VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Maar wy konnen ons verzekerd agten , dat ze zo lang ftand zal houden als haar Maaker vastgefteld heeft ; welke niet meer te berispen is in’t voortbrengen van zulk een vergang- lyk werk, dan in onze lichaamen niet onfterflyk te maâken. Tot dus ver den Heer Fergufon , wiens bewys tegen de eeuwigheid der Waereld ons eene ‘dergelyke redeneering van den Schryver def Verdeedigt g der Openbaaring, tegen de Tegenwerpingen der flerke Geesten, heeft herinnerd, die °t dér moel- OVER DE ZWAARTEKRAGT: ` MJ moeite waardig zal zyn hier aan te hegten. Men: vindt ’er naamlyk die waanen dat het geheel ongeloofwaardig is, hef geen in de Heilige Schrift geleerd wordt, raakende deeze Waereld, dat ze een begin gehad heeft, en een einde moet. neemen; ‚» Zy Zyn zegt daar op deze Schryver »bedugt door » het toeftaan van deeze waarheden , een onmiddelyke wer- „ king van God.op °t Heelal en onzen tegenwoordigen ftaat „ te erkennen, ’t geen hun onmogelyk zyn zou met de'rest „ hunner gevoelens over een te brengen. Zo lang alles „ naar hunne gedagte begreepen kan worden, als een uit- „werking van de gewoone kragten der Natuur , meenen „ Zy de zaak gewonnen te hebben, en beelden zig in, de »Oonmiddelyke werking van God geheel en al te konnen „ misferi. — Maar, God zy gedankt! men vindt zig tes » genwoordig in ftaat,om deeze dwaaling geheel en al over » hoop te werpen, al was ‘er zelfs geen Openbaaring in we- » Zen. De groote Starrekundige HALLEY, heeft reeds ops » gemerkt, dat de Maan haaren omloop rondotn de Aarde, » Du in miader tyd volbrengt dan wel eertyds. En zo men s alle waarneemingen der Zonne, die van de oudfte tyden. » af, tot aan onze dagen toe, gedaan zyn , naauwkeurig= » lyk met elkander vergelykt, zal men gewaar worden, dat het jaar nu korter is dan het oudstyds is geweeft. Men is » Zelfs in taat, om te bepaalen , hoe veel de lengte van het » jaar ieder. Eeuw vermindert, en deeze vermindering kan » op eenige feconden gefchat worden, ’Er blyft geen twyf- „ fel meer over dat dezelve zaak plaats heeft, omtrent den » tyd,dien de andere Dwaalftarren „tot het volbrengen van s hunnen omloop rondom de Zon, befteeden: en deeze om- s flandigheid openbaart zig nog duidelyk in alle Komeeten, » die men reeds het geluk gehad heeft van verfcheide maa- » len waar te neemen. Men kan des te vaster ftaat ; » Op deeze, van Waarneemingen afgeleide, gevolgen, maa- » ken, naardien ze met de natuurlyke oorZaaken, die ons » het Klaarfte bekend zyn, volmaaktelyk overeenttemmen. » Want dewyl de Aarde en de andere Dwaalftarren zig in de » dunne en fyne Lugt van den Hemel beweegen, moeten » Zy doordezelve een kleinen tegenftand in haare beweeging » gewaar worden. Nu is het beflist , dat de Dwaalftarren , s Z0 deeze tegenftand geen plaats hadt, altyd dezelve krin- s gen om de Zon befchryven zouden; maar derzelver be- » weeging , door deezên tegenftand van de dunne Lugt, een » weinig vertraagd zynde, zyn ze minder in ftaat, om de » oorzaak , die haar na de Zon toe trekt te wederffaan, en . ” 9 mot `~ e 149 AANMERKING E # 2 32 22 22 22 $3 22 Y Ssss 9 2 moeten dit Geftarnte, by gevolg naderen, Daar ùit koonit de vermindering van de Loopkringen der Dwaalftarren voort, die op zulk eene wyze befchiedt ‚ als met de Wet- ten der Beweeging, en ter zelver tyd met de Waarnee- mingen, overeenkomt. | a Hier uit volgt klaarlyk dat de Aarde geduurig nader aan de Zonne koomen moet. Ten zy ’er dan eene verande- ring in den daadelyken ftaat der Waereld , door eenig Wonderwerk te wege gebragt worde, moet de Aarde zig eindelyk zo na by de Zon bevinden, dat nog Menfchen nog Dieren ’er op zullen konnen in leven blyven; zo dat het onmogelyk is, dat de Waereld in haaren tegenwoor- digen ftaat, beftendiglyk {tand houde , en eindelyk zal ’er noodzaaklyk een tyd koomen „wanneer de Aarde alle haa- re Bewooners verliezen zal. Als de Schrift dan tot ons fpreekt, van de verwoefting der Aarde , en van de veran. deringen, die het daadelyk geftel van ’t Heelal moeten overkoomen , legt daar niets in, dat met de reden ftrydig is, gelyk de {terke Geesten zulks voorwenden ; in tegen- deel, dat alles koomt op de naauwkeurigfte wyze over- een, met de natuurlyke oorzaaken, die voor onze kennis vatbaar zyn. Wat meer is, de Aarde en de Dwaalftarren , ‘in voorgaande tyden , in een veel grooter verwydering van de Zon geplaatft geweeft zynde, dan men die heden ten dage befchouwt, zo moeften zy, indien de Waereld van Eeuwigheidt hadt beftaan, op tien honderd, ja dui- zend maal grooter afftanden van dat Geftarnte zyn ge: weeft , dan zy daadelyk zyn. Dus zouden ‘er tyden ge- weeft zyn „dat zy zig nader aan een andere vafte Star ‚dan aan de Zon zouden bevonden hebben; maar dan zouden Zy, volgens de Wetten der Starrekunde, haare Kringen rondom die vafte Star hebben moeten befchryven , en dit gefteld zynde is °t onmogelyk „dat zy ooit tot het geweft er Zonne zouden gekòomen zyn. Dit ftrekt derhalve tot een onbetwiftbaar bewys , dat het tegenwoordig geftel der Waereld niet Eeuwig kan zyn „maar dat het „door de onmiddelyke werking van God, in eenen bepaalden tyd moet zyn voórtgebragt. — Indien men nog wijde te- genwerpen , dat de vafte ftarren , misfchien , in voorgaan de tyden , altyd in evenredigheid van de Zon meer afge- weeken geweeft zyn , invoegen , de Dwaalftarren nooit nader by een andere vafte ftar dan by dit Hemellicht kon: nen geweeft zyn 5 Zal men nogtans altyd genoodzaakt zyn toe te ftemmen , dat de Aarde zig dan ééns op zo ver o o „> ren \ OVER DE ZWAARTEKRAGT. 149 „ ren afftand van de Zon moet bevonden hebben, dat zy , „ by gebrek van genoegzaame warmte, nog het verblyf van „ Menfchen , nog dat van Dieren , geweeft kan zyn. Geene „ natuurlyke oorzaak nu, ooit die Bewooners op de Aarde „ hebbende konnen doen geboren worden , zo volgt ‘er on » tegenzeggelyk uit, dat zy Gods Werk zyrf, waar door zy" „ in eenen bepaalden tyd zyn gefchapen. vaN NEWTON, AANGAANDE HET LICHT EN DE KLEUREN (*). H* is niet vreemd, dat NEwToN het Wit de hoeda- nigheid van een hoofdkleur weigert te geven, na dat hy ’er de hoedanigheid van een ware kleur niet van wil er- kennen; doch men zal zich verwonderen, dat ik het Wit deze eere alleen toe-eigene , met uitfluiting van de zeven hoofdkleuren, welken een onnaemlyk getal van menfchen „ federt langen tyd,gewoon waren „aan te merken als de eeni- ge hoofdkleuren. Ik zegge, dat ik hier eene nieuwigheid. opgeeve , en eene gedagte voorftelle , niet alleen ftrydig met de Leere van NEWTON, maar ook gekant tegen. het grootste gedeelte van, ja misfchien, tegen alle andere Fi- lozofen. Ik wage het echter, met de onderwerping welke men aan de verlichtingen der geleerden verfchuldigd is; em - verklaare, zo dezelve niet gegrond is, gereed te zyn haar te laten varen, en geneigd een betere te omhelzen, wanneer - Ze gevonden wordt. Men verftaat door eene hoofdkleur , eene enkelvoudige kleur, welke niet af hangt van eenige andere, en uit welke de andere kleuren voortkomen. Door eene enkele hoofd- leur moet men „derhalve, verftaan een enkelvoudige kleur „ welke niet oorfpronglyk is van een andere, en waar uit alle andere kleuren geboren worden. Zodanig is het Wit: hier uit komen voort en worden gemaakt alle andere kleuren „. zonder eenige uitzonderinge.' Dit is de eenige grond, en l & (*) Memoir. de Trevoux Mai 1762. bl. 183. Den eerften kan men’ Vinden in dit derde Deet der Letteroefeningen, onder het Men- gelwerk bl, 75; en den tweeden bl. 106. ` LE: | 1 t J e PE. : 4 9 igo BRIEF AANGAANDE HET LICHT de eenige oorfprong. Alle kleuren, van het Wit opderfchei- den, komen, gelyk het Wit zelf, van een weeromgekaatst licht, en zyn zelven niets anders dan een weeromgekaatst Sicht: dit kan men niet if twyfel trekken. Het licht is uit 4yn eige natuur wit: men moet dit erkennen, of Zyne oo- en wederfpreeken. Van het Wit, en van het Wit alleen omen derhalven af alle kleuren , en worden ’er van gemaakt. _ Maar hoe gefchiedt dit? Zie hier hoe: Wanneer het licht geheel zuiver, en met al zyne kracht tot oħs koomt: ten íninfte , zo het koomt zonder eenige verandering, zonder éertige merklyke verzwakking, zonder eenige ongeregeld- heid , zonder eenige gewaarwordlyke wanorde in de li“ chaamtjes, uit welken zyne lynen beftaan, is het gene zich aan onze oogen vertoont Wit, en een Wit min of meer le- wendig, naar maate deszelfs ‘züiverhèid eti kracht meer o min in hün geheel beftaan. Zo het tot ons kooint merklyk veranderd en verzwakt zynde, door de verbreekingen en weeromkaatzingen , door verfcheide graaden van invallinge of fchuinte in deszelfs ftraalen „door eenige bewegingen van Omdraafjing , fchudding , of iets anders in deszelfs deeltjes; zien wy Rood,-Geel of Groen, of eenige andere min leven- dige kleur , naar de verfchüllende dikten van de ftraalbreee, kende lichaämeén , of de verfchillehde hoedanigheden der weeromkaatzende lichaamen. Zo worden ook gemaakt al- le de kleuren, zo wel die welken NE w TON hoofdkleuren noemt, als de ondergefchikten en middenfoorteg , met alle derzelver mengelingen, tot in het oneindige verfchillendes èn men Ziet hier uit „dat alle de kleuren „van het Wit onder- derfcheiden, van deze voornaame en_grond-kleur voortko- iens Zo dat men kan zeggen, dat ze alle niets anders zyn, dan een Wit, op verfcheidenerleite wyze veranderd en, verzwakt ; eeu Wit op verfcheidenerleie wyze veranderd én gewyzigd door de oorzaaken welken ik aanwyze. _ o myn gevoelen, aangaande het Wit, nog niet genoeg bevestigd mogt fchynen , ik kan het onderfteunen door on- dervinding. Een lamp met zuivere olie voorzien „geeft een zeer wit licht. Men menge by deze olie een aftrekfel van enige kruiden , men zal een licht hebben van een roode, eele, groéné of éenige andere kleur, naar het, verfchil der rogeryen waar van men gebruik heeft gemaakt ; en dit licht zl meer of min rood, geel, groen enz. zyn, naar de Inaaté van de verfcheide drogeryen. Van waar komen deze verfcheiden kleuren, en deze verfcheiden mengelingen van kleuren ? Zy komen van een licht, ’t welk uit Zich zelve t. Zul- EN DE KLEUREN. Hier doet zich eene zwaarigheid op tegen myn gevoelen. ik hou ftaande dat het licht in zich zelve gekleurd en wit Zy, °t welk valfch is. Het licht heeft geene kleur 5; en hierom is het onzichtbaar, terwyl het alles zichtbaar maakt. ik antwoorde, dat het licht te gelyk onzichtbaar en zicht- baar is, zonder tegenttrydigheid. Het is onzichtbaar ten opzichte van deszelfs zeer dunne lynen , waar door het zich verfpreidt en gemeen maakt: als ook, ten opzichte van de kleine, en als oneindig kleine lichaampjes , waar uit deze Iynen famengefteld worden; dit alles is te fyn om bevat te worden. Maar het is zichtbaar en zeer zichtbaar, en zicht- baarder zelfs dan eenig ander voorwerp, wanneer het in een genoegzaame mate byeenverzameld is. Zo is het in de li- chaamen der Sterren „waar zyn grootfte invloed is : zo is het in het brandpunt van brandfpiegels , waar in een genoeg- Zam getal ftradlen vereenigd zyn: zo is het in de vlam van een helder vuur, van onze lampen en fakkels, waar in het ‘Zich in overvloed bevindt; en op alle deze verfchillende plaatfen vertoont het zich altyd wit, en van eene verblin- dende witheid. Het is derhalve „uit eige aart gekleurd en wit ; dat is, Filozofifcher wyze gefproken , het is uit zich zelve bekwaam, en zonder behulp van eenig ander werker, in ons - eene gewaarwording van witheid voorttebrengen. Zo het, van boven eenige lichaamen te rug gekaatst, deze aandoe- mng in ons verwekke, en make dat wy dezelven wit noe- men; waarom, terwyl het uit zich zelve deze gewaarwor- ding in ons verwekt, en onze oogen ohmidlyk aandoet „ zal men dan niet zeggen, dat hewinderdaad wit zy ? Andere zwarigheid. De Schilders en Ververs erkennen drie hoofdkleuren , het raod, het geel en het blaauw; en W. DEEL. MENGELW. NO. 4. M ‘ eC- ‚153 BRIEF AANGAANDE HET LICHT geene anderen dan deze drie „om datze de eenigen zyn , waar van zy zich kunnen bedienen , om andere kleuren te maken. En waar aan kan men zich best gedragen dan aan menfchen die in dit ftuk zo bedreven zyn, en welken men als bevoeg- de Rechters over de kleuren moet aanmerken ? Ik merke voor eerst aan, dat deze zwarigheid meer is te- gen NEWTON, die zeven hoofdkleuren ftelt, dan tegen my , ‚ die ’er maar eene ftelle. Ik zeg wyders, dat het de Schilders en Ververs wel vry ftaa, drie hoofdkleuren te rekenen, of ‘er minder of meer te ftellen „met opzicht op hunne gemaak- te kleuren, en de verfcheiden vermengingen van verwftof- fen , welken dezelven voortbrengen 3 maar aangaande de natuurlyxe kleuren, het onderwerp der Natuurkunde, is ’er niet meer dan eene hoofdkleur , welke het Wit is. Ik voege ‘er by ‚dat de Zaak wel begrepen wordende ,de kleuren zelfs van dcze konftenaars, verre van dit gevoelen tegen te fpree- ken, veel eer dienen om het te bevestigen , want hunne kleuren, of liever hunne verfftoffen, en de verfcheiden ver- meugingen van dezelven , zyn niets anders dan middelen welken zy gebruiken, om het licht, uit zich zelve wit, op verfcheiden wyzen te doen weeromftuiten, en het zodanig eene fchikking te geven, dat het verfcheiden kleuren ver. toone, met een groote verfcheidenheid van mengeling. De gemaakte kleuren kunnen derhalve gebragt worden tot de natuurlyke „en dezen zo wel als genen zyn niets anders dan een Wit, trapswyze verminderd, dan een Wit op verfcheis denerlete wyze veranderd, en hier door bekwaam gemaakt om andere gewaarwordingen in ons te verwekken dan die van Witheid. « _ Jk verwagt wel, dat elk een myn gevoelen aangaande dit laatfte niet zal toeftemmen, ja dat ’er zullen zyn, die het met verontwaardiging, als van alle reden ontbloot, zullen verwerpen. Hoe het zy, dit zal geenen invlaed hebben op myn andere gedagten tegen het overige van het ftelíel van NEW TON, ook niet op myn andere denkbeelden aangaande de vorming der kleuren, zelfs met een gelykflagtige ftotfet Dezelven zyn klaar en natuurlyk, zo datze niet met grond kunnen tegengefproken worden. Zy verfchaffen middelen, zo gemakiyk ats natuurlyk , om alle de verfchyntelen der Kicuren te verklaaren, zelfs de allermoeilykften; gelyk die van de Prisma, den Regenboog, bet Yslands Crystal, Re- gen-druppen of den Dauw op de Planten., en.de gekleurde King. n. waar omtrent NEWTON zo veele ondervindingen „ waasnemingen en oprekeningen heeft gemaakt. Men heeft | flegts EN DE KLEUREN. 153 fegts de beginfeten, welken ik gefteld hebbe, ’er ap toe te pasfen, en men zal zich gemaklyk redden uit alles wat deze . verfchynfelen , zelfs het allerbezwaarlykfte vertoonen , zon- ` der dat men hierom toevlugt zal behoeven te neemen tot de uitwerpingen van ongelykílagtige ftraalen , tot eenig ver» fchil van verbreekbaarheid of weeromkaatsbaarheid: van een gedeelte derzelven , of andere dergelyke onderftellingen 3 welken een iegelyk „die maak heeft in goede Natuurkunde, moet laaten varen, om een Stelfel aan te neemen, °t welk. ler regelrecht tegen aangekant is. Maar in dit Stelfel, zal men zeggen, erkent men de vol- heid en de perfing van eene lichtítoite, overal verfpreid: *t welk getoond is valsch te zyn. Dit is inderdaad het gene de ewtonianen gedurig in den mond hebben, en zonder op- ouden tegenwerpen, als iet waarop niet is te antwoorden, Wel aan, laat ons een antwoord geven, °t welk zy als onm- mooglyk aanmerken, om hun dezen laatften uitvlugt voor hunne dolingen te beneemen. Dit zal de ftoffe zyn van eeg anderen Brief, | DE VORMING VAN HET EMAIL DER TANDEN, EN VAN HET TANDVLEESCH , door den Heer HERISSANT , M. D. Lid van ae Koninglyke Maatfchappyen der Weetenfchappen in Parys, en te Londen, \ Et Tandvleesch welk de tanden verzelt , is niet het L zelfde met het gene hen, voor hunne voortkoming bedekte. Het laatfte gaat weg „en wordt ten eerfte vernield, na dat bet doorgeboord is. Men moet, derhalve, volgens den Heer HERISSANT, in een jong dier, de twee foorten Van tandvleesch onderfcheiden : het een is taai en fpansag- tig, alleen gefchikt om de tandkasfen geduurende den groei, van de tanden , te dekken en fterken, en °t welk door de tanden zelven vernield moet werden, welkèn het verfcheu- Ten met ‘er door te breeken, zonder ’er zich eenigzins me- de vast te maaken; het ander, welk eene verlenging is van et beenvlies, en van de binnenfte plaat van het eerfte, en deszelfs plaatíe inneemt „als ‘er de tand volkomelyk is door- gekomen, en aan denzelven zeer vast gehegt is. De Heer HERISSANT noemt het eerfte, verganglyk; en het tweede Werbhyvend Tuandvkeesch. | Het waar of overblyvend Tandvleesch wordt niet ver- fcheurd of doorboord, door de Tarden welken uitkoomen, M 2 gelyk 154 ` HERISSANT VAN HET EMAIL DER TANDEN. gelyk men tot nog toe fchynt geloofd te hebben. Om ’er zich van te verzekeren, en een recht denkbeeld te maaken van de wyze, op welke de groeijende tanden uit hunne kas: fen uitgedreven worden, moet men zich herinneren, dat de e tanden zo langze daar gehuisvest zyn, elk op zich zelven, befloten zyn in een klein zakje of blaasje, waar aan de Heer HERISSANT den naam geeft van een beursje. Dit beursje is zeer vastgehegt aan de geheele kroon van de bot, welke het omvat, veel meer dan elders, aan den hals. Wanneer de tand zyn wasdom en vastheid heeft in het beursje, maakt de ingang van het beursje zich wyder, en vergroot zich on- gevoelig; de bodem nadert hoe langs hoe meer aan de ope- ning van het tandkasje, tot zo ver dat de hals van den tand gelyk is met de randen van deze opening, over welken de beurs zich omkeert van binnen naar buiten, om het waare of overblyvende Tandvleesch te maaken. ’ ` ` Onder deze bewerking wordt het verganglyk Tandvleesch vernield, en de tand wordt hard van het wit en hard Email, waar van hy omkleed iss het welk de Heer HERISSANT, dpor wdarneemingen geleerd heeft dus te gefchieden. Wan- neer men, als het buitenfte der kroon van de tand begint been te worden „’e1 het gedeelte van het zakje „welke’er aan vast is, van affcheidt , zal men zien als men het met een goed Vergrootglas bekykt, dat zyn binnenfte gedeelte geheel be- dekt is met kleine blaasjes, welken in den eerften tyd een helder vogt inhouden , maar het welk, naar maate de groei vordert, wit en hard wordt. En het is dit vogt, het welk gefchikt is om den tand verglaasd te doen worden: het is inderdaad onmooglyk , dat hy uit deze zak kan gaan, welke aan hem vast is, zonder al deze blaasjes te verbreeken , wel- ken zich openende , het vogt welk zy inhouden „ over de kroon uitftorten, °t gene terftond hard wordt, en het Email welk haar befchermt (*). | (*) Mem. de l'Acad. Roy. des Sc. Ann. 1754. Fourn, des Sav, 1761. Avril pag. 392. . a : ` vr aF e ` ANT aaa wh. Te OJ in, OP O? bel mett" it > À~ ie ae p i a - ag EE,. MENGELWERK, TOT FRAAYE LETTEREN, KONSTEN EN WETENSCHAPPEN, ` BETREKKELYK. ` NATUUBLYKE GODSDIENST EN ZEDEKUNDE. Vervòlg van bladeyde 128. nennen REDENEN DIE ONS MOETEN OVERHAALEN , OM ONS, MET ALLEN MOGELYKEN SPOED , OP EENE NAAUWGEZETTE DEUGDSBETRAGTING TOE TE LEGGEN. D! Betragting der Deugd is van zulk eene groote uitge: J {trektheid, en daar zyn zo veele trappen van volmaa- king in een heilig leven, dat wy niet aanftonds den hoog- ften trap beklimmen, nog alle de voorfchriften van Gods- vrugt , met de uiterfte naauwkeurigheid , volgen kunnen. Wy moeten hier allengskens toe koomen , en, door geduu- rige oplettenheid, en aanhoudende poogingen, fteeds hoo- ger en hooger ftreeven. Maar, om in die poogingen geluk- kig te flaagen , is het van het uiterfte gewigt , dat wy de dringredenen , welke ons ín dien heilzaamen loop onder- fchraagen kunnen, geduurig levendig voor den Geest heb- ben; en tevens de verfchillende voortgangen befchouwen , welke wy reeds gemaakt hebben, en nog moeten maaken. Wy hébben vroeger aangemerkt, dat de Deugd in goede Neigingen befta; dit moet men ondertusfchen niet opvatten van vlugtige en voorbygaande voorneemens , of gemoeds- beweegingen , maar van zodanige gefteldheden des harten „ welke de overhand in ons bekoomen hebben over tegen- ftrydige begeertens, en meer of min natuurlyk zyn gewor- den. Eene enkele deugdzaame daad, fchoon by tòeval ver- ngt; eene opkoomende loflyke Gemoedsbeweging, íchoón - van geene doorgaande Godsvrugt en ftandvastige Heiligheid agtervolgd , verdient en verwerft ongetwyfeld de goedkeu- ring van alle redelyke fchepzels, die dezelve zien of hoo- ren; maar, om ons waarlyk deugdzaam te heeten , is het noodig, dat onze neigingen fteéds ten goedé geboogen , on- ze begeertens eenpaarig , en by aanhoudenheid tot loflyke bedryven zyn uitgeftrekt. | Het is egter onbetwistbaar, dat, fchoon wy niet terftond HI. DEEL. MENGELW. NQ. 5. N den 156 NATUURLYKE GODSDIENST - den hoogften trap van volmaaktheid betygen kunnen, zo dra wy egter een vaft én ongeveinsd voorneemen opvatten:, om fteeds deugdzaam te leeven, en aXe onze pligten, zon- der uitzondering, getrouwelyk te betragten, wy als deug- zaam befchouwd , en met dien Ber-naam benoemd mogen worden. Terwyl integendeel, zo lang wy zodanig een hei- lig voorneemen niet hebben opgevat „eenige voorbygaande, - en, om zo te fpreeken, toevallige braave daaden ons dien rang en naam geenZints waardig maaken, De Deugd moet uit het binnenst van ons harte opwellen , ons gemoed moet ‘er deel in hebben, en heeft ’'er dat waarlyk deel in, zo kan het niet anders wezen, of wy zullen altoos tragten deugd- zaam te zyn, en geduurige vorderingen te maaken, De eerfte ftap dan tot een heilig leven, ziet men uit deze onze aanmerkingen duidelyk, is, dat wy de bewyzen over- wegen, die ons daar toe kunnen beweegen, en onderzoe- ken , of de Rede en het gezond Verftand, of betaamelyk- heid en waarheid, of ons eigen belang eindelyk ons inder- daad raaden en verpligten, om Gods wil en wetten ftand- vastig te betragten „ en deugdzaam te leeven ? ` Laat ons derhalven die redenen en bewyzen eens in een kort beftek -by malkander voegen, welke ons tot zodanig een voorneemen dringen. … Zodanig een Mensch immers moet wel ras ontdekken „dat hy tot dus verre een zeer nutteloos leven geleid , en eìgen- lyk tot geen oogmerk altoos geleefd, of iets wezenlyks be- dreven hebbe. Men verzekert doorgaans, dat ‘er geen waar geluk zy, dan het geen de Deugd ons aanbrengt, of het geen uit de betragting onzer pligten fpruit. Ende meeste e- EN ZEDEKUNDE. 157 Zedekundigen dringen aan, dat alle Menfchen, welke zig geen heblykheid van Godsvrugt hebben eige gemaakt ; noodwendig elendig en rampzalig, zelfs in dit leven, moe- ten zyn; wy zullen egter zo verre niet gaan. Daar is on- getwyteld veel waarheid in deze verzekeringen; maar daar zyn ook hier, gelyk in alle andere regelen, uitzonderingen te maaken; en ik denk, dat het zeer wel moogelyk is, dat zommigen dier geenen, welke hunnen pligt onagtzaam ver- waarloozen , weinig of geene aandoening deswegen gevoe- len,en ‘er ter naauwer nood ooit om denken. De gewoonte. kan onbegrypeljk veel doen ten goede en ten kwaade, en daar zyn zo veel en Zo verichillende middelen voorhanden , om onze gedagten van ernftige onderwerpen af te trekken, om onaangenaame Befpiegelingen te vermyden; daar zyn zo velerhande foorten van Diwertisfementen en dierlyke vol- doeningen , dat iemand , welke een grooten toevloed van geesten, en {terk geftel van zenuwen heeft; die zig daar- enboven in weelde en voorfpoed, en allerleie wenfchelyke omftandigheden bevindt, jaaren lang , misfchien zyn geheele leven door, de wroegingen, welke anders de natuurlyke gevolgen van °t verzuim onzer Pligten zyn, weete voor te koomen , of ten minsten {traks te ftillen. Dit geluk dier Ongodsdienstigen egter hangt van een byster groote menig- te omftandigheden af, welke veel al buiten hun bereik zyn, en egter noodwendig dienen faamen te loopen, om hun een tamelyk genoegen te bezorgen. Het is alle oogenblikken mogelyk „ dat een of ander onvóorzien toeval gebeure , waar door al hun wankel geluk eensklaps verydeld , en zulk een meních zyns ondanks gedwongen wordt, om de dingen dezer wereld in een gansch ander, min aangenaam , maar meer Natuurlyk ligt te befchouwen. Lighaams pynen, het mislukken eener gewigtige onderneeming; het verydelen zyner aanflagen ; ongunft zyner Patroonen5; duizend andere omftandigheden, te beuzelagtig om aan te haalen „ kunnen op het onverwagtst zyne geheele gefteldheid veranderen , zyne vermaaken laf, zyne geneugtens fmaakeloos , zyne uitfpanningen verveelende maaken, en hem in verdriet en kwyning nederftorten. Zie daar zyn geluk op ’t onverwagtst vervloogen , en waarfchynlyk voor altoos verlooren | Daarenboven is het zeer zeker „dat elk, die zig aan {noode wanbedryven, aan krytende misdaaden. fchuldig kent, zig zelvén noodwendig met afgryzen befchouwen, en de ysíe- lykfte folteringen en angften in zyn ontruft geweeten van tyd tot tyd gevoelen moet. Terwyl zy, welke minder. N 4 {nood , æ ` ` 132 NATUURLYKE GODSDIENST fnood , door eene fchandelyke agteloosheid egter , of ons vergeeflyk uitftel de wetten der Deugd fteeds verwaatloo- zen, nimmer een wezenlyk en waaragtig geluk genieten kunnen. ben, want nogmaals, geen misdaad is ’er, of zy brengt ee: nige verderfelyke uitwerkfelen voort, voor hen, welke zig daar aan fchuldig maaken 5. of hèeft hy. die pligten, welke hy hadt behooren tè betragten , alleenlyk flof verwaarloosd , ‘zo moet hy ten minften ondervonden hebben, en kan hy zig thans zeer levendig vertegenwoordigen ‚dat hy nimmer eenig waar genoegen, eenig wezenlyk geluk gefmaakt heb. be, om dat hy nimmer deugdzaam is geweest 3 dat de be- geertens zyner ziele nooit voldaan zyn geworden, om dat hy dezelve nimmer tot de regte voorwerpen heeft uitge- ftrekt. Hier uit moet derhalven eigenaartig eene levendi- ge zugt geboren worden, om te beproeven, of hy dat groo: ter geluk, die voldoening zyner wenfchen op eenige ande- re wyze, en wel door middel van een Heiligen levenswanse del en beredeneerde Godsvrugt kan bekoomen?. Het moet gewisfelyk in zyne magt ftaan „om zyne Natuurlgke driften , dat is te zeggen, zyne Redelyke begeertens te voldoen, om dat God hem dezelve heeft ingefchaapen ; en wat beter, wat veiliger weg kan hy nu inflaan , om die voldoening te erlan+ gen, om zo gelukkig te worden, als de ftaat dezer wereld toelaat, dan dien, welken de Deugd hem aanwyst. Het zy onze onderzoeker verkiest, om de algemeene on: dervinding van het Menschdom, of het natuurlyk beloop der zaaken in zyne bepaaling te volgen, beide die wyzen . van onderzoeken en befluiten zullen hem even eens leiden ; om met eene volkoome zekerheid, vast te ftellen , dat hy. moet ophouden ondeugend of zorgeloos, dat hy moet aan- vangen deugdzaam en voorzigtig te leeven , om geluk- kig te worden. De algemeene ondervinding van het Mensch- dom leert dit, en de rede verzekert ons, ter zelfder tyd ; dat zy; die Gods wetten volgen, het regt genot van °t le- ven hebben ; en met hunnen Schepper te gehoorzaamen y hun eigen wezenlyk vermaak allereerst bevorderen, terwyl Zy, die dezelve fehenden, Zig zelven allereerst en-meest benadeelen, en of hun fortuin, of gezondheid, of goeden naam, of, ten allerminften zekerlyk , de inwendige rust en. vreede hunner ziele bederven. | ‘ ‚En gaat onze Onderzoeker verder voort ; om elke byzon- dere deugd en ondeugd van naby te befchouwen de minfte ` aandagt zal hem aanftonds overtuigen, dat de eerfte altoos Voortreffely.k en bemninlyk is in haar eigen aart, altoos voor- deelie en nut in haare betragting, terwyl de andere elk wel- geftelde ziel met een onverwinlyk afgryzen treft, en haate Verderfelyke gevolgen voor een onbeneveld oag reeds van 3 ver- 169 NATUURLYKE GODSDIENST verre toont; ‘maar wy onderftellen hem thans alleenlyk be. zig, om een algemeenen Regel voor zyn toekoomend ge- drag te zoeken, en zig in zyne overweegingen derhalven tot de algemeene wetten van Betaamelykheid en Rede te be- paalen; hy heeft voor als nog geene gelegenheid, om alle byzondere deugden in haar aart te beichouwen, maar wy verheugen ons egter nu reeds met het liefelyk vooruitzigt, dat, zo dra hy dit begint, (en hy zal het gewislyk eerlang beginnen) hy in zyne goede voorneemens ten allerkragtig- ften verfterkt zal worden. Dat verfchiïlende foorten van gedrag verfchillende gevol- gen en uitwerkf{elen hebben , is onbetwiftbaar 5; dat het voor ons moogelyk zy, iets ter vermeerdering van ons genoegen in dit leven toe te brengen, is een ftuk „daar men even wei- nig aan kan twyffelen. Het is inderdaad niet minder, dan eene volftrekte dwaasheid , om hier ooit een volmaakt geluk te zoeken of te hoopen; de beste en wyste Menfchen heb- ben hunne ongeneugtens; maar hebben deze flegts een ge- breklyk genoegen, hoe zullen dan de flaaven der dwaasheid en ondeugd hier in flaagen ! Twee zaaken zyn onvermydelyk noodig, om ons leven met een tamelyk genoegen door te brengen. — - Onze Hartstogten en begeertens moeten alle der rede onderwor- pen, en derwyze geregeld zyn, dat zy malkanderen niet dwarsboomen; — En ons gedrag moet beftendig en een- paarig wezen. By aldien wy Hartstogten en begeertens hebben, die met elkanderen ftryden, zo moeten wy noodwendig altoos als in een ftaat van binnenlandfchen oorlog zyn, die kryg valt voor in ons hart, en onder dit geraas der wapenen, vlugt de vrede en het fil genoegen uit het zelve; en zyn onze driften „ in plaats van de bevelen der rede te volgen „aan ee- ne heerfchende Pasfie onderworpen, die Pasfie overweldigt alle de vermogens onzer ziele, en {lingert ons, meteene onbefuisde woede, tot allerlete gevaarlyke uiterftens, daar wy eindelyk onherftelbaar in verlooren gaan. En by aldien ons gedrag niet beftendig, eenpaarig, en met zig zelv’ overeenkom!tig is, zo zulle wy telkens on- Ze eige voorneemens verydelen, onze eige poogingen dwarsboomen, en het geluk, dat wy reeds ten halve geves- tigd hebben , zelve plotfelyk nederwerpen; wy kunnen daarenboven , met zodanig eene gefteldheid van Geest „noit het genoegen fmaaken, van ons eigen gedrag goed te keu- ren, en, zonder dit genoegen, is ‘er geen geluk op Aarde te EN ZEDEKUNDE -t61 te vinden. Gelyk derhalven eene hardnekkige aankleeving - àan de Ondeugd de uiterfte veragting naar zig fleept „zo vor- dert, aan den anderen kant, eene {tandvastige en eenpaari- ge betragting der Deugd de grootfte Eerbied; dit alleen maakt ons waarlyk groot en agtenswaardig; dit maakt ons tevens beftendig gelukkig; dit beveiligt ons voor de flagen van het wuft Fortuin; dit onderfchraagt ons in alle weder- waardigheden, welke ons, met eenige moogelykheid kun- nen overkoomen; ja een Mensch, die zig geen {chuld , gee- ne dwaasheid of ondeugd te verwyten heeft, kan naauwe- lyks ongelukkig worden. | Alles, wat ons, over het geheel genoomen, gelukkiger inaaken kan, moet zekerlyk een gedeelte zyn van onzen pligt; ook vorderen de wetten der Deugd niets anders dan het geen ons welzyn bevordert. Wat kan ‘er derhalven van éen redelyk, van een verftandig Schepzel zo dwaas of on- gerymd worden uitgedagt, dan die wetten te verwaarloo- Zen, en ’er zelfs regelregt tegen aan te handelen! Als wy de gunst onzer medemenfchen zoeken te gewinnen, als wy ons in hunne agting en vriendíchap begeereh te verheugen, Zo behoeven wy flegts deugdzaam te leeven; dit genoegen, volgt de betragting van onzen pligt, als de fchaduwe °t lyf. Maar ons grootst geluk beftaat gewislyk in de inwendige gewaarwordingen onzer eige Zielen; en deze bedenkiug moet ons naar den kant der Deugd volftrektelyk bepaalen ; dat beginzel, die Zedelyke gewaarwordingen, welke in aller Menfchen borst zyn ingedrukt, en welke wy GEWEE- TEN noemen, maaken de boozen, in het midden van hun fchyn-geluk , dikwils rampzalig, en doen de verdrukte Deugd , onder de ysfelykfte folteringen , vrolyk zingen. Kunnen wy derhalven, dit voordeel, die zelf-goedkeuring, dat gerust geweeten flegts behouden, wy kunnen ons al« toos verheugen! Maar nu, die levendige Bron van het als lerzuiverst genoegen kan door geene menfchelyke kwaad= aartigheid worden toegeftopt ; die vloeit, in weerwil van de vereende boosheid der fnoodfte Dwingelanden, even fterk, en voert ons, zo wy flegts onzen pligt betragten, in alle omftandigheden en leet den liefelykíten wellust toe. Maar al verder, fchoon de perloon, welken wy onder- ftellen in dit Zedelyk onderzoek te zyn getreeden , niet ge- woon was, om op God en zyne volmaaktheden te denken, zo mag men egter billyker wyze veronderftellen, dat hy thans, nu zyne rede, vry èn onbelemmerd werkt, en hy zig in ftille overdenkingen nederzet „de blyken en bewgzen , 4 igt- 162. NATUURLYKE GODSDIENST ligtlyk zal ontdekken, welke het beftaan van een eeuwig; Oneindig, en allervolmaaktst opperwezen zo blykbaar aan- toonen, een wezen, waar door hy „gelyk alles ’er zyn eerst begin uit heeft genoomen, zelve oogenbliklyk beftaat „ en wiens gunstryke Voorzienigheid hy geduurig zo lieflyk on- dervindt. Uit deze ontdekking derhalven , of liever uit de- ze verlevendigde overtuiging moet eene nieuwe en aller- kragtigfte dringrede ter Deugd geboren worden; want in- dien ‘er waarlyk zulk een opperwezen Zy, die °t toer der wereldfche zaaken in handen houdt , zo is het meert dan waarfchynlyk, dat hy de Deugd bemint, om dat hy Zyne Schepzelen bemint; en dat ’er geen ander mogelyk middel is, waar door alle zyne Schepzeien gelukkig leeven kun- nen; bemint hy nu de Deugd, zo moet hy den Deugd-lie- venden ook eene byzondere agting en genegenheid toedraa- gen, en de gevolgen en uitwerkfelen , daar van vroeg of laat doen ondervinden. Dus leidt het ligt der Natuur ons ftraks tot eene tamelyke zekerheid; dat God ons, als wy zyne wetten betragten, Zyne zegeningen en gunst op deze wereld zal doen ondervinden. Maar het ligt der Natuur leidt ons verder, en voert onze gedagten op tot een toeko- mend leven, waar in God zyné gunst düidelyker toonen, en het onderfcheid van agting tusíchen vroomen en onvroos men zigtbaarder zal doen blyken, alwaar de voorftanders - der Deugd dus rykelyk gezegend, de boosdòeners , of ver- agters van Gods wetten naar verdienften gefttaft zullen wor- den. Alle deze bedenkingen nu by malkander gevoegd zynde en te faamen werkende; » De Deugd maakt my in 5 allen opzigte gelukkiger dan de Ondeugd; zy voldoetal- - » le de redelyke en heilzaame begeertens myner zielc; zy š houdt myne hartstogten in toom; zy verzekert my eene » aangenaame rust en onderhoudt, eene lieflyke kalmte in » myn gemoed, in ’t midden zelfs der hevigfte onweêrs- 3 buijen; zy beurt my onder de drukkenfte rampen vrien- ə delyk op, en maakt my vrolyk onder de wrangtte tegen- » fpoeden ; zy verfchaft my een goed geweeten, en doet 9, my den Dood zelven rustig onder de oogen zien. - » Ja zy verzekert my van Gods gunst in dit, en inzonder- „ heid in een toekoomend leven; zy vertoont my eene eeu- » wige vreugde, eene eindelooze zaligheid, in een lieflyk > verfchiet, aan de andere zyde van het Graf; mm Ter » Zelfder tyd, dat zy my ten vollen overtuigt, dat ik alle s, die voordeelen voor geene grootere moeite behoef te koos » pen, dan door de wetten van rede en betaamelykheid te » volgen, en my overeenkomftig myner Menfchelyke Na- » tuur te gedraagen”’! „… Wat kan, bid ik, het befluit uit dit alles wezen? Wat anders, dan een rustig opzet, om alle de wetten van Deugd en Godsdienst fteeds te volgen 3 alle onze pligten getrouwelyk te betragten ; geene gèle- genheden te verwaarloozen, waar door wy ons zelve vol- maaken, en dus ons geluk bevorderen kunnen. Gewislyk, de flerkfte drift, de blaakenfte begeerte, om den hoogtten, trap van Deugd, Volmaaktheid en Heil te beklimmen, daar wy met moogelykheid toe kunnen ftygen ; is het natuurlyk gevolg dat uit de gemaakte overdenkingen moet voort- vloeijen. En zo dra wy dit billyk befluit eenmaal genoomen heb- ben, zwellen wy ons zelven geen uitftel vergunnen, om het 5 in 164 NATUURLYKE GODSDIENST in °t werk te ftellen ; het zal ons van zelve op het harte weegen, en dringen, om de eerfte gelegenheid, die zig op doet, (en dezelve moet zig gewislyk eerlang opdoen) waar te neemen, om op eene gansch verfchillende wyze te han- delen, dan waarop wy tot nu toe gehandeld hebben; alles met bedagtzaamheid te overweegen, eer wy het doen, en het niet te doen, voor dat wy verzekerd zyn, dat wy ’t moeten doen. Telkens zal zig dit heilzaam voorneemen voor onzen Geest vertoonen; nooit zullen wy dulden , dat eenige ftrydige voorwerpen, of overdenkingen het zelve daar uit verbannen; als weetende, dat ons belang en pligt te kennen, en des niettegenftaande , moet ik zeggen , dwaas- felyk en onbedagt, of hardnekkig, te verwaarloozen, ons in erger ftaat zoude ftorten , dan waar uit wy door onze vo- ` rige overdenkingen zo gelukkig herkoomen zyn. | Het is waar „dat als wy onze voeten allereerst in den loop- baan der Deugd beginnen te zetten „wy van tyd tot tyd zwaa- righeden en hinderpaalen ontmoeten zullen ; welke zomtyds zo groot kunnen zyn, dat ons wel eens eene ongegronde twyteling kan bekruipen, of wy,zo wy onzen vorigen weg. hadden blyven agtervolgen, in veele opzigten, niet beter en gemaklyker gewandeld zouden hebben; maar Zo dra wy ons in zulk eene onzekerheid herrinneren, dat dit groote vraagftuk ten vollen afgedaan is, en wy ons zelven, na het naauwkeurigst onderzoek , op de allerduidelykfte en ze- kerfte wyze beweezen hebben, dat ons waaragtig belang zo wel als onze pligt ons verbindt „om deugdzaam teleeven » Zal die fchadelyke twyffeling wel haast verdwynen; wy zullen bedenken, dat deze moeijelykheden , allengskens van zel- ve gemaklyker zullen worden, dat dezelve zig niet zwaar en onaangenaam vertoonen, dan om dat wy aan eene tegen- ftrydige levenswyze gehegt zyn; dat dezelve gewoonte, die ons thans met haatelyke banden ten kwaade trekt , ons, houden wy flegts ernstig aan, eerlang met de liefelykfte fnoeren en langs den zagtíten weg tot het goede leiden zal; wy hebben dan, in zulk een geval ,ons befluit flegts te ver- nieuwen, onze voorneemens te verfterken, en, naar maa- te de hinderpaalen grooter fchynen, dezelve moediger uit den weg te ruimen; alle onze pligten ftrooken valmaakt wel met onze rede en Menfchelyke Natuur; geen pligt kan derhalven moeijelyk zyn, dan om dat wy ons te lang ge- wend hebben aan eene levenswyze ftrydig met de rede en onze Natuur ; gaan wy die gewoonte tegen, maaken wy ons eene tegenftrydige heblykheid eige, het kan niet mis- en, EN ZEDEEUNDE. 165 fen, of Wy zullen de voorfchriften der Deugd met meer ge- mak tevens en vermaak betragten, dan wy voormaals de wetten der Ondeugd gevolgd hebben 5; heugelyk zullen waarlyk de gevolgen, verrukkelyk het genoegen, zelfs in dit leven zyń, als wy het eenmaal zo ver gebragt, en ons eene gewoonte van Deugd eige gemaakt hebben; Alle die- onwaardeerbaate voordeelen , die wy ftraks hebben opgeteld, moeten ’er onfeilbaar uit gebooren , en als dan in haare vol- le zoetigheid genooten worden. Vervolg van bladzyde 143. [5 heb opgemerkt dat het onderhoud gewigtiger en leeven- diger werdt in een gezelfchap „waar men bezig was metde leezing van Richardfon in °t gemeen of afzonderlyk. Ik heb ter gelegenheid van deeze leeäng , de verhevenfte takken van Zedekunde en fmaak hooren onderzoeken en naarvorfchen. ‘ Ik heb over ’t gedrag der perfoonen hooren twisten, als over weezenlyke gebeurtenisfen, Pamela, Clarisfä, Gran- din pryzen , laaken , als leevende perfoonen , die men ke: « de, en in welken men ’t grootfte belang ftelde. Iemand onkundig van de leezing „die voorafgegaan en het onderhoud op de baan gebragt had, zou zig verbeeld heb- ben, door de waarfchynlykheid en drift des gefpreks, dat men van nabuuren , van een bloedverwant , van cen vrind , van cen broeder , van eene zuster fprak. Zal Z. 166 LOFREDE ' _ Zal ik het zeggen?..... Ik heb heimelyken haat zien ge5 booren worden, verborgene verachting, met een woord de- zelfde verdeeling tusfchen vertrouwde perfoonen „als of het verfchil de allerernstigfte zaak betroffen hadt. Toen verge- eek ik Richardfon's werk by een nog heiliger boek; by een ‚Evangelie op de aarde gebragt; om verdeeldheid te maaken tusfchen den man en de vrouw, den vader en den zoon, de dogter en de moeder, den broeder en de zuster; en zyn „werk trad dus in den rang van de volmaakte weezens der natuure. Allen voortgekoomen uit een almagtige hand en uit een oneindig wys verftand, is ‘er onder hen geen een die niet in eenig geval zondigt. Een tegenswoordig goed kan voor °t toekoomende de bron zyn van een groot kwaad: een kwaad, de bron van een groot goed. ` Maar wat kan °t fcheelen, indien ik, dank zy deezen Schfyver, myn naasten, myn pligt meer bemind heb, in- dien ik metde boozen flegts deernis gehad heb, indien ik meer mededoogen heb opgevat voor de ongelukkigen „meer hoogagting voor de goeden „meer omzigtigheid in ’t gebruik der tegenswoordige dingen, meer onverfchilligheid over de toekoomende, meer kleinagting voor het leeven en meer liefde tot de deugd, als het eenig goed „dat wy van den He- mel kunnen afbidden, en het éenige, dat hy ons kan tec- ftaan, zonder ons te kastyden met onze onbefcheidene be- geertens. | . o SONN _ Ek ben Zoo bekend in het huis der Harlowes als ih hetmy- ne; het verblyf van myn’ vader is my niet meer gemeen zaant dan dat van Grandifon. Ik heb my een afbeelding gemaakt van de vertooneren die de Schryver ten tooneele gevoerd heeft; haar gedaanten zyn ‘er in: ik ken ze op de ftraaten, in de openbaare plaatfen; in de huizen; zy boezemen my toegenegenheid of afkeerin. Een der voorregten van Zyn werk is dat ik een onmeetbaar vêld overgeloopen hebben- de, altyd eenig ftuk van zyn tafereel onder myn gezigt blyt houden. Zeldzaam heb ik zes perfoonen vergaderd gevon- den, zonder aan heu eenige van zyn ngamen te geeven. Hy dryft my tot braavé lieden; hy trekt my af van de ondeu- genden, hy heeft ze my leeren kennen aar gereede en fyne tekens, y (tuurt myn gang dikwyls zonder dat ik het merke. | De werken van Richardfon zullen meer of min âan ieder mensélí behaagen ten allen tyde en op alte. plaatfen 3 maar. het getal der leezerern die ad de waarde ‘er van kennen zul- len , zal nooit groot zyn? daar is een al te fyne {maak toe OP RICHARDSON, 167: toe nodig; en verder de verfcheidenheid van gebeurtenisfen is ’er zoa groot, de betrekkingen zyn ’er zoo vermenigvul- digd, de leiding daar van is zoo ingewikkeld, daar zyn zoo veele zaaken toegerigt, zoo veele andere gefpaard , zoo vee- le perfonagien , zoo veel characters! Naaulyks heb ik eenige bladzyden van de Clarisf& doorgêloopen, of ik tel ‘er reeds vyftien of zestien , wel haast verdubbeldt zig dit getal. Daar zyn ‘er tot veertig in Grandifon ; maar °t geen ons van verbaasdheid verftomd doet ftaan, is dat ieder zyne denk- beelden heeft, zyne uitdrukkingen, zyn’ toon, en dat dee- ze denkbeelden, deeze uitdrukkingen , deeze toon verande- ren naar de omttandigheden, de belangen, de driften, ge- lyk men op een zelfde aangezicht de verfchillende wezens- trekken der driften op elkander ziet volgen. Iemant die maak heeft , zal geen brief van Juffrouw Norton neemen voor den brief der Moeijen van CJarisf4, de brief van de eer ne Moei voor die van eene andere Moei „nog een briefje van Mevrouw Howe vpar een briefje van Mevrouw Harkove; fchoon het gebeure dat deeze perfoonen in dezelfde gefteld- heid, in dezelfde gevoelens zyn met betrekking op het zelf- de onderwerp. In dit onfterflyk baek vindt men, gelyk in -de natuur in ’t voorjaar, geene twee bladen van hetzelfde groen. Welke onmeetbaare verfcheidenheid van bedryven ! ndien het voor hem die leest moeilyk is om ze te vatten „hoe moeilyk is het dan niet geweest voor den Schryver om Ze te vinden en in Schildery te brengen! O Richardfant ik zou durven zeggen dat de waaragtigfte historie vol leugen is, en dat uw roman vol waarheden is, De Historie fchildert alleen eenige bekende perfoonen , gy fchildert het gantíche menfchlyk geflacht: de historie - fchryft aan eenige bepaalde wezens toe, °t geen ze noch ge- zegd nog gedaan hebben; al wat gy aan den mensch toe- Ichryft, heeft hy gezegd en gedaan ;de historie bevat flegts ten gedeelte der duuring, een {tip van de oppervlakte des kloots; gy hebt alle de plaatfen en alle de tyden bevat. Het menschlyk hart dat altyd het zelfde was, is, en zyn zal, is het voorbeeld naar welk gy fchildert. Indien men den bes- ten Historiefchryver op een ftrenge toets bragt, is ’er Wel een die het zou kunnen doorftaan, gelyk gy? op zoda- ng eene wyze befchouwd wordende, durf ik zeggen; dat de historie’ dikwyls een flegte roman is; en dat de roman, Z0o als gy gemaakt hebt, ‘een goede historie is. . O Schil- kr der natuure! gy zyt het die nooit liegt. 