Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Zooals U weet bestaat de natte bol uit een gewonen thermometer, die met een lapje is omwikkeld, hetwelk voort- durend nat wordt gehouden. De verdamping van het water verlaagt de temperatuur, totdat er evenwicht bestaat tusschen dit warmteverlies en de warmtetoevoer door de omringende lucht aan den thermometer medegedeeld 2). Deze natte bol-temper atuur vormt daarom zulk een voornamen klimatolo- gischen factor, omdat- wij zelf ook tot op zekere hoogte als een natte-bol-thermometer fungeeren, vooral in de tropische hitte. Het voornaamste middel toch dat den mensch ten dienste staat om in de warme tropenlucht zijn temperatuurevenwicht te bewaren is de warmteafgifte door verdamping, zoowel van het vocht, dat door de huid wordt uitgescheiden, als van dat wat in de longen aan de lucht wordt afgegeven. Het lichaam fungeert in dit opzicht dus als de natte bol van den psychro- meter en de hoeveelheid warmte die op deze wijze wordt onttrokken zal vrijwel evenredig zijn, evenals zulks voor den natten bol het geval is, aan het psychrometrisch verschil, d.w.z. het verschil tusschen den drogen en natten thermo- meter. De veranderingen van den laatsten zullen derhalve 1) Gedeeltelijk geven zij ook rekenschap van den invloed van den wind, omdat zij ook op veranderlijke ventilatie reageeren. ?) Met den drogen bol te samen wordt de natte bol gebruikt voor het bepalen van den vochtigheidstoestand. LXXVII 3k, SES ddr 2 bij gelijkblijvende temperatuur (droge bol) een maat zijn voor het wisselende warmteverlies onder de werking van de wisselende vochtigheid der lucht. Een tweede oorzaak van warmteverlies is het temperatuur- verschil, dat tusschen het menschelijk lichaam en de omgevende lucht bestaat. Hoe lager de luchttemperatuur hoe grooter dit verlies. Op dezelfde wijze reageert ook in dit opzicht de natte-bol-thermometer; hoe lager namelijk bij gelijkblijvende vochtigheid de temperatuur is, hoe lager’ zijne aanwijzingen. De aanwijzingen van den natten thermometer geven derhalve rekenschap van de veranderingen in ons warmteverlies, zoowel tengevolge van temperatuur- als van vochtigheids- veranderingen. Zij zijn dientengevolge een maat voor de meerdere of mindere gemakkelijkheid waarmede wij ons temperatuursevenwicht in stand houden en het klimaat verdragen. Experimenteel is het verband tusschen de aanwijzingen van den psychrometer en het min of meer drukkende gevoel bij bepaalde weerstoestanden o.a. nagegaan door "Teen |). Hij drukte deze gewaarwording (H) in getallen uit en vond het volgende verband met de aanwijzingen (graden Fahren- heit) van den drogen en natten bol. g — —‘roge — 1.2 (droge-natte) — 66 3 Hij vond derhalve, dat bij constante natte bol en stijgende luchttemperatuur (droge bol) men zelfs een opluchting gevoelt. De invloed van den natten bol is in deze formule 6 maal zoo sterk als die van den drogen. De onnauwkeurigheid van het experiment in aanmerking genomen, is het wel zi . F. TYLER, A Schema for the comparison of climates. Journal of balneology and climatology, Febr. 1904 we ` — 4 isch ver- geoorloofd de factor 1.2 waarmede het psych schil in de formule voorkomt in 1.0 te veranderen waaruit volgt, dat men al een vrij goede aanwijzing van het warmte- gevoel krijgt door uitsluitend met de natte- bol- temperaturen rekening te houden. Een enkel voorbeeld ontleend aan mijn eigen ervaring moge hier nog worden vermeld. p 1 November 1916 woei te Batavia een vrij droge stevige ZW wind, op den 2den daarentegen was de wind gaan liggen, het was vooral in den namiddag vrij vochtig en na 3 uur begon het flink te regenen. Zooals uit de onderstaande cijfers moge blijken, was te 2 en 3 uur den gden de natte bol aanmerkelijk hooger dan den vorigen dag en dienovereenkomstig het weer ook veel drukkerder. Door den regen daalde de aanwijzing van den drogen thermometer zeer aanmerkelijk en was te 4 uur 5°.9 lager dan den vorigen dag, terwijl de natte bol ook wel daalde, maar slechts weinig en ongeveer even hoog stond als op den 1sten November. Niettegenstaande de droge thermometer bijna 6° lager stond, was inderdaad het temperatuurgevoel, geheel overeenkomstig de natte-bol-temperatuur, na 3 uur voor beide dagen vrijwel gelijk. Ip. 2 3 4 5 6 1 Nov. 32°.6 31.0 29.8 29.9 28.1 27.6 = "ein Ee 320 E. 30.0(*) 240 248 25.2 nane eee Ee 25.1 23.5 22.8 2309 AI 23.4 E 254 21 25.3 (°) 235 242 24.3 droge bol HI ” Dat met zoo’n enkel getal het klimaat niet volledig beschreven kan worden, spreekt van zelf, maar dat voor een globale vergelijking tusschen het klimaat van verschillende plaatsen de natte-bol-temperaturen zeer goede diensten bewijzen zal na het bovenstaande wel duidelijk zijn. J Regen. Wij zullen dit middel van vergelijking eens toepassen op eenige plaatsen van Indië, daarbij van de gegevens van 1913 en 1914 gebruik makende. Hierbij zullen de hoogere berg- streken ter zijde worden gelaten, omdat in het koeler klimaat het temperatuurevenwicht door het lichaam veel gemakkelijker wordt in stand gehouden, het lichaam dientengevolge minder gevoelig wordt voor temperatuur en vochtigheidsveranderingen en de natte-bol-temperaturen voor een deel hunne waarde verliezen |). Naast de kustplaatsen in Indië, die zooals Batavia, Semarang en Soerabaja, een slechten naam hebben wat het drukkende klimaat aangaat, zijn er behalve de hooger gelegen berg- stations meerdere plaatsen, die hoewel op betrekkelijk geringe hoogte boven zee gelegen vaak om hun frisch klimaat worden geroemd, zooals Buitenzorg (250 m.), Djocja (110 m.), Magelang (380 m.), Bondowoso (255 m.). Daar tegenover staat dat bijv. het klimaat van Soerabaja in den najaarskentering als bijzonder onaangenaam wordt beschreven terwijl Batavia in dit opzicht een iets beteren naam heeft; hier is de voor- ` 7 jaarskentering de onaangenaamste tijd. Wij zullen door eenige voorbeelden trachten aan te toonen s dat dergelijke verschillen zich aan de hand der natte- bol-temperaturen goed laten beschrijven. (Zie tabellen 1 en II). '). Het laatste is slechts in zooverre waar, als het den Europeaan E in Indië geldt, die in het koelere klimaat de gewoonten van het laagland blijft volgen en geen ingespannen handenarbeid verricht. Waar zulks wel het geval is, met name bij kolonisatie van blanke werkkrachten in het warme deel der wereld, gevallen waarin door spierarbeid de lichaamswarmte belangrijk wordt verhoogd, komt ook bij lagere temperaturen de kwestie van het bewaren van het tempe- ratuursevenwicht aan de orde en behouden de natte-bol-temperaturen hunne geschiktheid om als vergelijkingsmateriaal te dienen. : ZE Tanen I. rn NATTE-BOL-TEMPERATUREN. Maandgemiddelden: Jaar. (Maart | April; Mei | Juni Juli Nov. 1912 244 | 25.0 | 248 | 24.3 | 23.7 d Batavia. 1913 24.1 249 | 29] Zal £50) 24.1 1914 24.5 1 245 | 24.7 : 23.4 J asoeroean. | 191 248 | 248 | 23410222 207 24.1 Sarokka. 1913 248 | 25.2 | 24.7 | 240 | 23.0 292 1914 20.2 1 2506 | 25.2 1 MI | 232 25.7 1913 25.1 234 -216 -216 i i 1914 Zo | 245 | 29/211 19.9 24.1 1913 23.3 | 2401 240 | 238 33 23.1 1914 24.2 | 2441-246 | 240 | 23.1 24.1 1913 20.3 | 20.5 | 20.2 | 2001 189 i 1914 21.0 | 21.0 | 208 | 19.8 | 19.0 20.8 NATTE-BOL-TEMPERATUREN. Uurgemiddelden: | | LEIL | 10. | Middag. 10. Batavia. 2301 2271 23.6 | 24.4 24.9 | 25.2 23.9 22.91 226 236! 24.5 dok | 204 24.0 Padang. 2221 2197 22:8 | 244 24.9 | 25.0 23.4 22.5} 22.3) 23.3] 24.7 25. 25. 23.7 Buitenzorg. 21.1} 20.8 | 220| 23.3] 240 | 243 22.1 ’ 20.5 | 20.1 ai 45 243 | 242 22.0 Bandoeng. 18.3| 17.8| 19.0 | 20.6 210-1 215 19.9 18.1 | 17.5| 19.2| 20.9 214 | 216 19.9 atavia-Padang. 0.8; 0.8! 08! 03 i : 0.5 ! 0.4} 03| 03-02) —02 |—01 0.3 tavia-Buitenzorg. 19} 1.9] 16i 14 0.9 i 1.8 24) 251 14i 1.0 0.8 20 De ondervinding leert, dat te Batavia het drukkendste weer voorkomt in de kenteringen en dat de voorjaarskentering erger is dan de najaarskentering. De cijfers der tabel zijn hiermede in overeenstemming; de maxima vallen in de kente- ringen en de voorjaarskentering heeft de hoogste waarden, in 1912 25°.0 tegen 24°.1, in 1913 24°.5 tegen 24°.1, in 1914 24°.7 tegen 24°.6. Voor Soerabaja zelf bestaan geen gegevens, daarom zijn Pasoeroean en Sarokka in het oosten van Madoera als voor- beeld genomen. Voor de kuststreken van Oost-Java wordt ` in het algemeen gezegd wat van Soerabaja het best bekend is, n.l. dat de drukkendste tijd van het jaar in de najaarskentering valt of nauwkeuriger uitgedrukt, tegen het einde van den drogen tijd, vooral in de jaren dat de regens lang uitblijven. Uit de 3 voorbeelden der tabel laat zich zulks echter bezwaarlijk afleiden, want de voor- en najaarsmaxima zijn vrijwel gelijk. Men zou derhalve de gevolgtrekking moeten maken dat, de verschillen tusschen de beide kenteringen geringer zijn dan in den regel wordt beweerd of wel dat andere oorzaken bijv. verschillen in windsterkte en zonne- straling een woordje meespreken. Wat bij de maandgemiddelden opvalt is het tamelijk lage minimum in den oostmoesson voor sommige stations bijv. Pasoeroean. Dit is een gevolg van de samenwerking van de lagere luchttemperatuur en de sterke droogte, die maken dat het klimaat in dien tijd tamelijk frisch is, hetgeen in de _natte-bol-temperaturen goed tot uitdrukking komt. Nog veel sterker is dit minimum in het zuidoosten van den Archipel, zooals de gegevens van Koepang aantoonen. Hier wordt het klimaat in den drogen tijd zeer wel dragelijk ') ') Intusschen mag niet worden vergeten dat 1913 en 1914 zeer droge oostmoessons hadden en dientengevolge het minimum wat heel sterk uitkomt. In den westmoesson daarentegen zijn de cijfers merkbaar hooger dan te Batavia (December t/m Maart: Koepang-Batavia = 00.8) en geheel in overeenstemming hiermede heeft het klimaat van Koepang in dezen tijd van het jaar een zeer slechten naam. deden BENS pee MAR e Se j Hia er EE aR WE EE á fii PER SE SE Ee EE SET PEAR A Ah ET Ea Ten E Eeer EE Sl ep S Sr SE EE ROE T ba TN Pe es EE se Ale VON aM SE EN eagles =) Ral tien is Gon ge E NE as Ee E EE EE De Be E san 39 — Vergelijken wij nu eens de beide kuststations Batavia en _ Padang. Padang staat vrij gunstig bekend, en de getallen wijzen dit ook duidelijk uit. Waaraan het verschil tusschen de beide plaatsen voornamelijk ligt, blijkt wanneer wij de dagelijksche gang (Tabel II) nader beschouwen. Het verschil Batavia—Padang is op den middag het kleinst en ongeveer = nul, in 1914 zelfs nog iets in het voordeel van Batavia, ’s.nachts het grootst en ten gunste van Padang. De invloed van den koelen bergwind (landwind) te Padang is hierin niet te miskennen. De verschillen Batavia—Buitenzorg geven iets dergelijks te zien. Op het warmste deel van den dag is het verschil het kleinst, daarentegen ’s nachts ongeveer twee 4 driemaal zoo groot. Dit sluit met de ervaring, die leert, dat Buitenzorg zich voornamelijk door zijne koele nachten gunstig van Batavia onderscheidt, ook hier is het de bergwind die ’s nachts verkoelend werkt terwijl het optreden van den koeleren _ zeewind overdag Batavia ten goede komt. De vergelijking van Batavia met Buitenzorg brengt ons van zelf tot de beschouwing van de verandering der natte- bol-temperatuur met de hoogte. Beide stations hebben een hoogteverschil van 230 meter, een gemiddeld verschil van natte-bol-temperatuur (1913 en 1914) van 1°.64. Bandoeng, dat 720 m. hooger ligt dan Batavia, geeft een verschil van 40,14. De afname per 100 m. stijging is voor Buitenzorg en Bandoeng dus respectievelijk 0°.71 en 0°.58. In het algemeen kan men deze afname op 0°.5 à 0°.6 per 100 m. stellen. Wat deze afname in klimatologischen zin beteekent en wat in dezen zin de beteekenis is der andere boven reeds besproken verschillen, laat zich beoordeelen, indien we uitgaan van den dagelijkschen gang der natte-bol-temperaturen te Batavia. Hoeveel koeler het is ’s morgens te 6 uur dan in den namiddag weten we bij ondervinding; de cijfers leeren nu dat het verschil in natte- bol- temperatuur ’s morgens vroeg en "e middags slechts 2°.5 bedraagt, waaruit blijkt hoe gevoelig wij zijn voor kleine veranderingen in deze TaseL III. sd Cie temperatuur. Het blijkt nu, dat wij slechts 400 à 500 m behoeven te stijgen om een klimaat te vinden dat zich tot het Bataviasche verhoudt als de vroege ochtend tot den namiddag aldaar (stralingsinvloeden natuurlijk uitgesloten). Het kan ons dan ook nu niet meer verwonderen, dat reeds bij enkele honderden meters stijging zulk een sterke opluchting wordt gevoeld en dat de kleine verschillen, zooals bijv. tusschen Padang en Batavia zijn gevonden of zooals de jaarlijksche gang te Batavia ze te zien geeft, zoo goed zijn te merken. Nog beter dan de daggemiddelden geven de waarden, die de natte- bol- temperatuur op het heetste deel van den dag bereikt, een inzicht in het drukkende karakter van het klimaat. Daarom zijn voor eenige plaatsen voor het jaar 1913 hier- onder bijeengebracht de hoogste uurgemiddelden voor elke maand. De tijd van het jaar waarin de hoogste maxima vallen varieert van plaats tot plaats, maar de maximale waarden zelve liggen alle nabij de 26°, behalve voor Koepang, dat in November bijna 27° haalt. Ook in de andere maanden van den westmoesson heeft dit station zeer hooge waarden en is het berucht om het drukkende klimaat. Het verschil tusschen de beide moessons is hier niet gering. De cijfers voor Ambon doen zien, dat een groot deel van het zuidoosten van den Archipel bedeeld is met betrekkelijk frisch oostmoesson weer. | NATTE-BOL-TEMPERATUREN. Maxima der Uurgemiddelden. 1913 Jan. | Febr. | Maart Apri Mei | Juni | Juli | Aug. | Sept. | Oct. | Nov. Dec, | | | ' | Ambon 250.1 | 250.8 | 250.9 | 25.3 | 25.2 | 238 | 23.4 | 23.5 | 23.9 | 246 | 25.2 | 25.0 = Koepang 26.0 | 26.5 | 26.3 | 24.7 | 22.6 | 22.7 | 22.2 | 22.9 | 24.0 | 26.1 | 269! 265 __ Menado 25.0 4| 25.3 | 257 | 262 | 25.9 | 256 | 252 | 250 | 25.3 | 257 | 257 Batavia. O | 25.3 | 25.1 258 | 25.7 | 255| 248| 249 | 25.0 | 252) 255| 251 Pontianak. | 25.4 | 25.8 | 25.7 | 25.5 | 258 | 25.4 | 26.2 | 25.5 | 25.7 | 258| 25.1 | 254 Padang. 25.0 | 25.2 | 24.9 25.7 | 25.6 | 25.4 | 24.7 | 24.8 | 24.8 | 25.2 | 25.2 | 25.0 d€ A Lab ëch Geet Mee, er — 41 — Vergelijking met andere plaatsen. Het is in de Indische laagvlakte wel drukkend warm, maar er heerscht een gelijkmatige warmte, die slechte geringe veranderingen ondergaat in den loop van het jaar. Excessieve hitte kent men er niet ') zooals in enkele der naburige tropische landen. Wat mijne persoonlijke ervaring betreft, begint het boven een natte-bol-temperatuur van 25° onaangenaam drukkend te worden, zoodanig dat de warmte ook bij zittend werk hinderlijk is, bij stijging boven 26° hoort men algemeen E idle, ore Di er ord id gn nd Er ang drin hed 3 KR e SEN ENEE SE OR Ee SE over de warmte klagen. niet zoo vaak voor. heb, worden hieronder vermeld. TaBEL IV. Gelukkig komt dit laatste in Indié Eenige extremen, opgaven dic ik toevallig bij de hand NATTE-BOL-TEMPERATUREN. Hoogste maand- daggemiddelde. Hoogste maand- uurgemiddelde. Absolute maximum. Batavia 1876—1878. Shanghai 1910. Hongkong 1915, Celcutta 1913. 259.2 (Mrt. 1878) daarop volgde: 2409.8 (Mei 1877). 260.1 (Juli). 260.3 (Juli). 26°.2 (April 1878, 1 rera. 279.5 (Juli, 1 n.m.) 260.6 (Aug., 2 n.m.) 270,0 (Juli, 4 n.m.) © | | ties (30 Mrt., 2 n.m. (?) 27°.0 (5 Mei, 2 n.m. (?) 290,3 (25 Juli, 1 n.m.) 28°.3 (8 Aug., 1 n.m.) ') Volgens de cijfers van Koepang, begint het zuidoosten van den Archipel hierop al min of meer een uitzondering te maken. (7) Absolute maxima der maanden, ON Er wordt slechts te 10 v.m. en 4 n.m. waargenomen, het hoogste uurgemiddelde zal wel hooger zijn geweest, in de eerste kolom vermeld. E — 43 — Aan de absolute maxima mag niet al te veel waarde worden gehecht, waarnemingsfouten kunnen hierbij een belangrijke rol spelen. De gemiddelden der beide eerste kolommen wijzen uit, dat Hongkong in den zomer nog het naast bij Batavia staat, maar toch nog hoogere cijfers heeft. Te Shanghai en Calcutta bereikt zoowel het dag- als het uurgemiddelde in de warmste maand een ongeveer 1°C. hooger maximum dan te Batavia. Het hoogste uurgemiddelde te Batavia wordt te Shanghai en Calcutta zelfs in het gemiddelde over den geheelen dag bereikt. Deze plaatsen zijn dan ook berucht om hunne drukkende zomerwarmte. De vraag wanneer men een klimaat wel, wanneer niet drukkend zal vinden, hangt niet alleen van persoonlijke opvatting af maar ook van de eischen, die men aan het ` klimaat stelt. Dat het drukkend heet is wanneer de natte bol boven 26° wijst, daarover zijn allen het eens: dan kan zelfs rustig stilzitten niet meer baten. Maar bij het zittend leven, dat de Europeaan te Batavia leidt, geldt 24° als vrij koel; dit is de natte-bol-temperatuur aldaar tusschen 8 en 9 uur ’s morgens. In Bandoeng daarentegen, waar men meer verwend is en gemiddeld de natte bol te 2 uur ’s middags niet de 22° haalt, zou 24° gewis zeer drukkend worden genoemd. Dit komt wel hoofdzakelijk doordat men in het koele Bandoeng- sche klimaat zich een levenswijze heeft aangewend met meer lichaamsbeweging, waardoor de warmte eerder hindert. Nog sterker geldt zulks voor de subtropische landen. In een onlangs verschenen bijdrage tot de vergelijkende klimatologie 1) maakt Grp Taytor een klimaatschaal, waarbij hij een klimaat met een natte-bol-temperatuur tusschen 65° en 70°F. (18°—21°C.) als „often uncomfortable”, tusschen 70° en 75°F. (21°—24°C.) als „usually uncomfortable” karakteriseert. ') The control of settlement by humidity and temperature. Bulletin No. 14 of the Commonwealth Bureau of Meteorology, Melbourne. ha | ee Het Bandoengsche klimaat, dat een gemiddelde natte-bol- temperatuur van 20°C. heeft, heet dus volgens deze indeeling „often uncomfortable”. Hier geldt echter niet het Indische maar het Europeesche standpunt, waarop de eisch wordt gesteld, dat blanke kolonisten veld- en handenarbeid verrichten. Intusschen blijkt wel uit deze verschillende opvattingen omtrent het meer of minder drukkende van het weer, dat men het een heel eind kan brengen in het verdragen van de tropische hitte, indien men slechts (zoo de omstandigheden zulks toelaten) zijn levenswijze weet aan te passen aan de eischen van het klimaat. Kunstmatige afkoeling. Kunstmatig onze woningen verkoelen zal in hoofdzaak neer moeten komen ophet neer- drukken der natte-bol-temperatuur. Wij hebben gezien dat in dit opzicht een kleinigheid, laat ons zeggen 1° à 2°, reeds veel helpt. Wat ons gevoel betreft zal het tamelijk onver- schillig zijn of wij het effect bereiken door vermindering der vochtigheid, dus door droogmiddelen, dan wel door afkoeling, van de lucht. Welke methode men zal kiezen hangt af van de vraag welke in de praktijk de meest bruikbare is. Laat ons eens berekenen wat volgens de beide methodes in een bepaald geval vereischt is. Stel de natte-bol-temperatuur — 26°, de betrekkelijke vochtigheid =70°/,, dus de luchttemperatuur = 29°.6. Wanneer men nu door onttrekking van vocht aan de lucht de vochtig- heid brengt op 60%, dan zal de natte-bol-temperatuur dalen tot 24°.5 men heeft dus 1°.5 gewonnen. Dit zelfde laat zich, zonder het vochtgehalte te veranderen, bereiken door de lucht 3°.6 af te koelen van 29°.6 tot 26°.0, ` want daardoor wordt de betrekkelijke vochtigheid 860/, hetgeen met een luchttemperatuur van 26°.0 een natte- bol-temperatuur van 24°.5 geeft. Wat nu het gemakkelijkst gaat: de vochtigheid 10/, of de temperatuur 3°.6 naar beneden te brengen zal de praktijk moeten leeren; men kan ook beide methoden combineeren. Eenige mededeelingen over Colmatage ') DOOR F. A. JANSSEN VAN RAAY. Colmatage is afgeleid van het Ital. colmare = combler = vullen, beteekent dus opvulling. Men verstaat er onder stelselmatige of technisch geleide opslibbing (dus opvulling met slib) van lage terreinen. Opslibbing komt in de natuur, ook hier op Java, op vele plaatsen voor, waardoor hier en daar belangrijke rawagebieden geleidelijk in bouwgrond worden omgezet. Van deze natuur- lijke opslibbing maakt men ook in Nederland gebruik bij het inpolderen van buitendijksche gronden. Colmatage is een hulpmiddel bij rivierverbetering en heeft voorts ten doel het winnen, herwinnen of behouden van vruchtbaren bouwgrond, ook het droogleggen van ongezonde moerassige gronden. In Indië is aan stelselmatige opslibbing nog nimmer ge- daan. Wel vestigde spreker, toen hij als irrigatie-ingenieur werkzaam was, de aandacht van zijn chefs op dit onderwerp, doeh zonder resultaat. Bij de bestudeering der prae-adviezen van het in October 1916 te Djokja gehouden bodemcongres viel het hem op, dat ook daar dit onderwerp buiten beschou- wing was gelaten en, waar het vraagstuk der bodemverbetering blijkbaar op dit oogenblik de belangstelling van de landbouw- kringen had, meende hij het juiste oogenblik gekomen hunne aandacht ook te vestigen op deze wijze van bodem- verbetering. 1) Verslag van een voordracht gehouden op de bestuursvergadering van 12 Februari 1917. id a Ook vermeende hij, dat het wenschelijk zou zijn dit onderwerp eens onder de aandacht der leden van de Kon. Nat. Ver. te brengen, in het bijzonder om de belangstelling der medici daarvoor op te wekken. In het buitenland, met name in Frankrijk (langs Var en Isère), Italië (oa. van de Toscaanscke maremmen) en Enge- land (o.a. langs de Humber, Trent en Ouse) is colmatage sinds lang toegepast. In weerwil van de groote slibrijkdom der rivieren heeft, zooals reeds gezegd, stelselmatige opslibbing echter in “ndié nog nimmer toepassing gevonden. Spreker zet uiteen, dat daar bij afwateringswerken zelfs juist de te voren plaats hebbende natuurlijke opslibbing wordt uitgeschakeld, daardoor de slibafvoer naar zee wordt vergroot en de bankvorming aan de monding toeneemt met gevolg, dat de afwateringstoestand van de drooggelegde terreinen in het bijzonder van die welke het dichtst aan zee zijn gelegen, slechts tijdelijk verbetert en spoedig nog slechter wordt. Spreker geeft vervolgens een korte beschrijving van de wijze, waarop colmatage plaats heeft. Wanneer een rivier uit hoog in laag terrein komt, dat onder de hoogere waterstanden ligt, dan krijgt zij daar feitelijk een breed bed met een of enkele ondiepe geulen. Men bedoelt nu met colmatage de rivier ook hier een normale bedding te geven en de overige gronden deels door ophooging, deels door indijking van de rivier tegen overstrooming te vrijwaren. Die opgeslibde gronden krijgen een eigen afwatering, die op een voldoend laag gelegen punt in de rivier uitkomt. Om die opslibbing te bewerkstelligen dijkt men de gronden in en voert van boven door cen toevoerleiding water aan, dat de aldus gevormde kom vult. Dit laat men zoolang stilstaan tot het meegevoerde slib geheel of grootendeels is neergeslagen en laat het water dan langzaam afloopen. Daarna vult men de kom weer enz. a "` Kee Is het oppervlak groot en vooral heeft het terrein eenige helling, dan maakt men meerdere kommen en slibt het terrein trapsgewijze op, waardoor het doel even goed, doch binnen: veel korter tijd wordt bereikt. Men past hier naar omstandigheden één of meerdere aanvoerleidingen toe. De kosten worden soms ruimschoots gedekt door de meerdere waarde van den grond, doch dit is niet altijd het geval. Doch heeft men toch wel altijd uit hygiënisch oogpunt voordeelen bereikt. De colmatage in Engeland heeft in hoofdzaak plaats uit de tijrivieren. Op zich zelf is colmatage geen blijvend middel tot verbetering van den afwateringstoestand. Zoodra toch de terreinophooging is afgeloopen, wordt weer de oude hoeveelheid slib naar zee gevoerd en heeft de bankvorming, met tot gevolg rivier- verlenging, weer op de oude wijze plaats. Voor een blijvende verbetering moeten dus naast gebruik van het slib tot terreinophooging en indijking der rivier tot het tegengaan van overstroomingen, maatregelen worden getroffen, om (in den bovenloop der rivier) de afspoeling tegen te gaan en aldus den slibafvoer te beperken. Deze maatregelen bestaan in bebossching of herbebossching van het brongebied en den verderen bovenloop en in regularisatie van dien bovenloop. Over het klimaat der Paloe-vallei DOOR Dr. J. BOEREMA. Voorbeelden van grooten invloed van plaatselijke omstandig- heden op het klimaat zijn er in Nederlandsch-Indié een groot aantal bekend. Als een minder bekend, maar daarom niet minder sterk geval, mag daarvoor worden aangevoerd Paloe, gelegen aan de baai van denzelfden naam aan de Westkust van Midden-Celebes (OL 119° 52', ZB 0° 56). Reeds meermalen hadden aan het Observatorium de lage bedragen van den regenval te Paloe de aandacht getrokken en bij een vergelijking met andere regenarme plaatsen in Indié blijkt die te Paloe verreweg de kleinste te zijn. De regenmeter staat ongeveer 1'/, Km zuid van de baai van Paloe, de waarnemingen loopen onafgebroken over een reeks van 8 jaren. De maandelijksche en jaarlijksche bedragen, alsmede het aantal regendagen en grootste val per etmaal volgen in de onderstaande tabellen. Regen val Millimeters. Febr. Maart April Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. 45 4. 2 20 ` 34 39 183 J © 1 EELS 8 ag e dë g a RO Aantal regendagen. Jan. Febr. Maart April Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Dec. Jaar 1908. 11 1909. 12 10 8 4 3 10 T 14 17 4 4 6 9 1910 9 II 8 6 6 6 7 10 7 9 6 6 Am 1911 4 11 4 T 8 1 4 2 2 4 8 3. s 1912 2 4 1 3 15 18 17 6 5 3 11 9 94 1913 9 7 13 4 10 10 7 4 2 3 W 5 84 1914 7 7 2 2 3 6 1 1 1 0 3 ae 1915 2 4 4 6 8 8 12 W 19 4 4 4 76 1916 4 6 5 6 6 7 10 9 10 5 2 5 Q Grootste hoeveelheid per etmaal. Jan. Febr. Maart April Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Dec. Jaar. 27 l 1909 7 2 9 8 21 32 12 13 4 13 18 32 1910 22 -22 12 4 6 3- AZ) 38- ə 17 05 18 28 1911 9 6 37 57 13 4 3 à ww — 14 Di 1912 Ee 8 17 25 7 bb 3 g9 3 48 15 1913 4 n 25 5 27 54 2:16 8 8 24 9 D DE no 7 3 16 5 33 3 2 4 0 5 3 1915. 615 19 7 9 3 g B mm 8 6 7T 3 1916. 36 9 10 60 28 190 E 6- 10 13 _ 60 De overeenkomstige gemiddelde waarden zijn. Jan. Febr. Mrt. April Mei Juni Juli Aug. Sept, Oct. Nov. Dec. Jaar. Regenval 3 5 i TR HM 2-57 32 532 Aantalt.dagen 61 15 565 48 Té -83201 71 68 40 60, 57 71,1 Gr. hoeveelh. 16 19 15 2 18 30°93 18 9 15 23 14 abs. max @ per etmaal. Vergelijken we deze bedragen met die van Assembagoes d.i. de plaats met den kleinsten regenval op Java. Onder- staande waarden zijn het gemiddelde van een waarnemings- reeks van 11 jaren. Jan. Febr. Mrt. April Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Dec. Jaat. Repeal 25 PS MW UY S A 3I 1 6 P Sul 899 Aantalr.dagen 15.0 14.0 100 48 44 35 18 04 05 10 38 12.0 70.1 ae Gr: hoevecth. 56. OO F B MW B Wed 6 4 27 35 abs. max. 1 per etmaal. - Paloe en Assembagoes zijn de eenige regenstations in den geheelen Archipel met een gemiddelden regenval van minder dan 1000 mm per jaar. Op de Kleine Soenda-eilanden stijgt, ondanks de droogte in de Oostmoessonmaanden, de jaarlijk- sche regenval nog boven dat bedrag. Tot zoover waren de feiten bekend, toen ik me wendde tot den Heer W. C. pe Haas, Officier van Gezondheid te Paloe met de vraag nadere gegevens en zoo mogelijk een verklaring van deze groote droogte te willen verschaffen, en hierop mocht ik door zijn groote welwillendheid een uitvoerig antwoord ontvangen. De regenwaarnemingen worden door den Heer pe Haas persoonlijk verricht sedert Mei 1915, daarvoor door zijn voor- ganger. Tevens wordt de regenmeter elke maand geïnspecteerd, zoodat de betrouwbaarheid der regenwaarnemingen te Paloe aan geen twijfel onderhevig is. Omtrent de persoonlijke ervaringen is aan bedoeld SE het volgende ontleend: Dat de regenval te Paloe gering is, is mij persoonlijk zeer zeker opgevallen en bewijst verder de plantengroei alhier : de cactusachtigen en dergelijke woestijnplanten tieren hier het weligst, terwijl de rest er droog en dor uitziet. De temperatuur te Paloe stijgt des middags in de schaduw tot 90° à 95° F. (32° a 35° CA Van de Paloe-baai af strekt zich naar het Zuiden de Paloevallei, die lang en smal is, uit, en is aan weerszijden door stijl, hoog en woest bergland begrensd. Deze beide bergketens komen samen in het Momigebergte iets ten N. van het Koelawi berglandschap. Juist deze eigenaardige vorm van de vallei zal de typische winden die daar heerschen verklaren. Aan het jaarverslag over 1911 van Dr. Rikkers ontleende de Heer pr Haas: De grootendeels ontwoude gebergten aan den oostelijken en westelijken rand, die voornamelijk met alang-alang begroeid zijn, stralen hunne warmte uit naar de vallei, de LXXVII 4k, e `. on temperatuur stijgt hier dan ook in den middag tot meer dan 90° Fahrenheit. De hierdoor ontstane luchtverdunning heeft een luchtverplaatsing van uit zee landwaarts in tengevolge. Deze luchtverplaatsing begint ’s morgens tegen elf uur. De wind neemt bij ’t stijgen van de lucht- temperatuur in kracht toe, om dan langzamerhand weer te verminderen, tegen 7 uur ’s avonds is het dan meestal windstil. De betrekkelijk geringe breedte der vallei in vergelijking met hare lengte, dwingt de lucht om zich te verplaatsen door een nauwe poort. Na zonsondergang wanneer de lucht boven de Paloe- vallei begint af te koelen en de druk grooter wordt dan boven zee, komt een luchtverplaatsing in tegenover- gestelde richting tot stand, alsdan waait de landwind, die van het gebergte komend de nachten koel maakt. Iederen dag wisselen land en zeewind elkaar regelmatig af en beheerschen de vaart der zeilprauwen op de baai van en naar Donggala. Hieraan voegt de Heer pr Haas nog toe: Deze harde winden door de Paloe „goot” waaiend maken, dat de wolken zich tegen en op het gebergte verplaatsen. Het is dan ook opmerkelijk dat de toppen der beide bergketens meerendeels in wolken zijn gehuld, terwijl boven de vallei zelf blauwe lucht te zien is. ` Hierdoor komt ’t, dat het vaak zoo ontzettend regent in ’t gebergte, zoodanig dat oa in December 1911 een overeenstrooming van de Paloerivier heeft plaats gehad en ook in 1916 de rivier zeer hoog was, zelfs zoo, dat de Paloebrug den 114" Augustus wegsloeg en ook een weg in de nabijheid der rivier totaal verdween. Door deze dagelijksche zware winden en groote hitte is het klimaat te Paloe zeer onaangenaam. Als ’t regent is ’t meestal ’s nachts tegen den morgen, wat ik toeschrijf aan de afgekoelde toestand van het dal en 2¢ aan de veel zwakkere landwind, waardoor de waterdamp zich boven het dal kan verdichten. OE De Deze mededeelingen zijn voldoende om het bijzondere van het klimaat der Paloe-vallei te doen uitkomen. Voor de verkla- ring der oorzaken zou ik nog het volgende willen aanvoeren. De zeer bijzondere vorm van de vallei en ook de bergachtige omgeving van de Paloe-baai maken het mogelijk, dat hier een gebied voor de heerschende moessonstroomingen afgesloten ligt en dus bij elke windrichting in de regenschaduw van de omringende bergen zich bevindt, tengevolge waarvan de regenval gering moet zijn. Ook zal het ontbreken van een algemeene moessonbeweging de invloeden van plaatselijken aard in de hand werken. Mogen we dus de vallei als een afgesloten op zich zelf staand gebied beschouwen, dan blijft de vraag: wat is het resultaat van de aanwezigheid van de zee, een eng lang dal en begrenzende bergen? We hebben hier te maken met een zeer innige combinatie van land- en zeewind met berg- en dalwind. De verklaring is hier mogelijk aan de hand van de theorie door Hann ontwikkeld in zijn leerboek der Meteorologie. Onderstellen we, dat in de ochtenduren een oogenblik a temperatuur en vochtigheid van de lucht in elk horizontaal vlak constant zijn en er geen luchtbewegingen plaats hebbhen, dan zijn de vlakken van gelijken luchtdruk horizontaal. Hoe deze toestand van rust door de zonnestraling gestoord wordt, is het beste af te leiden door de verandering van de niveauvlakken van de luchtdruk na te gaan. Zoolang geen horizontale luchtverplaatsing optreedt, blijft aan de opper- vlakte (hetzij op zee, in de vallei of op de berghellingen) de luchtdruk constant, daarentegen is in een punt P vande vrije atmospheer de toename resp. afname van de luchtdruk gelijk aan de afname resp. toename in gewicht van de lucht- kolom, die zich beneden dat punt P bevindt. Immers is: druk boven in P == druk beneden — gewicht van de luchtkolom beneden D. Aanvankelijk zal dus beneden geen luchtdrakverschil ontstaan, maar op grootere hoogte boven de vallei neemt de — 52 — druk toe, tengevolge van verwarming der onderliggende lucht; boven de zee, op gelijke hoogte, is de druktoename geringer doordat de luchtkolom minder sterk verwarmd is, terwijl nabij de bergen op dezelfde hoogte de druktoename kleiner wordt naarmate we dichter de berghelling naderen, omdat daarbij de lengte der luchtkolom steeds afneemt en op de helling zelfs nul is geworden en de gewichtsvermindering van een luchtkolom tengevolge van temperatuursverandering natuurlijk evenredig is met de lengte. In een horizontaal vlak neemt dus de druk af naar de bergwanden en minder naar zee. Er zou dus boven een luchtbeweging naar den berg in horizontale richting plaats hebben en evenzoo naar zee. Deze beweging naar den berg zou ophouden, zoodra het drukverschil verdwenen was en geen verdere verwarming plaats had. Een opwaartsche beweging der lucht zou hiervan niet het gevolg zijn. Op zee zal beneden door de toevloeiing van lucht op grooter hoogte de druk toenemen, in de vallei door afvloei boven naar de bergen en naar zee afnemen met gevolg, dat beneden een luchtbeweging van zee naar land ontstaat; de zeewind komt door. Boven land zou de lucht een stijgende beweging krijgen. Er is nog echter een belangrijke factor buiten beschouwing gelaten. De lucht bij berghellingen wordt sterker verwarmd onder invloed der zonnestralen dan op gelijke hoogte in de vrije atmospheer. Deze warme lucht is soortelijk lichter en zal daardoor opstijgen, en door de met opstijging gepaard gaande dynamische afkoeling kan condensatie intreden. Door de reeds genoemde horizontale luchtbeweging zullen de wolken op de hellingen niet verticaal naar boven gaan, maar tegen den berg gedrukt worden en derhalve langs de hellingen naar boven stijgen. Deze opstijgende lucht moet van uit de vallei aangevuld worden, wat op tweeërlei wijze kan plaats hebben, nl. door toevoer van uit zee langs de vallei en door vermindering van de opstijging boven de vallei, mogelijk zelfs door deze opstijging geheel te verhinderen of nog sterker door de opstijging in een daling om te zetten. Ce ie De groote lengte van de vallei en daarmee der berghellingen in verhouding tot de breedte, zal een aanzienlijke luchttoevoer noodig maken. Welk deel daarvan van uit zee wordt aangevoerd en welk deel door daling van de lucht, is niet quantitief aan te geven. Het gevolg zal zijn een krachtige wind door de Paloepoort en door de verminderde opstijging of misschien zelfs daling zal van condensatie boven de vallei weinig sprake kunnen zijn. De opstijging heeft plaats boven de bergen, hier zullen zich dientengevolge wolken vormen; boven de vallei blijft de blauwe lucht zichtbaar. Ook zullen de regens bijna uitsluitend in het gebergte vallen. Deze feiten zijn geheel in overeenstemming met de waar- nemingen van den Heer pe Haas. "a Nachts verloopt het geheele proces in omgekeerden zin. Op grootere hoogte h neemt boven de vallei dan de druk het meest af (de luchtkolom neemt het meest in temperatuur af) minder boven zee en op berghelling in ’t geheel niet, omdat daar de lengte der luchtkolom beneden hoogte h tot 0 is afgenomen. Op deze hoogte zal dus een luchtverplaatsing van zee en van de bergen naar de vallei optreden. Voor het geval we alleen berg- en dalwind hadden zou deze luchtverplaatsing van de berghelling af ophouden, wanneer het drukverschil opgeheven zou zijn en een langs de berghelling afdalende luchtbeweging zou niet ontstaan wanneer niet door de sterkere uitstraling van de berghelling de temperatuurs- afname hier sterker was dan in de vrije atmospheer. Deze afkoeling doet de lucht langs de hellingen naar beneden zakken. Het drukverschil op hoogte h doet lucht stroomen van zee naar land, waardoor beneden een drukverschil en derhalve ook luchtbeweging in omgekeerde richting zal ontstaan. Treedt bij het enkele verschijnsel van land-en zeewind ’s nachts boven land een dalende luchtbeweging in, hier zal van deze daling boven de vallei weinig terecht kunnen komen. Immers de daling langs de berghelling maakt boven lucht- toevoer noodzakelijk, waardoor de van de bergafgerichte ae * — beweging te niet wordt gedaan. De koude luchtstroom zakt af in de vallei, schuift onder de daar aanwezige lucht en zal de bovengenoemde daling boven de vallei tegenwerken of zelfs in een stijging veranderen. Dit gepaard met de afkoeling in de morgenuren maakt dan de kans op condensatie en regen het grootst. Door de van de berghellingen komende wind wordt het drukverschil vallei—zee vergroot en een versterking van de landwind veroorzaakt vooral, waar dit over de geheele lengte van de vallei gebeurt en afvoer naar zee door een betrek- kelijk nauwe poort moet plaats hebben. De gelijkmatige verdeeling van den regenval over het jaar is door dit plaatselijk mechanisme en onafhankelijkheid van heerschende moessonstroomingen meteen duidelijk. Het zou zeker interessant zijn om in de Paloe-vallei uitvoerige waarnemingen van temperatuur en drukverhoudingen te verrichten op verschillende plaatsen en hiermee te verbinden loodsballonoplatingen voor het nagaan der luchtbewegingen. De bezwaren tegen een dergelijk onderzoek zijn echter niet ` gering en bovendien zou bestudeering van locale klimatologi- sche verhoudingen op plaatsen van meer oeconomisch belang dan de Paloe vallei de voorkeur verdienen. Batavia, April 1917. Kon. Magn. en Meteor. Observatorium. ` Sus KONINKLIJKE NATUURKUNDIGE VEREENIGING IN NEDERLANDSCH-INDIE. Bericht omtrent den voortgang van het IDJEN-ONDERZOEK. Het is thans bijna een jaar geleden, dat de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in de Juli-vergadering van haar bestuur het besluit nam om een hernieuwd onderzoek van het Idjen-hoogland in het leven te roepen. In de verwezenlijking van dit voornemen mocht de Vereeniging voorloopig slagen en onlangs kon op een voor- drachtsavond daarvan voor hare genoodigden en leden getuigd worden en een overzicht van de aanvankelijke verrichtingen gegeven worden. Thans wil de, uit de leden der Vereeniging benoemde, Idjen-commissie een geregeld verslag uitbrengen omtrent hetgeen tot nu toe is gedaan en verkregen. Ruimen finantieelen steun mocht zij ontvangen van de volgende personen en lichamen. Z. Exc. Graaf J. P. van LamBure Srirvm, Gouverneur- Generaal van N-I. D. Brrnie — Planter. T. OTTOLANDER — Planter. F. A. H. Wecknertin DE Marez Ovens — Mijningenieur. Opo van VLOTEN — Lid der Firma Trepeman & v. KERCHEM. K. A. R. Bosscma — Planter. H. van STRAATEN — Lid der Factorij der Nederl. Handel Mij. Epw. JacoBsoN — Particulier. N. N. (bemiddeling van den Heer C. Bray — oud planter). De Landbouw Mij. Oud-Djember. Het Koninklijk Aardrijkskundig Genoötschap: De Billiton Maatschappij. a A «= Bovendien steunden ons een veertiental personen met kleinere bedragen, zoodat, te zamen met- de som, die de Vereeniging zelf voor dit doel heeft afgezonderd, de Idjen- commissie thans over een bedrag van f 5330.— kan beschikken en daarmede een uitgave voorloopig finantieel verzekerd is; zij het ook dat verdere geldelijke steun zeer gewenscht is. Het mag verwacht worden, dat na het verschijnen der eerste verhandelingen, die den uit te geven bundel zullen vormen, vele inteekenaren op het werk zullen gevonden worden. De Vereeniging verheugt zich bij haar streven in de bij- zondere belangstelling van Z. Exc. den Gouverneur-Generaal, dien zij den 21" Maart in haar gebouw mocht ontvangen ter bijwoning van boven vermelden voordrachts-avond, waarop eerst de voorzitter sprak over de geschiedenis van het Idjen- onderzoek en meer in het bizonder over dat van het kra- termeer en vervolgens Dr. Kemmerrine over zijn geologische tochten. Een album met photo's, gedeeltelijk door het lid der Vereeniging, den oud-planter Brey, onlangs opgenomen, werd dien avond den landvoogd aangeboden. Verleden jaar in Juni bezocht de houtvester Dr. S. H. Koorpers het hoogland om zijn vroeger ingestelde botanische onderzoekingen voort te zetten en zijn verzamelingen aan te vullen. Dr. Koorpens stelt zich voor om in de eerstvolgende maanden het hoogland nog eens te bezoeken, hoofdzakelijk met het oog op photographische opnemingen. Zijn mono- graphische bijdrage is nagenoeg gereed en zal over enkele maanden persklaar zijn. In Augustus 1916 ondernamen Drs. W. van BEMMELEN €N J. Boerema, van het Koninklijk Magnetisch en Meteorologisch Observatorium te Batavia, gedurende een viertal dagen (21ste"_24sten) een onderzoek van het kratermeer, waarover de volgende bijzonderheden hier medegedeeld kunnen worden. Hoofddoel was, zoowel om den vorm van het meerbekken, als om de verdeeling van de watertemperatuur te leeren kennen, en ten einde dit te bereiken, was een bizonder as OF aan instrument uitgedacht en vervaardigd, waarmee bij iedere looding de temperatuur der doorloopen waterlagen auto- graphisch kon opgenomen worden. Bij dezen batho-thermograaf teekende een metaallamellen- thermograaf een lijn op een verzilverd plaatje, dat op zijn beurt door een, op den waterdruk reageerende, bourdon-buis werd voortbewogen. Door de goede zorgen van den wien sectie-ingenieur te Banjoewangi, den Heer C. A. ©. Hansen, was een stevig bamboe-vlot gebouwd geworden, waarop een lier met loo- dingslijn bevestigd werd. Een onverwachte omstandigheid deed de bathograaf verloren gaan; in het ruim 200 meter diepe midden van het trechter- vormige meerbekken werd n.l. op den middag van den tweeden dag zulk heet en sterk zwavelzuur aangepeild, dat de loodings- lijn doorgevreten werd. Op den derden dag werd met een tweeden batho-thermo- graaf gewerkt en opnieuw het sterke zuur aangepeild, waarbij de loodingslijn, bij gemis van een koperen lijn door taliedoek verzekerd, aan het zuur weerstand bood. ’s Middags moest het werk gestaakt worden door het opsteken van een storm- achtigen wind; in den namiddag konden echter met veel moeite nog eenige loodingen zonder instrument verricht worden. Op den morgen van den vierden dag was het werken door den hevigen wind eërst onmogelijk en kon slechts met groote inspanning het vlot naar de solfataren geroeid worden, maar tegen den middag ging de wind gelukkig liggen en kon opnieuw met den batho-thermograaf gelood worden, totdat, bij ruim 250 meter diepte, blijkbaar zulk geconcentreerd en heet zuur werd aangepeild, dat ook dit instrument in de diepte bleef. Ondanks dezen tegenspoed kon, zoowel de temperatuur- verdeeling, als het bekkenrelief, voldoende vastgelegd worden; maar toch werd besloten om het onderzoek te herhalen met nieuwe instrumenten en hulpmiddelen, die nu in overeenstem- ming met de thans bekende omstandigheden ontworpen en vervaardigd zullen worden. =. i "Zog Ook bizondere waterscheppers zullen gemaakt worden, teneinde het heete zuur uit den diepen kolk op te halen. Ondertusschen is echter (op 24 Februari: de krater levendig geworden en hebben vele dagen lang meterhooge opborrelingen plaats gegrepen, waardoor vloedgolven zijn ontstaan, die de sluis beschadigd hebben, terwijl de oppervlakte-temperatuur van het water sterk gestegen is. Zoover ons bekend, is weder rust ingetreden en het hernieuwde onderzoek dus weer mogelijk; vermoedelijk zal het in Augustus of September plaats grijpen. Over den gang van het onderzoek door den tijd. geoloog bij het mijnwezen. Dr. G. L. L. Kemmertine, naar de geologi- sche gesteldheid van het Idjengebergte ingesteld, gaf deze medewerker onder dato 15 Mei het volgende overzicht. „Den 24sten September 1916 van Batavia en den 26st" September van Soerabaja vertrokken, werden de 26ste en de 27ste September besteed aan een tocht rondom den noord- en oostvoet van het Idjengebergte. Gedurende de dagen 28 t/m 30 September werd te Tamansari aan de voorbereiding van de expeditie gewerkt. 1 October werd een begin gemaakt met het eigenlijke onderzoek van het Idjengebergte. In de eerste dagen werden verkenningen gedaan in het Kawah-Idjen-Merapi complex. Ten dien einde werd vanaf 1 t/m 7 October in de Pondok Kawah-Idjen gebivaceerd — Het Kawah-Idjen meer werd twee achtereen volgende dagen bevaren met het bamboevlot; de top van den G. Merapi werd beklommen. De gegevens op dien berg verzameld, waren van vrij groot belang, in betrekking tot de oplossing van het caldeira probleem. Van 7 t/m 22 October werd Gending-waloeh als uitgangs- punt van de onderzoekingen gekozen. In deze periode valt de beklimming van de G. Papak, Pawenen, Blaoe, Ranti en Tjilik. Een gedeelte van de rivierbedding der Banjoe- Pait werd onderzocht. Tevens werd de noodige aandacht ds a geschonken aan de bijzonder interessante kawahvormen van de Leboeagoeng, Telagaweroeng en Kawahweroeng. Ik mag hier niet onvermeld laten, dat ik de eerste dagen van het onderzoek doorbracht in gezelschap van de Heeren T. Orronanper en C. Brey, de eerste den aan allen wel- bekenden planter van den oosthoek, de andere een niet minder bekend planter uit Midden-Java. De Heer OrroLANDER stelde mij bij die gelegenheid voor aan al zijn oude kennissen, de vulkanen, van het Idjen-Plateau, terwijl de Heer Brey bijzonder geslaagde fotopanorama’s van het gebergte vervaardigde. Den 23sten October vertrok ik naar Blawan, alwaar ik gedurende eenige dagen gastvrijheid genoot bij den Heer GEUL, administrateur der koffieonderneming Blawan-Kali Sengon. Zelden werd mij zoo’n gul onthaal ten deel als te zijnen huize, Op speciaal verzoek van het Idjen-Comité heb ik hier eenige dagen besteed aan het verzamelen van watermonsters uit de vele alkalische bronnen, welke in de nabijheid van Blawan, langs den loop der rivieren Kali-Sat, Banjoepait, Banjoe-poetih en Kali-Sengon ontspringen. Verschillende stukken van den rand van het bekende travertijnbekken „het Djeding”, werden naar Batavia, ter onderzoek opge- zonden. Van af 26 t/m 29 October vertoefde ik weer te Gending-waloeh. Gedurende deze dagen werd een onderzoek ingesteld naar de geologische structuur van den G. Pendil, het noordelijk deel van den G. Djampid en den G. Lingker. Gedurende de dagen 30/31 October en 1/2 November, was ik ten tweede male te gast bij den Heer Gru, op Blawan. Het rivierstelsel Kali-Sat, Banjoepait, Banjoe-poetih, Kali- Sengon werd nauwkeurig onderzocht. Ook werden weer de noodige watermonsters genomen. Belangrijke gegevens om- trent de natuur van den Kendeng-rug en het Blawan--Kali Sengon bekken werden verzameld. Den 3° November vertrok ik uit Blawan om een begin te maken met den tocht naar den G. Raoeng via het zadel Kendeng —G. Soeket, de G. Soeket en het zadel G. Soeket— G. Raoeng. De tocht slaagde volkomen, ofschoon we met groote moeilijkheden te kampen hadden. Vooral het water- gebrek en de intensieve begroeiing der Soekethellingen met braamstruiken, bleken bijzonder onaangename factoren, welke echter niet te mijden waren. We hadden dagen dat we maar 250—300 meter in hoogte vorderden. Den "en No- vember (dus na 4 dagen) bereikten we den top van den G. Soeket en den 9° den top van den G. Raoeng. Dien nacht werd gebivaceerd 300 m beneden den Raoengtop, onder een overhangenden steenwand, door ons gedoopt „Sodong Raoeng”. Den 10°" werd nogmaals de top beklommen. Telkens weer kwam ik onder den indruk van het grootsche schouwspel dat zich, hier in het inwendige van den Raoeng-krater, aan de oogen van den bezoeker vertoont. Dien zelfden dag besloten we nog te trachten Pondok mantri te bereiken aan het oude pad Soemberwaringin — Noordtop G. Raoeng gelegen. We moesten zelf onzen weg zoeken door een wirwar van ravijnen en steile hellingen, welke ons van het doel Pondok- mantri scheidden. Maar ook deze tocht hebben we zonder ongelukken volbracht. 11 November daalden we af naar EE en 12 November waren we weer in Blawan. 