Reis door Noord Amerika
Maardewylde Geneeskonftmyne hoofdzaak niet is,fcho<Mi ik'ermyinmy- ne jeugd vlytig op heb toegelegd , vreesde ik enige omihndigheden van be* lang overgeflagen, en da^oor myne befchryviigen nutteloos voorde Geneeskundigen gemaakt te hebben. Dit moet my ontfchuldigen van in 't vervolg zaken aaigaande de Geneeskonft te gewagen die boven myne kennis zyn. Wat de planten van- Äii»<j^(» aanbelangt, kan men 'er dit omtrent aan- -merken, dat boe verder men naar 't noorden komt men des te meer van die planten onmioet ^e ook in Zweden in 't wild waflèn , zo dat ten nooi^n ^uebec meer dan het vierde deel der daar vallende planten Zwiedfebtn zyn. Den enen of anderen boom evenwel, die van groot nut is, zal ik in 't vervolg gewagen. Rendier- Het Reitdiermei (•) vries vry overvloeé'g in de boflbhen rondom mos. Quebec, De Heer Gaulthier en anderen zeiden dat de Franfcben, wan- neer zy op lange reizen, die zy dikwyis doen om handel onder de H^it- deu te dryven, hun eten opgemaalu hebben, dit mos koken en het af- ftookfel drinken , het welk enigHns voedzaam zyn zonde. Verfchciden Franfcben, die in Terra Labrador geweeft waren, waar zig vele Ren- dieren ophouden , vrelken de Franfiben en de W^'tlden hier te lande C«- ribonx heten , verhaalden dat de gantfche grond op vele plaadèn met dit mos bedekt is, en 'er Iheuwwit van uitziet. ytS^' ^^"^ '°- Ai^ftus at ik by de Jefuieten. Ik had twee dagen te vo- ^f' ren hun een iKzoek gegeven, waar op de Opperfte met nog enige va- ders my het tegenbezoek kwam a6e^en, tegelyk my ter maaltyd nodi- gende. Eerft woonde ik den Godsdienft in hunne kerk by, welke een deel uitmaakt van faun Kloofier. Zy is frai van binnen , dog zonder zitplaatTen, zo dat men daar altyd op de knien le^en moet. Op de Kerk is een klehie toren met klokken en een uurwerk. Het gebouw van 'e huis is pragtig en gelykc wel naar een Paleis. Het is van fieen, drie (•) iAebm ran^ftrimu. yGoot^lc Q U E B E c. 1^49' 135 drie verdiepingen hoog, zonder de zoldert te rekenen, met leycn gedekt. Het beftaat uit een vierkant met ene plaats in 't midden. Het is zo groot dat 'er wel driehonderd huisgezinnen in zoudwi kunnen wonen, en egter zyn 'er maar twintig Vaders in. Dog fomtyds is hun getsü veel groter, wanneer namelyk zulkcn tliuis ktHnen die in zendeljngfchap door het Land reizen. In de lengrc aan elke zyde van het vierkant lopen lange gangen, op wdker beide zyden de ktmers, de zalen, de boekery, en andere gemakken z>ti. Alles is hier zeer wel ingerigt,en de Vaders wo- nen hier zeer gemakkelyk. Aan den buitenkant is hun Kdlegie , hec welk aan twee zyden van enen fchonen tuin omringd is. Een deel der bomen die 'er in flaan zyn een overblyfTel van het bofch dat hier ter plaatfe was toen men b^on de Stad re bouwen. D<^men heeft *er vele vrugtboraen en allcriei moeskruiden bygevoegd. De Vaders aten te zamen in ene grote zaal. De tafels ftonden rondom, en aan enen kant een preekftoel,vraarop een der Vaders gedurende den maoltyd klimt en den overigen iets uit een geeftelyk boek voorleeft. D(^ dit ge- fdiiedde deze reis niet, en al de lyd wierd om te praten hefteed. Men at hier zeer wel , en gaf zo veel fchotels als by ons op de grootfte gaftmalen. In dit grote gebouw zag men geen vrouwmenfch , maar alleen Vaders of Brekers , dat is j(Mige lieden ae tot aanfhande Jtfuiittu gefchikt zyn, en daar opgebragt worden. Dezen maakten hetcKu klaar, en droegen het op, want gemene bedienden worden hier niet toegdaten. Buiten den BÏflcht^ zyn hier te lande drieërlei Geeftelyken , Jifmt- GceHe- ten ^ Priefiers, BarrevMtrif anders RtcolltSs. De Jefuieten zyn Iylii:n. voor zeker de aanzienlykften. Ook 2^ men hier voor een fpreek- woord, dat om het beeld van enen Bar revoeter te maken men genoeg heeft aan ene byl , om enen Prielier aftebeelden gebruikt men ene fchaar, maar om enen Jefiiiet te fchilderen moet men een pinceel heb- ben. (•) De 'Jefuieten zyn geraeenlyk geleerde lieden, beleeid en aan- genaam in gezelfdtap. In alles wat zy doen heeft iets bevalligs plaats, 20 dat het geen wonder is dat zy de gemoederen der menfchen inhe* men. Zelden fpreken zy van godsdienfhaken, en zo zy het doen vér- myden zy altyd de gefchilpunten. Daarent^en zyn zy altyd zeer ge- reed om anderen ten dienft te ftaan , en zel6 voonekomen. Deze ei- genlchappcn heb ik by alle de Jtfuieten gevonden met de welken ik hier te Lande omgang heb geha^ Zy bezitten grote goederen in ei- gendom, die fy van den Koning gekreg^ hebben. Te Montreal heb- ben zy ene ftaye Keilt met een net Kloofter. Zy ftaan 'er niet naar om eneftand^aatsbydeeiK ofanderegemeentetekrygen.dc^ laten dat gaar* ne C*) Peur faire un RecdUt il fmtant bttcbtttet fturun Frltre m cifiau, moir ^Mir vn Jefvitt U faut m Jdnctaa, yGoogle 136 KANADA. ne «an de PrU/fers over. Hun enige arbeid hier -te Lande is de Hei- denen te bekeren , en met dat inzigt Irebben zy hunne zendelingen óvetïL Genoegzaam by elk dorp * dat bekeerden ÏVilden toekomt , woont een '^efuiet óf twee , die op dezelven agt geven. Dus vindt men Jefuieten by de bekende Heidenen te TadtMffac, te Lor ettet <^ Bejaneeurt^ te St* Franeeis, te Saut St. Louis , en overal waar zig bekeerUng«i ophouden. Ook hebixn zy hunne zendelingen onder de onbekeerden , zo dat men gemeeolyk in elk groot dorp van IVilden enen Jefuiet vinden zal, die alle popngen aanwendt om ze te winnen. Des winters gaat hy met hun op de jagt, in weerwil van allerhande on- genudck^, als van alle dagen in fneuw , voril, fn flegt weder in de lugt te moeten wezen, en in de hutten der feilden ^winx bet van vloyen en ander onge<Uerte krielt, te moeten flapen. Dit alles ondet^aan de ye/ttieten, ten dele om de fVilden te bekeren, en ten dele mee inztgtea van ftaat en anderen. De Koning trekt grbte voordelen van de Jejuie- ten^ dewyl zy Ó^-lfUden tot alles brengen kunnen , gelyk als om de Engflfcben te beoorlogen, alle huime pelteryen aan de Fran/cben te leveren, of de Engeljihen te beletten m hun Land te komen, en dier- g^yken. Dog dit alles is niet geheel zonder gevaar; want als de ff^i- den dronken zyn gebeun bet wel dat zy de Zendelingen ombrengen, als waren die maar verfpteders,en geven dan xer hunner ontfchuldiging voor dat niit ^ maar de drank deo jefuiet heeft gedood. Dit zyn genoeg- zaam de enige bezigheden der jefuieten hier te Lande. Zy gaan ia de Steden gene kranken bezoeken, zy horen gene biegt, nog wonen begraafiiiflèn by. Ook heb ik ze byna gene Omgangen zien doen. Zel- den gaan zy ïn de huizen om *er onthaald te worden, zelfs al zyn zy genodigd. Ligt isbet teüen da^ zy meeft allwi om hun verftaad uiigeko- zen zyn. M^ houdt ze hier tè Lande voor doordringende koppen , és overal kans toe weten. Dit maakt dat zy ook hier hunne vyanden hebbén. Ook nemen zy niemant onder zig aan dan die verftand heeft, alle domkt^pen zyn by hun uii^floten. Dog tot Pritfiers neemt men allerlei geellen , en nc^ minder bedenking valt 'er by het maken van enen Momnik. De Jefuieten in Kanada zyn allen uJx Frankryk overgekomen. Velen van hun blyven hier maar enige jaren en keren dan terug. Sommigen , waarvan 'er nog vyf of zes in 't leven zyn, die in Kanada geboren waren , zyn naar Ftanknk gegaan en daar cmder de Jefuieten aangencnnen. , Dc^ geen van hun Is hier oit terug gekomen ; wat geheim daaronder le^en mag weet ik nieL 'G&* diu^nde myn verblyf te Qusbec lag een der Priefiers^ met ben^rilüging des BiCchops, zyn ampt neder, en g^g tot de Jefuieten over; bet welk ^ overigen Priefiers niet breed aanftond, als bad deze hunnen fbmd te gering geagt. Na den middag bezt^ ik het zogeoaamde Semwarium^ of bet hulä vtar alle de Prhfitn by ntalkattder wonen. Dit gebouw is en^ ver- die{4ngen boog, en beeft gangen en kamers. Dur by I^ een fcbone ■ tuin. De Heren van het Seminarium gaven in bdeef^ieia den Jt/ms' fen niet veel toe, «i ik bttgt den tyd ia hun gcTelfdiap met v«el ge- «o^en docH-. Db Priefiers maken den twedén lang der Geelldyken, en het groo^ fle gecal uit. De meefle Keiten in de fteden en op de dorpen, al- leen die der nieuw bekeerde ffildem ui^enomen, wwden van Pritfftrs bedioid. Ook bebb«i zy enige zend^ngfcb^pen. In Kanad» zyn twee SeminarU , een te ^eåee ai een te Mimtml , die elk hun- nen Opngter hebben, «i met van malkander afhangen. De PrieStrs yvxi \ Seminarium te Montreal zyn allen van de. order van St, Sui- pieiui , en bedienen alleen maar de gemeentens in die Stad en op bet Eiland van den zelven naam. Alle de andere Kericen behocen tot het Seminarium van ^uebee. De Priefiers van St. Sulpiciiu komen allen uit Ffankrykt en men verz^erde dat 'er noit een uit Kanada ge- boortig was onder geweell. Dc^ in bet Seminarinm van>^f»w zyn *er verfcbeldeDen die hier te lande geboren zyn. Om bekwame voorwerpen voor bet zelve te vinden beeft men, zo wel te ^luiee als te St. Joachim fcholcn opgeregt, waarin de jeugd in het Latyn en an- dere wetenfch^pen tot den Pnefterftand betreÜelyk wordt onderwe- zen. Dog men is bier zo keurig niet of men neemt o(^ wel middel- madge geilen aan. In 't Latjm ichynen vden het niet ver.gebragt x& hebben,' want, fchoon hun gehele Godsdienft in die taal gefchiedc, en zy dagelyks het Breviarium in 't Latjn lezen, willen ^xr de minfien het te fpreken. Alle de Prieffers uit het Seminarium van ^tiec vor-r den door den Billchop ingez^end. De Koning heeft beiden den ^ratiM- ria grote inkomfien gefchoïücen. Dat van ^ehet heeft jaarlyks meer dan derd^iüzend guldens aan inkomen. Het gehele land op de well zyde der St, Lêurence van ^uebic af tot Bate St. Paul toe behoort dat Seminarium , behalven bet geen 't op andae [^astftn bezie Zy veriiuFen de landen voor zekere fommen. Gemeenlyk.gddt een land van drie Jrpents fai de langie. een Een 's jaars, behalven enige toepagt. Op vele plaatfen daar 'er gelegenhdd toe is hebben de Priefloskooro- en zaagmolens doen boumn, waarvan zy goede inkomllen trekken. ïfet Seminarium van Montreal 'n eigenaar van al den grcmd waarop t^e flad ftaat en van bet EOand, van den welken het jaarlyks meer dan zeveot^- duizmd JUvres san renten trekt , zonder te rekenen wat de Priefters van //. Deel. S hun yGoogle 138 K A. ;N 'A D: A^ hun ampc wevåa te' tmkm. De Pritfttrs ten platten lande bellaan van de Tiendräs, die ry van hon- pe geratente otUeti , en v» hec geen zy doc»: hon ampt verdienen. Op [dauièn naat de geawenfêos en dé iak<»n(len gering zyn, bebbetizy een zeker onderitoDd van den Koidt^. Alseen Priefler ten [dstten lan- de <Msd geworden -1$, wonlc bet hem fontyds veq^und ki het StmiHåri- um a konten, en daarzyneda^ leetnägen. £Ik StmtnariumRek de Friejhri opzyoe lan^xdeim aan. Op åe ova%e plaadèn flelt de Biflcbop de Piklteis. Sarre- Db Msmvtettrs ofJitttfftSs makea het derde foort roa GeeÖcIyken veeterï» uit. Zy worden ook Frmttiskantr Mtmikki» genoemd, dewyl zy vol- gens dn r^ van St. FraiKiseits leven. Zy bezitten te ^mine een nmelyk groot en'tx^ a! enigetmate net hKå» met ene kcik. Daarnet VCBS legt een grote fchone ten, dieszyzelvenmdefhoaden. TeM>«r- real en te Trtis Rrtnirts is bume levenswys even dezelve als hier. Zy nemen dies aan wat zy bekomen kunoen, zonder op het veiflandteóra. Ook breken zy zig hec hoofd idet met ét wetenlchappen,. en n^ wierd venekcrd dat zo^ zy ^^ Monniksiüeed aan hebben zy niet alleen om geen ftudereo denken, iMar nog zelfi alles vergeen watzy geweren hebten. Zy Hapcn mceft op maoen of iets anders dac haid is, ichocm ik ia de ceUen van fonm^en goede bedden zagleggeOr Zyhebben gene vaflegoedeMtt,dewylzygek>ftedoetv\'a» armoede, en ieven alteeavaa de almoeflèn 4ie zy kr^^. Ten dien einde hdiben zy enige fratrti., xk joKe MoBoikken, (fie met enen ztk aan de hsizen rond gaan, om hout, brood, vteefeb, en wat zy anders wan doen hebben, te verzame- len. Op het bnd hebben zy ^ne gemeentens. Dog fomtyds gaan zy wel in zendc^gichq> t^ de Ivildm. In elke veftk^ waar boven de veertig raM'ln bezerdng 1^ onderhoudt de Koiüng énen van dezeMon- nSceh in {<laae vftn enen Priefter, on dendtctalwaartenemen. Hiervoor Shiet hy ir^ kö(t, wobA», oppofling, en tweehntderd /ivr« 'sj^rs. t helft van-dk geld aendt hy aandb Gemeenfchap, het overige is voor hem. Op de fchcpen worden ook meeft deze Monnikken gebnukt, wcfren desw^en» als tot 's Kot^ (Setiaais behorende wonden aange* ^ea. Als een Pafiêur ten pkiten bnde fterft en de plaats niet fchielyk iaa vervuld wonkn, ^endt men enen dezer Motaükkendcrwaards tot - ^ dat yGoogle Q U E B. E c. 1749- 1^9 dat'*er en wåtn Fridier 'is. Em deel dez» Monnikkenlcofttuic Frank- tyi over, åog eea deel van hun zyn inboorliog^. Buiten rleze Mon- -nikken zyn *er hier gene Anderen, uitgenomen een enkelde Au^jmr^ die mee de fcbqxn orerkomt, d<% ook weer henen gaat. Den 1 1. Augudus des mtnnns deed ik ene waodding met &n Heer GM/riim'bidten de Siad,Kn me om oaar planten tezocken, enomde- le om het Nomiedclooffer te faez^tigai dat qp en^en t^bad van de fhd legt. DttkloollR, 't-welkprt^vtafleragjKbouwdiSjIegtinenenaan- gsnamea oord , en is met sklKrs , weüuiden, en boticoeD omringd. MQn kan hier de Stad en de Birier d^delyk xlm. £ati Hospitaal voor arme oude lieden, voor gebrekkelyken en dierg^ykeii, maakt eeti deel Vta *c kloofter tdt, en is ia cwee alen nadeeM, ene vo(»- de mans en de andere vo(v de vrouwen. De Nonn^peflèn beiden de geüa^eo op, ' cén aUof n maar be- , b^«eQ,- weer van _ :e venjpifn overia-, ten; maar im het vroüwenrertr^ doen zy alles. Voor \ overige wosdic Hospitaal even zo it^;erigt als dat van Q^het. Op verzoek van den Gou- verneur Generaal bad my de Bisfirhop^d^ byzondens gunll to^^Oaan van in bcc Klooft^ te mi^en gaan. In ge»l^^ van den t^ér Giialtbier Ingt my de Atidis ia idie de. hniers» begetrU vaa-moa t^oep vaa Non- nen< De meelkn derzehren eyn Y>a adelyke qfkomft ; dc^ velen wa-. sen oud, Icboon *er verfcbeidoi joogeq onder waren, (Ue 'er niet on- aard^ uitzagen. Zy fchenen allen wel bevalljger te zyn dan in het an- (tere "Nonnenklooller. De kamers waren even as iq d^ a%edeêld ; dog men vtmd *er cenwdolgmeerbnisraadin. De bedd^bodd^ blauwe gor* dynen; daar ftooden een-p(|ar kleine ^«rM^jv, eentafelge, t^ee ftpe- len, en enige printen hingen *eraaa den wand. Dog'erwfisnjOgichoór^. Äeen , ni^ kacchel, dewyl zy, gelyk zy 't noemden, op alleHa wyzeti het \4eerdi doden moeftói. De^eizaleo evenwel en de vertrekk^ der deken wierden door kacdieU verwarmd. Het getal der Nonnen is hier tiiet bepaald, en ik zag 'er ene goede men^ vaa. Ook wierdiai hier ■ ■verfcheiden* Nieuwtfi^pi onderwezen, eer zy hare proef deden. Men zendt hier ook jooge Ju&ouwen naanoe om ia den godsdienA en handwertcen ondenrezen te wcdiden, <B dezen gaan daarna weder mt èet Kloofter. Dit. gd»uw ziet *er ids «en Paleis uk, en is, gelyJt men zegt, van enenBiflchop, dieoiA in 't koor der kerk begraven!^, ge- ftigt- ^y zamdden den voormidd^ enige, kruiden op de weiden, die daar naby li^en, en ^ngen omnenc den middag by enen ouden eerwaar- 4gen Barrivceter fpyzen, die het klooft^ als Priefter bediende. Het eten was van de Nonnen klaar gemaakt , en beftoüd in zo veel fiJiotels als (^ bet voor de tafel was van een. groot Heer- Ook fdionk men 'er » Si ver- y Google 138 K A. N :a D. A- hun ampc wevåa te' tmkm. Afle de iokomftèn der imåtpfta m Vtfft goederen kornen lan bet jVnHJw-jwM, zöider dac de Pneflsrs ten plaoeo lande daar iets Van krygen. En daar dat Seminarium maar uc zefUet» Frieiters be{buK^ en oKer inkmidleo gndet dan het j&oriTlu nn noden heeft, zo wordm 'er a]]ejarengrotefbtniiKnnBar7><nnb7£aanhec//M^- femimrium oreigËtBRakt. De inkotaflen van het SmåEariåtm te j^- bee worden m bet ondeiiioad der iyN>/7«r; m hec Stmmarium entot^ van foAui^ JQi^liDgeo r deêoc prhJUrs opgebngt worden, be^ed^ De Priefiers ten platten lande be(ban van de Ticndölu, die sy van biut- pe gemeéite trmeÏL ^ en v» her geen sy door hon ainpt verdienen» Op [daufèn naat do gemeentens en de inkomAen jertngzyn, bebbenrzy een zeker ondeiïtood W) den Korang. Abccn raefterien plattm hiv- de <Msd geworden Is, woidc bet ben fbmtyds vagund in bet StmtnaH- ffl» tft kotnen, en dur ^edagjen teeindlgen. Elk Semtnttrium^^ de Priefitri opxyne landgoedeten aan. Op d» aver%e phadè» Helt de Biflcbop de Pilefters. Sam- Db 3»mv»ettrt of XffttiiSs maken het derde foon van GecOelykea ■costn-x. uit. Zy woiåEa ook Frmieiskaiiir M»tmiikm genoemd, dewylzyvol- gens dm r^ vao St. FroHeiteus leven. Zy bezitten te ^utbit een tamelyk groot en '■ xto^ al enigermate net buis met ene kertc Daarne- vens Iq^een grote ftbonetKn, dieazyzetveamderbooden. TeMiM- reiü en ie Trtis RMires b tume levenswys even dezeh<e als hier. Zy nemen riks aan wat zy bekomen kunnen, zonder <^ het veiftand tenen. Oek breken zy zig bet hoofd idet met de weieaictuppen,. en my wierd veoekerd dat zodra xy bet Moimikskteed aan hebben zy niet alleen om geen ftoderen draken, ma» nog zelfi alles vetgeten wat zy geweun hebben. Zf Oapcn mceft op macten of iets anders dit hard is, fchoon ik in de celïan van fonm^eri goede bedden aagl^en. Zybebben gene vafle goedetm, dewytzy gelofte doen x'tn armoede, en leven alleenvan de almoeflèn Ac zy krygoi. Ten dien einde hebbes zy enige Fratres, of joKe Moantkken, Se met enen zak am de buizen rond gaan, om hout, DTOod, ^eefi^, en wat 17 anders van doen hebben, te verzame- len. Op het land hebben zy gene- gemeentens. Dog fomtydi gaan zy wet in zendc)bigrchq> 1^ de Wilém, In elke veAmg waar boven de veertig raan-ln bezetdngt^ onderiioudt de Koning énen van deze Mon- niken to (Ahis vAn owB^Pffdter, om dendteaftwaanenemen. Hiervoor geAin hy viy kdt, woning, oppnflh^, en tweehonderd Liitrei 's jaars. E>e helft van dk gdd fleodt hy aan d& Gemeenlchap, her ovcr^ isvoor hem. Op de fcbepen wolden ook meeft deze Monnikken gebruikt, wcften deswi^ens als tot 's Komng (Senaars behorende worden aange> den. Als een Pajltur ten pkinen lande fterft en de plasts niet fehielyk kaa vervuld worden, venät men enen dezer ftlenniklBea dcrwaa^ tcä dat y Google ■^^f^::?V^ Q ,U E B. E C. 1749. 13.9. dst'*er een andere Frielïer is. E<ndecIdez«Moniqkknlcovituic/hnnE- tyi over, åog ten deel vsn hun zyn inbooriit^en. Buiten deze Mon- tiikicen xyn 'er hier gene jandereo, utijKnaroen eai enkelde Augafijmr^ die mee de fdtepen overkomt, dog ook weer henen pu. Den II. Augulhis des momns deed ik ene wanddiog mee den Heer (?Ar/rivrr baken de Sttd,ien we (»nnsarplamaicezoeken, ratcnde- le OEI bet Nonoedcloofter te bezigdgen dat op enigen ^fauad van de flad legt. Duklooller, 'itvelkpft^vtnfleragMMUwdiSjlegtinénenaan- geimmen oord , eo is met tdÜRrs , weJlaiden, en bdtcben omringd. M^ kan hier de ^cad en de EUrier (teiddyl: eten. flan Hospitaal voor arme oiule lieden, voor gebrekkelyken en dieffidyken, maakt een deel ^/m *c UooAer mt, en is in' tme zalen vadeeld, ene voor de maas en de andere voor de vroiitven. De Nonnen pellen beiden de gpeflagten op,. ' ^itet- met dit ondeifcheid idat. vj Voor de nuns.bececéa aUs^n m:uf be-, reiden, bec audirei^ea , fata geóeesaaiddelanjt^evai, b^«cei^- weer van. de tafel nemen, åa% het ovw^ aan tnanapedöaen ie venig^i^ overia-, ten; maar im het vrouwenvertrdt doen zy alles. Voor 'e overige wosdit 'Hospitaal even zo ii^erigt als dot van Qiniee. Op verzoek van den Gou- verneur Genemal bad my de Bisfchop^ t^ïcudetp gvnll to^eOaan van in bet Kloofter te ipogen gaan. In gaelfidup vu dm Heer. Gaultbier bragt my de Abdis ia aUe de kniners^ begel^ vaa«nea troep van Nca- nen. De meeflen derzelven 'zyn vlo adelyke qfltomll i dc^ velen mi-, ren- oud, fefaoon *er verfcbeiden joogeq onder waren, die *er niet oa,- «aidig uitzagen. Zj fchenen allen veel bevalliger te zyn dan in bet an- dere NoraienklooAer. De kamen waten even as jq ^ a%edeêld; dog men vond 'er eenwein^meerhnisraadin. De bedden badd^ blauwe gor> dynen; daar (tonden een- paar kleine MrMVAf, een tafelge , n/treé {loe- ien, enenige princeti faiogen *eraaB den wand. - Dog'erw^i^Ichoor-. fte«i , nog kacchel, dewyl zy, gelyk zy \ noemden, op allerlei wyzen het vleefdi doden moefteo. De eetzalen evenwel en de vertr^dt^ der zieken winden door kacdiels verwarmd. Het getal der Normen is hier niet bepaald, en ik ntg *er ene goede men^ vao. Ook wi»^ hier- ■VCTfchelden' NïeuweBi^en onderwezen, eer zy hare proef deden. Men zendt hier ook jonge Jufiouwcn naartoe om in den godsdienft en handweHten endenrezen te wotden., <n dez^ gdan daarna weder uit liet Ktoofter. Dit. gc^xmw net *er tä& «en Paleis uit, en is, gelyk men «gt, van enen Bi(G:bop, die ook in Wttw der kerk begraven legt, ge- ftigt. Wy zam^den den voormidd^ enigo. kniidoi op de weiden, die daar naby lagen , en nngen omtrent Óiexi middagby enen ouden eermar- digen Barrtvuter ipyzen, die het kloofter als Priefter bedioide. Het eten was van de Nonnen klaar gemaakt , en beftond in zo veel fistels nis {rf* bet voor de taB was nn een gtoot Heer.. 0(k fcbonk men '«r * Sa ver- y Google 14» KANADA. vier, of omavnt van *t zuiden naar het nobrdea. Dit boge gebefgte befhat uft grauwe roden , die uit verfcheiden* ilbortcn van ftenen t'zamecgelteld zyn, van de welken ik in *t vervolg breder fprekoi zal. Deze b»gen fchynen een bewys opteleveren dat de ktlklei- jen even zo oua als de grauwe rotsfteoen, en niet eerü ia later tyden gefomKerd zyn, want hier lagen fcrfehrlkkelyk zwiu« g^we rotfen boven op de bergen, «Ëe uit zwarte ^alkleyen beftaan. Wcilan- ^^ we^mden in Ksnad» zyn vowcreflèlyk goed, en het^Mn den. ^^I vooruit boven å» genen welken ik in de Énieï/iéi Volkplantin- gen gezien beb. Hoe verder ik hier noordwaaids in het Land kwam, des te fchoonder weilanden en des te digter gras ontmoetie ik. Op déze ho^ weilanden vond men byna ntets d«i een foon van'^s, oamelyk de Poa angttfiifèlia f hetwelk drie (^ vier bloemen op een fteeltje voort' brengt -(*} Dc^ dé bloemen wsrcn zoklel» dat inen het |^u ligt voor ene M^ofiU konde aanden. Voor 't overige had het 2aad van onderen enige zagte hiüren. Behalvea dit vond mm op de weiden nog winè klaver. Deze twee gewafTen maakten hier al het gras uit. Zyftond digt ei}- dik, en de /^oii was lamelyk kmg,dog zeer rfn. Onderaanden wortel der P»a was de grond geheel van kkver bedekt. Digter en fyn* der gras dan hier wies tcoa mes noit verlangen. Men kon uit de over^ gebleven' voren zien dat -alle deze weiden voorheen koomlanden ge^ weeft waren. Zy konden ^iot meer dan eens eiken zomer geuuid worden, vemiiG de lente te laat begint. Hol Het volk was nu federt ene week fteric aan *t hoyen. Mans ek vrouwen waren 'er bezig aan. Het hoi werd met kanen w^gebntgt, die door oflèn of paaiden getrokken werden. By verfcheiden* wei- den ftonden fthin<en. Op vettige plaatTen maakten zy kegelagdge höiftapeb. Merendeels waren de weiden niet omhdnd, dew^ hec vee meeft aan den anderoi kant van de boflchen liep, wordende dooe Herders, wau- bet nodig was, opgepaft. Dg koomknden waren tamelyk groot. Men zag negens aSeidki' gen voor hec water, (fie evenwri op vele plaatfen wd nodig waren geweeft. Zy liepen aÜen met fmalle ruggen van omtrent vier of vyf el- len tuflijten de voren, zynde in 't midden byna ene hdve el hoger Am de grond der voren. Al bet koom was zomerkoom. Men zait in deii berffi mee, dewyl het gewas deä wüters dood wiezen zoude. Het meeft ftond hier witte Weit. Dog men zag 'er ook ruime velden mer Erw- ten, Haver, en hi» endaar Rf^ge en Garft. By alledebowderyenby- M vond men kool,.kawoerdai «i toeloemeiL De braaklanden wierden des (*) ^KV^ *rt- vtl qaairifiitct minitM,JitiUm hitfi piibeicentia^ y Google KANADA. 1749. 145 des zbmos ufet oiBgeploegd, zo du *er het onkrmd vry mogt groeym, doc hn vee liep 'er den gdiekn zomer op. (*) . Ds Huizca ten pdatten lande waren van Heen of van houc. Deftenen Huizen, bnzen zyn niec van ricbeb, waarvan men hier niec veel heefi, d(^ van sttlken Qeen als men k de nabuiufchap vinden kao , vooral vao xwarte kalkleyai. Dezen z]ra haid als men ze uit den bei|;hoawt, åog vkllen in fchUftn als zy aan de higt blbotgefleld woaåim-, dog dit katt weinig Ithaden, dewjr) de ftcoea ia den vnhå vaüzicten ea dus 'er niet nit vallen kunnen. By gdvek vaa leyen bouwen zy dikwyls met kalk- fteen , zan^leen, en fomtyds met gtauwen rooneen. Zulke muren zyn gemeenlyk twee voet dik> zelden dumer. Men vindt hier ovend Inlk. De meefte huizen c^ het land ^n ^er van hout, en fomtyds van buiten wk gepleifteni De reten in de muien worden raet klei aanr gevuld.. Zddeo zyn die hoiKn meer dan ene verdieping hex^ In elfc venrek is of cen kaocbeJ, of eeo IcbooiAeen, en fomtyds wel bdden. De kaccbels hebben de gedaante van cen Inigwerpig vierkant. Sommie gen zyn gebeel vnn yzer, omtrent twee en enen balven voet lang, twee voet ho<^, en andóbalvoi voec breed. Deze yzeren kacchels worden aDen in het yzerwerfc by Treis Rivièrts gegoten. Sommigen zyn ^^u tidids of van fteen, niet gmer dan-de yzeicn kacchels, masE boven qi ge- dekt met y»ren plaien. De rook wordtuitdcDkaccbeliadeafchocvfleeik door ene yzeren pyp geleid. Des zomers neemt men de kaecbels weg. Des avmds kinmen wyttLoreUtsuiy en namea ons verblyf by de /.prgf j^ Jefuütnu Den volenden mw^gen vervolgden wytnze reis doorde bos- fcben heen naar bec gebcigte , om te zien wat zeldzaamhedeo men daar vinden konde. De grond wai in *t èeift meeft vlak, overal thee zwaar houtbewaflèn, uitgenomenopt^aadèadÉiarpoelenwBrett. Weldebel&vaa dè gewaflèn iSe men hier ommoec worden odk. b ZwtJtm gevocden. . fiSsH zag bier tweefoocteB mn wade lürtftnhomtn^ d^ *^^^ "^""^ Ketflèa verfchekknbeden van nudkander iåffoea te zyn, jchoen zy in 't een ea bomcoT Kider meikelyk verlcbilden. Zy waien boden in KaamdA zeer gemeen , en de vmgtot waren duns rood. Die van bet ene fttort dezer zoge- naamde KtrffenkmiUH vtaren wnng en trokken den mond en de keel i's»* nen; dog & van het andere hadden enea aaogefameB zureiïim^. (f) ,- (*J ^f* «^ «» 't ä«S Dai^ wcdeicnn ene taeedvoöige beiairyving van de omhdningen die men in Amerika gewoon is om de akkers te makeoj, het welk wy als vervelend en voor onzen Lezer van geen nut hebben ovei^e* Uwen , gelyk ook de ^tUibe Overzetter gedaan heelt. - (t) w Ik heb het ene won van dezen boem, door de Fran/chen drijiet- ,t gcno^nd, in nyu Dagboek dus befchieven^" zegt de HeetÜALU. "Q- yGoogle 144 ' KANADA. Nies- De Driehïadirige Nieswortel C*) wies in gpote loenigte in de bo»* wonel. fcben. Op vele pmtfen bedekte hy dea groik! gdwel. Deze plantzt^ Toomamelyk zulke plaitfen die ved van mos, dog niet al ce nac waren» «n had gemeoilyk de Onalis Aeetnella en de Cirt^a Alpitui tot gezel- iHuien. Het zaad was nog niet ryp, en de meeite ftclen hadden geen zaad. Dit gewas werd van do Tranfihtu TiJfavojanatjaHas geheten. De fFilden gebruiken de bladeren en de ftelen om verTcheiden dii^nt die zy uit beotenvellen hebben gemaakt fdioongeel tevenven. Dei>d»> fiben , in navol^ng hiervan , verwen 'er wol en andere ftoffen geel mede; Bomen. Wv klouter^ met grote moeïoe enen van de hóogfte be^en op. Dog tot myn groot verdriet zag ik '«rgene andere planten dan ik reeds in de vlakrens van Ktnad* gezien had. Ook belette ons het hout waar- mede de beiv bewaflèn was het genoegen te nemen van een wyd uii^ ïkekt ^zigt te genieten. Dus baioden vry zogoedalsnteisvoordemoei- te v^ ons kloutereo. De bomen die hier wiellèa waren de Hiagbeuk, of de drpims Ofirja , de ^Mtrikaanfcbe CXm, de Roodbloemige Ahorn, die foort van boom die goed is om gebrande wonden te he- len, wdken ik n^ niet befchreven heb, de Beuk, de BttuU nlgra^ de SOTberboom , de Kamtdafebe Pynboom, Psrufft genaamd, de Vihurnum dintatumy de E&h, de zo eren befdireren Herflènboom, en de Besdragtnde T»xus. Mingen. Muggen vonden wy in groffir getal dan wy gewenPcht hadden; zy deden de huid met ene menigte van builen opzweHen. De Je- Juiiten te Lêfettt 'zeiden dat bet befte middel t^en de {leken van dit ongedierte was het aaoge^ en de handen met vet te befmeten. Tegens de beet hielden ly koud water voor het beft,. mits men 'er de wond ten eerften mede wieficbe. Des avonds kwamen wy weder k Lorette terug, na dat wy de planten, die aannerking venüenden, en die wy dezendag gezien hadden, naunriceurig aangetekend en befchreven hadden. LorttU. Lorette is een dorp , drie Fr. mylen. een weften van Quthe, Het wierd byna aileea van ff^Uen^ tot de Hurons behorende, be- woond , welken den Roomfcben Godsdienft aangenomen h^ ben. Het dorp ligt nevens een rivierqe, het welk daar met een groot geraas over ene klip been (faroomt, en enen za^- en enen koommo- len aan 'i gaan l^pt. Voor de aankomft van den Vader yefuüt allder woon£n de Amtrikanem in hunen, gelyk die der Laf Unders \ dog ,, rajiufaiit K»tij finatitt Jinatiirit prof undit f tre/vbuUtitt fmSuraet- „ mfi. Het an^re dus: uni^ /alitf fmcffobtv , crtnabtjirratit ^ ofu- „ tUtfrvitufertMitwrio. ■ {^*} Hükbonu trifiUus. yGoogk L o R E T T E. 1749. t%s •A(^ reden hebben zy de Framfeben tn 't bouwen nagevdgd. Qe meefte buizoi zyn van h«ut, weinigen vanfteea. Inelkhtuswaientvce vertrekken > de keuktti en ene kttmer. In de kamer ftrad een fcleinefte* nen kaccbd van boven roet ene yzerni plaat, volgens 't gebruik van Kanada, Nevens den wand fienden de bedden , waar in zy ma geen ander ddüei l^gra dan hunne dagelykfche Iclederen. Ook za^ hun overig huisraad 'er vry Hegt uk. Men beeft Uer een firn kerl^ mee toren en klok. De toren is puntig, en^Ins hoc^, en met wit of venind Uek g^kt. Deze kerit im men hier ^c etdge rgelykenia heeft naar die vao Santa Gaf» te Ltrttt* in Italui naar welke plaats bet dorp zynen naam beeft. Naaft de kerfc ftaae «en flenen. huis voor de Pm^£rj,£ynde twee Vaders jEf/iiw/f», die hier altyd woon. ISfonis hier even vlydg å den ^>dsdien(l als op andere RocNnfchgetinde {daat- fot, en het was vmnakt^k te hoiva hoe vkI de ^/i^,ai vooeal der- zelver vrouwen illeriei gerilelyke liederen ia hunne taal zongen; De meeften dezer Hurons gaan op de wys van bunae Landifeden ge- kleed; dog de mans hebben gaam een veft -aan gelyk de Franfebtm. De vrouwen egter boudoi zig getrouw aan de wys van haar land. Hec is bekend dat de voorouders dezer H^ildtn^ by hunne bekmng toe hec Chriftendom, enegetoftegedaanhebbenvanqoitflerhendranktegebniäetj. Deze gelofte hebben zy tot nog toe vry heilig ond^iouden, zo dacmen 'er zelden enen befchooken ziet, fdioon anders de ff^Um hun levm voor den brandewyn4aten zouden. -Behalven in het bouwen volgen deze AmerikAmn de Prantfebtn fa vete duigen naar. Zy pknun allen Mals. Somm^en hadden ook eea wein^ Weit of Rofixe. Verfcheiden' bidden fcoeyen. Zy zenen van onze gemene ZonneWoemea (♦) <^ de MaidMiden , en doen 'er bet zaad van in iiunne Sagamite -c^ iVhisfoep. Hunne IVbis was van een klein focm dat vry tydig ryp wordt, en een zeer awgenaam meel uidevert. 'In Augufhu woidt zy r^. De molens komen doi ^tfuiettn toe , die voor aHea ^rat *er gemaald wordt geld ontvangen. Men heeft tot ene proeve m /ütnaJa en^ van de Z-wte^cbe wfauer- weit en winiem^ge gezaid, wanc hier beeft men anders niet daa zomer- koom , dewyl men bevonden had dat het koom 't welk men in Frani- rjk tegens den winter zait hier doodvrieft. Om die reden had Dr. Smt- raein, gelyk my de oudfte der Jtfuieten vemtde, een wein% Z-wtifei whiterkoom doen komen. Dit flaagde zeer wel, en wederftond dekou- •de. Deaireo, 'ciswaai, fchenen wel zo zwaar niet als bet £tf»A£f/ïfr graan; d<^ in gewigt wonnen zy 't wel tweemaal, en gaven een veel witter meel. Men mft niet waarom men de proeven niet vervolgd beeft K&nkaa hier C*) JiüUtuhtu ammtt. ƒƒ. Dtfh T iyGoogle J4Ä KANADA. hier u& bec zomeskoom op ver na eoi zo mc brood niet bakken tis üi pTMkryk mc hei wmceiicocMV. My wi»d verzekerd du bet vooijoars- boom, Wdt, zo wel «Is Rogge, oorfproDglyk bier te lande uic Znv- den of NoorivegtH gekomen was. De Franfsbtt bädden ood»vondet> dac bec wintergraan uk Eraiikrytk hier gebr^ *s wintos dpodvroor, ea dac het zomärzaad uit him vaderktnd ovei^voerd b>^ ranon genoegza-' men tyd bad om lyp le wwden. £n dic deed b^ in ^ b^n KMnadtt TOOT eenrflegt ea odbewoonbaftr tand aanzien. M^r eiodelyk bedag- ten. zy zoraaåoiom m de noordelykfle delen van Ettrupa tedoen komen , en i&t Qaafgåt vél Ik keerde den 14. terug adorQ^iec, makende lai^ den w^ -enige kiuidkuodige oanmerkkigen. Nieuwe Djot avond kwam de nieuwe Gouverneur Generaal over geheel /Ca-^ Gouver- tuula.,åt M^tquisdeiaJmittiire^vooT de Stad, dog verfchoof ^ne "'^'^' fflcrede cocden 15. zynde hec daar toe ^a avond » l^t. Hy was den a. Juni N. S. «lic i<rj)i>^i lütgezeUd, ea had Quebtf niet eerder dan nu? kcmnen berdkcA, teroorsaak van de hindernidèa die de grote fcbepen op de St. iMtrtttCt van wegens de andbanken ontmocEen. Dezen ma- ken dat men niet dan met enen zeer gunfligen wind de Rivier kan op- varen, moetende de fchepen zeer dikwyls wenden, en fomtyds zeer nau^ we kanalai dootvaren. Bihalven dat w«s het den 15. bec feeft van Ma~ ri£s Hemelvaart f dat in alle Reomfebi Landen zeer fUpcelyk gevierd wwdt. Dus was die dag dubbeld merkwaardig, 20 wel om bec feed als om de aankomft van den Gouverneur , die hier met grote i^egtighedea ontvangen Wordt,, dewyl hy zo veel is als Ctaderkoning. Des moi^s om ^ uur verzamelden zig de voomaamde lieden eetv huize vón den Heer De yaudreuil , die onlangs tot GouvemeuF- van Trois Riviirts benoemd was gewocden, en in de benedet^d woonde. Zyn Vader was Gouverneur Generaal geweeft. De Mar^uis de la Galisfonuifi kwam bier oc^, dic^ tot nog Gouverneur Genentei ^weélt was, en dians op zyn venrek naar Frankryk ilond. Hy wierd bege- leid door de voornaamfte Amptenaars. Ik was hier ook genodigd. Om balf ö^n ftapK de nieuwe Gouverneur in eea floep , die met rood doek bekleed was. Daarop wierd hec gefchut van de wall»i gelofl ^ ea alle de klokken begonnen te luyen. AUe de voomaamfte H^ren bega- ven zig naar dm oever om den Gouverneur e verwelkomen. ' By hef uidlappen van de floep werd hy door dea Marqiås de la Galisfonmtrê- eotvangea. Na dat deze twee malkandnen begroet hadden , trad de Major der Stad toe, en hield ene redenvoering coc den nieuwen Goa- vemeur, die door denzelven konelyk wetd beancwoor((;. waarop hec gefchut wederom geloft werd. De ftraat tot aan de Hoofdkerk toe was mee gewapende manfchap bezec, die grotendeels uit de boigery geko* zea was. De Gouverneur g^g te voet, gekleed in enen raden gega- lOQ- yGoogle Q-Ü E B. E C. 1^49. i^ lotiMerdenrok,' be^ldd door aüe de voonaBmftoi ea ene ftdlau-'vaa. asnlbhoQwers. Zyoe bedtenden i in *E groen gekleed, ^ngen met bet g»- 'weer op fcbaaäet vooruit. Aan de deur der Hoofdl^dc wend hy doi3c 'den Bfflcbop aan 't hooid der GeeAelykbeid ontvangen. De Bi(G:h<4) -was in zyn plegtgewaad, hebbende den myter qi het boofä, endn^ Blflcho{^)elyl(en ftif in de band. Soounige Pridters wbicd in witm ^mishembden, anderen in lange misiokken gedoft. ■ Ha. du åt BiflÜiop' éne kone ledmvoerii^ gdwuden had,:gaf by^den Gouveroeoreen zUve- Tcn Chriftusbeeld ie kuuèn, bet welk door eenen Prieftu op enen lanpn Hok gedr^;en werd, W(»^ende die Prieiter door twee andoén begelåd^ welken ied^rene brandende wafchkaars in de hand hadden. Daarc^ gii^ de Biflchop met de Geef^yken voormt naar bet Koor; de.lieitiaodea van den Gouverneur volgden, den hoed op. *t boo:3, en *c geweec op fchouder. Het laatil kwam de Gouverneur zelf. mee allen die hem vcr- zelden. - Toen het Koor b^on bleven de nïeawe en de oude Gauver~ neur voor' enen met rood bekleden Aoel' Haan, waar zy geduceade/det gehele Mis, die door den BUIchop z^ven verrigt werd, bkran. Uic de Kerk b^voi zy zig naai bec Slot, waartdervoomaamilc Heren by^ eenkwamen om hunne pligq>Iegingen aftele^en. Het zelve kwamen alle de geeftelyke ordres doen. Ik ludde eer mede eer middagmaal tyd jnet' ^ige anderen genodigdrce worden. Hei ondnaLwu g^aiüu mar de plegtlgbeid, en men bleef-tanielyk lang. san tafel. De Marquii 4t la Jonquiirt was lang van pcrfooni én iftts boven de 2el% jaren oud. Hy bad in den laadt geind^den oorlog enen bevigen zeel^g aan de Engiljcben ^evexå ^ j£ä^ was door de mnetmagt ge- dwongen geweeft z^ over ce geven. By die gelegoiheid werd by door de Tchouder gefcbocen. . Is 'c gaan liet hy het hoofii een wetoig voor- dver hangen. Hy was voor 't overige een zeer bevallig man, en die zf- ne waard^bdd wel wift ée handhaven cmder het uitdien ^her gunfl- bewyzen. '.. i ,■-■'.. ■. Verschsh)EIi der Heren die den maakyd bywoondn zeiden faec vd-' Middel gende dikwyis beproefd, en om dendisnk in den zomer kod te houd(S],.^™ ^^ goed gevonden te hebben. Men tapt den drank in fleflchen af, welken t^ f " men tóegekurkt in de lugt hangt na ze met natte doeken omwtmden te ijouden. hebben. Dit maakt den wyn koud, al was by reeds warm geweeft. Na enigen tyd maakt men de doeken op nieuws met water nat, dat zo koud is ^9 men het krygen kan. De drank wordt op deze wys zelis koelder dan bet water waar men de doeken mede begc»en heeft. De uitwer- king is dezelve al hangen de fleflchen in de toa. (*) T 2 Db (*) Verfcheiden proeven hebben bewezen dat cenvogt iu een andet'vogt ge- dom* y Google Hi ..KANADA; Omgang. Ds Omgai^ ter «e der Heilige Mn^ was ocdc uer pngiig, woi^ dende door de Geeftelykheid, de beide Gouvnneurs, en ene ^ok me- nigte van de vooniaamüe Uedói » bj^woond. Het g^ubut wierd getoft y. de klokken geluid , de trom geroenf, en 'c kr^svolk ftond in *t geweer.. Oeagnfchotnviersvielenalleac^ deknieoToor het be^ dec Lieve Vsouw,. dog nietVotx dat van den Zal^nuker. De Gedtelykbad'giiig den ^m- icben i^d al zingende. TJ^uya. Db 3Tmyét otiidttttaliy wies zeer overvloe<Eg ia Kanada^ dog, niet, zuidelyker. Het meell zuidwaards dat ik dézen boem geziea beb wa& in iV«w TdTi^, een weinig vim Saratt^a^ea^hy Catjfes y omtrent (^ de- tntedte van 41. fr. 10. min. De Heer Bartram bad 'er egsr enen^ bocmvan iaVirgme gezien^digtby de i^aaisop de Rivier ^«jmj die Tbt Faüs genoemd wor^ Ook verzekerde Dr. Coldem dat hy hem op ver- jcbeklen plaadèn rondom :^ Lan^oed Coldingbam ,; luflcbra Ntm- Téri en Aliatiy^ omnent op de breedte van. 41.-^. 3P< min. gezien Jnd. De Framfeben door gantlch Ktnada, zo v^ als de Engelfcben- Oi ffoÜMdtrs te Jitany. noemeii' hem den fVitten Ceder. De Engel-. fibên in Virgtme hebben enoi daar groeyeodeo TbUxfk. den naam van. ytnevtrboom gegeven. Dke boom groeit op vetfchillende gronden. De wortels fchynen at- tyd aig vogt te.moeten. bäjben. Vooral fcheen hy in poelen en natu. gnmden wel te deren, en wierd' (bar vry hoog. Na. dezen fchenen- > bem-iteenagijgehheinels en andere plaatfei waar tamelyk @x>ie flmea by fflalkanderlagen^weibenmec mos begroeid waren, wel te beh^;^ Vond men zulkemec mos bewaSèn flefien in menigte aan het llrand^. zo^ileo- den *er gemeenlylt ode enige Tbuyas. Behalvendat,zag men den boom. hier en cuiir op de ho(^ns nevens de rivieren. , en andere hoge gron- den die met ene fto&gtige aarde bedektwaren* waarby men aanmerkm^ moet dat die plaadèn; gemeenlyk enig mineraal water amnent zig bad- den> (rf* dat zy van d& hc^r landen enig vogt kregen. Ik zag ben»^ ook wel in ene droge aarae wafïèn, dag daar kwam hy noit toe ene ammerkelyke zwaarte, in de kloven, der betgea vt^id men bon dik- wyls Voortgaat t. ^-o— -, - - uiiwaaflemt dan water, colt meer verkoek dan waier, en å» da Jpiritus falir Jlmmmaei-, die nog vlugger is dan de wyngeeft , ene nog grotci kragt van ver- koeling bttfi. De uitwüflêming gelukt het bell als »en het vat waarin het vogt is beweegt, het aan de lugt oloot ftek, of 'er met een paar blaasbalgen op Diaaft, äe de Mairan Dijfért.fvr la Glacé; Richman in ^0*. Com- nMI. Petropiit. ad ann. 1747^ & i74e* P* s84^en Dr. Cuu.bn in Tbe Eiinb. fbyficaiand Httrary EJft^tand ó^ervatiMuvoU i..p. 14$. F. yGoogle r <3 l> E B E c. 1749. ,4p wyls geno^; dog hy wieni daar ook niet zeer zwaar. De groodlen «n deze bomen, die ili gezieq heb, waren ongevaar vyf of zes vadem ' boog. Een boom van den duim in "t knm had twee en negendi; krin- gen; eenandere van enen.ïoei en twee duim dikte had 'er hondeidtKce en veertig, (*; De Inwoonders van Ä«m^ gebmken dezen boom om heininmn- n maten, dewylhet hout langer dan eens menfchen leven onder dm blo- ttn hemel duren kan. De meelte heiningen waren hier te lande van dit houtgeimakt, gelyk ook de meelte' palen, die men in den grond flaat. De paldfides voor de veltingwetken- waren byna allen van TbimabM Somyds beztet m«i het ook voor balken. De ribben in den bodera van de ballenichuiien zjn ook van dazea boom,dewyl het buiBZaam,en rarfch zynde zeer Ugt is. Geen hout wordt beter gcagt OTUk te tarnden. Do dunne takjes met de bladen fflbruikt men om "er bezems van ie maken. Zulke bezems komen de Wildm te koop veilen Ook heb ik niet gemerkcdat men andere foorten van bezems in Kaïuda ce- btuikte. De vatfche takken hebben enen byzonderen en niet onaanle. namen leuk, dien fomtyds de bezems van zig geven. ^^ I» de Geneeskona gebruikt men dezen boom tot. meer dan een ein- de. De Kommndant van tm Si. Fndvi,, de Heer A £.«,«». wiftzjnenrerktag tegens^de pynen van het JUumali/mu, niet wnoe^ Kpryzen. Men ihmptd. vatfche bWere». in een m<itier, en raSina dan met fineer van varkens of andere beeilen. Dit kookt men zo lane tot dat het ene zalf wonit, die men op linnen gefraeerd op de pvnelvkl plMts legt. Deze zalf veizagt de pyn in korten tyd. Tegen^door het iKhaun vhegende pynen neemt men vier vyfden, van dé Bladeren van «en Ibort van P,l}f^imi,n een vyfde van de «adhuiaes der Tium o. maakt er «n poeder van. Dit begiet men met lauw water, finee.? het tot een biy geworden zynde op een Itak linnen , en «Sndt hec om het h<±aam, met deze vooizoig egter dat men enen doek tos- ^° 'S , Sf "■* b-T «> legt, dewyl de bry bmnd als vmz. 