Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
80 * 1617. Frankrijk ver- zoekt om de toe- zending van hulp- troepen. 636 ALGEMEENE GESCHIEDENIS e ——— ————————————— — —— aangeheven, voerde de Gezant aan, dat die huwelijken ten minste dit goede bewerkt had- den, dat de Spanjaarden thans de binnenlandsche oneenigheden niet meer aanstookten, en legde hij, ten bewijze hoe weinig de misnoegden regt hadden over verk wisting te klagen, eene lange lijst over van de millioenen, door de oproerige Fransche Grooten uit ’s Lands kas genoten. Dus kon men niet zeggen, dat vreemden zich met Frankrijks schalten verrijkt hadden. Zonder den maarschalk »'AwcmaE te noemen, werd hierop zijne opkomst en tegenwoordige grootheid ten gunstigste voorgesteld. Zij, die zich nu over hem be- klaagden, hadden tot zijne verheffing medegewerkt en hem daarmede geluk gewenscht. - De treurige staat van zaken kwam niet van de slechte regering, maar van de onbe- grensde heerschzucht, waaraan sommigen ten koste des volks bot vierden. Dezulken was de Koning, hoe goedertieren ook, magtig te kastijden, al ware het alleen met de hulp zijner bondgenoolen, waaronder Hun Hoog Mogenden een eersten rang bekleedden. Op die hulp rekende hij, en de achterlijkheid in het betalen van het onderhoud der regimenten moest men niet al te euvel duiden, — Men vermoedde wel, dat de zending van LA NOUE zich niet tot deze mededeeling, hoe belangrijk ook, zou bepalen, Werke- lijk kwam hij weldra, den 17% derzelfde maand, met een dadelijk verzoek voor den dag om hulp tegen de verstoorders van de rust des Rijks. De Koning had tegen het einde van Maart de regimenten noodig, echter liet hij aan der Staten goedvinden over, of zij een deel dezer troepen houden wilden. Voorts verzocht hij, dat Hun Hoog Mogen- den zich niet zouden laten overhalen om ten behoeve dergenen, die met de Regering op geen goeden voet stonden, tusschen beiden te komen, opdat dezen zich niet mogten beroemen, dat de Staten op hunne hand waren, Hier had de Gezant eene reeds wer kelijk aangewende poging op het oog. Bij een schrijven, namelijk, den eersten Februari ontvangen, had de Keurvorst van de Paltz de Staten voorgesteld, om overeenkomstig het verlangen van vele aanzienlijken en welgezinden in Frankrijk, die in de overtuiging verkeerden, dat Hun Hoog Mogenden door een aanzienlijk gezantschap de loslating van den Prins van conp& zouden kunnen bevorderen, ten behoeve van dezen Prins lus- schen te treden, Ook de Koning van Groot-Britannië zou dit gaarne gezien hebben !. Ten slotte van zijn voorstel zegde de Heer vr La nove thans de betaling toe van het onderhoud der regimenten voor het ingetreden jaar, en beloofde, dat de achterstallige sommen, zoo spoedig als doenlijk was, zouden aangezuiverd worden 2, Prins mAvarrs en de Raad van State, uitgenoodigd om over dit voorstel van za xou hun advies uit te brengen, gaven in bedenking, of het in de tegenwoordige omstan- digheden niet meer geraden was, nieuw krijgsvolk te ligten, dan het oude weg 6 - zenden. Ook moest de Koning onderrigt worden, dat er alle kans bestond, dat de 1 Uit carreton (1, p. 216) blijkt, hoe sterk oLpensanneveLT daar tegen was. Men vergel. ook bl. 228. 2 Resol. Stat-Gen. 1, 6, 8, 15, 16, 17 Febr. 1617. DES VADERLANDS. 657 nn) regimenten tot de tegenpartij zouden overloopen. Dus wenschte men den Koning de 1617. vraag voorgesteld te zien, of het niet beter was, dat Zijne Majesteit in Frankrijk zelf krijgsvolk deed ligten 1, en daarover de officieren stelde van de regimenten, die in Nederlandsche dienst waren: in dit geval zou men hun verlof kunnen geven. — Dit antwoord was meer ontwijkend, dan afdoende. Intusschen drongen de Fransche Ge- zanten op een bepaald antwoord aan, en verklaarden thans, dat de Koning van zins was tegen den 25° Maart 5000 man paardevolk en 205,000 man voetvolk te velde te brengen, waartoe hij die regimenten noodig had. Dus werd de Raad van State om een nieuw advies aangezocht. Dit werd den 2%" Maart door den Prins en den Raad in persoon aan de Staten medegedeeld, en het behelsde: dat men volgens het bestaande traktaat gehouden was de troepen op de gedane aanvrage te laten vertrekken. Niettemin moest men wegens de groote oorlogstoebereidselen van de zijde van Spanje, welke ongetwijfeld op ons land gemunt waren, den Koning verzoeken, het vertrek der troepen nog te mogen uitstellen, Met dit advies vereenigden zich de Gedeputeerden van Gel- derland en Overijssel; die van Zeeland desgelijks, hoezeer zij verklaarden niet gelast te zijn op deze zaak te besluiten; die van Holland stemden voor een onvoorwaardelijke inwilliging van het verzoek. Deze strijdige gevoelens werden zamengevat in het besluit, Besluit der Sta- dat men den Franschen troepen zou gelasten zich gereed te houden om, nadat uit rijks i Frankrijk het nader bevel tot hun vertrek zou aangekomen zijn, dit bevel dadelijk na le komen; doch dat men den Koning in bedenking zou geven, of het zijner Majesteit niet zou gelieven goed te vinden, dat de regimenten hier bleven, totdat men zou ge- zien hebben, wat de vijand voorhad. Immers, zoo de Spanjaarden iets tegen het door Frankrijk gewaarborgde traktaat van Xanten ondernamen, was de Koning gehouden, dit Verdrag gewapenderhand te handhaven. — Dit resultaat der beraadslaging nam de Advokaat van Holland op zich, in de vereischte bewoordingen te vervatten, en tegelijk het antwoord op 1a noues eerste voorstel op te stellen. De Raad van State evenwel keurde OLDENBARNEVvELTS ontwerpen goed, en diensvolgens werden zij, zoo als zij waren, door de Staten vastgesteld, In het antwoord op het eerste voorstel van den buitengewonen Gezant komt voor, »dat de Staten vast vertrouwen, dat God de Heer Almagtig (die een beschermer is van de Koningen, alsmede van hun 1 Gaarne had men ten dien einde aan Frankrijk een deel der achterstallige sommen kwijtge- scholden. canLgTos, I, p. 210. 658 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EOF 1617. koninklijk gezag en regt) Zijne Majesteit met zijne goddelijke genade zoo zou zegenen en bijstaan, dat zijne grootheid en zijn roem vermeerderd, zijne Rijken en onderzaten in rust, vrede en welstand gebragt en altijd bewaard zouden worden; waartoe de Staten Generaal met hunne gebeden tot God den Heer Almagtig en met alle goede diensten voor Zijne Majesteit alles zouden toebrengen, wat van goede opregte vrienden en bond- genooten tot zijner Majesteits dienst en tot beschaming van hen, die zijne Rijken veront- rustten, begeerd mogt worden." Ongetwijfeld kwamen zulke uitdrukkingen, waarmede de steller de ondersteuning, aan den Koning te verleenen, als het ware op het geweten der Staten legde, aan de andersdenkenden een weinig al te sterk voor !. Voorzeker hoopten de Staten, dat er na dit antwoord geen bevel tot het optrekken der regimenten uit Frankrijk zou komen. ‘Werkelijk verliep er een geruime tijd, eer men daarvan iets vernam, en intusschen leverden de Fransche Gezanten een vertoog in tegen de ligting van krijgsvolk, door den Heer van GERT VAN OIJEN in het Kleefsche _ en Guliksche ten behoeve van den Hertog van sovrLLoN ondernomen. Hierop werd besloten, | dien Heer aan de plakaten te herinneren, Niettemin vond hij door geld uit Nederland — ondersteund, gelegenheid om 2000 ruiters bijeen te krijgen en zich daarmede op weg naar Sedan te begeven ?, — Maar het zou tot een nader en zeer bepaald vertoek uit Frankrijk komen. Lanegrax, die vergunning bekomen had om den Koning te velde te volgen, mits evenwel de andere Ambassadeurs, met name die van Engeland, dit ook deden, had de Staten reeds op het verzoek voorbereid, dat den 31° Maart door | — — de Gezanten gedaan en aangedrongen werd. La nove voerde het eerst het woord. De rijk. Koning, zeide hij, had gehoopt zich reeds met het einde der maand Maart van de regimenten te kunnen bedienen, Daar nu evenwel deze troepen nog niet vertrokken waren noch zelfs bevel daartoe hadden, verzocht hij ze ten spoedigste naar Dieppe te zenden. Had niet alleen de dadeljke bijstand, maar ook de naam van menpa den Vierden den Nederlandschen Staat onberekenbaar voordeel aangebragt, daar het bond- genootschap met hem den vijand moest doen denken, dat een volk, door zulk een groot Koning beschermd, op den duur niet te bedwingen zou zijn; even zoo zou niet | alleen de feitelijke hulp van 5000 man aan sulk een goede tucht gewende soldaten, — maar ook de naam, dat het de Staten waren, die ze zonden, den Koning oneindig | baten. - Deze 5000 man zouden hem wel tegen 10000 opwegen. Immers darfden zijne | vijanden beweren, dat de Staten ze niet aan den Koning, maar aan hen zouden zender. 1 Resol. Stat.-Gen. 18, 27 Febr.; 2, 4, 6 Maart, 1617. 2 Resol. Stat.-Gen. 7 Maart, 1617. canueron, 1, p. 198, 255. Copie eenes Briefs gheschreves uyt Francfort den 18%% April, 1617. te vinden achter: Extract uyt een Brief uyt Parijs van den 25eten April 1617, waerin verhaelt wert de doodt van den Maerschalck d'Ancre (Biblioth. v. Pamft. Ne, 1232). DES VADERLANDS, 639 Was nu het tegendeel eenmaal bewezen, zoo was het met hun zelfbedrog uit en zij zouden, hunne zwakheid inziende, om vrede vragen. De wapeningen der Aartshertogen moesten de Staten niet terughouden; dit gevaar toch dreigde nog slechts in de toe- komst, terwijl het gevaar in Frankrijk werkelijk aanwezig was. Werden de Staten door Spanje aangevallen, zoo zou men de regimenten terugzenden, Ook zou de Koning (en dit was het, wat men eigenlijk het liefst zou gezien hebben 1) er genoegen mede nemen, dat men slechts de helft der Fransche troepen zond en het verlangde getal met Neder- landsche soldaten aanvulde, zoo kon de andere helft der Franschen hier blijven als een pand, dat zij alle zouden terugkeeren. Wat men vraagde was, eindelijk, slechts een deel van hetgeen de Staten volgens de traktaten schuldig waren en meer dan eens on- gevraagd hadden aangeboden. De Koning kon niet denken, dat zij thans, hetgeen zij nooit waren geweest, ondankbaar zouden zijn, nu Frankrijk, aan welks behoud hun zoo veel gelegen was, hunne hulp zoo zeer behoefde. Alzoo verzocht men een spoedig besluit opdat de gevraagde gunst dubbele waarde hebben en niet te laat komen mogt. — Na deze gemeenschappelijke nota drong pu maune de zaak nog afzonderlijk aan. Hij, die den stand der parlijen hier te lande zoo grondig kende, en, zeide hij, naast zijn land en-Koning geen grooter genegenheid had dan voor het welzijn van ons Vaderland, meende zijne uiterste welsprekendheid te moeten aanwenden om de hatelijke voorstellin- gen der vijanden van het Fransche en tegelijk wan het Nederlandsche Bewind te ont- zenuwen. Ook nmEwpurk de Groote, riep hij uit, had zich door de aantijgingen, waar- aan deze Geweslen hadden bloot gestaán, niet laten terughouden, den Nederlanden hulp te bieden. 2 Gaarne had Frankrijk gezien, dat Prins menprix aan het hoofd der naar Frankrijk bestemde troepen geplaatst werd (canteton, I, p. 238, 253). 1617. 640 ALGEMEENE GESGHIEDENIS ee Sa CIRCE EMO a ee MEE NOE RIEN 1617. bepaling in, dat zij van geene kracht zouden zijn, als de Republiek verder geene reden had tot vrees. Zoolang zij vrij waren, zou het hun nimmer aan belagers ontbreken van verre en nabij. Zijne Excellentie, Prins mavnirs, had eenmaal gezegd; dat wat de Koning van Frankrijk in weldaden aan Nederland zaaide, hij dat in eigen voordeel zou maaijen. Mogt dit woord thans bewaarheid worden! Frankrijk was krank; de Staten konden thans deel hebben aan de eer van dat Land te genezen, en terwijl hj hoopte, dat hunne Republiek nog lang eene vaste gezondheid mogt genieten, verzocht hij hen te bedenken, dat de menschelijke zaken soms aan wonderlijk onverwachte wisselingen bloot staan. Er kon een tijd komen, dat hunne vrijheid of gezag hulp behoefden, Mogten zij, dit wenschte hij, alsdan zulk een spoedigen en krachtigen bj- ^ stand van den Koning erlangen, als de Koning thans van hen hoopte en verwachtte, — Loo sprak pu MAURIER, en zijne taal was wel geschikt om op regtschapene en edele gemoederen indruk te maken. Niettemin zochten de Staten, tegen OLDENBARNEVELTS meening, de beslissing op de lange baan te schuiven, door de voorstellen der Fransche Gezanten aan de Provinciën aan te bevelen en den door OLDENBARKEVELT gestelden brief, waarbij dit geschieden zou, nog eerst in handen van Zijne Excellentie en den Raad van State te stellen en daarna te verwerpen 1. Ook zaten de tegenstanders niet stil, Aerssen deed zich gelden. Hij beweerde, dat de Vereenigde Provinciën slechts in geval van een buitenlandschen inval hulp aan Frankrijk verschuldigd waren 3, en de Heeren van het Collegie ter Admiraliteit binnen Middelburg ontzagen zich niet om, hoezeer zij voor ditmaal op aanschrijving der Staten Generaal ten verzoeke van pu MAURIER den uitvoer van wapenen hadden toegelaten, hun Hoog Mogenden te kennen te geven, dat het in de tegenwoordige omstandigheden beter ware, voortaan den uitvoer geheel te verbieden. 3 ouvhÉ, t. a. pl. p. 248, DES VADERLANDS, 641 ren 1, Zoo zou zich het Bewind dan werkelijk in de armen van Spanje hebben gewor- pen. — Na twee dagen bragten zijne Excellentie en de Raad van State, in wier handen het nieuwe voorstel gesteld was, hun advies uit, hetwelk daartoe strekte, dat men de Provincién nader zou vermanen zich zonder uitstel te verklaren, en intusschen 30 com- pagnién van honderd man, half uit Franschen, half uit Nederlanders bestaande, gereed maken en naar Frankrijk venden zou. Hierop werd besloten, dat men Zijne Excellentie en den Raad zou verzoeken, ten dien einde eene lijst van 40 compagnién op te maken en daarover een commandant aan te stellen 2, Zeeland en Friesland verklaarden echter hiertoe niet gelast te zijn; doch wel om de Fransche regimenten (zonder ze voor de helft door Nederlanders te vervangen) te laten vertrekken, mits men een gelijk aantal nieuw krijgsvolk aanwierf, en voorts de uiterste pogingen werden aangewend om de misverstanden tusschen den Koning en de Prinsen bij te leggen. Friesland vorderde bovendien aanteekening, dat het besluit in afwezigheid van de afgevaardigden van twee Provinciën genomen was. Dadelijk na dat besluit schreef de Engelsche Gezant naar zijn Hof, dat de Staten hunne onzijdigheid verlaten hadden 3, Doch reeds was, juist op den dag toen de Gezanten hun laatste woord gesproken hadden, te Parijs eene gebeurtenis voorgevallen, die de toezending der troepen onnoodig zou maken. De Koning had reeds sints eenigen tijd blijken gegeven, dat hij het niet meer in alles met de Koningin eens was, en thans had hij den Maarschalk p'ANCRE 1617. Dood van den Maarschalk bij het binnentreden van de Louvre door zijne lijfwacht laten vermoorden. Op deze , nons. daad had hij de oude Raadslieden weder aan zijn Hof geroepen, aan de gewapende Grooten vredeboden toegezonden, den Prins van conpé van de lastige bewaking ont- heven, en zijne moeder eerst streng laten gadeslaan en haar straks daarop haar afscheid gegeven. Den 25° verliet LANGERAES Secretaris, PIETER VAN LEEUWEN, de stad Parijs, en reeds dem 28"* was hij met deze boodschap te ’s Hage aangekomen. Het berigt hield mede in, dat de Koning van meening was, dat de troepen nu niet behoefden te komen; zoo zij reeds op weg waren, mogt men ze terug ontbieden. Het is ligtelijk Da te gaan, hoe deze tijding door Hun Hoog Mogenden ontvangen werd. De Secretaris werd verzocht in de vergadering te verschijnen: men moest den getuige mondeling hooren melden, wat hij met eigen oogen had waargenomen, en niet zonder blijde ver- bazing zal men hem hebben hooren verhalen, hoe hij het lijk van den Maarschalk op het slotplein uitgestrekt had zien liggen. Dadelijk werd besloten, den Koning een brief van gelukwensching te schrijven, en aan den Secretaris van den Heer van LANGERAK werden ! CARLETON, I, p. 263. 2 De Nederlanders zouden door de Staten betaald worden, caateton I, p. 267. 3 Resol. Stat.Gen. 12 14, 31 Maart; 1, 3, 5, 6, 24, 25, 26 April, 1617. Resol. v. Holl. 1617, bl. 320. carreton, 1, p. 262, 267. IIl Deer. 2 STUK. 81 1617. 642 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ———————————— ———————————————————— —— » voor het brengen van die groote en goede tijdingen’ 600 gulden tot eene vereering en tot goedmaking der reiskosten toegekend. De Fransche officieren waren niet minder met het voorgevallene ingenomen: men zag hen op het Hof en op straat, bepaaldelijk op den Vijverberg, van blijdschap dansen en andere teekenen van vreugde geven. Dr MAURIER schreef naar Parijs, dat hij den Koning geen duizendste deel kon afmalen van de blijdschap der Nederlanders, die hem ten hemel toe verhieven, omdat hij de aarde van zulk een ballast bevrijd had: de Koning, zeide hij, had de harten van de inge- zetenen der Republiek evenzeer gewonnen, alsof hij eene groote overwinning op de Spanjaarden behaald had. En carreror schreef naar Londen, dat hier alles juist 2% gesteld was, alsof men na een storm het anker in een veilige haven geworpen had |. Zoo was dan hier wederom OLDENBARNEVELTS staatkunde door de uitkomst bekroond! Wel roemden zij, die tegen het zenden der troepen naar Frankrijk gestemd geweest waren, dat de uitkomst hen in het gelijk stelde, daar nu de Koning zelf het vonnis geveld had over den Maarschalk p'awamz, dien zij niet hadden willen ondersteunen *; maar, zoo kon de andere partij met grond van waarheid zeggen, niettemin moes het den Koning streelen, dat de Staten de zaak van het Fransche Bewind tot het laatste toe niet hadden verlaten, zoolang de Koning zelf zich nog niet verklaard had, en de bewindslieden nog door zijnen koninklijken naam gedekt werden. Hadden zij 10 weerwil van alle bedenkingen eene zaak, door den schijn van zijne toestemming aan- bevolen, getrouw gediend; hoeveel te meer zouden zij hunne ondersteuning veil hebben voor hem zelven, nu niet langer door verdachte personen omringd. Du mavnren, de regtmatigheid van zulk eene redenering bevroedende, stelde er prijs op, de Staten voor hunne bereidwilligheid in het verleenen der gevraagde ondersteuning. uit naam des Konings te bedanken. Zoo zou tevens het best blijken, dat die onder- steuning niet zonder ’s Konings toestemming gevraagd was. Werkelijk kreeg hij bj een schrijven van den 22* Mei den last om eenen brief des Konings in dien zin ge steld aan de Staten te overhandigen. Dit deed hij den 1°** Junij, en bij deze gelegen- heid hield hij eene rede, waarin hij zich beijverde aan te toonen, dat alleen het » hooge regt," uit ’s Konings eigen beweging den Maarschalk gedaan, Frankrijk had kunnen redden, en de maatregelen der Prinsen dit nimmer zouden hebben kunnen doen 5, Zoe moesten OLDENBARNEVELTS tegenstanders in de Staten Generaal de regtvaardiging ziver staatkunde aanhooren. En men kon hem waarlijk niet verwijten, dat hij alleen voor 1 Resol. Stat.-Gen. 28 April, 1617. Cort en de waerachtich verhael van e gheene den 24 Aprilis, 1617, den Marquis d'Ancre tot Parijs — is wedervaren (Bibl, v. Pamft. N°, 1231) oUvRÉ, p. 249. cameron I, p. 268. 2 CARLETON, t. a. pl. 3 Resol, Stat.-Gen. 1 Junij, 1617. ouvné, p. 249, 250. DES VADERLANDS, 645 a c...c. c.. het altijd eenigzins dubbelzinnige Frankrijk mild was met 'slands middelen en krediet. 1617. Want was eene nieuwe en thans stellige aanvrage van den Hertog van Savoye om 4000 man voetvolk en 400 ruiters, door de Staten te bezoldigen en van krijgsbehoeften te voorzien, of anders om de gelden daartoe benoodigd, op de zelfde gronden als vroe- ger afgeslagen 1; juist toen de vraag over het al of niet inwilligen van Frankrijks ver- zoek de gemoederen het sterkst bezig hield, was het de Provincie Holland, die zich boven Prins mavgırs en de andere Provinciën onderscheidde door de vaardige inwilli- ging van het verzoek van het ondubbelzinnig Protestantsche Zweden, dat, steeds met Polen in onmin, niet alleen met het krediet der Staten en met de bevordering van eene ligting van matrozen en soldaten hier te lande, maar ook met de toezending van een zestal oorlogschepen wenschte ondersteund te worden 3, Met daden, gelijk de alliantión met de Hanse en Zweden gesloten, gelijk de kracht- dadige hulp aan Brunswijk verleend, en de handhaving der Nederlandsche troepen in de Duitsche grensgewesten; met blijken van hulde en vertrouwen, door steden en Vorsten betoond; met uitkomsten, gelijk nu onlangs die wending in Frankrijk, was OLDENBARNEVELT sterk tegen zijne tegenpartijders, en scheen hem alles te zullen ge- lukken, zoo als tot nog toe hem alles gelukt was. Maar dit geluk was geen toeval. OLDENBARNEVELT was waard aan het hoofd te staan van ons land in een wonderbaar grooten tijd. Alles wat in den aanleg lag van onzen landaard; alles waartoe onze f Staatkundige en voorvaderen op dezen uithoek aan de monden van Duitschlands rivieren zich een bodem um Lan en een zelfstandig bestaan hadden geschapen; wat reeds aanvankelijk eene ongemeene is — welvaart en de vatbaarheid om aan de beschaving der groote natiën deel te nemen had tidperk. doen ontstaan; dat alles kwam glansrijk aan het licht door de krachtsinspanning, die de strijd met Spanje vorderde. Spanjes geweld heeft Nederland, gelijk de inval van DARIUS Griekenland, gelijk de verdrukking in Egypte 1s&AéL, in het aanzijn geroepen. Met en door dien strijd, in den nood der tijden, schudde de landzaat nagenoeg alle knellende banden van stands- en gildenregten af, om zich onder een gezag te voegen, dat zich insgelijks uit den nood had ontwikkeld, en waarvan men de noodwendigheid en billijkheid ten volle besefte, En van die bevrijding van vreemde oppermagt en inland- sche belemmeringen waren de gevolgen verbazend. Een geest van nieuw leven was over ons volk uitgestort. Met krachten, verdubbeld door de overkomst van al wat de 1 Resol. Stat.-Gen. 14, 16, 18 Maart, 1617. 2 Prins maurits was er niet voor, aan Zweden de vergunning te verleenen om soldaten in ons and zelve te werven: reeds had, klaagde hij, de Zweedsche Overste greanscriur de beste soldaten ot het verlaten van de Nederlandsche dienst verleid. Maar, voegde hij er, zoo als meermalen riet zonder eenige luim, bij: de Staten moesten het zelven weten. Zie Resol, Stat.-Gen. 20 Oct. 1616. 3, 16 Maart; 1, 3, 20 April, 1617. 81 * 1617. 644 ALGEMEENE GESCHIEDENIS a ES vijand uit de bedwongen Nederlandsche Gewesten verstiet, schiep de nijverheid de rjk- - ste bronnen van bestaan, en maakte de scheepvaart de zeëen van het Noorden en de eilanden van Zuid-Oostelijk Azzé aan Nederland cijnsbaar. Zoo werden de Vereenigde | Provinciën de stapelplaats van alle behoeften voor de geheele beschaafde wereld. Levens- - middelen, voorwerpen van weelde, schepen, wapenen, krijgslieden — vooral aanroer- ders —, werklieden, bootsvolk, geld, krediet, in één woord alles schaften zich vrienden en bondgenooten, ja, zoo mogelijk, zelfs benijders en vijanden bij ons aan. Het is alsof geene natie leven, zich verdedigen en iels van belang uitrigten kan zonder ons, en wie nagaat aan hoe oneindige aanvragen van allerlei aard de Nederlanden, vooral sedert het tweede tiental jaren der zeventiende eeuw, beantwoord hebben, hij vraagt zich rer- baasd af, of dan de voorraad van dit kleine land aan middelen en manschappen onuit- puttelijk was. En niet alleen met stoffelijke middelen ondersteunt Nederland andere natiën. Maar in het vertrouwen op der Staten doorzigt maken vreemde Mogendheden onze staatslieden tot de vertrouwden van haren nood en hare belangen en verwachten van hen raad en daad en gezag tot zelfs tegenover hare eigene onderdanen, Venelié, Savoye, de aanzienlijkste Hansesteden, Brandenburg, Zweden, Frankrijk wachten niet te vergeefs zedelijke ondersteuning van ons. En terwijl dit volk zoo veel was voor andere volken, was het ook tevreden en gelukkig in eigen boezem. Terwijl nog bijz eene eeuw lang, tot in Frankrijks hoofdstad toe, tweegevechten , opligtingen van personen, moorden op straat bij menigten voorvallen, merkt bij gelegenheid dat te ’s Hage in het jaar 1610 een aanzienlijk man op straat vermoord gevonden was, de geschied- schrijver ! aan, dat dit te meer opzien baarde, aangezien men »in Holland zulke moorderjen niet gewoon was. Veiligheid en rust heerschte op het platte land en in de steden. De landbouw zag zijn grondgebied uitgebreid door de polders, vooral sedert den tijd des Bestands aan de waterplassen onttogen 2; de aanbouw van prachtige wijken in de voorname Hollandsche steden, vooral te Amsterdam, gaf aan allerlei arbeidslieder werk en overvloed; de handel hield tienduizenden bij tienduizenden handen bezig, en blijkens de tallooze in dezen tijd gevraagde en verleende octrooijen , spitste menig vernuf zich tot het vinden van nieuwe middelen tot bespoediging van de voortbrenging en tol volmaking van de voortbrengselen der nijverheid en tot versiering en veredeling de levens. 2 Dr. w. c. n. STARING, in de Gids, Nov. 1858, bl. 559. 3 canLgTON, I, p. 103. DES VADERLANDS, 645 trees van gelogenstraft te worden konden zich de Staten op de zachtzinnigheid van den 1617. landaard beroepen, waar zij in hetzelfde jaar de Spanjaarden en Portugezen laten weten, dat zoo zij de Nederlandsche gevangenen niet lieten loskoopen of beter behandelden, ook wij de gevangenen, die in onze handen vielen, aan strenge tuchthuisstraf onderwerpen zouden, »hoewel zeer ongaarne als tegen ons natureel en gebruik 1?' De vernieu- wing der plakaten tegen dieverij en bedelarij strekt ruim zoozeer ten bewijze van de waakzaamheid der Overheid, als van de veelvuldigheid dier misdaden. Wil ‘men nevens de dichterlijk gekleurde tafereelen van de Hollandsche Arcadia, wier schrijver, HEEMSKERK, in de jaren des Bestands te Leiden studeerde, een bescheidener schildering van den staat der ingezetenen in dien tijd, men hoore wat een vlugschrift, in 1615 uit- gegeven ?, vermeldt: » De landman is thans zeer welvarend met zijn zuivel en gewas, ja, hij verkoopt bijna zoo duur als hij verkiest, hetgeen ook wel blijkt aan de ver- siering van goud en zilver, waarmede zijne vrouw en kinderen omhangen zijn. De stedeling op zijne beurt timmert groote en hooge woningen, welke huizen van binnen zeer sierlijk zijn van schoone meubelen, tapijten, zilveren en vergulde vaten, en hij zelf met vrouw en kinderen kostelijk opgesmukt met zijden en fluweelen gewaden, be- goud en bezilverd, groote banketten houdende, hetwelk alles een teeken is van welvaren.” Zijn de voortbrengselen der schoone letterkunde, zoo zij bij eenig volk worden aan- getroffen, de getuigenis, dat de geest van dat volk in enkele mannen vrij genoeg is ontwikkeld om zich bewust te zijn van eigen grootheid, ook deze roem ontbrak aan staat der letter- het Nederland van die dagen niet. Leefde in de Staatsmannen het gevoel der eigen- Wonde. aardigheid en der regten der Nederlandsche nationaliteit, — getuigen hunne besluiten, waarbij zij bepaalden, dat de resolutiën der Staten-Generaal, in plaats van in het Fransch , zoo als vóór 1582, in de Nederlandsche taal zouden gesteld worden, en hun verzoek aan den Raad van State en aan LEICESTER Om, in weerwil van de aanwezigheid van Engelsche leden in dien Raad, de Staatstukken die van hen uitgingen, uitsluitend «in de Duitsche en natuurlijke taal van den Lande" te vervatten ?; — in deze eigen taal vond dan ook weldra het zelfbewustzijn der natie een waardig orgaan. In de taal, die zoo krachtig gespierd, zoo helder en rond van de lippen en uit de pen van een LDENBARNRVELT vloeide; die door eenen HUGO DE GRoot gebezigd, zich door zulk eene fijnheid en keurigheid kenmerkte; die in noorrs gedichten zoo maatvast en zangerig was geworden, als muzijk, — in die zelfde taal zongen weldra dichters, die, even als HOOFT zelve, een voorbeeld verdienden te worden van al wat Duitsch, ’t zij Nederlandsch, 'Lzij Hoogduitsch, sprak. Wel was de staatkundige en stoffelijke ontwikkeling de poëzij 1 Resol. Stat.-Gen. 3 Dec. 1616. 3 Merct de wijsheit vermaert van 't Hollandsche huyshouwen enz. (Bibl. v. Pamflet. Ne. 1139). 3 Bijdrage tot de gesch, der Nederl. taal, in Nederl. Volksalmanak, 1859 bl, 87, 88. 1611. 616 ALGEMEENE GESCHIEDENIS s —-——————————Á———————————H—————————— aanmerkelijk vooruit, en konden de dichters niet dadelijk adems genoeg vinden om zoo veel wonderen waardig te bezingen; maar toch hadden een ROEMER VISSCHER en SPIEGHEL, die zich uit den wansmaak der oude Rederijkers tot een letterkundig humanisme ontwik- kelden, spoedig jongere mededingers in eenen DANIEL HEINSIUS en SCRIVERIUS, die, met den schat der klassieke letterkunde toegerust, in de vaderlandsche taal vaderlandsche zangen weten aan te stemmen. Men rekene het den beschaafden vernuften van die da- gen niet als een misslag aan, dat zij zich de klassieke modellen tot voorbeeld stellen, en met den ganschen schat der Grieksche mythologie hunne gedichten opsmukken: de tijd bragt nog niet mede, dat men een waarachtig oorspronkelijken kunstvorm en dichtertaal kon scheppen. Voornamelijk de ontwikkeling der natuurkundige wetenschappen, die met het begin der zeventiende eeuw eerst eenen aanvang nam, heeft aan de hedendaagsche volken tegelijk eene ganseh eigenaardige rigting en het bewustzijn gegeven van hetgeen hen van de klassieke oude volken onderscheidt. Gelijk Prins mavarrs en WILLEM LO- pews slechts de krijgskunde der Ouden, wier auteurs zij waardeerden en zorgvuldig beoefenden, meenden toe te passen en voort te zetten, terwijl zij toch het buskruid ter hunner beschikking hadden en zich van het kanonvuur treffelijk wisten te bedienen, zoo erkennen onze schrijvers en dichters van die dagen geene hoogere, ja geene an- dere waarlijk letterkundige vormen, dan die de oude modellen, of wat daarvoor door- ging, teruggeven. Hoorr gevoelt niet, dat hij onze taal geweld aandoet door tacrrvs schrijftrant na te bootsen, en hij wordt toegejuicht. toepassing nog niet duidelijk genoeg uit het stuk zelve bleek, voegde de dichter eene vergelijking van de verlossing der kinderen Israëls met de vrijwording der Ver- eenigde Nederlandsche Provinciën daaraan toe. Dat terugvinden van de geschiedenis hunner dagen in de worsteling van Israël tegen Egypte strekt voxpxzr en zijnen tijd- genooten, die zijn stuk met toejuiching ontvingen, tot eer: het is een waarborg, dat de beweegredenen van hunnen tegenstand tegen Spanje dieper en edeler waren, dan een later geslacht ze zich vermogt voor te stellen. En dan dat heerlijk tafereel, opgehangen in voxDELS hymnus over de wijdberoemde scheepsvaart der Vereenigde Nederlanden! Met welk een gevoel van de grootheid van zijn Land en volk bezingt hij Nederland, dat al des werelds perken beschaduwt en doorvliegt met de vlerken zijner schepen, dat zoo veel torens ziet gewassen uit laag verdronken land, uit poelen en moerassen! Hoe tart hij, na al den roem van het voorgeslacht, en de onlangs ondernomen stoute zeereizen, en de uitbreiding van scheepvaart en visscherij vermeld te hebben, hoe tart hij Oud- Griekenland, wiens zeevaart slechts kinderspel was bij onze drijvende bosschen, getimmerd op een reede, waar nergens hout wast, en hoe wendt hij zich eindelijk tot den grooten Admiraal van der Staten zeemagt, dien onverwonnen prins, die bloeme van Oranje, die, gelijk de duinen de verbolgen zee, het Spaansch, geweld had gekeerd! Waarlijk met zulk een dichter in zijne eerste vaag ontbrak het Nederland reeds toen met aan den roem, dien de schoone letteren aan een volk verzekeren! Niets is billiiker, wanneer men een land zoo roemvol en zoo gelukkig ziet, dan tot zijne Regeerders op te klimmen, die wel niet de eerste oorzaken zijn van dien roem en dat geluk: want dit gaat boven het menschelijke vermogen: maar zich toch door hun intigt en handelingen volkomen op de hoogte toonen van den tijd. En de Regering in verdienste van dat roemrijke tijdperk van ons Vaderland werd geheel en al bezield door OLDENBARNE- „on vert. Grond van dien tegenstand. 648 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | hart moest; weg van de aarde met dien mensch, want het is niet behoorljk, dat hij leve! Zijne loopbaan, voor zooverre wij ze tot dusverre hebben nagegaan, waarborgt ons reeds, dat hij zich dien haat niet door eenigen gruwel op den hals had gehaald, zoo het ten minste geen gruwel is zijn Vaderland onuitputtelijk rijk en bij het Buitenland boven alle verhouding ontzien te maken, en binnenlands de tweedragt voor uitbarsting te bewaren. Aan zijne slaatkundige wijsheid, en anders nergens aan, had hij dien haat te danken. Had zijne eerlijkheid aantastbare punten gehad, hij zou niet zoo groot zijn geweest en zijn Vaderland niet zoo oneindig veel goeds gedaan hebben; maar ook zou hij, menschelijker wijze gesproken, het slagtoffer van den tegenstand niet geworden zijn: dan toch zou hij zich door wederkeerig geven en nemen met zijne tegenpartijders verdragen hebben, Men kan alle wijsheid bepalen door ze matiging in de vrijheid te noemen. Deze matiging nu in de vrijheid, deze zelfbeheersching bij het wegvallen’ van allen uitwen- digen dwang, kenmerkt OLDENBARNEVELTS staatkunde ten volle. Hij weet Nederland toe te rusten met de middelen om de oorlog onbepaald voort te zetten, om de verove- ringen aan gene zijde des oceaans lot in het oneindige uit te breiden, om de Mogend- heden door ze op bare zwakke punten aan te lasten tot het uiterste te drijven, — en hij teekent het Bestand, houdt den waggelenden troon van Frankrijk slaande, en beteugelt de veroveringszucht dergenen die op octrooi aandringen voor de West-Indische Maat- schappij. Deze geschillen, welke de praedestinatie betroffen, waren juist een blijk van den voorspoed, dien onze Republiek in die dagen genoot, In tijden, dat gemeenschap- DES VADERLANDS. 649 — "n! peljke rampen en gevaren gedurig tot zamenwerken nopen, zal men om geen leerstel- 1617. lingen den broeder, die ons eerlijk bijstaat, verdoemen. In dagen, dat Gods oordeelen ep de aarde zijn, en tijdeljke ellende gevoeld wordt, zal men geen stelsel drijven, dat ons noopt aan den trouwen deelgenoot van onzen jammer nog de eeuwige ellende bovendien toe te denken. Zoo viel dan de uitbarsting van twisten over punten, bij wier behandeling het volk en zelfs de geleerden vroeger kalm waren gebleven, niet toevallig met de rust en de welvaart van de jaren des Bestands zamen. Zij waren. de noodzakelijke keerzijde van den verbazend gunstigen toestand der zaken, de vloek, dien 's menschen brooddronkenheid over zich haalt, wanneer de rampspoed niet van buiten aankomt. Het verhaal dier twisten hebben wij gebragt tot aan de pogingen tot invoering van de kerkordening van 1591 in het jaar 1612 4. Vandaar aan moeten wij alzoo hunne geschiedenis thans ophalen. Welke heilrgke gevolgen oLpersanneveLT en zij, die zijne maatregelen in de Staten van Holland ondersteunden, zich ook van de invoering der kerkordening van 1591 be- loofd mogen hebben, om die gevolgen te doen plaats grijpen zou zij algemeen nagekomen hebben moeten worden. Ook werd zij wel eens onverstandig toegepast. Toen te Warmenhuizen, een dorp tot de classis van Alkmaar behoorende, de Geschil over : : j : de beroeping van predikantsplaats was opengevallen, liet de Heer der plaats ? de beroeping volgens een predikant te ` de kerkordening van 1891 geschieden, en de keus viel op prraus armos, die, nend na vroeger predikant geweest te zijn, thans notaris was te Amsterdam. Dit mogt eene ongelukkige keus heeten, daar zij maar al te veel stof tot aanmerkingen gaf. Die leden der gemeente welke eenstemmig dachten met de wederspannige predi- kanten van de classis van Alkmaar, namen met het beroep geen genoegen, en eenige personen, bewerend gemagtigd te zijn door den Burgemeester, de schepenen en den kerkeraad, sloten de kerk met geweld om den nieuwen predikant den toegang te be- letten. Hierop liet de Heer der plaats het gebouw door het geregt openbreken. De zaak kwam voor de Staten van Holland en dezen verklaarden den 4% Augustus, 1612, dat, wat de Heer der plaats verrigt had »als geschied krachtens het regt der Magistraat tot handhaving van hunne vroegere Resolutie, wel en te regt gedaan was.” Om evenwel aan de gemoederen den tijd te laten van tot bedaren te komen, gelastten tij, dat de predikant permus agmuius niet; in zijne bediening zou treden, maar de dienst voor de drie eerstvolgende maanden door de classis van Alkmaar zou ! Zie hiervoor bl, 512. 3 De Heer w. BARDES, zoon van den Amsterdamschen burgemeester. Onlangs had hij door aankoop deze heerlijkheid bekomen. Toen hadden zich Regeerders en Kerkeraad tegen hunnen nieuwen Heer pogen te verzetten (Resol. Holl. 1612, bl. 767), III Dzxr. 2 Srvx. * 1617. 650 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ————MjÓÁ»——————————————]ÓaÁ "!v,g bezorgd worden. Inmiddels zou een ieder in de gelegenheid gesteld worden om be- schuldigingen tegen dezen leeraar in te brengen. Die van Warmenhuizen leverden den 1*^ November een vertoog in ten laste van PETRUS AEMILIUS, en de Staten, begrijpende dat hij in die gemeente nimmer met vrucht werkzaam zou kunnen zijn, namen zijn onderhoud op hunne rekening, totdat hij elders beroepen werd. Zoo onthielden zich de Staten van een gewelddadig opdringen van een predikant aan eene wederspannige gemeente, en terwijl zij aan hunne eigene besluiten de hand houden, ruimen zij door bemiddeling de zwarigheid uit den weg !. In één woord zij handelen als vrede- Houding doorregters en patronen, en deden hier eenigermate hetzelfde wat zij kort te voren gedaan de Staten tegen- m . ; .. over de geschillen hadden, toen zij den baljuw en den predikant van Schoonhoven, die zich over genen aangenomen. bij hen beklaagd had, elkander in hunne tegenwoordigheid de hand der verzoening lieten geven 3, In overeenstemming met deze houding en tevens met het doel der invoering van de kerkordening van 1691 was de toeleg om de opheffing der gerezen moejeljkheden aan de stedelijke Regeringen over te laten. Zoo schreven zij aan den Burgemeester en Regeerders van Delft aangaande den persoon van REINIER DONTEKLOK, een Vlaminger van afkomst en vroeger daar ter stede predikant. Deze, die zich reed: vroeger in den twist tusschen GOMARUS en ARMINIUS legen dezen laatslen had doen gel- den 3, had in 1612 een boekske uitgegeven 4, waarin hij »strijdig," zeggen de Sia- ten, »met den pligt van een goed ingezetene de Resolutien van Hun Edelmogenden scheen te censureren.” Op dit geschrift nu wezen de Staten de Regering van Delft met verzoek daarop te letten, en in de zaak te doen, zoo als zij voor de dienst en de rust van den Lande zouden bevinden te behooren. De vervolging der zaak bragt te weeg, dat poNTEKLOK aan de Burgemeesteren zijner woonplaats zijn leedwezen betuigde, waarop dezen de Staten verzochten, het daarbij te mogen laten, »dewijl hij een oud man was van hooge jaren, vermaagschapt aan de aanzienlijksten der stad, en verder onderzoek ligt meer zwarigheden zou veroorzaken 5." Verschenen er hatelijke en ge- vaarlijke geschriften, zoo werden zij, in weerwil van de bestaande plakaten en ordonnan- üén, niet registreeks op gezag der Staten verboden, maar aan al de steden afsonderlijk werd geschreven, zulke » scandaleuse libellen op te houden en in te trekken, als die- 1 Resol. v. Holl, 2, 8, 4 Aug.; 18, 29 Sept.; 1 8 Nov. 1612 (bl. 770, 772, 773, 774, 822. 827, 847, 850, 961, 962). vvrexsocaznT, K. H. bl. 500—001. savpazat, V B. bl. 3—6. 2 Resol. v. Holl, 12 Febr. 1612. 3 vyrENBOGAERT, Kerkel. Hist. bl. 324, 325. 4 Bibl. v. Pamfletten Ne, 1000. vrrensocaznt, K. H. bl. 577. 5 Resol. v. Holl. 12, 13, 14 April, 1612 (bl. 683—686). DES VADERLANDS, 651 nende alleenlijk tot verontrusting van de goede gemeente !." Alles werd er dus op 1617. aangelegd om de behartiging van den godsdienstvrede tot de zaak der bijzondere Ge- meenten te maken. De Staten geloofden aan de verzoenlijkheid en handelbaarheid der predikanten, en trachtten van hunne zijde de schalen tusschen Remonstrantsch en Con- traremonstrantsch zooveel mogelijk in evenwigt te houden. Van het eerste getuigt het besluit, den 26 Julij 1612 genomen, om eene commissie te benoemen ten einde een stuk op te stellen, dat aan de predikanten ter onderteekening zou worden aangeboden, en waarbij zij op grond dat zij aan de Heeren Staten als hunne wettige Overheid erken- telijkheid schuldig waren, beloven zouden, hun Edelmogenden te gehoorzamen in alles wat zij in kerkelijke zaken in overeenstemming met Gods Woord en tot beter orde in de Kerk en tot rust van den Lande zouden verordenen 2. En hoe zij in geenen deele partij Onpartijdigheid trokken tegen de Contraremonstranten, maar aan dezen gunden, wat zij aan de Remon- — stranten toestonden, blijkt onder meer voorbeelden hieruit, dat, zoodra besloten was aan UYTENBOGAERT te vergunnen zijn Naerder Bericht uit te geven, van hunnentwege aan FESTUS HOMMIUS geschreven werd, dat dit verlof slechts verleend was onder voorwaarde, dat het hem vrij zon staan daartegen te schrijven 3, Niet minder duidelijk spreken an- dere feiten, Toen te Oudenmierop een predikant, met name zACOB LAURENSz, tegen de order en de Resolutiën der Staten was aangesteld, bevalen zij wel, » tot vordering van de eere Gods, tot handhaving van het wettig gezag en tot behoud van rust en eenigheid ,” dat die persoon zich van de predikdienst zou onthouden, totdat zij op hunne eerstvol- gende vergadering nader op zijn beroep zouden beschikt hebben; maar intusschen zou men op vrij hooge boete de beurten laten waarnemen »door alle predikanten zoo van de binnen- als van de buitenclassis van Alkmaar en van de eene partij zoo wel als van de andere, zonder onderscheid, beginnende van de oudsten in dienst’ Hiermede er- kenden de Staten tevens eenigermate die leden der oorspronkelijke classis van Alkmaar, welke, onder den naam van buitenclassis, geene gemeenschap hielden met de predikan- ten in de stad Alkmaar, en afzonderlijk vergaderden. En korten tijd daarna werden de Burgemeester en Regeerders van Alkmaar uitgenoodigd met matiging en beschei- denheid te werk te gaan tegen den ouden kerkeraad, die zich nog altijd als niet wet- tig ontslagen beschouwde 4, Wanneer men dit alles in aanmerking neemt en be- ! Resol. v. Holl. bl. 689. 