Soendaneesch leesboek: met inleiding en aanteekeningen
De „ Hikajat Djohar Manikem" is een verhaal, dat aan Maleijers, Javanen en Soendanezen bekend is. Eene Maleische redactie werd in 1845 uitgegeven door Dr. de hollander, onder den titel: Geschiedenis van Bjohor Manikam. Wat den naam van het verhaal betreft, de prinses, wier lotgevallen daarin worden mede- gedeeld, en naar welke de hikajat gewoonlijk wordt genoemd, heet Djohar Manikam. Zoo heeft reeds werndly in zijne Maleische Boekzaal, en later ook Dr. de hollander in zijne „Handleiding bij de beoefening der Maleische Taal- en Letter- kunde, 3*> druk (1864)." In de Soendanesche bewerking, waarvan enkele stukken in het „Leesboek" zijn opgenomen, komt eene verklaring voor van den naam Djohar, die in de uitgegevene Maleische redactie niet wordt gevonden. Op de vraag namelijk van Koning Djohan naar den naam der prinses, wordt door deze volgens het Maleisch^ (bl. 11, reg. 1) geantwoord : Ik heet Dj. M. In het Soendaneesch volgt dan: „dingaranan koe rama, sabab koering kaloewar „tetkala bentang Djohar (Ar.: zoeharah) kaloewar; noe matak „dingaranan Djohar Manikem kitoe asalna," d. i.: en ben zoo genoemd door mijn vader, omdat ik geboren ben. . . . , toen de ster Venus opging; om die reden ben ik Dj. M. genoemd. De taal van het boekje is vrij zuiver: er komt slechts enkele malen een Maleisch woord in voor. Want mag het al naar het Maleisch zijn bewerkt, het is geene stijve of woordelijke vertaling, en mogen hier en daar sporen worden aangetroffen van den invloed, 431 door het Maleische model op den bewerker van de Dj. M. uit- geoefend, de stijl is doorgaans los en ongedwongen. Het handschrift van de Dj. M., waaruit de medegedeelde fragmenten zyn ontleend, is 69 bladzijden in 4° groot; elke bladzijde telt 12 regels van 6 of 7 woorden. De letter is de Arabische, voorzien van klankteekens, en de spelling is zonder fouten. Afgaande op hetgeen de vergelijking van verschillende bandschriften van hetzelfde Soendanesche werk leert, kan men gereedelijk aannemen dat er van de Soendanesche Dj. M. wel geene andere redactie zal bestaan, dan die van het bedoelde H. S. Zonder schade voor de kennis van den tekst is het dus, dat van dit werkje slechts e'e'n exemplaar kon worden gebruikt. § 1. De aanroeping van Gods naam: Bis mi 'Ilahi enz., d. i.: In den naam van Allah, den barmhartigen Ontfermer, — en des- gelijks de uitdrukking; Wabihi enz., d. i.: En van Hem vragen wij hulp, (namelijk) van God, zijn aan het Arabisch ontleend. Zij stempelen het geschrift, aan welks hoofd zij voorkomen, tot een religieus boek, als is het ook slechts een hikajat. Djung ka Goesti Allah... toeloeng. — De schrijver geeft in het Soendaneesch eenigzins vrij den inhoud weer van de beide door hem gebezigde Arabische uitdrukkingen. De lezer merke hierbij op dat in dezen zin een Javanisme voorkomt, het gebruik namelijk van het woord enggon, dat in het Soenda- neesch nooit wordt gebezigd om een transitief of causatief werk- woord tot onderwerp van den zin te maken. §2. Alhamdoe enz., beteekent: Lof Zij Allah, den Heer der werelden. Guruwa gebruikt de schrijver in plaats van guruh a; dit laatste is de gewone vorm in het Soendaneesch. § 3. T a' wo e d is. het Arabische ta'awwoedz, het uitspre- ken van de formule : ASedzoe billaki min asjsjajthmi'rradjimi, d. i. : Ik neem tot God mijne toevlugt tegen den gesteenigden Satan. Ajat Kor s i, d. i. het vers van den troon, is Soera 11:256, welk Qoran-vers wordt gebezigd als talisman. W ala enz., is Soera XVII: 34, en beteekent: En nadert niet tot overspel, want dat is eene schande en een booze weg. Pasarean is een deftig woord en beteekent: 1°. jslaapstede, 432 en 2°. rustplaats van een doode, graf. In de laatste beteekenis komt het voor als het middenwoord van astana, graf. Blijk • baar heeft de schrijver er niet aan gedacht dat met dit aan het Sanskrit ontleende woord in het Maleische model, hetwelk hij voor oogen had, het paleis des Koning werd bedoeld, en zich laten misleiden door de beteekenis von astana in het Javaansch eu Soendaneesch. De „Tjarita Tjarang Bintara" heeft het volgende tot inleiding. „Aja sahidji djalma, oerang Banten, njaritakun lalampahannana „Amir di nagara Arab. Mangka koe kaoela ditoeliskun djung „dibenerkun omongannana, didjadikun omong Soenda noe pertela. „Krana Soenda Banten henta njaho kabeh Soendana, sarta taja „kawina: woengkoel omong kasar bae. Mangka koe kaoela dika- rang dui, soepaja bener. Kiju tjaritana." * De tjarita deelt de wondere lotgevallen mede van Tjarang Bintara, die de zoon was van eene tijgerin, en den Arabier Amir tot vader had. Geheel op de manier van de Inlandsche do- ngeng, meldt de Tjarita Tj. B. eene reeks van onmogelijke voorvallen, eigenlijk gezegd, zonder zamenhang en zonder gelei- delijken overgang van het eene op het andere. Het handschrift is 40 bladzijden in 4° groot; de bladzijde telt 14 regels, gemiddeld van 9 woorden. De letter is de Javaansche, en de spelling zeer naauwkeurig. Taal en stijl zijn goed, en het verhaal is soms aanschouwelijk, en, volgens den smaak van den Soendanees, onderhoudend, ook waar het al te natuurlijk wordt, of zelfs vervalt in het platte en walgelijke. Daarover denkt trou- wens de Inlander op zijn manier, en de meeste dongeng's, die den lezer als proeven van dragelijk Soendaneesch zouden kun- nen worden aangeboden, moeten om den inhoud achterwege blijven. 133 c. De „Tjarita pantoen Ki Mandjor djung Nji Gendroek," af- komstig van den bewerker van het onder B. beschreven stuk, is 67 bladzijden in 4° groot, en komt met dat stuk geheel over- een wat betreft het aantal regels en woorden op elke bladzijde, en verder ook in taal en stijl. De overleveringen uit ouden tijd, die allengs zoo zeer zijn ontaard, dat men ze zelfs niet meer kan raadplegen om daaruit de zeden en gewoonten van het voorgeslacht te leeren kennen, handelen meest over liefdes- en krijgsavonturen van vorsten en grooten. Het aantal personen, die ten tooneele worden gevoerd, is vrij aanzienlijk. fien dier helden is Mandjor, die met zijne zuster Gendroek een avontuurlijken levensloop heeft, en in wiens wori- derbaarlijke geschiedenis verscheidene andere personen eene plaats hebben bekomen. De legende van Mandjor is ook in poezie bewerkt. Het ver- haal is op vele plaatsen korter dan de redactie in proza, en vooral de gesprekken missen de natuurlijkheid van het monde- linge verhaal, welke nog de eenige waardij is van de tjarita pantoen. Wanneer men een of anderen toekang pantoen zijne historien laat opschrijven, komt er meestal een dor ge- raamte te voorschijn, vol namen van personen en plaatsen zon- der eenige merkwaardige gebeurtenis. Alleen de gesprekken der handelende partijen zijn soms de flaauwe afspiegeling van het- geen de legende in vroegere tijden is geweest. De kunst van vertellen is onder de Soendanezen achteruit gegaan, en de le- gende heeft meer en meer hare eigenaardigheden verloren. Alleen de namen zijn gebleven, -en deze ruinen van het voorleden kunnen uit den tegenwoordigen toestand der taal niet worden verklaard. Daarbij zijn uit de oudere taal eenige uitdrukkingen behouden, die de verteller zelf doorgaans niet goed verstaat. Over het geheel is de Soendanesche legende en evenzeer de vertelling, hoe ook in de lengte en de breedte uitgemeten, zeer weinig waard, en staat zij ver beneden de eenvoudigste sproken onzer Germaansche vooronders. 134 X>. en B3. In deze twee fragmenten ziet de lezer hoe de taal der tem- bang verschilt van het proza. De makers van de beide wawa- tjan's (gedichten) onderscheiden zich echter daarin van de meeste hunner poetische collega's, dat zij de taal van het dagelijksch leven in maat hebben gebragt. De meeste dichters evenwel leg- gen er zich op toe om Javaansche en oude woorden in hunne stukken in te vlechten, waardoor zij duister zijn, zelfs voor den gewonen Soendanees. Juist om de naauwe verwantschap van de taal der twee dichtstukken met de gewone spreektaal zijn de fragmenten D. en E. in het „Leesboek" opgenomen. B\ Het verhaal omtrent Karna's terugkeer (Karna balik) is ontleend aan Javaansche bronnen, en wel aan de wajan g poerwa, d. i, de dramatische mythe van den ouden tijd, waarin de Hindoesche goden en helden optreden. Het handschrift heeft 35 bladzijden in folio, van omstreeks 30 regels. De taal is niet al te zuiver: vele Javaansche woorden komen er in voor, zelfs daar waar de schrijver een Soendaneesch woord had kunnen gebruiken. De spelling, in de Javaansche letter, is regelmatig en goed. Een groot deel van het geschrift is gewijd aan de beschrijving van gevechten, die uit den aard der zaak veel overeenkomst met elka&r hebben. Is in de schildering van de voorvallen geene kunst te ontdekken, ook het dramatische van de wajang heeft in de Soendanesche bewerking veel geleden. Over het geheel zijn de personen, die handelend en sprekend optreden, flaauwe afdrukken van de oorspronkelijke heldengestalten, wier mythi- sche namen zoo vele eeuwen lang onder het Javaansche volk zijn blijven voortleven. 135 o. De „Hikajat „Nabi tjoekoer", een boekje van 13 bladzijden in 4°, ieder van 13 regels groot, is een onbeduidend verhaal. De profeet Mohammed wordt door den Engel Gabriel geschoren, en hemelnymphen (widadari's uit de Hindoesche raythologie) dragen zorg dat geen enkel haar ter aarde vaJt. — De taal van het stuk is vrij goed, maar er zijn Javaansche woorden in, waaruit men zou kunnen opmaken dat de bewerker een Ja- vaansch model heeft gehad. Alle volgende fragmenten, met uitzondering van het laatste (N.), zijn uit werkjes, die even als dit boekje met Arabische letter zijn geschreven. De „Kitab Tasaoep", ') ruim een vel druks in 8° groot, is de zedeleer naar GHAZzau. Het medegedeelde fragment is de aanvang van het boekje, en handelt over het regt gebruik der ledematen. De taal is vrij zuiver, en de stijl over het algemeen goed. i. De „Kitab Woeloe djung Salat" is eene uitvoerige verhandeling oVer „Wassching en Gebed." Het werk heeft 117 bladzijden in 4°, ieder van 11 regels. Taal en stijl zijn goed, en de sehrijver, wiens naam en herkomst onbekend zijn, was blijkbaar berekend voor zijne taak. Vele plaatsen van het boek komen overeen met gedeelten van l ) Bg den uitgever dezes verschenen onder den titel van: Zedeleer naar Ghazza-li. 136 eene Javaansche verhandeling over Woeloe en Salat, maar doorgaans er is wederom tusschen beide werken zoo veel ver- schil dat het Soendanesche stuk geene vertaling of bewerking kan zijn van het Javaansche. Dit laatste is in Arabische letter, of zoogenaamd pegon-schrift, en telt 77 bladzijden in groot 4°, ieder van 13 regels. De randen van vele bladzijden zijn bezaaid met kantteekeningen, veelal resumerende wat in den tekst voor- komt. Schrijver en herkomst van dit boek zijn mede onbekend, maar uit de taal blijkt dat het op West-Java te huis behoort. Yoor den beoefenaar van het Javaansch volgen hier uit dit geschrift een drietal kleine fragmenten» Het eerste (§ 1) komt overeen met § 2 van het volgende stuk in het „Leesboek" (Fragm. J.); bet tweede (§ 2) is te vergelijken met § 5 van Fr. I. en met § 3 van Fr. J., terwijl het derde (§ 3) beant- woordt aan § 4 van Fr. J. §1. Iki lah kitab ingdalem anjatakaken hoekoem asoesoetji, lan winiwitan kalawan anoetoer hoekoem sakehe' banjoe, karana satoehoene banjoe ikoe dadi paraboting asoesoetji. — Oetawi banjoe kang sah denenggo asoesoetji, ikoe banjoe moethlaq, lan ija ikoe sakehe' banjoe kang toemoeroen saking langit, atawa kang metoe saking boemi, kaja banjoe oedan, lan oedan ewoh, lan banjoe sagara, lan banjoe bangawan, lan banjoe soemoer, lan banjoe soemberan lan banjoe eboen. Lan sandh^n^ banjoe. kang sineboet ikoe, owah roepane atawa owah rasane', atawa owah amboen^, pon sah oega denenggo asoesoetji, salagi ora kawoworan kalawan sawidji-widji kang angowahaken ing banjoe Maka sakehe banjoe kang woes sineboet ikoe, soetji toer sah denenggo asoesoetji, lan ora sah asoesoetji kalawan lijane ba- njoe, kang woes sineboet bajang saking sakehe kang adjoer, kaja banjoe sakehe' woh-wohan, lan banjoe ojod-ojodan, lan ba- njoe sakehe' toewak, lan sapapadhan^ mongkono. § 2. Oetawi parloene woeloe ikoe nenem. Sawidji, nijat angi- langaken hadas, atawa nijat asoesoetji karana salat, atawa nijat anekani parloening woeloe, atawa nijat anekani woeloe, tetkalane 137 amasoeh rarahi Lan kapindho, amasoeh rarahi sapisan hale" rata: oetawi watesing rarahi ikoe barang kang antaraning koeping karo, ing ambang, lan barang kang anta- rane' tjoekoeling ramboeting sirah lan pangarepe djanggoete, dawane' Lan kaping teloe, amasoeh tangan karo sapisan hale' rata: oetawi watese* kang wadjib amasoeh tangan karo ikoe, saking sakehe' poetjoeking djaridjine' teka maring sikoene' karo Lan kaping pate\ angoesap sathithik saking koeliting sirah atawa ramboete* sirah ingdalem hading sirah: maka ora tjoekoep angoesap ramboet kang metoe saking hading sirah, lamoen tinarik. Lan kaping liman£, amasoeh sikil karo: oetawi hading wadjibe* amasoeh sikil ikoe, saking wawang- loene' karo teka maring sakehe' poetjoeking djartdjine* Lan kaping nem^, tartib, kaja andhinginaken nijat sarta ama- soeh rarai ingatase' amasoeh tangan karo, maka kira-kira angoesap sirah£, maka kira-kira amasoeh sikil karo. § 3. Oetawi salat kang pinarlokaken, ikoe lilima ingdalem sa- dina sawengi. Sawidji, salat loehoer, lan ija ikoe patang raka'at; kapindho, salat asar, lan ija ikoe patang raka'at; kaping teloe, salat magrib, lan ija ikoe teloeng raka'at; kaping pat, salat isa, lan ija ikoe patang raka'at; kaping lima, salat soeboeh, lan ija ikoe rong raka'at. Oetawi wiwitan^ waktoe loehoer ikoe, sawoese lingsir sarangenge" maring djihat magrib: maka tetengere ling- sir, ikoe anakalane* kalawan anjar tekane' wawajangan sawidji- widji maring djihat masrik sawoes^ lengangi lamon ana te- ngang^ne' ikoe, oranana wawajangan sawidji-widji, lan anakalane woewoeh wawajangan sawidji-widji maring djihat masrik sawoese' tengange\ lamon ana tengang^ne ikoe, ana wawajangan sawidji- widji. Oetawi wekasaning waktoe loehoer ikoe, tetkala dadi wawajangan sawidji-widji ikoe ing saoepamane' sarta winoewoehan wawajangan tetkala tengange, lamon ana; maka lamon oranana wawajangan tetkala tengange^ maka wekasaning waktoe loehoer ikoe, tetkala ana wawajangan ikoe saadeg kang doewe" wawajangan, ora kalawan winoewoehan malih. Oetawi wiwitane' waktoe asar ikoe, sawoese' woewoeh sathithik wawajangan sawidji-widji saking akire waktoe loehoer, Oetawi akire waktoe asar ikoe teka ma- 138 ring soeroep sarang^nge\ Oetawi wiwitane waktoe magrib ikoe, sawoese* soeroep sakabehe' boendering sarang&ige\ lan maksih waktoe magrib ika teka maring Uang m^ga abang. Oetawi wiwi- tane" waktoe isa ikoe, sawoese" ilang m£ga abang, lan maksih waktoe isa teka maring padjar sadik, lan maksih waktoe soe- boeh teka maring metoe sarang£nge\ J. De „Kitab Pakih" is een kort begrip van den Islam, en omvat vooreerst de leer, en ten ttoeede de voornaamste bepalingen van het religieuse regt (Ar.; 'ilmoe fiqh). In den aanvang van het boekje wordt dan ook gezegd dat het een moechtacar, een compendium is van hetgeen een Mohammedaan noodzakelijk moet kennen en weten. De gewone benaming, waaronder de Soendanesche moechtacar voorkomt is: Kitab Pakih Soenda. Er bestaan van dit geschrift twee redactie's, waarvan de eene de helft kleiner is dan de andere. De volledige „Kitab Pakih" telt 52 bladzijden, ieder van 17 regels, en handelt beknopt over de volgende onderwerpen. 1°. Geloofsleer; 2°. reiniging en gebed; 3°. djakat; 4°. vasten; 5°. reine en onreine spijzen; 6°. hetslag- ten van dieren; 7°. vaatwerk en kleedij, waarvan het gebruik geoorloofd is ; 8°. koop en verkoop (het baf-contract) ; 9°. woeker, en 10°. gebedsformules en rituele voorschriften betreffende het gebed. — De korte redactie behandelt alleen de geloofsleer be- nevens de voorschriften omtrent reiniging en gebed. De taal van het boekje is minder goed dan die van de „Kitab Woeloe djung Salat", en de stijl is soms duister door kortheid. Over het geheel bevat het meest eene optelling van zaken, en is het meer eene lijst van religieuse bepalingen, dan eene ver- handeling over de bovengenoemde onderwerpen. Op de overeenkomst van sommige stukken met gedeelten van de „Kitab W. dj, S." is reeds gewezen in de vorige aanteekening. 139 De „Kitab Oesoel" bevat de dogmatiek van den Islam (Ar.: oe$6eloe'ddin, of ook: 'ilmoe'lkal&m), dat wil zeggen, de beschrijving van de eigenschappen Gods en de eigenschap- pen der Gezanten. Dit geschrift, eene vertaling van eene 'aqidat (Ar.), d. i., eene dogmatische verhandeling van ab6e abdallah j6esoef assan6esi, een schrijver uit de 9* e eeuw der Mohammadaansche jaartelling, komt voor in tweeerlei re- dactie. De eene onderscheidt zich van de andere door eene inleiding, waarin de lof van den schrijver en van het boekje breed wordt uitgemeten. De volledige „Kitab Oesoel" draagt in het Soendaneesch den naam van „Kitab Oesoel Sanoesi": zij telt 62 bladzijden in 4°, ieder van 13 regels, en de inleiding is 7 bladzijden groot Taal en stijl van dit werkje zijn minder goed, en op sommige plaatsen is de vertaling vrij ongelukkig en gewrongen. Vooral de inleiding is duister. § 4. De aanhaling aan het slot van § 4 is de uitspraak, die voorkomt in het begin van het 51 8 * 6 en van het 116* 6 vers van Soera IV: „God zal het niet vergeven dat men Hem een me- „degenoot geeft, maaf wat daarbuiten is, d. i., andere zonden „dan afgoderij, zal Hij vergeven." L. De „Kitab Sipat doewa poeloeh", meer een uittreksel dan een zelfstandig geschrift, geeft een overzigt van de leer van Gods twintig eigenschappen, en komt in Jioofdzaak overeen met het dogmatisch gedeelte van de „Kitab Pakih", voor zoo veel aan- gaat het artikel van de leer van God. Het onderwerp wordt echter in den regel door den Inlander vrij oppervlakkig behan- 140 deld, en die de namen der twintig eigenschappen weet op te teDen, is reeds in veler oog een kundig man. Van de behande- ling der leerstellingen omtrent Gods Sipat (Ar.: ciffat, attri- buut,) geldt ook, wat bij andere godsdiensten herhaaldelijk voor- komt, dat namelijk de verstandelijke en leerstellige beschouwing van de eigenschappen, die de mensch aan de Godheid toekent, voor hem zelf als redelijk en zedelijk wezen weinig vrucht op- levert. M. De „Kitab Soerat alkijamat" is een theologisch allerlei, van weinig beteekenis. Het begin van het boekje handelt over den dag der opstanding {Ar.: qijamat), en van daar de naam van het geschrift, dat verder grootendeels de leer van wassching en gebed beschrijft. Het boekje is 29 bladzijden van 12 regels groot. De taal is onzuiver door vele Javanismen, die in andere geschriften zelden of niet voorkomen. N. De „Kitab bab Djakat" is eene beknopte opgave van de re- gels, volgens welke in eene gedeelte der Preanger de djakat wordt geheven. Het boekje is opgesteld door een kundig In- lander, en was oorspronkelijk bestemd voor een Europeesch ambtenaar, die bij genoemden Inlander navraag had gedaan omtrent de heflSng van de religieuse belasting onder de Soenda- nezen. 141 IV. AKI BOLONG. Het verhaal van „Aki Bolong" is eene vertelling in de ge- wone en dagelijksche spreektaal. Van vele in omloop zijnde tjarita's en dong&ng's onderscheidt het zich daardoor, dat er geene onkiesche dingen in voorkomen, die, helaasl nog al in den smaak van den Inlander vallen. Zonder eenige kunst is het verhaal in schrift gebragt, en dat is ook het geval met het volgende stuk, de „Radja Badrija". VI. BAPA DJUNG OPAT POETRANA. Het verhaal van „den Vader en zijne vier Zonen" is oor- spronkelijk de poetische bewerking van eene episode uit de jeugd van den Imdm sapu (sj&fi'i). Het dichtstukje is in proza over- gebragt, maar dat proza verraadt zijne afkomst door stroefheid van zinbouw. vn. TJARITA LAJOENG KOEMENDOENG. Beide dit stukje en het volgende (N° VIII) behooren tot de pantoen-verhalen. De taal van de meeste vertellingen, die de oude legenden min of meer gewijzigd we^rgeven, is vrij duister en onverstaanbaar door de menigte oude en ongewone woorden. Om het onbeduidende van den inhoud zou het ook de moeite niet loonen veel tijd te besteden aan de studie van dergelyke 142 stukken. Alleen om een denkbeeld te geven van den aard dier pan- toen's zijn de verhalen van lajoeng koemendoeng en moending djalingan in het „Leesboek" opgenomen. IX. RADJA gJOEMDJOEMAN. De „Radja Djoemdjoeman" der Soendanezen is de „Radja Djoem- djoeman" der Maleiers, d. i. „Koning Schedel." De titel van het Javaansche geschrift, dat d e legende van dezen Koning behan- handelt, is: „Serat Patak", of ook: Serat kabar naraka". — De De Inlander houdt dit werkje in waarde, en heeft allen eerbied voor de beschrijving der hellestraffen, die den goddelooze zijn weggelegd. Maar hoe men denke over den inhoud der legende, de Soendanesche bewerking verdient weinig lof, -want taal en stijl laten veel te wenschen over. X. MANIK MAJA. Het fragraent van de „Manik Maja" is het eerste gedeelte eener Soendanesche proza-bewerking van het Javaansche ge- dicht van denzelfden naam. De Soendanesche „Manik Maja" is in den regel eene vertaling van het Javaansch, waarbij en- kele moeijelijke uitdrukkingen zijn overgeslagen, denkelijk wel omdat de vertaler geen kans zag er iets van te maken. Som- tijds gaat hij met zekere vrijheid te werk, meer den zin dan de uitdrukking van het oorspronkelijke teruggevende, en ook dan verraadt hij enkele malen zijne onkunde. Wat taal en stijl van het stuk aangaat, stijl is er eigenlijk niet in, want het Javaansche model is te slaafs gevolgd, en de 143 taal is allesbehalve zuiver. Javanismen, Javaansche woorden en zelfs Javaansche vormen komen in grooten getale voor. Dit is overigens niet vreemd bij dichters van tembang's, en daartoe behoort ook de vertaler van de „Manik Maja". — Voor den le- zer, die lust heeft het Javaansche stuk met het Soendanesche te vergelijken, volgen hier de eerste coupletten. 1. Kang winarneng pitoetoere', doek maksih awang-oewoeng, doeroeng and boemi lan langit, nanging Sang Hjang Wise'sa, kang kotjap karoehoen, meneng samadyaning djagad, datan arsa mosik. Djroning tyas maledi ening aneges karsa. 2. Amoerweng angga, angganja titis. Titising drija tan and kang ljan pribadi. Datan asoewe* mijarsaken swdra sroe, tan katingal, oeninja kadi genthd. Sakala kagjat sarjanon anteloe, goemantoeng neng awang-awang. Gja tjinandhak, sinanggeng asta pinoesthi, dadyd tigang prakara. 3. Saprakdrd dadyd boemi langit, saprakarane' t^dja lan tjahja, Manik Maja katigane'. Kalih prasamjd soedjoed ing padane' Sang Mdhdmoeni. Sang Hjang Wis^sd modjar dhateng Sang Hjang Goeroe: fih Manik, wroehanir^ka, sird ikoe ananingsoen, ingsoen iki estoe kaananira. 144 4. Ingsoen pratjaja sakalir-kalir, saisine djagat pramoedita : sira wenang 'ndad&kak& Bathara Maja matoer: Dhoeh poekoeloen, sang Mahamoeni, kadya poenapa toewan- ajogja ing oeloen kalangkoeng d&ning soelaja. Soewarnan^ poen Manik dahat apekik, tjahja goemilang-gilang. 5. Warni kawoela awon, lan malih tjahja tjemeng apindha wedelan. Sang Hjang Wis^sa deling^: Ija, wroehanira woes karsaning Sang Amoerb&ng-pasthi : adja sira nalangsa, iki manira-soeng arane Retna Doemilah, moesthikaning retna, tan ana kakalih. Barang sedyamoe dadya. 6. Pinarnahn&ng koekoentjoeng. Laj^*nalih dening tjahjamoe pindha wed°I<tri, soeng warna ireng njatane, langgeng sapandjangipoen. Lir aditya kalawan sasi: tanggal sadina moendhak, terkadhang loemoengsoer; soerja langgeng, datan owah. Sang Hjang Maja soemoengkem pada ngastoeti. f k. 