VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Hierop volgt, Onderzoek naar de oorzaak, die bij Tarwe graan, in den Halm, bederft en zwart maakt, met een Bericht wegens de Middelen, om dit verderlijk kwaad voor te komen, door den Heer Tillet. De ziekte van dit Graan, waarvan hier gehandeld wordt, is, waarbij de Tarwe, terwijl ze haar uiterlijke vorm, en haar huidje of baadje in haar geheel behoudt, in een vet en zwartgrijze kleur veranderd wordt, en, wanneer ze terdroogd is, lichtgevend van het onderste van haar kasje los gaat, Dit noemen wij het zwart of vermolfemd Koorn; het gene men wel moet onderscheiden van Misdragen en Brand of Rostig Koorn, waarbij het doorgaans verward wordt. De Heer Tillet heeft, door menigvuldige Proeven, bevonden, “Dat de gewoonlijke oorzaak der ziekte in het Stof der bedorven Graankorrels te zoeken is. Ze; dat de allergrauwste en gezondste Korrels, wanneer men ze met dit Molfem, of dat Stof der bedorven Korrels, zwart maakt, door een schijnbare besmetting en inwendige mededinging het Vergift van deze ontfangen; dat deze gezonde Korrels dus, door dat zwarte Stof der anderen, inwendig, belemmerd zijnde, op hunne beurt zieklijke Airen, of besmette en bedorven Korrels, voortbrengen; of, met andere woorden; dat de Tarwe-keinen, welke uit Korrels, met dit zwarte Stof bevuild, voortvallen, altijd weerom Korrels bevatten, die zo geheel of ten deele vermolfemd zijn, als zij tot hunne rypheid komen; dat deze op nieuw een oorzaak van bederving worden, voor een volgenden Oogst, en dus het kwaad vereracht eeuwigen en dat eindelijk het Stroo zelf, hetwelk die vermolfende Airen heeft gedragen, iets Peestigs en besmetterd gehad voor het Graan, dat er bijkomt en het aanraakt”. De eerste oorzaak, waarbij in het Graan zoiets besmettelijks is gekomen, schijnt de Schrijver niet te hebben kunnen ontdekken: ten minste, deze wordt hier niet aangeroerd; alleen zegt de Heer Tillet, “het is een ziekte, die ons vreemd, en van elders, door besmetting overgebracht is”. De Hulpmiddelen hier tegen worden geseld in het wassen van het Graan, eer het gezaaid wordt, in gemeen Zeepvop, met of zonder Kalk, af Koegaier en Mensen-pis, enz., of ook iets anders, 't welk van sommigen geheim gehouden wordt. VRYMOEDIGE AANKUNNINGEN 565 I l Acad: Roy. des Sci. 1755. Hier wordt een beschrijving en afbeelding gegeven van het Dier, de Zee-Palmbomen genoemd, waarvan deze zogenoemde vissen overblijfselen zijn. Waarnemingen over het Licht, 't welke het Zeewater bij nacht uitgeeft, door den Heer le Roy. Hier in wordt getoond, dat dit Licht niet gemaakt wordt door glimmerende Zeewormen, zoals de Heer Viala en Nollet gefeld hebben. Alle Waarnemingen op Zee, en naderhand met Zeewater, verkregen uit Zei gehaald, hebben den Schrijver niets anders doen zien, dan enige lichtgevingen, welke door de beweging in het Zeewater licht geven, en soms op het water voortgerold en vervanen. Hij meent hierom, dat het Vergevingsfel moet toegegeven worden aan een Phosphorische stof, welke brandt en vergaat, wanneer zij licht geeft, en bijgevolg geduurig in de Zee verteerd wordt en hergeboort wordt. Aanmerkingen over een nieuwe manier om de Metalen te ontbinden, door den Heer Macquer. Bedenkingen over de verandering van de Maastrichtse Miswyszig van 't Kompas, en daarvoor gefelddeid, over den gebleken Aardkloot. Uit de Connoissances des Temps 1762. Eindelijk volgen nog Waarnemingen over de Ziekten te Amsterdam, in de Maanden juli, Augustus en September 1761. Hierin wordt van de uitwerkingen van de Gicuta, door Amsterdamse Geneesheers gebruikt, en tegen een Scabies krachteloos bevonden, gewag gemaakt; als ook van het tweede Werkje van den Heer Store, over dezelfde stof geschreven; dit is reeds in 't Hollands vertaald uitgekomen en hebben wij 'er onze Lezers, op zichzelf, enig bericht van gegeven. De vier Jaargetijden door J. Macquer. Te Leiden, bij Johannet le Mair, MDCCLXI. in grote defavo 48 bladzijden. Lente, Zomer, Herfst en Winter op een niet onaardige wijze voor, met melding van diezelfde aardige omstandigheden, heilzame vruchten, nuttige gevolgen; gunstige weersomstandigheden en uitlokkingen voor vermaak, die ieder seizoen naar zijn aard voldoet. Hier tevens maakt de dichter op ieder jaargetijde gewag van de voornaamste feesten der Heidenen, met opzicht tot hetzelfde; tevens van de geboorte der beroemde mensen van Nederland in ieder jaargang; oordeelende de dichter met recht, dat hij van dit laatste, schoon 't iets toevalligs was, ook in deze gebruiken mocht maken; vooral daar 't trek om den nazaten van die beraven levendig, voor den geeft te brengen. Men vindt hier doorgaande een geregelde vinding, in een zuidelijke taal, met welgeplaatste uitdrukkingen voorgesteld, ter proof hier van, (om ons, naar 't tegenwoordige jaargetijde, tot zijn winterzang te bepalen) trekt zijn beschrijving van de winter, als mede van deszelfs nut en vermaak. Met den aanvang voorgesteld hebbende, hoe de dichtkunst hem bewoog om haar geleide te volgen, laat hij zich aldus horen: Straks leid die Schone mij langs paden En wegen, bar alleen bekend, Naar een paleis van blauw arduin; wij traden De hofzaal in; hier zat de Wintervorst aan 't eind, Gebukt voor 't vuur, zijn banden, bevende armen, En oude en koude leenen te hoefseren en te warmen. Een bont en armen laken Bedekte zijn naakte ledematen: Gezicht was barbaren van opzwellen, en 't gelaat Met rimpels beploegd van boven tot beneden. De lange baard, de brede wenkbrauwboog, En wat men zag, vertoonde een deftige heid aan 't oog; De geest, die elk een moet eeren Met diepen eerbied en ontzag, Had, zoo het scheen, zijn baronnen doen verkeeren In blinkend zilverdraad, als men bij Winterdag, Wanneer de Zee, na dikken mist, haar fironnen Verweet, op 't laag veld, en boog, geboomd zij pragen. De Dichter verhaalt verder, Hoe de grijze Winter-Vorst, door Zijn Geleide-Maagd, bewogen werd, om een schiets van zijn de Dienstbaarheid en macht te geven; waarop hij in deze voegen, inzonderlijk met betrekking tot het nut en vermaak van De Winter, in Heldendicht vervolgt „en de Vorst doet zeggen: Wel aan, 'k wil tot een blijk van mijn liefde en gunst, U eeuwig toegewijd, u beiden doen beschouwen, Wat nut de Winter teelt. De zoete Schilderkunst „ 'Uw lieve zwerf, die zoo geeftig weet te ontvouwen; Door fyne trekken van bar fprakkeloos pijn. wat beter oog bekoort, beeft aan de boogende wanden De belgen schenken, die ik de aarde mededeel, Waar voor ik wild en zelig, met keur van offerandes, Bevend rookte werd, op 't schoon gebracht en afgemaald, Hier zebearag, en was bij op een fluit vol kunstvermogen, Waar in Bespiegeling, door 's Hemels geeft beschaving, In baten voortbracht, zwaar opzichtig opgetogen. NIRYMOEDIGE AANMERKINGEN In 't diep gepeins 't gezicht floeide naar om begeer; Daar zop, en 't verre reikt, de lucht met wolken zag besloten, Die zwart, en zwanger zich, o wonder! voor het oog Ontlaadden in een drift van de allerwittste vlokken ; Die tuimelen om en om, en zwieren been en wedervleugel, En vleugelen door een, tot een vlieg van vogelen, Door zwerven afgemat, zich eindelijk zetten neer, En welden en geboomd bedekken met baar vallende vlokken. Wendt naar den voorgrond, sprak de Gryfhart, nu 't gezicht, Waar gy de dunne lucht allengs weer op ziet klaarmaken. Dit, zei de Wintervorst, beduidt, bee ik beter licht Herfstp geforceerd, en 't onweer doe bedaarden. Hoewel de lucht, bevlekt door Zomerzonnebrand, Van koorts en pest, die mens en bevelen naar doet zuchten, Kan zuiveren. Wilt u nu eens zien, hoe ik het land, Vermoed en uitgeeft door ’t dragen syn vruchten, Doe adem scheppen? Een blik op die schilderij, Waar Bouwman, met zijn Gade en frischgebakken broodgenoten, Gezeten om den baard, met kout en boerentermination, Bij ’t ruiken van den ploeg, hun vreugde zelfs vergrootend. Zie, hoe ik dat aardrijk gins, als ’t vinnig word geplaagd. Door dat vliegende ongedierte, in duivelbis verbrochten, Te blik op, door mijn macht, die dat gespuis verjaagt, Of verstrooi ik de fneeuw vermoor. Nu ziet u verder, veer: Hij ruistig voor, hoe ik de rusteloze baren Herfstdonker, door mijn kracht, in een glazen vloer, Zoo vast, dat mens en dier daar op gaan spelen, En rennen onbevreesd. Ginds schrijdt men zelfs om prijs. Wie, deor natuur begaafd met uitgeleende edele gaven, Met vreugde viesgevoel kan vliegen op glad ijzer en Draaien en glijden op glad ijs. Met draaiende armen en ronkend benen kan rennen; en Met veel vreugde ziet men de grasvelden; Ze zien en bladeren, voorjaar en herfst, en Lopen en rennen op de spiering van glanzende bollen. Of met de narfe, rinkinkend, benen dragen; en Zo men Verfinoor. Dit is waarzichtig en een drukseil; lees verfijning, Dit is gelijk verjaagt en doet; als Flauwe het woordje die op alle deze werkwoorden. Begiftigd met gaven, Oudtyds had men veelzijdig zodanig een Klankpelin geprezen; maar in onze dagen ziet men dezelve liever vermijden, of ze moet een bijzonderen nadruk hebben; gelijk hier in den volgenden regel, daar de herhaalde klank- en woords pelling haar aangenaamheid heeft. Buiten zodanig een geval is de Rijkdom van woorden te waardeeren: boven de eenvoudigheid van klanken. Men zie Huidecopers Proeven van Taal- en Dichtkunde, blz. 107; 160, 219 en 220. Wij zouden hierom het waardig zijn in dezen beter aangeven; en mogelijk zou men, om die zelfde reden, (een weinig hooger), voor ruhig, wel zo goed wakker schrijven. Voorbeeld van Vrymorfie aanmerkingen, Men warmt de leem op 't ijs met kolen en klauwen en bal. Hier word bet zoete vermaak der Vissery genomen: 't Is kermis op den vloed. Hoort welk een blij gefcbal! De steden lopen uit en dartlen op de trompetten. O Hollanden verwacht, durft je den tijd nog vragen, Of zelfs mijn frisch seizoen beloofd vragen van allen heetste? Steunt dat op een? Dat wordt, ik zeg dat, en met recht, De koelste tijd beloofd meest in 't frisse seizoen vergeefs. Winterzang, of Beschouwing van het Winter-vermaak, Door een Genootschap., onder de Initials Studium alit Artes. Te Leiden, bij Cornelis van Hoogeveen, Junior, MDCCLXI. 1 groot kaft, 16 bladzijden. DE Liefhebbers der Poëzie zullen dit Dichtstukje, met geen minder vermaak, in een soort, lezen, dan ’t vermelde van den Heer Macquet. Het is een Trochaïsch Vers, dat ons de Wintervreugde op een gezielde wijze voorstelt. De Dichter, zich een weinig tijd vermaakt hebbende in gezelschap van Herdergen “die bij ’t vuur zitten te kouten, gaat van daar op ’t Ys, alwaar hij een reekaf van jonge knapen ziet op schaatsen rijden, de Kramers huvan waren zijtallen, een troep van Zijden en Schaatsryders voorbij nellen als of zij bij de Kramers opbouwen. Terwijl het voorbijgaan ontmoet hem een dranken Boer, die op een Sneeuw te huis gebracht wordt; dat ‘t geen, zier aandacht meer trekt is een ganzalchte stoet van Sneeuw met vermomde Personen, die de vreugde op ’t Ys vermeerderen. Hij gaat vervolgens in een Herberg, daar de Boeren hem onderhouden over het rijden om prijs, waarvan hij ook nog een voorbeeld, ziet in twee Boeren, die een wegafslag aan gaan, en na elkaar achter uit rijden; waarvan de genrale vallende, de weddenfchap verliest, en uitgelachen werd van de Boeren, die hem met zijn bebloede kop weer in de Herberg brengen; waar op de Dichter, met het vallen van den avond, ’t huiswaarts keert. De lectuur van dit Stukje is aver 't algemeen natuurlijk, en het verhaal is welgepaast doormengd met naaktgezeken invallen, die in een vloeibaren stijl voorgelegd worden. De Lezer oordeelt hierover enigermate uit het volgende: Zie eens welk een troep van Sneeuw alle met Meisjes uit de Stad, die prentjes bij hebben, met baar geld vermaakt den bloed, geen nood! zij zakken wel mee, als zij thuis gekomen zijn, zij gaan bij 't puur onthalen aan een buik vol teepwijn. Kijk, moet de Zorg nog eens verder gaan beschouwen, dat alleen is het grootste vermaak, dat Winter doet genieten aan het gemeen. Welk een troep van Boerenkrijgers zie ik daar bij elkander vallen, Iedere beeft zijn mond vol eetens; ik moet nog wat nader gaan. Het is een Wijf met Oliekoeken; Teunis schijnt er op verliefd te zijn. Hij roept hard, "Repje, Besje, schep wat baar vet uit je pan", En bij het smellen dat beide: hun wangen blinken, als de gouden naald, Die zijn Pleunje draagt voor het voorhoofd; 't bakken Besje wordt betaald; Teunis wil rijk benen reiden, maar zijn Makker blijft bemust, Die gaat aan de Oliekoeken nog eens meer besluit te gaan faken. 't Wijfje zweet van het baar vet bakken, en wordt telkens aangevraagd, Maar wat ramp voor het oude Besje! 't eten wordt te vroeg gestoort: Want zy floot haar pot aan lukken, en verliest dus al het gat; Hierdoor barsten alle de Kinkels wit in schaterend gelach, En betaald haar de koeken; schiet nu zijn zij allen vlug, Om weer spoorloos te gaan rijden, 't bandje leggend op de rug. Taal Meisje-vat baar Vryer; Teun en Pieuntje rijden voors en Schynt een gehele troep van Gangen; zie, zij rijden schoon en friedelijk. Manneke geflankeerd. ’Schoon men een anderszins goed gedicht om een enkele misstelling van die soort niet zou wraken, is ’t echter aangenaam te zien, dat een Dichter ook hier om de vorm oplettend is; te meer, daar ’t in vele gevallen zijn nuttigheid heeft; en jonge Dichters, hier op aandacht gevende, gewennen zich ongevoelig om doorgaande ene zuivere taal te schrijven; waarom wij ’t niet gepast oordeelden, deze aanmerking eenmaal onder ’t oog te nemen. De smaak, de smelting der klankletters is hier niet in acht genomen zijnde, is ‘deze’ tegelijk een lettergreep te kort; dat ons meermaals in dit dichtstukje voorkomt: hetwelk niet bestaanbaar is met onzen Nederlandschen Dichtregel ten dezen opzichte, gelijk wij nog onlangs aangemerkt hebben. Deze en de volgende regel had in ’t echt hoger wel enige beschaving nodig gehad, ten wilde der vloeibaarheid. Deze spelling van reiden voor, rijden, en zo ook. Riders voor rijders, in deze winterzaang voorkomende, scheint ons enigermate aan te duiden, dat het kunstgenoten het onderscheid lachen en niet in het oog houden; van waar we aan op bladzijde 4 weinig en bij als rymdelagen ontmoeten; hoedanig ene verwarring dier klanken, als onbeholpen met den aard van onze sprak, en 't gebruik van de Ouden, genoegzaam van alle keurigen gewaar wordt, dat. Zie boven, bladzijde 244a. VRYMOEDIGE AANKONDIGINGEN. Maar wat ongeluk treft Teunis dat bij valt en Pleuntje met valen ze op elkander; Styntje roept reeds acht en wee, - Want haar banden zijn beschadigd en haar nette kleertjes vuil; Lo beeft een schaats gebroken; Krelis viel een grote buil; Ysfe’s voorhoofd is aan flarden, en haar mooiste rok is gescheurt; Tryntje, schoon zij is beschadigd, Jaagt, terwijl een ander zich verbaast; Teunis heeft een tand verloren; Klaas pronkt met een scheefnek; Ieder heeft er schaal geleden; doch het is een goeden trek Voor den Hospes in zijn tentje, die is wonder in zijn werk, Want bij tapt zijn voor het minste twintig kopjes voor de schrik. Hij beklaagt zijn tegenspoeden; maar deze val is het alleen, Door meer voordeel dan de andere samen te winnen, wel te zien. Als het volk komt toegezeten; 'K pak mijn biezendopje van daar; 'Jij mag deze laat begeven; dus zou 't nog wat erger gaan. Verder Vervolg van ’t Bericht der Papieren, raakende de zaak van den Heer O. Z. van Haren. Een Beredeneerde Schrift, door R. Willemse voorgedragen, “gegen, zyn, gelijk wij reeds gemeld hebben, ‘tegen gevochten door een Vrije Fries, en door Jan Alberts; deze tegenstrijvingen hebben gelegenheid gegeven tot de uitgave eener Wederlegging der Aanmerkingen van den Heer Vrije Fries, opgekeld door eenige Hollanders; gedrukt in 's Gravenhage bij Pieter van Os. Deze Schrijver merkt aan dat Alberts alg een minderheid is, die niet te verbeteren is, of 't moet door dwangmiddelen gescheiden; doch hij vleit zich, ten opzichte van den Vrije Fries, dat deze nog enigermaal vatbaar is voor redelijke overtuiging. Dit noopt hem om die Heer onder ’t oog te brengen, dat hij R. Willemfen ten onrechte van partijdigheid beschuldigt, ‘en hier en daar de gezegdes van die Heer verdraait, of onwettige gevolgen daaruit afleidt. De Heren Vrije Fries en Vrije Hollander toonen zich beiden in deze hunne papieren van een erg streng humoor te zijn, dat in schrijven van die soort ondanks doet; en de zaak eerder verduisterd dan opgehelderd. Van meerder nut is het volgende geschrift, getituleerd, Rechtsgeleerde Confrontatie der Verdedigingen met de Deductie, door C. Boëtius, gedrukt voor de Societeit, en te verschillen te bekomen. Dit Pamflet bevat een korte samenvatting van de Deductie van de Heer van Haren; samen met die van de Verdedigingen van de Heren van Sandijk, van Hogendorp en van Tiddinga; en verder een nauwkeurige vergelijking van die geschriften met elkaar; om daar uit na te gaan in hoe ver de Deductie al of niet beantwoord is; aan welke zijde in vele bijzonderheden de hoogste waarachtigheid is; en wat men naakt aandachtiger wijze heeft te denken, raakende zodanige omstandigheden, in de Deductie gemeld, die in de Verdedigingen of onaangetroffen gebleven, of zelfs algemeen terloops beantwoord zijn. Het blijkt, dat 'er in vele opzigten, om bepaald over dit geval te kunnen spreken, een nadere uitklaring vereist wordt; het welk de Schrijvers van dit geschrift bewegen om weerzijdsche partijen met bescheidenheid te verzoeken, om een dergelijke uitklaring, raakende die bijzonderheden, waar over men, bij gebrek aan meerder licht, niet wel in staat is, om gegrond te kennen oordeelen. Eindelijk heeft men twee Stukken ten voorzien zien komen die aan deze en geen bijzonderheden nog enige licht kunnen bijzetten, en meerder aanleiding geven tot een nadere uitklaring; te weten: Tweede Deductie voor Jhr. Onno Zwier van Haren, Grietman van Stellingwerf- Welteinde, ter zijner noordwendige zuivering van de lofderlijke geruchten en imputaties, tegen hem gevoerd en ingebracht. Midsgelde een Deductie voor Vrouwe S. Van Haren, geborene van Huls, ter baarer noodzakelijke zuiverdeeling van de laatste jijke geruchten en imputatieën, tegen baar gedrukt en verspreid: zijnde beide deze stukken uitgegeven te Leeuwarden, by Abraham Ferwerda. De Heer van Haren draagt met den aanvang der deze tweede Deductie koreleijk te doen zien, dat hy, uit kracht der omstandigheden; genoodzaakt was „zijn eerste Deductie in diervoor op te stellen, als hy dezelfde in ‘t licht gegeven heeft: in diervoor dat het haatlijke ten toon stellen der Familie niet hem, maar hun te wyten is, die hem in deze noodzaaklijkheid gebracht hebben. Hierop verdeelt hij zijn tweede Deductie in vijf punten, die hij onder elkaar afhandelt. In de eerste plaats beantwoordt hij de zwaarigheden, in het openbaar tegen de eerste Deductie ingebracht, voor zover dezelfde ter zekerheid gekomen zijn. Vervolgens gaat hij over om na te gaan, wie van beide partijen meer geloof verdient in hetgeen ze verhalen, en brengt bij die gelegenheid de Lezer onder het oog, hoe vaak zijn tegenpartij zich bedient van leugens en bedriegen, met razernij en geweld tot werk gaat, dat hunne geloofwaardigheid doet afnemen. Hieraan hegt hij een onderzoek der waarde van de overgeleverde pretendeerde verklaringen, om te tonen, dat ze ver van valide zijn; zichzelf of elkander tegen spreken, en notoire onwaarheden bevatten. Verder draagt hij voor enkele algemene reflecties tegen de Verdediging en de Verklaringen, om nog nader te doen zien, dat die Verklaringen vervallen, en tevens te doen opmerken, hoe futiel de Verdediging in 't doorgaande beloop te ageren is, en hoe duidelijk men de verkeerdheid van de oogmerken der Heren Verdedigers, in hun handelingen hier in ziet doorstraten. Eindelijk befluit hij dit Stuk met een onderzoek van de voornaamste redenen, welke tegen het bestaan van een Complot in de Verdediging zijn bijgebracht: trekking die feiten ter wederlegging van die redenen, mitsgaders ten Raderen bewijzen, dat 'er een Complot geweest is, en dat hetzelfde Ve nog al tueel bestaat: waarbij hy vergezeld gaat en een ernstige, en in sommige opzichten ruim genees scheerpe aanpracht aan zijn kinderen, waarbij hij aan dezelfde nog een maand tijds ter wederkeering vergunt, met bedreiging dat de tijd zyner barmhartigheid als dan verstrijkt zal zyn. God, die nooit een waar menschen afwijst, is bemom en zyner kinderen genadiger! Mevrouw van Haren begint haar Deductie, met voor te dragen, hoe zij, die tot nog toe had gezeten, 'als het beste middel, volgens haar oordeel, om den haat tegen haar Man, zo niet uit te roepen, ten minste te verzagen, zich, door persoonlijke beledigingen, in de noodzaak bevindt, om haargeldigert te verbreken, en haar gehouden gedrag, geduurende deze onlusten, voor het publiek open te leggen; waarin zij op deze voet voortgaat: De Deductie onderricht de Lezer, raakende het oogmerk van haar gedrag in de eerste acht dagen, van 1 tot 18 Februari, toen haar Man uit den Haag is vertrokken; er toont dat men, door middelvan aantallen, het publiek een valsch verhaal van haar handelingen en gezegden, geduurende die tijd, heeft willen opdringen. En de tweede geeft ze een bijzonder verhaal van haar gedrag, van 19 Februari tot 24 Maart, toen zij uit den Haag naar haar Man is vertrokken; en doet zien wat haar bewoog om op zodanige een wijze te harden, 'als men dat de Heeren Verdedigers in verschillende bijzonderheden een valsch bericht geeven van 't geen vallen haar en dezelven in dat tijdbestek is voorgevallen. EINDE 7. Agum Verhandelingen over de Bijbelse Ziekten, en enige andere gevallen die in de Heilige Schriften voorkomen, en door de Geneeskunde licht ontsanen. Door J.M. M.D. Te Leiden bij Cornelis de Pecker 1761. in groot Octavo, 177 pagina's. Het doel van de Schrijver in deze Verhandeling is, Ziekten welke in de Heilige Schriften voorkomen, door behulp van de Geneeskunde, eenig meerder licht bij te zetten, dan in het gemeen door de Godgeleerden, in hunne Uitleggingen gedaan is, of gedaan heeft kunnen worden. Het Werkje van de beroemde Ricu. MEAD, onder de titel van Medica Sacra, ook te Amsterdam bij P. Mortier, in het Jaar 1759 uitgegeven, vond de Schrijver aan van Zijn smaak, als den enigsten der Geneesheeren die de bijbelse kwalen, naar zyne gedachten, met oordeel behandeld heeft. Hij besloot dit Geschrift ten dienste zyner Landgenoten te vertalen. Dan bevindende, dat de leer MEAD alleen schreef voor zulken, die de Geneeskunde verstaan, en dit kort en bondig, voorzag onze Auteur, dat het van alle Lezers niet genoegzaam zou begrijpen worden. Het Belfoit viel dan zelf handen aan ’t werk te flaan, den Heer Mean als leidsman te volgen, zaken welken bij hem niet Schoon onze Auteur dit niet gedaan heeft, heeft hij, echter, de gedachten en Verklaringen van Doctor Mean, over de meeste plaatsen, in een gemeene taal, nagevolgd; tegen het oogmerk van genoemden Heer, die in de Voorrede van het genoemde Werkje betuigt te voorzien, dat de Vooroordeelen van het Gemeen te sterken waren om ‘er zich niet aan te stellen, verre van ‘er nut uit te trekken; te gelijk dat hij ook den spotters geen staaf van spotternij heeft willen geven; en gevolglijk, indien dit Werk in het Engels, de gemeene taal van zijn Land, mocht vertaald worden, het zyns ondanks zou geschieden, en tegen het billijk recht, ’t welk een iegelyk, over zijn eigen werk toebehoort. Wij zullen hier enige woorden van de Heer Merapi; uit de genoemde Voorrede, om dat ze ons aanmerklijk dunkt, laten volgen: Beatrix autem nec non scripta; sed his tantum, qui aut sacris theologicis, aut medicis initiati sunt eruditi. Eaque de causa Latino potissimum sermonem in lucem edere placuit; quem per multa jactula dolis homines ad ea inter se communicanda, quae aut nova, aut praeter vulgarem opinionem dice viderentur, ubique sicut adhibendus. Si quis igitur liberi bujusce Anglicam versionem suspectiat, non tantum mee invito, id se faberum sciat; sed etiam contra jus illud equabile quo de re sua, prout libeat, flatuere unicuique conceditur. M. DEEL. NO. 8, Pagina 574 VERHANDELINGEN OVER gevonden werden, zelf naar te sporen, of haar, uit de werken van anderen licht bij te zetten. ... De lucht", zegt hij, "aan het Woord van God licht bij te zetten en onze landgenoten van enig nut te zijn, hebben ons tot dit moeilijk werk aangedreeven, waarin wij dankbaar bekennen, dat de Heer ons van veel hulp is geweest". Om geen verkeerd oordeel te vellen over deze Verhandeling, verzoekt de Schrijver de volgende stellingen in aanmerking te nemen. De eerste is: Men moet een nauwkeurige onderzoek maken tusschen natuurlijke gebeurtenissen die men wonders noemt, en zaken die volgens de loop der Natuur gebeuren. Alle zware Ziekten zijn geen bijzondere straffen der Zonden; maar zulken alleen, welke in de Bijbel uitdruklijk zo genoemd worden. De Ziekten van Saul, Hiskia enz. waren natuurlijke gevallen; maar anders was het met de blindheid van Elymas en de schielijke dood van Ananias en zijn Vrouw. Vele Joden hadden de Melachtheid; maar deze Ziekte was bij hen geen straffe, en niet meer bovennatuurlijk dan de Scheurbuik bij ons; maar de Melachtheid van Mirjam, Gehazien Koning Azarias waren wonderen en konden alleen door God zelf genezen worden. De tweede Voorstelling luidt dus: Men moet een ziekte niet voor bovennatuurlijk houden, schroom men leeft dat een geest het aanschrijft. En de Verklaring hier van is, wanneer de Joden een buitengewone zaak zagen gebeuren, die ten goede voor iemand in het bijzonder, of voor de geheele Natie was, dan schreven zij die zaak, schroom niet bovennatuurlijk, toe aan een Engel des Heeren; en wanneer zij een zwaarheid Ziekte zagen, dan zeiden zij, een boze Geest floegt hem enz. De reden van deze sprees, wijzen bewaart de Schrijver tot dat hij van de beïchteling spreekt. Derde Voorstelling: De Goddelijke kracht en wonderwerken van den gezegenden Heiland worden niet verminderd, geen nadeel aangebracht, schroom men voelt, dat Hij natuurlijke Ziekten genas. Dit wordt gepast op Ziekten welken door de geleiders van de Evangelische Boeken, volgens den Joodse spreektrant, aan boze Geesten worden toegeeschreven; welken nogtans gefelt worden natuurlijke oorzaken te hebben, en van tijd tot tijd onder de mensen gezien zijn, en nog dagelijks waargenomen worden, hoewel doorgaans ongeneesbaar. Zodanige kwaal dan door een woord te genezen, is een blijk van Goddelijk vermogen; en zulke verrigtingen kunnen niet anders dan voor wonderwerken worden aanzien, zonder dat het nodig is in de Ziekten zelf eenige bovennatuurlijke oorzaken te stellen. Wy zullen nu door enige voorbeelden tonen, hoe de Auteur de voorafgenomen stukken behandelt. De eerste Verhandeling heeft tot onderwerp de Onsterfelijkheid van de Mens in het Paradijs. De Heer leert hiervan gezwegen, "Adam en Eva hadden, in het Paradijs, volgens den Schrijver, dezelfde lichaamen als de mensen thans hebben. Om dat zij Voedzel nodig hadden, waren hunne lichaamen verweekend en afneemend onderworpen geweest. En door de pijnlijke beweging, welke een levend lichaam heeft, moest ook verstroking en verstreping en hierdoor natuurlijker wijze de dood volgen. Tot verhoeding hier van meende onze Auteur, was de boom des levens geschikt; of wel tot verbetering wanneer reeds enige verstroking ontstaan was, zodat het leven kan doen eindigen. De Mensch zou dan door het eten van deze boom, gestimuleerd in een frisse jeugd gehouden zijn. Of dit nu Verklaring mag zijn, zullen wij aan het oordeel van onze Lezers overlaten. In de aanmerkingen over de Ziekte van Job volgt de Schrijver hoofdzaaklijk zijn voorganger Menachem; en meent dat zij beter had gebracht in Schurfdheid of Melanchieed. De landstreek daar hij woonde, was zeer toe geneigd. De Satan, zegt hij, kon geen gereeler middel vinden, dan deze Ziekte te verwekken. Hij moest Job niet aan zijn leven komen. De Schurfdheid is niet zeer gevaarlijk, kan lang duuren, en wekt veel pijn. Hierbij komt, dat zulke Menschen vermaasd en veracht werden; derhalve het beste middel voor de Satan om Job te doen wankelen in Zijn geloof. Maar men zou met reden vragen, hoe komt het dat de Vrienden van Job zich zo verwonderen over den toestand van Job, als een ongewoon omstandigheid, indien Jobs kwaal een Ziekte van het Land was, en dagelijks gezien? De Ziekte van Koning Saul wordt, op voorgang van den Heer Menachem aangemerkt, dat het een natuurlijke Ziekte was. is geweeft, om dat zy door natuurlyke middelen, by de Ou- den in gebruik, genezen of verligt werdt. De Muzyk was het, welke denr-Koning adem deedt fcheppen en de ange- makken der kwaale verminderde, Zy- hadt haare: tulkhey- poozingen , na fterkér dan zibaklter aanvallen en defionde, 8e en p hela Ee ee eere, VA (a) Feb za. 13, 18 En E Br a nen ‚876 _ VERHANDELINGEN OVER volgens onzen Auteur, in eer Melankolieke dolheid, ber = eenige Ver = moedsbeweegingen , vooral droefheid en neerflagtigheid, haaren oorfprong uit de zwarte gal heeft. Vervolgens word laaring wan de zwarte gal en derzelver voort. Komt gegeven uit de gezondheid der Vogten waar in de aardachtige delen (natuurlijk een der hoofdstoffen uitmakend), waar door onze Vogten worden gefteeld, de overhand hebben; welke dan een Temperament maken welk men Melankolie noemt. De Melankolie wordt in drie trappen ondergezeefd. De eerste is als de dikke stof door het geheel lichaam nog omgevoerd wordt; de tweede, als die in de ingewanden van den Onderbuik vast blijft hangen; dan zegt men dat die lijders Hypochondrie zijn. Deze heeft verschillende klachten, vooral in de winter met het vallen der bladeren, en in de Lente worden aangetast. Als de stof naar de Longen gerukt wordt, heeft men den ene graad, welken men tovenarij noemt, en de Ziekte van Saul is gewest. Wanneer men de oorzaak van deze kwaal nagaat, zal men bevinden, dat de Hertstogten en gegarandeerde oorzaaken daarvan zijn, en dat deze Koning Saul in die kwaal waarschijnlijk gestort hebben. Tot bewijs hier van worden de omstandigheden waar in Saul zich bevond, en in het bijzonder de aankondiging van den Profeet Samuel, 1 Sam. XV. 23. bijgebracht. Saul kreeg verlichting door de Muziek. Als David voor hem op de Harp speelde, nam de Ziekte af, en verliet hem. Niets is er bij de Oudheid gemeener geweest dan in Ziekten, waarin de Liefhebbers ontsteld waren, de Muziek te gebruiken, gelijk uit GALENUS en AULUS GELLIUS getoond wordt, waarbij de hedendaagse praktijk van de onzin, door een beet van de Tarantula veroorzaakt, wordt gevoegd. En dit verklaart de Auteur dus: het is zeker dat de tere Zenuwdraden, in de Liefhebbers, op een verfchte wijze, in melankolieke Ziekten en andere aandoeningen van het Brein en der Zenuwen, geprikkel worden, en dat deze bijzondere aanprikkeling, een bijzondere spanning in de Zenuwdraden maakt. Naar die spanning nu bijzonder is, moet de trilling van de lucht, gemaakt door Klanken van stem of snaaren, een bijzonder effect hebben op onze Zenuwen; en hierdoor komt het dat alle toonen niet gunstig zijn, maar dat er juist een toon vereist wordt, die met de spanning der Zenuwdraden overeenkomt. Sauls Ziekte is van die soort geveld, dat hij de harmonie van Davids harp nodig had. Waarschijnlijk had hij wel andere liefhebbers van de Muziek, doch die de toon niet konden vinden om zijn Ziekte te verlichten. De geschiedenis van Saul met de Waarzegster van Endor wordt ook overzogen, en de bewuste Vrouw aangemerkt als een Pythia of Buikpreiker, gelijk door vele reeds aangemerkt is. En ik zie niet hoe dit geval uit het Geneeskundig licht ontsnapt. De Ziekte van den Koning Joram (2 Kron. XXI. 18) wordt met den Heer 'Mean aangemerkt de Roode Loop geweest te zijn, waarin soms vliezige stukken en klonten ontstaan worden, welken stukken van de Darmen zelf schijnen te zijn. En door het gedurig dringen en vloeien, gelijk het de Schrijver uitdrukt, gebeurt het dat de Verkalkte Darm uitzakt, en de Ingewanden dus waarachtig uitgaan. Hierin ligt het Vuur, welke den Lyder heeft in het graf gerukt. De Ziekte van Ouderdom, door Koning Salomon met verbloemde uitdrukkingen voorgegeven (b) wordt uitvoerig verhandeld; en zonder stil te staan op de betekenis van de Hebreeuwse woorden, geneeskundig beschouwd. De eerste ongemakken van den Ouderdom, van den Wijze Koning voorgedragen, zijn, dat de Zon en het licht, en de maan en de sterren verduimelen worden. De Schrijver verbeeldt hier door, de verzwakking van het tand, en niet een verzwakt gezicht, gelijk veelen willen; om dat in het vervolg van deze text van de verzwakking des gezichts gebracht wordt, en men niet kan denken dat dit tweemaal voorgegeven wordt. Licht voor wijheid, of wetenschap, is gemeen in de gewijde boeken. Door de gedurige werkingen des levens, worden de vaste delen allengs zwakker, verliezen en verstellen. Dit wordt gevoeld op de Zenuwen en kleine draadjes der Hersenen, die het naar gemeen Chap met de Ziele hebben, waar door deze haar indrukken naar het licht sturen. Prediker XII. 1-7. Vele hebben het lichaam meegegeven, en weer van het lichaam ontvangen, welken ook steviger en harde wordende tot deze werkingen onbekwaam worden. En de Wolken weer komen na de regen; het gevoel van den Heer MEAD en onzen Schrijver, over deze woorden is, dat de Ouderdom vol zorgen en bekommertheid is; Gelijk de regens op elkander volgen, volgen ook in de oudersdom de een zorg en bekommertheid de andere. De gevoeligheid van het lichaam der oude lieden brengt veel toe tot zorgen en kommer; Starrheid en stijfheid, flauwheid en taaiheid Vogten, geven aanleiding van op alles stil te staan en het kwaad te verdenken, in den dag wanneer de wachters des buizens zullen beven, en de kromme mannen ben zullen krommen; de leden, armen en beenen volbrengen hunnen pligt niet meer in de oudersdom. De handen mogen met recht wachters en beschermers genoemd worden: de voeten zyn het welken ons gebouw ondersteunen. Beiden beven ligt op de minste beweging, en zyn traks afgemat. En de Maaltijden zullen stil vallen, om dat zij minder geworden zyn; dat is, de tanden en kiezen los worden, uitvallen en dus beginnen te ontbreeken. En die door de ver Minden zyn verduisterd zullen worden; dit wordt verstaan van de Verduistering van het gezicht als een gevolg van Ouderdom. En de ziele deuren maar de vijand zullen gefloten worden, als er is een laag geluid der maalsten; door deze twee deuren schijnt Salomon den mond, of eigenlijk, de lippen te verstan, en het verminderen van den smaak hier door aan te toonen. Oude mensen minder levenskracht en koosking der spieren hebbende, zijn ook zo graag niet; des behoeven zij den mond zo dikwijks niet te openen. Veel zaken, die zij vroeger konden eten, kunnen zij nu, door dit verlies van hun tanden, niet meer gebruiken. Zij hebben in vele dingen geen smaak meer, en deze door blijft gefloogen. Zo tangent men met tanden in de mond voorzien, te maken men sterker geluid bij het eten van spijzen; zodanig het niet in oude, tandeloos zijnde, moeten zij dezelfven met houten sleutels vermalen, en maken dus, volgens Salomon een nieblergeluid der maalsten. En bij opstaan op de stam des Vogelkens; dat is zeer vroeg, om dat hij niet kan flappen, en zo ras de dapperheid de hemel ontfluit, en de Vogels de opgaande Zon groeten, het bed, dat hem nu een laag is, verlaat. En alle de Zangeressen naderbij komen zullen orden hierdoor verstand de Schrijver de vermindering van het gehoor in oude mensen, en bevestigt dit met het zeggen van den goede Barzillai tot den Koning David, die hem verzocht met naar Jeruzalem te trekken, om de hofvermaaklijkheid bij te wonen: Ik ben heden tachtig jaar oud en zoude ik meer genieten naar de stemmen der zangeren en zangeressen. Ook wanneer zij de boogten zullen urezen, en verstoreningen zullen zijn op den weg; dit wordt tot het gevoel gebracht, welk in oude mensen ook dof wordt. Als een oud man over den weg gaat, en het gevoel zo keurig niet meer heeft, wordt hij zo ligt geen oneffenheden en gladde platen geschaud, hij weet de voeten zo slecht niet te rug te trekken, niet behoort hij van een laagte op een hoogte te verzetten; hierdoor valt hij ligt en brengt zichzelf onheil aan. Hierdoor worden zij verstoren, en de oude mensen moeten zeer zorgvuldig en bevreesd voortgaan, om dat zij, met hunne oude sinnes ook het gevoel missen. Voor dan de zilveren koord ongelovig werd; de ruggrat bevat uit wervelbeenderen, en deze hebben hunnen banden welke gerekt en ingetrokken worden. Deze banden verliezen met de jaren hunne kracht. De oude mensen kunnen het lichaam niet recht op houden. Men kan, zegt de Schrijver, door de zilveren koord, met de Heer Nieuw-Wentyl, ook de Zenuwen en Vaten verstoën, welke, door den ouderdom, ook van hare kracht beroofd worden. En de gouden schaal aan stukken gefoten wordt; het brein in zyn bekkend, als in een schaal bestoten, wordt bij uitstek gouden genoemd, om zyne voortreffelijkheid, gelijk de Ouden hierom alle uitneemende zaken gouden noemden. Wanneer nu het hoofd, die gouden schaal, zyne krachten verliest, en door den Ouderdom verzwakt wordt, kan men niet onaardig zeggen, dat de gouden schaal gebroken is; des te meer, om dat men scherpe stoffen als uit het brein ziet vloeien. Deze gedachte komt mij zeer natuurlijk voor, zegt de Auteur: doch wij twijfelen of hij hier in veel medestemmers zal hebben. "En de Kruik aan de springader gebroken wordt; door de springader wordt vertoont het Hart, de bron des leven. Uit dit loopt de springaders en aders. De Nieren leggen in de nabuurgehoor van het Hart, welken de Pis afscheiden, welke in het bekken der Nieren verzameld, en door de Pisleiders in de Blaasjes gebracht wordt. Dit bekken vertoont de kruik aan de springader. Als door den Ouderdom Droppel-pis en moeilijk wateren ontstaan, kan men fraai, met den wijn Koning zeggen, dat de kruik aan de springader gebroken is. En het rad aan den bornput in stukken gestoten wordt; door de bornput wordt vertoont de Aarde, en de trossen van het Rad de Aardklachten. Het breeken van het rad aan den bornput, verstaat Salomon, volgens onzen Schrijver, de rampen welke de aders en slagaders, en den omloop des bloeds beledigen, waar door het leven geëindigd wordt. De Ouden hadden wel geen kennis van den omloop des bloeds; maar zij wisten evenwel, dat er bloed in de aders stroomde, en dit stilstand den dood aanbracht. En het stof weder tot aarde keert, als het geweven is, en geeft wederkerende tot God, die het gegeven heeft; na zo vele onheilen, welke het menselijk lichaam al zacht ondergaat, valt het eindelijk in het graf, en een handvol stof is alles wat er van een menselijk lichaam overblijft; terwijl het edeler deel, volgens het getuigenis van de wijze Koopman weer tot God keert, en in wezen blijft. Dus hebben wij de aanmerkingen van onzen Schrijver, over deze vermaarde plaat, hoofdzaaklijk voorgefteld, om ons Lezers het genoegen te geven van te zien, hoe derzijlver uitdrukkingen verklaard worden of kunnen worden. Onze Auteur heeft hier in genoegzaam, gelijk metal, in zijn geheele Werk, den Heer Mead gevolgd, en eenige uitbreidingen, sommigen minder, andere meer gewichtig, bij gevoegd. De opgegeven verklaaringen over de woorden van Salomon zullen niet geoordeeld worden alle duisterheid weg te neemen. Misschien geven ze aanleiding tot nadere bedenkingen, van anderen dan zy Geneeskundigen of Godgeleerden. De Ziekte van den Koning Nebukadnezar wordt als een melankolieke Razernij aangemerkt. Bij gelegenheid der genezing van den acht-en-dertigjaarigen kranken wordt iets van het bad te Bethesda gezegd, en de kracht van hetzelfde aan eenige mineraal-stoffen toegegeschreven, zo echter, dat in de beroering eenmaal des jaars, iets godlijks en wonderbaarlijk erkend wordt. Vervolgens wordt van de Bezetenen gesproken, waarvan wij niets zullen melden, om dat men hier over het Werkje van Sykes te voren, en ook door den Heer Mead, bij deze gelegenheid in 't engels, onder den titel van Enquiry into the meaning of Demoniacs &c. aangehaald, kan naziens. Aangaande het varen der duivelen in de zwemvliezen, geeft onze Auteur zijn twijfel te kennen, en is niet afge- keerd van hier in iets bovennatuurlijks toe te laten. Na nog eenige zaken, als de Maanziekte, en twaalfjaarige bloed- vloeijing van een vrouw in aanmerking genomen te hebben, beëindigt de Schrijver met de Ziekte van Koning Herodes, die door de Wormen gegegeten werd en stierf; toepassende dat zulks uit natuurlijke oorzaken in meer meningen gebeurd is. Vervolg der Geschiedenis van Amsterdam, geschreven door Jan Wagenaar, Historisch Schrijver van de Stad. 