VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
konnen worden , of fterven , eer het ademde’; zoo dat, ook in zulk een geval, de Long zinken zoude, of fchoon het leven- dig geboren was, ftemt de Schryver volkoomelyk toe; dog ’t. befluit, dat daarom de Proeven met de Longen geheel onnut. zyn, wordt zeer fterk ontkend. ’t Geen de Schryver verder, aangaande dit Verfchil aanmerkt, verdient in °t Werk zelve leezèn te worden. —- De Auteur toont uit zyne eigene ‚ Proeven en die van anderen, dat de Longen van een Kind, welk eens geademd heeft , altoos op °t water dryven, en dat dézelve , ’t Kind nooit geademd hebbende , naar den grond in het water zinken. De tegenwerpingen, die hier tegen ge- maakt zyn , worden door hem gemakkelyk opgelost, De Hooge geleerde Schryver maakt vervolgens nog ver(cheide nutte Aanmerkingen over den zamenhang, tusfchen de ademhaaling en het leeven; — over den plicht van den Heelmeester , in het geeven van Bericht; — over de waare tekenen van Leven, in een Nieuwgeboren Kind, met betrekking tot den H. Doop: dog 't bepaald beftek van ons Werkje, laat ons niet toe hier van meerder te melden: dit voegen wy ‘er nog by, dat de Auteug toont een waare Meníchenvriend te zyn. + C. LINNZUS ZAMENSTEL DER NATUUR. 353 Kort Begrip van bet Zamenftel der Natuur , van den Heer 'C. LINNMUS. Met zeer veele Zoorten vermeerdert , door . Pe BODDAERT. Med, Dr. Oudraad der Stad Vlisfangen inz. Eerhe Deel, tweede Stuk. Te Utrecht, by J. y. Schoonhoe ven en Comp. 1773. Bebalweu de Voorreden 342 bladz. in groot otavo. E Heer Boddaert zyn voorgenomen Plan, waar van wy voor eenigen tyd gewag gemaakt hebben e) „ vervol gende, gaat, op de kentekenende befchryving der Zoogende Dieren , in *t eerfte Stuk voorgefteld , in dit tweede Stuk over tot die der Wogelen , welken in zes Rangen onderfcheiden worden. l é I. Roofvogelen. De Bek krom aan. wederzyden met een hoek uitfteekende, II. Dunbekken. De Bek zamengedrukt van boven gekield. IL. Watervogelen. De Bek ftomp met een vlies bekleed, onder het grondftuk bultig , met een puntje aan het einde, de Keel getand. De Torg vleefchig. De Pooten gevliesde Zwem. pooten. [Een lange Hals , en eyrondagtig Lichaam. ] jd - FV; Steltlogpers. De Bek rolrondagtig, en war tomp. De Tong geheel en de agig, De Dyen naakt. V. Hoenderbende, De Bek, verheven, het Opperkaakbeen verwulfd, en met den rand boven het önderfte uitfteekende. De Neusgaten meteen verheven kraakbeenig vlies half gedekt. Meer dan XIf Stuurvederen. De Pooten gefpleeten; doch met het laatfte lid zamen gegroeid. ‘ VL Musfcben. De Bek kegelagtig , fcherp gepunt. De Neusgaten eirond, naakt en wyd.. Om den Leezer , volgens voorige belofte, uit dit tweede Stuk , de wyze der uitvoeringe wat nader onder 't oog te brengen, zullen wy ons bepaalen tot de Moeuderbende. Daar onder behooren , 1, de Walgvogel s2. de Paauw, 3. de Kalke boen, 4, de Paauwies, g, de Faifant, 6. de Poulepeintade, en 7. het Berkhoen. — Nan ieder deezer Geflachten worden de byzondere Soorten opgenoemd; met aantekening van der- zelver onderfcheidende kenmerken, en verblyfplaats ; benee vens eene aanwyzing der Schryveren , by welken men een breedvoerig verflag van dezelven kan vinden, Zie hier, ten voorbeelde , „hoe de Autheus het Geflacht der Paauwiezen - opgeeft. 8 Hete Ah EE E s Pasy- (© Zie Hedend, Vad, te D. bl, 156, 4 356 l | C. LINNZUS p PaAuwres. De bek aan den wortel in beide kaakbeen: (CRAXx.) deren met wasch bedekt. De Vederen op den kop omgekruld. Van Guajana. r. PAAUWIES, met geel wasch, een zwart (Aleâor.) ligchaam , en. witte buik. Burron. Hist. Nat. des Oif. tom. IL, p. 392. tab. 86. Woond in America. Roode. a. Paauwies, die rood is , met een blaauw- (Rubra.) agtige kop. Burron. ` Hist. Nat, des Oif. tom. JI. pag. 392, tab. ras. | Woond in Peru. Mitu. 3. Paauwies, met rood wasch, zwart lig- ' (Mitu.) chaam en bruine buik. , Woond in Brazil, Guajane. Van Curacao. 4. PAAUWIES, met geel wasch, de bult op (Globicera.) de neus rood, her ligchaam blaauwagtig zwart. Epw, Gean. II. rab. 295. Woond in Brazil, Curacad. Steenpauwies. (Pausi.) 5. PAAuwIes, met blaauw wasch, de bult der neus blaauw [niet] gekuifd, het lige chaam zwartagtig , de buik en de ftaart- punten wit. Enw. Glean. IL tab, 295, Burr. Hist. Nat. des Oif, Jl. pag. 400. tab. 78. Woond in Mexico ”, Aan, het hoofd van dit tweede Stuk vindt men eene Voore reden, die als ter Inleidinge ftrekt, welke eenige algemeene ganmerkingen behelst, over de voornaamfte byzonderheden, die de Vogelen 3 benevens derzelver befchryving en range fchikking, betreffen; waar uit wy de beknopte opgave van de gefteldheid der Vogelen, ten aanzien van het Hoofd, het Li- chaam en de Leden , zullen mededeelen. ‚ Het Hoofd verdeelt men in het voorhoofd, de kruin en het agterhoofd. Het voorhoofd is zomtyds gekuifd, gelyk in de gekuifde Vliegenvanger, of de kruin is met een kuif voot- gien, gelyk in de Hop, de platgekuifde Vliegenvanger [Ty- ran}, de Rotshaan , de Kroorivogel , de Duif van Banda; of ter hangt een kuif van het agterhoofd , gelyk in de Cacatos gommige Reigers , de Savacou ; zommige hebben een hoorn in He plaats van éen kuif, gelyk de Poulepeintade, de ae sx "ZAMENSTEL DER NATUUR, …” … Bep de Steenpaauwies. Van vooren eindigt dit hoofd in een harde hoornagtige bek; die krom is in de roófvogels , na boven ge- boogen in de Sneppen , Kluit; kegelagtig in de graaneetende, en aan de punt breeder in de Lepelaars. ‚ Deze bek beftaat uit twee kaakbeenderenh; deze maaken de gaaping van den bek, welken in de Zwaluwen en Geiten- melkers zoo aanmerkelyk is. ‚‚ De hals is in alle Vogelen fpilrond , zeer lang in den Struisvogel , Kraanen , Reigers; zeer kort in de Baardvogel. ‚> Het Ligchaam is in allen eirond, met eene lange wat platagtige rug, de buik ronder, welke in een ftuit eindigt. ə», De Leden zyn de vleugels en pooten. De vleugels zyn. platte, driehoekige ligchaamen ; en:beftaan uit beenderen , fpiee ren, dekvederen en roeipennen. Zommige hebben maar hee begin van vleugels, gelyk de Pengoins, zommige Papegaay- duikers 5 zommige in tegendeel zyn zeer lang y gelyk in de Zwaluwen , Fregatvogel , Árenden , Gieren enz. -Anderen hebben wel vleugelen , doch de kortheid der ftaart , en de zwaarte van het ligchaam belet hen te vliegen , gelyk de Struise vogel, Cafoaris, Walgvogel. Deze vleugels zetten de vogels als waaijers uit, wanneer zy zich in de lucht heffen. s, De eerfte.ftuurvederen zyn ro in getal, waar van 1—4 de vingeren, en 5—— 10 de agterleeden, de tweede rei zyn 30—20 of 28. . De pooten beftaan uit de Dv, de fcheen, dè vingeren en de nagels. | s, De dyen zyn bloot in de Steltloopers. In de meeste Vo» gelen ftaan zy in het evenwigt van het ligchaam 5 doch in zommige watervogelen ftaan zy zoo ver naar achteren , dat het ligchaam byna loodrecht ftaat, in de Pengoins , de Zee-Cacae toe en andere; zommige hebben, gelyk de Fuit, gecoleurde kniebanden. De fcheenen zyn in de meeste naakt; doch in de meeste Roofvogelen gevedert. Ee |. » De Vingeren zyn gemeenlyk vier; in de meeste drie voor-en één agtervinger, in zommige twee voor-en twee age tervingers; in zommige Zwaluwen ftaan alle de vier vingeren naar vooren; de Struisvogel heeft maar twee vingers; zome mige Vogelen , gelyk: de Korhoenders, drie , zonder agter- vinger. ze vingers zyn in de meeste Vogelen van elkander gefcheidens doch in de watervogelen , door een vlies verbon- den; andere hebben dezelve wel los , doch met een vlies oms zoomdt; deze noemt men gelobde pooten; zommige hebben kromme fcherpe nagels, gelyk de Roofvogels; inde Leeuw zikken is de agterfte nagel langer dan de vinger. P © 4 Z 5 29 Bee 358 C. LINNZUS ZAMENSTEL DER NATUUR. Behalven deze Vingeren hebben zommige Spooren de Haanen, Faifanten , Chineefche Paauwen. > Selk 53 ftaart beftaat uit XII ftuurvederen: 1,23,3343536 6,5,453s 2,1. In de Hoenders zyn 18, en de Spechten ra, Deze ftuurvederen zyn zeer lang in de Coljou en zommige Scharlaars ,. Westindifche Raven, het Weeuwtje van Anvois enz. zy maäken den ftaart of gelyk of gevorkt. In zommi gyn zy zeer kort, als in de Struisvogel, Walgvogel Cafoaris, In de Haanen (taan zy regt op, en hangen vlak neer in de Poulepeintades. | | : . | » Voorts hebben , behalve deze deelen, welke aan alle Vor gelen gemeen zyn, (ommige ook wapenen: de meeste hebben den bek en de pooten om zich te verdeedigen , gelyk de Roof- vogelen; de gehoornde Poulepeintade verweert zich mer des hoornagtigen uitwas, welken zy op het hoofd heeft. De Fai fanten , Paauwen en Berkhoenderen met hunne Spooren. En de Struisvogelen , bruine Chirurgyns , gedoornde Plevieren hebben fcherpe doornen aan de vleugelen ”, Tafereel van Natuur en Konst. Elfde Deel. Te Amfterdanm , by P. Meijer 1773. In oĝavo 315 bladzyden. Et Duitfche Ryk , benevens Boheme , Hongarye en Zwit- ferland , het onderwerp van dit Deel „leveren een aantal van Tafereelen, zo der Natuur als der Konst, zo dat het den Opfteller van dit Stukje aan geen verfcheidenheid van ondere werpen mangele. —- Hy vangt, naar gewoonte, aan, met eene beknopte Landbefchryving, en een kort berigt van de voornaamfte Rivieren der opgenoemde Gewesten; welker næ tuurlyke zeldzaamheden hy vervolgens voordraagt. Onder deezen komen de Dieren in de eerfte plaatfe ter befchouwins ge; en onder dezelven trekt de zonderlinge Veeloraat, die in de Duitfche bosfchen zeer gemeen is, boven al ons oog tot zig; des wy niet wel konnen nalaaten hier van eenige nadere melding te doen. Men geeft ’er ons een te breedvoerig verlag van, om het geheel mede te deelen; dog zie hier het merko waardigfte. ‚ De Veelvraat, het hongerigfte aiter Dieren, is gewoon zig dermaate door fpyze te overlaaden, dat hy als van gedaaatê verwisfele , onmagtig worde , en zyne roofzugt betaale , doof s op zyne beurt, aan andere verflindende Dieren ten buit te vallen, Hy behoort tot het gellagt der Bonzingep of Wezels, SEAFERERL VAN NATUER EN KONST, S59 én is Ín alle deelen zeer wel gefchikt tot den roof, uitgeno- men dat hy niet hard kan loopen. Maar dit gebrek vergoedt hem zyne behendigheid in. ’t beklauteren der boomen, van waar hy zig nederftort op den voorbygaanden buit, °t zy Haa- zen, Konynen of Veldmuizen, dog inzonderheid Bokken en foortgelyke groote Dieren , die niet zeer bekwaam zyn, om zig te verweeren. Op een Bok nedervallende hegt hy zig met zyne nagelen vast, liggende dwars over. deszelfs ondernek „ digt aan de {chouderen. En terwyl de Bok voortfnelt, om zynen vyand te ontvlugten , verflindt hem de Veelvraat, vast en veilig gezeten, met zyne tanden 5die hem wel dra den weg tot deszelfs hart baanen, —- Dit gulzig Dier ‚ lang van lichaam , heeft , wanneer het in'zyn middelftaat is , zynde noch zeer uitgezet, noeh zeer geflonken, de grootte van een gee meenen Dashond; naar welken het ook vry wel gelykt, bee halven dat het lichaam zo rond niet is, Maar als de Veelvraat zyn buit magtig heeft mogen worden , wanneer hy verfcheiden. uuren agtereen met eeten aanhoudt , dan verliest hy deeze zyne natuurlyke geftalte. Zyn rug wordt rond, de zyden zetten zig uit als een ton, en de buik fleept langs den grond, In die geltalte blyft hy nog voort eeten „tot dat hy by zyn aas nedervalt. Als dan ligt hy , met uitpuilende oogen, te zwoer gen en te hygen naar zyn adem; zonder zig in eenige dagen te kunnen beweegen , of iets te doen dat tot zyne befcherming zou konnen ftrekken, =—- Hier door is hy ten prooi van ieder fchepzel , dat lust heeft om op hem aan te vallen; niet zelden wordt hy ‚dan van de Jaagers doorftoken , of van het groote Wild verfcheurd; en zo hem dit lot al niet treffe, valt hy ge- meenlyk ten deel aan de Veldmuizen, die in menigte in de bosfchen te vinden, en zeer gereed zyn, om op dit Dier aan te vallen. . Tot dat einde verzamelen zy zig in eene groote ' bende, dewy! zy dit fchepzel niet flegts als hun aas, maar tevens als hunnen gemeenen Vyand aanzien. Het fchynt:dae deeze kleine fchepzelen door honger en wraakzugt worden aangezet; zy vreeten den Veelvraat ‚die nu naar zynen adem ligt te hygen, onmagtig om zig te verweeren, of den nood te ontkomen , leevende op , zodat hy een gelyk lòt ondergaa, als hy het dier , waar aan hy zynen lust verzaadde, te vooren deed ondergaan, —— Wy zien dus dat de natuur zorg draagt voor alle haate fchepzelen. Terwyl elk hunner in het denke beeld is van alleen voor zig zelven te leeven, dient het egter; om de behoefte ‘van veele anderen te vervullen. De Bok vere &chaft- dus voedzel aan der Veelvraat; de Veelvraat aan de Muizen , en de Muizen dienen den Uil , of ander OBE Z 26e TAFEREEL VAN NATUUR ÈN KONST. het welk by nagt omzwerft „tot fpyze. Wanneer de Bok mi& ` delen had, om zynen greetigen Vyand te ontkomen , dan zoude de Veelvraat zig zeker veel foberer moeten behelpen; wanneer deeze zig voldaan kon houden met een maaltyd , waar aan hy niet Schier barstte, dan zouden de Muizen zulk een goed onthaal niet gevonden hebben. Wy befpeuren derhalven , zelfs in die gevallen, welken ons in den eerften opflag ligtlyk als buitenfpoorigheden voorkomen , dat alle dingen van elkan- der afhangen „ en tot de bereiking van zekere oogmerken dienen. Op het byzonderfte uit het Ryk der Dieren, volgt het aan- merkelykfte uit de twee Ryken der. Gewasfen en der Delf- ftoffen ; die insgelyks een overvloedigen voorraad aan de hand geeven. Wel inzonderheid muntten deeze Gewesten, in ’t Jaatfte opzigt , boven anderen uit; nademaal ze veel Metaalen en Mineraalen van onderfcheiden zoorten , en zeer merkwaar. dige Mynen hebben; dat den Autheur gelegenheid geeft, om een aantal van zeldzaamheden , van die goort, by te breugen. Dit leidt hem natuurlyk verder, om gewag te maaken van vere Scheiden Bergen en Holen, die de opmerkzaamheid der Reia zigers in veele opzigten gaande houden. Hier benevens wordt de aandagt ook getrokken, ter opmerkzaame befchouwinge van veele geneezende en andere zonderlinge Bronnen, Mei- ren en Watervallen; van alle welken de Schryver eene reeks van merkwaardigheden by een verzameld heeft. Boven al vere dient hier de Zirknitzer Zee, zo genoemd naar de nabuurige Stad Zircknitz, of het Meir in Carniola (of Crain, een Here togdom in de Oostenrykfche Kreits, ) eene opzetiyke be- fchryving , dat ons ook beweegt om het hoofdzaaklyke daar van te melden. Dit Meir, vier of vyf mylen lang, en omtrent twee breed, is op eenigen afltand omringd met boschagtige bergen, waar in zig allerlei Wild onthoudt. In de maanden Juny, July en ‚ Augustus zinkt het water door veele gaten in den grond, en laat het Meir droog; tot in October of November (*), wane neer het water doorgaans wederkeert; komende met zulk een geweld uit dezelfde gaten op, dat het fomtyds de panene Viake (*) Zo luidt bet berigt van Paloafor „(in de Pbílofopbifche Trans- aBien;’) maar volgens dat van Dr. Brown, (in zyne Reizen, ) die de grootte van 't Meir bepaalt, op de lengte van twee mylen, en de breedte van ééne myl, behoudt het Meir de droogte maar tot ia September. eN $ - hd TAFEREEL VAN NATUUR EN KONST< s6r vlakte in den tyd van vier en twintig unren overdekke, waar toe het op andere tyden wel drie of vier weeken noodig heeft, Deze aftogt en wederkomst van °t water is egter aan geen vasten tyd bepaald. Zomtyds wordt het Meir twee- of drie- maal in een jaar droog, en zomtyds, doeh zelden, blyft het drie of vier agter een vol waters; maar men heeft nooit gee zien, dat het een gansch jaar lang droog. gebleeven is. voornaamfte putten of gaten , door. welken het water wege loopt, zyn achttien in getal; by deeze gaten leggen de vise fchers hunne netten , om.den visch te vangen , die anders met het water onder den grond weggevoerd zou worden. De Prins van Eckenberg, de Heer van dit Meir en ’t omgelegen land, ftaat het visfchen niet toe, als °t Meir vol is; maar wanneer zig zekere fteen vertoont ‚die aanduidt dat het water begint te zakken, dan krygt elk, die regt tot visfchen heeft, bevel om zig gereed te maaken. Na verloop van vyf en twintig dagen zyn gemeenlyk zelfs de laagfte putten droog; hier van wordt’, door het luiden van een bengel, een teken gegeeven; en als dan verkrygen alle de inwoonders van Zircknitz, en van de nabuurige vlekken , vryheid om in °t Meir te gaan; ten einde onder de ruigte , en in de kleine putten naar visch te zoeken: en veelen vinden dan , door in de onderaardíche holen ea doorgangen te kruipen, een overvloed van visch. | Buiten deeze Vischvangst is dit Meir van zeer veel dienst voor de nabuurige inwaonders. Als’t vol water is „komen ’er wilde Ganzen , Eenden , Zwaanen en andere Vogels in. Als °t ledig is, verfchaft het hun gras en hooi. Alst hooi ingeze- meld is , ploegen ze den grond om „en bezaaien denzelven met Gierst , die gemeenlyk tot rypheid komt, eer *t water weder- keert, zo zulks niet te fpoedig voorvalle. Terwyl de Gierst op den grond ftaat vangt men ‘er eene menigte van Kwakkels. Voorts heeft men ’er ‚zo lang het Meir droog is, het vermaak tan de Jagt; dewyl’er veel wild uit het nabuurige boschagtige gebergte derwaards komt. En als het des Winters, weder met water vervuld , bevroozen is ‚ dan kunnen ‘er alle zoorten van vragten met gemak over vervoerd worden, nn Volgens den Heer Valwafor heeft men, om reden van dit vefchynzel te geeven, te denken, dat ‘er onder den grond van dit Meir een ander onderaardsch Meir is; waar mede het, door de opgemelde gaten, gemeen{chap heeft. Ook is ’er , zegt hy, een Meir, onder den nabuurigen en š welks oppervlakte hooger is, dan die van dit Meir; en dar misfchien wel voortkomt van zommige onderaardíche beekjes, die zig onder den grond begraaven „en in dit land zeer gemeen Zyn. 8 TAPERREL VAN NATUUR. RN KONSIS zyn. Wanneer dit Bovenmeir door zwaare ftortregens dan vindt het holen in den berg, hooger dan deszelfs ne oppervlakte ; waar door het onder dat van Zirckniez vloeit, van waar het weder ryst ; door de gaten in den grond van dat Meir , welks water wegzakt fna eene langduurige droogte, wanneer de Bronnen , die het Bovenmeir onder Javornich voes den, merkelyk afgenomen zyn, Dat de wateren van deere Meiren langs onderaardfche wegen weggevoerd worden, en eene rivier aan de andere zyde van den berg: vormen , heeft de Heer Valvafor ook ontegenzeggelyk beweezen. l … In het verdere gedeelte van dit Stukje ontmoet ons een ver. haal van eenige rampen en onheilen, welken deeze Landen getroffen hebben; en- daar op verledigt zig de Autheur om een verflag te geeven van de voornaamfte ontdekkingen , die men aan de inwoonders deezer Gewesten. groetlyks verfchuldigd is; °t zy in derzelver eerfte uitvinding of verdere befchaaving. Dit verflag geeft ons een beknopt. berigt van den voortgang wan verfcheiden ontdekkingen door: beroemde Mannen; en wel byzonder van de Drukkuast; waar op onze Schryver te breeder ftaan blyft, om derzelver uitvinding door Laures Koster te Haarlem te toonen, en derzelver verdere voltrekking ` door de Duitfchers te ontvouwen.: By die gelegenheid ver- leent ons de Autheur eene naauwkeurige befchryving van de konst van °t lettergieten, en ’t drukken met beweegbaare let- teren, door middel eener Dru Eindelyk behelst dit Stukje nog eene korte befchryving van de voornaam(te Gebouwen , zo Kerken en Paleizen , als ande re Waereldlyke Geftigten, die in deeze Gewesten boven al aanmerkelyk zyn; waar onder de nieuwsgierige Leezer nog al verfcheiden. byzondèrheden zal vinden, die zyne opmerking kunnen gaande houden, Hedendaagfthe Historie, of bet Vervolg der Alcemeene Histor - rie, V Deel. Te Amh. by G. de Groot en Joon 1773. 5 guarto 921 y i ME het agtervolgen der Franfche Gefchiedenisfen , leider ons de Historiekundige Opftellers van dit Werk, tot co befchouwen ad ben hert ’t Franíche Ryk, zedest jaar 1421 tot het jaar 1634 5 urende de regeering van Karel den VII, en deszelfs Opvolgers uit den Huize vaa Valois; en verder, ftaande het bewind van Hendrik den IV, het Huis van Bourbon , gevolgd door dat van lin at < t HEDENDAACSCHE PISTORIE, 'S63 Loaèwyk den XIII, De aanmerkelyke lotgevallen van dat Ryk „ byzonder deszelfs buitenlandfche onlusten en binnenlandfche oneenigheden , waar mede het meerendeel dier Vorften niet weinig te worftelen had, worden hier met naauwkeurigheid voorgedraagen. — Ter duidelyker ontvouwinge van dezele ven maaken onze Schryvers , terwyl ze het gefchiedkundige opgeeven , ‘er boven al veel werks van,om ons, inzonderheid _ met betrekking tot de Burgertwisten, de hoofdcharaters det Perfgonen, die ‘er voornaamlyk in betrokken waren, zo te leeren kennen , dat het ten rechten verftande der Gefchiedee nisfe konne ftrekken. — Tot een voorbeeld van die natuut zullen wy het Hof van Koning François den Il, volgens dit berigt , een weinig nader befchouwen, met betrekking tot de hoofdperfonaadjen , welken, in dien tyd of vervolgens, eene evoornaame rol fpeelden, in de beroerten des Ryks; die, tere l ze den Godsdienst tot een voorwendzel hadden, groote Isks veroorzaakt werden , door de heerschzugt der Oppere hoofden van de wederzydfche Partyen. ninginte Weduwe nu hield zig verzekerd, dat de Prinfen, in dien zy eenig aandeel in de beftiering hadden, welhaast over alles bewind zouden voeren; dat zy dit als hun regt aanzien, en haar weinig meer dan uiterlyke beleefdheid bewyzen zow den. Wat den Konftabel betrof, hem en zyn gantfehe huis droeg zy eenen onverzoenlyken haat toe. Aan den anderen kant zogten de Guifes haare vriendíchap , en dewyl dezen Oomen der jonge Koninginne waren, konden zy niet ligtlyk in ongunfte vervallen. Op het kiezen dier party haalde zy den jongen Koning wel dra over, om het huis der Gui/ès bovenal te begunftigen. En zulks had ten gevolge, dat de Koning, toen hy zyn eigen raad verkoos, die in zyn naam en onder zyn opzigt het beftier der zaaken hebben , maar inderdaad hem en het Ryk regeeren moest, tot die zyde overfloeg. De Prinfen van den bloede, die meenden, dat zy door gewoonte, en vastftelling geregtigd waren, om in zaken, welken de ree geering betroffen, geraadpleegd te worden, bleeven, uit nyd tegen hunne groote magt, van alles uitgeflooten, als of zy minder te vreezen waren , wanneer zy gehoond , dan waaneer zy in eenige bediening gefteld werden. De Konftabel, en zys ne kinderen en neven, die door hun aanzien onder de laatfte regeering zelven eenen meen maakten, werden op dezelfde wyze behandeld; dewyl de Koning verklaarde , dat hy het beftier zyner zaaken aan de Guifes meende te vertrouwen , zoo dat de Hertog de befchikking had over alles, wat de krygs- zaken betrof, en zyn broeder, de Kardinaal van Lotbaringe , tot opziener over de geldmiddelen en.huishouding gefteld wierd. En hier uit ontftonden eerlang die gewelddaadige be- roerten , waar in het Huis van Gui/e, de Prinfen van den Bloede, en het Huis van den Konftabel het Ryk inwikkelden; waarom onze Historiefchryvers goedgevonden hebben , het volgende korte berigt van de voornaamfte perfoonen, die 'er de hand in hadden , nog mede te deelen. s, Het huis van Gui/e was zo wel talryk als groot; dewyl de Hertog vyf broeders en twee zusters had, Wy zullen hier eerst van de vrouwen fpreeken. De oudfte , Maria, trouwde eerst met Lodewyk, Hertog van Longeville, en v met Jakobus den Vden, koning vai Schotland, als wiens we duwe zy toen regentes van dat rende Koningin van Frankryk was. Louiza trouwde met Ke rel de Croy, Prins van Chamoy. De Hertog Franciskus was, naar het gevoelen van alle de Schryveren dezer tyden „een der volmaakt{te mannen van Frankryk: hy was bevallig, zedig, gefpraakzaam, weldadig, een uitmuntend bevelhebber, een voh yk, en moeder van de regeee HEDENDAAGSCHE HISTORIE, 36s volmaakt hoveling , befchaafd zonder vleizugt, en opregt Zone der eenigen aanftoot te geven. Eerzugt was zyn eenigíte ge» brek, en de meesten zyn van oordeel , dat, hy , indien hy niet voor zynen broeder geyverd had, dezelve binnen behoorlyke palen zoude gehoude hebben. Karel, kardinaal van Lotbe« ringe, Aartsbisfchop van RAeims, was een man van groote - natuurlyke bekwaamheden, die door eene uitmuntende opvoe- ding en onvermoeide vlyt niet weinig waren aangekweekt. Hy was glad van tong, en zeer fierlyk in zyrien fchryfltyl: maar è heerschzugt was nog grooter dan zyne bekwaamheden. y was trotsch en ondernemend in zynen voorfpoed , en had maar weinig vån die kloekmoedigheid , welke zyn broeder in tene zeer groote mate bezat, Hy was geen vyand van de here vorminge , indien dezelve naar zyne maatregels had kunnen gefchieden „ en men meent, dat hy de Augsburgfche geloofse belydenis zoude ingevoerd hebben ,op dat hy ‚onder den titel van Primaat, de kerk van Frankryk zoude hebben mogen bes ftieren. Claude , Hertog van Aumale, Lodewyk , kardinaal van Guife, de groot Prior van Frankryk, en de markies van Z/e beuf , handelden met broederlyke eendragt , en maakten de famielie des te ontzaglyker, door hunne naauwe gemeenfchap met elkanderen. De Prinfen van den bloede waren allen uit het huis van Bourbon, Deszelfs hoofd, Antoine, Koning van Navarre, was een zazt, goedaartig en eerlyk man, onagte zaam, overgegeven aan de vrouwen, en minder geagt ; dan hy, om zvne opregte liefde tot het vaderland ; ea zyne zugt, om, ware het mogelyk geweest, in vrede te leven , zoude vere diend hebben. Zyn broeder , Lodewyk, Prins van Condé , kwam met hem in het geheel niet overeen, dan alleenlyk in de drift voor de vrouwen. Hy was een klein man, en had niets treffends in zynen pexfoon of in zyne zeden; zyne in- komften waren gering, en liepen niet boven de zes duizend livres in het jaar; maar hy was dapper, werkzaam, onderne- mend , welfprekend , wanneer hy de. moeite nam , qm zig over eenige zaak uit te laten, en even ftandvastig in den raad als in den kryg. De Hertog van wr id was een bevallig man, maar een yverig Roomschgezinde „en het hof zeer toegedaan, Zyn broeder, de Prins van Roche Guion, volgde zyn voor- beeld, en veranderde nooit van maatregelen. De Konftabel , Anne de Montmorenci , werd met zeer veel regt gehouden voor den wysten man in Frankryk. Hy bleef vast by den ouden dienst, door de inboezemingen zyner huisvrouwe, die hem fteeds voor oogen ftelde , dat hy de eerfte Christen ba- ton wase Hy had vyf zonen , welker oud{te, Franciscus , III, DEEL. He LETT. NO. $o Aa maare 366 HEDENDAAGCSCHE HISTORIE. maarfchalk van Frankryk: was; Henrik , die den naam van Damoille aannam , was mede maarfchalk , en in het vervolg kouftabel. Zyne andere zoons bezaten ook veel vermogen, Kaspar de Cologni , admiraal van Frankryk, was de neef van den konftabel , en de groote mededinger van den Hertog van Guife, Hy was een yverig protektant, en fchikte zyn leven naar de gronden van zynen godsdienst ; tevens was hy een der bekwaamfte ftaatsmannen en grootfte krygslieden van zynen tyd; en zyne tegenfpoeden , wel verre van zynen roem te be- zwalken , dienden, om denzelven luister by te zetten. Zyn tweede broeder Dandelot , kolonel generaal van het Franfche voetvolk, was heethoofdiger, maar niet minder (tandvastig. Onder de regeering van Henrik den Tiden verviel hy in zoo verre in ongunst, dat hy zelfs gevangen gezet werd ter oore zake van zynen Godsdienst, welken hy nimmer ontveinsde , maar kloekmoediglyk verdeedigde. De derde broeder, Odet katdinaal van Chatillon, en bisfchop van Beewvais , kreeg, in den ouderdom van zeventien jaren, den kardinaalshoed, het een egter niet belette , dat hy een yverig protestant wierd. y trouwde op hèt laatst van zyn leven, en nam den titel van graaf de Beauvais An. Hy was van eenen tragen aart, maar, eens in bezigheden ingewikkeld zynde, werd hy zeer bekwaam in het voortzetten van onderhandelingen”, — Deeze opgemelde perfoonen, aan de eene en andere zyde, hadden de voornaamfte hand in de onlusten van die dagen , welken alhier in ’t breede verhaald worden ; dog op welker by- zonderheden wy niet ftaan kunnen blyven, zonder te ver uit te weiden. Alleenlyk zullen wy, om de gelykfoortigheid der voorwerpen, by de gemelde characters nog voegen, dat van den jongen Hertog van Guift „ die wat laater, onder Hendrik den [II ‚een der yverigfte voorftariders van de bekende Ligae, of het Bondgenootfchap tegen de Huguenooten, was. » Hy had, van nature, groote bekwaamheid, om de mem fchen, en de onderfchetden neigingen der aanzienlykften, of _ der geenen , die , ‘in lageren rang, eenigen invloed konden hebben , te onderkennen. Deze kennis ftelde hem in {laats om de zekerfte middelen te ontdekken, om hen te winnen 5 en hen aan-of steder-te zetten, naar zyn zin; en tevens om hen, die hy voorzag, dat hy niet aan zig verbinden, of aaa zyne zyde over kon halen, te onderdrukken en te verdoen. — Hy gebruikte de priesters, om-het volk te winnen. Hy gt hun óp Schrift, wat zy fpreeken moesten , naar de ondericheie dene begrippen, welke hy der gemeente wilde îngeboezemd hebben, naar mate der oroftandigheden, in welke hy zig el ee vord, r HEDENDAAGSCHE: HISTORIE, 86j vond, en dië alle tot zyn voornaam oogmerk ingerigt waren, — fiy vond in zig zelven, dat is, in zyne fchranderheid, dapperheid, wakkerheid , voorzigtigheid , onvermoeide werka zaamheid en (terkte van ligchagm , even veel, of, mogelyk meer hulp, dan in alle de uitwendige oorzadken , die hem bes nftigden ®, Op zodanig eene wyze fchetst hem de Kardinaal p'ossAT ; in cene Iraliaanfche Verhandeling, over de uitwerkfels$ welke de Ligue in Frankryk voortgebragt beeft ;en die, in * Fransch ‚vertaald, gedrukt is voor La Vie du Cardinal D'ossaT. In deeze Verhandeling wordt voornaamlyk beweezen, dat de Guifzss in het beleggen der Ligue, en het onderneemen van den oore log » geenszins het oogmerk hadden , om den Roomf{chen Gods- dienst te befchermen, tegen de Huguenooten; maar alleen om zig meester te maaken van den Throon. De Nieuwe Reiziger, of Beftbryying van de Oude en Nieuwe Wereld, ntt bet Fransch van den Abt De LA porte. Zestiende Deel. Te Dordrecht , by Abraham Blusfé en Zoon 1733. fn groot oĝavo 453 bladzyden. ok DD" geheele Deel des Nieuwen Reizigers geleide den Leezer door het Koningryk Spanje, en bepaalt zich daar toe alleen; By de Stad- Plaats- en Landbefchryving , de Naruurlyke en Zedelgke Historie deezes Ryks „krygt men berigt van de Oude en Hedendaag. fche Gefchiedenisfen , tot dit Land betrekkelyk. Weshalven het Meszins een leerzaam onderhoud verfchaff:, 't welk, door des Abus bevallige wyze van voorftzflen niet van vermaak ontbloot ís. Wy zutien ’t een en ander uitkippen, om „by de aankondiging vári dit Deel , de Leezers onzer Letreroefeningen , te onthaatén. De. Onhetlen derRegeeringe van FILIPS DEN vieRDEN vermeldende , merkt de Abt DE LA PORTE te regt aan; „ dat wen met fchryven ophteldt , of zich verwyderde van den weg ‚die goede Schryvers gebaend had. den zen de fmaak der goede Letterkunde raakte toen in Spanje în ver. val. De onverfchilligheid voor de Letteren was ongelootlyk. De be- oefening der Taalen en Oudheden werd boven a! verwaarloosd, ‚> Deeze onkunde van de aloudheid was des te onverfchoonlyker , om deter, na ratie, geen gewest in Europa ís, waer in men meef aloude gedenkftukken dan in Spanje vindt. Dit Land is vervuld met puinhoopen van bruggen , waterleidingen ; tempelen, fchouwburgen, renplaetzen en andere openbare gebouwen , welke de verwoesting des tyds zoude gefpaerd hebben , indien de Inwoonders, denkende eené Aere E daed te verrigten , deeze gedenkftukken der Heidenen 3 da: is der Romeinen, niet inn era Men dreigde de geenen , aa die 368 DE NIEUWE REIZIGER, die de oogen op een aud afgodsbeeld: foegen, met de helle; ook droeg men groete zorg om de beelden ,die men opgroef, te verbry- zelen, en uit vreeze dat hun gezigt zelf de Zon zoude bezwalken, wierp men de ftukken in de grondflagen der gebouwen. Vondt mea bet borstbeeld van een Keizer, Dichter of Redenaar, het was eene verfoeijelyke Godheid, welke men op ‘t fchielyk{te moest verbree- ken. — - Dees yver, uit de berbaersheid en onkunde voortgefproo- ten, diysfde zelfs de duurzaemfte gedenkftukken aentasten. Te Mor- viedo was een aloude Schouwburg , die nog in volkomen ftandt zoude zyn , zonder de Godvrugtige woede der ITawoonderen, die ‘er een gedeelte van vernielden , om ‘er een Klooster van te bouwen. Tegenwoordig zou 'er geen eenige (teen van over blyven, indien de vastheid van het werk het geweld van bet yzer niet wederftsen hadde, of de Magiftraet niet door een Geleerden van senzien ware overgehaeld tot eene keur, waer by verboden werde, in het vervolg ‘er iets van weg te neemen. Eenige Engelfchen, het landfchap vaa Tarragona doorkruisfende , laedden twee fchepen met (leenen , die met opfchriften bedekt waren, en door hen na Londen gevoerd werden. De Spanjaerds geloofden , dat ‘er toovery in dees aloude Letteren was. Een Man, in de sloudheid ervaren, en zich bezig houdende met dezelven te ontcyfferen , zou de Voorbygangers ten hoogfte ver. wonderen. Sommigen , over deeze nieuwigheid verbaesd , zouden onbewegelyk blyven; en anderen zouden gelooven, dat hy eenige bezweering oefende. » Voor dat men te Toledo komt, befpeurt men de overblyfzels van eenen Schouwburg , door de Romeinen gefticht. Spanje is vervuld met deeze foorten van aloude gedenkftukken, die naer de Schouwplaetzen onzer tooneelzalen niet gelyken. Deze laetten , gelyk gy weet zyn verhevene plaetfen tegen over het tooneel, vaa waer men gemakkelyk het fpelen der Vertoonderen kan zien: in tegendeel waren bet by de Romeinen ruime ronde, of eironde ge- bouwen , waer van het plein, omringd van verfcheidene ryen ven zitbanken , trapswyze gefchikt, met overdekte galderyen van binnen en buiten, tot de vertooningen des volks, gelyk de gevechten der Zwaerdíchermeren, wilde beesten enz, diende”, Maar hoe veel oudheids het Bygeloof , in Spanje, ook verwoest hebbe, kon nogthans het nut, of dat nog fterker dringt, de nood- zaaklykheid van een en ander Werkftuk die verniclende handen te rugge houden; hier van ftrekt de heerlyke Waterleiding van Segovia zen blyke. Laat ons hooren wat de Abt DE LA PoRTE, ten dien op- zigte eenen Benediâyner doet verhaalen, ` ‚ Segovia is eene van de oud{ten des Koningryks, °t geen voot- pamelyk blykt uit bare vermaerde Waterleiding , waer van het niet gemakkelyk is den oorfprong te bepalen. Eenige Schryvers geven de eer daer van sen Hercules, wiens Werken , zonder twyfel, menig- vuldig zyn; doch het ís niet in het (tuk van gebouwen, dat by beeft uit DE NIEUWE REIZIGER. 369 nitgemunt. Anderen fchryven dezelve toe aen den Keizer Trajanus, en de overlevering van het gemeene Volk wil, dat dezelve door den Duivel gebouwd zy : want de hoofden onzer Spanjserden zyn altoos met wonderwerken opgevuld. „ Deze verfcheidenheid van gevoelens bewyst , dat men niets zekers van den tyd , noch van de Uitvoerderen dezer bouwinge weet. Schoon ‘er eertyds een Standbeeldt van Hercules in de nis, waer in men federt het beeldt van St. Sebastiaan gezet heeft, mogt geftaen hebben, zoude men daer uit geen ander gevolg kunnen trek- ken , dan dat de Heidenen hem dit gedenkftok hadden toegewyd, Insgelyks kan men de eer daervan bezwaeriyk aen Trajanus toeëigee nen, om dat men ‘er geen eenig Romeinsch opfchrift ziet, en men weet, dat dees Keizer gaern zynen naem flelde op alle de Werken, welke hy liet ftichten. Men noemde denzelven muurkruit, om dat men hem op alie muren gefchreven zag. Op de brug van Alkantara, alwaer flechts zes bogen zyn , is hy tot zesmael herhaeld, Daeren- boven verfchilt de Waterleiding van Segovia , van de andere Romein- fche Werken, zoo ten senvien van de wyze, waer op de fteenen gehouwen, als ten opzigte van de manier’, waer op zy gelegd zyn. » Dit groote werk is de brug genoemd , niettegenftaende het water ‘er overheen loopt , deer de bruggen gemeenlyk over het water zyn gebouwd. De ligging van Segovia heeft ongetwyfeld dezen arbeidt doen uievinden. De Spanjaerds , acht geflagen beb- bende op eene zeer hooge rots , die zich boven eene vruchtbare en aengename vlakte verhefte , bouwden ‘er eene ftadt, door de paruur zelve verfterkt,. Eene kleine rivier befpoelt den voet der rotze ; maer behalve de moeilykheid om ‘er het water te putten , is bet daerenboven zeer ongezond, en men moest het noodwendig van een’ grooter afltand doen komen., Met dit oogmerk vormde men een ontwerp, dac alleen door Reuzen kon ter uitvoer gebragt - worden , namelyk van eene geheele rivier in de ftadt te leiden , en over de toppen der huizen te doen heen gaen. Men bouwde der- halve deze wonderbaerlyke Waterleiding , hooger zegt men dan uwe brug du Gard , en wier bouwing edeler en ftouter is. De vastig- beid vinde zich. met de ligtheid vereenigd ; en ik zag nimmer iets van deze foort , dat my van zulken volmaekten fmaek of kiefcher beid voorkwam.. „ Zy begint eerst met kleine bogen, die allengskens grooter wor- den, tot dut zy twee ryen boven elkander vormen. Men telt ‘er honderd en vyftig van derzelver oorfprong tot binnen in de ftadt, zonder'er de tweede ry onder te begrypen. Gy bezeft wel dat men , om het werk waterpas te houden „de bogen van eene ongelyke hoog. te heeft moeten maken, Al het water dezer Waterleidinge worde verfchaft door eene kleine rivier, die van de bergen afkomt. De eerfte boog „alwaer het zelve or:tvaengen wordt „is vyfhonderd fchre- den van Segovia verwyderd. Het kansel, ia dezen oordt, is niet Aa 3 meer 470 te NitUWE REIZIGER! meer dan Zeventien voetên hoog; meer Het verdiëkrderr by trapte tot den vyf en-zeventigften boog. De groote hoogte deter Waer. teidinge is omtrent twee honderd, de Dreédre der pytaren zes, der- zelver dikte tien , en de opening der bogen twielf en een halve voeten. ; ` „» Het fchynt niet dat men zich „tot derzelver bóuwinge , van keem bediend hcbbe, De ffeensn Zyn wiáterpas op elkarderen gelegd, en fchyneu zich onderling, döof hunne eigene zwaerrte , té onderftennen. Eenigen Willen dat zy met toodt verbonden, en de flocftekken der gewelven, door yzeren flaven,senééngevoegd zyn. Verwonderiyk is het dar dit gedenkftuk, federe zoo veele eeuwen, zoo wel in ftard gebleëden is, en dat de regen, de winden, de ftormen, en voornse melyk de verwoestingen des Oorlogs, geene fchade daersen toege- bragt hebben. De tydt, die afes vernielt, heeft zynè bandt over dit beerlyke gebouw nice verzwaerd. Het zelve verdeelt de fedr in het midden, van waer het water zich in alle fontetnen verfpreide. Op de twee hoogfte pylaren zyn twee nhsfen 3 in dé eerie ziet men het Standbeeldt van de Helige Maegd, en in de andere den St. Semne tiaen, die de plaets van Hercules ingenomen heeft, om dat dit ge- deelte der Waterleidinge zich bevindt în het Kerlpel, waer van hy de befchermheiiig is. Rondoor dit gedenkftek , heeft men zo vecie huizen en barakken gebouwd ,dat een Oudheidkenner mer leedwee- zen, het zelve zoo flecht vergezeld zier. Ditertnboven verbergen alte deze gebouwen ber ten deele , én beletten dat men het geheele gezigt van dit groote werk heeft, Ee „ In de Stad Tarragóna is niets merkwaerdigs , Indien men ‘et eenige aloude overblyfzels, wetke aentoonen dar de Romeinen zorg gedragen hebben om dezelve te verfieren, var uitzonden. De Sci pioos maekten ‘er eene wapenplzets van tegen de Karthageren. Ee nige mylen van daer toont men het graf dezer groote Mannen, of veel eer den voet, en de overbiyfzels eener naeldzuite, ter bunnet eere opgericht. Men ziet 'er twee afbeeldingen , op de Rometnfche wyze gekleed , die hèn vertoońen : snderen houden dezelve voor flaaven, die den dood dezer helden Betrcuren ”. Men ontmoet elders in Spanje , en boven al in bet Koningryk Grenada varftkeide Steden , eenyds zeer bloeiende, tegenwoordig droeve overblyfzels van de luisterryke heerfcharppy der Mooren. „Gre. 