Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
Op dat tijdstip was de krijg te land reeds met verdubbelde kracht hervat. Gedurende rompelen. Alleen was Emmerik in Februarij genoodzaakt geworden Spaansch garnizoen 1 Hiervoor, D. III St. I bl. 190. 2 pon, IV bl, 570—577. van evn, bl. 380, 382—384, 397. Lettres de suzanvaL, p. 120, 136, 143, 158. Cod. Dipl. p. 175—178. Res. v. Holland, 1509, bl. 52, 88, 101. sozanval | rigtte een belangrijk vertoog tot de Staten, om hen te nopen den handel der onzijdige natiën te cerbiedigen, p. 350—360. | 3 son, IV bl. 565. Letíres de puzanvar, p. 154, 183, 207. Vgl. hiervoor, bl. 9 noot (3). DES VADERLANDS. 115 | in te nemen, waarover de graaf be nucguor tot bevelhebber werd benoemd. Lopswi oumrEER van Nassau, die met een gedeelte der Staatsche troepen bij Meppel gelegerd was, wist dezen den 23° Maart in eene hinderlaag te lokken en met verscheidene zijner officieren gevangen te nemen. In een ander ruitergevecht ‘bij Kranenburg had- den de Spanjaarden insgelijks het anderspit gedolven, ‘Oak bad de Schotschc ritmeester ono aan het hoofd van eenige Staatsche ruiters eenen strooptogt in Limburg en Luxemburg gedaan, vanwaar hij aanzienlgken buit medebragt !..De admirant had zijne teepen in de Duitsche steden gelaten, waar zij in bezetting waren gelegd, en van den vorst geen gebruik gemaakt, om onverhoeds in de Veluwe door te dringen, daar de uit- maptende veorzorgen van prins MAURITS den goeden uitslag eener diergelijke onderneming hoogst twijfelachtig maakten, en het gebrek aan levensmiddelen en geld hem toch be- let zoude hebben, zich aldaar te handhaven 2. Reeds begon men in de Republiek de hoop te koesteren, dat menpoza welligt nog geruimen tijd door de laatste omstandigheid verhinderd zou worden zijne ligteljk muitende troepen in het veld te-brengen, daar men vernam dat de werving van Italiaansche en Duitsche setdaten voor de dienst van den ko- ning van Spanje om die reden slechts tragen voortgang had; en prins maunirs vormde reeds plannen om den vijand in den aanvang der lente te voorkomen en zelf aan te lasten, hetgeen hem aanmerkelijke voordeelen zou hebben verschaft 3. Doch deze ver- wachting werd deerlijk teleurgesteld. Hoewel mexpoza het inderdaad gevaarlijk achtte zijne winterk wartieren te verlaten, voordat de lente ver genoeg gevorderd was om hem overal voldoend voeder veer zijne paarden te doen vinden, zag hij zich gedwongen reeds in het laatst -van Meart:te velde te trekken. ‘De kardinaal van Oostenrijk, die den kei- ter beloofd had dat de Spaansche troepen zich op dat tijdstip wan het Duitsche grond- gebied zouden verwijderen, wenschte op dit punt zijn woord te houden, ten einde eene vredebrenk met Duitschland te voorkomen 4. Op eene bijeenkomst te Maastricht, waar 1599. De Spanjaar- en beramen het de admirant benevens de voornaamste Spaansche legerhoofden tegenwoordig waren, werd plan van den vol- het plan van den aanstaanden veldtogt in beraadslaging genemen. Murpoza oordeelde het raadzaam andermaal in Gelderland te vallen en zich van de Veluwe meester te maken. Daardoor zou de gemeenschap:tusschen de westelijke en noordelijke provinciën verbroken en de herovering van Overijssel, Drenthe, Groningen en Friesland gemak- kelijker gemaakt worden. De kardinaal achtte het echter beter den Bommelerwaart in zon, IV bl. 527. van wxrEREN, f. 433. van WIJN op WAGENAAR, IX bl. 28. campana, lil P. 150 verso. Lettres de nuzanvar, p. 104. * yon, IV bl. 509, 522. 3 vax avo, bl. 370. Lettres de suzanvaL, p. 30, 59, 84. i Lettres de suzanvaL, p. 85. cacmamp, actes des Etats Généraux de 1600, p. XLIII ss. 15* genden veldtogt. 116 ALGEMEENE GESCHIEDENIS m—————————————————————————————————————————— ám 1599. te nemen en te beproeven over de rivieren tot in Holland door te dringen. Hij had zich vergewist dat gedurende den winter weinig sneeuw in Zwitserland gevallen was, zoodat men voor geen dijkbreuken en overstroomingen behoefde te vreezen, en hield bovendien geheime verstandhouding in Nijmegen en andere plaatsen, wier burgerij hy hoopte dat zich voor de Spanjaarden verklaren zou, zoodra hunne legermagt in de na- bgheid was 1. Zijn gevoelen behield de overhand. Ten einde de Staatsche troepen van het bedreigde punt af te trekken, besloot men den veldtogt met een geveinsden aanval Menpoza trekt op Schenkenschans te beginnen. Onverwijld bragt wxwpoza dit plan ten uitvoer. Voordat ae d — de nieuwe troepen uit Frankrijk, Zwitserland, Duitschland en Schotland ‚ die de van Gelderland. Staten uit zuinigheid eerst tegen het midden van Maart aangenomen hadden, in dienst waren gesteld, trok menpoza zijne krijgsmagt bijeen, liet Rees en Gennep- bezetten en legerde zich met 15000 man aan beide zijden langs den Rhijn. Op deze onver- wachte beweging geheel onvoorbereid, liet prins mavarrs terstond alle beschikbare troe- pen naar Gelderland rukken, doch kon aldaar niet meer dan 4000 man verzamelen, daar verscheidene compagnién onder graaf wILLem LODEWIJK in Friesland moesten blijven, om tegen de aanslagen des vijands op de noordelijke gewesten en den mond der Eems te waken. Bovendien waren zijne beste onderbevelhebbers afwezig. De graaf van Solms was door den landgraaf van Hessen ontboden om bevel te voeren over het krijgsvolk , dat in diens staten geworven werd om tegen de Spanjaarden te dienen. De graaf van Hohenlo was met hetzelfde doel naar den hertog van Brunswijk vertrokken 2. Francis vere was in Engeland. Emwsr casmm van Nassau was nog niet met zijne Duitsche troepen aangekomen. Nimmer welligt had maunrrs eene zwaardere taak te vervullen; doch zijn moed en beleid kwamen alle hinderpalen te boven. Zevenaar en het tolhuis te Lobith werden andermaal door hem bezet, Nijmegen, Doesburg, Zutphen en Deventer in staat gesteld om den vijand het hoofd te bieden, en Schenkenschans door twee vleugelen van sterk paalwerk tegen de vlotten beveiligd, die men wist dat te Keulen gereed waren gemaakt, om troepen en geschut door de kracht van den stroom tot aan den voet der verschansingen te doen brengen. Door verscheidene schip- bruggen te leggen en eene onafgebrokene reeks van seinen langs de rivieren in te rigten, had de prins zich tevens in de mogelijkheid gesteld om met zijne hoofdmagt, 1 caupana, Ill p. 151, uit het vermoeden, dat de Hollanders geheime vrienden onder de raads- lieden van den kardinaal hadden, die hem tot dit voor de Republiek minder gevaarlijke plan hadden overgehaald. Vgl. »uzamvat, Lettres, p. 27, die het overtrekken van den IJssel door de Spanjaarden insgelijks voor zeer gevaarlijk hield. 2 Wegens de onzijdigheid, die de Duitschers zich voorgenomen hadden te bewaren, hadden beiden in schijn hun eervol ontslag van de Staten verzocht en bekomen. van zero, bl, 388. DES VADERLANDS, 117 die weder in den Gelderschen Waard gelegerd was, onverwijld elk bedreigd punt ter 15099. bape te snellen. Op den 20° April brak mexpoza met zijn leger op en naderde Schenkenschans , waartegen hij weldra eenige batterijen riglte, wier vuur door de Staatschen Hij tast Sehen- op doeltreffende wijze beantwoord werd. Intusschen zakte de kolonel La saRLOTTE, die MES bj alle ondernemingen, weartoe snelheid en moed vereischt werden, aan het hoofd werd geplaatst, heimelijk met 5000 man de Maas af en ontscheepte die in het begin van Mei bij Hedel in den Bommelerwaard, alwaar hij zich terstond verschanste. Zoodra de La sazrorre edmirani de goede uitkomst van dezen aanslag vernomen had, verliet hij insgelijks Schen- eee T kenschans en legerde zich voor het fort Crèvecoeur, hetwelk den 11° Mei door de swakke bezetting werd overgegeven, waarop de Spanjaarden aldaar eene schipbrug over de Maas legden. Prins Mavuarts was reeds vroeger van des vijands voornemen verwittigd geworden, doch had de vrees gekoesterd dat men hem slechts van Schenkenschans poogde af te trekken, om die sterkte te eerder te bemagligen, en derhalve besloten zijne stel- ling niet te verlaten, voor hij de zekerheid verkregen had op welk punt de aanval ge- men was. Op de tijding, dat de Spanjaarden inderdaad in den Bommelerwaard ge- vallen waren, begaf hij zich ijlings derwaarts, en kwam nog bij tijds om de stad Bom- Bommel door mel te redden, die niet in staat zou zijn geweest tegenweer te bieden, indien La san- MAURITS gered. Lorre haar terstond had aangegrepen. Om de burgerij moed in te spreken en voor de wtvoering zijner bevelen te waken, begaf de prins zich zelf binnen de stad, werwaarts . Vk JOHAN YAN OLDENBARNEVELT terstond met eene aanzienlijke som gelds door de Staten- Generaal werd afgevaardigd. Binnen korten tijd waren Bommel’s vestingwerken voltooid en verscheidene schansen buiten de stad aangelegd. Hare verdediging werd aan een gunizoen van 3000 man toevertrouwd, terwijl de overige troepen langs de dijken ge- kgerd werden, om de overvaart over de Waal te beletten 1. Intusschen had de vijand beproefd om in den Tielerwaard door te dringen, waarin gamer casts hj zonder de onversaagdheid van xanst casn van Nassau hoogst waarschijnlijk ikea gelaagd zou zijn. Terstond na de verovering van Crèvecoeur trok menpoza met zijne door te dringen. hoofdmagt naar het dorp Rossum, alwaar de beste gelegenheid was om de Waal oer te steken, plantte aldaar eenig geschut op den dijk en begon reeds de booten, die hj op wagens had medegevoerd, te water te brengen. Juist bevond zich zmwsr 1 30r, IV bl. 535—537. van aeyn, bl. 379, 380, 384. van meTEREN, f. 433 d. LE PETIT, II p. 746. caorrus, p. 358, 363—366. carnero, p. 448. campana, III p. 152. o. cmarroys, histoire generale de la guerre de Flandre, 1611, 11 p. 106—197. coLowa, p. 532—543. BENTIVOGLIO, | bl. 043—645. van DER xxwP, t. a. p. Il bl. 48—50, 204—211. van veavov, bl. 81, 82. Vol- £u chotius was Bommel de eerste stad, die met eene rei van buiten hare muren Opgeworpene verschansingen voorzien werd; een uitstekend middel van verdediging, hetwelk sedert dien tijd, ok door de Spanjaarden, meestal bij belegeringen werd aangewend. 118 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Sg a | 1599. casmm met vif compagnién van zijn nieuw Duitsch regiment, waarmede hij naar Bommel trok, aan de overzijde. Hoewel zijne troepen door een langen marsch afge- : mat, slecht van wapenen voorzien en geheel van -krijgsbehoeften ontbloot waren, aarzelde hij geen oogenblik met de edelste zelfopoffering eene poging te wagen om des vijands voornemen te verijdelen. Terstond wierp hij zich in twee eilandjes, mid. den in de rivier gelegen, en nam zulk eene stoute houding aan, dat mendoza zich door eene aanzienlijke magt bedreigd achtte en zijn opzet liét varen. Had hij de geringste poging gedaan om de Staatschen te verdrijven, geen hunner zou den dood ef de gevangenis ontkomen zijn !. De overige nieuw aangeworvene soldaten en de ‘Friesche regimenten onder graaf WILLEM LODEWIJK kwamen nu allengskens mavurrs’ krijgsmagt versterken, terwijl de gar- nizoenen van onderscheidene steden ep zijn verzoek insgelijks naar Bommel gezonden en door gewapende burgers vervangen werden ?, zoodat hij eerlang ongeveer 16000 ‘voetknechten en 2000 ruiters ‘onder zijne vanen telde. Menpoza’s magt overtrof de ‘zijne slechts met 2000 man ?. Bovendien was het voor den Spaanschen veldheer eene zeer ongunstige omstandigheid, dat de betaling der soldij in zijn leger nog steeds veel ‘te wenschen overliet. Onophoudelijk liepen zijne soldaten naar de Staatschen over, “wier troepen niet slechts geregeld hun maandgeld ontvingen, maar ook ruimechoots van levensmiddelen voorzien werden 4. De Staten keu- De beide legers, door sterke verschansingen gedekt, lagen nu tegen elkander over, edi-. hg honing en trachtten door een Afgebroken kanonvuur en herhaalde uitvallen eenige voeten van MAURITS af. ronds op élkander te ‘winnen. ‘In overeenstemming met graaf WILLEM LODEWIJK, ‘volgde prins mavaits ook thans zijne gewone taktiek, en:bepaalde zich ‘tot het ver- dedigen der door hem ingenomene stellingen en het afmatten van den vijand, zon der dezen gelegenheid te geven bij een meer algemeen gevecht groote voerdeelen te behalen. Deze wijze van oerlogvoeren ‘bood toorzeker de beste kansen van eenen goeden uítslag aan, ‘maar vereischte tevens grote ‘en voortdurende uitgaven. Niet slechts waren telkens nieuwe :krijgsbehoeften noodig, maar de schanswerken en schip- bruggen, die op onderscheidene plaatsen moesten worden aangelegd en onderhouden, verslonden aanzienlĳke geldsommen, Door deze overwegingen geleid, besloten & Staten-Generaal den prins voor te stellen eene poging te wagen, om den vijand mei '1 ROEN VAN PRINSTERER, Archives, I p. 425 s. 2 Res. v. Holland, 1599, bl. 196, 242, 246, van pen zeur, t. a. p. IL bl. 218 (158.) 3 Res. v. Holland, 1699, bl. 198. "Vgl. van pen xzu, t. a. p. 1I bl, 211 (151). á van neyo, bl. 370, 380. Vgl. Lettres de suzanvar, p. 248, 279, — De maand soldij v3 ep 42 dagen berekend. DES VADERLANDS. 119 EN Id seweld te verdrijven. Herhaaldelijk daartoe aangemaand, verzoeht mauarrs dat de —— 1599. Staten-Generaal en de Raad van State zich naar Bommel souden begeven, om over dit onderwerp te beraadslagen. Op den 17%" Mei werd aldaar eene vergadering gehou- den, waarin men den prins voorhield dat de uitrusting der vloot en de andere; oor- logskosten de geldssiddelen der gewesten zoozeer hadden uiigeput, dat zij bezwaarlijk - nog meenden lang dezelfde lasten konden dragen. Het leger was thans in sterkte bij- kans aan dat van den vijand gelijk, en bestond bovendien uit versche troepen, nog vl vuur, voor wier onstuimigen aandrang de afgematte en ontevredene Spanjaarden voorzeker spoedig het veld zouden rimen. Men achite het derhalve hoogst wensche- ljk, dat mawarts den vijand, hetzij in zijne. verschanaingen aantasten, hetzij tot eenen veldslag nopen zou, door welks uitslag men gegreads hoop koesterde dat hij tot den terugtogt gedwongen zou worden. De beide stadhouders lieten aich echter door deze redenen geenszins van hun voor- neden van den nemen afbrengen. Zij hielden zich overtuigd dat de admirant er niet in slagen zou, ies e zijn verder in den Bommelerwaard door te dringen, maar na korteren of langeren tijd door het verloopen zijner troepen en gebrek aan geld zou meeten aftrekken. Hem in zoe verschansingen aan te tasten, was wegens den aard van het terrein aan groole bezwaren onderhevig, en zou in elk geval met groote verliezen gepaard gan, terwijl de kans, om maxpoza over de Maas terug te slaan, uiterst gering was. Loo de onderneming daarentegen mislukte, dan zou het veel moeijelijker vallen den voortgang van den zegevierenden vijand te stuiten. Hem tot eenen veldslag to nopen, was nog veel gevaarlijker; want daartoe zou men het grooiste gedeelte van het leger in de uitgestrekte Brabandsche heidevelden moeten voeren, alwaar wENnoza, indien hij wijzen raad volgde, het wel niet volgen zou: en wie zou dan voor de bescherming van Bommel waken, en Holland voor eenen inval vrijwaren? Hoewel verscheidene leden der Staten-Generaal, vooral de jongeren in leeftijd, het pe juistheid gewigt dezer bedenkingen nog niet volkomen inzagen, en er nog herhaaldelijk op aan- z032% inzigten drongen dat de vijand met geweld zou worden aangegrepen, lieten zij zich eindelijk — ge- overreden om het gansche krijgsbeleid onvoorwaardelijk aan den prins over te laten, die daarentegen beloofde dat hij geen gunstige gelegenheid om mzwpoza aan te tasten zou laten voorbijgaan, en zelfs eenen veldslag sou wagen, zoodra de Spaansche veldheer hem daartoe uitnoodigde. Inderdaad werd de juistheid van mavarts’ oordeel door onder- scheidene omstandigheden zoozeer in het licht gesteld, dat ieder gedwongen werd zich daarmede te vereenigen. Toen men zag dat eenige Staatsche troepen, door het gebroken terrein begunstigd, uit eene nieuwe en nog slecht bevestigde schans door eene groote overmagt niet konden verdreven worden, bleek het zonneklaar met hoe weinig hoop op eenen goeden uitslag men mexposa in zijne sterke verschansingen zou kunnen bestoken. Vane en pz LA Nove, die niettemin van verlangen brandden, om den vijand aan te tasten, 1899. 120 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ————————————————————— | en van den prins vergunning kregen daartoe met eenige regimenten eene poging te wa- gen, kwamen weldra onverrigter zake terug met de verklaring dat de gesteldheid van Bommel wordt vruchteloos bele- gerd. MENDOZA laat het fort SY, 4an- Jries bouwen. den grond niet toeliet den vijand met voordeel te naderen. Intusschen was mennoza nader bij Bommel gerukt, en had zijn vuur tegen de stad geopend, waarop de leden der regering haar ijlings verlieten, en maumrrs drongen zich insgelijks buiten gevaar te begeven. Doch de prins weigerde aan dit verlangen te voldoen, bleef zelf binnen Bommel en bragt den vijand door tegenbatterijen en her- haalde uitvallen zware verliezen toe, Weldra begonnen in het vijandelijke kamp ver- deeldheid en moedeloosheid te heerschen. Tusschen de voornaamste legerhoofden, na- jverig op elkanders rang en roem, bestond geen behoorlijke zamenwerking. De solda- ten, slecht betaald, slecht gevoed en aan een onafgebroken vuur blootgesteld, verlieten bij honderden hunne vanen, niettegenstaande de schipbrug over de Maas scherp bewaakt werd, om hun dit te beletten. Reeds waren 2000 man gesneuveld of gedeserteerd, behalve de zieken en gekwetsten, die naar ’s Hertogenbosch vervoerd werden. Te ver geefs kwam de kardinaal van Oostenrijk zelf in de legerplaats, om de eendragt te her- stellen en den verflaauwden ijver aan te wakkeren. Hij deelde weldra in de algemeene overtuiging, dat het beleg van Bommel geen gunstige uitkomsten kon geven, en besloot dien ten gevolge tot eene andere onderneming, waarvan hij zich, ook met het oog op de toekomst, meer vruchten voorspelde. Ten oosten van Bommel, op het smalste ge- deelte van den waard, was hem eene plaats aangewezen, uitmuntend geschikt om er een fort aan te leggen, hetwelk zoowel de Waal als de Maas bestrijken en aan de Spanjaarden een vasten voet in de Republiek geven kon, waaruit zij later hunne rer- overingen konden voortzetten. Met dit doel brak menpoza den 4** Junij het beleg op en legerde zich bij Rossum, alwaar hij terstond met bouwen eenen aanvang liet maken. Prins mavnrrs volgde hem weinige dagen later met een groot gedeelte der Staatsche troepen, en verschanste zich in de omstreken van Heerewaarden. Gaarne zou bi tegenover het vijandelijke fort, hetwelk den naam van St. Andries kreeg, eene dierge- lijke sterkte hebben opgerigt; doch de staten, die hem overigens de middelen tot het uitvoeren zijner plannen niet onthielden, al mogten zij ook dikwerf op zuinigheid aan- dringen, konden wegens de groote kosten daartoe niet besluiten 1. Herhaaldelijk vielen beide partijen op elkanders verschansingen aan, doch de prins kon de voltooijing van 1 VAN DER KENP, t. a. p. If bl. 218 (158). Zie ook, bl. 225, 227. Vgl. Lettres de uzanvaL, p. 231;: »l'isle de Bomel, où je vous puis asseurer que l'on a remué tant de terre, que les bourses en sont bien épuiseés." Zie ook bl. 228, en crozn, Archives, I. p. 427, waar graaf zawst casi- min schrijft: »n'y a jammais jour que n'escris deux ou trois fois à s. Exc. et Mess, les Estats pour m'envoyer ce que j'ay besoing; il est vray je n'ay nul refus, car ils m’envoyent tout ce que je souhaite." DES VADERLANDS, 121 / emu Ie en CIN NEE GERM IEEE MED MEME het fort evenmin verhinderen, als de Spanjaarden hem uit zijne stelling konden ver- 1599. drijven, Aan de overzijde hield graaf xawsr casia met onwrikbaren moed de wacht, en verijdelde elke poging van mewpoza om de rivier over te steken, niettegenstaande de door hem betrokkene woning herhaaldelijk aan het vijandelijke vuur bloot stond en zijn bed zelfs door een kanonskogel werd doorboord 1, Intusschen gaf mauarrs, die ook op den Brabandschen bodem bij het dorp Lith eene schans had aangelegd en de Span- parden das van drie zijden bestoken kon, hun zooveel werk en deed hen zulke aan- merkelijke verliezen lijden, dat de admirant op den 22% Julj den Bommelerwaard De admirant verliet en zich bij het dorp Alem in Noord-Braband nedersloeg. In het fort St. An- — — dries, dat door de schipbrug bij Crévecoeur met het Spaansche leger in verbinding bleef, had hj eene bezetting van 3000 man, behalve eenige ruiterij, achtergelaten. Een aan- slag der Spanjaarden op Woudrichem mislukte, even als eene poging van LODEWIJK GUNTHER van JVassau, om de genoemde schipbrug te verbreken, Daarentegen maakten de Staatsche bezettingen van Breda, Ostende en andere plaatsen van de afwezigheid der Spaansche troepen een ijverig gebruik om in Braband en Vlaanderen te stroopen, en behaalden daarbij dikwerf grooten buit 2, Middelerwgl hadden de Duiteche vorsten, na een gedeelte van den zomer met be- pe Duitsche madslagingen en onderlinge twisten verspild te hebben, 12000 voetknechten en 2000 — bau rulers bijeengebragt, met het doel om de Spaansche bezeitingen uit Rhijnberk en Rees ten niets uit. le verdrijven. Zij hadden echter van de Staten eenig geschut moeten leenen, en had- den gebrek aan de noodige belegeringswerktuigen. Ook werd de graaf van Lippe, hoezeer in naam opperbevelhebber, door de overige legerhoofden weinig geéerbiedigd, zoodat het evenzeer aan eensgezindheid tasschen- de bevelhebbers als aan krijgstucht bij de soldaten ontbrak. De graven van Hohenlo en Solms, hoezeer in moed en volharding hunne meeste wapenbroeders overtreffende, waren echter meer geschikt om het plan un eenen veldtogt uit te veeren dan te beramen, en bragten bovendien door hunne onophoudelijke geschillen niet weinig tot de algemeene wanorde bij 3: In het begin van Julij sloegen de Duitschers zich voor Akijnberk neder, namen eene vóór de stad gelegene schans in, en wierpen bezetting in Orsos en Emmerik, Daar de Stenden van Westphalen, voornamelijk ten gevolge der-kuiperijen van den aartsbisschop van Keulen, ! var arn, bl. 380. croew van pamsTEREA, Archives I p. 427 s. son, IV bl. 552—550. van aey, bl. 385—388. van merenen, f. 434, 437. 18 remir, Il P. 747, 749. crorius, p. 364—360, canneno, p. 449. canrana, lll p. 154—159. cuarrurs, ll p. 197—200. coroma, p. 543—669. sexmivocrio, bl. 645—654. van DER zeur, t. a. p. ll bl. 50—55, 211—220. van vxavov, bl, 83—88. Lettres de suzanvaL, p. 123 ss, ? chorus, p. 369. Ill Deas, 2 Srvx. 16 122 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EE EE EEE EEE je 1599. uiterst traag bleven in het vesschaffen van de noodige gelden en levensmiddelen, kwam er weldra gebrek in het leger, zoodat de Duitschers besloten Rhynberk te verlaten en naar Rees te trekken, alwaar zij een ruimeren toeveer van levensmiddelen uit de Ver- eenigde Gewesten konden verwachien 1. Ook hier legden zij zooveel traagheid en onkunde aan den deg, dat het Spaansche. garnizoen hem spettenderwijze toeriep, eerst by prins maunrrs ier sehole te gaan, voor zij sich met het belegeren van sterke plaatsen inlieten, Inderdaad weed in hun kamp 200 achteloos wacht gehouden, dat het den Spanjaarden iweemalen gelakte, versterking im de stad te brengen. In plaats van krachtdadige maat- regelen tet verovering vam Rees te nemen, werden de Duitechers zelven zoozeer door de herhaalde uitvallen der bezetting gekweld, dat zij aan prins maumsrs lieten verzoe- ken hun een peer compagniën ruiterij toe te zenden om hen daartegen te bescher- men ?, Tevens dreagem zij op de overkomst van graaf WILLEN LODEWIJK aan, wiens raad zij wenschiea in te roepen, Hoewel de Staten zieh nimmer gevleid hadden, dat deze veldtogt belangrijke gevolgen zou hebben, hadden zij evenmin zulk eene ellen- - dige uitkomst vermoed ?, en zij besloten althans eene poging te wagen, om van de Duitsche krijgsmagt nog eenig voordeel te trekken. In het midden van Augustus vertrokken MACRITS 6B WILLEM LODEWIJK met OLDENBARNEVELT en eenige andere gecommitteerden naar het tolhuis te Lobith, em eene bijeenkomst met de Duitsche legerhoofden te houden. Het sehint dat men aldaar het plan beraamde om een gedeelte van het Daitsche leger na de bemagtiging van Rees en Rhejnberk in Staatsche dienst te nemen en eenen inval | in Braband te lalen doen, die door maumres uit Gelderland ondersteund zou worden. Men hoople op die wijse de genicenschap tussshen het fort St, Andries en de Spaan- sche hoofdmagt te kunnen verbreken 4, Intusschen zou graaf wri em zOnRwIJK cert met eenige troepen naar het graafschap Zuiphen trekken, om Doetinehem en het kar teel te Schuslendurg te heroveren, tevens de Daitschers in. hunne onderneming te steunen. Na een kett beleg werden de beide laatstgenoemde plaatsen door de Span- jaarden ontruimd, doeh Rhijnberk en Rees bleven in hunne handen, daar het geldge- | brek en de wanosde in het Duitsche leger zoozeer toenamen, dat het niets uitrigtie en Hunlegerver-de soldaten, emtevr&len ever de slechte betaling der soldij, grootendeels humne vanen se verlieten. Zelés liep Emmerik govaar weder door de Spanjaarden bezet te worden, doch werd door prins mavnrrs op last der Staten-Generaal nog bij tijds van Staatsche | 1 Vgl. Res. v. Holland, 1590, bl. 401. 2 Lettres de suzaxvat, p. 276. 3 Zie o. a. voor de meening van mavas: zon, IV bl, 557, waar hij de Staten-Generaal verze- kert, dat Rees het geen acht dagen zal kunnen houden. Á VAN DER KEMP, t, a. p. bl. 55, 222 v. Vgl. Lettres de nuzanvan, p. 247. | DES VADERLANDS. 125 besetting voorzien. Wel lieten de Baiscbe vorsten, die den meesiem ijver betoond hadden, ever hunne gedeserteerde saldaten gesiremge straf oefenen, en verklaarden uch bereid in het selgende voorjaar den strijd te herratten; dech de uitslag banner ondernemingen deod daarvan weinig voordeel verwachten !. Entusschen besleten de Staten nog eene poging te beproeven, om van deze siemming der DBaitschers partij te lekken. Zij lieten hun voorstellen, de verdrijving der Spanjaarden van den Dui- schen bodem voertaan ean prins mavarrs over ie laten, en daarvoor eene maamdelijk- che bidrage vam honderdduizend daalders te geven, waardeer zij veer minder kosten en zonder eenige inspenming. wan den vijand verlost zouden worden. Het eergevoel van ommige Duitsche vorsten kwam echter tegen dezen voordag op. Andere stelden eene diergelijke evereenkemst met eene openbare vredebreuk met Spanje gelijk, en durfden er uit dien hoefde miet maar hmisteren, De graaf van Mohenio self, die op den hertog van Brunswijk veel invloed had, was zoozeer verblind door de eersuchtige heop, em hj een volgenden veldtogt het hoogste gezag wit te oefenen, dat hij met al zjn vermogen een plan tegenwerkte, welks volvoering voorzeker het beste middel zou ge- weest zijn, om zoowel de Republiek ads Duitschland tegen het geweld der Spanjaarden te beveiligen 2. Intussehen zou de emderneming der Duitschers, indien zij met meer ijver, beleid volharding ondernemen was, aan de Vereenigde Gewesten eene hoogst weldadige afleiding gegeven en xmBxpoza wellgt geneodzaakt hebben zich veel vroeger uit den Bemmeler- waard lerag te trekken. Reeds was de admirant met den kardinaal van Oostenrijk in overleg getreden over de beste wijze om Rhijnberk en Rees tegen het dreigende gevaar le beschermen, en was bij mavarrs de hoop ontstaan, dat het afwekken der Spanjaarden oar Duitschland hem in de gelegenheid zou stellen zijne verdedigende howding in eene aan- niende te veranderen, teen de berigten omtrent den teestand en de verrigtingen van het Duitsche leger den admirant op dit punt volkomen gerust kwamen stellen. Hij besloot derhaire met zijne heofdmagt in en bij den Bommelerwaard te blijven, en de kardinaal vorgeneegde aca door de bemeeijingen zijner zendelingen en de tusschenkomst vam den keurvorst van Keven de Duitsche vorsten met de belofte vam spoedige teruggave der bezette plaatsen in dap te wiegen, en tuscheg hunne legechoofden verdeeldheid te zaaijen 3. Prins Murs was derhalve genoodzaakt zich tot de verdediging der zuidelijke grenzen te be- ! vas Rew, bl. 388—391, 404. zon, IV bl. 553, 556 a, 557—559, 561. Lettres de Buzan- val, p, 222, 230, 234, 247, 257 ss, 276, 278, 200, 304. GROEN van PRINSTERER, Archives, I P 413, 415, 441. Resol. v. Holland, 1509 bl. 686, 637. ! Lelines de pozanvat, p. 330. Vel. echter van nero, bl. 405 a. ! vis azyp, bl. 389, 300. Lettres de puzanvat, p. 254. Zie ook son, 1V bl. 505. 16 * 1599, 124 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1599. palen. Daar hij begreep dat het fort St, Andries den Spanjaarden eene uitnemend gelegenheid aanbood om onverhoeds eenen inval in Holland te doen, wanneer et ge- beuren mogt dat een strenge vorst hun eenen weg over de bevrozene rivieren baande, verzuimde hij niets om den regter oever der Waal door verschansingen te beschermen en den vijand zoo naauw mogelijk binnen het door hem bezette grondgebied te beper- ken. Intusschen hadden de onkosten van den krijg de daarvoor opgemaakte begrooting — der reeds met twaalf tonnen gouds overschreden. Op nieuw hadden de Staten-Generaal tot eene buitengewone heffing van acht tonnen gouds besloten; doch onderscheidene provin- ciën weigerden dezen nieuwen last op zich te nemen, en andere bleven achterlijk met de opbrengst der beloofde gelden. Men zou niet in staat zijn geweest het krijgs- volk te betalen, en daardoor gevaar geloopen hebben de kanker der muiterij op nieuw te zien uitbreken, indien de koning van Frankrijk niet juist op dit tijdstip eenige onderstandsgelden ten bedrage van f 300.000 had overgezonden. Niettemin werd het noo- dig geacht, door eene vermindering van de getalsterkte der compagnién gedurende den winter f 60.000 'smaands uit te sparen }. ME ME De uitslag van den zeetogt, door de Staatsche vloot onder PIETER VAN DER DOES PIETER VAN per Ondernomen, had niet weinig tot het geldgebrek der Staten -bijgebragt. Men had zich — daarvan, zoo geen blijvende gevolgen, althans rijen buit voorspeld, en bij de bereke- ning der oorlogskosten zelfs eenigermate daarop gerekend ?, Doch deze verwachting werd deerljk teleurgesteld, Door een gunstigen wind voortgestuwd, liep de vloot den 11% Junij de baai van Corunna in, alwaar men wist dat de meeste Spaansche oorlog- schepen voor een nieuwen togt naar Engeland en de Nederlanden werden uitgerust. Daar de laatsten echter onder bescherming van het geschut der vesting bleven liggen, en de Spanjaarden, van de aankomst hunner vijanden verwittigd, de noodige maat- regelen genomen hadden om eene landing krachtdadig te keer te gaan, besloot var per poes naar de Kanarische eilanden te stevenen, in de hoop de Spaansche koopvaardij vloot op te vangen, die gewoonlijk omstreeks dezen tijd naar Amerika vertrok. Op den 26"^ Junij landde hij op Groot Kanaria, nam de stad Allegona in, en veroverde de forten, die de haven beschermden. De Amerikaansche vloot was hem echter reeds ontzeild, en daar de inwoners bovendien met hunne kostbaarste bezittingen in het ge- bergte gevlugt waren, vergoedde de geringe buit geenszins de inspanning en opoffe- ringen, waarmede het verblijf op dit eiland gekocht was en ten gevolge van de her- haalde uitvallen der inlanders en Spanjaarden uit hunne schuilhoeken gehandhaafd moest worden. Van pER pors zond derhalve een gedeelte zijner schepen onder sax 1 van REYD, bl. 396, 397. van pea xxx», t.a. p. II bl. 224 (165). Res, v. Holland, 1509 bl. 423. 2 Lettres de BuzANVAL, p. 273, 283. | DES VADERLANDS, 125 | —— REED | ezasxANBez, naar het vaderland terug, en zeilde met de overige, die door eene dub- 1599. bele huid tot een langeren togt in staat waren gesteld, naar Brasilië, alwaar hij den Spanjaarden gevoeliger verliezen hoopte toe te brengen. Op de hoogte van St. Thomas gekomen nam hij te kwader ure het besluit sich op dat eiland te ververschen, Wel verdreef hij de Spanjaarden uit de stad Pavoasa en het daarbij gelegene kasteel; maar de zomerhitte van het tropische klimaat; waartegen de Nederlanders nog niet geleerd hadden sich te wapenen, en de onmatigheid van het boolsvolk deden eene besmette- lie ziekte uitbreken, waaraan in korten tijd honderden wegstierven en VAN DER DORS zelf bezweek. Nu verliet men spoedig dit gevaarlijke verblijf, doch de verdere onder- nemingen op de kust van Brazilië leverden weinig voordeel op, en daar de ziekte on- der bet scheepsvolk bleef voortwoeden, was men weldra genoodzaakt den steven naar Holland te wenden. In gematigder luchtstreek teruggekeerd, werden velen, die tot nog toe gezond waren gebleven, door de scheurbuik aangetast en ten grave gesleept. Naauwelijks bleven er genoeg zeelieden over, om de vloot in den aanvang van het jaar 1600 in het vaderland terug te brengen, alwaar GERBRANDSZ,, na hevige stormen ver- duurd te hebben, reeds in den vorigen herfst behouden was aangekomen. De mede- gebragle buit was niet voldoende om de onkosten dezer onderneming te dekken. Niet- temin had men reden zich te verheugen, dat bijkans al de schepen in den besten slaat waren teruggekeerd. Het verlies van het grootste gedeelte der schepelingen kwam in den benarden staat der geldmiddelen uitnemend te stade, daar zij gewoonlijk eerst na de volbragte reis werden afbetaald, en de zeesteden nog altijd vol matrozen waren, die met ongeduld op eene plaatsing wachtten. Ook had deze logt het groote voardeel opgeleverd, dat de koning van Spanje, voor zijne Amerikaansche bezittingen en zijne handelsvloot bevreesd, zijne oorlogschepen, zoodra zij waren uitgerust, niet naar het kanaal maar naar Brazilië gezonden had, om de plannen der Staatschen te verijdelen. In de oogen van gansch Europa was het een gewigtig feit, dat de magtige vorst, wiens strijdkrachten te voren onweerstaanbaar waren geacht, thans reeds door de vloten der Vereenigde Gewesten op zijn eigen grondgebied bestookt werd, en genoodzaakt was zijne galjoenen tot bescherming zijner eigene kusten en schatten te gebruiken !. In plaats der Spaansche vloot, op wier komst men zich in Engeland en de Neder- srmxora brengt landen reeds eenigermate had voorbereid, waren zes galeijen door FEDERICO SPINOLA, pon an ii een vermogend Genuees, ten dienste des konings uitgerust en naar Vlaanderen ge- voerd, onder beding dat hij al den buit, dien hij daarmede hoopte te behalen, tot vergoeding zijner onkosten zou mogen behouden. Te vergeefs hadden de Staatsche ! zon, IV bl. 565. van aeyn, bl. 397, van merenen, f. 435. caotivs, p. 373—378. Lettres de sczanvar (Cod, Dipl.) p. 183, 200. 126 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1599. eorlogsehepen de wacht gehouden, om de geleijen te beletten eenige Vlaamsche haven te bereiken. Van stroom en wind onafhankelijk, was het haar niet moeijelijk gevaflen ongedeerd te Sluis binmen te loopen. Telkens, wanneer windstilte of tegenwind de bewegingen der zeilschepen belemmerde, kwamen zij wit haren schuilhoek te voor- schijn, en bragten vooral aan den Zeeuwschen handel veel afbreuk toe. ‘Zelfs waagden zij het onder dierpehjke omstandigheden afgezonderde Staatsche oortogschepen aan te testen; doch de Zeeuwsche vice-admiraal Leeren, wiens schip zij tegelijk aanklampten, gaf haar zoo kloek bescheid, dat zij met verlies moesten afdeinzen; en toen zij later op drie oorlogschepen aanvielen, die zij voor koopvaarders hadden gehouden, en wier kapiteins haar opzettelijk in die dwaling versterkt hadden, ondervonden zij andermaal tot hare schade, dat de Staateche zeelieden eenen overmagtigen vijand onbevreesd onder | de oogen durfden zien !, Zeeland, Fries- Niettemm veroorzaakte hunne nabijheid voortdurende onrust en groote onkosten, land en Gronin- gen blijven ach- daar het getal der oorlogschepen, die de kusten bewaakten en de koopvaarders bege- — terlijk in de op- brengst der oor- logelasten. last inzonderheid drukte, terwijl het verbod van den handel met de zuidelijke Neder- landen hun reeds van aanzienlijke inkomsten verstoken had, vonden daarin eene reden om hun aandeel in de oorlogstasten terug te houden en bovendien onderstand aan de Staten-Generaal te vragen 2% Ook in Friesland begon zich weder eenige weerzin tegen de zware opbrengsten te openbaren, die het onvermijdelijke gevolg waren van den hardnekkigen en lengderigen krijg. Niet alleen zochten de bewoners van de steden en van het platte land de grootste lasten op elkander te wentelen om zich zelven te bevoordeelen, maar beiden bragten ook tot verontschuldiging hunner traagheid bij, dat de oorlog thans hoofdzakelijk in het belang der provincie Holland gevoerd werd, welke uit dien hoofde verpligt en door hare rijke hulpbronnen ook in staat was, de kosten der door haar beraamde ondernemingen te dragen ?, Erger nog was het in Groningen gesteld, welks burgers geenszins in de uitspraak der Staten-Generaal van 1597 4 berust hadden en nog voortdurend met de inwoners der Ommelanden in geschil lagen, zoodat het gewest sedert dien tijd in het opbrengen zijner quote geheel achterlijk 1 sor, IV bl. 563, 565. van reyn, bl. 397. van merenen, f. 435 c. Res. v. Holland, 1599, bl. 502. Lettres de guzanvar, p. 178, 276, 280, 304. 2 van perp, bl. 404 b. beweert zelfs, dat »die van Zeelandt de merckelijcke lijckteyckenen van hare genegentheyt om met Alberto te handelen, sien lieten.” Hij meldt echter ook (bl. 397), dat zij inderdaad maandelijks f 40.000 te kort kwamen. Zie ook hl, 410. 3 sor, IV bl. 608. van zero, bl. 410. 4 Hiervoor, Deel UI St. 1 bl. 489. leidden, aanmerkeljk moest vermeerderd worden. De Staten van Zeeland, op wie deze — DES VADERLANDS. 127 RR a a RN RENTEN ND IU ITLL was gebleven 1. Juist op het oogeablik, dat de buitengewone omkosken, uit deu in- val der Spanjaarden in den Bommelerwaard en. dea rampspoedigen zeetegt onder van pen nors voortgevloeid, de generalieitskas uitgeput. en het land im schulden gestoken hadden, scheen das de endersteuning der voormaamste gewesten aan Holland te zullen ontvallen. En tach was het noodzakelijk, met kracht ep den ingeslagen weg voort te gaan, em den ondergang der thans ap nieuw heftig bedreigde Republick te voorkemen. 1599. Ten opzigie der betrekkingen met het buitenland werem insgelijks donkere wolken Het verbod van den handel op opgerezen. Het was niet mogelijk geweest het verbod der scheepvaart op Spanje in Spanje worit in- sand te houden. De koning van Frankrijk, die de belangen zijner onderdanen op getrokken. den duur niet aan de Vereenigde Gewesten mogt opefferen, weigerde na eenige maam- den het plakkaat der Staten-Generaal langer te eerbiedigen. Ook xumaswru drong er op aan, dat zij op dien maatregel zouden terugkomen. Tegen het begin der lente kregen de Staatsche wachtschepen dien ten gevelge in last, de Fransche en Engelsche koopvaarders ongemoeid te laten *. Een andere oorzaak had reeds vroeger aanleiding gegeven, dat het verbod niet gestrengelijk gehandhaafd werd, Uit andere landen voeren weinig schepen naar Spanje, waarin de Nederlandsche handelshuizen, die langs dezen weg hunne afgebrokene betrekkingen met het Spaansche schiereiland poogden te her- stellen, geen aandeel hadden; en daar de regering der Republiek voor een groot doek uit kooplieden bestond, was deze omstandigheid natuurlijk op de ten uitreerlegging van het plakkaat niet zonder invloed gebleven 3, Het stoute plan, om yms II deor wedervergelding te dwingen, sijue havens weder voor-de Hollandsche koopvaardijschepen open te stellen, moest derhalve als mislakt worden beschouwd. Aan deze teleurstelling paarde zich de gegronde vrees, dat de eenige openbare bosdgenoote der Staten in den strijd tegen Spanje zich eindelijk tet eenen vrede zou laten bewegen, die voor de Republiek geen andere dan nadeelige gevolgen ken hebben. De graaf van Essex, ELIZABETHS gunsteling, die haar tot nog toe van regisireeksche onderhandelingen met mums bad teruggehouden, was in ongenade gevallen. De invleed der hofpartij, die den wede voorstond, was hierdoor aanmerkelijk geklommen, en de koningin, wier geldgie- — nei righeid en wanhelmoedigheid op haren ouden dag als met de jaren toenamen, had zich met Spanje. higtelijk laten overreden om met de nieuwe regering der zuidelijke Nederlanden in over- leg te treden omtrent de voorwaarden, waaronder men over den vrede zou kunnen onder- bandelen, Belgische en Engelsche gezanten reisden heen en weder, en eerlang werden 1 goa, IV bl. 605. ? Letires de suzaxvat (Cod. Dipl.) p. 194—199. Vgl. de Resol. v. Holland, 1509, bl. 505, 633; 1600, bl. 57. 3 van REYD, bl, 396 a. gt vrede 128 ALGEMEENE GESCHIEDENIS meme een mm ee ei en 1599. te Boulogne door wederzijdsche afgevaardigden onderhandelingen aangeknoopt, waarvan men niet slechts in de Republiek maar zelfs in Frankrijk een einde voorzag, hetwelk uexpark IV weinig minder dan de Staten betreurd zou hebben. Reeds in November 1599 had zırzasera hun kennis gegeven, dat zij meende in het belang harer onderda- nen niet te mogen weigeren, met den vijand over den vrede in overleg te treden, en hen uitgenoodigd, aan de onderhandelingen deel te nemen. Wel gaf zijde verzekering, dat zij de haar verpande steden, Brielle en Vlissingen, nimmer in handen der Span- jaarden zou stellen; maar het was toch altijd twijfelachtig, of de laatsten er niet in slagen zouden haar van dit besluit af te brengen 1. In elk geval was het reeds eene gevaarvolle omstandigheid, dat ELrzaseTH op nieuw aan Spanjes voorslagen het oor had willen leenen. Nog altijd was een gedeelte der burgerij zeer geneigd, om haren raad als de hoogste wijsheid te eerbiedigen 2, en het was dus te vreezen dat hare handelwijze velen minder afkeerig zou maken van eene voorwaardelijke onderwerping, waarin de Hollandsche «staatslieden met regt den ondergang bleven zien van de vrije staatsinstellingen en den bloei der Republiek 3. De Staten wore Intusschen werden zij van alle zijden op nieuw gedrongen, naar Spanje's voorslagen —— zij- te luisteren. De koning van Denemarken had zich laten bewegen hun met dat doel ae bday vrede andermaal een gezantschap te zenden, De keizer van Duitschland liet insgelijks vrijge- | leide vragen voor eenige gezanten, wier lastbrief niet twijfelachtig kon zijn. Te gelijker tijd doorkruisten geheime zendelingen -van Spanje de Republiek, om de gemoederen op eene vereeniging van al de Nederlandsche provinciën- onder denzelfden schepter voor te bereiden, terwijl onder de burgerij eene menigte van geschriften werd verspreid, waarin de volharding in den strijd als ten hoogste roekeloos en verderfelijk afgeschil- derd, de huldiging van rsaszLLA daarentegen als overeenkomstig met de ware belangen der Vereenigde Gewesten aangeprezen werd 4. Standvastigheid Te midden van al deze tegenspoeden en moeijelijkheden, verloor ’s lands regering der Staten. echter geenszins den moed en de vastberadenheid, waarvan zij gedurende den strijd met Spanje reeds zoo menig blijk had gegeven. De Staten van Holland besloten tot het uiterste te volharden , schreven nieuwe belastingen uit, verkochten domeingoederen, openden nieuwe geldleeningen en lieten niets onbeproefd, om zoowel de vloot als het 1 por, IV bl. 551, 560, 584. van reyn, bl. 403. van METEREN, f. 447 c. Lelires de svs- VAL, p. 297, 309, 312, 315. eacmann, Actes des États-Généraus, p. XIX—XXXII. P n 2 Lettres de suzanvaL, p. 315. po 3 Lettres de syzanvaL, p. 200, 206, 209. Vgl. sor, IV bl. 540—543. 4 son, IV bl, 580. Lettres de suzanvaL, p. 27, 128; Cod. Dipl. p. 177. DES VADERLANDS. 129 u——————————— —!— v _ kger in staat te stellen in het volgende voorjaar aanvallenderwijze te werk te gaan !. Prins wavarrs, die minder dan iemand het denkbeeld van voorwaardelijke onderwerping an Spanje verdragen kon, en niet vrij van bezorgdheid was, dat de Vereenigde Ge- westen den aandrang van ELIZABETH en van de overige gekroonde hoofden van Europa niet op den duur zouden durven weerstaan, overlegde reeds in het geheim met eenigen zijner vertrouwden, om zich in dat geval van het eiland Walcheren meester te maken en te trachten zich aldaar zoolang mogelijk staande te houden. Zelfs verwit- 1599. Gezindheid van prins MAURITS, ügle bij graaf WILLEM LODEWIJK van dit voornemen, en spoorde hem aan om op eene |. 