Het leven een droom, tooneelspel
Schoon hij, gelijk wij zeiden, het drama eene schrede voorwaarts bracht, kan men toch niet zeggen, dat hij de grondlegger is geweest van een eigenlijk nationaal drama. Zijne stukken munten uit door vloeiende en welluidende verzen en door enkele gedeelten, waarin ^) Jornada, dag, dagwerk of dagreize. I)e oude Fransche mysteriën wareu verdeeld in journées of afdeelingen elk van welke geschikt was om in den tijd, waarin zulke voorstellingen door do kerk gegeven werden, op een enkelen dag te worden uitgevoerd. Eene van die mysteriën, zegt Ticknor, eischte veertig dagen voor de geheele opvoering. Cervantes reeds neemt jornada en bedrijf afwisselend als woorden van éene beteekenis. Bijna alle Spaansche stukken zijn verdeeld in drie jornadas, in plaats van onze gewone vijf bedrijven. CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. 27 de dialoog vrij natuurlijk is. De Inquisitie heeft zijne stukken wegens te groóte vrijheid verboden. Wij mogen hier niet vergeten nog melding te maken van den Portugees Gil Vincente, die onderscheidene stuk- ken in het Spaansch heeft geschreven, waarin hij meer dan iemand zijner tijdgenooten de werkelijkheid in het oog hield, ofschoon zijne kracht iu het lyrische element gelegen is. Wij komen thans tot een man, die werkelijk een populair drama in het leven heeft geroepen, namelijk Lope de Rueda. Hij was een eenvoudig goudslager van Seville, die zich aan het hoofd stelde van een reizend tooneelgezelschap en in zijne geboorteplaats, in Cordova, Valencia, Segó via en andere steden zijne stukken deed opvoeren, waarbij hij zelf als een tooneel- speler van bijzondere talenten optrad. Cervantes heeft hem nog gekend en hem met den naam van een GROOT MAN bestempeld. Een man van het volk, wist hij zich bij het volk bemind te maken ; een man van genie, wist hij zich bij de aanzienlijken en geletter- den een naam te verwerven. Indien hij van de universiteit te Salamanca was gekomen, als gepromo- veerd in de theologie of in het recht, hij zou het ongetwijfeld beneden zich geacht hebben op zijne geïmproviseerde planken te verschijnen, gelijk hij deed in de dagen van eene jaarmarkt of op de publieke pleinen van Madrid. Zoodanig was het aanzien dat hij zich verworven had, dat hij bij zijn dood (waar- schijnlijk in 1567) met eere begraven werd in de prachtige cathedraal van Cordova, in weerwil dat hij zich aan het verachte beroep van een reizend tooneel- speler gewijd had. Zijn doel was, gelijk uit al zijne stukken blijkt, het volk dat hem kwam hooren te amuseeren. Maar men staat verbaasd over den goeden uitslag van zijne po- gingen, wanneer men in aanmerking neemt de weinige 28 CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. iniddeleu waarover hij beschikken kon. Cervantes geeft in het voorbericht van zijne tooneelstukken eene zeer onderhoudende beschrijving van het tooneel uit zijne jeugd, den tijd toen Eueda bloeide. De geheele schat, dien een tooneeldirecteur met zich droeg, be- stond uit eenige herdersstaven en uit den inhoud van een grooten zak, waarin zich vier herderskielen, ver- sierd met kleuren en somtijds met verguldsel, een stel van vier valsche baarden en haarlokken bevonden. Het eigenlijke tooneel bestond uit eenige planken in een vierkant op schragen rustende, omstreeks een drie voet boven den grond. Achter een oud wand- of vloertapijt kleedden zich de acteurs; ook nam het orchest daar plaats, bestaande uit een drietal guitars, die somtijds nog eenige snaren misten, terwijl ook de zangers zich enkele malen daar bevonden om eene oude ballade te zingen. Twee liefdadige instellingen hadden het recht verkregen om een gedeelte van de opbrengst voor de armen te heffen en vandaar dat bij de komst van een reizend gezelschap nu en dan eene gelegenheid voor de opvoering werd aangewezen. De voorstellingen hadden overdag en wel op zon- en heilige dagen plaats, in de open lucht ; voor de vensters op eene binnenplaats uitkomende waren de aanzienlijken ge- zeten, en wel de mannen gescheiden van de vrouwen, terwijl het volk op de gemelde binnenplaats voor de stellage rondzwierf. De opbrengst na aftrek van het armengeld was natuurlijk voor de tooneelspelers hoogst onbeduidend. Even als in Engeland ten tijde van Shakespeare veroorloofde zich het volk, dat op den beganen grond — wij zouden zeggen, het par- terre — staanplaatsen in de open lucht had ingenomen, de grootste vrijheden en gaf luide zijne goed- of af- keuring te kennen. Men noemde deze toeschouwers de wof(queteTos\ inderdaad maakten zij een ontzag- wekkend legertje uit, dat streed voor de overwinning CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. 29 of met het oog op de nederlaag van auteur en speler. , Onder zulke omstandigheden won Eueda de gunst van het volk en nam hij deel aan de opvoering van zijne eigene stukken. Voor een groot deel hing het welslagen dier opvoering af van het spel van den komiek of den simple. De rol van dit personage werd door Rueda bijna in ieder stuk gebracht en werd weldra even onmisbaar in de Spaansche stukken als die van den clown in de Engelsche. "Wij gaan thans de pogingen van Juan de Tim o- neda en Juan de la Cueva, die beiden in den geest van Rueda schreven, voorbij en wijzen nog slechts op de drama's van Bermudez en Argensola, die getrac ht hebben het Grieksche treurspel in Spanje over te brengen. Ofschoon hunne stukken door degeleerden zeer geroemd werden en zelfs eenigen opgang maak- ten bij hunne verschijning, bleken zij toch zoo geheel en al tegen den geest van het volk en den aard van hetgeen het tot heden gezien had in te druischen, dat zij spoedig vergeten werden. Hun arbeid was die van de geleerde dichters, niet van mannen die den volksgeest keuden en de stof aan de werkelijkheid en hunne omgeving ontleenden. Indien ons bestek het toeliet, moest een afzonder- lijk hoofdstuk gewijd zijn aan Lope de Vega, door Cervantes eenmaal „het wonder der natuur" genoemd. Inderdaad, wanneer men nagaat het ontzaglijk aantal 5^ ^^iC-^í^^^*^^ ^^ H^'^ SPAANSCHE DRAMA. werken door hem geleverd en daarbij in aanmerking neemt, dat het nationale drama in hem zijn eigen- lijken schepper gevonden heeft, dan kan men zich niet genoeg verbazen over eene vruchtbaarheid en een rijkdom van vinding, die werkelijk aan het wonderbare grenzen. Behalve een groot getal Werken van allerlei aard, schreef hij, naar zijne levensbeschrijvers beweren, niet minder dan achttien honderd tooneelstukken,' benevens een vierhonderd autos sacramentales. Naar zijn eigen zeggen, leverde hij somtijds in twee of drie dagen een geheel stuk, in een tijdsverloop dus dat men het nauwelijks zou kunnen copiëeren. Het was of het schrijven van drama's bij hem geen kunst maar bloot een instinct was. Werkelijk ook kan men zeg- gen, dat er niet uit blijkt, dat hij eenige vaste denk- beelden omtrent den aard en bouw zijner stukkeu had. Van eene theorie of een systeem is bij hem geen sprake. Hij zelf laat zich vrij oppervlakkig uit over zijne kunst, daar hij in zijne „Kunst van drama- schrijven" zegt, dat zijne eenige modellen diegenen zijn, welke geschreven werden door hen, die de toe- juiching van de menigte verwierven. Het publiek betaalt ons, zegt hij verder, en daarom is het billijk, dat men het de grappen te aanschouwen geeft, waarop het gesteld is. Het leven van Lope Félix de Vega Carpió is in weinige hoofdtrekkcn mede te deelen," daar het, uit- gezonderd eenige avonturen uit de dagen zijner jeugd, eene aaneenschakeling is geweest van die gelukkige oogenblikken, welke de vleiende volksgunst en de be- scherming van het hof en de aanzienlijken — wereld- lijken zoowel als geestelijken — iemand van zijn karakter konden verzekeren. Hij was geboren te Madrid in 1562, vijftien jaren na Cervantes, dien hij van het tooneel zou verjagen, en was zijne opvoeding verschuhligd aan Hieïonymus Manriqut?, terwijl hij CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. ol na het volbrengen zijner studiën secretaris van den Hertog van Alva werd, een afstammeling van den landvoogd over de Nederlanden. „Op het oogenblik, dat ik in den dienst der kerk zou treden," zoo zegt hij, „werd ik verliefd. De oogen van eene vroaw ver- blindden mij ; ik nam haar tot mijne echtgenoot. God vergeve het haar; na zulk een ongeluk, beteekenen alle andere- slechts weinig." Een duel noodzaakte hem in ballingschap te gaan. Te Madrid terugge- komen verloor hij zijne gade, waarna hij zich in- scheepte op de onoverwinnelijke vloot. Na eenigen tijd gereisd te hebben, ging hij een tweede huwelijk aan, doch verloor achtereenvolgens niet alleen die tweede gade maar ook zijne kinderen, waaronder eene natuurlijke dochter. Zijn roem steeg intusschen bij den dag. Oud en jong wezen hem na langs den weg. De Paus begiftigde hem met den titel van doctor in de theologie en met de waardigheid van Apostolisch kamerheer. Philips lY ontving hem met onderschei- ding, doch te midden van al dat aanzien bleef hij onverschillig voor het grootste genie dat Spanje heeft opgeleverd, den schrijver van Don Quichot. Eindelijk nam hij het geestelijk kleed aan en trad als Inquisi- teur op. Vreemde vereeniging van liet gewijde en ongewijde in een persoon, alleen te verklaren door den tijd en den landaard, die hem den hunne noem- den : de dienaar der Inquisitie voorziet het publiek van de grappen waaraan het behoefte heeft ! Het zijn zijne eigene woorden. In 1635 stierf hij op 73jarigeu leeftijd. Geheel Madrid was in rouw; eene koninklijke begrafenis viel hem ten deel; de lijkplechtigheden duurden negen dagen, waarbij drie bisschoppen dienst deden. Wellicht is er geen tweede voorbeeld in de geschiedenis der letterkunde aan te halen van zooveel aanzien en algemeen gunstbetoon. Werkelijk is Lope de Vega een wonder in de let- ?? CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. terkuudige wereld. De vruchtbaarheid vau zijn genie is zonder weerga en daarbij onderscheidt hij zich 'door eene verscheidenheid van geest, toon en behandeling, die bij het ontzaglijk aantal zijner werken des te meer uitkomen. Het Spaansche drama is bovendien over het algemeen op denzelfden grondslag blijven rusten, waarop hij het geplaatst en gelaten had. Dit is voorwaar eene bijzonderheid van geene gerino-e be- teekenis. Al zijne grootere tooneelstukken zijn in verzen; de drie jornadas of dagen zijn regel bij hem • daar hij zelf beweert, dat iedere afdeeling hare han- deling binnen een enkelen dag zal besluiten; de gracioso of clown verschijnt nagenoeg altijd in zijne stukken, terwijl eene gemakkelijke dooreenmengino- van het tragische en komische, van het wereldlijke en gewijde, van het heldenfeit en de tooneelen uit het volksleven een kenmerk van zijne comedias is. Die titel moet intusschen enkel in de beteekeuis van ons drama — niet in die van blijspel worden opgevat. Onderscheidene stukken van Lope worden voorafo-eo-aan door eene loa of voorafspraak, dikwijls in den vorm van een dialoog. Na de loa volgde een e?Uremes, van denzelfden aard als de vroeger bekende tusschenspelen en meestal in kluchtigen trant geschreven. De entre- meses vielen ook dikwijls tusschen de drie bedrijven en werden enkele malen ook door een dans vervanf^-en, die overigens aan het einde van iedere voorsteUinf>' plaats had. De saynete was een nastukje, gelijk reeds is opgemerkt, dat na het eigenlijke stuk gegeven werd. Men onderscheidt drie soorten van tooneelstukken bij Lope de Vega. Vooreerst, de Comedia de Capa y Espada, drama's met mantel en degen. Zij droegen hun naam naar de omstandigheid, dat hunne hoofd- personages tot de hoogere klasse der maatschappij behoorden, die naar de nationale dracht altijd in CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. 33 ^ mantel en degen verschenen, zoodat aan den eenen kant stukken buitendien naam vielen, waarin vorste- lijke personen optraden, en aan den anderen kant stukken, het dagelijksch leven en de lagere klasse af- schilderende. De galanterie is er de ziel van en wel, zoo als zij zich voordeed in al de vrijheid en het eigen- aardige in de Spaansche zeden gewoon. Intrigue-stuk- ken heeft men ze wel eens genoemd, naar het door-. loopende kenmerk er van , daar de hoofd ver wikkeling gewoonlijk gepaard gaat met eene nevenverwikkeling , als men het zoo noemen mag. Behalve door eene bijzondere voorliefde voor eene intrigue, onderscheiden zich deze stukken ook door eene soort van parodie op de hoofdkarakters en feiten , die er in voorkomen. Men moet bij deze stukken overigens nog in aanmer- king nemen, dat sommige voor het volk, andere voor het hof geschreven waren. De eerste waren rijker in geest , in afwisseling met komische gedeelten en vooral in eene waarheid en schildering van de werkelijkheid, die zelden in eenige andere tooneelstukken voorko- men. De tweede klasse van drama's bij Lope de Vega is die der heroïsche of historische stukken, drama's nauw verwant met de vorige, doch min of meer van geschiedkundigen of mythologischen inhoud , met vor- stelijke personen daarin optredeude en in een ernsti- gen zelfs tragischen toon geschreven. Filips II was schrikkelijk geërgerd door deze stukken en verbood de opvoering, daar hij meende, dat zij het koninklijk aan- zien in minachting bij het publiek zouden brengen. Een fraai staaltje van den geest dier tijden. De derde klasse eindelijk omvat de gewijde en godsdienstige spelen, de autos sacramentales , in den trant van de oude MYSTERIËN, mccstal opgevoerd in de straten en op de pleinen gedurende de schitterende plechtighe- den van den corpus christi. Wij zullen bij het be- spreken van dergelijke stukken uit Calderones verza- 3 S4í CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. meling gelegenheid hebben er het een en ander over mede te deelen. En wat thans te zeggen van de werken eens schrij- vers, van wien men berekend heeft, dat hij 21 mil- lioen verzen of honderd drie-en-dertig duizend blad- zijden schrifts geleverd heeft , van eenen schrijver, die zelf verklaard heeft , dat meer dan honderd stukken in den tijd van vier-en- twintig uren van de muzen naar den schouwburg gingen. Behalve dit moet men nog in aanmerking nemen, dat hij een Spanjaard was, die zijn publiek kende en uitsluitend trachtte het te behagen , een Spanjaard nog wel uit den tijd van Eilips IV. Zou men niet mogen vragen, zegt een Fransch ge- leerde, of het ter wille van zijn roem bij het nage- slacht niet beter ware geweest, zoo hij zijn talent meer had aangewend tot de volmaking van zijne stuk- ken dan tot de vermenigvuldiging er vanV De over- haasting van zijn arbeid doet zich in al de werken van Lope de Yega merken. Men bespeurt er al de eigenaardigheden van de Italiaansche improvisatie in, namelijk, tallooze onachtzaamheden , eene groóte on- geregeidheid in de samenstelling, eene menigte ge- meenplaatsen , die elkander opvolgen zonder eenig verband, een dialoog dikwijls hoogdravend, somtijds plat, zelden natuurlijk. En wanneer de dichter eene gelukkige gedachte heeft gevonden, vernietigt hij meer- malen hare kracht en bekoorlijkheid, door haar in al- lerlei vorm weer te geven tot men er meer dan ver- zadigd van is. Hij legt er zich volstrekt niet op toe eigenlijke karakters te schilderen, noch op eene gere- gelde verbinding van zulke intrigues, die zouden moe- ten dienen om die karakters te ontwikkelen en ze in het volle licht te plaatsen. Het is hem zelfs bloot om de intrigue te doen. De fabel van zijne drama's is in zeker opzicht geheel oiiafhankclijk van de per- CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. 85 souen , die hij laat optreden , en hij zou ze door an- deren even goed. kunnen vervangen, zonder de dialoog in het minst te veranderen. Menigmaal spreken zijne boeren als doktoren en dienen nu en dan om de wetenschap uit te kramen van den dichter, die er zich weinig om bekommert de schoone gedachten, die hem voor den geest komen , in den mond te leggen van welk personage het ook zij. Het Spaansche tooneel- stuk is overigens niets anders dan een roman en ac- tion , dan eene novelle in dialogen. De eenige be- langstelling, die het opwekt, is die der nieuwsgie- righeid , en deze nieuwsgierigheid wordt levendig aangewakkerd door de snelle opeenvolging van voor- vallen , die de dichter met volle handen uitstrooit ,. maar die des te meer verrassen naarmate zij te meer vreemd zijn aan de hoofdgebeurtenis. Aldus is het niet vreemd een personage te zien optreden, dat zich in het midden van de handeling ziet geworpen njet geen ander doel, naar het schijnt, dan om den ge- regelden loop van het stuk te belemmeren. En het publiek wilde het zoo. Hoe meer ongedacht de voor- vallen in het stuk waren, hoe onverwachter de per- sonen er in optraden, des te meer bewonderde men het talent door den dichter ten toon gespreid. De dichter was overigens niet minder handig in de ge- wijde schouwspelen, waarin de wonderen in overdaad werden binneagesmokkeld en denzelfden dienst deden als de avonturen en romaneske voorvallen in het his- torische drama. Alles was dus recht naar den smaak van het Spaansche volk. Evenzeer geldt dit van den aard dier avonturen. Indien men uit het Spaansche tooneelstuk de tweegevechten en schakingen wegliet, zou men nagenoeg het geheele Spaansche drama ver- nietigen. Het gevoel van eer is in het algemeen de eenige spil, waarom alles zich in het Castiliaansche drama beweegt. De degen stooten volgen elkander 36 CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. onophoadelijk op en de dichter onthoudt er zich wel van den minsten blaam te werpen op de wreedheid van den volkstrots , waarbij de behendigheid meer zegeviert dan de gerechtigheid of het gevoel van men- schelijkheid. Het zou niet te pas komen, naar de meening of liever het instinkt van den dichter, om het menschelijk gevoel door de voorstelling te bevre- digen, en de dood van een mensch is van te weinig belang dan dat de dichter er aan denken zoude, hem te rechtvaardigen of te wreken. Onwillekeurig hebben wij in deze woorden zoowel het Spaansche drama in het algemeen, als dat van Lope de Yega in het bijzonder gekarakteriseerd, daar hij er meer bepaald de schepper van is. Het brengt ons het best tot de kennis van de tooueelwerken, die Calderón zijn volk heeft aangeboden, en waarin dit eigenaardig dramatisch talent zijn toppunt bereikte. Nog een enkel woord, voor wij Caldero q bespreken, i) Spanje putte zijn tooneel, zegt Alphonse Eoyer, uit zijn eigen boezem. Zonder overgeleverde theoriën te huldigen, zonder bij eene vroegere of gelijktijdige drama-literatuur ter schole te gaan , raadpleegde het slechts zijne eigen ingevingen , zeden en gebruiken , hoe buitensporig of overdreven ook. «Weg met de ketters ! Leve Spanje !" schijnt het nieuwe drama ons toe te roepen. Het auto da fé en het auto sacramen- ^) Na Lope de Vega raoest eigenlijk nog melding gemaakt Worden van Cervantes. Zijn Episch drama Nümancia munt door vele schoone en tragische schilderingen uit , doch was overigens niet van dien aard om het Spaansche drama eene schrede te doen vooruitgaan. Zijne overige stukken naderen meer den vorm, dien het drama reeds in zijne dagen had aangenomen ; doch hoe ver- dienstelijk enkele van die stukken ook zijn , de roem van den dramaschrijver is verduisterd door den roem , dien de nooit vol- prezen Don QuicnoT heeft verworven. Ook over andere tijdge- nooten van Calderón, waaronder ^eer beroemde dramaschrijvers, kunnen wij liier niet uitweiden. CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. 37 tale waren slechts afwisselende schouwtooneelen, door denzelfden geest ingegeven , die bij de neiging tot het dichterlijke en de hartstochtelijke ingenomenheid met alles wat als eene heilige zaak beschouwd werd, zoo licht tot het fanatisme oversloeg. Bij den brand- stapel verlustigde zich het volk en de vorst in de ge- dachte van wraak te hebben genomen op de vijanden van God en de Kerk ; bij het gewijde schouwspel zocht het stichting; bij beiden bevrediging van de behoefte aan zinnelijke voorstellingen en aangrijpende tooneelen. „Leve Spanje V^ zoo roept het drama ons toe. „Hel- den en bandieten, verdelgers van de gehate Mooren, jeugdige hof jonkers, bedaagde ridders, bekoorlijke da- mes, de kostbare prijs van den strijd door eigenliefde, trots en jaloezie aangeblazen, heilige en vrome vrou- wen , beschermers van de kerk , verwinnaars van on- geloovigen en scheurmakers gij, allen, speelt uwe rol op de ruïnen der moskeeën en de asch der Moorsche paleizen!" Ziedaar wat het volk den dramaschrijver schijnt toe te roepen. En eindelijk : vengarse, matar, amar zijn de drie woorden, die het meest in het Spaan- sche drama weerklinken. Liefde , wraak , dood zijn de drie motieven, die de Spaansche Muze beheerscben, die het schouwtooneel somtijds tot een tooneel van verschrikking maken. III. Het leven van Calderón biedt ons slechts enkele voorvallen aan, die, naar het ons zoude voorkomen, van gewichtigen invloed zijn geweest op zijne vorming en ontwikkeling als dramaschrijver. Hij was dichter van nature en daarbij Spanjaard uit de zeventiende eeuw. Wij bedoelen, dat in hem de gave van vin- ding en waarneming vereenigd was met geestdrift en vernuft; dat hij bovendien leefde in een tijdperk van 38 CALDERÓN EN HEÏ SPAANSCHE DRAMA. veel letterkundig leven, van die eigenaardige bescha- ving welke door een geletterd hof bevorderd en in bescherming genomen werd ; in een land eindelijk , waar hartstochtelijke godsdienstijver en hooggestemd ridderlijk gevoel de uiterste grenzen overschreden had, die een bewoner van meer noordelijke landen zich kan voorstellen. Genoeg eigenschappen en omstandigheden reeds om hem bij eene groóte mate van productiviteit tot een der belangrijkste verschijnselen te maken, die wij in de letterkundige geschiedenis van eenig land opmerken, ^'ij behoeven hier dus slechts enkele fei- ten uit zijn leven mede te deelen, dat voor het groot- ste gedeelte in kalmte, rust en aangenaam genot van vorsten- en volksgunst heenvloot. Pedro Calderón de la Barca werd geboren in het jaar 1600 te Madrid. Hij was de afstammeling van een oud en aanzienlijk geslacht, dat reeds onder Al- fonsus den Wijze bekend geworden was in de geschie- denis van Castilië. Zijn vader was secretaris van de schatkist onder Eilips II en zijn opvolger, terwijl zijne moeder afstamde van een adellijk geslacht in vroeger tijd uit de Nederlanden naar Spanje gekomen. Hij was de jongste zoon van een vijftal kinderen, die van hunne onders eene voortreffelijke opvoeding genoten. Hij ontving zijne eerste opleiding aan een Jezuïeten- college te Madrid en vertrok vervolgens naar de uni- versiteit te Salamanca, waar hij de studie van de scho- lastieke theologie, de philosophie benevens die van het civiele en canonieke recht volgde , naar het ge- bruik dier tijden. Reeds voor hij de universiteit ver- liet, had hij zich bekend gemaakt als de schrijver van een drama, dat echter niet tot ons gekomen is. Groo- ten lof verwierf hij zich iu 1622, toen hij bij gelegen- heid van de feesten, ter eere van San Isidro, omstreeks dien tijd gecanoiiizeerd, met den dichterprijs bekroond werd eii zelfs de bijzondere onderscheiding verwierf CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. 39 door Lope de Vega, liet orakel van den dag, meer dan iemand te worden opgemerkt. „Hij verwerft op zijn jeugdigen leeftijd de lauwerkransen/' zoo zegt de laatstgenoemde, „die de tijd gewoon is alleen aan het grijze hoofd toe te staan." Gelijk zoo menig ander beroemd letterkundige van Spanje, begon ook hij zijne eigenlijke loopbaan als krijgsman. Hij diende in het Milaueesche en vertrok vervolgens naar de Nederlan- den, waar hij in 1625 het beleg van Breda onder de leiding van Spinola bijwoonde. Dit beleg en de over- gave dier stad koos hij tot een onderwerp voor een drama. Het stuk was , hoe levendig van stijl , niet veel meer dan een kroniek in draraatischen vorm en waarschijnlijk moest het ook voor niet meer dan een gelegenheidsstuk dienen. Spoedig daarop keerde hij naar Madrid terug, waar hij op twee-en-dertigjarigen leeftijd reeds een benijdbaren roem als dichter genoot, welke roem van nu aan steeds bleef stijgen. Pilips IV benoemde hem in 1636 tot dichter aan en directeur van de koninklijke schouwburgen, welke onderschei- ding gevolgd werd door zijne benoeming tot ridder van de orde van St. Jago. In die hoedanigheid nam hij in 1640 deel aan het dempen van den opstand in Catalonië , niettegenstaande de Koning hem aan het hof wenschte te houden, door hem de vervaardiging van een nieuw drama op te dragen. Hij kweet zich van de opgedragen taak en volgde tevens onmiddellijk daarop zijne roeping als ridder. In 1651 volgde ook hij het voorbeeld van zoo velen zijner landgenooten, die op letterkundig, politiek of 40 CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. oorlogsgebied naam gemaakt hadden, en de man, die zijne loopbaan begonnen was als soldaat, eindigde haar als priester. Hij werd lid van eene geestelijke broederschap en Pilips IV benoemde hem eerst tot kapelaan aan de koninklijke kapel te Toledo, later, ten einde hem voortdurend te Madrid en aan het hof te zien , tot eerekapelaan van den Koning, terwijl hem voortdurend de leiding van de fiestas en tooneel ver- tooningen bij bijzondere gelegenheden bleef opgedra- gen. Gedurende meer dan zeVen-en-dertig jaren le- verde hij geregeld de gewijde schouwspelen op den grooteu feestdag van Corpus Christi. Voor al die diensten werd hij rijkelijk beloond, zoodat zijn leven een onafgebroken tijdperk van vrede en voorspoed was. Wel genoot hij minder de koninklijke gunst onder Karel II, doch hij bleef tot aan zijn dood zich toewijden aan zijne kunst, waarin hij genietingen smaakte, waarbij geene andere te vergelijken waren. Hij stierf, terwijl hij een auto onder handen had, iü 1681 op het feest van Pinksteren. Hij was iemand, die geroemd werd om zijn eerwaardig voorkomen en mannelijke schoonheid; een oog vol uitdrukking en eene vriendelijke stem verhoogden den indruk door hem te weeg gebracht, waar hij verscheen. Hij is nimmer geliuwd geweest. Eene schitterende begrafenis viel hem ten deel en zelfs in Lissabon en Napels werd zijn aandenken gevierd. De voornaamste bron voor zijne levensgeschiedenis, waarvan wij enkele feiten aan Ticknor ontleend hebben, is eene schets door zijn vriend Vera Tassis , voor zijne werken geplaatst. Calderón leefde in ' een gelukkig tijdperk. Gelijk wij reeds hebben opgemerkt, was hij bij Tilips IV, die zelf dichter en een geletterd man was, zeer gezien. Hij genoot aan het hof van dezen Koning eenigszins het aanzien en gelukkig lot, dat Goethe aan het hof te Weimar ten deel viel. Reeds voor Calderón aan CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. 41 het hof verkeerde, waren er te Madrid en in de om- streken veertig schouwburgen , waaraan nagenoeg een duizend tooneelspelers verbonden waren. Hierbij waren nog niet gerekend de bijzondere tooneelen, die de aanzienlijken op hunne landgoederen hadden inge- richt, evenals Eilips IV op het zijne, Buen Retiro genaamd. Daar bovenal hadden de opvoeringen op de schitterendste wijze plaats. Wel begaf zich de Koning meermalen naar den schouwburg van het Kruis in de stad, om er de volksvoorstellingen bij te wonen, maar op zijn landgoed werden de beroemdste troepen uitgenoodigd , ten einde de prachtigste feesten met hunne stukken af te wisselen. Deze voorstellingen op Buen Betiro hadden plaats bij een stroom van licht doQr tallooze wasvlammen te weeg gebracht, ter- wijl de openbare volksvoorstellingen , gelijk gezegd is, bij dag werden gehouden , op een open plein of bin- nenplaats, zonder andere beschutting dan hier en daar een uitgespannen doek, dat wel voor de zonnestralen maar geenszins voor den regen beveiligde. Aan beide kanten van de zaal te Buen Betiro waren loges grillées ; het parterre was voorzien van twee groóte rijen ban- ken met rugleuningen , overtrokken met rijke ooster- sche tapijten , waarop de hofdames plaats namen. De ridders en edellieden bleven staan. De Koning, de Koningin en de Prinsen kwamen binnen, voorafgegaan door eene dame van het paleis met eene brandende toorts in de hand, en plaatsten zich vervolgens op eene tribune, die voor dat doel was opgericht. Het tooneelstuk werd afgespeeld bij het bewaren van eene diepe stilte, gelijk de étiquette zulks vereischte, en wanneer het stuk geëindigd was , stonden de dames een voor een op en defileerden met groóte plechtig- heid, om zich vervolgens op een aangewezen punt te vereenigen, waar de hoofsche plichtplegingen weder- keerig plaats hadden. De Koning verrees op zijne 42 CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. beurt met den hoed in de hand om de Koningin te groeten , die van haren kant eene buiging maakte voor de infanten. Ten slotte verwijderden zich allen. Ook bij deze voorstellingen aan het hof bleef aan den gracioso eenigermate althans de vrijheid gelaten, zijne geïmproviseerde grappen en toespelingen te ma- ken. Zoo verhaalt de kroniekschrijver Caramuel , dat bij , eene der voorstellingen op Buen Retiro de gracioso Jiian Eana de rol vervulde van een Alcade, die de eer van het paleis tegenover vreemdelingen moest op- houden, hun de schilderijen toonde, vrelke de zaal versierden en ze bijzonder ophemelde. Plotseling houdt hij stil voor twee sterk geblankette dames, wier plaats zeer dicht bij het tooneel was, en zegt tot zijne mede- spelers, alsof het een gedeelte van zijne rol uitmaakt: „Zie , bid ik u , deze geschilderde portretten eens ; hoe kunstig zijn zij opgemaakt. Het spreken ontbreekt er maar aan en indien zij den mond opendeden, zou men denken, dat zij levend waren." Men verhaalt er niet bij, dat de Koning de aardigheid afkeurde, of dat de improviseerende gracioso een nacbt in de gevange- nis moest doorbrengen. De graaf-hertog Olivarez, eerste minister van rilips IV gaf den Koning, om zijne aandacht van de politiek eenigszins af te leiden , feesten en tooneel- voorstellingen , welke in pracht die van Buen Retiro evenaarden. J3eze feesten hadden plaats op het land- goed van den graaf de Monterei, broeder van de her- togin van San Lucas , echtgenoot van gemelden graaf- hertog. Dat van den Sint-J au snacht in 1631 is ver- maard gebleven. De minister had door Lope de Vega in drie dagen een tooneelstuk doen schrijven en nog een ander stuk door Quevedo, welke beiden in twee of drie dagen daaraanvolgende werden ingestudeerd door de troepen van Avendano en Vallejo. De mar- kies Juan Bautista, ridder van St. Jago, superinten- CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. 4}3 dant van het paleis, liet te midden van een overvloed van bloemen en gewassen, een sierlijk tooneel opslaan, verlicht door kristallen lichtkronen. Tegenover het tooneel, in een salon van enkel bloemen en groen met veel smaak ingericht, had men leunstoelen ge- plaatst voor de koninklijke familie en voorzien van prachtige kussens voor de Koningin. Aan beide zijden daarvan waren twee andere priëelen ingericht , waar de genoodigde dames en de vrouwen van haar gevolg plaats namen. De hertog van Medina de las Torres, vervulde de plaats van regisseur en zorgde voor de goede orde der feestelijkheden. Het souper was aan de zorg van den markies van Leganès, eer- sten kamerheer, staatsraad, grootcommandeur van Leon en kapitein-generaal van de Spaansche ruiterij toe- vertrouwd. Bij het binnenkomen van Hunne Majesteiten in het prieel werden haar en haar gevolg bloemen , vruchten en parfumeriën aangeboden. Daarop verschenen de gitaarspelers bij het eerste stuk , dat van Quevedo , behoorende. Na dit deel der voorstelling werden de vorstelijke gasten welkom geheeten door de primera dama van het tooneelgezelschap, die vooral niet ver- gat er eenige verzen bij uit te brengen tot lof van den gastheer, den graaf-hertog. Na den afloop van deze begroeting begaven Hunne Majesteiten en de Prin- sen zich naar een gedeelte van den tuin, dat schitterend verlicht en voorzien was van ververschingsplaatsen. Vervolgens speelde men het stuk van Lope de Vega af, getiteld: De Sï. Jansnacht, een gelegenheidsstuk in sierlijke verzen geschreven en voorafgegaan door eene loa^ waarin eene actrice, gekleed als eene her- derin, het woord richtte tot het koninklijk gezin en de voortreffelijke deugden van den vorst en de zijnen hemelhoog verhief. Aan het einde van Lope's stuk boden de graaf-hertog en zijne gade Hunnen Majestei- 44 CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. ten en den Prinsen den beker aan en de dames plaat- sten zich aan tafel om te soupeeren. Vervolgens steeg ieder in zijn rijtuig en de aftocht nam een aanvang , voorafgegaan door muzikanten in andere rijtuigen. De minister vergezelde te paard de koets van Hunne Majesteiten, die eerst bij het aanbreken van den dag hun paleis binnentraden, in verrukking over het nachtelijk feest en den goeden smaak van den eersten minister, wiens zorgeloosheid hun eenige jaren later de kroon van Portugal deed verliezen. Koning Eilips IV niet voldaan met tooneelstukken te schrijven en ze te laten opvoeren op den schouw- burg van zijn Buen HetirOy had ook op zijn landgoed eene soort van dichter-akademie gevestigd, waaraan deelnamen de Ou derkoning van Napels, de graaf van Lemos en de gravin zijne gemalin , evenals vele an- dere hofdames , die gesluierd verschenen , uit vrees ' dat de improvisatiëu hare zedigheid zouden kwetsen door eenig minder behagelijk vers. De Koning stelde dan dikwerf een onderwerp voor aan de schrijvers, die hij uitgenoodigd had aan dit dramatisch tournooi deel te nemen, en verdeelde somtijds de ondergeschikte rollen , terwijl hij voor zich zelven de hoofdrol be» hield. Men verhaalt dat Zijne Majesteit op zekeren dag Calderón opdroeg de rol van Adam te improvi- seeren in een tooneelstuk, de schepping der wereld ten onderwerp hebbende, terwijl hij voor zich zelven de rol van God behield. Calderón begon zijne impro- visatie en daar God gedurende zijn lang verhaal eenige teekenen van ongeduld deed blijken, brak de groóte dichter zijne beschrijving van het aardsche paradijs af, om den Koning te vragen, wat er aan scheelde. „Wat er aan scheelt?" hernam de Koning — „het berouwt mij zoo 'n babbelaar van een Adam geschapen te hebben.' Onze lezers bemerken wel, het was een gulden tijd- perk , dat waarin Calderón leefde en werkte. Eu toch CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. 45 heeft het zijne keerzijde. Toen wij het den dichter een geluk toerekenden in eene eeuw en onder eene regee- riug te leven als de zijnen waren, was dit niet dan onder een voorbehoud, waarop wij noodzakelijk mede de aandacht moeten vestigen. Het is waar, dat Cal- derons stukken veel meer doorwrocht en met veel meer zorg voltooid zijn dan die van Lope de Vega. Maar toch is meermalen de overhaasting merkbaar, waarmede een of ander stuk, voor bepaalde plechtigheden ver- vaardigd of op last van den koninklijken beschermer geschreven, ten tooneele is gebracht. Wij willen hem overigens nog niet eens te sterk verwijten, dat, waar hij zijne pen aan den dienst van de kerk en het Spaansche Christendom toewijdt, hij onder een in- vloed staat, die ongunstig op zijn arbeid als kunst moest werken. Men versta ons wel. reputatie bezat, dan hindert ons zulks eenigszins. Het verwijt mag echter, herhalen wij, niet te streng zijn, want het is een eigenaardige trek van het Spaansche volkskarakter en ook in het drama, dat de onvoor- waardelijke toewijding aan en vereering van den vorsc naast die der Moedermaagd zonder grenzen is. Doch op eene andere bijzonderheid hebben wij het oog, waar wij van de keerzijde spraken, aan het voorrecht verbonden, de hofpoëet onder Pilips IV te zijn. De kunst van Calderón heeft een bepaald aristocratisch karakter en wat meer is, zij wordt ontsierd door een kenmerk, dat eigen is aan alle kunst, die onder den onmiddellijken en uitsluitenden invloed van de be- schaving der hoogere standen en van het hof staat. Zij wordt zelve overbeschaafd , zij wordt coquet, zij wordt weelderig en zoekt in overdaad te vergoederi wat haar in frischheid en natuurlijkheid ontbreekt. Zij kan niet beknopt, kernachtig, forsch zijn. Zij zoekt te behagen , te streelen , te prikkelen. Wat natuur- lijk is, schijnt haar ruw toe. fíet liefelijke, het bloem- rijke, het weelderige van taal en stijl moet in over- eenstemming zijn met de luxe van het Buen Retiro. De taal van den dichter moet den fijnen toon van de conversatie der jonkers en hofdames geen geweld aan- doen, maar liefst in dat gezochte, dat euphuisme vallen, wat dit verkeer gewoonlijk kenmerkt. Bovendien moet de kunstenaar honderd vooroordeelen ontzien, het con- ven tioneele niet aanvallen, zich niet vermeten in ge- wichtige vraagstukken van den dag zijne eigen over- tuiging uit te spreken. Hij moet zich bovenal als beleefd en fatsoenlijk man voordoen, die niemand kwetsen wil en geeue teedere snaar wil aanroeren; hij moet hoveling zijn en blijven, waar hem het hoofd gloeit van verontwaardiging, waar eene stem in zijn binnenste spreekt , die als zij zich liet hooreu , velen donderend in het oor zou klinken. In zijne bezieling CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. 47 komt hem een stout denkbeeld voor den geest^ maar tegelijk voegt zijn demon hem toe: „de Koning!" Hij komt tot den gelukkigen inval om eens in een paar ñksche trekken eenig beeld te schetsen, dat hem voor het oog verschijnt, maar een hof kabaal van een paar dagen vroeger roept hem toe: „de graaf A. — de hertogin B. — neem u in acht!" Ook kan de dich- ter in een tijdperk en onder omstandigheden als Cal- derón, moeielijk van de richting afwijken, zich moeielijk buiten den kring begeven, dien de heerschende smaak en mode hem aanwijzen. Hij is gebonden aan den vorm en de manier, die het hof het meest aanstaan, die gezocht zijn onder de dilettanten. Dat alles was de keerzijde van het geluk, dat Cal- derón ten deel viel. Wij hebben er reeds op gewe-^ zen , hoe weelderig hij in zijne beelden is, hoe einde- loos gerekt zijne vergelijkingen zijn; hoe grootspraak en opgeschroefde taal zijne gelukkigste momenten ont- sieren en beletten , dat hij in de meest tragische too- neelen, die lang niet zeldzaam bij hem zijn, het hart treft en het gemoed in beweging brengt. Arm aan denkbeelden is hij niet; integendeel, de rijkdom van zijn vernuft en de vruchtbaarheid van zijn geest grenzen aan het wonderbare. En toch is het waar, wat een Engelsch schrijver zegt, dat hij gedurig in herhaling valt. „Zijne amandelboomen, zijne feniksen, zijne bloe- men, die de starren der aarde zijn,' en „de starren die de bloemen des hemels zijn,' komen maar al te vaak in zijne dichterlijke schilderingen voor." Het is de neiging tot het gezochte, tot hetgeen de ooren van de hofdames en jonkers streelen moest, wat zijn ver- nuft strikken spant. Goethe en Schiller waren beide. groóte bewonderaars van Calderón. De laatste zegt zelfs : „Hij zou Goethe en mijzelven voor heel wat misgrepen op dramatisch gebied bewaard hebben, zoo wij hem vroeger gekend 48 CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. hadden." En ongetwijfeld is het waar, dat hij een buitengewoon meesterschap bezat in de techniek van het drama, dat hij de samenstelling van een tooneel- stuk in benijdbare mate toont te kennen. Bovendien zien wij in hem de meest volkomen beheersching van zijne stof, die op zijne behandeling den gunstigsten invloed had. Alles waarover hij te beschikken heeft, wordt met het meeste voordeel aangewend, alles is overlegd , berekend en van te voren gewikt en gewo- gen. Men bemerkt, dat hij weet wat hij wil. Men vindt bij hem geen spoor van weifeling in zijn plan. Bij eene herhaalde lezing van hetzelfde stuk, komt dit bijzonder sterk uit. Alle deelen zijn juist geschikt en in evenredigheid tot het geheel. Dat geheel ver- toont eene groóte handigheid. Men heeft dan ook ontdekt, dat verschillende zijner stukkeu met ernst zijn herzien en op nieuw bewerkt, zoodat de latere vorm van nauwgezetter overdenking getuigt. Overigens heeft niemand juister dan Goethe de voorwaarden ge- steld, die voor eene overdreven bewondering kunnen doen wachten. Meermalen drijft hij den spot met de Calderomanie , die in zijn tijd en in zijn vaderland heerschte, en met de dwaasheden van sommigen, die in hunne overdrijving een geheel anderen Calderón schetsen, dan een meer bezadigd oordeel te aan- schouwen geeft. Een zijner schoonste woorden is : „De dichter staat aan den drempel der overbeschaving — steJit an der Schwelle der VebercuUur^^ en wat hij daar- mede bedoelde, hebben wij in het voorgaande trachten duidelijk te maken. Vandaar ook de betrekkelijke een- vormigheid in zijne stukken en in zijne karakters, zoodat Goethe zijn arbeid ergens vergelijkt met het gieten van looden soldaatjes of kogels. En wanneer dezelfde dichter zegt, dat Calderón hem „^m vollen- deter Manierist^^ is, en „m seiner Manier gross und unverhesserlichj' dan heeft hij tevens de oorzaak aan- CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. 49 gewezen van alie gevolgen voor de kunst, zoo zij een man gevonden heeft, die aan den drempel der over- beschaving staat. Calderon's populariteit heeft den val van het Spaansche drama verhaast, van hetzelfde drama, dat hij tot de hoogste mate van de ontwik- keling gebracht heeft, waarvoor deze eigenaardige kunstschepping in gelijke omstandigheden van volks- geest en landaard vatbaar was. Zijn voorbeeld hebben eene soort van stukken in het leven geroepen, die het toppunt van ongerijmdheid bereikt hebben in die van Salvo en ücampo , weinige jaren later, ^ijn buitengewoon genie en eigenaardige manier heeft het drama tot de laatste schrede voortgedreven, en door de middelen, die hij er toe gebruikte, heeft hij het op een toppunt geplaatst, vanwaar niets dan af- daling, in welke richting ook, mogelijk was. Wij willen hier niet te veel woorden verspillen over zijne „Vereering van het kruis;" er is reeds zooveel 4 50 CALDERÓN EN HÉT SPAANSCHE DRAMA. over gezegd en niet zonder grond. Wij vragen slechts : kan het bezielde, doch inderdaad afgrijselijke drama den man van eenige zedelijke ontwikkeling de ver- ontwaardiging besparen, die het reeds zoo dikwerf en alom heeft opgewekt? Zou men kunnen loochenen, dat het een gunstig verschijnsel is, als zulk een drama zijn tijd overleefd heeft? Kan het iets anders zijn dan eene curiositeit, die slechts den geest van den dichter, zijne eeuw en zijn volk toelicht? ^ Bijna in iedere beschouwing, waarin over Calderón gesproken is, heeft men eene vergelijking tusschen hem en Shakespeare beproefd. Wij achten alle ver- gelijkingen van dien aard bijna ondoenlijk. Menig- maal leiden zij ook tot onbillijkheid. Wij moeten Calderón bovenal nemen voor hetgeen hij is. Natio- naliteit, taal, geloof, traditiën, tijdsomstandigheden maken hem onderscheiden van ,den dichter uit de noordelijke helft van ons werelddeel, den dichter van het Germaansche ras bij uitnemendheid. Meestal zal eene vergelijking tusschen beiden tot opmerkingen en gevolgtrekkingen leiden, die Calderón onrecht aan- ') De held van dit stuk, Ensebio, is een bloedschendige boos- wicht, een roover en moordenaar van beroep. Hij is de zoon van eene verstoeten moeder en in eene woestenij aan den voet van een kruis geboren. Een afdruk van het kruis draagt hij op zijne borst en te midden van al zijne gruwelen koestert hij een dweep- achtigen eerbied voor het kruisteeken, onder welken vorm het zich ook vertoont. Hij richt zelfs op ieder graf onmiddellijk een kruis op, zoo dikwerf hij een slachtofter heeft weggemoffeld. Zijne hem onbekende zuster, die het klooster ontvlucht en als zijne minnares hem overal volgt , deelt denzelfden eerbied voor het heilige teeken. Hij wordt door zijn vader omgebracht. Doch tot loon voor zijne devotie wordt hij onmiddellijk opgewekt; een Heilige neemt hem de biecht af en waarborgt hem dus eene plaats in den hemel. Zijne zuster omvat op het oogenblik, dat zij het offer voor hare gruwelen zal worden, een kruis, terwijl zij de be- lofte doet in het klooster terug te kceren en te boeten. Daarop verheft zich het kruis en draagt haar weg naar den hemel, zoodat zij aan liet bereik harer vervolgers ontkomt. CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. 51 (loeD. Het verschil tu sschen' beiden is werkelijk niet anders dan het wezenlijk verschil tusschen het Spaan- sche drama en dat van Engeland. De menschelijke ziel is het voorwerp van de schildering in het laatste. De handeling, de verwikkeling en de omstandigheden zijn daarin te eenenmale ondergeschikt en dienstbaar aan de schildering der hartstochten en neigingen der personen, in het drama optredende. Yandaar dat er meer waarheid, meer realiteit ligt in het laatstge- noemde drama. In het Spaansche drama heeft juist het tegenovergestelde plaats. De fabel en de verwik- keling is alles, de karakters betrekkelijk niets. Het is niet onaardig gezegd : bij Shakespeare stellen wij meer belang in hetgeen zijne personages zijn of wor- derbf bij Calderón meer in hetgeen . zij doen. Bij den eerstgenoemde zien wij eene doorgaande ontwikkeling van het karakter, bij laatstgenoemde zien wij een zekeren karaktertrek: op een gegeven oogenblik en in gegeven omstandigheden. Goethe bezigt eene goede vergelijking. In Calderón, zegt hij, ziet men de wij- zers van de klok zich voortbewegen op de wijzerplaat; bij Shakespeare zien wij niet alleen dit uitwendige, maar het geheele samenstel van binnen mede. En ergens elders, in een van de beste beschouwingen ooit over den Spaanschen dichter geschreven : „Shakespeare reikt ons de volle rijpe druiventrots van den wingert; wij mogen haar bes voor bes genieten , of haar uit- persen, gisten laten en als wijn genieten, al naar wij willen; wij worden in ieder geval er door verkwikt. 