Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,3 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 3
DES VADERLANDS. 51 aan de vele aanzienlijke vreemde Veldheren, іп ons leger tegenwoordig. Het bevelheb- 1025— berschap, dat Prins нехрвік gedurende zijns broeders ziekte bekleed had, was door hem 1027, uitgeoefend krachtens еепе acte тап dezen Vorst, welke met zijn overlijden kwam te vervallen. Wanneer er nu een tijd van lange en misschien weinig eendrachtige beraad- slagingen had moeten verloopen, vóórdat het leger een nieuw hoofd bekomen had, zou een MANSFELD, die zich mede in het leger bevond (toen de Gecommitteerden hem kwa- men bezoeken, lag hij, lijdend aan de jicht, nog te bed), het bevel wel eens ongevraagd hebben kunnen aanvaarden. Zoo zou der Staten krijgsmacht ter beschikking hebben kunnen komen van een huurling van Frankrijk en Engeland, die daarenboven niet eens te vertrouwen was voor hen, die hem op het oogenblik betaalden. Niet zonder reden had de Prins, voorzeker in verslandhouding met de Staatsleden, gezorgd gedurende de laatste dagen in het leger tegenwoordig te zijn, en noch de naderende stervensure zijns broeders, noch de pas geknoopte huwelijksband had hem in den Haag kunnen terughouden. — De persoon van den Prins van Oranje was in dit oogenblik eene ware Пе Staten van : А . . . Holland benoe- uitkomst voor de zelfstandigheid van den Staat. — Maar bovendien waren die van Holland men den Prins het met zich zelven eens den Prins tevens tot Stadhouder van hun Gewest te benoemen, 2! #40007 Het best in staat om den aard der betrekkingen met de Mogendheden in den bestaanden хе пошив toestand der Europesche zaken іе beoordeelen, begrepen zij, dat niet alleen ons leger de andere Pro- . vincién, behalve eenen bevelhebber, maar ook onze Staat een hoofd noodig had, hetwelk alle mededinging bij Groningen. van het Buitenland naar invloed of oppergezag hier te lande kon uitsluiten. En ook tot dat einde was Prins ввврввік HENDRIK de als bij uitstek aangewezen persoon. Zoon ” van еепе Fransche Prinses, bij de hevige tweespalt tusschen de Fransche diplomatie en de party, die in 1618 gezegevierd had, steeds ор de hand van Frankrijk, kon zijne verhefling tot Stadhouder ди Rijk niet anders dan genoegen doen, en Engeland had evenmin aanleiding als recht om daarover eenig ongenoegen te toonen. En ook met het oog op het Binnenland kon men niets vinden, dat de aanstelling van den Prins volstrekt ontried; integendeel veel vond men, dat ze grootelijks aanbeval. Het was nu ten minste zonneklaar bewezen, dat de staatslieden, die in 1618 gevallen waren, noch misdadig geweest waren, noch dwaas. Aan de toen zoo grievend bejegenden eenige voldoening te geven, ten einde de bitterheid te verzoeten, en menig braaf en bekwaam man weder voor het vaderland te winnen, zulks kon ‘niet anders dan als eene gewenschte zaak beschouwd worden. De tegenkanting van de drijvers onder de kerkelijken behoefde men daarbij niet te duchten: de reden van staat in 1618 ten hunnen voordeele inge- roepen, kon thans tegen hen gekeerd worden, en de Kerk had alsnu de handen vrij wat minder ruim, dan toen zij over het gezag van OLDENBARNEVELT klaagde. Dus verliepen er slechts weinige dagen, voordat dé Staten van Holland den Prins tot Stadhouder en Kapitein- en Admiraal-Generaal van hunne Provincie іп het bijzonder benoemden. Reeds daags na Prins maurits overlijden kwam men in de vergadering der 7% 1625— 1627. 52 ALGEMEENE GESCHIEDENIS a Staten van Holland voorzien van staatsstukken, die bij de opdracht van het Stadhouder- schap geraadpleegd zouden moeten worden, en werd dan ook de vraag voorgesteld, of men dadelijk in de vervulling van die betrekking zou voorzien of zulks nog zon uit- stellen. De Vergadering nam zelfs niet in bedenking of het soms raadzaam zou zijn ze onvervuld te laten: slechts stelde zij de benoeming vier of vijf dagen, tot dingsdag den 29sten April, uit. Den 1stee Mei werd het verslag uitgebracht op de adviezen der leden aangaande de opdracht van het Stadhouderschap, en met algemeene slemmen daartoe besloten. Daar de Prins benoemd werd op dezelfde commissie als wijlen zijn broeder, en deze gesteld was ор den naam van Holland en Zeeland met West-Friesland, zoo werd tevens besloten, ernstige brieven aan de Staten van Zeeland te schrijven, dat zij zieh ten aanzien van de gedane keuze met de Provincie Holland zouden gelieven te vereenigen, en dit niet alleen, maar ook uit aanmerking, dat Prins магагтв mede Stad- houder was geweest van Gelderland, Utrecht en Overijsel (Groningen noemde men niet: daar, begreep men, moest Graaf exnsr opvolgen), werd besloten, bij die Provinciën allen mogelijken ijver aan te wenden, dat zij den tegenwoordigen Prins van Oranje mede tot Stadhouder wilden aannemen, » ter betere correspondentie’? met Holland: eerst even- wel zou men de Gedeputeerden dier Provinciën polsen, op welken voet die bemoeging op de haar aangenaamste wijze zou kunnen geschieden 1. De opvolging van Prins FREDERIK HENDRIK in al de waardigheden, die zijn broeder bekleed had, kreeg alzoo te zeer het aanzien van eene zaak door de Provincie Hollard doorgedreven, dan dat sommige andere Provinciën, jaloersch op hare zelfstandigheid, alvorens daartoe over te gaan, haar nict in nadere overweging zouden genomen hebben. In Zeeland, waar de vijandelijkheid tegen de richting van oLpensarneveLr minder het werk eener partij, dan het gevolg van een algemeen gevoelen geweest was, en waarde overwinning over die richting behaald niet als eene schuld op de gewetens drukte, in Zeeland althans kwam men op tegen de vaardigheid, waarmede de aanstelling tot Kapitein- en Admiraal-Generaal in de Staten-Generaal haar beslag gekregen had, zonder dat de Provinciën daarin gekend waren; en vond Holland in de banden die haar van ouds met Zeeland verbonden, eene aanleiding om deze Provincie uit te noodigen, zich met hare keuze, op den Prins uitgebracht, te vereenigen, — die van Zeeland zouden liever gezien hebben, dat Holland uit die Verbonden de verplichting had afgeleid om zulke gewich- tige besluiten niet zonder Zeeland te nemen. Niettemin, aangezien het voor Zeeland niet wel doenlijk was zich af te scheiden, en den Prins niet als Stadhouder aan te nemen zooveel geweest zou zijn als Holland het genot van een machtig beschermheersehap te verzekeren, om daarvan voor zich zelf afstand te doen, terwijl toch de Prins van Oranje steeds als Markgraaf van Vere en Eerste Edele op Zeeland een bijzondere betrekking 1 Resol. v. Holl. 24 April; 1 Mei, 1625. DES VADERLANDS. 55 gehad had, zoo werd ten laatste, еп wel spoedig genoeg, de Prins ook door Zeeland eenparig tot Stadhouder verkozen 1. Ook als eerste Edele werd Prins FREDERIK HENDRIK door de Stalen van Zeeland erkend; maar ongaarne bleef men ADRIAAN VAN MANMAKER, die Prins млувгтз in hoedanigheid van eersten Edele vertegenwoordigd had, en dien nu ook Prins nexpam tot zijnen vertegenwoordiger had aangesteld, als zoodanig dulden. Ook kreeg MANMAKER in 1630 in die waardigheid eenen opvolger in den persoon van JOAN БЕ KNUIT °. De andere Provinciën, die de Staten van Holland voorgenomen hadden te vermanen Prins wenpam insgelijks tot haren Stadhouder te verkiezen, valgden den aangewezen gang der zaak. Men mag veronderstellen, dat zij de gepastheid dier keuze inzagen; maar al hadden zij dit niet gedaan, zich bloot te stellen aan het ongenoegen van zulk een aanzienlijk persoon in de Republiek, dien zelfs Holland begrepen had noodig ‘te hebben, het ware volslagen dwaasheid geweest 9 Vandaar dat men zelfs van de zijde van Gelderland geen spoor bemerkte van beschouwingen, als die wij in de gedenkschrif- ten van ALEXANDER VAN DER CAPELLEN aantreffen +, waar deze staatsman nog meer dan een jaar vóór Prins maurits dood zijn gevoelen verklaart dat het bedenkelijk zijn zou, in geval van diens overlijden, Prins немовгк of een ander Heer van het Huis van Nassau tot het Stadhoudersambt te verheffen. Daardoor, vreesde hij, zou de macht van dat ge- slacht in de Republiek zoo groot worden, dat de vrijheid tegen zulk een gezag niet te handhaven zou wezen. Deswegens zou hij het raadzaam vinden, schrijft hij, dat een Geldersch edelman, en wel Graaf HERMAN OTTO VAN STIRUM, die als Heer van Bronk- horst een eersten rang onder de Geldersche Edelen bekleedde, tot stadhouder benoemd werd, en dat wel onder allerlei voorwaarden en beperkingen, die hem slechts in naam tot het hoofd der Provincie zouden gemaakt hebben. Doch diergelijke denkbeelden durfden zich evenmin in Gelderland als in Utrecht en Overijsel openbaren. Slechts Groningen en Ommelanden en het Landschap Drenthe hadden den moed eenen anderen weg іп te slaan. Holland en de andere Provinciën konden niet verlangen, dat de Prins van Oranje door nagenoeg over alle Nederlanden Stadhouder te zijn, bepaaldelijk tegen- over het buitenland, eenigermate het voorkomen eens Alleenheerschers bekwam ; integen- deel, zij moesten gaarne zien, dat de Prins door de omstandigheid, dat ten minste ééne der zeven Provinciën een anderen Stadhouder koos, zich herinnerd zag, dat hij zijne waardigheden aan de vrije beschikking dier Provinciën dank wist. Dus stond het van den 1625— 1627. Graaf ERNST CASIMIR wordt aanvang aan vast, dat Groningen Graaf exxst CASIMIR tot Stadhouder zou kiezen, hetgeen Stadhouder тап die Provincie met te minder aanstoot doen kon, omdat de zaken daardoor slechts tot den toestand terugkeerden, die tot aan den dood van Graaf ууплем LODEWIJK bestaan had. 1 Notulen v. Zeeland, 16 Mei; 17 Junij, 1625. 2 WAGENAAR, XI, bl. 5, 6. 3 v, D. CAPELLEN, I, 341, 350. 41, bl. 203, 204. Groningen en Om- melanden. 54 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1625 — Allerbelangrijkst is mede de vraag, hoedanig de uitwerking was, die de verheffing Met welk oog van Prins FREDERIK HENDRIK op de Zuidelijke Nederlanden moest hebben. Vroeger, moesten de Zui- toen de patriotten in die Provinciën in hunne verbeelding aan eene herstelling van de delijke Nederlan-. А den de verheffing verdreven Кешопѕігаріеп de mogelijkheid der verzoening met het Noorden vastmaakten, van Prins HEN- DRIK, еп de Prins т ее 146 zonder bezwaar, neen! met algemeene ingenomenheid het beleid der zaken toevertrouwd; landen aanzien? met hem scheen eene verdraagzame staatkunde aan het roer te zullen komen, zoo als had men aldaar de oogen op Prins menpa geslagen 1. Thans was aan dezen Vorst zelfs de Katholieken slechts konden wenschen. Zou het dan niet mogelijk wezen, dat onder dien Vorst de » beide deelen van het verscheurde Nederland, voor het minst na ISABELLA’s dood, hereenigd, en de Zuidelijke Gewesten eenmaal ontheven werden van de drukkende verplichting om zich ten behoeve van Spanjes oorlogen te laten uitputten? Zou men dan slechts onder Spanjes gehoorzaamheid aan den invloed van Frankrijk kunnen ontsnappen en niet veeleer in een verbond met het Noorden onaf hankelijkheid en macht tegelijk kunnen vinden? Zulke beschouwingen konden niet missen in den geest van vaderlandschgezinde Zuid-Nederlanders op te komen. Ja! wat meer zegt, zij moesten Prins HENDRIK zelven treffen. Het beginsel, dat in zijnen vader geleefd had, was in hem evenmin als in zijnen broeder maurits. Wittem I had geloofd aan het recht der Gemeente en geen Vorstengezag degelijk gegrondvest geacht dan op de vrije opdracht dier Gemeente en op de voortdurende goede verstandhouding met haar. In de school van MAURITS had Prins нурак in de laatste jaren maar al te zeer naar andere steunsels тоог een gewenschte vorstelijke stelling leeren omzien: eenen Vorst, afhankelijk van onderda- nen, die willekeurig over eigene middelen beschikten; eenen Vorst, niel op denzelfden grond staande als andere Vorsten, noch door dezen als een der hunnen erkend, kon ook hij zich niet denken. Bovendien, voor den Staat, aan welks hoofd hij zich thans gesteld zag, scheen geene uitkomst uit den oorlog te voorzien, dan gedekt en vertegenwoordigd door eenen Vorst, die zich aannemelijk zou weten te maken bij de Mogendheden van Europa. \ DES VADERLANDS. 55 SEO iets in het belang der toekomst van Nederland en van zijn Huis was te wachten, sedert 1625— daar eene staatkunde aan de orde was, die het Bewind bij het gereformeerde volk gezien >. 1027. en de natie in het buitenland slechts tot de mededingster onzer Republiek kon maken. Eindelijk, naar de zijde van Duitschland scheen alle uitzicht op invloed en uitbreiding volstrektelijk afgesneden, sedert de legers des Keizers aldaar alles hadden ingenomen. Loo was dan de blik van den Prins, als het ware, noodwendig op Spanje bepaald, en hij moest zich afvragen of het niet mogelijk zijn zou, deze Mogendheid te nopen, de erkenning van de Nederlanden en van hem in de hoedanigheid van hunnen Vorst, als eene zaak aan te merken, door haar eigen belang en waardigheid aanbevolen. Opmerkelijk is het, dat de Prins, bij zulk eenen staat der zaken, zich eene vijandige daad tegen de Zuidelijke Nederlanden, met name het ontzet van Breda, als eén eerste plicht, als eene heilige erfenis, door zijnen pas ontslapen broeder zag nagelaten. Laat ons zien, met welk eenen uitslag hij die taak heeft opgenomen. Tot de middelen, die Prins maurrrs gehoopt had tot ontzet van Breda aan te wenden, behoorde, behalve de versterking des legers met de nieuwe Engelsche en Fransche regimenten, ook de dienst hem te bewijzen door de troepen, die mansreLp van het Aankomst van Fransche en het Engelsche Bewind last gekregen had voor de hem door de bondge- roepen „2901 nooten, Venetië daaronder begrepen, te verstrekken gelden ten getale van 12 of 15,000 84897740. man te werven. Namen dezen den weg over Noord-Brabant naar Duitschland en de Palts, ter welker herovering Engeland ze eigenlijk bestemd wilde zien, dan zouden zij, op het oorlogstooneel voor Breda verschenen, den vijand, zonder belangrijke moeite “ of tijdverlies van hunne zijde, nopen het beleg ор te breken. Kon de Prins deze dienst van die troepen erlangen, dan wilde hij hunne werving gaarne bevorderen. Dus werd daartoe een Nederlandsche Commissaris naar Hamburg gezonden, ja, de Prins liet toe, dat het volk ор zijnen naam, welke in die streken beter klonk, dan die van maNsFELD, gelicht werd. Het punt van vereeniging was ор de Engelsche kust in en bij de stad Dover, en een deel der troepen zou over ons land derwaarts trekken. 1. Maar Koning sacosus leefde nog, en deze gaf nog altijd het denkbeeld niet ор om Spanje's bondge- - noot te blijven. Hij wilde het doen voorkomen, alsof hij door Spanje's onwil om hem de teruggave van de Palts te bezorgen tot zulke maatregelen ter herovering van dat grondgebied genoopt was; maar beijverde zich die maatregelen te nemen zonder vijan- delijkheid tegen Spanje te toonen. Dus kon het in zijne bedoeling niet liggen, dat die soldaten gingen medewerken om sprnoxa te beletten, zich van Breda meester te maken. Hij verbood zulks uitdrukkelijk 3 en verlangde, dat zij, te Calais geland, door Noordelijk Frankrijk naar de Palfs zouden trekken. Maar de Fransche Regering, niet 1 v. D. CAPELLEN. 1, bl. 316, 319, 320, 321, 325, 326, 327. аштзкма, I, р. 336. 2 Respl. Stat.-Gen. 8, 7 Mei, 1625. 1625— 1627. 56 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | gezind zich door een rechtstreeksche vijandelijke daad 75 Keizers toorn op den hals te halen, verontschuldigde zich bij засовоз en verzocht de Staten-Generaal, den troepen van MANSFELD over hun grondgebied den doortocht te vergunnen. Dan zouden zij, dit voegde zij tot aanbeveling daarbij , hunne hulp tot ontzet van Breda kunnen gebruiken. De Slaten lieten zich overhalen; doch sacosus geheel in overeenstemming met zijne hersenschimmige staatkunde, wendde zich tot het Bewind van de Aartshertogin om over haar gebied den doortocht voor die troepen te erlangen. Zij antwoordde, dat zij niet vermocht den tocht van een leger te bevorderen, hetwelk bestemd was om den Keizer te bevechten. Nu schoot er niels anders over, dan dat de troepen over Neder- landsch grondgebied zouden gevoerd worden. Maar de Nederlanders waren inderdaad weinig op het bezoek van zulke gasten gesteld. Reeds waren die afdeelingen, welke door hun land naar Rotterdarg gericht werden om naar Engeland overgevoerd te worden hun tot overlast, en liever dan ze te Schiedam te houden, zond men in Januarij (1625) een deel te scheep de zee in. Doch daar zulks niet in overeenstemming was met het sedert beraamd plan, zoo liet het zich wel wachten, dat die schepen niet naar Engeland zouden komen. Door tegenwind, heette het, gedwongen, liepen zij in Zeeland binnen. In Februarij verscheen aldaar het geheele Mansfeldsche leger uit Frankrijk en Engeland. Deze troepen in kleinere vaartuigen over te schepen en zoo naar de Langestraat in Noord-Brabant te vervoeren, was thans de toeleg: want ze over land te laten trekken duldden de Zeeuwen evenmin gaarne als de Hollanders, en bovendien vreesde MANSFELD zelf, dat op die wijze het door dwang gepreste volk de gelegenheid zou te baat nemen, om het vaandel te verlaten. Met het aanbrengen van vaartuigen en het overschepen verliep veel tijd. Daardoor leden de soldaten geweldig en er ontstond groote sterfte. Ten slotte zagen de Staten van Zeeland om de groote ellende, die de laatst scheep geblevenen wegens de vorst moesten verduren, zich genoopt, hun een tijdelijk verblijf te Middelburg, Vere, Vlissingen, Arnemuiden en Rammekens te veroorlooven. Reeds werd veler on- genoegen en wantrouwen door dat volk van MaNSFELD opgewekt. Zou, dus sprak men, de toelating van troepen, tegen den Keizer geworven, niet als eene daad van vijande- lijkheid van de Republiek tegen den Keizer worden opgenomen, en met de overschrijding onzer Oostelijke grenzen door de Keizerlijken worden gestraft? Doch nu het zoo ver gekomen was, moest de zaak voortgang hebben, en wenschte men slechts verzekerd te zijn, dat men van die troepen de gewenschte dienst hebben zou. Trouwens de Keizer ondersteunde op zijne beurt onze tegenpartij in Brabant 1, en had veeleer reden om ons dankbaar te zijn, dat wij troepen, tegen Duitschland bestemd, hier werk gaven. Dus werd mansreLD, te °з Hage verschenen, afgevraagd, of hij nu gezind was tot het ontzet van Breda mede te werken. Daar hij het krediet der Staten hij het langzaam binnen- 1 aitsema, I, p. 392. DES VADERLANDS, 57 = | komen der gelden uit Engeland noodig had, zoo beantwoordde hij die vraag toestem- 1625— mend, еп Engeland, voorlaan buiten machte om den stroom te keren, was gezind, tegen belofte van vaardiger voldoening voor de zaak van Amboina, toe te staan, dat MANSFELD zijne macht daartoe liet gebruiken. Met sacosvs dood (hij stierf den 64" April) verviel het door hem gegeven verbod van zelf, Maar hoe was die macht middelerwijl versmol- ten! Men berekende, dat er slechts een derde van de troepen over was gebleven, toen zij in de Langestraat waren aangekomen 1. En zelfs daar gekomen, viel ор dat volk niet te rekenen: alle dagen liepen er van die manschappen naar de Spaanschen over, en dit terwijl wansreLD, de staatkunde van den op dit tijdstip zieltogenden sacosus in toepassing brengende, de Spaansche krijgsgevangenen zonder rantsoen terugzond, met de verklaring, dat hij geen vijand was van den Koning van Spanje % Intusschen Hol- land verklaarde voor de veiligheid harer grenzen aan het behoud van Breda veel ge- legen te achten. Nu de Prins door zijne toenemende ziekte belet was de zaak met , kracht te behartigen, trok Ше Provincie ze zich aan. Den 244еп Maart (1628) ver- schenen ter vergadering der Staten-Generaal еепіре buitengewone Gedeputeerden van Holland en deden het volgende voorstel: » dewijl de tijd begon te naken, dat over het ontzet van Breda ten eerste diende beraadslaagd te worden, en de Prins van Oranje door ligchaamszwakte verhinderd werd ditmaal te velde te gaan, of het niet noodig zijn zou, eenigen af te vaardigen, om met Prins нехрвік in overweging te nemen, op welke wijze die onderneming ter hand zou genomen worden.” Dit voorstel werd aan- genomen, еп de Heren VAN ESSEN, VAN NOORDWIJK, SOMMELSDIJK, VAN BEVEREN, BROEKHOVEN, OETGENS, MAGNUS, JOACHIMI, RODE, HAERSOLTE ЕП BROERSMA aangewezen om in tegenwoordigheid van Prins maurirs, zoo zijn toestand zulks toeliet, of anders met Prins нехрвік alleen, over de bedoelde zaak te raadplegen 8. Zoo zou het derhalve aan die zijde, vanwaar de toevoer der middelen komen moest, niet aan gewilligheid ontbreken. Groote opofferingen еп krachtsinspanning zouden Voortzetting noodig zijn: want serora kon door de ijverige ondersteuning, die de Aartshertogin alsnog Bre де beleg van bij hare onderdanen vond, en door hare voorspraak bij den Keizer en den Keurvorst van Beijeren, zijn leger, dat door verloop en ziekte aanmerkelijk versmolt, tot genoeg- zame sterkte terugbrengen, zoodat hij in het begin van het jaar 50,000 man voetvolk еп 8000 man paardevolk rondom Breda onder zijne bevelen had. Door Graaf nexpak VAN DEN BERG werd zorg gedragen, dat er gestadig een veilige toevoer van levensmid- delen uit Lier naar het leger plaats had, op zulk eene meesterlijke wijze, dat de 3 Resol. Stat.-Gen. 30 Nov.; 10, 13, 14, 19, 20, 23, 30, 31 Dec. 1624. 1, 13, 25 Jan.; 8, 10, 14, 17, 18, 20, 25 Febr.; 3, 4, 8, 12, 13, 19, 20 Maart; 7 April 1625. у. р. сарин, 1, р. 334, 337, 341, 342, 352. Wacrnaan, X, Ы. 404, 406. Апвема, І, р. 401, 402. 2 Arrsema, I, p. 405, 406. 3 Resol. Stat.-Gen. 24 Maart, 1625. ІП Dter. 4 Ѕток. 8 1625 1637. 58 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Staatschen gedurende al den tijd van het beleg geen belangrijken aanval op de convooijen beproefd hebben, daar de onderneming toch ijdel zou geweest zijn. Niettemin steeg de prijs der noodigste levensbehoeften in het kamp tot een zorgelijke hoogte; aan verfris- schingen van buitengewonen aard was daar niet te denken. Dit stak ongunstig af bj den overvloed, zelfs aan wijn en kaas, die door dagelijkschen onbelemmerden toevoer in het Staatsche leger aangetroffen werd, hetwelk, nu het met de laatstelijk geworven soldaten en de nieuwe Engelsche en Fransche regimenten versterkt was, tot 40,000 man was opgevoerd. In de vesting zelve was in ’t begin des jaars de voorraad groot genoeg, en werd de prijs der levensmiddelen door de Overheid zoo laag gehouden, dat het beleg door de ingezetenen met ongeloofelijk geduld werd uitgestaan, steeds evenwel in de ver- onderstelling, dat de belegeraars door het Staatsche leger in het naauw gebracht, het niet lang meer zouden kunnen uithouden. Zoodra die verwachting faalde, besefte men met schrik, dat de voorraad beperkt was, en zag men al het beangstigende van den toestand in dubbele mate in. Op de trouw der vreemde bevelhebbers van de troepen in de belegerde stad kon men evenwel te geruster zijn, omdat zij, ten gevolge eener gunstige beschikking, de soldij van het volle getal hunner manschappen bleven ge- nieten, nieltegenstaande dezen van dag tot dag verminderden. Bij de onmogelijkheid om врімоһА door geweld of door afsnijding van toevoer tot het opbreken van het beleg te dwingen, scheen er een middel over om die uitkomst te verkrijgen. Het bestond in het stoppen van de Merk bij Zevenbergen. Slaagden de onzen er in, eenen dijk dwars door den mond van dat riviertje te leggen, dan zou hel water zoo geweldig stijgen, dat menige post van den vijand onhoudbaar, en bet tevens mogelijk werd om Breda met behulp van schepen van nieuwen voorraad te voorzien. De onzen beproefden dit werk; doch nu eens maakte de vorst dan weder de onstui- migheid van het afkomend water den arbeid en de kosten vruchteloos 1. Den 50 Maart, voordat het Staatsche leger met de naauwelijks aangekomen ver- sterkingen iets tot ontzet mocht ondernemen, besloot sprroza, kennis dragende van de Srrxora eischt toenemende schaarschte der levensmiddelen daarbinnen, de-vesting ор te eischen. Hij de vesting op. deed dit, en stond daarbij den bevelhebber susrinus van nassau eenigen tijd toe, om op ontzet te wachten, Eerst na verloop van dien tijd zouden de artikelen van overgave, die men van nu aan zou vaststellen, van kracht zijn. Wilde de goeverneur niet van het ont- werpen van zulke artikelen hooren, dan zou hij er later » zoo goedkoop niet afkomen.” De Graaf altijd op ontzet rekenende antwoordde, dat hij grootelijks verwonderd was ge- weest over den brief van den Markies, vooral omdat deze scheen іе meenen, dat hij men- schen, die niets dan de schande vreesden, met bedreigingen vervaard kon maken: de stad hoopte hij hun, die ze hem te bewaren gegeven hadden, weder in handen te stellen. — 1 Resol. Stat.-Gen. В Jan. 1625. Ww SEC. Reckleben aculpa de AT ЗЕМЕНА Ы OVAL IDR ына ”-а = Фе rae nn hd at Берененин а жанан инь фа Н ЗІН "angeu TFF pi ret te ии ЕӘЗІІТТІІІІН ЕЕЕ ЕЕРЕЕ J пана. ЕНЕМ виена +... пн. Шегені ЕТТІ ет тиниш Lapi ЕІТІТІТІТ! 5 inthe ІТТ ЕТЕ ТЕТТЕ ГЕ пава. nanna заат Pheer абаат афва НЕНІ ees om : 41111122142. Pe иа ааа: „ek et Ef TT ТТ тазинашатацашаннв РЕНЕ ТТІТІШІ a4 ekra ff — one фея 1151 saa bha kiise LETETTE. ЕГЕН; zene ара даа. ЕЕН ЗЕНІТ ЕТТТ “ТТІТІТІТІГ еТІТІТІІН ӨӘЕГІТІПІТІІ Tritt ж # ЕЗТІТІТТІТ! H H + =o ETET TEE ТҮТІТІТГІ Tritt iti EEEN ГЕРЕТІІТІНІН Busta. ЕГІТІГІТІТТІНДІҢІ ТТІТІТІТІГІ ТЕРТІЗІГІ ЕНЕТІН нашаа — EEN шетрлввеввивани са ааа БЕРГ) таш йа иаа КАЧ) ӘТТІТІТІ ваза? най ашай РН ететі eee ТІГІН Pritt tito eee ен 133525255 ЕЕЕ ЕЕРЕЕ ЕТІ ПЕРЕГРЕВА тфай % ТЕТЕ ЕЗІНІН аЗ ВН енінен EEE ETS ЕРТЕТІТТІЛГІГІТІГІНН Melk daha ТТТ РЕГЕ ema ЕРЕЕН vergen иф фа ашаа цана 88 8 ана рафата ELT Tt Ld ELLI geen pe ЫГ ELCO LITT ТТТ НЫ а ан TTL Littl Lio | ШЛТІТТТТІТІТІІГІ ГЕТА ааа rte ит ЕРТТТІТГІНН ІТІІІТТТІГ пита ти iiss ЫБЫ. РЕДУТ ffs ener ви БЕРЕТ bemant dn a "ЕРІНІН “ыы Ee ЫН ЕРЕЕН EEE TL nee eae ded tidied ta id ЕЕРЕЕ PETitttt tt Lid. EEEN Td г тутурава то правен а а.а шаш Code GE а ана È иашававанатт реве та ае тт 2243 гъба te hiiia drit # фага ва шай вата лб Ф аа e LET TEEPEE $95 S44 Jedediah 22-504. 5244-41 eet eee ӘТЕГТІТІТІІІЕ ива вита наъвавфзачава - tire ЕТТ eas #+ + - kel БЕН НЕ SSS 09 5-6 Tikiti фе aS Ев в 4. Shee шаа шаа ІЛЕТІ ІШ Ш на ШІ ШІ DES VADERLANDS. 59 ААС Het bericht van Prins млсвітѕ dood kwam den belegerden tegelijk met dat van Prins 1625 HENDRIKS nieuwen ijver ter oore. Dus werd hun moed en vertrouwen daardoor veeleer 1627. versterkt, dan verzwakt. Na een weinig eervollen afloop van eenen aanval op den toren van Oosterhout, uit welken de vijand in staat was ons leger te bespieden, gaf Prins HENDRIK, niet zonder aandrang van de zijde der Staten 1, den 154 Mei bevel, het Spaansche kwartier van fer Heiden aan te tasten, schoon de kansen tot den goeden uitslag hoogst ongunstig schenen. De Engelschen onder den Generaal vere betoonden groote dapperheid. Zij veroverden eene schans en eene halvemaan voor het fort. Maar toen zagen zij zich buiten staat де flankering van het fort te beklimmen, bij gebrek aan ladders en haken, daar de wagens, die deze werktuigen moesten aanvoeren, door de voerlieden, voor het schieten der Spanjaarden vervaard, verlaten waren. Almu werden de Engelschen uit de ingenomen posten teruggeslagen, en de aanval niet zonder belang- rijk verlies opgegeven. Zoo ontviel dan den belegerden het vertrouwen. Eerst nu gevoelden zij den slag van het overlijden van Prins mavarrs en den dreigenden hongersnood. De Prins van Oranje van zijne zijde, begaan met het verlies van zoovele dappere manschap- pen van de oude Engelsche regimenten, en het nieuwe volk, dat van dag tot dag verliep, niet vertrouwende, ried nu, na overleg met buitengewone Gecommitteerden van de Staten , den bevelhebber van Breda op het ireffen van een akkoord met den vijand bedacht te zijn, opdat hij, langer wachtende, zich niet met minder eervolle voorwaarden zou moelen vergenoegen. Hij zelf trok van Dongen, waarheen hij tot den laatsten aanval zijn hoofdkwartier verplaatst had, in den nacht van den 27sten Mei naar de Lange- straat terug. Mansrerp maakte zich gereed om naar Duitschland te vertrekken ?, als had hij hier niets meer te doen.. Den laatsten Mei had het onderhoud plaats tusschen de gevolmachtigden van spmora en die van sustTinus van Nassau. De eisch, dat den l Gereformeerden vrijheid van geweten en de vergunning om hunne dooden op het kerkhof te begraven, zou worden verleend, werd volstrekt afgeslagen. Daarentegen was sPINoLa onbekrompen in het toestaan van alle krijgsmanseer bij het uittrekken der bezetting, die zelfs eenig geschut mocht medevoeren, en zich van een overvloedig aantal wagens en schuiten voorzien mocht om hare goederen in te laden. 8% 1695-- 1627. 60 ALGEMEENE GESCHIEDENIS gmg toegezegd. Niemand werd gedwongen binnen de twee eerstvolgende jaren de май te verlaten: mits men zich bescheiden aanstelde, zou men om geenerlei reden bemoejjelykt worden, en wie na dien tijd wilde vertrekken, behield daarbij vrije beschikking over zijne goederen. De predikanten mochten onbelemmerd de stad verlaten, en hun zouden ten dien einde wagens en schuiten verstrekt worden. De inwoners, eindelijk, zouden niet zwaarder belast werden dan in de overige steden van Brabant, — Ziedaar voorwaar artikelen, waarin zulk een verzoenende geest doorslraalde, dat wanneer zij bestemd ge- weest waren om eene proeve te leveren van een algemeene bevrediging der Nederlanden, en tevens om de Noordelijke Provinciën daartoe uit te noodigen, zij niet uitlokkender hadden kunnen zijn. Dat de openbare uitoefening der Gereformeerde Godsdienst niet werd veroorloofd, was eene grieve; maar die werd opgewogen door den vrijen uittocht, aan de predikanten verleend, waarmede men scheen te kennen te geven, dat men wel die Godsdienst evenmin kon vrijlaten als de Katholieke in de Vereenigde „Provinciën vrij was, maar dat men dezen hare Godsdienst gaarne gunde. Hoe hetzij, de capitulatic van ‘Breda was wel geschikt om in het Noorden eene algemeene ingenomenheid met SPINOLA teweeg te brengen. In het Zuiden, daarentegen, waar men zich moeijelijk voor- stellen kon, dat de belegeraars met wat krachtiger en herhaalden aanval niet tot het opbreken van het beleg te dwingen zouden geweest zijn, moest men zich geneigd ge- voelen Prins нкмовик dank te weten, dat hij zijne tegenpartij zulk eene groote voldoening gegund had. Want groot was de voldoening, nu de wereldberoemde vesting, de zetel der Prinsen van Oranje in de Nederlanden, na zulk een langdurige inspanning van de uiterste krachten der Republiek was overgegaan; nu de Capucijnen en de Jezuiten daar weder gevestigd werden, en in de hoofdkerk door den Kardinaal ALPHONSO DE LA CUEVA, in tegenwoordigheid der Infante, de mis weder gevierd was. De Paus dankte God des- wegens in een zegenend schrijven aan dien Kardinaal, als wegens eene zalige verademing te midden van den storm, die de Kerk teisterde. Ook de Infante en sprrora kregen brieven van zijne Heiligheid, waarin de inneming van Breda als eene onvergetelijke overwinning door de Hemelsche Machten over de heiligschennis behaald, werd verheer- lijkt, ей de vroomheid der Vorstin, zoowel als de dapperheid van den Markies, als van een anderen Scipio of Caesar, in weidsche bewoordingen erkend werd |. Doch wat de beteekenis van den overgang van Breda voor de beide deelen van Neder- land moge geweest zijn, de gevolgen van deze gebeurtenis konden zich niet ongestoord ontwikkelen. Die beide deelen van hetzelfde land stonden elk met eene verschillende partij in Europa in verband, en van de wisselvalligheden van den strijd dier partijen ook op andere punten hing het af, wat de Noordelijke Provinciën te verrichten en де Zuidelijke te lijden zouden hebben. Vooral kwam in aanmerking, wat Frankrijk aanving. Bij de plan- 1 Arrsema, I, bl, 391—418. у. р. сағым. I, р. 386, 850—352, 354, 356, 356, 357, 859, 360. DES VADERLANDS. | бі ААС nen, die hij ten uitvoer wilde brengen , had вюпкилко zich zeer bepaaldelijk voorgenomen, 1 686. - de Republiek der Vereenigde Provinciën ав een krachtig hulpmiddel te gebruiken. l Het traktaat van Compiègne 1 was slechts een begin. Voor het oogenblik vergenoegde Plannen van men zich by de Staten aan te dringen, dat er orde gesteld werd op het stuk van de — zeeroovers van Algiers en Tunis. Frankrijk wilde in de Middellandsche zee еп op eigen kust onizien zijn. Was de Spaansche zeemacht door de onze, in goede verstand- houding met de Barbarijsche Staten, overvleugeld, zulks mocht niet uitsluitend ten onzen eigenen voordeele strekken. Frankrijk verlangde hare schepen nevens de onze veilig eu geëerd te zien, en zou ten minste niet dulden, dat de zeeroovers aan hun bondgenootschap met de Nederlanders de middelen ontleenden om de Franschen met kleinachting te bejegenen en te benadeelen. Dus moest den Algerijnen en Tunetanen aan het verstand gebracht worden, dat zij in de Franschen onze geëerde bandgenooten en medestrijders tegen Spanje hadden te zien. Dit scheen niet beter te kunnen ge- schieden, dan door eene nieuwe zending naar Algiers, waarbij een Nederlandsch Gezant Op aandrang zich ів de bres zou stellen voor de Franschen, die door een Algerijn, laatstelijk uit eene wordt ані Zeeuwsche haven uitgezeild, waren gevangen genomen. Dus besloten de Staten Dr. ірін gezonden. PIJNACKER op nieuw naar Algiers te zenden, al was het dat de zaak der gevangenen misschien beter op eene andere vrijze zou kunnen gediend worden, aangezien die per- soon niet anders dan tegenwerking van WIJNAND DE KEYZER te wachten had. Van de gelegenheid wilden Hun «Hoog Mogenden gebruik maken om dien consul, welke veel hebzucht verried, terug te laten komen, ten einde verslag te doen, еп hem door saxos MILE te vervangen. LAMBERT VAN DER HARR zou tegelijk als Consul te Tunis worden gevestigd 9. De voornaamste grond echter van de nieuwe zending was de aandrang van Frankrijk, waaraan men te eerder gehoor gaf, omdat het niet raadzaam was in de te- genwoordige omstandigheden de houding, die wij met betrekking tot de Mohammedanen hadden aangenomen, ten spijt van Frankrijk vol te houden: nu deze Mogendheid zich van onzen invloed in Algiers meende te moeten bedienen, sloot zij zich eenigermate aan onze vredelievende staatkunde tegenover de Turken aan, hetgeen voor ons eene niet verwerpelijke zaak was, daar het de hatelijkheid van ons verbond met Algiers in de oogen der Christelijke wereld eenigzins temperde. Ging hier dus ons belang met dat van Frankrijk zamen, niet minder was dit het geval bij de krijgsverrichiingen, die op twee onderling zeer verwijderde punten omstreeks dezen tijd plaats hadden. Frankrijk had ons bij het laatste verdrag hulp beloofd. Maar 1 Zie hiervoor, bl. 30. 3 Dr. рикдсккв had liever zijne eigene schoonzoons GORKELIS en WILLEN MOONS іп die betrekkingen geplaatst gezien. Resol. Stat.-Gen. 12 Julij; 12, 21 Sept.; 5, 8 Nov.; 19 Dec. 1624. 7 Jan.; 1, 19 Febr.; 8 Maart, 1625, 1625— 1627. RICHELIEU wenscht de on- dersteuning der Staten tot onder- vide 62 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ннн на) het was om ons aan te moedigen en te verplichten het leger van зріхогаА bezig en als het ware rondom Breda belegerd te houden. Niet alleen de Spaansche macht werd hierdoor geboeid, maar ook de Keizer, op wiens plannen de Koning van Frankrijk gansch niet gerust was, genoodzaakt, zijne beschikbare troepen tot handhaving van dat beleg af te staan. Hoe langer die staat van zaken duurde, hoe aangenamer het Frank- rijk zijn moest. Middelerwijl kon nicuexrmeu, zonder veel troepen op de noordelijke grenzen des Rijks te laten, zich, met den Hertog van Savoye vereenigd, tegenover Genua doen gelden, ten einde zich van de westelijke Alpenpassen te verzekeren, en aldus van deze zijde, zoowel als door Valtellina, den vrijen toegang tot Italië te verkrijgen, in welk schiereiland hij het er op gezet had den overheerschenden invloed van Frankrijk te vestigen 1, Nog op een andere wijze dan door den strijd tegen de Spanjaarden in de Zuidelijke Nederlanden vol te houden, diende de Republiek de zaak van Frankrijks heerschappij in Italië. De aanval, namelijk, tegen Brazilië gericht, dwong Spanje man- schappen en schepen uit Napels en Sicilië te trekken en alzoo zijne macht in Пайв te verzwakken. Dit brachten de Staten wel degelijk in rekening om by Frankrijk de stipte betaling van het jaarlijksch subsidie te bevorderen 2, Maar vooral was de kardinaal-staatsdienaar van Lopgwim XIII voornemens de Repu- bliek te gebruiken tot fnuiking van de Hugenoten. De aanspraak door Rochelle op zelfstandigheid in het Кук gemaakt, verdroeg zich niet met de eischen van ’s Konings gezag, en in die stad en haren aanhang vonden de binnenlandsche tegenstanders van dat gezag, zoowel als de buitenlandsche vijanden van Frankrijk, een allergevaarlijksten bond- genoot. Zonder de medewerking der Vereenigde Provinciën was die wonde in Frankrijks ligchaam niet te heelen. Slechts wanneer zij den eenigen machtigen Staat, die in Europa op het Gereformeerde geloof en op republikeinsche beginselen gegrondvest was, tot hare onderwerping met de Regering des Konings zag zamenspannen , moest Rochelle op den duur begrijpen, dat hare zaak verloren was. Anders had zij altijd reden om, rekenende op het medegevoel der Nederlandsche geloofsgenooten en op eene wijziging in den staat van zaken, zich nog niet gewonnen te geven. Weldra zou het blijken, welke dienst hij in dit opzicht van de Nederlanden verlangde. l V. D. CAPELLEN. I, р. 338. 2 Resol. Stat.-Gen. 19 Sept. 1624. DES VADERLANDS, . 63 mmm De nieuwe Gezant, p’gsrrsses, kwam en repte nog van niets bepaalds. Den 29sten Augus- tus had hij zijn eerste gehoor ter vergadering der Staten-Generaal. Op reis herwaarts geenen invloed op het staatsbeleid hebben zou. Wel mocht hij dit zeggen. Immers was dat aftreden een blijk, dat rrcmerreu’s doortastende staatkunde steeds meer zegevierde. La vrsvvnrE had hem, віснемег, ter liefde van de Koningin-Moeder іп het ministerie meeten opnemen. Dus vervulde deze in het Bewind nog slechts eene min of meer on- dergeschikte betrekking. Maar {hans had bij den Koning weten te doen begrijpen, dat VERUVILLB nog niet genoegzaam berekend was voor de stoute maatregelen, die de tijds- omstandigheden vorderden, en dat er meer orde en regelmatigheid in het beheer der geldmiddelen dringend noodzakelijk was. De verwijdering van den superintendent der financiën was er het gevolg van geweest, en RICHELIEU was van nu aan de eerste man in Frankrijk, om waar te maken wat Frankrijks Gezant in de Nederlanden bij dat eerste gehoor als het groote doelwit van Frankrijks buitenlandsche staatkunde voorstelde. Onder anderen zeide hij bij die gelegenheid, dat de Koning zijne gedachten gezet had op het herstel der zaken in Duitschland, iets waarop hij niet minder naijverig was dan zijne voorzaten, die daarbij zooveel roem en voordeel behaald hadden. Bij die vermeer- dering van Frankrijks gezag in Europa wonnen, zeide hij, de Vereenigde Provinciën het vooruitzicht, dat haar vijand eindelijk machteloos zou worden en zij dus tot een verzekerden vrede zouden geraken. En tegen al die voordeelen, ons door Zijne Majesteit verschaft, vraagde hij slechts één ding, namelijk, recht en schadevergoeding voor de kooplieden, die door de onzen verongelijkt waren. — Ten einde hunne bereidwillig- heid te toonen om betreffende deze zaak in een vergelijk te treden, werden dadelijk de Graaf van xumensunc en de Heer van noonpwisk gecommitteerd om deswegens de mededeelingen en voorstellen van den Gezant te hooren 1. Tegen het einde van de maand September (1624) kwam uit Parijs de bekrachtiging van het in den zomer gesloten verdrag, vergezeld van vriendschappelijke brieven ter beantwoording van die, met welke de Staten de opzending der bekrachtiging van hunne zijde vergezeld hadden doen gaan. RıcmeLreu schreef bij deze gelegenheid, dat hij door de alliantie te bevorderen slechts den wil van Zijne Majesteit gevolgd had, en, dat hij, vermits dan de wil des Konings zoodanig was, niet in gebreke zou blijven, М) alle ge- legenheden te toonen, dat hij in waarheid een dienaar was van Hun Hoog Mogenden in het algemeen еп van elk een in het bijzonder. 9, — Ziedaar wel de taal van den staatsdienaar, wiens wil alvermogend was, omdat hij dien tot den wil zijns Konings wist B Resol. Stat.-Gen. 24, 28 Aug.; 3, 4, 12, 21, 29, 26 Sept. 1624. 2 Resol. Slat—Gen. 28, 30 Sept. 1624. 1625 — 1627. Komst van den was hem het bericht toegekomen, dat de Markies ок ҺА VIEUVILLE was ontslagen en op nieuwen Gent schen ezant, het kasteel van Amboise vastgezet. Dit deelde hij dadelijk mede, er bijvoegende dat het р'ұзркзвиз, Hage. Fran- 64 ALGEMEENE GESCHIEDENIS te maken. Verklaarde zulk een man zich den dienaar der Staten-Generaal, zoo was er alle grond om te verwachten, dat hij ook hun zijnen wil zou weten op te dringen. _ Zulks bleek al spoedig. 1625— 1627. Verdrag, be- middeld door den In de laatste dagen van November (1624) kwam aan de onzekerheid of het huwelijk van de Fransche Prinses met den Prins van Wales voortgang zou hebben, een einde. De Koning van Engeland had, alvorens zijne toestemming te geven, van Frankrijk de belofte van medewerking tot herstel van rrepenm V in de Palts verlangd; doch | Frankrijk had zich daartoe niet willen verbinden. Eindelijk was men van de Engelsche zijde over dit bezwaar heengestapt, en dus was de verbintenis tusschen de beide Rijken beklonken 1, Maar nu ook had віснеілЕО de handen ruim om aan zijne plannen in de vereischte orde uitvoering te geven. Den 159 December (1624) verscheen ter vergadering der Staten-Generaal de Heer Baron px coup- DE BELLUJON, Baron be СОПРРЕТ, met de verklaring, dat hij door den Connétable, Her- PET. tog DE LESDIGUIERES, herwaarls gezonden was om zaken van groot gewicht, en verzocht, dat er commissarissen benoemd mochten worden, wien hij met den inhoud van zijnen last bekend zou maken. Aan dit verzoek werd voldaan *, en de uitslag was, dat er reeds elf dagen later met medewerking van Prins mAunrrs een geheim verdrag tot stand kwam van den volgenden inhoud: Dat de Staten om de voornemens van Frankrijk, Engeland, Venetië en Savoye te ondersteunen met de maand Maart eerstkomende voor zes of acht maanden twintig goed toegeruste en met soldaten bemande oorlogschepen zouden leveren , die zich zouden begeven naar de havens van Nice en Villa-Franca, waar de Nederland- sche Admiraal de bevelen zou ontvangen van den Hertog van Savoye of van den Conné- table, of in hunne afwezigheid van den Prins van Piemont of den Maarschalk рк свкотл. De Staten zouden de eerste drie maanden de kosten, berekend op 5000 gulden per maand , betalen, onder voorwaarde, dat ze hun bij het gelukken der onderneming teruggegeven zouden worden, waartoe de Hertog ре LEspiaurkres zijne goederen verpandde. Gebeurde het, dat de Hertog van Savoye of де Connétable een ander krijgsplan opvatten, zoo zouden zij de Staten van hunne verplichting ontslaan en hun de reeds gemaakte uitga- ven teruggeven. Kwam een schip te verongelukken, zoo zou de schade vergoed worden. Eindelijk, zoo het geen oponthoud veroorzaakte, zouden de schepen onderweg den Span- jaarden alle mogelijke afbreuk mogen doen. — Het voorstel tot eene dergelijke overeen- komst mocht de Staten niet bevreemden, immers was bij het traktaat van Compiègne bepaald, dat, als de Koning in oorlog kwam, of zulks anderszins noodig had, de Staten hem zouden ondersteunen in geld, in manschappen of in schepen 3. Maar, mocht men vragen, was er eene scheepsmacht noodig om de bondgenooten in het bezit van berg- 1 Brief van den Nederl. Gezant uit Parijs, van 22 Nov. 1624, in Register der Brieven ens. (Rijksarchief). 3 Resol. Stat.-Gen. 18 Dec. 1624. 3 Zie hiervoor, bl. 30. DES VADERLANDS. l 65 passen te stellen, en zoo het daartoe van belang kon zijn Genua te bedwingen, was 1625 — het te denken, dat Frankrijk eene onderneming van dat gewicht zou laten volvoeren 1027. en, door te weigeren de verantwoording daarvan ор zich te nemen, een ander wellicht de vruchten zou laten inoogsten? Dat de Hertog pz rrspravrkres, vroeger steeds de voor- stander van de Hugenoten en onze begunstiger bij den Koning, de persoon was, met wien het verdrag werd aangegaan, scheen slechts een middel om zekere vermoedens af te snijden. Van die vermoedens getuigde het tot stand gekomen verdrag zelve. Immers werd daarin het geval voorzien, dat het krijgsplan eene wijziging zou ondergaan. ‘Wat eindelijk de bepaling aangaat, dat de schepen onderweg den Spanjaarden, zoo mogelijk, afbreuk zouden mogen doen, deze schijnt slechts tot een voorwendsel te hebben moeten dienen, om de Nederlandsche ingezetenen te paaijen. — Ware het niet bekend, dat de vrede, ‘waarschijnlijke bedoeling van dit in October 1622 te Montpellier tusschen den Koning en de Hugenoten gesloten, niet Verdrag. oprecht gemeend was geweest; dat sedert dien tijd die van Rochelle de Regering, soms met geweld, hadden willen dwingen, het fort St. Louis, dat hen bedreigde, volgens het vredesverdrag te sloopen; dat ook Montpellier en de Cevennen niet vrij noch met rust gelaten waren; dat eindelijk de Hertog van вотвгѕе reeds in het najaar van 1624 den teerling weder had geworpen en gemeend had tot de poging te moeten overgaan om door een nieuwen burgeroorlog den ondergang vande godsdienst en de vrijheid van Rochelle af te weren 1; — ware dit alles niet het geval geweest, men zou kunnen ver- onderstellen, dat Frankrijk met het verdrag van 24 December, door pr СОПРРЕТ ge- sloten, met oprechtheid te werk was gegaan; maar thans bestaat er maar al te veel grond om te meenen, dat de wijziging, die de bestemming der uitrusting weldra be- kwam, van den aanvang aan in het plan heeft gelegen. Wel is het waar, dat de Her- tog van Savoye еп respiavièmes de onderneming in Italië liefst niet door de oorlog . tegen de Hugenoten teruggezet wenschten te zien; maar zij konden hopen, dat de Hugenoten zonder oorlog tot onderwerping zouden gebracht worden, zoo zij den Koning over eene Nederlandsche vloot zagen beschikken, en dat die vloot dan toch daarna ten hannen dienste zou zijn. Hoe het zij, duidelijk is het, dat de Koning tot zijn eigen- lijk doel reeds met het door сопррет gesloten verdrag niet weinig verkreeg.. Immers was het zeer: veel gewonnen, dat de Nederlanders zich verbonden hadden, den veld- heer en den ‘bondgenoot des Konings schepen te leveren: hiermede toch waren zij kuiten de mogelijkheid gebracht om bij eenige voorkomende gelegenheid voor die van Rochelle hetzelfde te doen. — En bij dit alles kunnen wij niet aannemeh, dat onze Staatslieden de blinde slachtoffers geweest zijn. Neen! Zij namen de gevolgen van de а Жапие met Frankrijk, hoe ongaarne dan ook, voorzeker willens en wetens aan: want dat verbond te verbreken, op een volstrekt onzekere uitkomst te trachten zich 1 Zie н. 3. v. usseLstEiN, De Fransche Protest. еп de Nederl. Rep. in den jare 1625. Ы. 39—57. 