Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
De eerfte Crotalaria major /cbiet op met een es : enk regte yen fiyve Bel, vyf a zer voeten boog, als Wa gebouwde landen waft, maar in "t wild viervoeten hon en een E vinger dik, boutachtig , boven geftreept. bs groen, in lange zyde-takken zig verdelende , die ookm overeynd. ftaan. ters PU De ‘bladeren ftaan enkeld om de ftelen, em zyn vito»: meerd als een tonge vooren breed, He ur allenskens * toefmallende , drie duimen lank’, en Ae Jebaars een duim breed, dun, glad, boog Zee-groen, of blaauw-groen , met weinige ribben. ` : Het opperfte der ftelen word een lange tros , of aire fiim een band lank, bebangen met fchoone geele bloemen, gefebikeboven malkanderen, die van Erweten gelyk, dog grooter , bebbende een groot dubbeld blad aan *t boven e deel achterwaarts geboogen , daar. onder ftaan res kleen dere als wangen zamen luikende , en bedekkende een vroen boorentje, bet welk met eenige wolgcbtige vezelen bezet d De vruchten zyn kleene bouwen, Jebaars: twee lede lank, en een pink dik, aan de eene Xyde ingedrükty als een Jcbuitje, aan de andere ‘met een ronde rugge ; en doorgaande naad , $n de lengte zamen gevoe d rroen, daar na fwart-bruin, binnen bangen der niereformi zaaden , bard, blinkende buiten groen , en zwartachtig, met korte adertjes aan de nand des buiks , dewelke in de rype. bouwen rateld, als men ze Dbhud, + NI De bladeren , en bloemen bebben een zoeten fmaak, als bet befte gras, of klaveren, waar im bet met geen Gee nifta overeen komt. De bladeren “fluiten baar "snachts opwaarts „digt tegens bare flelen , zoo dat bet gélykt ; alsof de geheele flruik kaal ftond , de wortel is wydverfpreid, en. J wie oO Ko geir % 0 boutachtig , en vol, vazélingen ie a De Pile Crotsléria minor herd niet bide ke ten boog, en Jcbiet mede op met een enol [yee e breepte [heel , in weinige zyde-takken verdeeld, en de. oft-fteel is binnen een weinig bol. ^ De bladeren ftaan beneden drie boven vyf by malkan- der , "op lankachtige fleeltjes, die vant Lynkruid gelyk, te weten lank, en [mal , bet middelfte is drie leden” an een vinger lank, de andere ter zyden een, of twee duim lank, ruim een fcbaft breed, en vooren rond, aan zom: ASIE ae: v4 ` Haar coleur i$ mette Spaan van onderen wat grys. De yd gelyk Rlaveren, en ’s nächrs fluiten zy badr opwaar n 3 7 O e d 1 o A er maar’ geel-groen, ten laat/ien bruins, GE Seet la no De wortel is als aan "t voorige. De rype bouwen 12° telen; of rammelen nog meer als bet voorige, wanneer — men ze fcbud , en dè bladeren werden greetig afgevrecten van de Rupzen, zoo dat de gebeele fbruik meeft b ood flat, en daarom licht uitgaat, eer by vruchten draagd. De D VIII Bock. LXV Hooff. Tertio Crotalaria agreftis , humilior eft, ac fere re- pens, & terre incumbens, fpithamz circiter altitudi- nem habens, tenues gerens, ac rugofos caules, qui- bus foliola infident folitaria, vix digiti articulum lon- , femi digitum lata , fubtus grifea, & pilofa, quales Stam funt caules. Flores funt uti in prioribus, fed multo minores, nec filiqua ultra digiti unguem lon- gz, quedam etiam articulum longe , nigricantes, ine Tusque gerunt femen parvum, ac fonitum edens. — ‘ ës He herbe Latine mihi dicuntur Crotalaria, i e. fonitum edentes, ob officulorum fonitum in ma- turis üliquis. Malaice Kering Keringan, feu Kering Kering , ab officulorum fonitu. Javaniee Pradjittan. Baleyice Gering Geringan. Maccaffarice Kering Ke- ng, que cum cognomine majoris, vel minoris in m prioribus fpeciebus denominantur. Ternatice Sinéti, fed minor, feu media peculiariter vocatur Pi- ca, ac proprie vera domeftica habetur. Apud Am- boinenfes nullum peculiare habent nomen: Latine uoque diftingui poffunt in Crotalariam latifoliam , an- guftifoliam , & agrefiem, que ultima nullum fingulare ^ obtinuit nomen. Locus. Prima fpecies obcurrit Jave, Baleyz , & Maccaffare , raro autem in Amboina.. Prima, feu latifolia fpecies, uti dictum eft, tam in hortis quam fponte crefcit, uti in Banda hanc obfervavi in nudis collibus, *& in Leytimora ad oras levium filvarum in- ter gramina, agreftis rara eft , inque nudis crefcit mon- tibus inter depreffa gramina. Circa Hilam eam inve- ni prope ædes inter humiles plantas. Ujus. Prime fpecies temperate admodum cenfen- tur, & quodammodo refrigerantes. Radix parum ad- ftringens eft. Utriusque femina cum Pinanga veteri, & Siri Daun mafticata claram reddunt. vocem , unde difcipulis exhibentur', qui cantare difcunt. Flores coquuntut, é eduntur inftar oleris, feu Sajor, dulce enim prebent olus. Latifoli& fpeciei radix cum vi- . ridi Catjang cocta, & comefta Amboinenfium vario- Jas expellit; Quidam narrant, in Bengala ex cortice majoris fpeciei fila praeparari, ex quibus retia pro pi- fcibus neétunty puto autem hanc herbam confundere cum Ganja fupra defcripta , uti fepius expertus fui, vulgus Bengalenfe hoc feepius facere. i Majoris radix conducit quoque Hemoptoicis, quod fepius comprobatum eft. Utriusque folia in pultem conteruntur, qua corpus-inlinitur in febribus ardenti- bus ad refrigerium, uti & ipforum fuccuspropinatur. Agreftis que, ac domeftica apud Ternatenfes ad o. lus, feu Sajor coquitur. Tandale Cotti Bracmanis , Schama Pufpi in Hort, Mala. tom. 9. Fig. 25. defcriptum convenit cum Cro- talaria majore Dr. Paul. Hermannus in Catalogo fub ROTALARIAM quoque vocat, ac Mi eiu us Kigilippe dicitur, quum pueri cum ejus filiquis foni- tum edentibus ludunt. MNA É : " "Quarta Hort. Malab. fpecies Wellia Pandale Cotti; Bracmanis Gagaro part. 9. Fig.28. convenit cum Cro- talaria minore pentaphylla. Cum Crotalaria agrefti pilofa, & latifolia quodammodo convenit. Pee-Tan. dale Cotti, Bracm. Butta Gageri Tom. 9. Fig. 29. de- fcriptum, : Tabula Nonagefima Sexta Ad Biguram Primam Crotalarian exhibet majorem , que eft “Crotalaria Afiatica, floribus luteis, folio fingulari cordi- c formi Herm. Cat. H. L. B. p. 200. & Thef. Zeyl. pag. o. ubi reliqua fynonyma, & auctores, reliquequeimmo plu- res obcurrunt hujus Crotalarie fpecies. quarum icones in H. L, Bat. & H, Malab. ut & Thef. Zeylanico inveniuntur. x AMBOINSCH KRUYDBOEK. £o De derde Crotalaria agreftis blyft nog lager , en is kans kruipende, en op de aarde batkendes oki he een an boog, met dunne, en ruige ftelen, daar aan Staan de blaadjes enkeld, fcbaare een lid lank; een balve vin. ger breed, van onderen grys, en baairig , gelyk ook de Jtelen. De bloemen zyn als de voorige , doch veel kleens der , de bouwen niet boven een nagel van een vinger lank, zommige ook een lid lank, zwartachtig, en binnen met een Heen rammelend zaad. Naam. Deze kruiden noem ik int Latyn Crothlariay dat is Ratel-kruid, na bet rammelen der korts in de ry- pe bouwen. In ’t Maleyts Kering Keringan, of Kering Kering, van 't zelve geluit der koris. Op Favaans Prad- jittan. «Op Baleys Gering Geringan. Op Maccaffaars Kering Kering, alle met de toenaam van groote, en Hen, ne , voor de twee eerfte zoorten, Ternataans Sinéti, dog de kleene , of middelere noemd men in ^t byzonder Pica, en werd voor de eygentlyke tamme gebouden. By de Am. boineczen bebben xy geen naam, men mag ze in t Latyn ook onderfcheiden in Crotalariam latifoliam , anguftifo- liam, & agreftem, de wilde heeft geen eigene naam. Plaats. De eerfte zoorte vind men op Fava, Baly, en Maccaflar , maar weinig in Pod) De Ba ` of breedbladige zoorte waft, als gezegt, zoo wel im de bo- ven, als in't wild, gelyk ik ze gezien bebbe in’ Banda op kaale beuvels , en op Leytimor aan de kanten van lig: te boffcbagien , onder bet lage gras , de wilde werd wei» nig gevonden , en we op kaale bergen, mede onder’t la ge gras. Omtrent Hila beb ik ze gevonden by de buizen onder lage ruigten. Gebruyk. De eerfte zoorten werden voor getemperd gebouden, en eenigzints verkoelende. De wetted beeft een weinig zamentrekking. De zaden van beiden met oude Pinang, en Siri Dada gegeeten , maken een klare Stem, dies men dezelve de Schooljongens geeft, die zine gen zullen leeren. De bloemen werden gekookt , en ge- geeten: als Sajor , WAN wy genen ven Zoet mots. De wortelen van "t dems: 3 met groene Katjang gekookt, en gegeeten, dryven de boinjche pokken uit: Zommi- mige verbalen, dat men in Bengalen uit de fcborffe van de groote zoorte zekere draden weet te maken, waar van zy vifchnetten breyden , doch ik geloof , dat zy dit kruid confundeeren met bet Ganja boven befchreeven, gelyk ik dikwils ervaren bebbe, dat bet flegte volkje uit Benga- le °t zelve doed. y De wortel van "t groote diend ook die geene, die bloed= Jpouwen , en dit is geprobeerd. De bladeren van’t groo- te, en kleene tot eene papje gewreeven , en*t lyf daar mes de gefmeerd verkoelen matelyk den brand in de Koortzen, als mede den zap daar van ingedronken. Het wilde werd zoo wel als de tamme by de Ternataanen tot kook-Sajor ebruikt. E Tandale Cotti. Bramm. Schama Pufpi in Hort Malab. part. 9. Fig. 25. befchreeven komt overeen met ons bo- venftaande Crotalaria major Dr. Paul, Hermannus in fuo Catal. noemt ze mede Crotalaria, en in Singalees Ki- ligilippe, dewyl de kinders met de ratelende vracht fpee- d e d ~~ De wierde zoorte Wellia Tandale Cotti, Bramm. Gas garo cit. part. fig. 28. befcbreeven, komt overeen. met ons Crotalaria minor, met vyf bladeren. Met Crotala- ria agreftis met baairige, en breede bladeren, beeft eeni- ge overeenkomft, Pee- Tandale Cotti, Bramm, Butta Gan geri. cit. part fig. 29. befchreeven. De fes en negentighe Plaat Vertoont in de Zerfle Figuur de groote Crotalaria, of Ras ¿el-kruid; welke is de Afiatifehe Crotalaria , met geefé bloemen, en een enkeld bartformig blad, van > B Bat. p. 200, en de Thef. Zeyl, p. 80. alwaar de verdere bes naminge en Schryvers te vinden zyn, en de ovérige, j@ meerder zoorten van dit gewas vermeld werden, welkers _ afbeeldingen , zoo wel in de Hort, Lugd. Bat. en Malabe als in de ZZef. Zeylan. gevonden werden. 280 CAPUT SEXAGESIMUM SEX TU M Laganfa. Bredo Mamma. Æc herba adfinis videtur Feno Graco filveftri fecundo Dopon&1, que in binas dividitur fpe- cies , albam & rubram. . Primo Lagan/a alba vulgatiffima eft, ad binorum pedum altitudinem excrefcit fimplici fefe erigens caule , qui rotuudus eft & fuperius ftriatus, ubi & laterales fefe extendunt ramuli arbufculam referentes. Folia longiusculis infident petiolis in teneris fruticu- lis quinque femper fimul conjun¢ta, quorum medium binos articulos longum eft, reliqua porro breviora, fuperius lata, inferius anguftata , illis Feni Graci fi- milia, ex flavo virentia, flaccida, ipforum cofte ful- cos formant in fuperiore parte, quumque femen pro- ferat, tria Die conjunéta funt , aliquando etiam quatuor fimul, fed minora prioribus. Flores cum illis Eruce conveniunt, compofiti ex quatuor flaccidis & flavefcentibus petalis , ad unam partem inclinantibus , ad alteram vero erigitur Corni- culum viride, quod in fructum excrefcit, in floris centro locantur fexdecim flava & brevia ftaminula fufcas antheras gerentia. . Fru&us fant filicule tenues , minorem digitum lon- ge , externe oblique ftriatz , parumque rugofe & vifcof, culmum craffz, ex rotundo parum compreffz, ac maturz facile dehifcunt , tenuem enim habent pel- liculam inftar filicularum Sinapios, intus femina lo- cantur pufilla » rotunda, fed ad utrumque latus plana & comprefla, undique ftriata, & fufca, femini Feni Graci fimilia, fed minora, ac fere infipida, Tota planta ad tactum rugef ch & wifcofa, pr&- fertim tenera cjus aucule , odoris gravis, ex Sinapi & pice quafi mixti , qualis & fapor eft paululum acer & amarus, linguam vellicans: Contrita hzc planta cutim parum exurit, fi ipfi inponatur inftar foliorum Sinapios , fed non diu durat. ` Radix alba eft, longa , perpendicularis, non mul- tum extenfa,nodofa, feu verrucofa, quales & fibrille funt, faporis Raphanacei, pro cujus radice haberetur, fi fubftantia ejus major effet, nec in medio gereret du- rum iftum nervum. Secundo Laganfa rubra paulo major & altior eft pos » fimiles gerens ftriatos caules ac quinque olia fimul, quz majora funt & latiora, non ita vi- fcofa, fed glabra, & maxime virentia, in fuperioribus caulibus tria quoque tantum locantur folia, faporis non ita amara vel acria quam prioris, fed Raphani , o- dorque ingratior eft, ex quorundam opinione non ad Picem adcedens , fed ad illum urine, licet magis edu- lis cenfeatur, Flos longo inde: pedunculo, compofitus ex qua- tuor albis & flaccidis petalis , cum tubis anguftis & purpureis, illa ad unam quoque inclinant partem, ita ut altera ejus pars nuda fit & aperta, Pedunculus per ipfum tranfit florem ad pollicis circiter latitudinem , ubi transverfaliter dividitur in fex longa & purpurea ftamina feu barbas, ac paululum pergens viride for- mat corniculum , quód in fructum excrefcit. Silicula ejus longior eft quam prioris, minorem di- gitum longa, ex rotundo parum compreffa , rugofa qM: fed non vifcofa, nec ftriata, ac parum fur- um incurvata inftar cornu Hirci. Mature dehifcunt in binas tenues pelliculas , atque in binis ordinibus fu- {cum exhibent femen, uti in priore fed quod rugo- fius eft; Radix ejus quogue alba eft, verrucis obfita, & faporis Raphanacei, fed debilior quam in priore. - Utreque hz fpecies fponte in hortis crefcunt, & in arvis cultis per femina decidua fefe - multiplicant , ita ut totas obcupent areas, adeo denfe & luxurio- fe , acf ftudio & labore ibi effent fate , fique ra- diis folaribus tangantur; fortem de fe fpargunt Picis odorem, qui capiti gravis & moleftus eft, fi diu iftis adftemus plantis, magnumque fatis prebent laborem in exftirpatione eo loci, quo non defiderantur; licet aliis herbis oleraceis nullum adferant damnum, Ob- currunt quoque circa edes poft pagos fponte crefcentes. A Nomen, HERBARII AMBOINENSIS „als er de Son op fcbynd ‚zoo geven zy een Liber VII. cap. LX VI, "LXVI. HOOFDSTUK. De witte ofte eetbare Laganja, [^w It kruyd wil zyn wit de maag [chap van i D Grecum filveftre KA Amel iom ? Soa voce > witte en Vo: ; i 1. Laganfa alba is de gemeenfte, waft 2 7 met een enkelde fteel, Ce > , en boven Bh takken verfpreyd , als een boompje. De bladeren Staan op lankagtige ftelen, aan de jonge ftruiken altyd vyf by malkander , waar van bet middelfte 2 leden Bel is, de andere vervolgens korter, vooren breed, en achter Sal die van bet Foenum Grecum gelyk , geel-groen Slap. en bare ribben maken groeven aan de bovenfte zyde E als bet zaad draagd, ziet men meerendeels drie by mal. bos cad ook vier, en kleynder dan de voorgaans e. ; De bloeme gelykt die van de Rakette , gemaakt va geele en flappe blaadjes , die maar aan de E zyde pr. en aan de andere fiaat een groen boorentje ‚waar uit de vrucbt werd , bet midden be 16 geele en korte draad« jes, met bruyne moppen. De vruchten zyn dunne bouwen ; een kleene vinger lank , van buyten jeune geftreept, wat TUTE, "A verig , een ftroobalm dik, uit den ronden wat gedrukt, de rype berften ligt open , want zy bebben een dunne fcbaal, gelyk Moftaardshouwen, binnen leyd kleen zaad, rond, doch te weerzyden plat en ingedrukt , rondom geftreept, bruyn, bet zaad van Faenum Gr&cum gelyk, dog kleene der , en zonder merkelyken finaak. De geheele pl iz-rwyB in>t-aantaften, kleverig, in- zonderbeid de jonge bouwen , flerk van reuk , uit moftaard en pik gemengd , gelyk ook de fmaak is met een kleene Jeberpigbeid en bitterbeid , de tonge prikkelende. Het ge- wreevene kruyd brand ook wat op de buyd, als men t pet daar op firykt ,gelyk moftaard-bladeren „doch niet ange. e wortel is wit , lank ‚neergaande , weinig verfhr en met knobbelen of wratten Zeg aan de Vaze A Radysagtig van fmaak, zoo dat mem xe daar voor eeten zoude, als xe «vat meer fub[lantie , en in de midden die barde zenuwen niet en hadden. 2. Sc rubra spend y^ booger en grooter als bet voorgaande , met diergelyke geftreepte ftelen, en vyf blar deren by malkander „dog e oda s. SE bre- der, zoo kleverig niet, maar glad em boog-groen , aan de bovenfte Delen aan ook maar 3 bladeren „van fmaak 200 bitter en fcherp niet als de voorige , maar Radysagtig „dog de reuk is onlieffelyker , na veeler oordeel niet na pik, gt* lyk bet voorige, maar na piffe riekemde , boewel bet tot teeten bequamer gebouden werd. De bloeme flaat op een lange Deel „gemaakt van 4 witte en flappe bladeren ‚met lange en peerfche balzen „ook maar aan eene zyde flaande, zoo dat de andere belft open blyft. De Bel loopt door de bloemen een fluk weegs vort , om- trent een duym breed, daar by zig dan werdeeld overe dwers in zes lange en purpere draden of baarden „ loopt nog wat voort, en formeerd als dan een groen borentje s waar uit de vrucht werd, De bouwe is langer dan aan ’t voorige ,. een kleene vin- ger lank , uit den ronden mede gedrukt, wel ruyg , doch niet kleverig nog geftreept , en weinig voorwaards gekromd, als Boxhoren. De re berften open in 2 dunne vellekenss en vertonen in arygenhet bruyne zaad , als aan 't voorge, dog ruyger ; de wortel is mede wit „met. wratten bezet, en radysagtig van fmaak , doch laffer dan de vorige. Beide deze zoorten groeyen van zelfs in de tuinen , en op gebouwde Landen, door bet e zaad zig 200 vermenigvuldigende, dat zy gebeele bedden beflaamy 200 digt en weeldrig „als of zy met vlyd df en erke pt retik van baar , zoo dat bet voor "t booft SE vald, daar by lange te ftaan, en men beeft genoeg te doen met bet uitroeyen , daar men ze niet bebben wil „hoewel zy andere moeskruyden geen fchade aanbrengen. Men vind ze 00 omtrent de buyzen agter de Negoryen in't wild Ee. VIII Boek. LXVI Fbi. AMBOINSCH KRUYDBOEK. Nomen. Latine Lagan/a juxta Malaienfe & Javani- com Lagan/a , & Calagazfa , vulgo Sajor Mamma, Por- tügallice Bredo Mamma, quod denotat herbam lacta- riam, Quz flavos gerit flores, alba cognominatur ob allide virentem foliorum & petiolorum colorem , item ias, qüum ejus fapor fit acrior, & rugofior quoque, altera vocatur Laganfa rubra feu femina. Baleyice Calaganfa vel Boangir, Ins fortem fpirans odorem. Ternatice T: sjoro Mamma , uti videtur corruptum Sa- jor Mamma, aliis vero Boboa. Locus. Nota eft a Java per cunctas Orientales in- fulas usque in Amboinam & Moluccas. Ujus. Folia ejus fere eodem ufurpantur modo, quo Sinapios folia, cruda nempe eduntur cum Bocaffan inftar aliarum viridium herbarum , quz adpetitum ex- citant ,ad quem ufum multi rubram preferunt fpeciem. Si herba hzc parum calidee infundatur aque, ut mol-. lefcat, & femi cocta quafi fic, tum bonam praebet La- &ucam. . Aliis etiam admifcetur herbis , ex quibus Atsjaer preparatur. Ob ejus acrimoniam infervit quo- que phoenigmo feu veficatorio, unde cutis rubet, fed non dolet. Prime feu albe fpeciei folia conteruntur vel fola, vel cum pauxillo Piperis albi , Allii , & Acori, que fi fronti ftatim inliniantur, tum titillationem cauflabit, & Cephalalgiam extrahet; fi nempe ex acri humore fit orta, non autem ex ardore vel folis &ítu , que Sandalo Curatur & extrahitur ‚multi vero noftre na- tionis hünc tolerare nequeunt odorem, ex quo Ce- phalalgia augetur , illos tamen, qui huic adfueti funt, certo curat. Menfibus pluviofis hec folia non: valde acria. funt; & exaltanda albo feu m Pipere , ac pauxillo accti, fi contra Cephalalgiam adhibeantur. ` ^ - Contrita nón diu fuñt deponenda, quum vires eva- nefcant, ac tam pauca aque quantitas addenda eft, quantum fieri poteft... Potionem contra febres cum magno frigore invadentes fequenti preparant modo. Sume Laganfe foliorum be »fruftulum Cepz, Allii, Piperis, ac quedam folia Daun Cucurang , con- tere hec fimul cum aceto & aqua ; quam exprime propotionc. Baleyenfes fecundam coquunt fpeciem ‚cum Sajor, cotta enim non tam amara eft cruda, ^ Mea tandem udjcio non aberrant illi , qui herbam hanc babent pro Eryfimo Indico, quod fatis declarat ejus odor ac penetrans fapor, non enim obftat, licet ft pentaphylla, quum Europaa femper folium gerat laciniatum. ~ Cum alba noftra fpecie flavos producente flores convenit Aria Veela, Bracm. Tiloni. H. Malab. part. 9. Fig. 25. defcripta, ac cum rubra Cara Veela. Brac- manis Veele Tiloni loco citat. Fig. 24. Commelinus putat plantam effe Brafilienfem Taxeriaya Marcgravii. ‚TapuL& NoNAGESIME SEXTA Figura Secunda, Laganfam exhibet albam feu efculeriram , quod eft Sinapiftrum Indi- cum,fpinofum Folie quinque ‚fex,feptemve numero incertis Thef. Zeyl. p. 215 & Sinapiftrum Indicum quinque fo- lium, floribus incarnatis Muf: Zeyh. ant ^ — Figura Tertia Laganfam exhibet flavam feu rubram, quod ‘eft Sinapiftrum Indicum, pentaphylium flore carneo , mi- nus non fpinofum Herm. H.L. Bat. pag. 564. & Thef: Zeyl. p.216. ubi vide reliqua, aliasque hujus generis fpe- . cies, quod Cleome vocatur a Linneo in H. Cliffort. p. 341» » qui & alios habet auctores. j Í CAPUT Tom. Y. 281 Naam. In’ Latyn Laganfa, na "t Maleyts en Fa- vaans Laganfa , em Calaganía „in ’t gemeen Sajor Mam- ma. In *t Portugeefch Bredo Mamma, "t welk wil zeg- gen mel& kruid. Dat met de geêle bloemen „werd bet wit- te toegenaamt , na de licht groene coleur van bladeren en fielen, als mede bet manneken, om dat bet Scherper van Jmaak , en ruiger is; bet ander biet roode Laganfa, of bet wyfken. Baleyts Calaganfa of Boangit , dat is fterk- riekende. Ternataanjch Tsjoro Mamma, zoo 't fchynd bedorven van Sajor Mamma, dog by andere Boboa. Plaats. Het is bekend van Fava aan door alle Oofter- Jcbe Eylanden, tot in Amboina en de Moluccos. Gebruyk. De bladeren worden fcbier als Moftaard- bladeren gebruykt , om raauw te eeten met Boca[Jan , ge- lyk andere groene kruiden , om appetyt te maken, waar toe veele de roode zoorte voortrekken. Als men ‘t kruid een weinig in warm water fleekt „dat bet half gaar werd, zoo kan*men goede:Salade daar van maken. Men neemd bet ook onder andere kruiden, om Atsjaar_daar-van te maken. Wegens xyne [cherpigheid diend bet tot een Phe- nigmus , dat is iets, bet welk de buyd rood maakt , maat niet bezeerd. Men neemt de bladeren van de eerfte of witte zoorte, auryft die alleen, of met een weinig witte Peper, Look; en Acorus „en fmeerd dat terftond op ?t voorbooft , zoo zal bet wakker tintelen, en daar door de booftpyn uittrekken, te weten als bet van een fcherpe vogtigheid veroorzaakt is, en niet door een puure bitte of Sonne-brand , "t welk door Sandel uitgetrokken word. Veele van onze Natie konnen deze reuk niet verdragen, ja de hooftpyn vermeer- derd nog , echter by die geene ‚die daar aan gewend zyn, is bet een gewiffe cuur. In’ de ‘regenmaanden bebben dezè, bladeren weinig [eberpigbeid, als dan moet men ze aanfcherpen met witte of lange Peper, en een weinig azyn, als men ze tegens booftpyn gebruiken wil. Het gewreeve moet men niet lange laten flaan , anders wervliegen de kragten dadelyk, ook zoo weinig water øn- der doen ‚als bet mogelyk 15. Een drank tegens de koortzen, die met groote koude aankomen ‚maakt men aldus : Neemt bladeren van Laganfa een kleene band vol , een flukje van Ajuyn, Look, Peper, en eenige bladeren van Daun Cu- curang, wryft bet met azyn en water, en perfi. het wit tot een drank. De Baleyers koken de tweede zoorte met Sajor , want bet gekookte is zo bitter niet als bet raauwe. ` Bindelyk myns oordeels, dwaalt men niet „als men dit kruid voor een Eryfimum Indicum boud , uitwyzende zyn reuk en fterken fmaak, dog men moet zig daar aan niet floten , dat bet vyfbladig is , daar bet Europifcb altyd een gefnippelt blad beeft. Met onze witte zoorte met geele bloemen , komt overeen Aria Veela, Bramm. Tiloni. in Hort. Malab. part. 9. fig. 23. befcbreeven ; met de roode zoorte Cara Veela. Bram. Veele Tiloni. cit. loc. fig. 24. Commelinus fuftineert, dat bet zy de Brafilize plante Taxeriaya van Marcgraven. De tweede Figuur van de Ses EN NEGENTIGSTE PLAAT ver- toont de witte ofte eetbare Laganfa, het welk is de Indifche doornagtige Sinapiftrum, met vyf, zes, en zeven bladeren, ongelyk in getal, van de Thef. Zeyl. p. 215. en Indifche, vyfbladige Sinapiftram met incarnate bloemen van het Muf. Zeyl. p. 1. De derde Figuur vertoont de geele ofte roode Laganfa, welk is de Indifche, vyfbladige Sinapiftrum ‚met kleinder , wit- agtige bloemen, niet doornagtig, van Herm. Hort. L. B. 5-564. en de Thef. Zeyl. p. 216. alwaar het overige ziet, en meer andere zoorten van dit geflagt, het welk Cleome genaamt wert van Linneus in de Hort. Clifort. p. 341. welke ook andere Schryvers meer aanhaalt, Nn LXVII. 282 HERBARITAMBOINENSIS. LiberVillcop LXVI, — CAPUT SEXAGESIMUM SEPTIMUM Sinapi Sinenfé. Safawi Tsjina. N hisce regionibus binz obcurrunt Sinapios herbe; I una exotica, altera indigena. Primo exotica eft Sinenfis, vel quum potiffimum a Sinenfibus colatur, vel quod primo ex Sina fit de- lata. Eft elegans amplâque planta, undique lata fua inftar Braffice extendens folia, quz feffilia funt, pedemque longa plus minusve, quinque digitos lata, fuperius rotunda, inferius anguftata, fine laciniis vel angulis inftar vulgaris Sinapios , fed ad oras parum ferrata, flavefcentia, & maxime corrugata: y Ex fruticis centro fimplex excrefcit caulis ad ging altitudinem , cui parva increfcunt folia, que magis cum illis vulgaris Sinapios conveniunt, atque In ejus fummo fimiles flavi flofculi ac femina , que tamen paulo majora funt , magisque pallide fufca , quam vul- garis Sinapios: : Tantum hzc prebet planta laborem , quantum Braf- fica , ut ipfius folia ampla excrefcant, in fulcis enim lantanda eft inftar Brafficz , diligenter irriganda , re- houzque circa ipfam excrefcentes herbe evellendz, prefertim vero cavendum eft, ne flores vel femina excrefcant. Sinenfes eam folebant tantam colere, quanta fieri poterat , tumque totam ab(cindebant plan- tam , antequam caulis florifer excrefceret, quam ita in forum venalem adportabant. Nomen. Latine Sinapi Sinenfe, Malaice Safawi Tsji 5234 SINCE E Locus. Ab Amboinenfibus non colitur, fed potiffi- mum a Sinenfibus & noftra natione. Optime crefcit menfibus pluviofis, magisque ample dittare oportet. quam Breffüca. — — 0 ioci Y * Ufus, A Sinenfibus hac Sinapios platita magis coli- tur quam ab alla alia natione, unde & ab ipfis potif- fimum in ufum vocatur ad cibum. Totz eradican- tur vel abfcinduntur plante, modo quum caulis flo- rifer prodiret , queque diligenter ablutz ad folem les viter exponuntur ‚ut flaccefcant vel mollefcant, tum- que colligantur , & muria condiuntur , & confervantur. Quum hanc edere velint plantam, in aqua eam pa- rum macerant, atque lardo vel carni adcoquunt , uti nos Braflicam fermentatam feu acidam iplis adcoqui- mus. Folia ceterum fumuntur recentia ; qua in Sole flaccefcunt „& leviter adfperguntur fale contrito, que dein convolvuntur inftar foliorum Tabaci feu volvels lorum; ac fic deponantur fupra fefe invicem „que ex pugno eum carne vel pifcibus eduntur.Noftra natio hzc coquit folia inftar Brafficz , primam abjiciens aquam. oc fupra defcriptum Sinapi aliam infuper habet varietatem, uti Sinenfes hoc quoque dividunt in al- bum & nigrum. Album eft fupra defcriptum pallida ac flavefcentia gerens folia, Nigrum minora gerit fo- lia magisque ferrata, inferius auriculata feu angulofa fere inftar vulgaris , nigricantia feu intenfe viridia, ac colitur inftar prioris. Secundo Sinapit indigenum. eft Amboinenfe parvifo- lium, quod folia gerit laciniata & angulofa, floresque gerit ac femina noftrati vulgari fimilia - unde inutile eft hec amplius defcribere, facillime caulem emittit floriferum sac proinde pauca producit folia, ab Eru- cis maxime exefa,que hanc pre aliis vexant herbam. Amboinenfes hoc ferunt ubique circa ædes & hortos, ubi fefe fponte multiplicat , inque arvo inculto excre-' fcens tam pufillum & gracile eft , ut vix dignofci poffit. Nomen, Latine mihi dicitur Sinapi Amboinicum. Ma- laice Safawan Ambon. : Locus & Ufus. Amboinenfes hoc ferunt in hortis- montanis, alie vero nationes & populi maritimi "hoc quoque colunt; Ejus ufus wa eft, ut femen proferat, quod conminuitur, & ad cibum adhibetur. Paulo magis amaricat Sinenfi, ac veram Sinapios ha- bet acrimoniam. Contra Sinenfe multo minus amarum eft, fed magis inflammat, ac faucium quodammodo ar- dorem excitat. Cuncta- LXVIL HOOFDSTUK, De Sineeze Moftaart-Plant. N deze geweften beeft men taveederley zoorten van I Mojtaard-kruiden , 1. witlandijch , 2 Inlandifch; 1. Buitenlandifch Moftaard is de Sineeze ; om dat die meeft van de Sineezen geoeffend werd , of om dat ze eer uit Sina gebragt is. Het is een fcboone breedé plante, bare breede bladeren rondom uit/preydende, als kool-bla. deren, doch zonder fleel. De bladeren zyn een «oet lank min of meer, y vingers breed , vooren rond , em achter Jmal , zonder lappen of hoeken , gelyk de gemeene Moftaard, doch aan de kanten wat gezaagd, geel-groen , en zeer ge- rimpeld. ` it de midden des ftruiks komt een enkelde fteel voort, ruym een elle boog ,daar aam kleendere bladeren groeyen, die de gemeene Moftaard gelyker zyn, en boven op zoda- nige geele bloempjes en zaden, dog deze zyn wat grooter en lichter-bruyn dan bet gemeene Moftaard. à Men beeft er zoo veel moeiten mede als met den Kool, om ter degen groote bladeren te gewinnen , want men moet bet op voorens planten ,gelyk den Cappers-kool ; neer fbig be- gieten, en al bet ander kruid rondom uittrekken, inzon derbeid beletten; dat bet geen bloem of zaad fchieté. De Sineezen plegen bet zoo groot te voeden; als zy immers kon- nen, en als dan de gebeele plante af te fnyden, eer den zaadfteel voorkomt, en zoo te koop te brengen: Naam. In ’t Latyn Sinape Sinenfe ,. Maleyts Safawi Tsjina. In't Sinees zelfs we « s „Plaats. By de Amboinezen, werd bet niet geoefend , maar meeft by de Sineezen en onze Natie. Det groeyd bee ter in de regenmaanden ‚en wil wat-verder dan Kool van malkander fiaan. ` Herr. ra AP Roe. Gebruyk, By de Sineezen word dexe.Moftaard meer gecultiveerd dan by andere Natien ; daarom zy bem ook meeft gebruiken , en dat tot de kofl; De gebeele planten werden uitgetrokken of afgefneeden ; even als de zaadfteck wil witfchieten , [cboori afgefpoeld zynde „een weinig in de Sonne gelegt , tot dat zy flenfJen , of week worden , als dan t’zamen gebonden, in peekel gelegt, en bewaard. Als zy die nueeten willen „nemen zy die, en verver/chen Ze wat uit in water , en kookenze by fpek of vlec/cby ge- lyk wy met de zuure kool doen. Anders neemt men de ver- {che bladeren, laatze. in. de Sonne flenffen, beftrooyd ze dunnetjes. met gewreeven zout, roldze t’zamemals Tabaks- rollen , en legt ze zoo op malkander beenen, die men dan uit de band eet tot vleejch of viffcben. Onze Natie ko~ ken de bladeren gelyk men anders met den Kool doed, bet eerfle water weggietende. f Deze bovenftaande Sineeze Moftaard beeft nog eene veranderinge , gelyk bem dan de Sineexe verdeelenin witte of fwarte. De witte is de boven befcbreevene , met ligte en geel groene bladeren. De fwarte beeft kleendere bladeren, meer gezaagd , en achter-met lappen of boeken, fcbier ge- lyk de gemeene, fwart of boog-groen van coleur ‚en werd geoeffend als. de voorige, E a -.2. De Inlandfcbe Moftaard is de Amboinfcbe , met klee- ne-bladeren , achter met groote boeken of diepgefnedene bladeren , anders van bloemen en zaad ons gemeene gelyk, daarom onnodig dezelve breeder te befchryven ‚by Eet zeer licht zyn zaad-fteel , en beeft dierbalven weinige bla- deren, die ook meeft van de Rupzen doorvreeten Zyn, die dit kruidje voor andere plagen. - De Amboinezen zaayen bet overal , omtrent bare buyzen “en tuinen, daar bet zig dan zelfs vermenigvuldigd » dog - op een ongebouwd Land opkomende , werd bet byna zo kleen en mager, dat bet zig zelver niet en gelykt. 4 Naam. Wy noemen bet in 't LatynSinapi Ambonicum Maleyts Safawi Ambon. “ : Plaats en Gebruyk. De Amboinezen zaayen bet in bare berg-tuinen ‚dog andere Natien en Eylanders cultiveeren het ook. Zyn gebruik is meeft om zaad te must rg bet welk men maald, en tot de koft gebruikt. Het is "We wat bitterder dan bet Sineeze , maar beeft de regie feber, -pigheid van Moftaard , daar en tegen bet Sineeze is DE min. bitter , maar verbit meer , en brand eenigzinis 1n keele, De 1 | 3 VIII Bock. LXVII Hooft. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 293 < Cun&tarum Sinapios fpecierum recentes radices ma- fticatz , ipfarumque fuccus deglutitus conducit in tuffi ficca , ad pruritum faucium tollendum. Amboinenfis Sinapios folia, quum fint calidiora, contrita , & fron- ti inlinita, Cephalalgiam curant ex flatibus & frigore ortam, fed cutim parum exurunt, COBSER VAT. EO. Quum Sinapi unicuique fére notum fit; hinc nullam ejus addidit Rumphius iconem; Eftque Sinapis filiquis hifpidis , roftro obliquo longiflimo H. Cliffort. p. 338. ubi reliqui con- memorantur auctores , ejusque alie fpecies. Eftque forte Sinapi album ex India Orientali P/ukn. Almag. Bot. p. 3475 &c. ` De verfche wortelen van állerbande Moftaard geknouwd, en bet zap ingefwolgen, ts goed in een drooge boef? , om bet jeuken in de keel te verdryven. De bladeren van dé Amboinfche Moftaard, als zynde beeter van aard, ge- wreeven en op 't voorboofd gefineerd , geneezen de booft- pyn, dat van winden of koude komt, maar zy branden wat op de buid. AANMERKING. Wyl de Moftaart ieder een genoeg bekent is, hierom heeft Rumphius daar geen Figuur van bygedaan. En is de Sinapis met ruyge peulen, en een fchuynze zeer lange neb- be van de H. Ciifort. p. 338. alwaar de overige Schryvers vermeldt werden, en deszelfs andere zoorten. En is mo- gelyk de witte Moftaart uit Ooft-Indien van Plukn. Aímag: Bot. p. 347. &e. pM CAPUT SEXAGESIMUM OCTAVUM Utta Manu. JE herbe humiles funt fpecies arbufcule Cam: bang Cuning EK, libr. 6. cap. 28. defcriptz , bi- nasque habent formas acutifoliam & rotundifolium. Gallinaria. Primo Gallinaria acutifolia früticulus éft, fimplicem emittens caulem, qui in Jaterales fefe dividit ramos inftar arbufculz , qui potiffimum ere&i funt , rotundi, & firmi, atque ex his transverfales alië excrefcunt foliofe pinna, quibus folia infident , ab utraque par- te ordinata & fibi obpofita, per quinque fexve paria una in rachide, vix binos pollices longa, digitum lata, illis Turii fimilia , fed fuperius acutiora, intenfe vi- . Fidia, & vetufta fere nigricantia, fübtus cinerea, te- nera inftar graminis virent, glabra funt, & ad tactum moilia, inque teneris fruticulis fuperius fübrotunda. ` ` Flores fimul excrefeunt in uno corymbo illis Cannë fiftule fimiles, fed multo minores , ex quinque flac: cidis & aureis petalis compofiti, que fefe ad fummam erigunt pärtem ‚inferior enim pars dehifcit „feu aper- ta eft, quivis flos viridi infidet caliculo. Intus bina locantur majora , ac tria minora ftamina antheras fu- Icas gerentia , atque fupra hac viride erigitur Corni- culum , fructus rudimentum. - Fru&us funt filique rete, parv:e , minorem digitum longe, ultra culmum craffz , ex rotundo parum ftria- te, & planiusculz , primo virides , ac deorfum fpeétan- tes, dein matute nigrz ; & furfum elevate, ac dehi- centes. .. Intus locantur officula oblonga inftar. fegmentorum volvulorum , illis Fen; Greci fimilia, fed majora, e- jusdemque coloris. = „Radix longa eft, perpendicularis , lignofa ; externe nigra; Folia fefe per noctem claudunt fub pinnis, to- taque planta gravem fpirat odorem hircinum quafi, one moleftum. Sapor melior eft, Rapaceus nem- pe, & ad olera aptus. "Contra naturam aliarum plantarum flores producit menfibus pluviofis , citoque filiquas perficit, que adeo rocaces func, ut fzepe femina in apertis filiquis ton- Le? nova germina ac foliola emittentia. Hic € illic crefcit ad hortorum areas & in plateis, que raro frequentantur, prefertim fi folum fit molle, atque ü- ique quevis projiciuntur fordes, ubi viri fepe altitu- em adtingit, quum in aliis locis modo quatuor pe- des alta fit, fponte fefe propagat, per decidua femi- fa; ac per totum fere annum floret. Secutido Gallinaria Geen Ge bumiliorem profert Tuticem , magisque extenfum, femi quafi procum- bentem : Ejus folia breviora, rotundiora, & latiora fant, glabra quoque & mollia, non nigricantia , fed tenera viridia, vetufta glauca feu plumbea, ejus: demque faporis & odoris; Flores ac filiqu& funt uti In priore, fed hujus filique multo anguftiores funt, xii crefcit modo ad viarum oras & in angulis de- is. Tom. Y, Nomen. . LXVII. HOOFDSTUK. Het Hoender-kruyd. D kruyden. zyn een laage zoorte van bet boompje Cambang Cuning, boven libr.6. cap. 28. befcbree- _ ven, en bebben iweederley gedaante , 1. /pitsbladig, 2, rondbladig. 1. Gallinaria acutifolia werd een beefierken , met eert enkelden feel op/chietende ‚die zig in zyde-takken verdeeld als een boompje , die meeft overeynd Jlaan , rond , en ff zyn, en daar aan overdwers andere blad-dragende ryš- kens: Daar aan ftaan de bladeren, te weerzyden in ryen tegens malkanderen gefchtkt , met s of 6 paren aan een rysken, fcbaars 2 duymen lank, en een vinger breed , de uri-bladeren gelyk , doch vooren fpitzer , boog-groen, én de oude fcbier [wart , van ónderén grysagtig , de jonge zyn gras-groen, glad , en zagt in 't cx Rl > aan de jonge ftruiken zjn ży ook voren rondagtig. ~ De bloemen walen by malkander aan een tros, die van Canna fiftula gelykende, doch veel kleender , namentlyk gemaakt van 5 flappe en goud-geele blaadjes, die maar aan de bovenfte zyde ftaan, want de onder[le belft ftaat open „een ieder bloem in een groenkelkje. Binnen ziet men 2 groote en 3 kleendere draden, met bruyne noppen , en daar boven een groen borentje , bet beginzel der vruchten. Dezelve zyn regte kleene bouwen, een kleene vinger lank, en ruym een [cbaft dik, uit den ronden wat ge- Jtreept en platagtig , eerft groen en neerwaarts , daar na ryp geworden [wart en opwaarts fraandé , en berftende. . Binnen leggen lankwerpige zaden, als flukken van rol- letjes ; bet Sie grecum gelyk , doch grooter , ook van dezelve coleur. SE , De wortel is lank „neergaande , boutacbtig , van buyten wart. De bladeren fluyten baar "s nachts onder bare fte- len t'zamen , en de gebeele plante beeft een flerke reuk, Cher bokagtig , en bet booft befwaarlyk. De fmaak is beter , namentlyk Raapagtig , en tot thoes-kruyd bequaam, ` Het bloeyd tegens de natuur van andere planten in de regenmaanden, en fpoeid met zyn Zaad-bouwen, die 200 roeizaam zyn , dat men dikwils de zaden in de opgeborfte Our: ziet bangen, nieuwe Jebeutjes of blaadjes voort- brengende. Het waft bier en daar aan de kanten in de tuinen , en op flraten , daar weinig gaans is „als de plaats «oat mul van grond is, of daar men allerbande vuilig- beid been fmyt, gewind bet wel de boogte van een man, daar ?*t anders mdar 4 voeten: boog werd; bet vermenig- vuldigd zig zelfs door "t uitgevalle zaad, en men ziet bet Jchier bet gebeele Faar door bloeien: ` 2, Gallinaria rotundifolia of rondbladige , blyft lager van firuyk , en meer uitgebreyd , balf ter aarden leggende. De bladereu zyn korter „ronder „en breder , mede glad , en zagt, niet fwart-groen , maar de jonge regt groen, de oude blaauw-groen of loodverwig , van dezelfde reuk en fmadk; bloëmen en bouwen zyn als aan ’$ voorgaande ; doch de bouwen zyn veel fmalder ; bet waft op dezelfde mahier aan de kanten van de wegen, en op eenzame boe- ken. Naz Naam. 284 HERBARII AMBOINENSIS Liber VIII. cap. LX VUE, Nomen. Latine Gallinaria. . Malaice Sayor Ayam. Amboinice Utta Manu, que tria nomina Gallinz her- bam denotant a fubfequenti ejus ufü. Vocari quoque oteft Olus nigrum, qualiter quidam Portugallico Ma- laice nominant Sajor Preto, h. €. herba nigra ob fo- liorum ac radicum colorem. In Loehoena & Cerama dicitur Kili Kili, in Hitoea Aylaun Manu. Baleyice & Javanice Kateppeng. Malabarice Tawera: In Hort. Malab, Tom. 2. Fig. 53. Tagera, Ufus. Tenera folia cum Calappi lympha coquun- tur & eduntur, fatis enim dulce praebent olus, quod non expeteretur ex herba tam tetri odoris; Folia ejus contrita & inpofita pedibus fractis vel contufis Galli- narum aliarumve avium eos curant, Ad quosvis por- ro Gallinatum morbos adhibetur , in Amboina enim familiare et , quod certo amni tempore mors inter hasce graffetur, quum primo fint mucofz , ac vertigi- nofe circumcurrunt. donec mortuz decidant Inter alia fucco horum foliorum utuntur cum pauxillo De- ryngo feu. Calami contrito, quem Gallinis exhibent,. ex quo memorata obtinuit nomina. Radix ejus nigra habetur quoque pto Oebat Swan: i,h. e. antidoto contra Magiam feu incantamentum, quod mihi tamen ignotum eft. Altera feu minor & humilior fpecies a Baleyenfibus apta etiam cenfetur ad olus. : ie Quidam dicunt hanc plantam nomen Gallinarie ac- cepiffe.non-ab ejus ufu memorato, fed ab hominum quodam. morbo , qui Mema feu Gila ayam vocatur; uafi diceres Galline dementiam , que proprie eft ¿pilepfia , quam curant decocto totius hujus plante, addito pauxillo. Aluminis. Nemini obfendat, in Horti Malab. fupra di&a. Fi- gura folia Tagere paulo rotundiora , fructusque mul- to longiores effe quam in Amboinenfi, quum hoc regionum varietati fit adfcribendum , gravis autem totius plante odor ibi omiffus eft. In ifto autem Hor- to vidi ufüm ,-eon:ita nempe & inpofita folia curare itus doloremque Apium , quod fimile noftris Amboi. nenfibus quoque notum eft. "Cum altera autem feu minore ac parvifolia fpecie videtur convenire TAcERA Katru Hort. Malab. Tom. 9. Fig. 30. ` Tabula Nonagefima Septima Ad figuram Primam Gallinariam exhibet acutifoliam feu ` majorem. gee : = e? Figura Secunda Gallinariam denotat rotundifoliam , feu mi- norem: 3 GHRSERVATEO Ut verum fatear, plante a Rumpbio ex H. Malab. tom. 2. Fig. 53. & Tom. 9. Fig. 30. minime cum illis Rwmpbit , que Gallinarie ipfi dicuntur, conveniunt, primaque potius con- veniret cum Ponnam Tagera tom. 2. Fig. 52. neutiquam cum Tagera: alteraque minor Gallinaria nequaquam cum Kattu Tagera convenit, quum fit Aragali vera fpecies , heeque Gallinarie vere Senne funt fpecies, quarum. prima mihi di- citur in Tibet Zeyl, p; 213. Senna viginti folia filiquis rere- tibus, nbi vide iconem & reliquos auctores. Altera minor Sena Orientalis hexaphylla filiquis longis incurvis Tora In- dorum Plukn. Almag. pag. 342. que vocatur Caffia fi- liqua quadrangulari H. Eltham. pag. 72. Tab. 63. & Thef: Zeyl. p. 56. ubi vide reliqua. ` Huc quoque pertinet Senna minor herbacea, plerumque hexaphylla folio obtufo Sloan. Hift. Fam. vol. 2. pag. 47. Tab. 180. Fig. 5. cujus icon cum noftra penitus convenir planta Ge, i T ; CAPUT Naam. In ’t Latyn Gallinaria. Maleyts S: Amboinjch Utta Manu, alle 3 Hope bond a ayam, wan zyn volgende gebruyk. Men kan bet ook noemen on nigrum , gelyk bet zommige in 't Portugeefch Ma "s bieten Sajor Preto, dat 15 fwart kruyd, na de doe van bladeren en wortelen, Op Loeboenees en Cerams Kil, Kili; op Hitoe Aylaun Manu. Baleyts en Favaan a Kateppeng. Malabaarfcb Tawera. in Horto Malab, ` tom. 2. fig, 53. Tagera. Gebruyk. De jonge bladeren werden met Cala u melk gekookt en gegeten, want zy geven een redelyk gc) moes y t welk men uit een kruid van zoo vuilen reuk niet verwagten zoude. De bladeren gewreeven en opgebonden; genezen de gebrooke en gekneusde beenen aan hoenders. en andere tamme vogelen. Men gebruykt bet ook tor al lerbande gebreeken der hoenders, want bet in Amboi i zeer gemeen is, dat op zekere tyd des jaars de fter dn der de boenders komt , werdende cerft fnottig , en lopende al duyzelende rondom , tot dat zy fterven. Onder anderen ieee zy den zap van deze bladeren met eem «weinig eryngo of Calmus gewreeven „en de boenderen te eeten gegeven , waar van bet de voornoemde namen, heeft: > + De fwarte wortel werd ook gebouden voor een Oebat Swangi , dat is baat tegens eenige tovery, doch my one - bekend; de tweede of lager zoorte werd van de Beet voor bequamer gebouden tot Moes-kruyd. Zommige zeggen ‚dat bet de naam Gallinatia beeft, niet van bet bovenfiaande gebruyk ; maar van een ziekte. menfchen , Mema of Gila ayam , dat is boender seth genaamt, dat is Epilepfia of vallende ziekte, dewelke geneezen met bet afziedzel van dit geheele kruyd ‚een Weis — ve Ajuyn daar by doende. 53 en moet zig niet daar aan floten , dat in Horti M, lab. fig. fupra di&a ‚de n A van Tagera Kat: en de vruchten veel langer als bet Amboin/che befchreeven werden, dewyl zulks de verfcheidentbeid der Landen toe te Jchryven is mhar den Jterken reuk van de gebeele plans « te is aldaar uitgelaten: Uit gemelde Hortus zet ik bier by een gebruyk dat de gewreevene en opgelegde bladeren, eneezen de pyn van de Bye fteeken , dewyl diergeljkeieis ` yy onze Amboinezen ook bekend is. Maar met de tweede of kleenbladige oorti first overs een te komen TAGERA KaTTU , in Hort. Malab, part; 9. fig. 30. be/chreeven. SEET ai De zeven- en negentig fie Plaat Vertoont in de eerffe Figuur het feherpbladige ofte het pun tige Hoender-kruyd, welke de grooter zoorte is. ` De tweede Figuur wyft aan het rontbladige ofte Reindert Hoender-kruyd. KA fs pibe ^. AANMERKING Als ik de regté waarheid zal zeggen , zoo komen de planten Van Rumphius uit de Hortus Malab. tom.2. Fig. 33. en Tom. 9. Fig. 30. aangehaalt, ganfch niet overeen met die van Rumpbius, welke van hem Gallinaria genaamt werden, en de eerílé zoude beter overeenkomen met de Ponnam Tagerg van het ade deel. Fig.52. en ganfch niet met de Tagerz. en de andere kleindere Gallinaria heeft ganfch geen overeenkomt met de Kattu Tagera, welke een zoort van Affragalus is „daar deze ` Gallinaria tot de Senna behoren, waar van de eerfte van my. 