Herbarium amboinense : plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta / omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [-sexta].
N. B. Experimentisdetectum eft, fi fpnmam fumant, quz ex arundine Bambus in liquore Towak dicto colli- gitur, ac*cuidamimponatur ferro, Metallo, vel Por- celano ,*quod per folem candefaétum fuit, tum appa- rebunt multi Milliones animalculorum , quz in Towak funt genita, vel in eumirrepferunt, quz calore agitata profiliant. Franciscus Pyrardus feribit, — ac yru- ceken, dat men genoegzaam befluiten moefte ; daár in gegroeid te zyn, "t geenze dan aan baren meefter gaven, zynde een duits Kapitein, eem curieus ende geloofwaar- dig man, dewelke bet zelve namaals aan my vereerd beeft: dit Jleentje was rond > 0f ten weinig bultagtig , in de groote van een krieke, bard en glad als een kezel Steentje, niet door/chynend’, doirgeel van coleur , daar op fionden rondom veel witte oogjes of circultjes ; bin: nen met eem peel plein, zommige groot, zommige kleins als of xy daar op gefchildert waren, bet bovenfle_ oog was ‚bet grootíle , en hadde binnen zig nog een anderen donkeren circul, gelyk de Iris in een 00g , van de andere oogjes liepen zommige door malkander > zommige waren ook gebeel wit, diergelyke cirkeltjes men fchier ziet aan een zoorte van den Lapis Victorialis , of Aftroites ; aan de eene zyde zag men een wit Plekje , doods van coleur , alwaar men fuftineerde dat bet van het blixem vier een weinig geraakt was. Den Kapitein verklaarde , my, dat de Singaleezen bem gezegt badden , dat zulke Jleentjes meermaals in ^t Calappus-boud gevonden wier: den, maar konden egter geene meer te vaorfchyn bren-, en > of aanwyzing doen , hoewel by doenmaals , als eflave , dat is land-droft , over baar lieden te com: mandeeren badden. Na zyn gilling mogten xy wel dierge- lyke gebad, maar voor bem ‘verborgen gebouden bebben , om dat die natie, zoo wel als andere Indianen, diergelyke zeltzame Mefticas in groote waardy bouden , dezelde dra: gende, om goet geluk te hebben, bezonderlyk in den oor: 08, "t welk ik geenzints aannemen konde s maadiem by zynen boom niet badde befchermen konnen tegen bet don- ders-geweld, dog bet fpreekwoord luid, als meerder komt, moet minder wyken: ik beb ook van diergelyken niet meer geboord, nog gezien in deze Oofterfche geweften, en by 15, in een ring gevat, A. De Inlanders bebben my.nog een andere, dog ondeugeri: gende preuve geleerd, om alderbande Mefticas te probe- ren, ofze opregt zyn: dit gefthied, als zy den zelven in Jeberpen azyn, of zuure Lemoen-fap leggen; want als zy daar in Rooken, en bobbeltjes rontom zig opwerpen; 200 houdenze die voor oprept: dit gefchied wel aan den Calap: pus-fteen, en alle Melkicar, die niet doorfchynend, no zwart zyn, maar verliezen met een haren helderen glans, wesbaluen defe preuve verwerpelyk is: beter doet men, als men die Calappus-fieenen een paar uuren legt in water van een sa ed » en baar met deszelfs pit afuryft, zoo krygenze bare zuiverbeid en glans wederom, dieze anders ook door bet lang gebruik verliezen. De voornoemde koking of bet Á ail i van bobbeltjes komt daar van daan, om dat deze Meflica voller met gaatjes zyn , dan andere regte keyzel- fleentjes , en min of meer ugt im baar verborgen houden, dewelke door den indringende azyn, of Lemoen-fap uitge- dreven werd , en de voornoemde bobbeltjes veroorzaakt , ge- lyk men aan den COM Aftroites of flerre-fteen ziet gebeuren: Fa ook dat by xig in den azyn komt te bewe- en: maar zoodanige Mefticas, die doorjchynend , of don- er en zwart zyn , willen de voornoemde koking niet ver- toonen , buiten twyfel, om datze diergelyke Poros niet hebben „ gelyk ik geprobeert hebbe aan zoodanige flange- po^ > die ‘klaar zyn , als een cbriflalle , en phe. werden in "t hooft van een zekere booze Jlange op bet eylant Celebes , die, naa "t verhaal der Inlanders, met Draken en Bafilisken te vergelyken zyn; en derbalven bare fleenen wel magen voor Dracontia gehouden werden. Den voorfebreven Dendritis Calapparia was veel bar- der , dan een gemeene Calappus-fteen, en ’s nagts tegen een agaat, of ander kleen keizel-fteentje geflagen „ vuerde, en gaf een heldere fcbyn wan zig, 't welk ook deden de naafbgenoemde flange-fleenen; maar de witte Calappus-ftee- nen willen zulks niet doen, nog ook andere donkere Jleenen. N. B. Men beeft ervaren, ^ men neemt den [cbuim , die zig in derieten van Bamboes op den TOwak zet , en leet den 4. l op eenig yzer , metaal, of porcelyn, dat in deZonne beet geworden is, zoo zal men zien veel duifenden kleine diertjens , als. miertjens „ of uit den Towak gegroeid, of daar in gekroopen, die, door de bitte geraakt ; weg fprin- ` gen: Francois Pyrard /cbryft, dat in de Maldivis uit den 24 HERBARII AMBOINENSIS Syrupum ex liquore Towak Calappi in Maldivenfibus in- fulis fequenti parari modo, Towak infundunt cacabo, & coquunt eum cum albis ac pellucidis lapillis, qui in mari inveniuntur , fi per aliquod tempus bic liquor cum lapillis ebulliverit, inftar mellis fapit & optimo fyrupo fimilis eft, inftar cere flavus, & norunt præ- parare vel tenuem, vel infpiffatum , uti ipfis Iubet. Syrupus hic denuo fi coquatur cum pluribus talibus lapillis , infpiffatur & albefcit inftar facchari Canthi albi, quo mercaturam exercent. Å Liber I. Caput. IV, den Calappus - Towak de fyroop en zuiker aldus gekookt word; zy doen den Towak in een pan, en kooken bem met zekere witte en klare fteenties , die men in Zee vind; na een zekere tyd kokens word dezelve Towak als boning , en van fmaak als de befte fyroop, geel. als wafch , en zy kon- nen `t zoo dun, of dik kooken , als zy willen. Deze fy- roop nog eens gekookt met meer fleentjes, en dam ge- droogt , werd zoo dik en blank als Kandy-zuiker , waar mede zy Koopman[cbap dryven,. CAPUT QUARTUM. Abortus , & Monfira C oc c ORU M. tus ac monftra defcribemus , que hoc in ge- nere aliquando proveniunt ; hzc autem habeo " non uti veros abortus , fed ut luxuriantem materiam, fi nempe una ex nuce tres quatuorve progerminent trunci , quod in hifce Orientalibus plagis raro ‚in Zey- lana vero, aliisque Malabaricis regionibus fzepius ob- fervatur. Raro autem ambo vel plures fuas acquirunt erfe&tiones , unus enim vel alter fenfim emoritur. n Zeylana tamen prope Columbo in horto quodam tres fimul Calappi trunci uno ex ortu provenerunt ingentes fatis, inter quos cellula trigona locata fuit: in regionibus quoque ad Eurum fitis geming nuces obfervate fuere, que duo nempe putamina fibi invi- cem juncta gerebant, atque in utroque continebatur diverfus nucleus. An autem hzc peculiaris fuerit fpe- cies, an vero forte fortuna ita progerminaverint, co- | gnofcere non Donn, . s R Abortus autem proprie dictus eft, qui Contra na- ture propofitum ex defectu materie vel alio impedi- mento provenit, & hinc irregularem obtinet formam, cujus duo tantum proferam exempla , unum tricipitis, alterum polycephalz arboris Calappi. Pe regulares Calappi fpecies , jam ejus abor- Prima in Amboinz antica parte in folo Hitoe ditto; in montano , oud-Kaytetto dicto loco, mirabilis fane ac tara erat Arbor Calappus, cujus coma contra generis fui naturam in tres divifa erat ramos inftar folii Bag- ee: Unus enim ramus erectus erat, alii autem duo ad Kets inclinabant , quorum quisque ordinariam ha- bebat frondem feu folia: Numquam hzc arbor quos- dam produxerat fructus, & incole illam patrie fuz fatalem putabant arborem, quum enim eorum pre- fectus Kakiali di€tus cum toto populo anno 1642. re- bellarent, & arma contra Belgas gererent, accidit, ut Triceps hec Calappus fponte fimul cum alia arbore Waringa caderet , quod prefectus Kakiali audiens, hec voeiferatus eft verba; noftra quoque terra cadet , uti in fubfequentibus etiam fatum fait annis, quum ipfe oc- cideretur , ac regnum quadriceps antiquum , cujus multiceps Calappus arbor fignum. erat, everteretur, ac regio tota in ditionem Hollandorum redigeretur. ` Aiterum exemplum rarius eft, ac verum Calap- pi monftrum, quod meo etiam tempore anno 1685. confpiciebatur ad diftantiam Bombarde verfus Au- ftrum , ad Occidentalem pagi Baguale partem, in an- teriore montium parte, quz jam fruticibus, & aliis filveftribus occupatur plantis, ante viginti autem an- nos fuerat hec arbor ab hominibus ibi plantata , & uti ejus domini narrabant, primo ordinariam habuit for- mam, atque etiam fructus produxit, poftea autem in hoc monftrum degenerata fuit. Ejus truncus viginti circiter pedes erat altus, ac vulgaris craffitiei, in cujus fupremo er ordinariam comam triginta circiter alias gerebat ramificationes , quz inftar tot diverfarum arbufcularum circa veram comam difpofitz erant inftar brachiorum Lampadum, per quatuor ftrata fupra fe in- vicem, ac radicibus fuis intricate & connexe, atque ` praterea tot aliis herbarum generibus concrete, ut vera coma vix dignofci poffet, harum oo vel de- cem trunci pedis craffitiem habebant, ac duas trefve fpithamas longi erant, ad eorum ortum autem tenuio- res, ubi rn paucas radicales extendebantur fibras, que fibi invicem intricate admodum erant. Omnes autem laterales ant > cujusvis tamen coma erat erecta , perfectis ac vegetis ramificationibus y4 inftar I. HOOFDSTUK Misgeboorten,, en Monjters van den Calappus-Boom. A de ordinaris zoorten zullen wy nu befchryven eenige misgeboorten of monfters van den Calappus- .* boom, dewelke zig in dit geflagte zomtyts ver- toonen: dog voor geen misgeboorte, maar overtollige ftof- fe, zal ik bet reekenen , wanneer uit eene noot twee, en drie flammen voortkomen, °t welk in deze 3 pre quar- tieren zelden , maar op Ceylon, en andere Mallabaar/che landen dikwils gebeurd. Zelden komenfe ook beide of alle tot baar perfeêtie , maar de eene gaat gemeinelyk met er tyd uit: egter heeft men op Ceylon , by Columbo , in een tbuin drie redelyk groote Calappus-flammen gebad uit ee- nen oorfpronk „ waar tuffchen een drie-zydig tafeltje gezet was: men beeft ook in'de Zuidoofter Eylanden tweelings nooten gevonden, te weten die twee doppen in malkande- ren badden , en aan yder dop bing zyn byzondere kern, of pit. Of dit nu een byzondere zoorte op zig zelven zy , of datze by geval voortkomt , en heb ik miet ervaren konnen. ges pe eR De eigentlyke misgeboorten nu zyn, dewelke tegens "t voornemen der natuur „ door gebrek van flof, of ander be- letzel , voortkomen , en daar door eenongewoone gedaante krygen, waar van ik maar twee exempelen zal vertoonen: het eene van een drie-boofdigen „en het ander van een veel- hoofdigen Calappus-boom. | 1. In voorige tyden [lont in Amboina op’t land Hitoe in "t gebergte van oud Kaytetto een wonderlyke en zeltzame Ca- lappus-boom , wiens kruin , tegens de gewoonte van zyn & agte in drie takken verdeeld was, op. de manier van ’t olium Baggez: want den eenen tak ] regt overein- de, en de twee andere [Londen ter zyden wits zynde voorts yder voorzien met bun ordinaris loof : by badde noit eenige vrugten gedraagen: en de Inlanders bielden deze voor baar lant fataal; want anno 1642. als baren Capitein Kakiah met dat gebeele lant rebelleerden , en de wapenen tegens den Hollandjen Staat voerde, viel deze drie- boofdige Calap- pus-boom om verre, te zamen met een anderen raaren Wa- ringe-boom , ’t welk Kakiali. boerende in deze" woorden zoude bebben doen uitherften: Ons lant zal vallen, gelyk ook in de volgende jaren gefcbiet is; werdende by Kakiali Sec? 1 oterbenfilize regeringe, Waar van de- ze -veel-be t , de oude dodi e Calappus-boom een teken vas , witgeroeid, „en °t land onder "t gezag der Nederlanders gebragt. 2. Het tweede exempel is nog veel zeltzamer , en een regt mon[ler van een Calappus-boom , dewelke by mynen p^ „en nog anno 1685. gezien wierd omtrent een Canon- choot in "t zuiden,ten weften van de Negorye Baguala, in 't voorfte gebergie „nu met digte ruigte bezet , dog voor 20. jaren door men/chen handen. geplant , en , zoo de eyge- naars zeiden , beeft by in "t eerfte zyn beboorlyk fatzoen gebad „ook vrugten nm > maar is daar na in dit monfter verandert. De flam is omtrent twintig voeten boog, en van ordinaris diktes boven beeft by, behalven. takken, de regte kruin, nog wel dertig volwaffe dewel- ke, als byzondere jonge boomtjes., rondom de regte kruin bangen , pelyk de armen van een groote lamp, vier lagen boven malkander , met de wortels aan malkander vaft ge- ser > en daar en boven met veele andere ruigte zoodanig ewafJen, dat men de regte kruin niet bekennen konde. Hier onder waren agt of thien fluks aan baren ftam ruim een been dik , en twee of drie fpannen lang, en daar na by baren oor/pronk weder fmalder , daar zy baar in weinige wortelen verdeelden, die verward door malkanderen lie- pen: alle bingenfe met bogten af, dog yders kruin. ftond overeind met volkome en jeugdige takken beladen, als een jonge o6 Sa » bebalven dat de bladeren wat kor- ter „en Jma der waren: De andere boompjes waren allengs- kens — Tab. ur "25 IT L ő AN LE M TI een mL sz dd ded \ ` N <a F A > ` N À s SSN. ` N KEE MM 7 9 Pp ALIAS SS pp, I. Boek. IV. Hoofdft. - AMBOINSCHE KRUYDBOEK,. ig inftar. Calappi junioris, excepto quod folia effent breviora & anguftiora. Cetere autem arbufcul& fen- fim decrefcebant, ita ut quedam tantum ex germine feu Majang provenirent, que cum ceteris numerate , numerum quinquagenarium conftituebant: Sane non fine fumma admiratione confpici poterat, quo modo truncus adeo gracilis, & excavatus valeret tot arbu- fculas in fua fuftinere coma atque nutrire; hincque concludi poffet , arbufculas has non omnes fimul, fed fenfim unam poft alteram natam fuiffe. Primus earum ortus erat germen aliquod feu Majang, vulgaribus Ca- lappi arboribus quodammodo fimile, per longitudi- nem autem profundius ftriatum, antica parte inflexum, & externe ex quatuor vel quinque planis ac fibi invi- cem incumbentibus vaginis feu crafiis foliis conítans, que in nullas extendebantur ramificationes , neque interne juli floriferi, feu fru&uum germina confpicie- bantur, uti id in aliis obtinet Majangis. Horum ce- rebrum Palmyt dictum erat continuatum , album, & edendo aptum , ex quo veri foliorum rami propullula- bant. Incole ex confueto more in trunco incifiones quas- dam fecerant, ut primos inde poffent carpere fructus, harum vero quadam adeo computruerant , prefertim inferiores, ita ut interne, quoufque manibus palpari poffet, nulla medulla, atque externus. Hinc concluderem , rationes adduci poffe, unde- nam xcd hec multiceps fuam . traxerit origi- nem, defectu nempe medulle trunci, que vel a for- , micis albis fuit confumpta, vel per cadentes pluvias computruit ; unde nec fufficiens’ nutrimentum ad Ma- jang adduci potuit , ac proinde arbor nullos etiam roferre fructus, fed folummodo ramificationes folio- as explicare. Verum quidem eft, quod inveniantur Ca- lappi arbores, que in trunco obliquum habent fora- men unum alterumve perforatum, ac tamen fuos pro- ducunt fructus , quamvis, pauciores; an autem cum hac defcripta fint comparanda? que, uti dictum fuit, inferius nullam habebat medullam, fed ex folo-cortice nutriri, ac vivere debuit. Alter abortus provenit in Tuttekorin, ubi folum eft arenofum admodum, ex nuce Calappa a Dom. Rober- to Pu ue germina circa nucem in- fle&tebat, & in terram reclinabat, quo modo hec nux etiam verteretur, per terram tranfire debebat & ad: aliud progerminare latus, antequam rectum erigere poffet truncum. i Tales ’degenerationes in arbore Zagou etiam obfer- vantur, que aliquando humilis, ac tenuis eft trunci, & fuperius in tres plurefve dividitur comas, neque umquam etiam dat fructus , nec farinofam habet medullam. Hæ dicuntur nane, & ortum ducunt, fi ju- nior Zagou truncus nimium foliis ac ramis orbetur, Zag uod nimium circa hanc faciunt urbem , ubi fervi fine ifcrimine filvas Zagou arboris detruncant , ac va- ftant. Subfequente autem anno, quum ifta delinearetur arbor, plurimos jam dimiferat ramos , unde modo tribus quatuorve depingitur ramificationibus cum de- endentibus jülis , ac germinibus , quorum quedam in folia explicantur. EXPLICATIO - Tabule Tertie, Exhibentis Coccua monftrofam frondibus proliferis. Tom. I, pen. CAPUT kens kleender „ zoo dat zommige eer uit bet Scheutje of Majang quaamen : dewelke mede geteld zynde over de vyf- tig fluks uitmaakten , zynde niet zonder verwonderinge aun te Jchouwen, boe die magere „ en uitgeholde ftam zoo veele boompies in zyn kruin dragen, ik Sep e, VOe- den kon: en men konde daar uit afnemen, dat deze zyne boompjes niet teffens , maar met "er tyt Ceen na den ande- ren voortgekomen zyn: baren eerflen oorjpronk was een Scheuije of Majang, dat van de gemeene Calappus-boomen eenigzints gely& , dog in de lengte dieper geftreept, van vooren met een krul, en van buiten uit vier of vyf platte en op malkander leggende fcheeden, of dikke bladeren e- maakt, dewelke zig in geene takken openden, van Wë zag men geen bloeizel of fcbepfel van vrugten, gelyk in andere Majangs, maar een doorgaande wit Palmyt , goed om te eeien, en waar uit de regte en geblade takken ge- maakt wierden. De Inlanders badden , na gewoonte , in den ftam eenige keepen gemaakt „ om de eerfte vrugten daar af te balen , en waar van er zommige zoodanig ingerot waren , inzonderbeid de onderfbe, dat men van binnen zoo hoog men reiken konde, gantfch geen bert en. maar alleen de enkelde buitenfte {cbor{fe voelen konde, zynde milfebien bet bert , nagiffinge door de witte mieren uitgevreeten „en die daar ook nog aanwaren , bebalven aan de bovenfte Pal- myt , bet welk miffchien nog gebeel was, zonder ’t welke de boom niet leven kan. Daar wierden veele van de arootjle boompjes afgekapt , en uit nieusgierigveit verplant, om te zien of men dit wonderlyk geflagt onderbouden konde, en dewelke ook wel dry en vier maanden int leven bleven s maar daar na uitgingen , tot een bewys, dat de natuur geen misgevoorten voortteclen wil. Hier uit zoud’ ik nu meinen, dat-men reden geven waar door dezen veelboofdigen Calappus-boom Reichen 2) , namentlyk door "t gebrek van "t bert des ftams, "t welk of door witte mieren vertéerd , of door 't indringen-” de regenwater verrot is: en waar door dan geen. - zaam voetzel in de Majangs konnende gebragt oord, zelve boom gevolgelyk gene vrugten , maar “wel tak- ken en bladeren beeft konnen voortbrengen. Wel is waar dat men Calappus-boomen vind, dewelke in den flam een. of twee doorgaande gaten bebben, en egter vrugten drá- gen, hoewel weinige , dog zyn die egter met dezen boom- niet Cice A ezeték als gezegt, van onderen antfch geen bert beeft , maar op de enkelde pe + Dom. d o Zo "s - Een ander misgewas beeft men gehad op Tuttekorin „daar een zeer zandig lant is , van een Calappus-noot door de beer Robertus Padtbrugge geplant , dewelke haar feben- tje dee Aa de noot been, EM M S aarde toe, men mo eerens zoo men wilde, zy mofte een geheelen Slag eles onder door de aarde, en op ü rie Gë we- der opkomen , wanneerze eerft een regten ftam formeerde. Diergelyken ontaardinge vind men ook aan den Zaguo- boom , dewelke zomtyts laag en mager van flam blyft , bo- ven in drie, of meer kruinen zig verdeelt, en noit vrug- ten of meeldragend merg voortbrengt : dezen noemd men onderblyfzels, en werden veroorzaakt , als men den jongen ou-ftruik te zeer van takken en bladeren berooft,’t welk al te ped Í rondom deze ftad, daar de flaven zonder onder/cheid de naafte Zagoe-bo[Jcben fcbenden , en uitkap- Int volgende jaar „als de voornoemde boom uitgeteikent wierde, badde by zyn meefte takken verlooren , wides: by maar met drie a vier afgebeeld Daat, nevens de af- e ciem Jebeutjes, waar van er zommige in bladeren zig opendoen. | AANWYZING Van de Derde Plaat, Verbeeldende een monftreufe Cararrus-Boom met veele weelde- rige Takken. ben's | : D V. HOOFD: 26 CAPUT QUINTUM. Pinanga. ARECA. Uc ufque defcripta fuit Palma Indica Major Nu- H cifera , nempe Gg: fubfequitur jam nuci- fera minor, que eft arbor Pinanga, unde Pi- nang feu Areca componitur. Hac autem Calappo fi- millima eft, fed multo minor, a triginta ad quadra- ginta pedes alta, ad fummum fpithamam crafla, trun- co erecto, & excelfo, inftar hafte erectz , fine ali- quo angulo, nec inclinans, uti Calappus. Truncus au- tem eft cinereus ,-in multos circulos divifus paralle- los, paululum diftantes, qui truncum tamquam per annulos ambiunt haud multum protuberantes , in una fpecie propinquiores, in altera vero remotiores ; ig- num magis albicat, ac pluribus fibris longitudinalibus eft. pertextum , quam in Calappo , in juniore atate fpongiofum, ac tenax, dein durum, atque corneum, & facilem per longitudinem fifluram admittens. Me- dulla interior quinque fexve digitos craffa, alba, mol- lis, & fragilis, rami in fronde undique difperfi, uti in Calappo, fed breviores, ac rariores, fex, feptem , vel o&o tantum ih orbem pofiti, ac plurimum arcuati, quorum fummum erigitur, ad dimidiam longitudinem ramorum Calappi , ac lata bafi arborem ambientes, duobus pedibus longiores , & arête arbori annexi, m diu funt virides. Bafis hec componitur ex craffo integumento , tenaci, ac longitudinalibus ex fibris contexto, exterius viridis, interius albicans, ubi in- ftar membrane feparatur, interius nullum firmum ha- bet nervum, arbori enim d inter truncum vero atque exterius hoc craflum integumentum aliud occurrit craffius involucrum inftar facci, ex quo Ma- jang oritur, quod mox defcribemus. Baíis hec in fu- prema parte cito acuminatim definit, & a trunco re- clinat, verumque format ramum ultra quatuor pedes nec excavatum , uti rami Calappi , fed variis nervis juxta longitudinem protuberantem, praefertim ad ejus : V ves Bac medio cofta craffa longitudinalis decurrit, & ab utraque parte tenues pinnz , quibus folia infi- dent, aréte fibi jun&a ufque ad fummum , ubi apices a- cuti in circulum definunt. Si arbor quinque fexve annos fit vetufta, tum viri- dis hec bafis nunc hac, nunc vero altera parte pro- tuberat eo loci, ubi modo deciduum folium fuit an- nexum, HERBARII AMBOINENSIS longum, duos autem digitos latum, nec rotundum, p hee folia, que ad extre- mum reclinantur, e contra Calappi folia ad rachim de-. rioris rachis pars. am materiam intus. conti-: Liber I. Caput V. V. 0.0 4D S dud k Pinang- Boom. Areca. ma Indica, te weten de Calappa, volgt nu de klez- ne noot dragende ,'t welk is den Pinang-boom , waar van men den Pinang of Areca beeft. Dezen is den Calap- pus-boom zeer gelyk , dog veel kleender , van dertig tot veertig voeten hoog, op bet meefte een [pan dik, met een zeer regten fteilen ftam, als een opgeregte pieke , zonder eenigen bogi, en niet bellende, gelyk den Calappus-boom. Den flam is ligt graauw, afgedeelt in veele leden, die parallel of even-wydig van malkanderen flaan , en den ftam als kringen omgeven of omvangen : dog niet zeer uit- puilende , aan de eene zoorte digter , aan de andere verder van malkander: bet bout is witter en langdradiger , dan aan den Calappus-boom , in zyn jonkbeid voos en taay, daar na hard en boern-agtig , ligt in de lengte te /plyten; bet binnenjte merg , vyf en zes vingers dik, is wit, week, en brokkelig , de takken Haan in den kruin rondom uitge- breid , als aan den Calappus-boom , dog korter en weini- ger, te weten zer, zeven, en agt in't getal, en meeft met een booge, wiens bult opwaarts ftaat , half zoo lang y als de Calappus-takken , en met een breeden voet den boom omvangende , lang ruim twee voeten , en digt aan den boom zittende, zoo zy groen zyn. Dezen voet is ge- maakt van een dikke huid, taay, en langdradig , van bui- ten groen, en van binnen wit, alwaar by zig als perge- ment laat af/cbillens binnen heeft by geen maffiven tak, want by legt tegens den boom aan, dog tu[Jcben den ftam ipie ends buid word nog eem andere dikke buit De verre is befchreven de groote noot dragende Pal- "als een zuk gegenereerd, waar uit de Majang voortkomt , welken wy jiraks befchrywen zullen; aan t bovenfte eynde malt dezen voet fchielyk toe, buigt zig van den ftam af, en formeert eer den. regten tak, ruim vier voeten lang , twee vingeren breed , niet rond , nog bol, gelyk de: Calap- us-takken; maar met verfcheide ruggen in de lengte ge- ribt , inzonderheid boven; in de midden met een doorgaan- de rugge , en te wederzyden een [malle kant, daar aan de bladeren ftaan, digt aam malkander tot voren toe, daarze de fpitze in een cirkel hekleeden of doen eindigen, _Deze bladeren. bebben een. den ftam maakt: de réit go boven. toe is &ras-groen., rond „. effen.„en glad y xynde Vzamen. gerolde voeten: van de. opper-. e bladeren, aan de jonge boomen drie, voeten lang, wan. binnen niets boutagtigs meer bebbende, maar in plaats van "t bert diergelyken witte roby, gelyk den &alappus-boom , ’t welk menPalmyt moertt, zyndedat varden Pinang-boom bitteragtig , en niet bequaam om te eeten, dezen groenen voet van de kruin opent bem allenskens in diergelyke bla- deren , die afvallende, nieuwde kringen maken, en baar eer- Ste /chepfet is een lang: groen hooren -uito bet midden det kruin voortkomende, `t welk men mede een fcheut en insge- lyks een pyl noemt, ook word dezen groenen voet aan de oude boomen boe langer, boe korter, dog niet beneden d? anderbalf voeten. Als den boom nu vyf a zes jaren-oud geworden is, zoo begint den groenen voet, dan aan de eene, dan aan de an- dere zyde , uit te puilen op de plaats daar bet jong{t afge- r: 5 3 |; . vallene Lë 4 a EMEN I. Boek, V. Hoofdft. nexum, cujus medium ad fupremam partem a trunco tandem feparatur, ac bafi fua fupremo infigitur circu- lo, que fimilis eft late vagine, inftar plane Spathe Chirurgorum , fesquipedem, aut duos longa pedes, fex autem digitos lata, viridis, ac glabra, exteriore parte rotunda & protuberans, interiore autem parte plana, ubi trunco nexa fuit, in cujus medio fiflura apparet, juxta quam aperitur, intus albicans, unde etiam membrana alba feparari poteft, que adhibetur ad pelliculas tenues , ex quibus volvellos Tabacca- rios conficiunt , qui Malaicenfibus Boncos dicuntur ; vagina hec, fi fefe aperuerit, ad trunci latus inch. nat , inftar facci vacui ex fimili craffo cortice confecti, & uti fuprema ramorum bafes , decidit. Ambo hi crafii cortices tam ramorum, quam hujus facci Malaicenfi- bus vocantur Upe feu Pamboncos , hisce vero in infulis Coeroerong : Ex hoc facco racemus exoritur , utiinar- bore Calappo , qui verus eft Majang , conftans ex mul- tis longisque pedunculis inftar Capillorum , qui omnes medio communi petiolo junguntur , una parte plani , al- tera rotundi feu angulofi, quales fibi invicem arte ac- cumbendo formantur, quibus adherent plurima albi- cantia , triangularia capitula , magnitudine grano- rum Oryze, que paululum aperiuntur in tria acumi- nata ac crafía petala, que continent novem albican- tia ftamina, quorum tria funt longiora reliquis fex aliis, quz fores funt hujus arboris: Aperti mox de- cidunt , folos relinquentes petiolos, fi autem mox € vagina erumpant, gratum, fed fimul debilem fpar- gunt odorem, qui plurimum mane ac vefperi percipi- tur. Poft deciduos flores petioli amplius extenduntur, acfummz ipforum parti,ubi finuofi funt, tubercula quz- dam apparent calicibus contenta, que fructuum funt rudimenta, & totus racemus tunc magis eft intricatus, zmulans Viscum: einum; primi autem, fecundi, ac tertii junioris arboris racemi nullos completos dant fru&us , tamquam huic operi hactenus inbecilles, atque inhabiles, ac fimul tres quatuorve racemi in arbore confpiciuntur, quorum primus perfectos fu- ftinet fru&us, alter vero. femi - adultos s ac tertius modo florifer eft , vel vagina hactenus. contentus, unus etiam altero altior provenit, & funt Oppofiti. KE í Fru&us funt nuces, Calappi fructibus muito mi- nores , inequalis magnitudinis , fecundum -diverfas fpécies , plerumque funt. magnitudinis oi Galli- nacii, quzdam: utrimque funt acuminate >» quadam vero antica parte plane, & obtufe, in una fpecie virides, Dub albicantes , feu pallide virentes e omnes zquales ac glabre „que cc eeh io plans sate ler Ze nitructo , "ex folijo- E craflis, feu fquammulis. nuci arctiffim k: ita tenacibus , ut non nifi cum. fruætibus a- petiolis. avelli poffint. | Ca ` Fruétus hi virides, fed adulti Case recentes di- t abaris Paynga , qui plerumque eduntur. Horum partes funt: primo exterius putamen. fibrofum , demi-digitum. craffum , album, ac fuccofum, ex pluribus firmis confectum fibris, que inter manducandum mollefeunt , interne autem nux ipfa formatur fine putamine s; Quamdiu nuxeftjunior, mollis , fuccofa , ac fra; ilis, intus. ca. vitatem habens parvam , in qua pauca liquoris dulcis continetur. copia , qui tamen non diu ibi remanet y led fenfim in. carnem , feu nucleum mutatur, & ex- crefcit, ac tam diu Pinanga-recens ,feu junior dicitur , eft ingrata, fed additione quarundam aliarum rerum fit fuavis, ac fapida, uti infra indicabitur. Si vero mox fit adultior » ac perfecta, externe. eft crocea, &fererubra, putamen exficcatur „ atque fibrofum eft, edendo ineptum, tumque in medio formatur durus. nucleus fine putamine, qui ab exteriore feparatus eft putamine, magnitudine ac fubftantia Ayeis Mofcbate j cui etiam fimilis eft, fed durior, ac:peculiaris forme; funt enim omnes hz nuces conicz figure , abuna parte, fae petiolo fuitjundta, planz, alter autem 5 que ad ummum extenditur , acuminate ; quedam brevio- res, & ampliores, aliz oblongiores, o In. quavis notabitur fpecie. Subftantia autem ejus ac color, uri jam dictum, emulatur Nucem Mo/chatam ‚fedeft durior, & plures intus fuscas habet venas, ficciffimas , atque fapore fa Zen, fe add & aufteri, quz fola, fi edatur, Jmaak AMBOINSCHE KRUYDBOEK. continentur pericar- 27 vallene blad geftaan heeft, welken buik , met bet opperfte einde, zig eindelyk van den Jam afzondert, en met zyn voet op den opperften kring blyft fiaan, gelykende een bree- de fcbeede, als bet plat van-een Chirurgyns Spatel ,’t welk men ploffer noemt, een en een balf, en twee voeten lang, zes vingers breed, gras-groen en glad; aan de buitenfte zyde rond, en buikig, aan de binnenfte zyde wat vlak, daar zy aan den [lam gezeten beeft , alwaar men in de mid- den een naat ziet, langs dewelke zy openberft , van binnnen Wit, daar men ook een wit parkement kan affchillen, ge- bruikelyk tot dunne vellekens > Waar uit men Toebak-rolle- tjes maakt , die men in ^t Maleyts Boncos noemt. De Jcheede nu opengeborften zynde, "WYRt ter zyden af, als een legen zak, van diergelyke dikke fchorfJe gemaakt , ge- lyk als den boven[laande voet der takken, en valt af.. Bei- Ade deze dikke Sebor(fen , zoo wel van de takken, als van dezen zak , noemt men in ’t Maleyts Upe, of Pambon- cos, in deze Eylanden Coeroerong : uit dien zak komt een tros voort, gelyk aan den Calappus-boom, xynde de regte Majang, gemaakt van veele lange fteelen, als bei. ren, alle aan een middelfteel Jlaande , aan de eene zyde plat, aan de andere zyde rond, of hoekkig , zoo alsze door t leggen over malkander geformeerd werden „ bezet met veele witte, wat drie-kantige , knopjes, in de grootte van Rys-korrels, die baar flegts een weinig openen in drie {pits ze, of dikke blaatjes „ van binnen vertoonende negen wit- te draatjes, waar van de drie langer zyn dan de andere Zes, zynde bet bloeizel van dezen boom: na ’t openen val- lenze firaks af, nalatende de bloote fteelen , maar alsze eerft uit de Dante kruipen , 200. gevenze een lieffelyke , dog flappe bloemen-reuk van haar > den welken men meeft gewaar word in de morgen- en avond- ftonden. Naa 't af- vallen van 't bloeizel fpreiden bun de Steelen wyd van mal- kander , en aan baar agterfte, daarze bogtig zyn, ziet men eenige wratten in kelkjes zittende „ waar uit de vrugten werden voortgebragt , den gebeelen tros flaat als dan «vat verward met de takken door malkander, niet qualyk gely- kende een eyken miftel, of Marenak, dog de eerfte, twee- de, of derde troffen des jongen booms formeren geen volko- men vrugten,vals xynde nog in de leer-maanden, en men ziet drie, of wier diergelyke troffen op eenen tyd aan den boom, den eenen volle vrugten dragende, den tweeden balf wallene , en den-derden eerft bloeyende , of nog in de fcbee- . de zittende, ook den eenen altyd een trap booger dan den anderen, en tegens malkanderen over. De vrugten zyn nooten veel kleender ; dan aan den Ca- lappus-boom , van ongelyke grootte, na haar diverze zoor- ten, int gemeen zoo as als een hoender-ey, zommige „agter „en voren toegefpitft, zommige van vooren wat plat, en flomp, aan de eene zoorte gras-groen, aan de andere witagtig, of bleck-groen, alle effen en glad, zittende in een plat kelkje LÉI 2 de eng van dikke blaadjes, of l gemaakt , digt tegens de vrugt aan zittende en Aa aren ay dat menze t’zamen van den Reel moet ee ai EEE ee Deze vrugten , no roen , dog volwaffen zyndé, noemt men jonge Pinang , E ofresd Pinang Maca in’t Mal- labaars: Paynga ; diergelyken men in ^t gemeen tot bet eten ebruikt. Hare deelen zyn, eerft van buiten een dradi e bol- er een halve vinger dik, wit, en zappig , van vele taye draden gemaakt > die egter in ^t kauwen week vallen, bin- nen werd bet - nootje geformeerd, zonder fcbaal s of tampoerong , 200 lang: de noot jong is, week, zappig, en brokkelig d in dé midden met ae bolligheid dear in een weinig zoet water /chuilt „t welkegter niet lange duurd , maar allengskens in vlees, of kern verandert , en dus ver- re voor jonge Pinang paffeerd , van een zamentrekkende saak , en wrang, alleen te eeten onaangenaam y maar werd eerft [makelyk door byvoeging van eenige ‘andere dins gen, gelyk bier na volgt: maar de ouderdom nu naderende, zoo word deze vrugt van buiten boog «pebl ; en bykans rood; de bolfter droogd op,’ en word bairig; niet meer be- quaa tot bet eeten "ien werd als dan in de midden gefor- meerd een barde korl, nog al zonder Schale; dog van de buitenfte bolfter los, in grootte en fubftantie van een Nog- te-mufcate „en die ook zeer gelykyäog barder, en van een byzonder fatzuen , want zy zyn alle kegel-formi > aan dé cene xyde „dewelke regt onder den feel gezeten beeft , wat plat: aum de andere, die’ nâ-Booren ziet, met ten Stompe Spits: zommige korter , en breeder , zommige langw eer. gelyk by yder zoorte zal, gezegt werden. Zyn Jubftantie en coleur , als gezegt, gelykt wel naar een Noote-mufcbaat y dog is "o en beeft van binnen meer bruine adertjes, 2 zeer 28 HERBARII AMBOINENSIS fapore aufteras, inftar galle Quercus, unde nec fola comeditur, fed cum fubfequentibus mixta, & tunc vocatur Pinangba-vetufta , Malaice Pinang Touwa , vul- . go Portugallis Areca. Fructus maturi non, uti in Ca- lappo, decidunt, fed racemo juncti manent usque In fummam fenectutem , quum externe fenfim cinerei funt coloris, ac penitus exarefcunt, unde a racemo avellendi funt, vel, uti plerumque fit, fimul cum toto abrumpuntur racemo , tamjuniores, quam adultiores. Hujus arboris radix itidem eft congeries intricata , ex innumeris longitudinalibus conftans fibris, vix mi- nimum digitum craffis, externe nigricantibus , inter- ne albis , paulo fupra terram acutis, ac fpinofis, præ- fertim in nigra Pinange fpecie, que fub terra in alias minores fibrillas dividuntur. Fibre hz radicales fu- pra terram non adeo funt extenf&, nec ita frequen- tes , ac denudate , quam Calappi radices, excepto in loco arenofo, qui per pluvias fzpe rapitur; quod noxium eft arbori. Nomina. Latine funt Faufel & Pinanga ; magis in- proprie, ac longe petitum a Chrift. a Cofta Cap. 18. Avellana Indica ; nullam enim cum Corylis , feu Nu- cibus Avellanis habent convenientiam, forte has ita nominavit ex proportione, quam cum Calappi nuci- bus habent, uti Nux Avellana , refpectu vulgarium Nucum Juglandum. Arabibus apud Avicennam Faufel & Fufel, que corrupta, feu mutata funt verba, or- tum ducentia a Fiefel, quod Piper denotat. Malaice Pinang, quo nomine per totam aquofz Indie partem nota eft hec arbor. In Guferatta & Decana dicitur Suppari „in Goa, & ubique , ubi lingua Portugallica eft in ufu, vocatur eque viridis, ac ficcata nux Arequa feu Areca, & arbor Arequero. Sicca itidem peculiari- ter Koffol. Malabaris Pac, que nomina defumpta funt ex Garz. ab Horto lib. 1. Arom. Cap. 25. fed ipfe Ma- labaros audivi vocantes juniorem ac viridem Paynga, vetuftam vero Areec & Pac. In Horto Malabarico Cap. 2. Figuris adfcribitur Caunga , quod ibi etiam tam- quam Arabicum notatur , fed quod nomen a nullo Ma- labarorum cognofcere potui.. In ejusdem capitis textu recentes ac juniores Pi- nange nuces vocantur Tanni-Paina & Schalemba-Paina, uz adultiores funt, quarum putamina funt perfecta , ed adhuc mollia dicuntur Aria-decca & Adecca , ve- tuftiffima ac dura Paleca. Bracmannis Madi audit; In er; omnibus linguis & nominibus nullum Caunga eu Areca occurrit, unde etiam Lectori difficile eft intelle&u , quinam ibi deferibatur fruêtus. Optime vero in hunc Hortum Malab. funt adnotationes Dni Dottoris Arnoldivan Syen. In Coetchin vocantur Chacani & Checani, quod nos pronunciamus Tsjekami , uti in . praefatione monuimus, quod nempe in omnibus ver, bis Portugallicis litterz ch pronunciande funt, ut apud nos fi, feu apud Germanos t/ch. In Zeylana dicitur Poac , in Maldiva Pua, in Bengala Goa ‚in Sina Binan. Spin noftrates Malaicenfes nomina hec tria fortita eft juxta diverfam statem , junior ac. viridis dicitur Pinang Muda, vel Moeda , femi-perfecta , cujus adul- tum, fed molle hactenus putamen eft, Pinang Tsjela- catte , que edendo ob mucorem non ita apta eft, vetuftifime vero ac ficce nuces Pinang Tua , vel Toua.. In Java vjembia ,& Baleya Boa. Macaflera Rapo. Amboina Hua & Hoa. In Ternata viridis Hena, ficca Pare, in Banda Pua, & in infulis ad Eurum fitis Erec. Conje&ura eft, plures veteres Arabes fuum Faufel aut Fufel. mutuatos effe ab Indico Koffol , & forfitan ita rimum fcripfiffe ; verum cum tempore detortum fuif- fe in a uia littera Arabica Phe & Kof admodum fimiles funt folis difcernende pundtis, fic Arabes ex Philippus Phalaikus fecerunt tefte Hottingero Hift. Orient. lib. 1. Cap. Il. ‚Ut jam Pinange fpecies enumerentur , eas dividi- mus. in domefticas ac filveftres:. Domeftice hoc in capite deferiðtæ in tres iterum diftinguuntur fpecies, exceptis quibusdam varietatibus, quz illis fubjungun- et Ee = , Prima atque maxima harum fpecies eft Pinanga Ca- lapparia, Malaice Pinang Calappa , cujus fructus eft mag- nitudine ovi Anferini, yel paulo minor eft, atque fi RS fit Liber I. Capui V. zeer droog en wrang van [maak, fchier als een galnoot , dierbalven men bem alleen ook niet eet , maar met de on: derftaande dingen vermengt, en als dan biet by oude Pi- nang : op Maleyts Pinang Touwa; in’t gemeen by de Por- tugeefen Areca. De rype vrugten vallen niet van den tros af, gelyk die van den Calappus-boom, maar blyven daar aan valt bangen , tot in’t hoog fte bunnes ouderdoms,, wan- neerze van buiten allengskens graauw, en gants droog wer- den, dierbaloen menze van den tros moet afplukken ‚of, ’t welk gemeenelyk gefcbiet , met den gebeelen tros afrukken; zoo wel de jonge, als de oude, De wortel dezes booms is mede een verwerde klomp , uit ontelbare lange vezelingen beftaande, fcbaars een pink-dik, van buiten [wardagtig, van binnen wit, boven de aarde wat fleekelagtig , en doornagtig , bezonderlyk aan de warte zoorte, onder de aarde in andere dunne vezelingen zig verfpreidende. Boven de aarde flaanze zoo verre, nog zoo veel niet bloot gelyk aan den Calappus-boom , behal- ven op een zandige grond, daar den regen het zand dik- wils wegfpoeld , `t welk voor den boom niet goed is. De naamen zyn in ’t Latyn Nux Faufel en Pinanga, oneygentlyker , en vry vergezogt by Chriftof. a Cofta, Cap. 18. Avellana Indica; wantze immers gants geen gelykenis met een bazelnoote heeft,’t xy dan, dat by ze zoo genaamt beeft naar baar proportie by een Calappus- noot, gelyk een baazel-noot beeft tegens een wal-noot. Op’t Arabies by Avicenna FaufelenFufel, zynde bedorven of veranderde woorden , voortgekomen van Fiefel °t welk Pe- per is; in "t Maleyts Pinang , welke naam door gant/ch water-Indien bekend is. In Guferatten, en Decan bietze Suppari, te Goa, en over al, daar de Portugeefe taal ge- bruikt werd, bietze, 200 wel de groene als de drooge, A- requa, of Areca, en den boom Arequero , en in "7 by- zonder de gedroogde Koffol; in "t Mallabaars Pac , welke namen genomen zyn wit Garzias ab Horto lib. 1. Arom. Cap. 25. maar ik zelfs bebze van de Mallabaren boren noe- men, de jonge en groene Paynga, de oude Areec en Pac. In Horto Malab. Cap. 2. werdze in de figuur genaamd Caunga, °t welk aldaar ook voor Arabifch verkogt wert, dog welken naam ik van geenen Mallabaar beb kunnen ooren. In den text van "t zelve Capittel werden beide de jonge en groene Pinanga genaamt Tanni-Paina , en Schalêmba- Paina , die wat ouder zyn, bebbende een volkomene „dog nog weeken kern, heeten Aria-decca en Adecca, de ge- beele oude , en barde Paleca. By de Braminees Madi; in alle welke namen qu Caunga of Areec te vinden is, en dierbalven voor lezer moeyelyk te raden, wat voor een vrugt aldaar befchreven werdt, dog bet befte ligt aan gemelde Hortus geven de annotatien door D. Arnoldus van Syen op bet zelve gemaakt. In Coetchin beetze Chacas ni, en Checani, '; welk wy uit/preken Tsjekani , ge lyk wy in de voorreden gewaar/choud bebben, dat men in alle rit aded woorden de letters Ch moet uitfpreeken ge- lyk de Hollanders fi, of de Duitzen baar tfch. Op Ceylon wortze genaamt Poac, in de Maldivis Pua, in Bengale Goa, en in’t Sinees Binan. By onze Maleyers bebbenze maar deze driederlei namen na haar verfcbeiden ouderdom ; de jonge en groene noemt men Pinang Muda of Moeda, de half oude die een volwaffen ; dog nog weeken kern heb- ben, Pinang Tsjelacatte, dewelke tot het eetem zoo be- quaam niet en zyn wegens baar Ges beid > de geheel oude en drooge, Pinang Tua of Toua. In’: Javaans, Fam- bis, en Balis, Boa, In ’t Macaffars Rapo. In t Amboi- nees Hua en Hoa, In’: Ternaats , de groene Hena, de drooge Pare , in "t Bandaas Pua, en im de Zuid-oofter Eylanden Erec. - Sæð Men meent , dat de meefte oude Arabiers bun Faufel of Fufel ontleent bebben van bet Indifcbe woort Koffel , en ` zo ook mogelyk eerft gefchreven bebben, dog met de tyd verandert is in Fufel, om dat de Arabifche letter Phe en Kof zeer gelyk zyn,en alleen door de punttatie maar te on- der cbeiden , me ee de Arabiers wan Philippus Pha- aikus gemaakt, zo als Hottingerus getuigt inz 0 Hiltone: eerfte Boek, Capittel o em 7: guida Om nu.de zoorten van den Pinang te verbalen , zoo dee- len wy dezelve eerft af in tamme, en wilde: de tamme , ^ — befchreven, verdeelen wy weder in drie > bebaloen nog eenige veranderinge j abe Be g eenig ingen , die daar. 1. 