Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
Archief. arrsema, bl. 148—151. pumackenR had ook berichten in te winnen omtrent DE KEYZER: of het waar was, dat hij van de Nederlandsche gevangenen geld afvorderde. Zoo ja, dan moest hij hem uitnoodigen, in Holland verslag van zijn beheer te komen brengen: wilde hij echter niet goedschiks komen, zoo kon hij hem te Algiers laten blijven (Resol. Stat.-Gen. 25, 29 Junij, 1622. Vergel. voorts hiervoor, bl. 356, Noot 1). | III Dre. 5 Srux. ^ 92 1621— 1625. 1621— 1625. Holland ver- schaft geld tot den oorlog. 750 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ED NEE gs] De van nieuws bekrachtigde vriendschap met Algiers en Tunis beloofde, het is waar, onze macht in de Middellandsche zee en aan de westkust van Spanje te versterken, ‚sedert wij niet meer met twee belagers te gelijk te doen zouden hebben; maar zij vermeerderde den haat, waarvan wij het voorwerp waren. Terwijl onze zeekapiteins de Turken als vrienden zouden bejegenen, moesten zij » ouder gewoonte” de manschap op de Spaansche koopvaardijschepen gevangen nemen en medevoeren, en de soldaten en bootsgezellen der Spaansche oorlogschepen zonder genade over boord werpen !. De indruk, dien zulk een lot aan Christenen beschoren, met de behandeling, welke de Turken van ons te wachten hadden, vergeleken, op onze vijanden maken moest, kon niet anders dan medewerken, om hen te overtuigen, vooreerst dat zij op de zeeën in geenen deele tegen ons bestand zouden zijn, ten anderen dat het eene gebiedende noodzakelijkheid was, het plekje gronds, waar al die aanslagen gesmeed werden, te bedwingen. Zoolang die kooplieden zich niet binnen hunne eigene grenzen en, als het ware, in hunne kantoren de wet gesteld zagen door eene in Holland en Zeeland ingedrongen legermacht, die hunne ligchamen zou aanranden omdat hun wil en hun moed anders niet te fnuiken waren; even lang zouden zij zeetochten beramen en vol- voeren en onmetelijke winsten en buit binnenbrengen, en terwijl hun vijand zich uit- putte, den oorlog voortzetten met minder schade dan voordeel voor hunne welvaart. Inderdaad Holland toonde zich voor de taak om op deze wijze den strijd vol te houden berekend. Wel klaagden nog steeds de Gecommitteerde Raden over de schaarschheid der middelen ?; doch er werden dan ook nieuwe heffingen door de Staten toegestaan. In den aanvang van het jaar 1625 werd een dubbele duizendste penning geheven, en alstoen tevens belastingen op den ton biers ten laste van den brouwer, op de scheepsbieren en op den verkoop van allerlei schepen ingevoerd 3. In den herfst van hetzelfde jaar werd de heffing van een hoofdgeld verordend, bestaande in éénen gulden, te betalen door alle personen zonder onderscheid van leeftijd of vermo- gen, in dier voege dat de vermogenden betalen zouden voor de onvermogenden: Leiden alleen kreeg, wegens het groot aantal harer armen, kwijtschelding van betaling voor tienduizend hoofden *. Wel stuitten de voorstellen, strekkende nu eens om eene belasting te verbeteren, dan weder om eene belasting, door de Steden geheven, aan het Land af te staan, op den hardnekkigen tegenstand af, onder anderen en wel voornamelijk van Amsterdam 5; maar daar stond tegenover, dat in deze stad steeds kapitalisten te 1 Resol. Stat.-Gen. 21 Mei, 1622. 2 Resol. Holl. 7, 18, 21 Dec. 1621. 23 Maart; 22 April; 13 Mei; 22 Sept. 1622. 3 Resol. Holl. 7 Jan. 1622. 4 Resol. Holl. 24 Sept. 1622. 5 Zoo kon het redres der verpondingen en de verantwoording der vijf specién niet tot DES VADERLANDS. 751 nt vinden waren, die voor het Land in zijnen nood geld te leen hadden: want de handel 1621— nam toe en bracht verbazende winsten op, zoodat de Regering haren aandrang om geld "e kon ondersteunen met de betuiging, dat het Land nog machtig genoeg was, en God de Heer nog den zegen verleende 1. Ééne voorwaarde verbonden de rijke kooplieden aan de verstrekking hunner gelden: zij was deze, dat zy besteed zouden worden aan ondernemingen, die zij zelven, in verband met de Collegién ter Admiraliteit, konden besturen, en wier strekking zij alzoo geene reden hadden te mistrouwen. Daarentegen, bezielde hen eenige argwaan, dan was er niet dan uiterst bezwaarlijk geld van hen te beko- men. Een treffend voorbeeld hiervan biedt de tegenwerking aan, welke eene zaak vond, die, sedert den aanvang van het jaar 1622 op het touw gezet, in het voorjaar van 1625 voltooid werd. Zij bestond in de uitrusting van een elftal schepen, over welke De tocht van de Admiraal aovzs z'ngnurre bevel zou voeren. Deze onderneming had ten doel eenen Nic or aanval ie wagen tegen de vestingen der Spanjaarden op de Westelijke kusten van Zuid- Amerika. Hier, meende men, in Peru en Chili, bevonden zich de voornaamste bronnen van ’s vijands macht, en deze streken, aan den oever van een schaars bezoch- ten Oceaan gelegen, waren tevens door geene genoegzame verdedigingsmiddelen be- schermd. Kon men van de pas ontdekte Straat van Le Maire gebruik maken om in de Stille Zuidzee eene vloot te brengen met landingstroepen aan boord, zoo zou men met weinig moeite een grooten buit kunnen maken, groote landschappen veroveren, en de bron des rijkdoms voor Spanje stoppen. Alzoo scheen alles dit plan aan te bevelen, en toch vond het geene vaardige ondersteuning: de onderneming had dit tegen zich, dat zij aanbevolen en doorgedreven werd door den Prins. Zoo zou een aanmerke- lijk deel van de middelen des lands besteed worden tot eene zaak, die niet alleen niet onder het beleid der Heren van de Admiraliteiten staan zou, maar vele krachten aan de toerustingen, die zij beraamden, zou onttrekken. Vandaar de tegenstand, dien de »equipage van Zijne Excellentie,” of, zoo als zij ook genoemd werd, »de Nassausche vloot’ bij hare geboorte ondervond ?, Naauwelijks was de Admiraliteit te Amsterdam belast met de uitrusting van drie oorlogschepen tot dien tocht, of zij begon te klÁgen, dat hare middelen ontoereikend waren: de handel, liet stand komen, en werd het voorstel verworpen nopens de kohieren van de verponding der Steden om die te doen komen ten profijte van het Land. Zie Resol. Holl. 29 Sept. 1622 en op andere plaatsen in deze Resol. ! Resol. Holl. 15 April 1622. 2 artsema, I, bl. 488, 489. wacrnaan, X, bl. 483. 92 * 1621— 1625. 752 ALGEMEENE GESCHIEDENIS en EE zij weten, op Spanje en andere plaatsen stond stil, en dit veroorzaakte vermindering harer inkomsten, en geld kon zij niet krijgen, dan tegen zeven ten honderd. De Staten-Generaal beantwoordden deze mededeeling geenzins met een bevel om met. de uitrusting voort te gaan, maar met een verzoek daartoe strekkende als ware het om een gunst te doen. Niettemin hield men den Gedeputeerden van die Admiraliteit ernstig voor, dat de bezwaren, het kostte wat het wilde, overwonnen moesten worden, wegens 'Lgewicht der ontworpen onderneming: de levering van de soldaten en het geschut zou het Land voor zijne rekening nemen. — Moest de Amsterdamsche Admiraliteit zoo ontzien worden, dan kon zij wel verzekerd zijn, dat Hun Hoog Mogenden tegen haar de eer der Staten van Holland, die zich door haar beleedigd achtten, niet met de vereischte kracht zouden handhaven. Het onderzoek, namelijk; naar de misbruiken in de rekeningen der Admiraliteiten ! had eindelijk tot het resultaat geleid, dat de Ge- committeerde Raden van dat Gewest het Amsterdamsche Collegie bevolen hadden zich voortaan stiptelijk aan zijne Instructie te houden, en een brief aan de Steden hadden geschreven, waarbij zij hetzelve hadden beschuldigd van »groole excessen, en aanwending der emolumenten tot eigen profijt.” Deze maatregel was door de Amster- damsche Admiraliteit beantwoord met een. schrijven aan de Staten-Generaal, waarbij zij zich hoogst oneerbiedig over de Staten van Holland uitliet, en de beschuldiging, tegen haar gericht, trachtte af te weren, door alle Collegies van het Land te betichten van het genot van emolumenten boven hunne gewone wedden. Deswegens nu hielden de Staten van Holland bij de Staten-Generaal aan, dat de overmoedige Admiraliteit zou terechtgewezen en tot verantwoording wegens die algemeene aantijging geroepen zou worden 3, Doch wat kon men doen, daar men tot de uitvoering van dat gelief- koosde plan van den Prins afhankelijk was van den goeden wil der Amsterdammers? — Door naar de andere Collegies ter Admiraliteit te verwijzen, die, luidde het, nog op minder bezwarende voorwaarde geld konden krijgen, scheen de Amsterdamsche Admira- liteit den last op die andere Collegien te willen schuiven. Dezen evenwel werden niet gewilliger bevonden. Hier vernam hij de herhaling der klacht wegens gebrek aan geld: bovendien waren er nog 16 metalen stukken geschut noodig, en men wist niet hoe die te bekomen. Nu ver- t Zie hiervoor, bl. 578—580. 2 Resol. Stat.-Gen. 28 Mei, 1022." Resol. Holl. 13 Mei, 1922. DES VADERLANDS. 755 zocht de Generaliteit die kanonnen op de beleefdste wijze aan de Regering v van Amsterdam voor de onderneming te leen. Doch Burgemeesters en Regenten verontschuldigden zich: in hunne magazijnen was zulk geschut niet voorhanden: zelfs geen vier stukken konden zij afstaan. Middelerwijl verliep de tijd: een volgenden springvloed meende men niet te kunnen afwachten, om de schepen over de droogten van den Pampus naar Tessel te brengen. Dit lieten de Staten-Generaal de Collegies van Amsterdam en Hoorn in Augustus (1622) weten. Werkelijk raakten de groote schepen nog in dèze maand over de ondiepten. Maar het geschut was er nog niet. Ten einde in dit gebrek te voorzien, gaven de Commissarissen van den Prins aan de Staten-Generaal den raad, de Heren van de Admiraliteit van Dokkum, die bij gelegenheid van het geschil tusschen de drie Leden van Friesland en de Steden dezer Provincie meerendeels in den Haag waren, om vier stukken te vragen, en de dan nog ontbrekende van de Steden Utrecht, Dordrecht, Delft en Rotterdam te verzoeken. — Doch de te 's Hage tegenwoordige leden van het Dokkumsche Collegie durfden de zaak niet op zich nemen, en van de genoemde Steden kwamen achtereenvolgens brieven in, waarbij zij zich verontschuldigden. Slechts de Admiraliteit van Dokkum, rechtstreeks aangezocht, was bereid 4 stukken te leenen: immers was zij met geene buitengewone toerustingen ten oorlog belast, en bovendien de Friesche Heren hadden den zelfden grond van onwilligheid niet als de Hollandsche ; integendeel, zij moesten op dit oogenblik wenschen de Staten-Generaal gunstig te stemmen ten aanzien van hetgeen zij dreven tegen de Steden van hun Gewest. Met de stukken door Dokkum geleend was evenwel nog slechts gedeeltelijk in de behoefte voorzien, en nogmaals deden de Staten, daar het Land in dezen tijd vooral wegens het beleg van Bergen op Zoom geen enkel kanon missen kon, een beroep op de vader- landsliefde der Amsterdamsche Regering. Tevens echter verordende zij, dat, in geval van herhaalde weigering, de Admiraliteiten van Amsterdam en Rotterdam de vereischte stukken van andere schepen zouden afnemen om ze op ’s Prinsen vloot te plaatsen. Ten laatste kwam er te Amsterdam weder buskruid te kort voor de expeditie, en de Admiraliteit wendde zich deswegens weder tot de Generaliteit, die ter oorzake van de allen voorraad. gedurig verslindende behoefte van Bergen op à Zoom geen kruid had te missen, maar niettemin raad moest schaffen !. Loo veel bezwaar had het in, deze onderneming tot stand te brengen, terwijl niet minder kostbare uitrustingen haar beslag kregen, zonder dat de Staten eenigzins be- moeijelijkt of tot het verschaffen van het daartoe benoodigde aangezocht werden. De onderneming, zoo noode tot stand gebracht, leidde tot geenen belangrijken uitslag. In April, 1624, voor Callao de Lima gekomen, vonden onze schepen zulk een wakkeren 1 Resol. Stat.-Gen. 28 Mei; 4, 22, 23 Julij; 6, 12, 15, 17, 19, 20, 22, 25, 27, 29, 30, 31 Aug.; 3, 5, 9, 12, 23, 30 Sept., 1622 1031— 1625. 734 ALGEMEENE GESCHIEDENIS em tegenstand, dat al hun voordeel zich tot het buitmaken of in brandsteken van enkele schepen en tot het wreedaardig ophangen van eenige Spaansche gevangenen bepaalde. Andere punten van de kust van Peru vond men even weinig aantastbaar. De Admiraal L'HERMITE kwam voor Lima te overlijden, en al ons volk leed veel aan de scheurbuik en door gebrek aan drinkwater. Hoezeer een deel der vloot, naar Guayaquil afgezonden, er in slaagde om die havenstad van Quito te bemachtigen en er een nieuw koninklijk galjoen te verbranden, vermocht men de plaats toch niet te behouden. Zoo besloot men dan tegen den -aanvang van het volgende jaar (1625) naar de Nederlandsche be- zittingen in de Oost-Indië over te steken, waar de meeste schepen in de dienst der Compagnie overgingen; twee vertrokken naar het vaderland met den Admiraal, L'HERMITE'S Opvolger, GEEN HUIGEN SCHAPENHAM, die onderweg mede overleed. Zi liepen in Julij 1626 te Tessel binnen !. De moejeljkheden, welke deze zoo gansch mislukte onderneming van hare geboorte aan belemmerden, mogen ons, wij zagen het reeds, geen ongunstig oordeel over de veerkracht en de bereidvaardigheid dergenen doen opvatten, die de natie in staat stelden tot het voeren van den oorlog ter zee, welke tot behoud van handel en koloniën en tot het maken van nieuwe veroveringen in vreemde werelddeelen, en daardoor tot redding van het Land moest strekken. Slechts zoo hij in Holland en Zeeland doordrong, kon de vijand hopen aan de vruchtbare bedrijvigheid, die daar heerschte, een einde te maken, en met dien slag den laatsten krachtdadigen tegenstand tegen Spanje's en Rome's plannen te vellen. Dus werd het er van zijne zijde op toegelegd om den Hol- landschen tuin, met vestingen en wateren beschut, te doorbreken, en Bergen op Zoom was de plaats, op welke hij het gemunt had. Was deze eenmaal in zijne handen, dan hoopte hij eene eerste en belangrijke schrede gedaan te hebben, om terwijl de Prins op de oostelijke grenzen, en een ander deel onzer macht in Staatsch- Vlaanderen een altijd gedreigden inval moesten blijven verhoeden, te water en te land. tot de minder goed bevestigde steden, waar ’s Lands krachten aan het werk waren, door te dringen. De troepen van Gewenscht was de komst van de troepen van MANSFELD, juist op het tijdstip dat Bergen —— op Zoom werd berend. Men hoopte, dat zij zouden kunnen dienen om sprvoza tot het — opbreken van het beleg te dwingen, zonder dat de Prins van Oranje den toegang tol het Land aan de zijde van Schenkenschans door te groote verzwakking van zijn leger zou behoeven open te stellen. Doch in welken staat kwamen die troepen hier aan ? — Bij hunne nadering zal het menigeen benaauwd geworden zijn. Hoe, mocht men vragen, zou men ze, eenmaal in onze dienst overgegaan, weder kwijt worden, en wat was er niet van hunne bandeloosheid te duchten! Het gerucht ging hun reeds voor, dat zij in het Luxemburgsche vijfduizend boeren zouden hebben dood geslagen. Maar niet dan na een 1 artsema, bl. 489—498. DES VADERLANDS. 755 ~ ——————————————————————————————— P Jm '——————— m" —QDÁ( QNA? geleverden veldslag, verminderd in aantal en uitgeput van kracht, zouden zij hier aan- komen. Don GORZALEZ DE conpova, hun den pas naar de, Nederlanden, wier macht zj stonden te vermeerderen, willende afsnijden, had gezorgd hun vooruit te zijn en stelde zich den 28*te Augustus bij Fleurus tegen hunnen verderen tocht naar het Noor- den in den weg. Mansreun begon den volgenden dag den aanval met zijn voetvolk, 8000 man sterk, doch het werd overhoop geworpen, en zijne ruiters, ten getale. van 6000, weigerden de dienst, daar zij zich over gemis aan betaling te beklagen hadden. Nu wierp Vorst cunistiaan van Brunswijk zich in het gevecht; hij rukte tegen de Spaansche kanonnen op, hakte twee regimenten in de pan en won den veldslag. Zijn linkerarm werd door een musketkogel verbrijzeld, maar zijne voldoening over de be- haalde zege was zoo groot, dat hij de pijn niet telde, en het lid onder trompet- en paukgeschal liet afzetten 1. Zoo kwam dan mansreup omstreeks den 1# September te Tilburg aan; maar zijne soldaten waren aanmerkelijk gedund, en zoo uitgeput, dat zij de macht niet hadden om behoorlijk de wacht te houden. Bovendien waren zij na- genoeg allen ongewapend, daar zij hun geweer onderweg om te vlugger voort te komen hadden weggeworpen. Gelukkig hadden de Staten voor hunne verpleging gezorgd. De toezegging, aan MANSFELD en Vorst CHRISTIAAN gedaan, dat wij hun volk voor drie maanden, tegen 200,000 gulden ’s maands, in onze dienst zouden nemen, werd door de Staten-Generaal bekrachtigd, en de Provinciën aangemaand, voor de vaardige betaling van de eerste 200,000 gulden te zorgen. Friesland bepaaldelijk werd aangezocht, » zoo dierbaar haar ’t behoud des lieven Vaderlands was," thans niet in gebreke te blijven. Er was reden genoeg tot zulk eene bijzondere aanmaning. Immers was de Provincie niet minder dan 182,000 gulden ten achter voor haar aandeel aan de bezoldiging der Fransche regimenten; de Compagnién, die ter harer repartitie stonden, leden honger en dreigden te verloopen, en het subsidie, vroeger aan den Koning van Bohemen toe- gestaan, was door haar nog niel ten volle betaald ?, In allen gevalle eer dat het geld uit de Provinciën aankwam, verliep er tijd, en er waren dadelijk gereede penningen noodig. Dus zond men den Ontvanger-Generaal naar Amsterdam om die 200,000 gul- den op te nemen bij die kooplieden, welke met de ontvangst van het subsidie uit Ve- netië belast waren. Kon hij hier geen geld krijgen, dan moest hij zich tot de Regering der Stad wenden, en zoo deze zwarigheid maakte tot de bank of tot bijzondere burgers. Zonder bezwaar verkreeg hij wat hij behoefde bij de eerst aangesprokenen, en nu wer- den twee Gecommitteerden uit de Staten-Generaal met de noodige middelen naar Geer- truidenberg gezonden. Het was hoog tijd: want de woeste hoop, die zonder orde voort- ! maiLártH, t. a. pl. bl. 97. arrsema, bl. 120—122. v. p. carzLLzN, bl. 69—71. 2 Resol. Stat.-Gen. 6, 18 Sept.; 4 Oct. 1622. 1621— 1625. * 736 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | PUR trok en vrouwen en kinderen met zich sleepte, was reeds begonnen de ingezetenen van Zevenbergen te plunderen. Toen echter slechts weinige dagen later de betaling van het tweede derde der 600,000 gulden en nog meer bovendien gevorderd werd, was het geld te Amsterdam niet zoo gereedelijk te bekomen: zoowel de Stad als de bijzondere burgers bij welke men zich had aangemeld, weigerden het voor te schieten: zij werden daartoe eerst gezind, toen de Provincie Holland haar krediet had doen gelden. Ten gevolge van deze geldverstrekkingen en de bezorging van wapenen voor 8000 man, waren de troepen dan ook omstreeks den 184" September tot elke dienst bereid, die — de Prins van Oranje tot ontzet van Bergen op Zoom vergen zou }. | Verdediging — Intusschen was de verdediging dezer vesting gelukkig volgehouden. Nadat Don rus | etl °P e VELASCO zich van de onbeduidende sterkte Steenbergen, die slechts door 200 man 1| bezet was, had meester gemaakt ?, werd Bergen op Zoom tegen het einde der maand | Julij omsingeld. Dadelijk werd gezorgd, dat het garnizoen, toen juist zeer zwak, tot | | de vereischte sterkte werd gebracht, en krijgs- en mondbehoeften werden aangevoerd. | Evenmin als het noodige geld voor al den tijd, dat het beleg kon duren, waren al die - benoodigdheden in genoegzamen voorraad voorhanden. Maar aan de zijde der rivier | | bleef de stad open, vruchteloos waren de pogingen, die de vijand deed om den toegang |B tot de haven te bemoeijelijken, en van dag tot dag stroomden door de waakzame zorg der Bewindslieden, geld, granen, geschut, buskruid, rijs, planken, palen en wat niet al de vesting toe, met wier behoeften de Staten door de dagelijksche berichten hunner derwaarts gezonden Gecommitteerden bekend gemaakt werden. Tevens werd de toevoer den vijand zooveel mogelijk afgesneden. Zoo toegerust kon men het geweld van buiten met kalmte afwachten, want de geest der soldaten was uitmuntend. Wel had de Ge- committeerde der Staten gaarne gezien, dat de Goeverneur, de Heer van RIJHOvEn, een Vlaming, door een ander vervangen werd, maar de Prins achtte dit onraadzaam: slechts stelde hij hem eenen bijzonderen krijgsraad ter zijde. Daarenboven zond Zijne Excellentie, in den persoon van DAVID VAN ORLEANS, den bekwaamsten ingenieur, dien wij bezaten. Nog schoot hij alstoen niet met grof geschut; maar hij scheen de buitenwerken door mijnen te willen aantasten. Niettemin. waagde hij tusschen den 164" en den 174 een grooten aanval op drie nieuwe halve manen bij het hoornwerk aan de zuidzijde, waar- 1 Resol. Stat.-Gen. 22, 27 Aug.; 1, 2, 3, 4, 5,6, 7, 8, 9, 10, 12, 13, 15, 17, 20, 2 Sept. 1622. Resol. Holl. 30 Julij; 6, 7, 12 Sept. 1622. ? v. p. CAPELLEN, t. a. pl. bl. 58. Resol. Holl. 19 Julij, 1622. [: oe "e a — — DES VADERLANDS. 737 van de verdediging aan Kolonel zinprason was opgedragen. Twee van de drie veroverde — 1621— hij; doch met verlies van 600 dooden werd hij uit ééne derzelve weder verjaagd. Van ve onze zijde vielen er 100 dooden en onder meer officieren werden de Kolonel ginperson en de Kapiteins KrLLEGREW en CARRY gekwetst. De eerste stierf welhaast aan de bekomen wonde !, Nu de belegeraar dus begon, werd de toevoer, ook van een groot aantal nieuwe Compagnién, naar de vesting met verdubbelden ijver bevorderd, en niet zonder oorzaak deed men al wat doenlijk was. Want in den avond van den 29sen Augustus deed de vijand een nieuwen aanval, met twee en twintig Compagnién, meest Spanjaarden, onder bevel van Don rico pg BRESGODA, thans tegen de zijde der vestingwerken, die aan den Kolonel pr ramans was toevertrouwd. Een weinig tijds slechts hield hij zich staande in een-halvemaantje, dat hij overrompeld had. Ook op de linie van het hoornwerk werd hij dapper afgeslagen; doch hij bleef in de gracht van de linie en van de halvemaan gelegerd. Middelerwijl was de Prins bedacht om op te trekken, en tegen dat de troepen van MANSFELD in bruikbaren staat zouden zijn, eene poging tot ontzet te doen. Deze benden waren alleen daartoe niet voldoende: want ook de belegeringstroepen waren door de aankomst van conpova met 14000 man en 12 of 14 kanonnen versterkt. Daarbij kon het kamp te ’s Gravenweerd niet ontbloot of weerloos gelaten worden, terwijl de Graaf VAN DEN BERG in de nabijheid was en Gennep bestookte. Dus moest de Prins de Com- pagniën, die hij noodig had , uit de niet dadelijk bedreigde garnizoensplaatsen lichten. De Provinciën werden uitgenoodigd de aftrekkende soldaten in die plaatsen door burgers te vervangen, en Holland alleen was bereid om uit hare verschillende steden tweedui- zend man te laten uittrekken. Sprora deed nog eene poging om den Prins in het Inval van den kamp terug te houden. Daartoe gaf hij bevel, dat zich eene bende vereenigen zou uit aprire de garnizoenen van Groenloo, Oldenzaal en Lingen, die over Ommen trekkende een inval in Friesland doen moest. Daar er overdreven geruchten omtrent de sterkte der uitgetrokken krijgsmacht werden uitgestrooid, kon deze zaak niet anders dan ’s Prinsen tocht naar Brabant eenigzins vertragen. Nog een ander doel hadden de Spanjaarden met dien slrooptocht. Zij wisten dat de Friezen niet dan onwillig eenige Compagnién, die in hunne Provincie in garnizoen lagen, naar het leger hadden laten vertrekken. Werden zij nu in hun eigen Gewest bestookt, zoo zouden zij, dus redeneerde spinoza, — ! De Graaf van Bachlouch (succtevcn) had de toezegging, dat hij bij de eerste opengevallen kolonelsplaats bij de Schotsche regimenten zou opvolgen. De Staten en canueron herinnerden zulks den Prins; doch reeds had Zijne Excellentie de plaats aan Kolonel moncan vergeven. Dit veroorzaakte een hevig beklag van canLETows zijde. Toch was hij gezind om tot eene schikking te komen. Zijn voorslag kwam met dien van den Prins overeen, en strekte tot de vorming van een derde kolonelsplaats (Resol. Stat.-Gen. 24, 25, 20, 30 Aug; 5 Sept. 1622). III Deen. 5 Sruk. 99 1621— 1625. 758 ALGEMEENE GESCHIEDENIS DN hunne Compagniën terugroepen en aldus 's Prinsen macht verzwakken, Hoe het zij, de stroopbende werd bij Heerenveen gestuit, en op den terugtocht door den Overste SMELTSINK. aan het hoofd van troepen, deels uit Zwolle, Hasselt en Deventer zamenge- trokken, deels door den Prins den lJsel afgezonden, in de kerk te Ommen, waarin zij de wijk genomen had, omsingeld. Smerrsik liet den vijanden, zonder wapens en paarden, het is waar, en met achterlating van twee gijzelaars, ongemoeid naar hunne garnizoenen terugkeren. Doch ook deze gijzelaars scheen hij van zins los te laten. De Staten-Generaal lieten hem vragen, wie hem, daar hij strenge voorwaarden had kunnen stellen, tot zulk een verdrag gemachtigd had. Hij kon zich dekken met de stellige orders van den Prins 1, | Na conpova’s komst wachtte men spoedig een algemeene bestorming; doch men was niet moedeloos. Er waren thans 72 Compagniën binnen de vesting. Door de gelukkige uitwerking der mijnen aangevuurd, en als het ware door den damp van het kruid, dat bij dit beleg niet gespaard werd, dronken gemaakt, waren de soldaten niet te houden; er was geene vrees meer in, en vielen er dooden, dit telden zij niet. Het was een lust om te zien, zoo moedig waren onze soldaten. Daarbij werden de leemten gedurig aangevuld. Slechts was er, naar ’s Prinsen oordeel, meer geschut noodig, en men wist in den nood er niet beter op, dan de stad Amsterdam de stukken te leen te vragen, die zij, dit wist men, van den Koning van Bohemen, bij zijne eerste overkomst herwaarts, gekocht had. Doch de Stad was hiertoe niet te bewegen, zelfs niet op de verzekering, dat zij de eerste stukken, die in de gieterij gereed kwamen, zou terug bekomen. Slechts wanneer zij eenige kanonnen van ander kaliber en die te Bergen op Zoom niet dienen konden, te pand kreeg, wilde zij hare stukken tijdelijk afstaan. Dit was, van de zijde der Stad, een blijk van wantrouwen, hetzij tegen hare eigene ingezetenen, hetzij tegen eenig van elders gevreesd gevaar. De Raad van State oordeelde de zaak » van al te zeer groote consequentie” en wilde Zijne Excellentie verzocht hebben, die van Amster- dam » bij eene serieuse missieve wel ernstig te vermanen.” Kwam er geen algemeene storm, niettemin zaten de belegeraars niet stil. Zij arbeid- den steeds voort aan de loopgraven. Was de ruiterij van coRpova wegens gemis aan voeder naar Antwerpen vertrokken; daarentegen kwamen derdehalfduizend man versche troepen van voor Sluis onder den Overste pe rA rowrArmwx voor de vesting aan. Een nieuwe batterij van 8 slukken werd tegen onze werken opgericht. Van nu aan begon de kunst van onzen Ingenieur uit te blinken, daar het springen van mijn op mijn den vijand veel schade toebracht. Het geluk diende de belegerden daarbij meer dan eens 1 Resol. Stat.-Gen. 22, 24, 26 Sept.; 6, 17, 18, 22, 24 Oct.; 5 Nov. 1622. arrsema, bl. 122. V. D. CAPELLEN bl. 74—77. Over smeLTSINK en zijne omkoopbaarheid zie men Resol. Stat.-Gen. 21 Jan. 1622, en v. p. capzuren, bl. 85. HQ REN uu. su EE sab lai ee le Bkk ie = per roget JAC LPM CU ier — — — DES VADERLANDS. y e> s.d " * - . 1 ʻi t > a 3 Pi ` bol rnt, d, P . ` a * e ` 1* . M e m i, t n 1 tte 2? ° SEDE Ha . d 07 r t far * . a , 1 Aa. * - a x ^». " i . a VAK, m &e è , H |: $2 aS * PM t t ' \ " weg {eer t . et vet t s. , 1 . ‘ 4 * ? ' = > ' 4 b J E : "5; * ri s 6C 7 oe i b ` x 3 * V 1 es $ EE * 1 ts E dt r Cre $ t * [EN k ' , ud ee 1 os , t * us e ` > . -. P ` jj PI , , "s P s " t » i: L4 ke En i iow yg TEES i u t ` * jd . » v x $ ` , N à P. a * 1 t Ld MT. et V ur < fa, * oa ° v! i l ! te i è. E à ' a L . a, ee ry?’ ^ {e ^ "ut! su" s ME S. V Pg tg : 1 H LEN a SUE. 3 | e d Tu * E i l t . t a š J 0 ue f; M L] ate it t t ll et H fa $ x \ ae I i]. Ad t. eral ` " *a meh ag Date fe es 5. eco y ue Ww. iua Gea oc Wage Too ELTE CT Ju Es D }. 34 t sat ade ° dee Pa’ de , er burn Et ye d ET feu? E 1 "m T- è a QUE d E te Ey. 3 : l r od a a j ‘ "ut. 1| t ere 0 Cd T.e e "i Ve 8 oe 1 ’ Ua r ct 1, t ? "T ; lc. n P LS NH em ' t i. as sal 7 aye, 8 |, ` i * t, ^, 7 = t 1 D ' EM ? — d — * à j j at, . 2.7 * *. 4 a 1° f ? a eut aw * - ene e K Fy d a .» 93 * A a? r á $4.1 ; . "P n rdt 7 4 , E Z $ ^i tan 4 1 $., { "DEL Pa FRE Hh ow if 1, 4 I-f oy E 1 +o ` a on e was - ` ` ‘ : Nos J ES, atl Sn als Oey / 1 (oZ M , ; r 4 —8 $i t » "1 BIL VUbe arbre Qo vitse A Pite AUG a * « t v \ ! LI 4 * * 7 igt an m. T - t s . L b. b ^ , , .» D ' E »* ‚p= 4a 4a T3 a we tad 1 np" - i 5 » [] " : . : 1 Dn as - Lj a 1e * : 103 eae "a " 1* b B . * k a E ^a 3 TS : l d um ` " . 4 ` Vy — ue ' i + ‘3 wd Jj ' lat i 1 t. e a ae E (Ond. 7 f à" aoa "E nk ‘ 4 r i! 4 a l Po 2 4 ,". » "s * 3 * , 1 t, : b x N e "a oe P , x - E] - i9. d E ) Lan j A£ISbÉA , Ade. 120. v. bp LALBLLEN , P Qo. 95* 1 > + y -a Eo m. . * Ld = 1 s E ow ae, +, or a -. e . aa " - F. as . ; vr — * — 4 Pa ^. * b ws .* i » 4. a = ze - k ,. * E ` ` f e * a * * Sa of . i ^ e" s woo a R + * * y - 1 « pi. -, 4. E . — ate auo DS ~. ^ a DES VADERLANDS. | i 739 op gansch bijzondere wijze. Niettemin wachtten de onzen gedurig, dat de vijand vóór 's Prinsen maatregelen tot ontzet den storm zou wagen, en om steeds op zijne hoede te zijn, vernachtte het volk onder den blooten hemel. Dit vernemende zond men hun uit Holland matten, stroo, planken en oude zeilen, zooveel men krijgen kon, om hen tegen het weder en de koude te beschutten. Tegen dezen ijver van onze zijde stond bij den vijand, dus vernam men, groote krankheid, duurte en geldgebrek over. Den Isten October deden de belegerden een moedigen en gelukkig geslaagden uitval; maar de vijand zette zijnen arbeid voort, al was hij in al dien tijd geen voet breed gevor- derd. Dien dag was de Prins bij Breda aangekomen, en werden in alle Provinciën op 1621 — 1625. De Prins daagt op tot ontzet van last der Staten-Generaal wekelijksche godsdienstoefeningen verordend om God te bidden, Bergen op Zoom. dat Hij Zijne Excellentie bewaren, zijn ontwerp tot onizet der stad zegenen en hem de overwinning geven mocht. Nog voordat deze verordening algemeen kon uitgevoerd zijn, had de vijand. het raadzaam geacht, het beleg op te breken, en dat wel niettegen- staande hij binnen korten tijd versterking te wachten had, hem toegevoerd door den Graaf var DEN BERG en den Heer van Anmorrt, die aan het hoofd stond van een troep Kroaten en van de Keulsche benden, in der tijd in Beijersche dienst overgegaan. Den tweeden October na den middag verliet hij zijne posten aan de noordzijde, en ’s nachts daaraan al zijn andere stellingen, en in plaats van gebeden werden thans openbare dankzeggingen, aan feestelijkheden gepaard, door het geheele land verordend. Gedepu- teerden uit de Staten-Generaal gaven aan den Engelschen Ambassadeur en den Veneti- aanschen Resident van de heugelijke gebeurtenis bericht, — De Fransche Gezant was afwezig 1. — Steenbergen viel den onzen spoedig weder in handen ?. Het Spaansche leger trok langzaam af zonder door den Prins van Oranje vervolgd te worden. Het baarde opzien en lokte aanmerkingen uit, dat de vijand zich op zijn aftocht door den. Prins gespaard heeft gezien 3, In het buitenland echter scheen men geen afdoenden veldslag van den Prins te wachten: steeds hield men het er voor, naar het schijnt, dat de stout- heid der Hollandsche kooplieden hem onwillig medesleepte, en dat hij voor zich meer heil zag in een met den vijand te treffen vergelijk. Althans toen Koning sacosvs, die by de onderhandelingen met onze buitengewone Gezanten meermalen zinspeelde op een verschil tusschen de staatkunde van de Nederlandsche kooplieden en die van den Prins, van deze onze Gezanten vernomen had, dat de Prins Bergen op Zoom naderde en SPINOLA slag scheen te zullen leveren, toonde hij zijne verwondering, dat » Zijne Excellentie wilde hazarderen te slaan.” t Resol. Stat.-Gen. 18, 20, 23, 24, 25, 20, 27, 28 Julij; 1, 2, 3, 5, 6, 8, 9, 10, 12, 17, 18, 19, 20, 22, 26, 27, 29, 30 Aug.; 1, 2, 5, 7, 12, 15, 18, 19, 20, 22, 23, 25, 26, 27, 29 Sept.; 1, 3, 4, Oct. 1622. Resol. Holl. 7, 14, 18 Sept. 1622. arrsema, bl. 117—120, 122—125. vaN DER CAPELLEN, bl. 58, 59, 66, 74, 79—82, 86, 90—97. 2 Resol. Stat.-Gen. 18 Oct. 1622. 3 AITSEMA , bl. 125. v. n. CAPBELEN, p.93. 95 * Het beleg op- gebroken, 740 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1 — Zoo was dan de poging mislukt, die de vijanden gedaan hadden om zich eenen weg ` tot binnen den Hollandschen tuin te banen! Hoe lang kon het duren, eer hij weder in staat zou zijn, zoo veel kracht bijeen- en zooveel middelen op te brengen, als thans te vergeefs geschied was, en wie kon verwachten, dat eene herhaalde poging gelukki- ger zou slagen? Dus kon dan Holland voortgaan zich onuitputtelijke krachten tot een onbepaald langdurig verzet te vergaderen. Dit gevoelden van nu aan sommigen die, te voren op 's Lands toestand niet vertrouwende, ongezind waren geweest hun fortuin met het Land ie wagen, en thans voor belangrijke sommen in de West-Indische Com- pagnie deel namen !. Zoo zeer was de moed verlevendigd! Want ook de hoop, tot welke Koning sacosus den Spanjaarden maar al te veel recht gegeven had, dat hij de zee voor ons zou weten af te sluiten, en ons koloniaal rijksgebied zou weten te fnui- ken, waardoor Holland en Zeeland, op de wijze eener ingesloten vesting, van alle kan- ten omsingeld en tot de overgave gedwongen zouden geworden zijn, die hoop had al minder en minder kans van vervuld te worden, én door onze stoutmoedigheid, waardoor onze scheepsmacht in die’ male vermeerderd werd, dat zelfs Engeland daartegen niet bestand was, én tevens ten gevolge van de triomfen zelven, door Spanje en Oostenrijk te lande behaald. Immers zou eindelijk de verovering en de weigering der teruggave van Heidelberg sacosus doen gevoelen, dat men niet gezind was om zijnentwil zijnen schoonzoon genade te schenken, maar door hem geheel te vernietigen, hem zijnen op- sland tegen den Keizer wilde doen boeten. Voortzetting Doch hoe slonden sedert April onze betrekkingen met Engeland? Nadat de conferen- lg er oes ties onzer Gezanten met de leden van den Raad onbepaald verdaagd waren ?, duurde het — vrij lang, eer zij weder hervat werden. Intusschen werden onze Anbessicors tegen den 2den Mei op een tornooispel genoodigd; doch deze schijnbare beleefdheid werd als een middel gebruikt om hen te beleedigen, immers zagen zij zich geplaatst in een achterhoek, waar zich geene Prinsen of Ambassadeurs bevonden; die allen, zelfs de Afgezant van Moscovie niet uitgezonderd, in de nabijheid van den Koning plaats bekomen hadden. Toen eindelijk, den 9den Mei, weder eene bijeenkomst plaats had, werden de onzen ont- haald op de voorlezing van een allerhatelijkst schotschrift in Engeland tegen de Hollanders uitgekomen. Op hunne vraag of de Raad zulke taal goedkeurde, antwoordden de Heren: » Ja! Gij zijt met onbeschoftheden en laster voorgegaan, en wij kunnen onze landgenoo- ten niet beletten zich dus tegen u uit te laten: want, al zijn zij niet zoo vrij, als gij, zij zijn toch evenmin slaven.” De Koning erkende later zelf, dat het schotschrift opzet- telijk gesteld was om ons, zeide hij, onze hatelijkheden en lange redevoeringen wat af te leeren. — Maar al werd er over zaken gehandeld, men kwam niet verder. Het betrof thans het Nederlandsche schip, de Zwarte Leeuw. Deze bodem was door de Engelschen, terwijl l v, p, CAPRLLEN, bl. 99. 2 Zie hiervoor, bl 604 DES VADERLANDS. 141 de manschap meende met hen op den voet eener volkomen vriendschap te staan, en zelfs de kapitein door hen was te gast genoodigd, verraderlijk genomen. Nadat zij het schip een twintigtal dagen bezeten hadden, was het, ten gevolge van mis- bruik van sterken drank onder de bemanning, in den brand geraakt en door de vlam- men verteerd. Nu zij alzoo het schip niet meer bezaten, meenden zij de waarde niet te behoeven terug te geven. De brand was een ongeluk, en daar kon niemand tegen. » Hoe?” antwoordden de onzen, » een ongeluk, en uw eigen bevelhebber, sm THOMAS DALE, heeft de bootsgezellen, die er de oorzaak van zijn geweest, daarvoor met de koorde gestraft. En bovendien zoudt gij ons geld, dat ter vergoeding uwer schade uit Indië komen moet, niet terug verlangen, als het onderweg verongelukte?” In weerwil van zulke gronden bleven de Engelsche Commissarissen volhouden: zij waren, zeiden zij, de redekavelingen even moede, als wij. En, dit zeggende, stonden zij op, en op nieuw waren de onderhandelingen afgebroken. — Daar de bevelen uit den Haag de onzen verboden met onmin te scheiden, verzochten zij alweder ten spoedigste gehoor bij den Koning. Zij verkregen het en op hun vertoog van den staat des geschils, antwoordde zijne Majesteit eerst geheel in den zin zijner Commissarissen; maar toen de onzen aandrongen, kwam hij er rond voor uit, dat hij zelf en het meerendeel van zijnen Raad ons gelijk gaf, en men slechts uitstel verlangde om met dingen en loven wat verder te komen. Hoe het zij, zijne Majesteit bad herhaaldelijk, dat wij om zijnentwil dat punt zouden gelieven uit te stellen, betuigende dat de zaak ten laatste tot ons genoegen zou geschikt worden. Bucxineuam, hierop binnenkomende, onder- steunde ’s Konings verzoek: Zijne Majesteit, zeide hij, had geen ander doel, dan om zijne kooplieden niet geheel te ruineren en hen niet wanhopig te maken, als zij in ’t begin merkten, dat zij ons meer terug zouden moeten geven, dan ze van ons terug zouden ontvangen. Wij verlangden eene plechtige herhaling van ’s Konings verklaring dat het recht aan onze zijde was, niet alleen, maar ook van zijne belofte om de zaak naar ons genoegen te schikken. » Ja," zeide sacosus, »dat is mijn meening, en ziet! hier is mijn hart! Ik ben Koning en dit heb ik boven u vooruit, dat ik mijn onderdanen kan bevelen en zij moeten mij gehoorzamen. Dat kunt gij niet! — De handelbaarheid van den Koning had een goede reden. Het bericht van mansreLps overwinning bij Wisloch was in Engeland aangekomen, en hopende, dat zijn schoonzoon als nu zich zelven in het bezit zijner erflanden zou handhaven, meende sacosus de Spanjaarden niet meer zoo zeer te behoeven te ontzien. Zijne goede stemming steunde der- halve op geen betrouwbaren grondslag, en met de berichten der nederlagen bij Wimp- fen en Höchst stond zij spoedig voor nieuwe boosaardigheid plaats te maken. De onzen hadden daartegen groot bezwaar, want sommige dier schepen waren niet 1621— 1625. 742 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— meer geweest dan wrakken, andere waren reeds teruggegeven, andere eindelijk badden 1023. de Engelschen zelven geweigerd terug te nemen, omdat het hun aan bootsvolk en mondbehoeften ontbrak. Bovendien er moest bewezen worden, dat de terug te geven schepen werkelijk teruggeeischt en door de onzen geweigerd waren! Op dit laatste beweerden de Engelschen, dat de daad zelve der invoering van het traktaat van ver- eeniging der beide Compagnién stilzwijgend den eisch van teruggave inhield, aangezien dat traktaat de schikking van alle geschillen medebracht: bovendien zij hadden den eisch uitdrukkelijk gedaan. Om dit te bewijzen werd eene acte ter tafel gebracht, en wat bespeurt men? dat in onze kopie dier acte eene zinsnede was uitgelaten, waaruit, heette het, duidelijk bleek, dat de eisch door de Engelschen geschied was. Dit gaf aanleiding, dat de onzen zonder omwegen van kwade trouw beschuldigd werden. 