De zenuwkoortsen, in derzelver ziektekundige waarde beschouwd, benevens therapeutisch aanhangsel
Al mogen wij ons ook de verrigting der ziekte- scheiding niet enkel als de eindelijk opvolgende uitloozing , van eene door toevallige stremming der afscheidende werkzaamheid in het ligchaam te¬ rug geblevene , voor het bewerktuigd vormings¬ proces niet verder bruikbare stof denken , welke raeening practisch ook reeds daardoor wordt weder- legd , dat bij wezenlijk begonnen ziekte-processen, de kunstmatig aangebragte herstelling der onder¬ drukte afscheiding niet het doel bereikt ; en moe¬ ten wij in haar, even als in de koorts zelve, meer een op zich zelf werkzaam bedrijf der bewerk¬ tuigde Natuur aanschouwen, zoo zoude het toch — 72 klaarblijkelijk te verre gegaan zijn , wanneer wij aan de, de aanwezige koorts veroorzakende, stoornis in het plastisch proces der bewerktuiging , allen bepalenden invloed op de Natuur en geaardheid der opvolgende koorts en derzelver kritische scheiding wilden ontzeggen. Veeleer hebben hier betrekkingen plaats, welker inachtneming voor den ziektekun- digen en geneeskunstoefenaar van groot gewigt is. Men moet slechts hier zijne aandacht niet enkel op de het naast de koorts veroorzakende uitwendige oorzaak, op de zoogenaamde causa occasionalis , rig- ten. Want deze verhoudt zich meestentijds slechts als de uitwendige drijfveer, die de in de diepte des ligchaams rustende en tot rijpheid gedijende kiem , tot ontwikkeling brengt. Slechts daar waar zij in een wezenlijk ziektegif bestaat (contagium) , kan zij , wanneer men de der meesten menschen daarvoor eigene vatbaarheid ter zijde zet , met eenig regt als de volle causa efficiens beschouwd worden. — De juist¬ heid dezer meening omtrent de zoogenaamde gelegen- heidgevende-oorzaken, wordt onder anderen ook reeds daar door bevestigd, dat zoo als de ondervinding leert, eene en dezelfde oorzaak door derzelver werking, dan eens ziekte te voorschijn brengt , dan eens zonder eenig nadeel verdragen wordt, en dit niet enkel bij verschillende voorwerpen , maar dikwerf bij een en hetzelfde, maar slechts op verschillende tijden; en dat verder op de plaats gehad hebbende werking der geheel gelijke gelegenheidgevende-oorzaken , ziekten van zeer verschillenden aard kunnen volgen , zoo als men zich reeds bij gelegenheid van verhouding kan overtuigen, die zonder twijfel tot de aller veelvul- digste ziekte-oorzaken gerekend moet worden, en toch eene zoo uitermate groote verscheidenheid in de door haar veroorzaakte ziekten vertoont, dat men ver¬ leid zoude kunnen worden een goed deel der snel- verloopende en slepende kwalen , van derzelver werking af te leiden. - — Het is alzoo niet de zooge¬ naamde gelegenheidgevende-oorzaak , die de geaard¬ heid der opvolgende koorts en den aard en wijze van derzelver kritische scheiding hoofdzakelijk bepaalt , maar hare werking op de bewerktuiging , wordt zelfs eerst bepaald door een ander , gewigtiger punt , en dit punt bestaat in de, in het ligchaam zelf voor- handene gesteldheid van deszelfs innerlijke levens¬ betrekkingen, die men ten deele ook met de uit¬ drukking • inwendige of bijzondere voorbeschilitheid' ’ aangeduid heeft. Men moet slechts aan dit , voor de ziektekunde zoo hoogst gewigtig begrip, eenen zoo veel mooglijk wijden omvang toekennen, en het¬ zelve op de geheele bewerktuiging, en niet enkel op deszelfs dynamische »stemming” enz. toe¬ passen. Voorzeker is deze innerlijke gesteldheid des ligchaams inderdaad zelve slechts* weder het gevolg van uit¬ wendige invloeden, die hetzelve, naar het schijnt, bij herhaling en gedurende eenigen tijd treffen moeten , wanneer zij eene bepaalde werking op hetzelve zuU len uitoefenen; maar het komt hier niet op den aard en wijze aan , waarop deze omstemming in de • innerlijke levensverhoudingen des ligchaams ontstaat , maar veeler daarop, of het voorhanden zijn der- zelve zich inderdaad laat aanwijzen of niet, en omtrent de beantwoording dezer vraag kan wel geen geneesheer in twijfel staan. — Deze inwendige voor- beschiktheid des ligchaams , gelijk wij die noemen willen, is het nuhoofdzakelrjk, die op de door de eene of andere gelegenheidgevende - oorzaak te voorschijn geroepene koortsachtige ziekte haren stempel drukt; en in het bijzonder ook op de rigting en aard der kritische scheiding eenen bepalenden invloed uit- oefentl In eenen strengen zin kan men zelfs zeg¬ gen , dat de verschillende vormen der koorts , voor zoo verre zij zich door de aandoening van het een of andere stelsel van elkander onderscheiden , zoo als de katarrhale , rheumatische, bilieuse, pituiteuse en exanthematische koortsen, hoofdzakelijk slechts derzelver gedaante en ontstaan aan deze in het lig- chaam opgeslotene omstemming, betrekkelijk deszelfs vloeibare en vaste bestanddeelen te danken hebben. Eenige daadzaken mogen deze algemeene meening ophelderen en bevestigen. Even als de winter , bij drooge aanhoudende koude en bij heerschende noorde en ooste winden, de ont-* wikkeling des bloeds tot het slagaderlijk kenmerk in eenen hoogen graad bevordert en daardoor ware ontstekingen van het in verhoogde werkzaamheid, «ich bevindend ademhalings- weefsel begunstigt, even zoo bevordert de lente vooral de uitzetting der vloei¬ stoffen en de rigting der bewerktuigde levenswerk¬ zaamheid naar de slijmvliezen der borst en naar de uitwendige huid, en roept alzoo het heer van zin¬ kingachtige kwalen en een groot deel der koortsach¬ tige huiduitslagen te voorschijn. — De zomer met deszelfs hitte ontwikkelt daarentegen het aderlijk kenmerk des bloeds — de lever met haar aanhangsel wordt het hoofdzakelijkst zuiverings- werktuig van het met koolstof en waterstof overladen bloed , en het gastrisch , inzonder echter het galachtig kenmei'k der koortsen, wordt heerschend. — Aan de herfst eindelijk, die het overgangstijdperk tusschen den zomer en den winter vormt, schijnt, behalve de rheumatische kwalen, hoofdzakelijk die ziekteklasse toe te behooren , welke de ouden van de zoogenaamde atra bilis (zwarte gal) alleidden, en zij schijnt ook het meest overeenstemmend jaargetijde te zijn, van den in lateren tijd zoogenaaraden tijphus sporadicus , ab¬ dominalis. — Het spreekt als van zelf, dat het gezegde slechts dan waarheid bezit, wanneer de jaar¬ getijden hunne gewoone volgreeks behouden, en hun natuurlijk kenmerk, zoo als het met ons lucht¬ gestel overeenkomt , ontwikkelen ; afwijkingen hier¬ van , plaatselijke en epidemische invloeden , verande¬ ren hierin veel , zoo als dit genoegzaam bekend is , en waarmede wij ons hier niet verder kunnen inlaten. — Vergenoegen wij ons echter slechts met deze vlugtige aanduidingen, zoo zal het welligt op eenc toereikende wijze opgehelderd zijn, hoe cene — 76 — en dezelfde uitwendige oorzaak, bijv. verkouding tea tijde des winters, eene longontsteking of zijdewee, in de lente eene borstzinking, eene angina ionsil- laris of zelfs eene febris morbillosa, in den zomer eene galkoorts, eene erysipelas , in de herfst eene buikloop, eene febris gastrico-venosa, enz. enz. kan te voorschijn roepen. Wanneer wij alles te zamen vatten, wat ons de beschouwing der ziektescheidingen omtrent de Na¬ tuur der koorts leert, zoo heeft, daar geene we¬ zenlijke koorts zonder eene meer of minder stoffe¬ lijke ziektescheiding derzelver vereffening vindt, de meening van vele ouden , volgens welke de koort3 als een zuiverings-proces moet beschouwd worden, door hetwelk zich in het ligchaam bevindende stof¬ fen, wier aanwezen zich niet langer met de harmonie van het geheel verdraagt , uit hetzelve verwijderd worden, over het algemeen niets zoo ongerijmds, als onze dynamiei en solidair pathologen willen bewee- ren. De bijzondere eigenschap dezer uit het bloed aftescheidene stof en de rigting , welke dezelve naar deze of gene uitwendige of inwendige opper» vlakte, naar dit of dat werktuig inslaat, zullen dus hoofdzakelijk den vorm der koorts bepalen, en de ware geneeskunstoefenaar moet dus hierop voorname¬ lijk zijn oogmerk vestigen. — Afgezien daarvan, dat het over het algemeen onverschillig zijn kan, of men de hierbij vermoedde gebrekkige mengings gesteldheid der vloeibare deelen des ligchaams, voor het naast van eene ziekelijke werkzaamheid der vaste deelen ontstaan, of dezelve als gevolgen der werking van uitwendige grondstoffen, onmiddelijk in gene zelve zich vormen laat, zoo is het aan geenen twijfel on¬ derhevig, dat de onderhavige meening, wanneer zij zich niet op de boven bestredene grove wijze wil doen gelden, en aan de bewerktuiging even als aan het koorts-proces de hun toekomende bewerktuigde, op zich zelf staande, werkzaamheid toekent, de waar¬ heid voor zich heeft, hetgeen wij niet vreezen on¬ bewimpeld uit te spreken. Zelfs de daaruit afgeleide praktische grondstellingen , houden wij voor het ware hoofdbegrip aller praktische wijsheid , die de in late¬ ren tijd veelvuldig aanbevolene afwachtende (exspec- tative) geneeswijze over het algemeen verre achter zich laat, daar wij altijd gezien hebben, dat die arts in de behandeling der koortsen het gelukkigst is geweest, die voornamelijk zijn oogmerk op de overweging en leiding der stoffelijke verhoudingen van de ziek gewordene bewerktuiging gevestigd, en alle dynamische om- en ontstemming slechts als de terugkaatsing der stoffelijke wanorde had opgevat. Zelfs de calomel, die empyrisch en zonder de moeite te nemen van zelf te denken, in de handen van zoo velen onzer zoogenaamde geneeskunst-oefenaars ge¬ raakt is, kan wel derzelver, in zoo menige hopelooze ziekten, zoo als bijv. bij den typhtts abdominalis , niet genoeg te waardcrene werkzaamheid , hoofdzake¬ lijk slechts aan dergelijke verhoudingen te danken hebben. Veel moeijelijker dan de in de koortsen op de uit¬ en inwendige oppervlakten des ligchaams, zich ver- toonende voortgangen , valt het de in het binnenste des bloeds plaats hebbende stofverwisseling , met be¬ trekking tot derzelver aard en gesteldheid, te be- oordeelen en toch leeren ons analogie en inductie, dat dezelve zeer aanmerkelijk en menigvuldig zijn moet , — ja wij kunnen er zelfs niet buiten , de¬ zelve als de hoofdzakelijkste voortbrengster van alle in de koortsen voorkomende, plaatselijke gedaante¬ verwisselingen aan te nemen. Wat wij echter hier¬ omtrent weten, dat is met bepaaldheid en als voor- werpelijke kennis w’eten , is uiterst gering en ver¬ schaft geene bevrediging. Zijn voor ons reeds de phy¬ siologische verrigtingen der bloedvorming en bloed- verandering, met eene digte sluijer verborgen — hoe veel te meer zullen het voor ons de pathologische zijn moeten , die zich tot gene als het meervoudige tot de eenheid verhouden ! — Hoe moeijelijk in dit opzigt iedere poging zij , om de waarheid nader bij te komen, wordt onder vele anderen ook daardoor bewezen , dat het sinds jaren onaangevallen leerstuk in de theorie der ademhaling, volgens hetwelk het bij het ademhalings-proces zich ontwikkelend koolstof-zuur , slechts het voortbrengsel eener door de zuurstof der buitenlucht volbragte verzuring zoude zijn , door nieu¬ were proefnemingen, die het waarschijnlijk maken, dat het als zoodanig reeds in het algemeen het aderlijk bloed aanhangt, ten minstenzeer is geschokt geworden. — Hoe groot en voelbaar nu echter ook het gebrek aan stellige kennis in dit opzigt zijn moge , zoo mag dezelve ons echter geene aanleiding geven, de op inductie gegronde overtuiging, dat deze inwendige stofverwisseling dds bloeds , het we- zenlijke der koorts uitmaakt en in het bijzonder derzelver verschillende wijzigingen grondvest, min¬ der staande te houden , even min als wij gedrongen kunnen worden aan het physiologisch leerstuk, dat het bloed de eigenlijke grondstof, van alle bewerk¬ tuigde vorming daarstelt, te twijfelen omdat wij hetzelve met zinnelijke oogen niet vermogen waar te nemen. Veeleer zouden wij ons daar door nog te levendiger aangespoord gevoelen , om iedere zich ons aanbiedende gelegenheid , om onze kennis dienaan¬ gaande te verrijken, zoo veel mooglijk ons ten nutte te maken , en voor het overige ons aan de hoop over¬ geven, dat de vorderingen der bewerktuigde schei¬ kunde ook in dit opzigt nog menig resultaat ople¬ veren zullen. Wanneer wij voor het overige de koorts als een van het bloed uitgaand en op eene omstemming van deszelfs inwendige levensverhoudingen berustend ziekte-proces hebben opgevat, zoo zal ons toch wel niemand zoo zeer misverstaan , als of wij dezelve tot een uitslui¬ tend ziek worden van het bloed wilden beperken. Eene dusdanige eenzijdigheid zoude met het denk¬ beeld der bewerktuiging, in welke niet eens een enkel , maar eenigzins aanmerkelijk werktuig kan ziek worden , zonder dat het geheel daaraan aandeel neemt, overeenigbaar zijn. Allezins worden in de koorts ook de betrekkelijk vaste weefsels des lig- chaams ziek , zoo als dit ook bij de innige betrek¬ king, waarin deze tot het bloed en het bloed tot hen staat , volstrekt niet anders kan verwacht wor¬ den , en is de koorts over het geheel de meest alge- — 80 meene ziekte des ligchaaras , die wij kennen ; dit ziek worden echter der vaste deelen, houden wij meer voor het gevolg dan voor het begin, meer voor het secundaire dan voor het primaire , hoewel wij niet ontkennen willen , dat de meeste uitwendige gelegen- heidgevende-oorzaken der koorts voor het naast wel- ligt meer de vaste , dan de vloeibare weefsels der bewerktuiging aandoen , waarop het echter , wanneer wij de verdere inleiding van het proces beschouwen, niet aankomt. — Voorzeker worden er ook door het ziek worden der verschillende vaste weefsels niet on wezenlijke wijzigingen in de gedaante der koorts bedongen, zoo als dit onder anderen het, in het bijzonder ontstekingachtig, aangedaan worden der enkele werktuigen reeds aantoont, in welk opzigt personelijke aanleg en geaardheid der uitwendiga oorzaken het meest schijnen te bepalen. Maar ook afgezien van deze zuiver plaatselijke aan¬ doeningen, lijdt het wel geenen twijfel, dat eene bin¬ nen het zenuwstelsel veranderde polariteit, hoe weinig bepaalds wij ook tot nu toe daaromtrent mogen vaststellen , eenen niet onbelangrijken invloed op de in- en uitwendige gedaante der koorts uitoefent. Zoo zal bijv. om maar iets aan te duiden, de bij iedere koorts meer of minder zich vertoonend verminderde werkzaamheid van het hersen- en ruggemergs-zenuwstelsel , niet alleen van de , de¬ ze onmiddelijk treffende , bovenmatige bloedmagt , maar ook ten deele daar van afgeleid mogen worden, dat wegens de groote verteering van ze¬ nuwwerkzaamheid , die in het gebied van het be- — 81 — •werktuigd (knoopen) zenuwstelsel door het zoo leven¬ dig geworden verkeer met het bloed verbruikt wordt, voor gene hoogere rigting slechts weinig overblijft, — ■ er tusschen het hooger dierlijke en bewerktuigde (bloed-) zenuwstelsel alzoo eene soort van polaire tegenstelling plaats grijpt, zoo dat de werkzaamheid van het eerste te meer daalt, naar mate die van het laatste hooger gestegen schijnt. — Op eene gelijke wijze zoekt schnurrer zich de op eene ongelijke verdeeling der zenuwkracht berustende , verhoogde zenuwprikkelbaarheid te verklaren , ter¬ wijl hij (allgem. Krankhl. § 128) zegt: »Echter kan • bij de, door de koorts voortgebragte herleiding (re- » duction) van de werktuigen der willekeurige bewe- • ging daar door, dat van uit het spierstelsel, wegens • deszelfs gevoelloosheid (torpor) het meest geschikte » tegenwigt der zenuwkracht ontbreekt , de omstem- • ming der laatste ook voor een gedeelte voortgebragt »worden, doordien het nu tot eenzijdige ontladin- »gen komt en vooral ook de zintuigen dikwerf eene »ziekelijke prikkelbaarheid verkrijgen.” — P. frank heeft de koorts slechts » den schaduw eener ziek- • te” genoemd. Deze uitspraak van den grooten geneesheer, berust op eenen diepen blik in het bin¬ nenste der zieke Natuur en bevat eene groote waar¬ heid, maar is echter ook zeer ligt aan misverstand onderhevig. Het zoude namelijk eene groote dwa¬ ling zijn , wanneer men dezen zin bijna alleen tot plaatselijke ziekten of zelfs , zoo als het eenen tijd lang geliefkoosd schijnt geworden te zijn, slechts op plaatselijke ontstekingen wilde toepassen, — In dezen 0 82 — zin zoude het zelfs op de idiopathische, uit eene zuiver uitwendige oorzaak , zoo als van uit verwon¬ ding ontstaan zijnde ontsteking , slechts eene zeer beperkte aanwending toclaten. Want wie kan zich. bijv. eene slechts eenigzins aanmerkelijke, door ver¬ wonding veroorzaakte ontsteking voorstellen, zonder dat het bloed daar aan in deszelfs geheel niet alleen een medelijdend, maar zelfs wezenlijk aandeel neemt, en in deszelfs innerlijke mengingsgesteldheid eene meer¬ dere of mindere omstemming ondergaat? — Wat ech¬ ter de met de wezenlijke koorts verbondene plaatselij¬ ke aandoeningen , van ontstekingachtigen of niet ont- stekingachtigen aard aanbelangt , zoo moeten dezelve niet zoo zeer als de eigenlijke , naaste oorzaken der koorts, maar veeleer slechts als het eigenlijk brand¬ punt, als de hoofdzakelijke bron van dezelve be¬ schouwd worden, even als iedere koortsachtige ziekte, eenen zoodanigen bezit, of, waar zij deze beteekenis niet hebben, als de hoofdzakeïijke gevol¬ gen van bijzondere constitutionele gebreken en voor- beschiktheid worden aangenomen. — De eenige juiste verklaring, die men aan de behandeld wordende uit¬ spraak geven kan , kan derhalve deze zijn , dat men de koorts, voorzoo verre men onder dit woord bij voor¬ keur derzelver uitwendige verschijning begrijpt , als den schaduw van de in het binnenste des ligchaams gege- vene ziekelijke omstemmingen , zoo wel betrekkelijk deszelfs vloeibare, als vaste weefsels, die zich aan onze blikken meer onttrekken en welke wij helaas meestentijds niet regt weten te noemen, opvat. — He¬ laas is dit echter in onze wetenschap niet het eenigst — ■ 83 — geval, waar wij de hoofdzaak, den grondslag van het geheel, niet vermogen te noemen, en onze beteekenis slechts deszelfs uiterlijke verschijning geldt. Keeren wij nu tot ons eigenlijk onderwerp terug en laten wij ons bezig houden met te vragen naar de ziekte-oorsprong , (pathogenie) en ziekte- kundigen inhoud der zoogenaamde zenuwkoortsen , of, aan vrelke uitdrukking wij boven de voorkeur gegeven hebben, van den koortsachtigen zenuwach- tigen toestand [status nervosus febrilis) , — vragen , die van zeer aanmerkelijk gewigt zijn , welker beant¬ woording men echter bijna immer moeijelijker vindt, hoe meer men over dezelve heeft nagedacht. Wij willen ons overigens door deze zwarigheden niet laten afschrikken , om onze meeningen hieromtrent uit te spreken. Want de wetenschap is eene soort van ge- meenebest, waarin ieder het regt heeft, zijne stem uit te brengen, wanneer hij daartoe slechts gronden vermag bij te brengen, en voor dwaling — is nie¬ mand verzekerd. — JVon cuivis homini contingit adire Corinthum ! Wij hebben boven, bij den aanvang dezer bladen, in plaats van de zoo ligt aan misvatting onderhevige uitdrukking »zenuwkoorts” naar het voorbeeld van STOLL, de minder dubbelzinnige »zenuwachtige toe- » stand” ( status nervosus) verkozen, zoo dat op deze wijze de zoogenaamde zenuwkoorts als de zamenstel- ling 4eener koortsachtige ziekte met zenuwachtigen toestand verschijnt. Hier hebben wij het nu te doen met de beantwoording der vraag : is deze zenuwach* 6* tige toestand het eigendom eener bijzondere, door haar hoofdzakelijk en bijna bij uitsluiting geken¬ merkte koortssoort, of komt dezelve aan meerdere, volgens derzelver oorsprong en natuur verschillende, koortsachtige ziekten toe? — eene vraag, die naar haren wezenlijken zin met de vraag : vormt de zoo¬ genaamde zenuwkoorts eene eigensoortige ziekte ( morbus sui generis ) of niet? — ineensmelt. De beantwoording dezer vraag kan slechts door de ervaring gegeven worden , en daaromtrent zal wel geen geneeskunst-oefenaar in twijfel staan. Dat eigen¬ dommelijk lijden des zenuwstelsels, waardoor zich de zoogenaamde zenuwkoortsen hoofdzakelijk zouden vor¬ men, nemen wij ten gevolge van zoo verschillende ziekten waar , dat het inderdaad te regt aan bedenking zoude onderhevig zijn, op dit kenmerk de onder¬ scheiding eener bijzondere koortssoort te willen grondvesten. Ook bewijst reeds de door de school ge¬ liefkoosde onderscheiding, tusschen primaire en se¬ cundaire zenuwkoorts, genoegzaam de waarheid dezer meening. Nog duidelijker zal dit worden, wanneer wij ons aan den zenuwachtigen toestand herinne¬ ren, die ten gevolge van bijzondere omstandighe¬ den wordt waargenomen. M. C0R3IAC , wanneer hij van het ontstaan der koort¬ sen, uit eene smetstof melding maakt, (1 c. pag. 43.) werpt de volgende vraag op : » Is the fever then , »let us ask, which - arises from this specific source, » essentially different from the others forms which do »not de acknowledge it for their origin ? I should be »inclined to think not. — I ground my conclusion — 85 »upon the fact , tbat we frequëntly see the so-cal- »led typhoid Symptoms, appear in fevers confessedly »not springing from contagion — at the close of many »inflammations , in some of the febrile exanthemata, »in puerperal fever, in hospital gangrene — and af- » ter the long-continued retention of the placenta ( 1 ). — Stoll zegt in aphor 710. »Horum” (symptomatum) »causa TCQOijyovfiivy est morbida mobilitas ((v/jUtu- • ßXyaux,) excedens , deficiens , abnormis , systematis »nervei, facultatis praeprimis animalis’’ (2) en in den daarop volgende aphorismus »superveniens fe- »bris, qualiscunqüe , twdecdnqüe nata , instar Stimuli »peregrini agit , vices supplens 'jTQOXUTccQXTixTjg cau- »sae” (3) & aph: 712: Hinc febris inflamraatoria, »biliosa, putrida, pituitosa, haecque frequentius, (i) Is de koorts dan, laat ons vragen, -welke uit deze eigen¬ aardige bron ontspruit, wezenlijk verschillend van de andere Yorroen , welke deze niet als hunnen oorsprong erkennen ? Ik zoude geneigd zijn te denken van neen — ik grond mijn besluit op de daadzaak , dat wij dikwerf de zoogenaamde tbyphoïde verschijnsels zien voorkomen in koortsen , die blijkbaar niet uit eene smetstof ontspringen — en op het einde van vele ont¬ stekingen , in sommige der koortsachtige huiduitslagen, in de kraamvrouwen- koorts , in de hospitaal- versterving — en na het lang aangehouden hebbend terugblijven der placenta. (q) De verwijderde oorzaak dezer verschijnsels is de ziekelijke beweegbaarheid van het zenuwstelsel , vooral van het dierlijk vermogen, die bovenmatig is, ontbrekend, van den gewoonen vorm afwijkend. (3) De bijkomende koorts , hoedanig ook en van waar ook ontstaan werkt even als eene vreemde prikkel , de plaats ver¬ vullende van de naaste oorzaak. — 86 — »prae caeteris, et ipsa subin intermittens, nervosae »fiunt.” (1) En in aph. 716. heeft hij nog de volgende vra¬ gen , die zijne meening toereikend ophelderen , op¬ gesteld : en »his liquet, quae sit idea febris nervo- » sae verior , in praxi utilior ? — Cur febris nervosa »non sit specifica, suique generis, sed revocanda »ad hucusque descriptas, et ex earum praeceptis sa- »nanda? ’ (2) — En ligt niet de geheele geneesleer der zoogenaamde zenuwkoortsen in de volgende woorden opgesloten: remediortim princeps est ipsius febris curatio apta ? — (3) Het lijdt geenen twijfel, of de zenuwachtige toe¬ stand verbindt zich met zeer verschillende ziekten, en wanneer het ook niet kan tegengesproken worden, dat vele koortsen van den aanvang af eene bijzon¬ dere geneigdheid verraden, zich met denzelven te verbinden, en dat dezelve bij deze alle andere zie¬ kelijke verschijnsels meer of min verdringt — • dat op zekere tijden, door middel van epidemische in¬ vloeden, bijna alle ziekten zich met denzelven ver- (1) Van hier worden de ontstekingskoorts, de galkoorts, de rotkoorts, de slijmkoorts, en deze veelvuldiger , bij voorkeur, en zelfs somtijds de tusschenpoozende koorts , zenuwachtig. (2) Blijkt hieruit nu niet, welk het meer ware en voor de praktijk nuttiger denkbeeld der zenuwkoorts zij? — Waarom de zenuwkoorts niet eigenaardig is , en van eene eigene soort , maar tot de tot dus verre beschrevene teruggebragt , en naar de voorschriften van deze genezen moet worden. (3) Het voornaamste van alle geneesmiddelen is de geschikte behandeling der koorts zelve. — 87 — binden, en eindelijk dat er zekere koortsen zijn, die in derzelver volledig beloop noodwendig een ze¬ nuwachtig tijdperk doorloopen, zoo geeft echter dit alles ons niet het regt, denzelven tot onderschei- dings-teeken en kenmerk van een bijzonder koorts¬ geslacht te verheffen , daar dezelve zich onder zoo verschillende omstandigheden ontwikkelt , of wilde men welligt de aderontsteking (phlebitis), dewijl zij immer, ten minsten wanneer zij slechts eenigen omvang bereikt, met eene typheuse koorts verloopt, eene zenuwkoorts noemen ? Of op gelijken grond de ware boosaardige karbunkelkoorts (pustula maligna), dé rapkanie en dergelijke kwalen ? — En toch welk regt heeft men, om deze ziekten van de be¬ naming zenuwkoorts uit te sluiten , wanneer het door de ondervinding bewezen is geworden, dat de koorts die dezelve in hare volle ontwikkeling begeleidt, even zoo standvastig tot het zenuwachtig karakter overhelt, als zulks bij de zoogenaamde oorspronkelijke zenuwkoortsen en bij den Ujphus het geval is. Dat de ziekte niet immer deze hoogte bereikt, kan on- mooglijk als tegenbewijs gelden, want er zijn ook typhus lijders, die naauwelijks hun bed behoeven te houden. Met een woord : wat men zenuwkoorts genoemd heeft, vormt doorgaans geen zelfstandig koorts¬ geslacht, geene eigenaardige ziekte (morbus sui ge- neris), maar slechts eene enkele vorm, waaronder de meest verschillende koortsachtige ziekten kunnen vcrloopen ; een enkel hoorts-karakter , en het zoude derhalve te wenschen zijn, dat de uitdrukking > ze - — 88 » nmukoorls die in onze wetenschap theoretisch en praktisch reeds zoo veel verwarring gesticht heeft, geheel uit dezelve verbannen, of dan ten minsten in de uitdrukking »koorts met zenuwachtig karakter’' of ook »zenuwachtige koorts” veranderd wierdt. — Namen zijn wel is waar voor den waren geneeskunst- oefenaar iets zeer onverschilligs, niet alzoo echter voor de leerlingen en de beginnende in de praktijk. Op dezen werken zij even als eene fata morgana ; en hoe vele artsen brengen het in geheel hun leven niet verder dan tot leerlingen der compendien- wijsheid ! Er bestaan in het geheel slechts drie koorts-karak- ters : het eenvoudig , hetwelk men ook het Erethisch zoude kunnen noemen, omdat verhoogde prikkeling des bloeds, de gemeenschappelijke grondslag aller koortsen uitmaakt, het ontstekingaardig en het ze¬ nuwachtig. — Het eerste laat zich het best daar door uitduiden , dat aan hetzelve noch de kenmerken van het tweede, noch die van het derde toekomen; — het kan echter in ieder van dezelve overgaan, en vormt als het ware eenigermate het midden, van uit hetwelk eene dubbelde rigting vervolgd kan wor¬ den. — De heide laatsten aan welke alles toebehoort, wat zich van het eerste verwijdert, vormen onder elkander eene soort van tegenstelling, zoo dat de uitersten elkander volstrekt uitsluiten , de midden- trappen echter eene verbinding toelaten. Namelijk : eene wezenlijke ontstekingachtige koorts, hetzij met of zonder plaatselijke ontsteking, (hoewel het laatste welligt in wezenlijkheid geheel niet bestaat) laat — 89 — doorgaans geene verbinding met het zenuwachtig karakter toe ; zal dit geschieden , dan moet zij ech¬ ter haar waar karakter afleggen en eene andere , — eene zenuwachtige worden. Even zoo min laat eene waarlijk zenuwachtige koorts.de verbinding toe, met het waar ontstekingachtig karakter, of ook slechts met eene echte plaatselijke ontsteking. Waar bij de¬ zelve ontstekingen van enkele werktuigen en weef¬ sels gevonden worden , die niet uit het een of ander vroeger tijdperk ontspruiten, waarin het zenuwachtig karakter zich nog niet ontwikkeld had, vertoonen deze een geheel ander karakter, dan de echte Phlegmone. Nog minder is het echter mooglijk, dat het zenuwachtig koortskarakter, wanneer het een¬ maal slechts eenigermate ontwikkeld is , in het ont¬ stekingachtig kan overgaan , terwijl toch de onder¬ vinding leert, dat het ontstekingachtig in het ze¬ nuwachtig kan veranderen. — Over het algemeen zal men wel de meer wezenlijke ontstekingen, die wij in het beloop eener zenuwachtige koorts waarnemen , aan het vroeger tijdperk der vermeende prikkeling mogen toeschrijven , waarin het zenuw¬ achtig karakter nog slechts in deszclfs ontwikkeling begrepen is, en alzoo de tegenstelling tusschen ont¬ stekingachtig en zenuwachtig koortskarakter aan- merkelijker en strenger zijn, dan het zich bij den eersten oogopslag en een vlugtig onderzoek laat aanzien. Wat de ziektekundigen als rotachtig koortskarakter hebben opgesteld, heeft geene zelfstandigheid en vormt veeleer een ingrediens , een gedeelte , of ten hoogsten eene bijzondere wijziging van het zenuw¬ achtig karakter. Al het overige behoort tot de koorts vormen en grondvest het onderscheid tusschen de katarrhale, rheumatische, gastrische en exanthema- tische koortsen. — Het ontstekingachtig en zenuwachtig koortskarakter zijn niet als het ware enkel in graad en uitwendig, maar ook in den aard en innerlijk, dat is wezenlijk elkander tegenovergesteld. Want terwijl wij bij het eerste vermeerderde oxydatie , vermeerderde slagader¬ lijkheid van het bloed en overlading van hetzelve, met plastische bestanddeelen, vermeerderden turgor vitalis en organischen tomis en van hier stremming van alle afscheidingen waarnemen , en alles eene voorheerschende neiging tot nieuwe bewerktuigde vorming verraadt, die, hetgeen wel moet aange¬ merkt worden , nog steeds den bewerktuigden grond¬ vorm volgt, aanschouwen wij in den waren zenuw- achtigen toestand van dit alles bijna juist het te¬ gendeel. Het bloed is minder verzuurd, dan wij het zelfs in den gezonden toestand vinden, reeds don¬ kerder van kleur en dunner en vloeibaarder van zar menhang , het bezit eenen geringeren warmte-inhoud en is doorgaans armer geworden aan organisch plas¬ tische bestanddeelen. In plaats van den vermeerderden turgor vitalis bevindt zich ten hoogsten eene pas- — 91 — sieve bloedophooping en stremming , en in plaats van den verhoogden organischen tonus, verslapping en collapsus. De afscheidingen zijn niet terug gehouden, maar veeleer vermeerderd , wegsmeltend (colliquatief) en voeren, even als bij een passief doorzweetings- proces, raauwe, onverteerde bewerktuigde stoffen uit het ligchaam. In plaats van de bij de ontsteking¬ achtige koorts overal voorheerschende neiging tot vorming en van wezenlijk nieuwe vormingen, die bij dezelve verwekt worden, bevindt zich hier eene onmiskenbare neiging tot oplossing en vloeibaar wor¬ ding, als welker laatste uitslag, zich het regelmatig verval der bewerktuigde menging en vorm daar- stelt, bij welks intrede het individueel leven niet verder bestaan kan en waarop de dood volgt , wanneer dezelve niet reeds vroeger , ten gevolge der organisch¬ vitale dooding van een belangrijk, voor het dierlijk levensproces en de overeenstemming van het geheel niet te ontbeeren werktuig of stelsel van werktui¬ gen is ingetreden. — Het meest in het oog vallend vertoont zich de tegenstelling echter in de verhou¬ ding van het hooger dierlijk zenuwstelsel. Wanneer het denkbeeld des koortskarakters nu slechts op de natuur en geaardheid van het algemeene lijden, hetwelk wij koorts noemen , betrekking heeft, het onderzoek echter der verschillende koortsvor- men daarop berust , welke werktuigen of stelsels van werktuigen de koorts zich tot haar hoofdzake¬ lijk brand- of punt van doorbreking uitkiest , zoo is eene verwisseling dezer beide denkbeelden met elkander wel niet mooglijk , en niemand, die het naauwkeurig neemt, zal bijv: van een gastrisch koortskarakter willen spreken. Wel berust het ge¬ heel onderscheid op eene kunstmatige scheiding van datgene, wat in de Natuur vereenigd en te zamen voorkomt , en slechts misverstand en dwaling konden het bij zekere koortsvormen voorheerschend lijden — 93 — ran enkele werktuigen tot deze alleen beperken , en aan hetzelve allen zamenhang en invloed met en op het algemeene lijden willen ontzeggen. Men heeft echter op het veld der wetenschap dergelijke afge- trokkene denkbeelden noodig, en juist dit is niet kunstmatig hierbij gehaald , maar ligt in de natuur der zaak zelve en laat zich als zeer nuttig bewijzen, weshalve wij ons hetzelve ook gaarne ten nutte heb¬ ben gemaakt. Koortskarakter en koortsvormen sluiten elkander niet wederkeerig uit, zoo als dit van de verschil¬ lende koortskarakters onder elkander geldt, maar komen steeds met elkander verbonden voor, en dit, zoo wel als de omstandigheid , dat eene en de¬ zelfde koortsvorm nu eens met dit, dan weder met dat koortskarakter zich kan verbinden, be¬ wijzen het best , dat bij deze onderscheiding wezen¬ lijkheid en niet enkel schoolsche spitsvindigheid ten grondslag ligt. Het is daarom van groot gewigt voor de ziektekundigen en geneeskunst-oefenaren , te weten : dat iedere verschillende vorm der koorts , zich naar mooglijkheid met een ieder der drie koorts¬ karakters kan verbinden, hoe wel men ook hier eene zekere verwandschapsverhouding kan waarne¬ men, welker nadere uitvorsching evenzeer van geen gering belang moet zijn. Wij veroorloven ons der¬ halve in dit laatste opzigt eenige vlugtige aanwij¬ zingen , die echter , zoo als van zelf spreekt , niet onvoorwaardelijk , maar slechts voorwaardelijk aan te nemen zijn. Eenige exan thematische koortsen uitgezonderd, heb- ben wel de rheumatische en katarrhale de meeste neiging tot het ontstekingachtig karakter , en zelfs waar zij zich met het zeuuwachtig verbinden , schijnen zij eene grootere overhelling te hebben , tot dat meer actief zenuwachtig karakter , dat wij het erethisch zouden kunnen noemen, als voor dat pas¬ sief, waaraan men welligt den naam van het typheus konde geven. Reeds eene veel mindere overhelling tot het ontstekingachtig karakter, laat zich bij de gastrische koortsvormen onderkennen. De zuivere galkoorts alleen schijnt zich nog het liefst met ont¬ steking te verbinden, en zulks ook maar alleen in den aanvang van derzelver beloop , terwijl zij in derzelver later beloop, wanneer zij niet het een¬ voudig karakter blijft behouden , eene niet geringe overhelling tot het typheuse verraadt , zoo als dit met de slijmkoortsen reeds bijna terstond van den beginne af het geval is. — Ten opzigte der koortsachtige uitslagziekten schijnt deze verhouding zich wel naar derzelver bijzondere natuur te rigten, zoo als bijv: de echte gladde scarlatina zich, zoo als bekend is, gaarne ontstekingachtig vertoont, ter¬ wijl de ware febris miliaris eene beslissende over¬ helling tot het zenuwachtige heeft, maar echter hoofdzakelijk door de alsdan heerschende epidemi¬ sche constitutie bepaald te worden. Voor het overige mag men niet over het hoofd zien, dat zelfs tusschen de verschillende koortsvormen eene zekere soort van verband bestaanbaar is, zoo als bijv : tusschen de katarrhale en gastrische, waaruit dan weder geheel eigene ziektewijzigingen ontsprui- — 95 — ten, zoo als men het in het algemeen niet te scherp met deze onderscheiding nemen moet, wan¬ neer men de natuur geen geweld wil aandoen. Zij moet ons slechts als leidend hulpmiddel dienen, geenzins echter als een volstrekt schema gelden, want er zijn nog altijd ziekten, welker natuur wij noch met behulp van het koortskarakter, noch met dat der vorm , voldoende opvatten en aanduiden kunnen. Wij komen nog eenmaal op de verhouding der ontsteking tot de zenuwachtige koorts terug. — Het is namelijk eene onder de geneeskundige schrij¬ vers algemeen aangenomene meening, dat ook zui¬ vere ontstekingen in eene koorts van een zenuw¬ achtig karakter kunnen overgaan , of, zoo als men gewoon is zich uit te drukken, zenuwachtig kunnen worden. Deze meening schijnt ons toe een naauwkeu- riger onderzoek te vorderen. — Voorzeker wordt aan het spel van de gedaanteverwisselingen der ziek¬ ten , dikwerf door ons eene te bepaalde 'ruimte , en al te veel standvastigheid aan hetgeen wij voor ziektekundig stellig houden , toegekend ; men schijnt echter geneigd om de in de voornoemde meening op¬ geslotene waarheid , boven hare natuurlijke grenzen uit te breiden. Wij willen zelfs de mooglijkheid van den overgang eener zuivere ontsteking in het ze¬ nuwachtig karakter geenzins ontkennen, maar ge- looven dat zulks veel zeldzamer gebeurt, dan men gewoonlijk pleeg aan te nemen , terwijl het eenmaal ingevoerd ontstekingachtig proces in de meeste gevallen op de ingeslagen baan volhardt en deszelfs — 9G — natuurlijk doel te gemoet gaat. De gezegde ver¬ andering echter kan welligt op eene drievoudige wijze denkbaar zijn. Ten eersten namelijk door overprikkeling , door middel van verkeerde , verhit¬ tende geneeskundige behandeling, bijv. waardoor welligt het tegendeel van het aanwezig zickte- karakter en met hetzelve uitputting der levenskrach¬ ten en neiging der bloedmassa tot ontbinding en oplossing wordt teweeg gebragt , waarbij echter de vooronderstelling noodig schijnt, dat de voorhandene plaatselijke ontsteking van geen dusdanig belang voor het gezamenlijk leven zijn mag, dat met haar toppunt de organische dood onmiddelijk onvermijde¬ lijk wordt, dewijl er anders geen tijd voor de ver¬ andering van het ziekteproces zoude overig blijven. Doch ook dit geval , waarop de leerboeken zich het meest beroepen , zal misschien in wezenlijkheid zeldzamer voorkomen, als naar de aangevoerde redeneering schijnen zoude , terwijl het waar¬ schijnlijker is, dat door de aangevoerde omstan¬ digheden eene hoogere verheffing van het ont- stekingaardig proces begunstigd wordt, dan de ver¬ meende overgang in het tegenovergesteld karakter. Het tweede geval hetwelk men daarbij gewoon is aan te halen , heeft welligt meer waarschijnlijks voor zich. Ontstekingen zouden namelijk ook dan zenuw¬ achtig kunnen worden , wanneer door eene al te zeer verzwakkende behandeling of door toevallige werking van schadelijke psychische magten eene vroegtijdige uitputting wordt teweeg gebragt ; zoo dat de tot eene regelmatige doorvoering van het ziekteproces benoodigde krachten aan het ligchaara onttrokken worden. — De derde soort en wijze van dezen overgang, die wij zelve hier willen bijvoegen, zal misschien daar voorkomen, waar, ten gevolge van het aanlasten van een gewigtig, voor de bloedbe- reiding en hloedverandering bijzonder noodzakelijk werktuig, de regelmatige mengings-gesteldheid der bloedmassa zelve beperkt wordt, en op deze wijze zich een zenuwachtige toestand ontwikkelt, waarbij echter evenzeer de vooronderstelling geldt, dat het ziektebeloop niet al te snel mag zijn. In het algemeen zijn wij van meening, dat men bij de beoordeeling van dit onderwerp van eene te volstrekte beschouwing der ontsteking uitgaat , en den blik te weinig op het gehecle ziekteproces der koorts rigt. Geen geneeskundig schrijver schijnt ons de verhouding der ontsteking lot de koorts juister en meer aan de natuur getrouw te hebben opgevat, dan cLARos , in een , in het door hem en radiüs uitgege¬ ven wordend tijdschrift, zich bevindend opstel over de vcrdeeling der koortsen enz. (IV Bd en 2 II), dat ons in uittreksel slechts , na voltooide bewerking dezer bladen in handen is gekomen , en in hetwelk wij , ten aanzien der wezenlijke punten , eene waarlijk ver¬ rassende overeenstemming der meeningen van dezen schranderen arts, met die, welke zich sedert jaren aan het ziekbed bij ons hebben vastgestcld, tot onze wezenlijke innerlijke vreugde gevonden hebben. Cla- rus gelooft namelijk niet aan het bestaan van zuivere ontstekings-koortsen. De in de praktijk als zoodanig geldende koortsachtige ziekten , zijn bij — 98 — hem slechts eene hoogere verheffing van andere , bijv. katarrhale , rheumatische koortsen en eene plaat¬ selijke ontsteking derzelve komt, volgens hem, slechts daardoor tot stand, dat de kritische afscheiding in het werktuig, hetwelk dezelve overneemt, door te sterke opwekking gestoord wordt , en eerst na het ophouden der ontstekingachtige spanning plaats hebben kan. Deze meening, die wij hier slechts in derzel- ver hoofdtrekken hebben aangeduid, is ook voor¬ zeker de eenige juiste. Zij brengt de ontsteking in den haar toekomenden en natuurlijken zamenhang met het algemeene lijden, stamt, zoo als het zich niet laat ontkennen, onmiddelijk uit den bodem der ervaring af, en is voor de praktijk zelve veel vrucht¬ baarder en voordeeliger , als gene in lateren tijd zoo geliefde volstrekte ontstekings-thcorie, bij welke de ontsteking de a en de * was, de koorts echter of in het geheel niet, of ten hoogsten slechts als volko- mene bijzaak in aanmerking kwam. Het spreekt van zelfs , dat zij slechts van toepassing is op de uit eene inwendige oorzaak ontspringende , en niet op de door werktuiglijke of scheikundige beleedigingcn ontstaan¬ de plaatselijke ontstekingen. Met het aannemen dezer meening lost zich de tot dus verre behandelde vraag, omtrent de veran¬ dering eener zuivere ontsteking in het zenuwachtig karakter, van zelfs op, en wij willen hieromtrent slechts nog zoo veel bijvoegen, dat uit het standpunt der praktijk, in het grootste aantal van gevallen, die ontstekingen , van welke een overgang in het zenuwachtige aangenomen wordt, niet als zuivere — 99 — plaatselijke ontstekingen, maar bij een naauwkeu- riger onderzoek, slechts als de eerste openbaring van een algemeen ziekte - proces, dat van zeer verschillenden aard kan zijn, zich zullen kenbaar maken. Bij dat wat de geneeskundige zuivere ont¬ steking noemen , voor zoo verre zij daaronder de hoogste ontwikkelingsgraad van het ontstekingaardig ziekte-proces verstaan , wordt voorzeker veel zeld¬ zamer, dan beweerd wordt, den overgang in het zenuwachtig karakter waargenomen. "Wel is het ook hier in veele gevallen niet geheel juist, de begeleidende koorts enkel als verschijnsel op te vat¬ ten , veeleer is de verhouding der plaatselijke ont¬ steking tot de koorts ook hier dikwerf wezenlijk , even als boven is aangevoerd, zoo dat de plaatselijke ontsteking , als het ware , slechts als de vereeniging in een middenpunt der geheele ziekte moet beschouwd worden, welker rigting eenigzins door persoonlijke aanleg of door de geaardheid der uitwendige scha¬ delijke magten bepaald wordt, en in eenen strengen zin , kan welligt slechts die koorts symptomatisch genoemd worden, welke die ontstekingen vergezelt, welke uit zuiver plaatselijke aandoening van een inwendig werktuig, hetzij door scheikundige of werktuigelijke magten , ontstaan. Maar het ziekte¬ proces put zich hier meestentijds op deszelfs eigen grondgebied uit , en wanneer het op hetzelve be¬ hoorlijk deszelfs cirkel doorloopen heeft, is er zeer zeldzaam meer stof en innerlijke grond voor deszelfs verdere uitbreiding voorhanden. Waar derhalve zoo¬ genaamde zuivere ontstekingen in een zenuwachtig 7* 100 tijdperk overgaan , moet de plaatselijke ontsteking voorzeker in het grootste getal van gevallen , slechts als de eerste en plaatselijke kenbaarmaking van een algemeen ziekteproces, als het eerste verschijnsel eener wezenlijke koorts, en niet als eene zoogenaamde idiopathische (uit zuiver plaatselijke aandoening van een inwendig werktuig) beschouwd worden, hetgeen noodwendig op derzelver ziektekundig karakter van invloed zijn moet, zoo als zelfs armstrong van de, den ontstekingachtigen typhus begeleidende ontste¬ kingen verklaart , dat zij niet die krachtdadige be¬ handeling vorderen en verdragen , als zulks de een¬ voudige ontstekingen vereischen. Yoor den geneeskunstoefenaar is het echter van bij¬ zonder gewigt te weten, dat de verschijnsels dikwerf zeer hedriegelijk zijn, en zelfs niet zeldzaam in koortsachtige ziekten, het beeld eener aanmerkelijke plaatselijke ontsteking vertoonen ; terwijl in het aangetaste werktuig geene verandering plaats heeft, welke aan eene dergelijke meening beantwoordt, of ook iets wat naauwelijks den naam van ontsteking verdient. — Ook willen wij hier ten opzigte der zoogenaamde idiopathische ontstekingen, nog aan¬ merken, dat veel als eene enkel plaatselijke aan¬ doening wordt opgevat , dat bij den innerlijken IOI — zamenhang, waarin, in de bewerktuiging, alle werk¬ tuigen tot elkander staan, dikwerf slechts eene al- gemeene zijde heeft, zoo als bijv. de aandoening eener, op de eene of andere wijze, in eencn verhitten toestand zich bevindende long door eenen scherpen noorden- of oosten wind , waarop deze ontstoken wordt. Een voor het dierlijk levensproces zoo gewigtig werk¬ tuig , als de long is, kan op de vermelde wijze, in hare zoo belangrijke verrigting niet gestremd wor¬ den , zonder dat zulks op het geheele ligchaam te¬ rugwerkt , waaruit genoegzaam blijkt , hoe verkeerd het is , tusschen algemeene en plaatselijke ziekten des ligchaams eene al te scherpe grenslijn te willen trekken. Hoeveel bij een dergelijk werkend uitwen¬ dig vermogen, de aanwezige inwendige voorbeschikt- heid werkt, hebben wij reeds vroeger aangeduid en niemand zal in dit opzigt de waarheid der meening willen loochenen, dat eene en dezelfde schadelijk¬ heid bijv. verkoeling of doornatheid der voeten, naar omstandigheden nu eens eene longontsteking, dan eens eene gastrische koorts te voorschijn roepen' kan. — Wij zouden overigens hier van deze, mees¬ tendeels platte , geneeskundige waarheden zelfs geen gewag maken , wanneer het niet ons oogmerlc ware , daardoor daarop heen te wijzen, hoe veelvuldige verhoudingen bij de overweging van zulke en gelijke vragen, als de tot hiertoe beredeneerde, in aan¬ merking moeten genomen worden , en hoe weinig aan het ziekbed en in de wezenlijke praktijk, dat volstrekt stelselmatige, waarmede onze handboeken prijken, en waar naar wij Duitschcrs, vooral eene — 102 — zoo bovenmatige begeerte bezitten , kan vervolgd worden. Wij hebben vroeger verklaard, dat wij de zenuw¬ koortsen als eene zelfstandige , eigenaardige koorts¬ soort niet konden erkennen. Deze uitspraak is gegrond zoo wel op de wetten der redeneerkunde, als op de uitkomsten der ondervinding en eener onpartijdige waarneming. Het laat zich namelijk geenzins logisch regtvaardigen , om eene groep van verschijnsels (want zoodanig is de zemiwachtige toe - stand) , die wij bij de meest verschillende ziek¬ ten waarnemen, en waarmede zich, zoo als de on¬ dervinding leert, bijna ieder koortsachtig lijden in verband kan stellen, te verheffen tot het onder- scheidings- en herkenningsteken eener koortssoort, die voor eigenaardig gelden moet. — Wilde men echter de uitdrukking zenuwkoorts enkel tot de zoo¬ genaamde oorspronkelijke, primaire zenuwkoorts be¬ perken , zoo kan men ook , ondanks andere gewigtige tegenwerpingen, daartegen herinneren, dat de on¬ derscheiding tusschen oorspronkelijke en afgeleide of opvolgende zenuwkoortsen, zich slechts op een onderscheid in graad of opvolging grondt , geen¬ zins echter op een wezenlijk ziektekundig punt van onderscheiding. Want de zenuwachtige toestand, waarmede zich de secundaire zenuwkoortsen verbin¬ den, is ziektekundig een en dezelfde met den ze- nuwachtigen toestand der primaire zenuwkoortsen , en men kan volstrekt geen wezenlijk onderscheid tus¬ schen beiden doen gelden. De graad zelf des opvolgenden zenuwachtigen toestands, is niet altijd — 103 — geringer als die van den primairen, want er bestaat ook eene ware opvolgende typhus , in welk opzigt wij slechts aan de cholera orientalis behoeven te herinneren , die , zoo als bekend is , niet zelden eenen waren Ujphtis ten gevolge heeft , zoo als zich dan ook , over het algemeen , de grenslijn tusschen primaire en secundaire zenuwkoorts veel gemakkelijker en bon¬ diger op het papier, dan in de werkelijke praktijk aan het ziekbed, trekken laat. • — Voorzeker verdie¬ nen de aard en wijze waarop een zenuwachtige toestand zich in koortsen ontwikkelt, de meest op¬ merkzame inachtneming van de zijde des genees - heers, en daarop is een zeer gewigtig verschil in de behandeling gegrond , maar het is verkeerd , om aan deze verscheidenheden in de geschiedenis van de ontwikkeling des genoemden toestands een gewigt te willen toevoegen, dat dezelve volgens hare na¬ tuur niet toekomt. 