Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
In de afkondiging en uitvoering van het plakaat had de Provinciale Overheid met vrij wat onwil te strijden, De schout en secretaris van Rijswijk, onder den renk van 's Gravenhage gelegen, haalden zich tegen het eind van Julij eene berisping op den hals, dat zij het plakaat nog niet afgekondigd hadden. Een klerk van de secreta- rie in de Hofstad zelve had het plakaat mompelend en met duidelijke teekenen van 1 Resol. Holl. 22 Julij, 1619. Resol. Stat.-Gen. 22 Julij, 1619. stunt, é@ a. pl. bl. 792—795. CARLETON, III, p. 106, 107. 3 cARLETON, III, p. 115. 3 pranpt, LI, bl. 706. Resol. Holl. 30-Julij, 1619. as a S. < ^ — ^as -Wa Pes c? 5 soe à - r ae " a ` a *. x " " s! * m * Cp ¢ . . A a a , 1 " " : i : , z y^ * LI oe * 5 Ld ; TP i E " P ^ 1 , f « T 5 ate Kd : xn i ^ y F ‘ a i e z ' . t Er i “as. "m a‘, a. “47 ere: m . * LI * 3 t "rng 7: land ` 8 Eg ae. * € Y ` * s . " i Peat ll uL c D et ee sh 1 n ~ de cila ! e — ef, a * 1 t nee ^ = Ed id i : È 2 " « 5 ‘ [ * : ; . t ! a 4 t. 5005 * è ! ' e H a t ' ~ant o^ ver Set LU Or Paa " - . a. ee ` or. tA * onfa 4 P a oe | h aca CUT ete Velt. e» e u Pp tae ——— — z . e e & , | d l aM * E ` * Ed 4 ? EPEE E ‘af: -+e è pe aaa‘ S 215. "ege a .? * L * sg e^ r = a a D . " ` fe. n z t te r .7 * i a at s ` t “prat ^» 4 x . + t . ew L] * 4 4 i- e 5 PR b, e t Kd T wow ee” EEE $ TTTTTTT kiiij iii j : : T H i iH H f +t oon s H H itt Hirt HH d — * mem WT WU CHE SEMIS Di ee Sn || (TTT TET mms l Ta li pol par qubd rl d fs ee TRENT CEN E ECCE J ROME AM D en j Hay qn ab { d-À t ult th Ey qM EE. Tuna: uta ll L plar pie] Aag | n | Sod] p l P T E 4 t * tr V; H : > = ` = : = ae P H £ i a Pi | PHUYS T IE PM | H | Hl Hl | if | nod Prue A dr aee nf Zr —— M — ADON in we i TE Vett gi ; : f ‘ — ee | "EL to] iiaa j Tek i | Re i pn | Hy | i ug Audi palet Aa ab T ssp pee penus d | SE | jl ^l Fa Hm | li MM [ti SM B i ED P s d. 3 M In UM MED E M E f M da in Ny Voy | t 1 | i Lus E ER | | un eur qnod e ptu" EN | | ; "a I dll zal Fa d ang Pg yet i NIE ier Ud WERE iud ] | — cit i pap de Etn t ATE TAR Co TT it " Tit uei, d | JLL l l i ji ^ | E Ha n n | uia EE i of ee 4 | ] bar rr t eg Paulo oW sr pre diruta RUM | iral a nu P ted ta t | | tt i 2 i me h^ am ids! ia + | fe vb de ge RM gta ren i - TE ^5 UNG E rde ey ng i : | | : iori cabin aga MEINE im | H | f Ib teh ene a en n HERE fi | | ahap chen an Healy! KIN li Theet | N dire ai dope oT 7 e nr Hie | | Way | Jb p.t i i gu , Phi, Di Hi ie EET | | Hi EE a pe ed. | b pta px n Dr 1 14 | i ok aE : | | I| des id, EREA ij | "v i Pa Wall TLLA mt d HEIDE ind HERRER - Hub | i EA MNT | H p LIII Špeh : J I: : | i 4 E one - a 4 r | A | pite ETTET] " 1 r1 i d P k ; I | | In He = HH THES f " i | | Hu deri + f see, 1 7 H | HU 4 1 I me Hi 8l Ill $ a ] I | | | i 1414-8 | | ll Ii | | Il à I ll HH] | Keele tl Vna ty: sics UD EDT Ima te E dk DES VADERLANDS, 585 ——————————————————————————'uÁÁÁmÍ ————— minachting afgelezen, en werd deswegens met afzetting bedreigd. De Regenten van de Nieuwe Tonge kregen de waarschuwing, dat, zoo zij het plakaat niet deden afkon- digen en nakomen, men het op hunne personen zou verhalen. Ook over den schout van Leiden vielen klachten wegens de slapheid van zijnen ijver !. Waar het plakaat zoo veel afkeuring ondervond, dat openbare ambtenaren niet schroomden, hunnen te- genzin aan den dag te leggen, liet het zich denken, dat het volk niet zoo veel ontzag voor het verbod zou hebben, dat het dadelijk alle openbare zamenscholingen staakte, Ook had er te Alkmaar den 28sten Juli} nog eene zwakke poging plaats om een pre- dikatie op straat te doen plaats hebben, en toen het volk niet uiteen ging, nieltegen- staande de soldaten hunne geweren losten in de lacht, werd er in vollen ernst op den hoop geschoten, zoodat er een vijf- of zestal gekwetst werden. Zelfs nu ging de schare piet uiteen, zoodat de Overheid voor meer bloedstorting beducht, de soldaten lieten aftrekken. Zulk eene houding van het volk had thans werkelijk de komst van meer garnizoen in de stad ten gevolge ?. Dat daarentegen het volk te Woerden op de soldaten zou geschoten hebben, zoo als zelfs aan de Gecommitteerde Raden bericht werd, schijnt een uitstrooisel geweest zijn om de soldaten te verbitteren, daar dezen niet overal even vaardig waren om zich tegen de gemeente te laten gebruiken. Zulk eene gestrengheid zou werkelijk gezien zijn, als er aanleiding toe geweest ware. De beweging zou des noods in stroomen bloeds zijn gesmoord. De Prins, zich niet be- kreunende om al wat het vrije Nederlandsche volk daartegen mocht inbrengen, zou daarvoor: niet zijn teraggedeinsd 4, Er was voor hem en de nieuwe Regering te veel an gelegen: had eenmaal ergens het oproer den boventoon behouden, dadelijk waren de afgezette Regenten door het volk weder op het kussen gezet, en de gevolgen door het gansche land waren niet te berekenen geweest. Maar zoo de Remonstranten zich dan overtuigd konden houden, dat zij met wederspannigheid niets konden winnen, hoe zouden zij zich niet bedwongen hebben? Werkelijk gaven zij van nu aan vrij algemeen ! Resol. Holl. 23, 30 Jalij; 2 Aug. 1610. 2 Resol. Holl. 30 Julij, 1619. snannt, 111, bl. 837, 838. cameron (III, p. 114, 115) meldt, dat het volk, na het schieten in de lacht, met steenen was beginnen te werpen, en dat de gee kwetsten, om verontwaardiging op te wekken, in kruiwagens op de markt gebracht werden. ? Resol. Holl. 2 Aug. 1619. zraxort, Ill, p. 833. 4 canteron, III, p. 107. III Dzer. 3 Srvx. l 49 1618— 1621. 1618— 1631. Invoering der rechtzinnige leer te Gouda. 386 ALGEMEENE GESCHIEDENIS de openbare zege hunner zaak gewonnen. Bovendien hunne hoofden waren zij kwijt, en den eersten der verbannen predikanten, die uit Waalwijk of van elders over de grenzen ware gekomen, zou men zonder genade, gelijk canueron zegt, opgeknoopt hebben 1. Noch slechts buiten de steden bleven zij, die zich met de huiselijke gods- dienst niet tevreden wilden stellen, in grooter aantal bijeenkomen. Dit deden onder anderen de Remonstranten van den Briel ?. Die van Leiden kwamen te Warmond bijeen; die van Rotterdam te Krooswijk; totdat ook dit belet werd, deels door strenge invordering van de gestelde boeten, als te Leiden en in den Briel; deels door gewapend geweld, als te Rotterdam; deels door beide, als te Schoonhoven; zoodat caRLeToN op 'Leind van October, van het uileenjagen der vergadering achter het slot van Honingen bij Rotterdam gewagende, aan zijn Hof kon schrijven: pin de andere steden van Hol- land is alles zeer rustig” 3. Doch in Gouda, alwaar van den aanvang der Reformatie aan in den zin der Remon- stranten gepredikt was, stonden de Contraremonstranten als een kleine onaanzienlijke partij tegen de gemeente over, Wel waren de Goudsche leeraren porprus en THOM- | BERGEN onder de verbannenen, en hadden de Contraremonstranten sedert December (1618) het gebruik der Gasthuiskerk bekomen; maar THEODORUS HERBERTS ging den ` Remonstranten nog steeds in de Groote kerk bij hunne godsdienstoefening voor. Hieraan moest een einde komen: deze ongelijkvormigheid van Gouda kon na al het gebeurde in het land niet geduld worden, en nu werd ook genneRTsS met den geheelen Re- monstrantschen Kerkeraad door de Zuid-Hollandsche Synode te Leiden afgezet: aan dit vonnis derhalve moest de uitvoering verzekerd worden. Dus schreven de Gecom- — mitteerde Raden hunnen commissaris op de Leidsche Synode, den Raadsheer sums, aan, dat GIDEON SONNEVELD, predikant te Delft, den volgenden zondag (28 Julij) van | wege die Synode naar Gouda zou gezonden worden om aldaar ten spijt der Remon- stranten voor de Contraremofistranten in de Groote kerk te prediken. De Burgemeester | van Gouda, vrax, die tevens lid was van het Collegie der Gecommitteerde Raden, zag in dezen toeleg geenerlei zwarigheid: de gemeente, docht hem, zou zich alles — met hare bekende zachtzinnigheid laten welgevallen. Doch toen sonnzverp met twee ambtgenooten ELEASAR SWALMIUS €N GIJSBERTUS VOETIUS ‘savonds te voren te Gouda | kwamen, werden zij de grootste ongerustheid tegen de gebeurtenissen van den volgen- den dag in de stad gewaar. Werkelijk was er des zondags voor de predikatie veel volks op de been, en vond de predikant de kerk vol menschen, die blijkbaar niet ge- komen waren om zich vreedzaam te laten stichten, en hem en zijue ambtgenooten met luide teekenen van afkeuring bejegenden, Het gezang en het gebed werden met gelach 1 cARLETON, IlI, p. 108. 2 Resol. Holl. 1 Aug. 1619. cameron, IlI, p. 115. 3 BRANDT, III, 798—809. carreton, Lil, p. 146, 147. DES VADERLANDS. 987 ae ILI TE I aT en geschreeuw, ja met het zingen van wereldsche liederen gestoord, en met het ver- zellen en omwerpen van banken en het smijten met steenen tegen de kerkdeur veel misbaar gemaakt: in één woord, het vergaderde volk stelde zich aan als een hoop op- roerige scholieren. In weerwil van dit alles bracht de predikant zijne leerrede ten einde, Evenwel achtte men het onraadzaam de middagpredikatie te houden, en weldra vertrokken eenige Gedeputeerden uit ter Gou naar "s Gravenhage om te verzoeken, dat men HERBERTS als predikant zou mogen houden. Hierop kregen zij in geenen deele een toestemmend antwoord, en de Leidsche Synode kreeg eene nieuwe aanschrijving van den Prins en de Gecommitteerde Raden, dat zij tegen den volgenden zondag op de dienst in de Groote kerk te Gouda weder orde zou stellen. Dit geschiedde dan ook, en met genoegzame rust, want de kerk was met soldaten bezet, en het garnizoen in de stad was vermeerderd. Niettemin bleef de burgerij zoo ontstemd, dat men mer- sants aanvankelijk niet uit de stad durfde verwijderen, maar goed vond hem aldaar zijne jaarwedde te laten behouden; ja, de Regering der stad begreep de dienst-der Remon- slranten in de Gasthuiskerk voor alsnog toe te moeten laten. Deze inschikkelijkheid echter mishaagde te ’s Gravenhage en met het zenden van nog meer garnizoen in de dad wilde men de zaken dwingen. Zulks werd ten uitvoer gebracht, en sedert verge- noegden zich de Remonstranten, hetzij buiten de stad, hetzij in bijzondere huizen binnen de stad te prediken, hetgeen men, nu men zooveel op hen gewonnen had, oogluikend toeliet !, Aan de Provinciale Synoden was het voorbehouden de bepalingen der Nationale Synode in den meest mogelijken omvang toe te passen. De Zuid-Hollandsche Synode, den 25ster Julij (1619) te Leiden bijeengekomen, ontbood dadelijk de predikanten van het gevoelen der Remonstranten, ten einde hen af te vragen, of zij zich aan de Dortsche besluiten wilden onderwerpen. Tegen dat de gedaagden verschenen, hield zich de Synode bezig met de belangen der Leidsche Hoogeschool, en eene Commissie uit haar midden ging de Curatoren bedanken voor hetgeen zij reeds tot » herstel van den vorigen luister” der Universiteit verricht hadden en hen vermanen om op dezen weg voort te gaan door op de godsdienstige gevoelens ook der niet godgeleerde Hoogleeraren te letten. Te Leiden worden geschrif- ten tegen de ker- keljke orde in Engeland vitge- ! Resol. Holl. 1, 7 , 12 ‚ 17 Aug. 1619. sranot, III, bl. 800—817. 2 carreton, III, 248. geven. 49 + 1618— 1621. Predikanten door de Zuid- Hollandsche Syn- ode afgezet. » 388 ALGEMEENE GESCHIEDENIS schreven, en zeer vijandig tegen de heerschappij, door sacosus over de Kerk uitge- oefend. De verdere verspreiding van zulke boeken in Engeland willende voorkomen, deed de Engelsche Gezant zijn best, dat het plakaat, bestemd om geschriften te weren, die de Nationale Synode en de handelingen der Regering ten haren aanzien in een ongun- stig daglicht stelden, ook op boeken, die vreemde Regeringen laakten, werd toegepast, en bracht te weeg, dat zekere BREWER, een vermogend man, met verkrachting der pri- vilegién van de leden der Leidsche Universiteit, tot welke hij behoorde, wegens deze zaak in de gevangenis werd geworpen. Onder de boeken nu van dien oorsprong en strekking behoorde een werk van AMEsIUS, en GARLETON ging bij den Prins en de Curatoren zijne verheffing tot de waardigheid van Hoogleeraar tegen. — Deze zaak was een natuurlijk. gevolg van de onoverkomelijke klove, die er bestond tusschen het kerkelijke stelsel van de Nederlandsche Calvinisten en dat van den Engelschen Vorst, wiens bondgenootschap zij zich ten nutte gemaakt hadden, en zij levert een nieuw bewijs, hoe afhankelijk men zich van 3acoBus staatkunde gemaakt had, daar de Prins van Oranje zelve zich gedwongen zag zijnen invloed te laten gelden om saEgwzm wederrechtelijk en op het gevaar af, dat er onlusten onder de studenten ontstaan mochten, in de gevangenis le houden, en de godgeleerde Professoren PoLYANDER en wALAEUS zich tot de verraderlijke dienst moesten leenen om saewer over te halen, zich naar Engeland te begeven ten einde zich daar aan het onderzoek des Konings te onderwerpen. Met behulp van DANIEL BEINSIUS, den grooten man van de Synode en van de richting, die ten bijzon- deren genoegen van Engeland aan de Hoogeschool zegevierde, slaagden zij er in, en toen men in JAcosus de gegeven belofte, dat men hem slechts in verhoor zou nemen, niet geschonden had, betuigden de Curatoren Zijner Majesteit deswegens hunnen onder- danigsten dank. Barwer haastte zich niet om te Leiden terug te komen, waar de Akademische Overheid hem ten gevalle van Zijne Majesteit eene nieuwe gevangenschap bereidde !. Van de ter Zuid-Hollandsche Synode ontboden Predikanten werden omstreeks zeslig door deze kerkelijke Vergadering afgezet. Dat de veroordeelden de standvastigheid had- den om bij hun gevoelen te volharden en tevens zachtmoedigheid genoeg om over het algemeen hun vonnis met kalmte aan te hooren, verdient de bewondering der nakome- lingschap; het strekt den predikantsstand van die dagen tot groote eer: jammer maar, dat deze stand thans zelve zoo vele edelen uitstiet. Van die zestig teekenden slechts een be- trekkelijk klein getal de zoogenaamde acte van stilstand, bij welke zij aannamen, zich van alle prediking te onthouden. Al de overigen getroostten zich de straf der balling- 1 pnaNDT, lil, bl. 850, 851, carreron, IlI, p. 113, 114, 127, 183, 134, 135—137, 147, 148, 153—157, 161, 173—176, 251. Resol. Slat..Gen. 20 Nov. 1619. 18 Maart, 1620. DES VADERLANDS. 989 schap, of de gevaren, die hun, wanneer zij, bij verstek veroordeeld, in het Vaderland — 1618— bleren, onophoudelijk bedreigden !. — Volgens beslpit van de Nationale Synode moest de Provinciale Synode ook letten op al de personen, die zich gedurende de voorgaande twisten in leer of geschriften of eenige gedragingen vergrepen hadden. Van den plicht, dien deze hatelijke last hun De Leidsche epleide, meenden de predikanten der Leidsche Synode zich ie moeten kwijten door — ud BERTIUS, VOSSIUS 6n BARLAEUS voor hunne vierschaar te dagen, ten einde hen in de gelegenheid te stellen der Kerk voldoening te geven. De Burgemeesters van Leiden, als Curatoren der Akademie, waagden tegenover den president der Synode, FESTUS HOMMIOS, de bescheiden aanmerking, dat Bertus en vossrus nooit predikanten waren geweest, en len aanzien van BARLAEUS verlangden zij, dat de geestelijke Heren zich geen oordeel over hem in zijne hoedanigheid van hoogleeraar zouden veroorlooven. De Synode be- sloot hierop, eensdeels den Curatoren de verzekering te geven, dat zij zich in hun oordeel over die drie mannen tot het kerkelijke zouden bepalen, en anderdeels hen na- der in te lichten aangaande de ergernissen, welke door de gedagvaarde leden der Aka- demie aan »de Kerk des Heren” zoo binnen als buiten ’s Lands gegeven waren. Daar de Curatoren in zoo verre toegaven, dat zij nu nog slechts op uitstel.en behandeling der zaak door de Classis of door de Gedeputeerden der Synode na haar scheiden aan- drongen, zoo begrepen, de predikanten niets te moeten toegeven, vermits »de zaak ge- heel kerkelijk was, en alle drie lidmaten der Gereformeerde Kerk.” Banrarus werd, na voor de Synode verschenen te zijn, der kerkedienst onwaardig verklaard en van de lafel des Heren geweerd. Daarna teekende hij de acte van stilstand, en by het henen- gaan wenschte hij der Vergadering een gemoed, dat naar waarheid en vrede trachtte. Bextivus, niet gezind om wegens zijne gevoelens schuldbekentenis af te leggen, werd insgelijks van de Avondmaalstafel geweerd en met de verdere trappen van excommuni- catie bedreigd. Hij ontving dit vonnis met de eenigermate zegevierende verklaring, dat hij nu den dag beleefde, dat iemand van het Avondmaal werd geweerd om een gevoe- len, dat door de geheele oude Kerk als deugdelijk erkend werd. Vossius, wiens ge- voelens die der Contraremonsiranten nader schenen te komen, dan die der Remonstran- len, trad voor zijne geloofsrechters in eene uiteenzetting van zijne denkbeelden; doch hij voldeed hun niet: zijne zaak werd uitgesteld en naar de Gedeputeerden der Synode benevens de godgeleerde Faculteit te Leiden verwezen 2, en intusschen konden de Cu- ratoren zich gewaarschuwd achten, hem de betrekking van hoogleeraar in de welspre- kendheid, die zij hem toedachten, niet op te dragen. Eerst later na nog herhaaldelijk : door de geloofsrechters gezift te zijn, stond niets zijne benoeming meer in den weg. ! Res. Holl. 1, 29 Aug.; 7, 10, 13 Sept. 1619. sranpr, bl. 012—917. 2 spanpT, ILI, bl. 888 —899. 1618— 1021. 390 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Ook PETRUS CUNAEUS i professor in de Rechten en schrijver van het beroemde werk over de Hebreeuwsche Republiek, moest zich eene berisping en vermaning van de Leidsche Synode laten welgevallen, en aan haren invloed is het toe te schrijven dat de Curatoren weldra overgingen om verscheidene hoogleeraren, die Remonstrantschgezind of niet genegen waren, zich onder de Synode te buigen, bun ontslag te geven. Zoo verloor BERTIUS zijn ambt als professor in de zedekunde, en werd hem verboden, jon- gelieden ter hunner opleiding ten zijnen huize in de kost ie nemen, en dat met ver- smading eener stellige belofte, hem door den Prins van Oranje gegeven. BARLAEUS werd volkomen op dezelfde wijze van zijn hoogleeraarsambt in de Logica en van zijn bestaan beroofd, Ook copazus, hoogleeraar in de Hebreeuwsche taal, werd afgezet, omdat de rust van zijn gewelen hem liever was dan eene beaming der synodale beslui- ten, met welke verscheidene andere professoren het voorrecht verwierven om hun ambt te mogen blijven bekleeden, Sruvrus, hoogleeraar in de Rechten, werd zonder opgave van eenige reden ontslagen !. — Uit dit alles blijkt, dat de geestelijke Heren aan de Kerk en de Republiek leeraars en staatslieden wilden verzekeren, die bij de nu zegevierende richting zweren zouden: alsof men den geest eener Natie door het onderwijs in zijne macht kon bekomen, Zelfs den toekomstigen geschiedschrijver wilde de Synode aan banden leggen, door eene kerkelijke geschiedenis te laten schrijven in haren zin, en eene herziene uit- gave van VAN METEREN le bezorgen ?. — Intusschen was dit een en ander wel geschikt om sommigen, niet door partijzucht verblind, tot nadenken te brengen, De Regering had met behulp van eene godsdienstige partij gezegevierd, en deze partij had de inmen- ging van de Regering gaarne gezien, omdat zij tot den val harer vijanden leidde; maar nu zag men de geestelijke Overheid van een wapen tegen wereldlijke personen gebruik maken, dat zij mettertijd ook tegen hare tegenwoordige bondgenooten zou kunnen ke- ren: het waren louter menschelijke bedenkingen, die te weeg brachten, dat zij nu niet in de gedachten kon krijgen, om den Prins van Oranje zelven, als lidmaat der Gereformeerde Kerk, voor hare vierschaar te dagen ten einde die Kerk wegens zijne vroegere betrekking tot uyrensocarar voldoening te geven. 2 Braxpr, lll, 907, vgl. IV, 323. Resol. St.-Gen. 20, 30 Nov. 1619. Resol. Holl, 18 Dec. 1619 Verg. Bijdragen van janssen en VAN DALE, D. IV, bl. 202. DES VADERLANDS. 391 EE ees On gn EUM MM ee des gewetens niet handhaaft, ook tegen de Kerk, zij op den duur van die Kerk afhan- ^ 1618— kelijk moet worden. Maar het gevaar was hier niet zoo groot als het in het afgetrok- ids kene zou schijnen. Die predikanten waren matig bezoldigde grootendeels door leeken benoemde staatsambtenaren, en het voordeel, dat de betrekking van »voedsterheren” der Kerk aan de Regenten verschafte, is uit de geschiedenis van de Republiek der Vereenigde Provinciën gebleken. Wel.deden de Nationale en Provinciale Synoden haar best om de Heren er toe te bewegen van het patronaatrecht afstand te doen, waarmede de eerste stap — De Staten doen tou gedaan zijn om aan de betrekking des kerkedienaars een meer geestelijk karakter te p pins geven: zij namen besluiten strekkende tot afschaffing van dat recht !; maar de Gedepu- "®ätrecht. teerden der Leidsche Synode vonden geraden om in de voorstellen, van harentwege aan de Staten van Holland gedaan, van het patronaatrecht in het gebeel niet te reppen. Al- thans de Resolutién dier Staten gewagen daarvan met geen enkel woord 2, Niettemin trok der Staten aandacht, wat in de acte der beide Hollandsche Synoden deswegens vermeld stond, en daarop besloten zij »te zullen blijven bij het recht en gebruik, dat de Heren Edelen en Sieden van het Patronaatechap hadden, en dat in de ontworpen Kerkeorde was erkend 3” — Onder de maatregelen, den 30sten November doer die Gedeputeerden den Staten van Holland voorgesteld, was ook deze, dat er van Staatswege gewaakt zou worden tegen de schennis van den Sabbath. Tot nog toe, schrijft caauwron, wisten de Hollanders niet, wat het was den Sabbath te onderhouden 4. Doch op dit voorstel werd door de Staten, zoo het schijnt, vooralsnog niet gelet. Maar op de beide Pro- vinciale Synoden was ingevolge van een besluit, te Dordrecht genomen, gehandeld over het ontwerpen eener huwelijksorde en het trouwen in verboden graden. Op deze be- moejing nu werd door de Staten de aanmerking geraaakt, dat, vermits dit zaken waren de politie aangaande, men niet toestond, dat daarin iets door de Synoden werd voor- veel min vastgesteld 5, Ook de Synode van Noord-Holland, dit jaar in September te Edam — liep niet af, zonder dat er eenige predikanten werden afgezet, die echter allen de acte van stilstand teekenden 6. De beide Walsche predikanten, coutanp en wikLLIOS, door eene klassikale Vergadering van Walsche Kerken insgelijks wegens hunne weigering om de Dortsche Canones toe te stemmen afgezet, weigerden die acte der Staten-Generaal te onderteekenen, en werden diensvolgens verbannen 7. Evenmin als in Holland werden de Remonstrantsche — in de Provincie Maatregelen te- gen de Remon- stranten in ! gaAnDT, III, bl. 628, 906. ? Resol. Holl. 30 Nov. 1619. Utrecht. 3 Resol. Holl. 18 Dec. 1619. 4 cagLETON, III, p..114. saannt, IIL, bl, 630, 908. S Resol. Holl. 30 Nov.; 18 Dec. 1619. praxpr, III, 636, 008. 6 Resol. Holl. 13, 21 Sept. 1619. saandr, 111, 025, 920. 7 Resol. Holl. 18, 27 Sept. 1619. srannt, 935. 592 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— Utrecht verschoond. De uitvaardiging van het plakaat was hier het sein om aan de Re- — monstrantsche predikanten alle kerkedienst te verbieden, en diegenen, welke met de vergadering der Remonstranten van Maart te Rotterdam in betrekking gestaan hadden, deswegens in het verhoor te nemen. Twee van de vroeger afgezette predikanten van de stad Utrecht, waaronder de oude cazxsanmus, voor de Staten der Provincie ontboden, teekenden de acte van slilstand; doch svurus en srxezwmovios weigerden zulks. De laatste vooral pleitte vroeger voor de Heren van den Gerechte en nu weder voor de Staten met de grootste stoutmoedigheid voor de vrijheid des gewetens, die thans, docht hem, in zijnen persoon snooder geschonden werd dan bij hetgeen van Roomsche priesters en monniken gevergd werd. Door geene smeekingen, zelfs van de Overheid, lieten zij zich overhalen, en zoo werden zij aan hunne betrekkingen ontscheurd en onder de strengste bewaking de grenzen overgebracht. Riskwaanp werd wegens deelgenootschap aan de Rotterdamsche vergadering verbannen. Daarna werd binnen Utrecht eene Pro- vinciale Synode gehouden, in welke alleen de weinige Contraremonstrantsche predikanten zitting en stem bekwamen, versterkt met van elders in de Provincie overgekomen Con- traremonstranische leeraren en eenigen, onder anderen BOGERMAN, DAMMAR en TRIGLAND, uit de Nationale Synode herwaarls gedeputeerd. De Remonstrantsche Utrechtsche predi- kanten moesten als gedaagden verschijnen. Het gevolg was dat zij afgezet werden. In het geheel beliep het getal der in deze Provincie thans en kort te voren afgezette predikanten over de dertig !. Moest en kon men de zaak van de onderdrukking der Remonstranten in de Provin- ciën Holland en Utrecht aan het beleid der Staten en der Synoden dezer Gewesten overlaten, in de andere Provinciën, zoo daar nog Remonstranten in noemenswaardig aantal gevonden werden, was omzichtig en gemeenschappelijk beleid minder van noode, De Prinsen de Hier kon zonder iets te ontzien van Generaliteitswege gehandeld worden, en trad de erk Prins van Oranje op in het belang van de veiligheid van de Republiek. Zoo besloten 3d — de Staten-Generaal den 22 Julij (1619) op de mededeeling van eenen brief uit en Overijsel. Bommel, aan Zijne Excellentie geschreven, aan de Magistraat dezer stad te doen weten, | dat zij met verwondering vernomen hadden, hoe aldaar een afgezette predikant van Leiden in een vrij talrijke vergadering gepredikt en kinderen gedoopt had. » Deze aan- slag, dus schreven zij, streed. rechtstreeks tegen het plakaat en was zeer gevaarlijk in eene grensstad, zoo nabij den vijand gelegen.” Derhalve diende daarin ten eersten voorzien te worden: de Magistraat moest trachten de predikant in handen te krijgen: den Commandant was reeds gelast, haar de behulpzame hand te bieden: » dus behoefde zij niets te ontzien” 2, Al deze voorzorg scheen nog niet voldoende: want in het najaar 1 snanpt, lll, bl. 939—976. Resol. St.-Gen. 3, 7 Aug. 1619. 2 Resol. St.-Gen. 22 Jalij, 1619. DES VADERLANDS. 395 werd de Magistraat te Bommel door graaf maxsr casumm en eenige Gedeputeerden van het Hof van Gelderland op last des Stadhouders buitengewoon veranderd: als grond van dezen maatregel werd aangevoerd, dat de partijschap aldaar zelfs door beambten der Generaliteit gevoed werd. De Staten-Generaal bekrachtigden ’s Prinsen bemoeijingen, als, zeiden zij, krachtens de hem bij oLpENBARNEVELTS gevangenneming verstrekte vol- macht geschied. Ook aan de Magistraat van Kampen, die den Prins gevraagd had, wat te doen op het verzoek der Remonstranten om het gebruik eener kerk, werd de verzekering gegeven, dat er reeds orders uitgevaardigd waren om haar de sterke hand te bieden , ingeval zij zulks bij het te keer gaan van alle godsdienstoefening behalve die der ware Gereformeerden behoefde. De twee door de Nationale Synode afgezette, maar nog niet met de andere twee over de grenzen gevoerde Kampensche predikanten, vos- KUIL en SCHOTLERUS, werden rechistreeks voor de Staten-Generaal ontboden om hun vonnis te vernemen. De laatste antwoordde op deze dagvaarding met eenen brief. Hij had, schreef hij, zijn geweten onderzocht, of hij iets misdaan had, doch niets gevonden. Dus bad hij Hun Hoog Mogenden ootmoedig, dat zij om Christus wil hem, armen afge- zelten man, verontschuldigen wilden om voor ben te verschijnen: bovendien had bij ganschelijk geene middelen om de lange reize te doen: niets anders dan honger en zware armoede met zijne huisvrouw en kleine kinderen stond hem te wachten. — Het spreekt van zelf, dat de Staten-Generaal, bij de uitvoering van hun algemeen plan, op zulk eene kleinigheid als de nood van een enkelen wederspanneling niet konden letten. Ten minste schreven zij aan de Magistraat van Kampen, dat de predikant hunnen last niellemin nakomen moest 1. Gestrengheid bleef noodzakelijk, wilde de vrucht van al wat men gewonnen had, niet verloren gaan. Op de aangifte van den Prins van Oranje aan de Staten-Generaal, dat een drietal » Arminiaansche predikanten het land doorliepen en hagepreêken deden, waarmede zij het gemeene volk in onrust en beroerte hielden ,” diende raad geschaft te worden, te meer daar enkelen weder nieuwen moed schenen le vatten, en de belofte herriepen, bij de acte van stilstand, die zij geteekend hadden, gegeven. Onder anderen deed dit de gewezen predikant van Grave. Bij een opzettelijk schrijven berichtte hij den Staten en te geliker tijd den Prins, dat bij zijne belofte lerugnam, De Prins beantwoordde den brief dadelijk met het bevel, dat men hem »by den kop zou nemen” als bij nog te Grave was, en een plakaat werd opgesteld bepaaldelijk tegen dezulken, die, ongetrouw aan hunne onderteekening, hier te lande predikten, en »hetzij bij nacht of bij deg heimelijke bijeenkomsten en komplotterijen hielden 2," Al namen alzoo de Staten-Generaal aan de Synoden van Gelderland en Overijsel een ! Resol. St.-Gen. 24, 25 Julij; 7, 10, 23 Ang. 1619. 2 Resol, St.-Gen. 26, 30 Oct.; 11, 13, 14, 21, 27 Nov.; 16 Dec. 1619. Ill Deer. 5 Srur. 50 1618— 1621. 1618— 1621, Hoe BOGERMAN in Friesland be- jegend werd, 394 ALGEMRENE GESCHIEDENIS be — n deel haars arbeids uit de handen, toch vonden dezen nog gelegenheid om predikanten af te zetten. De Geldersche Synode, dit jaar te Nijmegen vergaderd, ontsloeg vijf predi- kanten op grond dat zij weigerden de Dortsche regels te onderteekenen. Met de vroeger reeds afgezette af afgetreden leeraren was het getal der in Gelderland naar aanleiding der kerkelijke geschillen uit hunne dienst geraakte godsdienstleeraren zes en twintig !. De Overijselsche Synode, te Deventer vergaderd, liet het niet bij het afzetten van predi- | kanten, maar ontsloeg ook den rector der Latijnsche school te Kampen, den ijverig Remonstrantschgezinden avALTHERUS, hoezeer hij, »geene hierarchie erkennende, die macht had om eenigen burger uit een vrije Republiek. ten haren believe voor hare vierschaar te dagen, en zich als gezworen burger van Kampen op het recht de non evocando beroepende,” niet voor haar verschenen en dus niet gehoord was. De Regering van Kampen, wetende dat de predikanten de Staten-Generaal en den Prins op hunne hand hadden, lieten rich deze handelwijze met gelatenheid welgevallen. Ten overvloede werd het garnizoen welhaast versterkt en de Regering door twee Gedeputeerden der Staten-Generaal, door Graaf exxst casrmia bijgestaan, op hoog gezag veranderd ?. — In Friesland behoefden slechts twee predikanten afgezet te worden wegens hunne on- gezindheid om de Canones der Nationale Synode te teekenen, die door de Leeuwarder Synode goedgekeurd waren. In het geheele land bedroeg het aantal der afgezette pre- dikanten ongeveer tweehonderd, van welke er tachtig gebannen werden ?. Wegens de geringe deelneming, welke de geschilpunten in Friesland en Groningen bij het gros der godsdienstleeraars gevonden bad, was hier geenerlei inmenging van het gezag der Staten-Generaal ter beteugeling van het Remonstrantisme van noode. Ook zouden de bemoeijingen van Hun Hoog Mogenden hier kwalijk zijn opgenomen. In weerwil van al de aanbeveling van BOGERMAN verwierpen de Staten van Friesland de kerkeorde, door de Nationale Synode vastgesteld en door de Generaliteit goedgekeurd, en BOGERMAN zelf had scherpe aanmerkingen te verduren, omdat hij te Dordrecht de Friesche Politieke Heren buiten het geheim gehouden had van alles wat hij met de hoofdbeleiders aldaar beraamde. Zelfs de Friesche predikanten, die in al hunne Classes de kerkeorde afstemden, beschuldigden dien gewezen president der Dortsche Synode zijnen last te hebben overschreden, en sommigen achtten dat hij afzetting en balling- schap verdiend had 5. De Friezen waren, thans evenmin als vroeger, gestreeld door het denkbeeld, dat zij als blinde werktuigen van enkele invloedrijke personen in de Republiek gebruikt werden. Met dat al waren de Remonstranten door het gansche Land bedwongen, ten minste was de Algemeene Regering genoegzaam tegen hen gewapend, vooral toen tegen alle 1 BRANDT lY, bl. 6. 2 Resol. Stat.-Gen. Y, 24 Jan. 1620. 3 BRANDT, LV, bl. 18, 14, 10, 23, 24. 4 BRANDT, LV, bl. 16—21. DES VADERLANDS. 395 ———————————————————————————nA pogingen der afgesette leeraars om: buiten de tijden der gewone godsdienstoefening in de kerken van sommige Hollandsche dorpen te prediken nog een nader plakaat was uitgevaardigd 1. Wat de gebannenen buitenslands mochten aanvangen, strekte slechts om hen eerst recht in een dubbelzinnig daglicht te plaatsen: het maakte den vijand niet sterker en deed geen kwaad binnenslands, zoo men hun slechts elken toegang of verstandhouding binnen de grenzen belette. Dus waren de Staten-Generaal er op ut, om eensdeels de Remonsiranten, die zich te Waalwijk ophielden, voor ver- dacht van verraderlijke plannen te doen doorgaan; anderdeels om den onderdanen dezer Republiek alle verkeer met hen af te snijden. Vandaar de ophef, met welken de vergadering der Remonstranten te Bommel te keer werd gegaan, alsof daardoor , 1618 — 1631. Maatregelen tegen de gemeen- chap met de deze grensvesting in gevaar was gekomen om den vijand in handen gespeeld te dlen aid worden 2. Vandaar mede de orders aan den Graaf van nornne, Heer van Kessel, thans goeverneur van Heusden, gegeven, volgens welke hij zich verplicht zag te letten op »den grooten toeloop” van personen uit Holland en van elders, die de uitgezette predikanten te Waalwijk gingen hooren. Hij. moest tegen Zondag, den 11e Augustus (1619) en voorts van tijd tot tijd, als er derwaarts weder zulk een toeloop was, de voornaamsten bij hunne terugkomst op Nederlandschen bodem aanhouden en onderzoeken, of zij ook brieven of andere papieren by zich hadden, die eenige verstandhouding aan den dag brachten; van de gemeene lieden moest hij alleen de namen opteekenen, ten ware dat hunne antwoorden achterdocht verwekten. Werkelijk werden er dien zondag enkelen onder anderen zekeren ROODENBERG, een zeepzieder uit Utrecht, aangehouden; doch zij weigerden te verklaren, wat zij te Waalwijk te ver- richten gehad hadden, en daar men niets tegen hen in te brengen had, werden zij na eenige dagen weder ontslagen 3. Drie maanden later scheen zich een dergelijke ver- tooning op een ander pant buiten de grenzen te herhalen. Thans, heette het, had SOPINGIUS, gewezen predikant te Warmond, op Kleefsch grondgebied, op een mijl af- stands van Mijmegen, gepredikt, en wel honderdvijftig burgers uit deze stad waren daarbij tegenwoordig geweest. Ook dit gingen de Staten-Generaal onmiddellijk te keer, Zij schreven aan den Brandenburgschen Stadhouder en Raden te Kleef met verzoek, dat zij dien predikant uit hun gebied zouden doen vertrekken, en den Kanselier en Raden van Gelderland gelastten zij, hem te straffen, als hij over de grenzen kwam. Weldra kregen de Staten-Generaal bericht van de Regering te Kleef, dat zij soriarus »0p hooge straffe’ haar grondgebied had doen ruimen 4, Wegens de verplichting, ! Resol. Stat,-Gen. 8, 13, 24, 29, 30, 31 Jan. 1620. 2 Zie hiervoor, bl. 392, 3 Resol. Stat..Gen. 9, 14, 22 Aug. 1619. snaw»r 1V, bl. 35—38. 4 Resol. Slat-Gen. 11 Nov.; 5 Dec, 1619. Later teekende sorineius de acte van stilstand en BO * 596 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EE 1618— welke deze Regering had aan de Staten-Generaal, en tevens wegens het ontzag, dat 1621. de Nederlandsche troepen in het Kleefsche inboezemden, had deze toegefelijkheid niets bevreemdends. $ Maar belangrijker was het, steeds het oog op de uitgewekenen in Brabant te houden. Daar toch bevonden zich de uitstekendste Remonstranten; daar bevond zich vyTenso- GAERT, en de ontmoetingen van dezen man met hooge geestelijken, ja met regerings- De verbanne-leden in Brabant, waren wel geschikt eenige achterdocht te verwekken, Een ander — verblijf lokte hem niet aan: ver van de grenzen van zijn Vaderland wilde hij zich niet begeren, om den band met zijne vrienden niet geheel af te snijden, en de aangrenzende Staten buiten het gebied der Aartshertogen waren van de Staten-Generaal te zeer afhan- kelijk, dan dat de Remonstranten aldaar op een goed onthaal hadden kunnen rekenen, en UYTENBOGAERT zich daar voor uitlevering veilig had kunnen zien !. Eene uitnoodi- ging van den burgemeester van Stade gaf hem een oogenblik de hoop, dat hier wel- licht eenige vrijheid voor de Remonstranten te verkrijgen zou zijn; doch weldra zag hij van dit denkbeeld af. De Lutherschen in die stad zouden hem en de zijnen ongaarne hebben zien komen, en de Aartsbisschop van Bremen, tot wiens Stift Stade behoorde, moest den Staten-Generaal naar de oogen zien. -Buitendien rust beloofde dit verblijf in geenen deele: zelfs zagen zich sommige regeringsleden der stad, in het najaar van (1619), genoodzaakt voor een tijd Deensche troepen in te halen, ten einde, dit ten minste liet de Koning van Denemarken de Staten-Generaal weten, de dreigende uitbarsting van onlusten onder de gemeeente te keer te gaan, Voor het overige al zulke aanzoe- ken, ook van de Koningen van Denemarken en Zweden, dat de Remonstranten zich in hun land zouden nederzetten, vloeiden voort uit eigen belang. Men hoopte eene vrij talrijke verhuizing van Nederlanders uit te lokken, die hunne nijverheid en handelsgeest zouden medebrengen ?, — Maar ook in Brabant was het verblijf der Remonstranten gansch niet ongestoord, Enkelen hunner werden aangeklaagd wegens het houden van heimelijke vergaderingen binnen Antwerpen, en nu kreeg de Bisschop uit Brussel be- vel om hen te gelasten de stad binnen zekeren tijd te verlaten. Wegens deze zaak ging UYTENBOGAERT naar Brussel en hij verwierf met moeite opheffing van dien last. Zelfs te Waalwijk, waar de Heer der plaats hen gaarne zag wegens het vertier, hel- welk de bezoeken hunner vrienden aldaar te weeg brachten, werd de gemeente legen zette zich hier te lande neder (snannt, IV, 998). Uit hetgeen sraxpt (IV, bl. 100) van sopicivs zegt, blijkt dat die geschiedschrijver het hier uit de Resol. der Stat.-Gen. medegedeelde niet ` geweten heeft. 1 pranpt, 1V, bl. 39, 40. 2 granpt, 1V, bl. 26, 43, 44, 347, 348. Resol. Stat.-Gen. 5, 7 Dec. 1619. De Koning van Denemarken verontschuldigde zich bij de Staten-Generaal wegens de tijdelijke bezetting van Stade. Resol, Stat.-Gen. 10, 16, 21 Dec. 1619. Verg. canteron III, bl. 203—208, 217. DES VADERLANDS. 997 ———— —————————————ÓUm———ÓÉHR MM RNQÜN hen opgezet door de Dominicanen, verbitterd over den lof, dien de bisschop van 's Her- togenbosch aan hun gevoelen aangaande de voorbeschikking had toegezwaaid; doch die bisschop hield hun de hand boven het hoofd, en beval het volk, tot beschaming der Gereformeerden in Holland, verdraagzaamheid en vriendelijkheid aan !. Zagen zich dus de Remonstranten, zoo zij in de nabijheid van hun Vaderland wilden blijven, naauwelijks een ander gebied, dan dat der Aartshertogen aangeboden, de Re- gering dezer Vorsten bouwde op de Remonstranten groote verwachtingen. Velen in Brabant, zelfs onder de Bewindslieden en hooge geestelijken, door den tijd geleerd, zagen in, dat het land door de gestrengheid tegen de Gereformeerden eene groote schade was aangedaan; dat vrijheid en welvaart het deel der Noordelijke, achteruitgang en af han- kelijkheid van de Spaansche staatkunde het deel der Zuidelijke Nederlanden was ge- worden. Voor toelating van de Gereformeerden op billijken voet zou wellicht nog her- eeniging met het Noorden, deelgenootschap aan de voordeelen, door die Gewesten be- haald, zelfstandigheid tegenover Spanje, te verkrijgen zijn. Nu zag men de Regering en de Kerk in de Vereenigde Provinciën denzelfden weg bewandelen, die de Spaansche Regering in de Nederlanden ten verderve geleid had; men wist, dat de partij van het gevallen Bewind slechts met geweld werd nedergehouden; de tegenwerking zou van lieverlede meer kracht bekomen, en door de hoop van eenen afzonderlijken vrede, mis- schien van een bondgenootschap met de zuidelijke Gewesten, na verloop van het Bestand te sluiten, aanmerkelijk worden gevoed. Dat zulke denkbeelden werkelijk in Belgie bestonden , blijkt uit de redenen door den Bisschop van ’s Hertogenbosch tot Episcoptus en NIELLIUS ?, en, eenige maanden later, door den kanselier van Brabant zelven tot UITENBOGAERT gesproken 3, Hunne verwezenlijking was wel is waar niet denkbaar zonder den val der Regering, die thans te ’s Gravenhage aan het roer was, maar zou, zoo het Protestantisme kracht genoeg in zich zelve bezat, en de handel de mededinging van het Zuiden niet behoefde te schroomen, zeer goed met het waar belang der Ver- eenigde Provinciën gestrookt hebben: zij was eigenlijk voor niemand gevaarlijker dan voor Spanje en de personen van de Aarishertogen. Immers had zij stand gegrepen, zoo zouden dezen bij hun kinderloos overlijden veeleer eenen Prins van Oranje, dan den Koning van Spanje, tot opvolger hebben bekomen. 