VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De eerfte, dien ik bedoel, is een Duitfcher, PAULUS NEU CRANTS genaamd, wiens werk in den Jaare 1654. te Lubeck onder dezen Latyníchen Tytel in 4to is uitgekoomen , De - Harengo, Exercitatio Medica , in qua, Principis Poftium en quifitisfima boitas, Jummnque gloria asferta É oindseata: “De atiderë is , JACQUES SOLAS DODD, een Engelsman, wiens Proeve den Titel voert van Esfoy towards a Natural Hifory of tbe Herring ; en waar van verfcheide uitgaven voor den zyn. Het is uit deze twee werken „ en: inzonderheid uit hetdaatfte , dat de waarneemingen, welke wy thans orfe zen Leger hoopen mede te deelen , genoegzaam ‘eeniglyk getrokken zyn; ` | EE, te - De gewoone'lengte van den Haring , als hy zyne vollé maat heeft, is omtrent van 12 duirnen,-en-zyn omtrek vat a- Hy heeft vyf vinnen, ‘én de voornaamfte, die op zyn tuf is, beftaat uit zevehtien-geledingen. Aan yder. zyde vanhet hoofd. heeft hy ook een vin, en onder aârf den buik eèn dnb» bele , die de gedaante van een vork maakt, en waar van ydet deel uit negen geledingen beftaats by deze-koomt eindelyk nog eene andere digt aan deri aars, en aan de zyde van ded rt. Rean Zyne fchubbén zyn langer dan breed, wat rondagtig, de buitenrand der eene op den binnenrand der andere leggens de, gelyk de leyen op een dak , en Zitten vast onder het vel door middel van een foort van lym, dat ze doet kleeveni £y zyn zo fchitterend en glanzig , dat ze, in den donker ten vry helder ligt van zig uitgeeven, en daar de fchubbett van andere visfchen zig meest al geelagtig , of met geel vert mengd vertoonen , zyn die der Haringen in tegendeel vols koomen wit, Deze fchubben beftaan uit draadjes, die in dé rondte te faamen gewoeld, en òp het naauwst vêreenigd zyn 3 loopende van haaren eeriten oorfprong of middelpune af, tot aan haaren ‘buitenften omtrek toe, s wyder en wyder úit. Het merg van de Rugge-graat is zeer verfchillende van dat in andere visfchen ; het isniet in gelyke deelen verdeeld, “maar eenpaarig „ en zonder af breeking doorloopende, waar in de Haring met de menfchen en viervoetige dieren gelyk ftaat. Uit het midden van de agterharfenen (Cerebellum) koo- men de zigtbaare zenuwen, die zeer kort zyn , voort. Zy voegen zig niet aanftonds faamen , maar loopen zonder el- kanderen te kruizen, of te onderfcheppen;, naar het agter- fte gedeelte der oogen , en maaken het eerfte paar zenuwen wit; de oogen voorhet overige hebben eene zeer byzondere ‚ Het riet-gelyke vlies (Tynica choroïdea) gelykt wel wat naar eef fpier, en het loopt op een kleinen afftand rondom de-zigtbaare zenuwen heen; dus kan de Haring dit vlies paar zyn welgevallen uitftrekken of inhaalen, en by gevolg “yu-oog langer of korter maaken. De oog-appel is van cen te C, ` Ch06- r k YAN DEN HARING … 419 fchoone roode kleur, en het christallyn is, even als in andere. visfchen , een foort van vel om de oogen te kunnen fluiten, Zy hebben vier zenuwen voor den reuk, twee namelyk aan elke zyde 5 -het bovenfte paar koomt uit het midden der agterharfeneu , en ftrekt zig aan weêrkanten tot binnen in de oogen uit, opeen afftand van omtrent een duim ; dam koomt het digt by die twee bultjes, die van de eige zelf- ftandigheid zyn als de agterharfenen , en.loopt ‘er over in de gedaante yan een boog, dan kruizen zy malkanderen, en koomen by de neusgaten weder faamen 5 vervolgens fcheiden ` zy zig nogmaals, en gaan naar het binnenfte gedeelte vam het kleine bultje, dat boven de agtersharfenen uitfteekt; daar is eigenlyk de plaats van het zintuig de Reuk, en de holligheid van een kraakbeen digt by den mond van den visch, en zyne neusgaten zyn verder met zulke dunne en tedere vezels bekleed, dat dezelye zekerlyk een zeer fyner reuk moet hebben, - | \ Van alle deelen van den bek verdient het verhemelte eene byzondere opmerking. Dit verhemelte vertoont eerst eene holligheid ‚ wit als paarlemoer, en vol met kleine bogten… et kel, voorzien van een groote menigte tandjes. Onder in den mond ziet men nog twee verhevenheden , met gelyke tanden voorzien, die dezelve ruuw en fcherp in het voelen maaken , en daar agter begint ftraks de ruggegraad. De Natuur heeft dezen visch zo veele tanden gegeeven „om dat hy, op vischjes aazende, die oneindig kleiner dan hy zelve zyn , buiten deze voorzorg gevaar zoude loopen, om zyn prooy onder het kaauwen te verliezen. Dus dienen hem die tanden niet flegts om zyn voedzel magtig te worden,. en ’er de eerfte bereiding aan te geeven, maar ook om het zelve te bewagren, dat het hem niet wederom ontflippe. De Tong van den Haring is klein, rauw, puntig, en ome zet met een foort van eelt. Oe ne Het onderst Kaakebeen fteekt een weinig buiten het bo- venst uit. se C i De Strot is vol kleine vleezige draadjes , van ongelyke dikte, welke de plaats van {pieren en klieren vervullen, Zy js met vier onderfcheide huiden bedekt, wier weefzel van dat der huiden in de maag zeer veel ver{chilt.. Zy loopt naag de linkerzyde van den visch om laag, dgar zy de maag uit- maakt, is boven breeder dan onder, en eindigt in een punt,” Wy zouden nu verflag moeten doen van-de deelen ter vooriteeling ge!chikt ; en eene meenigte byzonderheden, li 3 welke eftaat uit een beenagtigen omtrek, als een halve cire DÈ 429. NATUURLYKE HISTORIE welke zig daar invettoonen , zouden den aandagt van Lief- hebberen. met vermaak bezig houden, maar, vreeze ik, de meesten myner andere Lezeren , door de langwyligheid, verveelen, Laat ons derhalven bekorten , en flegts eenigë andere voornaatne deelen van den Haring befchouwen, waar van men nog zelfs, zo men geheel geen gevallen in deze befpiegelingen heeft, de ontleeding, zou. kunnen overflaan, em zig tot de Visfchery , en vervolgens tot den eet te fpoeden, : Het middelerif (diaphragma) in dezen visch ig kraakbee- pig, en heeft nog vleezige vezels, hog eenig ander behulp wan fpieren; het is derhalven zonder beweeging, en fchynt tot geen ander einde verordend , dan om eene fcheiding tusfchen de groote holligheid van °t lighaam te maaken, of om andere deelen faam te verbinden; het hart legt onder de longepypen (bronchia) ; de plaats, daar het in is, heeft een weinig meer ruimte , dan het zelve fchynt tè beflaan ; dat het zyue bewegingen naar vereisch zou kunen doen; dit hart is driehoekig, en beflooten in een harte-zakje, (Pe- sicardium) dat dezelfde gedaante „en den aart van vel heeft, dat is te zeggen, zeer fterk en naauw met dit irl gewand ver. bonden is ;. onder uit dit hart koomt de groote flagsader , (Aört1) die met een foort van kraakbeen bedekt is, en daar de andere takken der vaten uitkoomen. De Langeepypen, gelyk ook de flagaders en deaders, zyn boogs-gewyzedoor één gevlpgten 5 zy zyn vast aan de leenige deelen, welke ze in hun plaâts houden, en tegen uitwendige toevallen verdedigen; daar ontbreeken hier verfcheide váteń, gelyk de longesader en flag-ader, mdar zy wórden door een groot getal-bloedvaten dêr tongepypen vervuld, welke de Natuur voor den doortogt en de klenzing van het blóed aan def lons gen heeft bygezet, en dus gefchiedt de omloop even als in andere Dieren. Die zorgvuldige moeder heeft altoos meer dan één middel, om dezelfde eindens te bereiken. -: Wy zullen thans in de dierlyke huishouding van den Ha ring, zyne ftaart „vinnen en, blaas nog maar alleen befchuu wen. Dit zyn de riemen én zeilen , daar Zig dit fchepzel Wan bedient , om in het water voort te Xoófnen, zelfs om Zulke groote togten, als het met eén onbedenkefyken fpoed volbrengt , te kunnen onderneemen, 75 … De taart is het voornaamfte werktúig , daar zig de Haring van bedient, om te zwemmen ; de Vinnen (die de Fran: fehen t'onregt Nageoires noemen, uit èén voóroofdeel, dat ge visch dezelve: tot het zwemmen.gebruikt) dienen be "VAN DEN HARING. aar Meemlyk , om zig Án eveftwigt te houden, en met cen fteevi- gen vaart, Zonder wankelen of draayen „ voort te zwemmen; en het ís ter dezer oorzaake , dat de ftaart met verfcheide fpie- ren vòorzien, en fterker is, dan eenig ander gedeelte. De Blaas is een langwerpig vat; de-visch heeft dezelve vol- ftrekt noodig , om Zig in het water op vèrfchillende diepten te kunnen ophouden. Dit blaasje heeft eene fpieragtige be- _ weeging, dat is te zeggen , kan door: den vish toegedrukt of Faamgeperst wotden, en is met lugt gevuld; de lugt nu, weet ‘nen „ is oneindig ligter dan het water, en mede van dien aatt, dat dezelve zeer gemaklyk kan faamgedrongen, en in naatwer omtrek beflooten worden. Als nu de visch zyn blaasje ‘inhaglt, door de lugt die ‘er in is, faam te perlen , zo beflaat deszelfs lighaam een kleiner plaats in °t water, dan vooren, wordt foortelyk zwaarder dan het zelve, en moet derhalven ‘nederzakken ; daar in tegendeel ; als de visch zyn: blaasje uit- zet, 'Zyn tighaam een grooter plaats beflaat in ‘t water, dus foortélyk ligter-wordt , en van zelve opwaards ryst; en met deze eenvoudige'werking, die hy zonder eenige moeite doet, kan hy zig aanftonds op allerhande hoogtens in het water plaatfen , daar het hem beliaagt. - -. | wy onderttelden in deze uitlegging tot hier toe alleenlyk, ‘dat de visfchen. de lugt in hunne blaasjes. faamenperfen ', maar hèt is inderdaad ten hoogfteh waarfchynlyk , dat dezelve het vefmogen hebben , om de lugt uit hunne blaazen te dry- ven, en ‘er andere te laafen inkoomen. Ray heeft inde mees- ten dérzelver een buis waargenogmeh , die van de ftrot naar de'blaas gaat , en naar alle waarfchynlykheid tot dit gebruik dient. Daarenboven het vel van deze blaas heeft, gelyk wy Ítraks zeiden , eene fpieragtige beweeging , door middel van welkede 'yisch dezelve kan yernaanwen , wanneer hy wil. En om eindefyk deze gisfing des te meer geloofbaarheid by te zet- ten; zo merkt Ray nog aan „dat als men een visch door- fteekt, en zyn blaasje kwetst, dezelve zig niet meer in het Water ophouden „ veel in opwaards begeeven kan „-tnaar ver- pligt is, op den grond te blyven; daar men kan byvoegen:, Cat de platte visfchen , die zig altoos op den bodem der wate» ren onthouden , doar de Natuur yam zulk een zwemblaasjeniet Voorzien Zyn, —— Dog laat ons de ontleeding yan den Ha- nng af brecken „ om van derzelver vangst te íprecken. De Haring-visfchery gefchiedt in den ofntrek der Hitland fche Eilanden, gelegen in de Caledoonfehe Zee, wat noordely- ker dan de Orcadifthe Eilanden, De bewooners dier kilanden, Zegt men, dar een zeker kenmerk hebben, wanneer de Haning is aat ed 42% NATUURLYKE HISTORIE tee gaan hunne makkers dan het zelve in Zo verre afgelege wateren opzoeken ? De Heer Dodd neemt hier tot de \ aanwyzen, en wat behoeven we ons tot de Dieren alleen tebe- „paalen „ de Meníchen zelve verfchaffen ’er een duidelyk en treffend voorbeeld van „ en kunnen deze uitlegging genoeg- zaam ophelderen tevens en aandringen. - Oe Zo dra de Visfchers van S-hetland dan de aankomst van den Haring verneemen, zetten zy hunne netten uit , zy vangen 2 . ` ser itraks een goed gedeelte van, en belaaden ‘er hunne vaar- i , en tul- VAN DEN HARING, 423: tuigen mede. De Haring keert zig vervolgens ‘naar Schotland „ daar men ze op dezelfde wyze vangt ; als zy Engeland naderen, fcheiden zy zig van één, en een gedeelte tigt zyn togt naar het Westen of Zuidwesten ; laatende de Orcadifche Eylanden en die van Schetland terlinkerzyde leggen „ zwemt deze troep. het Wester Eyland voorby, en maakt dus de kusten van Zer- jand te winnen. Daar (plitst zig dezelve nogmaals in tweën 5 een gedeelte loopt zuidwaards aan , de Engeliche kusten langs, en trekt tot in het Kanaal yan St. George , of de Golf van la Saverne; dus zwemt dezelve tusfchen Engeland en Ierland tot in de Saverne voort. « Hier vindt dezelve de andere Divifie „ welke haare route Oost- of Zuid-oost-waard aan op de kusten, van Ierland tot gan het Zuidelyk gedeelte van dat Kiland heeft genomen, om zig dus te zamen weder te vereenigen met die, welke het Kanaal van Ierland Zuidwestelyk zyn afgetrokken. Het ander gedeelte, dat zig naar °t Noorden heeft afgezon- derd ,. draait vervolgens wat Oostelyk of Zuid-oostelyk af, loopt de kusten van Engeland langs, pasfeert boven Schetland, en vertoont zig vervolgens op de oevers van Aberdeen. Deze vullen de Baayen eni de monden der Rivieren met hun kuit of fchot: Nadat de Schotten aan de Noordzyde van de Rivier de Tey ‘er een zeer groote menigte van hebben weggevischt, zo koomen de booten van Dunbar en Fife op hunne beurt, om den Haring , die zuidwaarts gantrekt , op te vangen ; deze draayen aan fonds om de verheev ftranden van Bervicken St. Tubb, en men ziet Ze niet, tot dat men te Scarborough koomt, daar zy een weinig fchynen te toeven, om zig gezamentlyk en in veel grooter meenigte naar de kusten van Yarmouth te begeeven; dan pasfeeren Zy de mond van de Teems, en be ken de.kusten van, Kent, Susfex, Hainpsbire , tot aan het ui- terfte van Engeland. … o De menigte van Haring, die in onze zeën gevangen wordt, ‘is verbaazende, en nog zou men mogelyk zonder ġrootfpraak mogen zeggen, dat de Europeanen van de honderd -duizend , „welke er in de wereld zyn, pas één in hunne netten krygen 3 men heeft ook Haring in het Voorden van America vernoomen, maar niët in zo groote hoeveelheid, als zig dezelve aan ons koomt aanbieden ; zuidwaards loopen zy niet wyder, dan tot de Rivier van Carolina; Men kan met geene zekerheid zeg- gen „ of deze mede, behooren tot dat gedeelte, °t welk uit de Noordfche Zeën koomt, en of zy in plaats van met de andere Zaid-Costelyk aan te trekken , ten Noordoosten afgedracid zyn, en zig naar de kusten van America begecven hebben „of dat het een overblyizel is, van hen , die het Canaal van Enge. -liş >` a and w KIA NATUURLYKE HIS TORIË land zyn gebasfeerd; dog wat hier var wezen moge, zeker {s het ,-dat pan ze op de uidelyke kusten, als $ Snie o Portu- gal , Vrankryk , nog ook op de kusten van Africa niet aan- eft, of zo-ze ‘er zyn , zo is het te minften in eene Zeer kleine menigte; als zy Engeland verlaaten hebben , ziet meh ze niet meer „en men weet niet, wat ’er van hun geworde; Zy houden zig-getmeenlyk een veertien dagen, dat is, van den 8. tot den eoften Juny, òp by Cranebead, de verst afgelege nt van Brasfj-found; van daar-zakken zy zeven mylen ver ten Zuid. oosten van Schetland af de plaats der Visfchery is Bufin deeps, gelegen op 28 mylen naar `t Noorden van Firth: ‘Daar vertoeft de Haring andetmaal een veertien dagen, namelyk tot den 6 July. Dan gaan zy naar Chewithils, en voorby Bachan- „es , daar Zy tot den 20 July blyven; waarop, zy hunne reis ge- duurende eenige dagen vervolgen, tot Doggerbanck , alwaar zy zig 37 dagen ophouden, -en in het begin van de maand Sep- tember ziet men ze by Yarmouth alwaar zy zig zeventig dagen verhouden, waarna zy Zuidelyk afdracijen , en niet anders dan door kleine Visfchers vervolgd ‘worden, omdat de Visfchery langs deze route te gevaarlyk voor de‘buizen wordt, e Schotten en Hollanders Zyn de- beroemdfte Haringvis- chers; die twee Naties hebben zwaare gefchillen deswegens chad, welke niet tot ons onderwerp behooren. De Franfchen ebben mede zomtyds op de kusten van Schotland gevyischt , maar de Engelfchen te Yarmouth en te Leoftoff alleen’, ‘rdoken alle jaaren meer dan veertig of zestig daizend tonnen Haring, en hoe veelen worden ’er tusfchen- Engeland en Vrankryk niet gevangen! Voorheen hadden de, Holfanders geen deel în deze visfchery, zy moesten hunnen Haring yan de Schotten koo- pen „en deze waren onhandelbaardêr, naar. Omtrent Sz. Fan, als de Haring met groote troepen bégint te zwemmen „ Zeilen de Hollanders met hunne Buyzen, en met verfcheide andere vaartuigen uit de Havens va Rotterdam, Schie- dam, Vlaardingen , den Briel, ‘Enkhuyzen enz. In den jaare 1601. liepen er in drie dagen tyds vóftien honderd Vis(chas. - ut / © VAN DEN HARING © | qz ‚gits teh wil zelfs, dat er iú 1609. 3000. vaartuigen , dp de Britfche kusten zyn verfcheenen , en ‘dat de Haringvisfchery tia dien tyd nog merkelyk zy toegenoomen.Dezelve helpt zeker- lyk tën minften honderd-duizend menfchen in Holland aan hèt brood, ef verrykt zommige Reeders merkelyk. Huet berekent de jaärlykfche vangst der Hollanderen, door malkanderen, ap driernaal honderd duizend tonnen en Fncius beweert, dat Zy ten ‘minfte veertien duizend en agthonderd millioenen Haringen bphaalen, “Onze Dodd durft zelfs verzekeren, dat ‘erin 1688 eenige honderd-duizend menfchen aan de Haringvisfchery zyn te pas-gekoomen ; In het begin dezer laat{te eeuw „vingen twee duizefid Buyzen van 60 tot 200 tonnen, van Bychan- nes tot aih den mónd váh de Teems,zestien duizend last , of honderd Ewëc-erf-negenti duizend tonnen Haring, yder ton ‘bevat ge- meehlyk-duizend{tuks, en dus haalde. men honderd en twee- en-hegetitig millioenen Haringen op. In 1718 wasde Haring tot zo lagen prys in Holland, dat men een last, datis 12 ton+ hen , eerst voor honderd en tien , en vervolgens voor drie en tagtig guldens kogt. — = | | : De Häring heeft altoos de gewoonte om op het fchynzel des ligts aan te Zwemmen , en des nagts heeft hy zelve eene flik- kering, die bem altoos verraadt, en den weg, dien hy neemt, ontdekt, en het is ter dezer oorzaake, dat de Visfchery veel- tyds des hagts gefchiedt ‘Zodra de Haring uit het waterkoomt, fterft dezelves en hierom mòet men denzelven aanftonds zoù- ten én kaskeh, of tonnen „om dus bewaard of gerookt te worden, - : V&ÒE-dât meri dit Middel om den Haring te kaaken hadt uit- péioidei Mmôest men denzelven of versch of gedroogd ge- tüiken; én was deZelve gevolgelyk op verre na „ zo veel niet wakis Hét tydperk dier nuttige uitvinding wordt door zom- | Rite Sc yvers op het jaar 1397 „doorandereop 1416 s De Uitvinder heette Willem Beuckels, of Beukelfen, of Deden wasgeboortig van Biervliet. 426 NATUURLYKE HISTORIE VAN DEN. HARING denzelven , men fcheidt er de ingewanden af, vervolgens wascht men denzelven in frisch water, men vryft hem wel met zout, en men legt hem in een Pekel zo fterk , dat ‘er een ey op dryven kan; hier bly:t de Haring 14 of 15 uuren in, waarna men hem ‘er uitneemt, droggt en met laagen in ton- nen legt. Alsalle de Haring dus wel gepakt en geperst is, ftrooit men ‘er zout op, dat men zomtyds ook tusíchen de laagen in legt; vervolgens fluit men de ton ter deeg, op dat ’er de pekel niet uitloope, of de min(te lugt indringen kan; buiten deze voorzorg zou de Haring ongetwyffeld bederven ; en het zelfde moet men in agt neemen , als men de Haring in andere tonnen overlegt. - ‘De Holtandíche Haring is malfcher, beter van fmaak en min- der zout dan de Engelfche. Ook zyn de Haringen , die in den eenen tyd gevangen worden , veel beter en vetter dan die, welke men op andere tyden vischt , maar hoe, vetterdezelve zyn, hoe vaster zy geflooten , en hoe ftyver geperst moeten worden. De andere manier van den Haring te bereiden is deze: als de visch úit de pekel is genomen, rygt men hem aan houte fpeet- jes, die men door dekop fteekt, en die men vervalgens in een ftoof ophangt, daar ’er gemeenlyk twaalf duizend in kunnen. ‘Deze Haring, welke men dus tot Bokking bereid, dient voor- af wat langer in de pekel te ftaan , dat is te zeggen, ten min- ften 24 uuren ; in deftoof worden zy of met wyngaard ranken, of met cike fpaanders berookt , om veel rook en weinig vlam te krygen. Dus laat men ze, tot dat ze genoeg gerookt en gee ‘droogd zyn, daar men 24 uuren , of meer of minder tyds toe neemt, naar de verfchillende verkiezingen en fmgaken, welke hieromtrent gevolgd moeten worden; dan neemt men ze daar uit, om ze in tonnen te pakken ; hunne grootte volmaakt- heid is, dat Zy dik, vet, vers, teder, malsch, en van eene . glanzige goud-agtige kleur zyn, verder gaaf en onbefchadigd. `e Meklenburg volgt men in het droogen nog eene byzondere manier, die egter minder volmaakt {chynt , dan de geene, welke: wy opgegeeven hebben. . aa Daar worden verfcheiderleie foorten van Haring door de Na- tuurkenners opgegeeven 5 dat foort, °t welk der Ryken tafels werciert, die der armen vervult, en aan beide even aangenaam is, is al te bekend, om ons met het optellen van deszelfs nut- tige eigenfchappen op te houden. - "Elk weet, dat de Trekvisfchen doorgaans gezonder zyn dan andere; de Haring heeft veel oly en vlug zout, hy is tevens voedzaam en ligt te verteeren ; eigen‘chappen, die alle te faamen koomende, de heilzaamfte uitwerkingen kunnen voortbrengen | EE ie — „BRIEF OVER EEN. BYZONDER. SOORT VAN. KOOL. 427 Brief aan. de Heeren Schryveren van de Nouvellifte Qeco- …_… nomique & Litteraire, over een BYZONDER SOORT VAN KOOL. | Myn Heeren! Ti En myner Vrinden , welke de eer heeft van by U Ed. bekend — te zyn, en die uw Werkje met genoegen leest, heeft my verzogt, om U Ed. het volgend berigt wegens een foort van Kool, welke wy met regt HOOG-sSTAMDE KOOL mogen noemen, toe te zenden ; dit berigt is inderdaad zeer byzonder ; ik heb nooit dergelyk een foort van Kool gezien , en ik denk, dat gy- lieden in het eige geval zult wezen. Hy zelve, fchoon wel bee reisd , betuigt ze nergens aangetroffen te hebben, dan in het: Lasd van Mans, daar hy woont, maar, in vergoeding van alle die kleine zwaarigheden, is dezelve daar zo algemeen en overe ‘vloedig, dat 'er even weinig gronds zy, om voor eenig gebrek- kig verflag ten dezen opzigte te vreezen , als om de getrouw- heid van den geloofwaaidigen Schryver in twyffel te trekken. Gylieden zult het dan, denk ik, met ons eens zyn, wegens de nuttigheid om dit verflag een plaats in uw Werkje te geeven. ‚ Jk ben enz. _Wyze omde Hongftamde Kool te planten „te teelen „en te plukken. Men moet het zaad van deze Plant boven al in eene zeer goede aarde zaayen ; zo dra de Plantjes, welke hier van te voorfchyn komen, groot genoeg zyn, om verzet te kunnen worden, brengt men ze over op eene bekwaame plaats, welke vry en open be- ‘hoort te zyn, op dat zy niet alleen een onbelemmerden invloed van de lygt genieten , maar zig ook tot hunne gewoone hoogte, welke dikwils zes voeten is, verheffen mogen. Naar maate ditfoort van Kool opwaards fchiet , {pruiten 'er over de geheele lengte van den ftam, van onderen tot boven, bladen uit, welke men dagelyks, of, om den anderen dag, kan plukken, zo men flegts zorge draagt, van de kroon der Planten niet weg te neemen, of dien te befchadigen. Zo men deze bladeren lang ge- noeg aan den ftam laat zitten, om ryp te worden, zo groeijen ’er van binnen kleine harten in , die zeer hard en vast zyn, en welke men het geheele Jaar door kan plukken, want het geheele Jaar over blyft deze Kool in den grond, zonder dat dezelve in al dien tyd immer ophoudt, van dagelyks haare vrugt te geeven. ` Wat haare hoedanigheden in het gebruik betreft, dezelve zyn even uitmuntend. en zelfs in dit opzigt wint zy het boven alle andere (oorten van Kool, neemende nimmer dien fmaak van Mys- Cus aán, welke men zo-dikwils aan deze vindt. Je De flam, die eindelyk overblyft, kan tot veelerleie nuttige ge bruiken gebezigd worden, ' -a Ra . BRIEF OVER EEN BYZONDER SOORT VAN KOO . En nog heeft deze Plant eene zeer byzondere eigenfchap, det men namelyk,. terwyl zy bloeit, kan voortvaaren met haare bladen af te plukken, tot dat het-zaad volkoomen ryp is, alsdan eindelyk haalt men de fram uit deh grond, en, na-denzelven eenige dagen in de open lugt te hebben laaten droogen, fchuc men er het zaad ligtelyk uit, het welk men vooreen volgend Jaar. bewaart, - . “Dit foort van Kool is zekerlyk voordeeliger dan eenig ander, om dat men 'er een gansch Jaar door genot vån heeft, en dat, hoe meer men ‘er van plukt, hoe meer men ‘er van plukken kan. Lief. hebbers, die dezelve begeeren te hebben, behoeven flegts naar Mans om zaad te fchryven, dewyl daar niet één Hoveniër is, of hy teelt deze nuttige Plant, en dus is 'er gelegenheid tover, om altoos zaad daár van te krygen. Dd ZONDEKLINGE UITWERKING VAN EEN VAL TOT WEGNEMING |. VAN DE VALLENDE ZIEKTE EN VERSTANDELOOSHEID (*). Des kind van agt jaaren, de Vallende Ziekte onderwor- pen, viel-in gulk een overval,achter over ‚op het ach- zerfte gedeelte van het hoofd; waar door een famengeftelde ` brenk van het Opperhoofds- en het bovenfte gedeelte van het-Achterkoofds-been-was- veroorzaakt. Het hoofd werdt getrepaneerd op twee plaatfen, waar door, de fplinters van het been gemaklyk werden weggenomen. De wond werdt, tia verloop van veel tyd, gefloten, “Ende Vallende Ziekte kwam, behalve nog een-of tweemaal, gedurende de gene- Zing, nooit wederom. ` O , ` Een jong perfoon, van kinds af verftandeloos, valt, en krygt een geweldigen flag op het achterfte van het hoofd, veroorzakende een breuk van de Herfenpan , met verfchet- den hoeken „van het onderfte gedeelte van het Opperhoofds en het achterfte van het Slaapbeen. De wond genezen zyn- de , zagen de nabeftaanden: van den Lyder, met groote. blyd- fchap, de vermogens van zynen geest zich vertoonen. , Ba “zyn verftand werdt van dag tot dag beter, en, in korten tyd, was hy gelyk met pertoonen van zynen ouderdom. ` ‚_ Onze volflage onkunde aangaande hét mäakzel der Herfe nen, welk -tot zodanige vermogens der Ziele vereischt Wordt, maakt het onmooglyk., voor ons , te. bepaalen, of le fchudding, door dèn val, 'eenigé verandering makende in.de fchikking der deelen van de Herfenen ; dan de ontlas- sing van ftoffe door de wond ende Trepaan, deze geluk: kige uitwerking hebbe. veroorzaakt. Mischien zullen vol gende tyden, een meerder begrip van deze deelen, of eene ge andore toevalligheden, hier imeenig meerder licht geven. Eede Etec oc VER RO) Genslem. Mogaz. 1762. Supplem. pag. 635, VERHANDELING WEGENS DE LEERE ENZ. 429 VERHANDELING WEGENS DE LEERS . l yan t o a - MOOGLYK GROOTSTE or MOOGLYK KLEINSTE, Vervolg van Bladz. 397 ` HET EERSTE HOOFDSTUK... Aangaande de Vinding van °t mooglyk groötfte, IL LID. ’ , Vergehkingen van de derde DIGNITEIT. Deeze komen voort uit Multipliceering van drie Quantitei- ten met elkander, en naar de menigte der deelen, die opge- geven worden, zullen de daaruit voortkomende Produêen ook menigvuldiger zyn ; laat dierhalven daartoe dienftig zyn het volgende. in L VooRrsTEL. „ Om een, gegevene Quantiteit a in vier 7 „ deelen te iplitfen, waar van de drie eer- » fte een Reden tot malkander hebben, » als 2,5,83 en welkers Produ8en Zom, _s (g) drie aan drie genomen, het moog- a lyk grootfte getal voortbrenge”, OPLOSSING, gen Olgens het bekend gegevene zyn de veronderftelde dees ten ee 245,8 x, enag. derzelver vier Produ&en Zom is dan - | 66 a2* = 910 x? 3 Max». met 2 - . 3 ~- . © gemuhipliceerd men verkrygt 1328 x | 27303m o door 6 x° gedeeld - Zal komen 22 #5 455 3. dat is: a X 455 eng 22 Maar om nu het Maximum te hebben, zoo moet ax eoo a Marw, 3f - 2j mmm aaax * 455 2 y3 mmm ee komt 10648 a? x$ = 207025 Max, xè EISERES ERNA CRE RP Oe: A 1’ of 10648 & = 207025 Max», G) Die zyn maar 4, want tX? x Es 4 R aro l 430 VERHANDELING WEGENS DE LEBRE VAN HET "Nu is het Max”. alhier 10648 X 455 =Œ 4844840 - dienvolgens wordt | ‚ 10648 45 = 1003003001000 mn rn mennen 224 Z IOOIO dat is a = 455 als.boven bygevolg zyn de partes 44, IIO, 176 én 125, on de Pin uen `. IX IXS 851840 IX. -H XIV 605000 XIX IV = g68000 ' I XII X IV 5 2420000 het mooglyk grootfte Getal 4844840. « IJ. VoorsreL. „ Het zy a vooreen willekeurig Getal opge- » geeven , om het zelve in vyf deelen té „> Íplitfen , zoo dát de Zom der Produ&en , » (4) drie aan drie, het mooglyk grootfte „ Getal te voorfchyn brenge, zullendede vier > Eerfte deelen in Proportie tegens malkander » Zyn, als: 1, 2, 3 EN 4. OPLOSSING. Voor de vier deelen veronderfteld Os I%, 2,34» 4%,danisa a 10 xhet vyfde en de Zom der ro Produ&en van drie en drie >. 5 ax u 300 33 Maze. Om nu het Maximum te hebben, zvo deelt 35 a x7 en 300 q? - door 3 J -2 — ' rita x* 150 3 =x. mn e -y Álf 158734 a3 x6' 22560 %5 dienvolgens, |. a 15872 axe 20500 x5 Mars, = door 125 x° gedeeld komt: 1235 4 = 180-Mogr.- ‘ of 343 @= 4860 Max», Het Maximum kan in dit Geval maar weezen. 343 X 150, datis: 51450, by gevolg wordt GERED qA. 1 ia . 343 “ (h) Zullende zo weezen, doordien; KX; Xj25 zo wordi MOOGEYK GROOTSTE OF MOOGLYK KLEINSTE,” 43i 343 a* gelyk aan 4860 X 51450 „of 343a T 250047000 m bier uit de Cubicg-wortel getrokken bA ommu is zulke 7 a 5 630 ` ; qae …, . datis a = QQ; . de eerstgevonde Æquatie 35ax* e> 300 8 5 Manm, met 2 =~. 3 … O gemubtipliceerd zal 70a x? = goor = o worden dus: ga <90 T , datis: a Tga, X T y7 en de gezogte partes van ’t gevorfden getal (90), 7» 14, 21, 28, en 20, - De tien Produen zyn dan drie en drie ` 3958. 2744. I 960. 4116. 2940. | 3ô20, 8232. 5880. 7840. 11760; > | . 4 . a * ' ` ` | i G Zom 51450 het mooglyk grootfte Getal als te vooren. | | IL. VOPRSTEL. „Men verlangt een na believen genomen „Getal ġ in zesdéelen gefplitst te hebben, „Waarvan de vyf eerfte eene reden tot el- „Kander hebben, als: 1, 2, 3, 45 5s „in diervoegen dat de Zom der 20 Pro- „duen, drie aan drie (i), het mooglyk » grootfte Getal voortbrenge” | OPLOSSING, Gefteld voor de vyf deelen ix, 22%, 34 4% 5%, dan is het zesde b ISE en de Zotn der 20 Produsen 85 ax’ = 10503" 5 5 Maxa; "door 1} gedeeld komt ($) Want $Xi X Fis = 20. ee ed en IL, DEEL. MENGELW. NÒ. ITS ° o- Kk | o; 432 VERHANDELING WEGENS DE LEEKE VAN NEF komt 51 aa? = 630 2 © 3 Maxe, m ) f oae Haa 3152 v3 y? dienvolgens verkrygt men | 4913 A 15 = 99225 X 3 Maze. z4 vermits het Maximum hier maar 4913 X 105 kanzyn, dus worden 49134 = 153560113875 Vn mnd annen mn mere 17a ©5355 Taz 315 Nu verder 85 a x° = 1050332 5 Max™, met 2 . . 3 . . O vermenigvoldigd onm erka a O komt 170 ax’ — 31502 5 o ennen of: 17a 315%, datis: zZ IZenas 315 bygevolg zyn de zes partes: 17, 34» 51, 68, 85 en óo, en derzelver 20 Produêen, als volgt: 29478. 39304. 49130. 34680. 58956, 53695. 52020. 98260. 69360. 86700. 117912. 147390. 104040. 196520, 138720, 173400. 294780, 208080. 26010. 346800, 394485. 533494. 459510. 560660. 631176. Kianna ante o ameo «nnn aniseed am ae inn tene e) Zom 2579325 = 5 Maas, het mooglyk grootfte getal, °t welk “er uit voortkomt. AANMERKING., _ Hier wordt even hetzelve bedoeld, als in die vanhet certe Lid op pag. 369, te weeten: dat wanneer het een of andet Getal bekend gegeven wordt om volgens eene zeekere Re den in eenige deelen te fplitfen , of wanneer het moogly grootfte Getal wel naauwkeurig bepaald wordt , voortkomt! de dan daaruit de onderftaande Gevolgen. | L Grvouo. „ Een Getal te vinden „ *t welk in 4 pe!“ zi geflitst zynde, de drie eerfte doarren in ` hi A MOO IË.TE GROOTSTE OF MONGLYK. KLEINSTE. 438 , 3 Reden zyn, als: 1,2,3, Zoo dat der- s Zelver vier Praduden zom, drie aan drie vogrtbrenge 6480 „als het mooglyk groot- ‘ p fte getal”. Ck) . o Na behooren gewerkt, men verkrygt; 11 ax® 6o x? 5 Maan, ł Q, f -mm z? ox. 305, Kad dan heeft men 4915 @ 14 = 900 X 6480 2% of 1331 @ =. 157464000 hier uit de Cubicq-Wortel getrokken mn omm Ommen emme Gemert -is zulke 114 540 by gevolg het begeerde Getal a = 491} en de partes wor- den gevonden te zyn6, 12, 1&en 13rt, dienvolgens zynde vier Produsen, , IXI XII = 1296 IXH XIV Z= 14134 J X EX IV Z 942 U X II X IV = 28274 | 22384 4241$ ` = Zom 6480 na begeerte IL Grvaro. „ HetGetal 6oin vierdeelen te plitfen , wel l „ kers drie eerfte deelen tot malkander gè » proportioneerd zyn als: 2, 3, 4: wanneer men de 4 Produêen, drie aan drie „toc malè „ kander addeert, dat zulks de grootfte Zoni » voortbrenge”. (/) | als men volgens het opgegeverie te werk gaat, zal men ver- krygen: 1560.43 m> 210 28 = Maz”, - 3 l 520 7% ' 1052 -y$ =n me 2 P (k) Uit PauL Harre No. 373. (4) Uit denzelven No, 374. Kk E K` 434 VERHANDELING WEGENS DE LEEÁP VAN HPS dienvolgens wordt 11025 Max™, 4 — 140608000 ze of 441 Max”. = 5624320. dat iss Max. = 5624320 (441 of 1275344 voorde groot: fte Zom. OO En = Nu de eerfte gevonde Æquatie 1560 x? = 210 $ 5 Mar”. met 2. . 3 . . O gemalsipliceerd; komt j3120 x aNg: , 30 x? memmen. a en nm AIT 104» | dat is: 1 x= 4% bygevolg zyn de partes 94%. 14$. 193 en 15}. n ZS E e aon IX IX IV “IX Z 29158 IV Z 3027745 IXIXIV = 227014 IX IEX IV E yoi Bs 687E I | T gsnt o o 1 Zom 12753347 als'boven, * UL Lin. Vergelykingen van de vierde DIGNITEIT. Deeze komen voort uit Vermenigvuldiging van vier Quar giteiten met malkanderen de daaruit voortkomende Produden zullen ook altyd-menigvuldiger worden, naar mate , dat de ' deelen, waarin een zeeker Getal zal geíplitėt worden in me- nigte toenemen, zoo als uit volgende Voorbeelden zal blyk- baar worden. > = -> ee | IL VoorsTEL „ Een geheel Getal te vinden , wanneer v t,- -dy het zelve in vyf deelen verdeeld wordt, ‚> Waarvan de vier eerftê' partes tegens i es Malkander in Reden Îan, als’: 1,2, s» Bs '45 dat dan de vyf-Produêen, vier » aan vier(#) opgeteld, de allergrootfte » Zom voortbrenge”. (o) ` n Oa een ; ee Or (n) Wati XiX; X: z A (e) Uit PauL HaLxe N. 382 "`O 7 mee E E re eee | s's t: C ‘a - am. MOOGLEK GKOOËSTE OF MOOGLYK.KLEINSTR, CCOPLOSSING.. | Volgens het voorgeftelde zyn de vyf partes IE, 24,3% 4ALENG = IOF by gevolg de Zóm ‘der vyf Produôten 50a% m 47614 = Maar. 4 3] ——— liz; 1583 mm o e dienvolgens verkrygt men. 244145 at F5 39944505 x"! Maxa, Vermits het Masimuin ì ju dit Geval moet wezen 24414% X 1585 dat is = 38736971: aldus worden . | 2441475 3* = 1547329637 34560 hier uit de vierkante Wortel getrokken komt 1565 a = 39336113 Nog eens de vierkante wortel uitgetrokken nen heeft rela 1983} datis: va 158 ` De eerst gevondene VERL 5oax’ > 476 xt = Max. met 3 …. . 4. ~ O gemultinkceerd EE tn LLE komt 150 a %3 7t 1904 5 | 754 = 952% by gevolg a = 952 (is Ómaal 158$ ) en gZ 75, dan zyn de partes 75, 150, 225, 300 en 202, en de vyf Produêten, te we eten: IL H. II IV. = 759375000 LL ML V. = 511312500. L IL IV. V. = 681750000 I. UL IV. V. = 10226259009 IL II. IV. V. z= 2045250000 439 dus 5020312500 demooglyk groat- {te .Zom. ‘Boven heeft men voor het Maximum gefteld 38736971! dit vermenigvuldigt met 1266 (als het bigwadraat van 6 , waat- “medea= 158* is vergroot) men zal ook voor de mooglyk ootfte Zom verkr en als te.vooren 5020312500, -> s; yè Kk 3 IL 436 VERHANDELING WEGENS DE LEERD VAN HET IL VoorstEL. „ Een Getal in zes deelen te fplit- s» fen „hebbende de vyf eerfte daarvan eene ‚> Reden tot malkander, als: 2, 3, 4, 3 5s 6, zoo dat derzelver 15 Prududea ‚> vier aan vier (p ) opgeteld, in Zom het » mooglyk grootte Getal doe voortko. men”. 93 OPLOSSING. als men veronderftelt, de eerfte vyf deelen te zyn 23,3%, 4%, 5T, en Ó xdan is het zesde a 205 en de Zom der 15 Produêen 580 ax’ : 10556 x* = 29 Maan. 29f asen 20oax > 3642 1 Max», 4 $ z i 5 y4 J 1al y. dienvolgens verkrygt men 625 a*t x" = 1786242135 Maxm, ņ'* Nu kan het Maximum maar weezen 1214 X 625, dat is, 758385 i dies heeft men: 625 a* 3 2167307493! X 625 of ra*= 2167307400 hieruit de vierkante Wortel trokken komt ra*= 147213 Nog eens de vierkante Wortel ge-extrabeerd i is zulke 142 1213 de boven gevondene’ Vergelyking 208a% = 364 x* = Max. met . 3 . .4 . . O vermenigvuldigd komt 60a x’ = 14562* 5 O 4 QI f a a a - Igaz 364 % S ` By gevolg is x= 15 en de 6 deelen zyn 30, 45» 60, 75, 90 en 64, welkers Zom is 364 28 maar de 15 Produden vindt men de volgende te weezen: 6075009 MOOGLYK GROOTSTE OF MOOOLYK KLEINSTE. 439 6075000 7290000. 5184000 ‘12150coo 8640000 12960000 9112500 6480000 10368000 7776000 18225000 12960000 15552000 19440000 25920000 50665500 60075000 67392000 ` Ne an qlaman Zom 178132500 het mooglyk tite Getal, ‘twelk men ook verkrygt, als het bovenge ondene Mai. = 75833; nog vermenigvuldigt word met 31 maal 99, uit Reden dat 29 Maximum is veronderfteld geworden, van het mooglyk grootfte Getal te zullen voortbrengen, en het voor a gevenden Getal drievoudig genomen zynde, 81 voor de vierde Digniteit uitmaakt. AANMERKING. … Het zoude overtollig weezen, hiervan meerder Voorbeel- _ den by tebrengen , aangezien elkeen „in deeze Weetenfs ter degen bedreeven zynde , daarvan zoo veel verzinnen kan, als hem gelieft: alleenlyk moet hier nog bygevoegd worden, dat men het Maximum uit Vergelykingen van hooger Digni- teiten, als vier, even zoo gemakkelyk kan bepaalen, als in die reeds aangehaalde is gefchiedt. Want veronderfteld men haduit een opgegeven Voorftel (waar in vereischt wierdeeen zeeker getal ig-eenige deelen te (plitfen, zoo-dat de Zomder Produêen van vyf en vyf het mooglyk grootfte getal deede te voorichyn komen , door een ordentelyke Solutie verkreegen : -o 30pAa* 204% = Maze. beteekende 4 een zeeker getal, °t welk of bepaald opgegee- ven wordt ,of nog eerst ftaat uitgevonden te worden; daaren- tegen wordt de waarde van p en g van zelve openbaar „en wel uit de getallen, welke met x* en z’ vergezeld gaan, i zopdz* en 20g x° door 5 -en 4 gedeeld de Quotienten 6pAz* 5qx' tot de vyfde en vierde Digniteit verheven Men verkrygt 7776 p A z’ = 625 q* 2 Maye, dat is-7776ps A: z 625 q* Max”. ftellende nu het Max», gelyk aan 77769’ X 5q -emy qh Genee eenen nn D nnn On acn zal.hebben: 7776p! d' = 24300000 4" p' 438 VERHANDELING WEGENS DE LEBRE ENZ; - hieruit de /urdefolid-Wortel getrokken is zulke 6 p 4 = 3042.4 ~ ofr 4Z 54 de boven veronderftelde Æquatie gop Ax* -20g x= Max, met 4... 5 . . Ogemuhipliceerd n | , an me” dan worden f 120p Axt 100q 3 20 x4 —— — - 6p AŠ 5qx, datis: AZ 5qdenzszZ 6p of laat men door vermenigvuldigìng vaħ zes en zes Quang èeiten verkreegen hebben \ | ‘ 30 p 4x’ 20g xs © Maan, door 6 en 5 gedeeld komen 5p dx’ en 4q x° Vn f S man VS men heeft: ro24 g! x° Maxm. 3 15625 pi AS x° Voor het Max». nù 15625 p‘ X 4q gefteld zyndë ` men zal verkrygen : 64o00c00 P‘ qf = 15625 p° A" mma ej en nn tn of: 15625 A= 64000000 q“ de vierkante Wortel uitgetrokken komt 125 Æ = Boco g’ Nog de Teerlings-Wortel ge-extraheerd. is zulke: 5 Æ = 204 of : i AZ 4g De eerst veronderftelde Æguatie 30 p Ax’ = 20 q xf = Max», met 5 .,. 6.. o gemultipliceerd komt 150p Ax! = 120 g x$ door 30 z’ gedeelt men verkrygt5 5p Az 4qx datis: i AŠ 4qen isz 5p o Ditzo verre verhandeld hebbende zullen. wy by de nass- ‚ to gelegenheid overgáan tot de tweede Afdeeling. en. è MOK ae: ee a s. + ` N e zat … In a MENGELWERK; TOT FRAAÍE LETTEREN, KONSTEN EN WETENSCHAPPEN ; PO BETREKKELYK. ee ' À. À ' ` - ' * ` M a - bi ? e 3 NATUURLYKE GODSDIENST EN ZEDEKUNDE. Vervolg van bladeyde dor: pn : Pads ` e e f o. pA A emmmennemensd p AO A SA NOQDZAAKELYKHEID VAN GOD REGT TE LEEREN KENNEN; EN ZIG MET DE BESPIEGELING ZYNER VOLMAAKT- HEDEN BEZIG TË HOUDEN. | WY ‘hebben in onze vorige Zedekundige befpiëgelirigen ; de onvermydelyke verpligting van een detigdzaamer levenswandel aangedrongen 3; wy hebben getoond, dat onze Rede en Pligt, met ons eigen belang er de zorg voor ong waarägtig geluk te faamen oopen , om Oris hier toe aan tė fpoofen 5 jä dat onze. geheele Natur daar toe eeniglyk ge- chikt,alle onze hartstogten eeniglyk toe verordend żyti; —= Verder hebben wy de algemeene regels aangeweezen , waar naar wy onzen zedelyken wandel hebben in te rigteii, én die gefteldhéden voorgedfaagen , die wy ons eige hebben te máa- ken, om in deze allergewigtig{te onderneeming wel te flaa: gen 5 als nu een verftandig en welmeenend meriséh zig vart deze onze ondetregtingen wil bedienett ; als hy, bewoogeni door de dringmiddelen , die wy heni daar toe hebben voorge- teld, een Heilig voorneemen vati. eet ftandvastige Godsvrugt opvât, en, in alle byzondere voorvallen dezes levens, zynen toevlúgt wil neemen tot de algemeene regels, die wy hem daar toe aan de hand. gegeeven hebben , zo ts er geen de min- fte twyffel aan te flaan, of hy zal, ja hy moet deugdzaam „ ert dus in ’t eind gelùkkig worden. Het zal derhalvert niet noo- dig wezeti, om zulk een verftandigert en wyzeri van-herten „ alle zyne byzondere pligten omftandig voor te draagen, als het welk ons te verre vervoeren , en onzen Lezer eindelyk verveclen zoude. Zoekt inderdaad zodanig een mensch Gods eer, en zyner medemenfchen heil en voordeel; zóekt hy zyn eigen waaragtig geluk en welzyn te betragten ; poogt hy de voorfchriften van Rede en Betaamelykheid te volgen, en Zyns Scheppers welbehaagen te volbrengen ; maakt hy zig einde- lyk die-zedelyke gefteldheden eigen , die wy hem hebben “HI; DEEL. MENGELW. NO. 12. El -- áans 440 NATUURLYKE GODSDIENST Sangepriezen , hy kan ‘orizZe byzondere onderregting verder wel ontbeeren.. 