De zenuwkoortsen, in derzelver ziektekundige waarde beschouwd, benevens therapeutisch aanhangsel
Zien wij nu op het gebied der ondervinding naar omstandigheden om , die ons oordeel in deze zaak kunnen besturen , zoo verkrijgen wij uitkomsten , die met het zoo even uitgesprokene volkomen over¬ eenstemmen. — De praktijk kent namelijk even min zuivere zenuwkoortsen, als dat zij zuivere ont¬ stekingskoortsen. kent. Wat de school zenuwkoort¬ sen noemt, zijn van uit hun standpunt af beschouwd, of gastrische, rheumatische, katarrhale, exanthe- matische koortsen, of ook ontstekingen van enkele werktuigen of deelen van werktuigen , of uit eene dierlijke vergiftiging ontstaande ziekten ( pustula ma¬ ligna , gangraena nosocomialis enz) , die zich in der- zelver beloop met het zenuwachtig karakter verbin¬ den. Dat enkele ziekten hiertoe eene bijzondere nei¬ ging bezitten , kan hierin even min tot een wezen¬ lijk onderscheid aanleiding geven, als dat de schar¬ lakenkoorts , die zich onder den invloed van de eene epidemische constitutie als hoogst ontstekingachtig getoond heeft , en zich onder den invloed eener andere constitutie, als hoogst zenuwachtig en boos¬ aardig voordoet, ophoudt scharlakenkoorts te zijn. Zelfs de oorspronkelijke en noodwendig tot een ze¬ nuwachtig beloop overhellende koortsen, die toch nog de meest gegronde aanspraak op de tot hier toe verkeerde benaming hebben , kunnen zich , bij een naauwkeuriger onderzoek, geenzins als eene eenige ziekte voordoen, zoo als reeds de eigenlijke lyphus contagiosus en de in lateren tijd zoo veel ter spraak gekomen , met verzwering der darmen verloopende koorts , (typhtis sporadicas , abdominalis genaamd) — 105 — een niet gering verschil vertoonen, zonder nu nog van de pest en de geele koorts ( typhzts icterodes ) te gewagen. — Er blijft alzoo niets overig, dan het denkbeeld der zenuwkoortsen terug te brengen tot dat, wat het in wezenlijkheid is, tot de beteekenis namelijk van een bloot koortskarakter, en hiermede is in der daad reeds eene zeer aanmerkelijke hin¬ derpaal uit den weg geruimd , die tot hiertoe de herkenning dezer koortsen in den weg gestaan heeft. Want juist het streven, om aan dit denkbeeld eene zelfstandigheid en beteekenis te verleenen, die aan hetzelve in wezenlijkheid niet toekomen , moet wel- ligt als de hoofdbron beschouwd worden dier groote dwaalleeren, welke dit gebied der ziektekunde mis¬ vormd hebben , en welke door het meerendeel der geneesheeren met een hardnekkigheid en eenen ijver zijn vastgehouden geworden , zoo als men dit bijna slechts van de leerstellingen der kerk , gewoon was te zien. Eerst met de verkregene overtuiging , dat men zich onder het denkbeeld zenuwkoorts niet eene koorts van eenen eigenaardigen aard, eenen morbus sui generis , maar slechts eene bijzondere wijziging van het algemeen koortskarakter, onder welke de meest verschillende koortsachtige ziekten verloopen kunnen, moet denken, is de mooglijkheid gegeven tot een onpartijdig, vrij onderzoek, en de baan voor een juister inzigt geopend. Er blijft ons nu nog overig , om het inwendig we¬ zen des koortsachtigen zenuwachtigen toestands , het l inwendig ziektekundig bestaan van denzelven , eenig- zins nader voor oogen te stellen. Dit is een opstel van groot gewigt , en in hetzelve is tevens ook de reeds zoo dikwerf geopperde vraag, omtrent den stof- felijken grondslag der zenuwkoortsen , opgesloten. Maar ook in dit gebied ontmoeten wij terstond eene dwaling, die zoo gewigtig is en zich in der¬ zelver gevolgen zoo verre uitbreidt , en toch door een groot aantal geneesheeren zoo levendig in be¬ scherming genomen is, dat zonder derzelver terzijde stelling, in het geheel aan geene juiste kennis en helder inzigt kan gedacht worden. Wij meenen namelijk de door zoo veele geneeskundige schrijvers , en onlangs zelfs door eenen stiegmtz verdedigde meening, volgens welke bij de zenuwkoortsen het geheele ziek worden slechts van het zenuwstelsel uitgaat, en dit ziek worden des zenuwstelsels als het oorspronkelijke en primaire, al het andere echter, zelfs de vermeerderde vaatwerkzaamheid en de ein¬ delijk opvolgende ontbinding der bloedmassa, slechts als secundair, afgeleid, beschouwd wordt. — Wij kunnen nu niet nalaten om deze meening , zelfs wanneer zij door eenen Stieglitz verdedigd is ge¬ worden, voor eene volstrekt verkeerde te verklaren, en al kunnen wij ons ook hier, evenmin als overal in het beloop dezer bladen, met eene volledige we¬ derlegging derzelve inlaten, zoo gelooven wij echter toereikende gronden voor derzelver nietigheid te kunnen bijbrengen. In ieder geval aanschouwen wij in haar eene dwaling , die even als eene soort van erfzonde in de leer der zenuwkoorts voortgeslopen is. en eene met de natuur overeenkomstige opvatting van dit onderwerp, niet weinig verzwaard heeft. Deze geheele meening berust 'volgens haren wezen¬ lijken inhoud op eene valsche physiologische ge¬ volgtrekking, terwijl men namelijk er zich aan ge¬ legen liet zijn, om dat wat men als physiologische wet geloofde erkend te hebben , ook op ziektekun¬ dige voortgangen aan te wenden en te doen gelden. Het zenuwstelsel vertoonde zich aan de artsen, in den physiologischen toestand, als den bestuurder en zelfs den beheerscher van het dierlijk levensproces, en zoo droeg men deze verhouding ook op de ziek¬ tekunde over, hetgeen in het onderhavig geval te natuurlijker moest geschieden, daar zelfs reeds in de uitdrukking zenuwkoorts eene uitnoodiging daar¬ toe bevat was. Wanneer wij echter vooraf een weinig van den eigenlijken zakelijken inhoud der in overweging staande meening geheel afzien, zoo ontstaan bij den denkenden geneesheer reeds tegen de gevolgde me¬ thode op zich zelve geene geringe twijfelingen. Onze physiologische inzigten, in het bijzonder voor zoo verre zij de eigenlijke hoofdverhoudingen van het dierlijk levensproces betreffen , zijn , zoo als erkend moet worden , nog zoo gebrekkig , behoeftig en on¬ zeker, en het ziektekundig aanzijn, dat in niets minder dan in eene bloote ontkenning van het physiologische bestaat, is aan dit dikwerf zoo regt- streeks tegenovergesteld en niet zelden zoo volstrekt nieuw en anders, dat men het in de geneeskunde als algemeene grondregel moest vaststellen , om phy- 108 siologische gevolgtrekkingen slechts met de meest mooglijke voorzigtigheid, en eerst na zeer zorgvul¬ dig in het werk gesteld onderzoek, op ziektekundige onderwerpen te mogen toepassen. In der daad zal het ook wel niet moeijelijk vallen, om op het gebied der praktische geneeskunde eene reeks van voorbeel¬ den te verzamelen , die ten bewijze zouden kunnen strekken, hoe zelfs meenige dwalingen, die in de wetenschap zijn ingeslopen, juist langs dezen weg ontstaan zijn, terwijl omgekeerd niet weinige prak¬ tische waarheden , evenzeer derzelver erkenning , slechts aan eenen gelukkigen blik in de natuur en aan de verloochening van physiologische leerstellin¬ gen, te danken hebben. Onderzoeken wij den eigenlijken zakelijken inhoud van de in overweging zijnde meening eenigzins na¬ der, dan ontmoeten wij nog gewigtigere twijfelingen, dan de bereids vermelde. — Wat natuur- en genees¬ kundigen ook van de hooge levende beteekenis des zenuwstelsels en van de opperheerschappij zeggen mogen, die hetzelve op alle overige stelsels van het dierlijk ligchaam zoude uitoefenen, — aan den on- bevooroordeelden navorscher verschijnen deze uit¬ spraken op verre na niet in dien graad gegrond , als beweerd wordt, en aan zijnen blik ontgaan ook de menigvuldige misleidingen niet, waaraan men zich bij deze gelegenheid overgeeft. Zelfs de physiologie ziet bij deze aan het zenuwstelsel ingeruimde plaats, al te veel de zich wel aan de uitwendige blikken onttrekkende, maar daarom echter niet te minder in het binnenste des ligchaams, en in de stilte — 109 — werkende dynamische levenspanning der verschil¬ lende stelsels over het hoofd , uit welker uitkomst zich eerst de bewerktuiging als zoodanig daarstelt , cn in welke het zenuwstelsel slechts eenen schakel in de keten uitmaakt , geenzins alzoo het geheel omvat of zelf boven hetzelve staat. Zij herinnert zich ook te weinig aan de , in het dierlijk le¬ vensproces overal te voorschijn tredende, waarheid, volgens welke zelfs in het menschelijk ligchaam de gevoelige levensverhoudingen inderdaad aan het ei¬ genlijk vormingsdoel ondergeschikt zijn. Het is wijders cene groote misleiding, wanneer men de vrije werk¬ zaamheid, welke het zenuwstelstel ontwikkelt, wan¬ neer het als faktor der psychische magt in werking treedt, op deszelfs overige levensverhoudingen wil overdragen. Want deze kring van werkzaamheid, waar het zenuwstelsel zich als de physische bemid¬ delaar en leidsman , eener ons in derzelver wezen onbekende kracht, vertoont, waar het op de werktui¬ gen der willekeurige bewegingen bepaaldelijk werkt, en zelfs, zoo als bij gemoedsaandoeningen, eenen invloed uitoefent op voortgangen , die tot de plasti¬ sche zijde der bewerktuiging behooren , moet van deszelfs overige levensverhoudingen streng gescheiden en aan eene bijzondere beschouwing onderworpen worden, ofschoon het juist deze rigting van deszelfs werkzaamheid schijnt geweest te zijn , welke de art¬ sen tot eene te overdrevene schatting van deszelfs levensbetrekking verleid heeft, en van dewelke alleen met eenigen grond de beweering kan gelden, dat het zich als beheerscher der overige bewerktui- ging kenbaar maakt. Deszelfs afhankelijkheid van dit , en in het bijzonder van de verhoudingen der vormende werkzaamheid , is zoo aanmerkelijk en van zoo grooten omvang , dat het ons wezenlijk zelfs in meer dan een opzigt voorkomt als het werktuig , door hetwelk indrukken uit het ligchaam tot gewaarwording geraken, als de spiegel, waarin ligchaamlijke verhoudingen, de aanwezi¬ ge stand namelijk van het bewerktuigd leven, teruggekaatst worden , als een waar sensorium so - maticum commune. — Het is waar dat een zeer aan¬ merkelijk gedeelte des zenuwstelsels , het gansche zenuwknoopenstelsel , geheel aan de dierlijke vegeta¬ tie toegewijd is , en met de voortgangen der bewerk¬ tuigde plasticiteit, on tegenstrijdig in de naauwste be¬ trekking staat. Al wilde men echter van dit bewee- ren , dat het de alleenheerschappij over de bewerk¬ tuigde vormende werkzaamheid voert, zoo ontbeert ook deze meening eenen vasten grondslag. Want zonder aan het zenuwknoopenstelsel een aanmerke¬ lijk aandeel aan de dierlijke vegetatie te willen ont¬ zeggen , zoo schijnt hetzelve toch meer aanwezig te zijn, tot verband van het bewerktuigd leven met hot gevoelige, als wel tot wezenlijke leiding en be- 111 — sturing van het eerste, meer om de hoogere een¬ heid, waarop de bewerktuiging berust, daar te stellen, als om eenen wezenlijken bijstand aan de vormende werkzaamheid zelve te verleenen. Zulks wordt ten minsten onder anderen ook daardoor waarschijnlijk, dat zoo als uit het voorbeeld der geheele plantenwereld, en veelvuldige in het men- schelijk ligchaatn zelf, zonder medehulp van zenu¬ wen , plaats vindende vormingsvoortgangen blijkt, het proces der vegetatie niet onmiddelijk de zenuwen tot deszelfs voltrekking behoeft. — Hoe dit echter ook zijn moge, zoo kunnen wij echter niet nalaten, zoo dikwerf wij de zenuwen als de zitplaats en de eigenlijke bron van het dierlijke leven, de levens¬ kracht of van het levensvermogen, zoo als stiegmtz zich uitdrukt, zien voorstellen, om zulks voor eene verkeerde te hooge schatting van derzelver levensin¬ houd te houden , waarbij men zich te zeer door den uitwendigen schijn laat verleiden. De zenuwen zijn de stoffelijke draagsters en leidsters der psychische en gevoelige levenskrachten , en verhouden zich in dit opzigt dikwerf, wanneer wij ons zoo eens mogen uitdrukken, als de herauten van het dierlijk le¬ ven , — en dit misleidt. Overzien wij nu onbevooroordeeld het uitgestrekte veld der ziektekunde , zoo schijnt het zoo even uit- gesprokene zich in allen deele praktisch te bevesti¬ gen. Overal bijkans waar de zenuwen ziek worden, — 113 — Verschijnt dit ziek worden bij een dieper indringend onderzoek als symptomatisch, van andere, niet in het bereik der zenuwwerkkringen zelve plaats vin¬ dende, meest stoffelijke voortgangen voortspruitend, afhankelijk. Men kan hier meestentijds in waarheid zeggen, dat de zenuwen slechts de laatste en ein¬ delijke uitkomst van het ziekelijk proces aan den dag brengen; wat deze echter is voorafgegaan, dit is doorgaans van grooter gewigt en beteekenis en ook meestentijds dat gene , waartegen de ware ge- neeskunstoefenaar zijne werkzaamheid rigten moet. — In en uit zich zelyen schijnt het zenuwstelsel slechts zelden te kunnen ziek worden, ja welligt is deze soort van ziek worden bij hetzelve, in eenen strengen zin , slechts van uit deszelfs psychische zijde mooglijk, hoewel ook deze mooglijkheid , ten minsten in betrekking tot de zoogenaamde ziels¬ ziekten, door velen, op niet geheel te verwerpene gronden , bestreden wordt. Zelfs de door de genees- heeren gewoonlijk voor zuiver zenuwachtig verklaarde zenuwziekten laten, bij een naauwkeuriger onder¬ zoek, meestentijds wel eene stoffelijke zijde van der- zelver wezen opsporen , onderscheiden zich van de overige neuralgien, krampen enz. slechts door de verborgenheid van de daartoe aanleiding gevende oorzaken , en daardoor dat zij in hare verschijnselen cn beloop der grondvorm hebben aangenomen, welke aan de zenuwwerkzaamheid in derzelver kenbaarma- king eigen is , weshalven zij door eene oppervlakkige beschouwing zoo ligtelijk voor zuiver dynamische ge¬ breken gehouden worden. Ten minsten, hoe donker 8 — 114 — liet gebied der eigenlijke zenuwkoortsen ook nog immer voor ons zijn moge , leert toch de onder¬ vinding , dat wij met onze krachtigste nervina , bij de meeste aanmerkelijke zenuwkwalen , slechts palliatieve hulp kunnen verleenen , dat daarente¬ gen de stoffelijke methode nog den günstigsten uitslag doet ontstaan , en dat de natuur zelve ons hierin als voorbeeld inlicht, door dien zij niet zelden het aanmerkelijk , reeds jaren lang be- staanhebbend , door de artsen voor ongeneeslijk verklaard zenuwlijden spoedig, zeker en grondig, door geheel stoffelijke ziektescheidingen , in ge¬ nezing doet overgaan. Hoe dikwerf wordt niet van de uitdrukking zenuw- omstemming door de geneesheeren misbruik gemaakt ; hoe dikwerf niet daar toegepast , waar geheel stof¬ felijke verhoudingen den grondslag van het gebrek uitmaken , en niets minder dan eene bloot dynami¬ sche omstemming ten gronde ligt. Zelfs daar, waar inderdaad eene tot gewoonte gewordene ziekelijke stemming van het geheele zenuwstelsel, het hoofd¬ punt van het lijden schijnt te zijn, denkt men te weinig daaraan , dat dezelve organisch bedongen is , en in eene zekere onvolkomenheid der bewerk¬ tuiging haren grond heeft, welke nu of aangeboren of door verkeerde levensinrigting kan verkregen zijn. « 115 — Betrekkelijk de oplossingen, welke de tijd ons biedt, willen wij slechts in het voorbijgaan aanmerken , daar het naar de jongste ervaringen meer en meer waarschijnlijk wordt , dat de meeste vergiften , aan welker werking het zenuwstelsel zoo zeer deel neemt , hunne eerste werking op het bloed , en niet zoo als men tot nog toe pleeg aan te nemen, op de zenuwen uitoefenen. Wenden wij ons nu na deze algeraeene aanmer¬ kingen, omtrent de betrekking des zenuwstelsels tot de overige stelsels des menschelijken ligchaams , en omtrent den zamenhang, waarin deszelfs ziek worden met andersoortige, meer stoffelijke verrig- tingen staat, tot de nadere beschouwing van dat ziek worden, hetwelk het eigenlijk onderwerp dezer overweging uitmaakt , zoo zullen wij , ook in dit op- zigt, eene met het tot dus verre beweerde wezen¬ lijk overeenstemmende uitkomst verkrijgen. — Nie¬ mand zal zich geregtigd achten noch ook maar ge¬ neigd zijn, te ontkennen dat in die koortsen waarme¬ de wij ons onledig houden, het zenuwstelsel wezenlijk aangetast is , zulks kan men veeleer volkomen toe¬ geven, zonder dat men daarom genoodzaakt zoude wezen, dit aantasten des zenuwstelsels van het oor¬ spronkelijke en primaire, en de geheele ziekte zelve, slechts van een gevolg daarvan te verklaren. Een dusdanig inzigt, hoe veelvuldig het ook in den laatsten tijd is verdedigd geworden, laat zich in der daad noch theoretisch noch praktisch regtvaardigen. Reeds de eenvoudige enkel uiterlijke beschouwing der gezegde ziekten, leert ons met bepaaldheid, dat 8* de ontwikkeling dier verschijnsels, welke volgens de algemeene meening aankondigen, dat het zenuw¬ stelsel wezenlijk in deszelfs inwendige levensbetrek¬ kingen aangetast is, immer eerst in het verder beloop • * derzelve voorvalt , zich nimmer terstond van den beginne af aan vertoont, en zich dien ten gevolge , ook naar den tijd , als iets secundair’s daarstelt. — De meeste, ja welligt alle koortsen, welke hiertoe behooren , de typhus zelf niet uitgezonderd , vertoo- nen zich, ten minsten in ons klimaat, in den beginne onder de gedaante eener gewoone , bijv. katarrhale of gastrische koorts, en ontwikkelen eerst in haar ver¬ der beloop , het zenuwachtig karakter. In welke overeenstemming staat echter nu deze eenvoudige daadzaak, wier bevestiging wij van iederen genees- kunstoefenaar zonder onderscheid mogen verwach¬ ten , met de meening , dat het zenuwstelsel als het oorspronkelijk en onmiddelijk door de ziekte aange¬ tast bewerktuigd stelsel beschouwd ; dat in hetzelve de eigenlijke zetel en oorsprong der geheele ziekte gezocht moet worden , van welks aandoening alle verdere, in het beloop dezer koortsen zich aanbie¬ dende verschijnsels, zelfs de veranderde werkzaam¬ heid des vaatstelsels, slechts als gevolg kon afgeleid worden (stieglitz) ? — Stemt dit, zouden wij mogen vragen, met het wezen overeen van het zenuwstel¬ sel, dat wij als het beweeglijkst en vlugtigst van alle bewerktuigde stelsels kennen , dat het ontvan- gene indrukken zoo lang als het ware in stilte bij zich behoudt , en dezelve eerst later doet her¬ kennen P Men werpe ons niet tegen , dat bij de gezegde koortsen, dikwerf terstond bij haren eer¬ sten aanvang ongeregeldheden in het zenuwstelsel kunnen waargenomen worden. Al wat van dezen aard zich in den aanvang voordoet , laat zich steeds tot cene opvolgende aandoening van dit stelsel, die door onevenredigheden , welke in den werkkring des bloeds plaats vinden, veroorzaakt wordt, terug brengen en draagt of het kenmerk van prikkeling en opwekking, of dat van nederdrukking. In beide gevallen echter leert de ondervinding, dat aan deze onregelmatigheden in het zenuwstelsel het best te ge- moet wordt gekomen , door zulke middelen , die de werkzaamheid des bloedsomloops regelen , de zenuwen van de overmatige drukking des bloeds bevrijden , of de al te levendige werkzaamheid van het bloed verminderen of tot bedaren brengen. Dit is eene daadzaak en kan niet geloochend worden, maar geregtigt geenzins om aan te nemen , dat het gehecle ziekteproces eeniglijk uit de zenuwen ont- 118 springt en uitvloeit. Want daargelaten, dat dit niet te loochenen , vroegtijdig aangegrepen zijn der ze- nuwkrachten , nog geenzins als volstrekt gevolg eene volmaakte ontwikkeling des zenuwachtigen toestands bedingt, terwijl zoo als de ondervinding leert, zelfs de bereids ingetreden typhus , door eene doelmatige behandeling somtijds van deszelfs volkomene ontwik¬ keling kan teruggehouden worden , zoo zoude eene dergelijke vooronderstelling , toch allezins de niet te betwistene waarheid over het hoofd zien , dat de werkdadige aanvang der koorts en de met deze ontstaande stoffelijke veranderingen in het ziek ge¬ worden ligchaam, waarvan de aantasting des zenuw¬ stelsels slechts een gevolg is, veel vroeger, dan met het werkelijke uitbreken der koorts , moet aangeno¬ men worden. In het algemeen, en met een woord, alle pogingen hoe vernuftig ook, om aan het zenuwstelsel in de zenuwkoortsen eene zelfwerkzame, het geheele ziek- te-proces voortbrengende en bedingende invloed te wil¬ len toekennen , moeten , bij den tegenwoordigen stand onzer ziektekundige kennis steeds als vergeefsche en nietige pogingen beschouwd worden. Zij berusten op de dwalingen, tot welke eene verkeerde , gebrek¬ kige theorie de artsen verleid heeft, en die ten beste der praktijk met wortel en tak moeten uitgeroeid worden. Slechts de groote vooringenomenheid en gehechtheid, die de Duitscher bezit voor eene syste¬ matiek, die eenmaal geldigheid bij hem verkregen heeft, maken het verklaarbaar, hoe men zich zoo weinig konde bekommeren , om de tegenspraak , 119 — waarin men zich verwikkelde, in de meening, dat de zenuwkoortsen op een zelfstandig ziek zijn des zenuwstelsels berusteden. Tallooze menschen zijn aan aanmerkelijk zenuwlijden onderhevig , en lijden aan ware, dikwerf zeer groote zenuwzwakte, zonder gedurende hun gansche leven in eene zenuwkoorts te vervallen, terwijl omgekeerd, dikwerf juist de gezondste en bloeijendste voorwerpen door eene epi¬ demisch heerschende zenuwkoorts, op het hevigst, worden aangetast. Yeele geneesheeren beroepen zich, om door het gezag der ondervinding hunne tegen¬ standers te wederleggen en hunne theorie te redden, op het ontstaan der zenuwkoortsen uit zielslijden , kommer, toorn, zorgen, overdrevene inspanningen van den geest, nachtwaken en andere, het zenuw¬ stelsel openlijk en, zoo als erkend is, bijzonderlijk aantastende en verzwakkende invloeden. Hoewel het voorafgaan van dergelijke schadelijke invloeden , op verre na , zich niet bij alle zenuwkoortsen laat aan- toonen, ja welligt slechts bij het kleinst getal der- zelve werkelijk plaats vindt, zoo kan echter de daadzaak niet geloochend worden, dat zenuwkoort¬ sen niet geheel zelden met de genoemde en soortge¬ lijke schadelijke invloeden in wezenlijken zamenhang staan, maar de uitlegging welke men gewoonlijk aan deze ondervinding geeft, volgens welke namelijk deze koortsen regtstreeks en onmiddelijk uit gene schadelijke invloeden zouden ontstaan , moet met bepaaldheid en nadruk tegengesproken worden. — De aangevoerde schadelijke invloeden werken onte¬ genzeggelijk meer voorbeschikkend, dan wezenlijk 120 veroorzakend, stellig of bepalend. Zij vertoonen de inwendige harmonische eenheid, waarop het leven en de gezondheid der bewerktuiging berusten , en verleencn niet alleen eene groote vatbaarheid tot ziek worden aan het zenuwstelsel , maar maken ook het geheele ligehaam vatbaarder en gevoeliger voor de werkingen der buitenwereld , waarmede hetzelve ja ieder oogenblik in betrekking staat , en zoo kan het waarlijk niet bevreemden, wanneerde, op aanleiding van den een of anderen , toevallig werkenden schade¬ lijken invloed zich ontwikkelende koorts, het zenuw¬ achtig karakter draagt. Voorzeker echter ontwikkelt eene dusdanige zich niet, zonder de toetreding en medewerking der zoo even opgegevene, eene dis¬ harmonie in het bereik des vormenden levens voort¬ brengende , aanlcidende oorzaken , en slechts eene door valsche bespiegelingen verblinde eenzijdigheid, kan de uit schadelijke invloeden van de eerste soort voortvloeiende koorts , als het onmiddelijk voort¬ brengsel van deze , zuiver en op zich zelve , met voorbijzien van alle andere gewerkt hebbende stoor¬ nissen , beschouwen. — Deze wijze van beoordeeling verkrijgt , zoo als wij gelooven , eene nog verdere bevestiging, wanneer wij ons herinneren, hoe de door de artsen zoo zeer beschuldigde , door ons ge¬ noemde schadelijke invloeden , wezenlijk zoo oneindig dikwerf bestaan , zonder het vermeende gevolg , eene zenuwkoorts, naar zich te slepen; ja meermalen zelfs geheel andere ziekten, dan de genoemde, in derzel- ver ontwikkeling bevorderen en begunstigen , waar¬ uit genoegzaam blijkt , dat aan dezelve hoogstens — 121 slechts cene voorbeschikkende waarde en deze zelfs, onder zekere omstandigheden, kan toegestaan worden. Van welke zijde wij ons onderwerp ook beschouwen , steeds zal , wanneer wij slechts eeni- germate den blik van schoolbegrip en theoretische vooringenomenheid vrij houden , de overtuiging zich aan ons opdringen, dat het alle de zenuwkoortsen kenschetsend zenuwlijden , slechts eene symptoma¬ tische waarde heeft , slechts verschijnsel en gevolg der koorts is, gevolgelijk slechts door deze voortge- bragt en door dezelve bepaald wordt , geenzins ech¬ ter, zoo als zoo veele artsen zich moeite gegeven hebben om te bewijzen , deze zelfs eerst te voorschijn roept en bepaalt. Deze betrekking tusschenkoorts en zenuwlijden , aan welker juiste erkenning zoo veel gelegen is. — 122 — verdient nog wel eene korte opheldering. — Er is geene koorts , die voor het naast en ontniddelijk uit het zenuwstelsel ontspringt , in hetzelve hare eigen¬ lijke zitplaats en bodem heeft. Welk groot aandeel het zenuwstelsel ook aan de vorming van de grond¬ beginsels der ziekte nemen moge , uit welker ver- eeniging de koorts eerst voortspruit, steeds zal, in dit opzigt , deszelfs verhouding tot het koorts-proces zelve , slechts middehjk zijn. Yan daar bewerken ook stoornissen, die van het zenuwstelsel uitgaan, nimmer op zich zelve en regtstreeks eene koorts, maar immer slechts daardoor , dat zij de vormende werkkringen der bewerktuiging in de eene of andere rigting schokken en op dusdanige wijze stoffelijke ziekte¬ kiemen te voorschijn roepen, zonder welke, naar onze meening, eene wezenlijke koorts nimmer denk¬ baar is. Want de koorts is juist volgens derzelver ziektekundig wezen en karakter eene ware vormings- ziekte. — Wel is waar dat wij het aandeel, hetwelk het zenuwknoopenstelsel aan de bewerktuigde vor¬ ming neemt, tot nog toe niet met zekerheid opgeven kunnen , al zoude hetzelve echter ook voor de be¬ werktuigde vorming, hetgeen echter niet waar¬ schijnlijk is , eene meer dan integrerende betee- kenis, en alzoo bij de vorming der koorts een stellig en regtstreeksch aandeel hebben, zoo zoude toch, vooral bij deszelfs afsluiting van het overig zenuwstelsel , deszelfs werkzaamheid in de wezen¬ lijke koorts zoo zeer met die des bloeds ineensmel¬ ten, daarin als het ware zoo geheel wegzinken, dat eene eenigzins geliefkoosde onderscheiding tusschen het aandeel der zenuwen en des bloeds , slechts tot onvruchtbare spitsvindigheden , en een’ wel nimmer te beslechtenen strijd, zoude moeten leiden. Ook zoude bij cene dusdanige beschouwing der zaken, het ze- nuwknoopen-stelscl aan het ontstaan van iedere koorts steeds op dezelfde wijze deelnemen , en iedere koorts zonder onderscheid, zoude dan slechts moeten be¬ schouwd worden , als een ziekte-proces , tot welks voortbrenging de eerste drijfveer, van het zenuw- knoopen-stelsel uitging. Er is slechts eene soort van koortsen , bij welke het allezins den schijn heeft, als of het koortsachtig proces in het zenuwstelsel zelve (zenuwknoopen- stelsel) ingeplant was , en door hetzelve onmiddelijk werd voortgebragt. Dit zijn de tusschenpoozende koortsen , welke bijna alle artsen van lateren tijd gewoon zijn , uit eene aandoening des zenuwknoopen- stelsels , af te leiden. Laten wij nu ook deze meening , die overigens tot nog toe meer op vermoeden en waarschijnlijkheid, dan op blijkbaar inzigt berust , gelden , zoo is het echter ook dan zelf klaarblijkelijk , dat het zenuw¬ stelsel (zenuwknoopen-stelsel) hier meer eene be¬ middelende, overdragende, dan waarlijk zelfstan¬ dige rol speelt , en geenzins de ware causa efficiens morbi kan genoemd worden , daar tusschenpoozende koortsen toch wel niet zonder stoffelijke ziektebegin- sels te voorschijn treden, en juist de vermeende aandoening des zenuwknoopen-stelsels slechts van de overdragt dcrzelve op de zenuwen des zenuwknoo- penstelsels afgeleid, en gevolgelijk als geene zelf- — 124 — ständige ziekte derzelve , beschouwd moet worden. Duidelijker en bepaalder, dan ergens , kan, naar onze meening , de onpartijdige waarnemer , de wederkeerige verhouding tusschen koorts en zenuwlijden, in de zoogenaamde zenuwkoortsen herkennen. Hier wordt namelijk de ziekte des zenuwstelsels eerst uit de koorts geboren, ontwikkelt zich met en door dezel¬ ve , is dien ten gevolge in den eigenlijken zin een voortbrengsel van dezelve en geheel van haar af¬ hankelijk, en heeft derhalve tot deze, zoo als reeds vroeger is aan gemerkt , slechts eene symptomatische verhouding, daar de ziektekunde met deze , die ziekten en ziektestoffen aanduidt , die niet in eigen , maar in vreemden bodem hare wortels hebben , de voor¬ waarde tot haar bestaan niet in zich zelve , maar buiten zich hebben, en dien ten gevolge slechts als een deel van een geheel, moeten beschouwd worden. In deze verhouding nu staan hier koorts en zenuwlij¬ den tot elkander, en het laatste kan derhalve als het uitvloeisel en voortbrengsel der eerste beschouwd worden , cn slechts eene geheel verkeerde theorie konde het ziek worden des zenuwstelsels als het pri¬ maire en bepalende, de koorts zelve echter slechts als het secundaire en bepaalde voorstellen , — eene dwaling , waarbij wij ons niet langer willen ophou¬ den, daar wij ons omtrent dezelve reeds genoegzaam meenen verklaard te hebben. Wanneer nu echter het zenuwachtig lijden , in de zoogenaamde zenuwkoortsen , slechts verschijnsel en voortbrengsel der koorts is, zoo spreekt het van zelfs, daarjuist eerst door deze verhouding de koorts tot eene bijzondere en bepaalde wordt, dat hier niet van de koorts in bet algemeen kan gesproken wor¬ den , maar slechts van eene bijzondere soort en ei¬ genschap derzelve, en dat wij ons derhalve boven al met de beschouwing dezer bijzondere koorts eigen¬ schap moeten bezig houden. — Daar echter dit on¬ derwerp van onderzoek met de zoo veel berede¬ neerde vraag naar de stoffelijke grondslagen der zenuwkoortsen eigenlijk ineensmelt, zoo veroorloven wij ons daaromtrent eenige vlugtige , meer geschied¬ kundige aanmerkingen, vooraf te laten gaan. Aan geenen geneesheer , die ook maar eeniger- mate met de geneeskundige letterkunde bekend is , kunnen de verschillende bemoeijingen en pogingen der schrijvers, om het wezen of de zoogenaamde naaste oorzaak der zenuwkoortsen te onthullen en tot eene duidelijke aanschouwelijke herkenning te brengen , onbekend gebleven zijn. Tot nu toe heeft echter helaas! nog geene der zoo veelvul- dig opgestelde onderstellingen , en dikwerf zeer scherpzinnig uitgedachte bespiegelingen , zich eene algemeene aanneming verworven , of ook maar eenigermate de zoo zeer ondervondene behoefte aan duidelijke erkenning bevredigd. — Andere, of ten minsten in de oudere school gevormde en opgeleide geneesheeren , geloofden de zaak het best op eene dy¬ namische wijze te beslechten en spraken aldus dan eens van eene tegennatuurlijke werking der zenuwen op het vaatstelsel , ten gevolge waarvan de werk¬ zaamheid des laats ten boven zijne gewoone maat werd verhoogd, of, terwijl zij denkbeelden van 126 — natuurlijke wijsbegeerte te hulpe namen, van eene vaneenscheiding der gevoeligheid of prikkelbaarheid , of eindelijk meer in den kring van denkbeelden der opwekkings theorie verwijlende , van verhoogde , te¬ gennatuurlijk gerezene vatbaarheid , bij een beneden den natuurlijken maat van deszelfs werkzaamheid en kracht gezonken werkings-vermogen , — alle deze voorstellingen waren echter doorgaans te algemeen en ontbeerden te zeer eenen wezenlijken grondslag, om de gezochte bevrediging voort te brengen. — Met MARCüs, dit, naar het ons voorkomt, echt prak¬ tisch genie, begon de zaak eene meer praktische of toch ten minsten meer wezenlijke wending te nemen. Hij vooronderstelde, zoo als bekend is, dat het wezen van den typhus in eene hersenontsteking zoude bestaan. Al moest ook deze meening volgens hare natuur en bij de algemeenheid , waarmede hij de¬ zelve uitsprak, op den bodem der ondervinding schipbreuk lijden , zoo komt toch onbetwistbaar aan hem de eer toe, van aan het onderzoek, dat zich tot op zijnen tijd als het ware slechts in den ledigen dampkring der dynamici bewogen had, eene meer voorwerpelijke , wezenlijke en tegelijk ook meer praktische rigting gegeven te hebben , en inderdaad kunnen alle tot op den laatsten tijd beproefde ver¬ klaringen van het wezen der zenuwkoorts, uit eene plaatselijke, stoffelijke aandoening, slechts als voort¬ zetting en herhaling der door hem oorspronkelijk opgevolgde leerwijze beschouwd worden. Dit geldt ten minsten voorzeker van de pogingen , om het wezen der zenuwkoorts tot eene ontsteking van het 127 — spinnewebsvlies , tot eene ontsteking der zenuwen en derzelver scheden , tot eene ontstekingachtige aandoening van de middenpunten des zenuwstelsels, vooral des zenuwknoopen-stelsels , of eindelijk zelfs tot zweeren van het slijmvlies der darmen terug te brengen. Daar een beoordeelend onderzoek der hier slechts aangeduide bespiegelingen niet in ons doel ligt, zoo vergenoegen wij ons met de algeraeene aanmerking, dat ook van deze niet eene enkele geschikt is, om den meer grondigen navorscher, die gewoon is theo¬ retische meeningen op het veld der praktijk te on¬ derzoeken , te bevredigen. Slechts ten opzigte van de, den typhus abdominalis van eene ontsteking¬ achtige aandoening des zenuwknoopen-stelsels aflei¬ dende theorie, kunnen wij ons, bij alle achting die wij koesteren voor het groot gezag van hen, waar¬ van dezelve is uitgegaan (autenrieth en schönlein) reeds nu niet onthouden van de aanmerking , dat wij, hetgeen wij overigens gaarne slechts als per¬ soonlijke meening willen laten gelden , de vermeende ontsteking des zenuwknoopenstelsels , tot nu toe , voor een louter theoretisch leerstuk houden. — Ten op¬ zigte der in den laatsten tijd zoo zeer geliefkoosde afleiding van bijna alle zenuwkoortsen uit darmver- zweeringen , moeten wij echter openlijk bekennen , dat dezelve ons voorkomt niet veel beter gegrond te zijn , als wanneer iemand het wezen der pest uit de bekende pestbuilen of pestkarbonkels zoude willen afleiden. Het weinige geluk, hetwelk derhalve alle vermoe- dens en meeningen omtrent het inwendig ziekte¬ kundig wezen der zenuwkoortsen tot nu toe gehad hebben , dewijl de ondervinding nog aan geene der- zelve hare bekrachtiging heeft geschonken , zoude inderdaad geschikt zijn, om van alle verdere soort¬ gelijke pogingen af te schrikken en het voornemen op te vatten , om de zaak , zoo als zij nu staat , op te geven, en zich slechts «alleen aan het eigenlijk praktische en onmiddelijke te houden. Daar eene dusdanige laauwheid in de wetenschap echter nimmer tot grondstelling mag worden , zoo willen wij, zelfs op het gevaar af, om in het lot onzer voorgangers te moeten deelen, het weinige, wat zich als uitkomst eener meer dan tienjarige prak¬ tijk, gedurende welke wij aan dit onderwerp steeds eene geheel bijzondere belangstelling gewijd hebben, en als den uitslag van een steeds met de praktijk hand aan hand gaand nadenken en ijverige bestude¬ ring hij ons heeft vastgesteld , niet aan onze lezers onthouden , maar voegen hierbij echter uitdrukkelijk de aanmerking , dat wij ons daarbij v.an alle en iedere aanmatiging onthouden , en vooral , hoewel wij voor ons zelven van de waarheid hiervan over¬ tuigd zijn, echter nog te minder op eene algemeene erkenning hoopen , da«ar wij dezen keer, ten deele welligt wegens de tot nu toe nog zoo zeer ge¬ brekkige gesteldheid der ziektekundige Zoochemie, zelven nog niet in staat zijn , onze wijze van be¬ schouwing op eene voorwerpelijke wijze en met eene geene tegenspraak duldende klaarblijkelijkheid te be¬ wijzen en staande te houden. Evenzoo doen wij ook — 129 — geheel en volstrektelijk afstand van de in den te- genwoordigen tijd, waar bij de groote letterkundige werkzaamheid op het veld der geneeskunde , verschil¬ lende navorschers zoo ligt in eene uitkomst kunnen te zamen komen, zonder wederkeerig iets aan el¬ kander verschuldigd te zijn, zoo gewaagde aanspraak op nieuwheid en eigendommelijkheid van beschou¬ wing, hoewel wij ook geheel en al zeer goed bewust zijn, van op eene geheel zelfstandige wijze, tot het weinige te zijn gekomen, hetwelk wij onze lezers kunnen voordragen. — Yoor het overige twijfelen wij niet, of men zal ons die toegeeflijkheid doen wedervaren, waarop het zoo moeijelijk, nog niet eens van alle zijden empirisch opgesteld onderwerp onzer beschouwing, zulk eene billijke aanspraak kan maken. — - Het eerst , wat naar wij gelooven , bij onze be¬ schouwing moet vastgehouden worden, is de omstan¬ digheid , dat het koortsachtig zenuwachtig lijden , de status nervosus febrilis , niet, zoo als men zoo dikwerf gedacht schijnt te hebben , de uitkomst van eenen en denzelfden ziektekundigen toestand, maar , zoo als de ondervinding met zekerheid doet zien, de begeleider van zeer in aard verschillende, koortsachtige ziekte-processen is. Meent men echter hiermede ook eene wezenlijk innerlijke gelijksoortigheid , eene ware ziektekundige wezenlijkheid aan te duiden , zoo zoude met grond veel daartegen kunnen aangevoerd worden , ten minsten zoude bij het tegenwoordig standpunt onzer kennis, het voorwerpclijk bewijs voor deze raeening. — 131 — moeijclijk op eene voldoende wijze kunnen bijgebragt worden. In alle gevallen moet men ten minsten toegeven, dat deze toestand, dien men zich ten doel gesteld heeft , als de uitdrukking van eene en dezelfde ziektekundige wezenlijkheid te doen gelden , op zeer verschillende , ongelijksoortige wegen kan gevormd worden. Bedenkt men nu de op geene wijze te bestrijdene ondervinding, dat de gedachte toestand even zoo goed door eene smetstof, als ook zonder dezelve, op eene zoogenaamde vrijwillige (spon¬ tane) wijze, zich kan ontwikkelen, zoo volgt hior- uit reeds een welligt niet ongewigtig verschil ; om zelfs niet te gedenken aan de veelvuldige koortsachtige ziekten , bij welke wij , op derzelver uiteinde , eenen vol¬ komenen zenuwachtigen toestand kunnen waarnemen. In het algemeen is er, zoo als wij vroeger ook reeds eenmaal gezegd hebben , iets gewaagds in de al te strenge ziektekundige onderscheidingen in het gebied der praktijk. Meestentijds laten dezelve zich veel gemakkelijker op het papier en in een stelsel betoogen, dan in de werkelijke praktijk en aan het ziekbed vervolgen ; en zoo zal geen waar geneeskunstoefenaar zich de overtuiging laten ont- rooven , dat dezelfde toestand , welken veele latere geneesheeren met de uitdrukking typhus bestempe¬ len, zich ten gevolge van in aard verschillende koortsachtige ziekten kan ontwikkelen. Boven al zijn het de zoogenaamde gastrische koortsen, van welke men zulks het raenigvuldigst zeggen kan, en wezenlijk schijnt het bij dezelve dikwerf slechts af te hangen van den aard en de wyze, waarop zij 9* geneeskundig behandeld worden, of zij een eenvou¬ dig beloop nemen, dan of zij in eenen vormelijken typhus overgaan. Wij gelooven ten minsten in het beloop onzer praktijk , meermalen gevallen van dien aard waargenomen te hebben , die ons deze overtuiging als het ware hebben opgedrongen. — Niet alleen echter gastrische koortsen, maar ook koortsen van cenen anderen aard, exanthematische namelijk, en onder deze bovenal de febris miliaria, ja zelfs oorspronkelijke zinkingkoortsen, die buiten¬ dien zeer naauw aan de exanthematische verwand zijn , zoo dat deze dikwerf slechts eene hoogere verheffing van gene schijnen, zijn onder begun¬ stigende omstandigheden zeer geneigd, om zich met den zenuwachtigen toestand te verbinden, en wanneer zij ook niet altijd den hoogsten trap van zenuwachtige ontwikkeling bereiken , zoo is dit zelfs ook, volgens de ondervinding, bij den door eene smetstof veroorzaakten typhus somwijlen het geval. Daarentegen zijn er voorzeker ook weder genoeg gevallen, waar de uit eene koorts van gewonen aard zich ontwikkeld hebbende typhus , op geene wijze van den oorspronkelijken typhus der lateren kan onderscheiden worden , en zoo schijnt de mee- ning, dat de typhus slechts een hoogere trap van ontwikkeling van de gewoone koorts is , ten minsten evenveel voor zich te hebben, als de tegenoverge¬ stelde meening, volgens welke een zich onder de gedaante eener gewoone koorts ontwikkelende typhus , slechts eene in den beginne miskende , oorspronke¬ lijke typhus koorts zijn zoude. — 133 — Vestigen wij nu op dit alles de behoorlijke aan¬ dacht, en herinneren wij ons hierbij tevens de ware natuur der koorts in het algemeen , zoo als wij dezelve vroeger hebben voorgedragen, als een binnen den werkkring des bloeds voortgaand eigendommelijk vormings- en gedaanteverwisselings-proces , zoo is * het voorzeker slechts eene eenvoudige gevolgtrek¬ king, wanneer wij de naaste oorzaak des koortsach- tigen zenuwachtigen toestands of der zoogenaamde zenuwkoortsen , slechts in eerae veranderde betrekking van het bloed tot het zenuwstelsel stellen. Deze stelling, die welligt al het stellige, wat zich bij den tegenwoordigen stand onzer kennis omtrent de ziektekundige grondvesting der zoogenaamde ze¬ nuwkoortsen laat uitspreken, in zich bevat, maakt, hoewel zij op zich zelve slechts de eenvoudige uit¬ komst onzer tegenwoordige beschouwing is , eene verdere behandeling en opheldering noodzakelijk. Op verschillende plaatsen dezer verhandeling , heb¬ ben wij getracht onze lezers opmerkzaam te maken, op de zoo gewigtige levend bewerktuigde verhouding, die er in het menschelijk, even als in het dierlijk ligchaam in het algemeen , tusschen bloed en zenuw¬ stelsel plaats heeft. Wij hebben namelijk op de groote afhankelijkheid terug gewezen , waarin de gevoelige kenmerken van het leven in het algemeen, in het bijzonder echter de werkzaamheid der herse¬ nen , tot den bloedsomloop staan. Eenvoudige daad¬ zaken, die wij opgenoemd hebben, bewijzen, zoo als wij gelooven , met onwedersprekelijke klaarblij¬ kelijkheid , dat die gevoelige levenswerkzaamheden , — 134 — voor wier werktuig wij hoofdzakelijk de hersenen aanzien , slechts dan op behoorlijken aard en wijze kunnen plaats vinden , wanneer de bloedstroom , zoo wel ten opzigte van derzelver verhoudingen in men¬ ging , als beweging , de hem door de natuur voor- geschrevene regelmatige baan vervolgt, zoo dat wij op goeden grond, het behoorlijk gemengd slagader¬ lijk bloed als de eigenlijke levensbron van het zenuwstelsel mogen beschouwen. Iedere aanmer¬ kelijke afwijking van den bloedstroom van deze zijne regelmatige levensverhoudingen, moet derhalve ook noodwendig in de kenmerken der gevoelige levens¬ werkzaamheden eene meer of min aanmerkelijke ver¬ andering ten gevolge hebben , — eene waarheid , voor welke de geheele ziektekunde eene toereikende me¬ nigte van bewijzen oplevert. De koorts nu , van welke het zoo moeijelijk is een alomvattend denkbeeld voor te dragen , hebben wij als een eigendomraelijk ziekelijk vormings- en gedaan teverwisselings-proces in het bloed voorge¬ steld , omdat wij deze wijze van beschouwing voor de eenige houden , die aan dit ziekte-proces , dat zoo vol beteekenis is , de hetzelve toekomende volle waarde toekent. Is deze wijze van beschouwing , zoo als wij niet twijfelen, juist, zoo is de meening, dat er met iedere koorts eene stoffelijke verandering in het bloed geschiedt, slechts eene bijzondere gevolgtrek¬ king uit dezelve, voor welker algemeene juistheid, het overigens ook niet aan op daadzaken gegrondde bewijzen uit de geneeskundige ondervinding ont¬ breekt. — Eene verdere gevolgtrekking ontspruit — 135 — uit de zamenstelling van deze wijze van beschouwing , omtrent het wezen der koorts, met het te voren aangemerkte. Zij luidt : met de aanmerkelijke ver¬ anderingen , welke de koorts in alle de levensver¬ houdingen des bloeds voortbrengt, moeten ook de gevoelige levensverhoudingen van de ziek gewordene bewerktuiging eene gelijkmatige verandering onder¬ gaan. Ook deze gevolgtrekking wordt in liet alge¬ meen genoegzaam door de ondervinding bevestigd. Tot zoo verre gelooven wij ons op volkomen zekeren bodem te bevinden , daar de algemeene waarheid der tot dusverre ontwikkelde stellingen , wel door niemand in ernst bestreden kan worden. Onzekerder en wankelbaarder echter wordt de bo¬ dem , hoe meer wij tot ons onderwerp in het bijzon¬ der naderen , en , wanneer wij onze stelling geheel kennen , zoo bevinden wij ons hier in zulle een ge¬ val , zoo als niet geheel zeldzaam bij het onderzoek van geneeskundige onderwerpen voorkomt, waarbij de verlegenheid echter daarom niet te minder on¬ aangenaam wordt, — in het geval namelijk, van eene waarheid , tot welke wij langs den weg van inductie geraakt zijn, innerlijk overtuigd te zijn, zonder dat wij echter in staat zouden zijn , dezelve voorwerpelijk met voldoende klaarblijkelijkheid te bewijzen. — - Dergelijke gevallen hebben er nu wel is waar, zoo als daar even gezegd is, in menigte in de geneeskunde plaats, en geen geneesheer twijfelt bijv. aan het bestaan der contagia, der miasmata, aan het bestaan eener epidemische gesteldheid enz. , hoewel het nog aan niemand gelukt is , deze on- zigtbare raagten , tot het aannemen waarvan eene vernuftige inductie ons gevoerd beeft, op eene zin¬ nelijk te aanschouwene wijze bloot te leggen. De meeste dezer meeningen genieten echter een voor¬ deel , waarvan de onze moet afstand doen ; zij hebben door verjaring als het ware het burgerregt in onze wetenschap verkregen , en genieten daardoor een gezag en bekrachtiging , waarop nieuwe meeningen geene hoop mogen hebben , ook wanneer zij , zoo als wij dit welligt zonder al te koene gewaagdheid van de onze zouden durven zeggen , aan innerlijke waarde niet bij deze achterstaan. — Omtrent deze zwarig¬ heden die wij hier ontmoeten , moet ons nu echter de gedachte gerust stellen, dat het dikwerf eene even verdienstelijke pligt van den navorscher is, om de grenzen onzer wetenschap aan te duiden , als om nieuwe ontdekkingen te maken, en in de oogen van den billijken regter, zal de omstandig¬ heid ons reeds gunstig zijn, dat juist die tak der bewerktuigde Biologie , die hier het voorwerpclijk bewijs zoude moeten bijbrengen, namelijk de zoo- chemie, voor ons bijna als nog in het geheel niet voorhanden is. Men heeft zich in den laatsten tijd zoo bui¬ tengemeen met de ziektekundige ontleedkunde be¬ zig gehouden , maar in de ziektekundige schei¬ kunde hebben wij het nog niet eens tot de eerste gronden gebragt. Voorzeker heeft de zaak hare groote en bijzondere zwarigheden, en is het name¬ lijk met het bloed ongeveer even zoo gelegen als met het water , dat de meest van aard verschillende 137 -s. 