Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
Vcrscheidene vervaardigcrs van mikroskopen hebben het in de laatste jaren zccr ver gebragt in de vervaardiging van sterk vergrootende opjecticfstelscls. Ilij, die een zoo volledig mogelijk ingerigt raikroskoop verlangt, is thans in dc gele- genheid , om zicli daarbij stelsels aan te scbaffcn , wclke met bet zwaksle gewoonlijk gebruikt oculair, helwelk de bceldcn ongeveer 5 maal vergroot, bij eene lengte der buis van omstreeks 20 centim. , eene 5—600 malige vergrooting ge- veu. Ilet zwakste der objeclieven kan gevoegelijk met het- zellde oculair aan eene 50—40 malige vergrooting beant- woorden • terwijl dan, tusscben deze beide uilerslen in, de vergroolingen liggen, verkregen met de overige objectiefstelsels, zooveel mogelijk in geregelde opvolging. Aan elk die een mikroskoop ontbiedt, waarbij aan hem zelven de keuze der objectiefstelsels is overgclaten , moet ik ten slerksle aanraden zich vooral niet alleen tot het aanschaf- fen der sterkere stelsels te bepalen, zooals velen, die met den aard van het mikroskopisch onderzoek weinig vertrouwd zijn, zeer geneigd zijn te doen. Inderdaad zal ieder, die van het mikroskoop een veelvuldig gebruik maakt, bevinden, dat de slerkste vergrootingen slechts zelden te pas komen , terwijl daarentogcn geringe en middelmatige vergrootingen van het veelvuldigst nut zijn. De oorzaak biervan ligt ge- deellelijk daarin , dat de minder vergrootende objectiefstelsels altijd volkomener zijn in verhouding tot de sterkere, welke, uit zeer kleine lenzen bestaande, nimmer zoo good aplana- tisch kunuen vervaardigd worden. Men wint derhalven bij hunne aanwending geenzins zooveel, als bun meerdcr vcrgroo- VEUEISCHTEN DEtt INHIGTUNG. 1)E OBJECTIEESI’ELSELS. 221 lend vermogen oogenseliij nlijk belooft. Maar bovendien ko- men de sterkste objecliefslclscls zecr nabij aan het voor- werp, zoodat de aard van dit laalsle derzelver aanwcuding dikwerf niet gedoogt. Die afsland is voor een objectiefstelsel, hetwelk met het zwaksle oculair cone 5—600 malige vergroo- ting geeft, zoo geriug, dat men ter naauwernood glazen dekplaaljes kan vindcn , die dun genoeg zijn, om daarbij gebruikt te worden, ofschoon men zich tegenwoordig zulke glasplaatjes kan verschaffcn, welke niet dikker dan | millim. zijn. Eindelijk hebben geringere vergrootingen het aanzieu- lijke voordeel, dat zij den waarnemer in staat slcllen een grooter gedeelte van iiet voorwerp op eens te overzien , en dus den ondcrlingen zamenhang en het verband tusschen deszelfs deelen met eenen blik waar te nemen, helgeen verre verkieslijk is boven het opvolgend brengen daarvan in bet gezigtsveld, daar het dan dikwerf aan de ievendigste ver- bcelding niet mogelijk is, al de afzondcrlijk tot het bewust- zijn gekomeu gezigtsindrukkcn later lot een zamenhangend geheel te verbinden. II i j dcrhalven, die, ten einde koslen te vermijden, niet meer dan een drielal objecliefstelsels van onderscheiden ver- grooting wenscht te onlbieden, zal beler docn, met vooreerst af te zicn van het zoo even genoemde sterkst vergrooteude slelsel, eu daarvoor lievcr ecu ander te kiczen, dal eene iets geringere vergrooting, b. v. van 500 — 550 maal met het zwaksle oculair, geeft. Wanueer dan de beide anderc stel- scls zoodanig zijn, dat het eene met hetzelfde oculair aan eene 50 — 40 malige, en het andere aan eene 120—150 malige vergrooting bcanlwoordl, dan zal hij, bij bet gebruik van zijn mikroskoop, slechts zeldcn in de gelegeuhcid komen , om naar een meer volledig stel objectievcn te verlangen ; II ET ZAMENGESTELO DIOI'TIUSCH MIKROSKOOP. want, schoon hct niot tc onlkcnnen is, dat er ccnige wcinige gevallcn beslaan , waarin dc aanwending van de slcrkste thans vervaardigde objecticfstelsels noodig is, ora met overtuiging datgene waar te nemen, wat de iets zwakkere eenigzins min- der duidelijk doen herkennen, cn de eerste derlialven, bij een zoo volkomen mogelijk ingerigl mikroskoop, niet inogen ontbreken, zoo is ecliter het getal der gevallen, waarin hunne aanwending van werkelijk nut is, uiterst gering, in verhou- diug tot de groote menigte van andere gevallen , waarin zij , zonder eenig nadeel voor de juistheid der waarneming, veilig gemist kunnen worden. Bij verreweg de meeste mikroskopische onderzoekingen is eene 500 malige scherpe vergrooting de uiterste grens, welke boogst zelden behoeft overschreden te worden, en bij deze vergrooting zal een geoefend waarnemer reeds zeer veel ontdekken , wat aan den minder geoefenden bij eene 1000 malige ontsnapt. Het spreekt overigens van zelf, dat het bier gezegde slechts voor den tegenwoordigen toestand der mikroskopen geldt. Mogt het aan de kunst geluk- ken de sterkste objectiefstelsels nog tot eenen boogeren trap van volkomenheid te brengen, dan is het oogenblik ook daar, waarop elk, die met de vorderingen der wetensebap gelijken tied wenscht te houden, volstrekt genoodzaakt is dezelve bij zijnen mikroskopischen toestel te voegen. Een punt echter , dat bier niet uit bet oog verloren mag wor- den , is de boven (§ 1 60) geschetste invloed der dekplaatjes op de schcrpte van het door het mikroskoop waargenomen beeld. Ofschoon er nu, gelijk wij zagen, vcrschillende andere haudel- wijzen bestaan, om de daardoor te weeg gebragte stooring te verbeleren , zoo schijnt het echter wel , dat bet besle middel daarloe, in de opzetlelijke inrigting van eenigc der sterkcr vorgroolende objectiefstelsels voor bet gebruik met VF.REISCHTEN DER INRIGTING. DE ORJ ECTIEFSTEI.SELS. 225 dekplaatjes van cene bepaalde diktc bestaat. Het is dus wenscbelijk, dat de vervaardigers van mikroskopen bierop meer bedacbt zijn , dan tot nog toe bij bet ineerendeel hun- uer het geval is geweest. De wijze, waarop de lenzen gevat en onderling verbon- den zijn, is natuurlijk niet geheel onverschillig voor de deugd en de bruikbaarheid van bet stclsei. Vooral moeten zij met zorg gecentreerd zijn , zoodanig dat al de optische assen der verschillende lenzen in dezelfde regie lijn liggen. Is zulks niet het geval, dan kan bet niet anders zijn, of de zuiverheid en de vorm van het beeld moeten daaronder lijden. Dat de slerkste lens in cen stelsel naar bet voorwerp moet toe gekeerd zijn, is reeds vroeger (§ 107) opgemerkt. Ver- ders is het tot beveiliging dier lens wenscbelijk, dat een smalle rand van bet koperen busje, waarin dczelve besloten ligt. iels beneden bare oppervlakte uitpuilt, ten einde zoovccl mogelijk te verbinderen, dat, bijaldien men onvoorzigtiglijk het stelsel met de benedenzijde op de lafel plaatst , of hetzelve bij het gebruik in het mikroskoop tc digt op bet voorwerp brengt, de oppervlakte dezer lens beschadigd wordt. De vorm der busjes behoorl overigens zoodanig te wezen, dat daardoor de vrije door- en uitgang der licbtstraleu geene be- lemmering ondervindt, terwijl bet verkieslijk is, dat de gedaante der busjes van de sterkste objectieven , welke bet digst bij het voorwerp moeten gebragt worden, benedenwaarls kegelvormig toeloopend is; lets dat wel bij vcle, docli nog niet bij alle onze hedendaagsche mikroskopen wordt aangetroffen, en toch niet zonder belang bij het gebruik zal bevonden worden, dewijl men daardoor veel minder gevaar loopt, van de on- derste lens met bet voorwerp in aanraking te brengen, dan wanneer het geheelc stelsel van ondercn even wijcl als van HET ZAMKNGESTELD DIOl'TRISCll MlKKOSKOOl’. bovcn is, waarbij men niet dan met moeile zicn kan of cr gevaar voor zulk eerie aauraking bestaal. Dc verbinding der slclsels met de buis van bet mikros- koop geschiedt gewoonlijk door middel cener schroef. Zonder van andere vroeger in gebruik geweest zijude wijzen bier te gewagen, daar zij minder geschikt zijn voor eene juiste centrering, moet ik bier eclilcr de bajonetverbinding noe- men, als even goed aan dit oogmerk voldoende als de schroef, en het voordeel bczitlende van eene spoedigere ver- wisseling, lerwijl bovendien daarbij geen gevaar bestaat, dat de objectiefstelsels aan de hand ontglippen en vallen , zooals bij het losdraaijen der schroefverbindiug zeer ligt ge- beurt. Het is hierom inderdaad te verwonderen , dat deze verbindingswijze nog slechts bij weinige mikroskopen wordt aangetroflfen. 165. Het getal der oculairen bij een mikroskoop kan des noods nog beperkter vvezen dan dat der objectieven. Als volstrekt vereischt, tot verrigtiug van nagcuoeg alle soorten van onderzoekingen, beschouw ik niet meer dan een tweetal Huy- genssche oculairen, waarvan het eene het door het objecliefslel- sel gevormde beeld 5 — 6, het andere hetzeive 8 — 10 malen ver- groot, bij eene lengte der buis van omstreeks 20 centira. Wil men slerkere vergrootingen aauwenden, helgeen in sommige gevallen zijne nultigheid kan hebben , bepaaldelijk bij het doen van zeer naauwkeurige mikrometrische bepalingen, dan kan men er nog een oculair van 12-14 malige vergrooting bij - voegen. Oculairen, die het vcrgroolend vermogen nog meer verslerken, kunnen als geheel overtollig en nultcloos beschouwd vvorden, want ofschoon het niet mocilijk is, bij alle nieuwere mikroskopen . door middel van sterke oculairen , of door het / VEREISCHTEN DER INRIGTING. DE OCULAIREN. 92i> langer makcn tier buis, dc vcrgrooting tot 4 — bOOO door- ineters te doen stijgen, zoo Icvcrt zulks nict hot rainste voordcel op, gelijk uit later uitvoerig mede te dcelen daad- zaken overtuigend blijken zal. Als een wenschelijk, schoon geenzins noodwendig, bijvocgsel tot een mikroskoop meen ik om reeds (bl. 21 7) vermelde redenen , een oculair te rnoeten beschouwen, vvaarvan bet oogglas eene Ilerscbelsche aplanatische doublet is. Daar de bedoeling in- zonderheid is daardoor een groot gezigtsveld te erlangen, zoo be- hoeft dit oculair geenzins slerk vergrootend te zijn, eu kan het- zelve in dit opzigt zeer gevoeglijk zelfs nog iets onderdoen voor bet zwakste der zoo even genoemde Iluygenssche oculaireu. De beide lenzen, welkc een oculair zainenstelleu, worden vereenigd door eene korte buis. Bij een Huygenssch ocu- lair is daarin een ringvormig diapbragma gcplaatst, op de hoogte , waar zich het beeld vorrnt , dus nagenoeg op den brandpuntsafsland van bet oogglas. Helzelve dient tot af- snijding der te schuins invallende stralen, die de zuiverheid van bet beeld zouden benadeelen. Wanneer het oogglas kleiner is dan de doonueler der pu- pil, of dien slechts weinig te bovcn gaat, dan behoorl do plalte bovenstc oppervlakte van hetzelve gelijk te zijn met de oppervlakte van den omgevenden rand, ten einde het oog zoo nabij mogelijk aan het oogglas te kunnen brengen, in wclke sidling bet gezigtsveld dan bet groolst is. Doch naar mate de doormeter van het oogglas dien der pupil overtreft, zal men bet oog op cenen verderen afstand daarvan moctcn houdcn , ten einde aan de van de randen van het gezigtsveld komendo stralen gelegenheid te geven bet oog door de pupil binnea te trcden. Hier is bet dus gepast bet oogglas iets bcncdcn de bovenstc opening to plaatsen. 15 226 5ICT ZAMENGESTEL!) DIOPTRISCH MIKROSKOOP. De verbinding dcr oculairen met dc buis van hct mi- kroskoop gescliiedt tegenwoordig vrij algcmeen door cenvou- dige inschuiving , betgeen dan ook voorzekcr, uit hoofde der gemakkelijkcre venvisseling, de voorkcur verdient boven de vroeger dikwerf gebruikelijke schroefverbinding. 164. Dat de lengte der buis, die bet objectief met bet oculair vereenigt, geenzins onverschillig is voor de juiste ver- betering der aberratien, en gevolglijk ook voor de scherpte van bet beeld, hebben wij boven (§ 159) gezien. Men zoude bet dus in bet algcmeen verkieslijk kunnen acbten , dat aan dezelve door den vervaardiger die bepaalde lengte gegeven wordt, welke bet meest in overeenstemming is met de ver- houding der objectiefstelsels en oculairen tot elkander. Ech- ter is bet in eenige gevallen voordeelig, wanneer zij uit twee in elkander scbuivende buizen is zamengesteld , welke veroorlooven den afstand tusschen bet objectief en bet ocu- lair zoowel te verkorten als te verlengen. Deze inrigting is in tweederlei opzigt nuttig. Vooreerst levert zij een belangrijk middel tot verdere verbetering. Bij een mikroskoop namelijk, dat van verscheidene objectieven en oculairen voorzien is, is het schier onmogelijk te verwachten, dat eene en dezelfde buislengte ook bet best bij alle combination voldoen zal. Verders kan het verkorten der buis te pas komen bij de aamvending van dekplaatjes. Een voorafgaand onderzoek zal derhalven kunnen leeren, bij welke lengte der buis de op- lische volkomenheid van bet mikroskoop in de vcrschillende gevallen haren hoogsten trap bcreikt heeft, en dit kan alsdan tot rigtsnoer voor het vervolg dienen. Eene tweede nuttige zijde dozer inrigting bestaat daarin, dat men bet in zijne magt heeft door inschuiving of uit- I.ENGTF. DER BUIS. WERKTIJIGUJKE INR1GT1NG. 2^7 trekking tier binnenste buis bet vcrgroolend vermogen tot een bepaald cijfer te brengen. Dit is zeer gemakkelijk voor do toepassing van eenige mikrometrische handelwijzen. Het is b. v. veel eenvoudiger den doormeter van het beeld te deelen door 500, dan door 485 of 515; door 100, dan door 95 of 107. Ook is het bij sommige waarnemingen nuttig dent waren doormeter van bet gezigtsvcld op eene bepaalde groottc te brengen, b. v. van 1, 2, 5 mi Him. enzv. Beide kan geschieden door eene verlenging of verkorling van den af- stand tusschen het objecticf en bet oculair, en, mits dezelvc binnen zekere grenzen blijven, ook zonder eene zeer in bet oog vallende vermindering der scherpte van het beeld. Het best beantwoordt aan deze verschillende oogmerken eene op de binnenste buis ingesneden verdeeling. De ver- vaardiger, of de gebruiker van het mikroskoop zelf, kan dan met behulp derzelve eene lijst ontwerpen, en hierop, naar aanleiding van een voorafgaand naauwkeurig onderzoek van het werktuig, al die bijzonderheden aanteekenen, welke later gedurende zijne nasporingen te pas kunnen komen. 165. Terwijl de tot hierloe ontwikkclde grondbeginselcn der optische inrigting van een zamengesteld mikroskoop als algemeen geldig, en op elk zoodanig werktuig in het bijzon- der toepasselijk kunnen vvorden aangemerkt, zoo is het daar- entegen veel bezwaarlijker bepaalde regelen te geven, volgens welke het overig werktuiglijk gedeelte behoort te zijn iuge- rigt. Hier komt veel aan op de eigendomlijke behoeften van den waarncmer, en den aard der nasporingen, waartoc hij zijn werktuig bij voorkeur wenscht te gebruiken. Van twee mikroskopen, welke beide, uit een mechanisch oogpunt beschouwd, even voortrcflclijk zijn, zal het eene beter voor 228 MET ZAMENGESTEU) DIOPTRISCH MIKROSKOOP. cen zekcr bepaald ondcrzoek gcschikt kunnen zijn, tcrwijl men voor andere onderzoekingen weder aan het andcrc de voorkcur zal geven. Wei is het mogelijk eon en hetzelfde werktuig aan een groot aantal doeleindcn te doen beantwoorden , doch zulk eene vereeniging van verschillende werktuiglijke hulpmiddelen, waar- van eene groote kostbaarheid van het werktuig het noodzakelijke gevolg is, kan daarom nog geenzins in alle opzigten als winst beschouwd worden. Ligtelijk gaan, onder die overlading met loeslellen van allerlei aard, met geledingen en bewegin- gen in allerlei rigting, andere meer wezenlijke voordeelen, namelijk stevigheid vau bet geheele werktuig, en eene ge- ringe hoogte, zoodat men er ziltende mede arbeiden kan, verloren. Zeer teregt zegt v. Molil (1): » Hoe eenvoudiger de werktuiglijke inrigting van een mikroskoop is, des te sneller en gemakkelijker zal men alle de noodige bewegingen kun- nen maken; hoe zamengeslelder dezelve is, des te meer overweging en tijd kosten dezelve, en des te meer w'ordt de opmerkzaamheid gedurende de waarneming, tot nadeel van deze , verdeeld. Hij , wiens handen de noodige vaar- digbeid missen, om met een mikroskoop van een eenvoudig maaksel waar te neinen; wie voor iedere beweging, in plants van zijne vingers te gebruiken , eene schroef noodig beeft , die is ook buitendien als mikroskopisch waarnemer ongeschikt, want hij zal te . vergeefs trachten een bruikbaar praeparaat te vervaardigen.” Deze woorden zijn volkomcn waar, en mogen tot gerust- slelling en aanmoediging van hen strekken, wier tijdelijke middeleu hun niet veroorlooveu eeuige honderde guldens te (t) Mikrographie. s. 30. WERKTUIGLIJKE INRIGTING. 220 bcsleden voor den aankoop van con cnkel werkluig, cn die desnietlegeuslaande wenschen den toesland der wctcnschap to leercn kcnnen door eigen aanschouvving, en het hunne bij tc dragen tot hare uitbreiding. Elk waarnemer, die zicli gedu- rende eenige jaren opzettelijk met mikroskopisch onderzoek becft bezig gehouden, zal het licfst ecn werkluig van de al- lereenvoudigste inrigting bezigen ; en aan ieder, die er zich op wenscht toe te leggen, meen ik, — zelfs indien bij geene kosten behoeft te ontzien, — den op ondervinding gegrondcn raad te moeten geven, van zich bij voorkeur een mikroskoop aan te schaffen, waarbij bij genoodzaakt is vele dier bewe- gingen , waartoe anders kunstmatige middelen dienen , met de band te bewerkstelligen. Na eenige weken zal bij erkennen , dat de best aangebragte schroeven en raderen nimmer met eene geoefende hand kunnen wedijveren. Vele jaren lang beb ik een mikroskoop gebruikt, bestaande uit eenen kar- tonnen koker, met eene houten voorwcrpplaat, en eenen spie- gel gevat in eenen beenen ring; lerwijl kleine glasbolleljes voor lenzen dienden, en ter beweging der busjes, waarin deze be- sloten waren, een rondsel strekte, zoo als bij de ouderwetsche Engelsche lampen wordt aangetrolTen. Thans, nu eenige der beste en kostbaarste mikroskopen ter mijner bescbikking staan, kan ik nagenoeg alle de gedurende dat lijdperk, met dit, in een mechanisch opzigt, hoogst gebrekkig werkluig, vcrrigte waarnemingen slechts bevestigen, en daar, waar er iels bij te voegen valt, is zulks niet te wijteu aan de meerdere vol- komenheid van de werktuiglijke inrigting, maar wel aan de belere optische zamenstelling der hedendaagsche aplanatische mikroskopen. De hoofdbedocling van elkc werktuiglijke inrigling van een 250 II ET ZAMENOESTELD DIOPTR1SCI1 MlKItOSKOOP. mikroskoop is dc buis, welke den optischen toestel bcvat, op den vcrciscliten afsland van het voorwerp te brengen. Deze buis behoort derhalven zoodanig aan het gestel van het mikroskoop bevestigd te zijn, dat hare as zich juist boven het midden der doorboorde voorwerptafel en het middelpunt van den verlichtingstocstel bevindt. Middelen welke dienen moeten om deze stelling te veranderen, zoodat de buis bo- ven verschillende punten der voorwerptafel kan worden ge- bragt, zijn geheel overbodig, daar het veel eenvoudiger is het voorwerp alleen te bewegen , en bovendien schadelijk , omdat daardoor eene goede regeling der verlichting, waarop zooveel aankomt, gestoord wordt. Voor de toenadering kan of de buis, of de voorwerptafel beweegbaar gemaakt zijn. Beide handelwijzen hebben hunne voor- en hunne nadeelige zijde, en men treft zoowel de eene als de andere inrigting bij de tegenwoordige mikroskopen aan. Is de voorwerptafel beweegbaar gemaakt, dan behoudt het mikroskoop steeds dezelfde hoogte, iets dat den waarue- mer eenig gemak verschaft. Ook voor het bijzonder geval, dat men (waarover later meer uitvoerig) het zamengesteld mikroskoop levens als draagbaar zonmikroskoop wenscht te gebruiken, is het verkieslijk niet de buis, maar de voorwerp- tafel op en neder te bewegen. Daar echtev het eerstgenoemde voordeel ter naauwernood in aanmerking mag komen, en bovendien zeer gering is, ter- wijl het tweede slechts bij eene bijzondere inrigting kan be- staan, zoo acht ik het, met v. Mohl en Goring, over het algemeen het doelmatigst, dat de voorwerptafel vast en on- beweeglijk zij, dewijl dezelve alleen dan die stevigheid kan bezitlen, welke in vele gcvallcn, vooral bij het gebruik van den schroefmikromelcr , zeer weuschclijk is. Hicr komt WEKKTUIGLIJKE EJKIGTING. BEWEGING. Q5I bij , dal wanneer de voorvvcrpplaal op en ncdcr bcwogen wordt, de verlichtiug telkens eene veranderiug ondergaat, lenzij de verlichtingstoestel aan de voorwerptafel zclve bc- vesligd is, waardoor bare zwaarle aanzieulijk venneerderd wordt, betgeen dan weder nadeelig werkt op de juistheid der beweging. Slaat daarentegen de voorwerptafel vast, dan kan dezelve zoo groot en zoo zwaar gemaakt worden, als men verlangt, en noodig oordeelt voor de verschillende loestellen, die men daarop plaatsen wil. Bovendieu is zulk eene groote voorwerptafel van veel gernak bij bet meten en teekenen door middel van bet dubbelzien. Overigens kunnen , bij eene juiste bewerking, de optische as van de buis en bet middelpunt van den spiegcl, gedu- rende de beweging der eerste, naauwkeurig gecentreerd blij- ven, zoodat ook deze door Chevalier (1) voor de onbe- weeglijkheid van den optischen toestel aangevoerde grond vervalt. Wanneer men dan als beginsel vaststelt, dat bet in den regel de buis van bet mikroskoop moet wczen, welke op en neder bewogen wordt, dan heeft de vervaardiger nog de keus tusschen een aantal verscbillende wijzen , waarop deze beweging daaraan kan worden medegedeeld. Zonder in bij- zouderhedeu te treden, willen wij ook hier bij de voornaam- ste stil staan. De minst kostbare inrigting bestaat in de buis te doen op en neder schuiven in eene tweede. Deze handelwijze kan echter alieen voor geringe vergrootingen ge- noegzaam naauwkeurig zijn, zoodat dan uoodzakclijk nog een (1) Dos microscopes et dc lour usage. 1839. DuiUcho verlaling duor Kcrstein 1813. p. 98. 252 MET ZAMENGESTELU DIOPTMSCll MIKROSKOOP. twecdc bewegingsmiddcl hicrbij moet worden gevocgd, waar- toe licl best eenc raikrometcrschroef dicnt. Ilet is daarom, dat ik de voorkeur geef aau eene rondselbeweging. Zijn bet gctande rad (1) en de slang (de zaag) zuiver bexverkt, en bet cerste voorzien van eene scbijf van tamelijk grootcn door- meter en met eenen gekartelden rand, dan kunnen daar- mede zoowel de grovere als de fijnere bewegingcn met spocd en geheel voldoende naauwkeurighcid verrigt worden. Bovendien is deze bewegiugstoestel veel minder aan slijting onderhevig, dan eene mikrometerschroef. Mogelijk echtcr is de laatste nicer aan ben aan le raden, die weinig gewoon zijn met bet mikroskoop om te gaan, en daarom eerder gevaar loopen bet objectiei' tegen het voorwerp te doen slui- ten, indien de bevveging door een rondsel geschiedt, dan wanneer daartoe eene steeds veel langzamere sebroefbeweging dient. Het is dan ook om die reden, dat de vervaardigers van mikroskopen deze doorgaans van beide beweeginrigtin- gen voorzien. Ue grondbeginselen waarnaar de veiiichlingstoestel behoort te .zijn ingerigt, ga ik , als dezellde zijnde voor alle soorteu van mikroskopen (met uitzondering der beeldmikroskopen) , bier voorbij , dezelve voor eene latere opzettelijke beschou- wing besparende. 16G. Sommigen bebbeu de voorkeur gegeven aan eene liorizontale stelling van het mikroskoop boven eene verlikale, ja zells heeft men beweerd (1) , dat het de beste houding (1) Welligt zoude in de plaats van Let getande rad eene schroef zonder einde nog beler voldoen , daar hare beweging gelijkmaliger is. Ik weet uiet , dat dezelve echter tot nog toe in aanwending is gckomen. (2) Brewster, Treatise on the microscope, p. 1G6. WERKT. 1NR1GT. ' 1101UZ0NTALE EN VERTIKALE STELLING. VOET. 255 voor den waarnemcr zoude wczen , indien hij op den rug liggend in de naar boven gekeerde mikroskoopbuis zag, zich daarbij grondende op de omstandigheid , dat allecn in die houding bet vocht op bet hoornvlics gelijkmatig naar alle rigtingen vloeit. Zulk eene voorzorg, zoowcl als de vrees, dat door de voorovergebogen houding bloedophooping naar het hoofd zoude ontstaan, is gewis overdreven, cn de aan- gevoerde gronden mijns inziens geenzins loereikend, om de ongepastheid eener vertikale stelling van het mikroskoop le bewijzen. Voor het gewone onderzoek is deze voorzeker de beste, daar, indien het geheele mikroskoop horizontaal ge- plaatst wordt, geene vochteu op de alsdan vertikaal staande voorwerpplaat kunnen gebragt worden ; tervvijl vvanneer in de buis een regthoekig gebogen glasprisma wordt geplaatst, de voorwerpplaat wel is waar horizontaal hlijft, doch er een niet onbelangrijk verlies aan licht onlstaat. Alleen bepaal- delijk voor de aanwending der camera lucida tot tcekenen is het wenschelijk de buis van het mikroskoop horizontaal te kunnen stellen ; doch hierop , als ook op de verschillende andere katoptrische iniddelen, die dienen kunnen om de rig- ting der stralen naar willekeur te wijzigen, zal ik in een volgend hoofdstuk terugkomen. 167. Hetgeen van de geheele werktuiglijke inrigtiug van een mikroskoop geldt, dat namelijk al deszelfs deelen stevig en vast aaneensluitend behooren te wezen, zoodat geene andere bewegingen daarin ontstaan, dan die, welke men er opzeltelijk aan raededeelt, is ook inzonderheid van toepas- sing op deszelfs voet. Deze moet de noodige zwaarte en omvang bezilten, om het daarop rustende ligchaam voor omkanteling te bcwaren. Overigens is het tamelijk onver- 254 MET ZAMENGESTELD DiOPTRlSCII MIKROSKOOP. schillig , oi‘ die voet uit drie of uit vier poolcn of klaauweri bestaat, welke toegevouvven kunnen worden, of dat dezelve rond en trommelvormig is, of dat het kistje, waarin het mikroskoop geborgcn wordt, tevens tot voetstuk dient. Voor bet gemak der waarnemers zoude ik het echter wenschlijk achten, dat de kistjes, zooals zij tot nog toe ge- woonlijk in gebruik zijn , en waarin het mikroskoop in eenc liggende stelling besloten is , door kastjes vervangen werden , waarin het werktuig regtop kan staan, en die veroorloovcn helzelve spoedig er uit te nemen, en er na den afloop van het onderzoek weder in te plaatsen. Daardoor zoude het lastige uit- en in elkander vouwen van den voet vermedeu worden, welker geledingen bovendien daardoor op den duur lijdcn. Ook heeft men dan het niet geringe voordeel van het mikroskoop te kunnen wegzetten, terwijl het glasplaatje, waarop zich eenig voorwerp bevindt, hetwelk eerst na eenige uren of den volgenden dag nader moet onderzocht worden (b. v. bij raikrochemische onderzoekiugen) , op de voorwerp- plaat kan blijven liggen. Deze opmerking moge aan sommigen van minder gewigt toeschijnen ; zij zal zulks niet aan diegenen , welke van huu mikroskoop een dagelijksch gebruik maken. Reeds zijn veleu met mij gewoon hunne mikroskopen onder glazen stolpeu te plaatsen, doch het is duidelijk, dat een behoorlijk inge- rigt regtopstaand kastje nog doellreffender zoude wezen. In het tot hiertoe gezegde is , naar ik raeen , het hoofd- zakelijke begrepen , wat bij eene algemeene beschouwing der optische en werktuiglijke inrigling van een zamenge- steld mikroskoop in aanmerking behoort te komcn, Eene menigte toestcllen, die tot verschillende onderzoekiugen moe- WEKKTUIGL1JKE INRIGTING. 255 ten dienen, en van wclke een groot gcdcclte geeuzins tot de onmisbare vcrcischten voor den geoefenden waarnemer behoort, wiens vcmuft hem niet alleen leert dezelve te out- beeren , maar hem dikwerf bctere schoon dan ook minder sierlijke middelen aan de hand zal geven, om dezelve te vervangen , zullen later vermeld en beschreven worden. KATOPTUISCIIE en katadioptmsche MIKROSKOPEN. 168. Dezelfde oorzaak, welke den dioplrischen verrekijker gedurende eenen geruimen tijd het veld deed ruimen voor het spiegclteleskoop , de schadelijke invloed namelijk der chromatische aberratie, bragt ook te weeg, dat vele pogin- gen werden aangewend, ora voor het dioptrische mikroskoop katoptrische en katadioptrische mikroskopen in plaals te stel- len. De geschiedenis dezer pogingen is in menigerlei opzigt belangrijk, gelijk blijken zal uit het overzigt derzelven, dat in de laatste afdeeling van dit werk zal worden aangetroffen. Hier ter plaatse zal ik slechts in eenige boofdtrekken de al- gemeeue inrigting der lot deze klasse beboorende werktuigen schetsen , en tevens de opmerkzaamheid vestigen op die daad- zaken, welke het oordeel moeten leiden bij bunnen verge- lijking zoowel onderling als met andcre soorten van mikros- kopen , ter bepaling hunner betrekkelijke waarde voor bet mikroskopisch onderzoek. 169. Daar dc terugkaatsing van spiegelende oppcrvlaklen, evenzcer als bet brckend verraogcn der doorschijncnde slof- fen , bet middel aan dc band geefl , ora de lichtstralen naar willekeur van bunnen weg le doen afwijkcn, zoo is KATOPTIUSCHE EN KATADIOPT1USCHE MIKROSKOPEN. 257 hct duidelijk, dat spiegels van eencn zckeren vorm even goed vergroote beelden kunneu vorinen, als lenzen. Devvijl ech- ter over de theorie dezcr becldvorming door hollo spicgels reeds vroeger (§ 15—25) bet noodige gezcgd is, zoo zal ik daar bier niet op terugkomen, raaar mij alleen vergenoegen met te doen opmerken, dat men, door holle spiegels in plaats van lenzen te bezigen, zoovvel katoplrische enkelvou- dige mikroskopen (§ 16 5°), als katoptrische beeldmikrosko- pen (§16 5°) en katoptrische zamengestelde mikroskopen kan daarstellen , gelieel beantwoordende aan de dioptrische wcrktuigen van gelijken naam en beteekeuis. De uitvoering der laatsten echter, t. w. der katoplrische zamengestelde mikroskopen , waarbij dus zoowel het objec- tief als het oculair door spiegels zoude vervangen vvordeu, is (hoewel geenzins onraogelijk, daar men dit doel bereiken zoude, door het oculair zamen te stellen uit twee met de spiegelende oppervlakten naar elkander toegekeerde spiegels, waarvan de voorste doorboord is) tot nog toe achterwege ge- bleven, omdat deze inrigting vele bezwaren zoude opleveren, welke niet schijnen te kunnen opwegen tegen het betrckkelijk geringe voordeel van eeu volkomen achromatisme in het ocu- lair. Men heeft derhalven in bet zamengesteld mikroskoop, met behoud van bet gewone dioptrische oculair, alleen het objectief met eenen katoplrischen toestel venvisseld, en zoo ontstonden de verschillcnde soorten van katadioptrische mi- kroskopen, welke hier inzonderheid in aanmerking komen. 170. Het gclal der, gedeeltelijk werkelijk uilgevoerde, gedceltelijk slechls voorgeslagen inrigtingen van dien aard, is vrij aanzienlijk, en zoude waarschijnlijk door nog andere combination van holle, bollc en vlakke spiegels kunnen ver- 258 KATOPTRISCHE EN KATADIOPTRISCIIE flllKROSKOPEN. mecrdcrd worden. Hunne optclling en vvaardering voor het vervolg besparende, vvil ik, ten einde den minder met deze soort van mikroskopen bekendcn lezcr ecnig voorloopig denk- bceld te gcven van hunne werkingswijzc . een paar dezer inrigtingcn bier korlclijk vermeldcn. De ecne is die, welke het eerst door Amici is uitge- voerd. Fig, 76 stelt (naar zeer verkorten maatstaf) de op- tische zamenstelling van zijn katadioplrisch mikroskoop voor. AB is een elliptische metalen spicgcl. Zij behoort tot het schedelgcdeelle eener ellipsoide tegenover de groote as, ge- lijk ab in fig. 10. De beide brandpunten zijn in x en in y. Van een voorvverp in x geplaatst zoude zich dus (§ 25) in y een beeld vormen. Doch bij deze plaatsing van het voorvverp zoude hetzelve noodzakelijk binnen in de buis moeten gelegen zijn, die den spiegel met het oculair in verband brengt, en liet dus bij deze inrigting hoogst be- zwaarlijk wezen het voorvverp behoorlijk te verlichlen. Daarom is in het naastbijzijnde brandpunt x een klein vlak spiegeltje cd, ondcr eenen hoek van 45° , geplaatst. Dit spiegeltje vangt de slralen op, die uitgaan van het zich daaronder bevindend voorvverp ab , en kaalst dezelve terug naar den hollcn spiegel AB, zoodat zich nu een beeld ab' vormt, vvelks middelpunt in het andere brandpunt y ligt. Dit beeld vvordt dan vervol- gens op dezelfde wijze verder door het oculair vergroot, als dit bij het gewone zamengesteld mikroskoop gcschiedt. In de afbeelding is zulks voorgesteld bij het gebruik van een Huygenssch oculair met een collecticfglas CD, waardoor het eenigzins verkleinde beeld a"b" ontstaat, hetvvelk zich op den vereischteu afstand van het oogglas EF bevindt, om daardoor vergroot gezien te worden. Evenzcer zoude men bier echter ook gebruik kunnen maken van het Uamsdcnsch KATAD10PTR1SCIIE MIKROSKOPEN VAN AMICI EN VAN BREWSTER. 239 ociilair , en vvclligt is aan hetzelve voor katadioplrische mi- kroskopen bepaaldclijk de voorkeur te gcven bovcn hcl eerst- genoernde, omdat bet door den spicgel gevormde beeld dan niet vooraf verkleind wordt, en juist in bet tweede brand- punt der ellips kan blijven. Ook zoude bij dcze soort van mikroskopen het gebruik van aplanatische oculairen , welke bij dioptrische zamenge- stelde mikroskopen van minder nut zijn, een groot voordeel opleveren, omdat bet luchtbceld vrij zijnde zoowel van de ckromatiscbe als van de sphaerische aberratie, ook het ocu- lair vrij van alle aberratie zijn kan, en zelfs behoort le zijn, daar bier gcene tegenstelde aberratien elkander op- wegen. Men ziet, dat de bolle spiegel AB in verband met bet vlakke spiegeltje cd geheel den dienst vervult van het ob- jeclief in een zamengesteld mikroskoop , en van de ver- grootende lens of bet lenzenslelsel in een beeldmikroskoop. Het zoude zelfs niet moeilijk vallcn elk dioptrisch mikroskoop van dien aard zoodanig in te riglen , dat hetzelve ook met katoplriscke objectieven kan gebruikt vvorden. Daartoe zoude ecbter een ander katoptrisch objeclief, hetwelk door Brew- ster is voorgeslagen , doch, voor zoover mij bekend is, nog nimmcr werkelijk uitgevoerd, nog meerdere gcscbiklhcid be- zitlen. Hetzelve is afgebeeld in fig. 77. Ook bier is een bolle elliptische spiegel AB en een klein vlak spiegeltje voor- handen. De eerste is ecbter doorboord ten einde de van ecnig voorwerp ah afkomstige licbtstralen toegang te verscbaf- fen tot bet vlakke spiegeltje cd, dat loodregt op de op- tiscbe as gesteld is. Het is duidelijk, dat indicn dit spie- geltje zicb in het eene brandpunt x bevindt, dat dan iu bet andere brandpunt »/, zicb een beeld ah' vormen zal. 240 KAT0PTRISCHE EN KATADIOPTRISCHE MIKROSKOPEN. Dit bccld kan dan of, even als in elk ander becldmikros- koop, op een scherm vvorden opgevangen, of door een ocu- lair verder vergroot worden beschouwd. 171. Uit de in § 25 gegeven ontwikkeling van de eigen- schappen eener spiegelende cllipsoidische oppervlakte vloeit voort, dat behalven bet scbcdclgedeelte ab of st, fig. 10, ook nog andere gedeelten dier oppervlakte als katoptrisch objec- lief zouden kunnen gebezigd worden. Doppler heeft daar- toe bet gedeelte cd voorgeslagen. Hieraan zouden twee voor- deelen verbouden zijn. Vooreerst kan dan bet voorwerp zelf in bet brandpunt x worden geplaatst, waarbij de dubbele lerugkaatsing van twee spiegels, hetgeen altijd een aanmer- kelijk verlies aan liebt ten gevolge heeft, zoude vermeden worden. Ten tweede doet hij opmerken , dat bet beeld door dit spiegelgedeelte gevormd minder onderhevig is aan die soort van afwijking, welke wij de elliptiscbe aberratie (§ 25) genoerad liebben. Inderdaad is de ruinate tusschen de beel- den g'h' en g""h"" gevormd door de spiegelgedeelten ab en cd inerkelijk grooter, dan die tusschen de beelden g""h *" en g"'h'" , welke outstaan door de spiegelgedeelten cd en /e, zoodat men dus besluilen moet, dat de elliptiscbe aber- ratie des tc grooter is, hoc meer nabij zicb bet spiegel- gedeelte bevindt aan bet punt, waar de groote as der ellips den omtrek treft. Een niet onbelangrijk nadeel staat eebter tegen deze voordeelen over, dat namelijk bet vergrootend vermogen van bet spiegelgedeelte cd merkelijk geringer is, dan van bet schedelgcdeelte ab. De brandpuntsafstaud zoude dus in cene hieraan beantwoordende verbouding mocten ver- kort worden, in welk geval eene bchoorlijke verliebting al spoedig groote bezwaren zoude ontmoeten; of wel dc ver- RATADIOPTU. MIKROSK. V. DOPPLER. OPENINGSHOEK. 911 grooling zoudc nioctoii verstcrk-t vvordcn, door aan dc cllip- soide, van welks oppcrvlakte dc spicgel ecu gcdeclle uilmaakL ccnc veel grootcre lengte te geven. Daardoor zoudc echler, gelijktijdig met den doormeter van het becld, ook dc invloed dcr elliptische aberratie aangroeijen. Alleen dc ervaring zal kunnen beslissen, of het bezigen van zulk een spicgelgedceltc (al ware bet dan ook niet gansch volgens het gehecl onuit- voerbare en onpraktische voorslel van Doppler, die voor een katadioptrisch mikroskoop van deze zamenslelling een geheel huis wil gebouwd bebben) inderdaad de voorkeur ver- dient boven bet gewoonlijk gebvuikte scbedelgedeelle, voor- ondersteld namelijk, dat bet aan de kunsl gelukt eenen spie- gel van dien vonn le slijpen, iels dal nog met eenigen grond kan betwijfeld vvorden. 179. Een katadioptrisch mikroskoop volgens de laalstge- noemde iurigling zoude echter nog bet voordeel bezitten, dat de gebeele spiegeloppervlakte in werkelijk gebruik komt , en dat de openingshoek ook eenc juisle bctrckkelijke maat voor de Iiclitsterkte van bet beeld oplevert. Bij de anderc inrigtingen is zulks namelijk niet bet geval, omdat, belzij door de opening in het midden des spiegels, belzij door den vlakkcn spicgel, wclke den weg voor de middelste stra- lenbundels afsluit, alleen die slralen , welke van de ter zijdc gclegen gcdcclten des spiegels vvorden teruggekaatst , tot za- menstelling van bet becld medewerken. Voor zulke kalop- trisebe objcctievcn moet derbalven eenc herlciding verrigt vvorden, door le berekenen, hoc groot. de opening en bij ge- volg de openingshoek vvezen zoude van eenen acquivalcnten bollen spicgel, vviens gebeele oppcrvlakte in werkelijk gebruik komt. 10 943 KAT0PTR15CHE EN KATADIOPTRISCIIE MIKROSKOPEN. Nemcn wij tot voorbeeld, lioc zulks gcschicden kan, eenen doorboorden hollen spicgel, en stcllen wij daarbij eenvoudig- heidslialve, — botgeen bier zondcr aanmerkelijke dwaliog kan gesebieden, — dat dc doormeter van den lichtkegel, ter plaatse waar deze den spicgel treft, gelijk is aan den middellijn des laatsten. Alsdan heeft men het geval , dat uit de cirkelvor- mige doorsnede van den lichtkegel een mede cirkelvormig gedeelte is weggenomen, en de opening van den aequivalen- ten spiegel zal dus gelijk zijn aan de middellijn van eenen anderen cirkel, welks inhoud overeenkomt met dien van bet overgebleven ringvormig gedeelte. Dc straal van dien cirkel of de halve doormeter der opening wordt gevonden, door den vierkantswortel te trekken uit het verschil lusschen de vier- kanten der stralen van den grooten en van den kleinen cir- kel. Men vindt alsdan of door berekening, of door volgens deze uilkomst den gevonden doormeter en den brandpuntsafstand naar eenen vergrooten maatstaf op papier te brengen , (op eene dergelijke vvijze als zulks voor het vinden van den ope- ningshoek van lenzen is aangegeven (§ 199)), den openings- lioek van den aequivalenten hollen spiegel (1). Slelt. men b. v. dat een liolle spiegel, van 18 millim. in middellijn, eenen brandpuntsafstand van IS millim. heeft, dan zal men den openingshoek rr 61° 56' vinden. Doch wanneer in dien spiegel een cirkelvormig onwerkzaam ge- deelte of eene opening is van 6 millim. in middellijn, dan (1) Indien de halve middellijn van den spiegel is ~ R, die van des- zelfs onwerkzaam gedeelte “ r , dan is die van den aequivalenten hollen spiegel rr R ~ Y (^1 2 — ,2)> en’ ^en brandpuntsafstand ~ p en den __ R openingshoek ~ Q slellende, Tang. £ Q — — • P VEHGELUKING UEli KATOPTRISCHE MET DE DIOPTRISCHE MIKROSK. 245 zal het in vverkclijk gcbruik komend gedcelte gclijk zijn aan eenen spiegel, wclks halve middellijn is = |/(81 — 9) — 8,49 millira .De gcheele doonneter dev opening bedraagt dus 10,98 millim., en dit geeft voor denzelfden brandpuntsaf- staud eenen openingshoek van 58° 12'. 175. Wanneer wij nu de dioptrische objeclicven met de, alleen brnikbare, elliptiscbe katoptrische objeclieven vergelij - ken, dan blijkt, dat ecn hoofdverschil daarin gelegen is, dat, terwijl de eersten op alle afstanden beelden kunnen vormen, voor de laatsten daarentegen slechts een be- paalde afstand bestaat, waarop zich bet beeld scherp ver- toont. Voor beeldmikroskopen , waar bet inderdaad wensch- lijk is dien afstand te kunnen doen afwisselen, zijn dus de katoptrische objectieven , wanneer zij overigens, wat do uitwerking betreft , met de dioptrische gelijk moglen staan , minder verkieslijk. Bij katadioptrische mikroskopen is dit bezvvaar van veel minder aanbelang, en de zaak enkel uit een theoretiseb oog punt bescliouwende zoude men zeer geneigd zijn aan dezelve den voorrang toe te keunen boven de dioptrische mikrosko- pen. Men heeft tocb bij de eersten niets te vreezen van den invloed der chromatische aberratie, welke bij de laatsten, zoo als wij zagen, schoon aanzienlijk verbeterd, nimmer volkomen kau worden opgeheven. Verders is de sphaerische aberratie, zelfs bij spiegels, welker kromming bolvormig is, veel geringer dan bij leuzen van gelijke opening en brandpuntsafstand. Indien beide b. v. gelijk zijn aan 10 dcelen, dan bedraagt de lengte dezer aberratie: sphaerische holle spiegel, 0,31 deelen, gelijkzijdige biconvexe glazen lens (n — 1,3), 4,17 » 2-14 katoptrische en katadioptrisciie mikroskopen. lens van den bcsten vorm ( I), 2,G8 deelen , In het gunstigste geval is dus dcze lengte bij den spiegel nict meer dan ^ — i van die bij ccne lens van gcwoon glas. Bovendien kan dc invlocd dezer afwijking gebeel worden vermeden, door aan dc spiegels eenen juislen elliptischen vorm te geven. Wcl is vvaar blijft dan nog de ellipliscbe aberra- tic over, doch baar invloed is zecr gering in verhouding tot dien der beide andere soorten van afwijking, tcrwijl zij in het midden van het gezigtveld volstrekt nul is. Doch hoezeer men erkennen moet, dat deze voordeclen Iioogst belangrijk zijn, zoo zijn zij nog geenzins voldoende om het pleit te beslissen, zoolang de praklische uitvoering niet met dc theoretische beschouwing gelijken tied hecft ge- houden. De strijd tusschen dioplrische en katoptriscbe mi- kroskopen is gebeel dezelfde, als die tusschen dioptrische en katoptrische teleskopen. Beurtelings heeft dan het eene, dan het andere beginsel gezcgevierd, al naar gelang het aan de kimst gelukte op den eenen of op den anderen weg grootere vorderingen te maken , en het laat zich niet met zekerheid voorzeggen , welke inrigting eindelijk den palm zal wegdragen. Met groole waarschijnlijkheid kan men echter beweeren , dat de dioplrische mikroskopen, vooral na den hoogslaanzien- lijken vooruitgang, welken zij in de laatste jaren gemaakt hebben, nimmer geheel door de katoptrische zullen ver- drongen worden. Zoowel de vervaardiging als het gebruik der laalslen is aan grootc bezwaren onderhevig, welker uit den weg miming zich niet voorzien laat. De naauwkeurige elliptischc vorm is, inzondcrheid bij spicgcltjcs met eenen kor- (1) Indien glas gebezigd wordt, dat eenen grooteren brekingsaanwijzer lieeft, vermindert de lengte der sphaerische aberratie ecnigzins. Verg. het tafeltje op bl. 47. YEUGEUJ1U5G DBR KATOl'TIUSCIIE MET l)E DIOI'TIUSCIIE MIKROSK. ten brandpuntsafstand , niet dan met do groolslc moeitc on zorg uitvocrbaar. Goring (1) verhaalt, dat Culhbert, die tot nog toe onder alien de beslc katadioptrische mikroskopen vervaardigd beeft, dikvvcrt' eene gehcelc week lang over ecn enkcl spiegeltje arbciddc, alvorens hetzelve den vcreischten vorm bczal. Volgens denzelfden zoude cene verandering van den vorm, welke niet meer dan een millioenste van een duim bedraagt, reeds invloed hebben op de zuiverheid van het beeld. En alhoewel deze op schalting berustende bewce- ring welligt eenigzins overdreven is, zoo bewijst zij ecbter, dat Goring, wien men ten aanzien van mikroskopen, en bepaaldelijk ook van de katadioptrische, geene kennis en on- dervinding ontzeggen kan , zich ten voile overtuigd had van de groote moeilijkheid , die aan de vervaardiging van goedc kaloplrische objectieven verbonden is. Doch ook al wanneer bet gelukt, betgeen werkelijk bet geval schijnl te zijn geweest, om katadioptrische mikroskopen daar te stellen, die optisch even volkomen zijn, als de dioptrisclie, zoo als wij deze Ilians kcnnen, dan nog zouden de eerste bij bet ge- bruik bezwaren opleveren, die niet over bet hoofd inogen gezien vvordeu bij een werktuig, dat bestemd is om mode le arbeideu , maar niet als een kunst- en pronksluk in eene kast te vvorden weggezet, om er bij zeldzame gclcgenbcden uit de voorscbijn te komen , en er dan oenige bepaaldelijk daarvoor geschikle voorwerpen door te laten zien. Bij scbier alle mikroskopische « ouderzoekingen moeten de voorwerpen bevochtigd worden , niet alleen met water, maar ook met vluglige zuren, azijnzmir, salpeterzuur, zoutzuur, cnzv. Wanneer bet voorwerp bedckt is met een glasplaaljc, dan hebben do glazen lenzcn van ecn (1) Microffraphiu , p, 23, 23, 240 KATOPTIUSCIIE EN KATADIOPTHISCHE MIKROSKOPEN. dioptrisch objecticf daarvan weinig of nicts tc vreezen , tcr- wijl daarentegen cen mctalen spiegeltje er onlicrstelbaar door bedorven zoude worden. Eindelijk mogen wij bij deze vergelijking nog eon bclang- rijk punt nict met stilzwijgen voorbijgaan. Door ecne glazeu lens treedt eeu zeer aanzienlijk gedeelte der licbtstralen we- der aan de andere oppervlakle naar buiten. Reeds vroeger heb ik gezegd, dat, indien men de berekeningen van W. Herschel (1) tot grondslag legt, van 100 invallende stralen door eene enkele lens 94,8, door eerie doublet 89,9 cu door eene triplet 83,2 stralen zulleD doorgelaten worden. Dezelfde nu bevond , dat, door de terugkaatsing eener en- kele spiegelende metalcn oppervlakle, van 100 invallende stralen 07,5, en na eene dubbele terugkaatsing, dus gelijk bij hel meerendeel der katadioplrische mikroskopen, slechts 45.2 stralen overblijven. Nagenoeg hiermede overeenkomend zijn de uitkomsten der vergelijkende waaruemingen van Tulley (2). Hij bevond dat de helderheid van eenen Newtoniaansehen spiegelteles- koop lot die van eenen dioptrischen verrekijker met eeu voorvverpglas van gelijke opening als de spiegel, sloud als 1 :2,56. Goring beeft hieruit berekend, dat de lichtsterkle van een Amicisch katadioptrisch mikroskoop, welks oplischc zamenstelling gebeel aan die van eenen Newtonschen teles - koop beantwoordt, tot de helderheid van een zamengesleld dioptrisch mikroskoop, helvvelk voorzien is van een enkel voorvverpglas, staat als 1:2,88, vvaunccr de kleine vlakkc (1) On the Power of penetrating into space by Telescopes. Philos, transact. 1300. p. 65. (2) Goring anti Pritchard, Migrographia , p. HI. 