veld ssennederland 01
Juist op de hogere regionen in het collaboratiemilieu mikte Feldmeijer speciaal met zijn be- gunstigend lidmaatschap. Wanneer wij van de politie vanwege haar bijzondere karakter in verband met de SS afzien, vinden wij in die milieus weliswaar volwaardige SS-leden — al dan niet formeel — maar bepaald niet overvloedig: behalve de leiding van het Medisch Front der NSB (die bovendien in 1941 werd vervangen, en waarvan enige figuren ontslag uit de SS namen), de Boerenleider Ros- kam, hoofd van de Landstand, de leider van de pers en propaganda van deze nationaal-socialis- tische overheidsinstelling, J. ter Haar, de districtsleider van de NSB van Drente G. Dieters?, en nog enkele anderen. Wellicht stond — in tegenstelling tot de zeer NSB-geörienteerde Kultuurkamer — de Kultuurraad onder sterke SS-invloed*, hetgeen dan vrijwel uitsluitend te danken zou zijn aan de voorzitter SS-Opperstormleider prof. G. A. S. Snijder. Dieters was een uiterst actief SS-man, en Snijder, zoals wij nog zullen zien, was zo in specifiek SS-werk betrokken, dat zij niet als Ehren- führer kunnen gelden. De weinige andere SS-mannen in prominente posities in staat en partij hadden meestal de laagste rang, die van SS-maat, het equivalent van SS-Anwärter. Dat was dus totaal iets anders dan de hoge rangen van Obergruppenführer of Gruppenführer, waarmee Himmler een Bormann of een Seyss-Inquart bedacht. Zoals gezegd: Feldmeijer moest het bij zijn infiltratie- technieken niet van Ehrenführer hebben, die in Nederland eigenlijk niet bestonden, maar van be- gunstigende leden. De infiltratie richtte zich behalve op de NSB zelf met name op bepaalde organi- saties van staat of partij: de Landstand, het Nederlandsch Arbeidsfront, de Nederlandsche Ar- beidsdienst, de Jeugdstorm. De eerste drie waren overheidinstellingen. De Landstand was evenwel (1) HSSPF 381 a, 387 a. (2) Montel aan Stafleiding der Germ. SS 2 nov. 1942, HSSPF 387 c. (3) Zie het artikeltje van Feldmeijer: “Welkom, Boerenleider’ in Storm 1 aug. 1941; Doc. I J. ter Haar; Doc. I Dieters. (4) Zo Van Etten, Ned. SS, p. 68. 258 DE BEGUNSTIGENDE LEDEN voortgekomen uit het Agrarisch Front van de NSB, het Arbeidsfront uit het door Rosts oude volgeling Woudenberg gelijkgeschakelde NVV. Beide instellingen droegen een duidelijk nationaal- socialistisch stempel. De Nederlandsche Arbeidsdienst (voortgekomen uit de zg. Opbouwdienst, die in 1940 gevormd was uit de restanten van het Nederlandse leger) was oorspronkelijk niet nationaal- socialistisch, en de lichtingen, die de arbeidsdienstplicht moesten vervullen, werden dat nooit, maar wel het kader, waar onder de druk van de nazificatiemaatregelen de anti-Duitse en anti-NSB-ele- menten steeds meer uit verdwenen. In alle drie organisaties boekte de SS een zeker succes, bij het Jeugdstorm-kader evenwel pas na september 1944." Waarom richtte de SS zich juist op deze instellingen? Wat de Landstand betreft, zeker vooral vanuit het boerenideaal in de SS-ideologie. De Jeugdstorm en de Arbeidsdienst zouden Feldmeijer uiteraard de jeugd moeten opleveren. En de SS heeft lange tijd de illusie gekoesterd, dat de Neder- landse arbeiders meer toegankelijk voor de SS dan voor de NSB zouden zijn. In deze strevingen vindt men ook een naklank van de pogingen van Rost van Tonningen in 1940 — toen de SS-figuur par excellence - om boeren, arbeiders en jeugd voor het radicale nationaal-socialisme te winnen. Zodra het gelijkgeschakelde NVV op 1 mei 1942 werd omgezet in het Nederlandsch Arbeidsfront, riep Feldmeijer al zijn SS-mannen op om zich hierbij aan te sluiten; een oproep, die al voorafgegaan was door Feldmeijers gebruikelijke formulieren.? Arbeidsfront en Landstand gaven geregeld in het openbaar blijk van hun verbondenheid met de SS. Woudenberg was begunstigend lid, de com- mandant van de Arbeidsdienst L. A. C. de Bock (schoonvader van de directeur van de SS-uitgeve- rijen R. van Houten) zou het ook geweest zijn.* Roskam werd in juli 1941 door Rauter persoonlijk in de SS opgenomen.’ Voortdurend trachtte de SS, dat wil in dit geval zeggen de Nederlandsche SS en haar Duitse SS-begeleiders, sleutelposities in deze organisaties te bezetten. Wanneer dat niet door actieve SS-mannen kon gebeuren, dan door begunstigende leden, of door het winnen van reeds zetelende ambtsdragers voor het begunstigend lidmaatschap. Natuurlijk sloot dat allerminst uit, dat de SS ook pogingen deed om ook in andere organisaties, eigenlijk overal (inbegrepen natuurlijk de NSB zelf) op deze wijze een vijfde colonne te scheppen. Zoals Himmler in iedere SS-man, maar ook in iedere Ehrenführer gaarne een steunpilaar voor zijn orde had willen zien (maar na enige jaren praktijk wel tot een genuanceerder inzicht gekomen moet zijn), zo ontwikkelde zich bij Feldmeijer de wens om ieder begunstigend lid als stille, maar noeste werker en ondermijner van andere machten voor zijn Nederlandse SS-filiaal te gebruiken. Uitgaande van dit ideaal — dat de Voorman de minder rooskleurige werkelijkheid moeilijk kon verkroppen, komt hieronder ter sprake — mag men het kwantitatieve resultaat als vrij bevredigend aanmerken. Op 1 juni 1942 waren er 861 begunstigende leden, tegen het einde van dat jaar waren het er al 1450, en eind maart 1943 waren er 1700 Nederlanders als ‘B.L.’ ingeschreven. In december 1943 werd de 3000 overschreden en op 31 augustus 1944 telde de Germaansche SS in Nederland 3929 begunstigende leden, ongeveer evenveel als het aantal actieve SS-leden in die tijd. Ook hier weer werd merkwaardigerwijs de top bereikt vlak voor de septemberdagen van 1944. Voor dit verschijnsel is niet zonder meer een verklaring te vinden, maar de (schaarse en amateuris- tische) statistieken van de Germaansche SS leveren een wellicht niet onbelangrijke indicatie: tot (1) Zie nr. 609 en het appendix. (2) HSSPF 381 a; zie ook Storm 1 en 15 mei 1942. (3) Zie wat het Arbeidsfront betreft o.a. Storm 15 mei, 24 juli 1942, 30 april 1943, 28 april 1944. Het hoogtepunt van de SS-gezindheid van de Landstand lag eigenlijk bij een manifestatie van de voorloper ervan, het Agrarisch Front, op 5 juli 1941 te Rolde (HSSPF 74 c; vgl. nr. 72). Later zwenkte Roskam weer enigszins terug naar Mussert. Zijn gebrek aan capaciteiten, onderlinge ruzies e.d. zijn stellig factoren geweest, waardoor de SS van de Landstand toch geen blijvende SS-apanage heeft kunnen maken. (4) Volgens Van Etten, Ned. SS, p. 67. (5) Nr. 72. 259 DE GERMAANSCHE SS medio 1942 is het aantal begunstigende leden, dat geen lid is van de NSB, ongeveer gelijk aan het aantal, dat wel tegelijkertijd partij-lid is; omtrent de jaarwisseling 1942/43 is er een duidelijk kwantitatief overwicht van de niet-NSB-ers, dat daarna weer snel ineenkrimpt, en tegen medio juli 1943 geheel verdwijnt. Sindsdien — wij zijn geneigd een verband te zien met de ontwikkeling van de oorlog, o.a. met de geallieerde invasie op Sicilië, die in die tijd plaatsvond — stijgt het aantal NSB-leden snel boven de niet-NSB-ers onder de begunstigende leden uit. Ook in dit opzicht wordt in augustus 1944 de top bereikt. Hoewel deze gegevens vèrgaande conclusies nog allerminst toe- laten, en dergelijke gegevens over de actieve leden helaas geheel ontbreken, is de veronderstelling gerechtvaardigd, dat de radicalisatie in het nazi-milieu een belangrijke factor is geweest. Valt het eveneens te betreuren, dat over de sociale samenstelling van het actieve deel der Neder- landsche SS in het geheel niets bekend is, wat de begunstigende leden betreft is er ook hier een — zij het geringe — aanwijzing. Volgens een opgave van de Germaansche SS uit mei 1944? oefenen van de 3672 begunstigende leden, die er dan zijn, 622 geen beroep uit; men mag veronderstellen, dat het merendeel hiervan vrouwen zijn geweest. De grootste beroepsgroepen zijn: kantoor- personeel (408), kooplieden (283), ambtenaren (327). De andere beroepscategorieën halen de honderd niet. Die allemaal op te noemen zou te veel ruimte vergen, en bovendien weinig zinvol zijn, aangezien — het blijkt al enigszins uit de hier gegeven voorbeelden — de indeling wat vaag is en weinig over de sociale geleding zegt. Opvallend is, dat vergeleken met bijvoorbeeld advocaten (19), maar ook op zichzelf het aantal artsen tamelijk groot is (52), misschien een gevolg van het feit, dat de leiding van de NSB-organisatie Medisch Front in I940-’41 voor het grootste deel in SS-handen was.® Dan zijn er nog de begunstigende leden, die functionarissen van collaborerende organen zijn: 57 bij de NSB zelf, 41 bij de Jeugdstorm, bij de Arbeidsdienst 94, bij het Arbeidsfront ror. Van de Nederlandse boeren dragen slechts 85 financieel bij tot de wording van het groot-Germaanse rijk, van de medewerkers van de Landstand echter 24 — een veelzeggende wanverhouding; de gedachte van het bloed schiet in de Nederlandse bodem blijkbaar nog weinig wortel. Wat het NSB-milieu als geheel betreft lijkt er daarentegen een zichtbaar resultaat te zijn behaald. Een zekere, niet te verwaarlozen penetratie heeft Feldmeijer stellig bereikt. Maar was die penetratie van staat, partij en maatschappij nu werkelijk zo belangrijk en gevaar- lijk? Mussert vreesde het, Feldmeijer wilde het. Het mag evenwel betwijfeld worden, of al die be- gunstigende leden nu wel een effectieve vijfde kolonne vormden. Grenzeloos geïrriteerd werd de Voorman door de mentaliteit en de motieven van zeer velen, die om zelfzuchtige redenen zich aan zijn SS wilden verbinden, en juist deze lieden gaven zich over het algemeen niet als actief lid op, maar als donateur. Het zwarte uniform verleende ongetwijfeld in bepaalde kringen glans en prestige aan de drager, maar de consequentie was het grijze gevechtstenue. Dan viel het dragen van burger- kleding met slechts een klein donateurs-speldje op de revers* te verkiezen voor hen, die in de SS een beter middel dan in de NSB zagen om op snelle wijze aan een burgemeestersambt te geraken, of aan een andere positie onder het bezettingsregime. Een aantal zakenlieden achtte dit een manier om tot sneller en gemakkelijker contact te komen met Duitsers, die orders te vergeven hadden. Maar ook in de NSB, tot in de hoogste regionen toe, meenden zeer velen in Feldmeijers instituut van de begunstigende leden een toevluchtsoord te kunnen vinden voor het geval, dat niet Mussert, maar Himmler uiteindelijk in Nederland de lakens zou uitdelen. Zelfs een uitgesproken tegenstander van (1) Overzichten van begunstigende leden, HSSPF 386 a; statistiek van begunstigende leden, HSSPF 386 b. (2) Lijst van begunstigende leden der Germaansche SS in Nederland volgens beroep per 31 mei 1944, HSSPF 386 b. (3) Zie nr. 79, noot 7. (4) Ovaal, met op zwarte achtergrond een zilveren hakenkruis, daarop weer de SS-runen, ter weerszijden de letters ‘B’ en ‘L’. Afbeelding bij Taylor, Uniforms Germanische SS, p. 84. 260 DE BEGUNSTIGENDE LEDEN de SS-gedachte als de zeer Diets-voelende propagandaleider van de NSB Ernst Voorhoeve achtte het op een gegeven moment gewenst begunstigend lid te worden! Deze toeloop van opportunisten, gemotiveerd door politieke of persoonlijke beweegredenen, lag allerminst in de bedoeling van Feldmeijer. De Voorman, die tot zijn einde toe de rol van fervente idealistische voortrekker bleef spelen, mocht zelf in wezen een opportunistische strebers-natuur hebben, dergelijke karaktereigenschappen kon hij onder zijn aanhang niet gebruiken. Feldmeijer besloot de bokken van de idealistische schapen te scheiden. Op ro juni 1942, ongeveer een maand na de beëdiging van de Nederlandsche SS op Hitler, stuurde hij de begunstigende leden een formulier toe, waarbij deze moesten verklaren zich geheel met de inhoud van de eed te kunnen verenigen, zulks op straffe van royement.? Later in het jaar werd besloten — wanneer precies, en wie de initiatiefnemer was: Rauter of Feldmeijer, is niet duidelijk — de schroeven wat strakker aan te draaien: de begunstigende leden zouden nauwer bij de SS betrokken moeten worden, en de toe- latingseisen zouden verzwaard moeten worden. Behalve de reeds bestaande verklaringen over smetteloosheid inzake bloed en vrijmetselarij diende een aspirant-begunstigend lid voortaan een verklaring van de politie inzake goed zedelijk gedrag over te leggen, en twee borgen te noemen, waarvan er één begunstigend lid kon zijn, en de ander actief SS-man moest zijn (later werd dit veranderd in twee zeer goed bekend staande begunstigende leden). De candidaat diende niet alleen te verklaren zich met de eed op Hitler te kunnen verenigen, maar ook zich onder de discipline van de Germaansche SS te stellen ‘voor zoover betreft gedrag en uitingen in woord en geschrift”? Wel deed Mussert in januari 1943 een halfslachtige poging om tegen deze ontwikkeling — met name waar het de tuchtformule betrof — in te gaan. Feldmeijer trok zich er weinig van aan.* De begunstigende leden werden nu in toenemende mate opgeroepen om actief mee te helpen aan de verbreiding van de SS-gedachte: zij dienden te colporteren met het blad Storm-SS, vormings- bijeenkomsten te bezoeken, enz. Ook op hen werd grote morele druk uitgeoefend om zich voor de Waffen-SS te melden, zij het in mindere mate dan op de gewone leden. Helemaal logisch was dit niet, want volgens de nieuwe opvatting was het ideale begunstigend lid iemand, die even enthou- siast voor de grote zaak was als de gewone SS-man, maar die ‘door bijzondere omstandigheden verhinderd’ was actief lid te zijn, zij het door sexe, leeftijd, lichamelijke gebreken e.d. Want “Waar ligt de klemtoon op? Natuurlijk op /id. Want het zijn geen ‘donateurs’, d.i. schenkers, maar het zijn leden onzer gemeenschap ... Naar buiten willen wij echter een zeer hechte gemeenschap vormen, met zeer bepaald doel en een organisatie. Want wij zijn op grond van onze wereld- beschouwing ook ‘politieke soldaten’. (2) HSSPF 376c, 381 a. (3) HSSPF 387 a,c. (4) Zie nr. 305, en noot 4 daarbij; nr. 305 I, en noot 7. (5) SS-Vormingsbladen 1942, p. 369-370. (6) Storm 6 nov. 1942. 261 DE GERMAANSCHE SS Radicale gezindheid, dat wil zeggen ideologische betrouwbaarheid en fanatisme, en de bereidheid om de eigen belangen geheel ondergeschikt te maken aan de SS-idealen, kortom dezelfde geestes- houding, die Feldmeijer van de actieve SS-man eiste, verlangde hij met het verstrijken van de tijd in toenemende mate van de begunstigende leden. De donateurs waren de reserve geworden, en het werd nu tijd, dat die reserve insprong: ‘Er is practisch geen SS meer. De eerste eisch, die aan de B.L. gesteld moet worden, is het opnieuw vormen van een SS,’ meende in mei 1943 de standaardleider van standaard ı in de drie noordelijke provincies! Soortgelijke gevolgtrekkingen van zijn collega van standaard 5 hebben wij eerder reeds geciteerd. Wat deze daar over de begunstigende leden aan toevoegde, doet ons inzien, dat misschien wel de kwantiteit, maar niet de kwaliteit om Feldmeijers doeleinden te realiseren, voorhanden was: ‘Over het gehalte der SS-mannen zoowel als dat der begunstigende leden kan ik over het algemeen niet roemen ... Onder de begunstigende leden bevinden zich vele die zich als zoodanig hebben laten inschrijven bij wijze van politieke herverzekering. Deze menschen onttrekken zich aan het actieve werk (b.v, de colportage). Men heeft er meer last van dan gemak. Het instituut der B.L. bergt een groot gevaar in zich. Doordat aan het begunstigend lidmaatschap vrijwel geen enkele ernstige consequentie is verbonden kunnen allerlei personen, op wie uiterlijk niets te zeggen valt maar die innerlijk karakterlooze zwijnen zijn, in onze rijen hun ontbindend werk verrichten. Ik vrees, dat wij, wanneer hier niet bij voortduring het beginsel der selectie wordt toegepast, denzelfden weg opgaan als de N.S.B.’? In dezelfde tijd, op 7 juni, richtte Feldmeijer — niet voor het eerst, wel voor het eerst zo dreigend — zich per circulaire tot de begunstigende leden: het was ‘nimmer mijn wensch geweest, het begunstigend lidmaatschap te zien beschouwd als een normaal donateurschap eener vereeniging en nog veel minder het te zien misbruikt als politieke levens- verzekering, waarbij de betreffenden zich blijkbaar gaarne voor alle eventualiteiten zouden willen dekken ... Ik zal in de naaste toekomst aan de begunstigende leden de gelegenheid bieden te bewijzen, dat ze zich werkelijk zelf mogen rekenen te behooren tot de Ordegemeenschap der SS. Ik verwacht van elk begunstigend lid, dat het zonder aarzelen telkens weer zal voldoen aan elke oproep of aan elk beroep dat op hem of haar wordt gedaan tot medewerking aan de actie der SS.” en meer van deze krachtige taal; hij zou tegenover de begunstigende leden ook de beginselen van selectie en ontslag zonder aarzelen hanteren.* De organisatie werd strakker: al eerder waren beneden het stafniveau de plaatselijke standaardleiders verantwoordelijk voor de gang van zaken bij de begunstigende leden. Een speciale functionaris in hun staf belastte zich met het praktische toezicht. Waarschijnlijk tegen de tweede helft van 1943 werden de begunstigende leden per stan- daard georganiseerd in ‘kernen’ onder een ‘kernleider’, elk van deze groeperingen weer onder- verdeeld in ‘steunpunten’ onder een ‘steunpuntleider’.* De terminologie wees dan wel niet op de reële prestaties van de instelling, maar zeker wel op de intenties. In 1944 vatte Feldmeijer zelfs het plan op om uit de rijen der begunstigende leden een SS-reserveformatie te vormen, waarvan de leden indien mogelijk een uniform zouden krijgen en de eed op Hitler zouden afleggen." (1) Verslag van vergadering op 5 mei 1943 op standaardkwartier te Groningen 6 mei 1943, HSSPF 391 a. (2) Kooymans aan Feldmeijer 15 juni 1943, HSSPF 377 b. (3) Circ. van Feldmeijer 7 juni 1943, HSSPF 381 a. (4) Circ. Stafleiding der Germ. SS rr nov. 1943, HSSPF 387 a; notitie van Jansonius 22 mei 1943, HSSPF 377 a. (5) Zie nr. 565, noot 7. 262 DE BEGUNSTIGENDE LEDEN Al die maatregelen hebben zeker niet het verlangde resultaat gehad, namelijk het uitwieden van de opportunisten. Wij hebben de stellige indruk, dat die het merendeel van de begunstigende leden hebben gevormd, en dat de waarde van deze ‘reserve’ voor de SS betrekkelijk was. Wat had Feld- meijer aan een Voorhoeve, die zijn begunstigend lidmaatschap zeer zeker alleen maar als een ‘politieke herverzekering’ zag? De NSB-propagandaleider meende tegenover zijn partij zijn asso- ciatie met de SS te kunnen verbergen (het ontging Mussert inderdaad),tegenover de SS de zeer grove termen, waarin hij zich over de Duitsers en de SS uitliet (het ontging Feldmeijer niet)! Er waren er ook, die niet of niet alleen uit plat opportunisme begunstigend lid van de SS werden, maar wel degelijk meer ideële beweegredenen hadden. Sommigen zochten aansluiting bij de SS uit teleurstelling over de sfeer van benepen kleinburgerlijkheid en onmachtig gekrakeel, die er in de NSB heerste, of meenden in Feldmeijers omgeving iets beters te vinden dan het plebejerdom, dat zij in de partij en de WA vaak genoeg aantroffen — zo hadden vroeger ook vele Duitsers voor de SS in plaats van de partij of de SA geopteerd. Dit soort motieven, wellicht meer nog zijn geestelijke oriëntatie op Duitsland deden de secretaris-generaal van opvoeding, wetenschap en kultuur- bescherming J. van Dam - vroeger hoogleraar in de Duitse taal- en letterkunde — het begunstigend lidmaatschap der SS aanvaarden. Er waren bovendien zeer vele NSB-leden, die mettertijd iets be- gonnen te zien in de groot-Germaanse idealen. Die categorie viel trouwens niet van de vorige te scheiden, en kwam ook in de hoogste regionen voor. De secretaris-generaal van volksvoorlichting en kunsten, dr. T. Goedewaagen, tevens Persleider van de NSBen president van de Kultuurkamer, was in januari 1942 begunstigend lid van de Nederlandsche SS geworden.? Misschien om verschil- lende beweegredenen, maar een authentieke affiniteit met de rijksgedachte speelde daarbij beslist een belangrijke rol — zijn studie van Hegel en Nietzsche is aan een en ander ook niet vreemd geweest naar onze mening. Maar ook wanneer men zich als begunstigend lid bij de SS aansloot om ideologische, voor Feld- meijer acceptabele redenen had dat in het machtspolitieke vlak nog niet zo veel te betekenen, als er over die begunstigende leden niet een bepaald gezag kon worden uitgeoefend. Vandaar de verklaring betreffende de eed op Hitler, de tuchtformule, de kernen, steunpunten, de lawine van circulaires, oproepen, vermaningen, kortom, de steeds strakkere lijn, die Feldmeijer volgde. Zonder veel succes overigens. Het is logisch, dat de instelling der begunstigende leden een van de zwaardere stenen des aan- stoots moest worden voor Mussert in zijn machtsstrijd met de SS. Verderop zal men nog zien, hoe naar aanleiding van gestes van het bovengenoemde meest prominente begunstigende lid, Goede- waagen, voor het eerst het conflict over Feldmeijers stille SS-reserve aan de dag zou treden. C. Propaganda en indoctrinatie: Storm-SS, de Volksche Werkgemeenschap, Avegoor Er waren nog meer middelen, waarmee de SS trachtte haar invloed te vergroten en de SS-gedachte te verbreiden. In de eerste plaats diende daarvoor de regelrechte propaganda, waarmee men anders- denkenden probeerde te bewerken. Strikt genomen vielen ook de ‘gewone’ NSB-ers binnen de categorie andersdenkenden. Hoewel de SS-propaganda een onderdeel vormde van de nazi-propa- ganda in het algemeen, viel zij toch ook voor buitenstaanders op door een andere benadering der dingen. Zelfs wanneer de specifieke SS-onderwerpen: het ras, het komende rijk, het gemeen- schappelijke Germaanse verleden en dergelijke niet aan de orde waren, had de propaganda, die van SS-instellingen afkomstig was, toch een andere toon, een voor velen herkenbaar SS-timbre. (1) Nr. 167. (2) Nr. 151, noot 18. 263 DE GERMAANSCHE SS Natuurlijk was dit per definitie het geval met de indoctrinatie, die bedoeld was voor de SS-mannen zelf. Die was voornamelijk vervat in de SS-Vormingsbladen, later ook in de Germanische Leithefte. Ondanks de Duitse naam (een variant op de in Duitsland verschijnende SS-Leithefte) was de inhoud in het Nederlands gesteld en eveneens voor de interne SS-vorming bedoeld. De maandblaadjes onder deze namen waren voor een opvallend groot deel gevuld met de bijdragen van de vormings- leider der Nederlandsche SS Nachenius over het noordse bloed, de Germaanse vrouw, de betekenis van het ‘Joelfeest’; wat niet van de hand van deze wereldvreemde ideoloog af komstig was, verschilde er weinig van. Het maakte de genoemde vormingsperiodieken er niet boeiender op. Het moet gezegd worden, dat de SS-schrifturen, radiotoespraken, films, en tentoonstellingen voor de buitenwacht meestal minder saai waren. Op het grote publiek mikte het weekblad Storm (voluit eigenlijk Storm-SS, in het milieu vrijwel altijd verkort aangeduid), waarvan het eerste nummer op II april 1941 verscheen. Hoofdredacteur was Nico de Haas, die tot 1936 aan de Arbeiderspers te Amsterdam verbonden was, belast met de opmaak van het socialistisch georiënteerde geillustreerde weekblad Wij. In dat jaar ging hij over naar Het Nationale Dagblad*, in het najaar van 1940 deed hij weer als redacteur zijn intrede in het gebouw aan het Hekelveld te Amsterdam van de nu gelijk- geschakelde Arbeiderspers. Daar vestigde hij ook het redactiekantoor van het maandbiad Hamer, dat in oktober 1940 voor het eerst verscheen en dat wij nog verderop zullen tegenkomen. Zo ook in het geval van Storm; het werd er ook gedrukt.? Wij laten daar, in hoeverre De Haas medeverant- woordelijk was voor een zeker — het zij herhaald: een zeker — anti-burgerlijk element in de Neder- landsche SS, voornamelijk in vergelijk met de NSB dan. De in dit werk al verscheidene malen genoemde Van Etten, die hem eind december 1942 als hoofdredacteur opvolgde’, beschrijft hem als een artiestentype, voor driekwart communist, met een hevige afkeer van de NSB, haar leider en haar oudbakken nationalisme (“Vereerde Hitler als grote socialist, verachtte Mussolini en Stalin als fascisten’®), hetgeen grote belangstelling voor volkskunst e.d. niet uitsloot, begaafd en ontwikkeld, op zijn gebied (de lay-out) bekwaam en origineel. Dat had het SS-weekblad stellig meer nodig dan de doctrinaire zuiverheid van een Nachenius. Weliswaar was Storm ook wel bedoeld om de Nederlandse SS-man (en niet te vergeten zijn vrouw of zijn naaste omgeving) in zijn overtuigingen te schragen, maar daarbij richtte het blad zich tevens op de buitenstaander. Die was uiteraard in de eerste plaats te vinden in het collaboratie-milieu, dat wil zeggen de NSB, de kleinere nazi-bewegingen als de NSNAP-partijtjes, allerlei dissidente fascisten en nationaal-socialisten, en vooral niet te vergeten bij de vele kleurlozen: hen, die politiek nauwelijks of niet geïnteresseerd waren en geen principiële bezwaren hadden tegen lectuur, die van de bezetters of hun handlangers uitging, en hen, die om persoonlijke redenen een of andere aansluiting bij de nieuwe orde zochten. Uiteraard overlapten die laatste twee groepen elkaar voor een deel. Vandaar, dat het weekblad duidelijk verschilde in toon en stijl van de saaie, humorloze lectuur voor de interne scholing. Storm greep veel meer aan bij actie en actualiteit met fotoreportages over de rappe Nederlandse vrijwilligers in de Waffen-SS, politieke prenten en beschouwingen over de oorlog, artikelenreeksen over misstanden in het Nederland van voor de oorlog... en ook wel eens over misstanden in het Nederland van in de oorlog, waarover aanstonds nog iets meer. Evenals Volk en Vaderland, het weekblad van de NSB, vervulde Storm de functie van een opinie- blad. Het peil, waarop beide nazi-periodieken zich bewogen, laten wij buiten beschouwing; vanzelf- (1) Zie p. 193; voor formele gegevens over De Haas nr. 316, noot 4. (2) Doc. IN. de Haas. (3) In september 1944 werd Nico de Haas weer hoofdredacteur. Sinds de ingrijpend veranderde situatie in die dagen leidde Storm echter een steeds marginaler bestaan om vanaf medio april 1945 in de vorm van een gestencild blaadje onder redactie van Edzard Modderman onafwendbaar te gronde te gaan. (Storm Ir april 1941, 8 jan. 1943, 25 aug. I sept., 8 sept. 1942; 6, 18 april 1945 ; HSSPF 401 ©). (4) Van Etten, Ned. SS, p. 42. 264 PROPAGANDA EN INDOCTRINATIE sprekend stonden zij beide vol met antisemitische artikelen, smalende beschouwingen over wat zij als de rudimenten van de overleefde democratie beschouwden, felle aanvallen op koningin en regering te Londen, en anderzijds natuurlijk lofprijzingen over de prestaties van het regime van de bezetter. Daarbij zorgde men er in overeenstemming met de algehele koers van de Nederlandsche SS er wel voor de NSB niet openlijk aan te vallen, maar voor de goede verstaander viel een verhulde oppositietoon tegen de partij wel degelijk te beluisteren. Waren die goede verstaanders waarschijnlijk beduidend minder in aantal dan Feldmeijer en zijn SS-redacteuren zich realiseerden, tot die categorie behoorde zeer zeker Mussert, die zich danig ergerde aan het weekblad, dat bij het verschuldigde minimale eerbetoon aan de Leider van de NSB hem vaak belachelijk en zijn partij verdacht maakte. Voortdurend werd trouwens over de NSB geschreven op een toon, alsof de partij (waartoe de Nederlandsche SS toch behoorde) een of andere willekeurige fascistische partij in een vergelegen land was, waarmee men vriendschappelijke doch vage contacten onderhield. Het onderhuidse venijn in de pen van Storm werd gebillijkt door Feldmeijer en Rauter, of was zelfs vaak van hen afkomstig.? Het blad publiceerde geregeld beschouwingen van de Voorman - en bijna elke publieke uiting van hem hield op zijn minst een afwijking van de politieke koers van de NSB in, zo geen verkapte aanval. De oppositietoon richtte zich ook tegen overheidsinstellingen, vooral als de NSB daar duidelijk zijn stempel op drukte. Sterker werd deze tendens, toen De Haas eind 1942 vervangen werd door Van Etten. Al werd Storm in zijn geheel volkomen in de geest van Feldmeijer en Rauter geschreven, enige openlijke aanvallen op het beleid van de Nederlandse overheid gingen Rauter te ver, want in deze gevallen — het ging hier om toestanden bij de voedselvoorziening — werd die overheid door Duitse instanties gedekt, en directe of indirecte kritiek op Duitse maatregelen en instellingen, ook al hadden die niets met de SS te maken, achtte Rauter ten enenmale ontoelaatbaar? Door die verkapte oppositietoon leek het blad veel op het weekblad van de Duitse SS, Das Schwarze Korps (De Haas had zich trouwens voordat het eerste nummer van Storm verscheen, korte tijd bij dit blad laten inwerken).* De huidige lezer late zich echter niet misleiden door deze oppositio- nele geluiden. In wezen waren zij net als bij het Duitse SS-blad niets anders dan de kritische toon van het radicale nationaal-socialisme, gericht tegen een partij, waarvan de redacteuren wisten, hoe slap en half zij eigenlijk in de ogen van de Duitse machthebbers was. Met die kritische toon hoopten zij lezers te bereiken, die zelf ook kritisch tegenover de NSB stonden. Vooral in de periode onder Van Ettens leiding richtte Storm zich doelbewust op allen, die buiten de SS stonden. Binnen de Germaansche SS bleef dit beleid niet onaangevochten. In een nota van 7 juli 1944 ter verdediging van zijn koers stelde Van Etten zich krachtig op het standpunt, dat het niet zijn doel was om de gelovigen te schragen in hun overtuiging (hoewel die zoals hij expressis verbis vaststelde door de oorlogsgebeurtenissen hevig aan het wankelen was geraakt) maar juist de buitenwacht te winnen voor de nazi-ideologie van SS-signatuur. Gezien het zeer sterke isolement, waarin de SS zich bevond ten opzichte van ‘de overzijde, waar 99 % van ons volk volkomen schuw geworden en verbitterd tot uitersten haat, bijeengepakt staat’, betekende dat de noodzaak van een reëlere vorm van propaganda dan alleen het habituele gescheld op joden, geestelijken en verzetslieden: (1) Zie nr. 398, noot 3; nr. 432. (2) Zieeen na-oorlogse verklaring van Van Etten in HSSPF 398 c. (3) Persönlicher Referent van Rauter aan Feldmeijer 14 maart 1944, en Rauter aan Feldmeijer 25 maart 1944, waarin Rauter scherpe kritiek op Storm uitoefent, en waarbij hij het blad met Der Stürmer vergelijkt (HSSPF 379 b); een niet onaardige aanwijzing voor de ongunstige beoordeling van dat laatste blad in SS- kringen. (4) Fernschreibstelle RK 6643, 7038. 265 DE GERMAANSCHE SS ‘Ik wil als hoofdredacteur van Storm het goede deel van ons volk winnen. En ik ben bezig daarin te slagen. De verovering of binding van het uitschot, dat ons slechts compromitteert, kan daarom alleen de laatste van mijn zorgen zijn. Hoe verder wij ons het gespuis, dat bij elke omwenteling tracht mee op te wentelen, van het lijf houden, des te sterker zullen wij als elite organisatie staan.’ ' Dat had de SS (in dit verband bedoelen wij hiermee natuurlijk in de eerste plaats de Germaansche SS) altijd gewild, maar Van Etten had zeer zeker gelijk met zijn constatering, dat de SS daarin vol- komen had gefaald.De omstandigheid, dat hij een oude relatie van Feldmeijer was, en NSB en SS sinds geruime tijd goed kende, verhinderde niet, dat de journalistiek talentvolle SS-Onderstorm- leider voor veel dingen een scherpere blik had dan verreweg de meeste SS-leden — eerder integendeel; hoogstwaarschijnlijk had hij de Duitse nederlaag al eerder zien aankomen, en vermoedelijk bereidde hij toen reeds zijn onderduik van twee maanden later voor.? Aangenomen, dat hij oprecht was, krijgt men toch wel de indruk, dat hij de wervingskracht van de SS of beter gezegd van zijn blad onder het ‘goede deel’ van het Nederlandse volk in tegenstelling tot het uitschot overschat heeft. Evenals de NSB koesterde de SS jarenlang de illusie het Nederlandse volk voor zich te winnen. De SS trachtte dat te bereiken door heimelijke distantie van de NSB, zich slecht realiserend, dat Feldmeijers horde voor het overgrote deel van het Nederlandse volk minstens even onaanvaardbaar was als de NSB. De miskenning van de realiteit, die wij al bij Rauter en andere Duitsers constateerden, was bij de Nederlandsche SS misschien nog groter. Van Etten richtte blijkens zijn nota zijn gehele beleid op ‘de mogelijkheid om met Storm in anti-kringen door te dringen’. Was die mogelijkheid er? Wel in beduidend mindere mate dan de SS hoopte. Het is inderdaad gemakkelijk fo be wise after the event, en de afloop van de oorlog dreigt ons historisch perspectief op vele zaken in die oorlog te verwringen. Het is niet uitgesloten, dat de SS-propaganda, en daarmee wellicht toch ook wel een vaag substraat van allerlei SS-ideeën, ook buiten eigen kring, buiten nazi-kringen in het algemeen, heeft aangeslagen. De verkoopcijfers, zowel wat de abonnementen als de losse verkoop betreft, stegen voortdurend. Bij welke lieden kwamen al deze nummers van Storm terecht? Er zijn helaas geen gegevens, die een antwoord op deze vraag kunnen geven. Het blad ‘wird, nach unseren Erfahrungen, im Gegensatz zu andern nationalsozialistischen Zeitungen, auch sehr viel von Gegnern gelesen, da sie das Gefühl haben, hier einer wirklichen Weltanschau- ung gegenüber zu stehen’ (1) Van Etten aan Hoofd Afdeeling II van de Stafleiding Germaansche SS 6 juli 1944, HSSPF 379 c. (2) Dit zou men kunnen opmaken uit diverse verklaringen van door de Duitsers gearresteerde relaties van hem in HSSPF 401 cç, en zijn na-oorlogse weergave van de gebeurtenissen (Van Etten, Relaas van mijn gevangenschap, Verz. Van Etten). (3) Dit op grond van cijfers van Van Etten in de hierboven genoemde nota, en van de directeur van de uitgeverij Storm-SS R. van Houten in een rapport van 9 maart 1944, HSSPF 421 c. Het feit, dat beiden bij een gunstige voorstelling van zaken belang hadden, hebben wij getracht in onze berekening te ver- disconteren. 266 PROPAGANDA EN INDOCTRINATIE meende de uitgever!, maar dit lijkt ons te veel wishful thinking. Het ligt meer voor de hand te ver- onderstellen, dat vele NSB-leden, die wel iets voor de SS-gedachte voelden, of die toch wel eens wat andere geluiden dan die van Volk en Vaderland wilden horen, door de toon van Storm werden aan- getrokken, zonder het begunstigend lidmaatschap met zijn steeds zwaardere consequenties te willen aanvaarden. Die toon was vrijwel het enige afwijkende geluid, dat door de bezetter naast de over- bekende en steeds vervelender NSB-propaganda geduld werd. Daardoor was het aantrekkelijk voor bepaalde categorieën Nederlanders, variërend van anti-Duits en anti-nazi — met hier en daar bepaal- de bezwaren tegen de geallieerde zaak — tot het omgekeerde; in het algemeen wat men de floating vote tussen beide posities zou kunnen noemen, met als kern de vele, vele kleurlozen en aarzelenden, die wij al eerder signaleerden en wier aantal men beslist niet onderschatten moet. Enige indicatie daarvan krijgt men uit de brieven aan de redactie van Storm, waarvan de meeste begrijpelijkerwijs anoniem zijn, en waarvan het volgende, representatief voor het gevoelen van velen in die tussengroep wellicht, aan de vergetelheid ontrukt moge worden: ‘In u weekblad de Storm van 7 December 1944 stond een stuk over Kinderoof in Zuid-Italië Zeker, iets vreeselijkers kan een Moeder niet overkomen. Maar heeft Duitschland daar geen voorbeeld aan gegeven met de kinderen van de Joodsche Moeders af te nemen heeft een Jodin niet het zelfde Moeder hart als wij kristen Moeders en zullen zij haar kinderen ooit terug zien? dat geloofd u toch zelf niet. Ik ben verre van anti Duitsch, mijn jongste zoon heeft zich vrijwillig gemeld bij het waffen SS...’ enzovoorts, ondertekend ‘Een Moeder’, zoals te verwachten was.? Het is zeer verleidelijk om nog meer van dit soort brieven, van allerlei nuances overigens, te citeren. Zij vormen zoals gezegd een aanwijzing — en niet meer dan een aanwijzing — dat Storm ook in milieus, die niet principieel met de bezetter collaboreerden of sympathiseerden, en zelfs in anti-Duitse kringen wist door te dringen. In welke mate onttrekt zich geheel aan onze beoordeling; en er is geen aanwijzing, dat er in die laatste kringen een enigszins significante penetratie van SS-ideeën heeft plaatsgevonden. De genoemde bladen, Storm-SS, de SS-Vormingsbladen, en de Germanische Leithefte werden uitgegeven door de uitgeverij Storm, de maandbladen Hamer en Volksche Wacht, die elders worden besproken, door de uitgeverij Hamer. Deze uitgeverijen waren geheel en al SS-bedrijven; zij figureerden ook als sub-organen van de stafleiding.* Directeur van beide was SS-Onderstormleider R. van Houten, in wiens persoon de Nederlandsche SS nog over een paar andere uitgeverijen beschikte, vaak van geringe tot marginale belangrijkheid en omvang, zoals de uitgeverij De Neder- landsche Politie, dat slechts het gelijknamige blad uitgaf. Maar ook behoorden daartoe Van Holke- ma en Warendorf, en Querido, sinds Van Houten als beheerder over deze bedrijven was aangesteld. De laatste wilde hij in de eerste doen opgaan; hij liet al bij Van Holkema en Warendorf tijdschriften uitgeven, die òf bewust gecamoufleerd, ofwel openlijk de SS-ideeën uitdroegen. Juist deze uitgeverij, die een bekende en neutrale klank had, wilde hij benutten om SS-gedachten in niet-nazi milieus te brengen. Door andere door de SS gestichte of door Van Houten overgenomen uitgeverijen werden nog enige al dan niet gecamoufleerde tijdschriften uitgegeven; tot de eerste categorie hoorden het weekblad De Haagsche Post en het maandblad Sibbe, dit laatste om de SS-ideeën onder naïeve genealogie-beoefenaars te verspreiden. (r) Als de tweede bron in de vorige noot genoemd. (2) HSSPF 398 b. (3) Circulaire stafleiding Germ. SS 19 febr. 1943, HSSPF 381 b; voor de andere gegevens in deze alinea, voorzover niet anders vermeld R. van Houten aan Feldmeijer 25 febr. en 12 april 1943, HSSPF 377 a, en Doc I R. van Houten. 267 DE GERMAANSCHE SS Van Houten meende te constateren, dat zolang de SS op dit gebied ‘getarnt’ optrad, het aantal abonné’s slechts weinig verminderde, zulks in tegenstelling tot bladen, waarin het SS-karakter openlijk tot uiting kwam.! Er waren overigens wel meer uitgeverijen en uitgeverijtjes, die geschriften in SS-sfeer uitgaven — bijvoorbeeld de uitgeverij Volk en Bodem van Roskam? — maar dit waren privé-ondernemingen, die geenszins als SS-organen werden erkend. Van Houten was de uitgever van de SS in Nederland. Wellicht zat in al die uitgeverijen, waarover Van Houten het bewind voerde, op zichzelf wel de basis van een publicistisch imperium in de Nederlandse nazi-wereld, zoals de nazi-uitgever Max Amann dat in Duitsland bezat. Uiteraard dient men dan wel met de nodige schaalverkleining rekening te houden. Maar ook al wilde, zoals wij vermoedden, de niet-NSB-er doch niet zó goede vaderlander wel eens eerder het oog op de vaak fraai uitgevoerde bladen van SS-signatuur dan op Volk en Vaderland laten vallen, het Nederlandse lezerspubliek vormde in zijn algemeenheid toch een te onvruchtbare bodem voor de propaganda der SS-publicistiek. In de wereld van de genazificeerde radio, de ‘Nederlandsche Omroep’, begon de SS pas in 1942 een rol te spelen. Drie maal per week — na 1943 twee maal per week — kon de luisteraar naar ‘Neder- lands Stem van het Oostfront’ luisteren. Dit waren de zg. PK-berichten, reportages van de Propa- ganda-Kompanie, waarin Nederlandse oorlogsverslaggevers organiek waren samengevat.® Zoals in de titel van de uitzendingen reeds besloten lag, ging het hier over de Nederlandse vrijwilligers in de Waffen-SS en het Nederlandse vrijwilligerslegioen, van wie ook groeten aan hun familieleden in Nederland werden uitgezonden. De politieke SS kwam meer tot uiting in de wekelijkse uitzending ‘De Stem der SS’. Dat betekende niet, dat die stem niet te horen zou zijn, wanneer zulks niet aan- gekondigd werd. Beter is misschien te zeggen: het speciale SS-accent in de nationaal-socialistische beïnvloeding door middel van de radio. Dat accent viel ook elders te beluisteren, in meerdere of mindere mate — als men de conclusies van een na-oorlogs rapport over de radio in bezettingstijd mag aanvaarden: in toenemende mate! —, bijvoorbeeld in de op het platteland gerichte uitzendingen; des te sterker, toen de zeer volkse K. Sierksma eind 1943 leider werd van de onderafdeling Land en Volk van de omroep, al had de man toen al ruzie met de SS gekregen.’ De centrale SS-figuur in de omroepwereld was SS-Onderschaarleider L. G. Wybrands Marcussen, die na een avontuurlijk leven in 1935 in de radio-wereld was terechtgekomen, eerst bij Philips, sinds begin 1940 bij de AVRO. Toen de nazificatie van het Nederlandse radio-bestel in de Nederlandsche Omroep gestalte had gekregen, werd hij hoofd van de reportage-afdeling. Dat was een sleutelpositie en als zodanig beschouwde de SS het ook, zonder dat het evenwel tot een tegenstelling kwam met de omroepleiding, die in handen van de NSB was. In hoeverre de SS door middel van de radio tijdens de oorlog invloed kon uitoefenen, is niet na te gaan, maar Verkijk meent aan de constatering van de programma-directeur J. C. Plate, dat voor de SS-uitzendingen ‘de belangstelling bijna zoo groot blijkt te zijn als voor Blokzijl’ toch wel enige waarde toe te moeten kennen.® Wellicht geldt hier hetzelfde als voor Storm: het is niet onaannemelijk, dat vele NSB-ers en nog veel meer politiek indifferenten en weinig principiële Nederlanders een ander geluid, een wat andere benadering in de nazi-propaganda prefereerden boven de al te bekende NSB-leuzen. (1) Rapport van R. van Houten 9 maart 1944, HSSPF 421 c. (2) H 904. (3) Zie ook p. 362. De hier gereleveerde gegevens over de SS in de radiowereld zijn voornamelijk ontleend aan Dick Verkijk: Radio Hilversum 1940-1945. De omroep in de oorlog, Amsterdam, 1974, waarin een speciale paragraaf aan de SS-uitzendingen wordt gewijd (p. 493 e.v.); voorts Doc. 1 Wybrands Marcussen en Doc. II Radio a. (4) Doc. II Radioa 1. (5) Verkijk, Radio Hilversum, p. 526, 527; May aan Kapteyn 15 okt. 1943, HSSPF 378 b; zie voor Sierks- ma ook nr. 43, noot 7. (6) Verkijk, Radio Hilversum, p. 499. 268 PROPAGANDA EN INDOCTRINATIE Niet toevallig kwamen deze professionele opiniemakers, Nico de Haas, Van Etten, R. van Houten (de carrierist Wybrands Marcussen vormt een duidelijke uitzondering), uit de voor-oorlogse groep in de NSB om Farwerck heen. Mede aan deze groep had de Nederlandsche SS haar ontstaan te danken gehad, maar dat betekende allerminst, dat de groep met haar activiteiten nu spoorloos in de zich openlijk als politiek-militair elite-corps aandienende Nederlandsche SS zou moeten opgaan. Integendeel, juist nu Nederland door de Duitsers was bezet, was het ogenblik gekomen om meer dan ooit bredere kringen van de Nederlandse bevolking vertrouwd te maken met de radicale nationaal-socialistische opvattingen over Volkstum. Dat was niet alleen een basis-begrip in de nazi-ideologie, en speciaal de SS-ideologie, het was juist van primair belang in de verhouding van Nederland tot Duitsland, zoals die nu zou moeten groeien. Wanneer de Nederlanders nu bewust gemaakt zouden kunnen worden van hun biologische, historische, en culturele Germaanse erfenis, zouden zij zo op zijn minst toegroeien naar een gevoel van Germaanse verbondenheid met Duitsland — een politieke zaak van de eerste orde. Geen wonder, dat vanaf het begin van de bezetting allerlei Duitse instanties, waaronder Ahnen- erbe als de wetenschappelijke centrale van de SS, hun Volkstum-deskundigen naar Nederland zonden. De enige, die zich tenslotte kon handhaven, was SS-Untersturmführer Dr. H. Schneider van Ahnenerbe. De lezer is hem reeds tegengekomen bij de beschrijving van de voor-oorlogse contacten op dit gebied; Schneider had zelf in Nederland dergelijke contacten gelegd, en werd daarom ook na de Duitse overval op Nederland voor dit werk uitgekozen. Het was logisch, dat hij na zijn aankomst begin augustus 1940 in Nederland onmiddellijk contact zocht met de volkse groep, en in de eerste plaats met Farwerck. Heel gauw kreeg hij evenwel van Rauter het consigne om Farwerck zelf los te laten, aangezien de man vrijmetselaar van een hoge graad bleek te zijn, of geweest te zijn. De naam ‘Der Vaderen Erfdeel’ diende ook te verdwijnen als te veel met de persoon van Farwerck verbonden, tot spijt van Schneider overigens. De groep om Farwerck heen (Nachenius, de broeders H. J. en R. van Houten, Nico de Haas, Van Etten, Van Heemskerck Düker, Ten Cate, Bierman et alii) kon verder zonder enig bezwaar worden overgenomen. Der Vaderen Erfdeel moest alleen nog worden omgezet in een nieuwe organisatie, die de naam ‘Volksche Werkgemeenschap’ zou krijgen, en geleid zou worden door Feldmeijer, die tevens voorbestemd was om de Nederlandse SS te vormen.? Zoals SS-Standartenführer Jungclaus, die aan Rauters staf verbonden was, de adviseur van die Nederlandse SS zou zijn, zo zou Schneider, ook als lid van de staf van de HSSuPF, tot taak hebben de opbouw en de activiteiten van de Volksche Werk- gemeenschap in de hand te houden. Aldus de bedoelingen van Rauter. Vrijwel geheel aldus werd dit programma van een parallelopbouw van SS-formatie en volks- kundige werkgroep gerealiseerd. In feite kwam de laatste zelfs iets eerder tot stand dan de eerste. Het doel van de Volksche Werkgemeenschap was eigenlijk een nadere uitwerking op haar gebied van dat van de Nederlandsche SS; de groep wilde ‘auf breiterer propagandistischer Grundlage für das Auslöschen der ‘Ostgrenze’ arbeiten und die Gemeinsamkeit des deutsch-niederländischen Raums, die gemeinsame Blutabstammung und das gemeinsame Ahnenerbe herausstellen.’4 Wetenschappelijk werk op het gebied van volkskunde en aanverwante disciplines was daarom wel als basis nodig, maar het kwam vooral aan op verbreiding in meer populaire vorm. Dit trachtte de werkgemeenschap te verwezenlijken door voortzetting van de Volksche Wacht, het maandblad (1) Zie p. 213, 214. (2) Nrs. 37, 42, 43, 44, 51. (3) Nr. 45. (4) Nr. 43. 