Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
in de dikte van drie vingers, den Bebeelen ftam omgeeft zynde £ binnenfte bout altyd donker van coleur: De fiuk- ken van "t roode in de mond gekaaiwt given een lieflyken en fpeceryachtigen reuk, en fmaak van baar , zeer na Ca- ju Lacca komende, waar uit men nopmaalsbe/peurt , dat tullchen deze beide boomen een maagfchap zy 4 boewel-’t eene een boom, ent ander een bofch-touw is. "t Roode Lingoo omtrent Malacca en Pera vallende, is nict bol , maar meeft-maffyf, en aldaar zo breed » dat men planken van drie a vier voeten breed, daar van kankrygen. De M man mag bet niet kappen , maar alleen de pagters, te 't aan de Koopluiden van de É. Compagnie verkoopen, Zy kennen de maffyve boomen, alsze met een byl daar te- gen flaan, en dezelve niet bol klinken. De Ternatanen gre 't roode Lingoo, ih plaats van rood Sandel- out, inzonderbeid om de Bloed-loop te flelpen , en vinden daar goede bate bj. e LIP. n d _ Den zap uit deze boomen ARE. en in vlakke fchootel- ` tjes gedaan , kan men in de Zon droogen , of over t vuur, werdende als van gedroogt bloet , doch de kleinfte ftukjes blyven klaar , als robyntjes, gelyk men meeft op Fava doet , daar deze boomen zo overvloedig niet zyn als op Am- boina. Dit Gom heeft een. eweldige zamentrekking , met een abfterfie , want ven klein ftukje in de mond genomen , trekt dezelve zo te zamen, als eenig Aluin, en vaagt zo zuiver af als eenig Acacia of Catsjce. „ Op 't Ooflerdeel van Timor, in de Provincie Ademan- tutu, waft een zoorte rood Lingoo, niets van de Am- boinfche verfchillende, bebalven dat bet bout aan de vler- ken en de quaften ligt-rood is, met vele en Verwerde adé- ren, op de koolen eenige vettigbeid van ziggevende, van , dezelffte reuk, als bet Amboinfebe , op Timor Naa of Sanda genaamt, dit bout zoeken de Macaffaren veel, en noemen "t Tsjimpaga Babyan , om /cboone kris-fcLeeden daar van te maken , die bare goede reuk van binnen lang bebouden , doch zy nemen 't van de wortelen, eń nietvan de vlerken, ook is °t dikwils van buiten rood , van binnen bleek of gaa Het zoude geen wonder zyn dat men dit rood Lingoo voor rood Sandel aanzag, dewyl ’t juifk van Timer komt , en tot nog toe onbekent is geweeft „wat * voor een boom zy, tot dat ik ’t-zelwe met onze Amboin- Jebe vergelykende. bevond, dat ik al zo feboone en vette fiukken aan oude Lingoo boomen op Ceram en Amboina evonden bebbe „als bet Timoreefcbe was. Insgelyks werd dit bout fchoon-rood op Bima gevonden , en Narra genaamt, zynde lange by onze Natie voor een byzonder bout geacht, doch bevinde bet zelve anders niet te zyn dan rood Lingoo. De Bimaneezen maken "er fraaye doosjes en kisjes van, met veele binnen laadjes, en zodanige Jłukken , die mooy geadert zyn, verkopenze aan de Maca/faren , om kris-[cbe- den daar van te maken. De befte frukken , die op "t mooift gevlamt zyn, vind men omtrent de dikke wortelen , waar van ik planken gezien- beb over de zes voeten lank, drie en een balve voet breed ‚doorgaans met fcboone wervels en vlammen verciert , die men voor groote rariteiten boud. - Dat de oude Romeinen ook zeer verzot zyn geweeft op tafels van gemarmert of gevlamt bout, blykt uit Plinius lib. 13. cap. 15. daar by zegt , dat men uit de wortelen van den Ceder-boom (anders Oxycedrus en Tyja ge- naamt) op den berg Atlas waffcbende , zodanige koftelyke tafel-bladen beeft gemaakt , dieze na verfcheidenbeid der aderen, vlammen, en plekken Tigrinas; Pantherinas , en Apiatas noemden , dewelke fchaars een vet in de diameter bebbende , en omtrent vier duimen dik s voor tien tot vyf- tien feftertien verkogt wierden „uitmakende de tien fefter- tia omtrent. negentien en een balf ponden zilver ; of drie bondert twaalf en een balwe-Ryxdaalder , zynde dit eene geweef van Marc. Tull. Ciceroos Huisraad, Ik bebbe aan jonge Lingoas-boompjes zomtyds kleine ge- ` krulde bladeren gevonden „ bezet met bleek-groene knobbe- len en wratten, buiten podacie van fubftantie, bin- nen boutacbtig, en daar im een klein bard wormtje , ge- byk men in de Gal-appels vind , zommige wratten badden een klein blaadje boven op, en zy waren ligt af te trekken wan de fłeelen en bladeren, daar aan zy bangen. | Dewyl , als boven gezegt , bet zap van Lingoo tot bloed- roode e kan opgedroogt worden, zo zynder veele van onze Natie op Batavia bewoogen geworden te geloven , dat dit bet opregte Sanguis Draconis zy, en dezen boom ook Draaken-boom genaamt , welk abuis ik niet waardig agte met veelen te wederleggen. Dd UYT- “mo HERBARII AMBOINENSIS Liter. D. ap. XXV. EXPLICATIO Tabula Septuagefime y Qui ramum exhibet Lingoi feu Arboris. Draconis & Ansan) - ubi Litt. A. ejus fructum jufta denotat forma, OBSERVATIO Vocatur hzec arbor in H. Ame. part. 1. pag. 213. Draco ' Arbor Indica filiquofa Populi folio. ubi ejus icon per pauciora in rachide folia ab hac differt, eftque Angfana Javanica , arbor filiquofa ; floribus luteis odoratis, cujus truncus & rami humo- rem fundunt fanguinis draconis inftar Cleyeri. hujus $ men: tionem fecit Grinmmius in Ephem. Germ. ann. 13e Obferv, 37: & Ray. in Dendrol, p, 113, bey dee fant Moe ‚que ioa perdre fan- guinis fundunt, quas collegerunt Valent. in Hifi. reform, p. 265. Dale Pharm. p. 297. 8% Pomet. p. 259, nomine Lins goæ a Valente p, 11$. deferibitur. — i N UYTLEGGING Van de zeventig fle Plaat, Dewelke vertoont een Tak van het Lingoum , ofte de Drakes Boom, of Amaxana, alwaar Lett, A. de vrucht in zyn grootte vertoont, AANMERKING: Deze Boom wert in het eerfłe deel van de Amfterd. genaamt Peuldragende Aer Drake-boom , met KS lier-bladeren , alwaar de figuur door minder blaaden aan zyn fteng van deze verfchilt: En is de Javaaníche Peuldragende Angfana-boom met geele riekende bloemen , welkers ftam en takken een root zap geven als Drakenbloedt van Cleyerus. van deze heeft Grimmius mede gewag gemaakt in de Epbemer. German, ann. 13. Obferv. 37. en Ray in het derde deel in de Dendrol. p. 113. Daar zyn verfcheide Boomen, die een root zap als Drakene bloedt uitgeven , welke vermeldt werden en by een vergadert zyn door Valent. in zyn Hiftor. fimpl. reform. p. 265. door Dale in zyn Pharmacol..p. 297. en door Pomet inzyn Hiffoire de Drogues. pag. 159. Lingoa - Boom wertze by Valent. p. 21 5. genaamt en befchreven, | 7 CAPUT VIGESIMUM QUINTUM. Lingoum Saxatile. Lingo Batu. Ertia Dii fpecies eft faxatilis, cujus truncus altus quidem , fed incurvus & finuofu eft, cor- ticem gerens gilvum ‘ac fiffum , qui laciniatus ex trúnco dependet, rami, folia, ac flores cum pre: cedenti maxime conveniunt, excepto quod rami fint tmagis nodofi ac duriores, fique adtendatur adcurate ; difcrimen in foliis quoque a , que in hac fpe- cie minora & rotundiora funt, caeterum eodem ordi- MES vienen <i quam im 3^ Die priorib ruétus duplo m ; am in bir joribus fpeciebus, quatuor vel quinque digitos transverfales lati , ejusdem ceterum forme, nec ita nigrefcurit y ac in rubra fpecie, quum decidant. Lignum externe albicat ac fungofum eft, interne gilvum feu hepatici coloris fi recens fit; ficcum vero lutee penitus eft fubftantie „tenuibus conftans fibris, durum, ac grave; cum folido corde; = ^. .— | Melius fecari ac perdolari poteft quam preces dentia , fatisque bene poliri, per longitudinem vero non recte finditur, quum ejus vene oblique & intricate decurrant. Circa oras & nodos quasdam E rit elegantes maculas, quz licet non ita pingues funt ac in rubro, gratum tamen Sandali fpirant odorem, fi recentes fint, qualem odorem lignum quoque fun- dit, fi elaboretur , multo tamen debiliorem quam pre- cedentia , hujus truncus radicem non alatus eft, ac radices profundius tertam petunt. Sin liquor qui- dam feu aqua marina hoc adtingat lignum , vel fi ejus frufta aque infundantut , elegantem adquirit glaucum colorem , quod priores quoque fpecies preftant, fed multo minus & aliquando omnino nullum. Aqua cal- cis ipfi adfperfa flavefcit. : - Lignum hoc Juxuriofam ac vegetativam quoque ha- bet naturam; non autem ita activam ac in n- tibus, unde & non ita bene ad fepes , poftes , fimilia- que adhibetar: - Segmênta tamen ejus in filvis fepe obfervantur ur in fruticem excréta. > FloretinOttobri & Novembri , quo tempore plurima éjus vetufta decidunt folia, fructus autem diu in ar- bore fuperfunt , aliquando ultra annum, unde rari fub arboré reperiuntur: Hec fpecies non ita obvia eft quam precedentes, ac filveftris magis nature. Nusquam eani nifi in locis faxofis eque in montibus ac in planis. RSE In Cerama -crefcit quedam Lingoi Batu fpecies , que lignum gerit amplum ac folidum, flavefcens, T heeft by den Wort undique ramis propullulantibus cinéta , & XXV. HOOFTSTUK. pp Be dive uet ie w Shieh Li aston ain «uel “boog , dog niet regt ; maar wa ca jd vm ae sole en slice fare ne pes den fan bangt, e caem, deer, nen a men meeft met de 9 voorgaande over een, bebalven dat de takken wat barder.en knoeftiger zyn, en als men der naauw op let, kan men ook bet rfcbeid aan de bladeren ziens dewelke in dit geflagt wat kleinder enronder zjn, andere zints in dezelfde order aan de ryskens ftaande. De vrugten zyn wel tweemaal zo „ dam aan de beide e, vier en vyf dwersvingers breed, anders van bet zelfde fatzoen , en werden zo niet, als die van 't roode, wanneer zy afvallen. Het bout is van buiten mede wit en fpintig , binnen vaal of leververwig, ` vers zynde , maar wee de gd. befterft gebeel bleek , van ENT fyndradig , bard, en fwaar, met een ma[fyf Het neemt de fcbaaf en zaag beter aan, dan de vorige, en laat zig redelyk glad werken, dog in de lengte bet mede niet regt , om dat zyne aderen mede fcbuins , en wat verwert loopen. Aan de kanten by de knoefben - beeft bet zomtyds eenige eg er „ die niet xo vet zjn , als aan bet roode, evenwel | zy mede een goeden Sandel-reuk , alsze vers zjn, gk Ok bet bout , alsmen bet werkt, doch veel flapper dan de voorige, den [Lam by à erde en de wortelen flaan meer inde aarde. Als "er eenige vogtigheit of Zeewater op dit bout s de dat men de flukken in "t water legt » zo werd bet zelve fchoon Spaanfeb-groen, bet welk devo-. rige gelagten ook «vel doen, dochveelflapper , en zomtyds gebeel niet. Het kalkwater daar op gegooten word geel. Het is ook levend en groeizaam van natuur , docbzo zeer niet als de voorige, daarom bet ook zo wel niet tot ers, of ftylen gebruikt werd: Evenwel vind men de flukken van de omgekapte ftammen in bet Bofch leggen, _ gebeel ende al met de opgefchootene takken bedekt, en tot een firuik geworden. ‘Het bloeid in October en November , in welke tyd de meefte oude bladeren afvallen , de vruchten blyven lang aan den boom bangen, en zomtyds over bet jaar , daar menze weinig onder de boomen vind. Dit geflagt às zo m niet als = vorige, en — «an go Mag ens eenige plaatzen , zo 0p bergte , Pref de eae Mot. Ce oe Op Ceram valt eenxoortevan Lingoo Batu, zeer breed en ma[Jyf van bout, bleek-geel , met zeer uerwerde = groote , Pag. 210. Q Tab, LXX. d “4 | LN n 1 N RS 1 N e { | NAK 1 M (W ' d TF Ze Tom ZH. III Boek. XXVI. Hoofif. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 211 tiffimis conftans craflis venis, elaboratu difficile, nec per longitudinem fefe findens, elegantes tamen exhi- bet & amplos afleres, qui im menfis & ciftis, fi po- lite fint, elegantes reprefentant venarum flexuras, & concolores funt, unde merito rubro preferuntur , fi vitium non haberet hoc lignum , quod humorem adtingens , viridem adquirat colorem. Nomen. Latine Lingoum Saxatile. Malaice Lingoo Batu, non tantum, quod. faxofis crefeat locis, fed quod lignum multo durius ac folidius fit reliquis prio- ribus. Amboinice dicitur Wala Pate, Nala Pata, & Nala Hatu. Locus. In cun&is crefcit infulis Amboinenfibus & Moluccis, non autem ita circa ædes ac bina priores , fed in filvis & montibus. Up, Hzc fpecies optimum prebet tigni lignum , ad trabes, poítes, & afferes: Hoc Lingoum fundum petit in aquaob ejus gravitatem , quod in prioribus non ita obfervatur. CAPUT VIGESIMUM SEX TUM. Bintangor Maritima. Bintangor Laut, ram ac flores, tam inordinatus ac fqualidus eft ejus truncus, cortex, & externa facies , quum peculiarem habeat crefcendi modum, ita ut , fi vete- res Poétz hafce frequentaffent infulas, materiam ip- fis fuppeditaffet fingularis Metamorphofeos , videtur enim quafi agricola, qui aliquid querit, vel ex mari petere ftudet, id quod amat, femper enim ejus ra- dices ad filvarum oras tantum excurrunt , nec umquam ultra paffum extra illas fefe in litus extendunt, trunco autem fuo ita prominet , acfi continuo in mare prola- beretur, quod tamen nunquam fit, quum fit fatis fir- mus. AAA en EE E oe - Si litora fint prerupta ac declivia , oblique ac magis ereéte locata eft hzc arbor, fi vero fint plana , ita inclinat, ut vix fub ea decurrere quis poffit, ac fu- perier tantum trunci pars parum fefe erigit, ita ut ejus viridis mode coma fupra aquam fefe extendat, & jucundum prebeat fpectaculum , fi attendamus , qua ftudio hec arbor tentet vel toto vel femi inclinato trunco marinam confpicere aquam, acfi illam olfa-. cere vellet, comam tamen fuam ita confervat, ne ab ipfa confpurcetur. ^ w |. s lei p. Arbor ipfa eft vaftiffima, tam craffo conftans trun- co, ut fere nulla ipfi fimilem quoad craffitiem gerat, atque hic, uti diétum eft, nunquam erigitur , fed fem- per inclinat, ejusque cortex eft craffiffimus , rugofus, caber, & irregularis , qui tam fordidus eft , ac cujusvis Lamii dorfum; eft enim fqualidus, niger, craffus, in- que ejus fiffaris aliquid flavi apparet inftar gummi, fed raro tamen.: Paucos gerit majores ramos, fed tantos, ut horum quisque truncum fere referat, hi autem fefe dividunt in plures alios rugofos & nodofos ramos, qui omnes denfam gerunt comam. esa < „Econtrafolia omnium elegantiffima funt,que inveni- untur , plerumque palmam vel octo longa pollices, qua- tuor vel quinque digitos lata,in junioribus arboribus lon- jora & latiora, lete viridia, feu ex flavo viridia, in- ferius magis lutea, glaberrima, crafla, ac firma inftar membrane, fuperius fubrotunda ac parum fila , feu bifida , inferius magis anguftata :. Nervus medius ab in- feriore protuberat parte, ubi triangularis & acutus eft,. non aútem an fuperiore folii parte, parallelis. porro folia conftant ac tenuibus obliquisque venulis pertexta funt adeo mollibus, ut vix tactu percipiantur, quz cruciatim oppofita funt , quatuor fimul, fi numefen- tur. werk, balken, ftylen, en planken, dit „Lingoo ned "$ water wegens zyne fwaarte, datde andere niet en doem. - XXVI. HOOFTSTUK. De Zee-Bintangor- Boom. e feboon dezen boom van e / en bloemen is, zo lee lyk is by van ftam, fcbor(je, en uitterlyk aanzien , hebbende daar by een zeldzame manier van valen , zedanig dat, indien de oude Poeeten 1n deze Landen waren geweeft „zy, aan bem [lof badden gevonden tot een rare Me- tamorphofis , want zy [chynt cen Landman te zyn, en na vets te zoeken; of te kykem in de Zee; dat by bemint; om dat by altyd met zyne wortel aan de rand van bet Bofch Jlaat , durvende niet een [Lap daar buiten op de bloote ftrand komen , en voorts met bet lyf bangt by zodanig over den zelven in de Zee, als of by alle ommezien vallen wilde A daar by echter geen noot van. heeft. Als de firanden Beil afgaan , zo flaat by fchuins en meer opgeregt,. maar op vlakke flranden gaat by zodanig leg- gen, dat men qualyk onderbem door kan kruipen, en flegts bet voorfte deel van den Lam. regt by wat opwaarts, dać by effen zjn jeugdig loof boven't water bout, in fomma , ^t is pi te zien s fats wat. voor een iever poogt, of met een geheele , of met. een half nedergebogen en als knielenden [lam bet Zeewater te berken ur Io daar aan rieken wilde, en echter zynkruin zodanig bewaart, 4latze van het zelve niet em en Werd. Het is een grooten woeften boom, met een zo dikken ftam, als men eenige andere ziet, als gezegt, nooit regt over eind flaande ‚maar altyd voor over hellende , met cen zeer grove „ruige , en ontfatzoenlyke fchor fe , zo lelyk sals y^». Haymans rupge zyn magi Vuil, fart, dik, en bard , en in de Jcbeuren ziet men iets geels, als een gon, doch zeer fchaars. Hy beeft weinig booft-takken , waar van ieder een geheelen flam-verbeelden kan > maar dezelve verdeelen bun in veele andere ruige knoeftige takken , alle met een digt loof bekleet. De bladeren daar en tegen xyn van de fchoonfte „die men vinden mag, in "t gemeen een flaande band of acht: dui- men lank, vier a vyf vingers breed , aan de jonge boomen zynze langer en breeder, jeugdig of geel-groens doch van onderen geelder „ zeer glad y dik „en ftyf , als Parcament: Vooren rond, of een weinig. geklooft, achter «vat toes Jmallende ,; de middel zenuwe freekt onder verre uit, al- waarze driekamtig en fcherp is, maar hoven niet, voorts over dwers xynae doorreegen met zeer fyneenevenwydige adertjeś , die men qualyk voelen kan , zy Doan tegen mal- kander met bun vieren in 't kruis. De bloemdragende troffen komen aan °t ooorfte der tak- ken, als uit den fcboot der bladeren ; groot en wyd uitge- Jpreit , daaraan komen de bloemen , zynde eerft witte knoppen. op lange fleelen ; zeer gelyk bet appel-bloeizel in Europa, doch wat grooter , met bun fteelen ook int kruis, cones ^ negen of tien fpierwitte ronde , balf bolle ; 2 en 21 HERBARII AMBOINENSIS Liber Ill. cap. XXVI. vel decem albis, fubrotundis, femi excavatis & inte- gris petalis formam minoris Rofe referentibus, ho- rum bina extrema maxima funt, quibus oppofita funt bina alia petala cruciatag inque horum medio quin- que vel fex alia minora petala extrorfum flexa, quo- rum cavitas iterum erigitur, floris centrum repletum eft breviffimis ftaminibus antheras croceas gerentibus, quales in Rofis Anthere vocantur, qua adeo aréte compaéte & replete funt, ut petala videantur ex- trorfum flectere, ftaminula hec in medio fubrotun- dum ac ruffum abfcondunt capitulum, cui piftillum inponitur albicans, quod in fructum excrefcit. Flo- rum odór eft gratiffimus ; ad Lilia alba accedens , quem per 24 horas fervant. ` ik d - Fruêtus funt perfecte fpharici , forma& magnitudi- ne rotundi Préni minoris; vel globuli fclopeti; gla- berrimi & £quales, fuperius parum acuminati, glau- ci, quamdiu ex arbore dependent, maturi vero & Seen funt flavi vel lignei coloris, horum exterior pellicula fenfim rugofa eft, finditur, ac decidit, fub fue occurrit capitulum perfecte fphericum, pallidi - coloris, quod conftat ex ficco & fungofo putaminć inftar füberis, in hujus centro verus reconditur nu- cleus,ex rotundo acumińatus , fubftantie Caftanearum, externe albicans, interne craflus, luteus, .vifcofum exfudans Oleum, quod in vetuftis etiam nucleis ex- primi poteft , & inftar T'erebinthin$ cum exungia mixte fpiffüm eft. A In tota-arbore continetur vifcofus, féd paucus liquor; qui in abruptis foliis craffus apparet inftar lactis con- denfati, qui in cortice gummi fłavefceńs refert, in fructibus vero oleum flavum: Si folia traétentur, odo- rem fpirant fquillanim toftarum , e odor penetran- tior eft in cortice vetuftarum prefertim arborum , qui plerumque gummofus eft: Lignum primo intuitü uercino fimile vidétur, fed peculiaris eft forme, qiod a ceteris differt Ze ; eftenim grave, fo- lidum, craffis 'conftans fibris,.: plurimisqué raris & intortis fibris & venis, ita ut vix findi poffit, & nun- quam pe T longitudiném, fed femper juxta decurfum venarum in parva fegmenta rimas agit. _ .- | - Illud duplicis coloris eft , primo enim eft. cinereum inftar Quercini ligni, maculis aliquando pallidis feu flavis diftinétum ut & fibris craffioribus. Alterum eft ruffurń inftar latéris (emi coćti, tenuiores habens fi- bras, quarum decurfus plerumque funt longitudinales, ftriasque formant latas , ceterum utrumque eandem habet fubftantiam & naturam: Ruffum vulgatiffimum eft, fique politum fit, fplendet, & radios feu reflexum emittit inftar Serici, hzc vero ligna difficulter olin! poffunt, uti infra ulterius indicabitur. . :...,. Hec arbor , uti dictum eft , femper in litore crefcit, radicibus infixa ore filvarum, ceteraque coma ad li- tus & mare inclinat. Ad diftantiam vibrationis arcus fepe in filvis occurrit planis, fi vero loca hac adcu- rate examinentur , apparebit tractum illum fuiffe a mari auctum & adcretum , atque ibidem nucleos ab hominibus vel avibus fuiffe projectos.. In media enim terra hz arbores plantari fatis bene poffunt, ubi & ere&z fatis crefcunt in initio , fed fenfim increfcen- tibus annis naturalis inftinétus fefe prodit , quum ad mare iterum inclinant, non autem ita acfi in litore locate A coc con E Phe Rt In ifthmo, quo mons vetus Soya dictus ad Borea- lem plagam alteri jungitur monti, qui locus per mil- liare in ipfa regione fitus eft; ab antiquis jam tempo- ribus vaftiffima ac filveftris penitus ftetit Arbor Bin- tangor, nec ulli notum eft, qua ratione ibi excreve- rit, hac radicibus fuis totum occupabat iftum Ifth- mum , ita ut vix aliquis tranfire ibi poffet, plurimique homines rupes effe radices iftas putabant. ` : "Anno autem 1664 fubitus hanc arborem infeftavit ignis, nulla cognita cauffa , & quum hec müfco aliis- e concreta effet herbis , ita totam incendit arborem amma, ut tota quanta fuerit confumpta & deflagra- ta maximo incolarum dolore, qui hoc tânquam in- fauftum habebant omen. Ejus lignum itidem ruffum, erat, fed non ita eleganter ftriatum ac illúd , quod Hlor peet ce poo nv 4 ; uotannis menfe Decembri copiofos prófert flo- res; quum jucundum ad longam diftantiam fpargit odorem: Súbfequentibus menfibus maturefcunt fru- &us, qui plerumque in aquam decidunt, faftuofum vero mare amatoris fui dona fperneñs, illos in litus projicit. bouten laten en beele blaadjes, in gedaante van een klein roosje , waar van de twee buitenfte de grootflezyn, by de bloem Jtaan twee andere blaadjes met de voorige in "t kruis, en binnen dezelve vyf a zes kleindere blaadjes uitwaarts ge- boogen , en dan met de bolligbeid weder opwaarts , bet middelfte is uitgevult met korte draatjes, die Saffraan- geele noppen dragen, diergelyke men in de roofen Anthe- ra noemt, zo digt in malkanderen gedrongen, datze de blaadjes fchynen uitwaarts te perffen. De vruchten zyn regt kogelrond , in de groottevan een ronde Pruime , of een kleine Bus-kogel , beel glad en effen; met een klein fpitsje voor op, Spaanfch-groen, zo lange zy aan den boom bangen, maar de rype en afgevallene zyn geelachtig » of boutverwig , de buitenfte fchel werd metter tyd rimpelig, fcheurt en valt af , daaronder vind men dan een regt rond bolleken , bleek van coleur , beftaan- de in een drooge en vooze bolfter als kork, in de midden leid de regte korrel, wit den ronden wat fpits, van fub- flantie als een Caftanje , van buiten witachtig, van bin: nen dik, geel, en kleverig, Oly witfweetende , bet welk men in de oude beeften nog uitperzen-kan ; en zo dikavord als Terpentyn met ongel gemengt. | In de beele boom fteekt een kleverig , dech fcbaars zap , bet welk zig in de afgebrooken bladeren dik vertoont , als witte melk, in de fchorf]e als een geelatbtig Gom, in de vruchten als een geele Oly: De bladeren wat gebandelt rieken , als gebraden garnalen , welke reuk men Pete ge- voelt in de fcbor[Je , zonderlyk van de oude boomen, die meeft gómmeus is, bet bout is in "t eerfte aanzien bet Ei- kenbout gelyk, doch van een byzondere gedaante „en van andere bouten verfcbillende, want bet is fwaar , allt, grofdradig , en met veele zeldzame draayingen vanaderen ' zodanig verwerd, dat bet qualyk fplyten «vil , fcbier nooit in de lengte {plytende, maar alleen na den loop der draay- ingen, en dat nog met korte ftukkem. = = ; Het is tweederlei van coleur , bet eerfte isgraauwach- z tig A als Eikenbout , en zomtyds met bleeke of geelachtige e p en, en grofdradig; Het ander is bleek-ros als een alf gebakken fteen, fynder van aderen „en wiens draay- ingen meeft in de lengte loopen; em maken eenige breede fireepen, anderzints beide van eenderlei fubftantie en aard, „bet roffe is wel bet gemeenfte, en als bet gepoly/t werds glimt bet; en geeft een weerfchyn, als zyde, doch deze e ig zeer qualyk polyften , gelyk bier onder zal gezegt werden: © = | , Het waft ; als gezegt, altyd op bet Grand, enmet bet refterende lyf overhangende na de Zee. Want men kanze wel landwaarts in planten , daarze „voor eerft fcboon regt op[cbieten , en gelyken, alsofzeeen “avakkere boom wilden worden, maar met de jaren vertoont zig de natuurlyke drift, beginnende na de Zee te rie- pe Be voor over te hellen, doch zo zeer niet , als dieop firandi ^. ak HR ; Op den finallen bals, waar mede den berg oud Soyain bet Noorden aan de andere berg vaft bangt, zynde wel een myl Landwaart in , beeft van al oude tyden geftaan ter zeer grootenen woeften ftrand- Dintangor-boom , zonder dat iemand weet , boe by daar gekomen is, by befloeg met. zyne uitfteekende wortelen dien gebeelen bals , dat men ter naauwernoot vóorby gaan kofte, en de meefte menfchen enze voor klippen aan: ES ‚ Doch in bet jaar 1664: is een fchielyk vuur in dezen boom gekomen j men Weet niet boe, en l dezen boom = mo/ch en andere ruigte zeer bebangen was, beeftden and zoodanig totgenomen, dat by gantfcb verbrand is, tot geen kleine droefbeyt van de Inwoonders y die dat voor een quaad voorfpook bielden ; zyn bout was mede van bet role geflagt , doch zoo mooy geadert niet, als bet geene op firand waft? — nm 2 BA Faarlyks in December flaat by vol -bloemen y wanneer by zynen lieffelyken reuk verre verfpfeidt. In de volgen- de maanden rypén de vruchten, dewelke meeft in "t wa- ter vallen, doch die fpytige Zee, bares Minnaars gaven veragtende y fmyt die al weder op ftrand met boopen , dr a III Bock. XXVI Hoofif. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 23 rojicit magna copia, atque quo usque id fieri poteft, ubi nuclei ifti fub herbis latentes in arbufculas excre- fcunt, unde & hee arbores ad filvarum oras femper locantur. Nomen. Latine Bintangor Maritima, Malaice Bintan- gor Laut. Quidam hanc etiam vocant Bonga Tanjongs quod nomeń commune eft cum arbore fupra capite 17 defcripta, quum plerumque crefcat in montibus iftis ad mare fitis, quos Malaienfes Tanjong vocant. Bel- ga noftri , Moluccas inhabitantes; ipfi nomen Caju Ma- rea tribuerunt, quod forte acceperunt a Lufitanis qui Marea dicunt maris zftum, feu talia litora, qua viciffim maris itu & reditu inundantur, ubi & he ar- bores-potiffimum crefcunt. Javanis dicitur Fampelong & Tsjankoc , Baleyenfibus Tsjampelong & Tsjampelong, quo nomine plurimis Maleyenfibus nota eft. Terna- tenfibus Fidacéa „atque peculiariter ejus flos Copratsja, & Carpuratsja, fruétus vero Tsjopelon. Macaifarenfi- bus Punanga Boeg: Betau & Bitaw. Amboinenfibus Hataur , Hataulo , & Hutaulo; ut & Hattou-Ui. Locus. Nota eft hee arbor per totam Indiam aquo- fam, ac prefertim in infulis Moluccis ; & Amboinen- fibus, tam in planis quam in preruptis litoribus, que raro homines vel animalia frequentant: In Amboina lurimum occurrit in faxofo litore bere & Suli; n Cerama totus plani litoris traétus a Nal ovico ifth- mo usque ad Afla Hoedi, per aliquot milliaria obfitus eft-vaftiffimis Caju Marea arboribus , plerumque uafi decumbentibus , comaque fua in aquam inclinantibus; ita ut fub iis tanquam fub umbraculo ambulare quis poffit , adeoque vegete crefcunt y ut illarum folia ul- tra pedem longa fint. Obfervatum fuit, aves aliquan- do nucleos in montes transferre , ut. in infulas, in quarum litoribus non inveniuütur ; nec note funt , qui ibi etiam fepe progerminant. Hinc qm tales ar- bores occurrunt in Banda regione altiore , ac forté tali modo ifta Soyaenfis arbor propagata fuit: In Occidentalibus Indie plagis hac quoque nota eft, uti in Malabara, & Zeylana ; ibique longo & fi- nuofo trunco in litore decumbit , ac fuperiorem trun- ci ac come erigit partem, ita ut ab aqua marina non adfpergatur s ibique boinenfi.. Pe ee $9 ! Dum itaque hee arbor in Zeylana ac vicinis in-. fulis eradicafa ; cafü per mare in Cormandelam trans- vehi poteft; fi pro vero aflumére velimus , que Por- tugallici fcriptores 5: & inter, alios —€— tom. 1.. libr. o. cap. 17: rer. Indic. ex ántiqua ndorum tranílatio- ne narrant, Apoftolum St. Thomam ad urbem Me- liapourum feu St. Thome ; que tum temporis duode- cim milliaribus a mare diftabat, vaftam arborem cin- ura fia e litóre ad urbem pertraxifle , ex qua totum fuum facrarjum coriftruxit , quod lignum Rex Saga- mus antea adeo expetiverat in fuum ufum, fed omni fui populi vi advehere non potuit, haud male ergo concludi poffet, talem fuiffe arborem ; nulle enim ingentes in litore crefcunt arbores ; que méchanico uic ufui infervire poffint. Ufui; Quamdiu hee arbor crefcit, ejus flores ac fruétus ufüi inferviunt: Flores expetuntur 4 mulieri- bus, qua illos capillis fuis inneétunt , vel in ciftis ve- ftimentis adponunt, ut gratum ipfis concilient odo-. rem, florum antherz ufui medico conducunt , atque illum in finem colliguntur & adfervantur, quas potio- bus incoquunt puerperis propinandis. Petulantes Baleyz reges floribus hifce pulvinaria replent ut gratum fpirent odorem ; aéri autem faepius hzc exponenda funt , quum craffos alioquin ac pingues generent vérmes: Hoc autem femen , generali no- “mine Sari dictum, calidioris eft nature, quam illud Naggaffari , quod ad fimilia adhibetur mala; florum cauffa hzc fzepe arbor a Maleyenfibus & Macaflaren- fibus circa sedes fuas plantatur; & loco Nagga-fari ufur- atur. . que Ear I Er ia 1 e ` Ex maturis ejus fruétibus oleum colligitur vario modo, primo enim eorum exteriora putamina decor- ticantur , interioresque ‘nuclei in Sole exficcantur , donec flavum exfudet oleum, hi dein contunduntur vel conteruntur , inbreque pilofe inponuntur ex CS aD- - Bintangor Laut. plurimós & odoratos profert flo- res, ejus autem folia ibi funt minora quam in Am- dat zoo hoog op bet Land, als ze kan, a : korls , die in de ruigte gefmeeten worden , ropa boompjes opfchieten , en daar van daan komt het , dat dee- ze boomen altyt in de rand wan bet bofcb ftaan. …. Naam: Jn ’t Latyn Bintangor Maritima. Op Maleyts ] | _ Zommige noemen bem ook Bonga Tan- jong cen naam gemeen met den boom „boven, Kapittel 17 befchreven om datze gemeenlyk ftaan aan de hoofden of voorgebergten , die in de Zee uitfteeken , die de Maleyers Tanjong noemen, Onze Nederlanders , die in de Moluc- cos woonen, hebben bem den naam van Caju Marea ge- geven, den welken zy miffchien geleend bebben van de Caftilianen , dewelke Marea noemen bet getyvande Zee, of zoodanige flranden , die met beurten door Eb en Vloed befpoelt worden, alwaar deeze boomen meeft waffcben. Op Javaans Jampelong „en Tsjankoc: Baleys Lsjam- poelong en Tsjampelong , met welken naam zy ook by de meefte Maleyers bekent is. Ternaats Fidacca, en de bloem in ’t byzonder Copratsja en Carpuratsja , de vruch: ten Tsjopelon. Op MacafJers Punanga Boeg: Beau, en Bian. Op Ambons Hataur, Hataulo „en Estudios ook Hattou-Ui. ` € cn ka Plaats. Hy is bekent. door gantfch water-Indiën, in; zonderbeidt veel in de Moluxe en Amboinfthe Eilanden, zoo wel op vlakke , als fteyle ftranden, daar weinig ge- woel van menfchen en vee isi In Amboina heeft men bem meeft op de fteenige firand van Larique-en Suli, op Ceram is de gebeele vlakke flrand van bet Na[Jaufcbe gat aan, tot Affa Huelt, eenige-mylen lank , met zeer fware Caju Maria-boomen bezet , meeft leggende, en met haar booft aan bet water reykende , dat men daar door , als on- der Prieelen kan gaan, zoo weeldrig int groeyen, dat: de bladeren over een voet lang zyn. Men beeft bevonden, dat de Vogels zomtyds eenige korls in bet gebergte brengen, ook op Eilanden, op wiens ftranden zy onbekent zyn , en komen aldaar zomtyds op. Hier door vind then eenige zoodanige boomen op bet hooge Land in Banda; en mi Jim is de voornoemde Soyaan/cbe boom ook zoo voortge* ee, í ^. In de weftelyke deelen van Indiën is by ook bekend e als in Malabaar , en op Ceylon, met een lange en bogtige ftam op ftrand leggende, en bet voorfle zyne kruinen op- ligtende , datze buiten bet ‘water blyven, aldaar meede veele en welriekende bloemen dragende , doch, de bladeren zuilen wat kleinder zyn, dan aan de Amboinze. Dewyl dan dezen boom op Ceilon , en de naburige plaat- zen uitgeworteld , by geval door de Zee mede op Cor del kan gebragt werden, zo men voor de waarheid wilde bouden, bet gene de Portugeeze Schryvers ; en onder an- deren Jaricus Tom. 1. Lib. 2. Cap. 17. Rer. Indic. uit een oude Traditie der Inlanders verbalen , dat den Apof- tel St. Tbomas by de ftad pe of St. Thome, die doemaals twaalf mylen van de Zee lag, een grooten boom met zyn gordel van den Brand na de ftad zoude gefleept hebben , waar uit de gebeelen Kapelle van bem gemaakt zy, en welk bout den Koning Sagamus te vooren zogaarn tot zjn eigen bouw begeert badde , doch met alle zyn magt. niet optrekken konde, zo zoude men niet qualyk konnen giffen; dat bet eem zodanigen boom moet geweefl zjn, avant geen groote boomen op firand waffen, die tot die fa- bryk dienftig Ee | | Gebruik. Zo lang als dem boom ftaat , beeft men bet gebruik van de bloemen en vruchten. De bloemen zyn bes geert van bet Vrouw-volk „die dezelve garen in bare hai- ren dragen; of in bare kiften by de kleederen leggen y om een goede reuk daar van te krygen; bet geele van binnen werd verward tot gebruik in de Medicyne , om iu dranken te gebruiken ; voor de Vrouwen , die uit bet kraam- bedde opfbaan. > oyni Sipora icin Bou TE De dertelê Koningen van Baley vullen bare booftpeulem daarmede , om dat bet wan goeden reuk is, doch men moetze. zorityds verlugten, anders gewint bet dikke en witte wormen, en às it Zaad CE welk men in "t. gene- raal Sari noemt, ) beeter van natuur , dan dat van Nag- ga-Safi, bet welk men tot diergelyke gebrecken ebruikt ; om der bloemen wille word ook zomtyds dezen boom. van de Maleyers , ep MacafJaren by bare buizen geplant , en in plaats van.N agga-Sari gebruikt. : Uit de rype vruchten werd een Oly gebaalt , op ver- heide manieren; want men fchild vooreerft de buitenfte bolfter af , de binnenfte korrels droogt men in de beete Zon, ‘tot dat daar de geele Oly uitfweete , „dezelwe [Lampt of vryft men als dan, doet bet in een bairige feeft „van den Dd 3 Calap- a4 HERBARII AMBOINENSIS Liber TIL cap. XXVI. lappearboris Runut confećta; qui inter duo compri- muntur ligna, donec fpiflum exítillet oleum, vel hi nuclei ficci tam diu confervantur, donec oleum tale requiratur qui tum contunduntur & in fartagine tor- renturj ac priori exprimitur modo, uti cum Nucibus mofchatis id fit, tofti hi & contufi aque etiam inco- : qui poflant, ac fupernatans tolli oleum ope cochlea- ris, uti Calappz oleum colligitur , expreflio autem ejus melius fuccedit, fed magna iftorum nucleorum requi- ritur quantitas : Oleum hocce modice calidum eft, conducitque ad cutis fordes & fcabiem tollendam & curandam: In Macaflara, Baleya , & Bima candele ex hifce formantur nucleis, ad folem.enim ficcati adhi- bentur; qui acuto adligantur bacello in formam & longitudinem candele , vel contunduntur & mifcen- tur cum certa Goflypii quantitate, & circumvolvun- tur anguftis Bambu arundinis fegmentis , vel ex Gabba Gabba confectis in formam candele. Quidam femi- maturos colligunt fructus, quos muria condunt , quo- rum exterius tantum putamen inftar Olivarum come- ditur. .. Ejus lignum durabilem fatis continet materiam , fed difficillimum eft elaboratu dolatoribus, ut & fecuri , fer- ra tantum per recens tranfire poteft , atque ex illo non nifi breves trabes & lati afleres formari. Quid- uid itaque ex illo defideratur ¿ex recenti prius ligno rmandum eft, dein perdolari ac poliri tritura po- teft frequenti. Optimum eft ad axes, rotas, majoresque ntachinas ingentium tormentorum bellicorum ; quum non fin- datur , vel rimas agat, licet magni ipfi infigantur clavi ‘ob crifpam & vorticofam ejus fubftantiam ; unde & incole infule Key illud adhibent ad coftas navigiorum incurvas; quum in aqua marina quam maxime durabi- le fit;ferra fatis bene etiam in latos formatur afferes, ex quibus meníz ac cifte fabricantur s. fed difficilem requirunt laborem, antequam glabre & polite fint , dolabra enim vix glabrum. reddi poteft hoc T femperque rugofum ac pilofum eft in una alterave arte, dein autem fricatur aqua & arena; ac. denuo ccum politum fit ope fcorearum ex arundine Rottang fila confećtarum , magna hominum vi applicatarum. Hac friétione demum in confpećtum veniunt rari ifti vortices , ftrie , & unde venofz ,lignum ipfum fplen- det, primzque fpeciei lignum exficcatur obfcure ci- nereum , fecunda vero pallide ruffum cum luteo mix- tum, quod magis etiam fplendet quam cinereum, ac reflexum exhibet. > < NOIR e Portugallorum cifte in Zeylana & Malabara con- ftruíte ex hoc ligno, multo craffiores habent fibras, funtque rugofiores quam Amboinenfes, eleganter au- tem {plendent, & obfcure fufcum habent colorem , inftar ligni Sideroxyli vetuftioris, pro quo male etiam a noftratibus fepe hoc lignum habetur. Hoc au- tem mon eft sady ad quavis opera éx af- feribus confeéta, nifi rite ficcum fuerit, atque per annum adfervatum , hi quoque ex hoc confecti. non fint tenuiores pollice; hoc enim lignum nunquam timas agit , neque humiditate , neque colore , fed tenui- ter fecati & nimis recenter ufurpaci afferes incurvantur pluviofo: prefertim tempore, ac fefe contrahunt, recentesque hoc quoque vitium habent, quod cifte éx illis: fabricate facillime mucofum fpirent odorem; fi diu occludantur. . Incole tam Jave ; quam Mo: luccarum Sr Amboine rato hoc adhibent lignum, quum parvis fuis. fecuribus , reliquisque pufillis in- ftrumentis non valeant ingentes hujus ligni moles élaborare. elo uote 103 went - Hocquoque lignum aliud habet vitium , ficez nempe & rugofz fepe in hoc funt macule , que nunguam poliri polluüt , fed femper rugofe manent, unde & hoc poftea a Boeronenfibus & Manipenfibus anno circiter 1666 Societati wr. mme kan ne fuit ad coftas, carinas , & afferes Libürna & Scaphe ex illo: forman- dos, quod in Liburna ultra duodecim duravit annos, Scaphe non ultra binos, caufla autem fuit , quod illàd, ad Scapham adhibitum , nimis recens fuerit, “quo fa- étum} ut nimis contractum fiffuras cauflaverit. - ch Hujus arboris cortex depnratus ac fponte decorti- catus y cum Sideroxyli cortice ; Samama , & Gayang Laut aque incoétus & propinatus depurat puerperas, expellit fluxus albos aliasque inpuritates, fi per oćli- duum ejùs cyathus matutino ingeratur tempore , quum dein medicamenta adhibentur confortantia , hujus cor- Calappus -bóom genomen , ( Runut genaamt) en pertze tujJcben twee planken, tot dat "er de dikke Oly uitkomt, of men verwaart deze gedroogde korrels , tot dat men de. Oly van nooden heeft; als dan fiampt menze , en roftze in een pan, en pertze als vooren , gelyk men de Noote- muljcbaten doet, men kan de grootfte en geltampte ook in water kooken, en de bovendryvende Oly met een lepel afnemen , gelyk men de Calappus-Oly maakt , doch de uitperfinge gaat vaardiger voort , maar men moet een goe- de quantiteit korrels bebben. : Deze Oly is matelyk warm, goed om alle vuiligbeid en fcburft des buits te gene- zen; op Macafjar , Baley „en Bima maakt men ook brant- kaar(jen van deze korrels , want men neemt die inde Zon gedroogde , en geheele korrels, en rygtze aan een (ite Jiokje ,- tot. de gedaante en lengte van een kaar/je, of men age » vermengtze met wat Cattoen , en ombindze met Smalle fpaanders van Bamboezen, of Gabba Gabba ge- maakt, tot de gedaante van een kaar/Je. Zommige neemen de half rype vruchten, en peekelenze in, waar van men alleen de buitenfte bolfter eeten kan, als Olyven. Dit hout beeft «vel eem durabele flof , doch is zeer moeyelyk om te bewerken voor de fcbaaf „en-byl, alleenlyk kan de zaag door bet verfche komen, en daar uit niet: meer, dan korte balken , en breede planken gewinnen; Wat men dierbalven daar uit bebben wil, moet men uit bet verfche bout eerft in bet ruige kappen, met een groffe Schaaf bewerken , en met veel fchueren glad maken: Het is aller dienftig ft tot wielen „affen , en affuiten van Jwaar Canon, want bet en fcbeurt niet, alflaat men gro- te fpykers daar door, wegens xyne werrige fubftantie y daarom gebruiken bet de Inlanders van Key tot alderbande kromme inbouten van bare vaartuigen, want bet in Zee- water inzonderbeid durabel is , met. de zage word bet ook tot reedelyke breede planken gebragt , waar uit men tafel- bladen , en kiften maakt, maar verei(jcben eenen geduri- gen arbeid „eer menze glad krygt , want met de fchaaf kan menze niet meer, dan effen maken, blyvende als dan nog ruig en pelzig , daar na fchuurt menze met water en zant, en ten laaften polytft menze: droog met boenders van gefple- te Rottang gemaakt , en met kragt wan mans armen. Door dit uryven komen eerft de rare drayingens ftreepen, en baren van aderen voor den dag „en bet bout begint ter dee- ge te glimmen, beftervende dat van de eer fle zoorte donker- grains en van de tweede ligt-ross met geel gemengt , et welk ook meer glimt, dan bet graauw» fchyn-wan zig geeft. Re EN et ET ae nee "ees zelde - De Portugeefche kiften, die men op Ceylon en-Mala-, dif it bout maakt, zyn veel grofdradiger, en rui- baar van: ger van buiten, dam de Amboinfche „glimmen echter moois- en zyn donker-bruin «an coleur ‚als bet oude yzer-bout y: waar voorze ook abufivelyk van de onze aangezien wors: den. Men moet dit bout tot geen werk-gebruiken-van Planken gemaakt, of bet moet ter deegen droog zyn y em. omtrent een jaar gelegen hebben, ook de planken met veel dunder dan een duim zyn „want dit bout fcbeurt wel nooit s nog door vogtigheid, mog door bitte, evenwel de dun ge- zaagde te vers gebruikt, trekken baar «vat. krom z ingon- derheid. by regenachtig weer , en krimpen zeer in ; -zobeb- ben ook deze planken vers gebruikt deze faute, dat de kis- ten daar van gemaakt , zeer ligt vermuft ruiken, alsze lang geflooten fiaan. De Inlanders żo:twel op Favas, als in de Moluccos , en-Amboina gebruiken anderzints dit bout weinig , om datze. met haar kleine byltjes „en onnozel ge- reetfcbap , geen raad weten , die onbefcbofte: blocken te bear beiden," T iic iof: Dit bout heeft ook-nog andere gebreeken ‚te weeten ee- nige drooge en pelzige plekken , die geen polyflen aan- neeman , maar ruig Maien -«vaarom. dit bout. gan de Boeroneezen e? Manipeexen „ omtrent Anno: 1666. tot planken gebruikt aan bet jagt, over de-twaalf jaren ad unum is, en aan de floep niet boven-tavee jaren y, n de oorzaak zyn, dat bet geene aan de floep verbezigt wierde, te groen genomen is; waar door bet te veel ine krimpende , groote opening veroorzaakt beeft: De {chorffe van dezen boom van de buitenfte ruigte ge- zuivert; en dan: van zèlfs affchillende ,- met. de Jcbor[Je van Y/er-bout , Samama, en Gayang Laut in water ge- kookt ; en gedronken, zuivert.de Vrouwens, die van bet kraambedde opfłaan , zet af de witte vloed en andere. on- reinigheden , achtdagen des morgens een klein kopje vol daar van > en een weer-; "=" | I Boek. XXL. Hooff. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 215 corticis decoctum curat quoque miétum cruentum & Gonorrheam. 