Beschryving van's Graven-hage
Wat zoorten van wa- penen de Schut- ters van ouds plagtcn te ge- bruikcn. Gcbruilr, naam- oor- fproiik cnge- fteltenfs derDoe- lens. (e) Oude Chron. van HoU. Divif. 30. k:ij>. ^4. ofGoudh. pag. [f) Goudh./'^^. 4Z5, 444-. 4<54> fo?, fi8, ^19, 52.5-, enz. {g) Goudh./'r?^. yjz. Ov\cxs^ Bcjchr. va?i Leiden y fag. lyo- f°l 6^6 B E S C II K Y V I N G Ilet Doel{h) fchynt zyn oorfpronk genomen te hebben van het voai- naamlk ondervverp en rede , tot weJkers einde deze plaatzen bequaam zyn gemaakt , te weten , niet alleen om de Schutters met hun geweer wcl en ordentelyk te leeren omgaan, maar ook doel tefchicten, dat is eenig ding, 't geen men beoogt en daarmen na mikt of doelc, net en regt te leeren treffen , gelyk men h&t bewerp of oogmerk , daar men na Ichiet , ook den naam geeft van doelwit , doelpen , en 200 voorts. Ten dien einde vvaren agter de Doelhuizen op een behoor- lyke diftantie tegen den anderen over gellelt fteene huisjes , waar in " eenigc aarde, zand of klei wierd opgeworpen, en daar op terhoogte ontrent van een gemeen mans boiil gehegt een wit met een yfere pen in \ midden, die vooruit ftak, daar de bchutters met Jiunne gefpan- ne boogen na mikten j doende elk zyn beft om daar zoo na by te fchieten als 't mo;i^elyk ware , en zoo iemand 't yzer quam te treffen, wierd door denWyzer ("dat is een die de tegen - tekenen doed) tot zyne eere uitgeroepen, lappeiipenne jou. Dezellekkenof fchietplaatzen waren, gelykze jegenswoordig in zommige Doelcns nog zyn> van de gemeene wandelplaatzen afgezondert met een wederzydze hegge , ilaketzel , of wel , gelyk eertyds in onze Doele , met een fteenen muur, llrekkende van 't eene einde of huisje tot het andere, daarde fchooten langs palferen , op dat niemand door eenen afdwalenden pyl mogte gequetft uerden. Men gaf ook , alvoorens eenig Schutter tot het fchieten mogte aenleggen, de gewoonlyk zeinen van het klinken met de bel ( 't geen jegenswoordig alhier nog gefchied ) of eenig an- der teken , ten einde de gezwooren Wyzer by het wit ftaande , zig by tyds zoude konnen verbergen , en ook niemand anders van de nieuwfchierige aanfchouwers onverhoets gequetft ofte gedood mog- te werden ; indien egter iemand na het gedaane teken by ongeval wierde gefchooten , was de Schutter , nog de 2yne nog zyne nako- melingen defvvegen niet aanfprekelyk of ftrafbaar, 't welk ook ten opzigte van onze Haagfche Schutters fpecialyk is geftatueert by het 3a art. Oor- Ei^ oni den Schutters in deze Doelen fchietende oeffeningen moed fpronk te geven, en dat voor alien blyken mogte, wie in dezen allermeelt ^nge- toegenomen hadde, wierd het Papegaai -fchieten ingevoert, gelyk van'tpa- ^^^^ van in 't VII. artikel van het meergemelde Odrooi en Ordon- pegaai nantie gefproken werd. Deze houte vogel , dien men om de gelyk- fchieten. j^gi^^ y^^ \ maakzcl, of om eene andere rede, den papegaai noemde, wierd {h) Tac Kilianus in voce Do^/, 't geen hy in 't Latyn overzet, Jgger , aggejla terra , in quam Sagittariijaculantur fagittas. VAN 'sGR A VEN-H AGE. XXIII. Hooftst. 697 wicrd geftelt op eene zeer hooge fteng of maft, die in de aarde ge- plant ftond op eene zekere gcmeene werf, of in deSchutters-Doelen. Door den vogel ging een ronde yzere fpil , om welke die ligtelyk bevvogen en omgedraait, maar bezwaarlyk afgefchooten konde wer- den. Ln tot deze vermakelyke oerT'ening wierden in de eerite tyden niet alleen de Doel-hfoeders of Schutters van die Wyk , maar elk een genodigt , op dat een iegelyk de gelegenheid zoude liebben,oni zyne bequaamlicid en bedreevenheid in het fchieten met den boog te toonen. Die den vogel allercerll met zyn fcherp of loot zodanig wilt te treffen , dat hy van boven nederwaarts quaffi te fl;orten, wierd, behah en de winlle van den prys daar toe ftaande , die gemeenlyk was een zilvere pagegaai of diergelyk gefchenk , met den titel van Schiitters-Konhig vereert , en die drie jaaren vervolgens dede , wierd met den eernaam van Schiitiers-Keizer verheerlykt ; van welke over- oude gewoonte en oeffenirig wy in onze jonge jaaren te Noortwyk, daar mede een vermaarde Doele ter eere van St. joris flaat, menig- maal aanfchouwer zyn geweeft. \'an ouds gefchiedde dit met allerlei zoorten van boogen en pylen , en de ganiche Schutterye wierd tot het papegaai fchieten toegelaaten , gelyk het zelve uit het zoo even aangehaalde artikel , als mede uit het vii. artikel van de Ordon- nantie van den jaare 1580 kan afgenomen werden. Geduurende dit feelt mogten de Schutters wyn en bier inleggen , 't zy op 't Raad- huis, Doele of elders, daar zy hun feeft hielden, en dezelve zonder eenig eccys daar van te betalen, drinken. 698 B E S C 11 R Y V I N G te fjeffeuen, te gcwinnen. Die /lad , die dat gewon , was gehouden ter ^e/ee^cner tyd die iveder op te Jic/ien eiide hen gebuereii te nooden ofte bidden. Dog wy hebben uit geene befcheiden konnen ontdekken , of uit eenige getuigen konnen onderllaan , datdeze gewoonte , waar van de Heer van iileibwyk fpreekt ; of ook , dat het gebruik , waar van de voorgem. hmanuel van Metercn in 't laatfte van xyne aange- haalde woorden meld , in den Hage by onze Cloveniers Schutters ooit plaatze heeft gehad. Ge- Etr wy van dit zeer cud gebruik van na den Papegaai te fchieten, fchiedc- \ yvelk nict alleen hier ce Lande , maar byna door 't ganfche Noor- vVuwe ^^" "^^^ veele eeuwen hervvaards bekend is geweeft , aflcheiden , jacvha. moeten wy hier nog byvoegen eene aanmerkelyke gefchiedenilfe , welke ons Goudhoeven in zyne byvoegzelen op de oude Holland- fche Chronyk, van onze ongelukkige Graavin Vrouw Jacoba mede- deelt {k), Deze VoriUn, na dat ze in den jaare 1418 by eene ge- Weldige dadinge gedwongen was geworden, om haaren Neef, den heerszugtigen Fbilips van Bourgoiidie , niet alleenlyk tot 's Lands- Ruwaard of haaren Stedehoudcr, maar zelfs ook als regten en wet- tigen erfgenaam van alle haare Graaffehappen ^ Staaten en Landen te erkennen, hadde zig met een klein gevolg begeven na Zuid-Beve- land, daar ze haar binnen de Stad Goes ophield , ten tyde als'er eert groote toeloop van volk uit dat eiland was om den Papegaai te fchie- ten. Zy begaf zig niet alleen uit tydverdryf, maar om 'er in't mid- den van haare droefheid een verzet van bekommering te maken, met eenige Edelen verzeld op de Schutters-baan , en vervoegde zig onder de Doel-genooden , om nevcns hen met den hand-boog na den Papegaai te fchieten , dien zy , na dat ze alle op hunne beurten tc vergeefs gefchooten hadden, zodanig heeft getroffen , dac ze van de fteng ter aarde viel. Het zy dit by gevai , of door de konil en han- digheid van Jacoba is gefchied; dit is zeker, dac, daar ze in zaaken van Sta-.'t doorgaans ongelukkig was, het geluk haar in dit vermaak- lyk fpel heeft willen begunftigen. Toen quamen niet alleen die van het eiland , maar ook veelen uit dc omleggende plaatzen haar ge- luk wenfchen , zelfs de vrouwen eerden haar als een zegenpraalen- den Veldheer , elk met haare gefchenkjes , groetende de Graavin met groot gejuig met den cernaam van Koninginne. De rampzalige dog niettemin goedaardige Princes, alhoewel de belaglyke en in fpel gelukkige uitkomrt haar geenzints konde voldoen , nogte iets be- voordeelen in de waare weezens van haare belangen , nam egter geen gering vermaak en genoegen in de ongeveinsde goedhartigheid van deze etnvoudige Landluiden , in zoo verre , dat ze hen voor eeuwig heeft vry gegeven het Graaffelyk regt op de \ las-thienden in de voornaamlie deelen van Zuid-Beveland (/). Als me- En 't was niet alleen deze ongelukkige Graavinne, die in dit een- devan voudig fpel vermaak konde fcheppen , maar de Geichied-fchrijf- ten {k) Pag. 4,5*5. Alkcmade, Munt-fpicgel Jer Graaven van Holland , in Jacoba van Beyeren , pag. 1 c f. (/) Heeniskcrk, Bat. j^rk^dia, pag. 671. If. Voffiuj , u^nnal. Boll. lib. 20. fitg. III. VAN 'sGRAVEN-HAGE. XXIII. Hooftst. 699 ten {m) getuigen 00k van onz,e Gouvernante YtOMVJ Maria ^ Ko- vrouwe ninglyke vvcduwc van Hongarie , dat zy verzeld met den Kardinaal ''^'i^^u van Luik, op zekeren tyd, vvanneer 't Broederfchap van de Boog- ^^q^,^_ fchutrers in den jaare 1537 , daags voor Chrilli Htmelvaart , binnen rye, &c. Brulfel hun gew oonlyk feeft vierde , en ter zelver gelegentheid zig oeffende met het fchieten na den Papegaai , haar onder het getal der Schutters heeft begeven , en dac , vvanneer zy , en na haar de Kardi- naal te vergeefs na den vogel met eige handen haddengelchoten,eeri Schutter , met naame Pieter van Kleigate , de fchoot hervattende in den naam van den Kardinaal , den vogel zodanig heeft getroffen, dat die van boven nederllorte , waar over de Kardinaal toe aller vreugde en blydfchap , onder een groot gefchal voor Schutters-Kd- ning wierd uitgeroepen en geeert. Ku keeren wy weder tot onze Haagfche Schutters. Deze, die by Eerfie derzelver inllellinge maar uit 80 , en \olgens het voorverhaalde Oc- f^^'i^"^' trooi van Koning Philips^ uit 110 perzoonen, behalven eenige broe- deze"^ ders van minne^ beflonden, gelyk wy reets gezegt hebben , llonden Schutte- onder een Deken en vier Hooftmannen, dog het getal der Schut- ^y^* ters , volgens Ordonnantie van den jaare is'So, vermeerdert zynde tot loo, wierden ook de Hooftmannen verdubbelt, en overzulks in 8 Rotten verdeelt , behoudende egter tot hun Gpperhooft den De- ken , vvelke waardigheid naderhand verwiiTelt is geworden in den cernaam van Colonel. leder Hoofcman, na dat hy gcloot had , moeft met de zynen op zekeren daar toe geltelden tyd of dagen in de Doe- le komen , en hun maandlchut fchieten. Wanneer een van de Schut- ters aflyvig wierd , moellen de verdere , ter uitvaart van hunnen dooden medebroeder verzogt zynde , op zekerc daar toe ilaande boete, het lyk ter kerke geleiden , elk zyn paleur aanhebbende, en ofFeren op' 't altaar ,-'t welk het Broederfchap ter eere van St. Se- .,. • balliaan hunnen Patrbon , aldaar had opgeregt : Deze lofFelyke ge- vairec " \voonte voor zoo verre het begraven aangaat , werd jegenswoordig overien nog naauwkeurig onderhouden , moetende alle do Rotgezellen , ter ^^^^ begravenille verzogt zynde met een overlcden Officier of gemeen en°ver-' Schutter van 't zelveRot, verfchynen en den dooden ter aarde beftcl- vuiiing len, hebbende ieder Schutter als dan in de hand een geverwt ftokje van des- van de zelfde coleur als 't vendel , daar de afgellorven Officier of '^J^ll^.-,, Schutter onder is gevveeft. In plaatze van den overleden was de Ko- ning met de Iloofcmans en andere breeders gehouden de JMagiitraat eenige in gefchrifte over te leveren , om daar uit eenen anderen te kiezen , die als dan in 't Broederfchap wierd aangenomen , en ne- vens de andere wedden ontfing , gevende tot zynen biyden inkomft twaalf lluivers tot behoef van het Gilde. Op den dag van St. Nleuwe Artike- len in den jaa-, re I f 80 voor de- leSchut- teryege- maakt. 700 B E S C H Jl Y V I N G rcn als andere tyden , dezelve moefl^n by den Koning en Hooftman- nen afgemaakt en partyen verzoent werden. Jn den jaare 1580 wierden nieuive Anike'en , rakende deze Clove- iiiers-Schutters , geconcipieert op 7 belicuen van zyne Princelyke Ex- celkntie en van de Magtjlraat van den Hage , die wy alhier zullen opgeven , fchoon onze meeninge niet en is , om alle de volgende ( /rdonnantien ( w ) 3 welke van tyd tot tyd door de Magiftraat noo- pende dezelve Schutterye zyn gemaakt , en voor 't grootlle gedeelte behelzen zekere ordres en reglementen zoo op de nugtwagt, maand- fchut als wapenfchouw , alhier uit te fchryven , nad^en vvy vertrou- wen , dat de meelte , zoo niet alle , gedrukt zyn ; immers dat de laatfte van date lo. December 1706, in ieders handen is ; ziiUende ons mitsdicn vergenoegen met llegts eenige der merkwaardiglte ver- anderingen kortelyk aan te halen , voor zoo vcrre als ze konnen die- nen tot een bequaam begrip van de gelteldheid der hedendaaglche Schutterye. De inhoude der voorgemelde Artikelen is deze : L J, TN den eerften zullen in de voorfz Schutterye wefen eenen De- j, X ken met acht Hooftmans , en totten getale van twee hondert j, hooiden en Schutters, boven die vnorn. Deken en Hooftmans, die „ hen mitter handt ofte Cloeveniers bullche generen lullen. I I. *? >i „ Sulleh die Schutters tot heurl. exercitie hebben en met bequaam gerief , omme daer inne te mogen vergaderen ter gelegender tyt volgende d'afte daer van fynde, opgelevert werden die behuyfinge metttn Doelen en aencleven van dien , mits dat die van den Hage tot haerl. lalte volgende t'oudeOftroy beialen fullen al fulken pondt Vlaems t'sjaers als op ten voorfchreven Doele is ftaende , toeco- mende de Majefteyt als Grave van HoUant, I IL «, Mits dat die felve Schutters fchuldig fullen wefen die felvenDoe- „ len en huyfinge van dien behoorlyk opgelevert fynde te verbeteren „ en t'onderhouden in goede reparatie. I V. I, Ende fullen die feive Schutters den felven Doelen niemant ad vi- „ tarn (») Zic Ordornantic Van den 15. Maart i<5i7 , behclzende 66 artikelen. Or- donnantie van den 9. April 1648 en i. Mei 165-4, niede (56 artikelen vcrvattendd. Ordonnantic gearrtfteert den 20. December 1706, in zig *^egrypende 48 artike- len, waarin van tyu tot tyd door de Magiftraat zoo menigvuldige verandcringcn 2yn gebragt, dat de laatftgemelde met de eerlte door Koning Philips in i j6i aan het Broederlchap vcntcnt, wcrdcnde vergeleken, met regt den naam van Nieuwe Ordonmrttie vocrt. VAN 'sGR A VEN-H AG E. XXItl. Hooftst. 70* »» tam mogen in huyere wtgeven dan bj advyfe en confent van den »» Magillraet in den Hage. V. „ Sullen vdorts die Burgemeeflers van den Hage den Deeken en „ Hooftmans in der tjt wefende ieveren alle jaere twee hondert pon- « den bufchpoeders , te weten een hondert pondt Meye tyts en een „ hondert pondt den eerlten Novembris , omme by henluyden onder „ de Schutters gedillribueert te werden. Des fullen die felveBufch-* „ fchutten fchuldig en gehouden wefen huerl. cruyt t'elcken halven 3, jaere in perfoene te halen van hen Hooftmans veertien dagen naer ,) dattet den Deken en Hooftmans ontfangen fullen hebben , en fj- „ luyden daer van by den Doelknegt geadverteert fullen fyn , op pey- „ ne van 't felve cruyt te verbueren tot profyte van de gemeene „ Schutterie. V I. » Sullen voorts die van den Hage die Schutterie mit een nieuvsr „ Vaendele te hulpe comen en het ander Vendele fal by de Schutte- „ rie bekoftigt werden , en voorts beyde de Vaendels onderhouden f, werden by de Schutterie voorfz. vii. }, Sullen voorts de voorfz. Busfchutten , foo wanneer fyluyden de j» Papegaye fchieten fuUen , haerl. wyn en byer , dat fyluyden op 't u Doelhuys, Raedthuys, ofte elders behoeven daer fyl. haer feefte „ houden , mogen inneleggen en de felve drincken fonder excys daer ,, af te geven, alfo lange als die felve feefte geduyeren fal. viir. „ Die felve Busfchutten fullen gehouden fyn elcx eenen goeden handbufTche te hebben meiten gereetfchappe daer toe dienende,en fullen 00k gehouden fyn altoos elcks een half pondt goet cruyts in heuren huyfe , hoorne , ofte flefTche te hebben mit twintig looden, een half pont loots en huerl. roer wel toegeruft te houden j fulcks een yegelyk in tyde van node fyn lyf fal willen verwaren, op de boete van fes ftuyvers , telcke reyfe als fy daer van by heur Co- nink, Deken, Hooftman ofte by heur gefworen dienaar bekuert fullen werden , wtgefondert den geenen die om redenen op Helle- baerden , Slaghfwaerden , Ruftingen en ander geweer geftelt fullen wefen , die welke gehouden fullen fyn alle alfulken geweer gereet en wel geruft in haer huyfen te houden op gelycke boetc , fonder dat », zy nocntans van 't vooriz. cruyt fullen participeren. IX. „ Die Hooftmans fullen byfonder gehouden wefen alle vierendeel- » jaers it »» ») ii it }> ti i> » *> »» 70* B E S C 11 ]t Y V I N G „ jaers omme te gaen fchouv^en de felve heure Schutters of fy gefur* „ neert en voorfien fyn als boven , en daer fy gebreeken by vinden , „ fullen de felve bekeuren op de boeten voorfz. ten behoeve van de „ Schutterie. X. „ Sullen de voorfz Busfchutten ook gehouden fyn liaer maenfchut- „ te te houden en te fchieten, te weten, de acht Hooftmans in der „ tyt fullen jaerlycx loten , en flellen de voorfz Schutien in acJiten ft en elck Hooftman fal metten fynen. in heure Doelen comen en fchie- „ ten heur maenfcliut. X I. „ Des fal men elk van de Schutten fynen eerften fchietdach laeten „ wcten by den Schutten-knecht ende niet meer ; ende als zylieden ,i als dan geloot fullen fyn , fullen fy dat jaer blyven jcnde den eerften }, maendtfchut zal alle jaere ingaan veertien dagen naer Pinxteren en „ voorts alle woken continuellycken tot Sondaghs naer Bamille dachi I, fonder eenige maerifchutten over te laten gaan , wtgefondert als ,) men 't Nachtmael des Heeren in der Kerke adminiftreren fal ; dat „ men als dan geen maenfcliut en fal houden op den felven dach , en „ dat op de boete van twintig lluyvers te verbueren by den Hooft- „ man tot proffyte van de gemeene Schutterie. j» XII. „ Sullen gehouden wefen op hueren maenfchutdach altyt in den Doelen te wefen al eer die klok elf flaet , elcks mit fyn eygen buffe i, en gercetfchap (^voor fo veele aengaet den geenendie op roers ge- ftelt fullen wefen ) en naer datter gefchoten fal wefen , fullen bly- ven mit malcanderen teeren in den Doele ofte elders daer 't den Hooftman geordent fal hebben op de boete van twee fluivers ten behouve van de Compagnie aldaer vergadert fynde. 3> »» XIII. „ Ende foo wie van de voorfz Schutten indier maniercn als vooren „ ftaet niet ter Doelen en quam en niet kennelyken fiek en ware ofte ,5 anders in gebreken viele van 't geen dat voorfz. es , fal verbeuren ,» vier ftuy vers , fo wel die op ander geweer als die op roers geiteit ,> fullen fyn, die men aldaer verteeren fal. XIV. ), Wanneer eenich van de Busfchutten aflyvich werden, fo fal den „ Dienaer 't Hooftmanfchap de wete doen , om den overledenen te t, kerke te dragen op een boete van twee fluyvers. XV- VAN 'sGRAVEN-HAGE. XXIII. Hooftst. 70^ XV. „ So wanneer een Conink ofte Deeken van de Schutterie overlyd i „ fullen die acht Hooftraans, Venclni:hs en breeders alte famen me- 5, de te grave gaen op een boetc als boven. XVI. ,i So wanneer een Vendrich , Hooftman ofte heurl. Lieutenant overlyden , fullen die vier Hooftmanfchappen , daer den overleden Hooftman, Vendrich ofte Lieutenant onder is , by den Scliutten dienaer een weete gedaen werden als boven , om den overledeii ter aerden te brengen, op de boete van vier ftuyvers ten profFyte van de gemeene Schiutterie , ten ware iemant nootelyken abfent , fiek ofte van buys ware. » » XVII. „ Den Schutten knegt fal des overledens roer en fyn geweer voor „ 't lyck dragen , 't welk by den vrunden geloll fal mogen werden mit XX ini. Ituyvers. i* X V 1 1 L „ Ende fal den knegt hebben vooir de weete te doen vier ftuyvers,^ „ ende indien een van den Deken ofte Hooftmans overlydt, agt „ ftuyvers , te betalen by de erfgenaamen van den overleden. X I X. „ Of eenige twift ofte gefchil gebeurde onder de voorfz Busfchut- ten, 't fy in de Doelen ofte daer fyluyden heur maenfchut hou- dende , ofte vergadert fyn , dat fullen die Conink , Deeken ende Hooftmans Ibenen en den felven twift ter nederleggen als van ou- der herkomen ; En fo wie dat niet foenen en woude , die fal ver- beuren acht Carolus guldens tot profFyte van der Schutterie. » ?> 3> X X. Ende als den Coninck , Deeken en Hooftmafts yet te doeh heb- }, ben der Schutterie aengaende ofte 00k den felven Coninck , Dee- „ ken ende Hooftmans by den Burgemeefters en Gefechte yet gelaft J, werde , fal men den knegt laten ommegaen , ende 't lelve den „ Schutters in 't generael laten weten, en fo wie op ter gefetter ure ,, niet en quame (ten deede hem kennelycken nootfaecke van fiekte „ ofte wettige abfentie ) fal verbeuren fes ftuyvers tot profyte van de 1, Schutterie voorfz. X X I. ,^ Ende  die voorfz. Schutters gehouden wefen , waer Schout, Eurgemecfters en Gerechte van den Ilage ofte 't meerendcel van dien voorgaen, henluiden te volgen, op tc verbeurte van tien Ca- rolus guldens ten profyte van de Schutterie voorlz. XXII. „ Of 't 00k gebeurde datter eenige van de Schutten voor den vian- „ den gefchoten ofte gevvont v orden , die fal gemccllcrt m erden „ buy ten der Schutten colk , tot lalle en colie van alle de inwoon- „ dcrs van den Hage. XXIII. „ Item fullen die voorfz. Schutten gehouden wefen alle jaers eeti generaele maeltyt te houden , fo verre Conink , Deektn en Hooft- mans 't felve fulks geraden duncken, ende dat op Time ^ebadiaens dach, wefende den xxjen. Januarii ofte Sondachs daer aanvolgen- de. Knde fo wie niet en comt ( ten waer dat hy iiek ofte krank te bedde lage ) fal gehouden wefen fyn maeltyt te betalen. Ende of men geen jaermaeityt en hielde op dien dach ofte jaere voorfz > fo fal men evenwel die eleftie van Decken en Hooftmans , Lieute- nants en Doelmeefters doen op ten dach als vooren , ende fo wie als dan niet en komt , die fal verbeuren fes Ituy vers , fo verre Jiy die weete ontfangen heeft ofte tot fynen huyfe gedaen fal fyn , en dit al tot proffyte van de Schutterie voorfz. JJ it yy )) }> XXIV. „ Ende fo wie by de gemeene Schutterie eendrachtelicken ge ren werd tot Deeken > Hooftman , Vendrich , Lieutenant , Doel- meefter ofte andere officie der Schutterie aengaende , fal 't felve „ gehouden wefen te bedienen op te boeten van fes Carolus guldens, „ ten proflyte van de Schutterie voorfz. en blyven nog evenwel in 't „ officie daer toe dat hy gecoren is. XXV. ), Ende fullen die voorfz. Schutten in 't gencrael alle jaers op ten „ xxjen. Januarii betalen tot onderhout van de Schutterie voor een „ jaer-penning elx drie Ituyvers. XXVI. „ Ende fullen die voorfz. Deeken en Hooftmans noch mogen inne- „ men als broeders van minnen andere goede mannen , die mede met „ ter bufTe fchieten , die gehouden fullen wefen te geven drie lluy- „ vers 'tjaers totter Schutterie prouffyte , Ibndcr te ontfangen eenige „ wedden als d'andere voorfz tweehondert Schutters , ofte dat fy i, nergens toe verbonden en fullen wefen , dan te betalen 't jacr pen- „ ninck, ten ware fyluyden tot eenige maeltyclen ofte andere oncof- }> ten VAN ^sGR A VEN-H AGE. XXIII. PIooftst. 70; „ ten confenteerden , die fy als dan mede gehouden fyn te geven en „ te betalen als d'andere Schutten. XXVII. „ Ende als een van de voorfz tweehondertBusfchutten aflyvicli ge* ,, worden fal wefen, als voorfz is , fu'' n die Conink , Deeken ende „ Hootcmans eenen anderen bequamen broeder \vt dc breeders van ,, minnen voorfz, ofte een andcr burger van denHage, buurneeringe J, dotnde, alwaar hy Suppooll van den Hove, ofte andere eenigenee- „ ringedoende,en nochtans geen Suppooit wefende,kiefen , dewelke ,) den eedt als Schutter in handen van den Schout en Burgemeefte- „ r« n van den Hage gehouden fal werden te doen , die als dan die ,) wedden mede ontfangen fal , mits dat hy oock gehouden werdt te 5, doen als die andere fyne mede-broeders , fonder dat die van de J, Confrerie van Sine Joris van nu voorts aen iemandt daer van fuUen „ mogen bevryden 5 die buurneeringe doen fal. X X V I I i. J, Ende om dat defe artikulen te beter onderhouden mogen wer- „ den , fo fullen die Hooftmans in der tyt wefende , de breuken doen „ betalen van den geenen die verbeuren , ende indien men bevint , „ dat fyluyden daer mede limuleren en niet en doen corrigeren en J, betalen , ende dat den Conink en Deeken claerlyck blykt , fo ful- ,, len die Hooftmans die breuken felfs opleggen wt haer felfs buydel; ,j Ende om dat de Hooftmans met deefe breuken belaft zyn , fullen „ zy die mogen doen innehalcn by den Doelknegt , en parate execu- ,- tie van den Bode van den Hage. XXIX. ,,'Item fo wat by Conink , Deeken en Hooftmans die nu fyn ofte ,) namaels wefen fullen, geordent fal werden, dienende ter Ordon- j, nantie van de wachten ende der Schutterie belangende, fal onder- „ houden werden op alfulke boeten als daer toe geordent fullen wer- „ den, en van fulker waerde gehouden werden oft in deefe tcgen- ,) woordige Oftroye begrepen rtonde , en de boeten geinnent en ge- ,) executeert werden, alfo als dan geordent fal werden. XXX. „ Item oft gebeurde (dat Godt behoeden wil) datter een onge- „ luk gefchiede , fo datter binnen 't viercant van den Doelen yemandt „ fonder argelill gefchoten ofte gequell worde , fo wel metter hand- ,, boge als metter bufle, en datter geroepen ware, ofte dat den bufch „ van felfs afgink ofte borlte , fal defelve daer fulks gebeurt , vry „ ende onbefchadigt fyn van alle boeten ofte laften , die den Officier „ daer van foude mogen pretenderen hem van 's Heeren wegen toe „ te komen. Rrrr 2 » Aflumi 7o6 B E S C II R Y V I N G 5) Verdee- ling dcr Haag- fche Schutte- rye, en derzel' ver re- geeria- ]5eftaat tans uic 2cscom- pagnicii. ,, Adum op 't Raethuys van den Hage by Schout , Burgemcefte- „ ren en Rcgierders van den Ilage voorfz, xxix=" dach Martii 1580. „ Tegenwoordig, ^ M. BENNINCK, Secretaris. 1580. „ Alle welke voorfz Articulen by Bailliuw, Schout, Burgemeene- „ ren en Gercchte van den Hage geviliteert fynde, hebben delclve „ op 't belie ven van fyn Prinlelyke Excellentie geadvoyeert , gcap- „ probeert , advoyeren ende approbeeren mit defen. Adum op 't „ Kaeihuys van den Hage den xxix^" Martii 15S0. Onderllont , Ter Ordonnantie van de Magiftraet van den Hage. En was getekent , M. BENNINCK. Deze Schutterye volgcns het 6. artikel van de voorfz Ordonnantie onder tv^'ee vendels zynde gebragt , en in plaatze van bullen 00 roers geftelt, wierd naderhand, het getal aangroeiende, verdeelc in drie, enindenjaare 1617 (0) invier, en eindelyk in den jaare 1648 (p) in zes kompagnien of vendels , waarin ze jegenswoordig nog is ge- bleven. leder kompagnie werd geregeert door een Kapitein , een Hooftman , die in eflfede Lieutenant van de kompagnie is , en een Vendrig , mitsgaders zes OHiciers , die met hunne Kotsgezellen de nagcwagten moeten waarnemen ; zynde ieder kompagnie weder ver- deelt in zes korporaalfchappen of Rotten. Deze zes kompagnien llaan onder een Kolonel , welke waardigheid gemeenlyk door een Magiitraacs-perzoon werd bekleed , en zedert veele jaaren bedient is geworden door den Heer en Mr. Fauliis van Ajjeudt'/ft. De Hooft- Officiers, als Kolonel, Kapiteins , en Vendrigs warden by Schout, Burgemeefters en Schepenen aangeltek voor den tyd van 8 jaaren, en de wakcnde Olficieren ( die 00k Lieutenants gcnoemt werden _) voor den tyd van 6 jaaren; moetende jaarlyks op St. bcbafdaans-dag, zynde den xo. Januarii , onder ieder kompagnie een nieu\^'e Officier in plaatze van den afgaanden verkoren werden , ten welkcn einde by de Schutterye van het Rot , binnen t welk de verkiezinL;e moet wer- den gedaan , eenige van de bequaamlle uit de wakendc of contribue- rendeRotsgezellen werden voorgellagcn , waar uit dan by den Kolo- nel, Kapitein , Hooftman , \ endrig en verdcre Oliicieren van dezelve kompagnie een nieuwe wakende cjfficier verkoren werd , welke af- gaande" Officier als dan gehouden is nog een jaar de kompagnie te blyven hedicnen als Hooftman of Lieutenant, hebbcnde in die quali- teit geduurende den zelven tyd mede zittinge en ftem in den krygs- raad (<;) Zie heteeifte artikel van de Ordonnantie van den jaare 1617. (/>) Zie mede hec ecrlle artikel van de Ordonnantie van 't jaar 1648. VAN 's GR A V E N-Ii A G E. XXIII. IIooftst. 707 raad. Zulks dat dit Broederfchap een ganfche Politic en zonderlinge rcgeringe in zig vervat. Daar 7.yn 00k verfcheide artikclen opgcllclt ontrent het aannemen van perzoonen in deze bciuitterye , \\ aar ontrent van tyd tot tyd verlcJieide gefchillen zyn ontftaan , tullchen die geene die wegens liunnen vrydom beweeren onder de zelve niet betrekkelyk te zyn , en de Magiftraat van den Ilage , waar op kan nagezien werden het Berigt van den Hove van Holland, Ibhoon by het 27. artikel van de meergemelde Ordonnantie van den jaare 1580 wel fpecialyk werd uitgedrukt, wie Deken en Hooftmannen tot Schutter zullcn mogen kiezen-, te wcten, een burger v^n den Ilage, bumiieringe docude, al- Kvaar by Siippooji 'uaii den Hove , ofte and ere eenige neeringe doeiide en mgtans gcen Siippoofi ivejende-, blyvende over zulks alle andere , wie zy zyn, geen neeringe doende, bevryt van dezen lall. Fens 's jaars zyn de Schiitters al van oude tyden gewoon geweeft op 't goedvinden van deMagiftraat monilering van wapenen enhan- delinge van dien te doen , te weten op de Meize Kermis of jaar- markt, als blykt uit het $z artikel van de Ordonnantie van den 15: Maart 1617 (//), trekkentle als dan met hun vol geweer en vliegende Vendels door de voornaamlle Itraaten en pleinen van den liage , als wanneer zy na het oordeel van onpartydigen zoo wel geoeffent te voorfchyn quamen , als in eenige Had van Holland , hoevvel men in laatere jaaren hecft gezien , dac de toerufting der hedendaagfche Schutterye , hoe langs hoe meer na oftentatie van pronk en praal ge- lykent , en niet zoo zeer tot manhaftige verrigtingen ten oorlog af- gevaardigt te zyn , als hunne krygskundige wetenlchap en findelyke wapenhandel wel fchynt te willen brallen , waarom dan deze ge- woonlyke wapenfchouw , ( zoo w y vertrouwen ) vermits de over- matige onkoften, die by zommige tjclnitters , zelfs boven hun ver- mogen, in 't toeruften vvierden gedaan, door de wyze en prylFelyke voorzorge van de Magiitraat nu eenige jaaren is opgefchort geble- ven. Wanneer voorheen deze Schutterye in vier kompagnien waren verdeelt , volgens de vier quartieren van den Hage , droeg ieder den naam van Jiet nummer des quartiers , waar onder dezelve behoor- de ofte wel na de verwe van de \ eld-tekens of Vendels, die insge- lyk in vier verfcheide coleuren waren onderfcheiden , en had 00k ieder zyne byzondere vergaderplaats ; als het eeritc quartier , zynde het Oranje Vendel , had tot loop-plaats de Markt ; x. quartier of Witte Vendel de Plaats ; 3. quartier of Blaauwe Vendel de Wevers- plaats; 4. quartier of Oranje-Hlanje-Bleu \cndel de Kapels-Brugge; waar by naderhand komende het Groene en Colombyne of coleurde Rrrr 3 rofe Wie in deze Schutte- rye aaii- {;eno- mcn werden. Waperi" fchouw. Verdee- lingvan derzel- ver quartie- ren en loop- plaat2e!i (q) Dewyl voorheen alhier twee KnmifTen 7.yri geweeft, waar van de eerfte quam in Mei , werdcndc dc Hol-kcimis gcnaanit , de andcrc in September, zyn- de de Bamis-of Hangfclie kermis, 7.00 is uit dczc Ordonnantie koriclyk aan te merkcn, dat de Schuttcrs van den Hage al van ouds gewoon zyn geweeft hunne wapenfchouw te doen niet op dclaaftgcmeldc, die eigentlyk de Haagfche kermis was, maar op de eerltgenoemde zynde de Hof kevmis. Naderhand zyn deze twee kermiflbn tot ecngcbragt gelyk wy ter zyner plaatze hoopcn aan tc 100- nen. 7o8 li E S C II R Y V I N G rofe Vcndels, moefl: het eerfte vergaderen voor de Docle , en het ander wicrd de Groen-markt tot deszelfs vergadcrplaats aangewe- zen; maar volgcns de laatlte Ordonnuntie zyn de quartieren en loop- plaatzen byna gchecl verandert en verlchikt. Refchry- Dus vcrie gehandclt hebbende van de Schutters , zoo zullen \vy vi">;e nu overgaan tot het befcliouwcn van het Doelhuis , 't weik tans ge- Nkuwe vonden'werd op den noorderhoek van de korte Vyverberg , zyn Dode, uitzigt hebbende over de \'yver, en bekent met den naam van de •zoo van NIL U WE DOELE, want het eedle huis door ouderdom of an- aK van ^^^'^ toevallen t'onbruik geworden fynde , is 'er in den jaare 1635 biiinen. tot dienil en oeffeninge van de Schutters dit jegenswoordig gebouw aldaar geftelt. Met regt kan de Ilaag hier in loemen , dat niet al- leen deze Doele in groote, cierlykheid en welgclchiktheid niet be- hoeft te vvyken voor eenige andcre, die in eenige Had of plaatze van Holland werden gezien , maar wel inzonderheid dat de grondllag daar van is gelegt by twee Princen , die door hunne verfchillendc daaden een onllerffelyken naam in de geheugeniile dcr nakomelingen ^ en alle opregte beminnaars des Vaderlands hebben nagelaaten : want wicn'^ce- '^ was die groote en nooit volpre,zcn Prins Frcdcrik-Heridrik', die nigt. zyne milde gaven tot opbouw van dit heerlyk werk beftcde, en 't was 00k deszelfs zoon , Prins JFillem de tweede ■, van Oranje , die in zyne teere jaaren den eerflen fteen daar aan heeft gelegt , gelyk de infcriptie ftaande in den voorgevel duidelyk medebrengt in deze woorden : DOTAvIT FREDERICUS HENRICUS DEI GRATIA PRINCEPS AURIACUS PATER, FUNDAVIT JACTO LAPIDE GUILIELMUS FILIUS II. DECEMB. M. D. C. XXXVI. Dit gebouw dan tot eene nieuwe Schutters-fchoole zynde gefchikt, werd deszelfs gelegendheid in dezer voegen bevonden ; boven den ingang of deur , daar men met wederzydze fteenen trappen na toe- gaat , vertoont zig het gewoonlyk blazoen of wapen - fchild van dit Broederfchap, zyndc een goud Jerulalems kruys , met vier andere kleinder in de hocken omzet , op een rood veld. In het frontelpies ziet men het wapen van Holland in 't midden , het wapen van Naf- fau ter regter, en dat van den Hage ter linker zyde , en daar bene- vens de afbeeldinge van allerlei krygs-geweer en wapen-tuig , te ken- nen gevende, dat deze Schutters niets meer beminnen en ter herte nemen dan de wapenen en oefleninge van dicn Het huis is van bin- nen van verfcheide fchoone vertrekken voorzien , waar van 'er drie voornamentlyk onze aanmerkinge verdienen. Het eerfte is Bitrge- meeflers-kamer-, daar men door eenen gang ter regter zyde als men inkomt, na toe treed , dragende ongetwyftclt dien naam, om dat Burgemeefters , wanneerze tot nut en welftand van Doele en Schut- terye by een komen , aldaar hunne vergaderingen houden. Hier ziet men aan den muur en voor den fchooiiteen liangcn drie groote tafercclcn , waar op met een kunftig penceel levens groote afgemaak ftaan de perzoonen, die in de jaaren 1636 , 1647 en i68z het Ma- Jl.JiOlXit •-' De eet- zaal. VAN 's GRAVE N-II AG E. XX III. Hooftst. 709 giilraiits-ampt van den Hage hebben bekleet , met hunne Penfiona- ris, SecrctariOen en minde'r bcdienden verzelt, wel waardig om met aandagt befchouwt te werden en wel inzonderhcid de afbeelzels van de kadlgemelde Regenten , die door den vermaarden konft-ichilder Job. de llaan zoo net en naauwkeurit; zyn getroffen , dat 'er , na 't getuigenille der geenen die ze in 't leven hebben gekent, nietdan de Ipraak aan ontbreekt ( r). Aan de andere zyde ^an het Imis hecft men een gelyk vertrek , dat men gemeenlyk de eetzaal noemt, het uitzigc liebbende over de vyverberg en 't Voorhout , zynde de muuren rontom verciert met fchilderjen, vertoonende (zoo vi^y onderregt zyn ) de afbeeldzels van eenige oude Bevelhebbers en Leden van deze Schutteryc ; vvaar on- der wel voornamer^yk uitmunt het tafcreel boven de dcur als men in de kamer komt , vertoonende de Magiflraet , zittende aan eene lange tafel, zynde vooraan geplaatlt Jonkheer Wllkm van Oiithoorn , als Bailliu, h'ebbende in zyne hand een frillen roemer met wyn , welken hy een der Burgeren liopmannen, die met hunne vendelsne- vens of voor de tafel llaan , hertelyk toebrengt , zynde het zelve Ituk op korte van de Regeeringe in den jaare 1618 gefchildert. Maar het De^ voornaamlle is de 6chutters-zaal, welke men boven vind en een tJ^rs'zaai zeer groot en ruim vertrek is, alwaar albmme ten toon hangen de en des- afbeeldingen van de voornaamfte liopmannen , Vendrigs en kotmee- ^eifsver- Iters, als mede eenige geheele Corporaalfchappen of Rotten Schut- <^'"^cu ters by een, alle na tyds wyze gekleet en gewapent, zoo meellerlyk eii konftig gefchildert, dat dezelvewel mogen bezien werden. On- der andere ziet men 00k voor den zuid - fchoorfteen het fchilderye van 't Oranje Vendel,'t welk in den jaare 1660, by verwifTeling van het Witte , \ geen nu ter zyde om hoog hangt , aldaar geplaatlt is , volgens Refohitie by den Colonel mitsgaders Kapiteinen , Vendrigs en oiidjie Hooftmans van het Blaaiiive-) Orange -Blange- bleu ^ Groene en Colombyne Vendel genomen den i Jult des moi^fz jaars. De rede , waarom deze veranderinge der voorfz twee fchilderyen is gedaan , werd in de refolutie niet uitgedrukt , eg^er zouden wy vertrouwen , dat het zelve is gefchied ter eere van Prins Willem den III •, wannecr hy in 't zelve jaar op deze Doele het biirgerregt van den Hage ont- fangende, aldaar nevens de Magiftraat zeer heerlyk vvierd onthaalt, werdende hem teffens door den Burgeraeefter IVillem van der Does y alsKolonel van de Schutterye het guide Vlies, dat Keizer Karel de Burgery van den Hage hceft gefchonken, en aldaar tot een gedagte- nis bewaart werd ( s ) om den hals gehangen. Op deze kamer ver- gaderen de Schutters met hunne Officieren , wanneerze op St. Konftfchildcrs i. decl. fag. Jiz, ciatjoh. de Baiin duizcnt ducatons gehad heeCt. ( s) Hier van zeg: de Hr. Jac. van der Does in zyne Befchryvingo "van 'sGraz'ett- hage pag. ^z. 4^. zclfs oog-gecuige te zyngewecft. (/ ) In jTcvolge van he: 2. en 4. art. van d"e laatlle Oidonnantie. Zic mode het Rfglemcnt van den zj. October 1693. Hegle- menttot inteuge- ling vjii onnodi- ge kof- ten en trnSe- nKticen. Plaats om na hrtdoel tc fchie- tcnea pry fen daartoe geftelt. Doel- meefters tot op- zigtevan de Doe- le. 710 iJ E S C II K Y V I N G te (c) Bat de gantfche Schutterye op dien dag als dan te zamen teerde, dog nu m trd allecn de maaliyd gehouden onder deOfficie- ren van dat \ endel, waar onder de nieuwe werden aangeftelt. Tot inteugeiinge van de onmatigc koilen , die men zoo op 't formeren van de nominaiie van de Hoofi-Officieren als op 't doen \ an dc vtr- kiezinge van de wakende plagt te maken tot lalle van den nieuw aan- komenden Officier, mitsgaders tot inbindinge van de zwaare trade- menten, die by zodanigen Officier ten dage zyner verkiezinge of na- derhand voor welkomlt werd gegeven , is by de Magillraat in den jaare i6ps een Reglement gemaaKt, waar by voorgefchreven en wel fliptelyk, op boeten by de overtreders te verbeuren, bepaalt werd de zommci tot hoe verre de verteringe en traftementen jegenswoordig mogen gedaan werden. Wat verders alhier verrigt werd , geeft de Heer Jacob van der Does ( u;) ons in deze weinige regels te kennen : Hier komt de Krygsraad by malkanderen, om wetten. Op al het geen tiat raekt het ScJiutterfchap, te fetten, Om op het oeflenen van wapens en geweer, Te fien, en al dat ilreckt tot Burgers nut of eer. Agter het Doelhuis is jegenswoordig nog een bequaam fchietfluk , daar de Schutters hun maandfchut houden ( 't weJK drie maanden in 't jaar duurt, beginnunde met den eerllen maandag in Juli ) gewoon zyn by dric Rotten teftens na den fchyf op het doel te fchieten. Dit fchieten gefchied nu niet, gelyk in oude t3'^den, met de buflen of Coluvren, maar met het roer, zynde op een behoorlyke dillantie ge- ilelt eene fchyf, die ter hoogte van 3. a 4. voeten op een yfere Ipil ^ die in den grond fteekt, rult, in weike fchyf het doel is afgetekentj die 't naeil in de fchyf by de pen, welke midden in het wit uitlteekt, komt te fchieten, geniet tot prys een filvere lepel, welke de Magi- flraat van den Hage tot aanmoedinge van deze Schutterlyke exercitie gewoon is jaarlyks te vereeren ten getale van 36. en zulks voor ieder Rot een, werdende elke maandfcimt drie daar van uitgedeek, welke by een en den zelven perzoon konnen gewonnen werden. Het opzigt over de Uoele en het ordonneren der nodige reparatien , niet te boven gaande de fomme van ix guld. , werd by beurt-wilFelin- gen waargenomcn door eenCapitein, Hooftmanen Vendrig(x) j die geduurende den tyt hunner bedieninge den naam dragen van Doel- meefters , en zyn gehouden ten overllaan van iemand uit de Magif- traat, by haar Ed. Agtbaare daartoe te committeren, allejaaren aan den Kolonel , mitsgaders den Kapitein , Hooftman en Vendrig , die henl. in den zelven dienft opvolgen , te doen behoorlyke rekeninge , bevvys en reliqua van het generaal inkomea der voorfz Schutterye (.v). XXIV, HOOFT- (v) Zic het zj. art. van de Ordonnantic van 1580. (w) In zyne Befchr. van 's Gravenbage , pag. 4.}, {x) Zic art. 4^. van de laatllc Ordonnanue. {y) Art. II. van dezelve Ordonnantic. VAN 'sG K A V E N-H AGE. XXIV. Hooftst. 711 XXIV. HOOFTSTUK. 's Lands Gefchuthuis , wanneer^ivaar en by wat gelcgentheid gehouwt. Hocdanjgheid van V zehe. Voorheen wierd het gejchut in V Choor van de K/oq/ierkerk gegoten. Hit Kruit - magazyn , waar voorheen Jiondy is in den jaare 1690 gej'prongen. Oorzaak van dat ongeval , en deerlyke ver-.voejlinge daar iiit gevolgt. Het Ammunitie - Maga- zyn , ivanneer en by nvien gejiigt en ivaar ter plaatze Jlaat, Voor- heen was >r nog een ander , dog waar gelegen , onzeker. 'S LANDS GESCHUT-nuiS. Ewyl vvy ter gelegentheid van de befcliryvinge van de laatltgemelde Doele hebben gefproken van den ouden vvapcnhandel , zoo zal 't onzes oordeels , niec ongevoeglyk zyn , dat -wy hier ter plaatze laa- tenvolgen 'sLznds Gefc-hiithiiis , 'twelk haarEd.Gr. 