Acta saecularia Academiae groninganae complectentia orationes et carmen in ...
iien in moerasfen grondvesten ; gij klimt door den bloei dar volken . door de grondvesting van deze Aeden tot den .vermogenden invloed van koopbandel en zeevaart op ; maar wat zal utt koopbandel , wat de laat uwer fchepen toch wezen bij woesten, onbebouwden grond 7 «^ Ik ga verder, en noem , oudheidkundige goguet! uwe gedachte wijsgeerig , dat n imroo en assur geene Ileden kon«j den gebonwd hebben , zoo de landbouw niet reeds was beoefend geworden. (g) Dus ontllonden Steden, en dus ontftonden Rijken. Van hier het Babyloni* fche, Asfyrifche, Chineefche (om van Egypte^ Griekenland^ Rome j Mexico en Peru niet te fpreken) jdaar in Afie ontAaan , alwaar de landbouvF de hoofdwerk- zaamheid der bewoneren waa« Met den landbouw te verbeffen , en die betrekking in de maatfchappijelijke be^ drijven alzoo regt te laten wedervaren, keeren wij tot de ouden terug. ^^De ^ landbouw y^' fprak reeds salomo, ,, is het voornaamfte, en hij, die het land ^ybebouwd^is een koning.'^ ([io) Der Perfen fohrandere wetgever en godsdienstr Ajchter, zoroastbr, kon, zoo hij als landhuishoudkundige , en niet als gods-» dienstleeraar was opgetreden^ zich toch nooit krachtvoller uitdrukken: ,|Hi| Cp) Goguet, T« I, p. ioi« Kunflea en handwerken te beoefenen, vorderc eene maatfchappije» lijke vereeuigingy een zamenwonen» en cevens het bededen van den dag coc zulke werkzaambedeu» betwelk weder zonder bec bellaan van landbouw onmogeiyk wordc. Zie ook goguet, T. I, p. 97. (10) Regna ma^ noemt msliboeus zţjne landerijw, virc. E>clog. I, vs. 69,pag. 10, ed, |. B. VOSS, Digitized by Google ' _ 457 ^ ' • ^'y die den grond corgruldig en Tlijtig bes^ait , (zeide de wijse tnan) verkrifgt ^j eenen grooteren yobrraad van godsdienlUge verdienfte , dan hij door de her^ yyhaling Tan tien duizend gebeden zou kunnen winnen.^' Cato, die de land** hnishoudkunde zijns tijds befchreef, beriep zicb op de lofTpraken zijner roor^ raderen, als welke dan het meeste prezen, en het hoogst v^rhieven, wanneer ZI} iernând eenen goeden akkerman en landhuishoudkundigen noemden. (li^ Bebbuwden niet, zelft in Rome^s groptften luister^ Veldheeren en Raads-^ heeren den akker? Verzorgden zij zelven niet hun vee? gelijk ons de Ge- fcluedrchri j vers berigten y en oyinius bezingt. Betoonden niet c a t o , v a R« II o, viRGiLiusy H0RATIUS9 pjLiNius de Landhuishoudkunde huns tîjd» cven zeer te kennen , als zij dezelve verhieven? Qi3^ — Hoe hoog ftaat de akkerbouw in China ^bij het oudfie en wonderbaarlle volk^ niet in roem ^ nidt in bioei , daar de Keîzer zelf eens in het jaar defi ploeg belluurt ! Doch ik gevoel in een te uitgellrekt veld te^ worden weggelleept. Dat nîet de ondheid , maar de jaren onzes levens ţ niet getnigenisfen en lofTpraken der Terloopene eeuwen , maar de onderrinding onzer dagen ons van den invloed der LajidhuUhoudkunde op het bejlaan en de welyaart der maatfchappij^ overtuige. Een beroemd fchrijver zegt : ,, De engelfchen zijn de eerften geweest , die ^^begrepen hebben , dat die kunst, welke de grondQag van alle anderen i%j de yy fpil moet zi jn y waarop de koophaudel rondloopt.'^ En erkenden de Engel* (^w^ De re rusfica, cap, I, pag. 8, eifif.. Schneid. Ci CE 1.0 zegt: Omnium autem rerum ex quîbus aliquid acquiricur, nihil est agriculciira meliiis, nihil uberiusy nihil dulcius» nlhil homine libero dignius. De Offic. Lib. L C12) Marcus a tti* LiussERANus CD q u 1 N T u s ciNcîNNATus wcrdeo vau achter dcn plocg tţt gelukkigc Veldhec- ren vfrkozen. Columella de re rustica ^ Lib. I, pag. 29, edit. Schneid. Plinius zegt, Lib. XVIII, cap. 3, Ipforum tune manibus Imţeratorum coîebantur agri^ ut fas esţ credere 9 gaudenSe terra vomere laureata et triumphaîi aratore. De jonge cyrus, die ialle boo- men zelf gepîant had, werd door lysander den Lacedemonier, bewonderd, die bij het zien van zijnen tuîn nitriep: „O ev rus! hoe gelukkig moeten u niet alle menfchen roemen, daar gij zoo vefe deugd met grootheid en waardigheid vereemgen kuntt^* Digitized by Google ~ 468 ~ fchen hîervoor de Landhuîshoudkunde , dit ia bij een ralk, »t welk în sseevaart^ in koophandel, in fabrieken alle anderen ovortreft, nîet minder merkwaardig^ dan dat de uitkomst geleerd heeft, hoe het daardoor zijne zelfftandigheid en weiraart heefl; behouden. De heer«chzuchtigfte veroveraar mogt Eutopa , ja geheel het raste Land dwingen, noch de voortbrengfelen yan Groolbrittannie, of van deszelfs yolk* plantingen te ontvangen ^ noch met die yan eigenen grond het grootAe handeW drijvende volk te yoorzien; men mogt dus jaren lang den yal van dit magtige Bijk droomen, en,al8 bij de maand yooruitzien, wegena yeryal yan fabrieken , van handel en zeeyaart j wegens gebrek aan de ee'rfie leyensnoodwendigheden : hetgeen geene tin- of ijzermijnen , geene fteenkoolgroeyen of aardewerken ^ ^eene Xtaalfabrieken, koophandel of zeeyaart konden opleyeren , bragt de zelf bewerkte , de beter beboowde eigene grond op , en dat Volk , ^t welk meer de zee y dan het land , fcheen te bewonen , door handel zich yoorheen fchier al* leen yerzprgde, en bij hiet onophoudelijk gcdruisch zijner weiktuîgen, bij den eeuwigen damp zijner fabrieken yerkeerde , was het eerfte, 't welk den in-r .yloed der Landhuishoudkunde op het onaf hankelijk beAaan eener naţie tea treffendften toonde« Waarom doet dit yolk nu den prîjs onzer granen en zuiyels niet klimmen? waarom brengt het thans onze hayer, onze boter niet tot hoogere fotnmen? «^ Het heeft zijne Landhuishoudkunde yerbeUrd y en is zich zelyen nu genoeg; iWaarlijk , niemand zal den Engelfcben den roem durven betwisten ^ yan het ook in de Landhuishoudkunde het verst gebragt te hebben; Wiilen wij de rampzalige gevolgen, die uit de verwaarlozing der Landhuis- faonding yoor Staten en Yolken yoortyloeijen, dat wi; dan aan Palestina den- ken y zoo als het weleer was , en nu is ; dat wij het oog flaan op b^t in yro&-i gere tijden zoo welvarende Spanje, en heiwelk thans in vele gewesten geene granen genoeg opleyert, om zijne behoeftige' inwoners te voeden; dat wij dan de befchrijving , welke plin iu s yan de onimeltreken van Rome en de zeeku»- ten, aan wederzijden Van den mond des Tibers, geeft, vergelijken met de te- genwoordige geAeldheid. „ De Romejnfche Grooten , de c o l o n n a 's , de ,,borguese's, orsini's en massimi's fchuwen het gezigt van plaatfen, i^alwaar nu ellende hun oog ontmoet. Immera wat bewaarde ona bij bet doodeiijkat verval van handel en fche^pr TQart voor eenen Aelligen ondergang ? — de laodbouw ! wat bragt nog let%n en beweging binnen ons eigen yaderiand yoort 7 -*- de landbouw ! wat gaf nog aan duizende anders ledige handen werk? — de landbouw I -*- wat fiijfde het meeat ^a Landa uitgepntte fchatkist? — de Undbouwl wat bewaarde ona Yaderiand ^ bi; het gemia van viafcherij, handel en zeevaart^ — te hoog geroemde^ te on- zekere bronnen van ^s Landa welvaren, — voor eenen volftrekten hongera^ •nood? — ^ Vaderlandfche landbouw! De verfchrikkelijke veepest maakte ^^ zoo aanbiddelijk ia het Godsbeftnur •^ den boer in deze geweaten rijk ^ en in het ongelukkigat tijdpcrk van Neerlanda beftaan leerde men het groot belang der Landhuiahouâkunde kennen y en bragt dezelve tot eenen hoogen luister. Ik mag hier onzen roem tegen andere volken niet handhaven ^ en dna bepaal* delijk noch aan maatfcbappijen , noch aan enkele perfonen gedenken in hetgene zîj ter volmakinge onzer Landhuishoudkunde gedaan bebben. Het kind op de fcholen kan zich hier reeda bekend maken met de beginfelen van deze voor- treffelijke wetenfchap, en het zal den jongeling, door de wijze verordeningen van onzen geeerbiedigden Koning, op de hooge fcholen aan de gelegenheid niet ontbreken, om^ met al de kundigheden , door de bijdragen van Schei- en Natnurknnde, van natunrlijke gefctuedenia en werktuigkunde verrijkt, de Land« huishoudkunde te leeren kennen , ala op zich zelve £6ne der fchoonfte weten- fchappen , in de fchatting der onderfcheidene Itanden dea menfchelijken levens (13) Joum. fur die neuesiai Land' und Seereifen. 1809. Digitizedby Google ' — 46o -. de beate wijziging gevende; en de zekerfte, dnarKaamfte en rijkfte bronnen openende voor ^s yolks geluk , en *a landa welvaren. De noQdz£^elîjkheid der kennis in de Landbuishoudkunde ftrekt zich zoo wel tot al de ftanden uit , die door beOtaur of ivetgeving , leering of leiding in eene £00 naauwe betrekking met ^s Lands welyaren .ftaan , (i4) «la tot dien van heQ| weike eens werkelijke beoefenaara daarvan zuUen wezen, en geplaatst worden in den nuttigden ftand der biirgerlijke maatfchappîje. De yreenideling ilaat yerbaaad , dat een Tolk , 't welk der see baren eigen* dom zoo ftout ontroofd heeft, zoo vele barre gronden en woeste fireken kan duilden ; maar wat zullen wijze Staatsmannen , met de Landhuishoudkunde on^ zes Taderlands / bekend , niet yermogen, om meer en meer den yreemdeling (14) „Mijn ganfche leven zou Landleven- zîjn,- gelegen in het doel, namelijk, om op den Vader- hndfchen grond rijk, geiukWg, en voor alles , wac mij omringde, weldadig te worden, en waar levea ie geven en te geniecen. En heeft de Staat tot ambten bekwame mannen noodig, zoo zullen zij, ge- lijk voorheen te Rome^ toen hctzelve io vollen lui^ter wa$, op het land te vinden zijn.'» — „De doel- -snatige opvoeding der Landheeren zou nog eene andere nuttigheid hebben: zij zou den adel in eene naamvere, meer vriendfch>ippelijke verbindtenîs met den boerenftahd brengen, en alle klasfen van men- fchen zouden daarbij winnen, en wel de heer nog meer, dan de boer Hij zou in zijne ze- den de vereeawiging van zijnen dam en den rijkdom vinden, zoiider wclke de adel Qechts een nutteloo- ze naam is. Zulk een adel zou <fok een vait fieunpilaar eener Monarchie zij'n:' Te regt zegt ook l.trautmann: „In unferenTagen wâre es werklich uberflusGg, den gros^en Nuczeu der wisfen- fchaftlichen Kentnisz der Landwirthfchafc umftandllch be\ve:fen zu wolien. Sie ist nicht nur aller Gucsbefîtzern und aulubenden grosferen Landwirthen uneiitbehrlich , fondern auch kunftigeu Camera- listen, Sachwaltefli , Richtern und Seelforgern hochst nothwendig. Der Cameralist miisz doch vor aliem, das Gewerbe grfindlich kcnnen, welches'von fo hoher Wichtigkcit fur den Staat Isc, an des- fen Leitung er einst Anthcil zu nekmen hat, Auch Richter und Sachwalter follen das ftudium der Landwirthfchaft Ihrer aufmerkfamkeit werch halte», da Hq oft uber Administration, Veranfchlagung und Theilung der Guter, uber Gemeindeaufhebungeu und viele andere Verrichtungen zu fprechen ha- ben; wobeij fast kein Theil der Landwirthfchaft ubrig bleibt, desfen Einsicht fie entbehren konnten. Dem kunftigen Seelforger verfchaft dIe grundliche Kenntntsz der Landwirthfchaft nicht nur Gelcgen- hcit, fehr oft feine eigene hausliche Lage-merklich au verbesfern, und die Stunden der Mu3ze niuz- lich auszufullen; fondern er wîrd dadurch auch in den Stand gefetzt durch Rath und Belehrung durch Bekanntmachung und Einfuhrung nutzlicher landwirthfchaftiicher Verbesferungen der Wobl- ftand feiner Gemeinde anfehnlich erhohen zu helfen, und dadurch dem State felbst einen hochstwich- ligen Dienst zu leisten, welchen oft weder Obrîgkeiten nocg Gefetze zu erwirken vermogdnd find." yerf. einer fFîsfenf. Anh zum ftndium der Landu/finhfahaftilehre ^ B. L S. 13, I4« Digitized by Google — 46i -^ de gelegenheid te ontneuien, ons over onze woesto gronden te befpoUen? Wat 2ulled Stăatdaiannen , met de noodige kennis onzer Landhuishoudkundo toegerust, niet yermogen , om hunae verordeningen en wetten aan de bevor-. dering yan landbonw en reeteelt^ aan de sokerlie bronnen van > Lands wolr varen^ dienstbaar te maken? > Duitscbland yorderl yan den Godadienstsleeraar en.den onderwijzer der jeugd, dat hi; de Landhni«hoiidkande kemie en onderwi jzej en een enkeie mag in Landhuishoudkunde en derzelver invioed op den bloei der maatfchappij onkun- dig genoeg wezen ^ om den Christenleeraar dezer gewesten te yeroord^elen V omdat hij den landbouw beoefent. (»6) Hij mag veroordeelen ^ hetgeen bij niet kent, en het nat niet inzien, dat ook de Godsdienstleeraar. daardoor flicht, zelfs door eenen meer gezelligen/ omgang en eene naauwere yereeniging met hen y wier geheele werkkring zich daarbij bepaalt ; yerre was onze geeer- biedigde Koning yan dit bekrompen denkbeeld yerwijderd, toen bij de Land* huishoudkunde niet alleen onder de vakken yan Wia- en Natuuil^unde deed opnemen, maar wel bep^aldelijk yerordende, dat de Leeraren yan den Goda« dienst met die kennis toegerust zullen moeten zijn» (i^^ De yroegfte fch'rijyers over de Landhuishoudkunde in DuitscUandi dith« MAB, scH&EDBR eu SPBINQEK, gevon dea geleerden yan hunnen tijd^ en j mog% & er kunnen bijyoegen y yan hun Vaderland ^ geenen grooten roem ^ met te zeggen , dat zij te fchoolhooyaardig zijn , om Landhuishoudkunde in den rang der wetenfchappen op te nenden j zich yerbeeldende y dat op hun groot 'worflelperk geen ploeg of dorschylegel moest ftaan/ behalye die, welke xbno- YHON, HBsiODUs of CATC daartoo beyoorregt hebbem Maar al moesten wij , hoe ongaame ook, aan yroegere beoefenaars der we^ tenrchappen onder ona eene. Neen, wie zou nu eenen cato, eenen yarro, eenen plinius, eenen tir- o I L I u 8 9 eenen columblla in handen durven nemeu , xonder zich op de Landhuishoudkunde zijns Yaderlands te hebhen toegelegd ^ en zonder deze ten minfle eenigermate te kennen? Te lang y helaas ! is het wetenfchappelijk onderwijs io landbouw en yeeteelt rerwaarloosd gewordenj te lang heeft men rergeten , den landbouw met. een na- tuurkundig oog te befchouwen, en Scheikunde, Werktuigkunde,. Natutirkunde en natucrlijke Gefcbiedenis aan deszelis volmaking dienstbaar te maken» (^7^ Heeft de gercfaiedenis yan de oorfpronkelijke gevrasfen, die ons Vaderland < en andere landen opleverden , niet genoegzaam geieerd , welk eenen invloed de Natuurkundige wetenfchappen hebben zoo wel op de vereJeling van de oorfpron- kelijke gewasfen , als op de veroieerdering bijzoader door overbrenging yan anda« re y dikwijls gdieel yerfchillende landen 7 -*— Hoe yele deelen der Natuurkundige .wetenfchappen kunnen en moeten aan de Landhuiahoudkunde , die ook altijd eea deel van dezdive ia ^ niet dienstbaar zijn ^ zal si; op de voordeeligfte wijze ala kunst, en nog meer als wetenfchap worden beoefend! De niensch ^ die niet , {elijk het dier, beftemd is, om te doen bli>yen^ hetgeen beftaat ^ om te onder-* houden , hetgeen aamvezig ia , inaHTvveel meer om ^ aia met een fcheppead vermo* gen door den Oneindigen begunRigd, te volmaken en te veredelen, heeft de Na« tuur, hare eigen Jchappen , krachten en werkingen. te kennen ^ zal hij hare voort* brengfelen yeredelen en vermeerderen j en zijn vermogen Arekt zich daartoe zelfi tot het klimaat der luchtftreken uit. Wat zou ona Vaderland, wat Duitachland, wat Engeland nog voortbrengen , soo niet het uitroeijen van gr dote boafchen, het uitdroogqn van moerasfenj het effenen yan den grond y deszelfa verbetering door waterontlaatingen , en meer an- dere nuttige middelen die Landen yeel zachter en vrucbtbaarder hadden ge-- niaakt? Bijkans alle bloemen, kruiden en vruchten zijn, bh'jkena derzelver namen^ yan yreemden oorfprong, Aan Italie zijn wij onze meeate mo^akruiden, met (17) N«m illud procul vero est, quod plerîqnc crediderunt^ facMlimam esfe nec uUîai tcumima TcdicsitioDem. Colum. Lib. I| p. 35« f</« Schncid^ Digitized by Google — 463 — den appel en vele andere Truchtboomen ^ verfchuldîgd. Van het Oosteţi oyer ItaBe verkregen wi; de aieeste graanfoorten , de boekweit en de erwten« Ten tijde yan hombrus iries de wijnftok op het eiland Sicilie^ en dp'het'bijgd- l^eqe Taste land in het wilde, en ongeveer dnizeAd jaren later kon reeds Ita^? Ue ni6k op seatig edele fdorten beroemen. De ylasteelt, yiin Egypte hei^kom- Aig, heefk sich onder alle yolken yerfpreid. De gewone boon (phafeolas vul^ garis) en de gierst (jpaniculum miliaceum) m^t den fchponen balfamijni deel- de ona Oostindie mede. Hoe yeel heeft Amerika niet opgeleyerd I — Men deii« ke maar alleen aan den aardappel, daar %ij in ftrekking en gebraik tegen zoo Tele gewaaTen kan opwegen« In iGaS" yerkreeg Europa het eerat deze yrucht, die nu alomme yerfpreid ia. En^ op dat ik hier niet te uityoerig zij, aan het gebrnik yan door kunst gewonnene ^rasfoorten, bijzonder der Uayer, die ha- ren naam en oorfprong uit Medie heeft, en yan Italie tot ons oyergekomea ii, hebben wij de yermeerdering onzer kudden, goed onderhoud in den winter en beyordering yan de yruchtbaarheid dea gronds, bij fterken graanbouw zoo noodzakelijk, te danken. Veel ia er dua reeda in de Landhuiaboudkunde gedaan; maar hoe yeel blijft er nbg niet te' doen overt Ho^ yeel moet de Scheikunde, hoe yeel de Natuurkunde nog niet toeiichten en ophelflereni' Hoe yeel yoordeel zal de Landhuîahoudkunde niet kunnen trekken nit de thana zoo i;verig beoefend wor-' dende anatomie en phyfiologie der planten , nit derzelyer fcheîkundige ontledîng ier bekominge yan kennia der onderfcheidene beftaandeelen I Hoe yeel ia er nog niet te yerbeteren aan onze gronden, derzelyer ligging, afWatering, be-- meating, bijvonder in het gebrnik yan Verfohillende foorten yoor yerfchillende gewasfeni Hoe yeel ia er nog niet te onderzoeken, aangaande de oyerbrenw gihg yan nuttige gewaafen op onzen Vaderlandfchen grondi de yeredeling der reeda beAaande, de yermeerdering van derzelyer yoortbrengrelen, en het ge« bruik, dat van yele nog verwaarlopade gemaakt zou lunnen wordeni Onă randyee en paardenraa bezitten reeda eene hooge, alom geroemde vot* komenheid; doch wie, dîe weet, welke yoorftellen en yragen reeda deawege ge- daan zijn , zal ontkennen , dat het nog yoor aanmerkelijke yerbetering yatbaar ia? Hoe veel yalt er nog niet bij de oppaafîng, bij de yoederiug, bij de vet- meating , en wat dies meer ijs , te onderzoeken , terw îjl de yeeartfenijkunde naauwelijka in naam bij ona gekend wordtl 69 Digitized by Google -- 464 — Onso kaas en boter worden boren alles gesocht* Waar is een plekje op den aardbodem^ daar mea derralrer roem ziiet kent, ^^ ik bou bijna zeggen» waar ttf niet gebruikt worden? Alta dreig^^ ^ Nedwlanden, heo mhmmo. melk en boter te sullen veriînoren. Doch sou de boter van dit ont geweat aan de Rijnlandrche niet gelijk gefteld , ten minfia aeer nabij gebragt knmif» worden door eene batere Landbtiishoudkundige inrigting? waartoe Wel Toor*^ namelijk een Boterhuis hier ter ftede, en verbeterda^ of beter gehaodhaalQa wetten omtrent de vaten behooren. Laat deae aanfUpping (want meer rermag ik niet) g/9noeg zijn , om ta doett aien, dat 9 boewel once Landhuishoadkunde grooten roem Terdient^ er edifav nog veei te ondersoeken en te verbeteren overblijflt; aoo dat men aich geena* ă zina fleohts te bepalen bebbe bij hetgeen reeda ia, maar mede en Toorname* lijk, bij hetgeen onze Landbuifhoodkunde nog worden kam Door de beoefening der wetenfchappen ontTangt, men l^jdragen ran andere volken ^ en dezelye kunnen aan inlandfche welvaart dienatbaar worden gamaakt deor dezelre toe te pasfen op de gefteldheid ran ona Land; en welk een Ter«* fobii ook hierbi; in deze en gene opzigten plaata mag hebben^ zeldzaam zal het eohter zi;n , dat er niet eenige Terbetering uit te trekken zoude sijn ^. of dat eigen gebruik en handelwijze daardoor niet .grondiger gekend aouden wor* den. (18) Meerdere kennia in eenig bedrijf, beter wetenfchappelijk doorzigt in hetgşen men yerrigt , het hoe f waaroni en waardoor te weten ^ - kan onmogcdijk. plaata rinden, zonder dat dit eenen Aelligen invloed op meerdere volmaking heeft. En de Landhuishoudkunde f waartoe 900 vele wetenfchappan behooren^ son door wetenfchappelijke kennia niet berorderd , niet tot eene hoogere toI* komenheid gebragt worden? (19) — Ia niet het geheele vak dea landmana Cit) Icaque dilifaiif păttrftaiilias, cui cordi eac, ex agri cultu cercam feqai ratlonem rd familia* rb augeadae, maxime curabit,. ut arcada fuae prudeadafimos agricofau. dequaque re confulat, ec commeatarlos andquorum fedylo fcrutecur, atque aesUmet, quid eorum quiaqae ftnferic, quid prae-* ceperic an univerfa., quae maiorea prodiderunc, hujus temporis cnlcurae refpondeaot, an aliqua dis- fooencf — CdLT/MiLCAi^Lîb. I, pag. 35. (19) Agricultura non modo est ars, fed etiam neces- faria ac magpa; eaque eat fcientîa, quae docet, quae fînt în quoque agro ferunda ac faciunda, quae- que terra maxivoa perpetuo reddat fructusl Vaero L« K cap» 3. pag. m. I42. Men zîe ook COLUMZWA, Lib. f , pag. 33. ed. Schneid. Digitized by Google «i. 465. Şche&nnde, Natuiurkundd, Plantkimde eu Dierktinde7(sio) Eu y^ t$l w im aan twijfetep , of de Landhuishoudkiinde moet door dese ifveteilfchappen to^ te lichten en te yerklares ^ met deselre teyens daaraaa dienatbaar te maken ^ de .bp8te uitcigten beloren .Toor eeoe fteeds teeaernende volkomeDheid ? en wat kitt iuerran hei gerelg «ndera s^â , dan dat de bron Tan maatfohappijelijk welai^ şoo reer rijker Tldeit? (21) • 't Ia .om ^t eyen^ waarin gij de bron van maatfohappijelijk weizijn Aellen moogt, isoo şij.fledita uit eigenen, en niet uit eenen rreemdeh grond ont« %ringt, 't welk toch altijd* yoor de zelfllandigheid en onaf hankelijkheidl^ eener naţie noodig ia* Neemt kunften, neemt hăndwerken^ neemt fkbri^en en tra- .Seken ; de Uoei nran allen , die de Toortbrengreliii dea luanda bewerken , wordt door de Toortreifelijkbeid der ftoffen grootelijka Terqorzaakt. Veredelt once ,woI j en onze lakenmanufactnren klinunen ^ van 'a Landa yoortbrengfelen ge« bruik makende, in hoogeren roem* Bene ^etenfchappelijke soo wel^ ala daddijke beoefoung der Landhniailoud- Cso). ,,Dîe vornehmften Hulfswisfchenfchaften der Oekonomie find die NatQrgefchichte , fonderlich die Mineralogie» Chemie nud Botanik, femer ^le Natnriehre und verfchiedent Theile der Machema- lik. Sie eothalcea die Grunde van jedw«dtm Vai&hten is dec Landwinfafdiaft, ft> d^adiefeitec Aut ţine Anwendnng derfelben anf die Gewinauog der Naturaliee ist» uod dasx flek, ebeil dorch Uire Kentnisz, der gelehrte Landwirch von. dem blosfen Praktiker nnterfclieîdeu'' j. bbckmamn. Orttn^f: der Teit. Lanâw. i8o5, f, v. Men 2ie ook f. 8. 9. (21) »Der Scaac lafzt den Soldaten, den Juristen, den Geistlîchen, den Arst, den Wiindarse, den Kaufmann, den Kunstler, den Profes. ţoniaten oft mit groafen Anfurande (aber aichc anf Koiten dea Snbjects feibsc) biWen , fich Kennr aisfe verfchafien, ihn xn ieinem Uoftigen flaad nbei^t iciO^n, and feine Gefchikltchkeit rnifte NOtf der Landmrth — diefer allein — folie diefes alles nicht bediirfen? Er » welcher das Mark der Na- lîon ist, desfen Gewerbe anf aile andere den groszten Einflusz hat, und wozu Tecbnifche Vor- nnd ' «tibereitnng gebsret!** Dr. Harl. Adhnc etiam fcholas rhetorum, et, ut dixi, geometrarum muGcorumque, vel quod magis mirata dnnt.eaL,,. camemtfufimoruai- vttlofwa. efieteta^^ gutofiua condiendi ciboa, et Iniurfoflus fercultf flm- end», eapitnmqne et capilloram concinnatorea non folom esfe aadivi, fed et ipfe vidi,* agricolatiooit nequp doctores^. qul fe, profîţerentnr , neque disdpuloa cognovi; cum e^iam, fi pmedlctanun artiuiii profesforibus egeret civita^r ttmen, fic ut apud priscps, fiorere poifet raspublica: nam flne Inifl- cris artibus, atque etiam fine caufidicis olim (ktis felices< âiere». futuraeque funt urbea; at fine agri cnlcorii>u8 nec ccvifistere monales, nec aii poalb, maolfes^um eau CoLVMfii.«fA^ Lib« i» pag# 86. ed. Scfmeid ' ' Digitized by Google _ 466 — kmid^'sal op yetlknd eu hart^ op kennis en seden den groofflen invioeâ heb^ ben. Irumers wat ontwikkelt meer ons denkvermogen , wat geeft ons een uit- gebreider gezigtspupt, \rat fcherpt ons rerltand meer op, wat beftiert ons .qordeel meer naar waarheid, wat maaki: ona meer tot EelftleoketidC) het ger lEond Terftaad en de Natuur, de beste der leermeesteresfen , tolgende mett«^ fchen 9 wat verbindt ons onderling naauwer te samen , wat ftemt het hart mee^ tot Aille zachte deugden^ wat kweekt meer goedwilligbeid aan, wat beVordert meer kinderlijke onderwerping aan het hooge Godsbeftuur, wat verheft meer het hart in dankbare aanbidding van den Yader der liohteti ^ dan de kennis ea beoefening der Laţidhuishoudkunde? (m) Hiermede ' naar mijn beftek dît mijn onderwerp kortelijk hebbende afgehan^^ deld, zou ik mijne Rede, kunnen eindîgen ^ ware het niet^ dat de geroelens Tân mijn hart in samisnftemmîng met het geeerbiedigde gebruik, mij drongen, om mîj nogmaals tot u te wenden: Edele/ graot achtbare HeerenI Beftuurders de«et lîoogefchole! -* t)we deogden en uitftekende talenten behoeven nrijuen roem^ mijne yermelding niet| maar rergunt mij toch , dat ik ook UI. uit de yolheid mijns harten , met ge<« heel de Hoogefchool, ja met Groningens edele burgeren, mijne blijdfch^p be- tuige oyer deze uwe betrekking« Uwe leidingen, nwe teregtwij»Dgen , waar Bi) ook nood^ mogen wesen, znllen mijne genoegens yermeerdek'eii , door mij nuttiger in dexe mijne betrekking te doen zljn. Immers dit durf ik UL , groot achtbare HeerenI betuigen, dat ik mij er R.eeis op toe zal leggeq^ om in mij* ne werkzaamheden ook uwe goedkeuring weg te dragen. . De God dei: wijsheid en der Uefile zij met UI. in nwe hooge perfonen en ih uwe gewigtige betrekkingen^ en bekroone uwe yerrigtingen met de keur zijner zegeningeâ I Hopg-eerwaardige, Wel Edele | Hooggeleerde Heţrţn^ met welke ik thana («a) »Ubcrhanpt vergnaget die Wisfenfchâftliche Landwîrthftfcâft die edele Neijgîerde eînes jedca Mannes von Bildting und Gefmack» yerfcliafec der Seele Heicerkeic uod Erhoblung von muliramen, oft uodankbaren AmtstgefcbafceD, und erbohet, da fie zu den erhabenfteh Gedanken und lieblich- ften BildefH Venudasfung gibc, eben fo den Werch, wie des Reicz des Lebens. Trauttmann, Digitized by Google ^ 467 — iu eene zoo naauvre betrekking gebragt ben ^ terwiji ik terens onder a ook nog yan mijne leermeedteren aan deze Hoogerchooi mag aanfchouwenl Op uwe welwillendheid , op uwe genegenheid, op uwe yriendrcbap jegens mij ftel ik den boogften prijs. Vrienden, die mij alles waren, moet ik in mijV ne vorige ambtsbroeders verlaten ; laat mij dezeWe hier wederyindeo. Wat is diC leyen zonder vertrouwelijke yriendfchap 7 — Onttrekt mij dan , Hoogge- leerde HeerenI nwe meerdere onderyindingen , uw beter doorzigt, uw wel«> wikkend oordeei niet, waar mij dezelye nnttig zouden kunnen zijn; terwiji. ik aan roijnen kant njet zal nalaten , &eeăs te toonen ^ welk eenen prijs ik iieU le op uwe toegenegenheid en yriendfchap. De Alraagtige , de AIwijze , de Âlgoede begnnftige UI. meer en mcer met zijne goedertierenheden , en doe UI. hier en hier namaals de zah'ge blijdfchap fmaken , . yan in de yorraiDg en opleiding der fiudetende Jongelingfchap yoor ' K«rk en Staat het nuttigst werkzaam te zijn geweest ( Edele Jongelingfchap ^ die aan deze Hoogefchool wenscht opgeleid te wor^- den tot beftuurders yan^den Staat, tot handhayers des RegtSy tot helpers der lijdende menschheid| tot uitbreiders yan waarbeid en deagd, en tot beoefe*-^ naars der wetenfchappen I o hoe yeei heeft de toekomst yan u niet af te wach« teni Dat dan de wetenfchappen uw hart yeredelen, terwiji zij uw yerftand yerfieren! Aan u en aan de berordering yan uwe toekomftige beftemming is thans mijn leven toegewijd: fchenkt mij de onnitfprekelijke yreugde, yan niet te vergeefs als Leeraar ook onder u le zijn opgetreden. Van mijne yriendfchap, yan mijne weiwillendheid , om alies, wat ik yermag, ten uwen nutte aan te wenden, verzekere ik u, — Hij, die onze gangen beftnurt| en met ons wil zijn op al de kronkelende paden dezes leyens, fia ileeds aan uwe regterhand, beware n yoor alle de geraren der jeugâ, en doe u eens den roem onzes Vaderlands, de bloem yan Kerk en Staat zijn! ^ Ja, God en Vader, ook yoor mij roep ik uwen zegen in. Laa[t mij yoor^ fpoedig en gdukkig op deze mijne nieuwe loopbaan yoortgaani Zegen ook hier mijnen arbeid , en maak gij alles dienstbaar aan uwe eer en aan de roen» fchelijke gelukzaligheidj Digiti^by Google "li •.'.t ■ n(' Digitized by Google R E D E V o E R I N G I TA» A. G. C A M P E R, LID VAN HET KONINKLIJK NEDERLANDSCHE INSTITUUT VAN \\ŢETEN- SCHAPPEN, LETTERKUNDE EN SCHOONE KUNSTEN, EERSTE KLASSE; VAN DE KEIZERLIJKE MAATSCHAPPy DER NA- TUURONDERZOEKERS TE MOSCOU; VAN DE HOLLAND- ' SCHE MAATSCHAPPIJ DER WETENSCHAPPEN TE HAAR- LEM; VAN DE AMERIKAANSCHE WIJSGEERIGE MAAT- SCHAPPIJ TE PHILADELPHIA; VAN DE NATUURVOR- SCHENDE VRIENDEN TE BERLIJN, EN CORRESPON- DENT DER PHILOMATISCHE MAATSCHAPPIJ TE PARJ^S, EN2. A I. S VOORZITTEND CURATOR T A H YRIBSLANDSATHBNAEUM, T B FRJNEKBR, op den 98 Deeember 18 15, bij de plegtige in- huldiging uitgefprohen. Digitized by Google ;j vv ■ \ ./i ;i , o / â y i 'T • 1 #..».' ». : /' i'j . x'i: '; •: rr y.. ;■■. r Digitized by Google MIJNHEER DE GOVrERUEVR rAN DIT QETFESTt HEEREN AFGEFAARDIQDEN VIT DE GEDEFUTEER" ' DE STATENl HEEREN AFGEFAARDIGDEN UIT HET 8TEDELUR BESTUUR DEZER GEMEENTEt HEER CVRATOR FAN HET ATHENABUM, ZEER GEt EERDE AMETGENOOTf (*> HOOGGELEERDB HEBREN PROFESSOREN KAU HET, ATHENAEVMt. yooRTSy * TOEHOORDERS FAN ALLEN RANGi FAN ALLFN STAAT BN SBKSE, DIB, TOT HET BIJfFONEN DE- ZER FLEQTIGHEID, ALHIER ZUT F_ERGADERDI ►IWtUMW E E R S T E A F D E £ L I N G. $.. XJaar 200 yele treffelijke redenaars | zoo rele der aatizicDlijklle mannen î blîj-* Ten nederzitten ^ zal het bevreemden ^ Toehoorders ! dengenen wiens Terdienden geringy wiens aanzien^ onbeduîdend isf in ulieder midden te zien optreden om (*) De Heer J. J% Onradt^ weg^ns oogefiddbcid «fwezig zţ^nde, was Jonkheer van Idjnd^n «I- lecn cegefiwoordif» ^ Digitized by Google *te fpraken* -« Geene bijzondere dienstraardigheid ; geene eucht tot roem; gee* ne Tei:waAiidbeid^ habben daartoe aangezeti Met deze, of Ibortgelijke'wooFdeny indien ik mij niet bedriege, heeft Cicer, tOy Dog )oi!g js^iide, de vetdedigÎBg Tan Boscius Amerinus aangeyangen; en, bijaldien zulk eene kiefcbe zedigheid den grootften Roraeinfcben redenaar heeft betaaţndy boe zeer jnoet dan nîet bloozen bij, die op gevorderde jaren, son- der talenten j zonder oefening , zonder uitwendige garen , yoor deze laiaterrij* ke yergadering eene zwakke ftem doeţ booren, in dien teropel, waar, gedaren* d^. aieer dian tww eeuwen ^ beroemde mannen de keorb'jkfte gewrochten ran Ternuft en welfprekendbeid bebben doen weSrgalmen? -* in dien tempel, traar, belang ftellende in den voormaligen zetel hunner glorie, ziji veellîgt op dit oogenblik , nog met hunne fcbinimen aanwezig zijof ^ Gewis y bedenkingen van minder gewigtigen aart waren meer dan genoeg« zaam om zîjnen moed te doen nederzinken I ~ Ook zoude bij zicb nimmer beb- ben vermet^i dit geftoelte te beklimmen , indien niet de wenk van eenen ge-^ ^erbiedigden Koning bem badde geroepen om Vriesbmds ingezetenen eene Lmg gewenaobte mare te doen bekend worden : -* indien bem niet ware opgedragen de gedeeltelijhe herjielling van den xetel der Vriefche Mufen^ op eene plegr tige wijze, aan te kondigeni Aldns opgebeurd door bet ftrelend Toornitzigt ran eindeUjh tt^eder de kostbor n saden van zedelijkbeid en Godsdienst; van kunsten en wetenfchappen, op den Vriefcben bodem te zien ontluikenj rerbeugd de gelegenbeid te zien berbo« ren dat, ooh .weder binnen deze inuren^ Vrieslands zoonen yoor de letteren zullen worden opgeleid, beeft bem yertrouwen iogeboezemd op ulieder goedr gnnstigen aandacbt en toegeyendbeid. Beyorena ecbter tot de plegtigbeden yan den dag oyertegaan, bşeft bij ge- meend dat eene korte berinnering aan de lofgeyallen yan dit gefticbt, en de yer4ieosten welken oorzaak zijn dat aan betzelve bijzondere yoorregten zi;n ge« Ichonken , ulieden niet ongeyallig zoude «ijn. (i) Zoo zeer immers deze ondep- <i) In hec Artikel 44 van Zţfoer Mtjtftdts Befluit Ttn den t^» AagiiKUs iK, N<>. 14, leetc men dat, » onverminderd de bepalingen van Art. 41; ecbter op de Atbeuaea van Harderwijk tt^Fra* iiynekeTf uit h^fit 4er omdi verMemten ¥an 4e ¥$^rmeUge Aiademim^ eidear gtytUigd^ $ok twti ^^Profeiforen ter vorbtniding M bihming der geneisiundige graden wlien zijn, «».'* Digitized by Google — 475 — icheidiog Arelend ii Toor Vrieslanda Athenaeum en voor de gedaohtenis^ der geleierden welkei ^ hier ter plaatie y hnmie talenten der wete&fdiappen faebboA tpegewijd, siet minder rereerend ii dese loffpraak in den mond ran eenen Terliohten Vorat, die^ door xijne goedgonatigheid ^ dit geftidit, uit detaelfii aa« Jbhe, doet berleven I — Ook jsal ongetwij^ld dese bedenkiiig Vrieslanda ingeser tenen aanfporen om^ dankbaar roor dien nitftekenden weldaad, dese yoorreg-* ten met geestdrift te genieten en , door bijval^ den genen aantemoedigen die, tot het onderwîjs geroepen ^ de jeogd in de beoefening der ftndien solien Toor- lichten. ~ Mannen , welkers yerdiensten ^ aan hunnen ijrer gelijk , den gelukr kigften nitOag tersekeren. Onder de gnnatiger omftandigheden welke Nederlandi beTrijding zijn yderge-î^ gaan, was geene heiisamer dan de nitbreiding der letteren in de veertienda eeuw, soo wel in Dnitschland als in dese ge^estenj want de Univerfiteiten van HeideWerg (a) en Keulen (5) sîjn weinig laler gefticht, dan devoortref- feJijke fchoolen van geleerdheid ^ door eenen jGerard de Qroote (4) ^ door Flo^ rentius va^- Leerdam (6) en Thonuxa iHxn Kempten (6), binnen Deventer (7) ) ZwoUe (%^ en elders ^ opgerigt ^ soo dat Nasfai^s Yorsten ^ nîet minder (s) Gefticfit A«. IJ87. ^) Gefticht A*>. 1388. (4) Geboren te Deventer A*. 1340; hecft te ParijSf in het CoUegie der Sârhfnne^ geftudeerd; werd Canunnik te Ufreckf» ntderhand te /îkeni — yervolgenf ftelde by » te Deventer^ een CoUegie of Broederfcbap vtn Klerken aan, ten«eînde aldaar de jeugd io de letteren en Godsdienst te onderwyzen; — heeft onderTcheiden geleerde werkea ge- fcbreven. Cs) Qek voormtals Canunnik te Utreckt. — H^^ was, onder G. de Groot^ beftierder'van de Broederfcbap der Klerken te Deventer^ en Leermeeiter van Thmas van Kempten. Q6) Geboreii te Kempten j bi} KeuUn^ ging, 13 jaren oud zijnde, naar Deventer om aldaar in dit CoUegie te wor« den opgenomen, is, door vele geleerde Schriften, zeer beroemd geworden. (7) Mea wil dat in bec begin der 14^* Eeuw in dit CoUegie eenige honderden jonge lieden werden ondervezen. * De be« roemde AUxander Higius leerd^ bier de fraaife letteren in dien ti)d; bţj beeft, onder andere groote mannen, ook onzen Erasmus^ gevormd. (8) Het geleerde Inftitunt bij Zw^Ue^ der HeUige /fgnet toegewijd, en ingerigt na de inftellingen van bet Broederenhnis te Devenfer^ beeft lang gebloeid onder Themst ymn Kempten (eigenlijk Hsmmerieih)^A\t aldaar A<>. 147», oud zijnde 91 jarfcn, is overle.' den. — De beroîemde Graaf J£wW/s van Splegelberg^ RMiolph van Unge^ M». HigfutpLedewijk Dringenbert^ Anthe^us Uhir ea ^Mi»ff AgiMâ^ sljtt i» deze fcheol gevânad* Digitized edby Google i- 474 - â&n onze roorvaderen ; ia de letteren waren bedreren. Der - wetenfchappen toegedoaiL j om derzelver nnttigheid en heilzamen inyfoed op de «eden , was ook dereelrer uitbreiding het edele doel hunaer pogingen en, — heeft de ge« fidiiedenis met galden letters de namen der Medici's der oiifterfelijkhekl toege-ţ wijdy die bijna honderd jareti larter, in rustige tijden, door yoorbeeld en yer- gddîng, de letteren hebben doen herleyen (g)? — welken reem yerdienen dan Tif^et JNaa/hu^â Vorsten. Met de gefchiedenis ran het yaderland bekend, 2al het genoeg zijn mijne toe« hoorderen den naam yan fF'illem Lodewijh pan Nasfau te noemen , om den ftichter yan Yrieslands Hoogefchool te doen erkennen (ii), neef en fchoonzoon ' Cp} ^'^^ gefcbiedde A^« 1460 , onder den groocen Cosmus van MeJta's en zijne n&volgers. Men raadplecge over hec onderwerp der zes voorgaande aanteekeningen het grooc gefcbiedkundig Woordenboek van Măriri^ — Heeren^ Gefchichte der Kimfte nnd Wisfenfchaften feît der wiederher- ftellung derrelben bis an das ende de» i8»«n Jahrbunderta, — GStiingeu h9. 1797. ^ Ook E. ff^as" fenherg^ in .dcszelft fraaţfe redcvoering, De Urbe Daventria eruditioffis in Belgh Mat re et Confcrva- Price t gebooden AP. 1768. (10) Hoe lang de ftrijd hebbe geduuM welke ten laatften de vrijbeid der Nederlanden hebbe gevestîgd, îs onnoodig te herhalen; -^ het zij genoeg, hier aantemerken dat leidetCs Hoogefcbool in 1575, en Franeker^s Htfogefchool în 1585 zijn geftîcht; — Dat, in den be- finne» Hoogleeraars van Leiden naar Franeker met goeden uitflag zîjn beroepen, lecrt het gevăl van Fetrejus Tiara ^ Drufius^ en Beijma. (ii) Verkozen op den \6 October 1584 , geboren den 13 Ma*rt f56c. WiJ ontkennen geeniziui de aedewerking der.Stateu van Vriesland 1 roeenen echter^op voldoen- Digitized by Google ipan den onvergelijlkelijkefa ^iUem den Eerften^ te Heidelberg in de letteren onderwezen^ heeft 2ijne Vorstelijke gesade in i685 alhier den zetel der "^reten»; fchajlpen gevertigd» - Mrnst Cafimir^ Grafe Van Nftsfau Diete ^ broeder yan den eersfgenaemden (&9), verToIgens Hendrik Cajirmr^ desedfs x>udfte zoon (iS) , dkarop /?^i/- lem Frederik (i4)j jongEle broeder van den laatstgenoemden , zîjo in de Stâd- heoderlijke waardigheîd van- Vpiealand opgevolgd : «* Naderhand hebbeojBTMafrîlr Cafimir de tweede tot de PriDfelijke waardigheid yerheyen (^îS)^ Johan Wiir- lem Frijo (i6), en ten laatAen WilUm Carel Hendrik Frifoy Priirfe van jOranje Nasfau (17)9 als Stadhouderi van -Vriealand, geregeerd* • De drie laatften dezer doorinchtige Vorsten zijn aan deze Hoogefdiool^ in de gronden der GodgQleerde^ StaaU en Krijgskundige wetenfoliappen onderwe* «en (18). t*. Door deze nitmuntende Vorsten aangemoedigd (19)1 dopr gefchenken'fce-2 giftigd (flo), door de trefiendfte blijken van^ onderfcheiding vereerdf (91), beeft Yrieslands Akademie^ onafgebroken , honderd twee en ztotig jaren ge? de gronden, (te vinden in de Acte der tanftenhig, h\y fFttsJemius ^ \n het xgi^ bodc der Kronîjken Vrieslands, pag* 739), dat aan voQrnoemde Zijne Excellentie de eer, als Stichter, geenszîds kan won» den betwist, even min als deszelfs invioed op de llichting der Univerfiteit van Groningen^ in den jare ]5i4. (ia) Aangefteld den 3 August. 1620. (13) Aangefteld A<». 163a. (14) Aangefteld A^. i(î5o. (15) Aangefteld den 12 Novemb. 1664. (i5) Binnen Leeuti^arden' plegtig ingebnldigd den sa Novem* ber '1707* (17) Deze Vorst, te Leeuwardeu geboren den i ^epcember i^ii, en A^. 1747 tot Stad* honder over alle de zeven Vereenîgde Gewesten nîtgeroepen, was Prins fflllem de Vterde en beeft op den- 15 Mei des jaars 1747 in ^sHage^ als Stadhouder, Kapiteiiien Admiraal' Generaal van de Unîe, ziJne plegtige intocbc gedaan« enz. -*- Zoo dac van dien tijd âf Vriesland is verftoken gebleven van bec geiukkig veorregt der invoonîng van deszelfs Scadhouders. (18) Zie Johannes van den Bosch^ Be« fcbr^ving der Meeren Stadbonderen van Vriesland en de blijken daarvaft als nog bemstende onder de Secretar^ .van den Senaat» (19) Ook daarvan kan men de volledigfte bewifzen aantr'efien în db lijk- redenen, door onderfcbeidene Hoogleeraren gehotfden, na bet overlijden der Vriefcbe Stadbcfdders* (90} Def.bibliotbeek is meeraalen mec kostbare geftbenften door Vrieslands Stadbonderen begîftîgd, als ook'xiet Nacuurkandige werkcuigen; waarvan bet orrerîf , door Yorst fFiUern de Vijfde glorieufer gedachcenjs, den laatften blljk oplevert. (21) Deze biijken zijn zoo menlgvul^ig en tevens zoo ge* vigtig, dat wij noodig bebben geoardeeld dezelve in bec eerfte bijvoegfel, acfater deze redevoerîng, ce doen vo!gen. Digitized by Google w 476 -^ Uoeid^ die ab de meest luistem^e tijden ran Iiatr beftaan mogon wordm iMfichoQwd* " ^ Onder Hoogdtderselyer hoede cijn vqor de Godgeleerdheid ,. Toor do Reglen^. ▼oor de Heel^ en GeaeeskoUde ^ Toor de.Wis* Natunr-* en Leiterkunde jnan* tien opgetreden, welkers talenten, door yreemde Natieii.gehiildigd9 ook HoU lands Univerfiteiten met onyerwelkbaren roem hebben doen uitblinken (90)« Bii^'welken beminoaar dw gewijde Schriften sijn .de yerdienftett^vaD^iS^'inM^ dus Lubbertus (s5) » van Gulielmus Amejlus (34)^ van Johannes Boger-*- man (95), yan JoharvuB Coecejua (jt6)^ van fFitfius (^7)9 van Roel (^8)^. van de Moor (219)1 van GillUfen (5o), van Conradi (Si), van Regenbo^ gen (39)9 geene voonrerpen van den hoogften eerbied? (38) Immers zljn otar Leiden btroepen, in de Godgeleerdheid, Jo. Caccejut^ Jo. rakkMier^^ yă.^.Mari^ H. mtfius^ B. de Moor^ A. GilUsfen^ Jok. vsn raorst^ % H. Regenb^gen. In de Regtea, Bem. Şehâfams, C» NmA^ /f^* Sckuiimg^ J. O. ff^eifenberg ^ N. SmaUenberg, Joan. Fakkenuar^ H. fF. TijJeman. In de Medîcynen, J. Ant. van dtr Ldnden^ Fred, fFinter^ SrJ. Brugmam^ Ad. IJpdj. In de Letcerea enz.» Jau Perizenim^ Alb. Sckultemiy Tib. Hemsterhuis ^ Lstd» Casp. Fakktnaor» In de Wijşbegeene enz., J. N. S. AlUmand^ C. Ekama. Naur Utreckt^ in de Godgeleerdheid , iftf^#Vr. Schetanus^ H. fFîtfius. In de Regten» Bern. Sckotanus^ G^ N^edţ^ vşn Eek^ j4€ob. Foerda. In de Medjcynen, Jo. Oesierdijk Sckacht. In de Gefchicdenis, P^trus fFesfeUng. Naar Groningen , in de Godgeleerdheid , Jo. a Marck , £• Tinge. In de Medicţjnen, T, Lambergen^ Joan. Mulder. In de Wţjsbegeerce, Ara. Brugnurnw Naar Amflerdam , in de Medicynen « Pttrut Csmfer^ In de Letteţ'en , Pctru$ Burmanms de tweede. In de Wysbegecrce, 3^. H. vsn Swinden. (33) Een der eerile Hoogleemars , door vele Schriften net roem bekend. (24) Geboren In Eoget land A^ 1577, beroepen A*. i6as, zyne geleerde werken zijn zeer bekend. (95) Van Vriefchenaf- komsty eerst te Bolward ojiderwezen; naderhand te Franeker hebbende g^deerd» is A^. 1633 be« roepen. (atf) Eigenljyk Cm^» ce Bremen geboren; als voQrtreffeiyk ieerlidg der Firaneker Schoole beeft hy zich onder Amsm^ Maccwim cn Amefim geheel gevonud» ea verd Iloogleeitar A*. 1630^ Zyne roem is wereldkundig. («7) H. mn^ naderhand ie Utreeht beroepeiu (a«) Wm Prelltfiic A^. 1685. (ap) A<>. 1744, (30) A^ 1747. (31) Uit Leeuwarden geboortig, beroepen k\ 1735* (3a) % H. RegenbPgen^ în het Benthemrche geborţn, beroepen A*. I7J«» casa de fbppretâe def franeker Akadeaie ce leiden, ali Profeifor in de Gefchiedenis. Digitizedby Google w 477 -. Zal de^ Bagedachtenis der Fitringc^s\ vrfdcr (55) cn zooti (54), en van den onTergeteiijken Kenema (55) , grondleggers dier yerlichte en meer liberale uiU legkunde, welke, gedurende meer dan honderd jaren, Vrieslands Godgeleerde iSchoole heeft doen uitmunten, immer wo'rden nitgewischt? De nameh yan Beijrna{Z%^^ Sande (87), Lijcklama a IfijehoU (58), ^/s- fenhach (Sg), der beîde Hubera (4o), ran Gerard Noodi (4i), Yan i^an Ect (4a), yan Aniom Schulting (45), ran fTeHenberg (j^i^j ran Heineccius (45), van fTiefing (46), van 2>o*jc (47), der F^oorda?s (48), van Her^ mannus Cannegieter (49), pralen met onvergankelqken roemin den tempel C33) Uit Leeuwarden geboortlg, op 16 jarcn leerling vtn fFltfiut^ jfmoUi cn Marck; — ntdeţ* liaad heeft hţj z^ne ftudien te Leiden volbragc; — werd Profesfor A^. i68s; — • is herhatlde reizen naar Vtrecht^ te vergeefBch, beroepea* ^ Zijoe Schrtfcea zŞn zeer menigvuldig en bero^md** (34)*^® Ftamker geboren, geheel onder z^nen vader en andere Leeraars hier gCTormdy beroepen A*« i^td. £en waardîg zoon van den eerftea Vftringa. (35) yit de WikUrvaiik geboortig f -^ lieeft sljne ftu- dien gedeelteiijk te Frawekir volbragt; werd A^. 1733 opvolger ?an den tweeden PTiringă. Zijne geleefde Schriften i^iiti zeer inenigiraldig. Nimmer heeft Frmeker de Scholen der Co^leerdbeid, door eenen toevloed van vreemdelingen» zoo zeer zlen blo^en als onder dezen en de Vittingdu (36) Van het oud geflgcht der BHjm£s^ werd Hoogleeraat A^* ijfptf ; •— heeft (ien }<ren Profes- for geweest te Wittenberg^ vcrvoigens te Leiden; ten laatften te Fysneker; — doch werd naderfaand Raad in den Hove Provmtlaal. (37) J. van der Sande ît iian Beijma^ A*. 15^8, opgevolgd» (38) Opvolger van vaş der Sande^ A«. 1^04: — werd h\\6io Grietman van Steiangwetf^ Oosf Binde. C39> Uit het Nasfanfehe geboortig* Profesfor gewordea A<>. 1^40, if diltwyif , doch telicena te vergeefa, op HoUands Alcademien beroepen. (40) Van dtzt groote manuen» waarop Vriesland te regt zoo veel roems draagt, is het overtollig iets te melden* (41) Beroepen A<. 1679. A*. 1684 aaar Utreeht ^rttoUen, waarvoor hţj tweemalen had bedaakt. (49) Beroepen A^. 1^85, naar Vtrecht vertrokken A*. i<93. (43) Beroepen A^. i<94. Naaf LHien A*. I7i3, (44) Beroepen A^. 1716; werd A*. i68d te Franeker In de Studien opgeleîd onder G. Noodt en de Buher's. Werd epvolger vin ZackaHas Huber\ A». 1723 naar Leiden beroepen. (45) Eîgeniţjk Heineeke^ opyolg^ van fFestenkerg^ A<>. 1723. — A% 1757 naar Frsnkfert beroepen. (46) Opvolger van Heinecciuî tot 1738, toen naar Utreeht beroepen^ (47) Aan fFieUng opgevolgd, doch ook 1754 naar Utrecht verplaatst. (48) De eerfte Foerda is te ttarUf^en geboren, werd A% 1723 tot Lector, vcrvoigens A^ 1727 tot Profesf* beroepen ; daama naar Utreeht A*». 1730. Deszelfs zoon Bavius Foorda^ te Franeker geboreu, is de opvolger van Tr^/* geworden A% 1755; vcrvoigens naar Leiden beroepen A\ 17^5. Deszelfs broeder Joh. Henriem Foorda \t A*. 1797 aan den Prel^sfor Seheidius opgevolgd, doch heeft A% i8oa deszelfs ontfldg genomen. (49) A% 1750 beroepen in plaats van den Prdf* Bakk^ Digitized by Google — 478 — van Th^mis; ^ geene van Neerlajids Univerliteiteii heeft Toortreffelijker Regţs^ gţleerden rport^ebragt 1 Ook uwQ Terdienllen Johanneş Antonides pan der Linden (^5o^^ Abraham Cijprianus (5i), TFiUen^ Muija (Ba) ^ Johanneş Jacobus Bitier (^65)^ Johan^ nes Mulder (54)^ zullen in de HeeI- en Geneeskunde gevierd worden, coo wel aU van dien Geleerden , wiens oaam ^ door mij ^ zonder aandoening w dankbaarheid nimmer zsX ^orden oţtge^rokeip (55)1 ; , Heeft nîet Adrianua Metius (66} den aangeboren lust der Vriefen voor de Wiakunde, op eene wonderdadige wijze^ aangevuurd? (67) welke onder de FuUeniusfen^ vader en zoon (58), Abraham de Grâu (Sg), J9^illem Lo^. keeh onafgebroken 47 jaren aan Franekers Hoogefchool met roem geleerd en de vleijendfte beroepia- gen naar HoUands ÂkademfeQ telkens van de hand gewezen. C50) Opvolger van den Prof. ff^nfe" miuş K\ 1639, 2eer . bedrevea m de Wiskunde en Godgeleerdheid , heeft zeer vele uitmuniende ^hrifteo nagelaten* (51) Beroepen A". i6y3,.teven« zcer beroemdSteerfayder, (52) Eerst berce- pen Hoogleeraar in de Wiskunde, naderhand ook in de Genees- Scbel- en Krnidkunde; werd A"". 1709 opvolger v4n Bemh. I^lletdus^ t& door'veie Werken beroemd. (53) A*'. 1747 beroepen; zeer bedre- ven in de Wiskunde en door verfcheidene Selirifcen bekend. CsO ^^boren x&F^aneker^ opvolger van C« E. ^e UOe. Naderband A°. 1807 beroepen tV Cronifigen ; en aldaar A"". 4810 , toc grooc verlies der WecenfclHippcn, overleden. (55) Petrui Camper^ beroepen A*. 1749; qaar Amfitrdam A% 1755, en mar Gr^ningţn A%^/(^4. De Scbrţjver zal zich vergenoegen, omcrenc de verdienAen z\ins vaders hec oordeel van hec publiek in ce roepen. (56) Van Jllkmaar geboorcig ; ieoon van eenen groocen Wis- en Sterrekundigent — broeder van cwee andere M^Hmfm^ dîe mec gelijke verdienften begaafti waren;— > door menigvuldlge werken over de Wîs- en Scerrekunde zeer beroemd. Zijne School is bezogc gewoi^ den door vreemdeliugen. van den eerften rang» alr den Koningl. Prins Ulric^ zoon des Konings van Denemarken^ den Gra^tf van Turn^ van Lezm^ en anderen. Hij is aangefteid A^ 1*98. (57) Ziet bîervan de blgken in de redevoering van C. Ekama^ De Frifia ingeniorum Mathematicorum imprimU feftili. (dac is) Over Vriesland inzoaderheid vrucbtbaar in Wiskundige vernufcen: — uicgefproken den f Junij 1809, te Ffanekefi bijL deszelfs aanvaarding van het Hoogleeniarambc in de Nacuurkunde* Scerrekunde en befpiegelende Wijsbegeerte. (58) Van Leeuwarden geboorcig; eersc beroepen in hec Hebreeuwtch, naderband in de Wiskunde A*. 1636, als opvolger van Meft'ys^ zijn zoon, ook Bernaf dus geneemd, iş te Framker geboren, eersc Doccor in de Regten geworden, docb bec aangeboren vuur voor de Wiskunde, door een bezoek bţj den h^otmd^n Heveliui 9 weder oncviamd zţfnde, is hiJ ver» vulgens de viiend en leenneester van den Vooten Coehooru geworden. Hy heefc ook Jehan fVilkm Frifo in de Wiskunde en Vescingbouw onderwezen \ *• was mec den vermaarden ChriUiaăn HuijgenSf en de eerfte Sterrekundigen van Europa, in de naauwde becrekking. Hţ) was van 16S4 ^^^ ^7^7 P^o- /esfor ce Frantktr^ (59) Te fFanwtrd^ in VriesJand , geboren \ bexoepep A*, 1659; overleden 1683. 