VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
In de Elfde Eeuw viel "ет iets voor, "г welk meer dan iets anders toebragt, om den kring der Romans uit te breiden. De Krygstochten naamlyk , di? de Vorften van Europa aanvingen na het Oosten, pm Palestina uit de handen der Saraceenen te verlosfen. De Kruistochten openden een geheel nieuw tooneel in Europa. Toen de Barbaaren, uit het Westen, de heerlyke Ge- bouwen te Conflintinopolen zagen , verbeeldden zy zich dat ze opgetrokken waren door Weezens van eene hooger natuur dan enfchen ;. zy flonden verrukt op het gezigt der Oosterfche Grootsheid , en konden niet nalaaten zich te verbeelden dat zy een betooverden grond betraden. Tot dus lang bepaald binnen een engbeperkt grondgebied, en ongewoon de heerlyke =ecerheengzels van menfchenkunst te aanfchouwen , werden gemoederen met een geestdrift vervuld, door de too- en voorwerpen , welke zy befchouwden, Het voor- weg VAN DE VERCIERDE GESCHIEDENISSEN, SCH werp van hun Krygstocht , de plaats waar Zy dien volvoer- den, degen beide de Verbeelding der Chr:stenen op eene by- zondere wyze aan; de firyden, welke zy fireeden, de vreem- de Volken, die zy ontmoetten, waren alle omftandigheden , zeer bekwaam от de \erbeelding te verhitten;.en te beletten dat de Ziel deeze gebeurtenisfen in ’ licht van gewoone voorval elen befchouwde. Wanneer de Krygers in Europa we- derkeerden, befchreeven zy eigenaartig hunne verrigtingen met alle de fterke en vergrootende kleuren eener geheel verhitte Verbeeldingskragt, еп, indien ooit een Reiziger regt hadt, om zyn Reisverhaal op te cieren met diepe Spelonken, ledige Wil- dernisfen, om van Canníbaalen, Меп(сђепёегегѕ , еп van een Geflacht te fpreeken , wier hoofden beneven de fehouders ftonden ; zeker, deeze omftandigheden konden het verzinnen van zulke Fabelen verfchoonen. Elke omftandigheid begunftig- de het botvieren aan de teugels der Verbeeldinge. De verre afftand van het touneel des bedryfs, het verfchil van Zeden, Gebruiken en Kunften, ја, zelfs het gelaad. der Natuure ‘in die Gewesten , werkte hier toe mede. Welke Verbeelding is zo koel, dat ze niet ontftooken wordt door het befchouwen van een veld, zo uitgebreid en ryk in voorwerpen tat Verciering ? Misfchien is er, van ° Werelds aanvang af, geen tydrerk ge- weest; 20 vrugtbaar in onderwerpen voor. Вота, als de wei- nige Eeuwen, welke deeze Tochten a-nhielden. | De Kruistochten leverden niet alleen onderwerpen op voor Verciering ; maar vermeerderden teffens de hulpmiddels, tot het opftellen van Ramans. ten van dat flag niet geheel onbekend. Lang vóór dien tyd, verfchafte CAREL DE GROOTE. en diens Ryk, groote ftoffe aan de Legenden van Frankryk ; terwyl de verrigtingen van ARTHUR, en diens Riders, een geliefd onderwerp woor de vercierde Schriften der Britten opleverde. Doch, паа de Kruistochten „ was dit veld zeer verbreed: en de Helden, die in dezelve gediend hadden, vonden zich, naa het eindigen diet Krygsvera rigtingen, buiten ftaat, от de zagtere Kunften des Vredes ter hand te neemen, en voldeeden hunne overheerfchende geest. neiging in het zoeken van de Ávontuuren der Doolende Rid. gerichap. , Peeze omftandigheden bégunftigden zeer de Verciering, en 5 | blece be, 610 @ORSPRONG EN VOORTGANG bleeven de Vernufien van dien tyd niet in ke, от ‘et zich meesterlyk van te bedienen. "15 eene bekende Zak, dat іп de Landen, aan de Leenregeering onderworpen, elk Baron een Dichter of Gefqhiedfchryver hieldt, от, eens. deels, de Krygsverrigtingen zm Gellachis op te zingen, en anderdeels, ín de tusfchentyden van den Oorlog en de Jagt, hem te vermaaken met ber ophaalen van Legenden. In Engeland droegen deezen den naam van Minffrels, en aan hun zyn er eenige der oudfte voortbrengzelen van Romans verfchuldigd. De inftelling was al ‚ Schotland hadt desgelyks гупе Mfin- Brel: , die een (maak voor Vereiering invoerden; еп zy namen den eerwaardigen naam van Barden aan. Maar, helaas! zy waren de Barden niet, wier gedagtenis zo dierbaar was aan OSSIAN; ZY waren de Barden niet, „ die voorheen nederdaalden » uit hunne volheerlyke vertrekken, om hem іп zynen ouder- » dom te troosten .*).” De Geesten van OSSTAN, CARRIL en ULLIN hadden de wyk genomen; zy hoorden de аапгоеріперя piet van dit bastaardkroost, noch boezemden hun de eenvou- dige fchoonheid hunner Zangen in: zy werden overgelaaten aaa de gedrogten hunner eigene ongeregelde Verbeelding; en kwn- nen gemaklyk onderfcheiden worden van de Barden van beter tyden, door hunne verwilderde begrippen en onnatuurlyke ver. cieringen. | Dit komt my voor, de oorfprong еп het beginzel van Roma- neske Verciering gewest te zyn Ligt zal het vallen, degel- ve in de volgende veranderingen na te gaan. Wanneer de Volken uit hunne Barbaarschheden en Onkunde opkomen, kunnen wy, in de eerfte dageraad der befchaafde Letterkunde, en voor dat decze ten vollen ís aangebrooken, een tydperk іп de Letterkundige Gefchiedenis van elk Valk ontdekken, "tr geen het kenmerk draagt van een valfchen en onnatuurlyken fmaak іп de fraaije Kunfien. In de Gefchiedenis van alle Volken, die tot eenigen trap van Befchaafdheid zyn ommen, kunnen wy dit Tydperk van een bedorven Smaak uitmerken : Бег wordt genoegzaam pgekentekend door gedron- gen (tyfheid, gemaakte geestigheid, en genoegen іп fchoonbe- den, geheel frydig met de Natuur, en aanloopende tegen het Gezond Verftand. Dit Tydperk mag, ten aanziene van Enge- јана ‚bepaald worden omtrent den tyd van CAREL DEN [l, en ín Frankryk ging het onmiddelyk voor die heerlyke (chittering der Weeteníchappen, welke de Regtering van LODEWYK рем XIV opluisterde. - , TC Was omtrent dien tyd, dat het Romanfchryven eene nieu- we gedaante aannam. Ое Weegens der Verbeelding, in de oude Romans ingevoerd, geraakten buiten gebruik ; doca fchooa mea C°) Zie Temora. B. УЦ, op bet cinde VAN DE VERCIERDE GESCHIEDENISSEN. 813 gien geen Draaken, Кешеп, Tooveraars еп betooverde Kasteee len meer aantrof, was de afwyking van de natuur en de waar. heid niet min groot dan in vroegeren tyde. De Helden van Gothifchen oorfpronge maakteu plaats voor de Overwinnaars van Griekenland en Коте. luftede van RINALDO, BRITOMART en AMADIS VAN GAULEN, deezen of geenen Reus ontmoetende, of eene fchoone Gevangene uit een betooverd Kasteel vcrlosfende, ` zagen wy nu CYRUS, of ALEXANDER DEN GROOTEN, die, getrof. fen door de fchoonheid en bevalligtteden eener wreede Herder- inne, hunne vorstlyke waardigheid afgelegd hebbende, wanhoo- pig daor bosfchen еп wildernisfen Zwierven, aan rotzen en hoo» men de onverfchiltigheid en koelheid der trotfche Schoone klaa- gende. Маа eenige jaaren in dien medelydenswaardigen- Пазе omgezworven ,_ de hemelhooge Eik met zyn Iced begaar ge- maakt, en de Rivieren door zyn traznen over den oever ftroo- mende, изп 't zwellen gebragt te hebben, ontmoet onze Held, în "с einde, тупе Zielsvoogdesfę аап den kant уар een cristal- ne Beek; haar bart wordt verteederd op het verhaal van doorgewarfteld leed, en zy ftemt toe om zyne Liefde met We. derliefde te beanrwoorden. In deeze merkwaardige voortbrengzelen heeft men op Natuur noch Waarfchynlykheid agt geflaagen; het goed Geluk еп Toe- val brengen geen min vreemde Gebeurtenisfen te wege dan de Tooveraars van vroegeren tyd. Ор jr Сһагабег der Perfoonen is zo min gelet als op eenheid in het Plan. Wy kunnen niet nalaaten Verbaasd te taan, als wy het groot Dricmanfchap, ч welk de buit van Rome deelde, herfchaäpen zien in kwynende Minnaars, wier hoogfte eerzugt ten doel heeft, om eene plaats in het hart van CLEOPATRA te winnen. De ftrenge Deugd van BRUTUS maakt plaats voor de onmanlyke zugten eens Minnaars 5 hy vergeet zyn Vaderland, het drukkend Leed, rr geen ’t zelve overkomt, en de Staatzuzt van CESAR beyvert zich alleen om ` een gunfiig lonkje van de beminnelyke PARTHENIA te verwerven. Van deezen (tempel zyn de Heldhaftige Remans geweest, waar mede zich een vroegere Eeuw vermaakte; zy hebben hun. tyd gehad, en thans ligt де gedagtenis van CLEOP,TRA, van CLELI\, en den Grooten CYRUs,voor altoos, in cene ongeftoor. de vergetelnisfe begraaven. , Op deeze foort is eene nieuwe wyze van Vercierd Schryven gevolgd, onze Hedendaagfche Romans van veelerlei aart, waar in dit flag van Opftellen, tot de hoogfte volmaaktheid, welke kunnen bereiken, fchynt opgeklommen. Naa dat de Smaak verfynd geworden is, en men juister begrippen van Op- Bellen gevormd, dn vastgefteld heeft, konden de onnatuurlyke Befchryvingen , Сһага@егё, en de Gefchiedenisfen der Heldhafti- ge Romans. niet langer behaagen. Dan ‘er bleef voor een Volk, door weelde bedorven, en losbandig in zeden, cenig Sentimen- teel 818 OORSPRONG EN VOORTG. VAN DE VERCIERDE GESCHIEDENIS. teel vermaak noodig om het ledig vak van bedryfioosheid , en de verdrietige uuren van ledigheid, aan te vullen. Weel- de verzwalų de Ziel, en maakt dezelve onbekwaam tot het uit- voeren van groote daaden. Voor den vrolyken en losfen gaat de beoefening des Verftands vergezeld met ondraagbaare ver- moeienis. De Verbeelding moet gaande gemaakt, geroerd, en · доог eene verfcheidenheid van vermaaken geftreeld worden. De Smaak deezer Eeuwe is te kiesch, om de gedrogtlyke vercierin- gen der oude Legenden te kunnen verdraagen, of de buitenfpoo- righeden der Heldhaftige Romans te kunnen dulden. Men heeft eene foort van Verdichting ingevoerd, welke voorgeeft de Na- tuur naar te fchilderen, de Zeden des daadlyken leevens af te maalen, en Сһагабегѕ te befchryven, zo als men dezelve wee- zenlyk by het Menschdom aantreft: Onder eene bykans einde- Юоте ver(cheidenheid van Schriften van dezen aart, in deeze ` Eeuw aan ’t licht gekomen, is eene verbaazende meni ‚ welke met regt als een hinderlyke overlast in de Geletrerde Wereld mag worden aangemerkt; doch men moet erkennen, dat Ser veele onder zyn, welke eene zeer groote maate van verdienflen bezit. ten, їп alle de kronkelpaden van ’t mMenschlyk hart open te leg- gen, en de weezenlyke Zeden des Menschdoms af te (herzen, Of deeze foort van Schriften, welke thans zo zeer de over. hand genomen hebben, ftrekken om den Smaak en Zeden eens Volks te verbetcren of te verflimmeren, is eene zaak van eene andere mtuur, tot welker onderzoek ik my tegenwoordig njet kan inlaaten CA C’) Wy hadden dit ftukje reeds vertaald, ecr de keurlyke Werhand van BRATTL over de Fabcles en Romans in *c Nederduitsch het licht Zag, in het Il Deel der Wysgeerige Oordesl-. en Zedekundige Verhandelingen diens Hooglecraars, іп den voorleden алге, by A. Loosjes Pz., uitgegeeven : Zie ons berigt іп de N. Ale. Letteroeff, — II Deel. bl. dan, {choon wy bekennen moeten, dat hy het Onderwerp-wydluftiger bebandelt dan de Schryver van deeze Proeve, en wy bykans te raade werden , dezelve agter te houden, fcheen het ons nog:hans toe, dat "er hier en daar iets in voors wam, 'с geen, ondanks een beter witgewerkter fluk over die tole, met genoegen zou geleezen worden. ‚ De Opfteller deezer Proeve heeft, zo min nis ВЕАТТ1, zich uitgelaaten over het Gebruik en het Leezen der Romans; wy zullen, over dit Onder- werp, by cene nadere gelegenheid, onze gedagten mededeelen, EEN LEEVENSVOORVAIry ZEDEKUNDIG TOEGEPAST, 513 EEN LEEVENSVOORVAL , ZEDEKUNDIG TOEGEPAST. (Uit het Fransch.) , 'MYN HEER! Саа ту toe, Myn Heer, u berigt te geeven van een aartig geval, ': geen ik onlangs bywoonde. Een Boer, van den Heer * * * + *, zond’ op zekeren dag een zyner Zoonen, om eenigen voorraad van de Landhoeve te brengen. Die jonge- knaap, die, zo lang hy leefde, nooit eenige Muzyk gehoord hadt, behalven het eenvoudig Kerkgezang, en het fpeelen der Herderskn apen, kwam aan ’t huis van zyn Heer op dien tyd, dat men alles tot een groot Concert gereed maakte. De Mu- zyklesfenaars waren reeds geplaatst, еп de Muzyk- Infirumen- ten lagen hier en daar. Lusin, in het voorbygaan, al den toe- Del gezien hebbende, vroeg aan de Knegts wat ?ег zou gefchiee den? Zy vertelden hem, dat Ter een groot getal Muzykan- ten zou komen, van welken ’er eenige zouden zingen, сп an- dere op Inftrumenten fpeelen. Zy bragten hem іп de zaal. Hy ftondt verfteld over de menigte van Vioolen, Alten, Basfen, Fluiten, Clarinetten, Trompetten, enz. Derzelver verfchillende gedaante trok zyne aandagt: ,, Dit Concert,” fprak hy, „ zal »» langen tyd ишеп gf —— Waarom? — „ Eer elk op ie- » der dier inftrumenten een weinig gefpeeld heeft, moeten Ter » verfcheide uuren verloopen.” —— Maar alle die Inflrumen- ип zullen te gelyk Јрегіеп. —— a DY wilt my wat wys maa- „ ken; ’t zou een groote verwarring geeven, indien zich alle » die Inftrrumenten te gelyk lieten hooren.” in ’t geheel niet. "Er zullen ook Mannen en Vrouwen zyn, die teffens zingen „en dap zalalles wonder zamenftemmen. — », Wat zullen zy dan zingen en se fpeelen:” Men toonde hem de Muzykboeken, zo als zy op de lesfenaars lagen: daar hy van ’t Kerkmuzyk niet geheel onkun. dig was, kon hy genoegzaam ontdekken, welk een verfchil ‘er laats hadt tusfchen de Partyen: dat de heele Nooten maar een [еп getal uitmaakten, еп Ier, in tegendeel, еспе ontelbaare menigte kleine was; dat in de eene party de Nooten zeer hoog en in de andere zeer laag, liepen , dat ze, in een derde, het mid- den hielden ; dat op eenige bladen woorden gefchreeven fton- den, op geene niet. Dit alles gezien hebbende, borst hy uit іп een hartlyken lach, en betuigde: —,» Gy moet my voor » wel zeer eenvoudig aanzien, om my te willen bêduiden , » dat men alles, wat ор die papieren ftaat, te gelyk zal fpee- » len, en dat dit wonder wel zal zamenftemmen, ’t is even „ of gy my wilde zeggen, dat, wanneer de Honden, de Kat. ` n Cn, 514 . BEN LEEVENSVOORVAL, a ten, de Schaapen, de Varkens, de Kalveren, de Koeiie, | „ de Stieren, de Ezels, de Ha:nen , de Hennen, de Ganzen, » alle hunne ftemmen verhieven op een voorplein, dit een s, fchoon Concert zou geeven, gelyk gy ’t noemt” Men lache over deeze gelykenis. De Heer van 't buis gaf men berigt van het voorgevallene, met den boeren Knaap. Wy verzogten, hem dat LUBIN het Con. cert mogt bywoonen. Nieuw:gierig om te mogen weeten, welk сеп indruk het openen van  de zaal getrecden , alle de Inftrumenten waren geftemd, en allen gereed, om aan te heffen, wanneer men LUBIN binnen bragt, en in een hoek plaatfte. Het teken werd gegeeven. Al les begon. Long fcheen uit een droom te ontwaaken; by fpalkte de oogen wyd open, (опас onbeweegelyk еп gaapende. Hy wist niet waar hy was, geheel in verrukking, de (map biggelden hem van de wangen; een fchoon voorwerp voor oi ‚Schilder. Naa verloop van eenigen tyd, weder tot zich zelven gekomen, zag hy, dat alle de Muzykanten met де daad e, ‚ еп dat teffens die Nooten , welke hem zo ongelyk тх. wamen , gelyk gezongen wierden, en dat dit geheel, in sv ooren, eene alleraangenaamfte aandoening te wege bragt: onde de Muzykanten ontdekte hy een Мап. die, door het enkel beweegen van zyne hand, alles volftrekt beftuurde. Ну бех ‘er uit, dat die bekwaame Мап, ongetwyfeld, alles gefchikt, beemd , en met kunst beleid hadt, om eene zo wonderbaas uitwerking te wege te brengen ; hy erkende in zyne oordeelvek ling bedroogen geweest te zyn, en beleed zulks орел den Heer * * * + >, die hem vroeg, hoe hy die Verwarming vondt, die hy bygewoond had. Gy weet , myn Heer , ik ben gewoon aanmerkingen te ma ken, op alles wat ik zie, ей alles ор de zedeleer t'huis te bret- gen. En dagt ik, in dat geval, eene groote gelykvormi aan te treffen tusfchen de redenkavelingen van LUBIN, over d onderfcheide Speel-Inftrumenten , en de verfchillende deelen der Symphonie, die het Concert moesten uitmaaken y е0 € onzer Wysgeeren over de Natuurlyke en Zedelyke Wereld. Wanneer de vermeende Wysgeeren , van den eenen kant, aanmerking neemen den glans der Hemellichten en de ge eld. heid van derzelver loop; de beftendige opeenvolging der /221- faizoenen ; de verfcheidenheid , деп rykdom , het nut +20 voortbrengzels der Aarde ; de Meesterftukken van Kunst € Vlytberoon der Menfèhen ; еп, van den anderen kant, de 1am- реп, die de Wereld en derzelver Inwoonderen plagen verwoesten ; de Aardbeevingen, de Stormwinden, de Onweer buiën, de Vuurbraakende Bergen, de Watervloeden , de Br: den, de befimettelyke Ziekten, de Vergiften, de venynig? pen : ZEDEKUNDIG TOEGEPAST, Eug. pende en ` de verfcheurende Wilde Dieren, enz. Wanneer гу, aan den anderen kant, de Deugden overweegen, die op Aarde fchitteren , en aan den anderen de Ondeugden, welke dezelve overftroomen ; aan den eenen kant de Braaven veragt , ver- volgd, en verdrukt; aan den anderen de Boozen geëerd, ze- raalend , en in ’t genot van allé de voordeelen der Maat- ye ; doet dit vertoon hun befluiten , dat het Heelal het werk is van een blind geval; een werk, waarin het goed en kwaad, orde en wanorde, onderéén gemengd is; waar in geen plan, geen oogmerk, beerscht , en waar van de ftrydige deelen elkander verwoes:en. Zy begrypen niet, dat zo veele ongelyke, до tegen den anderen overgeftelde , voorwerpen een Geregeld Geheel kunnen vormen. ` | Het ontftaat daar uit, dat zy het geheel пісе zien. Hun ge- zigt is niet uitgeftrekt, niet (сћегр, genoeg , om dit geheel te bevatten, de verbintenis te begrypen, noch ook de ovcreenftem- ming van alle de deelen. In deczervoege begreep onze Boe- тепкпаар niet, hoe de klanker van zo veele verfchillende Mu- zyk-Inftrumenten en van Muzykftukken, die naar- zulk ееп onderfcheide maat fcheenen te gaan, een aangenaam Concert konden uitleveren. Maar, wanneer alle die klanken, alle die toonen, zich-in zyn oor vereenigden, en hy den aangenamen in- druk gevoelde, voortgebragt door de byeenvoeging dier welza- menftemrmende geluiden, erkende hy zyne dwaaling, en wraak. te zyn voorbaarig geveld oordeel. ——— Desgelyks zouden one ze Wysgeeren ‚ indien zy de gefteltenis van de Natuurlyke en Zedelyke Wereld te recht verftonden ; indien de verborgene overeenkomften , welke alle zamenverbindende deelen uitmaa- ken, voor hunne oogen waren blootgefteld, getroffen door de schheid van ’t vertoon, zich fchaamen etn zo wonderbaar беки berispt, еп den Maaker niet erkend, te hebben. Cat Zy, "Tt geen zy met de oogen huns lichaams niet kunnen zien, miet de oogen van hunnen geest befchouwen ; dat zy zich tot den Schepper verheffen; Hem, die, door een enkele daad van zynen wil, het leeven en de beweeging gecft aan alles wat beftaat, en begrypen, dat een Weezen , zo groot , zo magtig, niets gedaan heeft, dan met Wysheid, en met een oogmerk, zyns waardig. Ek Беп.... CALLA ZEDELYKE BEDENKINGEN, Hoe verder de Deugd hare heerfchappy uitrekt, des te ver- der verfpreid zich Voorfpoed en Geluk ook. Overal, waar men wezentlyk belang neemt in de Deugd, aldaar verwaarloost men ook zynen pligt niet; єп overal war men zynen pligt-niet ver. 516 BEDELYKE BEDENKINGEN: verzuimt, aldaar neemt men ook zyne belangens viytig ter har; ten -—— En waarlyk op alle plaatzen, waar теп uit zulke pryswaardige beginzelen werkt, aldaar ziet men geluk en blyde welvaard bloeijen. Het zvn de troostryke bewustheden, de aangenaamfte-genee- gens, welke men in zyn gemoed fmaken kan, zich zelven ге. kenf hap te kunnen afvragen van alle zyne handelingen en bedryven , zonder dat men daar over blozen moet, of zich behoeft te fchamen. | Al wie Zynen Geest dagelyks verfiert met nuttige kennis, en met de edelfte gevoelens ; die zyn, gemoed geftadig bezig houd met de grootmoedigfte denkbeelden, die verzamelt zich eenen fchat, die nimmer vergaat, maar die duurzaam, eeuwig, en onvergankelyk is. _ Eén éénig is ket Wezen ‚ waar voor wy ons moeten neder- buigen in het Rof; by welke wy, wy alle inwoners der aarde, nog minder zyn dan een ftofje by het Geheeläl —— minder dan een druppel by den wyden Oceaan. — Eén éénig is het Wezen, waar voor wy eerbiedig ons moeten vernederen in het ftof; een Wezen, wiens magt oneindig, wiens Wysheid eeuwig еп ondoorgrondelyk. is. —— Een Wezen, wiens goedheid duurt tot in alle Eeuwigheid, — Een Wezen, met één woord, voo ons Stervelingen onbegrypelyk. Geene bedryven, geene daden, zo edel, zo gefchikt voor alle Menfchen, en waar de Stervelingen meer vrugt voor zich zelven uit rapen, dan eene onzydige befchouwing van zichzel. ven. Als wy ons zelven regt befchouwen, met aflegging van alle vooroordeelen en verkeerde Eigenliefde , dan zullen wy alle onze gebreken en behoeften leeren ontdekken en kennen; = dan zullen wy ras ontwaar worden, dat we in lang na die geenen niet Zyn, waar eene verkeerde Eigenliefde ons voor wil doen doorgaan. He: is ongelyk veel beter, weinig , of in ’t geheel niet, dan al te veel te. fpreeken —— ееп mensch, die altyd voortrammelt, die, geftadig аап, klapt , overweegt zelden wat hy zegt. — Hier van даап, dat men zo vark afdwaalt van het ware oog- merk, waar toe de mensch befchonken is met dat edel vermo- gen, om гупе denkbeelden, door behulp der fprake, aan ‘ande- теп, aan zyne medefchepzelen, bekend te maken, en mede te еп. | ж ж ж ж Ge, MENGELDWERK, ‚ TOT FRAAYE LETTEREN , KONSTEN EN WEETENSCHAPPEN ~ BETREKSELYK. | | d ZEDELYKE BESPIEGELENDE GEDAGTEN, 7 DE VOORZIGTIGHEID. He just mai, iets van uwen roem te fchetzen, ô, Edele Voorzigtigheid! vrugtbre Moeder van waere Wijs- heid, die, doot uw vermogen ;: де groorfte maet{chappijen іп апа doet blijven, de tederfte verbintenisfen duurzaem maekt, Volken en Koningrijken tegens de hevigfte aen- vallen der :tweedragt еп overheerfching beveiligt ‚ gij, dies uit de kleinfte beginfelen., де groatlte. gebeurtenis{en here voort brengt, en. alles tegens het geweld des tijds behen- dig weer te beveiligen. — :'… > oa ае! is- de:Imister, de majefteit van den: grootften Wae- reldgebieder, zo gij, Edele Voorzigtigheid , zijne gangeh niet beftuurt,zo gij J niet gadeflaet. ———— Gij doet hem aen de bezwoorene wetten getrouw zijn, en vaderlijk gebieden. De klagten' zijner Onderdaenen хепһоогеп, en haere regtmao- tige begeerten voldoen — de Vermetele in toom houdeh — — de harten van Onwilligen winnen —— zijn Hof, zijn Rijk, zijn Leger, ja zijn Hart zelve, wanneer het onbee grensder grootheid begeert, beftuuren —— gij doet hem aen Vleijèrs geen gehoor geeven, maer waere: van valfche Vrienden ‘onderfcheiden; — en wanneer gij bij hem niet bekend zijt, bevind hij welhaest dat zijn Troon waggelt, — en zijn Rijk verdeelt — zijn luister verdonkert —— en hij is oorzaek van ’t ongeluk zijns Volks, Wat baet dapperheid en kundigheid деп Oorlogshetd, zo hij die noodzaeklijke vereischten niet доог u-weet te beftuuren — gij leert hem het gepaste gebruik maeken -yan zijn gezag. in het leger, in de (tad,cin ° veld, in de vesting — door u gebied hij zijne onderhoorigen — met п, Voorzigtigheid! valt hij aen — verweert zig — deinst te rag — hervat zijn aenval, en overwint!. Zijt gij het niet, Voorzigtigheid! die den Zeeman uit IL ost, MENGELW, NO. 12, М m mee zelve ‘het!zwaeijen van Zijnen Scepter. 518 | ZEDELTKE 3 menig gevaár red — die hem de fchroomlijke klippen en gronden ‘doet mijden — die hem doet zorgen, voor zijn (сїр, zijn laeding, zijn volk, zijn leeven, die hem in de veilige haeven binnen brengt — en zijne gaede, weenende van blijd{chap, in de armen te rug voert Gij, Voorzigtigheid! zit op het Koopkantoor, aen de zijde des Handelaers — gij beftuurt zijne реп — gij helpt hem rekenen — en doet niet zelden zijne {chatten vere meerderen. ‚ Ја, gij Voorzigtigheid , beftuurt de hand des Genees heers, —— gij verzelt bem, wanneer hij zijne Lijders bezoekt — gij bekleed zijne zijde, wen hij het veege krankbed nadert — еп zonder u is zijne konst van geene waerden. | Hij, die de. verhevenfte. weetenfchap , de Godgeleerdheid, Jeeraert, kan uwen invloed gier misfen — °t Godlijk Or- kelwoord leert hem uwe waerdij — hij prijst u aen ao deren aen, terwijl gij Reeds: zijne tong en pen beftuurd. Ное onontbeerlijk zijt gij voor hen, Ф Voorzigtigheid'! die: de fchoone konten ев weetenfchappen: beoeffenen ‚ den grootften Konttenaer zo wel, als den. geringen Hand- wetker, kan u niet Чегуе е» ја, niemand kan u onte beeren! ` sen Dan, " belge u niet, A Edele Voorzigtigbeid! dat wij Hem, міс: wiens beftaen: zelve gij voortvloeide, en gg aenzijn verkreeg, den Боо еп roem toebrengen; — aen Hem, wiens ‘dienaeres gij'zijt! aen Hem, die de God der Wijsheid zeive is. с, DE EERZ UCHT. „Wie verheft Stervelingen ten boogften trap van eer en чоогірові? · wie verneedert den hoogstverheyenen Mensch, tot den laagften (tand, ja tot kermende armoede zelve? wie anders dan de Eérzucht? zij is het, uit wien de ртооПе veranderingen , de grootfte omwentelingen hervoort open — zij bellist niet zelden. het lot van haere bemi паетеп. —r ja. van Volkeren en Koningrijken zelve! —— de Eerzucht, een fchackel іп дев grooten afdaelenden keeten; van,de ‘Godlijke Eigenfchappen, tot die geene, . welke medégedeeld zijn’, door het indrukfel van het beeld des Eeuwigen, in de menfchelijke ziele. De Eer- zucht, ‘gefchikt om den Mensch tot het hoogfte toppunt van geluk te doen ftreeven$ ontaart niet zelden naet be e Lues? { ‚ BESPIEGELENDE СЕРАСТЕМ. 519 treurigen-Zondenval , tot een bron van rampen, en heeft fomtijds het akeligfte einde ten gevolge — zij doet, door Reede en Godsdienst beftuurd, den Mensch zijne regte waerde kennen; dan door driften aangezet , verbijstert zij het verltand, еп, door het ftof boven zijnen kring te „verheffen, word het eensklaps, door een onvoorzienen wind van tegenfpoed, verftrooid en verlooren, іп het onbeperkte ijdel der Waereld. | ‚ Ное fchoon, hoe fchitterend, de Eerzucht Tafereelen ` voor het oog der nooit verzaedbaere begeerlijkheid fchil- deren mooge, hoe konftig opgefierd , door de aenloklijkfte vertegenswoordiging van verrukking en verwondering wekkendé denkbeelden, zij de weldoordagtfte en met fijn verftand doorweevene Plans formeeren moge, zo zij zig door Reede en Godsdienst het regte {poor niet laet aen- wijzen, eensklaps vervalt de fchoonheid en waenwijsheid haerer voorftellingen, en verkeert іп enkel rook en damp. Zoo wel het met zweet door zwaeren arbeid bedekte hoofd, als de gekroonde fchedel, gaen zwanger van Eerzucht, hij, die niet van alle menfchelijk en reedeli,k gevoel ontbloot is, vind een begeerte in zijn binnenfte om lukkig te zijn, of zijn geluk te voltooien. Deeze erzucht is een edele trek in ’s menfchen ziele, ja, zo 21) door Reede en Godsdienst beftuurd word, legt zij den grond van tijdelijk en eeuwig geluk; maer, helaes! hoe verbasterd, hoe verdorven is deeze verheevene drijfveer na geluk niet — wanneer zij Tom de, — en niet zelden — als op fnelle vleugelen , den verblinden Sterveling, het waere genoegen doet voorbij ftreeven , en onherftelbaere onheilen als te gemoete doet ijlen. | | Hoe veele zouden gelukkig kunnen genoemd worden, zo zij zig, іп den hun aangeweezenen kring, hadden blij- ven beweegen, zo niet een hoogmoedige zucht naer het grootere, hun boven hunne kragten had opgeheeven, tot eene hoogte „ die voor hunne wankelbaere fchreden te gevaerlijk was, die hen in een onpeilbaeren afgrond deed nederploffen. De Ferzucht zelve, wanneer zij niet van eene niet te ontbeerene fchaemte, die haer luister bijzet, ontbloot is, wijst den opmerkzaemen zinen loopkring aen, zij leert Һет, die niet te overfchreeden, — zij wenkt haeren op- merker, dan, wanneer het tijd is zig. boven zijn gewoone vlugt te verheffen — zij leert hem daer aen gewennen, — het gevaerlijke mijden — еп naer waere grootheid: ftree- Mm 2 ven, — 520 ZEDELYKE уеп, — OW, door Reede en Godsdienst geleid , beftendig geluk te verkrijgen. DE ONBESTENDIGHEID. Al het ondermaenfche is wisfelvallig еп onbeftendig! niets is "er op de Waereld, of het is der vergankelijkheid onderworpen , van de grootfte tot de kleinfte zae- ken afdaelende , zal ons elke (chaekel, van die groote keeten, deeze waerheid ftaeven. Hoe veele welge- vestigde Monarchijen еп magtige Koningrijken zijn, na dat ze Eeuwen verduufd hadden, onder de puinhoapen der vergeetelheid begraeven. Hoe veele Уог(еп en Helden, die de pracht omringd en deor loftuitingen over- Jaeden wierden, zijn, tot hoe hoog hunne macht en roem ook gefteegen was, eindelijk ten prooije des doods ей der verteeringe overgegeeven geworden. —— Waer zijn de Heerfchappijen der Perfen en Grieken? waer is °ег een fchijn van hunne macht meer overig? een Alexander, die machtige Wertlddwinger, fneeft in °t bloeiendst zijnes leevens en een De Ruiter is zo min voor een doode. lijken kogel veilig, als de minfte zijner Scheepelingen — waer is het machtig Babilon ? waer zijn zoo veele mach, tige Steden еп fchoone Paleizen? zijn zij niet reeds tot den grond gefloopt, of met het tof der vergeetelheid be, ekt. Al het ondermaenfche is wisfelvallig, de vlugfte geest, de gezondfte lichaemsgeftalte, kan zijne vermoogens en welvaert verliezen —— de aenminnigfte fchoonheid pronkt heden op °t Ней} йе, en morgen zal dezelve, helaes ! aen % veege krankbed gekluisterd, alle haere bekoorlijkheden verliezen , de voortreffelijkfte voorneemens, de weldoordagtfte plans еп beredeneerdfíte ondernee- mingen дег Stervelingen , kunnen ras in rook verdwijnen еп verijdeld worden. Al het ondermaenfche is wisfelvallig, de dorre heide word , door de hand des arbeidzaemen Landmans, de vrugtbaerlte akker , en , omgekeerd, de laetíte kan in een ouvrugtbaeren grond veranderen de plaetfe , waer voor Eeuwen Woestynen waren, of de grond, die met de golven der Zee bedekt wierd word , bij laeter tijd, met Steden bebouwd, en voor de aengenaemfte landse douwe verwisfeld — en daer de volkrijkfte Steden voor еп BESPIEGELENDE GEDACTEN. 591 heen gevestigd waren, is nu naeuwlijks de plaets meer te ontdekken. Al het ondermaenfche is der Onbeftendigheid onderwor- pen heden verblijd den Landman zig, en beziet et Koornveld met vergenoegen, op hoop van een rijken Oogst, Dan, die tijd naderende, verdwijnt zijne vreugd, en hij zamelt met traenen in, ° geen hij met gejuich meende te maeijen. De Zeeman loopt met ееп gewenschten wind, in Zee ——— de gunftigfte gele- genheid bevordert zijne reize dan, een onver- wagte ftorm fteekt op, еп, A jammer! hy ftrand, verliest zijn Schip, en kan te naeuwer nood zijn leeven bergen, terwijl hij anderen naer den afgrond ziet heenen zinken. eden is de Sterveling rijk, en waent zig verre boven het ongeluk verheeven, dan de vlam, of een ander onvoorzien toeval, brengt hem, binnen den engen kring van eenige uuren, in de noodzaeklijkheid, om zig aen de gunst der weldaedigheid ter redding over te geeven. Al het ondermaenfche is wisfelvallig, Zomer en Winter, Hette en Koude, Regen en Zonnefchin, Storm en effene Stilte, Morgen en Avond, Nacht еп Dag, wisfelen elkan= der geftadig af. Al wat zig voor de uiterlijke zinnen vertoont, duid de wisfelvalligheid en onbeftendigheìd der ondermaenfche 2ае- ken aen, en: deeze afwisfelingen en veranderingen bekooren dezelve, de onderfcheidene daelende en klimmende toonen der Muzijk zijn aengenaem voor het gehoor de reuk word geftreeld door de verfcheiden= heid der bloemgeuren de fmaek word vergast, door zo veel weltvebereide fpijzen terwijl het gevoel ook naer verwisfeling helt en het gezigt verlustigt zig in "rt befchouwen der kleuren, en word verrukt, door het oog te doen weiden, over Viakten , Gebergten, Rivie= теп, en Bosfchen, °t welk een aengenaeme fchakeering „ еп, door te zaemenvoeging van deeze gedeelten, een fraeí geheel voor °t zelve uitmaekt, De Mensch haekt naer veranderingen, naer afwisfelende toneelen; was alles ééntoonig en van eenerlei gedaente, zulks zoude met zyn Natuurgeftel niet ftrooken, en deeze _…Onbeftendigheid is het, die het beftendigfte zig op de Waereld vertoont en welke die balans houd , waer door alles in ееп behoorlyken баас blijft, en het algemeen geluk bevorderd, паст het plan der hoogfte Wijsheid zelve. Mm 3 | WAAR- GO? HET NUT VAN DEN ALUIN WAARNEEMING, WEOENS HET NUT VAN DEN ALUIN IN LANGDUURIGE EN AANHOUDENDE MAAG- PYNEN. Door ***, M. D. D: Maag- pynen behooren voorzeker onder de ongemak- ken, welke in ons Land, vooral by Vrouwen, me- nigvuldig voorkomen, en den Geneesheer zomwylen nlet weinig moeite maaken om te geneezen. — — Menigvul- dig en zeer onderfcheiden zyn de oorzaaken van dit ge- brek; doch geene oorzaak is algemeener, dan het misbruik van warme еп verflappende dranken: hierin femmen de beroemdfte Mannen іп de Geneeskunst overéén, en hier- ‚van worden wy, door een dagelykfche ondervinding, meer en meer overtuigd: zal het шег nodig zyn, de redenen te ontvouwen, waarom alle warme en verflap- pende dranken Maag-pynen veroorzaaken. Men overweege . flegts, dat daardoor de Vezelen van onze Maag verflapt, en even daardoor de geheele fpysverteering bedorven word dat de zogenoemde Animalifatie der (ps zen belet, en "ег diensvolgens een Zuur ontftaat, welk de verflapte Vezelen der Maag, van derzelver natuurlyk bekleedzel ontbloot , prikkel, en krampichtige en pynlyke aandoe- ningen verwekt. En men zal zig geenfints meer verwonderen, over het ontftaan van hevige en aanhouden- де Maag-pynen, па het veelvuldig gebruik van warme dranken. Ik heb zeer dikwils het geluk gehad, door het aanhoudend gebruik van verfterkende en Zuur verbe- terende middelen dit ongemak te geneezen; en onder deeze zyn my de Ag. Menth. Peperit, de Terra Catechu, met de KreeftaOogen of Magnéfia, als de gefchiktfte voorge= „komen; ook heb ik niet zelden het Opium , wanneer de ynen hevig waren, dienftig gevonden, Dan, ї DC dat, in zommige gevallen, deeze middelen vruchte- loos waren; en dan heb ik den meesten dienst gezien van het gebruik des Aluins, het zy in Poeder met de Mag- nefia, af ook wel ontbonden in water, of het Serum Jaâis Aluminofiemn. Menigmaal heb ik, door het aanhou- dend gebruik van dit middel, de hardnekkigfte Maag-pynen ten, еп ik ben, door eenige mijner Kunstvrienden, erd, dat ook zy dit middel, in zoortgelyke gevallen, tu beste gevolg aan hunne Lyders hadden toege- — De volgende Waarneeming is my, byzonder ig IN LANGDUURIGE MAAG-PYNEN. 523 in dit ftuk, zo veel bewyzend voorgekomen, dat ik het der moeite waardig oordeel, dezelve mede te deelen. ——— Een Vrouw, van ruim dertig Jaaren, kreeg, van tyd tot tyd, pynen in de Maag, die eindelyk zo hevig wierden , dat zy myne hulp verzocht. Verfcheide zoe genaamde Huismiddelen , waaronder de Purgeermiddelen in : е eeríte plaats kwamen , waren reeds vruchteloos gebruikt. Ik onderzocht de oorzaak van het ongemak, en het fcheen my, uit alles, toe, dat er geene Saburra in de Maag, als de oorzaak , konde veronderfteld worden , maar het ícheen my toe, dat het van eenen krampachtigen aart was; ik fchreef haar ten dien einde een krampftillenden Drank voor, en gaf te raad, een Pap op de Maag te leg, gen dit ftilde de hevigheid der pynen, doch was, gelyk ligt te denken is,van zeer korten duur. De Lyderesfe bekende my zelve, dat zy, zedert geruimen tyd, zig zeer fterk aan het gebruik van warme dranken had overgegee- ven , en daarby, gelyk gewoonlyk „eene groote Lief hebfter van Zuur. was, Dit bracht my op de gedachten, de verlterkende en Zuur verbeterende middelen te Бергое- ven , en de Lyderesfe zorgvuldig alle warme dranken te verbieden. Langen tyd wierden deeze middelen voortge- bruikt, te meer, daar het fcheen, als of het ongemak op deeze wyze begon te verminderen; dan, na dat byna een Jaar lang deeze middelen, hoewel niet geftadig еп gere- geld, waren gebruikt, en de Lyderesfe moede wierd, verder middelen vergeefs te gebruiken, gaf ik haar den _ raad , het Serum Jaâie Aluminoftm, în plaats van thee of Кобу, te drinken, еп dit middel alleen herftelde haar bin- nen den tyd van een Maand, volkoomen, zo dat zy op dit oogenblik byna geen Maag-pynen meer gevoeld, ten zy ze, by toeval, eenige warme dranken, of zuure middelen, gebruikt. | ` > b 3 Moi ` WAAR- 524: WAARMEEMINGEN, OVER DEN LEBVENSDUUR Lem EE) WAARNEEMINGEN, OVER DEN LBRVENSDUUR VAN РЕН GE INSECTEN. Door den Heer RiBouD, Sec. perp. de la Societé d'emulation de Bourges, des Aca- demies de Dyon „ Bourdeaui ‚ Lyon, Arras, бс. (Fournal de Phyfique, Mars. 1787.) lles is verwonderlyk in de Natuur; haare werken, іп эс eerlte voorkomen , de allergemeen(te en eenvoudig- _ fte, bieden aan 'ї oog des Waarneemers zo talryke als treffende wonderen aan. Hy vindt in derzelver befpiege- ling zuivere genietingen , onbekend aan de rest des Mensch, doms , en de Natuur fchenkt ruime vergelding voor den dienst, welken hy haar toebrengt. Onder de menigte van Weezens, die haar vermogen ver- kondigen , verdienen de Infeten de aandagt eens Natuur- keuners zo veel als de andere. Derzelver geboorte , zin- tuigiyk geftel, maakzel, gedaantveranderingen, en werk- zaamheden, zyn onuitputbaare bronnen van waarneemingen en nafpeuringen. Dezelfde eerbiedige bewondering bevangt de ziel eens Wysgeers , °t zy hy de hand der Natuur ziet in.een veragtlyk Мес; °t zy hy die befchouwt in het vormen des menschlyken Lichaams. — Dezelfde verruk- king vervult hem , ais Һу de gedaante en ’t beftaan: van een Ziertje waarneemt, als wanneer hy het oog opheft, tot de talryke en onmeetlyke groote Hemelklaoten , die boven zyn hoofd in ’t lugtruim wentelen. De Infeâen zyn klein en zwak, zy hebben eene menig- te vyanden , zy vinden zich blootgefteld aan geduurige gevaaren en veel moeiten, om de korte loopbaan , hun voorgefchreeven, af te loopen; doch de Natuur. fchynt dit te hebben willen vergoeden door byzondere gunstbewyzen; zy genieten het vermaak , om agtereenvä&tgend te beftaan, ander verfcheide gedaanten, aan andere (ieren, elk mr byzonder , flegts gegeeven. Beurtlings bewoonen zy het binnenfté des Aardryks , de oppervlakte des Aardbodems, en де Lugt; beurtlings zyn ze Wormen, veelvoetige Schep- zels, en behooren onder de Vliegenden; naa hun gevoed te hebben met groove (toffe ‚met het geen het Groeiend- en Dierenryk oplevert, bewonnen zy de zuivere Lugt , zui- gen de fappen der bloemen en malfchen honig in; naa dat zy ор den grond veragtlyk omkroopen , ichenke, zy П . DRU VAN BENIGE INSRCTEN. 525 hun fchitterende vleugels , bekleedt ze met eene vaste en fchittereude wapenrusting , afgezet met de fchoonfte kley- гей. ` Veele der ЇпЇе@еп leveren de verbaazendfte verfchynzels ор, 20 in hunne wyze van voortteeling , als in hun ver- ` mogen, om den dood te wederftaan. Niemand is onkun- dig, dat de wyze, om de Verschwater.Polypen voort te brengen, juist dezelfde is, welke andere fchepzels verdelgt.… Elk deel, van den Polypus afgelneeden , wordt welhaast een geheele en volmaakte Polypus, die ‘andere kan voorte brengen. Door dezelfde bewerking vermenigvuldigen zich: eenigen, even als de Planten (*) door uitfpruitzels. An- dere komen uit de zyden van de.Polypen voort, en groeie jen er op, gelyk de takken op den wortel der boomen. Wanneer men de Duizendbeen met een Pyl іп veele dee- len fcheidt , wordt ‘ieder deel een volkomen Infet , elk kfvgt een Kop, Pooten, enz. 2 Geen nog zonderlinger is, beltaat hier in, dat dit Infe& zich vermenigvuldigt, door van zelven zich af te (сһеідеп. "Er verheft zich, fchryft CHARLES BONNET, een nieuwe Pyl, rechtftandig op den Duizendbeen , een nieuwe Kop vertoont zich op eenigen afitand van het agtereinde : deeze fcheidt zich af van het. averige des Lichaams, en maakt twee Duizendbeenen van Ecu. Deeze zelfde Natuurkenner befchryft verfcheide Wor- men , wier afdeelingen ‘weihaast in geheele Dieren herfchaas psn worden. | Indien men behendig , en zonder de Pooten te Ъе(ёһа- „digen, een Mier den Buik affnydt, blyft hy eenigen tyd loopen . en zyn prooy haalen ; als of hy ongefchonden was. Wespen leeven veele dagen zonder Кор, en men heeft gezien, dat de Koppen der Wespen , fchoon ’s avonds afgefneeden , a anderen daags "e morgens Кеп. Men heeft waargenomen, dat de Mantis, van den Kop beroofd, leefden, liepen en paarden, als of dit deel des Lichaams | niet C*) Het Kruid, waar op men zeer dikwyls de Polypen, in de gedaante van kleine klompen van" Warmen" vindt, is het Moeras- kroos, Lenticula Palußris. Het komt veelvuldig voor in Ёар. de Poelen , dryft er op in de gedaante van groen тоѕоћ, en bedekt de oppervlakte’ des waters, door eene menigte van zeer kleine bladeren, van boven groen, van onderen Zwart, fchitte- rend van kleur. Deeze zyn zeer nauw vercenigd , door kleine en nette draaden, en van elk blaadje komt een draadje, of een wortel, waar door het voedzel haalt. ` Mm $ ч 506 WAARNEEMINGEN, OVER DEN LEEVENSDUUR niet ontbrak (+). Een Polypus , door den beroemden FONTANA ‚ onder den naam van Rotifer befchreeven , wordt, naa langen tyd gedroogd , en gevolglyk van leeven en be- weeging beroofd, gelegen te hebben, om zo te fpreeken, ten leeven weder: opgewekt , zo ras men hem met water bevogtigt. Deege geleerde Natuurkuodige kende verfchei de Dieren van die foort , en ftelde zich ten oogmerke, een. Werk te fchryven, over het leeven en den fchynbaa- ren dood der Infeéten. Veele Infeéten kan men langen tyd houden, zonder ze eenig voedzel te geeven, en zy zyn, geduurende hunze vasten, niet min leevend , niet min werkzaam, dan die dee- ze Proeve niet ondergaan. Boite hadt dit reeds іп de Viegen opgemerkt. Heer PoireT heeft het waargeno- п іп de Mantis, en ik іп de Spinnekoppen, en veele ane dere Infeéten. De Infecten, die zich in 't water onthouden ‚ en eenige kruipende Dieren, verdienen niet min onze opmerking. De Bloedzuiger leeft eenige maanden, zonder voedzel te nee- men, ín een glas, met ееп weinig water; de Groene Kik. yorsch , in Tt Fransch Raineste geheeten, kan het dus twee jaaren houden, mits mew het water ververscht: de Water. Salamander herftelt vaardig eu volkomen het gemis van fprieten , pooten en kaaken. Bykans eene maand heb ik >er een in een glas bewaard, zonder eenig eeten : zyn (aan gaf in de kleinfte geledingen tekens van leeven, verfcheide uuren*naa den dood van het Dier. De Siet, den Kop af. gefneeden, leeft veele maanden zonder dit lichaamsdeel, en men verzekert , dat "er ongemerkt een nieuwe Kop aan groeit. De Kreeft en de meeste Schaalvisfchen verliezen een of meer Pooten , en men ziet ze weldraa weder andere krygen. De Aardwormen, de Slangen, de Haagedisfen, Jeeven een geruime wyl , naa dat ze іп twee deelen ge- fneeden zyn. De Kop eens Adders, van het lichaam af- gefcheiden , blyft nog gevaarlyk, en de dierlyke geesten zyn nog verfcheide uuren in beweeging. Fontana heeft waar- genomen, dat het hart, uitgetrokken, nog langen tyd blyft kloppen ‚ en de kop nog kan (teeken ($), hy befluit er ш, at С Men zie de Waarneemingen, gedaan op de Mantis, eene sort van Springhaan . door den Abbe POIRET, in onze Algem. Paderi. Letteroeff. VII D. 2de Stuk, bl. 334. OO Traité du Fenin de la Иреге. ` . VAN ЕРМІСЕ INSECTEN:- 527 dat het Leeven, in zekere Dieren, niet zodanig verbonden is aan den omloop des Bloeds еп der Vogten, of zy kun- nen onafhangelyk daar van beftaan. ` `. De Abbe DICQUEMARE heeft ons veele weetenswaardige berigten gefchonken , wegens de Zintuiglyke gefteltenisfe en het leeven der Zeeelnfeéten. De Zee-netel, dre, als °t ware , alleen uit eene foort уап Пуш beftaat, heeft de lengte van eenige Linien, tot die van vier voeten omtreks, De afgefcheide deelen geeven altoos tekens van leevens wanneer dezelve half opgegeeten is door een veel grooter Dier, verdubbelt het nog niet ingeflokte deel zyne poogin- gen, om de vernieling te ontkomen. De Zee- zinemonen, en de Zoetwater - Anemonen , van welke laatstgemelde de Heer MULLER meer dan dertig foorten optelt (J), leveren эг zelfde verfchynzel van leevensbehoud op. Ну heeft het ook waargenomen in de Wormen der Ingewanden. эс Valt al te ligt a tot dwaaling te vervallen , als men rede van deeze Wonderen wil geeven, dat ik het my zou durven onderwinden het haus te beftaan: de bekwaamfte Waarueemers hebben zich vergenoegd, met ze te befchry- ven, еп hunne gisfingen zedig twyfelende voorgedraagen. In de beoefening der Natuure moet men beginnen met waar te neemen; het is alleen door veelvuldige Waarnee- mingen en diep peinzen , dat het zomtyds gelukt ze ver. klaaren. Ik heb de boven aangehaalde gevallen alleen ver- meld, dewyl zy kunnen dienen, om de weezenlykheid te bewyzen van die ik voor heb mede te deelen. Indien men die- verbaazende uitwerkzels weet, uitwerkzels, welke zo zeer aangekant fchynen tegen de denkbeelden , welke wy ons gevormd hebben van het werk- en zintuiglyk geftel , en van het leeven, der Schepzelen , zal men met minder bevreemdinge opzien by niet min zonderlinge verfchynzelen. 