VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
— Eindelijk in H. VIT (1. VI) worden onderfcheidene oorzaken aangewezen, die, ter voorbereiding der Kerk- hervorming, in den zedelijken en ftaatkundigen toeftand des Nederlandf/chen Volks, gedurende dit Tijdperk , te vinden waren. In den zedelijken toeftand vindt cr A- srius bedaarde beredeneerdheid , voorouderlijke vroom- heid en onbedwingbare vrijheidszucht hiertoe dienende trekken. De tweede echter , meent Rec. , kon zoo wel ongunftig als gunftig werken, en werkte ook inderdaad zoo, want zij kon genegen maken , om aan het oude gehecht te blijven; en vereenigde zij zich met traagheid, of met zekere voordeelen, dan kon zij zelfs zeer be- daard beredeneren, dat het maar het best was te blijven bij hetgene, waarbij de voorvaders zich al zoo lang wèl * bevonden hadden. Tot den ftaatkundigen toeftand brengt GLASIUS met regt den koophandel, en hierdoor de, verheffing van: den burgerftand ; eenige meerdere toenade- ring van den Adel tot dezen laatften ; den aanwas der Vorftelijke magt, en de meerdere vereeniging aller Ge- westen onder één Beftuur; allen als zoo vele meer of minder aanleidende of althans bevorderende middelen , om eenen beteren toeftand van Godsdienst en Kerk voor te bereiden. Men ziet dus, dat hier wederom eene menigte van wetenswaardige en belangrijke zaken doelmatig bijeenge- bragt is, waarvoor men den Schrijver dank verfchuldigd is, en die eene duurzame waarde aan zijn werk geven. Hadde hij zijn onderwerp met wat minder herhaling en ‚gitvoerigheid en wat meer geconcentreerd kunnen behan- deten , het zou er gewis nog bij gewonnen hebben. Met genoegen zal men het derde of laatfte Deel tegemoet zien , waarin hij de Gefchiedenis der Hervormingizal be- handelen , tot aan derzelver geheele zegepraal en vesti- ging in ons i FACET MOe 1 420 A. VAN HASSELAAR Befchrijving der in de Kolonie Suriname voorkomende Elephantiafis en Lepra (Melaatschheid). Door A. VAN HASSELAAR, voormalig Stads-Vroedmeester enz. en Vifitateur der Lepreuzen te Paramaribo, ‘thans Heel- en Vroedmeester te Lisfe. Te Amper- dam, bij S. de Grebber. 1835. In gr. 8yo. 78 bl. f 1-20. Í, een kort Voorberigt meldt de Schrijver, hoe hij tot het opftellen dezer Verhandeling gekomen is, en waar- om hij daarmede zoo lang gewacht heeft; (iets, waar- door de arbeid zelden benadeeld wordt.) Het doel van dit werkje fchijnt tweeledig : eensdeels eene naauwkeurige - befchrijving dezer gebreken te geven; anderdeels gebre- ken te gispen, welke de ontwikkeling dezer ziekten in de Kolonie zeer fchijnén te begunftigen , terwijl ook de ê aangewende pogingen ter beteugeling te flaauw fchijnen of niet behoorlijk gehandhaafd worden. Het fchijnt ech- ter, over het algemeen, geenen gunftigen toeftand van «zaken aan te duiden, wanneer men bij vrijheid der druk? pers niet vrij durft fchrijven, noch de waarheid zeggen, ten zij men noch penfioen, noch protectie te verliezen heeft, — of anders door protectie en penfioen als aan banden gelegd wordt. s | De Schrijver verhaalt , door eene twaalfjarige praktijk en verblijf in de Kolonie en weelvuldigen omgang met Lepreuzen, in de gelegenheid geweest te zijn, vele waar- nemingen betrekkelijk deze*ziektevormen, thans in Zu- ropa zeer zeldzaam voorkomende, te hebben kunnen doen. Hij kon dan ook vele misbruiken gadeflaan , welke niet gering fchijnen (verg. bl. 6, 7 en 8, verder bl. 49, 76 env.) Bij gebrek aan naauwkeurige befcheiden valt het echter moeijelijk, het door den Heer HASSRLAAR . opgegevene juist te beoordeelen. Sommige Schrijvers, die in het algemeen over de ziekten te Suriname gefchreven hebben, en onder, ande- hd BESCHRIJVING DER ELEPHANTIASIS, ENZ. 421 ren Dr. PHILIPPE FERMIN, (Traité des maladies des plus fréquentes: à Surinam, Amft. 1765) zijn over de huidziekten zeer kort. Fermin handelt de door hem genoemde Boifi op twee bladzijden af. Hij noemt deze kwaal epidemisch, en zegt van hare geneeswijze : on a tant fait defforts inutiles, qwelle est regardée comme imposfible , pag. 128. Men fchijnt in de Kolonie Elephantiafis en Lepra voor verfchillende ziekten te houden. Offchoon de Schrij- ver ze befchouwt als met elkander in naauwe verwant- fchap te ftaan, zal hij derzelver kenteekenen'en loop afzonderlijk befchrijven. Het zoude te verre heen lei- den, indien wij hier op de verfchillende deswege geuite gevoelens wilden terugkomen, waarover men onder an- deren bij wILLAN veel opgeteekend vindt; wij keeren liever tot het onderhavige werk terug. Hij befchrijft eerst de Elephantiafis, die hij bl. 12 zegt, naar zijn inzien , zeer weinig van de Lepra te verfchillen ; alleen in kwaadaardigheid en mindere gefchiktheid tot befmet- ting (verg. bl. 16). Dan, hoezeer niet zoo befmettelijk als de Lepra, is zij echter even ongeneeslijk , wanneer zij in hevigheid is toegenomen. Verwaarloozing fchijnt veel ter uitbreiding en ongeneeslijkheid van deze ziekte bij te dragen, die in den beginne voor eene geregelde behandeling vatbaar en geneeslijk voorkomt. Men fchijnt echter hieromtrent zeer zorgeloos te zijn. Met bl. 22 begint de uitvoeriger befchrijving der Lepra , wier voort- gangen door vier tijdperken nagegaan en befchreven wor- den, bl. 27—40. Vanhier tot bl. 63 verhaalt de Schrij- ver den togt eener tot onderzoek van grieven benoemde Commisfie , omtrent op den Boafte-grond wonende Ne-' gers ingediend, zijnde dit het etablisfement tot afzonde- ring der Lepreuzen; welk verhaal in deszelfs geheel dient gelezen te worden. De Schrijver zegt zelf, bl. 63 : „ Hoewel de lotgevallen dezer reis, als ware het, „ niet tot de waarnemingen der Lepra, in dit werkje … door mij behandeld, behooren, heb ik dezelve er ech- ter in laten voorkomen , om de redenen op te geven, i BOEKBESCH. 1836. No. 10. . Dd 422 A. VAN HASSELAAR , BESCHRIJVING ENZ. „ die mij noopten de Kolonie te verlaten ; en mijne ver- „ dere waarnemingen dezer ziekte te ftaken.”” Uit des Schrijvers tot dusverre gedane waarnemingen, echter , geeft hij, van bl. 63 af, een kort overzigt der genees- middelen , welke in de Kolonie Suriname beproefd zijn, om de genezing der Lepra te bevorderen , de refulta- ten daarvan opfommende. Zwavelbaden , houtdranken , duivenkervel , jeneverbesfenhout, wilde rozemarijn, farfaparille , kwikbereidingen, het vleesch der hagedis, onder den naam van Jacopare bekend, werden te ver- geefs beproefd; zelfs de mirakelen der Homöopathie , door zekeren Dr, HEERING aangekondigd, bleven on- vervuld! Van de Cortex Peruyianus fuscus met de Cortex Sasfafras fchijnt de Schrijver eenig beter gevolg te verwachten, uit hoofde eener genezing, daardoor in Europa bewerkt. Uit de op bladz. 74 en 75 voor- geltelde middelen, ter voorkoming van de befmetting , zoude ien echter vooronderftellen, dat de Schrijver tot nog toe meer verwacht van maatregelen ter voorkoming dezer gebreken, dan van middelen te hunner genezing aangeprezen. Het ftaat nu te bezien, of een federt aan- geprezen middel beter aan de verwachting zal voldoen. De aandacht fchijnt eerst federt het vertrek van den Schrijver bij hetzelve bepaald te zijn geworden; anders zoude hij wel eenig gewag er van gewaakt hebben. Wij bedoelen de dusgenoemde Cuychunchullo, Bij andere geneeskùndige eigenfchappen zoude deze plant, welke te Cuenca Quito en Bogota wordt gevonden , vooral ter beftrijding van de Elephanttafis dienftig bevonden wor- den. Zij wordt, onder het houden van zekeren bepaal- den leefregel, in een aftrekfel voorgefchreven. Al het medegedeelde omtrent deze plant, en vooral omtrent ha- re werking, zal nadere en naauwkeuriger uiteenzetting behoeven. Groot zoude de aanwinst door zulk een ge- neesmiddel tegen deze bedenkelijke ziekten wezen, indien deszelfs geneeskundige krachten a hi mogten bevon- den ‘worden. N. G. VAN KAMPEN, HANDBOEK. 423 Handboek van de Gefchiedenis der Letterkunde, bij de voornaamfte Europifche Volkeren in nieuwere tijden; door N. G. VAN KAMPEN. Ide en lllde Deel. Te Haarlem, bij de Erven F. Bohn. 1835. Zn gr. 8yo. XXX en 995 bl. f 9-: Ma verrasfenden fpoed is het lfte Deel van dit belang- rijk werk, waarvan wij vóór korten tijd verflag ga- ven (*) , door het IIde en IIlde opgevolgd, tevens met ‚de belofte, dat het IVde en laatfte weldra zal volgen , waardoor dan den beminnaars en beoefenaars der nieu- were Letterkunde een genoegzaam volledig en geregeld overzigt derzelve zal gefchonken wezen. Het Ide Deel wordt geopend met een verflag nopens de Italiaanfche Prozafchrijvers van het tweede Tijdvak, in hetwelk des geleerden Schrijvers gevoelens omtrent MACHIAVEL, tot wiens lofredenaars of verdedigers hij geenszins behoort, der lezing en overweging dubbel waardig zijn. Daarna fchetst hij ons de gouden eeuw der Spaanfche en Portugefche Letterkunde, tot wier onfterfelijken roem inzonderheid cAMOËNs en CER- VANTES DE SAAVEDRA hielpen medewerken , doch die ook andere Vernuften heeft opgeleverd , welker na- men en fchriften verdienen aan de vergetelheid ontrukt te worden. Vervolgens wordt een Overzigt der Fran- fche. Letterkunde onder rRrANS I gegeven, naar den toon van wiens dartel Hof, gelijk de Schrijver wil, zich het karakter der Franfchen federt gevormd heeft, en daarna de lotgevallen dier Letterkunde onder de naaste opvolgers diens Vorften befchouwd. CLEMENT MA- RoT wordt te regt een der bevalligite Fran/che Dichters uit dit Tijdvak genoemd. Rec. gelooft zelfs , dat, had hij in eenen anderen kring geleefd, die fmaakvolle be- rijmér der Pfalmen, die zich, in weerwil zijner gehecht- heid aan Frankrik en het vermaak, eene vervolging (*) Letteroef. voor 1835, No. XVI, - Dd 2 h24 N. Ge VAN KAMPEN om zijne godsdienftige gevoclens getroostte , en pogin- gen aanwendde, om den Koning het vervolgen van an- dersdenkenden te doen ftaken , een beter mensch en uit- ftekend Dichter had kunnen worden. Wat (bl. 203) van BRANTÔME’s Gedenkfchriften gezegd wordt, is volkomen juist; en de lof van den echt wijsgeerigen MONTAIGNE moet elken hoogfchatter van zuivere zedeleer , fchrandere levenswijsheid en ware verdraag- zaamheid aangenaam wezen. Nu fteken wij naar Engeland en Schotland over, en bewanderen daar den fchitterenden bloei eener geheel oorfpronkelijke Letterkunde; welken bloei de Heer v An KAMPEN inzonderheid toefchrijft aan het genot van binnenlandfche rust en onafhankelijkheid, ook in het godsdienftige; aan het ontluiken der klasfieke Letter- kunde , en aan den krachtig doorwerkenden invloed van de Volkspoëzij der Balladen, Met des Hoogleeraars oor- deel over SHAKESPEARE en zijne werken zal men zich doorgaans kunnen vereenigen. Hij bedient zich van deze gelegenheid, tot wijziging zijner, vroeger el- ders opgegevene, verdeeling der ftukken van dezen Dich- ter, in Treur-, Historie- en Blijfpelen ; daar nadere overweging hem geleerd heeft, dat het romantisch too- neelfpel het eenige is, ’t welk door hem is beoefend geworden. Na den invloed van LUTHER op de Duitfche Let- terkunde in dit Tijdvak te hebben aangetoond, de wei- nige goede Nederlandfche Dichters in hetzelve opge- fomd, en den Rederijkeren — wier gebrekkig werk toch voor ’t minst de verdienfte had, dat. de zucht tot dicht- oefening er door werd aangewakkerd , om nu van hum- nen invloed op den zin des Volks, o. a. door bevorde- ring van menschlievendheid, niets meer te zeggen, — hun befcheiden deel van afkeuring gegeven te hebben, opent de Schrijver met de gouden eeuw der Franfche Letterkunde de befchouwing van het derde Tijdvak (1620—1720). Zeer lezenswaardig is zijn oordeel, zoo over de vijf Hoofddichters dezer fchoone eeuw: eor- . HANDBOEK, 525 NEILLE,.RACINE, MOLIÈRE, BOILEAU EN LA FON- TAINE, als over-de Dichters en Prozafchrijvers van minde- ren rang; en te regt gispt hij de partijdige behandeling , aan de Franfche tooneelpoëzij dier dagen later en nog in de onze te beurt gevallen. Wat hij (bl, 416) van regeringloosheid , als de ergfte der rampen in de Letteren gelijk in den Staat, zegt, was Rec., vooral na bl, 369 gelezen, en toegeftemd te hebben, dat in het Gemeenebest der Letteren de meestmo- gelijke vrijheid moet heerfchen, zoo lang zij niet in losban- digheid ontaardt, niet volkomen duidelijk. Het flot van dit Deel doet der godsdienftige verdraagzaamheid des Schrijvers hooge eer aan, In het eerfte gedeelte van het IIlde Deel wordt de bloei onzer vaderlandfche Letterkunde, welke die der Fran/che vooruit was, befchouwd. Wij vinden er eene beknopte en om het verband noodzakelijke herhaling van hetgene des Hoogleeraars rijke pen ons elders breeder gaf. Zijn afkeer van hetgene hij overmaat van vernuft noemt, doet hem na- tuurlijk met HUYGENS, J. VAN HEEMSKERK en mecr. dere onzer toenmalige Vernuften minder ophebben dan fom- mige andere kunstregters, offchoon hij hunne verdienften huldigt, Verder zien wij de Hoogduitfche Poëzij, onder OPITZ, FLEMMING €en GRYPHIUS, zich naar de Hol- landfche vormen, maar later de Taal- en Letterkunde der Hoogduitfchers jammerlijk verfranscht, en vooral hunne Dicht- kunde, indien het dien naam nog dragen mogt, tot den laag- ften trap afdalen, offchoon de Poëten, voor hunne verdien. ften, in den Adelftand verheven werden. Volgaarne erken- nen wij, wat bl. 104 gezegd wordt, dat eene taal als die, welke door den Weener Pater ABRAHAM van Sf. Clara gebezigd werd, niet voor den kanfel past, maar blijven des- niettemin zijne werken als een’ rijken en niet genoeg gekenden fchat van menfchenkennis befchouwen, ` Op lagen trap ftond in dit Tijdperk de Ztaliaanfche en Spaanfche, op veel lageren nog de Porzugefche Letterkunde. De tweede daarvan leverde echter het een en ander van blij- vende waarde, o.a. het werk van soL1s, over de verove- ring van Mexico, Duidelijk uiteengezet is des Schrijvers be- fchouwing van den invloed der ftaatkundige veranderingen in Engeland op de Britfche Letterkunde, gedurende de XVlIlIde en de eerfte jaren der XVIIIde eeuw (bl. 165 verv.), en be- 426 Ne G VAN KAMPEN langrijk het overzigt er van, waarmede deze Afdeeling be- floten wordt, De volgende wordt geopend met den tijd van het Regent- fchap in Frankrijk, en loopt tot op den onzen, In genoem. de Land nam, na den dood van Lopewijg XIV, de onbe- wimpeldfte ongodsdienftigheid de plaats in der overgodsdien. ftigheid en vervolgzucht ; in zooverre althans zal elk den Schrijver toeftemmen, dat er overeenkomst heftaat tusfchen hetgene toen aldaar en eene halve eeuw vroeger in Engeland gebeurde, Kort, krachtig, en ons dunkt naar waarheid, is de karakterfchets van VOLTAIRE (bl. 251), als die van „ het zonderlingfte mengfel van grootheid en laagheid, van goedhartigheid en boosaardigheid, van zucht tot vermaak en tot eenzaamheid, van erkentenís der verhevenheid van de Christelijke Godsdienst en van verguizing derzelve, van fij- nen {maak en gemeenheid, van geestdrift voor menTchelijk- heid en onmenfchelijke zucht om den aard{chen pelgrim zijn’ dierbaarften ftaf te ontrukken, van fpotzucht en verontwaar- diging tegen fpotternij, waar zij hemzelven gold; alles flechts eenigzins verklaarbaar uit ijdelheid en zucht om groot. te Schijnen” Rec. herinnerde zich hierbij de uitfpraak van een beroemd gelaatkundige, dat in VOLTAIRE’§ trekken de aap en de adelaar op eene in het oog loopènde wijze vereenigd waren. Regt ter fnede is hier de opmerking, dat voL- TAIRE en zijne fchool, de Encyclopedisten en hunne vrien- den, door zich den eernaam van Wijsgeeren aan te matigen, aanleiding hebben gegeven, om Wijsbegeerte en Ongodsdien- ftigheid ten onregte te verwarren; alsmede die, dat de mees- te zoogenaamde philofophen adi der Jezuiten ge- weest zijn. Beknopt en helder is de befehrijving ` van den geest der verfchillende tijdftippen der Franfche Omwenteling (1789 1795), die, vooral na 1791, ook inzonderheid de Geletter- den vervolgde, maar gedurende welke mirABEAU de fchep- per werd der parlementaire welfprekendheid in Frankrijk, terwijl CONDORCET de leer der immer vooruitgaande be- weging des menschdoms begon te prediken, van welke nog heden zoo fehromelijk misbruikt gemaakt wordt, zonder dat zij, welligt, in haar beginfel, mits wèl begrepen en toege- past, onwaar behoeft te zijn, Na de gunftige vooruitzigten voor de Franfche Letteren HANDBOEK. h27 bij de restauratie van 1815 te hebben aangewezen , toont de Hoogleeraar den oorfprong aan van den dubbelen vinnigen penneftrijd, t. w. tusfchen de ultra-Katholijken en Liberalen en de Klasfieken en Romantieken, volgens welken nu in het overige van dit Hoofdftuk de verdeeling gefchiedt. Eerst kwam het Rec. voor, dat Mevrouw DE GENLIS en ande- ren, wier beste werken toch vóór genoemde restauratie ge- fchreven zijn, hier wat laat genoemd worden; dan de opge- gevene verdeeling zal dit in het verband noodzakelijk hebben gemaakt, De invloed van CHATEAUBRIAND en Mevr. VAN STAEL, op de herftelling der godsdienftige en de be- teugeling der materiéle denkwijze, wordt naar verdienfte uit- eengezet, De beruchte Paroles d'un Croyant komen den Schrijver voor, de vrucht van een verbijsterd hoofd te zijn. LA MARTINE, de herfteller der godsdieuftige poëzij, wordt te regt hoog geroemd; cC. DE LA vIGNE misfchien wat al te zeer ter loops als Blijfpeldichter vermeld ; de fmakelooze en zedelooze geest van het tegenwoordige Franfche Tooneel — die fommigen onder die Natie zelve begint tegen te ftaan — overigens naar verdienfte gegispt; terwijl, van den anderen kant, de ernst en waardigheid, die de Franfche Ge- fchiedfchrijvers onzer dagen kenmerkt, met goedkeuring wor- den opgemerkt, en o. a, den ex-Minister GUIZOT, bene- vens andere mannen uit de fchool der Doctrinairen , welver- diende hulde bewezen, Van harte beamen wij den wensch, met welken dit Hoofdftuk befloten wordt: „ Mogt de her- levende rust en kalmte, mogt vooral een vernieuwde gods- dienftige zin een beter tijdperk dan het begin dezer Eeuw voor de Letteren baren !” Van de Spaanfche en Portugefche Letterkunde, wier be- - fchouwing dit IIlde Deel befluit, viel, ook in dit Tijdvak, betrekkelijk veel minder te zeggen, offchoon, vooral in Spanje, de Dichtkunde eenigermate bloeide, terwijl Proza en Welfprekendheid er op lagen trap bleven. Verlangend zien wij uit naar het laatfte Deel van dic veelomvattende werk,. waaraan wij eenen blijvenden aftrek mogen voorfpellen. Slechts zeer enkele namen of werken, die der vermelding niet onwaardig waren geweest, vonden wij niet geuoemd, Bl. 443 ftaat de (*) of verwijzing naar de Noot verkeerd achter Pèrinet Leclerc, in plaats van achter /a Tour de Nèsle, geplaatst, 428 Je C. DE JONGE, NEDERLANDS ZEEWEZEN, Gefchiedenis van het Nederlandfche Zeewezen, door Mr. Je C> DE JONGE, Archivarius van het Rijk. Iden Deels 2de Stuk. (Tweede Engelfche Oorlog.) In *s Gravenhage en te Amfterdam, bij de Gebr, van Cleef. 1835. In gr. 8vo, XIV en 530 bl. f 5-20. Hebben wij van het eerfte deel en het vorige ftuk van dit tweede deel loffelijke vermelding mogen maken, niet minder is zulks het geval met het ftuk, ’t welk wij thans het ge- noegen hebben aan te kondigen, Naauwkeurigheid, fcherp- zinnigheid, oordeelskracht en onpartijdigheid vereenigen zich. ook hier weder met een’ zuiveren en mannelijken ftijl. In- zonderheid heeft ons behaagd de verdediging van C. TROMP tegen den fchijn van landverraad of van opzettelijke en kwaad- willige verlating van DE RUYTER, bij den ongelukkigen zeeflag, begonnen op den 3 Augustus 16663 voorts hetgeen wordt bijgebragt tot betoog, dat VAN BRAKEL, tijdens de onderneming op den Theems, de ketting niet is overge- zeild; en verder in ’t algemeen al hetgene over de verfchil. lende manier van ftrijden ter zee, het doorbreken der linie enz. wordt medegedeeld, De belangrijke bijdragen, bl, 475 tot het einde van dit ftuk, zijn volkomen beantwoordende aan het oogmerk tot ftaving, opheldering en uiteenzetting van hetgene op verfchillende plaatfen in den eigenlijken tekst gezegd was. Met verlangen zien wij uit naar het verdere vervolg des werks. mm ee a ee ee De Eilanden in de Zuidzee, het werk der Christelijke Zende- lingen op dezelve en de uitwerking van dezer bemoeijingen. Naar het Hoogduitsch van FR. KROHN. Te Groningen, bij W. Zuidema. 1836. Zn gr. 8yo. 128 bl, fl-: De zaak der Zendelinggenootfchappen heeft, gelijk bekend is, heftige beftrijders aan den eenen, en warme verdedigers aan den anderen kant gevonden. Terwijl het niet te ontken- nen is, dat inzonderheid door vroegere Zendelingen wel eens een EjAog werd aan den dag gelegd, die niet altijd was xar’ èwiyvwsiv; de bedaarde befchouwer meermalen reden vond, om hun toe te roepen: „ maakt de wilden eerst tot men- F. KROHN, DE EILANDEN IN DE ZUIDZEE. 529 fchen, en ziet dan, er Christenen van te maken!” en de Heidenfche dweeperij niet zelden voor eene Christelijke ver- wisfeld werd ten koste van een verlicht en redelijk Christen- doms zoo is het echter aan den anderen kant toch ook waar, dat de Zendelinggenootfchappen oneindig veel goeds gedaan hebben en nog blijven doen, Men moet inderdaad op zijne eigene Christelijke voorregten weinig prijs ftelien, om onver- fchillig te kunnen zijn voor het denkbeeld der bekendmaking van het Evangelie aan blinde Heidenen, Dat de pogingen daartoe tegenwerking, lastering, befpotting ondervonden, lag in den aard der zaak, en de Zendelinggenootfchappen hebben dit met elke goede poging gemeen, Jammer maar, dat dit al- les zooveel ingang heeft gevonden; zoodat eene bedaarde, gefchiedkundige , van alle overdrijving vrije wederlegging , de aanwijzing alzoo van den waren prijs, waarop de pogingen der Zendelingen te ftellen zijn, een zeer nuttig werk moet genoemd worden, Daartoe is dit werkje, met betrekking tot de Gezelfchaps- en Sandwich-Eilanden, eene nuttige bijdrage. Het oogmerk van den Schrijver was, tegen DUBOIS, KOT- ZEBUE en anderen, aan te toonen, dat Christelijke Zende- lingen zich op die Eilanden gevestigd hebben, „ met geene „ andere bedoeling, dan om zich en alle hunne krachten aan „ het tijdelijk en eeuwig welzijn dier volken toe te wijden 5 dat hun arbeid in zooverre is gezegend geworden, als die volken uit den toeftand der wildheid in dien der Christe. „ telijke befchaving aanvankelijk zijn overgegaan; dat zij, „ wel is waar, nog niet ale zegeningen eener Christelijke „ volksbefchaving genieten, maar dat echter de koofdomme- n » n keer gefchied is, en zij met rasfche, doch door hunne eigendommelijkheid geregelde fchreden op den weg ter er. „ langing van het nog ontbrekende voortgaan.” Dit laatfte kunnen wij niet genoeg aan de hoofden en deelgenooten der Zendelinggenootfchappen aanprijzen. Indien zij toch maar bedenken, dat men door overdreven ijver alles kan bederven, en dat het goede zaad daarom niet minder zeker ontkiemt, wanneer dit langzaam gefchiedt; indien zij zich het voor- beeld van den Goddelijken Opvoeder des menschdoms In de vorming van ons geflacht, ook door het Christendom, fteeds voor den geest ftellen; en indien zij zich herinneren, dat het vaak een ander is, die zaait, en een ander , die maait ; terwijl de aanneming van het Christendom , niet alleen voor het oogenblik, maar ook met de gegronde hoop op blijvende 430 F. KROHN, DE EILANDEN IN DE ZUIDZEE. goede gevolgen, altijd eenen zekeren trap van befchaving onderftelt, waartoe men allereerst dient op te voeren; — dan kan, onder Gods zegen, deze poging veel toebrengen , om de dagen te befpoedigen, in welke de volheid der Hei- denen ingaat en gansch Jsraë/ zalig wordt. Hetgeen wij hartelijk wenfchen ! heh ee Reize am Kaap Hoorn langs de Westkust van Zuid-Amerika , door de Stille Zuidzee naar de Philippijnfche Eilanden en verder door de Chinefche Zee naar Batavia, gedaan in 1823 en 1824 met Z. M. Korver Lijnx, onder bevel van - Je Pe Me WILLINCK, în leyen Kapitein ter Zee, Ridder der M. W. O. Door hemzelven befchreven en met eigen ge- teekende Platen verfierd. Te Breda, bij Broefe en Comp. 1835. (Met Platen, Kaarten en Tabellen in afzonderlijke portefeuille.) In gr. 8yo. XVII en 259 bl. f h- 90. De oorlogskorvet de Lijnx werd in het jaar 1823, onder bevel van den Zeekapitein j. Pe M. WILLINCK, uitgezon- den, inzonderheid om te beproeven, in hoeverre met de op den titel genoemde ftreken en punten handelsbetrekkingen door Nederland zouden kunnen worden aangeknoopt. De bevelhebber mogt de uitgave van deze zijne Reisbefchrijving , vertraagd, deels door ’smans vrees, dat dezelve van te ge- ringe waarde zou wezen, in vergelijking van hetgeen men gewoonlijk van eene reis om de wereld verwacht, deels door uitlandigheid , niet beleven. Kort vóór zijnen dood fchreef hij het Woorberigt, waarin hij de redenen opgeeft, die hem noopten, dit verhaal zijner reize in het licht te zenden, Aan het oogmerk, dat hij zich voorftelt, „ iets te geven, dat „ van wezenlijke dienst kon zijn voor den Zeeman, wièn „ in het vervolg zoodanig eene reis werd opgedragen „” ach- ten wij, dat dit boek ten volle beantwoordt, Immers het bevat een naauwkeurig verhaal van de reis, gelijk de titel die opgeeft, met bijlagen, bevattende 1. de ftroomen, ge- durende de reis waargenomen (liever ffroomingen, daar men ' door ffroomen in onze vaal meestal groote rivieren verftaat) ; 2. het rapport aan den Minister van publiek Onderwijs, na- tionale Nijverheid en Kolouiën; 3. goedkeuring daarop van wege den Koning; en eindelijk 4. een dagboek en tabellen Je Pe M, WIL LINCK, REIZE. h3l van de gedane fterre- en natuurkundige waarnemingen. Dit laatfte gedeelte geeft, vooreerst, voor elken dag der reis de gezeilde koerfen; de verheid in mijlen; de bevonden breed- te; de bevonden lengte, deels door waarneming (natuurlijk flechts nu en. dan), deels door den tijdmeter (*) ; de bevon- den miswijzing; ftand van den barometer en thermometer ; en eindelijk de rigting en kracht van den wind, de laactte uitgedrukt op zeemansmanier, als: bramzeilskoelte enz, Men bemerkt, dat flechts fommige dier opgaven van algemeen en blijvend belang zijn; inzonderheid kan dit gezegd worden van de miswijzing van het kompas, daar het ons, ook na de uitvoerige navorfchingen van HANSTEEN, STEINHÄU- SER en anderen, nog altijd ontbreekt aan genoegzame gege- vens, om eene voldoende theorie van het magnetismus der aarde te ontwerpen, volgens welke de miswijzing voor een gegeven punt der aarde en tijd vooruit berekend kan worden, Daarbij is echter de grootfte behoedzaamheid noedig; want wanneer Kapt. G, WILLINCK in zijne, ftraks te vermel den, aanteekeningen. (*) Uitwijzens de uitkomften, zoo in het werk als in de tabellen medegedeeld, moet de Lijnx van een’ voortreffe- lijken chronometer zijn voorzien geweest; dezelve was ge- maakt door KNEBEL, te Amflerdam. Rec. 432 Je P. M. WILLINCK Behalve de afbeelding van eenen bewoner'der populous group tegenover, en van de Linx in het zuider poolijs op den titel, heeft Kapt. winLLiNcx zijn werk verrijki-mer acht fteendrukplaten, voorftellende bijna zestig’ gezigten van onderfcheidene kusten, benevens drie kaarten van de bazijen van Sorgofon, van Davilican en van Polillo, aile op Luçon; alle welke platen, kaarten en zabellen in eene afzonderlijke portefeuille gelegd zijn. Deze noch ook het werk zelf zijn beftemd voor den gewonen lezer. Niet, dat het hier geheel ontbreekt aan befchfijving van landftreken en zeden der be- woners ; verfcheidene bladzijden getuigen van het tegendeel ; maar het werk is toch, naar het verklaarde oogmerk , meest bruikbaar voor Zeelieden, gelijk b. v. de reiziger bijzonder naauwkeurig is in het aanwijzen der geographifche ligging van onderfcheidene punten en gebreken van fommige zee- kaarten; hetgeen, bij den zeemanstftij!, blijkbaar in woorden, als: platvóer, hondewacht, enz, de aangevaamheid der lezing vermindert, naarmate het werenfchappelijk belang toeneemt. En van hoe oneindig veel belang het zij, de zeekaarten zoo naauwkeurig mogelijk te hebben, daarvan geeft deze reize een treffend voorbeeld, bladz, 83: „ Wij ftuurden W. N. W. „en reeds had ik dien koers voor den nacht ‘bepaald, met „ voornemen, van de gelegenheid gebruik te maken, en „tuim, vrij van alle gevaar, met kracht van zeil door te „ loopen, toen de uitkijk, even vóór zonsondergang, land „in den koers van de Korvet ontdekte; weldra zagen wij „het van het dek zich als eene ftrook lage heuvelen van „het W. tot N. W. uitftrekken; ik deed afhouden om de „ Noord, tot 10 u in de eerfte wacht, wanneer wij 3 mij- „ien hadden afgelegd, en toen om de Oost met klein zeil „bij den wind fteken. In de Zuidzeekaart van ARRQw- „SMITH, noch in de fraaíje kaart der Sa/lomons-eitanden „en kust van Guinea, no, 71, HORSBURGHS East India „pilot, ligt eenig land N. van Zord nowes groep. Wij „ onderzochten nu al het aan boord zijnde kaartwerk, en „ vonden in de Country Trade or freemariners pilot, eene kaart „van een gedeelte der Indifche Zee en den Stillen Oceaan, „door WILLIAM HEATHER in 1806 uitgegeven, de groep „ Populous of volkrijke eilanden, 13 mijlen N. O. van Zord „HOwEs groep geplaatst; zoodat, indien de befchermende „ hand der Voorzienigheid, wier vaderlijke goedheid wij „ dankbaar erkenden, niet vóór den nacht deze gevaarvolle REIZE. 433 „ groep aan ons oog ontdekt had, wij waarfchijnlijk het „fchip verloren en ons leven welligt aan een hoop woeste „ kannibalen duur verkocht of ellendig onder hen zouden „ gefleten hebben, en wel, omdat geleerde Hydrographen „ naar welgevallen eilanden fcheppen of doen vèrdwijnen.” Zeer jammer achten wij het, dat er niet eene Reiskaart bijgevoegd is, in den fmaak van LA PLACE’s tot een foort- gelijk doel ondernomene reis, van welker vertaling wij on- langs verflag deden. Is de Franschman in het befchrijven = wat al te breedvoerig, de Hollander is (wij fpreken met be- trekking tot het gros der lezers) wat al te kort, Hoogst lezenswaardig is, om het overige niet te vermel. den, het verflag van den opftand te Palembang, 22 Nov. 1824, bl. 170—176. Op deze reize, waarop „į na honderd » jaren het eerst de Nederlandfche oorlogsvlag de wereld » werd rondgevoerd „ zijn ook nog twee ontdekkingen ge- daan; te weten van de eilanden, door WILLINCK Frede- riksoord en Prinfes Marianne genoemd; liggende het eerfte op 10e 5’ Z. B. en 1520 22’ W. L, van Greenwich; het laatfte op 10° 9’ Z. B. en 16lo 11’ 30' W. L. In de ftraks aangehaalde Reiskaart van LA PLACE is alzoo het laatst- genoemde eiland geheel verkeerd geplaatst, ftaande het aldaar op ongeveer 16° N. B, en 220 W. L, Tot het opgeven van nadere bijzonderheden wegens, het beoordeelen van, en het mededeelen van enkele proeven uit dit reisverhaal ontbreekt ons geheel de ruimte, Onzes on- danks moeten wij het dus bij het gegevene verflag laten be- rusten. De uitvoering is fraai en de prijs matig gefteld, Herinneringen van eene Reis naar Oost-Indiën, door Q. M. R. VER HUELL, Kolonel en Kapitein ter Zee, Equipagemees. ter der Marine, enz. Ifle Deel. Met Platen en Vignetten. Te Haarlem, bij W. Loosjes. 1835. In gr. 8vo. XXIV en 278 bl. f h - 90. D: fchrijver van dit werk, toen Kapitein-Luitenant, ver- trok als vrijwilliger, in het laatst des jaars 1815, bij het es- kader, dat toen werd uitgezonden , om onze Oostindifche Kolo- niën van het Britsch Gouvernement over te nemen; werd fpoedig na zijne aankomst te Batavia geplaatst als eerfte Oficier op Z. M. fchip Admiraal Evertfen, en erlangde niet 1 434 QM. R. VER HUELL zeer lang daarna het bevel over dien bodem, ná het overlij- den van den Kapitein DIETZ, waardoor hij tevens dezen be. velhebber als Medecommisfaris ter overname opvolgde, en met het onder zijn bevel ftaande fchip een groot deel had in de: demping van den opftand der Molukken in 1817. Als lief- hebber der Natuurlijke Historie, had hij, gedurende zijn ver- blijf en togten in den Zndifchen Archipel, eene aanzienlijke verzameling gemaakt van wapenrustingen en kleederdragten der verfchillende volksftammen , die hij bezocht; belangrijke oudheden; vele foorten van dieren op liguor ; infekten, waar- onder een ‘groot aantal uitmuntende vlinders, waarvan velen bekend noch befchreven waren, en waarvan hij fommigen door alle gedaanteverwisfelingen heen befchreven en afgebeeld had 5 verder visfchen, conchiliën, zeegewasfen, fraaije lavafoor- ten, mineraliën, de zeldzaamfte vruchten met bloem en blad op liquor, enz. Doch de ongelukkige fchipbreuk van de onder zijne bevelen ftaande Admiraal Evertfen deed dien gan- fchen rijkdom in den Oceaan verzinken, en tevens ’s mans uit- gebreid dagboek, met een groot aantal teekeningen naar de natuur opgehelderd. Een, fchetsboek echter van teekeningen naar de natuur bleef behouden; doch omftandigheden heb- ben de reeds begonnen en door H. M. de Koningin befcherm- de (gelijk, dit werk aan Prins FREDERIK is opgedragen) uitgave doen ftaken, Wij vernamen dit met leedwezen, en hopen alsnog, dat dit werk moge hervat worden, waartoe wij den geachten Schrijver alle aanmoediging toewenfchen , te meer , daar, 200 als hij bl, XIII teregt opmerkt, tot nog toe zoo weinig van dien aard, deze heerlijke. gewesten betref. fende, het licht ziet. Met behulp van het fcheepsjournaal van zijnen vriend, wijlen den Luitenant ter Zee °T HOOFT, getrouwen medgezel op alle zijne wandelingen en togten door onze Oostindifche eilanden, en eigene behoudene. aanteeke- ningen, (telde hij deze Herianeringen , die met nog één deel compleet zullen zijn, te zamen. Dit boek bevat niet alleen eenige bijzonderheden betrek- kelijk de reis des Schrijvers naar Indië, en verflag van zijne togten, wandelingen, ontmoetingen, waarnemingen aangaan- de Natuurlijke Historie, zeden:en gewoonten der. volksitam» men enz., gelijk dit in den aard der zaak ligt bij het verza- melen der bovengenoemde voorwerpen; maar het behelst tevens een. alterbelangrijkst verhaal van den opftand der Molukken în het jaar 1817, met de gevechten en andere maatregelen tegen HERINNERINGEN. 435 de muitelingen, gelijk ook van de overwinning en demping des oproers, Een verhaal dier rampfpoedige gebeurtenisfen kan ongetwijfeld niet anders, dan het hoogfte belang inboe- zemen; en wij verheugen er ons te meer over, het vanden Heer VER HUELL te Ontvangen, omdat van de uitgave des dag- boeks van den Majoor KRIEGER, die ook een belangrijk deel in deze krijgsverrigtingen genomen heeft , niet gekomen is, waarop hoop was gegeven in belangrijke Fragmenten, betreffende den Indifchen Archipel, door dien verdienftelijken Hoofdofficier geplaatst in het Magazijn van Prof. van KAM- PEN (Deel IV, bladz, 223 volg.) , welke Fragmenten door deze Herinneringen , en omgekeerd, op eene aangename wij. ze bevestigd worden, Daar Rec. flechts eene zeer oppervlakkige kennis van dien opftand en oorlog uit andere berigten verkregen had ‚ kan hij moeijelijk over de naauwkeurigheid van dit gedeelte des werks oordeelen, maar meent te meer daarop te kunnen vertrouwen , vermits de Heer ver HUELL goeddeels ooggetuige is, en alzoo in de beste gelegenheid om alles te boek te ftellen , terwijl hij elders de berigten der ooggetuigen woordelijk volgt, zoo als bladz. 181—188 en 257—261 van de Heeren FELDMANN En SCHEIDIUS, Over het algemeen moeten wij zeggen, dat de Schrijver, naar het ons voorkomt, ner- gens verzuimd heeft, zijn verhaal belangrijk te maken, Wij rekenen daartoe niet alleen, dat hij met de noodige uitvoe- righeid datgene befchrijft, waarover men hem ongaarne haas. tig zou zien heenftappen, gelijk b. v. het bezoek bij den Koning van Goa, bladz. 64; het beftijgen van den vulkaan Goenong Apie, bladz, 92; de nootmuskaatteelt, bladz, lk; terwijl hij oordeelkundig genoeg is, om met bijzonderheden, uit andere reisbefchrijvingén overvloedig bekend, — wij noe- men alleen de doopplegtigheid bij het fnijden der linie — geene bladzijden te vullen. | Geene geringe verdienfte achten wij het verder, dat de ftijl niet alleen zeer gekuischt en zuiver is, maar zich ook op eene aangename wijze naar het onderwerp afwisfelt, De krijgsverrigtingen tegen de Molukfche muitelingen worden verhaald in een’ eenvoudigen historifchen, de natuurtafereelen op Java en elders in een’ meer fchilderachtigen , trotfche gezigten, gelijk een ftorm op zee en het opgaan def zon op den Goenong Apie, in een’ verheven’ ftijl. Met één woord — want, bij gebrek aan ruimte tot het geven van enkele 436 Q. M. R. VER HUELL, HERINNERINGEN. ftalen, moeten wij het bij deze algemeene opmerking laten — de [leer ver HUELL had niet noodig, in het Voorberigt zich te verontfchuldigen. over zijne „ onbedrevenheid als „ Schrijver,” daar het „ gewaagd is, een werk aan de ftren- „ ge oordeelvelling van een befchaafd en verlicht publiek „ te onderwerpen.” Het aangehaalde gezegde van LA BR os- sE: Jes Marins écrivent mal, mais avec asfez de candeur, is dan ook flechts voor het laatfte gedeelte op onzen Kapi- tein toepasfelijk, De platen en vignetten, door hemzelven geteekend, dienen niet etkel tot verfraaijing , maar ook tot opheldering, inzonderheid van de befchrijvingen der Zndiaan- fehe vaartuigen, Orangbaai's, Corra Corra'’s enz. Kortom, wij verblijden ons over dit nuttige, fraaije en keurig vit- gevoerde lettergefchenk , loopende over belangrijke gewes- ten, waar de roem der Nederlandfche vlag is gehandhaafd en belangrijke wapenfeiten hebben plaats gehad, Bij de natuurkundige berigten dachten wij onwillekeurig aan zeker vlugtig fchrijven, onlangs (*) in het Mengelwerk onzer Letteroefeningen geplaatst, en meenden zoo bij ons zelve, dat onze Mederecenfent den fpijker wel op den kop kon geflagen hebben; want dat er ook wel Geleerden zijn, welke opzettelijk als natuurkenners de heerlijke gewesten van Nederlandsch Indië bezochten, en die zich nu in het ` mededeelen van berigten door eenen Zeeöfficier befchaamd zien. Mogt zijn voorbeeld hen verlokken tot jaloerschheid! = Zeer verlangen wij naar het tweede Deel van dit werk, en herhalen onzen wensch met betrekking tot het vroeger ver- melde werk van den Heer ver HUELL, Onzen gullen en welgemeenden lof willen wij ditmaal niet verkorten met een maar , of het vallen op kleinigheden, waar het dan toch bij zou moeten blijven, vermits wij anders niets aan te merken hadden, (*) 1836, bladz. 219, Reis van Rotterdam naar Londen; benevens eene Befchrijving der laatstgenoemde Stad. Door W, VAN HOUTEN. Met Afbeeldingen. Te Rotterdam, bij van der Meer en Ver- bruggen. 1835, Zn gr. 8yo. 255 Al, f 2-60, Een zeer zindelijk uitgevoerd werkje, waarin de reis van W. VAN HOUTEN, REIS, 437 Rotterdam naar Londen vrij breedfprakig, (eerst op bladz. y3 ME: EE: BOEKBEsSCH. 1836. No. 10. Ee 438 E. D. RINK eenn Befchrijving der Stad Tiel, door Mr. E.D. RINK, Regter ter inftructie bij de Regtbank van eerften aanleg , zitting houdende te Tiel. Met Plans en Kaarten. Te Tiel, bij A. van Loon. 1836. Zn gr. 8yo. f 5-: De Heer en Mr. E. De RINK, bij zijne ftadgenooten als een voorftander van alles, wat goed en nuttig is, bekend , deelt aan het letterkundige publiek eene befchrijving der ftad Tiel mede. Deze, eerst Frankifche, daarna Brabandfche, einde. lijk Gelderfche ftad, eene der oudfte in de Nederlanden, in vroegere eeuwen door haren handel vermaard en ook thans nog van belang, verdient zulk eene onderfcheiding, te meer, daar aan menige ftad van minder omvang en beduidenis eene afzonderlijke befchrijving is te beurt gevallen. De Schrijver had, door zijne betrekkingen, den toegang tot ongedrukte archieven, van welke hij een vlijtig en getrouw gebruik ge- maakt heeft, In de eerfte Afdeeling geeft de Heer Rink hetgeen over ligging , naamsoorfprong en gefchiedenis te zeggen is. On- langs vonden wij ergens nog eene andere naamsafleiding , dan de door hem opgegevene: t. w, de tak van den Rin, die, uit Duitschland naar de zee ftroomende, Hel (Helium , wijde Hel, Wahii) genoemd werd, gaf dien naam ook aan onder- fcheidene plaatfen langs de oevers, b. v. Tikil (Thief), Boms Ail, Brehil (Briel), Helvoet, enz, en heette zelf eindelijk Heldenizee, Aan de door hem gekozene zouden wij echter ook de voorkeur geven. Hij deelt ons daarna de oudfte be- rigten mede, welke omtrent deze ftad bij Gefchiedfchrijvers voorkomen, In het voorbijgaan zij gezegd, dat het berigt, hetwelk bij sIGEBERTUS GEMBLACENSIS op het jaar 453 gevonden wordt, (bl. 6) ook ftaat in de uitgave van Parijs, bij HENR. STEPHANUS, in 1513, aldus: ad por- tum Galliae, qui Ticla dicitur. De voornaamfte lotgevallen der ftad tot het jaar 1795 worden nu, ook uit ongedrukte oorkonden, medegedeeld. Uit gebrek van berigten blijft hier en daar veel duisters over; doch over andere punten is ge- noegzaam licht verfpreid, Tot de bijzonderheden, welke ' nog niet bekend waren, behoort de bepaling van de plaats, waar de Strijweerd gelegen was, op welken de flag cusfchen de broeders REINALD en EDUARD, in het jaar 1361, BESCHRIJVING VAN TIEL. 439 voorviel; de berigten omtrent het voorgevallene ten tijde van de Spaanfche beroerten, van de invafie der Franfchen in 1672, van de regeringsveranderingen na den dood van WILLEM III, van de onlusten in de jaren 1784 en later. — Bij deze Afdeeling, of op bladz. 215, had nog, als eene gefchiedkundige bijzonderheid, kunnen gemeld worden, dat BALDERIK, Bisfchop van Zwik, lid van het groote ver- bond tegen nırx III, Graaf van Holland, in het jaar 1018, te Ziel geftorven is; zie den Annalista Saxo, in EcCARD’S Corpus historicum medii aevi, Tom. I. p. 450, Ook hadden wij wel gewenscht, dat het verhaal van ALPERTUS, de diverfitate temporum, Le I. C. 8. De tweede Afdeeling befchrijft den ouden en hedendaags fchen fiand der flad en van Zandwijk, de vroegere en tegen- woordige openbare gebouwen, enz. Ook hier vinden wij een aantal nog onbekende bijzonderheden, b. v, de aanduiding van den ouden loop eener afwatering van de Waal naar de Linge, waardoor de Tielrewaard een eiland was; de bepa- ling der plaats, waar de burg of het tolhuis ftond, gelijk elk, die met het lokale bekend is, terftond zal moeten toe- temmen, Hier leidt de Schrijver den lezer als door de ftad en buiten dezelve rond, en wijst hem de merkwaardigheden van de belangrijkfte punten aan, telkens met beroep op ge- drukte en ongedrukte gefchiedkundige berigten, en hier en daar met ophelderingen van verouderde woorden. De voor- naamfte, zoo geestelijke als wereldlijke , gebouwen worden in hunnen oorfprong en veranderingen opgegeven. Op bladz, 169 zouden wij den Schrijver vragen, of op de ftichting van het klooster te Westeroijen niet ziet het verhaal in het Chro- nicon HERMANNICORNERI (in ECCARD’s Corpus histor. Tom. II. p. 1163.) Pro eodem tempore (1390) WEREMA- RUS DE BUREN nobilis vafallus Ducis Gelriae novum con- ventum eidem ordini (Praedicatorum) aedificavit prope Tyle opidum ejusdem Ducatus Gelriae, cujus quidem Monasterii frater converfus idem WEREMARUS effectus est et profesfor. Zeker dezelfde, die, onder den naam van BERNARD VAN OPBUREN, (bladz. 186) als herfteller der St. Walburgs= kerk in 1400 voorkomt; want (gelijk VAN LEEUWEN, Ee 2 440 E. D. RINK, BESCHRIJVING VAN TIEL, Chron. Til. p. 432 aanmerkt) de letters B. en V. of W. wor- den dikwijls verwisfeld. En deze heet ook bij VAN HUES- SEN-ED VAN RIJN, Kerk. Oudh, II. 360, WARNER vaN BUREN, | De derde Afdeeling “handelt over regten, voorregten en handel. Ook hier zijn een aantal oudheidkundige ophelde, ringen van groot belang. Men leert hier den vroegeren Tielfchen koophandel op den Rijn en op Engeland kennen, dé belemmeringen, denzelven door de Hollanders aangedaan, die aanleiding gaven tor het groote verbond, waarvan boven gefproken is, de opneming der ftad onder de Hanzefteden, en hetgeen ‘daartoe in betrekking ftaac, De Schrijver deelt mede, wat hij gevonden heeft omtrent de tollen en de voor- regten, oudrijds aan de burgers verleend, De vierde Afdeeling befchrijft vroegeren en lateren rege- ringsvorm, fledelijke inrigtingen, kerkelijke zaken, kunften en wetenfchappen. Ook deze is rijk in wetenswaardige bijzon. derheden; Zij eindigt met eene opgave van eenige beroemde mannen , aldaar geboren. Aan het flot van het werk vindt men eene lijst van Rege- ringsleden federt 1553, der Predikanten, der Rectoren, enz; voorts eenige ongedrukte brieven, vonnisfen , buurtfpraken, d. i. gelijk wij bladz. 256 leeren, overeenkomften tusTchen de burgers ten aanzien hunner gemeenfchappelijke belangen. Het is verfierd met twee fraaije platte gronden (den ouden van SLICHTENHORST en den tegenwoordigen, wolgens de kadastrale opmetingen), met eene afbeelding van het Tol- huis en van een oud ftedelijk zegel, De Heer Rrink-heeft allen, die wenfchen, de ftad_ Tiel taauwkeurig te kennen, eene aangename en welvolbragte dienst bewezen., Geen inwoner van eenige befchaving zal „zijn boek willen misfen, Het behoort in eene bibliotheek van Gelderfche Gefchiedfchrijvers, en verdient daar eene plaats naast de werken van PONTANUS, SLICHWEN- HORST, VAN HASSELT, VAN SPAEN, NIJHOFF, ENZ, Hadden wij van elke ftad van eenig belang zulk eene be- fchrijving! Er ligt nog zoo veel, dat ongebruikt is, in ftedelijke en gewestelijke archieven. — BALDIR, bladz. 15, moet BALDERIK, VAN DER EERE, bladz, 29, vAN DER EZE Zijn. | Be VAN DEN VELDEN, OVER HET KOPIJREGT , ENZ, 44l Over het Kopijregt in Nederland, Door Mr. B. VAN DEN VELDEN. Te 'sGravenhage, bij S. de vien 1835. In gr. 8vo, FIII en 317 bl. f 2-50, Kantoortafel voor Notarisfen, ter vermijding van boetens (Boeten) of flraffen, uitgegeven door A. VOLKERSE, No- taris te Monnickendam. Tweede vermeerderde Druk. Te Amfterdam , bij W. Brave, Jun. Zn dubbel folio. f : - 35. 