VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
aar waarom bepaalt men deze konst tot de Dieren ai- Jeen? Waarom laaten zig die wellustige Sultans , die zig met zo veele honderden van Vrouwen in hunne Serrails op- uie OORSPRONG DER NEGERS 375 fiviten, geene nienwe foorten daar van maaken? Byaldien ik my zelven, even als zy, tot het enkele vermaak der lig- haämelyke wellust moest bepaalen, en geen ander genoe- gen kende, dan °t geen uit de gedaante en wezens-trekken der Vrouwen is te haalen , zou ik ongetwyffeld toevlugt tot die verfcheidenheden neemén. Zy zouden zig‘door dit middel, naar alle waarfchgnlykheid > een nieuw foort van Schoonheden bezorgen ; Dog hoe bekoorlyk de Vrouwen mogen zyn, welke zy op deze wyze bekoomen mogten , zy hebben egter geen denkbeeld , dan van het geringe ge- deelte van °t vermaak , °t welk die aanminnige fchepzels verfchaffen kunnen , zo lang ’er hun Geest geen deel in heeft, of zy °t verhevener vermaak nietkennen,’t welk uit eene befchaafde verkeering en waare Liefde is te raapen. Zo wy die nieuwe geflagten van Schoonheden onder ons niet zien te voorfchyn koomen, wy zien egter niet dan al te dikwils voortbrengfelen der Natuur , welke voor een vere ftandigen waarneemer van het zelfde {oort zyn, en op één uitkoomen ; Geheele geflagten en Families van fcheelziende, van manken, van Jigtigen, Teering-agtige of Aamborftige Lieden; en ongelukkigiyk zyn ’er niet eens veele op één volgende voortteelingen noodig, om zulke gebreken erfe- lyk te maaken, en in een geflagt te vestigen. Hoe veele redenen van Dankzegging hebben wy niet aan de wyze Na- tuur dat Zy ons zo fterken afkeer voor die ongemakken heeft ingeprent, en daar door voorkoomt, dat dezelve zig door Huwelyks-verbintenisfen niet meerder voortplanten , en het Menschdom dus geheel ontluisteren, en nog onge- Jukkiger dan het thans is, maaken ; Hoe veele redenen van verpligtin hebben wy ter zelfder tyd niet aan die zorgvul- dige er, dat zy de Schoonheden zo wel als de gebrek- Iykheden erfelyk heeft gemaakt ! Ja die fraaije leest, dat blanke vel, die levendige oogen, die bevallige zwier, die ons zo vaak betovert, zyn de uitwerkfelen van op elkander volgende generaties, in welke men fteeds de vereischte -zorg heeft gedraagen , om, ter volmaaking der Natuur, ge- fchikte voorwerpen met elkanderen te paaren. Een Vorst in ’t Noorden, kan de aanmerkingen , welke ik tot dus verre maakte, door zyne ondervinding bevesti- gen, om dat Hy, zonder het te bedoelen , daar Proeven van. genoomen heeft. Hy was een ongemeen groot Liefhebber ` van menfchen, die lang. van ftatuur waren, en eene beval- lige houding en. Lighaams- gedaante hadden; Hy zogt ze van alle kanten op, en trok-ze door alle moôgelyke midde- 111, DEEL. MENGELW. NO, 10. Ff len 376 BEDENKINGEN OVER DEN len naar zyn Ryk; En zy, welke door de Natuur, met ges noegzaame lengte en welgefchikte Leden begunftigd waren , konden hier op een zeker fortuin hoopen. Thans ziet men de gevolgen van die zonderlinge Lief hebbery des overlee- den Konings, en Pruisfen levert het zeldzaamfte voorbeeld en bewys uit, hoe verre zig het vermogen der Vorften uit- {trekt? en hoe veel invloed zy zelfs op de Natuur en haare werkingen hebben. Dat Ryk onderfcheidt zig gewisfelyk door groote en netgeregelde Lighaamen, door eene guníti- ge Taille en bevallig ftatuur der Inwoogeren ; Het is ’er even eens mede gegaan, als met een Bosch, ’t welk onder het waakzaam en oplettend oog des kundigen Eigenaars weelig opgroeit, eny om dat’er nog moeite nog kosten aan wor- -den gefpaard, om dat men ’er niet anders dan règte en uit- eleeze ftammen in behoudt, zig boven alle andere Bos- hen, die het omringen, lustig verheft; De Eik en Olm Schieten haare groene kruinen tot in de wolken, en fchynen zig naauwelyks den tyd te gunnen, om haare takken ter yden uit te fpreiden , zulk een Drift jaagt ze naar boven ; Men poogt vrugtloos om met het oog die- hemelhooge top- pen te bereiken , de Arend alleen kent ze , om dat ’er de Arend alleen by kan koomen. Zo vertoont zig het Bosch door den overleeden Vorst geplant; zyn Zoon en Opvolger is thans met een onvermoeiden yver bezig, om ’er allerwe- en Myrten en Lauwrieren in te planten , en het met de échoonfte bloemen te vercieren. _ De Chineezen hebben reeds voor lang in °t hoofd gekree- gen, om het als eene der grootfte Schoonheden der Vrou- wen aan te Zien, dat dezelve zo kleine voetjes hadden, dat ze ’er naauwelyks op ftaan; althans niet bekwaamelyk op wandelen kunnen. Dat volk, aan de hegrippen en gewoon- tens hunner Voorouderen fteeds oriverbreekelyk gehegt, heeft die gewaande Schoonheid van geflagt tot geflagt, met “Zo veel ernst, voortgezet, dat haare Vrouwen eindelyk voetjes gekreegen hebben, die men niet weet, of eer gelag of verwondering verwekken moeten. Ik heb Chineefche Vrouwen-muiltjes gezien , daar veele onzer Dames naauwe- Jyks haar grooten Toon in zouden hebben kunnen fteeken. En die fchoonheid is geenzins nieuw in de wereld. Plinius Ípreekt reeds van eene Índiaanfche Natie , wier Vrouwen ` Zulke kleine voeten hadden, dat men ze, uit dien hoofde, ‚Struis-vogels-voeten noemde (*). Hy voegt ‘er, wel is en waar, > (© Piin. Nat, Hij. Le FII. oop. 2. QORSPRONG DER NEGERS, 827 waar, onmiddelyk by, dat ‘er de Mans voeten hadden, die een Elleboog lang waren; Maar men mag met regt vermoe- den , dat die byzondere kleinheid van der Vrouwen voetjes de tegenoverftaande berigten wegens de langte van die der Mannen wat vergroot zullen hebben; Zou nu de onderftel- ling zo vreemd wezen „dat dit volk „daar Plinius van {preekt , de Chineezen, daar men toen nog weinige kennis aan hadt , eweest mogen zyn? Voor het overige zoek ik deze onder- vinding niet verder aan te dringen, dan met de rede òver- eenkoomt, en erkenne gewillig, dat men die kleine voetfes der Chineefche Vrouwen aan de Nâtuur alleen niet-kan toe- {chryven; Ik weet, dat men haare voeten geduurende haare eerfte kindsheid fterk bezwagtelt, om dezelve het groeijen te beletten. Maar het is zekerlyk ten alleruiterften waar- Ichynlyk, dat de Meisjes in China met kleiner voeten ge- boren worden, dan in eenig ander gedeelte van de wereld. Dit ondertusfchen is eene waarneeming, die het der moeite waard is, verder met alle moogelyke naauwkeurigheid na te aan A en die ik der oplettenheid onzer beste Reizigers aan- ‚ beveele. | Noogdlottige fchoonheid! onmaatige zugt om zig behaa- gelyk voor te doen, wat ysfelyke wanorders warden door u in de wereld niet veroorzaakt! Het is u niet genoeg, om onze Driften aan te ftooken ; onze rede te verjaagen, onze Zielen. te folteren! Gy verandert, gy verwart zelfs de vast- eftelde order der Natuur ! Onze franfche Dames, terwy} y met de dwaasheid der Chineefche Vrouwen fpotten, be- laggen haar niet om de zaak zelve, die zy bedoelen , maar om de verkeerde middelen , die zy, ter bereiking haarer - oogmerken, bezigen, en om den waan, die haar verblindt: als of zy fchooner worden zouden, met de bevalligheid v haaren gang, aan de kleinheid haarer voeten op te offeren à In de zugt, welke haar bezielt, zyn zy het volkgomen met de Chineefche eens a en denken niet, dat zy haare bekoor- lykheden te duur betaalen , fchoon zy ‘die voor {mart en ‘pynigingen koopen moeten; Zy laaten zig „van haare vroeg- fte kindsheid af „het lighaam in balyne kasfen of doozen flui- ten „of door yzere banden „die haar misfchien pynlyker druk : ken, dan alle die zwagtels de Chineefche Vrouwen - voeten doen, naar de mode dwingen; Haare hoofden, met harde Papillatten omringt, moeten in plaats vàn op haar zagte lok- ken , op de wreede punten van een onbuigzaam papier haare nagtrust zoeken; Het wykende dons kan haar ‘naauwelyks eenige vermindering yan pyn verfchafen > edog, zy.hebt en t> 2o * `> > die ’8 ~ (6) Elem Pbyfiag Tom, L Lib, L Se, 1. 878 VAN DE VEZELEN die vreemde hulp ook niet van nooden, zy flaapen gerust ; om dat ze op haare bevalligheden rusten. - Het vervolg in °t naaste Stukje. = e -- b VAN DE VEZELEN DES MENSCHELYKEN LICHAAMS, Ot de kennisfe van de natuure des menfchelyken li- chaams behoort, buiten twyfel , de kennis der kleine deelen, waar uit grooter zyn famengefteld. Van de vaste deelen kan men zeggen, datze allen uit Vezelen famenge- fteld worden ; waar van een kleinfte , by eenen Schryver over de Natuurkennisfe des menschlyken lichaams, aange- merkt wordt als een ftreep by dé Meetkundigen. Wy zul- len onze Vaderlandfche Lezers een begrip trachten-té geven, hoe deze deelen als de grondflag van het geheele geftel van het menfchelyk lichaam „door de hedendaagfche en nieuwfte Schryvers der Medicyníche Pbyfiolagie, befchreven en ver- klaard worden; en onder anderen. voornaamlyk, den Heer HALLER tot Voorganger nemen (4). Een Wezel is een ftoflyk deel, ’t welk het ganfche mensche lyke Lichaam gemeen is. Broos of week; veerkragtig of ten eenenmaale papagtig ; lang, zonder byna eenige breedte te hebben; pf breed, zo dat de breedte de lengte bykans genk zy maakt zy Beenderen, Kraakbeenderen , Vliezen, aten, Banden, Peezen „Spieren , celagtig Weef. vleesch der Ingewanden , Hairen en Nagelen, . De hoofdftoflyke deelen van een Vezel zyn, ten deele, vaste, ten deele vloeibaare; doch welken met de vaste zo- danig vereenigd zyn; datze alleen door middel van verbran- ding, of langwylige verrotting, van elkander fcheiden. Het vaste hoofdftoflyke is Aarde van een kalkagtig foort ; welke, met zuure dingen vermengt, opbruist, en alleen door een uiterfte kracht van vuur „in een wit ondoorzichtig glas over. gaat. Deze Aarde, van haare vloeibaare banden losgemaakt, walt aan gruisdeeltjes, welken niet aan malkander hangen, en in water niet verder ontbonden worden. Men ontdekt dezelven alleen, wanneer alle andere hoofdftoflyke deelen, ‚door het vuur verteerd zyn; en nog beter door een lange verteering in de Lucht. Beenderen van Lichaamen , welken voor twee duizend, en meer jaaren, gebalfemd zyn, heb- ben hunnen kleef-lym behouden. Maar wanneer Beenderen eenige 1 DES MENSCHELYKEN. LICHAAMS” 379 enige jaaren achter. malkander , voor. de Lucht blpot, en op een vogtige płaatfe gelegen hebben „wordenze , eindelyk zo van alle Olie en Water beroofd, dat de Aarde alleen , zender eenige andere {toffe overblyve. Met deze Aarde is eenig yzer vermengd ; of , ten minfte , zulk eene aarde , welke door bymenging van eenige brandbaare ftoffe , tot yzer kan gebragt worden, en van de Zeilfteen wordt aan- etrokken. Het ander gedeelte van een menschlyke Vezel is eene Lymftoffe, vloeibaar, doch met de Aarde famenhangende ; en zonder welke de aardagtige deelen van malkander vallen. De aanwezendheid van deze Lym wordt bewezen door het vaneenfcheiden der deelen van een Vezel, waar uit dit fa- menbindfel , door het vuur, of de verrotting verteerd is; en de herftelde vastheid welke deze ftofdeeltjes wederom aannemen, wanneer ‘er water of olie bygebragt en door de- zelvén wordt ingeflurpt, gelyk door menigvuldige Proeven, voornaamlyk van BOERHAAVE (4), getoond is. Deze Lym door het vuur verteerd zynde, ziet men beenderen , koolen , papier , hairen enz. de gedaante van Vezelen be- houden: maar de beftendigheid en kracht is verloren. Ter- wyl zodanige lichaamen verbrand worden, verliezen zy hunne Lym onder de gedaante van Rook. In de Beenderen is deze Lym zeer blykbaar, en kan ge- maklyk getoond worden, om dat zy een groot gedeelte van dezelven uitmaakt. Men heeft Beénderen met water, in een koperen bus, wel digt gefloten , dat er geen de minfte waasfem uit konde , op het vuur gezet. Hier daor werdt alles gefcheiden , week, en als tot een geley gemaakt. De Beenderen van teere Vruchtjes zyn enkele Lym eerst vloei- baar „daarna wat taaijer ; gelyk men in Kiekens, nog in den dop, gemaklyk kan waarnemen. Ja een jong lam , op een zagt vuur gekookt, wordt met Beenderen en al een enkele flym. En men kan van geraspte Beenderen, met water, een eley kooken, welke de Lymder Schrynwerkers, uit vel- en, peezen , kraakbeenderen enz, van dieren gemaakt , niet ongelyk is. Op zodanige wyze kan alle Lym uit de deelen uitgetrokken worden, dat ‘er niets anders dan een krytagtige Aarde overblyve. SO ` Deze ym verenigt de aardagtige en drooge deelen der Beenderen. Dit kan bewezen worden door een Proeve van P. SHAW, die het geley, in den ftookketel uit osfe-beende: „ren, (*) Elem, Chem, Tom. II, pag. 360. ` | Ef Ns 280 VAN DE VEZELE rèm, aam deze uitgemergelde beenderen wedergaf , en hier door de natuurlyke hardheid en gelykheid van deze beende- ren herftelde. ` De natuur van deze Lym wordt gemaklyk ontdekt. Geley uit Beenderen gekookt, verrot uit eigen aart eù vervliegt. Over den Helm gedisteleerd , geeftze Water, vlug Zout „en eenig Zee-en Loogzout. Zodanig een Geley kan, door de Scheikunde, getrokken worden uit alle deelen van Dieren, Hair, Nagelen, Vleesch en Beenderen ; en is altyd van ge- fyke natuur, en uit Zouten, door de kracht van het vuur voortgebragt, Water. en Olie famengefteld, Zonder datze de kracht van het vuur heeft ondergaan, is ze zonder reuk of fmaak. Het grootfte gedeelte is Water, eenig gedeeltò Olie, want deze heeft groote kracht van famenlyming. _ Maar in deze Lym is ook een groot deel Luchts, gelyk de Heer HALES ontdekt heeft Cr: ‘Er is, naamlyk, niet alleen Lucht in de vloeibaare deelen van het menschlyk li- chaam , welke haare veerkracht heeft afgelegd; maar ook zeer veel in de vaste deelen, welke zo wel als de voorgaan- de, door het vuur of een fmeltvogt , uit dezelven kan vit- edreven worden ; en meer naar maate de deelen vaster zyn. fa de Lucht fchynt een voornaam verband te maken tusfchen de hoofdftoflyke deelen : : nademaal deze deelen niet eer van een vallen, voor dat de Lucht uit dezelven zy uitgedreven. : En deze doet zich in allerhande ontbindingen voor, onder de gedaante van bellen, zelfs in een fteen der Blaaze, ja in een Keifteen (t), of eenig ander lichaam, hoe hard het ook zy. Op welk eene wyze de Lucht haare terugdryvende kracht aflegt, en in aantrekkende verandert, en, hier door, den famenhang der kleine deeltjes (van het Lichaam vermeer- dert, kan door geene:wetten der Werktuigkunde verklaard worden , hoe overtuiglyk het door ondervinding blyke. Uit deze hoofdftoffen , Aarde , Water, Olie, Yzer en Lucht te famen vereenigd beftaat een Vezel, eene hoofdftof- fe van een dierlyk lichaam; enkelvoudig aangemerkt, on- zichtbaar, en veel kleiner, dan dat men haar, door behulp van een Vergrootkyker, voor het oog kan brengen. Want de kleinfte Diertjes, welken wy, met behulp van de meest vergrootende Glaasjes, zichtbaar voor ons kunnen maken, beftaan echter uit Vezelen, welken bygevolg veel kleiner zyn dan het lichaam van zulk een Diertje. Zulk (*) Vegetable Svaticks c. VI:. (t) SrTacHELIN in Epift. ad Dav, Hartley. DES MENSCHELYKEN LICHAAMS. 901. Zulk een onzichtbaare Vezel, welke wy alleen met ons verftand: begrypen , uit enkele aardagtige hoofdftoffen en Lym , niet uit kleiner Vezelen, famengefteld , gaat met zyns- gelyke over in twee zichtbaare hoofdftoflyke vaste deelen van een dierlyk lichaam. Het eerfte van dezen byna aan een lyn gelyk, is lang, maar heeft geringe breedte, en wordt gemeenlyk een Vezel genoemd. Want een draad , hoedani- ge wy zien kunnen, wordt uit kleinere te famengefteld ; ge- lyk de gemeene wet der Natuure leert, welke nooit zuivere hoofdftoffen voot ons zichtbaar doet zyn. : De Vergrootky- kers leeren ons ‚dat een been-en Ípiervezel in kléinere draa den kan gefcheiden worden; dat ’er in een been-vezel bun- dels van Vezelen vervat zyn; dat fpier-vezelen in zadanige kleine draaden vaneenfcheiden , dat ‘er met geen Vergroot: glas een eind aan te zien is. Het gene van de been-vezelen is aangemerkt „is, buiten twyfel, ook waar van de vliezige: want het gene nu een been-vezel is, is, te voren, een vljes- vezel geweest. Verfcheiden draaden , naar de lengte, en elykwydig , aan malkanderen gevoegd, famengefteld , mą- en een zichtbaare Vezel: zo dat de lengte en breedte niet meer enkelvoudig zyn. Zodanige worden gezien in de plat- te Beenderen van kinderen ; het Voorhoofdsbeen en de Op- perhoofdsbeenderen. In de Peezen, Banden, het harde Her- envlies en elders , zynze zichtbaar ; ook kunnenze in de Kraakbeenderen, hoewel ze kort en digt opeengepakt zyn, getoond worden. | Een Vezel is veerkrachtig, en herftelt zich in haaren vo- tigen ftaat, alsze gebogen wordt. Zelfs de Beenderen heb- ben deze eigenfchap gehad; en ze is ‘er nog byna in, als men ’er fyne draaden van affcheidt. De meesten laten zich uitrekken „indien het niet met al te groot en haastig geweld. gefchiedt; en krimpen wederom in, alsze losgelaten wort- en. “Geene Vezel, integendeel „is beweegvaardig (*), dan dleen een fpieragtige: want ze verkort zich niet, hoe ze geraakt of geprikt worde, als ze geheel is; en de aandoe- ning van verbytende vogten., of van het vuur, moeten niet worden, aangedrongen, nademaal door zulk een geweld alle Vezelen van Dieren gefchroeid en famengetrokken worden. Uit zich zelve heeftze geen gevoel „en niet anders dan door tusfchenkomst van Zenuwen, welken zich in dezelve voe- gen. Ook is'zy van natuure een bloedloos eñ vast deel , Waar in geene holligheid kan getoond „en ’t welk door geene | ~ onst (®) Irrieabilis, Ff 4 4 382 *_ EEN ZELDZAAME BLOEDSPOUWINGS konst van infpuiting kan opgevuld worden. Zy is eenigzins zwaarer dan water, gelyk alle vaste deelen yan Dieren in et water zinken, ten zy ‘er rotting bykotne, Meerendeels zyn deze Vezelen wit van kleur. l De tweede foort van Vezelen is een Blad. °t welk bebal- ven lengte, ook eenige zichtbaare breedte heeft. Men moet hier door echter, niet verftaan de zeer breede Bladen der Beenderen ; maar de Bladen van het celagtig Vlies, en wel de enkelvoudige, of welken in geene. kleiner Bla- den kunnen gefcheiden worden. Dezen hebben alles ge- meen met de gemelde Vezelen , behalve datze breedte ebben. EEN ZELDZAAM GEVAL VAN EENE BLOEDSPOU- WING, door ERASMUS DARWIN, M. D. (”). 1 Eler Heer tusfchen veertig en vyftig jaaren, oud, bleek, en van een fchraale gefteldheid , was verfcheiden jaaren daag- lyks onderhevig aan zwaare hoofdpynen zen nu omtrent vier jaa- ren geleden , na dat hy tamelyk veel Bast van Peru gebruikt hadt, fchielyk aan de eene zyde lam geworden. De kracht van zyn rechter been was echter in zo verre wederom herfteld, dat het alleen nog wat zwakker ware dan het ander. Den 7 Mey, 1759, wanneer hy, omtrent twee uuren , in den morgenftond wakker werdt, fpoog hy vier of vyf Uncen vloeibaar bloed. Hem wierden aanftonds twaalf of veertien Un- cen bloeds uit den arm Gelaateri ; men gaf hem de Elizir Vi- ‚ #rioli , en zette hem °s avonds een Klisteer. Den 8, werdt hy wederom, op het zelfde uur fchielyk wak- ker, en gaf wederom zo veel bloed op áls te voten. Men riedt hem meer van de Elixir Vitrioli te neemen , gaf hem een brok- je met Extraê van Campechie-out ‚ alle zes uuren ; men zette een bloedzuiger op een blinde Aanbey, welke hy federt lang als hy afgang hadt, gemerkt hadt. | Den 9, kreeg hy op ’t zelfde uur wederom dezelfde loozing “als voren. Dat het bloed kwam uit de Long-fl r, en niet uit de byzondere Slagader van dit ingewand, (de Arteriabron- chialis) bleek uit de fchielyke opgeeving , de groote maa- te van bloed , deszelfs vloeibaarheid , onpynlykheid van de opgeeving en ongemengdheid met flym, N t €*) Pbilofopb. Transa. Pol, LI. P. II. pag. 526 Í ‚ EEN ZELDZAAME BLOEDSPOUWING. 383 -` Nademaal hy geene tekenen hadt van Koorts, wanneer hy ontwaakte, noch ook over dag; werdt hem geen meer bloed afgelaaten; en vermits hy altyd gerust {liep van tien tot twee uuren, wanneer hem het toeval overviel, werdt hem nu geraa- den, dat hy zich zou laaten wekken, en uit zyn bed opffaan , te één uur in den morgenftond „en tot drie uuren opblyven „en van alle Medicynen afzien. | Hy hieldt aan ’s morgens uit zyn bed op te ftaan een week lang, en heeft zich federt gewend op den zelfden tyd.te ont- waaken ; en is niet alleen geheel vry gebleeven van dit toeval, zonder eenige ontlasting uit de Aanbey-vatén , maar is ook vlee- fchiger geworden, en zyne hoofdpynen zyn ook verder zeer gering geweest? | Ik moest niet vergeeten te zeggen,dat hem den roden een Braakmiddel werdt gegeeven , en hier na nog tweemaal, in den tusíchentyd van drie of vier dagen. Dewy]l uit een voorafgegaane „ammigheid van de eene zyde van het lichaam, naar alle waarfchynlykheid, veele deelen des Echaams van den Lyder eene mindere dan natuurlyke beweeg- vaardigheid hadden; nademaal hy doorgaans zwaar fliep, ende Bloédfpouwing hem altyd wakker maakte, als hy vier uuren ge- flaapen hadt; kwam ik tot de gedagten, dat geduurende den . flaap, zyne Longen niet gevoelig genoeg waren, om den ge- heelen omloop van het bloed voort te zetten „en het bloed, hier- om, allengs opgehoopt, eenige kleine vaten van de Longilag- ader deedt berften, voor dat de ongemaklykheid groot genoeg wierdt om den Patient te doen wakker worden. En zode blyk- baarheid van een enkel geval in de Geneeskunde iets vermzg , zal de gelukkige geneezing dit gevoelen bevestigen. -Ik zal hier alleen byvoegen, dat de benaauwdheid , waar me- de Lyders, die zeer verzwakt zyn, uit den flaap wakker worden, benevens de onregelmatige Aderflag , van anderen aangemerkt zyn, als veroorzaakt wordende door eene ophooping van bloed in de Longen „geduutende den ftaat van verminderde gevoelig- heid. En hoe gevaarlyk is dan in zulke gevallen het geeven van Opium of Salpeter ? {choon de ontbeering van {laap , of het weer- omkoomen van eene Bloedfpouwing, een onvoorzichtig Prac- tizyn zulks nodig zou doen achten. _ ` Na verloop van eenige dagen merkende dat ’er eenige hoest nableeve, {cheen het raadzaam , twee of drie Braakmiddelen te peeven > voor zo veel nu de ondervinding geleerd hadt, dat ier vàn geen nieuwe Bloedfpouwing te vreezen ware; en dit de opgeeving van de gemaakte korst, of eenig buiten gevaat bloed kon bevorderen: want dit hier verblyvende, maakt door f if 5 _ ecn 4 384 HISTORIE VAN EENE BEENWORDENG, &c: ech rottige fcherpte, waarfchynlyk „dikwils verknaging van de nog onbeledigde vaten, en doet door nieuwe verzweeringen té veroorzaaken , de Teering, zo menigmaal, op Bloedfpouwin= gen volgen. VERVOLG DER HISTORIE VAN DE BEENWORDING DER PERÍ ZEN EN SPIEREN VAN EEN JONGEN IN IRELAND. (”). NS het gebruik van de, Bading, de beftryking met het fap van Quercus marina, en het gebruik van Kwik- pleisters, veranderde zyn uitgemergelde gedaante, in een goede en gezonde gefteldheid , °t welk duurde tot Maart 1760. Omtrent dezen tyd kwam zyne Hoest weerom , de zeeren begonnen weer te lopen, en de beenwording begon op nieuws. Hy werdt wederom toegelaaten in Mercers hos- pitaal, waar hy eenige maanden bleef, en werdt, als voren, behandeld met uit- en inwendige Kwikmiddelen. Na hier uitgelaten te zyn. begaf hy zich wederom tot het baden in de Zee, en zyn lichaam te fmeeren met de Quercus marina. Deze wyze van doen herftelde wederom zyne gezondheid, en ftuitte den voortgang van de beenwording. Zyne knieën en beenen werden zelfs zo flap, door de verfmelting van de Callus, dat by in ftaat ware twintig (Engelfche ) mylen, op een dag te gaan.. Men vreesde „dat zyn ongemak in °t voorjaar wederom zou verergeren 3 doch dit is niet gefchied,. Deeerfte verharding blyft, en alle de Spiereu van den Elleboog tot aan de Hand, fchynen een vast been. Gelukkig is het voor hem, dat dit niet verder voortgegaan is en zyne gezonde gefteldheid hope geeft, dat het niet vorder zàl voortgaan. (*) Men zie het begin Vaderl. Letteroefdn. L Deel. blads. 613. Gentiem. Magaz. 1762 Januar. pag. 12. VEERKRAGTIGE HARS TE CAJENNE. (*) D'r groeit in de bosfchen van Emeraldas een Boom ,dien de inboorlingen Hévé noemen, en daar men met ?er ee- ne enkele {neede in te doen, een foort van Hars, wit als melk, z oet (*) Dit berigt is een verkort uittrekfel uit de waarneemingen , welke de Heeren Bouguar en Condamine in den jaare 1736. aande Koninglyke Academie der Weetenfchappen gezonden hebben, en van eene Memorie, welke de laatstgenoemde op den 36 February 1751 aan dezelfde Academie heeft voorgeleezen. - VEERKRAGTIGE HARS, TE CAJENNE. 385 doet uitvloeijen; Men vangt dezelve onder aan den voet des booms, op bladeren, welke men voordagtelyk daar toe fpreidts vervolgenslegt men ze in de Zon,daar zy wel ras hard; en dan eerst van buiten, daarna ook van binnen bruin wordt; mert maakt ‘er flambouwen af, van anderhalf of twee duim dikte, erv twee voeten lengtes men omwindt dezelve met een dubbel B5- ża blad, om ze by malkander te houden als ze aangeftooken ern vloeijend zyn; de flambouwen dus toebereid, worden zondet pit in haar geheel aangeftooken en gebrand, en loopen egter; als men ze ftil laat ftaan, nimmmeraf. Zy hebbeneenigereuk, maar die geenzints onaangenaam of verveelend is; het ligt „dat zy geeven, is zeer helder , en eene flambouw van de grootte, s wy ftraks hebben opgegeeven, kan vier-en-twintig uuren branden. Die zelfde Boom groeit ook op de oevers van de Rivier det Amazoonen, en men noemt daar de Hars, die ’er uitvloeit „ Caoutchout. De Wilden maaken een foort van:Mal of Vorm van aarde, welke de gedaante van een Fles heeft, zy bedekken dezelve rondom met dit Hars, dat zy ’er gelyk en eenpaarig o- verplakken ; vervolgens flaan zy, als de Hars droog en dus hard genoeg is geworden „die Vorm ligtelyk aan {tuk „en laaten de verbryzelde aarde door de opening der Fles uitloopen ; dus krygen zy Flesfen, die ligter, dan onze glaze Bouteilles en eg- ter geen gevaar van breeken onderworpen zyn. Zy gebruiken dezelfde Hars om linnen kappen mede te beftryken , en dezel- ve dus ondoordringbaar voor den regen te maaken 5 ’t is waar, dat die kappen wat lomp en onhandelbaar zyn, maar tegen het nat zyn Zy ten vollen beftand, hoe zwaar of aanhoudende de regen wezen mogte; ook maaken zy ’er laarzen van, die even veilig en ondoordtingbaar voor het water zyn, en wel naar le- dere laarzen gelyken „als zy wat in den rook: gehangen hebben, Hunne fpuiten zyn van dezelfde ftoffe. Maar de grootfte byzonderheid „welke wy wegens deze Hars hebben aan te merken, is haare veerkragt5 hier in van alle an- dere Harsfen ten‘eenemaal verfchillende, als welke harde on- buigzaame lighaamen zyn, en die men niet kan uitrekken , of inbaalen. De Natie der Omaguas „die medelangsde oevers vande Rivier derAmazoonen woonen , maakt ’er bouteilles van, diede redaante hebben van eert Peer, boven in den hals dier flesfen ftee- en zy een houten pypje, en den buik of het wyde einde vervol- gens faamendrukkende , doen zy het vogt, °t welk in de fles- fen is, ‘door het pypje itfpatten „door welke eenvoudige konst- greep zy inderdaad een foort van wezenlyke Spuiten bekoomen. Het zoude eene groote onbefchaafdheid onder hen wezen , om ` l , 1C- ` 3486 ` VEERKRAGTIGE HARS TE CAJENNE. iemand wien men ten eeten hadt genoodigd, voor de maaltyd, niet zuik een fle$ of {puit met warm water aan te bieden , daar hy „voor zig aan tafelte zetten , niet in gebreke blyft, gebruik van te maaken 5 en dit is de oorfprong der benaaming van Spuiten, welke de Portugeezen aan deze boomen 1 geeven. De Heer FRESNEAU, Ingenieur te Cajenne, heeft zyn werk gemaakt van dezen boom te zoeken „en het geluk gehad van den- zelven in deze onze Colonie niet flegtsteontdekken , maaròok het gebruik, °t welk men van dit Hars maaken konde, aap te n, dit werk aan den gang te helpen , en dus een nieuwen van handel aan Vrankryk te bezorgen. Eer hy nog gevonden hadt „het geen hy zogt , had hy beproefd om het zap van de Mapa, een bekenden boom te Cajenne, te vermengen met dat van een wilden Vyge-boom , Comacai ge- naamd, en hy was zo ver gekoomen, dat hy ’er een foort van vel of huid van maakte, °t welk denzelfden aartals Leêr fcheen te hebben, buigzaam, en tegen het water beftand was ,„endoor het zelve niet ontbonden konde worden, maar met dit alles, geene veerkragt hadt. De vermenging van het Zap vande ©- snacaî met dat van een Peere boom, die de Portugeezen Couma noemen , gaf hem een volmaakter foort van leder „dan daar wy zo aanftonds van fpraaken. Het melkagtig vogt van den Boom, te Para bekend onder den naam vari Lang-Hout ( Pao Comprido) maakte eene gelyke {toffe met die, welke de ftraksgenoemde mengzels gaven, en welke zelfs dit voordeel hadt boven dezel- ve, dat zy door geene hitte, hoe groot dezelve wezen mogt, week of ontbonden wierdt. i Eindelyk na veele navorfchingen ontdekte de Heer PRES- NAW den Spuit-Boom in de Landen, die onder Cajenne be- hoorden. Hy merkte op,dat deze Boom zeer hoog en regt . ìs, dat dezelve flegts een kleine kroon en geheel geene tak- ken in de lengte van den Stam heeft; dat zyne vrugt drie- hoekig ware, omtrent gelyk met die van de Palma Christi, maar veel grooter, en dat ’er in dezelve drielangagtige brui: ne zaaden zaten, in yder van welke een pit was beflooten. Deze pitten geftampt en in water gekookt zynde geeven een dikke Oly, die zig byna als Vet voordoet, en waarvan . zig de Indiaanen „even als wy van boter , bedienen „om hun- ne Spyzente bereiden. Het Hout van den Boom is ligt en buigzaam , en gelyk dezelve zeer hoog en zeer regt opgroeit, kan men ‘er met vrugt gebruik van maaken, het zy om tot geheele Masten van één ftuk op kleine Scheepen, of tọtbo veneinden van de grootfte Masten te dienen. 3E- MIDDEL TEGEN DE MOLLEN. 367 DEE ee a en ee BERIGT WEGENS EEN ONFEILBAAR MIDDEL OM EEN TUIN VAN MOLLEN TE ZUIVEREN, Overgenomen uit le Nouvelliste Oeconomique $ Litervire. 36. . 1V. p. TS heb lang in beraad geftaan met myn hulpmiddel tegen de ‚ Mollen gemeen te maaken, om dat ‘er reeds zo veele an- dere middelen tegen opgegeeven, en met ongelyken uit{lag gebezigd worden ; maar de vernielinge, welke dit verderfe- lyk ongediert in onze tuinen aanregt, dikwils met verdriet befchouwende, heb ik eindelyk geoordeeld „dat de hulpmid» delen ; die daar tegen wezenlyk heilzaam en dienftigzyn, niet ` ligt te veel vermenigvuldigd konden worden „en dat hy, wel- ke daar toe medewerkt, niet anders dan erkentenis en gunst van zyne medemenfchen mag verwagten ;elk kan dus uit de voorgeftelde middelen zodanig één uitkiezen,daar hy ’t meeste voordeel van verhoopt „of de beste uitwerking van befpeurt; Zie hier één, °t wel ik als zeker en altoos doorgaande dar- ve opgeeven , omdat het. nooit, gemist heeft van by my de bedeelde uitwerking voort te brengen. Neem eerst naauwkeurig op in uwen Tuin, hoe veele Mollen gaten dat ’er zyn; neem vervolgens een gelyk getal , van Walnooten , daar gy de bast of fchaal zult afdoen, en die g vervolgens een uur of anderhalf uur , met een goede hand vol ícheerling of dolle kervel, zult laaten kooken, leg die gekookte nooten alsdan in elk dier gaaten, welke gy in uwen tuin hebt opgenoomen3 de Mollen, die ‘er zeer gree- tig naar zyn, zullen dezelve vindende, ze ongetwyffeldop- - eeten, en alle, dië ‘er van gegeeten hebben, zullen ’er on- feilbaar, en wel op ’t oogenblik, vanfterven , want gy zult ze ’s anderendaags aan den ingang der gaten, waar ge uwe Nooten geplaatst hebt, dood vindenleggen. Dit is de eenvoudige manier, daar ik my menigwerven en altoos met even goeden uitflag van bediend heb, om myne tuinen van dit haatelyk ongediert te zuiveren, Zy waren ’er te voren mede vervuld, en thans verneem ik ’er niet één - meer van. Ik moet hier ondertusfchen eene waarfchouwing byvoegen , om namelyk dit middel niet anders dan in befloote tuinen te bezigen „ en zorg te draagen , dat ‘er geen ander Vee van. nuttige, want dewyl de dolle kervel of fcheerling een ver- gif is, gelyk men weet, zu. zoude men zig door onvoorzig- tig- 358 MIDDELEN TEGEN VET EN OLY-VLEKKEN tigheid ten dezen opzigteligtelyk onaangenaamheden opden hals haalen. De noodige voorzorg hier van beveel ik derhal- ven aan de wysheid en voorzigtigheid myner Lezeren , die deze gevreesde nadeelen ligtelyk zullen weeten voor te koo- men, en de allerwenfchelykfte uitwerkf{elen van myn raad befpeuren. MIDDELEN OM VET EN OLY-VLEKKEN WEG TE NEEMEN (*). DE meeste vlekken beftaan uit vette en olyagtige zelfftan- digheden die door de pooren der Lakens, Zyden enz. heeúdringende, derzelver kleuren, veranderen. Men vent allerwegen middelen uit om die vlekken weg te neemen, en men behoudt dezelve egter meest altoos, om dat de meeste dier middelen geene andere kragt dan in de fnorkery der ver- koopers hebben, of de Vlekken , op zyn best, maar voor een Korten tyd wegneemen. Het middel dat wy voorftellen zullen, neemt dezelve volkoomen weg, en wel indiervoe- en, dat ’er niet alleen geen overblyffel op dien tyd , als men fet middel gebruikt , van te zien is, maar naderhand zig daar ook niets weder van vertoont. Neem van dat foort van Leem of Pot-aarde , daar zig devil- ders voor de Wollen van bedienen. Die aarde zal de Hoofd- zaak van uw mengzel uitmaaken. Doe daar vervolgens een vierde Soude of Krabbekwaad by. Dit is-de verkalkte asch eener Plant van denzelfden naam , welke in Spanje groeit „en byzonderlyk in den omtrek van dlicagte „en opde kusten van Pakenee ‚ daar men nog wel de beste vindt. Doe hier ookeen vierde witte Zeep by; maar vooraf moet men het Krabbe- kwaad met de Zeep wel ter deeg door malkander kneeden , met ’er wat fchoon water by te doen, en op een marmere fteen te wryven „zo als men zommige Verf-{toffen doet 3 ver- volgens zal men ‘er de Leem , Pyp- of Pot-aarde bydoen, en alles nog eens door malkander werken, om ’er een deeg of beflag van te bekoomen , ‘daar men kleine brokjes van zal maaken van zulk een grootte als men zal verkiezen, welke men droogt, en, tot dat men ze noodig heeft, weg legt. Het zyn deze brokjes, of balletjes, waar van men zig, om ‚de vlekken uit klederen enz. te doeh, op de volgende wy- ze bedient. Men fchraapt wat van dit balletje af met een | mes, (*) Neuvy. Oecon. EP Lis. XXIX, Ie 2. MIDDEL TEGEN VET EN OLY-VLEKKEN. 389 mes, en laat dit Stof of Poeder op de Vlekken vallen ; ver- volgens vryft men hetzelve met de vingers daar wat in of o- ver, om het met de vettige zelfftandigheid , die de vlek uits maakt, te vereenigen „en het Poeder gelegenheid te geeven, van zyne werking te doen, dat is te zeggen, om het vet of den oly opte flurpen, of in te trekken, en dus van de ffof. fenaf te neemen. Ten dien einde nu moet men het ’er ee- pigen korten tyd op laaten blyven, en alsdan de Stoffen met de handen wryvende, of met een roedje of ftokje uitkloppen: de, zo zal de vlek als zy niet zeer oud is, aanftonds met het Poeder verdwynen, zonder ooit weder voor den dag te koomen. , « Maar zo de vlek oud is „en het vetof de oly als verdroogd is op de Stof , of dat het Poeder met het zelve verbon- den, daar een {oort van korstje op maakt, zo kan men hier pit befluiten , dat die zelfftandigheid , welke de vlek maakt, niet olyachtig of vloeibaar genoeg meer is,omdoor het Poe- der opgeflurpt, ingetrokken, en dus weggenomen te kun- nen worden ; en derhalven moet men op deze byzonderheid agt geevende , het middel op eene andere wyze gebruiken. Men moet wat Poeder van dit balletje fchraapen op een Thee-fchoreltje of Tafelbord, en het zelve vaardig met koo- kend water vermengende , ‘er een deeg van maaken , dat men zo heet als mogelyk is, op de vlekken ligt. De hitte zal het Poeder, met het water beflagen, en daar mede ver- _eenigd, in het weefzel der ftoffenvoeren. DeZouten, die in dit Poeder zyn, zullen ’er inzonderheid allerwegen door- dringen, en door de hitte aangezet, te kragtiger werken , naarmaate het warme vogt zelve de vettige deelen zal las weeken, het verdroogde invullen, en door dit alles zal het Poeder in ftaat zyn, om deszelfs nuttigeuitwerking volkoo- men te volbrengen „en alle de vettige deeltjes in tedrinken, na zig te trekken, en vervolgens afgeborfteld, weg te nee- „men. Men zal dan alles in de {chaduwe laaten droogen, dat de aard-agtige en Loog-zoutige deeltjes van het Poeder dus te betere gelegenheid hebben, om alles volkoomen na zig te trekken, vervolgens zal men de ftoffen, eerst metde ‚hand op malkander , en daarna met een borftel uitwryven, en alles zal verdwynen. Men zoude , als men °t goedvondt , een geheel balletje. fchraapen , ftampen, of op wat andere wyzen ook, tot Poc- der maaken kunnen , en het zelve dus, gemakshalven , in . gertedheid bewaaren, tegen dat men ’t noodig hadt, maâr op deze wyze, vreeze ik, dat de opflurpende of Loag-zon- i ten 390 VERIIANDELING WEGENS DE LEERE VAN HET ten , die daar in zyn , te veel vervliegen zouden , en her Poeder dus veel van zyne kragt verliezen. Dus agte ik het: beter, om het mengzel in Balletjes of Steentjes te bewaa- ren, en ’er niet meer af te fchraapen , dan men telkenmaale ` noodig heeft. Men dient het zelfs in een doosje wel te fluiten, en voor alle dingen op een drooge plaats te zetten 5 Het zoude anders de vogtigheid der lugt na zig trekken , week worden , gedeeltelyk fmelten , ef zyn voornaamfte kragt ten eenemaal verliezen. De Soude of het krabbekwaad weet men „is een zeer tref- felyk middel, om het linnen wit te krygen, als het in water ontbonden, en tot een loog gemaakt wordt; en het is de Bafis van de fpaanfche Zeep. De Pyp-of Potaarde , welke wy verder by de Soude voegen, werkt kragtig mede,om de vettige deeltjes aan te trekken, en op te florpen, terwyl de Zeep, dezelve ontzwagtelt, losmaakt, en ’er zig geheellyk mede vermengende, aanvoert. Zy die zig met het wegneemen van Vlekken uit de kle- deren geneeren „bedienen zig gemeenlyk hier toe alleen van aarde met gefmolte Zeep gemengd, welke zy zo heet, als moogelyk is, op de ftoffen leggen, waarna zy ’t alles lang- zaam laaten droogen, uitvryven en affchuijeren. Dus ge- beurt het dikwils , dat zy de Vlekken flegts onvolkomeû wegneemen , of dat dezelve zig na een Korten tyd wederom vertoont. Maar men begrypt-ligtelyk, dat als men ‘er het krabbe-kwaad byvoegt, gelyk wy in onze Vlekballen doen, dezelve als dan eene veel zekerer uitwerking moeten hebben; De onderving heeft zelfs geleerd, dat die uitwerking nooit mist, en dat men dus allerleie vettige of olyagtige Vlekken onfeilbaar kan weg doen, en zonder dat men tot heet water zyn toevlugt behoeft te neemen , zo dezelve maar niet al te oud en te droog zyn, en dus noodig hebben , om eerst door eene warme vogtigheid geweekt en losgemaakt te worden. VEKHANDELING WEGENS DE LEERE . van ’t MOOGLYK GROOTSTE or MOOGLYK KLEINSTE, Vervolg van Bladz, 324. | HET EERSTE HOOFDSTUK. Aangaande de Vinding van °t moogbyk grootfe. Naar maate, dat de omftandigheden , by diergelyke Voor- ftellen opgegeven, eene meerdere Veronderftelling van or MOOGLYK GROOTSTE OF MOOGLYK KLEINSTE. 391 bepaalde of veranderlyke Qyantiteiten vereifchen , die men echter maar tot op vier zal laten opklimmen, zullen ’er ook nog vier afzonderlyke Afdeelingen uit voortkomen „te wee- ten, van eet „twee, drie en vier veronderfhelde onbekende Fot- grootheden, om in geen ftelkundige verwarring te geraaken, welkers aplasfing maar al te veel wydloopigheid zoude ver- oorzaken. Dies zyflegts .. DE EERSTE AFDEELING van maar eene 'veronderftelde onbekende QUANTITEIT, ` Vermits daar door evenwel, wegens menigte der deelen van een zeeker opgegeven willekeurig getal, Æquautiën van een grooter dimenfie, dan van twee , konnen voortgebragt worden, zoo zal men insgelyks dienaangaande eene Order gade flaan , en die niet hooger , als maar tot de vierde digni- teit laten progredeeren of voortgaan. Nadien ook by al dee- ze achtervolgende Voorftellen „tusfchen de verlangde par- tes alicujus numeri dati, eene of meerder Proportie of Reden tot een vasten grondflag der Solutie moetbekend gegeven wor- den, zoo zal men dezelve altyd door getallen uitdrukken , welke een Lief hebber dier zaaken ten allen tyde na believen anders en anders kan nemen en veranderen, in zoo verre de voornaamfte Omftandigheid of Eigenfchap van °t opge- geven voorftel zulks zal konnen gedoogen. Ten dien einde mag het eerte Lid van deeze eerfte Afdeelinge dan behel- Zen. L LID, ON LEQUATIËN of Vergelykingen van de tweede DIGNITEIT. Deeze komen eigentlyk voort uit Vermenigvuldiginge van twee en twee Quantiteiten met elkander , en naar dat het getal der vereischte deelen grpot of klein is, zal de me- - nigte der Producten. ook meerder of mirider worden, gelyk de Oplosfing van de navolgende Voorftellen klaarlyk zal te kennen geven. I. VOORSTEL. „ Ben na willekeur genomen getal a in drie - ` a deelen te fplitfen , waarvan de twee eerfte - » eene reden tot malkander hebben , als 3 » tot 4, ZOO dat, als men twee en twee dees > Zerte zamen vermenigvuldigt „de Zom der > Produöen, welkeglkier 3 zyn, het moog- » lyk grootte getal voortbrenge ”. E IL. DEEL. MENGELW. NO. IO, Gg o P- 892 VERHANDELING WEGENS DE LEERE VAN HET OPLOSSING. 