VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
En dat de vastgeftelde Rykswet tegen dezelve was, onder ANTONINUS „blykt uit cersus (sjen dat ze ftand hieldt bes ` vestigt pio (é). Die zelfde Schryvers verzekeren ons dat redenen van Staat dit vernietigen raadden zen dit is Zeer aane neémelyk. Want zy werden; in % algemeen, en byzons der de Godsdienftige , aangemerkt als oproerige zamenrote tingen , en kweekfchoolen van opftand, die het gezag der Vorften dreigden te knakken en de rust des Burgerftaats „te ftooren. De wetten tegen deeze Collegia gemaakt wer- den aangezien als ook de Christenen betreffende, dit blykt uit de bekentenis der Afvalligen in den Brief van PLINIUS; die hem verklaarden de Christenbeid verzaakt te hebben „ zints de aankondiging zyner Bevelen tegen de Heteria, Marcianus (u) verzekert ons dat het een gedeelte van "e Keizers last aan de Landvoogden uitmaakte, de hefmlyke Byeenkomften te ftooren. Dit wordt bevestigd door hef zeggen van PLINIUS , Secundum mandata tua Heteria esfe. ` wetueram; wanneer ik volgens uw bevel-de Heimlyke Zamen- komften verboden badt. Hoe ftreng zy alten geftraft wer- | den mei Dio p. 66, 496; | Ge Cicero in Pifon, C. 4e ÄsCON. PEDIANUS ib. p. 66, Idem a8 Orat. pro Cornelia. | 0) Sueron. €. 42. (p) Steron C. 32. (4) Dio p. 669. ` r) Jac. Ann. 14,17. Cs) Apud ORIGEN. p. 3. t) Dio ut fupra, (u) Dio p. 490. (v) Digeft. ut fupra. | SS 2 572 . M. ANTONINUS den ‘die zich tot deeze illicita Collegia, ongeoorlofde Zame- ningen, vervoegden, leert ons ULPIANUS (©). Weshalven alle Landvoogden, in de daad, uit hoofae van hunnen last , verpligt waren de Christenen te vervolgen. Indien nu de Christenen onderhevig waren aan de ftraffen van alle dee, ze wetten, en ANTONINUS alleen ftil gezeten hadt, en toe- glaaten, (gelyk ik reeds beweezen heb dat hy deedt,) Zeg ze met alle ftrengheid tegen de Christgeloovigen werden te werk gefteld, zonder hier eenigzins tusfchen beide te komen, gelyk hy zou hebben kunnen doen, ftrekt zulks ten bewyze, dat hy ze goedkeurde, en dus met zó veel regts een Vervolger mag heeten als of by zelve die wet- ten hadt vastgefteld. $. 4. Maar ik behoef myne toevlugt tot het gemelde be- wys niet te neemen. Ik heb blyken genoeg, dat hy de Christenen vervolgde, door wetten van zyn eigen inftel- ling, welke ik vervolgens zal bybrengen. Dan vergun my, eer ik hier toe treede, kortlyk de bewyzen van den Heer DODWELL te onderzoeken, ze zyn gebouwd op het gezag Van LACTANTIUS en TERTULLIANUS. De eerstgemelde Schryver betuigt, ik beken het, uitdruklyk „dat de Kerk van DOMITIANUS af tot DECIUSs toe geen overlast van de oyan- den leedi (w). Doch dit zou niet alleen bewyzen dat An. TONINUS geen Vervolger was; maar dat "er geduurende zyne Regeering geene Vervolging in * geheel plaats gehad hadde; eene (telling die alle de oude Gedenkftukken „ de verhaalen van POLYCARPUS en de Martelaars te Lions, alle de Kerklyke Gefchiedfchryvers, en alle de Opftellers van Verdeedigfchriften dier tyden , geen uitgezonderd , tot leu- enaars maakt. Volgens den zelfden regel was er geene ervólging onder TRAJANUS , tegen het gezag van PLINIUS, IGNATIUS, en EUSEBIUS (%). Dan hebben ook de Christe. nen, onder ANTONINUS PIUS, in rust en vrede geleefd , ‚$choon het uitdruklyk getuigenis van JUSTINUS , die ten dien tyd leefde, het tegendeel vermeldt. Op deezen voet is de Vervolging van sgveRUS eene loutere fabel, fchoon wy daar voor de voldingendíte bewyzen hebben, en de Verdeedigfchriften onder zyne Regeeringe door CLEMENS, TERTULLIANUS en ORIGENES opgefteld , om niets te zeggen Yan BUSEBIUS (y) en SPARTIANUS (2). Zullen wy dan, ten wil- v) Dro, ut fupra, (w) LACTANT. de Mort. Perfeg, C. 3. Ze EusEBIus I. 33. (=) (y) Eusesius VI. 1. feq 3 Ge SPARTIANUs is Severo C. 17, EEN VERVOLGER DER CHRISTENEN. 573 wille van LACTANTIUS, alle oude getuigenisfen wraaken, of aan zyne veronderttelling deg verdienden naam geeven ? Het oogmerk Zens Boeks was, gelyk de tytel uitwyst, aan te toonen , dat alle de Vervolgers eenen geweldigen dood ffierven. Om deeze veronderftelling op welk eene ‚wyze ook , goed te maaken, moesten alle Vervolgers, die in rust op bunne legerftede den dood ftierven , als TRAJA- NUS, de ANTONYNEN, EN SEVERUS Uit deeze lyst worden uirgefchrapt. Mentiendum erat, ut perfecutoribus omnibus tristem optigisfe mortem probaret zegt zyn uitgeever TOLLIUS. Het was noodzaaklyk te liegen om te bewyzen dat alle Vervol- gers een fchriklyken dood ftierven. Welke aanmerking niet Strenger dan waar is. $. 5. TeRTULLIANUS hadt juist eene andere verondere {telling te beweeren, even ongegrond als die van LACTAN= prius. Hy bevlytigde zich om te toonen, dat de Christe» nen, door de kwaade Keizers vervolgd, en door de goede befchermd waren: het tegendeel van welke ftelling der waarheid nader komt: want, indien gv de lyst der Ver, volgerefi nagaat, zult gy vinden, dat Zeven van de Tien, in andere opzigten, de beste Keizers waren, die ooit het Room/cbe Ryk beheerschten. ANTONINUS PIUS, zegt hy , Del, de nooit wetten van Vervolging tegen de Christenen in: de valschheid hier van heb ik reeds door een voldingend getut, genis beweezen. En uit zynen misflag in dit (tuk laat ik u over zyne naauwkeurigheid in andere gevallen oordeelen. Hy ontheft Keizer ADRIANUS van de zelfde misdaad ; hoewel. sULPIcIUs (a) dien Vorst onder de Vervolgers rekent, en zegt dat by om bet Geloof der Christenen, door de onteers van de plaats , te dempen, Afgoden flelde ter plaatze daar ZS HEERE geleden badt. En casstoporus geeft duidelyk te kennen, dat die Keizer een Vervolger geweest hebbe. Voeg- hier by zyne veragting voor alle vreemde Godsdienften (b). En het fmaadlyk character "rt welk hy den Christgeloovigens. geeft in zynen Brief aan SERVIANUS, gefchreeven langen tyd naa den Brief aan FUNDANUS , de eenige grondflag waar op EuseBIUS hem voor een Begunftiger der Christenen vera klaart: en welken ik (en met my anderen) voor van even veel gezags houden als die van ANTONINUS , fchoon wat omzigtiger opgefteld. In dit myh denkbeeld wegens ADRIA- Nus ben ik bevestigd door de gewaande Orakelen der Sia | ble Ça) SuLricius IL, 45. (4) o raRTIANUS Ce 23 S3 l ~ af 574 M. ANTONINUS bylien , die, naa de gebeurtenis der zaaken opgefteld zyn- de, geene Voerzeggingen maar Gefchiedenisfen behelzen ; en dus hoogér gefchat moeten worden dan of het weezenlyke voorzeggingen waren, Hy krygt ‘daar in een (legt character uit hoofde van zyne zugt tot de Toverkunst, de Verbor- genheden enz. En ik kan niet gisfen waar op het erang rifarga]e Aueg flaat, of het moet zyne weering van den Cbristelyken en Yoodfchen Godsdienst bedoelen (e) omtrent het laatfte gaan wy vast volgens SPARTIANUS (d). En, naa dit alles, is de plaats op welke het bewys van pop» WELL fteunt, van twyfelagtig gezag; want zommige af- fchriften leezen in fteede van nullus. Verus impresht Ce), SEVERUS, en dit ontbreekt geheel in de overzetting van EUSELIUS , welke ouder is dan eenig Handfíchrift nu in weezen. Maar alles wat hy eischt eens toegeltaan zynde, is het duidelyk , dat TeRTULLIANUS geen ander bewys hadt voor Zyn gevoelen dan den Brief van ANTONINUS aan den Raad, naa het wonderwerk van het Blixemend Legioen; en zyn Bevelfchrift aan de Staatsvergadering in fie, wel- ke ik beweezen heb dat beide vercierde (tukken zyn (f); en, gevolglyk, verdient zyn getuigenis geen geloof, ine zonderheid als ik in ftaat ben om zo veele bewyzen van het tegendeel op te leveren, die onwederfpreeklyk zyn, en nu volgen. S. 6. De Vervolging van antoninus wordt door alle Kerklyke Gefchiedíchryvers onder de Tien Vervolgingen ge- rekend. Zy is door ANTONINUS gedaan Zegt AUGUSTINUS. Hy beeft de Vervolging gebooden , volgens de Historia Mifcella, Zy zyn op zyn gebod aangevangen, verklaart OROSIUS (g), Dus hebben wy drie ftellige getuigenisfen , die de Vervol- ging aan ANTONINUS toeëigenen. $. 7. Myn tweede bewys ontleen ik uit twee Bevelfchrife ten van MARCUS ANTONINUS, door BARONIUS bygebragt , en welke hy te recht ftelt dat de Christenen betroffen. Uit kragte van het eerfte Bevelfchrift wordt iemand gebannen om Ce) Orat. Sibyl. Lib. VIII p. 367. Ed. Opfop. (4) SPARTIANUS C. 14» (e) Terr. Apol. cap. 5. . Cf) [Hier oogt de Heer movre gedeeltlyk op zyne Brieven over het Blixemend Legioen ñan den Heer KING , in het gefchil over dat Pnderwerp , waar op dit Vertoog ten vefvolge dient. } (g) EuseB. Kronyk , HIERONIMUS Catalog. in Polycarpo , suir- cius, IL 46. Aert, de Civ. Dei XVIII 52. Orosius VIN, Hist. Miscella, Xn. &c. - | 4 EEN VERVOLGER DER CHRISTENEN. 575 om dat hy den Opftand van cassrús, en andere dingen , „waar door de gemoederen ontrust werden, voorfpeld hadt, UrPiaNus „(uit wiens eerfte Boek de Oficio Pgocon/ulis , BA- RONIUS dit ftuk ontleent,) voegt ‘er deeze rede van dit Bevelfchrift nevens, dat zodanige perfoonen niet ongeftlraft gelaaten moeten worden, die onder voorwendzel, en als op ’t vermaan der Goden, eenige dingen verzaaken , of ter baane brengen , of voorbedagtlyk verzinnen. Hoogwaarfchynlyk bes doelt hy hier mede de Christen Propbeeten; naardemaal uL- PIANUS in dat zelfde Boek alle de Re/criptien tegen de Chris- tenen heeft by een verzameld, gelyk ik reeds aanmerkte. es In het andere Bevelfchrift , uit MODESTINUS geno- men (b), wordt de zelfde (rafe vastgefteld tegen allen, die iets deeden waar door de ligtbeweegbaare gemoederen der Menfceben met eenen bygeloovigen Schrik voor de Godbeid ver- vuld. werden.‘ Dit Bdvelfchrift is waarfchynlyk van den zelfden tyd als het voorgaande, ten minften werd het Ze- ker, naa den dood van verus uitgegeeven; dewyl zyn naam niet in het hoofd gevonden wordt. En °t is geen vreemde zaak dat de Christenen befchuldigd worden als Menfehen die de gemoederen der Menfchen mét een Super- itio Numinis of Bygelovigen Jebrik voor de Godbeid, ver- vulden 5 naardemaal hun Godsdienst , niet alleen in de Schriften van degze Eeuwe, maar in openbaare Gedenk- {Schriften Superflitdo Nova, een Nieuw Bygeloof, genaamd wordt,als in het opfchrift onder Nero (1) ; Superflitio Christi, het Bygeloof van Cbristus, in een ander onder DIOCLETIA- NUS , waar van ik hier naa breedvoeriger zal fpreeken. Nog is er eene wet voorhanden by rous PauLUS (À), die one der CARACALLA bloeide , en die elk erkent dat tegen de - Christenen gegeeven is, en eenig licht kan verfpreiden op de evengemelde Bevelfchriften. Die nieuwe Godsdienften invoeren, — flrekkende om de gemoederen-der Menfcben te ontrusten , moeten van bunne Ampten worden afgezet. §. 8. Maar wat is ‘er , zult gy misfchien vraagen, zo fchrikiyk in de beginzelen der Christenen dat ftrekt om de gemoederen der Menfchen met vreeze en beevinge te vers vullen? In de eerfte plaats, dat zy den dag des Oordeels en de Helfche ftraffen predikten ; tellingen , die de Heidenen als bullebakken en vervaardmaakingen aanzagen ; uitgevon- en; (B) Digest. L. 48. Tit. Le 30. . ) (£) ScariceR Emend. Temp. pe 471. (4) Recept. Sentent. Lib. V, s 21, SA N 576 = Me ANTONINUS den, zo zy voorgaven, om dien Aanhang opgang te doen krygen, door de vrees des Gemeens gaande te maaken (i), Ten anderen dat zy bet einde der wereld „en de op handen zynde Voleindiging aller dingen, leeraarden. Dit was de algemeen aangenome ftelling, in dien tyd onder de Recht, zinnigen en Onregtzinnigen , gelyk gy zien kunt by den Heer DODWELL , die eene groote menigte getuigenisfen, hier toe trekkende , heeft by een gebragt CU): ceLsus ver- wyt zulks den Christenen van zynen tyd (4). Voeg hier nevens de Voorzeggingen der Christenen, zo gemeen onder die Regeering , van oorlogen , oproeren, en andere Volke Fampen, als die van MAXIMILIANUS MONTANUS „op °t einde der Regeeringe van ANTONINUS (m). De Heidenen befchul- “digen hun dikmaals wegens die oproerige Voorzeggingen, elyk wy leeren uit de Pbilopatris, die gy onder dezelfde egeering plaatst, fchoon ik ze veel laater (tel. Maar niets ontrustte hun meerder dan de Orakels van HYSTASPES en SIBYLLA, welke laatfte voorfpelde, dat Rome, ten ftraft van de vervolgingen, verdelgd zou worden in het o4êlle Jaar der Stad , welk jaartal opgemaakt werd uit de rolleng, ren in den nâam Paps - 68 overeenkomt met het jaar 195 nat CHRISTUS (n). Geen wonder, in de daad, dat eene Voor- zegging , wier vervulling zo naby was, eenen fterken indruk maakte op de gemoederen des Volks. De Heidenen wisten wel, dat deeze Orakels verdicht waren door de Cbristenen, en leiden hun dit openlyk ten laste (o): en hier vinden wy den grond van de ftraks aangehaalde gezegden by max NUS, die zy voorbedagtlyk verzinnen, en onder voorwendzel, en als op bet vermaan der Goden dingen ter baane brengen, welk laatfte, in dien zin, zeer wel op de Christenen past, fchoon het in den eerften opflage zulks niet fchynt te bee doelen. Want de Christenen, in * algemeen , geloofden ten dien tyde niet, dat de Sibyllen door den Allerhoogften ; maar door den Duivel waren aangeblaazen , gelyk blykt uit cELSUS (f); die ook gewaagt van eenen Aanhang onder de Christenen , Sibylliten geheeten; dewyl zy geloofden dat Sibylla een Prophetes van God aangeblaazen geweest was , Tree Cs) Tuer, Apol. IL, p. 24. ORIG. p. 120, 167, - Çk) De Fors, Mart. (l) Apud ORIG. p. 37e. Cm) Eusegius V. 16. (#2) Orac. Sibyllina L. VIIL p. 375. Ço) Lacranrt. IV. ı 5. Cersus apyd ORIG. P. 369. Constant. Oratio ad San, Cem, p. 19, — l (2) Apud ORIG, p. 272, EEN VERVOLGER DER CHRISTENEN, 527 "t welk toont „dat het tegenovergeftelde gevoelen het heer- fchende was in dien tyd. En LACTANTIUS (q) zegt uite ` drakkelyk, dat HERMES, HYSTASPES.en de Sibyllen, door sngeeving van booze Geesten, gezongen bebben - °t welk het zelfde is als op t vermaan der Goden by ULPIANUS. De Oordeelkundigen , eenige weinige niet meldenswaardige , komen overeen dt de Verzen der Christen Sibyllen , gea {meed zyn in het tydsverloop tusíchen ADRIANUS en dem dood van MARCUS: ANTONINUS, Want vroeger dan dien tyd vinden wy des geen gewag gemaakt by de Christen Schryvers; en geen der voorzeggingen wegens de opvols ging der Keizeren gaat laater dan dit tydperk. Om alle deeze redenen hou ik my valkomen verzekerd , dat ANTO- NINUS , wanneer hy deeze Bevelfchriften fchreef , benevens de andere voorzeggingen, die Orakels voornaamlyk op ’t oog hadt. $.9. In deeze gedagten ben ik bevestigd door eene aana merkelyke plaats in de eerfte Verantwoording van JUSTI- NUS (r), waar hy zegt ;dat het onder ANTONINUS PIUS voor eene hoofdmisdaad gehouden werd, de voorzeggingen vån HYSTASPES en SIBYLLA „en de andere Heidenf/che Propbeeten , te leezen. Ik weet wel dat zommige Oordeelkundigen het getuigenis van JUSTINUS ten deezen opzigte , betwist en voorgegeeven hebben , dat hy de gemeene Orakels der Si. byllen „over al de wereld verfpreid , verwarde met de byzon= dere „door den Staat in bewaaring gehouden „en op welker verbreiding den dood ftondt. My is onbekend wat. ant- woord HALLOIX en MONTAGUE ‚tot welke GRABE ons wyst , op deeze tegenwerping, gegeeven hebben. Maar zonder ‚hun behulp kan ik zusTinus zeer wel verdeedigen. Om de tegenwerping van eenig gewigt te doen zyn, moet dezelve zich desgelyks uitftrekken tot de Voorzeggingen van HYS- TASPES , die JUSTINUS in eenen rang (telt met de Sibyllen, en die elk weet dat door den Staat .noit van eenig aanbe» Jang gehouden „en veel min bewaard zyn onder de geheime Rykspapieren , het lot des Ryks voorfpellende, Zo dat , ten opzigte van BYSTASPES, dergelyk een misflag niet heeft kunnen plaats grypen. En nogthans zegt JUSTINUS, dat het leezen zyner Voorzeggingen verbooden wierd ; en waarom mogten dan, volgens dien zelfden regel, die der Sibyilen, welke in de handen van byzondere lieden waren, ` ~ niet GA Lactantius Infi. VIL 18. (P) P. 87. Ed, GRABE | Ss 5 378 M. ANTONINUS r niet verbooden worden ;naardemaal het uit LACTANTIUS (sY blykt, dat zy van foortgelyken inhoud waren ? Het is zeker uit het geen er volgt , en de Oordeelkundigen, die de gemelde tegenwerping maaken , ontkennen zulks niet, dat JUSTINUS het oog had op die Orakels der Sibyilen van welke de Vaders zich bedienden,(die voor een groot gedeelte dezelfde zyn mer de thans voorhanden zynde Verzameling, gelyk de over- eenftemming der meeste aanhaalingen uitwyst, ) dewyl hy ze zelve geleezen hadt; ’t geen niet verftagn kan worden van de Staats Orakels , tot welke niemand , behalven de daar toe aangeftelde perfoonen, den toegang kon hebben. Deeze Orakels waren vas denzelfden (tempel met de Voore zeggingen van Moeder SHIPTON, LILLY en NOSTRADAMUS, welke laatfte ten eenigen dage zo groote agting hade als oit de Sibylien; ichoon ik geloof , dat hy nu al zyn geloof verlooren heeft ; vermids eenige voorzeggingen in zyn Boek , die tot een zekeren tyd bepaald zyn, naamlyk het ar 1709, door de ondervinding niet beantwoord, maar volftrekt valsch bevonden werden (t). _$, ro. Dewyl dit duidelyk: de meening van JUSTINUS is, waarom zal men dan °t geen hy aantekent voor.zo zeld: zaam houden ? Zyn er niet veele voorbeelden in de Roe meinfche Gefchiedenisfen , dat men de: Libri Fatidici, de Ora- kel-boeken , beval oprte brengen en te verbränden (u)? Werd geen groot getal derzelven uit de wereld geholpen, door AUGUSTUS (v)? Verbood TIBERIUS ze niet volftrekt Cw)? Was het niet zeer. natuurlyk voor zo nayverig een Staat als de Romein/che , onder de Keizers, ontrust te wor- den door voorfpellingen „ die den val des Ryks dreigden? Wisten ay niet , hoe de Voorzeggingen niet zelden de oorzaaken zyn.van de gebeurtenisfen , welke zy inhouden ? Hadden zy geen reden om te vermoeden, dat ze gefchikt waren, om, in de gemoederen der Meníchen , zugt tot fchielyke veranderingen te verwekken , en hun tot nieuwe Staatsomwentelingen toe te rusten? En gaf dit alles geen ~ gronds genoeg om (trenge Bevelfchriften te laaten uitgaan ? =_ Hier by komt nog eene byzonderheid die veel afdoet. Bene oude Voorzegging der Sibyllen hieldt in Cx) dat Rome zou verwoest: worden in het faar goo van de bouwing der Stad , °t welk overeenkomt met het Jaar 147 naa CHRIS- en ' d | TUS Cen LactanTws VIIL 15. - (#) Zie zyne Voorzeggingen, p. 31,139. (#) Liv. XXV. r. ` (v) Suer. e, 31. (w) TACIT., Aun. VL, 12. (Gei Dio, p. 616 EEN VERVOLGER DER CHRISTENEN. $79 ` “us, in welk Jaar justus zyn Verdeedigfchrift opftelde: want hy ondertekent het (y) in het 150 jaar naa CHRISe Tus; °t welk naar de rekenwyze dier tyden, gelyk paar wel opmerkt, (z) overeenftemt met het jaar 147, der Gee ne Tellinge. Paar, tis waar, zegt, dat het zelve overe gegeeven werd in heteerfte jaar van ANTONINUS PIUS, voor dat MARCUS den tytel van cesar hadt: dewyl JUSTINUS in het hoofd van de Verdeediging hem dien tytel niet geeft, Maar ragi mogt wel in aanmerking genomen hebben , dat hy hem ruim zo hoog een tytel toefchryft, naamlyk dien van Bariarve, in de Verdeediging zelve (a), een eernaam noit aan een byzonder perfoon toegeëigend: "rt welk eene ge» noegzaame beantwootding is van zyne tegenwerping. Kon Ier gu oit meer reden zyn voor zulke Bevelfehriften , dan in het eigenst jaar, waar in de gewaande voorzegging den Val des Ryks bepaalde? Uit het gezegde blykt vry duide. lyk , dat jusrTinus dit zamenraapzel van Heidenfcbe , Foodfche en Christelyke voorzeggingen, op 't oog hadt, die door een Christen van de tweede Eeuwe by een verzameld waren „ en onder den naam van de Orakelen der Sibyllen gingen 5 en tegen welke, naar allen {chyn , de twee Bevel» fchriften van ANTONINUS, als mede de wet van ANTONI» NUS PIUS, waren ingerigt. §. 11. Een derde bewys verfchaft my eene merkwaardige plaats van CAPITOLINUS (b), voorheen reeds aangehaald; Deorum Cultuns diligentisfsme restituit. Hy beeft zeergyoerig der Dienst der Goden berfteld, Deorum , of Numinum Brus betekende in den tyd dat caPrToLINUS fchreef , onder Dio- CLETIANUS „en in volgende Eeuwen , het ganfche ftelzel van den Heidenfchen Godsdienst, of het Heidendom, gelyk wy fpreeken. In deezen zin bezigt LACTANTIUS die fpreek. wyze dikwyls, boven al in zyne Fnftitutiones (el, Zo ge- bruiken MARCELLINUS (d), ARNOBIUS Leien anderen de- zelve in tegenftelling van Dei Cultus of den Dienst Gods , den Godsdienst der Christenen, Deeze verklaaring ‘dier woorden wordt zeer bekragtigd, door een Opfchrift van GRUTERUS ,ARCOSTI „CUPERUS enz. uitgegeeven , gefchike om de gedagtenis der gewaande zegenpraal van D10CLE~ TIANUS Over den ondergang der Christenen te vereeuwigen , x welk eindigt met deeze merkwaardige woorden : Supers fiitione Cbristi ubique deletå (GG Deorum Cultu propagato, Het el je Co P. oo, (2) Ad Ann. 148. 5. (a)aP. 26. (B) C. ar. 2 Le V. Or XXII. C. Se (e) L: H. 43e Bi Miscelk 560 M. ANTONINUS Bygeloof der Christenen overal verwoest en den Dienst der Goden voortgeplant. Deeze twee uitdrukkingen zyn volke- men gelyk aan elkander, want er is geen onderfcheid tus- fchen propagato en reftituto , naardemaal ’er geene andere weg was om den Heiden/cben Godsdienst voort te’ planten, dan door de zodanigen , die den zelven verzaakt hadden, naamelyk de Christenen, weder tot denzelven te brengen: want de Jooden werden door DIOCLETIANUS noch doot ANTONINUS vervolgd, en de rest der wereld beftondt uit 1 ‚ Dit viel voorin het Tiende jaar van ANTONI- Nus, wanneer de Vyfjaarige Feesten van comMopus Kei zerlyke Regeeringe gevierd werden. En °t is te overbe: kend, dat, by deeze plegtige gelegenheden , de vervolgin= gen altoos ten hoogften peil klommen. Ook vondt , op dien tyd, het Ryk zich gedrukt door oorlog , pest, en andere plaagen: en in zulke tydsgewrigten zogten de Hei- denen gewoonlyk den haat der Goden te (len, door het - bloed der Christenen, aan wier Godverzaakery en God- loosheid zy alle Volksonheilen toefchreeven. En, dat al- les uitmaakt, MELITO , die zyn Verdeedigfchrift in dat jaar overleverde , klaagt dat de vervolging toen in Ze voort- gezet wierd, op nieuw uitgekomene Bevelfchriften. Alle deeze omftandigheden zamengenomen, doen my vastftel. len , dat het gemelde zeggen van CAPITOLINUS in geen an- deren draaglyken zin kan verftaan worden , dan dat ANTO- NINUSe door den Christlyken Godsdienst te vervolgen , den Heiderichen herftelde. - §. 12. Metro geeft my een vierde bewigs aan de band, ‚ hy vermeldt in zyne Verdeediging van den Keizer,dat er door nieuwe Bevelen in Ze eene geweldige vervolging ontftaan was, en hunne Vyanden zich van deeze Beveifchriften be- dienden, om hun op ’t wreedst te mishandelen CA, Gy ziet, hy fpreekt zeer ftellig dat "er zodanige Bevelfcariften waren uitgegeeven. Hy voegt 'er nevens , indien dit op uwen last gefchied is, waar uit zommige Oordeelkundigen willen afneemen, dat meL1TO het in twyfel trok , of zy op zyn last waren uitgegeeven dan niet. Maar dit is een zeer verkeerd begrip. Het belang der zaake , welke hy verdee- digde , eischte dat hy den Keizer op de zagtfte en innee- mendfte wyze aan{prak; en hy betoonde de bekwaamheid van een rechtíchaapen Redenaar te bezitten, met den Kei- zer niet onbefchoft als de Veroorzaaker van deeze wreede a e hee Q) Euszarus IV. 25. EEN VERVOLCER DER CHRISTENEN. St heden aan te merken. En als hy hem vervolgens pryst , wegens zyne genegenheid voor de Christenen, ({choon die duidelyk geen plaats hadt, gelyk ik reeds in °t breede ge» toond heb,) is zulks eene behendige trek om ’s Keizers gunst te winnen, Waren er zulke Bevelfchriften , regen *s Keizers gebod , door den Landvoogd uitgegeeven gee weest, dit zou MELITO wel geweeten, en, in dit geval, hem openlyk wegens het verbreeken van de bevelen der Oppermagt befchuldigd , en zich op ’s Keizers regtvaardig= heid , tegen hem beroepen hebben. Doch ’er kan geen grond zyn voor zulk eene veronderftelling , by iemand die zich herinnert, dat de Landvoogden eene bepaalde magt hadden , en ’s Keizers bevelen of onderregtingen volgden ; elyk blykt uit JUSTINIANUS (2) „en den Brief van PLINIUS; ie kan denken dat zy zo verre de paalen van bunn last zouden te buiten gaan, datze Bevelfchriften in ’s Keizers naam, en tegen zyne bevelen, opftelden, *t welk zy, by hunne wederkomst , met het verlies des leevens zouden hebben moeten betaalen? Gy moogt even goed Dellen dat de Onderkoning van Zerland,of de Regters van byzondere Landfchappen „eene Wet zullen maaken om alle de Disfene ters op te bangen of te verbranden. Ik beken men kan een voorbeeld tegen my inbrengen van de Room/che Geestlyks beid, die, onder de regeering van RICHARD den lI, eene Ate van het Parlement vercierde om de Ketters re Grat fen s doch ik heb noit gehoord , dat iets dergelyks oit door Leeken van eenigen Godsdienst beftaan is, of dat dezelve zo (nood waren, , §. 13. Een vyfde bewys ontleen ik uit eene aanmerkens- waardige plaats in ATHENAGORAS (b), die ik hier ter neder zal (ellen, gelyk dezelve gelukkig overgezet is door den Oxfordfcben Uitgeever. De Christenen verdeedigd hebbende tegen de befchuldiging van Kindermoord enz. voegt hy ‘er nevens. ,, Gy zelfs, (fpreekende tot den Keizer, ) ontheft ons in de daad van deeze misdryven ; door allen omme» gang tusíchen ons en de Heidenen te verbieden: want wae `. 58 Me ANFORMOS "rr den xAsbw]ns fn oposi in den ftrkften zin opneeint, bë: helzen zy een verbod aan de Heidenen van den Cbréstlykeh Godsdienst te omhelzen, en dit ftelt eene vervolging vast tegen de nieuw bekeerden. Vat gy dezelve in de ruimfte betekenisfe „ die de natuuriykfte chent. het verbieden van ellen ommegang en vriendfchap; tusfchen de Heidenen- en Christenen, dan (trekte die Wet om de voortplantiog van den Christlyken Godsdienst te ftremmen , door alle gemeen: fchap tusíchen de Christenen en de Heidenen af te {nyden. En zulk een Bevelfchrift zal niet vreemd voorkomen aan iemand; die in aanmerkinge neemt, dat de Heidenen , op veele plaatzen: waar de algemeene lasteringen tegen de Christenen de overhand hadden , alle verkeering met hun fchuwden (i). Maar verftaa die uitdrukking zo 't u be, haagt in den ftrikíten of den ruimften zin, welke laatfte den eerften in zich vervat ; het is duidelyk een gedeelte van ’s Keizers Bevelfchrift tegen de Chrittenen, En, fchoon ons niet vermeld wordt, welk eene (rof op het overtree den van die Wet ftondt „is het nogthans „gelyk L1vrus (&) te recht opmerkt , belachlyk , in eene bedorvene Eeuwe van een verbod zonder {traffe te (preeken zen hier ùit volgt dar dit eene ftrafdreigende Wet was, die dus ook tot ver- volging der Christenen diende. $. 14. Myn volgend bewys is getrokken nit EPIPHANIUS €l) daar hy eene korte befchryving geeft van het charafter van BARDESANES , dien hy zegt dat onder ANTONINUS leef- de „niet onder hem die Prus werd bygentamd , maar VERUS, door wien hy MARCUS ANTONINUS verftaat (m) , en noit eeft hy den naam van ANTONINUS of verus aan zyn Broeder LUCIUS , fchoon hy van hem meer dan eens gewag maakt. Dit zelfde wordt bevestigd door rusesrus (n), die hem tot het laatst der Regeetinge van ANTONINUS brengt 3 en in zyne Kronyk voorftelt als bloeiende naa den dood van LUCIUS VERUS. De Oudvader 'HIERONYMUS doet BAH- DESANES deszelfs Boek , over het Noodlot , aan MARCUS AN“ " TONINUS opdraagen. 'EPIPHANIUS voegt "er nevens , dat dat APOLONIUS „ de Vriend van ANTONINUS , (dezelfde , €- (7) ORIGENES p. 294. EPIPHAN. p. 104. ABa Mart, Lugd: (k) L.X. 9. (D P. 476,7. (m) Dit blykt uit p. 637. waar hy hem tweemaalen ANTONINUS verus noemt. Zie ook zyn Æncoratus p. 63. en de Pond, CS Men- ur. 174- f Col Euses. IV. 30. REN VERVÒLGER DER CHRISTENEN. , gis yk PETAVvIbS te recht opmerkt, als ik er van gewaagde in het I Voorftel §. 3.) BARDESANES drong om zyn Gods: dienst af te zweeren , bykans op zulk een wyze dat hy daar door in den rang der Belyderen kome, (o zeftt ópera gsus), waar op hy dit verftandig en kloekberaaden antwoord gaf. en Dat hy den doed niet vreesde, welke , fehoon hy. ’s Keizers bevel gehoorzaamde , (zer te zw Bett pi ale, tog den eenen of anderen tyd komen zou ”. Hier uit nu volgt , dat hy als eene foort van Belyder wordt aangemerkt, en uit zyn antwoord blykt het duidelyk „dat AroLLoNtus hem met den dood: dreigde, wanneer hy den Heiden/chen Godse dienst niet omhelsde,en dat zyn volharden in zynen Gods dienst tegen "e Keizers bevelen ftreedt. Nu wenschte ik wel te weeten ‘hoe hy in gevaar van den Marteldood kwam, wegens het wederftreeven van ’s Keizers gebod, daar hy het verzaakęn van zynen Godsdienst weigerde , indien de Vervolging niet: op ’s Keizers last gefchiedde? Het gevolg hier in opgeflooten gaat zo vast, dat het geen twyfel ale toos, lyde. Eusesius (o) ftelt de Vervolging, te welker gelegenheid BARDESANES verfcheide Boeken {íchreef , en uit welke EPIPHANIUS waarfchynlyk de gevoeleas diens Mans ` getrokken heeft, op ’t einde des leevens van den Romein- Achen Bisfchop SOTER, welke volgens de Kronyk van EUSE- BIUS in, het zestiende Jaar van ANTONINUS voorviel , °t geen -zeer wel Zamenftemt met CAPITOLINUs (p)en pro (q3, die` ons vermelden y dat by, naa den opftand van CASSIUS ge- ftild te hebben , dat jaar na de Oosterfcbe Landfchappen trok , waar BARDESANES zich onthieldt,.en APOLLONIUS waarfchynlyk het ftraks aangeroerde gefprek hieldt. $. 15. Het Wederantwoord tegen de Martelaars van Lions heb ik tot myn laatíte bewys gefpaard als het fterk= fte van alle, en dat nooit ontzenuwd kan worden, Ik dagt voorheen dat. het zelf aan geene tegenfpraak onderhevig Was. Doch, dewyì de Heer DoDWELL, om alles uit den weg te ruimen, ’t geen ftrydig was met zyn. geliefkoos- de ftelling., bet Klein getal der Martelaaren, een nieuwen draai gegeeven heeft aan dit geheele verhaal, zo zal ik, met uw verlof , deeze veronderftelling kortlyk overweee gen. Alles kan gebragt worden tot dit enkel voorftel , an dat de Belyders van Lions , overtuigd zynde van het eeten van Mepfchenvleesch. &c., door het getuigenis hun, ner flaaven , niet leeden uit kragt van het Wederantwoord E van (0) EuseB. 44, (p) cap. ae, 6. (Qp. 813. 534 M. ANTONINOS van ANTONINUS, als Christenen, maar als Menfcheneeters en Barbaaren.” Het blykt vry daidelyk dat de Vervolging te Lions begonnen werd door °t woest gefchreeuw des Volks en voortgezet door de Overheden der ftad, tot dat de Landvoogd zich de zaak aantrok en bevel gaf om de Christenen te vatten. Onder anderen werden ook eenige flaaven gegreepen , die, om de pyniging te ont- gaan , deeze leugens wegens de Christenen verfpreidden. Weshalven zeer baarblyklyk de Vervolging niet aan de Ontdekking, maar de Ontdekking aan de Vervolging moet toegefchreeven worden. Dit betwist ook de Heer pop- WELL niet. Hy wil alleen dat dit gerugte, °t welk onder de Heidenen voor de ontdekking ging; het Gemeene Volk verbitterde en oorzaak was van de Vervolging, welk ge- voelen niet vreemd is. Maar ik kan niet zien hoe hem dit kan dienen tot zyne groote hoofdzaak, te weeten, dat de Belyders niet als Christenen leeden , en gevolglyk dat ANTONINUS geen Vervolger was, ——— Hebbe men de meeste andere Vervolgingen niet aan dezelfde lasteringen toe te fchryven? Verklaart ORIGENES niet dat ze door de Fooden verzonnen waren van den eerften tyd des Chris- tendoms af (r)? Bevestigt Merrro niet dat ze gelegenheid aven tot de eerfte Vervolging onder NERO Sp ”* Welk Bekragtigd wordt door TACITUS (t) die erkent , dat , fchoon de brand van Rome tot een voorwendzel der Vervolgin- ge diende, de Christenen nogthans eer leeden als voor- werpen van den gemeenen haat, welken zy zich door hunne haatlyke euveldaaden op den halze gehaald hadden, dezelfde die hun vervolgens werden ten laste gelegd: en het blykt uit den Brief van PLINIUS, dat deeze laster nog volduurde onder TRAJANUS , niet alleen uit het geen hy vraagt, of men den naam (van Christen) zelve, fchoon ‘er geene fnoode daaden mede vergezeld gaan, dan of men de fnoode „daaden, die by den naam zyn, flraffen moet? Maar ook uit de bekentenis der Afvalligen , die verklaarden, dat zy wel byeenkwamen om fpys. te neemen; doch die gemeen en onfchade: lyk was; zy hadden geen reden om dit te zeggen, was het tegendeel hun niet door de Heidenen ten laste gelegd. On- der de Regeering der Antonynen , zyn de Schryvers der Verdeedigfchriften en zusTiNus er voornaamlyk over uit om de Christenen van deeze misdaaden vry te fpreeken ‚om . D dus Çr) ORIG. p. 293. (s) Ess, IV, a6. (e) Ann, XV. 44. EEN VERVOLGER DER CHRISTENEN, 585 dus de Vervolgingen, grootendeels daar door veroorzaakt , te fluiten. Deeze gerugten hielden ftand onder SEVERUS, elyk het Verdeedigfchrift van TERTULLIANUS uitwyst. En hoewel zy reeds vry verfleeten waren, toen ORIGENES fchreef , hielden zy nogthans eenigzins ftand (u). Ten tyde der Vervolginge onder DIOCLETIANUS werden ze , met grooter kwaadaartigheid dan oit voorheen, weder. verlees vendigd (v); en eenige kwaadberugte Vrouwlieden , die 4 zo zy voorgaven , eertyds Christenen geweest waren , door vrees voor ftraffe gedwongen, deeze misdaaden tegen de Christenen te getuigen (w). Om nu dit alles op ons ondere werp thuis te brengen. Indien men toeftaat dat het be. wys van den Heer DODWELL goed is, waarom mag ik dan, op dien zelfden voet, NERO, DOMITIANUS en andere, vervolgens , niet van vervolging vry {preeken ? Aange- merkt, volgens poppWeLLSs veronderftelling , hunne Bevele fchriften niet tegen de Christenen als Christenen, maar te- gen de Men/chenvleesch-eeters en Barbaaren waren ingerigt? Dit vreemd gevoelen , hoe byster het ook fchyne , kan op zyne gronden noit wederlegd worden, $. 16. Wat het andere gedeelte zyner veronderftellinge aanbelangt, dat de Belyders door het getuigenis der Staas ven zouden overtuigd weezen; ik ontken zulks .volftreke. ` Hun getuigenis kon noit tot een wettige overtuiging der Christenen dienen; want wy weeten uit het beroemde overs gebleeven (tuk van IRENEUS, door OECUMEN tus bewaard „ en door GRABE uitgegeeven, dat alles wat zy wisten van enkel hooren zeggen was; en de Catechumeen of Leerline gen zelve, uit wier kwalyk begreepen gefprekken , gelyk dezelfde Schryver ons verzekert, zy hunne befchuldiging ontleenden , konden , hadden zy zich tegen de Christenen ` ` verklaard , flegts getuigen uit de tweede hand weezen : want zy werden noit toegelaaten tot deeze byzondere maal- tyden der Christenen , waar men alle die fchendige euvel- ` daaden , gelyk de Heidenen voorgaven , pleegde.’ Waar uit duidelyk volgt , dat "a Keizers vonnis noit. gegrond kon weezen op het berigt der (laaven. Maar ,fchoon °t geen zy inbragten geen bewys altoos behelsde , gaf zulks egter den Heidenen gelegenheid om de Belyders te pynigen, om dus de bekentenis der aangelegde misdaaden af te perlen, ge- Iyk te zien is uit de Handelingen met die Martelaaren, en l et - Cu) Orio. p. 294. (v) Lara, Jut. VIL 26. w) Euses. IX. ën e, Ve DEEL. MENGELW, NO, 13. Tt ~ 586 DR M; ANTONINUS. het evengemelde overgebleeven ftuk van IRENEUS, Maar Das dat zy zulks ontkend en de pyniging doorgeftaan had- den, moesten zy, wat denkbeeld de Heidenen ook van hun fchuld vormden , als onfchuldig voor het Geregte -worden sangemerkt , en geen misdaad , dan die dat ze Christenen Wa- mn, werd hun ten laste gelegd, gelyk de Handelingen ge- tuigen (x). Maar de Afvalligen , (die, naa bet verraaden van hunnen Godsdienst, niet langer als Christenen werden aangemerkt), hieidt men als onverlaaten en Menfchenflag- ters; welke befchuldiging niet enkel gegrond kon weezen op het algemeen gerugte , waar volgens alle Christenen ; zonder onderfcheid , hier mede betigt werden z ooch op het recen der Slaaven , die uit bevinding niet ‘konden reeken ;-derhalven moest ze fteunen op hunne eigene bee kentenis , duidelyk vervat in verfcheide deelen der meerge- ` melde Handelingen, {Schoon het zeker is, dat zy de Bely- ders niet befchuldigd hadden: want anderzins zouden de Heidenen hun beiden teffens , áls aan deeze nrisdaaden fchuldig , hebben aangemerkt. De Heidenen zagen hun aan als laage en veragtlyke fchendbrokken ; Qui bomicidarum quidem fibi ipfis crimen impofuisfent ‚die zicb zelven de misdaad van menfchbenmoord opleiden , gelyk vaLesius de woorden avdpepnus per yxinpa .sxovles, overzet, °t welk eene waare fchoon geene letterlyke overzetting is. — Een ander be- wys van dit ftuk vinden wy daar in , dat BIBLIAS, een der Afvalligen, wegens het niet willen bekennen der befchul- diginge , gepynigd werd: en ‘er valt niet aan te twyfelen, of de overigen zouden het zelfde lot ondergaan’ hebben , badden zy het door eene tydige bekentenis niet voorgekoe men. "Er zyn in die Handelingen verfcheide andere ftukken van denzelfden aart, gelyk vaLesius in zyne Aantekerin- gen opmerkt. Naa dit alles kwam ’s Keizers Wederant- woord tot den Landvoogd, met deeze onderregting, dat de Belyders, hoewel zy de misdaad ontkend hadden, en toen Ter niet mede befchuldigd waren , zouden gedood ; maar dat de Afvalligen , die men des befchuidigde en het fcheenen te bekennen , op vrye voeten zouden gefteld wor- den, Welk vonnis ook werd uitgevoerd, Want de Bely- ders ontvingen de doodftraf , terwyl de Afvalligen, die in kunne Afvalligheid volhardden , hunne vryheid kreegen. Volgens de veronderftelling vin den Heer DoDWELL moest het tegenovergeftelde gebeurd , de Belyders ont{lagen en ke (2) géie: Ans aiias dere enipreipens.. EEN VERVOLGER DER CHRISTENEN. s87 Afvalligen geftraft weezen. Pact en RUINARTUS hebben hier. omtrent eenige andere bewyzen bygebragts doch ik oorggel het noadloos ‘er meer op te haalen, naa het aan- voeren van egne zo volkomene en klaare betooging y dat de Belyders enkel als-Chréstenen , en niet als Menícheneéters, - eeden. ` ' A 17. Doch deeze knoop kan nog gemaklyker los ges maakt, eù de meening van den Heer DODDWELL nog ge- seeder wederlegd worden, Want het gemeen gerugt, "E welk de Christenen van Kindermoord in hunne byeenkom- ften befchuldigde , merkte dit bedryf niet aan als een mise daad van de Christenbeid onderfcheiden ; maar als een ge- deelte daar van uitmaakende. De Oordeelkundigen vers {chillen in hunne gevoelens , wegens den oor{prong vat dit uitftrooizel.. De Heer vopweLL denkt, dat het voorte kwam van de Carpocratiaanen , die hy meent dat "er waare lyk aaa fchuldig ftonden , op °t gezag van EUSEBIUS (Y) s en EPIPHANIUS (2), en dus van hun de befchuldiging tot de Rechtzinnigen overlfloeg. Maar dit denkbeeld wordt ” niet begunftigd door de oude Schryvers, de beste Regters ` in dit geval. JusTiNus, fchoon hy er van gewaagt, als van eene zaak, waar van men in zynen tyd fprak , erkent „- dat. hy niets met zekerheid daar van wist (a). En de Schryver van de AZa Lugdun. fpreekt hun , en al het Menschdom vry van die befchuldigings en, de meeste bes wyzen tegen deezen laster aangevoerd, door TERTULLIA= NUS, MINUTIUS FELIX, en andere Verweerfchriftfchryvers van deeze dagen, fpreeken zo zeer ten voordeele van de Ketters als van de Rechtzinnigen. De Carpocratiaanen s hoewel zy Ketters waren, hebben wy nogthans als Men- fchen te befchoúwen. Een onfchuldig Kind te moorden , en op te eeter, is eene ongelooflyke wreedheid , en ik kan bezwaarlyk , om de eer des Menschdoms , gelooven dat "er oit zulke Monfters onder ons geflacht waren. De Mensch- lyke natuur gruwt van dusdanige wreedheden , en elk Lee- ger fchrikt op ’t enkel melden van dezelve, — Maar om dit Dok geheel buiten gefchil te (tellen , wy weeten uit ORIGENES, MELITO, TACITUS, PLINIUS en anderen , dat deeze fchendmaare onder de Heidenen ging , langen tyd voor dat men oit van de Carpocratíganen hoorde; als welke zich eerst vertoonden in de dagen van ADRIANUS, di doet die DN Wé ! eet: 3 Eusgeme IV. tenen , maar om dat zy gedoopt waren. Uit deeze begin- zelen volgt dit eenvoudig en noodwendig befluit, dat, in- dien de Belyders van Lions van Kindermoord volkomen en Wet- (5) P. 293. 4. ` Cc) P. 87. de initiandis tirunculis fabula detestanda. d) Apol. Cap. 7. Sacramentum Infanticidi, E Lib. IV. p. 138. 9. Initia ipfa noftra Regionis. d EEN VERVOLGER DER CHRISTENEN. 589 wettig overtuigd geweest waren ‚op ’t getuigenis der Slaa- ven „ en dat ’s Keizers Wederantwoord daar op gegrond * geweest was ‚ (twee ukken , die handtastlyk valsch zyn, 3 Zy, nogthans, dewyl de Heidenen dit Menfchen-moorden als een. weezenlyk gedeelte van het Christendom aanmerk- ten „als Christenen geleeden hebben , in gevolge van "e Kei- zers vonnis5 en, gevolglyk, dat de Vervolging tegen hun op ’s Keizers last woedde. | Kann en VAN HET ZAMENSTEL DER WATERVATEN IN VISSCHEN. ` Door WILLIAM NEWSON , Voorleezer in de Ontleedkunde (*). IK myn voorige Gefchrift (t), aangaande het ftelzel der Watervaten in een Zee - Schildpad , heb ik geene melding emaakt van de wyze van ontdekking en vertooning deezer aten; om dat er geene moeilykheid is in het een of het ander; want, het Darmícheil in dit Dier zeer dun en doore zichtig , en de Melkvaten zeer groot zynde , wordenze ligter ontdekt dan in eenig ander ;.hierom had ik deeze Vas ten in een Zee Schildpadde reeds lang gezien eer ik dezek ven in Vogelen en Visíchen ontdekte, en zelfs by geval , en zónder dat ik my het onderzoek hier van had voorge- fteld. En na dat ik myn voorgaande berigt had opgefteld , heb ik gezien dat de Heer JOHN HUNTER , in een’ befchrys ving van het maakzel van een Krokodil, ín rt voorbygadn gemeld hadt ,-dat hy Melkvaten hadt. De Rrofesfor MON- RO, te Edinburg, is my gezegd , ook , omtrent vier jaaren. ` geleeden , Melkvaten in een Zee-Schildpadde gezien te hebben. Wyl het natuurlyk is voor menfchen , die zich met dezelfde onderzoekingen hebben bezig gehouden , hunnen voorgang in de ontdekkingen te toonen, zelfs al ` zynze van geen merklyke verdienfte , neeme ik deeze gele- genheid waar om deeze Heeren recht te doen, en met een’ te betuigen dat ik deeze Vaten, zo naa als ik het my kan herinneren , in September of Oktober 1763, gezien hebbe, het welk , zo veel ik weete , was voor datze door een” van hun gezien waren. Alhoewel nu deeze Vaten ligt te zien waren in een Zee» Schildpad ‚zy waren niet zo gemaklyk te ontdekken in Vos CO Phikofopb. Transa8. Vol. Lik CD Zie boven, bl, 533. de b | t3 e Soe ° VAN DE WATERVATEN „ gelen en Visfchen; gelyk men gereedlyk zal gelooven , om dztae zo menigmaal door beroemde Ontleedkundigen:, in ‘zonderheid van deezen tyd, te vergeefs gezogt zyn. Ik kan hier byvoegen, dat de ontdekking in vogelen my niet zo moeilyk was als in Visfchen , fchoon ik dezelven nu, ha dat ikze in de laatften gezien hebbe, gemaklyker vinde dan in Vogelen of viervoetige Dieren, ` Na dat ik dezelven in Vogelen, en in één der Water ep Landdieren had ge- zien, was ik zeer begeerig te weeten of de Visíchen ook deeze Vaten als dan niet hadden. Dit onderzoek nam ik voor te doen op dezelfde wyze: waar ap ik -dezelven in Vogelen ontdekt had, dat is, door binding van het Darm- heil in leevende Visfchen , hierom ging ik dikwils naar de markten , en onderzogt veel kleinen. Ik opende ook eenige grooten, dood zynde , doch te vergeefs. Ik ging vervol gens naar Brighthelmítone , en hier vond ik de King fton df nnikskapvisch. Deeze zeer groot zynde, en een dun Darmícheil hebbende, fcheen zeer bekwaam tot myn oog- merk. Ik fneed twee van deezen open, leevende, bond de Vaten van het Darmfcheil „en leideze weder in zout water; doch fchoon de één een uur leefde, ik kon geene Melkva ten op het gedarmte of Darmfcheil Ontdekken. Hier na on- derzogt ik met herhaaling de Darmen en Darm{cheilen van de gemeene Skate en Kabbeljaauw , en had eindelyk het ` geluk de Melkvaten te ontdekken, en bragt een pypje in een van deeze Vaten op het Darmfcheil van elke deezer Visfchen ; en door deeze pyp ingefpoten hebbende, zag ik waar de groote Vaten lagen; waar na het weinig moeite was het geheele zamenftel na te fpeuren, Ik heb deeze Vaten nu in verfcheide visfchen gezien , en zal een’ be- fchryving geeven van de van een Schelvisch. Ik zal in dezelfde orde voortgaan welke ik de bekwaamffe gevonden hebbe om het geheele zamenftel voor het oog bloot te leg- gen , en beginnen met eenen van de takken , welke, als naast aan de oppervlakte geleegen , dootgefneeden moet worden , eer de andere deelen voor het gezicht gebragt konnen worden. ` Aan den huik van den Visch, net in de middelyn, is een Watervat, ‘t-welk van den aars Ópwaards toept; dit | ~ boe > “u “IN VISSCHEN, `" 591 behbapt-hiet alleen tot de befchutzelén van den buik „maar ook tot de vin beneden den aars. Het loopt op naar het hoofd; gaat tusfchen de twee nek-vinmen door, en Hier ven gekoomen zynde ontvangt het derzelver Watervae ten. Dan loopt het onder de vereeniging vande twee beem deren welken de borst maaken , waar het zich:opent in éen net-werk van zeer groote Watervaten, digt aan het harte gakje - en byna geheel rondom het hart. Dit net- werk heeft , behalve het gedeelte achter het hart , aan elke zyde een groot Watervat , op het been van de borst naar achter loopende, en als het op het midden van dit been gekoo= men is, geeft het een grooten tak af van deszelfs binnen» zyde, om zich te vereenigen met de Borstbuis. Na het afgeeven van deezen tak , wordg het vereenigd met de Wa- tervaten van de borst-vinnen , €h terftond hier na met een Wateryàt, langs de zyde van den Visch: loopende. Dit jaatstgemelde Vat beftaat uit een ftam aan de zyde tegen over de ribben loopende , en van deezen ftam ontfpringen takken aan elke zyde onmidlyk onder het vel; hier uit ont- Staat een fraaije pen-vormige vertooning. Behalve deeze takken is er een ander een’ laag dieper gezeten; welke de zibben volgt. Na dat het groot Watervat zaamen gevoegd is met de bovengemelde Vaten, ontvangt het de Watervae ` ten van de achterfte deelen der kieuwen , en nu tot aan het ooghol genaderd zynde ‚ontvangt het Vaten uit dit hols doch. deeze Vaten behooren niet alleen tot het ooghols want een derzelven komt van de neuze , en een ander van het bovenfte van den bek. ‘Een weinig beneden het oog» hol , vertoont zich een ander net-werk , beftaande,ten dees le , uit de Vaten reeds befchreeven , en de Borst-buis. Dit netwerk is zeer zaamengevoegd ; fommigen van deszelfs Vaten liggen aan elke zyde der Spieren tot de kieuwen be- hoorende ,. en van het binnenfte deel gaat een Var af in de hals-ader , door welk Vat het geheel zaamenftel eindigt. 