Verhandeling Over den Nederlandschen Versbouw
ANTONIDES, die destijds aan dien poëtiseerenden kring zich aangesloten had, leverde er eenige brokken in; en men behoeft (zegt van HOOGSTRATEN in des dichters levens- schets) dit spel maar na te zien, om de trekken van zijn hand te kennen, die zich in deze verzen aanstonds opdoen in het eerste bedrijf, daar ROXANE zegt: Kleen en groot Heeft in myn doot gestemt, en ’k zieze niet te ontwijken. Al wilde al ’t Godendom handhaaven myne ryken, En in slagorde zelf voor myn bescherming staen. Hoort gy dat stormen niet? hoort gy dien krygsorkaen Niet bruischen, en de muurrammeijers d'oude wallen Van Babel schudden ? ach, my dunkt, ik hoorze vallen, En mynen troon met hen; 'k voelze onder mynen voet Wegzinken, en myn hooft bestelpt met puin en bloed. (1) Gedichten, D. II, blz. vi - x. — 65 — Geen wonder derhalve dat KINKER, de bevoegde beoor- deelaar, bij het werpen van een blik op de samenstelling van BILDERDIJKS epos De ondergang der eerste Wareld, er van zegt: » Indien ik mij de bevoegdheid mogt aanmatigen, om uit de verschillende dichterlijke voortbrengsels van BILDERDIJK eene keuze te doen, zou ik, zonder beraden, mij tot dit stuk bijzonder bepalen; en wel in alle opzigten van de vinding, leiding van gedachten en vurige schildering af, tot de daarmede harmoniërende versificatie toe (1).” Wil men een op zich zelven staand fragment uit dat helden- dicht? Men ontsluite dan oor en harte: Gy, Dichtkunst, reine geest des hemels, my by "leven Tot zalfster aller weên, geleide en schuts gegeven ; Gy, hangende aan de borst op moederlijken schoot, My zoeter dan de melk, die uit heure aders vloot; En, trouwe gezellin door ballingschap en plagen, Mijn wellust tot aan 't eind der my bestemde dagen! Meld, meld my, geef my in, verkondschap door mijn mond, Het wonder dat ik zing, zoo gy ’t verklaren kondt. Maar ja, gy kunt het, die, in hooger kring geboren, Niet naspoort, maar doorziet; geen onbetrouwbare ooren, Maar ’t eigen zelfgevoel tot waarborg hebt. Ai, spreek, En spiegel in mijn zang (gelijk een heldre beek De drift der wolken in de rimpling van het water Met golven naspeelt) wat ons ydel klankgeklater Der denkkracht voorstelt; dek het kleed der heemlen op, En kleure uw zon heur licht in onzen regendrop ! Zal men ons te laste leggen, dat wij hier te veel over- schrijven? Zal men dien moed hebben, bij ’t nagaan van zulke bezielde klanken? — Neen, wij schrijven niet over, wij geven hier uit het harte weêr, wat er zich, bij eene herhaalde lezing vroeger in vast geprent heeft: want, dat is en blijft het heilige voorrecht der Poëzy, waarin de versbouw zich met het logische gevoel (want gevoel is hier rede) versmelt en vereenzelvigt. Wij hebben den moed, om nevens die plaats uit den Eposzanger eene andere in denzelfden geest van den zanger der Hollandsche natie (1) Gedichten, D. II, blz. xxu. IIde D. 5 — 66 — te voegen: men vergelijke den taalkundigsteri met den gloeiendsten dichter van Nederland, en beslisse (zoo men durve) wien hier de palm toekomt: Gij, mijn Geleigeest! gij, o Dichtkunst, die, sinds 't uur Van mijn geboorte, mij omzweefdet; die het vuur, Dat op uw voorhoofd gloeit en schittert op uw kaken, Ook in mijn’ boezem hebt ontstoken, dáár doet blaken; O gij, door wien ik leef; gij, die me altoos verzelt, ’t Zij ik de stad doorkruipe of rondzwerve over ’t veld; Die mij met u verheft in ’t grensloos ruim der hemelen, Waar serafs in den gloed van nieuwe zonnen wemelen, En morgenstarren zich verliezen in heur lot; Waar ’t al aanbidding is, licht, schepping, heil en God! Gij, die me in 't duister bosch, dat de eeuwen zagen groeijen , Het bloed meer sneller door zijn buizen om doet vioeijen; Mijn oog dáár tranen, dáár mijn borst een zucht ontrukt, Als ik, in ’t heiligdom der schepping neêrgebukt, De onsterflijke natuur aanbiddend mag bewonderen, En verr’ van ’t menschdom, dáár met u mij af mag zonderen (1). (1) Van Kampen roemt (in zijne Gesch. der Ned. Lett. en Wetens. II, 99) te recht Hoocvuiets Abraham, wiens alexandrijnen welluidend , maar niet eentoonig voortrollen. Wij halen uit het Vde boek iets aan: Zij vlieden overal — gelijk de bloode dassen — Of even als in ’t velt — de hazen — op het bassen Der brakken — snel van reuk — hun legerstede ontvlucht — Vlien voor den winthont — die, vol vuur — door ’t veldgerucht Hem na- en omzet — springt en raamt — tot hy ten lesten Den prooi verwint — en aan zijn meester laat ten besten. Men weet hoe hoog Biuperpisk, onder zeker oogpunt, liep met L. van Menkens meesterstuk : » De voortreffelijkheid , zeide hij, van den Germanicus in schoonheden van détail, en inzonderheid van eene versifieatie die niet genoeg gewaardeerd is geworden, zal aan den waarachtigen kenner altijd verwondering inboezemen, alhoewel iemand hier en daar in den toon zelf eenige meerdere verheffing mocht wenschen (Onderg. der eerste Wareld, voorrede, vu). Oneindig minder gold hier een man, dien men in dit opzicht bezwaarlijk de weêrhelft dier rijkbegaafde vrouw zou durven noemen. Van Winter vormde zich in de school van Ferirama, naar de grondbeginselen: De taal en het rijm zijn de hoofdzaak; daarna de denkbeelden (Van Kampen , beroepen werk, II, 112). — 67 — Men heèft kunnen bemerken in de hiervoren medegedeelde lessen van die groote meesters, BILDERDISK, FEITH en. Kinker, wat oneindigen prijs zij op het luid en wél lezen van dichtstukken stellen, en hoe die kunst zelve in verband staat met het wél bouwen van verzen: indérdaad, zoo als wij 't reeds opmerkten (D. I, blz. 303 in n.), met zacht te lezen ziet men in dichtwerken niet zelden gebreken over 't hoofd. Wie echter weet niet, hoe die schoone kunst wordt verkracht, die den zangerigen dichter vormt, den voor de vuist sprekenden redenaar of dichter bezielt, den toon- kundige in een dichtstuk een werkelijk lied doet hooren, welks flauw aangestipt recitatief hij tot het gewiekte woord des zangs kan opvoeren? Wie weet niet, hoe die kunst in Hol- land somwijlen, door eene te gorgelende uitspraak, in Belgie meestal, door uitspraak-en toonverkrachting, wordt bedorven ? Wij betwisten geensins hunne waarde aan de voor- schriften, die daarover zijn gegeven, en waarbij wij een boekjen over ’t doelmatige lezen, uitgegeven door 't Nut van ’t Algemeen (1800), onderscheiden: doch 't zij ons vergund ook hier oneindig veel prijs te hechten aan 't gevoelen van een groot versificator, gerugsteund, althans voorafgegaan door een geleerden dichter der eerste eeuw, wien men, (al zondigde hij wel eens tegen den goeden smaak), geen grooten voorraad van velerleije kennisse kan ontzeggen. In de hekeldichten van den verhollandschten Persrus speelt er zeker een glimlach om onze lippen, bij de regelen, tegen de iambische dicht-ketterij gerigt: ..... 't Is waar, die kunst heeft veld gewonnen, Die verzen klinken doet als leêge watertonnen ! *Zij liefde- of heldenzang , triomf- of herderslied , Het triptrapt dat het dreunt, en anders hoort men niet. Daar wist geen VonveL, geen DE Decker van. Zij schreven Naar de inspraak , naar ’t gevoel, door 't hart hun ingegeven; Nu is de nachtwachtsklep ’t model der melody. Waarop de dichter deze merkwaardige note laat volgen: » Ieder gevoel, elke aandoening, elke zielsbeweging, heeft niet blootelijk zijn bijzonderen toon en klank, maar ook zijn bijzondere toon- en maatregeling. Onderscheidt men die? — — 68 — Hierin echter bestaat de kracht, ja, wat de zangvorm betreft, het innigste wezen der Poézy. » Inderdaad de onuitputtelijke verscheidenheid, waar onze verzen oor en hart door streelen, beheerschen en wegslepen, is niet minder dan die der grieksche en romeinsche, die AUSONIUS oneindig noemt (1). » En,” zegt hij aan zijn zoo veel belang inboezemend neefjen: Tu flexu & acumine vocis Innumeros numeros doctis accentibus effer; Affectusque impone legens. Distinctio sensum Auget et ignavis dant intervalla vigorem. [Geef, door ’t verheffen, door de buiging van uw stem, ’t Oneindige verschil van maat en toonval klem; En breng gevoel en ziel en hartstocht in de rede. Neem ’t kunstrijk wislen waar van smelting , rust en snede, En elken volzin en verpoozing streng in acht: Verdeeling sterkt den zin, en schenkt de flaauwheid kracht.] » Ja, zoo is het innumeri numeri! De oneindige ver- scheidenheid in de melody van het vers toont den dichter, en deze wisten onze vaders ook in hun lezen (of opsnijden gelijk men het oudtijds noemde) boven alle verbeelding, te doen gelden (2).” (1) On est tenté de leur dire, même alors qu’on ne les comprend pas: chantez toujours (La Harpe, Cours de Litt.). Dit heldere op wat BILDERDIK uit VAN EFFEN aanhaalt (zie hiervoren, blz. 60). (2) Bixnernux , Perzius’ Hekeldichten, Rott. 1820, blz. 62. — Elders zegt hij: » Nergens heb ik ooit een neêrduitsch vers voor- gelezen, of men was verrukt over de welluidendheid, en erkende dat de landtaal daar niet tegen op mocht (Poezy, Rott. 1822, blz. 1). Over het luide lezen van rhythmische en ongerijmde gedichten kan men vooral met vrucht raadplegen het aanhangsel der tweede uitgave van het voortreffelijk Lehrbuch der Deutschen Prosodie und Metrik, van Minckwirz (Leipzig 1852, blz. 170— 575). TIENDE HOOFDSTUK. ‘Overzicht van enkele Prosodisten. TIENDE HOOFDSTUK. OVERZICHT VAN ENKELE PROSODISTEN. ARNOLD MOONEN. MooNEN, wiens Poëzy in den jare 1700 verscheen, won vooral als herderdichter, ofschoon weinig geniaal, eenen naam, die zich bij de schaarsche, klassieke liefhebbers van dit vak staande heeft gehouden. Ook als prosodist heeft hij zijnen naam niet gansch verloren. VAN ALPHEN liet hem het recht weêrvaren, dat hij betere regels dan SEWEL (in zijne Nederd. Spraakk., blz. 395) over de proso- dische quantiteit heeft voorgedragen: hij schreef daarover in 1706 (1). | Zonder te verzekeren, dat hij een der eersten geweest zij die er de regelen van gerangschikt heeft, staat zijne waarde, gelijk men ziet, bij bevoegde rechters nog al hoog aan- geteekend. Het zal dus niet ongepast zijn, de twaalf regelen die hij deswege voorschreef, in hun geheel, doch eenigsins ver- kort en, meenen wij, verduidelijkt, weêr te geven: I. Alle toevallige letters (e, en, er, ers, end, ende, de, den, ste, sten), die uitgangen zijn van veranderde vergroo- tingen of buigingen of tijdvoegingen, zijn kort (Herder). If. De onscheidbare voorzetsels (be, ge, er, her, ver, ont) zijn mede kort. | (1) Zie zijne Nederduitsche Spraakkunst, uitgegeven in 1740 (Vde hoofdstuk blz. 23). De schrijver was reeds in 1711 overleden. Venwen, die de prosodische quantiteit in zijn werk Anonymi batavi idea Linguae belgicae behandelde, schreef in 1707, en blijft beneden Mooses (zie de uitgave van 1783, blz. 108, 109). — 72 — III. In saamgestelde dissyllaben, wier eerste syllabe een substantief, en wier tweede een substantief of adjectief uitmaakt, is de eerste lang en de tweede kort, schoon uit vele medeklinkers bestaande (jadrmarkt, raddhuis, sneduw- wit, géldrijk) (1). Dergelijke substantiva van drie lettergrepen, welker eerste lid maar eene lettergreep uitmaakt, hebben deze lang (windmolen, pútwater). Zijn de twee laatste syllaben van ’t trissyllabum een afgeleid bijvoegelijk naamwoord, de middelste lettergreep ontfangt den klank (rampzdlig, moedwillig) (2). IV. Afgeleide naamwoorden, 't zij zelfstandige of bij- voegelijke, eindigende in baar, dom, en, heid, ig, ing, lijk, nis, schap, saam, hebben de eerste [wortel] syllabe lang, de andere 2de en 3de kort (huwhaar, rijkdom, hándelbaar , wetenschap) (3). V. Wat de voorzetsels betreft, de scheidbare (aan, bij, door, na, om, op, uit, toe, af) die, om zoo te zeggen, nazetsels zijn, dezen eischen den klank in twee- of drie- (1) Dat in die juxtaposita, uit substantiva en adjectiva samen- gesteld, 't nader-omschrijvend woord, als onderhoorig aan 't om- schrevene en er eenigsins door overheerscht, een dalenden toon i ontvangt, en dus geen trochzus, maar dalende spondéus (sneeuwwit) daarstelt, zien wij later. Doch men begrijpt, dat Moonen den rhythmischen, niet den metrischen versbouw uiteenzet. Van ALPHEN, die hem wederlegt over dit gevoelen door hem in zijne Spraakkunst (blz. 25) verdedigd, maakt van zulke woorden een volledigen spon- déus (Inleiding der Dichtk. Verh., blz. cvn). (2) Metricé: een zuivere spondéus, door eene toonlooze gevolgd (rampzalig). (3) Wankende syllaben (ancipites) waren hier Moonen onbekend , schoon hij niet kon aarzelen in ’t rhythmische vers de derde in wetenschap te klemtoonen. — 73 — letter-syllabige naam- of werkwoorden (adnslag, aún- nemen) (1). De scheidbare voorzetsels (achter, binnen, boven, buiten, tegen, tusschen) hebben den klank op de eerste syllabe, t zij alleen staande, 't zij vóór één-, twee- of meer letter- grepige naam- of werkwoorden (dchterhuis, bóvensten). Naam- of werkwoorden, met de voorzetsels onder [meest in den zin van beneden] of over [meest in den zin van boven] samengesteld, ontfangen den klank op de eerste syllabe duderdom, óndergaan, dvergaan, dverhalen, dverhand, of buiten die beteekenis op de derde (onderhuren, onderhouden, redekdvelen), naar dat zij al of niet scheidbaar zijn. VI. De tweesyllabige substantiva met onscheidbare voorzetsels (ant, weder, on, mis, wan) beginnende, voeren den klank op `t voorzetsel (dntwoord, ónraad, misdaad) (2). De twee- of driesyllabige verba met mis beginnende, hebben den klank in de syllabe na mis (misdoen, misdrijven). VII. Vrouwelijke gubstantiva, die in es en in uitgaan, hebben in deze syllabe den klank (voogdés, slaven). VERWER. Het belang, dat deallesins bekwame van ALPHEN aan de gedachten van dezen. schrijver over ’t hier behandelde hecht, beweegt ons die mede te deelen: VERWER draagt ze in vier regelen voor : I. De diph- en triphtonguen, alsmede wre en wpéy zijn (1) Moonen zwijgt over de quantiteit der middensyllabe in dit laatste woord ; blijkbaar wijkt zij in metrische beklemming; niet voor die van 't voorzetsel: aannemen; de beide woorden zijn even zoo onaf- scheidbaar aaneen geklonken als jaarmarkt of sneeuwwit. (2) Te rechte voegt men er ’t voorzetsel ont niet bij (ontwerp). Van ’t voorzetsel mis heeft men een voorbeeld in BLiEck : ’k Zing 't misbruik, ’t alverderf der vrije pen en pers. — 71 — uit haren aart lang (staal, geit, geut, achreeuw, toe, mooy, douw, steen, kool); met uitzondering, wanneer de syllabe die zij uitmaken in twee kan gesplitst worden, zoo als de laatste in grdotvaer , gróotmoer, schrókbroer. Voeg hier bij de navoorlaatste in boerinne en koopvaerdy. II. De tot hunnen wortel gebrachte woorden (1) die een- syllabig blijven (en waarvan de oirwoorden zeer lutteltallig bestaan) aijn kort, ten minste wankend; hetzij op zich zelven staande (mij, gij, u, zich, dan, kan, bij, wel, voor, op) hetzij met anderen samengesteld (voornemen, weldadig, opdoen ). Il. ’tKoppelwoord of samengesteld woord (2) van twee of meer syllaben heeft over 't algemeen de laatste kort, de voorlaatste altijd lang, de navoorlaatste weder kort en die deze voorafgaat weder lang, en zoo voort afwisselen- der wijze: zoo als leeren, verkeeren, overgieten, hoovaerdije, koopvaerdije, verdoemenisse, renbaen-spel, gespansel; verder schuddeninge, stelleninge, weggeveninge enz., betern, schildern, opheldern, door de Vlamingen tot uitgedijgde woorden ge- maakt. Nooit mist deze regel. Wat betreft de laatste lange en voorlaatste korte in Godlijkheid, vorstendom, men denke dat die woorden voor 't oude Godlijkhede en vorstendomme staan. Wordt mede de eerste in voornemen, welvaren, opzitten, goedvinden ver- lengt; ‘tis dat die monosyllaben minder gevonden worden met deze woorden samengesteld, dan op zich zelven staande. = IV. Zoo in een-, vier- of meersyllabig woord de voor- “laatste door samentrekking ineensmelt (b. v. maakt men verdoemenisse, schuddeninge , stelleninge, weggeveninge, tot verdoem’nisse, schuddinge, stellinge, weggevinge), dan erft de voorlaatste syllabe gemeenlijk de quantiteit der ineen- gesmolten, d. i. mis en in, van lang dat ze waren, worden kort; iets dat duidelijk blijkt in ‘t oude vondenisse, bij samentrekking vonnis. (1) Dictiones, ad summam analogiam reductae. (2) Dictio, scripta analogice. — 75 — VAN ALPHEN. De Vlamingen, bij welken zich in de laatste eeuw de Rümkonst, buiten het tooneel, tot gelegenheidsdichten bepaalde, brachten het mede niet zeer ver in het nagaan van de maat der lettergrepen. Onder de werken uit hunne pen gevloeid, onderscheidt men ’t gene Move in zijn werk over de Volks-literatur menigmalen aanhaalt; ’t verscheen te Antwerpen in 1773, en behandelt ona onderwerp, zonder er de regels van te kunnen samentrekken (1). Niet lang daarna, verhief zich in Holland de studie der Prosodia. De ontwaking der duitsche letterkunst had op VAN ALPHEN, ook als kunstbespiegelend schrijver, een grooten invloed, Achter de Zheorte der schoone Kunsten en Wetenschappen, naar RIEDEL voorgedragen (1778), zagen zijne Dichtkundige Verhandelingen het licht (1782). Hij onderzocht daarin, welke de middelen waren die men ter verbetering der nederlandsche poözy kon aan- wenden. | Als hoofdmiddel daartoe, geeft hij de verbetering en meerdere bestemdheid onzer Prosodie op, en erkent dat de tot dus ver in het werk gestelde poogingen om haar die bestemdheid te geven, in ‘t geheel niet voldoen. Als oorzaak daarvan wijst hij zes punten aan; namelijk, het gebrek aan goede theoretische regels, de ongeoorloofde vrijheid onzer beste dichters, den aart onzer gewoone voet- maten, de veronderstelling dat wij zoo vele ancipites hebben, en ‘t maken van onderscheid tusschen lange en langere, korte en kortere syllaben. VAN ALPHEN ontwikkelt vervolgens dit voorstel en zegt onder anderen: » Zeker hebben wij met Hoort en VONDEL, onder betrekking van theoretische regels, een aanmer- kelijken stap gedaan: vóór hunnen tijd telde men de (1) Blz. 44 — 55. De titel luidt: » Historie, regels ende bemer- kingen wegens de Nederduytsche Rym-konst, waergenomen ende hemerkt in de beste en vloeybaerste Rym-dichters, en opgesteld door eenen liefhebber derzelve Konst [Bouvaenr]”. 198 bl. in-12°. — 76 — syllaben alleen (1). De schrijvers der Tweespraeck van de nederduytsche Letterkunst (kap. V, blz. 45), zeggen’ uit- drukkelijk , daar zij over de syllabenmaat spreken: » De reedners van oudts hebben dit in haer schriften mede waerghenomen, maer onder ons ist zo heel vreemt, dat wy rijmers naulyx oyt daer af hebben horen spreken, ick laet staen dat wy in ons dichten daerop zouden achten.” Schoon zij er bij voegen, dat dit in liederen voor den zang bestemd moest waargenomen worden en ook bij sommige dichters doordrong. » De regels door die schrijvers omtrent den maatklank opgegeven zijn deze: Men moet zich meer naar den aart onzer taal, dan op den voet der latijnen schikken; — uit hoofde van ’t groot aantal monosyllaben hebben wij vele lange syllaben ; — wij hebben vele ancipites, die °t gebruik regelmatig zou kunnen maken ; — dubbele klinkers, twee- klanken, ja veel medeklinkers maken lange syllaben. Maar die regels doen weinig af tot vaststelling van den maatklank. » Men heeft vervolgens nadere bepalingen gegeven, gelijk, b. v. MOONEN doet, die vele goede regels heeft gemaakt, en dit stuk, zoo als wij reeds aanstipten, veel grondiger dan SEWEL heeft behandeld; welke laatste ons meer wijst naar het gehoor dan naar bepaalde regels. Even als MOONENS aanmerkingen, zijn die van VERWER gewichtig. » Voegt men hierbij hetgeen onlangs door den schrijver van de Nederduitsche Dichtkunde (2) is gesteld, dan heeft men 't voornaamste deswege’ bij ons geschreven; maar zal men tevens bemerken dat deze prosodisten het op verre na niet eens zijn, terwijl zelfs die regels waarin zij overeenstemmen , door onze dichters zeer dikwijls overtreden worden. (1) Men ziet dat van ALPHEN met den germaanschen versbouw, die met wortelsyllabige slagen voortstapt, onbekend was. (2) Blz. 2 en vervolg. Dit werk is ons nietbekend. Freses werkjen , dat te ’s Gravenhage in 1775 verscheen, is naar Gorrscuen, blijkens de voorrede, opgesteld. Het is getiteld: » Korte afschetsing der toonmeeting of maetklank van lettergreepen in de nederduitsche vaersen.” — 77 — » Dat onze dichters dergelijke ongeoorloofde vrijheden ge- bruiken, die de onbestemdheid onzer Prosodie in de hand werken, blijkt genoegzaam wanneer men deze en soort- gelijke regels leest, waardoor ons gehoor verzwakt en verward wordt: En door "e velt-maerschalcks heup de steun der stegelreep. VONDEL. “Welk ‘t hart de ziel doet quynend braaken. Dezelfde. Doch opdat hij de hand niet sla aan Abrams leven. HooGvLIET. » Doch, de onbestemdheid onzer Prosodie wordt meest veroorzaakt door den aart onzer voetmaten. Onze gewoone bestaan, gelijk men doorgaans stelt, uit jamben of tro- chæën; maar men bedient zich in deze voetmaten zoowel van spondéén als van pyrichien. » Vermits onze alexandrijnsche maat en andere kortere van gelijken aart nooit uit zuivere jamben bestaat zonder dat men het gehoor kwetst, en `t zelfde plaats grijpt in voetmaten uit trochæën bestaande, volgt hieruit: dat men uit onze voetmaten zelden tot de langheid of kortheid der lettergrepen kan besluiten: ten zij dit duidelijk door ’t gehoor beslist worde; alsmede dat men daardoor eene vermenigvuldiging van ancipites krijgt, die niet noodzakelijk is, en de onbe- stemdheid onzer Prosodie handhaaft, zoo lang men meent dat onze voetmaten uit zuivere jamben en trochæën be- staan (1). » Daar men derhalve, in onze gewoone voetmaten, zoo weinig gebonden is aan ’t gebruik van zulke woorden, waaruit die gezegd worden eigenlijk samengesteld te zijn, en die vrijheid bestaat zonder aanmerkelijke, soms zonder (1) De verwisseling dier onderlinge voeten in ’t alexandrijnsche vers, dragen wij later, naar van ALPHEN , in ’t kapittel over die vers- maat handelende, voor. — 78 — eenige kwetsing van ‘t gehoor, spruit hieruit voort dat de dichter, even min als de dichtkundige lezer zich bemoeid heeft om aan de theorie der Prosodie eene nadere be- stemdheid te geven ` de lezer eischte ze niet, en zij zou de kunst des anderen maar moeilijker gemaakt hebben. Onze beste dichters zorgden alleen daarvoor, dat die vrijheid op geene gehoor kwetsende wijze wierd gebruikt, terwijl de monotonie, hieruit voortspruitende, door de gewoonte en door het rijm haren onaangenamen indruk verloor.” De schrandere dichter poogt vervolgens de verlangde theorie zelf op te maken. Na de aanmerking, dat in alle echt nederduitsche woorden, de klemtoon altoos valt op het zakelijke deel, volgen deze regelen : I. Alle eensyllabige zelfstandige of bijvoegelijke woorden en werkwoorden zijn altoos lang (paard, dor, gaan). TI. Alle dubbele naamwoorden van twee lettergrepen, uit de straks opgenoemde woorden saamgesteld, hebben twee lange lettergrepen, en maken dus een volledigen spondéus uit (goedkoop, zeegroen, godmensch enz.). II. In alle echt duitsche woorden, die niet samen- gevoegd zijn uit twee of meer, is altoos die lettergreep lang, die 't zakelijk deel bevat, hoe veel syllaben zulk een woord ook hebbe (wdter, léerzdam , éerbdar, genddig , zegenen). IV. In saamgestelde woorden zijn altoos al de zakelijke deelen lang, ofschoon de uitspraak op de eene wat meer klank doe vallen dan op de andere: van de tweesyllabige is dit reeds opgemerkt; om dezelfde reden geldt het ook omtrent de drie-, vier- en vijfsyllabige (als pütwäter, windmölen, ôkérnôtën, achterkleinzoon). Vervolgens gaat de schrijver over tot het vaststellen onzer menigvuldige monosyllaben, en bepaalt het volgende: De toevallige deelen der werkwoorden, zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden zijn of voorzetsels of uitgangen : omtrent deze vindt men goede regels bij MooNEN; omtrent de andere monosyllaben gelden de volgende regels. — 79 — 1. Zulke, die geschreven worden met twee of drie klinkers, of met dubbele klinkers, zijn lang; de laatste zonder uitzondering (foei, uit, hier, dien, daar, door, mijn, zijn) (1). 2. Zulke, waarop geen de minste klank of toon valt, zijn altijd kort (te, ter, men, het); alsmede de voornaam- woorden Aij, zij, gij, wanneer ze achter de woorden gevoegd met de zachte e geschreven worden (ik gafze, ik preesme, deedtge). 3. Zulke, die niet, uit hoofde van dubbele vokalen of de verlenging der vokalen, lang zijn, maar waarop de klank te veel valt om ze stellig tot korten te maken, zijn middelbaar: met die bepaling echter dat geen twee of drie middelbare lettergrepen bij elkander kunnen gevoegd wor- den om eenen voet uit te maken, maar dat in eenen voet van twee syllaben de middelbare altoos lang is, wanneer zij bij eene korte geplaatst wordt (2). » Wanneer men nu in onze Dichtkunst die regels in acht nam, voegt er VAN ALPHEN bij, of zelfs, hetgeen ik hartelijk wensch, nog naauwkeuriger bepalingen maakte, zou men in onze alexandrijnsche en veel meer nog in onze minder gewoone voetmaten , die uit haren aart eene sterker cadans hebben, veel meer melodie en zang brengen; ja, zelfe in staat zijn om de voetmaten der ouden na te volgen, zonder ooit over het scandeeren verlegen te staan. (1) Ongegronde regel, zoo als de anteur het zelf, bij nadere overweging, in het eerste bijvoegsel achter zijn werk, erkende. (2) Ophelderende voorbeelden zijn: De ben/den van /den vorst. waarin van lang is, omdat den kort is; Van ’t veelbelovend kind. waarin van kort is, omdat veel lang is; terwijl men in: Van hun beroemd geslacht, Nef — — D zoowel van hun als van hun kan lezen. — 80 — » Twee dingen heb ik in ’t oog gehouden: dat mijne theo- rethische regels niet aandruischen tegen de natuurlijke uit- spraak, maar die alleen in vele gevallen bestemder maken; vervolgens dat de dichter geholpen worde om zijnen numerus, zonder al te streng gebonden te zijn, zoodanig te doen hooren, dat een lezer van matig gehoor onder ’t lezen dien nooit verlieze. ” Van DER WOORD. Het natuurlijke gevolg dier nadere beschouwing van onzen maatklank wekte de lust op, om, op ’t spoor der ouden, metrische verzen te maken. Onder de jonge dichters, die 't beproefden, leerden wij vroeger VAN DER Woorp kennen; hij bekent dan ook, dat de regelen, waarnaar men zijnen dichterlijken arbeid te beoordeelen heeft, uit VAN ALPHEN geput zijn; doch ter voorkoming van ’t geen hij in dezen theorist voor een vooroordeel hield, voegt hij er bij: » Men late zich door zijn gezag niet bewegen om te gelooven, dat door ’t volgen dier regels de korte en lange lettergrepen onzer verssoorten, even als bij de Grieken en Latijnen, in eene na- genoeg evenredige betrekking zullen staan, t. w. hij geloove niet, dat door ‘t volgen derzelve onze korte lettergrepen ééne en onze lange twee tempo’s (die alle drie, ieder afzon- derlijk, nagenoeg aan elkander gelijk zijn) hebben zullen.” STRICK VAN LINSCHOTEN. Ook deze beoefenaar der metrische poözy gaf eenige wenken over de ancipites, die VAN ALPHENS aandacht, zoo wij zagen, hadden gaande gemaakt. Hij ook beschouwde het verwerpen derzelve, in plaats van de bedoelde eenvou- digheid te bevorderen, veeleer als een middel tot nog grooter verwarring, en stelde als zoodanig alle éénlettergrepige woorden, van hoe vele letteren ook (dewijl hare meerderheid niet den duur hunner uitspraak bepaalt, daar die alleenlijk van de beteekenis afhangt), mits het geene zelfstandige of bijvoegelijke naamwoorden zijn, en zij niet tot eenig werk- woord behooren. — 81 — Strick hield het geoorloofd die altijd als wankelend te gebruiken, in zoo ver de klemtoon hier niets bepale, en de bouw van den volzin niet dan eens de lange, dan eens de korte voetmaat dier woorden vereische; terwijl hij tevens al de hierboven uitgezonderde monosyllaben (buiten die van de hulp-werkwoorden zijn, hebben en worden, door verbuiging gevormd) voor lang hield. Hij was van oordeel, dat onze taal geen zuivere pyrri- cheën (v v) noch spondeën in enkele woorden van twee lettergrepen bezit, maar dat eene van beide altijd eene overheersching over de andere uitoefent; dat men zich dus hierin naar den toonval moet richten: echter met verlof om aan een anders op zich zelven staand woord in de samen- voeging naar eisch der zaak die maat te geven, welke ’t als éénlettergrepig heeft. De meeste uitgangen kwamen hem voor kort te zijn, hoewel eenige, vooral in bijvoegelijke naamwoorden, als middelbaar beschouwd mogen worden (Voorrede zijner Ged., blz. xvn). HESSELINK. Deze, door ons reeds aangehaalde, schrijver zond in 1801 een werk in het licht over de Hollandsche dichtmaat en prosodia, toegepast op het rythmus en metrum der ouden, in zoo verre beide in onze hollandsche dichtkunde zouden kunnen worden ingevoerd, Ongelukkig was hij nog besmet met het tiktak-iambismus, en keurde lichtvaardig alle overheersching van het metrum door "t rhythmus af. Hem beviel het vloeiende: Het hemelsche gerecht heeft zich ten langen leste, beter dan het krachtige, schilderachtige : Ten prooi van vuur en strijd, moord en bloeddorstigheden. Hij beschouwde het nalaten van dergelijke kunst- wendingen als doeltreffend ter verbetering van onze dichtmaat. Over dit zielloos stelsel deed destijds Kix- KER, gelijk wij gezien hebben, in de Schouwburg uit- IIde D. 6 — 82 — spraak, ter plaatse waar hij, ofschoon met verkeerde toe- passing op de metrische versificatie, schreef (biz. 234): » Dikwijls is het eene schoonheid, wanneer een toon, tegen de strengheid der maat aan, een accent of nadruk verkrijgt, waar het ongeoefend en dagelijksch gehoor een misslag zou meenen te ontdekken.” Wij zeiden, met verkeerde toepas- sing: want die schoonheid kan alleen bij rhythmisch beklem- toonde verzen gangbaar zijn: in metrische verzen dient onafgebroken het bepaalde metrum bewaard te blijven. HrsseLiwk bracht in zijne verhandeling, zoo als reeds uit haren titel blijkt, de rhythmische met de metrische ver- sificatie in verband. Voor de laatste drong hij op `t inacht- nemen van de kort- en langheid der syllaben en den eerbied voor den klemtoon aan, en stelde als eerste regel: » Dat alle lettergrepen waarop de toon valt uit haren aard lang zijn.” KINKER bestreed dit stelsel reeds eer nog zijne ver- handeling in `t licht was gekomen, en vroeg: Of het wel waar is dat alle syllaben, waarop bij ons de klemtoon valt wanneer wij dezelve in het verband met slechts één woord uitspreken, ook in alle verbindingen met andere woorden zoo veel nadruk behouden, dat wij die naar ons gehoor bestendig en onveranderlijk lang zouden keuren? — Ook aarzelde hij niet te scandeeren: » Eens gaven wij den toon.” of » Gaven wij of zij?” En: Nooit waren ze in't strijd perk zoo getroost hunne hoofden te wagen. Hij grondde zich daarop, dat het kortmaken van soort- gelijke lettergrepen, in spijt van den klemtoon, van ouds in onze gewoone [ook in de niet iambische] versmaat was gevestigd, zooals in 't Vondeliaansche : Volgt dezen God op zijn trommel en trant. En: Wij met triomf kroonen God Lucifer. HESSELINK, naar zijne prosodie-regels (die KINKERS — 88 — goedkeuring wegdroegen in zooverre zij tegen zijn me- trisch stelsel niet inliepen) maakte tot proeve een stuk in hexameters. Wij schrijven er een zestal regels van af: Lente bekoort nu het oog: zij prijkt met bevallige schoonheid. Ruime gezigten en heldere hemel verrukken de zinnen. ’t Zangerig woudchoor hoort men begroeten de komst van de lente. Wijkt, ontruimt nu de sombere stad; zoekt buiten de vreugde. Vroeg reeds zien wij bezig den ploeger in 't keeren der gronden. Omtrent welke en verdere hexameters KINKER met reden zegt: » Wij ontkennen niet dat deze verzen, wat de hoeveelheid der lettergrepen aangaat, naauwkeurig genoeg uitgevallen zijn, zoo er slechts geene hinderlijke eentoonig- heid in heerschte. Men vindt er nergens de welluidende verscheidenheid in, waarvoor dit vers zoo gelukkig be- rekend is; de meesten hebben er dit onaangenaam gedreun nog bij, dat bijna al hunne voeten met eene cesuur of voetsnede eindigen: ‘t Zangerig woudchoor hoort men begroeten de komst van de lente. Herders drijven het wollige vee in de grazige velden. » Een rythmus, waarvoor zich de ouden zorgvuldig ge- wacht hebben. Het beste vers in deze kleine proeve, hoewel van deze klemtoonen-cadans niet vrij te spreken, is dit: Door het ge/duchte ge/weld van den/ winter her/nemen hun/luister.”’ Na de voordracht zijns eigen stelsels, waaraan later een lauwer te beurt viel, sluit KINKER met deze aanmerkingen: » HESSELINKS wijze van hexameters te vervaardigen, was wel niet regelregt tegen de prosodie zelve van den recensent inloopende, maar door sommige lettergrepen , waarop de klemtoon niet valt, voor lang te verklaren, gaf zij hem toch gelegenheid om ook eens te beproeven, wat uitwerking het in onze taal zou doen, wanneer er van tijd tot tijd een voet met zulk eene niet geklemde lettergreep aanving, of, integendeel, de tweede syllabe van een spon- — 84 — deus door den klemtoon een sterken nadruk verkreeg, gelijk dat in de latijnsche verzen gedurig, en voor 't ge- oefend oor welgevallig, plaats heeft: Subsi/dunt ún/dae tumi/dimque sub Axe to/nanti. » Om nu zulke en andere soortgelijke rythmen der ouden in onze hollandsche dichtkunde na te volgen, is het niet genoeg de lengte en duur onzer lettergrepen te bepalen, om in de verte hun metrum na te bootsen, wij moeten ook bovendien de bijna in ’t oneindig uiteenloopende verschei- denheid van hunne rythmen ons pogen eigen te maken. » Meer met den aard der latijnsche hexameters overeen- komend zouden, naar ons gehoor, deze twee dichtregels zijn: / / , / Keert ij/lings stad/waards ! Over/romplend / pakt in het / Oosten / ‘ ` t Zwerk zich op/een. 'k Hoor flaauw d’ in de / verte aan/nadrenden donder. n Daar 't eerste vers nagenoeg hetzelfde rhythmus heeft als het voorafgaande latijnsche. » Men moet niet zeggen, dat wij daar niet zeker van kunnen zijn, omdat de ware uitspraak der latijnsche taal ons onbekend is: dit moge waar zijn ten opzichte van het geluid hunner klinkers en medeklinkers — en het is mogelijk, misschien ook wel waarschijnlijk, dat zij het opgegeven vers aldus hebben uitgesproken: Soubsidont ondae toumidomque soub axe tonanti (1) — maar dit weten wij toch zeker dat het geaccentueerd is, en niet, gelijk het strenge metrum, volgens de ictus of maat- slagen, zou vereischen súbsidónt undaé enz. ; welke verkeerde uitspraak, indien men dezelve aannam, alle metrum en (1) In de Schouwburg staat: Subsidont onde toemidomque sob axe tonanti. ^- — 85 — rythmus aan de verzen ontnemen zou; want in dat geval zou men dan ook het laatste woord van het volgende dus moeten lezen : Cumque gubernaclo liquidas projecit in undás. » Terwijl bovendien al de rythmische schoonheden, welke wij in de verzen van Horatius, VIRGILIUS en anderen ontdekken, door de aangename plaatsing der accenten zouden moeten verloren gaan.” Na de ontwikkeling van zijn eigen stelsel, welks waar- deering te dezer plaatse niet behoort, zegt KINKER: » Een der rythmische regels van de ouden schijnt hierin bestaan te hebben dat, hoezeer zij meestal in de vier eerste voeten hunner hexameters de gelijkluidendheid der klemtoonen met de ictus van het metrum kunstmatig veronachtzaamden, zij daarop zoo veel te naauwkeuriger acht gaven in de twee laatste voeten, waarop ook, volgens den aard van dit metrum, de meeste zoetvloeijendheid vallen moet. Men sla slechts het Ide boek der Eneas op: wij vinden er deze achtereenvolgende adonische slotcadansen ` dra te / nébant , órsus ab / dito, vdre do / lórem, tábile | regnum , serrima | vidi, idlia / fdndo, miles U /lixei, húmida coélo.” ELFDE HOOFDSTUK. Over Toon en Maat. ELFDE HOOFDSTUK. OVER TOON EN MAAT, Eer wij tot de metrische prosodia overgaan, die de - strengere uitdrukking der versmaat is, schijnt het ons nood- zakelijk, dat wij de afwijkingen en bijzonderheden uit de rhythmische geboren nagaan. Deze beschouwing staat dus in onmiddelijk verband met het volgende kapittel. In den rhythmischen versbouw treden wij BILDERDIJK meestal op het spoor en volgen hierin 't voorbeeld na van Davro (tweede deel zijner Spraakkunst, 1835). In dien versbouw, zoo als men reeds menigmalen heeft kunnen opmerken, vloeien Toon en Maat bij ons op elkan- der in, en wel zoodanig dat de toon de maat overheerscht, even zoo goed als hij daarvan afhangt. Door Zoon, accent, verstaat men de mindere of meerdere verheffing eener lettergreep: zij doet eene lettergreep sterker klinken. De Maat of quantiteit doet haar korter of langer duren. Toon en Maat maken het welluidende eener rede uit. De Maat is inniger aan 't woord verknocht, de Toon wordt meer als toevoegelijk beschouwt. Daarom kan men van toonlooze syllaben spreken, maar elke syllabe heeft eene langere of kortere maat. Hier vandaan wordt een woord gezegd slechts op deze of gene lettergreep den toon te hebben, maar geene lettergreep of zij heeft hare maat. Over deze eerst. De hoofdzakelijke regels zijn de volgende: Lengte of kortheid van vokalen doet niets af. Even weinig als in eenig woord het meer of minder aantal klinkers de lettergreep lang maakt, even zoo min geeft ook eene meerderheid van medeklinkers achter de vokaal aan de lettergreep, waarin zij voorkomt eene meerdere lengte dan zij door de korte vokaal heeft. Dorst of schertst, bijv., zijn, niet langer dan dor of schor. — 90 — In goud- of bloeddorst is, in verzen die door 't iam- bische rhythmus geregeld zijn, de tweede lettergreep dan ook niet langer dan in gouden en bloeden. Dit neemt niet weg, dat men, vloeiendheidshalve, letten moet op het onderscheid tusschen tweeklanken die een zwaarderen val in de uitspraak hebben, en klinkers die een lichteren klank hebben. Den tweeden regel beschouwen wij als algemeen bekend: hij betreft den klemtoon, en wil dat de zakelijke lettergreep van een woord (d. i. de wortelsyllabe, van welke zijne geheele beteekenis afhangt, dat woord moge dan naam- of werk- woord zijn) uit haren aart lang is. De toepassing daarvan zal in de metrische prosodia breeder ontwikkeld worden. Doch wij moeten hier aanmerken, hoe een woord, uit zijnen aart lang, kort kan worden door de plaats die het in de samenstelling inneemt. Bij de samenstelling van een zelfstandig naamwoord, is het eerste lid in die samenstelling eene wijziging van het latere. Daardoor, onverschillig of dit latere een adjectief of substantief zij, verandert de algemeene beteekenis van hetzelve in de uitdrukking van het bijzondere, en het eerste lid, dat dit bijzondere onderscheidt, trekt den overheerschenden klemtoon naar zich. Dus krijgshoofd (rhythmicè: krijgshoofd; metricd: krijgshoofd), wetgever, draágstoel, wéldaad, Óntrouw, dndeugd, héiligdom , rüks- staf, grodtvorst, dvermacht, wängevoelen, wäntrouwen, ópgeld, Önderstand, tegenspoed, rdmpspoed, enz. Ook in het meervoud dier substantiva houdt dat accent zijne plaats: het blijft krijgshoofden ‚ draägstoelen. Hiervan moet men alleen de woorden uitzonderen van participia gemaakt, die het accent anders hebben; als menschliévendheid, van menschlievend. In de samenstelling van een bijvoeglijk naamwoord be- houdt dit regelmatig den klemtoon, als dádig in weldádig, handdádig ; getróuw of tróuw in ontrouw, ongetróuw; geleerd in welgeleérd ; zúchtig in slaapzúchtig. Het onderscheid van beklemming dat het woord óntrouw — 91 — kan opleveren, naar mate `t als adjectief of als substantief voorkomt, blijkt uit den regel _ Hy was me ontröuw, ik heb zijne óntrouw streit gestraft. Die in welke de tweeklank ie voorkomt, maken eene uitzondering. Men zegt bijv. vreugdlief, pradtziek. Ook zegt men even goed godlaós als góddeloos. Het onderscheid dat, het voorzetsel der verba kenschetst, naar mate dit al of niet afscheidbaar zij, is hetzelfde voor de rhythmische en metrische prosodie. Dit punt zal be- handeld worden, en laat zich voorgevoelen uit de enkele woorden édenspreken en wederspreken: welk onderscheid van accentuatie ook stand houdt in de daarvan afgeleide woorden in er uitgaande (tégenstander , wederspréker). Het aandruischen tegen dien regel deed BILDERDIJK (Perzius, blz. 10) uitroepen, sprekend tot het voorgeslacht : Zoo ge eenmaal om mocht zien uit de onderaardsche nacht, Hoe klonk het u door ’t oor: Afgrijslijk tegensrréven. Ook wachte men zich de voorsyllabe mis met beklem- ming uit te brengen, gelijk in ToLLENs’ regel (Dichtbloe- men blz. 68): Och, misbruikt nooit uw heerschappij. Tot den rhythmischen versbouw schijnen ons ook de volgende aanmerkingen te behooren. Het accent speelt in onzen versbouw eene hoofdrol: het bestempelt met minder of meer nadruk de wortelsyllahe des woords, of 't eenlettergrepig woord dat bestemd is om de aandacht in te roepen, of zeker overwicht uitoefent. Verkeerd is het denkbeeld dat zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden van eene syllabe, naar goedvinden, kort of lang mogen gebezigd worden; dit mag niet, noch afzonderlijk noch bij koppeling. Hoe ’t accent op eenige woorden ongelukkig kan vallen, ziet men in de volgende verzen van Hoort in zijn Geeraardt van Velzen : Aan ons, die leden zijn der Staaten van het landt, Dien ghy ’t voornaamste der voorwaarden hebt gebroken, De welke waaren op uw huldinge besproken. — 99 — » Zeer ondichterlijk woord (teekent over dit Dewelke BILDERDIJK aan) (1) gelijk alle die welke in zich zelve geene uitdrukking bevatten en echter een accent vorderen, en waarvan die het slechtste zijn die het meest klateren.” Van daar dat de bezittelijke voornaamwoorden door keu- rige versbouwkundigen van twee tot eene syllabe gebracht worden. Als zij niet den nadruk vorderen in uwen, mijnen, hunnen enz. zijn de eerste syllaben er van zoo luttel geaccen- tueerd, dat ze zelfs door vele metrische dichters, ofschoon ten onrechte, als toonloos zijn gebruikt geworden (2). Omtrent de lidwoorden de, den, het, valt aan te merken, dat zij niet kunnen staan in °t begin of den aanhef van het (1) Aant. op Hoorr, blz. 47. (2) BiuperDijK ruimde aan het misbruik van dien voornaam- naamwoorden het woordaccent te geven, wanneer zij 't zin-accent Als de ega Haren man, hy zyne vrouw verlaat. Waarop hij aanteekende: » Afgrijslijk klinken thands die voor- naamwoorden den rechtschapen Hollander in het oor, sedert dat men zich het zoogenaamd declineren als een grammaticaal vereischte heeft ingebeeld. Doch weet men dan volstrekt niet meer dat het pronomen geen accent bij ons heeft dan decxrexéis? ô Hoe veel ver- zen breekt die dwaze en tegen alle taal strijdige opvatting, van de korte syllabe, ook wanneer zij eene bloote scheva is, te moeten schrijven en uitspreken, den hals” [Zie hierboven blz. 32]. Dat eeuwige haren, haren, haren, schreef ik eens, in aanmer- king op een mij voorgekomen dichtstukjen, aan den autheur: Ik denk, dat háren, zynen, húnnen, Is zekerlijk een weddingschap. Of zou mij dit bedriegen kunnen ? Gij doet het immers voor een grap? Want wie zou de arme voornaamwoorden Zoo zwaar met klatergoud omboorden, Te schittrend voor hun knechtslivrei ? Dat goedtjen, kan men ’t niet ontberen, Schuilt best in schaduw van hun heeren, En nooit voegt hun zoo’n luid geschrei. — 93 — trochaische vers, noch in 't iambische als de beklemtoonde des eersten voets, ten zij door eene volgende korte syllabe gerugsteund. MARONIER schreef in zijne Dichtvruchten (1830): De banier ten groet doet strijken , 't helmvizier naar boven slaat. De neuvhaftige echtgenoote, de getrouwe aan zijne borst. Waar de banier en de getrouwe te verdedigen zijn, om de volgende zeer korte lettergreep. De Larr in de treffende schets der arabische woestijn (de Kruisvaarder, Noordstar 1840) zingt: Hee stikkend , brandend is de lucht! Hoe gloeijend zijn de zonnestralen, Voor welke zelfs de hemel ducht, Bij ’t-schier onmooglijk ademhalen. En niets dan zand, en niets dan zand Mag het verlangend oog ontwaren; Voor dorst geen enkle waterbron, Voor zonnegloed geen pallemblâren. Niet onbelangrijk is ’t te onderzoeken, of men de pro- nomina voorafgegaan van eene præpositie korter dan deze hebbe uit te brengen. Da Costa in eene aanteekening op zijn gedicht Vijf en twintig jaren, beschouwt het strijdige daarmede als eene fout. De hollandsche sprekers en dichters volgen vrij eenparig dien regel, zoo wel door den amster- damschen VONDEL als den zeeuwschen Cats waargenomen, met uitzondering als het pronomen den nadruk vordert. Niet zelden echter ontmoet men dit mede beklemd, zonder dat er de zinsnadruk op valle. BILDERDIJK zingt (Vermaking, blz. 68): Om u blijft de aarde nog heur evenwicht bewaren, Wier oogen niet op haar, maar hooger doelwit staren. Waar de welluidendheid meer dan de beklemming, ten minste in om u, de voorzetsels als toonloos heeft doen gebruiken. HELMERS in den Strijdzang, opgenomen.in zijne Nagelaten gedichten (blz. 138), spreekt van de maagden, die op de helden staren : Zij roepen: Komt tot óns, komt tót ons, jongelingen. — 94 — Bij de Vlamingen worden de pronomina vrij algemeen beklemd uitgebracht: hunne dichters raadplegen daarin het hollandsche dialect minder dan het hunne. Wij zien er geen kwaad in; en willen den hollandschen dichteren het recht niet betwisten, om hun spraakeigen in hunne schriften weêr te geven: trouwens metricé zijn, buiten logische beklemming, pronomen en prepositie beide kort. BrLpeRDiJK dacht er even vrijzinnig als wij over: volgens hem hangt de accentueering der voorzetsels geheel af van den meerderen of minderen nadruk, dien de zin daaraan geeft, en van de plaatsing tusschen toonhebbende of geen toon- hebbende woorden. Bijv. in deugd met wijsheid , en wijsheid met bedaardheid, of de levende met de doode, neemt het voorzetsel met al of niet den toon aan, naar ‘t belang dat men in de verbinding stelt, of naar de welluidendheid dat medebrengt. Uit dit oogpunt beschouwd, houden wij de volgende Bilder- dijksche strophe voor eene wijziging vatbaar: Ik heb ze zien bloeien Bij ’t uchtendontgloeien ; Nu hangen de bladen en storten in °t stof, Tot speeltuig der stormen, Tot aas van de wormen, Tot schaamte van d’ op haar zoo pralenden hof. Ware niet beter: Tot schaamt’ van d'op haar zich verheffenden hof? En het is even zoo met de voegwoorden. De toon hangt altijd aan de meening des sprekers ten aanzien van 't be- lang dier woorden in zijn gezegde. De gemakkelijkheid der uitspraak, of de welluidendheid, met eene moeilijke uitspraak onbestaanbaar, oefent hier ook haren invloed uit. Wat den rhythmisehen halven toon betreft, houde men voor hoofdregel, dat, wanneer tusschen de wortel-syllabe en den een- of meerlettergrepigen uitgang, ééne volstrekt toonlooze syllabe staet of meer, de uitgang een halven toon kan hebben, bijv. kunstenaar, heiligdom , vreemdelingschap enz. — 95 — De uitgangen dijk, ing, tg en end zijn, volgens den regel dat geene kortvoorbijgaande lettergreep een heerschenden toon kan hebben, daarvoor volstrekt onvatbaar; die yit- gangen door eene onaccentbare lettergreep voorafgegaan, kunnen een halven toon aannemen, doch door toeval en niet uit hunnen aart: ook blijft deze, ten minste in de twee laatste uitgangen, te flauw om tot rijm te kunnen strekken. Maar kan de toonlooze syllabe ook wel den heerschenden toon aannemen? Ja: als de spreker bij uitzondering daar een bijzonderen nadruk aan wil bijzetten; als hij die syllabe bij uitstek wil doen gelden: want het woordaccent wordt dan door ’t zinaccent overheerscht. Zoo kan men zeggen : Hij heeft er jaren op doorgebracht. Zoo mede: ‘t is wel Ónverstandig gedaan, ja, dnmenscheljk; in welk geval ’t ontkennend partikel tot sterker bevestiging beklemd wordt, Hetzelfde grijpt plaats bij de pronomina, op welke, zoo als wij zagen, niet dan een halve toon valt, maar die, krachtens den nadruk, ten volle beklemd voorkomen: Het boek is van hém, maar niet van hadr; zijne, niet uwe deugden zijn bekend. 