Vervolg van Mr Johan Van de Water's groot plakkaatboek s'lands van Utrecht : Van de vroegsten tijd af tot het jaar 1805. Door Mr C.W. Moorrees, en Dr P.J. Vermenlen. 1
Gelijk ook de volgende Hertogen van Gelder- land, de Staten van gemelde provincie, ja collegien en bijzondere amtenaren in dezelve, uit de voren gemelde verlamming van den Rhijn en het wegens зз 126 VAN DEN STAAT EN dezelve gemaakt accoord, ter genietinge van cene ` bescherming in woeste tijden, gelegenheid genomen hebben om op het recht, den Gestichte van Utrecht van oude tijden gecompeteerd hebbende, van tijd tot | tijd te impieteren, zich nevens de hooge overheid van Utrecht in de directie en beheering van dezelve | landen te stellen, en eindelijk alle pogingen aan te wenden om zelfs de oude Heeren daaruit te stoten. Doch het zal voor de provincie Utrecht niet onmogelijk zijn haar oud recht en de daar tegen onwettig ondernomene handelingen in het klare licht te stellen, immers in een zodanige staat van bewijs, als in zaken van dien aart en van die oudheid gerequireert worden kan; het zal ook niet moeijelijk zijn aan te tonen hoe men tegenzijds, om zijne ongegronde sustennen eenigsints staande te houden, zich van tijd tot tijd in verscheide bochten heeft moeten wringen, telkens van argu- menten veranderen, ja in latere tijden openlijk tegenspreken ‘tgeen te voren in de duidelijkste bewoordingen geavoneert was, zo dat een onpartij- dig beslisser, na overweging van alles, gewisselijk zal moeten oordeelen dat de Souvereiniteit over de Marsch rechtmatig aan de provincie van Utrecht moet toegewezen worden, zullende de provincie van Gelderland geen tytel nog eenig bewijs kun- nen bijbrengen, op welken de Marsch aan het Hertogdom van Gelderland zoude gekomen zijn, ofte dat het zelve oudtijds in 't geheel of ten deele voor Gelders is gehouden, veel min dat het zelve onder de superioriteit van de provincie van Gel- derland met uitsluiting van die van Utrecht zoude behoren. TWEEDE AFDEELING. Behelzende de Historie van het geschil over het | territoir en de superioriteit van de Marsch, | alsmede aangaande den eigendom van den Rhijn, tusschen de provincien Gelderland en Utrecht, voor zo ver hetzelve bekend is, en wat daarin hoofdzakelijk is voorgevallen. Wanneer nu de Hertogen van Gelderland zich het eerst het recht tot de riviere den Rhijn aan- gematigd, of eenigen eigendom tot de Marsch, (want van de invasien, door de Gelderschen in de Marsch, en van exactien, door amptlieden van | de Neerbetuwe op dezelve, boven de halve pond- schattinge, zal hier niet opgehaald worden) hebben staande gehouden, alsmede wanneer preciselijk het geschil tusschen de twee provincien over die beide pointen eenen aanvang genomen hebbe, wil men dezerzijds gaarne bekennen, niet te kunnen be- en. Ook gelooft men niet, dat dit gemaklijk aan de Geldersche zijde te doen zij. Men durft egter gerustlijk vaststellen dat, be- halven hetgeen oorzaak tot het maken van een ac- coord nopens de halve pondschattinge gegeven heeft, de feitelijkheden, welke ook nog voor een gedeelte oorzaak van de tegenwoordige klagten zijn, door de Gelderschen reeds gepleegd zijn geworden voor DE SOUVEREINITEIT dat tijdperk, van welk wij het allereerst vinden dat die redenen van bezwaar door de Utrechtschen aan hunnen nieuwen Heer, Keizer Karel den Vijfden zijn voorgedragen, en dus veel vroeger dan dezel- ve door hun ter cognitie van eenen wettigen su- perieur gebragt zijn of hebben kunnen worden; want die de geschiedenissen der tijden, vóór de translatie der temporaliteit, inziet, zal licht besef- fen dat de Utrechtschen, wegens de toenmalige omstandigheden der tijden, verscheidene zaken heb- ben moeten dulden, waarin zij door de overmagt hunner vijanden, en in 't bijzonder der Gelderschen, tegen alle recht en redelijkheid bezwaard en ver- kort wierden, gelijk zulks het natuurlijk gevolg wezen moest van die oorlogen, welke zij, met een zo ongelukkigen uitslag, tegen magtigere nabuu- ren en derzelver bondgenoten, voornamelijk de Brabanders en Hollanders, in het begin der zes- tiende eeuwe voerden, en waardoor hun nu en dan, tegen alle recht en billijkheid, verscheidene pos- sessien zijn ontnomen welke zij met het beste recht en tijtel bezaten. Maar ofschoon zij, met betrekking tot sommi- gen, het ongeluk gehadt hebben geheel en al te moeten bukken en hun recht te laten varen, zal niemand kunnen zeggen , veelmin bewijzen, dat zulks ooit ten opzichte van de riviere de Rhijn of het territoir van de Marsch plaats gehad hebbe. Het zal integendeel blijken dat zij daarvan nim- mer eenigen afstand gedaan hebben, maar is de Bisschop zo verzekerd geweest van zijn recht op de Marsch, dat hij niet getwijfeld heeft de klag- ten wegens de extorsien, door den Hertog van Gelre of zijne onderzaten en helperen aan die van de Marsch aangedaan, in het vorderen van ruiter- geld onder anderen, ter arbitrage te stellen aan de drie hoofdsteden van Gelderland, welk compro- mis’ wel gevonden wordt in het Diversorium Davi- dis Burgundise, met veele andere daartoe betrek- lijk zijnde stukken, doch is aldaar niet te vinden of de uitspraak daarop gevolgt is ofte nict; men houdt ten minsten dezerzijds staande, dat aan de Geldersche zijde nooit zal kunnen bewezen worden, dat hetzelve geschilpoint ten nadeele van den Bis- schop is uitgesproken, of dat het aan den Hertog van Gelderland is verstaan geoorlooft te zijn alle zodanige lasten in de Marsch te introduceren, als hij mogte goedvinden. | Dit geval is dan het eerste en oudste, welke wij vinden over de Marsch en de regten van den Her- ‚tog van Gelderland op dezelve in geschil getrokken “te zijn geworden, ofschoon men, gelijk gezegd is, ‘het gevolg en den uitslag daarvan niet kan aan- tonen. Wanneer verder de slechte staat, waartoe het ‚bisdom door gestadige onlusten met machtige na- i buren gebracht was, oorzaak was dat het wereld- ‘lijke gebied in den jare 1528 aan Keizer Karel ‚den Vijfden, als Hertog van Braband en Grave ‚van Holland, opgedragen wierd, zo noodzaakte die zelfde overdragt ook den Heere van Gelder, Her- tog Karel, een bestand met gemelden Keizer, m die zelfde qualiteit, in welke hem het bisdom over- 1 Uitgegeven in Dodts Archief voor kerkel. ep wereldlijke geschiedenissen van Utrecht, 1, 114. 'S LANDS VAN UTRECHT. gedragen was, aan te gaan, waarna nog in dat zelfde jaar een volslagen verdrag van vrede volgde, waarbij onder anderen bedongen werdt, dat onver- mindert des Keizers vermeend recht op Gelderland, Zijne Majesteit zoude gedogen dat de Hertog Gel- der en Zutphen voor zich en zijne nakomelingen van den Keyzer, als Hertog van Braband en Grave van Holland, ter leen behield, en dat bij gebrek derselven die landen aan den Keizer zouden ver- vallen, gelijk zulks bij Pontan. Hist. Gelr. lib. XI. р. 758. Slichtenhorst, Geld. geschied. XL B. n°. 230. en in de Vaderl. Hist. IV. decl, bladz. 499 en 500 te zien is. De Keizer dus, als Leenheer van Gelderland en als eenige Overheer van het Sticht beide, in een en dezelfde hoedanigheid erkend zijnde, heeft al vroeg- tijds, zo van het geschil, welk tusschen de Gel- derschen en Utrechtschen over de Marsch als over anderen pointen subsisteerde, kennis genomen, en vermits de Hertog van Gelre den ingelanden van de Marsch buiten Rhenen verbaden had, het mer- gental hunner landen over te brengen tot betaling хап bun verschuldigd aandeel in de beede van tachentig duizend gulden, op den 12% Mey van den jare 1531, bij zekere ordonnantie geordonneert, dat men de ingelanden van de Marsch hunne mergen- talen zoude doen opbrengen ten behoeve van den Gestichte van Utrecht, ew Aun doen betalen half zo veel als men elders betaalt; zijnde in die ordon- nantie aanmerkelijk de redenen, welke zijne Кез. Majesteit van die decisie of ordre geeft, namelijk, om dat de grond Utrechtsch is, en dat daar en tegen de Furst van Gelre alleen zijne verboden gedaan heeft, om dat hij aldaar heeft een zwijgende Schout, ende dat hij maar half heeft van zoveel anderen be- talen in de Betuwe, welke redenen in het vervolg van nadere applicatie zullen gemaakt worden, daar men over de bewijzen van het recht der Utrecht- schen tot de Marsch handelen zal. Ondertusschen was, met zodanige ordonnantie, dat geschil ten voordeele der Utrechtschen; immers voor zo veel, behoudens het accoord in vorige tij- den met den Hertog van Gelderland gemaakt, waarbij aan denzelven voor de bescherming van de ingezetenen der Marsche halve pondschattinge ge- accordeert was, behoorde te geschieden. Men moet met recht twijfelen of de Utrechtschen wel ooit het genot van die uitspraak gehad hebben; immers blijkt het uit zekere memorie op verscheide dole- antien, tot naricht van den Raad ’s Hoofs van Utrecht, door den Grave van Hoogstraaten aan denzelven Raad toegezonden ор den 16" Februarij 1537, te vinden in het Groot Utr. Plac. boek П. D. Мадз. 973, dat ten zelven tijde de Gelderschen die van den Lande van Utrecht belet deden in het vorderen der halve schattinge, nademaal in het 31. artykel van dezelve memorie gezegd word, aangaande dat die Geldersche excederen zouden haar limiten in het delven van den Veenen ontrent Reenen, en dat bij hen luiden belet word dat die van de Marsche geen halve bede ten minsten т. Boer. 1. Tr. 1v. Deer. 197 met het verbieden van de halve schatting aan die van Utrecht te betalen. Voor het overige zijn de doleantien, waartoe deze memorie betrekkelijk is, niet in het placaat- boek geplaatst, en moeten dezelve wel onderschei- den worden van de 24 artykelen, welke eenige klachten van de Staten inhouden nopens eenige abuisen die bij het Hof Provinciaal van Utrecht gepleegt zouden zijn en kunnen gezien worden in bet Groot Utrechts plac. boek IL Deel blz. 970, en blijkt het onderscheid der laatste artikelen van die geenen, op welke de memorie van den Grave van Hoogstraten niet betrekkelijk is, uit het 110. art. derzelver memorie, waar gezegd wordt, dat indien die Staten meer vervolgs doen om verder ant- woord op de 24 artikelen, zij aan de Majesteit van de Koninginne en hare Majesteits Raden zullen gerenvoyeert worden. En heeft men nooit van de Geldersche zijde, noch ten tijde van dat geschil, nochte daarna, iets tegen de redenen van die ordonnantie weten bij te brengen, gelijk daarop dezer zijds wel ezpresselijk geprovoceert wordt. Vervolgens is, omtrent het midden der zestiende eeuwe, het geschil over den eigendom van de Marsch en den Rhijnstroom wederom verlevendigd, bij gelegenheid, dat de Karthuizers, als van % Veer te Rhenen, van den Hove van Utrecht geobtineerd hadden provisie van maintenu еп be- veelen poenaal tegen zekere personen, welke hen in de possessie van % gemelde Veer turbeerden, met autorisatie op den Schout van Rhenen, om dezelve beveelen poenaal ter execntie te stellen, en was in dezelve procedures reeds een extendit overgelegt, en met eene executie bij arrest, wegens transgres- sie der bovengemelde beveelen poenaal, begonnen, wanneer voor den gearresteerde cautie gesteld en geintervenicerd wierd, en voorts bij procedures in cas van exceptie voor den gerechte der stad Rhenen verder geprocedeerd, doch was eerst de exceptie gercjecteerd, ook de zaak ten princi- pale ten voordeele der Karthuizers uitgewezen, zonder dat daarvan geappelleerd was, maar had men zich deswege van de Geldersche zijde ge- addresseerd aan de Koningin regente, welke bij eene beslote missive aan de Hoven der beide lan- den, in den beginne van den jare 1552 geschre- ven, dezelven verzocht had eene Commissie tot het onderzoek dier zake te willen decerneren; welk geschied en de Commissie tot Rhenen aangekomen zijnde, had de Momboir van Gelderland met de Amptman van Nederbetuwe, die zich met den prin- cipalen gedaagde gevoegt hadden, gesustineerd , dat de procedures kwalijk waren aangelegt,en dat geene beveelen poenaal van het Hof van Utrecht plaats hadden kunnen hebben, omdat de Marsch in de Nederbetuwe gelegen was, en dat aldaar geene ex- ploicten bij eenige Deurwaarder of Pander 'в Hoofs gedaan mochten worden , immers ter zaake van '{ veer, en dat de Rhijnstroom en alle jurisdictie dien aan- gaande, aan beide zijden, aan % Furstendom Gelder тейеп lande van Utrecht en betalen, zal van we- | behoorde, waarbij nog de principale partije onder gen Keizerlijke Majesteit in tijden ende wijlen met | anderen voegde dat de citatie NB. niet gedaan den Gelderschen gesproken worden; zo dat het | was in de Marsch maar in de Nederbetuwe. schijnt, dat niettegenstaande de ordre van denzelf- Tegen welk alles de Procureur Generaal van den Keizer van den jare 1531, nog continueerden ` Utrecht sustineerde, dat de Rhijnstroom aan beide 128 VAN DEN STAAT EN zijden den Keizer, als Heer van den Lande van Utrecht, toekwam, en dat so ver 't Land in de Marsch gelegen staat. Om welke contrarieerende sustenuen de Com- missarissen partijen en gevoegden ook ordonneerden hunne positien en artykelen in geschrift te stellen, met surcheance van de aangeheve proceduren, bre- der bij den verbale daarvan zijnde. Dit bovenstaande in verbaal gebracht en de Com- | missie gecontinueerd zijnde, zijn vervolgens Heeren Commissarissen van wederzijde, op den 28. Mey 1554, andermaal bij een gekomen, vergeselschapt met den Momboir van Gelderland en den Procu- reur Generaal van Utrecht, benevens die van den rade der Karthuyzers en hebben de Heeren Com- missarissen, vergeselschapt als voren, en daar en boven met den Schout van Rhenen, besloten in- spectie te nemen van de plaatse contentieus. Ten welken einde zij uit Rhenen gegaan zijn tot in de Grebbe, en van daar achter langs Неу- menberg tot op den Rhijn, ter plaatse, daar de beide landen zouden scheiden, en wanneer zij op zekere weerd, Hendrik Valkenaars toekomende, gekomen waren, hadden hun twee schippers ver- klaart, dat de gemelde weerd het gescheid was tus- schen Utrecht en Gelderland, en had de Procurator van de Carthuisers verklaart, dot het Rhenensche Veer, toebehoorende zijn convent, begint еп aanging daar de voorsz, Valkenaars weerd paalt aan Gelder- land, of daar 't Veer van Heusden afgaat, en het gerecht van Rhenen begint, en dat het convent en heuren predecesseurs тап daar af nederwaart, tot aan de plaats daar '{ Ameronger Veer begint, over langen meenigen tijd geweest waren alleen in de possessie van het voorsz, Rhenensche Veer, zonder dat bevonden zoude worden, dat tusschen de voorsz. limifen iemand anders eenige possessie van Veer ge- kad hadde of noch hadde. Vervolgens waren de Heeren Commissarissen overgezet na de Geldersche zijde, en gegaan langs de uyterweerden na beneden, ter plaatse, daar de Marsch begint, al waar zij een stuk wegs gegaan zijn over uiterwaarden van de Marsche langs de riviere, en hadden gezien cen middelweerd, leg- gende in de zelfde riviere, nader aan de Rhenen- sche dan aan de Geldersche zijde, welke genaamt wierd Valkenaars weerd, doch welke met den weerd van Hendrik Valkenaar bovengemeld niet moet geconfundeert worden. Hier sustineerde de Momboir van Gelderland dat de jurisdictie over dien middelweerd, mitsga- ders van den geheele stroom ten beide zijden, van boven tot beneden toe, zo ver Gelderland strekte, Geldersch waren, % welk de Procureur Generaal van Utrecht en Schout van Rhenen ex- presselijk ontkenden. Van daar gingen de Heeren Commissarissen op den Marschdijk en verklaarde de Schout van Rhe- nen, dat dezelve bij hem geschouwt wierd, als Schout van Rhenen en van de Marsch, uit naam van de Кеш. Maj., als Heer van Utrecht, met den Schout die met bem in de Marsch, wegens dezelve Majesteit, als Heer van Gelre, te recht zit. Vervolgens gingen de Heeren Commissarissen. nederwaarts, voorbij het huis te Lee, gelegen be- zijden de Marsch, wanneer de Procureur Generaal DE SOUVEREINITEIT | hen toonde den Tollenburg, op welk erf men zeg- gen wilde in voorlede tijden gestaan te hebben het ‚Tolhuis van Rhenen van den Tol, den Bisschop- pen toebehorende. Ook toonde men hun eene zekere laagte, ten deele met riet bewasschen, gelegen tusschen de voorsz. Tollenburg en den bandijk van de Neerbetuwe, lo- ‚pende langs denzelven bandijk; welke laagte genoemd wierd den ouden Rhijn; dat ook in dezelve laagte, in t midden, ten „naasten bij doorgegraven en met willigen bepoot, het gescheid was tusschen de Neerbetuwe en de Marsche; vervolgens waren zij gebracht langs die leegte tot aan een sloot, op dezelve corresponderende, en van daar tot aan een sluis, alwaar men zeide dat de Rhijn langs gelo- pen hadde, en wierd dezelve sluis bevonden te gaan door eenen dijk nederwaart, scheidende de Marsche van Gelderland. Behalven dat nog de Procureur Generaal eenige andere pointen van minder belang aan de Sticht- sche zijde van den Rhijn demonstreerde, en waar omtrent de Momber van Gelderland accepteerde ‘tgeen tot zijn voordeel dienende was, en ontken- de % geen tot zijn nadeel eenigsints wezen mochte, en protesteerde dat die bezichtinge hem geensints zoude præjudicieren, mogende echter lijden dat de- zelve in 't verbaal bleef, zo tot instructie der Hee- ren Commissarissen als van pertijen, indien zij zich daarmede wilden behelpen. En declareerde de Momber, om redenen, niet in gereedheid te hebben kunnen zijn om van zijne positien en feiten te dienen, maar verzochte pre- fixie van tijd. | De Procureur Generaal van Utrecht zeide in ge- reedheid te zijn, en daags daaraan te zullen die- nen en zijne enqueste te beginnen, consenterende aan den Momber bekwamen tijd om van gelijke te doen. Waarna Heeren Commissarissen aan den Mom- ber vijf weken geaccordeerd hebben, om van zijne positien te dienen, en admitteerden den Procureur Generaal van Utrecht tot het inwinnen van zijne enqueste, 't Welk de Momber vernemende, verzocht visie en kopij van des Procureur Generaals positien, ofte ten minsten extract van alzulke artykelen, als waar- op dezelve van meening was zijne getuigen te doen horen, doch dewijl de Procureur Generaal hierin niet consenteerde voor en aleer de Momber van zijne zijde mede gedient zoude hebben, werden zij beide door Commissarissen gelast binnen den tijd van vijf weken van hunne positien te dienen. Ondertusschen wierden eenige informatien ten verzoeke van den Procurator van de Carthuisers ge- nomen, waaruit onder anderen blijkt, dat het veer genaamd wierd Ле Peer van Rhenen en gelegen in de Kerspele van Rhenen, op den Rhijnstroom, tusschen Rhenen en de Marsch; dat die van de Marsch alle hunne sacramenten tot Rhenen haal- den, dat zij hunne dooden nergens mochten be- graven dan te Rhenen, zonder consent van den pastoor aldaar. Ook waren eenige informatien strekkende no- pens de twee Schouten, dat namelijk de Utrecht- sche een sprekenden en de Gelderschen ееп zwij- genden Schout hadden. 'S LANDS VAN UTRECHT. r. Вокк. 1. Ттт, zv. Deer 129 Wanneer nu naderhand de Procureur Generaal ! ren conform de laatste retroacta, ten einde onder van Utrecht van zijne positien en feiten diende, eene gepretendeerde neutraliteit de inwoners in der bleek het, dat dezelve eerstelijk strekten aangaan- ` Marsche zich niet onttrekken aan 'tgeen zij Zijne de den eigendom en hoogheid der riviere deu Rhijn, Majesteit schuldig zijn. die men ook noemt de Lecke van boven Rhenen Dat hij Mr. W. van Diemen ook aan den Heer af, te weten daar Heusden afgaat nederwaart voor- ` Kantsler zoude vertonen, hoe die van de Marsch bij Kesteren en andere Geldersche dorpen, en van | geweigerd hadden te obtempereren zekere missive alle de middelweerden, alsmede van de uiterweer-| van den Hove van Utrecht, tenderende tot expedi- den aan de Noordzijde; aangaande het recht van бе van justitie, onder voorwendsel, dat zij eens- den tol, nopens een lijnpad aan de Zuidzijde van den stroom; aangaande het veer, en dat wanneer eenige questie over den tol verrezen mochte zijn geweest, dezelve altoos door officiers of rechters, wegens den Heer van den Lande van Utrecht ge- committeerd, was geoordeeld. Ontkennende hij Procureur Generaal dat de Furst van Gelre eenig recht op den Rhijnstroom toekwam; immers tusschen Rhenen en den gehee- len polder van de Marsche, en voorts tot beneden ofte zo ver het watertolrecht, den Heer van den Lande van Utrecht competerende, zich extendeert; in tbijzonder tot аап den Nyendam. Waarna volgen diverse feiten relatif tot elk sus- tenu. En verder zeer veele notabele positien omtrent het verloop van den Rhijn en oude situatie van de Marsch aan de Noordzijde van dien stroom, en nopens den ouden eigendom der Heeren van het Sticht op de Marsch, doch welke hier gepas- seert worden, omdat men naderhand, in de derde afdeeling, van dezelve, zo veel nodig, gebruik zal trachten te maken tot adstructie van het regt der Provincie van Utrecht in al hetgeen de questie over het territoir van de Marsch, of eigendom van den Rhijn, betreft, Hoedanig dasrentegen de positien van den Mom- boir van Gelderland geweest zijn, en of dezelve wel cens overgeleverd zijn, is niet gebleken. Het kan inmiddels uit de feiten, die van de Utrechtsche zijde bijgebracht worden, en uit de stukken, waarop aldaar met het allergrootst ver- trouwen beroepen wordt, maar welke thans niet gevonden worden, opgemaakt worden, met hoeveel grond de Utrechtschen in den jare 1623 geklaagt hebben dat hunne bewijzen niet voorbanden, maar te Brussel waren, zo als op zijne plaats getoond zal worden. Wat nu verder omtrent die overgeleverde feiten ofte positien, door de Heeren Commissarissen uit de beide Hoven gedaan zij, kan dezerzijds nlmede niet gezegd worden. Dan exteert eene origineele instructie van den Hove van Utrecht, van den 26 October 1560, voor Mr. Willem van Diemen, om te besoigneren met den Kantsler, en des noods met den anderen Konings Raden in Gelderland, en hen te vertonen hoe de inwoners van de Marsch zich ten nadeele van Zijne Majesteit als Hertog van Gelder en Heer van Utrecht, gedragen, en zieh geduurende de con- troversie over dat territoir dan Stichtsch dan Gel- dersch houden, naar dat hun dat goeddunkt, zo ter zake van disobedientie in ‘tlichten en heffen van de beden en subventien, als in 't exerceren van de justitie; dat daarom nodig ware, dat de Heer Cantsler den Heer Commissaris Stalborg inducere, om met hem Stichtschen Commissaris te besoigne- Vertroue Uru. Рав. Т. { deels onder de Kantslarye van Gelderland behoor- den, daar nochtans de Schout en Heemraden aldaar recht administreerden van wegen den Koning, als Heer van Utrecht, en dat in vorige tijden de Her- togen van Gelder geen recht tot de Justitie ge- pretendeerd hadden, dan alleen een zwijgende Schout. Dat daarom hij Mr. W. van Diemen den Heer Kantsler en Commissaris Stalborg wilde induce- ren dat zij aan die van de Marsche schrijven mogten, dat zij in materie van justitie en de exer- citie van dien, hen lieden wilden reguleren naar, en obedieeren % gunt hun lieden van 'з Konings wege bij den Hove zoude geordonneert worden. En dat hij Stichtsche Commissaris daarbij moeste voegen, dat de Schout van Rhenen in possessie was de criminele justitie aldaar te hebben, en onlangs ееп vrouwspersoon aldaar gevangen en naar Rhenen gebracht te hebben, in meeninge om daar over justitie te laten geschieden, naar ouder gewoonte; breder bij de gemelde instructie dezer zijds mede overgelegd. , Achtervolgende die instructie is ook de Raads- heer Mr. W. van Diemen met Leo Gilkes, op den 27. October 1560, naar Rhenen gereist, en den 28, te Arnhem gekomen, alwaar zij gebesoigneert hebbende met de Heer Cantsler, ook met den zelven geresolveerd hebben in geschrifte te stellen het geen zij te zamen gehandeld hadden, en zulks ten einde de justitie in der Marsche, ten minsten bij provisie, geacdministreert mogte worden bij den Rade van Utrecht, afs daartoe, zo `t schijnt, het apparentste reeht hebbende, En hebben de Stichtsche Commissarissen in die voordrage opgehaalt de vorige Commissie, inge- volge hare Мај", brieven gedecerneert, en hoe door ‘t vertragen van de decisie der zanke, de Staten van Utrecht grootlijks benadeeld waren, onder anderen aangaande die contributie, welke die van de Marsch den Lande van Utrecht schul- dig is. Dat derhalven wederzijdsche Commissarissen be- kwame informatie behoorden te nemen, om te weten, waar onder de Marsch behoort. En dat bij provisie behoorde plaats te hebben, dat alle het geen de Raad van Utrecht gedecer- neerd had, en nog decerneren zoude op ende je- gens de Schouten, Heemraden en de ingezetenen van de Marsche, hebben zoude heur effect, ende bij provisie van hunne zijde van Zijne Мај. wege geexecuteert worden. Om dat het kenlijk was, en ingeval van dene- gatie zonde bewezen worden, dat de Marsch be- hoort onder % Kerspel van Rhenen. Dat het ook kenlijk was dat de Marsch altijd geheel geresortcert had, en nog resorteerde en behoorde onder den Heere van Utrecht. Ende dat, ofschoon daar twee Schouten waren, 33 130 VAN DEN STAAT EN DE SOUVEREINITEIT een van de zijde van Utrecht en een van Gelder- | als Heer dezer landen moet gehouden worden, land, zo was nochtans de Utrechtsche alleen de ` 1 zij na dat hij was afgezworen, tot het begin sprekende Schont, en die van Gelderland de zwij- | der zeventiende eeuwe is voorgevallen. gende Schout. Doch wanneer de Heeren Gedeputeerden in den Dat derhalve daaruit bleek, dat de Schout van | jare 1601 aanschrijving hadden gedaan, om de de Utrechtsche zijde altijd de preëminentie gehad ` oudschildgelden, waarop de landen in de Marsche had, en dat derhalve het resort en de superioriteit | leggende getaxeert waren, in te vorderen, volgens in de Marsch altijd toebehoort heeft en nog toe- | overgezonden extract uit het nieuw gedresseerd behoorde aan de Heeren van Utrecht, zonder dat | oudscluldboek, heeft de Stichtsche Schout in der daartegen prejudicieerde een zwijgende Schout, de halve schatting en alle andere gerechtigheden, welke die van de Neerbetuwe zouden kunnen be- wijzen in de Marsch te hebben, welke die van den Marsche, bij missive in dato 21 September des gewelden jaars, kennis gegeven, hoe hij op eene ordinaris gerechtsdag in de Marsch geweest zijnde, het zelve gerecht en eenige der voornaamste ge- Rade van Utrecht hun niet begeerden te benemen, | erfden van de Marsche zulks had gecommuniceert ; maar- als dienende de Мај“, welke die van Gelre | dat men zich des wegen zeer verwondert en ge- ook dienen, geerne zien zouden, dat elk land ge- | zegd had, dat men niet zoude bevinden dat die conserveerd wierde in zijne gerechtigheden. Dat derhalve de voorgaande Commissie behoorde voltrokken en geperfecteerd te worden, % zij bij maniere als dezelve was gedecerneerd, of op eenige andere bekwame maniere, waaraf die Heeren Cantsler en Raden wierden verzogt met den eersten ter gelegene tijd den President en Raden van Utrecht te adverteren en te verwittigen, ten einde zij mogten weten waarna zij zich zouden regule- ren en ook ten einde de zaak in geen verder ver- loop kwame. Dan vermits deze Commissie geen effect schijnt gehad te hebben tot bijlegging der geschillen tus- schen partijen, blijkt het verder, dat de zaak is overgebracht naar den Secreten Rade te Brussel, welke dezelve ook bij der hand genomen heeft, doch alvorens die ten definitive te decideren, eene provisioneele sententie heeft laten voorafgaan, waarin dezelve (na te kennen gegeven te hebben, hoe de wederzijdsche provincien sustineeren, dat de Marsch aan haar onderworpen is, en waarin te voren ver- ordend was, dat alle procedures ten beiden zijden | in state blijven zouden, tot der tijd toe anders geordonneert zoude wezen) tot voortzetting der justitie, na ingenomen advys van Kantsler, Presi- dent en Raden van den Lande van Gelder en Utrecht, ordonneert, dat, hangende de voorschreve questie ende geschil van de Marsch en tot der tijd toe, dat er uitvinding gemaakt en getermi- neerd zoude zijn, of dezelve Marsche Geldersch of Utrechtsch ware, alle sententien, gegeven bij den gerechte van de Marsch, onder cautie executabel zijn zouden. Zo als daarvan consteert bij een afschrift van dezelve provisioneele sententie in dato 28. Julij 1563, En is de zaak bij die provisioneele uitspraak ge- bleven, zonder dat ook de stukken, immers van de Utrechtsche zijde, ook weder aan haar ter hand zijn gekomen. Ondertusschen schijnt het, dat de grootere be- langen der wéderzijdsche provincien in die tijden, het algemeen welzijn betreffende, gemaakt hebben. dat men zich in het vervolg dezer eeuwe minder met de bijzondere geschillen, en welke van gerin- ger aangelegenheid waren, bezig heeft gehouden, of dat men noch al heeft willen afwachten wat de Secrete Raad in de principale zaak, de Marsch betreffende, zoude doen. Immers men bevindt niet, dat er iets dien aan- gaande, La gedurende den tijd dat Filips noch van de Marsch ooit iets onder de provincie van Utrecht hadden gecontribueert, ofte dat ook bij eenige Bisschoppen, Keizerlijke ofte Koninglijke ‚ Majesteit, als gewezen Heeren 's Lands van Utrecht, eenige petitien ofte contribntien waren genoten; dat in tegendeel die van de Marsch van alle oude tij- den onder het Furstendom van Gelre hadden ge- contribueert, en dat vermits de drie deelen van de proprieteit der landen in de Marsch woonachtig waren buiten de provincie van Utrecht, het on- moogelijk zoude zijn dezelve tot betalinge van de | oudschildgelden te constringeren; dat hij ook be- dreigd wierd, dat indien men dezerzijds met de begonne executie voortging, die van de Marsch zich daarover aan den Rijke van Nijmegen zouden adresseren en den executeur miet vriendelijk be- handelen. Waarop de Heeren Gedeputeerden deze missive gesteld hebben in handen van de Heeren Gecom- mitteerden tot de Domeinen, alsmede van den Pro- cureur Generaal en Rentmeester van de Domeinen,. omme zich op de gerechtigheid van de Staten dezen ‚aangaande te informeren en daarvan rapport ‘te ‚doen; doch het blijkt niet wat daarvan naderhand gekomen zij, en voor al niet dat. de Geldersche des wege aan de Heeren Staten dezer provincie ‚ geschreven hebben. Verder kan men uit zekeren in wezen zijnde brief der Heeren Raden des Furstendoms Gelre en Graafschaps Zutphen, van 2 Junij 1602, zien, dat dezelve aan den President en Raden van den provincialen Hove alhier, ор den 19. Junij deszel- ven jaars, eene missive hadden geschreven, ten einde door beiderzijdsche Gecomuutteerden pro- visioneele ordre beraampt mochte worden op de daarin gemelde en andere questien ende executien | derzelve, over zaken in de Marsche vallende en | daarvan die jurisdictie van beide Hoven gefundeerd | was, op welke eerste missive die van den Hove ‚provinciaal niet hadden geantwoordt, daarom als ‘noch daartoe verzocht wierden, doch heeft niet kunnen ontdekt worden, wat daar in verder ge- даап zij. Dewijl verder in dit different ook in aanmerking komt het recht van den stroom en al wat te dier zake is voorgevallen, kan men niet voorbij te wel- den, hoe omtrent het begin der zeventiende eeuwe ‚een proces voor den Hove van Utrecht verrezen was tusschen den Tollenaar te Wijk, den Ontfan- ger van З Lands Domeinen van Utrecht en den 'S LANDS VAN UTRECHT. 1. Bork. 1. Trr. тү, Deer. 131 Procureur Generaal, van "a Lands wege gevoegde, jegens Zweer van Utenweerde, Schout tot Mourik, e en den Momber van ’t Furstendom van Gelderland, met hem gevoegde, belangende de wanbetaling van zekere tolgerechtigheid, bij den voorsz. Utenweerde gepleegd, door dien hij zeker hout, van boven komende, te Mourik had opge- slagen, zonder daarover den voorsz. Tollenaar te Wijk aangesproken, veel min eenige gerechtigheid betaald te hebben, ende zulks om dat hij susti- neerde dat het zelve hout, de stad Wijk, zijnde toen de plaats, daar de collecte der tol was, niet wezende gepasseerd, hij ook den tol niet had ge- passeerd, waar tegen wegens den Tollenaar en den gevoegden ter contrarie wierde gesustineerd: Dat alle schippers of schepen, komende van boven ende haren last onder wegen brekende op eenige dorpen, tusschen de steden Rhenen en Wijk gelegen, ofte ook op de Vaart varende, gehouden zijn de tolgeregtigheid wegens hunne ingeladene Коор- manschappen tnde waren aan den Tollenaar te Wijk ofte zijnen collecteur te Rhenen te betalen, niettegenstaande dezelve waren en koopmanschap- pen den tol te Wijk niet en. waren gepasseert. En is het zelve proces NB. tot voorkoming van alle verdere moeite, onlusten en onkosten, en tot onderhouding van alle nabuurschap ende eenigheid tusschen Gedeputeerden der Staten van den Lande van Utrecht en die van de Dorpen tusschen Rhe- nen en Wijk, geassopieert en getransigeert in vol- gende maniere: Dat de Heeren Staten van Utrecht zullen blij- ven in hunne oude deugdelijke gerechtigheid ende ровзезвіе van over de waren, in de voorsz. dorpen opgeslagen, te genieten de gerechtigheid van den tol daartoe staande. Belovende de voorsz. Zweer Utenweerd in zijn regard in toekomende zulks te zullen nakomen. Ende daarenboven hebben bij dat accoord de. Heer Diderik Vijgh, Heer tot Zoelen, Amptman | in de Nederbetuwe, Hendrik van Beynhem van niet hoger behoorden bezwaart te worden inzon- derheid niet dewijl die van de Marsch daarvan be- koorlijke brieven hadden. Dat egter de Jonkheeren van Nederbetuwe haar onderstaan hadden die quotisatie, in den jare 1610, hoger te zetten, en die van de Marsch te dreigen met executie en via facti dezelve hare quotisatie te willen innen. Dat daarop die van de Marsch hem Schout van Rhenen verzocht hadden, dat hij dezelve executie gewapender hand zoude tegen gaan. Dat wanneer dit tot kennisse van Amptman en Jonkeren van Nederbetuwe was gekomen, men wel eene wijl tijds met de. voorsz. executie gesnperse- deert ; ' Dan hadden zij in den jare 1611 wederom eene andere capitale schatting uitgezet en daarbij de Marsch gequotiseert op vijfhondert gulden, niet- tegenstaande dezelve geen veertig gulden schuldig zoude zijn, in conformiteit van de oude lijsten; dat zij zich derhalve weder tegen de executie, die hen bedreigd was, zonden opposeren, vermits zij anders geheel Geldersch zouden worden, gelijk de Jonkers van Nederbetuwe zochten. Om welke re- denen de Schout van Rhenen, bij gemelde remon- strantie, urgeerde dat, tot maintien van de auto- riteit en jurisdictie dezer Provincie en tot voorko- ming van bloedstorting, welke uit eene resistentie te verwachten was, de Heeren Gedeputeerden bij tijds hulpmiddelen aan die zaak geliefden toe te brengen. Deze remonstrantie is daarop gestelt in handen van de Gecommitteerden tot de Domeinen en Rent- meester derzelven, dan is nog niet gebleken wat tot sublevatie van die ingezetenen van de Marsch dezerzijds gedaan zij. Maar uit eene missive der Rekenkamer van Gel- derland, van den 28. September 1611, aan de Heeren Gedeputeerden dezer provincie geschreven, kan men zien dat de laatst gemelde Heeren aan Dijkgraaf ‚en Heemraden van de Marsch eene missive had- den Appelenborg ende Adriaan van Mourik, wt деп gezonden, in dato den 23. Augustus, onder kracht van zekere procuratie, op hen bij Amptman | anderen inhoudende dat de geërfden van de Marsch en Ridderschappen, op den 4. Julij 1603 gepas- | iemand uit hen zouden committeren met volkome seerd, bekend, van wege de dorpen des Ampts van ` procuratie, ten einde met hen Heeren Gedeputeerden Nederhetuwe, de Heeren Staten van Utrecht tot het | te handelen over de contributie alreede vervallen, vorderen van den tol gerechtigd te zijn, en die en van de verdere betaling voortaan te doen. transactie te ratificeren. Dat daarop die van de Marsch de Rekenkamer Waarbij ook nog de meergemelde Utenweerde, van Gelderland verzocht hadden iemand als van tot vermindering der kosten aan de Stichtsche zijde, | wegen de Heeren Staten van Gelderland, mede in betaald heeft eene somme van drie honderd guldens. ` de Marsch geërft, op de vergadering van geërfden In den jare 1611 is het geschil over de contri- wilden zenden. butie wederom verlevendigd, ter zake de Ampt man en Ridderschap des Ampts van Nederbetuwe den kunnen goedvinden den Ontvanger Gene- ` raal des Quartiers van Nijmegen te assigneren op | Dat zij zulks gedaan hadden, en daarvan rap- port bekomen hebbende, zo ten aanzien van de ge- zamentlijke geërfden als van het interest der Hee- ren Staten van Gelderland, niet konden nalaten de Heerlijkheid van de Marsch, met eene somme aan de Heeren Gedeputeerden dezer provincie on- van 520 guld. 5. stuiv. 14 penn. | der ‘toog te brengen, dat die van de Marsch noait Hierop had de Schout van Rhenen aan de Hee- eenige contributie van schatting, of hoe men ‘t zou- ren Gedeputeerden der Staten "a Lands van Utrecht | de mogen noemen, ten profijte van dezen Lande geremonstreert, dat alzo de Gelderschen zedert ceni- | van Utrecht hadden opgebracht. ge jaren in de Marsche eenige jurisdictie hadden ` Dat derhalve de Staten van deze provincie niet geincorporeert, en de Marsch ор de lijst van de | waren in de possessie van eenige contributie, schat- Capitale schattinge gequotiseert, naar welk dat dis- | tinge ofte anders te eischen, veel min te ontvangen. triet lange jaren onder Gelderland had gecontri- | Dat zij, om die rede, niet twijfelden of de Hee- eert, die van de Marsch dan ook boven 't zelve | ren Gedeputeerden zouden in aanmerking nemen 132 dat het een harde zaak voor die van de Marsch zoude zijn zich daarin te begeven; dat zij zulks ook niet konden doen, zonder weten en consent der Staten van Gelderland, tot wiens profijt zij altijd schattinge betaald hadden, want dat anders daaruyt ongemak voor hun en onlust tusschen de provincien mogt ontstaan. Waarom zij verzogten, dat de Heeren Gedepu- teerden de voorgemelde vordering, aan die van de Marsch gedaan, geliefden uit te stellen tot den naasten Landdag in Gelderland, op welken zij de zake zouden brengen, ten einde aldaar geresol- veert ofte ook met deze provincie in onderhande- ling konde getreden en verdragen worden, als naar rechte bevonden zoude worden te behoren. Gelijk hiervan consteert bij gemelde missive van de Rekenkamer. Dach of en wat hierop verder tusschen de pro- vincien gehandelt is, consteert niet uit eenige over- gegevene stukken; alleen blijkt het uit de hier ` voren gemelde memorie van klachten over de ver- waarde quotisatie van de Gelderschen, eerst, dat zij op een nacht tien peerden uit de Marsch ge- haald hadden, en dat zij die niet hadden willen laten gaan dan na betaling van f 400, Welke ook, boven de kosten daar over gevallen, onder protestatie betaald zijn. Dan kan men ook nog uit dezelfde memorie zien, dat de zwijgende Schout van de Marsch zich ook met de executie van die contributie bemoeid heeft, alzo daarin gezegd word, dat omtrent drie weken na de betaling der voorsz. 400 gld., de zwijgende Scholtus voor het restant dier schatting wederom zes paarden, bij wege van executie, ge- haalt heeft. Dan schijnt de Schout van Gelderland deswege door den Schout van Rhenen in de Marsch azn- gesproken, ja zelfs aangehouden of gearresteert te wezen. Immers blijkt het uit zekere acte van 12 October 1613, dat Hendrik Foyert, mede Dijkgraaf in der Marsche, aan Frederik van Deuverden, mede Dijk- graaf, bij handtastinge beloofd heeft weder te zul- len compareren in dezelve Marsch, om den Sticht- ! schen Dijkgraaf of Schout te recht te staan, ter | zake van al zulke actie als dezelve Schout ver- | meende te hebben, uit hoofde van verleende ad- sistentie aan die genen, welke zonder kennis van hem Stichtschen Schout, eenige paarden bij executie uit de Marsche gehaald hadde. Hier na is sangaande de Souvereiniteit over de Marsche weder eene andere controversie gekomen tusschen de twee provincien, in den jare 1614, bij gelegenheid dat de Heeren Staten van den Lande van Utrecht, goed gevonden hebbende een gene- ralen Vast- en Bededag door de geheele provincie te doen houden, de Heeren Gedeputeerden daar- van aan den Schout van Rhenen bevolen hadden de publicatie binnen dezelve stad te doen. Welk bevel van afkondiging de gemelde Schout misschien ook tot de Marsch, als onder het Ker- spel van Rhenen behorende, geëxtendeert hebbende, schijnt het dat zulks ter ooren van den Heer Caerl Vijgh, gesubstitueerden Amptman in de Neder- betuwe, gekomen zijnde, dezelve daarvan aan de Raden des Furstendoms Gelderland kennis gege- VAN DEN STAAT EN DE SOUVEREINITEIT ven heeft; waarop dezelve, ор eene zeer autoritative en tot dien tijd toe zelfs bij de Staten van Gel- derland nooit gebruikte wijze, aan den gemelden Amptman geschreven hebben, om vermits zij voor- gaven deze zaake te zijn eene nieuwigheid, strek- kende tot inbraak van de hoogheid der Provincie van Gelderland, den Scholtus van de Stichtsche zijde te gelasten zich te onthouden van dergelijke geboden te doen, en denzelven te bedreigen dat andersints tegen zijn persoon en goederen gepro- cedeert zoude worden, en dat, indien de inwoon- deren van de Marsch, ter zaake zij het gemelde gebod niet en hadden gepareert, eenige weder- weerdigheid door den Scholtus zoude worden aan- gedaan, hij Amptman die van den Rade van Gel- derland daarvan zoude adverteren, om daartegen naar behoren te voorzien. e Deze scherpe aanschrijving van bet Hof aan den Amptman van Nederbetuwe werdt wel haast ge- volgt van een soortgelijke missive van dezelven аап den Schout van Rhenen, waarbij hij den ge- melden Schout, met toezending van eene kopij van den brief der Heeren Raden aan hem ge- schreven NB. in el goede vermaand, en ook, zo hij zegt, ernstelijk belast wil hebben, zich te ont- houden van zulke en dergelijke geboden meer te doen; ook de inwoonders van de Marsch, ter zake zij t gebod niet en hadden gepareert, cenige mo- lestie aan te doen, of dat hij Amptman genood- zaakt zoude zijn, in conformiteit van het aanschrij- ven van den Hove, zulke provisie bij de hand te nemen en daar ір te voorzien, als hij te rade zoude vinden te behoren. De Schout van Rhenen niet hebbende kunnen afwezen beide aan de Heeren Gedeputeerden dezer provincie over te zenden, hebben dezelve Hun Ed. Mog. daar op den 2. Augustus des gemelden jaars 1614 aangeschreven, dat Hun Ed. Mog. bevonden dat hoe langer hoe meer gearbeid wierd om de provincie Utrecht uit de deugdelijke possessie en geregtigheid van de Souverainiteit en jurisdictie over de Marsche en hunne onderzaten aldaar, ten onbruik te maken, en derhalven goed gevonden hadden den Schout te doen verstaan, dat де mee- ninge van Hun Ed. Mog. geensints was, dat hunne beseelen aangaande deu uitgeschreven bededag illu- soir zouden worden gemaakt, en de gebrekige on- geboet blijven, en nog minder dat men aan het Vorstendom van Gelderland de contributien over de Marsch, en de executie deswege gedaan, zoude toestaan; dat Hun Ed. Mog. hem Schout wel ernste- lijk belasteden, daarin en tegen alles, wat meer dergelijks voorvallen mocht, de gerechtigheid der provincie van Utrecht te bewaren, mietfegenstaande NB. ket dreigende tegenschrijven van den gesubsti- tueerden Amplman en van de Cancelerij des Fursten- doms Gelre en Graafschaps Zutphen; dat Hun Ed. Mog. vertrouwden, dat NB. de Landschappen van het gemelde Furstendom en Graafschap genegen zou- den zijn alle desordre voor te komen; den onlust, gelijk onder zo goede nabaren en bondgenoten be- hoort, te mijden; dat dezelve hare gepretendeerde gerechtigheid bij andere wegen zullen vervolgen, en de officieren dezer provincie dus van alle dreigemen- ten bevrijd blijven. Ten zelven dage hadden ook de Heeren Gedeputeerden van Utrecht аап het 'S LANDS VAN UTRECHT. Hof van Gelderland bij missive te kennen gegeven, dat zij ongaarne hadden verstaan, het geen zij aan den gesubstitueerden Amptman van Nederbetawe hadden toegeschreven, aan den Schout van Rhenen te belasten, alsmede het geen dezelve gesubstitn- eerde Amptman aan den gemelden Schout had geschreven; dat bovendien de ingezetenen van de Marsch zeer door quotisatien wierden bezwaart, en dat dezelve door den stilzwijgenden Schout, met afhaling van paarden, wierden geëxecuteert ; dat Hun Ed. Mog. dergelijke proceduren onder zulke goede naburen en bondgenoten, tegen de oude possessie en geregtigheid van de provincie van Utrecht over de Marsch, niet hadden verwacht door den Amptman te zullen gepleegt, of door het Hof van wege de Landschap gelast te worden, vermits het kennelijk was, dat volgens de verkla- ring van Zijne Keizerlijke Majesteyt, de grond van de Marsch Stichts was, met bijvoeging van eenige verdere redenen over den eigendom derzel- ver; dat Hun Ed. Mog. derhalven door het uit- schrijven van den Vast- en Bededag niets nieuws deden, maar alleen continneerden hunne oude pos- sessie, die zij hangende het different en inzonder- heid zedert de reformatie gehad hadden. Dat wat de contributien belangde, die van Gel- derland ook niet bevoegt waren dezelve aan zich te trekken, gelijk uit de stukken van het oude proces zoude kunnen gezien worden; dat gemelde Heeren Gedeputeerden daarom vertrouwden, dat zij Heeren Raden den Amptman van Nederbetuwe, den stilzwijgenden Schout, en allen anderen daar- toe zonden houden, dat niet alleen 't geen tegen den Stichtschen Schout, uit zake voorsz., voorge- nomen was, agter bleve, maar dat ook de voorsz. proceduren zouden gebeterd en ter vriendschap nedergelegd, of op gelijken voet als het different zelve begonnen was, alzo ook gevuydeert worden, opdat niet een ieder zich zelve zoude rechten en de een den ander met dergelijke proceduren ver- ongelijken. 