Vervolg van Mr Johan Van de Water's groot plakkaatboek s'lands van Utrecht : Van de vroegsten tijd af tot het jaar 1805. Door Mr C.W. Moorrees, en Dr P.J. Vermenlen. 1
in Amuson et Almere ad jus regale pertinuerat, | 72; bij Heda, р. 195; bij Matth. de nobil. p. 218 censum, qui vulgariter cagschuld voca- | еп in Mieris Gr. Charterb. I. D. Ы. 181. tur” En: „Villam Amudam, in quantum prius ad] Wiens inhoud, als zeer aanmerkelijk zijnde, men Ecclesiam Trajectensem non pertinebat, cum om- | niet kan nalaten hier kortelijk voor te stellen: nibus ad eam pertinentibus talegue teloneum, quod ` Na dat dan de Keizer te kennen gegeven had, Prius comes Walger in eo exigebat loco.” Heda, | dat bij sententie van de Rijksvorsten, te Frankfort pag. 57. gewezen, verstaan was dat hij zelf geen recht had Eindelijk zo ziet men dat Keizer Filips de tweede | eenig verlof tot tollen, ten nadeele van anderen, aan Bisschop Theodericus de Are toestaat teloneum, ` te geven zegt hij: quod ex concessione Imperatorum sive Regum ab an-{ „Quare cum de Comite Gelrensi super teloneo, tiquo tenuit in loco, qui Gana dicitur, in alio sibi | „quod se a nobis asserit tenere, clamor conque- Commodiori loco constituendi, in het privilegie van | „rentium non modicus aures excellentiae nostrae den jare 1200, bij Heda, bladz. 187. „pulsaverit, sub obtentu gratiae nostrae eidem Weshalve het eene allerzekerste zaak is dat de | „Comiti dedimus in mandatis, ac penitus prohi- 164 „buimus, quod nullum teloneum apud Arnhem „vel Oesterbeke seu. Lobede, vel in quocunque „loco super Rhenum deinceps acciperet, vel ha- „beret, non obstante aliqua Warandia, quam ве „dixit habere, nec aliquibus literis obviantibus a „nobis vel praedecessoribus nostris impetratis, super „his literis apertas universis eis inspicientibus de- „Stinantes; verum quia idem Comes in his man- „dato et scripto nostro temere contraire praesu- „mens, postmodum teloneum sibi prohibitum non „solum extorquere, immo etiam, quod gravius est, „in dispendium Episcopi Trajectensis et ecclesiae „Suae homines suos de Daventria et Sallandia no- „vis teloneorum exactionibus apud Lobbeke prae- „sumpsit aggravare Nolentes igitur, ut per violen- „tiam Comitis praefati, Episcopo jam dicto et » Ecclesiae ipsius, occasione praemissi telonei aliquod „praejudicium fiat, ulterius literas, quas super in- » hibitione ejusdam telonei indulsimus, confirmantes „innovamus, ac iterato imperiali auctoritate Wa- „randiam telonei, apud loca memorata, et in aliis „locis super Rhenum, saepedicto Comiti contradi- „cimus. Et ne teloneum deinceps accipiat penitus „inhibemus.” Waarop eene bedreiging des Keizers volgt, indien de Graaf van Gelder ongehoorzaam zijn macht. Ook exsteren op de. aangehaalde plaatsen nog twee brieven van denzelfden Keizer aan den Grave | van Gelder, ten zelfden einde. Iudien men nu de oorzaak, welke gelegenheid tot deze brieven gege- | ven heeft, nagaat, zal men eerstlijk bij van Buchel, in zijne aanteek. op Heda, Ottone І. et IL Epis- copis, nota p vinden: „Causa hujus et occasio ex concessione ab eodem „imperatore comiti facta, cujus exstat apud me „exemplar, cum Henrici ejusdem imperatoris filii „continuatione, qua cum comes Gelriae uteretur, „ad vicinorum et maxime Episcoporum injuriam , „eorundem querelis ad principes Imperii delatis, „ipsi illam concessionem invalidam ac praeter regni „constitutiones impetratam, ideoque revocandam „atque inhibendam judicarunt.” Van die concessie wordt ook gewag gemaakt bij Pontan, Hisi. Gelr. lib. РІ p. 127. „Cujus (Imperatoris) similiter, „biennio circiter post, diploma promulgatum, quo „Gerhardo Comiti concedit telonium, quod fuerat | „Arnhemit ad villam Lobedae, dioecesis Ultrajec- | „tensis transferendi potestatem, ut verba habent „diplomatis, signati anno 1222” Еп een weinig lager: „Cum enim praedia ac clientes, quos apud Sal- „landos in regione Transisalaniae Gerhardus per- „plures habebat, immoderatis exactionibus а prae- „fectis Episcopi premerentur, ac eosdem injustos „exactores tueretur Episcopus, Comes vicissim clien- „tes Episcopi totiusque dioeceseos homines apud „Lobecum, ubi telonium tenebat, per manus in- „jectionem, seu, ut vocant, arresto detinuit.” Hoe weinig nu de zaak des Rentmeesters van den Bisschop in Salland, en de bezwaren van den Graaf van Gelder deswege, tot de zaak des questie doen, zo blijkt het egter, dat dezelve schrijver niet heeft kunnen voorbijgaan de handelingen van den Graaf tegen de onderzaten van den Bisschop, op VAN DEN STAAT EN DE SOUVEREINITEIT En dezelve met die brieven vergeleken zijnde tonen aan: Dat de Graaf van Gelderland niet alleen bij sub- en obreptie van de Keizers Frederik I en П eene concessie verkregen had om een tol te Arnhem te hebben, maar ook die naar Lobede te verleggen, en de lieden van den Bisschop aldaar zeer vexeerde. Dat om deze rede de Bisschop van Utrecht zich bij den Rijksdag te Frankfort vervoegd heeft, welke de concessie van de gemelde Keizers, aan den Graaf van Gelder gedaan, verklaarde te zijn boven de macht, welke die heeren competeerde, en dat ver- volgens de Keizer zelve niet alleen de tol van den Graaf te Lobede introk, maar ook denzelven ver- bood {7 eeniger plaatse ор den Rhijn eenigen tol te heffen. Dit wordt ook door denzelfden Pontanus, pag. 125, woordelijk toegestaan : „Interea vero et antequam amicitia inter utrum- „que, Episcopum dico Gelrineque Comitem Ger- „hardam, in totum coaluisset, nihil non egit Epis- „copus apud Fredericum Imperatorem, ut Gerhar- „dum telonis omnibus Arnhemi, Osterbecae ac „Lobecae privaret. Redditaeque sunt litterae im- „periales Gerhardo, minarum plenae, nisi se dicto | „audientem praeberet, et alterae deinde ab eodem „ Ппрегаќоге ad. eum missae, serio denunciantes ut „ab omnibus exactionibus, quae in praejudicium „alterius et praesertim trajectinae dioeceseos ac „subditorum Episcopi institutae essent, confestim „abstineret.” Het blijkt ook, dat de Graaf het vonnis van de Rijksvorsten te Frankfort, en de beveelen van den Keizer, ingevolge dezelve gegeven, wel dege- lijk heeft gerespecteerd gehad. En zelfs in zo verre, dat hij bij een acte van compromis nopens verscheide questieuse pointen, met den Bisschop op den 19. van Wijnmaand 1225 in de Noda of Grebbe getekend, waarvan bij Wagenaar, in zijne Vaderl. Hist. II. deel, bladz. 360 gewag gemaakt word, en bij Heda, bladz. 199, mitsgaders bij Pontanus in omissis p. 939 te vinden is, verklaart: „Sunt et aline caussae diszensionis inter dominum „Episcopum et nos, sicut de theloniis et exactio- „nibus, quas arbitrio non commisimus, sed ipsis „pure et simpliciter renunciavimus.” Weshalve het ten klaarsten consteert dat de Graaf zelve die zaak, de tollen betreffende, niet eens ter arbitrage van de benoemde scheidsmannen wil gesteld hebben, maar daarvan vrijwillig afstand gedaan heeft, Het zal nu verder, na eene zodanige vrijwillige erkentenis van den Graaf van Gelderland, niet no- dig zijn nadere giften en concessien tot het ор- zetten van tollen bij te brengen, of de brieven van Karel IV еп van Keizer Wenceslaus te pro duceren; dezelve kunnen bij Matth. de nobil. lib. IL p. 220 en volg. nagezien worden. Het zal ten opzicht van het cas subject genoeg zijn eenige bijzonderheden van den tol op den Rhijn, omtrent de Marsche, bij te brengen. Wanneer dan in vorige tijden, vóór het verlo- pen van den Rhijn, de stroom nog tusschen de Marsche en Betuwe strekte, is de tol, welke den dezelfde wijze als die in des Keizers brieven aan- | Bisschop op de rivier competeerde, in de Marsche geduid worden. gevorderd geworden, en heeft aldaar een tolhuis 'S LANDS VAN UTRECHT. gestaan, doch is hetzelve tolhuis met de verande- ringen van den Rhijn verlaten, en de tol eerst verlegd naar Rhenen, alwaar ook een tolhuis ge- 1. Bork. 1. Tor, rv. Dees. 105 hetselve ook de rivier heeft toegekomen, en als nog moet behoren, volgens het bekende Conclusum ten tijde van Keizer Adolf, te vinden in Cod. Gelr. weest is, en van welken bisdomstol tot Rhenen ` en bij Mieris, Gr. Charterboek. Men heeft hier- suffisant bewijs bij te brengen is, onder anderen | tegen wel eens van de zijde. van Gelderland eene uit Matth. de fat. et fund. Eccies. p. 403, ех charta | uitvlucht gezocht, en gezegd dat die sententie al- anni 1455: „Wij Gijsbert van Brederode, Elect | leen betrof de Keizers tollen; zekerlijk daarmede „ende Ruwaert van Utrecht, maken cont allen lu- | bedoelende de woorden der sententie „habetque „den: Also die eerbaer Heeren Prelaten, ende | „comitatum eundem, Theolonia, et conductum аё „Capittelen van den Dom, Oude Munster, Sunte | „imperio in flumine praedicto” „Peter, Sunte Johan ende Sunte Marien Kercken Doch wie, die deze deductie leest, en acht ge- nt Utrecht om onse liefden wille verpacht hebben | geven heeft op de wijze, waarop het Bisdom van „Hendrick Valckenair den watertol tot Rhenen | Utrecht aan het recht van tol te heffen gekomen „mit alle zijne toebehoren etc.” Deze Stichtsche tol nu, welke het Bisdom van zo oude tijden competeert, is nog in de zestiende eeuwe te Rhenen gecollectcert, doch bij vervolg naar Wijk verplaatst, en wordt aldaar van wege de Heeren Staten van den Lande van Utrecht ge- heven, zodanig, dat alle degenen, welke te Arnhem, zij, zal twijfelen kunnen, of dezelve aan den Ge- stichte van Utrecht door de gunst van de Keizers gekomen zij of niet. En voorzeker zal niemaud, welke de te voren aangehaalde sententie van den Keizer en het Rijk tegen den Graaf van Gelderland gelezen en over- dacht heeft, lichtelijk durven staande houden dat Wageningen en elders boven de Grebbe in Gel- | dezelve toen ter tijd eenige keizerlijke tol op den derland aan de eene zijde van den Rhijn gezeten zijn, en die van Heusden, Kesteren en anderen, Rhijn behouden hebbe. Ja, zo in volgende tijden de Hertog van Gelder- aan de andere zijde langs die riviere, en zo ver | land met eenige tolgerechtigheid van den Keizer het Furstendom Gelre zich strekt, welke met hunne | mogte gebenificeerd zijn, zo is het- nogtans, vol- koopmanschappen en schepen de rivier op- en at. ` gens de te voren aangehaalde brief van Keizer varen, aan den Heer van den Lande van Utrecht | Frederik, zeker, dat de Keizer geene tollen op de altijd gehouden geweest zijn en nog zijn den tol | rivieren aan iemand konde gunnen ten nadeele van te betalen, ende dat niemand daarvan vrij ende ехешЁ is, dan die van den Heer van den Lande daartoe speciale vrijdom еп privilegie geobtineert hebben. Als daar zijn die genen, welke jaar en dag poor- ters van Utrecht geweest zijn; van Amersfoort, van Rhenen, van Thiel, van de steden Kuilenburg en Schoonhoven; zijnde integendeel onvrij die van Elst en Amerongen en alle andere dorpen, in ’t Sticht van Utrecht liggende, ende ook geheel Gel- derland (uitgezonderd Thiel te voren gemeld) zo als mede tolplichtig zijn die van de Stad en het Graafschap Buren, het land van Kuilenburg met het land van Vianen en de Vaart. En over welke vrijheid nooit anders is gedispo- neerd als bij den Heer van Utrecht. Zo als comsteert uit het proces, van wege het Graafschap Cuilenburg geintenteerd over de execu- tie van den tol voor den Hove van Utrecht, tegen den Procureur Generaal, alwaar eindelijk sententie tot voordeel van de Stad Kuilenburg, maar niet verder, gewezen is. | Zulks consteert ook nog notabel uit zeker ander proces, daarover gemoveerd bij den Tollenaar te Wijk, den Ontvanger van ’s Lands Domeinen van Utrecht, en den Procureur Generaal, gevoegde van з Lands wege, jegens Zweer van Utenweerde, Schout tot Mourik, gedaagde en den Momber van ‘t Furstendom van Gelderland, met hem gevoegde, belangende de wanbetaling van zekere tolgeregtig- heid, bij den voorsz. Utenweerde gepleegd. Welk geschil en transactie deswege in de vorige verdee- linge afgehandeld zijnde, wordt daartoe alhier ge- renvoyeerd. En zal het verder genoeg zijn uit dit alles als een wettig gevolg te trekken, dat de tollen op den Rhijn aan de Kerk of het Bisdom van Utrecht toebehoord hebbende en nog toebehorende, aan Venvore Urn. Рів. І. ‘een ander. | En derhalve zoude eene zodanige latere vergun- ning het oude recht van het Bisdom door eene | vorige en veel oudere toegestanen tol op den Rhijn | еп de daardoor verkregen eigendom op denzelven niet wegnemen. En gelijk tot een blijk van eigen- dom van alle wateren is om dezelve te bevisschen, zo is het allesints notoir, dat de Rhijn op de hoogte van het territoir, des questie, altijd van ouds door of van wege den Bisschop of Heer van Utrecht is bevischt geworden, en niet alleen het midden van den stroom, maar ook de kant van de Middelweerden, mitsgaders alle kuilen en gaten daaromtrent rondom in de riviere gelegen, zonder dat die van Gelderland zich ooit daartegen hebben durven opposeren, (blijkende bij diverse stukken uit de informatien van den Hr. Nicolai, bij Mat- thaeus ter aangehaalde plaatse) maar is de Provin- cie van Utrecht in de geruste possessie gebleven van de visscherij op den Rhijn, wordende dezelve wegens den Lande van Utrecht bevischt door den genen met welken de Magistraat van Rhenen dien aangaande convenieert. En ofschoon alle verder bewijs van den eigendom des strooms onnodig is, nadat te voren het tolrecht op denzelven zo klaar bewezen is geworden, en na hetaveu van Albrecht en Willem van Beijeren, ’t geen te voren uit den brief bij Matthaeus is bijgebracht. Zo blijkt de eigendom der riviere den Rhijn nog mede uit de beleening van zo veele Middel- weerden, als door den Gestichte van Utrecht ge- daan zijn. Dus vindt men in den jare 1525 Hendrik Val- kenaar beleend met den Nyen Greven weerd, met thyns en tienden en met al zijn toebehoren, zo die gelegen is in de Noyen tusschen Wageningen en der Grebbe. Ten tweeden hebben de Stichtsche Heeren ter 42 166 leen uitgegeven zekeren weerd, genoemd het klein weertgen, gelegen in den geregte van Wijk. Ten derden zo is in den jare 1518 Johan Taets van Merten с. s. beleent met den weerd tot de Werdijk, met den Rijsweerd en met alle zijn toe- behoren, zoo als die gelegen is in den geregte van Wijk; zijnde het derdendeel van die zelve weerd te voren door Frederik van Baden al ter leen uit- gegeven geweest aan Cornelis van Meerten, zo als mede uit de brieven daarvän zijnde blijken kan. Ten vierden is in den jare 1618 Berend van Blokhoven, tot behoef des Dekens ende Kapittels der kerke van St Pieter t Utrecht, beleend met een weerd in het kerspel van Amerongen gelegen ende Alemonts weerd genaamd. Nog is in den jare 1525 Josina Willemsdoch- ter van de Poel beleend met een Weerd met alle zijn toebehoren, geheten Johans weerd van de Poel, gelegen in den geregte van Wijk, benevens nog een weerd, geheten die Voele weerd, ende bene- den met een weerd, geheten Elyas weerd. Zijnde met den zelven Elyas weerd in den jare 1518 beleend geweest Willem van Meerten. Dus vindt men ook dat de Heeren en Vrouwen van Cuilenburg al in den jare 1496 met den Steen- weerd, tegen over Cuilenburg, van ouds zijn be- leend geweest, en dat het zelve bij accoord tus- schen de Heeren Staten van Utrecht en Grave van Cuilenburg, van den 15 May 1645, alzo is ge- bleven, niettegenstaande de Grave van Cuilenburg , bij het zelve accoord, van zijne pretensie op den geregte van Honswijk afstond, daar tegen alleen zekere somme gelds genietende. En dewijl dit dan van zo veele weerden consteert, kan het bij een onpartijdig beoordeelaar niet in twijfel getrokken worden of die- beleeningen zijn gedaan uit hoofde van eigendom, welke op die weerden van ouds gecompeteerd hadde, en waar- mede geconfirmeerd wordt de depositie van Mr. Johan van Angeren, in de meergemelde Ínformatien van den Heer Nicolai, bij Matth., daar dezelve de- t zegt, dat hij wel gezien heeft dat het rijs, tt den middelweerd die plag te he voor de stad van Wijk, en die toen al heel vergaan was, van wege des Bisschops, als Heere van den Lande van Utrecht, en tot deszelfs profijte gesne- den is. Dat hij altijd gehoord heeft dat gelijke middelweerden, daaromtrent liggende, altijd van Bisschops wege geaanvaard zijn geweest. Als mede het gedeposeerde van Melis Uit den Eng, dat boven en beneden Wijk diverse uiter- weerden leggen, den Heer van den Lande toebe- horende, die men zegt hier voortijds, als die eerst aanvaard wierden, middelweerden geweest te zijn. Hier kan ook bijgevoegd worden ‘t geen in de- zelve informatien, in de depositie van Gerrit Jansen de Visser, van eenige weerden omtrent Wijk gezegd wordt. Men behoeft niet eens te spreken van het veer, % geen van ouds en nog aan het bisdom van Utrecht behoort, wordende daarvan alleen, voor zo veel het cenigsints in tegenspraak mochte komen, zo als nochtans niet geloofd wordt, overgelegt twee leen- brieven van den jare 1497 еп 1518, en is het zelve altijd, ook tot nog toe, aan de provincie van Utrecht gebleven, waarvan de Stad Rhenen het VAN DEN STAAT EN DE SOUVEREINITEIT zelve op een jaarlijkschen erfpacht zonder iemands tegenzeggen houdt. Maar het recht van eigendom op de riviere den Rijn en middelzanden in dezelve, consteert ten klaarsten uit het exerceeren van jurisdictie op den zelven stroom, zoo als dezelve bewezen wordt door dezelve informatien van den Raadsheer Nicolai. En wel eerstelijk door de depositie van Eerst van Ysendoorn, Raad in zijn tijd van diverse Bis- schoppen, en daarna van zijne Keizerl. Maj., in- houdende dat hij gezien heeft, omtrent den jare 1485, datter van Bisschop Davids wege, als Heer van den Lande van Utrecht, een persoon gehan- gen is geworden op den middelweerd, gelegen in de Lek voor de Stad van Wijk, en dat naderhand, alzo die weerd afspoelde, de galge getransporteerd is op een uiterweerd, beneden de Stad Wijk bui- tendijks, daar men ter date van zijne depositie nog dagelijks justitie deed. Ten tweeden door de depositie van Geerlof van Еск, Schout tot Rhenen, dat in het Quartier van Rhenen, omtrent drie jaren voor date van zijne de- positie, eer hij Schout werdt te Rhenen, een schip beneden Rhenen gelegen was onder Elst, welk daar bleef leggen door twist, die de koper en verkoper van 't zelve schip hadden, en dat hij deposant Schout geworden zijnde, het zelve schip, als onbe- heerd goed, van Keyz. Мај. wege aangevaardt en te koop geveild had. Ten derden door de depositie van Johan Wa- terleer, dat hij daarbij is geweest dat een Over- landsch Schip, welk van de Geldersche omtrent Maurik aan land gehaald was, door bevel van Bis- schop Frederik, bij deszelfs dienaars met macht gehaald en te Wijk gebragt was. Ten vierden door de verklaring van Jan Steven- sen, nopens het exerceren van hoge jurisdictie op een middelweerd en ook omtrent het recht omtrent verdronke ligchamen. Waarbij nog gevoegd kan worden % geen aangaande dit stuk, in de depo- sitien van Antonis van Covelens, Gerrit Janssen de Visser, Mr. Aert Henriks zoon en anderen gezegd wordt. Dater nu maar twee middelen op zijn om de kracht van die informatien te bedisputeren, als: Eerstelijk door te willen staande houden dat die verklaringen tegen de waarheid strijden. Of ten anderen door facta, waaromtrent dezelve deposeren, niet als zaken, waaruit de jurisdictie en hoogheid over den stroom zoude volgen, te admit- teren, Doch wat het eerste belangt, zo moet men, gê- lijk al reeds te voren omtrent die zelve informatien gezegd is, in aanmerking nemen dat die lieden te dien tijde verklaarden omtrent zaken, die van eene publyke notorieteit moesten zijn, als ten zelven tijde nog exsterende, of waarvan het geheugen пор bij een genoegsaem getal menschen konde zijn; dat ook onder die deposanten zijn verscheide personen welke in aanzienlijke bedieningen waren, en 18 € derhalve geene rede om de waarheid van dat ge- deposeerde in twijfel te trekken, of om derzelver getuigenis te reprocheren als door Stichtsche m- gezetenen ten behoeve van hunnen Heer gegeven, ten ware dezelfde facta door contrarie getuigemssen van anderen tegengesproken wierden. 'S LANDS VAN UTRECHT. En wat het andere aangaat, zoo gelooft men niet dat aan de tegenzijde zal ontkend worden dat dergelijke zaken, als hier boven omtrent het exerceren van jurisdictie zijn bijgebracht, gevoegd bij alle andere pointen, welke in het handelen over het recht tot de riviere den Rhijn hier voren zijn geallegeerd en bewezen, nog niets of niet om- | trent de hoogheid van de Provincie van Utrecht over den Rhijn zonden proberen. Want waarlijk zoude men dezerzijds niet weten wat dan daartoe verder gerequireerd wierde, en te min, daar men bij vervolg zal zien met hoe zwakke argumenten men aan de tegenzijde zijn recht op | | L Bork. 1. Тут. rv. хк. 167 1. Dat die van Gelderland aldaar hebben een Schout, met eene Commissie van de Provincie van Gelderland. Zie het boek der conferentien bl. 61. 2. Dat de jurisdictie uit naam van de beide Pro- vincien wierd geadministreerd, en den есд om jus- titie te doen zo wel spreekt van Gelderland als van Utrecht. 3. Dat een persoon uit de Marsch naar Arnhem was gevangen gebracht en ook veele personen al- daar in arrest gehaald waren over contributie. 4. Dat alle neerlagen in de Marsch bij remissie van Gelderland wierden gezuiverd. 5. Dat de Marsch van alle oude tijden, en toen die rivier zoekt goed te maken; en daar men zelfs reeds over de 100 jaar, in de Geldersche lasten de Provincie van Utrecht altijd gelaten heeft in de | gecontribueerd en dienvolgende geresorteerd had, wezendlijke rechten over die rivier, gelijk te voren omtrent de visscherijen getoont is, te dezer plaatse door het schouwen van ligchamen, in dezelve ver- dronken, wordt geadstrueerd, zijnde nog zederd den jare 1718 door het gerecht van Rhenen vier lijken, ìn de rivier verdronken, geschouwen geworden. En komt hier mede in consideratie, gelijk te recht bij de feiten van den Procureur Generaal van Utrecht, in den jare 1560 overgeleverd, geremarqueerd is, dat tot eene preuve van den Stichtschen eigendom, beide der riviere en van de Marsch, zo wel ten tijde de Keizerl. Majesteit geweest is Heer van den Lande van Utrecht, als van te voren, bij tijde van de Bisschoppen, veele en diverse delinquanten ge- vangen en geapprehendeerd zijnde in de Marsche, bij den Schout zijn doen voeren over den Rhijn- stroom, in de gevangenisse te Rhenen. Want indien die rivier en de stroom van dien geweest hadde territorii vel jurisdictionis Geldriae, en voor zodanig geagt en gereputeert hadde ge- weest, zouden de voornoemde delinquanten, als wezende op eene plaatse daar de Officier geene jurisdictie hadde, dit wel hebben geallegeerd. En zoude ook de Hertog van Gelre van de Bis- schoppen, als Heeren van den Lande van Utrecht, niet geleden hebben dat men de delinquanten, in de Marsche geapprehendeerd , binnen Rhenen bracht over de rivier, indien hij niet overtuigd ware ge- weest dat de riviere tot het bisdom van Utrecht behoorde. Ende wordt dan hiermede ook het recht van deze Provincie tot de riviere den Rhijn voor ge- noegsaam bewezen gehouden. VIERDE AFDEELING. Behelzende eene wederlegging van de redenen, waarop de Provincie van Gelderland zo wel haar recht tot de Marsch als tot de riviere den Rhijn van tijd tot tijd staande gehou- den heeft. Om nu eerstelijk over te gaan tot het onderzoek der redenen, waarop de Provincie van Gelderland haar recht tot en over de Marsch van tijd tot tijd staande gehouden heeft, vindt men geene oudere argumenten van dezelve zijde geproduceerd dan diegenen, welke in de registers nopens de besoig- пез voor Heeren Gecomiuitteerden van Hun Hoog Mog., in den jare 1620 en 1621 gehouden, ver- vat zijn, namelijk: onaangezien de civile jurisdictie tweeheerig was; dat daarentegen Utrecht moest bewijzen ooit eenige acte van hoogheid buiten de gemeene civile juris- dictie op de Marsch gebruikt, ofte ooit, zo lang de Marsch in rerum natura geweest was, aldaar eenige contributie, reëel of personeel, uitgezet of gevorderd hadde. Bij welke argumenten, in de missive van Hof en Rekenkamer van Gelderland van 18 December 1759, nog gevoegd zijn de volgende redenen: б. Dat tot een basis wierd gesteld dat de Marsch ` aan de slinker oever van den Rhijn, en dus in het hart van de Provincie van Gelderland gelegen zijnde, men aan een ander souverein, voor al niet met betrekking tot de superioriteit en daaruit voort- vloeijend regt om imposten te heffen, iets zoude kunnen concederen, ten zij daarvan in rechte kwame te blijken. Т. Dat in de conferentien van 1620 en vervol- gens, wegens de Provincie van Utrecht, geeu het minste bewijs van eenig recht of possessie, во van souverainiteit en criminele jurisdictie, als in het heffen van contributien was geproduceerd. 8. Dat volgens de verklaring van Hof en Re- kenkamer, van 16 Julij 1622, het recht van Gel- derland tot de contributien van de Marsch, met uitsluiting van het Sticht, zodanig zoude beweerd zijn, dat hetzelve bij voorraam aan dezelve was volgd. 9. Dat ook hunne voorzaten toen geene de minste concurrentie van Utrecht, in de crimineele juris- dictie en het regt van pardon, hebben willen ad- mitteeren. 10. Dat dienvolgens, wel verre van een condo- minium superioritatis aan Utrecht te concederen, bij Gelderland altoos deszelfs Souvereiniteit over de Marsch en daaruit voortvloeijend regt van im- posten en pardon, ten krachtigsten is geurgeerd geworden. 11. Dat dewijl het niet te denken was, dat we- gens Utrecht eenig nader bewijs van regt of pos- sessie van eenige Souvereiniteit en van het heffen van impositie te bekomen zoude zijn, men ver- meende dat die van Gelderland, zo wel nu als toen, bij haar wel hebbend regt en possessie zullen moeten verblijven. 12. Dat ofschoon de Marsch in eenige retroacta tweeheerig genoemd wierd, die tweeheerigheid niet verder konde gaan dan tot de civile jurisdictie, | welke bij overgifte of conniventie van den Souve- ‚rein in dominio privatorum konde zijn, daar nog- 168 tans de impositio tributorum over zeker district bij niemand den bij deszelfs Souverein kon worden gedaan. 13, Dat niet zoude kunnen worden aangetoont ` dat, voor of ten tijde van de conferentien in 1620 en 1621, eenige possessoire acten in het heffen van middelen in de Marsch zouden kunnen worden ` aangetoond. En vermits de zaken nu zouden moe- | ten opgevat worden in dien staat, waarin dezelve toen waren, zo zoude ook moeten volgen dat al tgeen dien contrarie zederd dien tijd mogte on- dernomen zijn, niet anders kan worden geconsi- dereerd dan als innovatien in prejudicie van de deliberatien der beide provincien, welke geene pos- sessie, veel min eene wettige possessie kunnen uit- leveren, en dat ook alle aanschrijvingen, ten dien einde gedaan, waarop de heffinge niet gevolgd is, wel een animus possidendi maar geene actueele ie kunnen uitleveren. 14. Dat in 1422 de Marsch reeds als Geldersch en Nederbetuwsch is geconsidereerd, en in de oude registers de Marsch met de daar onder horende pondgoederen, mitsgaders een middelzand over Rhe- nen, onder de Neerbetuwe aangetekend staan. 15. Dat de Amptman van Nederbetuwe in 1544 de zettinge over de Marsch naar ouder gewoonte heeft laten doen. 16. Dat de landen in de Marsch, en zelfs het Rhenensche Veer, in vroegeren tijd de Carthuisers te Utrecht toebehoord hebbende, in de Geldersche schattinge onder Neerbetuwe hebben gecontribueert. 17. Dat de eige ingezetenen dezer provincie zich bij den Raad der Keizerl. Majesteit te Utrecht over VAN DEN STAAT EN DE SOUVEREINITEIT Rhenen residerende, in 1578 hebben gesustineerd dat, ingevolge oud gebruik, de Marsch maar half zoude betalen in alle contributien, en dewijl het haar evenveel moest geweest zijn, in val zij daarvan niet vrij geweest waren, onder het Stigt of onder den Lande van Gelre te betalen, daaruit volgt dat zij ten opzicht van het Sticht vermeenden vrij te zijn. 27. Dat ook die van de Marsch, in oude tijden met uitkopingen eeniger Ruiteren en knegten, hare quote hebben bij geslagen als die van Lijnden, en dus als een Dorp van de Nederbetuwe. 28. Dat ook, wanneer in 1650 de verponding in de provincie van Gelderland geintroduceerd is, niet alleen de Marsch daarin door Gecommitteer- den des Quartiers van Nijmegen, zonder concur- rentie van die van Utrecht, is gequotiseerd en aan- geslagen, maar dat die aanslag is geschied in het geheel en of die Heerlijkheid ten eenemaal onder Gelderland ressorteerde. Om nu dezelve ook in die order te wederleg- gen, zo zal omtrent het eerste point in aanmerking moeten komen, dat die van Gelderland aldaar wel hebben een Schout met een commissie van den Heer of Hoge overigheid van Gelderland, doch dat het- zelve is gekomen bij een accoord, welk reeds in oude tijden tusschen den Hertog van Gelre en Bis- schop van Utrecht gemaakt is, en waarvan in de eerste en derde afdeeling reeds gesproken is, en welks inhoud niet alleen in de feiten van den Pro- cureur Generaal van Utrecht, van den jare 1560, recds vervat is, maar boven al van de wezendlijk- heid van zodanig accoord uit het reeds te voren gemelde Diversorium van Bisschop David van Bour- de Geldersche schatting bezwarende, geaffirmeerd | gondie, zijnde hetzelve het register der Handelin- hebben dat de Marsch in den Lande van Gelre ре- ` gen onder de regeering van dien Bisschop, en legen was. 18. Dat zelfs bij zekere affirmatie en depositie, ter requisitie van de Provincie van Utrecht afge- geven, geconfesseerd word dat de onderzaten van de Marsch bij den Hertog van Gelre geschat wier- den en niet en contribueerden in de beede van Keizer Karel als Heer van Utrecht. 19. Dat de Heeren Staten der provincie van Utrecht uitdrukkelijk gestendigd hadden in geene ie van contributien te wezen, terwijl de Gel- dersche die alleen kwamen te trekken. 20. Dat in 1522 de pondschattingen over de Marsch onder de Neerbetuwe waren aangeslagen. 21. Dat vervolgens ‘de Amptman van de Neer- betuwe, in 1524, beide de Scholten van de Marsch geordonneerd heeft om de goederen van die van Rhenen, onder de Marsch, in toeslag te nemen. 22. Dat hij ook, in 1529, uit bevel van den Hertog van Gelre, beide de Scholten gelast had den Marschdijk te maken. 23, Dat ook de penningen van de Marsch, door den Hertog van Gelre geëischt, door of namens den Amptman van de Nederbetuwe zijn ontvangen. 94. Dat de Marsch in 1593 in de brandschat- tinge van Nederbetuwe had gecontribucerd, en dat dezelve aan den Schout van Ingen, en dus aan een officiant van de Nederbetuwe, waren overgeteld. 25. Dat de Schatbeurder en Ontvanger Generaal van de Nederbetuwe den ontvangst gehad had zo wel van de Marsch als van de andere Dorpen. 26. Dat zelf de Heemraden van de Marsch, te dienvolgende van dezelfde kragt en geloof als de oude en nieuwe registers zo van deze en Gelder- sche als andere provincien, in welk accoord dan ook de origine van het stellen van zodanigen Schout gevonden word: „Dat namelijk om ongeluk te ver- hoeden, de Hertog eenen Schout bij des Bisschops Schout zoude zetten, mer des Bisschops Schout zal hem eeden, den Bisschop end erfgenoten end nabueren bij hoere regten end oude gewoonte te halden. Ende des Bisschops Schoute zal die woirde in de bancke voeren.” Zo dat het niet uit een oorspronkelijk regt van den Heer van Gelderland tot de Marsch is, dat aldaar een Schout van zijnent wege is, maar alleen uit de gemelde overeenkomst, welke daarom ook zo veel te meer geloof verdient, om dat de zaken, die notoir zijn, precies zo gesteld zijn als daarin vervat is, en met welke het gantsch anders zoude moeten gelegen zijn, indien het sentiment van de tegenzijde, dat namelijk de Marsch onder de op- perheerigheid van Gelderland behoorde en van ouds behoord had, waar was, want als dan zekerlijk de Schout van de Geldersche zijde geen zwijgenden Schout zijn zoude, maar wel de eerste plaats 10 den rechtbank aangenomen hebben. W Wat het tweede argument, omtrent de admint stratie van de justitie uit naam van de beide Pro- vincien, betreft, kan men dezerzijds niet zien hoe hetzelve tot een fundament van het sustenn der provincie Gelderland kan bijgebracht worden ; want indien hetzelve waar is, gelijk geschiedt, 20 З LANDS VAN UTRECHT. is het notoir dat deze Provincie immers zo wel tot de opperheerigheid van de Marsch is gerechtigd als de Provincie van Gelderland, ten minsten zal men geen bewijs kunnen bij brengen dat in eenige plaats uit de naam van iemand, die niet meer dan de civile jurisdictie bezit, de justitie geadministreerd wordt; men kan van deze zijde veel gemaklijker de zwarigheid, die uit zodanig argument tegen het totaal recht dezer Provincie getrokken word, oplos- sen, met namelijk onder het oog te brengen hoe gemaklijk, de Hertog van Gelre eens een voet in den rechtbank van dat territoir gekregen hebbende, de Schout deszelven van tijd tot tijd zal gezogt hebben zijn gezag in dezelve te doen aangroeijen. Ondertusschen houdt men dezerzijds dat stuk van de administratie van justitie uit naam van beide de Provincien voor eene zaak welke van de Gel- dersche zijde niet heeft kunnen ontkend worden. Betreffende het derde argument, omtrent het voc- ren van een persoon gevangen naar Arnhem, is reeds bij de Heeren Gecommitteerden dezer Pro- vincie in den jare 1621 in № algemeen ontkend, gelijk ook met veel grond in t algemeen ontkend kan worden, doch hebben die van Utrecht daarbij gevoegd dat indien het al waar mocht zijn, zulks konde geschied zijn ter zake van contributie, na dat Keizer Karel in den jare 1531 verklaard had dat de halve schatting aan Gelderland behoorde, gelijk de Geldersche Gecommitteerden als in éénen mond ten zelve tijde ook bekenden. Want tot een blijk dat men die uit der Mar- sche te Arnhem niet met recht konde gevangen houden, produceert men te dezer zijds een extract uit het 2. Memoriaal boek ‘s Hoofs van Utrecht, zijnde eene depositie van twee personen, welker eene zelfs gevangen naar Arnhem gevoerd was, 1, Boek. 1. Tir. 1v. Deer. 169 die van Gelderland, in de Marsch, niet is geko- wen uit een oorspronkelijk recht van den Hertoge van Gelre op de Marsch, maar uit het meergemeld accoord tusschen den Hertog van Gelderland en Bisschop van Utrecht, welk accoord naar alle waar- schijnlijkheid gemaakt is tusschen Johannes van Diest en Reinoud, zoon van Gelder, in den jare 1323 of 1330, па de uitspraak van den Heer van Beaumont en den Graaf van Loden over de ver- schillen welke de Bisschop van Utrecht en de Graaf van Holland hadden met die van Lienden en met Reinoud van Gelder, want na dat die van Lien- den het huis den Tollenburg, dat des Bisschops was en niet anders kan verstaan worden te zijn dan den Tollenburg in de Marsch, hadden afge- worpen, verbleef de Bisschop van Utrecht, toen Frederik van Zyrich, benevens de Graaf van Hol- land, in de uitspraak over de verschillen die zij hadden met die van Lienden, Reinoud van Gelder en hunne helpers, aan Jan van Henegouwen, Heer van Beaumont en den Graaf van Loden, gelijk ook Reinoud, zoon van Gelder, deed, volgens de compromissen daar van zijnde bij Mieris, Gr. Chart. Boek, П. D. Ы. 221 en 222, en de aanneeminge van de arbitrage ibid. Шайт. 220, en waarop de uitspraak van die Heeren is gevolgd en te vinden bij Mieris, ter aangehaalder plaats, bl. 206, waarbij die van Lienden gecondemneerd wierden den Dul- lenburg, Dollenburg of Tollenburg, dat zij hadden helpen breken, weder te maken. Hierna vindt men dat in den jare 1323 een verdrag is gemaakt tusschen den Bisschop van Utrecht en Graaf van Gelre, ten tytel voerende: Compromissio inter Dominum Episcopum et Comi- tem Gelriae, datum anno Domini millesimo tijs xxiij, dat ook in den jare 1330 een nieuw vredesverdrag met des anderen getuigens zoon, en die beiden, | gemaakt is tusschen dezelve Heeren, ten tytel heb- toen zij zeiden uit der Marsche te wezen, ontsla- | bende: Nova compromissio amicitiae inter Domi- gen wierden kostloos en schadeloos, dat zij vrij mochten te huis trekken. Wat het vierde argument, dat alle neerlagen in de Marsch bij remissie van Gelderland gezuiverd wierden, betreft, zoude vooreerst moeten ingezien worden den tijd wanneer zulks geschied is, en ver- trouwt men dezerzijds dat het dan zal blijken of in trouble of in later tijden geschied te zijn, maar niet in vorige tijden, wanneer de geheele jurisdic- tie van de Marsch nog des Bisschops was, en bo- vendien is zulks alleen een factum, welk tot geen argument van eigendom over de Marsch kan ge- trokken worden, want het is meer dan eens ge- beurd dat eenige Overheeren remissie hebben ge- geven van delicten in andere territoiren gepasseerd, zo als met verscheiden exempelen, in specie ook van de Heeren van Utrecht, zonde bewezen kun- nen worden, doch welke zaak te zeer bekend is dan dat dezelve eenige probatie nodig hebbe. Aangaande het 5. argument, behelzende (a) het stuk van de contributien door die van de Marsch aan Gelderland gedaan, en (6) de verpligting, welke men op die van het Sticht wil werpen om te be- wijzen ooit eenige acte van hoogheid, buiten de gemeene civile jurisdictie, aldaar geexerceerd of contributie reëel of personeel uitgezet of gevoerd te hebben, moet al wederom in aanmerking geno- men worden dat het heffen van de contributie door Varvora Urr, Рів. І. num Episcopum Trajectensem et Comitem Gelriae, datum anno 1330, gelijk blijkt bij Extract uit ze- ker register van stukken, boven welk geschreven staat: „Ex diversorio Jo. de Diest,” en welk register berust ter kamere van Hun Ed. Mog. de Heeren Staten "a Lands van Utrecht, in welke twee verdra- gen, of ten minsten in een van welke twee, het zeer waarschijnlijk is dat de Bisschop zorg voor verdere invallen der Betuwers zal gedragen hebben, door het toestaan van een voordeel aan den Graaf van Gelder, uit der Marsch te ontvangen, tegen een belofte van bescherming aan de zijde des ge- gemeldeu Grave; immers als men de oorzaak van het zelve accoord, zo als de inhoud daar van in het Diversorium van Bisschop David van Bourgon- die vermeld staat, nagaat, zal men bevinden dat wanneer, door de verandering van den stroom van den Rhijn, die van de Marsch aan de zuidzijde deszelven gekomen waren, die te voren aan de noordzijde gezeten hadden, het Slot den Tollen- burg afgebroken is geworden en de ingezetenen van de Marsche, veeltijds van sommigen uit ende door % land van Gelre gemoeid zijn, also men lig- telijk daarin en wederom komen mogt. Waarna volgt dat hierom die Bisschop en Heer van Gelre, bij wijzen rade, vruntlijk overkomen zijn onder an- deren, dat als de vier hoofdsteden in den Lande van Gelre eendragtiglijk pondschatting gaven, dan 43 170 VAN DEN STAAT EN de Marsch half pondschattinge geven zoude, welke de Schouten aldaar (want te voren was reeds van 't stellen van een Schout door den Hertog van Gelre gesproken) en die Heemraden op heuren eed zou- den uitzetten in de Marsch op % Veerstad, ende dat in de kerken toe Rhenen verkondigen, en dan ` zal °t die Schatmeesters komen ontvangen op °t) Veerstat, ende nergens anders, ende die Schouten ende Heemraden zouden vrij zijn van die halve schattinge. Doch wie niet betaalde zonde uitge- pand worden bij het Gerechte van de Marsch. Te- , gen welke vergunning de Hertog aannam de inge- zetenen van de Marsch te beschermen en voor te staan. En waarlijk, men vindt hier wederom een za- DE SOUVEREINITEIT bleven, en niet meer rechts op dezelve aan den Heer van Gelderland gekomen, dan hem bij 't ge- meld accoord is afgestaan ofte gegost. Het zal aan de tegenzijde moejelijk zijn eene andere rede of grond van recht tot het heffen van deze halve contributie aan te tonen. Het zoude ook iets bijzonders zijn, dat indien de Marsch onder de zelfde opperheerigheid gehoord had, of hoorde, als de naburige landen, welke onder Gelderland resorteren en aldaar de gewone schatting betalen, dezelve alleen vrij zoude zijn van de andere helft dier contributie, zonder dat daar- | voor eenige rede zijn zoude, en men kan daarom- | trent geen praetext nemen uit de situatie van de | Marschlanden aan de rivier, daar immers zo veele menloop van zooveel omstandigheden, welke, of- landen van Gelderland ор dezelfde wijze gelegen schoon het zelve accoord niet origineel te vinden | en daardoor aan een even groot gevaar blootgesteld is, en ook het Diversorium, waarvan hier voor ge- zijn, maar daar zelfs de landen van den Ouden wag gemaakt is, en op welks register de twee Weerd en van ter Leede, die precies ор dezelfde verdragen tusschen den Hertog of Grave van Gel- | hoogte aan den Rhijn liggen eu niettemin aan over- der en den Bisschop van Utrecht van 1323 en 1330 | stromingen subject zijn dan de Marschlanden, de vermeld staan, vermist zij, geene twijfeling bijna | gewone verpondingen betalen. overlaten, of het zelve accoord is op een van die Het blijkt dan uit alles klaar dat er eene wet- twee tijden gemaakt, en misschien het eerste door | tige oorzaak zijn moet, waarom die van Gelderland het laatste geconfirmeerd geworden. alleen de halve verponding op de landerijen altoos En om dit alles nog zo veel te meer licht bij geheven hebben en nog heffen, en welke oorzaak te zetten, vindt men bij genoegsaam alle de histo- | hiervoren is aangetoont verschuldigd te zijn aan rieschrijvers de waarheid van de rede om welke dit, het accoord tusschen een Bisschop en Heer van tractaat of accoord gemaakt is, bevestigd, en wel | Gelder, zo men hier meent Jan van Diest en Rei- eerstelijk bij Beka, in vita Freder. IL Episcopi XLIII: Castrenses de Lienden homines sui Episco- patus exactionantes pro magna parte castrum Dul- lenburg incenderunt, qui et aliquoties Rheni gur- смеш transfretantes carredas deferentes Episcopo necessaria captivarant, super quibus molestiis idem Episcopus opportunum imploravit auxilium Reinoldi Comitis Geldriae, quatenus jure debitae fidelitatis sibi subveniret, in vindictam talis injuriae. Sed ессе Reinoldus illustris Comes paulo post a proprio filio suo captus est et Episcopus a desiderato juvamine destitutus est. Vervolgens bij Heda, in vita ejusd. Episc. — Chronicon auctius Joannis de Beka, bij Matthaeus in anal. vet. aevi tom. Ш, p. 210, edit. in quarto. Goudhoeven, Oude Holl. Kronijk op het jaar 1618, bladz. 370. Petit, Chronique, Lib. 3, p. 360. Zie ook Pontanus, Hist. Gelr. L. 6, p. 192. En Slich- tenhorst, Geld. Geschied. op dat jaar. Hieruit blijkt dan ook welke de beginsels en oorzaken zijn van het heffen van halve schattingen door die van Gelderland in de Marsch; op hoe- - danige wijze dezelve moeten uitgezet en geexecu- teerd worden, en wat de Heeren van Gelderland daartegen aan den Heer van Utrecht, met betrek- king tot de ingezetenen van de Marsch verplicht zijn. Men ontkent daarom ook niet, dat zij in den jare 1620 konden en mogten zeggen dat de Marsch reeds over de honderd jaar in de Geldersche las- ten gecontribueerd had, men gelooft zelfs dezer- zijds dat die contributie of halve contributie casu uo toen al gedurende bijna drie eeuwen door die van Gelderland in de Marsch geheven was, maar men ontkend dat dezelve contributie of halve pond- schatting daarom geheven is geworden omdat de Marsch Geldersch was, want na dat dit accoord noud, zoon van Gelder, getroffen, welk men mis- schien in de archiven van Gelderland, indien men moeite wilde doen, wel vinden zoude. En daarom wordt ook alle schatting of impost, welke in de Marsch door de provincie van Gel- derland gevorderd wordt, boven recht gevorderd. Hierom hebben die van de Marsch, ten tijde van het compromis tusschen David van Bourgondie en Karel, Hertog van Gelder, onder hunne klagten ook gebracht, dat men van hun nog binnen ° jaars, dat zij de halve pondschatting betaald hadden, ge- nomen had Rutergeld, dat zij niet schuldig wa- ren, dat men dat hun nam als waren zij Gelder- schen, en dat men hun als Stichtschen gevangen паш; als mede dat die Ашрітап in de Marsch, tgeen Sticht.ch grond was, en ook aan deze zijde des Rhijus, vorderde ruitergeld, bedragende om- trent 70 guld. en bovendien de pachters en der- zelver beesten nog gevangen nam, zoo als blijken kan uit het extract dier klagten. 