VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Ook vindt men op enkele plaatfen uitdrukkingen , waar- omtrent wij meer of min hebben aan te merken ; doch dit weinige betreft geenszins de hoofdzaak. Zoo bevalt ons, bl. 36, de uitdrukking niet, dat God den mensch uit flof en klei boetfeerde. Dit ftaat niet eens letterlijk in den Bijbel. En kan men, gelijk op bl. 52, in een’ eigenlijken zin wel zeggen, dat de Schepper de meeste kunst befteed heeft aan het zamenftel des menfchelijken ligchaams ? Uit de redenering over den oorfprong des kwaads , bl. 59—64, blijkt, dat de Schrijver aan de leer van zijn Kerkgenootfchap getrouw blijft. Hij noemt Jezus, bl. 95, den eenigen reinen uit een onreine, en zegt, bl. 98, dat Hij, die Heer en eigenaar van alles was, een beestenkribbe tot zijne wieg en baker= mat verkoos: is dit juist uitgedrukt? Hij gewaagt, bl. 101, van de vereeniging der Goddelijke en men- Schelijke natuur in den Godmerìsch (?) , doch merkt, bl. 102, te regt aan: In zijn gedrag zien wij de handel- wijze van God; in zijn [preken hooren wij de flem des Vaders; zijne gezindheden zijn het affchijnfel en uit- drukfel van Gods gezindheden. Dit is hoofdzaak, waaromtrent men het eens kan zijn, al deelt voor het overige niet ieder in dezelfde leerftellige begrippen. Verder wordt als eene weldaad onzer verlosfing voor- geteld, dat het geweten des zondaars thans zwijgt, daar het woord des Evangelies ons toeroept: Zoo is er dan nu geene verdoemenis, enz. De uitdrukking is opnaauwkeurig , en Rom. VII: l1 wordt iets anders be- doeld, Wanneer ook het geweten zwijgt, is en blijft de zinnelijke mensch tot alle zedelijk kwaad bekwaam. De Schrijver maakt, bl. 163 env., zeer juiste aanmere kingen over zaligheid; doch, zijn die waarfchuwingen K2- 144 N. DE GRAAEF tegen den waan van verdienftelijkheid ans wel zoo gepast ? Zonderling luidt, bl. 180, de vraag: Kan er dan nog langer eenigen (eenige) twijfel bij ons overblijven , of er wel een yrRZUS geweest zij? Het boek zal niet ligt in handen van iemand komen, die hieraan twijfelt. Ver- pligting aan onze medemenfchen, bl. 214, drukt niet juist uit, wat de Schrijver bedoelt, Het tweede of laatfte Deel bevat de tweede en derde Afdeeling. Kort is Afd. II, daar de Schrijver in 9 § § op 40 bladzijden behandelt, wat hij te zeggen had - over Gods oogmerken met de bekendmaking en uitbrci= ding des Evangelies; en, volgens bl. 12, zijn deze : De daarftelling en bevordering van het geluk van mena fechen, door middel yan zedelijkheid en deugd. Tegen- werpingen des ongeloofs worden, bl. 26 en volgg., vrij goed beantwoord. Minder kunnen wij ons vereeni- gen met den uitroep, bl. 31—32: Maar hoe weinig beantwoordden over het algemeen die middelen (Gods deidingen vóór de tijden des Christendoms) aan het lief- derijk doel der Godheid! Iemand zou dus kunnen vra- gen, of dan niet de voor dien tijd beste middelen ge- kozen waren? Een blik op de gefchiedenis des men- ` fchelijken geflachts doet ons duidelijk zien, waarom Aez meer krachtig werkend middel (bl. 32) eerst later aan- gewend kon worden, Afd. III behelst een onderzoek, of en in hoe verre het oogmerk van God met het Evangelie werkelijk be- reikt ise Hier wordt niet gevraagd, of de Christelijke deer, volgens Gods bedoeling, algemeen moet worden op aarde; de Schrijver wilde bewijzen, dat Aet Eyan- gelie bevonden is, de eenige ware leer der zaligheid te zijn. Hij heeft dit gedeelte des-onderwerps behandeld in vier Hoofdftukken , waarvan de opfchriften zijn: Be- fchouwing van den faat des menschdoms vóór de invoe- ring van het Christendom. De heilzame uitwerkfelern der Evangelieleer, in de eerfle Christeneeuwen , op bij- zondere perfonen of gemeenten. Befchouwing van den HET EVANGELIE. 145 xivwendigen voorfpoed, offchoon wezenlijken teruggang des Christendoms , en van het nadeel , daardoor aan de wereld veroorzaakt. Buiten twijfel is hier eene drukfout, daar de Heer per GRAAFF vertaald zal hebben: Een regtfchapen man is hij, die zich nuttig maakt — liever zouden wij zeg- gen: die nut doet aan zoo velen enz. Volgens bl. 128, gaf Keizer KONSTANTIJN in 313 aan de Christen- leeraars vrijheid żoż het bekleeden van burgerlijke last- posten; dit moet, ook blijkens den zamenhang, vrij- heid van (immunitas) zijn. Wij achten het niet noodig, aan te wijzen , waar wij over zekere punten anders zouden denken, Wij hopen flechts , dat dit boek veel gelezen, en het doel des Schrijvers bereikt moge worden, daar wij met hem ge- looven , dat , naarmate het Evangelie meer in deszelfs oorfpronkelijke zuiverheid en eenvoudigheid wordt ge- kend , geëerbiedigd en geloofd, ook naar die mate meer echte godsdienflige kennis , meer werkdadig geloof , meer blijde troost en ware vroomheid gevonden wordt; en dat uit dien hoofde het Evangelie van onzen Heer’yr zus CHRISTUS het grootfle, edelfle en witnemendflie ge- 146 N. DE GRAAFF, HET BVANGELIE. Schenk is, hetwelk de Goddelijke liefde immer aan het menschdom heeft gegeven, (*) (*) Eene zinftorende drukfout wordt bl, 104 gevonden , alwaar wee Joodfche mannen ftaat, in plaats van twee. Eene Catholijke Nederlandfche flem, bij de tegenwoor- dige Godsdienstwoelingen in ons Vaderland. Naar aanleiding van het ter uitlegging opgeven der „ moei- » felijke’’ Bijbelplaats, 1 perr. UI: 18—22, als ‚ prijsonderwerp, door de Leydfche Hoogefchool. Te ’s Hertogenbosch , bij J. J. Arkefteyn en Zoon. 1834. Kerkelijk goedgekeurd. In gr. 8yo. 72 bl. f :-40. Gedachten omtrent den toeftand der Nederlandfche Gea reformeerde Kerk. Een woord aan allen, die het met die Kerk wel meenen, gefchreven na de Synode = van 1835, door G. J. F. CRAMER VON BAUM- GARTEN., Te Groningen, bij R. J. Schierbeek, 1835. In gr. 8yo: 117 b7. f 1-25. D. ons geheel onbekende Schrijver van het eerfte bo- ven gemelde ftukje „ erkent” in de Voorrede „ plegtig , » dat geen vak van wetenfchap hem zoo ten eenemale » vreemd is, als de eigenlijk gezegde Godgeleerdheid” 3 en is dit zoo, dan verwondert het ons, dat hij zich gewaagd heeft aan een onderwerp, dat met de Godge- leerde wetenfchappen in veelzijdige aanraking komt. Wij willen hiermede hem en anderen „ ongewijden en onge- » Ordenden Catholijken’’ het regt niet betwisten, om „ het geloof, ’t welk zij belijden, met hunne penne „ ten dienfte te ftaan’’; maar wij meenen toch , dat zij dan hiertoe wèl berekend moeten zijn, en zien dus met bevreemding onder de „ beroemdfte Protestanten „” op welke hij zich beroept, als die dit ook gedaan hebben , DA COSTA En CAPADOSE geplaatst, en wel in de- zelfde reeks met onzen eenigen HUIG DE GROOTS EENE CATHOLIJKE NEDERLANDSCHE STEM, ENZ. 147 en onder de met hen als zoodanig op ééne lijn geftelde Katholieken treffen wij geen anderen beroemden naam aan dan VONDEL, doch die zijnen roem immers niet van de Godgelèerdheid , maar van de Dichtkunst ont- vangen heeft. Uit dit werkje intusfchen , en deszelfs „ veelvuldige » tanteekeningen’’ , waardoor het er meerendeels uitziet ds HINCMAR VAN REPKOW S Noten zonder tekst , blijkt het, dat deszelfs Opfteller eene groote menigte van Schrijvers, en daaronder zeer vele Protestantíche , ge- lezen, of zich althans met hunne fchriften eenigzins be- kend gemaakt heeft. Welke aanleiding hij tot zijn fchrije ven genomen heeft, ziet men op den titel aangeduid ; en blijkens zijn gefchrift heeft hij er zich aan geërgerd , dat de Theologifche Faculteit van Leiden gefproken heeft van eene „ moesjelijke’” Bijbelplaats : de zoodanige fchijnen er dus volgens hem niet te beftaan, of althans door een krachtig hulpmiddel te verklaren te zijn. — Het zou wel een aardig pendant van bovenftaand ge- fchrift zijn, indien eens iemand een dergelijk uittrekfel wilde maken, niet alleen uit Roomsch-katholieke Schrij- vers van latere tijden, maar ook uit de Kerkvaders, ja “uit de oudfte en uitftekendfte, om aan te toonen, hoe veel zij, zelfs omtrent de voornaamfte punten, nog on- derling verfchillen, en hoe veel er van de latere bepa- lingen is, waarvan mer bij de vroegfte zelfs geen fpoor vinden kan. Rec. echter heeft hiertoe noch gelegenheid noch genegenheid; en hij vreest ook, dat het voor Schrijvers, als die van het gemelde boekje, vruchte- looze moeite zou zijn. Aan ’s Mans individuéle wel- meenendheid en overtuiging, al rust deze dan ook , naar zijn inzien, op een’ zwakken grond, wil hij, naar Christelijke liefde , niet twijfelen : maar bij het gefchrijf. van eenen Man, die der Protestanten onderling verfchil- len breed en niet zelden verkeerd uitmeet; die alles , wat tot de Roomsch-katholieke Kerk , zoo als zij thans is , betrekking heeft, hoog prijst en roemt; die Silezië „ rampzalig” noemt, omdat eenige Geestelijken aldaar naar verbetering dezer Kerk ftaan; die, ja, van fom- $ EENE CATHOLIJKE NEDERLANDSCHE STEM, ENZ. 140 mige Protestanten met lof fpreekt, maar bijzondere voor- keur fchijnt te geven aan de zich alleen regtzinnig wa- nende Hervormden; hierbij dan wil Rec. toch zijnen Protestantfchen Geloofsgenooten den bekenden versregel , hetzij dan van cATO, of van iemand anders, maar toch altijd eene wijsheidsles, die hij in zijne jeugd ge- leerd heeft, in gedachten brengen: Fistula dulce ca- nit, volucrem quum decipit auceps; dat is: Zoet Speelt het fluitjen , als vogelaar °t vogeltje knipt. Het belge den Heer CRAMER VON BAUMGAR- TEN niet, dat wij hem in het gezelfchap van zulk cenen Man laten optreden 5 echter niet om eene lijn van vergelijking tusfchen hen beide te trekken, maar omdat zijn ftukje tot diezelfde Godsdienstwoelingen ‚ waarop gemelde Schrijver doelt, niet alleen betrekking heeft, maar ook (het fmart ons, dit van een anders niet on- verdienftelijk Man te moeten zeggen) dengenen , die de herftelling van een in de leer ftrenger verbindend kerke- lijk gezag wenfchen, in de hand werkt, en de ontevre- denheid en fcheuring, hoewel hij zegt die niet te wil- len, nogtans waarlijk bevordert. Wij willen en kunnen desniettemin omtrent zijn ftukje, dat met groote lang- ‚Wwijligheid en veelvuldige herhaling van hetzelfde gefchre- ven is, kort zijn. Het bevat eerst zeker overzigt van den toeftand van het Hervormd Kerkgenootfchap hier te lande; doch waarin ons veel voorkomt, meer op fom- migen in Duitschland, dan op Nederland in °t algemeen toepasfelijk „te zijn, en dus, door onbeftemde cn over- drevene befchuldigingen, noodeloos wantrouwen te kun- nen verwekken. Maar het eigenlijke doel van het ftukje is, deels op het antwoord, dat de Synode der Her- vormden, in 1835, op het Adres van den Pred. E N- GELS c. /., onder welke de Heer VON BAUMGAR=- TEN was, gegeven heeft, zeker repliek te geven; deels om de Hervormden in Nederland op te roepen, dat zij zich bij de volgende Synodale Vergadering, in 1836 , in denzelfden geest, als de genoemde Adresfanten, laten hooren — Wat het eerfte betreft, wij laten het gaarne en 150 EENE CATHOLIJKE NEDERLANDSCHE STEM, ENZ. aan de wijsheid der Synode over, of zij zich door een conctra-repliek tegen den Schrijver zal willen verdedi- gen; maar achten dit ook te minder noodzakelijk en waarfchijnlijk , onder anderen omdat het voortreffelijke en zeer belangrijke Rapport van hare Commisfie ín deze zaak thans niet alleen in hare gedrukte Handelingen , maar ook in de Godgeleerde Bijdragen, IX, 6, voor iedereen te lezen ftaat, en dus ook hare meening en beweegredenen genoeg bekend kunnen zijn, waardoor het door CRAMER VON BAUMGARTEN aangevoer- de van zelf wederlegd wordt; en wij zijn van gevoe- len, dat zij in de gegevene omftandigheid met de meeste wijsheid gehandeld heeft, — Wat het tweede aangaat , waarbij wij onwillekeurig aan de Belgifche politieke Pe- titionarisfen en de hen opruijende Geestelijken dachten ; wij konden ons niet genoeg verwonderen , dat een ver- ftandig mensch denken kan, dat de Synode aan velen toeftaan zal, wat zij om zeer goede redenen aan weini- gen geweigerd heeft. Ook meenen wij er te moeten bij- voegen y wat in het bewuste ftukje niet gemeld wordt , maar toch ontwijfelbaar waar is, dat een aantal van 173 Predikanten aan de Synode van 1835 verzocht heeft, tot geen de minfte verandering , wijziging of verklaring van het bekende Onderteekeningsformulier te befluiten. Wij kunnen ons dus hoofdzakelijk zeer wel vereenigen met hetgene, dat een ander Recenfent, in de Godge/. Bijdr. t.a.p., over dit gefchrift breeder gezegd heeft. Voor het overige doen wij, met de Synode, gaarne hulde aan de, naar den aard der liefde onderftelde , goede bedoeling van den Heer CRAMER VON BAUM- GAR TENS; maar meenen, dat hij beter zou gedaan hebben, met zijne deelneming aan het bedoelde Adres en de uitgave van dit zijn gefchrift achterwege te la- ten. — Eindelijk, (zoo als wij meermalen gezegd heb- ben) wij gevoelen geen lust, om ons in die kerkelijke twisten, die ons zeer bedroeven, te verdiepen; maar flechts ééne vraag willen wij den voorftanders van een in de leer meer beperkend kerkelijk gezag voorleggen : EENE CATHOLIJKB NEDERLANDSCHE STEM, ENZ. 151 Meenen zij, indien zij eens hunnen wensch kregen, hiermede den menfchelijken geest aan banden te zullen leg- gen? Zij, die met hen van dezelfde overtuiging zijn , al ware die ook nog zoo dwalend, zouden die desniet= temin wel volgen; maar wat zou het bij hen, die dit niet zijn, uitwerken ? Dat zij zich in vrij en redelijk onder- zoek zouden belemmerd vinden, en hierdoor of tot af- fcheiding , of tot eene, voor verftand en geweten moeije= lijke, gedwongene houding en handeling, of tot onnâ= denkend napraten en blind ijveren, of tot huichelarij ge- bragt worden. En wat zou er dan voor Christelijke waarheid , godsvrucht en liefde gewonnen zijn?! De Otorrhoea , atque de variis modis , quibus pus efu- ere, et quorfum delabi foleat, Specimen anat. path. inaug. quod — G. A. F. QUARIN WILLEMIER; Chir. mil. fecundi ordinis. Traj. ad Rhen. typis N. yan der Monde. 1835. 8vo. f. m. p. 76. De het door den Heer QUARIN WILLEMIER gekozen onderwerp, Volgens het Motto, onbeduidend noemde, zoude verraden weinig ondervinding te bezit- ten, of over hoogst belangrijke aandoeningen los heen te loopen. Die met de ziekelijke verfchijnfels in het oor of van het gehoorwerktuig flechts eenigermate is bekend geworden , wien het f{luipende dezer gevaarlijke ziekte- vormen flechts eene enkele maal gebleken is, zal dus- danig onderwerp voor eene Disfertatie niet gering noe- men; integendeel hij zal wenfchen, dat het in han- den valle van iemand , opgewasfen voor zulk eene ftof, dien het noch aan ondervinding ontbreke , noch aan de noodige bekwaamheid óm haar behoorlijk te bewerken. Deze Verhandeling, welke den oorenvloed zal befchou- wen, fplitst zich in twee Hoofdftukken , ten einde in het eerfte de oorontfteking (otitis) te vermelden , zon- der welke dé oorenvloed niet behoorlijk kon afgehandeld worden. In de meeste gevallen zal de oforfAoca wel 152 - G. A. F, QUARIN WILLEMIER het gevolg van oorontfteking zijn; zij is dus meer ver- fchijnfel dan oorfpronkelijke ziekte , in elk geval gevolg, het zij van ontfteking of geprikkelden toeftand van hêt ge- hoorwerktuig, onverfchillig welke prikkel als oorzaak van den oorenvloed werke, hetwelk meer tot het bijzonder onderzoek der verfchillende vormen behoort. — Na korte- lijk de oorontfteking vermeld te hebben , gaat de Schrij- ver in het tweede Hoofdftuk , beginnende met $ 7, over, om zijn eigenlijk onderwerp , de otorrhoea , te behande- len. Deze § behelst de gewone verdeelingen. De Schrij- ver blijft ons echter in $ 8 de bepaling van dezen ziek- ` tevorm fchuldig, hetwelk ook zeer moeijelijk is. -Uit § 9 blijkt, dat de zwarigheden, ter juiste bepaling van den idiopathifchen oorenvloed, in even ruime mate op den fympathifchen toepasfelijk zijn. Het flot van § 9 met het reeds vooraf gezegde vergelijkende , zoude men geenen anderen oorenvloed dan eenen etterachtigen heb- ben; (vergelijk p. 55, waar dit beter wordt uiteenge- zet.) De grenzen , waar het weiachtig vocht etter wordt , zijn wel moeijelijk aan te wijzen; maar uit des Schrij- vers vroegere befchrijving wordt hier te bepaald gezegd, efluvium puris enim adest ex aure, p. l4, daar hij vroeger -zelf vele wijzigingen der uitvloeijende ftof op-. geeft. Terwijl de Schrijver op p. 9 ook van CELSUS ten opzigte def prognofis gewag maakt, baart het ver- wondering , dat hij niet: weder op dezen Schrijver terug- komt, die in het vijfde boek onderfcheidene hoofdftuk- ken aan de befchouwing der oorziekten toewijdt. Men ontmoet daar eene zekere uitvoerigheid , welke te belang- rijker wordt naar den toenmaligen ftaat der kunst, en te meer aandacht verdient , dewijl de voortgangen gedurende al dien tijd niet de voorfpoedigfte zijn geweest. De Schrijver geeft van § 10—20 de verfchillende wegen op, langs en door welke de ftof bij den oorenvloed zich eenen uitgang zoekt te banen. Hij tracht elk dezer uit- gangen door voorbeelden te ftaven, van dezen of genen Schrijver ontleend, of hem welwillend medege- deeld, onder anderen door de Heeren SCHROEDER DE OTORRHORA. 153 VANDER KOLK (op wiens aanraden deze (tof geko- zen werd) en KERST. Eigenlijk, gelijk men in de Voorrede leest, had de Schrijver de Cholera: naar eigene waarnemingen willen behandelen ; zeker een onderwerp , tot meer dan verzadigens toe behandeld; desniettegenftaande zouden goede waarnemingen uit eigene ondervinding , met naauwkeurige lijkopeningen vergezeld gaande, fteeds op onderfcheiding aanfpraak gemaakt hebben. S TOLL zeide toch, dat waarnemingen over eenig onderwerp zoo lang mogen en moeten herhaald worden , tot dat het ten vas- ten regel gebragt is; en zoo verre is het op verre na nog niet met de Cholera gekomen , ondanks den over- vloed van gefchriften. Dan, laat ons in des Schrijvers keuze berusten. De medegedeelde waarnemingen van an- deren ontleend zijnde, verbiedt zulks van zelf, den Schrijver bedenkingen mede te deelen over hetgeen niet het zijne, noch door hem verrigt is. — Het derde Hoofdftuk is aan de overweging der toevallen gewijd, Ook hier treffen wij veel aan, hetwelk onbepaald is. Beftonden er echter bepaalder verfchijnfels , de herken- ning van den waren zetel dezer gebreken zoude aan niet zoo vele zwarigheden onderhevig zijn. Bij de vermel- ding der verfchillende geluiden , het gevolg van ooraan- doening, welke zoo vele misleidingen kunnen voortbren- gen, mist nogmaals , bij de vermelding van vroegere Schrijvers, CEL sus, die in het 5de boek No. 8 zegt: aliud vitii genus est, ubi aures intra fe ipfae fonant, Als een der ftandvastigfte verfchijnfels wordt het uit- vloeijen van ftof opgegeven. Of deszelfs afwezigheid feeds moet gezocht worden in het niet fcheuren van het trommelvlies, blijkt niet, dewijl er een etterachtige vloed uit het oor kan beftaan zonder beleediging van het trom- melvlies, uit het uitwendig gedeelte. Dit verfchijn- fel zal ook in het begin der ontfteking afwezig zijn. Ook zonder hetzelve kan men dikwijls tot eene hevige aandoening van dit zintuig befluiten , welke de kracht- dadigfte hulp vordert, om te voorkomen hetgeen zoo ge- varlijk kan worden, wanneer de ziekte zich door den 154 G. A. P. QUARIN WILLEMIER, DE OTORRHOEA. oorenvloed zigtbaar- begint te uiten. — In'$ 26 wordt over de otorrhoea primitiva cerebralis — in $ 27 over de confecutiva gehandeld, Zouden, in het medegedeelde geval van den Hoogl. $s. VAN DER KOLK, de belang- rijke ontaardingen niet van den hevigen fchok , welken het hoofd ondergaan had, zijn af te leiden? — Van $ 28 tot het einde worden de veranderingen in het flaap- been door het beenbederf overwogen; ook de wegen na- gegaan, langs welke de etter zich eenen uittogt baant. Zoo ergens, zal hier eene groote verfcheidenheid opge- merkt worden, De wet der zwaarte , het celachtig weef- fel, hetwelk bloedvaten en zenuwen omgeeft, de vele fpieren, dit alles kan het doordringen van den etter ge- makkelijk maken, Waar de etter zenuwen raakt of drukt, zullen de fchromelijkfte toevallen en de zonderlingfte ver- wikkelingen waargenomen worden. — De Schrijver , deze ziekte. meer op het gezag ván anderen dan uit eigene onder- vinding befchreven hebbende, heeft zich waarfchijnlijk om die reden onthouden, iets over de behandeling mede te dee- len , waardoor zijne Verhandeling evenwel des te belang- rijker ware geworden. Eene oordeelkundige, van ftelfel- zucht en eenzijdigheid verwijderde befchouwing ware wen- fchelijk , dewijl onkunde hier dikwijls zulke verkeerde middelen bezigt, en de kwakzalverij zulk een gevaarlijk fpel fpeelt. Moge de Schrijver zich hiertoe opgewekt gevoelen , wanneer in zijnen werkkring gevallen van dien aard hem mogten voorkomen! Daartoe. zij hem opge- wektheid en verder datgene toegewenscht , waardoor men de wetenfchap met lust beoefenen en in hare beoefening volharden kan ! Etat de la Civilifation morale et religieufe des Grecs dans les fiècles heroïques, par P. VAN LIMBURG BROUWER. Tome II. Groningue, chez WV. van Boekeren. 1834. In gr. Bvo. 588 pag. f 5-55. L onze vorige beoordeeling (zie Letteroef. Junij 1835, P.VAN LIMBURG BROUWER,ETATDES GRECS. 165 bl. 289) befchouwden wij het Griekfche volk in de Hel- deneeuwen naar deszelfs afkomst, karakter en zedelijke befchaving: dit Deel bevat de godsdienftige vorming en denkwijze van hetzelve. Ook hier vonden wij menigvul- dige gelegenheid tot bewondering der groote belezenheid, der uitftekende vlijt enz. des kundigen Schrijvers. Hij heeft een onderwerp van zoo groote uitgebreidheid , en waarover in den jongften tijd, vooral in Duitschland , zoo veel gefchreven is, zonder langwijligheid , maar toch met de behoorlijke. ontwikkeling, in dit Deel omvat, hetwelk daardoor ook bijna nog eens zoo uitgebreid is als het vorige. Wij zullen den hoofdinhond daarvan opgeven, en intusfchen onze bedenkingen den geëerden Schrijver befcheidenlijk mededeelen. De Heer van LiM- BURG BROUWER is, gelijk wij reeds in het vorige Deel gezien hebben, een groot tegenftander van het ger voelen „ dat de Grieken hunne meeste befchaving en godsdienftige denkbeelden van andere Volken, vooral van de Egyptenaren , zouden hebben ontleend; terwijl onze Schrijver beweert, dat die zich uit den eigen’ boezem der Natie, vooral der oude Pelasgen, ontwikkeld heeft. Hij is dus, gelijk men begrijpen kan, geheel afkeerig van de /ym- bolisch=allegorifche verklaring van CREUZER, en helt meer over tot deszelfs tegenftander v os s, wien hij ech- ter ook fomtijds tegenfpreekt. De zonderlinge opvattin- gen van HERMANN worden vooral met nadruk afge- wezen (b.v. op bl. 107, Noot 217). Reeds dadelijk in den beginne ontmoeten wij echter de volgende wonderfpreuk (p. 2): Je fuis perfuadé qu'on ne faurait DÉMONTRER Pexistence de ce fentiment , que quelques auteurs ont défini Sentiment réligieux. Je ne crois pas que Phomme , dans le fimple état de nature, resfente par lui-même, fans quelque impulfion extérieure, le befoin de croire en Dieu; en ter ftaving daarvan beroept hij zich, in eene Noot, Op HUME, met wien hij daaromtrent volkomen eene ftemmig denkt. Demonfireren — neen, dit kan men het godsdienftige gevoel zoo min als het zedelijke , en welk éen gevoel is er, vatbaar voor demonftratie ? Maar de behoefte , de innige behoefte van dat gevoel voor den 156 P. VAN LIMBURG BROUWER zwakken mensch, ook buiten de lage aandrift van vrees of belang, moet de Schrijver in °t vervolg zelf erkennen, wanneer hij zegt (p. Het negende Hoofdftuk , waarmede dit Deel begint „ bepaalt de Volken, van welke de Grieken iets van hunne fabelleer zouden hebben overgenomen, doch wil onder dit getal de Egyptenaars zoo min, als maar eenigzins met de klare getuigenisfen der Oudheid is overeen te bren- gen , anders dan door tusfchenkomst der PAeniciërs , er- kennén. Zelfs aan cEKROPS wordt de Egyptifche oor- _fprong ontzegd. Omtrent de afkomst uit Indië wordt S T RABO aangehaald, even alsof de nieuwere ontdekkin= gen omtrent taal en overeenkomst van Godenleer geen licht ontftoken hadden, waarvan STRABO niets weten kon. In de Centimaren en in BRIA REUS met honderd armen en vijftig hoofden is toch wel een fpoor van de. Indifche Afgodsdienst te erkennen, hoewel het nog on- zeker fchijnt , of deze wel zoo oud is. Ook uit Klein- Azië wil onze Schrijver naauwelijks iets van eene af- komst der oudere Griek/che fabelen weten, maar des te milder is hij omtrent het Noorden van Griekenland of Thracië. — Het is ons niet mogelijk, dit ftelfel des geleerden Schrijvers hier te beoordeelen of zelfs uiteen te zetten; wij vergenoegen ons dus, hetzelve hier aan te duiden. Hij verdeelt de Godheden der Griekfche fabelleer, waar- omtrent HESIODUS eN HOMERUS, en onder de ETAT DES GRECS. | 157 lateren , als bewaarders der overlevering, APOLKODO- RUS- CI PAUSANIAS zijne voornaamfte gidfen zijn, naar derzelver oorfprong, in drie klasfen: natuurlijke voorwerpen, zedelijke begrippen, en perfoonlijke wezens De eerften zijn de Aarde, de Hemel en derzelver veelvuldige kinderen , in zoo verre die zigtbare voorwerpen zijn , de Oceaan, de Rivieren, (deze , niet de Bergen, werden vereerd) Zon en Maan, (de Starren weinig of niet) de Dageraad (AUROR a) en de Regenboog C1 R 1$), twee bekoorlijke perfoonsverbeeldingen , vooral de eerfte, Ook de Winden genoten goddelijke eer; en onder dezen be- hoorden vooral ook TyPnon en de Harpijen ; deze waren, ook volgens onzen Schrijver , Stormwinden, Zelfs in TyP HON wil de Schrijver geenen Egyptifchen oor- Íprong erkennen! (Het Vuur werd door de Grieken niet aangebeden.) Reeds vroeg verhieven zij zedelijke eigenfchappen tot perfonen, niet het Geluk; dit was hun een te afgetrokken denkbeeld; maar den Rsjkdom, de Wet, de Orde, het Regt, den Wrede en de Tweedragt. De Schrijver {preekt met regt zoo dikwijls van de gehce- le kinderlijkheid en onbefchaafdheid der oudfte Grieken ; maar hoe kwamen zij dan aan zu/ke afgetrokkene denk- beelden ? Dit heeft hij niet genoegzaam opgelost. Het komt ons voor, dat wij hier ftellig aan uitheemfchen , vooral Egyptifchen of Phenicifchen oorfprong te denken hebben; te meer, daar CHAMPOLLION in Egypte eene Godin van regt en waarheid, TAMEÏ (THEMIS), eene dochter der Zon, heeft gevonden. De Uren van den dag, of Saizoenen van het jaar, waren eensdeels ze- delijke , anderdeels natuurlijke perfoonsverbeeldingen; zij werden Orde, Regt en Vrede genaamd. Deze bijeenvoe- ging vatte men dus op, dat deze laatfte eigenfchappen onderftellen , dat alles geregeld en op zijn’ tijd gefchiedt, De Tweedragt daarentegen was de dochter van den Nacht. De Faam is eene dochter van Ju PITER, en de Liefde bij nesIopus een der oudfte Goden. (Het dartele ve n u s-kind is van lateren oorfprong.) Bevallig was het denkbeeld der drie Gratiën. Ook de Verontwaardi- BOEKBESCH. 1836. No. 4. | L 158 P. VAN LIMBURG BROUWER ging, de Schande, de Schrik , de Vrees , het Medelij- den, het Verffand , het Geheugen (MNEMOSYNE, de moeder der Muzen); de Verblinding (A T É), de Ge- beden, de Overreding, de Overwinning werden vergood. Alle deze Goden werden niet als zedelijke wezens, maar flechts als magtiger dan de menfchen befchouwd, en konden dus ook geenen gunftigen invloed op de zedelijk- heid hunner aanbidders hebben. Ditzelfde was in nog grootere mate het geval met de perfoonlijke Goden der Griż- ken. Deze waren van drie tijdperken; de Hemel met de Aarde, SATURNUS, RHEA en de Titans, en JUPITER met zijne broeders en de jongere Goden, De Schrijver heeft zich hier vooral vele mocite gegeven, om de begrippen en de eefdienst der Heldeneeuwen van die der latere tijden , welke hij nog hoopt te behandelen , af te fcheiden. Wij kunnen hem hier onmogelijk volgen , en zullen oñs flechts tot eenige, onzes inziens vooral belangrijke, puriten bepalen, De dienst van RAEA en veNus is, volgens den Schrijver , toch blijkbaar uit het Oosten, en wel van dè algèmeene Godin , in Syrië, Phenicië, Babylonië , Per- zië en Arabië onder de namen van AsTAROTHs ASTARTE, DERCETO, MYLITTA, MITHRA en ALITA TH vereerd; — dus heeft ook de dienst van MOLOCH, BEL, BAÄL, die met het offeren van kin- deren gepaard ging, aanleiding gegeven tot de vereering van den kinderetenden sA TURNUS, en de dienst van ADONISinSyrië is eene navolging van de o's 1 R 1 s-dienst in Egypte. Venus is door de Pheniciërs uit Cyprus over zee (de Godin uit pekelfchuim geboren), RHB A over Klein-Azië naar Griekenland gekomen. Het ver- wondert ons, dat de geleerde Schrijver , die hier toch eene Oosterfche afkomst erkennen moet, niet nog een’ ftap ‘verder gegaan is, door, even als HA MAKER, (wien hij, ten aanzien der Karthaagfche Goden T Ho- LETH En THOLAD, aanhaalt) het doorgaande denk- beeld in de oude Godsdienften te erkennen van een wer- kend of. mannelijk, en een lijdend of vrouwelijk begin- ETAT DES GRECS: 159 fel, wier vereenigde werking alles heeft voortgebragt , en de, onder de namen van BAÄL eN BAÄLTIS of AsTARTE, Van BEL En MYLITTA, Val MI- THRAS en MITHRA (in de Perzifche leer vóór Zo- ROASTER), VaN DAGON eN DERCETO, VAN OSI RIS ED ISIS, van ATYS eN CYBELE, VAN $Ar TURNUS EN RHEA, Van ADONIS EN VENUS, iN de or derfcheidene landen, hetzij afzonderlijk , hetzij bij fommigen (wanneer men hen vereenigd befchouwde) als manwijf of Hermaphrodiet , voorgefteld werd. CHet vervolg en flot in het andere No.) -e Verzameling van flerre- en zeevaartkundige Tafelen, bene- vens eene uitvoerige verklaring en aanwijzing van derzelver gebruik in de werkdadige Sterre. en Zeevaartkunde, ten dienfte der Zeelieden, door JACOB SWART. Derde:ver- beterde en veel vermeerderde druk. Te Amfterdam, bij de Wed. G. Hulst van Keulen. 1835. f 7 - 50. Dese belangrijke verzameling, die in eene zoo gewigti- ge behoefte onzer Zeelieden voorziet, en in een weten- fehappelijk opzigt mede merkwaardig is, verdiende gewis wel eene aankondiging, wel eene aanbeveling bij het Pu- 160 Je SWART bliek, en mogt die evenwel niet genieten, finds dezelve, bij het verfchijnen van den eerften druk, door een weten- fchappelijk tijdfchrift, wegens het menfchelijke, in enkele gedeelten, in rangfchikking enz. te vinden, met groote ge- ftrengheid werd beoordeeld, De tijd heeft echter een ken- merk van goedkeuring óp dezelve gedrukt; en de groote af- trek, dien dezelve door de voorkeuze onzer Zeelieden on- dervinden mogt, deed welhaast eenen herdruk en thans zelfs een’ derden druk te voorfchijn komen, bij elk van welke de verzamelaar zich beiĳverde, om niet flechts van elken wenk ter verbetering en befchaving zijner verzameling ge- bruik te maken, maar ook om, door raadpleging der verbe- teringen, die andere zeevarende natiën in hare verzamelin- gen allengs invoeren, voor geene andere vereeniging van Zeemanstafelen in naauwkeurigheid en volledigheid onder te doen, Het is toch met de wetenfchappen, bij uitnemend- heid met de /cíences exactes, bovenal met de toegepaste wis- kundige wetenfchappen, zóó gelegen, dat dezelve geftadig voortgaan; welke voortgang wel niet altijd even fnel, maar echter onmiskenbaar aanwezig is; een kenmerk , dat te regt voor ieder welgefteld hoofd derzelver hooge voortreffelijk- heid moet voldingen. Wij zeiden, dat de verzameling ván den Heer swarT gewis meer dan gewigtig genoeg was, om eene aankondiging te verdienen, Immers dat dezelve niet voor het Publiek in den eigenliĳken zin beftemd is, heeft zij met vele andere werken gemeen, die men daarom ongaarne , als eener nadere aandacht onwaardig, achteloos voorbijgegaan zou zien, | Het werk is noch als eene loutere compilatie van tafe- len, noch als een leerboek der Stuurmanskunst aan te zien, Het is veeleer een handboek, dat hem, die met de noodige kennis der Zeevaartkunde voorzien is, en zich behoorlijk in eenig leerboek dezer afdeeling der Wis- en Sterrekunde ge- oefend heeft, in ftaat moet ftellen, om al de hem noodige vraagftukkerf , nadat hij de vereischte waarnemingen verrigt heeft, op te losfen. Het bevat dus, behalve de tafelen, ook de aanwijzing van derzelver oorfprong , en inzonderheid van derzelver gebruik, met vele en gepaste voörbeelden op- gehelderd. Laat ons thans den inhoud van dezelve kortelijk doorloo- pen. Na een’ uitvoerigen a/gemeenen Inhoud en de alpha- _ betifche opgave der formulen, regels, namen, zaken enz., met opgave der bladzijden, volgen eerst de verklaring der tafels en daarna de tafels zelve, de eerften 192 bladzijden , in gr. 8vo. vrij digt gedrukt, de laatften 370 bl, innemende, Tafel 1. logarithmen der getallen. Deze bevat, in 45 blad- zijden, de logarithmen der getallen tot 10,000 toe, benevens van getal 992 af derzelver verfchillen, Dat-de verfchillen dus voor de ‘eerfte 1000 ontbreken, is gewis beknoptheidse halve, omdat de logarithmen der getallen van 1000 — 10000 tevens die van derzelver lOde, 100fte en 1000fte. deelen, en dus ook van gemengde getallen met breuken, doen kennen, De karakters hadden, even als in de tafelen van CALLET, achterwege kunnen gelaten worden. Of zes decimalen voor de naauwkeurigheid, die zeevaartkundige bewerkingen toela- ten, voldoende zijn, durft Recenfent niet beflisfen ; maar hij meent, dat de Heer swart? niet ten onregte zeven be- houden heeft, al ware het flechts, dat deze logarithmustafe- len daardoor voor velerlei ander gebruik en zelfs ter afzon- derlijke uitgave gefchikt zijn gebleven; terwijl het hem, die - van het zevende getalmerk geen gebruik wil maken, vrij- ftaat, hetzelve niet over te nemen, De verklaring derzel- ven is met doelmatige voorbeelden voorzien, Tafel 3, de logarithmen der finusfen, tangenten en fecanten bevattende, vertoont, met dezelfde tafel der eerfte uitgave vergeleken, eene aanmerkelijke wijziging. Dezelve bevat eene zeer nut- tige uitbreiding, lo, door de bijvoeging eener kolom voor de minuten en feconden tijds naast de kolom voor de minu- ten der bogen, 2°, door eene afzonderlijke kolom voor de verfchillen a, der finusfen en cofecanten, 5, der tangenten en cotangenten, c. der fecanten en cofinusfen, welke tevens eene andere plaacfing der kolommen heeft noodzakelijk ge- maakt. Deze verfchillen ftellen den Zeeman în ftaat, om met weinig moeite de logarithmen der goniomerrifche lijnen voor feconden, en niet flechts voor minuten te bepalen , -en door dezelven is in een wezenlijk gebrek voorzien. Behalve deze wijziging verdient nog opmerking de onderfcheiding der minuten en feconden, naarmate dezelve een gedeelte van den 162 ke SWART tijd of van eenen boog zijn, door de-letters M en S in hes eerfte en door de bekende accenten (3’ 10//) in het tweede. ge- val, welke Recenfent niet weet, of vroeger in gebruik of althans eenigzins algemeen gebruik geweest is, maar ter vermijding van onzekerbeid zeker in algemeen gebruik komen zal, Voorts verdient opmerking, dat bij deze tafel nog, een klein tafeltje (Tafel 2) als toevoegfel behoort, bevattende de vermenigvuldie gers van de tweede verfchillen der logarithmen , welke produk- ten bij de logaritmen moeten gevoegd worden, bijaldien die tweede verfchillen eene zekere waarde te boven gaan, Dit ta- feltje Melt dus bij die bogen, die fnel en ongelijkmatig aan- groeijende gontomerrifche lijnen hebben, den berekenaar tot eene meerdere naauwkeurigheid in (taat; terwijl de for- mule, waarnaar hetzelve berekend is, opgegeven, en later, bl. 88, ook gedemonftreerd wordt. Eindelijk voor die bogen , wier goniometrifehe lijnen zeer fnel en onregelmatig aanwasfen, d. i. die zeer weinig van 0° of 90° verfchillen, vinden wij nog eene andere methode aangewezen, waardoor van 0° tot 29 eu van 90°9— 88° eéne afzonderlijke kolom, die der gewone verfchillen vervangende ; voor finus en cofec. , tang. en cot., cof. en fec, is ingeruimd, De laacfte berust op de meerdere beftendigheid ván de rede der finusfen van een’ zeer kleinen boog en den boog zelven boven die van de finusfer van twee zeer kleine maar verfchillende bogen. Tafel 4, eenige algemeene op- gâven bevattende, levert geene (tof tot bijzondere aanmer- kingen. Tafel 5 verfchilt zeer veel van de overeenkomftige der eerfte uitgave door het geheel weglaten van de natuur- lijke tangenten en fecanten, wier gebruik in de zeevaart trouwens zeer gering is, Tafel 6, de vergrootende breedte bevattende, is dezelfde gebleven, Tafel 7, de veranderde breedte én afwijking bevattende, is in de verklaring met vele doelmatige voorbeelden op de fchuinfche koersrekening toe- gepast. Daar dezelve echter de oplosfing van een groot ge- tal regthoekige driehoeken met de tophoeken van minuut tot minuut bevat, is dezelve van veel algemeener gebruik, Ta- fel Bis in zekeren zin een vervolg op de vorige, daar de- zelve: dé afwijking in lengte overbrengt. De Schrijver heeft in de verklaring, als doorgaans, de formule aangegeven, vol- gens welke dezelve berekend is. rijzingtijd genoemd, beflemd; alsmede door de bijvoeging van de verbeteringstafelen van BRINKLEY, Tafel 10 bevat de amplituden, en heeft eene verbeteringstafel voor de re- ‚fractie. Uitfluitend beftemd zijnde voor de bepaling der mis- wijzing van het kompas, daar namelijk de plaats, voor de opkomst der zon uit de tafel gevonden, met de aanwijzing van het kompas vergeleken wordt, had dezelve, wegens de onregelmatigheid der refractie nabij den herizon, wel kunnen achterblijven , en hadden wij liever verwezen gezien op het azimuth alleen. Trouwens wij vinden achter de verklaring van de- volgende tafel, bevattende de halve dag- en nacht- bogen, om den tijd van opkomst en ondergang van een he- melligchaam te vinden, eene aanmerking van den Schrijver , die ons toont, dat hij meer uit toegevendheid voor Zeelie- den, die aan de methode der amplituden enz. gewoon zijn , dan wel uit eene bepaalde voorkeuze , deze tafels geplaatst heeft. Tafel 12, om gedeelten van den aequator tot tijd te brengen, Tafel 13, het omgekeerde‘van de vorige, Tafel l4,. evenredige gedeelten van veranderingen in Zh uren voorgeval- len, Tafel 15, evenredige gedeelten van veranderingen in 12 uren voorgevallen, hoewel zeer nuttig, leveren geene aan- leiding tot bijzondere aanmerkingen. Tafel 16, verbetering , dienende om de zons onderrands gefchotene hoogte tot de ware en fchijnbare hoogte te herleiden, is ongetwijfeld eene der nuttige , en bevat op eene enkele bladzijde opgaven, die in de praktifche Zeevaartkunde onophoudelijk vereischt worden, Tafel 17, kimduiking, Tafel 18, duiking der zee op onder- fcheidene afflanden, Tafel 19, zons fchijnbare middellijn, leveren mede geene bijzondere ftof tot opmerkingen. Tafel 20 der middelbare flraalbuiging bij een’ gemiddelden barome- ter- en thermometerfland, is uit de Connaisfance des Temps over- genomen, en naar de formule van LA PLACE door BoU- VARD en ARAGO berekend, Dezelve is dus door het ge- zag der beroemdfte namen als de beste geijkt, Bij dezelve behoort eene hulptafel, beftemd voor de correctiën, die een andere barometerftand of warmtegraad te weeg brengt; eene correctie, die niet altijd mag verwaarloosd worden, gelijk uit het tweede voorbeeld blijkt, hetwelk ons aanwijst, dat dezelve onder zekere omftandigheden tot ł minuut en nog 164 je SWART, STERREe EN ZERVAARTKUNDIGE TAFELEN, hooger klimmen kan, Het verwonderde ons eenigzins, in het voorbeeld Engelfche duimen (op den barometer) ver- meld te zien, terwijl de tafel alleen voor Nederlandfche el- ‚len, Parijfche en Rijnlandfche duimen ingerigt is. Bij de verklaring der 2lfte Tafel, zons verfchilzigt in hoogte, vin- den wij eene korte herinnering ten aanzien van al de correc- tiën, die aan de zons waargenomene hoogte toegebragt moe- ten worden, welke des te leerzamer is, daar fommige der- zelven. voor alle hemelligchamen toepasfelijk zijn. Achter dezeive volgt een klein tafeltje voor de parallaxis eener planeet, wier hoogte en horizontale parallaxis gegeven is. Tafel 22, vermeerdering van de maans halve middellijn, Wij vinden in de verklaring, bl. 72, reg. 17: gebruikt men de halve mid- dellijn van het oppervlak der aarde, of de middelpunts halve middellijn. Dit is waarfchijnlijk onder de onnaauwkeurig- heden van den ftijl te rekenen, Immers de maans middel- lijn, van het oppervlak der aarde en uit het middelpunt ge- zien, is niet alleen onderfcheiden; maar de tafel wijst juist het verfchil aan, Recenfent zou meenen, dat de eerfte helft des opgenoemden volzins of achtergelaten of veranderd moet worden, b, v. dus: gebruikt men de halve middellijn , uit het middelpunt der aarde gezien, enz. De vorm en de inkleeding van dit werk zijn hunnen oor- fprong verfchuldigd aan het in ’t licht komen van eenen Roman van den vermaarden Jerfchen Dichter T. MOORE, onder den titel van: Travels of an Irish Gentleman in fearch of a Religion (*), waarin met fcherpte tallooze befchuldi- (*) Reizen van een lersch Edelman, ter opfporing van eene Godsdienst. NIEUWE REIZEN VAN EEN BESCMAAFD ROOMSCH-KATMHOLIJK. 166 gingen tegen het Protestantismus worden bijgebragt. Of- fchoon vol drogredenen en fpitsvindigheden, is dezelve echter, door deszelfs wegflependen ftijl, gefchikt, om minkundigen in hun geloof te doen wankelen, en in den afgrond der twij- feling te ftorten, In ftede nu van eene beoordeeling dezer ongerijmdheden, verdraaijingen en fopbisterijen te geven, en daardoor «een twistfchrifc te leveren, heeft de ongenoemde Schrijver dezes werks eenen anderen en beteren weg ingefla- gen. Onder bijkans denzelfden titel als het werk van Mo o0- RE, heeft hij den Roman van MOORE zeer geestig en met zielkundige waarheid en fijnheid voortgezet, en tot een’ lijn- regt ftrijdigen uitflag gevoerd. „ Het is (om de woorden van den Nederduitfchen Vertaler te bezigen) ftreelend, te zien, hoe de ijdele, baatzuchtige, hartstogtelijke verdediger der Roomfche Kerk, door liefde en vriendfchap, tot zelf- kennis cn ootmoed gebragt, en in Rome zelf in een’ belijder van het zuivere Christendom herfchapen wordt.” Daar de Vertaler onderrigt meende te zijn, dat ons land weldra met eene vertaling van MooRE’s werk zal befchonken worden, oordeelde hij het niet ongepast, van deze Nieuwe Reizen, naar de Hoogduitfche uitgave van AUGUSTI, eene veria- ling onzen landgenooten aan te bieden, Het noodige, om eenige kleine toefpelingen op het werk van Moorg te kun- nen verftaan, is door den Vertaler in het Voorberigt aan- gemerkt, He: vermelde zal, vertrouwen wij, genoeg zijn, om onze lezers met het doel van dit werk bekend te maken, Wij gelooven , dat ook de wijze, waarop de Schrijver getracht heeft dit doel, namelijk de krachtige onrzenuwing van de bewijsredenen der Roomschgezinden tegen het Protestantis- mus, te bereiken , bij de lezing van het werk zelf de goed- kevring zal wegdragen van elk, die een redelijk onderzoek van de heilrijke leer des Evangelies befchouwt als een pligt, zoo wel als een regt, van ieder denkend mensch, Offchoon de Zerfche Edelman nu juist niet naar Rome had behoeven te reizen, om overtuigd te worden, dat men al- daar de paarden zegent en op gewijde haver vergast, en ge- legend komijnzaad gereedmaakt voor de zieken (waarfchijn- ljk voor perfonen, die met winden behebt zijn), zoo is geheel deze Reis, en het verhaal, waarin dezelve voor- kome, niet ongefchikt, om zoodanige lezers, die zich door velerlei inkleedingen der Roomschkatholijken welligt had- 166 >- NIEUWE REIZEN den laten verlokken, te bewegen, om ook deze verdediging van her Protestantismus hunne aandacht waardig te keuren, Tot eene proef van de voor het gezond verftand overtui- gende wijze, op welke de aanmatigingen der Roomfche Kerk beftreden. worden, kiezen wij het volgende, waar de Schrijver fpreekt over de voorgewende onfeilbaarheid van de uitfpraken dezer Kerk in geloofszaken: „ ZOOPETRUS, deze vooronderftelde bezitter van de Paufelijke voorregten, het een of ander van deze eerfte grondftelling gekend had — de- zeń grond der. II: 1, 2.) Kan eenig opregt mensch twijfelen, of deze plaats (om van verfcheidene andere dergelijke plaacfen geen gewag te maken) niet eene zeer gefchikte gelegenheid zou aangeboden hebben, om een zoo krachtig middel , als een Goddelijk privilegie zou geweest zijn, aan te bevelen, om door hetzelve de- Christelijke waarheid tegen naderende on- heilen altijd te vinden en te verklafen? Was het niet voor het beftaan van dat verhevene centraal-gezag, voor hecwelk de Roomschgezinden te veld trekken , een noodzakelijk ge- volg, dat de Apostelen, wanneer zij van verkeerde begrip- pen en ketterijen gewag maakten, er moesten bijgevoegd hebben: „ Derhalve, broeders, verwaarloost den zegen niet, waardoor u de Heer voor de verderfelijke dwalingen zijner Kerk behoed heeft. Rigt u tot het levendige (levende) orakel der Christelijke waarheid. Vraagt (dus had pr Tr us kunnen zeg- gen) mijzeiven gedurende mijn leven, en vraagt na mijnen dood mijne opvolgers, de Bisfchoppen van Rome, welke (op zekere wijze) voor de uitlegging en inffandhouding der waart- heid Goddelijke ingeving zullen ontvangen’ Ook zoodanige Protestanten, die alleen hunne eigene bij- zondere begrippen voor regtzinnige waarheid willen doen VAN EEN BESCHAAFD ROOMSCH-KATUHOLIJK, t67 doorgaan, ontvangen in dit werk veel, hetwelk te wenfchen ware, dat door hen behartigd wierd. „ Zij (namelijk de zoodanigen onder de Protestanten) hebben ondergefchikte of figuurlijke verklaringen onder de wezenlijke Godsdienst-arti- kelen gerangfchikt; en daar zij dit uit geen hooger grond dan hunne eigene meening deden, doch in deze meening dik- wijls niet met andere Protestanten overeenftemden, die een even goed regt bezaten, om deze ondergefchikte verklarin= gen zoo wel als zij aan te nemen; en daar allen van gevoe. len waren, dat zulke verklaringen de ware wezenlijkheid des Christendoms uitmaakten, en dat zonder deze geen za- ligheid te verwerven was; wat kon daar de meerderheid der Christenen doen, dan voortdurend onder de leiding eener Kerk blijven, die, met eenige fchijnbare gronden, aanfpraak op eene Goddelijke gaaf maakte, welke haar in ftaat ftelde, deze vooronderftelde wezenlijke punten te bepalen 2?” „ Aan hunne vruchten zuk gij ze kennen,” is alles, wat gij met zekerheid over menfchelijke voorfteltingen van zulke onzigtbare zakeri zeggen kunt. Twijfel niet, dat, wat men ook van ondergefchikte begrippen of beelden aannemen of verwerpen moge, wanneer de uitkomst zoodanig is, dat ie- der bijzonder perfoon zichzelven meer en meer door den geest geleid toont, die in curisTus was; eene daadzaak , welke door de gemoedsgefteldheid «en door den aard en de wijze van zijn geheele gedrag bevestigd worden moer; twijfel dan niet, ik herhaal het, dat zulk een perfoon tot de kudde van CurIisTUSsS behoort, en dat niemand hem uit zijne hand zal rukken.” Wij gelooven, dat dit werk, daar het dengenen, die niet enkel fmaak heeft in het avontuurlijke van den Roman, maar gaarne het nuttige met het aangename gepaard ziet, op eene onderhoudende wijze zal bezig houden, gefchikt is, om gods- dienftige waarheid te verbreiden, en bevelen het, als zoo- danig, gaarne onzên befchaafden landgenooten aan. Een woord ter aankweeking van rust en vrede in de Christe- lijke Kerk van Nederland; naar de behoefte van onzen tijd. Te Groningen, bij Je. Oomkens, 1834. Zn gr. 8yo. 61 Bl. 