Geographie van Nederlandsch-Indië
De erls, dien men bijna aan de oppervlakte van den grond vindt, wordt eerst geglocid of « gcroosterd », tot hij zoo broos wordt, dal men hem in kleine stukken kan slaan. Deze worden dan met boutskool in een cylindervormigeu oven geworpen, die uil rivierklei vervaardigd en cen voet of drie vier hoog is. Die oven staat van ondcren, door twee of drie bamboezen pijpcn, met een soort van pornp- blaasbalg in gemeenschap, die uit een boomstam vervaardigd is. Het ijzer, dat in zulk een oven uit den erls is gemolten, wordt in staaljes, biluh, gesmecd, die eene wig- vormige gcdaante hebben, 2^ palm lang zijn en ongeverer 1 katti wegen. Deze staafjes worden ook als ruilmiddel in den handcl gcbruikt en ten gelale van ticn op twee gulden zilver berekeud. Ook de Laut-landen zijn zeer rijk aan ijzer, en erls van daar is bij scheikundig onderzoek ge- bleken 70 "/» zuiver metaal te bevatlen. Uit het Boeginesche rijkje Loewoe komt eene soort van ijzer, die met het Zweydsche overreichen 2. en den naam pamor heeft gekregen, omdat zij gebruikt wordt om, met ander ijzer verbonden, wapens te damasceren. Daartoe worden deze dan ook nog ingewreven met een mengscl Digitized by Google 45 van arsenicum en limoensap, dat aan het gewone ijzer cenc ell'cn bruinzwartc, en aan het panaor, dat er als adcren door been loopt, eenc zilvcrachlig witte kleur geeft. Men vervaardigt op Borneo zoowel vuurwapenen als klingen; dc erslen zijn vcel vermaarder dan de laatslen, die, ofschoon als inlandsch fabrikaal in den Arehipcl beroemd, toch in deugd ver beueden andere Ooslersche, Turkschc enz. staan. Behalvc de klingen van Borneo zijn ook die van Teinbockoe en van Goram in den Arcbipel, allbans in de Molukken, beroemd. § 57. Tin wordt gevonden op de eilanden Bangka en Blitoeng, op enkele eilanden van de residentie Riouw, voor- namelijk het ciland Singkep, hier en daar aan de Oostkusl van Sumatra en, naar men zegt, ook in het Zuid-westen van Borneo, bet landschap Kendawangan, en op het eiland Flores. Zclfs zou er op Ceram tin ontdekt zijn en dit mclaal ook in het N.-O. van Borneo gevonden worden. Met dc ontginning van dit mclaal houdcn zicb voornamelijk , allhans op bet tin-ciland bij uitnemendbeid , Bangka, dc Chinezen bezig. De wijze waarop zij daarbij te werk gaan is in de hoofdzaak de volgende: Wannecr eenige Chinezen van bet plaatsclijk bestuur de vergunning hebben vcrkregen om crgens, waar zij den grond geschikt hebben bevonden, ecne mijn aan te leggen, verdeelen zij onder elkander de werkzaamhedcn van hoofd, schrijver enz., en ondernemcn dan gezamenlijk de bewerking er van. Zij beginnen met een vijver, lebat , aan te leggen, die aan verschillendc waterleidingen , bandar , bet water vcrschaflfeu moet om den erts te wasschen, en graven ecne vierkante kuil, parity waarin een rad slaat, dat cene kettingpomp, tali-ajar , in beweging brengt, waarmede het water uitgeloosd wordt, dat bij bet dieper graven al spoedig uit den grond opwelt. Die külle of mijnen hebben verschillenden afmelingen. De großste zijn 50 tot 40 voet diep, 400 tot 500 voet lang en 150 tot 200 voet breed en worden bewerkt met 40 Digitized by Google u tot 00 man. De kleinsten zijn niet dicper dan een voet of vier. De cersten heeten Adförmigen, de anderen AoeZtZ-mijnen, en cen derde soort, lusschen heidcin, heet koelit-kdlong. Wanneer de eerste tinlaag niet meer oplevert, graaft men dieper, lot men op eene aardlaag stuit, dien men kong noemt, onder welke men ’t er voor houdt, dat geen tin meer gevonden wordt. Levert een mijn niet meer op, dan wordt er eene andere naast gegraven. Daar er steeds water noodig is, worden de mijnen altijd in valleijen aangelegen en kunnen de werkzaamheden meestal slechts in den regenmoeson plaats hebbcn. In het laatste vierendeeljaars heeft. de smelting van den erts plaats, die tot zoo lang bij de kuil opgehoopt blijft liggen. Om de hitte geschiedt het smelten alleen des nachts. De gesinolten erts wordt in stukken ter zwaarte van een halven pikoel gegoten, die men schuitjes noemt. In groote mijnen kan een bedreven smelter in eenen nacht tot zestig schuitjes smelten Het bereiken van de eerste smelting worden door de mijnwerkers feestelijk gevierd. Het aantal mijnen op Bangka is ongeveer drie honderd. De gemiddelde jaarlijksche productie is 60,000 tot 70,000 pikoels. § 58. Antimonium, zoo belangrijk in de tegenwoordige industrie door de alliagcs, die het met lood en tin vormt, en ook in de genecskunde, wordt veel in Noordelijk Borneo gevonden en maakt grootendeels den rijkdom uit van het bekende Serawak; doch ook in die streken van dat eiland, die aan Nederland onderworpen zijn, komt bet voor, zoo als bijvoorbeebl aan de Boven-Kapoeas en in Tanah-Boemboe. Koper is gevonden in de Padangsche Bovenlanden, op „ het eiland Batjan, in Sambas en Mempaw op de Westkust van Borneo en op Timor. Het laatstgenoemde eiland is om zijn koper reeds beroemd geweest lang voor dat men wist, dat het ook nog op andere eilanden van den Archipel te vinden was. Toch is het aan de toekomst voorbehouden om meer van het koper in Oost-Indie te openbaren; zoowel in hetgeeu tic verspreiding, als wat hct voorkomen er van betrefl, Iieerscht veel onzekerheid. Met geregelde exploitatie is men althans nog nergens begonneu. Lood en kwikzilvcr-crtsen zijn in Het gouvernement van Sumatra’s Westkust aanvvczig, kwikzilver ook op Borneo; dock verder dan tot het vindeu van enkele monsters heeft men het tot heden nog niet gebragt. Platina vvordt op Borneo, zoowel op de West- als de Ostkust, te zamen met het goud gevonden. Om de onsmeltbaarheid heeft het voor den inlander geene waarde; het wordt door hem ondcr den naam van mas-kodak, dat is: goud voor de kikvorschen, in het water geworpen. Ook is de haudcl, dien men zegt dat er vroeger te Sambas in gedreven vverd, om de geriugc winsten opgegcvcn. § 39. Goud wordt in den Archipel gevonden op Borneo, Sumatra, Celebes, Batjan, Timor en zeker nog wel op vele andere eilanden in de rivieren, maar in den handel komt het alleen van de drie eerstgenoemde eilanden. Op Borneo komt het in de beide afdeelingen in menigte voor. De gewonc wijs, waarop de inlanders het daar winnen, is door kuilen of putten te graven, waar zij vermoeden den erts te zullen vinden , en dezen , wanneer hij gevonden is, in eene nabijgelegen rivier uit te wasschen. Somtijds zijn deze putten zeer digt bij elkander , zoodat er in de diepte, door het onregelmatige uithalen der aarde, in allerlei rigtingen verbindingen daartusschcn ontstaan, die echter , wanneer zij door geen houtwerk geschraagd worden , niet zelden aanleiding tot instortingen geven. Op andere plaatsen wordt het goud eenvoudig uit het rivierzand ge- wasschen. In de Wester-afdeeling maken de inlanders en dd Maleijers ook van waterleidingen gebruik bij het was- schen, even als de Chinezen, die in de gewesten ten Zuiden van Sambas gelegen, de goud- exploitatie in het groot en geheel op dezelfde wijze drijvcn als die van het tin op Bangka, maar toch in den grond niet anders schij- Digitized by Google ncn gcdaan te hcbben, dan de exploitatiewijs van den inlander te volmaken. — Op Sumatra , waar insgclijks , cn wel voornamelijk hitmen dc grenzen onzer bezittingen , in de Padangsche Bovenlanden , veel goud gevonden wordt , gaan de inlanders op bijna dezelfde wijze te vverk met waterleidingen of met pullen, die zij door stijlen en dwars- balkcn tegen instorten beveiligen. Chinezen werken daar niet , maar in dc vorige ceuw is cr te Salida , ten Zuiden van Padang, digl bij de kust , cenc mijn-cxploitatie met Duitsche bergwerkers beproefd, die ecbler mislukt is door dat het werkvolk voor bet kliinaat bezwcken is. — Op Celebes wordt het goud voornamelijk in bet noordelijk ge- deelte, in de landschappen van de noordkust cn in de afdccling Gorontalo . gevonden en op gebeel dezelfde wijs als elders door de inlanders geexploiteerd. Op andere eilan- den dan de drie genoemde levcrl de goudontginning nog niet veel op. § 00. Diamanten vindi men tot nog toe alleen op Borneo, en wel voornamelijk in Landak en aan de uiterste Zuid-oostkusl, te weten de omstreken van Martapoera, Koesan zu. De wijze waarop ze verkregen worden komt wederom gcheel overreen met die, welke bij bet goud zoeken gevolgd wordt. Putten worden geboord, de aarde daaruit naast waterleidingen opgehoopt en dan zoo lang gewasschen tot alleen de diamanten overblijven. In Bandjcrmasin en Koesan is het de gewonte, dat de diamantgravers de kleinere stellen, die minder dan twee karaat wegen, voor zich zelven mogen behouden, maar daarentegen de grootere voor f 20 bet karaat aan den eigenaar van bet district, waar ze gevonden worden, mocten afstaan. Steenkolen in den eigenlijken zin leveren de Oost-Indische eilanden tot nog toe niet op. De beste kolen, die men er vindt, zoo als bijvoorbeeld in het Zuid-Oosten van Borneo, zijn nog maar bruinkolen, al komcn zij overigens den Engelscben in brandhaarheid tamelijk nabij. Zulkc bruinkolen. verschillend gehalle ein dikwiss zoor veel minder wurde, dass die van de Ostkünstler van Borneo, können op de meesic chanden van den Archipel voor, doch het gebrückt dal er van gemacht wordt dagleekeut eersl van dejongste tijden. Daar de inlanders er geen werk van maken. Dieren. § 61. In het barre Noorden beslaat er eene naan we betrekking lusschen den mensch en deren, die met hem zijnne woonplaatsen deelen. Daar treedt het plantenrijk in belangrijkheid voor hcl dierenrijk terug. In gelijke mate verliest het dierenrijk van zijnne beteekenis voor de hewoners der tropische geweslen van Ost-Indie. Vellen om zijnne woningen of zijn naakte ligehaam mede te dekken, behoft hij niet, en voedende gewassen vindt hij in overvloed in de natuur, die hem omringt. Maar ofsehoon de inlanders over 't algemeen kunnen gezcgd worden van plantaardig völkte, voor is eene uitzondering op. In de visch-vangst vinden lalrijke bewoners van den Archipel hun bestan, en tcrwijl onder de hoogere diersoorten slechts enkele, of bij zeldzame gelegenhen, of bij gebrek aan l>cler — en in dit geval schuwt men zelfs naar onze meening walgelijke spijzen niet — tot voedsel dienen, wordt tot dat einde van visch en van weekdieren een veelvuldig gebruik gemaakt. Hiernaast staan andere belan-gen, voornamelijk handel en zucht naar opskik, die aan enkele producten van het dierenrijk waarde geven; maar gelijk deze van betrekkelijk goring gewigt zijn, zoo bepaalt zich ook een derde punt van aanraking tusschen den mensch en het dierenrijk, dat namelijk, hetwelk hem op zelfbehoud doet bedacht zijn, tot zeer weinige diersoorten. Gelijk de planten zoo hebben ook de dieren in de phy-siognomic der natur hunne plaats. Ook zij zijn onmis-baar tot stolfering van het tooneel, dat de planten wereld. Het leven der tijgers in de wildernissen, het cijerleggen der schilpadden aan het vlakke zeestrand, het sluipen van de moesang door de kollijtuinen, het optrekken van groote kudden herten, die zich aan cene naburige beek gaanlaven, het en wedervliegen der klipzwaluwen in de rotsholen aan de steile kusten, een troep olifanten, die een plan-taadje verwoest, het nachtelijke leven der dieren in de vlakte of op het gebergte, een kring spelende argus-fazari-ten, — dat geeft leven cn stoflering aan een landschap. Om de physiognomic van een landschap volkomen te schet-sen is het noodig er zulke besclirijvingen bij te voegen. § 62. Welkc soorten van dieren in den Archipel gevonden worden zal het volgende leeren. — Wat in de eerste plaats de Zoogdieren belreft; Apen vindt men het nicest in het Westen van den Archipel, te weten de vier Groote Soenda-eilanden en Timor. In de Molukken alleen op Batjan. De merkwärdigste soorten van apen zijn de Mavvas of Orang-oelan in de boschrijkc vlak. ten van Borneo en Sumatra; de Langarmige apen, waartoe de Siamatig van Sumatra behoort, die door zijn sterk gebrul welbekend is, en de Wau-wau, die in talrijke troepen in het geboomte op de bergen leeft; de Slankapen, apen met langst staarten, zoo als de schuwe, eenzaam levcnde Soerili en de zwartc, in kleine troepjes vereenigde Loctoeng van Java, en de langneuzige aap van Borneo, en eindelijk de verst verbreide soort van alien, de Meerkatten (?cercopithecus? kera, monjet), met welke overeenkomst heeft de Baroek of Lampong-aap (inuus nemestrinus), dien men in Bengkoelen afrigt om okosnoten te plukken. Op Celebes eindelijk heeft men en paar soorten van apen, die aan de Baviancn verwant zijn. Tot de meest verbreide dieren in den Archipel behoore de Vledermünien, waarvan de grootste soort, die bijna vijf voet vlugt heeft, de «vliegende hond» of Kalong, op Java wel bekend is. Ecu ander geslacht van dieren, dat ligt daarmede verward kan worden, de «vliegende kat», komt bijna uitsluitcnd in Oost-Indie en wel op de groote Soenda- eilanden voor. § 65. Even als bet apengeslacht behoort ook dat der Katten in de warme luchtstreek t’huis, terwijl in den Archipel beider verbreiding genoegzaam gelijken tred schijnt te houden. Op Java en Sumatra woont de Tijger. Hij onderscheidt zich van de tijgers van bet vaste land van Azie door korter haar en fraaije donkere kleuren. — Van de gevlekte kattensoorten heeten de grootere Luipaarden. Zij klirnmen in de boomen, hetgeen de tijgers niet doen, maar valien de menschen minder aan dan deze. De Ja- vaansche en Sumatraansche soort, die men gewoonlijk Panter noemt, heeft een langeren staart dan de andere, en een Blaauwachtigen gloed op de huid, die bij sommige individu’s zoo donker is, dat de vlekken zeer onduidelijk worden on slechls in de zon zigtbaar zijn ; deze noemt men «zwarte tijgers ». Het luipaard van Borneo heeft een korteren staart en buitengewoon groote, langwerpige vlekken. De kleine gevlekte kattensoorten, Tijgerkatten, die men op alle Soenda eilanden vindt, zijn niet grooter dan onze huiskatten. Verder heeft men in Oost-Indie enkele soorten van Civet-katten, als den Linsang, die zich door zijne buitengewoon slanke gesalte van de ovcrige soorten onderscheidt en dien de Javanen, waarschijnlijk om de kleur van zijne huid, ook wel Matjan, tijger, noemen; den Moesang, een soort van marter, dien men veel in koflijplantaadjes vindt, en Ichneumons of Mungo’s; — een paar soorten van wilde Honden; — Otters, Wezels, Dassen, van welke laatste een, de Javaansche Stinkdas (segoeng ), zulk een stank om zich heen verspreidt, dat men hem in den wind bijna drie kwartier ver kan gewaar worden; — en den Maleijerschein, broeang), die een witlen vlek op de borst eenzeer kort haar heeft; hij leeft vournamelijk van kokosnoten. Ook onder de insecten-vreteude roofdieren zijn er eenige an Oost-Indie bijzonder eigen soorlen, waarvan de Toepci’s, om hunne overreenkomst met de eekhoorntjes aldus door de Maleijers genoeind, mogen vermeld. Worden. § 64. De Knaagdieren zijn in Indie zeer menigvuldig; daaronder vele soorten van Eekhorens, ook Vliegende-eek-horens, en Stekelvarkens. Daarentegen zijn de Tandeloozen slechts door Iiet Javaansche Schubdier vertegenwoordig. Merten vindi men wederom in een aantal soorten door den ganschen Archipel been. Alleen in de Zuidelijke Molukken ontbreken zij. Onder die soorten verdient om zijne geringe grootte de Kidang of Mintjak opinerking. Een zeer klein muskusdier (herten zonder gewei) is de Kantjil of Pelandoek, ook wel «dwerghert» genoemd. Er zijn in Oost-Indie een paar soorten van Antilopen bekend, dc Kambing-oetau of wilde geit, op Sumatra, en de Anoeang of Sapi-oetan, wilde koe, op Celebes. Schapen en Geiten zijn in Indie niet inheemsch, evenmin als de Buflel (Karbau) en het tamme Rundvee, dat gewoonlijk van Indisch, zelden van Europeesch ras is. Van Ossen bestaat er op de Soenda- eilanden, Groote en Kleine, eene wilde soort, de Banteng. Evenzoo zijn de Paarden in Oost-Indie ingevoerd, hoewel zij daar in verschillende varieteiten uitnemend gedijen, waarvan de Makassaarsche, Bimanesche en andere rassen ten bewijze verstrekken. De Varkens zijn op alle Oost-Indische eilanden van alle groote dieren doorgaans verreweg het menigvuldigst. Even als bij de herten vindt men ook daarvan een aantal ver-schillende soorten en bij de minder beschaafde staminen zijn zij de meest geliefkoosde huisdicren. Om de slagtanden verdient het Hertzwijn (habi-roesa) vermelding, dat op Bocroe, de Bangaai- en de Soela-eilanden en op Oostelijk en Noord-oostelijk Celebes leeft. Digitized by Google 51 Tapirs, door witte ooren on wit Itovenlijf van de gewone Amerikaansche onderscheidcn, vindt men op Sumatra on Borneo. — Op dezelfdc eilanden alsmedc op Java wordt ook de Rhinoceros gevonden. l)e Sumatraansche verschilt van de beide andere, alliums van de Javaansche, door dat hij twee horens heefl, minder rnw van huid en ook minder groot en sterk is. — Alleen op Sumatra komcn Olifanten voor; vroeger vondt men ze ook in het iVoord-oosten van Borneo, waar ze thans, om de schade die zij aanrigten, geheel zijn uitgeroeid. Van Buideldieren, die bijzondcr aan het vijfde wercld- deel eigen zijn en veel op Nieuw -Guinea gevonden worden, zijn er ecu paar soorten in de Molukken, waarvan eene, de Koesoe-koesoe of Koeskoes, op Amboina welbekend is. Eene kleine soort van Kangocroe leeft op de Aroe-eilanden en wordt ook wel, even als het dwergliert, Pelandoek genoemd. Van de Walvischachtige dieren, waarvan er  en ordere andere in de zeeen rondom Boeroc zeer inenigvuldig is, en de Doong, eene soort van zeekoe, die hoogstwaarschijnlijk tot de verhalen der zeemeerminnen aanleiding gegeven hceft. Van de Cachelot- vangst schijnen tegenwoordig alleen de het eiland Solor nog werk te maken. § 65. Het is algemeen hekend dat de Vogels der kecr-kringslanden vooral uitmunten in pracht van fraaije kleuren, minder in liefelijkheid van stem. Eene menigtc Europeschc vogels vindt men evenwel, met slechts gcringe afwijkingen van uiterlijk, in Indie terug. Vooral van die andere noemen wij de volgende op: Van de zwemvogels: allerlei Eenden, waaronder de Ja-vaansche Meliwi wel het nicest algemeen hekend zal zijn. In gezonten eendeneijeren bestätet er op verschillende plätzen een liellangrijke Handel. Voorts Pelikanen en Plotussen. Digitized by Google om him langen hals, die, wanneer zij zwemmen, dikwijls alleen boven hel water uitsteekt, «slanghalsvoge!s» genoemd, en Fregatvogels. — Van de Moerasvogels : vreemdsoortige Ooijevaars. Van de Struisachlige vogels, den Kasuaris, een uitslui-lend Oost-Indischen en Nieuw-Ilollandschen vogel. De Oost • Indische kasuaris, die de eilanden Ceram, Boeroe, Aroe en Nieuw-Guinea bewoont, is intusschen in het oogloopend van den Nieuw-Hollandschen onderscheiden door een hoornachtigen knobbel op den naaklen, fraai blaauwen kop en de zwarte kleur: beiden vervangen zij de struisvogels in dit bedeutend der aarde. Onder de Hoenderachtige vogels, die in Oost-Indie zeer overvloedig zijn, komen hier in aanmcrking de Ajam-alas of wilde haan; de Javaansche Paauw (die eene andere soort is dan onze Europesche), de trouwe gezel van den Jager, daar hij aast op de wormen in de bloedige over-blüffselen der spijzen, waarmen dat dicr zich voedt, en zijn plaatsvervanger op Sumatra en Borneo, de Argus fazant. Tot de vogels van deze orde behoort ook de minunder bekende, maar niet minder merkwaardige Maleo, die op Celebes en in de Molukken woont en zijn eijeren, even als de schildpadden, aan de stralen der zon ter uitbroeijing overlaat. Soorten van Duiven heeft men in Oost-Indie insgelijks in groote menigte; op Nieuw-Guinea ook de bekende Kroon-duif. Van de Klimvogels zijn de Oost-Indische Papegaaijen overbekend, waartoe de Kakatoea’s en de roode Loeri’s der Molukken behoore, die nergens elders gevonden worden. De uitgebreide orde der Roesl-vogels telt er ook in Oost- Indie vele merkwaardige. Wij noemen slechts de Neus- hoornvogels, Anggang der inlanders, de schoone IJsvogels en Pitta’s — eene soort van lijster —, de beroemde Para- dijsvogels van de Aroe- eilanden en Nieuw-Guinea, de Digitized by Google 55 Wevervogeltjes, Rijstvogeltjes, Honigvogeltjes — die in Oost- Indie de kolibri’s vertegenwoordigen — en eindelijk de Salanganen (ook Nestjes- of Klipzwaluwen). Onder de Roofvogels koinen geen bijzondere voor of ’t moeten zijn die door kleinte uitmunten, zoo als de Maleische Valk, die niet veel grooter is dan eene inusch. Ook de Lang (falco pondicerianus) verdient hier vermeld te worden, omdat hij in het bijgeloof der inlanders eene voorname plants bekleedt, daar zijne vlugt vooral hun dient om er allerlei voorteekens uit op te maken. § 66. Onder de Kruipende dieren van den Archipel koinen voor eeu groot aantal van Slangen, waarvan er echter slech Tas weinige vergiftig zijn. Van deze laatste is de Oelar-tanah (Irigonocephalus rhodostoma) van Java de gevaarlijkstc. Zij is drie voet lang, bruingeel van kleur en het hooge gras of in de bamboesstruiken. Eene andere vergiftige slang is de Oelar-belang (bungurus sp.), zwartachtig van kleur met gele ringen en tot zes voet lang. — De slangen laten zich over dag weinig zien. Men kan ze dan gewoonlijk slechts waarnemen langs de oevers der rivieren, waar zec op de lakken der boomeu ineengerold ruslcn. Zulke Boomslangen zijn builengcwoon slank en zien er dikwijls uit als met inos begroeide lakken, of zij zijn groen gelijk de bladeren, zoo als dc Oelar-bangka (dryophis sp.). De groatste slang van Ost-Indie is de Oelar-sawah ( python bivitlutm), die met de boa’s veel overreenkomst heeft en van twintig tot vier en twintig voet lengte bereikt. In alle rivieren van Indie vindt men Krokodillen, die in Ost-Indie eene eigen soort vormen, niet te verwarren met de Alligators of Kaaimans, zoo als men gewonlijk de Surinaamschc krokodillen noemt. Behalve de krokodillen verdienen van de Hagedissen ook nog verinelding de Leguen, die in grootc op hen volgen, en eindelijk de Draken. Digitized by Google 34 of vliegenden hagedissen, en vooral de nultigc Gecko's (Mai. lokek). In de zecen viudt men de Karet-schildpadden, pin joe, dal zijn die, welke het schildpad ( karel) voor den lundel leveren, en nog eenc andere soort, de Katoeng, die alleen gegeten wordt, maar in grootc alle overige soorten van schildpadden overtreff, daar zij ecne lengte van zes tol acht voct bereikt. De zoetwater-schildpadden heeten in "t algemeen Koera-kocra. § 67. De klassen der Visschen, die, in der die vor der wateren verborgen, aan de opfernziaamheid ontsnapt, offen zijn menig landschap op den bodem der zee met hake kleurcn versiert, nog schitterend misschien dan die der vogelen van de landschappen der aarde — getuige bij-voorbeeld dat geheimzinnige levcn dier praehtige visschen in de even praehtige koralen-tuinen, die het oog soms op den bodem van een spiegelheldcrc zee kan waarnemen. De visschen zijn in Oost-Indic, gelijk wij reeds opmerkten, van alle dieren hct belangrijkst voor den mensch, in zoo ver zijn hem een rnim middel van bestaan opleveren. Zeeen en binnenlandsche wateren zijn voor cen groot deel der bewoners, wat.de vruchtbare akkers zijn voor hunne landbouwende naturgeneoten. En de ‘middelen om zich dat voedsel te vorschalfen hebben zij in allerlie vormen voorhanden. Behalvc hunne hengels en verschillende soorten van netten, nit inlandsche touwen gevlochten, zijn hicron-der misschien het nicest opmerkelijk, zeker n Et het nicht doelmatig, de zoogenaamde sero's, staketsels van bainboes, die zoo gesteld worden, dat de visch er zich, als in fuiken, in verwart. Vele visschen, die de Europesche tafel versmaadt, vinden bij den inlander steeds gereeden aftrek. Voor de Europäsenen behooreen wel de Ikan-goerami (ophronemis) een zoetwater-, de andere een zeevisch, onder de voor ons vreemde soorten Digitized by Google S3 tot de incest gezochle. Sommige visschcn zijn het voor- iverp cencr opzcttelijke visscherij, zoo als bijvoorbeeld de [kan-troeboek, ecne soort van elft, aan de oostkust van Sumatra, die oin zijnne kuit zoo gezocht is, de Tjakalang, eenc soort van lonijn, in de baai van Amboina, de Sakko, eene soort van gecp, op Ternate, enz. § 68. Van de Weekdieren verdienen de menigle fraude hoorns en schlechten, die men in alle zeeen, maar vooral in die der Molukken aanstreff, vermelding. Ook dezc dienen den inlander veelal tot spijze. Bij name noemeu wij hicr alleen de Reuzenschelp, de Nautilus, en die om hare waarde het eerst had moeten genoemd zijn, de Parl-oester. Dezc laatste wordt in Oost-Indie bij vele eilanden, zoo als hier en daar aan de kusten van Java, Ternate en Timor, gevondeu, doch alleen bij de Aroe-eilanden en aan de stranden van Noord-oostelijk Borneo, dat echter buiten onze bezitlingen ligt, wordt van de paarlvisscherij geregchl werk gemaakt. Onder de lager der soforten cindelijk mogen de Bijen, de Wille-mieren Hermes sp.), de zonderlinge Wandelende-bladcu (p/njllium) en Wandelende-takken ( phasma), de lastige Springblocdzuigers en de door de Chinezen zoo gezochte Tripang, die bet voorwerp van cen uitgebreiden handel uitmaakt, als voorbeelden worden genoemd van wal men ook van deze In Oosl-Indie aan ängst. Digitized by Google STAATKUNDIG GEDEELTE. Bevolking. § 69. De eenige gezaghebende bron voor den bevolkingstaat der Nederlandsche bezittingen is het Verslag van het beheer en den staat der Oost-Indiscbe bezittingen, dat elk jaar door de Regering aan ’s Lands Vertegenwoordigung wordlngediend. De staten, -die daarin voorkomen, zijn zamen-gesteld naar opgaven van de boofden van geweslelijk besuur of, waar zulke ontbreken, volgens bloote gissing. Beloordigke volkstellingen kunnen zelfs op Java uil gebrck aan voldoende middelen nog geen plaats hebben. Een onbepaald vertrouwen kan men dus aan die opgaven niet schenkten. Zelfs de waarschijnlijkheid van overdrijving ten voordeele of ten nadeele van bet eindcijfcr is nict uil te maken, ofschoon men misschien geneigd zal zijn eerder het laatste aan te nemen. § 70. Uit het jongste dier Verslagen, dat over 1859, leeren wij, dat de geschichte bevolking onzer bezittingen op bet einde van dat jaar geschat werd op 1 k millioen zielen, waarvan op Java ruim 12, op de Buitenbezittingen ruim 5 millioen moeten gebragt worden. Die totalen zijn in vijf rubrieken vederendeld, t. w. Europeanen, Chinczen, Arabien, andere vreemde Ooslerlingen en inlanders, van welke op Java achtereenvolgens kwamen: 20776, 145162, Digitized by Google 57 5470, 24864, 12127817; en op de Buitenbezittiugen: G554, 71170, 2777, 12570, 5145741; dat is te zamen 27530 Europeanen (ruim 23000 daarvan zijn in Indie ge- boren. — Flet leger en de soldatenkinderen zijn onder de opgegeven getallen niet begrößen), 216338 Chinezen, 8253 Arabieren, 57454 vreemde Ooslerlingen en eindelijk 17271585 inlanders, waaruit blijkl, dat de niet-inlanders slechts icts meer dan 1.°/„ uitinaken, namelijk op Java 1.59 en in onze gezamcnlijke bezillingen 1.045. De Europeanen st Digitized by Google 57 An alderman tot de geheele bevolking in de verhouding van 0.16:100, de Chinezen van 1.225, de Arabieren van 0.045, de andere Ooslerlingen van 0.21 cene verhouding, die op Java weinig verandering ondergaat. Globaal derhalve g % Europeanen, 1J % Chinezen cn nog | */• a,l,'crc vreemden. Het spreckl van zell', dat, waar de vreemdeliugen zulk een gering bestanddeel der bevolking uitinaken, zij bij de algemeene beschrijving verder niet in aannicrking kuiiucn konien. Wij bepalen ons derhalve ten hunnen opzigte tot slechts eukele opgaven. § 71. De Chinezen zijn buiten Java bet nicest op de Weslkusl van Borneo, Riouw en Bangka gevesligt. Op de erste kust waren er in 1859 bijna 24000, op eder der beide laatstgenoemde eilanden ruim 16000. Zij zijn verder door den geheelen Archipel versprend: ‘t meest te Makassar en op Sumatra. Zij worden bestuurd door bun eigen opperhoofden met den titel van majoor, kapitein, lutzenant of wijkineester (koempi). Majoors vindt men tegenwoordig allen te Batavia en te Pontianak. Kapitein is de gewone titel der Chinezen hoofden op de hoofdplaalscn der residentien. De Chinezen zijn reeds Iang voor de Eurojieanen in den Indischen Archipel gevesligt gevveest, ofschoon hunne meer uitgebreide kolonien, zoo als bijvoorbeeld die op Borneo's Weslkusl, reersl van later tijden dagteckenen. Nog jaarlijks komen ze uit China in den Archipel aan. Deze worden door den naam Sin-ke, d. i. n ion w-ga st. welk woord ook tot Kee wordt verkort, dal echter dikwijls als schimpnaam gebezigd. Wordt, van de peranakan, d. i. de in den Archipel geborene, onderschcidcn. Daar er echter geen vrouwen nit China mogen ovcrkomen, staat deze laatsle bcnaming geiijk inet Bastaard-Chinezen. Op Borneo en Bangka houden de Chinezen zicli voorna- melijk met de mijnexploitalie en op Kiouw met de gambir- en pepercultuur, elders met den handel bezig. De gods- diensl, die zij belijden, is die van Fo, dat is Boedha. Een loeuemend, ofschoou nog gering aantal op Bangka belijdt de Hoomsch-Kalholickc godsdienst. De verschillendc gebruiken, die zoowel tot hunne godsvereering als tolhethuis- selijk leven behooren, onder welke laatste zicb hot huwelijk en de begrafenis door vele zonderlinge plegtigheden onder- scheiden, zijn even als hunne ieesten en volksvermakelijk- heden hcrhaalde rnalen beschrevcn. — Van belong voor de kennis der Chinezen in den Arehipel zijn hunne gehcime genootscha])pen, die nit een poliliek oogpunt zeer de aan- dacht verdienen. « Was het aan de vereenigug vergund geweest te bestaan, » zoo zeide de bekende James Brooke, waar hij mecdeclt hoc hij te Serawak aan zulk een genoot- schap, ecu « loerenden draak », « nog voor de geboorte den kop vcrpletterde », — « dan Zou het met het regt in het land gedaan geweest zijn. Ilct zou het bestuur omverpen, de bronnen der zedelijkheid bederven en de maat-schappij op hare grondslagen doen waggelen. § 72. De Arabicren, hoe gering ook in aantal, zijn hij den inlander boven ieder andcren vreerndeling gezien. Ze hebben zieh vooral bij de Vorsten weten in te dringeu, en het magtigste rijk op de Westkusl van Borneo is door een Arabischcn gelukzecker gegrondvest. In de Buitenbezittingen is dan ook daar hun aantal verreweg aauzienlijker dan elders. Siechts te Palembang is het nog groolcr. Op Java vindt men de meesten te Soerabaja en op Madura. Digitized by Google 59 § 75. De vreemdc Oosterlingen , waartoe ook dc Ara- J)ieren behooren , bcslaan behalvc dozen uit vreeindelin- gen van het vaste land der beide groote Indischc Schier- cilanden, allbans van Voor-Indie. Op Java worden ze, met uitzondering van de Bcngalezcn , Mooren gcheeten , een naain dien de Portugezen eu Spanjaarden invoerden, wclke allc Mohammcdancn in Indie Moros noemcn. Een andcre zeer gebruikelijke naain is Klingalees, Orang-kling, con woord dat met Kalinga , den ouden naain van dc kust van Koromandel in verband staat en waarmede men <le Mohammcdaanschc bewoners van de kust van Koromandel of Malabar beleekent, zoo als men de Mohammedaansche be- vvoners van die kust Tjeti noemt “. I)e naam Kodja koint voor als die van een klein-handelaarsgild op Java , maar zal wel oorspronkelijk van dc kooplieden van de kust van Guzerate 16 gebruikt zijn, in wclke slreken dat woord als tilel van aan- zienlijke kooplieden en audere lieden van distinctic geldt, ofschoon het tegeuwoordig in het Javaausch van geheel gelijke lieleekeuis is met Moorsch. llebalve op Java, en wel voor- namelijk op Madura en te Socrabaja , vindt men dc meeste Orang-Kling op Bangka, in de Lampongs en op de Wesl- kust van Sumatra. § 7 i. De inlandsche bevolking van den Ost-Indischen Archipel behoort, op geringe uitzonderingen na in de Philippinen en het verre Osten, tot een en denzelfden slam, dien men tot heden den Maleisch-Polynezisehcn pleegt le noemen en warvan zij de hoofdrepräsentante is. Die slam of dat ras is namclijk ook over een gedeelt van Polyneziseh en voorts ook over het sehiereiland van Malakka uitgebreid en zelfs op Madagaskar leeft zij in Hovas, den regererenden stain op dal ciland. De verwantschap van den Maleisch-Polynezischen stain met sommige volken van Zuid-Oostelijk Azie of zelfs zijn oorsprong van daar, behoort lot de onopgeloste vragen der Maleische ethnologic. Evenzoo is zijne verdeeling tot dusver slechts op het verschil in woonplaats van de volken, die hem zamenstelen, gebouwd, daar physiologic en laalkunde niet het licht verspreiden. dat men ook hier ccnmaal van haar verweliten mag. § 75. Doch ofschoon de inlanders van den Archipel, wal hunnc stamverwantschap betreff, als een gelieel te beschouwen zijn, zijn zij loch zeker in vele opzigten, en daaronder niet het minst in beschaving, zeer verschilend; ja, dit verschil is zoo groot, dal men ook zonder het uitdrukkelijk gelnigenis der geschiedenis waarschijnlijk wel tot het vermoeden zou gekommen zijn, <lat hiertoe een vreemde invloed  proof mag beschouwd worden, die in zeer vele opzigten zeer zeker nog vcrbctc- ring noodig heed, zoo kunnen wij ons niet ontslaan van het ontwerpen ccner schcls van den loestand waarin de Hindoes de bevolking van den Archipel zullen gevonden hebben. Zulk eene voorslelling is onmisbaar om deze gron- dig te leeren kennen en hunnc ontwikkeling uit de ge- schiedenis te begrijpen. Wij lalen de algemeene kenmerken van het Maleische ras voorafgaan , z<hi als andere die heschrijven: « Schedcl meest korthool'dig , zclden langhoofdig. Voorhoofd niet hoog, eenigzins achleruitwijkend. Wangbeenderen uitste- kend , jukboog gewelfd. Aangezigt ovaal , maar in de bovenwangstreek breed. Ooglcden niet zoo wijd gcsplelen als bij de Europeers, niet zoo naauw als bij de Aziatcn. iVeus van fcoven plat, soms regt of gchogen. doch allijd Digitized by Google 61 met hrecde neusvleugels en wijde ncusgaten. Kaken schuin- taudig, doeh in verschillenden graad , waarom ook dc ge- laatshoek zeer verschilt. Mond groot met dikkc lippen , bij den eenen slain meer, bij den auderen minder, bij enkele de bovenlip opgekruld”. Huidkleur geel, — veelal rood- of bruingecl — mahonykleurig, tot chocoladebruin. Oogcn bruin of zwarl. Hoofdbaar zwart, lang en sluik. Statuur bij zeer vele stammen klein, bij andere middel- delmatig » Ik weet niet of er niet bij had behooren gevoegd te zijn , dat men ook de schraalheid van de onderste ledeinaten, van dc beenen, als kenmerkendc type van den Maleischen slam heeft te beschouwen. Als zeker de best be- kende en het ineest belang inboezeinende moge hiernaast de beschrijving van de type der bewoners van Java, Javanen, Soendanezen en Madurczen, hare plaats vinden «De Ja- vaan heell meer van den Maleijer dan de Soendanees. Zijn lioog en breed voorhoofd buigt zich met zachte ron- dingen naar de kruin en de slapen om. De grens van zijn hoofdhaar is hoog boven de wenkbraauwen. Zijn af- gerond acblerhoofd puilt aanmerkelijk verder uit achter eene lijn, getrokken van het uitwendig gehoorgat naar de kruin, dan bij den Soendanees. Zijn schedel is in het alge- meen ruimer. Zijn voorhoofd puilt weinig boven de oogen uit en heeft gebogene wenkbraauwen. De oogen puilen daardoor meer naar buiten dan bij den Soendanees, doeh in het algemeen minder dan bij den Maleijer. Zijn oog- spleet is horizontal en ruim, terwijl zij bij den Soendanees eenigzins schuius staal. Zijn jukbogen wijken in het al- gemeen niet af van die der Soendanezen, doch zijn mond- spleet is grooter en zijnne lippen steken meer uit. Zijn huidkleur verschilt in de schakeringen tusschen bruin en bruingecl. » » In cen anthropologisch opzigt verschillen de Madurezen van dc Javanen en Maleijers, zoo zegt dezelfde schrijver elders Javanen van de Javanen en Maleijers, zoo zegt dezelfde schrijver elders Javanen van de Javanen en Maleijers, zoo zegt dezelfde schrijver elders Javanen van de Javanen en Maleijers, zoo zegt dezelfde schrijver elders Javanen van de Javanen en Maleijers, zoo zegt dezelfde schrijver elders Javanen van de Javanen en Maleijers, zoo zegt dezelfde schrijver elders Javanen van de Javanen en Maleijers, zoo zegt dezelfde schrijver elders Javanen van de Javanen en Maleijers, zoo zegt dezelfde Zijn doen zich kennen door eene eigenartigheid, die ik slechts, hoezeer in eene mindere mate, bij do Boeginezen terugvind. Deze cigenaardighcid bestaat in een hoog, breed, korl, plal achlerhoofd, dat slechts wei-nig uitpuilt achter eene lijn, welke men zicii denkt tusschcn bet uitwendig gehoorgal en de kruin. Hit karakter valt bij de Madurezen zoodanig in bet oog, dat men ben bij den ersten opslag van andere Indische nation kan onderkennen. Overigens heben de Madurezen vech van de Maleijers; een breed, aan de slapen afgerond en naar achteren gebogen voorhoofd, met de grenstijn van bet haar hoog boven de wenkhraauwen; zcer uitpuilende jukbogen, wijd gespletene oogleden enz. Van de Boeginezen verschillen de Madurezen wezenlijk, doordien het achterhoofd bei de Boeginezen wel hoog en plat, doch veel, minder breed is. Voorts is bij de Boeginezen het voorhoofdbeen vertiealer, smal, niet zoo afgerond aan de hoeken, en in het algeineen de schedel hoog, doch smal. De geslalte der Madurezen is klein en in het algemeen niet grooter dan die der Javanen. § 77. Stellen wij ons nu verder een algemeen beeld voor oogen van den voormaligen staat van den inlander, zonder die verschillende schakcringen van beschaving, welke de oneindig hoogere geestontwikkeling der Hindoes daarin gebragt heeft, dan moet. die, in ruwe trekken, aldus gevveest zijn: De kleeding is voor de mannen  tücken de beenen door- geslagen, zoodat bet andere einde op den rug onder dien gordel doorgestoken als een slip afhangt. Met een der- gelijken lap bedekken zij, tegen bet vveder, bet bovenlijf. In den strijd gebruiken zij ook wel dieren vollendeten tot bekanken van het ligehaam. De vrouwen dragen een kortrokje, dat van het middel tot de knieen reikt en dat zij van bladeren vervaardigen. Het naakte ligehaam versieren zie met allerlei opskik, tanden, schelpen, vederen en alvvat daartoe geschikt is, zelfs grashalmen, bladeren en rotting. Hoofd, hals, beenen, armen en vingcrs worden daarmde opgetooid en de vrouwen dragen hoepels van rotting om haar middel. De huid beprinkken ze met allerlei figuran, daarmede oorspronkelijk misschien het bonte vel van het verscheurend gedierte hunner hosschen traehtende na te bootsen. — Hun voedscl bestaat uit wortels, bladeren en vruchten van velerlei gewassen, waarvan zij welligt reeds en  de wilde dieren hunner bosschen het trachten te gevven. zoo stellen ze zich deze ook in de bchandeling dier vijanden ten voorbeeld, en instinctmalig rekenen zij het over-eenkomstig de natur, dat zij die verscheuren en vertceren, of althans de hoofden der verslagenen medevoeren en de eetbare deelen er van verslinden in plaats van hcnzelvcn. — De natur is voor hen bevolkt met een aantal magtige, onzigbare wezens, die zij als de oorzaak beschouwen van al het leed, dat hun overkomt, en die zij zich derhalve te vriend moeten houden, daar zij anders allerlei rampen le verwachten hebben. Of zij reeds hunne beschermgoden hunden, zou ik niet durvcn volhouden. Daarom trachten zij door geschenken, voornamelijk spijzen, hen voor zicli te winnen, wanneer zij hunne hulp noodig hebben, en op allerhande wijzen hunnen wil uit te vorschen, wanneer zij bet een of ander gaan beginnen, en zij laten zich door alle mogelijke beuzelingen van een Enig voornen terughou-den, zoo zij daarin een bewijs meenen te zien dat de goden hunnen wenschen niet gunstig zijn. En overkommen het leed, in den vorm van ziekte, dan zoeken zij door tal van bezweringen de verbolgen goden weder tot bedaren te brengen. In epileptische toestanden zien zij een bijzon-deren omgang. § 78. Het verrögenen licht evenwel voor de hand, dat okke in die tijden reeds een versehil van beschaving Heftan heft, daar, vooreerst, de eilanders op zeer ongelijk tijden de oorspronkelijk woonplaatsen van het Maleische ras kun- nen verlaten iiebben, en, ten anderen, het aanstemen van den invloed van een vreemd, Australisch ras, moeijelijk te vermijden is. Zulk een versehil schijnt mij al aanstonds uit enkele zaken te blijken, die ik niet wel in de boven gegeven schets kan rijmen. Zoo schijnt, bijvoorbeeld, een grondverschil zich voor te doen in den huisbouw. Op ver- schillende eilanden ten Oosten van Sumatra en op Timor namelijk hebben de huizen, anders dan boven beschreven is, den suikerbrood- of bijenkorfvorm, een vorm, die van Digitized by Google B5 oen lageren traf van ontwikkeling schijnt le getuigen. Zeer enkele malen vindt men van ecu wonen in hoonien gewag gemaakt., hetgecn evcnwel eerder als een teruggang, als een almormale, dan als de normale toestand le beschreven is, den almormale toestand le beschreven. Owen is. — Evenzoo schijnt het besmeren des ligkeastns met verven, waarvan men insgelijks sporen aanreten op de eerstge-noemde eilanden, iels ruwers dan het tatoeercn, waarvan boven sprake was, en op het Australisch menschenras le wijzen. Ook het aanbidden van de hemelligchamen, dat ophet eiland Timor plaats heefl, zoude men hiertoe kunnen brengen. De. verschillende manier van hegraven behoort inisschien ook reeds in dezen eersten tijd t’huis, zoodat men het bijzetten der lijken of althans het bewaren der beenden in grotten of in gegraven kuilen onder de huizen als een vooruitgang in heschaving der zeden zou hebben aan te merken, die nog zonder den dadelijken invloed der Hindoes kan bereikt zijn so. § 79. Doch verliezen wij ons niet op een veld van vermoedens, en laal het bovenstaande daarin zijnc waarheid heben, dat het ons doe zien hoe uitgebreid en nog on-ontgonnen het veld der Oost-lndische ethnographic is. Evenwel schijnt die voorstelling ons zoo reeds een belangrijk resultaat aan de hand te doen. Zoo wij al namelijk veemde woonplaatsen als de oorspronkelijke van de Maleijers hebben aan te nemen, dan kunnen deze, wat de naluur betreft, niet zoo geheel verschillende van hunne tegen-woordige geweesl zijn, daar de nieuwe natuur, die hen omringde, niet in strijd geweest is met de eigenaardighe-den, die hen als een bijzouder ras kenmerken. Ze vonden een gelijke omgeving lerug als die zij verlaten hadden, en zotiden, wanneer zij builen aanraking met vreemden gebleven waren, nog heden ten dage op dezelfde wijs zijn blijven, gelijk vele stammen in den grond dit nog doen, als voor duizeude jaren, te weten als heerschapjvoerders over de dieren des wonds en de visschen des waters, maar nimmer als de beheerschers der aarde. De natuur, hoe rijk ook, onthield bun wat zij tot verdere ontwickling hoodig hadden. Hunne bestemming was af te hangen van meer bevoorregte naturgenooten, die zich nun erzogen wolden widen aantrekken en zicli van dezen te laten leiden, zonder verzet, ten goede of ten kwade. § 80. In de geschiedenis van de kolonisalie van den Indischen Archipel door de Hindoes is nog veel duisters. De jünste tijd wanneer de eerste kolonisten er zijn gekommen, de plaats van waar zij kwamen en die waar zij het eerst anlanden, kunne nog niet met de gewenschte zekerheid worden opgegeven. Ptolemaeus noemt reeds verscheidene eilanden van den Archipel. Bijgevolg waren de Hindoes reeds in de 2de eeuw met den Archipel bekend. Reeds in de 6de eeuw vddr het begin onzer jaartelling meent men te mogen stellen dat er van de kust van Kalinga (Koro-inandcl) zeetogten oostwaarls ondernomen werden en op bet drukke verkeer, dat er van daar naar Achter-Indic plaats bad, in verband met de overleveringen der Javanen, grondt men de meening, dal de Hindoes uit die streken naar den Archipel gekomen zijn Dat eindelijk Java het eiland zou geweest zijn en zelfs meer bepaald de Zuidkust daarvan de plaats, waar zij het eerst zouden zijn aangeland, besluit men uit de Javaansche overleveringen allcen. In de beide eerste gevolglrekkingen kan men berusten. De laatste is aan twijfel onderhevig. Waarschijnlijk is het dat de Noordkust van Sumatra eerder door de Hindoes und is dan Java. Uit het Noorden zijn zij dan waar- schijnlijk verder door de straat van Malaka zuidwaarts getrokken, en zoo moeten zij Java bereikt hebben. 