VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Wy fpreeken hier toch van het natuurlyk ge- zond verftand, dat door oefcning vertterkt, en vatbaar is voor redemaatige betoogen. — - Men zegge niet, als het Wonder niet alles afdoet, dan kunnen wy wel eens eene waare Godlyke Leering, op eigen gezag, verwerpen, omdat zy ons ongerymd, onwaarfchynlyk, = 9) O- cnis der Leere, bewyzen; tot deezen behoort FARMER , over de Wonderen, en een ongenoemde Schryver van, de Waarheid van den Christlyken Godsdienst beweezen voor Ongeleerden ; een Werkje dat der leezinge wel waardig is. | C°) Dit beweert FARMER t. a. p. bl. 97, en elders, VAN TEYLER's GODG. GENOOTSCHAP. 815 » Gode onwaardig, voorkomt. Neen, dit is onmogelyk, s» even zo onmogelyk, als dat wy ons ten aanzien van ə» waare Wonderen zouden bedricgen : geene waare God- » lyke Leere is er, die ons zodanig zal voorkomen, s als wy haar regt kennen ; de mogelykheid van het te- s gendeel te veronderftellen , is het zelfde, als te ver- » moeden, dat God zich een doel zou willen voorftel- » len, het welk hy niet zou kunnen bereiken ; ons iets ə» openbaaren, dat aan het gezond verftand zodanig zou » toefchynen. Maar al veronderftelt men zulks eens, » zal dan het Wonder op zichzelve, als de bevestiging » van eene verzekering op gezag, ons oordeel verande- » ren, ons wys doen vinden dat ons ongerymd voor- » komt, ons regt doen befchouwen het geen wy ver- ə» keerd inzien ? Het kan niets meer, dan ons beweegen ə» om te twyfelen , ons oordeel op te fchorten ; het kan » Een ingewikkeld geloof, maar geene gegronde en vol- » komene overtuiging, voortbrengen. — Zekerlyk cen s» Wonder kan my vergewisfen, of zekere leering Godlyk » Zy, maar dit ontflaat my niet van het onderzoek , of » Zy waar, of zy Gode waardig is. Het is niet genoeg » te zeggen, van God komt niets dan waarheid , en dat » Zyns waardig is; dit erken ik, en nogthans onderzoek » ik —- niet uit twyfel of hy my zou kunnen bedrie- » ZEN — maar om aan de betrekkingen, waar in ik » tot hem en myzelven ftaa, te beantwoorden =— maar » om dat hy, my redelyk fcheppende, ook wil, dat ik, » in deeze allergewigtigfte zaak , myne redelyke verma- 5 ein gebruike —— maar om dat ik weeten moet , of ik » hem, die in Zynen naam fpreekt, wel verftaa —— » maar om dat ik, zelfs tot een regt verftand der lee- » ring, en niet minder tot eene gegronde overtuiging s van haare waarheid “behoeve, eene regte kennis van de » onderlinge overeenftemming en famenhang der leerin- gen, en tevens van haare overeenftemming met alle » gezonde begrippen der Rede, wegens het volmaakt s Opperweezen, Dit kunnen Wonderen my niet geeven; s Zy zeggen: dit is van God; maar niet, dit is Waar- s heid, en in dit geval is dit niet het zelfde (*). -— a s» Maar (*) Wonderen kunnen zeker veele duisterheden in de Leer opklaaren , maar niet waar maaken het geen in zich zelven valsch is, ' : Y4 316 7 VERHANDELINGEN Maar wat meer is; Wonderen, hoe eigenaartig ge » fchikt om de Godlykheid van ftellige leeringen te be- » Wyzen , kunnen zelfs ten deezen aanzien geene gegron- „ de overtuiging voortbrengen, zonder het onderzoek s van dezelve. Ik moet immers onderzoeken de gefteld- .„ heid dier leering , om daar uit af te leiden of het » Wonder een welgepast bewys voor dezelve, of er „ tusfchen leer en wonder zekere overeenftemming zy? s» Het Wonder toch zo wel als de Leer komen beide » van God: in beiden moet ik God vinden; in beiden „ moet ik niet alleen magt, maar ook goedheid en wys- ‚ heid, ontdekken ; en zo beiden van God komen , zal ik „ ‘er dit ook in aantreffen, als ik flegts onbevooroordeeld ə» onderzoek. Die goedheid en wysheid befpeur ik, „> wanneer ik ín de bedoeling der Openbaaring gewigt en » gelukzâligheid, in de middelen orde, zamenhang , over- » eenftemming en gepastheid, ontdek. » Om ae misvatting voor te komen, als of ik my s aan de verkeerdheid fchuldig maakte, van in een cirkel s te redeneeren , zal ik hier nog eenige korte Stellingen s» byvoegen. De Godewaardigheid eener Leere kan » haare daactlyke Godlykheid volftrekt niet betoogen : » dit rust op deezen regel; alles wat Godewaardig is, is » wel middelyk , maar niet onmiddelyk , Godlyk. r i n DC VAN TEYLER’S GODG. GENOOTSCHAP. | Si » behoeft dus altyd hier toe het bewys uit de Wonderen » ontleend, —— Eene Leer zelis kan zodanig gefteld » Zyn, dat zy het bewys der Wonderen behoeft, om s haare Godewaardigheid het volkomenst te doen bly- » ken. —- De Godlykheid van het Wonder kan uit s» het Wonder zelve beweezen worden; en dus de Gos » dewaardigheid verondertteld worden zonder de Leer: » dit is gegrond op dien regel; alles wat Godlyk is, is „> Godewaardig. Schoon de befchouwing der Leer het a laatfte in den helderen dag kan ftellen , het behoeft » hier toe de Leere niet. De Godlykheid der Leere » kan nimmer door het Wonder beweezen worden, zon- ` » der vergelyking van het laatfte met het eerfte. | » De Christlyke Leer is goed, Gode betaamend, en » eigenaartig ftrekkende tot bevordering van alle waare » Gelukzaligheid , ook zonder opzigt tot het wonderbaare, » De Christlyke Leer wordt volkomener, Gode betaa- ə» mender, en werkdaadiger in de bevordering van alle » waare Gelukzaligheid , zo wel als daadlyk Godlyk , » door de Wonderen als een bewys aan te neemen.” De Burger rocce, wel bewust, dat zyn ftuk, °t geen by voldongen rekende» nog door tegenbedenkingen -ge- drukt werd, verledigt zich, in de laatíte plaatze, om ook, deeze uit den weg te ruimen, Dan wy hebben reeds lang genoeg van deeze Verhandeling gefprooken om het ge- wigt daar van te doen kennen , en moeten ons berigt ten einde ftuuren. Dan wy mogen het niet doen zonder nog deeze Aanmerking af te fchryven, „dat de ganfche Euan- 9 AT Gefchiedenis een geheel uitmaakt. Zo als zy » daar ligt moet zy geheel aangenomen of geheel ver- » worpen worden. Zy is een plan, welkers deelen. onaf- » fcheidelyk aaneen hangen, dat van trap tot trap ont- „ wikkeld en eindelyk voltooid wordt. Het komt hier => niet aan op het aanneemen of verwerpen van een en- » kel Wonder, dat toevallig gebeurt, en op het geheel » geen invloed heeft (*). De geheele Gefchiedenis is » met Wonderen doorweeven; zy zyn oorzaaken van uit- » werkzelen en gevolgen, die onbegrypelyk, hoogstonwaar- » fchynlyk, zyn, zo zy niet juist aan zodanige oorzaaken s» WOT- C*) Dus befchouw ik het zogenaamde Wonder van veasra- SIAAN , en dat van APOLLONIUS van Tyane, ‚x Y 5 k w $18 VERHAND. VAN TEYLER'S GODG. GENOOTSCHAP, 5, worden toegefchreeven — die den geheelen loop der s, Gefchiedenis regelen en bepaalen. Men beproeve eens „, voor een oogenblik om alle de Wonderdaaden of Won- „„ dergefchiedentsfen door te fchrapen, en dan de Leer en overige Lotgevallen afzonderlyk te befchouwen; a, welk van beiden men verwerpe , het overige zal de on- » waarfchynlykfte Roman worden. Dit kan toch ieder s» ongeleerde doen (*). Het doet niets af, of men hier „en daar een Wonder aantreffe , dat onwaarfchynlyk … voorkomt; men verwerpe het, en ’er blyven nog gė- » noeg over om de waarheid myner aanmerking te ftaa- > ven. Genoeg is het, dat Jesus en zyne Apostelen zeer veele Wonderen ‘verrigt hebben, die op het ge- „, heel een beflisfenden invloed hebben. —— Men kan |, dus niets uitwerken, met het een of ander deel te be- a ftryden; maar, de Godlykheid der H. Openbaaring lo- … Chenende, moet men zeggen, dat het geheel de kun- s ftigfte Roman is, welks wedergade nog niet wordt ge- s vonden. Doch, behalven dat die uitvinding op haar „ zelve een der grootfte Wonderen zou weezen, ftrydt „, Zy ook met dien onomftootelyken grondilag, de fpoedige „ Voortplanting van het Christendom. Is het Euangelie „een Reman, dan is deeze nog veel grooter Wonder, „ dan eenig in de Euangelien verhaald,” (*) Te deezer gelegenheid herinneren wy ons een klein Stukje. onlangs by A. Loosjes Pz, vitgegeeven, vermeld en beoordeeld in onze Zetteroef. voor 1795, bl. 3643 ten tytel voerende: De Leevensgefchiedenis van jezus niet overtollig, maar van aangelegenheid, ter overtuiging van de Waarheid des Christhyken Godsdiensts, en ter Zedelyke Verbetering van het Menschdom, gefchreeven door Ww. Aant, van den Redaüleur. Twee Ud G. BONNET, TWEE REDEVOERINGEN. 319 Twee Redevoeringen van GISB. BONNET , vertaald door arn, Student in de Godgeleerdheid te Utrecht, Met: eene witvoerige Voorrede, behelzende Aanmerkingen op een en ander Hedendaagsch Tydfchrift, en met een By: ‚ yoegzel, dienende ter beantwoording van eene belangryke Vraag. Te Utrecht, by W, van Yzerworst, 1795. ln _gr. 8yo. CIV en 116 bh D: Hoogleeraar BONNET was, zo als hy zich ver- beeldt, niet wel behandeld door de Scnryvers van meer dan één Maandwerk. Zy ftonden by zyn Hoog- Eerw. als fchuldenaars te boek, over het maaken van. aanmerkingen , door welke zy hunne tegenbedenkingen - tegen het geftelde van zyn Hoog-Eerw, aankondigden. De Schryvers van het Algemeen Letterkundig Magazyn, die der Vaderlandfche Bibliotheek, — en ook wy, Schry- wers der Algemeene Vaderlandfche Letteroefeningen, zyn die fchuldenaars. De twee Redevoeringen, hier thans af- gegeeven, uit het Latyn in het Nederduitsch overgezet, waren de grond der beoordcelingen in de twee eerstge- noemde Tydfchriften, op welke de Hoogl. meende niet te mogen ftilzwygen. In ons Maandwerk hadt men zo eenige algemeene als byzondere aanmerkingen op BONNET's Opa helderingen van den Prediker, en op zyne Leerreden , zich veroorlofd, Om in ééns met de gezamentlyke Recenfen- ten af te rekenen, ftelde de Hoogl. deeze uitvoerige ' Voorrede. Gelyk onze amptsbroeders, tot nog toe, heb- ben gezweegen op het aangevoerde door BONNET, agten wy het veiligst, hun voet pa te betreeden. Eene uit- drukking, in het flot der Voorrede, geeft grond om te vermoeden , dat eene verdeediging van onze beoordeeling niet onbeantwoord zou gelaaten worden. En zouden wy, van onze zyde, in dat geval het zwaard des gefchilvoe. rens insgelyks niet wederom moeten aangorden ? BONNET fchynt niet onbewust te zyn van het min gewigtige van zulk eenen perneftryd, daar hy zynen Leezer den inval in den mond geeft: ‚ Zou BONNET zynen tyd niet beter, „ en am nutter werk, kunnen befteeden , dan aan zulke „ aanmerkingen op een en ander Tydfchrift?” Aan zulk eene overtuiging van nutteloosheid van over en weder fchryven heeft het onze Confrater de Recenf/ent te danken, dat zvne aanmerkingen en bedenkingen de profesforaale Centure i | nict %20 5. BONNET niet ondergaan hebben: …„ Om die zelfde reden (fchryfe » hy) moet ik, voor tegenwoordig, ook afzien van iets, s» dat ik my, in den beginne, heb voorgetteld, Myn s, voorneemen was, ook uit het Tydíchrift, de Recen. » fent, u eenige byzonderheden mede te deelen.” En welke was deeze reden? Deeze: „ Ik durve, met een onderwerp van -deezen aart, uw geduld, nu, niet meer s vergen.” Van den inhoud der Redevoeringen agten wy het overtollig, bier verflag te doen, als zynde dezelve , uit de twee eerstgenoemde T'ydíchriften, aan de meesten on- zer Leezeren bekend. Ten behoeve van anderen merken wy aan , dat, terwyl de eerfte Redevoering tegen de Veragtors en Befpotters van den Godsdienst is ingerigt, de andere een Onderzoek behelst, „, of wy den opperften „ Leeraar der Kerk en zynen Apostelen, daar zy zich, „> om hunne leer te bevestigen, op de Godfpraaken van „> het Oude Testament, als op Voorzeggingen, beroepen » hebben, zoo en moeten geeven , dat wy ons met „ recht verzekerd houden, dat, en de treurige, en de heer- » lyke en blyde, lotgevallen van onzen Zaligmaaker, in „ dezelven waarlyk voorfpeld zyn.” Het Byvoegzel , dienende ter beantwoording van eene bè- langryke Vraag, is ingerigt tegen eene Stelling van den Remonftrantfchen Hoogleeraar KONYNENBURG » in zyn bekend Onderzoek van den aart der Voorfpellingen, we- gen den Mesfias, in de Schriften des Ouden Verbonds. De oogl. hadt aldaar beweerd, „ dat men, in de uitleg- „ ging der profeetien, geenzins als eenen eerften regel „ moet doen gelden, het gebruik, het welk door Jefus, » Zyne Apostelen , of de Schryvers der Euangelien en „, Brieven in het gemeen, van dezelven gemaakt is.” Voor reden daar van geeft KONYNENBURG», Omdat, zyns wee- tens, nog nimmer is beweezen: 1. De overkomst van den ebreeuwfchen text „in deszelfs onvervalschte zuiverheid, tot de Euangelisten. 2. De onfeilbaarheid en onver- valschtheid der Alexandrynfche Overzettinge. 3. Dat » God de verftanden der Euangelifche Schryvers, ten » allen tyde, dermaate geleid hebbe, dat zy de woorden >en gezegden der oude taal, ‘welke reeds ten hunnen » tyde haare zuiverheid verlooren had, en, als °t wa- » Te, afgeftorven was, in derzelver oorfpronglyke betee- » kenis opgevat, en de profeetifche denkbeelden in de » taal, waar in zy fchreven, naauwkeurig hebben overge: » bragt, TWE -REDEVOERINGEN, sat y bragt, zonder dezelve met hunne eigene begrippen te » vermengen.” Hier uit befloot KONYNENBURG » dat men aan de Schriften des N.. V. fout tegen de goede Redeneerkunde te begaan. Hierom- trent is de geleerde BONNEr van begrip, dat het bo- vengemelde bezwaar ontftaat uit gebrek aan onderfchei- ding, of aan eene verkeerde fchikking der twee volgende Stellingen: Jefus van Nazareth was een Profeet, door on- tegenzeggelyke bewyzen openbaar geworden, van God in de Waereld te zyn gezonden: En, Jefus van Nazareth is die Mesfias , welken God aan de Vaderen onder het O. V. beloofd heeft. Omtrent de eerfte Stelling koomt het pro- fetisch Woord niet te pas, maar alleen het woridervolle leeven van Jefus; — - de andere kan, zonder kennis aan de Schriften, niet bewezen worden. Overeenkomttig daar mede was de handelwyze der Apostelen, die, in hunne prediking, eerst de bewyzen voor Jetus Godlyke Zending aanvoerden, en daarnaa, opklimmende tot het profetisch Woord, de Jooden tragtten te overtuigen, dar deeze Jefus van Nazareth, behalven zyne Godlyke Zen- ding in ’t algemeen, de aan hunne Vaderen beloofde Mes- fias was: it dit alles leidt BONNET het gevolg af, „» dat die Godgeleerden, die, op-het gezag van F. C., » veele Godfpraaken, als Woorzeggingen, hem betreffen- „ de, aanneemen, en daar uit bewyzen, dat hy de że- „ loofde Mesftas is, geen fout van Redeneerkunde begaan, , ẹ welke wy, in de Wysgeerige School, een Cérke/ noe- ‚> men. — - Derhalven, dat men, in de uitlegging der s profeetien, wel degelyk, als eenen eerften regel, moet „ doen gelden, het gebruik, °t welk, door Jefus en de » Apostelen, daar van gemaakt is, om, tegen de Jooden, s te bewyzen, dat hy, de Heiland, waarlyk die Mesfsas is, „x welken de Vaderen verwagt hebben. De alles afdoende s reden hier voor (zegt BONNET) is deeze: „ Jefus, aan » wiens Godlyke Zending niet valt te twyfelen, die der- ə halven onfeilbaar is, en, overzulks, voor den besten ‚ Uitlegger van het profeetisch Woord moet gehouden » worden; die heeft, aan zyne Apostelen, en, door hen, » aan de ganfche Kerk, aangaande zulke voorzeggingen, > verzekering gedaan. ” De verftandige Leezer oordeele, wie der beide Hoog- leeraaren de waarheid op zyne zyde hebbe. Ont H. OOSTERBAAN) ONTWERP. 323 Ontwerp van eenige Schikkingen raakende den Openbaa- ren Godsdienst, en andere Stukken daartoe behoorende, Dor HEERE OOSTERBAAN, Leeraar der Doopsgezinde Gemeente te Harlingen, en Lid van de Commisfie în het Jaar 1795. door de Reprafentanten des Volks van. Friesland benoemd tot het ontwerpen van eene Confli= tutie voor die Provintie. Te Harlingen, by V. van der. Plaats, 1796. In gr. 8yo. 48 bh > heen Voorbericht ontmoeten wy de volgende ópgave der aanleidinge tot het ftellen en uitgeeven van dit Ontwerp. Volgens befluit der Reprefentanten des Volks van Friesland, was de kundige en geagte OOSTERBAAN s nevens nog zes Burgers , benoemd tot het ontwerpen van eene, op Vryheid en Gelykheid rustende, Regeeringse form voor de Provintie van Friesland ;-waarin tevenss volgens de Inftruêtie, zou moeten gelet worden op de fchik= king nopens alle uitwendige Godsdienstoeffening met dem aanklesve van dien. By de verdeeling des werks, hadt ieder Lid aangenomen, zyne gedagten byzonderlyk t laaten gaan over eenig gedeelte der Conftitutie, en hete zelve, zo goed hem mogelyk zyn zoude, te bearbeiden, om, vervolgens, het dus opgeftelde met elkander te over- weegen, daar het noodig wierd geoordeeld te verbeteren, en in het Lichaam der Conftitutie op zyne plaats te brengen. - De Burger OOSTERBAAN nam voor zyne reke- ning de taak, in den titel deezes Gefchrifts vermeld, als beter, dan de Organifatie der Rechtfpreekende Magt in het Hooge en de laagere Gerechtshoven, en diergelyke, naar de maat en foort zyner kundigheden berekend. Een zamenloop van omftandigheden , welke in het jongst- afgeloopen jaar in Friesland hebben plaats gehad, en ge- noeg bekend zyn, deedt de bovengemelde Commisfie vervallen. Derzelver Leden hadden eenige meer of min uitgewerkte Opftellen overgeleverd aan de Vergadering der Reprefentanten; doch de Burger oosTERBAAN, uit hoofde der tusfchenkoomende intrekkinge van hunnen Last, zyn Ontwerp niet kunnen inleveren. Het Stukje bleef, diens- volgens, zyn byzonderen eigendom, over welken hy, naar goedvinden, konde befchikken. Het gunftig oordeel van Eenigen zyner Vrienden deedt hem tot de uitgave beflui- ten, als meenende, dat het Werkje , fchoon de Com- y s», mis. LE i 524 H. OOSTERBAAN * „ misfie, met betrekkinge tot eene byzondere Conftitutie „ voor de Provintie friesland, niet had kunnen vol- s» doen aan het oogmerk haarer aanttellinge, misfchien , » van eenig nut zoude kunnen weezen in het ontwerpen je van eene algemeene Conftitutie voor de Vereenigde Ge- „, westen; dat het althans dienftig ware, dat de verfchil- „ lende gevoelens over dat ams de onderwerp , met p» befcheidenheid, openbaar gemaakt wierden; en dat de s Schryver in het algemeen met zo veel billykheid de s» zaak had behandeld, als men zoude kunnen verlangen.” Gaarne hangen wy ons zegel aan dit oordeel. Want hoewel dé geagte OOSTERBAAN ftilftaat op eenige byzon- derheden, de Provintie Friesland in het byzonder raaken- de, en welke, van ’s Mans geoefende kunde duidelyke blyken vertoonen; wy ontmoeten ‘er, evenwel; verfchei- den wenken, die den Burgeren „ thans met het ont- werpen eener algemeene Conftitutie onledig, tot dienttige voorlichtinge kunnen dienen. Van dien aart zyn de mid- delen, welke de Schryver als gefchikt. oordeelt, om de Verdeeling der Kerkelyke Goederen , van welke de Ge- ‘reformeerden meer dan twee Eeuwen in het bezit geweest zyn, met uitfluiting van.alle andere Gezindheden, op de gemaklykfte wyze op den voet van Billykheid en Gelyk- heid te brengen. Op de onderftelling, dat alle andere Gezindheden regt hebben, om van de Gereformeerden uitkeering van de dus lang aangematigde Kerkelyke be- zittingen te vorderen, fpreekt OOSTERBAAN eerst over de hoeveelheid, en daarnaa over de wyze, dier uitkeeringe. Tot de hoeveelheid zou men kunnen brengen: 1. Het quoteel aandeel in de Kerkelyke Goederen, by de Om- wenteling in de XVI Eeuw door de Gereformeerden in bezit genomen , naar gelange der Leden der Gezind- heden. 2. Een bygevoegd alterum tantum, voor geleden gemis zints ruim 200 jaaren. 3, Vergoeding van ’t geen andere Gezindheden van tyd tot tyd hebben moeten be taalen, “tot onderhoud van den Godsdienst der Gerefor- meerden, met de interesfen. Ondanks de billykheid;, doorziet de Schryver de ot der uitvoeringe van deeze fchikkinge. Hierom wil hy het ade en 3de, van den kant der andere Gezindheden, aan de rüst en vrede ‘hebben opgeofferd. Maar dan wil hy op de:rekening der uitkeeringe gebragt hebben, de aangeërfde of anderzins verkregen Goederen zedert de Omwenteling der XVI Eeuwe; voorts het Capitaal der Jaarwedden, die, by we- | EE ONTWERP, 825 ge van fuppletie, van ’s Lands wegen gegeeven worden aan zommige Dorpen; wyders de Kloostergoederen, wel- ke in zommige Steden dienen tot befoldiging van Predi- kanten; eindelyk het Capitaal van die Jaarwedden, wel. ke uit Lands- Stads- of Dorpskasfen aan zommige Predi- kanten betaald worden. Om nu het quoteel of de hoe- veelheid der uitdeelinge te bepaalen, {telt onze geagte Schryver het getal der Gereformeerden op è . 119,000 dat der Roomschgezinden > . 204000 — — Doopsgezinden . >o o 10,000 — — Lutherfchen ° o 0,900 — — Remonttranten o x 0,100 De geheele Masfa der Goederen , enz. verdeelende in t53 deelen, moesten de Gereformeerden behouden 119 deelen en afitaan aan de Roomschgezinden è 209 — —_ a = Doopsgezinden . 10 —— m. m Lutherfchen © e Q9 — en nn e MEMORIE O,1 (6) Zie hier nu de wyze, op welke, volgens OOSTERBAAN , de uitkeering moest gefchieden. 1. > Moest ’er cen » nauwkeurige ftaat worden opgemaakt van alle Goede. „ren, Wedden en Inkomften, tot-nog toe door de Ge: »„ reformeerden alleen bezeten en genoten. —— 2. Van „dit alles moest de hoofdfom berekend worden, —= i 3 Moesten aan de andere Gezindheden derzelver aan- „deelen in de gemelde evenredigheid worden toegewes » Zen, — 4. Die toewyzing zoude kunnen gefchieden, » het zy door overgave van een gedeelte der Goederen, » in naturá; het zy door Obligatien , voor welker hoofd- „fom en intresfen de Kerkelyke Goederen verbonden » wierden; het zy door het verkoopen van een gedeelte » dier Goederen op order van de Overheid, en het overs » geeven van den opbreng aan de andere Gezindheden, » —= 5. Vervolgens. moesten aan de Gereformeerde » Kerken „welker Predikanten, by wege van fuppleties of » Anderzins, hunne wedde, geheel of gedeehelyk;, uit » ’s Lands Kasfe trekken, Öbligatien op de Provintic » Worden gegeevén var’ zulken Capitaal, dat de intres- „fen de fom uitmaakten, welke ieder Predikant moest » genieten. Tevens behoorde men zorg te draagen, dat „ETT, 1796. ‚NO, 8. i ' 5% dec- 326 H. OOSTERBAAN „ deeze Obligatien niet konden vervreemd, of tot andere „ gebruiken aangewend, maar de intresfen jaarlyks, of „ by kortere termynen, aan de Predikanten moesten uit- „ gekeerd worden. —= 6. Even zo moest, met de neo. » dige veranderingen , gehandeld worden omtrent de „ Keiken , welker Predikanten uit eenige Stads- of » Dorpskasfen geheel of gedeeltelyk hunne wedde trek- „ ken. —- 7. De zaaken eenmaal in deezen ftaat ge- „ bragt zynde, moest elke Gezindheid verder haare IE „» ne Predikanten, Armen, enz. onderhouden, zonder dat s de eene eenigzins met den last der andere bezwaard … wierd,of ook-eenig voordeel genoot boven de andere.” In eene Aanteekening wil OOSTERBAAN de fchikking , welke omtrent de Emeriti-Predikanten en der Weduwen thans plaats heeft, op den tegenwoordigen voet laaten s tot aan derzelver dood of hertrouwen, terwyl voor ’t toe- koomende ieder Gezinte daar voor zoude moeten zorgen. De Schryver voorziet zwaarigheden in deeze fchikkin- ‚gen, en tragt ze uit den weg te ruimen. Doch ons beftek edoogt niet; hier in verder te treeden. Wy beveelen dezelve aan de overweeging der Oordeelkundigen, welke niet zullen kunnen nalaaten, nevens ons, des Schryvers bezadigdheid te erkennen, die hem wederhoudt van alle beflisfende uitfpraaken , als of zyn Ontwerp boven alle ‘tegenbedenkingen ware verheven. ehalven het bovenftaande, deelt de Burger OOSTER- EAAN, in vier onderfcheidene Afdeelingen, mede, eenige Stellingen over de Rechten van den Mensch in het Gods- dienflige, en de daar uit voortvloeiende gevolgen. — Voorts eene Befchouwing van den oorfpronglyken melad der Ker- Relyke Goederen in de Provintie Friesland. —— Wyders de Veranderingen, welke in den oorfpronglyken toeftand der Kerkelyke Goederen veroorzaakt zyn door de Hervormin. e, en door de Omwentelinge in het he edeelte der NV Ide Eeuwe voorgevallen; dan volgt het lk want van wy den hoofdinhoud vermeld hebben; wordende in het vyfde of laatfte gefproken over eenige Kerkelyke In- richtingen, en de openbaare Godsdienstoefeninge, Tot befluit, vereenigen wy ons volkomen met den wensch en. de betuigingen , met welke onze waardige Schryver zyn Werkje eindigt, … dat de verwacht wor- ə» dende Conttitutie dit gewigtig onderwerp op eene zo » billyke wyze moge bepaalen, dat daar door de Gods- »» dienftige vèrdeeldheden, zo veel mogelyk, verminderd i ee 3> WOI- an ONTWERP, * 327 ‚‚ worden. Die verdeeldheden (voegt OOSTERBAAN ’er ne- „ vens) trokken toch veelal haar voedfel uit der menfchen s trek tot gezach en heerfchappye. Waarfchynlyk (zegt s hy) zouden zy nooit tot die hoogte geftegen zyn, % waarop men ze tot ergernis der Christenwaereld zo » lang gezien heeft, indien de Belyders van ‘den Gods- „dienst van Jesus behoorelyk gedachtig. waren ge- » weest aan de vermaaninge van hunnen Godlyken Voor- » ganger: Een is uw Meester, naamelyk, CHRISTUS; maar » gy allen, gy zyt Broeders.” N. c. DE FREMERY Oratio de Ar@tisfimo, quo Chemig cum Phyficis Scientiis conjüngitur, Vinculo, &c, Redevoering over het zeer naauw Verband der Scheikunde. met de Natuurkundige Weetenfchappen. Openlyk gehou- den, wanneer Dezelve, tot gewoonen Hoogleeraar der Ge- _ neeskunde, Scheikunde, Natuuriyke Historie, en Apothe- kerkunst, aangefleld aynde, dit Ambt, op den 19 Dec, 1795, aanvaar dde, Traj. ad Rhen. apud O. J. 4 Paddenburg, Acad. Typ. - 59 pp. 4to. m. f | Y twyfelen niet, of elk moet voldaan zyn by.de lec- “tuur van deeze nette eh fraaije Redevoering. 8 De Redenaar zegt, op eene beknopte, en egter voldoen- de, wyze, alles, wat ten opzigte van het Verband der Na- tuur- en Scheikunde kau gezegd worden, —— Het hut én de noodzaaklykheid van deeze beide takken van cene- en dezelfde Weetenfchap, voor eem Geneeskundigen, is hoogs klaarblyklyk. 7 Et M wenfchen, en vleijen ons op. ponds gronden, dat de Hoogl. DE FREMERY veele Leerlingen zal bekwaa- men, die tot eere zulten-ftrekken vut heu zelven, en def Wuechtfche Academie, 320 © GERTANNER Verhandeling over de Venerifche Ziekte, door C. cmt TANNER, Doktor in de Genees- en Heelkunde, enz. Uit het Hoogduitsch. Te Leyden, by A. en J. Honkoop, 1796. In gr. 8yo. 532 bl. D" Werk zag, in het Jaar 1788, in het Hoogduitsch “* licht, en wierd terftond met veel graagte ge- leezen, en Van zomrmigen zeer gepreezen ; dan deszelfs feilen en onnaauwkeurigheden wierden ook wederom door anderen even zoo luid aangekondigd, voornaamelyk door zulken, welke het ten opzigte van den eerften oorfprong der Ziekte met onzen Schryver niet eens zyn. — - Dr. HENSLER heeft een zeer geleerd Werk, over de Gefchie- denis der Venusziekte, gefchreeven, waarin hy den Ame- ricaanfchen oorfprong lochent, en het eerfte begin der Ziekte by de uit Spanje verdreevene Mooren zoekt (*). By deezen hebben zich Profesfor GRIJNER , bed. en dn- deren gevoegd. — De zaak is, naar ons oordeel, nog ge- heel niet beflist, en zal veelligt nooit beflist kunnen wordén. Wanneer het iets ter betere kennisfe, of geneezing , eener Ziekte bydraagt, den eerften oorfprong en het Vaderland vân dezelve te weeten, of wanneer eene Ziekte aan eene of andere Natie byzonder eigen is, en dus aan der- zelver leevenswyze, voedzelen, ligging van het land, enz, toegefchreeven kan worden; dan is een zoodanig naauw- keurig onderzoek van groot nut. By de Venusziekte valt dit weg; haar eerfte oorfprong is ten eenemaal duister, onverklaarbaar , onzeker, —- Volgens onzen Schryver, is de 4 Maart 1493 die treurige en in de Gefchiedenis yan het Menschdom zoo merkwaardige dag, die de Venus- ziekte uit de nieuwe Wereld naar Europa overbragt. Im het 7de Hoofdftuk var bet fte Boek, pag. 57» enz. draagt de Schryver een gevoelen voor ,over den eerften oor- Áprong der Ziekte, °t welk, by deszelfs eerfte mrs he ng (*) Wy wenschten ook dit Boek in een Nederduitsch gewaad te zien, om onzen Landgenooten ‚der Hoogduitfche taal onkundig, ook het ander gevoelen ter beoordeeling aan te bieden. Wy zyn het cok met den Vertaaler gansch niet eens, dat de twee andere Deelen van het aangekondigd Werk enkel tot cicraad zouden zyn, OVER DE VENERISCHE ZIEKTE, 329 ding, veel opziens baarde, en dat zeker verdient nader en ` naauwkeuriger onderzogt te worden. Hy houdt het Ve- nusgif voor dierlyk en zuur. „ Het tweede en derde Deel van dit Werk kwamen in tie Bad en bevatten korte Recenfien van meer dan 1800 Werken, welke Dr. GIRTANNER zegt, allen door- geleezen te hebben: zeker — ut Canis e Nilo!! De inhoud en het onderwerp van het Werk zelve lyden geene verdere aankondiging in dit ons Maandwerk: het is alleenlyk voor Génees- en Heelkundigen, en eeni- ge weinige Dilettanten in deeze beide takken eener Wee- tenfchap, gefchreeven. Wy twyfelen ook geenzins, of alle deeze zullen niet verzuimen een Werk te leezen , dat by alle deszelfs feilen toch altyd clasfiek zal blyven. De Vertaaler verdient den dank onzer Landgenooten voor zyn naauwkeurig, gelyk ons by de vergelyking met het lie Hoogduit(che gebleeken is, en wel uit- gevoerd, Werk (*). Het fpyt ons, dat wy verfcheidene bedenkingen over den Inhoud van het Werk zelve, welke alleen in een Geneeskundig Tydíchrift zouden kunnen aangebragt wor- den, moeten terughouden, om reden reeds gemeld. Over het onbepaald aanpryzen der Infpuitingen, den. waa- ren aart van zommige toevallen of eigenheden der Ziek- te, het al te fterk verwerpen van het gebruik van het opgeheven Kwik, enz. liet zich veel zeggen. y het Hoogduitsch Werk is eene Plaat van de Afira- galus exfcapus; een nieuw Middel, °t welk Recenfent gele- genheid heeft gehad eenige reizen te beproeven , egter. zonder fucces. | (*) Twee aanmerkelyke drukfouten 'ftaan pag. 49. — 1465. en 1425, moeten beiden zyn 1495. Verhandelingen, uitgegeeven door TEYLEIR’S Tweede Genoot- fchap. Negende Stuk; bevastende het Tweede Vervolg der Proefneemingen, gedaan met TEYLER's Eleârifter- Mae chine. Met Afbeeldingen. Door MARTINUS VAN MARUM. In het Fransch en Nederduitsch. Te Haarlem, by J. jJ. Beets. In gr. 4to. 391 bl. heter Tweede Genootfthap ìs zo voorbeeldfyk ongeluk- kig in het bekroonen A ingediende Prysverhandelin- 3 gen, bio © M. VAN MARUM | , gen, als het Zerfle, ten dien opzigte, gelukkig mag he ten. — Zommigen fchryven dit toe aan den aart van veele der opgegeevene Vraagen. —— Anderen aan eene zeer bezwaarlyke voldoenbaatheid der Heeren Beoor- deelaaren, Het eerfte daar laatende, kunnen wy, ten op- zigte van het laatite , niet te rug houden, wat ons onlangs ter oore kwam, Een Heer hadt ten Vraagbaak gediend aan een der Leden, en, op diens verzoek, eene ingele- verde Verhandeling geleezen. (Het was reeds eenige jaaren geleden, en wy vinden het niet. noodig het On- derwerp aan te duiden.) Hy vondt het hem ter hand geftelde Antwoord zeer gepast, welgefchreeven, voldoe- nend, en gaf dit Advys den geenen, dien hy ten Vraag- baak trekte. Diens Goedkeuring was, (zo als hy nader- hand vernams)- de éénige niet; meer (temmen waren voor de Bekrooning ; maar de minderheid: en de Schry. ver moest zich. getroosten met een fchraalen lof in een Programma, by ‘t welk de Vraag weder werd opge- hangen. Hem bekroop de lust niet om andermaal zyne kragten te beproeven, en de Vraag bleef onbeantwoord, althans geen-Antwoord. werd bekroond. Dit veelvuldig niet bekroonen, ’t geen zeker altoos aan deeze oorzaak egter niet zal zyn toe te fchryven, maakt dat de Werken des Tweeden Genootfchaps in Aantal van Deelen op, die des Eerften ten agteren zyn, en nog veel meer ten agteren zouden weezen , indien dit gebrek niet; van tyd tot tyd, aangevuld en eenigermaate geboet werd door den Direfeur van de Phvfifche en Na- twralien - Kabinetten „ en bibliothecaris van. TEYLER'sS Mufeurm, den kundigen en onvermoeiden VAN MARUM, van wiens hand wy het Tweede Vervolg zyner Proef. neemingen, thans voor ons liggende, ontvingen. Van de Twee voorgaande Boekdeelen, over deeze zelf- de Stoffe loopende, hebben wy, op zyn tyd, aanpryzen- de melding gedaan (*): In de Voerrede geeft de Schry- ver reden, waarom de Uitgave van dit Vervolg veel langer is vertraagd dan hy zich hadt voorgefteld, toen het Eerfte Vervolg, in 1787, het Hcht zag; als mede waarom by wef aan de,op geddane uitnoodigings ve dn | roct- (*) Zie, wegens het ecrte, Aem. Paaer!, Letzeroef, VIE D. bl. 588, en, over het tweede , Nieuwe Algeure Hader!, Let. zeroaf. Là D. bie 440. | TROEFNERMINGEN, 33T Proefneemingeh voldaan, doch andere ziet te werk ge- fteld heeft. Wegens den Hoofdinhoud deezes Tweeden Vervolgs, treffen wy, in ’sSchryvers Voorreden, een verflag aan, *t geen, eenigzins verkort, denzelven onzen Leezeren, op de beste wyze, zal mededeelen, daar de Proefnecmin- gen zelve , met de daar uit afgeleide breedere, gevolgen in et Werk moeten naagezogt worden. Veel moeite heeft de Burger VAN MARUM zich gegee- ven, om van den waaren aart der Eletrifche Stoffe, en van de wyze, op welke zy, door wryving, opgewekt, of in den ftaat van onevenwigt gebragt wordt, eenig nader licht te krygên. | Omtrent het eerfte ftuk zyn zyne Proefneemingen niet bin geweest 5 dewyl dezlve hem. duidelyk geleerd hebben , dat de Eleêrifche Stof geen enkel- voudige ftof van eenen byzonderen aart is, waar voor men dezelve veelmaalen gehouden heeft; maar dat zy eene zeer zamengeftelde Stoffe is, beftaande uit het Calorique, met eenige andere, tot nu toe onbekende, Stoffe vereenigd. | Ten opzigte van de wyze, op welke de Eleârifche Stof, door wryving, opgewekt wordt, of waarom door wryving de natuurlyke hoeveelheid van Eletrifche Stof, welke de lichaamen bevatten, vermeerdere of vermindere , en dus het zogenaamd Eleârisch evenwigt gebooren worde; hieromtrent zyn ’s Proefneemers nafpeuringen van minder vrugt geweest. Uit gedaane Proeven is hem gebleeken, dat het glas, geduurende het aan de eene zyde gewreeven wordt, de Ele@rifche Stof zeer fterk aantrekt, en dat wel niet tlegts aan die zyde, welke gewreeven wordt, maar ook aan de tegenovergeftelde zyde; en dat derhalven de naaste oorzaak , welke de Ele@rifche Stof, by de gewoone wryving van het glas, den wryver doet verlaaten , en aan de oppervlakte van het glas zich doet ophoopen, in de fterke aantrekking der Ele&rifche Stoffe gelegen is, die ’er aan of in °t glas door deszelfs wryving wordt te wege gebragt. Doch, erkent VAN MARUM, Omtrent de wyze, hoe dee- ze Aantrekking door de wryving te wege gebragt worde, te moeten belyden, dat hy, naa alle aangewende naafpoo- ringen van dit geheim, tot nu toe zelfs geene gisfing kunne vormen , die eenigermaate op de Ondervinding gegrond is. — Gemaklyk, Eet hy, zou ’t hem daaren? 4 © to 333 M. VAN MARUM tegen vallen aan te toonen, dat eenige gisfingen, welke men in laateren tyde omtrent de oorzaak der Opwekking of der Geboorte van het Elerisch onevenwigt gemaakt heett, te weinig ftrooken met het geen de Ondervinding leert, of ter verklaaring der zaake te weinig toereikend zyn, om ’er eenige waarfchynlykheid aan toe te kennen; doch hy vindt, en te regt, tot zodanig eene wederleg- ging van gisfingen geene reden, zo lang hy hier voor pete andere, die meer gronds heeft, in plaats weet te ellen. | Nogthans is hem de Ontdekking van °t geheim der Opwekking, of van de waare oorzaak, waardoor oneven- wigt der Eleêtrifche Stoffe gebooren wordt, zedert lang voorgekomen de gewigtigtte te zyn die men in de Elec- triciteitkunde zou kunnen doen, en teffens als zoda- nig eene, welke van een uitgeftrekt belang zou kun- nen zyn. Zedert lang heeft deeze Natuuronderzoeker gemeend, hy betuigt nog in ’t zelfde gevoelen te ftaa, dat, wan- neer wy de waare oorzaak , waar door het Ele@risch evenwigt verbrooken wordt, beter verftonden, wy dan ook van dat onevenwigt ons ligtlyk meer ten onzen voordeele zouden kunnen bedienen. De algemeene ver- Ípreiding der Eleârifche Stoffe , en derzelver groote hoeveelheid in alle lichaamen, die aan de oppervlakte der Aarde gevonden worden, geeven allen grond om te denken, dat deeze Stof, door den Schepper, tot zeer voor- naame oogmerken in de huishouding der Natuur beftemd is. Zy fchynt egter niet te werken vóór dat zy in on- evenwigt gebragt is; doch dan is zy, ongetwyfeld, in veel opzigten een zeer vermogend middel in de Natuur. Een zeer gering onevenwigt in deeze ftoffe brengt zelfs, in zommige gevallen, groote uvitwerkzels voort. Dit lee- ren immers, onder anderen , de Proeven der Ztaliaanfche Natuuronderzoekeren, op Kikvorfchen en andere Dieren in °t werk gefteld, welke, gevoegd by andere Waarnee- mingen hier toe betrekkelyk, veel aanleiding geeven, om te denken, dat, in zommige deelen van onze lichaamen, zo wel als in die der Dieren, geduurig geringe oneven- wigten van Eleârifche Stof gebooren worden, en dat, by de herftelling deezer onevenwigten, de zenuwen ter be- weeging van de fpieren worden opgewekt. Daar nu alles, merkt de Burger VAN MARUM te regt op, wat door de Ele@ritche Stof in de huishouding na aī- PROEFNEEMINGEN. 333 Natuur , zo verre wy dezelve kunnen nagaan, verrigt wordt, door eenen meerderen of minderen trap van on- evenwigt deezer ftoffe wordt te wege gebragt, en daar wy gerimge onevenwigten groote uitwerkzels zien voort- brenzen, zouden wy dan niet welligt van de Eleêtrifche Stofte, in zommige opzigten, een nuttig gebruik kunnen maaken, wanneer wy eens eene volkomener kennis had- den van de wyze, op welke het Electrisch onevenwigt ontftaan kan, en van ’t geen ’er weezenlyk toe vereischt. wordt. —— Het wryven der lichaamen is tot nu toe het meest gewoone middel om Eleêrisch onevenwigt te doen ontftaan; dan, wanneer ons bekend wierd, op wat wyze het Ele@risch onevenwigt door wryving gebooren wor- de, zouden wy welligt andere nog onbekende midde- len, om Eleêtrisch onevenwigt voort te brengen, daar uit kunnen afleiden, en teffens het vermogen verkrygen van hetzelve meer ten onzen nutte te beftuurcn. Mis- fchien wordt ’er thans flegts eene enkele toevallige ont- dekking vereischt, om in de Ele@riciteitkunde tot een veel verhevener- graad van kennis te geraaken 5 welligt zyn wy ‘er wel zeer naby, om deeze Weetenfchap groot- lyks tot ons voordeel te kunnen doen ftrekken. | Thans oordeelt VAN MARUM, dat de EleGtriciteitkun- de tot een tydperk van ftilftand fchynt gekomen te zyn, gelyk dit ook andere deelen der Natuurkunde ten deele viel, en ziet hy voor het tegenwoordige niet in, langs welken weg men voor deeze Weetefifchap veel beloo- vende näfpeuringen zou kunnen voortzetten. Bereidvaar- dig betoont hy zich intusfchen , om, indien zich eens, naa deeze of geene nieuwe ontdekking , Ri nieuw fpoor opdeedt ter voortzetting van belangryke Proefnee- mingen, daar toe de groote kragt van TEYLER's Elec- trisch Werktuig te willen aanwenden. Onledig zal by intusfchen niet blyven, en belooft by voorkeuze zyne poogingen ter uitbreiding van kennis tot zodanige deelen der Natuurkunde te bepaalen, die hem, by verder onderzoek, het meeste nut fchynen te beloo- ven. | ‚Met veel genoegen vinden wy, ten flot, deeze aankon- diging. … Zedert eenige jaaren heb ik my by deezé s Stichting byzonder met de Lavoiferiaanfche Scheikunde … bezig gehouden. De meeste Proefneemingen van de- » zelve, en inzonderheid cir gecne, waar op de airb “3 Lie 851 M. VAN MARUM „ Chemifche Leer voornaamlyk gegrond ís, heb ik her: „ haald, en teffens getragt de Werktuigen, die tot de- „ zelve vereischt worden , te verbeteren, en zo veel mo- „ gelyk eenvoudig te maaken, ten cinde deeze Proefnee- mingen met de meeste naauwkeurigheid, en met eenen „ niet zeer kostbaaren Toeftel, in °t werk ortie) kunnen „ worden. De befchryving van onzen Toeftel, om de » proefneeming der Zamenttelling van Water gemakly- > ker, en mêt minder kosten, te kunnen verrigten, ziet dus verre alleen het licht. (Annales de Chemie 1792.) „ Het overige van den nieuwen of verbeterden Toeftel, „ welke ik voor TEYLER’s Mufeum heb doen vervaar- „> digen, en de proefneemingen en nafpooringen, die ik „ hier mede heb in °t werk gefteld, heb ik voorgenomen s» in een volgend Deel te befchryven.” Wy verlangen °t zelve te ontvangen, en moeten ten aanziene van dit tegenwoordig voor ons liggend Deel nog berigten, dat de eerfte Afdeeling eene Befchryving behelst der Verbeteringen van TEYLER's Eleârifeer - Machine, == De II; Proefneemingen by den Conduĝor van dit Werk- tuig gedaan, — De ITI. ftelt ons voor, de Proefneemin= en met eene Battery van. vyfhonderd vyftig vierkante voeten bekleed glas, —— Aan deeze Hoofdafdeelingen, in mindere gefmaldeeld , is een Zanhangzel gevoegd, be- helzende de Befchryving van eene Eleërifzer- Machine , op eene eenvoudige wyze vervaardigd, en verfcheide Voor- deelen hebbende boven de gewoone Zamenfteliing. ‚Veele gewigtige Onderwerpen ,. reeds voorheen be- gonnen, worden hier voortgezet; nieuwe onderhanden genomen en volvoerd ; en de meeste, of alle, die daar voor vatbaar zyn, volvoerd en beredeneerd op eene wy- zè , welke niet alleen licht van Befpiegeling verfpreidt 5 maar ook van daadlyke Toepasfing op veele gewigtige verfchynzels in ’tleeven. Te breed zouden wy worden door dezelve aan te ftippen, laat ftaan door de voornaam- fte op te haalen. Liever, dan hier en daar een brok te neemen, fchryven wy grootendeels af de Proefneemingen, B Har de Afleiders van den Blixem. „> Uit myne Proefneemingen, betreffende de fmieltbaar- heid van verfchillende Metaaleh, heb ik afgeleid: Voor- eerst, dat, wanneer men Looden ftrooken , in plaats van Yzeren ftaaven, aan gebouwen tot Afleiders van den Blixem gebruikte, men als dan zorg te draagen heêft, Er | PROEFNEEMINGEN, - 855 de inhoud der Looden ftrook niet minder zy , als (Zes, dan) de doorfnede van een Yzeren ftaaf, van zodanig eene middellyn , welke men weet voor Yzêren Afleiders ge. noegzaam te zyn: vermids het uit myne Proefneemingen gebleeken was, dat een Looden ftrook, van gelyke langte als een Yzerdraad, niet gelyklyk tegen gelyke ontlaadin» gen der batterye beftand was, ten zy de ftrook die breed- te hadt, dat de inhoud van zyne doorfhede viermaal zo oot ware, als die van het Yzerdraad, — Fen tiveen den, dat de Afleiders van Rood Koper tegen den Blixem even goed beftand zyn, wanneer zy flegts de halve mid- dellyn van Yzeren Afleiders hebben. ‚5 Ik heb het, om in eene zaak van dat belang des te meer zekerheids te bekomen , de moeite waardig geoot- deeld , het een en ander door deeze: groote Battery op nieuw te beproeven. De 8 Ci s» Deeze laatere Proefneemingen hebben, omtrent het Lood, het bovengemelde volkomen bevestigd. ‘Ook ftem- den zy overeen met de Proefneemingen van den Heer BROOK: zy leerden desgelyks, dat Yzerdraad viermaal meer vermogen heeft tegen de Ele@rifche Ontlaading of den Blixem, dan Looddraad van dezelfde: langte. 