Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
De vreemde Godgeleerden werden goed onthaald. Er werd voor hun, kosteloos verblijf hier te lande gezorgd, en hun alle eer aangedaan. Tot beveiliging van hen, die uit Duitschland en Zwitserland en alzoo door eene landstreek komen moesten, hier en daar door vijandelijk gezinde troepen bezet, werd, zoo het schijnt, een militair geleide verordend. Ja, er ware, volgens eenen wenk, door den Nederlandschen Gezant te Londen gegeven, om de Engelsche Godgeleerden af te halen een oorlogschip gezonden, indien men er een beschikbaar gehad had ?, Sommige der vreemde godgeleerde bezendingen werden in de Vergadering der Staten-Generaal, na het houden eener plechtige rede, bijzonder plechtstatig begroet. Deze eer viel den 6°" November aan den Engelschen 1618 — 1631.. De Engelsche Godgeleerden met bisschop van Llandaff met de Geestelijken, die hem vergezelden, ten deel. De Prins den Gezant in de van Oranje en Graaf wien LODEWIJK waren beiden tegenwoordig: want CARLETON had op de terugkomst van den Prins gewacht. De Geestelijken werden door den Gezant aangediend en aan de Staten voorgesteld met eene Latijnsche rede, die hem door zijnen meester zelven in den mond was gegeven. Nimmer heeft een vorst minder koninklijk gesproken, dan hier ook nu weder door sacosus gedaan werd. Hij doet de toezending zijner Godgeleerden als een hooge gunst voorkomen; maar in plaats van die gunst inderdaad genadig te bewijzen, is zijn mond vol verwijten. Zelfs van den afstand der Pandsteden kan hij niet zwijgen. Terwijl hij eigenlijk in dien afstand de oorzaak zijner machteloosheid verwenscht, wil hij dien als een bewijs zijner belangeloos- heid doen gelden. Ja, hij acht deze gelegenheid niet ongeschikt om te klagen over een geschrift, in Zeeland uitgekomen, waarin het gezag, dat hij in zijne landen over de Kerk uitoefende, werd aangerand ?, en ten slotte veroorlooft hij zich een uitval | tegen de Fransche Regering, alsof de raad, door haar gegeven, niet als de zijne, op belangeloosheid en heilzaamheid aanspraak kon maken, En welke was zijn raad? Hij strekte om de eendracht te herstellen door de krachtige tusschenkomst .der Overheid. Hiervan beloofde hij »eene waarachtige eenheid der zielen, die, gelijk de dauw van Her- mon en gelijk de zalf op den baard van Aämom en op den zoom zijner kleederen, van de Overheden op de Kerken, en van de Kerken op de burgers, tot de geringsten toe, zou afdalen.” De Latijnsche aanspraak, door den Bisschop gehouden, was een lofrede op de 1 pmaxDT, t. a. pl. 111 bl.9,10,12,13. 2 Resol. Stat.-Gen. 11, 12, 13 Oct.; 2 Nov. 1618. 3 Het geschrift van sucerus, predikant te Veere, de regimine ecclesiae. vergadering der Staten-Generaal. 1618 — 1621. 150 ALGEMEENE GESCHIEDENIS "amp-—-——————————————————————— —DPÀ2Ó— rust in de Kerk. De eenstemmigheid van de geloofsbelijdenissen, sedert de Hervorming ontstaan, was een blijk, dat zij het werk des Heiligen Geestes waren. Wat behoefde de Gereformeerde Kerk alleen zich dan verder over eenig stuk der leer te verontrusten ? Neen! Zij had slechts bij den eenmaal gelegden grond te blijven; en de hooge vraag- stukken van den leerstoel te weren: dan: was alles afgedaan: immers van de leeken vergde cmairus gehoorzaamheid, gelijk van de Geesteljkheid licht en waarheid, dat is kennis, die alle ijdele twijfelingen uitsluit. Wat hen, Engelsche Godgeleerden, aanging, zij hadden voor de eendracht in de Kerk alles, arbeiden moeite, ja hun bloed zelfs veil. — Dus waren zij vastberaden genoeg. Zi zouden voor de doodsche rust der Kerk bun eigen rust en des noods hun leven opzetten, Maar hoe ver is de Engelsche Kerk geko- men met dien waan van onfeilbaarheid en dien afkeer van al wat hare zoete rust onder de schoolmeestersroede van den Koning zou hebben kunnen storen! Hoe weinig voorzag zij, dat zulke grondbeginselen den zoon van dien zacosus op het schavot, en Esgeland onder het gezag der verkondigers van afwijkende leerstellingen brengen zouden! Zulk een raad was het wat Engeland ons te geven had in vergoeding voor hetgeen het ons, door eenen “HUGO DE GROOT te vervolgen, had ontnomen! — Canmrxrox begreep, dat die uitval tegen de Fransche Regering al te onbeschaamd was; deswegens voegde hij er onmiddellijk uit zich zelven de verklaring aan toe, dat die woorden niet strekten om de verdiensten en de oprechtheid hunner andere naburen en vrienden te verkleinen; neen, sij moesten alleen dienen om den Staten te toonen, wat liefde en liefelijkheid op ’s Konings harten grond lag. Liever grijpt de Gezant de gelegenheid aan om de gevallen Staatslieden te hoonen. » Thans zou, dit voegde hij er bij, ’s Konings heilzame raad beter gevolgd worden: immers waren zij nu genoegzaam ingelicht aangaande de kwaadaardige bedoeling van sommigen en hoe groote ondienst die bedoelde personen hun gedaan hadden door hun te ontraden, den raad van Zijne Majesteit ten aanzien van vonsrrus te volgen, alsof de nabuurschap van Zijne Majesteit hun verdacht ware geweest en hij plan gehad had om zich het recht aan te matigen van zich in hunne regering te mengen.” — De Engel- sche Gezant vraagde weinig naar de waarachtigheid van hetgeen hij zeide; anders had bij moeten zeggen, dat zij die sacosus verdacht hadden, vooral thans, in het gelijk waren gesteld. En zulk een zinspeling op het voorgevallene met vonsrrus veroorloofde hij zich in eene Vergadering, in welke de gewezen Curator der Leidsche Hoogeschool, MATHENESSE, juist den Voorzitterstoel bekleedde! — Alsof er nog niet genoeg woorden waren gehoord, die bij de plechtige ontvangst der geestelijke Heren weinig te pas kwa- men, bracht de Gezant onmiddellijk na hun vertrek de zaak ter sprake van het Gezant- schap naar Engeland, dat toen nog niet vertrokken was !. Hij drong er bij vernieu- wing op aan, dat de Staten hunnen Gezanten een bepaalden last betreffende de tarra 1 Zie hiervoor bl, 113. DES VADERLANDS. 151 cmE—————— Á—— ———————— NS der lakens en de visscherij zouden medegeven: deden zij dit niet, zoo was het zoo veel 1618— gezegd als: wij willen daarover niet handelen, en niet anders zou de Koning het verstaan. _ S » Het gold thans óf de vernieuwing van het huweljk van Engeland met de Vereenigde Provinciën, óf echtscheiding, en dit was de derde afkondiging, die hij er ia hunne Vergadering van deed: de voltrekking van het een of het ander bing thans van hen af.” Zulk eenen ruiterlijken, half schertsenden, zoet-bitteren toon meende de Engelsche staatsman, nu het heilzaam ontzag voor OLDENBARNEVELT hem niet meer in bedwang hield, tegen de Nederlandsche Staten en hunne Stadhouders te mogen voeren! Geen wonder, dat de Voorzitter ten minste, door de koelheid zijner antwoorden, zijn onge- noegen verried, en tegen de gewoonte niet eens de schriftelijke mededeeling der uitge- sprokene redevoeringen vraagde, Dit verzuim werd echter goedgemaakt door gedienstige personen, die met den Prins en den Graaf den lof der wijsheid en goedgunstigheid van zijne Grootbritannische Majesteit luide verkondigden t, De brieven, welke de Geneefsche Godgeleerden voor de Staten-Generaal medebrach- De brieven door ten, zijn mede merkwaardig. De Syndici en Raad van Genève wenschen, »dat de E oneenigheid mocht worden geheeld door het cement der Christelijke waarheid en vast- (°F de Staten- gelegd met het anker der orthodoxe leer." Ten slotte danken zij God, dat het Hem gebracht. behaagd heeft, aan hunne » Excellenties” de lagen hunner vijanden te ontdekken, die er op uit waren om onder het deksel van die kerkelijke oneenigheden zich van hunnen Staat meester te maken, — Zoo werd de laster in het Buitenland geloofd, — De gelei- brief der Geneefsche predikanten hield in, dat het gevaar der oneenigheden te grooter was, omdat de Nederlandsche Kerk een der bolwerken der ware Christenheid mocht heeten, daar zij als dijk gediend had tegen zoo vele en zoo vreeselijke stormen, en daarbij het tooneel was geweest van de wonderen hunner eeuw. Het was uit het gevoel der ver- plichting, die zij allen aan de Staten en de Kerken der Nederlanden haddem, dat hunne Overheid de medehulp der Geneefsche Godgeleerden niet had willen terughouden 2. Hoezeer de Prins het denkbeeld opperde, om de Synode te 's Hage te laten bij- eenkomen, ten einde zij zich des gevorderd te gemakkelijker met .»de Raden en Gollegién, die aldaar resideerden, in betrekking: zou kunnen stellen" 3, begreep men toch van de vroegere bepaling niet te. moeten afwijken, noch de reeds gemaakte toe- bereidselen onnut te mogen maken, en den 13% November werd zij werkelijk te Dor- pe porsche drecht geopend, alwaar zij in de Stads Doelen vergaderde. De eerste bijeenkomst werd 57299 geopend. voorafgegaan door eene Nederlandsche en eene Fransche predikatie, bij welke gelegen- heid men de gebeden herhaalde, op den opzettelijk ter voorbereiding der Synode den 17% October gehouden vast- en bededag gedaan, dat God de Kerkvergadering met 1 Resol Stat.-Gen. 6 Nov. 1618. carueron, II, p. 349—351. 2 Resol, Slat.-Gen. 10 Nov. 1618. 3 Resol. Stat.-Gen, 13 Oct. 1618. 1618— 1621. 153 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Lijnen Heiligen Geest wilde bywonen en geven wilde dat aldaar alle zaken in Zijne vreeze verhandeld werden tot herstel van de rust in Kerk en Land 4. Ten -gevalle van de vreemdelingen werd alles in het Latijn verhandeld: ook was een goed Latinist, Pro- fessor paner Hernsrus uit Leiden, tot Secretaris der politieke Gedeputeerden aangewe- zen. Deze moest voor deze Heren het woord voeren, wanneer zij op eenig beklag of verzoek, door de Remonstranten aan hen gedaan, te antwoorden hadden, hetgeen den meesten hunner, die zich zelfs het gesprokene eerst moesten lagen uitleggen, onmogelijk zou geweest zijn in het Latijn te doen. De Instructie aan de politieke Gedeputeerden, door de Staten-Generaal gegeven, gelastte hun te zorgen, dat geene staatkundige za- ken en in het algemeen niets anders verhandeld werd, dan in de punten van be- schrijving was begrepen; dat de handeling zoo veel mogelijk bespoedigd werd; dat, ten einde ontijdige oordeelvellingen af te snijden, alles geheim gehouden werd tot na den afloop der Synode ?; dat, zoo er goedgevonden werd eene algemeene Kerkeordening te beramen, de rechten der Provinciën, en met name het patronaatsrecht, niet ge- krenkt mochten worden ?, Dit laatste artikel druiste rechtstreeks in tegen den geest, die het drijven der Contraremonstranten in Holland gekenmerkt had en nog kenmerkte, en was dus een nieuw bewijs, hoe weinig eerlijk het van de Staten-Generaal ge- weest was, die partij onvoorwaardelijk te ondersteunen, In de tweede zitting werden BOGERMAN tot voorzitter, JACOBUS ROLANDUS, predikant te Amsterdam, en HERMANNUS FAUKELIUS, predikant te Middelburg, tot bijzitters, sesas- TIAAN BAMMAN, predikant te Zutphen, en Festus mommius, predikant te Leiden, tot secretarissen gekoZen. Al deze mannen waren heftig tegen de Remonstranten ingeno- men, Doch hoe zou de keuze anders hebben kunnen uitvallen? Slechts twee erkende Remonstranten en één Ouderling van dat gevoelen, door de Utrechtsche Synode afge- vaardigd , woonden de vergadering bij. Dus zou men de Remonstranten ongehoord gaan veroordeelen? Dit miste zelfs den schijn van billijkheid, en deswegens moest in de ongelegenheid op de eene of andere wijze voorzien worden. Men nam, nadat de Re- 1 Resol. Holl. 3 Oct. 2 Ook besloten de Staten, dat de briefwisseling tusschen hun Hoog Mogenden en de politieke Gedeputeerden ter Synode geheim zou blijven. Resol. Stat.-Gen. 16 Nov. 1618. Toch werden, ten minste in den aanvang, hoorders toegelaten; onder anderen woonde s»anLAzvus als hoorder eenige vergaderingen bij, en van de door hem gemaakte aanteekeningen heeft BRANDT gebruik gemaakt (zie Hist, d. Ref. IMI, bl. 26). ` 3 Zie de Instructie bij sranpr, IlI, bl, 18—22. De Groningsche Gedeputeerden ter Generaliteit hadden aanteekening verzocht, dat hunne principalen niet verkozen, dat hunne jura patronatus en andere gerechtigheden op de Dortsche Synode aan de Heilige Schrift getoetst werden (Resol. Stat-Gen. 19 Nov. 1618). DES VADERLANDS. 155 monstranten bi de Provinciale Synodale verkiezingen opzettelijk geweerd waren, het voorkomen aan, alsof men reden had zich te verwonderen, dat er geene Remonstranten op de Nationale Synode verschenen, Immers stond, zoo sprak men, voor een ieder de toegang tot de Synode vrij. De Prins liet den 15% November de Staten van Holland welen, dat hem ter oore gekomen was, hoe de Remonstranten voorgaven , zich bezwaard te vinden op de Nationale Synode te verschijnen, als zouden hunne personen binnen Dordrecht niet genoegzaam veilig wezen. Dus stelde hij voor, dat er in die stad eene afkondiging zou geschieden, waarbij een iegelik op zware straffe verboden werd zich van elke beleediging of overlast ten hunnen aanzien te onthouden. Hierop werd aan de Dortsche Magistraat geschreven, dat » aangezien de toegang tot de Synode vrij moest wezen voor een ieder, die iets zou hebben voor te stellen, met name voor de Remonstranten , Hun Edel Mogenden goed zouden vinden, dat hun vrij geleide verleend werd." De Dortsche Magistraat, begrijpende, dat dit vrij geleide niet door haar, maar door de Staten-Generaal moest verleend worden, bracht de zaak ter kennis van Hun Hoog Mo- genden. Doch dezen, zich eenigzins gevoelig toonende, dat zij in deze zaak niet dadelijk gekend waren, besloten niets anders, dan dat men zich tot de Staten van Holland zou wenden, om te vernemen, wat en waarom zij aan de Overheid te Dordrecht hadden geschreven !, | In de vierde zitting (den 15* November) werd de vraag in beraadslaging gebracht, op wat wijze men de Remonstranten tot de Synode roepen zou, en er werd besloten, dat men aan het geheele ligchaam der Remonstranten zou schrijven, ten einde zij eenigen uit de hunnen, minstens drie uit elke Provincie, zenden zouden. Volgens dit besluit stond het den Remonstranten vrij, zich door zoo vele personen, als zij slechts wilden, te laten vertegenwoordigen. Hetzij nu dit besluit, gelijk de Remonstranten be- 1018— 1621. Een bepaald weerd hebben, met medeweten der Politieke Gedeputeerden onder de hand gewijzigd “etal Remon- stranten voor de is, al of niet, zeker is het, dat goedgevonden werd, eenige weinige met name te Synode gedaagd. noemen Remonstranten voor de Synode te dagen. Doch juist denzelfden dag dat dit besloten werd, kwamen benevens Professor episcorrus, wien door de Staten van Holland aangeschreven was met zijnen ambtgenoot roLyanpeR de Synode bij de wonen ?, een drietal Remonstranten te Dordrecht aan, afgevaardigd door eene Vergadering van Remon- stranten, die te Leiden bijeengekomen was. Zij hadden in last, uit naam der hunnen te verzoeken, dat zij in behoorlijken getale en onder vrij geleide op de Synode mochten verschijnen, om hunne zaak te verantwoorden, en dat men hun ten dien einde zou toelaten, zoodanige personen te zenden, als zij zelven zouden verkiezen. In antwoord op dit verzoek, door hen aan de Hollandsche Politieke Gedeputeerden medegedeeld, 1 Resol. Holl. 13 Nov. Resol. Stat.-Gen. 15 Nov. 1618. 2 Resol. Holl. 20 Sept. 1618. carizrox, II, p. 337. IJI Deez. 3 Srur. 20 1618— 1621. 154 ALGEMEENE GESCHIEDENIS moesten zij vernemen, dat er besloten was, eenigé Remonstranten ten gelale van derlien te dagvaarden. Slechts uit de provincie Utrecht werden geen Remonstranten gedaagd, vermits er uit dit Gewest twee Remonstranten zitting hadden. Daarentegen bevond zich gerscorrus onder de gedaagden. — Hel was er, gelijk carverox aan het licht gebracht heeft 1, van den aanvang aan op toegelegd, Piscorrus, dien men slechts voor de leuze met PoLYANDER had uilgenoodigd, miet anders dan als beklaagde ter Synode te laten verschijnen. — De Remonstranten kwamen bij de Politieke Gedeputeerden op tegen de onbillijkheid om den Hoogleeraar, die reeds als beschreven door de Staten gekomen was, thans nog als beschuldigde te dagen, en toen deze klacht niet baatte, verzochten zij, dat ten minste de keus van degenen, wien zij hunne zaak het best toevertrouwden, aan hen zelren gelaten werd. Bepaaldelijk gaven zij den wensch te kennen, dat al de Remonstranten, die de Haagsche Conferentie hadden bijgewoond, op de Synode mochten. verschijnen, welk verzoek inhield, dat aan vrrrxsocaeRT onder vrij geleide terugkeer in het Vader- land werd toegestaan, en dat voor GREVINCHOVEN zijne onlzetling uit de dienst geen be- letsel tegen zijne toelating tot de Synode zijn mocht. Op dit verzoek werd door de Politieke Gedeputeerden, die de Synode in de zaak: niet kenden en zich tot het inwinnen van het advies van het kerkelijk Bestuur der Vergadering bepaalden, het volgende ge- antwoord: dat, »dewijl de Staten-Generaal geen ander ligchaam der Nederlandsche Kerken erkenden dan hetwelk in de Synode vergaderd was, zij niet wilden toestaan, dat de Remonstranten een ligchaam zouden uitmaken ef uit gemeenen name personen zouden deputeren om hun stuk in de Synode uit. Immers was het maar al te duidelijk , dat de burgerlijke rechter hunne personen bedreigde, en hoe zou dan de eerste in het Vaderland hebben kunnen terugkeren, en de laatste de hem liefhebbende gemeente van Rotterdam, waar men hem niet aan durfde randen, 1 11, p. 337, 338. tee Digitized by Google 1618— 1621. 154 df moester dagv er a ae aad La o 1 add o:. * - `. * a s $t roa ` hi -. s * * ES s — P ` ` N å « - oe ` ep » 1 hi Pph a ot e. E (* e's. — * a $. mrt pita en resin alti: PUE C! eg Aer pee "rg ut" eet sa ct 4 ad a oe At Ber. ? p x. he ke UU. GNI r > be aloe : > Ld " T ^ wie PO s. . Cong = LJ E UE T. uo tug ys * Y . 5 1 " ." gull a ^. g . s . 3 un * li , me te "y. 1 ao E ` - » »0 am e t's’ Je, A" " y MN rS í f ^ e, x - 4 3 T 4 A i t 2 at a. V. te t 9. ‘ $ i t ri? m o£ «a? P i ] > 315 tr : > = c4. . E y x if X ee ee ee x E] t - . 1° $ 4 ^ NE ee aa Ae EE, : " TA. 4 PAS — r. * OR iat.. z f * 337177 vieni ER: GU t- 7 as 4 > a 5 è £ s * r: D ? >t s te y pe la > ^ el hd 2 > t£- v d ' * » 7 ea, V si * ns : ES t H 3 E BM ‘gad ý , wee os Eee cere a » a t EM EE: » pu v5 Wut : ^ oy "e a. ions : II E JEN MEE PGMs! R . a . "4 * -. e , a - E a . i ^ J ace » LE EP : , i: , — è ae , ; are p Ld ` af. "T betr * SEEN ipi i Lalo d 1 ] ze te] 'u ! i is ( s D bad f i 2 por it I | g tiai | bag V hl es ‘ 1 | ij 2 i @ ; ra vd tory (lari je dt ala | enj i | D l EE E SE | qe x J prr 1 ott pii ; T | EE | rat wi boa jag i | Ha eps C3 D VAR I I R J i EE ELE get — EN 1 í iin, c " H BEREN — egets he i F CLER Og "|: | d | | E i " -d E Li] pus 1 i [441 pap qp teas i phate, dS END ij ! po dete? So qadqa d d viii! Í EE BEN ZEE beft i E. rase de dolio did zi ! ZEN i Fog dle hare + Iti ryit! Sed | tifra stiti j pm 4 EE jade MI ETETE I E 1 F -- FFTEHPEL : r pod! EE Lia pp ! et m 1 adl 4 —— nee Heese s - | qi 8 ie awe i "e "T I eens dc s ELLE se ses L] 1 PEETI - Ee ag ils Pid foie prr qos ^ H Prete ñ " rte ze i i : pig i i oa H he pr! rd i ] x n i Page |] : i ad i ; ji i EF f ; i se $ ' Law up OE ae TEUER E pit te pba T ] +3 HE ME i * rs Aad vc A n lett R , PH A / 4 — DES VADERLANDS. 165 n————————————————————ÀÁ—'-n!——Á— hebben kunnen verlaten !, — De drie Remonstranten, geen middel ziende om eenige wijziging in de beslissing der Politieke Gedeputeerden te verkrijgen, beloofden binnen den bestemden tijd van veerlien dagen als gedaagden te zullen verschijnen. De behandeling der vijf punten, die volgens de vastgestelde orde 3 in de eerste plaats moest geschieden, en de beraadslaging over de bezwaren tegen de Belijdenisschriften, welke men van de Remonstranten wachite‘ , moesten noodwendig tot hunne aankomst ten bestemden dage uitgesteld bigjven 5. Dus maakten in de eerst volgende zittingen eenige vragen aangaande de overzelting des Bijbels uit de oorspronkelijke talen in het ' het onderwerp der beraadslagingen uit. Toen de nalatigheid in hel prediken van den Catechismus in de namiddagpredikatién ter sprake kwam, weten sommigen ze daaraan, 1 Zooveel prijs stelden de Remonstranten op de tegenwoordigheid van cravixcuoven op de Synode, dat zij, bevroedende dat de Staten-Generaal, die de orde, welke aan afgezette leeraars den toegang verbood, vastgesteld hadden, deze orde ook vermochten te wijzigen, zich’ met een verzoekschrift tot die Staten wendden, daartoe strekkende, dat aan hem en aan eovLarp, den geschorschten Waalschen predikant van Amsterdam (men schijnt te hebben willen ontveinzen, dat het bepaaldelijk om cazvincnoven te doen was), vergunning verleend werd om benevens de gedaagden ter Synode te verschijnen. De Staten-Generaal echter verwezen de adressanten ‘naar de Politieke Gedeputeerden te Dordrecht, die in deze zaak reeds uitspraak gedaan hadden (Resol. Stat.-Gen. 30 Nov. 1 Decbr. 1618. znanor lll, bl. 46, 47). 3 paanpt, bl. LIL, 360—465. Resol. Stat.-Gen. 17, 21 Nov. 1618. 3 Artikel 9. 4 In de maand September verzocht de Classis van Dordrecht de Staten-Generaal om de stukken, in November 1608 door verscheidene predikanten ingeleverd, behelzende hanne bedenkingen op de Confessie en den Catechismus, Toen dit verzoek in de vergadering was medegedeeld, ver- klaarden de Gedeputeerden van Holland, dat zij die stukken niet hadden, maar meenden dat zij onder OLDENBARNEVELT berustten. Dus zou men bij hem er onderzoek naar doen (Resol. Stat.-Gen. 22 Sept) In December zeide oceanan in de vergadering der Dortsche Synode, dat OLDENDARNEVELT de plaats, waar die stukken waren, had aangewezen, maar dat ze daar niet gevonden waren (snanpr, 111, bl. 136). | 5 Resel. Stat.-Gen. 17 Nov, 1018. cameron, ll, p. 365. 20 * 1018— 1021. Eenige vragen van pastoralen aard in de Synode Nederlandsch en betreffende het prediken van den Catechismus, de Catechisalién enz, behandeld. 156 ALGEMEENE GESCHIEDENIS m dat men de landlieden zeer bezwaarlijk op de zondagen van hunne spelen of van hun werk in de kerk kon trekken. Er waren er, die zulke landlieden en de lidmaten in het algemeen, naar de toen in de Engelsche Kerk en bij die van de Palts heerschende gewoonte, door politieke macht en geldboeten tot het gehoor wilden gebracht hebben. Ten laatste bepaalde men zich tot het dreigen met kerkelijke censuur, en tot het voor- nemen om de Overheid te verzoeken, met strenge plakaten te verbieden, den sabbath met dagelijkschen arbeid en inzonderheid met.spelen en drinken te ontheiligen. Veel min gaf men gehoor aan het verlangen van een der Geldersche Godgeleerden, die zeide, dat men de onwillige schoolmeesters door politieke autoriteit moest dwingen om den Catechismus te leeren en de ouders om hunne kinderen tot de catechisatie te zen- den 1, en bij de vraag, hoe het uitgeven van kettersche en godloochenende boeken te weren, vond de Geneefsche Godgeleerde proparus geen tegenspraak, toen hij zeide, dat men zich ontzien moest, het Nederlandsche volk »als genegen tot vrijheid en vermakeljkheid ,? met een al te sireng juk te bezwaren 3, Toen de gedaagde Remonstranten zich den zesden December (reeds een dag te laat) bij de Politieke Gedeputeerden en den Voorzitter aangemeld en nog een paar dagen verzocht hadden om nog eenige beschikkingen te treffen, werd hun gelast dadelijk voor de Synode te verschijnen, om in persoon dit verzoek te doen. LEpiscorius, als toen voor hen het woord voerende, zeide, dat zij in allen gevalle bereid waren des noods zonder uitstel in conferentie te treden. Op dit woord werd den Remonstranten scherp genoeg aan het verstand gebracht, dat zij daar slechts gekomen waren om verhoord te worden: de Synode was hun rechter en geenszins hunne partij *, — Maar van die Synode maakten de twee Utrechtsche Remonstranten leden uit. Hoe konden dezen ade tegelijk rechters zijn en aangeklaagden? Dit was alleszins onbestaanbaar; doch men leden der Synode Wist raad, Opzeltelijk, naar het schijnt, had men den leden den eed nog niet afge- der de. — vorderd, en alvorens dit geschiedde, vraagde de Voorzitter de Remonstrantsche Gede- puteerden van Utrecht af, of zij van nu aan liever onder de rechters wilden zitten, dan l Brieven van JOHN HALES, aangeh, bij hannt, III, bl. 54, 65. 2 BRANDT, bl. 76. 3 paanpr, II, bl. 79—82. Aan de geloofwaardigheid der berichten, die paanpr betreffende de Dortsche Synode mededeelt, kan geen redelijke twijfel bestaan. Niet alleen van het Historisch Verhaal en andere geschriften van de zijde der Remonstranten, niet alleen van hunne brieven, bepaaldelijk van die van BarLagus (opgenomen in de Epistolae ecclesiast. 1660. p. 512—538), maakt hij gebruik; maar ook van de berichten van carteTons kapelaan, Mr. sour HALES, opzet- telijk door dien Gezant naar Dordrecht gezonden om hem op de hoogte te houden, en van die van het Schotsche medelid der Synode, Baucanquar. Voorts verdient opmerking, dat de geschriften der Remonstranten over de Synode tijdig genoeg zijn uitgegeven geworden om door leden en tijdgenooten der Synode wedersproken te worden, en dat er echter geen tegenspraak gekomen is. DES VADERLANDS, 157 of zij zich by de gedaagden wilden voegen: zij waren, deze gronden voerde men hun aan tot dit verzoek, volgens hunnen geloofsbrief gelast de zaak der Remonstranten voor te staan, en hoe konden zij tegelijk voorstanders en rechters zijn in dezelfde zaak? Voorts, hun geval was hetzelfde als dat van zerscorrus, die, hoezeer mede beschreven, echter thans onder de gedaagden behoorde. Eindelijk waren zij, vermits er onder de gedaagden geene Utrechtsche Remonstranten opgeroepen waren, alreede stilzwijgend als zoodanig aangemerkt. Deze gronden haalden de Utrechtsche Remonstranten niet over om van hun recht af te zien. Doch slechts op zekere voorwaarden wilde men hen tot den Synodalen eed toelaten. Zij verkozen zich aan sommige van die voorwaarden niet te onderwerpen, en moesten zich eindelijk gelroosten aan de tafel der gedaagden plaats le nemen 1, Bij de bezoeken, die de Remonstranten dadelijk na hunne aankomst bij de uitheem- sche Godgeleerden aflegden, hadden zij hen over het algemeen zeer onkundig gevonden van hetgeen hier te lande in de laatste jaren in het kerkelijke was voorgevallen. Dit gaf hun aanleiding om hun een geschrift te overhandigen, waarin de staat van zaken nader werd uiteengezet, en tevens de bescherming der Uitheemschen tegen het ongelijk , den Remonstranten aangedaan, werd ingeroepen. Deze daad trok de aandacht der Staten- Generaal, die besloten het geschrift te laten onderzoeken ?. Maar nog meer ongenoegen verwekte de redevoering bij de eerste gelegenheid door rersaorrus in de Synode uitge- sproken. De Voorzitter had den Remonstranten bekend gemaakt, dat het door hen herhaald verzoek, dat GREVINGHOVEN en GOULARD mede gedaagd worden mochten, was. afgeslagen, en iedereen dacht, dat zij hierop een woord van leedwezen of beklag spre- ken zouden, toen Professor griscorrus opstond, en na de Vergadering begroet en gehoor 1618— 1621. Redevoering verzocht te hebben eene redevoering begon uit te spreken. Dadelijk boeide of ontstelde eren in de toon, dien de redenaar aansloeg, zoo zeer, dat niemand scheen te beseffen, dat het aan gedaagden niet voegde, ongevraagd te spreken en als beschuldigers op te treden, Inderdaad, de rede was eene welsprekende klacht over het ongelijk, den Remonstranten aangedaan, eene klare uiteenzetling van de ware toedracht der zaken sedert den aan- vang der geschillen; de Nederlandsche leden der Vergadering hoorden hun vonnis uit den mond der beschuldigden, en de uitheemsche Godgeleerden vernamen de zaken nu eens van een ganschen anderen kant, dan te voren. De godsdienst, dus begon de Leidsche Hoogleeraar, was het hoogste en eigenlijk menschelijke in den mensch. Dit beseffende, hadden zij, Remonstranten, de liefde voor de godsdienst met de zuiverheid der leer in hunne gemeenten naar hun vermogen bevorderd. Er waren enkele punten, ten aanzien van welke het verschoonlijk was van een uiteenloopend gevoelen of niet genoegzaam ingelicht te zijn: niemand was er, die niet op eenig punt in het onzekere | 1 ppampr, bl. 101, 125, 127—133. 2 Resol, Stat.-Gen. 11 Dec. 1618. ynode. 1618— 1621, 158 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ee ee | verkeerde. Maar andere stukken waren er, in welke de dwaling tot omverwerping der noodwendigste leerstellingen, tot aanstoot der vromen strekte, en den vijanden der Her- vorming eene aanleiding gaf om op haar te smalen. Zulk een blaam hadden zij van de Kerk willen weren. Maar, helaas! met weinig gunsligen uitslag. Hun geneesmiddel had, zoo als het bij kwaadsappige gestellen meer geschiedt, eene bijna doodelijke ziekte doen uitbreken. Maar dit was hunne schuld niet: integendeel, hun pogen strekte hun tot eer. Ook berouwde hen geenszins wat zij gedaan hadden. Doch niettemin was de haat, dien zij beloopen hadden, zwaar om te dragen. Men had hen uitgemaakt voor vijanden der Godsdienst en der Hervorming, verstoorders van de gemeene rust, verra- ders van het Vaderland; hen met den allergruwelijksten laster overladen, gescholden en bespot, in één woord, als een uilvaagsel van het menschdom behandeld; degenen, die hen te voren meer dan hunne eigene zielen lief hadden, had men door argwaan in hun gemoed te zaaijen, van hen vervreemd. » Lieve Jezus,’ zoo barstte hier de rede- naar uit, » wat hebt gy al van uwen troon gezien en gehoord, dat men ons, zonder eenige schuld van onze zijde, heeft aangedaan! Hoe menigmaal is ons zuchten en jam- meren tot u ten hemel opgeklommen! Hoe vurig hebben wij onze zielen voor u uit- gestort, als voor dengenen, wien onze onschuld alleen bekend was! Wij roepen u tot getuige, die de levenden en de dooden oordeelen zult, of wij ook iemand rechtvaardige oorzaak tot zoo zware beschuldigingen en ongelijk gegeven hebben!” Niet, voegde hij er onmiddellijk bij, niet dat zij, Remonstranten, zich altijd en in alles onberispelijk. hadden gedragen: neen! zij hadden ondervonden, hoe moeijeljk het was, zelfs voor dengenen, die van de goedheid zijner zaak volkomen overtuigd is, het gemoed te mid- den van zoo vele losgelaten hartstochten steeds kalm en gelaten te houden. — Toen er dan scheuring dreigde, waren zij op middelen bedacht geweest om den vrede te her- stellen. Zij hadden van de Overheid eerst de bijeenroeping eener Synode, daarna hand- having eener onderlinge verdraagzaamheid gevraagd, en zich bereid verklaard om op haar bevel de kerkdienst te verlaten: op haar bevel, want dit uit vrije beweging te doen, ware in hun oog een schandelijk verzaken van de belangen hunner gemeenten geweest. Daar alle middelen tot herstel des vredes ijdel geweest. Dit had niet anders kunnen geschieden, dan door de begunstiging der aanzienlijker. Nog onlangs was uit het smaadschrift, Monster der Nederlandsche verschillen, gebleken, hoe men het er op toeleide, hen van allerlei ketterijen verdacht te maken. Die aan- tijgingen echter waren loater bedrog, verzonnen om aan de scheuring een glimp te geven. — In weerwil van dat. alles waren zij nu vrijwillig herwaarts gekomen, want niemand zou hen hebben kunnen dwingen te verschijnen, en wat hun eenig vertrouwen gaf, was de tegenwoordigheid van de uitheemsche leden, van wie zij billgker oordeel DES VADERLANDS, 159 eee TE verwachtten, dan zij van hunne landgepooten ondervonden hadden. Dus smeckten zij die vreemde Godgeleerden, » bij den dood en het bitter lijden van onzen Heer en Za- ligmaker, Jezus Christus; bij den heiligen naam, over alle Christenen aangeroepen; bij alle verplichtingen, door de Christelijke gemeenschap en broederschap op het hart ge- drukt,” dat zij billijk over hen oordeelen zouden. Niets verzochten zij, dan hetgeen zij, in hunne plaats slaande, wenschen zouden, — niels dan gemoederen, vrij van voor- oordeel. Indien het genoeg was, dat men iemand beschuldigde, wie zou dan onschuldig worden bevonden? Zij vleiden hen niet, noch jaagden hunne gunst na: hunne zaak behoefde niemands gunst: ook zou de gunst van menschen hunne conscientiën in het allerminst niet gerust kunnen stellen: alleen de gunst van hunnen eenigen God zochten zij, wien, als den hoogsten rechter, zij stonden en vielen. Niemand mocht zich ergeren _aan hun klein getal: een goede zaak behoefde slechts éénen voorspraak; eene kwade zaak had er aan duizend niet genoeg. Ook was het Gode bekend, door welke listen en streeken men hen verhinderd had in genoegzamen getale en in billijke verhouding lot de andere leden op te komen, en — hierop zouden zij niet nalaten zich by de geheele wereld te beklagen — hunne hoofden, op welke zij naast God meenden te mogen steunen, waren hun wreed ontnomen. Desniettemin en hoezeer, tot op dit oogen- blik toe, de Provinciale Synoden voortgingen de hunnen onder allerlei voorwendsels af le zetten, gaven zij den moed niet verloren, besloten, gelijk het Christenen betaamde, piet met een menigte volks, maar met de kracht der zaak zelve ten strijde te gaan. Zij zouden zich niet ontzeuen voor vonnissen, al kwamen zij van de alleraanzienlijkste rechtbanken van de wereld: een wijs man werd niet bewogen, door de personen zijner rechlers, maar door de degelijkheid en de billijkheid van het vonnis, Al leden zij voor deze tegenwoordige rechtbank de nederlaag, mits slechts de waarheid, aan welke zij zich volgaarne onderwierpen, hier uitspraak deed, zij zouden zich de nederlaag tot winst rekenen. Loo sprak de Leidsche Hoogleeraar, en de roem van de Nederlandsche godsdienstige , wetenschappelijke en burgerlijke vrijheid was gehandhaafd. De onderdrukte onschuld had begrepen niet te moeten zwijgen; zij had den moed gehad voor God en de wereld te spreken, Buitendien, in het vertrouwen. op de kracht der waarheid, hadden de Re- monstranten nog eenige hoop op die vreemdelingen, welke immers niet door hunne eigenliefde en de eenmaal gekozen partij genoopt waren hun tegen te zijn. Was het ongerijmd te denken, dat die uitheemsche Godgeleerden, na het hooren van zulk eene taal, verklaren zouden, de Nederlandsche Contraremonstranten niet op hunnen weg te willen volgen? Doch hoe weinig berekenden de Remonstranten, die op zoo iets hoop- ten, dat de Engelsche Godgeleerden volslagen afhankelijk waren van de instructiën van hun Hof en de gedurige onderrichtingen van CARLETON; dat de Geneefsche afgevaardig- den, verontwaardigd over den redenaar, die zulk eene verderfelijke strekking aan de 1618 — 1621. Hare uitwer- king en gevolgen. 160 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618 leer. van humen carvasw had.toegekend, thane meer dan ooit op de veroordeeling vau mem het Arminianisme zouden aandringen; dat de Nederlandsche predikanten en professoren , 200 ongenadig ten aanhooren van vreemdelingen ontsluijerd; dat een Leidsche predikant, PESTUS HOMNEIUS, wiens boek, Monster der Nederlandsche verschillen, .als een zamen- weefsel van bedrog door zijnen hooggeleerden stadgenoot was gebrandmerkt, alles zouden aanwenden om die vreemdelingen tegen hen in te nemen; dat, eindelijk, vooral de Politieke Gedeputeerden niet vrij waren en orpmxsAawevELT moesten vellem in hen. Wel roerde de redevoering, met eene: krachtige stem en het edelst gobaar uitgesproken, de hoorders zoo zeer, dat niet alleen de mond van den Voorzitter der Vergadering. on’ van dien der Pelitieke Heren, die hier. anders niet.schroomden gebiedend tusschen beiden te treden, geboeid bleef; maar verscheidenen, je zelfs eenigen van de Gedeputeerden der Staten de tranen uit de oogen barstten. Doch spoedig werd die indruk aitgewischt. Toen zeascopigs ophield met spreken, stond de Voorzitter soGzaman op, en torderde hem een kap af, die de Remonstranten dadelijk onderteekenen moesten, alsof : mem schreomde, dat er eenige wijzigingen in gebracht zouden worden. Daarop zijn eigen verzuim vore goelijkend, zeide hij, dat de gedaagden mu konden bemerken, hoe lankmoedig de eer- waarde Synede met hen handelde, daar zij hun toegelaten had zoo lang te spreken, vender dat zij den president eerst kennis gegeven hadden van den inhomd der rede. Dit voegde niemand, allerminst gedaagden, en dat zij bij kunne eerste intrade ter Synode met zulk eene voorbedachte redevoering, tol van valsche beschuldigingen tegen hanne mededienaren, -de harten zochten veor in te nemen en te verbitieren, was gansch on- belamelijk. Zóó begou men ook deze handelwijze der Remenstranten zwart. te maken. Aan do:Staten-Goneraal werd door de Politieke Gedeputeerden met de kopij der redevoering het bericht toegezenden, dat hij ze » met groote en impetueuse animositest" gehouden had |; men versprekdde het gerucht door de stad, dat er wonderlijke en strafwaardige ‘záken in de redeveering stonden, die men den gedaagden en vooral gerscorrus wel zou doen bezeren; er werd bovendien verzekerd, dat hij nog veel hatelijks bepaaldelijk tegen de Politieke Gedeputeerden gezegd had, wat niet in de overgeleverde kopij stond, alsof hij de mogelijkkeid had willen afsnijden van deswegens achterhaald te worden, Die Heren hadden hem beleefdelijk bij zich ontboden en hem de bekentenis ontlokt, dat, al was ook de. gansche rede te voren. bedacht en op schrift: gebracht, ja met de Remon- atranten overlegd: geworden, hij toch wel een woord meer of min kon gezegd hebben, dan in de kopij stond, Men had hem met de verklaring, dat men wel begreep, dat een professor sich niet juist aan de woorden bond, vriendelijk lateri gaan, en intasechen van die bekentenis gebruik gemaakt, om hem in den mond te leggen wat men verkoos; Ja; men gaf voor te vermoeden, dat hij de echte kopij had achtergehouden, en toen 1 Resol, Stat.-Gen, 11 Dec. 1618. DES VADERLANDS. 161 men zich van de gelijkheid der twee kopijen overtuigd had, was soasnman nietig ge- 1618— noeg hem in de volle vergadering van een leugen te beschuldigen, die zou hebben "m moeten strekken om eene der beide kopijen achter te houden, welke hij toch reeds zonder erg had afgegeven !. Neen! de gehouden welsprekende redevoering moge den Remonstranten bij de nakomelingen tot eere verstrekken, bij hunne rechters strekte zij hun tot te zekerder verderf, Hunne veroordeeling was besloten; men kwam er voor de menigte zelfs rond vooruit, even als die predikant, welke ’s zondags na Episcopius rede te Dordrecht op den predikstoel zeide, dat het beter was dat de Remonstranten zich aan de Synode onderwierpen en van haar eene kleine censuur ontvingen, dan dat zij hier namaals in den eeuwigen toorn Gods vielen ?. Men handelde genadig met zulke ketters; immers zonder hen, gelijk aan andere ketters geschied was, te verbranden, behoedde men hen voor de straf der hel. Om zoo spoedig mogelijk met de Remonstranten aan een eind te komen, verzocht hen de Voorzitter nu dadelijk, hun gevoelen omtrent de vijf Punten met hetgeen zij ter staving daarvan hadden aantevoeren, alsmede hunne bedenkingen op de Geloofsbelijdenis en den Catechismus, schriftelijk in te leveren, Doch alvorens dit aan te nemen, vere zochten de Remonstranten een geschrift te mogen voorlezen, hetgeen zij meenden, dat voor moest gaan. Bocraman zocht het gevraagde verlof te weigeren; doch de President der Politieken zeide, dat men het stuk zou voorlezen. Het hield in, dat zij deze pe Gedaagden Synode niet als hunnen wettigen rechter konden erkennen, daar hare leden voor het EU geste grootste gedeelte, de Uitheemschen uitgezonderd, aan de scheuring schuldig stonden en Bechter te er- alzoo hunne geslagene partijen waren. Voorts gaf het alsnog de voorwaarden aan, welke bij eene behoorlijke inrichting der Synode inachtgenomen moesten worden: werden deze toegestaan, zoo zouden zij met bliĳden geest tot de behandeling der zaak overgaan en hunne liefde tot het behoud des vredes in het Vaderland en in zoo vele Vaderland- sche Kerken met de daad bewijzen; zoo niet, alsdan hadden zij ten minste gedaan wat hun geweten vorderde, en tijdgenooten en nakomelingen konden oordeelen, dat zij billijke voorwaarden hadden verzocht; maar dat de Synode geweigerd bad ze te ver- leenen. Hierop voerde soaznman hun te gemoet, dat zij met hunne beschuldiging tegen de Synode niet alleen haar, maar ook de Staten-Generaal, die haar bijeengeroepen hadden, verongelijkten: Hun Hoog Mogenden hadden dezen vorm der Synode verordend, en een anderen vorm te willen voorschrijven was onbetamelijk. De President der Politieken voegde daar eenige woorden bij, die moesten dienen om de Remonstranten te deen gevoe- Jen, dat, zoo zij zich niet onderwierpen; zij als oproermakers zouden worden aangemerkt, en daarop hield soczRwAw op nieuw eene rede, van welke de strekking was, dat zij mochten denken van de Synode wat zij wilden: tech moesten zij zich aan haar oordeel ! pranpt, lll, bl. 102—124, 126, 127, 135, 130. 2 pranoT, IlI, bl. 133, 134. III Deer, 5 Srur, 21 1618— 1621. 162 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Se enderwerpen: Christus en de Apostelen badden zieh wel aan den Raad hunner tegen- parlijders, de Schrifigeleerden en Pharizeën, onderworpen. Oordeelde de Synode kwalijk in hun oog, evenwel moesten zij het lijden: want het had God nu eenmaal beliefd, dat het zoo was uitgevallen, dat zij geene andere Godgeleerden tot rechters hadden. Allen verderen strijd sneed hij af met een gebiedend: »zwijgt, laten wij tot iets anders voortgaan.” Toch zeide xpiscorrus nog: » Indien gij, heer President, in onze plaats waart, en wij in de uwe, zoudt gj u aan ons oordeel onderwerpen?” Waarop oasa- man antwoordde: » Wij zouden, indien het zoo ware uitgevallen, het hebben moeten lijden, en nu de Overheid het anders heeft goed gevonden, behoort gij het met geduld te verdragen !," Klaarder ken wel niet worden te kennen gegeven, dat de Contra- remonstranten vap zins waren, alle partij van de in hunnen zin uitgevallen omwenteling te trekken, en daartoe bij die omwenteling als bij een uitspraak Gods berustten. Jam- mer maar, dat de Overheid van hare zijde hare maatregelen vergoelijkt had, door zich op den eisch der godsdienstige partij, door soceamaN.en de zijnen voorgestaan, te beroepen, en OLDENBARNBEKLTS hoofd niet eerder zou vallen, voordat de uitspraak dezer Synode hare handelingen zou schijnen bekrachtigd te hebben. Zoo wierpen Over- heid en Geestelijkheid inderdaad de schuld op elkander. In weerwil van de gelatenheid van socenman, die verklaard had, dat de Remon- stranten de leden der Synode zijnenthalre voor Schrifigeleerden en Pharizeën- mochten houden, liet zich de Vergadering dien naam van scheurmakers toch niet welgevallen. 