VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Ik geloof, Myn Heer, dit weinige zal u niet fterk in bekooring brengen, om een Inwoonder van dit Eiland te worden: in de daad, op het eerfte gezigt van zulk ecn Land, komt temand in verzocking , om te gelooven, dat het onmagelyk is, voor eenig menschlyk ichepzel, hier zyn verblyf te verhouden , en hy zou het vastftellen , als hy de Zeekust niet allerwegen met booten bezet zag. Schoon ‘er nauwlyks cenig Land zw, zo weinig door de Natuur begunftigd , en waar zy zich allerwegen in zulk eene fchriklyke gedaante vertoont, bevat Ysland omtrent zestig duizend Menfchen, die, eigenlyk gefpraoken, niet gezegd kunnen worden ongelukkig te weezen , hoewel zy geene kennis hebben aan ’t geen: elders het geluk der Stervelingen uitmaakt. Jk bragt er omtrent zes weeken door, met groot vermaak; deels my verlustigende in de befchouwing van een der zonderlngfte vormingen van de Natuur; deels in onderrigting op te doen by de Inboore- lingen, ten opzigte van hunne Taal, Zeden, enz. Gy weet, Myn Heer, dat Ysland, in de elfde Eeuw, bewoond wierd door eene Noerweegfche Wolkplarting, on- ‘der welken zich veele Zweeden bevonden. Zy bleeven in deezen afgelegen hoek der Wereld, eenen langen tyd , vol- komen vry 5 doch waren, in ’t einde , verpligt, zich aan de Noorweegfche Koningen te onderwerpen, en werden nader- hand, met Nrorwegen , aan de Koning van Deenemarken onderhoorig. In ’t®erst werden zy beftuurd door een Ad- miraal, alle jaaren derwaards gezonden, om de noodige be- fchikkingen te maaken 5 doch dit is zints veele jaaren veran derd, en men heeft een Landvoogd benoemd, die fteeds op het Eiland zyn verblyf houdt. | _ De Yslanders zyn van cen goeden en eerlyken inborst J och: VAN YSLAND, 19 dch teffens zo emftig en dofgeestie, dat ik my nauwlyks kan te binnen brengen, cen hunner te hebben zien lachen. Zy hebben op verre na die fterkte niet, welke men veelligt in hun zou veronderftellen , en fcheonheid viel hun nog minder ten deele. Hume voornaamtte bezigheid, in de oren van rust en uitfpanning , beftaat in clkander de gefchie= denisfen - voorvallen van vroegere dagen, te vertellen: wes- haven men, tot deezen daz toe, geen Yslander ontmoct, of hv is wel onderrigt in de Gefchiedenis zyns eigen Lands. Zy fpeelen ook op de kaart. Hunne Huizen zyn gebouwd van Lava, en met zooden ge- dekt, en zo klein, dat men ver zich bezwaarlvk kan wen- den en keetèn 5 ze zyn ongevloerd „en hunne venfters zyn in Mede van glas , met dun vel van zekere Dieren digt gemaakt. Zy gebruiken geene Schoorfteenen zen ftooken nimmer vuur dan om fpyze te Fonken : wanneer zy het vuur op den grond nederleggen: - Gy zult het daarom niet vreemd vinden, als ik u vermeld, dat wy geen huizen zegen dan winkels en pakhuizen? op onzen tocht na den berg Hekla, waren wy verpligt onzen intrek in de Kerken te neemen. Hert voedzel der Ystanderen beftaat voornaamlvk in ge- droogden Visch, fterke Boter, welke zy voor eene groote lekkernvy houden, Melk, gemengd met Water, Wey en weinig Vleesch. Zo weinig Brood ontvangen zv van de Deerfche Compagnie, dat "ver nauwlvks een Boer gevonden wordt, die °t zelve meer dan drie ef vier maanden in een scheel jaar ect. Zy maaken desgelvks meel van eene foort van Mosch (*), dat zeer wel fmaakt. De hoofabezigheid. der Mennen is visfchen, De Vrouwen draagen zorge voor het Vee, breijen kousten, beredderen den Visch door de Mannen aangebragt, en leenen hun de hand in het gerced Beaken van deeze Koopwaare, Behalven den Visch, voert de Deenfche Compagnie, die s faarlvks vyftien of twintig Schepen derwaards zendt, em mr bezit is van eene Munopolie , zeer drukkend voor de Yriande:s , cenig Vleesch, Dons, en Valken van dit Eiland. Geld is hier zeer fchaars; dit is de rede, dat de handel hier eest sedrecven wordt met Visch , en eene foort van ruwe Eeweeven Stoben , door de Inboorelingen Wadmal-geheeten ; Én clie Wudmal wordt op twee Visfchen gerekend: en acht en veertig Vislehen hebben de waarde van één Ryksdaalder. In (*) Ry de Kruilkundigen bekend onder den naam van Lichen ladicus. R 2 AO ALGEMEEN BERIGT In deeze Stoffe en Visch betaalen zy ook hunne belastingeas Nai den korten tyd onzes verblyts , hadden zy meer ken- nis aan Goud dan by onze aankomst. Van Rundvee zvn ze wel voorzien , ’t zelve is doorgaans ongehoornd5 zy hebben desgelyks Schapen, en zeer goc- de Paarden: de beide laatstgemelde Dieren houden zv den geheelen winter door in ’t veld; Honden en Katten vindt men hier in groote menigte. Van wilde en onhuislyke Dic- ren, hebben zy geene andere dan Rotten, Vosfen en ce- nige Beeren (*), die alle jaaren met de dryvende Ysvelden uit Groenland aankomen: decze worden, zo ras zy aanko- men , gedood 5 cigenbelang zet de Yslanders hier toe aan: deeze zouden onder hun Vee een groote flachting aanreg- ten, en zy krygen daarenboven van den Koning tien Dol- lars voor elken Beer dien zy dooden; ook wordt de huid hun afgekogt. De tegenwoordige Landvoogd van Ysland heeft "er de Ree-dieren zoeken in te voeren, doch tien van de dertien ftierven op reis; de drie overgebleevene leeven , “er met hunne Jongen. | °t Is zeldzaam dat er geen Houtgewas op ’t Eiland wit tieren; hier en daar vindt men een Boom, doch de hoogte haalt nauwlyks twaalf voeten, en is drie of vier duimen dik: nogthans zyn er zekere bewyzen voor handen, dat ep voorheen veel boomen groeiden. Dit moet toegefchreeven worden aan de vrecslyke Stormwinden, welke hier díkwyls woeden , en groote verwoesting veroorzaaken ; doch , bovenal y aan de vermeerderde koude door den aangroei der Ys-fchol- len , die ‘er e jaarlyks van de Groenlandfche Kust aankomen, en cilanden van Ys vormen. De oostlyke oevers van Groen- land (thans door zommige Aardryksbefchryvers Oost-Groen= land geheeten,) werden eertyds bewoond door eene Noor- weep fche Volkplanting , die een Bisfchoplyken Zetel hadden.. Van Ysland, zo wel als van het vaste land, voeren certyds Schepen na deeze kust, die tegenwoordig volftrekt ongenaak- baar, en reeds een reeks van jaaren zo geweest is, door de vervaarlyke Ysfchotzen, die te eenemaal den overtocht van de Westkust van Ysland na de Oostkust van Groenland be- , - let- OC) De Beeren, hier gemeld, zyn de witte of verfcheurende Pool: Beeren, een geheel ander foort dan onze bruine of zwarte Beeren; fchoon de Ridder LINNaus ze hieldt voor een niew- wo foort , daar by geen deezer Dieren gezien of onderzogt Cd VAN YSLAND, , 21 letten. ARE FRODE, een zeer oud Schryver der Yslandfche Saarboeken, tekent op, ‚, dat de Noerweegers, toen zy wn (omtrent het einde der Negende Eeuwe) eerst op Ysland „ landden, °t zelve met bosfchen en wouden bedekt von- „ den, tusfchen het ftrand en het gebergte.” De koude, door de groote Ysverzamelingen, op de oevers van dit Ei- land veroorzaakt, is zomtyds zo knellend , dat dezelve Menfchen en Beesten het leeven kost. De Mosfen en Grasgewasfen , waar uit de Flora der Ys- landeren voornaamlyk beftaat , zyn reeds voor lang, door de Kruidkundigen , uit de School van LINNÆUs, zo welon- derzogt en in orde gefchikt, dat Mr. BANKS en Dr. SOL AN-= DER alleen eene foort van klein Gras vonden ‚de opmerking van vroegere Onderzoekeren ontfnapt: en zy hielden Tt zelve Rog eer voor eene toevallige verfcheidenheid , dan voor ee- ne onderfcheide foort. -— Graan kan hier met geen ge- wenschten uitflag geteeld worden: fchoon ik Kool, Pieterfes ly, Wortelen, en Erten heb zien grocijen in vyf of zes tui- nen, volftrekt de eenige op ’t geheele Eiland. ~ Ik moet by dit alles nog iets voegen van de Yslandf/che. Geleerdheid. Vier of vyf Eeuwen geleden, waren de Ys- landers beroemd, van wegen hunne Dichtkunde en kennis in de Gefchiedenisfen (*). Ik zou hier veelen hunner Dich- te A (©) FinNeus, de tegenwoordige Bisfchop van Skallholt, door Dr. von TROIL, als een der cerfte Geleerden des Eilands ge- noemd, vergelykt, in zyne Kerklyke Gefchiedenis van Ysland, in den jaare 1772 uitgeseeven, den ftaat der Weetenfchappen op Tsland, by de vier Leevensftanden der Menfchen „ Der- „zelver Kindsheid duurde tot het jaar 1056, wanneer de In- „ voering des Christlyken Godsdiensts het eerfte licht van kennis „ deedt aanbreeken. Zy waren in haare Jeugd tot het jaar 1119, „toen men de eerfte Schoolen begon op te rigten, en meer vw agts floeg,dan voorheen, op het onderwys en de opvoeding. „ der Jeugd. De Manlyke ouderdom duurde tot het midden „der Veertiende Eeuwe, toen Ysland het grootfte aantal van vw Geleerden voortbragt. De Ouderdom vertoonde zich omtrent. » het einde dierzelfde Eeuwe, wanneer de Weetenfchappen al-. » lengskens afnamen, en bykans geheel verdweencn: geen Wer- e ken van verdienften kwamen er te voorfchyn. De Gefchiede „» kunde haalde het hoofd onder ‚in de Dichtkunst vondt men geen u» Ímaak, en alle de andere Weetenfchappen werden met een dik- „ ke duisternis omgeeven. De Schoolen vervielen, en op veele » platzen hadt men er geene in ’t geheel. 't Was iets zelde NW Ra n 3a $2 A" CLC, Pilo DEN TUT EN LETED Ketel He Cr Ce Äisbier, CE Fé Cie Bn. gra Lole. 77 GE rat ANT LTU TUR- LLEN DO at Plan, air Wid Ui ZENE ET Ga cinli Te der, Wier Lei, te, eeng rä IE CELES Ant Ae an) kon czar i) Ze Ies a pya OP Ge veil Av r de haaln en ‘ciilten. Oe We Beus ame WI ini E Hie on ZO AA Cl U VOL Zig GH ne Teli Jt. ILID. € "re n r alle zengen. Te Ch n 1. OJN Zé le Zien te Än EES. Te de myu verolnd, are. wael U AXZ A bäi npe Misa rit! NGET U rg Kru. ber breeze dee Eslards, Heeft zin onze goude Lendracie nog STY ZUiNer Ek j Ge za oe kien ten, wer de Bwoorers wol mit es Leen ike éi, 23 Verkeer, is Cele cenigzins versierd. Eenige drm gers precicu bex Deensch yry gede erch die gir Doc verft, WAAT zich higier Veriieornhaar Vor ons £s2s- den ‚Can voor de Deenen ‚uit te Grusken. Wy vong. er cric of vier Kate Gefchrijzm; cech ze weren cle van hedendaarchen,en cus van gehie wiardve. De Jee fehe Geestlykl.tid weer wcnig meer, can cnig Latyn, geen zy in de if herivke Zetels, Sicibelt en Heem, opdoen. Eenigen banier hebben, egter „cp ce Ho, 1 1 te Kopperhagen geftuceerd;, en ik heb crie Mannen ve: groote Geleerdheid onder hen vrtmoet, die byzonder i- drceven waren iin Ce Noerdf.he Oucrecen, Dat ’cr cen Drukkery op Ysiand is, weet clk; de zeid- zaame uitgaven van Bocken te Skaillrlt gedrukt zyn be- kend; doch ik vernwagtte niet dat de Drukkunst nier tot zo hoog eene jaartckening opklom , als men miv verroomee. Ien Zweed jons MATHIESON bragt hier de Drukkunst tusichen de jaaren 1520 en 1530, en gaf in ’t jaar 1531 het Lretz- gum Nidarorfienfe, in ’tlicht. De Yslanefihe Bybel werd in ’t jaar 1584 gedrukt; deeze Drukkery was te !col:m of Hola, op ’t Noordlykst gedeelte des Eilands, binnen den Noordpoolkring. ve Zap, inlien iemand Latyn verftondt, en weinige Priesters ew konden den Dienst glad leezen.” WM VER- annen omme. VAN EEN WERKTUIG £Y EEN SLANC-BRANDSPUIT. 23 tn nn en nnn nv nt e mung VERHANDELING OVER DE NUTTIGHEED EN BESCHRYVING VAN HET HIER NEVENS AFGEBEELDE WERKTUIG OM BY EENE SLANG-BRANDSPUIT TE GEBRUIKEN, Door CORN. WILH, RENSING, Air, Zilyerfmit, te Zwolle, e ondervinding heeft reeds voor lang getoond, hoe voordeelig het zy, wanneer men, by ongeluk van brand, van bekwaame hulpmiddelen voorzien is. Tot dat Einde wierd, al voor eenigen tyd, door zeker perfoon al- hier, een foort van Schraag vertoond, ter oprigtinge van de pyp van eene Slang-Brandfpuit : om daar door het water in of op een brandend Gebouw, dat door zyn ftand , hoog- te, of uit andere reden, niet te genaaken was , gevoegelyk te kunnen brengen. Het niet beantwoorden van dit Werktuig aan de verwag- ting, gaf my aanleiding , om te beproeven; of ‘er, op dat voetfpoor, niet een Werktuig vervaardigd zoude kunnen worden, het welk ín alle opzigten aan dit oogmerk vol- deed, en zodanig een oordeel ik in deze nevensgaande 4f- beelding voorgetteld te hebben, Fig. I vertoont het geheele Werktuig van agteren, al- leen met weglaating van de twee Schoorftylen. A, B zyn twee regtopftaande ftylen, ter lengte van 40 aso voeten; dezelven zyn te zamen verbonden door de twee dwarshouten C en D3 op ieder van deeze twee fty- len is.gehegt een Belegftuk E, F5 welken, ter halver breedte weegefchaafd zynde, eene fleuf of goot tegens de Delen, A, B, uwitmaaken. In en door deeze fleuf kan het te zaamgevoegde Raamwerk, N, O, met het daarin ge- hegte vlak P, benevens de daarop in den Beugel R, vaste geflooten pyp Q, en Slang S, tot de begeerde hoogte op- gchyst worden. `’ Dit getchiedt, door behulp van twee touwen, die over de fchyven, G, H, loopen; welken men, als het raam op zyne hoogte is, by L en M vastmaakt. Voorts zyn vr nog, onder aan de regtopftaande ftylen, yzeren punten X, Y, om het uitglyden van *t Werktuig, by ’t gebruik „ te verhoeden. Fie. II vertoont het Werktuig op zyde, met de twee Schoorftylen. V, W, van welken de Schoorftyl V, in zyn waaren B 4 {tand s4 VAN EEN WERKTUIG De. ftand geplaatst is; dezelven dienen om het Werktuig, als het gebruikt wordt, overcinde te houden. Het vlak P, dat hier ,met de daarop vastgemaakte Pyp Q ,in eene fchui- ne rigting ftaat, is op en neder, mitsgaders zydlings , be- weegbaar , door middel der twee touwen T, U, die me- de. aan de Klampen L, M vastgemaakt kunnen worden 5 en Z verbeeldt den ftraal water, die uit de pyp en flang * Q, S voortkomt. De twee Schoorftylen V, W moe- ten een twaalfde langer zyn dan de regtopltaande ftylen 3 aan welken zy, by K, L, door Knierhengzels , gehegt zyn; °t welk de berfting van het Werktuig te gevoeglyker maakt; nadien men de Schoorftylen dan flegts op de ftaan- den heeft toc te flaan. l l _ Fig. IU vertoont het buitenfte Raam N, in Fig. I. Het zelve is van boven voorzien met twee binnenwaarts geboogen Haaken k, L; waar aan de touwen, om het op te hyzen, vastgemaakt worden; c, d wyzen de twee plaatzen aan, in welken de koperen asfen van het Raam, in Fig. IV, a, b, vertoond , fluiten moeten; waardoor dit Raam eene verticaale beweeging kan hebben. En even zo zyn "er in dit Raam twee holten by g> 7; mede om daar In te ontvangen twee asfen van het Vlak „ | „Fig. V, bye, f, afgebeeld, °t welk daar door eene ho- rifontale beweeging toelaat. Dit Vlak behoeft alleen eene aatige plank te zyn; dog , naar het uiteinde „ moet dezelve fchuins af hellen; en aldaar eene holle eenigzins rond afloo- pende fleuf, by € aangeweezen , hebben, om ‘er de water- {lang in te vatten, en dezelve voor het knikken ge beveili- Sen, Met Letter R wordt de beugel aangewceezen, waar in de pyp gevat, en wel vast geflooten wordt, by o, door middel van een kiel of pen. Deeze beugel moet zo hol ge- maakt worden, dat die holte aan de rondheid van de pyp juist beantwoorde; om het verglyden te beletten: m, n duiden twee gaten aan, in welken men de koorden, ter. beweeginge gefchikt , vast kan maaken. OO Fig. VI vertoont een Knierhengzel , door. °t welke de íchoorftylen V, W, in Fig. IE, aan de ftaande ftylen, by K, L vast, dog beweegbaar, gehegt worden: p ver- toont den fly! op zyde; r het belegftuk; q het knier- hengzel, en s dèn fchoorftyl. ` Ry het vervaardigen van dit Werktuig dient wel in agt genomen te worden, dat men "er gezond en gaaf hout toe gebruike ; dog het moet niet overzwaar van hout zyn, om at ee BY EEN SLANC-BRANDSPUIT. Lg dat zulks onnut is, en het fpoedig verplaatzen moeilyk - maakt. De regtopftaande ftylen kunnen, even als de brande dders, gewoonlyk, van anderen wat dikker dan van bo- ven zyn. Men zou het houtwerk, om het voor de vonken te beveiligen, kummen teeren, en met hamertlag beftrooi- cn. De beugels, de hengfels, fchyven en asfen, dienen van Koper te zyn, tot vermyding van het roesten, en om cene vryer beweeging te hebben; zoo kan men ook in de raa- men, Fig. Il en IV, c, d, g, h, Koperen bosfen maa- ken, in welken de asten, zonder belemmering, bewoogen kunnen worden, , Het raam kan gevoeglyk in een Brandfpuitshuisje, en de toegeflaagen ftylen ter plaatze daar men gewoonlyk de brand- ladders heeft, geborgen worden. Dit, dunkt my, zal genoeg zyn, om eene fchets te geeven van cen Werktuig, dat, naar myn gedagten, van veel nuts by de brandfpuit zyn kan. | Voor cerst, is men daar door in ftaat, om , op plaatzen , welken men niet beklimmen kan, de pyp van de ipuit, 30, 40, CH meer voeten hoog te brengen, en in alle ver- eischte rigtingen te beweegen, zonder dat iemand , door. de pyp te beftieren, zig behoeft bloot te ftellen aan het gevaar van cen inftortenden muur of dergelyken ; men heeft Îlests de koorden maar lang genoeg te maaken. en tweeden, kan men de pyp regt voor een open ven- fer, of dergelyken, waar de brand is, plaatzen, zonder dat men die met brandladders behoeve te beklimmen; het welk dikwerf om den gloed ondoenlyk, of althans ten hoogfte gevaarlyk is, wanneer het houtwerk van binnen door het vuur reeds verteerd zy. Ten derden , geeft dit het grootfte voordeel tot fpoedig. blusfen van een fellen brand; dewyl men det ftraal waten in zyne volle fterkte kan doen werken. Het is genoeg be- kend, dat, wanneer men, by een fellen brand, het water, boogswvze daar in moet brengen, op zulk een afftand, dat de ftraat zig reeds tot druppelen verdeele 5 dat als dan de geweldige hette in (taat is, het water niet alleen over den brand heenen te dryven , maar zelfs dermaate te vere leeren, dat men, by het aanhoudend fpuiten, geen de Wnfte vermindering van het vuur gewaar worde. „Lo dit Werktuig eens in gebruik gebragt wierd, twyllele ik niet, of men zou deszelfs uitfteekende nuttighcid, web fra ondervinden; en zo "er ag, by zommige Leezers „nog Ee SÉ VAN EEN WERKTUIG BY EEN $LANG-BRANDSPUIT, eenige zwarigheden mogten opdoen , verwagte ik van hun, dat zy zelven ook de hand aan het werk zullen flaan, om hunne verbeteringen op te geeven, waarvan ik met zeer yeel genoegen gebruik zou willen maaken. | Zwolle, den 20. Aug. 1780. | De JAALA DE GEBLUSCHTE BRAND. ki m A nlangs werdt er in ons Dorp brand geroepen. Myne mt deur open doende, vernam ik, dat het ongeval nieg verre van onze buurt chool. De Brandípuit, naby zynde „ werdt fchielyk door den drom des volks heen geficept 3 want ik geloof nict, dat er ergens eene plaats is, daar men zo ras een middel by de hand heeft, om den voorts gang des vuurs te fluiten, als in ons Dorp. Men wage niet, gelyk op andere plaatfen, naar de komfte van dem lloofdbevelhebber, dic, den brand vernomen hebbende y en geroepen zynde , eerst wat ter verfterking binnen flaat ẹ en, met aile bedaardheid, zich in een ander gewaad fteekt 5 om tegen de aanvallen van het gefpooten water, of der koude, zo de brand hy nagt, en in een ongunttig Jaargetyde , voorvalt, beveiligd te zyn. Want die onty= dige bedaardheid is, zomtyds, de oorzaak, dat de vlam veel te {terk aan TC woeden is, om na het water te uiste- ren, en dat andere gebouwen, die bewaard konden wec- zen , reeds aangeftooken zyn. Non: in deezen dringen- den nood is Booy Kapteins de minfte vraagt, aanftonds 3 den fleutel van de buuren , welke hem in bewaaring hebben - en het naast by het Brandfpuithuis woonen: en, zo die nict fpoedig genoeg gegeeven wierd, zou men geene zwaa- righeid maaken, om de deur op te trappen. In dien yver holt men met het bluschmiddel heen; en hoewel het, doot dien onbettierden drift, den meesten tyd, zeer woest en ruuw toegaat, valt dezelve , doorgaands, ten goede uit, in het verleenen eener fpoedige hulpe; zo dat "er weinig voorbeelden zyn, fchoon wy, meestal, houten huizen heh- ben, dat meer dan één huis af brandt. Om tot de zaak te komen; elk was op de been. Verflaagenheid werd, gelyk doorgaans, by zulk een rampfpoed, op de aangezigten ge- leezen. Mvne buurvrouwen maakten vry wat getiers. IR volgde de menigte tot aan het huis, daar de brand moest | wec- a BE GEBLUSCHTE BRAND, R7 vreezen; maar vernam, van buiten, noch vmir noch rook, Zoramige zeiden, dat zy die vernomen hadden. De zaak was ook zo geweest, dat men brand ontdekt hadt; dan, mantftonds, ter hulpe daar by zynde , werdt het vuur, zeer Eeshielyk gefmoord, eer nog de Spuit kwam, welke dus, Onverrigter zaake, moest te rug gebragt worden. IK ging, dier te leurftelling zeer wel getroost , mei genoegen raa myne wooning, en meende die zelfde blvdfchap op de WC Zus der menigte , die my volgde , te zullen ont::ekken. Geen wonder! de buurt, daar het fpoedig herftelde onge Mak was voorgevallen, fktondt vol huizen; de wind (lak met Eene vurzaggelyke kragt op, Het vuur kon ongelukkige ge- Wolgen gehad hebben,en, daardoor, meer dan ééne wooning VWeruield zyn. Dog in het rond ziende, en naar her gefprek Van zommigen luisterende , bemerkte ik die blvdfehap niet Nwerlke my voldeedt. Het gemeenite Volkje, dat de Spuit Bettierde, bragt, met cen foort van weerzin, de Spuit te Tug. Wat D..... hoorde ik eenen mompelen: is het an- KOTS niet? Zelfs de Vrouwtjes in de buurt, die zo ge- Ázaikt, en tot my- gezegd hadden: ach, myn lieve Myn Leer! dat ziet er naar uit... zoo’n wind! die zelfde rouwtjes gingen fchoarvoetende ua huis 5 en ik bemerkte ou- er haar en eenige Manspertoonen wel een gejouw, dat EOmmigen zich, te vergeets , zo wakker afgeflootd hadden, Maar geene blyde en dankbaare aandoeningen, uit hoolde ` Van zulk eene gelukkige uitkomfte. - Meermaals vermaak hebbende in °t nagaan van de gewoo- Ne handelwyze der menichen, en derzelver fpringveeren, Zo floeg ik ook dit gedrag myner buuren en deszelts oor- Zaak, met oplettendheid , gade, Ten aanzien van het Volkje, °t geen aan de Spuit was , vonde ik eene duidely- ke reden, en kon gemaklyk begrypen,hoe die eene Knaap, by zulk eene gelukkige uitkomst van zaaken, den Duivel, op zodanig eene mislyke en ongefchikte wyze, te pas bragt, dat ik genoodzaakt ware by my zelven te laggen, tehoon ik anders het vloeken, met den uiterften weerzin, aanhoore. Men weete dan, dat het hier de gewoonte is, om aan alle, die cenig werk, in zulk een tyd, aan de Brandfpuit heh- ben, rvklyk Jenever te fchenken. Dit gefchiedt, eensdeels tegen het witftaan van de ongemakken, die men, by zulk eene gelegenheid, te lyden heelt; en andersdeels , om moed en nyverheid in het lyf te hebbens ’t geen ook zeer goed is, Wanneer de couragie maar de maat niet overfchrydt; zo dat zommige onder hunnen eigenen moed bezwyken, of zo dap- 28 DE GEBLUSCHTE BRAND. dapper worden, dat zy, door onnoodig breeken, foijen, en omverhaalen , meerder bederven dan nuts doen. Dus von- de ik eene genoegzaame reden , waarom de gemeenfte hand- langers by de Spuit, zo te onvreden , na huis gingen. Zy waren bedroogen in de verwagting, en bet aangenaame vooruitzigt van fterken drank te drinken. Elendige begecr- te! % Is te beklaagen, dat deeze dierlyke geneigdheid, die geen agt geeft op eencs anders ongeluk, nog onder Chris- ten-menfchen gevonden wordt. Hoe ontbloot moeten de- zulken zyn van alle pligtskennis! — Nogthans kon dit het geval myner buurvrouwen niet weezen, die al de wel- … meenendheid haarer voorgaande betuigingen , door haar vol, gend onverfchillig gedrag , omver {tieten. Ik dagt by my zelven; zou haar fchoorvoetend en onver- fchillig henen gaan, na den gebluschten brand, ook daar aan toc te fchryven zyn, dat zy deezen gedreigden ramp- fpoed maar al te zeer gunden aan den perfoon , dien hy bo- ven het hoofd hing; en dat het haar heimlyk ongenoegen veroorzaakte , dat dezelve niet meer was uitgebarften? — Neen; hy was geen man, die men zulk eene haat kon toe- draagen „of die ‚in algemeene ongunfte van anderen , ftondt. Dit zou ook eeveneens geweest zyn, als dat iemand, om een ander in het water van kant te helpen, zelve ook daar ' in loopt, met gevaar zynes leevens, op dat deeze daad maar den fchyn hebbe van verzinning, en niet den naam van moord kryge; want, den brand niet gebluscht zynde „ liepen zy, wegens den hevigen wind, zelve zeer veel ge- váar. Daarenboven heb ik „altoos, gunftiger gedagten van mynen Evenmensch, fchoon ik, daardoor, wel eens, den naam van laf te zyn gekreegen hebbe. Ik geloove, dat ie- mand, zelden, zoo overgegeeven boos is, dat hy zulk een onheil, met opzet, zynen naasten gunnen zal; en dat er meer dwaasheid dan ondeugd in de weereld is, | Hoe gaarne men door anderen beklaagd fchynt, wegens heteen of ander ongeval, dat by ons hevige aandoeningen van droefheid verwekt: het is zo niet. ` Wy blyven liefst, eenigen tyd, in die ontroering. Zy Phynt icts aange- naams voor de menfchelyke natuur te hebben, Wy zyn te gewoon aan het geen ons daaglyks omringt, en op on- ze hartstogten werkt. Hoc wonderlpreukig dit ook by. zommigen klinken moge, °t is egter eene vaste waarheid, welke de ondervinding, met meer dan een geval, beves- tigt. In het Najaar van 1775, toen we dien hoogen Wa- tervloed hadden, heb ik eene zekere goede Vrouw ge- WW i a kend, - DE GERLUSCHTE BRAND. ag kend, die, zeer aandoenlyk van geftel zynde, wel &en week werks hadt, om van haare ontroerenis te bedaaren 4 uit hoofde van de verwoestingen, die zy, in haar buts, en rondsomme, door het water, veroorzaakt zag. Nog- thans hoorde zy ,al beevende , niets liever dan de tydingen y omtrent zommige nieuwe elencen, welke het water te weeg gebragt hadt, die haar, van tyd tot tyd, aange- bragt werden. In weerwil van nieuwe onaangenaame aan- doeningen, las zy, vlytig, alle nicuwspapieren , die op- gevuld waren met akelige berigten van verwoestingen. Zy zondt haaren Jongen, dikwyls, uit, om te verneemen , of ‘er niet nog meer droefheidverwekkende berigten het licht zagen. En zy {cheen wreevelig te worden, als ik haar be- duiden wilde, dat zodanige papieren; zo vlugtig opge- fteld , en , meestal ,op een los gerugt algaande , doorgaands de geledene rampen eerder vergrootten dan verkleinden 3 — — dat de verwoestingen niet zo groot waren, als zy meende ` dat zy zo nieuwsgierig na die droevige ty= dingen niet weezen moest. Ik was genoodzaakt te zwy- gen, wilde ik den naam van een onverfchilligen, onder de kastydingen des Hemels niet wegdraagen. — — Waar- fchynlyvk was het bovengenoemde ook de reden , dat myne buurvrouwen, na den welafgeloopen brand, zo fchoor= voetende en onverfchillig henen gingen, om dat zy, door dic fpoedige blusfching, geftuit waren in den loop haarer aandoeningen, waar van zy het zoet ondervonden, al fcheenen zy ; in den aanvang, het zelve te verbergen; door te zeggen, hoe akelig zal het er voor ons uit zien, zo a, dic brand niet gebluscht wordt, " Ik fta in twy- fel, of dit gedrag op zich zelve , zonder met andere begin- zelen vermengd te zyn, eene grootheid of laagheid van gecst te noemen zy; Althans kan het den fchyn vry wat vermeerderen , dat die Wysgeeren niet zeer verre van het regte fpoor verdwaald zyn, die zeggen , dat het natuurlyk kwaad, in onze zielen, zo veele onaangenaame aandoenin- en niet verwekt als zommigen waanen ; dat het zo erg niet is, als het zich vertoont; dat het, met veel goeds ver- mengd, en dikwyls allerhcilzaamst zy, in deszelfs gevol- gen. Is dit gedrag, integerdecl, eene laagheid van ziel, dan kan men dezelve vergeeven, zo als men men{chelyke zwakheden vergeeven moet. Ik ben hier toe mede zeer ge~ reed; maar vreesde op dien tyd, dat die onverfchillige hou- = ding, en dat fchoorvoetend heen gaan myner buuren, uit- dwaaze beginfelen, zynen oorfprong vam. = k 30 ' Dë GEBLUSCHTE BRAND: _ Ik heb, namentiyk, reden te denken, dat haare begeer: ten, om, voor eenigen tyd. van de huistelyke bezigheden Ontflaagen te weezen, om aan gemak, nieuwsgierigheid y praatzugt en wat dies meer zv, toe te geeven , ook my- ne nabuurfehap zulk eenen traagen tred deedt neemen, als zynde zy, in dit alles „te loor gefteld. Of weet men niets dat, ftaande het ongeval, waar van wy fpreeken , de huis- yke verrigtingen {tille (oan? Het hart is te bekneld, en de handen zyn daardoor te zeer gebonden, om iets uit te voeren, gelyk men gewoon is te fpreeken. Koomt zo lang by my, zegt de een tot den ander. Wel een drie vierde gedeelte van eigenbelang fchuilt onder die vertoonde aandoeningen, En hy alleen is de waare Menfchenvriend , die, by aldien het een ot ander ongeluk zyne Stad- of Dorpgenooten treft, zich wel niet onverfchil- he, maar ftil houdt, wanneer hy er niets aan doen kane Of, omgekeerd, aanftonds ter daadelyke hulpe van des- zelfs Natuurgenooten toefchict , zo hv ’t vermogen hebbes van daar toe iets in °t werk te kunnen ftellen. t NIEUWJAERS BESPIEGELING. pe de faep my thans heeft verlacten, en het lieve morgenlicht my in de oogen blinkt, mag hef my wee der gebeuren den eerften dag van een nieuwbegonnen Jaer te aenfchouwen! Zyt dan welkom, ftactelyke Dag! Dag van vreugde, gewoel en pligtpleegingen ! Dat ik u, vóór de ftad zich op een loopen en dracven zal ftellen , met denkende aendacht gadeflae, en uit uwe verfchyning’ nut- te leeringen trekke! Welke tafereclen van het afgeloopen Jaer doen zich daer voor myne verbeelding op! Hier befchouw ik ven Ryk- act, die, door zvne {chatten beguicheld, zich in den waen bracht, als of het hoogst geluk daer aen verbonden was, en elk, die dezelve moest derven, voor eenen hes klaegenswaerdigen ellendeling mogt gehouden worden. Zy- ne Vorftelvke wooning, zyn prachtige ftoet, zyne heeten lyke tafel, deeden hem, met verachting’, op zyne mina deren nederzien, en hadden hem zó vast aan hunne ge- nieting gekluisterd, dat hy alle poogingen acuwendde;, om de minfte gedachte, van die eens te moeten derven; zeer verre van zich te verwvderen. De weelde had zyne ziel tegen het geklag der behoeftigen verhard, en zyne beurs voor hun getlooten, De eerbewvzingen, die het eigenbelang hem aendeed, hadden hem zó opgeblaezeit gemakt, dat hy, hoewel van alle kundigheid en deugd ontbloot, zich verbeeldde eene ienerlvke waerdy ‘te bee Zitten, welke hem dagelyks dien wiercok deed toezwaeiëng ja dat hy fchier eene Godheid op aerde was. Doch cens- aps ~ gi NIEUWJAERS BESPIEGELING. klaps verandert dit Tooneel! Eene kwynende ziekte overt valt hem! Schrik ‘cn beroering befteormen zvne ziel! Doos delyke anghen tolteren dezelvel Nu word zyn oog gens pend! nu betpeurt hy, dat zvn veruitzicht eens genots van nog veele jaeren zou Kunnen vervdeld worden! Zyne kragten neemen allengskens af! Zen hart kan nog niet zy- ne geliefde banden verbreeken! een tlaeuwe ftracl van hoop? befchynt nog het zelve! De dood echter gecit hem zulk ken’ wisten flag, dat hv, in één flip des tyds, alle zyne bezittingen, als eene bere morgenwolk ziet verzwinden, en in de ceuwigheid ftapt, zonder ’er aen gedacht te hebben ! OO. Daer zie ik een’ angfligen Vrek, die goederen op gocde- ren ftapelde „als of hy voor ’t onderhoud van een. gantsch le- ger te zorgen hadt, en zyne levensdagen nimmer zoude cin- digen ! De blecke kommer en °t knaegend verdriet zaten hem ftecds op de hielen! Van den opgang der Zonne tot derzel- ver ondergang liet hy geen” oogenblik verlooren gaen, om aen de vermeerdering’ zyner fchatten te arbeiden! Zyn hart was voor ibenfchenliefde en vriendfchap geflooten ! Altoos ag- terdochtig „fchuwde hyt gezelfchap van zynen medeburger! t.Lacg belang en de hartvochtige knevelary deeden dage- lyks een aental van ongelukkigen,dien hy zyne penningen op een’ onberamelyken woeker gegeeven had, tracnen van wanhoop ftorten’, en hem met heimelyke vervloekingen overlaeden! Het verlies van bezittingen, anderen, buiten hunne fchuld , overgekomen, verheugde zyne verfoeïelyke zief; nadien hy daer door gelegenheid kreeg om die dikwerf voor een’ geringen prys in te flokken ! In °t midden nogthans van zyne gehaete handelingen word hy op het ziekbed ge- worpen! hy druischt tegen zyne zwakheid aen! Schoon de fleutels van zyne kamers, kisten en kasten naest zyne zyde liggen, kan hy echter het denkbeeld niet verdraegen ; dat iemand die met list zou kunnen berooven! Hy wil no als te vooren door zyn huis waeren! JIoewel de doodverf op zyne kacken zit, moet hy, door eenige perfoonen on- derfteund, nog de ronde doen! Men helpt hem op, en terwyl men hem op een’ ftocl nederzet, blaest hy zvn’ vuilen adem uit, in de armen eens erfgenaems, die zyn hart, in dat oogenblik, van blydfchap voelt opfpringen , en reeds, by verbeelding, tot over den elleboog in de uden fchyven zit, om zyne ongebondenheid en {pilzucht en teugel te kunnen vieren. - Wat naer gehuil! wat akelig gegil doet myn hart nog van DK A: NIEUWJAERS BESPIEGELING. 33 st trillen ! Eene in tracnen baedende Echtgenoote , met wringende handen, en ten hemel geflaegen oogen, voor ’t erf bed van haeren zielcvriend, die zo aenftonds dit trac- nendal zal verlaeten! Luidweenende Kinderen, aan hunne Moeder gekleefd! De naem van Man en Vader, nokkend. ken, wegens hunne fterke welvacrt, nog wat dachten te plukken , zyn. uit hunnen genoegelyken ievenstrein, op het op het onverwachtst , weggerukt ? wat al omwentelingen op het Tooneel der Waecreld ! Wat al veranderingen, in de om- ftandigheden van byzondere perfoonen , heeft het wisfelvallig lot niet doen aenfchouwen! Alles heeft ons toegeroepen: het ondermaendfche is niet dan verganglykheid ! Dwacze Stervelingen ! Lact uwe verknochtheid aen ’t zelve vaeren ! Leeft zó, dat gy het met vreugd’ kunt verlaeten ! Vestigt tw uitzicht op eeng betere waereld' dan zullen uwe ziel- kwellaedjen haere fchuilhoeken verldeten ! eene liefelyke kalmte zal derzelver placts vervangen, en cen gerust, wel te Vreden, en gelaeten, fterfbed zal uw heilryk uiteinde weee zen! Nieuwaengevangen Jacr, ’t welk ale de voorige taferee= len weêr zal verlevendigen! Mogt de Sterveling , door de Ondervinding van heengefnelde Jacren geleerd, zyne dwaes- eden „gedyurende uwen loop, vaerwel zeggen! Dat hy in U opmerke, hoe de Aerdsgoedheid hem niet op deeze aerde Seplaetst heeft om altoos een prooi der ellende te weezen!. oe de natuurlyke rampen, die, onder. Gods voorzienig» „DEEL, MENGELW. NO, 1. C heid, A H at NIEUWJAERS BESPIEGELING. heid, hem, buiten zyn toedoen, mogen befpringen, en - welke hy daerom onderworpen moet verdraegen, het in wreedheid niet haelen, by die geenen, welken van rede ontaerde Schepzelen zich onderling aendoen 5 daer eerzucht, twist, haet, nyd en wraekgierigheid , dagelyks , de bloedig- fte tooneeien opi:veren, en hunne armzalige flagtoflers den waeren vriend de, menschdoms de medelydendtte traenen afperfen! Liefde, eensgezindheid, deugd en waere gods- vrucht, dit is myns harten wensch, mogen in dit jaer alöm welis bloeijen : Dat de fnoode huichelary en gevloekte zie- lendwaug , voor ecuwig ten afgrond geftooten „ de volgende dagen met hun helsch gif niet bezwadderen! Dat de toorts des oorlogs, wiens akelige vlammen in de nieuwe Waereld treurig ten hemel ftygen, en tot de oude zouden kunnen overflaen , geduurende den loop van dit jaer, voor altoos uitgebluscht worde. Dat onze dierbaere Overheden, met de omzichtiefte wysheid , °t fchranderst beleid , en de blakend- fte Vaderlandsliefde van den Hemel befchonken , den kwy- nenden Koophandel en de vervaflene Fabryken door welge- wikte mactregelen mogen herftellen : Dat Kuntten en Wee- tenfchapvpen , vonacr hun beftuur, haar hoofd vrolyk mo- gen opbeuren, en den zegen en de welvacrt alöm verfpreie den! Dan krygt de Sterveling een’ hemel hier op aerd? Dan word syn levensloop een keten van vermaeken ! Dan zal der deugdenvriend zyn billyk zuchten flaekens Want dan is 't menschdom eerst zyn edel harte waerd ! Dit Faer moog’ dus de kroon van alle Faeren fpannen, En zyn voortrefiykheid het droef geklag verbannen! Nymegen. L. STOPPENDAAL , P. Z., GESCHIEDKUNDIG VERSLAG VAN DE ONDERSCHEIDE WYZEN ` VAN VRYEN ONDER VERSCHILLENDE VOLKEN. (Overgenomen uit Dr. ALEXANDER'S History of Women.) Van alle Driften, die, op zo vertchiende wyzen, het mensche lyk gemoed beweegen en ontroeren, brengen ‘er geene eene aoter verandering in de gevoelens te wege, of verzagten en reiden de aandoeningen wyder uit, dan de Liefde. Terwyl de. . ' oorn GESCHIEDKUNDIG VERSLAG VAN HET VRYEN, ` A Zon óns in woedende gedrogten hervormt, en de Wraak ons in verfcheurende Dieren herfchept, doet de Liefde geheel tegen- Overgeftelde aandoeningen gebooren worden. De Verklaaring van deeze gezellige en goedaartige Drift, aan het Voorwerp, 't welk dezelve inboezemt, wordt in 't algemeen met den naam van vg, Ry beftempeld ; en de tyd der Vryerye houdt men, niettegenftaan- de de veelvuldige bekommernisfen en ongerustheden, welke den, zelven vergezellen, doorgaans, voor een der gelukkigfte tydperken van 3 Menfchen leven: zo lang hy onderfteund wordt door Hoo- pe, die behaaglyke dronkenfchap der ziele. Schoon het te denken zy, dat de wederzydfche genegenheid der beide Sexen, tot elkander, bykans volkomen gelyk ftaat, zal het, rog:hans, daar wy beftendig ontdekken, dat de verklaaring der genegenheid door de Mannen gefchied, wel der moeite waa:dig weezen, te onderzoeken, of zulks.het uitwerkzel is van Gewoonte, dan iets rt welk in de Natuur rust? Indien het algemeen doorgaa, dat de Manncijes, order alle Die, fen, hunne Liefdedrift eerst aan de Wyfjes ontiekken, d-n zou- den wy zulks mogen houden voor een bedryf, 't welk op de Natuur rust; maar, indien het, van den anderen kant, waarheid zy, gelyk zommige R-izigeis verzekeren, Cat, by verfcheide Wil de Volken, de Vrouwlyke Sexe niet alleen haare Drift met de- zelfde vrymoedigheid openbaart als de Manlyke;m::ar ook dikwylis deeze laatstgemelde tot omhelzing tragt te dwingen, dan fchynt zulks het uitwerkzel van Gewoonte te weezen. Gewoonte , egter, die grillige Dwinglandesfe der ziele, oncftzat altoos uit zekeren oorfprong; en deezen heeft men niet zelden in de Natuur te zoeken. Derhalven zal, eens toegefta:n zynde. dat Gevoonte, welke Europas, en veele andere Werelddeelen, het regt on te vrargen den Mannen gefchonken heef:, door een lang en hykns onafgebrooken gebruik, nogthans, die Gewoonte z-lve, onzes oordeels, van de Natuur afgeleid moge warden. Wart de Na- taur, dit blykt voor aller oog ten klaarften, heeft de Mannen ftoutmoediger en onverfchrokkener gema:kt dan de Vrouwen, en de werkzaamfte rolien des leevens hun toegedeeld. Het is, over zulks, hoogst waarfchynlyk, dat de Mannen, bewust van deeze hoedanigheden, het regt om te vraagen eerst aan:e.nen ; een regt, waar van de Gewoonte, in `t einde, hun eene foort van uitfluis tend voorregt gefchonken heeft. Slet zou, derhalven, voor tegeftaan neemerde, dat de Liefde. terslaaring het voorregt is der Mannen, gegrond cp de Natuur, en geheiligd door Gewoontc. zonder de anderfcheide wyzen, waarop zy deeze verklaaring doen, en deselve dou de Vrouwen amgenomen of afgeflaagen worden, wanneer wy in (taat weren om des een volkomen verflag te geeven. een der verlustigendfte ftuk- ken van de Gefchiedenis des Menschdoms opleveren, en eene ftoffe verfchaffen, even gefchikt tot vermaak der fchoone Sexe, als ser ernftige befchouwing van den Wysgeer. v i 2 an e 36 | GESCHIEDKUNDIG VERSLAG _ Van dit vermaak kunnen wy, egter, flegts zeer fchars iets fchenken., zo lang wy ons ophouden by de oude Inwoonderen van het Oosten; die geheel vreemdelingen van kiescheid in gevoelens en aandoeningen, met dezelfde driftlooze koelheid eene Bruid kog- ten, als zy een Os of Ezel zich ten eigendom verkreegen : en, zelfs, ten opzigte van andere Volken, ftellen de Gefchiedkundige Berigten ohs niet in ftaat,on, dit ftuk zo volkomen te maaken, wy gaarne wenschten. Wy hebben, als een algemeenen regel, te nedergefteld , dat het doen der Liefdeverklaaring, het byzonder voorregt was de: Mannen: doch, dewyl alle algemeene regels uitzonderiugen heb ben, moeten ‘er op dezen eenige weinige gemaakt worden Eene Israêlitifche Weduwe hadt, ingevalle e geen Kinderet van 't eerfte Bedde waren, het regt om den Broeder des overleder Egtgenoots ten Huwelyk te vraagen: in dit geval word het voor regt der Mannen aan d: Vrouwe gefchonken; doch ook dat de Vrouwe ging aan den Man over, het ftondt in zyne magt de Egt verbintenis te weigeren: eene w.igering, welke, nogthans, vat Cenige onaangenaame omftandigheden vergezeld ging: de dus ver fmaadde Weduwe hadt het regt, om, in het Gerigte, den Schoen diens Mans te eifchen, en hem in ’t aangezigt te (puwen. Voo Mannen , van natuu:e ftout en onverfchrokken, en voorzien me de onbepaalde magt om ten Huwelyk te vraagen, was de weige ring van weinig gevolgs; doch voor Vrouwen, uit den aart vrees agtiger en zediger, en die alleen de Braeders des overleden Egi genoots mogten vraagen, was het niet enkel eene oneere, maa eene weezenlyke belediging: vermids ieder een moest befluiten at die weigering,op zekere welgegronde reden fteunt, en me daarom deeze Vrouwe zou weigeren te trouwen „en zy, overzulks flegts geringen kans ftondt van immer weder in den Egt te treedcr. 