VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Y, 20. het pleonastilche š vs. 5, 7, 9, 13, 15 , de (preck- Wys Afyri'e Inese, VS. 5, IO, I2, I5, 16, 17, 22 Enz.” “Heilige Jaarboeken van de Wier kuangelisten ; en de Hande- -~ dingen der Apostelen , befchreeven door Lukas: benevens hunne Reizen en Brieven, tot Jerufalems verwoesting. Met i nieuwe Aanmerkincen. Illde Del, door R. SCHUTTE, ‚… Predikant te Amflerdam. Met Landkaarten. Te Amfker- dam, by J- Wesfing Willemsz. 1783. Behalven het Voot- werk en de Bladwyzers 442 bladz. in gr. olavo. Or het in °t tweede Deel voltooide Jaerboek , behelzende het leven van Jezus Christus, volgen, in dit derde en Jaetfte Deel, nog twee Jaerboeken; gaende het tweede ys Å R. SCHUTTÉ, HEILIGE JAARBOEKEN. 18$ de Handelingen der Apostelen, fints het jaer 33 tot 563 en het derde Jaerboek over de Reizen en Gefchriften der Apostelen , van ’t jaer 56 tot het jaer 73; in welken de Eerwaerde Schutte zynen tydrekenkundigen arbeid , met diezelfde naeuwkeurige oordeelkunde, welken wy in ’t eer- fte pean opgemerkt hebben (*), voortzet. By deze Jaer- boeken komen hier ook nog enige aenmerkingen over de Euangelien en Handelingen, in welken zyn Eerwaerde ver- fcheiden duisterheden , die inzonderheid het tydrekenkundi= ge, en tevens andere onderwerpen , betreffen, tracht op te helderen ; waerin ’s Mans fchrandere uitlegkunde doorftraelt. _ En eindelyk is hier aen nog gehecht een algemene Tydta= fel op de Heilige faerboeken , beginnende met het 47{te jaer voor Christus geboorte, en eindigende met het jaer 73 na Christus geboorte , of het afloopen van den Joodíichen Oor- log; waerin men met een opflag gereedlyk kan nagaen „ wanneer en onder wiens beftuur de opmerkenswaerdigfte gefchiedenisfen , geduurende dat tydsverloop , voorgevallen zyn. Zie hier, tot een ftael van ’s Mans Aenmer= kingen, °t geen zyn Eerwaerde bybrengt, over Hand. XVI. 1—4. ter verdediging van ’s Apostels gedrag, in Timo- heus te laten belnyden. ‚‚ Paulus, (zegt hy ,) willende den leerling Timotheus , zoon van eene geloovige Joodfche vrouwe, maar van eenen Griekfchen vader, met zieh op reis neemen, befneed hem , om der Jooden wille, die in deze plaatfen waren: want zij kenden alle zijnen vader, dat hij een Griek was. Hand. XVL 3. Ik kan niet begrijpen, hoe men den Apos- tel hier kan befchuldigen: dat hij of °t gevoelen der Jerufa- lemfche Kerkvergaderinge trouwloos verlaaten , of fchandee lijk in °t (tuk der Befnijdenisfe geveinsd zou hebben. Geen van beide is waar. Want was dat zijn meening geweest, ‘dan moest hij eene overmaate van wispeltuurigheid , ge- paard met trouwloosheid in °t uitvoeren van zijnen last, en tevens eene onbegrijpelijke domheid gehad hebben: dat hij, die een der afgezondenen van de Jeruzalemíche Kerk verga- ‘dering was, om de affchaffing van de Befnijdenis der heide- ‘nen bekend te maaken, die Befnijdenis zelf zou hebben ge- -daan 3 dat hij dit in die zelfde reis zou gedaan hebben, flegts een maand of vier na ’t houden dier Vergaderinge; en dat hij met dat alles niet fchroomen zou, de ordonan- -ifen van de Apostelen en Ouderlingen, aangaande dit tuk, alom= (*) Zie dig. Fadi Lesteroef. Ain D, bl, 85. _ : : 184 R. SCHUTTE alomme over te geeven. Ik wil nu van zyne Godvrocht niet eens fpreeken. Ik geloof zelfs niet, dat iemand die zijne redevoeringen en brieven geleczen heeft, hem voor zo onnoozel zal aanzien, dat hij hem in ftaat zou kem nen , om dit dwaaze {tuk uit te voeren. Ja wie durft hem zulk eene onbefchaamdheid toefchryven , dat hij, in weer- wil van eene openbaare veinzerij, twee jaaren daarna zou roemen, dat hij Titus, zijnen reisgezel als hier Timothe- us, fchoon een «riek, niet had laaten befnijden; en den walfchen broederen in dit ftuk voor geen uur tijds was ge- weken, enz. Zie Gal. Il. 3—5. Ik ben derhalven ten vollen verzekerd 3 dat de Befnijdenis van Timotheus in zulk een licht befchauwd wierd door Paulus en de broe- ders, dat ze niet Ítreed tegen de befluiten der Kerkverga- deringe. ~ a, Wat dan? Men heeft, naar mijne gedachten; noch het befluit der Jerufalemfche Kerkvergaderinge, noch de redegeeving van Timotheus befnijdenisíe , welke wij hier vinden , recht ‚begrepen. ’ „Om het befluit der Kerkvergaderinge te vatten , moeten we eerst zien, wat het ftuk in gefchil was, ’t gene zij beflisfen moest. „ Dit betrof de Befnijdenis, niet in ’t gemeen en onbe- paald , maar naar de wjze van Mofes; waardoor het juk der Mofaifche wet den Befnedenen op cen hals gelegd, en hij verpligt wierd om die wet te onderhouden. Nooit wordt ‘er, in de Jerufalemfche Kerkbyeenkomst, anders , dan met die bepaalinge van gefprooken. Zie dit duidelyk Haud. XV. 1, 5, 10, 24. En zoo fpreekt ook onze Paulus ia zijnen brief aan de Galaters, van de B fnijvenis , welke in de Jernfalemfche Vergadering afgekeurd wierd, nooit als wan eene plegtigheid, die in Abrahams ‘tijd onder de belof- te, maar altoos als van eene die in Mofes tijd onder de We:,fland greep; en hem die befneden wierd verbond om de ganfche wet te onderhouden. Zie Gal. IL, 14 —16, UI. 2, 5—er. IV. 5, 21. V. 1—4. De Befnijdenis naar de wijze van Abraham kon men toen nog onfchuldig draagen, als een merkteken, dat men uit den geloovigen Abraham. aan wien God de Belofte deed, was afgeftamd, of dat geflacht was ingelijfd: maar de Befnijdenis naar de wijze van Mofes niet, om dat men daardoor onder de Wet kwam, die tegen de Belofte in een zeker opzicht wordt overgefteld, Verg. Gen. XV. 6. en XVII, 2—4. met Rom. IV, 10—313. Gal. Ill. 6—g en 17, » Wij. $ HEILIGE JAARBOEKEN. 183 s» Wijders raakt die vraag over de Befnijdenisfe alleen de deidenen of Grieken, (want dat zijn gelijkluidende woor- den,) en geenszins de Jooden en derzelver kinderen of kindskinderen , uit Joodfchen of Joodegenootfchen bloede geteeld. De vraag was, of men Heidenen , en der- zelver kinderen, als die belijdenis deeden van den waaren Godsdienst, moest befnijden, en of men die moest befnij- den naar de wijze van Mofes , dat is, met eene onderwer- pinge aan Mofes wet? De Jerufalemfche Kerkvergadering - oordeelde , dit niet alleen onnoodig, maar fchaadelijk. s, Men heeft ook de redegeeving van Timotheus befnijdee nisfe niet gevat. Was Timotheus een Heiden geweest, dan had hij niet mogen befneden worden; en Paulus , des ben ik we verzekerd, zou-dit niet tvegelaaten hebben. Maar t verfchilde hier van hemelsbreedte: en dit zegt ons Lus kas zoo duidelijk , dat ik verwonderd fta , hoe het de aan- dagt der uitleggeren heeft kunnen ontvlugten. Waartoe fchrijft hij anders vs. 1, dat Timotheus een zoon was van eene gelovige JOODSCHE VROUWE , doch van tenen GRIEK- SCHEN VADER? Waarom zegt hij vs. 3. Zy kenden allen ZYNEN VADER, dat hij een GRIEK was; en waarom nict, zij kenden allen DIEN JONGELING, dat hij een GRIEK was Waarom, bid ik, anders, dan om dat hij geen Griek was, maar wel zijn Vader? Timotheus werd, naar °t edelst deel der echtelingen, zijne moeder Eunice, eene godvruch- tige Joodin, gelijk ook zijn grootmoeder Loïs was, gere- kend tot Gods Volk te behooren. En dit is naar de God- lijke geflachtrekening 1 Kor. VIL. 14. Timotheus was dan teg Joed en geen Heiden, Hij was een Zoon van Abra- ham. Het wâs dus niet ongeoorlofd, en zelfs in de om- ftaudigheden van de gronding der Kerke, uit Jooden en - Heidenen , niet onvoegzaam, dat hij, die een zoon van Abraham was, befnedenwierd, en dit teken van Abrahams nakroost droeg. Want in Abrahams zaad moesten, ook ten opzichte van de Mnkondigig o heils, alle volken der aarde gezegend worden. Gen. XXU. 18. Het Evangelie moest, bij de gronding der Kerk, door afgezondenen uit de Jooden gepredikt worden. Fez. IL 2, ke Jer. XXXI. 7—9. Hof. I. 11, ra. Zach. VIII. 23. IX. 13. Doch daaraan was de onderwerping aan Mofes wet niet verknogt. Hij is niet befneden naar de wijze van Mofes; maar als Abrahams zoon, en die tevens uit den geloove was, naar de wijze van Abraham. Men vergelijke Gal. II. 6—9. p Zo maakt ook Christus onderfcheid tusfchen de Bee | N 4 fnij- 136 ' Re SCHUTTE fnijdenis die wit de Vaderen was, dat is, haaren oorfprong trok uit het bevel aan Abraham gegeeven; van de Befnijde- nis welke Mofes hun gegeeven hadt, en die hen aan Mofes wet verbond , dat die niet gebrooken wierde. Joh. VIL 22, 23 : Dan heeft men eindelijk de waare en voldoende reden „ waarom Timotheus al, Titus niet, befneden werd; fchoon die omtrent denzelfden tijd van denzeifden Apostel , in denzelfden post wierd gefteld, Titus kon dit teken van der pa adeldom niet draagen. Want hij was een Griek of eiden van afkomst. Dus kan de Befnijdenis bij hem niet anders aangemerkt worden, dan als eene Befnijdenis naar de wijze van Mofes, welke met eene onderwerping aan de wet gepaard ging. Maar de Befnijdenis van Fhimotheus kon en moest aangemerkt worden, als eene Befnijdenis naar de wijse van Abraham, . Dan is Paulus volkomen onfchuldig, en moet van alle veinzerij, en trouwloosheid ín °t uitvoeren van den last der res Kerkvergaderinge , vrijgefprooken worden, ij belneed Timotheus, om der Fooden wille , die in deze vlaatfen Lystre en Ikonie waren, magtig op dit teken van hunne afflamming uit Abraham gezet, en die niet gaarne het Euangelie uit den mond van een Jood, die het teken van der Koden adeldom niet droeg, zouden ontvangen, Hij kon, fchoon hij den Fooden hier een Jood wierd, daar hij dit worden kou , om ook de PFooden te winnen , naar 1 Kor. IX. 20, evenwel roemen; dat hij, ten opzichte van de BESNYDENIS NAAR DE WYZE VAN MOSES, den valfclen Broederen geen uur was geweken met onderwerpinge. Gal, IL. 5. Hij mogt ook, in het doen van eene gelofte, hun, die onder de wet waren, worden als een ender de wet, 1 Kor. IX. 20. verg. met Hand, XVII. 18 en XXL, 23, 24, OU dat hij een Joon was; en om den laster tegen te gaan, dat hij alle de JoodEN , die onder de Heidenen wares , leerde van Mof:s af te vallen , veggende dat de joopreN de kinderen niet zoute befnijden, noch naar de wijze der wet wandelen. Dit was volftrekt valsch. Niets vau dat alles had Paulus geleerd. al had flechts alomme de befluiten der Jerufa« lemfche Kerkvergaderinge bekend gemaakt, en die raak- ten de Heidenen, deze mogten niet befnedeu worden , en zich daardoor aan Mofes wet onderwerpen, gelijk heg aanftonds, Hoofdtt. XXL, 25. door de Jerufalemfche Oa: derlingen verklaard wordt, l 3 oo verfpreidt agas Aanmerkìng een nieuw licht, va HEILIGE JAARBOEKEN, _ 187- om inzien te krijgen in Paulus toegeeflijkheid omtrent de Joodfche Kerkplegtigheden ook in volgende gevallen ; en om hem tegen kwaadaartige befchuldigingen met grond- te verdeedigen.” J- De MICHAELIS Oosterfche en Uitlegkundige Bibliotheek. Zevende, Zeventiende en Achttiende Deel. Uit het Hoogduitsch vertaald. Te Utrecht, by J. C. ten Bosch, 1783. Ja Zr. octavo. g Te fpoediger voortzettinge der Nederduitfche vertalinge van dit geleerde Werk, heeft men weder, als voor- heen, drie Stukken te gelyk afgegeven; waerin de oe- fengrage Lezers op nieuw vele opmerkenswaerdige byzon= derheden zullen aentreffen. Tot een ftaeltje hiervan diene een voorbeeld uit ene proeve, nopens het nuttig gebruik dat men, in de oordeelkundige uitlegging der Bybelbladen, van de Schriften van Jofephus kan maken. In onze gebruikelyke Overzetting van den Bybel, gelyk ook in vele anderen, leest men ^ Sam. XIX. 13, dat Michal, een beeld in Davids bed geleid hebbende, een gin aen zjne hoofdpelguwe lei. Jofephus,deze gefchie- denis verhalende, zegt, Anig. VI. tt. 45 Zy leide een geitenlever onder het dek; waermede de Griekfche vertaling inftemt; het welk toónt, dat men hier eertyds niet V39 maer VJ) gelezen, en dus op geen geitenyel, maer op een geitenlever gedacht hebbe, Deze lezing komt den ‘Optteller der Proeve met rede waerfchynlyk voor, als be- ter dan de tegenwoordige aen den zaimenhang beantwoor- dende. „» Jofephus verklaart, zegt hy, de gefchig- denis zo verftandig, dat men zig waarlyk over zyne kun- digheden verwonderen moest, indien men zig niet herin- nerde, dat hy een Priester geweest was, en de Priesters leevers der dieren te zien kreegen; want, met één woord , hy fpreekt als een Anatomicus, als iemand die de leere der Irritabiliteit gehoord had, en zoo overeenkomftig met de natuur, dat geleerden van Clericus aart, die misfchien nooit een leever anders dan gekookt of gebraaden voor zig mogen gehad hebben, zig van lachen niet konden onthou- den. Zy toonde, fchryft hy, aan de wagten het tcegedekte bed, en nedien de zg beweegende (of om eens het by de Medici gewoone eigenlyke woord te gebruiken , alfchoon -N N 5 het 1887 J. D. MICHAELISG OOSTERSCHE BIBLIOTHEEK, het Latyn is, de palpiterende) leever ook het Beddek fleeds, in beweeging tijs (of hief en weder zakken liet) geloofden Zy, dat David daaronder lag en adem haalde. Dit kwam Clericus, die misfchien nooit een verfchen leever gezien had, en uit loutere volkomen geleerde onkunde van alge- meen bekende dingen, van het-geen de Anatomicus tot op den flachter en tot de keukenmeid toe weet, des te stouter oordeelde , en teevens zig verbeeldde , dat Jofephus het zy: ne alleen uit de LXX genomen had, ten hoog(te belachlyk òngerymd voor (*). Zo kam een geleerde aan het lachen eraaken, dat iedereën medelyden met hem heeft. Dege- iedenis hangt valgens Jofephus dus famen. Michal wil de boden wys maken, dat David ziek is en te bed ligt; £y legt ten dien einde een Afgodsbeeld van menfchelyke gè- daante in het bed, zoo dat het bovendek daardoor de E daante ontvangt, als of’er een mensch onder lag. Oosterlingen dekken het aangezicht en hoofd geheel toe; (gelyk de Heer Niebuhr zoo dikwils verhaalt, en ook als de oorzaak van de doodlyke verkoudheid van wylen den Heer van Haven, daar hy werklyk aan ftierf , aanmerkt, dat hy zig hier aan gewend had, en zonder dit te doên, met het hoofd buiten het Bedlaaken , op het dak geflaapen had5) derhalven konden de boden het wezen van hem, die onder het dek lag, niet zien. Doch om hen te doen gelo- ven, dat het een levend mensch was, haar zeer kranke man, die fliep, en dien men in zyn rust thans niet moest ftooren „ leide zy ter plaats dear het hoofd was een verfchen geitenleever: deeze behoud nog eenigen tyd haare bewee- ging of Palpitatie, hief derlralven het beddek by herhaaling op en neder, en thans fcheen het, als of daar een zieke lag, die adem haalde, Thans mag iedereen zelf oordeelen, welke leezing de waare zy.” (*) Fofephus, aut Jupsus Hellenista, qui in confcribenda hs toria hominem adjuvit, ex LXX mirum quid et ridiculum cot- finxit. Merito Viri L o@lì commentum Fudaicum, quo prave yit- Jonis ratio redderetur , riferunt. CuerIicus in Comment. in h. L Car şr? J- NEWTON , CARDIPHONIA, 189, Cardiphonia nf gemeenzaame Brieven , meestal gefchreeven, aan Godvruchtige Vrienden, ter hunne aanmoediging en be- ftuuring op den weg des Geloofs en der Godvrucht, door JOEN NEWTON, Predikant te Londen. Uit het Engelsch vertaald , door M. V. WERKHOVEN „en witgegeeven met eene. Voorreden, door CORNELIS BREM. Berfle Deel, Te Am- flerdam, by M. de Bruin, 1783. Bekalyen het Voore werk , 492 bladz. in gr. oltavo. ne verzameling van Gedvruchtige Brieven, waer in de Eerwaerde Newton, op tene ltichtelyke wyze, zyne opwekkende onderrichtingen „ hartelyke waerfchouwingen , ernítige vermaningen, troostryke opbeuringen , en wat van dien aert meer zy , aen perfoonen van verfchillenden ftand naer de verfcheidenheid hunner gemoedsgeftalte , mede- deelt. Men zict er alom -een Man in doorftralen, die de zaek van den Godsdienst ter harte neemt} en, naer zyne leerftelltige wyze van denken , ten yverigfte tracht te be- vorderen. Uit dien hoofde verdienen deze zyne Brieven ene wezenlyke achting , en men kan dezelven ,fchoon men zyne leerftellige denkwyze over den Godsdienst, wacr in hy zich met de zogenaemde Methodisten verenigt, al niet mogte toevallen, met ene opwekkende {tichting lezen. — Men toetze dit, tot een voorbeeld , aen ’s Mans volgende voorftelling, wegens de voortreffelykheid van een Gods- dienftig, boven een waereldschgezind, leven, dat hy , als een Vriend,een zorgloozen Ongeloovigen „ter zyner waer- fchouwinge, onder °t oog brengt. Vooraf aengen merkt hebbende, dat hy één blykbaer voordeel in °t be- oordeelen van dit Stuk boven hem heeft, gemerkt hy het goede en kwadevaen beide zyden door ondervinding kent, terwyl de ander het flechts aen énen kant heeft leeren ken- nen , vervolgt zyn Perwaerde aldus. a Indien gij mij eene lijst zondt van alle uwe verlustis gingen; hoe bekoorlijk uw tijd heenen glijdt ‚en met welk een beleid dezelve verdeeld is, tusfchen het Koffijhuis , den Schouwburg, de Speeltafel, en het Wijnhuis, met tus- fchen invallende Bals, Concerten, e. z. v. dan zou ik konnen antwoorden, dat ik de meesten van alle die din- gen beproefd , en andermaal beproefd hebbe, en weer, wat zij, op zijn allerbest genomen , opleveren konnen, en dat ik van de overigen genoeg gezien hebbe, om ze allen hart- 190 © Je NEWTON f hartlijk te verachten. Al ftel ik den Godsdienst voor een oogenblik geheel ter zijde, dan betuig ik nog, dat ik veel liever zou verkiezen, een worm te zijn, die op den grond kroop, dan den naam van MENSCH te draagen, enkel om mijne dagen te flijten in zulke nietsbeduidende en kinder- aban beuzelingen. Ik zal uw eigen compliment, daar ij mij een Man van verfband gelieft te noemen , te rug eereu: Ik geloof dat gij een #erfoon van verfland zijt; dan , helaas! hoe misbruikt gif uwe gaaven en vermogens, hoe verre handelt gij beneden uwe waardigheid, indien gij geen hooger doel van dit leven acht, dan deeze on zinnige vermaaken „te gelijk met de eenigszins ernftiger be- zigheid, van vroeg op te ftaan en laat op te blijven tot het bijeen faamelen van aardfche fchatten, ten einde in ftaat te zijn, uwe begeerlijkheden te onbekrompener te voldoen! Dit weet ik zeker, dat, toen ik in die dingen mijn genoegen plag te zoeken, ik die allen in den fterke ften zin ledig en onvoldoende vond; en het eenigst voor- deel welk zij aanbragten rampzalig zij, die ge- dwongen zijn dit cen voordeel te heeten ! was ; dat ze mij dikwerf bevrydden van het verdriet en den last van —- te denken! —- — Indien gij nog andere vermaaken aan de hand hebt, buiten de zoeven genoemden , dan mote ten ze, volgends uw eigen plan, ondeugend en onbetaát melijk zijn; en daarom laat de vriendfchap mij niet toe, dezelven mede op de lijst te brengen. Ik wil liefst hoo- pen, dat gij uw vermaak in geene nog laagere en veracht- lijker dingen zoekt. Dus verre ftaan we dan o een gelijken grond. Gij kent al het genoegen dat een wel- lustig leven kan aanbieden, en ik ken het desgelijks (*). s,» Wanneer ik, daar tegen, u de Bronwel en de ftroo- men van mijne beste vermaaken poogde te befchrijven, als daar zijn: -— eene troostvolle bewustheid van de ver- geeving mijner zonden eene geduurige gemeenfchaps» oefening met dien God, die hemel en aarde gemaakt heeft — een fti) vertrouwen op de Godlijke Voorzienigheid —— het zielftreelend vooruitgezicht van een beter leven, in eene betere Weereld . benevens de verrukkende voor fmaaken der hemelfche Gelukzaligheid ; — wilde B of | ost (*) Zyn Eerwaerde was, gelyk hy ín een vroegeren Brief te kennen geeft, in voorige dagen, niet minder onbezonnca en zorgloos geweest, en befchryft zyne hartsverandering ¿ià Gie krachtdad'ge werking van Gads genade. CARDIPHON TA. tot kost ik u zeggen , welk een vermaak ik dikwijls geniete , in het leezen der Heilige Schrift, in de oefening des gebeds, en in dat foort van prediken en gefprekken, waarop gij met verachting nederziet, dan houde ik mij verzekerd, dat gij zo laag van mijn geluk zoudt denken, als ik van het uwe. Doch hier ligt het onderfcheid , mijn lieve Vriend! dat gij veroordeelt, het geen gij nooit door ort- dervinding hebt leeren kennen. Gij weet al zoo weinig van deeze dingen, als een blindgeboorne van koleuren 4 ` en niettegenftaande al uw voorgeven van genoegen , twijfel ik ‘er zeer fterk aan , dat gij ten allen tijde uzelven kunt voldoen, en alle vermoeden uit uwen geest weren , of het niet misfchien waarlijk met de zaak zoo mogt gelegen zijn, als ik voorgefteld hebbe. „ Daarbeneven ; wat verlies ik toch , volgends mijn plan, dat mij zoo zeer uw medelijden zou waardig maa- ken? Geniet gij gevoeliger genoegen, in het bedachtzaam gebruik der aardfche zegeningen ? Meent gij, dat ik mijne ipijs met minder fmaak nuttige, dan gij kunt doen , hoe- wel misfchien met minder kosten en in minder verfchei- denheid? Slaapt gij gezonder en geruster dan ik? Geniet ik minder vermaak in de faamenleeving? Het is waar, dat de gemeenzaame omgang met wulbrehe en dartele lieden, die hunne dagen doorbrengen in lagchen en ijdel gezang, even zeer tegen mijne neiging „als tegen mijnen pligt , aar- loopt. Doch ik heb Vrienden en goede Bekenden, zoowel als gij. Onder zeer veelen, die mij met hunne achting en vriendfchap begunftigen , zijn fommigen Lieden van vertand , geleerdheid, vernuft, en — het geen misfchicn bij u vooral in aanmerking zou koomen — van rijkdom en aanzien. Indien gij hierop zeidet: „, Goed! maar her s Zijn altemaal Dweepers, gelijk gij zelf,” dan zoudt gij nog niets bewijzen. Want naardien, volgends aw eigen grondregel, „, het geluk afhangt van onze bevatting „” zon kan het tegen mijn geluk niet ftrijden , maar veeleer het zelve bevorderen , dat ik Vrienden hebbe naar mijnen fmaak. Dus heb ik uwen ftaat van de fchoonfte zij- de befchouwd.. . Of laat ‘er mij nog ééne zaak bijvoegen. Ik weet , dat gij op eene Huuwlijksverbindtenis bedacht zijt. Oordeelt gij. dat, als gij tot dien ftaar geraakte , uwe grondbeginfels gefchikt zijn, om ’er u gelukkiger in te doen zijn, dan ik ben? Ons huislijk leven is u niet onhe- kend. Verbeeldt gij u meerder vrede, eensgezindhéid , en gevoeliger vreugd, in de Egtvereeniging te zullen nach an 192 ' Je NEWLON” dan ik ’er in gevonden heb, en tot dit uur ’er in vinde ? Tk wensch dat gij ons hierin moogt evenaaren; en zoo dit beurt, dan zullen we al wederom zoo na zijn als te vooren, d. i. op gelijken voet. Ik behoef geen Deïst te worden, om het beste en overvloedigtte genot te hebben van alles, wat dit leven verfchaffen kan. | „Maar ík zal u niet behoeven te zeggen, dat het tegen- woordig leven geenszins in enkel aangenaame lotgevallen beftaat. Pijnen, ziekten, verliezen, te leurftellingen , belee- digingen en fmaad zullen min of meer , den eenen tijd of den anderen, ons deel weezen. En kunt gij deeze ram peu beter draagen dan ik? Dit zult gy niet durven zeg Ben. Laat ik mij op u zelven beroepen; hoe menigmafl ontrust gij u, en woelt als een wild dier dat in een net gevangen zit, wanneer de uitkooinften der dingen tegen uwe verwachting ftrijden; dewijl uwe gedachten meer ingenoo- men zijn door het geene gij ziet, moet gij noodwendig veel ijnlijker aandoening hebben van het geen gy gevoelt. Gij Kint de tegenfpoeden niet aanmerken, als door eenen Alwij- zen Hemelfchen vaper befchikt, ten uwen beste; gij kunt de zoetheid van Gods beloften niet fmaaken, noch zijne verborgene onderfteuningen gevoelen, in een uur van ver- drukking; gij kunt uwe zorgen en uw bezwaar zoo niet op Hem werpen , dat gij daardoor eene aanmerkelijke verligtin voor uwen geest gewaar wordt; ook kunt gij zijne Hand niet zien , als uitgeftrekt tot uwe verlosfing; Van eeze din- gen weet gij zoo weinig als van de kunst van vliegen. On- ertusfchen kan ik u plegtig verzekeren — en ik geloof dat mijne betuiging meerder gewigts by u hebben zal, dan mijn oordeel, —- dat het wezenlijke zaaken zijn, en dat ik ze als zoodaanig door ondervinding hebbe leeren kennen. Wanneer mijne tijdlijke belangen allerneteligst en allerhag: chelijkst ftonden , heb ik eens en andermaal het meest moo- gen gevoelen van dien vrede, welken mij de- weereld noch geeven noch ontneemen kan, Dan ik kan de zaak nog van een anderen kant bezien, Gij vindt u taamelijk wcl, en vergenoegd , wanneer gij onder uwe Vrienden zijt; maar hee maakt gij het, als gij u geheel alleen bevindtf Zoudt gij niet gaarne iets geeven willen, om het gelukkig geheim magtig te worden, van een regenachtigen dag met genoegen door te brengen , zonder behulp van bezigheden, | gp of tijdverdrijf? Zou het u geen doodlijk verdriet aaren , indien gij eene week lang moest reizen op een een- zaâ- b ' CARDIPHONIA, Toi zaamen weg, waar gij geene vroolijke ontmoetingen hadt, om uwen geest te verlevendigen en op te beuren? — Arm- zalig genoegen, dat geene de minfte tusfchenpoozing van - bedaard nadenken dulden kan !”?” Alle de Werken van FL. Josepnus, met aanmerkingen uitge- geeven door Je F. MARTINEF, A. L. M. Ph. Dr. Lid van de Hollandfche en Zeeuwfche Maatfchappyen te Haar- lem, en te Viisfingen, en Predikant te Zutphen. Eerfte Deel, met nieuwe Plaaten. Te Amfierdam, by Allart en Holtrop 1783. Behalven het Voorwerk 390 bladz. in gr. octavo. Ere nieuwe Nederduitfche Uitgave der Werken van Yavi us Fofephus , waer in de vroegere overzetting, onder het opzicht van den Hoogleeraer Haverkamp, in den jare 1732 uitgegeven , befchaefd, en, door vergelyking met het oorfpronglyke Grieksch, verbeterd is geworden. De Eer- waerde Martinet, deze moeite op zich nemende , heeft ’er tevens enige oordeelkundige aenmerkingen bygevoegd , het welk deze vernieuwde uitgave des te nuttiger maekt: waer van het volgende tot ene proeve kan ftrekken. Fofephus', den doortocht der Israëlieten door de Roode Zee verhaeld hebbende, zegt daer op. » Dit alles heb ik verhaald , zoo als ik het in de Heilige Schriften gevonden heb; en niemand behoort het, als eene onmogelyke zaak , aan te merken , dat Menfchen, die in de onnozelheid en eenvoudigheid der eerfte tyden leefden , eenen doorgang ter hunner behoudenisfe in de Zee gevon- den hebben, ’t zy dat ze zich zelve opende , of dat zulks door Gods wil gefchiedde ; nademaal diergelyk eene zaak , lang daarna , den Macedoniërs gebeurd is, toen zy de Pamfilifche Zee, onder ’t geleide van Alexander ,doortroke ken, wanneer God zich van dat Volk bediende , om ’t Ryk der Perfen te vernielen, gelyk alle de Historiefchryvers, die ’tleeven van dien Vorst befchreeven hebben , verhaalen. Niet te min laat ik het in ieders vryheid , om daarvan te oordeelen, zo als °t hem goeddunkt (*).” ‚‚ C*) Waarom laat Fofephus in ieders vryheid te oordeelen van den wonderdaadigen doortogt der Jsraëliten door de Roode Zee, zo als hem goeddunkt? Erkende hy niet dat dit Wonderwerk van den Almagtigen ware? Ongetwyfeld! re aar 104 FL. JOSEPHUS WERKEN: daar ‘hv verlangde, dat zvn Werk van Grieken en Romeine zou geleezen worden, gebruikt hy, meent men, deeze toe- geeflykheid , (door anderen eene witerfte omzigtigheid genaamd „) om elk daarvan té laaten oordeelen wat hy wilde. Dan, gaat Jofephus toegeefiykheid of omzigtigheid hierin niet al te ver? Moet een Historiefchryver, ten vollen overreed van de waarheid eener zaak, zulken ftap doen? Wilde hy den Re- méinen of Grieken door het verhaalen van een Wonderwerk niet ergeren; hy hadt ’er dit flot kunnen afgelaaten hebben, om zyne eigen Natie niet te beledigen, of de eer van zynen eigen Godsdienst niet te kwetzen. Dan, is J Seorus hier niet al te fchroomhartig? Hy zeide te vooren, dergelyk eene zaak den Macedoniërs gebeurd te zyn, toen a de Pamfilifche Zee, onder ’t geleide van Alexander, doortrokken. Geloofden zulks Grieken en Romeinen op het gezag van Historiefchryvers, kon dan Jofephus niet vorderen, van zyne Leezers, dat zy, op het gezag van den Historiefahryver Mofes, het wonderwerk van den doorgang door de Roode Zee ook wilden vastftellen? = Maar Jofephus geeft, of te veel toe, of hy is te by- geloovig. Niets bavennatuurlyks was ’er in den togt van Alexander. Hy fprak ‘er in zyne Brieven, zelfs in zeer een- voudige en geringe bewoordingen, van, en verzekerde niets meer, dan dat hy van Fafelus door de engten, de ladders gce- heeten, heen trok. Hoe het zy, in Strabo is eene plaats, die dit Stuk in helder daglicht fielt, en ten vollen bewyst, dat ter geen wonder altoos in ftak, en dus op geenerlei wyze met den doortogt der Israëliten kan vergeleken worden. De enoemde Schryver verhaalt het geval op deeze wyze. „ By de Stad van Fafelis tusfchen Lycie en Pamfylie, fs een weg. die langs de Zee loopt , waardoor Alexander zyn leger geleidde. Daar ligt de berg Climax aan de Pamfyliiche Zee, en laat een fmallen doorgang over ‘t flrand. Algemeene Historie, VII. Deel, bl. 506 (*). Kon dan Efe. phus dit geval vergelyken met den doortogt der Zsraëliten door de Roode Zee? Kon hy, die, ge!yk telkens blykt, Strabo ge- leezen hadt, zeggen, dat alle Historiefchryvers zulks verhaa- len, daar men hier het tegendeel vindt? Het ftrekt ook wei- nig ter zvner eere, te vooren zo dubbelzinnig te fpreeken van dit Wonderwerk, door God gewrogt, op deeze wyze : „’t Zy dat ze (de Zee naamlyk,) zich zelve opende, of dat zulks door GODS WIL gefchiedde.” À ~ Ç*) Zie Strabonis Geographia, T. IL L. XIV. p. 982, , Heti- J. J. PLENK, HEELKUNDÍG MENGELWERK. 193 Heelkundig Mengelwerk, byeenverzameld en witgegeeven door J- J. PLENK, Gewoon Hoogleeraar in de Heel. en Vroeda Kunde, aan de Keiz. Koning). Hooge Schoole , te Tirnay, Eerfte Deel. Met Plaaten. Uit het Hoogduitsch ver. taald , en met Aanmerkingen vermeerderd ‚ door H. BAKE 4 M. D. te-Wuerden. Te Utrecht, by G. T. van Pad. denburg , 1783, 188 bladz. in gr. ofiavo. De Hoogleeraar PLENK beklaagt zig in de Voortede tot zyn Werk, over a ii van nuttige Heelkundige Waarneemingen. —— Waarom, vraagt hy, gaan tech de gewichtigfle en nuttigfle Waarneemingen zo dikwerf verloos ren? ds het om dat de ongevoelige Waarneemer voor het ala emzen zo weintg over heeft ? Is hem de waarde zyner aarneemingen zo geheel en al onbekend? -— Of fchroomt hy zig, onder het oog van den Jcherpzienden Kunsirichter b ie vertoonen ? Wy zouden hierop antwoorden, dat niets van dit alles plaats heeft. De meeste Schryvers zyn zo verliefd op hanne eige Waarneemingen; en verbeelden zig, doot derzelver mededeeling, zo veel nuts der geleerde Maats fchappy toe te brengen, dat zy zig door de ftrengfte critik niet laaten weerhouden, en zelf de bekendfte dins gen, onder den deftigen Titel van Gewichtige Waarnee=' mingen, te laaten drukken. De waare reden van dif gebrek , aan goede en nuttige Waarneemingen , moet, ore zes beduukens, voornaamentlyk daarin gezogt worden 4 dat de kunst, om wel waar te neemen , het byzondere in den loop der Ziekten en Gebreken van het gewootie naauwkeurig te onderfcheiden , en het waargenomene op eene bevattelyke en korte wyze, voor te tellen, — trie zo gemakkelyk is, als men zig wel verbeeld , en ’er maaf zeer weinigen gevonden worden, die hier toe de noodige bekwaamheid bezitten. , In het Eerfte Deel van dit Mengelwerk worden verfehefi de Onderwerpen verhandeld, die wy onzen Leezer korte- lyk zullen bekend maaken. —- In de eerjfte plaats geeft de Schryver een fchets van de beste s ze, om voor den Staat nuttige Heelmeesters te vormen, t geen hy ovef dit Onderwerp bybrengt, is reeds meermaalen vruchteloos gezegd. In de tweede plaats, word over de uitwers ing des Donders, (Blixem eigentlyk „). gehandeld : — welke uitwerkingen de Hoogleeraar tot tien byzondere VI DEEL. ALG. LETT, NU: 5. Q foor. 196 J Jk PLENK foorten brengt, en vervolgens uit deeze verfchillende uit- werkingen op het menfchelyke ligchaam, de geneeswyze kortelyk afleid. Men ziet klaar, dat onze Heelkundige Schryver, in dee- zen Tak der Natuurkunde , een Vreemdeling is ; anders zoude hy onmogelyk kunnen veronderftellen , dat iemand, naa dat hy door den Blixem getroffen, nog met electri- ue vloeiftof konde opgehoopt zyn; veel minder zig voor- ftellen, dat de ftaalmiddeten , in zodanig een ligchaam, de electrike ftoffe , uit de vaste en vloeibaare deelen, zouden kennen naa zig trekken. In de derde plaats ftelt de Heer Plenk eene nieuwe Theorie voor , ter verklaaring der Luchtfchampfchooten. Het wierde Onderwerp is eene Verhandeling over het Heelkundig gebruik des Opiums: deszelfs uitwerking op de Tong, op de Huid, op ontftooken Deelen , in Won- den , in vergiftige Wonden , in door wonden ontftaane Stuiptrekkingen , in Been-breuken, by Heelkundige Opera- tien, in geklemde Breuken , in de Kanker en in Tand- en. Joe ebk de Schryver over het gebruik van het Opium in de bovengenoemde gevallen denkt, mag de Leezer uit het volgende oordeelen. , Zie daar,” zegt de Schryver, ,, Waarneemingen , welke onweder- „, fpreekelyk aantoonen, dat het Opium geen verkoelend, en geen verdoovend , maar veel eer een prikkelend , bran- „ dend, ja bytend, vermogen heeft. Daar nu de ə pynftillende en _verdoovende kracht des Opiums flegts a in de vlugge t'zamenftellende deeltjes deszelven gelee- a, gen is , valt het ligtelyk te begrypen , waarom het s, zelve uitwendig dit vermogen niet heeft; om dat, naa- 9, mentlyk, eene te geringe wei dier vlugge deeltjes y door de zweetgaatjes indringt, daar tog derzelver groot- fte gedeelte zig in de lucht verliest. ‚… Inwendig gebruikt zynde, heeft het Opium , behalven „s, deszelfs pyn - en flaapftillende kracht, nog het vermogen „‚ de zenuwen en vaten te prikkelen, en dus de bewee- „ Zing der vochten te vermeerderen. Die, wegens des- 4» zelfs inwendig gebruik, eenige nadere onderrigting be- a geert, hy leeze, en herleeze, het onvergelyklyk Werk », Van Tralles; een Man, welke het grootfte gedeelte zvns s, leevens , aan het naafpeuren van de krachten des Opi- s Yms, befteed heeft. Daar leerde ik , dat het Opium s uitwendig zeer veel naadeel veroorzaakte , inwendig aan ps meca 39 HEELKUNDIG MENGELWERK. 197 y weet moorden fchuldig was , dan Alexander, —— s» Vreeslyk werktuig der Heelkunde: Werktuig, °t welk å, even als een zwaard in de hand eenes uitzinnigen , s, in de hand des kwakzalvers , zo dikwerf den zege- s, praal des doods vermeerdert.” Dit laatfte ftem- men wy den Hoogleeraar gaarne toe, Dog ten aan- zien van het geen hy ten naadeel van het Opium by- brengt, fpreekt de klaarblyklykfte ondervinding tegen, en zal van veelen in twyfel getrokken worden. - Hierop volgt, ten vyfden , eene Waarneeming eener won- de in het middenrif, Ten zesden eene Verhandeling , we- gens het Heelkundig gebruik van den Koorts-bast. Ten z > eene verzameling van Waarneemingen, aan- gaande verfcheiden Slagäder-gezwellen. Ten agtften, de manier om het uitgeftorte bloed uit de holligheid der Borst te zuigen. Ten negenden, eene Waarneeming eener ge- wonde Ribben-Slagäder. Ten tienden, een Brief van Fk A. Brambiila , wegens een werktuig tot de Operatie der Aarsfistel. Ten elfden , eene Waarneeming eener, met veele toevallen vergezelde, Breuk , van het Scheen- en Kuitbeen. Ten twaalfuen , eene Waarneeming eener Hoofd- wonde , door de Fontanel doorgaande. Eindelyk, eene Waarneeming eener Breuk, van het ring- en fchildvormig Kraakbeen aan het Strottenhoofd. Dit zyn de on- derwerpen, in dit Deel voorkomende. Onze Lec- zers kennen den Hoogleeraar Plenk genoegzaam uit zyne menigvuldige en nuttige Schriften, en zullen dvs begeerig zyn, deeze Heelkundige Mengelftoffen zelf te leezen. De ertaaling van den Heer Bake is ons in allen opzichte vry nauwkeurig voorgekoomen. Befchryving der proefneemingen met kunflige Lugtbollen, ver- wolgd met een berigt van derzelver vervaardiging „enz. Met afbeeldingen derzelver op vier Konstplaaten. In ’t Fransch Ne door den Heer FAUJAS DE SAINT-FOND : én ’t edefduitsch vertaald , en met eenige aantekeningen ver- Tykt, door M. HOUTTUYN, Med. Dr. Lid van de Hol- dandfche en Zeeuwfche Maatfchappyen der Weetenfchappen enz. Te Amfterdam, by J. v.d. Burgh en Zoon, 1784. Behalven de Voorrede 222 bladz. in gr. oftavo. Di Gefchrift behelst eene mtte verzameling van Stuk- ken ,-gefchikt om a rn een denkbeeld te gees 2 ven 198 © MYAUJAS DE SAINT FONB ven van den toeftel en werking der konftige Lugtbollen 3 ander het mededeelen van een verflag der arran oefneemingen, geduurende het jaar 1783, daarmede in rankryk gedaan. In de eerfte plaatfe verleent de Schrys ver een berigt van °t geen deswegens, in vroegere dagen „ reeds is voorgefteld, ‘t welk hy op deeze nieuwe en laas tere ontdekking overbrengt. Hieraan volgt de befchryving van herhaalde proefneemingen, met melding van de wyze , hoe ze in °t werk vagen zyn, en den uitflag dien ze ges had hebben. Verder deelt hy ons mede eenige aanmer» kingen , over den Damp, dien men ontvlambaare Lugt noemt, en den damp van den Heer Montgolfier , mitsga« ders. over den veerkrachtigen Gom van Cayjenne, met aaunwyzinge, wat men, omtrent het een en ’t ander, in °t vervaardigen der Lugtbollen heeft in agt te neemen. Een daarby komende Brief ftrekt voornaamlyk om te toonear, wat men van de mogelykheid van derzelver beftuuring , niet alleen in °t ryzen en °t daalen, maar ook in eene. voortgaande beweeging , hebbe te denken; wat ’er ten dien einde in ’t midden der Lugtbollen vereischt worde; en welke nuttigheden men uit derzelver gebruik zowde kunnen trekken, wanneer ze trapswyze tot meerdere vole maaktheid mogten komen, en de ervarenis derzelver. ver- eischte beftuuring meer mogt leeren kennen. Wyders onte moet men hier, buiten de melding van nog eeuige proef- neemingen, etlyke vei ei: si ‚ tot den inhoud en krage der Lugtbollen , mitsgaders de kosten tot derzelver: toefbek vereischt, betrekkelyk , met nevensgaande daartoe behoo= rende, aanmerkingen, Men kan uit deezen opgegeeven in- houd nagaan , dat dit Gefchrift niet flegts dient tot vole doening der nieuwsgierigheid ; maar tevens ftrekt „om den Leczer de noodige kundigheden , ten rechten verftande,en ter verklaaringe van dit verfchynzel, te verleenen; terwyl het tevens den Liefhebberen de behulpzaame hand biedt , om hun onder ’t oog te brengen, wat ter verdere vol- maakinge deezer ontdekkinge behoore, Volgens de belofte van den Heer DE SAINT-FOND heeft men ‘voorts nog laa- tere berigten- en opmerkingen desaangaande te verwagten , die men dan ook met reden in °t Nederduitsch te ge- moet ziet; vertrouwende dat de kundige Heer Houttuyn „ die het tegenwoordige Gefchrift nog met eenige nuujge aanmèêrkingen opgehelderd heeft , daartoe saiia We band wel zal willen leenen. Intusfchen hoopen we, dat hy als dan, indien hy goedvind iemand, die in eenig | op- OVER DE LUGTBOLLEN. 199 opzigt over dat Stuk anders denkt dan hy, tegen te gaan, , denzelven befcheidener zal behandelen, ij in deeskn den Heer F. v. Noorden doet. Eene zigtbaare partydigheid is, in een Schryver , zeer lelyk, altoos haatlyk ; en dezelve doet hem ligtlyk op beuzelingen (til ftaan. Van dien aart ís, onder anderen, zyne aanmerking over °t woord hals breekend , door den Heer van Noorden, in de betekenis van gevaarlijk gebruikt; met welke aanmerking zyn Ed. veel dl Bate hebben, nadien hy dezelve een en andër- maal. herhaalt. ———- Schoon de Heer Houttuyn op goe- den ‘grond beweere, dat de bewerking van den Heer Montgolfier , Zonder die vreeze voor gevaár, boven andere bewerkingen te ftellen zy, en men hem dus hier in gelyk eeve, kunnen we egter zyne aanmerking over het woord Boer in de betekenis van gevaarlyk niet toevalleti. Zyn Ed. fchynt dit woord voor een nieuw woord te hoy- den y waarmede de Heer van Noorden de Nederduitfche Taal werrykt heeft; terwyl °t egter overbekend zy , dat het meermaals in die betekenis gebruike wordt. Zo toch Spreekt men van een halsbreekend werk, ter aanduidinge van iets dat met gevaar verrigt wordt; en °t is niet żeld- zaam. dat men het Koorddanfen en dergelykên halsbreeken. dz Kunften: hoort noemen ; even als men het navorfchen van diepzinnige ingewikkelde onderwerpen meermaals eene lhoofdbreekende Studie noemt, oogende op de moeilyke ont- wikkeling, die °t in zig heeft. Zamenfpraak tusfchen het Schaap, den Endvogel en den Haan , welke het eerfte met de Luchtbol van def Heere MONTGOLFIER gereisd hebben. Uit het Fransch vertaald. Te Amfterdam, by J. A. Crajenfchot, 1784. In gr. aêtavo 24 bladz. ; D: proefneeming van den Heer Montgolfier, die, tevens met zyn Lugtbol ; deed opgaan eene Kooi van teen vlogten ; waarin men éen Schaap, een Endvogel en een aan geplaatst had, heeft aanleiding gegeeven tot deeze Zamenipraak , waarin, fchoon men dezelve juist niet gees- tig kan noemen, *t welk men egter in ftukjes van dien aart gemeenlyk verwagt, het character der opgenoemde Dieren zeer wel bewaard vindt. Het Schaap is vreesag- tig, de Eudvogel is vry ongevoelig over ’t geen ’er ge- - €) 3 beus 200 _ZAMENSPRAAK, beuren mag; maar de Haan is trotsch op zyne_Lugtreize, Hy verheft den lof van den Heer Montgolfier; laat zig uit over het nut dat men zig van deeze: uitvinding belooft; en voorfpelt hun, zo °t al ten nadeele voor hun leeven mogte uitvallen, een onftervelyken roem, waar door z als Sterrebeelden aan den Hemel zullen pronken; terw hy zig intusfchen vleit, met een Lugttogtje, dat hem op de Kusten van Afrika by Numidifche Hennen zal brengen; of hen in Amerika overvoeren. Maar ziet, zy klimmen niet meer, zy daalen, en vallen eerlang met den ‘Luchtbol op de Aarde, wanneer ze ontdekken, dat hun Lugttogt zig niet ver uitgeftrekt heeft. Zulks doet den Endvogel zeggen; „, Vaar wel dan Amerika, Numidia; ‚ den Starren-hemel, en al onzen Roem!” Dan ’% laat- Îte ontkent de Haan. » Neen, zegt hy, die blyft ons in », zyn geheel. Ten minften heb ik dit gevoel van den 3, mynen. Hoe dan? Is het door den goeden uit- s flag, die altoos van zo veele omftandigheden , ( voor- ə», naamentlyk by het neemen der eerfte proeven) afhangt, > dat men van eene onderneeming oordeelen moet? » Deze is zo goed uiet uitgevallen „als men het zig voor- s, gefteld had. Wel nu; Zy zal op een ander tyd s» beter gelukken (*). ———~ Is men niet reeds over | » tuigd, (*) Laatere proefneemingen hebben dit ten overvloede ge- toond. En deeze, hoewel niet naar wensch geflaagd , dat grootlyks ont{taan zal zyn, door twee (cheuren, van zeven voeten opening , in den Lugtbol, heeft , niet tegenftaande dit ongeval, geleerd, dat het daalen,in zulk eene omftandigheid, zo gevaarlyk niet zy, als men zig wel verbeeld had. De Heer Saint-Fond meldt ons in ’t voorgenoemde Gefchrift, by ’t ver- haalen deezer Proefneeminge, deswegens het volgende. … Twee Koddebeijers, die zig op de plaats bevonden daar ‚‚ de Lugtbol nedergekomen was, verzekerden ons; dat hy „ verwonderlyk langzaam - gedaald. ware , zig zagtjes famem- » plooiende. en zeiden ons, dat hy, een oogenblik voor dat » by den Grond raakte, over een grooten Stapel Hout pas- s» feerde, dien zv ons toonden, en dat, alzo het Touw, s» waaraan de Kooy met het Gedierte hing , vry lang was» » het zelve aan het Hour raakte, en dus brak , zonder dat de s» Kooy , het Schaap of Gevogelte, daardoor eenig letzel kree- s» gen. Men moet derhalve volftrekt dat Bericht verwerpen, » ’t welk verhaalt, dat de Haan den Hals gebroken had: wy » vonden hem in een goeden ftaat, en de kneuzing, wgn n Uy ZAMENSPRAAK, got „ tuigd , dat men zeer zwaare lichaamen in de lucht kan s, doen verheffen? Bezit men niet de werkdadige ftoffe in „, ftaat om ze daar heen te voeren. De tyd, her- >, haalde proeven , de uitwerkzelen van het menfchelyk „, vernuft zullen deze bewonderenswaardige uitvinding s, volmaken , en dit voortbrengzel van kunde en geest „, zal te eeniger tyd tot rypheid gebragt worden.” ‚‚ hy aan den regter-wiek hadt, was alleenlyk veroorzaakt ‚‚ door het trappen vån het Schaap met zyn Poot: ’t welk, … in tegenwoordigheid van meer dan tien meníchen, ten min- >, fte een half uur voor de Proefneeming, was gebeurd.” Charterboek der Hertogen van Gelderland en Graaven van Zutphen, beginnende met de oudfte Brieven van die Land- flreeken , en eindigende met de afzweering van Koning PHILIPS, als laatflen Hertog. Opgezogt , byeengebragt, met verfchetdene Handfchriften vergeleken en met Aan- mérkingen opgehelderd, door Mr. P. RONDAM, Profesfur in de Rechten te Utrecht en Historiefchryver van Gele derland. 1. Deels 1 Afdeeling. Te Utrecht , by B. Wild, 1783. Behalven het Voorwerk 134 bladz. in gr. folio. edert dat ’s Lands Beftierderen, hier en elders, den beoefenaaren onzer Vaderlandfche Gefchiedenisfen den gewenschteu toegang tot de Staats-Archiven vergund heb- ben, en men daarvan een oordeelkundig gebruik gemaakt heeft ‚ zyn ‘er, gelyk bekend is, verfcheiden byzonder- heden nopens de lotgevallen onzer Gewesten, die voor- heen in °t duister lagen, aan den dag gebragt, of in eene mindere of meerdere maate opgehelderd; waarvan reeds etlyke uitgegeevene Verzamelingen van oude Stukken, tèn overvloede , getuigenis draagen. Uit dien hoofde vernam men al voor eenigen tyd met veel genoegen, dat Hun E- dele Mogenden, de Heeren Staaten des Hertogdoms Gel- re en des rn Zutphen, den Hoogleeraar Bondam insgelyks hadden ge lieven te Gees met het gebrui. ken hunner Archiven, ten einde hem in ftaat te ftellen tot het vervaardigen van een Charterboek dier Gewesten en ‘dat zyn Ed. dit Werk reeds onder handen had geno. men. ’s Mans beproefde kunde en arbeidzaamheid beloof, de, om zo te fpreeken , iets gewigtigs; en men kon niet O4 tWY. 