Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
De vruchten zyn mede kleiùder dan alle de voorgaande, van grootte als de Apricofen , regt kogel-rond > en zonder knobbels , maar in plaats van dezelve bebben zommige cen Dat van een uitftekende naad , meeft , of by den fteel, of aan `t onderfle met eenige lage bobbeltjes, als vratten = Eerft groen, en daar na regt Citroen-geel. Deze Jcbelle ts zeer dun, en van dikte miet meer als een Jtroo-balm , bet binnenfte is uitgevult, of opgevult met ¿en wit > of groenachtig , en zeer zappig merg , aangenaam zuur , en van ten goeden geur , komende bet vlees en de fchelle ten naaften by in fmaak , met de Spaanfche overeen: De zaat- korrels van binnen zyn wit, rond > en langwerpig , ook licht opfcbietende , alsze op de aarde raken, en zommige dezer vruchten werden zo groot , als een flag van ronde Appelen, in Europa Malum Orthomafticum genaamt , een goede reuk van zig gevende , als menze wat in de han. de wryft of draait: r als de bomen niet wel gebavent werden, dan dragenze kleine knobbelige vruchten , die langzaam geel werden , en met een kleverige Gom beban- gen zyn. Dezen boom vraagt na geen Se vette grond, maar boe barder die is, met fteen en puin gemengt, boe weeldriger by waft, en dat noch beter in plaatzen , die wel ter Zonne flaan. | Naam. In ’t Latyn Limonellus, of Limo Tenuis, naar 't Malytze Lemon Nipis , van wegens bare dunne Jcbelle: Op Ternaats Lemo hein 3 Op Amboins Auf- fi Pipis, op Macaffar Lemo Capas, om datze niet veel grooter is, als de bollen van Cattoen; Op Banda Ufie Crawo: Op Baleys Djohoé : Op Sinees Suyn-cam, zyn- de een generale naam van alle zuure Lemoenen. Plaats. Men vindze van Fava af, in en door alle de Oofter Eilanden niet in^t wild, maar over al by de bui- zen geplant, en naar [tig gebavend wordende: En men beeft de vruchten meeft bet gebeele jaar door , doch de ee- ne tyd meer , en de andere minder. ebruik. Het zap van deze Lemoenen is in een dage- lyks gebruik, om alderbande koft daar mede zuur te ma- ken, vermits alle Indifche Natién veel liever Lemoen- zap over bun koft bebben , dan eenige Azyn Seng 0 Salade) en waar onder dit zap bet [make ykfle is: de groene fchelle plagt men ook in zuiker te confyten , omdat menze ten allen tyden in buis zoude konnen bebben , ent welk aldus gefchiet. De verfebe Lemoenen oryft men eer ft een weinig , tot dat "er even de buitenfte gróenigbeit afgaat, daar na pikkeert menze met cen fpits boutje vol gaten, en weektze drie of vier dagen in verfch water , op dat de bitterbeit daar uit kome te trekken , dan droogt menze weder in de Zon, en legtze ten laatften in peekel, nemende daar toe Zee-water, dat men met zout zo dik maakt, tot dat er een Ey op dryve, en aldus in wel ge- Jloten potten gedaan , kan menze jaar en dagen goet bou- den, doch zy moeten een maant in peekel gelegen bebben , eer menze befigen kan. Deze gepekelde Lemoenen met ge- vreven Swavel gemengt, zuiveren en droogen op alder- bande fchurft , en voortkruipende zweeren „en als bet cen droge Jcburft is , neemt men in plaats van €wavel, Bus- kruit, en als zulks te feberp valt, zo doet men wat kalk daar ef » Want twee fcherpe dingen verdoven malkan- 2 | der 15 HERBARII AMBOINENSIS Libe T. cap. XXXIX. uantitas, bina enim acria fefe mitigant , uti in calcis & Siri mafticatione id experimur. Ks Ad obducenda arma coeruleo colore, uti tela Kriffen dicta, & gladios, nulli meliores funt Limones hifce, funt- que meliores Limone Papeda & LemoneCarbou,quibus non utuntur nifi illorum defećtu , in iftorum enim fucco mucofum aliquid obfervatur , quod Mercurius fublimatus vel Veringa-admiftus melius retinet, ipfi- que adheret. Si arma hzc aliis quibusdam rebus fint depurata & polita „tum obliniuntur, uu cap. 37. 10- dicatum fuit, preparato hocce fucco , unde ftatim ex coruleo nigreícunt , quaque ficcata panno oleo intinéto leniter detergentur , atque deponuntur. Depurata arma obliniunt fimplici quoque fucco Li- monum 'acidorum, quum inde ccerulefcant, fed pan- no tali oleofo fepius detergenda funt: Et licet in Europa docetur, Citros .ibi omni refiftere veneno, contrarium nos docent Indi , plurima nempe, non autem omnia, venena Limonum fucco excitari , uti id conftat ex armis iftis caeruleo colore obduttis, & uam maxime vetant hujus fucci ufum illis , qui ali- uod affumferunt venenum , prefertim quum hocce ucco in actum deducatur. Sin octó decemve horum Limonum diffecentur , horumque fuccus in pura exprimatur fartagine , & per noctem vel otto horas cum dimidia aqua parte digeratur, optimum acquirimus Collyrium , quo te- nebricofi lavandi funt oculi D externe obducti fint mucofa nubecula, que vifum inpedit vel infeftat : Si hi Limones maturi manibus decerpantur , funiculis alligati fufpendantur ,' vel tali deponantur modo , ut fe invicem non tangant , diutiffime in itineribus mari- nis fervari poflunt integri. prim d Menfe Decembri anni 1677 mihi oftendebatur Limonis Nipis junior ramus , cujus binz inferiores fpinz in apice capitula gerebant florum, quos hz ar- bores gerunt, horum unus jam erat apertus, quum vero amputatus hic ramus per noctem aqua. fuiffet. inpofitus, utraque decidebant capitula, acfi fuiffent modo adnexa. Da Yi. oce Cum foliis manus fricantur, fi pinguedo aliqua vel pifces illas confpurcaverint , ut illorum odor ingratus tollatur, hzc enim folia contrita pre aliis Citrinum fpargunt odorem , qui in aliis Limonum foliis fulphu- reus magis efte- + + EA | "Horum Limonum fuccus adhibetur quoque ad tin- gendum & preparandum pigmentum Caffomba, æ- e ac Limonis Papeda, cui ufui quoque utiles funt - jæ fpecies in Celebe & Ceram ora Orientali cre- fcentes , que in Macaflara Tsjamburaga vocantur, queque majores funt Limone Nipis, externe granu- lofie & obfcure virentes, fuperius plane „ubi circu- lus apparet, in cujus medio apex eft elevatus. Caro interna eft inftar vulgaris Limonis Nipis , faporis aci- di , fed odor non convenit cum his, nec ita gratus eft. Incole montani Cerama ore Orientalis in pagos littoreos illos venales deferunt, ubi ufurpantur cum pifcibus co&ti, pro acido condimento, diutius vero hi fervari poffunt , & melius trans mare vehi,quum non ita facile putrefcant hi, ac Limo Nipis. | EXPLICA TIO Tabule Figefime None, Qua exhibet ramum Limonelli, qui Limo Nipis vulgo voca- tur. A. Peculiarem & rarum hujus generis fructum exhibet, qui in acutifimum terminatur apicem, OBSER- der , gelyk men merkelyk aan de Kalk en Siri in "t eeten ondervint. i Tot bet blauwen van 't geweer, als kriffen en fwaar- ‘den, op zyn Macaffaars, zyn ook geen bequamer Lemoe- nen, dan deze, en-nog beter dan de Lemoen Papeda, en Lemoen Carbou, dieze anders niet gebruiken, dan by ebrek van deze, want men voeld in dit zapeen kleine leverigbeit , die bet ingevrevene fublimaat , of Waran- gen, beter vaft bout: Als nu bet geweer met eenig an- der goet fchoongemaakt en blank is, zo befmeert men ’t - (als Cap. 37. is gezegt ) met dittoegemaaktezap , waar. van bet terftont /wart-blaauw wert, en't welk men dan gedroogt zynde , met een maagere Oly-lap zoetjes aanftrykt, en zo weglegt. Het fchoongemaakte geweer beftrykenze ook met bet en- kele zap van zuure Lemoenen , omdat bet daar van blauw aanloopt , maar men moet bet met een Olylapje zomtydts wat aanfmeren: En boewel men in Europa leert , dat de Citroenen aldaar tegens alle vergift ftryden; zoleerenons de Indianen bet tegendeel , namentlyk dat veele (doch niet alle) venynen door bet zap van. deze Lemoenen werden opgefcherpt gelyk zulks ook blykt aan 't voorfchreven blau- wen, van 't voorfchrewen geweer, en zy verbieden op bet boogfte bet nuttigen van dit zap, aan diegene, die eenig venyn ingenomen bebben „en inzonderbeit, vermits ’t zelve, als gezegt „door dit zap wert gaande gemaa, is men. acht of tbien wan deze Lemoenen regt door- Jnyd, dezelve in een zuiver koper-bekken uitduwt , de helft water daar by doet, en dan een nagt of acht uuren laat Jłaan, zo bekomt men gen goet oogwaater , waar mede men kan waffen de donkere oogen, van buiten bezet zynde met eenige fI ymerigbeit , of nevelacbtigbeit , dewelke bet. gezigt belemmeren, als men deze Lemoenen (ryp zynde) met de banden afplukt, met touwtjes bewind en ophangt, of zodanige weg legt , datze malkanderen niet aanraken, zo kan menze op Zee-reizen zeer lange goet houden. In. December 1677. wierde my getoond een fleel, of jonge tak van een Lemoen Nipis-boom, wiens twee ach- ps vobia aan de doe deder een knop badden van zodanig een bloem als dezelve boom draagi, en waar van ook de eene-al open gegaan was, maar als de afgefneden tak een nacht in ’t seater 7 hadde , zo vielen alle beide de knoppen af , even als ofze daar maar aangebegt waren geweeft. i Met de bladeren vryft men ook de banden , als men ee- nige vettigbeit , of viljchen gebandelt heeft , omderzelver reuk weg te nemen , want deze bladeren boven anderen in "t oryven een Citroen-reuk van zig geven, die in andere Lemoen-bladeren wat.fwaweliger is. ` Het zap van deze Lemoenen werd ook gebruikt tot ver- wen , of "t bereiden van de CafJomba , zo wel als de Lemoen Papeda , en waar toe ook-dienftig zyn nog een andere zoor- te, die op Celebes, en Cerams Öofterdee groeyen, en op Maca/Jar Tfiamburaga genaamt worden, zynde wat gro-.. ter dan een Lemoen Nipis, van buiten korlig, en don- ker-groen a van vooren wat plat , en daar ziet men een heuveltje aan met een cirkel omvangen: Het vlees is van binnen, als dat van de gemelde Lemoen Nipis, zuur van Jmaak y doch aan den reuk werd men die overeenkomft niet gewaar , en dierbalven iffe ook zo aangenaam niet. De Berg-bewoonders op Cerams Ooftboek , brengenze in de firand-Negoryen te koop 5 daar menze dan gebruikt, en met vifJchen kookt, om een zuure zop, of fauws van te hebben; men kanze ook langer bewaren, en beter over e voeren, (want ze rotten zo ligt niet ) als de Lemoen ipis. UY TLEG GING Van de negen «en - twintig ffe Plaat, Welke vertoont een Tak van Liemisjos É die. Lemo Nipis ge- naamt wert, A. Vertoont cen byzondere rare flag van Lemo Nipis met een fcherpe tepel. Ee de AAN- Pag 108. Zad. XXIX. Pag. 209 - A DTD M Z SAWY EN NN IN DS 4 11 | 1 / Tab. xxx] H Bock. XL. Hooft. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. io) A OBSERVATIO. Uti Limonum plurima funt varietates, fic & Limonelli, qui proprie priorum minor habenda eft fpecies ; varietates plures occurrunt, quod non tantum ex infra allegatis conftat aucto- ribus, fed ex fubfequenti inprimis capite quadragefimo ad oculum patet, Varia Limonell; fpecies feu varietates enumerantur. in Sloan. Catal. pl. Fam, pag. 211. que conferantur cum illis > que commemorantur in Thef. noftro Zeyl. pag 143. ubi Índice inprimis occurrunt fpecies. Vide porro Ray Dendr. Paz. 80 Plukn. Almag, p. 239. Ferrar. Hefper, pag. 209, F. Commelin, He/per. Belgic. p, 9. Valent, Amboi defcript, p.190 &c. CAPUT QUADRAGESIMUM. Limonellus Aurarius. Lemon Maas. Æc minima omnium Limonum fpecies eft, cujus H tamen arbor tam alte excrefcit quam Limonis Nipis. Ejus folia minora funt quam iftius , fal- tem anguftiora, binos cum dimidio vel tres pollices longa, quorum pars cordata tertiam fere conftituit partem: Non ita lete virent ac. Limonis Nipis, fed obfcure nigricant & maculata funt , nec ita gratum . fpirant odorem „ac precedentis: Ejus raches funt ra- riores „ac foliis plurimum orbatz ,. fpineque funtom- nium breviflime, nec ita frequentes, fructusque. om- nium minimi funt , mas nitudinem. circiter habentes majoris globi fclopeti, fpherici , parvisque verrucis uafi obfiti,. ac plerumque. in obfcuros fulcos divifi, uperiusumbilicati , diu virent, fed tandem citrinum itidém acquirunt colorem, tenuique obducuntur cor- tice, ach pellicula foret, paucumque prebent odo- rem, licet radantur, nec hic citrinus eft ,. fed quafi aromaticus , fere inflar Lagondi.. Caro interna eft fuccofa, flavefcens, pellucida , acidiffima , plurimis conftans officulis feminalibus grana Tritici referen- tibus. Nomen. Latine Limonellus Aurarius , juxta Malaicen- fe Limon Maas, non ob fimilitudinem auri ,. fed ejus ufum, uti infra indicabitur , fic quoque in aliis lin- guis vocatur, T'ernatenfi Lemo Tinagara. Macafla- renfi Lemo Buleyn. Amboinenfi Ufi-Helawan, Locus, In Celebe, Ternata, & Amboina occurrit, fed nullibi copiofe crefcit. kan c(t Ujus. Limones hi in cibo non adhibentur, fed plu- rimum ab aurifabris , qui illorum fucco omnia ex au- ro preparata lavant & depurant, fi dein coloribus ' obducere illa velint , eum in ufum hi pra aliis va- lent & conducunt , unde & fuum fortiti funt nomen; Aliis quoque mifcentur medicamentis & fuccis, qui- bus utimur ad oculos depurandos , cui rei meliores funt reliquis, quum non ita fint acres; & ubi copiofi funt, ibi etiam ufurpantur ad caput & corpus lavan- dum, non ita quidem ut detergant , fed ut bonum con- cilient odorem. Inter omnes Limonum fpecies hujus rami plurimas gnus fpinas, que funt breves, crafle, & firme: ujus folia funt caduca admodum, & una folii pars ab altera facile feparatur & decidit , ita ut inferior remanens pars alius arboris folium haberetur: Contri- ta autem folia nec odorem, nec faporem fere Limo- num pre fe ferunt ` BEXPLICATIO Tabula Trigefime , Qua ramum exhibet Limonelli Aurarii, qui Lemon Maas di- citur, & nomine Lemon Amás, in Valent, Amboine de- ipt. p,r90 occurrit, Ad AANMERKING. Gelyk van de Lemoenen verfcheide en veele veranderingen Zyn, zo zynder ook van de Liemisjes, het geen eigentlyk cen kleinder zoort van Lemoenen is , veele veranderingen , het welk niet alleen uit de beneden aangehaalde Schryvers blykt. maar ook uit het volgende 40 Capittel voor het oog ontdekt wert, : ` Verfcheide zoorten ofte veranderingen van Liemisjes were den opgetelt in de Cataloge van: Sloan. pag. 211. welke ver- gelykt met die in onze Thef” Zeylan. pag, 143. werden vér. meldt , alwaar voornamentlyk de Indifche zoorten aangehaalt zyn, zie verders Ray in zyn Dendrolos, pag. 80. Plukn. AL mag, p. 239. Ferrar. Hefper. p. 209. 7. Commel. Nederl, Hef- Per. p. 9. Valent, befchryving van Ambon. P. 190 Kc. — ¿AL HOOFTSTU.X. De Goude Liemis - Boom. D. is bet kleinfte geflagt , onder. alle de Lemoenen , en. de boom werd echter zo boog „ als een Limo Nipis: : De blaadjes zyn Rleinder dan aan dezelve e Umniers Jmalder , derdebalve, en drie -duimen lang , waar van het hertje wat meer als een derde part beflaat : Zo le. vend-groen niet, als dievan de Limo Nipis, maar favart, of vuil-groen , en met plekken bezet, ook zo goet van reuk niet, als de gemelde Limo Nipis: De doorns zyn mede de kortfte van alle, en zo veel niet , als die van dè meer. gemelde Lemoen Nipis: Deze ryskens Baan ook mager s en meeft ydel, en-bloot van bladeren: En, als gezegt 3 . de vruchten zyn de kleinfte van alle, omtrent zo groot als een groote Mu/quets kogel y rond, en met kleine wratjes bezet „gemeenelyk in ge. donkere vorens verdeelt: Pań voren met een klein kuiltje of navel, zy blyven lange groen , doch worden ten laatften ook Citroen-geel , met een dunne Jebel bekleet , als of bet maar een © letje was; van weinig reuk, al Jcbrapt menze ook, niet Citroemachs tig, maar fpeceryagtig , bykans als Lagondi , van binnen is een zappig vlees, wit den gelen doorfchynend , en mes de Rer zuur, met veele kleine zaat-korreltjes , als gerftes korrels. : Naam. In ’t Latyn Limonellus Aurarius nat Mas leyt/che Limon Maas, niet na eenige gelykeniffe van ^t gout, maar van bun gebruik, gelyk bier na zal gezegt werden, en zo mede in andere talen, als im °t Ternadtt Lemo Finagaraz Op. Macaffaars Lemo Buleyn: Op Amboins Uli Helawan. P Plaats. Men vindze op Celebes, Ternaten, en Ambois na, doch nieuwers in overvloet: Gebruik. Deze Lemoenen werden niet in de koft ges bruikt, maar meeft by de goudfineden, dewelke met 3 zap allerlei gemaakt „toto sva[Jcben en reinigen , wama neerze bet daar na coleuren willen , en waar toe deze Les moenen boven andere bequaam zyn, Amidsgaders bun naam van bebben. Zy werden ook gemengt onder alderbande Medicamenten en zappen, die men gebruikt om de oogen te zuiveren , waar toeze mede beter lenen, dan andere, om datze min fcherp zyn: en daar menze in overvloet beefts wordenze ook gebruikt , om bet booft en lyf daar mede te «va[Jcben , niet zo zeer , om datze afvagen, als om datz een goede geur daar aan komen te geven Onder alle zoorten van Lemoenen hebben deze takken de meefte doornen , zyn kort, dik, en Änt De twee deei len van de bladeren «allen licht af, en van malkanderen, blyvende de achterfte belft aan den ftcel Baan, zodat men 't voor een ander booms bladt zoude aanzien: De gewreve- ne bladeren rieken en fmaken ook minft na Lemoenen. UYTLEGGINGE Van de dertig fte Plaat , Dewelke vertoont een Tak van de God Limes , of Lemon Mads genaamt. dewelke by Valent. in de befchryving van. . Ambon pag. 190. onder de naam van Lemon mês voort= komt. e 03 Tot mo HERBARII AMBOINENSIS Liber. IL cap. XL. Ad caput Quadragefimum pertinent fubfequentes ha fpecies, ex RUMPH!I AUCTUARII capite decimo fexto huc relata, Limonellus Madurenfis: Lemon Madura. N infula Madura certa pomorum feu Limonum dul- cium occurrit fpecies, parvis, fed elegantibus cre- fcens in arbufculis, vix binos pedes altis, quarum ramuli tamen funt firmi, angulofi, parumque ftriati ; Folia in illis funt folitaria ac fimplicia , pollicis art. culum circiter longa , digitum lata, nec cordata, te- nuibus diftincta coftis parallelis, ad oras equalia, fed finuofa, nulle vero in ramulis fpinz obfervantur, il- lorum lapor eft amarus, fique aëri obvertantur , fo- raminula quoque in illis apparent, uti in reliquis Li- monum fpeciebus: Ejus fructus funt fpherici, uperius arum comprefli, foveola notati , magnitudine globi clopeti, femper vero funt virides , & unus-alterve tantum excrefcit ex petiolo brevi. Sub tenui pelli- cula mollis & fuccofa reconditur caro in cellulas d vifa, uti in reliquis Limonibus. Sapor ejus eft acidu- Jus , fed fimul aromaticus , coloris aurantii, officulum feminale folitarium , raro geminum in hac reperitur, magnitudine & forma grani , ab utraque parte acu- minatum. Nomen. Latine Limonellus Madurenfis, & Limonellus Pumilus. Malaice Lemon Madura: nomen enim for- titum eft ab infula Madura, in finu magne Java fita, unde ortum fuum habet & deductus eft , inque Bata- ` vie hortis diligenter colitur. Ufus. Fructus ejus crudi non eduntur, fed con- diuntur cum uno alterove arboris folio, tum gratum dulcemque adquirunt faporem , atque cum aliis tra- gematibus menfis inponuntur & offeruntur. - Huic fimul fubjungam alteram Limonelli filveftris _-" fpeciem, que mihi demum anno 1694 innotuit, di- citurque mihi Limonellus Angulofus , cujus arbor non ultra pedis craflitiem habet , plerumque vero brachium - crafla eft, rara, & finuofa, ejus autem rami funt in- curvi & nodofi. Folia in ramorum fümmo locantur arcte fibi juncta, alternata, inferiora vero & majora ad ortum fuum binas gerunt fpinas in acuto angulo pofitas , folia autem hec magnitudinem habent folio- rum Limonis-Nipis, fed inferius non funt cordata uti reliqua , funt autem binos tresve pollices longa , binos digitos lata , fuperius fübrotunda & quodammodo bi- fida , ore funt equales , nec ferratz , fed parum finuo- fe, fuperius folia funt glabra, vetufta vero in infe- riore parte funt rugofa , venz autem vix apparent, contrita Aurantium fpirant, fed odor illorum eft de- bilis. Flores mihi hactenus ignoti funt. Fructus ab omnibus aliis differunt Limonibus , cum Limone- Maas enim minimi, & magnitudine cum Vidara haud conveniunt, fed omnes funt an- gulofi , maximi funt So minores au- tem quinquangulares, & ad latera comprefli , ple- rumque virides, fed maturi flavefcunt quodammodo. Sub tenui cortice quatuor vel quinque plana officula feminalia reconduntur in cellulis repletis vifcofo fuc- co inftar vifci, qui cibo inutilis eft, fed odorem ha- bet Limonis Nipis. ; Nomen. Latine Limonellus Angulofus. Malaice Le- mon Utan Ba/agi. Locus. Inventa fuit demum hec arbor, uti fupra dictum eft, anno 1694. poft traftum Havive circa li- tus fub paludofa Mangi Mangi filva, incolis autem penitus fere ignota eft. P. S. Ejus folia ac fpinz plurimum conveniunt cum illis Bilaci, in medio enim acuti anguli locatur folium, paulo fupra illud folitarium pofitum eft folium fine fpinis , ac fic alternatim , fuperiora vero & juniora fo- ha folitaria funt ac fpinis deftituta. Folia hec funt fcabra;ab utraque parte glabra, fapore & odore Li- monacea, fed in ore funt acerrima: Arbufcule hz fub Mangi Mangi in aqua marina crefcunt , fi mare fit elevatum: Flores funt folitarii & cum Limonis Ni- pis floribus conveniunt, fed minores funt, ex quinque albicantibus petalis conftruéti, EXPLI- Tot dit veertig fle Hooftfluk behooren mede de volgena de Kleine zoorten van Limoenen of Liemesjes , dewelke nit bet 16 Hooftftuk van het AuCtua- rium van Rumphius hier overgenoomen zjn, Madurafe Liemis-Boom. Pt Eiland Madura beeft men een Jlag zoete Appels of zoete Lemoenen , aan kleine en welgefchikte boomp- jes, met fiyve takjes, niet boven de twee voeten boog , de eh zyn mede geboekt , en daar by een weinig geftreept. De bladeren Baan aan de ryskens enkeld , om- trent eenlidt van een duim lank, een duim breed zonder bert , met fyne evenwydige ribbetjes , enaan de kanten ef- fen ,engezoomt , ook ziet men geen doornen aan de ryskens, haar fmaak is klaar bitter , ook tegens den dach gebouden, ziet men dezelffte gaatjes als aan andere Lemoenen. De vruchten zyn rond, boven wat gedrukt met een kuiltje, in de grootte van een Mu/quets-kogel , Hagen altyd groen, en ftaan enkeld of twee by malkander aan een kort trosje. Onder een dunne fchel leid een week zappig vleefch mede verdeelt , als andere zoete Lemoenen. De [maak is zuur. achtig, doch met een fpeceryachtigen reuk, van coleur Oranje, daar in vind men een of zelden twee zaad-kor- rels, in degrootteen gedaante van een gerfte-korrel , aan beide einden toegefpift. Naam. Im ’t Latyn Limonellus Madurenfis > en Li- monellus Pumilus: Op Maleyts Lemon Madura. Het draagt zyn naam van 't Eiland Madura, in den [choot van groot Fava gelegen, van daarze oorfpronkelyk zyn, en werden op Batavia in de boven neerftig onderhouden. Gebruik. Zy werden raauw niet gegeten , maar men legtze in Syroop , met een en tavee blaadjes aan een vrugt, dan werdenze aangenaam zoet , en onder ander Banket- werk opgefchaft. Hier by zal ik noch voegen een wilde zoorte van kleine Lemoenen , die ser in " jaar 1694. tot myn kenni[fe is ekomen, en van my genaamt werd Limonellus Àngu-- ofus, wiens boom niet boven een been dik werd, doch in "t gemeen blyft by een arm dik, laag , en bogtig, de takken zyn krom , en knoeftig. De bladeren Baan aan't uiterfte digt achter malkander , en de acbterfie bebben by baaren oorfpronk twee doornen in een Jcberpe winkelhaak, of triangel [baande , bebbende wel de grootte en lengte van emon-Nipis-bladeren , dog achter geen bertje gelyk an- dere Lemoenen , 2. en 3. duimen lank, o. vingers breed, van voren meeft rondt „en eenigzints in tween gekloven, de kanten zyn effen, ongezaagt, doch een weinig bochtig , aan de boven-zyde gladt , maar de oude bladeren zyn aan de onderfte zyde wat ruig, met pas kennelyke adertjes, gewreven riekenze na Oranje, doch flappelyk. Het bloei- zel is noch onbekend. De vruchten verfebillen van alle andere Lemoenen , wantze met Lemon-Maas de kleinfte, in de grootte van Vidara-Laut overeenkomen, waar van die grootfte regt vierkant zjn , de kleinfte zyn met ©yf ruggens afgedeelt, en de zyde wat ingevallen; meerendeels groen, doch in bee € trekkenze mede d > Onder een ei zj chel vind men vier en Platte langwerpige korrels , leggende in celletjes met at kleverige EM EA OT ec onbequaam te eeten, docb oan reuk als Lemon- ipis. : aam. In "t Latyn Limonellus Angulofus: Op Ma- leyts Lemon Utan Bafagi. Plaats. Hy is e gevonden, als gezegt, Ao. 1694. achter de Negory Hative, omtrent bet ftrand , onder bet moerasachtige Mangi Mangi bofcb , en is by de Inlanders nog meeft onbekend. -S. De bladeren, en doornen gelyken meeft na Bilak; want in "t midde van de fcherpe winkelbaak [laat een bladt. Kort daar boven [laat een enkeld bladt , zonder doornen, en zo voorts verwiffelt, „ doch de woorfte eń jonge bladeren ftaan meeft enkeld , en zonder doornen. De bladeren zyn flyf „ en ter wederzyde gladt. Vanreuk en fmaak gere > doch vry fcberp in de mond. De boompjes onder de Mangi Mangi , ftaan in Zee-avater , als 't water boog is. Het Pili Don enkeld , en gelykt na dat van Lemoen-Nipis doch kleinder , van 5. witach- tige blaadjes t zamengejtelt. ven UYI- 727247 y A NĄ |= “Tab. XXXII., Lag. ZA. Wr 7 AM MAW hs UN MAL d PŁ W NNNM ANNĄ ÁS IN U NS SS SS SR SS NE SSS SSS ANS SS AS IS NS SS NARRA U NUO N RS ANDY RASS SS SN S X S SS EN ^ di, É Z LLL 77,7, 8 LLL. 77 DO 7 D» TA UN GA AA M MAM Lith = SS U ANS DAC 7 DOD ZOP, Z thy Wty AM 7 LS St I j MMU, Y 7 WAM MAŁ 4 7 ON WH WM / UM, Y W VW Jj NA) WY y \) Af GH M Y W ANS ANN KAY » SS) Mi 44, MNA A UA ZA Yh m UM MI A 0 Y Wy YG We ZZ ROD ^ y M, (A W "f, AN U O D WM UU MM WM Uy, MU /, 47, A Z HI Y Yh f y Y YA WA WU SÉ Dh II Boek. XLI. Hoofi?. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 11 Tabula Trigefima Prima Ramum exhibet Limonelli Madurenfis , feu Lemon Madura ; qui in Valent. pag. 190 itidem commemoratur. i Tabula Trigefima Secunda Ramum exhibet Limonelli Angulofi , qui Lemon Utan-Bafagi incolis Malaice vocatur. CAPUT QUADRAGESIMUM ^ PRIMUM. — Aurantium Acidum: Lemon Itam. Mnibus Indicorum acidorum Limonum fpeciebus defcriptis, reftat,ut de Malis Aurantiis quoque agamus , que peculiare conftituunt genus , & neutiquam artificiofa oculatione vel infitione ex præ- cedentibus produci poffunt, uti quidam Europzi feriptores id falfo putarunt & feripferunt: Hec enim. poma per totam crefcunt Indiam in folo naturali, & apud tales populos „qui artem infitionis non noverunt, neque callent: uti & certus fum in Occidentali mundi parte nunquam fuiffe inftitutam , ubi que in Mauris. tania ac Guinea, quam in Occidentali India, ejusque infulis tote occurrunt filvz fponte crefcentes horum Aurantiorum quz fine dubio natura fua ibi proger- minarunt. Orientalia vero hec poma quodammodo differunt ab Occidentalibus, uti in fubfequentibus id demonftrabimus, dividentes illa in acida & dulcia. Primo itaque Aurantia acida, vulgo Lemoen Itam di&a, in excelfis crefcunt arboribus , quarum trun- cus eft fatis craffus, non rotundus, fed angulofüs , & areis feu fulcis quafi excavatus: Ejus rami plurimum eriguntur: Foliaque poft Pompelmoes maxima funt, „fed pars cordata minima refpeétu reliquorum: Totum enim folium quatuor vel quinque pollices longum eft, cujus pars cordata transverfum modo digitum magna eft , & anguftiffima, ad oras fere non ferrata, in acumen definens, glabrior & obfcure magis virens quam in rioribus , notabilibus coftis transverfalibus ac finuofis iftincta , fique fricetur folium , fortem ac fulphureum fpirat odorem. | | | Spina longiores funt quam in ullis aliis generibus, & longitudinem vulgaris acus adequant, funtque fir- miffime & acute pungentes , precipue in junioribus & longis flagellis, in quibus digiti circiter longitudinem habent, ex vetuftioribus vero ramis & rachibus plu- rimum decidunt, ita ut innoxie tractari poffint , fique arbor diligenter a flagellis depuretur, facilem przbet adfcenfum : Juniores vero arbores quam diu bra- chium nondum craffe funt, ubique tam in trunco uam ramis fpinas gerunt acutas & horrendas: Flores unt quoque albi, & ex quinque petalis conftrućti , uti precedentes, fed paulo majores. Fructus fere fpherici funt, ab utraque parte parum compreffi fine tuberculis , undique autem foveolis notati, colorem gerentes ex viridi nigricantem, licet penitus fint maturi. Si vero nimis diu ex arboribus dependeant , ab una fepe parte crocei feu aurantii funt coloris, ac quidam etiam in totum aurantium acqui- runt colorem, fed hi jam nimis maturi & emarcidi habentur. Horum cortex fulphureum fpirat odorem, fed minorem dulcibus malis, & craffitiem circiter ha- bet maximi calami. Interna caro feu medulla in de- cem fegmenta pelliculis feparata & divifa eft ita tamen arcte & firmiter que fibi invicem adherent quam exte- riori cortici, ut non ita feparari poflint, ficuti in dulcibus malis. Medulla autem ifta fuccofa admodum eft & muco- fa, viscofa quoque & acidula,uti in Hifpanicis acidis Au- rantiis , fed non ita grata eft, & cum parva mixta ama- : ritie; De een - en - dertig fle Plaat Vertoont een Tak van de Madurafè Liemit of Lemon Madura genaamt, welke mede by Valent. pag. 190 voorkomt, De twee - en - dertig fte Plaat Vertoont een Tak van de hoekige Liemis, die Lemon Utan- Bafagi van de Inwoonders op 't Maleyts genaamt wert, SLL HOOFTSTUK. De zuure Oranje- Appel-boom. Lle de zoorten van de Indifche zuure Lemoenen bier A voor befcbreven zynde , zo volgen nu ook de Oran- je-Appelen , of de Aurantia, dewelke een byzonder geflagt op baar zelven maken , en geenzints door konftige enting van de voorgaande geflagten woortgbragt zjn, ge- lyk zommige Schryvers in Europa gemeent en voorgege- ven bebben : Want deze Appelen. waffen door ganfch In- diën, met of in een vafte gedaante, en ook by zodanige Natiën; die de Enting. niet en kennen, nog verfłaan: gelyk ik wel verzekert ben, in de Wefter-deelen des we- relts ook nooit gefchiet te zyn „en alwaar men zo in Mau- ritanien, als Guinea, en Weft-Indiën , midsgaders baar Eilanden in ’t wild gebele. Bofjcben. van. Oranje-Appelen wind, buiten twyfel aldaar van nature waffende: Doch hebbende de Ooft-Indifche Appelen nog al eenig verfchil met.dé Wefterfche, gelyk wy aanwyzen zullen, verde lende dezelve in zuure , en in zoete. 1. De zuure Oranje-Appelen, in 't gemeen Lemoen Itam genaamt , waj aan een volflagen boom , zynde de flam wel dik, doch niet rond, maar wat boekig, en als met geuten uitgeboldt : De takken flaan meeft regt over- eind: Het blad is wel bet grootfle ; naaft de Pompelmoes, maar bet bertje bet kleinfte , na proportie van de andere: Want ^t gehele blad is wel 4. a 5. duimen lank, waar wan bet bert maar een dwers-vinger beflaat , en zeer fma} is, aan de kanten bykans ongezaagt , van voren toelopen- de, gladder, en fwart-groender dan de vorige , met ken- nelyker dawers-ribben, en die wat boglig, tm 't vryven Jterk , en fwavelachtig zjn. De doornen zyn langer dan aan eenig ander gejlagt , te «eten, zo lang, als de ordinaire nai-naalden , daar by “zeer lyf, en fteekende , inzonderbeit aan de jonge en lan- ge gerten of looten , daarze bykans een vinger lank zyn , docb van de oude takken , en ryskens vallenze meeft af , zo dat men ze zonder fchroom bandelen mag , enzo men den boom naar- ftig en wel van de fcheuten zuiverd, dan kan men bem ook gemakkelyk beklimmen: Maar de jonge bomen , tot dat- ze een arm dik werden, zyn zo de de, als takken s over al met yzelyke en flyve doorns bezet. Het bloeizel is mede wit, en van vyf bladeren gemaakt, gelyk de vorige, of ook wel wat grooter. De vruchten zyn byna regt rond, en van onder en boe wen een weinig plat, zonaer bulten, doch rondom met kleine kuiltjes , van verwe /wart-groen , al zynze ook ryp: Doch alsze te lange aan den boom bangen , beginnenze aan de eene zyde wel wat boog-geel » s Oranje-verwig te werden, en zommige werden ten laatften ook in "t ge eel geel, maar die rekend men dan voor over-ryp , of uitdro- gende. De fcbelle beeft een fwavelachtigereuk , doch wat minder dan die van de zoete Appelen, en is omtrent zo dik, als de grootfte penne-febaft: Het binnenfte vlees of mere is wel in tbién deelen, met vliezen van malkander gefcheiden: Maar bet zit echter zo vaft aan een , als mede aan de buitenfte fcbelle, dat men *t daar niet affobellen , of pellen kan, gelyk als van de zoete Appels. Zynde bet woornoémde binnenfte vlees zeer xappig , en wat fmerig , ook wynachtig zuur , even gelyk de Spaancbe zuure O- ranje om HERBARII AMBOINENSIS Liber IL cap. XLI ritie: In ejus centro plurima locantur officula femi- nalia oblonga, rugofa, & finuofa, que corticem ge- runt album & craflum , fub quo tenuis purpurafcens reconditur pellicula , que internam ambit albican- tem fubftantiam. Arboris lignum pallide albefcit & fatis durum eft, fed inde non multe vel magna fabricari poflunt ma- chinz , quum adeo obliquum & irregulare fit. Hec quoque fertilior eít quam ulla alia Limonum fpecies in hifce regionibus obvia, quum pertotum annum fru- ¿tus gerat, licet in quotidianum decerpantur ufum: In omni crefcit folo, fed potiffimum amat loca circa edes & hominum habitationes. : Nomen. Latine Aurantium Acidum: Malaice Lemon Itam h. e. Limo niger: Bandenfibus Uffe Mettin. Am- boinenfibus Uffe Metten. y E Locus. In omnibus non occurrit aquofe Indiz in- fulis ; In Java enim, Baleya, & Celebe ignotum eft hoc pomum, in Amboina funt copiofiora , in Terna- ta vero & Banda rariora inveniuntur. : Ujus. Licet Aurantia hec fucco plena fint > raro tamen in cibo, vel non ufurpantur, prefertim cruda, quum eorum fuccus, licet vinofus „ingratus tamen fit & cum quadam amaritie mixtus , in potum tamen rufticum Pons dictum adhibentur , ad quem Lemoen Martin opti- ma funt, licet hic infalubris fit potus, quum ex valde fibi contrariis preparetur rebus , que Crude mifcentur, fervens nempe Arack & refrigerans Limonum fuccus hujus bafes funt. ; æc porro nigricantia mala optime valent ad cu- prea depuranda & polienda , five fola five cum con- tritis carbonibus mixta: Unde cuprum nitidum eft & fplendens „fi aqua ftatim abluatur , & ad folem exficce- tur: Optima etiam funt ŻĘ capitis lotione , quum depurent admodum, ac fudores detergant, nec ita cutim mordeant ac precedentia, quem in finem pri- mum fub cineribus etiam torrentur, donec externe nigrefcant, & adufta fint, que tum diffecantur. Ad Caffombz colorem tingendum infervire quoque pof- funt, licet non fola fed aliis mixta Limonibus ; ac prius decorticanda funt , antequam fuccus exprimatur , quod etiam obfervatur, fi Cuprum hoc depuretur. Huic alteram fübjungam fpeciem , quz plurimum in Macaffara & Baleya occurrit , ibique Lemon Ma- ritsja vocatur h. e. Limon Crifpus, & Nitor Piperis , qui magnitudinem Limonis Nipis habet, vel paulo minor eft, fed ab utraque parte planus feu compreffus inftar Amboinenfium diens pomorum, externe ru- gofus eft, & ubique verruculis inftar Granulorum Pi- peris obfitus, unde & illud etiam nomen fortitus eft, cortex vero ejus eft tenuis, qui adeo facile decorti- cari poteft , ut medulla interna fit integra, ficuti in Am- boinenfibus dulcibus pomis ,ejus medulla eft acida, & a Macaffarenfibus in cibo quoque ufurpatur. ` Hujus ingens fpecies in Amboina occurrit, cujus frü&us magnitudinem habent capitis infantis, externe granulati , interne pauca EB officula , horum autem caro debiliorem dat faporem vulgari. - RAE LL EKA IIO Tabule Trigefima Tertiz, e Ramum exhibet Awrantii Acidi, quod Lemon Itam Malaice vocatur. Dm A. Funiorem ramum denotat fpinis fais adhuc armatum. CS RV. A DEB Uti Limonum , fic & Aurantiorum plurimze funt varietates, que a variis enumerantur auctoribus; eftque hzc Aurantium vulgare medulla acri. Ferrar, Hefper. 317. & Boerb. Ind. H. L. B. p. 239. ubi reliquas vide varietates , nec non plurimos citatos auctores in Sloan. Catal pl. Famaic. p.210. atque ele- gantem Figuram in Blackwel, Herbal, Tab. 349. &c. Hac porro fpecies nomine Lemon Hitam a Valent, in 4dmboin. p. 190 deferibitur, we CAPUT ranje-Appels doch zo aangenaam niet, maar vermengt met een kleine bitterheit: Omtrent bet midden zynze vol groote zaat-korrels , en die lankwerpig , gerimpelt , of wat bogtig , bebbende van buiten een witte dikacbtige Jchelle, en daar onder leid een dun ligt purper vliesken , ^t welk de binnenfle witte beeft omvat. Het bout is bleek-wit , en redelyk bard, maar men kan 'er geen groot werk van maken, om dat bet zo Jcbeef , bogtig » en wanftallig is. Zynde deze boom ook vrucht. baarder , dan die van eenige andere Lemoenen in deze ge- weften ; alzo menze bet beele jaar door , te weten, vrug ten aan de boomen beeft , boewel er dagelyks tot buisze- lyk gebruik afgeplukt worden. Hy war op allerlei grond, doch lief ft by de buizen en woningen van menfchen. Naam. fm 't Latyn Aurantium Acidum , na ’t Ma. leyts Lemon Itam , dat is fwarte Lemoen : op Banda , Uffe Mettin. Op °t Amboins Uffe Metten. Plaats. Men vindze niet op alle Eilanden van Water. Indiën, want op Java, Baley „en Celebes, zynze meeft onbekent , in Amboina zyn er veele, doch in Ternaten, en Banda vry wat minder. Gebruik. Hoewel deze Lemoenen vol zap zyn , zo wer. denze echter in de koft, of niet, of zeer weinig gebruikt, inzonderbeit raauw., om dat bet zap, boewel wynachti A een viezen fmaak , met een kleine bitterbeit heeft, doch men gebruiktze tot Boere-pons , waar toeze naaft de Le- moen Martin wel de befte zyn, hoewel bet nog al een op, gefonde drank blyft; om dat menze maakt uit zeer Bet, dende dingen, en die raauw te zamen mengt: namentlyk den beeten Arak, en bet verkoelende Lemoen-zap. Doch deze fwarte Lemoenen zyn wel de bequaamfte, om alderbande koperwerk mede te féburen, bet zy alleen ; of met gevrevene bouts-kolen gemengt : Waar van bet ko- "Per zeer blank wert , ‘wanneer men bet terftont met water af/poelt , en in de Zon drogen laat: Zy zyn ook alderbe- quaamft , om bet booft mede te waffchen, «vant zy zui- veren zeer , vegen bet fweet af, en byteń zo niet op de huid, gelyk andere Lemoenen, tot welken einde menze ook wel eerft onder heete affche laat braden, tot datze van buiten fwart en verbrant werden, en als dan Jnyd men- ze midden door: Ook zo kan menze gebruiken. tot het verwen van de Ca[fomba-coleur ; boewel niet alleen , maar by andere Lemoenen, doch als dan moet menze fchellen, ter menze uitdout , bet welk men ook doet , als men koper- werk daar mede wil fchuuren. == "_ Hier by zal ik nog een ander geflagt voegen, bet welk men neff op Macar, en Baley vind , en aldaar Lemon Maritsja , dat is Limon Crifpus en Nitor Piperis noemd, zynde "vam de grootte als een Lemoen-Nipis!, of wel wat kleinder , doch onder en boven plat, gelyk de Amboinze zoete Appels, van buiten rimpelig , em digt met vratjes, als met peper-korls op malkander bezet, waar vanze ook dien naam beeft, maar de fchel is dun, en laat zie zo wel af/chellen, dat bet binnenfte merg gebeel blyft , elyk de Amboinze zoete Appels, bet merg is zuur, en werd by de Macaffaren mede in bun koft gebruikt. Men heeft in Amboina een groote zoorte bier van, Wiens vruchten zo groot zyn dls een kints kop, van bui- ten mede gegranuleert, binnen met weinige zaaden, em bet vlees is wat laffer van fmaak dan aan 3 geemeene, ` UYTLEGGING Van de drie-en-dertig fle Plaat, Vertoont een Tak van de zuure Oranje-Appel, die Leman Itam op 't Maleits genaamt wert. ~- A. Wyft aan een jong Takje met zyn ‘doornen, AANMERKINGE . Gelyk van de Limoenen, zo zynder ook van de Oranjes Appelen zeer veel veranderingen , dewelke by verfcheide Schry- vers opgetelt werden: En dit is de gemeene Orazje - Appel, met een zuur merg of zap van Ferrarius befchreven in zyn Hefperid. en pag. 377 verbeeldt; zie mede de Index van Boer- have over de Leidze tuyn pag. 239. alwaar verfcheide zoor- ten aangehaalt werden ; en zeer veele Schryvers over deze zoorten vind men verzamelt in de Cataloge van Sloan, e? 210. = cen fraaye Figuur daar van in Blakwel. Herbal. Tab. 349. XC. Deeze zoort wert mede onder de naam van Lemon Hitam, by Valent. in Ambons befcbryving pag. 190, vermeldt. P = > ( AL. Tab. XXXIII. im. S 55 OOO ZZO TA 7 GI E U NU EAGLES RA == S GE ln ŻE e x KUR ; | S E 2A = + E : | à = É AXA TAS : aN SA Lag, 112. U Boek. XLII. Hooff. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. i5 CAPUT QUADRAGESIMUM SECUNDUM. Aurantium Sinenfe. Lemon Manis T sjina. H fructus a quibusdam ex plebe Amboinica. indi- geni habentur, fed melius eft, fi cum ceteris Aurantia Sinenfia vocentur ob fequentes in pri- mis rationes. Hec arbor paulo altior eft ac precedens , ramis erectis ,, coma autem in rotundum extenfa eft & am- plior: Folia funt anguftiora & acutiora quam antece- dentis, tres quatuorve pollices longa , glabra , raris coftis donata , odoris priori fimilis. Pars cordata transverfum quoque digitum longa , fed adeo angufta ut vix cordis forma dignofci poffit, fed paulo latior eft quam Limonis Martinici: Juniores furculi longas & anguftas gerunt fpinas, in adultis vero arboribus nul- le confpiciuntur. Fruétus duplicem habet formam, ih una enim ar- bore mala majora funt quam in altera: Majora enim ` funt inftar precedentis arboris vel paulo minora, fpharica, excepto quod ppe pedunculum tuber ap- areat , & fuperius comprefla fint cum fovea inprefia. Reliqui corticis pars glabra eft, fed plurimis forami- nulis vel poris pertufa, fatis vero craffus eft hic cor- tex, fungofus , & facile a carne feparari poteft, exter- ne ex viridi nigrefcit, licet fructus fit penitus matų- rus; eftque porro amarus, fulphureus , & fortiffimi odoris, fique frangatur , talem emittit vaporem. 