VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
‚het Exemplaar, dat de Heer y. d. Kemp, in het Aanhang- zel van zyn Magazyn heeft laaten drukken; tusfchen welke drie Stukken geene verfcheidenheid gevonden wordt, die: eenige weezenlyke verandering baart. Het Onderzoek zelve gaat eerst over de gegrondheid der redenen van twyfeling, door den Heer van der Kemp byge- bragt; en dan vervolgens over de bewyzen, die ftaaven, dat deeze Beftaltbrief waarlyk eene gerromulgeerde Wet is geweest, Het eerfte gedeelte handelt de ha je i Fe (*) Zie Alg. Wad. ikk D. bl. 465. 5 | 268 - Je Ge V. OLDENBARNBVELD Mr. Tullingh beknoptlyk af; toonende, op eene befcheie dene wyze, dat het door den Heer van der Kemp deswe- gens aangevoerde niet dugtig genoeg is, om de wetlyke kragt van deezen Beftaltbrief im twyfel te trekken. En hier op fchikt zyn Ed. het tweede gedeelte, ten betooge, dat dezelve waarlyk kragt van Wet gehad heeft. Men kan uit het voorgevallene in die dagen afneemen, dat de Bondgenooten , op het tekenen der Unie, geên Krygsvelk in hunnen gemeenen dienst hadden, doch reeds bedagt waren op fchikkingen daaromtrent, en dat ze ook, kort na het fluiten der Unie, daadlyk Krygsvolk in hü nen gemeenen dienst genomen hebben, jegens het welke die bedagte fchikkingen werkftellig gemaakt zyn; en waar: van deeze Bestaltbrief. zelf een blyk aan de hand geeft, — Onze Autheur maakt hier uit het volgende bewys op: —— De hooge Bondgenooten hebben kort nt s het fluiten der Unie van Utrecht Krygsvolk in hunnen s dienst aangenomen; derhalven was het noodig, dat de „ hooge Bondgenooten een Artikelbrief en verdere Ordon- „ tantien voor hunne Militie maakten; daar word in een ss oud Staatsregister van Zeeland gevonden een Bestalt- s» brief of Artikelbrief (*), waaronder ftaat dat dezelve „> op den laatften February van den jaare 1579, en dus zi wenas dagen na het fluiten der Unie van Utrecht, is 3 gemaakt; in het acht- en yeertigfie Artikel van „ dien Beftaltbrief vind men nagekomen de belofte, door „ die hooge Bondgenooten by het zevende Artikel hunner ‚‚ Unie gedaan; — men vind boven dien geene andre sẹ Artikelbrief voor de Militie van de hooge Bondgenoo- a, ten, dan eerst ELF jaaren na het fluiten der Unie, te s weeten in ’t jaar 159ozen het is moreel onmogelyk, dat „> de hooge Bondgenooten , geduurende eene reeks van ` Elf jaaren , en in den tyd van een hevigen oorlog, s Krygsvolk in hunnen dienst hebb&n kunnen houden, s» zonder ordre te {tellen op de Krygstucht, en dus zote ` gs det _(*) Beftaktbrief of Beftelbrief en si are A zyn, gelyk de Autheur wat laager opmerkt, gelykluidende benaamingen, geevende te kennen, eene Ordonnantie en Capitulatie, vol- gens welke Krygsvolk wierd aangenomen, en in welker n- ` koming dat Krygsvolk of deszelfs Officieren bewilligden. Var daar wierd een Hopman, wanneer zodanig eene capitulatie — hem gemaakt was, gezegd, beftalling of beflelling te kb Ehe s OVER DEN DESTALTBRIEF, 1579. Ten dien einde vergelykt hy deezen Beftaltbrief met twee andere Stukken, welken, in het Arnhemfche Register, by den Beftakbrief gevonden. worden ; zynde het eertte eene Ordonnantie van der oirloghe, en het tweede eene Inflruc- tie voor de Commisfarisfen van der monfteringe , beiden ins- gelyks gedagtekend den lesten Fetruary 1579 (*). Uit die vergelyking ontdekt men, dat het eene en het andere Stuk zeer veel overeenkomst heeft met den beftaltbrief 3 en dat deeze drie Stukken zulk een nauw verband met elkander hebben , dat men, één van de drie flegts voor een Ont- werp houdende, ook de twee anderen niet hooger moge aanzien; en dat men integendeel, de wetlyke kragt van het eene erkennende, genoodzaakt zy, ook aan de twee anderen de kragt van Wet toe te fchryven. «Hier toe leidt ons reeds het gelykluidend flot, dat ftelig fpreekt , en geenszins -voorkomt als dat van een Concept. Dan dit is ’t niet alleen: het blykt daarenboven, dat en de Ordonnantie en de Inftruêtie kragt van Wet gehad bebben , waarvan de Heer en Mr, Tullingh herhaalde bewyzen bybrengt. En even zo: doet zyn Ed. vervolgens met opzigt tot den Befralt- brief in °t byzonder zien, dat men zig, geduurende het tydsverloop van het jaar 1579 tot het jaar 1590, meermaals beroepen heeft op een bekenden Artikelbrief , naar welken * het (*) Men vindt beide deeze tot nog onvitgegeeven Stekken in de Bylaagen, waarin ook het opgemelde derde Exemplaar van den Beflalsbrief ‚ zynde een affchritt van den Heer yan der Hell, geweezen Prefident van het Hof van Gelderland, -—- Deeze Bylaagen behelzen voorts etlyke, in dit geval, gewigti- ge Stukken, waarvan vericheiden tot nog door de drukpers niet gemeen gemaakt waren, 290 Je G. V. OLDENBARNEVELD het Krygsvolk zig had te gedraagen; die, ten minfte zo ver tot nog bekend is, geen andere heeft kunnen zyn dan dee- ze Beftalibrief weshalve dezelye eene kragt van Wet ge- had moet hebben, die het Krygsvolk, in dienst der geunie eerde Provincien , in agt had te neemen, „ Daar wy nu,” (dus vervolgt en befluit zyn Ed. dit Onderzoek ,) „, in zoo veele Stukken voor den jaare 1590, van een Artikelbrief vóór het Krygsvolk van de Geuni- eerde Provintien gewag vinden gemaakt, moeten wy be- tuigen met den Heer VAN DER KRMP niet te kunnen in- ftemmen, en met zyn Eerw. niet te kunnen ftaande houden , dat de Artikelbrief van 15go in de daad de s» EERSTE Wet van dezen aart is, welke de Bondgenoten „, gemaakt hebben. Integendeel die Stukken; het naauwe verband tusfchen dien Beftaltbrief en de Ordonnantie van „, der Oirloghe en Inftruêtie voor de Commisfarisfen van de „, Monftering; — de bewyzen dat de twee laatstgemelde Stukken waarlyk kracht van Wet gehad hebben ; „ de blyken, dat de hooge Bondgenooten van den jaare s, 1579 af Krygsvolk in Hunnen dienst hebben gehad , en „ het zelve van tyd tot tyd hebben doen moníteren 5 en „, dat Zy dus, geduurende den tyd van elf jaaren „ geen Ar- „, tikelbrief voor dat Krysvolk , en geene Inftruêtie op des- „, zelfs Manftering zouden hebben gemaakt , indien de Ar- „, tikelbrief van 1590 de eerfte Wet der Bondgenooten van „ dien aart was; —- het gemis van eenig kenmerk , dat „‚ de drie gemelde Stukken flechts bloote ontwerpen zou „‚ den zyn geweest; — en eindelyk het bewys; dat de „‚ Hooge Bondgenooten als dan elf jaaren zouden hebben „, laaten verloopen , alvoorens te voldoen aan eene belofte, s, by het zevende Artikel der Unie van Utrecht gedaan; en „, dat Hoogstdezelve eene andere belofte, by dat zelve ze- „‚ vende Artikel der Unie van Utrecht mede gedaan, in het ‚‚ geheel niet zouden hebben nagekomen 5 zyn de gronden, „> waarop wy van gevoelen zyn, dat de Beftaltbrief van s», den jaare 1579 kracht van Wet gehad heeft.” De Heer cn Mr. Tullingh legt deeze zyne gronden op eene vry overtuigende wyze; en °t verband waarin ze tot elkander ftaan verleent zyn gevoelen zulk een aanneemelyk voorkomen, dat het ons eenigzins vreemd zal doen, wan- neer iemand in ftaat zal zyn , om het daarop gebouwde te doen inftorten. In een Nabericht , geplaatst aster de Bylaagen, die ter ophelderinge en bevestiginge ftrekken , maakt zyn Ed. nog gewag van een Gefchrift, waar she echt- OVER DEN BESTALTBRIEF, 1579. 291 echtheid van den Beftaltbrief in twyfel getrokken wordt 3 waarin de Schryver, zo °t al een echt Stuk mogte zyn, deszelfs illegaliteit beweert, houdende het flegts voor een Concept-Krygsordonnantie. Wat verder de aanmerkingen van den Opfteller van dat Gefchrift betreft, raakende het geen men uit dien Be- ftaltbrief, ten voordeele der Militaire furiedietie aon willen afleiden „als mede in hoe verre dezelve zou aanloopen tegen eenige Lands- of Stede-Voorregt, enz.3 dit alles laat de Heer en Mr. Tullingh aan zyne plaats, als behoorende niet tot zyn tegenwoordig beftek; dat niet gaat over die gefchil- len, maar alleen over de hoedanigheid van den Beftaltbrief, Intusfchen erkent hy gereedlyk dat alle Stukken , die daar- tegen aan zouden loopen , uit kragt van de natuur der Utrechtíche Unie, in derzelver esfentie nul en van on- waarde moeten zyn; dan dit, zegt hy, s, heeft niets gemeens „, met een eenvoudig en befpiegelend onderzoek, of de >, Beftaltbrief van den jaare 1579 kracht van Wet gehad » hebbe, ten aanzien van het toenmaalig Krygsvolk , in >» dienst van het Utrechtfche Bondgenootfchap.” Verder ftaaft hy zyn denkbeeld , dat een Beftaltbricf „> of Artikelbrief , in den jaare 1579 , befchouwd werd sẹ als eene Capitulatie met het Krygsvolk gemaakt „” uit eene laater ontdekte plaats in den Bundel van Onuitgege- ven Stukken, door den Heer van de Spiegel (*). En ein- delyk brengt hy nog een Historiesch verhaal van Bor (4), met opzigt tot deezen tyd te berde, ’t welk, niet alleen het opgemelde denkbeeld bevestigt, maar hem tevens verfterkt in ’t gevoelen, dat de meergemelde Beftaltbrief , Ordonnantie en Inflruêtie , alle drie van den laatften Kle rus (*) Zie aldaar II. D. bl. 57. Ct) Zie zyne Hist. der Nederl. Oorl. 11. D. XIII. B, fol. go. Ed. 1621. 202 J. C. Ve OLDENBARNEVELD , OVER DEN BESTAL TDRIEF, bruary 1579, ‘s, toen zyn ehouden voor echte ftukken, » by de toen vereenigde Provincien ingefteld 5; en dat s die ftukken toen als de zodanigen daadlyk zyn in trein „ gebragt en achtervolgt geworden.” Tafereel der Algemeene Gefchiedenisfe van de Vereenigde Nederlanden; gevolgd naar het Franfche van den Heera A. M. CERISIER. VIde Deels, ifte Stuk. Te Utrecht, by B. Wild, in gr. octavo, 284 bladz. Di Eerfte Stuk des Zesden Deels beftaat uit Eén Boek, verdeeld in Wier Tydperken.. Derzelver Hoofdinhoud is: ——— I. Tydperk. FREDERIK HENDRIK volgt mau- RITS op in het Stadhouderfchap. Onderftand aan: Frank- ryk gezonden. Onlusten met Engeland, Groote Schatten den Spanjaarden op Zee ontnomen. Vermeestering van Grol ,'s Hertogenbosch, enz. Het dulden der Remonftran- ten. il. Tydperk. Het gezag des Prinfen van O- ranje vermeerdert. Tocht na Brazil. Aanflag op Duin- kerken. Overwinning op ’ Slaak. Voorfpoed der Ziwee- den in Duitschland. Roermonde, Maastricht , enz. bemag- tigd, Handelingen over den Vrede, en het veréénigen der Zeventien Gewesten. Verbond met Frankryk. Onge- lukkige Veldtogt der twee Bondgenooten. Ontlusten in Friesland. UI. Tydperk. Krygsverrigtingen. Ge- lukkige Tochten na de beide Indiën. Bemagtiging van Breda. De Spaanfchen door TROMP in Duins geflaagen. WILLEM FREDERIK Wordt Stadhouder van Friesland , en Prins FREDERIK HENDRIK van Groningen en Drenthe, Huwelyk tusfchen den jongen Prins WILLEM en eene Dog- ter van Groot-Brittanje. Omwenteling in Frankryk, Por- tugal en Duitschland. IV. Tydperk. Toeftand van Duitschland. Aanleiding tot de Mrnfterfche Vredehande- ling. Het inneemen van Sas van Gent en Hulst. Vre- des-Onderhandelingen te Osnabhrugge. Dood van FREDE- RIK HENDRIK. De Westphaa!fche of Munfterfche Vrede. Een enkelde oogflag op deezen Inhoud doet ons opmer- ken, dat het tegenwoordig Stuk zo veel is, als het Lee- ven van FREDERIK HENDRIK, doorvlogten met de lotge- vallen deeze Gewesten overgekomen, toen de Vr$heid de laatfte poogingen deedt om het Svaanfche Dwangjuk ge- heel te ontworftelen, het geluk hadt om dit oogmerk te bereiken ; voor Vry, en Onafhanglyk erkend es | oor NEDERLANDSCHE GESCHIEDENISSEN , NAAR CERISIER. 293 door het vernederend Spanje. | Altoos gedenkwaar- dig en roemryk Tydperk in ’s Lands Gefchiedenisfen ! en ^t geen, hoe dikwyls ook befchreeven, hoe menigmaal ge- leezen , altoos den Zoonen der Vryheid fmaakt! Zy wor- den hier,op nieuw, vergast; en de faus, waar mede die dikmaals voorgeftelde fpyze overgooten is, zal de grectig: heid kunnen opwakkeren. De Denk- en Schryfwyze van den Heer CERISIER, en diens ruimfchootigen Naavolgers, zyn genoegzaam bekend , en maakt het aanhaalen van voorbeelden onnoodig. Al leen kunnen wy niet voorby, ter gelegenheid van het Tegenwoordige Stuk, aan te merken , hoe dit Tafereel van zommigen wordt aangezien, als ongunftige fchildery- en opleverende van de Stadhouderlyke Regeering. Wy willen gaarne bekennen dat zy verre zyn van het Huis van ORANJE te vleijen; doch dit is by veelen genoeg om ze voor Haaters van ’t zelve te boek te ftellen, “en zulks als een omnium accufationum complementum, om met TA- cirus te fpreeken (*), of de Voltooijing van alle betigtin= en aan te voeren. ’t Zou niet moeilyk vallen eene vere eeâiging daar tegen,uit dit Werk, op te maaken , en te doen zien, dat zy aan de Deugden der Stadhouderen zo wel regt doen, als zy vrymoedig hunne Gebreken af- maalen. °t Geen de Waarheid der Gefchiedenisfen vor- dert; doch wy fchryven geen Verdeediging. Sterk, zeker, waren de verwen gebezigd om ’t beeld van MAURITS te treffen; door ons, in de laatstvoorgaan- de Aankondiging overgenomen (4); dan derzelver egtheid wordt gewettigd door het aanhaalen der gezaghebbende getuigenisfen. Het Characterbeeld van FREDERIK HEN- BRIK, °t welk ons, in het tegenwoordig Stuk, ontmoet , zal ten bewyze kunnen ftrekken van die heufche Onpar- tydigheid, welke eene Waarheidsminnaar in de Gefchie- denisfe verlangt. Zie hier ’t zelve, en men oordeele , of haat tegen het Huis van oranje de pen der Opftelleren van dit Tofereel beftuurt. Het laatfte zukkelende tydperk van het leeven diens Stadhouders befchreeven,en zyn uitgang vermeld hebben- de, vinden wy de volgende Aanmerkingen op het Cha- racter van dien Votst. „, FREDERIK HENDRIK verdiende be- (*) Tacir. Ann. Lib. III. Cap. XXXVIII. Ct) Alg. Vaderl. Letteroef, Vde D. rfe St. bl. 579. 294 NEDERLANDSCHE GESCHIEDENISSEN betreurd te worden, om zyne groote dienften en hoeda- nigheden; doch in den beklaagenswaardigen taeftand, in welken hy zich bevondt, kon zyn dood geen groot ver- lies voor den Staat weezen. Men moet de billyk. heid hebben , om van FREDERIK HENDRIK’s roemryk lee- ven de laat{te maanden af te fnyden, als in welken hy zyn geest, kragt, en werkzaamheid verlooren hadt. [undien het zeer bezwaarlyk is, in een zo fchitterenden en kiefchen post, volmaakte Mannen te vinden, indien de vleijery en laagheid ’er fteeds op uit zyn, om hen te bederven, en tot gevaarlyke flappen te brengen, indien het , met één woord, onregtvaardig is, op bunne rekening aan te fchryven al het kwaad, °t welk zy niet doen, moet men bekennen , dat FREDERIK HENDRIK Mag aangemerkt worden als een voor- beeld der beste Stadhouderen, die de Weréénigde Geswesten gehad hebben. Dat hy Staatzugt hadt, en zich met ernst wreekte van die hem tegenftonden , dat hy ook na vermeer- dering van gezag dong, kan niet gelochend worden; maar men moet even zeer toeftemmen , dat hy nimmer, het voor- beeld zyns Broeders volgende, zich bediende van geweld- daadige middelen om daar toe te geraaken. De Staatzugt was veeleer in hem een gebrek , eigen aan zyn rang, dan een gemoedsdrift en ondeugd van Character. Hy hadt di oploopende , ftoute en gezette zielsgefteltenisfe niet , die ten kenmerke {trekt van weezenlyke Staatzugtigen 3; vreemd was hy van hachlyke ontwerpen , en van alles wat na ver- voering en geweld zweemde, Hy miste die flikkeren de be- kwaamheden; hy deedt die groote fprongen niet, welken dwaazen voortekens van heldenmoed, en de verftandigen voor gevaarlyke hoedanigheden houden ; maar , by een welwikkend oordeel, bezat hy een bedaarden, opgehelder- den en geregelden geest, * welk hem te gefchikter maakte om te regeeren in een Gemeenebest, waar Hoofden, met een meer dan bna, vernuft begaafd , niet zelden verwar- ring veroorzaaken. Verfcheide voorbeelden , en inzonder- heid de wyze, waar op hy pe GROOT, wien hy zyne be- fcherming beloofd hadt, uitlandig liet, zouden zelfs kun- nen doen denken, dat zyne meêgaandheid in zwakheid veraartte , indiem dit bedryf het gevolg niet geweest ware van zyne zugt tot de gerustheid en ontzag voor de Regee- ring, welke hy, door eene pryslyke voorzigtigheid „ liever wilde vieren dan braveeren. „s Schoon zyn gelaad, vol beválligheid , de zagtheid en helderheid zyns gemoeds aanduidde , was ‚hy deftig , ern- ftig, en betoonde- zich, als °t noodig ware, manlyk en onbezweeken. Langzaam in ’t befluiten, verklaarde hy meermaalen , naa een ontwerp goedgekeurd te hebben, dat «men zich nog eens beflaapen moest, eer men het te- kende. °t Was ook dikwyls zyn zeggen, dat dat tydflip, waar op men de gunftigfle tydingen ontving s juist de tyd was om zyne aandagt te verdubbelen voor het gemeen. Hy verfoeide de vleyery, en fprak van zyne vwerdientten door- gaans met zeer veél belhoedzaamheids, prees met vuurigen ernst de braave daaden van- anderen; zelfs van zyne Vy anden , wanneer zy , door eene manlyke verdeediging , zich tegen hem verweerd hadden. Hy hieldt meestal zy- ne raadflagen lang bedekt, en‚was bezwaarlyk te door- gronden. Niemand, dan dien hy lang en dikwyls be- proefd hadt , was zyn vertrouweling. Yverig en dienst- vaardig was hy voor zyne Vrienden 3 dit ondervondt de Graaf D'ESTRADES in ’t Jaar MDCXLIV , wanneer het Parlement hem, wegens cen tweegevegt, vervolgde, liet FREDERIK HENDRIK hem een Wisfelbrief van honderd dui- zend Ponden toekomen, met last om hem nog-meer gelds te fchieten, indien hy het mogt noodig hebben. „a Ver- „> laat,” fchreef hy hem, „een Land, waar men geene 3, verdienften kent; kom by my, om met my te deelen >s in °t geen ik heb.” Vreemdelingen vonden hem fpraak- zaam, en Lieden van verdienften eenen milden Belooner, Smaak hadt hy in fchoone Weetenfchappen : het leezen der beste Boeken hieldt-hein, als hy niet te Velde of met E O ' Staatse (*) Megotiat. Secret. Tom. I P.J. p. 188. VI. DEEL. ALG. LETT. NO. Ze X | 296 NEDERLANDSCHE GESCHIEDE NISSEN Staatszaaken bezig was, dikmáals. onledig, en hy droeg gemeenlyk een beknopten. Cefar by: zich (*). ER » In den Oorlog fchitterden zyne bekwaamheden met volten luister. Hy fcheen niet gefteld op de Krygslaurie- ren, die zyn Broeder in Veldflagen behaald hadt; doch overtrof hem in Delegeringen; hy vefmeesterde bykans ab le die, voor welke Maurrrs het’ hooft -hadt Alles beraamde hy met woorzigtigheid,en liet niëts op het geval aankomen. Een langzaam en zeker plan: ftelde by boven fchielyke en vermetele aanflagen. Zeer muntte hy uit in den vyand te misleiden, en zyne Legerverfterkin: gen onwinbaar te maaken. Streng was zyne Krygstugt; doch het lgeven zyner Soldaaten dierbaar. houdende, ver- zekerde hy zich van hunne agting, liefde em vertrouwen, Meer dan ééns betuigden zy in de hachiykfte omftandig heden, dat hy hen niet moest ontzien: dewyl zy gereed waren de grootfte gevaaren onder °t oog te treeden, om eer in te leggen en zyne agting te behouden. Door de tk genk , den Staat beweezen , lag hy de lathe hand aan de Vryheid en Oppermogenheid der Vareenigdt Gewesten : hy hadt, eer hy flierf, het genoegen van te zien,’ dat de éénige Vorst, die zich daar tegen zou aam kanten, zich onverduldig toonde, om deeze--Vryheid en - Onafhanglykheid , op het ftaatlykst , te erkennen, Men mag zeggen, dat hy het dak gezet hebbe op ’t gebous des Gemeenebests , waar. van zyn Vader de grondflagen gelegd, en zyn Droeder de muuren opgehaald: hadt. Wè gekoazen was de Zinfpreuk die hy voerde:; Parricgue Po trique: willende daar mede ‘te verftaan geever, ia zyn Belcid en Wapenen den Vaâderlande ew der gedagteniskt zyns vermoorden Vaders waren toegewyk (Th +. s Men voege by deeze Charaferfchets;nog:een kort wr flag van de inwendige rist Gan °t Gemgenebest, ten tyit van deezene Stadhouder, en een vooebeekb vaa zyn wax ken tegen den dollen overmoed def Gaestlyken. Ma moct zich geenzins verwonderen, dat de Wersenigde Ge westen „dé meerderheid ter Zee en de heerféhappy ds Koophandels in hanne magt hebbende, inwendig geeneda dt EE |, D (*) D'esTRADBS , I pil 4i 46.. 55. | 5h.. Bou: ide CUIRE, Intr. p. 12. Mem. du Card. DE RETZ, Liv. Il. p, 211. AT ZEMA, HF D. bl. 273, 6p6. ; Çt) D'ESTRADES , als boven. ÁuszRr, Mém. p. 330, 33% # f "NAAR CERISIER: : 297 rampen gevoelden, welke doorgaans den Oorlog vergezel. len. Integendeel werden veele byzondere Perfoonen Îchate ryk, door den buit op de Spanjaarden in de Indiën be- haald. Het Gemeenebest was zelfs een der bloeijendfte Landen- geworden door voordeelen, die men veel eer als zegeningen des Vredes, dan voor gevolgen des Oorlogs, zou houden, Koophandel, Bevlvtiging, Kunften en Be- volking , térwyl de Spaan/che Heerfchappy uitgemergeld en ontvolkt werd. . De groote DESCARTES , die, van den Jaare MDCSXÌX tot MDCXLIX zich in Holland ophieldt , Spreekt, met den grootften ophef van de voordeelen dee- zes Gewests, en tragtte zyne Vrienden derwaards te lok» ken. „, Geen Land,” fchryft hy aan BALsAC , „ is ‘er, ‚, waar men vryer leeft en geruster flaapt, waar fien voor 5; minder gevadren behoeft te fchrogmen , waar de Wetten y, beter tegen misdryf waaken , waar vergifmengingen , ver- „ raaderyen en lasteringen min bekend zyn, of waar men , a, meet voctftappen. vindt van: de geruste én etokkige on- a fchuld onzer Vooroùderen (*).” - ' Groot was de ' verbaasdheid van DESCARTES, als hy vernam, dat men in een land, weleer zo hoog door hem geroemd , hejmlyke befchikkingen maakte om hem als een Atheïst te ftraffen 3 daar hy een nieuw bewys voor aaps beftaan gegeeven hadt, en als een Lasteraar: dewvl hy de lasteringen zyns Vyands hadt durven wederfpreeken. De onverzoenlyke vorTru$ was met den Beul van Utrecht overeengekomen, dat hy een zeer hoog brandend vuur zou ontftéeken, tot het verbrafr- den der Boeken van DESCARTES. ` Hy zelve zou in perfooù met klokken gelui ingedaagd worden. Gelukkig hadt dè Franfche Wysgeer Vrienden , zo aanzienlyk, agtbaar en menschlievend, als zyne. Vyanden zich laag , veragtlyk en vervolgziek betoonden. . Men weet dat ELISABETH, Prin- fesfe van de Paltz en Nigt van FREDERIK HENDRIK, zich de Vriendfchap van DESCARTES tot eere rekende, en ene everige Voorffandfter was van zyne begrippen. FREDERIK HENDRIK zelve en de Fran/che Afgezan: kreegen geen kund* fchap vanden toeleg, op dien vêrftandigen Man gemaakt, en de Geregtshandelingen tegen hem aangevangen, die den Nederlanden tot onuitwischbaare fchande zouden verftreke, hebben , of zy deeden ze door hun gezág ftaaken,” (*) Men vindt den geheelen Brief io de Oeuvres. de M. THOMAS. Tom IV. p. 133, in de keurige aantekeningen op de meester- jyke Eloge des DESCARIGS. pEi a X 2 De i z ; =- 508 DE NIEUWE REIZIGER, De Nieuwe Reiziger. of Befchryving van de Oude en Nieuwe . Wereld, Uit het Fransch vertaald. ane Deel. « Behels zende Sicilie, Maitha, Toskane, Sardinie, Korfica en Genus. Te Dordrecht, by A. Blusfé en Zoon. 389 blads. in gr. otavo. Het faatstvoorgaande Deel deezes wyduitgeftrekten Werks aankondigende (*), hebben wy onzen Leezeren verflag ge- daan, dat,naa den dood van den Jbt DE LA PORTE, een Zy- ‘ner Vrienden de pen opgevat, en die reize vervolgens, op zyne kamer, gelyk zyn Voorganger, voortgezet heeft ; “met bygevoegde vermelding van zyn gelukkig flaagen in dien op- gevatten arbeid. Hy blyft, in dit Deel, zichzelven en dus ook den Abt gelyk: en laat ons, die reeds zo dikwyls vaa dit. Werk fpraken, niets over, dan, ’er iets uit te ontleenen om. de aandagt der Vaderlanderen , op deezen Letterarbeid, gevestigd te houden. | De Eilanden, de Staaten, op den Tytel uitgedrukt, wor- den befthreeven in derzelver ouden en tegenwoordigen Staat; en Leezers van verfchillenden fmaak kunnen ’er een aangenaam onderhoud vinden. De Nieuwe Reiziger: in Zoscane zynde, deedt een buitenftap na Luka, in °t Zra!iaansch Lucca of Lura geheeten, wy zullen hem hier in vergezellen. — Luka is de Zetel van een klein Gemeenebest, welks grond- gebied zich niet verder dan acht mylen aen alle kanten uit ftrekt; doch dat door de wysheid en ftaetkunde zyner Regee- ringe, geflacgd is in zyne vryheid te bewaeren, en den over- vloed in zynen boezem te onderhouden. Het land, aen des- elfs heerfchappy onderworpen,is van eene zonderlinge vrucht- Kaeen :ook moet men bekennen dat het ongemeen bebouwd ìs! De inwoonders weeten voordeel te trekken uit het kleinfie ftükje lands. De Olie en Zyde flagen 'er.by uitftek , en mae- ken het voormaem{te voorwerp van zynen koophandel uit, waerdoor de Staet verrykt wordt. Binnenslands vindt men ge- bergten, die allen, tot den top ,bedekt zyn. met wyngaerden, olyf., kastanje- en moêrbezie-boomen. In het gedeelte, dat aen de zee paelt, zyn weilanden, waer in eene onnoemelyke menigte van vee gevoed wardt. s» De bevolking is zo talryk, dat men in dit kleine Land, pt welk ééne acnzienlyke Stad en honderd vyftig Dorpen bevat, mcer dan honderd en twintig duizend Inwoonders telt , waer- vat“ twintig of dertig duizend in flaet zyn om de wapens te draegen. ‚Volgens de berekening der bevolking tot de uitge- ftrektheid van den grond, vind men dat ‘er in ydere vierkante myi achthonderd drie- en zestig perfoonen zyn; ’t geen bet En dub- C) Lie Alg Nad, Letteroef. V. D. bl, 520s Cue + DE NIEUWE REIZIOER. 299 dubbel is van het geene men in Frankryk in eene diergelvke waerdeering zou vinden. De belastingen beloopen niet boven de zesmael honderd duizend Pranfche Guldens. „ De Regeering beftaet in eene Adelheerfinge. Twechon- derd veertig of tweehonderd vyftig Edelen, maeken beurtlings, om de twee jaeren, den Raed uit, in wien het opperfte wet- geevende beftaet. Men moet vyf- en twintig jaeren bereike hebben om ’er in toegelaeten te worden. Hy wordt beftuurd door eenen Gonfalonier of Banierdraeger en negen Reedsheeren, Anziani of Oudften geheeten, die alle twee maenden verga- deren, en, geduurende den tyd hunner bedieningen, ten kos- ten van den Staet in het Paleis onderhouden worden. De Gonfalonier heeft den tytel van Prins van het Gemeenebest, en entet alle de eere van een’ Oppervorst. De bediening van Bet geregt wordt toevertrouwd aen vyf Regters of Amptenaers , die nimmer uit de Lukaneren mogen genomen worden. Een van hun, Podesta genoemd, beflist over halszaeken, die ech- ter door den Raed overzien moeten worden , vooral wanneer het doodfiraf betreft. Men is zeer geftreng omtrent alles wat de Stadsregeering aengact, en beteugelt met geweld allerlei onregtvaerdigheden; het draegen van wapenen, door de inge- zetenen, wordt met de galeijen geftraft; maer men verzuimt niets om den overvloed, de veiligheid , en vooral den geest ‘van vryheid, in het volk te onderhouden. | ‚‚ Alle jaeren des Zondags van Quafimodo, of eerften Zondag na Paesfchen, doet men een’ plegtigen kerk-omgang, om God te danken dat hy de Vryheid aen ’t Gemeerebest gegeeven heeft. De Raed waekt, met de grootfte oplettenheid overal- le de gedeelten van het algemeene welzyn. De hongersnood doet zich nimmermecr gevoelen, men heeft magazynen voor de behoeften gereed. Indien 'er befmetrelyke Ziekten ten platte lande ontftaen , zendt de Staet Geneesheerdn, welke hy bee taelt, De Gemeenebestgezinde gelykheid heerscht overal. De Edelen zyn in de ongelukkige onmogelykheid om te fchaeden. Men kent geene Hertogen, Graven, noch Markgraven.. Men heeft geene byzondere pracht; de openbaere pracht ís alleen geeorlofd. Men duldt noch armen, noch lediggangers , noch bedelaars, noch landloopers: de wetten zvn zeer fireng in dit opzigt. Oordeelt gy niet, Mevrouw , dat dit kleine Gemee- nebest, het voorbeeid van eene uitmuntende Regeering is, en dat-de Inwoonders er hun geluk in kunnen vinden? „ De Stad Luka, de Zetel van dit Gemeenebest, ligt in eene vlakte, omringd met bergen, en bedekt met dorpen, gehuchten en landhuizen. Zy is regelmaetig verfterkt, en zal omtrent drie Italiaenfche mylen in haeren omtrek zyn. De wallen ‘en wapenpleinen zyn vercierd met fracije boomen ‚die. eene aengenaeme Wandelplaets uitmacken. De Straeten, met groote fteenen bevloerd, zyn breed en de huizen vry wel ge- | X 3 bouwd, goa Pk NIEUWE REIZIGER. bouwd, echter vindt men ‘er geen geltichten van veet belang, Het Paleis van ’t Gemeenebest is niet voortrefielyk, dan om zyne groote uitgeftrektheid ; men ziet ’er een huis, voorzien met wapenen voor meer dan twintig duizend mannen. De Hoofdkerk, aen St. Martyn toegewyd, is van eene Gothifche Bouwkunde, van- den (legtften finack , vooral van buiten. In eene Kapél befchouwt men een Krujsbeeld van Cederenhout, vry flecht bewerkt, (choon de Lukaners voorgeeven, dat het hoofd door eenen Engel gemaekt is: om deeze reden geeft men het den naem van Volto Santo. Helheeft een kroon van kost- lyke gefteenten, en muilen van karmofyn fluweel, Mep ont- dekt het niet dan driemael ’s jaers , of in den dringenden nood var den Staet. De overlevering meldt dat dit Kruisbeeld zich zelf, uit de Kerk van St. Ferdinand, in die van St. Martyn be- geeven heeft; en,‚ter gedagtenisfe van deeze overvoeringe, doet men alle jaeren eenen plegtigen Kerk-ommegang. Zeven-en veertig groote Zilveren lampen branden pacht en dag rondom deeze Kapél, vervuld met gelofiegefchenken en betuigingen van openbaere eerbiedenisfe. , » Het Bisdom, dat onmiddelyk van den Prins afhing, is tot een Aertsbisdom verheeven in het Jaer 1726. Men vindt te Luka weinig merkwaerdige zaeken, ten aenzien van de kunften. Behalven eenige tamelyk goede fchilderyen, die in de Kerken gevonden worden, is al het overige vry middelmaetig. De voornaemfte Poort der Stad heeft tot opfchrift dit eenige woord in gouden letteren gefchreeven, Libertas, Vryheid. Dit is ook de zinfpreuk van ’t Gemeenebest. ‚‚ De enkele overblyfzels der aloudheid , die in-weezen ‘zyn, beftsen in eene Schouwplaets. Men kan niet twyfelen of. Luka is zeer oud: men kent ’er zelfs den oorfprong niet van. Het was eene der voornaemfte Steden van Hetrurie , en werd in het vervolg eene Romeiníche Volkplanting. Ten tyde der Go- then en Lombarden onderging het dezelfde Omwentelingen als Toskane. Na den dood van Grayinne Mathilda, in het Jaer I115, oMhelsde het beurtelings de zyde der Guelfen en Gie belynen. Castruccio Castracani , beroemd Capitein , averrnees- terde het oppergezag in het Jaer 1316; maer de Keizers her- aven het de Vryheid, welk het behouden. heeft , inzonderheid edert het Jaer 1430; en (choon het de Keizer ats een leen van het Ryk befchouwt, is het niet minder onafhangelyk dan Venetie. De Lukaners hadden, echter, altoas de fiaetkunde, om de befcherming van eenen aenzien/yken Stact te zoeken. Ik moet niet vergeeten u te zeggen , dat dit Gemeenehest, voor zynen Koophandel , eene kleene Haven heeft, genoemd Vis Regia, waer in, eenige wooningen en een verlterkre toren zyn,’ Pros- POËTISCHE MELGELSTOFFEN, gót Proeve van Poëtifche Mengelftoffen, door het Dichtltevend Kunst- enootfchap , ouder de fpreuk Kunstliefde (paart geen vlijt. En rijsvaarzen. IXde Deel. Te Leyden, by C. v. Hoogeveen, Junioren P. v. d. Eyken D. Vygh, 1783. In gr. octavo, 281 biadz. OP nieuw levert men ons in dit Deel eene verfcheidenheid van Dichtftukken, over verfchillende foorten van onderwer- pen, die ten laate nog vergezeld gaan van een Prysvaars, in 't welke de Heer Kornelis van der Palm, aan wien de zilveren Eerpenning is toegeweezen, een Tafereel fchetst van de Va- derlijke zorgen van Nederlands Overheden, ter bevorderinge van Weeen) ODP en Konfen, zedert de oprigting van dit Gemeene: pest. Dichtlievenden zullen deeze Verzameling over ’t geheel- zekerlyk hunner goedkeurige waardig fchatten, en de daarin geplaatfte ftukken meerendeels met genoegen nagaan. Tot een ftaal hiervan verftrekke de volgende Befpiegeling bij Het ondergaan der Zonne, | 6 Blijde en fchoone dagbodin! Houd uw gewiekte paarden in ; Ik zal uw’ lof, uw glorie zingen Maar ach! gij ijlt en vliegt en fneic Naar ’t ruime westerpekelweld ; Te vlug voor mijn befpiegelingen. | hd ‘ Wat purper, den en gloed en gloor, Verfieren nu haar blinkend fpaor ; | Wie kan dat licht, dien luister maalen ; } Wie al die aartsbevalligheid, Zoo fclioon, zo grootsch alom verfpreid Door kleare thans verkoelde frraalen Zij fchuift, op 't wantlend wereldrond , Den breeden jchaduw langs den grond, Vergulde den glans der ven/térglazen, Strooit flofgoud op den zilvren vloed, En , door ‘haar’ webrgaêlóogen gloed, De glinfteringen der topazen. De blaadren van ’t geboomte in % woud Verwisfelt zij in klatergaud ; Zij doet al wie heur aanziet bloozen ; Zij maalt door haar bekoorlijk licht Op Kloris vriendlijk aangezcht, Den blos van gecte en purpre rosz:n. ; - 4 Dan, * 302 POËTISCHE MENGELSTOFFEN. ie Dan, — daar de fchoone hemelkloot Bij 't zinken voor ons oog vergroot, Vermindren haar verfpreide glanfen; Zij fieren `t laage dak niet meer, Maar dartlen , flikkren keer op keer Op hooge en fleile geveltranfen. & De dagtoorts zinkt, en zendt voor 't laatst Heur groet, uit haaren gloed gekaatst, Met zachte en vriendelijke lonken, Op torens , tot aan ’t zwerk gebouwd; Hoe aurzelt daar heur tintlend goud! De dagtoorts is in zee gezonken! se Zoo zinkt al ’s werelds ijdle pracht, Met drift gezogt, te hoog geacht, In flroomen van verganglijkheden : Gedaalde zon! gereezen maan! Gij zult met deezen kloot vergaan ; Geen duurzaam fchoon is hier beneden. . ` Ft 8 Aller lichten Lichten Bron! é Ongefchaapen Leevensson! Vermaak der vlugge feraffijnen En geesten , door uw’ glans beftraald ; Gij blijft, fclroon ’t licht des hemels daalt , Gij zult volmaakt en eeuwig fchijnen. Ge Beflraäl mijn ziel met uw genat, 'k Zal dan, na dat ik, vroeg of fpaê, In ’t fomber graf moet nederzinken, Na ’s werelds laatften avondftond , Met Goëls lof in mijnen mond, Gelijk de zon in ’t oosten blinken. b _Men voege hier by een Dichtftukje van een der ‘Aankweeke- lingen van het Genootfchap, het welk toont, dat hy,‚gelyk eok zyn Medemakker, aanmoediging verdient. Het heeft ten op- Échrift, De Geveinsde, en luidt aldus. ; R Avaar, die dagelijks zijn fchatten deed vermeéren , Zag, doer maar éénen neef, geflâag zich grootlijks eeren. e tonge wist de kunst der vleierij’ zeer [choon; En hoopte, in *s eind’ > hieru't woor zich een’ gracten Joon. en POËTISCHE MENGELSTOFFEN. | 303 Geen wonder! —— Neefken moest , na ooms Avarus flerven, Het blaauw verfchimmeld, goud , voor zich alleen, bëerven. Het uur zijns ooms genaakt, Hij veinst zich aangedaan, Terwijl Avaar zich [lreelt met neefkens loozen waan. Hij zat bij ’t ledikant des gierigaards te weenen: Maar wenschte heimlijk, dat de dood reeds waar’ verfchteenen. Die langverwachtte Roomt; en flapt, recht toe, recht aan; Om, met een’ enklen flag, den zieken neér te flaan; De jonge ziet hem. „ Ha! 'k zie de eindpaal van mijn hoopen” ! Roept hij, en fchuift, terflond, de bedgordijnen open. 7 ANONYMI BATAVI Idea Lingue Belgica, Grammatica, Poetica et Rhetorica, curante EVERHARDO VAN DRIEL, Schol. Goefan. Rect. Lugd. Bat. apud Haak et focios, 1783. Absque præ- cedd. 138 pp. in oct. f. m. ` ` si i De Schryver deezer Schetze der Nederdwitfche Taale, zo met be- trekking tot het Letter- als Dicht-en Rederykkundige, by de eerfte uitgave in’t jaar 1707 ,als diestyds niet openlyk bekend , genoemd Anonymus Batavus, is, gelyk men wel dra vernam, geweest de beroemde taalkundige Adriaan Verwer. Zyn hoofdoogmerk was te toonen, dat menonderfcheid behoort te maaken tusfchen de Gemeene Taal van de Republyk, en tusfchen zekeren Ípraak- vorm, dien hy Dialectus Metaplasmica noemt; als zynde deeze laatfte, door veelvuldige LettersDiclit-en Rederykkundige Fi- guuren, (welken men allen onder den gemeenen naam van Metaplasmus of Verfchikking betrekt, op menigerleie wyze buiten het rigtmaatige der Gemeene Landstaale gebregt. En -t komt hem voor, dat men best doet, wanneer men de be- kende en gebruikelyke Nederlandfche Overzetting des Bybels, gewoonlyk den ni en geheeten, voor den grondflag ter ontvouwinge onzer Gemeene Landstaale legge. Schoon men zig vry algemeen, ten aanzien van ’t laatfte (*), niet met den Heer Verwer hebbe kunne vereenigen, en men hem ook in etlyke byzonderheden zyner fchetze niet mogte toeval- (“Die latite denkbeeld, dat altoos veel tegenfpraak onderhevig was, is wyders nog merkelyk verzwakt, en propan over hoop geworpen, ze. dert dat de Heer Hinlopen getoond heeft, hoe de Heer Verwer eene ge. fchiedkundige misvatting in dit geval begren hebbe, Zyn Ed. naamlyk be- weerde, dat die Overzetting van den Bybel , ten aanzien van de Nederduite fehe Taal ‚ingerigt is naar cene Letierkunst,door’s Lands Staten gefchike „ om den Vertualeren tot een regel en wet te vertrekken. Dan de ileer Hins lopen toont ten klaarfte dat dic heelenal ongegrond is, eu door het beloop er gefchiedenisfe duidelvk wederfproken wordt. Zie zyne Historie yan dè Nederlandfthe Overzetting des Bybelse, byzonder bhe t—-11, Iiöm=t2g, Cn 't geen wy deswegens kortiyk geweld hebben in de Medeud, Pad. Lerrerosfs VU. D. bl. 97, 9%. ' 304 IDEA LINGUA BELGICA, ` Jen , heeft men egter dit Gefchirift, over 't geheel, met tot het bovengemelde tweeledig onderlcheid onzer taale , met ` hoogagting betehouwd; en ’t is meermaa!s van de Liefhebbérs der befchaavende beoefeninge onzer Nederduitfche Taale , als een nuttig Gefchrift, geraadpleegd. Zulks beeft den geoefen- den wan Driel genoopt, om deeze Schetse, daar ze door den tyd (chaars geworden. en naauwlyks te bekomen was, op nieuw ter Drukperfe te geeven, en dezelve hier en daar met zyne taalkundige opmerkingen te verryken: als byzonder ge- fchikt, om der ftudeerende Jeugd, in ’t Latyn, een geregeld denkbeeld van den aart onzer Nederduitfche fpraake mede te deelen. De uitvoering deezer nieuwe afgifte kan zo voor deezer als anderen veelzins nuttig Zyn,en men, heelt reder om den Heer Rector deeze zyne ‘aangewende moeite danklyk te erkennen. ER eenn heit 6 | EA a Intusfchen verlangt men, ten dienfte van den Nederduitfchen Leezer in 't algemeen, nog na de vervulling der belofte van den Heer Hinlopen, die ons reeds in den jaare 1776, inzyne Historie van de Nederlandfche Overzeiting des Bybels, bl. 224; toegezegd heeft, ‚ een vertalinge van de {dea van VERWER, met byvoeging der Brieven van MOONEN en hem, met eenige zyuer andere Stukjes, en- mevensgaande aanteekeningen.'” Kleine Catechismus der Vryheid , ten. dienfte van den gemeenm Man en der Kinderen, in het Gemeenebest der zeven vereenigde Nederlanden, door een’. Vriend des Volks. Te Utrecht, ty G: T. v. Paddenburg. 1784. Behalven het Voorwerk 243 …_ blads. in octavo. aar onbekend, volgens het gemeene fpreekwoord , onbemind maakt, is't natwurlyk dat een Volk, geen rechte kennis van gyne -Vryheid hebbende, dezelve ook miet naar den eïsch zil waardeeren, noth met dien yver, welken men andets- zou. mogen - terwagten, zal voorttaan. Om dit kwaad tegenftand te bieden, en wate 't mogèelyk in Nederland af te wenden ; heeft eenVriend des Volks deezen Catechismus opgefteld; welke, by manier van eene gemeenzaame bnderwyzing, zeer gefchikt ís, om ðe Landzaaten de waarde der Vryheid te leeren kennen, en hun eene rechtfchaapen zugt voor dezelve in te boezemen; des de beoefenende leezing van dit Werkje der Natie aan te pry- zen zy. Het behelst in de zes eerfte Zamenlpraaken eene væ- ktaaring van de Natuurlyke , Godsdienftige en Burgerlyke Vry- heid, byzonder met betrekking tot ons Gemeenebest; waarop de zevende en laatfte Zamenfpraak handelt, over het Sradhou- derfchap , met betrekking tot onze Burgerlyke Vryheid. -t De- * MEMORIE. 208 De Vrykeid azu de Nederlandfche PFeùgd. Met Platen. Te Am- . flerdam, hij f Allart, 1784. In groot oetavo en in duodecimo. en zelfde oogmerk als den bovengemelden Vriend des Volks dryft: den Schryver van dit Stukje, ten dienfte der Neder. landíche Jeugd; en hv is in de uitvoering zo wel geflaagd dat het eén en ’t ander Gefchrift gevoeglyk hand aan hand moge gaan. Het onderwerp is $i uitRek ryk, en kan uit zo onderfcheiden gezigtspunten befchouwd worden, waar van 't een ‘dien en ’t ander deezen ftctkst treft, dat meer dan één Schryver het zelve, zonder elkander te belemmeren, en zon- der dat de leczing van 't eene Stuk dat van het andere ver- veelende maake, behandeld kunnen worden. Dit laatstge- noemde. Gefchrift leert, na de eerfte aanleidende Zamenfpraak , in vier meg wier pr Gefprekken, wat het is een vry Volk te Zyn. vyf daaraan volgerkde gaan over de Vryheid van ’t Vaderland. In de elfde wordt over de Regeeringsvorm , en in de twaalfde over het Stadhouderfchap gehandeld: waare op de vier laátften gefchikt zyn, ter ontvouwinge van ’t geen ter befeherminge en bewaaringe der Vaderlandfche Vryhei noodig is. Men heeft dit leerzaam Werkje gedrukt irí groot oetavo, op het zelfde formaat als de Vryheid (*); ér tes vens in duodecima op het zelfde formaat als de Ge chiedenisfen. ter Pèreenigde Nederlanden voor de Vaderlandfche Pe gd (DD) y op dat hét, als daarby voegende, nevens het een of 't ander geplaatst zoude kunnen worden. | ° C*) Zie Algem, Vad, Letterof. V. D. bl. 535, QH) als boven bl. bofs ` Memorie, Dettefende het voorgevallene te:Rotterdam, by gelegen- heid de Manhafte Heer 1. v. ZWYNDREGT, de Burgercomp. N. 9, ónder Commando van den Wet Ed. Manhaften: Heer Luy- - tenent Eollonel j. |. FLAEVIER, op Zaturdag den 3 van April 1784 heeft opgeieid. Alom te bekomen. Fn gr. oct, 14 blads. ` Eer echt beknopt verflag van het diestyds voorgevallen, waar? uit men kan afneemen , Waartoe het Gemeen ook nog in orm- ze dagen kan overflaan; en tevens opmaaken, hoe hoognoodig het zy voor 's Lands Vryheid op zyne hoede te weezen; tegen zulke muitende maatregelen, waardoor het welzyn van eene Stad bloot ftaat voor de woede van èen onbefuisd Gemeen, dat by verderen voortgang 's Lands Vryheid in ‘t uiterfte gevaas zou kunnen brengen. Hier gelde de groote regel, Obfla princie piis, Wederfta de eese beginzelen. i dav 306 REGISTERS 4 ENZ: Aantekeningen en md hef op de Confultatien. Advyfen en Ad- . vertisfementen van verfcheidene treffelyke Rechtsgeleer in Hol. land , bekent onder de naam van Hollandfche Advyfen , uitgegeeven door Mr. J. Je Ve HASSELT, Rechtsgeleerde. Vierde Deel. Te - Nymegen, by A. v. Goor 1783: In quarto 151 blads. Algemeen beredeneerd Register op alle de voorhaamfte Rechtsgeleer- de Advyfen, Confulcatien , Advertisfementen, Decifien , Obferva- © tien en Sententien, in eene Ailphabetifche onder gefchikt en za- ' gnengefteld, door Jr. L. TH. Grave van NASSAU LA LECK, Lid van verfcheide Genootfchappen. Eerfte en Tweede Stuk, gaande ~ tot Letter I. ingeflooten. Te Utrecht, by G. T.v. Paddenburg, 1783. In quarto 354, bladz. Register der Refolutien en Placaaten van H. Ed. Mog. de Heeren y Staaten van Friesland. Beginnende met het 1570 en eindigende ' met 1780 ingeflooten. Volgens orde van het Alphabeth. one vj ‚ Deel. Te Campen, ter drukkerye van J. A. de Chalmot, 1784. oortgelyke Schriften. mag men aanmerken, als. nutte verza- | melplaatzen voor de Regtsgeleerden, wanneer ze gelyk men van ieder deezer Stukken kan getuigen, met oordeel in eene goede prde gefchikt zyn. Het Werk van den Heer van Has- elt dient ter meerdere voltooijinge van de zo hooggeagte Hol- landfche Advyfen. Het Register, door den Grave van Nasfau da Leck vervaardigd, ftrekt tot eene gereede handleiding, om met weinig moeite na te gaan, wat voornaame Regtsgeleerden over de gewigtge voorvallen in regtzaaken geoordeeld hebben, en waar ter plaatze men desaangaande nadere onderrigting kan erlangen. De arbeid van den Boekverkooper Chalmot kan in- Zonderheid dén Vriezen zeer dienftig zyn, dat ook anderen te ftade, {kan komen, daar men terftond als met een oplag kan nagaan, of ‘er omtrent het een of ander point eene Staats- refolutie,- en wel hoedanig eene, genomen zy. Men heeft de wuttigheid van (oortgelyke Registers meermaals ondervonden, en de Opfteller van dit laatfte Register brengt hier, in zyne Voorreden, zeer gepast te berde het onlangs voorgevallene in Overysfel. ,„ Was, zegt hy, een GE ode gedrukt Register ‚‚ van Overysfelfche Staatsbefluiten voor handen geweest , nim. „mer zou de Staatsrefolutie van Ridderfchap en Steden dier „‚.Provintie, van den 18 Maart 1621, over het affchaffen der #-Drostendienften, zo lang in vergetelheid hebben gelegen (*). „Zulke, en diergelyke voorbeelden zyn ook alleen voldoende, sr OM het nut van, zodanig werk, als dit, in het klaarfte dag-, „į licht te fellen.” (*) Zie Jr. D. v.d, CAPELLEN. Regent bl. 94. : LS Taa ALGEMEENE VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN. dn J. G. EICHHORN Prof. te Fena. Inleiding in het Oude Tes- tament. Uit het Hoogduitsch vertaald, door y. y, HA- MELSVELD , Dr. en Prof. in de H. Godgel. te Utrecht. . Eerfte Deel. Te Amflerdam, by J. Weppelman 1784. Bea halyen het Voorwerk, 546 bladz. in gr. oavo. OD erdeelkundige beoefenaers der Bybelbladen zullen onge. twyfeld den arbeid van den hooggeleerden Hamelsveld dankbaer erkennen, daer hy hun ene vertaling dezer Inlei= dinge in het O. T. mededeelt, die eigenaertig voegt, by de in handen zynde Inleiding van Prof. Michaëlis in het N. T. Beide deze Werken toch lenen elkander enigzins de hand, en voegen te beter by elkander, gemerkt de oordeel. kundige Michaëlis zelf 'er met lof van preekt, als van een Gefchrift, dat niet enkel voor Leerlingen, maer ook voor eigenlyk Geleerden, dienftig is (*). — Het thans afge- geven eerfte Deel behelst drie Hoofdftukken , waervan het eerfte gaet over de Uitgave, Bewaring, Verzamelin ü Echtheid en Kanoniek Gezag der Schriften van het O. T? In het tweede Hoofdftuk ontvouwt ons de Hoogleeraer de Gefchiedenis van den Tekst der Schriften des O. T. > met aenwyzing van deszelfs oorfpronglyke uiterlyke gedaente, en B dea de veranderingen die dezelve ondergaen heeft, mits- gaders van de aengewende poogingen, om dien weder nader te brengen aen zyne oorfpronglyke gefteldheid z het welk hem dan in het derde Hoofdftuk leid tot ene overe weging der ie jee tot ene oordeelkundige behandeling van het O. T.; waeromtrent hy zich voor tegenwoordig bepaelt, tot de Mafora en Oude Överzettingen , van welken hy een nauwkeurig verflag geeft. Elk dezer, Hoofdftukkeun behelst ene reeks van leerzame onderzoekingen tot dit on- derwerp betrekkelyk , die de Hoogleeraer Eichhorn met oore - deel ontvouwt; zo dat men zyne bedenkingen deswegens, merendeels niet zonder vrucht zal nagaen, — — Men ne- me, tot een voorbeeld, ’s Mans bericht nopens de her- komst (*) Zie zyne Oosterfche Bibl, XVI D. bl. 137 en volgg. VI. DEEL. ALG, LETT, NO. $. Y 408 Je Ce EICHHORN komst der oude Griekfche Overzetting van den Hebreeuw- fchen Tekst, gemeefilyk de Alexandrynfche of die der LXX Overzetteren geheten; het welk hy ons in de drie volgen- de Paragraphen aldus voorftelt. <, ` O0 6. L Fabelen yan haaren oorfprong. ~- ,, De oudfte onder alle. oude Overzertingen is. de Alexar dryufche in de Griekfche taal. Ons vloeiën nu wel berich- ten van haaren oorfprong toe ùit de Ouden, doch helaas! niet „uit zuivere bronnen, maar enkel uit vervuilde putten. Een zeudbrief, die een bedrieger onder den naam van ARISTEAS heeft opgefteld, en een Alexandrynsch wy- atje. | | Volgends den valfchen ARISTEAS (a) , dien josEPnus (b) verkort aanhaalt, bezorgde Ptolomeus Philadelphus de O- verzetting der 5 Boeken van Mofes, op aanraaden ‘van zyn Boekbewaarder Demetrius Phalereus , voor de Boekery te Alexandriën. ` ir a ' -' Ten behoeve van „deeze onderneeming liet hy eenen He» breeuwfchen. Codex en 72 geleerde Joden uit Palestina ont bieden, en van deeze allen ééne overzetting vervaardigen , op het eiland: Pharos, welken zy, na en iam i emeen» fchappelyke raadpleeging over den zin en de uitdrukkingen, aan Demetrius Phalereus dicteerden. ‚ Van de meesten deezer Berichten van den valfchen Arifte- as weet pHILO (c) van Alexandriën niets; maar in plaats daar avan heeft hy andere Egyptifche vertelzeltjes. Hy laat alleen. door Ptolomeus Philadelphus eenige geleerde Jooden (onbepaald hoe veel ?) uit Palestina naar ten ontbie- den, en die op Pharos verfchillende , niet afgefprokene , en echter tot kleinigheden toe overeenftemmende, dat is van God ingegevene, Overzettingen vervaardigen. 