Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
3 p, A. LEUPE, in Bijdrag. tot de Taal- Land- en Volkenkunde van Ned. Indië, N. Vols 2de Deel, bl. 335. DES VADERLANDS, 275 ————————————————O | beden medekrijgt, is naar Formosa gericht en heeft het gemunt op het vinden van goud, » hetwelk, heet het in hetzelfde stuk, de bruid is, waar het-al om danst,” en 10 de inboorlingen den toegang tot de goudstreek niet goedschiks verleenden, noch het goud voor billijken prijs verkoopen wilden, moest dien blinden Heidenen, tegen dat zij » mettertijd” tot de zaligheid gebracht werden, » bij alle middelen zooveel mogelijk afbreuk gedaan worden: te weten, men moest hunne personen levend of dood in handen trachten te bekomen, hunne landen en huizen ruïneren en verder hun zooveel schade toeken toe te brengen, als doenlijk was: want met harde sporen moest die goddelooze hoop gegoeverneerd worden 1." Roekeloozer en dapperder tevens is er nooit tegen heidensche en voor valsche Christenen gehouden medemenschen gehandeld onder stout- moediger opzien tot God, dan door de Nederlanders in de Oost-Indiën. Werkelijk liep han alles mede, totdat eindelijk in 1661 zich in den val van Tayouan het: tot hiertoe en niel verder hooren deed, juist toen men door de vestiging op Formosa den Chinezen den zeehandel hoopte af te snijden, en ook nog de koopvaart op hun onmetelijk Rijk in handen dacht te krijgen, — een doel, waarvoor men volgens kKorns oordeel zelfs een honderdjarige strijd veil moest hebben ?. Had dit denkbeeld van den stichter van Batavia verwezenlijkt kunnen worden, er ware eenmaal een tweede en grooter Batavia op Formosa verrezen, Doch de opening der betrekkingen met China is aan later dagen voorbehouden gebleven.en niet meer uitsluitend aan de zonen der manhaflige Neder- landers van de eerste helft der zeventiende eeuw, De overeenkomst aangaande de belangen der beide Oost-Indische Compagnién was niet het eenige doel der bezending naar Engeland in 1619, Ook den overlast, die onze ! Lie Leur, t. a. pl. bl. 26, en een opstel aldaar van denzelfden: Over de verovering van het Fort la sanctissima Trinidad op Formosa in 1642. — Toch verzuimde men niet bij tijd en wijle op de bekering der Heidenen tot het Christendom bedachtste zijn. Het ontbrak niet aan predi- kanten, die onze kooplieden en krijgslieden vergezelden, en de beoefening der’ Maleische taal werd dienstbaar gemaakt aan het onderwijs der inboorlingen. Reeds in 1611 gaf ALBERT RUYL, van Enkhuizen, eenige leerboekjes in het Maleisch uit. In 1612 gaf hij eenen Spiegel van de Maleische taal, ten behoeve der Indiaansche Jeugd, met een Duitsch-Maleisch Woordenboek (vergel. Aronijk v. h. Hist. Gen. te Utr. 1848, bl. 233). In 1618 werd aan sustus HEURNIUS eene grati- ficatie toegestaan door de Staten-Generaa wegens de opdracht van zijn boek: de legatione Evan- gelica ad Indos capessenda admonitio, dat is: Vermaning tot de Zending onder de Indiërs (Resol. St-Gen, 25 Sept. 1618). van pen sanne (Nederl, Histor. bl. 236) spreekt van zekere vertaling van de Evangeliën in het Maleisch, en in de Notulen van den Raad van XVII wordt op den 2) Aug. 1629 en Maart en Aug. 1630 achtereenvolgens melding gemaakt van de vertaling der vier Evangeliën door ruYL in het Maleisch. ? Lurs, in Bijdr. tot de Taal- Land- en Volkenk, v. Nederl, Ind. D. Il van de N. Volgr., bl. 282 en volge. 35 * 1618— 1621. 276 ALGEMEENE GESCHIEDENIS un n———— 1618 — walvischvaarders van de Engelschen leden, moesten zij trachten voor het vervolg te voor- ae s ain. Komen. Die gewelddadigheden, door de Engelschen sedert eenigen tijd tegen onte gen over de wal- visschers op de kusten van Spitsbergen en Groenland gepleegd, hadden de onzen, dus vischvangst b Spitsbergen. — moeslen de Gezanten verklaren, genoodzaakt op middelen bedacht te zijn, niet om de Engelschen te verjagen, maar om door hen niet verjaagd te worden. Wij waren ge- neigd de genomene waarden terug te geven tegen die, welke ons ontnomen waren. Wat het recht om in die wateren te visschen aanging, het visschen in de ruime zee. slond ieder vrij, al ware het ook, dat de naburige landen door een ander bezeten werden. Zoo hadden de Franschen Terre Neuve ontdekt, en niettemin lieten zij ande- ren paliën toe in den omtrek te visschen, Bovendien de Nederlanders waren de eerste ontdekkers dier kusten, en het was niet te bewijzen, dat de Engelschen ze vóór 1096 gekend hadden, toen wij ze ontdekt en van enkele punten op de kust bezit genomen hadden. Toch wilde men gaarne de hand leenen tot eene billijke verdeeling van het gebied, waarop gevischt werd, of wel tot de bepaling, dat de Engelsche en de Neder- landsche Noordsche Compagnie een gelijk gelal schepen naar Spitsbergen zouden uit- rusten. — Den 6° Maart, toen de onderhandeling over de Oost-Indische zaken scheen afgebroken te zullen worden, werd op verzoek van onze Gezanten een dag bepaald, op welken men over Groenland in wisseling van denkbeelden zou treden. Dit geschiedde den 16°" Maart, Toen meenden de Engelschen ook op dit punt met zware klachten te moeten beginnen: de wijze, waarop onze visschers en oorlogschepen de hunnen be- handelden, noemden zij barbaarsch en onlijdelijk. De Nederlandsche Heren wezen die klachten af en beweerden, dat de Engelschen zich aldaar rechten aanmatigden, die hun niet toekwamen: zelfs de Engelsche schrijvers EDWARD WRIGHT en RICHARD HACLUIT gaven toe, dat de onzen Spitsbergen in 1596 ontdekt hadden, en muco wrucst was in 1555 zoo ver niet doorgedrongen. De Engelsche Commissarissen beweerden daarentegen hardnekkig, dat het land hun alleen toekwam, en dat Frankrijk en Spanje niels tegen hunne aanspraak inbrachten, Op de volgende bijeenkomst deden de onzen verscheidene voorslagen om tot eene bijlegging der geschillen te komen, doch geen dier voorslagen was gelukkig genoeg om den Engelschen te behagen. Zi verlangden, dat wij ons bij Spitsbergen met geen grooter aandeel aan de visscherij zou- den vergenoegen, dan wij hun in de Molukken gunden. Namen wij hiermede genoegen, dan zoude men gezamenlijk de andere natiën weren. Moest, daarentegen, ons beweren aangaande de oorspronkelijke vrijheid der visscherij gelden, dan was er geen grond om de Franschen en de Denen te weren. — Nader kon men tot elkander niet komen: de eenige weg, die nog open scheen, was, zeiden de Engelschen, de vrije gunst van den Koning. De Engelsche Commissarissen wilden van geene wederzijdsche teruggave hooren. Zij waren iot hel plegen van geweld gerechtigd geweest; de onzen niel; en dus hadden wij, zeiden zij, gehandeld als zeeroovers, die zij in hun land zouden doen hangen. Dezen harden uitval moesten onze Gezanten tusschen al de beleefdheden, die zij vóór hun vertrek ontvingen, nog verduren. Zij wisten niet beter te doen, dan hun belang in een uiterst beleefd schrijven aan den markies van suckincHam aan te bevelen, en ten slotte werd van de onsen gevorderd de teruggave van het in Groenland aan de Eogelschen ontnomene binnen drie maanden, en de vergoeding voor de hun toegebrachte schaden binnen drie jaren te verstrekken; eerst dan zouden de Engelschen het aan ons ontnomene teruggeven. Uit alles, wat in de laatste maanden tusschen de Republiek en Engeland was voor- gevallen, en bepaaldelijk uit de omstandigheden, welke de onderhandeling, thans te Londen zoo goed mogelijk ten einde gebracht, vergezeld hadden, was den Nederland- schen staatslieden genoegzaam gebleken, hoedanigen bondgenoot zij aan sacosus hadden en hebben zouden, wanneer eenmaal de oorlog weder uit mocht breken. En dat dit het geval zijn zou, was maar al te zeer te voorzien. Er waren nog te veel belangen, die stand der par- den staat van onzekerheid en van dreigend gevaar, waarin zij verkeerden, niet verdra- "U^ ie Ewrops. gen konden, en geene bevrediging konden erlangen zonder nieuwe inbreuk op de orde, welke door de vestiging van de Republiek der Vereenigde Nederlanden zulk een ge- weldigen schok had gekregen; — en verre van nieuwe inbreuken te dulden, was de partij van het Katholicisme er op uit om weder voet te vatten op verloren grondgebied, en, als het ware schakel aan schakel, een groote keten te smeden van vaste punten, 278 ALGEMEENE GESCHIEDENIS SE LITT T 1618— waaruit geheel Europa in bedwang kon gehouden, en eindelijk de aan den band ont- sprongen Gewesten weder overrompeld konden worden. Bij dit streven had de Katho- lijke partij natuurlijk de oogen gevestigd op Spanje. Dit Rijk beschouwde zij als hare hoofdmacht, aan welke van rechtswege het beleid toekwam. De Spaansche Mogendheid had nu eenmaal hare staatkunde met die der Katholijke Kerk onoplosbaar vereenigd, en al had zij zich misschien liever onttrokken, zij moest zich de taak laten welgevallen, tot welke men haar aan het hoofd van een deel van Europa plaatste. Van den anderen kant, zoo eenig vorst of volk belangen had te doen gelden, die door eene Katholijke macht bedreigd werden, zoo zochten zij hunnen steun bij de Vereenigde Provinciën. Frankrijk was te zeer door inwendige partijschap verdeeld en het was nog niet te wach- ten, dat dit Rijk het binnenlandsche godsdienstige vraagstuk als ondergeschikt aan zijn buitenlandsch staatkundig belang zou erkennen; Groot-Britannië was in naam Protes- tantsch, maar hare Regering was inderdaad vol minachting voor de orde van zaken, die hier te lande uit het jongst en krachtigst verzet tegen de onbeperkte Vorstenmacht en het Katholicisme was ontstaan, Dus stond werkelijk de Nederlandsche Staat aan het hoofd van Spanjes tegenpartij in Europa, en beiden, Spanje en de Republiek, ge- voelden het, dat zij zich vroeger of later, elk met zijne bondgenooten achter of nevens zich, gedwongen zouden zien, het pleit op het slagveld te voldingen. Geen van beiden ontwapende zich; beiden loerden op elkanders handelingen; de een verdacht den ander, niet zonder grond, dat hij zijne strijdkrachten met vijandelijke bedoelingen vermeerderde. Spanje streefde om zonder mededinger meester te worden van de Middellandsche zee en het zuidelijk schiereiland Jfalie, en daartoe zocht het door de oostelijke Alpenpassen gemeenschap te houden met de bevriende Oostenrijksche macht, vanwaar de hulptroe- pen moesten toevioeijen. De Vereenigde Provinciën daarentegen zochten meester te blijven in de Oostzee, en aan de bevriende Mogendheid van Zweden het noordelijk schier- eiland Scandinavië te verzekeren. Nog altijd was Zwedens Koning niet door sictsmunp van Polen erkend, en kon deze zich van de Koerlandsche en Pruisische havens meester maken, dan stond zijne kans schoon om zijne aanspraak op Zweden met goeden uitslag Betrekkingen te doen gelden, Het beletsel, dat Polen hier in den weg stond, was de persoon van aen en den Keurvorst van Brandenburg, wiens stelling in westelijk Duitschland de troepen der Republiek niet te vergeefs tegen zijne mededingers handhaafden. De Keurvorst was Hertog van Pruisen, betwelk een leen was van de Poolsche Kroon. Te laat zag de Koning van Polen in, dat hij een misslag begaan had, toen hij den Keurvorst met dat leen begunstigde, en thans zocht hij Pruisen door list aan zijnen invloed en gezag te onderwerpen. Daartoe steunde hij op eene partij onder de Ridderschap in het Her- togdom. De querulanten, dit was de naam der partij, waren ijverzuchtig op het ge- slacht der Heren van noua, en bepaaldelijk op rastaan vow nomna. Vreezende, dat de Hertog door zijne gunstelingen zou regeren, zochten zij een voorwendsel tot uitsluitin DES VADERLANDS, 279 "n vreemdelingen, en vonden dit gereedelik in de godsdienstige belijdenis. De Keur- vorst en zijne aanhangers waren Gereformeerd; zij zelven Luthersch, en nu dreven zij, dat geene andere dan de Augsburgsche geloofsbelijdenis in het land behoorde geduld te worden, en wilden een geloofsonderzoek tegen de Gereformeerden ingevoerd hebben; ja, zij ontzagen zich niet op te komen tegen de uitoefening der Gereformeerde Godsdienst bij den Hertog zelven op het slot te Koningsberg. Eenmaal tegen den Hertog opgetre- den, zochten zij zich te versterken door allerlei misnoegden tegen de Regering van den Keurvorst in het harnas te jagen, en de Koning van Polen had de schoonste gelegen- heid om zijn voordeel met dezen stand van zaken te doen. 1618— 1631. 280 ALGEMEENE GESCHIEDENIS soldaten verzocht !, om te toonen, dat het geduchte leger van Prins maumrirs ter zijner beschikking stond; thans nu al die belangen op den Landdag te Koningsberg ter sprake zouden komen en er twee Poolsche Gezanten om zijne onderdanen tegen hem op te zelten, waren te wachten, verzocht hij de Staten-Generaal, dat zij eenen Gezant naar zijn Hof wilden zenden, wiens tegenwoordigheid ten bewijze zou ver- strekken, dat hij sleeds met de Republiek te rade ging, en bij de uitvoering van de maatregelen, die hi noodig keurde, op hare ondersteuning rekenen kon. Gaarne voldeden de Staten-Generaal aan dit verzoek; immers was hun te veel aan de ver- slerking van het Brandenburgsche Huis ook in dat deel van Duitschland als voormuur De Staten zen- voor Zweden gelegen, en den ouden eerwaarden DIEDERIK sTICKE, den vader van den den sTICKE als Gezantnaar Prsi- Drandenburgschen Resident te ’s Hage, die reeds als Deventersch regeringspersoon in sen. 1615 medelid van het Gezantscbap naar de Hansesteden geweest was ?, zonden zij naar Pruisen om den Keurvorst met zijnen raad ter zijde te staan 3, In het voor- jaar van 1617 nam hij de reize aan met een vijftal Overijselsche Edellieden in zijn gevolg *, en toegerust met een Instructie, door OLDENBARNEVELT geteekend. Te Ko- ningsberg werd hij met de meest mogelijke onderscheiding, gemeenzaamheid en harte- lijkheid door den Keurvorst en de Keurvorstin bejegend, meer dan eens met voorbijgang der Poolsche, Saksische en Culmbachsche 5 Gezanten. Gaf de Hertog dien Gezanten gehoor, zoo werd srickz uitgenoodigd daarbij tegenwoordig te zijn. Aan de tafel van de keurvorst werd hij tusschen de beide Poolsche Heren geplaatst, hetgeen te weeg bracht, dat de tweede niet meer te gelijk met den Nederlandschen Gezant aan het Hof ter maal- tijd wilde verschijnen, Na het vertrek der andere Gezanten werd sticxe zelfs op het slot gehuisvest 6, en de Keurvorst nam hem mede naar Posen en Litthauen, waar hij veel 1 Resol. Stat.-Gen., 7 Maart, 1617. 2 Zie hiervoor, Deel 111, St. II, bl. 577. 3 Relatie, Journail, Protocoll van briefven ende saken voorgevallen in de Pruissense besending van wegen die H. M. H. Slat. Gen. om Sijne Curf. Dori. van Brandenburg, bij piv. sriCkE in 1617 en 1618 (op het Rijks-arehief). In dit stak zijn de bewijzen te vinden voor hetgeen hier verder met betrekking tot de zaken .van Prutsen, Polen en Koerland enz. bericht wordt. 4 De vijf Heren, die hem volgden, waren sonannes stick, Doctor in de Rechten, broeders- zoon van den Gezant; WILLEM RIPPERDA, zoon van den Drost van Twente; REYNIER SCHAEP; ENGEL- BERT VAN DOTINCHEM, zoon van den bargemeester van Deventer, en HANS HENDRIK TISEL, een voor- naam Pruisisch edelman, doch wiens moeder uit het Overijselsche geslacht corvenpen gesproten was, en die hier te lande in den oorlog gediend had, Als secretaris ging mede: MENGERUS MENGER. 5 Culmbach in Beijeren was toen de residentie van cuaisriaan, Markgraaf van Baireuth, overste van den Frankischen Kreis. 6 Te voren was hij gehuisvest bij eenen raadsheer, die te Leiden gestudeerd had en in Neder- : landsche dienst was gewecst, mt name GEORGE LANORVELT. DES VADERLANDS. 281 belangrijks kon waarnemen en aan menige jacht op herten, beren, wolven, elanden en 1618— oerossen deel nam, Tot het najaar van 1618 hield de Keurvorst den Nederlandschen — Gezant bij zich en hij "had alle reden om zich geluk te wenschen met de uitwerking van zijne komst, Eén oude man, uit Nederland derwaarts gezonden, rugsteunde den Zin bedrijf al- Keurvorst, versterkte de Koningsbergsche Regeringsleden in hunne gunstige stemming jegens hunnen Hertog, die de belangen van den handel der stad goed begreep, en zon- der iemand aanstpot te geven boezemde hij de partij der querulanten in de Stenden ontzag in en verijdelde de pogingen van de Poolsche Gezanten, die bij hun afscheid zelven verklaarden, dat wat zij tot bijlegging der geschillen in Pruisen gedaan hadden, zj dit voornamelijk ten gevalle van de Staten-Generaal hadden verricht. Werkelijk kwam de Koning van Polen, vooral toen hij bij den Poolschen Rijksdag eer tegenwer- king dan steun vond, tot het inzicht, dat al zijne pogingen ijdel zijn zouden, zoolang hj de Republiek tot vijand bad, en getrouw aan de huichelachtige staatkunde, die zijne zonen voor de Lutberschen Luthersch, en voor de Moskovieten Grieksch deed worden, ocht hj nu ook een verbond met de Gereformeerde Mogendheid der Staten-Generaal an te gaan. Ook meende siaismonp niet ten onrechte waarlijk nog verplichting aan de Staten te hebben. Niet alleen vernam hij, dat de Nederlandsche Gezant te Constantinopel zijne zaak bij den Sultan voorstond 1, maar ook moest hij begrijpen, dat hij in nog veel ongunstiger. toestand zou verkeerd hebben, zoo de Staten den Keurvorst hadden willen opzetten om hem den oorlog aan te doen. Dit hadden zij niet gedaan: integendeel sticxe had den vermetelen leenman der Poolsche Kroon ernstig geraden, zijn leen niet te ver- beuren door het aanvangen van wapengeweld, dat wellicht niet met de overwinning zou be- kroond worden en bij de Slaten niet die ondersteuning zou vinden, met welke hij zich vleide, De Staten-Generaal, had sticxe gezegd, wilden in hem liever een bondgenoot dan een beschermeling verkrijgen, en daartoe moest hij zich van het voeren eener uitputtende oorlog onthouden, en veeleer op de verbetering van de bronnen van bestaan in zijne Pro- riociën bedacht zijn. III Deen. 5 Srox. 56 282 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— ken het in Polen, waar men edelman zijn moest om met eenig ambt of waardigheid begiftigd of liever voor diensten, den Koning bewezen, betaald te worden, nog al te zeer ontbrak. Bracht de handel geld in de handen der kooplieden, dan konden zij den Ko- ning en den Adel onder hun bedwang krijgen, daar dezen evenzeer voor hen, als thans voor de Jezuiten en voor allen die van hen gunst of recht te hopen hadden, te koop zouden zijn. Zoo was het dan vrede, wat sticke predikte, en de gronden, die hij bijbracht, wa- ren ontleend aan eene juiste kennis van den waren staat van zaken en het ware belang dergenen, wien hij raad gef. Den binnenlandschen vrede bevorderde hij in Pruises tusschen Lutherschen en Gereformeerden, door genen te doen beseffen, dat de Katholieken, zij mochten hen nu vieijen ten einde met hunne hulp de Gereformeerden te fnuiken, niettemin ook hun vijandig waren: of hadden niet nog onlangs te Posen de Lutherschen zich evenzeer als den Gereformeerden de vrije godsdienstoefening ontzegd gezien? Zoo moesten zij dan de Gereformeerden van Kontugsberg als bondgenooten tegen den alge- meenen vijand beschouwen, Werkelijk verwierf srrakr de opheffing van eenige veror- deningen, over welke de Koningsbergsche Gereformeerden zich te beklagen hadden. Indien nu Pruisen zijne kracht, door eendracht verhoogd, niet tegen Polen keerde, | maar, in plaats van dezen zijnen zuidelijken nabuur te tergen, hem tot welwillendheid stemde en bij hem de hoop wekte van eenmaal nog bij den Keurvorst bijstand te vinden tot volvoering zijner oogmerken op Moscovië, waaraan bij de afleiding, die de legermacht der Turken en de invallen der Tartaren aan zijne strijdkrachten gaven, en bij de ongezindheid van den Rijksdag om hem gelden te verleenen, niet te denken viel, — zoo zou de Koning van zelve zijne vijandschap tegen Pruisen laten varen, en mitsdien van den oorlog tegen Zweden, van de maatregelen van bedwang tegen Elbing, en van de voortzetting der vijandelijkheden in Lijfland moeten afzien, en bet hoofddoel, de beveiliging van Zweden, zou bereikt zijn, Want ook van de zijde van Staat van zaken Koerland was Zweden genoegzaam verzekerd. Immers handhaafde zich de Hertog aldaar in Koerland. ien spit van den Koning van Polen. Eerst had Hertog wiem een uitgeweken Poolschen Edelman van Duitsche afkomst, vormAn FARENBEEK, tot Stadhouder aange- steld, die, door Zweedsch krijgsvolk ondersteund, zich niet ontzag de Koerlandsche Edelen, welke op de hand des Konings waren, met het opleggen van belastingen en het plunderen en slechten hunner kasteelen te straffen, En toen deze ranensrrK zich doo den Koning van Polen had laten omkoopen, hadden de Zweden met meer macht dan ooit voor den Hertog partij getrokken. Eindelijk zag de Koning van Polen zich door zijnen Rijksdag gedwongen, den Hertog raepeam, broeder van Hertog wiLLEN, met . Koerland te beleenen 1, 1 Vergel. hiervoor, bladz, 13— 15. DES VADERLANDS. 283 In deze omstandigheden kon den Koning van Polen het denkbeeld aanlagchen om zelf M eene alliantie te sluiten met eene Republiek, die zulk eene staatkunde in het Noorden pos, wenscht unberal en wist door te drijven, en, zooals sriake schreef, »door de assistentie en de “me alliantie met bezendingen, die zij haren vrienden deed, en de moderatie, die zij in alle zaken gebruikte , sluiten. tich ook in die streken groot ontzag en eeuwigen roem” had verworven. Reeds door zijne beide Gezanten had hij sticxe te Koningsberg zekere artikelen van een verdrag laten voorstellen, en daarbij de verklaring gevoegd, dat hij zeer wel wist, hiermede twee van de grootste Vorsten, die daarenboven zijne naaste verwanten waren, met name Oostenrijk en Spanje, te kwetsen. De Nederlander had het aanzoek niet afgeslagen; want al be- greep hij, dat zulk een verbond van geen der beide zijden ernstig gemeend kon zjn, toch kon het, zeide hij, voor het oogenblik strekken om den vrede tusschen Polen en Zweden te bevorderen. In den zomer van het jaar 1618 zond de Koning van Polen zijnen secretaris sanonsxr, een der beide Gezanten van het vorige jaar, naar Koningsberg, om met şrıcxe nader over de zaak te handelen. De van ’s Konings wege voorgestelde artikelen verzekerden vrijheid van handel en bedongen in geval van oorlog de ondersteuning van 2500 man voetvolk en 500 ruiters, of wel eene geldelijke bijdrage , aan het onderhoud van zulk eene krijgsmacht geévenredigd. Wel beloofden zij gelijke ondersteuning van Polens zijde in geval van nood aan de Staten te verleenen; maar de voordeelen waren niettemin alles behalve gelijk: immers bedong de Koning, dat niet aleen de Nederlandsche hulptroepen door Nederlandsche schepen naar Polen gebracht, maar ook de Poolsche hulptroepen naar Nederland door Nederlandsche schepen zouden moeten afgehaald worden. Bovendien verlangde de Koning de toezending van een tien- of twintigtal oorlogschepen, eene dienst, die hij geenszins met eene dergelijke weder- dienst vergelden kon. Het laat zich denken, dat men zich van onze zijde niet beijverde een dergelijk traktaat te sluiten, even zonderling wegens de ongelijkheid van de wederzijdsche voorwaarden, als wegens de volstrekte onmogelijkheid, dat de staatkundige beginselen der contractanten zich ooit met elkander verdroegen. De Staten gelastten mce na zijne terugkomst den voorslag als bijzonder persoon met algemeene beleefde bewoordingen te beantwoorden; maar vóórdat de voortreffelijke man dit antwoord gereed had, kwam hij te sterven, en, zegt cameron, de zaak van het traktaat met Polen stierf fet hem 1; doch de vrucht zijner wijze bemoeijingen in Pruisen ging niet met hem verloren: Dreper sticce heeft krachtig medegewerkt tot de grondvesting der Pruisische Monarchie. 26 * 284 ALGEMEENE GESCHIEDENIS quu KU M 1618— van de krachtige ondersteuning te berooven, die dit Rijk van de Republiek erlangde, IEL en het alzoo te nopen zijne aanvallende houding te staken, Het verdrag, dat srarsmonp aanbood, was op gelijke leest geschoeid als dat, hetwelk cusraar avour met de Staten gesloten had, en verried juist daardoor, dat men wenschte het voordeel, hetwelk Zweden Andere pogin- zoo sterk maakte, op zijne zijde te hebben. — Deze poging, door den Koning van Polen gen van Polen . T T om de Staten van aangewend om de tusschenkomst der Staten in zijnen strijd met Zweden te doen op- xis vee ua houden, stond niet alleen. Met geen ander doel had hij in het najaar van 1617 eenen Gezant met een groot en prachtig uitgedost gevolg naar CHRISTIAAN van Denemarken gezonden, opdat deze hem tegen Zweden de behulpzame hand bieden en den Neder- landers den doortocht door de Sond beletten mocht, zoo zij den Zweden met oorlog- schepen te hulp kwamen !, Ook trof ons Gezantschap in den zomer van 1618 op de terugreize uit Denemarken bij den Bisschop van Minden eenen Poolschen Gezant aan, die betuigde niets tegen onze Republiek te hebben, dan alleen dit, dat zij den Koning van Zweden tegen Koning sicismonp stijfde 2% Zoo veel wist die Gezant van den Bisschop te verkrijgen, dat deze den Staten ten sterkste aanbeval, zoo al geen vrede, dan ten minste een Bestand van zes jaren tusschen Polen en Zweden te bewerken 5. Eindelijk, zelfs den Hertog raenen van Lijfland, Koerland en Semgallen; broeder van den vervallen verklaarden Hertog wittem van Koerland, wist Polen over te halen — om zich mede te beijveren den band tusschen de Vereenigde Provinciën en Zweden los te maken. De Koning schijnt dien Hertog beloofd te hebben, hem in de plaats — zijns broeders te begunstigen en ten minste diens nakomelingen (raepent zelf had — geene kinderen) niet uit te sluiten, onder voorwaarde, dat hij eene poging, daartoe - strekkende, zou aanwenden. Werkelijk zond de Hertog eenen afgevaardigde naar 's Hage, om der Staten tusschenkomst te verzoeken, vooreerst bij den Poolschen Rijksdag ten behoeve van zijn Huis, en ten tweede bij ausraar apor, opdat deze den oorlog — tegen Polen staken mocht: want niets, verklaarde de Hertog, zou zijne verzoening met zijnen leenheer, den Koning van Polen, zoo zeer in den weg slaan, als de voortzetting — van de gewapende tusschenkomst der Zweden 4, — Zoo veel middelen stelde Polen in het werk om de gevreesde komst van een zestal Nederlandsche oorlogschepen in de Oosizee te keren, die zijn geliefkoosden droom van eenmaal de heerschappij in die wateren te voeren voor goed den bodem zou ingeslagen hebben. De Staten konden hunne schepen niet 5; doch niet omdat de beden van Polen zoo veel op hen vermoch- 1 Zie het boven aangehaald rapport van sticxe, op het Rijksarchief, en verg. hiervoor bl. 14. 2 Zie hiervoor, bl. 40, Noot 1. 3 Resol, Stat-Gen. 6 Dec. 1618. 4 Resol. Stat.-Gen. 18 Oct. 1618. In denzelfden geest zal de brief gesteld geweest zijn, dien de Staten in Sept. 1617 uit Riga ontvingen. Zie hiervoor bl. 15, Noot 8. 5 Zie hiervoor, bl. 7. DES VADERLANDS, | 285 ten, maar omdat zij uit den benarden toestand van dit Rijk afleidden; dat van deze zijde — 1e18— geene vijandelijkheden van eenig aanbelang tegen Zweden te duchten waren. Doch TM Zweden vreesde niets zoozeer, als de gunstige kans, die het zich bij den zwakken toestand van zijnen vijand gegeven zag, te verzuimen. Gusraar Aborr wilde van geen Nieuwe aan- wapenstilstand hooren, en zijn Gezant van pick liet zich dan ook hoogst ongunstig en uit over het voorstel van den Afgevaardigde van wiem van Koerland, en ontveinsde zijn vermoeden niet, dat het op aandrang van Polen gedaan was 1. Hechtten de Staten aan het aanzoek van den Hertog gewicht, zoo liep van pick gevaar, zich de gelde- like toelage niet verleend te zien, welke hij den 31%% Augustus (1618) uit naam van tijnen Koning bij vernieuwing aangevraagd had ?, Dankbaar voor de reeds verleende geldelijke ondersteuning, verzocht ausraar Aporr alstoen de Staten, daarmede voort te gaan, daar de oorlog met Polen, dus zeide hij, zulks volstrekt noodig maakte, Stars- mox» had alle vredesonderhandelingen afgeslagen: hij ging thans in Esthland met openbaar wapengeweld, en binnen Zweden met allerlei kuiperijen te werk. Zoo zag zich cusraar genoodzaakt, twee legers te onderhouden, één in Lijfland, het andere in Zweden zelve, en daarenboven schepen uit te rusten ten einde het gebied op de Oostzee te handhaven. Zoo vele onkosten, als tot dat alles vereischt waren, kon hij alleen niet dragen, te meer omdat hij dit jaar den Koning van Denemarken den laat- den termijn voldoen moest voor de lossing van Helsingborg. Hij wilde niet gelooven, dat de Staten hem in dezen staat van zaken zouden verlaten, maar vertrouwde, dat zij len minste nog vier maanden lang hunne geldelijke ondersteuning zouden voortzetten, en hem bovendien op nieuw eene som van 180,000 rijksdaalders, ter gemoetkoming in de betaling van Denemarken, zouden voorschieten. Eerst den 12% October brachten de Staatslieden, die tot het onderzoek van dit voorstel gecommitteerd waren geweest, een gunstig verslag deswegens uit. Maar alsnu waren alle Provinciën met name Fries- land en Groningen nog niet genoegzaam gelast om in het verzoek te bewilligen. ! Resol. Stat.-Gen. 31 Aug.; 18 Sept; 12, 13, 24 Oct.; 2, 5, 17, 19, 22, 26 Nov. 1618. 286 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EE 1618— zulks wel de voorbode van nieuwe vijandelijkheden tusschen Denemarken en Zweden — kon wezen. Dus verzochten zij Koning 3Acosus door middel hunner Gezanten, toen nog in Engeland aanwezig, zijnen invloed op den Koning van Denemarken te laten gelden. Gelukkig werd deze steen des aanstoots uit den weg geruimd, daar de vesting tegen den losprijs aan Zweden werd overgegeven t, Terwijl alzoo de Staten-Generaal hunnen Noordschen bondgenoot ondersteunden, ten einde het evenwicht tusschen de beide in Europa tegen elkander overstaande groote partijen gehandhaafd en juist daardoor een algemeene oorlog verhoed worden mocht, hadden er in een der landen, waar het Oostenrijksche Huis heerschte, gebeurtenissen Opstand in plaats, welke het uitbreken van eenen oorlog ten gevolge zouden hebben, — Twee utra- en. quistische Gemeenten te Braunau en Klostergrab, in Bohemen, hadden in het jaar 1611 | aangevangen nieuwe kerken te bouwen. De beide landsheren dier twee plaatsen, de abt te Braunau en de Aartsbisschop van Praag, verboden daarmede voort te gaan, en Keizer waTTHIS, Koning. van Bohemen, bevestigde dit verbod. Het gold hier de vraag, of de onderdanen van Katholijke Heren het recht op godsdienstvrijheid konden doen gelden, dat bij den Augsburgschén godsdienstvrede slechts aan die Leden des Rijks was toegekend, welke rechtstreeks van het Rijk afhingen. De Utraquisten wilden de geestelijke heerlijkheden als koninklijke goederen beschouwd en alzoo gelijk gesteld — hebben met de koninklijke Steden, aan welke de vrije beschikking over de godsdienst - toegekend was. De beide Gemeenten gingen aldus, onder toestemming van de utra- | quistische Stenden, met het bouwen der kerken voort; maar in Februarij 1618 het de Katholijke Overheid ze eerst sluiten, daarna slechten, ja, een aantal Afgevaardigden | gevangen nemen. Deze gebeurtenis mat de maat van de aanmatigingen der Katholijken - vol: de Protestanten, die, onder de verschillende benamingen van Utraquisten, Boheem- sche Broeders en Evangelischen, drie vierden van de bevolking van Bohemen uitmaakten, besloten zich tegen de Jezuiten, die weder van de uitroeijing der ketterij. droomden en de oogen naar Spanje gewend hadden, krachtdadig te doen gelden en, was Bohemens recht op eene vrije koningskeuze miskend en de broederszoon van Keizer maxtmmaax II de katholijkgezinde ssanmarxp hun als toekomstig Vorst opgedrongen, thans besloten zij hunne rechten te handhaven. Herhaalde smeekschriften aan den Keizer hadden geene gewenschte uitwerking gehad. Dit trachtten zij te doen door de uitgave van twee apologiën aan den Keizer en aan 1 Resol, Stat.-Gen. 28 Dec. 1018. 18 Jan, 1619. canzerox, Ill, p. 39. DES VADERLANDS. 287 het Boheemsche en Duitsche Volk. Niettemin gevoelden zij, dat hun stout bedrijf, ^ 1015— weldra in Junij 1618 door de opdrecht der regering aan de dertig Directoren en door "S de verbanning der Jezuiten gevolgd, niet ongestraft zou blijven. Deswegens lichtten zij soldaten, stelden den Graaf rHunw, die als tegenstander van den Aartshertog FERDINAND bj het Hof in ongenade was, aan hun hoofd, en vermaanden de Silesiers, Moraviërs, Launtsers, Oostenrijkers en Hongaren tot bijstand op grond van de met hen bestaande oude overeenkomsten, en dit niet alleen, maar ook berichtten zij in eenen brief, ge- dagteekend den 16°" Junij (1618), de Staten-Generaal van het voorgevallene met ver- toek hen in geval van nood met raad en daad bij te staan !. Hoe moesten deze gebeurtenissen in Duitschland opgenomen worden? Dat de Katho- pe stand ijke partij strenge onderdrukking der oproerige beweging verlangde, spreekt wel van —— Sis aanzien van het be- gebeurde in Bo- langen hunner eigene grootheid en den eisch hunner onafhankelijkheid tegenover het Aemen. Oostenrijksche Huis en Spanje over het hoofd zagen. De opstand was minder tegen zelve; maar weinige Vorsten waren zoo zuiver katholijkgezind, dat zij daarbij de den Keizer gericht, dan tegen den persoon van FERDINAND, dien men niet tot Koning begeerde, en wiens hoop op de Keizerskroon zelfs een wAxnmimrraar van Beijeren, het hoofd der door Oostenrijks eerzucht ontbonden Liga, gaarne zou verijdeld hebben, — en, beriepen de Stenden zich op den godsdienstvrede, zelfs den Keizer, die menigmaal getoond had dat verdrag to willen erkennen, kon zulks niet ergeren. Kon alzoo de Keizer, of liever de partij van den Aartshertog mAxIMTLIAAN, die zich van het bewind had meester gemaakt, op geene dadelijke ondersteuning van de zijde der hoofden van de voormalige Liga rekenen, dit maakte de zaak te zorgelijker: want nu zou Oostenrijk de aangeboden hulp van Spanje dienen aan te nemen. Werkelijk zond de Spaansche Regering naar Italië en bepaaldelijk naar Napels het bevel om zich ten oorlog toe te rusten, en ook in het gebied der Nederlandsche Aartshertogen werden troepen gelicht. Dit stjfde de vermoedens der Boheemsche Stenden, die aan rznpmwAwp het doel toeschreven om hun land eenmaal aan Spanje te doen vervallen, en aan de Unie, die uch ten spijt des Keizers gehandhaafd had, en bi-welke de zaak der Boheemsche Protestanten een gunstig oor vond, gaf het aanleiding om krachtig tegen de inmenging der Spanjaarden in Duitschland op te treden en met den Hertog van Savoye over het leveren van hulptroepen onderhandelingen aan te knopen. Wat zouden in dezen slaat der zaken de Staten-Generaal op den brief der Boheem- welke partij sche Stenden besluiten? Beide voor eene krachtdadige hulpbieding en voor een uitstel- du — pics leud antwoord waren gronden aan te voeren. Trad Spanje openlijk nu ook in dat deel Kiezen” van Duitschland als voorvechter van hunne tegenpartij op, zoo kon de inmenging van ' Resol. Siat.-Gen. 20 Julij, 1618. Reeds dadelijk na het gebeurde had der Staten Agent BREDERODE hen uit Heidelberg bericht gezonden (Resol. Stat.-Gen. 11 Junij, 1618). 288 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— deze Mogendheid op hunne grenzen daardoor slechts bekrachtigd en op den duur ver- S sterkt worden; triomfeerde het Huis van Oostenrijk, na den spoedig te verwachten dood van den zwakken en weifelenden marruras, met behulp van de Spaansche macht, dan zou het ontwerp om de Katholjke Duitschen Vorsten van hunne naijverige houding terug te brengen en de Unie te fnuiken zijne uitvoering kunnen erlangen, en de Re- publiek zag haren doodvijand alvermogend en aan hare grenzen gewapend. Daarenboven zou men de Bohemers, die onze geloofsgenooten waren, onverschillig, neen! lafhartig laten onderdrukken, en eenen kostbaren bondgenoot in het hart der vijandelijke Oos- tenrijksche macht laten verdelgen? Zoo veel pleitte er voor eene gunstige beantwoor- ding der opening, hun door de Bohemers gedaan. Maar voor een ontwijkend bescheid was ook wel wat te zeggen. Immers weigerden de machtigste Katholijke Duitsche Vorsten den Keizer hunne medewerking, en de Unie, die uit hare werkeloosheid scheen te willen ontwaken, zou de Bohemers niet in den steek laten, Bood het geene gunstige kansen aan, dat Spanje hare krachten zoo ver van onze grenzen ging verspillen, en was het niet onraadzaam om, door partij voor hare tegenstanders te kiezen, hare macht ook ons op den hals te halen en misschien alle hoop op de voortduring van het Bestand voor goed af te snijden? Zulke gronden zou men voorzeker in den boezem van de vergadering der Staten-Generaal tegen het verleenen van bijstand aan de Boheemsche Stenden hebben aangevoerd, wanneer zulk een voorstel van Staatslieden ware uitgegaan, die men wenschte tegen te werken: dan had men wellicht geveinsd in het verdeelen der krachten en het vermenigvuldigen der verstrekte geldelijke hulpmiddelen het geheime opzet te vermoeden om den Spanjaard te zekerder in het land te halen. Maar toen het tijd werd om de aanvrage der Bohemers in overweging te nemen, was juist de gehate - OLDENBARNEVELT gevallen, en, wilde men hem onder het voorwendsel, dat hij met den | ` vijand in verstandhouding gestaan had, uit den weg ruimen, zoo moest men thans geene stoute maatregelen tegen de staatkunde van Spanje ontzien. x — Juist op den eersten dag na OLDENBARNEVELTS gevangenneming werd, na de mededeeling raal gedaan. van nieuwe berichten uit Bohemen, in de Staten-Generaal in rondvraag gebracht, wat op den brief van de Boheemsche Stenden te antwoorden. De redenen, die de Bohemers tot den opstand gehad hadden, werden onbewimpeld voorgedragen: de opstand, heette het volgens den inboud van den brief, was tegen de Jezuiten en »anderen van de Pauselijke Ligue" gericht; wat de Stenden gedaan hadden, was »tot voorstand van de DES VADERLANDS, 289 CE] Religie en de gemeene Christelijke Republiek” geschied. Toch kwam het alstoen niet tot een voorstel om zelf hulp te bieden. De vraag werd geopperd, of het niet goed zou zijn, van wege de Staten aan den Keurvorst van de Palts, den Landgraaf van Hessen en andere Duitsche Vorsten te schrijven en hen te vermanen, » aangezien deze zaak het gemeene wezen der Christenheid van de Religie aanging,” de Boheemsche Stenden aan te moedigen in hun besluit en hun hulp en bijstand aan te bieden, waar de nood zulks zou vereischen. In dit voorstel werd het beginsel erkend, dat de Republiek en de Boheemsche Stenden werkelijk de hoogste belangen gemeen hadden, en de bevordering van den gewapenden tegenstand als een doel, waarnaar men streven moest, aanbevolen, Doch de meerderheid toonde zich niet geneigd om dadelijk zulk een gewichtig besluit te nemen, en de zaak werd alsnog in bedenking gehouden !. Evenwel den 8* September werd besloten den brief in dien zin te beantwoor- den, en alzoo zouden de Stenden van wege de Staten vermaand worden »in bun aan- gevangen werk voor de eere Gods en het behoud van hunne vrijheid en recht met alle wijsheid, voorzichtigheid en beleid voort te gaan, en daartoe ten spoedigste op alles te letten wat ter hunner verdediging noodig zijn kon, zonder iets te verzuimen, niet twijfelende, of God de Heer zou hun met zijnen Heiligen Geest in hunne onder- nemingen tegen hunne vijanden nabij zijn.” Voorts zouden Hun Hoog Mogenden ver- klaren, dat zij zich, dewijl hunne zaak die der Godsdienst was in het algemeen, ver- zekerd hielden van de bereidwilligheid der Protestantsche Vorsten van het Duitsche Rijk om met alle andere geloofsgenooten hun alle goede diensten te bewijzen en bijstand te verleenen, gelijk zij zelven bereid waren te doen, ten gemeenen beste der Christenheid , in die mate als de toestand, waarin de zaken der Vereenigde Provinciën verkeerden, het zou toelaten. Het liep echter nog eenige dagen aan, bepaaldelijk door bezwaren "n den kant der Provincie Holland, voordat een dus gesteld schrijven werd vastgesteld 2, Intusschen . had het Keizerlijke Hof de vijandelijkheden aangevangen. Daar er geen 1618 1631. Vijandelijkhe- den tusschen den Oostenrijker te vinden was, dien men genoeg vertrouwde om hem de betrekking van Keiser en de Bo- bevelhebber der tegen de opstandelingen bestemde troepen op te dragen, zoo werd de Graf van sucovor met die waardigheid bekleed. Deze, zijne tegenpartij te gering achtende, werd tot twee malen toe geslagen. Hierdoor steeg de moed der Bohemers; de. Sileziërs kozen hunne partij, en van verschillende kanten stroomden hun hulp toe. De Graaf GEORGE FREDERIK VAN HOHENLOHE wierf krijgsvolk voor hen in het Brunswiüjksche, lerwijl de Graaf zansr van mansreLD, die zich in hunne dienst begeren had, in de kwartieren van Nijmegen eene compagnie ruiters deed lichten 3, en hun, onder bedekte begunstiging van den Keurvorst van de Palts, 4000 voor Savoye geworven soldaten ! Resol. Stat.-Gen. 30 Aug. 1618. 2 Resol. Stat.-Gen. 8, 15, 20 Sept. 1618. > Resol. Stat.-Gen. 22 Sept. 1618. ; III Derr. 3 Srvx. 37 hemers. 290 ALGEMEENE GESCHIEDENIS a bezorgde 1, Tot het onderhoud van al die troepen was geld noodig. Dus wendden — zich de Stenden bij missieve van den 5°" October tot de Staten-Generaal met verzoek | om de som van zeshonderdduizend florijnen te leen. Hiertoe konden de Staten op het oogenblik dat men besloot ook aan Zweden nieuwe kredieten te verstrekken, niet zoo gereedelijk komen. Zij duchtten, dat de Bohemers, van alle kanten door vijanden omringd, geene genoegzame hoop op de zege mochten koesteren, en meenden dat zi geene voldoende waarborgen voor het hun te verleenen krediet-konden geven, Toch wilden zij, dit gaven zij ten antwoord, de zaak ernstig bij de Provinciën, die nu nog niet gelast waren, aanbevelen, en (hetgeen de Stenden tevens verzocht hadden) beletten, dat er in hun gebied troepen voor hunne tegenpartij gelicht werden ?. Evenwel nader den hagchelijken toestand vernemende, waarin het Huis Oostenrijk verkeerde, aan het- welk de stoutmoedige Aartshertog maxrurraan door den dood ontviel, terwijl de Oostenrijkers zelven de Bohemers begunstigden en de Unie der Protestantsche Vorsten er op uit scheen te zio om het Keizerlijke Huis thans ten val te brengen, werd allengs de hoop bij de Staten levendig, dat er zich in Bohemen en de met dit Land verbonden Gewesten een Staat mocht vormen, naar het voorbeeld der vrije Nederlanden ingericht. Daartoe moesten de Bohemers niet stil zitten, maar zich van het blijvend bezit eener geoefende krijgsmacht en van geregelde uit hun eigen boezem vloeiende geldmiddelen verzekeren. Deze beschouwing bracht te weeg, dat men den Bohemers weldra met meer vertrouwen gelden meende te kunnen voorschieten 3, en zich voornam Geheime be- het hun niet aan goeden raad te laten ontbreken. Doch de eerzucht van een Duitschen — Vorst, den Keurvorst van de Palts, en de dubbelzinnige staatkunde van zijnen schoon- de aM. vader, den Koning van Groot-Britannié, zouden in plaats van de Bohemers aan le sporen zich op eene duurzame en krachtige inrichting hunner zaken toe te leggen, eerlang den weg der onderhandelingen met den Keizer aanbevelen. Eigenlijk beoogde men den val van het Oostenrijksche Huis volstrekt niet. 3 carreton, II, p. 374. 4 Zie hiervoor bl. 116. DES VADERLANDS. 201 in geenen deele. Wel was de Keurvorst gereformeerd, maar, even als onlangs in de Ne- s derlanden door toedoen der Dortsche Synode, had ook in de Keurpalts het Calvinisme sints lang zijne grenzen gevonden en zich, ruim zoo zeer als de van ouds tot stilstand geko- men Luthersche Kerk, tot orde en regel geschikt, en het geloof, op zijne beurt tot een taak en een werk geworden, had in de geschreven letter der godgeleerden een met zijn eigenlijk voorwerp strijdig voorwerp gekregen. Groot was dan ook te Heidelberg de ingenomenheid met die Dortsche Kerkvergadering. Om haren goeden uitslag van God af te smeeken, had de Paltsgraaf op een plechtigen Vastendag gebeden voorgeschreven, te vereenigen met die, welke men »voor den welstand van den staat van Bohemen” tot God zou opzenden 1, Veelbeteekenende vereeniging voorwaar! De Dortsche Synode en de vrijheidskamp der Utraquisten, dier laatst overgeblevenen van de vroegste voorvechters eener slechts van lieverlede door staatkundige nh en gemis aan geestelijk ver- trouwen vervalschte Hervorming | Doch eerst langzamerhand kwamen zulke raadslagen van de Palts en Engeland aan het licht, Ook de gunstige verwachting der Nederlandsche staatslieden aangaande den Boheemschen opstand kwam niet plotseling tot rijpheid. Den 12%" December verscheen Een zaakge- de kapilein HERMAN FaüNCE, een Nederlander in de dienst- der Boheemsche Stenden en esa a tan lans herwaaris gezonden, ter vergadering der Staten-Generaal, om de zaak der leening , '^ * Gravenhage. 