veld ssennederland 01
Dit alles lijkt vrij duidelijk te wijzen in de richting van de status van het legioen: een eenheid (I) Zie p. 123 e.v. (2) Zie nr. 288. Te oordelen naar nr. 381 zouden het er tenslotte meer geworden zijn. (3) Duidelijk in Rauter aan BdO 3 juli 1944, HSSPF 3 a. (4) Als vaak tonen de beschikbare cijfers afwijkingen. Zie de bronnen, genoemd in noot 2 en nr. 372; vgl. Van Hilten, Capitulaties, p. 52. Het gehele personeel zal in de orde van grootte van 400 à 500 man zijn geweest. (5) VO 103/43. (6) VO 24/43. 376 DE LANDSTORM EN ANDERE EENHEDEN IN NEDERLAND binnen het kader van de Waffen-SS, maar nog net geen echte Waffen-SS-eenheid.! Maar ten eerste is daar in de oprichtingsverordening tevens sprake van de “binnenlandsche vijanden binnen Neder- land’, verzetslieden, onderduikers, en andere weerstrevende elementen dus. Zelfs wanneer met die vijanden alleen gewapende verzetslieden zouden zijn bedoeld, is het duidelijk, dat men de Land- storm gezien de aard van het verzet in Nederland niet zozeer het karakter van een fronteenheid van de Waffen-SS wilde geven, ja zelfs niet van SS-eenheden, die in de partizanenstrijd in Oost-Europa achter het front werden gebruikt, maar eerder, althans tevens, van een sterk militair georiënteerde hulppolitie. Aanvankelijk had Rauter de Landstorm gedacht als een ‘Erfassung der wehrhaften NSBer'’, zij het, dat de organisatie wel op militaire grondslag diende te worden opgebouwd. De bestaande vrijwillige hulppolitie? wilde hij geheel in de Landstorm doen opgaan, aangezien volgens hem dit korps de hulppolitie overbodig zou maken.? Dat de Wehrmacht zo vlot met het plan in- stemde“, is gezien de latere bezwaren van die kant wel opvallend; vermoedelijk dacht de Wehr- macht eerst, dat een soort militaire hulppolitie van NSB-ers wel nuttig zou kunnen zijn. Als zodanig zouden tot de belangrijkste taken van het korps activiteiten behoren als het bewaken van bruggen en andere objecten van militair belang, het controleren van persoonsbewijzen, e.d. In 1943 en de eerste maanden van 1944, voordat de ‘tweede’ Landwacht geformeerd was, schijnt de Landstorm inder- daad dit soort bezigheden verricht te hebben. De vrijwillige hulppolitte kwam echter later groten- deels in de Landwacht terecht. Het plan voor de oprichting van de Landstorm werd eerst door Schmidt aan Mussert voorge- legd. Deze had daar wel oren naar.* Op deze wijze zouden zijn NSB-ers bewapend kunnen worden. Dat was een gedachte, waarin Mussert werd gesterkt door de moordaanslagen, die van begin februari 1943 af met grote regelmaat op collaborateurs werden gepleegd. Maar dit is stellig niet de belangrijkste overweging van Mussert geweest om met de vorming van het voorgestelde vrijwilli- gerskorps in te stemmen. Alweer leefde de hoop bij hem op, dat nu tenminste een basis geschapen weıd voor wat eens het Nederlandse leger in zijn NSB-Nederland van de toekomst zou moeten worden. Die hoop had hij gekoesterd, toen de Standarte ‘Westland’ nog te München werd opgeleid. Die illusie (want dat was die hoop uiteraard, ook in geval van een Duitse eindoverwinning) had Mussert in nog sterkere mate gekoesterd, toen het legioen werd opgericht. Zijn verwachtingen omtrent het legioen waren in de tussentijd wel sterk gedaald. Ook toen hij in het voorjaar van 1943 nog niets wist van de plannen der SS om het legioen geheel bij de Waffen-SS in te lijven, moet Mussert al zijn twijfels gehad hebben, of de SS ooit zou toestaan, dat uit het legioen het toekomstige Nederlandse leger zou voortkomen. In ieder geval niet in zijn zin. Nu deed zich met dit Landstorm- plan een zeer reële mogelijkheid voor: thans zou hier een gewapende formatie worden opgebouwd binnen de landsgrenzen, bedoeld om eveneens binnen de landsgrenzen gebruikt te worden, als het ware onder handbereik van Mussert. Een ander voordeel, vergeleken met het legioen was, dat niemand meer trachtte het nazi-karakter van de formatie te verbergen. Wanneer er ooit een kans was op een Nederlands leger in de toekomst — uiteraard als onderdeel van een gemeenschappelijke Germaanse defensie, maar toch — dan was het hier. Dit soort toekomstverwachtingen liet Mussert ook duidelijk blijken in zijn oproep aan de NSB en speciaal de WA om dienst te nemen in de nieuwe formatie (niet zonder een toespeling op Duitse baatzucht), evenals in uitingen later in het jaar.” (1) Zo ook de BdW-SS in een circulaire van 7 sept. 1943: ‘Die im Rahmen der Waffen-SS aufgestellte Landwacht Niederlande nimmt die Stellung einer SS-Freiw. Leg. ein.’ (HSSPF 335 a). (2) Zie voor deze organisatie p. 132. (3) Nr. 273. (4) Av. (5) Zo volgens Documentatie, p. 184, die wat de Landstorm betreft goed is ingelicht. (6) Nr. 273. (7) VoVa 12 maart 1943; DZ 18 sept. 1943; KA II 1150. 377 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS Onnodig te zeggen, dat Rauters bedoelingen heel andere waren. Voor hem had het oprichten van gewapende formaties alleen zin als poging om alle nationaal-socialisten en zoveel mogelijk niet- nazi’s, die om welke redenen dan ook bereid zouden zijn in Duitse dienst te treden, onder de wape- nen te krijgen, mits uiteraard in de greep van de SS. Wanneer deze lieden eenmaal in het uniform en onder controle van de Waffen-SS waren, ging het erom zoveel mogelijk van hen naar het front te krijgen, hetzij in de divisie ‘ Wiking’, hetzij in het Germaanse tank-korps. “Wir kriegen so die ganzen wehrhaften Nationalsozialisten der NSB in die Hand der SS’, voorspelde hij triomfantelijk.* Voor hem was de Landstorm een reservoir voor het front, en waren haar territoriale taken eigenlijk secundair.? Zij het niet onbelangrijk: natuurlijk versterkte een dergelijke eenheid Rauters positie tegenover de Wehrmacht, hoewel hij blijkbaar te weinig aandacht aan dit aspect had geschonken: in december 1942 had hij nog goedgevonden, dat de geprojecteerde Landstorm onder tactisch bevel van de Befehlshaber der Truppen des Heeres in den Niederlanden zou komen. Maar Himmler sprak toen meteen zijn veto uit over een subordinatie onder een Wehrmacht-generaal®, en Rauter kan dit later alleen maar een wijs besluit gevonden hebben, toen de tegenstellingen tussen de WBN-kring en hem zich verscherpten. Toen de Landstorm eenmaal een gevestigde instelling was, had Rauter er een stevige greep op gekregen, en die wenste hij tot elke prijs te handhaven. Hij kreeg in 1944 gedaan, dat ook wanneer bij gevechtshandelingen in Nederland de Wehrmacht de uitvoerende macht zou overnemen, de Landstorm onvoorwaardelijk onder hemzelf zou blijven ressorteren als één van de machtsmiddelen van de HSSuPF om het achterland te beveiligen. En niet alleen, dat de Wehrmacht in dat geval niets over de Landstorm te vertellen zou hebben, Rauter wenste het korps geheel en al voor zichzelf te houden. Zelfs zijn eigen Befehlshaber der Waffen-SS Demelhuber mocht van hem niet het tactische bevel over de Landstorm voeren; dat hield Rauter voor zichzelf.* In het voorjaar van 1943 begon men met de werving, die gezien de omstandigheden bepaald goed verliep. Iedere vrijwilliger van 17 tot 50 jaar kon zich aanmelden, maar in tegenstelling tot de werving indertijd voor het legioen werd nu niet verheeld, dat het hier een formatie van duidelijk nationaal-socialistische signatuur zou betreffen. Niet verwonderlijk, aangezien toen zeer veel NSB-leden — en daar moest de Landstorm het toch in de eerste plaats van hebben - in de (tweede) Landwacht terechtkwamen. Pas na de septemberdagen van 1944 zou de Landstorm door het toevoegen van andere eenheden, de totale mobilisatie van (1) Nr. 372. (2) Nr. 456. (3) Nr. 291. (4) Ziep. 109. (5) Op 6 april kondigt Rauter tegenover Himmler de opneming van 1.200 man aan (nr. 372); drie weken later heeft hij het over 2.000 man; zelfs wanneer hij dit inclusief de speciale eenheden en het kader bedoelt, kan dit o.i. onmogelijk juist zijn (nr. 381). Duidelijk is het, dat uit dit eerste contingent het eerste bataljon is gevormd, dat te °s Hertogenbosch en Vught gelegerd bleef (diverse gegevens in HSSPF 332 b - 336 a). (6) Nrs. 445, 476; H 255 : 2983-4; H 173 : 2102. 378 DE LANDSTORM EN ANDERE EENHEDEN IN NEDERLAND NSB en Germaansche SS, en door forse ronselarij (met name door Feldmeijer)! weer een grote uitbreiding ondergaan. Evenals bij het legioen waren de meeste hogere officieren en een groot aantal onderofficieren, vooral in verantwoordelijke posities, Duitsers. Commandant van de Landstorm was eerst SS- Oberführer Viktor Knapp, die na een kort intermezzo van een andere SS-officier in mei 1944 werd opgevolgd door SS-Standartenführer Martin Kohlroser, die als regimentscommandant over meer frontervaring beschikte dan Knapp.* Men deed echter serieuze pogingen om het aantal Neder- landers in bevelsfuncties te vergroten. Allereerst werden er een 130 Nederlanders, die in de Waffen- SS of het legioen aan het oostfront hadden gestreden, als onderofficier aangesteld; daar kwam nog een aantal Nederlanders uit het Wachbataillon Nordwest bij. Herhaaldelijk volgden Nederlandse vrijwilligers een onderofficierscursus, hetzij in Nederland, hetzij in Duitsland, om een desbetref- fende post in de Landstorm in te nemen. Ook het aantal Nederlandse SS-Führer in de Landstorm is gaandeweg wel groter geworden, maar dan naar het zich laat aanzien vooral in de zeer veranderde situatie na september 1944. Verder dan compagnies-commandant bracht geen van hen het.? Wat dit betreft was de situatie niet zoveel beter dan in de brigade ‘Nederland’. Op een bepaald punt nog slechter: net als bij ‘Nederland’ waren er te weinig officieren, maar de Duitse meerderen in de Land- storm waren bovendien voor een belangrijk deel oudere officieren en onderofficieren van de Ord- nungspolizei, wier kunde door Rauter nogal gering werd geacht.* De manschappen waren allen, althans tot het najaar van 1944, Nederlanders. Toen de werving voor de Landstorm pas begon, achtte Rauter het een verheugend teken, dat 27% van de aspiranten geen lid van NSB of Germaan- sche SS waren; hoe meer Nederlanders onder de wapenen, hoe beter, des te meer mogelijkheden om onder deze lieden weer voor het oostfront te werven.® Maar een half jaar later kwam hij daarvan terug, kennelijk aangestoken door de geheel ongegronde angst van de Wehrmacht (waarbij zijn BdW-SS Demelhuber, die ook weinig om de Germaanse idee maalde, zich had aangesloten), dat de aldus opgeleide Nederlanders de verkregen wapens wel eens tegen de bezettingsmacht zouden kunnen keren. Rauter nam zich daarom voor, het aantal vrijwilligers, dat geen lid van de NSB en haar formaties was, drastisch te beperken.’ Het aantal NSB-leden onder de Landstormers gaf hij nu met 53% aan; er is alle reden om aan te nemen, dat hij met het oog op Musserts pretenties dit per- centage eerder te laag dan te hoog schatte. Kennelijk achtte Rauter, die zoveel bezwaren tegen de NSB had, alleen de NSB-ers betrouw- baar, als het er op aan kwam. Duidelijk was hij ook van mening, dat de NSB-ers zich over het alge- meen uit overtuiging voor de Landstorm meldden, en dat de rest voornamelijk werd gedreven door motieven als het ontlopen van de Arbeitseinsatz in Duitsland.’ Voor die mening viel wel iets te zeggen, maar ook iets er tegen. De veronderstelling, dat het per- centage NSB-ers onder de vrijwilligers ongeveer parallel zou lopen met de “idealisten’ onder hen, wezen wij reeds wat betreft het legioen van de hand, om maar niet van de eigenlijke eenheden der Waffen-SS te spreken. A fortiori kan men dit zeker niet ten aanzien van de Landstorm beweren, die zeer vele NSB-ers als aangenaam veilig, vergeleken bij het oostfront, beschouwden. Niet geheel terecht, zoals later zou blijken. Wat bewoog de Nederlander, die zich voor de Landstorm meldde? Nogal onthullend gaf “Volk en Vaderland’ dat weer: (1) Zie p. 303-305. (2) Zie voor meer personalia van hen resp. nr. 480, noot 4, en nr. 598, noot 7. (3) Gegevens vooral in Doc. II Landstorm Nederland; ook nr. 372. (4) Nrs. 367 en 496. (5) Nr. 366. (6) Nr. 476. (7) A.v. 379 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS ‘De mannen, die op den dag der aanmelding aantraden, waren om de meest verschillende redenen tot den Landwacht gekomen. Zeer begrijpelijk bevonden er zich onder ons vele nationaal-socia- listen, idealisten. Een belangrijk percentage was echter allesbehalve idealist en was om meer materialistische redenen tot de Landwacht toegetreden. Niet willen werken in Duitschland, betere financieele omstandigheden bij een indiensttreden, enz, enz. (zelfs een zich willen onttrekken aan de consequenties van begane misstappen in de burgermaatschappij), zij vormden in het algemeen redenen tot dienstneming.” * Het zijn bekende geluiden, nu evenwel openlijk ten gehore gebracht door het weekblad van de NSB, dat zich altijd zo idealistisch over de Landstorm en zijn bedoelingen placht te uiten. Het citaat versterkt de indruk, dat de lieden, die zich om zelfzuchtige en materiële redenen voor de Landstorm opgaven, in hoge mate ook onder de NSB-vrijwilligers gezocht moeten worden. Het zal de lezer weinig verwonderen te vernemen, dat deserties veelvuldig voorkwamen, en nog vaker hetgeen Duitse militairen “unerlaubte Entfernung’ plegen te noemen: dat een Landstormer uren of zelfs dagen te laat van verlof terugkwam, was een alledaags verschijnsel. Natuurlijk, alweer een bekend geluid, waren er de bekende klachten over het Ersatzkommando, dat de vrijwilligers moest aanwer- ven, overigens thans in samenwerking met de NSB: er kwamen voortdurend vrijwilligers in de Landstorm terecht, die te oud waren, of ‘geistig und auch körperlich den Erfordernissen eines Kampfregiments in keiner Weise entsprechen’.? Men houde hierbij in het oog, dat de manschappen reservisten waren. Zoals de basisverordening aangaf, gingen zij na drie of vier maanden opleiding weer terug in de burgermaatschappij, met af en toe een herhalingsoefening. Een en ander heeft vermoedelijk niet of minder gegolden voor de kern- groep, die zich voor de duur van de oorlog verbond. Ook dat was in de basis-verordening voorzien. Deze kerngroep heeft blijkbaar voornamelijk bestaan uit de Nederlandse oud-strijders uit Waffen- SS en legioen, die nu vele onderofficiersposten, en een aantal officiersposten in de Landstorm bezet- ten. Voor het overige hoeft men niet al te veel waarde te hechten aan dit onderscheid tussen reservisten en kerngroep, want reeds op 15 mei 1944, vóór de geallieerde invasie op de Normandische kust nog, mobiliseerde Rauter alle reservisten? Officieel werd de Landstorm aangeduid als Grenadier- Regiment ı Landwacht Nederland (resp. vanaf oktober 1943 Landstorm Nederland), de manschappen als Grenadiere; de aanduiding ‘SS’ daarbij vermeed men zoveel mogelijk, hetgeen niet altijd lukte.* Wel werd bijvoorbeeld voor de sergeantsrang SS-Unterscharführer geschreven, hoewel een enkele purist de term Landstorm-Unter- scharführer gebruikte; een Nederlandse officier, die zich voor het legioen had aangemeld, maar later in de Landstorm terechtkwam, bleef zich hardnekkig Legion-Obersturmführer noemen.* Het uni- form van de gewone manschappen was identiek aan het bekende grijze SS-uniform, maar zonder de SS-runen op de kraag, ook zonder de wolfsangel, waar Mussert om had verzocht. In principe was Himmler niet ongenegen om dit NSB-teken te verlenen aan een strijdmacht, die voor het grootste deel uit NSB-leden bestond, maar dat teken moest naar zijn mening eerst ‘verdiend’ worden in de strijd, hetgeen na de gevechten in september 1944 tenslotte ook gebeurde. Een onder- aan de linkermouw opgestikte zwarte armband met de naam van het onderdeel, zoals bij Waffen-SS en legioenen gebruikelijk, werd in de periode voor september 1944 eveneens ongewenst geacht; wel kregen de Landstormers daar een embleem, bestaande uit een Nederlandse leeuw met daarboven (1) VoVa3sept. 1943. (2) Kohlroser aan Rauter 11 aug. 1944; voor de desertie e.d. nr. 480, en diverse stukken in HSSPF 332 d. (3) Rauter aan Berger 20 juni 1944, HSSPF 2 b. (4) Officiële stukken van het regiment in HSSPF 332 d, waarbij de bewuste, maar weinig consequente vermijding van het SS-aspect duidelijk naar voren komt. (5) A.v.,en HSSPF 332 a, b; Documentatie, p. 184; Doc. I H. C. van ’t Hof. 380 DE LANDSTORM EN ANDERE EENHEDEN IN NEDERLAND in een halve cirkel het woord ‘Landwacht’ (bij de instelling van de eigenlijke Landwacht werd dat uiteraard ‘Landstorm’), daaronder een eikenloofkrans. Het gehele Duitse kader en vele Neder- landse oud-frontstrijders hebben stellig de SS-runen gedragen.! De Duitse Orpo-officieren en -onderofficieren gebruikten eerst hun eigen nomenclatuur (bijv. Wachtmeister), maar sinds medio 1943 moesten zij de SS-rangen gebruiken, dit slechts voor de tijd van hun detachering bij de Landstorm. Zij dienden dan het uniform van de SS-Polizei-Division te dragen, men zou haast zeggen teneinde naar oud gebruik de dingen flink ingewikkeld te maken; wij herinneren hier aan de eerder gereleveerde voorschriften inzake de Waffen-SS en Duitse politie in Nederland.? Een en ander was niet alleen symptomatisch voor de beoogde versmelting van deze twee takken van het SS-complex, of voor de onbedoelde verwarring, die het gevolg er van was, maar ook voor de reeds vaak gesignaleerde tendens naar volledige militarisering. Zulks ook in de doelstellingen en taken van die eenheden. Het is niet toevallig, dat wij de Land- storm hier weer aanvankelijk tevens een politioneel aspect zien hebben, en dat het kader door Rauter in de eerste plaats bij de Ordnungspolizei gezocht werd, en dat deze Offiziere en Unterof}- ziere d.P. zich al snel moesten transformeren tot SS-Führer en SS-Unterführer. Met dit verschil, dat de Landstorm, die pas in een laat stadium van de oorlog optrad, van de aanvang af mede voor zuiver militair gebruik werd bestemd, of zelfs hoofdzakelijk: Himmler wilde al in december 1942, toen de hele formatie nog in het papieren voorbereidingsstadium verkeerde, de Landstorm gaan gebruiken voor een groot verdedigingscomplex om de zetel van de rijkscommissaris heen, de “ves- ting’ Scheveningen-Clingendaal, die onder SS-commando moest komen.? Men hield toen nog zeer ernstig rekening met een geallieerde landing aan de Nederlandse kust. Die vesting kwam er wel, maar van de bezetting maakte slechts een klein onderdeel van de Landstorm, een luchtdoelbatterij, deel uit. Duidelijk is in ieder geval, dat in het algemeen gesproken de Duitsers met de oprichting van de Landstorm eerder aan de ‘buitenlandse’ dan aan de ‘binnenlandse vijanden’ dachten. En inder- daad, hoewel de Wehrmacht aan de voorstelling bleef vasthouden, dat het Landstorm-regiment een politie-eenheid wast, merkte de commandant in augustus 1944 terecht op: ‘Das Regiment hat nicht mehr polizeiliche Sicherungsaufgaben, sondern den Charakter eines Kampverbandes.’* Dat laatste was ongetwijfeld juist. Een Waffen-SS-officier als Kohlroser wenste trouwens niet anders. Ook was het wel juist om te zeggen, dat de Landstorm zijn politionele aspecten had verloren, maar daarmee was de formatie nog geen normale frontdivisie. Geheel afgescheiden van het onvol- waardige officierskorps en de onvoldoende bewapening; dat waren de argumenten, maar naar het ons voorkomt nauwelijks de eigenlijke redenen, waarom Rauter de Landstorm niet in de kust- strook of vlak daarachter tegen een geallieerde invasie wenste in te zetten. Geheel militair denkende lieden als zijn Befehlshaber der Waffen-SS Demelhuber en de leidinggevende officieren op het SS-Führungshauptamt wilden dat wèl. Rauter was evenwel HSSuPF en verantwoordelijk voor alles wat er in het gebied achter het vermoedelijke front kon gebeuren. (2) Diverse stukken in HSSPF 332 b; zie p. 124, 125. (3) Nr. 291. (4) Nr. 532. (5) Kohlroser aan Ersatzkommando, HSSPF 5c. (6) Verkl. Rauter III, p. 13, 14, IX, p. 9. 381 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS eenheden van de Waffen-SS in Nederland, reserve- en opleidingseenheden met vrijwel uitsluitend Duits personeel, waren geheel en al bestemd om onder leiding van Demelhuber in samenwerking met Wehrmacht-troepen in tweede linie een eventuele geallieerde doorbraak door de kuststrook te keren. Van het begin af was het daarentegen duidelijk Rauters opzet de Landstorm in het achter- land en onder zijn persoonlijk bevel te houden; één bataljon in het zuiden des lands, één in Gelder- land, en één in het noorden. Elk van deze bataljons wilde hij met een compagnie van het Duitse politiebataljon te Tilburg versterken om zodoende drie gevechtsgroepen te hebben, waarbij de on- voldoende kwaliteit van de Landstorm-bataljons door deze Duitse ruggegraat gecompenseerd zou worden! In mei 1944 was de locatie van de Landstorm als volgt: de staf lag met enige compagnieën te Vught, het eerste bataljon te s-Hertogenbosch, het tweede te Veenendaal, het derde te Groningen. Een luchtdoelbatterij bevond zich, gelijk gezegd, als onderdeel van de bezetting in de vesting Scheve- ningen-Clingendaal.* Als zo vaak in dit soort zaken moet men dit als een gemiddelde opstelling zien; er wordt nu eenmaal met militaire onderdelen altijd frequent heen en weer geschoven. Zo lag er van november 1943 tot maart 1944 een compagnie, bestaande uit leden van de Jeugdstorm, in Roer- mond.’ Het was het in het zuiden des lands gelegen Landstorm-bataljon, waartoe ook deze Jeugd- storm-compagnie behoorde, die als eerste in de strijd werd geworpen in het begin van september 1944; evenwel niet in Nederland. Op 5 september, “Dolle Dinsdag’, hadden de geallieerde troepen in tegenstelling tot de wilde geruchten op die dag nog geen meter Nederlands grondgebied betreden, op wellicht enige verken- ningspantserwagens na. De geallieerden bleven aan het Albert-kanaal in Noord-België steken, waar de Duitsers ijlings met allerlei samengeraapte troepen, waaronder het Landstorm-bataljon uit het zuiden van Nederland, een front opbouwden. Niet zonder succes, maar de Jeugdstorm-compagnie, ingezet bij Hasselt, leed daarbij belangrijke verliezen. Van de 160 man keerden slechts 40 terug: weinigen zouden echter gesneuveld zijn; hele groepen zouden evenwel zonder strijd naar de Britten zijn overgelopen.* Dat de Landstormers buiten Nederland werden ingezet (zij het slechts op korte afstand van de grens) was in strijd met de beloften, met de basis-verordening, en met de hele con- ceptie van de Landstorm. Desondanks is daartegen, voorzover wij weten, door niemand van de betrokkenen geprotesteerd. Al twee weken later werd de Jeugdstorm-compagnie weer in de strijd geworpen, maar nu tegen de Britse luchtlandingstroepen, die bij Arnhem waren geland. Het falen- de Wachbataillon van Helle kreeg zo enige versterking. Deze troepen van de HSSuPF had de Wehrmacht naar het zuiden gestuurd op het moment, dat de geallieerden met één slag diep in Nederland dreigden door te stoten. Toen na de slag om Arnhem dit gevaar voorlopig geweken was, heeft Rauter vermoedelijk zijn eigen eenheden weer voor eigen doeleinden opgeëist. Waarschijnlijk is toen, in oktober 1944, in overleg met de Wehrmacht de vorm gevonden, waarbij Rauter als chef van een Kampfgruppe, die zijn eigen SS- en politietroepen om- (1) Rauter aan Wünnenberg 13 juni 1944, HSSPF 2 b; nr. 496. (2) Overzicht van eenheden, ressorterend onder de BdW-SS, mei 1944, HSSPF 327 g. Demelhuber had wel een aantal bevoegdheden op het routine-vlak t.o.v. de Landstorm. De reserve-eenheden van de Waffen-SS, die hij tegen eventuele invasie-troepen zou moeten aanvoeren, lagen toen ook nog in het achterland, te Arnhem, Apeldoorn, Ede enz. (3) Doc. IH. C. van ’t Hof. (4) Aldus volgens Verkl. J. H. Hasewinkel, Doc. II Nationale Jeugdstorm. (5) Dagb. 955; Doc. I H. C. van ’t Hof; Van Hilten, Capitulaties, p. 162; volgens Verkl. Rauter VI, p. 12, werden er twee Landstorm-bataljons en twee Orpo-bataljons naar het Albert-kanaal gezonden. Zie voor de periode tijdens en na sept. 1944, wat de Landstorm en de Germaansche SS betreft, ook p. 304 e.v. 382 DE LANDSTORM EN ANDERE EENHEDEN IN NEDERLAND vatte, de bescherming tegen eventuele verdere geallieerde luchtlandingsoperaties en de beveiliging in het algemeen kreeg opgedragen van de Veluwe, en een paar bruggehoofden aan de IJssel bij Zwolle, Deventer en Zutphen (met het verdedigingsfront aan beide zijden!). De Kampfgruppe Rauter bestond dus uit het SS-Polizei-Regiment, het Wachbataillon en het Landstorm-regiment.! De twee laatste eenheden werden begin november met wat er nog aan verspreide eenheden van de eertijds in Nederland gestationeerde eenheden van de Waffen-SS over was, samengevoegd tot een brigade, de SS-Freiwilligen-Grenadier-Brigade ‘Landstorm Nederland’ met twee regimenten met de nummers 83 en 84 (Niederl. Nr. 3 en Niederl. Nr. 4). Kohlroser bleef commandant, en werd later ook tot SS-Brigadeführer bevorderd. Aangezien de formatie al de vuurdoop had ondergaan, kregen de mannen thans de wolfsangel op de rechterkraagspiegel, en de zwarte armband onderaan op de linkermouw met de woorden ‘Landstorm Nederland’ erop.? De inlijving van het Wachbataillon bracht met zich mee, dat de Landstorm nu ook een minderheid van Volksduitsers (de ‘Oekrainers’) onder de manschappen telde. Hiervoor is al beschreven, hoe men al sinds mei 1944 trachtte de Landstorm te completeren en uit te breiden. Eerst waren de reservisten gemobiliseerd. Voorts besloot men alle leden van de Germaansche SS, die nog niet onder de wapenen waren, en allen, die in legioen of Waffen-SS hadden gediend, op te roepen, wanneer de tijd daar was. Begin september achtten Rauter en Feld- meijer die tijd gekomen. Bij voorkeur trachtte Feldmeijer zijn SS-mannen te concentreren in het geprojecteerde ‘bataljon Feldmeyer’, anders maar in andere onderdelen van de Landstorm. Als zij fysiek totaal ongeschikt waren, dan maar in de Landwacht, hetgeen het voordeel had, dat ook in dit korps de SS-invloed werd versterkt. Ook Mussert bleek sinds september 1944 bereid al het mogelijke te doen om alle weerbare mannelijke NSB'ers in de Landstorm, en hen, die door leeftijd of fysieke conditie niet als militair gebruikt konden worden, in de Landwacht te plaatsen.* Hij slaagde er evenwel niet in om de hele mannelijke NSB onder de wapenen te brengen. De politieke SS-man had zich al jaren als een soort soldaat met groot verlof beschouwd, en de Voorman begon hem nu niet alleen moreel, maar ook formeel als zodanig te behandelen. Morele druk kon Mussert wel blijven uitoefenen, tot Feldmeijers regelrechte dwang wilde of kon hij niet overgaan; hij had ook niet de machtsmiddelen van de HSSuPF als het SS- und Polizeigericht, waarover Feldmeijer onvoorwaardelijk kon beschikken. En Feldmeijer boekte succes met zijn ronselarij onder alle groepen, die maar enigszins in aanmerking kwamen: Landwachters, Jeugd- stormers, arbeiders in Duitsland via de Germanische Sturmbanne, loslopende NSB-ers, nazi-gezinde politiemannen (aan wie maar eens weer het fabeltje van ‘politiediensten’ werd voorgespiegeld, dit- maal door Feldmeijer zelf’) naar Duitsland gevluchte collaborateurs, en niet te vergeten de “honger- vrijwilligers’. De steeds nijpender hongersnood dreef vele lieden, die geen politieke overtuiging van welke richting dan ook noch een spoor van nationale gezindheid bezaten, tot dienstneming bij de Landstorm, waar zij ondanks de nu toch vrij evidente risico’s van onderdak, kleding en vooral behoorlijke voeding waren verzekerd. Via Brendels Ersatzbataillonte Hoogeveen werden al deze (1) Dus niet, uiteraard, de delen van de SS-frontdivisies ‘Hohenstaufen’ en ‘Frundsberg’, die zo’n belang- rijke rol in de gevechten om Arnhem hadden gespeeld. Deze eenheden werden niet geacht tot het ‘eigen’ leger van de HSSuPF te behoren. Daarentegen bevonden zich bij Rauters strijdmacht, naar hij na de oorlog verklaarde, ook enige Wehrmacht-eenheden (Verkl. Rauter VII, p. 2; zie ook nr. 597, en noot 5 daarbij). (2) De SS-regimenten 48 ‘General Seyffardt’ en 49 ‘de Ruyter’ van de brigade ‘Nederland’ waren immers soms ook van de aanduidingen Niederl. Nr. ren Niederl. Nr. 2 voorzien. (3) Nr. 598 en nr. 644. Kennelijk werden ook vele manschappen van de IJsselmeerfiottielje nu bij de Landstorm ingedeeld (Doc. II Landst. Ned. b). (4) Nr. 591 en noot 2 daarbij. (5) Doc. II Landst. Ned. b; Doc. I Van Hilten. 383 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS rekruten over de diverse onderdelen van de brigade verspreid. In het hele jaar 1944 hadden zich 2.580 man voor de Landstorm aangemeld, waarvan er op zijn minst 1.000 uit de Germaansche SS en vooral de Germanische Sturmbanne afkomstig waren. Na de jaarwisseling is daar nog een on- bekend, maar in ieder geval niet te verwaarlozen aantal vrijwilligers bijgekomen, zodat de Land- storm tenslotte 8.000 man telde. Maar dit succes ging wel ten koste van de werving voor het oostfront. Zowel in de toevoer van nieuwe rekruten als in algehele getalssterkte was de brigade “Landstorm Nederland’ er bepaald beter aan toe dan de in de Baltische landen zwaar vechtende en gedurig slinkende brigade ‘Nederland’. Bij dezelfde order van Himmler van 10 februari 1945, waarbij ‘Nederland’ de status van een divisie (de 23ste SS-divisie) kreeg, werd de Landstorm-brigade ook tot een divisie gepromoveerd, de 34. SS-Freiwilligen-Grenadier-Division ‘Landstorm Nederland’.* Mocht deze ‘divisie’ in getals- sterkte de divisie ‘Nederland’ zeker overtreffen (na het Albert-kanaal en Arnhem was de Landstorm niet meer in gevechten van grotere omvang betrokken), die promotie was evenzeer schijn om de vijand te misleiden — en ook zichzelf. Drie dagen later werd de Landstorm overgeplaatst van het IJsselfront naar de Nederrijn en de Betuwe. Het nieuwe front liep ongeveer van Zaltbommel naar Heelsum.® Vermeldenswaard zijn niet de vrij incidentele gevechten van kleine omvang, die zich in de nu volgende periode tot aan de capitulatie van de Duitse troepen in Nederland in de frontsector van de Landstorm afspeelden, maar wel de executies aldaar zonder enige vorm van proces van Nederlandse burgers, die zich in het Sperrgebiet van het Regiment 84 hadden gewaagd, meest mensen, die in deze al eerder ge- evacueerde strook nog iets van hun indertijd achtergelaten bezittingen trachtten te redden. De bevelen van de regimentscommandant*, die in strijd waren met iedere rechtsnorm, met de regels van het oorlogsrecht en zelfs met de bepalingen van de Waffen-SS en de voorschriften van de divisie- commandant Kohlroser, werden uitgevoerd door Duitse en Nederlandse leden van de Landstorm, bij beide categorieën zonder noemenswaard protest. Het is wellicht ook niet toevallig, dat dit Regiment 84 hoofdzakelijk uit het voormalige Wachbataillon Nordwest was voortgekomen. Was dit er de oorzaak van, dat hier en daar de ‘Hollandse SS’ als erger en meedogenlozer dan de Duitse SS werd beschouwd? Die vrees, krijgt men de indruk, kwam vaak voor, en kan niet alleen door deze executies zijn veroorzaakt; het aantal slachtoffers bedroeg twintig. Waarschijnlijk mede, of misschien wel hoofdzakelijk, omdat zowel de Duitse militairen als de Nederlandse bevolking meen- den, dat de Nederlandse SS-vrijwilligers desperaat tot het einde wilden doorvechten. Of, zoals wij al hebben laten zien, tot de Duitse ‘eindoverwinning’, een illusie, waar zij zich tot werkelijk het allerlaatste moment aan wensten vast te klampen, aangezien zij zich in geval van een Duitse neder- (1) Heubel aan Feldmeijer 22 okt. 1944, HSSPF 380 b; bronnen bij p. 305 noot 6; H 13 : 1262. Volgens Heubels mededeling aan Feldmeijer hadden zich op 1 okt. 1944 reeds 1,157 Nederlanders van de Germa- nische Sturmbanne zich voor de Waffen-SS aangemeld, kennelijk het overgrote deel daarvan voor de Landstorm; van de 121 man uit een bepaalde Sturmbann 108, de rest blijkbaar voor het oostfront. Het hier genoemde getal van 1.000 is derhalve zeker een minimum. Het cijfer 8.000 voor de Landstorm bij de bevrijding in mei 1945 wordt door Helsloot, Vrijwilligers, p. 3, genoemd, waarbij hij vermoedelijk het Duitse personeel meetelt; de auteur van dagb. 955 noemt hetzelfde getal, maar rekent blijkbaar de Duit- sers niet mee. (2) Nr. 644. (3) Doc. II Landst. Ned. a; in dit tijdvak moeten Nederlandse vrijwilligers in het feldgrau van de SS en in het khaki van het Britse uniform tegenover elkaar hebben gelegen; volgens de commandant van Regiment 84 van de Landstorm had hij o.a. de brigade “Prinses Irene’ tegenover zich liggen (Doc. II Landst. Ned. b). (4) SS-Standartenführer Hans Michael Lippert, die op 1 juli 1934 samen met SS-Brigadeführer Theodor Eicke de SA-leider Ernst Röhm had neergeschoten. In 1941 had hij het bevel over het Vlaamse legioen gekregen (Höhne, Orden, p. 120; Knoebel, SS in Belgium, p. 176, 177; Doc. Il Landst. Ned. b met over- vloedige gegevens over de executies in Nederland). 384 DE LANDWACHT laag over hun lot ‘geen illusies behoefden te maken’, zoals één van hen letterlijk ook schrijft.! Geen wonder, dat toen op 7 mei 1945 bij Gelders-Veenendaal een detachement van de nu boven- gronds gekomen ondergrondse, de Binnenlandse Strijdkrachten, stiet op een Landstorm-troep, aangevoerd door een Nederlandse SS-Untersturmführer, er een gevecht ontstond. Dat was dus twee dagen na de capitulatie, maar de Landstorm was nog niet ontwapend. Twee leden van de B.S. sneuvelden, een derde werd na gevangenneming onmiddellijk doodgeschoten, tegen gemaakte afspraken in. De aanleiding tot dit incident is natuurlijk vanwege de aard ervan — met alle tegen- strijdige verklaringen van de betrokkenen later? — moeilijk vast te stellen. Vast staat, dat de Neder- landse Untersturmführer de ziel van het gevecht was, en als een bezetene te keer ging. ‘Hak er op in!’ zou hij gezegd hebben; anderzijds is er enige reden om aan te nemen, dat het eerste schot door een lid van de B.S. is afgevuurd. Maar ook in dat geval is de oorzaak van dit vrij onbelangrijk lijkende incident, en daar gaat het hier om, gelegen in de mentale staat, waarin de ‘Hollandse SS’ al geruime tijd verkeerde: sinds lang uitgestoten door hun landgenoten, verbitterd en eenzaam, zonder hoop en in vrees voor wraak van de bevolking, die zij mede hadden helpen vertrappen. In ieder geval vreesden zij een bloedige justitie. Die neiging om in het gezicht van de totale ondergang nog een aantal tegenstanders daarin mee te sleuren, is begrijpelijk, komt trouwens allerminst alleen bij de SS voor, en was zeker in de Landstorm aanwezig. Men kan zich er slechts over verwonderen, dat gebeurtenissen als bij Veenendaal zich nog niet veel meer, en met nog erger gevolgen, hebben voorgedaan. Maar er was ook een groot aantal vrij- willigers, dat niet politiek geëngageerd was, nog maar betrekkelijk kort bij de Landstorm diende, en geen misdrijf op het geweten had (behalve landverraad, men zou willen zeggen: excusez du peu). Vermoedelijk hebben zij toch een tegengewicht gevormd met de divisiecommandant Kohlroser, die de indruk maakt een redelijk en weinig fanatiek man geweest te zijn, een van de beroepsmili- tairen in de Waffen-SS, die er niets voor voelden hun Führer in diens maniakale destructie en zelf- destructie te volgen. In dit opzicht is het verschil tussen het gedrag van de fanatieke Nederlandse Landstorm-officier bij Veenendaal en dat van zijn divisie-commandant, die er geen ogenblik over dacht om nog een ‘last stand’ op te voeren of nog een schot te lossen, een spiegelbeeld van het optreden van de Waffen-SS elders: ontelbare jonge fanatieke SS-officieren vooral streden en terro- riseerden tot het laatst, de SS-generaals (vooraan Steiner en Wolff) gaven er in het algemeen de voorkeur aan zichzelf en hun mannen ordnungsgemäss in krijgsgevangenschap te laten brengen, en zo in het leven te houden.: Het merendeel van hun ondergeschikten volgde hen daarin. Zo ook de Landstormers. Er volgde geen lynch-justitie, ook geen wraakjustitie van de Nederlandse overheid. Zij kregen een berechting, waarbij geen van hen, Duitser of Nederlander, al dan niet betrokken in de moordpartijen van Wachbataillon of Landstorm, terechtgesteld werd. G. De Landwacht Niet behandeld hebben wij hier de honderden Nederlandse vrijwilligers, die in de loop der oorlogs- jaren bij het Duitse leger, de Kriegsmarine en de Luftwaffe zijn terechtgekomen. De strijd tussen Wehrmacht en SS in Nederland was een strijd om macht, invloed en bevoegdheden aangaande de Duitse troepen in Nederland, de bevelvoering en de verhouding tot de politieke instanties in Neder- land, niet of slechts in zeer ondergeschikte mate een strijd om vrijwilligers. Wantrouwen tegenover niet-Duitse elementen in haar gelederen raakte de Wehrmacht nimmer kwijt. Werving van Neder- landers op werkelijk grote schaal heeft de Wehrmacht nooit ter hand genomen. Voor zover daar ooit (1) Dagb. 955. (2) Doc. I J. Robertson jr. (3) Vgl. Stein, Waffen-SS, p. 246, 247; Höhne, Orden, 531, 532, 536. 385 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS aan gedacht is, dan te laat: de Waffen-SS was begonnen met de werving van Nederlandse vrij- willigers, en kreeg in 1941 min of meer een door Hitler bevestigd monopolie. Weliswaar bestond al voor de Duitse inval in de Sowjet-Unie de mogelijkheid voor Nederlanders om dienst te nemen bij de Wehrmacht (in de eerste plaats bij de Kriegsmarine), en na de overval op Rusland neigde de Wehrmacht er wel toe die mogelijkheid te verruimen, maar pas in een persbericht van 7 november 1941 werd dit opentaar gemaakt. Duidelijk is het, dat de SS werving van Nederlanders voor de Wehrmacht zoveel mogelijk wenste af te remmen, en daar ook succes mee had; de politieke Duitse autoriteiten in Nederland wensten de SS in deze zaak, zeker waar de Wehrmacht zelf zo aarzelend optrad, niet te dwarsbomen. ‘Es wurde auf die Werbung der Wehrmacht in den Niederlanden hingewiesen, die aus bestimmten Gründen zurückgestellt werden soll’, werd op een vergadering bij Generalkommissar z.b. V. Schmidt op 25 oktober 1941 vastgesteld? Dat gebeurde dus blijkbaar ook niet. In juli 1943 verklaarde Himmler aan Grossadmiral Dönitz, dat hij volkomen positief stond tegenover werving van Germaanse vrijwilligers voor de Kriegs- marine. Nu kon hij inderdaad moeilijk anders doen dan faire bonne mine a mauvais jeu, waar Hitler zelf even tevoren zijn toestemming aan Dönitz gegeven had; waarschijnlijk één van Hitlers ge- improviseerde en ondoordachte beslissingen. Dönitz stemde er zijnerzijds in toe, dat de Germaanse vrijwilligers voor de Kriegsmarine in Sennheim onder toezicht en bevel van de Waffen-SS werden opgeleid (dat men hen daar voor de Waffen-SS trachtte te ronselen, kon niet uitblijven).® Daar- entegen maakte in dezelfde tijd Himmler aan de chef-staf van de Luftwaffe duidelijk, dat hij geen werving van vrijwilligers in de Germaanse landen door de Luftwaffe wenste; wanneer dit krijgs- macht-onderdeel zulke lieden via hem, Himmler, aanvroeg, wilde hij gaarne helpen.* Een en ander is tekenend voor de verhoudingen in de top van Hitlers rijk in 1943, en illustreert duidelijk het feit, dat in de Germaanse landen de SS een feitelijk wervingsmonopolie had, en hield. Terloops hebben wij het NSKK genoemd, de enige gewapende organisatie, die (dank zij hoge soldij) kwantitatief met de SS heeft kunnen concurreren.® Maar politiek viel het NSKK vergeleken met de SS zowel in Duitsland als in Nederland volkomen in het niet, hoezeer dat Mussert ook gespeten heeft. Andere organisaties als de Organisation Todt hebben wij helemaal niet genoemd, daar zij ten enenmale buiten het kader van deze publikatie vielen. Laten wij derhalve bepaalde categorieën Nederlandse vrijwilligers in Duitse organisaties, waar- onder zuiver militaire, buiten beschouwing, anderzijds menen wij in dit hoofdstuk toch iets te moeten zeggen over de Landwacht, die geen militair korps was, geen SS-organisatie en eigenlijk in het algemeen gesproken geen Duitse organisatie was. De redenen daarvoor zullen, naar wij hopen, hieronder duidelijk worden. Tegen het najaar van 1943 waren aanslagen op collaborateurs zo veelvuldig geworden, dat de NSB- leden luide om wapenen begonnen te roepen. Het kwam Rauter niet ongelegen. Overvallen op distributiekantoren en dergelijke kwamen steeds frequenter voor. Op de Nederlandse politie kon hij niet vertrouwen; voortdurend doken er weer politiemannen, al dan niet met medeneming van uniform en wapen, onder. Zijn Duitse politie achtte hij te gering in aantal om deze verzetsdaden — naar zijn mening mogelijk het begin van een partizanenstrijd — effectief tegen te gaan. Eind september 1943 (1) NRCen KA II 2548. (2) Besprechungen Schmidt 35/41-3, HSSPF 54 a. Voor meer gegevens hierover en over werving van andere Duitse organisaties Not. 39, E. Verkade: ‘Dienstneming van Nederlanders bij de vijand’. (3) Nrs. 434 en 604 en de annotatie daarbij. (4) Nr. 453. (5) Zie p. 324. 386 DE LANDWACHT ging hij er toe over om 200 jachtgeweren uit te reiken aan geïsoleerd levende NSB-boeren in Drente! Waarom dit eigenlijk niet gedaan op grotere schaal en met wat iets meer organisatie erin? Waarom de NSB niet de gelegenheid geven tot georganiseerde en gewapende zelfverdediging, en al die mannen in die partij, te bang voor het front wellicht, maar nu langzamerhand nog meer bevreesd voor aan- slagen op henzelf en hun gezin, patrouille laten lopen, verdachte elementen op straat laten con- troleren, en objecten als distributiekantoren en bevolkingsregisters laten bewaken? Wanneer zij bovendien eenmaal een vuurwapen hadden gekregen, en in een organisatie waren ondergebracht, konden zij er eerder toe gebracht worden om nog een stap verder te doen en zich voor de Landstorm, of zelfs voor de Waffen-SS aan het Russische front aan te melden. Zoals wij weten, was dit laatste een van de belangrijkste motieven van Rauter, zo niet het belangrijkste, om gewapende eenheden van Nederlanders op te stellen. Dit waren de redenen, waarom hij eind september 1943 de NSB- leiding voorstelde de mannelijke leden van 17 tot en met 55 jaar te organiseren in een zelfverdedi- gingsorganisatie, die door hem met jachtgeweren zou worden uitgerust, en bepaalde (niet al te grote) politionele bevoegdheden van hem zou krijgen.? Daar voelde Mussert veel voor. Dat die organisatie nu de naam ‘Nederlandsche Landwacht’ zou krijgen en onder bevel van de HSSuPF zou komen wat de taakuitoefening betrof, en dat de leden ervan onder de jurisdictie van het SS- und Polizeigericht zouden vallen, vond hij niet meer dan logisch, en hij accepteerde het zonder enig bezwaar. Dit zou zijn zelf beschermingskorps worden, en de chef ervan meende hij al gevonden te hebben in de persoon van de WA-commandant Zondervan. Ook dat was niet meer dan logisch: de NSB had al een weerkorps, namelijk de WA, waarin reeds lang iedere mannelijke en weerbare NSB-er verplicht was dienst te doen — althans, dit was het principe. Om uitvoering aan het plan te geven hoefde men die WA slechts te bewapenen, en dan enige politionele volmachten te geven. Hoogstens zou men de aldus tot hulppolitie geformeerde WA kunnen aanvullen met een aantal mannen uit de Germaansche SS en de P.O., de ‘politieke organi- satie’, d.w.z. het functionarissenkorps van de NSB. IJverig ontwierp men in de NSB plannen om de “WA Landwacht’ op papier te zetten.‘ Onnodig te zeggen, dat dit niet in de bedoeling van Rauter lag. Hij wist bij Mussert door te zetten, dat er een Landwacht gevormd zou worden, weliswaar voor een groot deel uit de WA, maar niet als een uitbreiding van de WA. Tevens zorgde Rauter ervoor, dat Zondervan geen alleenhoofd van de nieuwe formatie werd. Mussert aanvaardde dit alles grif. In dit najaar van 1943 was zijn relatie tot de SS positiever dan ooit. Hetgeen Rauter te bieden had, leek alleszins redelijk. Wat de leiding van de Landwacht betrof, kwam er een regeling, die men wel als een handig compromisvoorstel van Rauter mag beschouwen. Zondervan en Feldmeijer zouden beiden ‘inspecteurs’ van de op te richten Land- wacht worden. Dat leek veel op het scheppen van een soort evenwicht tussen NSB en SS. Was Mussert niet bevreesd, dat Zondervan totaal niet opgewassen zou zijn tegen een figuur als Feld- meijer met het hele gewicht van de SS achter hem? Zo ja, dan heeft de NSB-leider het waarschijnlijk ook als meer dan voldoende compensatie, ja, als een grote tegemoetkoming van Rauter gezien, toen besloten werd (vermoedelijk begin november) dat Van Geelkerken de hoogste chef van de Land- wacht zou worden als ‘inspecteur-generaal’.® De Landwacht zou niet alleen een volledig Nederlands korps worden zonder één Duitser erin (zulks in schrille tegenstelling tot het legioen eertijds, de Landstorm, of welke andere organisatie (1) Nr. 467; Van Geelkerken verklaarde na de oorlog, dat de Landwacht was voortgekomen uit een in september 1943 geïmproviseerde en met jachtgeweren gewapende ‘Boerenwacht’ in Drente; het betreft hier kennelijk dezelfde gebeurtenissen (Doc. II Nederlandsche Landwacht a 3). (2) Nrs. 451, 467, 496. (3) Zie voor de WA-dienstplicht voor NSB-ers p. 347. (4) Vele stukken hierover in HSSPF 345 a. (5) Nrs. 474, 496; VJ Rechtssetzung, map VO 111/43. 387 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS tot nu toe dan ook), maar zelfs een gewapende, publiekrechtelijke formatie, die exclusief uit NSB-ers zou bestaan, ja, die formeel als een korps van de NSB als zodanig werd erkend. Dit werd vastgelegd in een basis-verordening, die Rauter er zo snel mogelijk doorjoeg; alleen de Wehrmacht sputterde nog tevergeefs wat tegen! ‘Het door den Leider der Nationaal-Socialistische Beweging der Nederlanden uit haar leden en de leden der nevenorganisaties gevormde beschermingskorps wordt door den Commissaris-Generaal voor de Openbare Veiligheid en Hoogeren SS- en Politieleider onder den naam van Nederlandsche Landwacht bewapend en verkrijgt van hem politiebevoegdheden en wordt ingezet tot hand- having van de openbare orde en tot bescherming van leven en goed van de ordelievende bevol- king.’ Zo luidde de eerste paragraaf van deze verordening, die op 13 november 1943 werd gepubliceerd. In geval van actie stond de Landwacht onder bevel van de HSSuPF, die ook organisatie, bezoldiging, en andere dienstzaken regelde, in overeenstemming met de leider der NSB dan. De verordening plaatste de Landwachters onder een door de HSSuPF uit te vaardigen tuchtreglement, en straf- rechtelijk onder de jurisdictie van het SS- und Polizeigericht.° Het valt op in deze verordening, dat de eigenlijke per definitie gegeven taak van zulk een Selbst- schutzformation, de bescherming van leven en eigendom van de leden der NSB en haar neven- organisaties, niet genoemd wordt. In de verdere aanwijzingen, die Rauter ongeveer tezelfder tijd gaf over opbouw en taak van de Landwacht?, wordt als een van de doeleinden de bescherming genoemd van ‘Personen, die im öffentlichen oder politischen Leben der Niederlanden stehen’, niet dus NSB-ers als zodanig. In de eerste plaats ging het volgens Rauters richtlijnen om de bescherming van distributiebureaus, arbeidsbureaus en bevolkingsregisters, en de transporten van levensmiddelen- kaarten. Het ging Rauter derhalve om de objecten, die niet voor de NSB, maar uitsluitend voor de bezetter van belang waren, om de registratie van de bevolking en de Arbeitseinsatz. Ook de levens- middelenvoorziening hoorde hierbij, want het was juist Rauters plan om door een sluitend rant- soeneringssysteem iedere onderduiker, en ieder, die op een of andere wijze ‘illegaal’ leefde, te dwingen zijn illegale bestaan op te geven op straffe van uithongering.* Bovendien werd kort daarop bepaald, dat de Landwacht ook nog andere taken van de HSSuPF opgedragen kon krijgen.5 Voor deze doeleinden zou de Landwacht in een beroepsdienst en een hulpdienst georganiseerd worden. 