VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Want verregaande kunlleiiaary verraad altoos zichzeJvcn, -en vtden, die openlyk geen kennis ncemen van den be- drieger, belaihen heimelyk de. ze nicts uitwerkende fchalk- hcid. Licden van eenen listigen aart zyn , gelyk men met veel grond heeft opgemerkt , gereed om zich laage denkbeelden tc vormcn van de zodanigen , met welke zy verkeercn , en vcroudcrllellen ligt , dat zy als de poppen in ccn poppcnfpel bcwoogen kunncn worden , door de , yzerdraaden agter het gordyn. Maar de poppen zyn me- nigmaal ongezeggelyk , en de aanfchouwers , die men door cene flegt uitgevallen proeve van bedrog hecft zoeken te misleidcn, bctooncn hun ongcnoegen. Winst en voordecl bedoelende oogmerken zyn door- gaans de bcweegredenen , die den inneemenden Bedrieger tot die laage onderwerpingcn vernederen. Doch zeldiai -zal men den waarlyk agtbaaren Man aantrelFcn, in beo, die zich door kunst cn voordecl bedoelende oogmerkea laat beheerfchen. Inhaalighcid is ecne zo greetige drift, dat dezelve zich niet alleen bcpaalt tot de eigcnlyke voor^ werpen van dezelve , maar bykans alles in haaren draay kolk inzweigt, De Mensch , 't is waar, is natuurlyk en ^igenaartig , in zekerc maate , genegen om voor zichzehrcn welgeftcld hart, vcrbctert de uitfpoorigheden van zelfzoc- kcnhcid , en ftelt ons in ftaat om genoegen te vinden in veele verrigtiiigcn , die hei heil der Maatfchappye bcwer- ken. Maar, als iemand alles in zichzelven als in een midcklpxmt doct zamenloopen , en een zo enge ziel oqh .te werken; doch ecne draagr » 6VER DB INSCHIKLYKHSID 9 £NZ. 459. iraagt , die gecn goed , dan winst, kent, brcdgt zulks jzyne eigcne ftraffe mede , daar hy , door eenc vrywillig^ veroordceling van zichzclven, verwyft in eene (laafsch, vreesagtig , en angstvallig bcftaan. Weshalven de veragtlyke Characters, die ik dus vcrre befchreeven hcb, in de daad vyanden van zichzelvcn zyn , zelfs dan , wan- neer zy 'er zicli geheel aan ovcrgegecven hebben. *Er zyn andcren , die de laagliartigheid van alleszins te bewilligen , en flaafsch toe te ftemmen , begaan^ iiit eene augt om zagt en gcniaklyk , zonder de ftoorenislen van -wederfpraak en tegenkantiiig , door de wereld been te £deiden, Deeze zugt , hoe beniinlyk en loflyk zy ook jnoge voorkomen , kan ongetwyfdd aanleiding gecven tot eene vcrregaande en onmanlykc Infchiklykheid. Elk mensch is verpligt den vrede te zoeken , dit beveelt de Godsdienst , dit cischt het Eigenbclang, het bclang van «ync Familie, van zyn Vaderland. Maar men kan deeze met vcrzekercn door kruipende onderwerpingen. Eene jekerc maat van moedbetoon is zo noodzaaklyk om rust te bewaaren , als eene vreedzaame geneigdhcid, Inwen- Aigc vrede is oneindig hooger te fchattcn dan uitwcndige ; :doch hy, die altoos fchroomt voor zyne gevoelens uit te tomen , en zich in de ftrikkcn van bedrog en dubbeHiar- tigheid laat vangen , zal , te midden van zyne vrees en kunftcnaaryen , voelen , dat zyne ziel gefchokt word door bevrecgenislcn , die verre zyn van den naam van bedaard te mogen draagen. Voegt hierby , dat de moedlooze flaafeheid van ecn laaghartig , doch naar dc Mode ge- vonnden, Tydkavelaar, dikwyls zich befpotlyk aanftelt, en de welv^^rdiende veragting zich op den halze laadt. In de daad , elk verftandig Mensch vormt zich dcnk- bcelden van alle voorwerpen , wclke hem ontmoetcn, cn elk eerlyk Mensch durtt 'er voor uit komen , als 'cr , feene blykbaare en eerlyke rede is, tot dcrzelver bedek- ing. Indien iemand Deugdzaame , Godsdienftige , en rVaderlandlievende beginzels gevormd hceft , doct fiy on- 3elyk aan alle deeze betrekkingen , aan welke hy gehou- en is te beantwoorden , als hy fchroomt, om, by voeg- !lyke gelegenheden , openlyk voor zyne inwcndige gevoe- lens uit te komen. Voorwaar , het is zyn pliut zo te handelen: want het is decls de zaak der deugd, vertrou* .wen aan de deugdzaamen in te boezemcn , door openlyk rich te verklaarcn, dat men onder hun getal wcnscnt ge- teld te worden« li 3 Maar BBDSNKINCBlf Maar die Wysheid, weike beftaat in eene Staatkundi^ Infchiklykheid , zonder agt te flaan op dc verouderde bc- Srippen van dc zedclykc voeglykheid of onvoeglykhcid er dingen , vertoont zich niet min in bet Beampte dan in het Burgerlyke leevcn. 't Is nict altoos de eeriyke en opregte Man , wiens hare zo open is als zyn voorkomea^ die waardig gekeurd wordt aanmerklyke posten en hooft aniptcn te bcklceden. *t Is te niecrmaalen het gevemist character, *t welk, terwyl het de bcste betuigingen doet, zich bekwaam toont cm mcde ic werken in alle de hage kunftenaryen , die dikwyls , volgens het bekroropca fW- zel der wereldlyke Staatkunde , Staatkundig noodzaaUyk zyn. In Staatsbcdieningen zal by , die zich niet haAit- tig kan onderwerpen, om zich naar den tyd te fchikKB, land dienst te doen. Omtrcnt bet neemen van maatregclen , die , by voor- bceld, den Godsdienst betreflFcMi, beweert men, w niet zo zcer in aanmcrking komt , wat, ftrikt gefprooken, zede- lyk gocd of zcdclyk kwaad is ; dan wcl wat men ty^ moct oordeclen , en het heerfchend zedeftelzel ksm dit den. Nu moet dc Paapery ontzien worden , dewyl ons cen inval dreigt , en de Papistcn , een talryk en venBOffesd lichaam uitmaaken, in llaat om ons vcel dienst te doea als Vricndcn , of te benadeclcn als Vyanden ; dan wader moet men de Paapery , door Tegcnfchriften , door ftraf- drcigende wettcn,'te "kecr gaan. Nu moet mcndeChris^ tcnheid door Zcndelingen voortplanten , waar men eemae Landontdekking gcdaan heeft ; dan weder laat men de' Eilanden in Am ZtudcrOcecann hcrliaalde keeren bezoekeo, zonder dat de wereldlyke of geestclykc Ileeren din woord zeggen om lets ter hand te nccmen tot de bekeerisgder arme OtaJwiters en UHeUru Nu bcheerfchen de Gecsdy- ken het Ryk , dan weder hcbben zy geen het minfte lan- dcel in het bewind. De tydsomftandigheden geheng^ niet dat dc Kcrklykcn *cr zich inmengen , en dan zullen dc Gecstlyke Lords geduldig zitten aanhooren de hooneade taal van een onbcfchoften Pair des Ryks , of wetten ziea vastftellen, die den Proteflantfchen Godsdienst , of denal- gemecnen toeftand der Zeden des Volks, benadcelen; ly zullen dit hoorcn en zien met eene llilzwyjjcnheid , als « zy noiz zwy)4;ende Leerlingcn waren van Pythagoras, en gccn Manncn , gelast om de zaak van jzsus christus , ca i\i Wetten buns Lands, voor te ftaan. Zy houden z^^te om zichzelven of zyn ¥|uk^ OVER BK^IMCIUU^HEXD, VftAt met dc geouatigdhcid te ibehartigen : docb 'er zyn onfta^cKgheden » wa^ in die zogenaa^de gemaatigdheid , J^heid en ^rraad wordt. — >- Zy dringeii aan, dat djc fyden geen Kcrklyk Gczagbetoon dulden. Mnar wie zyfi a«, die de tyden maaken 20 als dezelve zyu? Zy zelven^ yntr verregaaode fchrooma^tigbeid en laage Staatkunde vcelen doen twyfelen , of die yyer ni^t gchecl ontbreekt , Vdkie de eigenaartige afllammeling is van oprcgte deelnce- JOAtig in de zaak. Indien Staatkunde aiieen net gedra^ dar Creestiykheid regelt , zullen de Leeken veelligt in het denb- l^eld vallien , dat het becriyk Stclzel des vastgeftelden Godsdien&cs geli/eel gegrond i$ op die Staatkunde, welke ty zien d;^ gevolgd wordt, in 't i:elve ilaande te houden. . Ik twyfel niet in *t minfte , of tet Wereldlyk en h^t ixeestlyk dcel des Hyksbeftuurs zou beter bloeijen , indien men ten (leun daamn dat gcdrag biddt , 't welk in x van al dis wereld bleek gegrond te wcezen op waar- ^id en e.erlykheid , dan waimeer men die laage kunfte- naarycn , cn naar den tyd geyormde infchikJykbeden , Sbruikt, welke noodwendig (trekken, om de zodanigen, ( beftuurd worden, de Belliiurders te doen veragten, en stiich aan derzelyer gezag te ontttekken. Dat Wettig (e^ag openlyk verklaare wat regt is . afgemeeten naar 4e jroot^ en eeuwige regelmaat van Waarheid en Regtva^x- pigbcid , en laat dan Wettige M^^t de volbrengins davr yut aandringen* Als dan zouden de tyden gevormd wor- ses t naar ofe in hoog bewind geftelde Perfoonen , en als lloo zouden deize , door eene d|X)cve vcrkeerdbeid , nic^t g^vonsd zya na de zedeloosheid der tyden. JTiiAll^BEMlNGEN , VAN GENEBZTNGEN MET DB RVPlK^ IN BYZONDERE KENMERKENDE ZIBRTENS, Door WILLEM LEURS, • Chirurgyn Major by het Esquadron Gardes da Corps \ yon Zjne Doorluchtige Hoogheid, den Hecrc Prince fan ORANOE en Nassau enx. enz. enz. — Hecl^ m6cster te V Gravenhage , in Lid van ondcr* ' ' i Jchtidc Letterktsndige Genoodfchapppn^ T\e Zieitit wel gekend « is half geneeun , was reeds de Spreuk van den Grooten hippoc&atks : en de on- tevinaiDg bevc^tigt dteze waarbeid. 114 iHfAAtlNEtMtlfdET^^ De Wanfliecmingen , die ik het genoegen hcb ^ ' ditinaal ftan het Publiek mede te deelen , ztiHen dit nader doen £icn ; en te\rens de onvermydlyke faoodzaaklykhetd am- tooncn , dat , en Genees- en Heelkundigen , willen ly waarlyk den lydendcn Mensch huttig zyn , bunncGenees- wyze , allcen op de waarachtige kennis der Ziekte zetvey moeten grondvesten. Het bchoeft gcen bewys 9 welk een voortreflyfc middel de Kvpik in veele , doch , by uitftek , in Vcnerifchc Zict tens fs. Dan het is 00k genoeg bekcnd 9 virclke ongelukkige gevolgen , het inisbruik daar van , kan nt tich fleepen. Dat, in dc hand van een ervaaren ea kundig Genees- en Ileehneester, ecne heilzaame Artz^ is , wordt niet zclden in de hafid van eenen onweeten- dert, eenVergift! Het is myn oogttierk niet dit tfc bctoogenJ alleen zal ik doen zicn, .hoe de ATv/*, in o»- dcrfcheide en byzondere gevallen , die door andertn Diet gekend ^ of niet vcel bchandeld zyn geworden , eca voor- trcflyk Gencesmicldel geweest is. Een Klcdtrmaaktr had fints een geniimen tyd pyn ill beiden zyne armen gevocld , welkc zich vooral aan het gewricht van het fchouderblad bepaalde , en veelmitldi 20 hcvig ware « dat zy hem zyn werk belette : langzum Vemeerderden de aanvallen daaf van \ en dceden \am t\st delyk zyn wcrk gcheel ftaaken; vcrlamde de recl^teranny en maakte hem 9 door geduurige pynen cn afmattiofeny bedlcgcrig. Intusfchen kreeg 00k zyne Huisvrouw dezeifde toevallen ; doch bepaalden zich bv haar mcer tot de onderfte Ledcmaaten , die geheel ftyr en bcwcegldoi wicrdcn , zo dat ook zy genoodzaakt wicrd het bed ic houden. In het begin en voortgang dezcr Ziekte, warca iun , door hunncn gewoonen Doctor en Chirui;^ , («► fierfcheiden Genees- cn Heelmiddelen toegediend; dan, id Weervvil van dczcn, vcrhcftcn hunnc fmcrtcn , enzywicr- den dagelyks ellcndigch In dezjen toeftand wierd ttiyne hulp Verzogt. — Ik befchouwde deze cUcnde- lingen , die ieder in 't bloeijen huns levens waren, met nandoening : noch de een , noch de ander , konde clkao- deren eenige hulp toebrengen. Ik deed hun onda<- fchcide vraagen; en daar uit blcek njy , (fchoon zy zulks ontkcnden) dat ecne voorafgaande Vencrifcht ongefteld- bcid de ecnfge oorzaak van dczc hunne toevallen was. Ik gaf hun , ten dien dnde , dagelyks eene gewoone Yan dc PilluU Hofmanni f (bo ft^nde ui% de Merc Sutl. Orr. VAN C£If£B2lNG£N METJOE KWIK. .4^ ^C^ff* €t Mk. Pants) te gcbruiken ; waar by tcvens eene - z;^tvoedende leefregel in acht genomen wierd. - Door dit eenvoudige middel alleen , had ik bet gena(^ .'9gen, dat dc V^rouw , nog binnen een maand , te voe]t faandc , my aan myne wooning , voof myne Geneezing^ warn bedanken : en , cenige dagen daarna , ook dit v6et- fpoor van haar Man gevolgd wierd. ^ — . Echter vond ik raadzaam, dat zy^ nog eenigen tyd , de voornoemdp ,Pillen bleeven voortgebruiken , door welke Pillen , en de daar by verzeld gaande voorzorgen » zy volkomen zya gcneezen geworden. Een Jufvrouw , in de Provintic van Gelderland woonen- de , had , federt een geruimcn tyd , eene lastlge en pyur- lyke Keelontflccking ; waar voor zy., en in die Provintie^ •cn in verfcheide HoUandfche Stfcden , te vergeefsch naar hulp had uit^ezicn. Eindelyk komt zy ook in 'j Hagc^ •en vervoegt zich by my. Na een naauwkcurig, zo -plaatslyk aJs vraacend onderzock , erke.nde ik deze Keelr ontllceking, als de gcvolgen eener Vcncrifchc befinetting, ^ Dc discretie voor haar perfoon , en de tegenwoor- -dighcid van andercn , deed my by haar , op eene of andere ibewus,theid hicr van , niet aandringen : ik vergenoegde ;iny alleen met de ontdekking , die ik 9 zo uit haare ant- ;woorden, als uit het gebrek zelve, had gcdaan. ' Ik liet haar de keel gorgelen 9 met- het bekende Kwikwa- Mr van 'den berocmden Duitfchen Heel-Artz j. j. plenck^ bfftaande uit dc Merc. SubL Corr ^ Gum. Arab, et Aq. Comm. ; doch waar by ik een once /Loozenhonig liet men- gen. Inwendig liet ik haar dagclyks een dofis van dc mcergcmelde Pillen van hofman gebruiken. Slegts agt dagcn bleef zy in \s Uage ; en kecrde mer- . kelyk gebetcrd , en dus vergcnoegder , naar Gelderland -terug. — — Ik had haar een .voorraad , en tevcns een Voorfchrift , van beide de Hulpmiddelen raedegegecvcn ; ea •ontving, na verloop v;in eenige weeken, hctbericht, dat . »y volkomen van haar Keelontftceking gcneezen was. Een Sergeant vande HoUandfche Gardes te voet had fints -twee jaaren, met eene kvvynende Ziekte geworlleld. Zync krachten vervielen; en eindelyk moest hy , door zwak- lieid , zynen dienst ftaaken. Aan den hajs hadden zich harde en pynelykc knobbels gezet ; die nu openge- broken waren , en eene Icherpe ftinkende etterllof uitwier- pen : zyne becnen wierden zuchtig en dik ; en op den rug vertoondc j:ich een beursachtig gezwel , tci groottc . . li 5 jwin v4f 4 . WAAHNtUlIlfOBIf^ ran eenefi ttans vuist. ■ In dezra toeftnd was by reeds ncfen maandcn te hiiis ^eweest ; vordende , in wetf- wil van de Hulpmiddelen, die door zyii Genecsheer wier- den toegediend, dagelyks erger; en wel £o, dat men m 'adle hoop van herflelltng verlooren gaf. In dezcn kommerlyken toeftand , kwam dcszelfs Hoif- vrouw myne hulp verzoekcn. Ik onderzogt den Ly- der zeer naauwkeurig ^ zo in de tegcnwoordige , ais m de voorafgcgaane 9 verfcbynzeicn : en vroeg hem wyden, of hy voor of in zyn Huwclyk ooit door bet Fcnta-fm was aangcdaan geweest ? deze vraag was hem nooit g^ daan. Zyn antwoord was : neca ; maar wel dat faj voor eenige Jaaren by een medgczci gefiaapen had , die zeer hevig liclmct was. Dit een en ander was ay genoeg » om ook hier het gebruik van de Kwik te fac- procycn. Op de open zweer, liet ik dierhalven het Ung.Bt^ mcrdc Merc. Pr^tcip. Ruhr, vermengd, aanlcggeo; bet {czwel dekte ik met de EmpL ran. C. Merc. ; eo dm ,yder celven Het . ik de meergenocmde Piilen gebruflLeii. Dan het fcheen dat zyne maag deze Piilen niet kon ftf- draagen ; want, zo dikwerf by dezelve innam^ gevoddt hy bennauwdbeden en walging , cn wierp ze , door eeie opvjolgcnde braaking , wcder uit. in dit geval oaa ft: myne toevlucht tot de Piilen 9 uit bereidc Kmk den beroemden Nederlandfchcn Heelmeester vaji wy; (uit de Merc. Suhl. Corr. ad uft. beftaande en zag tdC myn genoegen , dat deze , zonder cenigen hinder in de maag te vcroorzaaken , binnen bleeven. Vobaaztni was , na eenige dagen » de uitwcrkiug van dit aUes : de Zwecren ann den Hals warcn veel minder pynlyk « en gi* Ten eene gezonde etter ; het Gezwel op den Kug wim kieinder ; en de Lyder voelde zich , over het gdied» meer opgeruimd. De overtuigende goede iiitwer* king hier van deed hem , in alles , aan myne voorfchrif- ten zeer oplettcnd zyn. En dit had het gevolg , dat do^ Lyder, nog binnen de zes weeken, tot verwonderiog van alien die hem in zyne ziekte gezien hadden , genecicft was; en als voorhecn zyne militaire dienften verrichttc* Hen Diemtmeid gevoclde , federt eenigen tyd , ten diq^ zittende pyn , in het midden van haar rechter fcheenbetf, wannia zich hctzeive uitzette , en eene harde pjfolyke knobbcl voortbragt. De pynen wierden fteeds tefi- ger , cn men klaagde zulks aan den Ccneeshecr van bet buis. VAN OEMtZtmm MBV BE KWIK. 4%! hiiis. Deze fchredf eenige PynlHllende middelen vcror , en liet^ om htt been zelve, eene veraachtcnde pap aaaleggen* Doch dit een en ander hiclp niet. Men verzogt , eitt« ddyk 9 door voorftelling ^n dien -Genceshcer , myne hulp. Wy onderzogten toen het gebrek te zamei met alle oplettendheid ; en ik deed myn Vriend opmerken (fchoon de Meid zulks pntkende,) datdit beenachtig swel my toefcheen eene Fcntnfche oorzaak te hebbenj en dc Lyderes dus niet , dan door de Kvik j zoude tt seaeezen zyn. . Zyn Ed. liet zich overtuigen ; en fchreef ^ myn verzoek, dc Pill. Hc/m* voor, dewyl h^t O^wei xdve met de £mpl. ran. C. Iderc. gedckt wierd. ^ De pynen bedaarden in de eerfte agt dagen niets tHt deed my eenigzins wanhooptn ; doch wy veranderden de Pillen ; en lieten haar de Kmkpillcn , volgens de berei- ding van den Heere flenck, gcbruiken. De onder- vmding hceft my , met anderen , gcleerd , dat by fommir sen de Merc. SuiL Corr. die uitvverking niet heisft , die iy fomwylen by apderen voortbrcngt : en zo was het ook •hier. Na het gebruik van ait laatfte Voorfchrift^ Wierd zy , hand over hand , beter , en is eindclyk ge- neezen. Een Kind van twee jaaren had, byna van dc geboorte af, geiukkeld, met ongemakken aan de oogen: na welke het eene handje buitehgewoon dik wierd , op derzelver ru^je opcnbrak, en eene geduurige dunne etter ontlastte. Van dczen tyd af waren de oogen beter gewordcn , even- hadden zy nog eene mecr dan gewoone zwakheid overig gehouden. Men had reeds aan 't handjc verfcheide middelen vruchtloo^ beproefd. Eindelyfc Verklaardc de Heelmeester , die voor hetzelve zyne hulp Fevraagd was , dit gebrek als een zoogenaamde Beenester \fi^ina ventoja)^ cn dus, na zyn gcdachren, ongeneeslyk, De Ouders , zich op de uitfpraak van dezen Heel- iDHeester alleen niet vertrouwcnde , kwamcn met dit hun Und naar V Hage , en myn advies inneemen. In den ecrfteti opflag was het my moeilyk te bcpaalen , voor welke ongefteldheid van vochten ik dit Gebrek moest Mnzien. feene Kropzeerige fchcrpte, zo dikvverf de plaag der kinderen ; dan zouden de klieren, op onderfcheideri6 plaatzen , meer zyn aangedaan ; en ook deze zoude die vcrwoesiing , die nu aan 't handje phiats liad , niet maa- ken: eene zieklykc ontaarting van eenigen andcren aart, ^ar voor waren de tckens niet fpreekend genoeg : 'er blecf WeefJ ierhalvcn nieis over, hoe duister dit in bet tegeos* woordig geval ook toefcheen , dau bee aanwezen van eenig Vcnus^gif^^ als de oorraak^ te erkennen. Nie* mand myuer Leezcren verwondere zich , dat ik , by een kind van twee Jaaren , bet aanzyn van eenig Venus-gift vooronderftellc; ieder Genees- en Heelkundige wcct g^ Qoegzaam , dat aan deeze onfchuldige wicht jes , niet zel* den, of door hunne Ouders, of door befuiette Minnens, het gift dezer vervvoestende ziekte wordt mcdegedeeld. Op deze gelegde vooronderftelling, ricbtte ik mync g^ neezing. Ik fchreef cene zcer ftrcnge leefregel voor; meest iiit bifaiuUj brood en tmlkfpyztn beftaande: vervolgens Ike ik, van twintig grcinen Zocte Kwik , met eene genoegzaaoe boevecIheid^H'/z/tf Zuikcr gemengd , dertig poedertjes mia- ken; van welke het ieder avond €&xi gebruikte: de open zvveer, op den rug van 't bandje, liet ikmetpluk* zel, in tinct. Mirrh, a Spir. masticlu gedoopt, bekgg^o* Ik verkoos d t laatfte micldel, om dat ik, uit defponsach- tige zwelling van de Zweer , eene ontaarting van eea of meer beendert'es der voorhand vermoedde. De geneezing met dit kind ging langzaam voort ; echter berichtte men my, van tyd tot tyd, deszelfs beterfchq); jen, na verloop van eenige maanden,de volkomen Genee- zing van dezen zogenaamden Heentcur. . Genoeg: men vergunne my by deze Waamee- mingen, nog^deze aanmerking: Het is geenszins het nut der Kwikj dat ik, in de hier medegedeelde Waarneemingen , heb trachten te bcvest\- gen ; zulks ware , daar het nut dezer Mynftof , in dc Venerifche Ziektens , zo alcemeen bekend is , ovcrtollig geweest: ook niet :€ vreemneid der gevallen zelve; deic toch zyn , in de beoeffenende Genees- en Heelkunde, ne vreemde verfchynzelen : maar , ik heb , door fcc Waarneemingen , willen docn zien , hoe vcrkeerdelyk ca ongelukkig men , by mangel van doorzicht en vercischte kunde, in het behandelen van veele Ziektens, die ecmgr zins buiten den gewoonen loop zyn , te werk gaat. — De Perfooncn , in de hier aangeilipte gevallen , war^f v66r my , reeds alien door anderen behandeld ; en , zq het fcheen , hunne waare Ziekte door niemand hunner in acht genomen. Wat moest 'er dus van eene behandc- ling, ftryJig met den aart eener zo verwoestende Ziekte, worden ? Het denkbeeld alleen van zo veele ongelukki- gcn> TAIt fttNBEZINOBN MET DE RWIK« 4^ gen 9 die niet zelden, langs dien we^ ,het (lachtc^er dev onkunde worden, doet de menschheid beeven! Het is in de Heelkunde geen buitcngewoon verfchyn- zel , dat men fonimise gebreken , aan alle aangewende hulproiddelen , regenltand ziet bieden , en alleen na het gebruik van de Kwik ziet verbeterea en geneezen ; maar liet is als dan ook zeker , dat deze gebreken een heime^ lyk Venusgift ten grondflag hebben, wiens te onderbren* E'ng door de Kwik alleen kan bereikt worden. — — [yn hooggefchatte Vriend, beroemde Rotterdam* fche Genees- en Heelmeester o. ten haapf , dcelde oniangs , in eene Oog-ontftctking , die alle niiddeien had tegengeftaan , en eindelyk door zyn £d. met de toedie- Bing der Kwik geneezen wierd, hier van een treffelid be^ wys riiede, / '. Mogten dierhalven dan ook deeze Waameemingen , Toor fommigen , aan wien de behandeling der Ziekcens is toevqrtrouwd , in foortgelyke gevallen , tot een voet- feoor vcrdrekken ; en langs dien weg aan eenige £llen« rfelingcn nuttig zyn! Oit, en niets aiiders, is het oogmerk der mededeeling daar van, ^ De welvaart jvan den lydenden Mensch, op alle mogelyke wyzen, te betrachten , moet voor ieder Genees- en Heeikundigen^ tene wet zyn I % September 1789. NATUURLYKE HISTORIE VAN DE CANS. (Volgens den Heer de buffon.) De Gam beet in 't oud Grieksch x**^ in 't heden- daagsch zt^^ , in 't Latyn Anfer^ in 't Arabisch Ouzc of Kaki^ in 't Italiaansdi Oca of Papara^ in *t Hoog- duitsch Ganfer^ in't Fransch Oic^ in 't Zwitfchers Gamf^ in 't Spaansch Ganfo^ of Palo^ In 't Engelsch G^, in 't Zweedsch Goas^ in 't Deensch Gaas. in *t Poolsch Gcsi ^ Negers op de Goudkust noemen Apatta. In elk Geflacht Hebben de eerfte foorten al onze lof- ^raake weggedraagen 9 en aan de volgende foorten niets overgelaaten dan de minagting, uit de verffelyking ont- lecndL De Qam bevindt aicb » met betrekking tat de 4M. NATUURLYKB ttUTORBA JSifOM^ f& *t tLclfdt geval als de £sc/j ten opzfgte ra hct Paardi bakien wordeu 2e niet op den juisten pty« gefch^t; de ccrfte gr^ad van uiinderhcid fchynt eede waare vemederiiig: ten aeifdeii tyde oos het denkbeeld van ina Tolkomencrs vpordctlende , biedt eene tweede foort, la fbadc van baare weezenlvkc hocdanigheden^ alleen de ^ tsniitzetcende tegeiiovefitellingen met de eerfte aafi^ WtHh ncer wy , derbalveu , voor een opgenWik , het Tooftre^ beeld van de ^Mn/i rergeeten^ zullen wy beyinden m de Gans^ .bwAti het Huisgcvogelte, geen verafftlyken iaa| beUeedt; baarc lyvtghdd^ rechtop gaan, deftige md^ iiette en glansryke j^kiimadie, gezeliige aait, ratbaarirtMi eeiie fteifce verkle'dtdheid cn langduurigc erkentemafe, « dddelyk boare waakzaamhejd ^ door welke zy zich vanittr vrocge tyden af beroemd gcmaakt hecft , loopt alias » men , om ons de Guns voDr te ftellen als e^ der bebog- ryMfe tn zelfs hutfte onder dc Huisvogclen : wane, \» halven de goede hoedaiiigheid van haar vleesch en fet, vaii ivelfc laatftc geen Vogel overvlocdiger dan^cy Kten is^ verfcbaft ons de Cans A\t zagte Veeren, ^ Welkfe de gemaklykheid zo gaame rust , en ook de Pea* nen^ het werktuig om oiixe gedagten uit te drukken, ei waai: mede wy. thans den lof van dien Vogel befduyvcDk Met weinig kosten kan men dc Gans voeden^ en bet oppasfen kost niet veel moeite ; zy fchikt zich naar dc algemeene Icevenswyze van het Gevogelte, en laat lidi met het zelve in een Vogelplein oplluiten : (choon dife leevenswyze en dit bedwang bovenal weinig met den aart der Uanzen ftrookt: want het is noodig, zal dc Gansvrd tieren , en zal men. 'er geheele troepen van hebben , dat zy woonen digt by 't water , en aan oevers , voorzien met ruime boorden en grasveldeti , waar deeze Vc^s kuor nen weiden, en zich in vryhcid verhistigen. De liui&lyie .flaat van de Gans b jonger en min VDlk»- i me- VAN DE «AMS. 44 nener dan dk der Hoenderen: de Hoenders leggen tltyd meest in den Zomer, minder in den Winter; doch de Gmzen leggen Winters geheel niet, en 't is, doorgaans^ eerst met hee begin van Maart » dat £y een aanvang daar nede maaken; ondertusfchen Mullen de h^^st g^voedftjg i«eds in February eijeren geeven , daar de flegtsc opge^ pasten wel tot April wagten; de witte, de graauwe, ^ tHtte de kiescbfte fchyii^n , en de meeste moeite m \^tt op-* pasfen kosten. Geen raaakt een nest op onte Yo; gelpleinen; doch tragt het ey onder bet zamengelmll %oo of ruigte te verbergen ; doorgaans leggen ty ob.oeii tfnderen dag , en altoos ter zelfder plaatze. Ala meQ dc Byeren wegneeoit, ieggen sy voor de tweede en derde reir ae, en zelfs in hcete landen herhaalen zy het tot vjef keeren* 't Is buiten twyfel » uit boofde van deeze opeea* irolgende Broedzels., d.at salbb.ne zegt, dat zy met eijc^ ten leggen eerst in tuny ophouden C*)^ maar, indi€« Bien voorcvaart met het wegneemen der eijeten , doet de Qans zich gcweld aan om 'er meer te leggen^ en putzick «it, en ftcrft: want het aantal der eijered voor een broea^ xel, bo venal voor de cerfte, is gfoot, dk ten minfteii ran zeven en doorgaans van tien, twaalf of vyftien en xelf zestien eijeren ^ volgens flinius (f). Dit kan waar» opgemerkt ^ dat de talrykfte Legzels twaalf vvaren. Ari3« TOTELES heeft aaogetekcnd (|) , dat de jonge Gahzcn , ge« lyk de Hcnnen , voor dat zy gemeepfchap met het Mah« Betlje gehad hebben^ onvrugtbaare cijereu leggen j dit gaat Mttfent de Vogelen in 't algemeen door. Maar, indien de huislyke (laat der Qanztn veel las^ is dau die der Hoendercn , dezelve fchynt veel ouder 4ay^ die der Eenden , wier oorfpronglyke trekken minder vcr* anderd zyn, zo dat 'er een veel in 't oog loopcnder vcr* fchil zich opdoet tusfchen de fHldc en Tamme Gam, tlrfchen de Ecndcn. De Tamme Cans is veel grooter ddn de Wilde^ zy is in alle evenredigheden des lichaams kloe- kcr, doch zwakker; de vleugels zyn min fterk , min ft^evijr adies is in zyn pluimadie van kleur veranderd , zy hou^ sdets, of bykans niets, van den oorfpronglyken ftaat over^ <*) Hilt, ete OiV, p. 407. ^ Ct) Plin. Lib. X. Cap. 55. 05 Aristot. Lib. VI. Cap. la. 470 NATC5URLYK£ HISTORIC en fchynt zelfs de aatigeoaitnheden v^n de oude vryhcid verloorcn te hebben, althana zy zoekt die niet, even als de Ecndenj wader te krygen; de flaaverny hceft by baar alles te zeer verzwakt, zy heeft geeii kragts gcnocg om in de vlugt de Wilden te kunnen vergezellen of voleen, die ook fier , op haar meerder vermogen , de tamme (chy- nen te veragten , en niet te kennen C*)* Zal een tamme Ganzendrift vvel flaagen , en door cene Vaardige voortteeliiig vcrmeerderen , dan moet, naar *t voorfOTrift van colitmella, het getal der Wyfjes dric- jnaal zo groot zyn als dat der Mannetjes; aldrovandus fiaoit zes Wyfjes aan elk Mannetje toe ; het doorgaande fdbruik in Frankrjk is 'er twaalF, ja zelfe twintig, aan ek lannetje te peeven. De eerfte minnepleegingen deezcr Vogelen gefcbieden in *t water; zy gaan 'er uit om zid te vermcngen , en blyven langen tyd tan elkander , nau- wer vereenigd dan de meeste anderc Vogelen , by welke it vereeniging van bet Mannetje en Wyfie niet vccl mecr is dan eene enkele dnikking , • terwyl die by de Ganzm gefchiedt door inftecking ; het Mannetje is dermaatevm net noodige werktuig naar toe voorzien , dat de Oudcii dcezen Vogel aan den Tuingod hebben toegewyd. Voor *t overige laat het Mannetje, het minvermaakg^ nooten hebbqnde, aan het Wyfje al het werk der b^o^ dinge over, en Ichoon zy beftendig broedt en zo aanhou- dcnd, dat zy eeten en drinken vergeet, wanneer men het ieer naby het nest plaatst, raaden egter de kundigSt Ganzerj'hoedcrs , om een Hen het werk van Moeder bydc Jonge Gameri te doen waarneemen , ten einde het getd ler brocdzels te vcrmeerderen , en van de Gam een twee- de, of zelfs een derde, legzel te verkrygen: men laat bur bet laatfte: gcmaklyk zit zy op tien of twaalf eijcrtn, terwyl een Hen niet meer dan vyf tevens kan broden: *t zott der raoeite wel waardig weezen te beproeven, rf het Wyfje van een Gans zo veel wyzcr is dan de Hcn^ dn Jiy weigert andere eijeren dan de haare uit te broeden. Dcr« (♦) Men hetft my ondcm'gt , fchr>ft de Hecr baillon , van vede Jaagers , die 's jaarlykis veel wilde Ganzen (yifeten, dat geen liunner Tamme Ganzen onder de JVilde gezicn of zelfs balf- flachtige gedood Iieeft. Ontkomen Tamme Oanzen zomtyds de plaats haars opgeflooten verblyfs, zy geraaken niet in vryhdd; zy vervoegen zich in cen andcr oort by andere Tamme Gm»en% en vmvisfelen flegu van meescer. VAN DK GANS« 471 ' Dertif dagen broedens verloopjen . 'ei; , , even gelyk by de meeste groote Vogelen , eer jAq jongen uitkomeii ; by zeer heet wecr, ge^>k plinius optekcnt, gcbcurt hei op den vyf en twintigllcn dag. Terwyl een Gans te broe- den zit, geeft men haar graan in een, en water in een ander, vat, op een kleinen afftand van de cijeren, welke zy niet verlaat, dan om een weinig voedzel te nuttigen; men heeft opgemerkt, dat de Gans gecn twee dagen agter- een legt , dat 'er mcer dan vier en twintig uuren tuf- fchen bcide verlnopen ; ook yerfchilt het uitkomen van het eene ey by het anderc, zomtyds twee of drie dagen. Wanfchepzels zyn niisfchien menigvuldiger by de Gan^ zen dan by andere Huisvogelen. Aldrovandus heeft ^twee van deeze gedrogten doen afbeelden , het een heeft twee Lyven en ddn Kop, het ander, vier Pooten en iin Lyf. De overmaat van Vetheid , welke de Gans gerecd- lyk aanneemt , en welke men haar zoekt te geeven , moet in de gefteltenis veranderingen baaren , die op de voort- teeling invlocd kunnen hebben : over 't algemecn , zyn zeer vette Dieren niet zeer vrugtbaar ; het overmaatijg vet verandert de hoedauigheid van het zaadvogt, en zelfs die van het bloed : een zeer vette Gam , die men den kop *af- Tneed , gaf allcen een wit vogt op , en geopend zynde , vond men 'er geen droppel rood bloed in (♦). De Lever ^ inzonderheid , groeit in deeze gemeste Ganzen fterk aan; dikmaals is dezelve veel grooter dan alle de andere inge- wanden , zamengenomen : deeze vette Levers , zo zeer gezost by onze Lekkerbekkcn , fmaakten reeds den Ro^ meiftfchc ylpiciusfen. Plinius haalt het op als een gewig- tig vraagftiik , te mogen weetcn , aan wien men het uit- dfeAken dicr Lekkery had dank .te weeten ,en geeft V de eer van aan een Romcinfcncn Burgcmccster of Ridder (!)• Zy voeden de Ganzen met vygen^ om het vleesch te lek- kerder te doen worden , en haddcn reeds bevonden dat Ey fchielykcr vet wierden als zy in een naauive eq don- kere plaats opgefloten zaten : doch het was voor onze, necr dan barbaarfche, Tafelweelde befpaard, de pfijptea ieezer Dieren vast te fpykeren, de oogcn uit te itSa^^h, digt te binden, koekjes ter kcele in te dringen,'en'z« ict drinken te onthduden , ten einde ze in haar vet als te Plinius, Lib. X. Cap. 22. (t) ColleSion MatJte^natique part. Etrang. Tom. IV. p. 146. IV. DSEL. MSNGELW. NO. lU Kk 4J% vATttJtitm msTORis tc vcrffikkcn (♦). Doorfi:aans , en dit is ved menscbly- ker 9 vergenoegt men zich met de Ganzcn ter mestinge cene maand op te fluiten , cn ryklyk haver te geeven: men kcnt het oogenblik, waar in men kan ophouden met ze fterk te voeren , en wanneer zy vet £enoeg zyn , am een zeer zigtbaar teken ; zy hebbcn als dan onder elke vieugel een zeer doorfchynend vet-knobeltje ; voor fact overige heeft men opgemerkt, dat G^nzen^ aan den water- leant opgekweekt , minst van kosten , vrocgtydiger leggea ^ en gemaklykcr dan andere, vet gemest worden. • De Ouden hebben het Ganzen-vu , in veele gevallen , ab een fmeerzel en geneesmiddel aangepreezen. Het vleesch der Ganzen is op zichzelve niet zeer gezond , als voljcos de uitfpraak van galenus zwaar en moeilyk cm te veriee- ren. Zulks belette egter niet, dat een Gans^ byde oBdc Franfchcn , een hooftlfchotel op grootc Gastmaaien uitte- verde, en *t is cerst, naa dat men de Kalkocnen rica in Europa overgevoerd liceft ^ dat de Gans , zo in onze Menagerien , als in onze Keukens 9 de tweede plaats bckleedt. 't Kostbaarst , 't geen ons de Gam verfchaft , zyn dc Veeren ; meer dan ddnmaal 's jaars worden ze geplukt; zo ras de jonge Ganzen fterk genoeg , en in voile vcde- ren zyn , cn de flagpennen der vleugelen zich over den ' ftaart kruisfen , 't welk veelal voorvalt , als zy zcvd weekcn of twee maanden oud zyn , piukt men ze aan den buik 9 onder de vleugelen , en aan den hais ; dus vrorden ze , op 't einde van May , of in het beg&i van Juny 9 van de eerfte vederen beroofd ; vervolgens vyf of zes weeken laater, en dus in de maand July, neemt meo ize voor de tweede keer weg , en herhaalt zulks voor dc derde reis , in *t begin van September. Al dien tyd lyn de Ganzen zeer magcr , het uilfpruiten en aangroeijcn der nieuwc vederen necmt het grootfte gedeclte des wed- zcls weg ; doch, wanneer men vroegtyds in den Hfafet, of zelfs op 't einde van den Zomer , de vederen onro- liindird laat uitgroeijen , geraaken zy ras in 't vlecKh, en worden vet , zo dat zy in 't midden van den Winter zeer goed zyn om ter tafel te verfchynen. Men plukt b^o^ (*) J. B. PORTA , decze wrccdheid nog vcrdcr voortzettende, durfde het fchriklyk voorfchrift gecvcn van eeft Gans leevendf « braaden, die van lid tot lid (ip tc eeten, terwyl het hart nog klopi^ Zic Ai.DR0VANDUs» Tom. III. p. 133* VAN DS GANiti 47S broedende Wyfjes niet , dan eene mannd of vyf weeken naa dat zy gebroed hebben ; inaa& men kan de Wyfjes , die niet broedcn , en de Mannetjes , twee of drie maalen •s jaars ♦ voor 't grootfte gedeclte van vedcren ontblooten* In koude landdreeken is hct Dons^ 't gcen zy oplevcren, beter en fynder. De prys , die de Romeincn gaven voor hec Dons uit Dmhchland ^ was meer dan eens oorjsaak^ dat de Komeinfchc Soldaaten verzuimden de posten in dat gewest te bewaarcn , zo dat zy by gefaeele benden op de Ganzejacht gingen (♦> In de Tammc Zvfoancn heeft men waargcnomen ^ dat de groote Vlcugelpennen , om zo te fpreeken, alle te gelyk^ en dikwyls in ddn nagt, afvielen*. Schoon de gana; van de Gans langzaam is , en zy be* 2waarlyk en waggelend voortloopen , dryft men ze nog- thans 9 wcinig wegs op een dag afleggende, by benden » verre been. Plinius fchryft, dat men, ten zynen tyde> uit hct diepst van Gaulc^ de Ganzert te Rome bragt, ea dat , op deeze lange tochtcn , de vcrmocidften zich vooiy aan voegen , om door de geheeie bende onderfleund en al$ voortgcftuwd tc worden(t). Nog digter in een gedron- Sen , om den nagt door te brengen , wekt het minde gerugt eczc Vogels op> en zy beginnen alle te fchreeuwen: zy flaan ook een fterk geluid , als zy eeten krygen , terwyl een Hond zwygt wanneer men hem een brblt voorwerpt; 't welk coLUMEi LA deedt zeggen » dat de Oanzen de beste en zekerfle bewaarders zyn van een Landhoeve (J)^ ViGETius twyfelt niet, om ze voor de waakzaamfte v(rag« ters te houden , in een belegerde Stad (♦♦). 't Is elk bekend, dat zy in 't Capitool den Rmcinen waarfchuw^ den voor den beoogden aanval der Gauhn , en dat telr beboud van Rome Itrekte : hieroiii wcrd 'er jaarlyks eem fomme gelds tot het onderhouden der Ganzen bepaaid^ tcr* ' (*) Plinius , Lib. X. Cap. 11. (t5 PwNRJS , Lib. X. Cap. 59. - C§) -^LiAN. Lib. Xir. Cap. 33. Columel. R. Rujlic. Lib. Cap. 13. OviDius, de iiur van Ph'.Lmn en JawnV befchry venUe , Zegt Unicus jinfer erar viininus cnihdia villa. C*) Dcrt Milit. L.b. IV. Cap. 26. Kk a 474 NATUURLYKE HISTORIfi terwyl dc Hondcn, op zekeren dag, op ecne openbaaie plaats gegecsfeld wicrden , ter ftraffe van hun ftilzwygcn, m een zo hachlyk tydftip (♦). *t Gewoon gefchrceuw der Ganzen is eeu zeer fteik geluid , gelykendc naar de klank van een trompet , zy •laaten het dikwyls hodren , en het klinkt zeer venc; doch zy hebben anderc kortere toonen , die zy menig- maal herhaalcn : wanneer men ze aanvalt of verfchrikt, 'geeven zy met uitgeftooken hals en gaapcnden . bek eca geblaas , t welk niet ongelyk is aan het fchuiffelen van een Slang. De Latyncn hebben hun best gedaan , om dit geluid door de nabootzende woorden , ftrcpit , gratiuu^ & jlridtt uit te drukken. 't Zy het waakzaambeid of vreeze zy, de C.ans herhaalt , alle oogenblikken , haar zwaar geroep : dikwyls antwoordt de geheele bende door ecBC algemeene wcdcrroep; en van alle Iluisvogelen is 'ergecn fchreeuwender en luidrugtiger. Deeze uitfteekende ge- reedheid, om zich te laaten hooren, heeft de Ouden be- m)ogen om den naam van Gans tc geeven aan onbefchof- te Spreekers , die deeds het hoogde woord wilden voeren, aan flegte Schryvers , en laaghartige Overhrengers ; en geeft zyn onbevallige tred , en lomp voorkomen , gelegenhcid , om lieden , van een door vetheid waggelenden gang, vetre (^anzen te noemen : maar de tekens van go- •voel en vcrftand , welke wy in de Ganzen ontdckken, den moed met welken zy de Jongen befchermen , en zicb- zelven tegen Roofvogelen verdeedigen , en zekere trckken van verknogtheid en erkentenisfe , die zeer zonderiing zyn, door de Ouden opgehaald, en door laatefe bckrag* tigd, toonen, dat de veragting deezes Vogels geheel on- gegrond is. • Zints den tyd van columella , onderfcheidde men dc tamme Ganzen in twee foorten, de witte als devroq^t laatstgemelde , volgens varro, zo vrugtbaar niet tb de eerstgenoemde ; zy willen beiden, dat de Ganzenhocdcis alleen de witte zouden kiezen , als zynde de grootfte, waar in belon met hun overeenftemt (f). Ondenus- fchen fchreef gbssner , omtrent dien zelfden tyd , dat men in Duitschland geloofde reden te hebben om aan de (*) PLiNiur, Lib. X. Cap. 22. (f) Varro de re Ruftica, Lib. VIII. Cap. 13. B£Lon , Nit. ff/Jt. d:s Olfeaux!, en de graauwe graao- VAN DE CANS. 475 f raauwe Canzcn dc voorkeur te geeven , als de fterkfte, zondcr m n vrugtbaar te zyn, 't gcen aldrorandus ten opzigte van Itaitc bcvcstigt. Het liihynt dus, als of het •oudrte tamme Gcllacht allcngskens verzvvakt is : en , in dc daad , het blykt niet , dat de gmuvve Ganzen thans voor de witte moetcn wyken , 't zy in grootte , 't zy in vrugtbaarheid. AaisTOTELES , van dc twee Gcflachten onJer dc Gan^ zen fpreekende , als een dat veel grooter , en cen ander dat veel kleinder is , welks laatfte uit Inftinct by bcnden leeft , fchynt door decze laatften de H^ildc Ganzen te verftaan , en plinius handclt van dtzclve afzoudcrlyk, onder den naam van Ferus Anfcr C*) Aristoteles, Lib. VIIL Cap. 15. Plinius, Hifi, Nat. Lib. X. Cap. 22. QHet Very of g by de ecrfle gelegeuheid.^ WAARNBEMINOEN , OVER HET BEHOEDEN DER BOOMBN VOOR DE DEKRLYKE UlTWERKZliLS DER VORST. Door P. CIO BATTISTA DE ST. MARTIN. QGiornale Encyclopedico di Ficenza.') ^WTanneer het water bevricst , beflaat het cen grooter ^ ruimte dan het deed in den ftaat van ▼locibaarheid, Maar decze uitwerking moet men niet algemecn maaken, of gelooven , dat zc omtrent allc Vloeiftoffcn doorgaau Veele olie-en vetagtige ftoffen , uit Plantcn gehaald, zyn, in het bevriezen . niet blootgeftcld aan die vermeerdcring. Ik* heb zelfs waargenomen , dat verfchcide foorten van OHcn , in den bevroozen ftaat , een wcinig minder plaats befloegen. Allc Boomcn , bovcnal die in den Winter 't blad laa- ten vallen , bcvatten , in den Zomer , eene groote hoeveel- heid Waters , 't welk zy intrckken in dj opilurpende va- ten van derzelvcr bladeren cn tedcre takjcs. De berocra-. de HALES heeft , door naauwkeurig genomene Procven, bevonden , dat, allc andere dingen gelyk gcfleld zynde, cen Boom met bladeren , tusfchcn dc twintig cn dertig maalcn meer Water opflurpt , dan een ander van gclyke Kk s groot- 476 H^AA&NEEMINGSlf grootte, doch van bladeren ontbloot. Dc bladeren kve- ren , dcrhalven , de hoofdredcn op 9 waarom dc Plantoi zcer vccl wateragtig vogt bevatten. Indian , overzulks, cen Boom met zync bladeren op ddn dag twintig of d»- tig Oncen waters gebruikt , zou cen Boora , zonder blade- ren , maar 66n Once noodig hebben. In deezer vocge is de omioop twintig of dcrtig maal minder en' traager in den cencn Boom, dan in den anderen. In dc daad. Dr. gkrw heeft ontdekt, dat dc hoeved- heid des Vogts van cenc Plant , zo veel minder is lis haar' be vvceging traager , en dat dc fapp^n te traager door Jriniren , naar gclange zy dikker en lymeriger woadcn: even jiclyk dit plaats heeft in den omioop der vo^t in 't lichaam der Dieren. Van bier is het , dat in (te plantzcn der Planten , wanr de aflcheiding gefchied, van eenc lymerigc ftoffe , die ftolFe niet dan traaglyk dair komt,*en naa veel oniloops. Vcclc anderen, naa halrs, hebben ook opgemeikt, dat dc Boomen, wier bladeren altoos groen blyven,vcd minder vopjts infliirpen en uitwaasferaen , dan anderen. Derzelver fappen hebben een traager loop , en zyn van een zeer lymerigen aart; deeze Boomen bcvriezen in ddi Winter niet, of, indien ziilks gebcure , vermeerdcrt dc vogt in dezelve niet in iiitn:ebrcidhcid ; zy flcrven ic dicr oorzaake niet , of ten minllen , zy wederftaan de Vorst met mecr kracfts , dan de andcrc weezens in het Plantcnryk. Maar de Boomen , die ondervvorpen zyn aan het bcurt- Bngs verlijzen en weder voortbrcngen der bladeren, beb- ben zeer ved Waters in zich , wannecr zy in vollen Wad ftaan , of zelPs , na dat zy 't blad kortlings vcrloom hebben. Indien de Vorst dc Boomen in dcezen watcrag* tigcn ftaat vcrrrast , cer het Vogt , door cenc voegl]te uitwaasfcming , veranderd is in eene olicagtige en tm/cf Zvlfftandighcid , bevriest het water, vermeerdcrt in ni^ breidheid, de vaten zwellen, fcheuren, en deBoomficnl op dezelfde wyze , als een Dier , welks al te zeer op|^• vulde vaten niet langer wederftand kunnen bieden , lan de vloeiftof , die tegen de wanden aandringt. 't Is tt deezer oorzaake • dat de Planten , die door de kragt vatt derzelver maakTiel mcer weerftand kunnen bieden , aan de aanvallen der Konde, onvermydelyk omkomen, indien de Vorst ze verrast , op een tyd dat ze opgevuld zyn wet Water , of eenfiajrs overvalt , wanneer de vogten ia beweeging zyn. De Koude des Jfaars MDCCIX rigttc ' zulk OVER BET BKHOEDBN WVi BOOMEN. 477 £i4k eane deerlyke verwoesting in de Planten aan 9 om dat dezelye , in den beginnc , zecr gemaatigd gcweest was , op ^(Jnmaal zeer fel wcrd , en daarenboven met de vofr* righeid dcr Snccuw vergezcld ging. 