VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
MIS heeft hier geen Godgcleerd T wistfchrift, over het leerftellige van °5 Heilan-ls Verdieníte te verwachten; dit is het bedoelde van den Hloogleeraer niet; zyn oogmerk is meer prackicael , als (trekkende grootlyks, om den Chris- ten te doen gadeflaen, welke ene uitnemende Verdienfte Jezus aen 't Menschdom verworven heeft, hoe veel heils wy aen hem verfchuldigd zyn, en hoe wy daer aen hebben te beantwoorden. Ну hoopt, gelyk hy in zyne Voorreden betuigt, ,, dat de zaak zelve , door zulk een voordragt „ »› eenig meer licht zal krijgen, en de Christen in ааг ge= an fteld zal worden, om zich de Verdieníte van Jefus aan an de meuschlyke natuur duidlijker en in beteren famerrhang э» voor te ftellen; de waardij en de grootheid van het ge- an luk, dat de weereld hem fchuldig is, juister te beoor- an deelen , en te fchatten , hemzelven als den magtigften an Verlosfer van alle foort van cllende, en als den hoogften an Devorderaar der menschlyke gelukzaligheid, met een an Óvertuigder geloof te vereeren , jegens zijne weldaaden an dankbaarer, en aan zijne voorfchriften met vuuriger nei- » ging en inniger welgevallen gehoorzaam te worden , en de » gelukzaligheid, die wij hem fchuldig zijn , daadlijk te ge- an voelen en te genieten.” Теп dezen einde neemt hy de Verdienfte van Jefus in den ruimften zin, dat hem, volgens taelgebruik , veroorloofd is; еп te meer vry ает, om dat de oudfte Godgeleerden dezelve, in een engcr en uitzebrei- der zin, onderícheiden ; waerby nog komt, dat de duidlyk- heid en overtuiging 'er, zynes oordeels, door fchynt te winnen. 's Mans eerfte Leerreden over dit onderwerp, (hebbende zyn Hoogeerwaerde het zelve, in ene gefchikte orde, ia enige Leeredenen afgehandeld ,) gaet over de Verdienfte van - Jefus im het algemeen; welke hy, naer den ruimen zin , door hem aengenomen , aldus voordraegt en omíchrytt; ——- LETT. 1791. NO. 12. Mm Je- goe C. С, TITTMANN an Jefus Verdienfte aan de weereld begon met zijn leeven op an aarde, ja zelfs nog eer hij op aarde leefde, duurt thans an nog voort, en zal eerst aan het einde der weereld geheel sn voleindigd zijn. Hij heeft bevoorens veel voor de wee- an reld-gedaan; hij doet thans nog zeer veel voor de wee- an reld; en hij zal nog eens aan het einde der weereld een groot werk doen. Hij heeft bevoorens voor de weereld een groot geluk verworven 5 wij bezitten en genieten reeds thans door hem een zeer groot geluk; en wij vere s wachten het allergroot{te en hoogfte geluk in den dood, an еп па den dood en in de opftanding. Еп dat is de Ver- an dienfte van Jefus, daarin beftaat zij. Zij beftaat, deels s, in dat geen, wat hij bevoorens gedgan refr, wat hij nog s, doet, en wat hij in het toekomende doen zal tot verlosfing an en zaligmaaking der menfchen : deels in de groote uitwer- an kingen van dit alles tot de gelukzaligheid der men/chen in wn deeze en de toekoomende weereld." —— Overeenkomttig met deze algemene befchouwing , ftelt he zich voor , in enige Leerredenen , de Verdienfle van Jefus in alle hare byzondere deelen, om de uitgebreidheid , de grootte en de waerdy van dezelve recht in te zien, wat breeder te ont- wikkelen. ` ». Wij zullen , (zegt hy) vooreerst bet werk уап ји zelve, of dat geene, wat hij tot verlosfing en zali T der men/chen bevoorens gedaan heeft, (de voormaalige Ver- dienfte van Jefus,) wat hij thans nog doet, (de tegenwoor- dige Verdienfte van Jefus,) en wat hij nog in het toekoomen- de doen zal, (de toekoomende Verdienfte van Jefus,) ver- klaaren ; maar teffens ook vervolgens van de grootte, zich zot alle tijdperken van het menschlijke leeven uitftrekkende ge- volgen van dit werk tot gelukzaligheid van het menschlijke ge- Jlacht, of de eigentlijke weldaaden van Jefus, handelen. Aanmerkingen over den Leeritant van jesus, met betrekki tot de 1 хе en het Spraakgebruik der Fooden. Т? juiste en - vechimaatige beoordeeling van һе: geen, wat Lee van jesus is. Uit het. Hoogduitsch vertaald. Të Amfterdom hy van der Kroe en Capel, en Westing en van der Hey, 1791. . Behaiven hes Voorwerk, 280 Mads, Án gr. оВөуо. P de overweging der bedenkingen over de in/thiklykheid van Jefus, in zyne gehouden leerwyze , omtrent den denktrant, en de heerfchende gevoelens der toenmalige Joon den, die zommige Ui:leggers der iuangeliefchriften zeer eng bepalen, terwyl anderen dezelve zeer verre uitbreiden , is de Opficller dezer Aanmerkingen enigermate tot een mide denweg gebragt. Меп heeft natuurlyk te verwachten , dat een Gefchrift van die natuur, noch aen de ene noch aen de audere party, die wat fterk met het geliefkoosde denkbeeld logeuomen is, voldoen zal; maer ?ї is hierdoor , veelligt , te beter gefchikt voor hun, die, in het thans zwevende vera {chil van denken deswegens , tot nog geen party getrokken, hebben. De zodanigen, nog onbevooroordeeld zynde, bes merken gemeenlyk vry klaer, dat het цк, zo aen de end als andere уде, overdreven word; des het 'er, bunnes oordeels , iuzonderheid op aenkome , om een middenweg te vinden; uit welken hoofde Schryvers van dien Петре] te eer hunge mindere of meerdere goedkeuring kunnen wegs en3 wanneer ze het onderwerp met bedaerdheid en oor- deel behandelen. Aengezien dit vereischte nu in deze Zog, merkingen duidelyk te befpeuren is, zo is derzelver lezing den zodanigen aen te raden, om hierdoor tot nader onder- zoek opgeleid te worden. ’t [s toch met zulk ene aenrading ons oogmerk niet, den Lezer in den waen te brengen, als oordeelden wy, dat de Schryver den juisten middenweg ge- troffen zou hebben ; maer 't komt ons voor, dat гуп Gefchrft by uitftek wel ingericht zy, om den Leger tot opmerkzaem- heid op dit Ruk te brengen, waerdoog hy te beter in It2ef Mm 2 ge \ Sot AANMERKINGEN gefteld zal worden; om het geen tot dit onderwerp ‘bee ttekking heeft, behoorlyk na te gaens als uit het volgende beloop van den inhoud zyner voorftellingen gereedlyk is af te nemen. Ву den aenvang handelt onze Autbeur over den Leertrant van Jefus in den Volksteon; met betrekking ор de tael, em toont ons, dat die Hemelfche Leeraer zich wyslyk , fchoon met vermydinge van de tael der beffe des Volks, van de ewoone Volkstael bediende, om zyne leeringen, naer den ooden-denktrant, op ene: voor hun verftaenbare manier te ontvouwen. Tevens doet hy ons zien , hoe noodzaekilyk het zy, dit in agt te nemen, zo in 't uitleggen der Euan- geliebladen, als in *t verklaren der Geloofswaerheden; mits- gaders hoe aenpryzenswaerdig het zy, dat de Volks.Leer- aers , ook in deze dagen, zich dien Leertrant eigen maken; door zich, in hunne wyze van voorftellen , zo veel °t ge- fchieden kan, haer de manier van denken der Toehoorderen te voegen. —— Ter nadere ophelderinge en uitbreidinge van het gezegde, wegens het gebruiken der Volkstale , doet hy ons verder opmerken, met het aenvoeren van daertoe betrekkelyke voorbeelden, dat ‘er, in de uitdrukkingen van Jefus, vele zaken uit de tael des gemenen levens verklaerd moeten worden. Zulks geeft hem aenleiding, om zich na- der uit te laten over het byzonder fpraekgebruik der Joo- den, en de hulpmiddelen om het zelve te leeren kennen: waeraen hy te gelyk eenige aenmerkingen hecht over de toepasfing van het gezegde by de verklaring der woorden van Jefus. —— Нег dusver voorgedragen betreft inzondere heid het gebruiken der Volkstale, dan hierby heeft men де · infchiklykheid van Jefus niet te beperken; hy voegde zich, gelyk onze Schryver verder toont, ook dikwyls, in zyne wyze van voorftellen , naer de Joodfche manier van denken; naer hunne wyze van voorftellen en betoogen , naer de ge- fteldheid en het character zyner Toehoorders; ja hy maek- te ook, in zeker opzicht, wel eens gebruik van de heer- fchende gevoelens der Jooden. —— Op het ontvouwen hiervan , dat de Autheur door veele voorbeelden opheldert , en waeromtrent hy toont , hoe de Schrift-uitleggers en Volks- Leeraers hiervan een nuttig gebruik behooren te maken, komt verder de groote vraeg in overweging, ,, of deze in- as fchiklykheid van Jefus zich zo verre uitftrekke, dat Hy an Zich ook naar de dwalende Volksbegrippen en Volksge- » voelens gedragen hebbe?” —— Volgens het inzien van ongen Autheur is de bevestigende beantwoording. дегег (ps OVER DEN LEERTRANT VAN JESUS, ` коб Vrage, de zaek van vooren befchouwd zynde, reeds aen regtmatige tegenbedenkingen onderhevig; hy begrypt ech- ter zeer wel, dat de door hem deswegens aengevoerde re- denen niet boven alle севепіргаек zyn; dan, met dit al- les, komt het, zyns oordeels, hier voornaemlyk aen, op de overweging ,, van zekere onbedrieglijke grondftellingen an en kenmerken, aan welken men de zuivere waarheid іп s de Leere van jesus, en het geen tot den leertrant en de wijze van voorftellen behoort , onderícheiden Кап.” Hy vermeet zich niet dit beflisfend te zullen uitvoeren, maer hy bedoelt ‘er ene proeve van aen de hand te ge- ven, of ze ook dienen konde, ,, om de opmerkzaamheid „ aa op dergelijke noodzaaklijke kenmerken, op te wekken , en gaande te maaken,” ——- -En hiertoe is ene volgen- de afdeeling van dit Werkje met oordeel ingericht; waerin de Schryver het ‘er op toelegt, om zodanige kenmerken · by te brengen, dezelven nader te bepalen, en met voor- beelden , “uit de redenvoeringen van Jefus , op te heldee ren. = Hieraen hecht hy wyders nog enige aenmerkin- gen ter flavinge van zyne gedachten, dat de opgemelde epalende Vraeg veeleer ontkennende te beantwoorden zy; nadien hy oordeelt gewigtige redenen te hebben, om uit den Leertrant, in de Euangelifche en Apostolifche Schrif- ten voorkomende, af te leiden, dat Jefus, hoe infchiklyk : ook in het bovenaengeduide , zich geenszins naer dwalende begrippen gefchikt, of zyne manier van leeren, naer enige volksdwalingen, geplooid heeft. gerfte aengeduide foort befchouwd moesten worden. — Ein- delyk vestigt de Schryver onze aendacht nog op de gronden, waerop men zommige gevoelens aen de Jooden van dien tyd, als gemene Volksbegrippen toefchrvtt, en voor Volksdwa- lingen houd, naer welken Jefus zich zou gefchikt hebben. Het komt hem voor , dat men daeromtrent meermsels de vereischte omzichtigheid niet gebruikt heeft; en tracht te doen zien, hoe moeilyk en onzeker het uikwyls zy, wan- neer men beweren wii, dat het een of ander cen oud Joodsch evoelen is, naer °t welke Jefus zich gefchikt zou hebben. п dit geeft onzen Autheur aenleiding, om, ten Бейишине, nog enige aenmerkingen mede te deelen over de Bronnen, (uit welken meu zulke Joodíche gevoelens fcheppen wil) met opzicht tot derzelver waerde, en in hoe verre men ler gebruik van kunne maken. Met де Talmudifche en Rabbyn/che Schriften heefr hy, in діс geval, niet veel ор; van meerder dienst fchat hy de Werken van Sfo/ephus ed Philo, als ze met een omzichtig oordeet gebruikt worden; en bovenal pryst hy de Aiexandryn/che: Overzeitieg aen, als best gefchikt, niet alleen ter ophelderinge der uitdruk- kingen eu Їргеектапіегеп van Jefus en zyue Apostelen, maer ook wel inzonderheid om de Joodfche denkwyze te leeren kennen. Tot dit laetíte einde komt dezelve hier te Beer te ftade , doordien - gelyk onze Schryver zeg, » deze Overzetters , om het Hebreeuwfche uit te druke en ken, dikwijls juist zulke bewoordingen en marrieren van an (Brecken gebruiken , die haaren oorfprong vari zekere ‚ Joodíche begrippen hebben , welken men daarin ПК э» ontdekken kan. Ook verkoozen zij zomtijds , wanneer » Zij de zaak volgens het fpraakgebruik op verícheidene an Wijze konden uitdrukken, juist die uitdrukking en wijze э» уап voorílellen, welke de oude Joodfche denkwijze me» an degebragt." Vor Lydenden. Een Huisboek. Naar het Hoogduitsch, Te Utrecht by B. Wild en J. Altheer, en te Amfterdam by Wesfing en van der Hey, 1790. Behalven de Vor- reden, 311 bladz. In gr. ocavo. ` ne verzameling van troostryke bedenkingen , die tet opbeuringe kunnen zyn, voor de zodanigen, welken onder rampen en tegenhedefti, of fmertbarende ‘toevallen , zugten; ец welker lezing ook hare nuttigheid kan hebben EEN HANDBOEK VOOR LYDENDEN. 507 тоот zulken, die zig in gunftiger omftandigheden bevin- den, en daerdoor zig kunnen wapenen tegen onheilen, die hen ten enigen tyde zouden mogen treffen. "Er leeft toch geen mensch, dien ’t altyd voor ftroom gaet ; de ge- lukkigíte zelfs heeft nu en dan wel eens met tegenftroom te worítelen; en de voorzichtigheid eischt, derhalven, dat ieder daeromtrend op zyne hoede zy. In knellende ram- en vind men niet zelden velen als troostloos, om dat het un aen de vereischte kundigheden mangelt , en de geest naeuwlyks vatbaer is, om ze alsdan, in °t midden van den druk, te ontvangen. > Mijne geheele ziel, (dus Пе! hy zyne gedachten voor ,) Mijne geheele ziel dorst naar licht, naar kennis en zekerheid; doch dikwijls, zeer dikwijls , fchijnen hiertoe alle bronnen voor mij geftopt. te wezen; terwijl het mij flechts zelden gelukt, om eenige verkwikking of verftere king uit dezelven te feheppen. Ik denk, ik onderzoek, en doe alle mooglijke nafpooringen ; maar overal ontmoet ik onoverkoomijke zwaarigheden ; overal doén zich voor | Mm 4 mij 508 EEN HANDBOEK mij twijfelingen op, welke mij onoplosbaar toefchijnen. Ik luister naar de ftem der Rede en der Openbaaring , en ben flechts zelden zo gelukkig, haar op eene verftaanbaare wijze te hooren, en, van alle anderen, duidelijk te kun- nen onderfcheiden, Mijn waarheidlievende geest verlangt en wenscht naar geenen helderen, vollen, middag ; maar flechts naar eene flaauwe morgeníchemering , naar eenige ftraalen van den aanbrekenden dag; en ook deeze wensch wordt zelden vervuld. Zelfs het beftaan var cop, en Zijne hoogíte volmaaktheid, beneffens mijne gemeeníchap met Hem, verzinken dikwerf voor mijn oog in eene on- doordringbaare duisternis, of vertoonen zich, met zo veele zwaarigheden omgeven , en zo geheel boven alle menschlijke denkbeelden verheven, aan mijnen geest, dat deze gedachten mij noch troost noch opbeuring verfchaf- fen, Goede con, Vader des lichts ! weer alle duisternis uit mijne ziel, en doe mij Uwe tegenwoordigheid leevene diger gevoelen, en meer en meer van Uw aanwezen ver- zekerd worden! Mijn hart haakt naar rust, en waar zal ik dezelve anders, dan bij U, zoeken en vinden ? » Dan, het zij verre van mij, dat ik mij over het ge brek , welk ik gevoel, angftig zou bekommeren , of mij mijnen onwillekeurigen twijfel tot eene misdaad zou aan- reekenen ; dat ik zou gelooven , dat mijn toeftand сорк zou mishaagen, of vreezen, dat dezelve mij buiten de za- ligheid der toekomende waereld zoude fluiten! Neen; cop weet, dat wij zwakke en kortziende fchepzelen , dat wij ftof en asfche zijn, en eischt niet meer van ons dan wij doen kunnen. Hij vordert, dat wij in oprechtheid wan» delen ; en zulk een gedrag is Hem aangenaam. Al wie een oprecht Vriend der waarheid is , die is een Vriend van сор, hoe weinig hij er ook van weten of kennen moge. Hij, die de waarheid in oprechtheid lief beeft, en met ernst zoekt, zal en moet dezelve, eindelijk , zeer ze- ker tot zo ver ontdekken, als voor menfchen mogelijk i53 al ware het dan ook, dat zulks eerst na dit leeven zoude efchieden. De heilige en rechtvaardige God ftraft alleen e zonde en ondeugd, maar, ongetwijfeld, geene onwil- lekeurige, geene onfchuldige , doolingen. an Ik mis op deze aarde, °t is waar, zeer veele genoe- gens, en ben in verfcheiden opzichten ongelukkig ; maar zoude een redelijke, onfterflijke , geest, die naar kennis en waarheid dorst, en zijne algeheele waarde gevoelt, niet efchikt zijn voor’ de wooningen des lichts, waar zijn Brandend verlangen kan bevreedigd worden? Of zoude de goede cop mijne wenfchen eeuwig onvervuld laten? Neen; vroeg of last, in deze of in de andere waereld , zal Hi mijne Ífmagtende ziel verkwikken, en met de zalighei eener volle zekerheid verheugen! e Ook ren dezen aanziene zal ik mij trachten gerust te ftellen : want bekommering ей droefheid over mijne twije fel, in zaaken van Godsdienst, is zekerlijk de weg niet, om tot de kennis der waarheid te geraaken: deze kan alleen de ftille bedaarde onderzoeker ontdekken. Ik zal derhalven mijnen geest trachten op te beuren, en mijn hart poogen ge- rust te ftellen, ор dat ik haare ftem des te eerder Gd haare wenken zo veel te beter verftaa, en voor haare in- drukken zo veel te vatbaarer moge worden. ə» Kan ik dien trap van zekerheid niet bereiken , welken ik wensch, en ook met den aart der zaake overeenkomt, dan zal ik mij aan den plicht des geloofs vast houden. De waarheden en lesfen, welke mij verbeteren ; mij vergenoeg- der met mijn lot, en nuttiger voor andere meníchen , maa- ken. en mij, onder de kommernisfen en rampen deezes lee- vsus , kunnen vertroosten en opbeuren , zal ik gaarne en dikwijls overwegen , fchoon ik al de reden derzelve , en heur onderling verband, niet. duidelijk en met velle overtui- ing kenne. twijfelingen , welken daartegen in mij ont- an mogen, zullen bij mij nimmer welkoom zijn, noch met voordacht door mij gevoed worden ; terwijl ik, wan- Mm 5 neer 519 EEN HANDBOEK VOOR LYDENDEN, neer Ж dezelven kan onderdrukken, of verwijderen , zonder daarover ongerust te worden, het als eenen plicht zal aan- mierken, om zulks niet na te laten, — — Inzonderheid zal ik mij bevlijtigen, om zulke weldaadige lesfen, welke mij vreugd veríchaffen, fteeds getrouwer op te volgen en uit te oefenen , ten einde mij dezelven daardoor meer eigen te mag- ken, en mij van haare waarheid fteeds meer te verzekeren. Hoe flaauwer het licht zij, welk mij beftraalt, zo veel te zorgvuldiger zal ik ieder fpoor van het zelve naargaan ; zo veel te voorzichtiger bij zijn fchijnzel wandelen; zo veel te meer alles vermijden, wat mij tot aanftoot zou kunnen die- hen; mij zo veel tc meer toeleggen, om alles, wat ik bij dezen trap van licht kan uitvoeren, behoorlijk en wel té verrichten, en mijnen loop, zelfs bij de flaauwfte kene ring, ftandvastig voord te zetten, en onvermoeid naar het mij voorgeftelde doel te (treeven, opdat mij niet de nacht met alle zijne verfchrikkingen overvalle , eer ik het zelve bereikt heb. ,; Ik zal dus de les van jesus volgen , bij welker inacht- neeming zo veelen zijner verëerers zich wel bevinden. wie den wil doet des geenen, zegt hij, die mij gezonden heeft die zal van mij bekennen, of mijne leer us GoD is, dan d sk van mij zelven fpreek. Ја, fchoon ik al van den Godlij- ken oirfprong van jezus leer nooit ten vollen mogt ovr- tuigd worden , en in dezelve onoplosbaare zwaarig ontdekke, zo wil ik echter haare voorfchriften volgen, е1 dat geen verwachten, waarop zij mij doet hoopen ; term ik het voorbeeld van den edelen weldaadigften menlchem vriend, die dezelve heeft verkondigd , meer en metr 2 trachten gelijkvormig te worden, en fteeds christelijker te leeren denken en handelen. Hierbij kan en zal ik zekerlij niets verliezen: integendeel verzekert mij mijne eigen oT dervinding , en die van anderen , dat ik zo veel te meet rust en genoegen fmaaken, aan anderen meer blijdfchap en voordeel verfchaffen, еп de eeuwigheid veel getrooster te gemoet zien; terwijl ik, dus handelende, mooglijk reeds in dit leeven zo gelukkig zal zijn, om ten vollen overtui te worden, dat de leer van jezus Godlijke kragt en wijs heid zij. Laat de troostrijke hoop , ô сор! welke mijne ziel thands verkwikt en bezielt, eerlang vervuld worden, еп geef , dat ik alles, wat hiertoe bevorderlijk kan Af: met eenen onvermoeiden vlijt, moge verrichten!” 2 €EDEBOKKJEN VOOR KRISTLYKE DIENSTBOODEN. 51i Zedeboekjen voor Kristlijke Dienstbooden. Te Leeuwarden by ` J. Seydel , 1790. Behalven het Voorberigt, 97 bladz: In 8vo. n Boekje, welks leezing en herleezing, denzulken, waarvoor het inzonderheid gefchikt is, niet te ernftig nangepreezen kan worden; des de Schryver het den Dienst- booden wel mogte aanbeveelen, en te gelyk de Huisheeren aanmoedigen, om het hun, zonder meesteragtigheid , op eene minzaame wyze, ten gefchenke te geeven, —— Het behelst, na eene gepaste Vooraffpraak aan de Huisheeren , over hun bchoorelyk gedrag jegens-de Dienstbooden, eene reeks vat agtervolgende Lesfen; in welken de Schryver de уоогааап е verfchillende omítandigheden, waarin de Dienstbooden zig bevinden kunnen, als doorloopt: des dit Stukje, ten dien opzigte, een vry volledig Zedenboekje enaamd moge worden. De pligten der Dienstbooden won беп 'er beknopt en klaar in ontvouwd , vriendlyk voorge- draagen, en met eene ongemaakte deftigheid aangedron- gen. —- Zie hier, hoe hy hen opleide tot hct in agt neemen van dien algemeenen Zedekundigen regel, die een doorgaanden invloed op alle wederkeerige pligten moet hebben. Gelyk gy wilt , [te weeten redelyker wyze] dat и de menfchen zullen doen [indien zy zig in uwe omftan- digheden mogten bevinden,| doet gy hum ook desgelyks. s» Hebt gij eenig vermoogen van verbeelding, verbeeldt dau cens, dat gij zelven Heeren en Vrouwen zijt, dat ep gediend wordt van anderen, en vraagt uzelven eens af, hoe gij dan liefst van uwe Dienstbooden zoudt wenfchen behandeld te worden (*). Zo zult gij uwe pligten léeren, zo zult gij leevendige bevattingen krijgen van het gene gif els Dienstbooden aan uwe Heeren en Vrouwen verfchuk digd zijt. Nu handelt dan in alle eenvoudigheid fteeds zo, als gij het met billijkheid van eenen Dienstboode zoudt ver- langen kunnen , wanneer gijzelven Heeren of Vrouwen waart! s, Нес gene gij in deeze of die omftandigheden geer in uwe Dienstbooden zoudt willen zien , moet gij, daar gi zelven nu dienstbaar zijt, betrachten; —— het gene gij in deeze of gene gevallen ongeern аап uwe Dienstlin- gen bemerken zoudt, ook hiervoor dient gij u alleszins te Wachten. » 200° (*) Even zo behooren Heeren en Vrouwen , in °t weérkeerige, zig wel eens voor te ftellen, hoe zy , Dienstbooden zynde, rede. Јукег wyze, zouden wenfchen behandeld te worden. 5:9 — TEDERORKJEN VOOR KRISTLYKE DIENSTBOODEN, »» Zoude het u wel aangenaam weezen , wanneer gij Hee, of Vrouwen waart, indien uwe bienstboodenr een ren flecht hart hadden, en hiervan in hunne gedraagingen fpreekende blijken gaven? — indien zij u beftoolen , bedroogen , —— blinddoekten, ——- belasterden, — u tegenfnapten, — u den voet dwars zetten, en u in het eene of andere leed en ongenoegen berokkenden ? —— wat dunkt u? zoude het u in tegendeel niet onvergelijikk veel aangenaamer weezen, indien uwe Dienstbooden u achting en eerbied betoonden? ——- indien zij uw nut, uw voordeel zogten , —— opregt voor uw aangezigt wan- delden, —— hun geheele gedrag voor u open lagen, —— uwen goeden naam verdeedigden, —— uwe bevelen ge- hoorzaamden, — uw genoegen bevorderden, en op de best mooglijke wijze met een genegen hart uw eer hand. haafden, ja zich meer aan dezelve, dan aan hunne eigen eer, lieten gelegen zijn? ,, Even zo is ook dit laatfte uwen Heeren en Vrouwen aangenaamer, dan het eerfte; en zo dierhalven is het ook uwe pligt, om dus uwe gedraagingen jegens uwe Heeren en Vrouwen te regelen, en in te rigten. _ „› Benaarftigt u daaglijks, om op deeze wijze uwen pligt waar te neemen: gewent u, om u, in de plaats van uwe Heeren en Vrouwen, te ftellen, om zo te leeren, te wees хеп; en іп te zien, hoe het hun voorkomen moete , boe zij te moede zijn moeten, wanneer gij hun gehoorzaamt, of piet gehoorzaam zijt, wanneer gij dit of dat doet, of hier of daarin nálaatig in zijt. an Op deeze wijze zult gij de beste begrippen van uwen uitgebreiden pligt krijgen; volgt deezen eenvoudigen regel, toetst hier alle uwe verrigtingen aan, en deeze manier van denken en handelen zal u in de daad tot de beste en nuttige Де Dienstbooden vormen: hoe meer gij deezen regel volgt, dies te geruster, gezegender, blijmoediger, gelukkiger zult gij weezen; dies te onbefchroomder en liever zult gij aan God en de eeuwigheid denken; ja, volgt gij deezen voor- gefchreeven regel, dan zult gij (teeds met eene kinderlijke vrijmoedigheid , met een vertrouwend geloof. tot voor "s Heeren troon naderen durven, en uwe hartlijke gebeden tot Hem Kunnen opzenden; ook dan kunt gij verzekerd weezen, dat uwe Algenadige Hemelheer, die hoog woont, maar ook laag nederziet, het oog van medelijdende Liefde op u nederflaan , uwe oodmoedige fmeekingen verhooren, en u de begeerten uws harten geeven zal,” Du- AFSCHEID YAN ÀLETÒPH. AAN PHILADELPHUS. 517 Dupliek of Affcheid yan ALETHOPHILUS 447 PHILADELPHUS» . Te Amfteldam, bij M. de Bruijn , 1791. Behalven het Voorwerk , 342 bladz. in gr. ойауо. КАШ Philadelphus, in zyne voor "t licht gebragte F'erantwoording (*) , te kennen heeft gegeven , dat het zyn oogmerk was, dit twistgeding niet verder voort te zet- ten, maer ’ hierby te laten berusten; en Aletophilus dit zyn Gefchrift doet voorkomen, als een affcheid aen Phila« deiphus , met betuiging dat һу "ег voorts van afziet; zo is hier mede deze penneftryd afgeloopen. *t Is daer mede ge- гаеп, gelyk het gemeenlyk met die foort van verfchillen gaet; Alethophilus en Philadelphus hebben elkander niet wyzer gemaekt, en zyn, als uit hunnen fchryftrant uit de twee laetíte Schriftuuren blykt , tegen elkander verbitterd eworden. Еп ° is, naer ons inzien , te vermoeden , dat ezers, die ernítig deel neemen in dit gefchil, ook daerdoor niet van party verwisfeld zullen zyn, daer het toch meeren- ` deels aenkomt op een zinnebeeldigen trant van denken 5 waer- in de een het zinnebeeld op die, en de ander op deze, wyze gewoonlyk befchouwt, —— Vermoedelyk zouden de Par- en, die betreklyk tot de hoofdzaek van "t behandelde ver- chil, in onze Nederlandfche Kerk , nog beftendig aenge- kweekt worden, beter te verenigen zyn, als men, met af- zicht van het zinnebeeldige , gegrond op de benamingen van Verbond en Verbondlingen , en de daeruit voortfpruitende zinnebeeldige voorftellingen, bepaelder het oog vestigde op de zack zelve, ., op Gods. openbaring van den weg der za- » ligheid door J. Christus, aan een zondig menschdom , en » 5 Menfchen verplichting om dien weg te bewandelen.” —— Dan de tot nog heerfchende fmaek, voor de zinne- beeldige befchouwing van een Verbond en Verbondlingen, fchynt dit grootlyks te belemmeren ; en zo lang dezelve Папа houd, is er, naer ons inzien , weinig hoop, om dit gefchil te beflisfen. Aletophilus fchynt zich te vleien, met de hoop, dat zyn gefchil met Philadelphus beflist zou kunnen worden, door andere Christen- gezindheden, die buiten hun Kerkgenoot- fchap zyn. Zulk doet hem dit zyn gefchrift opdragen aen alle Christen-gezindheden. Begrypende dat de meeste Le- den (*) Zie boven, bl. 1o. 514 AFSCHEID VAN.ALYIOPH. .AAN- PHILADELPHUS, den der Publieke Kerke hier. in party trekken, en dus be vooroordeeld zyn, zo is het hem raedzaem voorgekomen , de andere Christen- gezihdheden te verzoeken, om het Rechterampt over dit gefchil te bekleeden. ` Daar het, an zegt hij, bekend is, dat 'er in andere Christen- gezind- an heden zulke twisten over de bewuste zaak weinig of ‚s niet bekend zijn, hebben wij bij ul. ook meer onpartij- an digheid in het beoordeelen van ons wederzijds gefchrijf » te verwachten, Hierom is mijne keuze op ul. gevak as len —— verzoekende dat Gijl. u mijne keuze zult ge- э» lieven te laaten welgevallen, en zo het RÈchrerampt an over ons gefchil bekleeden,” —— Wy zyn benieuwd om te vernemen, of 'er onder die Christen - gezincheden zodanigen gevonden zullen worden, die, daer hun deze twisten weinig of niet bekend zijn, er ene gezette Studie van zullen moeten maken, om twisten; daer ze geen bes lang in (tellen, naer den eisch te overwegen , die daertoe lust zullen hebben, en dus zich dat Réchterampt zullen laten welgevallen. 't Komt ons niet waerfchynlyk voor; en zo 't al op de ene of andere wyze eenigzins plaets ogte hebben, zal de Rechter, vermoedelyk, geen deci- hf vonnis vellen , maer veeleer Partyen een accommodement voorflaen ; min of meer in dier fmaek als bovengemeld is, om, met terzyde ftellinge vau het zinnebeeldige, zich aen het wezen der zake te houden , wanneer alle ver- fchil een einde zal nemen; ` С. TEN HAAFF, Med. Doct. Inwydings- Redevoering over Ш noodige kennis van den aart en de huishoudelyke geftelde heid van het Menschlyk Lichaam , mitsgaders over de onaffcheidbaare Verwandfchapper , “die 'er-tusfchen de Ge- nees- en Heelkunde plaats hebben. Uitge/prooken op den 92/len van Wynmaand, 1788. Ву de aanvaarding van den post van Lector Chirurgie Clinice , aan de Цвіте Schoole te Rotterdam. Beneffens de Waarneming en Behandeling van eenige Gevaslen, in het Gasthuis voorgekomen. Te Rotterdam, by P. van Dyk, 1790. Je Вт. 3vo. 216 bladz.. а dit voor alle Heelkundigen, en in bet byzonder voot aankomende Leerlingen deezer Kunst, allernuttigst Stukje, ziet men vooraf een fraaie, in koper gegraveerde , Af- beelding van den, beide door zyne Kuust em Geleerdheid G. TEM HAARP , H9WTDHEGS-REBBVONRENQ. — 515 afömme beroemden Autheur. De Redevoering zelve heeft ten onderwerp, de: onafícheidbaare Verwantíchappen, die "er plaats vind tusfchen de Genees- en Heelkunde. Deeze „ fchoan voor het. graotíte gedeelte van de hooge noodzaa- kelykheid der Heel- by de Geneeskunde, in de herftelling: der Lyders handelende, voldoet aan het voorgeftelde ooge merk zeer wel; te meer, daar dezelve, op eene fchildera achtige wyze,verícheide weetenswaardige Gevallen aan den Leezer voorftelt. | Deeze word gevolgd door eene Aanfpraak ; by de Open ning der Lesfen in het Gasthuis, aan zyne aldaar. verga» derde Leerlingen; bevattende een zeer kort Vertoog van de noodige Kundigheden, die de Heelkundigen, in het algemeen befchouwd , moeten bezitten. Nu vind men геп .twaalftal van Heelkundige Waarnee- mingen, na het aanvaarden van het Lectoraat, in hee Gasthuis, den jongen Heelkundigen, ter hunner ondere wyzing voorgehouden. De eerfte betreft eene zeer aama merkelyke Wonde, door een.val.op een Vuurhaard aam het Voorhoofd toegebragt; de tweede, eene hevige Vern brandheid aan beide de Deenen: de derde, Zuchtige Bees nen en derzelver gevolgen; de vierde, het Water in dew Buik met de verrichte Aftappingen; de vyfde, cene Breuk in het Scheen- en Kuitbeen; de zesde, Breuken in de Kniefchyf; de zevende, cene Breuk van de Binnen- En- klaauw met Kneuzing; de agtíte, eene Breuk in de kleine Beenpyp, met eene zwaare Verftuiking gepaard; de пе» gende , eene Breuk van het Ravenbeks Uitíteekzel des. Schouderblads, gepzárd met aanmerkelyke Kneuzing; de tiende, de Vorst, waardoor de toppen der Vingeren wae ren aangegreepen ; de elfde handelt over de Verharding der Glandula Parotis, met: Waarneemingen gefterkt, en in. de twaalfde, word van eene hevige Oogöntfteeking gew handeld.. Deeze Waarneemingen zyn op het duidelykfte befchrees ven, en worden alle vergezeld met ‘zodanige aanwyziu. en redeneermgen , dat een Aankomeliug in deeze unst zich her Geval zelve als voor oogen kan ееп, de. gehoudene Heelwyze, door de daarby getoonde aanwyzin- gen, (indicatíen) begrypen, en, door telkens daarby ре» voegde opmerkingen; in Паш gefleld word, om zoortge« lyke voorkomende gevallen, met hoop van het beste ge- volg, te kunnen behandelen. Dan, onze Geleerde Autheur bepaalt zich niet flegts ' y f 510 8, TEN HAAFF, INWYDINGS- REDEVOERING? by de opgenoemde Gevallen alleen , maar neemt daat teffens gelegenheid, om, aan zyne Leerlingen, de voortref- felyk(te Heelkundige Lesfen, in het algemeen over andere Gebreken, die met de aldaar verhandelde in eenige betrek- king (аап, voor te ftellen: zoo handelt hy in het Ge- val over het Oedema , geeft daarvan eene bepaalde befchry- ving, wyst de verfchillende oorzaaken daartoe aan, met derzelver gevolgen en geneeswyze. In het Vyfde handelt hy teffens over de Frauuren in het algemeen , met derzelver kenmerken, oorzaaken en bykomende omftandigheden, wel- ke alsdan nog daarenboven met vroegere door Hem gedaane Waarneemingen opgehelderd en bevestigd worden. Zo vind men by het elfde Geval eene grondige en weldoorgedagte befchryving van de oorzaaken , uitwerkingen en geneeswyze ,. der Knoestgezwellen , (Scirrhi) of en wamneer derzelver Geneezing al of niet te onderneemen zy, en wat daarby al in het oog moet gehouden worden. Met één woord , dit (uk is voor jonge Heelmeesters en Aankweekelingen in die Weetenfchap ten heogíten nuttig, en kan hun in de mees- te dagelyks voorkomende gevallen tot cene heilzaame vraagbaak verftrekken. Dan het moeit ons ten uiteríten, dat wy dit fchoone Stuk met zulk eene tallooze menigte van taal- en drukfouten befmet vinden , waaronder "er zelf ge- vonden worden die zeer aanftootelyk zyn, en by een te wenfchenen herdruk behooren verbeterd te worden. Zo leest men op pag. 8o, wanneer men de Vena Cruralis in een hand toebind; pag. 84. Schammomium, Baccalauri , Oximel esquilliticum , Rimatur mart., rad: Cedoar ; pag. 86. Schar- ficationes ; pag. 205. Muscilaginis Seminis , Sidenierum ; pag. 209. Mercur. viv. zi foly: in aq. q. f. Mica Panis ze M. Exadisfime. Tien Pilule moeten 1 grein Merv. Subli mat: in zich bevatten. Dit bevat gewis geen mensch, en wy ook niet. En hoewel, om de menigte der bezigheden en reeds klimmende jaaren , die den geleerden Autheur buiten ftaat ftellen om de gedrukte proeven zelve te ver- beteren, de fouten wel niet zo zeer ter verantwoording van zyn Ed. komen, zoo was het evenwel ten hoogften noodzaaklyk, dat een ander, der zaake en taale kundig, zodanig eenen arbeid verrigtte, op dat niet,door eene blin- de navolging van onkuudigen, wezenlyke nadeelen voer de Lyders mogen voortvloeijen. J- EWALD, NATUURBESCHOUWER. 517 De oplettende Natuurbefchouwer. Gevolgd naar het Hoog- duitsch van ү. L. EWALD. Te Utrecht, by de Wed. S. де Waal en Zoon, 1791. Behalven de Voorreden , 196 ` bladz. in gr. octavo. | Г dit Stukje levert de opmerkzaame Ewald etlyke ftich- tende befchouwingen der Natuure, waardoor hy den Leezer, terwyl hy hem ernftige overdenkingen inboezemt , tevens, als °t ware, eene handleiding aanbiedt, om hem te leeren, ,op hoedanig eene wyze men het Boek der Na- tuure, ten meesten nutte, hebbe te doorbladeren. Zyn voorbeeld toch toont, hoe men van alles, wat zich in de Natuur voordoet, een leerzaam gebruik kan maaken, ter rechte kennisfe van God in zyne Volmaaktheden, en van den Mensch in zyne voortreflyke waarde, ter аапіроогіпе e eener ernftige betragtinge van zynen pligt. Onder- icheiden voorvallen maakt hy daartoe dienftig, en zyne bedenkingen, by zodanig eene gelegenheid gevormd, heb- ben een nadruk, die het gemoed des Leezers eigenaartig inneemt. Tot eene proeve hiervan ftrekke het hoofdzaak- lyke zyner overpeinzingen, by het afloopen van den Herfst; ie, in ons tegenwoordig Jaargetyde, bovenal onze op- merking vestigde. vn De geheele Natuur,” dus laat hy zich hooren , ,,De geheele Natuur kondigt thans dood en vernietiging aan. eze verwelkte bladeren, die zich onlangs aan de boomen bewogen, en thands bijna overal door ons met den voet vertreeden "worden; dit vaale kleed der beemden; deze onaangenaame lugt, welke wij inademen =-=- alles roept ons toe: het is gedaan met de aarde; haare voortbrengen- de, bezielende , kracht is niet meer! Zelfs fchijnt de Zon niet meer te wezen, 't geen zij te vooren was: ook zij fchijnt langzaam naar den weg van alle planten te hellen. —— Indedaad, "er is geen gevoelig mensch onder ons,. die thans niet dikwijls, zelfs zijnes ondanks, door dit „denkbeeld getroffen wordt, of dien de gedachte des doods niet meer, dan anders, voor den geest zweeft, naardieu hij alles, wat hem omringt, ziet {terven. Wie zoude niet, die eeng in een groot ziekhuis rond wandelde , waar elke minuut één fterft, en honderden met den dood wore Delen ; waar allen hun fterfuur nadert; waar hij niets dan het gekerm van kranken, dan het zugten van ftervenden , hoorde, em.niets dan een doodelijke lugt inademde, —— LETT. 1791. NO. 12, Nn | wie $18 Je EWALD wie zou niet, bij zulk een fchouwfpel , ten fterkften ge- roerd worden, door her denkbeeld : ,, dezen zijn vleesch , van mijnen vleefche. Zij fterven, en ik moet ook een- an maal, even als 21], tot de aarde wederkeeren , uit wel. aw ke ik ben genomen!” En het is indedaad , ten min- ften, eene dergelijke gewaarwording, welke wij gevoelen , wanneer we ons thands naar buiten begeven. Zien wij hier of daar nog een half groen blad; het worftelt met den dood. Heeft men al een helder uur, een fchoonen dag; zulks is toch niets anders, dan het opgeklaard eog van ftervenden: oogenblikken zeker, die heerlijk voor ie der hart zijn, 't welk 'er een nuttig gebruik van weet te maaken, doch die tevens onze traanen doen vloeien, wan- neer wij bedenken, dat zij mooglijk de laatften van ons keeven zijn. Zelfs fchimt de Natuur ons op te wekken, om menigmaal aan onzen dood te denken; terwijl ieder Herfst ons fchijnt te willen zeggen: ,,gij moet, o mensch! s, tot de aarde wederkeeren , uit welke gij genomen zijt.” —— Laten wij dan in dese onze befchouwing de en der Natuure volgen, want сор {preekt ook door baar tot ons harte! Laten wij niet, uit eene al te verre gaande aandoenlijkheid, het oeg van een beeldtenis afwenden, welke zich telkens in eene veríchriklijker gedaante aan ons zal vertoonen, hoe minder wij 'er ons aan gewennen; maar laten wij ons in dezen als mannen gedragen, en, zo mooglijk, opfpooren wat de dood zij.” Hier komt, gelyk de Heer Ewald vervolgt, de dood , in den eerfben opílag, als iets verfchriklyks, als iets ont- zettends, voor; dit wordt wel verzagt, door het denk- beeld , dat flechts het bekleedzel flerft, en dat de mensch zelf blyft voortleeven; dan die enkele bewustheid, daar dezelve omtrent geluk of ongeluk niets beflist, kan ons de vrees voor den dood niet geheel beneemen. Veel gomak- Iyker valt het te begrypen, dat de dood, door het voor- uitzigt op rust, aangenaam kan worden, immers voor meníchen, die hier een ongelukkig leeven leiden. —— Dan "er is nog een verhevener uitzigt, dat het veríchrikkelyke des doods geheel doet verdwynen , waarover hy zich al- dus uitlaat. s, De dood is voor hem, die de Natuur en zijne eigen gefteldheid met een opmerkzaam oog hefchouwt, niet flecht& een overgang tot een ander, maar ook tot een be- ter, meer verheven, Leeven ——— een Winter , die de heerlijke Lente voorafgaat, welke voor de memíchen E NATUURBÉSCHOUWER, 519 maal zal danbreken ——— eene aflegging van het uitwendi- ге, ftoflijke , bekleedzel , waarin veel verborgen was, en "t geen ons tot mindere bewooners der aarde maakte. Dit bekleedzel is dikwijls fchoon en bekoorlijk: het is vol kemmerken van ons inwendig weezen, en hij, die door hetzelve den inwendigen mensch befchouwt, mist het on. gaarne. Ondertusfchen is het altijd een bekleedzel, een fluier over 's menfchen eigenlijke gedaante; en wie zal den- zelven misfen, wanneer men het volle gelaat zien kan. an £o veel voortreflijker, als het Kind, naa zijn geboor- te, is geworden, dan het te vooren was, naamlijk een ei- gen , voor zich zelven beftaand, weezen , — zo veel voortreflijker wordt ook de mensch, wanneer hij, door den dood, tot het ander, beter, leeven wordt herboren. Zo veel beter als de koornhalm dan het graankorreltje zelf is, waaruit hij opwaards groeit, zo veel te verheve- ner is ook de mensch, die verrijst, dan hij, die in de garde begraven wordt. an Waarlijk, het meer verheven leeven , waartoe wij al- ken door den dood kunnen herboren worden, is het fter» ven waardigs het is, іп den eigenlijkften zin, een verheves ner leeven, —— een leeven waarbij men ons tegenwoor- dige niets meer dan dood kan noemen. Ademen is toch nog geen leeven, en een nutteloos leeven , zonder de min- fte vreugde, is een langzaame onophoudelijke dood. Wat is waarlijk te leeven anders, dan vermogens te bezitten, om te werken; een hart en vrijheid te hebben, om te ge« nieten; van alle kanten gevoerd te worden, waar men voor aandoening vatbaar is; en dat wel op zulk eene wije ze, dat ieder vezeltje van ons weezen zich vrij en onbe- lemmerd in die zagte overeenftemming beweegt, naar wels ke cop de menschlijke natuur heeft ingericht? Wat an= ders, dan te beminnen en bemind te worden; uit liefde fe geven en te ontvangen; te werken en op zich te laten werken, en van alle kanten onbelemmerd aan alles ge- hecht te zijn, waarop wij in de Schepping de meeste be- trekking hebben. Tot zulk een leeven nu wordt de mensch doer den dood herboren. Hij klimt door denzelven op tot hooger kracht, tot eene vrijer werkzaamheid, en fnelt naar het oord der hartlijkfte vereeniging ,om aldaar, in on- geftoorde liefde, eeuwig te leeven, en haare zalige genoc gens onafgebroken te genicten. Wanneer de mensch fterft , an berst de ruwe bast, waarin zijn geestlijk deel moest groeijen „еп de rijpe vrucht, om welker wil de boom „Дат, | Nn 2 bla- 520 Je EWALD bladeren en bast gevormd worden , komt tem voorfchijn. Wanneer de mensch (егіс, dan ‘verandert de rups, welke voor een bloot dierlijk genot gevormd, en aan de bekrome pen neiging , om zich in ftand te houden, dienstbaar was, om zo te Ípreken, van gedaante, en er komt een edeler fchepzel ten voorfchijn, ° geen van den nektar-daauw des hemels leeft , en door de meer godlijke neiging der lief- de beftuurd wordt. O! wie zoude de grove rupfen- huid betreuren, wanneer men de heerlijke kapel aanfchouwt ! En wie zou den bast niet gaarne willen derven, wanneer men de vrucht kent, welke van onder denzelven voordkomt!”* Tot zodanig eene befchouwing van den dood worden we, naar 't inzien van den Heer Ewald, dat hy verder uitwerkt , door de Natuur zelve opgeleid; en deeze flrekt, om ons een lecvendig gevoel van 's Menfchen уоогіт‹ Пукбе in te boezemen ; terwyl ze den Mensch, die geene hoogere kun- digheden bezit, dan welken de Natuur hem verleenen kan, ten fterk(te doet verlangen, naar eene uitgebreider kennis van dien gelukftaat. Еп eindelyk, zo als hy ten befluite aanmerkt , kan zulk eene befchouwing van den dood ons dan tot troost verftrekken , wanneer 'er anders geen troost meer is te vinden. 