VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Wat baat, na zyn verfcheiden, Wat baat het dan, ô Weef, hem, hooploos aan aan te schreinen Wat baat mijn jammerklacht ? Wat baat uw naar gekerm, Ô Moeder ! om uw Zoon ? Uw Zoon, de kroon uws levens, De steun uws ouderdoms; en al uw blijdschap tevens ? Dit 's troost, die zalvende is: Gekheid en deugdzaamst hart eert 's Mans gedachtenis: Is weinigen gegeven, In zulk een tijdbestel dus glorieus te leven ; Hoe veel zijn ze in getal, Van wie men zeggen mag: zij leven lang; dit 's 't al Hij leefde, om vroeg te sterven : Wat kon hij meer dan eer, en 's Hemels gunst verwerven? Geen dweifijkel, zijn verstand Straalde in zijn Godsdienst door, noch hield hij dien voor spaak De Bijbel, en de Redenaar Versterkte zijn gemoed met Christelijke zeden; In vinaag, verstand, en geest, Behaagt hij nog aan elk, die oordeelkundig leest. Kom, Moeder, laat ons roemen, Dat hij hem Zoon, u Man, Ô Weef, te Vriend mogt noemen! J.D. K. Zijn een licht in heilige gevoelens, een regel, en geleider in hunne bedrijven zou wezen. Had hij hun gefaamd ontbloot van dat verstandige licht, dan moesten zij in de rang der andere dieren geplaatst geweest zijn; en hoewel zij, misschien, met eenen hogeren trap van beschaving belicht waren, en door andere instroomden "die meer naar redelijke werking zweemd", gedreven waren, nog steeds zouden zij even onbekwaam geweest zijn, door de onvolmaaktheid van hunne eigene gezellen, om volgens de verplichtingen van den dienst en alle de verhevene aandoeningen van deugd en zedelijkheid, te handelen. Hier uit volgt, door een klaarblikkele en noodzakelijke gevolgtrekking, dat, zo het oordeel bedorven, en het verstand geheel verduisterd is, ten opzichte van Godsdienstige grondprincipes, en zedelijke waarheden, die de rechtvaardigheid, het geregeld gedrag en de ware gelukzaligheid van redende en vrijwerkende wezens betreffen; zo dit, zeg ik, den hun staat is, uit welke oorzaak die voortkomt, en door welke middelen zij tot dit droevige uiteinde gebracht worden, dan mag men vaststellen, dat de mensch op die tijd, wezenlijk in een zo ongelukkige omstandigheid, en wel zonder enige geleidester, die hem kan beschreven en te rechterweg brengen, is, alsof hij van aard onbekwaam was, tot redeneren en onmogelijk om het ware onderscheid van daden, eigenschappen, en de noodzakelijke plagen van zijn staat te onderkennen. Ja zelfs, in zodanig een geval, is hij ongelukkiger dan hij intiem had kunnen wensen; want hij heeft geheel en al het innerlijke grondbegrijp van onderscheid en zelfbepaling van de dingen verloren, uit hoofde dat hij bedorven is door valsche lichten, en misleid door een bedrieglijke en dwingelande geleidester, en vele keren zonder van zijn dwarsheid en gevaar bewust te zijn. De Godsdienst is geheel en al gegrond op de Rede, en wordt door dezelve geregeld. En derhalve, wanneer op dit Licht, geef ik de vrijheid om te zeggen, dat heilige en Godlijke licht, niet gelet wordt, wanneer inbeelding, drift, vooroordelen en valsche begrippen haar plaats innemen, die onschuldigheid, en die invloed vergund werden, welke de waarheid en de voorzchriften van een gematigd en wel geordend oordeel alleen toekomt, moet onvermijdelijk volgen, of dat de Godsdienst door godloosheid en ondeugd openbaar beschadigd, of door onnatuurlijke vermengingen van buitenzporigheid en geestdrift ontluisterd en bevlekt wordt. Het Vermogen van redenen vormen, en de bekwaamheid om te oordelen mag altijd overblijven, doch de Rede kan voorzeker den naam van licht niet dragen, zolang men dezelve misbruikt, en valsche grondregels met betrekking tot de wezenlijke stukken van den Godsdienst, Levenswijze en Zeden toelaat: neen, terwijl ze in die lucht blijft, kan men alleen dat van zeggen, dat ze mogelijk den eenen of den anderen tijd een licht kan worden, maar dat het voor tegenwoordig verdonkerd en verduisterd is. Want de spreekwijze het licht der Rede voorstaatbeeldend zijnde, kan dezelve niet meer betekenen, dan de ontdekkingen door haar gedaan, haar fijne kundigheden, en waarde onder scheiding van zaken; derhalve zolang ze tegenstrijdige of verkeerde beginselen stelt, als de gronden van haar redenering en to werken gaat, haar de averechte gevolgen, welke natuurlijk zulke beginselen voortvloeien, is het verstand voorzover met dikke en dode duisterheden bedekt. Maar dewijl dit een onderwerp is van het uitste mee belang, nadat het den wortel knalt van die onwetenschap en die vervreemdende buitenzporigheid, welke altijd wijde en vrome mannen bedroefd hebben, den wortel van Godloochening en van Godloosheid, alsmede die zeer gewaarzijnlijke aanvallen op den Godsdienst, onder den naam en schijnende woorageven van Godsdienst, gedaan, verdient het om deze reden een bijzonderder behandeling. Ik zal derhalve beginnen met iets dat voorname is en algemeen van toepassing aan te tonen. De eerste van deze, die zich tevens aan den oppervlakte bekijkt, zal opdoen "als zijnde: dit de algemene kwaal des menschdoms," is de Agitatio en Onbevredigdheid. Een ieder die eenige kennis heeft van de menschlijke natuur, zal geen wy reeds aangemerkt hebben toestemmen, onwaarlijk, dat het vermogen van te denken redeneringen op zichzelf het gemoed niet verlicht, maar het juiste gebruik en de naarstige oefening van hetzelfde, door gesduurige opmerking en onpartijdig onderzoek. Men kan van een mensch, (choon met de goede en uitgebreide natuurlijke bekwaamheden begaafd), die nooit denkt, nooit onderzoekt, niet verwachten, (naar dien het in de natuur der zaak een onmogelijkheid is, ) dat hij half zo veel zal vorderen in de kennis van Godsdienstige waarheden, als een meer overweegend en naarstig onderzoeker van eeuwenlang gemeen verstand. Ja, zijn oordeel zal, door gebrek van iets oplandelijk om hetzelfde te bevestigen, en door een schandelijke verwaarlozing, ontstaande uit de onverstandelijkheid en botheid van zijn ziel, zo zwak en verward, zyne rede dermate bedrieglijk en zyne grondbeginselen buiten zijn speuring wezen, zelf om het gemeene boekje, als iemand onderhouden kan dat plaats zou kunnen zijn, wanneer de mensen Redenaar haar onvolmaaktheid staat is. Zo dat onachtzaamheid, en, welke daar de natuurlijke gevolgen van zijn, traagheid en oppervlakkig onderzoek, ongetwijfeld veld als een oorzaak van dwaling en duisterheid des verstands moet aangemerkt worden. Een onafgeleide, niet samen opgetredenden, die de moeite niet neemt om gezondelijk op verschillende zaken van elkaar te schrijven, en ieder tot haar voordeel te bepalen, moeten alle voorwerpen verward voorkomen; waarheid en valschheid zal dan zonder onderscheid samenagevoegd en vermengd doorgaan, of, tenminste, de valschheid zal lichtelijk „wanneer ze zich schoon voordoet en met krachtige kleuren vercierd en afgezet is, den voorrang gegeven worden. Gevolgens is een onafgeleide en onachtzame gemoedsgestemd, die zich samen met de vermoeilijking van denken niet wil onderwerpen, noch de tijd besteedden tot het verkrijgen van vaste en welondersteunde denkbeeld en inzicht. De verhandeling over de duisternis aan de grootste boosaardigheid, aan het bederven van grondbeginstellingen, en de vervolging buiten het spoort in gedrag. Aan het tweede, een andere algemene oorzaak van de inwendige duisternis is het vooroordeel, dat welke het verstand met eenen velen bedekt, en verhindert om onder te schermen de barbare lijkheden, schoonheden, en voordeelen der waarheid te beschouwen. Het geeft aan het oordeel een bijzondere en sterk neiging tot een reeks van grondbeginstellingen, die bij gevolg als de beste en redelijkste aangekmerkt, en waar door de tegenovergestelde waarheden; schoon van het grootste aanbelang veracht, en als niets waardig verworpen worden; desbewijzen die de laatstgenoemde ondersteunen; worden verkleind en tot bedenkingen verminderd, doch de tegenwerpingen daarop te berde gebracht als alles uitmakende en onbeantwoordelijk verheven. Dus zal het vooroordeel, hoewel van het lomp en boos: eentje, zich al de bondigheid, opregtheid en kunst van redeneren aantasten, en wat van de zijde der waarheid en rede komt als enkel oppervlakkige kennis en bepaaldheid van Geest afstammen. De Vooroordelen, met welke het mensenheden, zijn verfchaften, maar hebben alle hetzelfde vermogen om dwaasheid en verblindheid voort te brengen: want of het een vooroordeel van de Opvoeding, van het eigenbelang, van een ingewikkelde hoge achting voor grote namen, van onderwerping aan menselijke aardbaarheid zij, welke ook van deze, zeg ik, "den Scepter zwaait; het heeft altijd hetzelfde einde, en het uitwerk daarvan is, dat het de mensen terug in hun aanvallende en verhard in de dwaaling maakt. Ten derde, de Overgegevenheid aan zinnelijke genoegen is onfeilbaar middel om het oordeel te verduisteren, en de verkeerden weg te brengen, en moet altijd dezelfde gevolgen na zich slepen, volgens den vasten en onveranderlijke loop der dingen, want door ontkennen der driften maakt ze het gemoed onbekwaam tot de stilte beschouwing en overweging der waarheid in het algemeen. Ze onderdrukt het vermogen van redeneren, en staat het punt in staat om verhevene zaken te beschouwen. Ze ontwijdt de begerenswaardigheden, maakt dezelfde strekking woedend en ongeregeld, en veroorzaakt bijgevolg dat de Ziel inwendig onrustig en oproerig is. Ze geeft ons een valse vreugde en doet ons de aandoening van de vermaak van de Ziel vereren. Wagt de Overgegevenheid aan zinnelijke genoegen, en de Rede zyn zulke tegenstrijdige beginselen, dat wanneer de genoegdoening aan het eerste onze hoofd en meest geliefde bezigheid is, naar evenredigheid zo veel te minder aandacht op het laatste zullen vallen, en misverstanden eenvormig een volkomen afkeer van deszelfs gebruik en oefening krijgen. Maar voornaamlijk stelt de Overgegevenheid aan zinnelijke genoegen ons buiten staat om Godsdienstige en Zedekundige waarheden te betragen, zij boezemt een vooroordeel tegen dezelfde in; door hetwelk men noodwendig een schrik daarvan moet krijgen, als voor een beschuldiger, een veroordeelaar, een opwekker van misdaadige vermoedens en een gevoel van wetlooze buitenfpoorigheden. maaklijke deugdsschrijving en Godsvrage zij, strafwaardige misdaaden waren, en een verfoeiend slet-sch bijgeloof, wat een schandvlek voor de metafysische natuur is, eerst het grootste voorrecht, de uitneemende plicht van de Godsdienst, en zeker het beste middel was, om de acht en gunst der Godheid te verwerven. Het bijgeloof spreekt altijd voort uit zwakheid des gemoeds, het ondersteelt dat het verstand ontroerd is, en de verbeeldingskunst, en de vrees of los vermoeden de overhand hebben, en als deze verder veld winnen, dan zal het oordeel allengs verminderd worden, en de duisterheid des verstands, naar evenredigheid, vermeerderd worden. Wanneer iemand in ernst zich eenmaal heeft gemaakt dat de grote god van het heelal een onstandvaardig en grillig wezen is, te vrede geseind of beledigd wordt door beuzelingen, dat de zotten van zyn schepzels voor hun zedenloosheid zullen voldoen, dat de onrechten van menschen Rede, door verwerpde gedachten en lichaamsbewegingen, of straffen, in plaats van de hervorming der kwaade hebbelijkheden, en een wenselijke rechtvaardigheid, te vallen, en de handhavende enige gerichte plichtigheden van Godsdienstigheid, zo zot als onbekend, de weg is, dien hij verkoos om geëerd en gediend te worden: wanneer iemand, zeg ik, eenmaal met de daad zich in het Geloof gebracht heeft, dat deze de grootste en aanleggenste stukken zijn, in welke het voornaamste gedeelte van den Godsdienst bestaat, die toont de algemene beginselen der Rede verloren te hebben. En is geenzins te verwonderen, dat het Bijgeloof, wat overloopt van optelbare, soortgelijke bedrijven, verward is en van den eenen trap van zottheid en buitenzinnigheid tot een anderen aanverwacht. Tot het eindelijk alle redelijke denkbeelden verliest. van Gogh en zynen dienst, ja de natuurlijke kennis van het onderscheid tussen goed en kwaad vergeef. Verfchende denkbeelden van God, de voetzuil en 't meunzel van het Bygeloof, zyn fundamentele dwaalingen, die den grondlag van allen waar geloof oordeel omtrent deugd en Godsgeweten verwoester, en op welke niets uit hoofde van de grondlegging kan gebouwd worden dan zwakheid en valsheid. En derhalve, wanneer zulke dwaalingen ongelukkig stand gegrepen hebben, is het bijna onmogelijk, in de natuur zaken, dat er enig ander gevolg uit zal voortvloeien dan dit -- dat, met betrekking tot den Godsdienst, het grootste belang des levens, bezigd licht dat in ons is gansduister zal worden. Wanneer wij dan willen betonen verstandige mensen en goede Christenen te zijn, zo laten wij in de waarheid alleen ons belang opstellen, en om dezelfde te vinden bedaard overweegen en onpartijdig onderzoeken. Laat geen traagheid onze gemoederen verzwakken en ons dom maken. Laat geen vooroordel onze in flauwe boeien luisteren. Laat geen overgegevenheid aan zinnelijke vermaak ons onbekwaam doen worden voor verstandige oefeningen, en wij dus, door de heerschappij aan de lusten te geven, het verstand van den troon stoten, en aan de zide der ondeugd verbinden. Laat geen Bygeloof ons zot en kinderagtig doen worden, en alle onze beginzels ten opzigte van °t waare weezen van den Godsdienst en de onveranderlyke vèrpligtinge der deugd bederven. In tegendeel, laaten wy de eerlykheid en opregtheid ons eigen maaken, en ons zelven gewennen om in alle gelegenheden de gezonde Rede tot een grondflag en toetsfteen van onzen Godsdienst te gebruiken :: want door eene geftaadige oefening zalde Rede kragtiger en verheve ner worden; hoe meer wy dat licht volgen , °t zal te helder- der fchynen en te naauwkeuriger.den weg die ter gelukzalig; heid Jeidt aanwyzen zen de gevaarlyke dwaaling, hoe bedekt on- t VAN °S MENSCHEN REDE; &C. ` 815 ouder de fraaifte en fchoonfchynendfte bedekzels „doen zien. Wederom, indien wy dit oorfpronglyke licht laaten uit- dooven, zyn wy in de eerfte plaatfe fchuldig aan eene haat- lyke ondankbaarheid omtrent God , dewyl wy het edelfte en nutfte van alle Zyne gaaven aan het menschdom gefchon= ken, het uitfteekendfte voorregt en voordeel onzer natuure. Met genoegen onbetaamde en verachtelijke verontwaardiging behandelen. Wij zijn, ten tweede, de willige bewerkers van ons eigen bederf, Schande, en ellende; wij zijn vervallen tot een vuil dierlijk gevoel, tot een enkel zinnelijk leven, en loopen het verschrikkelijkste voor alle wezens die met redelijkheid en zedelijkheid begaafd zijn in de mond, de verwoesting naamloos van het leven der rede, het leven der zuiverheid en inwendige rechtvaardigheid, het leven Gods in de mens. Dus heb ik getoond, welke in alle eeuwen de voornaamste en algemeenste oorzaken zijn, door welke het inwendige licht der rede verdacht is, en het oordeel verdorren is en in verkeerdheid gebracht is. Ik ga nu over. Om een kort verhaal te geven van de verdorvenheden van de Christelijke Godsdienst, welke geschikt was om ons natuurlijk licht te helpen en bij te staan, alsmede van de middelen door welke dezelfde ingevoerd en bevestigd zijn. De Christelijke Godsdienst, zo als dezelfde in de beginnen der wereld is voorgesteld, was onwederzeggelijk een klare, verstaanbare en zeer uitmuntende leer, rechtstreeks geschikt tot ere van Gods zedelijke beoordeling, en de bevordering van de ware verhevenheid en de welvaart van het mensdom. Het was, in de daad, een onderwijzing van de grootste nut, wegens haar klaarheid, geschikt voor alle vatbaarheden, en verordend om haar hervorming en gezondheidsinvloed tot alle standen en staten uit te strekken. En dus blijft het altijd met opzicht tot deze gewichtige beginselen, die eigenlijk tot het wezen en de geestelijkheid van het Evangelie behoren; hoewel met de tijd, de onkunde van oude gebruiken, de spelingen op haardelijke manieren die wij niet recht weten, de bijzondere eigenschap van een taal, in vele opzichten zeer verschillende van die der tegenwoordige eeuw, in andere stukken, van minder aanbelang, enige geringe en toevallige duisterheden hebben te weeg te gebracht. Maar gelijk de Rede leert, dat de Christelijke Godsdienst, als deze van Godlijk oorsprong is, in alle wetenlijke en eenige Leer moet behelzen; ligt om te bevatten en uit te leggen; zo leert de Geschiedenis aan de andere kant, dat vreemde verdorvenheden, en uitgboorige voorrechten, Zeer vroeg daarop geënt zijn, die allengs tot een verbazingwekende hoogte van bijgeloof en tirannie opwijken. Kerke te vertonen; en de rechter grondvlag werd gelegd, om er in een gunstiger tijdsverloopen dat gebouw van luisterryken hoogmoed en onderdrukking op te bouwen; vele dwalingen en van buiten aankomende nieuwigheden, werden met ijver voortgezet, en met der Christenen algemeen geloof vermengd. Echter, behoefte men zich niet te zeer daarover te verwonderen, na eenmaal eenigen van de Rede af te wijken en die verleidelijk, daar zij de enige zekere leidsvrouw in het verklarende van het Heilige Schriftuur, en noodzakelijk is, om den samenhang en het gevolg van een bewijs te bepalen, en de figuurlijke uitdrukkingen te verzagen, door aan de zelf een gematigden en bestaanbare zin te geven. Wanneer deze, zeg ik, zich striktelijk in alle gevallen bij de letter van den tekst hielden, getrokken tot de uiterste strengheid. — Terwijl anderen de natuurlijke eenvoudigheid van het Evangelie bevlekten, daar zij hetzelfde met diverse onderafdelingen van Philosophie probeerden overeen te brengen, en er nog een derde partij ganz apart van beide voorgemelde gevonden werd, die niet alleen de keuzen, maar ook de gebeurtenissen zinbeeldig verklaarden, en dus eenen Fabelachtigen Christelijken Gods dienst maakten, onder het voorwendsel van eenen gezuiverden en mystieken zin, die overlaatende om gescheild te worden volgens ieders bijzondere vooropgevatte gevoelens en verbeeldingskracht. Daarop werd, met de bekeering van de Roomse Keizers, rijkdommen macht in de Kerk ingevoerd, en toen ontstond er heerschzucht en scheuring. Partijen werden er gesmeed, alle greetig haakende om het bewind in handen te krijgen, en waren in hunne geschillen tot de uiterste bitterheid tegen de een tegen de ander, zij beloofden zich in waardigheid en luister te zullen neemen, door middel van diverse Geloofsbelijdenissen, die gebruikt werden als de streken van eerzucht en onderlinge verdrukking. En met elkaar bittere geschillen hebben noodwendig vele graven van dwalingen stand gegrepen. Waarheid of valsheid werden beurtelings vastgesteld, naar de wereldlijke Tie. Volgens de menselijke rede, en wel zo zal ik dit punt behandelen. De Geloofsbelijdenissen werden zo zeer samen gebracht en gesmeed, met overmerk om het ware en oorspronkelijke geloof der Christenen te bepalen, als wel om zich tegen de Geloofsbelijdenissen van andere gezindten aan te kunnen kanten. En daarop werden uitzonderingen en mengsiften uitgevonden, onverstandbare en barbarense spreekwijzen ingevoerd, als het veldteken van het rechtzinnige geloof, door welke de lasteringen en verdeelingen meer en meer voet kregen, en de dienst een nieuwe en vreemde gedaante aannam, Christus en de Apostelen geheel onbekend. Daar na, wanneer de Geleerdheid die tijden, nergens anders in bevat; dan in Bovennatuurkundige duisterheden en ingewikkelde vraagstukken, werd op gelijken voet, de geheele Christelijke Leere een enkele brabbeltaal van noodlottige onderscheidingen en schoolische spreekwijzen, die geenen zin ter wereld hadden. Dit bedekte dezelve met ondoorzienbare nevelen en duisterheden. De hoofdstudie was, hoe men de eerste beginstels van redenering zou verwarren, om de dwaaling waardig te maken, door het opsprikken van een valse Leerwijze en het overeenkomen van de allerftrijkste tellingen. En als het verstand des volks verblind en in slaapvermiddelen gebracht was, nam men toevlucht tot valse en verziende wonderwerken om het reeds veel vermogende stelsel van bijgeloof en bedriegelijkheid te onderdrukken, deze werden gebezigd om eenen verbasterten en onzuiveren Christelijken Godsdienst te bevestigen, in volkomen tegenstelling van den oorspronkelijken, die goede, heilige, en Godlijke Leer, welke door kracht van wonderlijke en ontegenzegbare wonderwerken bewezen is. Dus vond het gefaas ten dag van de Hervorming. — Maar hoewel toen de grondestellingen wat opgehelderd, en vele zotte dwaalingen en schandelijke stukken van bijgeloovigheid, wijslyk en fruitgig; door de genootschappen, die zich van den aanhang des Roomse Geloof en Antichristische Kerk afzonderden, verworpen werden; echter blijft tot nog toe de zuivere Evangelische Godsdienst te veel belemmerd door menselijke bijvoegzels en belast met tegenstrijdige en ongelooftyke Leersstukken: enige daarvan kunnen niet overeenkomt worden met de Eenheden van God, dat eerstelijk een begunstelde van Natuurlijke en Geopenbaarde waarheid; andere zijn volkomen onbestaanbaar met Gods algemene Goedheid en begeerte om het geluk des menschdoms te bevorderen. Niettegenstaande zijn ze ook niet geheel zedelijk, en kunnen niet een geheel zedelijk karakter hebben, en dat juist omdat ze onveranderlijk verplichtingen der deugd en van 't eeuwige recht verkiezenende, en zich hebben tot een ongehoorzame spoornloscere ongebondenheid overgegeven, dat de Christenen, in meeste alle eeuwen wonderbaarlijk dwaas geweest zijn, en, naar de voorzeggingen van den Heiligen Jozef, de rand van de Leer niet kunnen bevatten. Het is wel niet onwaarschijnlijk dat ze door deze woorden zelf eenigszins misleid zijn, die, verbeeldend wegens, bloot tanden voor de ongerijmdste uitlegging, welke een weelderige en verhitte vingerskracht kan voortbrengen; zonder den ware grond en rede van de overkeer kunnen vast te stellen en te verklaren. De uitdrukkingen Radelijke Leer, Schriftelijke Leer zullen tegenwoordig zo niet verkeerd vertaald worden, en nog steeds komt de andere spreekwijze, in de daad, juist op datzelfde de uit met deze, daarom noch onbevatbare verborgenheiden, die nimmermensenlijk geopenbaard zijn, noch onregelmatig, noch zedenloze leeringen op enige mogelijkheid weg als gezonde leeringen kunnen worden voorgesteld; omdat de twee laatste noodzaklik verdorven en schadelijk moeten zijn, en de eerste in de daad onschadelijk bevonden worden; omdat ze onverstandbaar en gevolgens van geen invloed op het gedrag, daar ook, om dezelfde reden, zondergestalt en nutloos zijn. Hij alleen die een klaar en goed geoefend verstand bezit kan gezegd worden een mensch van gezond verstand te zijn; Hij alleen die regelmatige gevolg Gen uit vaste grondbeginzelen afleidt, is een mensch van een gezond oordeel. Hij alleen die eerlijk en onpartijdig is, en blootstaat voor overtuiging, is een persoon van een gezonde ziele; en op gelijke wijze kan niemand, dan hij die acht geeft op de gezonde woorden, welke uit hunnen aard trekken, om 's menschen rede te zuiveren en te volmaken, en de deugd voort te planten, die de gezondheid het even en de kracht is van der menschen ziele: met eenigen hing van waarheid of recht, zich den staat van gezondheid, in den geloof toegeven. ... Ik zal bevelen met aan te merken, dat er op ons een Sterke verplichting ligt, om de bovengemelde oorzaken van verduistering des verstands te mijden, niet alleen als redelijke schepselen van een, niet alleen als Christenen, die de Leerstukken en de pligten van den ware Godsdienst klaren en uitgebreider kennen, maar ook om de zorgen, welke wij behooren te dragen voor de nakomelingen, dewijl de gevoelens, die in de een eeuw de overhand hebben, wel of valsche, nuttige of nadelig, natuurlijk tot de andere overgaan. De denkbeelden van 'gemeen', gelijk de ervaring leeraar, zijn ten grooten deel overgenomen van hunne onmiddellijke Voorgangeren. Beide duistere eeuwen zijn meestal altijd 'in de geschiedenis der wereld', gevolgd door een die daar aan gelijk was, zo ze dezelfde in duisterheid niet overtrof. En in een bijzondere betrekking, de dwalingen der ouderen daalen maar al te zeker af op hunne kinderen. ... Aan den anderen kant, wanneer kennis, op regthied, en een eerlijk vrije onderzoek zich begint te verspreiden, is het naastvolgende gelach van gelijken wijzet. En onderzoekender. Zo wilden wij derhalve zorg dragen om in ons eigen gemoed het licht der Reden, het licht van den Christelijke Godsdienst te vermeerderen, mogen wij vreelyk verwachten, oordeelende naar ’t geene tot dusver de wezenlijke loop der dingen geweest is, dat onze goede grondbeginzels, als een voorhoor van erfenis, zullen overgaan tot de naaste nakomelingen, en mogelijk een invloed hebben op latere en verder afzijnde tijden. Redenvoering door den Heer Navarre, Hoogleeraar in de Wiskunde: (Vervolg van bladzijde 442. Nadere ontwikkeling en voor deze Redenvoering) De Oefening der Wijspreekbaarheid. Het is ten uitgevende vreemd dat men tot heden de Jeugd niet toegelaten heeft in de Wiskunde. De studieëren, voor datzelfde zich in de Rhetorica of Wellprekendheid geoefend had; daar men in tegendeel tot de oefening van de Wellprekendheid niemand behoorde toe te laten, dan diegenen die de Wijsbegeerte daargeloopen hadden. Is 't niet natuurlijk dat men eerder leert denken dan spreken? En ziet gy niet "dat uw Leerling onmogelijk niet kan denken, en in een goede smaak schrijven, dat na dat hij den weg, die ik afgetekend heb, bewandeld heeft? Dan heeft hij de zuiverheid van de taal geleerd in de Spraakkunde, de rijkdom van de Letteren in de fraaije Letteren, de nauwkeurigheid van de redeneringen in de Redenaarkunde, de kennis van de zeden en de gemoedsdriften in de Zedenkunde, de verhevenste denkbeelden in de Bovennatuurkunde, de bepaalde oplettendheid van het Verstand in de Wiskunde, de diepste geheimen der Natuur in de Natuurkunde, de kennis der tijden in de Tijdrekenkunde, het fraaije van de sinspeelingen in de Verdichtselkunde, en het taferel der eeuwen in de Geschiedkunde. Wat wordt 'er meer vereist om iemand een grooten Redenvoerder te doen worden? Het vermogen van te bewegen of te raken alleen, dat geen ontwerp van studie iemand kan geven. Wat men ook desgeweegens oordeelt, of men bij het oude vooroordeel blijft, of dat men er van afziet, ik verscheid de Rhetorica in twee delen: het eerste handelt over de gewilde, het laatste over de ongewilde Wellprekendheid. De ganse Welsprekendheid moest dan gebracht worden onder drie hoofden. 1. De Rhetorica der gewijde en ongewijde uitbeelding. 2. De Rhetorica der welvoegelijke wegen den Fransen eigen. 3. Een uittreksel der grote voorbeelden in alle soorten. Om deze geheele Welsprekendheid op te stellen, zou ik putten in de bronnen van Aristoteles, Cicero, Quintius, Longinus, Dionysius van Halicarnasse, Rollin, Sismondi, Lami en de Dichtkunde van Horatius. De gewijde Welsprekendheid beschouw ik, of met opzicht tot den Preikstoel, of ten aanzien der gemeenzaame onderwijzingen. In de eerste onderdeeling, leer ik de hartstochten voorstellen en uitdrukken, dat twee zeer verschillende zaken aan de hand gelegd zijn; eerst een verhandeling over de hartstochten direct tot den Predikstoel; en ten tweede een verhandeling over den stijl, met opzicht tot datzelfde oogmerk; aldoor in 't oog houdende, dat men den stijl onderscheiden moet doen zyn, naar geraad van de verschillendheid der onderwerpen. De eerste leidt mij tot de kennis van het menschelijk hart, en de tweede leert mij, met welke een taal tot hetzelfde heb te spreken. Men bezwaar gereeldelijk dat ik in dit gedeelte zal doen opmerken het ondergescheid dat ter is, tussen de ongewijde Welsprekendheid en die heilige Welsprekendheid, welke God alleen waardig is, die een afkeer heeft van opperhoop en delen praal; die Welsprekendheid van overtuiging, welke een Godsgelijkheid tot een Christen-wereld maakte; die evangelische Welsprekendheid, welke, door de stempel van Petrus, drie duizend mensen bekeerde; die krachtige Welsprekendheid, welke, door de stempel van Paulus, de hoofden van de oudere kerk riekte van alle kanten. Voor eachendheid, welke "door den tong van Paulus" de Troon der Keizeren deed schudden; die treffende. Vleespreekendheid, waarom Stephanus de barbaarse Joden in het hart raakte, terwijl hij onder bewering vijftigende gaf. Door den HBR Navarre. Een godspreeken van de Profeten, en niet in het Heilige Domein der Geleerdheid, zou ik de Jeugd leeren zoeken, dat dit hunne Vleespreekendheid moet verklappen. Hetgeen der ongeïntereelde taal ten cieraad zou verschrikken, is altijd de eerbied der heilige diensten onwaardig en een Kunst, wier oorsprong afdaalt van den allerhoogsten, moet, volgens haar oorspronkelijke geschiktheid, niet dan aan opwekkende onderwerpen toegewijd worden. De tweede ordeelingsdeeling beschouwt de geïntereelde Vleespreek met opzicht tot de gemeenzaame onderwijzing, het zij in de Zendingen, daar men moet onderrichten en verbaazen; of in de Semonen, daar meer onderwijzing dan aandoening vereist wordt; of bij een Boetling, daar meer aandoening dan onderwijzing plaats maakt; hebben (de omstandigheden van ouderdom en ziekte niet te min in acht genomen zynde;) of in de Sommarien, daar een zeer duidelijke onderwijting, die de overtuiging afpers, in gevonden moet worden; of bij een zieken, daar men niet moet doen dan vertroosten; of bij een stervenden, daar men alleen te vertrouwen heeft. De ongeïntereelde Vleespreek, beschouw ik als een Vleespreektendheid van de Pleitzaal, een Staatkundige Vleespreek, die van den Krijg, en de Vleespreek van de gevochtenheid en van de houding. De eerste maakt den Advocaat, de tweede beïnt de tong van een Afgemand, Afgevaardigden, en van het Hoofd een Maatschappij, van welke dat ook dezelfde zij; de derde doet een Legerhoofd preken, de vierde toont ons hoe men de betrekkingen, de onder­scheidingen, de omstandigheden, de gebaarden, zelfs het stilzwijgen, behoorlijk in acht heeft te nemen. In dit gedeelte zou ik, even als in het eerste, de Rhetorica der uitspraak, der hartstoevochten, en der welvoegelijkheden geven; maar moet dan betrekking hebben tot ieder der voorwerpen in de bovengemakete vierledige onderdeeling voorgelegd. EN: Zie indien men. Kken, altijd beschouwd van de zijde der Weltprekendheid. De fraaie Godsdienstige gezangen van Rousseau, Racine over de Palmen en over de Godsdienst, de voortrefelijke plaatjes uit de Henriade, de Ijade, uit Homerus, uit de Odissea en uit Anacreon goedendag mijn een verzameling verleenden voor de eerste: Corneille, Racine, Moliere, de beste Treurspelen van Seneca, of een en ander Tragisch van Plautus, de Gebroeders van Terentius, gezuiverd, een paar uitgezochte stukken van Euripides en Sophocles zouden een Verzameling maken voor de laatste. In de Verzameling der Latijnse Dichtkunde zou men ook nog kunnen voegen de uitmuntende stukken uit de Dichtkundige werken van Vida, Buchanan, Sannazarius enz. In het tweede jaar zou men doorloopen het beste dat er gevonden wordt in de Franse, Griekse en Latijnse Redenvoeringen; des morgens zou men de ongewijde en des avonds de gewijde Redenvoeringen nagaan. Met opzicht tot de gewijde Wellpreekendheid zou men, in het Frans, gebruik maken van uitgezochte plakken uit Masiello, de Bourdalot, de Lycredenen van Blechier en van Basfus, bij een verzameld door Don Santarric, of te vinden in les Fragments d’Eloquence, in het Latijn, van de fraaie plakken van een Heilige Leo, Gregorius, Bernardus en Cyprianus; in Grieks, van de schoonste stukken uit den Heilige Chrysostomus en Basilus. En wat de ongewijde Wellpreekendheid betreft, hier om tolerantie zou ik, in het Frans, nemen, de stukken van Patru, Cochin en Daguestau; in het Latijn, de Orationes Colle en van Titus Livius, de Redenvoeringen voor Flaccus, voor Milo enz.; en in het Grieks, Demosthenes, Eschines enz. De Morgenboeker voor het eerste jaar zouden dan zijn... Eenige Hoofdstukken uit de Brieven van den Heiligen Paulus, Johannes, Jacobus, Petrus, Judas enz. met opzicht tot de Welopsprekendheid uitgekoozen. a. De Franse, en b. De Latijnse Verzameling, 3. De regels van den Leier Zang en het Heldendicht, s. De Abesgrica. «De Avondboeken zouden zyn. 1. Het vervolg der Brieven van den Heiligen Paulus. 2. De Franse, en 3. De Griekse Verzameling. 4. De regels van het Tooneeldicht. 5. Eenige Overeenkomsten in de wereld, gelijk voorvallen of andere die verzameld hebben. DOOR DEN NEERLANDS NAVARKE: 833 De Morgenboeken zou dit jaar zijn. 1. Het vervolg van de Verzameling der Brieven, a. De Franse, en 3 e Griekse Verzameling. 4. Eene Verhandeling over de hartstogten, of de Abbetika, 5. Het vervolg der ongewilde Geschiedenschappen. — De Avondboeken zouden zijn. 1. Het vervolg Van den Heiligen Paulus, a. De Franse gewilde verzameling, en 3. De Griekse. 4. Het vervolg van de Rhetorica, met opzicht tot het gewilde, in dien maak als boven gemeld is. 5. Het tweede gedeelte van de ene Historie van Bosscher. 51. Gemeenlijk zou ik niet van buiten doen leeren, dan zulke stukken die sterk treffen, en zeer licht zijn, om den maak en de zeden te beschaven; ik zou me vergenoegen met de leerlingen het overige te doen zien, en ben deswegen na verloop van een week, of daar korter of langer tijd, te ondervragen; ik zou deze oefening zo goed mogelijk maken als maar enigszins mogelijk was, door middel van belooningen, door regelmatige lofgevingen, met één woord de overeenkomst aan te duiden, wat den student aan opwekken. In het tweede jaar zou het gewone werk des morgens nu eens een ontknooping van een Lied van Horatius; in Prokla, in ’t Fransch of Latijn, dan eens van een stuk uit Jehova of een der andere Profeten, uit Job of een Psalm van een gedeelte der Henriade of Aeneide; of uit Rosas, Buchanan enz. … Van tijd tot tijd zou ik hun oordeelkundige aanmerkingen, in ’t Fransch of Latijn, afwinderen; en zomettyds een klein Dichtstukje, naar de vatbaarheid mijn scholieren. Des avonds zou ik op dezelfde wijze handelen omtrent de Tooneelfstukken. In het derde jaar, zou men des morgens in ’t Fransch; in ’t Latijn en zomettyds ook in ’t Grieks, een klein stukje moeten opstellen: het is een Pleitgeding Verzoekschrift. 53. In het tweede jaar, zou men des morgens in ’t Fransch; in ’t Latijn en zomettyds ook in ’t Grieks, een klein stukje moeten opstellen: het is een Pleitgeding Verzoekschrift. Krijgskundige, Staatkundige of Burgersche Aanpak; of een gesprek aan een Vader tot zynen Zoon, of van een Zoon tot zynen Vader, of over een onderwerp van Letteren oefening, of van enkel vermaaklijk tijdverdryf, of over een karakter getrokken uit de Schriften van de Bruyères of eens - zeventwintig van geen in eeuwig Les verhandeld en zul Des. Voorzover het hartstocht moeten afnemen, of een voorbeeld geven van het bestraffen een zondaar over deze of gene ondeugd, of een deugd aanpraten, of een eigenaichaapheid der Godheid ontvouwen; altijd grootheden onderwerpen. Volgens dit ontwerp zal het meest voorkomt, meer gereguleerde schikking, meer opklimming in kundigheid, en meer vordering van de gyle der Jeugd wezen; het welk vooronderstelt, dat ieder der twee Professoren in de Wijsbegeerte, 's morgens en 's avonds in het School komend, een Scholier geleide tot aan het einde der Oefening, gelijk de Professoren in de Wijzegeerte doen: maar zo 't gebruik wil, dat er ieder keets eens daags inkomt, kan men regelmatig hetzelfde ontwerp volgen, zonder er iets in te veranderen. In de twee jaaren zijn er ongeveer 100 Scholieren; de Professors die 's morgens les geeft, zal alles wat hij te tonen heeft, en wat er te verrichten staat, met opzigt tot de gewijde en ongewijde Redenaars, in 350 Classen kunnen verdelen: en de Professors die 's avonds onderwijst, zal het ligtlijk insgelyks doen, ten aanzien van de gewijde en ongewijde Dichtkunde, in den reeds voorgestelden maak; en dus zal alles tot het gewoon gebruik te brengen zijn. 55, Indien 'eer: maar één Professor in de Welbegrijpende heid is, zal niets echter verhinderen dat men hetzelfde ontwerp zoude kunnen volgen, zo ten aanzien der Boeken, als ten opzichte der oefeningen. Men heeft maar in acht te nemen „dat men den morgen houdt voor de Prof en den avond voor de Poëzie, en dat men nooit voor dezelfde Classe 'of op denzelfden dag; te gelijk iets in Prof en iets in Poëzie doe optellen. Men behoort toe te zien dat deze oefening „ganz ver verschillende in vorm, beurtelings verfijnd wordt; op dat de geest zich geheel op het bedoelde onderwerp vestigt. 56. Bij aldien men er op aandacht, dat de Weldoende- heid in één jaar afgehardend moet worden, zal de Professor dezelfde Boeken, die wij opgegeven hebben, kunnen ontvouwen; maar hij moet dan de stukken opkorten, in evenredigheid aan de korte tijd die men hem vergunt. Hij heeft, 't is waar, 350 Classen, gelijk de anderen, maar die zo Classen zijn in dit geval gelijklopend: voor 't Profa en de Poëzy, daar ze, volgens mijn schikking, voor ieder in 't bijzonder zouden zijn. 87. De vroomheid, de -Godsdienst, de eerbiedigheid en de zeden, de beschaafdheid behoren in deze, zo min als in de voorgaande Oefeningen vergeefs te worden. In welk een ruim veld van nuttige lesden deswegens vindt men hier niet, in de Pleitgedingen, de Oordeelkundige Aanmerkingen, de Ontledingen der Preken en Liederen, Gezangen, Aantalkspraak, ja in alles! O Wad oei e d | En 88. 4. C, DOOR DEN HEER NAVARRE: vigt rt” De Oefening der Godgeleerdheid, —. … 58, De Overnatuurkunde en de Zedekunde in de voorgestelde maak verhandeld zijnde, zo moet de Godgeleerdheid hier, eigenlijk gesproken, niet meer zijn dan de voltooide vorm van de natuurlijke Godsdienst, de Bovengedachte Overnatuurkunde en de Zedekunde. Een 59. Verre van hier alle Scholastiek, die de eerbiedwaarde wetenschap verbasterd heeft, in een wetenschap vervuld met nutteloze dingen, scheldwoorden, klanken, bespotelijke dwarsbomen, vaste voorstellingen; die meer geschikt zijn om iemand over de Godsdienst te doen twijvelen, dan om hem dezelfde te verklaren. Moet de Godsdienst vervat zijn in boeken zonder einde, waarin men meer beledigingen dan redeneringen vindt? Kan die Godsgeloof wetenschap verstrekkend tot een Tooneel van twist, tweespalt en gekracht zijn, die geschikt is om zelfs de eerste zaadjes daarvan te verpletten? Kan die Godgeleerdheid vatbaar zijn voor verfhelderende samenstellingen, daar Apollos het een, en Cephas een ander gevoelen voorstaat; zij, die het doel heeft alle de stemmingen te brengen tot de eenheid des geloofs? ... Een B, „ 60. éénen God, en vervolg met eene bijzondere Verhandeling over den geegenereerden God, die hij een tak van is; hier op komt het Geloof als een gevolg, en eene Verhandeling over den Christelijken Godsdienst als een befluit hier van. Verder geef ik eene Verhandeling over de Kerk, ten nauweste aan het voorgaande verbonden; hier op volgen onmiddellijk de Sacramenten in 't algemeen, een stuk zo zeer verknogt met de Kerk, en voorts de Sacramenten ieder in het byzonder, Eindelijk befluit ik alles met de Leer der Zeden, die vervat wordt in eene Verhandeling over de Liefde tot God, eene over de Liefde tot den Naasten, en eene over de Deugden en Ongehoorigheden in 't algemeen. De Verhandeling over den éénen en drieënen God bevat het bewijs voor het bestaan van God, deszelfs aard en volmaaktheid, alleen bewezen op de bovengemelde gronden, en latende andere bewijsredenen voor de Bovennaamde. De Verhandeling over den tegenereerden God behels de Menswording van het Woord, het geheele leven van Jezus Christus, met alle zyne Verborgenheden en Genade. Die valt het handelen over de noodzakelijkheid van 't Gebed, deszelfs grondslag, deszelfs aanvaardbaarheid, over de Openbaring en derzelver kenmerken, over de Heilige Schrift, de echtheid en Goddelijkheid der Boeken daar in vervat, en eindelijk van de Overlevering. De Verhandeling van den Christelijken Godsdienst leert ons kennen den aard van een bovennatuurlijk of geopenbaard Godsdienst, deszelfs noodzakelijkheid en zekerheid. heid, de niet genoegzameid van den natuurlijken Gods-dienst, de Godspreeken, de Wonderwerken, de overeenkomst en het verschil van den Joodse Godsdienst met den Christelijke, de zending van den Heiligen Geest op de Apostelen, dat is te zeggen „de grondlegging van den Christelijke Godsdienst, deszelfs voortplanting „deszelfs zegen-paal over de Vervolgers en Vyanden eindelijk de noodzakelijkheid van een leven na dit leven enz. ... De Verhandeling over de Kerk bevat het geen men gemeenlijk deert over de hoedanigheden der Kerk, derzelver Achtbaarheid, Feesten, Plegtigheden, en Tug; mitsgaders het Kerkelijke Recht en het Beheer der Kerkelijke goederen, hetwelk verzen zal nog in 't bijzonder te spreken van de Kerk van Frankrijk, derzelver Voorrechten, en Vrijheden; over de Reglementen door de Franse Geestelijkheid gemaakt, en de hulp die de Kerk van Frankrijk door alle tijden van onze Koningen en Parlementen genooten heeft. De Verhandeling over de Sacramenten in 't algemeen zal , slechts weinig bladzijden beslaan; die over de Sacramenten zelf in 't bijzonder is een weinig langer, om dat ze gaat over Sacramenten die op verschillende wijzen beschouwd moeten worden; gelijk men dus de Eucharistie ook heeft te verhandelen als een Offerande, wat wellicht aanleiding geeft tot een kleine onderdeeling over de Mis-offerande. De Verhandeling over de Liefde tot God brengt meteen, dat men zich bijzonder uitlaat over het Gebed, en over de Aanroeping der Heiligen: die van de Liefde tot den Naasten eist een bijzondere Verhandeling over de Rechtvaardigheid. De Verhandeling eindelijk over de Deugden en Ondeugden in 't algemeen is gans simpel. DOOR DE HEER NAVARRE, 52 Jeder deel deze verdeeling heeft, ziekelijk men ziet, zyn bijzondere armen, die zich verder in takken verdelen, welken weder hunne scheuten hebben, dat een Leeraar in de Godgeleerdheid al gauw bemerkt dan ik. Ik laat het aan zyn bekwaamheden en aan zynen ijver over, om ieder gedeelte te volmaken als een goed Katholiek, als een ware Geleerde, en als een oprecht Liefhebber van zyn Vaderland. 62. Wanneer men hier alle spitsvindigheden, en alle tijdelijke Schooljes geschillen afzondt, als men in deze geen andere dan de opgenoemde bewijzen gebruikt, zo men geen herhalingen maakt, en de tweede waarheden door de eerste bewijst, zal men, zeer gemakkelijk, in den tijd van drie jaar, de ware Godgeleerdheid kunnen afhandelen, overeenkomstig met dit ontwerp, dat ik er van gegeven heb. Hoe vele nutloze dingen zouden er dus doende uit onze katernen niet verbannen worden! welke gewichtige waarheden zou men, over alle de artikelen van onzen Godsdienst, niet in derzelver plaatsen kunnen voegen! Hoe vele zaaken zou men langs die weg niet in een helder daglicht kunnen zien, met betrekking tot de eendragtigheid tussen de Geestelijke macht en de Wereldlijke Bestier! enz. De Oefening der Rechtsgeleerdheid. Ik zal hier niet herhalen het geen ik in mijn Redenvooring reeds gezegd heb, over de nutloze verschillen, die men in de Rechten handelt. Het is blijkbaar, dat alles wat betrekking heeft tot de macht der Wetgeving in 't Roomse Recht, ganz niet vooft in onze Eenhoofdige Regering : de eerste tijden derhalve vande Digesten en Instituten behoort men geheel achter te laten. De Verklaringen van één onze Koningen hebben de Rechtsgeleerdheid bepaald tot de onderwerpen van Testamenten, Donatieën en Substitutie; hoe vele Roomse Wetten zijn daar door niet onnodig geworden! Hoe vele anderen zijn er verbeterd door de Novellen van Justinianus, die de opvolging ab intestaat regelt! En kan men niet op een dergelijke wijze spreken van de Wetten, die opzicht hebben tot de wijze van Rechtspleging, zo in burgerlijke als in straflijke zaken? Men onderwijst dan op onze Hoogeschoolen het Recht dat ons eigen is. Laat ons de waarheid van het Corpus, van de Digesten en Instituten niet vernietigen; maar laat ons voor ons Recht doen, het geen de Romeinen, die we zo veel eerbied toedragen, gedaan hebben, om het hunne te voltooien en te volmaken. Rome, haar gebrek aan wetten overheerst tot de Wetten schapende, verruimde zich met beschrijvingen van Griekenland; maakte zich de Wetten van Socrates, Lycurgus en Solon eigen, en vond in die bronnen niet alleen een nieuw materiaal voor de volmaakingswerken van haar Rechtboek maar zag zich wel toegestaan van alle de Griekse Wetten zonder keuze te verzamelen, en die allen zonder twijfel aan de Romeinse Jeugd ter bewaking voor te stellen. Dat we op een dergelijke wijze uit de Verzameling der Roomse Wetten neemen, dat geen overeenkomstig is met onze Wetten, dat geen deze kunnen ophelderen en volmaken; dat de voorzichtigheid altijd onze keuze bepaalt. Met één woord, men houdt zich verbonden aan het Recht der Volkeren, men brengt onder algemene hoofden onze Wetten, de Gebruiken onzer Provincies, de Ordonnanties onzer Koningen en de Vonissen onzer Gerechtshoven : men maakt hier uit een geregeld samenstel eigen aan de Natie; en onderwijst onze Fransen in 'tzelfde. De Oefening der Geneeskunde. 