Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Jan. | Febr. | Maart.| April. | Mei. | Juni. | Juli. | Aug. Sept. | Oct. | Nov. | Dec. | Sof Jan. Febr. | Maart. April. Mei. К Juli. Aug. | Sept. | Oct. | Nov. | Dec Som Oleh-leh. 274 286 328 | 292| 299| 307| 310| 316 301 322 243 294| 3 62 | 67 | 94 | 116 | 108 | 92 | 117 | 126 | 141 | 106 | 123 Emmahaven. | — 4 4| 49| 292 14| 15 9 17| — | —| — ld. 0 22 J2: В 6 5 Ee puse Djambi. 10| — 86 | 69| 62| 82 35 | 51| 39 36 30] 57 be F 60-4: 474 32 |. 22 | 16 | 39-4 114 e 4 Palembang. 59| 75 39 15| — 17) 21| 651 87| 44| 87| 40 39 | 22 6 — 10 7 19 27 22 21 31 Pontianak. 601-381 76 621 91 301 91 er 95| 46 38174 93 | 53 38 11 11 14 15 14 34 32 55 Ту. Priok. | 506 635 653. 756 | 652) 561 532| 627 535 608| 582| 597 352 | 265 | 258 | 155 | 135 | 106 | 59 | 85 | 109 | 159 | 261 Soerabaia, |1049 908 936 | 863 1039 1013| 973 | 988 | 837 |1004 1114/1037 489 | 430 | 325 | 164 | 188 | 117 47 | 46 | 113 | 358 | 573 Bandjermassin| 271 320 278 218| 278| 253| 269| 284 225 949! 197| 348 196 | 149 | 112 | 120 | 102 | 99 | 112 | 70 | 100 | 110 | 228 Makasser, 418 389 18 321 430 406 376 | 432 501| 419 320| 360 265 | 191 | 110 | 140 | 83 | 54| 25 | 37 | 78| 144 | 267 Amboina, 173 142 | 200| 146| 132| 131| 111, 81|107| 148| 148| 139 be | 1081 80 | ger Bl 529] 401 sS BE 47 I 195 216 | 276| 222| 273) 268 226 266 214 | 185 218| 286 44 | 89 | 102 | 135 | 98 | 102 | 130 | 103 | 129 | 134 | 175 HN 280 337 249 232 300| 302| 267| 233 196 | 953 195! 259 69 | 36 | 76 | 103 | 69 | 105 | 127 | 83 | 198 | 108 104 HI | 512,494, 512| 320| 390 304| 374| 408 379| 306| 343| 334 177 |.110.| 104 | 167 | 80} 78 | 181. | 124 | 82 | 98 145 IV | 119/147| 251) 174| 154| 195| 150| 112 100| 191| 85| 237 bl 504 BR) GO| AT} зт: Зар 44| 60, 92] 100 ү ° 4 зу dà d p сг $9 4 8 j Fis Ob — iod li) 0 6 er TS VI 241 196 | 245 266 | 277| 980! 236 217 249 | 258! 296! 966 69 | 109 138 158 | 144 | 121 | 114 | 150 | 189 | 208 135 VII 63 58 46| 8| 25| 19) ai 48| 53| 63| 43! 55 м зв} oj сов 144 Di 16] 90) E ҮШ HH 2| 10. a 834. ш — | al. 4 Hobo d ж зак фр йш Bj. р o. E AANT e 1 | у ES EE QE X | AANTAL REGENDAGE SN. = Jan.  Oct. | Nov. | Dec. Som | Jan | Febr. | Maart. | April. | Mei, Juni. Juli. | Aug.  125| 138| 99| 0] 23 | 95 | 34 36| 22| 22| 31| 15| 33| 16| 36) 60| 343 : XXI | 114| 113} 99| 112| 145 | 134 115/1 : n 66| 107) ЧИШ 35| зо) al 35| 16 17) 2| 1] 6| 28| 361 958 i Egi se ei arl Io 39 76| 127) 195| 40 MMP 52 | el 38 | 44] 34| 34| п| 3| 3| 3| 30| 21| 335 2 XXII | 118! 90! 8| 13| 86 112| 79 52 59 | Wi. 10 19 6| 23 6 2 0 т 12) 16| 15] 38 ш 97 140 140 204 206 | 168 198 126 | e | | i x XXIV | 178| 142| 169) el 50| 72| 109| 1 | 102 10603] 61| 48 | 481 651 97 | 107 | 64, 39| 46| 43| 53, 744 ; Bee d li y S ee 20| 111 162 179 | 190 102 | 78 | 86 | 4i| 25 | 41| 37| 31) 40| 66) 82) 69) 698 RAVE | BI — | дє 1g 4 99 | 116 ^i Rd don el 2. 2 — 9| 19 8| s4| 40| 29| 35| 35| 17| 11) 20 BEDS |. n uw 151| 106 68, 13| 21) 9} — | 12 e|.s1] 41| жр 32 HI ш 3| 8. 2 XXVII | 56) sel 38| — | 17| 15| 16 48| 80| 51) 94| 66 23| — | — 61-194 “41 26] 98, KB 19, зао B | XXIX | al 31| 44 = ке ra 29| 4| 34| 46| WEB 17| 12| — 41-94. 9| H| O 4| ,B 30 u XXX | 49) 18) 31| oel sol 98| co s 8| 55| 29| e| 12) 20 21| 23 Б 18] 19| 5 B 6 11.2] ш 260 | 270 | 289 | 301 | 397+ 541 | 400| san | eml a т B Ee Bee sel spis u| olig 0| 521) 612| 461-497 8 147 | 131 | 102| 91) 58| 68) 59, 39 51 124, 138 | 215 | 1218 — EE  Juni. Juli. Augustus.  37 42 44 + 42 35 Tg. Priok. 59 | 56 41 34 | 94 9 16 18 27 44 31 Soerabaia. 61 | 53 46 38 | 16 5 | 5 11 32 55 30 Bandjermassin, 71 | 61 54 51 | SET 39 31 40 56 66 49 Ee ei | e 55 34 | 33 x 6 7 17 45 74 36 Amboina. 34 | 39 54 55 | 7 64 44 35. 18 34 46 48 | 20 32 46 | 49 49 48 70 61 61 47 ee 14 3 | ж 55 49 51 55 40 35 40 136 21 | 33 43 37 33 27 27 43 32 6 | в | 24 | 48 45 29 44 49 38 ч së 39 | 32 | 44... 52 57 | 53 60 73 70 5l 54 = | Pet | = | 50 41 D | 45 56 62 56 41 74 68 | 69 | 61 | 64 | 21 | 47 51 37 69 58 E x = | sis ie x 33 FL وا‎ 21 17 46 57 40 Së ото dg | ав | 10 20 13 26 61 2) 54 | B ж 31 | 24 | 3 2 9 26 36 26 oe - 5 | 38 39 23 | 9 4 ° S 46 25 ә | в o 34 | 46 | ав 30 зт | 4 véi x ys | ы en | 3 ж | uw | * 58 47 51 50 + 88 н = | á RE EE 50 95 33 — 29 | 54 37 б | ы о >» | ж 40 39 | | TABEL Ill. — 8 — GEMIDDELD ААХТА REGENDAGEN. —Hg— > ; < A ale x ^ M VANS Tte EXTA = ^ әре ERIT ай, > = = rer. as er АЕ; Олы” E o n S e EE aco t ДАШ  Juli | dann | September. October. | November. | December. | Jaar. | | . | | x Oleh-leh, 11 6 | 6 | 10 12 | 11 3 1 9 | 11 13 14 13 13 | ` Tg. Priok. 18 i: |да | i8 y 13 | E 3 5 6 8 14 | ~ Soerabaia, 19 © o o o | * : 6 | : | : : T = um | . Bandjermassin. 22 17 17 15 13 a P. ds s 12 17 $0... Makasser, 22 19 17 x 10 10 9 9 Б 14 23 | Amboina, 11 11 17 17 20 90 13 11 оо п I 15 6 10 | 14 15 15 14 22 18 | 19 II 10 6 | 4 | 10 11 17 13 16 17 | 12 Ш 19 юы 10 13 T 10, 8 go | u IV 17 10 7 14 14 9 13 13 11 | 14 VI 12 9 14 16 18 16 18 23 21 16 XII 14 8 14 15 | 13 14 14 17 19 17 XVII 23 19 21 18 20 8 14 16 11 21 XVIII 20 14 16 19 | 10 4 6 5 14 > ХІХ ` 16 13 12 13 9 5 6 4 8 19 XX n. 15 11 9 7 1 1 3 8 me XXI 14 15 12 12 7 1 1 1 7 4 XXIII 20 19 15 10 14 12 9 11 13 is XXIV 18 15 16 14 16 8 11 13 14 oy XXXI 16 14 12 9 | 6 ә 3 6 9 16 XXXIX 10 8 17 11 20 16 19 5 9 12 · TT = HE ] NEDERLANDSCH-INDISCHEN ARCHIPEL. l April—September. October —Maart. Regen- April —Septemb | PLAATS mi Geer ER ге иф PLAATS waar- 8 antal | Anntal | Regen- Aantal | Aantal | Regen- hi. | я ° Aantal E Aantal | mer Aantal | Aantal | Regen- | schijn- | 5 EN bser- | | Жаат | obser- | waar- [lijkheid EN obser obs r- | | waar- re E regen- schijn- | A dti usi + | D SE regen: | schijn- | in pCt. EC ZEEVAK. | lijkheid vatie- | Sch | Шы з кз ZEEVAK ше d EE | c vatie- | eg per | £ — dagen, | м | in pCt. | dagen, | dagen, | in pC өе | EE ee dagen, | dagen. | in pCt. | dagen. | dagen. | į jaar. |  i | š ei - | * € | ipli | 653 36 |1747 600| 34 | 35 | | XIX 653 | 149 | 23 | 542| 194 | 36 | 29 | - | re rs | ; ka Ee | ураар 55 Та Nor] | XX 551 106 | 19 | 446 152 | 34 | 26 | | XXI 1⁄4 | 129 | 18 624 | 206 | 33 26 805. 69| 34 | 296| 159| 54 T 44 | XXI 289 | 50 | 17 | 985 | 104 27 qud 103| 54 391] 236 72 | 63 | XXIII 986 | 420 | 43 | 633| 324 | 51 | 47 3663, 798, 92 |3581 1447 40 | 31 XXIV | 550| 215 | 39 | 943| 483 45 5713) 887| 16 |6048|92595 | 43 | зо | XXV 362| 155 | 43 | 143| 64 | 45 | 44 1597| 615| 40 1663 976 | 59 | 49 | XXVI 5561.114} 31 | mol BEY 36] 34 48 30 63 95 10) 40 | 52 | XXXIII fal Ir] 90 UH. h gpl 1625 895] 54 | 1508 798 53 | 54 | XXXIV laj 9| 6f 69 O | 15 202; 81] 40 | 328| 155. 47 | 44 | Xd l 2 = = а me | XXXVI INGE 22 | 17 в! 10 | 26 | 232 | P e Tu WP -  : | | ^ E TY l| XXIV; | XXXL | XXXIX E Сш. I ua li sow  Telok Seumawé.| Kota Radja. | Lier Nya. | Rembang. | Kangean. | vai > "m | ng er Papan. Ampenan. | Hitoelama. : Medan. | Edi. | Sabang. | Poeloe Raja. a | x ы Selong. | Ambon, ge, | | | Melabos. | Saugkapoera. | |  16 vau iti B^ Janu — 11 | dbi a | x xd ` EE 1 3 Februari 9- L power |- ed | 13 | : | LT Ls 3 0 | Ro E B | E |: 58 | Go] 14 | 4 : | | | | pus. M —9 ure muc ia S T BI HH | се j uc 1 | | Eos du g „у og а DI оо | ud hd —- 99 RAT — 4 | ET 0 13 0 | ene s ү т — 19 | wm 2 | 11 2 аы ш. 1 6 — 8 | gustus. — 5 | | ~ | 5 = 4 | 2 | : | un. Bo д — 6 | ember. 2 | 3 | T p B il 8 | E : 4 Pes. E er. == d |. | 19 | J | — 13 | 5 | : са — 18 em s ember, 0 | H | 23 | 38. | s 40 | x | "a | А -= l4 в ember. — 118 — — 119  | Noord-  1885— 1889] 16.4 17.4 i58 ^| Eb BE E єл 4-168 les | 165. | | SS 1890— 1894| 16.1 16.1 Ab чо po D 189 - |: 459 16.6 16.2 | Е Б 1895 1899| 16.5 17.5 166 ө | j | [акр C] ое js 187 | 5 -| 1900— 1904 16.3 18.1 бл у D | Hd L  2353 2688 2488 Ë . 1885— 1889| 2845 | 2718 | 1935 | 2872 | 9765 | | 9401 9489 2706 | 9585 LI me 1894] 2673 | 3458 | 1675 3086 | 9781 | 2706 | 9952 2767 | 2482 S 1895— 1899| 2708 | 9532 1704 2950 2906 | E) Ioram 2650 | 2467 | Е š. 1900— 1904] 2793 | 9765 1774 9914 2714 | | 9045 2422 2581 2495 [1880 — 1904| 2756 | 3627 | 1750 | 9946 | 2753 | bocas хш 2678 | 8504 x | | | „| 1880— 1884| 176 | 154 HO | — IMP ` 166 MS O 166 e 7164 | 2 1885— 1889| 173 156 115 190 171 en 148 167 156 | | 1890-- 1894| 167 Lc a. | too 195 160 [ 0448 142 168 153 | E 71895 - 189 164 | 145 HO | 185 163 136 139 157 147 | 5 Š 1900— 1904 171: | 153 ў 110 | 14 | 156 | 143 | 144 157 150 | i | | | g: š 1880— 1904 170 | 152 | HF w 163  590 оты | | | KURZE NOTIZEN ÜBER FISCHE DES JAVA-MEERES VON Dr. P. N. van KAMPEN. 1. Histiophoridae von Batavia. Am 15%" März dieses Jahres (1907) sah ich auf der Fisch- markt zu Batavia ein Exemplar einer Histiophorus-Art, wohl H. orientalis Temm. u. Schleg., von etwa 1?/, M. Totallange. Ich konnte das Tier nicht bekommen und kann keine nähere Beschreibung geben. Am 27°" März wurden aufs Neue zwei Seglerfische zu Batavia angebracht, jetzt eine Tetrapturus-Art, welche ebenso wie der Histiophorus in einem ,Sero" (Fischzaun) in der Bai von Batavia gefangen waren. Das gróssere der beiden gelangte in meinem Besitze und befindet sich jetzt ausgestopft im Museum zu Buitenzorg. Ausserdem besitze ich noch ein kleines Exemplar eines Tetrapturus (etwa 85 cM. Totallänge), welches am 22ter März 1906 auf derselben Weise und an demselben Orte gefangen wurde. Die Malayischen Fischer von Batavia kennen die Tiere unter dem Namen ,ikan lajar" (Segelfisch). Da die Synonymik der Tetrapturus-Arten noch wenig sichergestellt ist, lasse ich zunächst eine Beschreibung des grösseren Exemplares folgen: D: АХХҮ 7 А: АЫ OO FO V: 9. Die Höhe des Körpers geht 61/, mal in die Totallänge. Kopfprofil allmählich bis zur Rückenflosse ansteigend. Die Länge des Schwertes (vor dem Munde) ist etwas kleiner als die Kopfhöhe und erreicht die Hälfte der übrigen Kopflänge. Letztere beträgt '/; der Totallänge. Die Länge des postorbitalen — MI- Kopfabschnittes geht zwei mal in die der Schnauze (mit dem Schwerte). Schwert abgeplattet, breiter als hoch, unterseits etwas weniger konvex als oberseits, mit abgerundeten Seiten; die Unterseite ist mit sehr kleinen, die beiden Seiten je mit einer Binde von etwas deutlicheren Zähnchen bedeckt. Das Auge steht genau in der Mitte des Kopfes (das Schwert nicht einbegriffen), seine Länge ist !/, der Länge des postor- bitalen Kopfteiles. Der Oberkiefer reicht mehr als eine Augenlänge nach hinten von der Orbita. Schuppen lanzettlich. Laterallinie sehr undeutlich. Die Höhe der ersten Rückenflosse ist kleiner als die Körperhöhe und beträgt etwa °/ der totalen Kopflänge; die Basis dieser Flosse, sowie die der ersten Analflosse, ist in eine tiefe Hautfurche eingesenkt. Die 2. Rückenflosse und die beiden Analflossen ausgeschnitten; der letzte Strahl von D 2 und A 2 verlängert. Die Brustflosse ist länger als die Höhe des Körpers aber ein wenig kürzer als die Länge des Kopfes von der Spitze des Unterkiefers ab; sie geht 1,7 mal in die totale Kopflänge und etwa Ze mal in die Länge der Schwanzlappen. Die Bauchflosse ist mehr als zwei mal kürzer als die Brustflosse und erreicht nur !/, der totalen Kopflänge. Die beiden Sehwamatersten sind sehr hoch, die obere ist die hóhere. Oberseite dunkel blaugrau, Unterseite heller; weder weisse Streifen noch schwarze Flossenspitzen. Das Tier war ein Männchen. Keine Appendices pyloricae. Schwimmblase zellig, enorm gross, sich bis hinter den Anus erstreckend. Der Magen war leer. Totallänge + 390 cm. Höhe 00:5 totale Kopflänge Lhd p Schwert 40 4 ранна Kopfabschnitt 36.4 Augenlän í 3 Abstand per bis Nasenloch | 2,7 „ — 122 — Abstand von der Spitze des Schwertes bis zum Hinterende des Oberkiefers 90 сш. А | grósste Hóhe 49 =, 1. Rücken. | Hóhe des hinteren Abschnittes í Lànge der Brustflosse TO % Länge der Bauchflosse 29 к Höhe der Schwanzleisten 4 und 3 Man hat mehrere Tetrapturus-Arten aufgestellt, die aber wohl, wie Lütken!) vermutet, auf einige wenige Spezies zurückzuführen sein dürften. Wie dem auch sei, das oben beschriebene Exemplar ist gewiss identisch mit dem schon aus dem Indischen Ocean bekannten 7. brevirostris Playf. and Gthr., mit dessen Originalbeschreibung °) es sehr gut übereinstimmt. rst vor wenigen Jahren haben Jordan und Snyder 3) zwei neue Arten von Japan beschrieben, von welchen die eine, T. mazara, ganz nahe verwandt, falls nicht identisch mit T. brevirostris sein dürfte. Ich finde in der Beschreibung wenigstens keinen wichtigen Unterschied zwischen diesen beiden Arten. Jordan und Snyder geben zwar nach Day an, dass brevirostris längere Ventralflossen haben sollte; nach der Originalbeschreibung ist dies aber nicht der Fall und sind die Bauchflossen sogar noch etwas kürzer als bei mazara. | Falls diese Differenz in der Länge der Bauchflossen ein Artmerkmal darstellen sollte, so würden demnach die von Day beschriebenen Exemplare nicht zu brevirostris gehóren. Es scheint mir aber, dass es sehr wohl ein Altersunterschied sein kann (Day's grösste Exemplar war nur 1,32 M. lang, ') Videnskab. Meddel. naturhist. Foren. Kjóbenhavn 1875, p. 1. ?) Fishes of Zanzibar, 1866, p. 53. Auf S. 145 derselben Arbeit sprechen übrigens die Autoren selbst die Vermutung aus, dass die Art identisch sei mit 7. Lessonae Canestr. aus dem Mittelmeere. 3) Journ. Coll. of Seience, Tokyo, XV, 1901, p. 305 *) Fishes of India, 1878, p. 199. e ANE es das Exemplar von Playfair 3,15 M.). In dieser Beziehung ist wichtig, dass auch das oben erwähnte zu Batavia gefangene junge Tier von etwa 85 cm. Totallänge !) relativ längere Bauchflossen hat, dazu kürzere Brust- und hóhere Rücken- flossen, Merkmale, worin Day ’s Beschreibung ebenfalls von derjenigen von Playfair abweicht. Das Auge ist beim jungen Tiere !/, des postorbitalen Kopfabschnittes, wie Da y angiebt, wührend das Exemplar von Playfair nach der Abbildung mehr mit den erwachsenen Tiere von Batavia übereinstimmt. Die übrigen wichtigsten Merkmale, worin sieh das junge Tier von Batavia vom alten unterscheidet, sind die folgenden: D. XXXIX. T АКИ D V: 3. Totallänge etwa 8?/, — 9 mal grösser als die Höhe. Der Oberkiefer überragt das Auge nur wenig nach hinten. Seitenlinie deutlich. Die Schuppen sind dünn, dachziegelig gelagert und sehen daher wie normale Schuppen aus. Die Strahlen der ersten Rückenflosse nehmen bis zum vierten in Länge zu; dieser Strahl ist etwas länger als die Körperhöhe und fast die Hälfte der totalen Kopflänge; die folgenden Strahlen werden wieder etwas kürzer bis etwa zum elften, dann wieder länger, sogar länger als der vierte, während die hinteren sich wieder allmählich verkürzen. Von der ersten Afterflosse sind der dritte und vierte Strahl die längsten. Der zweite Strahl der Bauchflosse erreicht gerade den Anus und ist so lang wie der Kopf ohne Schwert; der erste Strahl ist sehr kurz, der dritte noch kürzer und durch eine deutliche Haut vom zweiten getrennt. Die Brustflosse ist kürzer als die Körperhöhe, wenig länger als der postorbitale Kopfabschnitt und erreicht noch nicht ?/; der Länge der Bauchflosse. Schwanzleisten niedrig. Dieses junge Tier könnte einer anderen Art angehören als das oben beschriebene. Wahrscheinlicher scheint es mir 1] Die Spitze des Schwertes ist abgebrochen, die Länge daher nicht genau zu bestimmen, _ — 124 — jedoch, dass die aufgezählten Unterschiede bloss Altersdif- ferenzen darstellen !) und dass T. brevirostris sich daher mit dem Alter ziemlich stark ändert, besonders durch niedriger werden der Rückenflossen, durch Verlängerung der Brust- und Verkürzung der Bauchflossen. In diesen Charakteren neigen die erwachsenen Tiere mehr zu Xiphias hin als die jungen. 2. Die Nahrung von Rhinodon typicus Smith. Rhinodon typieus wird für den Indischen Archipel am ersten erwähnt durch Max Weber °), der ihn während er Siboga-Expedition in der Buton-Strasse antraf. Dieser seltene Haifisch kommt auch im Java-Meere vor: am 7'@ Mai 1907 wurde auf die Fischmarkt zu Batavia ein Exemplar angebracht von 5,75 M. Länge, welches von Fischern in der Bai van Batavia mit Harpunen getotet war. Im Magen fand ich nichts als kleine Sepia-Schalen und einige kleine Fische (Gobiiden, Saurida). Dieser Befund bestätigt die Vermutung von Bridge °), dass die Nahrung von hinodon animalisch sei und nicht, wenigstens nicht ausschliesslich aus Algen bestehe, wie man gewöhnlich an- nimmt (sieh Günther, Introd. Study Fishes, 1880). 1) Die Verschiedenheit in der Zahl der Strahlen der Rückenflosse erklärt sich wohl dadurch, dass beim erwachsenen Tiere die vier ersten Strahlen zu einem verwachsen sind. Auch der erste Strahl der Analflosse ist hier offenbar aus der Verwachsung von drei Strahlen hervorgegangen. 2) Siboga-Exp., Monogr. I, 1902, p. 88. 3) Fishes, in Cambridge Natural ale 1904. DE NIEUWSTE ONDERZOEKINGEN OVER HET PITHECANTHROPUS-VRAAGSTUK. Voordracht, gehouden in de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging te Batavia, op 4 October 1907 DOOR Dr. Јон. ELBERT uit Muenster in Westfalen. De lange strijd over de systematische plaats van den Pithecanthropus is ten gunste van Prof. E. Dubois beslist. De anthropologen hellen algemeen tot de meening over, dat de Pithecanthropus inderdaad een fusschenvorm tusschen mensch en aap is. De Pithecanthropus met een schedel-capaciteit van 850 staat onder den mensch uit het Neanderdal met 1230, maar boven den aap, wiens capaciteit meestal geen 600 bereikt. Zijn bregma-hoek van 37,5° nadert dien van den Neanderdalmensch van 47,5° en ligt ver van dien der apen, waarvan Macacus en Gorilla een bregma-hoek van 19°, de Orang-oetan een van 24° hebben. Voor de meening, dat hij dicht bij den mensch staat, pleit de sterke ontwikkeling van de 3de onderste hersenwinding, de taalwinding van Broca. Geen ernstig denkend geleerde zal tegenwoordig den Pithecanthropus de plaats tusschen mensch en aap ontzeggen. Anders staat het met de bewering van Prof. Dusots, dat de Pithecanthropus ook een tusschenlid in de reeks van voor- ouders van den mensch zou zijn en de kloof tusschen mensch en het geslacht der apen zou overbruggen. De oplossing van deze kwestie van zulk een algemeene en vèrstrekkende beteekenis was onder meer het doel, waarmede de Koninklijk-Pruisische Academie van Wetenschappen de Se- lenka-expeditie naar Java zond. Mijn taak was het, door == 126. — uiteebreide geologische en palaeontologische onderzoekingen, voornamelijk op de oude vindplaats in Trinil, verder echter ook in andere deelen van de Residentie Madioen evenals in Rembang, Kediri en Soerakarta dit doel te bereiken. De beslissing van deze kwestie berust op de bepaling van den ouderdom der Kendengolagen, welker onderste laag de overblifselen van den Pithecanthropus bevatte. Want is, zooals Dusois zich uitdrukt, de Pithecanthropus de „Erzeuger” van den mensch geweest, dan moet hij ouder dan de oudste mensch, d. i. ten minste jongtertiair, derhalve plioceen, echter niet jonger en diluviaal zijn. Vele geologen zijn geneigd, in strijd met de meening van Dusots, een diluvialen ouderdom aan te nemen, zonder dat tot nu toe het bewijs geleverd is. Het is zeker te betreuren, dat men in de laatste jaren beproefd heeft, de onbetwistbaar groote verdiensten van rof. Dupots te verkleinen. De meeste menschen weten in het geheel niet, onder welke moeielijke omstandigheden dit kolossale en kostbare materiaal verzameld is. Wanneer ik hier openlijk als verdediger van den man optreed, die door zijn ontdekking zulk een vèrstrekkenden invloed op de nog jonge anthropologische wetenschap heeft uitgeoefend, dan komt dat ook voort uit een. gevoel van dankbaarheid voor de inlichtingen en vingerwijzingen, die hij mij gegeven heeft, voor ik de reis naar Java aanvaardde. Wanneer mijn onder- zoekingen tot een ander resultaat leidden dan die van DuBois, dan ligt dit aan de vorderingen, die sedert het begin van het laatste decennium der vorige eeuw de onderscheiding van de afzonderlijke tertiaire en diluviale formaties heeft gemaakt. Aan de onvermoeide vlijt van Martin, die het uitgebreide, door JUNGHUHN en VERBEEK verzamelde materiaal determineerde, is het te danken, dat er op Java tegenivoordig punten bestaan, van welke men kan uitgaan ter zekere bepaling van den ouderdom der aardlagen. Voor mijn geologische ouderdomsbepaling vormen de door “Martin als plioceen gedetermineerde mergellagen van Soden, — 127 — Westelijk van Trinil, het vaste uitgangspunt. Op de miocene krijt- en kleimergels met naar boven tusschengevoegde tuf- en conglomeraatbrecciën ligt een reeks van lagen, die van beneden naar boven uit de volgende aan fossielen rijke gesteenten bestaat: kalksteenbreccie, grijsblauwen kleimergel, met kalk- en glaukoniet-concreties, rijk aan foraminiferen, vervolgens afwisselend lagen van koraalkalk, kalksteen, ko- raalzand, kalk-, krijt- en kleimergel. Uit laatstgenoemde laag is voornamelijk de groote molluskenverzameling van MARTIN afkomstig. Door het onderzoek van het koraalzand en de koraalkalk kon ik het beeld van de fauna belangrijk aan- vullen. De totaal-indruk komt overeen met dien van de koraaleilanden, die voor de Noordkust van West-Java liggen. Over deze in hoofdzaak onderpliocene kalkétages ligt een brecciënlaag, die van de onderste door een zeer opvallende azuurblauwe klei en een bonte, sterk verkalkte breccie ge- scheiden is. De dikte van deze breccielaag is zeer verschillend: ze is in het Westelijk gebied van het Kendenggebergte slechts onbeteekenend, vormt echter in de Westelijke Pandanketen hier en daar het geheele gebergte. In het algemeen bestaan deze breccién uit een onderste laag blokbreccie en een bovenste laag. fijnkorrelige tufbreccie, die soms een zeevorming, soms een landvorming is en dan overblijfselen van den Stegodon bevat. Dikwijls gaat de terrestere tufbreccie langzamerhand door opname van kiezel en onder lagenvorming in een conglomeraat-breccie over, met zandige tusschenlagen. De Kendengolagen liggen nu òf onmiddellijk op de tufbreccie, òf komen langeamerhand uit de conglomeraatbreccie te voorschijn. Deze opeenvolging van lagen van de miocene periode tot en met de Kendengolagen kon ik in het gebied van. de Solo- rivier op 6 punten op dezelfde wijze terugvinden. In de streek van Trinil liggen in de groote rivierbocht ten Noorden van Trinil de Kendengolagen ten deele op onderpliocene koraal- kalk (Papoengan-Gadjah) of op bovenpliocene tufbreccién, ten deele, en wel ten Westen en Noordwesten van Trinil, op bovenpliocene conglomeraatbreccién. Naast concordante ligging — 128 — der lagen komt dus een discordante door erosie voor. De door Drpots vermelde tusschenlaag van harde klei is slechts een locale vorming boven de tufbrecciën. De profielen van de lieging der lagen ten getale van ongeveer 60, die ik in het gebied van de Solo en haar bijrivieren opgenomen heb, bevestigen, niettegenstaande de dikwijls sterke afwijkingen in de ligging der lagen, de aangeduide volgorde ook in details, veroorloven ons zelfs gewichtige gevolgtrekkingen te maken over afzonderlijke processen ten tijde van den Pithecanthropus en later. Volgens het voorafgaande is het aan geen twijfel onderhevig, dat de Pithecanthropus jonger dan de bovenpliocene formatie, met andere woorden wit het diluviale tijdperk moet zijn. Voor ik nu verder inga op de andere bewijzen en een meer speciale bepaling van den ouderdom, wil ik in het kort een en ander meedeelen over de Kendengolagen zelf. De indruk, dien ik evenals de meeste andere geologen bij de eerste beschouwing van de Kendengolagen gekregen heb, is dezelfde als dien men gewoonlijk bij de groote lengtedalen van de Noordduitsche vlakte ontvangt. De Solo-rivier heeft diep in de Kendengolagen een bed uitgegraven en vertoont duidelijk verscheidene rivierterrassen boven elkander, zoodat men een oud daldiluvium voor zich meent te hebben. Deze indruk verdwijnt, wanneer men de lagen voorbij Ngawi, waar de Solo-rivier dwars door de jongtertiaire heuvelketen naar het Noorden stroomt, verder naar het Oosten volgt. Hier ontbreekt iedere dalvorming; de Kendengolagen stijgen in de voorbergen van de Kendengketen omhoog, vormen eerst een vlak stijgend, later heuvelachtig terrein, nooit bedekken ze hier de tertiaire heuvels geheel. Nog verder naar het Oosten in het Pandangebergte verheffen ze zich tot 150 M. boven de Solo-rivier bij Ngawi. Ze vormen het golvende, heuvelachtige voorland van den Pandan. In het geheele gebied bestaan de Kendengolagen uit meer of minder duidelijk gelaagde andesietische tufzandsteenen met of zonder lapilli en puimsteenbrokken, soms uit los — 129 — tufzand en grint, soms uit lapilli en puimsteentuffen met ingevoegde kiezelbanken, die niet zelden dikke conglomeraat- beddingen -vormen. Er zijn duidelijk 3 verschillende periodes te onderscheiden, waarvan de middelste zich door haar kleigehalte onderscheidt, locaal varieerend, maar gelijkblijvend in den geheelen Kendeng en Pandan. Hoogst karakteristieke lapillizandsteensoorten, puimsteentuften en tufbrecciën met Uniones, Paludinae, Lim- naeae, Ampullaceae, Melaniae maken een verdere onderscheiding mogelijk De Kendengolagen zijn ongetwijfeld het afzetprodukt van een rivier, de Oer-Solo, die de getransporteerde vulkanische uitwerpselen in den vorm van zandbanken en dalterrassen afzette. Uit de struktuur van de afzetsels, vooral uit die van de kiezelmassa's is duidelijk een van het Westen naar het Oosten loopende stroomrichting te herkennen. Zij strekken zich uit tot aan den voet van het Kendenggebergte, loopen naar het Zuiden naar de vlakte tamelijk snel wigvormig uit en bezitten meest op een afstand van 5—6 К.М. van het gebergte nog slechts een dikte van eenige M. De van het Westen naar het Oosten loopende strook, het bed van de Oer-Solo, strekt zich langs den Zuidvoet van den Kendeng en den Pandan uit, gaat tusschen laatstgenoemden en den Wilis door naar Kediri en zet zich verder voort in de hel- lingen van den zich hieraan aansluitenden lagen, ongeveer tot Soerabaija loopenden heuvelrug. De Oer-Solo volgde dus vroeger in Kediri het stroomgebied van de Brantas en liep ten Zuiden van Soerabaija uit in de Madoerazee. De wijze, waarop de oude zandbanken van de Oer-Solo afgezet eu hoe ze gelaagd waren, kon op vele punten in kaart worden gebracht. Het eigenaardig optreden van klei in beddingen, klompen of dunnere onregelmatige stukken, de snelle afwisseling van het kleigehalte van het gesteente, het voorkomen van plan- tenlagen en de verdeeling daarvan in den Kendengozandsteen pleiten voor een veelvuldige meer- of moerasvormige verbreeding, evenals voor een herhaalde verplaatsing van de rivierbedding. — 130 — Hetzelfde volgt ook uit het afwisselend optreden van kie- zelbeddingen in de zandsteenmassa. Heeft de wijze van ligging van de Kendengolagen haar ontstaan in het diluviale tijdperk reeds waarschijnlijk gemaakt, dit wordt tot zekerheid door de zich daarin be- vindende overblijfselen van planten. Een vergelijking van de fossiele flora met de door mij verzamelde flora van de vlakte van Madioen, van den Kendeng, den Pandan en den Lawoe evenals met de mij door het Departement van Laud- bouw afgestane verzameling van boombladeren van den Wilis leverde als resultaat op, dat er 2 plantengordels voorhanden zijn. De eene omvat de bovenste plantenlagen No. 1, 2, 3 (de bovenste plantengordel); de tweede No. 5 (de onderste plantengordel), terwijl plantenlaag No. 4 den overgang vormt tusschen de beide andere. Beide plantengordels worden gekarakteriseerd door het aanwezig zijn van boomen en struiken. In den bovensten plantengordel komen op in het oog vallende wijze overwegend voor, zoowel ten opzichte van het getal der individuen als der soorten, de geslachten Quercus en Castanea, daarnaast bevinden zich slechts weinig minder dikwijls de Laurineae met het meest voorkomend geslacht Litsea benevens Laurus, vervolgens van de Jug- landeae het geslacht Engelhardtia; van de Meliaceae Dysoxylon. Even karakteristiek als de boomen zijn de struiken. Onder deze moeten wij als typisch voor deze zone de Cornaceae met de geslachten Cornus en Benthamia noemen, waarbij nog Ericaceae en Myrtaceae komen. De ongelukkigerwijze sterk verweerde Mospaddestoelen voltooien het beeld van een afgesloten, goed gedetermineerden plantengordel. Alle genoemde planten behooren tegenwoordig zonder witzondering tot de derde, de koelere plantenzone, die zich volgens Junghuhns indeeling voor Java beperkt tot den gordel van 1500— 2500 M. boven den spiegel der zee. De vijfde, onderste plantenlaag is even scherp gemarkeerd als de bovenste en wel door het overheerschen van Ficus; daarbij komen Proteaceae en Dipterocarpaceae, die tegenwoordig == 181 — zich uitstrekken tot hoogten boven de 1000 M. Verder bevin- den zich in deze, evenals in de middelste plantenlaag (No. 4) de boomsoorten Dillenia, Michelia en Magnolia, die insgelijks tot een hoogte van meer dau 1000 M. stijgen. Een vooral wegens haar talrijke parallel loopende bladnerven in het oog vallende en tamelijk veelvuldige plant van den ondersten en middelsten plantengordel is Eugenia, een sterk aan de Japansche conifere Gingko biloba herinnerende loofboom !). De voorhanden zijnde bladeren van dit geslacht komen overeen met Eug. jambulana (Lam.) uit den eersten plantengordel, vooral doordat zij dezelfde hartvormige aetioleeringen aan de uiteinden der bladeren vertoonen. Slechts een blad met een punt, dat uit de middelste laag afkomstig is, zou tot de zeldzame Eugenia.descipians (Val.) kunnen behooren, die op hoogten van 1300 M. gevonden is. Bij een ander van de aanwezige, niet ingesneden bladeren zou de punt heel goed afgebroken kunnen zijn. Eugenia jambulana is daarom waar- schijnlijk te beschouwen als een overblijfsel uit een warmere periode, Eugenia descipians als een door een koeler klimaat ontstane nieuwvorming, die tegenwoordig nog op de bergen overgebleven is. Alle overige planten van de benedenste en ten deele ook van de middelste zone behooren tegenwoordig tot den tweeden gematigden plantengordel, die volgens Junghuhn zich uitstrekt van 700 — 1500 M. hoogte. Ofschoon beide gekarakteriseerde plantengordels afzon- derlijke typen vormen, gaan toch sommige soorten van de eene in de andere over. We komen dus tot het besluit, dat we met flora's te doen hebben, die tegenwoordig voorkomen aan de onderste grens van de koele en aan de bovenste grens van de gematigde plantenzone. Daar nu in de Trinil- flora alle planten van de eerste, heete plantenzone, zoowel in de vlakte als op de lagere heuvels ontbreken, is de tegenwerping, die misschien zou kunnen gemaakt worden, 1) Deze bepaling heb ik aan Dr. VALETON te Buitenzorg te danken, wien ik op deze plaats mijn dank wensch te betuigen voor zijn wel- willend verleende hulp. — 132 — ongegrond, dat de planten misschien door de bergbeken en rivieren van de hoogte van den Lawoe naar het gebied van de Oer-Solo zijn gevoerd. Niettegenstaande ik ijverig gezocht heb, heb ik zelfs geen stukken van de toch in het oog vallende bladeren van de Djati- en Plosobosschen kunnen vinden. De gemiddelde temperatuur voor deze hoogten schommelt tusschen 16 en 21° C. Rekent men voor de tegenwoordige temperatuur van de vlakte van Madioen 24—98° C., dan zou de temperatuur in den oudsten Kendengotijd slechts 6—8° lager geweest zijn. De overgang van een gematigde tot een koelere zone (van de onderste tot de bovenste laag) doet een langzaam dalen van de temperatuur veronderstellen. De onderste plantenlaag bedekt nu evenwel de Pithecanthropus- laag onmiddellijk en gaat er in over. Men zal zich dus wel niet vergissen, wanneer men aanneemt, dat er ten tijde van den Pithecanthropus een temperatuur geheerscht heeft, die slechts 3— 6? C. lager is geweest dan de tegenwoordige, gemid- deld dus 19—23° C. bedragen heeft. De Pithecanthropus heeft dus waarschijnlijk in een tijd geleefd, die den overgang vormt tusschen plioceen en diluvium, m. a. w. in de pleistocene periode, een korte periode, die ongeveer overeenkomt met den Euro- peeschen praeglacialen tijd. De flora bewijst, dat in den ouddiluvialen tijd een temperatuursdepressie van gemiddeld 1500 M. bestaan moet hebben, als men zich baseert op de plantengrenzen van Јохенонх. Mijn op den Lawoe verzamelde planten vergeleken met die van de 3 bovenste plantenlagen leiden evenwel tot het resultaat, dat de Kendengoplanten op hoogten van 800—1400 M. groeien. De depressie zal dus slechts gemiddeld 1100 M. bedragen hebben. Tot geheel dezelfde gevolgtrekkingen komt men, wanneer men het dalen van de sneeuw- en gletschergrens in den oud-dilu- vialen tijd in de centraal-Afrikaansche en Zuidamerikaansche hooggebergten, die onder overeenkomstige omstandigheden zijn ontstaan, ter vergelijking gebruikt. Hier ligt tegenwoordig de sneeuwgrens tusschen 4500 M. en 6000 M., de gletschergrens — 133 — tusschen 4000 en 5000 M., terwijl ze in den oud-diluvialen tijd 900—1000 M. lager reikten. Men zal zich derhalve niet vergissen, wanneer men voor Java op grond van de overeen- stemming van de beide feiten voor het oud-diluvium de onderste sneeuwgrens op circa 3400—3500 M., de onderste gletschergrens p 3000—3100 M. stelt. Derhalve komt de 3200 M. hooge top van den Lawoe in de diluviale gletscherzone te liegen. Misschien zou het de moeite loonen, de oude neven- vulkanen van den Semeroe en den Slamat, Java's hoogste bergen, voor de glaciale vormingen te onderzoeken. Op den Lawoe heb ik geen zekere sporen van gletschervorming kunnen vinden. De ten deele belangrijke, met vulkanische produkten beladen diluviale rivieren kwamen blijkbaar plotseling van de met sneeuw bedekte vulkanen en richtten groote verwoes- tingen onder de dieren- en plantenwereld aan. Wanneer men tegenwoordig de hoofdmassa van de fossielen in de grove lapilli- en puimsteentuflagen, evenals in de conglomeraten vindt, mag men niet concludeeren, dat ze gedood zijn door nederkomende vulkanische uitwerpselen, maar dat slijkrivieren dieren en planten meesleepten en het zandmateriaal naar de grootte van de korrels sorteerden. Voor den diluvialen ouderdom van den Pithecanthropus zouden nog een reeks van andere bewijzen aangevoerd kunnen worden. De volgende wil ik nog vermelden. Lateriet is, zooals bekend is, een specifiek tropische vorming. De roode ijzer- hydroxyden van de laterieten ontstaan uit oxydzouten. De ` diepere niet verweerde kleilagen van de Kendengolagen zijn blauw gekleurd door ijzeroxydearbonaat, dat in de diepte door sterk koolzuurhoudend water hier en daar in geel hydroxyd is veranderd, terwijl aan de oppervlakte lateriet- vorming optreedt. Door een tropische rivier kunnen geen oxydulcarbonaathoudend kleislib maar slechts laterieten af- gezet worden, terwijl de echte kleisoorten, die in de Ken- dengolagen voorkomen, slechts in koudere klimaten kunnen ontstaan. Tot dezelfde gevolgtrekking geeft het aanwezig — 134 — zijn van onverweerde, niet ontlede veldspaten in den ande- sietischen, niet verweerden Kendengozandsteen recht. In de tegenwoordige tropische rivieren vergaat het veldspaat, vooral het hier in aanmerking komeud kalknatronveldspaat reeds in weinige dagen, men zou kunnen zeggen, in weinige uren. Het afzetten van dit andesiettufzand kan dus slechts in een koeler klimaat plaatsgehad hebben. Uit het feit, dat de Pithecanthropus uit de oud-diluviale of beter gezegd uit de pleistocene periode afkomstig is, volgt, dat hij een tijdgenoot van den mensch was, dus niet een voorvader en een tusscheulid tusschen mensch en het apen- geslacht zijn kan. Het gevonden dijbeen moet volgens mijn meening eerder van een palaeolithischen mensch dan van een aapmensch afkomstig zijn. Men kan echter met een zekere waarschijnlijkheid zeggen, dat de Pithecanthropus zich later dan de Hylobatides heeft afgescheiden en dat de Palaeopithecus van de Siwaliklagen van Indië, die reeds eenige menschelijke kenteekenen vertoont, zijn voorvader geweest is. Den stamvader van het menschelijk geslacht moeten we in een tertiairen „Pithecanthropus” zoeken. 