VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
bie deugd dog men kan ze te ver trekken, ` - "Her is fm alle gevallen, en by alle Perfooven niet-het zelfde, de Fortuid te beproeven. Het'is ontwyfelbaar zeker, men moet de gunftige omftandigheden waardemen, en dan kan men met eémgen grond Vertrouwen -in zyfi opzet té zullen flagen. — Dan men" vindt ‘menfehen , die in alle hunne ondernenringen fla- Ben; en;:zelfs heb ik het-wel gezien in--gulken; die edr het werk van een. dolleman , dam van ‘een voorzigtig én verkan- > Mensch fchenen re zen. E Hy die zich als Schryver opwerpt, moet wel weten eer by begint, dat n'er hy, maar Bet algemeen, rechter over "mg werken rhoet wezen, Zo is het met de meeste zaken, daar het publyk over oordeelen maet. Zal men zich dan moeje- iyk maken, als zyn werk niet algémeen beháagt. Hy, die dat oet , fe cen Zot: maar een wys man geeft acht op de verftan- dige aanmerkingen, en vefbetert gyne foliton, EE Onder alle de bloemen, kan elk de fchoonfte niet Zen: on- der alle de planten, ieder niet de voortreffelykfte ; en, Onder alle de boomen, kán elke boom de verbevenfte niet 0: "CR renoeg , dat ieder in zyne zoort voldoet. Zb kafi oek éik on- er‘ de Menfchen- de uitmuntendfe niet wezen; ieder ‘niet de verhevenfte ; elk het de eerfte plaats en rang bekléeden „ zo in verftand , als in hoogheid. Het is genoeg, als elk in dien rang, waar in hy geplaatst is, maar poogt te. voldoen aan het eind en oogmerk, waarom hy "er in geplaa eworden. — Her is‘ niet mogelyk, dat alle Maa op e wyze denkt * Zou ook niet goed zyn, als dat pe Zo lang “er menfchen gevonden worden, sullen erfchillende denk- beelden heerfthen; de fmaken zullen lende zyņ, en het geen van den eènen geprezen word, Sal een ander laken. De deugd betoont zich nergers beminnelyker dan in de Dankbaarheid. Laat het al wezen zo het wil ‚de boosfie, de (NZ r ~ ZEDELYKE BEDENKINGEN, ALS ondeugendfte mensch zat in anderen het fchoone van de Dank- baarheid zien; hy zal ze ook op Zynen tyd beilveren, In het tegenovergefteide topnt-de Ondeugd zich gergens wanftaltiger ; noch In een ohgunftiger licht ‘dan “in de Ondankbaarheid ; daar in ftraalt ze elk in het oog , wanneer men ze in anderen ontdekt.’ Dit neemt echter niet Weg, dat ‘er Seet vele on- dankbare Menfchen zyn. Als men zyne cigeh „gebreken zo wel zag als die van anderen; daar benevens ‘meer toegevend omtrent anderen, en meer ftreng op zich zelven was, ‘cr zou- den, ongettvyfeid , over: ’t algemeen , meer dankbare ‚en min- der ondankbare, Menfchen in de Waereld gevonden worden. EENE CHINEESCHE VERTELLING: ` , hd ve ber TE Je China heeft, van onheuthlyke tyden her, eene Öeféhted. kundige Regtbank beftaan, ingefteld om de Deugden en One deugden der regeerende Vorften te vereeuwigen. Op zekeren dag, beval de Keizer-TalT-son deezen Regtbank, de Gefchiede- nis zyner Regeering te vertoornen. „ Gy weet,” antwoordde de Voorzitter, - dat wy een naauwkeurg verflag te boek Get. „len van de Deugden en Gebreken onzer Vorften:; en Wwy » zouden niet langer de vryheid bezitten om de waarheid te a vermelden , ‘indien ons Dagverheal- u onder -de- odgest wn kwam.” Hoe ! riep de Keizer uit, Gy levert myne Gefchiedenis aan de Naakomelingfchap -oyets en neemt gy de vrijheid om dezelve van myne gebreken en misflageri te onderrigten? == an TE Is,” hervatte de Voorzitter, „ ‘onbeftaanbaar met myn , Charafter; en de post, welke ik bekleed, de waarheid im- ‚ mer te vermommen. Ik ben verpligt alles ten vollen te ver- ‚ haalen. En ,.indien gy fchuldig zvt zelfs aan den gering: ‚ ften misflag zal het my zeer fmerten : maar ik moet myn „ pligt betragten. ‘Ik kan;'ik mag nlet zwygetn. En zo verre vn gaat de naauwkeurigheid en ftiptheid der wet, welke my » de regels als Gefbhied(chryver oplegt, dat ilk zelfs-otis te- an genwoordig gefprek niet mag overflaan.” TAIT-SONG droeg eene edele Ziel om. Vaar voort , {prak hy tot den Voor» zitter, de Waarheid onbedwonpen te boëk te Bellen, Mopten* myne Deugden en Gebreken ten algemeenen beste rechten, en nutte Jeg- Jen san myne Opvólgers oplevêren'!-: Uw Regtbank is vry. TE zal s altoos, dezelve befchermen; en ik vergun myno Gefchiedenis , met alle onzydigheid, te befthryven. ` TN Welk gen treffelyke les voor alle Vorften der Aarde! Ge- Jukkige’ erdaanen , bedagten de Vorften, ten allen tyde, dat de getrouwe hand der Gefchiedknnde. niet in gebreke zal bijven ‚om hunne gedagtenis by volgende Geflachten , gevloekt, ef gezegend te maaken ! KLINK- vuy” 19 °KLINKDICH T. KLINKDICH TT. l oP DE VRYVERKLAARING VAN DE xm. STAATEN VAN NOORD- AMERICA; poor DE ZEVEN VERBENIGDE STAATEN VAN NEDERLAND. Ors laag en kleen Bewest, fchoon zonde wedergaê, Wiens vryheid Romes magt, reeds vroeg, met nyd begluurde, Dat tachtig Garen ftryds úit vryheidsmin verguurde , Het handelminnend land, ’t beroemd Batavia ; Dat Land, zo blootgefteld aan Dwinglandfche ongenaë, 3t Geen Englands haat en wrok zo menigwerf bezuurde, Biede, daar dat Ryk met vreugd op’s Handels kwyning tuurde , Zyn gunst den nieuwen Staat van Noord-America ; En vindt zyn ‘evenbeeld in dat Gemeenebeste, P Geen ook zyn vryen. ftaat in bloed en traanen vestte; Ons Land verklaart het vry , erkennend zyn Gezant. Dat Albion a hoe trotsch vóór deeze erkenning , beeve! Dat Neêrlands Handelbloei door deezen ftap herleeve ! Dank voor dat heil uw cop, Ô Volk van Nederland! dé A. Le MENGELWERK, . TOT FRAAYE LETTEREN,KONSTEN EN WEETENSCHAPPEN BETREKKELYK. BEDENKINGEN OVER DE VROEGTYDIGE WERELD-KENNIS 3 WELKE MEN DE JEUGD ZOEKT TE DOEN VERKRYGEN. (Naar °t Engelsch van den Heere vicesimus Kox. A. M.) Dingen, die u te zwaar zyn, onderzoekt ze niet onbedagt- lyk; en, die u te flerk zyn, onderzoekt ze niet uit dwaas- heid. Wat u bevolen is, overleg: het heiliglyk: want het is u niet noodig verborgene dingen met oogen te zien. — Vee- len heeft hun ydel vermoeden bedroogen , en boos agterdenken heeft hun gemoed doen wankelen : als gy geen oog-appelen hebt, zult gy des lichts gebrek hebben: en als het u aan ken- nisfe ontbreekt , zo verkondigt die niet: een hard harte zal op "Jare kwaalyk vaaren, en die het gevaar lief heeft zal in 1 zelve vergaan. Een hard harte zal bezwaard worden met motie; en de Zondaar zal zonden op zonden hoopen. JESUS SIRACH,. D: Wereld-kennis , in den uitgeftrektíten zin diens woords „ is ten hoogften begeerlyk. Het menschlyk Hart te doorgronden , de Zeden, . Wetten, Inftellingen van al- lerlei aart, by de onderfcheide Volken des Aardbodems té vertaan, en bekwaamheid te bezitten om op dit alles te letten met een ftaat- en zedekundig oog, voegt den groot- ften Staatsman en verftandigften Wysgeer. Maar er is cen Wereld-kennis van eene laager foort , op welke veele Ouders een veel hooger prys fchynen te ftel- len. De Griekfche en Latynfche Taalkunde wordt, in ver- gelyking daar mede, veragt, ter zyde gefchooven. Om zich naar de gewoonte te voegen, en veel meer nog om van. de last des oppasfens ontflaagen te weezen, wordt een Jongeling ter Schoole befteld: doch de kundigheden „ welke hy daar opdoet, zyn kinderfpel by lieden van de groote Wereld. enfchen en Zaaken, geen Woorden, houdt men hun voor als de eigenlyke ftukken , op welke zy zich moeten bevlytigen: dit is de {norkende taal der zodanigen , die goch Menfchen , noch Zaaken , noch JN DEEL, MENG. NO. 6. Q _Woor- 218 BEDENKINGEN Woorden kennen. Geen kundigheden uit Boeken opgezs- meld , maar Wereld-kennis, by ondervinding opgedaan, voegt de Jeugd. ::—-—- Onbedagtzaamen! die niet op- merken, hoe e kundigheden,in het ftille Boekvertrek ver- kreegen , de gronden zyn om rechte Wereld-kennis op te vestigen. De Ouders, die dusdanige onderrigtingen aan hunne Kinderen geeven, zyn zelven lieden van de groote We- reld, gelyk men ze noemt; voor het meerder gedeelte zeer middelbaar van verftand, en die nooit eenige weezenlyke vorderingen in Geleerdheid gemaakt, en gevolglyk nimmer de voordeelen daar van gekend of de zoetigheden geproefd hebben. Mistchien zyn zy zelven tot aanzien en waardigheid opgeklommen , door laag kruipende infchiklyk- heid, vleijen, veinzen, en dergelyke kunftenaaryen. Zy juichen zich toe over dit uitwerkzel der uitwendige beval- ligheden van kleeding, houding, voorkomen, en, geheel onkundig van waare en weezenlyke verdienften , worden zy natuurlyk opgeleid om hunne Kinderen de nuttigfte en bevorderlykfte Opvoeding te geeven, en deeze is, volgens hunne begrippen, Wereld-kennis. Doch waar in beftaat die Wereld-kennis ? — In eene kennis van derzelver Dwaasheden en Ondeugden : in eene kennis daar van in een tydperk des leevens , wanneer dee- ze zich niet vertoonen in derzelver waare licht, als ver- agtiyk en de bronnen van elenden; maar zich voordoen als begeerenswaardig, beminnelyk ‘en oorzaaken van gee noegen. Die Dwaasheden en Ondeugden te zien in de eerst ontluikende jeugd, eer de ziel behoorelyk toegerust is, zal geen affchrik verwekken; doch de zugt tot naavol. ging, ons zo diep ingefchaapen, gaande maaken. Jonge. lingen te brengen op de tooncelen, waar Onbetaamelyk- hetd en Zedeloosheid de hoofdrollen fpeclen, is niets an- ders dan hun by de Ondeugd ter fchoole laaten gaan , en het jeugdig gemoed eene fmette geeven, welke het be- zwaarlyk, zo ooit, zal kunnen afwisfchen. Wie kent geen Ouders , die hunne Zoonen, nauwlyks veertien of vyftien jaaren bereikt hebbende, laaten om- zwerven (naar welgevallen , zonder toevoorziend. oog, op plaatzen van openbaar Vermaak verkeeren , laat in den nagt thuis komen, en dit alles met. een welvoorziene goudbeurs, terwyl zy hun geen rekenfchap afvorderen hoe Zy tyd en geld hefteed hebben ? uders, zo wel in hun fchik. met de- vorderingen hunnér Zoonen in We- Aa $ OVER DE VROEGTYDIGE WERELD-KENNIS. S19 reldskezinis , als de Zoonen over het genot der Vryheid of liever der Ongebondenheid. Voor eene korte wyle gaat dit alles tot onderling genoegen. Doch, naa ’t verloop van weinig jaaren doet zich veelal een jammerlyke omwenteling op. vroeg Wereld-kundige jongeling wordt een Door- brenger, een Ligtmis: de fchulden door hem gemaakt vere vreemden "e Vaders genegenheid, en zyn eigen Lichaams- gefteltenis is geknakt door de gepleegde buitenfpoorighee den. at blyft ’er over, als ’t geld verfpild en de gezondheid volftrekt ondermynd is? Geen kundigheden, geen {maak in ’t Verftand verlichtende en ’t Hart vormen- de Letteroefeningen. De vroegfte Leevenslente , waar in de,zaaden dier kundigheden hadden moeten gezaayd wore den, is tot geheel andere en daar tegen ftrydende zaaken befteed. Het overige Leevensperk der Manbaar- heid „en zelfs der Grysheid , (brengt hy zyne dagen meer dan ter helfte,) is gefchikt voor de Kaart, den Dobbel- ften, en, zo verre de middelen en kragten toelaaten , voor ongebonden lugtrugtig gezelfchap. t Is zeer gebruiklyk, in het aanleeren deezer Wereld- kennis , geene moeite te fpaaren om den Kweekeling de ftreeken en kunftenaaryen des Menschdoms te doen ken- nen, Reeds op zyn veêrtiende of vyftiende jaar heeft hy de ziel vol denkbeelden van veinsaarts, bedriegers en in- haalige fchurken. Men leert hem de Menfchen befchous wen els gemaskerd op de wereld omwandelende , en te ‘ge. looven „ dat allen, met welken hy iets te doen heeft, eeri toeleg hebben om hem te bedriegen. Hy wapent zich, derhalven , met kunstítreeken , om de aanvallen zyner be Ípringeren af te weeren. * Is waar, hy wordt ook onderrigt den fchyn van goede hoedanigheden te vertoo= nen; doch niet om den wil dier goede hoedanigheden zelve: maar enkel om te gemaklyker te kunnen bedriegen. — in den verderen voortgang deezer leerwyze ontwortelt men alle zaaden van Waarheid, Eeren Deugd. En, eens veronderfteld zynde dat de bedriegende Kunften, doot deg, ze Opvoeding verkreegen, ter bereiking van baatzoekende oogmerken {trekken , is, nogthans, de bereiking van dit einde, dier moeite niet waardig. Geen rykdom, geen aan- zien, geen volksgunst kan het bederf van het Hart , en de Zelfverlaaging van een Mensch, opweegen, Charaêters „ welke niets hebben te hunner aanpryzinge dan uitwendige bekwaamheden worden grootlyks bewonderd en goedge- keurd door flegthoofden en) gverlkandigen e die met dics E 2 ES per ao BEDENKINGEN per dan tot het oppervlak der zaaken indringen; doch veragt door allen, die denken, en met medelyden aangezien deor de waarlyk Braaven. , Ik ttaa toe, Jongelingen , vroegtyds ter Wereld-kennis in- gewyd, hebben doorgaans eene vrypostigheid in °t voorko- men, en eene maate van fnapagtigheid , welke behaagt aan weinig verziende lieden. Hy, die dagelyks in zyne Boek- octeningen zit, en denkbeelden opzamelt, welke hem, ten eenigen tyde, een zege en eer zullen maaken voor allen , die tot hem betrekking hebben, heeft een dom ,ftug en on- inneemend voorkomen by veelen, in vergelyking met den vaardigen fnapper, in de ondeugd en ’t verderf gedompeld , eer hy de meening der woorden verftaat. De wyze ee op welke de laatstgemelde in gezelfchap ontvangen wordt, ftookt het vuur van zynen moedigen geest, en de arme Ouders zegepraalen doorgaans, voor eene poos , op de goe- de keuze in de Opvoeding huns Zoons. Doch, binnen vier of vyf jaaren zien en voelen zy doorgaans de uitwerkzels hunner dwaasheid. —— Hun gedrag, daar het dikwyls uit ‚ onkunde ontftaat, verdient medelyden : doch indien het hervoortkomt uit zugt om zonderling te weezen , uit hoog- moed, bedorvene beginzelen of zorgloosheid ten opzigte van hun Kroost, is het hoogst beftraffens waardig. Men heeft de oogen flegts te openen, om eene menigte van baardlooze Knaapen te zien, die zich het air van Man- nen geeven , en manlyke ondeugden pleegen om Mannen te heeten. Zy zyn de ongelukkigen , die oordeellooze Ouders „ van onder hunne befchermende vleugelen, in de wyde we- reld hebben laaten gaan, eer zy op eigen wieken konden dryven.: Hunne vermagerde aangezigten ‘kondigen „elk ecn aan,dat een heimlyke kanker den bloezem hunner Jeugd knaagt. . Hunne woorden, hunne daaden , hunne kleeding „ ftrekken alle, om te toonen dat zy verre gevorderd Zyn op de wegen der Ondeugd, en gemeenzaam geworden met de elenden daar aan vast. De jaaren, die op een ydeltuitige „ booze en bedorve Jeugd volgen, worden veel al befteed in „ met een verzwakt zieklyk lichaam , het bekrompen overfchot van een bedorven boedel te verteeren. Veele Ouders van allerlei rang vervallen , heden ten da- ge, tot een droevig misbegrip. Niet weinigen hunner fchy- nen te denken dat ondeugd en ongeregeldheid de kenmer- ken zyn van geest en verftand in een Jongeling: en dat on- fchuld, zedigheid , onderwerping aan Ouders en Leermees- ters, bevlytiging op ácaaije Letteren en het leeren van een - d ® OVER DE VROEGTYDIGE WERELD-KENNIS, 221 Beroep , ter onbetwistbaare blyken ftrekken van domheid en gebrek aan geest. Dikwyls lachen zy om de treeken van een jongen ichurk,.en fchynen zelfs vermaakt met de on- deugd van den Knaap. Dit is menigmaal oorzaak dat hun eigen Kroost hun ten geesfel ftrekt, en dat zy dien angel voelen, die,om my van SHAKESPEARS uitdrukking te bedie- nen, fcherper is dan de tarid eéns Adders: den (teekenden angel van een ondankbaar, zedeloos , buitenfpoorig en Gode ‘Joos Kind. Jämmerzalige vrugt, van vroegtydige Wereld- kennis ! ‘ OO l Voorzigtigheid , Rede èn Godsdienst vorderen met een- aarige {temmen , dat Ouders alles aanwenden om bunng Kinderen ‚ zo zuiver als mogelyk is „faan de Maatfchappy te leveren.” ‘Eaaten ze, ten dien einde, de Wereld van de fchoonfte zyde aan hun vertoonen. De Ondeugd voor hun verbergen. Van Oneerlykhcid, waar onder ik begryp alle de kunftenaaryen en ftreeken , onbeftaanbaar met waarheid „ opregttieid en êenvoudigheid van zeden, nooit fpreeken dan met verfoeïjing. Oe OO , Hoe, werpt men, misfçhien, tegen, wilt gy, dan de Jon- gelingen onbereid, ontoegerust, aan een listige en booze «wereld bloot geeven? — Neen, ik wilde hun, op de beste wyze, daar téger wapenci , door de`beginzels van Godsvrugt en Zedelykheid diep het gemoed in te. drukken; Zy blyven ; zo lang en beftendig als mogelyk is, onder ’t og ‘eens Waakzaamen Vaders of nauwlettenden'Leermees- ters: en laaten deezen, alg zy eindelyk, ter wydé wereld 3u’ moetên treeden, hun” waarfchuwen , welke kwraalen en ‘efenden onvermiydelyk volgen’ óp zedeloosheid en loshandig- heid. Dus voorbereid, zat er, onder den zégen der Voar- ‘zienigheid , die, naar aile teden , dit Werk zal bekroonen, weinig gevaars weezen, of zulke Jongelingen zullen groo- te vorderingen maaken, in Deugd , ‘in Geleerdheid' in het bekleeden vam aarzienlyke Posten, en het waarrteemen van een eerlyk Beroep, en de ‘belooningen, daar op gefteld „ ontvangen, ` e i LU Y r LU r ` io. Wanneer er in den Jaare 1779, binnen de Stad Harlin- en ‚inzonderheid in de maanden Augustus , September en October, een buitengewoon getal Menfchen (herf aan hevige koortzen , die met Dyfenterie gepaard gingen , wierdt myne oplettenheid gaande gemaakt, om een naauwkeurig on- derzoek te doen omtrent het waare getal Inwooners van die Stad, met betrekking tot het getal der gene, die et jaarlyks (terven, en geboren worden, Of fchoon de Stad zelve niet groot „nog volkryk is, deed ter zig echter voor my eene onoverkomelyke zwaarigheidop, om het waare getal der Inwooners met zekerheid te bepaa len, overmits de telling niet wel mogelyk was , en ik ner- gens daaromtrent eenige zekere onderrigting konde verkry- en, "Er waren derhalven geene andere middelen over, dan et getal der geftorvene tegens de geborene, en deeze we- derom onderling te vergely en met het getal der gene, die geheel, en half hoofdgeld betaalen. Waaramrrent ik de volgende omftandigheden ontdekte , welker mededeeling , naaf myn oordeel, aan Friesland in het algemeen , en aan Har- lingen in het byzonder, niet onaangenaam zyn zoude; vooral , wanneer ik er de gronden , waarop myne uitrekeni gen gebouwd waren, er teffens by oper lag. Volgens de apgaaven, die my van wegens de Magiftraat ter hand gefteld zyn, maakte ik een begin met de vooraf- gegaane ro Jaaren; dog naderhand gebleek , dat in dezel- "ve zoo veele maatige jaaren van fterfte geweest waren, van tot geen regel te konnen dienen. ` De Wel Ed. Heer Conradi , Geheimfchryver dier Stad, hadt vervolgens de goedheid my eene lyst, van den Jaare ud tot 1779 ingeflaoten, te verfchaffen, welke was als WO Ste ` l WI , ? ju ` VAN PETRUS CAMPER. 223 mg “En de jaaren. geftorv. in de far, geftocv. in de jaar. geftorv. inde jaar. geftorv. |} 1728 |. 902 1741 | 302 , 1754, 239 1767 , 208 294 305] 42 | 37 55 j .235 | 68 | 274 30}. 329| 43 | 35 56 ı 227 | 69 | 313 31,422] 44 | 208 | 57| 255 | 70 | 374 : 285] 45 | 347 | 58 | 252 | 71 | 283 33j 315 46 | Sot 59 | 334 | 72 | 3% aa. ol 47 | 303 | 6o | 350 | 73 | 283 35.{ 278| 48 j.26o | 6r | 355 | 74 | 252 36 |245] 49 | 303 | 6a | 440 | 75 | 257 37} 296] 50! 42 63 | 330 | 76 | 268 Bj 426| 5I | 279 64 | 217 | 77 | 258 39; 325| 52 | 355 | Ge 259 | 78 | 279 ‚4o' 260| *53 | 33I 66 | 309 | 1779 782 -JD 13 jaren. 4741 Lé boat. 4048. "e 13 Jaar 3802 ss jaard 4122 EE NEA Ee En EE eenen eed 4741 4048 3802 | e 4122 in 52 Jaar. giele 16.713 |Menfchen geftorven. Dat is zn Jaarlyks 321%; Menfíchen, welk getal om de ronde rekening wel mag gefteld worden op g2a. Het is zeer aanmerkelyk , dat het getal der geftorvene van den Jare 1728, zoo buitengemeen groot is geweest en wel van goe Menfchen, en derhalven jee meerder dan in den Jaare 1779. Uit het gering getal gefforvene van de Jas- ren 1740 en 1741 , blykt nogthans , dat de koude Winter op deeze gebeurtenisfe geen invloed gehad heeft. Om het ongeluk van den Jaare 1779 wel te waarderen , be- hoort men.de voorgaande Jaaren mede in vergelyk te bren- gen. 224 ~- AANMERKINGEN’ ` ‚In den Jaare ftierven. te veel. " fe mù. 1770 e © 0 e 374 s. © ep g ` 52 © © e e Q. ZÄ >. o 0 e 283 e >o „es e © e e e o o 39 72 e e © ọ 300 e >» … o O vo e e 3 22 73 e © … e 283 e oe e ga e O e o e o e 39 74 e e © © 252 e o o , o  e >è 65 76 e e e ọ 268 è ee p o O e pe 6 è 54 esee 258 asse O sesso 64 l 78. e ©% © € 270 è e è e o: O $ o e o 52 79 e èo . e 782 e e e a 9 460 e R s e Q . Dus in ro Jaaren 3327 teveel sg te min 405 gege And . m — Waar uit blykt, dat er in 10 baren te veel geftorven zyn -512 min 405 = dat is 107 Meníchen. =. §. 2. Indien men derhalven het middelgetal geftorvene, Jaarlyks op 322 gefteld, vermenigvuldigde met 35, als het tal der Levendige, tot 1 Dooden , door den Heere Kers- eboom voor onze Provintiën in °t algemeen opgegceven, zoude het getal Inwooners te Harlingen zyn, als 322 X 35 = 11,270, het welke zeer verre te boven gaat het wezenlyk getal haarer Inwaoners. i Want, volgens de Specie-Cohieren zyn ’eraangegeeven : Ao. 1772 geheele hoofden 1015 halve hoofd. 2497 Dus 3512 I4 e > e o wv 1207 e o « ‘e 2564 »« 3771 26 e. e o « IROL a è o » 2521 e o 3722 JB s.e « o IIJ « e « « 2460 « 3638 i re t m O e" e D a Dus in 4 Jaaren te zaamen aes 14.643 waarvan het middelgetal , == == 3660, behoort te wor- den gedubbeld, en dus: zouden Ter te Harlingen in het ge- heel, 7320 Inwooners zyn; om dat doorgaans de helft we- gens minderjaarigheid , en behoeftigheid , in het geheel geen hoofdgeld betaalt. Eenige zullen er nog wel overgeflaagen zyn , deeze gefteld op vi, zoo zal men het getal der Inwoo- ners mogen brengen tot 8000. Van de 8ooo, fterven ’er derhalven "e Jaars 322, dat is zera — 24 ;5 of om en hy 25, zoo dat men behoort te (tellen, dat er te Harlingen Jaarlyks 1 Mensch fterft van de 25. Uit de overgegeevene maandelykfche Lysten is mede ge- bleeken, dat er, over het geheel genoomen, meerder Men- fchen te Harlingen {terven in de Winter- dan in de Zoomer- maanden. | A a k VAN:PETROS CAMPER. ‘aas $. 3. In de. Stad Leeuwaarden, zin van den Jaare ‘1760 tot 1779 ingeflooten, en derhalven in.2o Jaaren geftorven 6253 Menfchen , dat is alle Jaaren 8124% of 313 , en dus een aanmerkelyk. getal minder dan. te. Harlingen , daar het Jaar- lyks getal beloopt op 322. , De Inwoonêers van Leeuwaarden konnen anderwylen. dezelfde wyze, als die van Harlingen „berekend worden uit de hoofdgelden, Om die rede heb ik uit de Cohieren der.vyf Specien , van dezelfde Jaaren de hoofdgelden getrokken; naamelyk men-betaalde . . =: In den Jaare 1772 geheele hoofd.28n6 halve 3297 tezamen 5123 © Yre « ee -3088-e 2539- . e 5627 ep. e e-o -32035 e. 2658 . . . 586E 78 -o © Dr o 3178 e, 2757 e e ` 593 ea mm o mma Dus in 4 Jaaren te.zaamen. e . . 22.546 ` On) nnen en waarvan het middelgetal ‘2205465 5.6363 X 2 == 11.273, e 4 ` ' . DOn zoo dat men nog te rnim ftelt, als men de Inwooners te Leeuwaarden begroot op 12.000 Menfchen. Het verfchil van y; overgeflaagene is in de daad niet te veel, omdat de omfchryving moeijelyker wordt, naar maate van de veelheid Inwooners. Onderwylen fterven er Jaarlyks te Leeuwaarden flegts 313 Menfchen , van de 12.000, daar ‘er 322 iterven, van de 8,000 te Harlingen. "Er fterft derhalven te Leeuwaarden van 384, Jaarlyks-flegts 1, daar er te Harlingen van 25, Jaaryks 1 fterft. [ oe $. 4. Te Franeker betaalde men in de overeenkoomftige Jaen 1772.geh. hoofd. 585 halve 1055 te Zaamen 1638 - 74 » o e o 727 « e 1982 e « « 1809 76 e s... o 728 a « 1187 o « « 1915 78 ee e 732 «1199 « « e 1931 Dus in depze Vier Jaaren te zaamen. e | 2 waarvan het middelgetal 7293 = 1,823} X 2 = 3,646}. In vorige Jaaren is meer dan eens , door gedaane telling , het ge- tal Inwooners bevonden te zyn 3,500, waarvan Jaarlyks 100 ftierven, en even veele geboren wierden, zoo dat "er van de 35 zou fterven één te Franeker: gelyk Kersfeboom in Zy- ne Poli. Rekenk. Ferte Verh. p. 40,over ons Land te al- gemeen fchynt te ftellen. Q5 Het ` en a Sg AANMERKINGEN: - Het is immers gebleeken, dat te Harlingen 1 (ert van 25, en Franeker . Le e à 35 — Leeuwaarden I e H ° 385. $. 5. Aangemerkt nu de hoofdgelden te Harlingen, van den Jaare 1762 de geh. ro6ïdehalveogó6ente zaam.z407 ` 64 . , IOB « ev 2371 « « « 3400 66 e e 1042 ° 8 2409 . o o 451 68 e o r032 6 a 2465 > o » drs JO e wv IOII e wv 2647 e e, e 8 72 e « IOS o ew 2497 eo > e 3513 I4 « e- I207 e.. 2564 « e v 3771 ` 76 « .- I2QI « .e.252I.e « eo 3728 ` 78 e w: 1198 $ ( - e e ° 3638 On neen eed bedroegen deeze a Jaarenderhalven. . .. 31976 ‘en het middelgetal 3553 toont, dat het getal der Inwooners jn deeze 16 Jaaren niet noemenswaardig verandert, maar ‘ftandvastig het zelfde is gebleeven , in weerwil van de Jaar- Iykfche vermindering, door de aangetoonde fterfte van r uit de 25, deedt my myne verwondering hier over denken, dat de oorzaak daarvan , waarfchyunelyk ‚in het grooter getal ge- borenen zou moeten gevonden worden. De vermaarde Heel- meester F. de Reus, Stads Vroedmeester te Harlingen , myn zeer geachte Vriend , hadt de goedheid , my de Lyst ter hand te flellen der Kinderen, die, maandelyks doot de Vroed- vrouwen gehaald , aan hem, op bevel der Magiftraat , moet opgegeeven worden,. , Dogters aninantassn W aaeain U In den jaare Levencig Dood Levendig Dood Kinderen 1274 | 137 |. «| 164 |. 9 | 330 75| 164 lee el 166 |. 9'.| 339 26 | 157 |. Bel 147 |. 3.] 312 77 | 183 |. Iel 172 |. 2.| 358 78 | 185 |. 3.| 164 |. 6.| 358 79 | 16E |. 4. 166 |. Bel 336 80 | 201 |.. el 174 Iesel 375 81| 280 !. 7.| 156 |. 6.f 49 in8jaar: 1388 | 20 | 1309 40 | 2757 Dus 1408 Zoons en 1349 Dogters. Zoo VAN. PETRUS CAMBRER. MA Zoo, dat “er °s Jaars 3445 Kinderen geboren worden, tegens, 322 Menfchen, die volgens $. 2 te Harlingen (terven. Waar pit blykt, dať de popujatie of Volkvermecrdering, en der- alven de vruchtbaarheid aldaar in evenredigheid nog groos wer is dan de fterfte. ` . Ten tweeden blykt uit deeze lyst, dat het getal der Zoo- pen tot de Dogters, in die Jaaren geweest is, als 1,403: 1349; dat is :: 14 : 13 naagenoeg; = ’t welke met de Aan- merkingen van Derham, in zyne Godgeleerde Nat. wel overeenkoomt; echter; meent de Heer Price ib. P: 435 » dat men over geheel Europa de Jongens .tot de Meisjes mag Bellen :: 20:19. §. 6. Niet weinig ben ik onderwylen verwonderd , dat er zoo veele Kinderen dood geboren worden , en wel zoo, dat, het getal der Meisjes eens zoo groot is „als dat der Jongens,. als 40:20. Daar wy anders het tegendeel gewaar worden « omdat de Jongens, doorgaans grooter, zwaarer, en dikker van hoofd zynde , meerder tegenftand ontmoeten by de ger boorte, en dus meerder fterven eer zy ter wereld koomen, De Heer Price heeft van gelyken, in de Philof/, Tran/. Vol. 65. A, XLIII, p. 436 aangetekend, dat het getal der dood geborene Jongens in Stokholm is tot dat der Meisjes :: 103, ` 7 > en over geheel Zweden als 4 : 3, het welke myne verwon- dering over Harlingen volkomen bevestigt; en doet zien, dat de phyfique , of natuurlyke, oorzaak daar van behoorde naagefpoord te worden. A, 7 Het getal der tweelingen is mede zeer verfchillend geweest, want er wierden geboren Âo,1775. g maalT weel.Dogters. 76. 4 . « dito. Ze O 78. 1 . >. dito. 79. 2 .- … dito. - Bo, 2 e > dito. 81. 8 naam. 4 dito. 2 maal Zoons.2 Zoon enDogter, Het is aanmerkelyk , dat byna overal de tweelingen meest beide Meisjes zyn, zeldzaam Jo ens, en nog zeldzaamecr Jongen en Meisje ; onderwylen heeft deeze toevalligheid gee- ne betrekking op de vruchtbaarheid van een van beide, ik heb ééne Vrouwe gekend , eene tweeling , welk o levendige , welgemaakre Kinderen voortgebragt heeft, of fchoon zy met een broeder te gelyk geboren was. $. 8. Het is onderwylen , noodzaake!yk , dat wy de pro- ta portie der geftorvene te Harlingen, as eene Stad genocg- zen aas AANMERKINGEN zaam, voor $ ín Zee gelegen, vergelyken met Franeker, en Leeuwgarden , beide midden in een vrugtbaar , en hoog Land gelegen. Wy hebben gezien $. 2, dat zy te Harlingen zyn, als 25:1, te Leeuw. volgens $. 3, als 385: 1, en te Fra- neker, $. 4, als 35: 7, welk verfchil op zoe klein eenen afltand zeer groot Ia: en ons te meerder verwonderen zou, indien dergelyk een verfchil in andere Landen van gelyken niet befpeurd wierdt. De Graaf de Buffon Delt in het Supplem. van zyne Nat. Historie; Tom. IV. p. 281 en p. 302. mede gelyk Kersfe- boom , het getal der levendige in Frankryk als 35 tot r doo- den, zelfs voor Parys, dog geenzints voor Londen. Ook berekende de Heer Petty die proportie als 30: 1. Dog de Graaf de Buffon meent,dat'er te Londen uit 31, één (echt Jaarlyks , maar np het land in Engeland uit de 33, één. Mischien hangt dit groot verfchil , tusfchen die beide Ryken geheel af van de grootere zuiverheid der lucht, in Frankryk. ` ` " De Heer Price is zeer omftandig hier omtrent , in de aan- gehaalde verhandeling over het verfchil omtrent de duur- zaamheid van het menfchelyk leven: in de fteden en der. en, of gehugten op het land. p: 424. ibid. Daar zouden D n Stokholm by voorb. fterven jaarlyks van 19 I. ` Romen. ° e . ot 1, Het Ryk van Zweden . . MW I. Te Madera e e ° ° kal — Te " Le Pais de Vaud . . . 45 — I. Achworth in Jorkfhire . , A7 I Die beroemde Man befluit met rede p. 426. dat de pro+ portie der ftervende Menfchen jaarlyks grooter is in de grovte Steden, naamelyk: als 1 : 19, of : 22. en 23. in de middelmaatige E 524: :* 28. - op het Land . . ew 8% 1540: SE: So. … ` „Hy fchryft de oorzaak van dat groot verfchil toe aan de weelde, eu ten tweede aan de vuile en bedorvene bucht der groote Steden. Het welke door den Heere Percival mede bevestigd wordt, Phil, Tran/. vol. 64, part. LR Ep, 59. die ‘er opzettelyk byvoegt, dat, of fchoon de fterfte in de Stad Manchester is :: 1 : 284, en ‘er de gebonrtens zyn :: I : 25. Echter te Mouton niet verre van Manchester, uit een getal van 68 flegts 1 jaarlyks zou fterven „en dat Ter 158 Kinderen geboren worden, tegens 57. dic jet fterven, p Ai. "Tt welk nog die: van Harlingen verre overtreft, zynde ‘als 344 : 322. | a Iy VAN PETRUS CAMPER. | 229 Hy voegt ‘er by , dat de Inwooners van Mouton meest al- łe Boeren, en beroemd zyn wegens naarftigheid en fober leven. Oe Dr. Percival bedient zig daar en boven nog van het ge. zag van den Heere Muret, om te bevestigen ; dat de Dron- kenfchap jaarlyks meerder Menfíchen wegfleept , dan alle de pleurisfen , koortfen en kwaardaartige ziektens met malkan- der. p. 66. ` | Hoe zeer ik overtuigd ben, dat maatigheid het gunftigst is om lang en gelukkig te leeven, kan ik dit evenwel op al- le Steden niet toepasfen. Te Harlingen leeft men voorzeker niet onmaatiger dan te Franeker, of te Leeuwaarden; en echter is de fterfte daar jaarlyks zoo veel grooter, en wel afs 38: 35 en 25. Dit is te klaarer te zien uit de vrugtbaar- heid, die, niet minder dan het lang leven, aan de gemaa- tigdheid geëvenredigd is: wy hebben immers getoond $. 5. dat het jaarlyks getal geborene. te Harlingen is :: 344. tot de ftervende 322. en te Franeker als roo: 1oo. Het moet derhalven gezogd worden in de ongefteldheid der lucht, en wel in die der Zeelucht , althans die fchynt te Ssokhroten even ongunftig ja nog ongunftiger te zyn dan te Harlingen, om dat de fterfte aldaar, tot die van Harlin- gen is :: 25: 19. , e $. 9. Uit het gene aangetoond is, blykt , 1°. dat de gron- den waarop de Negotiatiën van Lyftenten, van Tontines, van Weduwe Fondfen en dergelyken gebouwd zyn , eerst onderzogt moeten worden, in yder gewest afzonderlyk , zat men de kanfen met eenige zekerheid berekenen, zoo wel voor de beleggers, als voor die beleggen willen. 2°. Dat het van veel gewigt is voor de Regeering van yder Stad, en derhalven van ydere Grietenye, en dus voor de geheele Provintie , nauwkeurig te weeten , niet alleen het getal der jaarlyks geftorvenen , maar teffens, op welk een ouderdom de fterfgevallen geheurd zyn. - an, Welk eene evenredigheid ’er plaats heeft omtrent de geboortens van beide geflachten: want of fchoon ‘er over het geheel meerder jongens dan meisjes geboren worden , vindt men nogthans byzondere vlekken , en gewesten , die , volgens de Waarneemingen van den Heere Percival, ib. p. 62. 63. en de Buffon, p. 296. veel meerder meisjes dan jon- gens opleveren, Ook waren , volgens.de Waarneemingen van 1). Haygarth. Phil. Tranf. Wol. 64. N°. VI. p. 77. te Ches- zer de geboortens der jongens tot die der meisjes : : 192 ; 229. e I0. `~ 839 … AANMERKINGEN: ‚ $ ro. Om de populatie , of volkvermeerdering derhgten zoo veel mogelyk te bevorderen , behoort er gelet te wor- den op den phyliquen invloed der Luchtsgefteldheid van her weder, koude, en byzonderen aart der lucht; omdat , vol- gens de Waarneemingen hier omtrent in andere gewesten genoomen, dit alles op de volkvermeerdering zoo groot een invloed heeft: niet tegenftaande bet daarom overal nog waar blyft, dat moeijelykheid van beftaan , de duurte naar melyk van levensmiddelen, en andere noodwendigheden , als mede gebrek aan verfchooning, altoos fchade doet aart dezelve; gelyk blykt uit de vondelinghuizen in Frankryk , daar A van de kinderen, of go van de roo fterven ecr ze één jaar oud zyn. , Zwaare winters hebben mede invloed gehad op de vrucht- baarheid, hoewel minder in ons land, dan wel elders , at, thans het is my uit de fterflysten niet gebleken. $. 11. By deeze gelegenheid is het niet orflienflig iets te m | zeggen omtrent de populatie van de Provintie van Friesland er algemeen. , De wydberoemde Hoogleeraar N. Ypey, merkt op in zyne prysverhandeling over den uitvoer van het Hooy, p. 27, dat "er in den jaare 1744. in deeze Provintie geteld zyn 135, 133. Inwooners, verdeeld over 36, 947. Huisgezin- nen; zoo dat in yder Huisgezin zig bevonden 3! menfchen. Waar uit volgt, dat de vruchtbaarheid , of liever de popus, latie over de geheele Provintie zeer klein is, in vergelyk van andere landen, zelfs van Harlingen. _ Misfchien fterven "er de kinderen te jong, en boven de gewoone proportie? want of fchoon men wel over het al- gemeen ftelt; dat de } van de kinderen fterft onder de 5 jaar , zoo verfchilt ook dit getal aanmerkelyk op veele plaatzen want de ! fterft te Londen onder de 2} jaar. te Weenen . Se te Norshhampton to. te Chester . . 20, |. volgens de nette aantekeningen van den Heere Haygarth. ib. p. 69. ‚Eene goede en` warme luchtgefteldheid brengt van gely- ken veel toe tot de vruchtbaarheid en volkvermeerdering… Friesland is voor een groot gedeelte waterachtig , koud, laag , en voor nog grooter gedeelte omringd van de Zee, cn blootgefteld aan de W. ZW , NW. en N. winden, die al meest in een jaar alhier waaijen , en alle uit zee koomen : het a de O. en ZO, alleen die over land koomt , vooral. de Z.O. die waarfchynelyk ook daarom de aangenaámfte is. Bin- VAN PETRUS CAMIER. 432 Bimen in de Provintie, vooral aan de Z. en ZW, zyde, zyn zeer. veele meiren , zoo dat er de lucht over het geheel zoo gunftig niet fchynt, als wel in andere Landen. - In Frankryk rekent men yder Huwelyk op 6. kinderen op ‘het land, en flegts op 4. in Parys. Dog op het Land zel- ve en in de Landfteden is het niet even eens gelegen , gelyk men uit de uitmuntende waarneemingen, van den Graave de Buffon , ib. p. 285. 290. kan opmaaken. i Over het geheel hebben de Burgerlieden overal de meeste kinders. « ‘In Manchester zyn ‘er volgens Dr. Percival, ib. p. 54» 6416. Huisgezinnen „en 27.246. Inwooners; zoo dat er in een Huisgezin 44 zielen gevonden- worden; te Bolton vindt men ‘er Ai, in Bury A, ib. p. 60, en 6r.. §. 12. Het is daar en boven zeer aanmerkelyk , dat, of- fchoon ’er in Friesland zoo wel als op de meeste andere plaatzen van Europa meerder jongens, dan meisjes , geboo=- ren: worden , echter op meest alle plaatzen het getal der. Weduwen dat der Weduwnaars verre overtreft. Dr: Per- cival ib. p. 55. merkt op, dat het getal Weduwen te Man- chester dubbeld is aan dat der Weduwnaars. De’ Heer King ftelde „volgens Kersfeboem , Proeve van Politique Res kenkunde. p. 11. $. XV. in 100,000 Zielen. 1500 Weduwnaars. 4300 Weduwen. Dat is als 1 : 3. Dog in Londen 2009: 7000, 3: 2: 7. Pe 14. §. 3. Te Amfterdam 4218 Weduwnaars: 13.858. Wee duwen, dat is als 1:33. ib. p. 29. §. X. En in Gouda, :: goo: goos: 1: 3. ib. pe 4I. l Op het platte land vindt men van gelyken wel meerder Weduwen , maar niet in zoo groot eene proportie: de Heer Price ib. pe 434. ftelt het getal der Weduwen in de fteden, tot dat op het Land. : : 16 : 11., enz. Deeze aanmerkingen zoude ik veel verder konnen uitbrei- den, en aantoonen, hoe eene langduurige oplettenheid te Parys geleerd heeft, dat getrouwde lieden langer leeven dan ongetrouwde „en dat de kloosterlingen , van beider geflacht , merkelyk korter leeven dan de ongetrouwden, die hunne vryheid hebben. Dan, alleen voorgenoomen hebbende ee- nige byzonderheden van Harlingen met betrekking tot Fries- land onder het oog van myne Landgenooten te brengen, ten einde te doen zien, dat het tot het goed beftier van een Land behoort, om op alle deeze gebeurtenisfen te let- ten; zoo fluite ik deeze, in hoope, dat andere hier door aangefpoord , dit weezenlyk ftuk verder, tot’ algemeen nut deezer Provintie, zullen uitwerken, AAN- 232 | — AANMERKINGEN ` ’ EE ; l , AANHANGZEL, tot de berekening van het fchynbaar getal geftorvenen te Har- lingen, in den Jaare 1779. Als ik in de §. 3, het getal Inwooners van Leeuwaarden, op 12000 berekende, oordeelde men, dat ik, waarfchy- uelyk , het getal te gering gefteld hadde; omdat mer in ae Geographifche befchryving des Aardkloots , door den Hee- re- L. F. Krayenfchot, in den Jaare 1772 uitgegeeven , het getal derzelve , op bladz. 391, tot 14.270 gefteld vondt.. Het was derhalven der moeite waard, dat ik het getal wooners van geheel Friesland op nieuws overzag, En met de Cohieren der Specien van verfcheidene faaren vergeleek. Volgens Krapenfchot ə wáren Volgens de Specie Cohieren er in den Jaare. zyn er aangegeeven. Ao. 1748. Inwooners. Ao- 1762. GeheelcHoofd, Halv. Hoofd. te zaamen. Gerwbheld. te ` Leeuwaarden. 14.270]... 2.786 2685 | 5.371 | 10.742 Harlingen. | 7-404|... 1.061 2.366 | 3.427 | 6.854, Sneek. 3.958 |... 788 1.414 2.202 4404| Franeker. 3.671 |... 676 960 | 1.636] 3.272 Workum. 3.063 |... 562 1.144 | 1.706, 3.412 Bolswerd. : 2.878 |... |© sio | 1.074 | 1.584 3-168 Dekkum. - ` | ° 2676]... 674 1.043 1.717 | 3.434 Hindelopen. 1915 |... 192 539 231 | 1.462! Staveren. 1.390 |... 200 593 793| 1.586 Tist. 989|... 209 335 544| 5.08 Sloten.: 436 j... E 192 244 488 Inde 1 Steden. 42.650 7710 12.245 19.955 | 39.910 Ao. 1748. | mna waten `.: f is Friesland. 135.195. Aeizóa.l 26.903 45.135 | 72.038 | 144.076 Ao. 1778. in Oostergo. 9826 14210 | 24.036 | 48.072 Westergo. 9886 0167 | 20.053 | 40.10 Z. Wouden. 525P 11457. | 16.701 | 33.402 Steden. 8723 "12748 | 21.471 | 42.942 33.685 48.576 | 82.261 | 164.522 ' f ` Áo. 1779. -D a - Volg. den Heere rev , in Friesland.| 33.480 | 48.619 ' 82.099 | 164.198 bl. 25. —— —- | Vole ei "A VAN PETRUS CAMPER. 233 Volgens dé Lyst van den Jaare 1748, was let getal In- woonders van het Quartier der Steden, 42.650 Volgens myne rekening in 1778 42.942 Dog in den Jaaré 1762 flegts 39.910 welke te zaamen geeven 125.502 Door elkander ` "` 41.834 Inwoonerss Cm egen ng Onderwylen blykt, uit het gecumuleerd getal gehecle eg halve hoofden; verdubbeld, dat het meer dan het waare getal Inwooners uitlevert; en derhalven ik te voren niet kwalyk gerekend hebbe. ) Het zy de Inwooners in Friesland, zedert den Jaare 1748, dat je, in 30 Jaaren, zoo mocrkelyk vermeerderd waren als van 135.195, tot 164.522. En, derhalven, met 29.327 Menfchen; welk getal waarfchynclyk te groot is. De Hoog Gel. Heer N. xrpey, die zyne rekening om- ftandiger , dat is, uit de vergelyking der Huisgezinnen en Hoofdgelden tot elkanderen, heeft opgemaakt, telt het gc- tal der vermeerderde Ingezetenen in 28 Jaaren, tot Ao. 1779, Op 16.888. En aldus het getal der Inwooners, te gamen van 135-195, vermeerderd tot 152.021. Zie bladza 28 zyner Prysverh. over den Uitvoer van Hooi. 