Handleiding tot de geneeskundige praktijk
De wetenschappen , die hij thans nog , gelijk wij zoo even gezien hebben, met vlijt en aanhoudendheid moet beoe- ienen, vorderen van hem eene meer zorgvuldige studie, dan de tijdschriften verschaffen kunnen, en daar hem de tijd voor de studie slechts karig toegemeten is, zoo moet hij zich te meer aan het beste en waarlijk degelijke houden; hoe zou hij zich met de llaauwe spijs kunnen vergenoegen, die hem in tijdschriften zoo dikwijls aangeboden wordt, dat hij zich gewent ook het goede in dezelven , even zoo vlug- tig te doorloopen. In denzelfden tijd, welken het doorblade- ren van een aantal van journalen wegneemt, was de be- oefening van grondig geschrevene werken mogelijk geweest. Daarbij komt dat de lectuur van journalen ons zei ven met eenen schijn van weten bedriegt, die tot hoogmoed en ei- genwaan voert , die ons doet vergeten , dat al dit weten geleend is en wel in het geheugen opgenomen wordt, maar even zoo spoedig weder uit hetzelve verdwijnt , daar hel in de ziel geene wortelen schiet. En hoe menig jong arts gaat met zijn schoon talent voor wetenschap en kunst ver- loren, daar hij het goed vindt elk nieuw middel te beproe- ven en spoedig met een nog nieuwer , dit weder met liet nieuwste te verwisselen , tot dat eindelijk van eene zorgvuldig gevormde en door aanwijzingen bevestigde ge- neeswijze ook het laatste spoor verdwenen is, hij zich aan de rampzaligste routine overgeeft, middel op middel beproeft en opcenhoopt, hij de waarnemingen het waarnemen , hij het toepassen de toepassing vergeet en met alle ondervin- dingen tot geene ondervinding geraken kan. § 189. IN iet minder dan de wetenschap behoeft ook de kunst van den praktischen arts eene bijzondere verdere vorming. /al zij mcl op oenen lageren trap blijven slaan, mi ge- woonte ontaarden, in routine veranderen. De ku nsl om waar te nemen, natuurverschijnselen van liet. zieke leven trouw en waar in zich op te nemen , hel bijzondere in zijne juiste betrekking tot het geheel te stel- len en dit geheel zelf welgeordend en overzienlijk zich voor den geest te brengen — is niet gemakkelijk en kan alleen door lange en heradene, zich nooit vergetende oefe- ning geleerd worden. Even zoo zal het vergelijken van den aanwezigen zieke] ijken toestand met den der indivi- dualiteit van den zieken eigenen graad van betrekkelijke gezondheid, het vinden en schatten van den nog aanwe- zigen graad van de werkzaamheid der natuur, het vinden van het aan het ziektebeeld beantwoordend^ beeld der genezing , de daarmede verbondene kunst om den weg ter genezing juist te doorzien en de aanwijzingen lot genezing doelmatig vast te stellen, eindelijk de kunst zelve van met zieken om te gaan , de den geneesheer noodzakelijke kunst van leven en spreken , de meeste oefening en volmaking behoeven. Hiertoe dient in de eerste plaats de voor den geneesheer zoo hoog noodzakelijke algemeene vorming, die hem ge- schikt maakt, met de meest verschillende standen met goed gevolg om te gaan en in de menigvuldigste omstandighe- den zich te schikken, vooral ook het lezen van goede prak- tische schrijvers, door welke als het ware de praktische geest opgewekt, de opmerkzaamheid op die voorwerpen gerigt wordt, die aan hel ziekbed belangrijk zijn, gelijk van oude geneesheeren de aphorismen van Hippocrates , zijne prognosticon, het hoek over de levenswijze in acute ziekten , Aretaeus en Alexander Trallianus , Gelsus en Caelius Aurelianus; van nieuwere geneesheeren de werken van G. E. Stahl, die het eerst de eigene werkzaamheid van het Organismus in ziekten leerde kennen; de consiliën van Fr. Hoffmann (want zijne medicina systematica is voor den praktischen geneesheer van geringere waarde), Ballonius, Ba o Livr, Sypeniuih, Peter Frank en bovenal Max. Stoll, wiens 14 * aphorismi de lebribus ui handen van alle rationele geuees- lieeren moesten zijn. Iets goeds en voortreffelijks van deze soort, geheel voor de behoefte van den praktischen arts bere- kend , moet altijd zijne lectuur uitmaken , en daarbij moet hij steeds bedenken, dat het lezen van deze werken niet vlugtig en haastig geschieden mag, maar weldoordacht en geheel in de ziel opgenomen moet worden, wanneer hel van nut zal zijn. Het grootc voordeel , hetwelk wij uit het lezen van deze schrijvers trekken kunnen , ligt juist hier- in, dat zij ons tot eene zorgvuldige studie aansporen, tot nadenken over de ziektegevallen brengen en van die vlue - - ligheid en oppervlakkigheid terug houden , waartoe de lectuur van tijdschriften ons zoo dikwijls voert, wanneer zij alleen ons bezig houdt. Vandaar kan er ook slechts weinig opeens in deze schriften gelezen worden, maai- de dagelijksche voortzetting van zulk eene lectuur zal ook haren heilzamen invloed op onze verdere praktische vor- ming en op ons geneeskundig werk niet missen. Zooda- nig eene lectuur wordt des te noodzakelijker, daar de ge- neesheer het groote voordeel ontbeert , hetwelk andere kunstenaars bezitten, de werken van hunne kunstgenooten ten voorbeeld te hebben, gelijk het bij de beoefenaars der beeldende kunsten, bij de toonkunstenaars, dichters, too- neelspelers en redenaars het geval is, daar bij hoogstens als beginnende arts, in klinische scholen en gasthuizen, iets van dien aard vinden kan. § 190. Hiimmh iutis Coi opera omnia, gr. fat. ed. Akut. Foësitis. 1595. lol en meermalen. Frnneof. , Hm'ocnwis 213 Opp. <jr. lat. cd. Jo. Antonid. van der Linden. Lugd, Batav., 1 (»(>.■» , 8". 3 Voll. » Opp. gr. lat. cd. Cau. Glo. Kühn. Lips., 1825-1827, 8°. 3 Voll. » /f cr/ic , in het duilsch door .lo. Fried. Carl Grimm. Altenburg, 1781-92, 8°. » de acre, aquis el locis , gr. gall. ed. Adamant. Coray. Paris, 1800, 8». i) Coi aphorismi , gr. lat. ed. Luc. Vehiioof». Lugd. Batav., 1075. 12 min. (en niccrm.). Aphor. gr. gall. lat. cd. de Mercy. Paris, 1811, 8°. » Aphor. gr. lat. cd. Just. Frid. Car. Hecker. Berol., 1822, 12° (in het duitscli niet eene Gommen t. v. .1. A. Pitscii A et. Berl., 1825, 12°). de diaela in aculis , gr. lal. ed. Jo. Vassaels. Paris, 1531, tol. ; el Just. Godofred. Gunz. Lips., 1745, 8°., in liet duitsch door Jo. Frieur. Carl Grimm. Altenburg, 1772, 8’. )> Prognosticon , gr. lat. ed. Petr. Blondem.. Paris , 1575, 4°. Aretaeus, de causis et signis acutorum et diuturnornm morburum , gr. lat. ed. Jo. Wigan. Oxon., 1723, fol. i) gr. lat. cd. Her». Boeriiaave. Lugd. -Batav., 1731, Jol. » gr. lat. cd. Car. Glo. Kühn. Lips., 1828, 8°. » in het duitsch door F. O. Dewez. Wien , 1790, 1802, 8°. Alexander Trallianus, de medicina, gr. lat. ed. Jo. Guinter A\- DERNACENSIS. Basil., 1550, 8°. Celsus, de medicina. Primo ed. Bartholom. Fontius. Floren t., 1478, tol. M ed. Jo. Bart. Egnatjcs in aedihus Albi. Vcnct. , 1528, 4°. min. M ltoc. Co nst an tin lis. Lugd., 1500, 8°. » Jo. Antonid. van der Linden. Lugd. -Bat., 1657, 12°. >i ed Tiiadd. Janss. ah Almeloveen. Amstelaed., 1687, 12°. ibid. 1713, 8°. » Jo. Bapt. Vulpius. Patav., 1722, 8°. ibid. 1750, 8". » ed. Ca v . Christ. Krause. Lips., 1766, 8°. » ed. Leonard. Targa. Patav., 1769, 4°. Veron.,1810, 4' 1 (wien de nieuwere uitgaven meest gevolgd zijn , zonder veel goeds er bij te voegen.) 2U C 1 1 R EST O M AT Ul X HuTOCHATICA, eclidif C. l’ltLVS V.\K DER lIoEVEN. JLlg Com., 1824, 8°, (in t Gricksch cn Latijn.) CiiRESTOMATim Celsiana , eclidit Ger. Jac. Poot. Lugd. Batav.. 1832, 8». Christ. Götter. Grüner, Bibliothek der edlen Aerzte in Ueberset- znngen und Auszügen , 1°, 2 C Deel. Leipz. , 1780, 1782, 8°. § 191 ßij de beoefening \an eerwaardige voorgangers in zijne kunst moet de geneesheer, die in dezelve vorderingen Avil maken, elk bijzonder ziektegeval, hetwelk hem ter waar- neming en behandeling voorkomt, ijverig tot dit doel ge- bruiken. Waardoor gelukt het den beoefenaar der beel- dende kunsten, den toonkunstenaar, dichter en redenaai zijn werk tot kunst te veredelen, altijd verder voort te streven tot aan den welgevestigden roem van een’ uitmuntend groot’ kunstenaar? Alleen daardoor, dat hij, ook dan wanneer hij reeds de eigenlijke leerjaren door is, van elke bijzondere gelegenheid tot oefening in zijne kunst gebruik maakt, zich nooit traag en onverschillig daarbij betoont, maar elke zoodanige proeve zoo waardig, zoo kunstmatig als immer mogelijk zoekt ten uitvoer te brengen. TerAvijl hij, nooit met zich zelven te vreden, zich altijd hoogere volmaking voorstelt, altijd meer datgene aflegt, Avat hem uit een tijdperk zijner vroegere vorming bijbleef, wordt licm de regel tot ideaal, de vaardigheid tot kunst. Ook de geneesheer moet kunstenaar in den eigenlijken zin des woords zijn, ook hij moet naar een ideaal streven, en bij hem moet zich de vaardigheid niet tot geAvoonle maar lot kunst vormen. Hij poge daarom elke bijzondere genees- kundige proeve zoo volkomen, als slechts eenigzins moge- lijk is, uit te voeren, uit elk bijzonder ziektegeval voor zich al dat onderrigt te trekken, dat hetzelve in staat is te geven. Dit onderrigt bestaat niet alleen in nieuAve resultaten voor de wetenschap, maar ook voor de kunst: de begane misslagen in het ziekendnderzoek, in de diagnosis, pro- gijosis cu therapie moeten opgespoord en hunne oorzaken onderzocht, worden, om dezclven in hel. vervolg' le verin ij den , het waar verloop moet met onze diagnosis en pro- gnosis , de gekozene middelen met hunne aanwijzingen, het geheel geneesplan met dcszelfs gevolg overeenstemmen. W anneer wij er ons vroegtijdig aangewennen, om elk ge- val zoo bedaard en kunstmatig als mogclijk is le behan- delen , na deszelfs afloop volkomen in betrekking tot de geneeskunst en wetenschap te doordenken en, onpartijdig omtrent ons zelven, getrouw tot ons onderrigt te bezigen , zoo zullen wij spoedig gewaar worden, dat wij , met zekeren tred bet doel der geneeskunst naderen , voor zoo verre het ons naar gelang onzer krachten vergund is, hetzelve te be- reiken. Het zal ons gelukken, het beeld der ziekte en der genezing altijd volkomener en meer in zijn geheel ons voor oogen le stellen, en geen geval zal ons uit de handen gaan zonder wezentlijk nut voor ons. Jongere geneesheeren zijn er dikwijls, helaas! meer op bedacht, door de hen voorge- komene gevallen anderen dan zich zelven te leeren, en hun- ne kuren opentlijk bekend te maken ; oudere practici den- ken langer bier over na; waarschijnlijk omdat zij hebben leeren inzien, hoe moeijelijk het is, iemand, die het geval zelf niet gezien heeft, ja de behandeling niet volkomen en aanhoudend bijgewoond heeft, een juist en aanschou- welijk begrip daar van te geven , en omdat zij bij eene langdurige ondervinding in het geheel niet zoo veel merk- waardigs en belangrijks kunnen vinden, als dit den nieu- weling toeschijnt. § 192. Georg. Baglivi, de praxi medica ad priscam obsercandi rationem revocanda. Rom., 1690, 8°, en met eene Voorrede van Ern. Gottfr. Baldinger. Marb. , 1793, 8°. (Ook in Opp. Lugd. , 1704, 4°, en meerin. ; het laatst Lips. , 1827, 1828, 12°. Vol. I, II.) Jo. Georg. Zimmerhakr, von der Erfahrung in der A rzneikunst. Zürich, 1787, 8°; ter zeilde plaatse, 1794, 8°, en 1831, 8°, Jo. Stom., Versuch einer medicinischen ßeobachlungs/mnst. Zü- rich, 1*02, 8°. Ernst Hohn, über den Werth der mcdicinischen Erfahrung und über die Mittel, sie zu erlangen. Beil., 1807, 8°. Fr. Nasse, Anleitung zur Uebnng angehender Aerzte in Krankheits- Beobachtung und Bcurtheilung. Bunn, 1834, 8°; in het lfol- landsch vertaald door Dr. Fock, Utrecht 1830. § 103. Voor ecu zoo belangrijk werk als hel geneeskundige zijn dagboeken onmisbaar, waarin als het ware de vruchten van het geneeskundig leven bewaard worden en waardoor het mogelijk is, ook in eenen lateren tijd over het vroe- ger voorgevallene met bedaardheid en goed gevolg na te denken. Ook Fr. Hoffmann geeft den raad: sint diaria experimental ia chemica et practica — sint loei communes — sit liber peculiaris cui inscribat consilia medica etc. Maar men hoede zich voor eene kunstmatige rangschikking, voor opeenhoopingen , voor de zucht om al te veel te willen doen. Hoe vele geleerden reeds de opmerking gemaakt hebben , dat in een doorschoten hoek weinig moet opge- teekend worden , en dat in een kunstmatig vakwerk de vakken ledig blijven of eene vreemde bestemming verkrij- gen (zie Bi.umenrach , Medicin. Biblioth. II. , S. 547. volgg.) ; zoo zal het ieder spoedig uit eigene ervaring blijken , dat de diariën eenvoudig en gemakkelijk moeten zijn , zullen zij van nut wezen , en dat dikwijls door de keus der plaats, waar iets moet opgeschreven worden, het opschrij- ven zelf achterwege blijft. Er schijnen voor de verdere wetenschappelijke en kunstmatige vorming van den genees- heer drie diariën genoegzaam te zijn. Het dagboek der zieken vormt zich van zelf, wanneer men voor eiken zieken een blad in folio of quarto bestemt, bovenaan metdeszelfs naam beschreven, waarop de dagelijk- sche behandeling en waarneming opgeteekend, en dit met eene korte epierisis besloten wordt. Deze bladen worden aanvankelijk in de eene of andere orde (alphabetisch , chronologisch, nosologisch) bijeengevoegd en jaarlijks op gelijke wijze zaamgebonden , zoodal door hel pagineren en 2 1 7 hel register zich alles gemakkelijk laai wedervinden. Z,oo verkrijgt men met geringe moeite een zeer bruikbaar dag- boek der zieken, en men zal zieb bij bet inschrijven der recepten en waarnemingen spoedig aan de noodige verkor- tingen gewennen, want voorzeker is liier zoodanig cene uitvoerigheid , als bij de werkelijk naar den apotheek te zendene recepten, onnoodig. Deze methode is altijd doelma- tiger dan de door sommige geneesheeren opgcvolgdc, om alle verordeningen achter elkander in een boek over te brengen, zoodat dit, gelijk de strazza der kooplieden^, de meest verschillende zaken door elkander bevat en tot ge- bruik eerst op nieuw een moeijclijk excerperen noodzake- lijk maakt. Dit volgens de bier opgegevene wijze gehou- den dagboek zal omtrent de praktische werkzaamheid van den geneesheer de beste en spoedigste inlichting kunnen geven , en wel voor amblelijke navragen , voor wetenschap- pelijk overzigt der epidemiën en endemiën , voor vergelij- king van de behandeling en van den schat der genees- middelen in verschillende tijdperken van ons praktisch leven zich hoogst bruikbaar betoonen, en langzamerhand geheel van zelf zonder bijzondere moeite toenemen. Het tweede voor den geneesheer noodzakelijke diarium is een aanteekeningb oek, hetwelk als eigenlijk enchi- ridion altijd bij de hand moet zijn om praktische opmer- kingen, ideën, opstellen, twijfelingen en invallen, die zich aan het ziekbed opdringen en zeer ligt weder verloren zou- den gaan, of ten minste hunne aanvankelijke helderheid verliezen, daarin te bewaren. Bij later doorzigt, hetwelk men des te meer hebben zal, hoe meer men in zoodanig boek zich in zijn eigendom gevoelt, zal dat boek van het hoogste nut zijn en voornamelijk nopens onze verdere we- tenschappelijke vorming het meest geldende getuigenis kun- nen afleggen. In dit boek is geene orde noodig, maar al het bijzondere kan zoo achter elkander volgen, als het zich voordoet ; elke gekozene orde zou hinderlijk en ver- derfelijk zijn: een woord op den onbesch re venen rand van bel blad kan den inbond van elke bijzondere afdeeling op« 21 8 geven en hel opzoeken wordt door deze kantteekeningen genoegzaam verligt , welke aan het einde van het dagboek nog alphabetisch zamengevocgd kunnen worden en dan alles aan de hand geven, walmen tot een gemakkelijk ge- bruik van het hoek ook zeer lang daarna nog verlangen kan. liet derde is een excerpten hoek om de vruchten van het gelczenc en de aanleekeningen betreffende aanbevolene boeken daarin te bewaren, en hierin is voorzeker eenige spaarzaamheid noodig. Want gedurende het lezen te veel te excerperen, is hinderlijk voor de opmerkzaamheid bij het lezen , voor het nadenken over liet gelczenc en de wer- kelijke opname van hetzelve in den geest. Niets lastiger en onnutter dan die uitgebreide excerptenhoeken, waarin wij ons moeijelijk terugvinden en hel geheel meestal onge- bruikt laten. Maar veel moet evenwel opgeschreven wor- den, wanneer het nut van hel lezen niet verloren zal gaan ; ook schijnt het goed, dit geëxcerpeerde gescheiden te houden van datgene wat eigen nadenken ons geleerd en aan de hand gegeven heeft en hetwelk in het aanleekening- boekje tot verdere proeving bewaard wordt. Ook hier kan of eene willekeurige volgorde met kantleekeningen of eene zekere systematische orde ten minste voor de hoofdvakken plaats vinden. Goede raadgevingen omtrent het excerperen in de geneeskunst geeft de waardige Bmjmenbach in een bijzonder hoofdstuk l. a. p. , en zijn voorbeeld kan ons ten minste leeren, dat deze dingen eene ernstige behandeling niet onwaard zijn. § 104. Meteorologische Labellen te houden kan men wel regt- streeks den geneesheer niet opdragen , want deels ontbreekt het hem daartoe aan den tijd, deels is hij, omnium hora- rum homo, het minst er toe geschikt, om de waarnemin- gen geregeld op bepaalde uren te maken. Dat de algemce- neloop van het weder door hem waargenomen moet worden, blijkt reeds van zelf uit het gehcele begrip der genees- kunst, daar de invloed van de meteorologische verscheiden- 21 !) lieden van zoo gr ooi belang voor den geneesheer i>. Daar- entegen pogo de geneesheer zich geheel bekend le maken met het eigendommelijke der plaats, waar hij zijne kunst uitoefent, hij bestudere de beslaande medische plaatsbe- schrijvingen van dezelve en vergelijke die met zijne eigene waarnemingen; is er zoodanig eene medische plaatsbeschrij- ving niet voorhanden, zoo verzamele hij de grondstoffen voor zoodanig eene, al is het dan ook alleen tol zijn bij- zonder gebruik ; de daaraan bestede moeite zal rijkelijk beloond worden. (Frahz. Xav. Mezi.er, F ersuch eines Leit- fadens zur Abfassung zweckmässiger medicini scher Topo- graphieen. Freiburg, J814, 8.) § 195. Nu en dan ga de geneesheer zijne begonnene en vlijtig voortgezette dagboeken door, om wetenschappelijke en prak- tische resultaten daaruit te trekken, de ledige plaatsen zij- ner wetenschap aan te vullen, de door hem tot nu toe aangewende geneesmethoden te beproeven en , overeenkom- slig rijpere inzigten , te verbeteren. Hij mag zich van dezen verzamelden rijkdom , welken hij in zijne diariën bewaard heeft , nooit geheel vervreemden , daar het geheel anders eene doode , onvruchtbare massa zou blijven, waaraan zich zelfs het later te verkrijgene niet dan moeijelijk en ongaar- ne aansluit. Deze beschouwingen moeide geneesheer echter , ten minste in de eerste jaren van zijne praktijk. slechts tot zijn eigen nut ondernemen en zich niet te vroeg lot het uitgeven van dezelven laten verleiden. Want vooi dat de ondervinding genoegzaam tot rijpheid gekomen, de kring der kundigheden omvattend en rijk genoeg gewor- den is , kan de geneesheer niet in zijne zoo moeijelijke wetenschap tot derzelver wezentlijk nut zich tegenover de kunstgenooten als onderwijzer stellen. Want hier is teveel individueels van den schrijver zelven en zijne omstandig- heden in hel spel , dan dat er een algemeene raad zou- de kunnen gegeven worden, of in eenen tijd, dat alles schrijft , gehoopt mogen worden gehoor te zullen vinden. 220 ( 'Vlei» leze ovo d<- veelschrijverij in de geneeskunst: in (!<• Aflemb. Alg ent' Med. Anna /. , 1810, 8. 7.) § 100. (lelijk echter de verdere vorming van den geneesheer nieL slechts met betrekking tot de wetenschap maar ook lot de kunst plaats moet vinden, zoo is ook eene zoodanige verdere vorming voor het geneeskundig leven zelf, voor de getrouwe en verstandige vervulling van de geneeskun- dige pligten noodzakelijk. Deze moeijelijke pligten kunnen toch eerst in de uitoefening der geneeskunst zelve beoe- fend worden, het akademie-leven biedt daartoe geene ge- legenheid aan , het praktische leven van den geneesheer echter zoude zonder deze oefening van het beroep zonder waarde, ja zelfs schadelijk voor anderen worden. En zoo doet zich voorzeker eene zedelijke vorming van den prak- tischen arts voor, als de belangrijkste van allen, maar ook de moeijelijkste, voor welke geene regelen bestaan, maar die alleen daardoor bereikt wordt , dat de geneesheer bet doel derzelve immer voor oogen houdt. Dit doel zelf is echter geen ander, dan de eer van den stand te bewaren, door eene zegenrijke werkzaamheid , door bekwaamheid in de kunst en zedelijke waarde in de zamenleving. § 107. De zegenrijke werkzaamheid in bet beroep , die voorze- ker van de verstandelijke en praktische vorming des ge- neesheers het meest afhangt, wordt krachtig ondersteund en bevorderd door dat mannelijk medelijden met zieken, hetwelk tot daad en hulp aanspoort en even zoo ver van vrouwelijke zwakheid als van koudheid en strenge hard- vogligheid verwijderd is. Deze ware menschlievendheid vertoont zich in de deelneming , kieschheid en het geduld , door den geneesheer jegens den zieken en zijne evenzeer lijdende betrekkingen aan den dag gelegd, in de naauw- gezette stilzwijgendheid omtrent al de omstandigheden van den zieken, in de blijmoedige bereidwilligheid, de har- telijkc zorgvuldigheid , ernst, vastheid en beradenheid, waarmede hij zijn moeijelijk werk moet volvoeren, hetwelk hem meer naar sombere dan vrolijke plaatsen des levens voert, met dagelijksche miskenning beloont en met moeije lijke verantwoordelijkheid overlaadt. Deze ware mcnsch- lievendheid vertoont zich daarin , dat de geneesheer in den zieken alleen den menseb , den medebroeder in bet aard- sebe leven ziel, dat bij vriéndelijk zonder laagheid de armen zoowel als de rijken, de geringen als de voornamen behan- delt, dat bij de armen des te liefdevoller bejegent, daar deze in den zieken toestand bet meeste medelijden verdienen. Verder wordt de werkzaamheid van den geneesheer daar- door in hoogen graad bevorderd, dat bij jegens die per- sonen met welke hij het meest in verbinding en aanraking komt (wondartsen, apothekers, vroedvrouwen) bet gepaste gedrag in acht neemt; gedachtig aan eigene onvolkomen- heid (die toch wel noch van den menseb noch van den geneesheer gescheiden kan worden) omtrent al deze perso - nen met verschooning oordeelt , in bet berispen echter de kunst zelve niet in de oogen van den niet-arts vernedert. Deze noodzakclijke bescheidenheid van den geneesheer en de gedachte aan het gewigt van zijn beroep zal hem ook in bet uitwendige die houding en waardigheid steeds lee- ren aannemen en behouden, welke zulk eenen stand passen. De vriendelijkheid in zijnen omgang zal zonder kruipen , zijne dienstvaardigheid zonder list, zijn uitwendig voorko- men welgevallig en eenvoudig zonder pronkerij en achte- loosheid zijn. Eene verstandige verdeeling van den tijd zal hem voor de bezigheden, voor de studie en voor de uitspanning de uren doen winnen , zonder dat men hem in de eerste om- slagtigbeid, in de andere overdrijving of verzuim, in do laatste pedanterie of zucht tot vermaak ten laste zal kunnen leggen. Tegen al het onaangename, bedroevende, hinderlij- ke en ontmoedigende , hetwelk de geneesheer noodzakelijk in het praktisch leven moet ondervinden , wapene hij zich met het gevoel eener trouwe pligtvervulling en met eene ware godsvrucht /.onder dweeperij en bijgeloof, want pust legen deze beide laatste vijanden van inenschclijkc gclukzalig- beid heeft de geneeskundige wetenschap en kunst altijd de zegen rijke wapenen gevoerd, overal zoowel met betrekking lot de ziel als bet ligchaarn bet ongegronde bestrijdende en bel gezonde tegen de dreigende ziekte beschermende. § 198. Frid. Hoffmann , medicus politicus . sive regulae prudentiae se- cunduvt quas medicus iuvenis stadia sua et vitae rationem dingere debet, si fantam felicemque praxin et cito acquirere et conservare cupit. Lugd. Batav. et Hal., 174fi, 8°. (Een ach- tergelaten band met dictaten na des schrijvers dood in ’t licht gegeven.) John Gregory , Vorlesungen über die Pflichten und Eigenschaften eines Arztes. Uit het Eng. (vertaald door Jo. Sam. Traug. Geiiler). Leipz. 1797 , 8°. Leigi Angeli, der junge Arzt am Krankenbette. Naar het Ita- liaansch door Ludw. Ciioulant. Leipz., 1823, 8°. Uit het Duitsch in het Ilollandsch vertaald door \. Moll. Gorinchem, 1827, 8«. Wilit. Gottfr. Plouquet , der Arzt, oder über die Ausbildung , die Studien, Pflichten, Sitten und die Klugheit des Arztes. Tii- bing., 1797, 8°. Jo. Nei>om. a Raimann, institutiones generales ad praxin clinicam. Ed. latina. Vindob. 1829, 8°. (Vroeger in het Duitsch: Anweisung zur Ausübung der Heilkunst. Wein, 1815, 8°, terzelfder plaatse, 1821, 8°.) Carl Friede. Ludw. Wildberg, kurzgefasste llodegetik für ange- hende praktische Aerzte. Leipz , 1835, 8°. Friedr. Aug. G. Berndt, die allgemeinen Grundsätze für die Me- thodik der ärztlichen Kunstausübung. (Ook onder den titel : 1) ie allgemeinen Grundsätze der praktischen Medicin. 3 Dee- len.) Berl., 1827, 8°. Jo. Christ. Stark., Versuch einer wahren und falschen Politik der Aerzte. Jena, 1784, 8°. (Franz Anton May) Stolpertus , ein junger Arzt am Krankenbette. 5 Deelen. Mannh., 1800 — 1807, 8°. (Heinrich Christoph Aug. Osthoff) Ferdinand JViederholds , eines 223 jungen deutschen Arztes Lehrjahre, 2 Deelen, Lemgo , 1808, 1809, 8°. (Carl. Wii.ii. Nose) , über die Zulässigkeit einer Auswahl unter den klinischen Geschälten für freie Aerzte. Frank f. a M., 1794, 12° (Care. Wilu. Nose), von der Geduld, besonders des Arztes am Krankenbette. Frankf. a M., 1791 , 8". Friedr. Henning, von den Pflichten der Kranken gegen die Aerzte. Lcipz., 1791 , 8°. Christoph Friedr. Elsner, über das Verhältniss zwischen dem Arzt und dem Kranken und dessen Angehörigen. Köningsb., 1794,8°. Christoph Wuh. Hefeland , das Verhältniss des Arztes. Zur Be- herzigung für ausübende , besonders angehende Aerzte. Berl., 1808, 8°. Leo Lebrecht, der Arzt im Verhältnisse zur Natur, zur Mensch- heit und zur Kunst. Mainz, 1821 , 8°. Phil. Jos. IIorsch, über die Bildung des Arztes als Kliniker und als Staatsdiener. Würzb., 1807, 8°. Fr. Nasse, von der Stellung der Aerzte im Staate. I<eipz., 1823, 8°. Guil. Wagner, disquisitio historica de medicorum apud diversas gentes statu atque conditione. Berol. , 1819 , 4°. (Als eerste deel eener niet verder volbragt tractatus de medicorum iuribus atque officiis. I % AANHANGSEL. I. JJe raad van Asklepiades. II. De geneeskracht der natuur , oorsprong der geneeskunde. III. Schels eener genceshinde. toekomstige bearbeiding der praktische Quis leget liaee? — vel ilno vel nemo. Pehsius. t ' I. DE RAAD VAN ASKLEPTADES, Asclepiadea officium esse medici dicit , ut tuto, ut celeriter, ut jticunde curet. Id votum est. Cels. III. 4. Een oud gezegde van den te Rome zoo gelukkigen Bithyni- schen geneesheer, door Celsds ons bewaard, leert ons naar de wijze der ouden, kort en bondig, de drie hoofdvcreischten der geneeskundige behandeling: spoedig, zeker en welgeval- lig te genezen. En waarlijk, al ware er niets meer van Askee- piades door de langdurigheid der tijden tot ons gekomen, dit ge- zegde reeds moest ons overtuigen, dat hij den waren aard zijner kunst gekend heeft, dat -hij zijnen verkregen roem en wercldbe- roemden naam Avaardig was. Drie betcekenisvolle Avoorden heeft hij den geneesheeren vafi alle tijden toegeroepen, Avel hen, Avan- neer zij dezelvcn volkomen verstaan , Avaarlijk ter harte nemen en levendig in hunne daden uitdrukken. Dan zullen zij , in- dachtig aan de noodigc zekerheid der genezing, nooit ge- neeskundig handelen, zonder eenen zekeren grond daarvoor ge- vonden te hebben, dat is, nooit middelen kiezen, zonder voldoende aanwijzingen ; de aanAvijzingen niet willen vinden, zonder eenc met zorg ovenvogene diagnosis ; de diagnosis niet stellen, zonder genoeg- zaam onderzoek; zij zullen nooit een geneesplan kiezen , omdat het aan de orde van den dag ligt, of de geachte leermeester het koos, of omdat het de meest verouderde werken zoo voorschrijven ; zij zullen zoodanig een kiezen, als na rijpelijk ovenvegen en naar best Aveten zich het geschiktst voordoet ; zij zullen hunne zieken nooit zoo genezen, dat de genezing zelve het begin eener nieuwe ziekte wordt, zij zullen de weldadige pogingen der natuur tef genezing niet 1 5 * bestrijden , die zij bevorderen moesten, nicl legen verschijnselen le velde trekken, maar tegen de ziekte , de ziekten niet verbergen , maar genezen. Gedachtig aan den zoo wcnschelijken spoed der genezing zullen de gcnecshccren gcenc ziekten door beschroomd- heid en traagheid verlengen, die door ccnc krachtige behande- ling spoedig genezen konden zijn , geen geld en lijd aan den armen zieken in zijne broodwinning onnoodig ontrooven, nooit door cenc ondoelmatige handelwijze de genezing terug houden, tot. dat er uit dezen langzamen voortgang zelven eene nieuwe ziekte ont- staat, in bet algemeen niet werkeloos aanschouwen , waar er moet gehandeld worden , en valschelijk daar zich voor navolgers van Hip- i'Ociutes uitgeven, waar zij slechts een verkeerd beeld van zijne leer tot dekmantel van hunne onwetendheid en onberadenheid misbrui- ken. Gedachtig eindelijk, dat de voortreffelijkste harmonie op aarde die van het noodzakelijke met het schoone is, zullen zij ook het welgevallige in de genezing niet vergeten , opdat het verschrik- kende, hetwelk de ziekte en de vrees voor den dood met zich voeren, verzacht worde door de menschelijkheid der genezing, opdat het noodzakelijk treurige in bet werk der genezing zelf verzoet worde door de geaardheid van den geneesheer , en deze door eigene schuld geene nieuwe verschrikkingen zamenhope op het hoofd van den ongelukkigen , die hem zijn vertrouwen schenkt. Zoo zal de ware geneesheer altijd deze drie vereischten van zekerheid , spoed en welgevalligheid -der genezing verstandig met elkander zoeken te verbinden, naarmate hij aan deze ver- eischten weet te voldoen. Naauwelijks' behoeft hij echter de herinnering, dat het welgevallige in de genezing voor het spoe- dige, het spoedige voor het zekere noodwendig wijken moet, waar alles te bereiken niet mogelijk is. Ook duidt toch reeds de rangorde, waarin de oude geneesheer de drie vereischten hragt, het noodzakclijkc dezer keuze aan, wanneer ook niet de levens- wijsheid zelve ons leerde, dat dikwijls het hetere opgeofferd moet worden, waar alleen het goede verkrijgbaar is. Van daar zal de ware geneesheer geenszins de spoedigere en aangenamere geneeswijze de voorkeur geven hoven die, welke grootcre zekerheid belooft, hij zal geene verzachtende balsems koken, waar de scherpte van het mes de eenige zekere hulp verschaft ; niet uit zwakke toege- vendheid jegens den zieken lastige gebreken spoedig verdrijven, in plaats van die langzamer, maar grondig te genezen, hij zal echter ook in zoodanige gevallen, waar juist de zekere, grondige hulp niet f 22.0 bereikt kan worden, zich tot liet schounu werk bepalen, het lij den te verzachten, en niet met gevaar en bezwaren van den zie- ken geneeswijzen willen dóórzetten, welker ondoelmatigheid voor het tegenwoordig geval hij erkend moest hebben. Geldt derhalve de aangevoerde spreuk als de eerste grondstel- ling der genezing, zoo vindt dezelve bij naauwkeuriger beschou- wing niet minder hare toepassing op den aard en de wijze hoe de geneesheer zich vormt; hoe hij tot de bekwaamheid geraakt, hel genezen te ondernemen. En het is hier, waar juist het meest de eenvoudigste, zekerste weg gemist wordt, waar dezelve vrijwillig vooxhijgegaan en slechts zelden betreden wordt. En toch zou het vinden van dien weg in de geneeskunde eigenlijk geene moei- jclijkheid hebben, daar de orde, waarin deze wetenschap aange- leerd moet worden, on middellijk van daar genomen is, waar heen zij voert, van de natuur zelve. De godgeleerde of regtsgeleerde behoeft hij het aanleeren van zijne, alleen op menschenstcllingcn en willekeur berustende, wetenschappen noodwendig eene bijzon- dere aanwijzing, hoe hij den weg zal vinden in deze doolhoven vol steilten en op zich zelf staande, verouderde zaken, en hij gaal meestal ook getrouw den weg, welken de leidsman hem aanwijst. Anders is het in de geneeskunst, waar de menschelijke natuur zelve de leidsvrouw is, waar elke willekeur en elke stelling zwich ten moet voor de hetere kennis, waartoe ons toch immer de tijd steeds nader voert. Hier, zou men meenen, moest de weg, wel- ken men te gaan heeft, zich van zelven opdoen, hier moest ieder, die hem slechts zocht, den waren weg vinden, en die denzelven mist, moest hem voorbedachtelijk zijn voorbijgegaan. En wanneei wij dan in der daad zoo velen zien , die bij het aanleeren der geneeskunst de aUerverkecrdste wegen inslaan en daarom wel om het gebied van dezelve ronddwalen , veel van uit de verte be- schouwen, maar nooit tot in het eigenlijke heiligdom van tic geneeskunst doordringen , zoo ontdekt men bij eene naauwkeu- riger beschouwing, dat zij werkelijk langs den weg hunner ei- gene willekeur naar de bereiking van hunne oogmerken streven. Dat men bij elke oefening van het gemakkelijke tot het moei- jelijkc, van het eenvoudige tot het zamcngestelde , van het ge- wone tot het ongewone, van het algemeene tot het bijzondere, van de gronden tot liet gegronde moet overgaan , zal elk vol- standige van zelf inzien; en zoude het dan bij de beoefening dei geneeskunst zoo moeijelijk zijn te begrijpen dat men van de al- 230 gemeene natuur tol de alles in zich vereenigende natuur van den rnensch, van liet zamenstel der dcelen tot derzclvcr leven, van den gezonden tot den zieken toestand , van de regelen tot derzclvcr toepassing moet voortgaan? Maar helaas! zoo velen schijnt deze weg mocijclijk en te lang toe, door ccnc zonder- linge verblinding gcloovcn zij hetzelfde doel langs eenen meer geschiktcn en korteren weg te bereiken, en offeren zoo de gron- digheid van het geleerde aan den spoed en aangenaamheid van hetzelve op. En evenwel is het alleen de zekerheid van het ge- leerde, die ook de leerling in de geneeskunde vooral moet betrachten, en met regt staat zij voor hem hoven aan. Voor het kind moet men het leeren welgevallig , spelend en aange- naam maken, maar hoe zal hij, die naar eene zoo ernstige kunst als de geneeskunst streeft, zich den aaiigenaamsten weg als den besten kiezen? Spoedig, kort en vluglig leert de leerling \oor school en onderzoek, onbekommerd , hoe lang in het leven de kennis hem bijblijft; genoeg, zoo deze hem slechts, waar het vereischt wordt, voor bevoegde vragers den schijn van weten waarborgt; hoe echter mag hij, die op zijne kennis liet hande- len wil houwen, en wel het moeijclijke en ernstige handelen tot welzijn van ligchaam en ziel zijner mcdcmcnschcn , hoe zal hij den koristen Aveg hoven den zekeren verkiezen , hoe zal hij zich alleen voor liet examen willen oefenen en niet voor het leven? Voor het leven echter dient in der daad alleen het zooveel mogelijk zeker, grondig leeren, en, merkwaardig genoeg, brengt hier dit iuto ook de vervulling der heide andere wcnschen , het jucunde en celeriter van zelf met zich mede. Want waar is het, dat hoe zekerder wij leeren , hoe grondiger wij ons daartoe voorbereiden, hoe zorgvuldiger wij van trap tot trap daarin voorwaarts gaan, des te minder tijd verliezen wij, des te minder zijn pr herhalingen noodig, en hij gevolg leert hij naar evenredigheid het spoedigst, die het grondigst leert. Hij leert echter ook liet aangenaamst, want hem vergezelt hij elke moeijclijke schrede hel bewustzijn van de redelijkheid van zijn willen, de terugblik op de volbragte, niet vruchtelooze arbeid, de bewustheid der verkregene kermis en de hoop , liet verafzijnde maar altijd naderende doel ccns zeker te bereiken; hij is gelijk aan den wandelaar, die, zeker van den regten weg, blijmoedig voort- stapt, en het einde der wandeling spoedig, zeker en vrolijk bereikt. 231 En zoo vindt dc oude spreuk van Asklehaues hare toepassing on bevestiging niet alleen in de uitoefening der geneeskunst, maar ook in liet aanlcercn van dezelve; juist uit liet midden van dcr- zclvcr eigendommelijk leven genomen, verspreidt zij dezelfde kracht in hare wortelen als in haren bloesem , in haar begin als in haar einde. Dat hetzelfde wat voor liet aanlecren der geneeskunst waar is, ook met de noodigc verandering waar moet zijn voor het onder*- wijs in dezelve, spreekt van zelf en behoeft geene uitvoerige vermelding; niet hij die den aangenaamsten , niet hij die den kortsten weg naar het heiligdom ons aanwijst, verdient onze na- volging , maar hij die ons op den grondigsten en zekersten weg leidt; zulk een zal echter ook zeker den evenredig kortsten weg weten te vinden en den verständigen leerling dien aangenaam weten te maken; geenen anderen roem zal hij verlangen. Daar onze leeftijd van elk’ mondclijk’ onderwijzer der genees- kunde als het ware stilzwijgend schijnt te verlangen, dat hij te- vens schrijver zij , en elk geneesheer, die de gelegenheid niet heeft zijne kunst mondeling te onderwijzen, dit ten minste schriftelijk doen wil, daar alles tot medisch schrijven zich dringt en gedrongen wordt, zoo komen wij er ligt toe om onze oude, zoo dikwijls waarbevondene spreuk van Asklefiades ook hier te beproeven, of zij zich ook ten opzigte van het schrijven als eenen gulden regel laat vaststellen, en of wij in dezelve, gelijk voor den waren arts, zoo ook voor den waren schrijver in dit vak vcclligt eenen zekeren proefsteen bezitten. Beschouwen wij tot dit einde wat dan eigenlijk onze gekozene spreuk van den ge- neeskundigen schrijver vordert, zoo zal het spoedig blijken, dat ons tuto hier niets anders beteckencn kan, dan grondigheid, wezentlijke bevordering der wetenschap, zekere gevolgtrekkingen uit bevestigde daadzaken, ondubbelzinnige uitdrukking, redelijke , onopgesmukte waarheid , volkomenc uiteenzetting van bet onder- werp zooveel de tijden zulks toclatcn, geschiedkundigen en ruimen grond voor hetzelve. Ontrouw en onzeker handelt de schrijver, die zijnen eigenen roem meer op prijs stelt dan dc wetenschap , de schitterende verdiensten meer dan de ware , de fraai uitere- dachte stelling meer dan de bewezene, de hem welkome waar- neming boven dc gegronde, de verduisterende woordenpralerij boven cle bondige duidelijkheid, de philosophic der mode mecr dan het gezond menschenverstand , het luchtig heenzweven over hel oppervlakkige meer ilan liet inoeijdijk indringen in de diepte. Ook behoeven wij hier niet verlegen te zijn om de gepaste he- teekenis van liet woord celeriter, liet is de met liet onderwerp overeenkomende kortheid, de gedachtenrijke spaarzaamheid in woorden, de krachtvolle bondigheid, de gedrongene, veel beteeke- nende uitdrukking; deugden, alleen door de zorgvuldigste keuze der woorden, door de doelmatigste plaatsing van het bijzondere, door de getrouwste vermijding van alle overtollige omschrijving en herhaling te bereiken , alleen door eene langdurige oefening en gestadige stifdie, alleen door vroege vorming naar oud-clas- sische voorbeelden te verkrijgen. Wie zijne verdienste als schrijver naar liet getal der vellen druks afrneet en zijne duidelijkheid naar de gebruikte hoeveel- heid woorden; wie de geduldige pen laat begaan, tot dat zij zelve het einde vindt; wie door de rangschikking van het ge- zegde niet reeds zelf weder iets nieuws zonder woorden weet te zeggen, wie den schat der taal ononderzocht, derzelver kracht ongebruikt laat, en de moeite schuwt, de betere uitdruk- king voor de zich van zelfde opdoende te zoeken, die is nog ver verwijderd van de tweede hoofddeugd des schrijvers, van de met het onderwerp overeenkomende gepaste kortheid. Het derde vereischte van den schrijver in het algemeen, en niet minder van den medischen schrijver in het bijzonder, is in het jucunde van onzen Asklepiades bevat. De welgevalligheid, schoonheid van uitdrukking, de* zorgvuldige beschaving van den stijl, de waarde en gepastheid van het voorstel, de ervarenheid in het beheerschen der taal, de eenvoudige classiciteit, kortom al dat- gene wat juist toont, dat de schrijver de achting, die hij zijnen lezers schuldig is, niet uit het oog verliest. Wij zien, helaas! zoo vele geneeskundige schrijvers, die zoo weinig er aan den- ken om hunne werken den tooi der schoonheid bij te zetten , die gclooven, dat het ware en bruikbare den schoonen vorm niet be- hoeft en bevoegd is, ook in het armoedigste en onvoegelijkste gewaad in het openbaar op te treden ; zij zijn ver verwijderd van de classischc uitvoering der ouden, waar het zoo dikwijls eigenlijk de schoone inkleeding was, die het onderwerp voor dc onsterfelijkheid bewaarde; zij verwarren den verblindenden uil- wendigen opschik met het eenvoudig schoone, hetwelk zich zonder opschik vertoont, en overwegen niet, dat de wetenschap wel is waar den verblindenden ijdelen pronk gemakkelijk out- vorm 233 beert, ja vrijwillig verwerpt, maar de volmaking van den verlangt , juist omdat haar in het algemeen eenen vorm noodig is. Alleen de schrijver, die grondigheid, kortheid en schoonheid met elkander weet te vereenigen, bevestigt zijne roeping tot deze baan, die zoo dikwijls ongeroepen betreden wordt, en de ge- neeskundige schrijver mag zich van deze algemccne vereischten van alle opentlijk optredende schrijvers nimmer ontdoen. Alleen zóó zal hij der wetenschap waarlijk nuttig zijn, bij de tijdge- nooten gehoor en achting verwerven en de thans zoo moeijclijk te verkrijgene , door zoo velen' gedroomde, door zoo weinigen verworvene, onsterfelijkheid verdienen. Dankbaar zij de nakomelingschap onzen Asklefiades, dat hij door zijne kernachtige spreuk ons zeker, kort en schoon den j wisten weg toonde tot waarlijk geneeskundig bandelen, leeren en schrijven. 11 DE GENEESKRACHT DER NATUUR, OORSPRONG DER GENEESKUNST. Scil icet hac lenui reruni sub imngine mullum Naturae fatiquc sn b^st et grandis origo. Fracastou. sypig I. 22. Van waar de donkere oorsprong der geneeskunst af te leiden is, is eene vraag, die reeds dikwerf geopperd, wier beantwoor- ding reeds op menigvuldige wijzen is beproefd geworden. Nu ccns zouden de dieren den menscli tot leermeesters in de genees- kunst hebben verstrekt, dan góden en helden hem de genees- kunst als een vrij geschenk des hemels gebragt hebben, dan weder zou bet blinde toeval het raadsel oplossen, en ook hier alles en alles gedaan hebben. Maar noch die hooge noch die lage afkomst der geneeskunst is bewezen geworden, en de derde, het toeval, kon op den duur den onderzoekenden geest niet vol- doen. Alleen het tot hiertoe onopgemerkte, achter alle drie verborgene, is de ware oorsprong der geneeskunst, die dezelve het eerst deed ontkiemen, en waaruit nog thans en voor altijd hare vruchtbaarste takken voortspruiten. Wanneer wij ook hier, gelijk in de eerste geschiedenis der volken , geene oorkonden verlangen, maar slechts op duistere overleveringen en redelijke waarschijnlijkheid ons mogen verlaten, zoo zal het bij de men- scbelijkste aller kunsten voornamelijk daarop aankomen, om uit de inrigting der mcnschclijkc natuur zelve te verklaren, hoe zich, zoo oud als het menschengcslacht, de kunst om te gene- zen konde ontwikkelen, die aan geen volk, het ruwste zoowel als bet bcschaafstc, ontbroken heeft. Medicina nusquam non est, zeidc reeds Cei.sus. Gelijk de schoonc kunsten kinderen van het gevoel voor liet sehoone zijn, zoo is de geneeskunst ccne vrucht der noodzakelijk- heid, en gelijk gene zich uit natuurlijken aanleg ontwikkelden, 235 zoo deed liet dc geneeskunst niet minder uit eene, den mcnscli gelijk elk levend wezen, ingcschapcnc kracht, die den beteren ge- neesheer niet onbekend is. Deze is die vatbaarheid des bewerk- tuigden ligchaanis, om zich zclven te behouden, die in ziekten als geneeskracht der natuur met eene bewonderingswaardige werkzaamheid te voorschijn treedt, en in den strijd met dczclvcn nicuAve, in gezonde dagen niet vermoede, verschijnselen voort- brengt. Zij alleen is dc oorsprong der geneeskunst. Zien wij dezelve tegenwoordig bij onze gekunstelde, zoo zeer van de na- tuur afgewekenc levenswijze den zieken dikwijls met zekerheid den weg lot genezing aanwijzen, zien wij hem door dezelve met begeerten en wenschcn vervuld naar zekere dingen, die hem heilzaam zijn, en met afkeer van hetgeen hem schadelijk is, hoe veel werkzamer moest zij in die vroege dagen zijn , toen het menschcngeslacht nog geheel aan de eeuwige moeder over- gegeven was, toen die ingcschapcnc kracht nog zoo vrij en on- verhinderd werken kon, als waartoe zij bestemd was. Hier ver- maande , zij den verwonden tot rust, tot onthouding van spijs, dwong hem tot rijkelijken drank en leerde hem planten be- proeven, die door haren uitcrl ijken vorm zich tot bedekking der uitwendige wond aanbevolen; hier toonde zij den cenvoudigen weg tot genezing en voerde, gelijk elk goed onderwijzer der ge- neeskunst nog lieden doet, hare leerlingen van het gemakkelijke lot liet moeijelijke, van liet eenvoudige lot het ingewikkelde. 