Vaderlandsch Museum voor Nederduitsche Letterkunde, oudheid en geschiedenis
De eerste brief, die bier volgt, is van Olivier de Wree of Vre- dius, dien dk bier voren (^) als beoefenacr der penningkundc heb (i) Bi. m — 420 — doen kennen. A1 is het^ dat het niet aengeduid wordt aen wien dit schryven gcricht is^ zou men , uit den inhoud en uit de titelatucr kunnen veronderstellen, dat bet aen Pieter Roose, voorzitler van den geheimen Raed, te Brussel, gezonden werd (^). Die man bezat immers alsdan bet algemecn vertrouwen van bet hooge Be- stuer en kon eenen grooten invloed uitoefenen. Hy was ook een alles zins bevoegd recbter om over de diensten, welke de brugscbe geleerde aen onze vaderlandscbe gescbiedenis bewezen had, te oordeelen. Vredius was nog zeer jong, wanneer hy geroepen werd om deel te maken van het Magistraet zyner geboortestad. Opvolgends be- kleedde hy de ambten van raedslid , schepen of thesaurier. Uit dezen brief blijkt het^ dat hy^ reeds ten jare 1641 , by de verande- ring van het Magistraet van Brugge, gevraegd had om tot de waerdigheid van burgejneester der Gemeentc (®) te worden ver- heven. Dit werd hem alsdan niet ingewilligd ; maer twee jaer later slaegde hy in zijn verlangen, en bekwam het ambt, dat hy betrachtte. Bereids v66r 1643, had Vredius, behalve zyne veel vroeger ver- schenen gedichten, de Sigilla en ook de Genealogia Comitum Flandriae in het licht gezonden. Hy beroept zich in zynen brief op de groote diensten, die hy door de uitgave dier historische werken aen het vaderland heeft bewezen en op de aenzienlyke kosten, die zy hem hadden veroorzaekt. Hy verzoektdus, dat men hem het burgermeesterschap opdrage als eene belooning voor zynen letterkundigen arbeid en als eene vergoeding voor de gel- delyke opofferingen^ welke hy reeds gedurende acht jaren (1) Over Pieter Roose kan men lezen Van Loon, Nederlandache BUUnri^penningtn D. II. bl. 265. (2) Er waren des tijds te Brngge twee borgermeesters, AeBurgermeeatervanSeht- penen en de Burgermeeater der Gemeentc. Men zie daerover Van de Grootdadigheyt der Begeringh van de atadi Brugghe. Amst. 1684. in-4« bl. 482. — *21 — gedaen heeft en in het vervolg nog zal te doen hebben. Want, voegt hy er by^ ik heb tot hiertoe nooit eenigen onderstand ont- vangen, en het is my ook nooit te binnen gekomcn er eenen te vragen. Het is genoegelyk te zien, dat zelfs in die tyden, wanneer ons vaderland, niets meer was dan een wingewest van Spanje^ het hooge Bestuer toch hulde deed aen de loflelykc poogingen van eenen geleerde, die er zich op toelegde om zyne landgenooten met de oudheden en de geschiedenis zijns vaderlands bekend te maken. Want, zooals ik zeide, zyne vraeg werd ingewiliigd, en hy bekwam het burgermeesterschap. Zie hier den brief : PERILLUSTRIS ET AMPLISSIMB DOHINE , A duobus annis, instantibus Kalendis Septembribus , rcnovando magistratui Brugensi ab antique statutis, ad A. V. D. literas dedi, quibus eidem supplicabam ut, in considerationem ac nonnullam rcmu- nerationem laborisac sumptuum a me, jam per octo annos, in elucu- branda edendaque genuine Gomitum Flandriae successione , genealogia et historia, impensorum haclenus et porro deinceps impendendorum, ex hujus urbis consulatibus alterum, qui Communitatis nuncupatur, mihi conferre dignaretur, certa spe fretus sancire meam petitioncm , ideo quoque facilius locum habituram , quia nunquam in animum induxi ab aerario publico in publicam rem, summam subsidiarum petere aut expectare; neque dubilo quin veto meo apud A.V.D. suus respondisset sucoessus, si autem aut D. Praetor hujus urbis in scedula sua, qua quotannis novum magistratum Goncilio Statuum suggerunt, me Gonsulcm slatuisset. Pro nunc, cum ita factum esse existimem, ac praeterea D. Gandensis, aliique earn in rem etiam scripserint D. Comiti d’Assumar, Belgicae Gubernatori, fiduciam sumpsi A. V. D. iotcrpcllandi , rogandique ut pro illo , quo viros omnes literatos com- plectitur favore, dictum michi Gonsulatus hbnorem hac vice suo calculo velit conferre, ideo quoque quod ea ratione, citra clementissimi Regis ejusque aerarii dispendium, et mihi, pro meo tarn sumptuoso labore in rem Regis et publicam suscepto, non omnino nullum erit praemium, et popalus intelliget apud maximum ilium monarcharum literis earumque — 422 — cultoribus suum constare et honorem et mcrcedem. Qua in re si A.Y. D. mihi auxilio fuerit, equidcm non committam ut unquam ipsa in animum inducat Yredii promoti poenitere. Yale, Yir Amplissimc^ et Belgio nostro diu fcliciter vive. Scripsi Brugis Flandrorum, 9 Aug. M. DG.XLIII. A. Y. humillimus Glicns Olivabius Ybedius. De originele brief behoort my toe. II. Srtef Dan den baron Saltob Ce Hoj). De antwerpsche baron Jacob Le Roy is door zyne Notitia Marchionatus S. R. I., zynen Grand Theatre sacre et profane du Duche de Brabant^ en andere verdienstelyke boeken zeer gunstig in de geleerde wereld bekend. Het vail niet te raden aen welken pater de bier volgende brief geschrevcn werd; doch deze regelen leveren ecn bewijs op, hoe vlylig Le Roy alle handschriflen opspoorde , wacruit by het een of ander , dat voor de door hem ondernomene werken nuttig was , kon piitten. Ilet blijkt dat men hem dit mael een Obituarium ter feen had gezonden, hetwelk men beschouwde als zijnde dat van de Kapelie-kerk te Brussel; de vlytige geleerde erkende echter dat het voortskwam van het Karthuizer-klooster in de nabyheid van Edinghen (Enghien) gclegen. Hy toontzulksop de allervol- doenste wijs aen. Ily lict verder het handschrift niet ongeraed- pleegd^ maer trok cr uit al wat hem kon te pas komen. — 423 — Reveremoe Pater, Vix continebam me gaudio, perlectis litteris vestris; promittebant prospectum in antiquum obituariumecclesiae GapellaeS.Mariae Bruxel- lensis, in qua complures Brabantiae nobiles tumulatos esse constat : siquidem est Praepositura vetus, Ordinis S. Benedicti, a S. Sepulchro Cameracensi dependens, quam Godefridus Barbatus fundavit, olim juxta, nunc intra muros urbis. Certiora enim documenta, ad stabilienda nobilium stemmata, coenobiorumque principia, vel ad noscendum eorum benefactores non est facile reperire, quam ilia ecclesiarum obituaria; ideoque ea stud lose undique conquiro, passimque utor in scriptis meis : prae- dictum avide perlegi; verum, cum saepius occurrerent verba haec, qui dedit domui annuatim etc.^ dubitare cepi, an non esset Carthu- sianorum, hi enim monasteria sua, Domos vocant, nec fefellit me conjectura, nam deprehendi obituarium illud, esse Carthusiae Capellae Beatae Mariae^ prope Angianuni Hannoniae opidum, idque dare demonstrant, ad diem 16 Octobris, verba ista, Anniversarium D(mini Walteri de Angia, primi fundatoris domus nostrae. Hoc R. V. indicandum putavi, ut titulo, operi praefixo, addatur, ne quis eo seducatur. Cacterum, decerpsi quae mihi usui esse possunt, codicemque remitto cumfgratiarum actionc. Hac 31 Aug. 1694. Rcverentiac vestrae servus humillimus J. Baro Le Roy. De originele brief is iti mijn bezit. HI. drief Ban Q. Dan iDijn am ben bwt\)op !De Tltlis. Henrik Van Wijn, de schryver des derden briefs, was, zoo als men weet, een yverig en grondig noord-nederlandsch geleerde. — 424 — Hy werd le ’s Gravenhage in 1740 geboren en overfeed aldaer in 1831 9 gevolgentlyk den ouderdom van een-en-negentig jaer bereikt hebbende. In zyne eerste jeugd beoefende by min of meer de dichtkunst ; doch weldra legde hy zich byna uilsluitelyk toe op dc studie onzer vaderlandsche rechten, oudheden, letteren en geschiedenis , en deed zich door eenige vcrhandelingen, die hy in het licht zond^ op eene zeer gunslige wyze kennen. Ten jare 1766 was hy een der medestichters van de beroemde Maet- schappy van Nederiandsche Letterkunde ic Leiden, aen welkc onze vaderlandsche letteren zoo veel verschuldigd zijn^ en die tot heden toe eene eerste plaets bckleedt onder alle dergelyke inrichtingen, die in Noord-Nederfand bestaen. Door zyne verhandelingcn over de Bellen, over Nikolaes heer van Putten en Stryen en andere, voorkomende in de werken der Leidsehe Maetschappy of in die van het Zeeuwsch GenooUchap van wetenschappen ^ bekwam Van Wijn reeds vroeg eene groote beroemdheid als oudheidkenner. Ook bleef hy niet vreemd aen de studie onzer tael : hy leverde immers talryke bydragen voor een Nederduitsch woordenboek, tot welks uitgave de Maet- schappy van Leiden , te dien tyde , de bouwstoffen begon te vergaderen (*). Van Wijn had zeer groote plannen gevormd tot het in het licht brengen van in handschrifl geblevene chronyken, charters en andere oorkonden, die voor de vaderlandsche geschiedenis van belang konden zijn, en onder den naem van Analecta moesten verschynen. Hy was ook voornemens de Rijmehronijk van Jan van HeelUj dc Chronijk van Adriaen Teerlingy enz., te laten (1) Ten jare 1787, gaf Clignett, namens de Leidsehe Maetschappy, eene alpha- betische lijst van verouderde woorden in druk, die moest dienen tot de opmaking van het algemeen Woordenboek. Die lijst, in-folio-formaet, be?at slechts 120 blad- zyden en cindigt met het woord : Hits. — 425 — drukken , hy arbeidde verder aen eene nieuwe en , met ophelde- ringen te voorziene, uitgave van den Saksenspieghel ^ van het oude Vlaemsche Leenrecht^ enz. Doch van al hei opgenoemde verscheen er niets , alleen heeft men onder 's mans nagelatene papieren eenen schat van aenteekeningen^ betrekkelyk al die werken, gevonden. Van Wijn stond in betrekking niet alleen met de voornaemste der geleerden uit zijn vaderland, zoo als Cannegieter^ Bondam, Kluit, Te Water, Van de Wall, Saxe, enz., maerhy onderhield ook by ons eene briefwisseling met Des Roches , Mann , Gerard , Ghesquiere, Vander Vynckt, Verdussen, Raepsaet^ enz. ; met welke zeven laetste hy voornamelyk bekend was geworden sedert hy, op 14 October 1774, tot buitenlid van onze brusselsche Akademie werd verkoren , en het volgend jaer, eene letter- kundige reis door ons vaderland, des tijds de Oostenrijksche Nederlanden genaemd , gedaen had. Van Wijn schreef een paer verhandelingen voor gemelde Akademie , waer van de eene , in het latijn, over de oude koopstad^ welke de chronijkschryvers met den naem van Witlam bestempelden ^ slechts by uittreksel het licht zag, en de andere, in het fransch, over het gevangen houden van Floris V, graef van Holland^ te Biervliet^ in Vlaenderen^ gelyk mede over zyne verlossing door Jan I, hertog van Braband, die uit hoofde der onlusten, welke ten jare 1789^ byonsuit- borstcn, nooit van de pers kwam. Voor al zyne tydgenoolen , aen wie het een of ander punt der geschiedenis duister voorkwam , was Van Wijn eene vraegbaek geworden ; want hy werd onder de geleerdste mannen van zynen leeftijd gerangschikt. Kluit, in zyne Historia critica, en Te Water, in zijn Verbond der Edelen^ getuigen, onder anderen, dat zy veel aen hem verschuldigd zijn. Alwie zich met de geschiedenis onzer oude lettcrkunde bezig — 426 — houdt, weet dat Van Wijn als de ijsbreker in dat vak mag beschouwd worden. Zyne Historische Avondstonden zijn immers in ieders handen. A1 is dit boek in eenen vorm ingekleed, die men wansmakig mag heeten^ en al heeft de wetenschap, sedert dien tijd oneindige vorderingen gemaekt, dan toch moet dil . werk nog dagelyks geraedpleegd worden. Ook zijn Huiszittend Leevetiy dat later verscheen, is de vrucht van onvermoeide vlijt en bevat eenen schat van opzoekingen en ontdekkingen. Het is bykans onnoodig te doen opmerken hoe veel tijd en moeite Van Wijn aen de samenstelling van vermelde werken moet hebben te koste gelegd. Elk die weet , wat tot het sehryven van boeken, voornamelyk uit oude en ongekende bronnen geput, vereischt wordt , kan zich een denkbeeld vormen van den yver, waermede deze geleerde heeft gearbeid. Van Wijn vervulde als staetsman nog al eene aenzienlyke rol in de gebeurtenissen zijns vaderlands. In de laetste jaren van zijn leven bekleedde hy het ambt van 'sRyks archivaris, waertoe niemand beter dan hy gesehikt was(^). Geen wonder, dat Van Wijn^ die buitenlid was der brus- selschc Akademie , ook in betrekking stond met een der verdienstelykste leden van dat genootschap, den antwerpsehen bissebop De Nelis. Te Mechelen, in 1736, geboren, gingdeze, nog zeer jong, naer de leuvensche Universiteit, alwaer hy zich eerst in de wijsbegeerte^ na der hand in de godgeleerdheid en ook in bet burgerlyk en kerkelyk recht oefende , en , in 1 755 , tot Primus in de wijsbegeerte werd uitgeroepen. Het kon nauwe- lyks anders zijn, of zyne schitterendc studien moesten hem spoedig den weg banen^ om aenzienelyke waerdigbeden te (1) Orcr Va2« Wijx leze men J. C. De Jonce, Henrik Tail Wijn aU geleerde en eiaaUman geecheisi, *$ Gravenh. 1832, in-So. -- 427 — bekomen. Nadat by ettelyke geestelyke ambten had beklecd, werd by eindelyk, ten jare 1785, tot bisschop van Antwerpen verheven. « Het is zeer vermoedelijk , zegt Te Water (<), dat niemand der antwerpsche bisschoppen, sedert Laevinus Torren- tins , v66r meer dan twee eeuwen overleden , door Lipsius en soortgelijke letterhelden in deii rang der grootste mannen ge- plaatst, onzen Nelis in uitgebreide kundigheden overtroffen heeft, maar dat de meesten, zoo niet alien ^ die de bisschoppelijkc waardigheid aldaar bekleedden, op een* zeer verren afstand van hem, in 't stuk van bondige geleerdheid , gebleven zijn. > Geerne zal men instemmen met dat gunstig oordeel door eenen leeraer van den hervormden godsdienst over onzen kerkvoogd geveld. Ik onthoude my in nadere byzonderheden te treden omtrent het leven of de letterkundige verdiensten van De Nelis. Het zy genoeg bier aen te stippen, dat by, na den inval der Franschen in ons vaderland, uit zynen bissehoppelyken zetel verdreven werd en genoodzaekt zijn vaderland te verlaten. Hy vluchtte eerst naer Holland en trok van daer , door Duitschland en Zwit^ serland, naer Italic, alwaer hy, op den 21*^”'' Augustus 1798, in het klooster der Gamaldulen, tusschen Florentic en Parma ge> legen, stierf. Wie meer over hem wil weten verzend ik naer het beroepen levensbericht door Te Water of naer dat door De Stassart (2), Ik wil bier slechts eenige woorden byvoegen ter ver- klaring van den brief en over de twee werken, de Char toe Lovanienses en de Brieven van Hopper door De Nelis uitgegeven (1) Men zie een allerbelangrijkst levensbericht van De Nelis, in het Voorberigt van de Verhandelingen van de Maatachappy der Nederlandeche Letterkunde te Leyden. Leid. 1806, in-8®, D. I, bl. VI -XXXI. (2) In zyne OEuvree diveraee, uitgave van Brussel 1854, bl. 474-479. — Afen zie ook Marshall et Bogabrts, Bihliolhkque dee AntiquiUe Beigiques, D. I, bl. 58-62 cii Goithals, Lectures^ D. Ill, bl. 240-268. — 428 — en waerover het schryven van Van Wijn hoofdzakelyk loopt. De antwerpsche bisschop had, zoo wel als de noord-nederlandsehe geleerde, reuzenplannen gevormd tot het in het Hcht brengen der oude stukken, welke ter opheldering onzer vaderlandscbe ge- schiedenis konden strekken. Doch ook hem gelukte het niet al, wat hy voornemens was, ten uitvoer te brengen. Meer dan eene verhandeling bleef onafgewerkt , meer dan een boek onafgedrukt. Dit laetste was het geval met de beide werken^ die hier aenge- haeld worden. De Nelis legde, omtrent het jaer 1765, op de drukkery van de Universiteit te Leuven, twee deelen Analecta in-8" ter pers. llet tweede stuk van dat werk , waervan slechts enkele exemplaren meer bestaen , bevat de oudste privilegien en verordeningen der stad Leuven. Het boek heeft geenen titel, maer op blad 1 beet het : Tabulw publiccB Lovaniensium j sive veteres Charted quibus cancessa Lovaniensibus Privilegia, et alia plurima continenlur. Ab anno MCCXXXIII ad annum usque MCCCLXVIII. Het ein- digt met bl. 175 (<); doch het bevat enkel den tekst der charters, zonder een woord tot inleiding of zonder eene enkele aenteekening tot verklaring. De stukken werden overgedrukt uit een Cartula- rttim, in de laetste helft der veertiende eeuw door zekeren Xam- bertus de Insula geschreven, en dat nog heden op bet archief der stad Leuven berust , en aldaer onder den naem van Cleyn Char’* ter boek bekend is De Brieven van Hopper of Jotichimi Hopperiy Frisiiy Epis- * tolw ad Viglium ab Aytta Zuichemum sanctioris consilii prmsidem^ (1) Volgends Gobthals, Lecturesy D. Ill, bl. 266 gaet de druk in sommige exem- plarcD tot bl. i76 , cn eindigt alsdan met eeu stuk, dal niet volledig gedrakl is. (2) Men raedplege over die Analecta, enz., Db RBirrBRBBic, ArcAwes Bistoriques, D. VI, bl. 340. — Gachaid, Documents iniditSy D. Ill, bl. i85 cn 186. — Gobthals , Lectures, D. Ill, bl. 268. — 429 — bleven ook een onvoltrokken werk» dal De Nelis insgelyks te Leuven, in het jaer 1765, had laten drukken; doch waervan hy den tekst zonder eenige opheldering liet en nimmer voorzag met den Prologus galeatus , dien hy beloofd bad, en waer Van Wijn zoo veel prijs in stelde. De geleerde Hoy nek van Papendrecht had, in zyne Analecta^ de brieven van Viglius aen Hopper medegedeeld ; doch die ge- leerde was in de meening^ dat de antwoorden daerop^ door Hopper aen Viglius geschreven, verloren waren gegaen. De Nelis ont- dekte echter het handschrift, die brieven, ten getalle van honderd en een-en-zestig bevattende, en de door hem bezorgde druk maekt een deel van 395 bladzyden uit. Slechts weinige exemplaren van dit boek dragen den titel van Leuven 1765 byna geheel het fonds ging, toen de Nelis in Holland gevlucht was, over aen de boekhandelaren Wild en Altheer te Utrecht, die in 1802, na des bisschops dood, een nieuw titelblad en eene voorrede van twee bladzyden vooraen het werk plaetsten en het aizoo lieten uitgaen. Het zijn deze laetste exemplaren, die meestal voorkomen; de vroegere immers nioeten slechts als aen eenige vrienden ten geschenke gegeven beschouwd worden. De brief luidt als voIgt ; Doorldgtige, Hoogwaaroigstb IIebr, Uwe beterschap zal mijn welvaart zijn. — Sedert drie dagen ben ik geplaagd met mijne gewone hoofdpijn, doch zij minder t allengskens, en morgen hoop ik uit te gaan, na mij een poos opgesloten te hebben. De Ckartae Lovanienses heb ik doorleezen, de Brieven van Hopper doorloopen. Wat de cersten betreffe, ’t smert mij zij niet geeindigd zijn, en was er kans dit nog te doen, zij waren het dubbcld waard. (t) Zie Bibliotheca Hulthcmiana ^ D. IV, bl. 306. 29 — 430 — Ik worde ook door die Gharteren bcvestigd dat de Brabandsche Lant- saatcn^ van ouds verpligt waren^ ter verdeediging van bun land, den souvcrain volk, of bij foute van dien, geld tot aanschaffing van volk tcleevcren. Ik agle dit een jus universale Europaeumy \ gcen reeds op de Capitularia Regum Francorum steunende, bij alle volkeren in de middeleeuwcD niet alleen, heeft plaats gehad, maar nog heeft, zo men geen duidlijke wetten kan allegueeren bij welken het, totis verbis, is afgeschaft. Wat aangaa de Episiolae Hoperi, — de Republiek der letteren ligt er, ten hoogste aan gelegen, dat dit stuk (’t geen ik voorneem om, t’huis zijndc, met de brieven van Viglius te vergelijken, waaroni ik het, nu, maar heb doorgeloopen) de open lucht zie, en, kan het zijn, hoe eer hoe liever, versierd met een prologue galeatus van uwe mcesterlijke hand* De friesche woorden zijn mij hier en daar, zeer verstaanbaar, doch ik zal, misschien nog van deeze week, en anders binnen een week of drie, gelegenheid hebben Uwe Doorl. Hoogw. daar van eenc goede overzetting te bezorgen. Ik zal tragten morgen ogtend, tusschen twaalf en i6n uur, bij leeveo en welzijn, Uwe Doorl. Hoogw. in persoon te koomen verzekeren, van de onderscheidenste hoogagting, met welke ik d’eere lieb, besten- diglijk te zijn, Doorl ugtige, Hoogwaardige Heer, Uwer Doorl. Hoogw. ootmoedige gehoorsaaiiie Dicnaar, 19 Aug. 1794. H. V. W^iJN. Het adres luidt als voIgt : Au tres-illustre Seigneur, Monseigneur TEvdque d’ Anvers, etc. etc. etc. Au Heerenlogement, La Haye. Volgends den originclen brief gevonden onder dc papieren van den bisschop De Nelis. FRAGMENT VAN EENEN RIDDERROMAN. )pinnaert» In den band eens exemplaers van een boekjen in-16*^ : Breve directorium ad Confessariorum munus per /. Polancum^ te Leu- ven, in 1554 gedrukt, vond ik een strookjen perkaments, dat uit een handschrift van de laetste helfl der veerliende eeuw versneden was. A1 is bet dat ik uit de weinige regels, die overgebleven zijn, met geene zekerheid kan opmaken tot welk dichtwerk zy behoorden, dan toch mag men veronderstellen^ dat bet tot een stuk van uitge- breiden omvang was, en waerschijnlyk wel tot die reeks van ridder- romans^ waerin de twisten tusschen de Ghristenen en Mahome- danen bezongen worden, en waervan de meeste tot den karolinger kring kunnen terug gebracht worden. Mone, in zijn Uebersicht (0, heeft reeds bet bestaen van dit fragment aengekondigd en er den naem van Pinnaert, die er in voorkomt, aen gegeven. (1) Bl. 60, onder N' 17. ~ 432 De drie-en-twintig regels van de voorzyde^ zijn orntrent in bun geheel bewaerd gebleven. Het ontbrekende zou licbt kunnen aengevuld worden. Ik beb bereids eenige woorden, die bet gemak- kelykst te raden zijn, in cursief laten bydrukken. De berstelling eehter van de keerzyde zou moeijelyker vallen, aizoo aldaer de versen juist ten halve zijn doorgesneden. Dai wetU herde wel. . .. soe vele te raeer es. . .. waendic niet de vrouwe. .. in souder niet vele me. .. 5. nemaer morgen metlen doge soudic, met vrienden ende magen , weder keren in mijn lant. Bi onsen god, Tervogant! te hulpen eo quam ic Ntemere , 10. no om Trouwe, no om here , al hadden si u altemale. .. die nu sijn in kerstenhetC. Doen seide Pinnaeri, die coninr, hen aldien, in ware dine : 15. « Ic w'as qualike bedocAf dat ict voert hebbe brocA/, dies wasic qualike benrifer. Nu hoerl mi spreken allei^oder .* bi Mamelte , minen here ! 20. moegdi mi loyere den. .. gaen bringen , bringen of. .. . . . .ve u bi namen. . .. ... .1 Sumaglore. . .. V* verslaen 25 sender waen V. 21 brimyrm^ brymym of^ aidus. — 4od — dicmigeboet! hen .a.e groet alle dede seker le groeten lede 50 soe vele voles geslegen cliten hi waerheden ghe ende sijn vervaert es Malaert n meester le . er 55 niet alsoe fier van Vranckelant scone maget faliant soe sede u es lede 40 r die groete here Stine alsoe sere edel harocn enradedoen tauont wel gecrigen 45 heden ons on . .. sten. . . aet Tot hiertoe waren slechts de acht eerste regels van dit fragment door Mone gedrukt. Thands dat al, wat er van overhlijft, het licht ziet, zal misschien de een of ander kunnen aenwyzen tot wclk diebtstuk het behoord heeft. De eigennamen Pinnaert, Sumaglore, en Malaert zullen eenigs zins op het spoor brengen. V^. 226 was misschien : hi den Acre die mi geboct. OVER DE WIJNAKKERS IN ZEID-NEDERLAND, IN VROEGERE EEUWEN. De hccr Schayes heefl een paer vcrhandelingcn geschrcven om te bewyzen dat oudtijds, liier le lande^ de wijngacrd veel alge- mcencr gcpiant werd dan in onze dagcn (*). Die geleerde heeft cr zich vooral op toegelegd om aen te toonen , dat er, in vroegere eeuwen^ te Leuven en in de omstrcken van die stad, zooals te Rotselaer^ Cumptieh , Werehtcr, Aerschot , Hoegaerden , Hoxem en ciders talryke wijnbergen bestonden. Deze zijn , de cenc voor, de andere na verdwenen , zoodanig dat bet hedcndaegs te Wese- mael alleen is, dat er nog wijn gcwonnen wordt. Ten minste had aldaer de beer Audoor, van Brussel , tydens koning ^\'iIlem I , op nieuw ernstige poogingen aengewend , om dien tak van nyverheid te doen herleven en eenigc heuvels met druivelaers beplant. ^\'al er van deze scdert 1 830 geworden is , weet ik niet. Een aental der bewyzen door den heer Sehayes aengcvoerd had by uit bet, tbands gedeeliclyk te Brussel berustendc arcbief, der voormalige abtdy Vrouwen-Park getrokken. Dat geslicbt tussehcn Leuven cn Aerscliol , onder ^\>scmaeI gclegen , en dat tot op de (I) Sur ta CnUurt de ta Vigne en Belgique. In den 3ieseager des Sciences et des Arls van 1^33, bl. 283-294, en in dien van 184o, bl. 390414. — 435 — cerste jaren der dertiende eeuw opklimt, was in het bezit van tal- ryke wijnakkers. By toeval bekwam ik dezer dagen uit Duitscli- land eene charter herkomstig uit dat zelfde vrouwenklooster^ en welke aen den beer Schayes onbekend bleef. Het stuk dagteekent van 1264 en behoort dus tot de oudste bescheeden, waerin gewag gemaekt wordt van het inoogsten van wijn in de omstreken van Leuven, Arnold, beer van Rotselaer en erfachlig hofmeester des hertogen van Braband, staet daerby af aen de abdy van Vrouwen- Park, tegen het opbrengen van eenen jaerlijkschen cijns van ^enen denier leuvensche munt^ een halfbunder van een veld dat onlangs met wijngaerden beplant was , op voorwaerde nochtans dat de abdis en het klooster jaerlyks voor het onderhoud van dien akker slechts in wijn tot het beloop van honderd leuvensche stuivers, mochten ontvangen. Deze Arnold, heer van Rotselaer, in wiens geslacht de waer- digheid van hofmeester of drossaert des hertogen van Braband erflyk was, had reeds v66r dien tijd^ en wel in 1233, gezamentlyk met zyne vrouw, Beatrix, en zynen zoon, Arnold, de abdy Vrou- wen-Park begiftigd (0. De Roideberghj (waerschijnlyk Roodenberg)^ zal te Rotselaer zelf gelegen zijn^ vermits de schepenen van dit dorp zich met deze in bezitstelling bemoeijen (^). Opmerking verdient het, dat in deze charter de schepenen van Rotselaer als getuigen optreden, vermits, in die tyden, het meestal de edelen waren, die de oorkonden bekrachtigden. llet dorp Rot- (1) Db Vaddbrb, Origine de$ Dues de Brabant, D. II. bl. 464. — Deze schpyver Doemt de vpouw Beatrix van Fouruie, De zoon Arnold, waervan in 1233 gewag wordt gemaekt, stierf waerschijnlyk v66r zynen vader, vermits deze door zynen zoon Geeraerd in het hofmeesterschap werd opgevolgd. Uit de aengehaelde stnkken blijkt het, dat Arnold, de vader, cn Beatrix eenen hoogen ouderdom bereikt heb- ben. Over andere giftbrieven ziemen Miaous, Diplomata, IV. bl. 719. (2) Ook heeft eene hand der veertiende eeuw op den rug der charter geschreven : Rotselaer, van Wijngaerden. — 456 — selaer had dus reeds zijn schependoin in 1264, dat door den heer zelven in sommige gevallen werd geraedpiecgd. Het stuk is van den volgenden inhoud : Universis presentes litteras inspecturis Arnoldus, dominus de Rod- cbelar et dapifer Brabantie, salutem in omnium Salvatore. Quum ea que in scriptis rediguntur, memorie firmius eommendantur, ad uni- versorum noticiam nunc ct semper in posterum , per nostras litteras presentes volumus pervenire, quod nos, divine pietatis intuitu, ob remedium aninie nostre nostrorumque predecessorum , de consensu ctiam ct voluntate nobilis mulieris Beatricis, uxoris nostre, dimidium bunuarium terre, paulo plus vel minus, jaceniis prope montem, qui vulgo Roidebergh dicitur, nuper cum vinea plantate, monasterio dominarum de Parco, cystersiensis ordinis, Leodiensis diocesis, sub annuo censu, videlicet unius denarii Lovaniensis monete , in die beati Stepbani protbomartyris, nobis et nostris beredibus solvendi , libera- liter contulimus in elemosinam jure bereditario possidendum , ac pre- sentibus scabinis ville nostre de Rodcbelar, abbatissam dicti monasterii, juxta ritum curie et secundum sentenciam scabinorum supradictorum, in eandem terram investivimus, ita tamen quod predicli abbatissa et conventus singulis annis solummodo pro cultura vinee centum solidos lovanienses, et non amplius, recipere poterint de vino vinee supradicie. Testes : Walterus dictus de Trivio, Willelmus dictus de Pantgatha, Gerardus dictus deOpbem, Arnoldus Pistor, Walterus dictus Uten- belegtba , Gerardus dictus de Cuckelberga et Gerardus filius Noe de Relleffa, scabini ville nostre supradicte. In quarum rcrum testimonium litteras nostras patentes contulimus ahbatisse et conventui monasterii supradicti sigillo nostro roboratas. Nos autem abbatissa et conventus monasterii memorati omnia siipradicta, cum suis conditionibus et articulis, rata babentes, sigillum nostrum presentibus duximus appo- nendum. Actum apud Rodcbelar, in Ramis Palmarum, anno Domini M*^.CC"LX" quarto. Datum vero eodem anno incarnationis dominice mense martio proximo subsequente. Originele charter met den grooten ronden zegel, van den heer van Rotselacr, hangende aen ecne roodc zyden koorde, en met den kleinen,langwerpig-ronden zegel van de ahdis van Park, aen eene wilte zyden koorde. Beide zijn in groen was en meer dan de helft gebroken. NEDERLANDSCII TOONEEL. Toen ik hiervoren^ bl. 34, de Moraliteii van Ilomulus, als een stuk, dat oorspronkelyk tot onze oude nederlandsche letterkunde, en niet tot de duitsche toebehoort, deed beschouwen, en tevens de ondcrscheidene drukken van dat tooneelstiik opgaf, had ik eenigen twyfel, of de amsterdamsche druk van Otto Barentsz. Smient in 1636 of wel in 1556 verschecn. Ik kon dan moeijelyk gelooven, dat die Moraliteity welke van de laetste jaren der vijf- tiende eeuw of van de eerste der zestiende eeuw jaren dagteekent, nogmaels in bet midden der zeventiende op nieuw ter perse werd gelegd. Doch reeds by bet opslaen van bet eerste nummer der Dietsche Warande (2) was bet my gebleken, dat gemelde amster> damsebe boekdrukker Otto Barentsz. Smient, wezenlyk in bet midden der zeventiende eeuw leefde en alsdan eenige andere (1) fil. u. (2) Tijdachrift voor Nederlandsche Oudheden en nieuwere kunsl- en Lelteren^ door J. A. Albbrdingk Thuh, Amst. 185K, bl. 11. — — IcUcrprodukten onzer middeleeuwsche leiterkunde, zoo als : de Ilistorie van Partinoples (aid us), grave van Bleys , de Hislorie van Huyge van Bourdeus^ en de Hislorie van de Borgh-Gravinne van Vergi herdrukte , waerdoor het voor my zeer aenncmelyk werd dat by ook eene nieuwe uilgave van den Homulus had be- zorgd. En sedert had de beer W. Eekhoff , van Leeuwarden^ de vriendelykheid my een exemplaer van dien druk des jaers 16S6 ten geschenke te zenden, waervoor ik hem bier openlyk mynen hartelyken dank betuig. Ik word dus in staet gesteld dat boekjen nader le beschryven. Vender^ by het opslaen van den Catalogue van de Bibliotheek der Maatschappy van Nederlandschcy te Leiden trof ik de opgave aen van twee exemplaren van Homulus, die aldaer voor handen zijn. Ik kan dus de bibliographic van dit oud tooneel- sluk cenigs zins vollediger maken en nog, ten minstc eenen neder- landschen druk^ meer opgeven^ dan ik vroeger had aengewezen. Zie bier den titel, in zijn geheel der uilgave van 1656 : Een Comedia ofte spel van Homulus^ daer in betoont werdt, wat loon dat de Sonde geeft^ namelijck de Doot^ ende hoe den Mensch van alle creatueren verlaten werdty alleenesijne deucht staet hem daer by. Seer ghenoechelijck ende kortswyligh voor alien Menschen , ende seer nuttelijck om te weten. Der Sonden loon is de doot, Rom 5. t’ Amstelredamy Ghedruckt by Otto Barentsz-Smient , Boeckdruckery woonende op de Reguliers Brede-straet , in de nieuwe druckeryy 1656. In-12". 52 ongecyf. bladen. Op het titelblad eene houtsnede verbeeldende talryke mannen en vrouwen, die bezig zijn eenen doode in de kist le leggen. Op bel acblerplan eene stadspoort en een tempel. (1) 1). I, bl. m — 439 — Ilet boekjen is in oude duilscbc letter herdrukt. Op bet laetste blad onderaen wordt nog cens berhaeld, juist zooals op den titel, V Amstelredamy ghedruckt by Otto Barentsz. Smient^ enz. De twee exemplaren van de Lcidsche Mactschappy^ zijn op dc volgende wyze beschreven : Een Comedia ofte spel van Homulus^ daer in betoont werdt ^ wat loon dat de sonde gheeft, enz. V Amstelredam. O. B. Smient^ 1661. Van achler de zelfde drukker, maer bet jaertai 1656. Kl. 8-. Blykends deze laetste opgave werd slecbts ten jare 1661 de titel vernieuwd voor de exemplaren ^ die des tijds nog in den winkel des drukkers overbleven van de uitgave^ welke vijf jaer vroeger was versebenen. In den Catalogue van Leiden beeft men daerby de volgende aenteekening gemaekt : « Naar bet latijn van Petr. Diesthemius (van Diest) Colon. 1 536. — Vroegere nederd. druk, te Nimmegben, 1556. Zie Mone Uebersicht. u. s. w. bl. 357. » Ik beb genoeg- zaem aengetoond, dat de iatijnsebe tekst uit bet nederlandscb en niet de nederlandscbe uit bet latijn vertaeld is. Uit de by Mone opgegevene titel : quondam in publico civitatum Brabanticarum conventu vulgariter acta^ palmamque adepta , alsook uit de woor- den van dien geleerde : Die erste niederldndische Ausgabe ist mir nicht zu Gesicht gekommen^ badden de beeren redakteuren van den, anders met zoo veel zorg opgemaektcn Catalogue^ der Leidsche Maatsebappy genoegzaem kunnen zien, dat Homulus oorspronklyk in onze moedertael gesebreven werd. Van bet ander exemplaer, dat te Leiden voor banden is, wordt de titel opgegevcn als volgt : Een Comedie of Spel van Homulus y enz. V Amst.^ Jacobus Konynenburg. Z. j. kl. 8'®. Dit zal wel cene geheel andcre uitgave zijn dan de twee tot bier — 4*0 — toe bekende, die van Nymegeo van 1 S56 en die van Amsterdam, van 1656. Latere opzoekingen sullen stellig nog meer drukken doen onldckken van dit tooneelstuk , dat zoo veel byval vond zoo hier le lande^ ais in Duitscbiand. Toen ik hier boven over Homulus handelde had ik moelen aeowyzen, dat Mone^ in zijn L’e6erstcA/C), ten jare 1858 ver- schcnen^ voigends de ecnige de$ tijds hy my berustende exem* plaren, de titcis dcr latijnsche keuische uilgave van 1536 en der dietschc van Nymegen van 1556 hceft opgegevcn. De twee andere latijnsche drukken bekwam ik later, alsook de berichten omtrent de hot^duiische verlaling. Ik had insgelyks kunnen aenslippen, dat reeds D' Sndlaert, wicns aendacht ik op llomuliis getrokken had en aen wicn ik de twee hier laetst vermelde drukken had geleend, in zijne bekroonde Verhandeling over de Nederlandsche Dichtkurut in Belgie(^), over deze Moraliteit handelt, er de eerste regels van medcdeelt, en le recht doet aenmerken dat het oorspronkelyk in bet nederlandseh door Pieter van Diest (^) opgesteld wcrd , en in cencn wedslrijd te Antwerpen den prijs wegdro^. Ten slotie zal ik hier nog byvoegen, dal waerschijnlyk de gentsche Maetschappy der Vlaemsche Bibliophilen eerstdaegs cene nieuwe uitgave van dit alles zins merkweerdig tooneelstuk zal ter pcrs l^gen. (1) Vtberticht icr Sieierlanditcht* Volki-Lileralur alttrer Ztil. Tubiogeo, io-8* bl. 3S7. (2) Zic boven, bl. 38. (3) Brussel >838, in-4*° bl. 174. (4) Doorecoen tapnis eobuni schreef ik vcrkeerdelyk bierboveo. bl.33 rcgel U, JoD van Diest, in plaets van Pieter van Diesi, zooals het uil dc verder aenge- tels gcQoegMem blijkl. KAMERS VAN RHETORIKA. VI. Sle jftatner van 0. flocl)n«, te Slenb^monlie. Hier yoren, bl. 109, maekte ik een stuk bekend, waerby de leden van Sint-Rochus kamer, te Dendermonde, voor den Raed van Vlaenderen gedagvaerd werden, uit hoofde van een spel of farce, waerin zy met de Gentenaren den spot hadden gedreven. Sedert had mijn vriend, de beer advokaet Gaillard, die met het rangschikken van het belangrijk en uitgebreid archief van dat voormalig Hoog Gerechtshof belast is, de goedheid eenige opzoe- kingen te doen. Doch hy vond niet anders dan de volgende aen- teekening geschreven in eenen kladboek gehouden door de Fis- kalen, waeruit blijkt, dat er aen de zaek geen verder gevolg werd gegeven. Waerschijnlyk gebeurde zulks omdat niet alleen de leden van de kamer van Sint-Rochus^ maer tevens ook de burge- meester en schepenen van Dendermonde daerin betrokken waren. Zie hicr wat men in dien kladboek leest : Den Raet ende Procureur-generael van Vlaendercn, heesschcrc causa officii. Burghmeester ende Schepenen der Stede van Dendermonde , mils- gaders Jacob van der Doot, Hillewaert de Clercq, Pieter van Melle, Jan Joos, Dominicus Lannoy, Charel Heyl ende Jacob van Hoorenbekc, alle tot Dendermonde, verwerders, ter cause van farse oft spel gespeelt tot Dendermonde, den X 4679 gheordonneert personelyck te compareren. Den (D hebben de verweerders op de requeste by hemlieden ghepresenteirt in Syne Majesteits grooten Raede, becomen staet van proceduren, daerby tenderende tot revocatie van saecke, ende gheor- donneert daer te laeten. Dcze laetste woorden, die ik bier in cursief heb doen drukkcn, zijn door eene andere hand bygeschreven. Of men nog ooit op bet spoor van dat hekelachtig tooneelstuk zal komen valt te twyfelen. VII. maria itx eere, te <ftent. Toen ik hiervoren (2), schreef over bet geschil, hetwelk, ten jare 4509, oprees omtrent bet dragcn der Leliebloem op de mou- wen der leden van deze gilde, haelde ik slechts de verhandeling aen, welke door den beer Biommaert, in bet eerste deel van bet Belyisch Museum verscheen. Over de kamer van Marie Veere of Maria ter eere moet vooral geraedpieegd worden de^ in 1838, verschenen Beknopte geschiedenis der Earners van RhetoricUy te (1) Aldus in den Uadbock, men heeft den dag nict ingevuld. (2) BI. 111. — 443 — Gentf van gemelden geleerde alwaer men (^) eene opgave aen- trefi van oorkonden betreffende Maria ter eere, welke nog in d(^ eerste jaren dezer eeuw^ in het archief van St-Jacobskerk, alhier, voor handen waren (3). Het schijnt echter^ dat er van die talryke bescheeden thands in gemelde kerk weinig meer te vinden is (4). De meeste originele akten zijn sedert van daer verdwenen cn wijd en zijd versukkeld. Zoo berust een der door den beer Blommaert aengegevene stukken op het Historisch Museum dezer stad^ hetwelk ten stadhuize door de Commissie voor de bewaring der historische Gedenkstukken aengelegd is. In afwachting dat de overige teruggevonden worden, neem ik het bier zeer geerne op. Allen denghonen die dese prcsente letteren zullen sien oft hooren lesen , Scepenen ende Raed vander stede van Ghendt saluut met ken- nessen der waerbede. Doen te wetene dat naer de questie, different ende gheschil voor ons upstaende ende gberoert in Cameren, tusscben Jan de Mets , dekin in desen tijt vanden gbeselscepe ende guide van Marien theeren, in sente Jacops kercke, metgaders den meesten deel vanden supposten ende guldebroeders vanden zelven guide, als eene vande vier Cameren vander edelder aerte ende conste van Retborijcken binnen deser stede , ter eender zijde, Ende Jan de Rouck , Jacob Boe- lins ende buere compHcen, totten gbetale van acbte ofte negbene gbuldebroeders ende nu ter tijt proviserers vander voorn. gbulde, ter andere, Spruutende ende toccommende * uut causen dat de voorn. (1) WitLEMs heeft in zijn Museum^ om welke rede weet ik niet, slechls de ver> handeling des heeren Blommaert, en niet de belangryke bylagen die daer toe behooren , opgenomen. Doze laetste komen slechts voor in dc afzouderlyk gedruktc exemplaren der Beknopte geschiedenis, (2) Bl. 44. (3) De beer Blommaert heeft deze opgave getrokken uit handschriflelyke aen- teekeningen van Ute-Schoutheer, op het stedelyk archief berustende. (4) Kervyn oe Volkaersbekb, Rapport sur Vital des Monuments historiques et artistiques de la ville de Gand. £glise de Saint^Jacques , in den Messager des Scien^ ces historiques van 1831 , bl. 444. dekin met zijnen adherenten versochte den voors. Jan de Rouck, Jacop Boelins ende huere complicen bedwonghen ende ghecondemp- neert te werdene, als proviserers dese jaerschare, up huerlieder mauwe te draghene de blomme van borduere ofte lelyetack , besay t metachtiene letteren M. M., zo tselve uut crachte van zekere letteren van ordonnancie van Scepenen den voorsaten, in daten vanden ticnsten in Wedemaendt xv^ ende tiene, alhier te wette gheexhibeert , oynt zindert wel gheuseert ende onderhouden hadde gheweest, ende boven dien ooc dat zij vulcommen ende onderhouden zouden de broederlickc jonste, conversacie, minne ende ecndrachtichede metten anderen drie oameren van Rethorijcke binnen deser stede, ende volghende dien te presenterene den wijn, te lovene, ende andere solempniteyten te onder- lioudene ter eeren van elc vanden voorn. drie Cameren van Rethorijc- ken, up huerlieder dach vander kuere, zoomen ooc tzelve zekeren termijn van jaren gheobserveert hadde ende ghelijc elc vanden zelven drie cameren hemlieden ende huerlieder guide jacrlicx deden ; Daer jeghens de zelve Jan de Rouck , Jacop Boelins , met huere complicen hemlieden opposerende, zeyden dat zij dies onghehouden zijn moesten, emmers nopende den draghene vanden lelietack upde mauwe , ghe- roerct dat zij de meeste menichte waren vanden proviserers ende eedt vander voorn. guide, die thuerlieder inconimene int voorn. guide niet voerderc verbonden en w'aren dan naer dinhouden vande ouden confirmacien, dewelcke bij expresse verclaersde dat men tselve draghen zoude onder anden naet vander sleppe van huerlieder keerels , daer buten zij niet gaen en wilden als in de andere naervolghende contrarie ordonnancie niet gheaccordeert hebbende , noch ooc van ghelijeken in dandere costen ofte boeten diemen useerde te doene ende stellene ten daghe vander kuerc van elc vanden voorn. drie anderen cameren \7iii Rethorijeken int loven ende anderssins, hoewcl zij in de presen- tacie vanden wijne wel Ic vreden waren naer doude costume , ende hendelic zo dat elc vanden voorn. parlicn met meer redenen daer toe allegierende, bleven ende persisteerden in huerlieder voorgaende conclusion. Ghesicn ooc de letteren ende ordonnancien bijden voorn. dekln ter verifficacie van zijnen voortstelle overgheleyt ende an- meerckende dat de voorn. vier cameren van Rethorijeken ter eeren \nn deser stede onderhouden ende gheinstitoeert zijn, dat die ooc elcanderen eere ende bijslant bij presentacien ende anderssins be- hoeren te doene, dwelcke niet en behoert verminderi te zijne. Ende boven dien dat de andere voorn. drie cameren useren ende gfaecostn- — 445 — meert zijn huerlicder borducrc te draghenc bovcn up buerlieder mauwe, endc Diet ondere ande slcppen. Wij, over ende inden name vander voors. stede, up al dies in dese sake behoert gheconsidereert te zijne, ghelet hebbende, bij rijpbede van rade, llebben ghewijst ende gbe- condempneerdt , wijsen ende condempneren bij desen den voorn. Jan De Rouck , Jacop Boelins ende huere coraplicen , proviserers nu ter tijt vander voorn. guide van Marien theeretiy nietjeghenstaende buerlieder opposicie , te draghenc up buerlieder mauwe den lelyetack ende blomme van bordiiere, zulc alst inde voorn. ordonnancie vanden jare xv° tienc vcrclaerst staet; Ende bovcn dien, ooc te onderhoudene ter feeste ende ghecostumeerde daghen van clc vanden voorn. anderen drie Cameren, de presentacie vanden wijne, de manicre van lovene ende andere solcmpniteyten, zulc ende in alder manieren alst int leste voorledene jaer ghedaen ende gheuseert es ghewcest, zonder eeneghe veranderinghe. Bchoudons ende welverstaende dat van alle andere pointen ende arliclen van laste, ofte anderssins, indien daer eeneghe zijn bij die vand. voorn. ghulde van nieux upghe- stelt, buteii buerlieder confirmacien endc ordonnancien, alzo verre als die bij ons of onse voorsaten in Wette niet gheoctroyeert ende gheconfirmcert cn zijn^ De voorn. ghuldebroeders van Marien theeren daerin niet verbonden en zijn ofte bliven die te inoeten onderhoudene, ten zij bij buerlieder goeden willc ende consente ofte alzo langhe alst hemlieden goedt dijneken zal. Ghegheven in kennessen derwaerheden, onder den scghele van saken der voors. stede van Ghendt, den xviii^" dacb van Lauwe, int jaer duust vijf hondert ende zeventiene. Ilel sink is op de plooi geteekend : VUTENDALE. Het originecl op perkament is voorzicn met den^ gedeeltelyk gebroken, stedelyken zcgel, in groeii was, hangende aen ecne dubbele slrook van perkament. 30 VADERLANDSCIIE ANEKDOTEN. V. t)rec0el];ike ^oob van acl)t strmkroooers. Alwie eenigs zins met het voormalig West-Vlaenderen, waer- van thands cen gedeelte aen Frankrijk tocbehoort^ bekend is, weet min of mecr, wal men aldaer door de Moeren verstaet. Het zijn namelyk twee uitgestrekte mceren of veenen^ in onze dagen op nieuw, geheel of gedeeltelyk, in polders en beploegbare landcn herschapen. Zy liggen tusschen Duinkerken cn Sint-Winoks- bergen, ten oosten naer Veurne op. De groole Moer bevat niet min dan aclit lionderd morgen lands, tcrwijl de klcinc Moer cene oppervlakte heeft van drie lionderd. Men heeft de gissing geoppcrd, dat de oudc Moriencn aen die Moeren hunnen nacm zouden hebben ontleend. Ilet schijnt dat in aloude tydcn de zee teWulpen, tusschen Veurne en Nieupoort doorbrak, geheel dat gewest overstroomde en in ecne uitgestrekte zee veranderde. Een onzer landgenooten, aen wiens gedachtenis geene genoeg- zaine hulde gedaen wordt,de antwerpenaerWcnceslaus Cobcrgher, de zelfde die zich als schilder, doch voornamclyk als inrichler der Bergen van Barmhartighcid bier te lande, verdienslclyk maekle, bekwam van de Acrtshcrtogen Albert en Isabella een oktrooi voor het droogmaken van die Moeren. Hy besteedde drie jaren aen dit ^verky en het gelukte hem zoo wel dat by reeds het vierde jaer liet ingedijkte land met rapen en koolen kon bezaeijen. Dc uitslag ging zyne verwachting verre te boven. Om het land, dat by aldus aen het water had ontwoekerd , bewoond te krygen , lokte Co- bergher, door het tocstaen van vrydom, er alle slach.van menscheii naer toe , zelfs lieden , die elderg om hunne schulden vervolgd werden. Weldra was geheel dat nieuw gewest bevolkt. Al die zich aldaer hadden neergezet werden zeer strengelyk bewaekt; maer zy Icefden toch volkomen op hun gcmak ; zy waren immers vry van tienden, schattingen, hoofdgelden, twintigsten, rechten op den drank, huisvesting van krijgsiieden, enz., en zy hadden geene andere belasting tebetalen dan een klein jaergeld voor het bouwen eener kerk. 