Verhandelingen : rakende de natuurlijke en geopenbaarde Godsdienst
Zonder, naar het schijnt, aan Holsten of Michelsen te denken, verklaart Prins, De brief v. P. a. d. Galatiërs, Leiden 1879, bl. 54, dat hj het harnas niet zou kunnen aangespen voor de historische waarde der geschiedkundige bijzonderheid die, vs. 52 en 33, zoo wonderbaar, als uit de lucht komt vallen. XII. vs. 1. γὰδ. Mangey gist: ΓΟΥ͂Ν. B. Paulus kan dit vs. niet zoo geschreven hebben. Er moet iets zijn uitgevallen. B.v. Καῦχασϑαι δεῖ © où συμφέρον μὲν, (ἀναγ- καῖον δὲ *) ἐλεύσομαι δὲ καὶ κτλ. Holwerda, N. J. 593. Zie ook bij XI : 32 vv. vs. Ὁ. λογίζεσϑαι εἰς τινά 15 ter nauwernood Grieksch. Men leze, met verplaatsing van een paar woorden: μή τις ἐμὲ hoytnrart ὑπὲρ DO βλέπειν ELS èuè, # TI àxote È5 Èuod. Pearce. B. vs. 7. oxódow. Verbeter: σκῶλον. P. Jumus. B. κολαφίζῃ. Lees: κολάζῃ. Mangey. B. Zie ook bij XI : 32 vv. venne BO RZA ON DT μοι ΟΣ δεν vs. 13. ἡττήϑητε. B heeft het onverstaanbare ἥσσω Oijre, waarvoor men leze ἡσσώϑητε ἃ. 1. ἔλασσον ἔσχετε, of ἠλλασσώϑητε. zoodat wij moeten schrijven: ἡσσήϑητε. Kuenen en Cobet, N. 7, Vat. 1860, p. XC, 200 GAL. XIII. vs. 10. ἀποτόμως. Mangey gist: ἀποτύμοις. B. ) De Brief aan de Gralatiërs. vs. 1. Artemonius (Sam. Crell) vult in: καὶ AIO Θεοῦ. B. Waarschijnlijk is ὑπὸ uitgevallen tusschen zat en Θεοῦ. Hol werda, Betr. 111. vs. 4 is later ingevoegd, evenals vs. 5; 7; 9; 10 ἢ τὸν Θεόν; 18 ἐν τῷ ᾿Πουδαϊσμῷῶ. Weisse. vs. 6. ϑαυμάζω voegt hier niet, meent Rückert; men mocht eerder où ϑαυμάζω verwachten. Meyer. vs. 7. ὃ οὐκ ἐστιν ἄλλο. Indien de gewone opvatting juist ware, zou Paulus geschreven hebben ὃ οὐκ ἐστιν ἕτερον. De apostel verklaarde echter: ὃ οὐκ ἐστιν, dat niet bestaat, gelijk de syr. vert. las. “AÂdo ontstond uit ἀλλὰ, dat ter verklaring van εἰ μὴ tusschen de regels werd geschreven. Wass. 1 : 22. vs. 9. Misschien noch προειρήκαμεν, noch προείρηκα, maar προείρηκα μὲν. Owen. B. ὑμᾶς. Verbeter: ὑμῖν, of πρὸς ὑμᾶς. Piscator. DB. vs. 10. ἢ ζητῶ ἀνθρώποις ἀρέσκειν ; oorspronkelijk een kant- teekening, ter verklaring van ἀγϑρώπους πείϑω; De woorden ontbreken in de aeth. vert. Owen. B. Wass. 1 : 17. vs. 12. οὔτε ἐδιδάχϑην, door Theophylactus overgeslagen, is een verklatende aanteekening bij οὐδὲ παρέλαβον. Paulus zou gezegd hebben: οὐδὲ ἐδιδ. Wass. 1 : 69, GAL. 300 ΗΠ. vs. 1. δεχατεσσάρων τξξ ιδ΄. Lees: τεσσάρων τξΞ δ', want 14 jaar voegt niet voor de reis, Hand. XV vermeld. Grotius. B. Michelsen, Zh. Tijds. 1878 : 428-- 429, draagt dezelfde gissing voor, omdat de 14 jaren miet rijmen met 2 Kor. XII : 2, vanwaar zij misschien hier zijn ingeslopen, indien daar nl., naar hij meent, sprake is van Paulus’ bekeering. vs. 2. Mangey en Venema gissen: μὴ QX in plaats van ΠΩΣ menemen nis De woorden ἢ ἔδραμον zijn later ingevoegd, evenals vs. 6 πρόσωπον — προσανέϑεντο: 10; 14 ’Zovdatoe ὑπάρχων en οὐχ ᾿Ιουδαϊκῶς; 15 zat οὐκ ἐξ ἐθνῶν ἁμαρτωλοί; 16 ἐὰν μὴ διὰ πίστεως Χ. 1. en χαὶ οὐκ ἐξ ἔργων νόμον, διότι --- σάρξ: 18; 21. Weisse. vs. ὃ. Τίτος. Battier gist: Τιμόϑεος. W. vs. 4. Hieronymus en Theodoretus schrappen δὲ en verbinden περιτμηϑῆναι διὰ τοὺς κτλ. Κ΄. vs. ὅ. διαμείνῃ. Bentley verbetert: διανεμηϑῇ,, verbreid worde onder u. B. εἴχειν ὑποταγῇ is onverstaanbaar. Lees: ἐπιταγῇ. Het blijft intusschen twijfelachtig, of Titus al dan niet besneden werd. Misschien schreef Paulus aan het slot van vs. 4 περιετμήϑη, zoodat hij bedoelde te zeggen: Titus werd wel besneden, maar dit geschiedde vrijwillig en niet door de noodzakelijkheid ge- dwongen. De schriĳjfwijs komt dan overeen met 1 Kor. VII : 1 en Mt. XXIV : 22. Linwood 204. Naber, 101, bestreden door Berlage, 92—96, gist evenzeer ἐπιταγῇ en vat verder den zin zoo op, dat Paulus verklaart: Titus heeft zich wel laten besnijden, doch vrijwillig en niet door mij gedwongen, maar uit vrees voor de valsche broeders. De apostel schreef: περιτμηϑῆναι, ἐδεδίει δὲ τοὺς παρ. κτλ. | 301 | GAL. vs. Ὁ. ὁπόϊοι — τοὐναντίον. Volgens Laurent later ingevoegd. Sulze vermoedt dat vs. 8 oorspronkelijk vóór vs. 6 heeft gestaan, waardoor δὲ in vs. 4 en ἀπὸ in vs. 6, evenals de daaraan voorafgaande leesteekens, kunnen geschrapt worden. vs. ἡ. 8. Zouden de woorden χαϑὼς ἔϑνη wel in den tekst behooren? vs. 9 is niet alleen Petrus, maar zijn ook Jacobus en Johannes apostelen der besnijdenis. Straatman. [Ll : 75. vs. 10. αὐτὸ τοῦτο. Piscator gist dat τοῦτο een verklarende kantteekening; Owen dat αὐτὸ een schrijffout is voor αὐτὸς. DB. De ongeschiedkundige mededeeling, in dit vs. vervat, als zou Paulus zich gehaast hebben de inzameling te houden, waarmede hij eerst vele jaren later begon en waarbij hij zich waarschijnlijk tot Macedonië en Achaje bepaalde, is later ingevoegd, nadat zij op den kant was geschreven bij vs. 6, ten einde Paulus te ver- dedigen tegen de beschuldiging alsof hij met die inzameling onedele bijbedoelingen zou hebben gehad. Michelsen, Zh. Tijds. eel Ηἃ αὐτὸ τοῦτο ποιῆσαι. Een later bijvoegsel. Naber, 101. vs. 11. χατεγνωσμένος beteekent niet reprehensibilis. Lees: ore Katéyvwpmer ὑπ᾽ iv. Vel. Luc. IX : 33; XXII : 60. Naber 102; verdedigd door Berlage 75. vs. 13. Verbeter συνυπεχρίϑησαν in συνυπεκλίϑησαν, en ὗπο- χρίσει In ὑποχλίσει, trokken zich evenzoo met hen terug, over- eenkomstig vs. 12. Grotius. B. συναπήχϑη. Hen ongenoemde gist: ovvarraydijvar. W, vs. 19. νόμῳ kwam van den kant in den tekst. Wall. 8. UI. vs. 1. ἐν ὑμῖν. H.J. Greve, De brief v. d. ap. P. a. ἃ. Ga- latiërs enz., gist: èvvou®. Godg. Bijdr. 1813. 1 : 240. vs. 4. De woorden εἴγε zat εἰκὴ behooren niet tot den tekst. Evenmin: 5 ἢ ἐξ ἀκοῆς πίστεως ; 6—10; 13 ὅτι γέγραπται — GAL. 902 ξύλου; 14 ἵνα — X. Ls 16 οὐ λέγει — 20; 21 εἰ γὰρ — δικαιοσύνη; 22 ἡ γραφή; 27. Weisse. vs. 20 kan- gemist worden en schijnt als bedenking aan den kant geplaatst en vandaar in den tekst geslopen te zijn. Michaelis, Hinl. 745. Lücke onderstelt hetzelfde en meent, dat wij hier een samensmelting van twee verklarende kantteekeningen hebben. De Wette, Kurze Erklär. des Br. an die Gal. Misschien ontstond dit vers uit ὁ δὲ μεσίτης ἄνθρωπος où ἐστὶν, ὃ δὲ ϑεοῦ υἱὸς ἐστὶν, wat een kantteekenaar ter verklaring schreef bij het voorafgaande middelaar, dat hem ten onrechte aan Christus deed denken. Straatman IL : 49, P. D. Chantepie de la Saussaye gist, dat Paulus schreef: ὃ δὲ μεσίτης τοῦ ἑνὸς οὐκ ἔστιν, ἃ. 1. deze Mozes, die de wet ontvangt, behoort niet tot het eene σπέρμα der belofte. Ken ander, die den apostel niet verstond, schreef er, misschien met het oog op 1 Tim. [1 : 5, de volgende woorden bij. Studiën. Th. Tijds. 1877 : 85174- 578. vs. 28. Eve. Beza gist: ἔστι. Elsner: ἔτι. Zie IV : 7. B. IV. vs. 4. ἐξαπέστειλεν — ὅ ἐξαγοράσῃ. Deze woorden behooren zoo min tot den tekst als: 6 ὅτε δέ ἐστέ vioi; 9 “οἷς — ϑέλετε; 14 ὡς Χριστὸν 1. ; 17; 24—27; 30. Weisse. Michelsen stemt in met de onechtverklaring van vs. 4b, ὅδ, 62, zoodat hij met Weisse leest: „toen gekomen was de volheid des tijds, dat wij Ὁ zoonschap ontvangen zouden, zond God den geest zijns zoons tot onze harten uit, roepende: Abba, Vader.“ LORDI To Kp ΚΟ 20700 vs. 5. Venema vult aan: twa ἡ μᾶς τοὺς κτλ. V. vs. Ὁ. ὃ πατήρ. Verklarende kantteekening. Wass. 1 : 70. vs. 7 behoort achter vs. 6 te staan en gelezen te worden: ὥστε οὐκ ἔτι δοῦλος, ἀλλ᾽ υἱὸς " κτλ. Wass. II : 49—51. 305 GAL. vs. ὃ. ἀλλὰ τότε. Verbeter: ἀλλὰ ποτὲ, maar voorheen. Beza. B. vs. 11. μήπως. Weisse leest : μὴ. vs. 14. μου τὸν en ὑμῶν zijn verschillende latere toevoegsels bij πειρασμόν. Griesbach. H. 445. vs. 16—20. De aanhef, ὥστε ἐχϑρὸς ὑμῶν γέγονα ; klinkt ont- zettend afgebroken na vs. 15. Het δὲ van vs. 20 laat zich met het voorafgaande niet verbinden. Herstel de orde, door bijeen te voegen: vs. 15, 19, 16, 17, 18, 20. Wass. II : 52—54. vs. 16—17. Paulus schreef: .….. ἀλ. ὑμῖν ζηλοῦσιν (verende) ov καλῶς, ἀλλὰ ἐκκλεῖσαι ἡμᾶς ϑέλουσιν (willende); een afschrijver plaatste bij vergissing een ὑμᾶς achter ζηλοῦσιν, en om dit dui- delijk te maken, voegde een ander aan het slot toe: twa αὐτοὺς ζηλοῦτε, terwijl Paulus nooit ya met een indicativus zou gebrui- ken. Straatman II : 47. ἡμᾶς kwam achter èxxderoar waarschijnlijk als een gissing van Beza voor ὑμᾶς in den tekst. Meyer.. Michelsen, 12, wil vs. 17 lezen: ζηλοῦσιν ὑμᾶς οὐ καλῶς, ἀλλ᾽ ἐγκλεῖσαι ὑμᾶς ϑέλουσιν * ἵνα τί αὐτοὺς ζηλοῦτε; vs. 25. Σινᾶ doos ἐστιν ἐν τῇ ’Aoapia. Oorspronkelijk een kantteekening bij «Σινᾶ, vs. 24. Im de overblijvende’ woorden heeft δουλεύει betrekking op “A4yao, terwijl het bij Jeruzalem behoort, en ook τὸ kwalĳk past bij ”4yao. Men leze daarom: ΤῊ (voor: τὸ) δὲ “Ayag συστοιχεῖ ἡ (voor: τῇ) νῦν Leoovoadju, δουλεύει γὰρ u. τ. τ. αὑτῆς Bentley. B. Afgewezen door Hol- werda, Bijdr. 80. Pearce stelt voor te lezen: (TOAE TAP Σινὰ ὅρος ε. ε. τ. A., ovor. δὲ τῇ νῦν Jeg.) δουλεύει γὰρ u. τέκνων. αὑτῆς. Ἢ δὲ AIIO Ἵπερ. ἐλ. «rh. (Want deze Sinai is een berg in Α. en grenst aan Jeruzalem) want zij verkeert in slavernij met haar kinderen. Maar dit (verbond, διαϑήκη) van Jeruzalem is vrij. B. Macey, N. 7. 1729, laat weg: Σινὰ ὅρος ᾿ξ. ε. τι ’Ag. Reuss 174, GAL. 504 Schott ziet hier een dubbele kantteekening. Eerst werd ge- schreven: τὸ δὲ Σινᾶ ὄρος ἐστὶν ἐν τῇ Ao. Later plaatste men “Ayag vóór Σινᾶ, toen men een parallel tusschen beide meende te mogen opmerken. Daarna werd δὲ in γὰρ verbasterd. Meyer. Prins vereenigt zich met de lezing door Tischendorf gegeven in zijn ed. VIII? τὸ γὰρ Σινᾶ ὄρος εξ. ε. τ. A., maar vermoedt dat deze tamelijk onbeduidende woorden te houden zijn voor een toevoegsel van iemand, die meende dat hier wel mocht gewezen zijn op de overeenkomst tusschen den vs. 24 vermelden oorsprong des Ὁ. V's ἀπὸ ὄρους Σινὰ en de ligging van dien berg in Arabië, werwaarts Hagar gevlucht en waar Israëls nakomeling- schap vermenigvuldigd is. Zh. Tijds. 1872 : 625. Naber, 102, noemt de inlassching zò δὲ — ’Ao. het werk van een ezel. vs. 28. Mangey gist καϑό in plaats van χατὰ ᾿1σ. gelijk WD: vs. 51. ἄρα en wat anderen daarvoor in de plaats schreven: διό enz., behoort niet tot den tekst. Griesbach. Π, 444. Ve vs. 1. πάλιν worde geschrapt. De Galatiërs waren als heidenen nooit onder het juk. Owen. B. — „Niet onaardig“ gist HE. J. Greve, dat hier eenvoudig moet gelezen worden: Χριστὸς ἡμᾶς ἠλευϑέρωσε * στήκετε οὖν. Godg. Bijdr. 1873. 1 : 241. vs. 4. De woorden τῆς χάριτος ἐξεπέσατε behooren niet tot den tekst, en evenmin vs. 8; 9; 11; 18 wovor — oaoxi; 17 τὸ δὲ zv. — ἀγτίκειται; 18; 21 ἃ προλέγω — κληρονομήσουσιν. Weisse. vs. 5. Behoort dit vs. niet achter vs. 3 te staan? Barrington. B. vs. 7 15. een ingevoegde kantteekening, volgens Schott; nadat Semler en Koppe dit hadden gezegd van de woorden: τῇ ἀλῃϑείᾳ μὴ πείϑεσϑαι. Meyer, 305 EFEZ. vs. 12. ὄφελον καὶ ἀποκόψονται. Le Clerc gist: ὄφελον ALO- ΚΟΠΤΈΣΘΑΙ, zat ONTQXS ἀποκόψονται. Zij mogen afgesneden worden en zij zullen inderdaad afgesneden worden. Camerius: ὄφελον AIIOKEKOWONTAL B. vs. 14. ἐν ἑνὶ λόγῳ. Later ingevoegd. Griesbach. H. 444. vs. 15. καὶ κατεσϑίετε is afkomstig van een kantteekening ter verklaring van δάκγετε. Wass. 1 : 71. vs. 17. Achter ἐπιϑυμεῖ 15. μὲν uitgevallen. Venema. Γ΄. vs. 21. ἃ προλέγω. Misschien: ἅπερ λέγω, zooals de Hd. Compl. heeft. B. VL vs. 1. De woorden σχοπῶν — πειρασϑὴς zijn een ingevoegde kantteekening. Laurent. vs. ὃ-- ὃ» 10; 12—18; 15—16 behooren niet tot den tekst. Weisse. vs. 4. Beza wil μόνον weglaten, Venema daarvoor lezen: μένον. B. vs. 7. πλανᾶσϑε. Verbeter: πλανᾶτε. Constant. Lex. B. vs. 16. Venema vult aan: ὥς καὶ ἐπὶ τὸν κτλ. V. De brief aan de Efeziërs. vs. 1. De apostel hiet achter τοῖς οὖσιν eemge ruimte, zoodat of aan de Wfeziërs, of aan de Laodiceërs kon worden ingevuld. Wolff. St. 250. Misschien behoort τοῖς οὖσιν zoo min als ἐν ’Epéow tot den oorspronkelijken tekst. Reeds Koppe, Prol. p. 8, 18, hield dit 20 EFEZ. 306 alles voor onecht, terwijl Εἰ. J. Greve, met Marcion, wilde lezen: ἐν JAaodtixeta en Michaelis, Bijvoegsels en Verb., giste, dat Paulus van dezen brief verschillende afschriften liet maken, waarvan hij het eene bestemde τοῖς οὖσιν ἐν 'Ep., het andere τ. o. ες. JZaoò. en een derde voor een andere gemeente. „Louter mogelijkheden“ en daarom bestreden: Godg. Bijdr. 1818, 1 : 148--4. Afgezien ook van het waarschijnlijk onechte ἐν ᾿Εφέσω is de tekst niet gezond. πιστοῖς, als adjectiv. genomen, geeft geen zin; doeh evenals ἁγίοις voor een substantiv. gehouden , eischt het τοῖς ἁγίοις καὶ πιστοῖς ἕν X. L., τοῖς ὀὔὐσιν ἐδ. ΣΕ ΟΣ τοῖο τ ἁγίοις καὶ πιστοῖς ἐν X. 1. Holwerda, Bijdr. 63. Kiene meent dat οὖσιν uit ἔϑγεσιν ontstaan is; Baur, dat de woorden τοῖς οὖσιν ἐν ᾿Εφέσῳ aan 2 Tim. IV : 12 ontleend zijn. Holtzmann , Kritik der Eph. u. Kol. 11. vs. 4. ἐν αὑτῳ. Al. Morus verbetert: ἐν αὑτῷ, in zichzelf. B. vs. 13. τῷ ἁγίῳ werd later ter verklaring bijgevoegd, wat geheel overbodig was. Wass. 1 : 19. vs. 15. In zat ΤΗΝ εἰς πάντας τοὺς ἁγίους is zeker AC AIIHN uitgevallen. Doch onbeslist moet blijven of nog meer woorden verloren gingen, vooral omdat de brief aan de Kolossers de gelijkluidende plaatsen gewoonlijk in korteren vorm heeft. Daar, 1: 4, hebben de meeste HSS. χαὶ τὴν ἀγάπην ἣν ἔχετε; maar B mist de laatste twee woorden. Lachmann, N. 7. IH p. XII. vs. 17. ô-Oeòg τοῦ xvglov.,... εν ὃ πατὴρ τῆς δόξης. Piscator gist ὃ πατὴρ τοῦ κυρίου..... ὃ Θεὸς τῆς δόξης. Zie Hand. VII : 2; ΤΟΥ ΠΟ RC vs. 18. πεφωτισμένους. Lees, in verband met het voorafgaande “» ὑμῖν πεφωτισμένοις. Piscator. B. 1, vs. 2, αἰῶνα. P, Junius gist, naar VI : 12: AArMONA, overeenkomstig de heidensche denkbeelden betreffende Jupiter. 307 EFEZ. Owen ziet hier een eigennaam ’dtöva, bestuurder dezer wereld. Zie Irenaeus, adv. Haer. 1, 1. B. κατὰ τὸν ἄρχοντα. Lees, met de syr., χατὰ τὸ OEAMHMA τοῦ ἄρχοντος, dan volgt τοῦ πνεύματος zeer natuurlijk. Owen. B, vs. ὃ. ἐν οἷς. P. Junius gist: ἐν αἷς nl. ἁμαρτίαις. Zie vs. dens. Κι: πάντες. Venema vermoedt: πάντως. Γ΄. vs. 4. ὃ δὲ. Mangey schrijft: ὃ AH, verbindt dit vs. met vs. 1, en plaatst vs. 2 en 8 tusschen haakjes. 8. Vs. 5. χάριτί ἐστε σεσωσμένοι. Deze woorden, door Chrysostomus overgeslagen, verstoren den zin. Zij zijn kennelijk als kanttee- kening in den tekst geslopen. Grotius. Bullierius vult achter Χριστῷ in: ’]ησοῦ, οὖ. St. 250. vs. 7. Markland vermoedt dat τῇ is uitgevallen achter χρηστό- τητι. B. vs. 9 verbreekt den samenhang tusschen 8 en 10, kan best gemist worden en schijnt oorspronkelijk een kantteekening. Owen. B. vs. 15. τὴν ἔχϑραν — αὑτοῦ. Wellicht oorspronkelijk een kantteekening ter verklaring van τὴν ἔχϑραν ἐν αὐτῷ, vs. LO. Owen. B. δόγμασι. Venema gist: δικαιώμασι. Hebr. IX. V, vs, 17. Venema vult aan: zat ἡμῖν τοῖς ἐγγύς. V. HI. vs. 18. De woordvoeging vordert voor ἐρριζωμένοι te lezen: ἐρριζωμένων. Musculus. Of met het oog op ὑμῖν: ἐρριζωμένοις. ‚P, Junius. B. ΙΝ. vs. 2. ἀνεχόμενοι. Lees: ἀνεχομένους, ter wille van ὑμᾶς, vs. 1) en vs. 3: σπουδάζοντας. P. Junius. B, 20% EFEZ. „08 vs. 14. ἐν τῇ κυβείᾳ geeft hier geen zin. Lees: ἐν τρικυμίᾳ. Valckenaer. V. vs. 21. Een ongenoemde Ὁ} Curcellaeus gist εἴγε ΑὙΤΟΥ͂, voor αὐτὸν, ἠκούσατε. B. vs. 28. ἐργαζόμενος τὸ ἀγαϑὸν. De uitdrukking wordt Gal. VI : 10 im een anderen zin gebruikt. Misschien moeten wij hier lezen: ἐργ. τὸν APTON ταῖς χερσὶν. Zie Joh. VI : 27: 2 Thess. LUS OU pe: Pearce wil τὸ ἀγαϑὸν verplaatsen achter χερσὶν, opdat hij in staat zij iets goeds te geven. 5. vs. 29. Een ongenoemde wil voor yoetag lezen: ΧΡΙΣΤΟΥ͂ EKKAHSIAS. B. Paulus schreef: ἀγαϑὺς πρὸς τὴν χρείαν, goed voor het doel. Een kantteekenaar voegde ter opheldering daarbij: οἰκοδομὴν, omdat het voornaamste doel van iemand die als christen spreekt, is te stichten. Toen dit woord in den tekst was geslopen, werd τὴν χρείαν veranderd in τῆς χρείας. Owen. B. Misschien stond er oorspronkelijk: πρὸς οἰχοδομὴν τῆς χος ἅ. 1. χάριτος, ad imerementum gratiae, wat goed overeenstemt met het volgende: ἵνα δῳχάριν τ. «. Linwood 28. VA vs. 9 15. misschien een ingevoegde kantteekening. Owen. B. vs. 11. In tegenstelling met vs. 9, mocht men een waarschu- wing verwachten tegen de vruchten der duisternis. Misschien is ἀκάρποις een schrijffout voor σαπροῖς. Naber 369. vs. 14 is als kantteekening uit Jes. LX : 1 in den tekst gekomen. Scaliger. B. vs. 19. ἐν τῇ καρδίᾳ. Venema gist ἐκ τῆς καρδίας. V. __ vs. 26, ἐν ῥήματι. Venema gist πνεύματι, zie Hand. XI : 16, of αἵματι. Semler houdt ἐν ῥήματι voor onecht. Lotze meent dat 309 FILIPP. elke wijziging overbodig en ἐν ῥήματι gezegd is voor χατὰ τὸ ῥῆμα, gelijk beloofd is; maar ὕδατος mag veranderd worden in αἵματος. V. VL. vs. 2, 3 vermoedelijk een ingeslopen kantteekening. Het Evan- gelie dringt nergens zoo bijzonder met tijdelijke beloften op gehoorzaamheid aan, en vs. 1 wordt een andere drangreden genoemd: τοῦτο γάρ ἐστι δίκαιον. Zie Kol. III : 20, 21. Owen. B. vs. 5. ὡς τῷ Χριστῷ. Venema vermoedt: ὡς ἐν τῳ X., of ὡς τοῦ Χριστοῦ nl. δοῦλοι. Zie ook Kol. ΠῚ : 29, Υ. vs. 12. πρὸς τὰ πνευματικὰ τῆς πονηρίας ἐν τοῖς ἐπουρανίοις. Verbeter: πρὸς τὰ πνεύματα τῆς πον. & τ. ὑπουρανίοις. Hieronymus, 0. a. gevolgd door Augustinus, Erasmus, Beza, Grotius. B. vs. 17. Mangey vult aan, naar 1 Thess. V : 8, περιχεφαλαίαν EAMHIAA τοῦ σωτηρίου. B. De brief aan de Filippiërs. Weisse onderscheidt in dezen brief een eerste schrijven van Paulus aan de Filippiërs, bestaande uit H. 1. II, II : 12 τὸ λοιπὸν, ἀδ. μ., χαίρετε ἐν χκυρίω, en een fragment van een tweeden brief aan dezelfde gemeente: H. III : 10 τὰ αὐτὰ κτλ... tot het slot van H. IV. | vs. 1. De persoon, die H. IV : 8 wordt aangesproken, moet vroeger genoemd zijn. Lees daarom hier σὺν ἐπισκόπῳ in plaats FILIPP, 510 van σὺν ἐπισχόποις, dat zijn ontstaan dankt aan de volgende Ötaxovoue, terwijl o. a. 1 Tim. II : 2, 8, 12 leert dat ἐπίσκοπος: in het enkelvoud, naast Òtaxovor, in het meervoud, kan voorko- men. Linwood 29. vs. 3 en 4 zijn onverstaanbaar. Pearce wil lezen: eùy. τ. 0. μου (ἐπὶ πάσῃ τῇ δεήσει μου πάντοτε ὑπὲρ πάντων ὑμῶν μετὰ χαρᾶς τὴν μνείαν ποιούμενος) ἐπὶ τῇ κοιν. κτλ. Zie 1 Thess. 1: 2; ΕΠ ΠΡ: πάντυτε worde als overbodig geschrapt. Law. B. Venema behoudt den gewonen tekst, maar schrijft μνείαν in plaats van δέησιν ποιούμενος. Γ΄. Weisse acht later ingevoegd: πάντοτε --- ὑμῶν ; als ook vs. 10 εἰς τὸ — διαφ.; 13 ἐν ὅλῳ — πᾶσιν ; 16—17; 22 εἰ δὲ — ἔργου; 25 εἰς τὴν πίστεως ; 20 διὰ --- ὑμᾶς ; 28 ἥτις --- ϑεοῦ. vs. 11. χῶν διὰ 1. X. Venema gist: τῆς δε ZL. X. Zie II : Lane vs. 15. τὸν Χριστὸν χκηρύσσουσι Is een ingeslopen kantteeke- ning ter verklaring van τ. X. κχαταγχγέλλουσιν, vs. 16 (17). ἈΠ ΕΒ ΚΝ τς vs. 22. Tusschen τὸ en ζῆν is μὴ uitgevallen. Venema. V. vs. 23. ἐπιϑυμίαν εἰς τὸ ἀναλῦσαι Is geen Grieksch. Men late, met sommige HSS., εἰς weg en leze: ἐπ. ἔχων TOT ἀναλῦσαι. O en OT worden vaak verwisseld. Pearce. B. vs. 29. ὑπὲρ X. Lees: ὑπὸ X. Mangey. B. BE vs. 1. Het derde τις, vóór σπλάγχνα, door sommigen veran- derd in zwa, kwam 0} vergissing, door een herhaling van het voorgaande, in den tekst. Linwood 28. vs. 2. De woorden τὸ ἕν of τὸ αὐτὸ φρονοῦντες Schijnen een verklarende kantteekening te zijn. Barrington. B. Wassenbergh, 1 : 74, ziet hier insgelijks het werk van een vreemde hand, ot FILIPP. Niet tot den tekst behooren: de woorden σύνψυχοι, τὸ EU φρι; 6 zò εἶναι ἴσα Oeds 7 μορφὴν — ὃ ἑαυτὸν ; 10 —11; 20---21; 22 εἰς τὸ εὐαγγέλιον; 25 ὑμῶν δὲ --- χρείας μου; 90. Weisse. VS. ὥ. φρογεῖσϑε Is een verbetering voor φρογεῖτε, maar dit is onverklaarbaar. Misschien: τοῦτο poovoîro ἐν ὑμῖν, mocht dat gevoelen in uw zijn. Holwerda, Ν. J. 598. vs. Ὁ, 7. ὃς — λαβών. Dit klinkt ongerijmd. Paulus wilde zeggen, dat Jezus, piet tevreden met zijn verheven lot, dat bestond in het εἶναι ἴσα Oem, naar hooger streefde. Hij schreef: οὐχὶ πρᾶγμα ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα Oem. Uit πρᾶγμα ontstond ἅρπαγμα en dit werd verknoeid in ἁρπαγμὸν. Naber 102, Berlage, 80—84, verdedigt de juistheid dezer gissing, maar bestrijdt N's verklaring der woorden, terwijl hij daaraan dezen zin hecht: „hij heeft het niet beschouwd als een zaak, waarop het voor hem aankwam, als een zaak van aanbelang“. B. hield geen rekening met de bewering van Cramer, N. Bijdr. ΠῚ : 10, dat ἅρπ. zijn zou een daad van plotseling wegnemen. Jezus zou in het Gode gelijk zijn niet iets hebben gezien, dat hij zich plotseling mocht toeeigenen, maar dat alleen door gehoorzaam- heid zijn deel kon worden. vs. 8. ἄνϑρωπος. Holwerda verandert: &y9gwrmrov, doch zonder noodzakelijkheid, volgens Scholten, Inl. 272. vs. 11. Voor ’/yooög is waarschijnlijk het lidwoord, ὃ, uitge- vallen. Owen. 8. vs. 18. Mangey leest ὑπὸ en niet ὑπὲρ τῆς εὐδ. DB. ἐνεργεῖν. Om de herhaling van het woord te ontgaan, leest Pearce ἐπιτελεῖν. B. Michaelis slaat voor: ἐὐεργεῖν. Winl. 745. vs. 16. ἐπέχοντες vordert λόγῳ, in plaats van λόγον. Zie Hand. UI : 5; 1 Tim. IV : 16. Linwood 294. vs. 19. εὐψυχῶ. Verbeter, met ed. Plantin., ἐμψυχῶ. Gro- tius. B. FILIPP, 1. HI. vs. 2 behoort zoo min tot den oorspronkelijken tekst als 5 χατὰ νόμον — 6 ἐχχλησίαν; 73 ὃ τὴν ἐκ Θεοῦ — πίστει; 18—19; 20 κύριον. Weisse. vs. 9, τὴν ἐκ Θεοῦ δικαιοσύνην ἐπὶ τῇ πίστει. Wat Mill van de laatste drie woorden opmerkte, geldt van alle: zij werden later aan den tekst toegevoegd. Wass. 1 : 74. vs. 15. τοῦτο po. Beza gist: τὸ αὐτὸ po. B. Venema vermoedt hetzelfde. Verschuir voegt er bij, dat wij moeten schrijven: ταὐτὸ. V. καὶ εἴ τι. Heinsius verbetert: zat εἰ ETI. B. vs. 17. οὕτω περιπ. Venema gist: ὄντως π. V. vs. 18, οὕς — 19 ἀπώλεια. Hen ingeslopen kantteekening. Laurent. Τνε vs. ὃ. αἵτινες — ὅ ἀνϑρώποις. Deze woorden behooren zoo min tot den tekst, als 6 τῇ προσευχῇ εὐχαριστίας; 12 οἶδα — περισσεύειν; 19; 22. Weisse. vs. 10. Naber, 369, gist, in plaats van het overdrachtelijke ἀναϑάλετε, het meer eenvoudige ἀγελάβετε. | vs. 11. οὐχ ὅτι καϑ' ὑστέρησιν λέγω. H. Stephanus verbetert: oùy, Ort χαϑυστέρησα, λέγω. Piscator leest ὡς voor ὅτι. B. vs. 16. ὅτι. Venema gist: ὄντε en Verschuir wil dan het daarop volgende χαὶ weglaten. V. 513 KOL. De brief aan de Kolossers. Paulus schreef een brief aan de Kolossers, door een onbe- kende omgewerkt en uitgegeven als een brief van den apostel aan de Efeziërs. Met behulp van dit geschrift heeft een derde den echten brief geïnterpoleerd. De oorspronkelijke bestond uit: Kol. 1 : 1—6 ἡμέρας; 7 ἐμάϑετε — ὃ ἀγάπην; 9. Διὰ. — ἡμεῖς, οὐ --- προσευχόμενοι; 10 περιπατῆσαι ὑμᾶς ἀξίως τοῦ ϑεοῦ; 13 behalve τῆς ἀγάπης; 19 ὅτι ἐν αὐτῷ εὐδόχησεν ; 20 καταλλάξαι; 21 χαὶ ὑμᾶς ποτὲ ὄντας ἐχϑροὺς ἐν — 22 ϑανάτου; 23 εἴ γε ἐπεμένετε τῇ πίστει ἑδραῖοι χαὶ μὴ μεταχινούμενοι ἀπὸ τοῦ evay- γελίου οὗ ἐγενόμην ἐγὼ Παῦλος (25) διάκονος --- λόγον τοῦ ϑεοῦ; 29 behalve ἐν δυγάμει. Π:1 Θέλω --- μου; 2 ἵνα --- αὐτῶν; 4 τοῦτο -- παραλογί- ζηται; 5—6; 7 χκαϑὼς --- ὃ φιλοσοφίας κατὰ τὰ στοιχεῖα --- Χριστόν; 9 ὅτι ἐν αὐτῷ; 11 περιετμήϑητε περιτομῇ ἀχειροποιήτῳ:; 12 συντ. --- συνηγέρϑητε διὰ τῆς ἐνεργείας — 18 παραπτώμασιν συνεζωοποίησεν σύν αὐὑτῳ -- 14 χειρόγραφον ὃ ἦν κτλ.; 16; 18 εἰχῆ κτλ.; 20—22 ἀποχρήσει; 20 πρὸς πλησμονὴν τῆς σαρκός. 111 : 3: 12-18; 17. IV : 2 — αὐτῇ; 3 — Χριστοῦ; 4 δεῖ μὲ λαλῆσαι; ὅ---8: 10---12 ἀγωνιζόμενος ὑπὲρ ὑμῶν; 19—14; 18, Holtzmann, Kritik der Eph. u. Kol. 148—168 en 325—830. vs. 6. χαϑὼς — ἀληϑείᾳ. Later ingevoegd, evenals 10 εἰς πᾶσαν ἀρέσκειαν; 18 zat ἀὐτὸς — ἐκκλησίας; 20 δι’ αὐτοῦ — οὐρανοῖς; 24 ὃ ἐστιν --- 25 διάκονος; 27 ὃς ἐστιν --- δόξης; 28 γουϑετοῦντες --- σοφίᾳ. Weisse. καὶ vóór ἔστιν is, met HSS., onecht. Achter het eerste χαϑὼς KOL. 914 καὶ Is waarschijnlijk uitgevallen: εἰς πάντα τὸν κόσμον * zat... dat tot u gekomen is, gelijk ook tot de geheele wereld; en in de geheele wereld is het vruchtdragende en tot grooteren was- dom komende, gelijk ook onder u. Holwerda, Betr. 116—118. καρποφορεῖσϑαι komt in het medium elders niet voor in het N. T. vs. 10 heeft ook χαρποφοροῦντες. Καρποφορούμενον is, wel- licht door een afdwaling van het oog naar αὐξανόμενον, ontstaan uit χαρποφοροῦν. Linwood 30. vs. 9. πληρωϑῆτε τὴν ἐπίγνωσιν. Verbeter, met het oog op vs. 10, εἰς τὴν ἐπ. — Of: πληρώσητε τὴν ἐπ. Mangey. B. vs. 12. ἱκανώσαντι. Bentley gist χαινώσαντι. B. vs. 15. πρωτότοχος, de eerstgeborene. Erasmus: πρωτοτύχος, de eerste voortbrenger. B. Marcion schrapte de woorden πρωτύ- Toxog πάσης κτίσεως. Oulze. vs. 16 ontbreekt bij Marcion. Sulze. — τὰ πάντα δι’ αὑτοῦ καὶ εἰς αὐτὸν ἔχτισται. Deze woorden ontbreken bij Ignatius ad Tars. IV, zjn in strijd met des briefschrijvers gedachten over den persoon vam Christus; zij werden hier later ingevoegd. Schulthess, Symb. 11 p. XI—XIV. vs. 19. χατοικῆσαι. Lees: κατοικίσαι. Venema. V. Verdedigd door Naber 369. τὸ werd door een vreemde hand vóór πλήρωμα geschreven. Linwood 30. vs. 20. εἰς αὐτὸν. Lees: εἰς αὑτὸν. Venema. V. Blijkens Ef. IL : 14 vv., ziet εἰρηνοποιήσας op Christus. Maar dan moet vs. 19 tusschen haakjes geplaatst en de zin aldus worden vervolgd: zal δι αὑτοῦ ἀποκαταλλάξῃ πάντα (en niet: ἀποχαταλλάξαι τὰ πάντα) εἰς αὐτόν, nl. τὸν Θεόν. Lin- wood 90. vs. 21. νυνὶ δὲ geeft hier geen zin. Lees: γυνὶ ΔΉ. Man- gey. B. vs. 22. τῆς oagsòg doet hier een ongebruikelijke uitdrukking ontstaan en is waarschijnlijk een ingevoegde kantteekening, 5.15 KOL, afkomstig van een ijveraar tegen de ketterij van Cerinthus, die ontkende dat Christus in het vleesch geleden had. Owen. B. Mareion schrapte dit woord. Sulze. vs. 24. νῦν χαίρω. Piscator: καὶ χαίρω. B. EK vs. 1. καὶ boot — σαρκί. Later ingevoegd, evenals 4; 8; 10 ὃς — ἐξουσίας; 11 ἐν τῇ ἀπεχδύσει — Χριστοῦ; 12 ἐν ᾧ — γεχρῶν; 14 τοῖς δόγμασιν --- αὐτὸ; 16—17; 18 ϑέλων — ἐμβα- τεύων ; 23. Weisse. vs. ἃ. παραχληϑῶσιν. Zou het niet zijn: παραχλιϑῶσιν, vraagt Michaelis, volgens H. Marsh, Axm. w. Zusütze zu Michaelis, ante L<413. vs. 3. Voor drdxgvpor is of uitgevallen. 1 Kor. II : 7. Venema. Γ΄. vs. 11. Men leze door omzetting: τῶν ἁμαρτιῶν τοῦ σώματος τῆς σαρκὸς, of men late, met sommige HSS., ἁμαρτιῶν weg. Mangey. B. vs. 12. τῆς ἐνεργείας. Battier gist: τῇ ἐνεργείᾳ. B. vs. 18. In plaats van σὺν αὐτῳ moet men lezen: ἑαυτῷ. Na werkwoorden, met σὺν samengesteld, wordt de praepositie met den dativus niet herhaald in het N. T. Een HS., bij Griesbach vermeld, heeft dit ἑαυτῳ. Linwood 31. vs. 14. Uit zat αὐτὸ worde καὶ verplaatst vóór ἐξαλείψας. Deyling. B. δόγμασιν. Venema gist: δικαιώμασιν. Hebr. IX. V. Achter χειρόγραφον is ἐν uitgevallen en de zin daardoor onver- staanbaar geworden. Zie Ef. IT : 15. Linwood 90. Vel. Hol- werda, Betr. 122, die de plaats erg bedorven acht. vs. 15. Paulus schreef: ἐξουσίας ἅς (of: oùe) καὶ ἐδειγμάτισεν Holwerda, Betr. 119. P, Junius wijzigt αὐτοὺς ἐν αὑτῷ in αὐτὸς ἐν αὑτῷ, zelf er KOL. 516 over (nl. over het kruis) eegepralende in zijn eigen persoon. B. vs. 17. μελλόντων. Mangey gist: μενόντων. B. vs. 18. ϑέλων. Clericus gist: OEATQN, verleidende door nederigheid. P. Junius: EAOQN komende in ned,, met toespe- ling op Mt. XXIV : 5, wat Linwood, 31, als gissing van Toup verdedigt. ἐμβατεύων. Herstel de in het voorgaande woord verloren ge- raakte letters: KENeugarelwv, tenzij men aan de verbonden woorden ἐμβατεύων εἰκῆ, denzelfden zin hechte als aan zeven- βατεύων. Curcellaeus. B. vs. 22. ἀποχρήσει. Beza gist: ἀποχρίσει οὗ ἀποχωρήσει. W. vs. 28. ἐθελοθϑρησκείᾳ. Venema gist: ἀγγελοϑρησκείᾳ. Zie vs. 18% HI. vs. 8. ἐκ τοῦ στόματος ὑμῶν. Deze woorden hangen met het voorafgaande niet goed samen. Men late ze, met de syr., weg. Owen. B. vs. 15. εἰς τὴν — γίνεσϑε. Later ingevoegd, evenals 16 καὶ vovderoövreg — πνγευματικαῖς ; 23 ὡς τῷ — ἀνϑ.; 25. Weisse. vs. 16. ἐν τῇ καρδίᾳ. Venema gist: ἐκ τῆς καρδίας. V. vs. 18. ἀνήκει. J. P. D'Orville, zum Chariton 1783, gist: ἀνῃκεν. N. Theol. Bl. 1800 p. 335. IV. vs. 2. ἐν αὐτῇ. Later ingevoegd, evenals: 3 δι’ ὃ — 4; 9. Weisse. vs. 16. ὑμῖν. Weisse leest: ὑμῶν. vs. 18. δεσμῶν. Chrysostomus heeft δακρύων. Mangey. B. οὐ 7 ruess. De eerste brief aan de Thessalonikers. LE vs. 1. Hieronymus zegt dat Silvanus een bedorven lezing is voor Silas, omdat Silvanus in de Hand. niet voorkomt. Gro- tius. B. IT. vs. 3. ἀκαϑαρσίας. Bentley gist: ἀνθϑρωπαρεσχείας. D. vs. 4. λαλοῦμεν. De samenhang vordert: ἐλαλοῦμεν. Bentley. B. vs. 5, 6. De woorden Θεὸς μάρτυς en δυνάμενοι — ἀπύστολοι moeten worden omgezet. Wass. Il : 56—57. vs. 11. ὑμᾶς behoort niet vóór zat, maar achter παραμυϑού- μένοι te staan. Wass. II : 58. vs. 13. De woorden τοῦ Θεοῦ achter λόγον ἀκ. st. ú. zijn ongetwijfeld een ingevoegde kantteekening. Venema. ἤ΄. τοῖς πιστεύουσιν. Ken later bijvoegsel. Wass. [ : 20. vs. 14. καὶ αὐτοὶ. Mangey gist: καὶ αὐταὶ nl. ἐκκλησίαι. B. vs. 14, 15. Een Johanneische inlassching, volgens Hipp. Rodrigues, St. Paul. 1876. Th. Tijds. 1877 : 827. vs. 16. ἔφϑασεν — τέλος. Ratschl, Hall. A. Lit. Z. N. 126, houdt deze woorden voor een later toevoegsel. Meyer. vs. 18. ἐγὼ μὲν Παῦλος. Ter verklaring later ingevoegd. Wass. Teen 20: ΠῚ vs. 3. σαίνεσϑαι 15. onverstaanbaar. Beza en Bentley vermoe- den: oadeveodar. Zie 2 Th. II : 2 B. Venema en later Lach- 1 ruEss. 918 mann: μηδὲν ἀσαίνεσϑαι, wat reeds voorgesteld was door Reiske en toegejuicht door Valckenaer, alsmede door Kuenen en Cobet, N. 1. p. XC., hoewel Reiske zelf toch nog liever σαίνεσϑαι wilde veranderen in σιαίνεσϑαι, taedio affici. Κ΄. Een ongenoemde bij Suicerus: κινεῖσϑαι, zegt Peerlkamp, die zelf, 83, meent dat Paulus schreef: σινιάζεσϑαι, waarvan FG de overblijfsels bewaarden in hun lezing: μηδὲν aot eveodar. Holwerda gist en verdedigt op nieuw: μηδὲν ἀναίνεσϑαι, nihil recusare. Betr. 128. vs. ὅ. γένηται. Naber, 108, herstelt: γεγένηται vs. 18. ταν τῶν is onecht. Zie 2 Th. 1 : 17. Mangey. B. ΙΝ. vs. 4. σκεῦος. Verbeter: σχῆνος. Zoo heet het lichaam bij wijsgeeren, in 2 Petr. [ : 13; 2 Kor. V : 1. Mangey. B. VS. 5. ἐπιϑυμίας. Hammond leest, met het oog op Rom. VERA en PA ὩΣ vs. 6. ἐν τῷ. Grotius gist: μι zure. Zie 1 Kor. XV : 8. B. vs. 6, 7. Bowyer, Jo. Schrader en Wassenbergh, IL : 60, wenschen deze verzen om te zetten. vs. 14. ἄξει klinkt zonderling, waarom Naber, 369, met het oog op 1 Kor. XV : 52, wil lezen: δοξάσει. ἌΣ vs. ὅ. πάντες. Venema gist: πάντως. Κ΄. vs. 8. Battier laat καὶ achter ἀγάπης weg. B. vs. 18. εἰρηνεύετε. Verbind dit met het voorafgaande en ver- beter: εἰρηνεύειν ve. Mangey. B. vs. 21. πάντα. De samenhang vordert: πγεύματα. Mangey. B, 319 2 THESS. De tweede brief aan de Thessalonikers. vs. 5. De woorden ἔνδειγμα τ. δ. κι τ. ϑεοῦ en εἰς τὸ — πάσχετε moeten worden omgezet, gelijk J. W. Homberg terecht aanwijst. Wass. ΠῚ : 60. vs. 9. Mangey wil δόξης en ἰσχύος omzetten. B. vs. 10. ὅτι ἐπ. Wall gist: ὡς ἔπ. B. Venema: ὅτε. Κ΄. Misschien is de tusschenzin ὅτι — ἐφ᾽ ὑμᾶς oorspronkelijk een kantteeke- ning bij πιστεύσασιν. Markland. B. IT. vs. 1—12. Later ingevoegd. Schulthess, Symb. 1». IX. vs. 2. ϑροεῖσϑαι, μήτε διὰ πν. Lees: ϑρ. ἀπὸ πν. P. Jumus. B. Evenals Mt. XXIV : 6 en Me. XIII : 7 ϑορυβεῖσϑε en niet ϑροεῖσϑε de juiste lezing is, moet ook hier ϑροεῖςϑαι veranderd worden in ϑορυβεῖσϑαι. Naber 359. vs. ὃ. ἄνϑεωπος. Basil. Hom. 7, leest: ἄγομος. B. vs. 4. Junius verbetert ἐπὶ in ὑπὲρ πάντα. Beza, met de vulg., ἐπὶ ΠΑ͂Ν TO, B; maar dan, voegt Knapp er bij, moet men ook het tweede ϑεὸν verbeteren, met HS. 18, in gede. Venema gist: ἐπὶ πᾶν τὸ λεγόμενον ϑεῖον, en Verschuir wil bovendien αὑτὸν veranderen in αὑτὸν. V. vs, 1. ἕως behoort onmiddellijk achter μόνον te staan. Vitringa. D. UL. Ds. ὃ. ἀτόπων 15 een foutieve herhaling van ἀπὸ τῶν, wordt wel van zaken, doch niet van menschen gezegd en moet uit 1 rim. 320 den tekst verwijderd worden, zoowel als het volgende zat, dat na en ter wille van ἀτόπων werd ingelascht. Linwood 91. vs. 6. στέλλεσϑαι. Mangey gist: συστέλλεσθαι. Zie 1 Kor. V: 11; 2 Joh. 10. Bogard: ὑποστέλλεσϑαι. B. De eerste brief aan Timotheus. vs. 1. τῆς ἐλπίδος ἡμῶν. Onverstaanbaar. Misschien viel αἰτίου bewerker, of iets dergelijks, achter Χριστοῦ weg. Owen. B. vs. 8. προσμεῖναι. De zin vordert een imperativus: srooouewar. Castelio. B. vs. 4. γενεαλογίαις. P. Junius gist: γενεϑλιαλογίαις. Bentley: κεγολογίαις. B. ἀπεράντοις. Lees: ἀπεράτοις. Obs. Sel. Hall. B. vs. 11, χατὰ τὸ εὐαγγέλιον. Price gist: καὶ τῷ εὐαγγελίῳ. B, vs. 18. ἐπί σε. Lees: ἐπί σου. Mangey. B. ΠΠ vs. ὅ. Price wil ὃ vóór ἄνθρωπος plaatsen. Zie 1 Kor. IX-: 2; Mt XIX: 17. B: vs. 6. πάντων, τὸ μαρτύριον. P. Jumus gist: πάντων τῶν μαρτύρων. B. vs. 10. Ö srgéme. Price: gist: we zr. evenals Kol. II : 8; BEVERSE | | vs. 13, 14 later ingevoegd. Bahrdt. H. 512. vs. 15. διὰ τῆς τεκνογονίας. Dat de vrouw door het kinderbaren behouden zal worden, is zeker nooit in iemands hoofd opgekomen. Lees: διὰ τὴν τεκνογονίαν, om het kinderbaren. Holwerda, Bijdr. 86. 321 1 rim. TIL vs. 7. ἀπὸ. Lees: ὑπὸ. Naber 94. vs. 12 verbreekt den logischen gang van vs. 1—15, legt den diakenen op, wat alleen van opzieners werd gevorderd, nl. μιᾶς γυναικὸς ἄνδρες te zijn, en is blijkbaar later ingevoegd, naar vs. 2 en 4. Naber 371. vs. 16. Bentley gist, dat men voor Θεὸς ἐφαγνερώϑηῃ moet lezen: Χριστὸς ἐϑανατώϑη en voor ὥφϑη ἀγγέλοις : ὦ. ἀποστόλοις. B. De lezing ϑεὸς 15 jonger dan ὥς, dat echter het spraakgebruik tegen zich heeft, waarom ὃ te verkiezen zou zijn. Doch Paulus schreef waarschijnlijk alleen: μυστήριον ἐφψαγερώϑη, waarmede eenig lied werd aangeduid. Schulthess, Symb. Il p. 23. Semler dacht evenzoo en misschien ook Griesbach. H. 444. IV. vs. 1. E. Hutter, N. 7. 1599, leest: πνεύματι πλάνης. Reuss 105. vs. 2. Het eerste gedeelte van dit vs. ontbreekt, doch is be- waard door Epiphanius, Maer. 78: ἔσονται γὰρ verooïg λατρεύον- Te, ὡς καὶ ἐν τῷ ᾿Ισραὴλ ἐσεβάσϑησαν. Mang. B. VS. B. ἀπέχεσϑαι. Isidorus van Pelus. heeft: ἀντέχεσϑαι. Ken ongenoemde: ἀποδέχεσϑαι. Pearce: ἀπεχομένων. Loup voegt in: κελευόντων ἀπέχεσϑαι. B. vs. 6. Timotheus was niet ἐντρεφόμενος, maar ἐντεϑραμμένος. Het foutieve ἐντρεπόμενος van D doet vermoeden: ἐφεπόμενος. Naber 372. vs. 16. αὐτοῖς schijnt achter ἐπέμενε later te zijn ingevoegd. Owen. B. 1 τίν. 5 vs. 4. Toup gist dat achter οἶκον ΟἸΚΕΙ͂Ν, haar eigen huis te besturen, is uitgevallen. B. Wakefield slaat voor: οἶχον εὐὖ- ϑετεῖν, maar hij wil niets veranderen. K. vs. 18. ἀργαὶ μανϑάνουσι. Zij leeren lui te zijn. Maar dan moest er staan: ἀργεῖν uav®. Misschien: ἀργαὶ λανϑάνουσι, tevens loopen zij, zonder dat men er erg in heeft, ledig de huizen rond. Mangey. B. Holwerda, N. J. 593 en Naber 108, toe- gejuicht door Berlage 79. Voor λαλοῦσαι gist Heinsius λαλῆσαι, te verbinden met uav- ϑάνουσι. B. vs. 16. εἴ τις πιστὸς ἢ πιστὴ ἔχει χήρας. W. Venema gist: εἴ τις πιστὴ (χήρα) χρείας ἔχει. V. vs. 21. Misschien noch πρύσκλισιν, noch πρόύσκλησιν, maar πρόκλησιν. Krasmus. B. vs. 28 verstoort den zin. Knatchbull wil het schrappen, Owen het aan het slot van het hoofdstuk plaatsen. B. ὙΠ vs. ὁ. προσέρχεται komt in dezen zin nergens voor. Lees: προσέχεται, Of προσίσχεται, of προσέχει. Zie 2 Petr. 1: 19. Bentley. B. Uitvoerig bestreden door Wesseling, doch verdedigd door Verschuir en door Lotze. Γ΄. vs. 19. ϑεμέλιον schijnt een onvoegzaam beeld. P. Junius, Le Clerc en Verschuir gissen: κειμήλιον. Bos: ϑέμα λίαν. ΠΑ 323 δ᾽ mr. De tweede brief aan Timotheus. vs. ὃ. Het schijnt vreemd dat Paulus God dankt, omdat hij, vrijwillig, Timotheus gedenkt in zijn gebeden. Heinsius gist daarom: ἐν KAOAPOTHTI STYNEIAHZERS ἀδιάλειπτον ΕΧΩΝ περὶ σοῦ μνείαν. Piscator wil uit Rom. 1 : 8--11 achter Θεῷ aan- vullen: ὑπὲρ σοῦ μάρτυς γάρ μού ἐστιν ὃ Θεὺς. Β. vs. 12, ἐστι. Bentley gist: ἔσῃ. B. vs 15. Door een kleine verandering kan het barbaarsche púyeÂdos plaats maken voor φαίνυλλος. Naber 372. vs. 17. Böttger houdt zonder grond ἐν “Ῥώμῃ voor onecht. Scholten, Inl. 310. IL vs. 2. μαρτύρων. Beter wellicht: μαρτυρίων. Zie Mt. VIII : 4. Venema. ΚΓ. vs. 7. Ev πᾶσιν behoort bij vs. 8. Venema. V. vs. 12. rrouévouer. Price gist: ouvvsrouévouer, zooals vs. 11. Zie Rom. VII : 17. B. vs. 15. ὀρϑοτομοῦντα τὸν λόγον. Venema gist: ὀρϑοποδοῦντα πρὸς τὸν λόγον, zie Gal. II : 14. V. vs. 16. προκόψουσιν. Curcellaeus gist: προσκόψουσιν. Dit werk- woord heeft geen subject. Misschien mogen wij voor ἀσεβείας lezen, wat volgens Wettstein gestaan heeft in D, doch daar in ἀσεβείᾳ Is veranderd: ἀσεβεῖς. Owen. B. vs. 19. ϑεμέλιος voegt hier niet. Misschien κειμήλιον. Op schatten werd het zegel van den eigenaar gedrukt. Zie 1 Tim. ΝΕ α ΚΥΡΆ ΓΙΑΤῚ Zin ἘΠΕ, 324 IV. vs. 3. ἀνέξονται. Price gist, naar Titus 1 : 9, ἀνϑέξονται. B. vs. 5. πληροφόρησον. Misschien: πλήρωσον. Zie Luc. XII : 25; Kol. IV : 17. Mangey. B. vs. 9—22. Zie bl. 78. vs. 18. φαιλόνην is een schrijffout voor φαινόλην. Piscator. B. Een N. T. Gr., Dublin 1746, nam het op. Een ander, London 1786, gaf: φενόλην. Reuss 141. vs. 22. ἡ χάρις wed’ ὑμῶν en afwijkende lezingen, zijn later aan den tekst toegevoegd. Griesbach. H. 445. De brief aan Titus. vs. Ὁ. naar 2 Tim. IT : 183 en Il : 2 aldus aan te vullen: διδαχήν MOT. Price. B. ‚Nb vs. 5. ἀγαϑὰς. Price gist: φιλαγάϑους. B. DS. 7. περὶ πάντα. Mangey vermoedt: περὶ πάντων, in alle dingen. B. ἀδιαφϑορίαν. Camerarius wenscht te lezen: δε ἀφϑορίαν,, door ernst. Price: δ ἀδιαφορίαν, door onverschilligheid, nl. zonder acht te geven op de personen. B. vs. ὃ, Price vult aan: ἐντραπῇ ZE. B. EAN PHIL. vs. 11. ἐπεφάνη. Misschien: ἀνεφάνη, exorta est, apparuit. Price. B. vs. 15. ἐπιταγῆς. Venema gist: ἐπιστάσεως. V. ΤΙ; vs. 1. πειϑαρχεῖν is een latere inlassching, ter verklaring van ὑποτάσσεσϑαι. Wass. 1 : 78. vs. 12. Νικόπολιν. P. Allix gist: Neasroder. B. vs. 12—15. Zie bl. 78. De brief aan Philemon. vs. 5. Wassenbergh, II : 61, wenscht door aanvulling en omzetting te lezen: ἀχούων σου τὴν ἀγάπην, ἣν ἔχεις εἰς πάντας τοὺς ἁγίους, καὶ τὴν πίστιν, ἣν ἔχεις πρὸς τὸν κύριον. vs. 9, πρεσβύτης kon Paulus nog niet heeten, toen hij in 62 dezen brief schreef, daar hij in 35, bij den dood van Stephanus, nog een jongmensch was. Lees: πρεσβευτὴς, een gezant. Zie Ef. VI : 20; 2 Kor. V : 20. Verbeter ook ὡς Παῦλος in ὡς HAAAI Bentley. B. Linwood, 32. vs. 17. ἐμέ. Beza leest, met de syr. vert.: ἐμόν. B. HEBR, 520 De brief aan de Hebreërs. vs. 1. προφήταις. Lees: ἀγγέλοις; want de schrijver wil aan- toonen, hoezeer Christus verheven is boven de engelen, en niet boven Mozes en Aäron, van welke hj later uitvoeriger spreekt. 7218. ΠῚ ΑΚ Ss mre. vs. 2. δι’ οὗ. Griesbach gist: διότι. K. τ vs. 6. πάλιν. Venema gist: πάλαι. V. iik vs. 1. παραρρυῶμεν. Junius leest: παρασυρῶμεν. B. vs. 3. εἰς ἡμᾶς. Beza gist: εἰς ὑμᾶς. B. vs. 9. γεύσηται. J. J. Reiske vermoedt: γένηται. B. Venema wil bovendien aanvullen en lezen: ὕπως, χωρὶς Θεοῦ, ὑπὲρ παντὸς γένηται διὰ οὗ ἐκ ϑανάτου. V. vs. 13. zat πάλιν is waarschijnlijk later ingevoegd. Jes. VIII: 17, 18 (LXX) staan beide aanhalingen bij elkander. De eerste past, op zichzelf genomen, ook niet bij des schrijvers doel. Wall. B. vs. 14. τουτέδτι τὸν διάβολον. Verklarende aanteekening van een latere hand. Wass. 1 : 79. vs. 15. δουλείας. P. Junius gist: δειλίας. B. Achter ὅσοι 15 σὺν uitgevallen. Venema. Γ΄. HI. vs. 1. Achter ὁμολογίας is uitgevallen: τῆς ἐλπίδος. Zie X : 23. Venema. V. el) No 7 HEBR. vs. 3. οἴκου. ὃ. F. N. Morus gist οἰχείου of οἰκέτου. Zie uti vs. 6. αὐτοῦ. Beza: αὑτοῦ. B. βεβαίαν. Beza wil: βέβαιον of βεβαία; Owen, door omzetting lezen: ἐὰν βεβαίαν κατάσχωμεν μέχρι τέλους τὴν παρρησίαν καὶ κτλ. B. vs. 7. καϑὼς. Mangey gist: καλῶς. B. vs. 10. ἀεὶ. Misschien een fout voor λαοί. Drusius. B. vs. 15. ἐν τῷ λεγ. Mangey gist: ET TO λεγ., het 15 goed gezegd. B. vs. 19. δι᾿ ἀπιστίαν. P. Junius vermoedt: δι ἀπείϑειαν. B. ΤᾺΣ vs. 2. ovyzeroauévoe. Misschien : συγκεχραμένοις. Griesbach. K. Bleek, die met bijna alle unciaal HSS. συγκεκραμένους leest, gist dat τοῖς ἀχούσασιν een schrijffout is voor τοῖς ἀκούσμασιν. Godg. Bijdr. 1862 : 612. VS. ὅ. καὶ ἐν τούτῳ. Mangey gist: καὶ εὖ τοῦτο. B. vs. 12, Mangey wil niet μυελῶν, noch μέλων lezen, maar uvovov, spieren, en καὶ vÓÓr κριτικὸς veranderen in διὰ. δ. vs. 13. Τετραχηλισμένα is een poging tot herstel van reroa- χισμένα, wat als schrijffout was gekomen in de plaats van het oorspronkelijke κατερραχισμένα,, porrecta. Naber 370. vs. 15. πεπειρασμένον. Junius gist: πεπλασμένον. B. δὲ κατὰ πάντα. Wakefield leest: δὲ, καὶ πάντα. Zie 2 Tim. ΤῊ DRE VL. vs. 5. καλὸν- ῥῆμα. Beter Grieksch en meer in overeenstemming met vs. 4 zou zijn: καλοῦ-ῥήματος. P. Junius. B. HEBR. 3ye Is γευσάμενος goed? Moeten wij voor re μέλλοντος misschien lezen: re τοῦ μέλλοντος ἢ Markland. B. vs. 6. ἀνακαινίζειν. J. J. Reiske gist: ἀνακομίζειν. B. el χαὶ οὕτως λαλοῦμεν. Latere imlassching. Harenberg. vs. 9. H. 413. vs. 18. χαταφυγόντες. J. J. Reiske gist: κατὰ φυγὴν ὄντες. B. VIT. vs. 4. “Apoadku 15. hier kwalijk geplaatst en later ingevoegd Naber 370. vs. D. ἀποδεκατοῦν. Mangey gist: ἐπιδεκατοῦν, tienden nemen. B vs. 11. el μὲν. Isidorus leest: ἐπεὶ μὲν. B. De woorden zat ov — λέγεσϑαι ontbreken in de aeth. vert en zijn oorspronkelijk een kantteekening. Mill. B. λέγεσϑαι kan best gemist, mm den zin niet geplaatst en moet gehouden worden voor een kantteekening bij ἀνίστασϑαι. Prins, Godg. Bijdr. 1862 : 613. vs. 18. προσέσχηχε. Erasmus, Colmaeus, Bogard lezen: προσ- ἑστηχέν. HG AAD, "8. ὃ. ὃ προσενέγκῃ. Dat een ‘priester die offeren zal wat brengt, is een overbodige opmerking en toch volgt de mededeeling niet wat het is dat hij brengt. Hij moet een heiligdom hebben, waar Ὁ of οὗ προσ. Michaelis, Winl. 745. hij offeren kan. Lees: ᾧ Bleek aarzelt, Prins beslist: dit vs. verbreekt den samenhang; het is later ingevoegd en was wellicht een ophelderende kant- teekening bij vs. 4, of bj VII δὴν Godg. Bijdr. 1862 : 615. 1. τόπος Lees: rúsroc. Zie vs. 5. P. Junius. B. C VS. ἐζητεῖτο. Verbeter: ἐζήτητο. Naber 109, 529 HEBR. vs. 10. Piscator vult aan διδοὺς ΔΏΣΩ vóuove, naar de LXX en het volgende KA4/.... ἐπιγράψω. B. IX. vs. 2. ἡ πρύϑεσις τῶν ἄρτων. Beter: ro ϑυσιαστήριον. Vene- ma. V. vs. 4. ϑυμιατήριον. Venema gist: ἱλαστήριον. Lotze acht het mogelijk, dat bovendien zò ϑυσιαστήριον is uitgevallen, om- dat de schrĳver het reukofferaltaar, Ex. XXX vermeld, niet noemt. V. VS. 7. ἀγνοημάτων is hier niet verstaanbaar en schijnt een ver- betering van ἀγογημάτων, wat een fout was voor het oorspron- kelijke: ἀλισγημάτων. Naber 371. vs. 9, 10. δυνάμεναι — ἐπικείμενα. Lees δυνάμενα, Óf ἐπικεί- μέναι. Beza. 8. vs. 11. μελλόντων. Mangey gist: μενόντων, ἴῃ tegenstelling van de tijdelijke δικαιώματα. Zie Kol. IL ; 17. B. τουτέστιν. οὐ ταύτης τῆς κτίσεως. Kantteekening bĲĳ où χει- ροποιήτου. Wass. 1 : 79. vs. 14. πνεύματος. Reiske gist: ἁγνεύματος, die zich geofferd heeft door eeuwigdurende remheid. B. vs. 19. αὐτό re τὸ βιβλίον behoort bij λαβὼν. Het onmiddellijk volgende χαὶ is door misverstand later ingevoegd. Valckenaer, Sch. 407. vs. 26. ἀπὸ καταβολῆς κόσμου. Deze woorden hebben het voor- komen eener inlassching. Bahrdt. H. 510. vs. 27. χαϑ' ὅσον. Grotius en Venema gissen: χκαϑὼς. V. vs. 28. Bentley vult aan: εἰς τὸ ΤΩΝ πολλῶν, wat hetzelfde 1 3. πατῶν Zie sue u Δ RomsVo amb ἈΧ ΠῚ: b): RKO Le elen OPN Seelen De HEBR, 330 Χ, vs. 1. μελλόντων. Mangey gist hier, als Kol. Il: 17, μενόντων. B. vs. 2. H. Stephanus plaatst ἄν achter ἐπαύσαντο. K. Chr. Sigismundus Georgi, N. 7. Gr. 1736, geeft: ἐπεὶ οὖν ἂν. Fieuss 146. 08. 5. εἰς τὸν κόσμον. Crell gist: εἰς τὸ ὕσιον, in het heilig- dom, nl. den hemel. 5. σῶμα. Cureellaeus deelt de gissing mede: ὦτα. W. vs. 14. μιᾷ γὰρ προσφορᾷ. Misschien: μία γὰρ προσφορὰ. Bengel. 8. vs. 15. μετὰ γὰρ τὸ προειρηκέναι. Venema acht dit onver- staanbaar en wil lezen: werk τῇ πρωτῇ ἀπειρηχέναι, postquam priori foederi, διαϑήκῃ, renunciasset. Zie VIII : 9, 18; 2 Kor. ΡΥ ΒΕ ΟΣ Ze vs. 24. χαταγνοῶμεν. P. Junius gist: χατανουϑετῶμεν, κατανύσ- owuev of παρακαλῶμεν. Mangey, overeenkomstig de volgende beeldspraak: κατακονῶμεν. B. vs. 27. πυρὸς ζῆλος. Junius gist: or. ζάλος, een vuurstorm. B. φοβερὰ. Venema vermoedt: φοβερᾶς. Zie vs. 91. Κ΄. DS. 89. ἀναστρεφομένων. Junius vermoedt: ἀνατρεφομένων. B. vs. 89, ὑποστολῆς. Junius: ἀποστάσεως. B. XI. vs. ὃ. πίστει νοοῦμεν. De schrijver beroept zich, tegenover de Joden, op hun groote voorgangers, patriarchen voor en na den zondvloed. Hoe kan hij dan beginnen met wij, een voorbeeld uit later tijden? In het volgende is telkens sprake van bijzondere personen. Deze ouden hebben met de hier bedoelde wij niets te maken. Misschien stond er oorspronkelijk: πίστει ἐνόησεν ’AÒau. Owen. B. da HEBR. vs. 4. πλείονα. Junius gist: IONA. Zie Gen. IV : 4. B. Cobet : ἡδίονα. Abel bracht een offer, dat Gode aangenamer was. In oude HSS. zijn 1/ en H bijkans met, A A en A moeilijk te onderscheiden, terwijl ΕἼ dikwerf voor 7 wordt geschreven. Zoo kan uit HAEION A, voor ἡδίονα, gemakkelijk 1LA4EIONA ont- staan. Mnemosyne IX, 1860 p. 308—514. vs. 11. καταβολὴν. Junius gist: σύλληψιν. B. αὑτὴ Σάρρα. Michaelis stelt voor: αὐτῇ «Σάρρᾳ. Κ΄. vs. 20. Venema gist παρὰ en niet καὶ τὸν ᾿Ησαῦ. V. vs. 21. ’Jwoijp. Onecht. Mangey. B. vs. 28. οὐκ behoort niet im den tekst. De ouders verbergden Mozes, omdat zij vreesden voor het bevel des koning, en miet omdat zij daaromtrent zonder zorg waren. Mangey. B. vs. 27. ὡς ὁρῶν ἐκαρτέρησε. Mangey gist: ὡς ὁρῶντα ἐμαρτύρησε. B. vs. 37. ἐπειράσϑησαν. Beza, ed. 3, 4, gist: ἐπυρώϑησαν. Gata- ker: ἐπρήσϑησαν. Fr. Junius: ἐπυράσϑησαν. Allen dus: zij werden verbrand. Beza, ed. 1, 2, ἐπήρϑησαν, (op een kruis) geheven. Steph. le Moyne: ἐπράϑησαν ; (als slaven) verkocht. Tan. Faber (ook Michaelis) ἐπηρώϑησαν, verminkt. Ben ongenoemde in Misc. Obs. Maart 1723: ἐσφαιρίσϑησαν, gespannen (op een wiel). J. J. Reiske: ἐπηρειάσϑησαν,, slecht behandeld. Alberti: ἐσπειράσϑησαν, opgehangen. Kypke: ἐπέρϑησαν, doorboord. Bryant: ἐπεράϑησαν , van πέράω, doorstoken. 5. Wakefield : ἐπειράϑησαν., palis transfii sunt. Δ΄. Vóór ἐν αἰγείοις schijnt καὶ te ontbreken. Mangey. B. ἐν αἰγείοις δέρμασιν is een verklarende kantteekening bij ἐν μηλωταῖς. Hemsterhuis. Wass. [ : 80. μηλωταῖς. Hase, Bibl. Brem. gist: μαλλωταῖς. B. XII. vs. 1. ὕγκον. P. Junius gist: ὄκνον. B. ἁμαρτίαν. Markland en Bentley gissen: ἀπαρτίαν, last, dien HEBR. 8 men op reis meeneemt. Zie Ex. XI : 33. Judith II : 18. vs. 6. Beza gist OT παραδέχεται, omdat μαστιγοῖ δὲ tegenover παιδεύει schijnt te staan. Drusius vraagt, met het oog op den Hebreeuwschen tekst van Spreuk. ΠῚ : 12, is μαστιγοῖ wellicht een later bijvoegsel? B. VS. 7. ὡς υἱοῖς ὑμῖν προσφέρεται. P. Junius gist: ὡς υἱοὺς ὑμᾶς τροποφορεῖ. Β. vs. 9. “εἶτα. Beza, met syr., εἰ δὲ: B. vs. 13. τροχιὰς. Lees: τραχιὰς [τραχείας], maakt de hobbelige (paden) recht voor uw voeten. Ed. Compl. Plant. B. ἵνα μὴ τὸ χωλὸν ἐκτραπῇ. De tegenstelling is niet natuurlijk. Battier slaat voor: zò KQAON, een lid. Beza, ed. 3, geeft: èxorgapij, luxetur. B. vs. 15. ἐνοχλῃ. Estius, Grotius, Mill: ἐν χολῇ, zooals Deut. XXIX : 18. Ἦ, of eenig ander woord, ontbreekt in beide deelen van den zin. B. vs. 18. Vóór ψηλαφωμένω worde μὴ of où ingevoegd: tot een niet te betasten berg. Zie Exod. XIX; Deut. IV : 11; V : 15. Montagne. B. vs. 21. Vóór Μωσῆς Is we uitgevallen. Venema. V. vs. 24. Law gist παρὰ τὸ τοῦ, in plaats van: τὸν ” Apel. dan het bloed van Abel. 5. Verschuir denkt aan een tegenstelling tusschen het evangelie en het woord op Ebal gesproken, naar Deut. XXVII. Hij meent dat er oorspronkelijk stond; παρὰ τὸ "Εβαλ. V. vs. 27. πεποιημένων. Bos gist: πεπονημένων. B. XII. vs. 3. ἐν σώματι. P. Junius gist: ἐνσώματοι, lichamelijk. B. Venema wil ὄντες veranderen in παϑόντες. Zie 1 Petr, Tab ele vs. 9. ξέναις. Venema wil: χεγαῖς. V. 300 JAC. vs. 10—12 getoetst aan het leerbegrip van dezen brief, blijken onverstaanbaar, tenzij men de oorspronkelijke volgorde herstelt en achtereenvolgens leest: vs. 10, 12 (waar διότε na de omzet- ting moest wijken voor διὸ zat), 11, 13. J. Breunissen Troost, Godg. Bijdr. 1858 : 1—24. vs. 18. πεποίϑαμεν. Mangey gist: πεπείσμεϑα. B. vs. 22. ἀνέχεσϑε. Price vermoedt: ἀντέχεσϑε, evenals ΤΊ. ΤῸ 6; De brief van Jacobus. " vs. 3. ὑπομονὴν. P. Faber gist: ὑπομονὴ. B. vs. 4. ἐν μηδενὶ λειπόμενοι. Oorspronkelijk een aanteekening ter verklaring van ὁλόκληροι. Valckenaer, Sel. 6. scholis 1 p. 379. (Wass. 1 : 80.) vs. 11. πορείαις. Castelio gist: ἐμπορίαις. P. Junius: πειρασμοῖς. Mangey : εὐπορίαις. B. W. Venema: ἐπιπρεπείαις. V. vs. 13. ἀπὸ. Naber, 94, verbetert: ὑπὸ. vs. 17. φώτων. Mangey vermoedt: svevuarwv, evenals Hebr. IE BA ZIEN τὴ ΨΥ Opr XXI Ὁ 0.8] vs. 19. wore en tore schijnen beide schryffouten te zijn voor tore. Zijt gĲ, mijn geliefde broeders, ja zij ieder mensch traag enz. Michaelis, Minl. 745. De herhaling van βραδὺς staat leelijk. De schrijver had geen aanleiding tot het gispen van de βραδυλογία, een lastig gebrek ook bij grijsaards, maar geprezen mocht worden al wie Is βραχὺς εἰς τὸ λαλῆσαι. Naber 366, bestreden door Ber- lage 97, JAC. 334 ΤΡ vs. 3. καλῶς schijnt later aangeteekend door een lezer, die met dit woord bijzonder ingenomen was. Naber 366. vs. 4. Blom, De br. ». Jacobus 1869, bl. 48, stelt voor ἐν vóór ἑαυτοῖς te schrappen en in verband met vs. 1 te verklaren : zijt gij dan niet met uzelf in strijd gekomen? Hij verdedigt deze gissing tegen Kuenen en Martensen — zie ook Jungius, Th. Tijds. 1871, bl. 467 — in het Th. Tijds. 1872, bl. 270—271. vs. 10. πάντων. Beaulacre gist: πάντως. D. vs. 18. ἐκ en χωρίς zijn misschien wijzigingen van het oor- spronkelijke ELEQ of EKTOXN τῶν ἔργων σου. Estius. B. Semler en Griesbach verwerpen beide lezingen: ἐκ τῶν ἔργων σου en χωρὶς τ. & σ. H. 445. vs. 25 niet als vraag te nemen en vóór vs. 24 te plaatsen. Owen. B. HI. 