De zenuwkoortsen, in derzelver ziektekundige waarde beschouwd, benevens therapeutisch aanhangsel
i4-bOll& % r ê * \ \ i , I V \ Dr. A. W EBER DB zBifrw- HOOBTSSN, Dr. A. Weber, DE ZENUW¬ KOORTSEN, DE ZENUWKOORTSEN. ; J t > ' au ■ 4 I ; £ ■ -v” '. I DE ZENUWKOORTSEN, IN DERZELVER ZIEKTEKUNDIGE WAARDE BESCHOUWD, BENEVENS THERAPEUTISCH AANHANGSEL; BOOR IJ'. JL. WEBER, Groothertoglijk Hessisch Physicats-Arts te voehe. ÜIT HET HOOGDUITSCH OVERGEZET DOOR W. G. WEHER 17 RG, Med. Doet. te Amsterdam. BENEVENS EENE VOORREDE VAN F. VJLHT DEK K KEGGE JY, corxz., Hoogleeraar aan het Athenaeum Illustre 1839 T* *■ l- 'Ma n :ix ■ ' * • - ; ,*' . r.S * C V -> v 1 V ML Ü ’k - v- ' - ; v? , iOot . :t a.i Ä» a?;i>. ja « A / ✓ . \ i 1 HISTOniOAL \ MEDICAL /■ VßR .V „kJ 1 » / VOORREDE I3edrieg ik mij niet geheel en al, dan mag dit, door den Heer Med. Dr. wehlburg, op mijn aanraden, overgezet geschrift van Dr. weber , onder de zoo¬ danige gerangschikt worden* die zich bijzonder aan¬ bevelen door het onderwerp en de wijze van be¬ handeling. Het bepaalt zich tot eene opzettelijke beschouwing van de pathologische waarde der zenuw¬ koorts ; een naam die in de Nosologische stelsels eene groote rol gespeeld heeft, aan welken zoo dikwijls, zoo langdurig en afwisselend de tegenstrijdigste be¬ grippen verbonden waren, en wiens juiste beteekenis evenwel, op de geneeskundige behandeling van den belangrijksten invloed zijn moest, daarjuist iedere eenzijdigheid van benaming zoo velen tot eene na- deelige eenzijdige behandeling verleidt ; een naam eindelijk, vaak in den mond der onervarensten, die door willis voorbereid, door robbert wiiytt met zijn zoo belangrijk werk over de zenuwziekten , door huxham met zijne leer der koortsen ingevoerd werd, en sedert dien tijd een zeker burgerregt verkregen heeft, zoodat die koortsen, waarvan het bloed als derzelver bron werd beschouwd, op het zenuwgestel werden overgedragen , daardoor natuurlijk aan de bloed-ontlastingen eene aanmerkelijke beperking werd — II — toegestaan, en alzoo een algemeen begrip en heer¬ schappij der zenuwkoorts geboren werd. Wanneer nu aan dezen naam in de reeks van verschijnselen eener ziekte, het meest in het oog loopende verschijnsel ver¬ bonden is, dan is voor hun die, zonder rond te zien, deze rigting volgen, het allerminst gezorgd, omdat zij dan dit eenige verschijnsel aangrijpen, vasthouden en daarop steunen. Het moge waar zijn dat voor den blinden een staf van veel waarde zij , maar blinden van eenen staf voorzien, zien daarom in geenen deele. Reeds voor dertig jaren heb ik, bij de overzetting van nuFELANDs geschrift , over de in den winter van 1806 en 1807 in Pruissen geheerscht hebbende ze¬ nuwkoortsen , de aanmerking gemaakt , dat men al zeer spoedig gereed is om eene koorts voor eene zenuwkoorts te verklaren, welke dezen naam, in den eigenlijken zin, niet kan toegekend worden; dat men geen genoegzaam onderscheid maakt tusschen den zoogenaamden status nervosus, of de symptomata nervosa en de eigenlijke zenuwkoorts; dat die status nervosus immers zich bij alle ziekten als symptoma der ziekte vertoonen , toevallig, door verschillende oor¬ zaken , alle koortsen vergezellen kan , maar nimmer den naam van zenuwkoorts verdient ; dat eene ware zenuwkoorts zulk eenen status nervosus wel vooron¬ derstelt, maar dat deze met haar, gelijk het uit¬ werksel met deszelfs oorzaak, verbonden moet zijn, waarmede dus de symptomata nervosa onafscheidbaar vereenigd , dadelijk aanwezig zijn moeten ; dat de be¬ roemde sehe deze koorts, naar onze gedachten, zeer goed onderscheiden heeft, gelijk hij zich in zijne — III — Pudimenta Pyretologiae JUethodicae uitdrukt : » Ubi » ergo febris symptomatibus nervosis stipata, nullam t causam ex iis manifestat quae alias febres producere , solent, vel, quod idem est , si phaenomenon cau - * sis manifest is, consuetis haud respondeat, ibi febrim i nervosam vel atactam esse adjirmari debet." — En behoef ik den geneeskundigen te herinneren aan de naauwkeurige beschrijving en bepaling , welke de zoo even genoemde whytt van de zenuwkoorts gaf, zeg¬ gende: » alle ziekten mogen, in een zeker opzigt, » zenuwziekten genaamd worden, omdat in iedere » de zenuwen meer of min zijn aangedaan, en daar- > door verscheidene gewaarwordingen , bewegingen i en veranderingen ontstaan. a De natuur of het wezen eener ziekte bestaat in * haren inwendigen , organisch-levenden grondslag IV s en wezenlijke hoedanigheid.” — Met deze woor¬ den was het, dat de in het afgeloopen jaar over¬ leden, zoo verdienstelijke Hoogleeraar bartels het vijfde Hoofdstuk van zijn zoo veel omvattend, wel- ligt al te uitvoerig werk (die gesammten nervösen Fieber, in sich begreifend die eigentliche Nerven- Fieber, nebst den Fieber-seuchen und Wechselfieber. II Bande, Berlin 1837.) aanvangt; een Hoofdstuk tevens, dat als een der belangrijkste en moeijelijkstc tevens van allen te beschouwen is, daar hetzelve eene proeve bevat om den aard en het eigenlijke wezen der zenuwkoortsen, iets, waar het dan vooral op aankomt, in het licht te stellen; en al verklaart dezelfde geleerde dat er wel niemand zijn zal, die zich in dezen tijd zal kunnen vleijen, de natuur dezer koortsen , in den volkomensten zin ingezien te hebben ; zoo moet men toch iedere bijdrage, om het raadselachtige op te lossen en het nog duistere, al ware het dan ook maar half doorschijnend te maken, welwillend aannemen en niet te gestreng beoor- deelen. Als zoodanig verdienen vooral ook, mijns inziens , de bedenkingen van den Pathologischen staat der zenuwkoortsen van Dr. weber beschouwd te wor¬ den, die na betoogd te hebben, dat men de uit¬ drukking zenuwkoorts uit de geneeskunde behoorde te verbannen , het begrip dier koorts geenzins op eene koortsklasse, maar op een bepaald koorts¬ karakter, op eene bijzondere pathologische wijziging? van het koortsproces zelf toegepast wil hebben , en meent dat in de gesteldheid des bloeds, in een bij¬ zonder ziekelijk vormings-proces , dat in en door het bloed voltrokken wordt, de grondslag der koorts in het algemeen en meer bepaald in den zcnuw- achtigen toestand , de grondslag der koorts gelegen zij , waarbij hier het bloed door het koortsproces zoodanige omstemming ondergaat, dat het meer of min deszelfs levend bewerktuigd karakter verliest, en derhalve voor het zenuwstelsel niet meer de onuitputtelijke bron zijn kan, waaruit hetzelve voe¬ ding, leven en kracht voor deszelfs verrigtingen ont¬ leent. — Of nu alle geneeskundigen daaromtrent met den Schrijver eenstemmig denken, of tot zulk eene over¬ eenstemming van gevoelen door zijne, voorzeker met vrij wat grond van waarschijnlijkheid voorgedragene, en inderdaad door de ervaring gestaafde meening ge- bragt zullen worden, is niet waarschijnlijk; nergens toch zijn de meeningen meer verschillende, dan onder de geneeskundigen, en het valt hun zoo gemakkelijk niet cens opgevatte denkbeelden en gevoelens op te geven, of hun geliefkoosd stelsel vaarwel te zeggen. Intusschen is het niet te ontkennen, dat er in den eigenlijken zin in de geneeskunde geen enkel punt is, dat als altijd consequent vast te stellen of aan te nemen is, en dat van een eenig standpunt af, niet alles opgevat en verklaard kan worden, zoqdat het dus altijd den bedachtzamen geneeskundigen zal kenmerken, wanneer hij, niet vanjhet eene uiterste in het andere vervallende, de waarde van die ziek¬ tekunde erkent, welke aan de vochten, het bloed en de lympha, een bepaalder aandeel in het vóórtbren¬ gen van ziekten toekent, dan wel in lateren tijd geschiedde , evenwel zorg dragende , dat daardoor geene opperheerschappij ontsta, en aan die leer eene te algeraeene uitgebreidheid worde gegeven. Want hoezeer dan ook het wezenlijk inwendig leven van het eeuig in zijne soort zamengesteld hersen- en ze¬ nuwgestel, aan onzen bepaalden naarvorschenden blik onttrokken is , zoo maken toch hersenen en zenuwen een te belangrijk deel van het bewerktuigd ligchaam uit, dan dat bij onevenredigheden of stoor¬ nissen, die in hetzelve plaats hebben, niet ligtelijk ongeregelde werkingen in beiden zouden ontstaan kunnen, al zijn zij met het bloed, de vaten, de weefsels enz., in hetzelve tot één geheel verbonden, en niet dan met deze vereenigd, als ziekelijk aan¬ gedaan te beschouwen. Het zoude echter eene een¬ zijdigheid verraden, in den zieken toestand dezer zenuwen, den geheelen inhoud der koortsen te stel¬ len, daar het bloed toch een plastisch leven bezit en ziekelijke gesteldheid van hetzelve, gebrekkige werking van het hart en stoornissen in den omloop van het bloed in enkele deelen, dikwijls de oorza¬ ken zijn , door welke de algemeene of afzonderlijke verrigtingen van het zenuwstelsel, op de veelvuldigste wijze, in wanorde kunnen gebragt worden (1). — (i) Ik neem deze gelegenheid waar, om de geneeskundigen bij dit punt bijzonder oplettend te maken op de Pathologische Untersuchungen von s. j. Stieglitz, in het bijzonder op de daarin voorkomende Betrachtungen über den Einfluss des Blutes im gesunden und kranken Zustande , und über die Bedeutung und Stellung des Blutes in den verschiedenen medicinischen Systemen. Ersten Band, St. i. sqq. alsmede Er. c. roesch, Untersuchun¬ gen aus dem gebiete der Heiltvissenschaß. Erster Theil. Gibt es primaire Krankheiten des Blutes? S. i. seqq. Het bloed toch, is die edele organische vloeistof, dat beginsel, dat bij ziekten, die met eene ongere¬ gelde vorming van stoffen, bij uitsluiting, gepaard gaan, de opmerkzaamheid der ziektekundigen vooral verdient. De stoffelijke uitdrukking van het Organis¬ mus hangt van de gesteldheid der bloedvorming af. Het is intusscken hier niet eeniglijk dat bloed , dat binnen het slagaderlijke en aderlijke stelsel opge¬ sloten is, maar ook het vaafgestel , ook het lympha¬ tische gestel, die hier in aanmerking komen, en dit vooral in het oog houdende, zal men zich kunnen overtuigen dat de ziekte, van welken oorsprong en vorm dezelve ook zij, zich bijzonder door ziekelijke stofvorming kenmerkende, nu eens de slagaderlijke, nu eens de aderlijke, dan weder de lymphatische sereuse gedeelten van het bloed aantast , zoo dat men alle die ziekten, die als vegetative en irritabile opge¬ geven worden , onder den titel van ziekten der bloed¬ vaten zal kunnen rangschikken. Haar het nu bewezen is, dat met het bloed homogene en evenzeer hete¬ rogene stoffen vermengd worden, evenzeer dat de laatste door het eigen leven van dit levensvocht, langs verschillende wegen tot uitscheiding geraken, zoo handelt men hoogst eenzijdig, wanneer men over de pathologische ziektekunde der vochten een ver- oordeelend vonnis velt. — Het is waar dat niet alle stoornissen in het organische leven, op rekening eener ziekelijke werkzaamheid van het bloed en het vaat- gestel kunnen gesteld worden, daar vele onevenre¬ digheden in het stoffelijke van het Organismus, als op de werking der zenuwen gegrond, zich voordoen, VIII maar dat verreweg de helft derzelve, bij uitsluiting, aan eene ziekelijke verwisseling van stof, voorwaar¬ delijk aan eene onregelmatige werking van bloed en vaten is toe te schrijven, valt niet te ontkennen, evenmin als het te ontkennen is dat de organische verrigtingen van den gezonden toestand, namelijk die welke tot de vegetatie behooren, grootendeels uit deze bron ontspruiten. Hoezeer het organische hoofdbeginsel of de grond¬ stof van ieder weefsel , het bloed en het bloedvat schijnt te zijn, zoo heeft evenwel de natuur in de dierlijke huishouding het zenuwgestel tot eene ge¬ lijke zelfstandigheid verheven. Daar nu in het Orga¬ nismus beiden onderling in evenwigt geraken, el¬ kander beurtelings bepalen, en beiden de uit- en ingangen zijn, door welke alles in het ligchaam uit¬ en ingaat, zoo moet de ziektekunde alle zinnelijke ziekelijke verrigtingen alleen tot deze twee grond- stelsels terugbrengen. Hoe veelvuldig ook de vor¬ men van gezonde en ziekelijke organische verrig¬ tingen zijn mogen, zoo moet het wezen derzelven uit een tweeledig standpunt beschouwd worden, namelijk als een, bij uitsluiting ziekelijk werkver¬ mogen van het bloedvaatgestel, of als eene hij uitsluiting ziekelijke werkzaamheid der zenuwen, in de algemeenste beteekenis (1). (i) Deze kort aangestipte denkbeelden vindt men, op eene allezins uitvoerige wijze in het breede ontwikkeld in een kor¬ telings uitgegeven werk, onder den titel: Versuch einer Kritik der wissen scha] tlichen Grundlage der Medicin von stakislaüs toltenyi. JVien 3 Banden i838 , en meer bepaaldelijk Vom Blutgejäss-system und vom Nervensystem , i Band S. «32. seqq. - IX - Het ware te wenschen geweest, dat de ontleedkun¬ dige ziektekunde, welke belangrijke diensten zij dan ook de geneeskunde en hare uitoefening bewezen heeft , geenen te eenzijdigen weg gevolgd had : en bij het onderzoek, dat zich bij uitsluiting tot de veranderingen bepaald heeft, die in de vaste deelen op de weefsels plaats gegrepen hebben, de mooglijk- heid niet uit het oog verloren had van de oorspron- * kelijke veranderingen der vochten, als of deze bij het voortbrengen van ziekten als niets beteekenende, of slechts lijdelijk te beschouwen waren. Men schijnt echter thans die veranderingen tot een meer bepaald punt van onderzoek genomen te hebben, en wij mo¬ gen verwachten dat de dierlijke scheikunde daartoe veelvermogend zal medewerken , en de te eenzijdige beschouwers van de organische veranderingen zich tevens zullen herinneren, dat er een aantal veran¬ deringen en herscheppingen in de dierlijke huishou¬ ding plaats kunnen hebben, die het cullrum anato- micurn effugiunt , zoodat zelfs de beroemde Fransche ontleedkundige cruveilhier niet schroomde te zeggen: » Plus j’etudie l'homme malade, plus je suis convain- » cu que tous les desordres fonctionnels que presen- » tent les lésions organiques les plus graves, soit • aigues, soit chroniques , peuvent également se ren- • contrer sans ces lésions. ” (1) Men heeft te meer reden om zich over dezen te eenzijdigen weg, dien de ontleedkundige ziektekun- (i) Dictionaire de Medicine en de Chirurgie pralique , Toiu. II. pag. 368, *2 de heeft ingeslagen, te beklagen, wanneer men de resultaten nagaat, die de lijkopeningen bij de aan ty- phus zoowel als typheuse koortsen overledenen op¬ geleverd hebben. Men behoeft te dien einde maar eens de zoo belangrijke als uitvoerige antwoorden in te zien, welke op de door de Fransche Akademie der Geneeskunde uitgeschreven prijsvragen gegeven * en bekroond zijn; prijsvragen, ten doel hebbende om de overeenkomsten en het verschil van den typkus en de typheuse koortsen te leeren kennen, en door de geneesheeren gaulthier de claebry en j. j. n. Wat den Typhus abdominalis betreft, zoo hebben daaromtrent in lateren tijd veelvuldige nasporingen plaats gehad, zoodat er eene menigte bouwstoffen voorhanden zijn, welke echter nog tot geen bepaald goed geheel zijn gebruikt geworden. Ik mag hier niet met stilzwijgen voorbijgaan, hetgeen te dien opzigte door den Heer smeets te ’sBage, in het Praktisch Tijdschrift voor de Geneeskunde , verzameld door Dr. moll en van eldik (4do en 5le supplement¬ band') zoo juist, theoretisch en praktisch is opge- teekend geworden. — Het is intusschen te bejam¬ meren dat men ook hier wederom zoo van meening verschilt aangaande den aard en de behandeling van dezen, mijns inziens, op zich zelf staanden ziekte- vorm, waarbij vooral alweder de pathologische staat (t) Das Blut in mehrfacher Beziehung , physiologisch und pathologisch untersucht, »Ofs i8CG, Vorwort S. III. XII van bet bloed behoort in aanmerking te komen, daar deze noch op eene ontsteking van het slijmvlies van het darmkanaal, (1) volgens sommigen, noch op eene verzwering van hetzelve, volgens anderen, gegrond is, maar in een dieper gelegen grondslag , in eene ont¬ menging van het bloed schijnt gezocht te moeten wor¬ den, en waarbij de aandoening der zenuwen en van het zenuwknoopenstelsel het gevolg uitmaakt, welke beide evenwel daardoor op zulk eene wijze kunnen worden aangetast, dat zij wederom nadeelig op het bloed zullen terugwerken, en zulk eene levenwek¬ kende zelfstandigheid verkrijgen, dat men geneigd zoude worden om daarin de oorzaak van alle de verschijnselen te zoeken; terwijl juist dan, wanneer door de geneeskracht der natuur, of door de haar gadeslaande en nabootsende kunst, die vreemde, in het bloed ingedrongen zijnde stoffen, die het¬ zelve als vergiftigd hebben, weggenomen of ontlast geworden zijn , de zenuwaandoening van zelfs op- (i) In den typhus abdominalis heeft men veel van verzwe¬ ringen in het darmkanaal gewag gemaakt , en daarbij van ont- aardingen der klieren van peijer en brunher. Te dien opzigte is datgene wat albers in zijne Beobachtungen auf dem Gebiete der Pathologie und pathologischen Anatomie , Erster Theil, S. i35. Bonn i834, over de darmklieren, in eene ontleed-, natuur- en ziektekundige betrekking opgeteekend heeft, niet over het hoofd te zien , en te regt heeft hij als hoogst belangrijk de nasporingeu van böhm aangeprezen, wiens werk de glandularum intestinalium slruclura penitiori , Berolini i83i , mij eerst in het afgeloopen jaar in handen gekomen is ; waarbij men voegen kan van denzelfden Schrijver: Die kranke Darmschleimhaut in den Asiatischen Cholera, mikroskopisch untersucht. Berlin i838. - XIII - houdt en verdwijnt, zoodat door uitscheiding van kool- en waterstofaardige bestanddeelen uit het bloed, de genezing tot stand komt. Maar ik bespeur dat ik hier van een bepaald stand¬ punt uitga, en ik had alleen het oogmerk om het ge¬ schrift van Dr. WEBEH, zoowel om deszelfs belangrijkheid, als om de gronden die hij voor zijn gevoelen opgeeft , als uit ervaring grootendeels afgeleid, aan te prijzen, en zonder nu mijn gevoelen aan anderen te willen opdringen, kan ik mij over het algemeen met zijne inzigten vereenigen, omdat dezelve met mijne vroe¬ ger opgegevene bedenkingen eenigzins overeenkomen, en omdat de ervaring mij van derzelver praktische toepassing meermalen overtuigd heeft, daar ik die zenuwkoortsen zeldzamer waarnam , welke , stricto sensu, dien naam verdienen, maar des te meer zulke koortsziekten te behandelen had, waarbij het systema nervostan, secundarie, aangetast was; waar alzoo de status nervosus of de symptomata nervosa niet tot het wezen der ziekte behoorden, waarom dan ook de therapeutische behandeling zich minder tot deze ver¬ schijnselen , dan wel tot de ziekte zelve bepalen moest, en alzoo geene nervina, geene excitantia daartoe onmiddelijk behoefden gebezigd te worden. Verre zij het intusschen van mij, dat ik de geheele wegvaging der zenuwkoortsen uit de Nosologie zoude wenschelijk of noodzakelijk achten. Integendeel ik verschil daaromtrent in gevoelen van Dr. weber. De reeds vermelde Hoogleeraar bartels, wiens werk ik geloof dat dien Geneesheer onbekend geweest is , daar hij hetzelve anderzins niet met stilzwijgen zoude voor- - XIV — bij gegaan zijn, en dat bovendien eenigermate aan den wensch van Dr. sheets te ’s Hage zal kannen voldaan hebben, daar hetzelve na zijne zoo verdien¬ stelijke bijdrage tot den Typhus abdominalis is uit¬ gekomen, barteis, zeide ik, heeft in het II- Deel van zijn boven aangehaald werk genoegzaam bewezen, dat er bij geene mogelijkheid aan dat verbannen van de zenuwkoortsen kan gedacht worden. De afdee- lingen , beginnende met de zuivere en zelfstandige zenuvvachtige koortsen , of de eigenlijke zenuwkoort¬ sen en eindigende met de amerikaansche geele koorts, bevatten , met de daar tusschengevoegde ziekte - geschiedenissen , zulk een rijkdom van denkbeelden en bedenkingen, dat dit gedeelte eene bepaalde lezing en herlezing waardig is. Misschien kan het voor velen, die zich dit werk niet aangeschaft heb¬ ben , niet onbelangrijk zijn , de slotsom te vernemen van zijne gemaakte verdeelingen. In de eerste komen die zenuwkoortsen voor, bij welke het nerveuse de hoofdzaak is. Deze heeft hij van de overige zorgvuldig onderscheiden, en in het helderste licht trachten te plaatsen. De tweede be¬ vat die zenuwkoortsen , bij welke gedeeltelijk het bloed meer in aanmerking komt, gedeeltelijk ook nog iets anders , waartoe in den sensibelen kring zelven reeds meer het abdominale behoort. Bij de derde komt het aidominale , meer van de splanchnische zijde , dat is, van de verschillende ingewanden en vliesachtige weefsels ontspruitende, vooral in aan¬ merking, terwijl in de vierde ook dat zoo belangrijk lijden in overweging komt, dat men in Duitschland gewoon is geworden den Typhus abdominalis te noe¬ men , en nu gaat hij vervolgens in § 254 en 255 aldus voort. » Onze Methode, ora de zenuwachtige koort- » sen in cene voortloopende aaneenschakeling voor » te stellen, zal wel daarom niet zonder nut zijn, dewijl het daardoor nu duidelijker blijken zal , hoezeer datgene veel van elkander verschillend is, wat dikwerf als zeer analoog, ja bijna iden¬ tisch pleeg beschouwd te worden. In het bij¬ zonder trad het Typheuse, hoe dikwerf men het ook met het nerveuse vermengt of zelfs als van gelijke beteekenis opvat, immer meer en meer met dit in eene bepaalde tegenstelling , hetgeen zich het meest in de vierde afdeeling kenmerkte ; want de aan het slot der derde onderzochte typhus abdominalis, vertoonde zich hierin nog te dubbel¬ zinnig. » Ter loops werd er reeds vroeger van de ware besmettingen gesproken, bijv. van de boosaardige zweetkoortsen en de febres miliares in de tweede af¬ deeling; maar de hoofdmassa derzelve — een schrik¬ kelijk lieir ! — kwam toch eerst in deze vierde ter sprake. Het begin intusschen maakten, benevens de in het typheuse als het ware ontaarde zenuw¬ koortsen, zoodanige koortsen van eenen eigenlijk ty- pheusen aard uit , die niettegenstaande dit zoo » kwaad aanduidend karakter, echter voor een groot » deel ligter, en om zoo te spreken goedaardiger » zijn , dan het grootste getal der niet typheuse » zenuwkoortsen. — ■ Juist deze (in kap. 2 beschouw- » de) koortsen vcrtoonen zich onmiskenbaar nis na- - XVI - » derende tot den rang van den eigenlijken typhus, « hoewel zij over het geheel , en zelfs bij derzelver » grootste kracht en hevigheid, toch beneden den- » zelven bleven. * Aan de andere zijde echter maakten zij eene uit- » slagziekte uit ! waardoor juist ook het raadsel van i derzelver zoo verschillende graad van hevigheid, » gemakkelijk wordt opgelost. — En zoo zullen wij » bij het terugzien op het geheel bespeuren, dat hoe » meer de ziekten van de enkel nerveuse op de typheuse » zijde overgaan , of zich ook reeds oorspronkelijk op » deze plaatsen, des te grooter ook derzelver neiging » tot het exanthematische is of wordt ; hoezeer daarbij » dan ook immer nog een onderscheid heerscht tus- » sehen deze en de volkomenste of meest wezenlijke « exanthemata. v Gezegde onderscheiding leerde ons te gelijk ook > het onderscheid tusschen enkel typheuse , of in » het typheuse dan eens meer, dan eens minder over- » gaande koortsen en de ware typhi nader kennen, » hetwelk men niet als gering mag beschouwen , ■ hoezeer dan ook, in eenen zekeren graad, en met B deze of gene wijziging de typheuse toestand (wiens B wezen wij reeds in het eerste deel naauwkeuriger B beschouwden) aan heiden toekomt. B Typhi zijn , volgens dusdanige naauwkeurigere B bepaling , voortbrengsels van het levend dierlijk B Organismus (kap. 4 en 5) ; in plaats dat bij zekere B andere, overigens over het geheel niet minder B hevige of goedaardigere besmettingen, de moeder- B lijke aarde zelve, de aardbodem namelijk en het « water, dikwerf voorzeker met afstervende bewerk- * tuigde deelen zeer verwikkeld, het giftige en ziek- ■ makende uitbroeijen : waarbij dan het gastrische en » vooral het galachtige , of ook het deszelfs gewone » maat overschrijdende veneuse , benevens het rot- ■ achtige, de grondtrekken vormen van die ziekte- » processen, voor welker aanduiding het typheuse > noch geschikt, noch toereikend is. Men kan de- » zelve veeleer gevoègelijk en met regt pestaardige » en voor zoo verre zij met febriciteren verbonden » zijn, Pestkoortsen ( Jebres pestilentiales verae) noe- > men. Als oorspronkelijke plaatselijke en inheemsche « kwalen (verg. kap. 6 tot 8.) beginnen zij met on- * merkbare en dikwerf slechts zwakke wortels, in » derzelver voortgaanden wasdom tot eene groote * hoogte en uitbreiding gerakende, en met de ver- ■ derfelijkste smetstof zich verbindende. De Hon- > gaarsche ziekte maakt den overgang tot dezelve » (kap. 5. I.) terwijl zij aan den anderen kant een » verbindingslid tusschen de pest en den typhus was. » Tot de Pest kan overigens gevoegelijk de Aziatische » cholera gerekend worden ; hoewel zij , naar onze ■ meening, op zich zelve geene koortsziekte, en » alzoo geene Pestkoorts is. » Aan deze Pesten , maar niet aan de typhi slui- » ten de boosaardige tusschenpoozende koortsen zich i zeer naauw aan. — Over het algemeen echter » hellen de koortsen van de voorafgaande af- » deeling, hoewel zij in het algemeen aanhoudende » (Pebres continuae ) zijn , toch somtijds aanmerkelijk » tot het periodische over : zoodat het hierin geen- » zins aan overgangen tot de volgende hoofdafdee- » lingen ontbrak." (1) Ook het Therapeutisch aanhangsel bevat, mijns inziens, een aantal belangrijke opmerkingen. Ik ga met stilzwijgen voorbij , hetgeen daarin ten gunste van Armstrong, misschien wat al te ruimschoots, met opzigt tot zijn werk over den congestiven typhus is opgegeven geworden, (2) om bij den calomel stil te staan. De geneeskundigen »verwijzende naar het' geen zij daarover bij richter , vogt , hegewisch en, anderen opgeteekend vinden , mag ook de Hoog- leeraar sachs (3) niet voorbij gezien worden , die zich voornamelijk met de kwik in deszelfs Pharm acologi- sche - Therapeutische aanwending en werking bezig gehouden heeft , en daarbij teregt over de Hamil~ tonsche methode, om de kwik in den zoogenaam- den Typhus, in groote doses toe te dienen, een gispend oordeel velt. (1) Zie bartels 1. 1. II Th pag. 53^ seqq. Met opzigt tot den Typhus verdient ook in aanmerking te komen Dr. eüzonini , onder den titel : Der Typhus und dessen Erscheinungen , oder die Typhoseptosen , pathogenetisch und therapeutisch erläutert. Stuttgart und Leipsig i835. (2) In het zoo belangrijk , echt practisch geschrift van den Engelschen geneesheer henry m’ cormac , onder den titel an Exposition oj the Nature, treatment and prevention oj continued Fever, wordt door dien Schrijver aangemerkt, dat hoezeer con¬ gestie veelvuldig in de koorts voorkomt , dezelve echter niet zoodanig gekenmerkt is, dat het ons het regt geeft congestive koortsen, als eene koortsklasse aan te nemen, verklarende dat hoezeer dikwerf Congestiën waargenomen hebbende , nimmer een geval gezien te hebben , dat met de door armstrong en anderen opgegeyene congestive koorts overeenkwam. Zie l. L pag. 93. (3) Sachs. Das Queeksilber. Ein pharmakologisch therapeu¬ tisch Versuch. Königsberg 1 80 j. S. 3z4 seqq. Ik ben te zeer van het belangrijke therapeutische nut van de kwik, en bijzonder van den caiomel over¬ tuigd, dan dat ik mij met den lof aan denzelven door den Schrijver toegezwaaid, niet zoude kunnen vereenigen. Veelvuldig heb ik mij van denzelven in exant hernat ische koortsziekten en in de febris puer~ peralis, in de crotip, in den typhits abdominalis be¬ diend, en zoo als van zelfs spreekt, in vereeniging met andere , naar gelang der omstandigheden aan¬ gewezene middelen. Voorzeker moeten hier de in * dicantia en conlraindicantia in aanmerking komen , en op hetzelve is vooral toepasselijk hêtgeen iiufeland in het algemeen zeide , dat het geneesmiddel het le¬ ven niet sterker , noch op eene meer vernietigende wijze mag aantasten , dan de ziekte zelve. Het schijnt dat de caiomel in den Typhus abdominalis als een alterans te beschouwen is, dat op de geheele bloed¬ massa werkt, dezelve tot eene vermeerderde afschei¬ ding van wei- en galachtige stoffen aanspoort; en daar de strekking tot uitscheiding , vooral door het darm¬ kanaal, verzwakt is, kan de kunst, door dit middel, de natuur tot zulk eene doelmatige uitscheiding behulpzaam zijn, evenzeer als hetzelve in zoodanige ontstekingstoestanden met zoo veel vrucht wordt toe¬ gediend, waar ziekelijke rigtingen naar de hersenen plaats hebben , of gevaarlijke herscheppingen te vreezen zijn , waarvan ik in mijne aanteekeningen over de scarlatina van Dr. wendt reeds melding maakte. (1) Ook de reeds vermelde Engelsche genees- (i) Hager noemt hetzelve in zijn werk: Die Entzündungen - XX - heer m’ cormac geeft, om eene tegenprikkeling voort te brengen, twee of drie greinen calomel en eene halve grein opium alle drie of vier uren, en ik vereenig mij geheel en al met hufeland, wanneer tij zegt , » van groote waarde is hier een middel , v dat de gaping tusschen het verzwakkende anti- » phlogistische en het prikkelende phlogistische vult, » de calomel namelijk.” Bij plaatselijke ontstekin¬ gen, waar geene bloedaftapping meer voegzaam of reeds toereikende geschied is , en echter de prik¬ kelende middelen het vaatstelsel nog te zeer op¬ wekken, is rhij niets bekend, dat de plaats van dit middel vervullen kan. Het blijft hier het eenige, om de ontstokene plaatselijke stremming te ver- deelen, de opslorping en de crisis te voltooijen, zonder het bloedvaatstelsel op te wekken of phlo- gosis voort te brengen. Wat de chloor aangaat, waarvan de Schrijver in het Therapeutisch aanhangsel gewag maakt, als zeer aangewezen in typheuse koortsen , zoo heb ik in dezelve van het a<pia chlorala of het aqua oxymuria - beschrieben und durch Beispiele erläutert, Wien i835 , een het bloed naar het darmkanaal afleideud , derhalve door afleiding werkend middel, waardoor in het bloed deszelfs neiging tot stollen of deszelfs plasticiteit verminderd wordt. tica meermalen gebruik gemaakt. Ook daar heb ik belangrijke uitwerkingen van hetzelve ondervon¬ den , waar zich het lijden der vegetatie, door een sterk beslag op de tong, vermeerderde slijmafschei- ding in de ademhalingswerktuigen , drukking in de leverstreek met eenen bitteren smaak en onregelma¬ tige darmontlastingen , openbaarde, en waar in het algemeen de slijmvliezen aangedaan schenen ; ik heb dit middel meermalen afwisselend met calomel laten gebruiken , en het aq. chlorata met aq. hord. g. arab. en sacchur . als een Julapinm in belangrijke exanthematische koortsen , en nog onlangs in een belangrijk geval van variolae verae conßuentes malig- nae als gewonen drank aangewend. (1) Maar op de aanwending van dit zoowel, als schier alle ge¬ neesmiddelen, blijft toepasselijk hetgeen Dr. ocns in zijn werk : Arlis Medicae Principes de cnranda febre iyphode comparatos in conspeclum historicnm dedit. Lips 1830, als slotsom zeide : ® Nidlam Medicinam » contra omnem et qualemcumque morbi speciem uni- • versim sujflicere posse nisi , quae in gesehazimus art is • praeceptis iota ac circumspecla versetar. Elucet, • quantopere confusio et dissensio in re medica au~ (i) Met opzigt tot het aeidum muriaticum oxygenatum , vindt men reeds eene belangrijke medecleeling van<Dr. kopp te Bay¬ reuth , medegedeeld door Dr. c. van eidik , waaruit blijkt dat die geneesheer dit middel bij uitslagen der huid van eenen lang- durigen aard , bij welke de plastische kracht al te werkzaam is , tegen koortsen enz. reeds aangeprezeu heeft. Zie Jaarboeken der GeDees- , Heel- en Natuurkunde, uitgegeven door het Ge¬ nootschap Arti Salutiferae , te Amsterdam, 2Je Deel, II**e Stuk. bl. 117. Amsterdam 1814. - XXII - » geatur , si specierum artificicsae et arbitrariae dis~ » tinctioni in Medicina vel facienda , vel docenda » nimium indulgeamus ; melius tum aegris tum medi- * corum famae consultum fore , si generalem fehrium * cognilionem et curandarum rationem probe tenentes, t secundum bippocratis et boerhaavii exemplum , se- b dulo us(jue consideremus , quid const itut ioni tum popu- » lari tum privatae, nsc non toti causarum complexui, » dximmodo per speet um habeamus , conveniat.” En hiermede heb ik aan mijn oogmerk, om bij de aanprijzing van dit werkje, daar ik het de overweging der geneeskundigen waardig achtte, een en ander als niet ongepast bij te voegen, vol¬ daan. Ik vlei mij dat de Vertaler voor zich zei ven en anderen, gcene nuttelooze overzetting gemaakt heeft. VAN DER BREGGEN. Amsterdam , Julij 1839.' Welligt bestaat er in de geheele geneeskunde geene uitdrukking , waaraan zich eene gelijke ver¬ warring van beschouwing, eene zoodanige tegenstrij¬ digheid van meeningen verbindt , als zulks het geval is met de uitdrukking : zenuwachtige koortsen ; zenuw - koorts. Wanneer men namentlijk dat, wat het algemeen geneeskundig spraakgebruik, onder deze beteekenis verstaat, eenigzins naauwkeuriger onderzoekt, zoo vindt men zich ook thans nog genoodzaakt , met den vereeuwigden heii, de zenuwkoorts voor een gali- mathias van geheel ongelijksoortige verschijnsels, voor eene ware ziektekundige chaos te verklaren en in te stemmen met den wensch van dezen grooten ge¬ neesheer, dat deze uitdrukking toch geenen ingang in onze wetenschap mögt gevonden hebben. De oorzaken dezer verwarring in de leer der ze¬ nuwkoortsen , bieden zich aan den oordeelkundigen van zelven aan. Zij zijn deels gegrond op het onder¬ werp zelven , deels op den loop , die onze wetenschap , in de laatste zestig jaren ongeveer, heeft ingeslagen. — Ware men namentlijk bij datgene blijven staan, wat HDXHAM het eerst onder den naam van febris lenta nervosa beschreven heeft , zoo had men toch ten I — 2 — minsten ter verontschuldiging kunnen aanvoeren , dat men met eene welligt niet geheel gepaste bena¬ ming eene koortsachtige ziekte wilde uitdrukken, die zich door een bepaald beloop en eigenaardige verschijnsels als eene bijzondere kenmerkt, en de kritiek had als dan de keus eener niet geheel gepaste benaming kunnen over het hoofd zien, daar men aan dezen naam eene bepaalde beteekenis verbond. In plaats hiervan begon men echter dadelijk de uit¬ drukking zenuwkoorts , op iedere koortsachtige ziekte toe te passen , die zich in haar beloop door eene bijzondere stooring in de zenuwwerkzaamheid on¬ derscheidde, en schiep alzoo eene ware ziektekun¬ dige chaos , waarin men te vergeefs moeite deed , om licht en orde te brengen. Het ging hier, zoo als het dikwerf gewoonlijk in het leven gaat. Men had eenen naam gevonden, voordat er een helder begrip was verkregen , en bij gebrek van dit laatste hield men zich ondertussehen aan den eersten. De¬ zen zocht men met des te meer ijver staande te houden, naar mate men duisterder gevoelde, dat gene op iets waars gegrond was. Nadat men op deze wijze theoretisch en practisch in dwaling vervallen was, zoo werd deze eene ge¬ heel stelselmatige grondslag, toen de leerstellingen van het Brownianismus en der opwekkingstheorie , de hoofden der geneeskundigen hadden beneveld. Leze geneeskundige stelsels, die de wereld door eene schijnbaar strenge volgrede en bewonderingswaardige eenvoudigheid misleidden, dragen hoofdzakelijk de schuld dier onheilvolle misslagen , welke , sinds dien — 3 — tijd, in de praktijk ingang verkregen hebben. Zij stelden alleen de stbenisebe en asthenische koortsen vast, of veeleer koortsen uit sthenie of asthenie ont¬ staan. Al het bijzondere , iedere eigenschap der Natuur was in de van alle wezen beroofde nietigheid hunner theorie , te niet gegaan en uitgewischt ; en daar de zoogenaamde zenuwkoortsen on voor waardelijk tot de asthenische gerekend werden , zoo bestond de geheele kunst van den geneesheer in een stelselma¬ tig stheniseren en exciteren, zoo als men dit ge¬ liefde te noemen. Van dien tijd voornamentlijk af, ontstond het mis¬ bruik in de aanwending van prikkelende middelen, bij de behandeling van koortsen , waaraan zoo vele zijn opgeofferd en waarin zoo langen tijd de genees- heeren hun plegtanker ( sacra anchora) aanschouwd hadden. Het is inderdaad ongelooflijk , welk eenen magtigen invloed in onze wetenschap, leerstellingen kunnen verkrijgen en behouden , die eenmaal een zeker ge¬ zag hebben genoten, en van welke een zeker ge¬ deelte waarheid den grondslag uitmaakt. Het aanbe¬ lang en de verwerpelijkheid van het Browniaansche stelsel en der op wekkings theorie, waren reeds lang bijna blijkbaar bewezen, en de daaruit ontsprongene practische dwalingen genoegzaam geopenbaard , en desniettemin was men , voor zoo verre ten minsten het grootste getal geneesheeren aanbelangt , er nog verre van verwijderd, om de practische grondstellin¬ gen van dit stelsel op te geven, maar oefende de¬ zelve veeleer voortdurend, dan eens met bewust- 1* zijn, dan eens meer onbewust, aan het ziekbed uit; en inderdaad zal men ons niet van onwaarheid kun¬ nen beschuldigen , wanneer wij beweeren , dat nog op den huidigen dag de aanwending van prikkelende middelen , in de behandeling van zenuwkoortsen , onze laatste toevlugt is. Hoe dikwerf zij ons ook in den steek gelaten, hoe ontelbare malen zij ook ons vertrouwen te leur gesteld mogen hebben — immer keeren wij weder tot dezelve terug, en wanneer alles ons verlaat, dan zijn zij nog de laatste hulp¬ middelen , waarop wij eenige hoop bouwen en waarin wij eenig vertrouwen stellen. — Hiervan mogen wij echter niet al de schuld op het stelsel werpen , veeleer ligt zij voor een gedeelte ook in het onder¬ werp zelven. Wij weten over het geheel zoo weinig omtrent de innigste geheimen van het zenuwleven. — De werkzaamheid der zcnuwmiddelen is zoo dikwerf bewaarheid geworden , zij wordt door het grootste gezag aanbevolen en geprezen , — en daarenboven wanneer alle levenskrachten zoo zigtbaar ter neder liggen, dan heeft het denkbeeld zoo veel voor zich, om door opwekkende middelen , de krachten uit haren sluimer op te Avekken en op hare vroegere baan terug te voeren , dat men zich waarlijk niet behoeft te verwonderen , hoe het mooglijk geweest is , om deze middelen tot op het alleruiterste te misbruiken. Over het algemeen strekt de leer der zenuwkoort¬ sen maar al te zeer ten bewijze , hoe nadeelig het is, wanneer duistere en verwarde begrippen in de wetenschap worden ingevoerd en daarin een zeker burgerrcgt verkrijgen. De zucht , om in het bin- — 5 — nenste der dingen in te dringen en zich daarvan eene duidelijke kennis te verschaffen, is bij den raensch zoo natuurlijk en als het ware ingeschapen , dat hij dezelve bijkans op iedere mooglijke wijze zoekt te bevredigen ; waar het hem derhalve niet vergund is de waarheid zelve zich eigen te maken , daar zoekt hij steun in voorstellingen die hij zich zelven geschapen heeft, in hypothetische beschouwingen en in eene dikwerf geheel valsche systematiek. Het is de Duitsche natie namentlijk , die door eene tot in het uiterst gedrevene zucht naar systematiek boven alle volkeren der wereld uitsteekt. Het is echter een noodwendig gevolg van valsche begrippen , dat zij tot onzekerheid in het handelen leiden , en daar over het algemeen halve begrippen , dat is de zooda¬ nige , bij welken een zeker gedeelte waarheid, met eene behoorlijke hoeveelheid onwaarheid verbonden, ten grondslag ligt , nog slimmer zijn , dan in het geheel geene , zoo kan men zich , wanneer men het niet zelf beleefd heeft, inderdaad geene voorstelling maken van de grenzenlooze verwarring , die aan het bed der wezenlijke en nog meer der vermeende lijders aan zenuwkoortsen, onder de geneesheeren geheerscht heeft. — Wij veroorlooven het ons der¬ halve, deze algemeene opmerkingen met eenige, aan het leven ontleende trekken te besluiten , onder welke, zoo als wij geenzins verzwijgen willen, me¬ nige eigene getuigenis vervat is , zoo als dan ook , naar onze overtuiging , ieder opregt en gemoedelijk geneesheer, wanneer hij in zijne eigene boezem tast, niet zal kunnen nalaten , de bekentenis af te leggen.. — G — dergelijke verlegenheden, vooral in het begin zijner loopbaan , evenzeer beleefd te hebben. Wat de angst voor spoken is bij den onbeschaaf- den mensch , dat zijn in den doolhof der praktijk dwaalleeren voor den arts. Even als gene voor eene enkele schaduw schrikt en vliedt, zoo maakt zich deze beangst voor schijngestalten , die hij zich zelf geschapen heeft , voor ® een ledig niets.” Be ge¬ dachte aan het zoogenaamd zenuwachtig worden van ziekten, was een dergelijk spooksel, dat de ge- neesheeren met eene schrik beangstigde en kwelde, die zij zich ten deele zelf hadden geschapen. — Waarin dit zenuwachtig worden bestond, wat het toch eigentlijk ware ? Hier omtrent kon men zich zelf geen uitsluitsel geven. Dit slechts hield men vast, dat het iets ten hoogsten slecht, ja het slecht¬ ste was, wat den zieken konde overkomen. Daar het even als de booze vijand in het verborgene voortsloop en onder de meest menigvuldige vermom¬ mingen en schijngestalten op den armen kranken ge¬ meenlijk losbarstte, zoodat de beste geneesheer mis¬ leid, en tot ongeneeslijke misslagen, zoo als tot » eene doodelijke aderlating” bijv. verleid konde wor¬ den , zoo was het natuurlijker wijze oneindig menig- vuldiger het geval, dat men zich aan de vrees voor eenen ingebeelden vijand overgaf, dan dat men er wezenlijk reden voor had, en het zenuwachtig ziektekarakter werd alzoo ontelbare malen vermoed , daar, waar het in waarheid in het minsten niet te duchten was. Al het opvallende en buitengewone , wat zich in het beloop cencr ziekte opdeed , en dat — 7 — men zich niet regt konde ophelderen , werd op re¬ kening van dit onbekende ziektekundig iets geschre¬ ven, en de uitspraak van den verdienstelijken kreys- sig, dat de uitdrukking zenuwkoorts slechts eene schuilplaats voor de onwetenheid is, achter welke zich de onmagt der kunst verbergt ( Eandb . der Pract. Krankhl. Pd. 2 § 356) vond inderdaad op den groot- sten hoop geneesheeren, de volledigste en regtvaar- digste toepassing. Het schrikbeeld : ZenuwachUg ! dat den arts aan het ziekbed van iederen koortszie¬ ken begeleidde , belette iedere onpartijdige toetsing en ieder vrij van vooroordeel gedaan onderzoek, en verijdelde iedere beslissende en stoute handelwijze, welke de arts in de behandeling van snelverloopende ziekten , zoo dikwerf noodig heeft. — Oude , aan het ziekbed grijs gewordene , hooggeachte en gepre¬ zene geneesheeren, ja zelfs academie leeraars, heb¬ ben wij voor deze schijngestalten zien sidderen en te regter tijd het noodige verzuimen. Wat kon men daar van de leerlingen verwachten? — • De eenige troost, de laatste steun in dezen nood was de onvertraagde aanwending van prikkelende middelen , waarin men een blind vertrouwen stelde. Maar ook dan was men met de keuze van dezelve op nieuw met zich zelven in twijfel en strijd ver¬ vallen. Want zooveel wist men , dat deze middelen te vroegtijdig en op eene ongeschikte plaats, mis¬ schien bij eene verborgene ontsteking aangewend, slechts schade konden stichten, en toch ontbrak alles , wat iemand hier op den regten weg leiden , en de innerlijk van elkander verschillende gevallen. 