VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
IV. DEEL. N. ALG. LETT. NO. 10. Gg 424 LL HENNINGS welken andere menfchen gewoon zyn wsakende uit te voeren. Dan, in eene bepaalder betekenis, verftaat men Yer zulken door, die 'snagts in den flaap opftaan, zonder wakker te worden en daaden uitvoeren , welken andere menfchen, niet dan waakende, gewoon zyn te verrigten: en derzulker bedryven heeft de Hoogleeraar hier eigent- lyk in ’t oog. Na eene voorafgaande algemeene befchry- ving van een Slaapwandelaar , met aanduiding van den verfchillenden toeftand eenes Droomenden , met dien van een Slaapwandelaar , ftelt hy ter zyde de berigten van bedriegers, die den fchyn van een Slaapwandelaar aange- nomen hadden; als mede van zulken, die, vermoedelyk, tusfchen beiden waakende , voorts weder infliepen , en dan ontwaakende zich miet konden herinneren ’t geen zy tusfchen beiden verrigt hadden ; waardoor hunne werk- zaamheden den fchyn van die van Slaapwandelaaren ver- kreegen , doch 'er in de daad niet toe behoorden. Het een en ander hier toe betrekkelyk nagegaan en opgehel- derd hebbende, merkt hy aan, dat er verfchillendé foor- ten van Slaapwandelaars zyn; waar van hy onderfchei- den voorbeelden bybrengt , wier werkzaamheden hy voorts ontvouwt , met eene nafpooring der natuurlyke oorzaa- ken waar uit zy ontítaan , en waardoor ze beftierd wor- den. De overweging hier van leidt hem tot dit ge- volg. .,, De hoofdoorzaak van het nagtwandelen is eene an zamengeftelde, beftaande uit eene oorzaak aan de zyde an des.lighaams, en ook uit eene oorzaak aan de zyde der an Ziel, welke beide, evenwel, altoos gepaard gaan. Te aa weeten, deels veroorzaakt de leevendige beweeging der aa levensgeesten , deels de daarmede gepaard gaande lee- an vendige verbeeldingskragt die werking, welke men den as Slaapwandelaaren toefchryft. Even als, onder het s» waaken, by ccn ernítigen wil, om zekere leden te be- an weegen , eene zo leevendige beweeging der levensgees- an ten na de fpieren der deelen , die bewoogen moeten an Worden , gaat, waardoor de beweeging volgt, even zo aa moet ook de ernftige wil in den Slaap- en by den Nagt- a, Wandelaar in ítaat zyn, om dat zelve te bewerken.” Verder tragt hy te doen zien, dat het zonderlinge en uit- fteekende in de bedryven der Slaapwandelaaren , of het meeste van hunne buitengemeene verrigtingen , op dezelfde wyze verklaard kan worden, als veele aanmerkelyke be- dryven der Blinden. En hier nevens voegt hy eene gezette opheldering van drie byzondere gevallen, welken op EE a OVER DE SLAAPWANDELAAREN. ' 4a5 loofwaardige berigten fteunen , en veele ingewikkelde be- dryven behelzen. De gevállen worden in 't breede voor- edraagen , en onze Autheur verklaart dezelven uitvoerig in alle de opgegeeven byzonderheden ; waarop wy , met betrekking tot het een of ander geval; gaarne zouden ftil ftaan, doch daar zulks meer plaats vordert dan wy kun- nen inruimen, zien wy er van af, en verwyzen den one derzoekgraagen .Leezer tot het Werk zelve. Men zal, dit nagagnde, en des Hoogleeraars gronden overwee- gende, gereedlyk erkennen , dat onze Schryver het verre gebragt heeft , om deeze en foortgelyke werkzaamheden , op: geregelde beginzels, natuurlyk te verklaaren ; en ten miníte overtuigend te toonen , dat men niet genoodzaakt zy, om hier ap iets bovennatuurlyks te denken. Vindt men niet alles even: voldoenend , men gedenke dat de Hoogleeraar Hennings niet verwaand genoeg is omte be- : weeren , dat hy dit: Stuk geheel voldongen heeft, maar zich, gelyk hy meermaals aanduidt, alleen vleit met het denkbeeld van hierin meer gedaan te hebben , dan zyne Voorgangets ; en aanleiding gegeeven te hebben ter ver- dere navorichinge van een onderwerp , ’t welk , ‘vermits deszelfs duisterheid, flegts van langzaamerlrand eene ‘vols ledige. verklaaring- toelaat. | i De Hoogleeraar, dus ver zig bezig gehouden hebbende met het verklagren deezer werkzaamheden „ hegt hieraan Bog eene overweeging van de pligten der Slaapivandetaas fef; en gaat na, of zy voor hunne. misdryven aar/praaks bk sym, adien de Droomen van *s meníchen wil- lekeur en vryheid niet afhangen , en de Slaapwahdelaars zich , door hurme droomen, tot hunne verrigtingen be- paalen , zo kungen zy, over 't algemeen gefproken, voor unne bedryven niet aanfpraaklyk zyn, gelyk zyn'Ed. ` opmerkt. Doch, voegt hy 'er by, ,, Doch, daar het kar ^ s, gebeuren , dat ze in den Slaap daaden bedryven , die en met de wetten en. verpligting fryden ; zo brengt hun - 99 pligt mede, dat ze ter plaatze, waar ze zig ophouden , an hunnen toeftand bekend maaken , ten einde men op hen kunne letten , om alle te dugtene fchade voor te +, komen. däi j: HENNINOS, OVER DE SLAAPWANDRLAAREN, ‚ dën kunnen voorkomen.” By die gelegenheid bren t hy ook etlyke voorbeelden te berde , van Slaap- andelaaren ə die zich zelven en anderen leed toege» bart , ja zelfs een manflag begaan hebben. Op de hieruit ontftaande Regtsgeleerde vraag , ,, of een Slaap- 3, wandelaar in zulk cen geval aan 't leeven geftraft moet KL 3" is zyn antwoord, dat hy wel inkomt ais afwaardig , maar juist niet als doodíchul.tig , om det de oodftraf boosaartigheid of volkomen bewust- en zede- \Wkheid by de misdaad vordert. Ook kunnen , zyns oor- eels , bykomende omftandi hier ter verzwaaringe | den begaanen doodílag en, en ‘t is de zaak des egters van den Slaapwandelaar, die voorgeeft zulks ig den (laap verrigt te hebben, te vorderen , dat hy zynen Üaap-bewyze , niettegeuftaande ‘er uiterlyke omitandighe- den zyn, die tegen hem fchynen te getuigen. - Eindelyk laat hy zich nog met een woord uit, over ds keneesing der Slaapwandelaaren, doch niet als Árts (95 gener dit buiten zyn beftek is; maar als een Wysgeer , ie werkt op de herdenkin van den: Slaspwande- jaar. Hieromtrent komt , buiten het begdeten mes koud Kei, (dat egter niet altoos den flaspenden deet ontwaae àn,) bovenal het geeven van heldere sweepfagen te fta- dé, ,, Dit is, zegt hy, ten kragtig middel „ om een Nagt- g. Wandelaar zyue verrigtingen, voor altoos, af te wen» s nen, Want deeze prenten zig in zyn geheugen, en sy die leevendige onaangenaame gewaarwording vereertigt nn ër volgens de wet der verbeeldingskragt, zo zeer 34 met het opftaan uit het bed , dat hy , dii de vroes nu Van afgerost te worden, van de nagtvifitén: te-rug gee 3, houden wordt." i Maar nadien deeze middelen, op den flaapenden in °t werk gefteld , tindeelige gevol- gen kunnen hebben, zo voegt hy er by, ,, het veiligfs als, dat men eerst den Slaapwandelaar wakker maake y y, en dan één der aan de hand gegeeven middelen bezi- 35 E vooral daàr zulke middeten zeer goed koop’ yn (1). ss Doch genoeg tot myn oogmerk.” : ^ ^ >. Era a (*) Verfcheide middelen der Artfen kan meh Joren in mr a) TICH , faldfamen Gefchichten, EÈ. f. 620. Fe” K » CD Zo als dan ook BLANCARD, TANDLER, GRAANBC ef SCHoTT reeds zulke middelen hebben goedgekeurd. Doch zeer wel xg SCHENK; hic curandi modus cornificina potius videtur guam medicisa;" deeze manier van herftellen is eer het werk van cen Beyl, dan van en Genecsheer.” Inmiddels hebben ze egter meermaals geholpen” PRYSVERHANDELINGEN , DOOR KUNST, ENZ, 49% Prysverhandelingen, witgegeeven door het Taal- en Dichslies vend Genootfchap , ter fpreuke voerende : Kunst wordt door arbeid verkreegen, Derde Deel. Te dmflerdam, by H. Keyzer, 1788, ín gr. 8yo. 358 blads. D bekroonde Verhandelingen , welken in dit Derdg Deel des Leydfchen Genootfchaps voorkomen , zyn twee Antwoorden op de gewigtige Vraage: Welk eon’ ras heeft men te fellen op hes Rym? Behoort hetzelve tot ys. wezen der Nederduitfche Poëzy? De eerfte , van den Heere JAN ROCHUSSEN , heeft men den gouden, en de tweede , van den Heere JACOB VAN DYK, den zilveren eer. enning toegewezen, Een en ander verdient de naauwe Keurige overweeging van alle kunstkundige beoefenaaren der Nederduitfche Dichtkunst ; te meer, daar het ons toge fchynt, dat die ftoffe nog niet zoo voldongen is, als men in een zaak, van zoo veel gewigt, wel wenschte, Waar op zekerlyk ook de waarfchouwing des Genootíchaps , in deszelfs Voorbericht, zal doelen, namenlyk, dat niemand denke, dat het Genootíchap „ door het bekroonen deezer beide verdcedigingen van het Rym, in het gefchil zelve party kieze, nadien rymlooze vruchten, mits in andere opzichten niet van verdienften ontbloot , hetzelve altoos , welkom zullen zyn. De Heer ROCHUSSEN heeft zyne Verhandeling zodanig gefchikt, dat hy 1) eene bepaaling van het Rym, 2) van de Dichtkunst zelve geeft; welke laatfte hy voordraagt als eene zinlyke , fuhoone taal , ,, die niet alleen zinlyke > teekenen voorítelt , {childerend en beeldvol js , maas as die , meerder dan het Poëtisch profa zynde , ook teg ,. opzichte van bet werktuiglyke zinlyk fchoon genoemd an kan worden," En hier toe brengt hy, 3) de overeeue komst van den klank , en de beweeging der woorden eq woordvoegingen met de voorgeftelde zaaken , bekend pn- der den naam van Harmenie „ welke door het Rym , ig veele gevallen , bevorderd wordt. En 4) de Melodig welke ook: door de laatfte verbeterd wordt: welk een eg ander hy in eenige volgende $. $. nader tracht aan te drin- gen , zo uit de befthouwing van onze Taal- en Dichte kunde, als met betrekking tot de Vaersmaaten der Ouden. Leidende hem dit tot het befluit, dat het Rym wezenlyk tot de taal der Poëzy "cher: Waar na hy dan ook echi ` e E 3 48 PRYSVERHANDELINGEN A. ge aanmerkingen wederlegt, die men op zyn grondbegin- el zou kuunen maaken. De Schryver deezer Verhandeling , fchoon niet alles weg- neemende wat men hem zou Künnen tegenwerpen , voor- komt echter verfcheidene aanmerkingen, door het bepaa- len van den Kuustregel , dat ieder vers met een comma fluiten , dat is éénen volzin, ééne uitfpraak, bevatten moet. an Eene Kunstrezel (zegt hy) die ons bevestigt, hoe de zinlyke afdeeling der reden van alle tyden ons be- haagd hebbe; maar die door onze Nederduitfehe Dichters te vaak verzuimd is, en dagelyks verzuimd wordt.” Hy verdeedigt dus , geene flegt gerymde verfen; geene over- fpringende regels, die men wel eens voor blyken van los- heid , en van genie wil doen doorgaan ; en nog minder rymwoorden, die op de helft afgebroken moeten worden, om te rymen; en het overig gedeelte in het volgende Vers doen vallen : neen, zyne rymen zyn reeds door COORN- . HERT bepaald: Een volle zin eischt een heel regel Daar of fi: de rijm °t flot en feghes Als elx een athem uit mach fpreken. De Heer van pvk is veel fterker met het Rym inge- nomen, dan de Heer ROCHUSSEN, ftellende hy de Voor- ftanders der zogenaamde blanke , of rymlooze Vaerfen voor, als lieden ,, die, het fpoor der Ouden verlaatende, an zich op het voorbeeld der Duitfchers , met eene ge- an waagde ftoutheid , op wasfche pennen , verre boven ,, den top des zangbergs, verheften; om van daar , als an wezens van eenen hodgeren kring het verftand te be- an dwelmen , te verrukken , en op deze wyze het harte. es te treffen, met eene opftapeling van brommende woor- e; den, waar aan het welwikkend oordeel, by eene bedaar- 9, de overweeging, geen gepast denkbeeld kan hechten. ` an Deze gewaande grootheid (dus vervolgt hy) moest as ook in grooter ligchaam huisvesten. Het was voor e; deze majefteit te gering, dat de rymzoom van haar p» kleed de geheele aarde bedekte: Neen, die moest wor s, den: afgefcheurd, op dat haare vezelen zich nog verder wn zouden uitftrekken. sn Deze nieuwe geesten in hunne ingebeelde vlugheid ,. belemmerd zynde , door eene dikwerf noodige over- an weegiug, om den aart der zaake en de gepaste wourd- a | » VOE D »» gouden . DOOR KUNST , ENZ.. " 429 X, voeging in een welluidend Rymwoord te vereenigen, ‚> hebben , op de manier van ALEXANDER, den Gordi- „> aanfchen knoop doorgehouwen , met de Rymklanken an overtollig en fchadelyk te verklaaren, en zich’ van die boeiien te ontflaan.". Uit deezen aanhef kan men reeds opmaaken , dat het Rym veele weldaaden moet bezitten , die de Vaerzen eene Hevalligheid kunnen byzetten. De ALEXANDERS , welke zo driest tegen het Rym te velde togen , liggen reeds doorgehouwen met hunnen Gordiaanfchen knoop , en luis- teren eerbiedig , welke wetten de eerfte Voorítander van het Rym hen gelieft voor te leezen. De Schryver ver- genoegt zich met die onderwerping , en brengt de wel- daaden van het Rym , tot de volgende vyf. Ten 1) Kunnen de Rymwoorden dienen om de lengte der Rege- len te bepaalen: dit wordt zelfs op het getal van Rege- len in een couplet toegepast, zodanig dat men, door het Rym, duidelyk gewaar wordt , dat 'er 8 Regelen > daar men in Profa, er maar 6 kan vinden. Dus o5 PCto. winst voor het Rym! 2) De Rymwoorden kunnen het verband , der Regelen tot elkander , bepaalen : dat i5 , dat de afwisfeling van ftaande en fleepende Regelen door de zelve gewrocht wordt. $) Het Rym kan een Muzi- kaalen klank aan de Vaerzen mededeelen. Dit voordeel is gewigtig , en wel aangetoond. 4) Het Rym veroor- zaakt , door de herhaaling der zelfde klanken, eene ver- Jevendiging der voorige denkbeelden, by aldien de Rym- , a woorden denkbeelden uitdrukken , die dan met de tegen- - woordige beelden worden vereenigd, en elkander over en „weder kragt byzetten. En ten 5) is de Herroeping der denkbeelden , door herhaaling der Rymklanken , nog in ftaat , om dezelve in een aangenaam contrast te Rellen ; wordende alle deeze voordeelen door voorbeelden bewe- zen. Dan , een vluchtig leezer zelf zal ras genoeg kun- nen opmaaken , dat de twee eerstgenoemde voordeelen zeer weinig betekenen, nadien de versmaat in andere taa- len doet (en ook in onze zou kunnen doen) het geen in deezen aan het Rym werdt toegefchreven. Ken voors beeld, uit HORATIUS Lierzang n, zou dit tegen het aan- gevoerd coupletje van poor, kunnen voldingen. Men kan geenszins ontkennen , dat het Rym, in den vernuftigen Dichter J. VAN DYR, een bekwaam verdeedi- ger heeft , die veele zwaarigheden , op eene fchrandere wyze , oplost: alleen zonden. wy den toon gaerne Kee . 84. - 430 PRYSVERHANDELINGEN, Jager geftemd gezien hebben , vooral wanneer het eenen KLOPSTOCK , eenen ZEELANDUS , en foortgelyken raakt, Magtípreuken doen niets af, want indien zy het deeden , dan zou zeker Hoogdaitsch Schryver , en ftreng - der van het Rym, in zyne dAestherifche i re uber die grofesten dichterifehen | kunstyardrtBzile , Mafchinenwerk, Rein und SS/benmaz, A - 1786 te Breslau en Leipzich uit- egeeven, veel boven den Heere vaN pyg voor uit heb- Been ə nadien deeze nog veel meer uit de hoogte (preekt, immers, zyne Ge/prekken (trekken tot niets minder, dan om al het werktuigiyke in de Poëzy te vernietigen. ,, Het »» Rym behoorde (by Hem) nooit tot het wezen der sn Dichtkunst ; ook zette het nimmer een gedicht fchoon- heil by. Het is de Poëzy zelfs nadeeljg , om dat het va dE kragt der uitdrukking hindert. By de hobge Ode „ is het walgelyk voor het oor. Het gebruik van het .. Rym loopt regtftreeks tegen het wezen der Dichte a kunfte , als eene hartstochtelyke fpráake , aan. De an Agemeene goedkeüring, welke gerymde Dichtftukken an gevonden hebben, is niet in het Rym , maar in de los- wn heid van het geheel, te zoeken. En aangaande de Vaers- an maat , deeze deugt (by Hem) even zo min als het Rym; om dat men er meest al dezelfde aanmerkingen an Op kan maaken, die dan ook, ten deezen opzichte, «s door hem herhaald worden." Zoo waar is het zeggen van den Heer ROCHUSSEN, bl. 36. ,, dat men verfcheide an Vraagen, ten opzichte van het Rym, ook ten opzichte , van het Metrum , en zelfs ten opzichte van al wat '.» Poëtisch in de taal is, kan doen." Zo dat het eeríle verworpen zynde ,''er ook daadlyk een deur geopend „word , om de andere kunsttuigen te doen volgen ; welk laatfte echter met veel minder grond , en niet dan tegen het gezag der Ouden, en de goedkeuring der meesft Na, tien, zou kunnen gefchieden. ^X. Het is waar, het Genootfchap eischte , in zyne opga- ve, geene Historie van het Rym; de Schryvers waren dus ook: niet verplicht om dezelve te geeven; maar zou het . wel kwaad geweest zyn, dat men, in eene zaak van zoo veel belang , de Natie eenigzins teegelicht had. Wy er- kennen de moeilykheid van zulk eene onderneemiug, en wel door die Zee van byzondere gevoelens , welke men noodwendig bevaaren moet, en die den onderzoeker det Oudheid , ligtelyk , op een Kim kan dryven. Dan DENIS heeft reeds iets hier toe bygedragen , in den Aanherg or . . pe ` DOOR KONST 5 ENZ; ast Gefprek, vom werthe der Rein (*), en zou dus met vinge vervolgd kunnen worden. Mogelyk zou dit, in ’t vervolg ; eene geíchikte Prysftoffe voor het: Genootfchap zyn , en beantwoord wordende, veel ter opheldering, van de Gee ` fchiedenìsfe der Poëzy in one Vaderland , aanbrengen. Schoon de oorfprong van Het Rym niets tot dérzelver wezenlyke waarde!af- , of toedoet, zdu eene zekere atntoo- ning van dien ooifprong toch- belihgryk -zyn Want hier door zou uitgemáake'kunrien “worden , ' of de Noordfche Volken altoos in Kymi gefchrever hebben , of dat ze, . volgens oLAUS woRMiUs, tien Rymlooze gedichte > tegen één in Rym, maiktefi./Oók zouden ons dàn die byséndere Vaersfoorten meer duidelyk worden, van welken ef'ePua- NIUS, in zyhe „Aanmerkingen op de Noordíche Gefthie de nisfen yan SAXO GRAMMATICUS; bl. 76; het volgend by- zonder voorbeeld heeft-nagelaaten. — - : Hoki Kraki. lodduss broddum ` ` WM Saerdi naerdi feggi leggi i. 20 Veiter neiter vella pella $5 li foli eitis At — , > w e. E Haki Kraki hamde framde Geirum eirum gotna flona Hreiter neiter hodda bredda Brendist endift bale Bake Wanneer men hier den zin van wilde weeten , moest men het dus verfchikken. — Haki broddum faerdi leggi. Kraki hoddum naerdi feggi. Weiter pella hali heistist, Neitter vella ftali beittist, Ll Haki hamde geirum potna, Kraki framde eirum fiona, Neiter bodda endist Bas, Hraiter hodda brendist bale, ` en TD DN en J 14 Zie Osfians und Sineds Lieder, Th. V. Zeit XXVII, Weenen ^ rt ^ IC? PRYSVERNANDELINGBN , eu dan betekende- het: ,, Haron heeft met fpietfen de an leden gewondt; Kaage heeft met geld de mannen ver- »» Maakte De íchenker der syden kleéren is door den ,, brand verteerd, en de Koning, die het goud ontong, en door het (taal gewond: geworden. HAKON heeft de an Mannen met lan qP gedwongen ; KRAKE de fchippers se door goud verrykt. De fpietsdrager. kwam door het sn ftaal , de gouduitdeelder door het vaar, om." De gemelde woaMIus beweert , dat de Runi/che Dich- ters niet minder dau 136 veríchillende Vaersfoorten ge- bruiktem en voegt et uitdruklyk by, dat, fchoon men gewoon is het Rym, als eene uitvinding der Gothem aan te zien, in alle deeze Vaersfoorten nimmer één rymwoord voorkwam. Ook het Oud-Noordsch gedenkftuk van REG- NER LONBROG , OOQrfpronglyk by L. TEN KATE , in het I's Deel zyner Aanleiding tot de Nederduitfche Sprake, aan te treffen; toont, fchoon het reeds uit de IXde Eeuw is. geheel geen Rym,' maar eène gansch byzondere fchik- king aan, die overal in dit Dichtftuk doorblinkt, en wel waardig is, dat wy 'er onze Leezers mede bekend doen worden. , Deeze byzondere fchikking hangt noch van het Rym, noch van de Vaersmaat, noch van de korte en langte der lettergreepen af , maar alleen van het getal der laat- fte, en van de byzondere plaatfing der Letteren. Elke Strophe heeft een gelyk getal regelen , en elke regel be- helst 6 Letter epen. leder volzin bevat drie woorden , die met dezelfde letteren beginnen ; twee van die woor- den komen in den eerften , en het derde woord, in den tweeden regel, voor. Bovendien moest elke regel twee lettergreepen hebben, die, of uit gelyke medeklinkers , of uit gelyke zelvklinkers beftonden , zonder dat deeze eindwoorden waren ; dus juist het tegengeftelde van het Rym. Dit ontdekt men reeds, in het begin der volgen- de ftrophe van LODBROG, als ook in de XXVIII overige. Hiuggum vier med Hiorve Het greniudu rottar, Adur a ullar azné Eifteinn Kongur fiele Geingum, Gulle faedar, Grandur vals ad braundum. DOOR KUNST, ENZ. 433 „Zeker zou men by een Koning , die van de Slangen gegeeten wordt , zulk een verregaande oplettenheid , en kunftige fchikking van woorden en letteren , niet ver- warten. Zoo veel achtten wy noodig van deeze Prysverhande- lingen te melden , en voegen ‘er, ter voorkoming van valfche denkbeelden „ nog by: dat wy geenzins ingeno- men zyn tegen het Rym. Dat wy zelfs liever gerymde dan rymlooze Vaerzen leezen mits beide , in andere betrekkingen , even goed zyn, Dan wy zyn tegen het — Rym, in zommige opzichten , en voornamenlyk als het ` flegt is, of ten boei verftrekt. Ja, wy keuren die gou- den boeijen volmondig af, om dat ze zo wel als de ysren, des menfchen vryheid belemmeren; om dat ze zwaar- der en harder zyn, en haatelyk om dat men ze vrywillig torscht. Niet de veelheid, maar her gewigt der bewy- zen, was daarom in ftaat om het Rym te verdeedigen: en de befcheidenheid heeft. hier in, by den Heere ro- CHUSSEN, veel medegewerkt. Behalven de reeds gemelde Antwoorden op de Prys- vraagen , over het Rym, komen in dit Deel nog vier byzondere Verhandelingen der Leden voor , welke hunnen oorfprong verfchuldigd zyn , aan de maandelykfche Ver- gaderinge , of Winterbyéenkomften , des Genootfchaps , in welke dezelve voorgcleezen , en der uitgave waardig gekeurd zyn. De eerfte deezer Verhandelingen is van den Heere c. BRENDER à BRANDIS , over het verband tus- Jchen de Dicht- en Schilderkunftige Naarvolging. De tweede (zoo wy uit de Nieuwspapieren meenen onthou- den te hebben , van den Wel Eerw. Heer p. HovENs, Leeraar der Doopsgezinden te Leyden) beftaat in eene l'roeye over het gebruik der Natuurkennisfe in de Dicht- kunst. De derde is eene Beoordeeling over den Lucifer van VONDEL , door den Heere D. ERKELENS te Rotterdam; en de laatíle , weder van den evengemelden BRENDER à BRAN- DIS, bevat eenige ophelderingen yan HORATIUS Dichtkunst, Alle Stukken, eener naauwkeurige leezing zeer wel waar- dig, en die het Genootíchap eer aandoen. kg ALBERTINE. Een Boek voor de Dames. Naar het Hoogduitsch. Eerfte Deel, Te Dordrecht by de Leeuw en Krap, 1789. Behalven de Voorreden, 425 blads. in gr. octavo. Mei erkent, by het doorbladeren deezer Gefchieden'sfe, in Æ- bertine terfiond de beroemde Clarisfe; of het met regt zeer hoog- 434 . ALBERTINE. L hooggefthatte Werk van den vermaarden Schryver Richerdfis die, onder het voordraagen der lotgevallen van Clarisfe, de door. flaandfte blyken van eene verregaande Menschkunde getoond , en mt 'er ten fterkíte op toegeleid heeft, om de nadruklykfte leerin- gen en lesfen , ter beftieringe der hartstogten, «op eene overtui- ende en inneemende wyze, in te boezemen. —— De Hoogduit- fche vervaardiger van dit Gefchrift , o Field Albertine , heeft de Clarisfe van Richardfon nagevolgd ; of liever, dat Werk , onder veranderde benaamingen en omftandigheden, in een Hoogduitsch gewaad geftoken. Zulks doende heeft hy 'er inzonderheid zyn werk van gemaakt, om de Gefchiedenisverhaalen in den Brieven- Del grootlyks in te korten; bovenal door den vorm van ’t verhaal, en de verdere inrigting der Brieven , eenigzins te veranderen; waar- door hy eene menigte van herhaalingen ontgaat, die in ’t plan van den Heer Richardfon onvermydelyk waren. Voor ’t overige heeft onze Autheur zig, in het weezenlyke der zaake, en de byzonder. fte omftandigheden , de in agt te neemen waren, volttrekt op het zelfde {poor gehouden ; en zig voornaamlyk bevlytigd , om, zo veel hem mogelyk was, den geest van zynen Voorganger be- ftendig gade te tlaan, en, in 't midden zyner opkortingen, ge- trouw te doen uitfchitteren; het welk zyne navolging in de daad loflyk maakt. en opzigte van dezulken, die de Clarisfe van Richardfon , (wolk Werk, naar men ons berigt, uitverkogt is ,) nog niet geleezen heb- ben, is deeze Albertine zo veel. als een nieuw Gefchrift, dat hunne opmerking waardig is. Byzonder met betrekking tot Ou- ders en Kinderen, in gevallen van eene Huwelykskeuze of bepaa- ling ; in welke dwang aan de eene, en onvoorzigtigheid aan de andere zyde , de jammerlykfte gevolgen na zig kan fleepen , cn waar omtrent de tedere Sexe vooral niet te ernstig gewaarfchuwd kan worden, om zig niet te laaten voorinneemen, door het fchoon- fchynende voorkomen van iemand, van wiens goed zedelyk charac- ter men niet genoegzaam verzekerd is. Clarisje, of Albertine, en *t voorgevallene, ftrekt hier omtrent tot een leerzaamen fpiegel. —— Wat wyders de zodanigen betreft, die "t Gefchrift van den Heer Ri- chardfon reeds doorbladerd hebben, zy zullen , indien ze tot de leezing van deeze navolging uitgelokt wordcn, zig, Zo we ver- frouwen, het nagaan van deezen ingckorten en verfchikten vorm niet beklaagen. —— Daar intusfchen de in dit Werk ontvouwde lotgevallen aan zeer veele RoumanleeZers te overbekend zyn, om per, by het gewag maaken der uitgave van dit Gefchrift, byzonder op ftaan te blyven; zo agten wy het genoeg, met opzigt tot deeze uitgave, nog te melden, dat dit eerfte Deel vervat de bittere mis- handelingen eener eigenbaatige Famille, die Albertine, als "t ware, eenigzins noodzaaken, om zig met den Graaf van Winterf Id ver- der in te wikkelen, ’t welk ten gevolge heeft, dat zy Zg, haares ondanks, door den Graaf het Ouderlyke Huis laate ontvoeren. . . i l (T N 1i EU WE | ALGEMEENIÉ VADERLANDSCH ÉE a’, LETTER-OEFENINGEN, Verhandeling over hes eerfte Bybelboek, genoemd Genefis , yeryatiende de oudfle gebeurenisfen der Wereld, benevens ‚eenen /chat van waarheden , die de gronden en zuilen van allen waaren Godsdienst zyn, door Jongyrouwe n. GOC- KINGA. Zerfte en tweede Slúkjè. Te Groningen by Tu Bolt, 1789. Behalven het Voorwerk , 446 blads. in gr. Bvo, Er openbare Catechetifche Oefening van de welgeborert Aa Jongvrouwe HYLEKE GOCKINGA , onder het opzicht eerst van den Hoogleeraer Abresch , en vervolgens van den Eerwaerden van der Tuuk, heeft aenleiding tot het vervaerdigen van dit Gefchrift gegeven. Het is ingericht tet ene doorloopende verklaring van 't Boek Genefs, en: de afgegeven twee eerfte Stukjes gaen tot Hoofdftuk XI. 1-9. Men ziet in het geheele beloop der aengevoerde ophelderingen , dat haer Wel Edele met eene meer dan gewoone vlyt het voornaemfte nagefpoord heeft, wat ge- eerde Schriftverklarers deswegens te berde gebragt heb» ben ; en dat zy haren verderen arbeid, met een welwik- kend oordeel , volgens hare eigen denkwyze, vrymoedig voltrokkèn heeft, Hare letter- en oordeelkundige verkla- ring gaet, op het ontvouwen van ieder hoofdvoorftelling ,. telkens gepaerd met enige ftichtelyke leeringen „ gefchikt om het overwoogene ter daedlyke betrachting te brengen.. — Men neeme ten voorbeelde het bevel van God aen, Noach , tot het maken éner Arke, of van een vaertuig 1 ter behondenisfe van hem en het vee , dat God gefpaerd. wilde hebben. Gen. VI. 14-16. | De Jongvrouwe Gockinga, zich aen de gewoone verklas ring van de fchikking der Arke houdende, verledigt zich ,. by de ontvouwing hier van, tot het aentoonen dat er genoegzame ruimte in dezelve was , ter berginge van 't vereischte 5 wagromtrent de berekeninge. op het volgende ` uitkomt. ` Als men, onder de benaming van Elie, hier gebruikt ,. Hh vers IV. DEEL. N. ALG. LE TT: NO. Ile 436 BEN W. GOCKINGA verítaet de kleinfte of gemene Elle, zynde ter lengte van Ik voet , dan was de Ark 450 voet lang , 75 breed, en 45 hoog; makende te zamen 1,519,750 vierk. voeten. Men trekke nu hier van af, voor den kuil, of 't hol, onder de laag- fte verdieping voor de vuiligheid der dieren en eenig ongedierte , ‚en voor de zolderingen , tusfchen de drie verdiepingen, 6 voeten, op die langte en, breedte te zamen — $02, 500 vierk. voeten. æ mD blyft t, 316,256 vierk, voeten. 3 —ÓÀ— O D : Deeze fomme door 3 gedeeld zyn- de, heeft men voor ieder verdie- ping,^ . . "M 438,750 vierk. voeten. Je 13 ——— - — en daer de verdiepingen 13 voeten hoog waren, heeft men in ieder — 39,750 vierk. voeten vlakken grond. | De onderfte verdieping was waerfchynlyk voor het vier- voetige en kruipende gedierte. … Daar nu geleerde Man nen, dus vervolgt haer Wel Ed., ons verzekeren , an dat alle dieren, die' in de Ark geborgen zyn, niet meer an plaats van doen hadden dan 5eo Paarden , zo hadden an Ze genoeg aan veel minder , dan de helft van dien an Vlakken grond. De plaats voor twee Paarden sa toch is gewoonlyk 56 voeten ; geeven wy ze nu, om an te beter te kunnen verzorgd worden, 6o voeten, dan ae hebben wy voor soo Paarden 15,090 voeten, en dus as houden wy 18,750 voeten over. — Meent men dan, s, dat deeze dieren veel meer plaats noodig hadden , een ss ieder ziet, dat "er ook veel meer gegeeven konde s, worden, an Gaan wy nu over om te onderzoeken , of er in de an tweede verdieping ruimte genoeg ware voor het voed- s fel van alle deeze dieren „zoo zal ras blyken, dat we e ook die overvloedig kunnen vinden. — — Men houdt an het gemeenlyk "er voor, dat dit Vee genoegzaam hooi ,; had aan het geen 40e Osfen van noden hadden. ——— wn Begrooten wy het nu eens op soo Osfen, ook dan nog ag hebben we overvloedig plaats ,. niet .alleen- voor het an hooi , maar ook voor ander voedfel , zoo dit noodig ag Ware. —= Een Os heeft overvloedig hooi aan 15 » pond OVER GENESIS. ` 43? » pond hooi daags, dies 5oo Osfen aan 2,72, 500 pond ve ‘s jaars: wanneer nu hooi wel gepakt en gezonken is, a» zoo beflaat 10 pond hooi een voet in "t vierkant , er an dies de genoemde ponden Av 750 voet, en wy hou“ » den, tot zaaijing en voedfel voor het volgend jaar, a tot dat de aarde nieuw voedfel gaf, over 165,006 », voeten. - — Veronderftellen wy nu, dat onder de s, dieren zyn; die niet geheel zonder vleesch kunnen an gevoed. worden, zoo hebben wy, zoo nict in dit ruim, an althans in Het onderfte, voor cen genoegzaam aan- »» tal fchaapen tot hunne voeding, plaats genoeg. s> Verfcheiden duizenden zou men toch gemaklyk in daat »» toe gefchikte hokken plaatfen kurnnen, s» Wat nu ten laatlten de bovenfte verdieping aángaat, » zoo fpreekt het van zelfs , dat die overvloedig groot » genoeg Ware voor Noach en de zynen , en voor de „ vogelen , benevens het voedfel. Er zyn Geleerden; 3s dit beweerd hebben , dat "er niet meer dan 200 foor- an ten van vogelen zyn, waarvag de meesten in kooijet sn kunnen geborgen wórden; terwyl hun voedfel ook wei- » nig plaats beflaat. Dat deze dan , al waren" ze ss veel meer in aantal, met hun voedfel niet zoo vee s, plaats beflaan, of 'er blcef overvloedig ruimte Wei an Vòor de niehfehen eh huisdieren, met het geen zy te an Vóeding nodig hadden, heeft geen betoog nodig. »; Niemand ‘denke, dat we in de berekening het fchuinzé ss dak van 14 voet vergeeten hebben , wyl we meenen; » dat dit in de hoogte van. ze Ellen n ` ` s» en dit, ten aanzien van de ruimte s» düiden had, ——— En wil men me an, Zins toeftemmen, dat dit Vaartuig p s» hoekig , maar, naar de wyze der? sn buik en'onder rond was, ook dit ze » der ruimte weinig fchaden of haren "De zedeleeringen , die de w t Gods bevel aen Noach afleid, 2 loor eerst, dat God ons wil , Dit heeft plaats in het natuur ` en het heeft pats in het gée , gelyk ons de Bybel overal leert ` delen vrywillig verwaarloost, doet zyrt ziel geweld aan ; en heeft den dood lief, i Ten anderen , dat we ter behouding van ons zelveti ett anderen moeten werken. De Heer heeft ons werk . wit ha 438. H. GOCKINGA OVER GENESIS. niet nodig, maar wil evenwel langs dien weg ons be- houden. Dit is waar in het natuurlyke , dan wif God dat wy werken , en heeft een gruwel van luyaarts; en wy moeten het ook hebben. Dan dit is niet alleen waar in het nhtuurlyke, gelyk ons Paulus leert a Thesf. a 10-12. en elders; maar ook, in 't geestelyke: Werkt, zegt dezelfde Apostel, uws zelfs zaligheid uit met vreeze en beeven. Fil. e: 12. Geliefde, zegt Judas, bouwt u zel- ven op uw allerheiligst geloof , biddende in den Heiligen Geest. Bewaart u zelven in de liefde Gods. Jud. 20, 21. Achter zyne onmacht te fchuilen , en geen flappe handen en traage knieën op te richten , ‘heeft duizenden ten bederve gebracht; terwyl ook veele godzaligen langs dezen weg in het dorre woonen. Ten derden. kunnen wy er uit aflciden, hoe wy, ter onzer behouding , moeten werken, te weten , naar 't Godlyk beftek, zonder er iets van af, of by, te doen. Houdt men dit niet op het oog , men bederft al- les, en vordert niets. Gy hebt niet, zegt Jacobus , om dat gy nieten biddet. Gy bidt en gy onifangt niet, om dat gy kwalyk bidt. Jac. 4: 2, 3. , Euangeli of" Levensbijzonderheden van Jesus CHRISTUS. Naar het Grieksch van LUKAS. Door Y. VAN HAMELS- veLD. Te Amfleldam bij M. de Bruin, 1289. In groot GA, , Ma den aert der onderneminge van den Heer van Ha- melsveld , om de Euangelifche Schriften op nieuw te vertalen, en grootlyks in den fmaek der Westerfche Spra- ken over te brengen , ten einde dezelven onder ons ver- ftaenbaerder te doen voorkomen ; mitsgaders van de ma. nier der uitvoeringe, en der daerby gevoegde ophelderin- gen , hebben we onlangs een zo genoegzaem berigt ge- geven (*), dat het thans alleen noodig zy te melden, t de geagte Autheur zynen aengevangen arbeid met dezelfde opmerkzaemheid voortzet. Zulks getuigt dit gedeelte , het welk het Euargel? van Lukas behelst ; waer, van 's Mans vertolking en opheldering der gelykenisfe van den voorzigtigen Rentmeester , en van ’s Heillands leering by die gelegenheid, Luk. XVI. 1-13, die veelal niet regt . ver- (*) Zie boven, blads. 261. D + Y. VAN HAMELSVELD OVER HET N. T. KE Nerftien word, ten voorbeelde kan ftrekken. De Verta- Jing luid aldus. ` ` e "wie ww Daar was ééns zeker rijk man, die eenen . rentmeester hadt; Deze rentmeester werdt bij hem. . bedragen , dat hij zijns meesters goederen dooi- a, bracht. Hij ontboodt hem derhalven , ,, Wat . hoor ik" zeide hij, ,, van u? Doe rekening » van uw rentmeesterfchap ; want gij zult [dus ` . doende) geen rentmeester kunnen blijven!” — 3. De rentmeester dacht bij »» ik beginnen, als mijn an ner goederen niet lai » Spitten en gra A » en. ik fchaam mij te » Wat ik doen zal; op s, ampt mogt worden af 5. s» hunne huizen ontvang daarop een iegelijk van « heer hy zich , en zeide 1 veel zijt gij verpligt : ^ te bren: eid" De Ban s» vaten OD »n de de rentmeester; ,,g ss fchielijk vijftig! »» gen den tweeden: ,, »» Op te brengen?” —— » We," zeide deze. — an tegen hem: neem uw h 8. „ tig.” Over dt — — - te vooren onrechtvaardigen rentmeester, om dat ` hij dus voorzigtig en fchrander handelde ; de we- hd reldlingen [vervolgde jesus) zijn toch [in hunne zaaken) fchranderer , dan de zoons des lichts zijn 9. in hunne belangen. Daarom zeg ik ulieden ook: Maakt uzelven bij tijds vrienden met de rijk- . dommen , die gij [misfchien] door onrecht mogt verkregen hebben , op dat, wanneer gij eens ge- brek zoudt lijden » deze [vrienden] u verwelkomen in de eeuwige verblijven [der zaligheid!) — * 10. Die getrouw is in het kleinfte, is ook getrouw in ` het groote, en die in het kleinfte onrechtvaardig, ir. is, die is zulks ook in het groote. Indien gij dan. in onrechtmaatige bezittingen niet getrouw waart , ~ 13 wie zou u het waare goed vertrouwen ? en indien E Hoz gij 6 i ' 449 Y. VAN HAMELSVELD.,. OVER HET N. T- gij niet getrouw waart in eens anders goed , wie zal u uw eigen , [dat gij te ligter zoudt misbrui- 33. ken,] in handen ftcilen? Geen dienaar kan twee [tegenftrijdige] beeren dienen’; want hij zal, of den ééncn haaten , en den anderen liefhebben , of hij zal den éénen aanhangen , en den anderen verachten. Dus kunt gij Gode en den Mammon [den God des rijkdoms] niet te gelijk dienen." Nopens dit voorftel gecft ons de Heer van Hamelsveld nog de volgende ophelderende aanmerkingen. «> V 1] De aanleiding tot deze gelijkenis gaven de tollenaars en zondaars , welke voor een groot gedeelte onrechtvaardig- verkreegen goed bezaten , maar nu, ge- lijk zaccuEus en anderen , in Jesus geloovende en zich bekeerende , dezelven herftelden of aan de armen fchon- ken. —— Men heeft de letter van deze gelijkenis door- gaands geheel verkeerd opgevat en verftaan, Dit is in onze overzetting verholpen. | — De Kentmeester bracht zijns Heeren goed door , en hadt bij zijnen Heer van de ipkomften, die hij voor hem ontving, minder verrekend, n hij daadlijk ‚genoot. Maar, toen hij gevaar liep van afgezet te worden, was hij zoo voorzichtig, dat hij ter- ftond elken pachter aflloeg , en op den prijs ftelde, dien hij aan zijnen Heer gewoon was te verrekenen, waardoor hij zijne voorige onrechtvaardigheden vergoedde, en zich onder deze lieden vrienden maakte. Nu ziet men , hoe de Heer dezen te vooren onrechtvaardigen Rentmeester thans kan prijzen wegeus zijne voorzigtigheid. an Y. 8. Zeker, een groot deel meníchen gou met God en met de toekomende wereld beter taan , indien het met dezelfle voorzigtige zorgvuldigheid op de eeuwige goe- deren bedacht ware , als het zich zoekt te redden uit verlegenheden van dit aardícbe leven. ‚ss Mi 9. De Heiland. merkt de bezitters van rijkdom- men aan als rentmeestets der Godheid ; Die wan dezel- veu eeu goed gebruik maakt , noemt hij getrouw in het minfte. Hij noemt dezelve onrechtmatige bezittin- , om dat zij zulks dikwijls zijn , en toch het waare goed van den mensch niet uitmaaken. — — Hij noemt ze eens anders goed’, om dat zij moeten befteed worden tot welzyn van onze medemenfehen. — — Na deze aans Herkingen kunnen zijne woorden niet moeilijk zijn.” Fe ` VERHANDEL. VAN TEYLERS.CODGEL. GENOOTSCH. 43E Verhandelingen, raakende den natuurlyken en geopenbaar- den Godsdienst , uitgegecyen door TEYLER's Genootfchaf. Villfte Deel. Te Haarlem by J. Enfchedé en Zoonen, en J. van Walré. Behalven het Voorbericht , 227 bladz. sn gr. quarto, CH het vroeger gedane voorftel , wegens de Twyfelary en °t Meesterachtige beflisfen , in Godsdienftige ftuk- ken (*), heeft dit Godgeleerde Genootíchap eigenaerti voorgeflagen te betoogen ,, het onredelyke der Onverfchit 2» lisheid omtrent Godsdienftife waarheden , met aanwy- an Zinge hoe men, in 't voorffaan der Waarheid , verffan= ae dig hebbe te Üyeren," Een viertal «an Verhan- delingen, in dit Deel vervat, behelst ene reeks van leer- zame en ernftige waerfchuwingen, tegen het onverfchillig behandelen van Godsdienftige onderwerpen , aen de eene, en ’t onbezonnen yveren voor Godsdienftige ftellingen , aen de andere zyde. En de geëerde Opftellers dezer Ver- handelingen doen hunne waerfchuwingen gepaerd gaen, met welberedeneerde ‘onderrichtingen , by welker in agte neming een Godgeleerde kan toonen, dat hy verdraeg- zaem is omtrent anders denkende, zonder tot onverfchil- ligheid over te hellen ; en den rechten yver voor de by hem erkende waerheid kan doen doorftralen , op eene manier , welke de gemoederen van party niet verbittert, maer ge- fchikt is, om cene oordeelkundige overtuiging te wege te brengen. De eerfte Verhandeling , aen welke de gouden Kerpenning is toegewezen , is opgefteld , door den Eerwaerden Heer J. KoPS JACÓBsZ. , diestyds A, d, Th. Stud. te Amflerdam, nu Leeraer der Doopsgezinden te Leg- den : cn de drie daer nevensgaenden zyn vervaerdigd, door de Eerwaerde Heren H. VAN VOORST, W. L. BROWN en Je KUIPER , ieder met een zilveren Eerprys begiftigd. Elk dezer Verhandelingen heeft hare wezenlyke verdien- fte; en ze zyn gezamenlyk , vereenigd met de laetst voor- gemelden, uitnemend wel gefchikt, om de Godgeleerden van alle die haetlyke uiterften te wedefhouden , en hen opmetkzaem te doen zyn, om den middenweg, met eene bedaerde omzigtigheid, te bewandelen. - 't Is enig- zins bezwaerlyk, om uit de veelvuldirze nutte aenmerkin= gen , daerin voorkomende, een ftae] by te bréngen; ge- merkt (*) Zie N. Alg, Vad. Letterosf. III. D. bl. 381. Hh 4 ‘his ` ^ VNERHANDELINCEN merkt ze veelal in den zamenhâng dienen voorgefteld te. worden, en dan wat breed. uitloopen. Zulks heeft ons doen nagaen , of we niet, hier of daer , enig leerzaem voorftel mogten ontmoeten , het welk wy beknopter, en als op zich zelven ftaende , konden mededeelen ; en hier toe is ons best voorgekomen ene aenmerking van den Eer- waerden BROWN, over de verfchillende handelwyze in de Christelyke Kerk , ten opzichte van de vryheid van on- derzoek en redekaveling , met de onderfcheidene uitwer- king hiervan. Aenleiding daartoe gaven hem zyne beden- kingen, over de verplichting, om, in ’t verftandig yve- yen voor de waerheid , die vryheid aen allen te verlenen, en dezelve heilig te befchermen, De nuttigheid en nood- ‚zaeklykheid hiervan aenfedrongen hebbende , word hy leid ter befchouwinge van ’t geen ons de ondervinding es aengaende in de Christelyke Kerk aen de hand geeft; "t welk hv ons indezervoege voordracgt. . » De Hemelfche leere van den Christelyken Godsdienst is, van den aanvang af, dat zy geopenbaard wierd, ook naderhand voortgeplant , onder het verleenen , handhaa- ven en vastftellen van volkomen vryheid aan alle men- fchen ,.in het gebruik maaken van reden en onderzoek. Komt en ziet, zegt Christus zelf; en van deeze uitnoodi- ‚ging hebben zich ook zyne Apostelen , en hunne vroegfte eerlingen en opvolgers, bediend. Zy immers, met de be- "wyzen van Godlyk gezag op het luisterrykst toegerust, „vorderden , om de menfchen tot zich over te haalen , niets anders van hun, dan dat zy de door hen opgegeevene getuigenisfen en bewyzen , met vrye en onbevooroordeel- de gemoederen , zouden onderzoeken. Want zy hielden voorzeker , dat door deeze proefneeming wel dra blyken zoude , hoe groot een onderfcheid "er tusfchen den Gods- dienst dien zy beleeden en leerden, en tusfchen de byge- loovigheden die zy beftreeden , te vinden ware, en hielden zich verzekerd, dat de eerfte zekerlyk den zegen wegdraagen zoude. Ja, het was ‘er wel zo verre af van jemand de vryheid van onderzoek te heneemen , dat zy dezelve veeleer met alle magt handhaafden en verdeedig- den , daar zy hunne leerlingen fleeds aanmaanden „ alle dingen te beproeven en het goede te behouden. Zy voer- den geene de minfte heerfchappye over de innerlyke ge- waarwordingen des gemoeds; noch fchreeyen iemand de wetten des Geloofs op een Meesteragtigen toon voor, of Wwagtten hen dezelven door wapenen en geweld op te leg: » | gen; VAN TEYLER'S GODCELEERD GENOOTSCHAP. 444 Ren: mair, zich beroepende op de reden, en op het be- zef van regt- en billykheid, als de onwraakbaarfte getui- en voor hunne Leer, eischten zy van de meníchen ak een zo veel daar van aan te neemen , als die hen aan- rieden en goedkeurden. Zo lang derhalven het Euangelie .op deeze wyze, de eenige die met de Waarheid en Gods .eer ftrookt, verkondigd wierd, ging de Leer van Chris- tus langs een gladden en geregelden weg voort; zege- praalde overal; breidde haaren roem uit over de aarde; nam de gemoederen der menfchen in ; ftelde binnen kor- ‚ten de befpotlykheid der Joodfche overleveringen openlyk ;ten toon, en verwoestte de tempels der Heidenen. Maat toen uit de voordeelige toedragt der zaaken , en den al 'te hoogen top dien zy befteegen hadden , Overdaad , Gie- righeid en Hoogmoed , nevens andere verderflyke lusten, -die den voorfpoed volgen, opreezen, floopen ‘er ook ver- fcheiden verderflyke gebreken in: het voorheen verbannen bygeloof werd van langzaamerhand weder ingeroepen; en ber ganíche gelaat van den Godsdienst op nieuws mis- vormd. moeder van apfchudding , twist en tweedragt geworden. Iets, dateen Hemel op Aarde verbeeld moest hebben, i$ dikwyls in een toneel der Helle veranderd. Iets. dat van God gefchikt was, om der menfchen zeden te befchaaven , en hen zyn beeldtenis in Hi te doen uitdrukken , is, 5 door door zekere onsatuurlyke verbastering, eene brandftofe eworden, om 't vuur. van godloosheid en dwaaling nog Becker aan te ftooken. wn Na dat deeze afíchuwelyke: bedorvenheid en akelige Aluisternisfen zich, door veele eeuwen heen , over het „menschlyk geflagte verfpreid hadden , is eindelyk een nieuw . daglicht doorgebroken, en de Christelyke leer begon wre- der adem te haalen. Maar hoe? Door ten laatften eene al- gemeene vryheid te verleenen in het nafpeuren en onder- zoeken van zaaken , die tot den Godsdienst behooren. Hier door werd de duisternis , die de zonne der gerech- tigheid en waarheid zo lang bezwalkt had , verdreewen ; en zo veel te wege gebragt, dat die hellzaame ftraaten hunnen glans alomme , ten minften over het grooter deel der wereld, verfpreidden. 