Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
2 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ——————————————— m————''"'í» —J——— 1618— niettemin moest men niet vertragen in al datgene, wat der Republiek eene krachtige — houding tegen haren aartsvijand kon verzekeren; integendeel, met te meer hoop op de krachtdadige uitwerking dier pogingen moest men al degenen, die in Europa Spanje of Spanjes vrienden wederstand boden, in hunne ondernemingen ondersteunen. Alzoo werd den 6** Mei in de Generaliteit besloten, het verzoek van den Koning van Zweden, ten aanzien van hetwelk Holland zich reeds vroeger gunstig gestemd betoond had, toe te staan, en hem zes oorlogschepen, voorloopig voor een zestal maanden, te zenden, ten einde hem tegen den Koning van Polen van dienst te wezen !, Het was den Staten nog om eene andere reden de moeite waard, hunne macht io de wateren der Oost-Zee Denemarken is ten toon te spreiden. Immers was de Koning van Denemarken nog steeds naijverig op a ann Holland en hare scheepvaart, en bedacht op middelen van bedwang tegen onze wal- vischvangers. Elf oorlogschepen, heelte het, zou hij in zee brengen, om de schepen der Nederlandsche Noordsche Compagnie te bemoeijelijken, en zoo zouden wellicht die zes oorlogschepen, boven het oortogschip, dat de Noordvaarders begeleiden moest, die- nen kunnen om den Koning ontzag in te boezemen. De Koning van Denemarken werd gewaarschuwd in den vorm van een beleefd verzoek om gunstig onthaal aan de naar Zweden bestemde oorlogschepen te verleenen. Zijn antwoord bleef niet achter en beloofde dat de Nederlandsche scheepsmacht in zijne havens goed bejegend zou worden °. Loo was de Vorst eenigermate tot vriendelijke behandeling ook der Nederlandsche vis- schers verbonden, en had men partij getrokken van de oorlogsgeruchten in het Noorden tot bescherming van onzen handel en visscherijen 3, In het eind van Junij kwamen er berichten, dat er in de Oost-zee geen oorlog dreigde, Nu werd met de uitrusting der zes oorlogschepen opgehouden. Weldra ging het besluit door om ze niet te laten vertrekken, en Tocht tegen de de vraag werd in overweging genomen , of het niet raadzaam zijn zou , volgens het voorstel van zeeroo imd be de Admiraliteit van Enkhuizen ‚ diezelfde schepen liever naar de Spaansche kust te zenden om de zeeroovers te tuchtigen, die het hoofd aldaar weder duchtig opstaken 4, In de eerste `~ 1 Resol. Stat.-Gen. 6 Mei, 1617. Vergl. hiervoor, D. III, S. 11, bl. 643. 2 Resol. Stat.-Gen. 6, 13, 14 Mei, 28 Junij, 3 Julij, 1617. 3 Caseros, I, p. 272. zegt, dat den Koning van Zweden oorlogschepen zouden worden toege- zonden »onder voorwendsel van beveiliging van den bandel.’ Veeleer is het tegenovergestelde waar, en maakte men van oorlogsgerachten, die toch ook het vertoon onzer scheepsmacht bil- lijkten, gebruik om de scheepvaart te beschermen. Vergel. carreton I, p. 281, 282. * Resol. Stat-Gen. 22, 26, 30 Junij, 24 Jolij, 1617. In het begin van Julij kwamen er evenwel nog ongunstige berichten van srickE uit Brandenburg, en van BREDERODE uit Heidelberg , betreffende de bedoelingen van den Koning van Polen. cameron 1, p. 316, 317. Resol. Stat.-Gen. 7 Julij 1617. - DES VADERLANDS. 5 — — ee ee ee eee — — — dagen der maand Junij (1617) waren er over Venetië tijdingen van Algiers gekomen, uit welke men vernomen had, dat al de Nederlanders aldaar in boeijen waren geklonken en tot slavernij verwezen. Met groot geld had zelfs de Consul zijne vrijheid moeten koopen. De re- den, die men voor deze geweldenarij opgaf, was de straf, welke een Hollandsch schip eenen Turkechen roover op zee had doen ondergaan : al de Turken waren om hals gebracht , met uit- sondering van vier oude lieden, die zich voor christenen hadden uitgegeven. Dezen hadden de zaak te Algiers aangebracht, » zoodat ," dus stond in het bericht te lezen, » zoodat het beler zou geweest zijn, als die vier oude lieden ook over boord waren gesmeten, daar tij toch gebleken waren Morisken te zijn 1." Deze gebeurtenis maakte veel gerucht in Europa, maar zij had niet zoo zeer bet gevolg, dat men de Nederlanders wegens die behandeling , te Algiers ondervonden, beklaagde, als wel, dat men zich verontwaardigd loonde over de omstandigheid, die thans eerst scheen bekend geworden te zijn, dat zij eenen Consul bij dien roofstaat in dienst hadden. Nu had de laster vrij spel: zij heulden, dus heette het, met de zeeraovers om den handel der Spanjaarden en Portugezen afbreuk te doen, en leverden hun kruid en andere oorlogsbehoeften 2% De waarheid was dat WIJNAND DE KEYZER naar Algiers en Tunis gezonden was met de vredelievende boodschap om de Onderkoningen dezer Regentschappen tot eene getrouwe nakoming te brengen van het verdrag , hetwelk de Staten met den Grooten Heer gesloten hadden. Nog vóór het eind van het jaar kwam er werkelijk een verdrag met Algiers tot stand. Maar men maakte zwarigheid het te ratificeren , vermits eene bepaling daarin mishaagde, volgens welke de zeeroovers de Nederlandsche schepen zouden mogen onderzoeken, of zij ook Spaansche goederen aan boord hadden, In allen gevalle de vijandelijkheden der roovers tegen Holland waren niet geheel belet 3, en bovendien om den ongunstigen indruk, door zulke onderkande- lingen met eenen Staat als Algiers te weeg gebracht, eenigermate uit le wisschen, diende er iets gedaan te worden. 3 Resol. Stat.-Gen. 28 Mei, 1616, 6 Jan. 1617. canueron, [, 281, 308, 321. 4 Carretos, I, p. 308, 309. 1* 1618— 1621. Nederlandsch Consul te Algiers. 1618— 1621. å ALGEMEENE GESCHIEDENIS dit maal wilde hij een kruistocht der christelijke Mogendheden tegen hen uitgerust hebben, aan welken Spanje bovenal deel moest nemen, ten einde dit land zijne havens en andere hulpmiddelen ten dienste der onderneming stellen mocht. Reeds werd eene stad op het vijandelijk grondgebied aangewezen, die men streng blokkeren zou, ten einde haar door honger te dwingen, en de tijdelijke stremming van den handel op de Levant moest men voor zulk een schoon plan over hebben 1. Het laat zich gemakkelijk denken, dat zulke ontwerpen den Staten volstrekt niet aanstonden. Zij schenen meer ' beraamd om de Nederlanders op een valsch standpunt tegenover Spanje te plaatsen, en hunnen handel in de Levant een wellicht onherstelbaren slag toe te brengen, dan om de roofstaten werkelijk te fnuiken. Inderdaad, aan een bondgenootschap met Spanje tegen een derde kon niet ernstig gedacht worden. Veeleer was het noodig om met de tuchtiging der zeeroovers eene dreigende vertooning tegen Spanje zelve te verbinden. Hierop waren de Hollandsche staatslieden werkelijk bedacht, en de dwaze voorstellen van za- conus, die gelukkig nog verre van hunne uilvoering waren, moesten hen hierin niet Nederlandsche belemmeren. Groot toch was weder de spanning tusschen de Republiek en Spanje. In schepen in Sicilie en Spanje aange- houden. Julij 1616 had men vernomen, dat de Onderkoning van Sicilie, de Hertog van ossuna , Ne- derlandsche schepen preste om in dienst van den Koning van Spanje de Barbarijsche Staten te bevechten. Haca, die dit bericht overzond, verzocht daarbij, dat men op zulke ongeregeld- heden orde zou stellen: de Turken, zeide hij, die, hoe onbeschoft ook , zich zoo iets niet zouden veroorlooven, mochten anders zulk een voorbeeld spoedig gaan navolgen 2. Kort voor de ontvangst van deze tijding hadden de Staten, nevens de personen, die reeds de dienst van consuls in Spanje bewezen, eenen agent aangesleld, met name KAREL KARELSZ. VAN CRACAU, met vertrouwde lieden onder hem, in de voornaamste havens van het schiereiland gevestigd, om de belangen der kooplieden aldaar te be- hartigen ?, zoo het heette, maar tevens om met het overzenden van staatkundige berich- ten de rol van een geheim gezant te spelen. Dezen crRacav werd over die gewelddadigheid geschreven f, Doch toen nu zelfs in de Spaansche havens verscheidene Nederlandsche schepen werden aangehouden, om ten oorloge gebruikt te worden, en nog altijd Neder- landsche gevangenen in Spaansche handen aan eene slechte bejegening blootgesteld ble- ‘ven 5, kreeg onze agent zaken genoeg te doen. Ongelukkig had de secretaris van den Koning van Spanje hem, toen hij zich naar Madrid begeven had, doen verstaan, dat hij door tusschenkomst van den Aartshertog te Brussel wat hij te zeggen had, moest te kennen geven: dan zou de Koning hem gaarne, ten gevalle van dezen zijnen bloed- 1 Caateton, I, p. 304, 305. Il, p. 16—20. Resol. Stat.-Gen. 1 Aug. 1616. 2 Resol. Stat-Gen. 13 Julij, 1616. 3 Cameron, I, p. 205. 4 Resol, Stat.-Gen. 4 Junij, 1616. 5 Resol, Stat.-Gen. 3 Decemb. 1616, 10 Febr. 1617. - DES VADERLANDS. Ü verwant, gehoor verleenen, maar anders niet. Tot verzachting van deze harde bejege- 1618 ning werd er bijgevoegd, dat alle zaken van Duitschland door het kanaal des Aarts- dies hertogs ter 's Konings kennis kwamen. Doch, hoezeer cmacav zelve zich dien omweg - begreep te moeten laten welgevallen, de Staten wilden daarin niet treden 1, en zonden hem eene klacht wegens dat aanhouden van onze schepen, als strijdig met het Bestand, vervat in eenen brief aan den Koning van Spanje, dien hij zoo mogelijk zelf moest overhandigen. Doch niet alleen werd de zaakgelastigde der Staten aan het Hof niet ont- vangen, maar hij kreeg den last om én de stad Madrid, én geheel Spanje te verlaten 2. pen Nederland- Na moesten de Staten zich wel van de tusschenkomst der Aartshertogen bedienen. Dit n. — geschiedde, en men liet door middel van canrxrows deurwaarder te Brussel weten, dat Ontzeed. men » kort en goed de bedoeling van den Koning van Spanje en van de Aartshertogen zelven wenschte te verstaan, opdat de Staten bij tijds op hunne zaken orde mochten stellen.” Slechts vier dagen mocht de bode op bescheid wachten, De Aartshertogen gaven op eene beleefde wijze ten antwoord, dat zij onverwijld naar Spanje zouden schrijven, opdat den Staten voldoening geworden mocht, Zij deden zulks werkelijk, en van Spanjes zijde werd, ten minste voor het aanhouden der schepen door den onderkoning van Sicilië, vergoeding beloofd 3. Maar welk een beweegreden hadden de Spanjaarden voor zulk eene bejegening der Nederlandsche schepen, en welk een schijn konden zij aan dit hun bedrijf geven? Zij konden niet verdragen, dat ten gevolge van het traktaat met Algiers onze koop- vaarders van den overlast der zeeroovers ontheven zouden zijn, terwijl zij en de andere naliën aan hunne geweldenarijen blootgesteld bleven. Genoten de Nederlanders uitsluitend de voordeelen van den handel op de Middellandsche zee, zoo was het billijk dat zij er ook de lasten van droegen: daarom poogde men, waar men kon, bunne bodems te dwingen mede legen de zeeroovers te vechten. Men ziet, dat hel voorstel van sacoBus om Spanje aan eenen kruistocht tegen de Barbarijsche Staten deel te laten nemen, en de Spaansche havens als wijk- en wapenplaatsen in dien krijg te doen dienen, de strekking had om al die gewelddadigheden, tegen onze schepen gepleegd, goed te maken, door haar het voorkomen van bij voorbaat genomen maatregelen te geven. Had onze Staat daar ooren naar 1 Resol. Stat-Gen. 30 Jan. 2, 23 Febr. 1617. 2 Resol. Stat.-Gen. 28 Maart, 1617. cnacau bleef zich evenwel te Alcala ophouden, en zond vandaar gedurig berichten. In Februari) 1618 had hij, volgens zijn schrijven, zelfs hoop, dat hij als Agent van Hun Hoog Mogenden aan het Hof van Spanje zou worden toegelaten; maar een paar maanden later meende hij reden te hebben om zich gereed te maken, ten einde dadelijk naar huis te keeren. In ‘de maand Julij 1618 was hij te 's Hage terug. Resol. Stat.-Gen. 18 Nov. 1617; 10 Jan., 14 Febr., 3 Mei; 18, 21 Julij 1618. 3 Resol, Slat,.Gen, 2, 24 Julij, 1617, 4 Jan., 28 Apr. 1618. cameron I, p. 327, 337. 6 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— gehad, het traktaat met Algiers zou verscheurd, en de Levantijnsche handel voor een — onbepaalden tijd vernietigd geweest zijn. Maar moest men van den anderen kant zoowel de ondragelijke vrijpostigheid der Spanjaarden als de steeds dreigende bandeloosheid der Barbarijsche partijgangers ongestraft laten? — Had de Nederlandsche Regering aan de koop- lieden en hunne maatschappijen de handen vrijgelaten, zij zouden zich wel tegen alle geweld hebben doen gelden. Reeds was er gehoord van kaperij, door een Hollandsch schip tegen een Spaanschen koopvaarder gepleegd 1; reeds had zelfs de Oost-Indische Compagnie verzocht om een oorlogschip, naar Brazilië te zenden met het erkende doel om daar krijgsgevangenen te maken, en alzoo de Spanjaarden tot uitwisseling onzer gevangenen te dwingen ?. Ja! de aandrang tot oprichting eener West-Indische Gom- pagnie werd in dezen tijd, na de ontdekking van us mame, verdubbeld 3, en dat deze Handelsmaatschappij eene rol in de West-Indiën wenschte te spelen, gelijk aan die, welke de Oost-Indische staande het felst van den oorlog gespeeld bad, dit lag voor de hand. Zoo zou het Bestand spoedig door dadelijke vijandelijkheden verbroken zijn ge- worden, en geene dubbelzinnige of gewelddadige handelingen der Spanjaarden ongewro- ken zijn gebleven. Het was eene moeijelijke taak voor OLDENBARNEVELT tusschen dic twee wegen, den weg, welken Engeland aanried, en dien, welken de Nederlandsche koop- lieden en roekelooze winstbejagers ingeslagen wilden hebben, eenen veiligen middelweg te vinden. De gedragsregel, dien hij volgde, was deze, dat hij zich door het opperen van allerlei bezwaren van de deelneming aan den tocht, zoo als Engeland dien uitge- voerd wenschte te zien, verontschuldigde, en hij slaagde hierin zoo goed, dat hij den Gezant zelven van de onuitvoerbaarheid van de Engelsche plannen overtuigde 4, Maar van den anderen kant moest Nederland door een genoegzaam aantal schepen naar de Middellandsche zee te zenden, toonen, dat het alleen wel in staat was, de roovers in ontzag Tochten tegen te houden, en daartoe niet door de Spanjaarden behoefde geprest te worden. Dus de zeeroovers. ` ! Resol, Stat-Gen. 8 Decemb. 1616. 2 Resol. S(at.-Gen. 3 Mei, 1617. 3 Resol. Stat..Gen. 24 Junij, 1617. camreror l, p. 322, 327. Er werd eene Commissie be- noemd om w. vssetincx te hooren, die tot de oprichting eener West-Ind. Comp. rekest op rekest had ingeleverd. Reeds 3 millioenen waren ingeschreven. Holland bleef den aandrang der andere Provincien tot oprichting dier Compagnie standvastig wederstaan. esol. Stat.-Gen. 9, 27 Sept. ; 6, 16 Dec. 1617. Niettemin werden de Gecommitteerden, welke in het midden van het jaar 1618 met die van de Oost-Indische Compagnie beraadslaagden, tevens belast met de taak om de zaak van de oprichting eener West-Indische Compagnie met ernst bij de hand te nemen, Resol. Stat-Gen. 20, 26 Junij; 4, 13 Julij; 4, 13 Aug. 1618. Men wenschte vsseLincx over te laten komen, waartoe de Staten van Holland hem vrijgeleide dienden te verleenen, Resol. Stat-Gen. 13, 20 Aug. 1618. 4 Cameron, I, p. 321. Il, p. 17, 19. kl DES VADERLANDS. | 7. werden, in weerwil van nog steeds herhaalde aanmaning om Zweden niet verstoken te laten, ma toch het saisoen voor een tocht naar ’t Noorden te ver verloopen was, de zes schepen met een zevende er bij, onder het bevelhebberschap van kapitein ovAsT, naar Algiers gezonden !. De Onderkoning van Algiers werd vermaand, zijne onderdanen in het plegen hunner zeeschuimerijen te keer te gaan; doch verklaarde zich daartoe onbe- kwaam. Dus moest Nederland zich. zelve recht verschaffen, en hoezeer de vloot van den kapitein ovAsT menig roofschip veroverde en menigen slaaf verloste , was men weldra op het uitzenden van nog meer schepen bedacht. De Koningen van Frankrijk en van Groot- Britannië en de Republiek van Venetië werden uitgenoodigd, zich van hunne zijde insgelijks de beveiliging der zee ter taak te stellen; maar inmiddels werden omstreeks twaalf oorlogschepen »tot destructie van de zeeroovers" toegerust, on LAMBRECHT HENDRIKZ,, gezegd Moyen Lambert, daarover als commandeur benoemd. Toen nu de kapitein qvasr op het eind van Mei 1618 was teruggekeerd, en de noodzakelijkheid der zending van eene nieuwe scheepsmacht genoegzaam was gebleken, begreep men achtereenvol- gens een twintigtal schepen naar de Middellandsche zee te moeten doen stevenen, In de maand Julij had er eene ontmoeting plaats, waarbij zes roofschepen werden veroverd 3, De medewerking der Mogendheden scheen de Republiek dus wel te kunnen missen. Venelië verontschuldigde zich dan ook 3; maar Frankrijk scheen geneigd zich aan deze onderneming aan te slaiten, De Regering van dit Rijk zond zelfs gemachtigden herwaarts om over den aankoop van een paar schepen te handelen, en wilden eenige galegen en galioenen in de Middellandsche zee uitrusten, zoo de Nederlanders gezind waren, hunne vloot onder het bevel te plaatsen van den Hertog van aursr, die als Opper-admiraal over de Fransche scheepsmacht zou worden aangesteld. Dit verlangen vloeide voorzeker voort uit jaloezij, De Mogendheden moesten ongaarne zien, dat Nederland aldus voor het oog der Ottomannische Porte en al hare vassallen als eene zelfstandige, ja als de eerste zeemogendheid optrad. Trouwens Frankrijks verzoek werd niet ingewilhgd, en alleen aan LAMBRECHT HENDRIKS2 de last medegegeven, den Her- tog, zoo hij hem ontmoeten mocht, allen behoorljken eerbied te bewijzen 3, Was nu, blijkens de jaloerschheid der Mogendheden, de waardigheid der Republiek in deze zaak genoegzaam gehandhaafd, dan hadden ook de ongeduldige handelsondernemers 1 Resol. Stat.-Gen. 26, 27, 31 Julij; 1, 3 Aug., 23, 24 Sept. 1617. 2 Archiv. de la Mais. d'Or. S. 11, T. 1I, p. 551. Resol. Holl, 3 Julij 1618. Resol. Stat.-Gen. 11, 23 Nov.; 20, 21 Dec. 1617. 26 Jan.; 3, 21, 23 Febr.; 30 Maart; 21, 22, 26 Apr.; 1, 20 Mei; 2 Jang, 13, 14 Julij; 6, 13, 25, 28 Aug. 1618. 3 Resol. Stat.-Gen. 20 Febr. 1618. 4 Resol. Stat.-Gen. 5, 21 Febr., 28 April, 1 Mei, 8, 19, 30 Jurij, 15 Aug. 1618. 1618 —  tot eene uitbarsting van den oorlog zou geleid hebben, en toen een tachtigtal kooplieden een verzoekschrift hadden inge- diend, daartoe strekkende, dat men eene onverwijlde voldoening voor de aangehouden schepen van Spanje zou eischen, of dertig oorlogschepen naar de Spaansche kusten zou zenden, opdat men zich zelve recht mocht verschaffen, kon OLDENBARNEVELT hun ongenoegen trotseren en hun tegemoet voeren, dat zij niet moesten wanen, dat de Staat, ter liefde van moeijelijkbeden, welke hanne winzucht zich op den hals had Lichtingen van gehaald, tot zulk een overijiden maatregel zou overgaan !. A ut Wel zou die maatregel overild hebben mogen heeten bij den staat, in welken de de gen. zaken nog steeds in de Duitsche grensprovincién verkeerden. Zoo stellig waren de berichten, die omstreeks het einde der maand Maart 1617 inkwamen, aangaande be- langrijke lichtingen van krijgsvolk door de Aartshertogen, dat zijne Excellentie verzocht, het magazijn van ponten, schepen, geschut enz. van Dordrecht naar Emmerik te mo- gen verleggen en de op kosten der Staten aangelegde en thans bijna voltooide ver- sterkingen van Emmerik en Rees van geschut te: voorzien, de compagnién voltallig te maken, en voor zoover ze niet reeds dicht bij de oostelijke grenzen gelegerd waren, ze derwaarts te laten oprukken. Dit alles werd door de Staten Generaal goedgevonden. Gelden werden aangewezen ter voltooijing der bovengemelde versterkingen, en Zee- land en Overijssel verzocht het voorbeeld der andere Provinciën te volgen en mede het aannemen van waardgelders tot verdediging des Lands tegen den vijand in te willigen. Opdat ’s Lands bondgenooten niet overvallen en te zwak bevonden mochten worden, liet men het niet bij de vermaning, reeds in den herfst van het vorige jaar tot de Hansesteden gericht, dat zij toch, overeenkomstig de verbindlenis, door haar jegens dezen Staat aangegaan, door het lichten van twee of drieduizend soldaten en het ver- sterken van steden voor hare veiligheid zorgen zouden; maar verwittigde de Vergadering der zes groote Hansesleden, dat de nieuwe wapeningen wellicht op haar gemunt waren, en dat zij alzoo op hare hoede hadden te wezen. Blijkens bericht van den Advokaat VAN RIJSWIJCK, waren ten minste Lubek, Hamburg en Bremen genegen bij voortdu- ring krijgsvolk in dienst te houden ?. Wat kon verstandiger zijn, dan aldus gereed te wezen tegen elken aanval van den Spaanschen kant. De uitbarsting van den oorlog te larten was allerminst geraden, daar immers de Republiek een alleszins wenschelijken toestand genoot, en de oorlog, zoo die op alle punten met Spanje ware uitgebroken, plotseling al het verworvene weder in de waagschaal zou gesteld hebben. * 1 Canteron, I, p. 337. II, p- 174, 180. Resol. Stat.Gen. 1 Mei; 25 Aug. 1618. 2 Resol. Stat-Gen, 20 Oct. 1616; 23, 24, 25, Maart; 17 April 1617; 9, 13 Maart, 1618. CARLETON, II, p. 75. _ DES VADERLANDS. | 9 Behalve de krijgsvaardigheid onzer troepen en bondgenooten op onze oostelijke gren- 1618— ten bestond het andere middel om den vijand aldaar het zwaard in de scheede te doen T houden, hierin, dat men hem in het Zuiden een genoegzamen tegenstand bereidde. — ps ee Ook dit werd alweder niet verzuimd. De Staten hadden hunnen agent te Heidelberg erteurins. . opgedragen, op den Uniedag der Evangelische Duitsche Vorsten de zaak van den Her- tog van Savoye voor te staan !, Nu verscheen de Heer wowrmov, Ambassadeur van dien Hertog, in Met 1617 te "s Hage, na den Uniedag te Heilbron bezocht te hebben. Hij bracht hoop op bijstand vandaar mede; — maar wat was van die zijde meer dan beloften te wachten? Intusschen waren de Spaansche troepen naar het Milamesche op marsch, en er was dus geen kans op vrede, Alzoo herinnerde hij de Staten aan hunne toezegging en verzocht om ondersteuning, ditmaal liefst in geld, Dit verzoek werd kort daarna door sumrano aangedrongen. De beide Republieken, zeide deze Resident van Venetië, de beide Republieken, die zich door Gods genade in het bezit harer vrijheid gesteld hadden, en niet ophielden van eerzuchtige Vorsten, die naar volstrekt gezag stonden, afkerig te zijn, wenschten » vrijzinnige” Prinsen, zooals de Hertog van Savoye was, te verdedigen. Tegelijk verklaarde mowrmov zijn verlangen nader. Hij berichtte, dat zijn Hertog eenen Commissaris (den Graaf rarr) zou zenden, om de ruiters, die de Fran- sche Prinsen in Duitschland hadden laten werven, in zijne dienst te nemen. Aan die troepen verzocht hij de Staten doortocht te verleenen, en met name aan den Baron van GENT VAN OYEN, die ook in Duitschland 2000 ruiters ten behoeve der Fransche Prin- sen geworven had 2, en thans, ten gevolge van den veranderden staat van zaken in Frankrijk, op Duitschen bodem terug was, te schrijven, dat hij zich tot het aanzoek van den Hertog mocht laten vinden 3, Dit verzoek kon den Staten niet ongevallig zijn, vermits die ruiterbende thans op het grondgebied aangekomen, dat door de Nederland- sche troepen bezet was, een oorzaak van ongelegenheden worden kon. Reeds verza- melde de vijand in allerijl eene krijgsmacht om de ruiters van Colonel van Gest in de pan te hakken, en al kwam het daar niet toe, hoe kon de Golonel zijne manschappen in orde houden, bij gemis van voldoende werkzaamheid en vooral van betaling? De Fransche Prinsen toch bleven in gebreke het volle bedrag der beloofde soldij te voldoen. De Markgraaf van Brandenburg was geneigd, den Colonel en zijne bende legering in het land van Gulik toe te staan; maar onder voorwaarde, dat hij daarvoor betaalde, en dezen eisch deelde hij aan de Staten mede 4, Nam dus de Hertog van Savoye die ruiters in zijne dienst, zoo maakte hij een einde aan een groot bezwaar. Bij gevolg 1 Zie hiervoor, D. III, Stuk Il, bl. 616 en 617, en zie ook Resol. Stat.-Gen, 15 Jalij, 1617. 2 Lie hiervoor, D. 111, Stuk II, bl. 638. 3 Resol, Stat..Gen. 18 Mei; 5 Junij, 1617. á Resol. Stat.-Gen. 2 Junij, 1617. Til Dee. 5 Srvx. 2 1618— 1631. 10. ALGEMEENE GESCHIEDENIS ee a besloten de Staten den Heer vas oven ten spoedigste te laten polsen aangaande het denkbeeld van den Hertog, en hem op te wekken het niet te verwerpen: zij waren, dit keten zij den Prins en den Raad van State bij de uitnoodiging om de zaak in overweging le nemen, uitdrukkelijk weten, zij waren ter bevordering der zaak des moods tot eenige geldelijke opoffering bereid. Mocht onverhoopt de Heer van oren het aanbod niet aannemen, dan zou men hem zijne ruiters dadelijk doen afdanken. Inmiddels werd hem geschreven, dat hij zich wachten zou, met zijn volk over onze grenzen te komen of ook der bondgenooten en beschermelingen van hun Hoog Megenden tot overlast te zijn. Om ten naauwkeurigste onderricht te worden, zonden de Staten twee leden van den Raad van State tot den Colonel. Dezen brachten het bericht terug, dat er nog 1200 ruiters bijeen waren, en dat deze manschappen wel geneigd waren den tocht naar Savoye aan te nemen, maar intusschen behalve in het Kleefsche zich ook te Nijmegen en te Grave wenschten te legeren !, — Dit laatste verzoek zag men zich genoodzaakt toe te staan, — Daar nu de zaken dus stonden, en al de Provinciën genetgd schenen des Hertogs verzoek om bijstand in te willigen, zoo slelden de Prins en de Raad van State voor, de ruiters van van GENT voorloopig voor vijf maanden voor der Staten rekening te nemen, hetgeen eene som van 60,000 gulden in de maand zou vorderen, en ze onder een sterk geleide, ten einde hen tegen den Graaf var par perc te beschermen, den Hertog ter hulp toe te zenden % Kwam het ooit tot de verwezenlijking van dit voorstel, zoo begeerde Prins werpaik met het opper- bevel over deze ruiters belast te worden: het afgesprongen huwelijk met de dochter van den Landgraaf en de moeijelijke toestand, waarin hij zich tussehen de beide partijen in den Staat geplaatst bevond, maakten, dat hij zich gaarne voor een tijd uit het land verwijderd had, en zich zelfs getroost zou hebben als bijzonder persoon den Hertog van Savoye te gaan bezoeken 3, — Niet spoedig kwamen de Staten tot eene beslissing ten aanzien van den bijstand aan Savoye te verleenen. 3 CARLETON, l, p. 325. In November 1617 verscheen er een Gezantschap uit Hessen om den | Landgraaf bij de Staten van de verdenking te zuiveren, die de afgebroken huwelijksonderhandeling op hem scheen te kunnen laden, alsof hij de zoo naauwe verbindtenis met dezen Staat niet op prijs stelde. Van zijne zijde, dit betuigden de Gezanten, was meer dan geëischt kon worden, toegestaan. Resol, Stat.-Gen.  zaak van den strijd voor het Protestantisme tegen Spanje was te 1618— wachten. Maar daar zij de blaam, alsof rij ten aanzien der hoogste belangen onver- ee schillig waren, toch niet op zich konden laten kleven, zoo stonden zij weldra het noo- dige toe. Thans trokken die Provinciën, welke de vaardigste geweest waren in het toe- saan van gelden, met name Gelderland, zich weder terug, nu de zucht om Holland te beschamen haar niet meer prikkelde 1. — Toen de Fransche Gezant verklaarde, dat ook Frankrijk gezind was den Hertog hulp te bieden, ingeval de Spanjaarden het ver- drag van Ast schonden en Vercelli wilden belegeren, behoefden ook de Staten van de zijde der Fransche Regering het verwijt niet te schroomen, dat zij rijk genoeg schenen om anderen bij te staan en haar niettemin om de betaling der Fransche troepen, die zij in dienst hadden, lastig vielen: immers voegde de Gezant bij die verklaring de opwekking en den wensch, dat ook de Staten den Italiaanschen Vorst mochten on- dersteunen 2, Maar nu rezen er weder andere bezwaren. De som, die de Staten voor de zaak over hadden, was niet voldoende voor de behoeften van de ruiters van van GENT, en MONTHOY had reeds een deel van zijn geld verstrekt aan een Duitsch colonel, die sich mede verbonden had, troepen naar Savoye te geleiden ?. Bus sprong de on- derhandeling met vax cext af, en men moest zich eenige opoffering getroosten om van den overlast, dien zijne ruiters onder anderen aan de burgers van Nijmegen berokken- den, ontslagen te raken 4. Eindelijk vergenoegde montuov zich met eene ondersteuning in geld 5. Wat de oorlog in {fali betreft, werkelijk kwam het tot het beleg en de inneming van Vercelli door de Spanjaarden. 2 cameron, l, p. 314, 315. Resol, Stat.-Gen. 14 Junij, 1617. 3 cameron, I, p. 325. 4 Later werden die Ruiters in dienst genomen, zoo het heette, door den Koning van Dene- marken, maar werkelijk door Spanje. Resol. Stat-Gen. 26 Maart, 1618. © Resol. Stat.-Gen. 6, 8, 10, 11, 12 Julij, 1617. © Reel. Stat.-Gen. 17, 26 Junij; 3 Nov. 1617. cameron, Il, 96, 07, 115, 134, 139, 230. 9 ¥ 1618— 1621. 12 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Nederland op te treden Italië onder haar bedwang hebben moest, op waarachtige vriend- schap te rekenen? De Venetiaansche Regering, die nog steeds in Istrië met den Aarts- - hertog in staat van oorlog verkeerde, dacht zulks niet. Zij had een regiment in Duitsch- land, door den Graaf VAN LEEUWENSTEIN geworven, in hare dienst genomen, en maakte dankbaar gebruik eerst van de tusschenkomst der Staten om den Graaf van Oost- Friesland, die deze soldaten uit Embden niet wilde laten vertrekken, daartoe te be- wegen, en daarna van hunne vergunning om ze te Delfzijl scheep te laten gaan, en zoo mogelijk nog onder geleide der vloot van Kapitein ouasr de reis te laten doen }. De resident sunrano hield niet op, de vredelievende gezindheid van Spanje als bedrie- gelijk voor te stellen 2% Ook wapende Venetië zich sterker en sterker. Zij wenschte van onze Admiraliteiten twaalf schepen te huren, en ze hier van krijgsbehoeften, scheeps- volk en officieren te laten voorzien. Dit verzoek werd gereedelijk toegestaan; de Staten beijverden zich zeer voor deze zaak, en ten bewijze, wat men in dien tijd, toen de Staat voor zich zelven sulk eene sterke vloot uitrustte, hier te lande vermocht, met ongeloo- felijken spoed was de uitrusting voor Venetië gereed. Den 18° Mei uitgezeild, moesten deze schepen zich voor de straat van Gibraltar met geweld door de Spaansche scheepsmacht heen slaan 3. Ofschoon zulke krachtige oorlogstoebereidselen aanvankelijk den krijg schenen te zullen vernieuwen, kwam echter weldra de vrede ook in Zstrië tot stand 4. Middeler- wijl had de Resident gedurig, maar schoorvoetend, gewag gemaakt van den wensch zijner lastgevers om met de Vereenigde Provinciën in een nader verbond te treden. Het gemis aan eensgezindheid, dat de Republiek van Venetië weldra in de noodzakelijkheid bracht om eene felle zamenzwering met geweld te onderdrukken, zal het den Resident onmo- gelijk gemaakt hebben om ruiterlijk met zijn voorslag voor den dag te komen. Immers was er eene partij in Venetië, voor welke men niet erkennen durfde eene zoo naauwe aansluiling aan Nederland te begeren. Eindelijk echter deed sumraro blijken, dat de Ve- netiaansche Regering wenschte, eenen vasten Nederlandschen Resident te Venetië gevestigd te zien, en van onze zijde werd daartoe besloten 5, De dus bevestigde vriendschap leed 1 Resol, Stat.-Gen. 17 Febr.; 8 Maart; 22, 26 Julij; 3, 12 Aug.; 6 Sept.; 8 Nov. 1617. CARLETON, 1, p. 271, 325, 338; II, p. 22. 3 Resol. Stat.-Gen. 31 Oct.; 8, 18, 27 Nov., 14 Dec. 1617. 31 Jan.; 16, 20 Febr.; 5 Maart; 4 April; 16 Junij, 1618. 3 Resol. Stat.-Gen. 20, 30 Dec. 1617. 22, 24, 27 Jan.; 2, 3, 7, 20 Febr.; 2, 13, 19, 20, 21 Maart; 7, 12, 21, 23 Mei; 14, 16 Junij; 7, 9, 13 Julij, 1618. nz sonce, Ned, en Ven. bl. 86. 4 Resol. Stat.-Gen. 20 Febr.; 30 Julij, 1618. 5 Resol. Stat.-Gen. 7 Julij; 3, 4, 22 Aug.; 7 Oct.; 18, 21, 28 Nov.; 14 Dec. 1617. 31 Jan. DES VADERLANDS. . 13 gelukkig niet bij eene onaangename ontmoeting, welke eenige Hollandsche koopvaardij- ^ 1618— schepen in de Golf van Venetië weêrvoeren. Zij werden in beslag genomen, en het ian: scheepsvolk in boeijen geklonken. Deze bejegening hadden de Hollanders aan eene moedwillige overtreding van de orde, door Venetië op den handel in de Golf gesteld, en aan hunne uitdagende houding tegen de Venetiaansche scheepsmacht te danken. Ten gevalle van Hun Hoog Mogenden liet de Regering al spoedig schepen en schippers los 1. Deze betrekkingen der Vereenigde Provinciën met Italiaansche Mogendheden moesten Spanje op hare hoede doen zijn om geene nieuwe vijandelijkheden in het Zuiden aan te vangen. Maar nu had zij de handen te ruimer om in het Noorden te werken. De schepen, aanvankelijk derwaarts bestemd, hadden de reis naar de Middellandsche Zee aanvaard; maar hunne tegenwoordigheid in de Oostzee zou, dus scheen het, ook niet overtollig geweest zijn. Merkwaardig was de rede, door den buitengewonen Zweed- pe buitenge- schen Gezant sxytrrz, den 6*^ November 1617, in de vergadering der Staten-Generaal Mss ge gehouden. Hij begon met hun Hoog Mogenden te danken voor het deel dat hunne * '* Hage. Gezanten gehad hadden aan de eer van den tusschen Zweden en Moscovië tot stand gekomen vrede 2, Maar zijn hoofddoel was zijnen Meester te rechtvaardigen. De Koning van Zweden stond aan den laster van den Koning van Polen ten doel; hem werden de rampen zoo van Polen als van Zweden zelve geweten; zonder oorlogsverklaring, dus strooide men uit, had hij de oorlog op nieuw in Lijfland begonnen 3. Hiertegen nu stelde sa rTTR een verhaal over van hetgeen de Koning van Polen in het schild voerde. De stappen, door cusraar avour in 1613, op raad van den Koning wn Groot-Britannië en de Staten-Generaal gedaan, om zich met hem te verzoenen, had hij eerst dubbel- zinnig, daarna zoo onheusch beantwoord, dat de brief, waarin dit antwoord vervat was, alleen reeds een billijke oorzaak van vernieuwden krijg opleverde. Niettemin was er in 1614 cen wapenstilstand gevolgd. Maar hoe weinig oprecht starsmonp tot vrede gezind was, bleek uit een brief, aan’ de Zweedsche Stenden gericht en in Zweden rondgestrooid, waarin hij de onderdanen tot afval aanspoorde en verklaarde, in geval zij hunnen Koning trouw bleven, zich met behulp zijner bondgenooten het Rijk weder te zullen toeeigenen. In dit voorne- men door zijnen Rijksdag ondersteund, leide srGismow het aanvankelijk op de inlijving van Koerland toe: ten dien einde werden de Hertogen van dit gewest de voorwerpen van allerlei laster, vooral hertog wriLLEM, die een zoon had, welken men wederrechtelijk van zijn erfgebied wilde berooven. Dit geschiedde werkelijk door verbeurdverklaring van het 7, 20 Febr; 12 Maart, 4 April, 13, 20 Aug. 1618. canteron, lI, p. 130, 232. Resol. v. Holl. 21 Maart, 1618. 1 Resol. Stat.-Gen. 13, 18, 20, 27 Aug. 1618. 2 Zie hiervoor, D. 111, Stuk II, bl. 584. 3 Een brief van Riga had den Staten hulpbieding aan Zweden ontraden, Resol, Stat.-Gen. 19 Sept. 1617. l 1618— 1621. 14 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Hertogdom. Na was men "em meester, van welks kusten men Zweden be- stoken kon. En alsof dit voordeel nog niet groot genoeg was, zoo stookten van toen aan de Jezuiten de Katholieken in Lijfland op, ja legden het er op toe om de onder- danen van den Hertog van Ppuisen op te ruijen, ten einde ook dit land aan zijnen wet- tigen gebieder te ontfatselen. De havens van Elbing, Koningsbergen, Memel en Riga meester te worden, was het doel, en schepen, aan de Hansesteden afgedwongen, zouden het middel wezen om Zweden aan te randen. Zelfs van Pruisen had de Koning van Polen schepen durven vragen, en die van Dantzig tot vijandelijkheden tegen de Zweed- sche koopvaarders uitgelokt, ja getracht op den Koning van Denemarken te werken. Desniettegenstaande en in weerwil van werkelijke krijgstoebereidselen ! te land en ver- nieuwde bedreigingen, had de Kening van Polen den schijn aangenomen, alsof hij den wapenstilstand verlengd wilde zien. Eindelijk na herhaald uitstel waren er in Mei 1617 Poolsche onderhandelaars in Lijfland verschenen, en hier was, ja, een wapenstil- stand tot stand gekomen, maar die zich slechts tot Lijfland bepaalde en alleen de Stenden, niet de Koningen zelven aanging. In dezen stand van zaken had ausraar AvoLP zich tot de Vereenigde Provinciën gewend met verzoek om hier krijgsvolk te mogen lichten en met zes oorlogschepen ondersteund te worden. Ook had hij niet geaarzeld, den Hertog wruLem van Koerland in zijne bescherming te nemen ?, en aan de zeehaven Dunamund, in de golf van Riga, hulp en schepen toegezonden 3. Moest dit moedwillige vredebreuk , of plichtmatige zelfsverdediging heeten? Hij twifelde niet aan het oordeel van de Vereenigde Provinciën. Op haar immers, dit wisten zij, was alles mede gemunt. Het was Spanje er om te doen, het hechte verbond tusschen de Vereenigde Nederlanden, de Hanse en Zweden te verbreken: daartoe werd de Koning van Polen als middel gebruikt, opdat, wanneer deze in de Oostzee meester geworden was, Spanjes macht van dien kant de Republiek met meer hoop op gunstigen uitslag afbreuk zou kunnen doen en haar eindelijk ten val brengen. Maar bleef het ver- bond tusschen haar en Zweden bestaan, zoo kon men den gemeenschappeljken vijand, . hoe machtig ook, genoegzaam in ontzag houden. Ten blijke nu, dat de alliantie nog 1 Tot zelfs in het Graafschap Ravensberg toe werden soldaten voor den Koning van Polen ge- worven, Resol. Stat..Gen. 1 Aug. 1617. 2 De Hertog van Koerland drong eerst door brieven, daarop door eenen afgevaardigde ook op der Staten aanbeveling aan bij die Mogendheden, van wie hij wat te hopen of te vreezen had. Lie Resol. Stat.-Gen. 27 Febr.; 7 April; 29 Sept. 1617. De Staten voldeden aan zijn verzoek. 3 |n het najaar van 1617 vielen de forten van Dunamund weder in handen van den Koning van Polen. Dus werd uit Riga aan den Amsterdamschen oud-burgemeester wirTENSz. Serer Resol. Stat.-Gen. 19 Oct. 1617. DES VADERLANDS. 15 —————————————————(Á' m ————— U UO in volle kracht bestand, verzacht Zweden alsnog om bulphieding volgens het verdrag, 1618 — en wel bepaaldelijk drong de Gezant er op aan, dat de Staten hunnen onderdanen ver- — bieden zouden, den Koning van Polen schepen of wapenen te leveren, en zouden beletten, dat er krijgsvolk op hun grondgebáed ten behoeve van dien Vorst gelicht werd, of schepen met kanonnen naar Dantzig, Elbing, Koningsbergen en Riga uitliepen. Deed men dit, zeo zou de Koning van Zweden de wereld deor verkondigen, dat Zweden zijn behoud, en de geheele Christenheid hare redding, naast Ged, alleen aan de Staten te danken hadden !, — Dat de Gezant, gewagende van de pogingen om ook het ver- drag tusschen de Republiek en de Hansesteden krachteloos te maken, de waarheid sprak, was maar al te zeer gehleken. Het was bekend geworden, dat die Steden in het midden van het jaar 1617 een schrijven van de Áartshertogen ontvangen hadden, waarin zij rechtstreeks ter verantwoording geroepen werden wegens haar verbond met de Republiek, en haar werd afgevraagd, welke gevolgen het verdrag hebben zou, in geval de Koning van Spanje en zij, de Aartshertogen zelven, weder in oorlog met de Vereenigde Provinciën mochten komen 2% Dus scheen het alreede eene uitgemaakte zaak, dat het Bestand niet verlengd, maar door een nieuwen oorlog vervangen zou worden, zoo men ten minste met de vijandelijkheden nog tot het einde der twaalf jaren wilde wachten. Dit scheen meermalen het geval niet eens te zullen zin. In het begin van Botsingen tus- September 1617 kwamen er van verschillende plaatsen berichten in omtrent groote ee lichtingen van wege den Keizer, den Koning van Spanje en de Aartshertogen gedaan: men sprak van drieduizend ruiters en tienduizend man voetvolk. Deze krijgsmacht zou tegen Gulik en Kleef moeten dienen, Er scheen een aanslag op de vesting Rees en later op Calcar beraamd te worden; Essen, waar eenige Nederlandsche soldaten lagen, werd overweldigd; de garnizoenen van Wezel en Xanten veroorloofden zich vijandelijkheden op het door de Staten bezette grondgebied, en er werd een schipbrug bij Ahijnberk over den Rhijn geslagen 3. Het was inderdaad zeer waarschijnlijk, dat de vereenigde macht van Oostenrijk en Spanje de noodzakelijkheid ‘dringend achtte om zich te doen gelden. Stal-Gen. 22 Julij; 14 Aug. 1618. 2 Resol. Stat.-Gen. 24 Julij, 1617. 2 Resol. Stat-Gen, 9, 16 Sept; 11 Nov. 1617. 27 Jan.; 6, 18, 26 Maart; 2, 10 April; 26 Julij, 1618. 16 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 2 ed 1618— tot een erfelijk Rijk verklaard was, een Protestantschen Vorst zouden durven kiezen !. £99" Doch de Vereenigde Provincien waren niet geneigd zich te laten overvleugelen of uit het veld te laten slaan. Hoezeer zij begrepen, dat men geene kleine vergrijpen tegen de krijgstucht als een oorzaak van oorlog moest beschouwen 3, wenschten zij de reeds aangegane verbonden in stand te houden en te versterken, en den invloed, dien zij, ten spijt des Keizers, in Duitschland bezaten, te doen gelden. Groot was die invloed inderdaad, Niet alleen waren de Staten-Generaal bij voortduring geroepen om geschillen tusschen de possiderende Vorsten van Kleef en Gulik bij te leggen, zoo als betreffende de inkomsten van het Graafschap Berg, en de heffing van eenen tol door den Paltsgraaf van Neuburg te Burich, waarmede de schepen, die reeds te Rees aan het Bewind van den Markgraaf van Brandenburg betaald hadden, zich bezwaard achtten 5; niet alleen verleenden zij, wegens hunne militaire bezetting van die oorden, mede acten van onzijdigheid en vrijgeleide, zooals nog in het voorjaar van 1617 aan de Stad Dortmund en in het najaar aan den Graaf Awrmow auwrHER van Oldenburg 4; maar ook onderdrukte Duitsche onderdanen zochten en vonden steun bij de Staten- Generaal, zoo goed als bij den Keizer. Dit deden de verdreven burgers van Pader- born, en de inwoners van Lemgo, die zich over de Graven van Lippe te beklagen Tol door den hadden 5, Van den anderen kant zocht diezelfde Graaf van Oldenburg verhaal bij de — den Staten tegen die van Bremen, welke, stout op hunne alliantie met onze Republiek, Weser geheven. den tol weigerden te voldoen, dien hij op den Weser hief. Het spreekt evenwel van zelve, dat de Staten den Graaf in dit zijn aanzoek niet gezind waren te wille te zijn. 