Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
Aan de zijde der Spanjaarden waren meer dan vijftigduizend officieren en soldaten ge- sneuveld of door ziekte bezweken; en het verlies der Staatschen had, naar de waar- schijnljkste gissing, een nog hooger cijfer bedragen 2% De opbrengst der Staten van Vlaanderen was gedurende het beleg allengskens van f 90.000 tot f 112.000 's maands geklommen, terwijl sPrxorA bovendien een groot gedeelte van zijn aanzienlijk vermogen aan de bemagtiging van Ostende te koste had gelegd en de aartshertogen buiten staat waren geweest aan andere ondernemingen te denken, zoolang de schier onneembare vesting hun geweld trotseerde. Ook de schatkist der Vereenigde Gewesten had gevoelig geleden door de eischen eener verdediging, waarvoor in de laatste weken niet minder dan 7500 ponden kruid daags waren aangevraagd, en die in het geheel omstreeks vier millioen gulden verslonden had 3. Niettemin waren deze aanzienlijke onkosten voor de Republiek geenszins verloren te achten. Terwijl het bezit van Ostende’s ver- nielde vestingwerken aan de aartshertogen slechts een schrale vergoeding aanbood voor het 1 rreminc, bl, 512—582. civustumano, p. 143, 144. van pen KENP, II bl. 111, 453—409. GROTIUS, p. 451. BENTIVOGLIO, bl. 714. van METEREN, f. 612. sosscua, t. a. p. I bl. 379. 2 GROTIUS, p. 452. Zie echter ook van wETEREN, f. 512 d, die een nog veel grooter getal opgeeft. 3 VAN METEREN, f. 510 d. Vel. f. 500 c. DES VADERLANDS. 207 -—————————————————————' |n — verlies van Rhijnberk, Grave, Sluis en Aardenburg, die sedert 1601 door mavxiTS veroverd waren, mogten de Staten op een der gedenkpenningen, ter gedachtenis der merkwaardige belegering geslagen, aan Ostende’s stedemaagd met regt de volgende woorden in den mond leggen: »plus triennio obsessa, hosti rudera, patriae quatuor ex me urbes dedi 1." In plaats van met Ostende den laatsten voet gronds in Vlaanderen te verliezen, had de Republiek haar gezag in het noorden van dat gewest op onwan- kelbare grondslagen gevestigd, en daardoor de monden der Schelde geheel in hare magt gekregen. De Hollandsche en Zeeuwsche koopsteden, van de belemmerende en gevaar- volle nabijheid der Spaansche galeijen bevrijd, konden zich met eene sints lang ont- berde veiligheid aan de uitbreiding harer scheepvaart toewijden, terwijl Antwerpen hans geheel van zijn voormalig aandeel aan den wereldhandel was buitengesloten. Te vergeefs hadden de Staten van Vlaanderen zich voor Oslende's verovering de grootste opofferingen getroost: weldra zouden de onversaagde Staatsche ruiters tot voor de poor- len van Brugge en Gent de achterstallige brandschatting komen vorderen ?. De vol harding in het verdedigen van Ostende had derhalve voor de Republiek de schoonste vruchten gedragen, en de ondervinding, die het grootste gedeelte van het Nederlandsche leger in deze uitstekende leerschool had opgedaan, mogt te meer worden op prijs gesteld, daar sPrworna, na het voleinden der moeijelijke taak, die zijne buitengewone talenten aan het licht gebragt en zijnen roem als veldheer gevestigd had, thans in staat was sijne krachten onverdeeld aan den krijg met de Vereenigde Gewesten te wijden. Weinige dagen na de overgave hielden arnrarus en raBELLA hun zegevierenden inlogt binnen Ostende, Spinora geleidde hen door de ontvolkte en naauwelijks her- kenbare slad, wier kerken en huizen vernield of tem behoeve der verdediging afgebro- ken, en wier straten in wallen of grachten herschapen waren, Met uitzondering van twee personen, die wegens hun voormalig wangedrag zich niet in Zeeland durfden vertoonen, had de gansche burgerij gedurende het beleg of tijdens de overgave Ostende verlaten. De aartshertogin, die met zulk een ongeduld naar het einde van het beleg had uitgezien, dat zij, te Nieuwpoort vertoevende, zich ontevreden toonde Wanneer 29 het geschut niet onophoudelijk hoorde bulderen 3, kon zelve hare tranen niet bedwingen’, toen zij het akelige tooneel betrad van den vreesselijken strijd, die toovele menschenlevens had gekost. Zij gaf terstond bevel tot den wederopbouw der ! D. i.: »na meer dan drie jaren belegerd te zijn, heb ik den vijand een puinhoop, het vader- nd daarentegen vier steden in mijne plaats gegeven.” VAN METEREN, f. 512 a. * Met dat doel bleven vijf eompagnién ruiters in Vlaanderen in garnizoen. vaN pen xzwp, ll M. 467, * vax METEREN, f. 611. a. 1604. 1604. Einde van den veldtogt. 208 ALGEMEENE GESCHIEDENIS nat woningen en het herstel der vestingwerken. Ook werden belangrijke privilegiën beloofd aan allen, die zich binnen de stad zouden komen vestigen. Weinigen konden echter besluiten dat groote kerkhof tot hunne woonstede te kiezen, en het duurde geruimen tijd, eer Ostende weder eene voldoende bevolking en eenige welvaart bekwam 1, Met den val van Ostende namen de krijgsbedrijven voor dit jaar een einde. ` Weder- zijdsche uitputting liet niet toe, aan nieuwe ondernemingen te denken. De dood van den bekwamen en kloekmoedigen Longwisk cvuwrHER van Nassau, die op den eersten October ‘in het kamp voor Sluis aan hevige koortsen bezweek, wierp nog ten slotte een schaduw over den Staatschen veldtogt, die Ostende wel niet gered had maar in andere opziglen voor de Republiek zoo voordeelig was geweest. Zoodra maumrrs door de versterking der bemagtigde plaatsen en den aanleg van verscheidene nieuwe schansen het veroverde Vlaamsche grondgebied voldoende bevestigd had, ontbond hij zijn leger en keerde naar Holland terug. Zijn broeder prEDERIK HENDRIK werd tot gouverneur over Staats-Vlaanderen, en KAREL VAN DER noor tot diens plaatsvervanger aangesteld. Naau- welijks hadden de Staatsche troepen de zuidelijke Nederlanden verlaten, of de aartsher- tog liet insgelijks aan zijne afgematte krijgsbenden de winterkwartieren betrekken. De Vrede tusschen muitelingen te Grave waren reeds in Junij onder zijne vanen teruggekeerd, na de stad, Engeland Spanje. en overeenkomstig hunne belofte, aan maurits te hebben teruggegeven 2. Intusschen was de vrede tusschen Spanje en Engeland, door saconus I sedert zijne troonsbestijging vurig gewenscht, en reeds sedert het vorige jaar door de Staten als eene onvermijdelijke gebeurtenis vooruitgezien, op den 28* Augustus tot stand geko- men. De beslissing van twee moeijelijke punten had de onderhandelingen tusschen de wederzijdsche gevolmagtigden tot op dien tijd slepende gehouden. Het eerste betrof de vrije vaart der Engelschen op Indië, die sacosus in het belang zijner onderdanen niet opgeven, ities III evenmin toestaan wilde. Men besloot eindelijk dit onderwerp in het verdrag met stilzwijgen voorbij te gaan. Van niet minder belang was de betrek- king tusschen Engeland en de Republiek voor beide partijen. Het zou voor Spanje een onberekenbaar voordeel hebben opgeleverd, wanneer hel Engeland geheel van de Vereenigde Gewesten had kunnen vervreemden; en de aartshertogen lieten niets onbe- proefd om bij deze gelegenheid de door de Staten aan zLrzAsETH verpande steden in hunne magt te krijgen. Hoewel saconus, ten gevolge zijner gestrenge beginselen omtrent het goddelijke regt der koningen, weinig sympathie voor de Hollanders gevoelde, die hij als opstandelingen tegen hunnen wettigen vorst beschouwde, was hij door de 1 van METEREN, f. 512 d. BENTIVOGLIO, bl. 715. reemnc, bl. 580. 2 van DER KEMP, li bl. 112, 465—407. senrivocuio, bl. 716. var ugrEREN, f 609 d.—510 c. vAN VERVOY, bl. 181. DES VADERLANDS. 209 | inlichtingen zijner raadslieden overtuigd geworden dat de onafhankeljkheid der Repu- bliek voor Engeland bijkans onmisbaar mogt heeten; en hij was derhalve geenszins geneigd de bondgenooten zijner voorgangster aan zijne nieuwe vrienden op te offeren. Na langdurige beraadslagingen waren eenige artikelen in het verdrag gevoegd, die in den bestaanden toestand slechts geringe verandering bragten. Beide vorsten verbonden sich elkanders vijanden niet bij te staan. Met betrekking tot Brielle en Vlissingen ver- klaarde sacosus, dat bij, ingevolge de door koningin zrrzaperu met de Staten geslo- lene verdragen, die plaatsen alleen aan de laatsten terug mogt geven, doch beloofde niet te zullen gedoogen, dat zijne aldaar in bezetting liggende troepen hun eenige on- dersteuning bewezen. Ook nam hij op zich den vrede tusschen de Republiek en Spanje krachtdadig te bevorderen, en daartoe zelfs gebruik te maken van den invloed, dien het bezit der pandsteden in Holland en Zeeland hem verschafte. Met uitzondering van dit laatste punt *iel het verdrag derhalve niet zeer nadeelig voor de Staten uit, en zj kregen bovendien weldra de overtuiging, dat sacosus geenszins het voornemen koesterde om hun omtrent eene voorwaardelijke onderwerping aan Spanje lastig te vallen, Integendeel behield het traktaat, in het vorige jaar op aandrang van zexvaik IV ten gevalle der Republiek tusschen Frankrijk en Engeland gesloten !, zijne volle kracht, en mogten de Staten bij voortduring, even als de aartshertogen, soldaten in laatstge- noemd koningrijk aanwerven 2, Tusschen Engeland en de Republiek bleef dan ook eene vriendschappelijke verhouding bestaan, en noé pr canon, die als afgezant der Staten zijne betrekking bij sacosus behield, verwisselde zelfs met diens goedvinden, in spijt van Spanje's vertoogen' zijnen nederigen titel van agent met den meer eervollen van ambassadeur 3, Naauwelijks was de vrede gesloten, of sacozvs rigtte tot de Staten het verzoek, dat de koopvaardijschepen zijner onderdanen vrijelijk naar Antwerpen zouden mogen varen. Loolang de koning Brielle en Vlissingen in zijne magt had, scheen het onraadzaam hem eene diergeljke vergunning te weigeren, daar de handel met den vijand aan alle onzijdige mogendheden vrij stond, en alleen contrabande daarvan was buitengesloten. Aan den anderen kant voorzag men groote moeijelijkheden en zelfs gevaren, indien de vrije vaart op de Schelde aan de Engelschen werd toegestaan. Omtrent de heffing der inkomende regten aan den mond dier rivier konden ligtelijk geschillen ontstaan, die thans, nu Engeland met Spanje in vrede was, zorgvuldig moesten-vermeden worden. Wanneer de Engelsche schepen registreeks tot Antwerpen konden doorvaren, zou het uitgebreide en ! Hiervoor, bl. 190. 1 Zie o. a. Resol. v. Holland, 1603, bl. 698. 1604. De Staten weigeren de vrije vaart op de Schelde aan de Engelschen. $ ? VAE HETEREN, f. 613 c—516. cnorms, p. 452, 468. nvuz, History of England, IV p. 274, 287. UI Dez. 2 Srox, 27 210 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ——————————————————————— 1604. winstgevende verkeer met de zuidelijke Nederlanden, hetwelk niettegenstaande den oorlog | deels uit behoefte deels uit winzucht met wederzijdsche vrijbrieven gedreven werd en ook voor de generaliteitskas geenszins onverschillig was, hoogst waarschijnlijk grooten: deels in Engelsche handen overgaan. Bovendien achtte men het hoogst gevaarlijk, in- dien zich nu en dan voor Antwerpen weder eene min of meer aanzienlijke koopvaar- dijvloot zou bevinden, waarop de aartshertogen tot eene onderneming tegen de Repu- bliek beslag zouden kunnen leggen. Deze onderscheidene' bezwaren werden in de Staten- Generaal zoo gewigtig geacht, dat zij besloten het verzoek van sacosus af te slaan; | en het was een nieuw bewijs voor des konings welwillende gezindheid ten opzigte der Vereenigde Gewesten, dat hij hun deze afwijzing, als op goede gronden steunende, niet euvel duidde 1, | SriwoLA's toe- Zoodra de beide legers de winterkwartieren betrokken hadden, vertrok Amsnoso | rustingen en . T e plannen. SPINOLA naar Spanje, alwaar hij door rres III met groote eerbewijzen ontvangen werd. Zoowel de door hem behaalde oorlogsroem als de onbaatzuchtigheid, waarmede hij zijne | talenten aan de zaak van het Katholicisme gewijd had, verschafte hem een gewigti- gen invloed, waarvan hij gebruik maakte om den koning te overtuigen ‚ dat hij danal- leen hoop op een gunstigen uitslag van den krijg kon voeden, wanneer deze op Staalsch _ grondgebied overgebragt en de telkens op nieuw uitbrekende muiterij door geregelde overzending van voldoende onderstandsgelden gestuit en voor het vervolg voorkomen werd. In den aanvang van het voorjaar keerde semora terug, na door Fries III tot opper- bevelhebber zijner hulpbenden 2, en ridder van het Gulden Vlies benoemd te zijn. - De geldsommen, die hem tot volvoering zijner plannen geschónken of toegezegd waren, stelden hem in staat de troepen door betaling hunner achterstallige soldij tevreden te stellen en tevens krachtige maatregelen tot versterking zijner krijgt magt te nemen, Aan sacosus I werd verlof gevraagd om drie regimenten in Engeland, Schotland en lerland ie ligten, In Duitschland werden tweeduizend man aangewor- ven. Te Luik werd een nieuw Waalsch regiment opgerigt. Bovendien wachtte men drie regimenten uit Jialié en één over zee uit Spanje. Door deze aanzienlijke ver- meerdering van het aantal zijner troepen tot groote ondernemingen in staat gesteld, besloot serxora met goedkeuring der aartshertogen twee legers te vormen, waarvan het eene tot bescherming der grenzen in België zou blijven, terwijl hij zelf met het an- dere onverhoeds den Rhijn overtrekken en in Friesland vallen zou. Ten einde dit 1 VAN METEREN, f. 619 d. PHILIBERT DU Bors, diplomatische Berichte an den Fürsten LUDWIG su Anhalt, herausgeg. von r. w. EBELING, 1856, 1 s. 63, 55, 77. 3 Vgl. vax merznen, f. 628 a, waaruit blijkt dat deze benoeming in de Republiek als een nieuw bewijs werd aangemerkt, dat de zuidelijke Nederlanden inderdaad nog aan Spanje onderworpen waren. DES VADERLANDS, 211 mmm eet pan voor de Staatschen geheim te houden, werd het zelfs aan geen der overige krijgs- hoofden medegedeeld, die integendeel opzettelijk in den waan gebragt werden, dat de opper- bevelhebber het voornemen koesterde Sluis, Grave of Bergen-op-Zoom aan te tasten 1. Inmiddels hadden de Staten, die van de groote krijgstoerustingen in België kennis droegen, geenszins stilgezeten. Op hunnen naam waren in Frankrijk, Engeland en Duitschland insgelijks troepen aangeworven, en daar zij begrepen van hoeveel belang het was den vijand te voorkomen, hadden zij besloten reeds vroeg in het voorjaar te velde te komen. In overleg met prins wauniTrs was in het diepste geheim een aanslag op Antwerpen beraamd, hetwelk, niettegenstaande de kwijning van zijn voormaligen han- del, nog altijd voor de rijkste stad van de zuidelijke Nederlanden gold 3, Het was niet moeijelijk de stad zoowel te land als te water langs de Schelde in korten tijd te bereiken, waarna maurrrs zich voorstelde op den Vlaamschen oever de dijken door te steken en zijne troepen aan beide zijden op de rondom liggende hoogten te legeren, alwaar hij rich in staat achtte Antwerpen van allen toevoer af te snijden en sprnona’s pogingen tot ontzet te verijdelen, Er ontstond echter een verschil van gevoelen tusschen den prins en de Staten over de beste wijze, om het leger voor de stad te brengen, Ten einde den vijand omtrent hunne plannen in het onzekere te houden, achtten de laatsten het raadzaam dat de troepen op Cadzant overgezet en bij Sluis verzameld zouden worden, om van daar des nachts naar Antwerpen te trekken, Mauarrs vond het echter te ge- 1605. De Staten vor- men een aanslag op Antwerpen, varlijk, zich op deze wijze midden in het vijandelijke land te wagen, en dreef door dat het leger te Bergen-op-Zoom verzameld en gedeeltelijk in vaartuigen over de Schelde tin Antwerpen’s nabijheid gebragt zou worden. De omslagtige en tijdroovende toebe- eidelen, die zulk eene grootsche onderneming vorderde, wekten echter sprwora's arg- wan op. Hij begaf zich naar de bedreigde stad, versterkte hare bezetting, en legde drie- duizend man in het land van Waas, om de bewegingen der Staatschen in het oog te houden 3, ! qusmmaxo, p. 149—155. CARNERO, p. 519. senrivociio, bl. 716. pnuiszar nu sos, 15.13, 15. 3 BezasvaL (Cod. Dipl. p. 316) schreef den 15i Dec. 1600, met betrekking tot de uitbrei- ding van den Oost-Indischen handel: »que la plupart de cet argent sortoit des comptoirs d'Anvers.” 3 van pen reup, li bl. 113, 467. van wxTEREN, f. 529, 533. anorius, p. 459. — In een reeds aangehaald pamphlet van 1673, getiteld den waren samwavELT, (zie hiervoor bl. 150 noot (3),) vordt deze beschuldigd den aanslag aan de Spanjaarden ontdekt te hebben. Volgens smpERDUE waden de Staten van Holland den aanslag opzettelijk hebben doen mislukken, uit vrees dat Ant- terpen, als het weder deel aan den zeehandel kreeg, weldra door zijn rijkdom en invloed gevaar- Bk voor Holland's overwigt zou worden. » Welhaast," zegt hij, (Gesch. des Vaderl. VII bl. 202) "Suden de algemeene Staten, en dus mavnits, hier door te machtig voor Holland, en dus (zoo tedeneerde men) der vrijheid gevaarlijk kunnen worden." Beide opvattingen missen echter alle wis, Het blijkt integendeel dat men juist in Holland den aanslag op Antwerpen, zoo niet 27 * 1605. die. echter mis- lukt. Maurits neemt Woude in 212 ALGEMEENE GESCHIEDENIS a | | Op den 18% Mei trok mavarrs aan het hoofd van een gedeelte zijner krijgsmagt - over den landweg op Antwerpen aan. Twee dagen vroeger had xnwsr casnmm op | zijn bevel in Zeeland tachtig compagnién voetknechten ingescheept, en was daarmede - de Schelde opgevaren, met het plan om.den Kloppersdijk aan de Vlaamsche zijde van - Antwerpen te vermeesteren, Het hevige vuur der vijandelijke schansen Peerle en Ordem | stoutmoedig trotserende, had hij het bedoelde punt gelukkig bereikt, doch storm en - tegenwind dreven zijne vaartuigen naar de regterzijde der rivier en verhinderden hem zijne troepen aan wal te zetten, Hij beproefde niettemin vierhonderd man op plat- - boomde schuiten naar den overkant te brengen, doch deze werden aldaar door achter — den dijk verscholene troepen opgewacht en. grootendeels gevangen genomen of verslagen. | Daar hieruit bleek, dat de Spanjaarden op hunne hoede waren, moest graaf ERNST van zijne thans hopelooze onderneming afzien. Zijne vloot zeilde weder de Schelde op, onderging bij het vogrbjvaren der vijandelijke schansen een niet onaanzienlijk verlies, doch kwam overigens behouden in Zeeland aan 1, Prins mavarrs ontving de tijding van dezen tegenspoed op zijnen togt naar Antwer- - legert zich in pen. Daar de aanslag op deze stad thans als mislukt moest beschouwd worden, keerde hj | naar Bergen-op-Zoom terug, na het kasteel van Woude, welks bezetting aan de scheepvaart der Hollanders en Zeeuwen veel afbreuk deed, bemagtigd te hebben. Daarop voerde Flaanderen. hij in het begin van Junij zin leger op Vlaamsch grondgebied over, met het pln. Blankenberg, Damme of Sas van Gent aan te tasten, Serora had echter reeds zulke uitmuntende voorzorgsmaatregelen genomen, dat het Staatsche leger zich in de leger- plaats bij IJzendijcke tot werkeloosheid veroordeeld zag. Na eene schipbrug over de Schelde geslagen te hebben, ten einde eene onafgebrokene gemeenschap tusschen beide oevers daar te stellen en elk bedreigd punt terstond te hulp te kunnen snellen, had de viam - delijke veldheer zijne troepen, ten getale van 16000 man, bij Boekhout, tusschen Watervliet en Sas van Gent, bijeen getrokken. Hoewel maurrrs’ leger uit 20000 voetknech- : ten en 5400 ruiters bestond, hield sriwora door zijne voordeelige ligging en d | stellingen, die hij bij elke beweging der Staatschen innam, den prins geheel in be | dwang en verhinderde hem eenig voordeel te behalen, Bovendien had maunirs me de ongezondheid der moerassige streek te worstelen, waar hij zich had nedergeslagen. Onder zijne troepen braken besmettelijke zickten uit, en de ontmoedigde soldaten lie- pen in grooten getale naar den vijand over. Daar sprora deze neiging aanmoedigde, door aan elken overlooper, die bij hem kwam dienen, een paar gulden te ge- ven, was hun getal weldra tot over de duizend geklommen. Terwijl het Staatsche leger voorgesteld, althans met ijver gedreven had. Zie van pan xxx», Il bl. 468 (343), en PurLIsEaT DU Bois, l s. 33, die den aanslag op Antwerpen juist aan den invloed van Amsterdam toeschrijft. Ì VAN METEREN, f. 533 a. GrustomaNo, p. 150. PHILIBERT DU Bois, l 8, 35. DES VADERLANDS, 215 op deze wijze door ziekte en desertie onophoudelijk verzwakt werd, kwamen de door de arshertogen verwachte versterkingen uit Engeland, Duitschland en Italië allengskens in de zuidelijke Nederlanden aan, zoodat de krijgsmagt der aartshertogen de Staatsche weldra aanmerkelijk overtrof !. Minder voorspoedig was de reis van het Spaansche regiment, hetwelk op raad van 1605. Hautain slaat de Spaansche serxoLà in het voorjaar te Lissabon ingescheept, en van daar terstond noordwaarts transportvloot in gestevend was, tot vermijding der groote onkosten, die aan het gewone vervoer van roepen over zee naar Jlalië en van daar over land naar de Nederlanden verbonden waren. Na het sluiten van den vrede met Engeland achtte men in Spanje den regt- streekschen weg langs Frankrijk niet gevaarlijk meer; en mogten de Staatsche oorlog- schepen of tegenwinden het onmogelijk maken eene Vlaamsche haven binnen te zeilen, dan rekende men op eene veilige schuilplaats op de kust van Engeland, alwaar de Spaansche gezant grooten invloed op onderscheidene regeringsleden bezat, De Staten- Generaal, die deze wijze van hulpbenden naar België te zenden ongaarne in zwang zagen komen, besloten terstond een bewijs te geven dat de goede verstandhouding met Engeland aan Spanje nog geen veilige scheepvaart in het Kanaal waarborgde. Op hun bevel kruiste de luitenant-admiraal van Zeeland, WILLEM DE ZOETE bijgenaamd HAUTAIN, met eenige oorlogschepen voor de Vlaamsche en Fransche kusten, om de vijandelijke transportvloot op te wachten, Den tweeden Junij kreeg men deze op de hoogte van Dover in het gezigt. Terstond gaf mavurain het sein tot den aanval. Niettegenstaande de vijandelijke soldaten een levendig musketvuur tegen de Staatschen openden, werden de meeste Spaansche schepen in den grond geboord of veroverd. Vier hunner namen de wijk naar Dover en kwamen aldaar behouden ten anker, daar de Engelschen uit het kasteel op de Zeeuwsche schepen vuurden, die hen tot in de haven vervolgden. Ook werden vele Spanjaarden, die zich met zwemmen poogden te redden, door Engelsche booten opgenomen en aan land gebragt, Niettemin kwam meer dan de helft van het Spaansche regiment om, daar HAUTAIN, ingevolge den uitdrukkelijken last der Staten- Generaal, zijne gevangenen zonder genade in zee liet werpen, Ook van de overgeble- venen, die in hullen op het strand overwinteren moesten, en grootendeels aan hunne wonden stierven of door gebrek en koude omkwamen, bereikten slechts weinigen het land, waar zij gehoopt hadden onder sriwora's leiding nieuwe lauweren te plukken 3, Niettegenstaande dezen tegenspoed door de overige versterkingen tot de uitvoering der reeds in Spanje beraamde onderneming in staat gesteld, vereenigde spinoLa een 1 Giosrpuano p. 160—166. caanzno, p. 622. van weTEBEN, f. 533. erotus, p. 460. van venvov, bl. 195. sxTsvoeLio, bl. 718. van per xemp, lI bl. 114, 473. pumisear pu Bois, ls, 57. 2 van METEREN, f, 634. PHILIBERT DU BOIS, 1 s. 42—44, 200—211. het Kanaal. SPINOLA ver- zamelt een leger over den Rhijn. 214 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ———————————————n—!—n—ÓÜÜ— 1605. tweede leger onder den graaf be sucQvor in de nabijheid van Keulen, liet in Vlaan- deren 6000 man voetvolk en 600 ruiters onder graaf FREDERIK VAN DEN BERG achter, en trok zelf in het begin van Julij met de overige troepen over den Rhijn. Bi Kaiserswerth, alwaar sucovox eene brug over die rivier had geslagen, betrok hij eene versterkte legerplaats, en nam den schijn aan alsof hij voornemens was Rhijnberk te belegeren. Zoodra maurits van deze bewegingen des vijands kennis kreeg, zond hij op aan- drang der Staten-Generaal een gedeelte van zijn leger onder bevel van ERNST CASIMIR naar het Overkwartier, om de bedreigde vesting te redden en spirora in het oog te houden. Hoewel het gerucht zich reeds verspreid had, dat de laatste eenen veldtogt naar de noordelijke gewesten in den zin had, konden noch zijne onderbevelhebbers noch zelfs prins MAunrTS aan de mogelijkheid eener diergelijke onderneming geloof slaan. Immers was het in strijd met alle regelen der toenmalige krijgskunst om zich diep in het vijan- delijke land te wagen, terwijl men zulk eene sterke vesting als Rhijnberk achter zich liet liggen en onzeker was, of men genoegzame levensmiddelen zou kunnen bekomen. De Staten-Generaal, die de aanwezigheid eener aanzienlijke krijgsmagt op hunne zwakke oostelijke grenzen niettemin hoogst gevaarlijk achtten, en voor de grensvestingen van Gelderland en Overijssel met reden bezorgd waren, rigtten reeds den 12% Julij tot MAURITS het dringende verzoek, om in Vlaanderen alleen zooveel volk achter te lalen als de verdediging der aldaar gelegene sterkten vereischte en zelf met de overige troe- Maurits, on- pen naar den Rhijn te trekken, ten einde sPrwora's plannen te keer te gaan. Doch de zeker omtrent svijands plan- prins, die in den waan verkeerde dat de vijand hem slechts om den tuin wilde leiden, PUMA lig- en terstond met al zijne magt naar Vlaanderen terug zou keeren, wanneer de Staat- mos schen van daar vertrokken waren, verklaarde herhaaldelijk dat hij de noodzakelijkheid eener diergelijke handelwijze nog niet inzag en vergenoegde zich zijnen broeder FREDE- RIK HENDRIK met eenige compagnién tot versterking van graaf EgnwsT naar Rhijnberk te zenden. Ook werd hij door de Staten van Zeeland, die hem ongaarne uit Vlaanderen zagen verlrekken, zoolang zich aldaar nog bijna zevenduizend man Spaansche troepen bevonden; in de meening versterkt, dat zijne tegenwoordigheid in Gelderland nog vol- strekt niet vereischt werd, Van dit uitstel wist senora voortreffelijk partij te trekken. In het laatst van Julij riep hij zijnen krijgsraad bijeen, en openbaarde aan zijne verbaasde officieren zijn voornemen om noordwaarts te trekken en Lingen te be legeren, daar alle omstandigheden zamenliepen om eene diergeljke onderneming te begunstigen. Het aantal zijner troepen was groot genoeg, om hem te vergunnen eene sterke afdeeling achter te laten, welke graaf zansr beletten zou hem na te trekken. De rijke oogst van dit jaar waarborgde overal toereikende levensmiddelen. Ook wan- neer het Staatsche leger terstond Vlaanderen verliet, om de oostelijke grenzen der Republiek te verdedigen, zou het hoogst waarschijnlijk te laat komen om Lingen te redden, hetwelk slechts door een zwak garnizoen van nieuw aangeworvene soldalen DES VADERLANDS. . 215 E bezet was. Het eenige gevaar bestond hierin, dat prins mauarrs den terugtogt afsnij- 1605. den en SPINOLA daardoor tot eenen veldslag dwingen zou: doch juist dit werd zoowel door den koning van Spanje als door de aartshertogen verlangd, als het beste middel om de magt der Staatschen te breken en hunne oostelijke provinciën geheel weerloos te maken 1. Door deze redenen van de uitvoerbaarheid der stoute onderneming overtuigd, ver- , klaarden de leden van den krijgsraad met al hun vermogen tot een gunstigen uitslag | le willen medewerken. Met dat doel werd aan allen de stiptste geheimhouding aanbe- ` vlen, Bocquor met 7500 man te Kaiserswerth achterlatende, trok sPiworaA in het be- | gn van Augustus aan het hoofd van 9000 voetknechten, 2000 ruiters en elf stukken geschut noordwaarts op. Den achtsten Augustus bevond hij zich voor Oldenzaal, het- — pipes welk hem na een beleg van drie dagen de poorten opende. Van daar vervolgde hij zijnen trekt naar Lis- weg naar Lingen, waar hij den 13%" aankwam. De voortreffelijke krijgstucht, die hij’ op dezen togt onder zijne troepen wist te handhaven, verschafte hem eenen overvloed van levensmiddelen, daar de landlieden volgaarne de vruchten van den oogst in het Spaansche legerkamp bragten, waar zij bij eene goede behandeling tevens van onmid- dellijke betaling in klinkende. munt verzekerd waren. De vesting Lingen was door vif buitenwerken en eenen wal verdedigd en door eene breede, met water gevulde, gracht omgeven, doch slechts van eene bezelling van 600 man onder een oud en vreesachtig bevelhebber, MAARTEN KOBBE, voorzien. Zonder verwijl liet sprroLa met de aanvalswer- ken een begin maken. Daar de belegerden het niet waagden eenen uitval te doen, bereikten de belegeraars in drie dagen de gracht, en begonnen deze terstond aan de eene zijde met schanskorven op te vullen, terwijl zij bovendien eene beweegbare brug op tonnen gereed maakten, om te gelijker tijd aan twee kanten storm te kunnen loopen. Thans ontzonk zoowel aan de bezelting als aan de burgerij de moed tot verderen te- genstand, De predikant soHANNES spEENKOVEN begaf zich aan het hoofd van den gan- schen kerkeraad op de wallen, en bad den bevelhebber met tranen in de oogen, het ! cmsrINIABO, p. 107—177. van pan keur, Il bl. 115, 475—401. pumiear nu pois, I s. 54. Het ver- schil van gevoelen tusschen den prins en de Staten leidde niet zelden tot wederzijdsche tegenwerking. Loo had mavmrs aan een gedeelte der bezettingen van ’s Hertogenbosch en de omliggende plaatsen last gegeven, naar Rhijnberk te trekken; doch de Staten-Generaal gaven tegenbevel, daar zij het ge- vaarlijk achtten de grensvestingen van troepen te ontblooten, zoolang de vijand nog een leger in Vlaanderen hield, Zoo schreven zij ook aan graaf Erxst, dat hij de schepen die hem langs den Rhijn versterking hadden aangebragt, terstond terug moest zenden om nieuwe versterking te halen, »niettegenstaande ook dat Z. L. (Zijne Lieve d. i. graaf xanst) van Z. Exc. (mavnits) dezen aan- gaande ander bevel mag hebben; aangezien de Heeren Staten achten, dat Z. Exe. ten beste niet is van alle gelegenheid geinformeerd, en dat H. M. Ed. (Hunne Edelmogenden) *t zelve over zulks bij Z. Exc. zullen verdedigen." van DER KEMP, bl. 476, 484. 216 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1605. Ploed der inwoners te sparen. Door deze toespraak en de flaauwhartige stemming zijner - —— officieren en soldaten ontmoedigd, wachtte Kosse den strijd niet af, maar sloot op den ven. 18** Augustus een verdrag, waarbij Lingen aan spinoLa overgegeven doch tevens aan de bezetting vrije aftogt vergund werd 1, In het begin van Augustus kreeg mavnits eindelijk de zekerheid, dat spinous, in plaats van Rhijnberk te belegeren, eene voor de Vereenigde Gewesten veel gevaarlijker | — onderneming in zijn schild voerde. Op den vierden begaf hij zich in aller ijl nar geeft zich naar Overijssel, en liet alle beschikbare troepen te Deventer bijeenkomen. Reeds had hij Overijssel. i op den 20* Augustus besloten, daarmede den volgenden dag naar Lingen te trekken, toen hij in den nacht vernam, dat deze hoogst gewigtige vesting, bijkans zonder tegen- weer, aan de Spanjaarden was overgegeven. Onzeker omtrent ’s vijands plannen, ver- | keerde de prins thans eenige dagen in de grootste ongerustheid omtrent het lot der - naastbijgelegene grensvestingen, die zich in slechten toestand bevonden en ligtelijk ingenomen konden worden, voordat zij in behoorlijken staat van tegenweer waren gebragt. Inderdaad zou het serworA waarschijnlijk niet veel moeite hebben gekost om Coevorden, de Bourtanger-schans, en zelfs Groningen en Embden ? in zijne magt te krij- gen, wanneer hij met zijn zegevierend leger terstond derwaarts getrokken was. Doch | in plaats van gebruik te maken van de ontsteltenis en verwarring, welke zijn onver- : wachte veldtogt en de snelle overgave van Lingen in Groningen en Drenthe veroorzaakt | hadden, bleef hij eenigen tijd voor de veroverde vesting liggen, ten einde deze door — nieuwe vestingwerken te bevestigen en behoorlijk van krijgsvoorraad te voorzien, daar hij verwachtte dat zij na zijnen aftogt terstond door de Staatschen belegerd zou worden. Hij gaf hierdoor aan prins wavnrrs den tijd om de oostelijke grenzen der Republiek te versterken en zich in de nabijheid van Coevorden met de Friesche troepen onder graaf WILLEM LODEWIJK te vereenigen, waardoor het Staatsche leger tot 9000 voetknechten en 5000 ruiters klom. Niettemin achtte de prins zich nietsterk genoeg om den vijand, die aanzienlijke versterkingen gekregen had, in het open veld aan te tasten, en nam Spinoza trekt derhalve eene bloot verdedigende houding aan, waarop serora, de hoop opgevende om — ps — thans dieper in de Republiek door te dringen, op den 14** September Lingen verliet door cem en naar het zuiden terugtrok, Daar de Duitsche vorsten inmiddels over het bezetten van Kaiserswerth door de Spanjaarden klagten hadden ingeleverd, en de aartshertog hen gaarne te vriend wilde houden, liet sprxora de aldaar gelegene schansen slechten, sloeg 1 GIUSTIKIANO, p. 170—184. van meteren, f. 537. carnero, p. 520. «horns, p. 462—400. BENTIVOGLIO, bl. 720. — xossz werd met zijne officieren, bij hunne komst in het Staatsche leger- kamp, in hechtenis genomen, naar ’s Gravenhage gezonden en bij vonnis van hunne posten ontzet, 2 VAN VERVOV, bl. 196. DES VADERLANDS. 217 Omm me bj Ruhrort in het graafschap Meurs eene nieuwe brug over den Rhijn en betrok aldaar met het voetvolk een versterkt kamp, terwijl de ruiterij bij het dorp Muhlheim gele- gerd werd, Prins maunrrs, die hem terstond gevolgd was, sloeg zich op den 24" Sep- lember bij Wesel op korten afstand van de vijandelijke legerplaats neder, na zich | insgelijks door eene schipbrug van geregelde gemeenschap met den anderen Rhijn-oever | verzekerd te hebben !. | Middelerwijl had de aartsherlog, niet zonder grond vermoedende dat de bezettingen van de zuidelijke grensvestingen der Republiek ten behoeve der verdediging van de oos- telijke grenzen aanmerkelijk verzwakt zouden zijn, pogingen aangewend om Bergen-op- Zoom en Grave te overrompelen. In den nacht van den 22%% Augustus trokken acht- lienhonderd man onder aanvoering van pe HERICOURT, gouverneur van Hulst en nv TERRAIL, een Franschen balling, die de kunst verstond om poorten en paalwerken met springbussen open te breken en te vernielen, bij laag water over het verdronken land naar Bergen-op-Zoom, waadden door de haven der stad en bemagtigden een der buiten- werken, voordat het alarm geslagen was. In plaats van terstond verder door de haven de stad binnen te dringen, verspilden zij echter hunnen tijd met het openbreken der Waterpoort. De bezetting kwam ijlings onder de wapenen en bood onder haren wak- keren bevelhebber pAurus Bax zulk een moedigen tegenstand, dat de vijand zijn doel niet bereiken kon en zich eindelijk bij het aanbreken van den dag genoodzaakt zag wegens het wassende water den terugtogt aan te nemen. Een aanslag op Grave, die op den- velfden dag zou plaats hebben, bleef achter, daar de heer van GROBBENDONK, die met de uitvoering belast was, kennis kreeg dat zijn toeleg door de Staatschen was ontdekt, Eene maand later werd Bergen-op-Zoom op nieuw door pu renrar belaagd. In den nacht van den 21" September trachtten de Spanjaarden onder bescherming der duisternis op vif onderscheidene punten de vesting te beklimmen; doch sax, die vernomen had welk gevaar hem dreigde, had de burgerij insgelijks doen wapenen en op de wallen post doen vatten, zoodat de vijand bijna overal werd teruggeslagen. III Deer. 2 Srvx. 28 1605. Aanslagen op Bergen-op Zoom. 1605. 218 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ee droegen lood, stroo en pekkransen aan, en vulden de wiegen hunner kinderen met stee- nen, om die naar de wallen te brengen. Bij het aanbreken van den dag begreep nv TERRAIL dat hij den aanslag als mislukt moest beschouwen en trok, met achterlating van meer dan honderd dooden, af. Slechts één soldaat van de bezetting en twee burgers waren bij de heldhaftige verdediging gesneuveld !. Deze herhaalde aanslagen hadden tusschen den prins en de Staten een nieuw verschil doen ontslaan, Reeds den 22"*^* September drongen zij er op aan, dat hij ten minste 1200 man voetvolk met eenige vanen ruiterij en zes stukken geschut naar Gorinchem zou zenden, om in de zuidelijke grensvestingen verdeeld te worden. Mavunrrs was ech- ter niet te bewegen om meer dan acht compagniën voor dat doel af te staan. Hij antwoordde dat hij nu reeds bezwaarlijk den vijand het hoofd kon bieden en geen enkel man meer missen kon. Te vergeefs werden hem de vertoogen toegezonden, waarin de gouverneurs van Sluis en Bergen-op-Zoom en de gecommitteerde Raden van Zeeland aan de Staten-Generaal onverwijlde versterking verzochten: de prins ver- klaarde dat hij, in geval van nood, binnen vier en twintig uren met zijn gansche leger te Gorinchem kon zijn, en het dus onnoodig achtte zijn leger te verzwakken. Ook had hij berigt ontvangen dat de aartshertog de meeste troepen uit Braband naar den Rhijn had gezonden, zoodat men zijns inziens in die streken geen aanval van eenige beteekenis te wachten had. Tegen overrompelingen en onverhoedsche aanslagen moesten de gouverneurs der onderscheidene steden maar zelven waken. De Staten-Generaal be- sloten eindelijk dit punt op te geven en de zorg voor de veiligheid der Republiek geheel aan, MAURITS over te laten 2. Deze had intusschen met onafgebroken tegenspoed te kam- pen. Sprrova had den graaf pz Bucqvor last gegeven, met 6000 man Wachtendonk te gaan belegeren. Daar de prins deze stad nog onlangs versterkt en van een talrijk garnizoen voorzien had, achtte hij haar in staat een beleg te verduren. Ook kon het hem weinig baten, zoo hij ten haren behoeve zijne voordeelige stelling verliet, daar hij dan aan spiroua de keus zou hebben gelaten om hem na te trekken of het Mauzirs poogt nog gewigtiger Rhijnberk te belegeren. Hij bleef derhalve bij Wesel liggen, doch de Spanjaarden te vergeefs bij beraamde met uitstekend beleid eenen aanslag, om den door Bucqvor’s vertrek ver- Muhlheim overrompelen, zwakten vijand afbreuk te doen. DES VADERLANDS, 219 ———————IEOI— s ruiters onverhoeds op het lijf vallen. De aankomst van prins MAURITS, die met twee- 1605. duizend voetknechten en eenige stukken geschut volgde, zou daarop, naar men zich vleide, de overwinning op de onvoorbereide en verstrooide troepen voltooïen; en was deze toeleg gelukt, dan zou een algemeene aanval op het Spaansche kamp voor sora hoogst waarschijnlijk de schroomelijkste gevolgen gehad hebben. Inderdaad was het plan zoo goed overlegd, dat de uitslag naauwelijks kon betwijfeld worden. Reeds | Was FREDERIK HENDRIK onbemerkt in des vijands nabijheid gekomen, en zou eene onver- | vijlde charge den vijand voorzeker in verwarring hebben gebragt: doch hij begreep het ‚achterblijvende voetvolk eerst te moeten opwachten, en de Spanjaarden, gedurende dit tijdsverloop van de nadering der Staatschen verwittigd, stonden in slagorde geschaard, toen hij eindelijk het dorp binnendrong. Op dit gezigt werden de Staatsche ruiters, die gehoopt hadden den vijand onvoorbereid op het lijf te vallen, als door een plotselingen schrik getroffen en sloegen, na een kortstondig gevecht, lafhartig op de vlugt. FREDERIK HENDRIK zelf verkeerde in het grootste levensgevaar en ontkwam slechts als door een wonder aan de handen der Spanjaarden. Indien prins mavarrs niet spoedig met zijne roepen ware aangerukt, zouden de Staatschen eene volkomene nederlaag geleden heb- ben, De Spaansche ruiters werden nu op hunne beurt teruggedrongen, doch srmora’s voelknechten waren reeds in aanlogt om hen te ontzetten, zoodat de prins, zijn doel niet meer kunnende bereiken, in goede orde naar zijne legerplaats terugtrok. Daar de Spaansche krijgsbenden terstond digter bij elkander gelegd werden, ten einde beter tegen een diergelijken overval beveiligd te zin, had maumrrs geen gelegenheid dezen aanslag le herhalen, terwijl hij bovendien het vertrouwen in zijne ruiterij verloren had, en haar uit dien hoofde niet andermaal aan het gevaar eener nederlaag bloot wilde stellen !. Even ongelukkig was de prins in eene poging, om de stad Gelder, die slechts vier Vruehtelooze T En i aanslag op Gel- mijlen van zijne legerplaats gelegen was, in den nacht van den 23°" October te over- zer, rompelen, De bezetting was reeds van den aantogt der Staatschen verwittigd, had op de wallen vuren ontstoken, om den vijand te kunnen onderscheiden, en bood zulk een wakkeren tegenstand, dat de Staatschen onverrigter zake terug moesten keeren 2, Terwijl den prins op deze wijze alles tegenliep, slaagde sPrwora in al zijne onder- nemingen. Eene langdurige droogte had Wachtendonk, dat zijne sterkte hoofdzakelijk aan zijne ligging te midden eener moerassige landstreek ontleende, grootendeels van dat natuurlijk verdedigingsmiddel beroofd. Bucguoy vorderde snel met zijne aanvalswerken, 1 van METEREN, f. 530. crorws, p. 469. .ciustmuno, p. 100—201. carnero, p. 631. var pen KEMP, I] bl. 511. pa. pu mors, I s. 215—219. vam vervov, bl. 199, 200: »'t Heeft mij Graeff Willem geschreuen, dat dit werck soo pericnloos stondt, dat oyck dien dach die Staet van de Vereenichde Landen aen enen sijden draet hing." 2 VAN METEREN, f. 540. crvstimano, p. 204. van per Kemp, II bi. 513. ` 220 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ten 1605. en dwong de bezetting op den 28** October tot de overgave. Terstond liet aavarrs 7 ——— zijne stad Meurs versterken, waarop hij meende dat sucqvor thans het oog had; doch — pirum deze berende onverwachts het kasteel Cracou, en nam het den 8"* November bij ver- drag in. De naderende winter deed sPrwora thans besluiten, een einde aan den veldtogt te maken, waarin hij zijnen roem niet slechts gehandhaafd maar nieuwe lauweren op het veld van eer geplukt en aanmerkelijke voordeelen behaald had. Door zijn beleid was de aanslag op Antwerpen mislukt. Oldenzaal, Lingen, Wachtendonk en Cracou waren in zijne handen. De prins had hem bij al zijne ondernemingen geen enkelen hinderpaal in den weg kunnen leggen, en zelfs de overrompeling bij Mühlheim was voor de Staatschen in een terugtogt geéindigd. De uitslag van den veldtogt was te gewigtiger, daar de buitengewone orde en ingetogenheid der Spaansche krijgsknechten den indruk der vroeger bij den inval van den admirant van Arragon gepleegde gruwelen had uitgewischt. Niet slechts waren de Duitsche vorsten met het eigenmagtige doortrekken van een vreemd leger over hun grondgebied bevredigd; maar de landlieden van Drenthe en Overijssel hadden zelfs met ergernis het onderscheid in de handelwijze der Spaansche en der Staatsche krijgsbenden opgemerkt, daar de krijgstucht der laatsten, vooral in het kamp bi Deventer, zeer veel te wenschen had overgelaten 4, Sedert ALEXANDER FARNEZE van het krijgstooneel was afgetreden, hadden de Staatsche troepen onder maumrrs’ voortreffelijke leiding de eene zege na de andere behaald: thans scheen de kans weder ten gunste der Spanjaarden te keeren, nu zij door eenen veldheer als sprxora werden aangevoerd, die hun zelfvertrouwen hersteld had en in staat was den eersten veldheer van zijnen tijd het hoofd te bieden. Met de grootste zelfvoldoening kon de markies, zonder aan zijne eer te kort te doen, het eerst het strijdperk verlaten en de winterkwarlieren betrekken. Prins maurits volgde den 23%" November zijn voorbeeld, brak zijne le- gerplaats op en begaf zich naar Arnhem, waar hij vooreerst blijven wilde, om te beter voor de versterking der grenzen tegen het volgende voorjaar zorg te kunnen | dragen. De Staten-Generaal riepen hem echter naar ’s Gravenhage terug, alwaar onderscheidene aangelegenheden van staatkundigen aard zijne tegenwoordigheid bij de beraadslagingen vereischten. Een gedeelte zijner ruiterij had inmiddels nog gelegenheid gevonden de schande uit te wisschen, die sedert het gevecht bij Muhlheim op har kleefde. Op den 25° December stiet zij in het terugkeeren naar hare garnizoenen op de talrijke kornet van GROBBENDONK, die bijna geheel verslagen of gevangen 6% nomen werd. Zoo ontvingen de moordenaars van den dapperen DE BREAUTE eindelijk het loon voor hunne laaghartige trouweloosheid 2, 1 van DER KEXP, II bl, 497 (352). Vgl. crustmiaso, p. 174. 2 van metere, f. 540 b. cwsrmaxo, p. 209. cromos, p 471. vax per kear, bl, 514 (390. PH, DU BOIS, I s, 102. Hiervoor bl. 134. DES VADERLANDS. 221 | Tegen het einde des jaars hadden in Engeland, Frankrijk, Duitschland en Italië 1605. gebeurtenissen plaats gegrepen, die voor de Republiek niet van gewigt ontbloot waren. Te Londen was in November eene door Katholieken gesmeede zamenzwering ontdekt, ^ Buskruidver- die ten doel had de vergaderzaal van het Parlement, op het tijdstip der plegtige opening — door den koning, in de lucht te laten springen, ten einde de voornaamste vijanden der Katholieke kerk als met éénen slag te vernietigen. Ware de gruwelijke aanslag ge- lukt, de gevolgen zouden niet slechts voor Engeland maar ook voor Nederland onbe- rekenbaar geweest zijn, daar Spanje welligt van de ontstane verwarring partij had kun- nen trekken, om op Engelschen bodem vasten voet te zetten en zich zelfs van de rege- ring meester te maken. Ook kon het voor de Staten niet onverschillig zijn, dat 3aconvs II door dit treffende bewijs der bittere godsdiensthaat van een gedeelte zijner onderdanen op nieuw van eene naauwere aansluiting aan Spanje ten nadeele der Vereenigde Ge- westen was afgeschrikt !. In Frankrijk scheen een nieuwe burgeroorlog uit te zullen breken. De troische en Geschillen tus- eerzuchtige hertog van Bouillon, op de sterkte zijner bijkans onneembare vesting Sedan ed den heros aah de Maas vertrouwende, had niet slechts tegenover zijn wettigen koning de hou- "*? Po» ding van een onafhankelijk vorst aangenomen, maar werd ook met grond verdacht ge- houden aan geheime plannen deel te nemen, die voor Frankrijk’s rust en kracht hoogst gevaarlijk waren. Tot verantwoording geroepen, weigerde hij te verschijnen en nam de wijk naar den keurvorst van de Paltz, die insgelijks met eene dochter van wrLLem I van Oranje gehuwd was ?, Deze twist, die gexpaik IV noopte om in het begin des volgenden jaars met eenige troepen tegen Sedan op te trekken, ten einde den onge- hoorzamen leenman tot zijnen pligt terug te brengen, was niet slechts voor prins MAURITS wegens zijne aanverwantschap met den hertog eene bron van kwelling, maar ergerde ook de Staten, die den laatsten, als een der voornaamste hoofden van hunne Fransche geloofsgenooten, gaarne een grooten invloed zagen behouden. Van hunne zijde werd dan ook niels verzuimd, om beide partijen tot inschikkelijkheid te bewegen, Met dat doel werd ook de tusschenkomst van Louse DE CoLIGNy ingeroepen, die door haar helder verstand en edelaardig karakter zoowel in Frankrijk als in de Republiek eene hooge mate van achting genoot; en zij bragt niet weinig bij tot de verzoening, die eerlang tusschen menaik IV en den hertog van Bouillon tot stand kwam 3, Ook in Duitschland was een strijd uitgebarsten, welks uitslag voor de Vereenigde De stad Bruns- wijk in oorlo Gewesten wel vrij onverschillig scheen, doch waarin de Staten niettemin huns ondanks ;, et hären lieriog. 1 van METEREN, f. 641—545. muxe, IV p. 288—294. Resol. v. Holland, 1605 bl. 685. 