Maleisch-Nederlandsch woordenboek
CCXaÏ? nienandang;^ hij iemand gaan , zonder ander oogmerk, dan om hem te ont- moeten; een bezoek brengen; bertandang^ naar hel toneel des oorlogs snellen (vgl. jav., T.); zich naar de hanengevechten begeven; tandang* masjhöër, naam van een plantje, welks wortels en bladeren, als pillen of afkooksel, door de vrouwen gebruikt worden, om een^ veelvuldigen bijshap Ie kunnen verdragen; heli t., koopen, waarbij kooper, verkooper en koopwaar tegenwoordig zijn; tikam t., neder steken bij de eerste ontmoeting (van iemand, die den dood ver- diend heeft, maar nog niet opgevat is); kota t., omheinde plaats, waar veel menschen komen; — ^beröètaiig* t., soek., schuldenaar zijn van iemand, onder verplichting, van lijd tot tijd te komen werken, wanneer er iets bijzonders te doen is; — menandan^- ken, hier en daar laten zien y bv. een nieuw kleed; zijne kunsten en bekwaamheden hier en daar laten hooren,. bv. zijne stem. CCXJo. tandoeng binasa z. tahan b i na sg. QCXJo I. tanding', wat naast of tegenover ^ iets staat of gesteld is, wedergade; tegenpartij; bertanding, van voorwerpen van dezelfde of nagenoeg dezelfde hoedanigheden vergelijkingswij s naast of tegenover elkan der staan; meuanding*, tegenover elkander stellen; daardoor met elkander vergelijken II. zoodanig stuk of hoeveelheid; perceel, nienanding', in stukken of kleine hoeveelhe den verdeelen of uit elkander leggen, zoo alsi)v. gebak, vruchten en dergelijke, om te verkoopen, land, om op verschillende - wijze te bebouwen. *III., soek., ^= sanditig, naast; in de onmiddellijke nabijheid, CCX>0 > menendang, schoppen, hetzij voor of c achteruit (z. t^radjang). o QsXi 9 luenoendoeiig, met de handen a f we- e ren; niet binnen laten; wegjagen; hel huis, de plaats of hel land uitzetten; bannen; met de handen afweren enz.; bertoeudoeng-S, elkander met de handen afweren, wanneer de cene, hetzij bij een' optocht of bij elke andere handeling, eene mindere plaats wil innemen, dan hem toekomt, of den ari- ridJ^ 412 "^^SJo dere eene hoogere plaats wil geven ; elkander ' den voorrang willen geven; toendtëii^aii) wie mei de handen afgeweerd enz. is; banneling, balling; penoeiidcêngaii) afwering met de handen; wegjaging, ui( zelling uit het huis, de plaats of het land; banneling, balling, C3cKa>» menaiidak, dansen {z, lari); penandah , wie danst; wiens gewoonte of broodwinning het is te dansen, danser, danseres; pertandak, het dansen, C, 3lXa3 landoek, hoorn; inenandoek, me^ de hoorns stooten; t. la j ar, hoornvor- inige armen aan weerskanten van de twee masten, waarop de gestreken en opgerolde zeilen langscheeps gelegd worden; tandoek-S (ook sangga lajar), kromme houten beneden aan de masten, waarin de nedergeliaalde zei- len en ook wel andere dingen gelegd worden. L i l\jS n menoendoek , bukken; buigen [met het lichaam of alleen van het hoofd] ; de oogen neder slaan; zich onderwerpen; 'alamat t., teeken van onderwerping; m^noeudoekken , onderwerpen, C^cXJLi*^ menindik, doorboren den rand van iets; de oorlellen doorboren (ma- ken van een gat er in) voor oorvcrsierselen ; iemand de oorlellen doorboren. ]ÖsXj> I- tandil (zelden), soort van onder- officier aan hoord van vaartuigen, min- der in rang, dan de s^ra i^ (uit 't Tamil, T.). ^IL, t. madjahil, w. sura., ook soms t. madjahit, schijnt een vrouwelijke bediende te zijn, die in het gevolg van vorsten een' spiegel draagt. — [N.]. ^ #%cXa3* tandam, opstapelen; op elkander leggen, — [L.]. /. jCXao I- tandan, stengel van sommige bloe- men of vruchten, die uit de kroon van den stam voortkomen, zooals hij de palmgewassen, de pisang enz.; f r os-steng el; zoodanige stengel met de bloemen of vruchten er aan; tros, ^U, en toendoen, opstapelen, ophoopen; op elkander leggen, — [L. hew.]. . i cXa3 9 zaman tawdoen , onheugelijke tijd. /.|LXa«3* toendan, jav., rustplaats; wissel- plaats, — [C.]; batav., van post tot post brengen; voor hopen, — [B.]. i.iÖsXJi toendoen, venusheuvel, /.tLXJL3\ nienindan, van betrekkelijk lange voorwerpen, zooals bv. balken, pot- looden en dergelijke het eene einde van het eene voorwerp op het andere voorwerp (dir. obj.) leggen; op die wijze zonder orde of regelmaat ophoopen; bertindan paha, van twee personen , bv. man en vrouw de dijen op elkander leggen. ^tJcXx-i* tlndali, iets, dat men zelf niet verrichten wil, aan een ander op- dragen. — [L. bew.]. ^JJO UI iji^ ïScXx-i, ineiiindeh, drukken op iets; zelten iels op iets; tindeli kaseh, wijze van Iwcc stukken goed aan elkander (e naaien, waarbij de beide zoomen plat op elkander komen Ie liggen, die dan aan weerskanten vastgenaaid worden; peniiideli, wie of ivai drukt enz,; p. kartas of p. söêrat, brie- vendrukker (presse-papier). -v- / CÓXS tandai, w. sum., loopen, doch meer in de bet. van lari dan van dj ala n ; tandajan, de groole weg, — [N.]. ^-/C0<k3> menendai, men., een meisje komen hekijken om het ie trouwen; verkorting van manandai? vgl bat. wdb. onder tanda. — [T.]. * ü tenar, wereldkundig, algemeen hekend; raadpleging waarzeggen: door geheimzinnige raadpleging waarzeggen; wichelen; p6te- noeng, wie voaarzegl enz,; waarzegger, wichelaar; ziener. c / openbaar: ruchtbaar, i / / ) L/wV, hel langzaam naar beneden gaan; nederigheid. jO ^iJL^ 9 het van boven zenden ^ inz. van den ^ hemel; hemelsche openbaring; de koran; mentanzïlUen , van boven, inz. van den hemel, zenden. / -jggwA^* tansï, z. tangsi II. iiXJi tenang, van een water, en ook overdrach- telijk stil (niet bewogen); kalm, bedaard, jilJLJ» nienenocng, stijf en strak aa7izien (fixeeren), zooals bv. de kat de muis; ten opzichte van iets door geheimzinnige ( Ki^AfiJL-iV, troost; verligting; verstrooiing. ^ L_iuJ> tanap, == t ij a d a , ja v. (t a n p a ? T.), daar is niets. — [L.]. L ol-V tenoek, tapir. c y >aAj>sX3* , onken baarmaking ; verandering ; '^ bederving: in de gramm., onbe- paatdmaking van een w^oord, door het weg- laten van den artikel; onbepaaldheid. /.»JL3\ menenocn, tveven; tenêênan, wat geweven enz. is.; weefsel; wee f stoel; weefgetouw; penenoen, wie weeft, wever; pertencen, het weven, 4 4J0? pl^^' riy^> oven, fornuis, c / p aa3* y i^ d^ gramm.: het voorzien "^ eener letter van het schrijfteeken tanwïn ( — , — , — ); bijvoegen eener nöên bij een woord; uitspreken met eene nóên; nunnatie, zijnde het schrijfteeken — , — of — of de verdubbeling van den klinker der laatste letter van een woord en te ken- nen gevende, dat die laatste klinker mei eene sluitende n moet uitgesproken wor- den; nientanwïnken, van het schrijfteeken tanwïn voorzien. t^ 414 t'J^^' C ^aJLJ teiifriny, naam van een' boom^ van ^^ welks bast looi gemaakt wordt. ^ L tflê, batav. (ned.), adv. van aanmoe- diging, * IL, batav. (chin., T.), fmsl; vliegenkast. — [B.]; tö, chineesche offerinfel. — [B.]; vgl. aJ t6, minder goed tok, verk. van jJ)J. uu ilJ t«wa (minder gebr. loêha), oud, be- daagd, bejaard; van vr.uchten tijdig; rijp; volwassen (gescliikt om door liggen murw te worden); van lichaamsvruchten voldra- gen; oud; gebruikt; gesleten; versleten [door den relatieven duur van gebruik]; genoeg of sterk gekookt, gebraden, gebakken, ge- brand, gebkakt, gezengd, geschroeid, ge- droogd [door de uitwerkeng van hitte] ; van metalen zuiver; hoog van toets; fijn [be- trekkelijk vrij van vreemde stoffen] ; van kleu- ren donker; van een* bril sterk vergrootend; xmderdom; oudheid, bedaagdheid, bejaard- heid; rijpheid; zuiverheid; fijnheid; oude; oudste; hoofd; óraug t., een oud persoon; oude lieden; een oudste; een hoofd; een der ouders; de ouders; o. t. daiicêloe, Ae/ voorgeslacht; böêboer sóêdah sampai tce- wanj^j de boeboer is gaar genoeg ; mïn}dL\ b^lom sampai toewanjg, de olie is nog niet genoeg gekookt; ^mas t, fijn goud; m er a h t., donkerrood; t tahoe, oudste. die kennis draagt (van de aangelegenheden) , d. i, hoofd over een land, gewest, stad, dorp of gehucht, hetzij een vorst of een mindere; t. renta, ouden, ten gevolge daar- van, zwak en tot geen werk meer geschikt; m^noewa en mentoewak^n, tot oudste of hoofd aanstellen; metalen zuiveren, louteren; jang dip^rtöêwa, wie door de bevolking als oudste of hoofd erkend wordt; oudste; p^ntöêwa, ook wel p^ng^töêwa, oudste; hoofd; tcêwa-2, kleine vlekken op de huid van eene donkerdere kleur, waar- van men zegt, dat zij een teeken van lang leven zijn; paratcêwa, de a f deeling der oudsten of hoofden, d. i. de gesamenlijke oudsten of hoofden. L— ) ) 3-3 j van God berouw toelatend; genadig; van menschen berouw hebbend; u^)^J), de berouw toelatende enz, Jac L-^)^-lJt (dienaar van God de berouw toe- latende), mann. eigennaam. m^>]jj plur. van ^U. ^i£iiÊm) 4-J? het zich weder keerig aankijken, ö ) / ^9 ^^^ ^^^h wederkeerig iets brengen; briefwisseling, ^ i) 4J plur. van ^^U. ^!^y 415 ^y ffcjO) 4«>, het zich vernederen; nederigheid, ió W-i toewakang: — oorspr. chin. — ivindbuidel; kwast. / j6 ) ^3', ^c^ elkander vertronvoen: wederkee- J\ rig vertrouwen. WJ» toewala (zelden) — port. t o al h a — iafellaken ; servet ^' ^^i^ ^^- ^ «^ L^ J A „V töëba, naam eener plant, welker wortels eene bedwelmende kracht bezitten en die men voornamelijk gebruikt, om er visch mede te bedwelmen; visch- bedwelmend middel; soorten: t. akar, t. tïkoes, t. dandang; mencoba, visch en dergelijke met t öê b a- wortels bedwelmen en dan vangen; eene rivier of ander water met töêba-wortels vergiftigen, om de visch daarin te doen bedwelmen. L y ^3*, meiiöêbi. met volharding, onvermoeid of onophoudelijk iets verrichten; op iets blijven aandringen; zich uitsluitend op iets toeleggen; t(Bbi-2, met volharding; onver- moeid, ^ L ^^^ 9 tcèboe-tcèboe , naam van een gewas — herba - spuralis — . — [R.]; tcfeboe-bïdji, kokkelkorrels — menis- spermmn — . — [R.]. ^ 4-3 (mal. t o b a b ) , bekeering ; berouw ; bertaabat, berouw gevoelen, berouw aan dm dag leggen; mentaabatken, doen zich bekeeren; doen berouw gevoelen; — ^tSbat, hatav. (als in *t jav., T.), is het mogelijk! God beware ons! — [B.]. yJ ^ töêbir^ rand der bedding van de zee, eene rivier, geul en dergelijke; tepi t., kaai langs het water; mencibir, een zee, rivier, geul vormen; göênoeng m. k^laoet, de berg vormt een geul naar zee toe. ^C^ r-^. ji' menoebroek, balav. (jav.), tegen iels aanloopen uit ver* bijsferdheid, iets omverloopen; hikajal Sa- maoen bl. 5: ada pon larinja itoe matanja k^djam maka poehoen kajoe dan roemah di toebroeknja. — [T.]. ^C^Jbjy (vgl. Ci^y , T.), kaki t.. batav., dikke enkels. — [B.]. L^il> y, inenóbak, de nagels zeer kort en effen (niet rond) afsnijden. ¥: ClSoy (vgl. t>^y ), tcjèboeg, batav. (bal), elephantiasis, marginale glosse van een receptenboek: oen toet (mal) ja itoe toeboeg. — [T.]. ,,o iï to&ban, naam ^ener handelsplaats op de noordkust van Java, residentie Rembang. IL, tcèban-S, geboortevlies (vgl toe toe- ban, T.); aj^r t., vruchtwater. /♦o k> töèbin, den vierden dag na heden; over vier dagen; op den dag na n angkat. ^.y 416 ^JJJ <Kj> ^3 töèboh, lichaam, lijf; romp; van een leger hel cenlrum; settiêboli, één lichaam; bersetwboli , één lichaam vormen, d. i. den coitus uitoefenen; menüeboh, zich lichamelijk voordoen; penêèboli, lichamelijk voorkomen, gestalte. ^ ^J> êï tóbdh, w. Slim., vereen iging: com- pagnie. [N.]. t *♦ J aJ>, moerhezie. ^ i *M 4> tóètoe, (vgl. toetoh II., T.),batav. (bal. toetoeh, T.)., t. mata, vocht in de oogen druppelen. — [B.]. X (^..xo ^V/tetobanz. l^tomban opbl. 395; men. (vgl »*^y>)*. toetoeban (T.). ^ aaJ> A^ toêtet®, naam van een lelvkeren zoulwater-viseb. — [R.]. o ^3 I'^ mm^ii^ev^ spreken; praten; kouten; keuvelen; babbelen; loetoer kata, ge- zegde; toetffiran, gesprek, gepraat; praatje; gekout, gekeuvel; gebabbel; penijfttoer, ivie spreekt enz,; wie veel spreekt enz.; prater; kouter; keuvelaar\ babbelaar. *\\, snoeien; aftoppen; knotten. — [L. bew.]; jav. en bal tolor (T.). ^ ^Ó §\ y^ ^ toèteroèg'ali — port. t ar- iarug a — schildpad; ka- reU — In Timor in gebruik. — [R.]. ^/ yM ó tfttoes, batav. (uit 't Jav., T.), stoppen (bv. kousen); (tali atap), touw voor dekrietbindsels, — [B.]. ^ io aÏ nienöton^, in cene rechte lijn voort- gaan, zooals bv. een zwemmend krokodil — [P. die zijn bron niet noemt]. C q3* êi* tc&toep, 1" ival ter bedekking of toe- dekking dient. — * 2^ achterhoede. — [H. T.]; men(£toep, bedekken, toedekken: toemaken, dicht maken; opsluiten; bewimpelen; t. sang g o el, versiersel in de openingen van den haarwrong der vrouwen; L tijang (of larian tikoes), in de bouwkunde muur- plaat; t. dj^nnang, balk, die de bovenste uiteinden van de djennangs bedekt; t. bcèmi (of tapak soelaiman), naam eener plant, die met hare breede bladeren plat op den grond ligt; tétöêpan, tvat bedekt enz.; deksel; "penübtoe^p^ wie of wat bedekt enz.; deksel; penciétöêpaii , bedekking, toe- dekkifig ; toemaking , dicht making ; opslui- ting ; he wimpeling. L, p3* % V' niencptock, zachtjes kloppen; zachtjes hameren (z. kelok en liêkoel). {, n^*> ft , V totok (jav., T.), van zuivere afkomst, onvermengd, volbloed. ^f }w> 4-J I- töêtoel, batav. en jav., vlek; spikkel; gevlekt. — [B.]. ^ II. een kooksel van suikerwater. — . m- *, V v > V tötol, balav., stempel; merk; ca- chet. ^ [B.]. Yy 417 &-y ^ v 43 tc^tam , metaal van samengesmol- ^ ten rood koper^ lood en zwavel. — [L.]; tartan, blik (eene der melaalsoor- ten). — [R.]. ^ f*^ ^ I. töêtan z. toetam. * II. orkaan; harde wind; Iravade. — [L.]; schrijffout in plaats van topan? (T). ^ i'i ^ ^ toetoean, w. sum., (aloiieeren. — [N.]. <XJi éi' 1-9 mencètoli, knotten, snoeien; dingen, die samengevoegd (inz. samengebon- den) zijn in hun verband verbreken (inz. door doorkapping of doorsnijding), vaartui- gen rasecren. *I1. (vgl. toetoe, T.), de oo^^n genezen door middel van een oogwater, dat veelal het uitgezijple vocht van een' boom is. — [R.]. 4^, töêdjoe p^rkataSn, de strekking van ^ een gezegde; toovermiddel; nienCĕdjoe, afgaan op iets; koers nemen naar iets; streven naar iels; mikken op iets; richting of koers hebben naar iels; bedoelen; op het oog heb- ben; iemand met een toovermiddel trachten te treffen, inz. met een betooverd ei van eene zwarte kip, dat men 's avonds, tusschen licht en donker naar het obj. gooit, dat mett niet behoeft te zien. Wordt hel obj. getrof- fen, dan valt het len minste flauw en is ^ soms zijn leven in gevaar; setcBdJoe, dezelfde richting, strekking, bedoeling; bersetöfcdjoe, MAi.-KEDEHl. WOORDENBOEK. DEEL I. dezelfde richting enz, hebben,— ^y^-y toe- djoe en toedjo, w. sum., eene ziekte, bestaan- de in het krijgen van bulten en zweren. — Breken deze los, dan noemt men het toedjoe parmaji (parmaja, T.). — [N.]. üj y y tfv^' , het pijn hebben; het bejammeren, I , meiiödjan^, op iets verhevens, bv. een' stoel, zittende, de beenen schuin naar beneden vooruit strekken; met de schuin naar beneden uitgestrekte beenen een druk doen, om eene beweging achteruit te maken; in eene schuin benedenwaartsche richting tegen iets steunen, zooals bv. de beenen op den grond, een schoor, die het dak moet onder- steunen, tegen een' pilaar; 7net schuin naar beneden uitgestrekte beenend f ook iets anders, bv. eene slang, voortduwen, zooals bv. een' boom, die tegen een vaartuig komt aandrij- ven; me^ uitgestrekte beenen enz, voortduwen; boewajan tödjang, schommel zonder leu- ning, die door den daarop zittende zelven in beweging gebracht wordt, door zich een' enkelen keer met de voelen af te zetten en door bijzondere bewegingen van het lichaam aan den gang gehouden wordt; tempat ber- todjan^, plaats, waarop iets (de beenen of iets anders) bij hel schuin naar beneden uitstrekken steunt; penödjan^, waarop iets (de beenen of iets anders) bij het schuin naar beneden uitstrekken steunt; p. kaki, voetbankje. 27 ^^y 418 ^jy <jc^s^ j _V. niencj^djah, steken met een lang en dun voorwerp, zooals eene piek, eene slang en dergelijke. ^ -^ êï toêtja, jav.^ zijde (de slof). — [C.]. <Kibfc 4^ töêcljoh, jsrevew, het getal zeven, (bal. toedjoeh, de wijsvinger, T.); menö»- cljoh, de zevende zijn, bv. van kinderen; l)er- tijêdjoh, ^eyen m getal zijn, met zijn zevenen zijn; hetoêdjoli, zevende; de zeven, waarvan gesproken is; ten zevende; töèdjoh-3, de zeven, waarvan gesproken is, voltallig; ketöê- i\ioh-2 i de zeven , waarvan gesproken is, al- len; alle zeven; bertcédjöhan, 6y hoopen van zeven; töêdjoh-S, zeven aan zeven; töëdjoh- liari, zeven dagen, inz. na het overlijden van iemand; luenöêdjoli-hari, maaltijden, voor- afgegaan door febeden, aanrechten, ojp den zevenden dag na het overlijden van iemand. w / / <^£S. 4-i\ het zich wenden tot iets, voorn. tot God. -X- ■• ^^^ ^j> tautjang^, batav., uit 't soend., staart van een chinees (T,). -¥: / '^^ é,J> tautjï — oorspr. chin. — , een bruine, zilte pap van visch ge- maakt. — [R.]. <\jL^Sw é^9 het tot één maken; het zeggen, dat iets één is, inz. van God; belijdenis der eenheid Goc?5;meiitauhïdkeii, tot één maken; zeggen dat iets, inz. God (dir. obj.) één is. ^ f^ lJ> tCèdi, schelpen; schelpvisch; alie- kruik, — [L.]. Cj3 ^i-V töèdoeng', wat tot bedekking enz. ^^ dient] zekere hoofdbedekking; Isuier: t. sadji, soort, van stolp van b^rigkcëwang of pan dan-bladeren, om de spijzen te bedekken; lot de t. sadji behooren de t. pahar, grootste soort, over de p aha r ; t. semb^rib, middensoort, over de sem- b^rib; en de t. batil, kleinste soort, over de batil; t. hidang, vierkant, meestal veelkleurig kleed, dat op de tcëdoeng- sadji komt; t. panas, al wat iets tegen de zon bedekt; tali t., kinband van een hoofdbedekking; bakkebaarden, die onder de kin samenkomen; t. m (lek a , 'sluier; t. pintoe, waarmede het gat van eene deur gesloten wordt; deur in dien zin; t. t^mpajan, naam van een' niet eetbaren zoutwater-visch ; meiiwdoeng , bedekken ; toedekken; bertöêdoeng, bedekking enz. heb- ben, zich daarvan bedienen; b. lingkoep, het hoofd en het aangezicht met eewe kaïn of iets dergelijks toegedekt hebben, zoodat slechts de oogen vrij zijn. Qt^ %^ I- töèding', schuins (in een' stompen ^^ hoek) naar beneden; van de punt of het scherp van iets in een stompen hoek toeloopend; adv., schuins naar beneden; tïkam L, schuins naar beneden steken; bij spelen, waarbij iets, bv. munten, naar een kuiltje ^Jdy 419 U^J^ geworpen wordt, zoodanig werpen, dat het geworpene in eene schuine richting in het kuiltje nederkomt; söëdah t. tali saoeh, het anker touiv slaat al recht op en neer; mengasah t., slijpen^ bv. eene bijl, door den rug wat op te lichten; mengeltam t., schaven met eene schaaf, waarin het schaaf- ijzer in een' stompen hoek in de schaaf staal. ^11., batav. (jav., T.j, met den vinger ivijzende dreigen, — [B.]. •^ C, /^ ^ èJ> taudak, geep, vischje meteen lange sneb, die bij wijlen uit het water schiet en, alzoo een mensch in de borst vliegende, hem kan dooden. — [L.]; speelt in de verhalen een groole rol, z. de Mal. chronijken (T.); tödak, naam van een' eetbaren zoutwater-visch. g J> É.^* (of töékas) , menöêdoh , beschuldi- gen; betichten, beschuldigen van iels; toédöhan, wie beschuldigd enz, wordt; beschuldigde; betichte; van wat iemand beschuldigd is; beschuldiging , betichting; peuCèdoh, wie beschuldigt enz,, beschul- diger, belichter, p toera, w. sum., een handwijzer; een teeken; een bamboe, waarop iets ge- schreven is en die aan den weg staat. — VJ V tceroe, jav., slapen, — [G.]. i 4^ I. tffiri , naam van een' boom — agati grandiflora — welks bladeren in de keu- ken en in de geneeskunde, inz. bij breuken van een been, gebruikt worden. Ook de bast en de wortels zijn geneeskrachtig. II. verk. van kastcêri. 25 ) \ 4-i en <ó|.^*, of in 't mal. meer gebr. taurït, rfe wet van Mozes; S^ylïjjt)), het volk der wet van Mozes, d. i. de Joden. L *♦ j i />, menöeroet, volgen, opvolgen; navol- gen; achtervolgen; vergezellen; na- doen; mededoen; in acht nemen; gehoorzamen; setcêroet, opvolging; navolging; bertöëroet-^, aanhoudend, achter elkander. C J^ ) ^ ' menöèras, vloeibare massa, inz. verfstoffen in een* vloeibaren staat, filtreeren (z. lapis); tcferasaii, wat gefil- treerd is; pencêras, wie filtreert; werktuig daartoe, filter. ^ ( 1^ S ^ töêres, gevangen zetten. — [C.]. ( /^ ) ^ ^' tcêroes, rechtopstaande stijl of staak, om iets, bv. een' boom, in de rechte houding te ondersteunen, of recht te zetten; hoofdstijl van eene omheining of het werk; cylindervormige opeenstapeling van platte ronde koeken, voorn, van ruwe suiker; meiiCêroes, door een' slaak onder- tl' 'L^J!^ 420 ^jy steunen^ of recht zetten; platte ronde koeken, inz. ruwe suiker, cylindervormig opeenstape- len. *IL, tcëroes ing kesöëma =toes ing k^scêma (T.). •^ / u^ 1 o* töris, broddelen, slordig wer- ken; knoeien. — [R.], ^ l J^ i ^ töres, batav., kerven; gekorven [bv, in 't gezicht]. — [B.]; likteeken, een snede in ^t aangezicht zooals de Ashantljnen hebben. — [T.]. -H- C * èS toeran^, w. sum., borduren; ook de naam van een patroon van kains; t. m^noerang, iets dat van veelkleurige lappen gemaakt is, zooals eene lappendeken, sprei of harlekijnspak. — [N.]; manoeran^, netten verstellen (T.). L, ^ i 4> töêrap, opeenstapeling van steenen tegen eene helling, ter voorkoming van het instorten; muur of metselwerk, in ' dien zin, schoeiing, bekleeding, in dien zin; kade; van muren, vaartuigen en dergelijke pleister; menderap, hellingen bemuren; schoei- en, hekleeden; beleggen; bekaden; muren enz, bepleisteren. (^ !? i ^ törak, koker, gewoonlijk van bam- boes, waarin de inslag der wevers heen en weder schiet, schietspoel, weverspoel; anak t., de schietspoel; bertörak, in een\ ior^k zijn; pakan b., de inslag, in zijn koker; tórakan, wat tot schietspoel dient, moet of kan. dienen; bóêloh t., d. i. bam- boes van of voor een weverspoeL LL5 S^^ y ^^^ steunen op eene der heupen , om te rusten; het zitten op êêne der billen; het plaatsen van de bil op den rechter voet; het plaatsen der billen of van één der billen op den grond, — al welke stellingen bij het gebed verboden zijn. ij^ \Ê^ torek, van de ooren hardhoorend en etterend, inz. ten gevolge van eene ziekte. /j i é!) töêroen, dalen, ook üg., zooals bv. eene koopwaar, een koopman en derge- lijke; afdalen, nederdalen; afgaan, afklim- men; naar beneden gaan; ondergaan, zooals bv. de maan; zakken; afstappen; bij het kaartspel uitkomen; van kleuren verkleuren, verbleeken, verschieten; dalen enz.; t. kapal, van den wal aan boord gaan (omdat het water lager is dan de wal); scheep gaan; mencèrcêni, dalen enz. van iets, bv. van een* berg; dalen enz. tot iets of iemand (dir. obj.), bv. gekheid op iemand; — *ke- toérOènan, batav., bezeten (door afgestor- venen). — [B.]; k. gila, door gekheid over- vallen, een* gekken aanval krijgen; tffi- roeii-temoèroen, bij herhaling nederdalen en weder nederdalen, d. i. nakomelingschap zijn; afstamming van geslacht tot geslacht; Vi" 421 V' tórCBnan, wie gedaald enz, is; nederge- daalde, d. i. afstammeling. ^ i a3* tcêran^ omheining, die ook van boven dicht is, ter bescherming van plan- ten. ^ ^ S ^-3* töro, batav.^ lang over kleed van mannelijke bedienden. — [B.]. 25 i ^j> tö&rah, losse ijzeren weerhaak van een vs^erpschicht met een touw^ aan weerhaak en schacht, waaraan, wanneer de weerhaak in een dier (visch, hert enz.) gedrongen is, getrokken wordt, waardoor de weerhaak van den schacht loslaat, welke laatste alsdan door het gewonde dier achter- aan gesleept wordt. — Voor de vischvangst is de sehacht gewoonlijk nog van een' knop van zeer ligt hout (ga b o es) voorzien, om het specifiek gewicht daarvan te verminderen. 2J i ft y toreh, schrap, kras: insnijding :menO' reh, beschrappen, bekrassen; besnijden; dunne voorwerpen, zooals bv. bladeren door- krassen; doorsnijden; papier of een boek afsnijden (van de oneffen randen) ; besnoeien, -X- / C i 4^* tffireij w. sum., de toekomst voorspellen, op eene wijze zooals in Europa de waarzegslers uit koffiedik doen. — [N.]. o / z. »r I c J^3^ töêwas, hefboom, aan het eene einde waarvan zich de last bevindt; menoêwas, met een hefboom oplichten; toé- wasau, stellage in diep water (3 tot 6 vadem), voor eene soort van schepnet, van rotting gevlochten, dat aan een^ hefboom in het water gelaten en weder opgehaald wordt, waartoe ten minste drie man noodig zijn; penoêwas, wie met een hefboom op* licht; werktuig daartoe, d. i. hefboom. / jggê^*, menoêwis, twee zware lichamen, die dicht aan elkander liggen, mei een' hefboom van elkander verwijderen, mj^ ^S töèsing* z. onder toes. ^ L-.Jiw 4nJ töêsoek (uit^t bal., T.), steken; doorsteken, bv. den draad door de naald ; met eene naald of iels scherps een'' steek geven; t. kondë, kaarspeld, — [L. bew.]. c. 4.3* I«j niencéwang*, gieten; uitgieten, uitstorm ^ ten; schenken; uitschenken; toéwangau, wat gegoten enz. is; besï t., gegoten ijzer. IL, töé wang-S 5 dikke holle bamboe^ aan de eene zijde dicht en met een gat als eene fluit, waarin geblazen wordt. Het geluid is galmend en ver hoorbaar, ongeveer als dat van een tawak-2. Het dient, om signalen te geven en om pas geboren kinderen, die geen geluid laten hooren, zoolang in de ooren te schreeuwen, tot dat zij dat 't^ 422 ^y doen. Is dit een uur lang zonder gevolg geweest, dan geeft men bet kind op. ^ C AJ» tö&woiig;, vacanlie; ledigheid; eenzaam- ^ heid. Verklaring: als er alle dagen eten is en eens een dag komt dat er geen elen is, dan noemt men dattöêwong (een schrale, magere dag). Of, wanneer men alle dagen mensclien ontvangt en er eens een dag voorbij gaat, zonder dat er iemand komt (hier ontbreekt in ^t handschrift van den schrijver de vermelding der bron; ik vermoed dat hier bedoeld is 't soend. towong, zoodat het Bataviasch is, T.); vgl. ook töhong (T.). "X- (^2>^^^^* toiigot, koet., slomp van cigaar; petoiigot, sluk brandhout (T.). ^C- èV töêngau, naam van een insekt, dat zich in de huid van dieren vastzet. LlJOjJ»* z. li^'. ^ A^3 É.J> (mal. taufab), hel haag en vadzig zijn in het werk; traagheid; vadzig- y o ^ heid; met plur. cl^U^J', misslag; feil; on- achtzaamheid, L , JIaJ é,j>, van God begunstiging; mede- werking; bijstand, C ^ y^ top, naam eener soort van indisch (oorspronkelijk siamsch) vaartuig. ^ L^^3 k> toepi, kombuis opeen vaartuig. — [L. hew.]. ^ (^ 3 %^ topa, batav., verk. van itoe apa; topa dija, daar heb je hem! (^ J^ aIV töpi, (zelden), hoed; pel; chako (z. tjapijau). / y^è tLj> tcjêpis, van eene helling steil (minder steil dan t^rdjal). i i 4_y topang* , siul onder een los dak op indische vaartuigen; lenlslul; slok, aan 't einde vorkachlig gevormd^ om er menschen of dieren mede in den nek te steken; nieuöpaug', een los dak enz, liiet t o pang s sluiten (z. toendjang); t. k^móêdi, stut voor den stok van eene k^möëdi sëpak; tïjang t., of alleen topang, de voormast of fokkemasl, zoo genaamd, omdat bij ge- woonlijk op de hoogte van de voorste stut» staat; lajar t., fok; — ^ toepang, w. sum.; inkeping, zooals in de gedaante van eene Y, iels dal in de lengte gespleten is; de afschei- ding van twee groote takken aan boomen; te Padang: stut, die men onder de ben- die-boomen plaats; lidah bertoepang, een gespleten of dubbele tong,, zooals de leguaan; Sidin! toepang bendi, Sidin, zet de stut onder de bendie, — [N.]. ii É.3 töpong', soort van kleine mand of doos van bladeren, zonder deksel, waarin inz. gcbluschte kalk, sago en b^la- tjan verkocht worden (z. ketöpong); her- sapoetangan t. bglatjan, zijn hoofddoek zoodanig bevestigd hebben dat het op een » o* ^^ 423 ü^y io}}ong gelijkt, een voorrecht dat vroeger door den vorst als onderscheiding verleend werd, •^ iJÉ.J>* töpeiig (zelden), masker; troep too- neelspelers met maskers (jav., T.). 4f-C, a,.§ A,V töëpok, de staande zijde van eene kist, bank, tafel enz. — [L.]. C,i30A3\ nienöpek, vleesch in dunne schij- ven snijden y bv. om het te droogen. (*>i^ topan verb. van ^;UjL. .♦ j 4^* topan z. onder top IL ■H^ii A-J töêpo, batav., vaatdoek, — [B.]. / -Jj ê.«3* töèpai, eek horen; klamp; beugel van een sabelgevest; t. melompat, naam in. eener kruipende plant, die als bindsel ge- bruikt wordt; tcĕpai-3, klamp, i«^/jS iJf topëkong, verb. van topëkong*. C^j i^* tcêvi^ak , suikerhoudend vocht in de wijngisting; wijn, — Inz. verslaat men daaronder het in de wijngisting verkee- rende vocht, door aftapping uit palmboomen verkregen. ■K- L ^^-^ töêwoek, jav., verzadigd, — [C], jfuJi ^3 s het vertvachien; het er op rekenen, dat iets zal plaats hebben; ver- wachting, tj>, het bepalen van den tijd voor cenige zaak; tijdsbepaling. A L-^Ö-ö ÉuJ>\ het doen staan; het ophouden; het terughouden; het opschorsen; ophouding; terughoudi7ig; opschorsing. i^S ^3* I- tcêkoe z, t akal II. ^II., men., zoude oudere broeder betèeke- nen en wordt gebezigd bij 't aanspreken van Atjinezen (T.). ^i^S 40 I- töka — port. tocca (?) — tulband; gordel, — [R.]. IL, tóka-S, naam eener soort van rog. iXÓ ^>J> 9 het bevestigd worden, > 4^' I-:» nienöêkar, ruilen; verruilen; wisselen; verwisselen; töêkar, gan- ti, wat in de plaats treedt of gegeven wordt; vergoeding; vervanger; visitekaartje; tcêwan A. b^rtöëkarlah d^ngugan töë- wan B., de Heer A. verving den Heer B.; b er töêkar tjintjin, de ringen verwisselen d. i. ondertrouwen; b. maut, de eene in plaats van den andere den dood ondergaan wordt gezegd van tw^ee personen of partijen, waarvan de eene in levensgevaar verkeert, doch de andere, met wien dat niet het geval is, in de plaats daarvan sterft. * IL, jav., hard, ruw spreken; bits beje^ genen; twisten; vechten, — [R.]. / U45 ^J* L, nienöèkas z. töêdob. IL naam eener soort van rotting-palm. Aan den wortel der bladeren groeit eene t/^jj 424 jr/ tondelachiige zelfstandigheid, die men ge- bruikt om vuur te halen. / u^ ^Ji, angin tö^koes, de eerste noor- delijke winden^ na den westmous- son, die echter nog niet aanhouden. ij |L»5 tcjêkang, wiens beroep of gewi het is, eenig werk (inz. grof) te verrichten; arbeidsman, ambachtsman, hand- werksman; baas, werkbaas; bekwaamheid; knapheid (z. pandai); t. kanan, de kom- mandant der manschappen van stuurboord; t. kïri, — van bakboord. — hóëroeng tcèkang z. bij tarahan (T.); pertékanyan, tua^ ^o^ de bezigheid van een ambachtsman behoort; segala p^k^rdjaan p., alle ambachten. lokong:, groot e klip boven water; kale rots in zee; rotsachtig eilandje, zonder of met weinig vegetatie; hoog, klein eiland in *t algemeen; menökong^, afsnijden een gedeelte van het haar aan iemand, inz. vrouwen. Het afsnijden van een gedeelte van hel haar is eene onteerende straf voor wie gewoon is lang haar te dragen, inz. vrouwen; böêroeng t., naam eener soort van vogelnest'Zwaluw , die zich op zulke eilandjes ophoudt; a jam t., kip zonder staart; bolstaart. L Ü^ 4^' I- tökak, naam van een' eetbaren zoutwater-visch. II. bloed' of andere zweer aan de bee- nen, die om zich vreet. Dient ook als versterking van tökek en takek (z. b^nta); t. lang, kaalgeschoren plek op het hoofd, inz. van kinderen. UI., tökak-takik herhaling met ver- seheidenlieid van takik. i,^RÓ jii, menohok, door bijvoeging vermeer- deren; bijvoegen bij iels (dir. obj.). Cji5o êV I. tökek, aan het hoofd gewond, hetzij nog niet genezen of reeds dichtgegroeid en een likteekcn geworden; van levenlooze dingen aan hei bovenste ge- deelte beschadigd of geschonden; tökak-tö- kek beteekenl 't zelfde maar op verschillende plaatsen en naar verschillende richtingen. II. naam eener soort van hagedis, wo- nende in huizen en op boomen, waar zij* van tijd tot lijd een schel geluid laat hoo- ren; z. l^kek. p A-3> tCèkal, pak, bestaande uit een zeker aantal strengen. ^ f }5 ^3 töêkel, tegenstrijdigheid; onzeker- heid. — [C.]. cX > É..V I. töêkoel, kleine hamer; menc^koel, met een hamer kloppen; met een hamer hameren (z. gandin en godam); jang m^n^rïma t., wat zich laat hameren, d. i. metaal; tcékoèlan, wat met een hamer geklopt enz. is; b^nda l., geslagen goed. * #11., jav. (toe k o el), uitschieten; ontkie- men. — [C.]. It y y )5 43j Ae^ vertroimen op een ander, inz. op God; vertrouwen enz. ^ vJ5 4-3* töèkani, siok; knods, knuppel, — ^ [L, bew.]. <X3 4-3» I. tökoh, gedaante: vorm; voorko- men; t. airopah, een europeesch voorkomen; t. kapal ^"^i, gedaante van eene stoomboot. II., tökoh k^möêdi (vreemd dial.) of k^taban, dikke dwarsbalk, bij den achter- steven, beneden de bam k^möèdi, in eene inkeping waarvan eene zoogenaamde ke^ möêdi sêpak draait. / ó 4-3 tauki — oorspr. chin. — , hoofd; baas; chef. ^ / -5 4-3 toekej , w. sum., den voet ergens tegen aan plaatsen, zooals de In- landers dit doen. — [N.]. ^ / ^34-3 töke, göke, bal. (bal. toeké, T.), groote hagedis, gekko. — [B.]. o y lXw 4-3\ het bevestigen; bevestiging; het leggen van nadruk op iets in eene rede. M het aanstellen van iemand als ^ i^^5 ^«3> t®?oe, jav., kolom; pilaar; grens- teeken. ^ w5 4-3 tö&gar (men. uitspraak van toe- gal, T.), rijst zaaien, — [R.]. 428 jS'y J) 4 J' töêgoer, batav. (jav., T.), dag- wacht ^ bij dag de wacht houden, — [B.]. f jJèO ^ tifegas, van een wind, regen of golven zeer sterk en gestadig; van een' arbeid met kracht ^ inspanning en vol^ harding; iiienCêg:as, met kracht, inspanning en volharding verrichten. ^ i5 4-3 t®g:aiisf (lamp.), soort van fasant. — ... in i^ qJ) 4.3* töjok, van ecnigszins hooge voor- werpen alleen en overeind staan- de; nom. pr. voor jongens (ook: eigenn. van een clown in uit 't jav. ontleende verhalen,. jav. togog, T.); belajar t., zeilen met een enkel zeil, inz. aan den grooten mast;* b^rtïkam t., stekende vechten, man tegen man; duelleeren; bertöjok; de hoed. iogok vertoonen; plakken (lang blijvende) saja b^rtjakap b. sampai sïjang, ik plakte al pralende tot dat het dag werd; mcnö- g'okken, alleen enz. staande doen zijn (maken) ; alleen en overeind staand nederzet- ten (nederplakken) ; s ij apa m^nögokk^n balang ïni disini s^rta dilihat söêdah t^rtögok, wie heeft die flesch hier neder- gezet? toen zij gezien werd, was zij al nedergezet. . P é3^ menöêjal^ rijst op droogo gronden planten, door gaten te maken in den gron4 met een^ zwaren puntigen stok, jq ^J^ 426 ^JJ welks gaten dan 5 a 5 korrels padi gedaan worden; penC^g^al, wie rijst op drooge gron- den plant; werktuig (de stok) daartoe. ^ . j6 ^-> tfèjjel, jav., snoeien; afsnijden. — [C.]. p éj> tög*el, stomp van achteren, zooals bv. een hoen zonder staart; gekortstaart , zooals bv. een paard; meiiög-elkeii , slomp van achteren maken; kortstaarlen; angliseren. >»*5 4-3* I., tcêroeii nienög'au, verlaten een vaartuig door een^ voor de reis geënga- geerden schepeling, voor afloop der reis. IL (nog niet lang in gebruik), nienö- 8:an, werpen naar iels (dir. obj.), inz. bij kinderspelen. / -5 A J taug:© — oorspr. chin. — , ontkiemde katjang, die als groente gegeten wordt. (z. k ^ tja m b ah). j 4-3* I- ^®H> ^^^f'^ doofheid. II., t€ĕli-3, langwerpige, op den bovenkant eenigszins verhevene, naar het boveneinde breeder wordende plaat van hout, ivoor, een edel metaal of eenige andere zelfstandig- heid, aan welker benedeneinde een lang oog (tali töêli-2) van touw, koord of dergelijke is aangebracht, welk geheel op de buitenzijde der krisschede door een om het benedeneind loopend omwindsel (p^mb^bbat) bevestigd wordt. De hoofdzaak is het oog van touw enz., waarin de buikgordel ikat ping gang. vastgeknoopt wordt, zoodat de kris niet kan verloren gaan, zoolang de gordel nog om het lijf zit; soorten: l. bosa, t. böêloh. J^ .. 4^, inenöKwil, oplichten met eene spaak, of dergelijke, de punt steunende op den grond; daarmede op zijde schuiven; daarmede van een ander lichaam afschuiven; bertöëwil ook lig.: een moeielijk werk ver- richten; in moeielijkheden ver keer en. a I ^3* töëwal, een kort gesneden stuk boom- tak; blok; meiicêwal, betrekkelijk lange voorwerpen, zooals hoornen, boomtakken, baken en dergelijke in korte stukken kappen, zagen, snijden, /o L ** jy ^3 plur. van <üy. i^J 4,3 en U ƒ plur. eiJÏy , moeielijk heid; moeite; leed; onheil; betoovering, waar- door eene vrouw zich de liefde van haren man tracht te verzekeren; boeiende aanmin- nigheid. ivyJ 4-3 I- töèlat, op den dag van betov er- morgen^ na overmorgen, de dag van betovermórgen. *II., batav. (jav. toelad, T.), model [ï{.]\ patroon om tegen U licht na te maken. — [B.]; z. teladan (T.). dtj 4.3* (mal. toewalali) = kSy ójy w y y cXj %-> > ^^^ voortgebracht -zijn; het geboren \ zijn. I ^ ^J^-i*? toelariii, balav. (uit 't jav., T.), | besmetten, aansteken; ketoelaraii, | besmet^ aangestoken, — [B.]. j / KwJ ^3 tifcloes, zeker; vast; onverander' lijk; ongeveinsd; oprecht, ( ]^^ é,J> 9^^^^^^^ i beschrappen, bekrassen; besnijden; figuren maken op iets; teekenen; beteekenen; schilderen; beschilderen; schrijven; beschrijven, d. i. op iels schrijven; djöëroe t., schrijver; klerk. ^ A,V toêlaiig, knook; been; graat; gebeente; van een vaartuig het geraamte; van i)laderen^ met uitzondering van palm-, varen-/ pisang- en andere groote bladeren: de hoofdrib; van een spoorstaaf of spoor- sclieen de verhevenheid, waarop de wielen hopen; t. mcêda, kraakbeen; t cel a r (Jaiook enz, van eene slang), dikke rotting of iets dergelijks, waarmede de houten pennen (pating), die men in dikke boomen slaat, om ze beklimbaar te maken, met elkander verbonden worden; pisang t. oe., de pïsang- vrucht op dien graad van ontwikkeling (nog onrijp) waarop de drie deelen, waar- uit de vrucht bestaat, nog niet aan elkander gesloten zijn, zoodat het middensle van de vrucht op de ruggegraat eener slang gelijkt; l. empat kerat, armen en beencn; t. ïkan, graat; t. boemboeng (böêboeug IL), de 427 ^^ balk, die de nok van een dak vormt; \, b^loet z. bQloet; t, menempel of t. mendatang z. tempel; bertöêlaiig', ge- beente hebben, van gebeente voorzien; papan ])., spoorstaaf; spoor scheen; ketcelaiig;a]i , voor den toestand van iemand, wien een stuk knook of eene graat in de keel is blijven steken; télau^au, wat op gebeente gelijkt; de gezamenlijke beenderen van een lichaam; geraamte; setoêlangv, naam van een heesterachlig gewas met stam en takken, doch zonder bladeren, dat men tot omhei- ningen gebruikt. De gom is geneeskrachtig: t€ĕlaiig-2, naam eener eetbare plant; — *t. pengatjoet, w. sum., de knieschijf, van katjoet, het kraken der grove beenderen; omdat de knieschijf kraakt, wanneer de inlanders hun been strekken. — [N.]. ij A.V (men. tolong, T.), luenöêlociig', Aw//> verleenen ; helpen ; bijstand verkenen ; bijstaan; gerijven; peuöèloeng:, wie hulp verleent enz,; p. b^tjara, helper in eene zaak; pleiter; advokaat, i JL-J t3 I? menolak, stooten; voortstooten ; ver stoot en; van zich stooten; van zich weren; verwerpen; van de hand wijzen; verkoopen; menolak lebbe h dahOêloe, voorkomen. IL, tölak bahar<7 i, bahara, L L-JU 4-3 L tolok, waarmede iets vergele- ken wordt; nienolok, maten en Jy.- 428 t^ gewichten vergelijken mei een als juist aan- \ genomen maat of gewicht; daaraan gelijk maken; penölok, wie vergelijkt enz,; werk- tuig daarvoor; slaper. II. (minder gebr. gajani)^ naam van een* boom, die eene kastanjeachlige, eet- bare vrucht draagt. — z. b^njek. (b^njik). /.ü 4-j taulan (uit 't tamil, T.), makker, maaty gezel, medgezel, kameraad; bondgenoot (z. handai en §ajiabali); tau- lanan, verhouding van een bondgenoot tot een* ander; maatschap; bondgenootschap. x*tJ 4-J tölin (jav. toelèn, T.), van levende wezens van zuivere afkomst; onver- mengd; echt; volbloed; wal and a t., een volbloed Hollander (die in Holland uit hoUandsche ouders geboren is). — z. tótok. ^ 4J É^'toeloe (jSy toeloeq, T.), w. sum., keuvelen; — beproeven of men iels doen kan; toeloelah dolo (brabbeluit- spraak, T.), probeer het eerst eens,--- [N.]. «KJ AmJ tffilah, ongeluk, dat gedacht wordt de vergelding voor eene booze daad te zijn; magische en straffende invloed van personen, voornamelijk van zulke, aan wie men eerbied of gehoorzaamheid schuldig is en tegen wie men misdaan heeft; t. b a toe, t. batang, moge de steen, moge de boom" stam door de töêlah getroffen worden (maar piet ik) — spreekwijze, waarvan men zich bedient, wanneer men den naam van heilige of geëerbiedigde personen, inz. van voorou- ders, wil uitspreken of uilgesproken heeft, len einde de tcêlah, die men eigenlijk daar- voor verdient of verdient heeft, van zich af te wenden; ketdelahan, door de töêlah ge- troffen worden. A J kji , menoleh, zijwaarts kijken, alleen door het hoofd te draaien; zijwaarts enz. aankijken (z. k^leh). ^^ J j y töle, jav., lieveling; troetelkind. — [C.]. / c / i^A-J 4-J (mal- t au lij ah), het stellen van iemand over iets; het aanstellen als J^ ; aanstelling enz. ; mentaulijatken , stellen over iets; als j^ aanstellen, ^ 4S* töèma, naam eener soort van kleeder- luis; dada t. (töéma-fton/), geringe ver- hevenheid naar het midden toe van sommige voorwerpen, zooals bv. het blad eener pagaai, sommige krissen; töêlang d.t., de lijn, ge- vormd door de snijding van de twee vlak- ten^ die de d> t. vormen; djawa makan l., töêma-e^ewrfe Javaan, een scheldwoord, dat andere indische natiën aan de Javanen gevep, omdat de lagere klasse van dat volk de töéma's en luizen die zij vangt wel eens doodbijt (niet opeet). \ %V töêmoe, naam van een' boom, van welks hout sloepsriemen en pagaaien gemaakt worden. r^ 429 ^y r-^' tfiêwam, warm geneesmiddel in een* \ m^ aJ doek, ter oplegging, of om er mede | ie drukken; warme omslag; meno&wani , | vei'warmen of drukken; iets opleggen, een warme omslag op iets, of daarmede druk- \ ken. ^j>A./0 éi» töêmit, hiel; knopje op een' sabel- \ knop of dergelijke; van de kolf van i een geweer de hiel; van een' bril stuiting \ aan de zijstukken; teerling (stereom.); van j de schede van eene sleepsabel de sleep- \ I. töman;, treeft van drie in den grond geslagen pennen, die men laat staan. IL, tnenöman^, verlaten; in den steek laten, IIL, meuöman^, verdenken; verdacht hou- den, * IV., gaboes t., batav., groote gespikkelde gaboes. — [B.]. iL*^04«y tomong, kort stuk geschut, hetzij van klein of van groot kaliber; hou- ^ • ^' i witser; mortier (ook^ m^rjam p^rïjoek /mov^IaS* tömos of topmoes (?, uit de vele | api). door mij weggelaten afgeleide vor men, die onder dit woord staan, blijkt, dat de schrijver nu eens tomos dan weder toemoes heeft uitgesproken, T.); bertömos, met het voorste of bovenste gedeelte, bv. met het aangezicht, den neus, het hoofd, tegen den grond vallen; meiiönios, met het voorste of bovenste gedeelte tegen of in den grond stoten, bv. eene brandende toorts, iemand met het hoofd; penciÈmoes, wie met het voorste of bovenste gedeelte tegen óf in den grond stoot, f >J4v^Cc3* tcjêmis, spijs, door het stoten in eenig vet toebereid; menöêiuis, in eenig vet stoven; tobmisan, wat in eenig vet gestoofd is; peno^mis, wie in eenig vet stooft; gereedschap daarvoor; vet daarvoor; pencè- misaii) stoving in eenig vet. ^^.w/Oè^* toemaii, mol., eene van sagobla- deren vervaardigde mand, om er natte sago in te doen. — [Div.]. ^.•i/0 A^* tonian, naam van een' eetbaren roof-zoetwater-visch. ^ ^^ ^ tömo, kostwortel, een welriekend kruid — costus — .— [R.]. •^..j é,j> tifeii, beter nö^ii, ginds, — [L.]. ^rJ 3^ ^' töèna, m^n., pali7ig. — [T.]. * II., jav., verlies, schade, — . [C.]. .,é 4«y, mencBnoe, in brand steken; pe'no^- noe, wie in brand steekt, brandstichter; pencéiio^wan , in brand steking, . .j é^* töïwaii , heer, meester, gebieder (als 2^*^ pers. gebezigd om niet te tutoijeren, T.); eigenaar (ook van vrouwen); menS&waii- ^JL^^ 430 y^y ken, als heer erkennen; lol heer hebben; met (öèwan bejegenen, d. i. met of van iemand sprekende, hem t(ĕwan noemen; jang di- pertCèwaii, in 't dagelijksch leven, bij vcrk., ook wel jamtcëwan, wie als gebieder er- kend wordt, d. i. de regeerende vorst. Het is ook titel van den radja mcjèda; j. d. l)esar, de eigenlijke regeerende vorst; j. d. racêda, de radja möëda; pertoéwanan, slaat van een heer enz. tegenover zijn onderhoorige; heerschappij; heerlijkheid. (j>o êi* töpwantoe, smtr. van tiëwan i toe ( — tcëwan is hier de genilivus en behoort lot een woord dat voorafgaat); sahaja t., voor sahaja tcĕwan itoe, die slaaf van mijnheer; patik t .^ voor patik ld» w a n ïtoe, het vorige, doch nederiger. / wa>> éV I. tcènas, knop (van planlcn); bol. *U. hel laatste van iets (van de huizen van cene plaats of de Idadzijdcn van een boek). — [R.]. ij 4^ toênang;, huwelijksengagemcnt; verlo- ving; verloofde; verloofde vijand, d. i. gezworen vijand; nienoënang*, zich verloven met iemand; iemand vijandschap zweren; nieiiCenaiig^ken , verloven, zooals bv. ouders hunne kinderen, voogden hunne pupillen; menoénangl) als zijn verloofde aannemen; td^nang'aii , verloofde; verloofde vijand; Siak d^ngngan Rïjaü t. mêmang. Siak en Riouw zijn van ouds gezworen vijanden; p^löëroe t., beter p^lcêroe pQtöênang, betooverde kogel, die zijn doel niet mist. C Q,Jiki tdènak, vast, bv. aan een werk, of een hond aan het huis; gestadig doorwerken; aanhoudend vlijtig; arbeidzaam, naarstig; örang t.^ een werkezel. v> 4j> töênani , lont. / i 40 tc&nai, contant; gereed; contanten; gereed geld; bertimbang t., een snel en treffend antwoord geven. 25 émJ t®ha, meer gebr. tóëwa. ^ t5 éÜ> I- töêlioe, jav., trouw; oprecht. — [G.]. *II. (of bcêroeng tj(élik-2), batav. (bal. loehoe-2, T.), krijschende zwarte vogel, die töèhoê schreeuwt en tegen dieven waarschuwt. — [B.]. 25 4mJ> töëwah, geluk; voorspoed [bestendig, in ondernemingen en wedervaren] ; ber- töêwali, geluk enz. hebben; gelukkig zijn; voorspoedig zijn; fortuinlijk zijn; onkwets- baar zijn (z. k^bal, T,); p^rahoe b., een gelukkig vaartuig; a jam b,, een gelukkige vechlhaan; iiiencêwaliken, gelukkig, voor- spoedig^ fortuinlijk, onkwetsbaar maken. ySb éji töhor, van water ondiep; laag ;\iin menschen van weinig verstand; van een onderzoek en dergelijke oppervlakkig; kapoer t., kalk van koraal, zoo genoemd, omdat hij op droogten gehaald wordt. t' A2b*ï 431 ^ijbj,j> (vgl. loewoiig. T.) tohong-, batav. — oorspr. chin — . — liari t., dagen vrij van passergeldbeuring. ^ L. ilA É.J> I töêliok, toe smijten, \)\. eene bonk aan een^ hond. — [L.]. IL, menohok, van boven naar beneden steken naar iels, bv. met eene piek, een slang, een^ degen en dergelijke; bin tang t. of b in tang pari, het zuidelijke kruis (sterrebeeld). III. naam van een^ eetbaren zoulwalcr- visch; pari t., naam eener soort van rog. ^IV, (jav. töwök) spies; werpspies, voorzien van een koord, om baar terug te trekken. — [R.]. /♦wX6 é.-> (vgl. toewan, T.) töèhau, godheid; de Heer; God; t. allah. God, de Heer ketdéhaiian , goddelijkheid. ^ 4.i5 4.0 toelioc, w. sum., dreigen; aanleg- gen;— iets wegwerpen; t. prang, den oorlog verklaren (pJ ^yb^ ^j^U^, T.). - [N.]. -)(-/^ É^* toja (vgl. tojak), batav., lang stuk hout; knuppel; spaah. — [B.] ; een groote lange stok, waarmede men ba- tonneert. — [T.]. /; C É^\nieiiö&wai, graan oogsten, inoogsten, inzamelen; penöèwai, wie oogst enz.; werktuig daarvoor; pen cé wajan, oogst ing; inoogsting; inzameling. r C ém3 I- t(j&wi — oorspr. chin. — , spel tusschen twee medespelers buiten het hoofdspel, inz. bij het pakau-spel (z. pê- pek en taroh löêwar). * II. naam van zekeren sehelpvisch. — [L. bew.]. ^/ M^^ 4 -V tawïsa, naam van een' vo- gel. - [R.]. -X- L iL> éÏ töjak, (z. tojah en toja), een sieraad, dat bij een' optocht van bruid en bruidegom vóór den stoet door jongens gedragen wordt. — [R.]. p tS töêjoel, deugniet. — *jav. (toejoel, onervaren dansmeid, T.), hoer. — [C.]. ■^ A> §3 töjaU (z. tojak) — oorspr. chin. — een slok van eene nachtwacht, zonder den stoet door jongens gedragen wordend. — [R.]. <K^ ilV tönjoh, menönjoh, inet iets aanra- ken of aanstoot en, zooals bv. den arm van iemand met een liniaal. <XJi tak, suffix na vraagwoorden, doch inz. na apa, en mana, om aan de vraag meer nadruk of sierlijkheid te geven, heb- bende de kracht van ons toch. — z, kah. ■5f cJcJi tok, jav., inzet. — [C.]. c5t3'L tek, z. entek. II. z. ^. ^y o'< takadi, beter tadi, C^j»\V ^ V tikarap z. tijarap. M 452 jUï rj^g V tahana — skr. tana, uilgestrekt- heid — .grootheid; heerlijkheid (de af- leiding uit 't skr. te betwijfelen, als de h niet verklaard wordt, T.); bertahana, groo^Ae/rf hebben; dcêdoek b., van de zoogenaamde anak radja-2 en aanzienlijke burgerlui in grootheid gezeten zijn. ^ ,#ouLJ tahanan, w. suni., kostbaar, hoog in waarde, — [N.]. y y c\,S;\^Lj , het slapen; het waken; het out- \ waken (benaming van 't gebed te ; middernacht, dat niet pligtmatig, maar ver- 1 dienstelijk is, T.). | / / / ^JSiX£L3 fhet spellen; ^^jS^ ^ , in 't mal.ook eenvoudig tahadjdji, het alphabet. o / dsjsJSÊiXQL3 (mal. lahdjijali), het spellen; mentahdjijatken, spellen. Vxfigrv/^ V. het zeggen van iets schande- lijks; belastering; mentahdjil- hen, belasteren. c y VaX/^ W het loven of vereeren van God, door het zeggen der woorden ^JJT X) *J) ï ; het aanroepen van God, bij den aanvang van een gevecht, door den uitroep «LÜT^l! >Z23, het blijken van iemands onmacht èn ^ zijn bedonderd zijn; onmacht; verlegen- heid; groote hitte; kalmte van de lucht. /JT ^ /^ V, gevoelen; verdenking (inz. gegronde). ö W tijada (= Jt + v::^ = J) +y. z. Tob. sprk. p. 236, r. 4. v. o.), tegen- overgestelde van ada: niet zijn; niet wezen; niet bestaan; niet voorhanden zijn; adv. van ontkenning, niet; neen; dari pada t. ke- pada ada, van niet zijn tot zijn; t. tahoe, niet weten; téhöëkah ^ngkau? weet gij? tijada, ik weet niet, d. i. neen; t. ada, pleon., niet zijn; d^ngngan t., zonder; d^ngngan t. idzin, zonder verlof; t. meng- apa, het is niets; het komt er niet op aan; t. 