Het Museum-Boijmans te Rotterdam
In den tusschentijd vernam men van de twee eerste candidaten een en ander. Het Athenaeum en de Nederlandsche Spectator prezen Obreen’s Archief, en de heer Schipperus maakte eene afbeelding van het kasteel te Arolsen, die door het korps officieren der dienstdoende schutterij den Koning en de Koningin zou worden aangeboden na hun huwelijk. De Gemeenteraad ontving in haar zitting van den 13 den Februari de voordracht en de Instructie met het voorstel om aan de betrekking te verbinden een jaar- wedde van .... 600 gulden. De voornaamste nieuwe bepalingen der Instructie waren : „De Directeur is onder „toezigt der Commissie belast met het dagelijksch beheer „over het Muséum” — „Hij zorgt dat de Catalogus” {de Catalogus is die der schilderijen ; aan de verzameling teekeningen werd niet gedacht) in de Hollandsche en in de Fransche taal nauwkeurig „worde bijgehouden” (aan een Catalogus in de Engelsche taal werd niet gedacht), „en dat een voldoend aantal exemplaren steeds „aan het lokaal voorhanden en verkrijgbaar zijn” — „Hij bezoekt het Muséum geregeld en ziet toe op de „getrouwe naleving der door den Raad gemaakte „ bepalingen omtrent de openbare bezigtiging van het „ Muséum en omtrent de gevorderde toegangsgelden. „Wordt hij door ziekte of afwezigheid langer dan „8 dagen verhinderd, dan geeft hij daarvan kennis „aan den Voorzitter der Commissie” — De oude bepaling dat de Directeur ,,des gevraagd, de Commissie van „bericht en raad moest dienen omtrent ailes het Muséum „betreffende,” werd geschrapt, en in plaats van de bepaling, dat hij „aan de Commissie die voorstellen „(kon) doen, als hij in het belang van het Muséum „noodig acht,” kwam nu: „Bij vooronderstelde of aan- „geboden gelegenheid tôt uitbreiding van het Muséum, „door schenking of afstand in bruikleen, verleent hij „zijne belangstellende medewerking. Ook tracht hij „zich steeds op de hoogte te houden van de gelegenheid „tot aankoop van zoodanige kunstwerken en kunst- „voorwerpen, als bijzonder geschikt worden geacht tôt 266 „completering van het Muséum. Hij doet, daartoe termen „bevindende, de noodige voorstellen aan de Commissie.” In het laatste artikel werd den Directeur opgedragen wat tôt dusver door den Secretaris der Commissie was verricht: het jaarlijks uitbrengen van een verslag aan de Commissie omtrent den toestand van het Muséum. Op den 27sten Februari 1879 werd door den Gemeente- raad de instructie goedgekeurd, nadat op aandrang van den heer Milders was goedgevonden in haar op te nemen de bepaling, dat de Directeur te Rotterdam moest wonen. Bij het afdrukken werd dit echter vergeten. In dezelfde zitting werd tôt Directeur benoemd de heer Fr. D. O. Obreen met 24 stemmen tegen 10 op den heer Schipperus. Tegelijk met den Directeur D. A. Lamme vertrok de concierge, en op voorstel van den Directeur Obreen werd spoedig na zijn optreden besloten nog een suppoost aan te stellen. De benoemingen van den nieuwen concierge, van den nieuwen suppoost en de weldra noodig gebleken vervanging van een anderen suppoost, laten wij niet onvermeld omdat zij toonen hoe een Collegie als de Commissie voor het Muséum nog in dien tijd daarbij te werk ging. Een der leden wilde een gehuwden huisknecht onder dak brengen, en hoewel hij hem reeds eene betrekking aan de botermarkt had bezorgd, die den man belette Dinsdags voor één uur op ’t Muséum te zijn, werd de huisknecht benoemd tôt concierge. Een lid had een koetsier, die van den bok gevallen en dientenge- ^ « ' ' ' '' s; • SA'ï| îS* ::-r^> ‘WM Fr. D. O. Obreen, Directeur van het Muséum, 1879 — 1883- 2Ô7 volge wat sufferig was: hij werd suppoost. Een ander lid, die van een goede tafel hield, had een uitstekende keukenmeid, de dochter van een schoenlappertje, dat zijn brood moeilijk verdiende. Op zijn aanbeveling, doch zonder meedeeling van zijn motieven, werd dit ietwat gorig mannetje suppoost, Herinneren deze be- noemingen niet aan den Regententijd ? Het Muséum onder Fr. D. O. Obreen (1879—1883), Het bedrag der jaarwedde, y 600, wijst aan, dat de Commissie voor het Muséum en de Gemeenteraad het Directeurschap nog altijd beschouwden als een bijbaantje. De heer Obreen bleef dan 00k Adjunct Bibliothecaris- Archivaris, maar kreeg verlof het Archief om 3 uur te verlaten en kon dus, tôt de sluiting van het Muséum, één uur daar aanwezig zijn. Het behoeft niet gezegd te worden dat hij er veel meer tijd aan besteedde. Op den 24sten Maart werd hij door de Commissie geïnstalleerd. Hij vond in het Muséum geen verzameling katalogussen van andere Muséums, geen verzameling Veilingskatalogussen, geen boeken over beeldende kunst. De heer D. A. Lamme had die meegenomen en na zijn dood, werden zij op 20 December 1879 te Amsterdam publiek verkocht. Voor de geschiedenis van het Muséum was de tweede verzameling hoogst 268 belangrijk, en daarom is het jammer dat zij niet ge- kocht werd voor het Muséum. Niet dan met veel moeite gelukte het aan de opvolgers der heeren Lamme eenige katalogussen der voornaamste veilingen van 1864 tôt 1879 bijeen te brengen. De heer Obreen begon de katalogussen van veilingen en Muséums, die hem als Directeur werden toegezonden, voor het Muséum te bewaren, en verwierf de toestemming der Commissie tôt het koopen van eenige onmisbare handboeken. Het Muséum verkeerde bij zijn optreden in een verwaarloosden toestand. De glazen kappen boven vijf zalen sloten slecht, zoodat er meermalen lekkages waren en water op de schilderijen drupte, waardoor b.v. het stuk van B. C. Koekkoek aan den onderkant gebarsten en afgebrokkeld was. Op zijn aandrang werden de kappen hersteld. Daar het licht door de ligramen op de vloeren der zalen viel, zich niet voldoende op de wanden verspreidde en de schilde- rijen slechts belicht werden door de reflectie van den vloer, liet de heer Obreen linnen verhemelten onder de ligramen hangen, die in dit euvel voorzagen. Concierge en suppoosten hadden geen uniform, nu kregen zij die. De concierge had geen instructie, nu werd er een voor hem vastgesteld. Het aantal suppoosten was te klein voor behoorlijk toezicht, wij hebben reèds vermeld, dat er nog één werd benoemd. De loonen van concierge en suppoosten waren te laag, zij werden verhoogd. Was er ’s nachts onraad in het Muséum, 269 dan tastte men in het donker; een lantaarn werd in vijf zalen geplaatst. De derde zaal, aan het Hogendorpplein, vroeger tijdelijk aan het Muséum afgestaan, werd aan het Archief gegeven. Om toch de daar geplaatste 67 teeke- ningen te kunnen ophangen, werden in de tweede, de grootste teekeningenzaal drie schutten gezet, en een tweede portefeuillekast met vitrine aangeschaft. Verscheidene schilderijen verkeerden in een treurigen toestand. De oude Beurs te Amsterdam, van H. Berk- h e ij d e, was op drie plaatsen gescheurd ; de Zeevisschen, van A. van Beijeren, was zeer gebarsten en aan den achterkant bestreken met een mengsel van harst en olie; twee portretten, van C. J. van Ceulen; een mansportret, van B. van der Helst, dat nog stond op den naam van G. Flinck ; twee portretten, van P. Nason; een bloemstuk van A. Breughel; het portretstuk van P h. de Champagne en nog ver- scheidene anderen waren vroeger met lijm verdoekt en verkeerden dientengevolge in een bedenkelijken toestand. De heer Obreen liet door den deskundige W. A. Hopman de opgeplakte doeken en de lijm verwijderen en vervangen door doeken, bestreken met een verfvoedende specie, naar de méthode, in de voor- naamste muséums reeds geruimen tijd toegepast. Drie jaren duurden deze herstellingen en er waren nog wel meer schilderijen die herstelling behoefden, indien de geldmiddelen het hadden veroorloofd. Aan hem de 270 eer een begin te hebben gemaakt met het redden van uitmuntende kunstwerken. Van ettelijke schilderijen liet hij 00k de laag oud vernis, die ze verduisterde, regenereeren. Dat kvvam ten goede, niet alleen aan de werken zelve, 00k aan de juiste toeschrijving. Twee portretten, aan G. Flinck toegekend, waren, zooals nu bleek, geteekend B. van der Helst 1646; op een portret van een oude vrouw, dat tôt dusver was gerangschikt onder de werken van onbekende sçhilders, kwam de handteekening A. de Vries 1644 te voorschijn; op een vruchtenstuk, vroeger toegeschreven aan C. de Heem, de naam Joan Paulo Gillemans ; op een havengezicht, vroeger A. Beerstraten gedoopt, de naam J. Beerstraten 1654. Ook zonder dergelijke ontdekkingen werden de attributies van enkele schilderijen verbeterd. Het portret der regenten van het Heilige-Geestgasthuis, tôt dusver aan D. Mijtens toegeschreven, bleek te zijn geschilderd door J. Daemen Cool. Door het op ’t stuk afgebeelde wapen werd het portret van een onbekende herkend als dat van Joris van den Heede. Door vergelijking met een prent kon bewezen worden, dat de man op een door G. Flinck geschilderd stuk D. Graswinckel was, de dichter en griffier der Staten-Generaal, en, te haastig, werd de vrouw op dit stuk genoemd Graswinckel’s zuster, daar later bleek dat het zijn vrouw was. Drie schilderijen, die in openbare instellingen hingen, werden door den heer Obreen in het Muséum gebracht. 27 Uit het Heilige-Geest- of Oudemannenhuis een zinne- beeldige voorstelling der liefdadigheid, door Adr. van der Werff geschilderd in 1702. Het was een groot stuk, dat veel geleden had en verdoekt moest worden eer het in ’t Muséum werd opgehangen. Uit het oude Stadsgasthuis kwam een schilderij, hoog 1.60 en breed 2.32, voorstellende Jezus kreupelen en lammen genezend in het bad 'Bethesda, van een enbekenden schilder , later toegekend aan Dionys van Nijmegen. Ook dit had geleden en moest verdoekt worden. Waren deze twee stukken in ons 00g geen aanwinsten voor de kunstverzameling, het tegendeel was ’t geval met een schilderij tje, dat uit het Gemeente-archief werd gehaald: een gezicht op de oude Ôostpoort te Rotterdam ; eerst aan een onbekende, daarna aan Lieve Verschuier toegeschreven, bleek later dat dit juweeltje een werk van Aelbert Cuyp was. Weldra moest de heer Obreen zorgen voor een nieuwen katalogus. De laatste uitgave was geleverd door den heer D. A. Lamme in September 1875, en zag er zonderling uit. Hij behelsde den katalogus van 274 nommers, in Augustus 1867 gemaakt door den heer A. J. Lamme; het vervolg, met 30 nommers, in 1869 uitgegeven door denzelfde; een tweede vervolg, met 20 nommers, bezorgd door D. A. Lamme in 1873, en een derde vervolg, 25 nommers groot, van den- zelfden. In het geheel 349 schilderijen. In December 1877 verscheen van dezen katalogus een tweede druk, zonder 2J2 bijvoeging der aanwinsten, verkregen in 1876 en 1877. De ziekelijke toestand van den lieer D. A. Lamme, was zeker oorzaak dat die vier katalogussen niet tôt een geheel waren omgewerkt en bijgehouden tôt 1877. In het Jaarverslag over 1880 meldt de heer Obreen dan 00k, dat „er tal van schilderijen in het Muséum „werden aangetroffen, die onbeschreven en onge- „nommerd waren.” Sedert zijn optreden waren, blijkens den door hem in Juni 1880 uitgegeven katalogus, drie schil- derijen gekocht: een, aan Sorgh toegekend, Boeren- binnenhuis; een Markt van Sijbr. van B e est, en het portret van J. van Crombrugge, door P. van Slingelandt. De Academie had geschonken een schilderij van H. A. van Trigt, mevr. de wed. J. G. F. Sieurs een voorstelling van Cimon en Fera, waarin later de hand van Adr. van der Werff werd herkend. Wanneer de acht verworven schil- derijen worden afgetrokken van het aan tal der in den katalogus van 1880 beschrevene, dan blijkt dat er onbeschreven waren gebleven twaalf, die van 1873 tôt 1878 in het Muséum waren gekomen, en hier reeds zijn vermeld. Op 28 Maart 1879 zond de heer Arnold A. Lamme den heer Obreen eenige sleutels van het Muséum, die gevonden waren in den boedel van den heer D. A. Lamme. Daarbij was een sleutel van een kast in de Directeurskamer, die — zooals het begeleidend 273 briefje meldde — „verschillende schilderijen bevat, die „indertijd door den heer D. Vis Blokhuyzen en mijn „vader terzijde gezet waren als minder geschikt om „in de zalen tentoongesteld te worden.” Dat waren schilderijen uit de Verzameling-Boijmans, na den brand van 1864 niet geplaatst, hetzij omdat er reeds een vol- doend aantal van den schilder waren, zooals met H. van de Sande Ba'khuyzen en J. H. Verheijen ’t geval was; hetzij omdat ze te geringe kunstwaarde hadden, zooals geoordeeld werd over eenige schil- derijen uit ’t begin der igde eeuw, Turken’s portret van mej. M. A. de Vries, het Boerenerf van J. F. Valois, om de beste te noemen ; hetzij om redenen, die wij niet bevroeden kunnen, zooals geldt de Vruchtguirlande van Gillemans, de Zeehaven van J. Beerstraten. Van deze schilderijen werden er 22 door den heer Obreen weder in het Muséum geplaatst, en in den katalogus beschreven. Uitgezonderd de twee laatst- genoemden, deelen wij meer het oordeel van de heeren Lamme en Vis Blokhuyzen dan dat van den heer Obreen. De katalogus van 1880. bevatte 391 schilderijen, 42 meer dan de vorige, en 9 beeldhouwwerken, tôt dusver niet vermeld. De indeeling in scholen, — de Hollandsche, Vlaamsche, Duitsche, en de Italiaansche, Spaansche en Fransche, — werd behouden, maar de vier afdeelingen van den vorigen katalogus werden tôt één geheel gebracht. De biographieën der schilders 18 274 en de beschrijving der schilderijen werden uitvoeri- ger. Twee en zeventig facsimile’s van monogrammen, handteekeningen, wapenschilden werden gemaakt, ge- deeltelijk ter vervanging van oudere, die minder juist bleken. Alphabetische lijsten van de portretten en de schilders, in de Beschrijving vermeld, werden opgenomen, om de raadpleging van den katalogus gemakkelijker te maken. Het werd een statig boek in groot octaaf, en de prijs van de Hollandsche uitgave bleef 50 cents, die van de Fransche werd verhoogd tôt 75 cents. Men weet dat de Commissie voor het Muséum reeds meermalen getoond had schilderijen van geringe kunst- waarde te willen opnemen, wanneer de makers niet vertegenwoordigd waren in de verzameling. Ook de heer Obreen was die meening toegedaan. In zijn verslag O ver 1881 schreef hij, dat „in een Muséum zooveel „mogelijk de verschillende perioden, zoowel der oude „als nieuwe Vaderlandsche kunst op waardige wijze „ vertegenwoordigd behooren te worden.” De ver- schillende périodes, — die van verval zoo goed als die van bloei, die zonder zoowel als die met kunste- naars. Men weet reeds, hoe wij hierover denken. Het kan ons dus niet verwonderen, als wij zien, dat geen geschenk werd geweigerd, al was ’t nog zoo onbeduidend. Jonkheer Th. L. Gevers Deynoot legateerde in 1880 twee beelden en vijftien schilderijen. De laatste van 13 schilders, meest uit ’t begin der 275 19*^® eeuw. Welk kunstgenot konden verschaffen de werken van Van der Flier, F. Breuhaus de Groot, Ch. H. J. Leickert, C. Lieste, Fr. Lin tz, A. Pleysier, P. G. Ver tin, enz. ? Hadden de heeren van 1868 nog aan ’t roer gezeten, zij zouden met dit legaat gedaan hebben zooals zij deden met dat van mej. Caster: een paar goede werken, zooals de Vrouw op een vlonder, van A p o 1, behouden en de rest ver- kocht, om daarvoor één of twee kunstwerken te verkrijgen. Behalve met die 15 werd het Muséum van Juni 1880 tôt Juni 1883 vermeerderd met 26 schilderijen. Gekocht werden op de veiling C. Ulrich in October 1880 twee gezichten op Rotterdam, een door G. Pompe, het ander door J. Sonje geschilderd in ’t laatst der 17 de eeuw. Twee stadsgezichten van Fr. de Hulst werden 30 April 1881 verworven voor /400, en voor 7^300 in Mei 1881 de Treurende Emilia van Nassau, geschilderd omstreeks 1848 door den in 1849 overleden leeraar in het handteekenen aan de Academie te Delft W. H. Schmidt, reeds vertegenwoordigd door zijn Monniken.* In 1882 werd het Muséum voor y 150 verrijkt, als men het zoo wil noemen, met twee portretten, geschilderd door P. van derWerff. Aan de drie aanwezige stukken van hem kon men genoeg hebben gehad; maar het gold nu de portretten van een Rotterdamrner en zijn vrouw ! In 1880 werden acht schilderijen geschonken en aan- 276 vaard. Van den onbeduidenden Nicolaas Muys hingen in ’t Muséum reeds drie schilderijen, daarbij kwamen drie grauwtjes, tafreelen uit tooneelstukken der 1 8de eeuw, bekend door gravures van Robert Muys. Bij het reeds aanwezige stadsgezicht, van B. J. van Hove, werd er nog één aangenomen. Van den Vlaam Frans de Vriendt (1518 — 1517) kwam er een levensgroot kniestuk, voorstellend hoe Lucretia, de vrouw van Collatinus, zich doodt door in haar boezem te steken een dolk, waarvan de punt was verdwenen onder een der vele overschilderingen, die het stuk ontsierden. Erg bijgeschilderd waren 00k twee kolossale doeken, die als werken van Jordaens op de eerste veiling der verzameling van wijlen Koning Willem II waren opgehouden, op de tweede veiling voor / 4.S0 waren gekocht door den heer Viruly van Vuren en Dalem, en 29 jaren later, 14 December 1880, op de veiling der verzameling van dien heer gekocht werden door den heer C. E. Viruly, die ze aan het Muséum gaf. Niet geheel gaaf maar als kunstwerk uit de zestiende eeuw belangrijk, was een mansportret, dat door den heer P. de Kuijper geschonken werd, en zoo al niet van Jan van Scorel zelf, toch van een dezen naverwanten schilder is. Het jaar 1881 bracht slechts drie geschenken: van den heer J. Jacobson een Rotsachtig landschap bij het bosch van Fontainebleau, door den schilder M. A. Kuijtenbrouwer gezonden naar de tentoon^ 277 stelling te Amsterdam in 1848 en daar gekocht door den heer Ed. L. Jacobson, die er 28 jaren van genoot. Op de veiling van zijn verzameling te Parijs in 1876, ging het voor slechts 420 francs van de hand. Was het kaarslichtje van den Dordtenaar Michiel Versteegh (1756 — 1843), dat de heer J. van Mastenbroek schonk, beter aanwinst? Zeker was dit niet het derde stuk van S. Opzoomer, dat aangenomen werd van den heer R. Schuil, al was ’t 00k het conterfeitsel van een kapitein der schutterij en controleur der plaatselijke belastingen te Rotterdam ! Een aankoop uit het jaar 1882 dient nu vermeld. De Koninklijke Nederlandsche Yachtclub werd ontbon- den. Zij had twee portretten: een, door N. Pieneman in 1853 geschilderd, van Koning Willem III, dat deze aan de Club had geschonken, en een van Prins Hendrik, oprichter en voorzitter der Club, ge- schilderd door C. Bisse hop. Hoe te handelen met deze stukken? De Yachtclub besloot het portret van den Koning te schenken aan het Muséum ; de Com- missie voor het Muséum besloot het portret van den Prins te koopen voor y^35oo. Hiertoe vroeg en kreeg zij van den Gemeenteraad een extra-subsidie van y 2500. Zes geschenken kreeg het Muséum in dat jaar. De heer G. Duuring legateerde Lepoittevin's fantas- tische voorstelling, hoe Ludolf Backhuyzen zeelui tracht over te halen om met hem gedurende een storm in zee te steken. Bij dit, uit de verzameling van Koning 278 Willem II in 1850 voor / y gekochte stuk, kwamen nog een bloemstuk van de dilettante L. A. Hoyer van Brakelen vier geschenken van de Academie. De in 1880 gedrukte katalogussen waren op ’t einde van 1882 nagenoeg verkocht; de heer Obreen maakte dus een nieuwen. Daarbij ging hij te werk, zooals hij in 1880 begonnen was. In plaats van de eenregelige beschrijving der werken en de tweeregelige kunste- naarsbiographieën der katalogussen van de heeren Lamme, gaf hij beschrijvingen, waardoor men de schilderijen kon herkennen, en vermeerderde hij de biographieën met de resultaten van het in ons land pas begonnen kunst-historisch onderzoek. Zoo kon hij nu het aan eenen nooit bestaan hebbende F. Seghers toe- geschreven bloemstuk toekennen aan Frans Ykens; het Binnenhuis, dat voor een werk van Biset was gehouden, toewijzen aan Eg. Tilborch; het monogram op een stuk, dat St. Hieronimus voorstelt, uitleggen als het merk van E. Crynsz. van der Maes; de attributie Gillis de Hondecoeter verbeteren in Gijsbert de Hondecoeter. De verzameling was van Juni 1880 tôt Juni 1883 vermeerderd met 41 schilderijen ; zij telde 432 nommers. Het drukken moest de heer Obreen echter overlaten aan zijn opvolger. In deze drie jaren werden 00k verscheidene teeke- 7iingen gekocht en geschonken. Onder de gekochte worden als de voornaamste genoemd een gezicht op de stad Vienne, door J. Worst gemaakt in 1665, 279 eenige Bataafsche soldaten voor een herberg, van J. A. Langendijk, en het portret van Greenwood, door A. Schouman. De heer D. Franken Dz. schonk vier keurige teekeningen van Adriaen Pietersz. van de Venne, en mevrouw de weduwe C. Schuur- mans, geboren Ripping, gaf een veertigtal teekeningen, meerendeels van Hollandsche meesters uit de 17 de en i8de eeuw. ' Voor den brand van 1864 bezat het Muséum eene verzameling gravures en etsen, die bijna geheel ver- îoren ging. In 1879 schonk mevrouw de weduwe C. Schuurmans, geboren Ripping, ongeveer honderd prenten van Hollandsche, Fransche, Engelsche en Duitsche graveurs. Dat was het begin van de nieuwe prentverzameling, die het Muséum thans bezit. Jammer genoeg, er was geen lokaal om prenten tentoon te stellen, hetgeen voor haar, de latere schenkers en de Directie een groote teleurstelling was. Van de heeren C. A. van den Abeele en M. Retemeijer werden in hetzelfde jaar eenige fraaie oude gravures ontvangen. In 1880 werden er eenige gekocht en schonk de heer Charles Rochussen tien etsen van zijn hand. In 1882 gaf de familie Tavenraat een exemplaar der etsen van den schilder J. Tavenraat. Bij den brand van 1864 ging 00k de hooggeprezen verzameling Porcelein van den heer Boijmans verloren. Mevrouw Van der Looy, geboren Castendijk, wilde dit verlies eenigszins vergoeden en schonk in 1880 28o eene kleine, niet bijzondere verzameling Chineesch en Japansch porcelein, die later noch vermeerderd noch ver- beterd werd. Het kleine bedrag dat voor aankoopen beschikbaar was, en de zuinigheid, die voor het Muséum het wachtwoord bleef, moesten maar al te dikwijls doen afzien van wenschelijke aankoopen voor de voor- naamste verzamelingen. Na even te hebben aangestipt, dat in i88i begonnen werd photographieën te laten maken naar schilderijen en deze voor hetpubliek verkrijgbaar testellen, komen wij aan eene belangrijke verbetering der vestibule, waarop reeds lang plan was geweest, maar waaraan eerst in 1882 kon worden begonnen, dank de vrijgevigheid van den heer C. E. Viruly. Den isten October 1883 was de beschildering der muren en der zoldering, naar de ont- werpen van den schilder Jacob Smits, voltooid. Weldra werd 00k het groote middenstuk, door dezen geschilderd, in het plafond geplaatst, terwijl de trappen, die uit de vestibule naar de eerste verdieping leiden, tôt halverwege met eikenhout werden bekleed. Wenschelijk bleek dat in de ramen, ter weerszijde van de voordeur, geschilderd glas werd geplaatst, en in de bogen boven de trappen als 00k in de nis, die toegang geeft tôt de grond verdieping, gordijnen werden gehangen, in har- monie met den stijl van het voorportaal. Ook dit werd verkregen. Al weer dank de vrijgevigheid van den heer C. E. Viruly. Wij verzuimden te melden, dat Burgemeester J. van 28 Vollenhoven op den lo^en Februari 1881 was afgetreden en vervangen werd door den heer Mr. S. A. Vening Meinesz. De Directeur F. D. O. Obreen werd benoemd tôt Hoofddirecteur van het te Amsterdam gestichtte Rijks- museum, en dientengevolge, op zijn verzoek, eervol ontslagen als Directeur van het Museum-Boijmans en als Adjunct Achivaris-Bibliothecaris tegen i Juli 1883. Het Rotterdamsch Muséum verloor in hem een bij- zonder accuraten en ijverigen Directeur, die veel meer deed dan verwacht mocht worden, zooals blijkt uit bovenstaand verslag van zijn arbeid. Het Muséum onder den Directeur P. Haverkorn van Rijsewijk. De Commissie voor het Muséum moest nu een voordracht maken. Liefst wilde zij overeenkomstig de redenen, die in 1879 bij de benoeming van den heer Obreen den doorslag gaven, geen kunsthandelaar of schilder, maar een beoefenaar der kunstgeschiedenis. Zij diende een voordracht in, bestaande uit de heeren : P. Haverkorn van Rijsewijk, rédacteur van de Mail- editie der Nieuwe Rotterdamsche Courant en van de door hem geopende rubriek Letteren en Kunst in die Courant ; J. Striening, Hoofdleeraar aan de Academie, en J. van der Kellen, Kunsthandelaar. Geen schitterende voordracht, gelijk men ziet. Slechts de eerstgenoemde had zich eenigermate gewijd aan de kunstgeschiedenis, die toen reeds een wetenschappelijk studievak was geworden. En buiten Rotterdam kon de Commissie niet gaan voor een bijbaantje met een salaris van yôoo. Toch beteekende de eerste candidaat meer dan hijzelf vermoedde, blijkens den tegenstand, dien hij vond. Het kunstwereldje te Rotterdam was een clubje van elkaar bewonderende schilders en dilettanten. Hij was gebleven buiten dat clubje en had de vermetelheid gehad somtijds ongunstig te schrijven over hetgeen de Academie tentoonstelde en te zwijgen over de enkele jaren te voren opgerichte en luttele jaren daarna verdwenen Vereeniging, die zich durfde noemen het Aesthetisch Genootschap. Zijn candidatuur werd dan ook bestreden door eenige anonieme schrijvers in Het Rotterdamsche Nieuwshlad en in een adres, door het bestuur van het Aesthetisch Genootschap gezonden aan den Gemeenteraad. Dit adres eindigde met het verzoek, de voordracht terug te zenden aan de Commissie voor het Muséum, opdat deze er een zou maken van voor de betrekking bevoegde personen. Burgemeester Vening Meinesz. deed den i2den Juli in de zitting van den Gemeenteraad opmerken, dat de voordracht was opgemaakt overeenkomstig de voorschriften der Verordening; dat sedert de inzending 283 der voordracht zich niets had voorgedaan, wat vroeger niet bekend was en thans invloed zou kunnen uit- oefenen. Hij stelde dus voor, ten aanzien van dit adres over te gaan tôt de orde van den dag, en, na eenige tegenspraak van de heeren H. Veder en W. van der Hoeven, werd besloten overeenkomstig het voorstel van den Voorzitter. / In dezelfde zitting zou de Directeur benoemd worden. Toen de voordracht aan de orde kwam, opperde de heer H. Veder, dilettant-schilder en sedert jaren lid van het bestuur der Academie, het bezwaar, dat de niet-deskundige heer Haverkorn van Rijsewijk nom- mer één der voordracht was. Het kwam den Voorzitter voor, dat de heer Veder bezig was over personen te spreken, en dat het wenschelijk was dit te doen in gesloten vergadering. Na afioop der werkzaamheden had de geheime zitting plaats, en na de heropening der openbare zitting werd overgegaan tôt de benoeming. Van de dertig leden stemden vier blanco, van de zes en twintig stemmen werden er vijftien uitgebracht op den heer Haverkorn van Rijsewijk, zoodat deze benoemd werd met volstrekte meerderheid. Nog tien „Magere Jaren” volgden. Meermalen werd de Commissie in dit tijdsverloop gewijzigd. De secre- taris Ch. Rochussen had bedankt in Maart i8Sg, de penningmeester J. van der Hoop Jacz. in September van hetzelfde jaar. Beide betrekkingen werden toen 284 opgedragen aan den heer C. M. C. Obreen. De Wet- houder C. E. Viruly werd in 1891 vervangen door den heer F. B. s’Jacob. In lietzelfde jaar werd de heer Vening Meinesz. benoemd tôt Burgemeester van Amster- dam. In zijn plaats kwarn de heer P. Lyclama à Nyeholt, die in 1893 werd vervangen door den heer F. B. s’Jacob, onder wiens Burgemeesterschap weldra de „Magere Jaren” eindigden. In deze tien jaren ontving het Muséum, door geschenk en legaat 39 schilderijen, waarvan 28 in de verzame- ling werden opgenomen, en werden er 37 gekocht. Bijzonder welkom waren twee legaten in geld. De heer Romain Désiré Prainat, op 25 Januari 1889 te Schaerbeek overleden, schonk /'3000 onder bepaling, dat daarvoor zou gekocht worden een of meer ver- dienstelijke werken van levendeNederlandsche meesters, en de Notaris G. J. W. van den Berg legateerde in Mei 1892 f 2000, zonder eenige voorwaarde. Toen het legaat-Prainat ontvangen was, werd van Jacob Maris, zeker een der meest géniale van de levende Nederlandsche meesters, de toezegging ver- kregen van een binnenhuis met figuren. Het legaat- Van den Berg werd besteed aan kunst uit de 17^® eeuw. Het aantal bezoekers op de twee dagen met toegang à 5 cents bleef steeds drie- ja soms viermaal grooter dan dat der bezoekers op de vier dagen, met de entreé van 25 centen. De Hollandsche katalogus, door den Directeur Obreen bewerkt, maar eerst uitgegeven na zijn vertrek, kostte 50 centen, te veel voor de bezoekers op de 5-centsdagen. Daarom maakte Obreen’s opvolger een Beknopte Beschrÿving der Schilderÿen en Beeld- houwwerken, die 30 September 1883 verkrijgbaar werd gesteld voor 10 centen, uitsluitend op de vijf-centsdagen. Zij werd bij duizenden verkocht. Dat was niet het geval met den in Februari 1892 verschenen zeer uitvoerigen, zoogenaamd wetenschappelijken katalogus. Hij werd dan 00k alleen in ’t Fransch uitgegeven, omdat men erop rekenen mocht, dat iemand die dezen katalogus wilde gebruiken, 00k wel de Fransche taal machtig zou zijn. Voor een overzicht van hetgeen het Muséum in die tien jaren ontving, moge dienen ’t relaas van een be- zoek in ’t begin van 1893 aan het Muséum gebracht door iemand, die in 1883 Rotterdam verlaten had. Bij het binnenkomen trof hem aanstonds het ver- anderd aanzicht der vestibule en met ingenomenheid hoorde hij wat de heer C. F. Viruly had gedaan en hoe op 28 Januari 1884 de versiering werd overgedragen aan de Gemeente in eene bijeenkomst, waartoe ge- noodigd waren de leden van den Gemeenteraad, het Bestuur der Academie en de Rotterdamsche dagbladen. Een toegangbiljet willende koopen, keek hij den Directeur glimlachend aan, toen hij op de tafel van den Concierge, in plaats van de vroeger gebruikelijke stuivers- en kwartjeskaartjes drie soucheboeken van verschillende kleur, één 00k voor de vreemdelingen 286 die op Maandag worden toegelaten, zag liggen, en hij fluisterde bij het opgaan van de trap den Directeur in ’t oor : verbeterde contrôle, niet waar ? Vreemder nog zag hij op, toen hij in de boven- vestibule een parquetvloer liggen zag. Zoo’n vloer had Lamme al in 1866 gewenscht, en Obreen in 1882 — zeide hij — hoe is die er nu gekomenPWel — luidde het antwoord — toen in 1883 J. Smits begon het plafondstuk in de benedenvestibule te schilderen, druppelde, bij het reinigen van dezen vloer, water op dat plafondstuk, en na dit overtuigend bewijs hoe slecht de planken aan elkaar sloten, werd in i884deze parquetvloer gelegd. Gij zult er nog vinden in drie van de zes zalen. ’t Is niet veel in tien jaren, maar het budget liet niet toe meer te doen. Ook omdat er dan meteen nieuwe behangsels kwamen voor de in 1867 opgeplakte en deerlijk verschoten papieren. Hier hangen nog dezelfde schilderijen als vroeger, zeide de vriend. Ze zien er goed uit; worden ze nog ieder jaar nagezien en gereinigd door Hopman ? Zeker, luidde het antwoord, en er wordt steeds geregenereerd en verdoekt, waar dit noodig blijkt. Hij trad nu zaal A binnen, waar de oudste Nederland- sche, Vlaamsche en andere kunst hing. Weet gij, — zeide hij — dat wij dit vertrek noemden de zaal der „onbeken- den”, omdat de meeste schilderijen tôt die rubriek in den katalogus behoorden, en van verscheidene de attributie onzeker bleef? En nu zie ik dat gij den Apostel 287 Johannes, die door den Duivel wordt geplaagd, vroeger toegekend aan Rogier van der Weijde, hebt toegekend aan Dirck Bouts; het bal van Frans Francken aan Abel Grimmer; het portret van Erasmus, toegekend aan Alb. Durer, verklaard hebt tôt een copie naar H. Holbein den Jonge en dat andere curieuse portret van den grooten humanist voor een copie ge- deeltelijk van een schilcjerij van H. Holbein Jr. en van een prent van Durer; het Zomertje, van H. Averkamp, hebt gij overgebracht op een mij onbekenden Arent Arentzen; de vrouw die op een guitaar speelt heet nu een werk van den Meester der Vrouwelijke Halffiguren; den geleerde in een studeervertrek, vroeger toegekend aan eenen G. Pencz, is nu genoemd St. Hieronimus en toegekend aan een Meester van Mari a’ s dood, wien gij ook toeschrijft dat keurig stukje uit de zestiende eeuw, Maria die het kind Jezus met een lepel voeden wil, en de nog overblij vende „ onbekenden” hebt gij ingedeeld bij Hollandsche en Vlaamsche scholen, zooals gij ook gedaan hebt met de Italiaansche schilderijen, afstand doende van de illustre namen Titiaan, enz. Het antwoord van den Directeur was een tikje op den katalogus van 1892 met het bescheid: daarin zult gij vinden, waarom dat is gedaan. Hij kwam in zaal B. Bij de deur keek de bezoeker rond en zeide : Wat een nieuwe lijsten! en waarom is ’t linnen baldakijn onder de ligramen verdwenen? 288 Die wit-linnen doeken, werd geantwoord, stoorden de kleurharmonie in de zalen en zijn daarom boven de ligramen geplaatst, waar zij ook het te schelle licht kunnen temperen, gemakkelijk weggetrokken kunnen worden als het licht niet te fel is en op heete dagen besproeid om de temperatuur in de zalen te matigen. Wat de lijsten betreft, na den brand werden zuinigheids- halve de stijllooze lijsten van dien tijd behouden, soms met goudbrons bijgewerkt. Dàt stond niet. Ebbenhouten en echt vergulde lijsten waren te duur, daarom moesten we ons behelpen met deze van imitatie-palissander, die toch beter passen bij schilderijen uit de zeventiende eeuw. Het is een navolging der lijsten op de schilderijen van P. de Hooch, den Delftschen Vermeer en anderen. Ik mis hier enkele stukken, werd bij ’t rondwandelen gezegd. Dââr hing vroeger dat leelijke kolossale stuk van het Zakkendragersgild, met een gezicht op de Kolk, en dââr ’t schilderij van Jan van den Hoecke met Cimon en Fera; hier ’t groote doek met Christus en de Emmausgangers, een legaat van den heer Otto, en de Kwakzalver, die een boer een tand trekt, welk kunststuk ’t boerenwijfje met gevouwen handen gadeslaat. Het antwoord luidde: dat stuk van het zakken- dragersgild met de wapens van Commissaris en hoofd- lieden, verhuisde in 1887 naar de verzameling van het Archief, waar het, volgens de Commissie voor het Muséum, beter op zijn plaats was. Om de geringe kunstwaarde werden de stukken Christus en de 28g Emmausgangers en De Kwakzalver in Depot gezet. Het stuk van Jan van den Hoecke, dat door Lamme reeds was weggenomen, verdween weer toen het bleek een copie te zijn van het stuk van dezen schilder in de verzameling Liechtenstein, te Weenen. Bovendien moest er plaats worden gemaakt voor latere aanwinsten van beter gehalte. Wat zegt gij van dat Hollandsch ontbijt, door Pieter Claesz. in 1636 geschilderd, van dat Stilleven van Heda uit 1634, van Battem’s Voorraadkamer en keuken, door Mr. W. Albarda in 1884 geschonken? Bekijk dat portret van Baertje van Adrichem eens, door Jacob Willemsz. Delff in 1593 geschilderd en dat mansportret, van zijn gelijknamigen kleinzoon, uit 1042, of dat strand van K 1 a e s M o 1 e n a e r, of dat groote stuk Het Lok- stertje, dat aan Jan Hais werd toegeschreven, maar door H. Pot in 1633 geschilderd is, dat stukje Arme Weelde, van Adr. van de Venne anno 1635, schonken door den heer A. Coster, en die zeestukjes van Hans Goderis en van de Rotterdammers J a c o b Bellevois en Julius Porcellis? Rotterdamsche schilders hebben natûurlijk iets voor om in ’t Rotter- damsch Muséum te komen. Gij ziet daar dan 00k een stukje van Pieter Duifhuisen, wiens werken zeer zeldzaam zijn, een brand van Adam de Colonia en een Kerstnacht van zijn kleinzoon Adam Louis z. de Colonia, dat weggenomen zal worden, nu bleek dat het een navolging van een ets van Rembrandt is. 19 2Q0 Soms heeft dat idée om Rotterdammers in dit Muséum vertegenwoordigd te zien wel eens geleid tôt aankoopen van minder kunstwaarde. Jacob Lois bouwde het Gemeenelandshuis van Schieland in 1662 ; hij was architect, maar schilderde 00k. Zoo werd gekocht dat mans- en dat vrouwsportret, die hij in 1645 geschilderd heeft, en daar, in de hoogte, hangen. Gij vindt hier meer Rotterdamsche schilders uit de 17^6 eeuw. Een satire op advokaten „Die wil rechten om een koe die blijft vrij thuis en brengt er noch een toe”, door C. Saftleven geschilderd in 1629, en diens Boer met bok en geit, een openlucht stukje, van later tijd; een gezicht op Bergen-op-Zoom van Hendrick de Meijer. Maar om die Rotterdammers moogt gij niet voorbij zien het zeldzame, stout geschilderde rivierstuk van den door zijn stillevens meer bekenden Abraham van Beijeren, dat daar hangt naast het stuk van Pot ; het schildersportret van P. C o d d e ; het land- schapje met allerlei gevogelte, om het niet duidelijke monogram toegeschreven aan Gillis d’Hondecoeter en het keurig vrouwsportretje, dat door Ch. Rochussen in 1889 geschonken werd, en voorzichtigheidshalve op het monogram J. O. werd gelaten, al is ’t vrij zeker dat Jan O lis het heeft geschilderd. Wij sloegen het groote portretstuk over, door den heer M. Bichon van Ysselmonde geschonken, en enkele andere minder beduidende stukken, want het vermelde was voldoende om te bewijzen, dat er met de jaarlijksche toelaag 2Ç1 van /'looo gewoekerd werd. Er hangen wegen.s plaats- gebrek, drie, soms vier schilderijen boven elkaâr. Waren wij de vier, in 1854 gekochte, enorme stukken van Eversdyck maar kwijt! Met die verzuchting traden wij de^ derde, kleinere zaal binnen, gewoonlijk de Cuijpszaal genoemd. Naar de Cuijps keek de vriend dan 00k ’t eerst en zag, dat het Dood Wild was toegekend aan C. Lelienbergh, omdat er diens monogram op staat, en dat aan de twee stukken met vruchten zijn naam ontnomen was. De vriend zeide: dat is zeker gedaan omdat ze te zwak werden gevonden voor dezen grooten meester, vergeleken bij andere stillevens van zijn hand, zooals dat bij de familie Backer de Wildt te Am- sterdam. Er staat wel een monogram A. C. op, maar hoeveel stukken van Adam Camerarius worden voor Cuijp’s versleten ! Ook heeft een Alexander Coosemans geleefd, maar die schilderde anders. Julius Meyer en W. Bode schreven dan ook in de tweede uitgaaf van den katalogus van het Muséum te Berlijn, dat de meeste stillevens, die A. C. geteekend zijn en aan Cuijp toegeschreven worden, niet van hem zijn, maar van een onbekenden schilder uit de tweede helft der 17 de eeuw. Gij deedt dus verstandig door de beslissing nog in ’t midden te laten. En waarom hebt gij naast die Cuijp’s dat mooie gezicht op de Oostpoort van Rotterdam gehangen, dat op den naam van Lieve Verschuier stond? 2Q2 Wel, gij zult in den katalogus zien, antwoordde de Directeur, dat naar mijn meening het stukje veel meer aan Albert Cuijp doet denken, dan aan Lieve Verschuier. Het is nog een open quaestie, en daarom werd de oude attributie behouden tôt later, Overigens moet gij voor de nieuwe stukken in de hoogte kijken : Dat kolossale familieportret van Anthonie Palamedesz., vroeger vertegenwoordigd alleen door een heel klein Binnen- huis, konden we in 1889 krijgen voor 7^140; dàt landschap met een jager is van den Rotterdammer W i 1- lem Verboom, en dàt Rijnlandschap van den Rot- terdammer Claes Jansz. van Willigen — geen eerste meester, maar stadgenoot en uit de tweede helft der zeventiende eeuw — en ’t mans- en ’t vrouwsportret, die hier 00k geen schitterend figuur maken, zijn van den Hagenaar Hendrik Noorderwiel — zij werden onlangs geschonken door den heer J. C. Hoijnck van Papendrecht. Nu kwamen wij in de groote middenzaal, 00k wel de eerezaal geheeten, omdat daar van ouds de werken der grootste meesters hingen: Rembrandt, Hobbema, de Ruijsdaels. Ook hier vind ik — zeide de vriend — wat nieuws. Op het achterste vak links wees hij naar ’t vrouwsportret door Moreelse in 1615 geschilderd en door den heer W. Th. van Griethuijsen in 1886 gele- gateerd, en rechts naar een prachtstuk van Roelandt Savery en een klein juweeltje van Adriaen van O stade. Beide hebben een vermakelijke geschiedenis,. 293 zeide de Directeur. Die Lachende Boer was op een veiling te Keulen, en zat achter een glas zoo dik bestoven dat ’t schilderij bijna onzichtbaar was. Ik bood, de auctionaris alleen bood tegen mij op. Een oogenblik hield ik op om dien man te doen blijken dat ik niet veel meer wilde besteden. Toen viel de bekende verzamelaar Ed. Habich in. Ik legde er nog- maals lo Mark op, en,naar de loffelijke gewoonte van dien kunstvriend om te zwijgen als er voor een Muséum geboden werd, kon ik het voor f 202 krijgen. Na afloop der veiling maakte vriend Habich nog zijn excuses. Mochten aile verzamelaars en kunstkoopers zijn voorbeeld volgen ! En die kip van Savery — die was op een veiling van den kunsthandelaar Van Vlaanderen Oldenzeel in 1891. Ook nu waren de auctionaris en ik de eenige bieders. ’t Ging bij guldens ; wij waren over de /ào\ toen fluisterde ik hem in: houdt gij het en schenk het aan ’t Muséum. De heer Oldenzeel knikte toestemm.end, en hield zijn belofte. Dàt Italiaansch landschap van Hackaert, en dat kleine landschap van Adam Pynacker, er onder, werden gelegateerd door den heer C. E. Viruly. Verder ziet gij daar een landschap van den Rotterdammer Simon de Vlieger. Zijn landschappen mogen zeld- zamer zijn dan de zeestukken, terecht dankt hij aan de laatste zijn roem, maar ’t was te vreezen, dat Boijmans er nooit één zou kunnen machtig worden. Daarom werd dit in 1892 op de veiling Hulot gekocht 294 en ’t kostte nog y 7 70, wat wij niet hadden kunnen betalen als wij niet hadden gekregen het legaat van den heer Van den Berg, waarmeê 00k grootendeels de aankoop van dat stuk van den Rotterdammer Pieter de Bloot werd bestreden. Die Bedeeling van behoeftigen in de open lucht is wel niet zoo mooi als zijn meeste binnenhuizen met boeren en ambachtslui, maar die hoofdwerken kosten 00k een heele som, wel vier à vijfduizend gulden. Al rondwandelend viel het 00g van den bezoeker op een heerenportretje van 1615, geschilderd door Adriaen van de Venne, dat het Muséum door bemiddeling van den heer Bredius in 1887 gekregen van de veiling Paix. Hij was verrukt over dit stukje, dat beter dan de in één kleur geschilderde stukken van twintig jaren later toont wat deze schilder vermocht. Zich omkeerende, stapte hij naar het portret van een jongen man, om wiens linkerarm is geslagen een mantel van zwarte zijde, die het benedenlijf bedekt, maar de hand vrij laat, waarin hij geellederen hand- schoenen houdt. Van wien is dat fraai paneel? vroeg hij, en het antwoord luidde : dat is een meesterstukje van Rembrandt’s beroemden tijdgenoot Thomas de Keijser. Gij weet, zijn schilderijen zijn tamelijk zeld- zaam, en de in ons land geblevene zijn meestal veel grooter en breeder gedaan. Het is niet geteekend en niet gedateerd, maar het heeft veel overeenkomst in opvatting en uitvoering met het in 1636 geschilderde 295 mansportretje in het Muséum te Aix, in Provence. 