mymeren; maar werd ‘er onophoudelyk van afgetrokken , nu-door deeze , dan door geene vertooning , die zich onverwagt voor.myn. ge- zigt opdeed. Hier hingen me ontzaglyke rotfen , die my met den val hunner veruitfteekende brokken dreigden, over °t hoofd, Daar werd ik, overftelpt door een dikken nevel van hooge en fterk bruifchende watervallen. Elders weder deed my eene altoos {nelvlietende beek aan myne zyde een af- grond befchouwen , waar van het oog de diepte niet dorst eilen. Nu en dan verdoolde ik in de duisternis van eendigt bewasfen bosch: en zomtyds , uit eene verfchrikkelyke laagte opgeklommen zynde, werd myn gezigt eensklaps vervroly kt door een aangenaamen beemd. Eene verwonder- lyke mengeling der woeste en der opgekweekte natuure, toonde allerwegen het werk van menfchen handen, zelfs op plaatfen , tot welken men gedagt zou hebben, dat nim- mer iemand was doorgedrongen. Aan de zyde van eene fpelonk vond men huizen ; men zag wyngaardranken , daar men niet anders dan braamftruiken gezogt zou hebben ; wyn- gaarden op ingevallene landeryen, uitneemende vrugten op de rotfen, en weiden in den afgrond. D . e (*) Voyez La nouvelle Heloife, T. I. Lettre XXIII. (t) Een Landfchap van 't Canton Bern, langs °t Meir van Ge- neve. | i 496 ` BERIGT VAN °T WALLISERLAND De arbeidzaame hand der menfchen alleen had deeze vreemde Landftreek zo zeldzaam eene fchikking niet gegee- ven ; de natuur fcheen ook daar en boven vermaak te nees men, van zich tegen zich zelve te ftellen ; zo verfchillend vond men haar alhier , in dezelfde plaats, op onderfcheidene zigtpunten. Ten oosten verleende zy de bloemen der ente, ten zuiden de vrugten van den Herfst, en ten noor- den de ysftukken van den Winter: vereenigde alle de Jaargetyden in °t zelfde oogenblik , alle de lugtftreeken in dezelfde plaats, tegengeftelde landeryen op denzelfden grond , en vormde eene overeenftemming, op alle andere laatfen onbekend , van de voortbrengtelen van °t vlakke eld, en die der Alpen. Voeg by dit alles de begoochelin= en der Gezigtkunde ; de fpitíe toppen der bergen op ver frhillende wyzen verlicht, de dagichaduwingen, de diep- fels, en alle de toevalligheden van °t licht, die °s morgens en ’s avonds uit het ryzen en nederdaalen der Zonne ont- ftaan ; en ge zult eenig denkbeeld hebben van de geduurige tooneelen, die niet ophielden van myne verwondering tot zich te trekken ; en die my als een weezenlyk fchouwburg voor ’t gezigt fcheenen gebragt te worden : want het ver- gezigt der bergen, toppuntig zynde, treft de oogen te ge- lyk op één oogenblik, en met veel meer kragt dan dat der vlaktens , °t geen zich niet dan {chuins , al ontvliedende, vertoont, en daar °t eene voorwerp het andere bedekt. Ik fchreef den eerften dag de ftille kalmte, die ik in myn gemoed herbooren gevoelde, toe aan de vermaaklykheden deezer verfcheidenheid. Ik ftond verwonderd over het ges bied, dat de ongevoeligfte weezens over onze leevendigfte hartstogten hebben , en ik verweet de Philofophie, dat zy zo veel magt niet heeft op onzen geest, als eene reeks van onbezielde weezens. Maar die vreedzaame gemoedsgeftalte bleef my den nagt by, en vermeerderde den volgenden dag; shet welk my wel dra deed oordeelen, dat hier nog eene an- dere, my onbekende, oorzaak plaats moest hebben. Ik kwam dien dag op min verhevene bergen, en, hunne oneftfene kruinen overloopende , beklom ik vervolgens de hoogfte bergen, die binnen myn bereik waren: naa de wolken door- gewandeld te hebben, vond ik my in een zuiverder verblyf, van waar men, op Zyn tyd, den donder en °t onweder, be- neden zich, hervaort ziet komen ; al te ydele afbeelding van de ziel eens wyzen , waar van nimmer een voorbeeld was, of °t moest zyn in die plaatfen zelven, daar men ° zir nebeeld van ontleend heeft. l Paar BERIGT VAN °T WALLISERLAND. 497 Daar was’t , dat ik, in de zuiverheid der lugt, die my omringde, op eene gevoelige wyze ontwikkelde de waare oorzaak der veranderinge van myn humeur , en van ’t we- derkeeren dier inwendige ruste , welke ik zedert zo lan verlooren had; En waarlyk, ’t is een algemeen indrukfe), dat alle.menfchen ondergaan, fchoon ze ‘er allen geen agt op geeven, dat men op de hooge bergen, daar de lugt zui- verder en fynder is, gemaklyker ademhaalt, lugtiger van lichaam en bedaarder van geest is; de vermaaken zyn hier min hevig, en de driften gemaatigder. Onze overdenkingen neemen hier ik weet niet welk een groot en verheven cha- rater , evenredig aan de voorwerpen die ons treffen, en eeven ons een Jk weet niet welk ftil vermaak, dat niets f-herps, niets zintuiglyks heeft. Het fchynt of men, zich verheffende boven de woonplaats der menfchen, agter zich laat alle die laage en aardíche denkbeelden ; en of de ziel, naar geraade dat men nadert tot de fyner vloetbaare lucht- ftreek , iets overneemt van derzelver onveranderlyke zui- ` verheid. Qu} non palazzi , Hon teatroo loggia, Ma'n ler vece un’ abete, un faggio, un pino Trà Perba verde el bel monte vicino 5 Levan di terra al Ciel nofir’ intelleto. (*) ` Vooronderftel de vereenigde indrukfelen van alles wat ik boven gemeld heb, en ’t zal u eenig denkbeeld geeven van - e (*) „ Hier zyn geen paleizen, fchouwburgen of gaanderyen, „» maar dennen , beuken- en pynboomen, die, tusfchen ’t groene » pras op ’t nabuurige gebergte fchoon opgefchooten, ons'ver- ‚, Ítand van de Aarde ten Hemel hoffen,” A \ a” 498 BERIGT VAN °T WALLISERLAND? de zielftreelende gefteldheid , in welke ik my aldaar bevond, Verbeeld u de verfcheidenheid , de grootheid, de fchoon- heid van duizend verwonderingswaardige vertooningen ; het vermaak van rondom zich niets te zien dan geheel nieuwe voorwerpen, vreemde vogels , wonderlyke en on- bekende planten; van in een zeker opzigt eene andere na- tuur te befchouwen , en zich in eene nieuwe Waereld te bevinden. Dit alles maakt voor de oogen eene onuitdruk- kelyke mengeling, wier bevalligheid nog vermeerderd wordt door de fynheid der lugt, die de koleuren leevendi- ger maakt, de trekken naauwkeuriger doet onderfcheiden, en alle de gezigtpunten nader bybrengt : de afftanden {chy- nen hier korter dan in de vlakte, daar de dikte der lugt de aarde als met een kleed overdekt; de gezigteinder vertoont ‘er meer voorwerpen , dan hy wel fchynt te konnen bevat- ten : de vertooning eindelyk heeft ik weet niet wat beto- verende, iets bovennatuurlyks, dat den geest en de zinnen vervoert 3; men vergeet ’er alles, men vergeet ’er zich zel- ven, en men weet niet meer waar men is. Ik zou den geheelen tyd myner reize doorgebragt heb- ben, alleen in ‘t betoverende der Landftreeke , zo ik niet nog iets bekoorelyker ondervonden hàd in de verkeering met de Inwoonderen ; die een ieder moeten inneemen door hunne zeden , boven al door hunne eenvoudigheid, gelyk- moedigheid, en die vreedzaame gerustheid, welke hen ge- lukkig maakt, eerder door de bevryding van moeilykheden, als wel door ’t genot der vermaaken. Dit alles waar nog te fchetfen , maar ’t geen ik niet maalen kan , en daar men zich niet wel eene verbeelding van kan maaken, is hunne belanglooze menschlievendheid , en hunnen herbergzaamen yver voor alle vreemdelingen „ die *t geval of de nieuwsgie- righeid tot hunne wooningen brengt. Ik genoot ’er eené uitfteekende proeve van , ik, die hier by geen mensch be- kend was, en niet reisde dan met behulp van een Gids. Als ik ’s avonds een gehugt intrad, kwam ieder een my zyn huis aanbieden , met zo veel aandrang „dat ik verlegen waare in °t doen eener keuze ; en hy die den voorrang verkreeg , fcheen ‘er zo vergenoegt mede , dat ik. die vuurigheid op de eerftemaal voor inhaaligheid opname. Maar ik ftond zeer verwonderd, wanneer myn Hospes, naa dat ik my ten zy- nen. huize byna als in een Herberg gedraagen had, des an- deren daags weigerde geld te ontvangen, agtende zich zelfs door myne aanbieding beledigt; en dit is overal even zo geweest. Dus was °t eene zuivere liefde van herberg aaan ei BERIJT VAN. °T WALLISERLAND? 499 heid , die gemeenlyk laauw genoeg is, welke ik, in den eerften opflag , uit hoofde der vuurigheid , genomen had voor eene greetigheid na winst. Hunne belangloosheid was Zo volmaakt , dat ik op de ganfche reis geen patagon, of kroon van hunne gangbaare munt, heb konnen uitgecven: En inderdaad; waar aan zou men geld befteeden in een land; daar noch de meesters den prys hunner gemaakte kosten ; noch dé dienstboden die hunner moeite ontvangen, en daar men geen eenigen bedelaar ontmoet. Het zyn Gasten , die ons komen zien, om dat zy ons be- minnen, én wy ontvangen hen met vriendlykheid.. Voor ’t overige , vervolgde hy glimlachende , die her- bergzaamheid kost niet veel, en weinig menfchen vinden ’t goed, om ‘et voordeel mede tedoen. Ha! dat geloof ik wel, antwoordde ik hem. Wat zou mèn doen by een Volk dat leeft om te leeven , en niet om winst te bejaagen , noch - om boven anderen uittefteeken? Gelukkige menfchen , die ’t ook waardig. zyt te weezen ! ik ben niet vreemd van te gelooven , dat men u eenigermaate gelyk moet zyn , om vermaak te {cheppen in met u te leeven. Het geen my boven alles in hun onthaal geviel, wasdat ik in't zelve geen den minften yoetftäp van dwang vond, noch PL DEEL: MENGELW. NO; 13. teû den a a 500 BERIGT VAN ’T WALLISERLAND. ten hunnen, noch ten mynen opzigte: zy leefden met hun huisgezin , als of ik’er niet waare, en’t ftond aan my te leeven, als of ik ’er alleen waare. Zy hebben geen kemis aan die lastige grootsheid van den vreemdelingen de eer an te doen, als °t waare om hen te verwittigen van de tegen „woordigheid vaneen Meester, van wien mert in dit opzigt ten mintte afhangt. Indien ik niets zeide, vooronderftel den ze dat ik naar hunne wyze wilde leeven ; en ik had flegts één woord te {preeken , om my naarde myne te gedraagen; zonder ooit van hunne zyde het minfte teken van af keerig- heid of verwondering te ontdekken. Het eenigfte compli- ment dat ze my gemaakt hebben, naa dat ze my voor een Zwitfer kenden, was my te zeggen, dat wy Broeders waa- ren, en dat ik my onder hen niet anders had aan te merken, dan of ik thuis waare. Verder bemoeiden zy zich niet met het geen ik verrigtte, zich zelfs niet eens verbeeldende dat ik de geringfte twyfel kon flaan , aan de oprechtheid hunner aanbiedingen , noch den minften {chroom hebben om my daar van te bedienen, Zy behandelen elkander met dezelfde eenvoudigheid; de Kinderen tot jaaren van onderfcheid ge- komen zynde, leeven met hunne Vaders als met huns gely- ken; de Dienstboden zitten met hunne Meesters aan tafel dezelfde Vryheid heerscht in de Huizen en in de Republiek, en ieder Huisgezin is een afbeeldfel van den Staat. Het eenigfte, waar in ik myne vryheid niet had, was de bovenmaatige langduurigheid hunner maaltyden. Ik was wel meester van niêt aan tafel te gaan, maar als ik aange- fchikt was, moest ik 'er een gedeelte van den dag aanbly- ven, en wakker drinken. Hoe, zult gy zeggen, zich een Man te verbeelden , en dat nog wel een Zwitfer, die geen liefhebber is van drinken ? ’t Is waar, ik beken ’t, dat een goed glas wyn my eene uitmuntende zaak fchynt, en dat ik geen vyand ben van ’er my mede te vervrolyken 3; mids dat men my daar toe niet dwinge. Ik heb altoos opgemerkt, dat valfche lieden matig zyn, en dat de groote ingetogen- ‚ heid aan tafel, al dikwils geveinsde zeden en dubbelhartige gemoederen aanduidt. Éen oprecht mensch is minder be- fchroomd voor dat vriendlyke gefnap, en die tedere gulhar- tigheid , die de dronkeníchap voorgaan ; maar men moet zich weeten te beteugelen , en de overdaad voor tekomen. (*) ` En (*) Onze Autbeur ondervond, naar zyn volgend fchryven, in laa: ter tyd, bet gevaar en de baatlyke gevolgen zyner denkbeelden «we. gens een vrolyken dronk. ` BERIGT VAN °T WALLISERLAND. 501 Ën zie daar ’t geen my niet wel mogelyk was te doen; met zulke lustige drinkers als die van Wallisland, met .zofterke wynen als die deezer Landftreeke, en dat aan tafels daar men nimmer water zag (*). Doch hoe zou men konnen overgaan om zo zotlyk den wyzen man te fpeelen, en aan zulke goede lieden te mishaagen ? Ik dronk my dan dron- ken uit erkentenis , en myn gelag niet konnende betaalen met myne Beurs, betaalde ik het zelve met myne Rede.. Een ander gebruik, waar omtrent ik my zelven niet veel minder geweld moest aandoen, was te zien, dat, zelfs by Magiftraats-perfoonen , de Vrouw en Dogters van °t Huis agter myn {toel ftonden, en aan Tafel dienden als Dienst- ; boden. De Franfche hoflykheid jegens Dames zou veelen zich te meer hebben doen verpynigen , om deeze ongefchikt- heid te herftellen , voor zo verre de gedienftigheid van Dienstboden zelven, met het bevallige gelaat deezer Walli- fcher Dames, hun belemmerend geweest zou zyn. Wat my betreft ‚ die nog meer agting heb voor de gebruiken van t Land, waar in ik my bevind, dan voor die der hoflykheid, ik ontfing ftilzwygende hunne gedienftigheid , met geen minder ftaatigheid als Don Quichot zich den baard liet was- _fchen aan de tafel der Hertoginne. ===- Ik kon egter niet nalaaten zomtyds, al meesmuilende, de groote baarden en ’t plompe gelaat der dischgenooten te befchouwen , in te- genftelling met het {chitterende weezen dier jonge fchroom- agtige (choonheden , welken op het minfte woord bloos- den , dat haar niet minder bevallig maakte. ——— Maar, Leer sk dit berigt fluite] moet ik nog zeggen, dat my de on- maatige grootte van haaren boeZem tegenftond ; en dat haare kleeding my ook eenigzins mishaagde: ze zyn van ag- teren zo hoog en rond uitgekleed, dat ze gebocheld (chy- nen, het welk eene zeldzaame figuur maakt by haare kleine zwarte kapjes, en ’t overige der kleedinge, die anders een- voudig én net is. (*) Hier zyn onze Wallifchers bet tegengefbelde der inwoonderen van Betica, die nimmer wyn dronken ; 't een noch °t ander is men gebouden na te volgen: ’t genot en't misbruik van den wyn toch zyn niet onaffcheidelyk aan een verbonden, - Pp a | WAAR 1 562 ` WAARNEEMINGEN ÖVER DE AÑAK, a: WAARNEEMINGEN OVER DE ARAK., CNouvell. Oeconom. € Litt. XXX.) H” gemeen vooroordeel ig , dat de ARAK uit Ryst wordt gemaakt , en ik heb dit zelve ook &ltoos geloofd, ter tyd toe , dat ik nauwkeuriger en beter onderregting des aan- gaande heb bekoomen. Ik heb de zaak onderzogt, en gevon- den, dat de beste Arak van Goa wordt geftookt uit het Sap van den Cocosboom, en wel op'de volgende wyze. Men voorziet zig ten dien cinde van aarden potten, die een wyden buik en een naauwen, {choon breeden, hals hebben. Met deze potten belaaden , klimt men op den boom „ men maakt daar een gat of opening in, doorgaans met ’er een tak, digt by den itam, af te fnyden , waar na men de gezegde pot- ten onder die opening of wonde hangt , om het vogt, dat er ecrlang begint uit te loopen, in te vangen. Vervolgens maakt men andere dergelyke infnydingen , en men hangt ’er andere tten tot het zelfde oogmerk onder. Als men weêr om laag is gekoomen, brengt men een groot houten vat in gereedheid, om het Sap, dat merin zyne potten zal vergaderen, over te ftorten; en allen dezen toeftel dus vervaardigd hebbende, gaat men naar Zyn huis, om den nagt af te wagten, als wanneer de boom gemeenlyk de meeste fappen laat uitvloeijen. Men keert dan des volgenden daags weder derwaards , om te zien wat men vergaderd heeft, en men giet alle de aarden potten in de houten Tobbe over, daar het eenigerr korten tyd im geftaan hebbende, verdikt, en begint te gisten, tot aan dem rand vart ’t vat op te bruisfchen , en zelfs daar over teloopen , waar door het zig vam de dikfte en vuilfte ftoffen, die ’er in zyn, ont- last; dus ondergaat het aanftonds een foort van deflillatie of zuivering, werpt het groove en lighaamelyke uit, er behoudt flegts de fynfte en geestrykfte deelen, die het tot een zekeren trap ontzwagteld, om in de volgende wezenlyke destillatie in den helm te kunnen overgaan. Zo zwak egter, zo laf en wateragtig is dit vogt nog na deze eeríte werking, dat het in dien ftaat wel haast zuur worden en bederven zoude, zo men het niet tydig destilleerde , om’er alleenlyk de atlerfynfte gees- ten uit te haalen ; men ftelt derhalven dit overhaalen eerlang in ’t werk, en ’t is deze geest alleen, dien men ons in Europa overzendt. i | | Men haalt ook Arak uit eenige andere boomen , maar de gemeente , de overvloedigfte en gemaklykíte om te bekoo- men, is die van den Cocosboom. | | | - Toes WAARNEBMINGEN OVER DE ARAK, 503 ‘ Toen ik in America kwam woonen , vond ik daar den Ahorn of Boog-houtboom, daar men in het Voorjaar, met ’er eene infnyding in te doen , mede het Sap uithaalt, dat naar dien boom genaamd, en in een vry gemeen gebruik is. Het is waarfchynlyk , dat de Sycomorus (*) en de Berk ge- lykfoortig Sap , en vervolgens denzelfden geest uitleveren zouden ; en zo deze gedagte waar zy, en de proefneemingen daaromtrent gelukken, kan dit niet anders dan voordeelig we- zen voor alle Landen, daar die boomen overvloedig vallen , en fappig genoeg zyn, om met vrugt, op deze wyze, ge- bruikt te kunnen worden. (*) Geen Nederduitfche naam is my van dat boompje bekend. ae ved nend EEN KONST-ARM , VERVAARDIGD DOOR DEN HEER LAURENT, Ridder van de Order van St. Michiel, enz. enz. ME heeft in den Jaare 1761. te Parys een Lofdigt uitge- gegeeven op den Heere LAURENT , ter gelegenheid van een KONST-ARM, dien hy voor een verminkten Soldaat vervaardigd hadt , en welke ons inderdaad voorkoomt zo by- zonder te zyn, dat wy onzen Lezer geen ondienst meenen te dei iik met er denzelven eenig kort verllag van te gee- ven. | Zeker Soldaat , Menard „anders Ja Violette, onder zyne Spits- broeders, genaamd, hadt reeds voor verfcheide jaaren het on- geluk, van te Bouchain , daar hy in Guarnifoen lag, zyne beide armen te verliezen, terwyl hy een {tuk gefchuts zou helpen losfen ; de Heer LAURENT, in deze Stad woonagtig , en reeds beroemd door verfcheide Konstwerken, die hy in °t me- | cha (4) Wy-hebben dit berigt woordelyk overgenomen uit de. Memoires de Trevoug Mars 1761. p. 238. fuiv. P 3 504 EEN KONST-ARM VERVAARDIGD &C. chanique vervaardigd hadt, wierdt verzogt om dezen. Jongman een Aonst-drm te willen maaken. Om den regter kant f- de men niet te denken , om dat de fchouder byna geheel ver bryzeld was maar aan de linker zyde fchoot een ftompje van ' vier of vyf duimen over ; en dit waè ’t alles, daar deze ver- _nuftige Konftenaar gebruik van konde maaken , en daar hy zig van bediende, om ‘ereen arm aan te zetten , die alle na- tuurlyke proporties hadt , die buigén konde , uitgeftrekt, en gedraaid worden , en met één woord, zeer veel troost en ver- ligting toebrengen aan zulk een ongelukkig mensch , als deze gekwetfte was. , Onze jonge Soldaat raakte in °t Hotel der Invalides te Parys, en bediende zig ‘geduurende 15 of 16 jaaren van `t gefchenk zyħs weldoeners ; maar eindelyk raakte de machine van ftel, welke daarenboven wat log en zwaar was „° ter oorzaake van de groote proporties, die ’er aan in agt genoomen waren. De Heer LAURENT in den Jaare 1760 te Parys koomende , was bedagt, om ’er iets anders voor in de plaats uit te vinden en te maaken, dat buigzaamer en ligter ware; en de uitflag zyner poogingen is geweest, dat hy een nieuwen Arm heeft gemaakt, die niet meer dan agt oncen weegt, en welke de Soldaat zonder mocite in beweeging brengt, Hy bedient ‘er zig van om zeer leesbaar te fchryven, om fnuiftabak te nee- men , zyn glas aan den mond te brengen , enz. Verfcheide Perfoonen van het Hof en uit de Stad, en alle de Leden van de Academie der Weetenfchappen en corps Zyn ooggetuigen van deze zeldzaame en nuttige machine geweest. Wy zyn zelve , vervolgt de Schryver, onder die aanfchouwers ge- weest, en niets heeft ons meer verwonderd, dan te zien , dat deze Arm , onbuigzaam in zig zelven, alle de indrukzelen van een overblyffel eens verminkten fchouders volgde.’ De Soldaat opent zyne konst-vingers met gemak, en geeft aan het ligte werktuig, dat hem voor linker arm dient, alle de beweegingen, die hy begeert. Wy hebben, ter zelfder tyd, van den zelfden werkmeester , twee zeer gemaklyke en. vol- maakt fraai gewerkte infrumentjes gezien, waar van het een dient, om een Pen of Potloot met eene hand te fnyden ; het ander is zodanig vervaardigd, dat iemand, die van het gebruik van eene zyner handen is®%eroofd, zig de nagels van de hand, die hy gebruiken kan, zelve kan afknippen ; en dat met za veel gemak , als of hy zig van de andere hand, die hem ont- breekt, bedienen konde. Men kan de order, de naauwkeu- righeid. en eenvoudigheid dier aartige werktuigjes niet bes grypen, zonder dezelve- gezien te hebben. - * ` Atie AOM e ME AAN: N DR. LOBB VAN DE TEERINGKOORTZEN, 505 AANMERKINGEN OVER TBERING-KOORTZEN, _ door DOCTOR LOBB. Itteerende \Koortzen met Hoest worden Teering ge- noemd, wegens de verteering of vermagering des Li chaams, welke zy veroorzaken. In deze Teeringagtige Ge- fteldheden fs, volgens Dr. LoBB, een daaglykiche af- en aangaande Koorts, welke in fontmige Lyders, in vierentwin- tig uuren eens , in anderen tweemaal , in anderen driemaal verheft. Vier dingen moeten.in acht genomen worden tut herftelling' van zodariige Lyders, 1. De Koorts te weeren. a. Het nederzakken in de Longen te beletten van dè wate- rige vogt „ welke geftadig in dezelye neerzypert , voornaam. yk in.de aanvallen van een kittelenden Hoest. Want deze waterige vogt maakt (naar maate ze de lugtpypen van de Long vervult) een korten en bezwaarlyken Adem, en wordt door vervlieging van de dunfte deelen, met de uitwaafenting, een zeer taaye flým ;. en-zo ze eenige fcherpheid heeft, zal een verzweering in de Longen ‘er een gevolg van wezen. 3. Eene ontlediging van de lugtpypen te bevorderen, door uitwerping van de taaye flym, welke ‘er in vergaderd is. 4. Alle de Spier- wezelen en Vaten te verfterken. Nademaal in deze Ziekte geen overvloed van dierlyke vog? ten plaats heeft, komen hier geene Aderlaatingen of andere Ontlastmiddelen in aanmerking; en de kwaade gevolgen , welken de ondervinding hier van opgeeft , bevestigen dit. Dë vier voorgemelde Aanwyzingen moeten ; zo veel mooglyk, voldaan worden. I. Om de Koortzen te weeren kan men dit Middel ge- bruiken. | Neem Zalpeter een Drachme, Cocchinelle een halve Drach- me, Gemeen Water een vierde van een Pint, beste Bran- dewyn, Balfamieke Syroop (anders Honig of Suiker) van ‘ieder een unce. Meng dit, en laat ‘er, om de twee of drie uuren, twee lepelenvol van gebruiken, zo wel, . in als buiten de Koorts. - Tot voedzel en drank kan men geven Melk en Appelen 5 Watergruel ; Gerftewater ; Klimop- Thee, met Suiker of He- nig zoet gemaakt, ef gemengd met wat Sap van Limoenen 5 of een Appel gekookt in een Pint water, en een groote lepel- vol Brandewyn, en als voren zoetgemaakt. Zulke drank zal | Pp 4 den 506 DR. LOBB VAN DE TEERING-KOORTZEN: den. dorst lesfchen, de Koorts doen verminderen en het op- geven van Slym bevorderen. ' ,. Ji. Om het neerzakken van dunne vogt in de Longen, in den ĝanval van een kittelenden Hoest, te voorkomen , moet men een mondvol brood of befchuit wel doen kaauwen en doorflikken , zo' lang de kittelende Hoest duurt; en zo dè Lyder het niet kan doarliikken, mag hy het uitfpuwen. Dit maakt dat de waterige vogt zich vermenge met de drooge gekaauwde voedzels, en belet dus het neervallen in de Long, verkort de aanvallen van den Hoest , bevordert de nagtrust , en beveiligt de Longen. Men kan ook tot het zelfde einde nemen een fluk Brood-fuiker , natgemaakt in goede Brande- „ en geven het den Lyder inden mond, om het doorte- {likken als het gefmolten is. Doch dit komt maar te pas by zulken, die niet wel iet droogs kaauwen kunnen. IL Om de uitwerping van taaye Slym te bevorderen, zyn de middelen tegen de Koorts gemeld; als ook het gene tot drank voorgefchreven is (1) van veel dienst, en konnen te gelyk aan dit oogmerk voldoen. Men kan echter den Lyder, dikwils op een dag, een lepelvol van het volgende Mengfel, met voordeel laten gebruiken. | Neem Honig vier uncen, Wyn-Azys een halve lepelvol, Olyfolie twee lepelenvol. Meng alles wel ondereen. Hier tusfchen kan men, ’s avonds en ’s morgens , vyf- tien of twintig druppen van de Balfem Copaiva, met fuiker in poeijer; of met een lepelvol water geven, . Om eindelyk de Spiervezelen en Vaten te verfterker., moet men dit volgende geven. Neem Zalpeter een halve Drachme, Zout van Staal. vyf- tien greinen. Smelt dit in een vierde van een Pint Water 5 doe er dan by, beste Brandewyn twee uncen, ' en zo veel Brood -fuiker , als behaaglyk fs voor den - finaak, : - De Lyder moet hier van ’s morgens te elf uuren, en °s mid- dags te vyf uuțen, twee lepelenvol ‚gebruiken , en ’er telkens een „kopje Salie-Thee, ook met wat fuiker zoetgemaakt, na- drinken. Het gebruik van de Balfem Copaiva moet drie of vier \ weeken. aangehouden worden. - YER- NERHANDELING WEGENS.DE LEBRE ENZ. ` 57 Demn nnee) VERHANDELING WEGENS DE LEERE - T vaat MOOGLYK GROOTSTE or MOOGLYK. KLEINSTE: | Vervolg van Bladz: 482. ` | KET. TWEEDE HOOFDSTUK. Aangaande de vinding van °t mooglyk kleinfte. Vermits ook hier het zelve kan gebeuren, dat’er meerder als een onbepaalde of veranderlyke Qwantiteít , naaf vereisch der Omftandigheden by eik Voorftel opgegeven, móet ver- onderfteld worden, zoo zullen wy, in dit Hoofdftuk, maar drie byzonderlyke Afdeelingen flegts gade flaan, en nadien in dit Geval geene Æquatien hoogerats van de tweede Dig- niteit op eene gemakkel ke wyze, uit redén op °t einde van dit Hoofdftuk aangehaald, konnen te pas komen, zoo vol Van zelve, dat- men zich van eene gevoeglyke bekrioptheid zal mogen bedienen, en egter het nodige , ter zake dienftig zynde, bybrengen; Dies gaan wy over tot DÈ EERSTE AFDEELING; Van flegts eene onbekende Qwantiteit, ' Om ook in dit pas ‘alle onnodige wydloopigheid te konnen vermyden, zal mede de Reden of $ roportie dep. op- gegeevedeelen door getallen uitgedrukt of bekend gegeven worden „ftaande in elks believen, die na zyn eige willekeur anders en anders te nemen en te veranderen, zoo als hy by voorvallende gelegenheid zal konnen of mogen oordeelen, porbaar te weezen ; laat dan zyn het. J. VOORSTEL. „ Een zeeker Getal te fplitfen in vier » deelen , waarvan de drie ‘eerfte ee- » ne Reden tot malkander hebben, als g » 5en 8, zoodanig dat de Zom hunner ‚> Vierkanten het mooglyk kleinfte Getal a» voortbrenge”, | TO Pp 5 OPs è O VERHANDELING WEGENS DE LEERE VAN HET l OPLOSSING. men veronderftelle voor de drie eerfte deejen 34,54, en 8x, dan is het vierde B 4 16 x en derzelver Vierkanten Zom — B = 32 Ba 354 x° = Minimum Vermits nu dit een juist Vierkant moet weezen, zoo wordt 256 B* gelyk aan 354 B? = 354 Min». of: 98 BZ 354 Min», 2 49 B* A 177 Mins. 