Theophilus, gedicht der XIVe eeuw
BREMER g, TuEOPniLis 3 Van der Zielen ende van deu Lichame 38 Van der Feesten 44 De Trojaenschc Oorlog 56 Willem van Hildegaertsberge 75 I. Van den ouden ende van den jonghen 79 H. Van den ghesellen die omzeylden 85 UI. Van der heligher Kerken 84 iV. Een onderscheit van hilic ende ghestelikeu luden 87 V. Van drierhande staet der werlc 89 AIcxander (Fragment) 94 IVöordenlijst . , . , iOl Digitized by Google DEN HEËRE JUt. j^offmann mn ialletfiUben IN WEIMAR TOEGEWIJD. Digitized by Google Digitized by VjOOQIC THEOPHILUS. Onder de verhalen, welke ons uit de middeleeuwen zijn overgebleTen en nog algemeen onder de volkeren van Europa zijn verspreid, hebben die der dichterlyke persoonen, sinds twee eeuwen onder de namen van Doctor Faust en Don Juan bekend, eene voorname plaets behouden. Deze echter door den geest van eenen Goethe en Byron herschapen, zijn reeds ver verwyderd van de eerste gedaenten, waerin wy ze by de vroegere dichters aentreffen» hoewel zy den nieuweren fantas- tieken opstellen tot grondslag verstrekten. Dat deze bij den ondergang van zoo vele andere treffende sagen en romans in het geheugen der volkeren zijn blijven bestaan, mag aan de belangrijke schetsing der twee tegen elkaar overstaande denkwijzen en gevoelens, waarmee eenieder eenige trekken in zijn boezem draagt, toegeschreven worden; daar ze toch niet anders zijn dan twee krachtige afschilderingen van den innigen en eeuwigdurende strijd onzer tweevoudige natuur. Doctor Faust doorgrondt alle wetenschappen, wil de geheimste wetten der schepping ontdekken, en verder dringen dan de mensch vermag : brandend en onverzadelijk in zijn betrachtingen wil hy het ondoorgrondelijke doorgronden, het onmogelijke omvatten, het onzichtbare beschouwen; doch zyne begeerten worden niet bevredigd, en afgemat maar niet verzadigd, blijft hy te midden zyner werken. Don Juan, het tegenovergestelde van Faust, veracht alle ontwikkeling der geestvermogens en levert zich aan zyne driften en zinnelijke vermaken over. Gelijk Doctor Faust is Don Juan onverzadelijk in zyne begeerten; als Faust vindt hy zich in zyne verwachtingen bedrogen, en ongenoegzaam alleen vervult beider hart, die weldra tot twijfel en spot jegens de wereld en ganz het mensdom overgaat. Dit is de inhoud der hedendaagse omwerkingen; en de eenigste verandering, welke dit gedicht in deszelfs grondvorm onderging, is alleen daarin gelegen, dat het in de oude verhalen als een mirakel der heilige Maagd Maria voorgesteld, die beide verdoemden van hunnen eeuwigen ondergang bevrijdt, daar de nieuwere Doctor Faust wanhopig sterft, en Don Juan door den duivel wordt weggevoerd. De grond der sage, zoo wel der oude als nieuwe, ligt verder in de volgende karakteristieke punten : Onbegrensde begeerte en driften, het zij deze ten doel hebben of bekomen van geleerdheid en ambten, als bij Gerbert (i), Theophilus en Faust, of het najagen van wereldsche vermaken en lusten, als bij de Militair (Ridder) en in Don Juan. Hunne driften stygen tot zodanige hoogte, dat zij alle middelen om die te verzadigen ter hand nemen; daarom hunne Godsloochening en verpanden hunnen ziel aan de Kwade, wien zij menschelijkheid doen. In de oude gedichten volgt het berouw, bekeering en verlossing, door de tusschenkomst van Onze Lieve Vrouwe. De eerste tak, waar de verhalen van Faust in de 16e eeuw uit ontsproten, klimt tot de 9e eeuw op; daar wordt deze doctor als een geestelijke afgeschilderd en heet Theophilus. De andere tak, die tot grond van de Spaanse romance verstrekt, en waarin hij eerst de naam van Don Juan kreeg, kan slechts tot de 13e eeuw worden teruggevoerd. Caesarius van Heisterbach, die omstreeks 1220 schreef, verhaalt het als een gebeurtenis enige jaren vroeger bij Floreffe, in het bisdom Luik, voorgevallen, en zegt dat de ridder, aan wiens naam hij geen naam toelegt, destijds nog leefde. Waarschijnlijk was het naar deze dat Godfried van Thienen in de 14e eeuw zijn verhaal samenstelde, nu onlangs door de heer F. J. Mone (Anzeiger, 1834, bl. 159) in het licht gegeven. Niet onbelangrijk zal het zijn de oudste bronnen van deze verhalen te noemen, zoals onlangs door de heer F. J. Mone (Anzeiger, 1834, bl. 159) in het licht gegeven. Niet onbelangrijk zal het zijn de oudste bronnen van deze verhalen te noemen, nu onlangs door de heer F. J. Mone (Anzeiger, 1834, bl. 159) in het licht gegeven. Voordracht deze verhaal (sedert dien zoo menigmaal behandeld), te kennen. Wes-halve ik daaraan een verkorte vertaling alhier wil insluiten: DE RIDDER. Een ridder, in den bloei van zijn jeugd, en overvloedig voorzien van rijkdommen, was langen tijd zijn plichten getrouw gebleven, doch nu door loftuiting, vereering en wereldse vreugden misleid, heeft hij de rechte baan verlaten, en is de ontelbare kronkelwegen der ondeugd ingeslagen. Daar hij rijk is, heeft hij vele vrienden, met wie hij zijn vermaken deelt; hij leeft in de uiterste weelde, en doet al wat hem lust. Zijn tafels zijn met zilveren en gouden schotels en bekers versierd; dagelijks te midden van zijn bankgezellen houdt hij prachtige feesten en maaltijden aan; hij bekommert zich de toekomst niet; hij denkt slechts aan zijn vermaken; maar helaas zullen deze door wroegingen gevolgd worden; want de rouw is de getrouwe gezelinnen der vreugd. Zijn rijkdommen verminderen, vermengen wel ras, en reeds is de laatste gouden uit zijn kist verdwenen. Alle vrienden verlaten hem, zangers en goochelaars verdwijnen, zijn kleeding verarmt; hij bevindt zich welhaast in de uiterste ellende. Wat heeft hij gedaan om als vroeger de wereldse lusten te genieten? Hij bedenkt alle middelen om zich goederen te verschaffen, doch vindt nergens uitkomst. De droefheid vervult zijn hart, en weemoedig brengt hij zich zijn verloren rijkdommen in het geheugen; aan velen vraagt hij raad; maar het strekt hem tot geen nut: hij leefde eene korte tijd in weelde en thans is hij arm en haveloos. Zwaarmoedig en beangstigd weet hij niet waarheen zich te wenden: hij zou het grootste gevaar trotseren, alles wagen, om zijn goederen terug te bekomen. Als uitglijend snelt hij naar de woning van eenen Jood, die alom als tovenaar bekend was, en treurig voegt hij hem deze woorden toe: « Verwijs zijn de oorzaken, waarom ik aan u troost en hoop kom verzoeken; ik ben ellendig geworden en tot niets gebracht; diegenen zelfs, die me voorheen de grootste vriendschap bewezen, verachten me. Zijn er middelen, waarbij ik weer rijk kan worden? gy hebt maar te spreken, te gebieden; ik ben bereid al uwe geboden na te komen. » De Jood antwoordt: « De zaak is niet gemakkelijk: er wordt daar toe een mannelijk hart vereist; gy acht u ongelukkig en door eenigszelfs veracht: wat kan ik daar toe? met u over uwe ongelukken teken? — Nochtans indien gy moedig zult, en het verschrikkelijke u niet afkeert, wil ik u wel bij iemand brengen, en door gebeden hem verzoeken dat hij u in zijn gunst neemt, en u tot beschermherd wordt; en zodanig gy hem getrouw zult, zult gy weer gelukkig worden en in rijkdommen zwemmen. » De ridder zeide: « Mijn lichamelijke krachten zijn niet klein, en zoo uw vreemde mij vertrouwen wil, wat gy mij daar zegde, ik stel me onder zijn bevelen, en volbreng al wat hij me ook gebieden moge; ik erken me zijn leenman. » De Jood herhaalde: « Welaan, wij zullen alles voorzichtig aanleggen: keer alhier 's avonds laat weer. » « Diep in de avond keert hij, alle vrees verbannende, tot den Jood terug, die hem op eenen weg in een dicht bosch leidde, alwaar de tovenaar tot den ongelukkige ridder zeide: « Zit hier neer, en vrees niet. » Hoest verschijnt er een man, zwart van vel en scheel van gezicht, die den Jood met deze bittere woorden toesprak: « Waarom mij steeds ontrust? gy weet dat ik vele zaken op den hals heb; wat is uwe vraag? » De Jood zeide: « Deze edele heer belooft ons beiden gehoorzaamheid; niet lang leefde hij rijk en weelderig, als nu is hij arm en wil u dienschap doen, en uw leenkneg worden. In een eiland niet ver van daar gelegen, leefde een aanzienlijk heer, die zijn lydenden evenmens de hulpzame hand bood; zijn huisvrouw was niet minder menschlievend dan hij, en zij hadden van de Almachtige een enige dochter bekomen, wier deugd haar schoonheid nog overtrof. Deze heer had de gewoonte om 's morgens vroeg alleen naar de kapel te komen, om bij een brandend licht zijn hart aan God op te offeren. Daarheen ook wendt de jongeling zijn stappen; hij vindt de deur geopend, en de kapel door eenen fakkel verlicht. Zijn misdaad doet hem het ingaan van de kapel schuwen; vol twijfel blijft hij een tijdje voor de deur staan, tot hij eindelijk treurig de kapel binnen treedt. Zodra de eerstgekomen heer zijn stappen hoorde, stelt hij zich terzijde in de schaduw. De jongeling ziet verwonderd een schoon gebeeldhouwd Mariënbeeld op het altaar staan, en op de natuurlijkste way met de levendigste kleuren geschilderd. Hij weet niet wat doen; hij vreest te blijven, hij vreest weg te gaan. Een hevige zelfstrijd, tusschen hoop en vrees, ontstaat in zijn binnenste: betrouwen en angst vervangen elkaar beurtelings; de hoop zegt: "Nader!" De vrees roept hem toe: "Verwacht, wijk van hier!" De vrees gebiedt hem te vluchten en zich aan de wanhoop over te geven; de hoop gebiedt dat hij zijn geest tot bedaren brengt, en boetvrijheid doet; eindelijk verwint de hoop, en tenzelfden tijde versmelt de hoogmoed in zijn hart tot nederigheid; hij werpt zich biddend voor de heilige Maagd, die alleen, zoo hij wel weet, de vergeving van zijn misdaden van hare zoon kan bekomen. Hij bidt, wordt door de vaak bevangen, en slaapt welhaast in: gedurende zijn slaap weent hij bitterlijk, hetgeen de heer, die vroeger gekomen was, bemerkt; deze ziet ook dat het beeld van Onze Lieve Vrouw zachter van aansicht geworden zijnde, haar kind, dat naar moederlijke wijze op haar schoot lag, tot driemaal om vergeving smekte, tot dat zij die bekomt. De jongeling ontwaakt, en weet niet of het waarheid is of slechts een vluchtige droom. Maar alsdan komt de heer, die dit alles had gezien, bij hem, en verzekert hem dat alle zijn zonden door de H. Maagd vergeven zijn. Door deze bevestiging getroffen viel hij voor het Mariënbeeld neder en dankte in vurige gebeden. De heer verzocht den jongeling ten ontbijt en te samen gingen zij naar de burcht en zetten zich te samen aan de tafel neer. De heer vroeg hem onder anderen van waar en wie hij was? en dacht hem zijn dochter tot gemalinne te geven. De moeder en dochter bewilligden hier in en haast werd het huwelijksfeest gevierd. Zij leven nog beide verheugd en gelukkig daar de zelfde geest, de zelfde wil hunne barten bezielt. De tak van Theophilus, waervan wij een oude Vlaamse of Nederduitsche behandeling in het licht geven, kan men van veel vroegere tijden herbrengen. Eutychianus, een vriend van Theophilus, onderbisschop te Adana in Cilicië, beschreef in het Grieks omstreeks het jaar 385 de voorvallen van zijn overleden gezel: Daar ik hem steeds vergezelde, zegt hij, en troostte in zijn droefheid, heb ik hetgeen ik zag en wat ik uit zijn mond vernam, beschreven, opdat het tot meerere glorie Gods en zijner Heiligen moge verstrekken, enz. Reeds vroeg werd deze legende in het Latijn door Paulus Diaconus van Napels vertaald, en op het einde der Xe eeuw door Roswitha, nonne in het klooster te Gandersheim in Saksen, in Latijnsche verzen behandeld. Conrardus Celte gaf dit ten jaar 1502 in het licht; het begint als volgt: DE LAPSUS THEOPHILI. Postquam lux fidei crescens per climata mundi Siciliam tenebris erronim solvit ab atris; Vir satis illustribus nutritur partibus istis, Nobilitate potens, meriti splendore refulgens. Hicce Theophilus fuerat de nomine dictas, Puri sacrate tinctus baptismatis undique : Quem devota patrum divinis cura suorum Obsequiis igitur primis signavit ab annis : Atque sui dulcem pie sollicitando nepotem Cuidam Pontifici credidit nimium sapienti : Qui Dutribueum eum studio floreat docendum, Ipsius ingenium mentisque rigaret agellum De sophiae rivis septeno fonte manantis, etc. In de XIX eeuw werd het gedicht andermaal in latijnsche verzen bewerkt, door Marbode, bisschop van Rennes, naar de proza van meergemelden Paulus Diaconus. Dit stuk, even als het proza verhaal, is door Bolland in het licht gegeven (Acta Sanct. 9 Feb. I, 480). Niet-enkel in het latijn, maar in bijna alle de volkstalen van Europa werd dit onderwerp behandeld. Wouter van Coinsi, prior van het klooster te Vic-sur-Aine, bracht het in het begin der XIX eeuw in fransche verzen over; een eeuw later werd het als tooneelstuk door Rutebeuf omgewerkt. In Duitsland bestaat een Nedersaksisch schouwspel, in de verzameling der plat- duitsche gedichten van J. Bruns, opgenomen. Daar dit laatste verschillend is Nederzetting van Theophilus, de naamgenoot van het klooster van Theophile, sacrament van zuiverheid door het doopsel gedoopt; Wel, door de devotie van de vaders zijn heilige reikhalzen begeerd, Zo reikten zij met hun eerstelijxste offers aan de oudsten: En zijn eigen zoete kind, met pie zorgvuldige opvoeding, offerde Aan een Paus, die hij voor te veel wijs achtte; Die, door zijn studie, het bloeien van het onderwijs begeerde, Zijn geest en zijn intellectuur moest regeren, Van de rivieren van de wijsheid, van de zeven bronnen vloeiend, De oprechtheid van zijn geloof nooit verloren, Het wonder van de suikereiker, die de drang van het vlees overwon, Zijn deugd werd door God beloond. Ich bin genannt Theophilus, Meine Klage könntest du alsus: Ich bin ein nächtlicher Sprecher, Der Papst konnte ich niemal voll verstehen, Und doch an freien Sachen. Ich könnte wohl recht machen, Und recht könnte ich verkehren, Und unrecht wohl merken. Ich war wohlreich und reich: Niemand war gleich mir An Reden oder an Sinn, Die hatte ich alle errunden. Noch ernte, so ich hoffe. Gekoren wurde ich zu einem Bischof: Ich sollte ein Herr sein gelesen. Doch verdirbt mir das Singen und Lesen. Dann habe ich einander geordnet. Oh, wie, dass ich je wurde geboren! Mein Vater wurde mein Gehorsam. Der Platz mir zu hohen Kommen An Weine und an Tee. Des muss ich einen armen Mann nennen. Ich will oder alle Wagen, Und will dem dar, solche Klage. Das schwer ist zu tragen. Doch will ich oder Wagen, Und wurde mir all zu schwer. Ich muss mir geben in der Teufels Schar: Etwas Teuflisch wurde, Bei mir hier auf Erden, Sey egen wohl, ich würde werden. Ich wollte eine bessere Nu und immer mehr Grösser, als ich jetzt bin, Da ich mit den werden. Da ich wurde ein so reicher Mann Da ich mochte widerstehen Dem Bischof und dem Herren Und alle den, die mir widerstanden waren. Hierop bezweert hij de duivel, wijn hij voor aanzien en rijkdommen zijn ziel bij schrift verpandt. Satan vaart met de daarvan vervaardigde handvest in de hel en levert ze aan Lucifer over. En later hier na, boort Theophilus een preek die, geheel in verzen gebracht, bij het gedicht is gevoegd. Dit sermoen maakt op Theophilus indruk, en heeft ontstaan er in zijn hart berouw over zijn gedane afzweren; hij neemt zijn toevlucht tot de H. Maagd, die, als in het vlaamsche gedicht, haar vergeving van hem afmeekt en bekomt. In de Nederlanden is slechts dit Vlaamsche gedicht voorhanden, dat nagenoeg denzelfden gang der gedachten volgt als dat van Paulus Diaconus of Marbode van Rennes, ofschoon het in de onderdeelen soms wat terzijde treedt, en hier en daar de beschrijving of alleenspraken wat meer uitbreidt of verkort. De schrijver is onbekend; zijn werk komt voor in het HS. uit de XVde eeuw, beschreven in de Bibliotheca Rerum Historicalium, VI. 45, en aldaar getekend n' 192. Wij hebben het afschrift van hetzelfde aan den hoogleeraar C. P. Serrure te danken, die een der rijkste verzamelingen van onze oude letterkunde bezit. © 2021 DeG • Nu dat men zich, meer dan ooit, op de studie der landstaal toelegt, en dat men door goede werken voorgelicht, het valse spoor tracht te verlaten, waarheen de onkundige taalschrijvers der vorige eeuwen onze taalregels hadden geleid, zal het mogelijk niet onbelangrijk zijn de verbuigingswijze De heer Brons gaf den Theophilos niet als een schouwspel, maar als een verhaal uit. De heer More deed in 1834 {Anzeiger, bl. 275) bemerken, dat dit stuk een schouwspel en geen sprookje was; het werd ten hare uit in bedrijven verdeeld, op nieuw in het licht gebracht door Arnold Sommer: De Theophilus demon deaboli soteriati Armili Sommer, Berolini. Ten jaar 1849 bezorgde L. Erlauber een uitgave met titel: Theophillus der Faust des Mittelalter, Schauspiel aus dem XIIV. Jahrhundert, Quandtburg und Leipzig, Macht een ander en beter HS., berustende ter stadsbibliotheek te Trier, werd door den heer Hopman uitgegeven: Theophilus. Niederdeutsch Schauspiel aus einer Trierer Handschrift des XV. Jahrhunderts. Hannover, 1853. Een jaar later deed gemelde heer eenen anderen tekst naar de uitgave vandaan drukken, die den reeds in 1845 naar een Stockholmer handschrift had doen kennen: Theophilus in altlandisch, Low German and andere talen, from MSS. in the royal Library Stockholm, by G. W. Dasent, London, William Pickering, 1845, in-8. Officiële uitgave, die eveneens naar het HS. vroeger in Delmadia, nu ter hertoglijke bibliotheek te Wolfenbüttel berustende, verbeterde tekst vervat van den Theophilus door Brühs uitgegeven, heeft tot opschrift: Theophilus. Niederdeutsch Schauspiel in twee Vortrag nach einer Stockholmer und einer Delmadia Handschrift. Hannover, 1854. De dichter meldt van 13, dat hij naar Italiaanse bronnen werkte, en dat niet te min beweerde de heer professor Steinberg dat het naar het Fransche gevolgd was, in de Inleiding der Kroniek van Philips de Mouske: De r, bl. 89]. Digitized by Google — 11 — der lid- en werkwoorden, in deze oude gedichten gevolgd, te kennen. De verbuigingswijze der oude schrijvers, ik versta hier door dergenen die vóór de XVII eeuw leefden, en die de gesprokene en levendige taal van vroegere eeuwen schreven, mag men bij het overzicht der tegenwoordige spelling uit het oog niet verliezen; maar dient tot een der grondslagen te verstrekken, waar men de veranderingen en regelen, in de nieuwe spelling te brengen, met trouw zal mogen op steunen. VERBUIGING DER LIDWOORDEN. De verbuiging in onze taal wordt door stamletters, die den uitgang klem bijzetten, gevormd. De letters n, r, s, mogen als algemene merkletters der verbogen naam vallen aangezien worden. Lidwoord van 't mannelijk geslacht. Enkelvoud. Meervoud. 1. Die, de. Die, de. 2. Des. Der. 3. Den. Den. A. Den. Die. VOORBEELDEN. Enkelvoud, 1. Die bisschop wrachte na zijn raad. (I.T. 139). Het deden de vijanden die 't mee inblies. (II.T 168). 2. Tot de Joden huis al stil. (I.T 549). 3. Dat hij den duivel had opgeheven Sijn ziel en zijn leven. (I.V. 388). 4. Ik heb de wil goed daar toe. Meervoud. (I.V. 54). 1. Alle die vrienden Gods die waren Tot voren tot de hel gegaan. (I.V. 1250). Nog toch die de beste waren zijn. (I.T. 45). 2. En heilige voor der lieden ogen. (I.T. 100). 3. En bij zich den lieden verschaft. (III.V 1809). Hij was den wezen als vader. (I.V. 71). De wereld den bedriegers slag. (II.V 193). 4. Onder die lieden hun waarheid. (III.V 324). Digitized by Google — 12 — Lidwoord van 't vrouwelijk geslacht. Enkelvoud. Meervoud. 1. Die, de. Die, de. 2. Der. Der. 3. Der. Den. A. Die, de. Die, de. VOORBEELDEN. Enkelvoud. 1. Bedenkt de wereld es zoo quaet. (I. v. 40). Dine es de meeste openbaar. (II. v. 154). 2. Ende dat hi der wereld poort brak. (I. v. 1578). 3. Dat ie der wereld niet en heel. (I. v. 104). 4. Ende gemeen was hi in die kerk. (I. v. 78). Meervoud, 1. Die zonden die met zijn geschreven. (I. v. 1055). 2. Hi sal hem hoeden met goed hart en Den zonden en de begeerte, (I. v. 1173). 3. Het betaamt niet den zonden mijn Dat ie bisschop zoude zijn. (I. v. 215). 4. Door die zonden die zij wrochten. (I. v. 1078). Byvoeglijke en zelfstandige naamwoorden. Enkele houd. 1. Die goede zoon. 2. Des goeden zoon of zonen. 3. Den goeden zoon. 4. Den goeden zoon. Meervoud, 1. Die goede zoon. 2. Der goeden zoon. 3. Den goeden zonen. 4. Die goede zoon. VROUWELIJKE. Enkelvoud, 1. Die goede vrouw. 2. Der goeden vrouwen. 3. Der goeden vrouwen. 4. Die goede vrouw. Meervoud, 1. Die goede vrouwen. 2. Der goeden vrouwen. 3. Den goeden vrouwen. 4. Die goede vrouwen. VOORBEELDEN. Enkelvoud, 1. En die vriendelijke tijd. (III. v. 74). 2. En zegt mij der minnen bede. (III. v. 99). 3. Genaden bid ik over deze vrouw. (I. v. 1290). En van zier genade gebeden moeder. (I. v. 8). Genaden groei aan oorzaak wonderen, (I. v. 1UA). 4. Dat mij in die hoogte pijn, (I. v. 805). Meervoud, 1. Want die zonden zijn te groot. (I. v. 1586). Dat zijn ongestaalde manieren. (III. v. 315). 2. Die pleeg die valt niet meer. (I. v. 662). 3. Die zij aan hun borsten dansen. (De magde van Ghend, v. 55). 4. Als ik vernam die ik ben vrouwen. (III. v. 5). PRESOONVOORNAEMWOORD. De verbuiging der persoonlijke voornaamwoorden is op weinig na dezelfde gebleven. Alleenlijk gebruikte men in het enkelvoud van de tweede persoon du, dat op de volgende wijze verbogen werd: 1. Du. 2. Dijns. 3. Di. 4. Di. VOORBEELDEN. 1. Sie dat du niet en verstoors. (1. v. 560). Daar du best zo versproken. (I. v. 605). 2. Dijns gevangen zit en twintig. (1. v. 1366). 3. Zo wat dat anders di geschied. (1. v. 561). 4. Met dunke ik moet di verlaten. (I. v. 301). Digitized by Google Nooit werd hun gebruikt, maar hem, hen en ze, ik den derde of vierde naamval van de derde persoon van het meervoud. B. V.: Ik dacht hem bedenk zo'n lachter. (I. v. 977). Wilden zij hem zelf zien. (I. v. 42). Wilden zij van dinen God scheiden, En van zijere moeder en vlei hen bedacht. (I. v. 600). Als hebben zij verloogd beide, Sent en Marien en hun zoon. (I. v. 945). Het wederkerende zich was alsdan niet gebruikelijk, steeds vindt men er het of hen voor gebezigd. B. V.: En dat hij hem dicte vertogt. (I. v. 1584). Bedoelde hij er zijn die hem verbouwt. (I. v. 549). WERKWOORDEN. Uit deze weinige voorbeelden van de vervoegingswijze van de werkwoorden, zal men de overige tijden gemakkelijk kunnen opmaken. Tegenwoordige tijd. Ik ben of hem. Ik heb. Du best of bist. Du hebt. Hij is of is. Hij heeft. Wij zijn. Wij hebben. Gij zijt. Gij hebt. Zij zijn. Zij hebben. Voorleden tijd. Toekomende tijd, Ik wendde. Ik zal of zullen. Du wendde. Du zult. Hij wendde. Hij zal of zullen. Wij wendden. Wij zullen. Gij wendt. Gij zult. Zij wendden. Zij zullen. Niet slechts beheerschten de werkwoorden den vierden naemval; vele werden met den tweeden (i), eenige met den derden verbonden. B. V. : Ie bidde. Du biddes. Hi biddet. Wi bidden. Ghi biddet. Si bidden. Voorwaerdelyke tijd. Ie soude of sou. Du souts. Hi soude. Wi souden. Ghi soudet. Si souden. (I) Zie Taelvirbond, 1855, bl. 80 : Lifit van nederduiUctu werkwoorden, die oudlijdt met den genitief ver- bonden werden, door K. Stallaert. Digitized by Google' - 15 — 2. Ie halme mi Gods Eode siere moeder ende haen gebodi. (I. v. 642). Die der achtertalen pleghen. (I. v. 45). Ende hoe luttel men nu achte iijns, (I. v. 356). 5. Nu biddic der soeter coninghinne, (I. y. 55). Ende diende Gode oetmoedelike. (I. v. 60). Ende afgaen uwer kerken. (I. v. 462). 4. Woude ie al üne doeghden vertellen. (I. v. 123). Dat hi den Jode mochte sien. (I. v. 108). S7. Het zal dengene, die ongewoon is oude gedichten te lezeOi niet ondienstig zijn de volgende aenmerkingen over eenige punten der oude spelkuode aen te treffen. Menigvuldige verkortingen wareo alsdan by het schryven in gebruik, als $ voor ü : Dats, dat is; s voor des : Danctens, dankten des. Dies si, die des zy. les, ie des. ffys, hy des. Saels, zal des, enz. N en ne voor en (part. neg.). B. V. Dune, gy en. In, ik en. Hen, het en. Sone, zoo en, enz. Re voor er : B. V. Diere, die er. Hire, hy er. Machire, mag hy er. Mer, men er. Salrey zal er, enz. Ne, en, voor hem : B. V. Diene, die hem. Doetene, doet hem. Menne, men hem. Nammen, nain hem. Nemten, neemt hem, enz. De welluidendheid was voor de ouden een algemeen richtsnoer in het schryven, en overheerschte, om zeggen, alle overige tauregels; daar die letters, welke zachtheidshalve gebruikt werden. Uit deze grondregel, op de uitspraak gesteld, ontstond ook die gedurige, verwisseling van zachte en scherpe medeklinkers, naar dat deze in overgaande- of slotklanken voorkwamen. Deze onbestandige medeklinkers zijn de scherpe sluitklanken t, c, ch, f, welke soms tijd tot de zachtere d, g, V, k versmolten, als zij in overgaande syllaben voorkwamen. Bijvoorbeeld, men schreef: de Schelde of de Schelde; een koning, de koningen; ik zag, wij zagen; de graf of de grave; een boek, de boeken, enz. THEOPHILUS. Con Tempore mijnaar het woord uit, dat antwoordde Theophilius een paar woorden: God bid ik dat hij mij zendt Tot allen beginnen goeden indeling. Een ding wil ik beginnen, Daar ik me beroep mocht aan bekennen, Dat's of ik mochten en of ik kon, En met God zijn hulp aanvaard. Een wonder van zijn goeden wil En van zijn gebeden moeder. Van de moeder en van de maagd Die ons heeft het paradijs bejagd; Dit wonder wil ik beschrijven, Om dat het blijft behouden. Van de Latijn in Duitsch vertaald; Dus dat zijn vele leden Dit niet tot de moeder en zouden wensen, Al hoorde zij in Latijn lesen. Oft nog werd openbaar, En de gisteren wist wie ie waren, Hine sal mi dit niet lachteren Nog mijn name daar bij niet achteren, Dat ie mi nog onderwinder Dat ie in dietsche rimen hinde; Dies ordening die soete vrouwe, Die ie naast Gode best betrouwen, Dat ie door genen idelheid Nog door de prijs van iement mede Hebben begonnen deze zaak; Lijer om te sine met ghemake Jegen idelheid en zonder zonde, Hebben in dietsche onderwonden, En ook door de grote lof, Daar ons al goed es komen of. Nochtan vresic achtertale, Mocht ik ook wachten zo snel. Dat men neghene van mij en zei, Zo mocht ik zeggen voor waarheid, Dat niemand en was mijn genoegen; Wan mijn geval was zo groot. Na die dat mij ghescepen staat, Bedie die wereld es zo quet, Dat alle lede pijn; Wilden zij hem zelf bezoeken Die de achtertalen plegen. Zij zouden hem wachten daar tegen. Nochtan die de beste gaven zijn Zijn vele achtbaarder dan venijn, En die die leden meest begrijpen. Men mag zeggen metten zelf nipen. Als dit gedicht niet wel gemaakt, En niet zoo wel als een ander smaakt, Zegt mijn ongevoelvakkennis En mijn haastige zin mede. Als ik heb recht of en doe, Ik heb de uitleg goed daartoe. Nu bidden wij de soete koningin, Daar ik dit om beghen, Dat ik de moet volbrengen, Gode tegen en ons te vroomen. Het was een man goed en rijk, en diende God uitmuntend, 60 Uitmuntend en met trouwen, en zond Marië, Onze Vrouwe; Hij was den aangenamer, en daarvoor te doen was geradicaler; Van eerbiedigheid was hij groot, en goed van raad daarvoor was niet nodig; Zijn goed was den armen gemeen, en tegen hemzelf spaarde hij alleen. De armen was hij goedertieren en van zijn raad ontdaan; Hij was den weesen als vader, en voor weduwen troost algeheel; Hij was uitmuntend en rijk. Men vond nu weinig zijn gelijke. Die van goeds te veel winnen, dat ze hemzelf willen kunnen; Gerne deden zij goede werken, en gerne was hij in de kerk, in de kerk en diende God, en hield gerne zijn belofte Die God te doen zijn belofte, en deed penitentie groot in vasten, in bedenken, in andere dingen, dienst aan het hemelse nog zagen bringend. Zover was hij van zoen leven, wat hulp dat-ie landen drive, hij was ter wereld wel verzekerd, en in daden volmaakt. Niettemin zou hij zich niet verwonderen, hij had de wens snel vergeten, dat er mocht niet één kind in 't hart binnen, dat al die wereld wonder deed. Hij was vele keer bijgedragen dan hij van buiten liet bekend zijn, zich slachtende de geest niet, die men nu achter land zag, die hem beredeneerde, en heiligde voor zijn leden opgaand, die in 't hart daarvoor zouden zijn; Ze zijn arger dan venijn. Dan venijn dat ze zoveel deden, dat ze de wereld niet helemaal lieten zien; Vervolgens doodt de Uechthoef allen die tegen de ziele een berde zijn, Ypocrisie doodt te samen die zielen met het lichamen. Hoe veel vond men achter land. Die goede lieden beraden ze, en Ende berde simpel maar dachten, Ende onder den boete een ander schenking; Die penitentie buiten toga, Ende vol quaalt doen achter oggen. Dit en zeg ik niet omdat, Dat eenige daarom het beter is, Dan daar ze is die suvernaam Buiten en binnen met; Maar daar ze is buiten alleen Daar is die boete wel echt clean. Men mag zeggen van den man Daar ik erst af begon, Wou ik al mijn dooden vertellen, Ik zoude u te zere quellen, Ende nog aftefte ook verlangen; Bedien wil ik aldus afvliegen. Ik kunnen prijsen in alder wij Daar elk man zonde hebben prijs. Dese man weende een stad, Daar een bisschop woont meteen; Dese man was in die poort Voer de bisschop best geboort, Bedien die buiten der Godsbeweging, Ging, liet hij niet ongeloven, Noochtans wachtte, nochtans bedelde, Noochtans vriends wille met; Hij was gekleed alsof wel Als iemand in dat leven zelf. De bisschop wraakte naar zijn raad; Hij wist ook wel dat hij misdaan had, Dat hij hem deed verstaan; De boekje zegt ons al dat, Zijn naam was Theophilus, Als u zelf horen; desen naam Was hem buiten wel bezaan, Bedien die hem sal onderwinden Dat bijt te rechte sal ontbinden, Theophilus luistte God's minne. Die hij droefde in zijn geest, Die wi sijn schuldi jonc ende out. 160 Den lichaam dede men ter erde, Die ziele voer hare verde. Tiende dat die bisschop was dood, Doe riep '% al, kleine ende groot, Jong ende oud, leerling ende clericus, 165 En die canoniëken van der kerk, Dat men Theophilus daar toe bracht Te zijne bisschop, op dat men mocht; Hier toe cosennen ook die goede, Diene te kiezen waren gewonnen. 170 Die aartsbisschop sneed te hand, (Die overbisschop was in het land,) Hoe dat die bisschop waren bleven, En noemden dat waren gegeven, Bedelijkt gegeven en veroordelen, 175 In zijn bisschop, stoet van te voren. Als die aartsbisschop verstoot Dat zelf een man was en zoo goed, En zoo volmaakt, ook al was volgeling, Dancte hij zich die dienten gehad, En hij dancte God van dien, Dat die heilige kerk zoo waren verschenen; Daar bisschop moest zijn die man, Daar dus veel dachten lag aan, Hij was blij, hij dankte God, 185 En zond om hem zijn bood, Dat bijnestellen moest conformeren En te bisschop te ordenen. Theophilus hief naar het hof, Daar hij was, met groten liefde, 190 Wel Ontfaen, en met ere; Die bisschop zou moeten ordenen. Toen dat zag Theophilus Dat die bisschop zouden aldus, Hij was dat niet en gehoorde, 195 En hij viel neder op die grond, Op die grond, op 's bisschoppen voeten, En zei : "Here soete, Here, zeg hij, ontbeert dit; Wilden de kerken verliezen, De kerken verliezen, en domine metje? Here, dat ware jammerbede, Het ware jammer al te groot, Mijn ware liever was ik dode. Dan dus die kerken voor altijd verliezen" 205 Dat ik bisschop zou veroordelen. Hier, soudain bischop gewesen, Dies en mochte de kerk niet genieten; Was de bischop het ware brand: Soo goede lieden zijde achter landen; 210 Ontbeert dies, wel lieve here, In werd de bischop genoemd; Je en mag geen bischop zijn; Henzelft niet den zonden mijn Dat je bischop zoude zijn; 215 Here, ontbeert van al deze, Je bent een besondere man Die daar toe niet voldoende is. Dat je bischop geweten mocht. Here, wendt uw gedachte 220 Wendt uw gedachte, here, Gij zijt zeker buiten kering, Je bent besonder en onverzoet. Here, wendt uw moed. Wendt uw moed, wel lieve here 1 » 225 Dat baat hier en eindelijk uw zegen. Dus lach hier neder op de aarde En toepassing zijn Onweerde. Die bischop hoorde zijn taal; Het beviel hem hoorde wale, 250 Hoorde wale, en hij sprak weer : Wat ligt hier op de aarde neder. Op de aarde en op mijn voet? Sta op, zei hij, zoet, Sta op, gij zijt bischop zijn, 235 Saldo doen de wil mijn. Lieve vriend, zijt onverwacht, Gij kunt me herder wel waardig, Gij hebt uw eeuwige wel; Wacht, vriend, dat niemand er bel 240 Besondigd en is dan gij? Je weet wel dat niemand er zich Hine heeft zonde gebracht. Hierbij kan niemand niet ontsnappen; Niemand leeft niemand ene dag Die zonde zonde leven kan. Eene dag, ja vele min; Lieve vriend, wendt uw zin, En doe gerust daar ik u raad. En verwacht niet de kerken schade; 250 Zijt bischop in de naam Onze Heer, En laat me u zegenen. Al heb ik gedaan vele zonden, Wij zijn allemaal met zonden gehouden; Heb ik de zonden gepleegd, 255 Gij zult u voor wacht houden daar tegen; Of ik zonde heb gedaan. Hiermede sal dergedeelte af dwaan. Waar de engelen piepen Een goeden man bisdom te zijn; Al een eer, het grote zorg. Wordt bisdom, en zij zal goei wederborgen; Wordt bisdom, want dat ter aangene Daar ligt grote penitentie aan. Theophilus antwoordde weer: Hier, noord hoger, noord lager, Hier, houdt u met verdaan, Je kan geen bisdom worden; Soo wat dat mij daar na gescande, Je zult geen bisdom niet worden. Doch hij dit zei, hij weende mee, Als hij voorheen deed. Die bisdom zag en hoorde Zijn tranen en zijn woorden, En dat grote meebaar dat hij dreef, En dat hij altijd gestadig bleef; Doch antwoordde als die vreedzaam, En zei: Vriend, dit is met God; Je manneert bij uw wet. Dat gij u bepeinst beter, Bepeins uzelf op deze zaak. Noch drie dagen met gemaakt. Theophilus nam die voorste Om dat bijt niet laten en durste; Door dat die bisdom wilde; Maar hij peinsde zelf stille, Dat hij aldus bleef gestadig Dat hij altijd niet en dacht. Als hij zo lang had gebeden. Dat die derde dag was leiden, Doch kwam hij voor de bisdom weer, En viel op zijn voeten neder, En weende veel meer Dan hij te voren deed eer, En bad hem door genade, Dat hij hem dat gestadig Dat hij pape niet en werd. Die bisdom zag dat hij zo barstte Vreesde bisdom te zijn; Hij zei: Vriend, door uw pijn, Met dank, ik moet u verlaten. Al eest mi leet utermaten, Ie verlaat di, al doe ie *t node, Wes goet man ende vair te Gode. > Theophilus was utermaten 305 Blide dat hem was verlaten Bisschop te z sijn; hi nam orlof Coetmoedelijke, ende ruisende 't hof. Hi voer t' huus weert ende was vroeg, Dat hi ghevaren hadde alsoe. 310 Het was een ander sest vercorren, In de bisschoppen stede van te voren, Theophilus hi was mettenessen. Als hi te voren hadde ghezen, Mettens anderen goeden man; 315 Maer onlanghs was hare a. Dat quade onwille quamen. Die hem *s bisschoppen hulde namen; Soo dat hem orlof was ghegeven, Ende van den hof was verdreven, 320 Dat gemaakt hadden quade tonghen. Die goede lieden hebben bedwongen. Quade tonghen hebben gbedeerd Den meneghen ende seer onteerd; Quade tonghen hebben geraden 325 Den meneghen lacher die niet en meer gedaan; Quade tonghen zijn *ontsmet; Quade tonghen zijn te vluchtig; Quade tonghen zijn seer te haatbaar; Quade tonghen zijn te verwijten; 350 Quade tonghen zijn seer te beklagen; Quade tonghen zijn af te snijden; Quade tonghen zijn seer te schuwen; Quade tonghen zijn seer te gruwelen; Quade tonghen is een quade slecht; 335 Quade tonghen is die seer deert; Quade tonghen zijn quade gerechten; Quade tonghen doet meneghen vechten; Quade tonghen maakt meneghen nijdig; Quade tonghen maakt meneghen strijdbaar; 340 Quade tonghen maakt meneghen boos; Quade tonghen doet meneghen dood; Quade tonghen is quade vlieg, Ende argher mochten si argher zijn; Quade tonghen moeten vloeken, 345 Die a God ghenade zoeken. Alse Theophilus was verschoorpen Die te voren was te boven, En begonste 't zin te smeulen, Doe begonste hem 't hart te sweven, En die vijand begon te spuwen, En begonstem te vermannen Hoe groter here hij had gehuisd, En hij gevelde was van dien; Wat eren hij had meen echtgenoot, En hoe luttel men nu achte zijns, En hoe luttel dat zijn nu eerdens, Die hem te voren negen tot de graven, Diene te voren schone groetten, Zij wilden komen als zij gemeend hadden Op hem zien of tegen hem spreken. Dusdanighe dingen deed hem 't hart breken; Diene te voren bieden wijzen. Zij gaven hem kranken prijs. Dusdanighe dingen deden zijn hart Vallen in kuise begeren, Zo dat hij 't goei van de aarde Begeerde voor dat hemelse rijk, En peinsde hoe 't geweld Nimmermeer met zijn ziel, Indien dat mensen had verdorren, Daar hij gewest had te voren. Dus leefde een stuk onverstand, En peinsde wat hij doen mocht Dat hij weer was te hof; Doe viel hij in ongehoorzaamheid, En peinsde men zoude hem weer kiezen Als zoude hij die ziel verliezen. Doe peinsde hij weer en voert, En ondertoonde stil in die poort Of daar iemand van toverij Wist of van duivelswerk. Ten laatste hij ondertoonde. Dat een Jood was in 't land, Die was des duivels eigendom, En menighen had brocht daar in Dat hij de duivel had opgeheven Zijn ziel en zijn leven, Zodat hij hem holde om die zaak Daar hij was om het ongeval. Als hij dit had ondervonden. Die vijand had hem zo bedwongen, Dat hij God z'n vergevenheid vergeten, En hij prijsde veelal voor zichzelf, En huichelike in de helische pijn. Dus hadde hem quade gierigheid, Bracht uit zijn goeden zede; Dus hadde hem de vijand gegeven. Die lange wel hadde gedaan; Dus was hij verloren. Die een goede leven hadde begonnen; Aldus is de gierigheid, Ëinde der gierigheid zede, Te hebbende zo wat hij begeert, Hem en roket wat de zielen deert. Hij peinsde hoe hij kwam in dien, Dat hij den Jood mocht zien, Mocht zien en spreken; Hij peinsde daar na en met wat trekken Dat hij stil daar toe kwam, Dat ook niemand en vernaam. Ten laatsten hadde hij zich bedacht, Dat hij alleen ter middernacht Stond op stil, behendig, En ging ten huise haastig, Daar de Jood lachte, en sliep Gemakkelijk, dat hij riep : "Ontdoe, vriend! Ontdoe, En geeft mij raad of je weet hoe;" Ontdoe, vriend, ontdoe die deur, En hoor nu mijn avontuur; Ontdoe, vriend, ontdoe mij! De Jood zei: "Wie zijt u?" Hij zal weten wie hij is, Eer ik ontwerp op deze tijd. De ander zei: "Hij en zoekt geen kwaad, Soete vriend, ik zoek raad; Ontdoe, vriend, ontdoe, ontdoe! Hij vertelt wat hij hier doet, Ontdoe, vriend, ik vertel de stilte Geknelte minnen wil ik. Ontdoe, vriend, ik ben hier gekomen Te mieren noed, en te diere vromen, Als dat de Joden hadden verstaan, Ontdoe hij die deur zag. Hij zei: "Vriend, deze biddent u, Vertelt wat u zoekt en." Wat avonturen heeft u hier gebracht Tot deze tijd van deze nacht? 440 Gebood uw wille kortelijk, En laat mij slapen haastelijk; Met ere mocht hier zijn gekomen, Gij hebt mijnen slaap benomen, Hijnen slaap en mijn rust. • 445 Die anderen zeiden : • Ik heb je gehoor Van elk rade, als men mij zei Die aan niemand laat liggen, Aan u alleen, en aan niemand; Wel is het vreemd, behandelt mij snijdend. 450 Daarvoor zette hij zijn avontuur Van de Lelie als duurzaam avontuur, En hoopte hiermee zijn rade Mocht hij hierbij hulp vinden dies Dat hij zijn verlies verdubbelde; Zodoor mocht hij verhalen zijn schade. Hem en recht wat hij deed. Alleen de Joden hoorden zijn taal : Vriend, ik zal u helpen wale, 460 Wil ik met mijn wil werken, En afjouwen uw kerk. Der Discordie en de kerk raad, En 't geloof dat daar aan staat, En u doet en zijn geloof; 465 Ik breng u nog vaak al te boven, Laat uw here, en houdt van den mijn; Zo moet u zijn hulp schinen, Zijn hulp en zijn kracht Hebben vele ter eerbied gebracht. • 470 Die anderen zeiden, dat hij dat deed, Mogten hij verhalen zijn schade. De Joden zeiden : < Vriend, nu ziet, Dat hij dit en laat niet, Zijn komst morgend nacht te deze lijt, 475 Indien dat hij beraden is; Nu zit gij gezond, en gaat. i Dien ging hij metter vaart. Theophilus was blij dat, Dat hij dus getroost was, 480 En ging met haasten het huis, En bleef in die wil aldus. Dien duvel had een zo verblind Dat hij een achten en twintig, Hoe 't na den dood komen mocht 485 Zodoor hij had dat hij zocht. Doen ging hij te vroeg met grooter haasten, En zag dat ten naasten Dag en vader na de nacht. Daar toe had de duivelbracht, met zijn grote kracht midden in de Jodenraad, Daar hij in viel in grote verzoeting Dan hij te voren had wel gedaan, Doen hij in doodgedachten was bevallen. Nog steeds en wondert men niet dies: Dick begert zijn verlies Veel meer en zijn schade. Dan dingen daar hij wel aan deden. Dit is een ding dat men kan Sien en merken al de dag; Die tijd had hij onverwacht Dit ding dat hij nu begeert. Hier om soo een radic niemand Noch en troost dat hij verliest Hem en verbouwen op zijn doodzet, Na dat hij hier horen mag. Op zijn doodzet meer dan mate, En dat hij alle kweltheide laat, Maar bouwt hem alvast in dien. Dat hij der doodzet wil vullen; Dat in doen den laat worden vonden, En meer penitentie doen Dan daar sij die vaat ooit toe spoet; Beden en zal hem niemand verwaanen, Nog andere zonden in quade vermanen. Die nu is quaet mach worden goed, En werden quaet die nu goed doet. Noch aan raden dat die goede, Die daar doen gedachten is gevonden, Dat hij hem in doen gedachten, En die daar zonden hebben schuld, Peinsen dat die zondes zijn Des vijands als eenvoudig. Als Theophilus heeft vernomen, Dat diezelfde tijd is komen. Dat hem die Joden hadden geseid; Doe gaat hij weet vele gerit, Tot des Joden huis al stil. Om te volgen zijn wenselijke. Die Joden was veel te haat, En namen metter band, En zeiden: "Vriend, nu komt niet recht, Doet mijn wens, dat raden die, Hij leidde op een dwarse straat, Daar zij beider ter gemeenschap saten; Hij zei: "Vriend, doe wat je ziet, En beware die niet te meer dies; Doe wat dat je ziet of doe boers, Zie dat je niet en verstoort; Doe wat dat anders die gebeten, En schenkt je met de kruis niet. » Die andere zeiden dat hij dacht Alles na zijn eigen raad. Als zij dus te samen zitten Toch daar hem de Jood zwaar Herde veel gedeed waren. Die alle droegen candelaren. Die alle zogen, en waren vroeg, En daar na zag hoe Dat daar scèren voor hem liepen. Die zij alle aan één beden; Dat was de here van algemene, Die zij eerdeden als hun vader, Als vader, ja vele meer. Dat was hun here Lucifer, Die met zijn kracht overmoedig was, De eerste die verwikkelde God. Die Joden namen de kerstboom En leidden hem voor de grote here. Die vriend zeiden: "Wat wilt u, vriend? Wat doet hier een man die Gode dient, Beide Gode en zijn moeder? Heren Joden, zijt u niet vaders? Dat hier bij iedere man behoort? Heren Joden, u bent er evenwel bedoeld. De Jood antwoordde zijn heer: "Here, en beloofd u niet te veel te doen, Dese man die wil laten Gode, En zijn moeder en zijn gebeden, Wilde hem helpen, en hem raad Van suiker ding als hem bestaat. Doe sprak hij hem wat hem onprettig was, En hoe gemeen hij zich hoefde te noemen. Dan sprak die vriend: "Vriend kerstboom, Wilde laten de heer dien, Dienen heer en dien God, En houden di voert aan mijn gebod, Wilt u van dien God scheiden, En van zijn moeder en van anderen hen bedienen?" En algemeen die heilige kerk, En haar gebod en haar gewerke, Zal diet tot raad staan, En helpen diet weer zien Te hof, daar du best zou versproken, En helpen dien weer boven Met de bisschop en met alle die gone Die tot zijn raad zijn gewonen; Maar ik en bouw niet en tucht Aan dien wereld dan aan de winter; Want gij kerstboom, gij pleegt Als gij hebt een wens daar u 't hart aan leghet, Dat gij begeert meer zere, En niet en magt bidden uwen beger, En niet en magt uwen wil gewinnen. 