Geographie van Nederlandsch-Indië
En 6" Z.B. en rühn 1)5" en 106" O.L. met eene rigt van geuoegzaam N.W. en Z.O. De oppervlakte van het eiland wordt op nagenoeg 7828 vierk g. m. berekend. l)c grootste lengte is ongeverer 250 vierk. m., de grootste breedte, op de hoogte van Tingko, 55, en de geringste, op die van Langkat, 20 g. m. Het eiland heeft eene vrij regelmalig langwerpige gedaante, en is in zijne grootste lengte, van Atjin-hoofd tot de Vlakke-hock, door een gebergte door- sneden, dat aan de eene, dc Westzijdc, digt langs de kust loopt, maar van de Oostkust door uitgestrekte vlakten. Chau de Oostkust, die tot de Diamantpunt være een noordelijk is, laten zich minstens vier dergelijke inliamine nåwijzen, waarvan er een wel de golf van Indragiri nåwijzen, waarvan er een wel de golf van Indragiri nåwijzen. De eest is daar, waar van do rivier Rokan in zee valt. De tweede bevat de Siakschc elanden Bangkalis, Pan-jører, Padangi en Rantan en de mondingen der Rivier van Stik en van Kampar. In den derden  candidaten, kan men nog pas een derde gedeilt als eenigzins bekend beschonen. Ten Norden van, het Gouvernement van Sumatra’s Westkust is het nog volstrekt onbekend, en den Zuiden van dat geweist niet naauwkeurigonderzoeht. De Piek van Indrapocra wordt ineslal voor den hoogsteu berg des eilands gehouden en in dat geval op ruim 11000 voet hoogte geschat, doch andere opgaven gevven hein niet veel meer dan 8000 voet. Naast daaraan zoudfcn een paar bergen in Atjih en dan de Goenoeng- Dempo in Palembang volgeu. In het meer bekende gegefte van de bergketen, die eene gemiddelde hoogte heell van 5000 voet, bereiken de Singgalang, Ophir en Merapi alle dric bijna juist 9000 voet hoogte genoemd worden. — Under de hooglanden van Sumatra inogen dal van Toba, op ongevccr 4000, en dat van Agam van 2700 voet hoogte genoemd worden. Digitized by Google Die beide hält Gouvernement der Westküste en daraan grenzende oostelijke landstreken bewonen, gegen in het Zuiden, dezcn in het voorden, en beiden ook nog in de verdere in die rigende liggende landstreken. Behalve deze hören men in Palembang en Bengkoelen de Rudjangs en de Pasoemahs en in het Zuiden de Lampougs. In hoe verde bewoners van zuidelijk Sumatra tot verschilleuden en opzich zelf staande stammen behoore is nog niet uitgemaakl M. § 106. Sumatra slaat voor de belli onder het onmiddellijk gezag van het Nederlandsche Gouvernement. Die helft lävat vier gewesten, het Gouvernement van Sumatra's Westkust, Bengkoelen, Palembang en de Lamiongsche districten. Vandere helft. komt de souverente over Djambi, Indragiri en Siak. volgens contracten met de Sultans gesloten, aan Vederland toe. IX; eerstgenoemde Staat wordt bij Palembang gerckend, de beide andere bij de residentik Riouw. Het overige gedeelt is onafhankclijk. I. GOUVERNEMENT VAN SUMATRA'S WESTKUST. 107. Dit Gouvernement strekt zich langs den Indischcn Ocean van ruim 2“ N.B. tot ruim 2" Z B. uit. De kust vormt hier de schloone baaijcn van Tapanoeli, van Ajar-bangis en nog enkele ten Zuiden van Padang. Zij is meestel vlak en moerassig, maar op enkele plaatsen hoog en stiel. Het gegbergte, dat van den Loeboc-raja in het Voorden tot de Pick van Indrapoera in het Zuiden in eene regie lijn doorloopt en stiches hier on daar met hare takken het strand. Rakt, bestaat uit vcrchillende kelens, die aan elkanderer evenwijdig loopen. In de cerste, van hct strand af gerckend, vcrhefTen zich de hoogste toppen, zoo als de Seret-berapi, de Kalaboc, de Ophir, de Singgalang met den Mcrapi en de Talang of Soelasi. Slcchts den Kalaboc vind Digitized by Google ik niet als vulkaan vermeld, doch ook de andere zijn op den Merapi en den Tulang na uitgedöd. Hct gedeelte be- oosten Padang draagt in de benedenlanden den naam van Goenoeng Melintang, d. i. dwarsketen, een naam die ook elders voorkomt. In het noorddekelijk gedeelte van het Gouvernement loopt er ten Oosten van dat gebergte een ander, doch lager, evenwijdig naast, vvaardoor een dal ontstaat van aanmerkelijke lengte, dat de afdeclingen Angkola en Mandating der residentie Tapanoch vorint, en dat door de Rivier van Angkola en de Batang-Gadis doorstroomd wordt. Tot Rau vorint dit laatstgenoemde gebergte de grenzen onzer bezit- tingen, bepaalt dan verder onder den naam van Boekit- Gedang de vallei der Soetnpoer en later, nogmaals langs de grenzen, die der Sinamang (of Sinamoe). In hct Zuiden ligt bet land tot de Pick van Indrapoera toe naar het Oosten open. De zoogenaamde Padangsche Bovenlanden verdienen dus veeleer den naam van Siaksche, Kamparschc en Kwantanschc Bovenlanden; de naturlik afvoer der producten van hier is oost-, niet westwaarts. 5 108. Tot de incest belangrijke rivieren in dit Gouverneement behoore: vooreerst, die in den Indischen Oceanstroomen, de Rivier van Singkoe, die van Loemoet, die in de baai van Tapanochi, en de Batang-Toroe, die dvvars door de Bataklanden loopt en dan ten Zuiden dier baai in zee valt; de Batang-Gadis, die de Rivier van Angkola opneemt en als Singkoean in zee valt; de Balang-Natal, langs welke er gemeenschap met de bovenlanden bestaat, de B. Masang, die de Rivier van Alahan-pandjang of Bondjol opneemt en ten Zuiden van Paseman in zee valt; de Aneh, beroemd door de zoogenaamde Kloof, door welke de weg van Padang naar de Bovenlanden been ligt; zij valt in zee ten Noorden van gemelde plaats; en eindelijk de Rivier van Indra-poera, die een aanzielijk stroomgebied heeft in vergelijking van verreweg de meeste der tallooze waleren, die van het vervolgens oostwaarts wendt, waar zij over de grenzen den naam Rokan-kiri krijgt, die zicli met de Rokan-kanan vereenigende de groole rivier van dien naam vorml; de Kampar-kanan, die als Mahi het noorde-lijke gedeelte der residentie Padangsche-bovenlanden van water voorziel en later met de Kainpar-kiri de Rivier van Kampar vormt; de Kwantan, welke in diczelfde residentie ontstätte uit de vereeniging van de Sinamoe en de Oembi-lin : de Sinamoe komt uit het Noorden en neemt regls de Rivier van Agam op ; de Oembilin loopt uit het meer van Singkarah en ontvangt links de rivier van Tanah-datar. Ten vierde eindelijk, in het Zuiden, verscheidene takken van de Djambi-rivicr. Van de meeren, die men in dit gewest aantreft, zijn de grootste die van Menindjau en van Singkarah , waar- schijnlijk beidc, zeker het eerstgenoemde , van vulkanischen oorsprong. § 109. Verdeeling. I. Afdeeling Padang , met de hoofdplaats Padang , residentie van den Gouverneur en met een Ass. -Resident, in ecne schoone vlaktc aan de Ajar- Padang, ten Zuiden van welke zich een bergrug uilstrekt, zijnde een zijtak van den G. Melintang, waarvan de 1000 voet hooge top Boekit-baloe-bersoeral heet, en ten Noorden van den Apenberg of ook Boekit-Pa,dang , die de stad van de reede afscheidt. De kust is van hier tot het Zuiden van Pa'inan, de hoofdplaats der Zuidelijke-afdeeling, zeer schilderachtig door het gebergte dat zich langs haar uit- strekt ; verder op wordt zij weder even vlak als noordwaarts tot Priaman. Een aantal hooge en lage eilandjes omzoo- men haar en men vindt er verscheidene baaijen , waarvan de Setan-baai, in het landschap Troesan, de grootste en schoonste is. Meer zuidelijk liggen de baaijen van Salida en Tjingko , twee plaatsen uit de geschiedenis der Corn- Digitized by Google pagnie bekend, de eersle vooral door de mislukte goud- exploitatic met Duitschc mijnwerkcrs , die daar in de vorige ceuw beproefd is. De streek ten Zuidcn van het eiland (Poelau) Tjingko tot Ajarhadji draagt den naam van Sapoeloeh-boewah-ban- dar, d. i. de tien havens, waarvan door het geuoemde Ajarhadji gescheiden is Indrapoera, het incest zuidelijke gevvest van het gouvernemenl , eertijds van vrij wat bclang, legemvoordig vervallen. De hoofdplaats ligt een eind ver van liet strand af. De benedenlanden iicstaan uit moerassen en wjldernissen , doch de bovenlanden schijnen vrij wel he- houwd te zijn. Afdeeling en Ass.-Residentie Priaman met gclijknamigc hoofdplaats en de zeeplaatsen Tikoe en Oelakan. Afdeeling en Ass.-Residentie Ajarbangis on Raw. De gelijkn. hoofdplaats ligt aan eine schoone en vielige baai aan de gn. rivier. Distr. Rail, met gn. hoofdplaats, waarbij het Ft. Amerongen, en nict ver van de rivier Soempoer; Loeboe-Sikeping, met gn. hoofdplaats, digt bij de bronnen dierzelfde rivier; Ophir-districten, hoofdplaats Paseman, aan de monding der gn. rivier. Klein- Paseman of Kenali in de geschichten door een hardnekkigen opstand en verdediging in de laatsle held der vorige eeuw beroemd. § 110. II. Residentie Pndangsche borenlnnden. Zoo- wel om den inijnbouw als om den landbouw is deze residentie hoogst bclangrijk. De cultures, die onder Gouver- nements tozigt staan, zijn die der rijst en der koflie. Behalve deze levert het land veel cassia of wilde kaneel, en is de gambir-cultuur in de afd. Liina-Poeloeh van be- Iang. Tabak wordt ook iu eenige hoeveelheid uitgevoerd; minder suiker en peper. Afdeeling Agam. Hoofdpl. der residentie Ft. de Kock (Boek It-tinggi; district Danau en Matoea; distr. VII Loe rah’s en VIII Kotta's 37, met Sengei-poea; distr. Bondjol met Bondjol of Kotta-Gen. Cochius, beroemd door de verovering Digitized by Google op de Padries in Aug. 1857: dislr. Balipoe en X Kolta’s, hoofdpl. Padang-pandjang, aan den ingang der Kloof. Aeeling Tanah-datar, de kern van het oude rijk van Menangkabau, eene landstreck die in het Xoorden aan de hellingen van de bergen Merapi en Sago en den Tan- djoeng-Alam, die beide verbindt, gelegen is en uit hoogst vruchtbare vlakten bestaat. Van de bergen des lands is er een, ten Z.-O. van den Merapi, bij Toerawan, belangrijk om de menigte ijzererts, die bij bevat, van vvaar hij den naam van IJzerbcrg gekregen heed.. — Hoofdpl. Ft. v. d. Capellen (Baloe-sangkar). Marapalam, bekend door eene nederlaag — in April 1825 — en eene overwinning der onzen — Augustus 1851. — Priangan, eigenlijk Priangan- dadang-pandjang, vroeger de residcntic der vorsten van Menangkabau en vvelks inlandsch hoofd ook thans nog den voorrang geniet boven de anderc hoofden van Tanah-datar. Behalve een paar warnie bronnen vindt men er nog een stcen met eene inscriptie. Niet ver van daar, aan den vveg naar de hoofdplaats, is eene dergelijke antiquiteit, de baloe- bertikam, d. \v. z. «de doorstoken steen », en zijn er nog andere oude steenen en graven, digl bij de hoofdplaats. — Pagerrocjoeng, residcntic van den laatsten vorst van Menangkabau. Men vindt er insgelijks eenige oude steenen, vvaarop uitvoerige inscripties voorkommen en in de nabijheid de graven dier vorsten. Soeroewasd, residenlie van een zijtak van het regerende vorstenhuis, ook nog met een paar beschreven steenen. — Distr. XX Kotta’s, hoofdplaats Singkarah; distr. Lintau en Bo Evvah, hoofdpl. Lintau; distr Kotla-toedjoe, hoofdpl. Sidjoengdjoeng. Tot die districten behooren verder ook de zuidooslelijke grenslanden der resi- dents, Silago en de XII Kotta’s, het eerslc met eene zeer geringc, arme, doch goedaardige bevolking, slechl bebomvd, inaar rijk aan goud, even als het andere, w r aar de bevolking grooter is, maar vooral uit vrecmdelingen bestaat. die er goud komen zoeken. Digitized by Google Afdeeling Lima-poeloeh of L Kotta’s, een uitnemend vriichtbare streek, 12 a 1400 voet hoog, door de Sinamoe en hare takken doorstroomd en van alle kanten door bergen ingesloten, door welke in het Z.-W. de rivier van Again bij Padangtero heenbreekt en in het Noorden door de kloof van Arau een uitweg bcslaat, terwijl in het Z.-O. de kom zich vernaauwt tot een langwerpig dal, waarin Alaban en verder de tot Tanah-datar gerekende districlen Lintau en Boekit-boengsoe ligt vor de noordelijke grensbergen, die uit zandsteen bestaan; de zuidelijke zijn kalkbergen, waarin, even als in de noordelijke Agamsche bergen, veel grotten gevonden worden. — PajakombA, hoofdpl. Districten Alaban en Poeadatar (eig. Kotta-lawas) beide met gn. hoofdplaatsen. Afdeeling XIII en IX Kotta's het eigenlijke goudland der residentie, waarvan het zuid-oostelijk gedeelte <■ als eeen goudveld kan beschouwd worden ». Het goud wordt er meest uit mijnen gewonnen, maar ook uit rivierzand gewasschen. Die mijnen zijn er particular eigendom, maar worden op contracten door vreemdelingen bewerkt. — Solok, hoofdplaals. Distr. Soepajong en Sirockan, hoofdplaals. Soepajong. Distr. Soepajong en Sirockan, hoofdplaats. Soepajong. Distr. Alahanpandjang, hoofdplaats. gn. D. Soepajong, hoofdplaats Pasir-talang. § 111. De inwoners der opgenoemde gewesten zijn Maleijers, die echter, als in  korte oflange mouwen heeft. Om het hoofd dragen zij een dopk, dien zij deta noemen. De vrouwen dragen een enkelen of dubbelen sarong; in het laatste geval zoo, dat de bovenste iets korter is dan de ondersle, en daar dat klecdingstuk naauw en aan de ecne zijde open is, zoodat de heup er vaak tusschen door zigtbaar wordt, tevens zoo, dat de bovenste dan met een die opene zijde bedekt. Gelrouwde vrouwen dragen een baadje en een doek over de schouders of ook wel z<5d, dat hals en hoofd beiden er door bedekt zijn. Meestal echter gaan zij bloots hoofds of hebben doek op het hoofd, die, soms tot een ganschen stapel toe, plat gevouwen daarop gelegd zijn. In het haar dragen zij kammen, dikwijls van massief goud. De stof hunner klee- dingstukken is gewoonlijk katoen, dikwijls zijde. De kleu- ren zijn donkerblaauw, rood, oranje, geel of bruin; meest effen, soms gestreept. De vrouwen dragen houten schijven of rolletjes palmblad in de ooren om de gaten grotte te maken, die zij dan soms met kostbare hangijzers versieren. Ook dragen de rijken zware gouden armbanden en ringen en de mannen gouden buikplaten. En is in de lengte in twee afdeclingen verdeeld, waarvan de voorste in cen enkel verlrek bestaat, waar, gewoonlijk naast de deur, doch ook wel aan het een een einde, de vuur-haard is en zich dan aan de anderc zijde, sorns door een gordijn afgescheiden, de eereplaats bevinden. Die deur, waar-door men met eenen trap binneugaat, is juist in het midden geplaatst, tcrwijl zich aan wecrszijden eenige smalle vorstertjes bevinden. Achter het voorvertrek zijn een aantal kleine kamertjes. De huizcn zijn van hout en van buiten zeer bont geverwd en van ailerlei snijwerk of ook wel van spiegeltjes, schilderijjes en dergelijke versierselen voorzien. De daken zijn met ami-vezels bedekt. Het huisraad is zeer eenvoudig en bestaat uit matten, matrassen en. Porceleinen schotels vindt men er veel als präkistikken. Die huizen nu bewoont de Maleijer met zijn moeder en zusters, wier kinderen, wanneer zijn getrouwd zijn, bij haar blijven, terwijl hare mannen in het huis als vreemden beschouwd worden. Bij overlijden erven de neven of nichten de familie-eigendommen en de gronden van oom of tante; de bezittingen die geen poesaka, d. w. z. die gedurende het huwelijk verkregen zijn, vervallen aan de neven of nichten siechts voor de helft en de andere helft komt i »! I. > 7 M «: » aan de overlevende vrouw of man; doch de huizen gaan alleen over op de vrouwen. De kinderen erven van de moeder. Zijn er geen neven en nichten, dan erven de breeders en zusters. Worden de huizen door den aanwas j* «( f i ’ • der familie te klein, dan worden er te klein, dan worden er te klein, dat zijn vakken tusschen vier van de stijlcn waar Ein huis zu erfahren, bijgebund. Zelden zijn er meer dan tien, doch ook wel eeus dertig zulke roewangs; bedraagt het aantal zooveel, dan worden er nieuwe huizen gebouwd. Behalte die huizen en de zonderlinge wijze van erven, die zelfs de Koran nicht heeft kunnen verdringen, is ook de verdeeling der Maleijers altijd als iets eigenaardjgs be- schouwd. Ze zijn namelijk in de landen, die vroeger het Digitized by Google 100 rijk van Menangkabau uitmaakten, in twee groote afdeelin- gen verdeeld, lures (uitgesproken Lure) geheeten, die den naam dragen van Kotta-pilihan en Boditjenjagd, en die beide weder in een groot aantal soekoe s of stammen ver- deeld zijn. Ieder Maleijer weet tot welke der beide laras' zijne soekoe behoort. De leden der soekoes mogen niet in hunne eigen soekoe trouwen; zij zijn wijd en zijd verspreid en worden in elke kotta, waar zij wonen, ieder soekoe door een eigen opperhoofd, Pangoeloe-soekoe, die steeds uit eene bepaalde familie gekozen wordt, bestuurd, terwijl dan de kotta zelf door een raad bestuurd wordt, die uit alle pangoeloes der afzonderlijke soekoes, Pangoeloe-rapat, zamengesteld is, en aan wier hoofd Digitized by Google 100 rijk van Menangkabau uitmaakten, in twee groote afdeelin- gen verdeeld, lures (uitgesproken Lure) geheeten, die den naam dragen van Kotta-pilihan en Boditjenjagd, en die beide weder in een groot aantal soekoe s of stammen ver- deeld zijn. Ieder Maleijer weet tot welke der beide laras' zijne soekoe behoort. De leden der soekoes mogen niet in hunne eigen soekoe trouwen; zij zijn wijd en zijd verspreid en worden in elke kotta, waar zij wonen, ieder soekoe door een eigen Een Pangoeloe-kapala slaat. Geen nialeisch hoofd heeft nicer reglen dan ieder ander soekoe-lid of anak-boewah, noch eenige onderscheidende stekens. Over de districten zijn Kapala-laras’ aange-steld, die soms den tief van toewangkoe voeren. In ieder soekoe eindelijk zijn nog weder een aantal familiehoofden, Pangoeloe-kampong of beter Pangoeloe-boewah-peroet, om kleine geschillen af te doen. Nog een opmerkelijk gewoonte mag hierbij gevoegd worden, die het strafregt betreffend. Bij boeten heeft name-lik een merkwaardig ontduiken — als zoodanig wordt het amelijk voorgesteld — van de adat plaats. Te weten, van de sommen, die door deze bepaald zijn, wordt slechts het tweedc, kleinere, gedeelte als boete opgelegd, zoodat bij-voorbeeld bij een vonnis, zoo als dit dikwijls voorkomt, tot betaling van 1 tail (f 16) en 1 pao (f 4), slechts f 4 gevorderd wordt. Evenzoo bij doodvonnissen, die men gaarne door het Gouvernement in die van verbanning veranderd ziet. De Maleijers hebben veel handelsgest. Zij trekken het geheele land door om hunnen handel te drijven en maken wel bij voorkeur van de wegen gebrnik, die de loop der rivieren hun aanbiedt, maar zien toch ook, waar deze entbreken, niet tegen de meest ontoegankelijk wegen op. Digitized by Google § 112. III. R. Tapanoeli (eig. Tepian-oelie). De voor-naamstc landschappen, waaruit deze residence bestaat, zijn, van het Noorden af, de volgende: Da'iri, eene vlakke streek, waar de rivier van Singkil doorheenloopt, met eene Bataksche bevolking : Singkil en Baroes zijn er de aanzielijkste handel-plaatsen. Peper is er het hoofdproduct. Oostelijk van daar wonen de echte Bataks, de Toba’s, dat zijn die, bij welke het nog de gewoonte is, dat de mannen oorversierselen dragen. Die naam is de eigcnlijke, nationale naam van de Bataks, terwijl het woord Batak, dat, in dien zin gebruikt, van onzekere beteekenis is, als scheldwoord door de Mohammedansche Bataks gebezigd en zelfs op Christenen en Chineezen toege-past wordt. De Toba’s noemen alien, die westelijk wonen, Da'iri. In dat Toba, doch eigenlijk niet in het regte, want de inwoners noemen ook daar nog de meer oostelijke, onbekende stammen, eerst Toba, ligt het meer van Toba, aek-daho, d. i "Het verre water" door de kust-bewoners geheeten. Het land daar is meestal hoogland, vooral rijk aan weiden en goede paarden. Meer zuidelijk, aan de kust, ligt het eigenlijke Tapanoeli, waar, aan de uststekendc baai van dien naam, de hoofdplaats der resi-dence, Siboga, gelegen is. Daarop voIgt Klein-Toba, zoo als de vallei van de Beneden-Batang-Toroe of het aan zee grenzend noordelijk gedeelte van Angkola genoemd wordt. Hooger op, noordwaarts, loopt die rivier door de land-schappen Sigopelan en Silindoeng. Ten Osten van deze landschappen ligt Dolok, d. i. het gebergte, te weten het plateau van Sipirok, en meer zuidelijk, langs de kust, Natal en binnenslands Angkola en Mandating. Ten Zuiden van Angkola wordt het land niet meer tot de eigenlijke Batak-landen gerekend; de wel is waar oorspronkelijk Bataksche bevolking is er tot den Islam overgegan, dat is, gelijk het sheet, Maleisch geworden. In Natal, althans op de kust-plaatsen, is de bevolking groolcndcels Maleisch. — De schonen vallei van Angkola en Mandating wordt aan de grrenzen van Klein-Mandai'ling naauwer, waar de rivier Gadis, die het land iff eene noordwaartsche rigt door-stroomt, uit cen bergland komt, dat daaf, waar hare bronnen liggen, Oeloe geheeten wordt. In het Zuiden en Zuid-westen vindt men vele goudmijnen. Ook mecr noorddelijk, lot in Angkola, vindt men goud, docli alleen de inijnen van Mandailing worden ont Gonnen. Het aantal van deze wordt geschat op bij de tachtig, behalve nog de goudwasscherijen. Met dat al behooreen kamfer, die van 11 IVatal uitgevoerd wordt, benzoe, damar en rotting tot de voornaamste handelsproducten. Ald. Ommelanden van Siboga, hoofdplaats Loetnoet. — Ald. Natal, hoofdplaats gelijkn. Ald. Mandai'ling en Angkola, het eerste met de hoofdplaats fort Elout, het andere met de hoofdplaats Tobing. — Daartoe behoore in het Zuid-westen Kiein-Mandailing, ten Oosten van den Melintang, hoofdplaats i Kotla-nopan, en Pakantan ten Noorden van den Kelaboe, hoofdplaats Kolta-polak. — In het oostelijk gedeelte dezer afdeeling. woont nog eene oorspronkelijke bevolking, de Orang-Loeboc, die, volgens hun beweren, in vroeger tijden 'door oorlogen uit het Zuiden verdreven zijn, met welks inwouers zijn, i blijkens hunne taal, verwant zijn. Zij staan - nog op ecn zeer lagen trap van beschaving Afd. Baroes, hoofdplaats gelijkn. Tapoes en Sorkam, kleine handelplaatsjes. Ald. Singkil, hoofdplaats gelijkn. § 115. De Balaks, die verrödeltijk het grootslc gedeelte van noordelijk Sumatra bevolken en aan de Ostkust al-thans tot ver in het Noorden even goed gevonden worden als aan de Westkust in onze beziltingen, — zoodat altoos nog verreweg het grootste gedeelte van dat volk ons geheel onbekend is — de Bataks waren al in Marco Polo’s lijd (ofschoon deze dien naam niet noemt) bij geruchte als menschenelers bekend 3 '. Waar de invloed van het Nedcrlandsche Digitized by Google 103 Gouvernement het verhinderen kan hecft deze gewonte thans niet meer plaats, doch bij de Bataks, die buiten dien invloed leven, worden de ter dood veroordeelden, zoo als bijv. krijgs-gevangenen en verspieders, nog steeds, hetzij levcnd, of nadat zij eerst ter dood gebragt zijn, verteerd. Hoe ruw men deze gewonte ook achten mag, toch is in vroeger tijd ook onder dit volk de Hindoesche inv Digitized by Google Lied doorgedron-gen, gelijk hunne taal en godsdienst veelvuldig bewijzen. In dien tijd is ook de Bataksche monarchic ontstaan, waar- van nog een schaduw aanwezig is in den Vorst van Bakara aan het meer van Toba, die nog heden onder den verbas- terden Hindoeschen litel van Si-singa-mangaradja eene soort van goddelijke eer geniet, in zoover de Bataks zijn zegen afbidden voor den oogst; maar anders schijncn zij niet veel van hem te weten. De Ileer van der Tuuk, de eenigc Europeaan die hem bezocht en die het gevaar van opge- geten te worden ook maar ter naauwernood ontkomen is, verhaalt, dat men het cr voor houdt, dat hij haar op de tong heell en varkens- noch hondevleesch eet. De tegen- woordige Vorst echtcr houdt beide soorten van dieren, maar zeide hun vleesch niet te lusten, en hij hield zoo veel mogelijk den mond gesloten om dc tong niet te laten zien. Overigens schijnt het al of niet eten van varkens- of hon- devleesch voor den Batak het hoofdverschil uit te mnkcn tusschen hunne godsdienst en die der Maleijers of die van alle andersdenkenden, zoodat die sage van den Vorst van Bakara missch I. KONGOLEN (HANGKOK). 5 114. Die gewest bestätigte zwei smallen Strocklands tüchtigen de bergen, hier Bekannten geheilt, en den Indische zu einem, die zich over einem longen van niet veel minder dan het gouvernement der Westküste van even be-noorden de rivier Mandoek. De eenige goede haven aan de kust is de Poloe-baai, ten Zuiden van de hoofdplaats. Eene grootc menigte kleine riviertjes loopen van het gebergte in zee. Sommige dringen door het gebergte been, waarondcr de rivier van Manna, die op den berg Dempo ontspringt — De delfstoffelijke rijkdom van den grond is nog weinig of in ’t geheel niet bekend. Rijst en peper zijn de voornaamste cultures, doch het gewest is nog achterlijk in zijn produclie. De gambir en notenmuscaatcultuur is er ook niet van grool belang. Ms. Verdeeling. De assist.-residentie Bengkoelen bestaat uit Bengkoelen en Ommelanden en de Buitenposteu. Het incest in het Noorden light de Afdeeling Moko-Moko, waarvan de inlandsche regent nog den titel van Sultan voor. 't Was vroeger een deel van het Rijk van Indra-poera. De bevolking is Maleisch, althans voor een deel, indien de vreemde Maleijers, die zich aan het strand gevesstig hebben, met de inlandsche bevolking niet stamverwant zijn. De volgende afdeeling, Lais, even als de vorige met gelijkn. hoofdplaats, wordt bewoond door Redjangs, zoo als ook de Ommelanden van Bengkoelen, die daarop volgen. Hier ligt de hoofdplaats der assist.-residentie, Bengkoelen, met het fort Marlborough, eene stad, die door de groote kosten, die de Engelscheu er in der tijd aan besteed. hebben, an wie het land tot 1824 toe behoort heeft, eene zeer fraaije plaats geworden is. Als haven is zij minder goed gelegen, in zoover de schepen op eenigen afstand van daar, bij het Ratten-eiland, ter reedc moeten komen. Ten Zuiden van de Ommelanden liggen de afd. Seloema, hoofdplaats Tallo; Manna, h. gn. ; Kauer, hoofdplaats Bintoehan Kroe, h. gn. In de beiden fasten beiden fasten waren Lampongs, in Seloema, Manna en Selebar, het zuidelijk gedeelte der Ommelanden, wonen de Serawi’s, die blikhaar een stam van de Pasoemahs zijn, welke, even als de Redjangs, uit het gebergte, van Palembangsch grondgebied, naar deze kusten zijn afgezakt. Digitized by Google III. FALEMBANC. § 116. De residencie Palemhang, in het Westen bergachtig, waar zij aan Bengkoelen grenst, in het Oosten laag en met uitgestrekte alluviale vlakten, is geographisch bepaald als het stroomgebied van de Moesi, de grootste rivier van Sumatra. Het noordelijk gedeelte van het bergland schijnt, tot den Dempo, uit ten minste twee evenwijdige kettens te bestaan, waarvan de meest oostelijke alleen door de Moesi, die er op den Boekit-Oeloe-Moesi ontspringt, doorgebroken wordt, terwijl de zijtakken van die rivier aan hare oostelijke helling ontspringen. In dat gedeelte wonen de Redjangs. Ten Zuiden van deze wonen de stammen der Pasoemahs, in een bergland, dat zeker nog onbckender is dan het vorige. Nog zuidelijker, waar men de grenzen der Lampongsche districten nadert en de reeds Lampongsche bevolking meer onder onzen invloed staat, is rondoin een aauzienlijk meer, eenvoudig als Ranau, d. i. het meer, begend, een welvarende streek, gelegen, waar vooral de tabaksculluur goed schijnt. Te slagen. § 117. Palembang, de hoofdplaats en eenige handelplaats van ditgewest, licht, 13 geogr. mijlen van de monding, aan de Moesi, langs wier beide oevers zij zich 5 Eng. mijlen ver uitstrekt, en waarop de bevolking voor een groot deel op vlotten woont. De bevolking bedroeg 1". Januarij 1855 ruim 41,800 zielen, van welke een groote 4000 Chineenzen en Arabieren, die hier niet, zoo als elders, hun afzonderlijke kampongs, d. i. wijken, hebben. De inlandsche bevolking is grootendeels van Javaansche afkomst en is verder uitstkommende van Voor-Indie en de Oostkust van Sumatra zamengesteld, zoodat zij geheel verschilt van die der bin-nlanden, waar de bewoners der hoofdstad nog steeds Javanen genoemd worden. Ook de voorname, vroeger de hoftaai, moet Javaansch, doch met vele inlandsche woorden vermengd zijn. De liuizcn der Palembangers zijn gocd gebouwd, hetzij van planken of van bamboes. Bijzondere gebouwen vindt men op de hoofdplaats geen andere, dan he t fort, dat vroeger de kraton der Sultans was, en de moskee, een der fraaiste in Indi, met een honderd vorte hoogen minaret, een lompen achtkanten toren. Verder verdienen de vorstellijke begraafplaatsen vermelding, die het Gouvernement thans onderhouden moet, om ze niet geheelte laten vervalle. Het zijn steenen gebouwen, met zware muren, waarin de graven zich bevinden. — De inwoners der hoofdstad staan bekead als lustig van aard, licfhebbers van spelen, twistziek en niet werkzaam. Velen leven van den linden met de binnenlanden en reizen ook wel het land door om in de dorpen als goud- en zilver- of ijzer- smeden, in welke vakken zij uitmunten, werk te zoeken. Behalve rijsl zijn rotting en ruwe katoen — de lievelings-cultuur der inlanders — de artikelen, die van daar het incest worden aangebragt; verder benzene, damar, gomelas-tiek, gutta-percha, tabak, was, pepcr, drakenbloed en stolgoud. Dit laatste vindt men in het direct gebied van Palembang zeer weinig: het komt van de Djambische grenslanden. De Palembangsche vrouwen zijn als borduursters en kantwerksters bezörden. — De h. Palembang wordt voor zeer gezond gehouden, hetgeen men daaran tocschrijft, dat de een vloed er zich nog verloonen, hetgeen gunslig op demiasmen, die zich uit het moerassig terrein ontwikkelen, zou werken. § 118. De kennis der binnenlanden van de residentie staat bij die der hoofdstad zeer achter. De hoofdstad, die de Moesi opneeml, zijn de Kikim r., de Klingi 1., de Lakitan 1., de Rawas 1., de Lcmatang r. en, digt bij de hoofdplaats, de Ogau r. en de Keinering r. Bencden de hoofdplaats vormt ze een net van tak. Ken en valt met die inonden in zee, waarvan de noordelijkste, naar een zeeplaatsje Soensang geheeten, de voornaamste Digitized by Google 1 07 is. — De division der residentie nu dragen mecstal naar deze hoofdrivieren hare namen. Zijn op hare heurt in districten of marga's vedereld — hetzelfde woord, dat bij de Lampongers, de Pasocmahs en evenzoo bij de Bataks stam beteekent — onder mlandsche hoofden met den titel van Pasirah, die de dorpshoofden, 1 Proatin — een titel, die geheel overcenkomt met dicn van Orang-kaja, dien wij in het Oosten van den Archipel terug vinden — onder zich hebben. Ook bij de Redjangs heeten de dorpshoofden zoo. Tebing-ging, de zetel van een assist. -resident, aan de Mosi, bij de grenzen van het Redjangsche landschap Ampat-lawang. Lahat, aah de Lematang, digt hij het landschap Pasocmah-lebar. Moewara-roepit, aan de Rawas. Moewara-bliti, ter plaatse  dat zij naar Padang, Indrapoera en Moko-Moko ter markt brengen of althans plagten te brengen, een vrij aanzienlijken trap van welvaart moeten bereikt hebben. In hun gebied ligt een groot meer, waaruit men meent, dat de hoofdtak der rivier van Djambi onspricht. — Beneden do genoemde hoofdplaats, maar nog op eenigen afstand van de monding der rivier, ligt Moewara-kompei, de havenplaats voor het land. Digitized by Google IV. LAMPONGSCHE DISTRICTED. In ruimer zin verslaat men onder Tanah-Lampoeng hiet gedeelte van Sumatra ten Zuiden van de rivieren van Padang-goetji ten Westen en de Mesoedji, die deze distrikten van Palembang scheidt, ten Osten, maar het westelijk en noord-westelijk gedeelte van die landstreek behoorten tegenwoordig bij Bengkoelen en bij Palembang, zoodat de residentie slechts het zuid-oostelijk gedeelte des eilands beslaat. Van Bengkoelen is zij gescheiden door den Boekit-Sawah, eene voortzetting van den Boekit-barisan of Bengkoelensche berg-keten, maar of zij daarom eene voortzetting van de groote hoofdketen is, kan door onze onbekendheid met deze niel wel met zekerheid gezegd worden, en wordt zelfs twijfel-achtig door den aard der bergen in deze provincie, vermits men de keten, die tusschen de beidebaaijen, die van Semangka ten Westen en de Lampong-baai ten. Osten, in Straal Soenda uitloopt en die de hoogste toppen bevat, waaronder de Kcizerspick (ongeveer 7000 voet) de hoogste is, eerder daarvoor zou aanzien. Ook nemen van de ze de grooterc rivieren des lands, de Toelang-bawang, Sepoetih en Se- kampong, haren oorsprong. Aan den uithoek van het incest oostelijke der drie punteu, waarin Sumatra hicr eindigt, ligt de Radja-basa (4000 voet) aan hct naauwste gedeelte van Straat Soenda, vroeger waarschijnlijk een eiland. Tusschen de beide bergketens in het Westen loopt de Semangka met hare lakken in de gelijknamige baai. — Rijst, katoen, koflie en thee zijn de vooruame cultures. — Teloekbetocng, hoofdplaats der residentie en der genoemde afdeeling, aan de Lampong-baai. Afdeeling Sekampong, hoofdplaats Tarabangi. Afdeeling Toe lang-bawang, hoofplaats Menggala. Afdeeling Borne, aan de Semangka baai. Digitized by Google Benoorden Dambi is aan de Oostkusl van Sumatra van liet meesten belang het rijk van Siak. 't Is van de Padangsche Bovenlandeu door cene onafhunkelijke land-slreek gescheiden en verdeeld in het eigenlijke rijk, onder het onmiddellijk bestuur van den Sultan, ter wiens hoofd-plaals Siak een assist. -resident gevestigd is, die zijne bevelen van den resident van Riouw ontvangt, — en de onder-hoorigheden, te weten de vier eilanden, boven in § 103 gnoemd en Roepat, een aantal kustplaatsjes benoorden de hoofdplaals, en nog een paar in de binnenlanden, die alien of onder een Prins van den bloede, of onder andere hoofden staan, wier trouw in de ineste staatjes meer dan verdacht is. Siak beslaat daardoor evenwel, althans in naam, eene kustlengle van niet geringer uitgestreklheid dan die van het Gouv. der Westkusl en langs genoegzaam de geheele lengte van de Straat van Malaka. Van dat aantal plaatsjes (soimnige met slechlens honderd inwoners) aan de Oostkust zijn de Voornaamste; van het Zuiden af: Bilah, Panch, Asahan, Batoe-baroe, Bedageh, Serdang en Tamian, dat aan Atjih grcnst; die in de binnenlanden liggen aan de Tapoeng, een hoofdtak der Siak-rivier. In het Noorden van Siak bestaat de binnenlandsche bevolking voor het grootste gedeelle uil heidensche Bataks en hebben de overheerschende inohammedaansche Maleijers zich slechts aan de mondingen der rivieren ne6rgezet. Zuidelijker zal de kern der binnenlandsche bevolking — die hier en daar aan den bovenloop der hoofdrivieren  land rotting, sago en drakenbloed voort, en nog noordelijker wordt veel werk gemacht van  evenminals van die andere staatjes iels belangrijks valt niede te deelen, scheidt Siak van Djambi en is maar een Ieenrijk van den Sultan van Lingga. Nog zuidelijker dan de Rivier van Indragiri valt'de Retell in zee, waar een gewest ligt, meer onmiddelijk onder het gezag van den Sultan van Lingga staande, dat door de steenkolen, die men er heeft laten zoeken, meer de aandacht van het Gouvernement ge-trokken heeft. § 123. Het noordelijk gedeelte van Sumatra eindelijk, het rijk Atjih, vroeger een aanzielijk staat en een lastig nabuur der Portugeczen te Malaka, is tegenwoordig geheel vervallen, doch nog steeds onafhankelijk. Nog laatstelijk, in 1837, is er tusschen dat rijk en het onze een nieuw contract tot stand gekomen, waardoor althans onze handel in die streken wederom wat aangewakkerd is. — De bin- neiilanden van Atjih zijn hog volkomeu oiihekend. Aan de Westkust liggeh de bekende Peperhavens, waarvan als de vodrnaartiste wbrden hp^egeven, Teloek-glompong, Arialaboc, Kwala-batoe, SiMoe, Labbean-hadji, Moekei, Asahan en ni Teroemoen, dit laatste digt bij Singkil. — Atjih zel t ligt in het uiterste Noorden des eilands. De haven wordt niet geroeind, inaar de landstreek waarin het ligt is zeer vnlcht- baar. Men houdt de Atjineezen voor cen gemengd ras van Bataks, Maleijers en bewoners van het vaste land, dal is, daar ook dc Maleijers Zich hier aan de; kusten zijn kommen nederzetten, van de oorspronkelijke bewoners en vrecmde- lingen. Zij zijn stoute zeevaarders, maar maken ook veel work van den landbouw. Behalve rijst moet hun land ook katoen voortbrengen. Beoosten de hoofdplaats zijn Pedir, Teloek-Samoi en Pasei de belangrijkste plaatsen aan de zoogenaainde Areka- of Betelnootkust. Waar deze bij de Diamant-kaap eindigt en de kust eene zuidoostelijke rigtning neemt, volgen aan de Straal van Malaka al spoedig de Siaksche naambeziltingen. § 124. Omligkeende eilanden. Op eenigen afsland van de Westkust van Sumatra liggen met deze evenwijdig een tiental grooterc en honderde kleinere eilandjes. De erste zijn middelmatig hoog: de hoogste toppen op Nias, hot grootste dier eilanden, bereiken nog geen 2000 voet; de kleinere zijn laag en dikwijls niet veel meer dan koraal-hanken. Die eilanden zijn: Si-maloe en de Banjak-eilanden. Deze zijn grootendeels met Maleijers van de kust van Sumatra en Atjineezen bevolkt en staan tot de Atjineescbe staatjes aan de Westkust, met welke zij ook uitsluitend verkeer hebben, in een afhankclijke betrekking. Nias, dat tot de residentie Tapanoeli behoort. Er zijn tegenwoordig twee Nederlandsche posten, een op de hfdpl. Sitoli, aan de Noord-oostkust, en een in de baai van La-goendi, aan de Zuid-westkust. Vroeger vooral was het door den slavenhandel berueht, dien de Atjinezen hier dreven, en die nog niet geheel onderdrukt is en door de eeuwigdurende veten der kleine staatjes. Werkten ist einige Zeitungen, den duur wordt augekommen. Ook werkten ich verdient ist, ob den duur wordt augekommen. Ook werkten ich verdient des eilands geeft hoch op een aanständig, onder de Ass.-Resid. Ajar-bangis, met een postbonder op Tello. De Mentawi-eilanden, Siberoet en Si-pora, met omlig gede kleinere, — de Pageh-cilanden, two eilanden, door een naauwe strat gescheiden, — en eindelijk, op vrij groten afstand, Engano. Deze alien staan nog geheel op zich zelven en worden slechts nu en dan door Maleische handelaars bezocht. 