veld ssennederland 01
(2) VO 110/43. (3) Organisationsplan, z.d., kennelijk in of omstreeks oktober 1943 opgesteld, HSSPF 345 a. Uit andere stukken in hetzelfde dossier blijkt, dat Rauter toch vrij veel suggesties van NSB-zijde heeft overgenomen. (4) Zie voor de zg. ‘Tweede Distributiestamkaart’, nr. 451 en noot 5 daarbij, en nrs. 467 en 498. (5) Verscheidene stukken in HSSPF 345 b, 364 b. 388 DE LANDWACHT wapens en illegale lectuur, wanneer die bij straatcontrole gevonden zouden worden. Uitdrukkelijk verboden daarentegen was inbeslagneming in het algemeen, met name van voedsel, en uiteraard het ten eigen bate aanwenden daarvan — een kwestie, die vooral in het laatste halve jaar van de oorlog, toen in het westen des lands het voedselgebrek catastrofaal werd, van belang werd. Verboden was ook het doorzoeken van woningen, tenzij bij achtervolging van op heterdaad betrapte personen. Arrestanten en in beslag genomen materiaal moesten onmiddellijk worden overgegeven aan de plaatselijke politie, waaraan de plaatselijke Landwacht echter niet ondergeschikt was. Territoriaal werd de Landwacht onderverdeeld in vijf gewesten, samenvallend met de ambtsge- bieden der vijf gewestelijke politiepresidenten. Aangezien de Landwacht het karakter van een hulppolitie had, was dat niet meer dan logisch. Centraal zou de Landwacht voor de politionele taken aanwijzingen krijgen van de directeur-generaal van politie; die functie werd vervuld door de secretaris-generaal van justitie Schrieke. Op het regionale niveau zouden de aanwijzingen worden verstrekt door de gewestelijke politiecommandeurs. Men zal zich wellicht herinneren, dat deze functies, inhoudende het commando over en het toezicht op de ‘orde-politie’ van de gewestelijke politie-presidenten, vervuld werden door de gewestelijke marechaussee-commandanten.* Hun bevoegdheden ten opzichte van de Landwacht waren, evenals bij Schrieke, aan hen gedelegeerd door de HSSuPF; in deze waren zij slechts een verlengstuk van hem. Hun opdrachten gaven zij aan de gewestelijke Landwacht-commandeurs, aan wie 14 districts-commandeurs, voor de elf provincies en de drie grootste steden, ondergeschikt waren. Deze hadden dan onder zich eenheden van de be- roepsdienst, en de hulpdienst. De Landwachters hoefden geen eed aan Hitler of aan wie dan ook af te leggen, maar slechts een belofte van gehoorzaamheid aan de meerderen, en van zwijgzaamheid over dienstzaken, ook na eventueel uittreden.? Zo was de opzet, die duidelijk wees op het gebruik van de Landwacht als een hulppolitie met vast kader, zij het met een even duidelijke beperking in de bevoegdheden. Nu was dit weliswaar niet hetzelfde als zelf-bewapening en zelfbescherming van de NSB, maar in principe was deze opzet er niet onverenigbaar mee, en men hoeft niet te veronderstellen, dat de betrokken Duitse autoriteiten, Rauter en zijn staf voornamelijk, in deze periode aan andere dan deze voorgeschreven taken dachten. Vandaar, dat er van NSB-zijde geen protesten rezen. Integendeel: nog steeds zag men van die zijde de komende formatie als niet veel anders dan een bewapende WA, met het WA- of partij- uniform, en zelfs met WA-rangen als ‘hopman’, ‘heerbanleider’ en dergelijke meer bekleed. De NSB, ook, of juist, Mussert en Van Geelkerken, wilden niets liever doen dan van harte medewerken. In die stemming wist Rauter in januari 1944 Van Geelkerken te bewegen om erin toe te stemmen, dat de Landwacht het veldgrijze uniform zou dragen met het Duitse Hoheitsabzeichen op de pet. De rangen zouden gelijkluidend zijn aan die van de SS, maar in Nederlandse vertaling; in dezelfde tijd, dat de Germaansche SS haar rangaanduidingen weer in het oorspronkelijke Duits overbracht, besloot men dus de Landwacht de rangaanduidingen te geven, zoals de Nederlandsche SS die totdien gevoerd had. Men schreef zich dus ‘Landwacht-Onderstormleider’ (of afgekort: "Lw.- Ostol.’) en dergelijke, en droeg de daarbij behorende distinctieven op de kraag, zonder dat de SS- runen er aan te pas kwamen. Om de Landwacht ook met een bruin hemd uit te rusten, zoals Rauter voorstelde, ging Himmler echter te ver. Wij achten ons des te meer gerechtigd in deze uiterlijkheden een tendens in de richting van de SS te bespeuren, omdat Rauter zelf deze zaken hanteerde teneinde de Landwacht meer in de SS-sfeer te brengen.* Ook Mussert begon dit begin februari 1944 in te zien. Plotseling uitte hij een aantal bezwaren. Het veldgrijze uniform en de rangaanduidingen en distinctieven van de SS wenste hij niet (1) Ziep. 131. (2) Diverse stukken in HSSPF 345 a, b, 358 a, 369 a; nr. 474. (3) Zie nrs. 496 en 500. 389 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS te aanvaarden. Hij bleef nadrukkelijk, en niet geheel ten onrechte, op het standpunt staan, dat de Landwacht een zelf beschermingskorps van de NSB moest worden. De tegenstand van Mussert werd in de eerste plaats gebroken door Van Geelkerken. Over het geheel genomen deelde de eerste plaatsvervangend leider van de NSB (zulks in tegenstelling tot de tweede, Rost), mede-oprichter en lid nr. 2 van de ‘Beweging’, de ideeën van de Leider. Hij was, net als Mussert, nationalist, hij bleef dezelfde Dietse ideeën koesteren, die hij (ook niet anders dan Mussert) al deze bezettingsjaren naar de achtergrond had geschoven om althans tot een minimaal terminologisch compromis te komen met Rauter en de SS, met wie zij nu eenmaal moesten samen- werken. Geheel in Musserts lijn had hij voortdurend lippendienst bewezen aan het blijkbaar obligate begrip ‘Germaans’, te interpreteren dan in de zin van samenwerking van gelijkberechtigde volkeren van Noord-Europa. Van Mussert verschilde Van Geelkerken, die zijn eigenbelang zelden uit het oog verloor, hierin, dat het hele ideologische geschil met de SS hem in wezen niet zo erg veel inte- resseerde. Voor hem was macht, en het daaraan verbonden prestige en materieel welzijn, een zeer aantrekkelijk doel op zichzelf geworden. De Duitse bezetting bood hem nu de kans van zijn leven macht uit te oefenen. Per definitie hing dat, weinigen realiseerden zich dat beter dan Van Geel- kerken, van de Duitsers af; niet in de laatste plaats van de SS. Dat betekende niet, dat hij met pak en zak naar de SS wilde overlopen. Bovendien, veel kans had hij niet om daar een Rost van Ton- ningen of een Feldmeijer te overtroeven, en een positie in te nemen, die gelijkwaardig zou zijn aan die van Musserts plaatsvervanger en opperste chef van de Jeugdstorm. Het betekende wel, dat hij bij tijden zijn meningsverschillen met Mussert had gehad, en vaak tegemoetkomender en tactvoller tegenover de SS was opgetreden dan zijn halsstarrige vriend en Leider. Nu voor het eerst stelde hij zich naast Rauter en tegen Mussert op. Met hem had Rauter in de eerste plaats onderhandeld over de opbouw van de Landwacht. Hij was tot inspecteur-generaal benoemd van dit hulppolitiekorps, dat op papier al aardig vorm begon te krijgen. De politie was altijd al het concrete object van zijn machtsbegeerte geweest, en nu hij op het punt stond chef van een dergelijke, door de SS erkende gewapende formatie te worden, voelde hij er niets voor alles weer door Mussert te laten verknoeien. Nu, dat zou niet gebeuren. Rauter verzekerde hem ‘dergelijke argumenten te hebben, dat de Leider — goedschiks of kwaadschiks — zou moeten toestemmen.’ Dat vertelde Van Geelkerken althans, in een wellicht wat opgewonden stemming, aan de chef-staf van de Germaansche SS.! Hij wilde, dat de Landwacht er zou komen — en die kwam er dan ook. Maar in deze episode lag stellig ook een der oorzaken van het wantrouwen, dat Mussert langzamerhand begon te koesteren tegen de man, die hij meer dan een decennium lang min of meer als zijn alter ego had beschouwd. De krachten, die de NSB ondermijnden, begonnen nu ook de relatie te ondermijnen tussen de twee mannen, zonder wie de Beweging ondenkbaar leek. Het zou tenslotte, in januari 1945, komen tot een dramatische breuk tussen hen; daarbij zou de Landwacht de inzet zijn. In maart 1944 deed de Landwacht voor het eerst zijn intrede in het openbaar; de ene afdeling wat later of vroeger dan de andere. Erg indrukwekkend was die entree niet. De uniformering was en bleef een mengelmoes van zwarte en veldgrijze tunieken, broeken, uniformstukken van WA, politie en SS, om ons tot het meest voorkomende textiel te bepalen; maar NSKK-jasjes, burgerkledij, en verder wat ondefinieerbare costuums ontbraken evenmin. Ook in distinctieven presenteerde de Landwacht zich in bonte verscheidenheid; alleen de rangaanduidingen, gelijk aan het SS-model, op de linkerkraagspiegel werden consequent doorgevoerd. Maar zelfs daarmee waren nog moeilijk- (1) Not. Jansonius 11 febr. 1944, HSSPF 387 b; voorts rapp. Mussert van bespreking met Seyss-Inquart 2 febr. 1944, NSB 27 a; zie ook nr. 496. 390 DE LANDWACHT heden: Feldmeijer had de leden van de Germaansche SS in de Landwacht met bedreiging van zware straffen verboden iets anders te dragen dan de uniformen en de rangtekenen, waartoe zij in de Germaansche SS of de Waffen-SS gerechtigd waren, zij het met toevoeging van de rode Land- wacht-armband. Aangezien de meeste van deze SS-mannen evenwel in de Landwacht een beduidend hogere rang hadden dan in de SS, schiep ook deze maatregel de nodige verwarring! Het optreden van de Landwacht was allerminst martiaal. Hoe kon het ook anders, vooral bij de hulpdienst, bestaande uit NSB-leden, die ongeschikt of ongeneigd waren om zich in Waffen-SS of Landstorm te begeven, en over het algemeen geen enkel militair of politioneel benul van zaken hadden?? De stroom orders, die van het hogere Landwacht-kader uitging om hen althans het minimum bij te brengen kon daar naar het schijnt weinig verandering in brengen. Voor deze lieden was de Landwacht vaak een gelegenheid om zich een bepaald — en betaald — aantal uren per dag of per week met machtsmiddelen te kunnen manifesteren tegenover een bevolking, die zij in vroeger Jaren niet voor zich hadden kunnen winnen. Of erger dan dat: de Landwacht werd berucht door machtsmisbruik, willekeur en doodgewoon diefstal en roof, belachelijk door de potsierlijke pre- tenties en het amateurisme. ‘Jan Hagel’ werden de Landwachters genoemd, niet alleen naar aan- leiding van de jachtgeweren, een bewapening, die ook voor het meest ongeoefende lekenoog weinig imposant was. In die presentatie lag nu ook het verschil met de Landstorm: de ‘Hollandse SS’ werd gehaat en gevreesd. Hetgeen de Landwacht opriep was uiteraard ook wel haat, tot op bepaalde hoogte ook vrees, maar anders, want vermengd met minachting en spot. Wij menen, dat het beeld van de Landwachter voornamelijk dat was van de niet-meer-zo-jonge buurt-NSB-er, die op een goede dag in een ridicuul uniform gestoken met een hoogst misplaatst geweer over de schouder passanten op straat aanhield, gewichtig hun papieren vroeg, en door hen vervoerde levensmiddelen afpakte om die later met zijn kameraden zelf te nuttigen. Dat beeld moge generaliserend zijn, het had veel aanknopingspunten in de realiteit. Reeds begin april 1944, toen de Landwacht pas in het openbaar was verschenen, zag de chef-staf van de Landwacht zich genoodzaakt aan de districts- commandeurs te schrijven: ‘Deze dagen heeft de Landwacht een aanvang met haar taak gemaakt. Er worden huiszoekingen verricht, koffers en tasschen worden op zwarten handel gecontroleerd en bij aanwezigheid van zelfs zeer geringe hoeveelheden boter, olie en eieren, in beslag genomen. Ik wijs U er met klem op, dat het zwaartepunt der actie van de Landwacht ligt in de personen- controle, op wapens, illegale geschriften, en persoonsbewijzen. Huiszoekingen zijn verboden. Voorts breng ik nogmaals onder Uw aandacht, dat de Landwacht geen opsporingsbevoegdheid heeft, zoodat het opsporen van economische delicten buiten haar bevoegdheid valt. Bij het aantreffen van groote partijen goederen, welke niet door de vereischte papieren zijn gedekt en waarvan aangenomen kan worden, dat ze door de hoeveelheid niet in de persoonlijke behoeften van den vervoerder voorzien, kunnen de maatregelen volgens voorschriften genomen worden. Vervolgens breng ik onder Uw aandacht, dat het consumeeren van inbeslaggenomen artikelen ten strengste verboden is. Ik draag U op in alle gevallen, waarin bovengenoemde richtlijnen, hoe dan ook overtreden worden, ten strengste in te grijpen? (1) Verscheidene stukken in de afdeling Landwacht van het HSSPF-archief, 347 a t/m 369 a. Indien bronnenmateriaal, verspreid over dit archiefdeel, is gebruikt, wordt dit verderop niet afzonderlijk vermeld. Zie voor de uniformering ook foto-collectie RvO, map 63 B. (2) Na de oorlog merkte de vroegere chef-staf van de Landwacht W. Slob niet ten onrechte op, dat zij het psychisch en fysiek minst waardevolle deel van de NSB vormden (Doc. II Ned. Landw. a 1). (3) Weergegeven in order van stedelijk commandant Rotterdam 8 april 1944, HSSPF 356 g. 391 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS Maar veel hielp het niet, beter gezegd, helemaal niets. Na september 1944 en met het stijgen van de voedselnood werd de roofzucht van de Landwacht alleen maar sterker, hun gedrag steeds ongedisci- plineerder. In een dagorder van 14 november 1944 kondigde de chef-staf een amnestie af voor alle disciplinaire vergrijpen, die vóór het begin van die maand begaan waren; maar ieder, die zich voortaan nog iets onrechtmatig toeëigende, zou ‘zich voor den S.D. moeten verantwoorden, waarbij de S.D. gewend is kort en zeer hard recht te spreken!!! * Ferme taal — waarbij terzijde kan worden opgemerkt, hoezeer de rechtspraak blijkbaar al van het SS- und Polizeigericht in handen van de BdS was overgegleden. Van belang is vooral, dat in dezelfde dagorder de chef-staf beloofde verbetering te brengen in ‘den toestand, waarin de Landwacht is geraakt’, dat wil zeggen: te proberen nog iets van de bandeloze troep te maken. Onder meer kondigde hij aan, dat het officterskorps gezuiverd zou worden; blijkbaar waren de euvelen niet beperkt tot de hulpdienst, die vrijwel uitsluitend uit lager personeel bestond. Maar bij deze edele voornemens bleef het voornamelijk. De vergrijpen van de Landwacht bepaalden zich bovendien niet tot de hierboven genoemde vormen van roverij. Vooral sinds de septemberdagen van 1944 ging men meer en meer over tot razzia’s op onderduikers in samenwerking met de SD, het opsluiten en mishandelen van gevangenen, en het terroriseren van de omgeving. Bijzonder berucht werd de Landwacht van het district Overijssel, en ook het onderdeel de Spoorwacht (een aparte afdeling van de Landwacht, die de spoorbanen moest beveiligen), beiden aangevoerd door Lw.-Stormbanleider F. L. Rambonnet?, een man met een op zijn minst gezegd zeer twijfelachtige reputatie, die door Rost van Tonningen op hoge posten in de financieel- economische sector was geholpen. De Landwacht-onderdelen onder zijn bevel, waarvan het kader goeddeels bestond uit NSB-ambtenaren van de desbetreffende departementen, zou hij ‘mijn G.P.Oe’ hebben genoemd.” Wellicht is die zinsnede niet historisch; juist was zij wel. Voor ons verhaal zijn echter de misdadige en landsverraderlijke activiteiten van de Landwacht van ondergeschikt belang. Waar het hier om gaat, is de ontwikkeling van deze organisatie in de militaire en politieke relatie tot de SS. De Landwacht was formeel en feitelijk een korps van leden der NSB en haar neven-organisaties. Hier en daar werd, naar het schijnt, wel de hand er mee ge- licht, maar veel politiek daklozen kunnen het niet geweest zijn, die in 1944 wensten en wisten door te dringen in dit zelfbeschermingskorps van de NSB. De organisatie was evenwel in bepaalde op- zichten ondergeschikt gemaakt aan de HSSuPF, en Rauter zou Rauter niet zijn geweest, als hij er niet naar gestreefd had de Landwacht vroeger of later in alle opzichten aan zich ondergeschikt te maken. Wij hebben reeds gezien, hoe dit korps voor hem van belang was, niet alleen om de getals- matig zwakke Duitse politie en de ‘onbetrouwbare’ Nederlandse politie aan te vullen, maar ook, en vooral, om zo een vaste greep op alle Nederlandse nazi’s te krijgen. Ten bate van de SS. Over het algemeen echter bleef de Landwacht ook een NSB-organisatie in die zin, dat niet de (1) HSSPF 348 b; cursieve woorden in het origineel onderstreept. (2) Frederic Louis Rambonnet, geb. 20 oktober 1899 te Den Helder als zoon van een oud-minister van marine. Mislukte carrière in het bedrijfsleven in Nederlandsch-Indië, ontslagen wegens verdenking van frauduleuze handelingen. Daarna in Nederland werkzaam voor enige ondeugdelijke bedrijven, en vervolgens enkele jaren voor de Oxford-beweging. Sinds de zomer van 1940 adjudant en secretaris van Rost van Tonningen. Hij ontpopte zich als diens belangrijkste trawant: werd o.a. plaatsvervangend secre- taris-generaal van Rosts departement van bijzondere economische zaken, en thesaurier-generaal van het departement van financiën. In 1941 lid van de NSB, waarin hij vele functies in de economische sfeer kreeg. Begunstigend lid van de Germaansche SS. Naast zijn Landwacht-functies kreeg hij in het najaar van 1944 ook die van procureur-generaal van de bijzondere rechtbank der NSB, die het gedrag van haar functio- narissen in de septemberdagen van 1944 moest beoordelen. In augustus 1945 pleegde hij na mishande- lingen in gevangenschap zelfmoord (Doc. I Rambonnet; Corresp. Rost, p. 216-218). (3) Zo volgens Documentatie, p. 197. (4) Bevel van commandeur gewest IV 30 mei 1944, HSSPF 359c. 392 DE LANDWACHT tamelijk weinige politieke SS-mannen, die er lid van waren, maar de ‘gewone’ NSB-ers de toon aangaven. Althans vóór september 1944, en daarna in zekere mate ook nog wel. De NSB-kreten als ‘Houzee!’ en ‘Met Mussert voor Volk en Vaderland’, en de typische NSB-variant van nationaal- socialistische scholing waren in de Landwacht min of meer officieel geaccepteerd! In tegenstelling tot Van Geelkerken besteedde Feldmeijer buitengewoon weinig aandacht aan de Landwacht. De SS-invloed, aanvankelijk gering, tenslotte overheersend, ging niet van hem uit, maar van Rauter, en van het institutionele kader, waarin deze langzaam maar gestadig de Landwacht ging plaatsen. Zondervan was weinig meer dan een dood gewicht, zoals van deze passieve natuur moeilijk anders was te verwachten. Vlak onder de inspecteur-generaal en de beide inspecteurs was de top echter al veel meer door de SS geïnfiltreerd, bepaald meer dan de lagere regionen. De chef-staf Enklaar ?, een trouw Mussert-man, werd al spoedig ziek, waarna zijn plaatsvervanger Jansonius, tevens chef-staf van de Germaansche SS, zijn werk overnam. Van de vijf gewestelijke commandeurs waren er drie WA-functionarissen en twee SS-leiders. Bij de districts-commandeurs was de verhouding 7 op 7.? In de bezetting van de belangrijkste posten had de SS dus praktisch net zo’n groot aandeel als de WA. Bovendien nam met de verscherping van de oorlogssituatie bij vele uit de WA afkomstige Landwacht-officieren de neiging toe om zich aan de Duitse wensen, speciaal Rauters wensen te conformeren, en niet aan die van de NSB. Uiteraard was daarbij van belang, dat Rauter hen als hoogste superieur bevelen kon geven, maar dat was niet het enige: vele Landwacht-officieren maak- ten zich zijn geest, en daarmee een stuk van de SS-geest, eigen. Een figuur als Rambonnet was als zovele NSB-ers slechts begunstigend lid van de SS, maar hij was bij uitstek een van die Landwacht- commandanten, die in het laatste halve jaar van de oorlog niets onbeproefd lieten om de Landwacht tot een militair verlengstuk van de HSSuPF te maken. Het was Rauters eigen opzet geweest de Landwacht aan de politie te koppelen, zij het niet plaat- selijk. Op centraal niveau had het directoraat-generaal van politie bepaalde bevoegdheden, op regionaal niveau de gewestelijke politie-commandeurs. De functie van gewestelijk politie-comman- deur werd uitgeoefend door de gewestelijke marechaussee-commandant en was in zeker opzicht nog het belangrijkst, omdat hij de opdrachten tot politionele acties moest geven. Mussert had deze opzet indertijd toegejuicht.* Als vaak bleek dat te vroeg gejuicht te zijn. Vanaf het begin van het op- treden van de Landwacht leefde er bij de politie, ook bij de nationaal-socialistische leiding ervan, een groot wantrouwen en een sterke irritatie jegens de nieuwe organisatie, die de politie weinig verlichting bracht, maar eerder tot last was door haar ondeskundige en struikrover-achtige op- treden. In een bespreking van de Landwacht-leiding met de politie-leiding op 28 april, waarbij ook de gewestelijke commandeurs van beide ‘partijen’ aanwezig waren, zei Van Geelkerken onom- wonden, dat hij niet wenste, dat de gewestelijke politie-commandeurs opdracht gaven aan de Land- wacht-commandeurs. De aanwezige politie-functionarissen wezen erop, dat zulks door Rauter was voorgeschreven, maar lieten zich door enige fraseringen van Van Geelkerken over ‘samenwerking’ afschepen. Uit het verslag van de vergadering blijkt duidelijk, dat er vrijwel niets werd opgelost, de wederzijdse irritatie allerminst, maar dat tegenover de Landwacht de politie, zelfs onder nazi-lei- ding, de mindere was. (1) HSSPF 345 d, 348 c. (2) Karel Alexander Enklaar, geb. 2 nov. 1897 te Den Haag. Beroepsofficier, bekleedde tijdens de bezet- ting een aantal hoge functies in de WA. Volgde in 1942/43 de SS-officierscursus te Bad Tölz, berichtte daarover in ongunstige zin aan Mussert. Eind 1943 aangesteld als chef-staf van de Landwacht, maar al spoedig door ziekte uitgerangeerd. Van sept. 1944 tot mei 1945 adjudant van Mussert. (Doc. I Enklaar). (3) Adreslijst van Landwacht-functionarissen, HSSPF 351 b. (4) Nr. 474. Althans drie van de gewestelijke marechaussee-commandanten waren evenwel lid van de SS (inlichtingen der Bijz. Rechtspleging). Voor Mussert dus eigenlijk niet veel reden om enthousiast te zijn. (5) HSSPF 346 c. 393 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS In deze confrontatie gaf Rauter de politie geen waarneembare steun. Men houde in het oog, dat de theoretische bevoegdheden van de Nederlandse politie ten opzichte van de Landwacht afgeleid waren van de HSSuPF. Theoretisch liep de bevelslijn van Rauter naar de Landwacht via de BdO en zijn staf over het directoraat-generaal van politie naar de inspecteur-generaal van de Landwacht, of via de verbindingsofficieren van de Orpo bij de gewestelijke politiepresidenten over deze func- tionarissen en hun politie-commandeurs naar de gewestelijke Landwacht-commandeurs. In de praktijk koos Rauter een meer directe weg. Bij de staf van de Landwacht werden in juni 1944 twee aparte verbindings-officieren van de Orpo geplaatst. Eén daarvan wijdde zich aan administratie en financiële zaken, de ander, Major der Schutzpolizei Hentschel, aan organisatie, opleiding en Einsatz. Dat betekende, dat hij een centrale rol ging spelen in de Landwacht: hij bracht de bevelen over van Rauter of van de BdO, paste ze eventueel aan en controleerde de uitvoering. De gewestelijke Land- wacht-commandeurs kregen hun opdrachten meer en meer van de gewestelijke verbindingsofficieren van de Orpo. Een enkele maal werd een nog directer weg gekozen; dan kreeg een gewestelijke Landwacht-commandeur meteen een bevel van Rauter zonder enige tussenschakel! Zo kreeg de Ordnungspolizei steeds meer greep op de Landwacht. Dit is wellicht minder logisch dan het moge lijken, want ook werd de Landwacht steeds meer betrokken in razzia’s op onder- duikers en jacht op ‘terroristen’, en vooral bij het laatste was het de Sipo, die van de Landwacht gebruik ging maken. Tezamen ontaardde dit alles in het laatste halve bezettingsjaar in stuitende symbioses, met de Landwachters in de rol van begerige, zich uitslovende en onderdanige knechten. Voedsel, dat door Landwachters en Orpo-mannen samen in beslag werd genomen, ging grotendeels naar de laatsten toe, totdat de BdO een verdeling op fifty-fifty-basis voorschreef? — het fraaie principe, dat de buit van de ‘strijd tegen de zwarte handel’ (lees: het beroven van burgers van voedsel, dat vaak op moeizame tochten bijeengegaard was), niet voor eigen consumptie bestemd mocht worden, viel niet te handhaven. Drijfjachten op onderduikers en illegalen werden georgani- seerd door de Sipo, uitgevoerd door benden van Landwachters met een kleine kern van Sipo- personeel, dat de bevelen gaf, en de toon aangaf, ook bij de mishandeling van gevangenen. Maar ondanks het natuurlijke overwicht van de Sipo waren die acties in principe het gevolg van samen- werking, en wist de Landwacht een continue onderschikking aan de Sipo und SD te vermijden. De samenwerking met de ‘SD’, berichtte de Landwacht-commandeur van het district Limburg op 3 augustus 1944, was goed. ‘Alleen heb ik Hauptsturmführer Strobel het recht moeten ontzeggen, om aan de leden van de Landwacht, of aan mij zelfs, bevelen te geven. Hij verkeerde in de meening dat hij dit kon doen, daar hij ook de politie opdrachten gaf.’* Dat men zich kon verzetten tegen pretenties van de Sipo, thans almachtiger en gevaarlijker dan ooit, zojuist in het bezit gesteld van rechterlijke bevoegdheden, die eigenlijk alleen een SS- en politie-rechtbank toekwamen en die ook tegen leden van de Landwacht aangewend konden worden, kan alleen verklaard worden, doordat Rauter vastbesloten was de Landwacht geheel aan zich te onderwerpen, maar dan niet om zo te zeggen via zijn rechterhand, de BdS, maar via zijn linkerhand, de BdO. Maar de zuiging naar de SS, de gestage invoering van de Landwacht in het SS- und Polizei- complex, werd daardoor geenszins afgeremd. Tekenend is ook, dat in deze tijd, juli 1944, Himmler de benoeming van de Landwacht-officieren aan zich trok®, hetgeen de BdO aan Van Geelkerken schriftelijk ter kennis gaf. Mussert gelastte (1) Doc 818 Jansonius 3; HSSPF 346 e, 347 c; circ. BdO 16 juni 1944, HSSPF 350 g; Van Efferen aan Jansonius 25 mei 1944, HSSPF 358 e; Doc. II Ned. Landw. a 1. (2) Bevel chef-staf Spoorwacht 16 jan. 1945, HSSPF 364 e. (3) Doc. II Ned. Landw.b, c. (4) HSSPF 363 c. (5) Doc. II Ned. Landw. d ro; BdO aan Hentschel 3 aug. 1944, HSSPF 346 c. 394 DE LANDWACHT Van Geelkerken op 19 augustus niet op deze mededeling te reageren, daar de brief ‘beschouwd moet worden als niet geschreven te zijn’, een formulering, die volgens Mussert hem door Seyss-Inquart was ingegeven! Dat laatste hoeft zeker niet onjuist te zijn; de botte inmenging van de SS in deze zal bij de rijkscommissaris weinig instemming gevonden hebben, daar hij zelf zich het recht had voor- behouden om de inspecteur-generaal en de beide inspecteurs van de Landwacht te benoemen, en daar ook gebruik van had gemaakt.? Mocht hij vrezen, dat Himmler hem dit prerogatief afhandig zou maken, dan was daar alle reden toe. Een half jaar later zou pijnlijk blijken, hoe Himmler de chef van het zelfbeschermingskorps van de NSB naar welgevallen benoemde en bevorderde als gold het een of andere commandant van de Waffen-SS. Seyss-Inquart vermeed echter zorgvuldig ooit tegenover de SS van enige ontstemming blijk te geven. Als bij zoveel zaken betekenden de septemberdagen van 1944 voor de Landwacht een verandering en versnelling van de ontwikkeling. De Landwachters verschilden weinig van de NSB-ers in het algemeen wat betreft de panische reactie in die dagen op de nadering van de geallieerde troepen: nooit was een gewapende formatie van Nederlanders in dienst van de vijand zo representatief voor Musserts partij als de Landwacht toen. Maar de massale vlucht, die duizenden NSB-gezinnen over de Nederlands-Duitse grens bracht, en die ontelbare Landwachters eveneens haastig op een snel gevorderde fiets deed springen, was bij de laatsten uiteraard formele desertie. Een desertie, die volgens de latere chef-staf W. Slob een 50% van de Landwacht omvatte. Het is niet onmogelijk: de hulpdienst moest, behalve in het oosten des lands, worden opgeheven. De uit de zuidelijke provincies gevluchte hulp-Landwachters werden, evenals velen in het westen, opgenomen in de beroepsdienst. Vlak voor september telde de beroepsdienst omstreeks 1.250 man, de hulpdienst een 8.800. Een half jaar later waren de verhoudingen omgekeerd: de beroepsdienst telde toen ongeveer 5.700 man, de hulpdienst ongeveer 2.000.‘ Een vermindering dus van in totaal meer dan 2.300 man. Men bedenke, dat in die sfeer van algehele mobilisatie Mussert alles deed om iedere mannelijke NSB-er in de Landstorm of althans de Landwacht te krijgen, en dat in sommige gevallen dwang werd gebruikt. En vaak was die pressie niet nodig: In deze laatste winter van de bezetting, de hongerwinter, was voor vele NSB-leden, wier gezin naar Duitsland was geëvacueerd, die geen emplooi of voldoende voedsel hadden, en vaak ook in een geestelijk isolement leefden, de Landwacht de enige omgeving, waar zij geregeld voedsel, onderdak en gelijkgezinden konden vinden. Wanneer wij derhalve aan- nemen, dat na september 1944 velen in de Landwacht zijn terechtgekomen, dan mogen wij conclu- deren, dat het weglopen uit de Landwacht in september 1944 eveneens massale omvang moet hebben gehad, en dan is Slob met zijn schatting van een desertie van 50% er waarschijnlijk niet ver naast. Men mag voorts aannemen, dat een deel van degenen, die toen al dan niet in uniform hun post verlieten, al dan niet met de bedoeling zich elders weer bij de Landwacht te scharen, later inderdaad weer is opgenomen. Wel trachtte de staf na te gaan, welke Landwachters er op of na 5 september 1944 gedeserteerd waren.’ De resultaten zijn niet bekend; vermoedelijk heeft men dit hopeloze werk snel opgegeven. De Landwacht werd nu formeel en direct ondergeschikt aan de Ordnungspolizei. De verbindings- officier van de Orpo Hentschel nam in de Landwacht-staf het heft in handen; dit orgaan werd nu trouwens als ‘General Inspektion der Landwacht Nederland beim Befehlshaber der Ordnungs- (1) Bespreking van Mussert met Seyss-Inquart 18 aug. 1944, NSB 27 a. (2) VO 111/43, steunend op VO 108/40; VJ Rechtssetzung, dossier VO 111/43. (3) Doc. II Ned. Landw.a 1. (4) Diverse stukken in HSSPF sa, 6c, 347 d, 348 b, e. (5) Order van chef-staf der Landwacht 12 okt. 1944, HSSPF 347 d. 395 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS polizei’ in het stafgebouw van de BdO te Meppel ondergebracht. Regionaal werd het gezag nu rechtstreeks uitgeoefend door de gewestelijke verbindingsofficieren van de Orpo. Men prentte de manschappen in, dat de Landwacht nu geheel en al onder de Orpo stond, ja, dat de Landwacht thans deel uitmaakte van de ‘Grüne Polizei’; hier en daar bleken de Landwachters dat nog niet begrepen te hebben. Verstrengeld met deze wijze van invoeging in het SS-complex was een ander, minstens zo belang- rijk aspect: de voortschrijdende militarisering van het korps. Daarin was, zoals de lezer weet, de Ordnungspolizei allang en al ver voorgegaan. De Landwacht werd nu ook in bataljons en compag- nieën ingedeeld. De bewapening werd — misschien niet overal — verbeterd: het jachtgeweer werd vervangen door een legergeweer, meestal een ouder Italiaans of Nederlands type, maar in ieder geval een echt geweer. Heel erg gelukkig waren vele Landwachters daar nu ook niet mee. Wat, vroegen zij zich af, wilden de Duitsers uiteindelijk met hen doen? Al vóór september 1944 circuleerden onder de Landwacht geruchten over een mogelijk militair optreden. Van een werkelijke Fronteinsatz van de Landwacht als een militaire eenheid zou natuurlijk geen sprake kunnen zijn, maar wat te doen, als plaatselijke afdelingen plotseling geconfronteerd zouden worden met geallieerde troepen? In een order van 22 juni 1944 wenste de stedelijke com- mandant van Rotterdam in navolging van gewestelijke instructies een einde aan alle misverstand over deze kwestie te maken: ‘De Landwacht als zoodanig is en blijft een Nederlandsche politioneele organisatie, die ten doel heeft onder alle omstandigheden de orde en de rust in Nederland te helpen handhaven. Het is de Landwacht als zoodanig dus ook strikt verboden zich met den van buiten komenden vijand te meten, wanneer zij door eenig toeval eens tegenover dien vijand zou komen te staan. Duidelijk en definitief zou men zeggen. Maar neen, plotseling wordt er dan een achterdeur open- gehouden, of beter gezegd opengezwaaid: “Het is natuurlijk een geheel andere kwestie, dat bepaalde Landwachters zich in het geval van den hoogsten nood ter beschikking kunnen stellen voor den volledigen strijd tegen den vijand, doch dit kan alleen geschieden onder drie voorwaarden n.l., vrijwilligheid, het dragen van het uniform en het hoogheidsteeken van den Duitschen soldaat en het hanteeren van een volkenrechtelijk erkend geweer. Zoover zijn wij echter nog niet en vooralsnog zijn dus alle Landwachters gewoon in zekeren zin, Nederlandsch politieman. Verandert de situatie, dan zal dit alle Landwachters duidelijk worden kenbaar gemaakt’? Uit het laatste vooral zou men haast afleiden, dat er onder de Landwachters grote animo heerste om de Anglo-Amerikaanse vijand met het wapen in de vuist tegemoet te treden. Maar dit moet sterk betwijfeld worden. Voor diegenen, die daaraan behoefte hadden, was er de Landstorm, en Rauter had alles gedaan om er voor te zorgen, dat iedere Landwachter vrijelijk en op snelle wijze in de Landstorm terecht kon komen, of nog verder, in de Waffen-SS aan het oostfront. Na september 1944 werd er zoals bekend, fors geronseld voor de Landstorm. In de Landwacht zat juist het type NSB-er, dat er niets voor voelde om ‘de consequentie uit de nationaal-socialistische levensovertuiging te trekken’, zoals dat in het milieu heette, niet eens ten onrechte overigens.? Veel representatiever voor wat de gemiddelde Landwachter over deze zaak dacht, lijkt ons daarom hetgeen de afdeling (1) A.v. (2) HSSPF 356 g. Cursivering in het origineel onderstreept. (3) Men vergelijke het pregnante citaat op. p. 304. 396 DE LANDWACHT Roosendaal berichtte omstreeks dezelfde tijd, juni 1944: ‘Meerdere landwachters maken bezwaren tegen de opkomst by een invasie by de Ortskomman- dantur. Gezien de ervaring op ander gebied vreezen zy dan ingezet te worden als militair in- plaats van politie overeenkomstig de verordening op de Landwacht. Tevens stellen zy zich op het standpunt dat zy zullen worden beschouwd partisanen te zyn, indien zy geen Soldbuch bezitten en de landwachtuniform in het zwart dragen’! Maar in het laatste halve jaar van de oorlog werden meer en meer Landwachters begiftigd met het veldgrijze uniform, Hoheitsabzeichen, een redelijk geweer, en met een soort Soldbuch, waarvan de volkenrechtelijke waarde evenwel hoogst kwestieus was.? Het probleem deed zich niet voor tijdens de bevrijding van het zuiden des lands — daar had de Landwacht zich in het niets opgelost, meest door vlucht naar het noorden — maar tijdens de laatste oorlogsmaanden, toen de geallieerde troe- pen door de oostelijke provincies van Nederland naar het noorden oprukten en tenslotte west- waarts over de Veluwe zwenkten. De Duitsers konden weinig meer doen dan achterhoedegevechten leveren, en trachtten de geallieerde opmars zoveel mogelijk te vertragen. De angst van vele Land- wachters, dat plaatselijke Wehrmacht-commandanten hen bij de Ortsverteidigung wilden gebruiken, dat wil zeggen bij gebrek aan voldoende Duitse troepen ook plaatselijke Landwacht-eenheden, hoe gebrekkig bewapend en totaal onopgeleid ook, tussen hun eigen terugtochtsroute en de naderende geallieerden inzetten, was vaak genoeg gerechtvaardigd. Hoe stond nu hier de leiding van de Landwacht tegenover? Wat de hoogste leiding betreft, gaat het alleen om Van Geelkerken; toen het erom ging spannen, was Feldmeijer dood, maar wat zijn opvatting geweest zou zijn, kan aan geen enkele twijfel onderhevig zijn. De houding van Zonder- van is eveneens onbekend, maar ook weinig relevant; wat hij dacht, schijnt nimmer het geringste gewicht in de schaal te hebben gelegd. Blijft de inspecteur-generaal. Wat was zijn houding? Na de oorlog beschuldigde W. Slob, die op 8 oktober 1944 Jansonius als chef-staf van de Landwacht was opgevolgd, Van Geelkerken ervan, dat hij de Landwacht geheel tot een Duitse zaak en zich- zelf tot een handlanger van Rauter had gemaakt. Misschien niet zozeer door zijn activiteiten, als wel door zijn passieve houding ten opzichte van het Duitse streven de Landwacht te denatureren, door zijn ‘cameleonachtige gedrag.’ De beschuldiging moge overdreven zijn, onwaar lijkt zij in essentie niet. Van Geelkerken beweerde na de oorlog, dat hij 4 à 500 Landwachters, in het kamp Amersfoort opgesloten wegens weigering aan het front dienst te doen, vrij had gekregen met de toezegging, ‘dat de Landwacht politie bleef, met als opdracht, dat zij zouden worden ingezet achter het front voor veiligheidsmaatregelen, dat hield in, o.a. ook bestrijding van terroristen.” Wat daarvan zij, uit de contemporaine stukken blijkt van hem geen enkel duidelijk positie kiezen, en dat is maar al te verklaarbaar. In een krampachtige poging nog iets van de desintegrerende NSB te redden was Mussert einde december 1944 met een grootscheepse zuivering begonnen, ingeluid door het ontslag van Rost en Van Geelkerken uit hun NSB-functies. Daarbij eiste Mussert het ontslag van Van Geelkerken als hoofd van de Landwacht; vanuit zijn standpunt, dat de Landwacht nog steeds een zelf beschermings- korps van de NSB was, geheel juist. Dit nu verbitterde Van Geelkerken in hoge mate. Bij Rauter en Himmler kreeg hij de steun, die hij zocht, in meer dan voldoende mate. Het was de gelegenheid bij uitstek voor Rauter om de Landwacht ‘mehr als Waffenträgerin zur Waffen-SS und Ordnungs- (1) Afdelingscommandant Roosendaal aan districtscommandeur 13 juni 1944, HSSPF 366 c. (2) Exemplaren daarvan in Doc. II Ned. Landw. c. (3) Doc. II Ned. Landw.a 1. (4) Documentatie, p. 200. (5) Zienrs. 611, 621 en de verwijzingen daarbij. 397 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS polizei herüberzuziehen.’' Himmler verklaarde zich accoord met Rauters voorstel de functie van inspecteur-generaal te laten vervallen en Van Geelkerken te laten optreden als ‘Kommandeur’ en hem in korte tijd met de rang van Landwacht-Brigadeführer te bedenken.? Wij zullen op deze kwestie, waarbij Himmler plotseling zijn reeds lang geüsurpeerde benoemingsrecht met kracht realiseerde, nog terugkomen; duidelijk zal het zijn, dat Van Geelkerken in deze situatie er niet aan dacht om zich te verzetten tegen Rauters plannen om de Landwacht nog meer in de Waffen-SS en Orpo-sfeer te brengen. Integendeel. Dat maakte echter verzet tegen militair gebruik van de Landwacht door de Duitsers, als zij dat wensten, wel moeilijk, zo niet onmogelijk. De betrokken Duitse autoriteiten gingen er zonder meer van uit, dat als de situatie daar aanlei- ding toe gaf, de Landwachters maar mee moesten vechten. Op 18 december 1944 gaf de staf van de BdO een order in deze geest aan de commandant van de Spoorwacht: in afwachting van een alge- mene regeling door de HSSuPF van het gebruik van de Landwacht voor plaatselijke defensie moesten de compagnies-commandanten van de Landwacht de helft van hun mannen reeds ter beschikking van de Ortskommandant der Wehrmacht stellen teneinde die voor hun gevechtstaak te laten opleiden. De rest kon voorlopig langs de rails blijven staan, maar ‘Im Ernstfalle, wenn der Eisenbahnverkehr still steht, hat selbstverständlich die gesamte im Bahnschutzdienst eingesetzte Landwacht der Aufforderung der OK.? zur Ortsverteidigung Folge zu leisten.’ * Commandant van de Spoorwacht, tevens commandant van het derde bataljon Landwacht, dat de provincie Overijssel voor zijn rekening nam, was, gelijk gezegd, Rambonnet, bij uitstek de figuur, voor wie het in de vuurlinie zenden van de aan hem ondergeschikte Landwachters niet meer dan ‘selbstverständlich’ was. Het bevel om mee te vechten aan de bovenvermelde honderden Land- wachters, die Van Geelkerken later pretendeerde daarvan gevrijwaard te hebben, was afkomstig van Rambonnet, die in april 1945 de Duitse Kampf kommandant van Deventer — daar had Ram- bonnet zijn hoofdkwartier — enthousiast secondeerde bij de afweer-maatregelen tegen de naderende geallieerden. Juist toen lag er een Landwacht-compagnie van Jeugdstormers in de stad, terwijl de geallieerden reeds op een afstand van ro kilometer genaderd waren. Rambonnet trachtte hen met elk middel te dwingen de stellingen buiten de stad te betrekken. Volgens de dagaantekeningen van een der Jeugdstormers lieten een aantal Landwachters® zich inderdaad de stellingen insturen, waarbij ‘velen’ de dood vonden. De meesten schijnen echter geweigerd te hebben, waarna de Duitse Kampf kommandant en Rambonnet tenslotte toestemming gaven aan de Jeugdstorm- compagnie om weg te trekken.® Dat was Rambonnet, die, men lette wel, in zijn eigen nazi-milieu de bijnaam ‘de beul van Deven- 1) Nr. 621. ((2) Nrs. 622, 623, 625 t/m 628. (3) Ortskommandanten. (4) HSSPF 364 e. (5) Het is niet duidelijk, of deze allen tot de Jeugdstorm-compagnie (niet te verwarren met de Jeugd- storm-compagnie van de Landstorm) behoord hebben; vermoedelijk zijn er ook mannen van de Spoor- wacht bij geweest of van Rambonnets Overijsselse bataljon. (6) Dagb. 591. Men kan compassie hebben met de zeer jeugdige en misleide jongens in deze Jeugdstorm- compagnie van de Landwacht (of in het algemeen met deze categorie, die in Duitse dienst is terechtge- komen) zoals de schrijver van dit dagboek, die later vermeldt, hoe hij en met hem ‘eenige honderden schaapjes in de klauwen der Pruisische Politie gedreven’ werd; dan valt echter tevens te bedenken, dat deze auteur zelf mededeelt, hoe in november 1944 een aantal van deze schaapjes van de Jeugdstorm- compagnie acht geallieerde vliegers, die uit hun aangeschoten vliegtuig waren gesprongen, neerschoten. 398 DE LANDWACHT ter’ verwierf — hoe hij met andersdenkenden omsprong, hebben wij trouwens al, of beter gezegd: heeft hij zelf al vermeld. Ongetwijfeld was hij de ergste in zijn toch al onplezierige soort; wat de andere hogere Landwacht-commandanten betreft, is niet bekend, dat zij met brute fysieke dwang trachtten hun ondergeschikten tegen de geallieerde troepen in te zetten. Maar van verzet bij hen tegen deze strevingen is er evenmin enig spoor. Integendeel, verslagen van besprekingen van enkele Landwacht-commandanten met Wehrmacht-officieren! vestigen de indruk, dat ook zij de inzet van de Landwacht bij de Ortsverteidigung een heel vanzelfsprekende zaak vonden. Dat er weinig van terecht is gekomen, moet men onder meer toeschrijven aan de alleszins begrijpelijke tegenzin van de massa der Landwachters zelf; in vergelijking met hun mede-NSB-ers in strijdende formaties toch al het minst gemotiveerd. De Landwacht was voor hen eerder beveiliging tegen opname in de Landstorm of iets dergelijks dan een toegang naar het front, zoals Rauter wenste. Afgescheiden van bewapening en opleiding, die in niets aansloten op militaire activiteiten, hadden zij zich aan- gemeld voor een zelfbeschermingsorganisatie van de NSB. Een hopeloos gevecht teneinde de Wehrmacht-troepen de terugtocht te vergemakkelijken was wel het laatste wat zij in de zin hadden. De commandant van het Landwacht-detachement te Leiden legde de zaak, heel democratisch, aan zijn manschappen voor. Het resultaat berichtte hij zijn compagniescommandant: ‘Uit deze bespreking komt naar voren dat, voor zoover aanwezig in verband met de uitstaande wachten, alle aanwezigen het standpunt innemen dat wij in geen geval mogen afwijken van de ons opgelegde taak, namelijk het beschermen van de vrouwen en kinderen mitsgaders de eigen- dommen der leden van de beweging. Voor het geval de verbindingen tusschen U en mij verbroken zouden worden en wij dus onder het commando der Wehrmachts resp. Ortscommandanten zouden komen te staan, waardoor met de mogelijkheid dient rekening gehouden te worden dat ons opdrachten gegeven zouden kunnen worden, welk ons zouden kunnen bestempelen als zouden wij tot de Wehrmacht behoren, dit zoveel mogelijk dient te worden vermeden.” Slecht en ingewikkeld geformuleerd, is het resultaat van deze inspraak duidelijk genoeg. Blijkens een post-scriptum waren acht Landwachters het hier overigens niet mee eens? Men houde hierbij het volgende in het oog: de Duitse pressie om de Landwacht-eenheden onder bevel van een Wehrmacht-commandant in de plaatselijke verdediging in te schakelen, betekende geenszins, dat de Landwacht op een of andere manier aan de Duitse Wehrmacht in engere zin ge- koppeld zou worden. Dat was wel het laatste, wat de SS-autoriteiten wensten. Het inzetten van de Landwacht bij de Ortsverteidigung tegen de geallieerde troepen was een gevolg van het gebrek aan Duitse troepen, maar ook en vooral concrete manifestatie van de militarisering van het korps, consequentie van de inschakeling in het complex van SS- und Polizei, zoals Duitse Orpo-bataljons al jarenlang als zuiver militaire eenheden aan het front werden ingezet. Door allerlei oorzaken, vooral de ineenstorting van Duitsland, en voorts ook wel de onwil van de Landwachters, werd deze ontwikkeling niet voltooid; de tendens is er niet minder evident om. Op 5 april 1945 wees Schön- garth, na de aanslag op Rauter begin maart plaatsvervangend HSSuPF, in een brief aan Mussert op het feit, dat sinds eind januari de Landwachters inzake hun ‘kriegsrechtliche’ positie onder de bepalingen van het landoorlogreglement vielen; primair hadden zij dan wel geen gevechtstaken te vervullen, maar in geval van vijandelijke doorbraken had de Landwacht de plicht de vijand te bestrijden, totdat er geregelde troepen op het slagveld verschenen. Tot dat moment ‘wird grund- sätzlich die Landwacht im Rahmen der Deutschen Polizei zur Bekämpfung innerer Feinde und zum (1) HSSPF 361 a. 