VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
de wetten van regtmaatigheid en waarheid immermeer vere breeken of verwaarloozen kunnen, zonder of onze Mede- menfchen onbillyk, althans liefdeloos te behandelen „of ons zelve in een poel van jammer en elenden nêer te ftorten, Als wy eindelyk de Deugd, naar de eerfte en oorfpronke. lyke betekertis van °t woord, neemen voor eene dapperheid der Ziele, voor eene fterkte des Gemoeds, wat beginzels > wat dringredenen kunnen ‘er dan gevonden worden , die ons tegen alle de verzoekingen der wereld, én de verleidin= gen onzer blinde driften beftand kunnen maaken, dan eene diepe eerbied voor, eene nederige onderwerping aan den wil van het Aanbiddelyk Opperwezen. en eene blaakende zugt, om het belang onzer Medemenfchen » Daar onze ver- mogeus, grootmoedig te bevorderen 2 - Maar fchoon wy dus erkennen en zelfs beweeren, dat ’er zulk een natuurlyk, verband zy, tusfchen alle foorten van Deugd , (als ik my dus mag uitdrukken „) dat het naauwelyks mogelyk is te begrypen, dat het één zou kunnen beftaàn : zonder dat ‘er het ander ook, in meer of minder trap, ge- vonde Wordt, zo is het egter in eene Verhandeling yan 3 c- t ‚ Ziet men ligtlyk, 319 NATUURLYKE GODSDIENST Zedekunde onvermydelyk noodig, om één of ander begins zel van Deugd den voorrang te geeven, om dat men, met dit ééne „een aanvang van het geheel moet maaken, en niet tet allen tevens kan beginnen; En ten dien einde koomt het my voor, dat het geen, daar we ons, in een deugdzaa- ' jnen Levenswandel, allereerst op hebben toe te leggen, is, een Geest van Bedagtzaambeid en ernítige Opmerking ain te weeken. Men zal zig misfchien verwonderefi,dat wy Bedagtzaam- beid en Opmerking als Hoofd-deugden aanpryzeú , en ik moet erkennen , dat dezelve, in den eerften opflag , niet zo beminiyk fcliynen, als de gezellige Deugden , en Pligten van edelmoedigheid en menfchen.- liefde. Edog als wy op de gewigtige gevolgen, die hier uit geboren worden , onzy- dig agt geeven, zullen wy wel ras bemerken , dat dezelve en onderfcheiden rang onder de verfcheidene takken der eugd verdienen. Wy hebben te voren reeds de noodzdakelykheid van eene Type overweeging en ernftige opmerking, eer wy ons tot éen deugdzaamen Levens-wandel bepaalen „aangetoond „en, ter zelfder tyd, doen żien y dat, na het neemen onzer eerfte beffuiten des aangaande, eene aanhoudend overleg vereischt wierdt, om een geregeld Plan voor ons volgend gedrag te maaken. Maar nu, om voordeel van dit alles te hebben, dat ’er eene geduurige oplettenheid, dat er een Geest vari Bedagtzaambeid en Opmerking noodig is; om ons zelven, niet flegts ons Godvrugtig voorneemen tel- kens te errinneren, maar ook de gemaakte fchikkingen , we: gens ons gedrag, geduurig in het oog te houden: _Ontelbaare gevallen koomen ons daarenboven y in den dagelykfthen loop van ‘t leven, voor, waarin de algemeene fegels , die wy ons zelven hebben voorgefchreevén „ niet duidelyk genoeg zyn, am ons naar te rigten, en waar in wy derhalven, tot dien Geest van Opmerking: en Bedagt- Zaamheid, tóevlugt moeten neemen „om te overleggen , wat ons te doen of te vermyden fta? en waar in wy het ons zel- ven ligtlyk eeuwig beklaagen zullen, zo wy’ blind en on- bedagtzaam te werke gaan. —— De geduurige veranderin- gen ook, welke in onze omftandigheden voorvallerí, vorde: ren gedaan onderzoek, opmerking, eń vérnieuwde voor- hoe verre dezelve,in dèn tegenwoordigen {taat vat zaaken i? Pa a a - 4 EN ZEDEKUNDE 319 gl of niet te pasfe koomen, en‘in hoe verre men thans be- inzels en voorfchriften van eene gansch verfchillenden aart moet volgen? Nog eens? Die oplettenheid is op ieder oogenblik noodzaakelyk, en buiten deze zal de Godsvrugt wel ras in eene dwaaze Bygeloovigheid , of blinde Geest- dryvery , Edelmoedigheid en Menfchenliefde in gen faf en ongeregeld mededoogen ontaarden ; de zugt voor regt en billykheid ons ftreng en ongezellig maaken , en dapperheid in ’t eind tot woede of eene heldhaftige dolheid overflaan. Het is byna overtollig, dat men de redelykheid en voor- deelen, welke die Geest van overdeùking, en die, heblyke bedagtzaamheid aanbrengt , breedvoerig aanwyze. ‘Buiten dit immers mag men zeggen, dat de Mensch zig op den. zelfden voet ftelle met het domme vee, dat hy blindelings, en by den tast handele in dingen , waar toe zyn Maaker hem °t verftand gefchonken hadt, en zig zelven moedwillig aan allerleie gevaaren en elenden bloot ftelle. « En zo wy in ` eene of andere byzonderheid al gens naar wensch in onze onderneeming flaagen „dit egter kan ons weinig voldoening of vermaak verfchaffen, als wy bedenken, dat dit geluk ene kel toevallig is, en dat ’er onze eige opmerking of overleg geën het minfte deel in hebben, terwyl , door die zelfde oorzaak en bedenking, de wrangheid der ongelukken, ‘die we ons Zewen dus dwaasfelyk op den halze haalen , merke- lyk wordt aangezet. Maar betragten we onzen pligt in de- Zen, gaan we als verftandige Menfchen, met goed overleg en bedagtên vaade, fteeds te werk, dit moet ans goed geluk niet flegts te zoetér en aangenaamer maaken, maar kan ook in alle wederwaardigheden de kragtigfte troost verftrekken , door de liefelyke overdenking, dat we ons best gedaan, eù alle voorzorgen , en bedagtzaamheid gebezigd hebben, wel, ke men van redelyke Schepzelen, met rede, mag verwag, en. S ' Het is inderdaad niet alleen noodzaakelyk, dat wy ons zelven dikwils tot eene bedagtzaame overweeging vân on- . zen toeftand , vaorneemens en handelingen zetten „ maar dat wy ons zulk eene overdenkende Zielsgefteldheid geheel- lyk eige maaken, en dezelve onophoudelyk volgen; wánt, zo wy die noodige bedagtzaamheid en ernst flegts één oor ` genblik ‘verzuimen, zo kan dit één oogenblik ons noodlot- tig worden, en in zo naare rampen en onheilen ten opzigte inzonderheid van onze zedelyke gefteldheid, ftorten, dat alle de naarftigheid „welke wy in °t vervolg gebruiken , ngay- ` welyks in.ftadt zal wezen, om dit kwaad te herftellen. | Bb 3 | g Laat ` r 32Q NATUURLYKE GODSDIENST Laat ons dan fteeds zorgvuldig op onze hoede zyn tegon alles, dat onzen aandagt, zelfs voor zo kort een tyd, fan aftrekken van het geen onophoudelyk de hoofdbezigheid van ons leven behoort te wezens Laat ons bedenken, dat en- kel Lugthartigheid van geftel zelfs misdaadig wordt, zo dra dezelve ons belet deugdzaam te zyn, of verhindert een genoegzaamen voortgang in dit allergewigtigst werk te maaken ; Maar laaten we ons inzonderheid wagten voor allerleie ongeregelde Driften , bedenkende , dat, waar de Hartstogten den meester fpeelen, de rede zwygt of wykt; Laat geene uiterlyke voorwerpen ons derhalven immer zo fterk treffen , geene Drift voor eenige genieting ons zo verre vervoeren , dat wy daar door buiten ftaat geraaken zouden, om ‘er onzen aandagt af te trekken, of in ons zel- ven te treeden, om onzen toeftand en handelingen te be- fchouwen , en met de wetten van Gedsdienst en Rede te vergelyken. , :. ' Nimmer kunnen wy zodanige voortgangen maaken in de kennis of beoeffening der Deugd, dat wy geene verdere be- dagtzaamheid en opmerking meer noodig zouden hebben, Het is daarentegen ten uiterften nuttig , het is zelfs menig- maal noodzaakdlyk om zodanige waarheden , daar wy reeds genoeg van overtuigd zyn, in onze gedagten te herroepen, en fteeds levendig voor den Geest te houden , terwyl wy onze kundigheden in alle andere nuttige zaaken geduurig uitbreiden, en onze overtuiging geftaag op wisfer gronden vestigen moeten. Ten dien einde moeten wy niet flegt3 ons eigen verftand en rede gebruiken, maar ook toevlugt neemen tot alle andere hulpmiddelen, die voor handen Zyn, en inzonderheid ons voordeel doen met de onderregtingen de wy van onze vrienden bekomen, of die wy uit nuttige oeken haalen kunnen; Onze Geest wordt doorgaans door veclerleie vooroordeelen beneveld, die ons in menigvuldige dwaalingen ftorten; Dit is eene algemeene waarbeid , welke de ervarenis aan alle menfchen leert, welke wy zelve dik- wils ondervonden hebben, en die òns gevolgelyk met een diepen indruk van onze feilbaarheid vervullen ,en aanzetten moet, om tegen alle oorzaaken , welke ons van de waarheid verwyderen kunnen, zorgvuldig te waaken, en alle mooge- lyke poogingen , ter verligting van onzen Geest , en ter verbetering onzer denkbeelden , aan te wenden. Én zo de zugt voor waarheid , zo eene loffelyke begeerte om ons ver- ftand en oordeel te volmaaken , zig: eenmaal meester van onze harten heeft gemaakt , zullen wy altoas voorwerpen | tover A EN ZEREKUND EK 32? t'over vinden , wasr omtrent wy onzen weetlest met zo veel vermaak, als voordeel , te werke kunnen ftellen, om dat zy tevens aangenaam, en van het hoogfte belang zyn. aar ons eige gedrag behoort altoos het voornaam en byzonder voorwerp onzer aandagt en opmerking te wezen ; wy moeten ons zelven dikwerf afvraagen, hoe wel wy onze : kennis beleefd, en ons zelven naar onze overtuiging, ge- draagen hebben. Een der oude Wysgeeren vorderde van zyne Leerlingen, dat zy nooit één dag fluiten zouden, zon» der dat zy, voor zig te bedde te begeeven , zig op het aller- naauwkeurigst alles errinnerden, wat zy op denzelven bye zonderlyk gedagt, gefprooken, en voornaamelyk verrigt „ of met één woord, hoe zy denzelven befteed hadden; en de ftandvastige onderhouding van zulk een regel kan niet misfen van ons merkelyke vorderingen , in het werk der Deugd, te doen maaken, onze voorzigtigheid te vermeer- deren, de oorzaaken onzer afdwaalingen voor te koomen, onze Zedelyke ongefteldheden aan onze eige onbenevelde oogen bloot te leggen , ons zelve te doen kennen , voor alle verzoekingen en gevaaren te leeren wagten , en dus den hoogften top van Zedelyke volmaaktheid te beklimmen , daar onze redelyke Natuur voor gefchikt en vatbaar is. Der menfchen Geest is altoos werkzaam, en moet altoos eenig voorwerp van bezigheid en overdenking hebben, Maar waarom deze zugt dan niet ten nutte gewend ? en denzelven tot wezenlyke bezigheden, tot waardige befpie- gelingen bepaald? Wat moogelyke verfchooning kan iemand inbrengen, dat hy zulk een edel, zulk een verheye wezen als zyne redelyke Ziel onophoudelyk met hbeuzelingen pacit, dat hy niets anders bedoelt, dan zig zelven te ver: dooven of te ontvlieden , zynen kostelyken tyd te dooden, en het dierbaarst gefchenk, °t welk de Opperfte Goedheid hem gefchonken heeft, nutteloos te fpillen! Hoe zal een verftandig Mensch, hoe zal iemand , die zyn hoogst belan en eeuwig geluk wysfelyk ter harte neemt , niet veel eer befluiten , om alle de kostelyke oogenblikken zyns kort- ftondigen levens , met alle bedenkely leg, te befteeden , en zig te gewennen ‚om „voor een dwaas en kinderagtig , een wezenlyk vermaak , te zoeken , in plaats van {pel en tydkorting , nuttige voorwerpen te be- tragten, en in plaats eindelyk van God, en zig zelven te ontvlieden , zig, met een gerust geweeten, en vrolyk harte, onophoudelyk in zyne nabyheid te verlustigen. Bb4. K E- e zuinigheid en over-. ` ~- _ gaz EERNIGE BYZONDERHEDEN ' EENIGE BYZONDERHEDEN WEGENS SENEGAL, ` getrokken uit de Histoire Naturelle du Senegal, avec la Relation abregée d'un voyage , fait en ce Pat pendant les années 1749—1753. par MR. ADANSON. Correspondant de T Academie Royale ' des Sciences. | e JK gevoelde, zegt onze Schryver., reeds in myne vroege » A jeugd,eenefterke zugt voorde Natuurkunde en Natuur- » lyke Historie,en gaf my hier geheellyk aan over ”.De Kruid- kunde was byzonderlyk de weeteníchap , welke hem in den beginne boven andere bezig hieldt. Ten dien einde woon- de hy de openbaare Lesfen der Heeren de Jussieu in den Tuin des Konings naarftig by; En na meer dan zes jaaren Jang alle moogelyke vrigt uit hunne onderregtingen ge- trokken te hebben, ftelde hy het voorheemen , dat hy reeds van overlang gekoesterd hadt, om namelyk zyne kundighe- den door buitenlandfche Reizen te volmaaken, eindelyk te werk , als by zig zelven overtuigd, dat hy, door het bezig: tigen van andere Waereld-deelen, aan Europa eenige nut- tige kundigheden in deze gewigtige weeteníchap zou kunnen mededeelen; En ’t was met deze inzigten en overtuiging , dat de Heer ADANSON zig te Oriënt {cheep begaf , om naar dat gedeelte van Africa,dat onder de Rven-Nagts-Lyn legt, teftevenen. Ík zal geen verflag geeven wegens alle de by- zonderheden zyner Reize ; Ik kan egter niet’ voorby, om my een oogenblik by de Visfchery van ’t Eiland Tenerifa op te houden. Als de nagt is gekaomen „en de zee ftil is, voor gien zig de bewooners van dit Eiland van flambouwen, en verfpreiden zig met hunne Canoes langs de geheele Reede, een uur in °t rond, „Als zy al vaarende zulke plaat{en ein- delyk aantreffen, die hen voorkoomen,.de Vischrykfte te wezen, en daar zy derhalven goed vinden hun geluk te bee proeven, blyven zy leggen , en houden „hunne flambouwen derwyze over “t water, dat ’er de visch door vermaakt en gelokt wordt, zonder de al te fterke flikkering te vreezen. Zo dra zy eene genoegzaame menigte visch by elkander zien, werpen zy het net, dat zy fchielyk te rug haalen, en in hunne Canoes uitftorten ; beginnende ftraks daar op we- der: met hunne flambouwen te ligten, om andere visch te lokken, en vervolgens het net te werpen, het geen zy zo lang herhaalen, tot dat zy hunnen voozraad bekoomen, of genoegzaame vragt gekreegen hebben, ` Celk . . | ely nm" À = \ | WEGENS SENEGAL, 328 ” Gelyk de Heer Mimnfpn op ecne gunftige wyze bekend was by den Dere&eur-Generaal der Franfche West-Indiën p den Heer De Ja Brue, -en deze hem alle moogelyk vermaak - poogde te doen, zo kreeg hy hier’ door eene wenfchelyke gelegenheid , om zyne oogmerken te bereiken. Hy hadt eene onbelemmerde vryheid van zig Landwaards in te bes geevens alles, dat hy goed vondt, te onderzoeken, en dè voortbrengzels van °t Gewest op te neemen. Gemelde Heer bezorgde hem een Canoe, eenige Zwarten, om hem te gee leiden, en een Tolk, om zig te doen veritaan. Na eent moeijelyke Reize door bosíchen , ftruwellen , dorre eñ brandende woeftynen, en over verfcheide Rivieren, kwam onze Schryver eindelyk al jaagende, en Kruiden zoekende in het gehugt sor; Hy vondt ’er het Hoofd, wien de Nes gers Borom-Dek „of Dorp-meester noemen; Dit was een man van omtrent vyftig jaaren, met een witten baard, en gryzê hairen 3 Hy zat op den grond , onder het lommer van ¢en boom , die voor zyn hut ftondt, en was, ónder ’t rooken van een pypjėè, bezig wat te kouten met zyne vrienden, Zo dra hy den Heer Adanfon vernam , ftondt hy op, gaf hem driemaalen de hand, dezelve telkenmaalen tegen zyn. voorhoofd , en vervolgens op zyn borst leggende, ondet een driemaal herhaald vraagen , boe by voer; het welk onzé Schryver naderhand vernam „de gewoone wyze van groetet hier ‘te Lande te zyn. Vervolgens liet hy een matje fprei- den, waar-op hy dèn vreemdeling verzogt te gaan zitten plaatfende zig zelven op een der tippen of uiterfte punten s zonder dat men hem door eenige verzoeken of noodigingetk beweegen konde , om ‘er een grooter gedeelte van te bee {laan, of zig meer naar °t midden te begeeven. Dit is een bewys van eerbied, °t welk de Zwarten-den Europezanen , âls die zy verre boven zig befchouwen , gemeenlyk toonen De Nrouwen -van het Opperhoofd, kwamen een oogenblik daar na mert haare kinderen, om ook haare eerbiedigheid aan den Vreemdeling te betuigen, en bragten hem eenige kop» pen melk, terwyl het middag-maal vervaardigd wierdt. Dé kinderen van beiderleie kunne , zelfs die reeds negen of tien jaaren oud waren, liepen'geheel naakt. Men zou moo- gelyk vermoeden, dat de meisjes zig deswegen in het by- zyn -van een Vreemdeling gefchaamd zouden hebben, ‚ Maar niets, dat ’er naar geleek, was ‘er in dezelve te be- fpeuren ; „men mogt zo digt by haar koomen , als men » Wilde, men mogt ze aanraaken, ftryken , kittelen , men „ Zag nog beginzels van fchaamte, nog van wellust; Eene Bb 5 a Of- i t — aa. amt n a. en . - æ- M- W a | e 524 EENIGE BYZONDERHEDEN s» ongedwonge vryheid , eene natuurlyke en onbelemmerde ~ houding maakten haar fteeds bekoorlyk ”. Dit is zeker- Iyk eene opmerkelyke byzonderheid, en even vreemd moet het, dunkt my, voorkoomen, dat men „ kinderen , die pas „, ten half jaar oud waren, reeds aan zig zelven overliet „en » deze gemeenlyk al begonden te loopen. Werwaards, ver- „ volgt de Heer Adan » ik myne oogen wendde in dee- » Zen bekoorlyken oord , °t was alles behaagelyk , en al » Wat zig aan myn gezigt voordeedt , fchetfte my den aller. „> volmaaktften {taat der zuivere Natuur. Eene verrukke- » lyke eenzaamheid, die allerwegen in aangenaame lands- s douwen uitzag ; de bevallige gelegenheid der hutten , „ die hier en daar in ’t veld ftonden, en altoos van hemel » hooge boomen omvangen waren; de wellustige ledigheid „ der Negers, die onder *t lieffelyk lommer lagen uitge- s ftrekt; de rust en vergenoeging , die op hunne wezens » waren afgebeeld ; de eenvoudigheid hunner kledy ; de a onnozelheid hunner vermaaken ; de zuiverheid hunner » Leden , alles bragt my het denkbeeld der eerfte wereld » in gedagten, en ik verbeeldde my, by onze Voor-ouders » in het Paradys te zyn ”. Met deze befpiegelingen hield zig onze Schryver bezig, toen men hem kwam aandienen , dat het middag-maal wierdt opgedischt. Het Opperhoofd , zyne kinderen en eenige goede Vrienden zaten met de beenen kruislings over elkander , op den grond , rondom een grooten houten bak met Couscous, zynde een foort van Bouilki , die met honig gemaakt wordt. Het, Opperhoofd lict onzen Schryver by zig zitten , en begon te eeten, fee. kende zyn hand in den fchotel, en neemende een hand vol vleesch en fop , dat hy verder met zyne vingers rolde en kneeddé, en dus naar Zyn mond bragt , by gebrek van le- pels of vorken , als waar van zy ’t gebruik niet kennen, H verzogt zyn vreemden gast hem rustig na te volgen, Ww deze deedt , maar de kost zeer laf en fmaakeloos vindende, fchiclyk af ħieldt, ’t geen egter niet belettede , dat de fcho- tel in een oogenblik leedig was. In dit ééne geregt be- ftondt het gansch onthaal, en de maaltyd geëindigd zynde, boodt een jong flavinnetje gansch naakt, aan elk der gas- ten, de een na de andere een kom water aan, daar elk uit dronk, en ‘er daar op zyne hand, die hem voor lepel ge- diend hadt, in afwiesch. „Men wilde onzen Schryver op een Bal houden, dat men voorhadt dien dag te geeven. Maar dewyl het reeds laat was, nam hy affcheid van ’t Op perhoofd , die hem door zyne Muficanten meer dan te ot WEGENS SENEGAL. 325 honderd fchreeden wyd deedt geleiden, daar zig eene me- nigte jonge Lieden byvoegden, die op ’t geluid der trom- men voor en om hem danften. Dit onthaal gaf hem een zeer .gunttig denkbeeld wegens het karakter dier volkeren, en hy befloot „zig nog al verder Landwaards in te begeeven. Ik zal eenige byzonderheden.mededeelen, welke hem in die verfcheide kleine:reisjes voorkwamen. De Heer ddanfon op zekeren tyd het Land der Maringoing gaande bezien, zo wierden alle de kleine kinderen „die nog nooit een Blanken gezien hadden, bang voor hem, liepen ylings weg, en zogten een wykplaats tusíchen de beenen unner moeders. Eerlang egter wierden zy wat gemeen; zaamer , waagden het om hem te naderen, en wel haast wierdt hy van een troep kinderen van beiderfeie kunne, die door de nieuwsgierigheid om hem te zien, herwaards faa- men vloeiden, omringd. De ééne vattede zyne klederen ; andere bekeeken en bevoelden zyn linnen. Zommigen hiels den zig met zyn hoed, en veelen met zyn hoofd-hair, dat hy in een hairzak droeg. bezig. Allen ftonden zy over zulk lang hair, als °t geen zv aan de flaapen van zyn hoofd, en boven.zyne ooren zagen , ten uiterften verwonderd. Hy gaf eenigen zyn goud-beurs te bekyken, welke zy meenden vol Tabak te zyn, wegens de gelykheid, die zy ‘er tusfchen vonden „“met een klein ledere zakje, dat zy met Tabak ge- vuld , voor op hunne borst draagen. Maar om hen- nog meer teverrasten, zo maakte de Heer Adanfon zyn hair-zak, los, en nam bien weg, waar op zy met de uiterfte verbaasd- heid zyn hair tot ap zyn middel toe zagen nedervallen. Hy gaf ze vryheid, om het zelve met hunne handen te betas- ten, en van naby te bekyken ; en zy floegen van verbaasd- heid in de handen, toen zy duidelyk zagen, dat dit lange hair wezenlyk.aan het hoofd vast zat. | De Heer Adanfan zag in den omtrek van dit Land, een groot foort van doornagtig kruidje roer my niet, by de Ne- gers Guerackiao , dat is te zeggen, goeden dag geheeten. en geeft dien-naam aan de Plant, om dat, als men dezel- ve aanraakt, uf ’er digt by {preekt , zy haare bladeren aan- - ftonds vallen laat , als ware het, om den byftanders te groeten, goeden dag te weníchen, en te betuigen, dat zy gevoelig is voor de beleefdheid, die men haar bewyst. Geduurende het verblyf van onzen Schryver te Podor „aan de oevers van de Rivier de Niger, was hy oog-getuige van, eene vertooning, welke verdient aangehaald te worden. Men ‘hadt op dit-Comptoir , fints twee jaaren , çen paar „trulse 826 EENIGE BYZONDERHEDEN Strais-vogels onderhouden en gevoed , welke, fchoon nog jong > egter byna zo groot waren ? als of zy ‘hunnen vol- en wasdom hadden. Zy waren zo'tam , dater de kinderen mede fpeelden, en dat eindelyk twee jonge Negers waag- ~ den, om op den grootften dier twee vogelen te gaan zitten. De vogel gevoelde zo dra dien last niet op zyn rug, of hy zettede het uit al zyne magt op °t loopen, en voerde hen , met eene verbaazende fnelheid, verfcheïide maalen het Do ‚om, zonder dat het moogelyk was, om denzelven op eeni- e andere wyze te fluiten , dan door den weg ‚dien hy langs wam. toe te floppen. Om de kragt dier vogels te beproe- yen , zettede men een volwasten en vry zwaaren Neger op den kléinften derzelver, en twee andere Negers van gelyke geftalte op den grootften. Die last fcheen hen bei- de niet te Zwaar; zy droegen denzelven zonder het minfte teken van ongemak. Eerst begonden zy zagtelyk te draa- ven, vervolgens, toen men ze een weinig hadt aangezet , fprefden zy hunne korte vlerken uit, als of zy zig van den wind bedienen wilden , en namen zulk een fnellên ‘loop „ ‚dat zy geen grond fcheenen te roeren, en zekerlyk de beste Engeliche Paarden zeer verre agter zig gelaaten zouden hebben; Zy zouden het naar alle waarfchynlykheid tegen deze op den duur niet kunnen uithouden, maar het ongee twyffeld in fpoed zeer verre van dezelve winneù. Van hoe veel dienst en nuttig gebruik zou dit Dier dan kunnen wore den, als men middel wist te vinden, om het zelve te teme men en te onderwyzen als de Paarden. | Op de Magdalene- Eilanden en in andere Streeken van Se- nega? vindt men een Boom, wien de Inwooners in hun taal dapen- Brood noemen, en wiens verbaazende dikte onze ap- merking ten hoogften verdient, onze Schryver vondt ’er, van BEN naar Caap Verde gaande , twee op zynen weg, waar van hy befloot met een touw naauwkeuriglyk den om- trek te meeten. Hy bevondt dien des eenen Booms zes en zeventig, dien des anderen zeven en zeventig voeten groot te zyn, datis te zeggen, dat deze beide Boomen een mid- dellyn van meer dan vyf-en-twintig voeten hadden, of, ge- k de Land-Lieden fpreeken , meer dan vyf-en-twintig woeten over °t kruis dik waren. Hunne hoogte was niet veel meer dan van zestig voeten. Van boven uit den ftam ‚_fehooten verfcheide takken , waar van zig zommigen Hori- zontaal of naar den Gezigt-einder uitftrekten , maar aan der- zelver uit-einde, door hunrie natuurlyke zwaarte nederbùi- gende, den grond veelal raakten. toohde zig honderd en tien voeten lang , Zonder dat gex deelte mede in aanmerking te neenien , °t welk nog inden `, grond was, en zig, als men de fynfte hairwortels mede re- _ kent, moogelyk nog eens zo verre zal hebben uitgeftrekts Het is onbegrypelyk, dat de befchryving dier boomen vers zuimd zy door hen, die ons de Historie van Senegal gegee- ven hebben, en dat zo veel te meer, om dat ‘er geen Boont. bekender is in °t Land, dan deze. Onze Schryver heeft ’er verfcheidene aangetroffen , daar veele Europeaanen hunne naamen op gefneeden hadden, met het jaargetal daar bys, Hy las op zommigen naamen inde vyftiende, op anderen in de zestiende eeuwen gefnéeden. Die Letters waren thans: een half voet en meer in de lengte opgegroeid, maar zy vers toonden zig niet zeer wyd of gaapende, waar uit men op goeden grond fchynt te mogen befluiten, dat deze naamen, op de boomen zyn gefneeden , na dat dezelve bykahs hunner dikte reeds bekoomen hadden, en dat zy derhalven toen , wel verre van jeugdig „reeds zeer oud moeten zyngeweest y Het welk des te minder vreemd zal voorkoomen, als men in aanmerking neemt „dat deze Boomen , gelyk zy de groots. fte zyn des werelds, zo ook, naar alle waarfchynlykheid ș' van alle andere , die op de Aarde zyn, het langst groeijen en leeven, en de oudfte worden kunnen, B Men zamelt in de Rivier de Niger, zes of Zeven mylen van haaren mond, de Oesters van de Boomen in,gelyk men dezelve elders van de Rotfen haalt. Het verbazende, het ongeloafelyke dat hier in is, zal aanftonds op houden, zo: dra men de zaak nader zal verklaard en opgehelderd hebben. De wortels der Boomen , die langs de Oevers der Rivieg ftaan , worden, door de geduurige ichuuring van het water y veelal van aarde ontbloot; terwyl de takker der Boomen: zelve in hêt water hangen. Die fchuuring van het water y’ . welke door den ftroom der Rivier reeds {terk genoeg was y wordt nog vermeerderd door de Ebbe en Vloed der Zee y welke zig tot zeer wyd in de Rivier doet gevoelen, zo dat- het water in dezelve tot zes of zeven mylen bykans de zout heid van zeewater behoudt. De Oesters nu met den vloed: de Rivier opgevoerd, hegten zig aan de ontbloote wortels s : | o « r j 328 EENIGE BYZONDERHEDEN of aan de takken der boemen die in °t water hanpen „èn teelen daar voort. Als nu het water tegen het einde der Ebbe op zyn laagst is, kan men dezelve in groote meénigte zien, en op eene zeer gemaklyke wyze vangen. De Negers hebben geene de minfte moeite om ze te bekoomen. Zy hakken ten dien einde den tak of wortel daar zy aan zitten’, flegts af; dus krygen zy 'er dikwils honderd te gelyk, en als ’er vericheide takken by malkander hangen, maakt dit zomtyds een Bouquet van Oesters, daar een man genoeg aan te draagen heeft. Men zou niet ligt vermoeden, dat zulk een veragtelyk ongedierte, als de Sprinkhaanen , den Mensch tot voedzel vertrekken kam Het is egter eene zekere zaak , dat verfcheide volkeren van Africa dit voedzel nuttigen. Zy hebben zelfs verfcheide manieren van het te bereiden. Zom- . migen ftampen ze, en maaken ’er eene Bouillf van met melk. Anderen braaden ze alleenlyk op koolen, en vinden ‘er weet lekkerny in. Het is naauwelyks te hefeffen , wat ysfelyke wanorders dit allerfchadelykst ongedierte aan de-landeryën van Senegal …_veroorzaake. Onze Schryver verhaalt, dat by op zekeren morgen de lugt eensklaps als door eene dikke wolk ver- donkerd zag. De oorzaak dier fchielyke duisternis was ee- ne verbaazende menigte Sprinkhaanen, die omtrent tien of twaalf roeden boven de oppervlakte der aarde vloogen, en een omtrek van verfcheide mylen lands bedekten; die wolk wierdt door een vry fterken Westen wind aangevoerd. De- zelve liep den geheelen voormiddag door de naby gelegen Landen rond, en men geloofde dat eene tegenftrydige wind het ongedierte weder zeewaards voerde , en in dezelve ne- derftortte. Zy voerden de verwoesting allerwegen , daar zyrrokken „mede, en na alle de gewasfen, vrugten, en bladeren der Boomen vertlonden te hebben, tastten zy den fchors derzelver aan. Het Riet zelfs, daar de hutten der inboorlingen mede gedekt waren, hoe dor en droog, was niet vry voor hunnen aanval. De Heer Adanfon ving ’er verfcheidene, waar van hy ’er Zommigen in zyn Kabinet ‘bewaart. Eene zeer opmerkelyke byzonderheid vertoonde zig ondertusfchen in dit geval, die wy vooral niet ftilzwy- gende behooren voorby te gaans Te weeten, dat de blade- ren der Boomen, welke door dit ongedierte waren afgegee- ten, zig door eene verbaazende vrugtbaarheid, en grooten overvloėd van fappen , ftraks na ’t ongeval wederom herftel- ‚ den, en de Boomen, binnen vier dagen, na dat zy kaal ge- choo- f A | hS WEGENS SENEGAL. ' 329 fchooren waren, Zig weder tamelyk groen vertoonden, er weinig tekens lieten zien van den fellen aanval, dien zy hadden moeten lyden. In den omtrek van het Eiland van Goeree hebben de Zee, en de visch, die men ’er in vangt, eene zeer byzondere ei- genfchap 3 laat ons den Heer Adanfon zelven verlag zyner ‚ waarneemingen, ten dezen opzigte, laaten doen. „ Ik had „in myn kamer, zegt hy, allerwegen Vlootjes vol met „ Zeewater ftaan , daar ik levendige visfchen in hieldt , „ welk des nagts een ligt even als dat van: Phosphorus van „zig gaven. De bokaalen, die met {chelpen ftonden, de » visfchen zelfs, die op myn tafel lagen uitgeftrekt , gaven „ allen een dergelyk ligt van zig. Alle deze ligten te fan- „ men flikkerende , en op verfcheide ftukken die in myn », kamer waren, op de muuren zelve gevangen en te rug ‚ gekaatst , verdubbelden doordeze wêerftraaling het fchyn- „ Zel zelve der lichtende lighaamen, en fcheenen myn ka- „ mer in vuur en vlam te zetten. Ik wil wel bekennen , »„ dat, toen ik wakker wordende, die wonderlyke vertoo- 2 ning voor de eerfte reize zag, ik ’er ten uiterften van „ verfchrikte „en door eene angftige vrees bevangen wierdt, „ Ik begreep egter wel haast, wat het was, ik wierdt al- „ lengs gemeenzaamer met dit gezigt, en had ‘er. geene >> aandoening meer van, dan die van yermaak, om zo zeld. „> Zaame en fraaije vertooning te bekyken. Fraai zal men » dezelve inderdaad met my gereedelyk noemen, zo dra ik > er nog bygevoegd hebbe, dat ieder Visch derwyze fchit- „terde, dat hy zyne natuurlyke gedaante naauwkeuriglyk s behieldt, en zig alleenlyk met alle zyne trekker glaazig „ €n vuurig vertoonde. Op dezelfde wyze was het ook „ met de fchelpen gelegen, en in het algemeen met alle de „ voortbrengzels der Zee, die ik op myn kamer had.. De „ Vlootjes zelve , die vol Zeewater ftonden , vertoonden „ Zig als brandende ovens. De Zee, als dezelve verbolgen > was, en hol ging , gaf my even het zelfde gezigt in ’t „ groot. Haare hemel-hooge gölven vertoonden zig niet » anders , dan als brandende bergen , of liever als bergen „ van enkel vuur; Dit maakte eene verbaazende uitwerking „ op mynen geest en zintuigen; En dat zo veel te meêr , „> om dat ik van alle vreeze voor dit verfchynzel ten eene- » maalen vry , my geheellyk aan eene aangenaame verwon- s» dering konde overgeeven ”. | De Inwooners van Senegal hebben zo veel eerbied voor de Slangen , dat zy dezelve onverhinderd laaten kruipen s groei- 830. EENIGE BYZONDERHBDEN groeijen, en zelfs tot in hunne hutten voortteelen , fchoorf - dit ongedierte menigmaalen hunne kuikens op eet, en zom- tyds niet fchroomt by -hen te bed te koomen. Op zekeren fag, dat de Heer „duanfon met het Opperboofd en zyne Fa- milie op een Matje zat,in ’t midden van het Dorp Sor, kwam een Adder, na dat dezelve eerst rondom het ganfche gezel- {chap was gekroopen, tot hem in het byzonder naderen 3 Die gemeenzaamheid mishaagde hem, en om dezelve af te {nyden, en ’er de gevolgen van voor te koomen , vattede hy een ftok, en floeg den Adder op den kop, dat hy ftorf , of ten mintten in zwym lag, leder een vloog ylings op „ roepende en fchreeuwende , als of hy een- moord begaan hadt; men fpreide zig van elkander af, men vlugtte, evert als of het grootfte ongeluk aan het Dorp was overgekoo- men, of dat de vyand in het zelve was. Men vindt in het zoete water van den Niger den Visch , dien de Franfíchen Zrembleur noemen, en by ons gemeenlyk Torpedo, of Beef-dal heet, om dat dezelve die zonderlinge eigen{chap heeft, om eene pynlyke trilling te verwekken in de leden der geenen, welke dezen Visch of onmiddelvk met de hand , of met cene yzere roede, of zelfs een harden {tok aanraaken. De uitwerking verfchilt weinig van die der Ele@ricaale {chok in de Leidfche Proefneemingen. Zy deelt zig ook mede door het enkel aanraaken met een ftok of yze- re roede, van vyf of zes voeten lang, en de beweeging of trilling is zo fterk, dat men alles, wat men in de handen heeft , daar uit laat vallen, gelyk onze Reiziger dit verfchet- de maalen „dat hy ’er de Proef van nam, ondervonden heeft. Het lighaam van dien Visch is rond, zonder fchubben , en glibberig als dat van eene Aal, maar veel dikker, naar even- rtedigheid der grootte of lengte. Het vleesch, fchoon vry goed van fmaak, is in ’t gebruik egter niet even gezond, woor allerleie foort van menfchen. . , Ecne andere byzonderheid van de Rivier de Niger is de Pellikaan, anders genaamd, de Groot-ffrot , die even alsde Zwanen, deftig op het.water, om zo te fpreeken , wandelt. it zyn buiten den Struis „de grootfte Vogels van het Land. Zy hebben onder hun bek , die omtrent anderhalf voet lang is, een zak, daar omtrent twee-en-twintig Paryíche pinten ` water WEGENS SENEGAL 331 i] water in kunnen. De dienst,węiken zy van dezen zak heb- ben, is enkel voor de Visfchery. Hetis een foort van fuik - of werpnet', zo als men het pefchouwen wil, welke de na- tuur aan deze Dieren heeft gegeven , om in hunne groote behoeftens te voorzien , en middelen van beftaan te ver- Schaffen. Zy kon dit middel van onderhoud aan geen Dier gegeeven hebben, het welk ‘er zig beter van wist te bedie- nen; en men kan zeggen, dat deze Vogels de Visfchery volmaakt wel verftaan. Zy zwemmen gemeenlyk op ondiep- tens in gezelfchap en by troepen faamen ; en maaken , als zy aan ’t visfchen zullen tyen , eerst een grooten kring; dien zy vervolgens, met naar °t middelpunt te zwemmen „fteeds naauweren naauwer maaken, om dus de Visch, welke in de- zen omtrek is , als in een drom by elkander te jaagen , en door de beweeging hunner pooten te houden. Als zy oor- deelen, een genoegzaamen voorraad binnen dien kreits te hebben, ploffen zy hunnen langen grooten bek, geheellyk open ‚met eene verbaazende fnelheid in het water „en fluiten denzelven even fchielyk weder toe, op gelyke wyze als een Visfcher zyn werp-net op’t onverwagtst in ’t water werpen- de, en weder na zig trekkende, de Visch daar tusfchen in befluit. Om het water, dat zy tevens in hun zak gekreegen hebben , gemaklyk weder te loozen ‚houden zy hun bek flegts een weinig op zyde , openen denzelven eventjes, en laaten dus al het water fchoon uitlopen. De Visch blyftdusdroog in hunnen zak, zy gàan ’er mede te land, en eeten dezelve ` daar op hun gemak vreedzaam op. Wy zullen de byzonderheden, welke wy voorhadden van Senegal te melden, befluiten met een woord te zeggen, van een Festyn of Bal, dat de aanzienlykften daar van tyd tot tyd geeven , en alwaar de Heeren van den eerften rang met hunne Paarden koomen danfen. Niets is vermaakelyker, dan deze moedige Dieren voor een oogenblik hunne drift te Zien afleggen, of liever wysfelyk matigen, om zich naar de Order van het Feest te fchikken , en op de maat te danfen, zy ligten hunne voeten geregeld op , en {laan lugtig en in Cadans op de aarde. Alle de beweegingen, die zy maaken; ftemmen met het geluit en den toon der Inftrumenten vol- maaktelyk over een, en niets, eindelyk, gelykt meer naar’ eene geregelde en wel uitgevoerde dans, dan hun getrippel. Het fchynt , dat het Feest voor hen is ingefteld „zo veel deel neemen zy in ’t zelve , zo veele moeite geeven zy zig, om °t zelve wel te doen gelukken, en zo gevoelig zyn zy voor NL DEEL. MENGELW. NO. Q. Cc de ` nn ë ē O m $32 EENIGE BYZONDERHEDEN, WEGENS. SENEGAL; de Toejuichingen, die zy deswegeas ontfangen. De Rid: ders zelve ondertusfchen zyn het voornaamelyk , waaraan men dit vermaak te danken heeft; zy geleiden hunne Paar- den; zy bettieren dezelve, en Boen ze alles nabootfen, wat Zy door derzelver beweging en houding voor hebben tever- toonen. Dan eens een Gevegt, dan eene Worfteling , dan een Jagt, een Dans of iets anders van dezen aart. Het is als Ooggetuige, dat de Heer Zdanfon hier van fpreekt. Dog om niet langwylig te worden, moeten wy met den- zelven eindelyk te rugge keeren. Hy is vier agtertenvolgen- de jaaren indit Land geweest; geduurende welke hy zyntyd gewoonlyk tusfchen de Planten, de Dieren en des Schelpen verdeelde. Hy wierdtop het laatst van eene ziekte aangetast, die waarfchynlyk door het fteeken der zonne veroorzaakt was geworden} en waaraan hy dagt te fterven; hyontfnap- te het egter, maar was verpligt te vertrekken, toen hy nog op verre na niet volkoomen herfteld was. ‘Van alle de Sche- pen, welke uit Vrankryk. aan de Kust gekoornen waren , was er nog maar één voor handen; de andere waren reeds te rug gekeerd. Schoon uog zwak, vondt hy egter goed ‚om zig deze gelegenheid niet te laaten ontflippen, maar zig daar op te begeeven , en vertrok met het zelve, van deRee- de van Senegal den 6 September 1753. De Reis was lang en evaarlyk , en het was eerst den 4 January des volgenden aars ‚ dat hy in de Haven van Brest aankwam ; van waar hy vyf weeken daârna naar Parys vertrok. Zyn eerfte werk was hier, om alle de aanmerkingen en waarneemingen die hy op zyne geheele Reis gemaakt hadt , in eene zekere order te fchikken; en dewyl hy bedoelde , om eene volleedige na- tuurlyke Historie te geeverf , wilde hy eerst met de Schelpen beginnen. … Ik had nog eene andere rede, zegt hy, welke » my deedt befluiten , om aan deze de voorkeur te geeven, ə Omdat dezelve tot hier toe meest verwaarloosd waren. Ik » durf zeggen, dat ik in dit Stuk mynen Lezer zeer veele s nieuwe zaaken zal voordraagen enz”. Men moet ook er- ennen, dat hy t ftuk zeer wel uitgevoerd „eneen goed ge- bruik gemaakt heeft van de vrugtbaarheid welke de zee van senegaltendezenopzigte zo gunftig onderfcheidt; en dat vee- le keurlyke zaaken , in een goeden ftyl befchreeven , en ze- dig voorgefteld, dit werk een graoten luister byzetten. DE DE VEROORDEELING VAN JEAN CALAS, 333 DE VEROORDEELING VAN JEAN CALAS, OP DE ONZINNI® GE WOEDE VAN HET BYGELOOF. | De vézameling van uitgegeevene Franfche gefchriften, met betrekking totden Regtshandel van Zouloufe in't ver- en van Fean Calas; ons ter hand gekomen zynde, zo heeft het ons, dezelve doorbladerd hebbende , niet onnut gefcheenen, daar uit den Lezer een beknopt eenvoudig berigt Van dit voorval mede te deelen. Het zelve kan ons tot een aan- merkelyk {taal verfttekken van den verfchrikkelyken invloed , die de Geestdryvery en ’t Bygeloof, zelfs in onze dagen, en onder eene anderszins befchaafde Natie , op der menfchen ge- thoederen heeft. We zullen vooraf het Huisgezin van Calas, dat de droevige gevolgen hier van ondervindt, kortlyk be- 3 | Jean Calas, een Koopman te Touloufe „aldaar , van voor om- trent veertig fraren woonagtig, was, gelyk zyne Vaders „den Protestantfchen Godsdienst toegedaan; voor toverige een ge- trouw Onderdaan van den Koning, en een welmeenend Burger van zyn Vaderland. Hy huwde in °t jaar 1731 met Anne-Koft Cabibel, gebooren uit Refugies in England , van ’s Moeders Grootmoeders zyde vermaag{chapt , aan een der doorlugtigfte huizen van de Provintie Languedoc. Uit dit huwelyk waaren zes kinderen voortgefprooten. Marc- Antoine Calas , Fean Pierre Calas, Louis Calas, die reeds voor eenigen tyd den Ka- tholyken Godsdienst omhelsd had, Louis Donat Calas , die een Koopman is, en twee Dogters Anne-Rofè en Anne Calas. In dit Huisgezin was een bejaard Meisje, Jeannette, dat Ze- dert dertig jaaren aldaar gediend en de kinderen opgevoed had, Dit meisje was bekend van wegen haare aankleeving | aan _ (*) Deeze verzameling behelst de volgende ftukken, Mémoires @confulter , €} Confultation pour la Dame Anne-Rofe Cabibel, veu- ve Calas , EF pour fes Enfans.. Mémoire pour Dame Anne - Rofe Ca bibel verwe du Sieur Fean Calas ‚Marchand a Touloufe ; Louis Ef Louis- Donat Calas leurs fils ; E Anne- Rofe EP Anne Calas leurs files, Deman- deurs en casfation d'un Arrés du Parlement de Touloufe du 9 Mars 1762. Extrait d'une Lettre de la Dame veuve Calas. Lettre de Donat Calas,. Mémoire de Donat Calas , pour fon Pere, fa Mere „€$ fon Frere. Decla- ration de Pierre Calas. Un Ecrit bistorique de cette affaire, auquel on a joint le recit d'une femblable arrivée il y'a quelques tems en An- gleterre, dans laquelle néanmoins les Accufés innocens nent pas fuc combé. Lettre de M. de Voltaire a M. d'Alembert , pour Jeruêr de Jui- te alix Mémoires des Calas. c | | C 2 334 DE VEROORDEELIN 6 aan den Katholyken Godsdienst „en voorbeeldige Godsvrugts ook had zy zeer veel toegebragt tot: de zogenaamde bekee- ring van Louis Calas. De Ouders, die hunnen Zoon Louis nooit hebben zoeken te mishandelen „om zyne verandering, hebben zig ook jegens dit Meisje, niettegenftaande dat ge- val, altoos wel gedraagen, en °t zelve inhunnen dienst ge- houden; tot geen onduidelyk bewys, dat zy zich door geen redeloozen yver voor den Godsdienst lieten vervoeren ( *). ~ Marc-Antoine Calas, de oudfte Zoon, ( wiens characteren omftandighbeden hier byzonder aanmerking vereisfchen,) had voorheen ten oogmerk gehad Advocaat te worden ; maar ’t was hem niet mogelyk geweest dit doelwit te bereiken , uit hoofde dat y niet had konnen befluiten meinëedig te wee- zen „ter verkryginge van het daar toe vereischte certificaat van Gutholiciteit. Dit had hem het oog doen wenden op den Koop- handel ; doch de omftandigheden van zynen Vader lieten niet toe, dat dezelve hem deel gave in zyne Negotie; en de laatere poogingen van Marc- Antoine , om eene compagnie- fchap aan te gaan met een Koopman van Alais, mislukten. Flet eene en ’t andere ftortte deezen Jongeling. nu reedsden ouderdom van 28 jaaren bereikt hebbende, van een myme- rend humeur en zwaarmoedigen inborst zynde, in een bart- ` treffend verdriet en bittere kwelling des geestes. Hy tragtte dit mènigwerf te verzetten, door zich in zynen ledigen tyd aan Divertisfementen over te geeven ; inzonderheid vermaak- te hy zich veelal ’s avonds met fpeelen op °t Billard „daar hy niet zelden zyne geringe geltfonune in de waagfchaal ftelde en verloor; dat hem nu en dan wel eens blootttelde voorde regtmaatige beftraffingen zynes Vaders; welk alles zyn hart- zeer verdubbelde. In zodanig eene gefteldheid bevond zich Marc- Antoine, toen hy op eene treureitswaardige wyze het leven eindigde, dat de rampzaligfte gevolgen voor zyne Fa- milie met zich gefleept heeft , -naar uitwyzen van °t volgen- de verhaal, E . ~. _ Een zeer deftig jong Heer, Francois-Alexandre Gaubert de Lavaysfe , den 13 October 1761, teevallig aan °t huis van : a , | den (*) Toen de Heer de Lamote, Raadsheer in ’t Parlement, de afzweering van Louis Calas aan den Vader bekend maakte was de taal van dien Vader; ik keur de bekeering van mynen Zoen goed, indiene oprecht zy; de confcientien te willen dwingen dient nimmer. 