VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
{Uit het Fransch vertaald.) Elyk °ег geene Ziekte is welke men kan gelooven бе- neezen te kunnen worden door een enkel middel era eenzelfde behandeling „en by welke men geen acht behoeft te flaan op Voornaame omftandigheden, welken den trap en de natuur van de ziekte veranderen , als ouderdom , kun- пе „eige gemaatigdheid , tyd van het jaar , landsgefteldheid 5 en voornaamelyk de verfchillende oorzaaken , zo natuurly= ke als tegennatuurlyke, welken dezelve voortgebragt heb- ben; zyn "er geene welken meer omzichtigheid en verfchil im behandeling vereifchen dan de ziekten van de Borst, Hoe weinig men nog de kwaalen kenne welke de Borst onder- hevig is ; men weet , voor eerst , dat dit ingewand (de Long} dikwils alleen door medelydendheid aangedaan wordt, dat is te zeggen, dat het kwaad veroorzaakt wordt door eene werwandeling of overdragt van eenige bedorve ftoffe van een ander decl; zo dat het dikwils te vergeefs is tegen de kwaal te werken waar hy het meeste geweld fchynt te maa- ken, om dat men dezelve in haar beginzel moest tegen= gaan. Ten andere ‚ dat waar dit ingewand op zich zelve is aangegreepen , de oorzaaken welken de ziekten van dit in- P | ge- OVER DE ZIEKTEN VAN DE BORST. 9 gewand voortbrengen zo ongelyk zyn, datze een geheel verfchillende behandeling vereifchen ; ја het is niet moeilyk te ontdekken dat de beste middelen, in deeze ziekte, van den meesten dienst zyn,als men Zer fomtyds eens eenige verandering in maakt, Hier uit zal volgen dat de genen ; дзе ia de Teering het een of ander middel voor fpecificq wil- len opgeeven „ bedroogen uitkoomen , en niet kunnen vole bremsen het gene zy bekooven, geval van eene zweering der Longe, door eene оог» zak welke van ’t begin af de zelfftandigheid van dit inge- vand heeft aangedaan , hebben fommige Geneesheeren voor- steld, de middelen tot de beledigde plaatfe te brengen door de inademing , en dit was, buiten tegenfpraak, de korte weg, Doch men kan niet ontkennen dat de dage- Iyk(che ondervinding leert dat zulk eene wyze van genee- zing den meesten tyd vrugteloos zy. De Heer MALOUIN {preekt'er, іп zyne Chemie Medicinale, met achting van. Veel anderen hebben dezelve aangeraa- den in verfcheide ziekten. In de zuidelyke Provinciën maakt men er booter van, en goede kaas. Inde Cantons, waar de fchaapen weinig melk geeven „ heeft de moeilyk- ` heid om ‘er zich van te voorzien dezelve doen verwaarloo- zen, еп men heeft geiten-melk in plaats genomen , welke "er naby koomt. ’tGene wy ten voordeele van de fchaa- pen-melk zeggen, rust niet op losfe redeneeringen of en- ele befchouwing. Het onderzoek toont, en veele onder- vindingen bekragtigen het. Ik heb, myn Heer , deeze Waarneemingen van dat gewigt geoordeeld dat ze waardig waren in uw Journal bewaard te worden; maak ’er gebruik van naar dat uw eigen oordeel zal denken te behooren. Ik ben enz. PAJON DE MONETS, Dolleur- Regent de la Faculté de Paris. к= WYNAZYN EEN NUTTIG GENEESMIDDEL Door у. соок, М. р. (Uit bet Engelsch.) Wezi is ееп Zuur uit het groeijend Ryk , doch niet уап de Natuur , maar door konst voortgebragt. Het опаа na een dubbele gisting, is eene zelfftandigheid van byzonderen aart, en is niet gelyk te (ellen met de natuur- lyke zuure fappen van eenige plant ; als Oranje-appelen , Limoenen, Citroenen , Haag-appelen , Berberis enz. noch ook met die der Mynftoffen, Vitriool , Zwavel enz. van: welken het zo zeer verfchilt als van eenig ander ding. Het is waar, het is, gelyk deezen, zuur op de tong; doch in ‚plaats van het bloed te (tremmen, gelyk de anderen ‚ ver- dunt dit het zelve. Het is goedtegen de Pest; het herftelt fchielyk de dronkenfchap , overlaading van {руге en drank „ en werkt veel goeds, zo inwendig als uitwendig voor een РЕМ NUTTIG GENEESMIDDEL. 6% geneesmiddel gebruikt, behalven dat hy ook dient tot een kt-vogt (*) „, waar toe de gemelde fappen onbekwaam Y Oneigenlyk worden derhalve de zuure fappen natuurlyke Azynen genoemd ; want overgehaald geeven zy niets dan een fmakeloos Water; daar de Wynazyn door distilleering een дитеп geest opgeeft. Ное fterker de Wyn , hoe fter- kerde Azyn ‚ welke van dezelve is gemaakt. ‚ Wat aangaat de geneeskragten van den Azyn. Hyiseen doordringend zuur, een fmeerig vogt, welk met loogzou= æn opbruist, het menfchelyk lichaam verkoelt , de kwaade sitwerkingen van агопкеп(сһар voorkoomt , de herfenen, geesten of zenuwen opwekt en verfrischt , alle bederving en verrotting tegenftaat, veel beter in een koorts dan hert- fterkende middelen uit geestryke dingen. Was hy niet te duur, het is een uitnéemend middel om vuur te blusfchen, zo wel buiten als in het lichaam. Ik heb cen gezwel met ontfteeking verdreeven door het deel те Пооуеп met Brans dewyn en Azyn, en dus de verettering geweerd. Kortom, hy is verdunnend, prikkelend , zweetdryvend, pisdryvend , afveegend en zeer verzagtend in Onfteeking „еп een vaardig middel in Beroerte en Slaapziekten. Ну lescht den dorst „en zuivert door gorgeling den mond en de keel. Niets byna is zo verdunnend en ontbindend als Azyn mer Нопір opgekookt „еп met eenig water verlengd ; hierom is by van nut іп de Kinderpokjes, de Pest , Heete- en Gal- Koortzen , waar het bloed en de fappen te taai zyn, of de vogten naar verrotting hellen. Гіс middel dus bereid en warm genomen , verwekt zweeting , eene ontlasting welke in de meeste Koortzen noodzaaklyk is en verligting aan- t- Жр DiosCORIDES еп THEOPHRASTYS, twee oude Griekfche Kruidkenners еп Wysgeeren , de laatstgemelde een leerlin Van PLATO CH ARISTOTELES, hebben hierom het gebruik van Azyn in heftige Ziekten aangeraaden, еп voornaame- Jk in het Zydwee (+) еп de Long-omtteeking C+), Ziekten uit vergif van Gewasfen of Mymtoffen ontítaan „ beeten van vergiftige Dieren , zelfs de dolle -honds-beet. Ja men heeft onlangsergens bevonden , datde Azyn ‚ ryklyk gedron- ken , deeze verichriklyke kwaale heeft geneezen , па dat "et de Watervreeze reeds was bygekoomen , en alle hope vam go С) Митт. С) Pleuritis, С) Pevipneumenia, \ 62 - WYNAZYN neezing was opgegeeven. De prikkelende kragt blykt jer uit, dät hg flaauwen , beroerden en flaapzugtigen op- wekt, meer dan de reuk van den geest van Harts- hoorn 3 Ammoniak -zout enz. Men maake ’er maareen linnen doek jn nat, en houde. dien digt voor den mond еп de neuze y еп men zal de menfíchen uit overvallen van flaauwte doen bekoomen; en behoeden van er weêr in te vallen. Ну is een uitmuntend tegengift tegen het Opium, uitwendig aan- gelegd en inwendig. genomen; en zal zelden misfen іп Be- zwyming , Stuipen en aanvallen van Opftyging (*), in plaats van vlugzoutige geesten, welken maar in kleine maa- te kunnen gebruikt worden , en niet altyd by de hand zyn. Befpreng dezelven maar wel met Azyn , en gy zult haast het onderfcheid zien; van buiten aangelegd is hy ook goed voor Hoofdpyn. Met één woerd, hy is zulk een kragtig middel tegen Ontfteeking , heete Koortzen en Gezwellen , dat:wy. byna niets beters hebben. Hierom wordt "er veel gebruikvan gemaakt in heftige ziekten, еп in "€ byzonder, met Honig gemengd, in de Leering ‚ en andere uitdroos gingen ёп verdervingen van het lichaam, Hy is оок een ongemeen en zagt zweet-middel , zynde van ееп verkoe= lende natuur, en derhalve bekwaam om in heete Koortzen gegeeven te worden , waar in hy, als andere middelen het niet hebben konnen doen , doorgaans zweet verwekt 5 waarom ik veel houde, іп zulke Koortzen , van Azyn еп koud water, en heb dezelven dikwils door zweeting , at- leen door deeze middelen verwekt , doen afgaan. De Azyn is van veel dienst tegen de Pest, waarom stets alle mor- gens twee lepelen vol gebruikte , eer hy naar zyne zieken uitging, en zo doende van alle toeval dier plaage-vryblcef, еп dit verzuimd hebbende, kreeg hy gemeenlyk руп in Ж hoofd. En DIEMERBROEK gaf hem met goeden uitflag in de zwaare Pest, te Nimwege, waar in hy als een ervaren Geneesheer naarftig werdt gezopt. - Doch, gelyk er geen Geneesmiddel is, Tt welk voor al- les goed is, hoe geacht ook , wordt ook de Azyn van fom- mige Heelmeesters kwaalyk gebruikt by Been-breuken „ wanneer zy het deel met Azyn befproeijen , en de windzels in Azyn natmaaken , om Ontfteeking voor te koomen. Tot zo ver redèneeren zy wel niet kwaalyk, doch zy be- denken niet, dat Azyn zulk een ontbindende kragt heeft, dat hy niet alleen de vastwording van de nieuwe Callus (+) CH Pasfio byfierica СЮ) Been. weer, “ KEN NUTTIG. GENEESMIDDEL. ` 63 zal vertraagen „ maar ook een oude zagt zal maaken еп doen fmelten : bygevolg moet hy niet gebruikt worden waar men aangroei van Been-weer verwagt (a). (=) Wy kanen hier byvoegen ‚ dat veele geachte Schryvers der Geneeskunde betuigen ondervonden te hebben, dat de Azyn in kwasdsartige ziekten, en met verrotting, meer dienst doet, dan de zineraale Zuuren van Vitriool of Zwavel , welken feher» per a meer bytende zynde, en het bloed (tremmende, ftrydi~ ges met de gefteldheid der deelen en fappen van het men- беу lichaam. Wy kunner echter odk niet nalaaten onze myfeling te betuigen, of de Azyn het zelfde nut doet in waare Oxfteekingen , als Zydwee en Eong-ontfteeking 5 als deeze ziekten Roozig (*) zyn, kan hy te pas koomen, doch als dezet. ven uit waare Ontfteeking beftaan, fchynt de ondervinding dit piet te beantwoorden, en de uitgeperfte [appen meer te рав te koomen,’ Dat deeze tweederleie ziekten zeer verfchillende zyn, js door de Ouden, als HIPPOCRATES en. GALENUS, zeer wel op- gemerkt; (choon dit verfchil van de Hedendaagfche Сепееѕћее» ren veelal over °t hoofd gezien wardt : waarom men het gene men їп het eene geval nuttig beeft bevonden , onbedagtelyk toe het andere overbrengt. Het zelfde moet aangemerkt worden aangaande het uitwendig gebruik van den Azyn in heete Gezwel. leo; alzo de Roozige hier dvor gemaklyk de Ontfteekingsge- zwellen. bezwaarlijk вепеетеп, of wel verergerd zullen konnen worden. Doch hier op wordt, by ongeluk, door de Heelmees- es оок te weinig acht gegeeven. Men kan iet aangaande dee- ze onderfcheidingen vinden іп onze Letteroefeningen, IV Deel, bladz, зоо: en uitvoeriger in de Proeve van J. КООКНОЕ, aangaan- de de Rees, bladz. зо, enz. In alle gevallen moet echter maag gehouden worden: want gelyk het is met andere middelen , kam men ook te veel Azyn gebruiken. | (©) Pleuritis ЄЎ Eryfipelatofa: GANMERKINGEN OVER HET ZEEWATER ZOET TE МААКЕМ Getrokken uit de Gazette de Commerce enz. (Uit een Amerikaansch Nieuwspapter vertaalde) zien uit de openbaare Papieren van Rouen , dat de Heer CHANDELIER , Lid van de Academie des Scien- ces Е? Belles Lettres van gemelde Stad, in eene der zittingen van deeze Academie , eene Verhandeling heeft voorgelec- zen over de maniere van den Heer CHERVAIN, om het Zec- | water: $ ә Sm .` VAN HET ZEEWATER water zyne zoutigheid te beneemen, en, door middel vam olie, zyn bitumenagtigen fmaak te doen verliezen, Dees Academist béweert, na verfcheide proeven , waar van hy verflag doet , dat men deeze twee Беооріпсеп door de be- handeling van den Heer CHERVAIN nimmer zal bereiken. Onder де verfcheide proeven , welken de Heer CcHANDE= LIER genomên heeft , heeft hy een zout en bitumenagtig water famengefteld , waar іп hy getoond heeft, dat de olie - деп bitumenagtigen (таак niet belet in het gedistilleerde wa~ ter over te саап, en de zuiverfte boom olie zelfs een on-. aangenaamen fmaak aan dit water gaf. De Heer MONET, geaslocieerde van de Academie, hadt bereids gefteld „ dat het Zeewater geen bitumen in heeft. „ Eene zaak ‚ van zo veel gewigt als deeze , verdient de oplettendheid. van de bekwaamfte Scheikundigen.. Zo de Heeren POISSONNIER еп CHERVAIN het oogmerk , welk zy zich voorgefteld hadden , nog niet bereikt hebben, men is hun dank vetfchuldigd , dat zy het hunne gedaan hebben tot het zoeken naar iet, ° welk van ongemeen nut zou zyn voor duizenden van menfchen , welken , door verfcheide omftandigheden, genoodzaakt worden de zee te bevaaren. Нег is derhalve niet genoeg ‚ het gebrek van eene handel- wyze te toonen, men moest ook middelen zoeken om het te verbeteren. Wy zouden wenfchen dat de Heeren CHAN- DELIER еп MONET Ons hunne Verhandelingen wilden mede- deelen, of, ten minfte, een uittrekzel van dezelven gaven, Wy zouden ze іп ons Journal openbaar maaken ‚ en de Heer CHERVAIN zou , buiten twyfel , zyn voordeel doer met de verlichtingen van deeze twee geleerde Mannen., De konst om het Zeewater van лупе zoutigheid te ontdoen „ en den kwaaden fmaak te beneemen „ welke "er nog na- blyft, is misfchien niet zo onmoogelyk als het vinden van den Filofooffchen Steen; еп men heeft reden te gelooven , ‘dat men, door пауогЃсһіпреп, zyn oogmerk zal bekoomen om het geheim te vinden , zo. het nog niet gevonden is. Antwoord van den Heer CHERYAIN , woonende te Moe ka , Quartier de Limonade, © Garde- Magazin van den Koningau Port -au - Prince, ор de Waarneemin= gen van den Heer CHANDELIER enz. | ‚ІК weet niet of een regtfchaapen Natuurkundige zulk ееп naauwkeurige gelykheid zou erkennen tusfchen het natuure Лук en een door konst gemaakt Zeewater , als de Heet Dn | CHAN- i ZOET TE MAAKER, бу CHAXDÈLIER heeft famengefteld met zouten èn bitwrher, òm, ор ouderftelling van deeze overeenkomst, te werken ор deszelfs fcheidinge , op de wyze welke ik heb aangewee= zen, en welke ik gehouden hebbe, wanneer ik uit natuure lyk Zeewater deeze zouten en bitumes uitgetrokken hebbe. Zyue ondervinding hem geen uitkomst aan de myne gelyk gegeven hebbende, meent hy te mogen befluiten , dat het k is het bitume door olie weg te neemen, tel» Кеш rastitellende dat het Zeewater het zelve іп heeft, waar зы hy echter Їсһупї te felen op het getuigenisfe уап ёз Heer MONET, Geaslocieerde van de Academie van Roven, die іп eene Verhandeling beweerd heeft dat het erniet in is. Dit gevoelen , °t welk nieuw is in de Nae tuorkonde „ is niet met eenig gezag onderfteund; en zone der te Гргеекеп van de Geleerden van de voorgaande eeu- we, die van het tegengeftelde gevoelen zyn, als LEMERY, de Graaf MARSIGLI, BECKER , STAHL o JUNCKER еп2. die onzen tyd, als de Heeren BARON „ HELLOT , DU HAs MEL DE MONCEAU en veel andere „ hebben іп hunre (chrif- ten, waar zy van deeze {toffe {preeken , het altyd речеѕ- tigd, en geloofd-dat deszelfs aanwezendheid ten volle ges toond wierdt door menigvuldige en tierhaalde proeven, Een van deeze Geleerden, de Heer nELLoT heeft, om er zich nog byzonderer van te verzekeren, Zeewater, іп een kom gegooten , en met ееп Йок , als ееп roeifpaan , zeer seroerd : deeze , fchoon lange en moeilyke proef, heeft uitgewerkt dat men met meer zekerheid het bitume "eg op deedt dryven. Ik weet, dat de Heer MACQUER , eert ` van de bekwaamfte Scheikundigen van onzen гуа, het ge- voelen van den Heer момет begunftigt, en dat hy, іп een тап гупе Werken , de bitterheid, van het Zeewater toes ` fchryft aan de zouten van Glauber, en niet aan het йите; doch zo lang hy dit door geen onwederfpreekbaîre proeve bevestigd heeft, zal men ‘er aan mögen twyfelen, Heeft de Heer CHANDELIER niet konnen beletten dat het bitume. van zyn famengefteld water mede overging , niettegen{taan= de het bedekzel van de olie dit hadt moeten tegenhouden - bet is waarfchynlyk alleen geweest , om dat het bitume van ееп anderen aart was dan dat van het Zeewater. Пе Бе- , ginzelen , waar uit het laatstgemelde beftaat, zyn nog niet genoeg bekend; ik laat aan bekwaame mannen in de konst over dezelven te bepaalen; en ik zal eenvoudiglyk beken- пеп, dat jk, over deeze zaaken werkende, minder als een Scheikundige „ meer als een nieuwsgierige , my fomtyds, IL DEEL. MENGELW. NO, 2, Е mes + 5% VAN ZEEWATER - diet eenige distillatien tydkorting gezogt heb , welken my eindelyk aangezet hebben tot die van Zeewater „ meer ver- «wagtende van het geval dan van myne geringe kundigheden ‚ Чп zulk ееп verheeven weetenfchap. · Ik heb aangaande dit onderwerp te kennen gegeeven , in ‚ een Gefchrift, welk ik uirgegeeven hebbe den 22 October 2766, dat ik in ееп distillecr-ketel , welke 7 of 8 gemeene botteljes kon houden, zeven halve botteljes Zeewater ge- gooten had, dat ik ‘er bygedaan had drie kleine lepelen vol boom-olie , welken opt meer dan twee maakten; en opeen andermaal, naauwkeuriger zynde in myne bewerking, bee vonden heb dat de bygedaane olie niet meer was dan het gofte gedeelte van het gedistilleerde water. Tegenwoor- dig kan ik verzekeren, dat de olie niet meer daneen 12406 gedeelte. maakte, zo dat één var van dit fimeerige vogt ge- ' noeg zal wezen om honderd ‘vier en twintig, en misfchien honderd en dertig , vaten water te distilleeren. | | „Ek heb ook verklaard ‚ dat, als men het gedistilleerde water door een wollen lap liet zygen, men ’er gemaklyk al de olie, welke ‘er mede overgegaan mogt zyn, vanaf zou konnen {cheiden 5 en dit kan ligt gedaan worden onder het distilleeren , met zulk een lap te leggen in den tregter, waar door het water іп den ontvangerloopt. Men zal zich бок konnen herrinneren dat Ik gezegd hebbe , dat men de fynfte- olie niet voor de beste hier voor moet houden , en in tegendeel de dikfte beter zal bevinden, mids evenwel datze niet-reeds een kwaaden fmaak hebbe gekreegen. Hier па zal het niet moeilyk zyn te begrypen, hoe de zuiverfte.boom-alie „ waar van zich de Heer CHANDELIER bediend heeft , een onaangenaamen {maak heeft konnew eeven aan het water welk hy gedistilleerd hadt? Het waar Fee-water, waar op Ik myne proeve dikwils, met goeden _uitflag, herhaald hebbe, heeft noit iet van een kwaaden: {maak overgehouden. Ik geloove, derhalve , hier uit te mo- gen befluiten, ten minfte met waarfchynlykheid, dat het bezwaarlyk is, de wezenlykheid en natuure van dit water, door eenige fcheikundige behendigheid natebootzen, dat de naauwkcurigfte handereepen ‚ de vernuftigfte Гатепуое- gingen , en de konftigfte vermengingen пой een gelyke evenredigheid van zouten, bitumes enz, in de nagemaakte wateren zullen treffen, alsze in het Zee-water zyn. ‚Men heeft in deeze Colonie , op verfcheide plaatfen en tyden , veele proeven gedaan , welken de waarheid уап. · тупе ontdekking bevestigen. Een Burger van. Marfeille ai d ge | - die KOER Тр МААКЕН. Фф фе доо? een uirgebreiden handel zyn Vaderland heeft vera rykt , en zulk eenen {taat waardig , ook de weetenfchappen en konften bemint en beguaftigt A . de Heer Marquis рв ROUX , begeerig om ook deeze ontdekking eere te doen, heeft ?ет de proef voor zich van laaten doen. -Zie hier een лите van den brief welke. hy my hier over heeft ges „ Ё heb, in myne tegenwoordigheid, doof den Аро= theeker van den Koning, in deeze ftad, de proef, welkd gr bebt opgegeeven , laaten, doen, naar de behandeling ец итге van uwe Векеткітаакіпсей.,. en met een gewoond dscilleerketel. Deeze distilleering is volmaakt wel uitges tallen, tot myn volkome voldoening, en zonder den min- fien fchyn van vermenging van olie met het. gedistilleerde water. Het із zo veel te toemwaardiget voor О, Myn Heer, om dat boomolie еп een gemeene distilteerketel ges maklyk па te houden „en бу. alle befchaafde volken bekend zyn; en het gene nog loftyker in U is,is ‚dat gy deeze ben werking openbaar gemaakt hebt zonder eenige vergelding, Ik wensch dat uwe belangeloosheid еп uwe yver voor het meníchelyk welzyn, ор het verzoek еп de voorfpraak van de Colonie, U eenige voldoening of belooning doe genie» ten: gy verdient het zekerlyk ; zeer overtuigd dat uw ge» distilleerd water zal bewaard kannen worden, еп Zyne zuja verheid en goedheid behouden з op zulk eene wyze als ik het geproefd en gedronken hebbe.” | , Zie daar dan deeze proeve genoeg hekragtigd ; zy is Ge daan in Frankryk , in eene zee-ftad, in de tegenwoordige. heid van aanzienlyke en geloofwaardige perfoonen, Hoe het mogelyk ів dat ze overal wel uitvalle , als men zich be- dient van waar Zeewater, en niet gelukke als men ееп па: maakt water in plaats meemt : dit is , naar allen ќсһуп, lyk ik boven gezegd hebbe , om dat het famengeftelde water niet gelyk 15 aan het waare Zeewater, Om eindelyk te verzekeren dat dit water geheelenal be» ryd is van zyne ‘ongelykaartige deeltjes , zal ik eene proe- ve opgeeven , welke-gemaklyk te doen is, en aan welker baarblyklykheid niemant zal konnen twyfelen. Меп doe in een zilweren lepel een weinig van dit water , ор myne wyze gedistilleerd, en zette het in de zon; uaverloop van vyf of zes.uuren , als- het geheelenal weggewaasfemd is, zab men zien dat er niet bet, migfte grondbezinkzel in den Ié- pel is overgebieenen ‚ еп det her pakao zal zyn mer bes :- 4 ' € \ @ VAN ZEEWATER zulverfte rivier- of fontein-water. Maar een famengefteld water, met vreemde. deelen bezwangerd ‚ welke verfchillene- de van wezen zyn’, еп niet in gelyke vermenging kunnen wezen , zal altyd eenig zetzel op den bodem van den lepel haten, gelyk met het oog gezien еп met het geringfte on- derzoek waargenomen Кап worden. ; Een Heer van de Regeering, wiens getuigenis van veel wigt із, en wien-meri maar behoeft te noemen om zynen of te melden, de Prefident DE BONGARS, nu een jaar ge- lèden , van dit water gedronken hebbende ‚ tot welks dis- tilleefing men , buiten twyfel, niet alle voorzorge gebruikt - hadt, of misfchien om dat de ftook-ketel , waar van шеп. zich bediend hadt, niet behoorlyk vertind was , zeide my, dat hy er een ‘walgagtigen fmaak aan gevonden hadt, en: voegde ‘er by, dat hy ’er niet over verwonderd was „ nademaal dat water niet alleen beroofd was van deelen, welken het beletteden drinkbaar te wezen; maar ook vandie deelen, welken het zelve den maak of een foort van geur doet behou= den , welke goed zoet watereigen is 5 maar dat dit gebrek zou konnen verdwynen ; als men dit water eens wederom ор- kookte, en vervolgens aan de vrye lungt blootftelde , welke %r de voorgaande deugdelykheid aan wedergeeven zoude. Deeze aanmerking , welke een groote kundigheid in de Natuurkunde te kennen geeft, is van zo veel gewigt , dat men niet mag nalaaten de middelen te gebruiken , welken: dezelve aan de hand geeft: zy kan zelfs dienen tot een on- derwerp van onderzoekingen voor den Heer CHANDELIER, om zyn gedistilleerd water van den onaangenaamen (таак, welken hy ?ег аап bevonden heeft, te ontdoen. Ik heb ge- dronken van het gene naar myne maniere was gedistilleerd, en it ееп bottelje 13 of 14 maanden bewaard was: het was zó helder en klaar en zo volmaakt van fmaak als men van Tiet beste zoete water kan begeeren. In de onzekerheid of myn getuigenis alleen kan gelden , zou ik wenfchen dat perfoonen , die er van gedronken hebben , getuigenisfe der waarheid gaven, door het Gemeen te onderregten aangaan de den {maak , welken zy ?ег aan gevonden hebben. ' Verflag doende van myne proeven in het Gefchrift , reeds aangchaafd , heb ik in *t byzonder (DI geftaan op het voor- ‘deel van distilleerketels en helmen „ tot dit gebruik , van geflaagen yzer gemaakt ; еп ik heb getoond hoe zeer dee- “zen boven koperen te verkiezen zouden zyn ; tegenwoor dig “aw nog meer van derzelver noodzaaklykheid overtuigd, б: z moet — - ZOET ТЕ MAAKEN. ` ok тое! ik dit nog te Пегкег aandringen (*). Tk heb niets voorgefchreeven aangaande de vorm of gedaante van deeze frookketels, welke willekeurig kan zyn: om dat ik begryp dat allerhande gedaante het oogmerk van den Distillateur kan voldoen. Ondertusfchen werdt my verzekerd door perfoonen ‚ waar їй ik wel eenige kundigheid bemerkte , doch war van een andere natuur, dat de gedaante van dee- ze ketels veel invloed zou konnen hebben op de deeltjes der dampen van het Zeewater, еп aan deeze ketels „ door een zekere rigting, welke ik bezwaarlyk kan begrypen , dë egenfchap te geeven van het zout te beneemien 5 get één woord , het zelve drinkbaar te maaken , zonder byvoeging, zonder behulp van iets tusfchenkoomende ; eene proeve, zegt men „ gedaan op Scheepen met Negers уап de Kust van Guiuée, in deeze Colonie aangekomen, waar van men- verzekert dat het volk „ geduurende de geheele reize ander water gedronken hadt, dan dat aan boord ze: Шеега was in eene Ketel, waar aan men , tot dat einde „ de gedane van gen vierkante Kist hadt gegeee ven. Om die lieden uit de dooling te helpen,- ftelde: ik: hua vaor, gen lepelvol. van dat water їп de zon të Jaae- ten verwaasfemen ; en zy zagen terftond', dat "er éen- fmeerig 26126] overbleef , °t: welk zich in een-of twee- druppen water liet ontbinden, het zelve drabbig maak- te en van een kwaaden fmaak. deedt worden. Zo fer: in de Scheikunde veranderingen gefchieden in fommige йо! fen, welken lang gefmolten gehouden worden „Het 16 ze.’ ker dat die geen plaats kan kebben іп de distilleêring vág: het foort waar van wy Ípreeken. >. ete Au Port-au- Princé | · Geteekend CHERVAIN,- - C) Men heeft reeds in ons blaadje , van den 2 Sept. 4 AANMERKINGEN OVER DE ААРЕМ , BAVIAANEN EN MEERKATTEN , DOORMENGD MET ZONDERLINGE BEDENKINGEN OVER HUNNE GELYKENISSE NAAR DEN MENSCH, ` t , Getrokken uit de Natnuriyke Historie van den Heere Соо. DE BUFFON. ` 5 мМ den aanvang deezer Verhandelinge verwerpt de Heer DE BUFFON alle de ftelzels , uitgedagt om , on- der den. algemeenen naam van Aap, eene menigte van Die- ren te bevatten, die geheel van elkander verfchillen. „, Ik. ‚> noem, zegt hy, een Aap, een Dier zonder ftaart „ plat. з» van aangezigt, wiens tanden „handen , vingers en na~ эр gels ngar die van een Mensch gelyken,en dat „even aly ze de Mensch, op twee voeten gaat. Deeze bepaaling af=: 3 geleid nit de natuur van het Dier zelve ; en de vergely- ss king met den Mensch, fluit, gelyk ven zelve volgt, al ele Dieren uit die ftaartenseen vooruititeekenden Кор, af an een langen бпое} hebben ; alle die- іпес. коше, haak ap agtige of puntige-nagelen voorzien zyn, als mede alle „: э» die liever op vier dan twee pooten loopen.” Ма deeze · bepaaling befluit Бу, dat ier maar drie (ооітеп van Dieren: Së, зап welke den naam van Aap toekomt. De 10е, tbecos. hy de Grieken, еп Simia by de Latynen geheeten, De 2де, Orang -outang , door de Negers Ponga genaamd.’ De gde Gibbon. Пе eerstgemelde is een Aap, een waaro. ар, de Aap, over welke ARISTOTELES,- PLINIUS En СА» LENUS gefchreeven, en hunne vergelykingen tusfchen dit Schepzel en den Mensch gemaakt hebben. In de daad het gelykt a wat het uitwendig vertoon aanbelangt , en nog meer ten aanzien der inwendige gefteltenisfe , volkomen naar den Mensch ; doch het verfchil van grootte is zeer aanmerkelyk. -De Mensch is dóorgaans meer dan vyf vot- ten hoog, terwyl de dap flegts een vierde van die hoogte” kan haalen. ‚De ade, de Orang -ontang , eerst bekend gewordén na de ontdekking der zuidlykfte Landftreeken van -4frica'en de: Jadiën, an heeft de hoogte van een Mensch , en ook die „> fterkte ,-zynde even heet op de Vrouwen 415 op de Wyf- ` s jes van zyne foort ; hy weet zich van wapens te bedie- ss nen, met Deenen te werpen, en een (оК ter zyner ver- e. ‚te gebruiken. Verder gelykt hy nog meer паат S n a 22 DOOR BUFPON > -4,4 ч oe den Mensch dan de voorbefchreeve Aap: want behalven ээ dat hy geen ftaart, en een vlak aangezigt heeft, dat zy« » ne armen, handen, vingers en nagels met de onze overe a eenkomen , en hy altoos recht overeinde wandelt, zyn э» "Er іп zyn gelaat menschlyke trekken , zyne ooren zya an 215 menfchen-ooren , ook heeft hy hoofdhair еп een ээ baard aan de kin , de huid is met hair begroeid , even ээ ghi de huid van een Mensch in den ftaat der natuure, эз Оой bebben de bekchaafde Indiaanen, te lande waar dit ze Schepzel zich onthoudt , niet getwyfeld om het onder „de Menfchen te tellen, de naam Orang -outang , daar „ 228 gegeeven, die есп wild Mensch betekent, wyst zulks „uit. Deeze Aap is ondertusfchen niets meer dan een „ Dier, maar een zeer zeldzaam Dier; de Mensch kan heg »» niet befchouwen, zonder in zich zelven te treeden, zon- an der op zyn eigen maakzel te letten , zonder ten vollen » overtuigd te worden, dat zyn lichaam het weezenlykst ээ gedeelte zyner natuure niet uitmaakt.” | Gibbon is de derde foort, waar aan den naam van Aap niet kan geweigerd worden, fchoon dit Dier mismaakt is , zo ten aanzien van den Mensch „ als ten aanzien van den Aap. Dit Schepzel, tot nu toe onbekend, gaat, gelyk de twee voorgemelde, overeinde, heeft een plat aangezigten geen flaart 3 doch de armen, in ftede van geëvenredigd, te zyn met de hoogte des lichaams , zyn zo vervaarlyk lang, dat het Dier, overeinde ftaande , den grond met zyne һап» den bereikt , zonder ’t lichaam te buigen of de Кпіеп te krommen.: Deeze Aap is de derde en laatite , aan welken die naam toekomt. gemaakt hebben, Zomen de benaaming der Dutt/cbers niee ver wil айеіаећ van Papio,de naam door welke de Schry- vers , die in deeze laatite eeuw mt Latyn gefchreeven hebben, dit Dier aanduiden. De Heer de nurron bepaalt zich ook om het Papion te noemen ter onderfcheidinge van ándere Baviaanen , die naderhand іп de zuidlykfte Land- fchappen van Africa en de Indiën ontdekt zyn. Daar zyn drie foorten van deeze Dieren, in dit Werk befchreeven s de 10е de Papion of eigenlyk zo genoemde Baviaan, de zde de Mandrill, de ode de Онапаегойи. _ De Natuurbefchryvers van het Werk, waar uit wy die ontleenen , merken hier aan, dat , dewyl- de Natuur nim- mer Iprońgen doet , maar altoos trapswyze voort gont ‚ ook tusfchen de Aapen en de Baviaanen , eene tustchenfoort moet gevonden worden , die niet tot de eene of de andere behoort, en egter wat van die beide heeft. ,, Deeze tus- an fchenfoort beftaat weezenlyk, en wordt door ons (de ээ Franfcben) Magot genoemd, het maakt eene volkomene ээ tusfchenfoort uit tusfchen de Aapen en de Baviaanen , s» van de eerstgemelde verfchilt het door een’ langwerpi- an gen fnoet en groote hondstanden te hebben ‚ van de э» laatfte , door dien het geen {taart heeft „fchoon voorzien s, van een klein aaänhangzel aan de huid „dat het begin van an ten Taart fchynt - gevolglyk is het geen Aap en geen s, Baviaan, madr heeft iets van beider natuur”. Dit Dier ftondt by de Ouden bekend onder den naam van Cynocepba- lus of Hondskop , en waarlyk de (тое! gelykt vry veel naar dien уап een Hond , dit Dier is gemeen in Barbarye en Op- per- Egypte. Vervolgens fpreekt de Heer ре BUFFON over. їо Meerkat. Een , die naar de Aapen en de Baviaanen gelyken , doch lange {taarten hebben , dat is ftaarten langer dan het lyf. De Grieken noemden ze Kebos of Kepos; men telt negen foorten onder de naamen van (1) Macagues, (2) Patas, Єз) Malbrouks , (4) Mangabeys , (5) Mone , (6) Callitrice y 7) Mouftac, (8) Tulapoin, (о) Douc. Deeze worden in dit Deel der Natuurlyke Historie befchreeven. De Ouden ` kenden van deeze negen foorten flegts, de Mone en Calli- trice, uit Arabie en de Oostlykfte deelen van Africa oor- Ipronglvk. ——- Hier doet zich weder eene tusíchenfoort op tusfchen de Baviaanen en Meerkatten , het Dier °t welk die uitmaakt, gelykt zeer veel naar de Meerkatten Macaques geheeten , terwyl het ondertusfchen een’ breeden fmoel beeft en den Staart kort gelyk de Baviaanen. Om het van и , de “DOOR BUFFO С ` F de andere te onderfcheiden ‘noemt DE BOFFON , den naan niet weetende, °t zelve Maimon, ‘t-wordt te Sumatra ge- vonden: en naardemaal het de eenige Meerkat is met een? kaalen (taart, hebben de Schryvers, die ’er van gewagen haar uitgemerkt met den naam van Aap met een, arkens- of Rottejissrt. | их : ‹ In deezer voege heeft men zeventien foorten van Dieren in de oude wereld, waar aan men in ’ algemeen den maam van Aspen geeft, ook past men dien toe op twaalf of ders ties, die in de niewwe wereld zyn voorgekomen , fehoon, deze daar van niet minder verfchillen dan de bovengemel de van elkander onderfcheiden zyn , gelyk in hee Werk ` door den Heer DE BUFFON getoond wordt. . 7 Altoos heeft men deeze Dieren onder de Viervoetigen. gerekend; eene benaaming die men uitftrekte tot alle Dies теп op деп aardbodem, doch zonder grond, volgens het denkbeeld van den Heer DE 'BUFFON , die "er zich op deeze wyze over laat hooren; ae De naam van /iervoetig veronderftelt, dat her Dier e vier voeten heeft; ontbeert het twee voeten, gelyk de s Ze koe, het behoort niet onder de Viervoetigen, indien s» bet armen en handen bezit, gelyk de Aapen, het moet э onder de Ziervoetigen niet geteld worden; heeft het vleus » gels, gelyk de Vieder-muis, het wordt te onrecht onder p де Vaervoetigen gerekend: en men misbruikt die algea e meene :beraaming , als men ze op-de gemelde Dieren ээ toepast. ... Laaten wy van de handen een naam omleca nen gelyk van de voeten gedaan is, dan zullen Wy. overs en tenkomftig met de waarheid еп nauwkeurig fpreeken „en. ` en Zeggen „ dat de Mensch alleen tweehandig en tweevoctig. „is, naardemaal Ну alleen!twee handen en twee voeten » heeft; dat dè Zeb-koe tweehandig, de Vledermuis tweeen. a voetig , еп de Aap vierhandig is”. Door deeze nieuwe ene benaamingen:toe te раѕќоп op Dieren tot wela ken zy behooren , zalmen bevinden дас. "er onder omtrent twee honderd foorten van Dieren, die deeze aarde bewoos hen, en met деп algemeenen.naam van Viervoetigen benoemd. worden, meer dan vyftig zyn, aan welke die naam niet. voegt; en meer dan honderd, op welken ze niet in den. volkomenften 211. kan worden toegepast. „‚ De Vierbandia » Zen zullen de groote ruimte tusfchen den Mensch, еп de. a Viervoetigen aanvullen; de Tweebandigen maaken eene n tiddelfoort uit in de nog grooter ruimte die zich op doet, s tusichen den Mensch , en de И/аіоігјсреп ; de Tuyeevoetia i 5 a an - voortreflykst meeste tt AANMEREINGEN OVER DE AAPEN ENZ. bs 201, Mer vleugelen voorzien , maakén éen: overgang ven „э Viervoetige Dieren. tot de Wogelen, en zy die zich van >» hunne pooten als handen bedienen komen natuurlyk tus- 3 Íchen de iervoetigen en Vierhandigen in”. Deeze Ье» houwing 20 nuttig om eene onderícheidene kennis vande eren te verkrygen ftrekt daar benevens , volgens het denke beeld van onzen Natutrkundigen, tot eèn nieuw blyk , van de onnauwkeurigheid onzer bepatlingen,en een bewys dat onze algemeene benaamingen: geenzins voldoende zyn , wanneer men ze, in ’t byzonder wil. toepasfen op de zaar ‚ Кеп of weezens daar onder begreepen. Indien "er gevraagd wordt , waarom die algemeene benaamingen , welke. heg ТЇШ van ’smeníchen denken fchynen ай te maakén, 20 gebrek туа? waarom die aanmerkin- gen, welke enkel de :hoofdfom fchynen te weezen van de zamenvoeging eeniger weezens , in, de toepasfing zo ver- keerd uijkomen ? antwoordt de Heer DE.BIFFON „dat zulks alleen ontftaat uit de beperktheid уар ’smenfchen geest» mit het onvermogen om te gelyk een groot aantal voorwer-= pen те befchouwen en zamen te voegen. | Vervolgens deelt die Heer eenige aanmerkingen medé over de gelykvormigheid tusíchen de Aapenen de Aenicken, з» Gaat men #Пееп op de uitwendige ge ante af , men ZOU $» den Oraug-outang , als den voortreflyk{ten der Aapen en p den geringften der Men/cben kunnen aanzien; dewyl s hem, behalven de Ziel, niets ontbreekt van * geen wy s> bezitten, en Бу, wat het lichaam betreft, min van de s» Menfcben verfchilt, dan van de: anders Dieren зап wel- уэ ken шеп den паат van Aapen geeft. —— De Ziel, het вә denkend vermogen, en de fpraak hangen derhalven niet „> Af уап de gedaante of de werktuiglyke gefteldheid des wm lichaams; niets bewyst duidelyker dat dit eene byzon- э» dere. gifte is „den Mensch alleen gefchonken;dan dat de э Grang-outang , die denkt noch fpreekt, niet te min een ‚ э» lichaam, leden, Zintuigen, en een. harsfengeftel beet, э, gelyk met de Menfcben, waar door hy ook in ftaat is. om »» 2Пе menschlyke verrigtingen naar te boptzen, annder e immer eene menschlyke daad te verrigten. wordt de betrekking, die Ter is sichen Ouders en Kinders, welke wederom ten grondflag dient уап de кагар „enden Mensch vatbaar maakt voor de foort opv CM 1С . ә. Onder de Dieren, laat de Heer ре BUFFON volgen, э heen allen verfteeken van het denkerid vermogen , zyn ss де zodanigen , die den larigften tyd opgevoed worden у ee OOK just die , welke het meeste verftand fchynen te hebe э» ben. De Olbypbant, die van alle Dieren, ’t langzaamst 79 it, еп geduurende het geheele eerfte jaar de hulp э der moeder noodig heeft, is ook de verftandigfte van ale glen. Wat den Aap aanbelangt, hoe veel hy in ’t uits ` s wendige naar den Mensch moge zweemen „ ris ерек e gansch dierlyk, di blykt van ’t eerfte oogenblik 212 ` | э а AANMERKINGEN OVER DE AREN ENZ, ‚ e geboorte af, naar evenredigheid veel fterker veel vulko= əs mener zynde dan een kind; de moederlyke hulpe heeft ээ hy flegts de eerfte maanden noodig , en ontvangt dus ээ gtene andere dan de volftrekt dierlyke opvoeding, Мег. э in gelyk ftaande met de andere Beesten. Niettegenftaan- ә» de de fchynhaare gelykheid met den Mensch, is de Aap э» derhalven , wél verre van op ons їп rang te valgen , geen- уэ zims de eerfte: ш den rang der Dieren; als het meeste э» verftand niet bezittende. gelykvormigheid is alleen ә» in het lichaam, еп; en het groot denkbeeld ’t geen s men van zyne bekwaamheden heeft fteunt enkel op voore e oordeel”. . Doch hy bootst ons na zal men hier op in- brengen. De Heer DE BUFFON antwoordt, ә dat die па» volging niets vry’s niets ejgenwilligs| in zich heeft. . й Aap „handen en armen hebbende, bediem er zich. van ээ gelyk уу, zonder daar op te denken, de gelykheid dez э» leden en der zintuigen brengt noodwendig beweegingen, * оо En ook de gevolgen der beweegingen тебе, die naar de en ONZE gelyken с de Aap, van ° zelfde maakzel met ons ss Men/chen zynde , kan zich niet anders dan wy beweegen , ‚ ө» doch zich even eens beweegen, is het zelfde niet als > Davolgen. De navolging veronderftelt een oogmerk om ээ zulks te doen, tot het vormen van dus een oogmerk is ep de Aap onbekwaanr, dit vereischt eene aaneenfchakeling ө, Van denkbeelden ; uit deezen hoofde kan de Mensch, ə, indien hy wil, den Aap, maar de Aap den Mensch niee ө» nabootzen. Alles wat hy doet is wild en buitenfpoorig y эу Cn gelykt meer naar de beweegingen van een krankzine ө» nigen, dan naar de bedryven van een bedaard Mensch, ээ ОЁ zelf van een bedaard Dier. De Aap is onleerzaam „ ө» Ongevoelig voor minzaame behandelingen , zeer bezwaar- ээ lyk kan hy ergens aan gewend worden , en luistert alleen ээ Па flagen; men mag hem cen gevangenen maaken, maar ‚> Zal hem noit in een huisdier hervormen ; altoos droevig en ОЁ woest „altoos weerbarftig en grynzende „ brengt уэ men hem veel eer te onder dan dat men hem tam doet werden; ook zyn ze noit in ’t algemeen tot-huisdicren gemaakt, en verfchillen ten.dien opzigte meer van den Mensch dan de meeste andere Dieren , ook doet ’er zich een groot onderfcheid op sichen hunne geaartheden. әз —— Uit dit alles blykt derhalven , dat de Aap , welken » veele Philofoophen met het gros der Menfchen aangezien ә» hebben,als een Schepzel waar van het zeer bezwaarlyk, æ viel eens bepaaling op te geeven, als van eene twyfele ` э 25" э? э» ээ ээ ~ E oon з 01Р EM. | gp. apige natwur zynde „en een midgelfoort tusfohen de H eníchen еп Dieren uitmaakende ‚ in de даай, niets- ‚meer is dan ееп Dier, ° geen Перїз , voor °n uiterlyk „ оору еспе menschlyke gedaante vertoont, maar inwene s, dìg niets heeft van het denkend vermogen, of ’t geèn eis s Geht gefprooken den Mensch uitmaakt; een Dier ook. ээ boven veele andere Dieren van den Mensch verfchiilen= ээ de in geaartheid, wyze van gpvoeding „houding , groet ээ © duur des leevens; met ééa woord, in alle die opzig= „ теп hoedanigheden, die dat geen behelzen ‚ * welk’ » ren de Natuur van een zeker Weezen heet.” GISSING OVER DE BEVOLKING VAN AMERICA, "Г de Staatkundige еп de Koopman zich beier кеп om uit te denken hoe zy °t meeste voordeel zul< len tre van de Nieuwe Wereld, en verfchillende ont= werpen maaken om de heerfchappy en koophandel over dat groote vaste Land uit te breiden, laat de Wysgeer , verre. verheven boven alle ftaat- of winzugtige oogmerken , zyne gedagten gaan op den eerften oorfprong van de onderfchei~ Volken ‚ die dit vierde deel der Wereld bewoonen. Niet te vrede met het verhaal , dat , by de eerfte ontdek- king van America , twee groote heerfchappyen gevonden wierden „ welker inwoonders tot eenen vry hoogen trap befchaafd , еа іп verfcheide kuaften verre gevorderd wa- теп, terwyl andere Volken іп den wildften en onbefchaafd= ften ftaat leefden, laat hy terftond zyne gedagten gaan op бе oorzaaken „ waar aan dit verfchil moet worden toege Keesen, In {tede van gerust neder te zitten, en op zyn gemak. de voordeelen te genieten, welke dit nieuw ontdek- te Laad veríchaft , kan hy zich niet vergenoegen , of hp жок weeten of de inwoonders van °t zelve van den zelfde Dese oorípropglyk. zyn als die, welke zich in de anderé drie Werelddeelen onthouden? of dit Land door cen watere vloed owr@roomd geweest, еп door welke middelen toe weder met Meníchen en Dieren vervuld geworden is Deeze, еп meer-andere dergelyke vraagen , waar omtren bet gros des menschdoms zich luttel bekommert , worden de eigenaartige voorwerpen van onderzoeklievende gemoe= deren: en, їп Че daad, men. moet bekennen ,„ dat Aer «a zege nafuaulyk: voorwerp.is oner Меш ерен» Ж GISIN DEER HE BEVOLKING den borfprórig natefpeurén van éen zo aanmerketyk opdeet: té onzer natuurgenooten , en tè onderzoeken ‘of ‘wy һем. moeten befchouwen als ойле Broeders , van eenen Vader. dfkomttig , dan of zy een onderfcheiden geflacht ‚ van ee- tien anderen’ Stamvader voortgekomen ; uitmaaken. Ет. 