VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Galilei tragtte de gevolgen hier van wel te verhoeden, door, zo by mondlyke als (chriftlyke onderrigtingen, de fchynbare ftrydigheid tusfchen de H. fchrift en dat Leerftelzel “op twe losfen ; dan de verbittering nam, inzonderheid door aanbitzirg der Dominikaaner Monniken, des niet tegenftaande geftadig toe. Schoon verfcheiden rechtfchapen Mannen zig voor hem als in de bresfe ftelden, wisten de Dominikaaner Monniken hem alomme haatlyk te maaken, niet alleen als iemand die ketter- fche gevoeleus had, maar ook als zodanig een, wiens zede- lyk charaêter flegt was. By die gefteldheid van zaaken begaf hy zig, in December des jaars 1615, vrywillig naar Rome, om het Onweer, boven Zyn hoofd hangende, te verffrooien, voor het uitborfte. Dit gelukte hem ook in zo“Verre, dat hy meer dan ooft de hoogagting van Paus PAuLus V, en deszelfs Confiftorie, verwierve. In eene Audientie, welke hy by dien H. Vader had, verzekerde hem deeze, dat hy zo zeer van zyne .onfchuld, oprechtheid en goede gedagten in zaaken va den Godsdienst overtuigd ware, dat, zo lang als hy leefde, geen lasteraar meer gehoor by hem zou vinden. Indien Galilei in deeze overwinning over zyne wyanden be- rust had, was de zaak voor tegenwoordig afgeloopen: mer neen; hy beoogde voorts eene redelyke vryheid van denken fchryven voor de Geleerden 'te bewerken; zich vleiende met het denkbeeld van daarin te zullen flaagen: dan hy be- droog zig. Kort na den 20 February 1616 verfcheen 'er een decreet, °t welk de boeken verbood, die beweerden, dat de beweeging der aarde niet tegen de H. fchrift aanliep. En toen Galilei voortvoer, zyne zaak yveriger dan te vooren door te zetten, waar by nog kwam, dat de Cardinaal Orfini hem al te driftig in het Confiftorie voorftond, zei de Paus, dat hy de zaak aan de Inquifitie wilde overgeeven. Hierop wierd tus fchen den Paus en den Kardinaal Bellarmini vastgefteld, e den 2 Maart van eene Congregatie van 't H. Officte openlsk verklaard, dat het gevoelen van Galilei, nopens de be ing der aarde, dwaalend en kettersch was. Veelligt was dit voor Galilei verder van zeer nadeelige gevolgen geweest; doch ze werden gelukkig voorgekomen, doordien de Groothertog van Toscanen, op aanraaden van Zynen Afgezant aan ‘t Roomiche l Hof, VAN GALILEO GALILEL 559 Hof, bem by tyds te rug riep; aan welk opontbod Galilei ehoorzaamde, komende in de maand Juny weder te Florence. us ontkwam Galilei, voor deeze keer, de handen der Inqui- fitie: dan ’er verliepen naauwlyks zestien jaaren, of hy zag zig aan feller ramp van die zyde bloot gefteld. Galilei, naamlyk, had reeds, in ’t jaar 1610, begonnen een Werk over het Waereld-ftelfel te fchryven; in ’t jaar 1620 befloot hy het zelve te voltooien. Maar, nadien ’t hachelyk was de leer van Copernicus, als kettersch veroordeeld, voor te flaan, zo bedagt Galilei een weg, om zig tegen de ver- volging der Inquifitie te befchermen, en te gelyk zyn oog- merk te bereiken. Alles, wat hy tot Zyn groot onderwerp had verzameld, bekleedde hy in een protlematik gefprek van vier dagtyden, 't welk hy, onder den tytel van zamenfpraa- ken over het groote Waereld-ftelfel volgens Ptolemeus en Co- pernicus, ter drukperfe fchikte. De zamenfpreekers waren drie in getal. Salviati brengt de reden by, waarop het Stelzel van Copernicus rust; Simplicius verdeedigt dat van Ptolemeus, en Sagredo, tusfchen beiden fpreekende, maakt dat de zaak onbeflist blyft; doch ‘de bewyzen van Salviati op zig zelve zyn zo fterk, dat ze die van Simplicius overhaalen. Hy gaf aan dit zyn Plan nog een grooter fchyn van waarheid, door inf de Voorreden te verzekeren, dat zyn oogmerk was, den Geleerden aan de overzyde der Alpen te bewyzen, dat men in Jtalie alle mogelyke gronden van het Copernicaanfche fielzel kende, alhoewel het de Kerk, met regt, aldaar had verboo- den. Onder deezen fchyn, en op de inneemeande voorfiellen van ‘s Pauzen Secretaris Ciampoli, verkreeg hy, zyn Werk te Rome aan de Pauslyke Cenfure onderworpen hebbende, de ei- genhandig ondertekende Approbatie van den Magister Sacré Palatii. En hy liet het in ’t jaar 1732 te Florence drukken, na dat hy het ook hier, eerst uit eigen verkiezing, door den P. Inquifitor, vervolgens, op bevel van den Magister Sacri Palatii, door een Confultor der Florentynfche Inquifitic had laa- ten beoordeelen. Niettegenftaande deeze voorzorg en omzigtigheid , brouwde men hem, wegens dit Werk, een groot onheil. Hy vond 'er wel die zyne zamenfpraaken ten hoogften preezen, ma:r zy die het laakten waren magtiger; en deezen wisten zyn Ge- fchrift in een zo ongunftig licht te plaatfen, dat men geen zwaarigheid maakte, om Galilei in November des jaars 1632 woor de gedugte vierfchaar der Inquifitie naar Reme te daagen. De toenmaalige Groothertog van Toscanen , Ferdinand Il, boe- wel den Paus meer onderworpen dan zyn Vader en Voor- ganger, Cosmus Il, zogt egter dien doodlyken flag van't hoofd zyns omtrent zeventig jaarigen Leermeesters te weeren; dan vrugtloos. Hy vertrek des, in een ongunftig jaargetydes en met cen zwak gefiel, naar Rome, (op bevel des Groother= VI. DEEL, ALG. LETT. NO, 12, Qg tor © 560 HISTORISCHE BERICHTEN ` togs van alle dienftige gerievelykheden en brieven van aanbe- veeling voorzien) alwaar hy den 13 February des jaars 1633 aankwam, in eene rosbaar, welke de Toscaanfche Gezant Nicolini hem tot Ponto a Centino te gemoed zond, gedraagen; ftappende uit dezelve in Villa Medici, alwaar hem de Gezant op ’t vriendlykst onthaalde. Men ftund hem ook toe aldaar te mogen verblyven, met de vriendlyke waarfchouwing van gen bezoek van iemand aan te neemen. Geduurende de twee eerfle maanden, had hy niets van belang met het Gerigtshof te deen. Inmiddels deed men hem een Proces by het Inquifitie- geregt aan, om dat 'er de Paus by bleef, dat Galilei voor zigzelven van de beweeging der aarde overtuigd was, en ze in zyne gedrukte gefprekken mees, dan de tegenoverftaande Leer, verdeedigd bad. Na dat hy twee maanden tusfchen vrees en hoop in Villa Medici doorgebragt had, moest hy eindelyk, omtrent het midden van April, voor de vierfchaar der Inquifitie verfchynen, alwaar by niet alleeg voort verhoord, maar ook in hegtenis genomen werd. Doch de menigvuldige en dringende brieven van aanbeveeling des _Groothertogs, en de onbefchryvelyke poogingen van den Tos caanfchen Gezant, bewerkten zo veel, dat hem, in plaats vas een naaren Kerker, drie wel gemeubileerde vertrekken, in bet Paleis der Inquifitie, welken anders de Fiscaal deezes Gereg!s bewoonde, werden ingeruimd, en de vryheid werd gegeeven, tot in de voorplaats van dit huis te gaan, zig van zynen ge woonen knegt, die in en uitgaan kon, te bedienen, uit des Gezants Huis.gefpyzigd te worden, onverhinderd aan zye Vrienden te fchryven, en brieven van hen te ontvangen. Het was hy nog geen volle maand, wannneer hem, den 30 Apri, de Kardinaal Barberini, uit eige magt en onverwagt, na Vils Medici terug zond, om dat hy, ter plaatfe zyner gevangenis, van zyne gewoone pynen in de leden werd overvallen. By het einde der maand May kreeg hy zelfs de vryheid , gezond- heidshalve, in de Laanen van Villa Medici in eene half geĝoo.- ten koets rond te ryden. Den 22 Juny werd hy , op mieuw , voor het geregt gedaagd, om zyn flotvonnis te ontvangen. Men hield hem dien dag en den volgenden nagt in de Inquïf- tie. Van hier bragt men hem, den morgen daama, in bet Dominicaaner Klooster, alla Minerva, alwaar hy voor de Kar- dinaalen en Prelaaten, tot de H. Inquifitie behoorende, de Lee. raakende de beweeging der aarde, verzweeren en vervloeken moest. Hierop wierd hem zyn vonnis voorgeleezen, waar: hy, voor een onbepaalden tyd, tot den formeelen Kerker è Anquifitie, verweezen, en hem geboden wierd, geduurend: drie jaaren, eens weeks, de zeven boetplalmen van David tt bidden, en zyn bovengenoemd Werk over het Waereld- fieke verbaoden werd (*). Na (*) Men zie dit Vonnis der Inquifitie, cn de beroeping van Galilei, iz & Nieuwe Vad, Laetteroef, Ile De ble 470. Š VAN GALILEO GALILEI. 561 Na dat men hem de tot geen zekeren tyd bepaalde flraf des Kerkers, tot zyne grootte onttelienis, had voorgeleczen, werd ze voor hem in een huisarrest in Milla Medici, en, op de voorbede des Gezants, na eenige dagen, in eene banning na het Aartsbisfchoplyk Paleis te Siena veranderd, alwaar het hem vryftond in de Domkerk te gaan. De Groothertog tragt- te vergeefsch te bewerken, dat hy naar Florence te rug mogt keeren; alleen verwierf hy de vergunning, dat Galilei, tot eene verdere verordening, op zyn Landgoed by Florence, in ftit- te woonen mogt: doch hem werd verbooden Muziek- of ge- leerde gezelfchappen te houden, groote gastmaalen of dergely- ke vrolykheden aan-te regten. Hy betrok des, na een ver- blyf van vyf maanden te Siena, zyne wooning in Vilo Bellos- guardo, niet verre van Florence; en, ongeveer een jaar laater, vertrok hy van daar na Monte Ripaldi in het Kerlpel Arcetri, ’'t welk hy zyn gevangenhuis noemde. Van hier ging hy, in `t jaar 1638, toen zyne blindheid en andere zieklykheden fterk toenamen, over ‘in de Villa Giojello, alwaar hy den, 8 January 1642, in ’t 78e jaar zyns ouderdoms, overleed. Men wil dat de Inquifitie in ’t jaar 1633 het ftuk te fter- ker doorzette, om dat Galilei, in ’t jaar 1616, door de In- quifitie, zo als die Heeren beweerden, verbooden was, over het Coperhicaanfche ftellel te disputeeren of te fpreeken. Dan Galilei ontkende dit, houdende ftaande dat hem flegts vere booden was deeze Leer te gelooven en te verdeedigen. Uit dien hoofde meende hy zigete kunnen regtvaardigen, om dat hy dit in zyne problematike zamenfpraaken zorgvuldig gemyd had, en ‘er in zyn boek, daar de gronden van weerszyden voorgedraagen worden (*), geen bewys te vinden is, dat hy deeze Leer goedkeure of verdeedige; en dat hy zig ook an- ders aan de Kerk geheel en al onderwierp. Intusfcben maakt egter bet vonnis van ’t jaar 1633 ook gewag van dit verbod in ’t jaar 1616: maar de Heer Fagemann is niet vreemd , van te denken, dat de Jefuit Riccioli dit verdicht heeft, om da laatere frenge handelwyze van ’t Roomfche Hof te regtvaar- digen, Voorts merkt de Heer Fagemann aan, dat men die handelwyze evenwel te bovenmaatig ftreng maakt, als men uit eene uitdrukking in ’t vonnis wil afleiden, dat Ga- bilei gepynigd zy; dat hy ten minfte die pyniging zou geleeden hebben, waarby de overtreeder met een touw , aan de handen = op CH) Niet weinig kwaads brouwde het hem, dat hy, volgens veeler oor- deel, Simplicius, in deeze zamenfpraaken, niet alte de dterkfte bewyzen voor de onbeweegelykheid der aarde had doen voorftellen; waarby nog kwam de verdenking, dat hy, door des fpreekers naam Simplicius, die het relie! van Prolemaus zo flecht verdeedigde, het oog had op de eenvoudige heid van den ligtgeloovigen Paus. Dit verbitterde dics tyds den Paus te weer, en ’t liep aan tot in * jaar 1636, eer de Paus overtuigd wierd , dak Galiki geenzins bedoeld had ‚ met heer den fpas te de yvon Qq 2 562 HISTORISCHE BERICHTEN VAN GALILEO GALILET. cp den rug gebonden, wordt opgehaald. Het komt bem voor, cat dit niet wel ftrookt met de overige handelwyze; doch vindt bet nogtans waarfchynlyk, dat men bem , dags of nagis voor de bekendmaaking van zyn vonnis, by de pynbank ge- bragt, en zig met de daar geftaafde belydenis ‘vergenoegd hebbe ; Verdeediging der Vereenigde Nederlanders , tegen het orakel der Vreemde Staatkundigen, le Courier du Bas-Rhin. Zerfe Deel. Behalven het Voorwerk 333 blads. in gr. octavo. De Opfteller van dit Gefchrift, met de regtmaatig Je ver. ontwaardiging tegen den Schryver van le Courier du Bas- Rhin aangedaan, vermits hy niet alleen de Natie tregt op te rokkenen tegen haare wettige Beftierders, waarin hy egter, de Natie meerendeels uit berer oogen ziende , n'et heeft kennen flaagen ; maar ook tevens de Natie by Vreernden alleszins ge- haat poogt te maaken, ’t welk hem, daar hy hen, die geene rechte kennis van onze Staatsgefteldheid hebben, op allerleie manieren deswegens misleidt, beter gelukt is, tragt hier dien Schryver in zyne haatlyke misleidingen ten duidelykfie bekend te maaken. Het is oorfpronglyk in ‘t Fransch gefchreeven, als byzonder gefchikt, om Vreemden de ocgen te openen; dan men heeft het voorts niet ondienftig gedagt, het zelve mede ‘in ’t Nederduitsch te voorfchyn te doen komen , gemerkt het ook onder onze Landzaaten zyne nuttigheid kan hebben Zie hier ’s Mans bedoeling en plan. » Ter befchaminge van dezen bedrieger en lasterzieken Schryver, moet ik voor de oogen der vreemdelingen zvn kwaz de trouw , en de trouwloosheid in zyn verhaal, ontwikkelen: de zaaken welken hy verhaalt vergrootende, of van “natuer doende veranderen. Ik moet zyne trotsheid doen opmerken in het laaken onzer Soverainen; zyne vermetelheid in her met lasteringen te overlaaden; zyne losbandigheid in perfooralitei- ten, van welke zyn blad krielt; perfocnaliteiren, welten des te meer te veroordeelen zyn, om dat zy de achtingwaardigfe onzer Patriotten aanranden; eindelyk moet ik die walgelvte en onophoudelyke Ikheid ontmaskeren, welke onze vaticte Staatkundige Profeet in al de nommers van zvn Weekblad flanst. Ik zal in 't voorbygaan aanmerken, dat zyne Nommers hoe langer hoe onbetaamelyker worden, naar maate de party, welke hy dient, grond by ons verliest. ’Er is niet dan één ftap noodig van de wanhoop tot de razerny, en de party der Anglomanen fchynt dezelve al lang overfchreden te hebben. s» De Courier du Bas- Rhin is een onkundige in de Confii tutie der zeven vereenigde Provincien ; het weinige dat hv 'er van weet misvormt en vervalscht hy, en ftelt het in een valsch ebt Pd d VERDEEDIGING DER VEREENIGDE NEDERLANDERS, 563 licht voor: dit is het geen ik in het eere gedeelte van deze Verdediging bewyzen zal. De Courier du Bas-Rhin is een onbefcheiden fchreeuwer; dit zal ik in het tweede gedeelte doen zien, waarin ik de Natie regtvaardigen zal, wegens het verwyt van ondankbaarheid door MANsoN aan haar gedaan, ten opzichte van het huis van Oranje, en dat van onregtvaar- digheid jegens den tegenwoordigen Stadhouder. De Courier du Bas-Rhin is een eerlooze, fchaamtelooze, oproerige en lafhartige lasteraar; dit zal ik bhandtastelyk doen zien in een derde deel, alwaar ik tot een éénig oogpunt brengen zal, alle de verfpreide trekken van onbefchaamdheid, oproerig- heid en Ikheid, welke deze ellendige Courantfchryver zich veroorlooft tegen onze Natie, onze Souverainen, en tegen on- ze waardigfte Burgeren. „ Zodanig is het plan 't welk ik ontworpen hebbe, en ‘t welk ik my vlei gelukkig te zullen uitvoeren. Den Vreemde- lingen een beknopt maar waar denkbeeld van onze Conftitutie te geeven; de Natie te ontfchuldigen van de misdaad van ondankbaarheid en onregtvaardigheid jegens de Prinfen van Oranje; MANSON te doen kennen en te fchilderen door zyn eigen fchriften; zie daar het doel dat ik my voorgefteld heb, om in deze Verdediging te bereiken.” Naar dit plan behelst het thans afgegeeven eerfte Deel eene ontvouwing van het Staatsbeftuur ouzer Gewesten, met aan- wyzing van de menigvuldige misflagen en verdraaijingen van den Courier du Bas-Rhin, die te gelyk en de onkunde en de kwaadaartigheid van MANsoN ten flerkfte tekenen. Men zal, in ’t doorbladeren hiervan, ten overtuigendfte zier, dat MANSON met regt verdiend heeft, op zodanig eene wyze behandeld te worden, als in dit Gefchrift gefchiedt. En bui- ten dat, het geen in ‘t weezen der zaake van meer gewigt is, men zal 'er in vinden, eene zo duidelyke en beknopte belchryving van de algemeene Conftitutie onzer Vereenigde Nederlanden, en van de afzonderlyke Conftitutie van ieder onzer Provincien, dat verre de meesten onzer Leezers, zo we vertrouwen, op het aandagtig nagaan hier van, zig een juister en regelmaatiger denkbeeld van het Staatsbeftuur on- zes Vaderlands zullen vormen, dan ze wel voorheen beza- teut; des men ’t over reden hebbe, om den Schryver dee- zer Verdediginge zyne aangewende moeite dankbaar te er- kennen, en de verdere uitvoering van dit plan met vermaak te gemoet te zien, Qa3 | De, 564 DE WEELDE IN NEDERLAND. De Weelde in Nederland, met ophelderende Aanteekeningen en Bijvoegzels, De Dordrecht, by A. Blusié en Zoon, 1784. Behalven het Voorberigt, 72 blads. in gr. octavo. Om den inhoud van dit Hekekchrift te melden, kunnen we, onzes agtens, niet beter doen, dan dat we ons van-des Schryvers eigen woorden, in zyn Voorberigt, bedienen. „ Het dizeffukje, [dat hier de eerfte plaats heeft, ) is, zegt deszelfs Maaker, een badinerie piquante der verbastering van Nederlands zeden, bij de zoogenaamde beau monde ; men heeft het un fl:le á la mode gegeeven, om te verftaanbaarder en aangenaa- mer voor hen te zyn: zy zullen ’er zig naar ’t leeven in ont- dekken ever als in een fpiegel, hun geliefd meubel , wijl ze tog altoos. gaarne zig zelven zien. —— De aanteekeningen zijn egt, fchoon zomtijds wat fatiriek ; een fchrijver mag immers zoo wel badinant als ferieus de waarheid zeggen; ’t eerfte is veel- al van meer effect als het laatfte. De nagelaaten papieren eens Franfchen Gouverneurs van een Neerlands jongeling ‚(welken als een interesfant Aanhangfel bij het digtflukje gevoegd zijn „) zijn in denzelfden ftijl en maak als het digtftukje, en bevatten veele waarheden, befchaamend inderdaad ten opzigte onzer zee. den, maar van een onontbeerlijk nut voor onze charmante heer- tjes en dames, door decouvertes en lesfen, die zij 'er in zuilen vinden; terwijl het leevensverhaal van den Eerw. POUPONVILLE , [waarmede dit Stukje befloten wordt,} niet min fignificant aan- duidt, dat ’er bij ons ook geestelijke petitsmaitres worden ge- vonden.” Wat de uitvoering deezer dus by een gebragte Stukjes aan- aat, wy hebben ’er hier en daar nog al eenige geestige uek- ken in gevonden; doch de Schryver, bebalve dat by te dikwerf in ’t obfcene valt, en ‘er buiten noodzaak over uitweidt , badinzert zo met alles, dat hy de rechte Zedemeester niet zy; dew! zulke lesfen meestal en badinant geleezen worden; men lacht ‘er mede, en dit is ’t al, Daarenboven worden de voorgeftelde zaaken hier gemeenlyk te zeer in 'vuiterfte gebragt; men fiaat een Hekcifchryver gereediyk toe, dat hy wat fterk fehildert; dan hy mag daarom het Stok niet boven maaten outreeren. Zulks maakt de Satyre in die gevalle onvernuftig en lomp „ waardoor ze de gevalligheid verliest, en maar meest de buitenfpoorigften treft; terwyl de minder buitenfpoorigen dan daarin een gkmp voor hun gedrag vinden; nadien zy 'er zig onfchuldig aan kev- nen. Dit heeft in deeze Stukjes wat al te veel plaats. Zie hier : intusfchen egter een ftaal, °t welk minder geoutreerd is, en waarvan men zeggen moet, dat het voor Nederland jammer zy, dat het zo veel echte trekken hebbe. Het leert een jong heer van aanzien, hoe hy zig in de beau monde moete gedraagen. » Hij moet zig een wet maaken, naar niemand, dan naar sig sti DE WEELDE IN NEDERLAND. 555 gelen te hooren; niemand raadpleegen dan sig zelve, en zig zely’ als ’t enigst voorwerp van verwondering befchouwen, en als het middenpunt, daar alles op af moer ftuiten. ——— Zyn roeten moet hij fchikken na de perfoonen; een vreemdeling, choon elegant gekleed, ontmoetende , moet hij met een a'r affecté, maar zoo hij hem meer dan eens,ontmoet met een air de connoisfance, groeten ; een burger, mits die hem eerst groet, met een air de mepris, en een verftandig nran, fehoon nederig gekleed, met een air de protection; dit is gepermitteerd. Op een confert of asfemblee moet hij alle dames cajobeeren , “choon hij ze nooit gezien ‘heeft, baar coëffture prijzen, over de modes en maitre decideeren, dan bij deeze, dan bij die gaan, niet dan Sottifes debiteeren, want dit is Pesprit du fiecle et l'ame descon- verfations à la mode; zig met haar in verwarde gefprekken ver- liezen, gefprekken alleen uit woorden zonder zin beftaande, daar men in één oogenblik fpreekt van den keizer van China, en van een aartig fchoothondje, van de dampige lugt, vaneen lint, van de kerk en van een nieuwe opera, enz. enz. zig aan een fpeeltafeltje zetten, zonder attentie, zeer distract, en bin. nens monds een nieuw airtje neuriënde, fpeelen ; midden in ’t fpel fchielijk vertrekken, om madame C. of B. een Vifite te geeven, en zig houden of men zeer. met die dame geliëerd is. w Hij moet geheel een automate zijn ; geen ziel kennen dan de oogen, tong, en handen ; — diverfe Tabatieres bij zig draagen, zoo met enkele als dubbele dekzels, de laatfte vooral met galante figuuren tusfchen de dekzels; dezelve de een na de andere prefenteeren; nu een Engelsch dan een Fransch zakuur- werk voor den dag haalen, ’t een met een lint, 't ander met een fraai gewerkte ketting vol Berlogues en kleine colifichets ; — altoos de eerfle Roffen van ieder nieuwe fabriek hebben; een wil de mepris op de kleêren van anderen flaan; —— dikwerf de manchetten in Order fchikken, om te toonen, dat ze, zoo wel als de jabot, van point d'alengon of brusfelfche kant zijn ; —— zig bevallig en zomtijds. geforceerd den neus (nuiten met een geparfu- meerden zakdoek ; — een pragtige enelegante koets gebruiken, met een zwaar geknevelden koetfier ‚ en een à tweeljonge en mooije knegts in een galant livrei agter op, want dit iseen groot bewijs van (maak ; eene Actrice of een ander jolië fille maint- neeren, dit is vooral du premierton. — e&n catalogue van alle alante en godsdienst befpottende boeken houden ; dagelijks de boekwinkels doorfnuffelen, overal de prijs van vraagen, en einde- jk „om de libraires niet te chagrineeren , een bagatel koopen, veel complimenten maaken, en ‚hem zijne recommandatie belooven. =m. Hy moet den fpot drijven met iemand, die veel ter kerk gaat ; daar niet dan in pasfant of op ’t einde zig vertoonen, om de dames te lorgneeren; — de Religie een politieke inventie noe- men, en ftaande houden, dat het eeven eens is een Turk of een Christen te zijn, als men maar un honnette home is. Qq 4 Zom- 566 DE WEELDE IN NEDERLAND, Zoitijds moet hij den Philofoof fpeelen, ja zelfs moratifeeren, zeggende : „ dat het leven een last is, en dat hij waarlijk ge- s», lukkig leeft, die en folitaire en ver van de were!díche je- „» delheden woont.” Zeer langzaam moet hij eeten, de fpijs attent bekijken; over een kwaade maag klaagen, niets dan water drinken, enfin zig zeer ongezond noemen, om ’s nagts zig te beter aan de fnoodfte debauches over te geeven: ingevolge hiervan is het egte portrait van een heertje na de mode, een lang, mager postuur, dunne beenen, een bleek en ingevallen gezigt, fchoon hij fomtijds pas twintig jaaren beeft: — bloozende wangen en frisfe beenen vindt men zel- den onder hun zoort, of bet moest nog een nieuwling zijn; — altoos zeer geoccupeerd fchijnen; fchoon men niets te doen heeft; — bij elk fchulden maaken, vooral bij eenige kleêrmakers; —— dikwerf de naamen van eenige aanzieûtijken gebruiken, als : ik foupeer-bij le duc de V. — madame O wagt mij op 't diné; — ik ben l'ami affide van den Graaf, enz. enz. —- Hij, die deeze voorfchriften volgt, is een homme du jour, l'homme comme il fayt, dat is, zoo als men ze thans in de beau monde begeert. ’t Is zekerlijk du bel air een Bibliotheek te hebben; hierin zal ik ook onze elegante heertjes, zoo veel mij mooglijk is, ook met mijn raadgeeving ceren. Voor eerst Romans in foorten, dog alle in ’t Fransch; men heeft deeze flegts pour pasfer an mauvais quart d heurt , ou pour faire eclorre un feu presque eteint par debauche;, hier toe kunnen de volgende werkjes dienen, als: l'ecumoire; The- midore ; le Pithagore moderne; les lauriers ecclefiastigues ; la fou tromanie; l'arctin; le portier des chartreux; la putaine errante; Pacademie des dames; les priapiädes; Traduction de meurfius „en be chemin le plus facilepour arriver à l'enfer , traduit de P'anglein. Voorts ue Collection des œuvres de Theatre; eenige pi fugitives en kleine brochures moeten hier en daarop de foelen en tafel leggen; — vari de philofophie moderne meest zuike die met de ziel en den Godsdienst fpotten. —— In de na- tuurlijke historie Buffon en Linenus, om de naamen en de menigte boekdeelen ; — dan nog contes moraux et à rire; jaarlijks almanachs chantans in zoorten 5 Dictionnaire: kan men niet misfen, vooral niet, le dictionnaire philofophique en Vesprit de PEnciclopedië, enz. enz. Eindelijk moet men alle verboden boeken ten duurften prijze koopen, en die fraai laaten binden — In 't verzamelen van Plaaten moet men de galansfte kie- zen; want dit is de nieuwe fmaak; eenige airs d'opera en muziekwerken eindigen zulk eene magnifique collectie.” Tar! è TAAL-DICHT- EN LETTERKUNDIG KABINET. 567 Taal-Dicht. en Letterkundig Kabinet. Door G. BRENDER à BRAN- pis. Zesde Deel. Te Amflerdam, by C. en L. Groenewoud, 1784. In groot octavo, 364 bladz, D: Deel vervat, even als de voorgaanden, eene groote ver- M fcheidenheid van behandelde onderwerpen, die den Liefheb- bers van Taal-Dicht-en Letterkunde een genoeglyk uur van uitfpanningen kunnen leveren. Men heeft het goedgedagt hier mede het Kabinet te fluiten; doch met oogmerk om eene an- dere foortgelyke verzameling aan te vangen, onder den tytel van Taal-Dicht-en Letterkundig Magazyn, ’t welk men weder om de twee maanden zal afgeeven, en waarin men den Lee- zeren niet minder zal tragten te voldoen, — Zie hier, uit het laatfte Stukje, nog een Lied van Menalkas op den Herfst, ge- volgd naar bet Hoogduitsch van den Heer Gesfner; die Menal- kas, na een voorgaand gefprek met zynen Zoon Tityrus, zyn Herfstlied dus doet opheffen. » Welk eene tedere verrukking doet gij, herfstlijk oord ! mij, daar ik u nog aanfchouwe, ontwaar worden! Hoe prachtig tooit zich het ten fterven neigend jaar! — Hoe oogverlusti- gend vertoonen zich de Wilgen en Weiden om de kabbelende ftroomen! —— Hoe bekoorlijk mengelt zich het bleeke geel der Appel-en Peerenboomen , met het gloeijend rood des Ker- fenbooms, op de groene heuvelen en velden! Het Herfstlijke Bosch is uitgedost, gelijk in de Lente de Weiden, wanneer ze met tallooze bloemen prijken, De roodagtige weêrkaatfing der Zonne, met het altoos groene der Dennen- en Pijnboomen , verwekken het keurigfte gezigt van de bergen in de dalen. Het afvallend loof risfelt reeds onder de voeten des Wande- laars. De Kudde dwaalt kwijnende op het verwelkte bloem. looze Gras; en geene dan de laate Herfstbloem, die eenzame bode van den vakenden Winter, vertoont zich nog. Thans, daar de Winter met fpoedige fchreden nadert, thans, o Boo- men ! is ook uwe rust nabij. Hoe mildelijk, hoe overvloedig , en hoe dikwerf hebt gij ons een fmaaklijk Ooft , en den Her- deren en de Kudde eene verkwikkende fchaduw, gefchonken! ô Dat ook niemand onzer ter ruste des Grafs nederdaale, ten zij bij zoete vruchten van Weldadigheid en Menschlievend. heid voortgebragt, en de afgematte Lijderen, met zijne ver- koelende fchaduw’, overdekt heeft. Hij, mijn Zoon, die dus- danig handelt, en zijn vertrouwen alleen op de Goden vestigt, zal nimmer op bedriegelijke paden wandelen, maar eene be- ftendige zegen zal op zijne wooning, en voorraadfchuuren , rus- ten. Wanneer de deugdzaame offert, dan verheft zich de rook des offers tot den hoogen Olijmp; en de Goden hooren zijne dankzeggingen en verzuchtingen, en zegenen hem. De Uile en de droevig krasfende Nachtraave voorfpellen hem geen (chik- baa- 568 TAAL-DICHT-EN LETTERKUNDIG KABINET, € baarend onheil; bij woont zeker en gerust onder Zijn vreed. zaam dak; ook de gunftige gezellige Huisgoden ziea zijne deugd zaame handelingen; hooren zijne vroome gefprekken ; en zegenen hem. Vaak komen 'er donkere en droeve dagen in de Lente; vaak is de Lucht met donderwolken bezwangerd in den zegen vollen Zomerdag ; mijn Zoon! murmureer niet, wanneer het de Opperite Godheid behaagt, onder uwe handvol dagen, ook droevige cogenbiikken te mengen, — Vergeet nimmer myne lesfen, mijn geliefde Zoon! daar ik u voorga ten grave. — Spaart, gij ftormwinden! (paart den kostelijken tooi des Herfsts ; dat zachte winden, al fpeelende, de boomen van het fierven= de loof ontblooten : zo kan mijn oog zich nog dkwerf in dit bekoorlijk gezicht vermaaken. —_ —- Veellicht, wanneer gij weder komt, fchoone Herfst! veeilicht zie ik u danviet meer, en welke Boour zal dan zijne ftervende bladeren op mijn Graf doen nedervallen ?” Verhandeling over de Vriendfchap, als de voornaamfie plicht en band der Menfchen aangemerkt, waarop het gebouw der Liefde tot den Naasten is rustende. Te Amfterdam, by f. Roos en Zoon, 1784. In groot octavo 14 bladz. Eene verwarring van de denkbeelden van Vriendfchap en Vriendiykheid, of geene naauwkeurige onderfcheiding van de eigenlyk gezegde Vriendfchap, en de ruimere betekenis waarin dat woord veelal in de gewoone wandeling gebruikt wordt, heeft, naar ’t ons toefchynt, aanleiding gegeeven tot het opftellen deezer Verhandelinge. Het volgende gedeelte uit dezelve zal zulks genoegzaam aanwyzen, en ’t zal niet noodig zyn breeder hier van te gewaagen. » Lieve Vriendfchap! waar woont gy nu? Waar, waar hebt gy u thans verfcholen ? onder en tusfchen de Men- fchen vind men u niet meer (*). Dit is misfchien de reden r *) Deeze uitroep komt eenigzins te ftade, ols men van de eigenivke Vnendfchap fpreekt; maar als men ’t woord Vriendfchap in den ruimen zin neemt , dan is de Vriendfíchap zo ten uiterfte zeldzaam niet. En dee- ze laatfte betekenis is de heerfchende in deeze Verhandeling ; men zier dst in des Autheurs volgende redeneering met betrekking tot den Hotlandích-a Prediker; en overeenkumftig hier mede, fchryft hy wat vroeger: „ Herodes „en Pilatus wierden vrienden mer elkander, door het zenden wan Chris- s tus over en weder. Deeze beiden hadden lang in vyandfchap geleefd, » Zynde den eenen Landvoogd over Judea, en de andere in Galilcs. Daa » deeze daad vereenigde hun, verbande de lang gehuisveste Vyandíchap, s en maakte bun tot Vrienden. Hieruit volgt juist niet dat zy elkander » lief chad hadden; maar mogelyk is die daar uit gebooren. Maar dit » bewyst geno-g dat Vriendfchap voor de Liefde gaat; dus, daar Liefde s plaats heeft, is ook Vriendfchap; maar daar Vriendfchap is, is niet al~ se toos Liefde," ' VERHANDELING OVER DE VRIENDSCHAP, 568 ook, dat eene der voortreffelykfte Engelfche Schryvers zegt: „ Het ware winst doen, met eene geheele Waereld af te flaan, „ om een waar Vriend te verkrygen.” Hier mede is niet wel overeen te brengen het zeggen van eenen Hollandfchen Predi- ker, die de Vriendfchap voor geen plicht erkent, en daarom, zegt hy, niet in het Euangelium aanbevolen. Deze Prediker, dunkt my, wykt af van zyne aangenomene Leere, vermits men geen liefde tot den Naasten kan betoonen of heb- ben, zo men geene Vriendfchap aan zyn Evenmensch tracht te betuigen, en zulks metter daad toont. Zo deeze zelfde Prediker geen Vrienden gehad hadt, hadt hy nooit een beroep gekregen. De Vrienden van zoortgelyke en andere Lieden, die bevorderd worden, noemt men ‘hedendaags Kruiwagens ; maar daarop is juist geen liefde gelaaden. Zoo een Leeraar niet vriendelyk is jegens zyne Gemeente, zo hy een Paus in zyn buik draagt, Trots en Verwaand is, heeft hy geene Vriendíchap van zyne Gemeente te verwachten; waardoor het fpreekwoord, de eene Vriendfchap is de andere waard, ten volle bewaarheid word. fchap bewyst; hierom zegt men ook een vriendelyk Beest. Een Beest koomt zyn Meester Vriendfchap bewyzen, als hy iets verlangt, ten einde van zyn Meester weder eene vriend- fchap te erlangen, welke in flaat is om zyn gebrek te ver- vullen; na dat hy het ontvangen heeft, lekt hy de handen van zyn weldoener, is dankbaar, is vrolyk en wel te vree- den, gaat vol Erkentenisfe heen, en blyft getrouw aan dien, die hem Vriendfchap en Weldaadigheid bewezen heeft. Deeze wederzydfche Vriendfchap tusfchen Mensch en Beest le- veren cene waarfchynlykheid op, dat de Vriendíchap in de dieflyke vermogens zelfs gelegd is, en ‚zo men de Fabel.Histo. rie raadpleegt, zo vind men ’er duizenden trekken in, die dit bewyzen. En, behalven dit, zo ziet men nog heden in de Vogelen, die, geene Nieren hebbende, voor liefde niet vat- rard kunnen zyn, en toch evenwel geeven zy blyken van vriend- chap.” l 579 ST. NIKOLAAS CESCHENK, St. Nikolaas Gefchenk voor Neerlandsch Feugd. Met fraaie Plas ten. Te Amfieldam, by W. Wynands. In octavo 19 biadz. Acht kleine Dichtftukjes, met daartoe behoorende Plaatjes, maz- ken dit St. Nicolaas Gefcaenk uit; ’t welk op zodanig eene wijze ingerigt is, dat het zeer wel tot het bedoelde einde pe- bruikt kan worden. Men veeme tot een voorbeeld, Het blijde vooruitzicht. Mijn Zus, wat ben ik blij , zei Pietje, Ik zing en fpring, dat is een dag! Wij gaan deez avond uit, hoor Mietje, ant Vader zeid dat ik wel mag ; Gij, ik,en Trijntje onze Meid Gaan tfaamen , 6 wat ben ik blijd! Wij zullen all wat mooi is kijken, Op ieder graft in elken firaat, In alle buurten, alle wijken , Daar nu maar wat te pronken flaat : ’“ Zal alles fraai zijn wat men ziet, Ik was zo blij mijn leven niet. ae ber van all’ die Lekkernijen treeld reeds mijn zinnen. Zus, wie weet Hoe Sint Niklaas ons zal verblijen ! Wat hij voor ons reeds heeft gereed! a morgen ochtend , dat is vast, aan wij wis, rijkelijk te gast. op De Voorfmaak van een zalig leven Kan hem, die ’t Eeuwig heil bedoelt, Die waare Zielsvernoeging geven, Die cen vergode Ziel gevoelt;. Als waaren zij reeds in ’t genot Van ’t zalig ervdeel, bij hun God. ALGEMEENE * VADERLANDSCHE j ETTER-OEFENINGEN. Proeve ovet den inhoud vap Jut Bene gaende gerigt ise Alom te bekomen. Behalven het Voorberigt , 179 bladz. | Ne het inzien van den Schryver dezer Proeve, be- antwoord de gewoone voordragt der Gereformeerde Leer niet aen den inhoud van het Euangelie, byzonder met betrekking tot de voorwerpen, tot welke het naer ’t Godlyk oogmerk ingericht is 5 en ’t komt hem voor, dat de leiding, welke enige , zo Leeraers als Leden der Ge- reformeerde: Kerke , volgen , daer mede beter overcenftemt. Het is naemlyk bekend, hoe verfchillende gedachten men voede over de Leer der algemene aenbiedinge 3 en onze Schryver, een voorftander van dezelve zynde, is daerdoor enoopt, om zyne aendacht te bepaelder te vestigen, op en inhoud van het Kuangelie en Gods oogmerk, ten ein- de daer uit af te leiden, wat men desaengaende hebbe te. denken. By die gelegenheid ontvouwt hy de verfchillen= de leerwyzen, welke, aen de ene en andere zyde , no- pens de voornaemfte ftukken , die tot dit onderwerp be- trekking hebben „ byzónder in aenmerking komen , en tracht ‘te doen zien , dat de gewoone voordragt , zyns oordeels; niet te verdedigen zy; met aenwyzing vant geen men, zyns achtens, omtrent die ftukken, als Euan- gelifche waerheden, hebbe te gevoelen. Van par- tyzuchtigen kan een gefchrift van die natuur niet wel an- ders dan zeer verfchillend beoordeeld worden; doch wy wleien ons nog al met het denkbeeld, dat dezulken , die of geheel geene, of althans geen fterke party trekken , het niet gansch en al hunner overweginge onwaerdig zullen winden en wy twyfelen niet, of het zal de oplettendheid van dezen en genen oefengragen tot zig trekken; dewyl de Autheur zig beftendig aen een berederieerden leidraed. houd, en de befcheidenheid fteeds in acht neemt. Tot een voorbeeld hier van ffrekke zyne voorttelling , we- ens het wederzydfche gevoelen over de voldoening; wels er naeuwkeuriger begrip hy met regt dienftig acht, om - VL. DEEL, ALG. LETT. NC. 14e Kr de 572 PROEVE de zwevende verfchillen over het Leerftuk der verzoeninge wel te beoordeelen. es „ Men is, zegt hy, gewoon, zich hier omtrend op deze of dergelyke wyze uit.te drukken. Kristus heeft in zyn lyden eene ftraffe gedraagen, volkomen evenredig met de zonden, tot welker verzoening het gefchikt was. Kris- tus, zegt men, was, in een allereigenlykften. zin, de Bor ge der uitverkoorenen ; hunne zonden heeft hy in eenen eigenlyken. zin op zich genomen; dezelve wierden hem in Gods gericht eigenlyk toegereekend 3; hy wierdt van den Opperrichter aaugezien en behandelt als alle de Zonden van. uitverkoorenen voor zyne Rekening hebbende. God heeft hem, ter voldoening aan. zyne Geregtigheid , eene ftraffe opgelegd, op. het naauwkeurigst gefchikt, naar de zonden, welker verzoening hy op zich hadde genomen. Jezus heeft in. zyn lyden in het Goddelyk gericht eenen prys opgebragt , volmaakt geëvenredigd naar de íchuld, voor welke hy Borge was geworden. Jezus a. deeze ftraffe geleeden hebbende, zyn alle die zonden , om welke hy geftorven is, daadelyk verzoend, en zo uitgewischt, als of ze nooit bedreeven waren. ’t Is daarom ook onmage= lyk, dat zulk een mensch, wiens plaats Jezus heeft be- kleed, immer eenige ftraffe der zonden ondergaa, om dat rn alle ftraffe, die het hooge Gods recht eischte, voor em geleeden heeft; °t is daarom onmogelyk, dat zul- ken, voor welken Jezus heeft voldaan , zouden verlooren an; en Gods toorn in het verderf ondervinden , om dat gen alles, wat zy fchuldig waren, tot den laatften kwa- drantpenning heeft betaald; zo dat God, die hun rechter is, naar de hoogfte rechtvaardigheid , fchuldig is , hun de zonde te vergeeven: Ja dat God tweemaal betaaling zou- de eifchen, en tweemaal de zonde zou ftraffen, indien ‘er iemand van dezulken verlooren ging, Men houdt zich, zo als duidelyk is te zien, in het ontwikkelen zy- ner gedachten hier omtrend, flipt aan de denkbeelden, die de woorden van. Borg, prys, koopen en rantfoen gee- ven; Men verftaat die ziunebeeldige fpreekwyzen, van welke de Bybel zich bedient, eigenlyk3 en men. bouwt op | dezelve zyn geheel ftelzel, Zy voegen ’er by, dat jezus. uit kracht van-die verklaaring, welke God gedzan eeft, doet dat en gy zult leven, met eene volmaakte ge- | hoorzaamheid aan de zedelyke wet ; het eeuwig. leven as een loon verdiend heeft „ voor allen, welker plaats hy be- | kleedde, . De Heer, zo als men gemeenlyk fpreekt , had | OVER DEN INHOUD, VAN HET EUANGELIE, 573 eerì verbond shet het menschdom gemaakt, volgens ’% welk het eeuwig: Leven het Loon zou zyn vande gehoor- zaamheid aan. zyne geboden. Alle menfchen, bedorven door de zondé , wafen onvermogend, om langs dien weg in. de- bézitting van.het eeuwig leven te geraaken: ` Kris- tus heeft dit in de piaars.dep uitverkoorenen:gedaan. God is dan „ naar het gemaakt verdrag, en naar zyne gedaane beloften , het Leven fchuldig , aan allen, welker. plaats Jezus bekleed heeft. Het eeuwig leven komt zulken toe. God moet hen, naar de hoogfte rechtvaardigheid, ftellen in deszelvs :bezitting. Zy hebben, geloovende in Jezus, recht op het eeuwig Leven, om dat ind. in hunne plaats :die: gehoorzaamheid geoefend heeft 5 waarop God zelf het eeuwig Leven als een Loon beloofd‘ heeft. ” — Onze Authéur op dit voörftel, inzonderheid zo ver het de daedlyke gehoorzaemheïd van: Kristus betreft, enige aenmerkingen gemaekt hebbende, om deszelfs onaenneem= Iykheid te toonen, draegt daer op de denkwyze van hem en anderen, deswegens aldus-voor. eh l s t -Zal minder gezocht zyn , wanneer wy hier ome trend, met anderen, op de volgende wyze denken. Jezus Heilig beftdan en Leven was een noodzaakelyk voorver« eischte. Zonder heilig te zyn:, geheel onbefinet van hans del en wandel, ‘konde hy geen Middelaar. zyn, ‘zonder dat was hy uiet gefchikt. omde. plaatsbekleeder van ande- ren te weezen. Zonder eene nederige en gekhoorzaame onderwerping åw dén wille zyús Vaders konde zyn Ly- den niet aangenaam zyn in de-vogen van den Opperrich= ters ——-> jezus.. voldoening moet alleen bepaald worden tot Jezus bloedige gehoorzaamheid „tot zyn Lyden. Ak les war hy- verworven. heeft, heeft hy daarmedé verwore ven; en alles wat zondaars om Jezus wille ontfangen „ ontfangen zy daarom. Zyne heiligheid en gewillige on- derwerping raan-zynen Vadervis daaronder dan wel-begrcee- pen, doch niet als zoo iets, waardoor aan eenen ânderen isch der Wet is genoeg gedaan, als door zyn Eyden ge- fchied isi maar als noodzáakelyke vereischtens „ zonder welke zyn perfoon tot het Middelaarswerk ongefchikt zyn zou , en zonder welke zyn lyden- ter verzoening van de zonden niets zou vermogen. Door zyn Lyden, °t welk hy heilig en onbevlekt in zichzelven heeft ondergaan , en waartoe hy zich met eene volkomene gewilligheid en gee oorzaamheid aan zynen Vader heeft overgegeeven, daar- mede heeft hy. eene. volmaakte. verzoening. te. wege. ges i4 Rr a bragte 4 524 ah re PROEVEN =. 73 bragt, Wanueer een zoúdaary zyne zonde betreurende, en zich bekeerende, gelooft, worden zyne zonden hem kwyt gefcholden. De génieting wvan;de Goddelyke gunst, in zulk een ftaat, als God daartoe ‘bepaald heeft, is cen gevolg van. de vergeeving der. zonden. Wanneer des men- fchen {chuld is uitgedelgd y: en>wanrieer- hy met God ver- zoend is, dam is hy ook van: zelvereen deelgenoot - van Gods gemeenfchap 3 terwyl. Ter dier gelegenheid handelt hy ook we! byzonder over de uiegeltrektheid- van Jezus voldoening, die men, zyns oor- deels, niet tot fommige perfoonen moet bepalen, maer alge- meen begrypen, ten goede voor ’t mentchelyk geflacht ; des men rondborftig kunnen zeggen, dat Jezus voor allen voldaen heeft, wanneer men den aert van zyne voldoening maer recht begrypt; welken. aengaende de: Autheur zich in dezer voege verklaert. | „ Om ons hier van rechte en op Gods Woord gegronde bevattingen te maaken, merken wy, voor eerst, aan, dat wy de denkbeelden van fchuld ,. van naauwkeurige betra liug, van prys, van. koopen, waaraan wy zo gewoon zyn, moeten daar laaten (*), Wanneer wy deeze gera t si +å. (*) ‚‚ Men blyft, gelyk de-Autheur voorheen opgemerkt heeft „-bier gemeenlyk ongevoelig te veel hangen, in die ọnei- genlyke uitdrukkingen van fchuld , en betaaling van prys ea fantzoen, die men gewoon is, in de behandeling van dit Ruk, ‘te beezigen. De fchuld moet betaald worden, en de betaz- ling moet evenredig zyn met de gemaakte fchuld, zal ze eere betaaling Zyn. — In eene voldoening; die dezen næm waardig is, wordt alles’ tén vollen afgedaan. Alles war een fchuldenaar met recht kan vorderen, wordt hem gegeeven, wanneer hy voldaan wordt. ‘t Is waar, de Bybel gebruikt, in de befchryving dezer zabke, de kundigheden: van prys, vaa vautzoen, van koopen en betaalen; doch niet als of de rd « ly - OVER DEN INHOUD VAN HRT EBUANCELIE. 55 beeldige uitdrukkingen , tegen defzelver oogmerk , aanzien, dis- zulke, die ons den innerlyken aart deezer zaake zo juist verklaaren ; en wanneer wy uit de denkbeelden, die ons die woorden geeven , ons ftelzel formen, dan moe- ten wy noodzaakelyk vervaltefi tot zulke gedachten om- trent Gods rechtvaardigheid en de voldoening aan dezelve , die noch'uit de rederi, noch uit den Bybel, konnen bewee- zen worden, ja die ongerymd zyn. Deeze- zo gewoone denkbeelden moeten wy derhalven ter zyden ftellen, Ten ‘tweeden, wy moeten’ integendeelde voldoening aanmerken „ zo als ze in-waârheid is, als eene Opluistering van Gods volmaaktheden ; ' —- als gehe Openbaaring van ’t God- lyk ongenoegén.tegén dè zonde. 