Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
The important point here is to locate any observations as to structure with respect to the total mass of the uplifted reef, and _ also with respect to the foundation upon which the reef rests. It is an easy matter to infer the structures that ought to be produced in a reef formed by upgrowth during subsidence, and in a reef formed by outgrowth during a stationary period. It is also easy to infer the relation that will exist between a series of older reefs formed during pauses in subsidence, and a series of younger reefs formed at different levels during pauses in elevation. Indeed, inference as to these structures today far outruns observation. Still, it is desirable that such inferences should be carefully borne in mind as a means of guiding the observer to points where critical observations on structure may be made. Some diagrams appended below will make clear the chief points here to be considered. One of the reasons that makes me particularly desirous of securing observations on coral reefs in the Dutch East Indies is that, as far as I can learn, the movements of elevation and depression that they have suffered in recent geological times have been of greater amount, of more frequent occurrence, and of more rapid rate than those which characterize the islands of the open Pacific. The East Indies appear to bea region of modern geological disturbance, in which many move- ments of many kinds have repeatedly taken place. It may ite AR ak thus happen that even where subsidence has recently occurred, barrier reefs, ordinarily associated with subsiding coasts, are replaced by fringing reefs, because the subsidence has been so rapid that any reefs formed before it took place have been drowned; therefore the present fringing reefs may be called of a new generation. It is interesting further to note that DArwin explicitly re- cognized this possibility, although he did not find any examples which he thought came under it. He treated all existing fring- ing reefs as formed on stationary or rising coasts, although he clearly announced the possibility of their occurrence, as above, on coasts of rapid subsidence. .I am persuaded that the fringing reefs of the Philippine Islands include many examples of this kind; along the western coast of Palawan, for example, where the extraordinarily embayed shore line indicates recent subsidence, and where a broad submerged platform indicates a submerged barrier reef; on the shore line of today the fringing reef of new generation is as a rule very narrow. In case you thiak it would aid other observers in the study of coral reefs if you should publish the above suggestions in one of your local scientific journals, you are at liberty to do so- Cambridge, Mass. Febr. 7. 1917. Buitengewoon groote kompasstoring aan boord ss. ,CALCUTTA” der Stoomvaart Mii. Nederland door het inslaan van den bliksem DOOR S MARS. In deel LXXVI — Eerste aflevering van dit tijdschrift gaf ik eenige opmerkingen naar aanleiding van een buitengewoon groote kompasstoring aan boord van het s.s. „Le Maire” door het inslaan van den bliksem op 17 Februari 1916. Een nog grootere storing ondervonden de kompassen aan boord van het s.s. ,,Calcutta” op 20 Januari j.l. door het in- slaan van den bliksem. De gezagvoerder, de Heer van Benrrine Jurrine, schreef mij hierover het volgende: — Liggende ter reede Soerabaja, ontlastte zich daar in den avond van den 20 Januari een hevig onweder. Bij het aanbreken van den volgenden dag bemerkten wij dat de bliksemafleider van den voortop vernield was en sy het want naar beneden hing. In den namiddag van den 22 Januari vertrokken wij met ` bestemming Pasoeroean; gedurende de vaart door het Ooster- vaarwater viel het ons op, dat het standaardkompas een groote fout vertoonde. Het azimuth en de peiling van eenige sterren werden bepaald en genomen op de r.w. koers N 60° O, een fout van 30° gevonden. Het stuurkompas wees toen WEST aan. Wij zijn naar de reede van Pasoeroean gestoomd en hebben aldaar den volgenden morgen met de waarlooze magneten het standaardkompas zoover kunnen compenseeren, dat de grootste fout 12° was. Genoeg magneten waren niet aanwezig, zelfs hebben wij voor de compensatie van het standaardkompas die van het stuur- kompas moeten gebruiken. 5 nee be Vroegere aantal dwarsscheepsche magneten één met roode (N) pool naar S B op 3' van de roos. Na compensatie te Pasoeroean. Zes met de roode pool naar SB, respectievelijk op 2' 4", 2' 3", ai 2", ai 1", ai ol en 1' 11" van de roos verwijderd. De langsscheepsche magneten werden niet gewijzigd. Op 22 Januari bij rw koers N 53° O was de deviatie + 28° en voor het ongeval — 1°. Hieruit blijkt, dat de coéfficient C groot plus was geworden, zoodat het stuurkompas door de groote storing van het sterke scheepsmagnetische veld op Oostelijken koers West aanwees. Op de „Le Maire” werd C groot minus en wees het stuur- kompas bij W lijken koers Oost.aan. Zie verder het boven- aangehaalde opstel. Batavia, 10 Februari 1919. VOORWOORD TOT DE GESCHRIFTEN UITGEGEVEN DOOR DE Commissie voor Vulkanologie VAN DE Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederlandsch-Indié. In de bestuursvergadering der Kon. Natuurkundige Ver- eeniging, gehouden op 5 Augustus 1918 te Weltevreden, werd een Commissie voor Vulkanologie ingesteld, die in de eerste plaats beoogt het wetenschappelijk onderzoek van de vulkanen in onzen Archipel te bevorderen, zonder daarbij echter de praktische doeleinden uit het oog te verliezen. De publicaties der Commissie voor Vulkanologie zullen, voor zoover zij niet zeer groote afmetingen moeten aannemen (monografieën), verschijnen in het Natuurkundig Tijdschrift voor Ned. Indië, uitgegeven door de Kon. Natuurkundige Vereeniging in Ned. Indie. Deze geschriften op vulkanologisch gebied zullen doorloopend genummerd worden en het ligt in de bedoeling sommige er van ook afzonderlijk in den boekhandel verkrijgbaar te stellen. Naar den aard der te behandelen onderwerpen zullen de geschriften ingedeeld kunnen worden in Je mededeelingen over vraagstukken van algemeen belang voor of over de vulkanologie van Ned. Indié of korte berichten bevattende over ingestelde onderzoekingen, 2° verhandelingen, die meer uitgewerkte gegevens zullen bevatten en een streng weten- schappelijk karakter zullen dragen en 3° excursiegidsen in populair-wetenschappelijke zin gehouden, tevens dienende om het bezoek van interessante vulkanen aan te moedigen. DT an Als eerste publicatie verschijnt hiermede een mededeeling van de hand van Dr. G. L. L. KemMmerriNG waaruit blijkt, dat men ons in Japan ver vooruit is in de wetenschappelijke bestudeering der vulkanen en dat wij op dit gebied een achterstand hebben in te halen, willen wij ons niet het verwijt op den hals halen van in het wetenschappelijk on- derzoek onzen Koloniën te kort te schieten. Weltevreden, Februari 1919. Het bestuur der Commissie voor Vulkanologie A. van Lira Voorzitter. Dr. B. Q. Escher Secretaris. GESCHRIFTEN UITGEGEVEN DOOR DE -Commissie voor Vulkanologie van de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Ned.-Indië. No. 1 (Mededeeling No. 1) De Vulkanologische Bewakingsdienst in Japan. DOOR Dr. G. L. L. KEMMERLING. tijdelijk geoloog bij het Mijnwezen. Februari 1919. Inleiding. Naar aanleiding van het streven om in onzen archipel tot een betere kennis te geraken van het wezen der vulkanen, die zoowel in de morphologie als oeconomie dezer landstreken een groote rol spelen, is het niet van belang ontbloot om eens na te gaan, wat in andere landen reeds op dit gebied gedaan werd. Het spreekt vanzelf dat hiervoor in de eerste plaats het kei- zerrijk Japan in aanmerking komt en wel om de volgende redenen: Het mag den meesten lezers bekend zijn, dat er een innig verband bestaat tusschen vulcanisme, seismologie en tektoniek. Waar we nu weten dat de geologische en geo-tektonische op- bouw van Japan, ik zou bijna willen zeggen tot in de kleinste onderdeelen te vergelijken is met die van den eilandenboog van onzen archipel, behoeft het geen verwondering te baren, dat er een groote overeenkomst moet bestaan, tusschen de vulkanische en seismische verschijnselen, welke op deze beide deelen van onzen aardbol werden waargenomen. Gezien deze groote overeenkomst stellen wij ons nu de vraag: Wat werd ‘er in Japan gedaan om de studie van het vul- kanisme te bevorderen ? Welke maatregelen werden er genomen om het onheil, door vulkanische uitbarstingen veroorzaakt, te verminderen ? “bl — The Imperial Earthquake Investigation Commitee. Meer nog dan door vulkanische uitbarstingen werd het Japansche grond- gebied geteisterd door de vele aardbevingen, welke nu eens hier dan weer daar, doch vooral langs de Pacifische kust, worden waargenomen. Na de groote aardbeving in 1891 van Mino Owari, werd er in het Japansch Parlement op gewezen, dat de studie van vulcanische en seismische verschijnselen, nog meer moest behartigd worden dan dit reeds tot nu toe was geschied. Men was zich wel bewust, dat zulke studies over vele jaren moeten worden voortgezet, wilde men bruikbare resultaten verwachten. Het was daarom van het grootste belang, dat aan een in te stellen comité, die waarborgen van regeeringswege gegeven werden, die het voortbestaan ten allen tijde verzekerden. _ Bij keizerlijke ordonnantie van Juni 1892 werd besloten een commissie te benoemen, welke belast zou worden, met het nemen van al die maatregelen, die den omvang van rampen, door aardbevingen veroorzaakt, zouden kunnen beperken. Voorloopig werd reeds aan deze commissie de opdracht verstrekt: 1° een ondersoek { in testellen of het mogelijk is aardbevingen te voorspellen. 2° welke bouwmethode en welk bouwmateriaal het best Ger is men rvd wendi van het comité. De ordonnantie waar- bij de bommidsie al het Jeep wore geroepen, bovatte tien artiko- len, die in hoofd g De commissie is als volgt samengesteld: 1 voorzitter, 1 secretaris en 25 leden. De leden worden benoemd door den ministerraad op voordracht van het mi- nisterie van onderwijs. Zooveel mogelijk moeten de leden gezocht worden, onder de vakmenschen op het gebied van de exacte en aangepaste wetenschappen. Het ministerie van onderwijs oefent controle uit op alle aangelegenheden de commissie betreffende. SE ee Behalve de salarisregeling van het vaste personeel is vast- gesteld, dat in bijzondere gevallen ook aan andere personen voor belangrijke diensten der commissie bewezen een gel- delijke belooning kan uitgekeerd worden. Ook is de voorzitter bevoegd, om tijdelijk personeel aan te werven, indien de in te stellen onderzoekingen zulks ge- wenscht doen voorkomen. Het werkprogram van het comité. In het kort komen de werkzaamheden van het comité op het volgende neer: 1° het verzamelen van alle gegevens betrekking hebbende op aardbevingen, vloedgolven, vulkanische uitbarstingen, mod- derstroomen enz. 2° het samenstellen van een historisch overzicht van alle aardbevingen, voorzoover die in den loop der tijden bekend geworden zijn (later werd dit ook witgebreid tot de vulkanische uitbarstingen). 3° geologische onderzoekingen. Ae Onderzoekingen naar den aard der seismische bewe- gingen. 5e onderzoekingen naar de voortplantingssnelheid dier be- wegingen. 6° het bepalen der inclinatie en van magnetische afwij- kingen. 7° een vergelijkende studie, tusschen seismische bewe- gingen aan de oppervlakte en in het inwendige van de aarde. 8° onderzoekingen omtrent het aardmagnetisme, het op- richten van observatieposten tot dat doel. 9e onderzoekingen naar de warmte van den aardbodem op grootere diepte. 10° onderzoekingen naar den weerstand van bouwmaterialen tegen aardschokken. 11° het ontwerpen van bouwconstructies, die weinig last zullen ondervinden van aardbevingsverschijnselen; het op- richten van dergelijke gebouwen in aardbevingscentra. 12° onderzoekingen naar den weerstand van zulke gebouwen, door middel van kunstmatig veroorzaakte aardbevingen. SGA ee 13° het nemen van maatregelen om het effect der aard- beving op reeds bestaande gebouwen, zooveel mogelijk te doen verminderen. 14° een vergelijkende studie tusschen terreinen van ver- schillenden geologischen en morphologischen opbouw, teneinde den invloed van dien opbouw ten opzichte van de intensiteit en frequentie der aardbevingen te kunnen beoordeelen. 15° het verrichten van alle mogelijke experimenten, welke de vermindering van het aardbevingseffect tengevolge kun- nen hebben. 16° het publiceeren van alle gegevens, verzameld door het comité. Nadere toelichtingen. Voor ons zijn de volgende nadere toelichtingen nog van belang. Ad. 1. Worden berichten ontvangen omtrent belangrijke natuurverschijnselen (seismische, vulkanische enz.) dan is het de taak van het comité om aanstonds een wetenschappelijke expeditie uit te rusten, welke belast zal worden om de noodige onderzoekingen naar de oorzaak en den omvang dier verschijn- selen ter plaatse in te stellen. Dikwijls gebeurt het, dat vulkanische uitbarstingen vooraf worden gegaan door belangrijke veranderingen zoowel in de samenstelling als temperatuur van thermische bronnen. Het is van het grootste belang om nategaan of zulke veranderingen steeds aan vulkanische uitbarstingen gebonden zijn of dat ook andere natuurverschijnselen hierbij betrokken zijn. Ad, 3. Geologische Onderzoekingen. Aangezien de aardbevingen, zooals de naam het ons reeds zegt, niets anders zijn dan trillingen, die nu eens hier dan weer daar in onze aardkorst optreden, is het natuurlijk van het grootste belang, dat er speciale geologische onder- zoekingen verricht worden, welke ons over de samenstelling dier aardkorst zullen inlichten. Deze onderzoekingen behooren echter reeds tot het domein van den geologischen exploratie- dienst, zoodat het comité zich in hoofdzaak zal beperken tot ee ide oe die onderzoekingen, die ons het een en ander kunnen leeren omtrent het verband, dat er bestaat tusschen de samenstelling der aardkorst en aardbevingsverschijnselen. Vooral zal er de aandacht op gevestigd moeten worden, waarom in bepaalde deelen van onze aardkorst aardbe\ ingsverschijnselen zeldzaam zijn, in andere daarentegen bijna dagelijks voorkomen. In de eerste plaats komen voor een onderzoek in aanmerking de vulkanen, die we in Japan in grooten getale aantreffen. Immers het vulkanisme, zijnde een natuurverschijnsel, dat in zeer nauw verband staat met het inwendige van onze aard- korst, zal ons dus wel zeker het beste kunnen inlichten om- trent de oorzaken, die tot aardtrillingen aanleiding geven. Le comité commencera par étudier les volcans afin d'acquérir une idée générale de la relation, qui peut exister entre la com- position de Vécorce terrestre et ses convulsions. ad 9, Temperatuurwaarnemingen in diepe putten. Het is van belang om voor heel Japan, de thermische vlakken te construeeren, vooral met het oog op plaatselijke of meer algemeene afwijkingen. Aan de hand van deze vlakken zal men dan kunnen nagaan of er ook eenig verband bestaat tusschen waargenomen afwijkingen in de nabijheid van vul- pe of aardbevingscentra. : Worden deze afwijkingen regelmatig gecontroleerd, dan zou men er toe kunnen overgaan, om uitbarstingen of aardbevingen te kunnen voorspellen, in ieder geval zullen de plaatsen die ge- vaarlijk mogen genoemd worden voor bevolkingsvestiging, kunnen aangewezen worden. Voorts lag het in de bedoeling van het comité om in Japan een driehonderdtal dlepboringen | te ei maken, verspreid ov over den archipel en waarin zouden kunnen verricht worden. Welke zijn de resultaten tot nu toe door het Imperial invest- igation Commite bereikt? We zien dat men in Japan de kwestie ernstig opvatte en een breed werkprogram ontwierp. —55 — Thans moeten we echter ook nagaan, wat er tot op heden door dat comité verricht werd en welke resultaten de ingestelde onderzoekingen opgeleverd hebben. Te dien einde zullen we raadplegen de verschillende rap- porten en verhandelingen, die door het Imperial Earthquake Investigation Commitee openbaar gemaakt werden. In 1897 verscheen no. 1 van de Publications of the Imperial ` Earthquake Investigation Commitee, het aantal nummers be- draagt thans reeds 26. Behalve de publications werd in 1907 overgegaan tot het uitgeven van bulletin’s, welke zoo kort mogelijk na het onderzoek van een of ander natuurver- schijnsel verschijnen. Huizenbouw. Wij weten alle reeds dat wat huizenbouw aangaat, voor het vervaardigen van aardbevingsvrije woningen, door de Japanners veel gedaan werd. Door den bouw van zulke woningen in aardbevingscentra verplicht te stellen, werd het aantal ingestorte huizen bij latere aardbevingen aanzienlijk beperkt. Wanneer we bedenken, dat door de aardbeving van Mino, Owari in 1891, niet minder dan 200.000 woningen vernield werden, kan men de maatregelen door de Japanners genomen zeer zeker toejuichen en begrijpen. Het tegenwoordige streven om in den Ned. Indischen Archipel de Europeesche bouwwijze toe te passen, kan dan ook niet anders dan kortzichtig genoemd worden, vooral in die streken, waarvan bekend staat, dat ze herhaaldelijk door aard- bevingen geteisterd worden. De aardbevingen van Benkoelen, Maos en Bali om bij de laatste jaren te blijven, hebben zeer duidelijk gedemonstreerd, dat steenen huizen zonder vakwerk absoluut niet bestand zijn tegen aardschokken. Daarentegen bleven die, welke wel van vakwerk voorzien waren, alle intakt, Het bouwen van zware daken bij inlandsche woningen is eveneens af te keuren. Ook laat de stevigheid der Inlandsche bouwconstructie veel te wenschen over. Een inlandsch huis zonder zwaar dak en flink in elkaar gezet, is gewoonlijk bestand tegen aardschokken. bir Waarnemingsstations. Door het aardbevingscomité werden er in Japan meer dan duizend waarnemingsstations opgericht, die alle voorzien werden van tromometers of record tremometers. Dit zijn instrumenten die vooral voor het opteekenen van plaatse- lijke trillingen zeer goed voldaan hebben. Aangezien de aard- bevingen door vulkanische uitbarstingen veroorzaakt, steeds hun invloed op een beperkten radius doen gelden, verrichten de tromometers op vulkaanlichamen opgesteld, steeds zeer nuttig werk. De trillingen welke aan uitbarstingen voorafgaan worden opgeteekend, het vermeerderen der trillingen geeft een aanwijzing op hetgeen onste wachten staat. We zullen later zien dat deze tromometers ook van praktisch belang zijn gebleken. Behalve tromometers werden er bovendien op verschillende grootere plaatsen in Japan seismografen opgesteld berekend voor het opteekenen van trillingen ontstaan op verren af- stand. Alle stations werden door aparte electrische leidingen met elkaar verbonden, zoodat de tijdstippen waarop de bevingen op verschillende plaatsen begonnen, nauwkeurig konden worden vastgesteld. In publication No: 19 lezen wij dat het resultaat van vele waarnemingen geleid heeft tot de volgende veronderstelling: „All recent earthquakes in Japan extending over a large area seem to be tectonic.” Compilatie werk. Het samenstellen van een overzicht van alle belangrijke aardbevingen en uitbarstingen, welke in den loop der tijden in Japan bekend werden, heeft reeds plaats gehad. Ofschoon op dit, gebied in den Ned. Indischen Archipel door het Kon. Magn. et Metereol. Observatorium veel verricht werd, immers cen jaarlijksch overzicht (sedert 1850) over vulkanische en seismische verschijnselen vinden we in het Tijds. van de Kon. Nat. Vereeniging, zou toch een hernieuwde bewerking der gegevens, residentiegewijze, ') ons nog een beter inzicht geven met betrekking tot de verdeeling van onzen archipel in aardbevingsvrije — en door aardbeving veelvuldig geteisterde streken. Hetzelfde geldt ook voor de uitbarstingen. 1) Is in bewerking. (Red) : za 3 ZS Vulkaan studies. „The vulcanological survey of Japan” begon met een gedetailleerde studie van nieuwere en oudere vulkaanlichamen. Verschillende vulkanen werden reeds tot in alle détails onderzocht. In Ned. Indië werd vooral vanwege den dienst van het Mijnwezen in dienzelfden geest gewerkt, maar ook particu- liere onderzoekers droegen hunne bouwsteentjes bij om onze kennis omtrent de Ned. Indische vulkanen te doen vermeer- deren. Toch mogen we gerust zeggen dat gedetailleerde studies van vulkaanlichamen tot de zeldzaamheden behooren en het zijn juist zulke studies, die onze kennis van het wezen der vulkanen een heel eind verder brengen. Waarnemingen omtrent de aardtemperatuur. Voor het waar- nemen der aardtemperatuur op grootere diepte werd te Tokyo een gat geboord van 1000 meter diepte, waarin nauwkeurige metingen verricht werden. ` Of het plan vele zulke gaten te boren, ten uitvoer gebracht werd kon ik niet nagaan, er zullen inlichtingen hieromtrent te Tokyo zelf moeten inge- wonnen worden. Cursus voor ambtenaren. Van zeer groot belang is het feit dat alle ambtenaren, belast met de uitvoering van het plaatselijk gezag in Japan, te Tokyo een cursus volgen, waarin hun in korte trekken een overzicht gegeven wordt, van het wezen van seismische en vulkanische verschijnselen. Later worden zij dan belast met de waarnemingen ter plaatse in hun ressort. Behalve tromometerwaarnemingen worden ook de temperaturen van warme bronnen regelmatig gecontroleerd. Recente onderzoekingen. Omtrent recente vulkanische ver- schijnselen werden door de Japanners zeer nauwkeurige onder- zoekingen verricht. Zeer interessant is vooral het rapport over de Usu San uitbarsting, Bulletin vol. V no. 1911. „The Usu San eruption and earthquake and elevation phenomena”. Behalve seismische en vulkanische verschijnselen worden ook belangrijke rijzende en dalende bewegingen van het land ee 4 an beschreven. Over het voorspellen van vulkanische uitbarstingen lezen wij in dit bulletin het volgende: „On prediction of volcanic eruptions.” In such a case seismograph and tromometer observations made at the vicinity of the centre of the volcanic activity would give the people a warning of the approaching outburst. As a matter of fact in the Osu San eruption of 1910, the precautionary measures proved useful, no life having been lost in consequence of the explosions. I believe the problem of prediction of great volcanic eruptions is, in some cases not very difficult In volume VI en VII vinden we uitvoerige berichten over. „The eruption and earthquakes of the Asama Yama (1912) en in vol VIII over ,,the Sakura Jima eruptions (1916). Conclusie. Zoowel wat vulkanologie als seismologie betreft staan wij in Ned. Indié bij Japan nog verre ten achter. Dit verzuim moet zoo spoedig mogelijk ingehaald worden. Daartoe dient echter zoowel de europeesche als inlandsche bevolking dezer gewesten zooveel mogelijk mede te werken. Wanneer we immers bedenken dat het keizerrijk Japan niet veel grooter is dan het eiland Sumatra, zullen we alle zeer zeker beseffen dat we onze krachten dubbel moeten inspannen willen we datgene bereiken, wat tot nu toe in Japan reeds gedaan werd. Daarbij komt dat het aantal deskundigen in Japan procentsgewijze zeer veel grooter is dan in deze gewesten. Het zal dan ook de taak van onze regeering moeten zijn, de ambtenaren zoowel europeesche als inlandsche voor de zaak te winnen. Persoonlijke voorlichting en verspreiding van goedkoope lectuur, handelende over vulkanische en seismische verschijnselen, zullen veel tot dit doel kunnen bijdragen. De tijd. Geoloog. bij het Mijnwezen, Dr. G. L. L. KEMMERLING. —— Over nauwkeurigheid bij het logarithmisch rekenen in ’t bizonder in de nautische astronomie. 1) DOOR S MA RS, De meest gebruikelijke logarithmen tafels zijn die van 4 tot 7 decimalen, In de tafels van Carter, die 10 decimalen geven, zijn logarithmen tot zelfs 20 decimalen opgenomen, terwijl de groote tafel van Scurin een hulptafel van 16 deci- malen bevat, Briaas gaf in 1624 een logtafel van 14 deci- malen en Vraco in 1633 van 10 decimalen. De aard van het uit te werken vraagstuk bepaalt hoeveel mantissen er noodig zijn om de verlangde nauwkeurigheid te kunnen bereiken, Het is toch een groot verschil of men het azimuth van een hemellichaam in 1”, 1' of 1° nauwkeurig wil berekenen. Zie o.a. het opstel van den Heer v, d. Tas in deel 76 van dit tijdschrift, blz. 171. Bij de triangulatie gebruikt men soms 8 decimalen, voor landmeters zullen 5 of 6 voldoende zijn. In de astronomie waar het bij sommige problemen op zeer groote cijfernauw- keurigheid aankomt, zullen de 10 decimalige tafels van Carrer en Scurén weleens dienst moeten doen. In de nautische astronomie gebruikte men nagenoeg in alle landen tafels van 6 decimalen (de oudere tafels, o.a. Swarr, hadden 7 decimalen). Met de stoomvaart deed zich de behoefte aan veelvuldig en vlug bestek-verbeteren door astronomische plaatsbepaling ook meer en meer gevoelen. De astronoom, hydrograaf, topograaf en landmeter rekent zijn waarnemingen meestal niet dadelijk uit. Dit is wel het geval met den navigateur. 1) Mededeeling van 14 April 1919. bee OU skin Hij zou wel het astronomisch bestek zoo van z’n sextant af willen lezen. Het gevolg hiervan is geweest, dat vele zee- lieden op hun eigen houtje aan het besnoeien van de loga- rithmentafels gingen, d. i. zij namen van de 6 slechts 4 decimalen en er werd veelal nog niet eens gelet op de 5% decimaal. Ook verschenen er z g. handige taf.ltjes met 3 of 4 decimalen. Daur deze tafeltjes in vele gevallen zonder gevaar voor groote onnauwkeurigheid dienst kunnen doen, was dit oorzaak, dat er zeelieden waren, die bij voorkeur zulk een tafel gebruikten, dus ook in gevallen waar het groote fouten in de plaatsbepaling kon geven. In Duitschland werd deze kwestie op last der Regeering onderzocht door Dr. Korrscrürrer, Astronom im Reichs Marine Amt. Deze kwam tot de conclusie, dat de tafels voor de astronomische plaatsbepaling op zee 6 decimalen moesten hebben om steeds betrouwbare resultaten te kunnen geven. Men moet niet vergeten, dat de onvermijdelijke fouten de astrondmische plaatsbepaling op zee terug brengen van het exacte tot een benadering, zoodat de bewuste fouten zeker niet grooter dan noodig gemaakt behoeven te worden. Wanneer de berekening geen kans geeft op grooter fout dan 1 zeemijl verplaatsing van de hoogtelijn, dan is men reeds tevreden en mogen formule en tafel gebruikt worden. In Holland is de nauwkeurigheid in de berekening bij de plaatsbepaling op zee grondig onderzocht door D. Mars. Het resultaat was, dat voor de meest gebruikelijke formules logarithmen met 5 decimalen noodig waren en dat met 6 decimalen praktisch het resultaat hetzelfde is, dus overbodig. Zie het tijdschrift „De Zee” 1903 blz. 533, 1904 blz. 69, 1912 blz. 945, 1913 blz. 114 en 313. Toen in 1912 van mijn A B C tafels een 2de druk noodig was, besloot ik in samenwerking met mijn broeder deze tafels uit te breiden en geschikt te maken tot het berekenen van den uurhoek der hemellichamen, hoofdzakelijk noodig voor de plaatsbepaling op zee naar lengtepunt. De nieuwe tafel moest dan geheel aansluiten aan de be- kende tafel voor circum-meridiaan-waarnemingen van Bossen en Mars. Nu kwam de kwestie hoeveel decimalen de log. trigon. tafels moesten hebben. Er was uitgemaakt, dat 5 decimalen noodig en voldoende waren. De in 1913 verschenen lengte- punttafels geven echter 4 decimalen en toch praktisch de- zelfde nauwkeurigheid als de gewone tafels met 5 of 6 decimalen. Hoe deze oplossing gevonden werd zal ik in ’t kort mededeelen. Voor uitvoerige beschouwing raadplege men de genoemde jaargangen van het tijdschrift „De Zee”. Ter berekening van den uurhoek wordt uit de grondfor- mule der astronomische plaatsbepaling op zee: P T cos TS — cos PT cos PS +sin PT sin PS cos P = sin h = sin b cos A + cos b sin A cos P in(s—h gevonden: sin '/, P = = = Gë I Waarin A = poolsafstand en s = !/, (b + h + A). Dit is de door den Franschen zee- -officier Borpa gegeven uurhoekformule. Onze landgenoot CorNeurs Douwes gaf: cos(b—d)— sin h vm eg coe o o Ten derde heeft men de formule: sin (s—h) cos s te JP el A b)cos(s—A) °°° ar Ofschoon deze formule, zooals straks zal blijken, voor de navigatie met 4 decimalen praktisch de verlangde nauw- keurigheid biedt, wordt zij niet gebruikt. Sin vers P = pare ee Neemt men 4 decimalen, dan heeft men, bij gebruik vanformule log. cos. s + log. sin (s — h) + + log. sec. b + log. cosec A Elke term kan hoogstens een fout van 0,00005 veroorzaken, zoodat de maximum d. log. sin. '/, P = !/, X 4 X 0.00005 = 0.0001. I...log. sin }/,P —}/, Daar d. log. x = SC waarin M = log. e = log. 2.71828 — 0.434 de modulus der gewone logarithmen, heeft Mdsin-> P Mcos7Pd3P _ sin ay P ay +. P IL Mcot '/, Pd P= 0.0001 ee 0.0002 tg. = P en hieruit d P= M = 0.000461 tg. Il P men d. log. sin. '/, P= Daar 0.000461 het aantal radialen der fout voorstelt, heeft men in boog seconden voor de maximum fout bij P = 6 uur: 0.000461 X 206 265" = 95" = 1' 35". Een tafel in 3 decimalen geeft 950" — 15',8, waaruit dadelijk blijkt, dat 3 decimalen te kort schieten. Een tafel in 5 decimalen geeft 9,'5 en een in 6 decimalen 0,"95. Hieruit volgt dat voor de praktijk 6 decimalen onnoodig en dat 5 decimalen noodig en voldoende zijn. Met een log. tafel zou men met behulp der kolom E. D hetzelfde vinden. Slotinterpolatie. Bij het bepalen van een hoek door zijn goniometrische- getallen, zonder interpolatie, neemt men dien hoek uit de logarithmentafel, welks log. die van den gevraag- den hoek het dichtst nabijkomt. Mocht het voorkomen, dat eenige opvolgende tafelhoeken, eenzelfde log. hebben, z00 neme men van die hoeken de middelste of een der middelsten. Klimt de tafel met 1' op, dan krijgt men voor !/2 P een grootste fout van 1', dus in P een fout van 2'. Rekent men nu nog de afronding in boogminuten van h en A, dan krijgt men voor de formule sin '/, P bij afron- ding in 4 decimalen, volle minuut, zonder slot interpolatie bij wie GN accumulatie der fouten een totale maximum fout van 3,'3 en bij halve minuten 2'.8 Met slot-interpolatie respectievelijk 0'i en 119; De formule voor tg. '/, P geeft d log tg. '/, P= Mdtg.>P Meec.?->Pd+P tg. P tg. + E ; cos — P 1 1 M 1 JON EE o SZ da enke i dk H an cog er P sin Pcos--P MX2d— P ng SEH 2 i = ——— dP, waaruit 2 sin -> P cos — P Sin P 0,0001 r en dus d P = 0.434 Sin P= 0,00023 sin P. Dit is de helft van de fout voor sin '/, P en wel een maximum van A9 De formule voor tg. '/, P geeft bij afronding, 4 decimalen, volle minuut met slot interpolatie een grootste fout van 1,/3 en halve minuut met slotinterpolatie 1.'0, zoodat deze formule met slot-interpolatie praktisch de verlangde nauwkeurigheid geeft met een tafel in 4 decimalen. De Douwesformule geeft een max. eindfout met 4 decimalen, volle minuut met slotinterpolatie van 4.'5 en in !/, minuten van 4.'2 CorNeus Douwes gebruikte de sin vers. P formule voor zijn buitenmiddagsbreedte, cos (b—d)—sin h + sin vers. P cos b cos Opmerking verdient, dat hij 5 decimalen nam, hoewel de overige tafels, overeenkomstig den tijdgeest, 7 decimalig waren. Hieruit blijkt wel dat Douwes dit na onderzoek der nauwkeurigheid heeft gedaan. Zijn buitenmiddagbreedte- methode verscheen in 1754 en zijn tafels in 5 decimalen in 1760, dat is in een tijd toen de logarithmische functies pas door Ever e.a, waren behandeld. ng "E __De formules voor sin '/, P, tg !/, P en sin vers. P met 5 of 6 decimalen, afronding volle minuut en slotinterpolatie geven een max. fout van 1.'0 en afronding in '/, min. van 0.'5 zonder slotinterpolatie respectievelijk 1.'6 en 0.'8. In de foutformule voor sin '/, P A P= 0.0002 tg ta P M heeft M een grooten invloed op de fout. De tg. '/, P formule geeft zooals we zagen d P = 0.0001 sin P M d Hieruit volgt, dat men over twee middelen beschikt om het weerstandsvermogen eener formule te versterken, ten eerste de keuze der bepalende functie en in de tweede plaats die van den modulus. Daar de formule voor tg '/, P geen ingang heeft gevonden, werd het tweede middel aangewend. In plaats van 10, werd als grondtal genomen 10 zoodat de modulus der logarithmen in de lengtepunttafels 4 X 0.4343 — 1.7372 is. Hierdoor is de gewone max. log. fout gereduceerd tot = — 24" en bedraagt zij 23" bij een hoogte van 3°. Bricos nam in 1615 op praktische gronden het grondtal van ons talstelsel als grondtal voor zijn logarithmenstelsel aan. 1. Men kan voor alle „Aerden den wijzer onmiddellijk opschrijven, 2. Dezelfde mantisse voor alle getallen welke uit dezelfde cijfers bestaan. Hierdoor een vereenvoudiging der log. tafels. Door het invoeren van een grondtal met grooter M zou men deze voordeelen Wäschen Met het grondtal 10* behouden de Kette der gonio- metrische getallen haren gewonen negatieven wijzer (— 10) bij de plaatsbepaling naar lengtepunt. Tot een uurhoek van 0" 25e 445 moet men achter bij log. sem. vers. P — 20 denken. a ` SCH Dit heeft echter geen bezwaar, daar zulke kleine uurhoeken weinig voorkomen. Ten overvloede is dit in de tafel door een streep aangegeven. De gebruikte formule is de logarithmisch gemaakte Douwes- formule of ook wel de gewijzigde formule van Borpa genoemd: sin 2 II P= Li sin. vers: P= sem. vers. P = sec. b sec. d cos. s sin (s—h Tafel V geeft na optelling van iA logarithmen dadelijk P. Met afronding van b, d en h op de naaste volle minuut en zonder slotinterpolatie voor P is de max fout praktisch op 1' te stellen. Eenige voorbeelden. Brigg. log. 4 decimalen log. sin. 80° t/m 80° 4! — 9.9934 Lengtepunttafel log. sin 80° 0' — 9.9734 log. sin 80° 4'— 9.9738. In het eerste geval geen verschil van 80° 0' t/m 80° 4' en in het tweede geval ES ost verschil van 1 in de 44° decimaal. Om del telsel te berekenen, heeft men : log. tafelstelsel —4 X log. Briggstelsel. Brigg. log. sec. 11° 0'= 0.00805 Tafel log. sec. 11° 0'— 4 % 0.00805 = 0.0322 Tafel V geeft log. sin? !/ P — sem. vers. P = 2 log sin '/, P Voor P = 2 uur geeft de tafel 2 X 4 X(9.41300— 10)= 5.3040. Daar het auteursrecht dezer tafelen door de Nederlandsche Regeering is aangekocht en in de nieuwe door den zeeofficier HAVERKAMP samengestelde tafels de log. tafels der lengte- punttafels niet voorkomen, krijgen de tafels met het grondtal 1 10* historische beteekenis en gaf mij dit aanleiding in deze Bestuursvergadering een enkel woordje te zeggen over nauw- keurigheid bij het logarithmisch rekenen. In plaats van onze tafel V geeft HAverKAMP een log. Sinusversustafel. Voor de Douwesformule dus geschikt, maar niet voor de gewijzigde formule van Borpa, daar men hier steeds log. 2 = 0.30103 moet bijtellen, zoodat men 5 in weg: van 4 logarithmen moet optellen. Zie het schema op blz. 96 der lengtepunttafels en dat op blz. 279 der tafels van HaveRKAMP. Waar het een landsuitgave betreft, zou men verwachten, dat de beste cijfer-vorm genomen was, dit is echter niet zoo. Ook zijn de tafels te vol. Vergelijk den ruimen druk der A B C tafels met wat Haverkamp geeft en men zal zeggen, dat wat de uitvoering betreft, geen vooruitgang valt te boeken. In de „Annalen der Hydrographie und Maritimen Meteoro- logie”. Heft VIII van 1914 komt een artikel voor van W. Imurer getiteld: — Über die Verwendbarkeit vierstelliger Zahlentafeln in der nautischen Astronomie. — Ook Immrer komt tot besluit dat de tangens en cotangens functie geschikt zijn voor de log. berekening met 4 decimalen. Hij weet echter geen formule met een hens die geschikt is voor de nautische astronomie. ` ` In plaats van de log. trigonom. functien stelt hij voor de natuurlijke waarden te nemen. Hoewel men voor sinus tot 70° en voor cos tot 20° op 1' nauwkeurig komt, is dit minder dan de lengtepunttafel geeft. Zie voor de inrichting van de tafels van Immrer het genoemde artikel. Het Bergklimaat van Java. ') DOOR Dr. C. BRAAK. Van de geschriften, die over het bergklimaat van Java handelen, zijn in de eerste plaats te noemen de bekende beschrijvingen van Juneuuan, die door zijn langdurig verblijf in Java’s bergland over een groote persoonlijke ervaring beschikte. Zijne schetsen zijn nog steeds de beste, die wij bezitten. Aan het klimaat van Tosari heeft KonLBRUGGE eenige opstellen gewijd en daarin tevens een vergelijking gemaakt met het klimaat van andere bergen, o.a. van het Yanggebergte en van eenige bergstations buiten Indië gelegen. Verder kunnen de artikelen van Van GeENNEP over den Yang worden genoemd, het rapport van STAAL en VAN DER STOK omtrent de geschiktheid voor een eventueele legering van troepen in den Preanger, en valt te ver- melden, dat verschillende andere schrijvers kleinere opstellen hebben gewijd aan het bergland van Java als plaats voor sanatoria. Daarenboven zijn verspreide mededeelingen en waar- nemingen op vele plaatsen in de litteratuur te vinden. In de laatste jaren is onze ervaring op dit punt aanmerkelijk verrijkt, en het schijnt mij daarom niet van belang ontbloot een korte samenvatting te geven van wat wij van het berg- klimaat van Java weten. Daarin zullen eerst de meest kenmerkende eigenschappen worden behandeld van het bergklimaat in het algemeen en vervolgens zullen van enkele plaatsen de voornaamste locale eigenaardigheden worden vermeld. Omdat in deze voordracht slechts een algemeene schets der voornaamste klimaatsfactoren zal gegeven worden, zullen wij gemakshalve niet van de gemiddelde waarden der bestaande !) Naar een voordracht, gehouden in de bestuursvergadering der K. N. V. van 20 Januari 1919. as ` SE waarnemingsreeksen uitgaan, maar, voorzoover geen grootere nauwkeurigheid wordt vereischt, uitgaan van de waarnemingen van één bepaald jaar, en zullen wij daarvoor het vrij normale jaar 1915 kiezen. Temperatuur. Het verschil tusschen het berg- en laagvlakte- klimaat wordt in de eerste plaats bepaald door de lucht- temperatuur. Verschillen in bewolking en vochtigheid, in windsterkte en regenval, hoezeer zij ook mede hunnen stempel op het weer drukken, spelen, vergeleken met de temperatuur, toch slechts een ondergeschikten rol; het essentieele verschil tusschen het klimaat van het bergland en dat der tropische laagvlakte bestaat in de lagere temperatuur, die in de bergen heerscht. ') Feitelijk is daardoor een algemeene karakteristiek van het bergklimaat gemakkelijk te geven, want de temperatuur, althans de gemiddelde temperatuur, hangt op eenvoudige wijze samen met de hoogte boven zee. Zij neemt, op slechts geringe afwijkingen na, met 5'/,° per 1000 meter af. Plaatsen op gelijke hoogte gelegen hebben op Java praktisch gesproken dezelfde gemiddelde temperatuur, en deze laat zich met de bovengenoemde temperatuurafname gemakkelijk berekenen; de temperatuur op zeeniveau kan op 26°.5 C gesteld worden. Welke fout men op die wijze maakt, moge blijken uit de getallen der onderstaande tabel, die aangeven, hoeveel de werkelijke temperatuur van de berekende afwijkt. %) 1) Zie ook dit tijdschrift, deel 77, afl. 1. De natte-bol-temperaturen als klimatologische factor. 2) Asembagoes ligt in de noordkustvlakte in Oost-Java, ten N. van het Idjengebergte, Modjowarno in het binnenland, in de residentie Soerabaja, 12 km ten ZO van Djombang, Rogodjampi ten ZO van den Idjen, 14 km ten ZW van Banjoewangi, Tamansarie op de ZO- helling van den Idjen, 12 km ten NW van Banjoewangi, Goenoeng Rosa in het Preanger bergland ten Z van de halte Lampegan (tus- schen Soekaboemi en Tjiandjoer), Kajoemas op de noordhelling van den Idjen, Kalisat in de noordelijke kom van het Idjenhoogland, Patjet op den oostflank van den Gedeh, iets ten Z. van Sindanglaja, Gemblok Selong op de westhelling van den Pangerango, den twee- lingstop van den Gedeh, Tjibodas is de bekende bergtuin op de NO helling van den Gedeh-Pangerango. et ` TABEL I, Hoogte Afwij- Hoogte Afwij- fs king in a king in graden graden meters | Celsius meters | Celsius Pasoeroean 5 0.2 | Bandoeng 730 0.1 Batavia 8 0.2 | Goenoeng Rosa} 1022 | —0.5 Pekalongan 9 0.5 | Kajoemas 1060 | —0.2 Asembagoes 35 0.2 | Kalisat 1100 | —2.2 Modjowarno 50 | —0.1 | Patjet 1110 | —08 Djember 83 | —0.5 | GamblokSelong| 1120 | —0.9 Rogodjampi 89 0.4 | Tjibodas 1400 | —08 Buitenzorg 240 0.1 | Tosari 1735 | —0.6 Tamansari 590 —1.1 | Pangerango 3023 0.0 Met uitzondering van Bandoeng, waar de temperatuur, de hoogte in aanmerking genomen, iets te hoog is, hebben alle stations tusschen 500 en 2000 meter hoogte een nega- tieve afwijking. Men zou daarom beter doen, wanneer het die hoogte geldt, niet met 260.5, maar met 26°.0 voor zeeniveau te rekenen. De afwijking blijft dan voor al deze bergstations beneden 0.°6, behalve voor Kalisat, welks groote afwijking bij de locale klimaatsbeschrijving nog ter sprake zal komen. Het ligt voor de hand de vraag te stellen, in hoeverre de temperaturen in het bergland met de temperatuur in Holland bijv. aan het Meteorologisch Instituut te de Bilt) overeen- Komen. Doordat op Java de temperatuur het geheele jaar an JO en door zeer weinig verandert en in Holland in zeer belangrijke mate, kan men voor Java de gemiddelde jaartemperaturen nemen en die vergelijken met de temperatuur in de verschil- lende maanden in Holland. De gemiddelde temperatuur van Hollands warmste zomer- maand (Juli, 17°) wordt op Java eerst op 1600 meter hoogte bereikt. Dit is o.a. de gemiddelde Se te Tji- njiroean, 1585 m. hoog, de gouver op de hoogvlakte van E EE De maandgemiddelden te Tjinjiroean over het tijdvak 1905 — 1911 varieeren tusschen 16°.2 (Aug.) en 17°.3 (April), het jaargemiddelde is 16.°8. In het koude Tosari (1735 m. hoog), dat een gemiddelde temperatuur van 16° heeft, is het het geheele jaar door niet koeler dan in de Hollandsche Juni-maand (15°), althans gemiddeld, want de absolute maxima zijn aan de Bilt veel hooger dan te Tosari, de minima veel lager. Het hoogland van den Yang, in Oost-Java, heeft in zijn laagste deelen (2200 m. hoog), waar het meteorologisch station staat, een gemiddelde temperatuur van 13°.5, vergelijkbaar met de September-temperatuur aan de Bilt. De temperatuur op den 3000 m. hoogen Pangerangotop (9°) ligt tusschen de Hollandsche April- en Mei-temperatuur in en is vrijwel gelijk aan de gemiddelde jaartemperatuur (10°). Geheel gaat de vergelijking dezer gemiddelde temperaturen natuurlijk niet op, omdat aan de Bilt de afzonderlijke dagen veel meer van het gemiddelde afwijken dan in Indië het gevalis. Sterker dan in de gemiddelde temperatuur doen de locale invloeden zich gelden in de maxima en minima en in den dagelijkschen gang van de temperatuur. De onderstaande tabel geeft, (gerangschikt naar de hoogte), voor alle stations in Vol. V (1915) der „Observations” ver- meld '), de absolute en gemiddelde dagelijksche minimum- temperatuur en de maximale en gemiddelde dagelijksche temperatuurschommeling. ') Volledigshalve zijn ook van het Yang-plateau de beschikbare gegevens, (April — Dec. 1916), toegevoegd. EE, SC TABEL II. Temperatuur- Dagelijksche minimum schommeling Hoogte | Apso- |Gemid-| APSO | Gemid- 1915 in meters | luut deld msd | delde Pasoeroean 5 | 1804 | 22.6 | 12.9 8°.9 Pekalongan 9 20.1 23.6 10.7 Za Asembagoes 35 16.4 21.7 17.9 10.6 Modjowarno !) 50 ZE 22.1 15.0 9.6 Djember !) 83 16.9 21.9 13.8 8.5 Rogodjampi 89 18.0 22.7 13.6 8.5 Buitenzorg 240 20.0 22.1 11.8 8.1 Tamansari ') 13.3 19.0 13.1 7.3 Bandoen 730 11.3 18.7 16.9 9.2 Goenoeng Rosa 1022 14.5 17.7 11.8 6.8 Kajoemas 1060 15.2 18.1 11.2 6.2 Kalisat 1100 4.8 12.9 19.1 10.8 Patjet 1110 9.8 16.0 15.2 7.7 Gamblok Selong 1120 15.0 17.7 9.3 4.5 Tjibodas 1400 10.8 15.1 12.4 7.0 Tosari 1735 11.1 14.7 8.2 4.2 Yang-plateau 2) 2180 25 9.6 16.2 9.8 Pangerango 3023 3.2 7.4 12.8 6.4 Uit deze cijfers is te zien, dat de temperatuurschommeling naar boven toe niet zoozeer van de hoogte als wel van de orografische ligging afhangt. De geringste g g hebben, gerangschikt naar, opklimmende waarden daarvan, de stations Tosari, Gamblok Selong, Kajoemas, Pangerango, Goenoeng Rosa, Tjibodas en Tamansari, alle gelegen op sterk hellend terrein. 1) Van M Modjowarno ontbreekt December, van Djember Juni en Juli, van Tamansari November en December, De ontbrekende maan- den zijn vervangen, resp. door December 1914, Juni en Juli 1916, November en December 1914. 2) Deze waarden gelden voor de maanden April—December van 1916, evenals 1915 een vrij normaal jaar, we AS oe Alle andere stations liggen op vlak of zwak hellend terrein en danken aan die omstandigheid hunne grootere tempera- tuuramplitude. De dagelijksche temperatuurschommeling verschilt in het bergland van Java in het algemeen niet veel van die in den Hollandschen zomer. Het zijn minder de maxima dan wel de minima, die deze verschillen beheerschen. De minimumtemperaturen zijn, hunne hoogte in aanmerking genomen, veel lager op de vlakke deelen dan op de hellingen. In 1915 (zie de tabel) was de laagste temperatuur te Bandoeng (11.°3) bijna gelijk aan die van Tosari (11.°1), ofschoon het laatstgenoemde station 1000 meter hooger ligt, die van Kalisat (4.°8) slechts weinig boven het mini- mum op den 1900 meter hooger gelegen Pangerango-top (3.°2). Het gemiddelde minimum (12.°9) bleef te Kalisat bijna 2° bene- den dat van het ruim 600 meter hooger gelegen Tosari (14°.7). De laagste minima worden waargenomen op de komvormige terreinen, waar ’s nachts de door uitstraling afgekoelde lucht zich verzamelt. De uitstraling is het sterkst in den drogen tijd en neemt toe met dè hoogte boven zee, omdat de ijlere en weinig waterdamp bevattende lucht gemakkelijk de straling doorlaat. Niet zelden daalt in het gebergte de temperatuur beneden het vriespunt en treden nachtvorsten op. De geringste hoogte, waarop nachtvorst op Java is waargenomen, is 900 meter, te Blawan, in het laagste gedeelte van het komvormige noordelijk deel van het Idjen-hoogland. Op: sterk hellend terrein komt nachtvorst niet voor. j Betrekkelijke vochtigheid. In de bijgaande tabel zijn samen- gebracht (voor 1915) voor de verschillende stations de gemid- delde betrekkelijke vochtigheid, het absolute minimum, het gemiddelde maximum en minimum en het verschil van deze twee, de gemiddelde dagelijksche schommeling. Het absolute maximum is niet vermeld, het is voor alle stations ongeveer 100 pCt, TABEL IIL. Betrekkelijke vochtigheid in procenten. = Minimum fb SEN Betr. vochtigheid E Tecleuleeleesl 8 1 8 188 | Va e oleate RÄ OR ls lee § [<= ~{o |E Sjose] oe ls (ee Batavia 83% | 38% | 65% | 95% | 30% | 94X | 80% | -14% Pekalongan 82 | 40 | 61 S Tas L93 TS "Te Asembagoes TT Tu |e Te Te TT Modjowarno ') Zä 50 196 f45- [92 | 75 |+17 Rogodjampi 78 | 24 | 54 |91 | 37 [88 | 80 |-8 Buitenzorg 81 25 157 (94 [7 190 | & |-6 Tamansari 85 | 31 3. 1425190 -.88.1=2 Bandoen RA Oe, ECK LA L91 18 | -13 Goenoeng Rosa S tae [Os 192 IA 199 [B Le 4 Kajoemas 78 17 61 90 29 80 85 5 Kalisat 83 | 32 | 61 94. 133 | 92 | 83 |-9 Patjet 85 |23 LP Lë {21 491 88 |- 3 Gamblok Selong | 84 | 44 | 70 [94 | 24 | 81 | 88 7 Tjibodas SS IA ep et Ss 153 |98 5 Tosari e2 TA TC TR iss Ta Tu 18 Yang-plateau 2) 86 | 88 2 Pangerango ') 86 6 | 67 Lee La 85 | 92 7 Deze tabel leert ons, dat de betrekkelijke vochtigheid slechts weinig. met de hoogte verandert; men kan in het daggemiddelde en in het gemiddelde minimum een toename met de hoogte ontdekken, maar zij is gering. In de laatste drie kolommen is nog opgenomen de Katie kelijke vochtigheid resp. te 6 u. ’s morgens en 6 u. ’s avonds en het verschil tusschen beide. In de verschillen is duidelijk een systematische gang te herkennen. Zij zijn negatief in de laagvlakte, nemen met de hoogte toe en worden ten slotte positief; er is een groot onderscheid tusschen de hellings- 1) Van Modjowarno ontbreekt November en December, van den Pangerango Januari. De ontbrekende maanden zijn vervangen resp. door November, December 1914, Januari 1916, *) Yang-plateau; April-December 1916, -u en de vlaktestations, de eerste wijken meer naar den positieven, de laatsten meer naar den negatieven kant af. De twee invloeden te samen, het hoogte-effect en dat der oro- grafische ligging, hebben tot resultaat, dat op sterk hellend terrein en in het hooggebergte, voorzoover het geen uitgestrekte ingesloten hoogvlakten betreft, de betrekkelijke vochtigheid ’s nachts afneemt, in de laagvlakte en op ingesloten uitgestrekte hoogvlakten daarentegen gedurende den nacht voortdurend toe- neemt tot aan zonsopgang. In hetlaatste geval treedt tegelijker- tijd sterke dauwvorming op en komen morgennevels vaak voor. (Zie ook „Verschillen tusschen de moessons’’). Bewolking, zonneschijn. De bewolking neemt toe, wanneer men het gebergte nadert; de nabijheid van wepe borgen speelt hierbij een minstens even groote rol al Ook maakt het een groot verschil, hoe de stations ion op- zichte van de vulkanen zijn gelegen. De bewolking is op de buitenhellingen der bergen, vooral die, welke naar de zeezijde zijn gericht, grooter dan op de meer afgesloten, en meer in het binnenland gelegen plaatsen. De geringste bewolking en helderste zonneschijn heerscht in de laagvlakte en op de afgesloten hoogvlakten van niet te geringe uitgebreidheid. Alvorens over te gaan tot de vermelding der waarnemings- resultaten, die deze gevolgtrekkingen nader toelichten, moge cen schematische schets der wolkenvorming hier een plaats vinden. (Zie het diagram). In de tropen is de wolkenvorming voornamelijk het gevolg van de verwarming door de zon; in den Joop van den morgen on QB nx wordt de aardoppervlakte verhit, zij deelt hare warmte mede aan de op haar rustende luchtlagen en deze lucht stijgt op, totdat zij zoo sterk is afgekoeld, dat condensatie intreedt en de cumuluswolken zich beginnen te vertoonen. Hellend terrein versterkt deze opstijgende beweging in hooge mate, vandaar dat de cumulusvorming zich vooral concentreert op de hooge vulkanen. De cumulusvorming begint er eerder en de bewol- king is er sterker dan boven de laagvlakte. Boven de vlakte zweven de cumuluswolken met hunnen onderkant vrijwel alle op dezelfde hoogte, welke te Batavia, en in het algemeen boven de laagvlakte, ongeveer 700 tot 1000 meter bedraagt. Op de berghellingen vormen de eerste wolkjes zich op grootere hoogte, te Tosari ziet men bijv. in den regel eerst de hoogere hellingen uit het oog verdwijnen, ter plaatse drijven de wolken dan nog op eenigen afstand boven den grond; geleidelijk daalt de wolkenbasis en tenslotte treedt de nevel op. Dit komt, doordat de door den berg aangezogen lucht voor een groot deel uit de hoogere lagen afkomstig is en niet van de benedenste luchtlagen, die den meesten waterdamp bevatten. Eerst langzamerhand stijgt de hoeveelheid van beneden aangevoerden waterdamp en daalt de wolkenbasis. Toch blijft de wolkenbasis tegen de berghelling een kromming naar boven vertoonen, en zijn de stations, op de buitenhelling van de bergen gelegen op een hoogte van 700 tot 1000 meter, in den regel nevelvrij, ook al hangt boven de laagvlakte op die hoogte een aaneengesloten wolkendak. 