VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Daar is, derhalven , een kiefche en redelyke Smaak, als mede eene vervalschte еп bedorvene. Want het blykt maar al te duidelyk , dat , door eene flegte opvoeding, door kwaade hebbelykheden, en verkeerde zamenvoegingen van denkbeelden, de Mepfchen {maak kunnen krygen іп morsfigheid , ruwheid , en ongefchiktheden van veelerlei - foort. Te zeggen, dat zulk een Smaak niet bedorven is, is niet min ongerymd dan tc zeggen , dat eene zieklvke jonge dogter, die Smaak vindt in houtskoolen еп zwart- gerookte tabakspypen te kauwen , een zo goeden еп na- tuurlyken Smaak heeft, als wanneer zy zich in eene vol- komene gezondheid bevindt. | 4. De kragt der Gewoonte , der Verbeelding , en van toevallige zamenvoeging van denkbeelden, is zeer groot op den Uit- еп op den Inwendigen Smaak. Een Eeët, maux Кап zich lustig onthaalen op een dronk Walvisch- traan , еп een Canadiaan vindt іп een Hond een fmaak- lyke fpyze. Een Kami/chatkadaler leeft van verrotte visch, en de nood perst hem zomwylen , om met bast van boo- men zynen honger te (Шеп. De Smaak van Rum, van Groene Thee, is, in ’t eerst, zo walchlyk als die van Jpecacuanha, voor eenige Perfoonen, die, nogthans , door gewoonte, gebragt kunnen worden om met Smaak te ge- bruiken , ° geen zy, ten eenigen dage, zo wanfmaaklyk vonden. Wanneer wy deeze verfcheidenheden van Smaak in ’t gehemelte zien, voortgebragt door gewoonte en zamen voeging van denkbeelden, en zommige misfchien door ge- fteltenisfe, zullen wy min verwonderd (aan, dat dezeltde oorzaaken dergelyke verfcheidenheden te wege brengen in den Smaak voor Schoonheid; dat de Africaan dikke lip- реп еп een platte neus hoog verheft , dat andere Volken de ooren tot zulke eene verbaazende langte uitrekken, dat ze over de fchouders hangen; dat by °t eene Volk de Vrouwen het aangezigt blanketten, en by ’t andere ': zele ve van vet en {meer doen blinken. ‚ 5. Zy, die begrypen dat er geen таа (ток in de Natuur is, by welken men den Smaak kan gfmeeten, en dat het algemeene Spreekwaord , over den Smaak moet men niet twisten, in den uitgebreidften zin moet verftaan worden, laaten zulks op een onvasten, grond rusten. Dezelfde be- . 3 wy- 208 WYSGEERIGE PROEVE wyzen zou men met gelyke kragt kunnen aafvoêren, te- gen allen regcl van aarheid. Geheele Volken zyn, door overmeesterend geweld des vooroordeels , vervoerd , om de grootfte ongerymdheden te gelooven; en waarom zouden wy meenen, dat de Smaak min aan verbastering onderworpen is dan het Oordeel? Men moet, ’t is waar, toeftemmen , dat de Menfchen іп Smaak meer verfchillen, dan in ° geen wy gemeenlyk Oor- deel noemen ; en °t is, uit deczen hoofde, te verwagten, dat hun Smaak meer gevaars loopt om bedorven te warden, ten aanziene van het fchoone еп het leelyke , den hun Oor- deel іп ftukken van waarheid еп dooling. Indien wy hier omtrent de behoorelyke toegeevenheid сеч bruiken, zullen wy zien, dat het zo gemaklyk valle reden te geeven voor de verfcheidenheid van Smaaken, hoewel ser in de Natuur eene maatftok zy van het waare Schoor, èn gevolglyk ook van goeden Smaak ; als om rede te geeven van de verfcheidenheid еп tegenftrydigheid der begrippen, hoewel ‘er in de Natuur eene maatftok van waarheid ту, en bygevolge ook van gezond Oordeel. 6. Ja, indien wy nauwkeurig en ftrikt fpreeken, zallen wy bevinden , dat, in elke werking van den Smaak , het Oordeel medewerke. Wanneer iemand een Dichtftuk, of een Paleis, fchoon поете, bevestigt iets omtrent dat Dichtftuk, of Paleis; en elke bevestiging of ontkenning drukt een oordeelvelling uit. Want van het Oordeel kunnen wy geene betere bepaaling geeven, dan dat het beftaat in het bevestigen of ontkennen van iets omtrent iets anders. Нес werkt in elke bevatting onzer uitwendige zinnen. "Er is eene onmiddelyke overe tuiging en geloof уап °t beftaan der gewaargewordene hoe- danighcid: *t zy kleur, klank, of gedaante; dit zelfde gaat ook доог omtrent de bevatting van het Schoone en het Lelyke. Zegt men dat het bezef van Schoonheid alleen eeh gee voel 15 in de Ziel, welke dezelve gewaar wordt, zonder jets te gelooven van de uitfteekenheid in het Voorwerp, is het noodwendig gevolg van dit denkbeeld, dat, wanneer ік zeg, de Landgedichten van утасплоз zyn keurlyke meesterftukken , ik daar mede niet meen iets aan te dui- деп, ten opzigte van dat Dichtwerk , maar alleen iets om- trent my zêlven en myne aandoeningen. Waarom zou ik eene taal voeren, die het tegendeel uitdrukt van °t geen ik тееп? — Myne taal kan, volgens de onbetwistbaare їг- OVER DEN SMAAK. egr regelen der Woordfchikkinge, geene andere dan dezze be- tekenis hebben; dus ’er iets in het Dichtwerk, en niet in my is, ° geen ik keurlyk noem. Zy zelfs, die beweeren, dat de Schoonheid alleen eene aandoening is in den Per- foon die dezelve bemerkt, vinden zich in de noodzaak. lykheid om zich uit te drukken, als of de fchoonheid at, Jeen eene hoedanigheid is in het Voorwerp , en niet in den Bevatter. Geen reden kan "er gegeeven worden, waarom alle Men- {сћеп zich іп diervoege uitdrukken , dan om dat zy ge- looven °t geen zy zeggen. ° Is, derhalven , tegen het algemeen begrip des Menschdoms ‚ door hunne taal uit- gedrukt ‚ dat de Schoonheid niet weezenlyk in het Voors werp zou huisvesten ; maar enkel eene gewaarwording weezen іп den Perfoon , die gezegd wordt, dezelve te ontdekken. De Wysgeeren behooren zeer voorzigtig te zyn, jn zich aan te kanten tegen het algemeen gevoelen des Menschdoms: want, als zy het beftaan, mist het zeld- zaam, of zy handelen verkeerd. l Ons oordeel over Schoonheid is, in de daad , geene dorre en onaandoenlyke oordeelvelling , gelyk dat over eene Wiskundige of Bovennatuurkundige waarheid. Door de gefteltenis onzer natuure, gaat het zelve vergezeld met een aangenaam gevoel of aandoening ‚ voor welke wy geene andere benaaming hebben дап 'ї gevoel van °t Schoone. Dit gevoel van Schoonheid fluit, gelyk de bevattingen onzer andere zintuigen, niet alleen eene gewaarwording in ; maar een denkbeeld van eenige hoedanigheid in het Voor- werp, ’t geen die gewaarwording veroorzaakt. In Voorwerpen , die den Smaak behaagen , oordeelen wy altoos , dat "er eenige weezenlyke voortrefiykheid in is, boven die ons niet behaagen. Їп zommige gevallen wordt die meerdere voortreflykheid onderfcheiden begree« en, en kan dus aangeweezcn worden; in andere gevallen hebben wy enkel een algemeen denkbeeld van eenige voor- trefiykheid , welke wy niet kunnen befchryven. Schoon- hedèn van de eerfte foort mogen vergeleeken worden by de eerfte hoedanigheden, bemerkt door de uiterlyke zine пеп; die van de laat{te foort by die van den tweeden Tan ә ы Schoonheid of Leelykheid in eenig Voorwerp ont(taat uit deszelfs natuur of maakzel. Om, derhalven , Schoon- heid te bemerken, moeten wy de natuur of het maakzel , аат uit dezelve voortkomt y ontdekken., Hier in verfchile 4 et 89е WYSGEERIGE PROEVE OVER DEN SMAAK, het Inwendig Zintuig van het Uitwendige. Onze uiterlys ke ziunen kunnen hoedanigheden ontdekken , welke niet afhangen van eenige voorafgaande bevarting. Dus kan ik het geluid van een fchel hooren, fchoon ik nimmer iets Anders daar toe betrekkelyk vernam. Maar ’% is onmoge- lyk de Schoonheid van eenig Voorwerp te bemerken , zone der het Voorwerp zelve te ontdekken, of ten minften te ‘begrypen. Om deeze rede noemde Dr. HUTCHESON de ge- waarwordinge van Schoonheid en Harmonie, onderfteunde gewaarwordingeu : dewyl de Schoonheid niet begreepen ‘kan worden , of het Voorwerp moet ontdekt zyn door eenig ander vermogen det Ziele. . Zo veronderftelt de ge, waarwording van Harmonie, of zamenftemming in klanken, het uitwendig Zintuig des Gehoors. Een doof gebooren- Mensch moge een bevoegd regter weezen over Schoonhee den van eene andere foort ; doch hy kan geen denkbeeld hebben van Welluidendheid. ° Zelfde mag gezegd worden . van de Schoonheden in Kleur en Gedaantes men kan ze nimmer begrypen zonder de Zinnen, door welke Kleur en Gedaante aan ons openbaar worden. | WAARNEEMING OMTRENT DE HEILZAAME UITWERKING DER IPECACUANHA IN DE WATERZUGT., Door *** M. D. ‘ D: beroemde мокко, en andere Schryvers , hebben ons de Ipecacuanha, in kleine giften , als een heilzaam Geneesmiddel іп de Waterzugt, aangeraaden, en ik heb zeer dikwerf daarvan de gewenschte uitwerking gezien, wanneer ik dezelve by andere pisdryvende middelen voegde, doch nimmer heb ik daarvan iterker voorbeeld gezien, dan in het geval, het welk ik thans zal mededeelen. Eene Vrouw, van omtrent до Jaaren , verviel langzaamer- hand , zonder eenige voorafgaande Ziekte , іп eene vole maakte Anafwrca, die hoogst waarfchynlyk een gevole was van veelvuldige aderlaating:n, die men haar, by het ophou- den дег maandftonden , bad aangeraaden: zeer veele (етк afdryvende middelen waren reeds vrugtcloos toege. diend, De Eyderesfe was zeer verzwakt, klaagde over groote benauwdheid ор de borst, en cenc aanhouden de drooge hoest, die my deeden vermoeden, dat ook de | borst — UITWERKING DER ІРЕСАСОАМНА IN DE WATERZUGT. 203 borst niet vry was van ophooping van water. Мупе eerfte gedachten , by het bezoek deezer Lyderesfe, vielen op het gebruik der Kina met Squilla , veronderftellende, dat de veelvuldige aderlaatingen eene te groote verzwakking veroor- zaakt , en daardoor gelegenheid tot де Waterzucht gegeeven hadden. — Dan, dit middel, gelyk veele andere, die ik in het werk ftelde, deeden geene de minfte uitwerking: de Waterzucht nam hand over hand toe, de Koortsagtige Ве- weegingen vermeerderden, en ik vreesde voor het behoud myner Lyderesfe. Іп deeze omftandigheden, vicl ik op de gedachte , om eens de Ipecacuanha te beproeven , en fchreef ten dien einde de volgende poeijer voor: в. Mugnefie alb, unc. j. Puly, Rad. Ipecac. fcrup.1v. т. f. Pulyeris N°. хут. De Lyderesfe gebruikte hiervan, in den beginne , des daags drie poeijers, en , niettegenftaande de gifte zeer gering was, zo verwekte dezelve doch aanvangelyk braakingen, waarby zy eene menigte Пуш loosde; — — zelfs deeze braakiu- en verfchaften groote verligting ‚en moedigden de Lyderes- е aan, deeze poeijers voort te gebruiken : па dat de braakingen verminderden, vermeerderde ik het gebruik der poeijers tot op vier des daags. Reeds den vyfden dag vermeerderde zeer fterk de waterloozing , waardoor de be- nauwdheid op de berst minder, en de (laap beter, wierd, — Naa verloop van omtrent veertien dagen , begonnen de buik en beenen merkelyk dunner te worden. -——— Doch vermits de Lyderesfe over groote zwakte klaagde „ en ook de Koorts aanhield, zo fchreef ik de volgende poeijers voor: Be Puly. Cort. peruy, rubr. fubtilif. 3 je Puly, Rad, Ipe- cac, drachm. duas. 1. fae Pulv. N°; xxiv. Deeze pneijers, op dezelfde wyze als de voorgaande gebruikt, voldeeden volkomen aan myne verwachting. De waterloo- zing bleef aanhouden: de krachten namen toe, terwyl de Koorts verminderde. De flaap wierd geruster, de uitwaafeming Пегкег, еп, binnen den tyd van twee maan- den, is deeze Lyderesfe zo verre herfteld, dat zy haare ge- woone bezigheden weder waarneemt „ echter behoud zy nog min of meer eenige benauwdheid op de borst, шег hoest. | 3 V 5 | BRIEF 294 ` MIDDEL OM YLEESCH mr BRIEF VAN DEN HEER ADAM, Oud Hoogleeraar in de Wysbegeerte te Caen, OVER DE ONTDEKKING VAN КЕМ MIDDEL, OM HET VLRESCH , GEDUU- . RENDE DE GROOTSTE ZOMERHETTE , VOOR BEDERF TE BEWAAREN: en BOTER , DIR EEN KWAADEN SMAAK GEKREEGEN HEEFT, TE HERSTELLEN. (Afiches de Ja Basfe-Normandie.) Niemand is onkundig, hoe, in heet en vogtig weer, of ten tyde dat de lugt vol onweer is , het Vleesch іп de Slachthuizen , іп de Bewaarplaatzen ‚ zelfs die droog zyn, bederft; een walchlyke reuk krygt, welke ’t zelve byblyft, naa dat het gekpokt en gebraaden is; en dat het fap, daar mr gebraaden, of het water, waar in men het kookt , dezelfde reuk aanneemt. Ik merkte die lugt aan als een uitwerkzel van het Gas , °t gee zich ontwikkel. de, by den aanvang eener rottende gisting. Ik befloot daar uit, dat, indien men deeze Gazagtige deelen van het Vleesch, of Vleeschnat, kon wegneemen , dien onaange- naamen ftank zou weeren. Ik торт een opflurpend mid- del, gefchike om dit einde te wege te brengen. Naa veelvuldige proeven, viel my eindelyk in, дає, wan- neer men een gloeiende Kool in de pot wierp , waar in men het Vieesch kookte , deeze het Gaz zou opflurpen : dewyl de vuurdeeltjes met geweld ter Koole uitgedreven, zonder dat het water er іп kan dringen, de poriën van de Kool ledig blyvende, de fynfte gedeelten van het Gaz, die zeer veel gelykheids hadden met het Phlogiston der Koole, daar zouden indringen, en zich vast hegten; zich Tosmaakende van het Vleesch en het Vleeschnat, daar me- de bezwangerd. Ik nam de proeve met den ge- wenschten uitflag. Ik heb by gelegenheid zulks aan an- deren ontdekt, en allen , die de proeven namen, vonden hunnen wensch beantwoord. De wyze van bewerking is de volgende. Joor eerst moet men het Vleesch , van ° welk men Soup wil koo- ken, met het water opzetten , fchuimen als het kookt, vervolgens сеп gloeiende Kool, die vast is, en geheel niet rookt, "et in werpen. Men laat dezelve er twee minuu- ten VOOR BEDERF ТЕ BEWAAREN. 295 ten ів: en als дай zal dezelve alten Dank van het Vleesch en het Vleeschnat weggenomen hebben. — Ten ande. ` ren, wil men een (uk Vleesch aan °t fpit braaden , moet men ’t in een pot ftèeken, tot het kookt, еп, паа Tt ge- Schuimd te hebben, еёл gloeiende Kool twee minuuren Aang in °t kookend water laaten. Men haalt er het Vleesch uit, droogt het af, en fteekt het aan ’t fpit. Het verbeteren van Boter heb ik op de volgende wyze beproefd en goed bevonden. Wanneer verfche Boter, op zyn tyd niet gezouten, rans geworden is , of op eenige andere wyze een kwaaden {maak gekreegen heeft, moet теп ze fmelten, fchuimen, en een korst welgeroosterd Brood ’er in fteeken. Маз één of twee minuuten heeft de Boter geen kwaaden reuk meer; doch de Broodkorst ftinkt, Indien het my gelukt ; door het neemen van andere Proeven ‚ langs deczen weg, der Keuken dienfte te doen, zal ik het niet beneden my agten ‚ daar van verflag te geeven. ADAM. gE BESPIEGELING VAN DE GEWAARWORDENDE VERMO- GENS DER PLANTEN. Door den Heer PERCIVAL. (Ontleend uit de Memoirs of the Literary and Philo fophical Society of Мапсеђег.) 1: alle nafpeuringen , waar toe wy ons overgeeven , om tot eenige waarheden, "т zy zedelyke, °t zy natuurly- ke, te geraaken , moeten wy terftond de foort van baar- blyklykheid , welke het onderwerp medebrengt , en den graad, tot welken Wé die kunnen opvoeren, genoegzaam om het Verftand voldoening te fchenken , onderzoeken. De betoogende baarblyklykheid ís volftrekt , en laat geen trappen toe; maar de waarfchynlykheid klimt geregeld op, van het flaauwfte vermoeden tot de hoogst zedelyke zeker- heid. Een enkel vermoeden is, in de daad, van weinig gewigts; maar eene aaneen{chakeling van onvolkomene be- wyzen kan de volkomenfte overtuiging medebrengen : niet te min is de maate der toeftemminge dikwyls veel grooter dan dezelve behoorde te weezen, in evenredigheid van die proeven afzonderlyk, of te zamen genomen: de onze- kerheid altoos verdrietig zynde voor den geest , fchynt de min- 296 CEWAARWORDENDE VERMOGENS minfte baarblyklykbeid, indien het onderwerp geene meer- dere toelaat „ ons dikwerf toe tot zekerheid op te klimmen. “Dit ondervindt elk Wysgeer in de nafpeuringen der Na- tuure , en deeze waarneeming kan tot eene verdeediging dienen van de volgende Speeling des Vernufts , in welke jk zal beproeven, om, door verfcheide overeenkomften, ontleend van de Schikking der Deelen , van ’ Leeven , - мар ’t Inftinct , еп Zelf-beweeging , aan te toonen , dat Planten „ even als de Dieren , gewaarworden en bewust- heid van haar beftaan hebben. De Planten gelyken zo veel na de Dieren, en derzelver maakzel, dat de Plantkundigen bykans alle bewoordingen, die zy ter befchryving bezigen, van de Ontleedkunde ont- Jeepen, Een boom, zeggen zy, heeft een huid, een cel. agtig weefzel , vaten, op verfchillende wyzen bekwaam en gefchikt tot ket doorlaaten van onderfcheide fappen , en eene hout- of beenagtige zelfltandigheid , die het pit- of mergagtige omvat of befchermt : voorzeker , zodanig een Schikking behoort niet aan een onbezield weezen , еп, wanneer wy іп de Planten waarneemen, dat deeze geftel- tenisfe gepaard gaat met het vermogen van te kunnen groeijen, zich door zaad voort te zetten, еп ten werktuige (rekt van die hoedanigheden, kunnen wy niet twyfelen, am er een beginzel des leevens aan toe te fchryven. — Daarenboven, deeze eigenfchap erkennende, vorderen wy eene fchrede nader tot de overeenkomst , welke wy zoe- ken; want, het denkbeeld van leeven brengt natuurlyk me- de het denkbeeld van eenige maat van bevatting , en over- al, waar bevatting huisvest, fchynt еспе meerdere of mim- dere bekwaamheid van zelfgenot ‘er zich noodwendig by te voegen. Hoe onbepaald en zwak decze bekwaamheid in elke Plant, іп elken Boom, moge weczen, zal egter, wanneer wy de onmeerelyke uitgeftrektheid van het groei- end Ryk in aanmerking neemen , van den Ceder des Li- ‘banons tot de Hyfop, die aan de wand wast, de уегтесг- dering van geluk , daar uit ontftaande , de uitgebreidtte denkb-clden , welke wy daar van kunnen vormen, te bo- ven gaan. ’t Is het vooroordeel alleen, ’t welk de aange naame aandoeningen, ontftaande uit het geloof, in zulk eene vermeerdering van genot, bepaalt of vernietigt. Dewyl de Stelzelinaakers fchikkingen еп verdeelingen hebhen uitgedagt in de Werken van сор, om het Ver- ftand te hulp te komen , in de verkryging der Weeten- fchappen, faan wy ingewikkeld iets als weezenlyk toe, | с geen \ DER PLANTEN. .` 297 % geen enkel het werk des kunst is en wy neemen ome derfcheidingen aan , zonder bewys van eenig weezenlyk verfchil. De Steenen groeijen : de Planten grocijen en lec- ven ; de Dieren groeijen , leeven en voelen (*). Deeze fchaal der weezens van 11мм 05 ftemt over есп met die van ARISTOTELES, Van PLINIUS , en anderen; doch geen deezer groote Mannen heeft voldoende getuigenisfen Буре» bragt voor de ontkennende merktekens , ( mag ік my dus uitdrukken ) die zy ten Grondlage van de Drie Ryken der Natuure leggen. Dat'er eene opklimming plaats hebe be in den rang der weezens, kan niet gelochend worden ; doch hae meer vorderings wy maaken in de kennis der Natuure , hoe nader die trappen aan elkander komen : en is het geene onredelyke gisfing , te veronderftellen , дас теп, in eenige volgende tydperken, zal kunnen ontdek- ken, dat het Vermogen , om te bevatten , zich uitftrekt buiten het thans aan ’t groeijend Ryk toegefchreeven. De Koraalen , Milieporen ‚ de Madreporen , de Spon- fen , heeft men eerst aangezien als behoorende tof hee Ryk der Delfftoffen ; maar de Proeven van den Graaf MARSIGLI hebben beweezen, dat zy deelden jn’t ledven , en ze. onder de Zee-planten doen rangfchikken ; eindelyk hebben de waarneemingen van RLLIS, Van JUSSIREU en PEYSSONEL ze tot den Dierenítand verheeven. De ontdek- king van eene dwaaling in de begrippen , zints langen tyd | gekoesterd ‚ met betrekking tot: ееп tak der Natuurlyke, istorie , regtvaardigt het vermoeden van het beftaan dier dwaalinge in andere , welke daar aan zeer na grenzen. Onze volgende nafpeuringen over het Inftinét, de Zelf-be-. weeging, aan de Planten eigen, zal bewyzen , dat dit: vere moeden geen grond ontbreekt. i БКО є Ipftinct is eene van zelf ontftnande beweeging, of ec- ne neiging, welke aan een bezield Weezen, zonder over. leg, doet zoeken , wat met zyne byzondere natuur aver- eenkomt , en vermyden wat daar mede (Gredt, of kan fchaaden. °t Is eene werkdaadige bekwaamheid , welke eene voorafgaande kundigheden of proefneemingen be- boef: a en ftreeft na een tegenwoordig, of toekomend, goed , zonder van °t zelve een onderfcheiden. denkbeeld , ef hét voorzien te.hebben, en dikwyls zelfs met eene ` Ооа zeer (у Lapides crefcant ; vegetabika оин; E$ yivunt; Animakd crefcunt vivunt EF fantiunt. - Н : 208 GEWAARWORDENDB VERMOGENS zeer geringe maate van inwendige bewustheid. Het Kalf, wanneer het eerst geworpen is, zuigt aan de Moeder, zonder den (таак of de voedende hoedanigheden der melk te kennen, en, bygevolge, zonder eenig inzigt, om zya Smaak te ftreclen, of zyn leeven te behouden; de Eend, onder een Hen uitgebroed , op een, grobten аар van het water , betoont een ongeduld, en is іп geduurigea angst: men heeft zelfs waargenomen ‚ dat hy- alle bewee- gingen maakt om te zwemmen , fchoon geheel onkundig van zyne toekomende beftemming, en van de boofditoffe , om, ір welke te leeven, de Natuur hem, met vet beftree= kene, vederen en gevliesde pooten gegeeven heeft Hier mede overeenkomftige Inftinéten werken , met ee- ne daar па gelykende kragt , in de Planten. Een Zaadje behelst in zich eene nog niet ontwikkelde Plant. De voor- ziende hand der Natuure heeft "er een worteltje aan ges geeven , °t welk ten werktuig moet dienen , om de voe- dende fappen op te haalen. t gebeurt, dat, onder het zaaijen , het Zaadje het onderst boven legt, elk deeltje neemt niettemin den (tend зап, welke daar toe behoort, het botje keert na boven , het worteltje gaat na beneden, en vestigt zich in den grond. Een tak van een Hopplant, zich om een ftaak flingerende , volgt den loop der zonne van het Zuiden na het Westen, en (егіс welhaast, wan- neer men dien dwingt eene rigting te neemen, (trydig met de natuurlyke beweeging : als de Plant aan 't kwynen is flaagen, en men de hindernisfen wegneemt, zal zy ter- ond de gewoone rigting aavneemen „ en niet шіѕіеп de voorgaande (terkte weder te krygen. De takken van Kamperfolie ftrekken zich іп de langte uit, tot dat ze, door hunne eigene zwaarte nederhangen, als dan ver- fterken zy zich zelven, en veranderen de regte lyn iu een krultrek. gen voortkruipen.; vermeerderende de waarfchynlykheid „ om ‘er een aan te treffen, door de verfchillende rigtingen: want, indien een der hulptakken Uert, krult de ander zich евпраагіз om den overblyvenden tak. Ik heb, met voordagt, uit voorwerpen, die ons gemeen- zaam Sun, deeze voorbeelden ontleend van het пФ der Planten , tot Вип beftaan behoorende, Maar ik hou my DER PLANTEN. 299 my verzekerd, dat de Planten, in heete. Gewesten, ons, indien wy ze beter kenden, veel treffender blyken zouden opleveren van dit vermogen , zo naby grenzende aan het vermogen der Dieren, om van plaats te veranderen, — Met weinig woorden zal ik bier opgeeven de Natuurlyke Historie, van eene vreemde zeer byzondere Plant. Ik kan ftaat maaken op het getuigenis des Perfoons, van wien ik ze heb; en daarenboven wordt het bekragtigd door de waarneemingen van verfcheide Plantkundigen in Europa, De Dionaa Mufcipula groeit in Noerd-Carelina, De talryke Bladeren hangen van boven na beneden , zyn in eene kringswyze orde gefchikt, zy zyn geleed en vogtig; de bovenlte geleding beftaat uit twee kwabben, elk is half ovaalrond van gedaante, en heeft een rand, geboord met vry harde fteekels, die in elkander fluiten, wanneer eeni- ge aanraaking de Plant het blad doet fluiten. De opper- vlakten dier kwabben zyn bedekt met kleine roode tepel- tjes, welke waarfchynlyk dienen tot het affcheiden van een zagt vogt van een verlokkenden fmaak; doch doudlyk voor de Infeéten, die er van praeven: want, op het oogen- blik , dat een Iofect zich op een dier deeltjes zet, fluiten de kwabben digt, en klemmen het arm Dier sichen de fteekels, dat het den dood fterft; en ten einde het Infe@, dus beklemd, het worftelend niet ontkome , zyn jet drie kleine overeind (taande fteekeltjes op т midden van elke kwabbe , tusfchen de tepeltjes die het heilloos vogt af. fcheiden , die een einde maaken aan alle de worftelingen van het Infeât : de kwabben openen zich niet weer voor het Diertje geheel dood is. (Т) Ingevolge hier van ver, onderftellen eenige Natuurkundigen , dat de ontbinding van de zelfftandigheid dcezer Diertjes een weezenlyk deel van het voedzel der Dionza Mufcipula uitmaakt. Maar, de» ' wyl het vermogen van onderfcheiden altoos zeer bepaald is in ber Inftinét, en voortgaat met eene blinde eenpaarig- heid te werken, als zy eens in werkzaamheid gebragt is {luit deeze Plant de Bladeren even zeer als zy aangeroerd wordt met een ftrootje of een fpelde, als wanneer een In- fect ze aanraakt : zy zet zich niet weder open, dan naa het wegneemen van dit vreemde lichaam, , D: CO Wy hebben van deeze Plant eene b:eedvoerige Befchry- ving, met eene keurlyke Afbeelding , gegeeven, in onze He dendaagfche Letteroeff. V. Deel, П. St. Ы. vos, ` geo GEWAARWORDENDE VERMOGENS Indien de Gevatlên en Waarneemingen, door my opge- eeven, eenige Bewyzen opleveren , ten minften van die oort, welke men fterke vermoedens mag noemen, ten voordeele van het Inftinét der Planten , zal men daar uit ook mogen befluiten, dat ze begaafd zyn met zekere maa- te van Zelfwerkzaamheid: want de aandrift om te kiezen, en het een boven ’t andere te (tellen, is een daadlyk ge- bruik van dat beginzel, hoe duister anderzins het inwen- dig gevoel van zyn beftaan, welke het zelve vergezelt „ ook moge weezen : en deeze zwakke beweeging van wil veronderttelt eene ingefchaape bevatting, van Ir geen over- eenkomt of fchadelyk is, aan de gefteltenis van elk der weezens op zich zelve , en van de foorten door deezen wil beftuurd. Maar ік ftel шу, in deeze korte Proeve „ eer voor, de Парреп der Natuure te volgen, dan my over te geeven aan Bovennatuurkundige befpiegelingen. Ik zal, derhalven , eenige der verfchynzelen opgeeven , die Zelf- werkzaamheid in de Planten aankundigen. эе Is eenige jaaren geleden , dat , terwyl ik bezig was met het neemen eeniger Proeven , om den invloed der Vaste Lugt op den groei der Planten te bewyzen, de volgende byzonderheid zich meer dan ééns aan my op- deed ; een Takje Munt, by den wortel opgehangen, en dus het onderst boven, in rt midden van een glaazen Ont- vanger des werktuigs Van NoRTH, bleef fterk groeijen , zonder eenig ander voedzel dan het Gaz, waar aan °t zelve was blootgefteld. Binnen vier en twintig uuren be- gon het Takje een kromme lyn te befchryven , de kruin осе zich ор, en klom allengskens па de opening van het vat, geevende indiervoege, поог opeenvolgende poogin- gen, eene nieuwe en ongewoone gedaante aan de deelen. Uit zodanige poogingen in een Takje Munt, om zyn ftand weder te krygen, en uit eene hoofdfítoffe te geraaken , aan эс zelve niet natuurlyk , fchynt men te mogen opmaa- ken, dat ?ег eene begeerte in gevonden wordt, om iets , voor fchadelyk bekend „ te ontwyken „ еп іп een andere hoofdftoffe , door de ondervinding goed bevonden, te kos men. Wanneer eene Plant, in een pot gezet, geplaatst wordt in een kamer , welke geen licht ontvangt dan door een gat, in de muur gemaakt, zal dezelve haar takken na dat gat rigten , dezelve "et doorfteeken , om de vrye lugt te krygen, en eene bogt maaken, om, naar gewoonte, van beneden opwaards te groeijen. Lord karses verhaal > E DER PLANTEN: get dat onder de ruïnen van New Abbey , in vroegeren туду есп Klooster, in het Landichap Galloway, een Plantanus boven ор een muur groeide , van twintig voeten hoogs in het ophaalen der voedende fappen bepaald aan Tt weih nige, `t geen Бу uit deezen onvrugtbaaren grond kon haa: len; eenige jaaren geleden, fchoot hy zyne wortels Jangs de muur neder, zodanig, dat ze, tien voeten nederwaards gekomen, de aarde raakten. Tegenwoordig is die Boom гукіук de moeite vergoed, welke het denzelven kostte, om de wortels zo verre nederwaards uit te (trekken: want, naa dien tyd is er geen jaar geweest, of dezelve fchont fterke looten: °t Geen zeer zonderling en opmerkenswaar- dig is , bettaat hier in, dat de wortels, van het bovenfte der muur , tot op het oppervlak der aarde, het kleinfte wezeltje niet buitenwaards hebben Joaren uitfpruiten; maar vereenigd, een {сһоопеп , rechten. еп dikken wortel ver- toonen. б, De geregelde beweegingen van. den Zonnebloem ; om zich na de Zon te wenden , zyn door alle Eeuwen heen den Natuurkuudigen bekend geweest, en door oude ea hedendaagfche Dichters bezongen. Ovipiús (elt ze гей grondflage van een der fchoonfte Fabelen, іп zyn onfterf= lyk Dichtwerk , en тномрѕом befchryft ze als het uit- werkzel van eene zamenftemmende en tedere verknogthei tusfchen deezen Blom, en het groote Licht des daags, De Natuur heeft, wyslyk, bekwaamheden tot bewed- ging, geëvenredigd айп de onderfcheidene behoeften der weezens, gefchonken, De Koraalen en Madrepoten zyn aan ééne plaats gehegt: dewyl zy daar de middelen, tot het voldoen baarer benoodigdheden, moeten vinden. De Oester opent zich, geduurende den vloed, om het wa- ter te ontvangen , ер rust dan: op de rondfte fchulp ; doch wanneer de eb begint, keert hy zich op de andere gyde : dus weet hy , door eene kleine beweeging; die peftalte aan te neemen , welke dë gunstrykfte is om het em eigen voedzel te neemen , en zich: te ontlasten van het overtollige. De Heer MILLER gewaagt, in zyhe laatfte waarneemtin- gen over het Eiland Sumatra, van eene foort van Koraal, door de Inwoonderen verkeerd voor eene Plant genomen , en waar aan zy den naam van Lalanscoul, af Zeegras; gegeeven hebben ; men vindt het іп de diepten, waar het by Кіеіпє takjes uitfteekt ; doch nauwlyks raakt meu Ir aan, of het trekt zich agterwaards , zich in °t zand vet- IL DEEL. MENGELW. NO» 7. A bet 392. GEWAARWORDENDE VERMOGENS bergende. Indien de bekwaamheden, om zich te bewee- gen, aan deeze gelyk, Dierlykheid aankundigen, Кап men dan deeze onderfcheiding weigeren aan Planten , die dee- ze bekwaamheden in eene gelyke , of zelfs in eene groo- tere, maate bezitten ? De Waterlely, °t zy dezelve groeije іп een poel, of in de diepte , fchiet haare Bloemftengen uit, tot dat ze in de утуе lugt komen ‚ ten einde her deel , of de bevrug- tende Zaadftoffe „ den dienst , waar toe dezelve gefchikt is, konne vervullen, zonder door 'г water bedorven te worden. Omtrent zeven uuren , іп den morgen, fchikt zich de voornaamfte tak, en de Bloemen Көтеп. door een byzondere beweeging, tot aan de oppervlakte des waters: de Plant blyft in dien (taat, tot vier uuren naa den mid- dag, als dan buigt zich de tak, de Bloemen gaan па be- neden, en fluiten toe.. Men heeft, zints langen tyd, de beweegingen van het Kruidje roer my niet aangehaald , als de onlochenbaarfte blyken. opleverende van.een gewaarwordend Vermogen : en , indien wy zodanige beweegingen als een bewys van een dergelyk Vermogen in andere Weezens erkennen, kan zulks, in dit geval, niet toegefchreeven worden aan eene louter werktuiglyke werking, alleen in beweeging gebragt, -door een van buiten aankomende fchok , zonder dat men afwykt van de verftandigfte grondregelen der waare Wys- begeerte , welke ons leert: de Oorzaaken niet te vermenig- vuldigen ‚ wanneer de Uitwerkzels blyken dezelfde te wee- zen. De Wetten der Electriciteit zullen de verfchynzels , welke deeze bezielde Plant oplevert, niet beter verklaaren: want de Bladeren warden even zeer aangedaan , door de aanraaking van niet Klectrike, als van Elsctrike , Lichaa- теп; ’t zy de Dampkring droog of vagtig moge weezen, zulks baart geen verfchit ia derzelwer Aandoenlykheid, de damp van vlug zout. of de reuk van zwavel, doet de Bladeren even zeer terftond fluiten, De werking van prik- kelende Chymicalia, en derzelver eigenfchap , om de Bia- deren deezer wonderbaare Plant te doen zarnentrekken , zal тіѕ(сһіеп eenige Natuurkundigen overbaalen , om de- zelve’ toe te fchryven aan de Wis infita , of de Frritabili. teit, welke zy toekennen aan zekere bewerktuigde deelen; doch dit aanmerken als geheel onderfcheiden en onafhan- gelyk van het vermogen des Gevoels ; maar deeze ver- onderftelling is handtastelyk. valsch , en wederlegt zich zel- een: want het beftaan der Irritabiliteit kan niet beweezen 4 WOOF- DER PLANTEN. 303 worden , дап door de bevinding van die zelfde Irritabili- teit, in werkzaamheid gebragt. Nu brengt het deukbeeld мап Irritatie altoos dat des Gevoels mede. Maar, "er is eene foort onder de Decandria , die beften- dig еп eenpaarig een Vermogen betoont, om zich van zele ve te beweegen , op welke de prikkelende Chymicalia noch eenige uitwendige aanprikkeling invloed hebben, Deeze zeldzaame Plant, onbekend aan Linnmus, is uit de Oost- dndiën herkomftig; doch meu kweekt dezelve hier in eeni- ge Bloemkweekeryen. Ik heb gelukkig de gelegenheid aane getroffen, om dezelve nauwkeurig gade te flaan, in de vere zameling van wylen den Heer Brown. Dic Plant groeit vier voeten hoog, en geeft in den Herfst geele Bloemen: de zydbladeren zyn veel kleinder dan die aan 'г einde van den Tak komen, Zy beweegen zich over dag geftadig, of of nederwaards, of zelfs een gedeelte van een kring befchryvende : deeze laatstgemelde beweeging gefchiedt „door eene kromming van het onderfte gedeelte des taks, en terwyl een blad zich beweegt, zie! ` ` tegenoverftaande nederdaalen; de | beneden gaat veel vaardiger en ong beneden na boven, die beftendig i twintig uuren lang kan men deez: gen waarneemen in de bladeren , v: afgefneeden, еп in koud water g hindernis deeze beweeging vertras eens zo veel grooter maate van fne р is weggenomen. De ik kan geeven van deeze wonderb: groei, is begreepen in dit zeggen 1 э» alleen bewoogen wordt , door ee ээ de kragt, is onbezield ; doch al ээ eigene en inwendige “beweeging (у). Е My fchikkende naar de wet der kortheid, welke deeze Societeit eischt, heb ik dus verre beproefd, onze befchou. wingen van de Bezielde Natuur uit te breiden ; op te leggen ten aangenaame vermeerdering van medegedeelde geluksge- nietingen , om daar door onze bevattingen van de Magt, de Wysheid en Goedheid, des Allerhoogften, te verheffen. In een onderneeming, welke nog niemand het geluk gehad А А heel ID In enimum est omne quod puifu agitur externo; quod ay- e est animal id mein eha, interiare ES fue ON а 304 GEWAARWORDENDE VERMOGENS DER PLANTEN. heeft van ten einde te brengen, niét geheel te flaagen, kan niet tot oneere ftrekken. Een Mensch , die zich toelegt op zulke edele voorwerpen, heeft voldoeninge genoeg, door de bewustheid van de beweegredenen, welke hem aandry- уеп, onafhangelyk van den uitflag. In de daad , de liefde tot de waarheid perst my deeze he- kentenis af, дас ik myne voorgedraagen Befpiegeling niet dan met wantrouwen, op derzelver bondigheid , herleeze ; en durf ik geenzins verwagten, dat ze by anderen eene kragt- daadige en ftandhoudende overtuiging zal medebrengen. ` Hier mede kan ik my minder vleien, ‘dewyl ik zelfs eene onbeftendigheid gewaar worde in een gevoelen , door my zelven opgevat. „Ik weet niet,” mag ik met cicro wel zeggen, ‚‚ hoe het bykome, dat ik, terwyl ik leeze, de 93 (hellingen des Schryvers toeftem; maar het Boek uit de > hand hegende, tevens alle toelttemming verlies.” (1) — Dan, misfchien , moet deeze T'wyfelaary meer toegefchree- ven worden ‘aan den invloed der denkbeelden , aan welk ' hen zints zo lang gewoon is, dan aan °t gebrek van rede- lyke bewyzen : want, buiten de reeds" aangevoerde redenen, voor het gewaarwordend vermogen der Planten, kan men aandringen , dat deeze_veronderttelling zich zanpryst door haar ëenftemmieheid тег de verheevene overeenkomften der Natuure , welke ons opleiden tot het befluir, dat de grootst Mogelyke maate van Geluk in °t Heelal beftaat.. ‘De: grond des wyden- Oceaans, is bedekt met zeer groote en altertterkst groeiende’ Planten, Onmeetelyke uitgeftrekcheden der Aar- de zyn bekleed met Bosfchen, Het Aisch en Andifche Gebergte’ is niet ‘beronfd van Planten, fthoon ` veelal in diepe: fnecùw: begraaven. Kan- men gelooven, бас zo veel Jeevëns beftaat zonder de minfte aandoening , zonder het minfte genot van beftaan? Dat men ons veeleer toeftaa. te veronderftellen , met eene diepe veerhiedenisfe voor de ongmnerken ‘der Voorzienigheid ; dat de Planten, fchoon ‘in eene zeer gerînge maate, het aloemêene lot des Leevens ontvangen ebben, gt dat het Groote Weezen., 'e welk alles gefchaâpen heeft, Geluk mededeelde aan alle Leeven- de Weezeris. Е déi , CO ЛӘ ө де modo, Зам legotasfentior ;. cum. роја librum iss. fenflo omnis i:la elabitur. е e se dg Ф e ` e NATUURLYKE HISTORIE VAN SANTA FÉE DE BOGOTA. 305 rege vERTOOG, OM TE DIENEN TOT OPHELDERING VAN DE NATUURLYKB HISTORIE DES LANDS VAN SANTA FÉE DE BOGOTA, BECREKKELYK TOT DE VOORNAAM- STE VERSCHYNZELEN, UIT DE LIGGING ONT- STAANDE. Aan de Koninglyke Academie der Weetenfchappen voorgeleezen , doar , . den Heer LeBLOND, М. D (Journal de Phyfique.) (Vervolg en Slot уат; blads. абт.). р" wy thans ong overbrengen іп die Steden , naa de a? aankomst der Spanjaarden ; in Santa Fée de Bogota, gebouwd, de eenige, die de Zndiaanen kunnen bewoonen, от waat te neemen, welke de invloed geweest hebbe’ van den (taat det Befchaafdheid, dien zy genieten, ор hun kleur, gefteltenisfe en zeden. Die traagheid, den Mensch natuurlyk eigen, welke dwang еп hnoodzaaklykheid alleen kunnen overwinnen, wanneer ееп édeler aandrift zich niet doet gevoelen , die traagheid, welke de Inwoonders van Santa Fee deels hebe ben moeten vaarwel zeggen, ош de fchatting, hun opge- Јода ‚ te bertaalen,, zou hun nog de rampzalige gevolgen daar van doen draagen; indien dit middel, wyslyk bedagt, in hun miet hadt opgewekt de begeerte na genietingen, welke zich uitbreidt, naar gelange van de bekwaamheden, welke dezelve fchenkt. De Beesten, die zy gemaklyk ver- kreegen , Hebben hun geholpen in het bebouwen van hecer- lyke gronden, welke de wet hun in vollen eigendom geeft: deeze јаапукіспе fchattìng, welke zy in geld moeten ор» brengen , deedt hun welhaast hunne Koopwaaren na de digtst by gelçgene markten voeren (*) : van daar die tak des Koophandels , welken zy bezitten „ die aan eenigen eene foort van qvervloed, en aan allen gemskken en de | , ' аап» (*\ De Indinanen van Santa Pie draagen die lasten niet : het zen Barden, Muilezels, сп Osfen, welke zy daar toe gebrui- ken. Zyn zy, derhalven , zo zeer te beklaagen ? hebben zy geene weidlander en vrugtbaarc gronden in eigendom ? welke bewoonder van dezze Landen zou zich met de voordeelen on- gelukkig rekenen? | Х 3 396 RATUURLYKE HISTORIE aangenaamheden verfchaft, welke een arbeider van reg arbeid moet verwagten : welhaast was het onvermydee lyk ‚ дас de ongelykheid van middelen onderfcheidingen invoerde : de Stedelyke Regeering , onder welke zy аап, ‚ waar van zy alle Leden onder zich zelven verkiezen, hun denkbeelden van Orde en Regt fchenkende , gaf hun ook de eerzugt , om bekleed te worden met openbaare Amp- ten. Van hier zoeken zy zich gezien , geagt en bemind te maaken , en het oog te trekken der zodanigen , van wien de Verkiezingen af hangen. Onder een zelfde Lugtftreek die Andiaanen ziende, zo sert van zich zelven verfchillende , zou men іп verzoe- king komen, om ze voor twec onderfcheidene Volken te peemen: het eerfte klcin, traag, dom, in kleur zeer ge- Iykende na Negers, {choon de oorzaak eene geheel andere is; het ander kloek, werkzaam , gelykt veel meer па Blan- ken. De verwaarloozing, de morsfigheid , het flegte voed- zel der eerstgemelde Zndiaanen , de rook, waar іп zy fteeds leeven, en bovenal het gebrek aan kleeding , waar доог zy zich aan eene geweldige en aanhoudende koude blootgefteld vinden, kunnen niet anders dan de opperhuid gwart maaken en uitdroogen ‚ het celagtig weefzel, dat dezelve met het vel vereenigt, verharden , meer dikte en ruwheid geeven aan de vaten, en de doorwaasfeming ver- Anderen; dit zyn waarfchynlyk de oorzaaken en de uit- werkzels van de verbrandde kleur, welke deeze Zndiaanen zo zigtbaar onderfcheidt van de reeds befchaafden, die, beter gehuisvest, beter gekleed, beter opgepast, beter ge- voed , door gezonder еп wel toebercide Ipyzen, en werk- zaamer van aart , door eene overvloediger uitwaasfeming „ en de gelyker warmte hunner kleederen „ een buigzaamer en frisfer vel krygen. Zy zyn eer bruin dan verbrand , onvergelyklyk veel kloeker van geftalte , rustiger en tterker dan de anderen, wier laaghartigheid en zwakheid zy ver- ‘agten. Hier ziet men , zo men wil , doch op eene veel merkbaarder пуле , de ruwheid van huid der van onze armoedigstleevende Landlieden, wergeleeken met de zagt- heid en blankheid onzer Lieden, die een (til leeven lei- деп: want de invloed der koude Lugtftreeke van Santa Fee, op de blankheid des vels, is zodanig, wanneer men wel gekleed en gevoed wordt, dat men onder de Span- jaarden, die ‘er zich neder gezet hebben, de bloozende ‘kleur der Duitfchers aantreft. Сето п door de tegenoverftelling dier twee zo wyd Vere VAN SANTA FÉE DE BOGOTA. 307 verfchillende ftaaten , vraagt men zich zelven , of de Jn- diaan van Santa Fee, zodanig als hy was vóór de ver- meestering , bepaald tot het weinjg noodwendige , zonder in ‘aanmerking te neemen, dat hy nog veel gelukkiger kan worden , gewonnen of verlooren heeft by een omwentee ling, die ‘er de Spanjaarden bragt? — Het antwoord hier op is te kiefcher , dewyl elk mensch , die hier uit- fpraak zal doen, onvermydelyk zyne vooroordeelen mede- brengt. Laaten wy daarom liever deeze eigenfte befchaafde Volkeren, welks ontwikkelde rede bezwaarlyk kan mistas- ten, omtrent de voorwerpen van zyn geluk, de verftan- digtten, de ondervindingryk(ten , onder hun, zullen deeze taal voeren. | , a Vóór de aankomst der Spanjaarden , leverden onze ss weinig bebouwde Velden niets ор dan cenige Planten, as eenige elendige Wortelen, de Kinoa, de Aardappel en »• Mais: en bedroog deeze niet zelden anze verwagting s an ter oorzaake van de onbeftendigheid der Lugtftreeke 5 ə tgeen wy als dan uit nabuurige landen zouden heb- an ben kunnen haalen , bleef ons ontbreeken: dewyl wy an ‘er, by ruiling, niets in plaats konden geeven ; gewa- ‚э pender hand moesten wy het ons bezorgen. —- Onze з» huizen fcheenen veel eer voor Beesten dan voor Men- »» fchen gefchikt. Een dekkleed (+) van flegte (toffe, welke an maanden werks van fpinnen, althans van maaken , kost- » te, voor hem, die ’t\zelve zich kon verfchaffen, was an het jammerlyk dekzel tegen eene nypende en onophou- an delyke koude; eenige Harten , eenige wilde Dieren „ by toeval, gevangen gekreegen, fchouken ons een on- »› wis voedzel; de Chicha (5), die ans overbleef, vere >, Wek- (t) Dit Dekkleed was een fuk ftoffe, omtrent twee ellen lang, en wat minder breed. In ’t midden maakte men een git, groot genoeg om het hoofd door te laaten , en droeg ber als een overrok ; dit kleed draagt in geheel Peru cen naam van Punclioe 06) Men weet, dar, wanneer de Indiaanen zich dronken drin- кел, onmin zoeken, die niet zelden op doodflaan uitloopt. De Chic!a. еп Zelts de Borrachero, eene loor: van vergif, zo veel be ekenende als dronkenmaakend, geeven hun die dolzinnigheid , in welk de Wraak haare voorwerpen zockt en treft. Deeze drank is prikkelend en a.ngenaam , gelykt zeer na nieu- wen witten Wyn, welker donkere witte kleur dezelve ook heeft s , de Х 4 sei WATUURLYEE HISTORIE s» wekte veeleer in ons het gevoel van onze elende, dan з» dat ze ons vermaak verleende. Thans hebben de Graan- э» gewasfen, van veelerlei foort, het vlas des velds , de ss wol onzer kudde, de veldvrugten, het gevogelte, de э» fchaapen , en duizend andere nuttige zaaken, door het жу gebruik dierbaar geworden, de middelen van ons bee э» (taan vermeerderd, de duur еп de verfcheidenheid on- э» zer genietingen verzekerd, De Os, het Paard , э» de Muilezel declen met ons den arbeid, en maaken de: э» zelve voor ons ligt: zy brengen ons, met onze Koop- s» waaren, ter markt, waar ons , ор ееп veel gunftiger ээ voet dan de Spanjaarden behandeld, geen inkomende э» Кешеп worden afgevorderd: dewyl wy eene jaarlykfche as fchatting betaalen , wanneer ouderdom en gezondheid as Ons toelaaten te werken. (4) Het geld, ч welk onze ээ vlyt zoekt te verkrygen , betaalt onzen overvloed , en an levert ons aangenaamheden , welke onze Voorouders э» niet kenden: indien wy zomtyds lastig gevallen en ge- эз plaagd worden , hoort een Befchermer ons , door de as Wet verleend , en tegen welke geen gezag vermag, vn onze klagten, verdeedigt onze Regten, en bewaart ze, з» Indien wy onderlinge gefchillen hebben , worden ze door э» onze eigene Regenten, zonder kosten, beflist. Wy be- эз zitten eigendommen, welke geen Mensch ons betwist; э» wy bebouwen ‚ wy verbeteren ze met onze Vrouwen эз En Kinderen, wier tedere verbintenisfe duizend bekoor-. 