Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
Met hoeveel ingenomenheid de Belgische gezanten, die nog veel meer dan de hef- tigste voorstanders van den vrede onder de Hollandsche regenten voor eene hervatting der vijandelijkheden beducht waren 3, het denkbeeld van een bestand ook hadden omhelsd: zij waren niet gemagtigd dezen eisch in te willigen, en durfden zelfs op eigen gezag de voorwaarden niet aannemen, die szannın onmisbaar had geacht om de meerderheid der Staten-Generaal voor zijn plan te winnen. Zij achtten zich onbevoegd verder te gaan dan tot het voorstellen van eene voortzetting der bestaande wapenschor- sing voor den tijd van zeven jaren, zonder nieuwe verklaring van de vrijheid der Vereenigde Gewesten. Jrannm verzekerde hun echter dat de Staten volstrekt niet naar dezen voorslag zouden willen luisteren, en trachtte hen te overreden zich te houden alsof de vredehandel, overeenkomstig het besluit der Staten van den 28%" Augustus, afgebroken was, en naar Brussel lerug te keeren. Hij vreesde niet zonder reden dat bun langer vertoef nieuwe wapenen zou geven aan de oorlogspartij, die met opzet uitstrooide dat de aartshertogen tot elken prijs vrede zochten, ten einde de eischen der Staten zoo hoog te stemmen, dat zij door Spanje niet aangenomen konden worden. Waren de Belgische gezanten daarentegen vertrokken, dan hoopte hij de meerderheid der Staten-Generaal door de vrees voor eene hernieuwing van den krijg te eerder tot het aannemen van een bestand, zelfs onder min gunstige voorwaarden, te stemmen, en daardoor tevens te bewerken dat de eer, van een einde aan den langdurigen krijg te hebben gemaakt, Frankrijk te beurt zou vallen 4, Doch xicHanpoT en zijne ambtsbroeders waren zelven te zeer beducht, dat de vredehandel een ongunstig einde wude nemen, om dit plan te kunnen goedkeuren. Zij besloten integendeel uitstel 1 sgam, 1l p. 524. ?'vay pen xxx», ll bl. 89, 100—102. * zamm, Il p. 444: »Les Estats l'ont aussi bien qu'eux (n. la crainte de rompre) mais non da tout si grande: car ils sont offencez et moins apprehensifs de l'avenir." * mimm, II t. a. p. 39 * 1608. De Belgische gezanten vragen en bekomen an- dermaal uitstel. | | | 1608. Geen voldoend antwoord Spanje bekomen- de, nemen zij de terugreis Brussel aan. 308 ALGEMEENE GESCHIEDENIS te verzoeken tot den eersten October, ten einde de terugkomst te kunnen afwachten van . den koerier, dien zij terstond na het ‘voorstel der vreemde gezanten naar Spanje hadden gezonden, om naderen last van wires III te bekomen. Op den 10% en 11% Sep- tember werd deze voorslag in de Staten-Generaal, wier vergadering uit omstreeks honderd en twintig leden benevens de beide stadhouders was zamengesteld, overwogen. Na langdurige en zeer levendige beraadslagingen besloot men het gevoelen der vreemde gezanten in te winnen, of het raadzaam ware het verlangde uitstel toe te staan, niettegenstaande het bijkans ontwijfelbaar scheen dat het tot niets leiden zou, Zoodra dezen de hun gestelde vraag op onderscheidene gronden toestemmend beantwoord hadden !, begon prins MAuniTS terstond in driftige bewoordingen hunne redenen te wederleggen. Hij verklaarde dat niemand meer belang had bij het welzijn van den staat dan hij, dat zin vader er voor gestorven was, dat hij zelf dikwerf zijn leven er voor gewaagd had, waartoe hij nog bereid was, zoodat niemand aan zijne vaderlandsliefde twijfelen kon, In het verzoek der Belgische gezanten kon hij echter niets anders dan eene nieuwe poging zien, om hunne listen en lagen tot ondermijning van de vrijheid en de kracht der Republick nog eenigen tijd voort te kunnen zetten. Niettegenstaande zijn hevigen tegenstand be- hield het tegenovergestelde gevoelen echter de overhand, hoewel het besluit, dat op den 13%" September door de meerderheid genomen werd, de blijken droeg van de ontevredenheid en het wantrouwen, die de handelwijze des vijands bij de Staten hal opgewekt, Men verklaarde alleen ten believe der vreemde gezanten het verzochte uitstel tot het einde der maand te verleenen, doch niet te zullen dulden dat de Belgi sche gemagtigden na den eersten October nog één dag te 's Gravenhage zouden vertoe- ven, indien zij vóór dien tijd van ries III geen volkomen last ontvingen, om ’slands vrijheid en souvereiniteit voor altijd te erkennen ?. Jeannin, die terstond pogingen in het werk stelde, om beide partijen met betrekking tot de voorwaarden van het besland tot eenstemmigheid te brengen, bespeurde echter spoedig dat hij hierin niet slagen zou. Wel haalde hij de Belgische gemagtigden ovt om de drie door hem voorgestelde grondslagen in te willigen, doch zij waren niet te 1 ygannix, die de Engelsche gezanten met moeite had overgehaald zijn advies te ondersteunen, berigtte herhaaldelijk aan sepa IV en viLLEROY dat zij, naar het hem voorkwam, in het geheim. met de oorlogspartij heulden, en uitte daarbij het vermoeden (II p. 424), dat sacosus I gaarne de hernieuwing van den oorlog zou zien, daar Frankrijk dan wel genoodzaakt zou worden openlijk partij voor de Staten te trekken, hetwelk niet anders dan voordeelig voor Engeland kon zijn: car quand il ne voudra estre que spectateur, cette guerre assurera son repos, et s'il a volonté de faire pis, il en prendra l'oportunité lorsqu'elle se presentera.” Zie ook ll, p. 464. 2 VAN METEREN, f. 609. rotius, p. 543. Baupius, bl, 128—133. Jeannin, Il p. 448—490. DES VADERLANDS, 509 nd bewegen om de vrijheid der Republiek in duidelijker en meer omvattende bewoordingen uit te drukken, dan in den aanhef van het aanvankelijke verdrag tot wapenschorsing geschied was, terwijl de Staten-Generaal van hunne zijde in den eisch eener volkomene en onbeperkte onafhankelijksverklaring bleven volharden. Onder deze vruchtelooze pogingen liep de maand September ten einde; en de Belgische gezanten, die nog geen antwoord uit Spanje ontvangen hadden, doch gevoelden geen nieuw uitstel te kunnen wagen, zonder hunne waardigheid en de eer hunner vorsten op het spel te zetten, besloten thans den schijn aan te nemen alsof zij den vredehandel voor verbroken hiel- den, in de hoop dat 3mawwmiw er na hun vertrek in slagen zou, de Staten tot een bestand te bewegen. Op den 30*** September werden zij in eene plegtige zitting der Staten-Generaal toegelaten. Na breed te hebben uitgeweid in den lof der aartshertogen, die uit zucht tot den vrede zeer gewigtige punten hadden opgeofferd, beschuldigde nicHaRnDoT de Staten van onverantwoordelijke hardnekkigheid in het vasthouden hunner eischen , wees ben op de nadeelige gevolgen, welke deze handelwijze voor de Vereenigde Gewesten hebben kon en voorspelde dat de tijd weldra komen zou, waarin zij te vergeefs zouden wenschen dat hun zoo voordeelige voorwaarden werden aangeboden, als zij thans moed- villig van de hand wezen. Toen hij had uitgesproken, nam OLDENBARNEVELT het woord en verklaarde dat het afspringen der onderhandelingen alleen aan hen te wijten was, . die eerst aan de Republiek volkomene vrijheid toegezegd doch later hunne belofte ver- _ broken hadden, zoodat het bloed, dat reeds in dezen oorlog gestroomd had en op nieuw zou gaan vloeijen, niet van de Staten maar van den koning van Spanje moest worden . _teroggeëischt, wiens wreede en onweltige plakkaten de Nederlanders in de noodzake- _ lijkheid hadden gebragt om de wapenen tegen hem op te vatten. Na op deze wijze _ bun afscheid genomen en bij den prins het middagmaal gebruikt te hebben, namen . de Belgische gezanten nog denzelfden dag de reis naar Brussel aan !. Intuschen had mavarrs de min of meer lijdeljke en toeziende rol, welke hij tot 1608. Maurits en | nog toe met betrekking tot de onderhandelingen gespeeld had, laten varen, Beducht V—-P7M , LODE WIJK kanten zich dat het srANNIN en OLDENBARNEVELT gelukken zou langs eenen anderen weg het doel — — het le treffen, hetwelk zij te vergeefs getracht hadden door een duurzamen vrede te be- reiken, had hij op aandrang zijner vertrouwelingen ? besloten al het gewigt van zijn aantien en zijn persoonljken invloed in de schaal der oorlogspartij te leggen en met al de hem ten dienste slaande middelen het sluiten van een bestand te voorkomen, ! vas uxTEREN, f. 610, 611. crotius, p. 645. savpius, bl 133—140. seanmn, lI p. 461 ss. Vas DER Kemp, lil bl. 178—183. * army, lll p. 75: nil est devenu homme de faction par le conseil d'autruy, non de son inclination," 1608. 310 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | Reeds op den 21'* September had hij met dat doel eenen brief aan de Vroed- schappen der stemhebbende steden van Holland alsmede aan de Staten der provinciën Gelderland, Utrecht en Overijssel geschreven, om hun de gevaren van een bestand voor oogen te houden, en tot volharding in den eisch eener volkomene en onbe- perkte onafhankelijksverklaring te dringen. Aan het slot verzocht hij de Vroed- schappen en Staten, hunne gemagtigden ter volgende dagvaart scherpelijk te gelasten, om van het genomene besluit betrekkelijk dien eisch geen haar breedte af te wijken, en tevens ernstig aan te hevelen met hem in de zaken des lands te houden »alle goede correspondentiën en communicatiën, gelijk het behoorde, en met alle vorige gouverneurs en inzonderheid met wijlen zijnen vader was geschied, en, zonder zich - daarop te beroemen, zijne langdurige diensten genoegzaam meriteerden !?, Weinige - dagen vroeger had graaf wrLLEM ropEwrnx een diergelijken brief aan de Staten van Friesland en Groningen gezonden, waarin hij insgelijks trachtte te betoogen dat het | bestand bijkans onvermijdelijk den ondergang van de vrijheid en de welvaart der Ver- eenigde Gewesten na zich zou slepen 2% Ook door andere tot ’s lands regering en bijzondere personen gerigte stukken en in menigvuldige gesprekken met de voor- | naamste regenten zochten de beide stadhouders hun gevoelen veld te doen winnen. Gronden voor Hunne bezwaren kwamen hoofdzakelijk hierop neder. Het was waarschijnlijk, dat de hun gevoelen. provinciën terstond tot eene aanzienlijke vermindering der oorlogslasten zouden beslui- ten, welke beletten zou de grensvestingen behoorlijk van garnizoen te voorzien. De. daardoor ontstaande weerloosheid tegenover Spanje zou door het groote aantal der Katholieken, die in Gelderland, Utrecht, Friesland, Overijssel en Groningen de meer- derheid der bevolking uitmaakten, nog vergroot worden. Het scheen even gevaarlijk hen in die omstandigheden door voortdurende weigering van godsdienstvrijheid te verbit- teren als door inwilliging van hun verlangen naar openbare godsdienstoefening overmoe- dig te maken, Nu reeds openbaarden zich beginselen van verdeeldheid tusschen pro- vinciën en steden, die gedurende het bestand door het ophouden van den voornaamsten | prikkel tot eensgezindheid in openbare tweedragt zouden uitbarsten. Hoe ligt kon- den de Spanjaarden te midden van deze moeijelijkheden en onlusten gelegenheid vinden om door geweld of verraad hun doel te bereiken! En ook al mogten de Ver- eenigde Gewesten deze onderscheidene gevaren gelukkig te boven komen, en met ver- nieuwden moed na het bestand den krijg hervatten: zij zouden zich dan ongetwijfeld in veel ongunstiger toestand bevinden, dan waarin zij thans verkeerden, Het was niet te verwachten dat de uitgeputte en met schulden bezwaarde generaliteitskas gedurende het ! van METEREN, f. 600 d. van pen Keur, III bl. 166—178. 2 van DER Kemp, IlI bl. 174—170. DES VADERLANDS. 311 -—-————————————————————————————!É bestand ten behoeve van een nog onzekeren krijg behoorlijk gevuld zou worden, ter- wijl Spamje's eenhoofdig bestuur in dien tijd de jaarlijks in veiligheid overgevoerde chatten der beide Indiën tot dat doel opeen kon stapelen. Tot nog toe had men op de ondersteuning van Frankrijk en de gunst van Engeland kunnen rekenen, Wie kon eenigen waarborg geven, dat de Staten steeds tot beiden in dezelfde verhouding zouden bijven? Was het niet veeleer te vreezen, dat het ophouden der vijandelijkheden de bondgenooten en vrienden der Republiek allengskens van hare belangen zou vervreem- den? Zou nena IV niet gemakkelijker door de voordeelige aanbiedingen van Spanje's koning verlokt worden, wanneer het gevaar, dat deze de Nederlanden weder volkomen onder zijn gezag terug zou brengen, althans aanvankelijk op den achtergrond was ge- schoven? En moest het dan, met het oog op al deze bezwaren, niet van het uiterste gewigt worden geacht, dat men onwankelbaar in het reeds meermalen genomene besluit volhardde, om nimmer eenigen vrede of bestand met Spanje te sluiten, tenzij de mo- gelijkheid eener voorwaardelijke onderwerping aan den voormaligen souverein, die niet anders dan de wrangste vruchten kon dragen, door eene ondubbelzinnige verklaring van de onafhankelijkheid der Vereenigde Gewesten onherroepelijk was afgesneden? Thans gevoelde men zich tegenover Spanje vrij en magtig. Thans was de gedachte aan de herleving der Spaansche dwingelandij voor ieder een gruwel. Maar het bestand zou de met bloemen bestrooide weg zijn, die allengskens ten verderve voerde; en de voorstan- ders van zulk een schadelijk en gevaarlijk verdrag met den trouweloozen vijand, verre van 's lands waarachtig welzijn te bevorderen, konden of wilden uit overdrevene en ongegronde begeerte naar rust de klippen niet zien, waartegen het schip van staat, door inwendige verdeeldheid aan de willekeur der stormen prijs gegeven, eerlang te berste stooten zou 1. Voorzeker waren deze bezwaren hoogst gewigtig en volkomen voldoende om de vooringenomenheid der beide stadhouders tegen het bestand te verklaren. Doch zij ver- gaten ten eenenmale dat de voortzetting van den krijg althans geen mindere bezwaren opleverde, en dat men geenszins tusschen onvermijdelijke nadeelen en waarschijnlijke voordeelen maar tusschen twee toestanden te kiezen had, wier gevolgen voor het welzijn der Republiek voor het minst even onzeker waren. Bovendien zagen zij drie omstan- digheden voorbij, wier overweging hen welligt tot een zachter oordeel omtrent de voorstanders van het bestand gestemd zou hebben. Hadden de Staten geen regt om over miskenning van hunne vaderlandsliefde en vrijheidszin te klagen, wanneer men na hunne veertigjarige standvastigheid te midden der grootste tegenspoeden en gevaren ! erotus, p. 542—644. BAUDrus, bl. 133—140. Jeannin, Il p. 459, 466, 479, 481. van nen xexe, LIL bl. 177 (109), 187—217. 1608. Beoordeeling dier gronden. 1608. Gevoelen van OLDENBARNE- VELT. 312 ALGEMEENE GESCHIEDENIS mE —————————————————————n( twijfel opperde aan hun onwankelbaren afkeer van eene voorwaardelijke onderwerping aan Spanje? Was de reeds afgelegde verklaring van de onafhankelijkheid der Repu- bliek, in verband met hare feitelijke vrijheid en magt en met de houding van Frankrijk en Engeland niet voldoende, om haar eene eervolle plaats onder de mogendheden van Europa te verzekeren? En vooral, hetgeen voor de beslechting van het gewigtige ge- schil beslissend mogt heeten, was men genoegzaam verzekerd dat mewpark IV bij de hernieuwing van den krijg bereid zou zijn tot verdubbeling van zijne onderstandsgelden, zonder welke zelfs prins maunits geen kans zag een voldoend leger te velde te brengen? Het was inzonderheid eene geheel verschillende beantwoording dezer drie vragen, waarop OLDENBARNEVELT zijn gevoelen omtrent de aannemelijkheid van het door seams voorgeslagene bestand bleef steunen. In eene uitvoerige memorie, omstreeks het midden van October door hem bij de Staten van Holland ingediend, legde hij de gronden bloot, die hem de overtuiging schonken dat men op deze wijze, overeenkomstig de begeerte der Staten-Generaal 1, eene goddelijke, eerlijke en verzekerde uitkomst van den krijg bekomen kon. Met het woord goddelijk had men de handhaving en uitslui- tende uitoefening der Christelijke Gereformeerde godsdienst op het oog gehad: en bij het bestand zou door Spanje niets ten gunste der Katholijken bedongen worden. De uitdrukking eerlijk bedoelde de erkenning der wettigheid van het besluit tot afzwering van rFiLIPS II: en de bevriende gezanten hadden reeds herhaaldelijk verzekerd, dat zij de door de aartshertogen en den koning van Spanje afgelegde verklaring betrekkelijk de onafhankelijkheid der Republiek in dat opzigt voor voldoende achtten, Het was zelfs, beweerde de advokaat, gevaarlijk en beneden de waardigheid der Staten, op eene meer onbepaalde verklaring aan te dringen, en daardoor den schijn aan te nemen, alsof het voor de vrijheid der Vereenigde Gewesten niet voldoende was, dat de Staten, in navolging van andere volken, hunnen landsheer wegens zijn vergrijp tegen hunne regten en instellingen van den troon vervallen hadden verklaard. Eindelijk had men gemeend dat de veiligheid en welvaart des lands alleen dan verzekerd zouden zijn, wanneer men niet slechts het gansche grondgebied der Republiek maar ook de betrek- kingen en verbonden met de bevriende mogendheden behouden kon: en zoowel aan het een als aan het ander zou niets te kort worden gedaan. Vg — an — M M a ue ye DES VADERLANDS, 515 E strijd, zoowel met de pligt der regering als met de welvaart der ingezetenen, om lan- 1608. ger dan volstrekt noodzakelijk meer dan twintigduizend landlieden aan roof en mishan- deling bloot te stellen, de veiligheid van zeevaart en visscherij tegen te houden, het scheepsvolk gevaar te doen loopen van vermoord of aan de roeibanken der Spaansche galeijen vastgeketend te worden, en de provincién te noodzaken tweemaal zooveel oorlogs- lasten op te brengen, dan gedurende het bestand vereischt zouden worden? De ijdele vrees, dat ’ lands zaken in dien tijd jammerlijk verloopen zouden, was beleedigend voor het beleid der regenten en de vaderlandsliefde der burgerij, en werd door de ervaring van den roemrijken veertigjarigen strijd, dien men reeds doorworsteld had, volkomen gelo- genstraft 1, De bewering, dat de Oost-Indische compagnie nadeel zou lijden, was van allen grond ontbloot. Werd het bestand ook over Indië uitgestrekt, dan zouden hare kosten aanmerkelijk verminderen. Bleef daarentegen aldaar de oorlogstoestand voortduren, dan zouden de Staten juist wegens het in Europa heerschende bestand haar krachtdadig kunnen ondersteunen. Het leed dus geen twijfel, dat de actiën der compagnie terstond na het sluiten van het bestand in waarde zouden rijzen. Wel zou de oprigting eener West-Indische compagnie vooreerst moeten worden uitgesteld: doch dat plan was nog zoo verre van de verwezenlijking verwijderd, aan zoovele bezwaren onderhevig en leverde zulke onzekere kansen op, dat het naauwelijks bij de overweging der voor- en nadeelen van het bestand in aanmerking kon komen ?, Van groot gewigt mogt het daarentegen heeten, dat de ervaring der béide laatste jaren, waarin men reeds in verscheidene op- tiglen in eenen toestand verkeerd had, die door sommigen als hoogst verderfelijk werd afgeschilderd, deze sombere voorspellingen geenszins geregtvaardigd had. Gedurende dien tijd hadden de Vereenigde Gewesten » noch in eere, noch in reputatie, noch in landen, provinciën, steden of plaatsen iels verloren; vele duizenden waren voor schade en harteleed bewaard gebleven, en niettegenstaande men de krijgsmagt op den voet van oorlog gehouden had, waren reeds bijkans vijftig tonnen gouds uitgespaard. lll Dest. 2 Srox. 40 1608. JEANNIN stelt het ontwerp op van een bestand. 314 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ET welks behandeling voor mavnirs uiterst pijnlijk moest zijn, — de tegenstanders van het bestand, die zich bij de voortzetting van den oorlog eene onafgebrokene reeks van overwin- ningen schenen te voorspellen, mogten wel wat naauwkeuriger en ernstiger overwegen, aan welke oorzaken de voorspoed der Staatsche wapenen in de laatste jaren inzonder- heid was toe te schrijven. Tweemaal had de hertog van Parma op last van rums Il zijne zegevierende krijgsbenden van de grenzen van Holland en Gelderland naar Frank- rijk moeten voeren, en daardoor aan de Vereenigde Gewesten eene zeer gewenschte verademing geschonken. Vijftig malen had de steeds in hevigheid en omvang toenemende muiterij der Spaansche troepen den voortgang hunner wapenen tegengehouden en de plannen hunner veldheeren verijdeld, Niettegenstaande al dezen tegenspoed, was de opstand der Nederlanders tegen hunnen vorst in de zuidelijke Nederlanden bedwongen en binnen de noordelijke gewesten beperkt geworden; en het laatste jaar van den krijg, waarin het Staatsche leger tot eene vroeger ongekende sterkte was opgevoerd en het niettemin hoofdzakelijk aan de buitengewone regenvlagen en het toevallig mislukken van twee gevaarlijke aanslagen te danken was, dat de Republiek nog geen grootere en welligt onherstelbare verliezen had geleden, had het bewijs geleverd dat men de her- vatting der vijandelijkheden geenszins met onbezorgd vertrouwen in den goeden uitslag maar veeleer met een zeer bekommerd hart te gemoet mogt zien |, Krachtens deze overtuiging had oLpensaRneveLT, reeds vóór het vertrek der Belgische gezanten, met srANNIN de middelen beraamd, om hun gemeenschappelijk doel te be- reiken, De advokaat, die betwijfelde of zijn persoonlijke invloed in dit geval krachtig genoeg zou zijn, om den heftigen tegenstand der oorlogspartij te overwinnen, rekende daarbij vooral op de ondersteuning van mzwpam. 2 Jeannin, II p. 407. | 3 JEANNIN, Il p. 482. winwoop papers, II p. 443, 478. DES VADERLANDS, 515 hun gezag was op zich zelf zoo onbeteekenend, dat zij zich in den regel met het ge- 1608, voelen der Franschen en Engelschen vereenigden, en eerlang uit tegenzin in hunne onbeduidende rol besloten het voorbeeld hunner Katholieke ambtsbroeders te volgen en naar hun vaderland terug te keeren 1. Zoo spanden derhalve al de vertegenwoordigers van de vrienden en bondgenooten der Republiek zamen om met vereende krachten tot verwezenlijking van het bestand te arbeiden, Het liefst zou zgAwwiw met dat doel eene eenvoudige verlenging der reeds geslotene wapenschorsing voor twintig of vijf en twin- tig jaren tot stand hebben gebragt, daar hij van mrcmanpor vernomen had dat de aartshertogen daartegen niet alleen geen bedenkingen zouden maken, maar zelfs aan dien vorm verreweg de voorkeur gaven boven eene nieuwe overeenkomst, die nood- wendig eenige bepalingen omtrent de onafhankelijkheid der Republiek en de rege- ling der Indische aangelegenheden zou moeten bevatten, waarin Fits III welligt nict tou willen toestemmen 2. Doch de gezindheid der Staten liet niet toe zulk een voorstel ter sprake te brengen, en zxamwiw hield zich dus onledig met het opstellen van een ontwerp, volgens hetwelk de reeds aanvankelijk door de aartshertogen en Spanje afgelegde vrijverklaring met dezelfde woorden herhaald, het feitelijke bezit aan beide tijden erkend en geéerbiedigd en de keus tusschen de uitstrekking van het bestand over Indsé of de voortduring van den oorlogstoestand bezuiden den kreeftskeerkring aan "ups II overgelaten zou worden. De Engelsche gezanten en OLDENBARNEVELT keurden het ontwerp goed 3; en sranmm trad terstond, volgens afspraak met de Belgische gemagtigden, in’ briefwisseling met arcHAnpoT, om door diens tusschenkomst te bewer- ken, dat men zoowel te Madrid als te Brussel geen zwarigheid zou maken op dien grondslag een veeljarig bestand aan te nemen. Het was te midden dezer beraadslagingen, die in het laatst van September en in het begin zj tracht on- van October plaats grepen, dat szannin een plan volvoerde, waartoe hij den last onlangs PENBARNEVELT . en andere regen- uit Frankrijk had medegebragt, Er was menner IV, met het oog op zijne wijdstrekkende ont- ten nsauwer aan Frankrijk te ver- werpen tot fnuiking der magt van het huis van Oostenrijk, niet alleen veel aan gelegen, binden. den krijg tusschen Spanje en de Republiek tot een einde te brengen, maar vooral ook de laatste ten naauwste aan zijne belangen te verbinden en een beslissenden invloed op hare staatkunde te erlangen. Met dat oogmerk had srannm reeds meermalen op eene verbetering van haren regeringsvorm aangedrongen, waarbij door de overbrenging van de kracht des bestuurs in den Raad van State eene zeer wenschelijke centralisatie tot ‘and gebragt en tevens aan Frankrijk de weg gebaand zeu worden om een groot gezag ! vay merensn, f. 613 b. seannin, 1I p. 464. * axs, ll p. 495, 500. 3 Resol. v. Holland, 1608 bl. 722, 724. seansus, 1l p. 496. 40 * 1608. 316 ALGEMEENE GESCHIEDENIS a ——— in dat regeringscollegie te bekomen. OrvennanxzveLT, die de strekking eener dierge- lijke hervorming zeer goed doorzag, en haar zoowel voor Holland's overwigt als voor zijne eigene magt gevaarlijk achtte, had echter de indiening van bepaalde voorstellen en de overweging van dit gewiglige en buitendien reeds dikwerf ter sprake gebragle punt tot na het bestand weten te verschuiven, onder het zeer aannemelijke voorwendsel, dat het voor de eensgezindheid der provinciën niet raadzaam was en den loop der onderhandelingen slechts belemmeren zou, wanneer men thans zulk een gewiglig on- derwerp in behandeling nam !. Niettemin had szannin, in overleg met zijnen vorst, begrepen dat hij tot bereiking van zijn dubbel doel niets verzuimen moest, om de voornaamste regenten zoo gunstig mogelijk voor Frankrijk le stemmen; en hij was derhalve gemagtigd van het gewone hulpmiddel dier dagen, jaargelden en geschenken, op ruime schaal gebruik te maken °% De man, dien hij boven alle anderen wenschte te winnen, was JOHAN VAN OLDENBARNEVELT. Reeds had menprix IV, op verzoek van zij- nen gezant, de beide op dat tijdstip aan het Fransche hof vertoevende zonen van den advokaat op de eervolste wijze onderscheiden, door den oudsten met eigene hand tot ridder te slaan en den jongsten tot gentilhomme servant te benoemen 3, Thans boed seanmn hem, als erkentenis zijner aan Frankrijk bewezene diensten, een geschenk van Lwintigdui- zend gulden aan. De advokaat weigerde herhaaldelijk de rijke gift aan te nemen; en het zou zoowel zijn hart eere gedaan als den roem zijner nagedachtenis niet weinig verhoogd hebben, indien hij op dit punt standvastig ware gebleven. Doch OLDENBARNEVELT was niet vrij van geldzucht 4, Te midden zijner drukke werkzaamheden tot bevordering van ’s lands welzijn had hij zijne eigene zaken niet uit het oog verloren, en hoewel zelfs de verdenking van oneerlijkheid niet op zijn naam mag kleven, is het niet te ontken- nen dat hij zelden eene gunstige gelegenheid voorbij liet gaan om zich of de zijnen door winstgevende ambten en betrekkingen te bevoordeelen 5. Ware er een onmisken- bare strijd geweest tusschen zijn geldelijk belang en het welzijn des vaderlands: er is ! cnoTIUS, p. 549. Jeannin, I p. 34, 62, 184, 202, 334, 433, 11 p. 17, 38. 2 SEANNIN, I p. 46. l 3 sganmin, lI p. 225, 293, 333, 347, 363. 4 Zie o. a. Waarachtige Historie van oLpenBARNEVECT, bl. 166, 168, 174, 175. 5 Zie o. a. Resol. van Holland, 1605 bl. 400 vv., alwaar aan OLDENBARNEVELT op zijn verzoek al de voordeclen, aan de bewaring van het groote zegel van Holland en West-Friesland verbonden werden toegewezen »voor een extraordinair recompense van sijne diensten, moeyten en lasten.” — Voortreffelijk drukt Dr. m. reum (Tien jaren uit den tachtigjarigen oorlog, 1857 bl, 40) het ka- rakter van OLDENBARNEVELT in dit opzigt uit: » Eerlijk, en toch niet onbaatzuchtig; zijn eigen voor deel zoekend, terwijl hij het land van dienst was." DES VADERLANDS,. 917 -——————————————ÁÓ———— á———n(' geen twijfel aan of hij zou elk geschenk van de hand hebben gewezen. Zelfs zijne felste aanklagers zijn het bewijs schuldig gebleven, dat hij ooit Spaansch goud zou hebben aangenomen, niettegenstaande hem van den kant der aartshertogen niet zelden schitterende aanbiedingen zijn gedaan. Doch thans was er, naar zijne meening, niet dechts geen strijd tusschen pligt en belang, maar zelfs gegronde reden om de gift als eene welverdiende belooning te beschouwen voor hetgeen hij, overeenkomstig de belan- - gen der Republiek, ten gunste van Frankrijk had verrigt. Was het niet grootendeels. ten gevolge van zijne voorstellen en bemoeijingen, dat mewpam IV vóór den vrede van Vervins herhaaldelijk door de Staten met geld en troepen was ondersteund geworden ?. Was hij niet zoowel in Frankrijk’s belang als tot heil van zijn vaderland werkzaam, : wanneer hij met al zijn vermogen een bestand zocht te bewerken? Bovendien, het. geschenk legde hem geen verpligtingen op 1, en liet hem volkomene vrijheid om in het vervolg de bedoelingen van menprıx IV te ondersteunen of tegen te werken, naar- male hj dat voor de Vereenigde Gewesten wenschelijk achtte. Door deze drogredenen versterkt, zegevièrde zijn eigenbelang over zijne gewone voorzigtigheid en bragt de be- denkingen van het eergevoel tot zwijgen. Hij vergat, dat het geen slaatsman voegt tonder voorkennis en goedkeuring zijner wettige overheid aan diergelijke aanbiedingen let oor te leenen. Hij bekreunde er zich niet om, dat hij aan zijne vijanden, wanneer toe handelwijze bekend mogt worden, een geducht middel verschafte, om zijne goede , uw in verdenking te brengen. * OLDESBARSEVELT beweerde later, dat menpa IV hem reeds in 1598, tijdens het gezantschap in Frankrijk, eene aanzienlijke vereering had beloofd, zoodra zijne geldelijke omstandigheden hem waden toelaten op die wijze zijne erkentelijkheid te betoonen. Zie seannim, ll p. 498. Verhooren VOR OLDENBARNEVELT, bl. 183 v. 6. BRANDT, Historie der rechtspleging over OLDEXBARNEVELT, 1708 b. 87, 83. wacrnaan, Vad, list. IX bl. 367 vv. van wun op wacznaan, IX bl. 102. van DER 1608. 1608. De geheime lastbrief van RI- 318 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EEE NOA door zijne voor zedelijkheid en vaderlandsliefde verderfelijke gevolgen niet zelden een ongunstigen invloed heeft uitgeoefend op de lotgevallen der Republiek 1, Naauwelijks waren de Belgische gezanten vertrokken, of de voor- en tegenstanders cuampor wordt van het bestand begonnen met verdubbelden ijver voor de verwezenljking hunner wen- gevonden. schen te arbeiden. Een vreemdsoortig voorval scheen aanvankelijk de oorlogspartij uit- muntend te stade te komen, In de lade eener tafel, die in de door nicnanpor bewoonde kamer stond, werd de geheime lastbrief gevonden, welken de aartshertogen aan hunne gemagtigden hadden medegegeven ?. Had de Belgische staatsman dat gewigtige stuk opzeltelijk achtergelaten? Prins mavnrrs en zijne aanhangers beweerden het tegendeel en verbreidden met ophef de omstandigheid, dat het bedingen van godsdienstvrijheid voor de Katholijken daarin op den voorgrond werd gesteld, en dat de aartshertogen tot ver- krijging van hun verlangen in dit opzigt niet weinig op den bijstand van Frankrijk gerekend hadden. Zoo bleek het dan, — beweerde men, — hoe listig en verraderlijk | de vijand was te werk gegaan, door het onderwerp van de godsdienst eerst bij het einde der onderhandelingen ter sprake te brengen, en tevens hoe weinig men op de | opregtheid der Fransche gezanten vertrouwen kon. Doch de tegenpartij, die deze ge- : volgtrekkingen voor het minst zeer overdreven, zoo niet geheel ongegrond achtte, vond op hare beurt in den lastbrief een krachtig en afdoend bewijs voor de goede trouw det aartshertogen, daar dezen hunne gemagtigden bevolen hadden de onafhankelijkheid der Vereenigde Gewesten zonder eenig voorbehoud te erkennen. Belangrijker dan deze beide punten, waaromtrent Spanje's bedoelingen reeds genoegzaam in het licht waren gesteld, was echter dat gedeelte van het stuk, waarin het sluiten eener naauwe verbindlenis tusschen de noordelijke en de zuidelijke Nederlanden als hoogst wenschelijk voor beider veiligheid en welzijn afgeschilderd, en de bevordering dezer zaak aan de Belgische gezanten als een hunner gewigtigste pligten werd aanbevolen. In den loop der onderhandelingen hadden de Staten zulk een fier gevoel van onaf hankelijkheid en | xExP, IlI bl. 43, 165. — orpzxsAnwEvELT's handelwijze te dezen opzigte versterkt het vermoeden, dat hij, zonder zelf eenige gift van pater neven aan te nemen, echter diens pogingen tot omkoo- ping van enkele regenten met opzet niet had willen tegenwerken. Zie waczraan, X bl. 349. — Het strekt weinig tot verontschuldiging van OLDENBARNEVELT, dat het ontvangen van geschenken van bevriende en zelfs van onbevriende mogendheden tot de zeden van zijnen tijd behoorde, daar het niet alleen door edeldenkende lieden (zie b. v. van vzavov, bl. 328) maar zelfs door de openbare meening gewraakt werd, vooral wanneer er geheimhouding mede verbonden was. 1 Vgl. mannm, I p. 269, alwaar de Fransche gezant te Brussel. ’s Gravenhage eene plaats noemt: »ou sans doute il y a bien de la corruption." ; 2 VAN METEREN, f. Oll. 3gAxNm, I p. 54—61. DES VADERLANDS, 519 ne zooveel afkeer van elke toenadering tot Spanje aan den dag gelegd, dat Rramanpor het 1608. niet gewaagd had zelfs in de verte op een verdedigend verbond tusschen België en de Republiek te zinspelen. De schijnbare achteloosheid, waardoor hij zijn lastbrief den Sta- ten in handen speelde, was hoogst waarschijnlijk het eenige middel geweest, hetwelk hj had kunnen uitdenken, om denkbeelden en wenschen bij hen op te wekken, die hij tot zijn spijt niet had kunnen en durven uitspreken, Dit doel werd echter geenszins bereikt. Niemand dacht er aan, om de vriendschap van Frankrijk en Enge- land aan de verraderlijke omarming van Spanje op te offeren, en de lastbrief, door prins MAURITS in de vergadering der Staten-Generaal gebragt en eerlang in druk uilge- geven, vergroolte slechts het getal der bewijsgronden, waarmede zoowel de oorlogspartij als de voorstanders van den vrede hunne meening trachtten te staven !. Inmiddels hadden de Fransche en Engelsche gezanten reeds op den 1**" October aan Pogingen van de Staten-Generaal verzocht, dat men de Zeeuwsche afgevaardigden, die verklaard had- FE S den aan de beraadslagingen geen deel te zullen nemen, zoolang er van een bestand iei — sprake bleef, zou bewegen terug te keeren, ten einde de voorstellen aan te hooren, welke HENDRIK IV en sacosus I hun gelast hadden aan de overweging der vergadering le onderwerpen. Op denzelfden dag vervoegden zij zich bij mavnarrs, en zochten hem te overtuigen, dat een bestand geenszins in strijd was met de belangen der Republiek. De prins, zeer gramstorig over hun ernstigen aandrang, verklaarde dat het integendeel slechts een middel was, om de Vereenigde Gewesten binnen weinige maanden onder de Spaansche dwingelandij terug te brengen; dat dit wel in de bedoeling dergenen lag, die het aanknoopen van den verderfelijken vredehandel hadden doorgedreven, doch dat hij zich met alle kracht, zelfs met gevaar van zijn leven, er tegen verzetten zou, en liever met drie of vier sleden, die in zijn gevoelen deelden, 'slands vrijheid tot het uiter- se verdedigen en een eervollen dood sterven, dan zijne toestemming tot een be- sand geven wilde 2, Twee dagen daarna verscheen hij onverwachts in de vergadering der Staten van Holland, berigtte hun dat, niettegenstaande het afbreken der onderliande- lingen, er nog in het geheim voor een bestand werd gewerkt, en bezwoer hen bij de liefde voor het vaderland, voor hunne vrouwen en kinderen, daaraan geen gehoor te geven, en zich niet door de bedreigingen der Fransche en Engelsche gezanten, waaraan zij niet le veel gewigt moeslen hechten, van hunnen pligt te laten afbrengen 5. De twijfel aan OLDENBARNEVELT’s goede trouw, welligt reeds vroeger door diens benijders en vijanden opgeworpen, om den prins in zijn misnoegen over de houding van den ! caorrus, p. 545. seansın, II p. 505—523; LI p. 22,27,58. Resol. v. Holland, 1608 bl. 699. 2 manu, lI p. 504. 3 Resol. van Holland, 1608 bl. 701. 1608. 320 ALGEMEENE GESCHIEDENIS nn de PURI UD AED — advokaat te stijven 1, scheen thans inderdaad in zijn ligtelijk argwanend gemoed 2 wor- - tel te hebben geschoten. Overtuigd, dat de voortduring der wapenschorsing voor de Vereenigde Gewesten niet anders dan nadeelig kon zijn, en onzeker of de voorstanders van het bestand ook geheime, welligt verraderlijke bedoelingen koesterden, wijdde MAURITS, nu hij eenmaal openlijk in het strijdperk was getreden, zich met ul het vuur van zijn karakter aan de belangen der partij, wier zijde hij sedert den aanvang van den vredehandel gekozen had. Hij vaardigde den kapitein LAMBERT naar HENDRIK lY af met eenen brief, waarin hij de waarschijnlijke gevolgen van het bestand ander- maal uiteen zette en den koning dringend verzocht aan zijne gezanten een nieu- wen last le geven, meer in overeenstemming met het welzijn der Republiek 3. Over- tuigd, dat de tegenstand der overige geweslen van weinig beteekenis zou zijn, zoodra Holland zich met Zeeland tegen het bestand vereenigde 4, werd door hem en zijne aanhangers, niets onbeproefd gelaten, om de Hollandsche regenten tot hunne zienswijze over te halen. Zelfs verzuimde hij niet van eene gunstige gelegenheid gebruik te ma- ken, om bij de meesten zijn persoonljken invloed te doen gelden. Frums wii, prins van Oranje, had van de Staten-Generaal verlof gekregen in Holland te komen, ten einde met zijne bloedverwanten over de verdeeling der vaderlijke nalatenschap te onderhandelen. Onder voorwendsel van zijnen broeder te gemoet te reizen, bezocht MAURITS de voornaamste Hollandsche steden, en gaf zich veel moeite om hare vroed- schappen te bewegen nimmer een bestand goed te keuren, waarbij de onafhankelijk- heid der Republiek niet in de meest ondubbelzinnige bewoordingen en voor altijd erkend zou worden 5, Behalve deze pogingen, om op de overtuiging der regenten te werken, werd door de oorlogspartij een niet minder krdchtig middel geenszins uit het oog ver- loren. Wel was de regeringsvorm der provincie Holland eene zuivere aristocratie ge- worden, en had de burgerij bijkans alle gezag in staatszaken verloren: maar nog sleeds was zij gewoon eene levendige belangstelling in de gebeurtenissen van den dag te be- toonen en de handelingen der overheid met eene elders onbekende vrijmoedigheid le beoordeelen. 3 seanmix, I p. 211: »assez soupconneux de son naturel." 3 WAGENAAR, IX bl. 384. van wu op wacenaan, 1X bl. 105. vax pen xeur, 111 bl. 232 (149) 4 yeannix, ll p. 604. 5 zamn, III p. 74. DES VADERLANDS, 521 ————————————————————po—Y—— der onderscheidene partijen, de maatregelen der regering en de oorzaken van den voor- en legenspoed der Staatsche wapenen in eene menigte van naamlooze geschriflen aan een naauwkeurig onderzoek onderworpen geworden, en zelfs de voornaamste staatslieden en legerhoofden hadden het niet beneden zich geacht, in gewigtige gevallen hun gedrag voor de regtbank der openbare meening te bepleiten. Het was derhalve van groot gc- wigt de burgerij tegen het bestand in te nemen, en de middelen, reeds vroeger daartoe aangewend, werden dus met verdubbelden ijver in het werk gesteld. Groot was de in- vloed, dien de predikanten, als de eenige volksredenaars dier dagen, op het krachtig- de gedeelte der bevolking. uitoefenden. Hunne medewerking, waarop de oorlogspartij , met grond rekende, werd in de eerste plaats ingeroepen. Met wantrouwen in Spanje vervuld, en beducht dat het met moeite bedwongene Katholicisme bij het ophouden | van den strijd het hoofd weder zou opsteken, behoefden de meesten slechts eene geringe aansporing om hunne gaven aan de bestrijding van het bestand te wijden. Bovendien, werd het niet aangeprezen door OLDENBARNEVELT, die reeds meermalen hunne heersch- zucht met krachtige hand bedwongen had en eene verdraagzaamheid voorstond, welke in hunne oogen met verraad jegens de eenige ware godsdienst moest worden gelijk ge- sleld? Geen wonder voorzeker, dat van vele kansels de ernstige vermaning weerklonk , om den vijand geen geloof te schenken maar in den heiligen strijd te volharden, en dat de advokaat als een vijand van de religie afgeschilderd en de gemeente tegen hem op- gezet werd 1, Bovendien nam het getal en de hevigheid der libellen, waarin de ramp- ulige gevolgen van een bestand den volke werden voorgehouden, op schromelijke wijze toe, De wreedheden en verraderijen, door de Spanjaarden zoowel in de nieuwe als in de oude wereld gepleegd, werden ten breedste uitgemeten en met de felste kleuren afgeschilderd, De brief, waarin Lesus voor eenige jaren een bestand had aangeraden, als het beste middel om de Vereenigde Gewesten ten onder te brengen, werd weder in herinnering gebragt. Men noemde het een nieuw bewijs van de onopregtheid en trou- weloosheid der aartshertogen, dat zij geen aanzienlijke Nederlanders maar slechts vreem- delingen en lieden van lage afkomst naar 's Gravenhage gezonden hadden, om de _ twakke zijden der Republiek te bespieden. IU Dem, 2 Srox. al 1608. De burgerij wordt tegen de voorstanders van het bestand op- gezet. 522 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | 1608. der reeds door Spanje afgelegde onafhankelijksverklaring genoegen nemen en de door JEANNIN voorgeslagene grondslagen van het bestand goedkeuren kon, werd niet slechts als de ergerlijkste dwaling maar tevens als een onmiskenbaar verraad jegens het vader- land uitgekreten, en de burgerij vermaand om zich uit liefde voor vrijheid en godsdienst des noods met geweld tegen de volvoering van dat plan te verzetten. Inzonderheid had- OLDENBARNE- den CORNELIS VAN AERSSEN 6D JOHAN VAN OLDENBARNEVELT van den laster hunner tegen- verraderlijke * partij te lijden. Op beiden werd de schijn geworpen van niet slechts tegen beter weten nnn het ware belang der Republiek te verwaarloozen maar ook door Spaansch goud te zijn digo omgekocht. Ook de verbazende invloed, welken de advokaat ten gevolge van zijne | buitengewone bekwaamheden en zijn rusteloozen ijver in de behartiging van de aange- : legenheden der Republiek verkregen had, bleef niet onbesproken. Men stelde hem voor _ als een eergierig en heerschzuchtig man, die door het gezag, hetwelk hij zich had _ aangematigd, veel aanzienlijker personen in den weg stond, en jegens zijne gelijken een _ onverdragelijken toon van meerderheid had aangenomen. Het bleef zelfs niet bij des — aantijgingen. In den vroegen morgen van den 14%* October vond men voor de deur van eenen bode te ’s Gravenhage drie brieven, aan de Staten-Generaal, aan de Staten - van Holland en aan REINER Pauw, burgemeester van Amsterdam, gerigt, waarin - OLDENBARNEVELT zonder omwegen beschuldigd werd zich van ongeoorloofde middelen te — bedienen, om de Vereenigde Gewesten onder de heerschappij van Spanje terug te bren- gen, en uit dien hoofde geoordeeld werd een schandelijken dood te verdienen !. Hij vraagtzijn Zoodra de inhoud dezer brieven in de vergadering der Staten-Generaal was medege- h — ONE on gedeeld, nam orpewsARmEYELT het woord. Hij schetste den loop der gebeurtenissen gedu- Staten op de eer- volste wijze ge- meon — volgens als advokaat van Holland en West-Friesland in ’s lands dienst had doorgebragt, Zi s dene — herinnerde hetgeen hij zoowel voor het welzijn der Vereenigde Gewesten als tot ver- en werkzaam te : . .. blijven. meerdering van het gezag van prins maurits en van het aanzien van het huis van Nassau j 8 gezag P had verrigt, betuigde daarin steeds met ijver en te goeder trouw, volgens pligt en ge- welen, werkzaam te zijn geweest en beriep zich tot regtvaardiging van zijn gedrag len ; opzigte van den vredehandel op de besluiten der Staten, die steeds door hem gevolgd en geëerbiedigd waren. Het was hem echter meer en meer gebleken, dat zijne pogingen rende de een en dertig jaren, die hij eerst als pensionaris der stad Rotterdam en ver- | | ceive m tot bevordering van ’s lands welzijn aan velen mishaagden, en hoewel hij de bedreigingen. niet vreesde, welke in de voorgelezene brieven vervat waren, meende hij toch der verge. dering in overweging te moeten geven, of het niet zoowel voor 'slands welzijn alsvow. zijne persoonlijke veiligheid raadzamer zou zijn, indien hij den storm ontweek en zich, althans voor eenigen tijd, van alle deelneming aan de regering des lands onthield. Na 3 GROTICS, p. 542—544. Jeannin, ll p. 294, 600; UI p. 42, 80. DES VADERLANDS. |. 995 c———— P—————————————————!—as (QN | dere woorden verliet hij de vergadering, waar dit gewigtige voorval groote opschudding 1608. 