Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
NATUURKUNDIG TIJDSCHRIFT VOOR NEDERLANDSCH-INDIË. NATUURKUNDIG mmm — ` VOOR ea : NEDERLANDSCH-INDIE 5 UITGEGEVEN DOOR DE KONINKLIJKE NATUURKUNDIGE VEREENIGING IN NEDERL.-INDIE -N ONDER REDACTIE VAN J. BOEREMA. INHOUD VAN DEEL LXXVII. BLADZ. Naamlijst der Leden van de Kon. Dak Vovesniginn in Nederl.-Indie op 1 Maart 1917. Verslag omtrent den toestand en de werkzaamheden der Kon. Nat. Vereeniging in Nederl.-Indië over het jaar 1916. Verslag omtrent de ‘Bibliotheek over ‘de jaren 1915 en 1916 De natte- bol temperaturen als klimatologische ‘factor door C. Bra Eenige SE leng over Colmatage door F. Ti ANSSEN VAN RAAY Over het klimaat wre Paloe- vallei ‘door Dr. J. Boegen De Maleische ‘torenvalk door M. E. G. Be ARTE 3 _ Contactmetamorfe ete afzettingen in SE ER 3 Indië door Remanent LSE door 8. “Mars. > Genen, der aardmagnetische waarn emingen te Batavia n Buitenzorg verricht gedurende het jaar 1914.. Vulkanische Verschijnselen en Aardbevingen in den Oost-Indischen — waargenomen gedurende het jaar 1917 De aardbeving van Maos 9/10 September 1916 door Dr. G. L. L. Kemmerrane. De aardbeving van Bali dato 21 Januari 1917 door Dr. G. L. L. KemuerLine. Meteorologiese gegevens verzameld op een tocht naar de Talamau door Ep. JAcoBsON. Bohorokwind in Deli door Dr. C Paun e Voorloopige mededeeling over de geologie ‘van den E EE van S et To bameer in N. -Sumatra door Dr. W Notulen der tenen van de Koninklijke Natuur- í kundige Vereeniging i in Nederl.- Indië C age 1917. Begrooting voor 1918. - i; 180. NAAMLIJST DER LEDEN VAN DE KONINKLIJKE NATUURKUNDIGE VEREENIGING IN NEDERLANDSCH-INDIË op 1 Maart 1917. Dagteekening van oprichting: 19 Juli 1850. Beschermvrouw HARE MAJESTEIT DE KONINGIN DER NEDERLANDEN. ee Dm OPRICHTERS: Dr. P. Bleeker, + 1878; Dr. J. H. Croockewit Hz., t 1880; Corn’. de Groot, t 1896; P. J. Maier, f 1878; P. Baron Melvill van Carnbée, + 1856; Dr. C. L. A. Schwaner, 7} 1851; H D. A. Smits, + 1853; Dr. C. Swaving, + 1881. A GC bi Fei HONORAIRE LEDEN: Datum van benoeming. W. F. Versteeg, Amsterdam, * 18 Mei 6 H. L. Janssen van Raay, Haarlem, 20 April 1882. I. van Dijk, ’s-Gravenhage, l6 , 1885. Dr. A. W. Nieuwenhuis, Leiden, 2 September 1897. Go bo: be oman on ork © bi ra ou SE DIRECTIE. Dr. W. van Bemmelen, voorzitter, Dr. G. Grijns, ondervoorzitter, Dr. H. J. van Lummel, secretaris en i bibliothecaris, W. H. A. van Alphen de Veer, f penningmeester, J. F. van Hoytema, directeur der - gebouwen, Dr. J. Boerema, redacteur v/h tijd- schrift, BESTURENDE LEDEN. Dr. P. A. A. F. Eijken, J. W van Eek, Dr. J. C. Koningsberger, M. J. Doppenberg, Dr. G. W. Kiewiet de Jonge, S. R. J. Onnen, F. van der Goot, M. H.- Damme, Dr. ©: Braak, D. Laverman, F. Weehuizen, E. A. A. Gobée, P. ©. Flu, Dr. J. J. M. Dormaar, Dr. A. L. J. Sunier, Dr. W. Th. de Vogel, J. C. Th. Leusden, F. A. Janssen van Raay, Dr. F. G. Cornelis, A. van Lith, Dr. A. H. Nijland, Datum van benoeming. 8 September 1898. 20 Mei 8 October Ka Ka H 8 December December 33 9? 9 Augustus 14 Februari 14 December Juli November 1 April 8 Juli 8 d 8 „ 11 November 8 December 8 d 13 Juli 16 November ji w 1897. 1903. 1912. 1912. 1913. 1894. 1896. 1900. 1902,  W. Woudstra, 1 Juli 1915. B. L van Albada, 29 Januari 1917. D. Drost, 29 a 1917. P. Hövig, 29 e 1917. S. Mars, 29 d 1917. J. E. de Meijier, 29 > 1917. UE a. G. H. van Oye, 29 sl 1917. CORRESPONDEERENDE LEDEN IN NEDERLAND. Maximum aantal 30. Datum van benoeming. Dr. H. G. van de Sande Bakhuyzen, Leiden, 21 December 1872. Dr. C. Ritsema, Leiden, 17 September 1875. Dr. Th. H. Mac Gillavry, ’s-G rav en- hage, 20 Mei 1880. Dr. E van Rijckevorsel, Rotterdam, 20- 1880. Dr. H. Wefers Bettink, Utrecht, 9 Sepdoniber 1886. Dr. C. A. Pekelharing, Utrecht, 11 Augustus 1887. Dr. Max Weber, Eerbeek, 23 Mei 1889. Dr. A. Wichmann, Utrecht, RB is Dr. K. Martin, Leiden, _ 9 Febru ua Dr. C. Th. Sluiter, Amsterdam, 12 April ` ` Mr. M. C. Piepers, ’s-Gravenhage, 13 Juni ve Dr. J. F. van Bemmelen, Gro- ningen, 12 Maart 1896. Dr. S A. F. Molengraaff, ’s-G r a v e n- KS hage E 1896. Dr. 3. KE ET Dubois, Haarlem, I 1896. Dr. F. A. F. C. Went, Utrecht, 20 Mei 1897. Dr. J. D. van der Waals, Amsterdam, 8 September 1898. Dr. J. P. van der Stok, de Bilt, 9 Januari 1902. bye RD E Verbeek, ’s-Graven- hage, 9 pe 1902. Dr. J. J. A. Muller, Zeist, 10 December 1903. Dr. P. van Romburgh, Utrecht, 10 SS 1903. t bai o pa Ww bi ra E un Dr. H. Onnen Sr.,’s-Gravenhage, 11 Januari J. J. K. Enthoven, Amsterdam, 8 Februari Dr. S. Figee, Hilversum, 1 Januari Mr. H.A. Lorentz, Vogelenzang(N.H.) 5 April Dr.J. de Haan, Utrecht, 28 -Mei Dr. H. D. Tjeenk Willink, Deventer, 28 _,, Dr. Ch. M. van Deventer, Utrecht, 8 Februari 1906, 1909. 1910. 1910. 1912, 1912. 1915: CORRESPONDEERENDE LEDEN IN HET BUITENLAND Maximum aantal 30. Datum van benoeming. O. Beccari, Florence, 15 Juni A. B. Meijer, Berlijn, 18 Mei Tommaso Salvadori, Turijn, EC Alexander Woeikoff, St Peters- burg, 11 Augustus Julius von Hann, Weenen, 11 October K. F. Goebel. München, 23 Mei E. Haeckel, Jena, 11 Januari F. Montessus de Ballore, Santiago (Chili), 20 Mei G. Haberlandt, Graz, 20 J . Wiesner, Weenen, 20-3, W. Kükenthal, Breslau, 20 -+ R. Semon, München, 20 Anthonio Berlese, Portici, 10 Augustus E. Stahl, Jena, 9 Januari H. Molisch, Weenen, 9 HI Dr. A. Zimmerman, Amani (O. Afrika), 8 GEWONE LEDEN. A. Agerbeek, A. C. H. Mr.-Cornelis. Albada, B. L. van Alphen de Veer, W. H. A. van, Weltevreden. Angenent, Dr. J. W., Semarang. Arnold, L. V., Semarang. 1872 1878. 1880. 1887. 1888. 1889. 1894. 1897. 1902. 1902. 1904. 1910. * 1916. 1912. 1912. 1908. Qo 5: con Ze B. Bartels, M. E. G., Pasir Datar, Soekaboemi. Bemmelen, Dr. W. van, Weltevreden. Bervoets, M. E., Klaten. Birchenhauer, R., Semarang. Bley, J., Buitenzorg. Bloemendal, R. H, Weltevreden. Boeke, Prof. Dr., Leiden. Boerema, Dr. J, Weltevreden. Boon, M. A. van der, Soerabaia. Boorsma, Dr. S. E., Semarang. Boorsma, Dr. W. G., Buitenzorg. Bouman, A. F., Amboina. Braak, Dr. C, Weltevreden. Breda de Haan, Dr. J. van, Buitenzorg. Brouwer, Dr. H. A., Den Haag. Bruynkops, J. W. de, Soerabaia. C. Campbell, J. R., Soerabaia. Concordia, Societeit, Weltevreden. Cornelis, Dr. F. G., Weltevreden. Cramer, Ch. G., Sidoardjo. Cramer, Ch. G., Weltevreden. D. Damme, M. H., Weltevreden. Degros, P. L, Weltevreden. Diggelen, C. H. P. van, Bodjonegoro. Dissel, C. F. van, Pandeglang. Docters van Leeuwen, Dr. W. M., Bandoeng. Doppenberg, M. J., Weltevreden. Dormaar, Dr. J. J. M, Weltevreden. Douglas, E. A., (verlof). Driessen, Dr. D. P. E., Nijmegen. Dijck, J. Z. van, Semarang. 1899. 3 3 3 oon 4 41 © E BE E. Eek, J. W. van, Weltevreden. Eijken, Dr. P. A. A. F., Weltevreden. Escher, Dr. B. G., Weltevreden. F. ; Feytes, J. J. Magelang. Flu, P. C., Weltevreden. G. Gelder, Dr. J. K. van, Weltevreden. Gentis, F. J., Soerabaia. Geuns, Dr. J. W. van, Pladjoe. _ Gieben, H. B. C., Weltevreden. Gobée, E. A. A, Weltevreden. Gorter, Dr. K., Buitenzorg. Grijns, Dr. G., Weltevreden. Guffroy, C. A., Soerabaia. Goot, P. v. d, Klaten. Hansen, M. P. L G, Weltevreden. Hamacher, H. J., Tandjong Karang. Hattum, A. G. van, (verlof). Heeckeren, Mr. C. W. Baron van, Semarang. Heer, S. de, Weltevreden. Heinzelmann, N., Weltevreden. Hoedt, Th. F. H, Soerabaia. Hoezoo, F., Semarang. Holtappel, K. J., Soerabaia. Hoofdadministrateur Billiton-Mij., Tan dj. Pandan. Hoogere Burgerschool (Bibl), Soerabaia. 1895. 1893. 1916. 1913. 1912. 1908. 1909. 1911. 1912. 1912. 1908. 1896. 1910. 1916. 1913. 1914. 1910. 1887. 1915. 1907. 1910. 1912. 1910. 1901, 1885. or] on œo œ OO no e nai F Houwink, L, Weltevreden. Hoven van Genderen, Mej. A. J. v.d., Weltevreden. Hövig, P., Weltevreden. | Hoytema, J. F. van, Weltevreden. Hunger, Dr. F. W. T., van Eeghenstraat 52, Amsterdam. I. Iing, R, Weltevreden. J. ’s Jacob, Mr. H., Weltevreden. Janssen van Raay, F. A, Weltevreden. Johan, W. H. L., Pamekasan. K. Kade, van der, Medan. Kamerling, Dr. Z, Wageningen. Kampen, Prof. Dr. P. N. van, Leiden. Kat, R. de, Weltevreden. ` ` Kelling, M. H. J., Weltevreden. Kiewiet de Jonge, Dr. G. W., Weltevreden. Klein, Dr. W. C., Tjepoe. Kock, Dr. A. C. de, Weltevreden. Koning, M. C., Weltevreden. Koningsberger, Dr. J. C., Buitenzorg. Koppelle, D., Weltevreden. Kuenen, Dr. A., Medan. L. Lange, Dr. D. de, Weltevreden. Langen, C. D. de, Weltevreden. Lau, Carl C, Padang. Laverman, D., Weltevreden. 1916. 1913. 1915. 1912. 1901. 1910. © o OO © © © E ws 91 o © o bo © © © an nD 10 © as ` 2 Leusden, J. C. Th, Weltevreden. Levensverz. en Lijfr. Mij. N-I, Weltevreden. Leyder, F. A. L., Semarang. Lier, R. J. van, Amsterdam. Lith, A. van, Weltevreden. Lovink, Dr. H. J., Buitenzorg. Lummel, Dr. H. J. van, Weltevreden. Marle, Mej. J. C. van, Soerabaia. Mars, S., Weltevreden. Martis, A. K. M., Bodjong (Semarang). Meulemans, P. H. Semarang. Meijier, J. E. de, Weltevreden. Mützel, H. Weltevreden. N. Neeb, Dr. C. J, Palembang. Nijland, Dr. A. H., Weltevreden. o. Oetara, M., Tebing Tinggi, Deli. Onnen, M. F., Soerabaia. Onnen, S. R. J, Weltevreden. Ottolander, T., Banjoewangi, (Taman Sari) Ouwens, P. A., Buitenzorg. Oye, Dr. P. G. H. van, Weltevreden. P. Pool, Dr. J. F. A, Weltevreden. Proefstation Java-Suikerindustrie, Pasoeroean. 1901. 1914, 1912. 1914. 110 111 112 113 114 115 116 117 < I8 133 134 wie E Zan R. Raven, D., Soerabaia. Renardel de la Valette, G. C. H., Malang. Ribbers, J. C., Soerabaia. Roon, J. van, Madioen. Roosegaarde Bisschop, P. J., Amsterdam. Rozenraad, M. C. P., s.f. Gending bij Probo- linggo. Rutten, Dr. L., Soerabaia. Rijn, L. A. van, Toeloeng Agoeng. Rijn van Alkemade, J. van, Semarang. S. Sandberg, Dr. Jhr. C. G. S., Nederland. Santer, L. P. J.-M., Semarang. Schepers, J. H. G., Weltevreden. Schmidt, Dr. W., Semarang. Schöppe, Dr. Max, Soerabaia. Schouten, Dr. A. R, Weltevreden. ; Schröder, E. E. W. G., Nieuw-Guinea. Simon Thomas, A. E., Padang. Slagter, S. P, Weltevreden. Smith, Dr. J. J., Buitenzorg. Smits, D. de Visser, Semarang. Spenneman, A. W., Soekaboemi. Straaten, H. van, Weltevreden. Sunier, Dr. A. L. J, Weltevreden. U. Ultee, Dr. A. J., Djember. Umbgrove, C. J., Soerabaia. 1911, 1893. 1877. 1915. 1900. 1907. 1910. 1901. 1903. 1908. 1908. bo — I0 vV. Valk, M. C., Soerabaia. Vaynes van Brakell Buys, W. F., Soerabaia. Velde, Dr. E. van de, Bandaneira. Veldhuis, H. W. J., (verlof). Vorstenlandsche Landbouw Vereeniging, Djokja- Verhoeff, Dr. J. F., Soerabaia. Vleuten, Mej. A. van, Nederland. Vogel, Dr. W. Th. de, Weltevreden. Vogelpoel, Th. G. van, Weltevreden. Voogt, J. G. H. de, Weltevreden. wW. Waart, A. de, Weltevreden. Weehuizen, F., Weltevreden. Wilkens, Dr. J. A, Weltevreden. Witkamp, H., Pankalan Brandan. Woensdregt, M. M. G., Weltevreden. Woudstra, Dr. H. W., Weltevreden. Würth, Dr. Th. Z, Malang. Z. Ziegler, K. G. J., Weltevreden. 1911, 1910. 1912. 1909, 1887. 1915. 1912. 1910. 1906. 1915. VERSLAG OMTRENT DEN TOESTAND EN DE WERKZAAMHEDEN DER KONINKLIJKE NATUURKUNDIGE VEREENIGING NEDERLANASCHANDIÈ Uitgebracht in de Algemeene Vergadering van 29 Januari 1917. pa > MX! Mij kwijtend van de mij door de statuten opgelegde plicht, breng ik U hier het volgende verslag over toestand en werk- zaamheid onzer Vereeniging gedurende het jaar 1916. Personalia. In het bestuur kwam geen verandering en in de afgeloopen maand December werd het herkozen. Tot besturend lid werd enkel Dr. J. K. van GELDER benoemd, die echter door zijn overplaatsing naar Banka zijn functie moest neerleggen, maar dien wij hopen, bij tijd en wijle weer in ons midden te zien. Dr. C. Braak keerde van verlof uit Nederland terug. Door vertrek naar Nederland traden uit Dr. H A. BROUWER en Overste J. H. ZEEMAN. Helaas ontnam de dood ons ook een onzer besturende leden. Op den 25sten November viel Kolonel Dr. W. M. Orrow in de kracht van zijn leven als slachtoffer eener noodlottige infectie. Wij mochten hem enkele malen op onze bijeen- komsten uitvoerig over zijn belangwekkende onderzoekingen hooren spreken en vaak zijn belangstelling voor onze Vereeniging ondervinden. Zijn nagedachtenis zal bij ons in eere worden bewaard, zooals ik aan de open groeve mocht getuigen. Onder de correspondeerende leden in het buitenland ontviel ons de bekende Russische klimatoloog Alexander Woeikof te Petrograd. Tien personen werden tot lid onzer vereeniging benoemd en een 3-tal bedankte; vele anderen moesten echter afge- schreven. worden, hetgeen verband houdt met de langzame ontbinding der afdeelingen te Soerabaja en Semarang en scherpere contrôle der ledenlijst. Het leden aantal bedroeg volgens dien op ultimo December 158. Financiën en Gebouwen. Hoewel de Vereeniging een zware uitgaaf had door het bijbouwen van een kamer naast het oostelijke paviljoen, bleef de stand der geldmiddelen bevredigend. Deel werd genomen in de tweede Indische geldleening. Minder bevredigend was de toestand van het hoofdgebouw, welks dak rijp is voor algeheele vernieuwing en om nog meerdere groote herstellingen roept, wat een uitgave zal vereischen, die niet dan zeer moeilijk door de Vereeniging zal kunnen gedragen worden. Het zal noodig zijn om spoedig tot een radicale oplossing van dat vraagstuk te komen en er bestaat hoop, dat die in de richting van de nieuw opgerichte Bibliotheek-vereeniging te vinden is. Tijdschrift. In den loop van het jaar verschenen van het Natuurkundig Tijdschrift de beide afleveringen van Deel ` 75 en de eerste van Deel 76, terwijl het tweede spoedig volgen zal. ae ` SC Bestuursvergaderingen. Uitgenomen in de vacantie- maand Mei werd geregeld iedere maand door bestuur en besturende leden vergaderd. De opkomst was minder dan in het vorige jaar; vele besturende leden zien wij helaas nimmer op onze vergaderingen; daarentegen waren sommige der gewone leden trouwe en als altijd gewaardeerde comparanten. Door 6 personen werden gehouden 9 mededeelingen, die echter door hun uitgebreidheid gevoegelijke voordrachten konden genoemd worden. Ook vele gasten mochten wij in ons midden zien. Van hen wil ik in het bijzonder vermelden den Heer J. van BAREN uit Wageningen, op studie-reis in Indië, die den 20ster November een voordracht hield getiteld: Java en Nederland geologisch vergeleken. Deze vergadering werd gehouden te zamen met de leden der hier opgerichte geologische club. Een dergelijke gecombineerde bijeenkomst met die club had den 2den October evenzoo plaats gevonden, toen de Chef van het Encyclopaedisch Bureau, de Heer van Vuuren, voor de leden beider vereenigingen sprak over den onderzeeschen vorm van Celebes. Op die November-vergadering sprak ik toen den wensch uit, dat een modus zou gevonden worden om beide vereenigingen blijvend te verbinden en kort daarna confereerde Uw dagelijksch bestuur daarover met den voorzitter der geologen-club, den Heer Hövra. Tot ons groot leedwezen werd Prof. Jonker na terugkomst van zijn expeditie naar Timor door een misverstand en het hem niet bereiken van een brief, verijdeld in zijn voornemen om gevolg te geven aan ons verzoek tot het houden eener voordracht, wat te meer te betreuren valt, nu onlangs het droevige bericht van zijn plotseling overlijden ons bereikte. Hier zij ook vermeld een bezoek op 24 April door de Vereeni- ging gebracht aan het Instituut Pasteur, waartoe uitgenoodigd door den Directeur, ons besturend lid Dr. A. H. NIJLAND. a fees Afdeeling voor voordracht met debat. De afdeeling kwam een tiental malen bijeen, in September echter niet tot het aanhooren van een voordracht, maar tot het vaststellen van regels voor ledenbenoeming en introductie. De volgende voordrachten werden gehouden: 24 Januari G W. Kiewrer de Joram. . . Het middenoor. 28 Februari G. Grijns. Tets over de physiologie der voeding. 27 Maart W. van BEMMELEN. .... Het heelal. 1 Mei D. Laverman. . . Nieuwere theorieën omtrent de warmte. 26 Juni P. ©. Fro. Paul Ehrlich en de chemotherapie. 24 Juli A. L. J. Sunter .... Zeeplankton. 28 Augustus W. H. A. van ALPHEN pe VEER. .... Over materiaal-beproeving. 6 November J. F. van Hoyrema. . . Accoustiek in zalen. 4 December H W. Wovupsrra. .. . Kleurstoffen en kleur- stoffen-industrie. Deze laatste voordracht had ten gevolge, dat, ter overweging van mogelijkheden omtrent de stichting van een dergelijke industrie in Indié, op de volgende bestuurvergadering een commissie werd benoemd, bestaande uit de HH. Woupsrra, VAN ALPHEN DE VEER en Hövra. Het gehoor op de voordrachts- avonden bestond uit een tien tot dertiental personen, wat een bevredigend aantal mag heeten. Secretariaat en Bibliotheek. Omtrent secretariaat en bibliotheek bericht mij onze secretaris-bibliothecaris het volgende: Onder verwijzing naar het uitvoerige verslag over de jaren 1915 en 1916 kan worden opgemerkt, dat het aantal gebruikers van de bibliotheek voortdurend toeneemt. Behalve, dat aan een 21-tal wekelijks geregeld een portefeuille ter lezing wordt gezonden, klom het aantal der lezers van 11 in 1914 tot 166 in 1915 om in 1916 met 397 te besluiten. Voor een niet gering deel mag de gunstige toename zeker wel worden he E SC toegeschreven aan de opname in beheer van de bibliotheken van de Nederlandsch-Indische Maatschappij van Nijverheid - en Landbouw en van het Koninklijk Instituut van Ingenieurs, afdeeling Nederlandsch-Indië. Ook werd reeds meermalen bemiddeling verleend ter verkrijging van boekwerken uit andere bibliotheken, zooals die van het Mijnwezen, de Militair Geneeskundige bibliotheek, die der Staatsspoorwegen, der Burgelijke Openbare Werken en van ‘het Binnenlandsch Bestuur. Hoewel de bibliothecaris in zijn bezigheden met ijver en toewijding werd bijgestaan door de assistente Mevrouw H. Kars-BeEGrrINGer, moet er dringend op gewezen worden, dat, ook door toename van de correspondentie, dagelijks meer en meer de wenschelijkheid, ja de noodzakelijkheid blijkt, dat de bibliothecaris zich onverdeeld aan zijn taak zou kunnen wijden. Met ingenomenheid kan gewezen worden op de welwil- lendheid en behulpzaamheid ondervonden bij aanvragen voor het volledig maken van verschillende reeksen van tijdschriften. Hierdoor was het mogelijk het Archief van de Javasuiker- industrie te completeeren, met uitzondering van 2 afleveringen (2 en 3) van het Bijblad voor het jaar 1908; werd een volledig stel verkregen van de uitgaven van het „Department of Agriculture in India”, terwijl het Departement van Land- bouw, Handel en Nijverheid te Buitenzorg voor zoover haar voorraad strekte in de gevraagde aanvullingen voorzag. Dat dit alles met groote uitbreiding van de briefwisseling gepaard ging, ligt voor de hand. In de boekbinderij werd geregeld voortgewerkt met het gevolg, dat een 400-tal boeken werden gebonden, waarbij sommige eerst uitelkaar moesten genomen worden, omdat ze vroeger verkeerd ingebonden waren. Daar dit alles door den bibliothecaris persoonlijk moest worden nagegaan, gaf hem dit een buitengewone verzwaring der werkzaamheden. Het aantal ruilexemplaren bedroeg in het afgeloopen jaar 325, terwijl er nog met eenige vereenigingen onderhandelingen zijn aangeknoopt tot het ruilen van edita. Met zeer veel 55 os genoegen kan gekonstateerd worden, dat onder de ruiledita werd opgenomen: „The Proceedings of the National Academy of Sciences of the U. S. A.” Algemeene Catalogus. Ook wat deze betreft kan ver- wezen worden naar het meer uitgebreid verslag, uitgebracht door het permanent lid in de commissie daarvoor in het verslag over de bibliotheek. Meer en meer heeft de ondervinding geleerd, dat het oorspronkelijke plan van het maken van een algemeenen catalogus vooraf moest gegaan worden door cen reorganisatie der bestaande boekerijen. Zoo groeide de taak door te trachten haar uit te voeren en werd het duidelijk, dat ze ons spoedig boven het hoofd zou groeien. Onze bibliothecaris aam daarom samen met eenige andere personen het initiatief tot het stichten eener Vereeniging, die krachtig genoeg zou kunnen worden om die groote en groeiende taak te kunnen vervullen. Inderdaad is deze Vereeniging in de tweede helft van het jaar tot stand gekomen en heeft ons Bestuur zich uitgesproken om zoo nauw mogelijk met haar samen te willen werken. Een regeling daarvoor mag verwacht been spoedig tot stand te zullen komen. Idjen-onderzoek. Door het initiatief van het lid onzer Vereeniging, T. OTTOLANDER, gesteund door de besturende leden van Lummen en Brouwer is in den loop van het verslagjaar een oude taak opnieuw opgenomen n.l. deelneming in het natuurkundig onderzoek onzer koloniën. Sedert vele jaren werd het door onze Vereeniging betreurd, dat door de opkomst van andere vereenigingen en vooral de groote uitbreiding der Gouvernements-bemoeienis, haar oude positie en werkkring verloren was gegaan. Thans heeft. zij ingezien, dat het eenige geneesmiddel daartegen is, nieuwe prestaties, en als eerste heeft zij het Idjen-onderzoek aangevat. ee Ree ee EE eg Seba E MET R Een Idjen-Commissie werd benoemd, zij bestaat thans uit de H.H. van LUMMEL, van Lg, OTTOLANDER en onderge- teekende als voorzitter. Zij riep spoedig de medewerking in van natuuronderzoekers en Gouvernements-diensten, zoomede de finantiëele hulp van verscheidene personen, die haar bekend stonden als belang te stellen, zoowel in het natuur- kundig onderzoek onzer koloniën in het algemeen, als van den Idjen in het bizonder. Tot nu toe mocht ze dien steun voldoende vinden om de verwezenlijking harer plannen mogelijk te maken en daarbij gedenkt zij met dankbare ingenomenheid ook die van Zijne Excellentie den Gouverneur- Generaal, terwijl zij hoopt ook uit Nederland versterking harer middelen te zullen ontvangen. Als werkplan werd vastgesteld het nader onderzoek van het nog lang niet afdoende onderzochte Idjen-hoogland en het uitgeven der uitkomsten in een bundel, die een herleving der vroeger Acta onzer Vereeniging moge beteekenen. De Commissie mocht zich weldra van de medewerking van Gouvernements-diensten verzekeren, wat natuurlijk een uiterst krachtige steun voor haar beteekent. Zoo verklaarde het Legerbestuur zich bereid om den Chef van den Topographischen dienst te machtigen om de kartographische opneming te hernieuwen en de daaruit voort- vloeiende kaart voor onze uitgave beschikbaar te stellen; ook hulp bij reproductie en ander werk aan de uitgave verbonden, werd toegezegd. Met het opnemingswerk is in deze maand een aanvang gemaakt. Voorts machtigde de Directeur van Gouvernements-Bedrijven den wden Chef van het Mijnwezen om een geoloog naar het terrein te zenden en ging dientengevolge de Heer G. L. L. KemMertina in September ter onderzoek uit. Ruim drie maanden lang doorkruiste deze het hoogland en zijn bergrand in alle richtingen met onverflauwden ijver en mocht er in slagen waardevolle gegevens te verzamelen en zelfs nieuwe merkwaardigheden te ontdekken. LXXVII 2k, a In De houtvester Dr. S. H. Koorpers, zegde toe om de bewerking van de door hem op vroegere reizen verzamelde planten voor onzen bundel te bestemmen; ter aanvulling bereisde hij in Juli opnieuw het hoogland. De entomoloog Enw. JacoBsoN verklaarde zich bereid om op zoölogisch gebied een bijdrage te leveren, maar hij moest dit plan opgeven; de commissie mocht zich daarna van de medewerking van den Heer Barrers, Administrateur der Onderneming Pasir Datar verzekeren, terwijl ook de Heer Rosson, Directeur van het Museum te Kwala Loempar, Federated Malay States, toezegging deed om over de door en voor hem verzamelde dieren te berichten. De onderdirecteur van het Observatoruim Dr. C. BRAAK nam op zich om een klimatologische bijdrage te leveren en bezocht het hoogland in Gene — Januari opnieuw, om ook met West len kennis te maken. Een verdere medewerking kon het Observatorium ver- leenen door een geophysisch onderzoek van het Kawah-meer, dat ondergeteekende samen met Dr. J. Boerema in Augustus kon verrichten. Dr. H. W. Woupsrra is aangevangen met het chemisch onderzoek van de merkwaardige watersoorten, en als nu nog vermeld wordt, dat onze bibliothecaris een bibliographische en historische bijdrage en de Heer OrronanpER eene Op cultuur gebied wil leveren, dan is hier al meer vermeld, dan eigenlijk in dit jaarverslag thuis hoort, maar tevens ook aangetoond, dat ons streven een gunstig onthaal heeft gevonden en het werk krachtig aangevat is geworden. ') W. van BEMMELEN, Voorzitter. SE Door MR (zie pag. 9). 25 dn id ae Door een misverstand is uit het gedrukte jaarverslag over 1915 de paragraaf over de afdeeling voor voordrachten met debat weggevallen. Het volgt hier: Januari Februari Maart April Mei Juni Juli September 23 5 October en December H. J. van Lummen. ... Eenige definities en haar toepassingen. J. H. DEBMAN: ens Versper-mijnen. W. H. BorcER . . . . Eenige practische mede- deelingen over hondsdolheid. H. WIEKAMP., se Soemba. F. A. JANSEN van Raai. . . De waarde van weerkundige waarnemingen voor den Irrigatie- ingenieur. A. H. Nuran. . Vaccine-dienst in Ned.-Indië. H J. van LUMMEL. .... Bibliographie en Bibliotheek beheer. P. A. A. F. Eiken . . Bodemverontreiniging. H. J. Wounsrra. . . . Nieuwere methoden in de vet-industrie. F. Weenvizen. . . Een oud-javaansch helden gedicht in de wajang Poerwa. Verslag omtrent de Bibliotheek over de jaren 1915 en 1916. Personeel. In de Januari-vergadering van 1915 werd ondergeteekende verkozen als bibliothecaris. In de uitoefening van het beheer werd hij bijgestaan door Mevrouw Kats- BEGELINGER, die tegelijkertijd als typiste was toegevoegd aan de commissie voor den Algemeenen Catalogus. Het valt ` zeer te betreuren, dat door haar vertrek naar Nederland naar nieuwe hulp zal moeten worden omgezien, daar deze assistente steeds tot onze groote tevredenheid werkzaam was en zich in deze jaren steeds meer in hare taak had ingewerkt. Er zal dan ook getracht worden door tijdelijke vervanging haar 9 maanden verlof buiten bezwaar toe te kennen. ') Toestand van de bibliotheek bij het begin van 1915. Bij zijn optreden als bibliothecaris trof de ondergeteekende de bibliotheek in een werkelijk desolaten toestand aan. Hen vluchtig doorloopen van de boeken in het gebouw te Weltevreden bracht reeds aan het licht, dat vooral sommige oudere werken veel van insecten geleden hebben, met name bijv. is een groot deel van de werken van de Royal Society of London zeer beschadigd. Ook valt het zeer te betreuren, dat van vele oude prachtbanden er verscheid beschadig zijn terwijl de herstelling hiervan in den origineelen toestand — zooal mogelijk — in Indië groote kosten met zich zal brengen. Er bestaat dus groote vrees dat wanneer er geen buitengewone middelen gevonden kunnen worden, hierin geen verbetering zal te brengen zijn, daar het geen aanbeveling verdient de oude dikwijls zeer sprekende banden geheel door nieuwe niets- “zeggende te doen vervangen. 1) Mevr. KATS, verhinderd naar Nederland te vertrekken, heeft sindsdien om gezondheidsredenen ontslag moeten nemen. zi "CSC In Buitenzorg kon nog geen geregeld onderzoek worden ingesteld, daar de bibliothecaris door buitengewone bezigheden, zooals o.a. examens, verhinderd werd in zijn voornemen om in zijn vacantie daar eenigen tijd te gaan werken. Wel bleken vaak van daar—ter verdere uitleening — ontvangen boeken eerst in handen van den boekbinderte moeten worden gesteld aleer zij verder konden worden gezonden. Ongelukkigerwijze moest dikwijls worden geconstateerd, dat met opzet platen en teekeningen uit de uitgeleende werken waren ontvreemd, o.a. werden in den bekenden Atlas Ichtyologique van BLEEKER ver- scheidene bladen aangetroffen, waaruit platen waren weggeknipt. Ondanks de revisie van het jaar 1908, die zich echter te veel tot het uitwendige bepaald heeft en waarbij van overeenkomstige bewerking te Weltevreden en te Buitenzorg weinig sprake is geweest, was dan ook een geregeld en juist beheer zonder een nieuwe — nu in alle onderdeelen uit te voeren revisie —niet wel mogelijk. Behalve het boven- staande toch, was, zoowel door verkeerde zendingen naar Buitenzorg, als door het achterblijven van afleveringen en tijdschriften, die te Semarang en Soerabaja in rondlezing waren geweest, als ook door verkeerde plaatsingen van werken in de bibliotheken te Weltevreden en Buitenzorg, het dikwijls moeilijk — zoo niet onmogelijk — na te gaan of een gevraagd boek of tijdschrift al dan niet ter beschikking van den aanvrager kon worden gesteld. De verwarring werd nog aanmerkelijk vergroot door de meer dan onoordeelkundige wijze, waarop bij het binden van boeken en vervolgwerken was te werk gegaan. Hoewel het ondoenlijk zou zijn alle gevallen aan te halen, kan het volgende geval zeer zeker duidelijk aantoonen, welk nauw- lettend toezicht en hoeveel werk en tijd er noodig zullen zijn om alles in orde te brengen. Reeds lang was het bekend, dat van deel LXXIX van het Zeitschrift für Physikalische Chemie, waarvan een groot aantal deelen een persoonlijke gift van van ’r Horr aan de Koninlijke Natuurkundige Vereeniging zijn, de eerste drie Le gS as afleveringen ontbraken Toch is het mij eerst kort geleden mogen gelukken deze weer terug te vinden in een dubbel- exemplaar van deel LVIII, dat bij nader onderzoek alleen bleek te bevatten den inhoud en de afleveringen 4—6 van laatstgenoemd deel, terwijl de plaats van de nummers 1—3 door de gelijknamige afleveringen van deel LXXIX werden . ingenomen. Helaas is het nog niet gelukt de hand te leggen op deel LXXXV, het eenige, dat aan de geheele serie ontbreekt. De eerst genoemde bezwaren zijn, althans wat Weltevreden betreft, zoo goed als overwonnen, al is de nieuwe catalogi- seering nog niet geheel gereed. Om nader te vermelden redenen konden de meeste verkeerd- ingebonden boeken nog niet in orde gebracht worden, toch is de bekendheid met de betrokken deelen een reden, dat met gegronde hoop op succes naar diverse werken of artikelen gezocht kan worden. | De toestand van het te Buitenzorg ondergebrachte gedeelte was wel iets — zoo niet veel — beter al moet erkend worden, dat ook daar verkeerde plaatsing voorkwam, terwijl bij de gebonden deelen er ook aangetroffen werden, waarvan het binden alles te wenschen overliet. Bij de drukke werkzaam- heden van den bibliothecaris aldaar is het zeer de vraag of daarin binnen afzienbaren tijd verandering zal kunnen worden gebracht. Dit alles wijst er wel op hoe dringend noodig het is, dat gebroken wordt met het tot nog toe gevolgde systeem, om het beheer der bibliotheken op te dragen aan hen, die — hoe belangstellend ook — niet in staat zijn al hunnen tijd aan de bibliotheek te besteden en dat het Bestuur der Kon. Nat. Vereeniging terecht het streven der Vereeniging tot Bevor- dering van het Bibliotheekwezen in Ned.-Indië steunt, daar verwacht mag worden dat — zoo ooit — deze laatste Vereeniging dit vraagstuk tot oplossing zal kunnen brengen. Reorganisatie — en uitbreidingsplannen. Daar de boven geschetste toestand niet kon blijven bestaan, wilde niet veel wat nu nog bruikbaar was geheel verloren gaan en daarmee a ke dikwijls een verlies geleden worden, dat wel eens kon blijken onherstelbaar te zijn; daar het bovendien het doel van een goed ingerichte bibliotheek moet zijn niet alleen te kunnen voldoen aan het verschaffen van met name genoemde boeken en artikelen, maar ook het publiek door het mededeelen van hem nog onbekende literatuur tot grooter gebruik te brengen, besloot onderge- teekende voorstellen tot uitbreiding en reorganisatie te doen. Een eerste gevolg was reeds, dat naar aanleiding van eene opmerking van den heer van Lira in de vergadering gelden werden beschikbaar gesteld tot het inrichten van een eigen boekbinderij. Het mag met groote dankbaarheid worden geconstateerd dat — dank zij de hulp van boven- genoemd besturend lid — reeds zeer spoedig tot de aanstelling van een vasten boekbinder kon worden overgegaan. Deze heeft eerst een paar maanden gewerkt op de binderij van den Topografischen Dienst, doch in Juli 1915 bleek het mogelijk de binderij in het gebouw van de Vereeniging onder te brengen. Dit was voor een groot deel te danken aan de bereidwilligheid van genoemd bureau om eenige werktuigen, die door den oorlogstoestand minder goed uit Europa konden worden betrokken, in bruikleen af te staan. Hierdoor werd het mogelijk om verleden jaar geregeld nieuwe boeken of tijdschriften in te binden, verkeerd gebonden deelen over te binden en oude geheel of half vergane banden te vernieuwen of te herstellen voor zoover het geen origineele banden betrof, al werd getracht een paar perkamenten banden voor verder verval te behoeden. Van de eerste werden er geregeld gemiddeld 30 in de maand gebonden, terwijl naar gelang van tijd eenige van de laatste in behandeling werden genomen. Hoewel dus sedert de inrichting van de binderij een goede 750 deelen klaar kwamen, schijnt de nog te verwerken voorraad niet verminderd doch integendeel eerder toe te nemen. Voor het personeel, dat nu uit één boekbinder en één leerling bestaat, is er dus zeker nog jaren werk zonder nog te rekenen op een eventueele uitbreiding van de bibliotheek, waarmede natuurlijk een uitbreiding van bindwerk gelijken tred zou houden. Het systeem van een eigen binderij heeft — blijkens de ervaring van de laatste jaren —aan de verwachting beantwoord. De moeilijkheden door het vermelde onjuiste binden onder- vonden moeten ongetwijfeld voor eeu groot deel geweten worden aan de onmogelijkheid om nog gedurende het binden zelf geregeld toezicht daarop uit te oefenen, waardoor vóór het afwerken nog eventueele fouten door den binder kunnen worden hersteld. — Hoewel door dit toezicht de werkzaamheden van den biblio- thecaris aanmerkelijk worden vermeerderd, valt het toch zeer te betreuren, dat de geldmiddelen van de Vereeniging geen uitbreiding — zij het dan ook tijdelijk — van het personeel toelaten. Ook hierin mag door den steun van bovengenoemde vereeniging zeker een gunstige verandering verwacht worden. Inrichting van het boekenmagazijn. De in Europa in de bibliotheken te Berlijn, Utrecht en elders opgedane ervaring heeft ertoe geleid het aldaar ingevoerde systeem van magazijn- inrichting te volgen, nl. de tot nu toe gevolgde systematische rangschikking te verlaten en de boeken slechts naar de grootte te rangschikken. Waar bij het nieuwe reglement op het gebruik van de bibliotheek de toegang tot deze voor het publiek gesloten is, is het eenige reöele bezwaar tegen het nieuwe systeem vervallen. Het practische nut van de nieuwe regeling valt direct in het oog als men in aanmerking neemt, dat zonder aanschaffing van nieuwe kasten een meerdere plankruimte werd verkregen van ongeveer 65 M. Hoewel ook hier de reorganisatie nog niet is afgeloopen en de nieuwe catalogus nog wel eenigen tijd op zich zal laten wachten, zijn er maatregelen getroffen om stagnatie in de uitleening te voorkomen. De tegenwoordige inrichting mag slechts als tijdelijk worden beschouwd daar — zoo spoedig als de tijdsomstandigheden en de financiën het toelaten — zal moeten worden overgegaan tot geheele vernieuwing van het magazijn. De tegenwoordige RN inrichting is niet alleen verouderd, maar ook absoluut oneconomisch wat de ruimte betreft. Nu reeds zal echter op de een of andere wijze moeten worden voorzien in het dringend gebrek aan plaatsruimte, daar de beschikbare kasten alle reeds overladen zijn. Completeering van tijdschriften. Tegelijkertijd met de boekenverplaatsing werd er naar gestreefd de verschillende reeksen van tijdschriften — waarvan de bibliotheek er een groot aantal, waaronder zeer waardevolle bezit — zooveel mogelijk in orde te brengen en te completeeren. Dit werk wordt eveneens zeer bemoeilijkt door de verdeeling van den voorraad over twee gebouwen; het moet dan ook hieraan geweten worden, dat de revisie op dit gebied nog niet geheel afgeloopen is. Het niet vinden van de gewenschte aflevering te Weltevreden geeft nog absoluut geen zekerheid aangaande het al of niet aanwezig zijn ervan in de bibliotheek. Wel geeft het aanleiding tot veel onnoodig geschrijf en hoewel hier met erkentelijkheid gewag moet worden gemaakt van de behulp- zaamheid van den heer Henpricus, den bibliothecaris van het Departement van Landbouw, Nijverheid en Handel is deze zoo zeer met bezigheden in zijn eigen bibliotheek overladen, dat hem voor het tijdroovende werk van zoeken naar verloren afleveringen weinig of geen tijd overblijft. Voldoende zekerheid zal dan ook alleen dàn kunnen worden verkregen, wanneer de geheele Buitenzorgsche afdeeling, evenals dit hier geschied is, boek voor boek wordt nagezien. Zoo vond ik bij een bezoek aan de bibliotheek te Buitenzorg een ontbrekende aflevering terug, die als afzonderlijk boekwerk onder een eigen nummer was ingeschreven. Dankbaar wordt hier melding gemaakt van die vereeni- gingen of particulieren, die ons op verzoek ontbrekende afleveringen van tijdschriften toezonden of afstonden, waar- door geschonden reeksen werden hersteld of aangevuld; hierdoor mochten wij er dan ook in slagen eenige series geheel voltallig te maken. Zoo is onze bibliotheek nu o.a. om SE a in het bezit van een compleete uitgave van Teysmannia, van het Geneeskundig Tijdschrift voor Nederlandsch-Indié, van de Mededeelingen van het Deliproefstation, de verschil- lende Memoirs of the Department of Agriculture in India enz. Het is hier zeker de plaats aan allen die hierbij hunne welwillende medewerking betoonden. hartelijk dank te betuigen. Deze mag zeker niet verminderd worden door het feit, dat sommigen niet in staat waren geheel aan onzen aanvraag te voldoen, waardoor o.a. ook het Departement van Landbouw, Nijverheid en Handel ons moest melden niet geheel aan onze E te kunnen voldoen, en ook bij het Archief voor de ikerindustrie ondanks de zeer gewaardeerde hulp van net Syndicaat de afleveringen 2, 3 en 24 van het Bijblad voor 1908 niet meer waren aan te vullen. Aanwinst Bibliotheek. In Mei 1915 werd door tusschen- komst van het besturend lid van Lira een groote aanwinst verkregen van werken, afkomstig uit de bibliotheek van het Hoofdbureau van de Genie. Hierdoor waren wij in staat de verzameling van de reisbeschrijvingen van ALEXANDER von HumsoLpr vrijwel te completeeren, terwijl vele pracht- werken op het gebied van oudere architectuur in ons bezit kwamen. In beide jaren ’15 en ’16 werden door aankoop de gebruike- lijke tijdschriften aangevuld, al moet erkend worden, dat de geregelde ontvangst zeer lijdt onder de oorlogsomstandigheden, terwijl er gegronde vrees bestaat, dat vooral sommige reeksen van Duitsche tijdschriften ook na den oorlog niet zullen kunnen worden aangevuld. Met ingenomenheid mag worden geconstateerd dat het aantal van onze ruilexemplaren, dat thans 325 bedraagt, eene zeer gewenschte aanwinst onderging door de toezending van de Proceedings of the National Academy of Washington, terwijl daarenboven de ruiling van edita met de University of California te Berkeley op het punt staat een groote PA E ee AT EE ET eg Re EE == GF = uitbreiding te ondergaan. Met andere wetenschappelijke licha- men worden nog onderhandelingen gevoerd, waarvan de uitslag in het volgende jaarverslay mag worden tegemoet gezien. Catalogus. Daar de ondergeteekende nog geen tijd heeft kunnen vinden om de geheele geschiedenis van de bibliotheek na te gaan, kunnen hier slechts een paar losse opmerkingen worden gemaakt over de bekende catalogi. Van deze schijnt die van 1905 wel de minst betrouwbare te zijn daar van de in 1897 plaats gehad hebbende overbrenging van de boeken naar Buitenzorg, die een terugzending van de in bruikleen ontvangen boeken van het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen ten gevolge had, daar dit genoot- schap — mi. beter zijn belang inziende dan de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging — zich meende te moeten verzetten tegen een overbrenging van een gedeelte van zijne boeken naar Buitenzorg, niet voldoende nota genomen is. Bovendien werd in ditzelfde jaar een gedeelte der werken op geneeskundig gebied aan de Militaire Geneeskundige Bibliotheek in bruikleen afgestaan, waarop bij het samen- stellen van den nieuwen catalogus — die een eenvoudige herdruk met aanvulling van die van 1884 schijnt te zijn — niet steeds is gelet. Conclusie. Veel bleef er in deze jaren onafgedaan, wat dringend voorziening vereischt, doch er kan geconstateerd worden, dat er met de beschikbare hulpmiddelen verkregen is, wat er met recht van verwacht mocht worden. De vooruitzichten van de volgende jaren zijn echter in zoo verre gunstiger, dan die van de vorige jaren, dat op allerlei gebied door het personeel ondervinding werd opgedaan, die het in staat zal stellen in latere jaren meer te verwerken dan het in 1915 en ’16 kon worden afgedaan. Ook werden in vele opzichten omtrent de leiding inzichten verkregen, die het mogelijk maken de werkzaamheden langs meer geleidelijke banen te leiden. ht gg Bedenkt men echter, dat de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging met ongeveer 325 buitenlandsche geleerde gezel- schappen in verbinding staat en zij uit den boekhandel nog een 20-tal tijdschriften betrekt, dan zal men inzien, dat. het verwerken der series, waarvan sommige meer dan 40 jaar oud zijn, nog heel wat tijd en moeite zal kosten, waardoor het verschijnen van een volledige tijdschriftenlijst niet vóór Augustus zal kunnen verwacht worden. Gebruik van de bibliotheek, Daar het gebruik van de bibliotheek in zekeren zin kan dienen als proef op haar nut, komt het mij gewenscht voor hier te wijzen op de groote stijging, die het aantal gebruikers onderging. Terwijl het aantal lezers in 1912 38 bedroeg en dit in 1913 tot 34 daalde, werd dit in 1914 zelfs 11. In 1915 werd een getal van 167 bereikt met 263 uitgeleende deelen, terwijl het aantal lezers in 1916 tot 297 klom, die te zamen 608 banden gebruikten. Verder gaan er wekelijks ongeveer 35 tijdschriften in rond- lezing, waarvan door een 25-tal lezers gebruik wordt gemaakt. Ter beoordeeling van hetgeen in de afgeloopen jaren werd bereikt, moge dienen dat het aantal boeken ontvangen van het Hoofdbureau van de Genie 850 bedraagt, terwijl er 6208 kaarten werden getypt. Het aantal boekwerken in het gebouw te Weltevreden aanwezig bedraagt ongeveer 7683. De natte-bol-temperaturen als klimatologische factor. ') DOOR Dr. C. BRAAK. In deze voordracht zal ik mij hoofdzakelijk bepalen tot het laagvlakte klimaat van den Indischen Archipel. Om begrijpelijke redenen zal ik mij niet begeven op het gebied der medische wetenschap, hoewel ik er van overtuigd ben, dat de zoogenaamde tropische ziekten en onverstandige levens- wijze meer kwaad stichten dan het tropische klimaat zelve. Meer speciaal wilde ik de aandacht vestigen op het verband, dat er bestaat tusschen onzen subjectieven indruk, het warmte- gevoel, dat het weer in deze heete gewesten opwekt en verschillende meteorologische factoren. Temperatuur. Zooals later zal worden uiteengezet, is de zoogenaamde natte-bol-temperatuur voor de beschrijving van het heete laagvlakte klimaat meer geschikt dan de lucht- temperatuur. Deze laatste leent zich echter wel voor een vergelijking van het tropisch klimaat met dat der gematigde gewesten. Daarom mogen hier in de eerste plaats eenige temperatuuropgaven worden vermeld. Wij zullen daarvoor maar een willekeurig jaar, het jaar 1913, uitkiezen. De jaargemiddelden lagen (1913) in den Archipel tusschen 25.°0 C. (Tandjong Pandan op Billiton) en 27.°1 (Sarokka in het zuidoosten van Madoera). In den oostmoesson neemt de temperatuur van zuid naar noord, of nauwkeuriger uitgedrukt van ZO naar NW toe en bedroeg gemiddeld in ') Voordracht gehouden in de vergadering der afdeeling voor voordrachten met debat van de Kon. Nat. Vereeniging op 8 Januari 1917. aa Bb Augustus en September te Timor Koepang 25°.3, te Pontianak 26°.5. In den westmoesson is het omgekeerde het geval, zoo had Timor Koepang in Augustus — September 26°.9, Pontianak 25°.7. Zooals men ziet, zijn de verschillen gering. Als vergelijkingsstation kunnen wij voor Nederland hier tegenover stellen de Bilt, waar in hetzelfde jaar de Januari- ` temperatuur 2°.3, de Augustus-temperatuur 15°,3 bedroeg. Met elke 100 meter stijging neemt de temperatuur op weinige afwijkingen na 0°.5 à 0°.6 af; op den 3000 m hoogen Pangerango was zij gemiddeld 9°.0, dat is ongeveer de tempe- ratuur van de maand April aan de Bilt (8°.7). Met de boven vermelde Hollandsche Augustus-temperatuur laat zich in Indië de jaartemperatuur van het 1735 m hooge Tosari vergelijken (15°.8). De dagelijksche gang van de temperatuur was in Augustus aan de Bilt 7°.7 en steeg te Batavia in het maandgemiddelde van September tot 7°.9. Hij is derhalve te Batavia niet veel grooter dan in den Hollandschen zomer 1), In het droge zuidoosten van den Archipel is hij in den oostmoesson grooter, eveneens op hooggelegen plateaus, op berghellingen is hij in den regel kleiner. Locale omstandigheden spelen hierbij echter een belangrijken rol, waarop in dit korte bestek niet nader zal worden ingegaan. Betrekkelijke vochtigheid. Over dit element kunnen wij E hier kort zijn, omdat wij den invloed op ons warmtegevoel later zullen samenvatten met den temperatuursinvloed bij de bespreking der natte-bol-temperatuur. Zonnestraling. Wanneer ik hier de kwestie van de intensiteit van het zonlicht afzonderlijk ter sprake breng, dan is zulks voornamelijk om er op te wijzen dat de naam van de Indische zon nog al eens wordt misbruikt. Men schrijft hem namelijk in den regel een kracht toe, die hij niet bezit. ') De waarde voor Batavia, dient nog met 00.7 verhoogd te worden wegens een correctie, die rekening houdt met de traagheid tengevolge van de groote afmetingen der meteorologische hut. a bi De ondervinding schijnt inderdaad te leeren, dat het licht in de tropen bijzonder sterk is, men verdraagt de zon in de open lucht veel minder gemakkelijk dan op een Hollandschen zomerdag en in huis sluit men tegen den middag zooveel mogelijk met jalouziën het hinderlijke licht af, zoodat men feitelijk in het halfduister leeft. Niet alleen leert echter een eenvoudige berekening, dat op den 21sten Juni de zon aan de Bilt hooger staat en veel langer schijnt dan te Batavia, maar tevens leert het experiment, dat bij gelijke zonshoogte de lichtsterkte te Batavia vrij wel gelijk, zoo niet minder is dan in Europa, en het laatste is vooral het geval bij de ultra-violette stralen, die volgens medische onderzoekingen het sterkst op het menschelijk organisme inwerken, en die door de meer waterdamprijke tropenlucht relatief sterk worden opgeslorpt. Het veranderlijke element dat in dezen den subjectieven indruk van het zonlicht bepaalt, is niet, althans niet in de eerste plaats, de intensiteit van het zonlicht, maar de lucht- temperatuur. Dezelfde straling, welke in de kou behagelijk aandoet, wordt hinderlijk bij hooge temperatuur. Vandaar ook, dat men in Indië in het gebergte, hoewel de straling daar sterker is dan in de laagvlakte, den lichtvrees niet kent, maar het zonlicht weer vrijelijk de huizen laat binnenstroomen. Eenige pyrheliometerwaarnemingen mogen nog worden medegedeeld om het bovengezegde te illustreeren maar eerst wil ik hier nog eenige regels van HABERLANDT ') aanhalen, die deze kwestie raken: „Neigt doch jedermann, der in die Tropen reist, zu der Annahme, dass wenigstens die „Tempera- turen in der Sonne” in den Tropenländern beträchtlich höher sein müssen, als bei uns. Ich war daher selbst anfänglich nicht wenig davon überrascht, dass mein Solarthermometer mit seiner geschwärzten Kugel in Buitenzorg sogar zur Mittagszeit nicht mehr als 56—58°C. anzeigte. Im botanischen Garten zu Graz habe ich an dem gleichen Instrumente am Mittag des heissen 19 und 20 August 1892 nahezu dieselben ') Eine botanische Tropenreise, p. 79. pe SC Maximaltemperaturen abgelesen”. Aangezien nu bij de meesten deze objectieve waarnemingen achterwege blijven, blijft men in den regel bij de onjuiste subjectieve opvatting staan, dat de straling in de tropen buitengewoon sterk is. De onderstaande pyrheliometerwaarnemingen, die de op een vierkante centimeter per minuut invallende stralings- energie in caloriën aangeven, toonen duidelijk aan, dat bij gelijke zonshoogte de straling te Washington intensiever is dan te Batavia. Volgens deze waarnemingen zou een zonshoogte van 65° te Batavia ongeveer met 40° te Washington te vergelijken zijn. Batavia (April—Juli 1915, voormiddag) bij 65° zonshoogte 1.28 cal. o 1.10 eg S 410 j L2 Washington ') (Oct. 1914), e namiddag „ 410 D 130 Ten slotte kan ook HaBERrLANDT zelf zich toch niet geheel van den subjectieven indruk vrij maken want op p. 85- : schrijft hij: „Die Leuchtkraft des Himmelgewölbes ist weitaus grösser als in unseren Breiten; diese grössere Intensiteit des Tageslichtes bedingt zum grössten Teile die mächtige Luftfülle des hellen Tropentages, die durch die unzähligen Glanzlichter der Vegetation noch mehr gesteigert wird. Für die Beziehungen der Pflanzenwelt zum Lichte ist diese grosse Intensität des Himmellichtes von massgebender Bedeutung.” | Voor den plantengroei moet ongetwijfeld meer gewicht worden gelegd op den eeuwigen zomer, die geen donkere najaars- en winterdagen kent. Als aanwijzing, dat ook deze stelling omtrent het krachtige tropische diffuse licht niet opgaat, behoeven wij niet eens onze toevlucht tot pyrheliometerwaar- nemingen te nemen, maar kunnen hier aanhalen de ervaringen door fotografen opgedaan. Ook de fotografie maakt gebruik van het diffuse zoowel als van het directe daglicht en de ervaring der fotografen is, dat in den zomer in Holland met dezelfde of zelfs kortere belichting kan worden volstaan dan in de tropen. Zij maken in den regel door overschatting van de lichtintensiteit in den beginne in Indië onderbelichte opnamen. ') Monthly Weather Review Vol. 42, No. 12. $ nd Dë, , ts Natte-bol-temperatuur. Tot op zekere hoogte zijn de T aanwijzingen van den natten thermometer een maat voor den gecombineerden invloed van temperatuur en betrekkelijke vochtigheid te samen; zij vormen dientengevolge een klimato- logisch element van zeer groot gewicht. Ziet men af van den invloed van de zonnestraling en van den wind '), dan kan het min of meer drukkende karakter van het weer, althans voor het warme Indische vlakteklimaat, grootendeels door middel van de natte-bol-temperaturen alleen worden uitgedrukt. 