Vaderlandsch Museum voor Nederduitsche Letterkunde, oudheid en geschiedenis
Tot hiertoe ontbreekt bet ons aen eene eenigszins volledige geschiedcnis van onze aloude Kamers van Rhelorika. Sedert dat Kops (*) en Gerard (2), hunne verliandelingen , die slechls als eerste poogingen moeten beschouwd worden^ in bet licbt gaven , zijn er bclangryke bydragen geleverd door Willems, Blommaert, Visscbers, Snellaerl, Vander Meerscb, Van Duyse, Vender Straelen, Angillis en andere; docb, de tot biertoe wijd en zijd verspreide bouwstoffen wacbten nog op iemand, die dit alles. bewerke en tot een gebeel vorme. De Klasse der letteren van onze koninklykc Akademie bad , in bare zitting van 6 junij 1853, voor den wedstrijd van 1854, eene prijsvraeg uitgesebreven, waervan de beantwoording de tot hiertoe bestaende leemte moest aenvullen. Men verlangde immers : « Eene geschiedenisvan onze onderscheidene Kamers van Rheto- rika, met aenduiding, zoo veel doenlijk, van derzelver oorsprong en byzondere grondwetten , met opgave, zoo van de werken door de Kamers in bet licbt gezonden, als van de beroemde mannen die er deel van gemaekt hebben , en eindelyk met aentooning van den invloed, dien zy uitgeoefend hebben » (1) Scfiets eener GeschiedenUse der Rederykeren, in de Werken van de MaeUchappy der NedcrL Letterkunde. Leiden , 1774. D. II. (2) Geaabo, Notice sur lea Chambrea de RMlorique, in De La Serna's Memoire hialorique aur la Bibliotheque de Bourgogne, Brux., 1809. (5) Bulletin de I'Academie, 18U3. Tome XX«, 11« partie, bl. 286. — 105 — Jammer genoeg, dcze, wel is wacr voor den bepaelden tijd van een jaer, binnen welkcn de schryver zijn werk moest inzenden , ic veel omvattende prijsvraeg, bleef onbeantwoord. De Klasse echler, in zilting van 8 mei 1854, vroeg op nieuw , voor den wedstrijd van 1855, « welken invloed hebben de Kamers van Rhetorika van Belgie, sedert hare eerste opkomstaf, uit- geoefend?(D » Zoo als de vraeg thands gewyzigd is, maekt zy slechts maer een gedeelte meer uit van die welke in 1853 uitge- schreven was. Wy hopen dus dat de Akademie dit mael in de gelegenheid zal zijn de uitgeloofde medalie toe te kennen. Reeds zal bet hoogstbelangrijk zijn den invloed, welken de Kamers van Rhetorika op de tael , op de letterkunde , op de ver- lichting des volks gehad hebben , aen te toonen , al is het dat ook de byzondere lotgevallen van die gezelsehappen, in verband gebracht met de zeden en gewoonten onzer voorvaderen , eenige merkwaerdige bladzyden zouden opleveren. in afwachting dat de een of andere onzer gcleerden de taek op zich neme om iets volledigs te schryven, zal ik hier meer dan censnog al gewigtige, tot hiertoe onbekend geblevene stukken , roedcdeelen of de aendacht trekken op vroeger gedrukte bronnen, (loch die in latere tyden ongeraedpleegd zijn gebleven. J. IDc DioUeren, te Antioerpen. De Violieren van Antwerpen beklecdden eene voorname plaets under onze vroegcre Kamers van Rhetorika cn het door deze in 1561 gchouden landjuweel, is een dcr hcerlykste feesten, die ooit hier te lande gevierd werden. De veertieii Kamers, die er aen (1) BulUtin deVAeademi/d j 1854. Tome XXI*^, 1>^ partie, bl. 331. ~ 404 — deel namen, deden hunne intrede te Antwerpen met zoo veel leden en met zulke buitengewoone pracht dat men zich heden daervan moeijelyk een denkbeeld kan vormen (^). Alhoewel er reeds veel over bet Landjuweel van 4861 ge- schreven is, kan ik echter bier drie onuitgegeven stukken, die betzelfde betreffen, mededeelen. Het eerste is bet verzoek- scbrift door bet Magistraet van Antwerpen aen Margaretba van Parma gezonden, ten einde voor de St. Lukasgilde of Violieren, bet noodig oktrooi te bekomen om bet Landjuweel te mogen vie- ren. Het tweede is de gunstige apostille of *t inwilligend antwoord van de Landvoogdes op den brief van bet Magistraet van Antwer- pen. Het derde is de opgave door de Violieren gedaen van vier-en- twintig onderwerpen, die voor de vertooningcn zouden kunnen dienen en waeruit er door 's Lands bestuer slecbts drie gekozen werden. Deze tot biertoe ongedrukte oorkonden berusten op 'srijks arcbief te Brussel (^), en bet is de beer Gacbard, die my met bun bestaen bekend gemaekt beeft, waervoor ik bem bier mynen bartelyken dank betuig. Zoo wel de brief van bet Magistraet van Antwerpen, als bet antwoord daerop, bevatten belangrykc byzonderbeden omtrent de voorzorgen waermede des tijds, van wege bet bestuer de tooneel- vertooningen omringd werden. Ook is bet merkwaerdig dat de stad in den brief aen Margaretba gezonden , te kennen gecft dat zy verboopt, door bet vieren van dit Landjuweel, eenigszins vergoed te worden van de groote kosten , die zy vroeger voor bet boudcn der zes vorigc Landjuweelen, gedaen bad. Waerscbijnlyk baddeS. Lukasgilde, tclkenmale dat ze aen een elders in Braband gebouden tooneelfeest ging deel nemen, eene gcldelyke toelage van wege bet Magistraet genoten. (1) Ik vcrwijs dc lezers naer de Spelm van Sinne van 1561 , alsook nacr dc zaek* ryke Geschiedenis (of lievcr Chronijk) der antwerpsche rederijkkamers , door J -B. V'an der Straelbn, opgcDomen in deel IX van hel Taelverbotui j uitgege- ven door dc 111!. Ueremans en Gbnard, en verder naer ccn fraei artikel van den beer Mbrtens, in hel Album der S*. Lukasgilde, Antw., 4854^1855, in-4% bl. 16-23. (2) In dc kist getiteld : Jnvers, affaires de la vilie, 9. — i05 — Men weet dat, tydens hetLandjuweel van 1561, de anlwerpsche Violieren twee in onze vaderlandsche geschiedenis beroemde mannen, aen haer hoofd hadden , namelyk als hoofdman Antonis Van Stralen, beer van Merxem, buitenburgemeester der stad, den zelfden die met Willem den Zwyger bevriend was, en die op bevel van Alva, in 1566, eenigen tijd voordat Egmond en Hoorn een dergelyk lot ondergingen, te Vilvoorden onthalsd werd ; de andere, die als prins van de gilde optrad, was Melchior Schetz, een man, die, met zyne twee breeders Caspar en Balthazar, als een verlicht en mild begunstiger van kunsten en wetenschappen , bekend is. 1. VERZOEKSCHRIFT DOOR HET MAGISTRAET VAN ANTWERPEN AEN MARGARETHA VAN PARMA, IN FEBRUARY ISGO GEZONDEN, TEN EINDE VOOR DE GILDE VAN S. LUKAS OF DE VIOLIEREN , HET NOODIG OORLOF TE BEKOMEN OM HET LANDiUWEEL TE HOGEN VIEREN (^). Madame, Les Bourguemaistres , Echevins ct Conseil de la ville d*Anvers requierent que le bon plaisir de V. A. soil h eux et ceulx de la Con- frerye el Guide de St. Lucas, appcle la Violierey accorder Toclroi par eulx demande : Que, avec saulfconduit, chacun puisse venir en Anvers librement et franchement au jeu de la Rhetoricque, en Brabant appele Lantjuweely qu'ilz sont d'intention d’^riger pour le 3^ jour d aoust prouchain ; car la dicte Guide est oblige vers les autres con- freryes et Guides de la Rhdtorique des autres Villes et Franchises en (1) Capie de la Requite du magistral de la ville d* Anvers , tendante a obtenir ten octroi pour la confrerie de SL Lucas, nommee la Violiere, afin quails puissent Conner lejeu de la Rhetorique , nommee Landjuwcel; fevrier lb(50. — 106 — Brabant et dc Malines , d’eriger le septiemc , qui est le dernier Lani- juweel de la Rhetorique cn Brabant, dont du sixieme ils ont emporte le prix en la ville de Diest, en Tan i54i. Et puisque ceux de Yil- voirde, qui ont eu a Diest le second prix et ont Tannde passe (sans cstrc teiiu) , prevenu ceulx d’ Anvers , ne pouroiont Ics Remonstrans , sans blasine et grande obloquation, plus diffcrer h satisfaire k leur obligation , atlendu le temps de paix , et que plusieurs des auUres villes ou places sont desji tris-mal contents et murmurent, et reprochent aux Remonstrans que ceux de Yilvoirde, avecq leur second prix, les ont piH^ed^. Et ne seroit aulcunement vers iceulx et vers le commun , excusable la dilation, de tant moins que les Remonstrans aiantz cntcndu que aulcuns autres en Brabant pretendoicnt d’^riger cette ann^ le jeu de la Rhdtorique particulier, par eulx aultresfois gaigne, ont d'iceulx requis le vouloir diffidrer pour Taultre annee , afin que Tun ne domageroit k Taulre, et par ce ausi nolifie, que on Uendra le diet jeu en Anvers ceste annee. On requiert, comme on est accous- tume de demander le diet octroi , principalement au respect du saulf- eonduit pour ceulx qui viennent k telle feste, afin que Tassemblce soil tant plus solemnele et plus populeuse, a grand proiiffit des Yilles ct Franchises ou est le diet Lantjuvreel; comme on esp^ que la ville d'Aiivers en son revenu avancera beaucoup ceste annee , par moyen du diet Jeu ; et par ainsi se remboursera de beaucoup et grandz coustz et fraix euz et soustenuz par eidevant a Toccasion de six premiers jeuz preetmens. Par la charte est deffendu dlnjurier et noter quelques Estatz, |H)ur f^viter tous ineonvenients, et que chacun doibt suivre et soi regler, scion les eommeudements ou plaecartz de S. M., et pour plus grande seurcte de ee, les Remonstrans envoiant leurs lettres ct la charte chacun des Yilles et Franchises , pour insinuer le jeu 9 les advertiront qn'ili facent visiter el signer les jeuz, qu'ils pretendent jouer^ |uir eelui qui est ordonn^ ii visiter les livres et jeuz en leur Ville el Frandiise, saiilf que le visitateur liendra secret le mesme jeu, el que^ >enanl ii la feste, ill ne pouroni presenter, ni jouer aultre jeu que le jeu visite et signe. El poura V. A. par Toclroi charger les dits d'Amers de ce que desus, a leur excuse vers les aullres. Tenement que par ce moyen ne voieni les Remonstrants que en Id endrxuel ne pouroil souldrx' auleun inconvenient, mesmes atlendu que diacun est lenu jouer de mol 4 aultre, les jeuz preseotez et visilez. Et par ce espeirni que le dit oelrvn leur ne sera refuse. — 107 — APOSTILLE GEGEVEN OP HET VERZOEKSCHRIFT VAN HET HAGISTRAET VAN ANTWERPEN (i). La Duchesse de Parme, etc., aiant oij Je rapport de cctte Rcqueste el, de Tadvis de ceulx du conscil de Brabant, pour consideration de eealx de la ville d* Anvers, est contente que ceulx de la Guide et Con- frerie de St. Lucas, appellee la Violtere, au dit Anvers, puissent re- dresser et remettre sus Ic Lantjuweel^ selon et pour le terme y mentionne; bien entendu que des tfadnies par eulx advisez, ilz ne pou- ront prendre que Tune de celles suivantes assavoir : Weder experien- tie oft geleertheyt meer wijsheyt bybrengt? — Hetwelck den mensehen meestverweet tot cunsten? — Waerom een rijek gierich mensch meer rijekdoms begeert? A condition ausi que de bonne heure ilz facent advertir toutes les Chambres et Confreries que y doibvent venir, afin que en leurs jeux et ballades ilz ne se advancent entremesler chose quelconque concernant la religion, ni ausi ce que aucunement pouroit lumber au dcsestime du Prince, ses Ministres, Gouvemeurs des villes, et aultres subjeetz et personnes particulieres, ausi de TEstat Ecclesias- ticque ou Seculier, sur paine que si la Confrerie de quelque ville feit le contraire, de perdre non seulement le prix qu’clle pouroit gaigner, mais ausi d’estre cliastiee arbitrairement, et la dite ville privde perpe- taellement des privileges de leurs dictes chambres et confrairies. Et davantaige, que ceulx de la dicte ville d’Anvers, durant la dicte as- semblee regardent de donner ordre et mettre tel guct par la ville, qa’il soit obvye a tous inconveniens et dcsordres que se pouroient mouvoir durant icelle. Ordonnant S. A. au Chancellicr de Brabant dc <urcelenrfaireseelerlettres d’oetroi pertinentes. Fait a Bruxelles, le de Mars 1560. (1) Copie de Tapostiilc misc sur la rcqueste de ceulx d*Anvers sur Percction du Untjuwetl. — <08 — 3. Vien-EN-TWINTtG ONDERWERPEN VAN SPELEN AEN ’S LANDS BESTUEB TEH EBOZE OPGEZONOEN. I. Wat sake dal Roomcn mcest dede triumphcren ? II. Wat da( Roomen mcest dede dccliiiercQ ? HI. Wcder experientic oft gelcertbeyt meer wijsheyt bybrenght ? IV. Hetwclck den mensche oieer verweet tot cunsten f V. Dwelck ’t voetsel der cunsten is ? VI. Wderomme den mensche van tijdelijcke dinghen zoe begheer* lijck is ? VII. Waep deup des menschen dagen meest vercort worden ? VIII. Wacr dcur dcs menschen dagen vcrlengl worden ? IX. Wacrom dat matige rijekdom ’t ineesle geluck dcr werell genaemt wordt ? X. Dwcick den roeeslcn voerspoet in dcser werelt is ? XL Dwelck den meesten tegenspoet in deser werelt is ? XII. Hoe coropt dat dagclix alle dingen verdieren ? XIII. Oft een ghierich mcnsch can versaeyt worden ? XIV. Wacrom een rijek ghierich mensch meer rijekdoms begeert ? XV. Waerom dat rijekdom egeen giericbeyten blast? XVI. Waerom dat d’eynde der blijsschappen onghcnucht volcbt ? XVII. Wacrom dal wcllust beronw voorbrengbt ? XVIII. Waerom dat wellust haer strafHnghe roedebrengt t XIX. Wacr deur dat Roomen tot zoe groole prosperiteyt quam ? XX. Dwcick dc Honarebie van Roomen in voorspoet hiel ? XXI. Wat cuDste aldemootelijckstc in een stadt is ? XXII. Wat ter werelt meer rust inbrenct? XXIH. Waer dcur dc mensche mcest compt lot hoocheyt der werell? XXIV. Waer dcur men den woccker best zoude mogen exlirperen ? By deze stukken was er verder cone kopy gevoegd van de bc- ingskaert acn de Kamers rond tc zenden ; doch wel in de Spelen van Sinne van 1561 , als in dc den heer Van der Straelcn , reeds voorkomt , gcachl zc bier op nicuw le latcn drukken. — 109 — li- Sle fiamer van Si. Aotl)n0, te !2)enbermontie. Nieltegenslaende de strengheid der plakkaerten^ v*el het nog al voor dat onze Kamers van Rhetorika met het gerecht te doen hadden ; in de zestiende eeuw gebeurde zulks echter veel mccr dan in de zeventiende. Het bier volgende sink bewijst nochtans dat de Icden van de Kamer van S. Rochus, te Dendermonde^ in 1679, voor den Raed van Vlaenderen gedagvaerd wcrden, voor het verloonen eener farce waerin zy met de Gentenaren den spot hadden gedreven , en dat wel nil oorzake eener gebeurtenis, die te Gent, tydens die stad door Lodewijk XIV belegerd werd , was voorgevallen. Wat het eigcnlyk was dat den hekel der Dendermondenaren tegen de inwooners van Vlaenderens hoofdstad opgewekt had , kan ik Diet zeggen , daer my de inhoud van die farce , die misschien nooit gedrukt werd , teenemael onbekend is. Of er aen die zaek in den Raed van Vlaenderen verder gevolg werd gegeven, wect ik niet. Ik heb hieromtrent niets meerder, dan het volgende, tot hiertoe onuitgegevene stuk, ontdekt. Het origineel , op parkement geschreven , berust onder my. DE LEDE7C VAN S. ROCHUS WORDEN GEDAGVAERD VOOR DEN RAED VAN VLAENDEREN. De President ende Raedtslieden ’s Gonijnex van Gastillien, van Leon, van Airagon etc., grave van Vlaenderen etc. Gheordonneert in Vlaen- deren , den eersten dcurwaerder van de Gamer van den Raede hierop vcrsochl, Salut. Van weghen de Raeden-Fiscaelen van desen Hove , is ons vertoont dat t’hemlieder kennisse ghecommen was, dat op den van de maent van ougst , binnen der stede van Dendermondc was gherepresentcert seker farsc ende tusschenspcl by die van dc iiO — Gamer van Rocus, binnen derselver stede, iiihaudende deselvc ccne spottighc rcpresentatie van ’t ghone presentclick sonde gheschiet sijn binnen deser stede van Ghent, in bet leste belech daervoorcn ghedaen by de Fransche Croone, dcwelcke niet alleen cn is gheweest tot achtcrdeel van de inwoonders der voorn. stede van Ghendt, maer oock tcghen de waerheyt, seer schandaleus, ende ghemeughelt met seer vuyle dichten ofte discoursen, tot opspraecke van alle dcghone die deselve anschaut hebbende, ende verweckende tot twisten ende tweedracht de insetenen van ander steden ende jeghens de nature van pasquillen, als van een recreatif tusschenspel ofte farsen, directe- lick jeghens de placcaeten van Sijne MajS nacmentlick het ghone van den jaere 160i, staende in den Tweeden Placcaethouck P 28. Ende hoewcl Balliu, Burchmeestere ende Schepenen der voorn. stede we\ • hadden behoorcn alle de voorseyde representation ende ongheregelt- heden te beletten, hadden de verthoonders opghestaen dat deselve Bailliu, Burchmeestere ende Scepenen, naer lecture, de voors. onghe- regelde ende scandeleuse farse soudcn hebben gheapprobeert; t wclck ghemerct, versochten sylieden verthoonders onse provisie, tot laste van de voornoemde represen tan ten midtsg. alle andere, die wy souden oordeelen te behooren ende plichtich vinden; waeromiie soo is ’t, dat wy , aenghesien de saecke voorschreven , u ontbicden ende be- velen van *s Conijnx weghe, daertoe committerende by desen dat ghy dachvaert Jacob van der Doot, Hillewaert dc Clercq, Pieter van Melle, Jan Joos, Dominicus Lannoy, Charel Heyl ende Jacop van Iloorenbcke , to compareren in persoone hier in ’t Hof, t’eenen com- petenten daeghe , omme by hemlieden te commen anhooren sulckcn hcesch, fynen ende conclusien als de voorn. Ghegheven te Ghendt, onder den seghel van de voors. Gamer, den november XVI° neghen en se^^entich. By mijn heeren van den Raede gheordonneert in Vlaenderen. B. Van Overwaele. D. Fiscalis. tl MARIA TEH EERE. — iii III. maria ter eere, te ®enl. De beer Blommaert heeft in bet eerste deel van bet Belgisch Museum (^), eenige belangryke naricbten rakende deze Kamer ge- gcven^ waeruit bet namelyk blijkt dat ze reeds voor 1478 bestond. Diegeleerde verbaelt verder hoe er, ten jare 1509, twist was ontstaen tusscben dc groote gilde van S. Joris cn de Kamer van Maria V eere of ter eere^ waerdoor aen deze baer blazoen, of ten minste de wyze waerop zy bet droeg, betwist werd. Het stedelyk bestuer bemoeide zich met de zaek, en den tienden jany 1510 bepaelden de schepenen de vorm en de dracbt van het blazoen in de volgendc woorden : « De leden van 't gilde van Maria V eere zullen moghen draghen eenen lelyentac up de mouwe van huerlieder kerels, staende ende sprutende met zijnen lovcren uut eender herte; up d’een zijde van den tacke eenM, ende an d'ander zijde een scelpe, met eene stoeke van S. Jacop, ban- ghende an een loofkin, t' samen dweers ghecoppelt met eenen rollekene, daerinne gescreven staende Maria t eeren, den zelven loe met zijnen loveren boven met twee lelyebotten. Tusscben den *elven twee botten eene opene lelye, daer uutsprutende \ beeld van Marien ; den zelven tac lane metier beelden commende tot an den naet van der mouwe ende herte, t' samen een vierendeel van eender elle, ende dezelve huerlieder mouwe bezaeyende met letteren van der M. M. tot achtiene, niet min maermeer, opde panden van huerlieders kerels. » Het blazoen bleef later zoo als het beschreven wordt in dit besluit der schepenen, al is het dat het stads bestuer, uit hoofde van overireding van wege de Kamer, by ordonnantien van 1 decern- ber 1513 en 18 january 1517, hierop nogmaels moest terug komen. (I) fil. 43i. My is tocvallig in handen gcvallen eene zeer keurig op parke- ment, in klcuren gesehilderde teekening van dit blazoen^ welkc ter gelegenhcid van die moeijelijkheden vervaerdigd werd. Een facsimile, op halve grootte van het origineel, gaet hier by. IV. ]rU)etors[ker0 te 6orci)^Coon. Slechts by ^^nen schryver, nameiyk by De Ryckel, in zijn leven der heilige Gertrudis (0, vond ik eenig gewag gemaekt van eene Kamer van Rhetorika , die vroeger te Borch-Loon , de oude hoofdplaets van het graefschap Loon, thands een vervallen steed- jen onzer provincie Limburg, bestond. Zie hier wat De Ryckel zegt. Wy vertalen zijn latijnsch verhael woordelyk : « Op omtrent eene halve myle afstands van Borch-Loon, de hoofdstad van het graefschap, ligt Hendrieken, een dorp door welks inwooners^ de heilige Geertrui op eene byzondcre wyze vercerd en gevierd wordt. Aldaer geschiedt immers jaerlyks op den dag der Heilige Drievuldigheid, den eersten zondag na Si^ksen, eene processie langs de veldcn, waerin men het beeld der heilige ronddraegt. V66rdat deze rampzalige oorlogen alle eerlyk en genoeglyk tijd- verdrijf hadden verbannen , kwamen de liefhebbers van Loon (die men gewoonlyk de Rhetorykers noemt), door het vertoonen van een spel ^ iiit het leven der heilige Geertrui getrokken , het feest te Hendrieken nog meer opluisteren. Ik heb met aendacht dergelyk tooneelstuk gelezen. » « Ik verneem nochtans dat die Rhetorykers, ten jare 1651, moed hebben hernomen en den feestdag der heilige Geertrui , door het uitvoeren van dat zelfde spel , meer leven zijn komen byzetten. » (1) Ftfa S. Gertrudis^ Lov. 1637, in-4®, bl. 464. — il3 ^ V. !Dc roobe II009, te i^ae^elt. Toi hiertoe weel men zccr weinig omtrent deze Kamer. Kops(0 heefl wel hacr bestaen aengewezen en hare spreuk : Hitte vercoelt^ opgcgeven , maer meer vindt men by dien schryver niel. Mante- lius, in zyne Beschryving van Hasselt (^), zegt ons alleen dat de Roode Rods, onder bescherming der heilige Macgd , in de maend maert van bet jaer 1515 tot stand kwam en hare inrichting alsdan door de goedkeuring van Herman Tyboul , drossaert van bet land van Loon en door die van bet Magistraet derstad bekrachtigd werd. Al is bet dat er tot hiertoe bykans niets over deze Kamer geboekt is en hare wcrkzaemheden ons onbekend zijn gebleven , dan toch is hei zekcr, zoo als ik dadelyk zal aentoonen , dat zy tot in de laetste helft dcr vorige eeuw is blyven voortbestacn. De graef Van Renesse-Breidbach heeft , in zijn werk over de iDunten van bet oude bisdom Luik een koperen penningjen beschreven en afgebeeld , dat voor bet gebruik van die Kamer gestagen werd. Op de voorzyde stact bet beeld dcr heilige Maegd met bet kindeken Jesus en daer rondom leest men : s. maria. HITTE VERCOELT. Op de keerzyde ziet men een doodshoofd , waeronder twee gekruiste doodsbeenderen ; bet omschrift luidt : ASNivBR. CAM. RETHOR. HASS. Ilieruit mag men opmaken dat bet een zoo genaemd doods- of presenticpenningjen was , bestemd om aen de leden der Kamer, wanneer zy de kerkdiensten voor de afgestorvene breeders gevierd, bywoonden , uitgedeeld te worden. Dat penningjen is zonder jaertal , maer blykends de gravuer, behoort bet tot de zeventiende eeuw. De graef Van Renesse las (1) Bl. 321. (2) ffastsetetum ^ sive yusdem Oppidi descriptio. Lovan. Ui63, in-4”, bl. 102. (5) nisfoire numismatiqiie l*lfjveche de Liege. Brnx. 1831, in- 8®, bl. 202 en plaet 75. 8 — H4 — in eens den naem der kainer : s. maria , met de spreuk : iitte VERCUELT, en vertaclde het te samen zeer verkeerdelyk door Sainte-Marie refraidit la chaleur ! Mantelius had de eenigsziiis duistere lens ovei^ebraclit door : Impetus tandem subsidit of ook door : Calorem tempera. Van de lotgevallen der Boode Boos gedarende de zestiende en de zeventiende eeuw , heb ik niets nieer gevonden , maer ik heb voor my liggen drie, te Maestricht by Jacob Lekcns gedmkte, pro- grammas van tooneelvertooningcn, die hewyien dat de Hasseitsche Karoer in de achttiende eeuw^ en wel in 1751 en 1767, nog in vollen bloei was. Het een luidt als voIgt : De geweldigt Troon- en Croon-sucht van Athalia , koninginne van Juda, met de doodt gestraft. Treurspel , sal ten tooneel gebracht warden , door de konst-genoten der Beden-rycke Kamerj genaemt de Roode Roose, stg schryvende : Hitte verkoelt, binnen de stadt Hasselty op sondag den 19 September (^17^1) ten 5 uren naer middag. Het ander ; De Genade Gods zege-pralende over de ondankbaerheyd der hraeliten in de woestyn , ten tooneel gestelt door de Bede-ryke Kamer de Roode Roos , binnen de stad Hasselt^ zig schryvende Hitte verkoelt, den^l September 1767, ten 3 uren naer middag, enz. Het derde : Moord door eyge-moord gewroken, of Jero- nimo, marschalk van Spanjen, treur-spel, ten tooneel gestelt door de Bede-ryke Kamer der Roode Roos, enz., den 23 September 1767^ ten 2 wen naer middag. Opgedragen aen den konst-min- nenden heer Joannes yicolans SpeelmanSy prins der Kamer voorz. Het ware te wensehen dat de eene of andere geleerde uit Limbui^ ons Odder met de Roode Roos bekend maekte. Missebien is het arehief dier Kamer nog geheel of gedeeltelyk voorbanden. De beer Van Duyse bezit den oorspronkelyken insteibrief , van 17 augustus 1482, eener Kamer te Hasselt, onder de bescherming der heilige Katbarina. W illems nam dit stuk in het Belgiscb Museum op ; doch deze geleerde besehou wde het ten onreebte als (t) Het jaertael 17«»l is Diet gedrukt, maer met de pen bygeschreTeo. (2; 1840. D. IV, bl. 4i8-423. — 1!5 — zijnde van Hasselt in Limburg. Hel is noch deze stad , noch HasseU in Overijssel, die daerin bedoeld worden, maer wel Hasselt, of Op -Hasselt (^), in Oosl-Vlaenderen , in de nabyheid van Geeraerdsbergen , een dorp dat vroeger eerst eene beerlykheid en later zelfs een graefschap was De inhoud der charter zelve schijnt genoegzaem naer dat Hasselt terug te wyzen. VADERLANDSCHE ANEKDOTEN. L 0fl)00ne le0 van kei^er &arel aen ?gnen 3000. Eens, toen keizer Karel zyne intrede deed binnen Antwerpen, groetede hy zeer minzaem de magistraten van de stad ; doch zijn zoon Philips (later koning Philips II), die alsdan tien of twaelf jaren oud was , kwam maer in het geheel niet aen zynen hoed. De keizer dit ziende, en ten hoogste verontwaerdigd , gaf aen z}*nen zoon , in het byzijn van de magistraten en van het volk , eene duchtige oorvceg , en beet hem toe : is het zoo dat gy uwe wcreld hebt leeren kennen? De beroemde latijnsche en ook nederlandsche dichter Van Baerle (Barlacus) , die, zoo als men wpet , van Antwerpen geboortig was , verhaelt in eenen zyner brieven , dat zijn vader hem dit voorval meer dan eens vertelde. Uit eeae geschrevene verzameling anekdolca , gevonden onder de papieren van den bis- schop van Antwerpen, De Nelis. (1) In de nabyheid van Op-Hasselt is er insgelijks een Nedcr-ilasselt. (2) Over dit Hasselt zie men, Van Gistel, Historia archiepiscop, Mechliniensi*, II, bl. 221. LATIJNSCHE VERTALING YAK JACOB VAN MAERLANTS WAPENE-MARTIJN, DOOR JAN BUKELARE. Dc latijnsche overzetting van den Wapene-Martijn is tot hiertoe slechts in een handschrift terug gevonden, namelyk in eenen Codex, die op de Stads-bibliotheek te Bergen-in-Henegouwen berust. Het was de geleerde, te vroeg afgestorvene baron De ReifTcnbcrg, die, in den Bulletin der zitting van 4 February 1837, van onze Commission royale d7iistoirc(*)^ eene lijst mede- deelende der handschriften welke te Bergen voor handcn zijn, er een besehrijft waerin dit sink tc vindcn is, en ons dus hct bestaen van den latijnschen Wapene-Martijn leerde kenneii. Volgends die opgave kon D' Snellaert dezen in zyne bekroonde Verhandeling (1838) aenhalen. De benuttiging vay dit handschrift werd my door de tusschen- komsl der heeren Chaion, van Brussel, en Wins, van Bergen, ver- gemakkelykt. Ik betuig hun daervoor mynen welgemeenden dank. De Codex is in-foIio, op papier, tcit 250 bladcn, en is geheel, bchalve hier en daer een enkel woord of een paer vcrsen , door de zclfde hand geschreven, Hy bcvat de zeven eerstc boekcn van den bckenden, hene- (t)D. I, bi. m. (2) BI. 122. gouwschen chronijkschryver Jacques de Guise ^ die van bi. 1 tot bl. 185 recto loopen, en dus ruim drie kwart van het bock beslaen. Dat eerste gedeelte eindigt met dit belangrijk slot : Explicit prima pars historic illustrium principum Hano- nie, edita a fratre Jacobo de Guisia^ ordinis fratrum minorum conventm Valenchenensis ^ scripta et completa per manus Johan- nis deLoe^ sancti Jacobi de Gandavo clerici, Tornacensis diocesis, magistri in artibus, die veneris que fuit xxont" mensis aprilis anno Domini millesimo quadringentesimo LIII, Deo gracias. Dan volgen verder, van bl. 185 recto lot bl. 237 verso, onder- scheidene stukken in proza , welke in den Bulletin wordcn opge- nocmd, doch waervan de meeste reeds gedrukt zijn , en die in alien gevalle niets met onze letterkunde gemeens hebben(^). Eindclyk begin t op bl. 238 recto de Dyalogus Jacobi de Mer- landy flandrensisj ad Martinum, trajectensem y socium suum, translatus de flamingo in latinum , die zich van daer tot aen bl. 250 recto, dat is tot aen het einde des handschrifts, uitstrckt. Dit gedeelte is op twee kolommen geschreven. Elke strofe heeft eene met rood doorhaelde voorletler, en onder de twee laetste regels van elke strofe zijn er roode streepjens, ongctwyfeld om bierop vooral de aendacht te trekken, vermits deze meestal het zakelykste van de voorgaende regels of iets doorslaende, bevatten. Uit het boven aengehaclde blijkt het dat de Codex van Gent herkomstig is, en aldaer, ten jare 1453, door Jan van der Loe, geestelyke van St. Jacobskerk en meester in de vrye kunsten, geschreven werd ?). (!) Jo den Bulletin j heeft men yerkeerdelyk dc verkorting quadrPg.^^^ door quadragenmo overgebracht, en Llill gelezen, lerwy! er duidelyk Llli stact. C-) Onder die stukken ziet men in den Bultelin met cen vraegteeken : Inilium ordinis Chimacemis ? Men lez j hiervoor : Initium ordinis Clunuscensis, (3) Op het achterste schutblad las men vroeger de namen van twee der eerste bezitters van het boek, doch men heeft dat oude schrift gedeeltelyk door uitschrab- biog, gedeeltelyk door ovcrschry ving . doen verdwynen, zoodanig dat die namen geheel onleesbaer zijn geworden. Uit de volgende regels , die ovcrbleven, verncemt men dat de tweede bezitter dit handschrift, ten jare voor lien ponden parisis koefat : Sed per presens pertinet preshy tero , qui eum emit pro x libris par. et sUvit anno Dni M^CCCC^XCIIIh, mense sepfembriy die quarta, Deo gracias. — 118 — Het schrift van Jan Vander Loe is zeer regelmatig en heeft weinige doorhalingen of uitschrabbingen , maer met de talryke verkortingsteekenen destijds gebruikelyk , en daer het geheet mel eene zeer doorloopende en vlugge hand schijnt afgewerkt te zijn, levert de lezing hier en daer meer moeijelykheden op» dan men by eene eerste inzage van den codex wel zou vermoeden. Er bestaet in der daed doorgaends byna geen onderscheid tusschen de n en de er zijn mecstal geene stipjens op de t, enz. Dacruit voIgt dat men slechts uit den zin kan opmaken of men hinc of huic ^ cerno of cervo^ vivo of wnio^ enz. te lezen liebbe. Het handschrift werd , voor dezen druk, getrouwelyk, ja slafe- lyk gevoigd. Alwie met het middeneeuwsch latijn eenigzins bekend is, zal zich door de schrijfwyzen : cepere^ percxicimtis ^ justicia, mtchiy heresis ^ es^ rtime, divine y ny, en dergelyke, voor coepere^ percutie^itisy juslitiOj mihi, haeresis^ aeSy ruinae^ divinacy ni, by het lezen niet hinderen. Aen anderen laten wy de zorg over eene kritische uitgave van dit stuk te bewerken. Want stellig heeft Jan Vander Loe niet altijd ons den tekst, zoo als hy uit de pen van den diehtcr gcvloeid was, teruggegeven. In der daed, soms zijn er gehcele versen weggclaten, cn soms vindt men er te veel. Boek I, sir. 52 ^ heeft slechts 12 versen, zoo ook B. II, str. 18. — B. II, str. 24, heeft er 13. — B. I, str. 52, B. II, str. 12 en 19, B. Ill, sir. 1, 8, 21, 23, 24 cn 32, bestaen slechts uit 14 regels. — In B. Ill, str. 15, tell men er 16. — B. I, str. 58 en III, str. 28, hebben 17 versen. — Eindelyk in B. I, str. 57, en B. Ill, str. 4, leest men er tot 19 loe. Blijk- baer heeft dus de oorspronkclyke tekst meer dan eene verminking en intcrpollatie ondergaen. De moeijelijkheid van het schrift cn de slordiglieid van den tekst leverden my meer dan eene zwarigheid op , die ik door de verge- lyking met den oorspronkclyken Wapenc-Martijn niet altijd uit den weg kon ruimen, alzoo de vertaler dikwijls zeer vry te werk gact en zieh soms geheel van het origineel verwydert. In hoe verre ik hicrin geslaegd ben , zullen de lezers oordeelen , want ik vlei my niet alle onzekerheid ic hebben doen verdwynen. — il9 — De uitgave dczer lalijnsche overzetting van een der schoonste lelterprodukten van onzen Jacob Van Maerlant , zal voor de geschtedenis onzer middeneeuwsche letterkunde niet onbelangrijk wezen. Wanneer men immers nagaet y dat nog in onze dagen , de hoogleeraer Clarisse (*) Iwyfelde of men de Wapene-Marlijn , waerin de dicliter zulke hooge vlucht neemt, wel aen denzelfden man kan loesehryven die de vertaling van den langdradigen en weinig dichterlyken Spiegel historiael en Rijmbybcl geleverd had ; ja dat de beer Halbertsma zulks zelfs volstrekt loocliende, dan toch , indien er na al de andere door professor Jonckbloet bygebrachle bewyzen , nog geene genoegzame zekerheid bestond , zal de bekendmaking van dit sink niet weinig bydragen om bet pleit voor altijd te doen beslissen. De dicliter, die Maerlants werk in bet latijn overbracbt, biet Jaa Bukelare en was priester. Dat leeren wy uit Boek III, v. 59, waer by zingt : vel ubi fallit Bukelare , alsook uit bet slot dat luidt : Explicit Martinus^ latine translatm aJohannc Bukelare y prcsbytero. Jan Bukelare was boogstwaerscbijnlyk een Vlaming. De uit- gang van zynen naem op lare (^), doet dit reeds vermoeden. Ver- der was by met de aengelegenbeden van Vlaenderen zeer wel bekend. Wanneer men immers in bet oorspronkelyk leest : Waert al dijn dat comt int Swin , gout, selver, stael, loet, yser, tin, dan vertaell by : Licet tui fore(t) densus SI use thesaurus immensus. (1) Ueimelicheit der Beimel. j bl. 23. (2) Aanteekeningen op het IV Deel van den Spiegel Bint., bl. 420 cn bl. 29. (3) Geschiedenis , D. Ill, st. 1, bl. 112 en 125— 132. (4) In Braband had by Bukelaer offieiikeleer geheelen. — De naem Beukelaer, Beuekelaer, De Beuckelare, komt beden nog veel voor. — m oiu dat hy zeer wel wist dat de slad Siuis op het Zwijn, eeiieii inham van den Hont of Wester-Scheide , gelegen is. Wanneer leefde Bukelarc? Daer omtrent kan ik niets met zekerheid bepalen. Het handselirift dagleckcnt sleehts van ti53; maer dat de vertaling meer dan eenc eeuw ouder is^ scliijnt my stcllig. Missciiien werd ze korten tijd na de dood van Maerlant berijmd. Dat ze echter niet tydens zynen leeftijd verscheen, blijkt uit de voigende regelen^ welke Bukelare aen Marten in den mond legt : In Dam fossa tui lecti sub campanis, et Trajecli moror, sic separamur. waervoor men in het oorspronkelyk Icest ; Jacob , du woens in den Dam , endc ic tUtrecht; dies ben ic gram Mag men de versen van den latijnsehen dichtcr, die zoo al$ men ziet, met Maerlants dood zeer wel bekend was, nacr dc letter ncmen, wanneer hy Marten , die waersclujnlyk ook wel wezenl)k zal bestaen hebben , in den tegenwdbrdigen tijd docl zeggen inoror, dan zou men daeruit mogen opmaken dat deze goede com- paeu van Jacob, nog in leven was, toen Bukelare selireef. Ik geef dit bloot als eenc gissing. De dric regels van Bukelare, die wy bier aenhalen, zijn dc oudste getuigenis, waerby men weet dat Van Maerlant, te Damme, onder den toren (under het klokkeiihuis) , begraven werd. M as bet sleebts toeval dat zijn lijk aen den ingang der kerk ter aerde besteld werd? M'aeroni heeft men voor zulk eenen m(bn juist deze plaets, en niet eene deftigere, zoo als op bet koor of in eenen der (1) Boek II, Str. 2. (2) Dc latijnsche vertaling is cen nieuw bewijs tegen den tekst van het Kom- burgseh handschrift, die luidt : Jacop, du wcM*n$ in den Dam etidc ic te Dordrecht^ dies ben ic gram. Zie Racsslei, Dmlcmdier SfMracheund LiUtrainr. D. II, bl. beuken, gekozen? Had men destijds aen den schryver, die zich ID zynen langdurigen levensloop, door meer dan een zyner werken, den haet van eenige zyner tijdgenooten en vooral der geestelykcn op liet lijf Iiad gehaeld, nog niet volkomen vergeven? Indien het vierde boek van den Wapene-Martijn, dat in 1299, dus slechts ^n jaer voor s mans dood , verscheen , en waerin zoo hevig als in het eersle boek , tegen de bestaende misbruiken uitgevaren wordt, wezenlyk uit zyne pen gevloeid is, dan zou ik eenigszins geneigd zijn te denkcn dat de misachting van sommigen hem tot aen bet graf vergezelde. Slechts eenigen tijd later, denk ik , werd zyne nagedachtenis , door rechtschapene mannen, zoo als eenen Bukelare, gewroken, en eerst na ecne halve eeuw zyne rustplaets met het bekende grafschrift versierd <0. Niettegen- slaende dat alles werd zelfs nog, in de volgende eeuwen, de plaets waer Maerlants asch rust , niet nltijd geeerbiedigd ; men herinnere zich slechts hetgene door den brugschen rechtsgeleerde Van Belle en door den pastoor van Bovekerke, Van Male, vcr- hacld wordt, dat men den zark had moeten omkeeren, uit hoofde van den grootcn toeloop des volks, dat beweerde dat Uilcnspiegel daer onder begraven lag. Bukelare vertaelde drie boekcn van den Wapene-Martijn. Het derde moet wel degelyk dien naem blyven behouden , al is het dat D' Jonckbloet er afzonderlyk over handelt, als van een gcdicht vender Drievoudicheden ^ zoo als het ook gekend is. Men weet dal het eerste boek beslaet uit 75 derlienregelige sirofen^ waerin telkens slechts twee rijmklanken voorkomen. Het tweede boek telt 26 strofen, die in dezelfde versmact als het eersle geschreven zijn. Het derde, vender Drievoudichedenj bevat 39 koepletten van gelijksoortigen vorm als die der twee vorige stukken , doch met dat onderscheid dat hier omgekccrd de lange rcgels op slepende, de korte op slaende rymen uitgaen. Om dit klein verschil kon Jonckbloet het kwalyk beschouwen als met de twee (I) C. A. Sebburs, Gesekiedenit y bl. 190. ^2) De twee handschriflea van den Wapcn-Marlijii die ik bezil, bcvatlcn beidc dat derde bock. De eene codex hoiidt zelfs hcl vierde boek in — — andere samenhangcnde. Moesl men dii acnnemen, dan zou dat insgelyks gelden omlrent het vierde boek , dal 49 strofen licefl, van i9 versen elk. Dezc hebben ook nictmeer dan twee rijm- kianken. Die reden is voor my niet afdoende. Ik meet verdcr den beer Jonckbloet (egenspreken , wanneer by zegl(b : ■ In alle bandschr'iftcn voIgt op deze drie samenspraken een ander strofiscb gedicbl, dal (cn titei voert : Ene di$putncie van onzcr VVouu»'h ende vanden kcilighen Crate. • In dc twee bandscbriften immers, waervan het ccne acn Clignett en bet andere , dat vry oud is, aen Ileber loebeboorde, en die thands deelmaken van myne biblio- thcek, wordt die Disjnttacie niet gevonden. Ook heefl Bukelarc dit stuk niet vertaeld. Men kan dus uit de bandscbriften geen gevolg trekken om bet aen Van Maeriant toe te schryven. In alien gevallc hccft lict met de Marlijns sicchts dit gcmeen , dat het, zoo als dc drie eerstc , in derlicnrcgeligc strofen , met slechts twee rijmklankcn voor elk, cn ook als dezc in samenspraken gcsebreven is, doch dit maci niet lusscben Jacob cn Marten, maer wcl tusschcn de hcilige Macgd en licl kruis van Christus. Vast giiet bet dat dc vier boeken die den naein van Wapene- Marlijn dragen , niet ter zelfder lijd in bet liehl vcrscbcoeii. Jonckbloet vermoedl dat bet eersle omlrent bet jaer 1247 uit- kwam , cn dat er lusscben dit cn bet Iweedc cen vry aenzienlyk tijdsbcstck ligt, al is bet dat ook dit tweede nog tot den jeugdigcn iceflijd van den dichter zou behooren. Het derde zou, volgends dicn gelccrdc, even na 1270, aen den dag zijn gekomen. In licl vierde luidt dc aenvang van dc laclstc strofe ; In diaer ons beren , dais waer, ten min dan derlien honderl iacr, wcvl dcse rime vonden (3) [It. OieUelie Doelrinaet b«vat, heb U vroegrr tgcstcid, die het voor de uil^ive van dit I van dien codex schijnt uit xiju gebeugen 186. Verder beslaet elk boek op zich zelve. Dc inhoud en strekking zijn verschiliend. Het een moet dus niet als een noodzakelyk vervolg op het andere beschouwd worden. De opgang, dien de cerslc Martijn maekte , was ongetwyfeld de beweegreden die Van Maerlant noopte , om later dien zclfden naem te geven aen dicht- stukken waerin over eenigzins andere zaken gehandeld wordt. Met alleen by zyne tijdgenooten hadden de Martijns eene hooge beroemdheid bekomen. De vertaling door Bukelare is een nieuw bewijs hoe hoog men het , zelfs na Maerlants dood , met die stakken op had. En Bukelare zegt ons, in zijn voorwoord, dal reeds anderen , v66r hem , hunne krachten beproefd hadden om de Wapene-Martijii in leonijnsche versen over te brengen; maer dat zy het hadden laten steken : Prosam metrum leoninum quidam coepere, sed opus non composucre. Bekend werd het onlangs dal de yperling Jan De Wcert, die omlrent het jaer 1345 leefde^ eene Disputacie van Rogier ende van Janne schreef, geheel in den Irani van Maerlants Wapene-Marlijn , aen hetwelk hy zelfs den aenhef van zijn gc- dicht ontleende 0) : Wapene Rogier, hoe saelt gaen? sal tfolc van sonden nietafstaen, hoe saelt danne gheduren? Ook onder de gedichlen, die men aen den bruggeling Jan Van Hulsi loeschrijft, wordt cr een gevonden waerin men den vers- bouw zoo wel van de twee cersle als van het derde boek des Wapen-Martijns lerug vindt (2). Het is namelyk in strofen van (I) JoscuLOET. Geachiedenis f III, bl. 275. (li) C. A. Seeeurb. Geschiedenit, bl. 3i9. — Oudvlacmsche Liedcren en andere Ge^ (Uthien der XIV* en XV* eeutoen. (Uitgegeven door de fiibliopliilcn), bl. 456. IX. — 124 — dcrticn versen , die slcchts door twee rijmklanken zijn verbonden. By de bckendmaking van bet vierde boek , dat weldra zal vol- gen, zal ik nogmaels (erug komen op den Wapen-Martijn. Intus- schen druk ik den wensch uit dat de eene of andere geleerde al de boeken vereenigd , en met de vergelyking der talryke hand- sohriflen voorzien, op eene krilische wyze uitgeve. By die gele- genheid ware het ook de moeite waerd dat men, zoo veel mogelyk, de bronnen aenwees, die door den dichter geraedpleegd werden. W'^y ziillen bier slechts , in bet voorbygaen , aenstippen dat Maer- lant, onzos dunkens, voor het bewerken van zyn derde boek ran der Ih'ievoudicheden y veel denkbeelden of stellingen aen hel Monologion en het Proslogion van den heiligen Anselmus van Canterbury onlleende(2». Over de waerde van de latijnsehe vertaling zal ik hier niei uitweiden. De lezer oordeele zelf. Bukelare had eene zwarc laek op zioh getrokken : het overbrengen van kernvolic dicht- stiikken, waerin ineestal over de afgetrokkensle zaken gehan- deld wordt. En nieltogenstaendc de moeijelykheden W'aertegen by reeiU, uit dien hoofde te worstelen had, aerzelde iiy niet deze nog eenigszins te verineerderen door het verkiezen van eene berijmde versniaet. Geen wonder dus dal hy zieh niet altijd op de hoogste van hei origineel lieeft kunnen behouden : talryke strofen eehter zijn zeer gelukkig uitgevallen en kunnen (egen die van Maerlant worden opgewogen. Bukelare in alien gcvalle was hot latijn meester en meer dan eene plaols verraedt dat hy met bet grieksch hokoiid was, lerwyl men uit eenige woorden of wen- dingon zou kunnen opmaken dat hy insgelyks de frausehe tael iR'zat. IV An>^!nius^« te Atftsie in Piemonl. ten pre IlC3 ^tioren, went te ( Jinlerhury en $tierf in 1 109. (2 KeiK* nicuve m;^^e van die vcrlen tersebcen onlan^ «kKvr de xni^eo van den eerv. b<er l'baih> : Oe /wi dr e-» Mm \ ''me et Protlj^e arec , He Sei*ml Amfitlme , «/\*W‘rV;ikr dr ei dM-9e%r dr T ry/wr. — ^25 - EERSTE BOEK. Jntipit dgalogn6 3a(obi be iHerlanb, flanbrensw, ab itlartinam, traieeUndem , doeintn 6nnm, tratislatus de flamingo in latinnm. I. Scribere MartiDum plcrisque foret peregrinum ; cn breve latinum I Prosam metrum leoninum 5. quidam cepere, sed opus non composuere; det michi coroplere Deus , et quod glisco tencre. Ferttw ditamen iO. dictare Deus juvet! Amen. II. Prohemium breve. Me delectat scribere Martinum metro prosa , cum Merlando libere prolix! tas exosa ; 15. flagret hec rethorica, spiraiis ut rubens rosa , comite graniatica, vcnustate formosa. V. 8 glisco^ in den zin van cupio, — V. 9 ditamen, voor dictamen. — 1!2G — 111. Aliud prohemiuh. Stupor mundi , Merlandine , 20. qualis quantusquel Ruine crebrescunt per secula ; nefas necat, fas supine; non est legis hoc divine! tenebrescunt specula , 25. jacent rose, surgunt spine, cadit granum pressum sine fruge; mundi gloria frugi non est , repen tine transit, fallit falso line; 50. juris flet memoria, dolus in historia , dormit justicia , pereunt lex atque sophia. Regnant ista tria : 35. demon, fraus et symonia! IV. Item, aliud. lieu! Martine, voxdolentis, vox clamantis , vox dicenlis : mundi crcbret pravilas , honor fugit sane mentis , 40. fastus intrat jam fallentis, exulat jam probitas mersa ; falsitatem gentis , non amantis sed amcntis , cerno; languet caritas; 45. justus fert percucientis ictus, probra deludentis; cecidit humilitas, erigitur, heu! vilitas. Te peto , nobilitas , 50. die, ubi nunc habitas? — 127 — V. Idem, aliud. Heu dolentis ! heu doloris ! Qualis muDdus, talis horis hiis plenus pra\itate! Dccus fugit auHs , choris ; 55. vacat lex exporis foris, sopita probitate; intrat vox adulatoris fraudans felle mellis oris , mcllita qualitate ; 60. jura silent intus , foris, utrobique vincta loris , magna calaraitatc, cum taciturnitate ! Si vivo grate , 65. derisus sum miser a te. VI. Item, aliud. 