veld ssennederland 01
353 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS Want dat was de andere zijde van de medaille, die wij nog zouden laten zien: de kwaliteit van de rekruten. Berger mocht gelijk hebben in zijn kritiek op Reich, maar hij zelf had hem dan ook een fraai stel toegestuurd. Dat wil zeggen, door Leib laten sturen: aangezien de Ergänzungsstelle Nordwest binnen enkele weken al snel de hele werving voor het legioen in handen kreeg, kon Seyf- fardt zich terecht aan de verantwoordelijkheid onttrekken. In de allereerste plaats was daar het punt van de fysieke geschiktheid. Voor het legioen kwamen mannen in aanmerking van 17 tot 40 jaar (later werd dit verhoogd tot 45 jaar), die geen joods — en niet te veel Indisch — bloed in de aderen hadden, minstens 1.65 meter lang waren en aan de keuringsmaatstaven voor de Wehrmacht voldeden. In de praktijk wierf de Ergänzungsstelle echter ‘rijp en groen’ aan?, en keurde van alles goed: jongens van 16 jaar, mannen van 50 jaar, lieden met ernstige lichamelijke gebreken als kreupelheid of het gemis van één oog, e.d.* Ook zouden enkele joden goedgekeurd en in het legioen terechtgekomen zijn.® Kortom, Berger kon wel trots aan Himmler berichten, dat zijn bureaus weer zo-en-zoveel vrijwilligers hadden opgebracht, commandanten als Reich moesten uiteraard een aantal van deze lieden weer terugsturen. Dan, minstens even belangrijk, was er de kwestie van de mentale geschiktheid. Geven wij slechts weer het woord aan de dagboekschrijver: ‘Het stelletje menschen wat hier in het Legioen bij elkaar is gekomen is een eigenaardig mengsel. Een stelletje boeven, avonturiers, menschen die behoefte hadden aan verandering van lucht en dan de idealisten, waaronder ik mij zelf ook reken.’ Avonturiers, carrière-zoekers, werklozen, oud-militairen die niet zonder kazerne konden leven; lieden met nog andere, diverse redenen om Nederland te ontvluchten: een mislukt huwelijk, moei- lijkheden met de justitie. Zo zag deze vrijwilliger zijn kameraden, hoewel er ook ‘een boel idealisten’ bij waren, ‘die zichzelf bedrogen voelen’®, bedrogen door de Duitsers, vernederd in het slechte gezel- schap, waarmee zij moesten optrekken. Dat werd er later, toen de golf van anti-communistische kruistocht-motivering was weggeëbd, niet beter op. Er werd veelvuldig in het legioen gestolen. Dat werd door de Duitse leiding zwaar bestraft, maar veel van het effect daarvan zal verloren zijn gegaan, omdat het algemeen bekend was, hoe vaak de Duitse onderofficieren, en de officieren! zich aan diefstal schuldig maakten — en in veel geringere mate werden gestraft”? Nu merkte men niet alleen in het vrijwilligerslegioen met criminele elementen te doen te hebben. In de Standarte ‘Westland’ waren die bepaald niet afwezig. Begin februari 1942 nam onder de Neder- landse rekruten van het Ersatzbataillon van deze eenheid, te Klagenfurt gelegerd, het onderlinge stelen zulke vormen aan, dat men overwoog de kasten, waar de soldaten hun kledij en persoonlijke bezittingen in bewaarden, te laten afsluiten. Dat zou een breuk betekenen met een van de oudste tradities in de Waffen-SS, waar zulke kasten principieel open bleven. De ideale SS-man was immers eerlijk, door zijn Reichsführer voortdurend op de ‘Heiligkeit des Eigentums’ gewezen, en hij bestal uiteraard nimmer kameraden. Typerend voor Himmler was het dat hij beval, dat de kasten open moesten blijven, typerend voor het gehalte van de Germaanse vrijwilligers, dat later bij het Ersatz- bataillon van de legioenen te Graz de kasten toch op slot gedaan moesten worden.® Berger liet zich (1) Zie Bergers allerminst overtuigende verdediging in nr. 141. (2) Doc. II Vrijw. leg. Ned. a 3, p. 5, 6. (3) Zo Pont in Doc. II Vrijw. leg. Ned. a 4. (4) A.v.; Doc. II Vrijw. leg. Ned. a 3, p. 5, 6; Helsloot, Vrijwilligers, p. 22. (5) Helsloot, Vrijwilligers, p. 13; zie ook nr. 104 en noot 2 daarbij. (6) Dagb. 579. (7) A.v.; Doc. II Vrijw. leg. Ned. a 4. (8) Nr. 121; Helsloot, Vrijwilligers, p. 11, 12. 354 HET NEDERLANDSE VRIJWILLIGERSLEGIOEN evenwel niet ontmoedigen door de stroom van klachten over het soldatenmateriaal, dat hij uit de Germaanse landen vandaan haalde. Misdadigers konden in zijn opinie uitstekende soldaten worden ‘wenn man sie richtig zu fassen versteht’! Zijn wervingsbureau in Nederland deelde dit optimisme. ‘Verspricht trotz Vorbestrafung ein guter SS-Mann zu werden,’ tekende men voortdurend op de uittreksels van de straf bladen van vele vrijwilligers aan.? Dit viel in de praktijk echter wat tegen. Zeer velen, zo niet de meesten van de legionairs, die in Nederland met de justitie in aanraking waren geweest, kregen nu, vroeger of later, weer te maken met de SS-krijgsraden wegens desertie, ongehoorzaamheid, maar ook wegens diefstal, bedrog, en allerlei andere grotere of kleinere misdrijven. De gerechtelijke SS-autoriteiten en de Gerichtsoffizier bij het legioen probeerden zoveel mogelijk de meest criminele elementen uit de dienst weg te werken; bij deze arbeid kregen zij de straf bladen van vrijwilligers uit Nederland bij hele pakketten tegelijk toegestuurd. Deze gerechtelijke SS-instanties, die bekwaam en objectief opgetreden schijnen te zijn?, beseften maar al te goed, hoe demoraliserend dit slag lieden op de andere legionairs werkte.* Het onderscheid tussen enerzijds ideologisch-gemotiveerde vrijwilligers en anderzijds de gelukzoekers, maatschappelijk mislukten en criminelen liep overigens beslist niet parallel met de scheiding tussen de door de SS gewantrouwde NSB-ers en de door Berger c.s. geprefereerde ‘partijlozen’: een WA- vrijwilliger werd reeds in de kazerne te ’s-Hertogenbosch getroffen door het lage peil van zijn mede-vrijwilligers in het WA-contingent.® De NSB besefte zelf heel goed, dat de vrijwilligers uit haar gelederen allerminst allemaal idealisten waren. Van de vonnissen, door SS-krijgsraden tegen NSB- leden in Waffen-SS en legioen uitgesproken, verzocht in april 1942 de NSB kennis te krijgen, dit duidelijk met het doel van eventuele uitstoting uit de partij. Dat het hier de NSB ging om de min of meer criminele elementen, wordt ook geïndiceerd door Rauters verzoek aan Himmler om deze procedure toe te staan “im Interesse der Säuberung der Partei.’® Dit alles was Himmler niet ontgaan, evenmin als de houding van zijn SS-Führer en SS-Unter- führer tegenover de niet-Duitse rekruten. Die houding was weinig in overeenstemming met Himmlers ideaal-beeld van de SS-meerdere. Dat alleen zou al voldoende zijn om de Reichsführer naar de pen te doen grijpen, teneinde door een stroom van gedetailleerde bevelen het elite-karakter en de zuiver- heid van zijn SS-orde veilig te stellen.” Maar bovendien realiseerde hij zich terdege, welk een schade- lijk politiek effect dit alles had. Er was al voordat de inval in de Sowjet-Unie aanleiding gaf tot de formatie van de ‘nationale’ legioenen een poging tot verbetering van de situatie gedaan. De ervaringen, die de SS met de Neder- landse en Vlaamse vrijwilligers in de zomer van 1940 te München had opgedaan — en stellig ook elders met Denen en Noren — hadden ertoe geleid, dat in november 1940 aangekondigd werd, dat de Germaanse vrijwilligers voortaan voordat ze naar een opleidingseenheid gestuurd werden eerst een aantal weken een speciale, pre-militaire scholing zouden krijgen.® Deze cursus zou gegeven wor- den in een speciaal kamp bij Sennheim in de Elzas, te beginnen in januari 1941. De bedoeling was de Germaanse vrijwilliger eerst te laten acclimatiseren in de sfeer van de Waffen-SS, en de SS in het algemeen. Sennheim moest voor de niet-Duitser een geleidelijke, aan hem aangepaste overgang zijn naar de Duitse SS-kazerne. Daarvoor dienden de para-militaire training, en de theoretische (1) Nr. 141. (2) Helsloot, Vrijwilligers, p. 11. (3) Zoals o.a. blijkt uit de lof, die de zeer kritische Pont hun bij wijze van uitzondering toezwaait (Doc. II Vrijw. leg. Ned. a 4, p. 8, 12); ‘reuze geschikt’ volgens een legioensoldaat (dagb. 579). (4) A.v.; verklaring van E. Härtel in Doc. II Vrijw. leg. Ned. a 1; Helsloot, Vrijwilligers, p. II, 12. (5) Dagb. 538. (6) Nr. 148. (7) Voor één van zijn meest potsierlijke orders zie men nr. 207 en noot 6 daarbij. (8) Circ. Ergänzungsstelle Nordwest 13 nov. 1940, HSSPF 329 a. 355 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS SS-vorming. Het bekende mengsel van hordenlopen en lezingen, zoals wij dat al bij de SS-Schule Avegoor hebben ontmoet, en inderdaad, voor diegenen, die deze laatste instelling hadden bezocht, leverde het SS-Ausbildungsbataillon Sennheim weinig nieuws. Het opleidingskamp, hoewel budgetair als Waffen-SS-eenheid opgevoerd, was dan ook geen dépendance van het SS-Führungshauptamt, maar van het SS-Hauptamt, verantwoordelijk voor onder meer de geestelijke en lichamelijke vorming van de SS-mannen.? Het verschil met Avegoor was, dat Sennheim een doorgangskamp was voor alle Germaanse vrijwilligers voor de Waffen-SS, en sinds het najaar van 1941 ook voor de legioenen, onverschillig of de rekruten lid van de politieke SS of van een nazi-partij waren of politiek nergens thuishoorden. Voorts gingen zij na afloop van de cursus niet naar huis, maar naar het Ersatzbataillon, waar de werkelijke militaire opleiding plaats vond. Voor de Nederlanders was dat in het algemeen òf het Ersatzbataillon ‘Westland’ te Klagenfurt, òf het Ersatzbataillon der Legionen te Graz.* Behalve de eerste groep voor de Waffen-SS te München en de eerste contingenten voor het Nederlandse legioen maakten inderdaad verreweg de meeste Nederlandse vrijwilligers voor het oostfront (naar men mag aannemen ook de meeste andere Germaanse vrijwilligers) de opleiding te Sennheim mee. Het geven van een speciaal op de eigen nationale mentaliteit van de vrijwilligers gerichte aan- passingscursus, voordat zij in de harde Duitse Waffen-SS-opleiding terechtkwamen, was op zichzelf een verstandige maatregel. Het kamp leverde de SS-leiding tevens een aanloopperiode, waarin men de vrijwilligers nader kon bekijken en schiften. Maar het euvel zat blijkbaar dieper, het was ver- ankerd in samenstelling en afkomst van de vrijwilligers evenzeer als in de instelling van het Duitse opleidingspersoneel. Sennheim was in de praktijk nauwelijks beter dan München of het legioen, en het zullen zo langzamerhand voor de lezer bekende klanken zijn, wat de latere hoofdredacteur van Storm-SS, in het najaar van 1941 als vrijwilliger in het kamp gearriveerd, aan zijn Voorman te berichten had: ‘De diefachtigheid, het totale gemis aan elk gevoel voor militaire tucht, de ontstentenis van ieder politiek idealisme, waardoor vele Nederlandsche vrijwilligers gekenmerkt worden, hebben bij de leiding en Ausbilder van het bataljon een lage dunk over ons volk doen postvatten. Te betreuren is, dat zij generaliseren. Vele leerkrachten willen nauwelijks gelooven dat er onder de vrijwilligers ook idealisten zijn. Omdat er bij elk transport dieven blijken te zijn (getuige de zeer talrijke diefstallen op de Stuben, maar ook blijkens de strafregisters, welke de Ergänzungsstelle uit Den Haag opstuurt) helt men er toe over iederen Nederlander te Sennheim voor een diefachtig wezen te houden. (Beleedigende uitingen van den Stabscharführer e.d.). Er wordt veel, m.i. te veel gescholden en meermalen op een wijze, die de goeden onder de vrijwilligers kwetst, daar de uitdrukkingen vaak grievend voor de Nederlandsche afstamming zijn.’ Enzovoorts; de piepjonge, of oudere, niet meer voor frontdienst geschikte Duitse onderofficieren, die minachtend op de Nederlanders neerzagen; het volslagen gebrek aan elke vorm van kameraad- schappelijk contact met de Duitsers, het hoeft niet meer allemaal te worden opgesomd.* Alle onderricht, theoretisch en praktisch, werd ook in het Duits gegeven. Of het verstaan werd of niet, (1) Voor de meeste gegevens daaromtrent Doc. II Sennheim; Van Etten aan Feldmeijer 6 okt. 1941, HSSPF 376 d. (2) N 30/1 NO 346; The Allgemeine SS,K 12; H 1158 : 11969. (3) Met voor ieder legioen (het Nederlandse, Vlaamse, het Freikorps ’ Danmark’, en het Finse vrijwilligers- bataljon) een desbetreffende compagnie: zie nr. 99. De datum van oprichting is onbekend, maar za! vermoedelijk in november 1941 hebben plaatsgehad (zie ook H 228 : 2772). Voor de Noren was er een aparte opleidingseenheid bij Oslo. (4) Van Etten aan Feldmeijer 6 okt. 1941, HSSPF 376 b; in deze geest ook dagb. 955. 356 HET NEDERLANDSE VRIJWILLIGERSLEGIOEN deed er blijkbaar niet veel toe, hetgeen bevreemdend mag heten voor een instituut als Sennheim, speciaal opgezet om de niet-Duitse vrijwilliger op te vangen. Terecht constateerde de hierboven aan- gehaalde SS-man, dat lezingen met begrippen als Preussentum, Widukind e.d. voor de minder ont- wikkelde Nederlandse vrijwilliger weinig of niets betekenden, als hij ze al verstond; de vergelijking met Avegoor moest inderdaad wel ten ongunste van Sennheim uitvallen. Om ons verder nog maar tot één aspect te beperken: het zou zeker in 1942 of later heel goed mogelijk geweest zijn, Neder- lands opleidingspersoneel (c.q. Deens, Noors, etc.) te gebruiken, en de SS-indoctrinatie aan Neder- landse begrippen en een Nederlandse historische achtergrond aan te passen. Bruikbare krachten voor dit werk waren er toen zeer zeker. Maar zelfs van een poging van de SS in die richting is geen spoor te vinden, of het moest zijn de uitnodiging aan prof. Snijder om in Sennheim te spreken over ‘Einheimische Elemente in der römischen Kunst des Rheinlandes’. Met lichtbeelden weliswaar, maar het is de vraag, of dit soort zaken nu wel de juiste middelen waren om de vrijwilligers tot enthousiasme voor de frontdienst in Waffen-SS of legioen te brengen. Van schifting der vrijwilligers was nauwelijks sprake. Alleen zij, die apert fysiek ongeschikt bleken te zijn, werden naar Nederland teruggestuurd. Althans in 1941 kregen de velen, die door Sennheim diep teleurgesteld werden, geen kans om naar huis terug te gaan. Wel werd de leiding van het kamp — commandant was SS-Oberführer Ernst Fick, later chef van het hele vormingswezen van SS en politie? — gunstiger beoordeeld dan de leiding van het legioen. Maar in het algemeen was het verschil slechts gradueel. Eerder kan men zeggen, dat vele vrijwilligers bij intrede in Waffen-SS en legioen geen schok van teleurstelling en de daarop volgende demoralisatie te verwerken kregen, omdat zij die in Sennheim al hadden gehad? Gezien de doelstellingen had dit opleidingskamp (blijkbaar op initiatief van Berger opgezet)® evengoed, zo niet beter, niet kunnen bestaan. In april 1942 gaf Himmler aan zijn twee rivaliserende ondergeschikten, die op het hoogste niveau voor de gang van zaken verantwoordelijk waren, Berger en Jüttner, orders om de situatie van de Germaanse vrijwilligers te verbeteren. Onder meer moesten de Duitse SS-Führer, die posities in de legioenen zouden krijgen, òfwel in het SS-Hauptamt, òfwel in Sennheim zelf eerst geschoold worden voor hun taken, die zoveel tact en begrip vereisten. Ge- zien wat de lezer thans van Berger en Sennheim weet, kan hij zich indenken, wat daarvan terecht- gekomen moet zijn. Dat het euvel in de eerste plaats gezocht moest worden in de historisch gegroeide mentale structuur van de SS zelf, begreep Himmler niet: Duitse Germanen moesten toch op de juiste wijze kunnen omgaan met niet-Duitse Germanen, ze waren immers toch van hetzelfde bloed!® Het effect merkte hij wel degelijk: op het eind van 1942 zag hij zich gedwongen alweer te waar- schuwen, hoe politiek-misdadig de kwalijke aanpak van de Germaanse vrijwilligers was.® Zijn herhaalde orders bevestigen, hoe scherp Himmler zich van het probleem bewust was, en hoe vol- slagen blind hij was voor de diepere oorzaken. En tevens, hoe tengevolge daarvan zijn stroom van bevelen altijd maar een gedeeltelijk effect kònden hebben. En tenslotte, voorzover dat nog niet duidelijk is geworden, hoe deze problemen zich in het algemeen bij alle vrijwilligerslegioenen, niet alleen bij het Nederlandse, voordeden. Bij de divisie ‘Wiking’ lag het door reeds genoemde factoren allemaal vrij wat beter’, hetgeen ook weer een gunstig effect gehad moet hebben op de gevechts- waarde van de troep. Opzet en aard van de legioenen maakten verbetering moeilijker. (1) H 871. Andere sprekers bij die gelegenheid (in 1944) zijn Duitsers, met gelijksoortige onderwerpen. (2) Zie nr. 431, noot 5. (3) Doc. Il Sennheim; Doc. II Waffen-SS — Ned. vrijwilligers. (4) H1158 : 11969. (5) Nr. 144. (6) Nr. 271. (7) Zie p. 326 en nr. 144. 357 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS Wanneer men in deze publikatie bevelen van Himmler of anderen tegenkomt, betekent dat dus allerminst, dat zij ook werden uitgevoerd. Soms ook kon dat onmogelijk*; tussen het bureau van de Reichsführer en de praktijk op de oefenterreinen van de Waffen-SS, en eerst recht het gevechts- front, lag een grote afstand. Laksheid en onwil, onbegrip of welke van die factoren ook, die in het algemeen de realisatie van orders plegen te bemoeilijken, hebben uiteraard ook een rol gespeeld. Berger mocht om politieke redenen de Vlamingen uit het Nederlandse legioen willen weren, eind november 1941 zaten er nog ‘heel wat Vlamingen bij’? Krachtens een bevel van Himmler van 6 november 1941 dienden de legionairs op de rechterkraag niet de SS-runen, maar een ‘nationaal’ kenteken te dragen. Voor het Nederlandse legioen werd de wolfsangel (NSB-symbool!) gekozen. Dat gebeurde vaak, maar zeker niet altijd. Consequent beval Himmler in juli 1942, dat ook alle officieren en onderofficieren, al waren ze SS-man, de nationale kentekenen van de legioenen waartoe zij behoorden, moesten dragen. Voorzover na te gaan is aan dat bevel nooit gevolg gegeven, eerder het omgekeerde.? Was het voor de SS-centrale op deze punten reeds moeilijk, haar wensen gerea- liseerd te krijgen, een principiële verbetering van de mentaliteit van het SS-kader moest wel on- mogelijk zijn. De dagboekschrijvende legionair noteerde omtrent de jaarwisseling van 1941 Op 1942: ‘Kameraadschap hebben we van de Duitschers, op een enkele uitzondering na, nog niet onder- vonden. Er gaapt een diepe kloof tusschen hun en ons. Er is dus ook absoluut geen samenhang tusschen leiding en groep ... Wanneer wij, zoals we nu zijn, aan het front zouden komen, zou dat een afmaakpartij op grooten schaal worden. Kameraadschap tusschen Duitsche onder- officieren en officieren laat alles te wenschen over. Het is werkelijk hopeloos. Wanneer dat het begin van een Germaansche samenwerking onder leiding van de Duitschers moet voorstellen, dan is het experiment niet geslaagd’*. Dit beeld komt volledig overeen met de ervaringen van Noorse vrijwilligers. Het resultaat was, dat juist overtuigde NSB-ers, die zich een ideaal beeld van het nationaal-socialisme hadden gevormd, en dat vroeger hadden geprojecteerd op Duitsland en op alles wat Duits was — voor hen onbekend - thans het meest verbitterd werden, niet ongelijk aan wat de meer idealistische elementen in de NSB in Nederland tijdens de oorlog ondervonden. Bij deze categorie vrijwilligers gebeurde dat alleen in nog heviger mate, door de directe confrontatie met de Duitse meerderen in de Waffen-SS. In het legioen begon zich al tijdens de opleidingstijd in Arys een anti-Duitse geest te verspreiden. ‘Hoe komt het Toon’, schreef een NSNAP-lid in Nederland in augustus 1942 aan een Nederlands legioensofficier, ‘dat verschillende N.S.B.-kameraden die hier nu blijven, nadat zij een tijd aan het front geweest zijn zoo anti en scheldend terugkomen?’® Welk antwoord de officier gegeven heeft, weten wij niet, maar het laat zich raden. Dat het nooit tot een openlijke, massale breuk tussen de legionairs en de SS gekomen is, tot een soort Texelse opstand als van de daar gelegerde Georgiërs in april 1945, of iets van die aard, valt in het algemeen toe te schrijven aan dezelfde oorzaken, die wij reeds noemden voor het feit, dat Mussert en de NSB tot het bittere einde toe met de Duitsers bleven samenwerken. In één vergrovende formule samen- (1) Ook, omdat, zoals in het geval van de verlening aan de vrijwilliger van zijn vroegere rang in het eigen leger, zich de reeds gereleveerde technische bezwaren voordeden: zie de nrs. 59, 88, 142, 219, 383. (2) Dagb. 579. Volgens Kdostab RFSS 7300 slechts 26 man; er zijn redenen om aan te nemen, dat her er in werkelijkheid meer waren. (3) Nr. 88; H 224 : 2764-5; zie ook nr. 106, noot 1; zo tonen foto's van de legioens-Sturmmann G. Mooyman, die in maart 1943 het Ridderkruis van het IJzeren Kruis verwierf, hem altijd met de SS-runen. (4) Dagb. 579. (5) Zie Stein, Waffen-SS, p. 159. (6) Doc. I 1185 Mourer. 358 HET NEDERLANDSE VRIJWILLIGERSLEGIOEN gevat: de sprong naar de overkant was te groot. Voor de vrijwilligers aan het oostfront kwam daar nog een factor bij. Wij bedoelen niet de verbeteringen, die hier en daar werden bereikt. Over het algemeen waren die van tamelijk oppervlakkige aard. Neen, de legionairs mochten gedurende de gehele bezetting tijdens hun verlof in Nederland bij honderden tegelijk hun klachten bij de NSB- leiding deponeren, juist de zware gevechten aan het oostfront, de ontberingen en de ellende daar, deden toch een bepaalde band ontstaan tussen Nederlandse en Duitse militairen in het legioen. Fronterlebnis en Waffenbrüderschaft waren termen, die afgesleten dreigden te raken in het propa- ganda-gebral van de SS. Desondanks werden — een algemeen verschijnsel trouwens — antagonis- tische groepen en vijandige elementen nader tot elkaar gebracht door de gezamenlijke ervaringen in de Russische modder en de Russische sneeuw. Toen het legioen nog in Arys gelegerd was, bracht Mussert eind december 1941 een bezoek aan het kamp teneinde het oudejaar temidden van ‘zijn jongens’ te vieren. Het was de eerste en enige keer, dat de Duitsers Mussert de gelegenheid gaven Nederlandse vrijwilligers, die buiten Nederland werden opgeleid of in de frontlinie lagen, op te zoeken. Generaal Seyffardt verscheen nimmer bij wat hij met evenveel recht als Mussert als ‘zijn jongens’ kon beschouwen. In oktober 1941 had hij het wel geprobeerd, maar van Rauter te horen gekregen, dat zo’n bezoek de legionairs maar zou ‘beun- ruhigen’. Dat zette begrijpelijkerwijs kwaad bloed bij de ‘Befehlshaber’ van het legioen. Aan het oudejaarsbezoek aan het legioen te Arys wenste hij niet deel te nemen, zeker niet als een soort bij- loper van de NSB-leider! Het bezoek van Mussert was door de Duitsers stellig bedoeld om zowel hem als de legionairs met al hun klachten tegemoet te komen, voordat het legioen naar het front vertrok. Dat vond twee weken later plaats. Eerst ging het legioen naar Danzig, dan per schip naar de haven Libau (Lepaya) in Letland, vandaar per trein verder naar het front bij Leningrad, waar men begin februari 1942 arriveerde. Het Nederlandse legioen maakte daar, evenals eerder het Vlaamse en later het Noorse legioen, deel uit van de 2. Infanterie-Brigade onder commando van SS-Brigadeführer Gottfried Klingemann?, evenals Reich mislukt zakenman, maar succesvoller in zijn SS-carrière. Een jaar eerder had hij als commandant van de SS- en politietroepen te Amsterdam gedurende de februari- staking een belangrijk aandeel gehad in het neerslaan van deze revolte. Geen “Weichling’ aldus, maar verstandiger en soepeler tegenover de vrijwilligers dan de aan hem ondergeschikte commandant van het Nederlandse legioen. Bij het begin van de Russische campagne waren de z. en de 2. SS-Infanterie-Brigaden, voor- namelijk samengesteld uit SS-Totenkopf-Standarten (thans minder omineus SS-Infanterie- Regi- menter genoemd) en de vrijwilligerslegioenen, onder de Kommandostab des Reichsführers-SS ge- plaatst. Dit was een soort staf van Himmler in oorlogstijd, onder meer voor militaire operaties in eigen beheer. Zo mag men immers wel de anti-partizanenstrijd noemen, waarbij de SS geheel vrij van enige Wehrmacht-controle was. Zijn kostbare Waffen-SS-divisies was Himmler al aan de Wehrmacht kwijtgeraakt, in tactisch en operationeel opzicht. Deze twee brigades wenste hij nu voor zichzelf te houden: (1) Nr. 106, noot I; Doc. Il Vrijw. leg. Ned. a 3, p. 22, en bijlage 16 daarbij. (2) Geb. 28 jan. 1884 te Berlijn. Beroepsofficier, deelnemer aan de eerste wereldoorlog. Daarna zonder succes in zaken. Van 1935 tot 1937 weer officier, bij de Reichswehr. Sinds 1931 lid van de NSDAP. In 1937 intrede in de SS, en een functie bij de SD. Sinds 1940 commandant van een Totenkopf-Standarte, ook in Nederland; tijdens de februari-staking te Amsterdam in 1941 voerde hij het bevel over de SS- en politietroepen aldaar. Medio 1941 commandant van de 2. SS-Inf. Brigade, van jan. tot aug. 1943 com- mandant van de SS-Junkerschule te Bad Tölz. Nadien werkzaam in de SS-bureaucratie. (P 37; Steiner, Freiwilligen, p. 85; Hausser, Waffen-SS im Einsatz, p. 70; Sijes, Februaristaking, p. 212). 359 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS ‘Der Reichsführer-SS stellt grundsätzlich fest, dass die Brigaden die einzigsten und letzten Kräfte der SS sind, die der Reichsführer-SS zur Säuberung der rückwärtigen Gebiete zur Verfügung hat. Ein Einsatz dieser Brigaden in vorderster Front kommt deshalb nicht in Frage.’ * Maar het was naar onze mening niet zozeer of niet alleen een kwantitatieve kwestie, een tekort aan manschappen. Bij een inzet achter het front tegen partizanen zouden deze SS-eenheden in de eerste plaats geheel los van de Wehrmacht opereren onder uitsluitende verantwoordelijkheid van Himmler zelf. Maar van belang was tevens, dat Himmler de Bandenbekämpfung als SS-monopolie wenste, ook omdat hij zijn SS als de juiste organisatie bij uitstek voor dit doel beschouwde. Dit soort acties met een (vage) politionele tint vormden haar raison d'être, en door de SS voor deze, voor haar specifieke doeleinden te gebruiken zou hij de functionele en mentale assimilatie van de SS-troepen met de Wehrmacht kunnen tegengaan.? Ongeveer medio november 1941 werd het Vlaamse vrij- willigerslegioen als onderdeel van de 2. S$S-Inf. Brigade in de strijd geworpen; de eenheid werd evenwel niet aan het front, zoals de na-oorlogse SS-apologetiek ons wil doen geloven?, maar daar- achter ‘zur Partisanenbekämpfung eingesetzt’.* Dat had bovendien het voordeel, dat dit legioen — nog onvollediger opgeleid en uitgerust dan het Nederlandse — op deze wijze levensechte (als deze uitdrukking geoorloofd is) oefeningen kon houden. Toch veranderde dit al snel. Er is weinig twijfel aan, dat Himmler met de andere vrijwilligers- legioenen hetzelfde beoogde te doen, maar de Russische winter en de tegenoffensieven van het Rode leger dwongen de Duitsers de legioenen, ook het Vlaamse, in de frontstrijd te werpen, waarmee deze formaties indirect toch tactisch onder een hoger Wehrmacht-commando kwamen te staan. De 2. SS- Inf. Brigade, waarbij het Nederlandse en het Vlaamse legioen waren ingedeeld, kwam onder de bevelen van het 18e leger, dat een gevaarlijk Russisch offensief aan de Wolchow tussen Leningrad en Nowgorod moest opvangen. In het voorjaar gingen de Duitse troepen zelf tot het offensief over, en tegen medio 1942 hadden de Nederlandse en Vlaamse legioenen en de Spaanse División Azul het hunne ertoe bijgedragen om de elite-strijdmacht, die tegenover hen lag, te vernietigen. Onder de gevangenen bevond zich de bevelhebber hiervan, luitenant-generaal A. Wlassow, die de exponent van de Russische militaire collaboratie met de Duitsers zou worden.® Maar voor deze overwinning was ook een prijs betaald. Lagemeldungen’ over 12 willekeurige dagen in februari 1942, toen het legioen nog maar net aan het front was gekomen, geven een totaal (1) Unsere Ehre heisst Treue. Kriegstagebuch des Kommandostabes Reichsführer SS. Tätigkeitsberichte der I. und 2. SS-Inf.-Brigade, der ı. SS-Kav.-Brigade und von Sonderkommandos der SS, Wien-Frankfurt- Zürich, 1965 (hierna aan te duiden als: Krb. Kdostab RFSS), p. 33. (2) Vgl. p. ırı. (3) Steiner, Freiwilligen, p. 127, en Klietmann, Waffen-SS, p. 362. Ook hieruit blijkt, dat dit laatste werk ook tot de SS-apologie gerekend moet worden. (4) Ktb. Kdostab RFSS, p. 68. (5) Steiner, a.v., spreekt wel over de gelegenheid voor het Vlaamse legioen ‘die fehlenden Kenntnisse in vorsichtigen Kleineinsätzen nachzuhohlen.’ Over de slechte uitrusting ook Stein, Waffen-SS, p. 156, en Knoebel, SS in Belgium, p. 178, 179; de partizanenstrijd schijnt ook deze auteurs ontgaan te zijn. (6) Zie kaartje bij Steiner, Freiwilligen, p. 129. De Sowjet-strijdmacht bestond uit het z.g. 2e stootleger. Volgens de Divisionsrichter bij de brigade E. Härtel had het Nederlandse legioen bij deze overwinning zelfs een “entscheidenden Anteil’ (Doc. II Vrijw. leg. Ned. a I), hetgeen in de litteratuur hierover echter niet wordt bevestigd. Voor de militaire geschiedenis van het legioen zie men ook, niet zonder reserve, Klietmann, p. 366 e.v. De 2. SS-Inf. Brigade schijnt in deze periode overigens zich wel schuldig te hebben gemaakt aan het neerschieten van krijgsgevangenen (Stein, Waffen-SS, p. 273, noot 63). (7) H 303, 305, 307, 310, 313-318, 484. H 313, een Lagemeldung van 23 februari, is afgedrukt als nr. 120. Men vergelijke dit met hetgeen de auteur van dagb. 579 over die dag schrijft, afgedrukt in Dagboek- fragmenten, p. 152. 360 HET NEDERLANDSE VRIJWILLIGERSLEGIOEN van 87 doden en 130 gewonden. Men mag de verliezen tegen juli 1942 schatten in de orde van een tweehonderd gesneuvelden en een vijfhonderd gewonden. Een jaar later waren er van de 2559 Nederlanders, die het legioen vlak voordat het in de strijd werd geworpen telde, 569 man gesneu- veld.* Het bos-achtige Wolchow-gebied vormde een uitermate naargeestig en ongezond gevechts- terrein. Toen met de winter de ijzige koude verdween en de grond eindelijk ontdooide, werd het gebied een verzameling van moerassen en poelen, ’s zomers druk bezocht door de muggen. Het aantal zieken, met name door dysenterie, was ook bijzonder groot.? Hoeveel van de verliezen te wijten waren aan de slechte verhoudingen binnen het legioen, en aan onoordeelkundige leiding, is moeilijk te bepalen. Wat dat laatste betreft, begon ook de brigade-commandant zijn twijfels aan- gaande SS-Oberführer Reich te krijgen. Naar aanleiding van een incident, waarbij een Duitse offi- cier een Nederlandse legionair neerschoot, werd Reich op 1 april 1942 van zijn post ontheven, en zeer tot zijn verdriet naar een bureaustoel ver achter het front verplaatst.* Een paar maanden lang werd de leiding van het legioen waargenomen door een bataljonscommandant, SS-Obersturmbann- führer A. Theuermann, een voormalig tsaristisch officier, die reeds in de jaren na de eerste wereld- oorlog tegen het Rode leger had gevochten. Een kenner dus, zij het volgens zijn superieuren neigend ‘zu übertriebener Gutmütigkeit’.* In juli 1942 werd het commando overgenomen door een zekere SS-Obersturmbannführer Fitzthum; van hem is niet veel meer dan zijn naam, en dan zelfs die nog nauwelijks, bekend. Na de strijd aan het Wolchow-front werd het Nederlandse legioen eind juli 1942 overgeplaatst naar een frontsector vlak bij Leningrad, in de buurt van Krasnoje Selo. Bijna een jaar lang bleef het legioen hier betrokken in een afmattende stellingoorlog. Daar viel weinig propaganda mee te maken, zulks in tegenstelling tot de spectaculaire opmars van de divisie ‘Wiking’ (althans tot december 1942), die de bewegingsoorlog aan de zuidelijke sector van het oostfront tot diep in de Kaukasus bracht. De Nederlandse vrijwilligers in die divisie hadden enorme afstanden afgelegd, het ene dorp na het andere veroverd, zij waren van de ene stad naar de andere opgerukt. Het legioen bleef steeds in dezelfde omgeving van ontbladerde bomen en modderpoelen, en kwam geen centi- meter verder. Slechts één gebeurtenis vond er in die tijd (en eigenlijk in het hele bestaan van het legioen) plaats, die indruk op het Nederlandse publiek kon maken. Op 8 maart 1943 kreeg een jonge Sturmmann van het legioen, Gerardus Mooyman, als eerste Germaanse vrijwilliger het Ridderkruis van het IJzeren Kruis, een nogal hoge militaire onderscheiding, uitgereikt. Aangezien hij volgens de persberichten van de Wehrmacht met zijn anti-tankkanon 13 Russische tanks buiten gevecht had gesteld, was die onderscheiding naar Duitse maatstaven gerekend ten volle verdiend. Deze verlening van het Ridderkruis had natuurlijk tevens, of beter gezegd voornamelijk, een poli- tiek-propagandistisch aspect; in het begin van het jaar had Himmler reeds genoteerd: ‘Ritterkreuz f. einen Niederländer’.® Dat politiek-propagandistische aspect was stellig van belang, juist nu meer dan ooit. Himmler koesterde reeds lang plannen om de legioenen uit de Germaanse landen ook formeel geheel en al in de Waffen-SS op te nemen. Die plannen kregen in het voorjaar van 1943 gedetailleerde vorm. Zij hadden politieke oorzaken, en zij zouden politieke repercussies hebben. (1) De laatste getallen volgens H 626 ; 5021 en H 1083 : 6987, schattingen op grond van o.a. nr. 220, H 131, H 89 : 120, dagb. 579. (2) Zie ook de sombere schilderingen van Zondervan in nr. 137, en dagb. 579. (3) Zie voor het incident nr. 216, noot 17. Pogingen van Reich om andermaal een werkelijk commando te krijgen, liepen op niets uit; wel werd hij later door Himmler flink op zijn nummer gezet (P 54). (4) P 134. (5) Klietmann, Waffen-SS, p. 368, noemt hem met deze rang en positie “Vitzthum’ ; vermoedelijk identiek met Josef Fitzthum, later HSSuPFin Albanië (SS-Dienstaltersliste 1944). (6) Notities van Himmler van telefoongesprekken, 20 jan. 1943, CDI 73 B. 361 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS E. De SS-brigade ‘Nederland’ In tegenstelling tot de ontstaansgeschiedenis van het legioen, waarover in de hier gepubliceerde stukken vrijwel niets is te vinden, is de omvorming van het legioen tot een SS-brigade in dit werk uitvoerig gedocumenteerd, zodat wij ons slechts tot de hoofdlijnen zullen bepalen. Het ‘Vrijwilligersiegioen Nederland’, zoals de eenheid in de nazi-pers en de Duitse propaganda in Nederland nog steeds genoemd werd, was in feite allang een regiment geworden, dat aan alle kanten nauw met de Waffen-SS was verbonden. Hoe het er met de gevechtseenheid voorstond, heeft de lezer al kunnen zien. Daarop kon Seyffardt geen enkele invloed uitoefenen. Maar ook over de werving en de Fürsorge had hij al spoedig elke controle verloren. Het werk van het ‘hoofdkwartier’ van het legioen op de Haagse Koninginnegracht reduceerde zich tot weinig meer dan zaken als het versturen van kerstpakketten naar de legionairs, die bovendien niet altijd aankwamen. Met een oorspronkelijk ook als geheel Nederlandse, ja, zelfs als ‘neutraal’ gedachte ambulance voor het oostfront ging het niet anders. Het werd feitelijk niet meer dan een door een Duitse SS-officier aangevoerde medische eenheid van de Waffen-SS, later bovendien over allerlei verschillende Duitse onderdelen verspreid? Iets dergelijks gebeurde met een door Seyffardt eveneens geëntameerde Kriegsberichter-Abteilung, een oorlogsjournalisten-eenheid van 72 man, die overigens wel eerst een tijdlang als PX (Propaganda-Kompanie) bij het legioen werkzaam was, maar uiteraard ook geheel door de Waffen-SS werd geabsorbeerd. De SS annexeerde alles wat enigermate van belang was en bijna alles wat dat niet was, en wel op zo’n bruuske wijze, dat de generaal wel moest gaan beseffen, dat hij louter uithangbord was. In maait 1942 kondigde hij de rijkscommissaris en Rauter aan, dat hij zich als Befehlshaber van het legioen terugtrok, maar liet zich kennelijk door hen bepraten om aan te blijven.* Hij bleef aan, tot de dood er op volgde op 6 februari 1943. Eén van de compag- nieën van het legioen kreeg zijn naam als posthuum eerbewijs. Evenmin als Seyffardt had Mussert enige vaste greep op het legioen, ook niet op de leden van zijn partij onder de vrijwilligers. Toch hielden de Duitsers met hem iets meer rekening dan met Seyffardt. Zeer wel besefte de SS, dat de mogelijkheid van een Mussert-regime allerminst uitgesloten was. Zij wisten, dat Mussert het legioen als de kern van het toekomstige Nederlandse leger in een toekomstig door de NSB beheerst Nederland zag. Dat aparte legioen zag Mussert als een aanwijzing in die richting, en wellicht zelfs als een factor bij het tot stand komen van een NSB-staat. En inderdaad, het aantal Mussert-volgelingen in het legioen was zeker groter dan in ‘Wiking’ en er hing zeer zeker veel meer een NSB-sfeer dan in die typische SS-divisie. De onrust in het legioen, al dan niet van politieke oorsprong, verdween nooit helemaal. Ondanks de tegenwerking van het Duitse kader leek de NSB meer en meer de toon in het legioen aan te geven. Voor zeer velen — in zekere zin inclu- sief Himmler en Mussert en hun wederzijdse aanhang — vertegenwoordigde ‘Wiking’ de SS, het legioen de NSB. In mei 1943 liep een lezing van een vormingsofficier van de SS voor de Nederlanders in het opleidingsdepot te Graz uit op een demonstratie van de aanwezige Nederlandse vrijwilligers van trouw aan Leider en Vaderland.’ In een rapport, dat blijkbaar voor SS-instanties was bedoeld, beschreef een Nederlander van de divisie ‘Wiking’, hoe op een gegeven ogenblik zijn compagnie (1) Zie voor dit laatste punt, waarin Seyffardt zich des te meer vastbeet, naarmate zijn andere veronder- stelde bevoegdheden in het niets oplosten, p. 341 en 343, en de verwijzingen in noot r daarbij. (2) Zie voor meer gegevens nr. 85 en noot 1 daarbij. (3) Doc. II Vrijw. leg. Ned. a 3, p. 28, 29; Denijs, p. 1, 8. (4) Zie nr. 126 en noot 16 daarbij. Op 30 mei trad hij weer in vol ornaat op bij de beëdiging van de manschappen der ambulance op Hitler (foto-collectie RvO, map 68 B/C). (5) Zie bijv. nr. 219, noot 1. (6) Zie nr. 432, noot 12. 362 DE SS-BRIGADE ‘NEDERLAND’ langs een compagnie van het legioen marcheerde. Van beide zijden werd er hevig gescholden en ge- schreeuwd. ‘Nog altijd beter bij Mussert’ (het legioen) ‘dan bij jullie rotclub’ (de Waffen-SS), riepen de legionairs. Dat de SS in alle legioenen die ‘separatistische’ atmosfeer, aangewakkerd door de anti-SS gezinde nazi-partijen in de Germaanse landen, meende te zien, is begrijpelijk, en niet helemaal onjuist trouwens. De angst, dat de leiders van die partijen de legioenen zouden gebruiken om zelf aan de macht te komen, was zwaar overdreven — alleen technisch al onuitvoerbaar — doch algemeen bij de SS-leiding aanwezig. Niet alleen iemand als Berger met zijn NSB-fobie, ook een vrij nuchter den- kend man als de Waffen-SS-generaal Steiner wilde daarom alle Germaanse vrijwilligers, zowel in de Waffen-SS als in de legioenen, samenvatten in een SS-legerkorps van twee divisies.? Dat had allerlei voordelen, variërend van zuiver militaire tot zuiver politiek-ideologische. Dat door de vorming van een extra legerkorps de Waffen-SS weer meer gewicht kreeg ten opzichte van de Wehrmacht, telde stellig ook mee. Van een concentratie in een legerkorps verwachtte de SS ook een grotere zuigkracht bij de werving in de Germaanse landen.? Een merkwaardige redenering, waar de SS zelf het pseudo- nationale karakter van de legioenen (door haar toch trouwens authentieker geacht dan het geval was) vroeger als lokmiddel voor de werving gebruikt had. Het toestromen van duizenden nieuwe Germaanse vrijwilligers in 1943 had met de vorming van een Germaans legerkorps dan ook niets te maken, maar berustte op heel andere factoren. Reëler was de gedachte, dat allerlei groepen Germaanse militairen, bijvoorbeeld de naar de Waffen-SS over te hevelen NSKK-mannen, beter in een korpsverband dan bij een divisie of verspreid optredende legioensregimenten konden worden ingepast.* Maar men zou de SS-leiding onrecht doen door te veronderstellen, dat zij zich uitsluitend of zelfs in de eerste plaats door overwegingen van militaire opportuniteit liet leiden. Het plan voor de vorming van het Germaanse legerkorps hield ook een politiek machtsmotief en een daar nauwelijks van te onderscheiden ideologisch motief in. Het zou afrekenen met de separatistische verwachtingen, die partijen als in Nederland de NSB of in Noorwegen Nasjonal Samling ten aanzien van ‘hun’ legioenen koesterden. Het zou een militaire omgeving scheppen, waarin de groot-Germaanse gedachte beter tot zijn recht kwam. De verwezenlijking van die gedachte was immers voor de SS de ideologische rechtvaardiging van het hele Germaanse vrijwilligerscomplex. Sterker: juist aan het front, door het gezamenlijke Fronterlebnis van deze lieden zou het groot-Germaanse rijk eens worden verwezenlijkt. (2) Zie nrs. 222, 249, noot I, 292. (3) Zienr. 317. (4) A.v.; nr. 367, noot 2. (5) Zie het citaat uit nr. 246 in zijn contekst op p. 311. (6) Zie nr. 222; hieruit blijkt, dat de naoorlogse pogingen van Steiner om de Waffen-SS van het begin af een ‘Europees’ karakter toe te dichten, en zijn verloochening van de Germaanse ideologie ten enenmale onwaarachtig zijn (Freiwilligen, o.a. p. 67). (7) Zie nrs. 436 en 444. 363 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS Met dit doel voor ogen werden er door Himmler, Berger en Jüttner ijverig plannen uitgewerkt. De details slaan wij over.! Er werd uiteraard een en ander gewijzigd, geschrapt, aan Hitler voorge- legd, die wel eens een enkele kleinigheid bijdroeg?, en wat verder bijgevijld. Zoals Himmlers plan in maart 1943 op papier stond, zag het er als volgt uit:? de divisie ‘Wiking’ bleef bestaan (zulks op eigen krachtig verzoek van de erin dienende militairen). Daarnaast zou er een Panzergrenadier-divisie ‘Nordland’ komen, bestaande uit de voormalige legioenen als SS-regimenten: ‘Nederland’, ‘Norge’, ‘Danmark’, de namen ter satisfactie van de inheemsen in de landstaal thans. Die twee divisies, met een aantal speciale kleinere eenheden, zouden samen een Germaans SS-Panzer-Korps vormen, onder bevel van SS-Obergruppenführer Steiner, mede-auteur van het plan. Over de Vlaamse eenheid was Himmler het nog niet met zichzelf eens, behalve dan dat die ver verwijderd van iedere Nederlandse eenheid gehouden moest worden, teneinde het ontkiemen van groot-Dietse gedachten te voorkomen. Uit de genoemde drie regimenten konden dan later drie divisies groeien, die binnen de Germaanse strijdmacht van de toekomst divisies van de deelstaten zouden zijn. De grote moeilijkheid was nu om dit plan aan de nazi-leiders in de verschillende Germaanse landen te verkopen. Merkwaardigerwijs week Himmlers toekomstproject niet eens zoveel af van wat Mussert zich voorstelde: een gemeenschappelijke Germaanse strijdmacht, waarvan de Waffen-SS de huidige kern was, met de Führer als opperbevelhebber, en bepaalde onderdelen ‘meer gecentrali- seerd geleid’.* Wanneer het toekomstige groot-Germaanse rijk een federatie was met een gemeen- schappelijke strijdmacht, was er dan niet alleen maar een verschil in nuances tussen beide visies? Inderdaad, het is hier al gezegd: wanneer de diverse nationaal-socialisten het nodig vonden hun ideologische eenheid te beklemtonen, dan spraken zij over die verschillen als slechts ‘een kwestie van naamgeving’, van ‘details’. Inderdaad, in de situatie waarin hij was geplaatst, moest Mussert ideologisch wel aansluiting zoeken bij de SS, althans zijn jargon aanpassen. En zijn onmacht op dit gebied kwam in diepste wezen voort uit het feit, dat ideologisch gezien het verschil tussen zijn nationaal-socialisme en het consequente nationaal-socialisme van de SS er niet meer dan een van nuances was. Maar dat neemt niet weg, dat juist die nuances, die ‘details’, inzet waren van de machtsstrijd tussen de SS en hem, en in dat kader bezien veel belangrijkere proporties krijgen. Mussert dacht heel duidelijk bij die toekomstige Germaanse strijdmacht aan een organisatie zoals de huidige NATO, althans aan een statenbond van in principe soevereine staten’, Himmler dacht — voorzover hij federaal dacht, hetgeen soms betwijfeld kan worden — aan een staatsvorm en een militaire organisatie in de geest van het keizerlijke Duitsland.® De kern van de zaak was uiteraard, wie in de toekomst de werkelijke beschikkingsmacht zou hebben over de ‘landelijke’ divisies: het inheemse nazi-regime of de SS. Het was dezelfde strijdvraag als over de politie’, en van weinig minder belang bij de bepaling van de politieke toekomst der bezette Germaanse landen zelf: van de vraag wie thans de politie, het leger (en tal van andere organisaties als de Arbeidsdienst, of het wetenschappelijk universitair onderzoek, om maar een greep te doen) in handen kreeg, hing de beslissing af, of het desbetreffende land een soevereine staat onder inheems nazi-regime, of een min of meer autonome Gau van het Germaanse rijk onder controle van de SS zou worden. (1) Zie o.a. nrs. 279, 327, 349, 367, 376, 432, 436, 444 en de verwijzingen daarbij. (2) Zo bijv. de naamsverandering van de geprojecteerde tweede Germaanse divisie (zie nr. 327, noot 3). (3) Zie o.a. nr. 349. (4) Vijf nota's van Mussert, D. 27-29, 51, 52. (5) A.v., en Bijlage I daarbij (ontwerp-statuut van den bond van Germaanse volkeren, en toelichting daarop). (6) Zie bijv. nr. 432. (7) Zie p. 134-136. 364 DE SS-BRIGADE ‘NEDERLAND Eerst durfden de Duitsers er niet over te beginnen tegenover Mussert, ook, omdat de NSB-leider weer bezig was onder zijn WA-mannen vrijwilligers voor het legioen aan te werven.! Eind maart 1943 werd hem een en ander medegedeeld. Aanvankelijk realiseerde Mussert zich in het geheel niets, kort daarop echter des te smartelijker, dat zijn geliefde legioen zou verdwijnen. Nu besefte hij heel wel, dat wanneer de SS van plan was het legioen, praktisch toch al weinig anders dan een Waffen-SS-formatie, voortaan ‘SS-regiment’ te noemen, door hem weinig daartegen gedaan kon worden. Maar zelfs in die vorm kon de eenheid misschien toch nog een brokje toekomstig Neder- lands leger zijn. Daarom legde Mussert zich bij Himmlers besluit neer, maar opponeerde hevig tegen de naam ‘Nordland’ voor de nieuwe divisie. Die naam zou op eventuele Nederlandse vrijwil- ligers bijzonder weinig aantrekkingskracht uitoefenen. Dat was juist, en daarmee waren Seyss- Inquart en Rauter het ook geheel eens. Even juist was de stelling van Mussert, dat Nederland de meeste Germaanse vrijwilligers leverde. Waarom dan geen divisie ‘Nederland’? Door de zaken zo te stellen speelde hij echter alleen maar in de kaart van de SS. Uitstekend, vond Himmler, wanneer Mussert zo graag een divisie ‘Nederland’ wilde hebben, moest hij die maar bij elkaar zien te krijgen: hoe meer vrijwilligers de NSB aanwierf, hoe liever het hem zou zijn. Tegen- over de Deense nazi-leider Clausen, die op dezelfde wijze reageerde als Mussert, nam Himmler dezelfde houding aan; wanneer de heren uit nationalistische overwegingen een divisie onder de naam van hun land wensten, had hij daar geen enkel bezwaar tegen, integendeel, mits zij dan ook voor voldoende vrijwilligers zorgden om een divisie te kunnen vormen.? De crisis, die in de zomer van 1943 in de relatie tussen NSB en SS uitbrak, en Musserts gesprek met Himmler op 8 juli, dat deze fase afsloot?, hadden op zichzelf weinig met de omvorming van het legioen in een SS-eenheid te maken, maar dat onderhoud, waarin de Leider toch al zoveel te incas- seren kreeg, benutte Himmler tevens om Mussert op te schepen met de SS-divisie ‘Nederland’ — en vooral met de hoogst noodzakelijke werving daarvoor. Want, zei Himmler, voor een divisie zijn er 20.000 man nodig, en er zijn thans nog maar 2.500 Nederlandse vrijwilligers (de legionairs) beschikbaar. Desondanks zou de divisie niet ‘Niederlande’, maar ‘Nederland’ worden genoemd, en de mannen zouden evenals in het legioen niet de SS-runen, maar de wolfsangel op de rechterkraag van het uniform dragen. Dat betekende toch wel iets, merkte Himmler tegen Mussert op, zo zou dit NSB- symbool toch in het toekomstige Nederlandse leger worden ingevoerd.* Hoezeer hij ook Mussert warm had weten te maken voor grootscheepse werving voor de divisie, Himmler moet toen reeds begrepen hebben, dat ook met een aantal Volksduitsers erbij die divisie nooit voltallig zou worden. Hij meende nu 2.500 Nederlandse vrijwilligers ter beschikking te hebben. Het aantal Nederlanders, dat op niet te lange termijn aangeworven zou kunnen worden, schatte hij op 3.000. Beter was het daarom slechts op een brigade, die maar 8.000 man in plaats van 20.000 zou tellen, aan te sturen. Inderdaad merkte Mussert al gauw, dat die divisie, die hij nu zelf wenste, niet te realiseren viel. Derhalve wisten de Duitsers op handige wijze de gedachte van een SS-brigade ‘Nederland’ aanvaardbaar voor hem te maken.’ De Leider had de volledige verdwijning van het legioen geaccepteerd; de legionairs zouden nu moeten volgen. (1) Zie hiervoor en voor het volgende een reeks stukken uit maart en april 1943: nrs. 351, 360, 366, 367, 369, 372, 376, 378 en de bijlagen daarbij. (2) Zie nr. 378 II, noot 4. (3) Zie p. 269, 298. (4) Nrs. 432 en 433. Bij deze laatste zinswending dacht Himmler stellig aan wat hij als de landelijk ge- bonden strijdkrachten van het Germaanse rijk projecteerde. Zijn formulering hier is in zoverre onop- recht, dat hij heel goed wist, hoe Mussert die zou interpreteren. (5) Nrs. 436, 444, 456. 