VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
» Wanneer alles, zegt hy, door eene dikke duisternis rondom ons bedekt wordt, zien wij ons, bij zulk eene be- fpiegeling, door een helderen lichtftraal omgeven. Wij moe gen al of niet aan den dood denken — hij zal gewisfelijk eenmaal komen. А! hebben wij veele jaaren met de Сеће[- den van ons hart, in de zuiverfte overeenftemming van nei- gingen , en het genot der reinfte genoegens, geleefd —— de dag, het uur zal echter eenmaal aanbreeken , waarop de dood hem van onze zijde zal wegrukken; de tijd zal ko- men, waarop hunne oogen ons niet meer zien , hunne ooren ons niet meer hooren, en hunne harten орге liefde niet meer ontwaaren, zullen, Het is eene ontzettende ge- dachte , welke ik geloof , dat de menschlijke natuur niet kan dragen , den beminden van zijn hart , zonder hoop, te verliezen —— hem te zien fterven, en te denken, dat dit voor altijd, voor eeuwig, is! Dan hier vinden wij ceni- gen troost in het blijde vooruitzicht , dat wij hem zullen wederzien en wederviirden ; dat hij ous, daar de liefde eeuwig is, gelijk сор, van wien zij afdaalt, in de andere waereld zal liefhebben , zo als hij ons in deze heeft lief gehad, en dat onze harten aldaar, even als hier, één zul- len zijn. Was nu de beminde van ons hart braaf en - - eugd- NATUURBESCHOU WER. Sar deugdzaam; welk een kfachtige aanfpooring moet het dan voor ons wezen , om hem in braafheid еп deugd te evenaa- ren: al ware het dan ook alleen, om ook aldaar aan te landen, waar hij is , en eeuwig te leeven, waar hij leeft. „ Laten wij dan als verítandigen handelen , en de oo- gen niet afwenden van een bitter geneesmiddel, welk ons ten leeven moet herftellen! Laten wij den dood uit zijn rechte oogpunt befchouwen, en-leeren, dat hij een heil- aam flaapmiddel is, onder welks werking de natuur haa- re krachten verzamelt , en de fluimerende kranke herftelt. ,; lk eindig deze mijne befchouwing, inet de volgende bemoedigende taal van HERDER: ,, tracht deze aarde ver- з, genoegt te verlaten, en zegen haar als het verblijf, waarin gij als een Kind der onfterflijkheid fpecldet, en » 215 de fchool, in welke gij, door vreugde en {mart an tot eenen manlijken ouderdom werd opgevoed. Daar an Zij er verder geen recht op hebt, zo min als Zij op an U, 200 zet, met den hoed der vrijheid gekroond, en an den gordel des hemels omhangen, uwen wandelftaf an blijmoedig, voord !" 4 ә Vervolg op м. м. CHOMEL , Algemeen, Huishoudelyk , Na- tuur, Ledekundig, en Kunst-Woordenboek. door 1. A. DE CHALMOT. Verrykt met Kunstplaaten. Elfde Stuk. Te — Campen by J. А. de Chalmot, en te Amfterdam, by J. Yntema, 1790. [In groot quarto. Bos de Hoofdärtykelen van dit Werk, tot de drie Ryken der Natuurlyke Historie behoorende, verleent dit Deel, even als de voorigen , eene groote verfcheidenheid van Artykelen, die tot alle foorten van Weetentchappen betrekkelyk zyn; des de Genees- en Heelkundige, de beoe- fenaar van Gefchied- en Staatkunde, van Godgeleerdheid, Zedeleer en Kerklyke Gefchiedenis , mitsgaders van de Wys- geerte, Regtsgeleerdheid , Natuurkunde, enz. hier ales- zins een ruimen voorraad vinden, waarvan ze gereedlyk gebruik kunnen maaken. Met opzigt tot veele deezer bye zonderheden ontmoet men hier zelfs uitgewerkte Stukken, die het ееп en ander onderwerp in °t breede behandelen , als daar zyn, uit veele anderen, de Kanker, de Kinderpokjes, de Kindermoord, de inrigting der Kapittelen , met de waar- digheid der Kanunniken, en die der Kardinaalen, benevens de Kerkvergaderingen en Kerkhervorming , het luisterryke ampt van Áapitein-Generaal , de fchikking en beftiering der | Nn 3 Ка- дез YERYOLO Karavaanen , het geen men omtrent bet Karakterkundige in agt hebbe te neemen, enz. enz. —— Ву gelegenheid van het doorbladeren van zulke en meer dergelyke ontvouwin- gen, komen den Leezer ook meermaals zydlingfche beden- kingen voor, die hy 'er juist niet in gezogt zou hebben, maar tot welken het behandeide aanleiding geeft, en die zy- ne aandagt byzonder vestigen. Zo is het ons althans in deezen gegaan. Нег Artykel Karakterkunde , naauwkeurig ontvouwd hier voorgefteld, nagaande, vonden we in `t zel- ve, eene oordeelkundige overweeging van de Schriften , die men Romans heet; welke ons zo zeer geviel, dat wy derzelver mededeeling, in dit geval, niet ondienftig geoor- decld hebben. ,; Een Roman” (dus vangt de Schryver dit onderwerp зап ,) ,, Een Roman, die aan zyn oogmerk voldoen zal, behoort ons, onder een vernuftig en fierlyk bekleedzel van aan elkander gefchakelde gebcurtenisfen , die waar konnen zyn, een of meer belangryke en natuurlyke karakters voor te ftellen, die zich van alle mooglyke zyden ontwikkelen , en eindelyk eene gewichtige uitkomst daar ftellen. "t Zy dit nu gefchiede op eenen meer boertigen of ernftigen trant, door brieven of vertellingen, het hoofddoel moet al- tyd zyn, ons het menschlyk hart te doen kennen, kiesfche gevoelens in te boezemen, van de ondeugd af te fchrikken, en ter betrachting van edele deugden aan te moedigen. Uit zulk een oogpunt befchouwd , kan men dit foort van fchrif- ten deszelvs nut en verdien(le niet betwisten, ten zy men zich laate leiden door dwecpzucht en vooroordeel. an Gaarne beken ik, niet genoeg burger te zyn in de wereld der Romans, om uit(praak te konnen doen, over aller derzelver wezenlyke voors en nadeelen , zo min als Over de wazrdy van elk byzonder (tuk. Ik zoude het als myne zwaarfte ftraf aanmerken , zo ik alle de flroomen van laffe, verdartelde en Godsdienstlooze, Romans, ons door deu wind der lichtzinnigheid uit Duitschland, Frank- туд en Engeland daaglyks toegevoerd , doorworftelen moest, gter wil ik niet ontveinzen, dat ik Romans —— en wel van een goed (tempel —— met genoegen, ter myner lee- ring en verbetering , geleezen heb. {k heb ook anderen gezien . niets beduidenden doorloopen , en ze met een procul hinc! by my nedergelegd. Zo afkeerig ik ben van de piéces galantes van Parys, zo weinig fmaak heb ik, over het geheel, gevonden in de daaglykfche Duitíche Romans. Zonder iets te willen onttrekken aan den jef \ OP CHOMEL's WOORBENBOEK. 523 der GESNER'S, WIELAND'S, GÓTHE'S en MEISSNER's , dure ve ik vrymoedig zeggen, dat de Duitíchers, in het nlge- meen belchouwd , den rechten Romanímaak, dat groote, dat vernuftige, dat fcheppende, dat fyn gevoelige en echt fentimenteele, welk de ziel eenes Romanesken Schryvers vormen moet, niet bezitten ; het is, dunkt ту, niet zo zeer een eigendom van hunnen grond , noch een uitílee- kende trek hunnes nationaalen karakters , gelyk wel by an- dere volken, vooral by de Engelfchen. Werken van ge- leerdheid en ernftige wysgeerte zullen , over het geheel, altyd meer den roem van Duitschland onderfteunen , dan fchriften van vernuft, gevoel en van eene leevendige vere beeldingskracht , fchoon het zo wel zyne groote Dichters oplevere , als weléer het manhaftig Griekenland en Italien. Het meeste fentimenteel der Duitíche Romans, van onzen tyd, is waarlyk niets anders, dan machtelooze overdryving van de natuur, het prikkelt ons zo veel fterker dan het zuiver gevoel, als een blad klatergoud fchittert boven eene baar van dat metaal. Ook zyn de meeste Duitfchers ele lendig geflaagd in het doorhouden van karakters , en, wanneer zy hun plan hebben doen uitweijen, is daar door : veelal een reusachtig Romanesk lighaam ontftaan, uit ‘one regelmaatige brokken, zonder ordonnantie, t'faamgefteld. De beroemde Reis yan soPHiA zelve is, als een geheel befchouwd , niet vry van grove gebreken , die den lof, haar wegens eenen fchat van kundigheden rechtmaatig toee gezwaaid , niet weinig verdonkeren, om nu te zwygen van eenige karakters en intrigues, daarin voorkomende. >, Men moet, in het leezen van Romans, een oordeel- kundige keus doen, en zelvs uit de besten alleen het beste kiezen. Het is my altyd voorgekomen , dat , daar zucht tot navolging eene hoofdeigenfchap is der Romanfchryve- ren, zy elkander eene menigte van fouten geleend hebben, te onverfchoonbaarer , naar maate zy meer herhaald zyn, en het fchryven eenes Romans, uit aanmerking dier on- bedwongen vryheid, welke de verbeeldingskracht des Au- theurs daar by heeft, en van zyne verplichting, om ons niet gebeurde gevallen , door keurigheid en juistheid van voordracht , belangryker te maaken , grootcr kieschheid vordert. Hier toe behoort hunne langwyligheid , afwy- king van het hoofdplan, en de inlasíching van eenige nietsbeduidende Epifoder. Verder mishaagt my hunne cen- zydigheid. omtrent den Held van het ftuk, de overgedree. venheid in het wanftaltig groote in hunne karakters en n4 daz — Шш л ` ew 504 VERVOLG daaden, het misbruik van onnatuurlyke intrigues, zo wel als van het wonderbaare. Ook kan men niet zonder af- keer zien, al dat zedigheid kwetzende dubbelzinnige, wel- ke door de meeste Romans als geftrooid ligt, en de wei- nige, indien niet befpottelyke, vertooning, dien de geze- nde Godsdienst daar in doorgaans maakt , terwyl men e deugd, die haare dochter is, ernftig fchynt te prediken. Eindelyk, want ik kan niet alles optellen, komt het my voor, dat men, om het menschlyk hart voor de ondeugd ‚te waarfchouwen, еп op rechtfchaapen braafheid te doen verlieven , gebruikt gemaakt heeft van een middel, dat zeer gefchikt is ter bewerking van eene tegenftelde uit- omst. wn Dit laatfte vordert eenige verklaaring. Men onder- ftelt met recht, dat een Romanfchryver zich een gewich- tig en nuttig doel voorftelt in het ftuk, welk hy gaat ver- ‚vaardigen. Volgens zyne beftemming wil hy den Leezer, vooral den jeudigen Leezer van beide de geflachten, waar- Yyk groote gevoclens en deugdzaame neigingen inboeze- men; hy wil, om de deugd fchooner te doen uitkomen, dezelve fchaduwen met de donkere verwen van openbaare of voor eenen tyd vermomde fchelmery, de ‘listige of ge- weldige aanflagen deezer laatfte op eene lydende oníchuld іп het licht ftellen , en tevens toonen, hoe overgedreeven deugd meestal in ondeugd verwandele, Ter bereikiug van dit heerlyk doel, fchetst hy karakters van verfchillenden aart, doet die op eene belangryke wys contrafteeren , еп maakt ons dus bekend met het menschlyk hart , en met alle die onderfcheiden dryfveeren, die het zelve beweegen, Maar wanneer hy, in de uitvoering hier van, den boos- wicht in een bevallig hulzel kleedt, hem , onder den fchyu van deugd, eenen verleidenden rol doet fpeelen , karakters maalt, die in zulk eene volkomenheid nergens op aarde be- ftaan ; en alle driften aanblaast , die in den gloeijenden jeugdigen boezem liggen te fineulen, wanneer j^ het gif van eene geoutreerde aandoenlykheid derwyze door onze ziel verfpreidt , dat daar uit eene zedelyke ziekte ontftaat , die ziel en lighaam verzwakt; en, gelyk ik de voorbeelden hier van gezien heb, ons geene deugd doet eerbiedigen, indien dezelve niet met het geleend fieraad van eenige zwak- ke traanen verzilverd zy; wanneer hy meisjes en jongelin- gen eene hartverkragtende traan afperst by het lyk van eenen WERTHER; Wanneer hy hen, die hy van zelvsmoord tracht af te fchrikken, door alle de konftenaaryen van wel. dr OP CHOMEL'S WOORDENBOEK. bos fpreekendheid en dichtgeest overreedt , dat men ongeluk- kig genoeg worden kan , om het leeven als zynen groot, ften vyand te befchouwen, en dat de zelvsmoord, in ze- kere omítandigheden, voor de deugd verkieslyk zy; wane. neer hy de zenuwen van ons gevoel zodaanig overfpant , dat men daar op den toon der verleiding oogenbliklyk ftemmen kan; dan in de daad, voert hy zyn ontwerp uit op eene wys, die niet alleen tegen deszelvs .oogmerk ftrydt, maar ook hem verantwoordelyk ftelt voor ahe de ` heillooze gevolgen zyner. onderneeming ; hy bederft op. fchuldige harten eer hy die тедеп ’t bederf gewapend heeft, en werpt zig op als den grootiten verleider van het mensch. dom, doemwaardiger dan TARTUFFE en LOVELACE. „ Op zulk eenen voet egter zyn ver de meeste Romans van onzen tyd ingericht, — Kenners weeten, onkun- digen zullen misíchien te laat ondervinden, dat ik waare r ә А Zo lang wy geene Romans hebben, gezuiverd van deeze vlekken , moeten wy door kieschheid en voorzich- tigheid vergoeden, het gene aan de besten zelve ontbreekt. Laat niemant dit foort van lectuur op eigen gezach bes innen, en zender de leiding van eenen ervaaren gids, D. eerfte Roman vormt doorgaans onzen (таак, еп kan ons hart befmetten, zo wel als wapenen tegen volgende aanvallen op deszelvs deugdzaamheid. Dat men altyd, in het leezen van Romans, meest op de karakters , en op het eenvoudig verhevene der deugd, lette. Dat men nimmer, door op ideälen te verlieven , zyn zedelyk gevoel verdooe ve, en een booswicht , of menfchenhaater, worde, „ Dat men fteeds de gedachten leevendig houde, — aa ik lees a eenen Roman!" —… dus toegerust, zal men op zyne reis, door eene Platonifche wereld, veilig zyn, en belang- ke ftoffen vinden ter bearbeiding voor de Karakterkunde ; us geftemd , zal men van RICHARDSON, Van STERNE, Van MARMONTEL, MERCIER , D'ARNAUD, en anderen, die meesters in hunnen kring zyn , veel , zeer veel, leeren, ` nopens den mensch, het karakter, en deszelvs goede en kwaade trekken. Ik ben met deeze Schryvers, voor zo veel het Romanesque betreft, byzonder ingenomen , fchoon ik niet op my neemen wil, de uitvoerigheid des eenen ,„ des anderen losheid, of de Godsdienftige begrippen van de . Масел, te verdeedigen, Voor het overige kan men het oordeel onzer fcavante Juffrouw BEKKER over een aantal van de vermaardfte Romans nazien in derzelver geestige Nn 5 | Na- 506 VERVOLG Nareden , geplaatst agter het laat(te Deel van haaren wrt- LEM LEEVEND; ееп boek, dat deezer vrouwe eenig recht gaf, om haare Theoretifche gedachten daaromtrent aan het algemeen voor te draagen." Om hierby nog een (аа! van eene andere natuur te voe. gen, zuilen wy den Leezer onder 't oog brengen, 't geen ons de Opfteller deezer Artykelen wegens de Kleeding leert eflaan. , P KLEEDINC , (zegt hy) noemt men al dat gene, het welk niet alleen tot bedekking, maar ook tot fieraad , van ’s men- fchen lighaam verftrekt. Pleegde men ten aanzien van de Kleeding alleen met de nooddruft te raade, dan zoude men met zeer weinige kosten deeze behoefte kunnen vervullen 5 doch de weelde, pracht, hoogmoed en modes, hebben ten deezen aanziene in alle tyden en landen zodaanig een gezach gevoerd, dat de Kleeding , voor allerleye (taaten en rangen, - een aanzienlyk deel der uitgaven van ieder huisgezin is worden. Veel zou hier over kunnen gezegd worden, dan wy bepaalen ons liever om de Kleeding uit een ander opp: - punt te befchouwen, naamelyk om aan onze Leezers eeni heilzaame lesfen mede te deelen , hoedaanig het best de Kleeding te regelen , ten einde гупе gezondheid te bewaaren, „ Om zulks te bereiken , behoort de Kleeding naar het Gewest en de Gefteldheid der lucht gefchikt te туп. De gewoonte heeft zekerlyk hier omtrent grooten invloed ; doch nimmer kan ze de natuur der zaaken tot zulk eenen trap veranderen, ten einde te bewerken, om de Kleeding der be- woonders van Nova Zembla , en van die van Famaika , van eene gelvde foort te doen zyn. Men behoeft zekerlyk geene juiste evenredigheid uit te oeffenen, tusfchen de hoeveel eid der Kleederen die men draagt ,en den der breedte van de luchtftreek die men bewoont ; men behoort egter daar op, zo wel als op de gelegenheid des lands, de efteldheid van den dampkring , en de veelvuldigbeid en racht der ftormwinden , eenigermaate zyne aandacht te ves- tigen. e In de prille jeugd, wanneer het bloed heet, en de uit» waasfeming onbelemmerd is, behoeft men het lighaam niet met veele Kleederen te bezwaaren ; doch in den af leeftyd , wanneer , met het klimmen der jaaren , de huid hard en de vogten koelder worden , behoort men de Kleederes te vermeerderen. Veele ziekten en kwaalen der bejaarde lieden fpruiten uit gebrek aan doorwaasfeminge voort, en kunnen verhoed worden, door wermeerderinge van Klesde теп, о Б o OP CHOMEL'S WOORDENnOEK. 527 ven, О het draagen van zodaanigen, welken men tot het doen doorwaasfemen der huid dienftiger acht; zo als by voorbeeld hembden van katoen, flanél en dergelyke. ‚‚ Flanél wordt hedendaagsch , zelvs door veele jonge mansperfoonen gedraag: . Dan deeze gewoonte is zeer on- tydig, want zulks maakt hun niet alleen zwak en verwyfd, maar ook de flané] onnut op dien tyd des leevens, wanneer ze noodzaaklyk zyn zoude; geene jonge lieden behoorden ze te draagen, ten zy ze door fcherpe verkoudheden ’er toe genoodzaakt werden. | . » De Kleeding dient ook naar het jaargetyde gefchikt te zyn. Die , welke in den zomer warm genoeg is, is voor den winter geenzins voldoende. Die veranderingen behooren egter met voorzichtigheid te werk gefteld te worden ; en de verwisfeling van winterkleederen met die welke ligter туп, moet niet te vroeg , en de aflegging der zomerkleederen niet te laat, geíchieden. In deeze landen doet zich al dikwils vroeg de winter gevoelen, en wy hebben menigmaal in den aanvang der zomermaanden nog fterke koude: zelvs is het voorzichtig die veranderingen niet eensklaps, maar traps- wyze, te maaken; en het verfchil van Kleedinge behoorde zelvs, door die genen inzonderheid, die den middag des leevens te boven zyn, zeer gering gemaakt te worden. vw Zo dra hovaardy en ydelheid eene van de voornaamfte - oogmerken der Kleedinge zyn, wordt ze nadeelig ; fchoon het menschdom haar ten allen tyde grootelyks daar toe heeft doen dienen: diensvolgens is de manier en de gedaante der Kleederen geduuriglyk veranderd, zonder dat men op.ge- zondheid , luchtftreek of welvoeglykheid , veel acht (chent gegeeven te hebben. an Men heeft zelvs meermaalen getracht , де menfchelyke (talte , door het gewaad te verbeteren , en zulken , die niet eter weeten , gelooven , dat de mensch , zonder dit behulp, een monfter zyn zoude. Alle poogingen van dit foort zyn ten uiterften yerderflyk. Doch geene derzelven is nogthands zo vernielende als de gewoonte die men in ons Land heeft , van шаар en ingewanden in eenen zo engen omtrek, als maar eenigzints mooglyk is , (aam te drukken, ten einde eene zogenaamde fyne geftalte of dunnen middel te weeg te bren- gen. Door deeze gewoonte worden de werkingen der maag en darmen; de beweeging van het hart en de long ; in een woord , alle de noodige leevens-beweegingen belemmerd en gehinderd. Hieruit Ípruiten voort kwaade fpysverteering , flaauwten en bezwymingen , hoest, teering en dergelykc. it і =» 528 VERVOLG Dit fchadelyk gebruik toont onwederfpreekelyk , dat het Schepzel wyzer wil zyn, dan zynen Formeerder, die geen- zints gewild heeft , dat men de vrye beweeging zyner le- demaaten belemmeren zoude. Уап de ontallyke kwaalen , die uit het draagen van keurslyven hunnen oorfprong nee- men, is eene der voornaamfte, dat de maaudelykíche ont- lastingen der jonge meisjes daar door verhinderd worden, waar door men zo veele derzelven omtrent die jaaren ziet kwynen. Veele.zwaare kraamen mag men ook te recht aan deeze gewoonte toefchryven , .dewyl de beenderen van het bekken, welke in de .kindsheid Пар en week'zyn, door het knellende en de ingewanden famenpersfende keurs- ]yf uit hunne natuurlyke gedaante gebracht worden, dus e doorgang vau de Vrugt zeer vertraagd, ja zelvs geheel belemmerd, wordt. Zie ook KEURSLYVEN. ` $,, De voeten hebben van de drukking niet minder te ly- den. Hoe het bygekomen is, dat men kleine voeten voor eene. fchoonheid rekent, weete ik niet; dan dit is zeker, dat menig een daardoor kreupel geworden is. Het groot- fte gedeelte der menfchen is met lykdoorns gekweld, wel- ke meestal uit het draagen van naauwe fchoenen voorte komen. Niet alleen is dit ongemak lastig, maar wyl het den mensch het gaan doet fchuwen, mag men het als eene afgelegene oorzaak veeler kwaalen aanmerken. De ge- daante der fchoenen behoorde men zekerlyk altoos na die van den voet te fchikken. De voeten zyn by de kinderen zo wel gefchaapen als de handen, en zy kunnen de too» nen even gemakkelyk en vry beweegen als de vingers; doch zelden ziet men volwasfene menfchen die gebruik maaken kunnen van de toonen. De hakken van de fchoe- nen zyn niet minder dan de naauwe punten nadeelig. Eene Tuffer mag, door op de toonen te gaan, ryziger van geftalte fchynen , doch nimmer zal ze op die wyze eenen vasten tred of fraaijen gang bekomen, De hooge hakken verrekken de gewrichten der beenen, en magken dezelven krom; zy zyn hinderlyk , vergorzaakende eene {tyve en voor- over gebogen lighaamshoudidg. De hooge hakken, en naau- we punten der fchoenen, zyn de eenige oorzaak, dat zo weinige Juflers eenen vluggen en bevalligen gang hebben. s» Verders dient men in de Kleeding alle klemming te vermyden. Kousfebanden, gespen enz. te dicht toegetrok- ken zynde, belemmeren niet alleen de vrye beweeging dier ceelen welken zy omvatten , maar verhinderen ook den omloop. des bloeds, dus ook de evenmaatige voeding en 1 OP CHQMEL's WOORDENBOEK. 529 groei der ledemaaten, waaruit veelerleie kwaalen outftaan, Al wat naauw om den Kals fluit, als boorden , dasfen, halskettingen enz. is zeer gevaarlyk ; zy verhinderen den omloop des bloeds.uit en naar de hersfenen , waaraan de hoofdpynen, duizelingen, beroerten, enz. hunne geboorte veríchuldigd zyn. І » De volkomenheid der Kleedinge beftaat in gemakke- ]ykheid en.reinheid : niets is immers belachelyker dan zich zelv' tot eenen flaaf te maaken van den opfchik , en liever, van den morgen tot den avond , zich beweegloos als een beeld te houden , dan zyn haair in wanorde of een fpeld van zyn plaats te brengen, Zindelykheid en netheid is het voornaamíte der Kleedinge, de optooizels dienen veelal om de morfigheid te bedekken en te verbergen. ss Ten flotte dient, dat de Kleeding niet alleen naar de luchtftreek , het jaargetyde en den ouderdom des leevens, maar ook, naar de gemaatigdheid en ‘het geftel des lig- haams, behoort geregeld te worden. Sterke en harde lie- den kunnen veel beter, dan zwakke en tedere , koude of hitte uitftaan , en behoeven.dus omtrend hunne Kleeding niet zo zorgvuldig te zyn; doch de juiste hoeveelheid van Kleederen kan, niet altoos en voor ecneu iederen door re= deneeringe bepaald worden: dit kan alleen door ondervin- dinge geíchieden, en elk mensch kan zelve best oordeelen , hoedaanige en hoe veele Kleeding hy nodig heeft, Qm zich warm te houden.”. Vaderlandfche Historie, veryattende de Gefchiedenisfen der . . Vereenigde Nederlanden , zints den aanvang des Noord- „Amsricaanfchen „en den daar uit gevolgden Ooriog tusfchen Engeland en deezen Staat, tot den tegenwoordigen Tyd. Uit de geloofwaardig fte Schryvers , en egte Gedenk[lukken, zamenge[leld. Met Plaaten. Ten Per volge van WAGE- NAAR's Waderland/che Historie. Vyfde Deel. Te Атјі. by J. Allart, 1790. In gr. 8vo. 371 bladz. | [^ Deel deezer Waderlandfche Historie, "t welk wy thans voor ons hebben, is in drie Boeken afgedeeld. Het neemt een aanvang met het XI, waarin, hoofdzaak- lyk, voorkomt, het voorgevallene op de Zeeuwfche Kust aan Boord van den Capitein sronv; de befclyildigiug еп verantwoording des Schoutbynagts vaN KRUYNE; 't Phan des Verraads tusfchen J. Е. DE WITTE en Р, VAN BRAKELj D А , het 559 VADERLANDSCHE het vatten dier fchuldigen , en wat "er over de te regt Get, ng des eerstgemelden te doen viel, het Vonnis over bei- den; de onfchuldig verklaaring des Hertogs van BRUNS- мүк door zyne Hoogheid, hoe men op diens Verwydering aandringt, en zyn vertrek na 's Hertogenbosch; de Weder- komst van den Penfionaris VAN BERCKEL ter Vergadermg van Holland; de Wederverfchyning van CAPELLEN TOT DEN POL ter Staatsvergadering van Overysfels de Gefchils len over de Regeeringsbeftellingen in eenige Steden van Hol- land; over de Begecving van eenige Ampten, gewoonlyk naar den zin des Stadhouders begeeven , thans maar den 271 eeniger Steden opgedraagen; 't gebeurde in Friesland over de Rondgaande Ampten op de Frie/che Steden vallende, ert de Magiltraatsbeftellingen van гупе Hoogheid in dat Ge- west; het oprigten van een Burgerlandmagt aldaar 5 het Verzoek van Friesland om opemng van de Generafiteits- Kasfe, en vermindering van Aandeel in de gemeene Lasten. In het XII Boek ontmoeten wy een breed verflag wegens de Onafhanglyk Erkenning der Staaten van America en ’t Verdrag daar mede geflooten , en de Zending eens Afgezants derwaards ; het voorgevallene i die Staaten ten deezen Jaare, en hoe de Onafhangelyk Verklaaring door Engeland in Frankryk zyn beflag kreeg; poogingen tot eenen Vredes Bande] van Engeland met onzen Staat; hoe de Keizerin van Rusland daarin werkte3 Frankryks toezeggingen. Gefchil- len met Deenemarken over een Deensch Oost-Indisch Schip aan de Kaap de Goede Hoop. Het ХШ Boek deezes Deels fchikt de Schryver, om by- zonderheden van eene meer buislyke natuur, in den Jaare MDCCLXXXH voorgevallen, te verzamelen; als, de Klag- ten der Zee-Officieren ор de Texelf/che Reede uver de fchen- nis van hun goeden Naam; de poogingen om de Drukpers te beteugelen; het inleveren van een Dankädres aan zyne Hoogheid ; "t gebeurde in "s Gravenhage op St. Ni Avond, en wat daar over te doen viel; het oprigten van het Werkhuis te Amfterdam ; Voorflagen en aangewende middelen tot verbetering van den Koophandel ; Geldbe- hoeften der Oost- en West-Indifche Maatfchappye; ’t voore gevallene in die Gewesten; Weersgefteldheid deezes aars; het heerfchen eener Zinking-koortze; "t Bezoek der Groot- vorst en Groetvorftinne van Rusland in deeze Gewesten. Zie daar de zeer verkorte opgave van de ftoffe in dit BockdeeI verwerkt; en ex denzelfden voet als de тоограап» de Deelen behandeld. t de veelvuldige zeer belangryk“ A Ш HISTORIRC Let Stukken kiezen wy thans, om ‘er onzen Leezeren fets uit mede te deelen , de Erkentenis van deti Heer Apams als Afgezamt der Wereenigde Staaten van America, en de daar- in. opgefloote Onafhangelyk Verklaaring van dezelve , door onzen Staat; doch het Stuk te uitvoerig zynde om geheet hier plaats te vinden, zullen wy <Ons vergenoegen met de hoofdtrekken des Verhaals. І | ' as De Onafhangelyk Verklaaring der Vereenigde Staates yan America, от welke reeds zo veel Stryds geftreeden ; zo veel Gelds gefpild , zo veel Bloeds geftort was, en die Onze Vereenigde Gewesten in den Oorlog met Geet. Brit- zanje inwikkelde, door den Heer ApAMs, in den voorteden Jaare, voorgeflaagen; met verzoek, om als. Gevolmagrigde deezer Staaten, by die des Nederland/chen Bondgenoot/chaps erkend te worden, draalde; doch was verre van uit het oog verlooren. De Voorftanders van deezen verwylendem ftap waren onophoudelyk bezig om dien te bevorderen , en het daartoe te brengen, De Heer лрлмѕ, zich te Æmfier- dam, eene Stad hem zo zeer gunftig, meest onthoudende, Der geenzins na, al гупер invloed, ten beste zyner Landse genooten, aan te wenden. Het beloofde Antwoord , op zyn reeds verjaarde Voorftel, bleef agterwege. Eindelyk, des marrens moede, leverde hy, den negenden van Louwe maand deezes Jaars, aan den Voorzitter van Hun Hoog Mogenden , een Gefchrift over, behelzende eene herhaaling van den voorheen gedaanen aanzoek, met de Vraage om een beflisfend Antwoord, °t welk hy aan zyn Souverain zou kunnen laaten toekomen; | as Zulk een Voorflag , ter Algemeene Staatsvergadering ingediend, bragt alles ні beweeging, en traptte men thatis, zo "t fcheen, door fpoed, het verwyl te willen vergoeden. De Kooplieden, die zich allen heil van de Vryverklaaring dier Staaten en eene Verbintenisfe met dezelve, beloofden, deeden bykans in alle Gewesten ongewoone poogingen , die nader еп ómftàndiger verdienen gemeld te worden. „э CAPELLEN TOT DE MARSCH was de eerfte, die zich, over dit Stuk, liet hooren, op een buitengewoonen Gele derfchen Landdag , en op eén onverwyld befluit aandrong. Dan de Voorzittende Heer J. A. VAN HEECKEREN tof ENG- HUIZEN „ oordeelde. die Overweeging wat te voorbaarig $ dewyl Staaten van Holland en Zeeland , de voornaamíte Handeldryvende Gewesten, daarby otmiddelyk belang heb- bende, zich hier over, voor als nog, niet verklaard had- den, en het, derhalven, niet zeer voegelyk zou wezen, at ke 532 VADERLANDSCHE dat Staaten van Gelderland, daarin flegts by gevolgtrek- king betrokken, met hunne Befluiten vooruit liepen. Zy- ne bedenking , em het tot eene volgende gelegenheid uit te (ellen, bleck,. by omvraage, het goedvinden der Gel- derfche Staaten te weezen (*). - . ,, Met rasler fcbreden ípoedden Staaten van Friesland in dit werk, daar zy, op deu zes en twintigíten van Sprokkelinaand, tot het Befluit kwamen , om den Heer ADAMS als Gezant, en gevolglyk de Staaten van America, voor Onafhangelyk te erkennen (1). . ,, Het niet driftiger voortflaan van Holland, op ’t welk Gelderland fcheen te wagten, daar. Friesland zich zo voor- beeldl]yk yverig betoonde , liep zommigen in 't 008; zy yreesden, dat vertoeven , even als in 't geval der toe- treeding tot de Gewapende Onzydigheid , ons van gewigtige voordeelen zou verfteeken. De Kooplieden, wier Han zo zeer verkort en geflremd was, zagen om na nieuwe bronnen van Koophandel; deeze, dagten zy, zouden geo: pend vloeijen, door eene tydige Vryverklaaring van Ame- rica. Zy vreesden , dat Engeland, misíchien eerlang de Onafhangelykheid dier Staaten erkennende , hun төп ont- zetten van de voordeelen. eens vryen Handels op dat Nieuw Gemeenebest; of, dat zy althans, wanneer men hiermede draalde , geene voordeelen boven andere handeldryvende Volken zou kunnen bedingen; zulks zette hun. aaa tot het doen van een ongewoonen Пар. =— Een flap, zo men wil, niet weinig verhaast,' doordien "er beweerd was, dat flegts weinige Kooplieden, misfchien vyf of zes Handelhuizen in dit Gemeenebest, belang hadden, by de Vryérkenning van America; doch "t zy dit wanbegrip of voorítel plaats gehad hebbe, dan niet, het bleek welhaast, dat een aanzienlyk getal der eeríte Handelaaren belang ftelden in de Vryverklaaring der Dertien Staaten. aa De Kooplieden en ['abrikeurs te Leyden gingen voor, met zich by de Vroedichap hunner Stad te vervoegen , met die van Haarlem en Amfterdam. leverden zy een Ver- zoekfchrift in by hun Hoog Mogeuden , eerst 't zelve in den fchont der Staaten van “Holland nederliggende ($). Terwyl dit in bewerking was , lieten de Kooplieden еп Fabrikeurs der Steden Haarlem en Amfterdaes niet na, uit oven (*) М. Nederl. Jaarb. 1782. bl. 258. | CE) — oM — 396. ы (9 Re/ol. yan Holl, 2I Maart, 1788. Z eHifroni 000 534 wer уш geeringen in de re Verzoekfch haud te tellen. en Fabrieken, te Verzoekfchrilt b den en Ed. Gr dam een. tlerk eu meesters en Re ingezetenen van dezelfde zugt ge Stadsregeeriagen ademden; en, i landfche Trouw agten, mag mt dreclit , in deeze gat van deeze V te moeten toef oudfte Stad, vo. waakzaamheid l Íchriftlyk by dez zo іргескепіс n van Nord Amer zich allee: hun vol abi Stad aanbevelen celein - Fabriek, Verzoek aan de er Feeds een B en; ezelw s dad апке lland dít Yve сһеепеп egtef, КЕЗЕ bi unne Regeerin dat zy, in Уай de Zuid-Hollam ten vollen infter Hoog Mogende dien (ж): t ‚э EU (5 Zie alle deeze Stedelyke Verzoekfthriften en Aanfpraaken , yeen verzameld agter den Gedenkzgil der PFryrerkinaring van Noord America, door A. Loosjes, Pz. - LETT. 1791. NO. 12. Qo 63% «ADERLANDSCHE ,, Eenige Kooplieden gaven zich oneindige moeite , om, in de onderfcheide Steden, dit werk aan den gang te brem gem en voort te zetten; eene onvermoeide pooging van zo gelukkigen uitflag beantwoord , dat dit alles, binnen één week tyds, voorviel, Deeze bykans ongelooflyk fpoedige voortgang moet toegekend worden, zo aan het blykbaar be- lang ’t geen men in deeze zaak ftelde , als aan den yver die doorgaans alle Volkshandelingen bezielt. Het gevolg hier. van was, dat, zodra dit ftuk ter tafel van Holland sebra wierd , terftond Neger Steden zich vol uit, zonder eenige de fninfte bepaaling, voor het erkennen van den Heer ApAws, als Afgezant van de Vereenigde Staaten van America, ver- klaárden , waarby zich, op de volgende Vergadering, de overige Negen Steden voegden. De Ridderfchap alleen bee tuigde nog ongereed te weezen, waarop, gelyk verhaald wordt; Dordrecht in ^^ midden bragt, ,, dat, alle Le- en den, fchoon Afgevaardigden ter Vergadering zynde, zich з» Van Last hadden voorzien, het by dezelven van ееп be, э» zonderen invloed moest zyn , dat de Ridderfchap, die an altoos aanweezig was, alleen zich ongereed verklaarde; an het geen, naar mazte van het gewigt der zaake , een lee an vendig bezef voor de Natie zyn zou, hoedanig dat Li a Chaam ор "t belang des Lands dagt.” Deeze tusfchenbei- де ingebragte aanmerking van Dordrecht verftoorde, voegt men ‘er by, den Raadpenfionaris, dermaate , dat hy den АЁ gevaardigden dier Stad te gemoete voerde, ,, dat de Rid- s derfchap zich, door Dordrecht , op eene zo verregaande s, Wyze miet wilde laaten taxeeren." Waarop Dordrecht alleen hervatte, dat de zaak nu reeds twee Maanden in эз Overweeging geweest was (*)." » Wanneer, op den negen en twintigften van Lente- maand, by Staaten van Holland beflooten was , om, ter Algemeene Staatsvergadering , ^de zaak daar heen te ftuu- ren, en "er ten fterkften op aan te dringen, dat de Heer ADAMS, onverwyld, als Afgezant der Vereenigde Staates van America, mogt erkend en toegelaaten worden, en de Raadpenfionaris last gekreegen hadt, om dien Heer, thans in ?; Gray e zyn verblyf houdende, van deezen Фар te verwittigen (Т), waren niet weinigen met vreeze bevan- n, voor het ffuiten van eenen afzonderlyken Vrede met Engeland › en dat hierdoor de Vryverklaaring van Noord- America by de Hooge Bondgenooten zou vertraagd worden.” (*) N. Nederl, Yaarb. 1782, bl. 286. — Р CH) Refel. van Ной. зр Maart, 1705. ' BtsTORTIÉ: Sal Op nieuw vervoegden zich de Kooplieden im de meeste Zuid-Hollandíthe Steden by hunne Regeeringen , em dit té voorkomen , met fterke Adresfen; waarvan een en ander, ten voorbeeld, in ° Werk wordt opgegeeven , en voorts geweegen па den aengehaatden Gedehkzuil. Waarop de stlthiedboeker vervolgt, a Betoonden de Hollandfche Koop- lieden „ zülk eene voorbeeldige werkzaamheid, met een gee wenschwen шая bekroond, die in de overige Bondgenoot- Schaplyke: Gewesten drukten hunne voetftappen. Het Cot- legie van Kooplieden te Middelburg , als mede bykans alte overige Kooplieden en Reeders daar ter Stede, nter tot dat Gollegie behoorende, namen, met afzonderiyke, doch eef: selfde einide bedoelende , tchriftlyke Beden, de toevlugt tot hunne BurgerVadeten. Die van Wlisfingen deeden het des gelyks; doch dp Zierikzeelnaars en WVeerenaars volgden het. voetfpoor van Dordrecht , alleen by monde hün -verzoek vOOrdrüadende. Wanneer Staaten van Zeeland, if "t einde van Lentemaand , deeze zdak in ovètweeging namen, bes toonden zich de meeste Leden voor het erkennen der Опаћ hangelykheid ván Noord- Americà; dé Raadpeufionatis maake té wel eenige zwaarigheid tot het optniaaken van ї Веи dewyl de eerfte Edele vaN LYNDEN afwetzig: was; doch op het gunftig uitgebragt berigt ; om ADAMS” voor Gezant té erkennen , en thiet dehzefwen fpoedig eén Verbond van Vriendíchap én Koophandel te fldit&i, volgde, der vierden van Grasmaand ; een Staatsbefltio; daartoe ftrelekinda-(* y: ' 5 De belanghebbenden; in den Roophandel te Zwolle, Kam pen en Almelo, vonden goeds; het {роот te Uetreeden van de meeste Kooplieden in Holland én Zeeland , terwyl dis van Deventer zich mede by hunhe Regering astineldden met een Verzodk(dhrife , dàt eenige'tditken van Aeric Handel optdde: 06 Ledeti veri den: Biconomifthett Fak, té dier Stede, Het gunttig Feidt Aer -Degenptipfähe Rágeea ririg vernomen hebbende, oord&elder zich eer IR vers ligt., san dé Magìftraat de eerfielingert cener Butgertyke bankbetu ing te fhoeten toebrergten y : dertrodwende ‘dae жей een fchuldpligtig bedryf, ten blyke van Durgerlyke goedkeuring, voor Vryheid- en Vaderlandlievende Overhe- den, hie andèrs dan aangenaam Zyri Койде, jd! midst het getuigenis van een goed Geweeten, de beste en keerlykfte Be (*) Zie bovengemelde Gedenkzuil, en Not. van Zeeland , 26 Maart, en 4 April, 1782. , er ` Oo a P K56 VÄDERLANDSCHE Belooning uitleverde, Het Staatsbelluit overeenkosnftig de begeerte der Overy:/elfche Kooplieden, op den vyfden vat Grasmaand genomen, gaf eene algemeene voldoerfing (*). vw De Staaten van Utrecht ontvingen cen foortgelyk Ver, zoekfchrift van de Utrecht/ele Kooplieden, als dat van de Holland/che was ingeleverd. De Vroedíchap der Stad be- floot 'er eerst gun ig op, daarin, den tienden van Gras- maand , door de Staaten des Lands gevolgd. Harten vol dankerkentenis ftortten de l'abrikeurs, Kooplieden en Traf- canten, in den fchoot der Staaten uit, met Bede, dat dit Gewest en bet Vaderland , door de voorítellen van een Wapenftilítand , en de gevolgen van denzelven , niet inge» wikkeld mogten worden in eenige Onderhandelingen tot eenen byzonderen Vrede met een trouwloozen Vyand (1). en Geen Ааргоекеп lieten zich іп Stad en Lende hooren, dan waren de Staaten , op handelbelang bedagt , van oordeel , om ter Algemeene Staatsvergaderinge , ADAMS, in meerge- melde hoedanigheid te erkennen, en in verdere onderham delingen met hem te treeden (4). Staaten van Gelderland, die 20 zeer fchroomden al te voorbaarig te weezen, ja het vervorderen deezer zagke, deeden eindelyk , ziende dat de andere zes Gewesten tot dien (tap beflooten hadden , denzel- уеп mede op den zeventienden van Grasmaand ($). ae Alle Gewesten waren, dewyl een fterkfpreekende Volks- ftem „zich іп de meeste liet hooren, binnen kort, gereed, om den Americaan/chen Gezant te erkennen, gelyk, op den negentienden van Grasmand , door hun Hoog Mogenden geichiedde (**). —— "t Ontbrak niet aan lieden die dee- gen flap wraaktem „еп over de Handel- en Fabriek- Voordee- jen, welker aandrang zo vecl hadt toegebragt om hetStaats- befluit te verhaasten en daar te tellen, geheel anders fpra- ken, meenende, dat de Lasten hier te Lande, en de duurte der Leevensmiddelen „ die by noodwendigen gevolge de Ar- beidsloonen groot maakten , en nog dagelyks door den te- genwoordig gevoerden Oorlog fteigerden , het beoogde voor- der Fabrieken onmogelyk deeden worden; dat wy, om е С *) Gedenkzuil en Register der Refol, van Overgsel, 5 April 1782. (Ф) Gedenkzui! en Refol. van Staaten van Utrecht, 10 Ay! 1782. A. Nederl. „jaard. 178», bl. 518. (4) Ке} van Stad en Lande, 9 April 1782. «e Gedenksuil, .Bylaagen. **) Refol. Gen. 19 en 22 April, 1782 argent, 637 fie reden, vreemde Goederen na onze eigene Volkplantiu- gen hadden moeten zenden ; dat de nieuwe Republiek de emaakte Stoffen van die plaatzen zoude trekken , waar zy ezelve ten minílen pryze kon koopen; en dat, byaldien wy die Stoffen na Noorde America mogten zenden, onze ooplieden ze alsdan nog van zodanige Plaatzen zouden ontbieden, waar men ze goedkoopst leverde. Tegenbeden- kingen, weike niet onbeantwoord bleeven, — Het fchreeu- wen van zommige Predikanten , tegen het inleveren der Verzoekíchriften, die zulks gene ongeftuime drift van eene 100mlooze Gemeente; een inftuiven van het Gemeen ter Raad» гаа}, en de klaagende Koóplieden, de Hef van het Gemeen , noemden; alsmede het zeggen van eenige Tegenítanders der Vryverklaaringe, dat de Hooge Bondgenooten рейсе: уќ daar- tae onwettig hadden moeten befluiten, als genoopt zynde doop het geroep van een losbandig en Rgtvaards Gemeen , waar. door zy de Verzoekfchriften der Kooplieden in de byzon- dere Steden bedoelden, werd allerbest en onwederfpreeke- k wederlegd, door de Naamlysten der Ondertekenaaren , ie nog heden ten dage kunnen getuigen, dat overal de aanzienlykfte Handelhuizen., en yoornaamfte Kooplieden, dit jtuk zogten te bevorderen (*). ,, Dunkt u niet,” fchreef ten dien dage een Voorftander deezes Handels, dat de ‚ э» Nederlanders zich eindelyk braaf gekweeten hebben? an t 15 veel voor hun, dat zy, naa zulk een lang verwyl an Van alle onderneeming, en eene zo gezette geneigdheid an om Geld te winnen, er па (taan, om de tweede Мо» s» genheid in Europa te weezen, die de Onafhangelykheid ээ Van America erkent, Zy hebben het zeer openbaar ge- an даап, еп ік denk nooit iets met meer bereidvaardig- » heids. Zy agten het , met reden, voor een der fchit- з» terendfte Tydperken hunner Gefchiedenis. "t Was de an Scheepffryd op Doggersbank,’ die hun moed opbeurde, » Loen zy bevonden dat de Vingers hunner Zeehelden an het vegten niet vergeten hadden, begonnen zy te den- as ken „dat zy in het Staatkundige iets mogten waagen (t).” ‚ 08) N. Nederl, Jaarb. 1782. , bl. ag, Post van den Neder- Rhyn, II Deel, bl. 575. 642. IVde Deel onzer Foderi, Hist., Ы. 41. ` ЧУ W. GonpoN, Hist. of the Rife Progrefs, Bc. of the Inde» pendence of the United States of America, Vol. IV. Р. 441, u d 00.3 His- — en 55% DR LBssRRa Historisch Dagverhaal der Reize van den Heer DE Les SEPS, zedert het verlaaten van den Heer Graaf de la Peroufe en zyne Dësen in de haven van St. Pieter en Paulus op Kamíchatka , tof ep Ki komst in Frank- Her den 17 October 1789. Naar het Fransch. Eerfte el, Te Utrecht by B, Wild en J. Altheer, 1791. Ja gr. 8у0. 250 bladz. ` Heere Dg LESSEPS, 20 zyn ep echter opk zoe verle an- gere helangryke Berichten +ugevlochten, dat men zich over et geheel zeer voldaan kan houden. Van dien aart is, эу voorbeeld » het volgend Bericht wegens de Kam/chat- fool » Men telt drie foorten van Inwoonders, de Inboorlin- gen of Kamfchatters, de Rusfen en Kofakken, еп de Me DASVYERHAAL. 449 fücen, of de byzondere perfoonen , welke uit de vermen- ging van deeze twee geflagten gebooren туп, ` » De Inboorlingen, dat is te zeggen, die geenen, wier bloed niet vermengd is , zyn weimg in getal; de Kinder- ziekte heeft "er wel drie vierde van weggenomen, en het overíchot is in de Dorpen van het Schier-Eiland yerlpreid, - doch in Bolcherstsk zou men werk hebben , om "er één of twee te vinden. 