VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
MDCCLXIX ` Di es . + aw ' - Ы 7 Ki н ‹ е i Ы Ф ` ` „* ` ` e D D ` е е т D . " Р ғ r D / ` ` . H + I` ` d і. ` D H D U А + t H U. D Ld D " ~N А РА Ф D. + - 4 bh + ` Ф D U + в е е ГА ` . ` Ф D ч. a U 3 , 2 і D | e aa ME NN GELWERK, = 4 DE MENSCH BESCHOUWD voorzigtigheid in onze kleeding , welke veel al, meer naas Onze grilligheid, dan naar het Saifoen gefchikt is; op onze onoplettenheid „іп ons , uit verwarmde vertrekken , in eene koude en vriezende buitenlucht te begeeven; еп op alle die gemakken , welke onze paallooze lusten in eene ononte beerlyke noodwendigheid veranderd hebben $ het misten van welke ons naderhand het leven of de gezondheid kost. Voeg hier by de vernielende vlammen en aardbevingen „ waar door ganfche Steden verwoest worden , en waar by duizenden van inwoonderen jammerlyk hun leven infchie- ten. Tel eindelyk alle de gevaren op, waar voor eene on- natuurlyke levenswyze ons bloot Йес; еп door welke ееп onnoemlyk getal mentchen worden weggerukt; als dan zult gy zien, hoe duur de Natuur ons onze veragting ha- тет wetten betaald zette. ` ` Zonder van het oorlog gewag te maken, wenfche ik al- Jeenlyk , dat lieden, genoegzaam onderrigt van ’t geen die vernielende plaag verzelt, ftoutmoedig genoeg waren, om Ons eene nauwkeurige befchryving te geeven, van alle de fchelmeryen die door de Leveranciers van eetwaren en de Bezorgers der hospitalen worden in ’t werk: gefteld: dan zoüden wy klaar bemerken, dat hun fchandelyk bedrog , hunne onverzadelyke hebzugt, (reeds al te wel bekend, ) aan meer foldaten het leven kosten, dat ’er door het (taal der ууапдеп omkomen ; zoo dat dikwyls de даррегїе Le- gerbenden , door deeze wreede handelwyze , als van de aarde worden weggevaagd. De optelling van het getal der geenen , їе ieder jaar op Zee vergaan ,’t zy door gebrek „ door °t Scorbut , door Schipbreuk, door Zeeroovers бс. zou ons ftoffe verleenen, tot eene andere fchrikkelyke re- kening. ’t Is daar en boven klaar, dat wy op de rekening van het myn еп dyn, of het bezitten van byzonderen ei- gendom, en búgevolg op die der befchaafde famenleevinge behooren te ftellen „alle de gruwelen van moord , vergif en rooveryen ‚ ja zelfs de ftraffen den fchuldigen aan zulke misdaden toegedeeld ; ftraffen , °t is waar, noodzakelyk vereischt ter voorkominge van grooter kwaad, maar welke altoos den moord aan een’ menfíche gepleegt verdubbelen „ en dus inderdaad ftrekken tot vermindering van ’t тепісһе» bk geflagt. Wat al fchandelyke uitvindingen , om eene geboorte te verhoeden , en de natuur in haren loop te ftui- ten! hoe onnatuurlyk de neigingen van veelen, die de be- Koorlykheden der Sexe vefagten, om zich, door eene bes dorve verbeelding „aan de vuilfte drift over te geeven ; еп - ALS EEN LID DER MAATSCHAPPY. $ drift aan wilde volkeren , ја aan dieren onbekend. Ное veele heïmelyke misgeboorten, de ware vrugten van on- tugt еп bevlekte eer! hoe veele kinderen onbarmhartiglyk van hume moeders verlaten, of flagtoffers van °5 Ouders «lenders en armoede, blootgefteld aan alle de rampen van eener wanhoopigen ftaat. De voortteeling van hare wot- telmkken beroofd, en een nageflagt opgeofferd aan de on- тісте verwagting van еепе fraije ftem , of °t geen erger is, an de brutale jaloefie van eenige trotfe mannen ; eene verminking , welke in ’t laatfte geval aan de natuur te meer- der hoon doet, door de veragting , waar aan de Iyders on- derworpen zyn, en door den dienst , waar toe zy gedoemd worden. Voegen wy by dit alles de veelvuldige ambagten , welke , fchadelyk aan de gezondheid , het leven verkorten , ten minften eene goede gefteldheid bederven; als daar zyn het delven en bereiden van Mynen en Metalen , voor al van Lood , Koper , Kwik , rood , wit en geel Rottekruid; de pevaalyke handwerken als Leidekkers , Timmerlieden , ettelaars , Steendelvers. Vereenigen wy alle deeze te zamen; zoo zullen wy in de befchaving en volmaking der Maatíchappye de ware reden ontdekken, van TC verminde- ren van "с menfchelyk geflacht 5 eene vermindering door zoo veele Wysgeeren reeds opgemerkt. De weelde, Goor niets te beteugelen , by menfchen , ge- teed om alles opteofferen aan hun eigen gemak ‚еп geneigd om, tot wat prys ook , zig den eerbied van anderen te bes zorgen, de weelde , zeg ik, leent de laatfte hand aan alle de kwalen, die uit de Maatfchappy gebooren worden; en onder voorwendzel van de armen aan de kost te helpen, (welke zonder haar nimmer arm zouden geweest zyn, ) verarmt zy al het overige, en ontvolkt vroeg of laat den geheelen Staat. De pragt of weelde is een veel flegter hulpmiddel, dan de kwaal welke zy tracht te geneezen; of liever de weelde is m zig zelve de allerergfte kwaal, waar mede een Staat, t zy klein of groot, kan behebd zyn. Dat aantal van laf- harige Lakeijen, luie Slaven, die menigte van rampzalige bandwerkers , geboeid, om zoo te fpreeken „ binnen eene bekrompe beperking, alle noodzakelyk aan den dienst der. weelde verknogt, zyn de takken van eene invreetende kan- — ker, die de hartäar van den akkerbouw en het burgerlyk bedryf ondermynt en dfknaagt. Niet ongelyk aan die fcha- delyke winden, welke boomen en groëntens met verfline dende Infe&en bedekken , den nuttigen huisdieren hun be- , 3 | Haan · {taan ontrooven, en de ftreeken , welken zy doorwaijen., door honger en fterfte vernielen. Deeze zyn de ware oorzaken van alle de rampen en elen- den, іп welke de weelde eindelyk de beroemd{te Natien dompelt: naarmate vernuft еп konften uitgebreid worden, ' en bloeijen, word de veragte landman met lasten, (welke de noodzakclyke vereisehtens tot fchraging der pragt zyn, ) beladen, en gedoemd от zyn leven tusfchen arbeid en gebrek te flyten; waarom hy ook zynen akker verlaat, en in de ftad het brood gaat zoeken, ° geen hy er moest aanvoeren. Ное meer onze hoofdfteden de verwondering van het dom gemeen tot zig trekken, hoe meerder reden wy hebben om te weenen; in agt neemende wat al akkers onbebouwd liggen , wat al dorpen en plaatzen verlaten worden, en hoe veele rampzalige burgers in bedelaars en ftruikroovers veranderd zyn, die vroeg of laat hun elendig Leven op ееп misthoop of aan den galg eindigen. Dus is het, dat de Staten zig, naarmate ze ryker worden, vere zwakken еп ontvolken; en de magtigfte Monarchyen , na oneindige kragten ter verrykinge ingefpannen te hebben, eindelyk ten prooi vallen , van de eene of andere arme Na» tie 5 die , verlokt door den luister, Ter zig ras meester van maakt; dog , de voetftappen der overwonnenen navolgen- de, ook eindelyk ryker maar tevens zwakker wordt, tot dat zy wederom, op hare beurt, door eene andere word aangevallen en overheerd. Ik wenschte wel dat ons iemand een nauwkeurig berigt mededeelde , waar by wy de oorzaak konden ontdekken , door welke eene zoo groote menigte barbaren ontftaan 15, die met ganfche zwermen, gedurende veele eeuwen , Euros. ра, Айа en Afrika doorloopen hebben. Waren zy hunne talrykheid fchuldig aan de wysheid hunner wetten, en aan de uvitmuntenheid hunner regeeringe? Laaten onze Geleer- den ons zeggen., hoe deeze barbaren ons in °t aangezigt dorften zien ; ons , die zig zelven zoo verftandig achtten „en roemden op onze fraije krygstugt, zoo wel als op onze „ uitmuntende wetten? Helaas! ik vreeze, dat de een of an- der, па een geregeld onderzoek , de ftoutheid zou hebben van te antwoorden : alle die groote dingen , namentlyk konften , wetenfchappen ‚ en wetten zyn wyzelyk door den? mensch uitgedagt; als eene heilzame plaag, door welke de. te groote vermenigvuldiging van ons geflacht word voors: gekomen; op dat de weereld , die ons tot verblyf is gegee- урп , ten lan en laatfte niet te klein уоог derzalver bewoons, gers bevonden wierd, | Wat ALS EEN LID DER ЗФЛАТӨСНАР??.,. S - Wat dan? inoet'de Maatfchappt verftrooid „ het myn eh bet dyn afgefchaft worden, en de mensch zich weder. ot de woeste bosfchen , onder wolven en beeren, begeeven? geenzins : alle die geenen, die overtuigd gyn, dat God alle mealchen geroepen heeft tot de volmaaktheid en de gelgizeligheid der hemelfche weezens, behooren te trage ает оог het beoeffenen van ware deugd, het eeuwige loon, bere gehoorzaamheid beloofd, te erlangen. -Zy zullen en dien einde de geheiligde banden der Zamenleevinge', vt welke zy behooren , eerbieden ; hunnen evenmensch bo- minnen en dienen, zoo veel іп hun vermogen is: Gods- dienftigiyk zullen zy de wetten gehoorzamen еп de Makers derzelven eeren; boven alles zullen zy die goede еп wyze Voren koog achten, die middelen uitvinden ter voorko» minge, ter berfbellinge, ja zelfs ter verzagtinge dier më- nigte van kwalen:en misbruikeri , welke altoos gereed zyn, Ons te overftroomen: zy zullen den yver aanfpeoren van waardige Opperhoofden , door hen (zonder wrees of vleije= - ту) ber belang van hun beroep , еп den eisch van hunnen Pligt aante toonen. Maar voor al moeten zy eene Соп шне veragten, welke niet beltaan kan, zonder de medse hulp van zo veel Mannen van verdienften , die meer gezo dan gevonden worden; en uit welke, in weerwil van allè hunne zorgen , altoos meer onheil fpruit dan fchynbaat G. R.. bam EE WAARNEEMING VAN EENE WONDE DOORGAANDE IN DE HOL» TE VAN DEN ONDERBUIK , MET SCHEIDING DES GEHBEELS p OP TWEE PLAATSEN , VAN DEN KOLYKDARM з DOOR - DEN STEEK MET EEN MES, Door den Heer 1.АРРЕҮ, den Zoon, Leerling der Hedh, ковае, te Vefoul in Franche-Comté,. {Uit bet Fransch.) P den 27 September 1763, kreeg François Bouche een wyngaardenier , een’ myl van deeze (tad, een fteek: теі ееп mes op de plaats der linker Leenden. Zyne ouders ftuurden terftond om mynen Vader, Heelmeester van gee melde ftad; hy begaf ’er zich naar toe, met zynen knegts зо fchielyk als mooglyk was, ’s avonds te negen uuren. Дал van den gekwetften ум zeer Tarzan chat 4 e VIT "DEENBBUIK- WONDE . \ Jeg een koud zwéet; de Pols maakte tusfchehpoezingen ; het aangezicht zag vervallen: alle deeze toevallen konden niet dan eene voorzegging van groot gevaar uitbrengen. » ‚Ben groot gedeelte уап. de Darmen was buiten den buik s de ingewanden.waren zeer outfteeken. Myn Vader deedt aanftonds rooden wyn laauw maaken , en wiesch met de- zelve al wat buiten was. De opening van de bekleedzelen was te klein om de Darmen weder binnen te brengen; hy „verwydde dezelve en tragtte de herttelling te doen; doch bemerkte dat de Kolykdarm op twee plaatten doorgeboord was, aan zyn middenfte gedeelte, en vier vingeren boven de eerstgemelde opening. Ву het onderzoek van deeze kwerfuuren vertoonden zich voor de openingen, behalven kele drekftoflen , cenige ronde wormen, tot agt in getal, a dezelven uitgehaald te hebben, deedt һу de pelters-heg- ting, gelyk men in zulke’ gevallen gewoon is; bragt de Darwen in hunnen natuurlyken (ааг, еп hegtte de bekleed- zelen met de Duik-hegting. Op de wonde leidde hy druk- doeken , in laauwen wyn natgemaakt, nevens een gewoon verband. Deeze bewerkingen gedaan zynde, verliet hy den Lyder, doch kwam weder by hem te drie иштеп °5 mor- ens: den 28 ging hy hem wederom zien; fchoon de ont- eeking van den onderbuik vry groot ware, de toevallen waren piet erger; іп de Pols was wat meer beweging; de gekwerfte fprak eenige woorden , alhoewel met moeite , het gene hv den vorigen dag niet hadtkonnen doen. Hy deedt hem aderlaaten , en gebruikte nu, in plaats van den war- тёп wyn „een mengzel van de oliën van St. Janskruid, van Roozen en het Wond-water (*) , waar mede hy den gehee- den buik bevogtigde, еп de wieken іп nat maakte ; waat nevens hy een flenellen lap, in een verzagtend afkookzel doörvat „over den geheelen onderbuik leidde, en het Ver- band op de gewoone wyze bevestizde. „De Lyder werdt аап een naauwkeurige en ftrenge leef- wyze gehouden: hy пат, voor al zyn voedzel, (пре vån kalfspooten , osfe-{chinkel en een klein vierde decl van een hoen. Zyn gerftendrank was gemaakt van wortelen van Hondsgras , groot Smeerwortel en Krenten. Ор den zelfe ‘den даң vette men hem een verzagtend Klisteer , dech dee- зе was van geringe werking: Te avonds te vyf nuren braaks te һу veel gal gemengd met drek-ftoffen ; denzelfden avond tö zes vuren zette men hem een tweede Klisteer, welke | , , s, geen '.(*) Ee Fulnsralye. i ee ee een 4 Wi Ф e 'MET-KWRÈTZING VAN DEN KOLYKDARM. 9 geen meerder werking deedt dan de eerfte , de derde deedt em veele drek loozen ; de vierde, vyfde en zesde waren чап dezelfde uitwerking: de braakingen duurden drie da» "gen. Myn Vader gaf hem een hertfterkend drankje om lepelswyze te gebruiken ‚уап uur tot uur; hy voegde ‘er by een Cooferf betaande uit Mastik , Conferf van Roozen en Simp van groot Smeerwortel zo veel als genoeg was om ет conferf te maaken; de Lyder nam hier van "a morgeps a savonds een brok als een Noot-Mofchaat. De Klistees fen, de ftoovingen en bevogtigingen deeden de Ontftee- king van den buik fchielyk verdwynen; de verbanden туп op dezelfde wyze, als ІК gezegd hebbe, achtervolgd tot de volkoome fluiting met een lidteeken : de toevallen wee» ken; de buik volbragt zyn gewoone werkingen; en de Lu, · der was in zevenendertig dagen herfteld, en geniet federt een volmaakte gezondheid. Г REN GELUKKIGE OPERATIE OP DE HYDROPS PECTORIS, Door WILLIAM MORELAND ‚ Chirurgyn te Greenwich, (Ри орыс. Transa. Vol, LVL.) Ewyl men ій de fchriften, over de Genees-en Heel- kunde, weinige voorbeelden vindt, van een geluk- opening der borst, іп de Waterzugt van de barst, kan het volgende geval van een perfoong , die in gevaar des doods hier door behouden werdt, anderen aanmoedigen, om іп gelyke omttagdigheden toevlugt te neemen tot de Operatie, welke tot nog toe zelden ondernomen is. Anne Harmswortb van een fchraal en vermagerd geftel, ев 220 zinkingen op de borst onderhevig, klaagde op het einde van het jaar 1760, over een heftig fchietende руд іп baar rechter zyde , welke ook haare borst wat aandeedt… Zy hadt behoorlyke ontlastingen van afgang en water , en tan de beledigde plaatfe was niets te zien. Men zette een fpaanfche vlieg-pleister „еп gaf olieagtige middelen , welken in weinige dagen verligtten, doch niet zo of zy hadt nog fomtyds руп, evenwel niet zwaar genoeg om "er raad voor te zoeken, tot November 1762, wanneer de zelfde руп haar veel zwaarder overviel , verzeld met moeite in de ademhaaling ‚ееп gevoel van zwaarte op het middenrif , eeg pols, en wat, meer hitte dan naar haare gewoonte: ` Op den 18 December zag Ik haar voor de eerfte maals Tien А 5 mek “= = Чо GELUKKIGE OPERATIE IN WATEREUGT.- VAN DE BORST, met Mi. MILLS ‚ een Chirurgyn te Greenwich, wanneer my het reeds gemelde verhaalde; alles was nu zeer ver- zwaard, en zy hadt een gevoel van volheid in de zyde (welke berften zou, gelyk zy het uitdrukte) еп een baar- blyklyke fchommeling іп de regter holligheid van de borst, Maar over haar linker zyde klaagde zy niet. Zy loosde weinig water еп het was dun, Borst middelen, (fpaanfche wlieg- pleisters en purgatien) waren van geen nut; haarg toevallen groeiden aan тес den tyd. | Op den eerften Jaguar kon zy niet ademen dan met de borst voor over op de kniën, in welken Пааг zy bleef tot den зо January, wanneer му, ziende dat de ribben op een ongemeene wyze verheven „en de regter zyde van de borst overal uitgezet was , benevens andere redenen welken dienden tot bevestiging , dat er vogt in beflooten was , met oedvinding van Mr. WILLIAM SHAKP , (wiens gevoelen wy dezen dag hadden ingenomen) haar de Operatie voorftel- den. De tegenwoordige zwaare drukking van haar onge- mak „en de weinige waarfchynlvkheid van in zulk een (аат lang te kunnen leeven, deeden haar zich overgeeven. … maakte іп de tegenwoordigheid van de Heeren w. SHARP EN MILLS, eene infnyding , omtrent vier duimen lang, tusfchen de zesde en zevende rib (opwaards geree- kend) en bykans in het midden, tusfchen den ruggraat en het borst-been , tot in de holte van de borst, еп deedt "er zeven pinten dun waterig vogt uitloopen. Aanftonds wat de moeilykheid der ademhaaling weggenomen ; maar zy kreeg eene flaauwte ‚ welke haar, voor een korten tyd met gevaar dreigde , meer veroorzaakt door de fchielyke wyking van de drukking der longen dan eenig tegenval in de Орех тайце; het verlies van bloed was van geen belang. ` Van деееп dag, tot den volgenden morgen, hadt re wel drie pinten meer pis geloosd dan zy vogt hadt gedron» Ken. By het eerfte verband ор den volgenden dag, kwam ‘er nog een lepelvol vogt uiten naderhand niets meer. En {сћооп zy verfcheide dagen zwak en flaauw bleef, zy hadt geen ander ongemak , van den tyd der Operatie tot dat de wond geflooten was, °t welk binnen eene maand gefchiede де; zynde de wond, al dien tyd, maar plat verbonden. et is der moeite waard aan te merken , dat fchoon zy twee maanden zwanger was toen de Operatie gelchieddes xy echter voldraagen heeft, en tegenwoordig in zulk een goeden ftaat is, als zy veele jaaren te voren geweest із. чь DE KRAGT VAN РЭМ EREILSTEEN TEGEN DE TANDPYN. 25 , DE ERACT VAN DEN ZEILSTEEN TEGEN DE TANDPYN. ` Door із Heer DE LA CONDAMINE, Med. Dr. van de Uni» уйне van Montpellier en Geneesheer te Romans іп. Daupbiné (*). En geestelyke Dogter in °t Klooster van St. Urfule van deeze ftad, ongevaar veertig jaaren oud, hadt (едете drie weeken , nagt en dag , heftige Tandpyn geleeden; de- zelve bezette de regter zyde van de boven-kaak, ftrekee zich uit tot aan het oog van dezelfde zyde „еп maakte zeer рушуке (cheuten. Voerbaden , mondfpoelingen , klisteerin- gen enz. alleen voor een oogenblik verkgting gegeeven bbende ‚was Ik in overleg om eene aderlaating op den voet te laaten doen, welke Ik tot nog toe had uitgefteld , Wanneer Ik my de gelukkige uitwerkingen van den Zeik fteen erinnerde in zodanige pynen, welken men hier en daar gemeld vindt, Ik ftelde de Lyderesfe voor er de proef van te neemen, waar toe zy gereed was, en zy kreeg, na twee of drie herhaalde bybrepgingen, verligting. ; De twee achterfte Kiezen waren met ееп beginzel van Been-bederf aangedaan. Verfcheiden reizen heb Ik er 20 wel de Noord-als de Zuid-pool tegen gehouden. De pyg fcheen van den eenen tand naar den anderen te vliegen. Ik ` vervolgde haar door den ‘Zeilfteen , vervolgens , tegen elken pynlyken tand te houden, waar door Ik baar eindelyk in haar uiterfte fchuilhoek verdreef. De Steen, waar van Ik my bediende , was een door konst gemaakte Zeilfteen , van ееп hoefyzer gewrogt, en van een middemaatige kragt: Op bet einde van April 1766 was Mevrouw . . . . oud vyf-en-dertig jaaren, federt veertien dagen, van Tandpyn aangegreepen ‚ veroorzaakt door een diep bederf Aan dé derde linker kies van de boven-kaak, welke gelegenheid gegeevein hadt tot eene zinking op alle de tanden van dé onder zo wel als van de boven-kaak;, en een pynlyke bee те» ©) Joum. de Мейес. бс, 1767. Sept. pag. 26. Schoon fommigen van onze Leezers, by gerugt, wel iet van deeze kragt van den Zeilfteen zullen gehoord hebben, gelooven. wy echter dienst te zullen doen met hun eenige nadere en egt Bsoevon hier van onder 't oog te brengen. | Ы Ф 2 12 DE KRAGT VAN DEN ZRILSTEEN zetting hadt veroorzaakt in alle de deelen van het aange- zicht, en het tandvleesch , voornaamelyk het gene de (пу- tanden omvangt van de onderfte Каак, 't welk zo gevoebg was, als of men het met een mes doorfneedt, (zo drukte de Lydfter het uit.) De zinking was zelfs voortgeloopen tot achter de ooren , waarze kleine blaartjes hadt verwekt, uit welken een fcherp dun vogt lekte. Deeze Mevrouw gehoord hebbende van de uitwerking van den Zeilfteen ор de bovengemelde geestelyke Dogter , kwam op een avond omtrent tien uuren by my, verzoekende het zelfde aan haar te werk te ЌеПеп. Ik bragt de Zeilfteen аап met ` de Zuidpool , achtervolgens byna tegen alle de tanden, doch meest tegen den bedorven, welken Ik aanmerkte als het beginzel van de kwaale. Deeze geheele bewerking duurde omtrent 20 Minuuten. De Lyderes hadt zo veel verligting, dat zy byna zonder руп weder naar huis ging у en zeer vergenoegd over de uitwerkingen van het middel, waar van de toeftel haar, in ’t eerst, wat verlegen gemaakt hadt. Het gezicht van een Kompas en den Zeilfteen , wel- ken zy niet kende; de aanwyzing van haar aangezicht naar het Noorden te keeren, dit alles maakte zulk een zweem van verborgenheid , dat het haar wat naar tovery fcheen te gelyken. Ik zogt haar haare vreeze te бепеетеп , niet zon- der te lachen over haare eenvoudigheid, en Ik befloot met haar te raaden tot de volkoomen geneezing, nog eenige dagen de voetbaden, en wei met kers en vlier-bloemen te gebruiken. Ik heb den Zeilftcen in zeer veel andere byna gelyke де» valten gebruikt, altyd met zeer goeden uitlag; doch meer of min volkoomen, naar het verfchil der omftandigheden , waar door het kwaad meer of min hardnekkig of mèt ane dere toevallen verzeld ware. | Een’ enkele perfoone heeft ‘er geene verligting door be: „koomen, doch haar meeste tanden waren in een zeer fleg- ten ftaat; daarenboven fcheen zy aandoening van Jigt te hebben , welke voornaamlyk op het hoofd werkte , en mooglyk ook een beginzel van fcheurbuikige gefteldheid in de vogten; het welk verfchilt van tandpyn, enkel en op zich zelve. | Dikwils heb Ik nagelaaten de Lyders het aangezicht naar э: Noorden te doen keeren; en Ik heb nict gemerkt dat de bewerking minder gelukte; waar uit men kan opmaaken dat , fchoor dit niet voltrekt onver{chillig zy , het ten minfte niet altyd noodzaaklyk is. De TEGEN DE TANDPYN,. . 35 „ De Zeilfteen gehouden tegen ber oog van eene Dame met. ten verouderde Oogontfteeking , verwekte geene verlig- tüng; ondertus{chen is aanmerklyk , dat de Zuid-pool een pynlykeaandoening maakte, byna als van een koude wind tegen bet oog „ met eenige ínelheid door ееп naauwe ope- ning foomende , en hier op volgde een fterke traaning. De Noerd-pool "er tegengehouden , {cheen „ іп plaats van zulk ез gevoel te veroorzaaken , den kwaaden indruk, door де. Zuid-pool verwekt, te verbeteren; het welk ‘baarblyklyk Ќћееп te tooncn, dat de eene werkt door van buiten naar binnen te dryven ‚ en de andere „ door van binnen naar buiten te trekken. Deeze waarneemingen gevoegd by andere, welke, door vericheide Schryvers , aangaande dit onderwerp gedaan zyn, moeten genoeg zyn, om ons te verzekeren dat een Zeilfteen , zo wel natuurlyk als door konst gemaakt , de verwonderlyke eigenfchap heeft van de Tandpyn te genee- Zen, Of ten minfte de he tige руп» voor een tyd ‚te Шеп, en lieden van de konst en liefhebbers van het menschdom aan te moedigen, om er met vertrouwen gebruik van te maaken tot geneezing of verligting van perfoonen , die het ongeluk hebben van door een zo wreede en hardnekkige. kwaale aangegreepen te worden. Men zal insgelyks de proef konnen neemen op andere ziekten. Еепіре Geneesheeren hebben het reeds gedaan. Sommigen geeven voor dat zy denzelven uitwendig met goed gevolg gebruikt hebben -in ingen. Anderen merken hem aan als een behoed- middel tegen Beroerte. Anderen raaden ‘er zelfs het in- wendige gebruik van aan, enz. doch тёп moet wagten, dat еей volkoomener kennis van dit Mineraal, naauwkeu= nger onderzoekingen, en nieuwe proeven ons meer licht geeven van deszelfs natuur en de wyzê om ‘er met nut ges bruik van te maaken. | BEDENKINGEN OVER DE ККАСТ VAN TRAAGHEID IN DE LICHAMEN. E geleerde, en niet min vermaarde Abt Mollet, dié den roem van een Íchrander Wysgeer allezins ver- dient, en alom verkregen heeft, beweert dat de Kragt van Traagheid geen grond heeft in de zwaarte der Lichamen; еп poogt zulks met twee proefnemingen te ftaven, die іп der daad ір den eerften oplag het fchynen te voldin- , fe ч! OVER DE KRAGT VAN TRAAGHEID gen (*): maar by nadere overweging is ° my voorgekou men , dat de bewyzen , daar uit ontleend , geen genoegzamerf grond hebben, om als beflislende door te gaan. Dit heeft ту, daar in niet berustende, genoopt, om dit Muk wat maauwkeuriger te bezien, en , (behoudens de agting , die ik deézen beroemden Man, en anderen voortreffelyken Ge- leerden ; die hier in van zyn gevoelen zyn , toedrage ,) de vryheid doen nemén ; om myne gedasten ‚ fchoun regte ftreeks van de hunne verfchillende, hier omtrent орепіук voor te ftellen, Dit gefchted met geen ander oogmerk dan „ óm, 200 ik de waarheid аап myne худе hebbe , daar mede van nut te zyn; еп, zoo ik dole , betere onderrigting te еге langen, welke ik van des kandigen vriendlyk verzoeke з waer toe dit Mengelwerk my eene gunftige gelegenheid fcheen te verlenen , waarom ik тӯ van dezelve bêdienes Zie hier дап kortlyk waar op ik myn gevoelen gronde. % Is bekend , dat de Lichamen , door hunne zwaarte , zo dra de tégenfYand weggenomen word , lynregt naar beneden Vallen. Hier uit is °t blykbaar , dat ze іп eene gedurige neiging tot deeze regtftreek{che nederwaardfche beweging: zyn; die nimmer ophoud haare kragt te oefenen, en waar van de uitwerking dadelyk volgt, zo ras ‘er geene beletze- len voor handen zyn. De kragt der zwaarte moet dus aan- gemerkt worden „als eene kragt van nederwaardfíche bewe- ging ; welke ieder lichaam опа сһеіас}ук vergezeld , eg ` diker hoegrootheid afhangt van, of bepaald word, door de hoeveelheid van de'ftoffe , die het lichaam bevat. ) ` Nu is ’t eene algemeen bekende waarheid , dat, wanneerf een lichaam, door twee bewegende kragten , in verfchik Iende loopftreken te gelyk word aangedaan , de trapper уап fnelheid, die elke kragt op zig zelve aan het lichaam Zou mededcelen , wederzydsch verminderd worden, naar mate dat de hoek der beide loopftreken min of meer fcherp is; zo аас het lichaam , door de aanftoting van deeze dub- bele beweging, op verre na zo veel (nelheid niet verkry- ge, als die, welke de twee enkelde bewegingen, elk op zig zelve ‚te famengenomen veroorzaken zouden ; waar uit blykt , dat deeze elkander wederzydsch tegenftand bieden. Maar is de kragt der zwaarte even eens aan te merken als gene kragt van nederwaardfche beweging, dan moet deeze ` ook tegenftand doen ontmoeten, аай alle bewegende krag- ten, wier loopftreek niet loodregt naar beneden is ; of , dat op ` Be Zie nouLer Natdurkandige Lesfen; TD. AL 245—256, Р, ÌN DE LICHAMEN. 19 ep het zelfde uitkomt’, ze moet cene. wederftaande kragt, welke men de kragt van traagheid noemt, veroor zaken. De eerfte proefneming, waar mede de Heer Nollet „ in navolging van den onvergelykelyken Newton, zyn ge voelen Géi te bevestigen , beftaar hier in. Tegen een lo- den bel, hangende in volkomen rust aan een draad, laat men en anderen dergelyken bal, op dezelfde туте Manz, met vier graden van beweging aanftuiten. титиіе bal ontvangt van den ftuitenden een gedeelte vans desch beweging ‚ en deze laatfte verliest „Їп die (tuiting , de geene "с welk de andere verkregen heeft. Dat de kragt: der zwaarte geen oorzaak is van den tegenftand, die hier befpeurd word „ befluit hy daar uit; om dat de hangende Dal dezelve oefent, eer nog zyne-zwaarte werkt; alzoo, {de bal aan °t einde van den draad, die hem ophoud, in rust hangende , ) de gantfche kragt van zyne zwaarte „door - den weerftand , die het punt „waar aan hy vast hangt, oct, fent „overwonnen word. Dog ik zie niet, op welken grond men aande kan houden, dat de kragt der zwaarte , тегуууй de Bal dus in rust hangt , overwonnen word , zoo dat ze in D geheel niet werkt: alleenlyk word de uitwerking van, deeze kragt verhinderd ‚ in zo verre, dat de bal, zo lang de draad hem ophoud , zig niet dadelyk nederwaardsch be- И En de neiging tot de ne- at is, om zig tegen me die den zelven in :rzetten, ` die den bal, zo lan gen мога, juist lood-_ regt onder het punt, daar de dpaad , waar aan dezelve hangt „ vast gemaakt is, in rust doet blyven , еп, daar uit geftoten aynde, tot denzelven (tand doet wederkeeren. °t Baat ders halve niets met den Heer Nollet te zeggen , dat de verplaat- fag de werking van de kragt der zwaarte voorgaat, en dat deeze gevolglyk de aanftuitende beweging niet wederftaam kan; want dit is alleen waar, ten opzigte van de ordre „ Waarin wy ons de zaak voorftellen ‚ maar geenzins in de erdre des tyds. Althans теп kan zig de allerminfte vers Изийпе ‚ die mogelyk is, van den opgehangenen bal niet verbeelden, waar in de kragt der zwaarte niet ogenbliklyk, werkzaam is, om denzelven weder tot het punt van rust te brengen. En hier uit blykt, myns bedunkens , klaas noeg, hoe veel de zwaarte toebrengt tot den wederftand “ж Kragt van Trán ghcid, die de bal vertoond. gé DS BUPPON De fweede- proefneming van den Heer Nollet, volgens. welke een bal, door een Hamer geflagen ‚ gelyktydig met een anderen vallende , (neller voortgaat dan die , welke alleen uit kragt 2упег zwaarte valt,zou zyn gevoelen meer begunítigen; indien hy bewezen had, dat de bal , door den Hamer. regt{tandig getroffen, met minder (пеШеіа nedera daalde „ dan naar evenredigheid der kragt van den flag gee. fchieden moest: dog dit niet zynde word het gefchil even зо min daar door beflist als door de eerfte. "tr Schynt my dan voor als nog niet anders toe, of de zwaarte is de voorname oorzaak van de wederftaande kragt of de kragt van Traagheid in de Lichamen. Ik zegge de voorname ; want dat de middelftof , waar in ze bewogen worden , "er ook iets aan toebrengt , houde ik buiten tee genfpraak. . Р. i KORT BEGRIP EENER VERHANDELINGE , OVER DE VER» ` BASTERING DER DIEREN. Door den Heere DE BUFFON. ээ E Heer ре ЕСРЕОМ heeft het veertiende Deel zyner » Naätuurlyke Historie beflooten , met eene Verhande- о» ling over de Verbastering der Dieren, Het hoofdzaakelyke van welke Verhandeling alhier plaats te geeven , hoopen wy zal de goedkeuring van onze Leezeren, die fmank in de Natuurlyke [listorie vinden , wegdraagen : wanneer an Wy in een volgend Stukje eenige zonderlinge Ведепкіп- zm gen, van den zelfden Autheur , zullen mededeelen ‚ over „› de Aapen, Baviaanen en Meerkatten”, De Natuur aller Dieren heeft zeer groote veranderingen ondergaan ; еп de Mensch deelt mede in die veranderingen niet weinig. Laaten wy van hem beginnen, en ': Mensch, lyk geflacht іп dit opzigt befchouwen: het Menschiyk ge- acht ’t geen die veranderingen heeft beginnen te gevoelen , zo dra het onder eenen anderen hemel ging leeven , en zich onder verfchillende lugtftreeken uitbreidde. In gemaatigde landen, naby gelegen аап °t oorfpronglyk Vaderland der Menfíchen , waren die veranderingen van weinig betekenis , doch zy namen toe ‚naar maate zv zich van daar verwyder- деп; en wanneer zy , naa °t verloop van eeuwen, verfchei= de landen doorgetrokken, en door den invloed der ver- _$chillende land{treeken ‚ van gelacht tot geflacht verbasterd? , . zyn. OVER DE VERBASTERING' DER DIEREN, tp synade , de verzengde en koude lugrftreeken gingén bewogè 5 ` men, de zanden vau het Zuiden cn de кеп singen kuster van het Noorden bevolkten , zyn de veranderingen zo groot en merkbar geworden , dat men bykans tot het begrip zou komen, dat de Negers, de Luplanaers en de Blanken, vers £chillesde foorten uitmaakten , hadt men geene verzeke zing, dat er van den beginne maar één Mensch gefchaapen was Daar benevens gaat het vast , dat de blanke , de desasaer en de Neger met elkander kunnen paren. en gea amcnlyk het groot en eenig Menschlyk geflacht voortplan= xa; by gevolge zyn hunne vlekken, om ze zo eens ге noes men, niet ooripronglyk ; hunne verfchillendheden enkel uitwendig , en de veranderingen der natuur niet dan oppers ig; °t is de zelfde Mensch die onder de verzengde luguftreek als met een zwart vernis is overtoogen , еп іе ш de yskoude landen van de Noordpool is ingekrompen ; en et getaand uitziet, Dit alleen is genoegzaam om ons te toonen dat de Menschlyke natuur Ќегкег, buigbaarder ей van algemeener aart moet weezen dan die van alle de an- dere weezens op aarde : want de Planten en bykans alle Dieren zyn elk aan hun land en lugtftreek verbonden; Doch deeze uitfteekende hoedanigheid onzer Natuure ontftaat minder uit de eigenfchappen des lichaams, dan uit de ver, mogens der Ziele: door deeze is het dat de Mensch de noodige hulp en behoedmiddels zoekt, ter bewaaringe уап het lichaam ; door deeze is het dat hy zich in ftaat felt om de ongefieldheid der lugt te verduuren en de hardheid deë aarde te verwinnen : hy heeft ,om 20 te fpreekeu de hoofd: Йойеп aan zyne heerfchappye onderworpen; hy weet zich te dekken, te befchermen en eene woonplaats te verzorgens hy vergoedt door de bekwaamheden van zyri Geest: alles waar in het lichaam te kort fchiet3 zonder de (егте, de grootte , de kloekheid te bezitten ; van veele Dieten , heeft by raad geweeten om ze te onder te brengen; te temmes еп te vangen, en Meester te worden van plaátfen die de Natuur alleen voor hun fcheen gefchikt te hebberis Het is derhalven uit oorzaake van het verfchil der Lügés Dechen, dat men die verfcheidenheden befpeurt onder de bewoonders der aarde ; en indien het ої gebeurde; dat de Menfchen ‚ door omwentelingen ‚die wy, іп de daad. піеё kunnen voorzien, maar door denstyd kunnett voorvallen у „genoodzaakt waren out zich na hun oorfpronglyk Vaders te Берееуеп ,zy zouden allengskens hunne oorfprotige lyke trekken , de voorgaande geftalte , en de natuurlvke , Д. рав, MENGELW. NO, ke B Cie ag d DE BUFFONR:- A kleur weder krygen: de wederkeering van den Mensch tot de oude lugtftreek zou deeze uitwerkzels hervoórt brer- en; de vermenging der rasfen.zou het desgelyks en veel poediger doen. Zie hier het bewys. Deeze kleurverandering is de groot{te verandering die de ingt den Mensch heeft doen ondergaan ‚еп betreft de huid alleen : бе ‘overige veranderingen als die van de geftalte ‚ de weezenstrekken, en het hair, fchynen niet alleen van den invloed der Lugtffreeken af te hangen: men hebbe die іп gets anders te zoeken. De Heer ре BUFFON vindt ze boven al їп de hoedanigheid van het voedzel. ’t Is, zegt hy , voore nazmiyk door de (ругеп, dat de Mensch aangedaan wordt van het Land tgeen hy bewoont, de lugtsgefteltenis werkt flegts oppervlakkig , en terwyl gy boven al de kleur van de huid verandert , is het voedzel, °t geen altoos de eigen- {chappen heeft van den grond welke het voortbragt , werk- kam op de inwendige geftekenis; dan de indrukzels дек уо. - | г OVER DR VERRASTERING DER DIEREN, Kä | door veroorzaakt gyn niee (chielyk of vertonen zich niet in х verloop тай weinig jgaren „ceuwen agter een, waar ii men (keeds het zelle foort van voedzel gebruikt, brengen Ke die end ër veranderingen voort, die verder doof opeezvolging der gêflachven voortgezet, de algemeene en befkedige characters geworden zyn, waar aan men dé werichilende газеп, en zelf de verfchillende Volken, diè her Menschlyk gellecht uitmaaken , onderkent. } Ónder de. Dieter worden deeze uitwerkzels veel {chiefy bren in een veel grooter maate befpeurd; de aarde heeft meer invloeds op hun dan op de Menfchen , дегу! hef voedsel , °t geen Zy gebruiken veel cênzeiviger , ја bykans altoos het zelfde en ор geenerlei kunftige wyze toebertid із. Dear benevens hebben de Dieren geene dier bedekzels en behoedemiddels, welke de Menfchen te werk ЁсНеті om de ongeftadigbeden van wind en weer af te keeren 5 зу: Ey en biyven daar aan blootgefteld en: geheel overgegeeven. А Is от deegen hoofde dat elk humner, йеп trek gyner na- tuure volgende „ de hem eigenaartigfte tugt-æn ländftreek , opzoekt, en ‚ zo veel hy kan , blyft in die eigenaartige „of, genoodzaakt van dàir te verhuizen ‚іп -бе naaste bygelegene wildernisfen eene fchuilplaats tragt te vinden, Batwur der Dieren , die na verafgelegene la derd zyn weggevoerd , heeft zo groote veranderingen ondergaat a ф ze, in den eerften opflage, onkenbaar geworden zyn, men moet ze nauwkeurig belchouwen, proeven дёп, еп tot de redenkaveling uit de overeenkomst de toevluigt nee- тей, om ze te kennen, — Voegen wy by deeze oetuu- dyke oorzaaken van verandering’, іл vry en vrank loppende Dieren, die welke de heerfchappy der Menfchen te wege brengt in de zodanigen , welker lot geweest is dienstbaar te worden , wy zullen verwonderd (аап op de befchouwing fn hee verre de overbeerfching, de natuur kan verlaagen en mismaaken ; іп alle deeze Dieren zyn de kenmerken hunner е, en van het knellen der boeien te ziert, die ғо weel dieper 'ngedrukt en zo veel ongeneeslyker zyn „ als зу langer tyd in dat bedwang geleefd hebben , als mede dat Aer misfchien onmogelyk zou weezen, hun uit dien Саас, waar in ре door ans gebragt zyn weder іп dief der Nae tuure te herftellen. De lugtsgefteldheid , de hoedanigheid van het voedzel, en de onheilen der flaavernye , zyn dere ven de voornaamfte oorzaaken van de verandering ей werbastering onder de Dieren. | а А ` De wilde en in vryheid teevende Dieren hebben dezen Be ; £ d . у A8 "ЕЕ CAT ОТЕК LEEVENDE DIEREN A 1yks veranderingen ondergaan , maar. mindere dan de Heide ieren: de lugtsgefteldheid en het voedzel hebben weinig hun kunnen werken, еп nog min de heerfchappy der Menfchen: теп moet over zulks na andere: oorsaaken van. hunne verfeheidenheden omzien. In die foorten , waar in het Mannetje zich aan het Wyfje verbindt, blyft de: gelyk> heid, best bewaard, zy verandert daar еп rege, meer in die foorten , waar de Wyfjes menigmaal van Mannetje verwis» felen. Die foorten.mede, onder welken het Wyfje veele jongen te gelyk voortbrengt , zyn aan veelvuldiger veran- leringen dan andere blootgefteld, ook neemt men die meer awaár în kleine dan in groote Dieren. Eene nog Syker- verandering is die der foorten zelve , die verbastering is dé alleroudfte en klimt tot onheuglyke tyden op. En dit heeft Ше die rondergefchikte foorten en rangen te wege gebragt, die zo weinig van elkander verfchillen. Men zou; naarhet denkbeeld van den Heer ре BUFFON , alle de Die» ren tot vyftien Geflachten „еп negen op zich zelven ftaandé foorten , kunnen brengen. | | d #\'ү, D: e өз у чу eg з +. ` КОА, UITTREKZEL DER AANMERKINGEN VAN DEN HEER “LE САТ, OVER DE LEEVENDE DIEREN, IN °T MIDDEN "VAN HARDE STEENEN GEVONDEN., ZONDER DAT MEN ` CEENIGEN TOEGANG KON ONTDEKKEN , BENEVENS ` ` , EENIGE GISSINGEN OVER DIT VERSCHYNZEL. ТГ: Stukje van dën HeerLe car beftaat uit twee deelen, ` waar van het cerfte eenige voorvallen of wagarnee- ` mingen behelst, en het Іаасїе eenige gis(ingen wegens de oorzaak dier verfchynzelen opgeeft. Wy zullen zommige dier voorbeelden opleveren, doch breeder ftaan blyven op de bedenkingen van onzen Schryver, | Het eerfte voorval ontleent һу van den Heer ULLOLA, dien betemden Spanjaard : deeze keurige Waarneemer zag, те Madrid, twee Wormen, door den Beeldhouwer des Koe nings van Spanje gevonden in ’t midden van een blok mar- merfteen , waar uit hy een Leeuw zou vervaardigen. ` а. De tweede gefchiedenis verfchaft de Heer LE PRINCE , ‘Beeldhouwer, en Lid der Academie te Rouen, die, in het aar 1756, te Ecretteville , in het Kasteel van den Heer pr А RIVIERE-LESDO , eene kleine Padde zag, zittende in het Midden van een’ harden fteen, vier voeten lang en twee & хаф A ч». ” " `, \ IN HARDE STEENEN GEVONDEN: `` и" voeten dik , welken da metzelaars in twee ftukken gefla. gen hadden. | | . Verder brengt hy by , hoe misson , in 2упе Reize door. ie, maakt van een’ leevenden Kreeft gevonden. in een fisk marmer, omftreeks Тујѓоей.. Ер, om geen grooter aantal zyner voorbeelden hier op. te ken, zullen wy nog maar alleen vermelden, hoe de. Heer EYSSONEL „te Guadeloupe „ееп put laatende graaven y waneer de werklieden hem zeiden leevende Kikvorfchen Sé verfteende beddingen gevonden te hebben, eenig be~ dog vreezende , zelve in de put daalde , en eene bedding, гап rots en andere (ееп doende doorgraaven, Ter groene. Kikvorfchen uit haalde. | Lasten wy nu hooren welke gisfinger de Heer LB CAT maakt over dit foort van verfchynzels , veronderfteld zynde. dat ‘er geene toegangen van lugt tot de verblyfplaatfen der gemelde Dieren geweest zyn , gelyk bovenal verzekerd wordt, wegens de Wormen te Madrid „еп de Padde іп den barden Nermandifcben Geen, ` Ну Йен het denkbeeld voor van eenige Natuurkundigen „ die gedagt hebben dat de eitjes deezer Diertjes, door het Opperweezen gefchapen, en van ’t begin der wereld ver- id in de vloeiftoffen des Heelals, van dien tyd af be~a ten geweest zyn in de ftoffe dier rotfen. °t Is niet ge= noeg, zegt de Heer LE CAT, dat een ei gefchapen is, het mot ook bevrugt weezen. „, Volgens het algemeene gee э Voelen, ou alle de eitjes, die men veronderftelt, door ээ den Schepper in °t Heelal verfpreid te zyn, die bevrug= en Ung niet ontvangen hebbende, als wanneer de tusíchen= ээ komst van het mannetje niet noodzaaklyk zou zyn , moet s» men ‚om dit gevoelen ftaande te houden , beweeren , dat s» die eitjes niet genomen zyn uit die eerfte en algemeene » voorraadplaats „ (welke te veronderftellen mogelyk za e noodzaaklyk niet is als men denkt,tót verklaaring van’t » felkel der voortteeling, ) maar dat het eitje van onze » Padde, by voorbeeld , moet genomen zyn uit die menig- » te, welke door een mannetje bevrugt was, en dat het „ terfte tydperk van dat dier niet geteld moet worden ‚ dan ss Van den туа, op welken, door de eene of andere ommes » keer ‚dit ei ingewikkeld geraakt is іп de ftoffe der rosfe. 