VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
15 16 17; 18 19, 20, ITIITI IT TST TSS Hoogfte Barometer d. 3% 2 А Laagte Barometer d. 25. 2) middelb. d. 29. $$. Hoogfte Thermometer gr. 46 А Laagte Thermometer gr. 25 middelb. gr. 35e MENGELWERK, TOT FRAAYE LETTEREN , KONSTEN EN WEETENSCHAPPEN BETREKKELYK,. DEUGD EN VERSTAND NIET WILLEKEURIG, ОЕ DE VERKEERDHEID VAN HUN, DIE ZE ALS WILS LEKEURIG BESCHOUWEN , TEGENGEGAAN. Nam neque decipitur Ratio; nec decipit unquaní, (Vervolg van bladz. 557. ) M": ontdekt dierhalven , als men het gedrag def mena D fchen aandagtig gadeflaat, een tweederlei foort van Verttand , of het geen men іп de zamenleving verftandig hoort noemen; en even zo een tweederlei zoort van Deugd , of het geen den naam van Deagd draagt; Dan deze twee zoorten van Deugd en Verftand hebben weinig meêr gelyk- heit op elkanderen , dan de duisternis ор het ligt heeft. Het ware Verftand oefent zyn vermogen en zyn voornaam- fte kragt, іп de fcherpzinnigheit van bevatting , in het doors onden van de Waarheit, in het kragtig redeneren, іт de nelheit van oordeel, in het gelukkig bevatten def zaken ; in het onderfcheiden der Waarheit van de valschheit. Het valfche Verftand in tegendeel bepaalt zich in de fchalkheit , in de Loosheit, іп de doortraptheit van een bedorven hapt , in de overdenking van een vuil gemoed , in de overweging hoe men best zich zelven , met voorby zien van alle ande- теп, met voorby zien van Dengd en Rede, zal bevoordeee еп. Het laat mmiddels niet na, anderen te verdenken уай dat geen, het welk de geduurige toeleg blyft, om zulks zelf te bedryverr; en ís altoos ор zyne hoede , wel fcherp - en naaukeurig uitziende , om zích те wagten voor ftrikken die het gewoon is anderen te pannen. Het оп:Пааг zich daarenboven geheel van het volgen ener lastige Deugdbe- tragtings en weet den fcherpzienften zelfs té betrekken , met zulke fyne uitgedagte ftreken, dat Ter volftrekt geen ander , дап een ondeugend Mensch, op gevat en verdagt kan zyn. — Dan dit is ’ nies alleen; als men e náatt- HI. DEEL, MENGELW, NO. 13. Ss keg- 576 DEUGD EN VERSTAND keurig op let, befpeurt men nog meêr ougelykheit in deze twee zoorten van Verftand ; want daar het eerfte zich tot geene zaken bepaalt, dan die in haren aart en natuur de beste zyn, gefchikt om de voordeeligfte belangens en ge- lukkigfte oogmerken te bereiken ; en daar dit Verftand , eene andere zaken , dan die de beste zyn, uitgekozen febbende , dezelven tot de voegzaamfte , tot de allerge- fchiktfte eindens weet te gebruiken ; daar legt het ander Ver- Папа zich nergens op uit, dan alleen op zulke dingen, die zich binnen den engen kring van dit leven befluiten ; opty- delyke , op aardfche , op verganglyke goederen ; die dik- wils even fchielyk voorby gaan, als ze verkregen worden ; terwyl het zich daarenboven nog toelegt , om, zulke zaken verkregen hebbende , die te gebruiken tot zeer onwaardige оортегкеп ‚ tot alle zulke eindens „ die de bejaging van redelyke Wezens ten eenemaal onwaardig zyn. Het is eveneens met de betragting van de Deugd, als met de oefening van het Verftand gelegen. — De ware be- tragters derzelve doen alle hunne bedryven inftemmen met de geftrengfte regelen der Deugd; zy waarderen derzelver waardy boven alle fchatten, en zyn in waarheit Deugd- zaam; om dus, in allen opzigte, eenftemmig de Zedelyke oogmerken van hunnen Maker te loven. — Maar de ande= ren wenden de Deugd flegts voor, om des te gereeder hune ne bedoelde oogmerken, die niets buiten dat uitwendige met de Deugd gemeen hebben , te bereiken. Onder den fchyn van Deugdzaam en Eerlyk te zyn, weten ze hunnen Evenmensch op te ligten; en zyn inderdaad, onder deze fchoone vertooning verborgen zynde ‚ de fnoodfte, de gevaarlykfte bedreigers, Daar behoort in waarheit geen groote diepte van Verftand toe, om zich alseen huichelaar te gedragen ; dit gedrag vereischt zulk een diepzinnig oor- deel niet, als men aan die menfchen gewoon is toe te fchry- ven. Eene genoegzame oplettenheit ‚ eene zorgvuldig- heit, om fnode bedryven bedekt te houden voor het oog van de waereld, en om gemakkelyke pligten met veel om- Пас, met eene groote vertooning, іп °t openbaar , te be- tragten; zie daar, al het Verftand , dat men noodig heeft. Eene groote vertooning fchittert heel fchielyk in het ong van het gemeen, als eene blinkende Deugd , af; dikwils veel теёт dan de eenvoudige Deugd ‘zelve , die zonder go veel toeftel betragt word > want het gemeen oordeelt flegts uit het uitwendige „ en heeft doorgaans zeer veel op Set iets, dat in °t oog Íchittert. Di NIET WILLEKEURIG. ` 553 Dit is nu het tweederleie Verftand, en de tweederleië зоог van Deugd, welke men onder de Menfchen befpeurt. De ondervinding zal de waarheit van myn gezegde genoeg- ‚ zaam Йауеп,еп tevens doen zien „dater zeer velen gevon- den worden,die zich alleen fchikken,naar de omftandigheden, om de Deugd te bétragten , en dezelve doen afhangen van de gewoonte, zonder die te vestigen ор de onveranderlys ke grondbeginzelen der Rede: als mede dat het verftand , ’t een zich op zulk ene Deugdbetragting toelegt, den Mensch ten eenemaal onwaardig, hem ten hoogfte fchade lyk, еп, voor het algemeen, ten uiterfte verderfelyk is. Dan, zo fchandelyk en fchadelyk voor den Mensch zel: ven, als verderfelyk en nadeelig voor het algemeen , als het verftand is, dat zich toelegt om деп allerfcherpzinnig- ften te bedriegen; еп die betragting der Deugd, welke als leen maar in den fchyn beftaat , of flegts gefchikt is, om ty- delyke belangens te bejagen, en fchandelyke oogmierken uit te voeren; zo nuttig , zo noodzakelyk , zo heilzaam is, aart de andere zyde , het verftand „ dat zyne krägt oefent in fcherpzinnig te oordeelen , en te redeneren , in fnelheit уап begrip, in het verkiezen van het beste , еп in het beftieren van het zelve tot de nuttigfte ‚ tot de heilzaamfte oogmers ken $ zo noodzakelyk is de Deugd voor elken Betragter van dezelve, zo heilzaam , zo uitfteekend , zo voortreffe- lyk is zy ook voor hetalgemeen. Watmen ook moge voors wenden, dit is zeker, daar is eene volmaakte éénftemmig- heit sichen waarlyk verftandig te handelen , de Deugd te betragten, en het algemeene welzyn van den (taat te be- hartigen, Een Veinzaart , die alleen den fchyn уап de Deugd heeft, is voor het ganfche Menfchelyk geflacht nadeelig ‚еп tevens de bewerker van zyn eigen verderf: maareen Deugd- zaam man heeft het welzyn van liet ganfche Menfchelyk ` geflacht, te gelyk met zyn eigen, op het oog ; en bevor- dert het dadelyk ор alle mogelyke сугеп. Меп kan ook waarlyk niet wel anders, dán zyn eigen; en het geluk уап anderen , bedoelen , wanneer men Zyn verftand regt ges - bruikt ‚ en de geftrengfte regels der Deugd volgt. Меп merkt dan al wat Deugdzaam is aan , als het voordee- Uefte voor zich, zelven, het nüttigfte voor andeten , enhet heilzaamfte voor het algemeen: zodanig een gedrag bewaart de kalmte in het geweeter , het verwekt vrede ей rust in % algemeen, het bouwt еп -bevotdert het algemeen рек, het bevestigt en bewaart den (ваг. — Letten wy’ daarené boven ор Бег einde en oogmerk. van den Alwyzen Schep: 2.› Ss a pets —. i 578 DEUOD EN VERSTAND рег, dan zien we dat "er inderdaad niets zo betaamlyk i$, als in zyne handelingen altoos Deugdzaam te zyn. Daaris tog ieder Mensch natuurlyk ingedrukt , eene onverwinne- Јуке neiging om-zyn eigen geluk te bevorderen , maar henr is ook tevens ingedrukt, eene onverwinnelyke neiging voor de Maatfchappy , waar van hy een Lid is. Indien hy по zynen wandel wil inrigten, naar zulke regels en wetten, als Ter volftrekt vereischt worden, om zich zelven geluk- kig te maken, en om een Gemeenebest in ftant te houden, zal hy gewaarworden , hoe er niets zy, dat overeenkom- ftiger is met deze heilzame oogmerken , dan Verftandig te handelen, en Deugdzaam te lever. Want һу die wel re- dekavelt, hy die de Deugd op eenen hoogen prys ftelt , zal ondervinden , dat hy ‚zo doende, het heil en geluk van zich zelven en van ’t algemeen bewerkt, en dus dat geen be- vordert , waar toe hy natuurlyke neigingen in zich gevoelte Hy, die de Deugd en het Verftand vestigt op de onver- anderlyke beginzels van de теде, en niet doet afhangen van eene dwaze, van eene veranderlyke gewoonte ; die zyn gedrag niet fchikt naar zyne eigen belangen , maar hetzel- ve beftendig inrigt naar de regels der Deugd , die alleen zal aan het groot cinde en oogmerk van zynen Schepper beant- woorden; van dien zal men kunnen zeggen , dat hy waare lyk zyn eigen welzyn op het oog heeft; van dien zal men kunnen zeggen , dat hy zyne natuurlyke, zyne onte- bovenkomelyke neigingen , op eene redelyke , op eene zeer betamelyke wyze, voldoet. En fchoon de Deugd niet in alle gevallen met een tydelyk geluk bekroond worde, із het nogtans zeker, dat zy eenmaal vergelding ге wagter heeft; terwyl intusfchen het veeltyds, als een natuurlyk gevolg , de Deugd en het Geluk hand aan hand gaan : daar integendeel de ftaat van een Gemeenebest , en het geluk van iede: Lid in het zelve , op zeer zwakke grondflagen rust, wanpeer men de Deugd met voeten treed, het ge- zond Verfland veragt, en van onder de zamenleving uit- bant; of dezelven ten minften doet afhangen van eene bee dorven gewoonte, van eenige zinnelvke verkeerde neigin- gen, die er onder de Menfchen heerfchen ; en aldus fchikt, en geheel doet afhangen van eenige tydelyke belangens, van eigen voordeel. Daar heerscht gewislyk ene eenparige overeenftemming en verbintenis , tusfchen alle de gewrogten van God, en tus- fchen dat geen, °t welk zy verpligt zyn zelve uit te were ken. Zo wy nu hier tegens ftrydig handelen, dan doen wy niets anders , dan met een zwak , een af hankelyk ver- ‘mogen, onze pogingen aanwenden, om deze overeenftem- ming te verbreken , die keten, die arneenfchakeling los te maken , en wy handelen buiten tegenfpraak dwaaslyk ; want wy handelen regtítrydig tegens de oogmerken van onzen Maaker; еп er kan integendeel niets meer overeen- femmen, met die Alwyze , die Aanbiddelyke eindens , dan de ірге betragting der Deugd, іп de navolging зупег gebo- den; welke rusten ор de onveranderiyke , ор de onwrik- bare, Grondbeginzels der Rede. | Indien wy ons dan door tydelyke belangens laten aftrek- ken, van ene eenparige Deugdsbetragting , en die alleen flegts willen vast houden, om onze oogmerken te Бегеі- ken ; terwyl we , wanneer wy dezelven op ene andere wyze meenen beter te kunnen uitwerken, de Deugd vere laten, еп de Ondeugd omhelzen; zo wy ons door Ryk- dommen , door de goederen dezer waereld , zo zeer laten verleiden, dat wy flinkfche wegen inflaan, om derzelver bezitting te verkrvgen; wy zullen waarlyk , vroeg of laat , bevinden , en wel tot onze zeer groote fehade ‚ dat wy langs eenen verkeerden weg ons geluk hebben getragt te bejagen; daar in tegendeel een deugdzaam Mensch verzes kerd kan zyn, dat һу. vroeg of laat, de aangename, de zoete vrugten van een Deugdelyk Leven zal plukken. —— Cicero zegt daarom te regt; , Geene bezittingen, geen magt van Goud of Zilver moet men hooger fchatten dan de Deugd ”. Euripides noemde de Deugd „‚ een waren fchat , die als een zeker geld, dat oneindig de waarde van Zilver en Goud overtreft, was weggelegt”. Еп waarlyk met de hoogfte reden; want de Deugd en het gezond Ver, ftand brengen hunne eigen beloningen met zich, — Zy . S3 vers 53а DEUGD ЕМ VERSTAND verfieren, derzelver. bezipteren ; met de. grootfte Бегайеп „ die men bezitten Кап; zy fchenken het gemoed die ware vergenoegdheit , daar sa Мепќсһеп zuiverfte geluk in befaat. Die de Deugd en het gezonde Verftand najagen, zyn veilig tegens de flagen ener losfe Fortuin; ze zyn luisterryk ев fchoon , zonder geleende fieraad , ryk in zich zelven, onbe» wegelyk en veilig tegens alles wat daar ор aandruischt ;om welke reden Antistbenes de Deugd en het gezond Verftand aanmerkte; ‚‚ als Wapentuigen, die ons de veiligfté be fcherming konden geven, en niet konden afgenomen wore деп”. Pbocion noemt de Deugd alleenig vermogend еп magtig, en het verftand een fchild, dat ans bedekt ; alles wat buiten dezelve is, merkt hy niet hooger aan, dan als enkele beuzelingen, waar op in * minst geen vertrouwen te Dellen is. Daar is ook inderdaad geen Пегкег, geen vei- liger Burgt , voor elk mensch in het byzonder, en voor een Gemeenebest in bet algemeen, dan de Deugd en het gezond Verftand , alleenig rustende op de eeuwige, op de onveranderlyke Rede; die ons onwrikbare Grondbeginzels verleent, welken altoos blyven zullen. Zulk eene Deugd is de betragting van ieder redelyk Wee zen waardig; zulk een verftand verdient de Eerbied van de geheele Weereld. Zo zag men in Мита deze twee uit- chitterende gaven door elk met eerbièdigheid befchouwd z Iy wierd hoog gefchat en gevreesd. Hy wist zyn volk ге befchermen , en te beveiligen tegens alle de.vyanden , die het zelve te voren waren aangevallen. Dus kan een Volk gich veilig rekenen , °t welk geregeerd word door eenen orst, die de Deugd bemint , die zyne grootfte belangens Delt in de Opregtheit „ in de Regtvaardigheit, en onveran- derlyke Trouwe; geen ding beftaande te ondernemen, ’ geen met de eeuwige Grondbeginzels der Rede ftrydig is. ulk een Vorst verkrygt de Liefde en Achting van zvn Volk, het geen Hy waarlyk gelukkig maakt; terwyl Ну in de vroomheit, in de Opregtheit, in het welbeftieren zyner Onderdanen , zyne eigen veiligheit gevestigd ziet. — Dan het fpreekt van zelve, dat deze Deugd zich niet alleen tot den Vorst, of de aanzienelyken moet bepalen; elk mensch is tot de betragting derzelve even zeer verplist. Wanneer de Vorst alleen handelde near de eeuwige Grondbeginzels der Rede, en ieder Onderdaan flegts zyne belangens volg: де; de ganfche ftaat van een Gemeenebest was wel dra in gevaar, en nergens was ?ег eerlang enige zekerheit, enige veiligheit te vinden. | .. Het NIET WILLEKRORIG. Sr 2 Het fs dierhalven ene zeer verkeerde, ene niet minder fchadelyke wyze van denken „die de beoefening der Deugd doet af hangen уап de gewoonte, en het Verftand fchikt naar de zinnelykheden van den tyd. Нег is een onredelyk beftaan „een beftaan , dat niet past aan Wezens van ene 20 edele Natuur, als de Menfchen zyn; aan Wezens, gefchikt tot geheel andere oogmerken; die hun beftaan ontvangen hebben om te leven, overeenkomftig met hunne redelyke Natuur; die behooren te leven , tot eer van hunnen Schep- per, tot out van hunnen Evenmensch, en om hun eigen geluk op eenen duurzaamen grond te vestigen. Van zulke voórtreffelyke Wezens zou men natuurlyk verwagten , dat zy hunne edelfte Vermogens zouden befteden tot verheer- Iyking уай God, hun grootfte genoegen ftellen in hunnen Evenmensch wel te doen; еп dat ze de Deugd boven alles hoog zouden fchatten en beminnen 5 als verzekerd zynde, dt Hy, die hen gevormd heeft, nergens meer genoegen in neemt, dan in enen deugdzamen wandel. - Niets behoorde ons dierhalven meer te bezielen, dan eng rustelooze poging, om ons Verftand te bepalen tot Voor- werpen , welke onze bejaging alleen waardig zyn; en de zelven als dan aan te leggen tot de beste en gefchiktfte Eindens. Dit nu kunnen wy nimmer beter in agt nemen, dan met altoos de Deugd boven alles te beminnen ; die nimmer te fchikken naar de verkeerde bevatting ener be- dorven Weereld , of naar zekere Modens en gewoontens;, die "er op zekere tyden heerfchen : maar in tegendeel de- zelven altoos te doen rusten op de eeuwige Grondbeginzels der Rede, Dan zullen wy ons den naam van Redelyke Wezens waardig maken, en wy kunnen ons verzekeren, dat wy, dus doende , voor ons een geluk zullen uitwer- ken, dat van ene beftendige , van ene eeuwige duurzaam- heit zal zyn. | C. У, D. G. EENE ZWANGERHEID VAN TWAALF MAANDEN. Door TELMONT DE SAINT JOSEPH , Meester Chirurgyn te Briançon in Daupbiné, Ekere Katarina Raymond hadt het ongeluk haaren man te verliezen, den т van Oktober 1765. Zy was 22 jaaren oud. Veertien dagen na dien dood was zy zeer ver- Ss 4 Won- з 5802 EENE ZWANGERERID wonderd eenige beweging in haaren onderbuik te voelen ; zy verhaalde dit aan eene van haare vriendinnen ‚ welke haar zeide dat zy zwanger zou wezen. Zy antwoordde, dit niet te gelooven, te meer, om dat zy voor agt dagen de Stonden nog hadt gezien. - Evenwel geloovende dat het mooglyk zou zyn, gaf zy ‘er kennis van aan de nabeftaan. den van haaren overleeden man, die haar bewogen by hen te blyven, en (gelyk men denken kan) met Argus oogen alle haare gangen waarnamen, en in verbeelding waren , dat deeze vrouw hen door een vreemde bezwangering van ееп deel goederen zogt te berooven, Zy leedt veele ongemaklykheden , was treurig „en neerflagtig. Anderhalve maand hier па, C't welk omtrent zes maanden maakt, als men vier maanden ftelt voor ‘teerfte gevoel van beweging) werdt zy aangegreepen van eene Pleuris-ziekte, welke my noodzaakte haar drie aderlaatingen te doen; en zy herftel- de eindelyk. Van den dag waar ор haar de Pleuris aam- kwam, voelde zy de vrugt niet bewegen tot twee maan- den hier na. Zy hadt ор deezen tyd ееп zwaare ftorting , еп ongefteldheden , welken al den tyd van de zwangerheid 1 duurden; Ik verligtte haar zo veel Ik konde. Drie weeken hier na werd Ik verzogt by haar te koomen; Ik vond haar pynlyk behandeld. De Vroedvrouw van de Plaatfe wilde aar met kragt verlosfen , ter oorzaake van eene ftortiu van omtrent drie ponden welke zy geleeden hadt, IK dee de Lyderesfe eenige vraagen opzichtelyk op haaren (ааг, en haare antwoorden deeden my befluiten dat de verlosfing niet zo naby was, als zy geloofde, en Ik werd , door haas te onderflaan, hier in bevestigd. Ik deed de Vroedvrouw haar werk Паакеп , haar verzekerende dat de verlosfing nog verre van de hand was, De toevallen bedaarden ein- delyk, de pynen сп de ftorting verdweenen. Vier maanden hier na, dat is деп 24 Juny, op het land zynde met eenige nabeftaanden , welken haar, onder voor- wendzel van vriendfchap , noit verlieten, kreeg zy eenige entroeringen , welken zy, federt haar eerfte ftorting , on- derhevig was geweest; en op den kant van een muur, drie voeten hoog zynde, viel zy van boven nêer. De vrienden welken by haar waren bragten haar in huis, en Ik werd aanftonds by haar verzogt. Ik vraagde naar het voorgeval- lene; en Ik vond de gezegde Raymond in de heftigfte py- пеп , met een groote ftorting. Ik onderfloeg haar op nieuw , en vond geen meer opening dan om het bloed door te laa- ten, welk , wegens het losgaan van de Nageboorte , Шер. VAN TWAALF MAANDEN. 56% Bemeskende dat haare Pols verflaauwde , volgde Ik dem raad van Mauriceau „ om moeder еп kind te behouden , доог met myne vingers zo veel opening te maaken als moe ‘gelyk was. ІК kreeg het kind en bragt het ter wereld „ doch het ftierf terftond. ТЕ had het genoegen van den Йоги te zien bedaaren , Ж wil zeggen , dat alle de toevallen op» hielden , en de moeder па verloop. van ееп en een halve даапа volkoomelyk herftelde. ‚Ik smaakte, na eenige aanmerkingen over het geval, dit .beflluit ` de vertraaging van deeze geboorte moet toege- fchreeven worden, t. Aan de droefheid en fmert over het verlies van haa- Een man. 2. Aan-het weinige voedzel welk zy gebruikte. ‚ 3. Aan de ziekte welke haar overgekoomen was, en by gevolg de aderlaatingen , geneesmiddelen en levenswyze welke Ik haar had moeten doen houden. | ‚ Aan de verfcheide ftortingen welken zy hadt geleeden. renboven was het kind „ор den tyd van twaalf maan- den, niet grooter dan een kind van zeven maanden. VAN EENE ZWANGERHEID LANG OVER DEN GEWOONEN ТҮР, Ҥ Uit een Brief van den Heer marteau Geneesheer in de ` ftad Aumale ‚aan den Heer PETIT , Med. Dr. enz. | (Journ. de Medecine Ge, 1766. Novemb.) Ме Soyer , vrouw van Louis Bizant , in het dorp d’ Harbonnieres en Santerre is tusfchen de zes en ` zeven en twintig jaaren oud. Zy hadt viermaalen gelukkig gekraamd. Omtrent het midden van April van het jaar 1764 hadt zy eene vloeijing met ftukken geronnen bloed. Dezelve was, in ’t begin , van aanbelang wegens de heftig» heid; en in ’t gevolg, door de aanhoudendheid: zy hield op, den 6 August. door de verlosfing van een kind van zes maanden, tenger , doch waar in nog zo veel leven was dat het іп de kerk kon gedoopt worden. ` ` De Lyderes was uitgeput: een tyd van drie maanden was niet te veel om weder tot kragten te koomen, en in ftaat te geraaken van op den gewoonen суд де Stonden we- derom te hebben : zy zagze ook inderdaad niet wederom tè | Ss 5 voor. ГА 584; EENE ZWANGERHEID ` voorfchyn koomen voor het begin van November; en zo weinig , dat de vlek naauwlyks de grootte hadt van een” hand. Dit was echter genoeg tot bekwaamheid voor ont- vangenis. En zy zag waarlyks niets meer.. In het begin van January 1765 kreeg zy bedurven eetlust en menigvuldige braakingen ; toevallen welken zy hadt ge- had in het begin van de vyf voorgaande zwangerheden, Het was natuurlyk, te denken, dat zy zwanger was ge- worden: men ftelde het vast. Їп de maand Maart veran- derde het vermoeden in zekerheid. Men bemerkte de be- wegingen van de Vrugt. Kon de vrouw toen twyfelen of zy ор de helft ware ? Wanneer men de beweging van bet kind voelt, тар теп er niet meer aan twyfelen , nalaaten te gelooven dat bet dag is op den vollen middag (a). In de eerfte dagen van April kreeg zy zwaare vloejingen, doch zonder klonters. Volgens het gewoone beloop moes- ten deeze bloedvloeijingen ор een miskraam uitkoomen. Naar alle waarfchynlykheid kwamenze alleen uit de ope- mng der vaten van de Scheede , en niet uit de holte van de Baarmoeder. Het leven van het kind hadt "er geene aan- doening van. Zy hielden aan tot in het begin van Augus- tus, met tusfchenpoozingen van veertien dagen , drie wee- ken, een maand, ook wel zes weeken , zo datze langer waren naar maate de tyd van de dragt ten einde naderde. De aanhoudendheid der bewegingen lieten geene twyfes ling. Volgens het gewoone beloop, waren de eerfte agt dagen van Augustus de tyd, waar in de vrouw haare ver- losfing moest verwagten. Zy kreeg ook inderdaad , op deezen tyd, de pynen van arbeid, De vroedvrouw hieldt zich twee dagen by haar op. De buik was ingevallen „en de mammen waren gezwollen en badden zog. Zy kwam even- wel niet in de kraam. Het zog verdween, en kwam ver- fcheiden maalen weder in de borften. Тоеп zy die pynen leedt, hadt zy geene vloeijing. Ор den 25 September kreeg zy wederom verkeerde lus- ten en menigvuldige braakingen, Eene dragt zo byzonder, en reeds byna twee maanden over den gewoonen tyd, verwekte haar eenige ongerust- beid. Zy hadt niets zulks in haar vorige vyf dragten op, dervonden. Hoe was het te begrypen dat de natuur zich zo Ca) LA MOTTE, pag. 62. Certisfimis & omni exceptione majs- ribus indiciis, fi motus infantis in utero diftin&isfime fonttantsr, ` VAN SWIETEN, $, 1293, | 7 77 DANG OVER DEN déen TYD. _Èè8 зэ leng kon vergeeten? Zy pleegde raad met verfcheideer Geneesmeesters, Alle hielden haar woor een kwaale te hebben, en’niet zwanger te wezen. Zy паш geneesmid« delen van elk die haar wat ent, Alles was zonder vrugt, En zy пат een Ьейо op den o December van alles af te zien, en zich alleen: aan het beloop van de natuur over te деееп. Меп geloofde nu niet-meer aan haare zwanger. heid. Ondertusfchen waren: de fprongen van het kind zo geftadig еп zo heftig, dat de vrouw het dikwils uite fchreeuwde. ' и Het volk is in ’t algemeen bygeloovig:; het denkt ligt om bovennatuurlyke oorzaaken, waar het de werking van de Hatuur niet begrypt. Het was niet vreemd betovering te vermoeden. Men begeeft zich tot een waarzegger. at Zyn atitwoord was weet Ik niet; doch waarfchynlyk- 2а} het overeenkomftig geweest zyn met'dé vooroordeëlen der genen die hem kwamen гаадугаареп; ook namen zy іп ° vervolg toevlugt tot de magt , welke de kerk oefent , uver de booze geesten еп defzelver kwaade werkingen. 'Ondertus- fchen zwol de buik van dag tot dag brarblyklyk ; en ‘de bewegingen hielden niet op. De eerwaarde Prelaat , die dit ftift beftterde , deedt haare hope weder herleeven. Ну deedt een bezoek in hunne buurt, zy vervoegden zich tot hem. Te veel verligt om het natuurlyke van deeze ziekte niet te bezeffen, hadt hy de goedheid om hen tot my te wyzen , eer dan de vervloekingen goed te Кептеп, welken de boeren Deken gedaan hadt. Ik zag haar den 9 Mey, ik ondervraagde haar drie uuren Tang ; ik fchreef en las hun voor, tot tweemaalen toe, de befchryving van de verfchynzeten , welken zy my hadden Opgegeeven. Ik verzekerde hun dat de voorgewende bee toovering ten einde neigde, en in°t kort op eene verlos- fing zou uitkoomen: ’sAnderendaags zagen haar de Heer DESMERY, myn amptgenoot, ett den Heer ANSELIN, ева Vroedmeester, hier zeer geacht. Wy verfchilden geenzins dangaande het geval: wy hadden allen de zwelling en de fchokken van het kind gevoeld; en de buik begon in te уа! Теп. Deeze vrouw eindelyk gerust aangaande haaren ftaat , kwam den 15 іп de kraam van een Dogter die wel vaart. En deeze kraam hadt geenerlei kwaad gevolg. -: Zou ‘het niet іп waarheid wezen , zyne oogen hardnek- kiglyk te fluiten voor het licht, als men dit niet wilde aan- `- neemen voor eene zwangerheid van agttien maanden? Het is hier geen zaak van еер fchuldige, die eene zwangerheid e voor. ы ai 586 EENE ZWANGERH. LANG OVER DEN ORWOONEN ТҮР. voorgeeft , om haare (traffe te doen пісер; ook niet van een ondeugende weduwe, die om de bloedverwanten te be- rooven ‚ een erfgenaam van haaren man wil voorgeeven. Het zyn twee boeren lieden zonder loosheid,die in de eenvou- digheid van hun gemoed verhaalen; de eene wat zy gevoeld heeft, de andere waar van hy getuige is. En wat verhaa- len zy? de verfchynzelen, welken, by de meeste vrouwen , en by haar voor alle anderen, de eerfte teekenen zyn van zwangerheid ; де braakingen en verkeerde lusten. En wat zeggen zy nog? het eigenaartig teeken van zwangerheid, bet allerzekeríte , de bewegingen van het: kind op den 15 Maart. Keer te rug tot den tyd der ontvangenisfe , wel- ke volgde ор de verfchyning van haare Maandítonden ; en zult een tusfchentyd hebben ten minfte van vier Maan- п. Dit is de tyd op welken , naar het gevoelen van alle Vroedkundigen, de Vrugt zich begint te openbaaren , en bewegingen doet voelen. Wat beteekenen die pynen, іп de eerfte dagen van Augustus, tegen het einde van de ne- gende maand? Wat wil die voortkooming van zog te ken- nen geeven? Waarom zyn deeze verfchynzelen niet gevolgd van eene verlosfing? Waarom? Is het moeilyk te raaden ? Ik vraage, op myn beurt, waarom hebben de menigvuldie ge vloeijingen het kind zyn voedzel onthouden ? Waarom heeft dit zyne groeijing belet? Waarom hebben die ui рш» tingen de aandoenlykheid en kragt van famentrekking der Baarmoeder verminderd ? Men zal my tegenwerpen , dat de vloeijingen ophouden. de іп °t begin van Augustus , het kind weder Kragt hadt moeten krygen, еп te fchielyker uit дупе gevangenisfe bree- ken. Maar welke regel dwingt de natuur, om de onge makken welken zy geleden heeft, op een bepaalden en ges eeven tyd te herftellen? Zien wy niet, alle dagen, fchie- {уке en gelukkige herftellingen , ‘en ook traage en die van een langen nafleep zyn? Wat kon hier de natuur, geftadig belemmerd door menigvuldige en veelerleie geneesmidde- len? Voor ’t overige houde ik my аап die geduurige en on- afgebrokene bewegingen van den 15 Maart 1765 tot den 15 Mey 1766. De allerglimpigfte tegenwerpingen zullen de kragt van dit bewys siet konnen vernietigen. Aanmerklyk is het, dat, federt men uitfcheidde geneesmiddelen te gees ven ; deeze bewegingen heftig wierden , de buik zeer fchie- lyk ongemeen zwol en eindelyk de verlosfing volgde. DBESCHRYVING DER SAPAJOUS EN SAGOINS, 57 gE BESCHRYVING DER SAPAJOUS EN SAGOINS. Getrokken uit de Natuurlyke Historie van den Heere DE BUFFON. - ss IN onze Aanmerkingen, over de Aapen, Bavianen еп Meerkatten , uit de Natuurlyke Historie vanden Heere DE BUFFON ontleend ; hebben wy deeze Dieren in ’t alge- meen , en de voornaamfte derzelven meer byzonder doen ` kennen (*). Tot deeze foort van Dieren behooren ook de Safejous en Sagoins, Inwoonders van America. Zy zyn „op verre na , zo bekend niet als de bovengemelden ; en wy zullen ongetwyfeld onzen Leezeren, die eenigen (таак in de Natuurlyke Historie vinden, plaifier боеп, met de voore haamfte, op den voorgang van geen minder Meesters, dan de Heeren DE BUFFON еп D'AUBENTON , hun onder ’t oog te brengen.” De Sapajous en de Sagoins maaken twee rangen van Die- теп uit, in de Nieuwe Wereld, waar aan men oneigenlyk деп naam van apen gegeeven heeft. „, Zo wel de eene als de andere hebben pooten omtrent van °t zelfde maakzel als de Aapen, Bavianen en Meerkatten; maar zy verfchillen van de Aapen , daar in , dat ze ftaarten hebben, van de Baviaanen en Meerkatten zyn ze onderfcheiden „ door dien ze niet voorzien zyn met beurzen beneden de kaaken , noch met eeltagtige billen: eindelyk verfchillen zy van de drie opgenoemde foorten van Dieren , dat , daar deezen allen het middelfchot van den neus zeer dun, en de neusgaten „ omtrent gelyk de Menfchen, van beneden open hebben ; de Sapajous еп de Sagoins daarentegen een zeer breed en uit- geftrekt middelfchot in den neus „еп de openingen der neus- gaten aan de туйе, en niet vanonderen , hebben: dus zyn de Sapajous еп de Sagoins niet alleen foortlyk , maar geflachte Iyk onderfcheiden van de Aapen, Bawiaanen en Meerkatten. ` у verfchillen ook van elkander , door eenige algemeene kenmerken. Alle de Sapajous hebben eenen grypenden ftaart , dien zy, naar welgevallen , kunnen uitfteeken , bui- gen en krommen, deeze dient hun voornaamlyk om zich met het uiterfte einde aan boomtakken op te hangen, en is doorgaans ontbloot van hair, еп met eene gladde huid be- leed. _ Су Zie de N, Рааегі. Letteroefen. П. D. 2. St, blads, 70. enz. е . ЕЗСнАҮЙїНӨ kleed, De Sagoins, in tegendeel, hebben gien den (зате, naar evenredigheid , veel langer dan de Sapajous, deeze is ook hairig, dap en recht, zo dat zy 'erzich niet van kun- nen bedienen noch om te grypen, noch om zich ergens aan ор те hangen, Dit verfchil is dermaate in °t oog loopende, dat het alleen genoeg is om altoos de Sapajous van de Sa- goins te опдегісһеідеп.” Alle de Sapajous worden tot vyf foorten gebragt. De eerfte bevat de Ouarine of de Gouariba van Вга! a деп grootften der Sapajous, еп den Alouatte, die аап den eerste emelden, іп allen deele , gelyk is , uitgenoomen de kleur ; de eerfte heeft eene zwarte ‚ de andere eene roode у =—— De tweede foort is de Coaita, zwart gelyk de Ouari: ne, maar kleinder;s de Exquime chent ‘er flegts eene ver- fcheidenheid van te weezen. — De derde is de Sajou of Sapajou , eigenlyk zo geheeten; deeze is klein van geftalte , bruin van kleur, en algemeen bekend by den oneigenlykern паат van Capucyner Aap : іп deeze foort heeft eene verfchei- denheid plaats , ontftaande uit het verfchil der kleuren , men vindt naamlyk grauwe Sajous en bruine, — De vierde foort is de $07; door de Reizigers den Huilderbygenaamd , hy overtreft de Safes iets in grootte, en heeft een veel bree- der {moel , men heeft ‘er tweeërleien „ die enkel in kleur · verfchillen , de een is donker bruin ‚ de ander bleek rood. —— De vyfde еп Іза е foort is de Saïmirí , in °t algemeen de Auroorverwige Aap, of de Oranje Sapajou geheeten: dee- ze is de КІеіпќе , maar tevens de aartigfte foort van allede Sapajous. je foorten van Sagoins worden ‘er geteld, waar van de eerfte en grootfte de Saki is, hy heeft den ftaart тет zulke lange dikke hairen bezet, dat men hem , uit dien hoof- ` де, den Vosfen Aap genaamd heeft. Onze Schryvers gis- fen dat ‘er, in deeze foort, ten aanzien van de grootte ; eene verfcheidenheid plaats heeft , zy hadden "ег twee gezien , die beiden volwasfen fcheenen , en waar van de eene bykans de helft grooter was dan de andere. — De tweede foort van Sagoins is de Tamarin , deeze is doorgaans zwart met vier geele pooten. — De derde, de Ouiftiti ‚ is aanmerklyk door de groote hairtoupet ‚ die zyn aangezigt omkranst, еп den geringden ftaart. —= De vierde is de Marikine, anders den kleinen Leeuw ge- heeten; dewyl hy, om den hals maanen , en een hairkwast aan tr einde van den ftaart heeft, even als de Leeuw. — De vyfde foort is de Pincbe, die, Schoon zwart van aan- -. DER SAPAJOUS ЕМ SAGOINS, 589 aangezigt, witte gladde hairen heeft, welke nederwaards- aan beide zyden van het hoofd afhangen. De Mico maakt de zesde en laatfte foort uit, deeze із de aartigfte van: allen: zyn hair ziet zilveragtig blond ‚ en zyn aangezigt is zo rood als vermilioen. Van het meerendeel deezer Dieren, heeft men tot nog ene befchryving gehadt : het byzonderfte , °t welk de eeren DE BUFFON EH D'AUDENTON deswegen aantekénen „ zullen wy hier plaats geeven. | - „„ De Оиагіпе еп de Alouate, zyn de grootfte Vierbandí. Dieren van de nieuwe Wereld. Zy gaan, in kloekheid van geftalte , de zwarte Meerkatten verre te boven, en ko- men de Baviaansn , in dit (uk vry naby. Zy hebben een” nden ftaart, en zyn, by gevolge, van het Gezin der pajeus , in °t welke zy een zeer onderfcheidendep rang bekleeden , niet alleen door hunne geftalte , maar ook door hunne ftem , die als een trommel klinkt, en zich , op eenen ooten afltand , laat hooren.” Zal men MARCGRAVE ge- of geeven (*) dan vergaderen de Ouarines alle dagen, эв morgens en ° avonds, in de bosfchen, eén hunnerklimt. op eene verheevene plaats , en geeft aan de anderen een te- ken, dat ze zich rondsom hem moeten nederzetten , waar өр hy voortvaart met een luide ftem en zeer fchielyk eene Redenvoering te doen , die zy met eene diepe ftilzwygen- heid aanhooren , tot dat hy hun weder een teken geeft van ` te mogen antwoorden , wanneer zy allen, gelykerhand , beginnen te fchreeuwen, tot dat hy ‚dooreen ander teken, hun beveelt (НІ te zwygen; zy gehoorzaamen op ’t eigen oogenblik ‚ de eerfte hervat zyne reden op nieuw , zy luis- teren zeer aandagtig, en als hy voleindigd heeft , gaan zy van elkander, elk zyn wegs. „, Deeze verrigtingeh , zegt de Heer ре BUFFON, kunnen wel wat vergroot en een wei- nig met het gewaad van ’twonderlyke , opgefchikt weezen; alles fteunt mogelyk alleen op het afgryslyk gefchreeuw , ° welk deeze Dieren maaken. Zy hebben in de keeleene foort van beenagtigen trommel , in welks holligheid de klank der Петте verzwaart, zich verdubbelt en door den wederklank het gefchreeuw vormt, °t geen aan de Sapajous den naam van Schreeuwers of Huilers doet рееуеп.” Zie bier de Befchryving van de Ouarines , volgens denzelfden MARCGRAVE; want onze Schryvers hadden ze roit gezien. ЫР э. CH Marcorave Hist. Beal. р. 2262: 590 BESCHRYVING ‚ De Ouarine heeft een breed en vierkant aangezigt ; zwar- te fchitterende oogen , korte еп rondagtige ooren , сеп ftaart „ aan ’t uiterfte einde kaal, aan welken hy zich ophangt, en vasthegt aan alles wat hy kan vatten; de hairen van het anfche lyf zyn zwart, lang, blinkende en glad ‚ de lang- бе hairen aan den kin еп ítrot maaken een foort van ron- den baart 3 het hair der handen, voeten en van een gedeel- te van den ftaart, is bruin. Het Mannetje is van dezelfde kleur als het Wyfje , ’t eenig onderfcheid tusfchen die bei- den beftaat daar in, dat het Mannctje het Wyfje іп grootte overtreft: de Wyfjes draagen haar jongen op den гир, ER fpringen , met dien last beladen , van tak op гак, van boom boom. De jongen omvatten met hunne armen en han- den ’t lichaam der Moeder daar het dunst is, en houden zich daar vast їп alle de beweegingen die zy maakt. Vers der zyn deeze Dieren wild en kwaadaartig, men kan ze niet temmen, veel min iets leeren , zy byten fchriklyk ‚ен, fchoon zy niet onder de wilde en vleeschvreetende Dieren eteld worden , verwekken zy egter vrees, 20 door hunne vervaarlyk leewke ftem als door hunne onbefehaamde hou- ding: daar zy alleen van vrugten , moeskruiden ‚ graanen en eenige Iníeéten leeven ; is hun vleesch goed om teeeten…” Alle deeze byzonderheden worden geftaafd door de ver- haalen der Reizigeren, die van deeze Dieren gefprooken hebben , onder anderen DAMPIER еп OEXMELIN. De Coaita ‚ de grootte der Sapajous naast de Ouarine en de Alouate , verfchilt veel van die, door zynen zagten ет Јееггаатеп aart, en is er ook van onderfcheiden door ge- lyk zy geen beenigen zak іп den ftrot te hebben : hy is daar- enboven de eenigfte der Sapafous , die alleen vier vingers aan de handen heeft, en de duim ontbreekt. Dit kenmerk alleen, en zyn grypende Taart, onderfcheidt hem genoeg- zaam van de Meerkatten, die allen een flappen ftaart en vyf vingers aan de handen hebben, De Exquima maakt, volgens MARCGRAVE , een verfchil- lend foort uit met den Coaita. De Heer DE BUFFON toont, dat Һу flegts eene verfcheidenheid is in dezelfde foort , naar welke hy zweemt, in geaartheid, grootte , kleur en gry- penden ftaart, het eenig aanmerklyk verfchi, zegt hy, be- ааг hier in, dat de Esguima witagtig hair aan den buik , en aan den kin een witten baard heeft, ter langte van twee duimen. De Coaita's door den Heer ре nurFFON gezien, hadden niets dergelyks; maar dit bewyst geen foortlyk on- derfcheid: want het biykg uit het getuigenis der Reizige- ren, AH wm me с=т -os . . DER SAPAJOUS ZN SAGOINS. - 591 теп, dat "er witte en zwarte zyn, deeze met geene zonder. baard. з, Deeze Sapajous (de Coaita en de Exquima) zyn vere, nuftig , handig, leeven byeen, waarfchouwen , helpen „еп onderfteunen elkander , de Taart dient hun tot een hand: % Гсһут zelf dat zy meer zaaken met den ftaart, dan met de handen en voeten, uitvoeren. De Natuur heeft, als ware „ hier door °t mangel van de duimen willen vergoe den. Men verzekert dat zy met hun langen ftaart visfchen „ en ze weeten te vangen , dit fchynt niet ongeloof baar: zy hebben de bekwaamheid om de Oesterfchulpen te openen „ Ser den Oester uit te haalen еп op te eeten , en °t is zeker dat ze zich onderling aan een hegten, om een rivier aver te zwemmen, of om van den eenen baom op den anderen te komen. Zy brengen doorgaans maar één of twee jongen voort, die ze altoos op den rug draagen , zy eeten vis- fchen, wormen en infeêten , doch vruchten maaken hur ` doorgaand voedzel uit. . Wy moeten nog fpreeken van den Saïmiri , de vyfde en laatfte foort van de Sapujous: A Deeze heeft, door de be- valligheid zyner beweegingen , door zyne kleinheid, door den blinkenden glans van zyn huid, door de grootte en de vaurigbeid zyner oogen „ door zyn Wein rond aangezigtje , altoos den voorrang van alle anderen gehadt , en hy is waar- lyk de aartigfte en fraaifte van allen. Zyn ftaart , zonder eheel onnut en (laphangendete zyn, gelyk die der Sagvins , is zo gefpierd niet als die van de andere Sapajous , dezelve mag flegts half grypende genaamd worden , еп, fchoon hy er zich van bediene in ’topklimmenen nederdaalen ‚ kan һу "er niet fterk mede ртуреп noch vasthouden , of iets na zich toe trekken , en over zulks kan deeze ftaart niet wet den naam van ееп hand draagen, gelyk die der andere Sa- jous,” Onder de opgetelde, Sagoëns , Com van alle niet te fpree- ken) is ‘er een, door onze Schryvers Marikina geheeten , іп talgemeen bekend onder den naam van den kleinen Leeuw- Aap. De Heer DE BUFFON keurt deezen zamengettelden паат niet goed, ,, dewyl de Marikina geen Aap is, maar een Sagoin, en voor °t overige niet meer naar ссп Leeuw gelykt , dan een Zeeutwrik naar een Struisvogel , еп er eene overeenkomst altoos mede heeft, dan voor zo verre у baren om den kop draagt ,die naar de maanen van den Leeuw zweemen , en ook ееп hairkwastje aan den ftaart. De huid van den Marikina is bezet met dikke lange, zyd- 1L DEEL. MENGELW. МО. 13. Te age 502 BERICT AAN DEN HEERE ei.. agtige en blinkende hairen , zyn ‘hoofd isrond, zynaange= zigt bruin, zue oogen zyn zwart, еп zyne ronde kaale · ooren verborgen onder de lange hairen, die zyn aangezigt | omringen , deeze hairen zyn hoog rood , terwyl die van het lichaam еп den ftaart bleek geel en byna wit zyn. Dit Dier is van den zelfden aart, van dezelfde leevendigheid als de andere Sagoins , alleen fchynt hy van eene wat fterker ge- fteltenisfe : want hebben er ееп te Parys gezien die daar гиѕ(сһеп de vyf en zes jaaren geleefd hadt, alleen was ‘er zorg gedraagen , om hem „ geduurende den winter , in een kamer te bewaaren, waar men dagelyks vuurffookte.” BERIGT AAN DEN HEERE... Е Неег....., die ons anderwerf met zyne Letteren vereerd heeft, kan verzekerd zyn „ dat het zo ver van daer is, dat zyne Brieven ons lastig zouden vallen „ даг wy veel eer wenfchen hem aengemoedigd te zien, om, by voorkomende gelegenheden , op dien eigenften voet voort te gaen: daer wy zelfs niet vreemd zouden zyn, om van derzelver inhoud, op ene gevoeglyke wyze , min of meer gebruik te maken , indien wy verftaen mogten, dat ons zulks geoorlofd ware. Vooral zouden wy dit gaerne doen , met opzigt tot het eerfte Artykel, waer over zyne Brieven loopen; te meer om dat het zelve, ons van buiten toegezonden, by afwezigheid van hem, aen wiens toeverzigt het zelve behoorde , geplaetst is. 5% Фф a , a aa + + ' D IN- I N но U: D U r D - э у рор delt S VAN HET MENGELW ERK: „Ты r с Litterin, К Weetenfcbappen ыр Í zm, ‚ їп bet Ee, > ns appe | : Menseh: beschouwd i ite e Burgerleeven, en ala eeit Lid der Maatíchappye. I Waarneeming van eene wonde doorgaande in de holte van ‚ деп Onderbuik , met fcheiding des беп hech op twee plaatzen, van dén olykdarm , dóór k van gen mes. Door деп Heer LAFFRY , den Zò 7 Een’ gelukkige Ópératie ор. de E ears: Door ` W. MORELAND. 9 De kragt van der Zeilfteen'tegen de Tandpyh, Boor den | ‚ Heer DE LA CONDAMINE.. - е Bedenkingen over де kragt van traagheid in de Пећаатеп. 1 D Kort begrip eener verhandelinge over de Verbastering der Олеге Boer den Н еб: РЕ BUFPON,' "io 16 Kort uitfrekzet der aanmerkingen van den Heer ra caT, over de Ieevende Dieren, in + midden van’ Harde’ ftees nen gevonden ‚ zonder dat men eenigen toegang kon ondekken; ‚benevens cenige gislingen over dit veriehynp Zel. e ` до Verhaal van ееп perfaon , dié „rin seen. Коо1чаув э Negen dagen bleef ;. zonder iets te nuttigen, dan eenige dron- ken water, … . ‚. .25 Trekken van het verhoeven Chamêer den Cor feaanftben Generaals. PAIGAL BAOLI., .. Waarneemingen wegens de Lugtsgefteldheid te "ей ‚ бат», in, Maart 1768. -. 48 Nieuwe gedagten over het ‘Eiland. Malte, raar de. Apose tel Pauluséchiphreuk eedt. Dgor.den Heere у. BRYANT: 49 Proeve over de Verdraagzaamheid. ent, 53 Bei van den Hiper pajon: over de ziekten van de Borst: ! М Laun. 