VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Alleen de Arabieren, overal waar ik er gezien heb, in Judea, Egypte, en zelfs in Barbarije, waren meer groot dan klein van gestalte, Zij zijn fier van tred, welgemaakt en vlug. Het hoofd is rond, het voorhoofd hoog en boogachtig, met een arendsneus, groote oogen, en een ongemeen zachten oogkleur, Niets zoude in hun denkbeeld aankondigen, indien zij den mond altijd gesproken hadden; doch zodra zij beginnen te spreken, hoort men een brommende en zeer schorre stem; men ziet lange van witheid blinkende tanden, even als die van de Chacals en Ondieren; verschillende hierin van den wilde Amerikaan, Whose woestheid zich in het oog vertoont, terwijl de mond zacht van uitdrukking is. De Arabische vrouwen zijn, naar evenredigheid, groter dan de mannen. Hare houding is edel; en door de regelmatigheid van haar gelaatstrekken, de fraaiheid van haar gestalten en de schikking van haar kleedjes, doen zij enigermate gedenken aan de standbeelden der oude Priesteresfiguren en Zanggodinnen. Wij ontmoetten er drie op het gebergte van Judea, welke kruiken met water op hun hoofden droegen en onze paarden lieten drinken. Waren dit niet de dochters van LABAN of der Midianieten? Dit moet in een bepaalden zin verstaan worden: deze fraaije gestalten; een koperkleur verbergt de regelmatigheid der gelaatstrekken; in één woord, om deze vrouwen te zien, zoo als ik haar heb geschilderd, moet men zich met het algemene vergenoegen, en niet tot bijzonderheden afdalen. De meeste Arabieren dragen een opperkleed, om den middel met eenen gordel dichtgeknoopt. Soms dragen zij eenen arm buiten de mouw van dit opperkleed, en als dan zijn zij in den stijl der ouden gedrapeerd; dan wederom omwinden zij zich in een lap witte wol, die hun voor toga, mantel of fluijer dient, naar gelang zij zich daarin berollen, dien over hun schouders hangen, of over hun hoofd werpen. Zij gaan blootvoets. Zij zijn met een dolk, een lans of een langen snaphaan gewapend. De stammen, reizen bij karavanen; hunne kameelen loopen achter elkander. De voorste kameel is met een lang touw, van het haagige gedeelte van den palmboom gemaakt, vastgebonden aan de hals van een ezeltje, dat de gids der bende is, en, in de hoedanigheid van opperhoofd, geen lasten draagt, en vele eeren geniet. Bij de vermogende stammen zijn de kameelen met franje, “wimpels en pluimen verfijnd. De merrien, naar gelang der edelheid van haar ras, worden met meer of minder eerbetoonden, doch altijd met de uiterste strengheid behandeld. De paarden worden niet in de schaduw geplaatst, maar aan de brandende hitte van de zon blootgesteld, aan palen in de grond met de vier poten vastgemaakt, zodat zij schier onbeweeglijk vast staan. Nooit wordt hun het zadel afgenomen, dikmaals drinken zij vluchtig eenmaal, en eten alleen een weinig haver in het etmaal. Zulk een ruwe behandeling, verre van hen uit te putten, leert hun matigheid, gedweeheid en snelle. Dikmaals heb ik een Arabisch paard bewonderd, aldus in het brandende zand geboeid, met loshangende manen, de kop tussen de poten gebogen, om een weinig schaduw te vinden, en met zijn woeste oog zijn meesters zijlings aan te schouwen. Hebt gij zijn poten van de kluisters losgemaakt? Hebt gij het op zijn rug geplaatst? Hij schuift, hij grinnikt, hij verscheurt de grond; de trompet blaast, hij zegt: voort! en gij herkent het paard van jon. Alwat er van de zucht der Arabieren of verteld wordt, wordt verhaald, is waar, en ik zal er een voorbeeld van bijbrengen. Gedurende de nacht, welken wij aan den oever der Dode Zee doorbragten, zaten onze Bethlehemieten rondom hunnen houtgestapel, met hunne fysieken naast hen op den grond liggende; de paarden, aan palen vastgebonden, vormden een tweeden kring aan de buitenzijde. Na het glas gedronken en lang samen gepraat te hebben, werden deze Arabieren stil, behalve de Scheik. Bij het licht van het vuur zag ik zijn nadrukkelijke gebaren, zijn zwarte baard, zijn witte tanden, de verschillende gedaanten, in welke hij zijn Persisch vertaalde, terwijl hij zijn verhaal vervolgde. Zijn metgezellen luisterden naar hem met diepe aandacht, allen voorover gebogen, met het gelaat boven de vlam, nu eens een kreet van verwondering gevend, dan weerom de gebaren des vertellers nadrukkelijk herhalend. Overige booten van paarden en muilezels, die boven de troep uitstaken, en zich in de schaduw teekenden, voltooiden het schilderachtige van dit tafereel, vooral wanneer men daarbij een hoek van het landschap aan de Dode Zee en van het gebergte van Judea voegde. Had ik de Amerikaanse horden, aan de oevers van derzelfde meren, met zoveel deelnemers bestudeerd, welke een andere soort van Wilden beeldende ik hier! Ik had voor mijne ogen de aftakkelingen van het oorspronkelijke geflak van de mensen; ik zag hen met de meest divers gefluit. zelfde gewoonten, welke zij sinds de dagen van Hagar en Ismaël behouden hebben; ik zag hen in dezelfde woestijn, die hun door God tot een erfdeel was gegeven; ik ontmoette hen in de vallei der Jordaan, aan den voet der bergen van Samaria, op de wegen van Hebron, op de plakken, alwaar de stem van Joshua weergalmde, in de velden van Gomorrha, nog rookend van den toorn van JEHOVAH, en die vervolgens geheel verwoest werden door de weldadige wonderen van Jezus CHRISTUS. "Hetgeen de Arabieren van de volken der Nieuwe Wereld inzonderheid onderscheidt, is, dat, te midden van de ruwheid der eersten, evenwel nog iets zachts in hunne zeden wordt opgemerkt; men gevoelt, dat zij in dat Oosten zijn geboren, van waar alle kunsten, alle wetenschappen, alle godsdiensten zijn voortgekomen. In de uiterste oorden van het Westen, verzonken, in een gewest, van het heelal afgezonderd, bewoont de Kaspaar de valleien, door eeuwige bosschen beschaduwd, en van onmetelijke rivieren besproeid. De Arabier, om zogo te spreken, tussen Afrika en Azië, op de grote weg der wereld geworpen, zwerft in de brandende luchtstreken van het Oosten, op eenen grond zonder boomen en zonder water. Onder de stammen van Ismaëls nakomelingen vindt men meesters, dienaars, huisdieren, een aan wetten onderhoorige vrijheid. Bij de Amerikaanse horden bevatte nog de mensch gelten heel op zichzelf in zijn fijne en wreede onafhankelijkheid. In plaats van een wollen gewaad, droeg hij een beerenvel; in plaats van de lans, de boog; in plaats van den dolk, de knuppel. De dadels, de kameel-melk, kent hij niet, en zou die van de hand wijzen; op zijn feestmalen wil hij vleesch en bloed. Het haar der gaten weeft hij niet, om onder tenten te schuilen; de olmboom, van ouderdom omgevallen, levert schors voor zijn hut. Het paard temt hij niet, om de gazelle na te jagen; hij zelf grijpt het dier in zijn loop. Oorspronkelijk is hij niet aan grote beschaafde volken verweldigd; den naam zijner voorvaderen ontmoet men niet in de jaarboeken der Rijken; de tijdgenoten zijner voorouders zijn oude eikenboomen, die nog overeind staan. De begraafplaatsen zijner vaderen, gedenkteken der natuur en niet der geschiedenis, verheffen zich onopgemerkt in onbekende boschen. In één woord, bij de Amerikaan kondigt alles den Wilden aan, die den staat der beschaafdheid nog niet bereikt heeft; bij den Arabier wijst alles den beschaafden mensch aan, in den wilden staat teruggevallen. Te Jeruzalem teruggekomen, vond ik het Klooster in a red de Pacha was tot uitbarstingen overgegaan. Hij had de Vaders in zijn tent ontboden, en hun aangezegd, hen in ketens geboeid naar Damascus te zullen voeren, en het hoofd te doen voor de voeten leggen, indien zij weigerden hem te gehoorzamen. Vergeefs had de Gardiaan, in de hoedanigheid van Napolitaan, en als gevolmachtigd door den Franse Consul van S. Jean d’Acre, zich op de bescherming van Frankrijk beroepen; de Pacha had geantwoord, dat hij geld noodig had. In deze toestand van zaken kwam ik te Jeruzalem. Mijn firma, in de stellige bewoordingen geschilderd, stonden op de nauwe verbindings, welke er tussen Frankrijk en het Turkije bestond; zij werden aan de Pacha gezonden. ‘Thans werd hij beducht, dat van zijn onderdrukkingen verhalal zou gedaan worden aan den Franse Gezant, die er bij de Porte over kon klagen. Hij sprak van een vergelijk, en nam eindelijk een geschenk aan van 15,000 piasters; doch dreigde tevens de Vaders met zijn wraak, wanneer zij geen beschermers zouden hebben.” Ik moet belijden, geen martelaarschap te kennen, geen stand te hebben met dat der Geestelijken in het Heilige Land. Niet beter kan hun stand vergeleken worden dan met die onder het Schrikbewind in Frankrijk. Nooit een oog. ARABIEREN EN TURKEN. Een blik gerustheid, immer in vreeze voor plundering en den dood! Beter zal dit begrepen worden, nadat ik van den regeringsvorm van Jeruzalem verlang zal gedaan hebben. Jeruzalem, waarom is onbekend, is aan het Pachadom van Damascus onderworpen, of het moet zijn ingevolge van dat verderfelijk steltel, hetwelk de Turken na-lok en als bij intuït volgen. Door bergen, en nog meer door Arabieren, die de woestijnen onveilig maken, van Damascus gescheiden, kan Jeruzalem zijn klachten niet telkens voor den Pacha brengen, zoodanig als het door zijn Gouverneurs onderdrukt wordt. Eenvoudiger zou het zijn, dat het aan het Pachadom van Acre onderworpen was, als zijnde in de nabuurfchap gelegen. De Franken en de Latijnse Vaders zouden zich onder de bescherming der Koninginnen begeven, die in de havens van Syrie hun verblijf houden; de Grieken en de Turken zouden zich kunnen doen hooren. Maar dit is juist hetgeen men wil ontgaan: men verlangt een stammenvlaam, en geen wederopstandige onderdrukt, die zich zou durven zeggen, dat hij verplet wordt. Jeruzalem is derhalve aan eenen zoo goed als onafhankelijken Gouverneur overgelaten. Straffeloos kan hij zoo veel kwaad doen als hij wil, mits hij zich vervolgens aan den Pacha verantwoordende. Het is bekend, dat in Turkije ieder Opperste het recht heeft, om zijn macht aan een mindere op te dragen; en zijn recht trekt zich altijd uit over goederen en leven. Voor eenige beurzen wordt een Janisjar een kleine Aga; en deze Aga kan, naar welgevallen, u doden, of u toestaan uw hoofd af te snijden. Aldus worden de beulen in alle de dorpen van Judea vermenigvuldigd. Het enige, dat in dit land wordt gehoord, de rechtsgeling, waarom het is te doen, is: "Hij zal tien, twintig, dertig beurzen betalen; men zal hem vijfhonderd stokslagen geven; men zal hem den kop voor de voeten leggen." De eenheid daad van ongerechtigheid dwingt tot een andere nog groter ongerechtigheid. Indien men eenen boer uitplunderd, komt men in de noodzakelijkheid om het ook zijnen buurman te doen; want om zich tegen de huichelende eerlijkheid van den Pacha te verdedigen, moet men door een tweede misdaad zich in staat stellen om de straffeloosheid voor de eerste te kopen. E 3 | Mise 66 DE. ZEDEN DER GRIEKEN, Mogelijk denkt men, dat de Pacha, zijn landvoogdij doorreizend, een geneesmiddel tegen deze ons heilen te werk zet, en de volken beschermt: de Pacha zelf is de grootste geest der inwoners van Feruzan-dem! Men schrikt tegen zijn komst, als die eens op vijands land de winkels worden gesloten; men verduistert zich in kelders; men houdt zich alsof men op zijn rug op een mat liggend, of men vlucht. Na het gebergte, loopt men voor de waarheid van deze dadaken kan ik instaan, als die mij in het oogenblik van des Pacha’s komst te Jeruzalem bevond. A... is een snoode gierigaard, gelijk bijna alle Muslmannen: in zijn hoedanigheid van hoofd der Karavane, van Mekka, en onder het voorwendsel van geld noodig te hebben om de pelgrims beter te beschermen, oordeelt hij zich gerechtigd, de knevelarijen te vermenigvuldigen; geen middelen zijn er, die hij niet verzint. Een der meest gewone is, dat hij al aanvankelijk een zeer laag maximum op de levensmiddelen stelt. Het volk is wonder wel te vrede, maar de kooplieden sluiten hunne winkels. Het gebrek openbaart zich; de Pacha treedt in heimelijke onderhandeling met de kooplieden; voor een bepaald aantal hurules geeft hij hun verlof, zoo duur te verkoopen als zij willen. De kooplieden zoeken het geld weerom in te halen, wat zij aan den Pacha betaald hebben; zij verhoogen de eetwaren tot een ongehoorde prijs; en het volk, weer aan dermaal van honger tervende, is genoodzaakt, wil het in het leven blijven, zich van zijn laatste kleeding te ontdoen. Dienzelfde avond heb ik te Feruzan een nog verfijnder knevelarij gezien. Zei zond zijn Ruzarij om de Arabische landbouwers te gaan plonderen, van gene zijde der Jordaan. Die goede luiden, die de mier betaald hadden, en geen gesedachten hadden dat zij ja oorlog waren, werden in het midden van hunne tenten en kuddes overvallen. Ze misten ontzien door hun geiten en schapen, 94 kalveren, 1000 ezels, en 6 merissen van het eerste ras; de kamelen ontkwamen. Een Scheik riep hun van verre toe, en zij volgden hem. Deze goede kinderen der woestijn gingen hun melk aan hun ongelukkige meesters op het gebergte brengen, alsof ze... (Uit J.-E. BEAUVOISIN, Notice sur la Cour du Grand-Seigneur.) Je eit en de Harem moeten onderscheiden worden. Een Serai is in algemeen een paleis; het is het Perzische woord, in de Turkese taal behouden, terwijl de Harem de gewijde plaats is, bij uitbreiding ter huisvesting der Vrouwen bestemd. De eenvoudigste "burgers hebben een Serai, maar alleen de voornaamste Meesters Serails. Elk mag in een Serai komen, doch niemand in een Harem, behalve het hoofd van het huis, hetwelk er geen mannelijke persoon toelaat, zelfs zijn Vader niet. Dit onderscheid is niet zeer algemeen bekend. Het Serail, of paleis van den Grooten Heer, is van zeer groote uitgeltrektheid, hoewel het er verre af is van zeven mijlen in den omtrek te beflaan , zoo als zom- migen verhaald hebben, ` de De muren, welke het influiten , zijn van zulk eene hoogte; dat niemands oog, wie hij ook zij, daarin kan doordringen. Deze omvang bevat Moskeën, tuinen en gebouwen, groot genoeg'om twintig duizend zielen te huisvesten. De gedaante van hetzelve, uit zee gezien , is verrukkelijk ; doch van nabij verdwijnen. de koepels, de cijpresfen, de minarets; het gezigt van dezen hoo- gen muur doet van fchrik rillen; en die fehrik neemt toe, als men, hetgeen dikmaals gebeurt , menfchen= hoofden , zoo even afgehouwen , op eenen mesthoop ziet liggen. | Het verdient opmerking , dat alte de Sultans in het Serail-, of paleis, onmetelijke fchatten begraven ,, beftemd ‘om nimmer\wederom het licht te aanfchou- wen. Het zoude eene fchande voor den regerenden “Vorst zijn, indien hij genoodzaakt ware , den fchat zijns Voorzaats aan te raken. Bij het overlijden van elken Grooteu Heer wordt zijne fchatkamer gefloten , met het zegel van den Groot-Vizier verzegeld , en met gouden letters boven de deur gefchreven : Schatkamer van Sul- aa N. N. Hieruit volgt , dat indien er federt MA- Ho. OVER HET SERAIL, ENZ. 69 MOMENT DEN II, die het Griekse Keizerrijk vernietigde, veertig Keizers geweest zijn, het Serail veertig schatkamers moet bevatten, die, door elkaar, ieder voor het minst op zes miljoenen Hollandsch geld geschat, een som van tweehonderd veertig miljoenen gemunt - goud zouden uitmaken. Voeg hier nevens de edele geschenken, de kostbaarheden, de geschenken, aan alle de Turkse Keizers feitert driehonderd vijftig jaar gedaan, de verbeurd verklaarde goederen van bijzondere personen, Pacha’s enz., en men zal den verbaal zenden schat - niet kunnen berekenen, feitert meer dan drie eeuwen in het Serail begraven, zonder ooit het licht gezien te hebben. De Harem maakt een gedeelte uit van het Serail. Dezelfde bevat de zeven tenten der zeven wettige Vrouwen van den Grooten Heer, ieder van welke hare tuinen, hare afzonderlijke vermaken, haar huis en hare slavinnen heeft. Alle, immers de meeste Reisbeschrijvers verhalen, dat de Groote Heer den zakdoek toeweerpt aan die Vrouw, welke hij met zijn bijnaam wil vereeren. Dit verhaal is valsch: zie hier, wat tot die dwaling aanleiding kan gegeven hebben. Alle de Oosterlingen, in het algemeen, hebben de gewoonte, aan hunne vrienden, of aan de personen, die, hen komen bezoeken, en wien zij eere willen betoonen, - een geschenk te doen van neteldoekse zakdoeken, met zijde of met zilver geborduurd: en de gewoonte van den Grooten Heer, of van ieder ander eigenaar van een Harem, die het maar tenigzins in zijne macht heeft, om aan de Vrouw, die bij hem moet slapen, een nachtzak te zenden, bevattende een vrouwen nachtgewaad, als hemden, onderbroeken, muffen en geborduurde zakdoeken, kan de gebrekkig ongerichte reizigers in het denkbeeld gebracht bebben, dat de Groote Heer den zakdoek toeweerpt aan de Vrouw, welke hij met zijn goedwil wilde vereeren. Voor het overige wordt de Vrouw, welke hij bestemd heeft om hem te worden voorgepresenteerd, door alle hare geliezen gevierd en geeft. Zij brengt den dag door in het bad, wordt van top tot teen bewierookt, en vervolgens bij den Sultan binnengeleid, die, door de Vrouwen zat, door tijdverweling vermoeid, onbekwaam om te beminnen en zelfs om te begeeren, haar dikwijks naar den Harem terug zond, zonder haar gesproken te hebben, omdat de lust, welke hem haar heeft doen ontstaan, plaats heeft gemaakt voor een anderen lust, die van geen langer duur is zal. De buitenste poorten van den Harem worden bewaard door driehonderd Zwarte Gefangenen, die de leelijkste, de woestste en de onbeschofste dieren zijn, die men met mogelijkheid zien kan. Zij leven onder elkander als wilde zwijnen in een kot. Doch hun opperhoofd, de Kisdar Aga genoemd, geniet grote voorregten, een groot gezag, en dikwijks al het vertrouwen zijns Meesters. Hij is een groot Officier van het Keizerrijk. Onder een menigte ambtenaars van het Serai, ontmoet men ook Stommen; deze oefenen zich voor de Moskee der Ichtoglans in de kunst om zich in de taal door tekens te maken; sommigen brengen het hierin zoo verre, dat zij zich niet alleen omtrent zaken van het dagelijksche leven doen verstaan, maar zelfs een verhaal kunnen doen van een voorval met deszelfs omstandigheden, of van hetgene al van de fabelen der vroegste Islamieten weten, en in het algemeen van alles, hetgene andere mensen met de tong kunnen uitdrukken. Deze stommen waren eertijds de uitvoerders der dood-vonnissen. Ziehier zijn de oorzaken, welke die gewoonte hebben: doem-schaffen. De Groot-Pacha; onlangs als Pacha van S.-Jean d’Acre overleden, liet dezelfde in zijn tegenwoordigheid komen; en toen de scribe hem was bekend gemaakt, schoot hij de scribe met een pistool door het hoofd, deed het hem afhouden, en het nevens de scribe in een lederen zak pakken, en zond het naar Constantinopel. Dit fluitje van antwoord verhinderde niet dat vijf of zes Kapitlen-bachi elkans in deze boodschap vervangen, tot dat de Porte een definitief het zenden van leden moest worden, wier hoofd ze tot enig antwoord ontving. Een zekerder middel heeft men verzonnen, om zich van de Pacha’s te ontdoen, welke in ongenade zijn gevallen: aan een anderen belooft en schenkt men de post desgenen, van wie men zich wil ontdoen. Van hier dat de ouste dienaar of de naaste bloedverwant van den Pacha het hoofd zijns meesters of zijns vriends afhouwt, om zijn Pachadom te bekleinen. Zulke leden moeten een hoog denkbeeld hebben van de vriendenschap en de dankbaarheid! Soms ontstaat er brand te Constantinopel; zie hier, wat de Heer BEAUVOISIN deswege bericht. De emir Het Serai/ wordt bewaard door ongeveer tienduizend man , die tegen een batailjon Europeanen niet zouden bes ftand zijn, doch die genoeg, zijn om den diepften eere bied in te boezemen aan het Conffantinopolitaanfthe gepeus pel ‚aan het zien van vreemde figuren niet zeer gewoon , erf even min aan de niet minder vreemde kleederdragt van het- gene het binnen/fe wordt genoemd. De gering{te Goujeat van het Serail, wanneer hij langs de. {traat loopt , ma tigt zich de houding en den gang van een Vizier aan; met fierheid, fomtijds met verachting, behandelt hij.de bewoners der ftad, fpreekt trotfchelijk tot hen, en doet zich op den gering(ten wenk gehoorzamen. - IETS 72 IETS "IETS OVER DE WATERWEEGKUNDE, VERVAT IN EENEN BRIEF AAN DEN HEERE H. AENEAE, TEN ANTWOORD OP DE ANTIKRITIEK , DOOR ZijN ED. GEPLAATST IN DEN „RECENSENT, OOK BER RECENSENTEN , : Ilde peer, No. 6. Mijn Heer, Ik verwacht dat ik de vrijheid neem om u deze brief te doen toekomen, en dat ik u verzamelde met die aandacht te lezen, welke vereist wordt, om een zaak wel te vertalen. Zij behelzen: enige aantmerkingen op uw teruggewijzing aan de heer nesseLIINK, welke UEd. heeft doen plaatsvinden in de Recensenten ook der Recensenten, No. 6, — alsmede: Proefondervindelijk Bewijs, en niet alleen enkel Redenering, dat de Proef van BOYLE, zoo als dezelfde door die beroemde Geleerden is voorgelegd, valsch is, misleidend en verkeerd; maar dat deze Proef juist het tegenovergestelde wijst; namelijk: dat water NIET weegt in water. Sprekende Proeven, welke de ontegenzeggelijkste grondwaarheden uit het Rijk des Voodts die der Zinnen overbrengen, en haar ook daar doen voelen, zult Gij in dit geschrift aantreffen. Gij zult ondervinden, dat niet alleen de Citadel, maar zelfs de Stad, die gij getracht hebt te verdedigen, stormenderhand zal worden ingenomen. Geloof mij, Mijnheer, dat het mij leed doet, dat Gij uw teruggewijzing aan den Heere HESSELINK op eenen toon gegeven hebt, die meerendeels spottachtig, zoo niet beleedigend is, en dat ik telkens als gedwongen word, om U in uw toef te antwoorden, daar er bijna geene bladzijde in uw werk vrij is van spot en schimp. Wat doet toch dit alles in een wetenschappelijk geschrift? Waarom geeft u gevaar, gesproken in den trant van dezulken, wier zaak en bedrijf het is, de aandacht der aanzienders van het 'wat punt af te leiden? Was het uw doel, het gedrag van den Heere van MARUM te verdedigen tegen den Heere HESSELINK, dan waarlijk heeft de eerstgenoemde, mijns inziens, weinig reden om U dankbaar te zijn. Gij beveelt hem van zwakheid, van toegevendheid, van plichtverzuim, en welk lot heeft een Officier te wachten, die zich daar aan schuldig maakt? Immers, op 't minst cassatie en balastingafschrijving! Wellicht zult Gij in dit geschreven gebreken in slijk of taal ontdekken; doch als ik U zeg, dat ik veel Lief hebber ben in de Natuurkunde, en deze Wetenschap, zou ook het schrijven en redeneren daar over, voor mij, als een uitspanning van mijne dagelijkse bezigheden houde: dan hoop; dan verwacht ik van U, dat Gij deze zonden met den mantel der liefde zult bedekken. — Vooral moet ik U verzoeking vragen, daarvoor, dat ik mijn Naam tot dusverre verzwijg; ik heb hiervoor mijne bijzondere redenen — en daar het Publiek toch niets met de Personen, maar wel met de zaak in beschouwing te doen heeft, moet het hun onverschillig zijn, wie de zaak behandelt. Ik oordeel genoeg gezegd te hebben ter inleiding, en ga dus over tot hetgeen UEd. blz. 518 zegt, Aldaar vind ik deze woorden: ,, Zouden wij geen opzettelijke misleiders worden, indien ons waarlijk een misvatting zo zonneklaar als de Recensent voorgeeft, aangetoond ware, en wij dan nu voortaan vorengingen met te leren, zoo als wij gewoon Zijn? — Wanneer wij hardnekkig in onze dwaling bleven volharden ?" — Ja, Mijn Heer! dit is zoo = dit is niet te loochenen — hij, die tegen zijn beter weten aan handelt, misleidt zichzelf, en, zoo mogelijk, een ander. Maar men kan ook ter goed trouwen dwalen, En daar ik U op uw woord geloof, zoo houde ik het daarvoor, dat Gij tot nog toe in gemoed overtuigd zijt van de wettigheid van het gevolg, eertijds door den met recht beroemden R. BOYLE, uit zekere door hem genomen Waterweegkundige Proef, getrokken. Gij zegt: „dat voor die beroemde Engelse Natuurkundige heeft aangetoond, dat water in water weegt, alle Natuurkundigen, tot op den tijd dat de Verhandeling van de Heere HESSELINK in het licht is verschenen, alzoo geleerd hebben. Dat zij van deze wijze in hunne Lesingen niet zullen afgaan, maar de Proef in het vervolg wat beter en grondiger, dan tot nu toe de gewoonte is geweest, verklaren." Ik daarentegen ben (ten opzichte van dit laatste) van een ander gevoelen: ik geloof, dat ik in staat ben, u proefondervindelijk te doen zien, dat de Proef van BOYLE niet deugt - volgens niets bewijst van hetgeen zij bewijzen moest; en ik geloof, dat ook Gij, Mijn Heer! na deze gelezen te hebben, ten minste wel aarzelen zult, om ten voordele van de wettigheid des gevolgs, uit de Proef van BOYLE afgeleid, te beschrijven. Boyle heeft waar waarschijnlijk bij toeval deze Proef ontdekt, en vervolgens meermalen herhaald, zooo als dezelve door hem wordt voorgefteld; en door de vreugde, welke hij gevoelde bij deze nieuwe ontdekking, is misleidt bij zichzelf, en heeft ter goeder trouwen alle zijn navolgers misleid, -Borre nam een vleugel waar, maar hij deed het niet in alle deszelfs omstandigheden, in deze zelfs geheelen omvang; had hij dit gedaan, hij zou niet gezaald hebben: water weegt in water. De stelling der vroegere Wijsgeeren: „dat vloeistoffen niet wegen in hare eigen hoofdstoffen" zou nooit wel nimmer zijn als er gegeven, Hij, Boyle namelijk, nam de Proef ten deele, en beredeneerde dezelve ten deele; en daaruit nam deze misvatting zijn oorsprong. Alle zijn navolgers nemen deze Proef op dezelfde wijze, beredeneren die evenzó als Boyle, en leiden er dezelfde gevolgen uit af; en tot bewijs voor de waarheid hunner stelling, beweren zij: dat het in het fleschje ingedrongen water hetzelve doet zinken. Dus zegt Boyle: zoo, Curieux, ter tonder, als ik voorzegd had, zonk het balletje; en verder: „, waaruit blijkt, dat het water onder water niet alleen zwaar is, maar. Dat hetzelfde, of bijna, of geheel hetzelfde aldaar weegt, als diezelfde hoeveelheid waters weegt in de lucht. DASAGULIERS zegt: „Wanneer men de kraan van den bol onder water opendraait, zal er het water inloopen, om de plaats te vullen, die van lucht geledigd was, en de bol zal het tegenwicht zo veel overwegen, als het gewicht van de hoeveelheid water in den bol bedraagt. Dit zinken, dit dalen van den gevallen bol toont, dat water in water weegt.” = NOLLET zegt: „Zo draai men de kurk van het fleschje wegt, loopt het vol water en zinkt tot op den bodem van het glas;” en vervolgt hij: „Als nu het fleschje, wanneer het vol water loopt, de tegenoverstaande schaal, die het in evenwicht hield, omhoog doet rijzen, kan zulks nergens anders van daan komen, dan dat dat water het fleschje zwaarder doet worden, dan het te voren was.” Dat ook Gij, Mijn Heer! deze Proefnemingen op dezelfde wijze behandelt, en er ook om dezelfde reden het gevolg dat water in water weegt, uit afleidt, blijkt door uw geheele werk. Ik zal er kortheidshalve alleen uit overnemen uwe woorden, voorkomende bl, 540, alwaar Uw. zegt: „Daarna open men het fleschje onder water, laat er het water inschijen, en letten op de gevolgen. Het water loopt uit het glas in het fleschje, tot dat het vol is er gaat dus een fleschje vol water uit het glas of het in het fleschje over; dit fleschje vol water houdt dus op met op den bodem van het vat te drukken, of te wegen; het herneemt, in de lege ruimte, waaruit het geweer was, thans ingedrongen zijnde, deszelfs gewicht in zijn natuurlijke plaats; het weegt nu aan den arm der balans, even zo veel drukking als van den bodem van het vat afgegaan is, even zo veel is er aan den arm der balans aangebracht; ten onwederzeggend blijkt daarvan freeket, dat men het evenwicht herstelt zal vinden, zo dra men één gewicht van de schaal afneemt, en op de schaal een overwicht. Daalde, zonk het fleschje niet; werd het evenwicht aan de balans niet verbroken; bleef alles in rust, niet ten gevolg het fleschje vol water loopt: dan zou alle bewijs voor de stelling volgens Boyle vanzelf vervallen. De Heer Hesselink behandelt wel de proefnemingen op dezelfde wijze: de uitkomst is ook natuurlijk even als de bovengemelde: het wasemfleschje, vol geopend zijnde, zonk naar de bodem van het glas. Doch zijn Ed. verfcht in gevoelen van alle anderen, ten opzichte van het gevolg, hetwelk uit deze proefnemingen moet worden afgeleid. Hij ontkent, dat het indringen van het water de reden of oorzaak is, waarom de balans overbeladen is, en tracht door welgepaste redenering dit een iegelijk te doen verstaan. Naar mijn inzicht heeft zijn Ed. zich zeer wel en verstaanbaar verklaard, althans voor kundige Beoefenaars en Liefhebbers in de Natuurkunde; en ik verklare U, dat ik verwonderd was, toen ik de Heer Hesselink in de Maatschappij Felix Meritis zijn Verhandeling hoorde voorlezen, over het bericht, dat de Proef van Boyle, tot op die tijd, altijd nog volgens de stelling van Boyle: water weegt in water, werd verklaard. Ik had reeds vóór vele jaren die stelling laten varen: eerst omdat zij mij toefchien tegen de Natuur te lijgen; en later, omdat de Proeven, welke ik daarop nam, mij juist het tegendeel deden zien. Dan hierover in het vervolg. Ik had wel gewenscht, dat de Heer Hesselink ook door proeven had aangetoond, dat water NIET weegt in water. Zoo iets zinnelijks had de aanziende gewist meer getroffen en beter overtuigd, en had ook ligt wel aan UEd. De moeite heeft gefaamd, om onze teruggrijzing aan zijn Ed. te schrijven. Dan dit is voorbij! Daar nu de oordeelkundige Be-oordeelaar van het Stukje van den Heere HESSELINK, in de Vadertandsche Letteroefeningen, reeds overleden is, en zich alzoo tegen uw Antikritiek nader verdedigen kan, en ik wiens onkundig ben, of de Heer HESSELINK zal kunnen goedvinden, de Leden van de Maatschappij Felix Meritis, door Proeven, de bewijzen zijner stelling nader voor te dragen, of wel zich in geschrift over deze zaak aan het Publiek te verklaren, zal ik de vrijheid nemen, om aan UEd. op te geven, op welke wijze het gewoon bent de Proef van BOYLE te nemen, zegt u ontdekt heb, dat R. BOYLE zich in het nemen en beredeneren van deze Proef zo ongekunstig had vergist. En daar Gij uw teruggrijzing door den druk aan hebt kenbaar gemaakt, en doen plaatsen in den Recensent ook der Recensenten; zo achte ik het mij tot een plicht, dit geschrift aan het Publiek mee te delen; opdat niet de een of ander, verblind door uw verleidelijke en wegvlakende manier van schrijven, en op het vertrouwen, hetwelk men in het algemeen op uw kundigheden stelt, in den waan blijve, dat Gij volkomen gelijk hebt, en den Heer van MARUM meesterlijk hebt gerechtvaardigd. Om nu alle witterijen en kibbelarijen voor het vervolge in eens af te wijden, moet ik U verzekeren, dat „wanneer ik zeg: de Proef van BOYLE deugt niet, misleidend is, vals is, ik daardoor niet verstaan wil hebben, dat de Proef op zichzelf geen waarde zou hebben = dit zij verre! De Proef van BOYLE is op zichzelf niet onaardig; zij is zelfs schoon en er kan, indien men bij gevolgtrekking redeneren moet, veel uit opgemaakt worden. Maar ik wil er alleen mee zeggen, dat zij niet bewijst dat men water in water weegt; effenshoofd men ziet, dat het flesje, wanneer het vol loopt, naar de bodem zinkt, dat zij bewijst, zoo Gij wilt, juist het tegenovergestelde; te weten: dat water niet weegt in water; dat men geen vloeistoffen van dezelfde dichtheid in elkander wegen kan. Dan laat ons nu tot de Proef van BOYLE overgaan, om dit gezegde zonneklaar te bewijzen. Men neemt dan een Fleschje van ordinair groen glas, van 10 a 12 once inhoud, of zoo groot of klein als men verkiest, en zulks in plaats van een Fleschje van zwaar dik glas, of van een koperen bol zwaar genoeg, om, zonder eenig aanhangend gewicht, luchtloos, gefloten, ongevuld in het water te kunnen doorzinken, waarvan Gij U in uwe Proeven bedient, en BOYLE, NOLLET, DESAGULIERS en anderen zich schijnen bediend te hebben. Men hange dit Fleschje, in gelijkvormigheid met uwe laatste Proef, aan den arm eener Balans, en laat hetzelve in het water doorzinken. Jeedsan wel niet luchtledig; maar dit is ook niet volstrekt nodig: zo mogelijk 1 of 2 gram in zwaarte verliezen, dit is het al, en beantwoordt dus niet aan de moeite, die zo iets vordert. Het doet niets ter zake, — Men brengt nu, in navolging van uwe ode Proef, (door U de alles afdoende, de beïflitsende Proef genoemd) dit Flesje luchtdicht gefloten, aan de arm der Balans hangend, in het vat met water, en laat het gewicht (hetwelk, zoo als wij boven gezien hebben, vereist werd, om de relatieve zwaarte van het Flesje te vinden) blijven in het schaaltje aan de andere arm der Balans. Dit Flesje is nuttig geworden om uit eigen zwaarte in het water te kunnen doorzinken; wesbalven men moet bezwaren met zo veel gewichts als noodig is tot de geheele onderdompeling. Dit gewicht hangt men aan een dunnen draad, die de lengte van 2, 3 aan 4 duimen heeft, naar willekeur, en naar mate de hoogte van het vat met water laat, en hecht hetzelve zoodanig aan de bodem van het Flesje, dat er een tussenschotruimte van 2, 3, 4 of meerder duimen tussenvoor de bodem van het Flesje en het aanhangend gewicht overblijft. Indien men nu juist zo veel gewicht aan het Flesje op deze wijze aanhecht, als er volstrekt vereist wordt tot de geheele onderdompeling, en niets meer; dan heeft men ook volkomen evenwicht aan de Balans, en er behoort geen ander tegengewicht in het schaaltje aan de andere arm der Balans, dan datgene, hetwelk wij zeiden dat de relatieve zwaarte van het Flesje uitmaakte. Wil men daarentegen het aanhangend gewicht, zonder die uiterste nauwkeurigheid in acht te nemen, naar willekeur regelen; dan moet men bij het zo even gezegde gewicht in de schaal nog zoveel tegengewicht leggen, als vereist wordt om het verbroken evenwicht aan de Balans te herstellen. Zo is dat men juist zoveel gewicht aanhangt, als volstrekt tot de onderdompeling van het Flesje vereist wordt, of zo is dat men te veel zwaarte genomen, en dit door tegengewicht hersteld heeft; in beide gevallen moet men de Balans zo veel laten zakken, dat het hangend gewicht even. Nu openen we het Fleschje; men steekt met een penmes of schaar het blaasje door, zodat alle de lucht uit het Fleschje zich behoorlijk kan ontlasten, en derzelver plaats door het water wordt ingenomen, en men lette nu op de gevolgen. Het water dringt in het Fleschje, tot dat het vol is, — maar het zinkt niet; men bespeurt geen de minste beweging in den arm der Balans; het Fleschje, dat te voren met geen evenwicht was, toen hetzelfde niet anders dan lucht bevatte, is nu en blijft met geen evenwicht. De rust wordt niet verbroken, = het evenwicht wordt niet verbroken, = het ingedrongen water doet het Fleschje niet zwaarder worden dan het voren was, = het daalt niet. Bewijst deze Proef nu, indien zij zoodanig behandeld wordt als ik gewoon ben die te behandelen, en naar mijn oordeel overtuigend getoond heb, dat deze behandeld moet worden, — bewijst deze, dat water in water weegt, kan het er zelfs door redenering wel uit opgekomen worden? of bewijst deze veel meer het tegenovergestelde, namelijk: dat water niet weegt in water! BOYLE, DESAGULIERS, NOLLET, Gij, Mijn Heer! en allen welke door deze Proef trachten te bewijzen, dat water in water weegt, hechten immers al hun bewijs daaraan: dat het Fleschje, vol water geloopen zijnde, in hunne Proeven door zinkt, — Maar wat zinkt? Immers niet het water, niet het Fleschje, als ik mij zo mag uitdrukken, dat kan niet zinken; dit wordt in evenwicht gehouden door het tegengewicht op de schaal, maar het is het gewicht, waarmee het Fleschje in uwe Proeven bezwaard is, en welk niet op den bodem rust; dat gewicht zinkt. En zie daarvoor de hele misvatting. Ware het water de oorzaak van het doorzinken van het Fleschje, oefende het water kracht op den arm der Balans; ware dit een en ander te snel mogelijk, dan moest in deze Proefnemingen het Fleschje ook doorzinken, zodra het vol gelopen is. Wij zien echter dat zulks niet gebeurt; wij zien dat er geen greintje gewicht in de schaal behoeft bijgevoegd te worden, die al met het gewicht bezwaard is, of de Balans in evenwicht te houden. En wilt Gij, en anderen, die met U er nog aan mogen twijvelen, of wel het aanhangend gewicht de reden van vallen van het Fleschje in uw Proefwerk zij; welkom, dat Gij U, dat allen zich daarvan overtuigen door de volgende Proef. Men neemt dan, zoo als in de vorige Proef, een Fleschje van ongeveer 1 liter, fluite de bodem uit, hangt het, even als in de voorgaande Proef, aan een arm van een Balans, laat het in het water doorzinken, brengt het onder water hangend Fleschje in evenwicht, en laat dat gewicht voortvloeiing in de tegenoverhangende schaal blijven. Nu neemt men het gepompte Fleschje uit het water, fluite hetzelve onder en boven met een blaasje, welgedig om alle gemeenschap van lucht en water af te snijden, beladen het vervolgens met zoveel gewichts als vereist wordt om geflooten in het water te kunnen doorzinken, hecht het weer aan de arm van de Balans, en laat het vervolgens in het vat met water doorzinken. Heeft men nu weer zo veel gewichts, en niet meerder, als tot de onderdompeling vereist werd, aan het Fleschje gehecht, dan behoeft er geen tegengewicht in de schaal aan de andere arm van de Balans gelegd te worden; doch heeft men willen te veel gewichts genomen, als dan brengt men de Balans in evenwicht, met in de schaal het vereiste tegenwerkt te geven. Men houdt de Balans nu op zodanige hoogte, dat het Fleschje met het aanhangende gewicht vrijelijk kan dalen, zonder dat, zoo als in de voorgaande Proef, het gewicht de bodem raakt. Nu snijdt men het blaasje, dat boven op het Fleschje is, door, opdat de lucht ontsnapt en het water in het Fleschje indringt; oogenblikkelijk ziet men, dat Gewicht en Fleschje naar de bodem van het vat zinken. Vol geloopen zijnde, herstelt men het evenwicht, en men bevat daartoe noodig te hebben, juist zo veel gewichts als de beïnvloedende zwaartekracht van het aanhangende gewicht bedraagt. Indien nu het ingedrongen water de oorzaak der daling van het Fleschje geweest is, indien het zwaar kracht oefent op de bodem van het Fleschje; dan moet, wanneer men de bodem van het Fleschje wegneemt, alle drukking van het water in het Fleschje weer. Men werpt mij hier niet tegen, dat ik in de eerste Proef toch enigermate van de Proef van BOYLE afwijk, vermits ik het gewicht, waarmee het Fleschje bezwaard is, toont op een liggend vat met water laat doorzinken, alwaar het in rust blijft: dit toch zou een armoedige tegenwerping zijn, want men wil toch niet de zwaarte van den ballast, waarmede het Fleschje bezwaard is, onderzoeken; men wil met Proeven bewijzen, door het laten vallen van het Fleschje zodra het vol loopt, dat water in water weegt. Wel nu, het Fleschje kan in mijne Proefnemingen nog circa 3 duim dalen! Wat wil men meer? Of wil men door de Proef van BOYLE onderzoeken "hoe veel fysieke zwaartespefect een Fleschje water heeft"? Dat ware dwaasheid! Het gezond verstand heeft een afwijkende route van omwegen — men kan de massa water, die in een Fleschje loopt, immers op een weegschaal wegen. De Proef van BOYLE zou in dit geval gelijkstaan met iemand, die, om van Amsterdam naar Haarlem te reizen, de weg neemt langs den Amstel over Leiden en zo vervolgens. Mijn dunkt ik hoort u hier vragen: Toont dunkt de zwaartekracht ingedrongen water, met de gelijkheid van het gewicht, hetwelk men noodig gehad heeft om het verbroken evenwicht te herstellen, niet aan, dat men ten minste water in water weegt? Hierop moet ik antwoorden: Neen! het toont slechts aan dat men door vergelijking op die wijze de specifieke zwaartekracht des waters kan ontdekken. Maar zou het verstandig gehandeld zijn, langs vele omwegen en onzekere paden iets te zoeken, hetgeen men openbaar en langs den regelten weg vinden kan? Hoe ligt misgesteld men zich! hoe wordt men menigmaal door den schijn bedrogen! Zoo wordt men door den behendigen Goochelaar misleid in hetgene men waant te zien, === Zoo neemt men dikwijks de schaduw voor het wezen! Men zegt ook niet? Ja maar in de goede Proef van den Heer AENEAS vond men een dubbeld samengesteld van Balansen, ter meerdere opheldering der Proef, en tot bewijs dat het gewicht, waarbij het Fleschje gewonnen heeft, van de bodem van het vat, waarin het Fleschje hangt, "is afgegaan, — en vraag mij: waarom die Proef niet wederlegd? Immers deze Proef zult u, Mijn Heer! met mij, meer als een verfraaiing der Proef, en als een bijkomende aardigheid, dan wel als noodzakelijk tot bewijs der telling aanmerken. Zij doet immers niets tot het wezen der zaak: zij is evenals een Toverkaart met speeljes, die men de kinderen tot vermaak in de handen geeft. Dit gezegde zal wel geen bewijs behoeven, u en terde nadenkend mensch zal als vanzelf begrijpen, hoe men op deze wijze een menigte van Balansen op elkander kan doen werken, die overvloedig en weer overvloedig zullen, naargelang men het evenwicht in de eerste Balans verbreekt of weer herstelt, even als zulks plaats heeft in de gezegde Toverkaart. De misleiding, die er in de eigenlijke Proef van BOYLE plaats heeft, beïnt ook hier plaats - draagt haar gevolgen op de tweede Balans over; en al had men honderd, ja meer Balanssen onder elkaar geplaatst, zij allen zouden aan dezelfde kwalen laboreren. Zoudt Gij nu, Mijn Heer! nog willen volhouden met te zeggen: Boyle en zijne navolgers zijn gerechtvaardigd, de wetmatigheid van het gevolg, uit zijne Proeven afgeleid, is gehandhaafd; de stelling is op grond derze Proefnemingen te verdedigen? Durft el U nog vleigen, dat de Natuurkundigen, in hunne Lessen in het toekomende met de Proef te verklaren, niet van de gewone wijze zullen afgaan? Ik twijfel er aan! Gij zult bij Uzelven denken: Boyle is wat te driftig geweest, de vreugde, die hij gevoelde over zijn nieuwe ontdekking, deed hem een misstap begaan; en, om een oogenblik in uw trant te spreken, hij dacht dat hij reeds met den Vorst sprak, doch het was slechts de Hoveling of Kamerheer, die zeggen kwam: "de Vorst zal terstond komen." Toen de Vorst kwam, was Boyle reeds voortgevlogen, — Dank! ja waarlijk en in ernst dank! zij den Heere HESSELINK daarvoor, dat hij de Leden van de Maatschappij Felix Meritis vereerde, met hun zijn aanmerkingen op de stelling van Vloeistoffen wegen in gelijksoortige Vloeistoffen, bij monde voor te dragen; — dat hij wijders befloß heeft, dezelfde Verhandeling. deling door den druk verkrijgbaar te maken. Lang nog misschien zou de Proef van BOYLE op de tot dusverre gewone wijze zijn verklaard geworden, indien deze Verhandeling niet in het licht verbroken ware. Hoe schoon blinkt hier nu niet de Proef van BOYLE, indien men dezelve wil doen strekken ten bewijze, dat water niet weegt in water! Zou BOYLE deze overhoopgekomen Proef wel ooit zoo gekend hebben in haar volle waarde? Zaagt Gij dezelve ooit zoo diep, zoo helder in? Gij ziet, zij duurt zeer kort, loopt in een ogenblik af en bewijst niettemin, op de ontegenzeggelijkste wijze, dat water niet weegt in water. Waar is in het gehele Natuurkundige vak bijna een Proef, welke deze in schoonheid, in rijkheid en uitvoering? Proeven dan! sprekende Proeven, welke de ontegenzeggelijkste grondwaarheden uit het Rijk des Voodts aan dat der Zinnen overbrengen, en haar ook daar doen voelen, moesten bij U alles afdoen, moesten de zaak bevestigen. Wel nu dan! door ontegenzeggelijke Proeven heb ik U getoond, dat BOYLE heeft misgetast, dat hij alle zijn navolgers, ook U, in dezelfde verkeerdheid, in dezelfde dwaling heeft doen volharden. En indien Gij dit bekent, (zoo als ik van uw edelmoedig karakter en uw liefde voor de waarheid verwacht) hoe waar is dan niet uw zeggen: „dat de waarheid nooit meer, dan bij twisten gewonnen wordt, en dat alle bescheiden twisten voor de waarheid in der daad belangrijk zijn.” Gij zult het U alsdan niet meer beklagen, om der Wetenfchappen willen, ze de vrijheid tussen den Heer en uzelf. HESSELINK en de Heere van MARUM geen einde heelt genoeg gehad, of dat dezelfde langzamerhand in vergetelheid geraken is. De moeite, welke U het schrijven van uw stukje heeft veroorzaakt, vindt Gij ruim vergoed, daarin, dat Gij van de verkeerdheid der stelling: Vloeibare stoffen wegen in gelijksoortige Vloeibare stoffen, overtuigd zijt geworden. 