Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
Toen barstte hij uit, dat hij verstond dat men twee of drie jaren wachten zou: want eerder zouden zijne onderdanen niet gereed zijn; maar dan zou men met ons spreken om te zien of men elkander zou kunnen en willen verstaan: zoo ja, het zou wél wezen, maar anders zou en wilde hĳ, of zijn zoon na hem, naar goedvinden in Indië forten bouwen. — Zoo verried de Koning, dat, al hadden wij er niets tegen gehad, het den Engelschen aan de middelen zou ontbroken hebben om hunne macht 1 Artikel 24 van het Traktaat, zie arrsema, I, bl. 207, en hiervoor, bl. 272. III Deer. 5 Srvx. | 97 770 ALGEMEENE GESCHIEDENIS nn 1621— in Indië uit te breiden en door nieuwe versterkingen te bevestigen. Eerst na een paar me jaren, als de overeenkomst met Spanje getroffen zijn zou en hij de handen in zijn Rijk wat ruimer zou hebben, zou men, hoopte sacoBus, daartoe in staat zijn. Intusschen hadden de onzen genoeg gehoord om op dit punt eenigzins gerust te kunnen zijn. Toch eischten de Commissarissen, in de bijeenkomst van den volgenden dag, vóórdat het reglement zou vastgesteld worden, voor eerst de verklaring, dat de Engelschen, nadat de noodige berichten binnen twee of drie jaren ingewonnen zouden zijn, in de Molukken, Amboina en Banda forten zouden mogen bouwen, en ten tweede de vergunning om minder dan tien schepen te onderhouden. Dus kwam er niels van de vaststelling van het reglement. Bovendien deed zich weder verschil voor op ondergeschikte punten, en eindelijk werden de Heren boos: zij verklaarden, dat er niets was uit te richten: steeds trokken de onzen, zeiden zij, hun woord terug: dit moesten zij den Koning berichten. Zulks lieten de onzen zich niet zeggen: er vielen hooge woorden, en de Commissarissen , onder elkander sprekend, namen de houding aan, alsof zij henen zouden gaan. De onzen bleven zitten, en in deze spanning verliep meer dan een half uur. Daarna richtte de Tresorier weder eene vraag tot de onzen, en, hoezeer deze leidde tot eene nieuwe inwilliging van de zijde der onzen, was het reeds eene uitkomst, dat men zich verwaar- digde hen iets, al was het ook op nieuw een grove onbillijkheid, te vergen. Dagen lang kwam men weder niet verder: de dubbele eisch om na drie jaren onvoorwaardelijk forten te bouwen, en het getal der ter verdediging te onderhouden schepen te ver- minderen, bleef den voortgang beletten, en de Koning was of heette ziek. In deze omstandigheid schreven de Gezanten aan zijne Excellentie, dat zij geene kans zagen de De Engelsche zaak ten einde te brengen, zoo men niet ten onzent » eenige liberaliteit®’ daar voor over Ee: had. Dus waren die Heren, welke gedurig te kennen gaven, dat zij eigenlijk te aan- zienljk waren om hunnen tijd in redekavelingen met onze Gezanten te verspillen, niet te hoog om zich door de Nederlandsche kooplieden te laten omkoopen. Op dat schrijven raadpleegde de Prins met eenige leden der Staten-Generaal, uit elke Provincie één. Maar de zaak moest voor de volle Vergadering komen, en toen deze ze den 31% Januarij vernomen had, machtigde zij den Prins, den Gezanten te antwoorden, dat aij over eene som van 50,000 gulden konden beschikken. Nu kwam de Prins er voor uit, dat de Gezanten reeds eene som van 10,000 gulden besteed hadden: hij had den wissel, door hen getrokken, door de Oost-Indische Compagnie willen laten betalen, daar de uitgave ten haren dienste geschied was. — Deze verzekering had veel van scherts: of werd de ongunst van Engeland niet telkens ten koste der Compagnie afgeweerd? — Tot tweemaal toe hadden de Bewindhebbers geweigerd, dien wissel aan te nemen. Doch de Staten-Generaal begrepen, dat de eer en het krediet des Lands en zijner Excellentie hiermede gemoeid waren, en namen zich voor, de Compagnie tot de betaling te bewegen. DES VADERLANDS. 771 Door de aanvankelijke uitdeeling van eenige giften, zoo het schijnt, eenigzins ver- murwd, vleide men onze Gezanten met de belofte, dat zij welhaast gehoor zouden erlangen. Vooraf echter wilde Zijne Majesteit weten, wanneer en hoe de betaling van hetgeen onze Compagnie schuldig bleef, zou geschieden; men eischte dat onze Gezanten daarvoor cautie zouden stellen. Deze antwoordden, dat de betaling in gereed geld zou . geschieden, zoodra zij rapport van hunne onderhandelingen gedaan zouden hebben; maar cautie ie stellen, was hun onmogelijk, en het streed met de eer van hunnen Staat: zij waren Ambassadeurs, die met hunne handteekening hunnen Staat verbonden; maar van hen zelven moest de betaling niet komen. Hierop voerde men hun te gemoet, dat zij reeds eenmaal in de zaak van Groenland hun woord gebroken hadden, en men bleef eene nieuwe clausule bij het accoord vorderen, waarbij zij zich zouden verbinden, byaldien de schuld binnen eene maand of zes weken niet voldaan was, schaden, kosten en interesten te voldoen, en toe te laten, dat de Engelschen onze Oostindievaarders zouden mogen aanhalen. Den eersten eisch achtten de onzen billijk, mits men genoeg- 1621 — 1625. Men eischt cautie voor de betaling der schuld, waarin de Compagnie was veroordeeld. zamen tijd gunde om zulk een belangrijke som te betalen; maar den tweeden noemden | zij onteerend en voor hen onmogelijk te voldoen, en baden, dat men hen op die manier niet zou mishandelen. Tevens verzochten zij op nieuw om audientie ten einde den Koning te smeeken, dat men hen niet tot schande van onzen Staat tot het stellen van cautie wilde dwingen, maar zich met hunne belofte en onderteekening vergenoegen. Doch zij kregen van zijne Majesteit eene boodschap van weinig bemoedigenden inhoud. Reeds meer dan eens, zoo luidde zij, had hij met zijnen Raad en de vertegenwoordigers der Engelsche Compagnie geraadpleegd over hunne weigering om cautie te stellen. Lijne Majesteit had een tegenzin opgevat tegen hunne zaak en bepaaldelijk tegen hunne manier van handelen: nimmer in zijn leven zou hij zich meer met dergelijke dingen bemoeijen. Veel arbeid had hij er zich voor getroost, in alles was hij hun te gemoet gekomen, zelfs in de zaak van den Zwarten Leeuw had hij toegegeven, zonder dat zij iets uit aanmerking van zijnen persoon gedaan hadden. Zij gaven toe en namen terug, hielden hun woord niet, en zochten uitvluchten. Maar daarmede zouden zij kleinen — dank behalen bij hunne lastgevers, die, hiervan was hij zeker, hun zulk een last niet hadden gegeven, noch zulke manier van handelen zouden goedkeuren, Daarom moesten zij toezien, hoe zij zich zouden verantwoorden: hij, in allen gevalle, hield zich onschuldig aan al de onheilen, die er voor onzen Staat het gevolg van zouden zijn. — Opmerkelijk is weder in dezen uitval de zekerheid ‚ met welke de Koning van een verschil tusschen de gezindheid te ’s Hage en de handelingen der Gezanten gewaagde. De vijanden van ons land, van zijne grootheid, ja, van zijn bestaan, hielden zich over- tuigd, dat zij den Prins op hunne hand hadden. Zoo dubbelzinnig was de rol, die hij tegenover het buitenland speelde. Hij liet het voorkomen, alsof hij bij de Mogendheden van Europa dank verdiende, dat hij zijn best deed om die niets ontziende Nederlandsche 97* 1621— 1025. al ~i t2 ALGEMEENE GESCHIEDENIS was, de Calvinistische beweging aan banden te leggen, zoowel hier te lande, als in het buitenland, daar raepenm van de Palts ook op zijnen raad ! de wapenen had nedergelegd en ’s Keizers vriendschap gezocht had. En zulke betuigingen werden door JACOBUS als volkomen oprecht opgenomen. Vandaar die taal tot onze Gezanten. — Het slot dier boodschap was, dat onze Gezanten of cautie zouden stellen van binnen zes weken te betalen, of dadelijk eene goede som zouden voldoen en voor het over- schietende cautie stellen, of de Gedeputeerden der Oost-Indische Compagnie zouden achterblijven totdat de betaling geschied zou zijn. De onzen antwoordden, dat zij zulk een boodschap vol verwijten en bedreigingen in het minst niet verdiend hadden, doch vjpeljk over de zaak zouden nadenken. Hierop ontboden zij de Gedeputeerden onzer Compagnie, en hoezeer zij hun voorhielden, dat de Engelschen bleken de zaken tot het uiterste te willen laten komen, zoo waren dezen tot geene inwilliging te bewegen. Dien ten gevolge kwam men onderling overeen, dat de Gezanten den Koning verzoe- ken zouden, hen van dien eisch te verschoonen: ’t eenige wat zij doen konden, was, de verplichting op zich te nemen om al wat zij beloofd hadden te doen nakomen, onverwijld en zonder eenig voorbehoud; gelijk dan ook onze Staat nimmer aan eenige Mogendheid of aan eenig persoon ter wereld reden gegeven had om aan zijne goede trouw te twijfelen. — Den 50sten Januarij bracht conway hun ’s Konings antwoord op die mededeeling. Hij had een geschrift bij zich, dat de onzen zouden moeten teekenen. Weigerden zij zulks, zoo zouden zij de onheilen der breuk op hun geweten hebben. De onzen verzochten tijd om op nieuw met hunne kooplieden te rade te gaan, en de vrucht dezer beraadslaging was, dat de inhoud van het hun ter onderteekening aangeboden geschrift hun onredelijk en onlijdelijk voorkwam, en dat het alles omver- wierp, wat tot nog toe verhandeld was. Het hield in, dat de som, waarmede de Nederlandsche Compagnie al de aan de Engelsche aangedane schaden en verliezen zou vergoeden,’ betaald zou worden te Londen aan het Oost-Indische Huis, den 10den Maart eerstkomende; tot verzekering hiervan zouden de Commissarissen van de Nederlandsche Compagnie hunne principalen bi zegel en handschrift verbinden. Volgde de betaling niet op dien bepaalden tijd, zoo zouden zij onder verpanding van hunne schepen en goederen 150,000 pond sterling betalen. — Bij hun antwoord op die vordering betuigden de Gezanten, dat zij niets liever wenschten, dan de zaak tot vol- komen genoegen van Zijne Majesteit tot een eind te brengen, volgens de oprechte be- doeling van hunne Meesters, die niels met grooter ijver verlangden, dan de eer van het behoud zijner Koninklijke welwillendheid. Maar bevindende dat die eisch in strijd was met de reeds getroffen overeenkomst, bij welke de wijze, de plaats en de tijd der beta- 1 Men vergelijke v. n. cAPELLEN, I, bl. 61. DES VADERLANDS. 779 ling van sommige artikels bepaald was, zoo was het, dat zij Zijne Majesteit nederig — 1621— smeekten te mogen blijven bij hetgeen eens was goedgevonden. Voor de Engelschen — gold het hier slechts de verzekering te hebben, dat de bepalingen, 200 als zij gemaakt waren, zouden nagekomen worden, en daartoe waren de Ambassadeurs bereid de openbare trouw van hunnen Staat te verbinden. Evenwel zouden zij, Ambassadeurs, bemerkende, dat men hunne beloften wantrouwde, toestaan, dat een of twee van de Gedeputeerden der Nederlandsche Compagnie in Engeland bleven totdat de overeenkomst voldaan en de betaling geschied zou zijn. — In weerwil van dit antwoord bleef men aandringen op de onderteekening van dat geschrift, alleen in dit opzicht gewijzigd, dat de slotbepaling betreffende de betaling van 150,000 pond sterling was weggelaten. In de hierop gevolgde bijeenkomst met den Raad verzochten de onzen ten minste drie maanden tot de betaling van hetgeen onze Compagnie verklaard was schuldig te zijn. Dit werd hun toegestaan, mits zij vóór hun vertrek 20000 pond sterling wilden betalen. Zulks namen zij aan, in weerwil van de weigering der Gedeputeerden van de Compagnie. Daarentegen stonden de Engelschen toe, dat het geschrift, den Gezanten ter ondertee- kening aangeboden, in de te sluiten overeenkomst zou worden ingelascht: waarmede het stellen eener bijzondere cautie verviel. Zoo bleef den Koning, behalve eene enkele kleinigheid, alleen nog de bepaling der som over, die ons voor den Zwarten Leeuw zou betaald worden: dit zou eerstdaags geschieden, en daarna zouden zij van zijne Majesteit hun afscheid bekomen. Ten aanzien van den intusschen op nieuw door de Commissarissen opgeworpen eisch van de helft van het land van Lonthor betoonde zich de Koning alsnu inschikkelijk: hij achtte dien ongegrond. Maar voor den Zwarten Leeuw verleende hij, en dat nog slechts als gunst, niet meer dan 12,000 pond sterling. Eerst den 44” Februari, nadat men onze Gezanten tot het laatste toe tot de inwilliging van onbillijke vorderingen gedwongen had, werden zij tot de plechtige afscheidsaudientie toegelaten. Zij verzochten den Koning van de lange onderhandeling geen anderen Afscheidsandi- indruk over te houden, dan deze, dat zij meer hadden toegegeven, dan zij hunne ne — Compagnie smakelijk zouden kunnen maken. Daarop kweten zij zich van eenen onlangs ver- kregen last. De Staten-Generaal, namelijk, tegen het einde van het jaar 1622 alle gedachte aan de mogelijkheid van een vergelijk met den vijand verre stellende, hadden besloten een beroep op alle bevriende Mogendheden te doen, ten einde bij de her- vatting van den worstelstrijd, die tegen het nieuwe saizoen te verwachten stond, zooveel mogelijk ondersteuning te vinden. In dezen zin zou men zich met brieven en boden richten tot de Regeringen van Venetië, Denemarken, Zweden en de Hanse; naar Frankrijk was men geneigd een buitengewonen Afgezant te zenden !, en om sacosvus de zaak op het hart te drukken, maakte men gebruik van de nog te Londen vertoevende ! Resol. Stat.-Gen. 4, 7 9 Jan. 1623.. 1621— 1625. 774 ALGEMEENE GESCHIEDENIS GE EE RS Se UNI I Gezanten. Diensvolgens stelden dezen hem thans den hagchelijken toestand der Republiek voor, en hoe onmogelijk het was, dat zij buiten ’s Konings machtigen bijstand met eere kon blijven bestaan; maar ook gewaagden zij van de gevolgen, die haar ondergang voor de geheele Christenheid na zich zou slepen. Ten besluite verzochten zij eenige geruststellende verklaring van zijn Majesteits geneigdheid tot het aangaan van eene alliantie of tot het verleenen van bijstand. Hierna bevolen zij hem de zaak van den Koning van Bohemen aan, en verzochten ook ten dezen aanzien eene verklaring, wat er voor dezen ongelukkigen Vorst te hopen was. Ten slotte drongen zij nogmaals aan op de loslating van de te Leith gevankelijk opgebrachte Nederlanders. — De Koning, hun antwoordende, gaf in de eerste plaats zijne hoop te kennen, dat de vriendschap tusschen zijne onderdanen en ons mocht bevestigd worden, zich zelven de eer gevende, dat er nog een accoord getroffen was; zonder hem, zeide hij, zouden de onderhandelingen meer dan twintigmaal gebroken zijn geweest. De personen der Gezanten waren hem aangenaam geweest: immers wist hij wel, dat zij hunne kooplieden moesten ontzien, omdat dezen, hetgeen zij evenwel nu nog niet waren, wel eens hunne meesters konden worden. Den ondergang van onzen Staat zou hij niet gedogen, en hij zou wel zot zijn, zoo hij niet inzag, hoe belangrijk ons behoud was voor zijnen Siaat. Want, al handelde hij met Spanje over het huwelijk van zijnen zoon, hi zou dat slechts aangaan onder beding, dat hij op goeden voet bleef met zijne oude vrienden en bondgenooten. Anders = ware hij geen vrij Koning, gelijk hij was, maar een slaaf van Spanje, Slechts op twee wijzen zou hij ons kunnen bijstaan, te water of te land: te water nu waren Hun Hoog Mogenden machtiger dan hij; en te land zou hij hen moeten ondersteunen of met troe- pen of met geld, en dat wel zonder de vriendschap met Spanje te verbreken. Maar de Nederlanders hadden immers zoo veel troepen, als zij zelven begeerden, en moesten erkennen, dat hun beste en meeste krijgsvolk Engelschen en Schotten waren. Doch daarvoor kwam hij niet uit. — Alzoo op de zaak van den Koning van Bohemen komende, erkende hij groote verplichting aan Hun Hoog Mogenden te hebben, dat zi zijne kinderen zoo wel hadden ontvangen: altijd zou hij zulks gedenken, en een mon- DES VADERLANDS. 115 ster der natuur zou hij moeten wezen, zoo hij die kinderen niet in hun eer en landen deed herstellen: hij en zijn zoon hadden eene gelofte gedaan om dat doel te bereiken. Alle menschelijke wijsheid gebruikte hij om het door middel van een traktaat zoo ver te brengen: hij ging daarbij te werk als een schaakspeler, die als de eene zet niet gelukt, eenen anderen beproeft; maar vast besloten bleef hij om hen op de eene of de andere wijze tot hunnen vorigen staat terug te brengen, en vóór dien tijd zou hij niet rusten, maar in voortdurenden kommer leven. Dit moesten de Gezanten aan zijne kinderen en aan Hun Hoog Mogenden verzekeren. Ten aanzien van de gevangenen van Leith verklaarde hij, dat hij, met toestemming van den Spaanschen Ambassadeur zelven, last gegeven had ze te ontslaan en hun het betaalde rantsoen terug te geven. Hiermede was zijn antwoord ten einde. Maar nu zeide hij nog wat te bespreken te hebben. Het betrof de zaken van Indië en de meermalen gedane eischen: vermindering van het getal der tien door de Engelschen te onderhouden schepen, en vergunning om forten te bouwen. Ook zinspeelde hij op de noodzakelijkheid der terugroeping van onzen Goeverneur Generaal. Bovendien sprak hij alweder op denzelfden scherpen toon over de zaak van Groenland, en vermeldde, evenwel, zoo als hij zelf zeide, slechts voor memorie, de zaak der haringvisscherij De onzen behoefden geene nieuwe gronden uit te denken om tegen die grieven over te stellen, en zoo liep het gehoor af, nadat Zijne Majesteit eerst nog den Heer "TUYL ridder ‚had geslagen. — De Gezanten bleven niet in gebreke, bij den Prins en de Grooten, zonder er eenen enkelen over te slaan, beleefdelijk afscheid te gaan nemen. Sommigen evenwel vonden zij niet te huis op het uur, dat zij zelven hun bepaald hadden. Op het laatste oogenblik namen nog verscheidene Heren de hou- ding aan, alsof zij hun een afscheidsbezoek wilden brengen. In den avond van den 15de» February waren de Gezanten te ’s Gravenhage terug !. Doch hunne zorgen waren nog niet ten einde, daar zij te weeg moesten brengen, dat de wissel voor de 20,000 pond sterling, die zij dadelijk betaald hadden, met nog een paar wissels ter bestrijding van de »liberaliteiten", gezamenlijk ten bedrage van 280,000 guldens, door de Oost- Indische Compagnie, tegen haren wil en dank, in het begin van de volgende maand Maart aangenomen werden te betalen. Juist omstreeks dezen tijd, dat is in Maart 1623, was het Octrooi dezer Handelmaat- schappij afgeloopen. Haar voortbestaan hing dus af van de Staten-Generaal, en dit niet alleen, maar de tegenwoordige Bewindhebbers liepen gevaar, als Hun Hoog Mogenden 1621— 1625. Terugkomst der Gezanten te ’s Hage. Beraadslagin- gen over de ver- nieuwing van het hen niet ondersteunden, in hunne eer en voordeel aanmerkelijk bekort te worden. De Octrooi der Oost- Indische Com- Staten, verplicht om de verbindtenissen, door hunne Gezanten in Engeland aangegaan, pagnie, ! Zie het Rapport op het Prov. Utr. Archief, en Resol. Stat.-Gen. 4 Mei; 7, 23 Janij; 6 Joli; 3, 4, 10, 21, 22, 27 Aug.; 2 Sept.; 29 Oct.; 17, 18, 19, 24 Nov.; 28 Dec. 1622. 9, 31 Jan. 1623. 162}— 1625. De Admirali- teit van Amster- dam komt met eene aanspraak tegen de Com- pagnie voor den dag. Het Octrooi vernieuwd. 776 ALGEMEENE GESCHIEDENIS gestand te doen, en tevens verlegen om de gelden te vinden ten einde de Admiralitei- ten in de ontzettende kosten van de uitrustingen ter zee te hulp te komen, waartoe de Hollandsche Bewindslielen reeds begrepen hadden dat van hun Gewest een bijdrage van vier ton gouds zou gevorderd worden, hadden het voornemen opgevat om de Com- pagnie de vernieuwing van haar: Octrooi en de handhaving harer tegenwoordige Be- stuurders met een goede som te laten betalen. Reeds in Mei 1622 hadden de Staten van Holland besloten, dat het Octrooi zou ver- lengd worden voor zoo langen tijd als het Traktaat van vereeniging met de Engelsche Compagnie van kracht zou blijven. Dit Traktaat, in 1619 vastgesteld, zou voor twintig jaren gelden !. Dus verzekerde dat besluit aan de Nederlandsche Maatschappij een bestaan van minstens nog achttien jaren. Doch het was aan voorwaarden verbonden: op het tijdstip der verlenging zouden de Bewindhebbers algemeene rekenschap van hun bestuur moeten doen; voorts zouden zij voortaan geene provisiën van eenige sche- pen, geschut als anderzins mogen genieten; daarenboven zouden alle inkoopen dus moe- ten geschieden, dat de blaam alsof de Bewindhebbers daarbij bevoordeeld werden, ophield; eindelijk, de Bewindhebbers zouden op de gezette tijden moeten aftreden en elkander niet te na in den bloede mogen bestaan. Dit besluit van de Staten van Hol- land was in de volgende maand Junij in de Staten-Generaal gebracht; aan de Provin- ciën waren er afschriften van gegeven onder beding dat die niet in handen van particu- lieren kwamen. Intusschen kwam de Admiraliteit van Amsterdam met eene aanspraak op de Oost-Indische Compagnie voor den dag, ten bedrage van één millioen en twee ton gouds wegens geleverde oorlogssubsidiën, en bij de onmogelijkheid, waarin zij zich bevond om nieuwe gelden op te nemen, verzocht zij, behalve subsidie van "s Lands wege, liquidatie met de Oost-Indische Compagnie. Deze beantwoordde den eisch met de verklaring, dat zij der Admiraliteit niets schuldig was. Doch de Staten-Generaal drongen niettemin op liquidatie aan, en in November werd tot deze zaak eene bijeen- komst te ’s Hage verordend tusschen gedeputeerden van de Admiraliteiten en niet alleen van de Bewindhebbers, maar van alle Kamers der Oost-Indische Compagnie, om ten overstaan eener Commissie uit de Staten-Generaal tot de vereffening der uitstaande zaken te komen. Het beweren der Compagnie, dat zij niets schuldig was, steunde op hare overtuiging, dat zij van het Land ruim zoo veel te vorderen had, als de Admiraliteit van “haar verlangde. Onder andere sommen brachten zij de kosten in rekening van het Gezantschap in 1619 naar Engeland gezonden *; doch deze som, op 140,000 gulden begroot, werd zonder genade door de Staten-Generaal geschrapt. Intusschen ging nog vóór het eind des jaars bij de Generaliteit het besluit door tot verlenging van het Octrooi voor 21 Jaren, te beginnen met den eersten Januarij 1625. 1 Zie hiervoor, bl. 273. 2 Zie hiervoor, bl. 250. DES VADERLANDS. 777 EN Lj ging daartoe over op grond dat het Traktaat van vereeniging met de Engelsche 1081 Compagnie nog eenige jaren van kracht moest zijn; dat het Land aan de Compagnie ies groote subsidién verleend had op hoop van mettertijd daarvan de vruchten te plukken; dat de hand moest worden gehouden aan het openbaar vertrouwen, aan de contrakten, aangegaan met vele Natién, Rijken en Landen in Oost-Indié, en aan het bezit van de plaatsen, aldaar met de hulp van Hun Hoog Mogenden ingenomen , en dat uit eene ontbinding voor alle ingezetenen des Lands groote ondienst te wachten was. Dit willende verhoeden en tevens die Natiën, Rijken en Landen in Oost-Indië niet ten gevalle van onze vijan- den en tot schande en spot van dezen Staat willende verlaten, zoo besloten de Staten- Generaal de Compagnie te verlengen onder voorwaarde dat de Bewindhebbers binnen zes maanden en voorts om de tien jaren rekening doen zouden aan de aandeelhouders, ten overstaan van Gedeputeerden van Hun Hoog Mogenden, met open deuren en ven- sleren; dat de eersle vervanging van een bepaald gedeelte der tegenwoordige Bewind- hebbers over drie jaren, en voorts geregeld van drie tot drie jaren zou plaats hebben; dat de Bewindhebbers zich zouden vergenoegen met eene vaste vereering van één ten honderd van de zuivere opbrengst der verkochte goederen; dat zij dan ook aan de Compagnie niets zouden mogen verkoopen, dan met toestemming van de Staten-Generaal, van de Staten der Provincie en van de Magistraat der Stad, in welke eenige Kamer gevestigd was, noch bij het inkoopen van de goederen der Compagnie iets boven de gewone aandeelhouders vooruit zouden hebben. Maar het scheelde veel, dat met dit besluit alle zwarigheden uit den weg zouden Klachten der participanten. geruimd zijn. Een aantal aandeelhouders hadden nog altijd klachten en eischen, die niet klein geacht mochten worden: het zou gevaarlijk geweest zijn, de hartstochten nog erger gaande te maken, dan reeds het geval was, blijkens een allerfelst schotschrift, dat er in deze dagen tegen de Bewindhebbers der Compagnie uitkwam. De Staten wisten er niet beter op, dan het geschil ter beslechting aan den Prins van Oranje op te dra- gen, die daartoe de te ’s Hage vertegenwoordigde actiehouders tegen de gedeputeerden der Bewindhebbers hooren zou. Zijne Excellentie poogde de partijen tot een vergelijk te brengen; doch slaagde daarin niet. De Staten lieten de aandeelhouders voor zich komen en vraagden hen hoofd voor hoofd af, of zij in den voorslag, tot bijlegging van -*t geschil door den Prins gedaan, bewilligden al of niet. Vruchteloos: zelfs verklaarden de halsstarrige participanten niet gemachtigd te zijn om zich aan iemands uitspraak te onderwerpen. Toch werd de zaak gevonden bij wijze van eenen uitleg, ten genoegen der dolerenden door de Staten-Generaal aan eenige artikelen van het nieuwe Octrooi gegeven. Waren dus de Hollandsche klagers noode tevreden gesteld, ook de Staten van Zeeland hadden te doen met dolerende participanten, en gaven hun zelfs eenigermate gelijk. De Staten-Generaal moesten Hun Edel Mogenden herhaaldelijk vermanen, degenen, die in hunne Provincie tegen 't Octrooi opkwamen, tot gehoorzaamheid te houden, en III Deen. 3 Sruk, 98 778 ALGEMEENE GESCHIEDENIS GERNE L UL E IC QE a I a ae E) 1621— toen de Zeeuwsche Heren de klachten in ernstige overweging meenden te moeten nemen, Tem vermits er den Staat zelven aan gelegen scheen, dat de openbare Macht niet al te veel over de kapitalen van bijzondere personen te zeggen wilde hebben, werd Hun te verstaan gegeven, dat Hun Hoog Mogenden was voorgekomen, dat het onlangs verschenen schot- schrift door het beleid van eenige Arminianen gesteld en uitgegeven was, die daarmede den Staat van het Land wilden omverwerpen, weshalve men er zich niet door moest laten schokken. — Dus zou tegenstand als staatsverraad aangemerkt geworden zijn !. Liquidatie der Maar hoe werd de zaak der liquidatie van de Compagnie met de Admiraliteiten ge- "modd es vonden? De Compagnie, wel beseffende, dat zij zonder betalen niet vrij zou komen, ens bood, om te beginnen, aan, 150,000 gulden te betalen, waarvoor zij dan een vijftal oorlogschepen, welke in 1619 ter harer dienst gesteld waren, in eigendom zou mogen behouden. Hiermede namen de Admiraliteiten geen genoegen, en de Staten van oor- deel zijnde, dat de Compagnie buiten die vijf schepen vrij wat meer verschuldigd was, gelastten haar, bij provisie ongeveer een ton gouds te voldoen, De Raden ter Admira- liteit te Amsterdam dreigden intusschen, ingeval zij geen subsidie kregen, hunne be- trekking neder te leggen. Welhaast werd besloten haar met een millioen guldens, bin- nen twee jaren te betalen, te ondersteunen; maar er moest dadelijk geld zijn. Zoo kwam het er op aan, de liquidatie met de Compagnie ten eind te brengen, en het voorstel werd gedaan, de Compagnie, in voldoening van alle eischen der Admiraliteiten, te gelasten de som van 300,000 gulden te betalen. De Provincie Utrecht begreep, dat de Maatschappij 100,000 gulden meer op hare rekening had, en inderdaad, als de be- grooting door de Admiraliteiten ingediend, had moeten gelden, zou de Compagnie niet slechts vier, maar zes ton hebben moeten voldoen. Op dit voorstel werd het advies, ja de beslissing van Zijne Excellentie gevraagd, en de Vorst oordeelde, dat de Compag- nie met het betalen van 200,000 gulden zou mogen volstaan, van welke een tiende zou gebruikt worden voor de geheime uitrusting van den Prins *, Maar tegelijkertijd moesten de sommen voldaan worden, waartoe zich de Gezanten te Londen hadden ver- bonden, en toen dezen na hunne terugkomst door de Staten-Generaal werden ontvan- gen, namen zij de gelegenheid waar om op de betaling aan te dringen, » opdat de Landen buiten schade en zij zelven buiten opspraak mochten blijven.” Ingeval van verzuim, voegden zij er bij, zou de Koning van Groot-Britannië lichtelijk andere mid- delen kunnen aangrijpen, iels waartoe zij velen in Engeland zeer gezind gevonden had- den: de zaak was » vol bedenkens," en bepaaldelijk de walvischvangers liepen gevaar. 1 Resol. Holl. 4 Mei, 1622. Resol. Stat.-Gen. 8 Junij; 14, 16 Sept.; 4, 7 Oct.; 7, 15, 18, 19, 21, 22 Nov.; 14, 19, 21, 22, 27, 28, 30, 31 Dec. 1622. 2, 3, 14 Jan.; 3, 13, 14 Fehr. 1623. 2 Zie hiervoor, bl. 731—733. DES VADERLANDS. . 479 a ee Hal Tegen zulke gronden gold geen redeneren, en de Compagnie zou tegen 4 Maart voor 1621— de voldoening der wissels zorgen !. T De uit Engeland teruggekomen Gezanten moesten de laatste hoop, dat sacosus nog te eeniger tijd ten behoeve van zijnen schoonzoon in de Palts een werkzaam deel aan den oorlog tegen den Keizer en Spanjé zou nemen, den bodem inslaan. In de laatste dagen Meening aan- van October had men zich met dien waan nog gevleid, ja, gemeend, dat, nu de troepen — — van MANSFELD na het ontzet van Bergen op Zoom ons geen dienst meer te bewijzen had- ?"*. den, de Koning van Groot-Britannié ze in dienst zou nemen, wanneer wij ze slechts spoedig Duitschland in zonden, waar zij dan Mannheim of Frankenthal voor den jhans zelfs van zijne hoofdstad beroofden Keurvorst zouden kunnen bezetten. Vandaar die ijver, met welken mansreLps benden de grenzen over geholpen werden. Men wilde zich gaarne nog eenige opofferingen getroosten, totdat zaconus zich nader verklaarde, en hem de zaak zoo gemakkelijk en uitlokkend mogelijk maken, door de troepen ‚ die hij zou overnemen, dichter bij het oorlogstooneel te brengen ?. Het bezoek van Lord CHICHESTER, die, van zijn Gezantschap naar Duitschland terugkomend, ’s Gravenhage aandeed en er rond voor uitkwam, dat zijne zending de gewenschte uitkomst niet ge- had had 8, moest strekken om die hoop te versterken. Maar spoedig bleek het, dat JACOBUS, in plaats van troepen naar de Palts te zenden, de Engelsche soldaten, die aldaar de steden bezet hadden gehouden, uit welke zij thans verdreven waren, de Palts geheel deed ontruimen *. Den 742 November berichtte canrgrow de Staten, dat hij last had met hen over eene gewichtige zaak te handelen, die geheimhouding en spoe- dig besluit vereischte. Welke verwachtingen deze boodschap ook moge hebben opge- wekt, de zaak schijnt niets anders dan de herberging der onder Generaal vege uit de Palts teruggetrokken Engelschen betroffen te hebben. Althans weldra daarna kwam. CARLETON aan met een voorstel, aanbevolen door den Prins, en daartoe strekkende, dat die troepen, een paar zwakke regimenten uitmakende, eenen tijd lang in Friesland en Groningen gelegerd zouden worden. Dit verzoek werd toegestaan, mits zij gedurende den tijd van hun verblijf onder onze plaatselijke krijgsbevelhebbers staan zouden en den eed zouden doen aan, de Staten der Provincie en aan de Magistraat der Steden, waar 1 Resol. Holl. Punt. v. Beschr. der Zitt. v. 5—30 Julij, en van 6 Sept. tot 1 Oct.; 19 Sept.; 1 Oct. 1622. Resol. Stat.-Gen. 14, 16 Sept.; 4 Oct.; 22, 29 Nov.; 24, 31 Dec. 1622. 4, 5, 9, 13, 14, 16, 17, 20, 23, 25, 31 Jan.; 3, 6, 13, 14 Febr. 1623. 2 Resol. Holl. Buitengew. Zitting 25—27 Oct. 1622. Resol. Stat.-Gen. 24 Oct. 1622. 3 Resol. Stat.-Gen. 31 Oct. 1622. v. n. careLLeN, bl. 114. Cgrcussten had in Mei, op zijne reize naar Duitschland, de Staten mede bezocht. Resol. Stat.-Gen. 19, 27 Mei, 1022. 4 v. D. CAPELLEN, bl. 123, 124. 98 + 780 . À ALGEMEENE GESCHIEDENIS TTT 1621— zij zouden vertoeven. Zou szacosus misschien de Staten nog gepaaid hebben met de mes voorstelling, dat hij die troepen aldaar tot nader order wilde gelaten hebben, om ze tegen het voorjaar op nieuw in Dustschland te gebruiken, en zou daarmede in ver- band gestaan hebben, dat de benden van mansreLp den weg naar Oost-Friesland in- sloegen? Hoe het zij, het duurde niet lang, of ’s Konings besluit veranderde weder, en er kwam bevel, dat vere zich met zijne soldaten naar Engeland zou begeven: zoo- dat Zijne Majesteit de Staten voor de betoonde bereidwilligheid bedankte, zonder er ge- bruik van te maken. Ten slotte echter gingen die manschappen ook niet naar Engeland, maar, werden gebracht onder andere Engelsche Compagniën in onze dienst !, Wat er ook zij van die kortstondige hoop, dat sacosus de troepen van MANSFELD in de Palis zou gebruiken, het schijnt een reeds vroeger opgevat denkbeeld geweest te zijn, die troepen, als zij hunne dienst in Noord-Brabant gedaan zouden hebben, den Oost-Friezen op den hals te schuiven. Waartoe diende anders het uitstrooijen van het gerucht, dat bepaaldelijk ook Embden door de Spaansche Armade bedreigd werd 2? Zoo kon het dan den ingewijden niet vreemd voorkomen, dat, toen MANSFELD niet naar de Palts toog, hij zich in Oost-Friesland wierp. Betrekkingen In weérwil van alle beloften hielden de Staten-Generaal nog steeds het Kasteel Lier- pu Oost rie oord bezet, ja, zij lieten bij voortduring aan de verslerkingen arbeiden, en deze wer- den in het najaar van 1621, zoo het heette, voltooid 5, Als voorwendsel konden zij de noodzakelijkheid doen gelden, om een waarborg te bezitten, dat de Graaf en de ingezetenen de verplichtingen zouden nakomen, die ten aanzien van Hun Hoog Mogen- den op hen rustten. Niettemin bleef de Graaf, ondersteund door Koning sacoBus, op de ontruiming van Lieroord aandringen *, en rechtstreeks weigeren konden de Staten dit verzoek niet. De Prins, zich zelven de schoone rol voorbehoudende, betuigde op nieuw, dat men het gegeven woord houden moest 5, en zelfs de Staten verklaarden zich gezind, de plaats voorwaardelijk te ontruimen. Alsnu haastte zich de Graaf eene schuld van 50,000 gulden af te doen, opdat men deze verplichting niet langer als voorwend- sel tegen hem zou kunnen bezigen 6; ja, sedert Mei (1622) eischte hij bovendien, dat het Staatsche garnizoen ook de stad Embden zou verlaten: werd hieraan geen gehoor gegeven, zoo zou hij zich met die Mogendheden, welke met hem bevriend of verwant 1 Resol. Stat.-Gen. 7, 8, 22 Nov.; 8 Dec. 1622. 17 Jan. 1623. 2 Lie hiervoor, bl. 755. 3 Resol. Siat.-Gen. 28 Julij; 9 Nov. 1621. Met het bericht, dat de fortificaties van Lieroord voltooid waren, was in zonderlinge tegenspraak het schrijven van den Commandant coexpeas , eenige dagen later: dat de fortificaties vervallen waren. Resol. Stat.-Gen. 26 Nov. 1622. 4 Resol. Stat.- Gen. 28 Dec. 1621. 11, 18, 21, 27 Jan.; 4, 9 Febr.; 14 Maart; 1 April , 1622. 5 Resol. Stat.-Gen. 20 Jan. 1622. 6 Resol. Stat.-Gen. 27 April, 1622. DES VADERLANDS. 781 waren, en hiermede had hij bepaaldelijk Engeland op het oog, beraden wat te doen !. 1621— Thans beschouwden de Staten de zaak als ernsliger van aard; maar het ontbrak hun — niet aan een middel, dat zij aangrijpen konden. De stad Embden, die zoo goed als voortdurend hare gedeputeerden te ’s Hage had ?, was op hunne hand, en wilde de Staatsche troepen niet zien aftrekken ?; ja, het zou niet lang meer duren, dat hare burgers den Graaf afzwoeren op grond dat hij hen niet vermocht te beschermen tegen uitheemsch geweld 4%, Dus namen Hun Hoog Mogenden de zaak op als een nieuw punt van geschil tusschen den Graaf en zijne voornaamste Stad, en noodigden zijne Ge- nade en de Stenden van Oost-Friesland uit om nevens de slad Embden afgevaardigden naar ’s Gravenhage te zenden, opdat de misverstanden door tusschenkomst der Staten mochten bijgelegd worden 5, Noch de Graaf noch de Steden Aurich en Norden betoon- den zich vaardig om aan deze uitnoodiging gehoor te geven: slechts de Ridderschap zond hare gedeputeerden 9. Nu, terwijl mansrerps troepen ondergebracht moesten wor- den, achtte de Prins den tijd gekomen om de Oost-Friezen te doen gevoelen, dat zij op geene inschikkelijkheid te rekenen hadden. Met Graaf eanst casmum verscheen hij ter vergadering der Staten-Generaal, en vorderde, dat dit maal aan den Graaf en de Steden Aurich en Norden zou geschreven worden, dat, zoo zij geene afgevaardigden zonden, de Staten zonder hen met de Gedeputeerden van de Stad Embden en van de Ridderschap besluiten nemen zouden. Op dit schrijven antwoordde de Graaf ontwij- kend, en verklaarde, dat hij niet wist van nieuwe geschillen, die door de Staten bij- gelegd moesten worden 7. - Loo stonden de zaken, toen mansreLD Oost-Friesland inrukte. Dit gaf eene gewel- MINSPRUDE dige ontroering. Den 21sen November verschenen de gedeputeerden van de Ridderschap yy in Oost- van Qost-Friesland voor de Staten-Generaal met de klacht dat vrijdag te voren (den 183) een deel van het volk van mansreup in Oost-Friesland gevallen was en grooten moedwil gepleegd had met het openbreken van der goede lieden kisten en kasten. Zij verzochten, dat Hun Hoog Mogenden hem bevelen zouden, van daar te vertrekken. Op deze mededeeling, meenden de Staten, moest men antwoorden, dat die troepen niet in hunne dienst waren noch door hen werden betaald, zoodat zij hier geene bevelen te geven hadden. 2 Resol. Stat.-Gen. 17, 24 Julij; 6, 22, 29 Oct. 1621. 21, 22 Apr.; 4, 23 Mei, 1622. * Resol. Stat.-Gen. 11, 17 Aug. 1622. 4 v. p. CAPELLEN p. 166. 5 Resol. Stat.-Gen. 9 Junij, 1622. 6 Resol. Stat.-Gen. 27, 30 Sept. 1622. 7 Resol. Stat.-Gen. 5, 7, 9 Nov. 1022. 1621— 1625. 782 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ee | sche subsidie van 50,000 gulden, op welke hij nog voor de maanden Junij, Julg en Augustus aanspraak meende te hebben, niettegenstaande hij al dien tijd door ans Land onderhouden was. Doch dit niet alleen, hij verzocht tevens om eene som van 20,000 gulden, die, zeide hij, hem door den Prins by geheimen brief beloofd was, opdat hij zijn volk niet uiteen mocht laten gaan. Nog in Januarij (1625) bezorgden de Staten hem krigsbenoodigdheden, en al verleenden zij hem die gevraagde subsidie niet, zij hielpen hem met hun krediet. Ook Vorst cumisrraan van Brunswijk werd steeds door de Staten ondersteund. Op dienzelfden 21sten November verzocht en verkreeg deze Vorst de gunst om van het krediet van Hun Hoog Mogenden gebruik te maken, opdat hem de voor een zesduizendtal manschappen bestelde wapenen geleverd mochten worden. Den 2ğsten nam hij van de Staten afscheid met de betuiging, dat hij hun dienaar bleef tot den dood toe. Dat wawsrenp de betrekking tot de Nederlandsche Regering niet ver- broken achtte, bljkt ook daaruit, dat hij, in weérwil zijner brandschattingen, zijne aan- zoeken om onderstand aan de Staten niet staakte. Zoo wendden zich dan ook allen, die over wANsrELDS gedragingen te klagen hadden, tot niemand anders, dan tot de Sta- ten-Generaal. Gedurig kwamen hier nieuwe klachten in, zelfs van de bevelhebbers der Nederlandsche troepen in Oost-Friesland, over telkens nieuwe plaatsen, door de soldaten van MANSFELD bezet, en nieuwe buitensporigheden, door hen gepleegd. Ook de Graaf van Oldenburg verlangde van de Staten, voorziening tegen de afpersingen, aan welke ook hij bloot stond. Nu verscheen er ook een Afgevaardigde van den Graaf, maar het was om over den partijganger te klagen, en zelfs die van de stad Embden, in den hoog- sten graad ontstemd over het gebeurde, bespaarden Hun Hoog Mogenden het bericht niet, dat onder de inwoners van het Graafschap groote ontevredenheid heerschte, daar zij zich afvraagden, wat voordeel zij hadden bij de bescherming der Staten-Generaal, nu dezen hen van dien overlast niet vrijwaarden: bepaaldelijk weet men de zaak hun, gedeputeerden der Ridderschap en der Stad Embden, alsof zij het Graafschap die’ ramp op den hals hadden gehaald. — Wat nu te doen? Dat men de gedeputeerden bij brieven van de schuld vrijpleitte, deed niet veel af, en de Prins van Oranje was niet voor af- doende maatregelen: hij vond niet goed, dan men mansreLD verzoeken zou, Oost-Fries- land te verlaten: zulks zou opspraak geven, en hij wist niet, » wat stijl men daarin zou gebruiken.” Beter achtte hij, eenige afgevaardigden naar mansreLD te zenden om hem in der minne tot het vertrek te bewegen, of ten minste te zorgen, dat het Graafschap meer werd ontzien. Vooreerst bepaalden de Staten zich tot het schrijven van een brief; maar daarmede begrepen zij niet te kunnen volstaan, toen zij bericht kregen, dat de Graaf van Leeuwenstein, een van mansreLps onderbevelhebbers, zich tot de Magistraat van Embden op eene wijze had uitgelaten, alsof hij recht had in naam en op gezag der Staten-Generaal op te treden. Ook de Engelsche Gezant bemoeide zich met de zaak en verlangde, dat men den Graaf van Oost-Friesland een Gezantschap zou toezenden, DES VADERLANDS. Nog een vol jaar bleven dan ook de troepen van mAxsrero in het Landschap. Deze zaak bevorderde geenszins het vertrouwen van de leden van den Nedersaksischen Kreis op de voordeelen, die hun te wachten stonden, als zij volgens den wensch der Repu- bliek tegen den Keizer partij kozen. Dien ongunstigen indruk bemerkende, drong in Junij 1623 ook cusraar Apour bij de Staten op het vertrek van mANsFELD aan !. Had Koning sacosvs in het najaar (van 1622) den strijd in de Palts willen aanvaar- den, dan zou de Prins hier te lande aangemoedigd zijn geworden om in de nabijheid van onze grenzen het een of ander voordeel te behalen, hetwelk alsdan dubbel ge- wichtig zou zijn geweest, daar het den vijand zou belet hebben, try in de Palts bij te springen. Maar thans scheen elke onderneming van dien aard van belang ontbloot. In het midden van October deden de Staten den Prins een voorslag, om bij gelegen- heid dat het water begon te wassen, hetgeen den vijand in zijne marschen niet anders dan bemoeijeljken kon, eene poging ter inneming van Oldenzaal en het Huis ter Lage te beproeven ?; doch zulks had geene gevolgen. In Gelderland zou men gaarne gezien hebben, dat de Prins de stad Boekholt 9, hetzij door mawsrELD, hetzij door an- dere troepen, had laten bezetten; doch tot verwondering van velen wilde zijne Excellentie 1 Resol. Stat.-Gen. 16, 21, 22, 24, 25, 28, 28, 20, 30 Nov.; 1, 5, 6, 7, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 27, 28, 29, 31 Dec. 1622. 2, 5, 7,9, 10, 14, 16, 18, 24 Jan.; 7, 9 Febr. 1623. Arrsema, bl. 166, 225. 3 Resol. Stat.-Gen. 16 Oct. 1622. 3 Boekholt had nog onlangs geweigerd doortrekkend volk van den vijand in te nemen. Resol. Stat.-Gen. 17, 21 Nov. 1622. v. p. capetten, bl. 112, 113. 1621— 1625. 784 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— daarnaar niet luisteren !. Daarentegen ving de Prins tegen het begin van de maand " — December eenen tocht zuidwaarts aan. Acht en tachtig vendelen voetvolk liet hij zich pus aanslag op inschepen en de Kil opvaren, ? en Prins mgwpamK zou hem uit Breda eenige troepen, werpen. met ruiters daarbij, naar het vereischte punt toevoeren; zelfs de ruiters uit Zutfen, Arnhem, Nijmegen en Grave hadden bevel, ’t geen zij ook, totdat er tegenbevel kwam , uitvoerden, om in aller ijl zuid-westwaarts op te trekken. Volgens de Gedenkschriften Van FREDERIK HENDRIK zou het op Antwerpen gemunt zijn geweest 3. Dit was werkelijk in den tijd het algemeene gevoelen, en slechts wegens de onwaarschijnlijkheid der zaak geven enkelen eene andere bedoeling aan de onderneming. Inderdaad mag de poging om eene slad te verrasschen, zoo wel bezet en versterkt en wier toegangen buitendien zoo goed bewaakt werden, vrij gewaagd heeten. Daarom zou, volgens arrszema, het doel van den tocht geen ander geweest zijn, dan een nieuw punt, Hulst bij voorbeeld, in Zeeuwsch Vlaanderen te bemachtigen, ten einde de opbrengst der oorlogsbelasting ten platten lande te verzekeren, die de Vlamingen er steeds op uit waren te beletten en aan zich te trekken. Maar vanwaar dan de meening van dezulken, die het best onder- richt konden zijn? Ook hechtte de Prins zelf aan de zaak meer gewicht, dan met zulk eene onderneming in Staatsch Vlaanderen verbonden zou geweest zijn. Immers verklaarde hij, alle voorzorgen zoo zeker te hebben genomen, dat geen mensch, maar slechts God de uitvoering kon beletten. Werkelijk derhalve schijnt Antwerpen het doel van den tocht te zijn geweest. In Antwerpen zelf was men op een aanval bedacht, en nam men voorzorgen, die bewezen, dat men vermoedde, dat de Prins in verstandhouding stond met ingezetenen der bedreigde stad zelven 4% En ’s Prinsen beweegreden is wel te verklaren. 