Handboek der pharmakognosie
7. De juiste wijze van droogen. Alle planten bevatten eene tot haren groei noodige hoeveelheid water, hetwelk, om de zoogenaamde ontbin¬ ding (verrotting) te voorkomen , voordat zij bewaard worden op eene geschikte wijze en tot op zekeren graad daaruit moet verwijderd worden. Men noemt dit: het droogen. Moeijelijk is het door woorden uit te drukken, op welk tijdstip men de vegetabiliën als genoegzaam gedroogd beschou¬ wen kan, zoodat ik deze beoordeeling hier liever aan de ondervinding van den praktischen apotheker wil overlaten. — Het droogen zelf geschiedt gewoonlijk 1) Op eenen bodem , waarover eene gestadige luchtverwisseling kan plaats grijpen. Op deze gewone wijze, kunnen zeer vele vegetabiliën gedroogd worden en wel al diegene, waarbij ik geene bijzondere wijze zal opgeven. Te dien opzigte is slechts in acht te nemen, dat de grond uit planken moet bestaan en van stof worde zuiver gehouden; dat de vegetabiliën los en niet te dik op elkander komen te liggen , en dikwijls worden omgekeerd; dat, wanneer meerdere vegetabiliën tegelijk daarop gedroogd worden, deze ver genoeg van elkander liggen, om hare ver¬ menging te verhoeden; dat, de uitgespreide vegetabiliën, om verwisselingen te voorkomen, behoorlijk worden gesigneerd; dat het dak zoodanig zij voorzien, dat noch regen, noch iets anders daardoor heen kan vallen, en dat eindelijk de bodem zoodanig kan afgesloten worden, dat aan katten , honden en andere dieren den toegang is versperd, dewijl deze de vege¬ tabiliën bemorsen (gelijk dit b. v. bij den valeriaanwortel eene bekende zaak is) , met haren vermengen , en ook wel door elkander slepen. 2) Op horden , zeven , uitgespannen doeken en mallen. Deze droogings-methode is bovenal aan te bevelen , omdat daarbij eene gestadige luchtverwisseling plaats vindt en dus het droogen ook zonder verhoogden warmtegraad sneller kan geschieden. Het is daarom te betreuren, dat zij bij grootcre hoeveelheden niet wel in aanwending kan gebragt worden. Zij is echter noodzakelijk bij alle vegetabiliën , die bij langzamer droogen zwart, en over het algemeen duidelijk veranderd worden, en welke ook in kunstmatige warmte niet mogen gedroogd worden. 3) In eene droogkast of eene bakkerij, waarbij men echter tegen verdorring waken 22 PHARMAKOGNOSIE moet. Deze droogingswijze is, zoo als ik bij enkele vegetabiliën zal op¬ merken, dikwijls zeer doelmatig, zelfs noodwendig. Voor alle vegeta¬ biliën , die aetheriscbe oliën of andere vlugtige en door warmte ligt ver- stoorbare bestanddeelen bevatten , is zij over het algemeen niet geschikt. De PETTENKOFERsehe droogkamer is voorzeker eene hoogst doelmatige inrigting, daar men de vegetabiliën daarin bij -f- 30° — 50° R. zoo droo- gen kan, dat hare bestanddeelen onveranderd blijven, en dat men door gepaste bevochtiging met water de natuurlijke sappen daarin weder zoo kan herscheppen, alsof zij niet waren gedroogd geworden (büchners Repertorium 1815, Bd. XXXVII, 13). Het droogcn in de zon, gelijk dikwijls plaats heeft, schijnt niet overal aannemelijk te zijn, daar de invloed, welken het zonlicht bij de ontleding van organische verbindingen uitoefent, eene te groote beteekenis beeft. Zulks geschiedt wel is waar in vreemde landen dikwijls genoeg, bij ons kan dit echter geene reden ter navolging opleveren. Ginds toch ontbreken meer of minder de noodige inrigtingen ; ook zijn bij ons nu eenmaal de giften en werkingen van de aldaar zoo gedroogde vegetabiliën vastgesteld, terwijl wij gewoon zijn inlandsche vegetabiliën bij het droogen zooveel mogelijk onveranderd te bekomen. Hetzelfde geldt nagenoeg van de gewoonte in andere landen om eenige vegetabi¬ liën boven een brandend vuur of in de gevels der huizen te droogen, alwaar zij sterk door den rook getroffen worden, waardoor zij een be¬ rookt aanzien verkrijgen. 8. De doelmatigste bewaring. Van groote beteekenis voor de meest mo¬ gelijk onveranderde instandhouding der vegetabiliën , is eene geschikte bewaring. Zuurstof of, wat op hetzelfde nederkomt, dampkringslucht, water en licht zijn inzonderheid de agentia , welke verstorend daarop inwerken. Dezen afteweren, moet derhalve de voornaamste zorg zijn. Meestal worden de vegetabiliën in tonnen, laden en bergplaatsen bewaard , waar¬ van men , zoo men haar wenscht te behouden , met regt minstens eischen kan, dat zij van niet te dun hout en overal digt zijn; dat zij zoo kunnen besloten worden en van elkander afgescheiden zijn , dat zij de vegetabiliën tegen licht, stof, onderlinge vermenging, indringen van muizen en ander ongedierte kunnen beschutten, en dat zij zich in een geheel droog lokaal bevinden. Tegen zuurstof, water en uitdamping van vlugtige bestanddeelen kunnen zij daarentegen de vegetabiliën niet dan zeer onvolkomen beschermen. Het is dus volstrekt noodzakelijk, althans voor diegenen, welke ras vochtigheid aantrekken, door zuurstof gemakkelijk ontleed worden en zeer vlugtige bestanddeelen bevatten, besloten vaat- DES PLANTENRIJKS. 23 werk van glas of vertind ijzerblik aantewcnden. Een weinig nadenken is toereikend, om het blikken vaatwerk boven al het andere eenen bepaalden voorkeur te geven, niet slechts voor de 'zoo even gemelde vegetabiliën, maar ook voor alle andere. De jongste bevindingen hebben dan ook een zoo gunstig resultaat daarover uitgesproken , dat men reeds hier en daar een begin gemaakt heeft, met het voor alle vegetabiliën, zoowel in de voorraadkamers als in de winkels inlevoeren, en dat eene zoodanige algemeene invoering zeer wenschelijk schijnt, althans bij vernieuwingen en nieuwe inrigtingen. De eenigzins grootere kosten daarvan moeten nood¬ wendig, vooral in vochtige streken, zeer ras daardoor worden opgewogen en later zelfs tot voordeel verstrekken , dat zich de vegetabiliën veel langer daarin bruikbaar houden , daar men bevonden heeft , dat zij na verloop van 5 jaren nog even goed daarin waren gebleven, als in houten vaten na 1 jaar. Het inwendig bekleeden van houten vaten met blik, zooals dit veelvuldig aangetroffen wordt , geeft slechts tot dubbele kosten aan¬ leiding. Hebben de blikken vaten eenen netten vorm en zijn zij met olieverw bestreken, dan heeft, zoo als ik zelf gezien heb, een daarmede voorzien lokaal een vriendelijker voorkomen, dan dat, hetgeen door houten vaten wordt opgeleverd. Bij de aanwending van zoodanig blikken vaatwerk is het slechts eene ligt te vervullen’, echter volstrekt noodzakelijke voorwaarde, dat de deksels volkomen sluiten en dat de vegetabiliën behoorlijk ge¬ droogd daarin worden gebragtvEenvoudig droogen in de lucht is meestal niet toereikend , maar zij moeten in eene kunstmatige warmte van om¬ streeks -f- 40° R., of voor zoo verre zij het zonder hinder verdragen kunnen, nagedroogd en terstond daarin weggesloten worden. — Tot be¬ sparing van ruimte en lot langer behoud , wil men het onlangs zeer doelmatig bevonden hebben , om de vegetabiliën door middel van een schroefwerktuig in eenen deurstijl vast in de voorraadvaten inte- persen. Zeer lakenswaardig is de, vooral in nieuwere tijden, mij dikwijls voor- gekomene gewoonte, om grootere massa’s, ja zelfs den geheelen voorraad der meer gebruikelijke vegetabiliën , inzonderheid der aromatische en nar¬ kotische kruiden zoo gesneden te bewaren , als zij b. v. tot species enz. worden aangewend. Ten eerste laten zij dan geene juiste beoordeeling toe van haren waren aard en echtheid , ten andere moeten zij in dezen toestand zeer ras werkeloos of althans minder werkzaam worden. 9. De kenteekenen. Het is eene moeijelijke taak voor de pharrna- kognosie, eene beschrijving te geven van die indrukken, welke de vegetabiliën juist op onze zintuigen maken , en waardoor wij in staat 24 PHARMAKOGNOSIE zijn haar te onderscheiden , dewijl het aan woorden ontbreekt, om de ontelbare en riaauw verwante wijzigingen in gedaante, weefsel, kleur, reuk, smaak enz. duidelijk voortestellen. In dit opzigt kan de phar- makognosie dus slechts een leiddraad zijn, en daarop alleen opmerk¬ zaam maken , wat bij de autoptische beschouwing der vegetabiliën tot hare erkenning en onderscheiding naauwkeuriger dient te worden gade¬ geslagen. Daarbij geraakt de pharmakognosie eenigzins op het gebied der botanie, en moet somwijlen opnemen, wat reeds in deze geleerd is. De botanie echter kan dit gedeelte der pharmakognosie geenszins overtollig maken; zij beschrijft namelijk alle planten en bepaalt zich daarbij hoofd- zakelijk slechts tot die organen , welke tot hare onderscheiding en ver- eeniging in groepen (familiën) standvastige karakters opleveren , dus inzon¬ derheid tot de inflorcscentie. In de pharmakognosie ligt echter zelden eene geheeie , ontwikkelde plant ter beoordeeling voor ons , maar meestal slechts enkele deelen daarvan , die zeer dikwijls volstrekt geen bota¬ nisch belang aanbieden. Voor de laatsten moet dus de pharmakognosie, behalve de reeds in de botanie vermelde, en bijna overal niet toereikende kenteekenen , nieuwe in voldoenden getale opsporen, die zij dan hoofd¬ zakelijk aan de inwendige structuur, de kleur, den reuk en den smaak, alsmede aan de veranderingen bij het droogen en bewaren, en aan scheikundige reactiën enz. ontleent. 10. De beoordeeling der echt - en deugdelijkheid. Terwijl in vroegere tijden opzettelijke vervalschingen der vegetabiliën zeer in zwang waren , worden zij tegenwoordig gedurig zeldzamer en zyn, indien zij nog voor¬ komen, meer aan nalatigheid en gebrek aan kennis toeteschrijven , dan aan winzucht en bedrog. Er komen wel is waar nog verwisselingen en vervalschingen voor, en deze moeten met hare onderscheidingstee- kenen opgegeven worden, voornamelijk om daarmede bekend te zijn en er zich voor te kunnen wachten. Doch de meeste der in de pharmako- gnosiën opgeteekende gevallen hebben nog slechts eene historische waarde, omdat men daarop, door hen herhaaldelijk te vermelden, bijzonder de aandacht vestigde, waarvoor dan dikwijls andere verwisselingen en ver¬ valschingen irislopen. «“Doch de berisping , die aan de in de apotheken voorkomende vegetabiliën thans menigvuldiger ten deele valt, heeft betrekking op andere omstandigheden, namelijk: 1) op de keuze der soorten van de in den handel voorkomende vegetabiliën. Van zeer vele, inzonderheid van de uit vreemde landen komende vegetabiliën zijn er gewoonlijk meerdere soorten , die in den handel door de woorden fijn , middelsoort , ordinair , naturel , uitgelezen enz. onderscheiden worden* DES PLANTENRIJKS. 25 Deze soorten ontstaan eensdeels door tellurische en kosmische omstan¬ digheden , die in onderscheidene streken en jarcn een verschil in ontwik¬ keling der planten en opbrengst der daarvan gebruikelijke deelen veroor¬ zaken. Anderdeels zijn zij het gevolg van de verschillende wijzen , waarop zij verkregen worden , óf van de in één jaar meermalen herhaalde oogsten, óf wel door de uitlezing der meer zuivere partijen uit de onmiddellijk verkregene, zoogenaamde naturelle droogerijen enz. Onder deze omstan¬ digheden bekomt men wel is waar de vegetabiliën echt, doch, zooals ligt te begrijpen valt, van zeer ongelijke menging en hoedanigheid, of, wat op hetzelfde nederkomt , van zeer onderscheidene deugd en werkzaamheid. Het is duidelijk, dat dusdanige omstandigheden voor de praktische artsenij¬ kunde, waarin hel om algemeene gelijkheid en overeenstemming te doen is, van groote beleekenis zijn. Zoo bevat b. v. eene soort opium 15, eene andere 13, eene derde 10, eene vierde 6 tot 7 en eene vijfde 1 procent morphine. Wanneer nu dit bestanddeel als datgene, waardoor de deugd en werkzaamheid des opiums bepaald wordt, moet beschouwd wor¬ den , en in de apotheken nu eens de eene dan weder de andere soort aan de patiënten wordt afgeleverd, tot welke verschillende meeningen en uitkomsten moeten dan niet de artsen, omtrent de van het opium toete- dienen’ gift geraken? Het is derhalve eene wezenlijke taak voor de pharma- kopoeën , zoo men den arts omtrent de dosis der geneesmiddelen , waarvan hij zich bedienen kan, behoorlijk wil inlichten, om naauwkeurig de soor¬ ten der vegetabiliën te bepalen , die men tot geneeskundig gebruik dient uiltekiezen. Immers is het eene, reeds van vroegere tijden daglee- kenende algemeene grondstelling , daartoe de beste soorten aantewenden , zoo kan deze toch niet genoeg in aandenken gehouden worden. Der phar- makognosie blijft het echter voorbehouden , om alle soorten volgens hare kenteekenen en menging te karakteriseren. De beste soorten zijn wel is waar, niet altijd te verkrijgen, daarom mag evenwel het streven daarnaar niet ophouden. Bij deze gelegenheid maak ik tevens op eene, nog altijd niet geheel uitgewischte , onjuiste, maar daarom niet kwaad¬ willige meening opmerkzaam, alsof namelijk de slechtere en goedkoopere soorten, b. v. van rhabarber, tot bereiding van tincturen, extracten, poeders enz. goed genoeg waren. Deze dwaling behoeft des te meer eene lercgtwijzing en opheldering, omdat het juist deze vormen zijn , waaronder gewoonlijk de vegetabiliën aan de patiënten worden toegediend, en zij dus in denzelfden graad minder werkzaam moeten zijn, als de tot hare bereiding aangewende soorten slechter waren. — 2) Op eene ontleding en daarmede gepaard krachtverlies. Aan zoodanige verandering 26 PHARMAKOGNOSIE zijn alle vegetabiliën, hoewel in zeer afwisselenden graad, onderhevig, en dit gebrek ontstaat óf doordien zij niet behoorlijk tegen lucht en licht beschut zijn, óf ten gevolge van de tegenwoordigheid eener te groote hoeveelheid water, doordien de vegetabiliën óf niet behoor¬ lijk gedroogd in de voorraadvaten zijn gebragt , óf doordien zij het, gelijk zulks in vochtige en moerassige streken zonder blikken vaat¬ werk zeer moeijelijk kan afgeweerd worden, op nieuw' aantrekken. 11 .De scheikundige zamen stelling . Als voorwerp van scheikundige be¬ schouwing doet eene plant zich aan ons voor als eene uit menigvuldige DES PLANTENRIJKS, 27 verbindingen van koolstof, waterstof, stikstof en zuurstof, zelden ook zwavel en phosphorus, hoogst kunstig, verwonderlijk en regelmatig gebouwde werkplaats, waarin talrijke, elkander opvolgende scheikundige processen plaats hebben. Het doel daarvan is niet alleen de planten van het geringste punt tot op den hoogst bereikbaren trap van volkomenheid te vormen en daarbij alle verschijnselen voor den dag te roepen, wier som wij het leven der planten noemen, maar haar bestaan ook later geheel en al weder te doen ophouden en haar zoo tot een periodiek voorwerp ter beschouwing in de natuur te maken. Doch de naauw- keurige nasporing dezer scheikundige processen en hunner oorzaken, der daaruit voortvloeijende bewerktuigde verbindingen of der zooge¬ naamde plantaardige vormingsdeelen (plantenstoffen) , en eindelijk der verbindingswijze dezer laatsten in de planten , is als eene onuitputbare bron ter bearbeiding en nadenken erkend en heeft in de laatste jaren meer, dan ooit, de gansche scheikundige wereld onledig gehouden en zich tot hare lievelingsstudie gemaakt. Ondertusschen behoort de breed¬ voerige vermelding der resultaten , waartoe deze met grooten ijver en met vaak zeer gelukkig gevolg in het werk gestelde onderzoekingen geleid hebben , geheel en al tot het gebied der scheikunde. De pharma- kognosie ontleent slechts zooveel daaraan, als zij ten nutte harer weten¬ schappelijke ontwikkeling en in haren praktischen werkkring tot inza¬ meling, bewaring, beoordeeling en ook voor de geneeskundige toediening der vegetabiliën kan aanwenden. Op deze wijze is eene der gewigtigste afdeelingen der pharmakognosie ontstaan , welke ik kortheidshalve de scheikundige zamenstelling genoemd heb. Deze scheikundige verhoudingen dienen wel is waarbij de afzonderlijke vegetabiliën, naauwkeuriger behandeld te worden, doch het schijnt mij ter vereenvoudiging en verligting hier de regte plaats te zijn, om daar¬ van een algemeen overzigt te geven. Eene plant kan even als ieder harer organen , ten opzigte van den bouw door het volgende beeld worden voorgesteld : Planten geraamte. Indifferente stollen. Plantenbases. Plantenzuren. Het plantengeraamte vormt in de gedaante van cellen den inwendigen toestel der planten en geeft aan al hare organen vorm en vastheid. Vroeger scheen uit dc zoozeer onderscheidene vastheid der planten en zelfs der enkele organen van eene en dezelfde plant, alsook uil de 28 PHARMAKOGNOSIE resultaten der scheikundige onderzoekingen te volgen , dat het ligchaam , waaruit genoemde cellen gevormd worden, de zoogenaamde celzelfstandig¬ heid , een veelvuldig wezenlijk verschil opleverde. Men meende reeds lignine (hout, houtvezel, houtstof) , fibrine (plantenvezel) , fungine , tre- mclline , suberine , medulline (sambueine) en pollenine als zoodanige we¬ zenlijk onderscheidene celzelfstandigheden te kennen. Nieuwere onderzoe¬ kingen echter omtrent dit punt hebben tot een geheel ander resultaat geleid, hetgeen wij inderdaad aan payen te danken hebben. Deze na¬ melijk beproefde de celzelfstandigheid door bekende en nieuwe middelen uit een groot aantal zeer verschillende planten en hare dcelen geheel zuiver te verkrijgen. En nu leidden hem de scheikundige onderzoekingen, welke hij toen daarmede in het werk stelde, tot de opvatting, dat de celzelfstandigheid in alle planten en hare deelen van gelijken aard was en eene met het zetmeel overeenkomstig zamenstelling bezat. Hij noemde haar cellulose. Deze uitkomst lokte terstond een groot aantal proeven uit , uit wier resultaten berzelics ten laatste het besluit trok, dal de cel- zelfstandigheid in het algemeen tot 2 naauw verwante , echter toch onder¬ scheidene ligchamen moest teruggebragt worden, welke hij amylon en xylon noemde. Het amylon heeft dezelfde zamenstelling als zetmeel , doch een viermaal grooier atoomgewigt, aan de formule — C2iH40O20 be¬ antwoordend. Het vormt de cellen in alle kruiden, bloemen en over het algemeen in alle weekere deelen der planten. Het xylon vormt de cellen in alle vastere plantendeelen , in diegenen namelijk, welke wij hout noemen. Het ontstaat uit het eerste door opname van 1 atoom water, en is der¬ halve volgens de formule C24H42021 zamengesteld. De uit beide ligchamen gevormde cellen zijn in de planten met andere, eveneens in gewone oplos¬ singsmiddelen onoplosbare of althans zeer moeijelijk oplosbare stoffen be¬ kleed, welke incrusterende sloffen genoemd worden. Tot nu toe be¬ zitten wij nog geene nadere kennis van den aard dezer stoffen ; onge¬ twijfeld echter zijn zij in onderscheidene planten en zelfs in hare ver¬ schillende deelen zeer onderscheiden en juist daardoor de oorzaak van de zoo uiteenloopende resultaten geweest , welke men bij de vroegere schei¬ kundige onderzoekingen omtrent de celzelfstandigheid verkreeg, waarbij deze nu eens meer dan weder minder, doch nooit ten volle van genen was bevrijd geworden. In eenige planten, b. v. in de Equisetaceën, schijnt de organische celzelfstandigheid tot op zekere hoogte door eene onbewerktuigde stof, namelijk door kiezelaarde vervangen te worden; zij laten althans bij de verbranding en vertering tot asch een inorganisch geraamte van de plant over, hetwelk hoofdzakelijk uit kiezelaarde bestaat. DES PLANTENRIJKS. 29 Het is echter niet waarschijnlijk, zoo als struve meent, dat de kiezelaarde alleen niet slechts in deze, maar over het algemeen in alle planten het geraamte vormt, dewijl daartoe de hoeveelheid van dit, ongetwijfeld in geene plant ontbrekend ligchaam in de meesten veel te gering zoude zijn. In de uit deze stoffen gevormde cellen zijn nu de bewerktuigde en onbewerktuigde verbindingen bevat, die door de levenswerkzaamheid der plant opgenomen en daarin gevormd zijn, en die wij door oplossings¬ middelen, als: water, alkohol, aether, zuren, enz. uit de planten met achterlating van het geraamte kunnen uittrekken. Hierbij vinden evenwel zeer dikwijls veranderingen in de natuurlijke bestanddeelen plaats , zoodat wij daarbij niet altijd edukten, maar ook produkten verkrijgen, hetgeen door gepaste oplossingsmiddelen tot op eenen zekeren graad, doch welligt niet in alle gevallen kan vermeden worden. In het algemeen zijn daarin de inorganisebe verbindingen, althans in pharmakognostisch opzigt, slechts van weinige betcekenis. Hare hoeveelheid is even als haar aantal slechts gering, terwijl zy bijna in alle planten nagenoeg dezelfde zijn en slechts in betrekkelijke verhoudingen verschillen. Daarentegen is het aantal der organische verbindingen bijna eindeloos. Hierrmede zij echter niet gezegd, dat iedere plant deze bijna tallooze massa van organische verbin¬ dingen bevat, zoodat de planten slechts door de ongelijke verhoudingen daarvan zouden onderscheiden zijn. Integendeel, wanneer ook sommige derzelven in meerdere, vaak vele, ja zelfs in alle planten van geheel ge¬ lijken scheikundigen aard voorkomen, zoo heeft toch iedere plant ook de hare, wel is waar dikwijls chemisch zeer verwante, echter toch che¬ misch bepaaldelijk verschillende, wier aantal dan bij iedere plant niet zeer aanzienlijk is, wier som echter daarom buitengewoon groot wordt, omdat reeds ongeveer 80,000 planten bekend zijn (*). Op het scheikundig verschil der bestanddeelen is de verscheidenheid der planten in chemischen zin gegrond, en in de scheikundige verwantschap van hare, zoo niet van alle, dan toch van zekere bestanddeelen kan, wanneer wij de in alle dee¬ lengelijkelijk gevormde wegdenken , slechts alleen eene zekere scheikundige overeenkomst der planten gevonden worden. Deze echter verbindt ook al¬ weder niet alle planten onderling, doch slechts zekere, zoodat zij zich daardoor in groepen rangschikken , welke dan ongeveer aan de natuurlijke familien, waarin de botanie de planten volgens hare uitwendige kenteeke- nen verdeelt, beantwoorden. De Lipbloemigen, b. v. vormen volgens uit— (*) Kr zijn cr , die liet aantal der thans bestaande plantensoorten zelfs op 200,000 be¬ groot en. C. 30 PHARMAKOGNOSIE wendige kenleekenen eene zeer innig verbondene plantenfamilie; alle daartoe behoorende planten bevatten, benevens andere bestanddeelen , aetherische oliën, die zeer op elkander gelijken, waardoor zij scheikundig ver¬ want zijn. De aetherische olie evenwel van iedere plant heeft zekere che¬ mische verschillen , en daardoor zijn alle Lipbloemigen scheikundig on¬ derscheiden. Deze chemische verwantschap en verscheidenheid in de be¬ standdeelen der planten vinden wij alzoo tot in iedere species met hare uitwendige kenmerken naauw verbonden. Daarmede hangt nagenoeg de therapeutische werkzaamheid der planten zamen ; immers planten , die ten opzigte harer uitwendige kenteekenen botanisch en met betrekking tot hare bestanddeelen chemisch verwant zijn , hebben ook ten gevolge dezer verwantschap verwante werkingen, zoodat zij tot op zekere hoogte elkanders plaats kunnen innemen. Vandaar, dat wij dikwerf de werkingen van geheele plantenfamiliën en plantensoorten zoo overeenstemmend vin¬ den , dat door ééne plant uit dezelven de overigen min of meer kunnen ontbeerd worden, langs welken weg inzonderheid de artsenijschat aanmerke¬ lijk verminderd is. In deze omstandigheden ligt de verklaring der woorden van linnaeus: »Plantae quae genere conveniunt, etiam virtute conveniunt; quae ordine naturali continentur, etiam virtute propiusaccedunt;quae classe naturali congrunnt, etiam viri¬ bus quodammodo congruunt/’ — Ondertusschen mag men hierbij niet uit het oog verliezen, dat ook planten uit geheel verschillende famiiiën schei¬ kundig en bijgevolg ook therapeutisch verwante bestanddeelen bevatten kunnen. Daarenboven kunnen planten, die door een bestanddeel zoowel chemisch als therapeutisch verwant zijn nog andere óf al , óf niet scheikun¬ dig verwante, echter toch therapeutisch werkzame bestanddeelen bevatten. In zoodanig geval wordende werkingen op eene daaraan beantwoordende wijze gemodificeerd, en althans niet alle door één bestanddeel verwante planten overtollig. Op de verwantschap der bestanddeelen en de daardoor bedongene gelijke werkingen berust de verdeeling der geneesmiddelen in de eigenlijke Pharmakologie (materia medica, pharmakodynamie (*)). Wij zullen nu de 3 groepen der tot vorming van het plantengeraamte bijdragende stoffen in het algemeen overzien , waarbij hier echter slechts de organische verbindingen kunnen in het oog gehouden worden , welke zich in levende planten langs den natuurlijken weg vormen, doch niet diegene, welke door hare onleding tot nu toe reeds in buitengewoon groot aantal kunstmatig zijn voortgebragt. cc. De indifferente stoffen maken het grootste deel der organische ver- (*) Omtrent deze benamingen verwijzen wij den lezer naar de noot op bl. 1. C. DES PLANTENRIJKS. 31 bindingen uit. waarvan ons slechts het geringste aantal bekend is Zij omvatten niet alleen de gewigtigste voedingstoffen, waarvan al¬ leen millioenen menschen en dieren leven, of althans leven konden, maar ook de bouwstoffen, waarvan wij ons tot gerijf en over het al¬ gemeen tot veraangenaming onzes levens menigvuldig bedienen. Op haar alleen steunt echter ook het gebruik der meeste planten tot geneeskundige en diaetetische doeleinden. In hare elementaire za- menstelling en in vele harer eigenschappen verschillen zij wel is waar alle bepaaldelijk van elkander; doch verscheidene, ja dikwijls vele daar¬ van , bezitten zekere eigenschappen , die met elkander tot verwisselens toe overeenstemmen , en eene zekere analogie in de groeperingswijze harer elementen vooronderstellen. Volgens deze overeenstemmende eigenschap¬ pen heeft men haar in groepen gerangschikt, waaraan men algemeene namen gegeven heeft. Doch deze rangschikking zal niet altijd kunnen in stand blijven, wanneer zij eens op hare juister bekend gewordene zamenstelling kan gegrond worden. De leden dezer groepen beschouwt men als wijzigingen , even als de soorten van een geslacht. In deze groe¬ pen vertoont zich echter niet slechts eene gelijkheid in zekere eigenschap¬ pen harer leden, maar ook, hetgeen zeer merkwaardig is, eene zekere overeenkomst in de therapeutische werkingen. Deze omstandigheid nu heeft aanleiding gegeven, om de voor deze groepen in de scheikunde gekozene namen ook in de pharmakognosie als hoofdnamen voor vele uitbet plan¬ tenrijk verkregene artsenijmiddelen intevoeren, waarin dan evenwel hunne eigenlijke beteekenis niet altijd zoo streng wordt in het oog gehouden. Ik zal daarvan te dezer plaatse het overzigt, waarvan ik reeds vroeger (bl. 18) gewaagde, laten volgen. o) Zetmeel . Amylum. Nooit in de vloeistoffen der planten, maar in het celweefsel van de meeste harer organen voorhanden, voornamelijk d) in de zaden , slechts niet in die der Acolyledonen ; de zaadlobben van vele Dicotyledonen en Monocotyledonen bevatten zeer veel zetmeel — Vicia, Phascolus, Triticum, Se ca le enz. Bij verscheidene zaden be¬ vindt zich het zetmeel ook. in de kiem. ß) In wortels , vooral in knolach- tigc — Solanum, Jatropha, Atropa enz. doch niet of althans slechts weinig in vezelige en getakte. /) In den stam en in de takken van vele Monocotyledonen (Palmae), echter niet, of slechts in geringe hoe¬ veelheid in deze organen der Dicotyledonen. <?) In korstmossen. Prototype kenmerken des zetmeels in het algemeen zijn : reuk- en smakeloosheid; on¬ oplosbaarheid in koud water, alkohol en aether; vorming van pap met kokend water; eigenaardige verhouding tegenover jodium; vermogen om 32 PHARMAKOGNOSIE door verschillende oorzaken in suiker te worden omgezet. Het open¬ baart zich als eenc hoogst gewigtige en merkwaardige stof , doordien het zoo rijkelijk in planten voorkomt, inzonderheid in die, waarvan zich de dierenwereld als voedingstoffen of tot diaetetische doeleinden bedient; ten andere door de ongemeen talrijke , zich naar alle zijden zeer sterk vertakkende metamorphosen , en ten laatste door de weder even belang¬ rijke produkten , die daaruit ontstaan. Hierdoor onderscheidt het zich juist als eene wezenlijke voedingstof, als het proteïne voor de vorming van ontelbare bestanddeelen in de planten. Daarin ontdekt men ook ligtelijk de oorzaak der verschillende hoeveelheid zetmeel, welke de planten in hare on¬ derscheidene ontwikkelingstijdperken bevatten, alsook van deszelfs gansche verdwijning, althans in enkele deelen. Zoo bevatten b. v. appelen en peren , op zekere hoogte overvloedig zetmeel, dat later bij het rijpen geheel en al verloren gaat en dan als suiker daarin optreedt. Ondertusschen vertoont het zetmeel niet overal gelijke eigenschappen, zoodat men gewoon zetmeel , lichenine en inuline als polymerische wijzi¬ gingen , als leden der zoogenaamde zetmeelgroep onderscheidt, hetgeen echter nog niet volkomen schijnt beslist te zijn. Het gewone zetmeel, dat het meest en in het grootst gedeelte der plantenwereld verspreid is, vormt mikroskopische , ten opzigle van gedaante en grootte zeer verschil¬ lende bolletjes en zelfs, met name in de Gloriosa superba, Ma- ranta bicolor en Jatropha Man ih ot, zuiver stereometrische vormen, als vijf- zes- en achtvlakken, zoodat men met behulp van een mikroskoop zeer dikwijls hunnen oorsprong ontdekken kan. Het is ongetwijfeld vol¬ gens de formule C6Hl0O5 zamengesteld. Dezelfde zamenstelling zoude ook het lichenine (moszetmeel) , dat in de korstmossen zijne plaats inneemt, bezitten. Daarentegen openbaarde het inuline, dat vooral de Syngenesisten karakteriseert , bij de vroegere ontledingen wel is waar de¬ zelfde procentische zamenstelling, doch een dubbel atoomgewigt CI2Ii20O10. mulders onderzoekingen schijnen alzoo eene, van de plantenfamiliën afhankelijke, dus niet overal geheel gelijke zamenstelling aanleduiden, hetgeen echter thans door woskresensky betwist wordt, die het overal op gelijke wijze doch volgens de formule C24H38Q14 vond zamen¬ gesteld. b ) Gom. Gummi. Eene in de planten aanwezige stof, die voor derzelver voeding en dus ook voor die der dieren , weder van gewigt is en overal aan dit doel beantwoordt. Zij vult in den vorm eencr oplossing of in droogen toestand de cellen op, doch is steeds, hoewel nu eens meer dan weder minder, met andere stoffen vermengd. Het minst komt zij in het DES PLANTENRIJKS. 33 hout voor. Dikwijls maakt zij bijna den geheelcn inhoud der cellen uit, gelijk zulks voornamelijk het geval is met de cellen 1) van het albumen vau vele zaden (Tri g o nel I a) , 2) van de buitenste lagen der opperhuid van vele zaden (Linum, Planta go, Cy donia), 3) van vele wortels (Orchis, Urginea, Althaea, Malva, Symphilum), 4) van de wieren en 5) van vele schorsen. In deze laatsten wordt zij dikwijls, vooral bij de soorten der geslachten Astragalus, Acacia, Prunus en Amygda¬ lus, in zoo groote hoeveelheid gevormd dat de cellen ten gevolge van overvulling bersten en de gom daaruit in den vorm eener dikke oplossing tot op de oppervlakte der epidermis naar buiten dringt en daarna op de levende plant tot onregelmatige, rondachlige of langwerpige en als¬ dan verschillend gekromde massa’s indroogt. De op deze wijze natuurlijk opgehoopte massa’s worden uit velerlei planten verkregen en menigvuldig, vooral in de geneeskunde aangewend, waarin zij den algemeenen naam van Gummi dragen. Dit praedicaat is ook aan verscheidene harsen, b. v. Gummi Guajaci, en aan alle mengsels van gommen en harsen , de zooge¬ naamde gomharsen, b. v. Gummi ammoniacum, toegevoegd. Wij zullen deze onjuiste benaming dier ligchamen verlaten en later daaruit bijzon¬ dere groepen vormen. — De natuurlijke gomsoorten, wier beschouwing tot het gebied der phar- makognosie behoort, bieden naar gelang der moederplanten zekere ver¬ schillen aan , welke wij in wezenlijke en onwezenlijke verdeelen kunnen. De laatste hangen af van eenige, nu eens meer dan weder minder daarin voorhandene vreemde stoffen, zoo als: kalkzouten, overblijfsels van ver¬ scheurde celmembranen , zetmeelkorreltjes , proteïnestoffen enz. De wezen¬ lijke verschillen zijn daarentegen in den ongelijken aard der gomstof zelve gelegen. De groote, vaak zelfs onoverkomelijke moeijelijkheid , om deze zelfstandigheid geheel zuiver te onderzoeken , had ten gevolge , dat vroeger vele soorten daarvan als onderscheiden werden aangemerkt. Zoo sprak men van arabine, bassorine , cerasine (prunine), caragine, rivuline en calenduline. Volgens mulder zouden de 4 eerstgcnoem- den eene gelijke zamenstelling bezitten en slechts door vreemde bij— mengselen verschillen. Nieuwere onderzoekingen echter toonden vrij zeker twee wezenlijk verscheidene gomsoorten aan , die wij arabine en bassorine zullen noemen. Deze beiden stemmen daarin overeen, dat zij geheel en al onkrystalliseerbaar , reuk- en smakeloos zijn, niet in alkohol oplossen , dat zij door salpeterzuur in slijmzuur en door behandeling met verdund zwavelzuur in druivensuiker veranderd worden. In andere opzigten doen zij zich daarentegen als wezenlijk verschillende ligchamen voor: het 3 34 PHARMAKOGNOSIE arabine daardoor, dat het zich in alle verhoudingen volkomen in water oplost tot eene zeer kleverige vloeistof , en dat het eene polymerische wijziging van het zetmeel is, verbonden met water, — C12H20Ot0 -f welk wateratoom bij eene temperatuur van -f- 130° daaruit verdwijnt. Het bassorine daarentegen daardoor , dat het zich niet werkelijk oplost, noch in koud noch in heet water, maar daarin bovenmate opzwelt, eene glibberige of geleiachtige massa vormend, welke slechts eenigzins bindend, doch niet juist kleverig werkt, schmidt beschouwt het als eenen overgang van zetmeel of arabine tot houtvezel, en de uitkomsten zijner ontledingen schijnen aan de formule C12Hl809 te beantwoorden. Dien ten gevolge kunnen de natuurlijke gomsoorten in 3 rijen verdeeld worden, namelijk in zoodanige 1) welke slechts alleen arabine bevatten (Gummi arabicum, G. Senegal), 2) welke slechts bassorine be¬ vatten, waartoe caragine , gelacine , rivuline, calenduline, bassoragom en over het algemeen al die ligchamen behooren , welke later beneden bij de plantenanalyses in het bijzonder gedeelte onder den naam van slijm voorkomen, hetgeen zich echter wegens onvollediger onderzoek niet algemeen zoo zeker beslissen laat, dat niet somtijds ook het volgende pek- tine daaronder konde begrepen zijn, en 3) welke mengsels van arabine en bassorine in afwisselende verhoudingen zijn, waartoe namelijk de Gummi Tragacanthaeende vroeger door cerasine aangeduide Gummi Cerasorum behooren. De onwezenlijke verschillen, welke de enkele leden dezer rijen aanbieden , hangen alsdan van afwisselend voorhandene vreemde bijmengselen af, b. v. in de bassorinery van phosphorzure en plantenzure kalkaarde , in de tragakant van zetmeelkorreltjes , enz. Hetgeen hier bassorine is genoemd, wordt zeer algemeen met den naam van plantenslijm bestempeld. Ik heb deze benaming niet aangenomen, omdat in de artsenijkunde onder het woord slijm (mucilago), even als onder het woord gelei (gelatina) geene bepaalde plantenstof verstaan wordt, maar slechts de oplossing van eenig ligchaam , dat in geringe hoeveelheid met veel water eene dikke of geleiachtige oplossing geven kan, zoo als : zetmeelsoorten , gomsoorten, pektine enz. c) Pektine. Pektinzuur (geleizuur, grossuline). Pektinigzuur. Overpcktin- zuur. Mctapehtinzuur. Het pektine schijnt in alle planten voortekomen , voornamelijk in houten en schorsen, het veelvuldigst in sappige en vlcezige wortels (Daucus, Brassica) en vruchten (Ribes, Rubus, Pyrus). Het is in derzelver sappen werkelijk opgelost en daarin de oorzaak van hun gelatineren of stollen tot eene trillende doch doorgaans niet kleverige massa , die algemeen onder den naam van gelee of gelei bekend is. Bij DES PLANTENRIJKS. 35 de vorming dezer gelei, ondergaat het pektine eene metamorphose, waar¬ door het in water onoplosbaar wordt, zoodat het zich uit de oplossing afscheidt, doch het water opneemt en bindt en daarmede tot eene gelei stolt. De daarbij plaats grijpende metamorphose schijnt volgens de nieuwste waarnemingen geheel overeenkomstig met die van emulsine te zijn , wanneer dit in den gecoaguleerden toestand overgaat, zoodat het dus, even als dit, eenen oplosbaren en eenen onoplosbaren (gecoaguleerden) toestand heeft, zonder verandering zijner qualitative of quantitatieve zamenstel- ling. Het pektinzuur is het produkt eener metamorphose , welke het pektine door den invloed van bases enz. ondergaat. Het is in water onop¬ losbaar, doch zwelt daarin zeer sterk op , waarom mee het meestal beschouwd heeft als het metamorphosen -produkt van het pektine, dat bij het gelatineren der vruchtsappen ontstaat. Het zoude ook somtijds , althans voor een deel , uit het pektine natuurlijk gevormd nevens dit laatste in de planten voorkomen. Het peklinigzuur , volgens chodnew, een natuur¬ lijk bestanddeel der planten, dat het pektine overal vergezelt , is in water oplosbaar, doch niet in alkohol en kan hierdoor uit de oplossing in water in den vorm eener gelei worden afgescheiden. Het is in de planten met bases, en wel voornamelijk met kalk tot een onoplosbaar zoutverbonden, en kan hierom eerst na voorafgaande behandeling met zoutzuur door water worden uitgetrokken, liet overpekt inzuur , dat volgens chodnew eveneens het pektine overal als natuurlijk bestanddeel der planten begeleidt, is zoowel in water als in alkohol onoplosbaar, met het eerste echter sterk gelatinerend. Het metapektinzuur zoude volgen sfremy een in de lucht vervloeijend , ligt in water en alkohol oplosbaar, zeer zuur, vormloos ontledingsprodukt van het pektinzuur door loogen en zuren zijn. Deszelfs bestaan kan echter niet als stellig aangenomen worden, gelijk dan ook in het algemeen onze kennis van al deze ligchamen ten opzigte hunner eigenschappen, zamenstelling, onderlingen zamenhang en physiologische beteekenis nog te onzeker en te onvolkomen is, dan dat men hier breedvoe¬ riger daaromtrent zoude kunnen uitwijden, chodnew vond de zamen¬ stelling van het pektine — C28 H42 O24 , van het pektinigzuur — H -j- C28 H40 O24, van het pektinzuur = C28H40O26 en van het overpek- tinzuur = C28H38 027, terwijl anderen vroeger pektine en pektinzuur geheel en al gelijk, mulder = C12 H16 0lfl, regnault C11 H14 O10 en FREMY = C24 H34 O22 vonden zamengesteld. d) Suiker. Saccharum. Omvat eene zich zeer onderscheidende groep van plantenstoffen , die zich allen kenmerken door hare gemakkelijke op¬ losbaarheid in water, hare moeijelijke in alkohol, en bovenal door eenen zoeten 36 PHARMAKOGNOSIE smaak, zoodat hare aanwezigheid in planten hierdoor zeer ligt kan her¬ kend worden. Zij is waarschijnlijk in alle planten voorhanden , hoewel in zeer afwisselende hoeveelheden, en daarin uit zetmeel, welligt ook uit gom en pektine ontstaan. Zij is gewoonlijk in de vloeistoffen der planten opgelost en daardoor in al hare organen verpreid , meestal evenwel in zekere daarvan inzonderheid opgehoopt, voornamelijk in de vruchten (Pyrus, Prunus, Phoenix, Vitis, Ribes, Ficus), honigbakjes der bloe¬ men, wortels (Bèta , Pastinaca , Sium) en in stammen (Saccharum, Acer). Tot nu toe onderscheidene leden der suikergroep, welke dikwijls nevens elkander in eene en dezelfde plant voorkomen , zijn : rietsuiker , hoofd¬ zakelijk in stammen en wortels ; druivensuiker: vru cht suiker , beide voorna¬ melijk in vruchten en bloemen ; slijm suiker , de voorgaanden gewoonlijk ver¬ gezellende; mannasuiker, (graswortelsuiker , granadine , canelline), vooral in Fraxinus, doch ook in Canella alba, Eucalyptus mannifera, zwammen enz.; zwamsuiker , alleen in zwammen ; moederkoornsuiker , slechts in Spermoedia ; zoethoutsuiker (glycirrhizine) , slechts in Gly cirrhiza. Het is bij de meeste plantenanalyses niet bepaald genoeg aangetoond , welke dezer wijzigingen tot de gevondene suiker behoorde. In scheikun¬ dig opzigt is de suiker voornamelijk daardoor bijzonder onderscheiden , dat zij gistvermogend is, d. i. dat zij onder zekere invloeden eene tweele¬ dige metamorphose ondergaat, en wel ten eerste in alkohol en daarna in azijnzuur, en ten andere in melkzuur en daarna in boterzuur. Onmid¬ dellijk is slechts de druiven- en vruchtsuiker tot deze verandering in staat, de overigen niet dan na hare omzetting in druivensuiker , welke eveneens ligt tot stand te brengen is. Tot de vorming van een ongetwijfeld zeer¬ groot aantal ligchamen in de planten , is de suiker eene noodwen¬ dige stof. e) Proteinestoffen. Eene hoogst gewigtige en merkwaardige groep van plan¬ tenstoffen, welke óf op zich zelven óf gemengd in de gezamenlijke organen van alle planten, meeestal in geringe massa en slechts somtijds in zekere organen in grootere hoeveelheid opgehoopt voorkomen. De tot nu toe onderscheidene leden dezer groep zijn : planlen-albumine, planten-caseïne en pianten-fibrine. Voor¬ eerst zijn zij merkwaardig en gewigtig wegens hare ligte veranderlijkheid en haren zich zoo ver uitstrekkenden metamorphoserenden invloed op andere , met name op de bovenvermelde plantensloffen , waardoor zij juist eene zoo wezenlijke physiologische beteekenis voor het plantenleven bezitten. Ten andere door hare voedende kracht voor de dierenwereld, waarin van oudsher in zekeren zin instinktmatig juist die planten tot voeding verkozen werden , die bij voorkeur rijk aan proteinestoffen en onder den naam DES PLANTENRIJKS. 37 van moesplanten algemeen betend zijn. Ten laatste eindelijk, wegens hare gansch eigendommelijke zamenstelling. Zij bevatten stikstof en maken met de plantenbases en eenige andere ligchamen de stikstofhoudende verbin¬ dingen des plantenrijks uit. Daarenboven bevatten zij phosphorus en zwavel als wezenlijke bestanddeelen harer zamenstelling, waarop inzon¬ derheid zoowel hare eigenaardigheid als hare verscheidenheid berust , daar zij, indien men dezen buiten rekening laat, niet alleen eene gelijke zamenstelling, maar ook gelijke eigenschappen bezitten en alzoo eenerlei bewerktuigde stof zijn , namelijk het proteïne , volgens mulder = C40H62N10O12 en volgens liebig rz= C48H72N12014. Door vereeniging met onderscheidene hoeveelheden phosphorus en zwavel ontstaan daaruit planten-albumine en planten-fibrine , terwijl het planten-caseïne door een¬ voudige vereeniging met zwavel daaruit geboren wordt. Het planten- albumine is = 10 C40H62N10O12 -j- 2S ; het fibrine en caseïne = 10C40H62N10O12 -f S ; het phosphorusgehalte in de beide eersten is nog niet zeker bepaald. Hare zamenstelling stemt diensvolgens volkomen met de daaraan beantwoordende stoffen in het dierenrijk (albumine , fibrine , caseïne) overeen. Zoo komen ook, volgens liebig , hare eigenschappen in dier voege overeen , dat het planten-fibrine tot het fibrine in het bloed der dieren in hooge mate nadert, terwijl planten-albumine' en planten- caseïne met dierlijk albumine en caseïne volkomen identisch zijn , dat bijgevolg aan het dierlijk Organismus deze wezenlijke faktoren door het voedsel uit het plantenrijk reeds geheel gevormd verschaft worden, zoodat het dezelve niet meer behoeft te vormen , maar alleen te orga¬ niseren. Ondertusschen zijn er tegen deze door liebig vastgestelde iden¬ titeit en theorie onderscheidene , nog niet uit den weg geruimde beden¬ kingen opgerezen. Het planten-albumine (eiwit), album en, heeft, even als het dierlijk eiwit , twee verschillende toestanden , eenen oplosbaren en eenen onop- losbaren (gecoaguleerden of verharden). Het bevindt zich gewoonlijk in den eersten , deels opgelost in de sappen , voornamelijk in de melksappen der planten , deels vast doch in water oplosbaar , vooral in oliehou¬ dende zaden , echter ook in den lautsten toestand , hoewel veel zeldzamer en slechts voor een gedeelte. De naam van planten-albumine is eigenlijk weder slechts eene algemeene aanduiding voor eene rij van ligchamen. Deze komen wel is waar gezamenlijk daarin overeen, dat zij waarschijnlijk eene gelijke zamenstelling hebben , dat zij zich in water doch niet in alkohol oplossen , dat hunne oplossing in water bij verhitting eoaguleert , terwijl zij in den onoplosbaren vorm overgaan en zich daarin afscheiden , 38 PHARMAKOGNOSIE en dat hunne oplossing in water door alkohol , even als door sterke zuren (niet door azijnzuur) en door metaalzouten wordt neergeslagen. Zij vertoonen evenwel in andere opzigten meerdere , ten deele zeer merk¬ waardige en, zoo als het schijnt, door de plantenfamiliën in dier voege bedongene verscheidenheden, dat het planten-albumine van iedere familie zékere , haar scheikundig kenmerkende eigendommelijkheden bezit , welke verdienen verder nagespoord te worden en wier oorzaken wij nog niet kennen. Zoo heeft b. v. het albumine in de Amygdaleën de eigenschap , om het eveneens daarin voorkomend amygdaline in blaauwzuur, bittere amandel¬ olie enz. te ontleden, wéswegens het emulsine is genoemd. Op gelijken grond heeft het albumine in de Siliculosen en Siliquosen den naam van myrosine verkregen, omdat het op zekere ligchamen en planten dezer familiën eenen eigenen omzettenden invloed uitoefent. Het verandert namelijk 1) het sinapine van den witten mostaard in rhodanwaterstofzuur en in een nog onbekend , vlugtig , scherp ligchaam ; 2) de grondstof van den zwarten mostaard , die waarschijnlijk een daarin met potasch ver¬ bonden zuur (myronzuur) is, in de scherpe, vlugge mostaardolie, enz. Het albumine uit andere plantenfamiliën kan ten opzigte dezer eigenschap noch de plaats van het emulsine, noch die van het myrosine vervangen. Het planten-casëine , het legumine van braconnot , bevindt zich voor¬ namelijk in de zaden der Leguminosen , doch ook in oliehoudende zaden te gelijk met albumine en in de zaden der Gramineën nevens planten-al¬ bumine en planten-fibrine. Het onderscheidt zich van het planten-albu- mine hoofdzakelijk daardoor, dat het in zijne oplossing in water niet bij verhitting coaguleert en dat het daaruit zoowel door alkohol als door alle zuren wordt neergeslagen, zelfs door azijnzuur, hetgeen dus een eenvoudig middel aan de hand geeft, om planten-albumine en planten- ca seine te scheiden. Hel planten-fibrine , het eiwit der graangewassen van berzelius , komt in de zaden der Gramineën voor , vergezeld van planten-albumine en planten-caseïnc , terwijl het in de zaden der Leguminosen ontbreekt. Het is onoplosbaar in water en ammonia, alsook in kouden en kokenden alkohol , in welken laalsten zich het caseïne oplost. Met den naam van kleefstof , gluten, bestempelde beccaria de graauwwitte, taaije, kleverige massa, welke overblijft, wanneer men het meel van de zaden der Gramineën met koud water kneedt en den ver- kregenen deeg volkomen uitwascht. berzelius wees vervolgens aan, dat deze massa een mengsel was van het bovenvermelde planten-fibrine en een in kokenden alkohol en verdunde ammonia oplosbaar ligchaam , het- DES PLANTENRIJKS. 39 geen hij plantenlijm noemde. Doch deze plantenlijm is wederom een ge¬ mengd ligchaam. saussure ontdekte daarin een gering gehalte van eene stikstof houdende , nog weinig onderzochte stof, die hij mucine noemde, en overigens is de plantenlijm , volgens liebig , eene caseïne-verbinn- ding , welke eene zeer geringe hoeveelheid van een nog onbekend zuur bevat. f ) Plantenvettcn. Zij komen in alle planten en in al hare organen , doch in zeer afwisselende hoeveelheid voor. Voornamelijk zijn zij op¬ gehoopt in de zaden, inzonderheid in die, welke weinig zetmeel be¬ vatten (Linum, Papaver, Amygdalus etc.), als ook somtijds in het vleesch , dat de zaden van eenige vruchten omgeeft (Olea Euro- paea). De natuurlijke plantenvetten zijn van de natuurlijke dierlijke vetsoorten niet wezenlijk onderscheiden en , even als deze stikstofvrij en gewoonlijk zeer afwisselende mengsels van eenvoudige , vaste en vloeibare vetten, zelden slechts eenvoudige vetten. Terwyl echter in de dierlijke vetsoorten meestal de vaste vetten de overhand hebben , doen zulks hier de vloeibare; van daar, dat de meeste plantenvetten vloeibaar zijnen voor¬ namelijk die klasse van ligchamen vormen, welke vette oliën , olea unguinosa, genoemd worden. Alle eenvoudige vetsoorten hebben eenen ingewikkelden aard en zijn op zouten gelijkende verbindingen van eene organische basis , het lipylverzuursel = C3H4-f-0 , met eene rij van zuren , welke zeer ligtelijk om hunne overeenkomst met de vetten, hier¬ mede verward kunnen worden en diensvolgens eene bijzondere klasse van zuren vormen , welke vette zuren of vetzuren genoemd worden, Door den ongelijken aard en vorm dezer laatsten wordt de onderscheidene gesteld¬ heid en vorm der eenvoudige vetsoorten bedongen. Door inorganische bases, inzonderheid door de oplosbare, worden de plantenvetten bij te¬ genwoordigheid van water ontleed (verzeept), daar zich de vette zuren daarmede verbinden tot eigenaardige zouten (zeepen) , terwijl zich 2 atomen van het vrijgeworden lipylverzuursel met 4 atomen water om- zetten tot glycerine = -g--f C6H1405, hetgeen vroeger als de basis in de vetsoorten beschouwd werd. Somwijlen komen ook vette zuren geïso¬ leerd in planten voor. Met betrekking tot hun voorkomen vormen de plantaardige even als de dierlijke vetten twee groepen : gewone en bij¬ zondere. 