VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
fchreeden „ verfcheidene andere over aken en het doel van di ñ Mofstfer wetten, afgeleid uit het “voórgeftelde begrip der Gods è : . n , : - ; et et akk i? q regeering , g st CED ord- iets van dese volgenden: God, als Koning over Ifraëls moest ook ses Herre worden , als ‘de eigenaar van ’t land. Geheel Paleftina was een domein der [fraëliti. fche kroon, welk door den hoogen eigenâar , by ge- deelten, aan't volk tot eene leenbezitting werd uitge- geeven. ‘Hiertoe behooren de verordeningen omtrent werdeeling van °t land by-het lot, het bef f het geboomte, en het Sabbath- en Jubeljaar. Hem kwam, als Opperheer vån ’t land, die eere toe; met welke de fouvereine Vorften , vooral in het Oosten, van hunne onderdaanen en vafallen geëerd wordem Hiertoe behoort de inftelling der hoo welken alle mannen naar ’s Konings -ryks- zetel opgaan , en, als onderdaanen en wafallen, aan den voet van zynen throon, door gefchenken, by wege van tribuut, Hunnen eerbied ‘en hunne af hang! moes. ten betuigen 5 de opbrengst der eerftelingen 5 de ge- vorderde reinheid in °t leger, in welks midden Jehova woonde; ohdérfcheid tusfchen den altaar, ’sKonings tà» fel, en-de burgertafel van ’t volk, enze «> Op T 9 DE ISRAËLITISCHE GODS-REGEERING. 45 -Op yken trant worden. nu ook, in de tweede Plaats, nog verfcheidene andere wetten verklaard en opgehêlderd uitde. betrekking , die-’t- volk, van mn kant; op Jehova had, als een volk , dat God van alle andere volken. afgezonderd wilde -houden,. (Gods. ei- geeen uit alle volken); een volk, dat-.door.de groot- voorrechten, en uitneemendfte weldaaden…. tan, a ften verplicht. was aìn :zynen Befchermgod sn. Ko- dingì en °t welk,. door de naauwe betrekking op. God, in eere moest gehouden worden. Tot, dat fonst van wetten ‚ door welken gezorgd wierd, dat de eer van % volk, met welke de eer van hunnen Koping.. 200 naauw verbonden was, niet „kon: gekrenkt„worden „ zal ook deze, dat seen opgehangene op. denzelfden dag moest begraaven worden, behooren: over, ‚welke, wet, in dat licht befchouwd.,, belangryke ; aanmerkingen in at midden gebragt worden: mear wy kunnen qns-in gee. ne verdere byzonderheden inlaaten. ae e’ «int Byvoegfel „, overm:de Bigamie, verdedigt de Schry- ver: zyne, in dit Werkjen, tet. nedergeftelde gedachten , tegen-eenigebedenklykheden „by eenen, zyneg geëerbies digde Vrienden, in leeven- Hoogleeraar te Leyden, opg - rezen. De aanmerkingen, in ‘t-Aanhang/el. medegedeeld , meestal in den trant der, uitlegregels, die, de Hoog» leeraar VENEMA , wiens fchriften de Oud»Rentmees- ter VoorRDA wel moet, doorkropen hebben, gewoon was te volgen , zyn.ook leezenswaardig. Soms ‚gaat hy zyn eigen weg.. Hier en daar zullen, deskundigen mo- lyk van hem ,- vooral in de toepasfing ,, verfchillen. aar … over * geheel, js in-dit Gefchrift,, dat den waardigen Man veel arbeid moet gekost heben: voor hun: ș:-die , by de overweeging der verhandelde en, zoodanige: handlei behoeven » vry wat te leeren, …- | ' TA | on- 46 DAER C F. "VAN ECK } EG EE t, i CÓRN. FRANSEN vAN ECK Oratio „> &tc.. Of, Reden- yocřina vèr ie - voornaamfle Oorzaaken van het al ze zeer) verwaarloozen der Christelyke Zedelcere door geer veele Christenen y gedaan den 25 April 17993 by de aanvaarding van het- Hoogleeraarsampt «in de “Narùurlyke Godgeleerdheid en Zedekunde in de Door» - duchtige Schoole te Deventer, Te Deventer, by Je He “de Bange,” 179. vee tesh Doreen byzonder misverftand is: deeze:R r waar “Finger dan: behoorde blyven liggen, en zoude yk’ geheel zyn vergeten geworden „ indien niet eene” vriënd ys aanmaaning- den- Recenfent dezelve herinnerd “häd,-- Dit verzuim ontftond geenzins uitklein- achtinge woor den Schryver of deszelfs Werk; De eer- fte A y ons in perfoon geheet onbekend 3 het andere hebben “wy met genoegen gelezen. Wy haasten oris-der- halveri om ‘er kts in Pm te doen. «Doch: daar nu reeds Meer dan anderhalf jaar zedert hêtt | degzer Redenvoering’ ís verlopen, zullen wy ons’ verge- moegen met het aan der. hoofdzaaken, en met eene enkele danhaaling toteen ftaaltjén , zonder in verdere by- zonderheden- tè treedén. pe er LOEW. TS «Na eérige aanmerkingen over de Voortreffelykheid der ni jidi Jê ind de Schryver “Cb Ll 11) et worden « foken t de’ Sc „bl. 1x niet wo viygefproken, vindt C me, tor het- moeilyke „duistere «en afgetrokkene 3:odikwyls IYKE 5 x get P dwaas zyn dikwyls de menfchen. De SEEN dit bben, die in goeden ernst verklaarde in het leezen der Schriftuure zich meest te bepaalen tot de Propheeten en _ der Openbaaringe; de Euangelien en de Spreuken Salo- mons waren hem te klaar , en gaven hem zoveel troost niet. Misfchien denken meer zo, fchoon zy ‘er niet eh voor uitkomen. — De Schryver merkt on- ertusfchen met reden aan (bl, 13), dat de eenvoudig- heid, indien ergens, hier zeker het kenmerk der ee. \ r ORATIO. s 3 47 : hèid is. —— Eene tweede Oorzaak is her dn‘ twyfel trekken, of te laag fehatten, van de Nuttigheid der Gn 4 zelyke Zedekeeré. (bl. : n Ben 29 -begint de Schryver te fpreeken van de wierde en laatfte Oorzaak. Doch hier zullen wy, om ook een ftailtjen van zyne fchryfwyze te geeven, eenen brok uit zyne Redenvoering in het Nederduitsch over- brengen. ‚ Schoon dë reeds gemelde oorzaaken der » inge van de Christelyke Zedeleere niet wei- „nig in den wech ftonden, derzelver kracht en ine ss vloed zoude minder geweest-zyn , -indien—ééne-’er ». niet. geweest ware, de voornaamfte van. alle, welke » aan de overige, of ee oorfprong, of- den, wasdom, » heeft gegeven. Wy hebben ze tot het laatte ge- » fpaard, en zoeken ze in de Leeraaren zelven van den » Christelyken Godsdienst, O » Indien ik deèzer fchuld, het zy in het verwaarloos s5 zen, het zy in het verkeërd. onderwyzen der Zedé- „>.leere ; mët voorbeelden , uit alle eeuwen ‘ontleend , » wilde bewyzen, zoude ik- dé kortheid geheeluit het s» oog Verliezen: en myne Redenvoering zoude niét ge- » maklyk- haar einde vinden, indien ik naar de uitge- $a breidheid en het gewicht des onderwerps wilde too- ss nen, hoeveel nadeels der’ Zedekunde toegebragt zy, __» Z0 door de geftrengheid van fommige Kerkvaderen, ‚ » die met de Stoïfche ornbuigzaamheid wedyverdé, als » door de flordige barbaarschheid, waarmede de School- » geleerden alles bezoedelden, of door de dweepzieke s» gevoelens der Myftieken; welken het iedige en Mon- » niken-leeven aanpreezen. Het zy genoeg gezegd te » hebben, dat de Zedeleer, welke, by de verbastering »-des Christendoms, op A throon geraakte, mager en l 4 39 ZON- 48 C. F. VAN ECK, ORATIO s; zonder krachten of fappen was; de innerlyke volmaakte s, heid, van den geest verwaarloozende, en zich alleen s» bekommerende met uitwendige verrichtingen ; geduurig s toeleggendz op. het vermeerderen der plechtigheden » ‚veelmeer, zich richtende naar de in Kerk vergaderingen …»,vastgeltelde regelen , dan naar hət gezach der H. Schrif- » ten ;gewikkeld in de fpitsvindigheden der Schoole; bes „-Z el mer allerlei Ce enn > bedorven door s». de béuzelachtigtte verdichtfelen van ontftelde herfe- a» Den, @nz.”. De Schryver toont vervolgens, welke ver- beteringen in dit ftuk gemaakt wierden ten “tyde der Hervorminge, en welke beletfels eene geheele wech neeming des Kwaads verhinderden, terwyl hy in het voordraagen hiervan de loflykfte onpártydigheid be- waart, de misflagen der grootíte mannen erkent, en ook de geenen ,. eere, aankondigen. Kerkelyke Redevoering na het bedanken voor de beroeping naar ‘Embden gehouden te Loga in pe oste vriesland door JAN scnARP, Doktor der H. Gedgeleerd. heid, enz. den a Maart 1800. Tweede Druk. fà Leer, by H. van Zwol. In gr. Bva. 58 bh ` | pD: Eerw. scHARP, die zich op den titel ksrkelyk wet- tig Leeraar te Rotterdam noemt, en thans werke» lyk , zoo wy verneemen, (evenwel niet, zonder dat ’er iets voorafgegaan is , om het gebruik. van dat wettig recht te herkrygen,) den dienst by de. Rotrerdamfche Gemeente waarneemt, heeft, volgends °t Voarbericht deze Leerrede eigenlyk voor zyne toenmaalige Gemeente van Loga laaten drukken, ter ftichtelyke naleezing van het gene zy gehoord heeft, en om, ten allen tyde, op hun verzoek, onder zyne fchriften iets te hebben, waarby Zy zyner kan gedenken. Hy voegt ‘er by: „Te Emb- den zal men hier uit zien, waarom ik ditmaal hunne pi niet opvolgde. Myne vrienden in myn Vader- land , vooral myne getrouwe en geliefde Gemeente te Rotterdam , zal hier uit verftaan, wat ik doc, Moogelyk Z Je SCHARP,; KERKELYKE- REDEVOERING, 43 gal de leezing ook. voor. anderen niet onnut zyn”. Op: dat ‘er niets aan. ontbrake , heeft men , behalven de Leerrede zelve , ook de Gebeden, waarvan de Leeraar zich bediend heeft, met de Vooraflpraak, en aanwyzing van ’t geen voor en na gezongen is, laaten drukken. Niemand, die flechts de moeite wil neemen, om des ze Leerrede van den Eerw. scRARP door te leezen. zal hem de gaaf, van duidelyk, aandacht - wekkend, ftiche telyk, en welgepast naar de gelegenheid des tyds, te iken, kunnen ontzeggen. De gekozen. tex: woorden, uit 2 Tim, Il: g, het laatfte gedeelte, het woord Gods is niet gebonden , worden eerst verklaard, zoo dat NB, de tweeErley zin, dien ‘er onderfcheidene uitleggers aan bechten, faamgevoegd wordt; daarna deze ftelling , die by meent, dat dezelve in zich bevatten, overwoogen: s De voortgang van het Euangelie is zoo min aan men. $Schelyke middelen gebonden, als zy door aardfchen te- genftand kan gehinderd worden. Ondanks woede en list, vervolging en ondermyning, heeft de zuivere waar- heid door alle eeuwen ftand gehouden, zy blyft nog op de weereld , zy zal blyven ftand houden, en nog eens heerlyker {chynen op aarde, tot dat deeze huishouding der voorbereiding, by. den afloop der eeuwen, verwis- feld wordt met de volmaaktheid der toekoomende wee- reld.” En eindelyk beoefenende lesfen ‘er uit ae 4 en daarmede komt hy van zelve, tot ’t geen hy de Ge» meente van, Loga over zyne gedaane keuze , omtrent zy- ne beroeping naar Embden, had te zeggen, De Vrien- den van sCHARP , die te Rotterdam alleen, zoo als hy ons zelf zegt, veele duizenden uitmaaken, zullen hunng nieuwsgierigheid hieromtrent reeds yoldaan hebben. An- deren van onze Leezers zullen ons ook wel gaarne ont- flaan van de moeite , om ’er een nader verflag van te ven. Die zulk foort van Leerredenen gewoon zyn te verzamelen, zullen zich ook gewis deze, al ware ’t alleen om den naam van den Prediker, aanfchaffen. Zy verdient daaronder. werkelyk eene plaats, hoewel ‘er an- ders nog wel ’t een of ander op zou aan te merken Vallen. Het heeft ons, om maar iets te zeggen, eenig- zins bevreemd, nadat het woord van God, met eene op- eenftapeling van fchriftuurtexten, was befchreeven, de- ze aanmerking te leezen, ‚, dat de. Leeraar het echte Euangelie , door Paulus gepredikt, met diens eigene woorden, had voorgetteld, opdat het dubbelzinnig ge- D5 bruik ò Pi SCHÄRP, KERKELYKE REDEVOERING, bruik van: het woord Evangelie en Chrôstehdom niemand doe “dwaalen, daár, in nnzen tyd, die naam menigwerE gegeeven wordt aan een zamenweeffel der dwaalingen. van Arius , Pelagius en Socyn, zoo niet aan eene So- cratifche moraal-leer, die eene menfchelyke vernuft-leer ís, maar niet het woord Gods.” Immers Arius (*), Pelagius en Socyn, en allen, die Christenen willen hees ten „ houden zich toch ook aan de eigene woorden der Schrift. °t Komt dan altyd aan op de nadere verklaas ting. Die van den Rotterdamfchen Kerkleeraar zou mogelyk , by zyne anders ook rechtzinnige Medebroe: ders , die het zoo min met Arius, Pelagius en Socyn eens zyn , als zy zich met eene Socratifche moraal-leer kunnen vergenoegen, geen algemeenen byval vindens Ondertusfchên kunnen zulke en dergelyke gezegden , die men ginds en elders in deze Leerrede aantreft „ zoo onbepaald ter neder-gefchreeven , vooral van iemand, wiens woorden door zoo’ veelen voor orakelen aangezien worden, een onbefchryflyk nadeel aan de z200 żeer -gei wenschte egg Are eigen onderzoek en opklaas ring, in °t ftuk van sdienst , toebrengen, terwyl ze elk, die, in‘de uitlegging der bybelfche Leer „ flechts een hairbreed van het gewoone afwykt, 200 gertedes Iyk op de lyst der Ketteren en verzaakers van ’t Chrise tendom doen plaatzen: waarvan de voorbeelden maar al te duúidelyk voorhandên zyn. De Eerw. scnarP houde ons deze aanmerking ten goede. Hy zegt zelf, bl. 47, geent vriend van woordenfttyd en twistvraagen , die de Gee meente van Embden zoo lang dwaaslyk. verdeeld hebe ben, te weezen,en toonde, reeds voor veele jaaren, ook wel een begunftiger van verdraagzaamheid, zelfs tusfchen Roomschgezinden en Proteftanten, te willen weezen. Hy heeft ook nu te Loga zelf, met gelukkigen uitflag, ge: werkt, om den twist tusfchen de volgers van de Aùgs- burgfche en Nederlandfche ‘Geloofsbelydenis te doen ein- digen. Hy befteede dan liever zynen invloed, tot bevor- dering van gegronde bybelkennis, en onpartydige na- fpooring der waare bylelleer, en voorts tot beftryding van fchadelyke vooroordeelen en volksbegrippen, en de naauwst mogelyke verëeniging van allen, die onzen Heer Jefus vuurig beminnen, en den Christelyken Godsdienst ter goeder trouwe toegedaan zyn, tegen de weezenlyke Vyanden van het Christendom. at rist- (*) Arrius, op bl, 30, zal wel een druk-fout weezen. H. SANDER ,” CHRISTLYK- HANDBOEK, 5} Chrishk Handboek , ter bevordering yan waare Godzá. L, id , door HENDRIK SANDER, Profesfor aan de e Jafre Schoole te. Carlsrtihe, enz. Naar den vyvden Druk wit het Hoogduitsch vertaald, ode en laarfte : Stukjen, Te Amflerdam , by J. van der Hey. In gri “Bve. 225 bl. M Y et verfchuldigden lof, zoo wat den inhoud aans gaat, als. met zig: tot de Vertaaling , maaks ten wy’ van dit- Handboek gewag (*). Niets anders zouden wy doen, dan het voorheen geftelde herfchrys ven, indien wy, van nieuws, een oordeel over de waar: de deezes boeks gingen vellen. Zyne befchouwingen van het karakter van jezus voortzettende, (taat saNDER hier bepaaldlyk ftil by de Menfchenlievde, de Arbeidzaams heid, en de digheid van den Werlosfer, en eins delyk-op diens-Gelykmoedigheid op het einde zyns leveni „Spreekende over de enschlievendheid: van yezuss zie hier een ys ddarvan, met opzigt tot het (tren berispen van onze Natuurgenooten. „ Die zelve vri der -meníchen (zoo. fchryft: sANDER) gav ons ook het bevel, dat wy de flrenge berisping melr op ons zelven richten „en ons -zorgvaldig wachten. moesten van, door bittere fpotterny y door beleedigende woorden , anderen broederen eenige {marr aan tedoen. Kan wel, Vradgde hy, de eerie blinde den anderen leiden, zonder dat sy beiden gevaar loopen „ in eene kuil of. groeve ve vallen? = Waarom ziet gy toch den fplinter in wws Broederen oog 5> W den balk in uw eigen oog niet òritwáar wordt? « Zouden wy niet-een algemeen genoes «ín onze maatfchappy, en in onze byzondere gezel h invoeren; wanneer wy, naar dit onverbeterlyk voorfchrivt, eerst aan ons zelven dachten, eer wy, met het vergrootglas in de hand, aan andere menfchen ge- breken zoeken wilden? Jesus vergelykt de grove zon- den by een balk, en noemt kleine gebreken fplinters, die in het oog gevallen zyn. Buiten twyfel had by hier méde het oog op de gewoonte der Pooden, en wel byzonder der Pharizeën, die van hunne zelvuitgedachté heiligheid de grootfte verbeelding hadden, en de as n= (°) Zie alg. Vadert. Letteroef. 1798, ble 615e F 632 - H. SANDER ~> tsa lingen, of veel meêr de afwykingen der Samaritaanen in eenige ftukken, welken het uitwendige van den Gods- dienst betroffen, hun als grove zonder aanreekenden C*> Ook voor deeze zoo zeer gevaarlyke krankheid „ van welke niemand, dan. hy, die zich zelven recht kent , vry is, waarfchuuwt de menfchenlievde van den Verlos- fer. B. VII. H. II. bl. 377. lk i i (H) » Niets is meer zeker (merkt hier de Vertaaler aan) dañ dat veelen dikwyls blyven die zy zyn, om dat het hun Ont- breekt aan eenen zachtmoedigen wegwyzer ; maar ook niets zekerder dan dat veelen nog erger worden door on- >t > GAR LYK HANDBÓEk, — 54 ten wy ten minfteh aller door een heilig léven , door een’ godvruchtig voorbeeld, dat geen bewyzen en te weeg brengen, Wat wy in onze wáereld, in welke raenschlyke gezindheid en menschlyke plicht, onder de pany der altyd afwisfelende mode, verlooren gaar, door woorden kunnen uitrichten! Jesus verlangt alleenlyk, dat wy kleine gebreken van anderen met een edel:-hart voorby zien, hunne goede en roemwaardige eigeufthappen opmerken , dezelve verbreiden; armen en verlaatenen aanbeveelen zuilen, 4an hun, die de’ fchat- teu der Aarde in handen hebben ; zomwylen , als in t voorbygaan , reps erinneringen taaten invloei- jen; op vfolyke gedenkdagen , ook by onze vreugde, goeds ftichten ; door valfche,- zelve ondervondene, verdraaide , vergroote , of flechts door uitgeftrooide en het rond verfpreide geruchten nièt, toevallig , het geluk van den leevtyd van anderen verhinderen, of ten minften verachteren ; een’ anderen daar niet zoeken te benadeelen , waat Hy ‘geene Ree heeft om zich te verdeedigen, en zynen goeden naam te rédden; over oude teêds láng Vergeetene misftappen een kleed were pen; de fchande van onze broederen, wanneer wy niet zyn ‚om deeze te beftraffen, werzwygen3 met bitterheid piemand zyne bedreevene zonden verwy- teri; en ons altyd erïnneren , dat wy zelven nog op glibberige wegen ftaan, ons eigen harte , onze eigene waereld , ‘onze eigene ‘verleidingen en` verzoekingen: beb- ben's en „ wanneer wy- oprecht willen, met ons zel- wen gendeg te dóen zullen hebben. Het geringst lid bezit toch eenig vermoogen, om voor het geheel lichaam te kunnen werker, en de flechtfte ‘mensch kan door de igbeid van verbeterd, en in eenen vrucht- baaren boom veranderd worden (*). -Hem neder te KEE ON) LA Ee ontydige en- ongefchikte verwytingen en ‘vermaaniagen, Ik wenschte: dat alle Christenen het fchoone ftuk kenden en beoefenden. Lenige herinneringen aam menfchen, die zich - vrienden noemen, (Stukken uit PLUTARCHUS.) Men kan bet. Vinden in, de kleine Schrévten, door j. van Loo, I Stuk, bladz. 136,” | | | -… (*) De Veftaaler beroept zich, als een voorbeeld dee- zer barmhartigheid, op den bekenden JOHAN NEWTON, en op diens fchriftem, vals zo veele gedenkftukken der gelukkig- anaakende kragt des Christendoms. Voorts wordt hier ook nog E4 H. SANDER, CHRISTLEK HANDBOERE, ftooten ‚en naa de hel te wyzen., is beleediging voer de geheele waereld. Gy, die zoo- met onver oor uwe, niet voor de zaak -van Gad yvert, gy hebt den fleutel- van den Hemel niet !:Gy moest. hem zaná moedigen , lievde tot deugd , vertrouwen op Gad, wensch om zich te verbeeteren moest gy hem in zyn hart planten , die geestlyk [mebr gevorderd in kennis en` flerker in deugd) 2yt. Duldt God. hem, wien: h gigentlyk beleedigt „ hoe zouden wy. dan hem van de aarde verbannen? Beveelen wy hem vêel meer aan de deidingen , en ontfermingen van God aan, en zien wy jn ftilte toe , hoe de oneindig - wyze: het treurige ge- volg van menschlyke afdwaalingen in’ zynen anders zoo wel geördenden {taat verftrooit,-of in enge -gren gen. beperkt , in zyn fnellen loop afbreekt en tegen- houdt, of door Almachtige en heerlyke werkingen -op het einde in iet goeds verandert,” ; , RER nog overgeweezen tot PONTOPFIDAN'S kracht der Waarheid , meer (oortgelyke voorbeelden opleverende: „een boek welk altyd „ maar in onze dagen byzonder, aangepreezen y te worden.” s Gefchiedkundige en- Wysgeerige Gedenkfchriften over piijs ai pi ‚ en deszelfs Pauslyk Bewind, tot syn versrek uit Rome naa Toscanens behelzende merkwaara - dige byzonderheden van zyn huislyk-leven; verfchiller met verfcheiden Mogendheden van Europa; de oorzakers ‚ der omkering van. den Fauslyken-troon, en der omwens teling te Rome, -Alles uitde echtfle bronnen. Tweede Deet. Uit het Fransch. Te Amflerdam, by G. Wars „ars, 1800, Zn gr. 8vos 349 bl, EE: en anpren verflag deeden wy van het Eerfte Deel deezes Werks (*).. In den -zeifden geest mogen wy ook van dit Deel gewaagen. Niet het zelfde oordeel, intusfchen, zullen allerlei Leezers over de beide boekdeelen vellen. De zulken, die enkel tot vermaak of uitfpanning leezen, of die-op de leevensby« zonderheden van vermaarde Mannen, of op AN C*) Zie Alg. Vaderl, Lettervef. 1199, bi, 623 GEDENKSCHRIETEN OVER PIUS-DEN ZESDEN. 45 dezelven betreffende, gretig aazen, zullen aan het Eerfte den voorrang pam Anderen, egter, die, hoe- wel dit flag van lektuure niet verwerpende , hunne, Historifche naafpooringen wyder uitbreiden, zal het grede Deel beter bevallen, Het aangenaame ig dus bet kenmerk van het eene, het algemeen nuttige dat van het andere Deel. Aan de vereischte, door HonAs TIUS, in. een bepaald opzigt » gevorderd , omne tulit puncs tum , gui. mifcuit utile dulci, zou dus bier voldaan worden; ‚Te weeten, een uitvoerig tafereel ontmoet men „hier van den toeftand der Roomiche Kerke, onder het Paus, fchap van prius DEN VI, derzelver gefchillen met ons derfcheiden endheden, haare betrekkingen tot des zelve, de gevoelige neepen, vooral door Aars haar ven, nevens verfcheiden andere byzonderheden, wel» A over de Kerkelyke Gefchiedenis van Europa,- géduu- rende een aanmerkelyk tydvak van het laatfte gedeelte der Achttiende Eeuwe , geen gering licht verfpreiden, Wat hier al, omtrent, dat alles, te leeren valle, zal bly- ken uit de opgave van den inhoud der Hoofdftukken, de moeite des overfchryvens van welken, onzen Leeze sen ten gevalle, welk een lastig werk ook, wy ons- wel ten willen. De Inhoud luidt aldus. Ge/chillen yan den tte Stoel metde regering van -Toscas gen. — Gefchillen van pis VI met het Hof van Nae > — Vervolg der inbreuken van het Hof van Na- pels, op de Voorrechten van den Heiligen Stoel, —m Kwellingen, door het Hof van Napcls aan pius VI vers oorzaakt. — Affchafing der hulde van de Telle. — Bes srekkingen van Pius VI, met verfcheiden Mogendheden van Europa, met de Veréenigde Staaten, Poolen , den Koning van Zweeden, het Venetiâansch Gemeenebest , Por- tugal, de Hertogen van Modena en Parma, — Gefleld- heid van hes Roomfche Regeeringsbefluur , vóór het tyd- flip van deszelfs omkering. — Toporeel der betrekkingen van Frankryk, met Pius VI, tot aan de omwentelin van het jaar 1789. — Kerkelyke hervormingen, door Nationale Vergadering van Frankryk- ondernomen. — Bezwaaren van Frankryk tegen den. Heiligen Stoel. — Verlegenheid en onbeftaanbaarheid van den Heiligen Stoch —— Onmiddelyke oorzaak van den Val van het: Roomfthe Regeeringsbefluur, — Gevolgen van den intogt der Fran» chen in Rome, — Lot van pius VL en zyné Neeven. — Voornaamfte hervormingen, in den Romeinfchen. Staat, | ' oer 6 GEDENESCHRIFTEN door het nietbwe regeeringsbeuur bewórkt, æa Befluit. Tek eene Naarede doet de Vertaaler verflag van ’s Pausfen óverlyden, en de vérkiezing van Eeen Opvolger , en maakt tevens eenige’ aanmerkingen , welke’ ouver het kas rakter van PIUS DEN VI nader licht verfpreiden. Die aanmerkingen zyn ontleend: uit den ‘Rondgaanden Brief Viri JÓANNES JACOBUS VAN RHYN, Aafdsbisfchop van Utrecht, aan zyne ondèrhoorige Geestlykheid, gêdagtee- kend 18 O&óber 1799, tot het vieren der Lykdienftén over Paus PIUs DEN VL Een gunftig denkbeeld geeft ons die Brief van ’s Aardsbisfchops kärdkter, van zyne vers ecflykheid en zagtmoedigheid; in;tegenftelling der be: andêlinge door wylen zyne ‘Heiligheid hém aangedaan: De Eerwaardige VAN RHYN; in May 1797 tot Aardsbis- Schop van Utrecht verkozen, en in Júly daatnáa , dor ADRIANUS JOANNES ‘BRINKMAN, Bisfchop van: Haar- dem, gewyd zynde, betuigde prús pe VI, in éenen Brief aan alle Catholyken in de Vereenigde Nederlgna den, ver ’t een en ander, zyn mistioegen. Hv! fchreef , onder andere: ‘Wy verklaren dan, en befluiten, uit Kracht des Apostolifchen gerichte , dat, en de vetkies zing van den genoemden Joannes Jacobus van Riya, tot Aartsbisfchop van Utrecht , ongeóorloofd , kfächteloos en nietig, en zyne inwyding onrechtmatig , heiligfthendig , en met de vastftelling der heilige wetten ftrydig is. Wy excommuüniceeren en vloeken den gezegden Adrianus « als inwyder, den genoemden Joannes, als verkorene en perom; en alle de genen, die in de wandaadige ver- iezing deel gehad hebben ; als ook allen, die door hulp, byftand, bewilliging, of eenigen raad hoegenaamd, in de verkiezing of wyding medegewerkt hebben , en verklaren , ftellen vast, en bevelen, dat zy, als afge- fcheiden van de gemeenfchap der Kerke, en volflagen fcheurmakers moeten gehouden, en als zodanigen gemyd worden.” Ondanks deezen banblixem, hoewel met eene zwakke hand, in den geest nogthans der voormaals ij» tige Mytervoogden , tegen hem gefchooten, weidt de Aardsbisfchop uit in werfcheidene goede hoedanigheden , welke hy den Paufe toeëigent. Met byzonderen lof ver- meldt hy, en zegt nooit te zullen vergeeten, ’s Pausfen fchoon Brevet aan den Heer MARTINI, thans Aardsbis- fchop van Florence, over het leezen der H. Schriftuure, als mede de vereerende wyze, op welke prius diens dardsbisfchops Overzetting van den Bybel in de hen OVER PIUS DEN ZESDEN. 57 dfaanfche taal ontving. baar te hebben gemaakt; door hem te zeggen, dat hy ‘zeer wel oordeelde, mer te gevoelen , dat men de Geloo= vigen van Christus tot het lezen der Heilige Schriften egg, Bo aanzetten.” ne „Uit | Werk zelve zullen wy nu ginds en elders aE protyeh opzamelen.: Onder de Mogendheden, met welke Prus DE VI in eenige betrekking ftondt , zal men, gelyk onze Schryver te regt aanmerkt, -,, niet weinig . erd ftaan, eene te vinden, aan gene zyde der Zee, by ‘een nieuw, doch-reeds verftandig-volk , ge» trouw 3an de grondbeginfelen der algemene verdraage zaamheid , welke eene van deszelfs voornaamfte grond- wetten ‘uitmaakte, geen’ heerfchenden Godsdienst erken= nende; -maar -alle befchêrmende , wier aanhangers, in zyn midden, hunne toevlucht kwamen nemen. Zedert twee eeuwêén, dus vervolgt-hy, was Noord-Amerika de Vryplaats geweest voor een groot aantal Katholyken, door de vervol ing, uit verícheiaėn landen verdreven. Zoolang deze * vluchte ingén, evéngelyk hunne medeäangernomen landgenoten ; onder de drukkende give Plam Enge. Jand geftaan hadden, was: han burgerlyk:beftaan . twy- felächtig en -hachlyk geweest. Rindelyk aan een gere- E: en, befchermend beftuúr onderworpen ,. waren zy bedacht; om de oefening ‘van hunnen Godsdienst vast te ftellen, door het benoemen van eenen- Bisfchop. Het Congres ; fchoon voor een zeêër groot gedeelte. uit Wys- geren ‘éh Proteftanten beftaande, maakte geene-zwarig= eid, hun voorfpraak by den Paus te ee ‚\Zy vere zochten hém in het jaâr 1789 eenen Bisfchop:voor de Katholyken van Noord-Amerika , hem ‘voor ‘altyd. het recht tot deszelfs benoeming overlatende, …:Prus “VI, die, zelfs van den kant det Katholyke Mogerheden zoodanige hoflykheid niet gewoon was, nam dit aanbod aan, zonder ’er misbruik van te maken, Hy liet aan de "SLETT. IOI NO. 3 E Ri e 58 GEDENKSCHRIEFTEN Jeden- der- Katholyke, Geestelykheid de zorg over, om voor deze eerfte keer, hunnen Bisfchop te benoemen s zich alleenlyk het recht voorbehoudende , van den ge nen, dien zy benoemen zouden, te bevestigen, H keuze viel op Jan Carrol, die zynen zetel te Bal- timore. vestigde , en den titel van kraj bn vaat aannam” Aangaande -het lot van PIUS DEN Vl en diens Neeven , alle welke wy. voorheen, ten top van menfchelyke hoogheid verheven zagen, naa de komst der Franfct te Rome, Ontmoeten wy hier, onder andere, het. vol- gende berigt. s, Wat den Paus en zyne fa „aane s hun-lot was, te. midden van deze algemene om- wenteling , zoo veel beklaaglyker , als. zy hooger vielen. Het belang, hetwelk zy zouden hebben kunnen inb zemen, was zeer verminderd, door het herdenken aan hunne njuporigheden: s, of ten minften ie or en. zelfs geregeld veo aa, de gevoelig f in ie ewonde gemoederen, zelfs in de fte besten. hr alen, De twee Neven ai vervielen „ op éénen dag , van weelde tot Kardinaal Brafchi, min Beten, ‚ dan. hadi, als zyne voornaamfte middelen van ryke Kerkelyke. waardigheden., wa om overladen had, ee verbanning h zee td zyn” Se, s misfchien: zyne „geldafpersfingen niet fchandelyke, roi elen, welke: hy in had ge- laats, en, waar. hem “zyne „hebzuc t, en het. fc - yk gebruik ; welk hy van zynen invloed gemaakt had, eed DC men egeven Mn … > —: OVER PIUS DEN ZESDEN. 59 Zyne,{childeryen, prenten, oudheden, alle de fchatten van zyn.-Mukkum, zyne ryke-huisfieraden, alles wat liy van waarde bèêzat >», werd verbeurdverklaard «en : yers kocht gyng, danderyëp x die voornaamlyk, welke hy in de Pontynfche Moerasfen bekomen had, werden, als ver- beurde goederen behandeld, en te koop geveild , ten voordele het overwingend leger, s: Zyne- Vrouw „bekend onder den naam van Hertogin van Nimas; werd niet zoo kwalyk behandeld, als hy. Zy was des niet te min het voorwerp eener byzondere ftrengheid. Men vatte en. zette haar in de gevangenis, men oordeelde in haar een- perfonadjen te bebben, van welke het. noodzaak lyk was zich te verzekeren 4 ‘doch men ers zich. Zy werd weldra in vryheid her- fteld, en zelfs toegelaten, hare- eisfchen te doen gelden. De Franíche-Commisfarisfen vonden haar onderworpen, fmekend, en byna niet meer denkende, dat zy, weinig tyds te voren, de-eerfte Vrouw van Rome was geweest. Zy begon; met hun de 60,000 Scudi terug te verzoee ken, welke g. voorwendde, ten huwelyk medegebracht te hebben. Men bracht dezelve Op 39,0393. vervolgends eischte zy voor. hare Dochter een huisraad s hetwelk byna 39,900. Scudi waardig: was. Men ftond haar voor zelve zo;ooo toe. Alles wat men haar van hare ei- gene tilbare goederen liet, was misfchien ter waarde van eene dergelyke fom. Zy behield de juweelen en diämanten.… waarvan zy overvloedig voorzien was, Zy had twintig, rytuigen , en. men:liet haar de keuze van de twee fwaaifte over. Men vergunde haar, voor. de 30,000 Semdî,. welke men haar toeftond „ Nationale goedernd te, kopen ;_ hetwelk haar de gelegenheid ver- chafte, om een gedeëlte van. dat fchone landgbêd , hets welk zy.te. Tivoli. bezat, te kunnen beho … Toen deze huishoudelyke fchikkingen; „voordeeliger dan, zy bad. kunnen, verwachten , voltooid waren; verzocht zy ver'of, om, zich naa Fermo, in de Mark van Ancona, te mogen begeven, alwaar de man haar riep, (deze was haar echtgenoot niet) die haar wegens. zoò vele ongelukken. moest vertroosten. Zy ontving een weige- antwoord; niet dat men eene neiging wilde dwars. en, welke zeker haar proefftuk niet was, mâar men baarde Vry-onverdiende Eer, van te geloven, dat t van belang was, dat sy sel niet verwyderde van de į 2 Ng- ós GEDENKSCHRIPTEN nabuurfchap van Rome. Zy kreeg verlof, om zich naar “Tivoli te. begeven, alwaar zy zedert vry vreedzaam ge- leefd heeft,” sir: Leerden wy , in ons voorgâand verflag, prus-.pen VI, als op praal en vertooning van grootheid gefteld , ken- nen, die zelfde zucht verzelde hem in den ftaat zyner vernederinge., ‘Twee voorbeelden verhaalt daat van ónze Schryver, uit ’s Pausfen gedrag ontleend ,” geduurende zyn verblyf in het Karthuizer Klooster , twéê mylen van Florence. „Hy (de Paus) fcheen niet zoo getroffen over zynen toeftand, (zoo fchryft-hy) als men van hem zou hebben kunnen verwachten. Zyne gezondheid, wel verre van door dergelyke omwenteling, welke jeder een van verdriet zou hebben doen fterven, eenige werände- ring te ‘ondergaan, fcheen daar door flechts te bloeiën- der.. De fmaak voor lekker eten en drinken werzelde hem in -zyne verwydering. Geloofwaardige ere ver- halen ten dezen de volgende byzonderheid; In het Kart- huizer. Klooster aangekomen, ftond de Heilige Vader s die onder de weinige bedienden, welke hem verzelden , zynen Kok niet had vergeten, denzelven toe , Om, in dé euken van het Klooster; huis te houden; alwaar hy zich door hem lekkernyën liet gereed maken; die zeer veel van het fober voedzel der Monniken verfchilden, De~ ze, buiten twyfel door deze vergelyking vernederd, véinse den geërgerd te zyn over de zinlykheid van den Heili- gen Vader, en vonden daar in de bron der: rampen, welke de Kerk troffen. De Kok verdedigde met warmte de zaak van zyn he ied en om zich te wrekert van het misnoegen der Kloosterbroeders , liet hy in flike een ftuk vleesch in hunne magere foupe glyden. Dit verfchriklyk bedrog werd ontdekt. De Monniken boc- zemden.daar over luidkeels klagten van veröntwaâardigin uit, die den Heiligen Vader ter oore kwarten. h deeze fraai ree „abi Redevoering ; over de kennis van de Geftchiedenis der Geneeskonst, een voortreffeclyk. hulpmiddel , zo ten opzichte der fchranderheid van den Geneesheer „ in het uitoefenen zyner konst, als tot tiit- breiding der Konst zelve, door den Heer rarapys den 27 September Il. uitgefprooken, by rgž'ogenhaid van het aanvaarden des Hoogleeraar-ampts im de :Gefchiedenis der Geneeskunde , bewyst de Hoogleeraar , met zyne ge- woone welfpreekenheid, zeer overtuigende , dat niets. voor een Geneesheer van grooter nut is, om zich in de. kennis der ziekten en der gefchikttte geneeswyzen te Volmaaken , dan de ervarenheid in de Gefchiedenis der Geneeskunde, Om een proefje van het geheel mede te deelen, zullen wy ens en tot de vertaaling pien. 3 - 62 Ne PARADYS het volgende; op pag. 1o en-rr te vinden. „ ‘Er beftdat s cene zèkere Keelziekte , men noemt:haar: de kwaade „ aartige verzwooren Bruin „die, uit eene byzondere p» rottige fmetftoffe voortvloeijende „eerst de amandelen en „ naderhand den geheelen mond met vuile zweeren ver- » vult. Toen deeze ziekte omtrent het midden. deezer „ Eeuw in Frankryk ontftond , en als eene gewoone „ Keelontfteeking wierd behandeld ; wierd dezelve doo.» „» delyk voor de meeste Lyders; ’t geen niet gebeurd 9» ZOU zyn, zo de Gepeesheeren maar geweeten had- „» den, dat deeze zelfde Keelziekte reeds in de zestiende s» Eeuw in Spanje én ‘in Italie: bekend was geweest, „» onder den naam van Garotillo, Een ieder weet, » hoe zeer dé kinderen gepynigd worden door den zo. genoemden. Kinkhoest.” De Geneesheeren twisten ‘er over „ ‚of deeze ziekte haare zitplaats heeft in de „ maag en in het begin der darmbuis , dan of dezelve „sin de eri en in de longen te zoeken zy. Hy, » die weet, hoe veel misbruik ‘er door hen, die deez: ; Kwaal voor eene maagziekte houden, gemaakt wordt s van braakmiddelen, vooral van de 4ntimoniaale zoört „ ə Zal dit gefchil als iets gewigtigs befchouwen. Men » had echter deezen twist al voortang kunnen beflisfen, s door de: eerfte befchryving deezer ziekte, welke „ons ə» BALLONIUS heeft nagelaaten. Allen lof verdienen hierom die geenen, welke de Schryvers over zodanige ziek- s ten, volgens de tyden, in welke zy leefden, gerang- ss fchikt. hebben, t geen in de Venusziekte het eerst » is volbragt door AsTRUC; in het Scorbut door LIND b s in de Epidemifche Verkoudheid , Influenza geheeten, ss door GRANT; en in den Kinkhoest is beproefd doot s» J- VEIRAC,; nog onlangs beroemd Geneeshêer te Rots ‚ ss terdam. Met welk een groot nut hetzelfde kan wors s» den ondernomen, met betrekking tot de. Gefchiedenig s der Geneesmiddelen, blykt onder anderen uit de Ge-. s» fchiedehis van den Koortsbast. Wie zou geloofd s» hebben , dat: deeze Gaddelyke bast, onder de Re- sj geering van den Franfchen- Koning ropewyu XIV, as Zodanig ayne waardigheid en vertrouwen heeft kuns » nen verliezen, dat dezelve het Kwakzalvers gezag van » TALBOT, en de danpryzing als van een geheim genees » middel, heeft noodig gehad, om weder- zvne voorige s» waardigheid te bekomen. Indien de voorheen zo be- » proefde -kragt- van -den Koortsbast denzelven niet ee . a: 2 ORATIO: -! 63 5 zulk eene onwaardigė behandeling heeft kunnen be- ~% waaren, welk middel zal in t toekomende veilig zyn. s» voor een gelykzoortig lot; zo niet deszelfs , door s» Ondervinding geftaafde , kragt, door middel der druk- pers, voor de vergetelheid is beveiligd” Leerboek der Aardrykskunde, . Door A. C. GASPARI 5 Leeraar in de Wysbegeerte, en Hoogleeraar in de Ge- Jchiedkundige Wetenfchappen te Oldenburg. Uit het Hoogduitsch, door S. VAN EMDRE, In Twee Deelen, met Kaarten. e Deel. Té Amfterdam, by J. Allart, 1800. In gr. 8yo. 374 bl. et veel genoegen lazen wy het begin van den hier boven geplaatften tytel: Leerboek der Aardryksa kunde, en meenden wezenlyk een zeer belangryk Werk , zo voor de Jeugd , als voor de Onderwyzers, ter be- oordeelinge te ontvangen. Wy lazen en herlazen de Voorrede van den Vertaaler, welke ons in ons gunftig vooruitzicht nog bevestigde; dan, wy mogen niet. ont- veinzen, dat wy ons, in fommige opzichten, vervolgens zo zeer te leur gefteld vonden, dat wy eené ongetrouws heid aan onze Leezers zouden begaan ,wanneer wy. hen die aanmerkingen en bedenkingen niet mededeelden , welke ons, onder het leezen, daadelyk onder het oog eik en die wy op dat Werk noodzaakelyk moesten maaken, j ' `` Nimmer ware het mogelyk: een ongefchikter tyd dan heden,om een Werk over de Aardrykskunde in het licht te geeven ; daar Europa, door een langduurigen en vérwoestenden Oorlog geteisterd, niet dan by een te lang verwachten Vreede zal: kunnen zien, wel- ke landen en fteden aan de byzondere Natien te rug gegeeven, of toegedeeld zullen worden; en welke ftaat- kundige verdeeling als dan met eenige zekerheid zak kunnen gevolgd worden. i f Tot zo lange had men, zekerlyk, wel met de uitgave van dit Werk mogen wachten. Immers de Vertaaler zou dan niet nodig:gehad:hebben, om te melden : dat Maltha reeds van meesters veranderd was (zie bl. 344) 5 dat ’er, door het aanftellen van Confuls in Frankryk, reeds eene verandering in den regeeringsvorm der Fran- fche Republiek RAE is (zie bl, 310); ja, het k 4 ru 64 A. C, GASPARI rug houden van de- Landkaart van Jralien, om reden dat 'er by den Vreede groote veranderingen in- kunnen komen , met betrekking tot de Cis-Alpyn/che- en Ligu- rifche Republieken ə enz. zoo als de Vertaaler dit ft, zou met geen minder recht omtrend Duitschland voorgewend kunnen worden; en derhalven die Kaart ook wel agter hebben kunnen blyven: wy zwygen van die van. Zwitferland, en die der hg era Republiek zeive a welke Staateb tóch ook bý den Vreede eene meerdere of mindere uitgebreidheid kunnen erlangen, ‘Daar-het Werk intusfcheri nu in het licht is, moeten wy ‘er over oordeelen, 20 als het. voor ons ligt. Dat de Uitgee- ver J. moeilyke ‘daar van beweert HORATIUS, in zyne drie Poëtica , Lib. 1. vs. a5 & 26. Brevis esfe laboro obftu- eus fioo Wanneer het Werk van GAsPARI zoo duidelyk was. waarom heeft de Vertaaler dan nodig geoordeeld, om ’er zoo veele nooten en invullingen in te mu | as LEERBOEK DER AARDRYKSKUNDE» 65 Was het niet, om dat-de eerfte. flechts_met een enkel woord eene plaats of zaak aanhaalt, zonder iets wan die pau te melden? (Zie Woorr. van den Vertaaler, bl, I.) Is dit genoeg in een Leerboek over de Kunst? =a Wy ren het tegengeftelde. Een ander voordeel , het welk de Vertaaler in dit Werk vindt, is de beleezenheid van den Autheur, en de, nieuwe ontdekkingen, welken ’er in gevonden wor- Met betrekking tot de laatften, hebben wy, wel is waar,.op de Kaarten van VAN EMDRE befpeurd, dat de Reizen van cook, en anderen, by het opftellen van dezelve geraadpleegd zyn; offchoon 'er nog feilen ge- noeg in die Kaarten gevonden worden. Maar is de nieuw- heid alleen genoeg? En kan men, na de nieuwfte onte dekkingen van HERSCHEL , betreffende de Satellieten van URANUS , en hunne omloopstyden, tegen het ge- ftelde in dit Werk vergeleeken te hebben, het laatite wel zoo uitfteekend nieuw en belangryk noemen ‚Eene byzonderheid, die evenwel nieuw zal heeten , hebben wy indit Werk aangetroffen, namentlyk , dat in hetzelve niet enkel van vier Waerelddeelen , Europa , Afra, Africa en America, gehandeld wordt , maar van vyf; houdende gasrarr, Nieuw Holland, met eenige Eilanden daar omftreeks , onder den naam van Aufira- dië, of het Zuwiderland , voor een vyfde Waerelddeel. Wy hebben tegen deeze verdeeling niets, mits men daar onder niet, zo als veele gemeene lieden, het zo- genaamde onbekende Zuiden verftaat; daar toch, na van Diemens land, dat in 1642 is ontdekt geworden, Nieuw Zuidwallis, door cook, in 1774, gevonden is, en de Botanybaay , vooral in Engeland, genoeg bekend is: wordende ook in dit Werk op de Kaart aangewezen. In dit Eerfte Deel vindt men eene algemeene Inleiding kot de Aardrykskunde, welke zeer uitgebreid is , evenwel- niet in die orde gefchikt, als men dezelve in een Zeer- boek zoude vereifchen. Vervolgens heeft men eene Zn- deiding tot Europa, en daar na eene geographifche be- fchryving van Duitschland, Hebvetie of Zwitferland , italie, Frankryk, Spanje en Portugal; wordende opge- helderd door een Planetarium, een Kaart verbeeldende de Aarde, een andere Europa, en verder de Kaarten van Duitschland en Zwitferland, de Franfche Republiek, en van Spanje en Portugal, De Vertaaler heeft nodig geoordeeld om eenige by- E 5 voeg- 66 . A. C. GASPARI voegzels en aanmerkingen op het Werk van GASPARI te maaken, zelfs heeft hy eenige grove fouten van denzel= wen verbeterd, by voorb. deszelfs misflag in de lengte en breedte van Europa , enz. Intusfchen zyn er: nog verfcheidene plaatfen overgebleven, die wel eene verbe- tering behoefden. Dus zouden wy, bl. 82 en 83 , geens- zins willen vastítellen , dat de ZEwangelifche Christenen enkel in ZLutheraanen en Gereformeerden beftaan, daar %r toch de Doopsgezinden, en anderen, mede toe be. ` hooren. Ook zou men van den Vertaaler hebben mogen verwagten, dat, daar hy in eene aantekening heeft gea zegd, dat men voor Entre Douro e Minho, ook Entre Minko e Douro kan leezen, en dat dit landfehap tus- fchèn de rivieren de Douro en Minho ligt, iets dat de minfte leerling in de{Geographie reeds genoegzaam weet = hy ten minfte zorge zou gedragen hebben, om de evenredigheid der vreemde geldfpetien in Hollandfche muntfpetien op te noemen, eh daar mede te vergely- ken : in plaatfe van zich , even als de Hoogduitfche Schryver, tot Daalders en Grosfen te bepaalen, zonder zelfs te zeggen welke Daalders en welke Grosfen, die toch door geheel Duitschland niet gelyk in waarde : n. Pois n ‚ onder anderen, de Aanmerkingen op ‚285 en 348. „Wy hebben intusfchen , in deeze Vertaaling, eenige nieuwe. zaaken geleerd, die wy tot heden niet wisten als eerftelyk , dat men niet flechts vier Winden, Oost, West, Zuid en Noord, maar zelfs 64 Winden heeft. Ge bl. 25 en 26.) Dan, indien dit waar is, en de grond aar van, zo als de Schryver zegt, in de byzondere verdeeling van de Windroos, of het Compas „ gelegen is 5 dan zal het eindelyk aan de Schippers ftaan, om ons zo veel winden te bezorgen als zy maar goedvinden: want het Compas wordt niet alleen in 360 graaden, maar ie- der graad- nog in 6o minuuten, enz, verdeeld, die men dán nadar willekeur, fchoon in gelyke deelen, kan be= paaten. Doch wy gelooven, dat men onderfcheid behoo- re te maaken tusífchen de Winden,en tusfchen de Wind- flreeken , welken op het Compas worden aangewezen, Eene andere nieuwigheid is voor ons de benaaming van de zh boi Windftreeken , met byvoeging van 5 in de verdeeling. „Zo ligt (zegt de Schryver) tusfchen s Oost en Oost- Zuid-Oost, Oost } Zuid- Oost; tusfchen » Oost en Oost- Zuid-Oost, Zuid. Oost z- Oost hed n uid- LEERBOEK «DER ' AARDRYKSKUNDE, 67 > Zuid-Oost én Zuid- Zuid-Oost, Zuid. Oost F Zuid; en tusfchen Zuid-Oost en Zuiden, Zuid } Zuid-Oost, ‘dewyl deze punt Zuid is, ên-nog een vierde deel van „den -boog : naar °t Zuiden heen heeft. Dus gaat het om den geheelen horifön. De Schippers hebben nog s; geen. volkomen genoegên , en maaken nog eens eene s, verdeeling,-en krygen daardoor 64 Winden, die flechts „Sí graaden van elkander ftaan.” | + Het kan zeer wel zyn, dat de Oldenburgfche Schip: pers deeze benaaming van į gebruiken; doch ten ops zichte van de Nederlandfche Zeevaarders, moeten wy bekennen het nimmer gehoord te hebben. Neen, de minfte Stuurmans leerling verftaat het Hollandsch Comi as te wel, om Oost 3 Zuid-Oost , enz. te zeggen: noemt die ftreek Oost zen Zuiden, de volgende hier boven opgenoemd Zuid- Oost ten Zuiden , Zuid-Oost šen Oosten „enz. Zo als het kleinfte Compas dit aanwyst. - Eindelyk bericht de Vertaaler , dat de Atlas, die by het Hoogduitfche. Werk gevoegd is , geene -evenredig- heid t, tusfchen de Landkaarten van Duitschland ; En die der andere landen van Europa. Maar heeft zyn Eerw, dan niet opgemerkt , dat zyne Vertaaling jaist zo onevenredig is, nadien GASPARI al zyne vlyt, als-Duitfcher „aan de befchryving van Duitschland heeft te koste visi jen dat de befchryving van dat Ryk at: teen, in deeze Vertáaling, 154 bl-beflaat. Spanj | ee B kik, e wordt 23, Italien op 37; Zwitferland op 25 , en het uitge: breide Frankryk -op flechts 44 bladzyden befchreven. Te dit eene hikte orde voor een Leerboek 2 Waar- lyk „wy zouden de Onderwyzers en de Leerlingen beklaa- gen ‚ wanneer 'er geen betere Leerboeken gevonden wierden, De Gefthiedenis van Dahomy, een binnenlandsch K: J- ee a van Africa; benevens °t verhaal eener bin: ‘nenlandfche Reize in Africa, naar °t Hof van Bòssa VAHADEE , Koning van Dahomy; alles verzameld uit ` echte Schriften ; met eerie Inleiding én Aantekeningen door ARCHIBALD DALZEL , Schildknaap, Gezachvoer- der op het Fořt Kaap Coast. Naar het Engelsch. Met Plaaten. In den Haage, by J. C. Leeuweftyn , 180a. In gr.'8vo. 392 bl. h Vormm mag uitlokken, Wreedheid kan nimmer behaagen; dit was onze flotbedenking, toen wy het op- 68 o, As DALZEL >= 777 opgemelde Werk geleezen hadden : want zo vol’ het. is van Vreemdheden , zo zeer-vlaeit het van, Wreedheden. over. —= Blykens den Tytel , is het vry zamenge= fteld ; hoe dit bykome , wordt ons berigt;-en.zal het. noodig weezen, die onderrigting goeddeels over te nees men, om onze Leezers met de Opttellers bekend te- maas ken en over de waarde, te doen oordeelen. Een der Schryveren is de Heer ROBERT NORRIS, van Liverpool, die agttien jaaren lang handel op Africa gedreeven hadt, en welbekend was met de taal en de gebruiken van het volk , ook geene moeite {paarde , om van Zwarten en Blanken die fchriften te bekomen, uit welke zyn gedeelte van het Werk is opgemaakt, Daar- enboven leverden zyne eigene waarneemingen verfcheide weetenswaardige en belangryke zaaken op ; blykens zyne Gefchiedenis van AHADEE, en zyne Landreize na- Abe- aney, in 1772» welke hier voor de tweedemaal in °t licht komt , met verfcheide verbeteringen en ophelderingen » door hem , geduurende zyne laatíte ziekte, daarin ter voltooijinge gemaakt. Het Leeven van ADAHOONZOU II, en het begin der Regcering van WHEENooHEw, den tegenwoordigen Ko- ning van Dahomy, zyn verzameld uit het geen den Uit- gever medegedeeld is door LIONEL ABsON, Schildknaaps de tegenwoordige Brit/the Gouverneur van WAydagh, die zeven-en-twintig jaaren Relident geweest is op de kust ‚ en over de twintig jaaren aan het tegenwoordig beftuur, alwaar hy, door zynen ftand, en door eene volkomene kennis, welke hy van het Volk en de Taal hadt, in {taat is B afp alle onderrigting te bekomen. 