Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
noemde boorens , bradenze wat ‘over "t vuur, kneuzen- ze, en Perzen den zap daar van uit, dewelke zy de ma- geren, en queinende Paarden , en Korjen te drinken ge- pen, are dane ean geneezen, wel gedaan, en vet Het binnenfte des touws gewreeven , en geneeft ook verfkuite banden, en leden SE) By de Baleyers is bet in een grooter gebruik, dan in Amboina, want aldaar voeden ze de Koebeeften met deze bladeren , en dat in de beete maanden, als "er geen gras op ’t veld is, want de Koebeeflén eeten deze bladeren gaarn , als mede de jonge uitjpruitzels , vermits daar gan/cb geen fcberpigbeid by ts. Andere knouwen bet bert met Pinang, en kalk, om de tanden bruin, en zwart te maken, als zy dezelven eerft gefcbuurt bebben, "t welk zy e, Pd C. ud Aer p ddp ‚Dit doen ze ook met de /cbor/Je van de lange wortelen. die als dunne flangen om Fis oh hangen, " ay 490 HERBARII AMBOINENSIS Liber IN cap. XC. In Rumpuit AUCTUARIO Adpens dix duplo folio, fcu Tapanawa Kits- jil fequenti defcribitur modo. JEc rara Tapanave fpecies eft, eodem modo ar- bores adfcendens, & craffiffimo fuo fune fefe ipfis infigens, ex quarum ramis longa. depen- dent farmenta, quz fefe iterum in breves dividunt laterales ramos: Binz ejusobcutrunt fpecies; major, & minor. Primo major fpecies farmentum gerit herbaceum , ac viride, minimum digitum circiter craflum, quod per fibrillas fefe in arbores inplantat; Folia arte fi- bi adftant , caulem ambientia inferiore fua parte. Mi- rz funt forme, acfi bina folia fibi eflent inpofita, u- ‚ti in Limonum foliis quoque adparet. "Totum vero folium fex, feptemve pollices longum eft, unum la- tum, atque in medio geniculatum , &bifidum , cujus fuprema pars prope geniculum parum retroflectitur 5 Nullum gerunt nervum medium, fed ejus loco in fu- pedos parte fulcata funt , ac fubtus protuberans ha- ent dorfum, funtque porro per longitudinem fubti- liter ftriata, glabra, & late virentia. Sarmentorum extremum terminatur in tria quatuor- ve folia fupra fefe invicem convoluta, quorum api- ces vix dignofci poffunt, uti in Pinangz tenero con- fpicitur folio. : : : Fruétus ejus huc usque ignoti funt, interna hujus funis fubftantia ob tenacitatem in ufu eft ad ligamina inftar Rottangz. . . Secundo minor fpecies tenuiora, & lignofiora ge- rit farmenta, cujus folia non multum variant ab illis prioris, funt enim a tribus cum dimidio ad fex polli- ces longa, ac vix unum lata, forme ejusdem. Lon- giffima in fuprema furculorum parte locantur , ac bre- viora inferius, longorum quadam ‘perfecte in medio diftin&ta funt , bes, Ap fuperiorem partem habent lon- giorem, minora füperiorem partem gerunt breviffi- mam, ac' quedam non nifi apicem tantum in fummo tenent. Inter inferiora, & minima folia in farmen- tis fru&tus excrefcunt , qui primo funt obtufi conuli , dimidium digiti articulum longi, inftar fruftuli Siri- boz. Ex hifce ad latera fructus proveniunt, uti in 'Gnemone confpicitur, formam habentes tenere Pi- nange, feu in noftra patria inftar glandum tenerarum, ge fquamofo infident caliculo, magnitudinem ha- bentes uuguis digiti mimi... Siriboz color flavus eft; fru&tuum primo viridis; de 4 aplces—fiuvefcone; fub putamine craffiufculo rumque officulum. i Ze à ' Nomen. Apud Amboinenfes nullo alio innotuit no- mine nifi Tapanawa Kitsjil , ac potiffimum Kinarz ar- bores adfcendit, ex cujus ramis dependet longis fla- gellis, quorum ufus , uti dictum fuit, ad ligamina ap- tus eit. d Altera Tapanava folia gerens ejusdem formz in- venta eft ad flumen Batu Gantong, que ex cujusvis folii ortu fimplices gerit fructus; uti videbatur ex fis- fura quadam ortos, que poft quemvis fructum con- fpiciebatur, .Fructus magnitudinem habebat Pifi, fed oblongo rotundus erat, granulofüs , & cancellatus uti in Siriboa, interne repletus dura, ac ficca carne. A CCa ox oblongum reconditu Tabula Centefima Oftoagefima Quarta Ad Figuram Primam exhibet primam fpeciem Adpendicis dux plo folio. ' : Figura Secunda Adpendicis ejusdem fecundam denotat fpeciem, feu varietatem. : Figura Tertia Adpendici: hujus tertiam {iftit fpeciem, Figura Quarta Cuffutham delineat. Sa OBSERVATIO. He plante cum Ana Parua H. Malab. part. 7. Tab. 40." conveniunt, quod vocatur Frutex Malabaricus, folio auri- culis prelongis donato , fruétu parvo, tuberculofo Plukn. Amalth. 2. 97. &c. : CAPUT InRumenius Avcruarius werd het Aanhangzel methet dubbeldledige. blad, of Tapanawa Kitsjil opde volgende wyze befchreeven. It is een zeldzame zoorte van Tapanawa, o kb D ve manier met bet dikfte zeel GC dien d en in derzeloer fchor(]e zig vaft begtende, en van derzelver takken, met lange ranken afhangende, en zig in korte zyde-takken verdeelende : Men beeft ‘er twee zoorten van; groote, en kleine. De eer[le de groote zoorte beeft een kruidachtig groen zeel, omtrent een pink dik, en met worteltjes aan de bo- men vaft gebegt. De bladeren Haan digt op malkander rondom den fteel, dezelve met haar onderfte omvattende. Zy zyn van een zeldzaam fatzoen, regt , als of ze uit twee op malkander gezette bladeren gemaakt waren ge. lyk: men aan de Lemoen bladeren ziet. Het gebeele blad is zes, em zeven duimen lang, een dito breed, en in de midden met een knietje in tween verdeeld, waar van de veorfte belft by t knietje een weinig achterwaarts zig buigt. Zy bebben geen middel-zenuwe, maar in der zele en Dt UM de bovenzyde een geut, en van onderen, een uitfbekende rugge, voorts in glad, en Wellen GE P a ali Aan bet einde der ranken zyn drie, en vier bladeren e AE e waar van men even de. /pitzen ekennen kan, gelyk men aan de Pinang- j Huge og gely e Pinang-boom bet jonge Zyne vruchten zyn nog onbekend, bet binnenfte bert van dit touw is wegens zyme taaijigbeid gebruikelyk tot bindaverk , gelyk Rottang. De tweede of kleender zoorte heeft dunder, en bout- acbtiger ranken , bier aan zyn de bladeren niet veel vers Jchillende van 't groote, want zy zyn van drie en eem balf tot zes duimen lang, en fchaars cen breed, vanfat= zoen als de voorige. De lang fte Baan aan ?t voorfte der ryskens , en de kortere achter , van de lange zyn zommi- ge regt in de midden gedeelt , zommige bebben de voorfte elft langer , de kleendere hebben de voorfte belft- zeer kort, en zommige niet dan een fpitsje op een blad gezet. > Tufchen de achterfte, en kleenfte bladeren , aan de ryskens komen de vruchten voort, zynde eerft lompe kee- geltjes, een halve lid van een vinger lang , gelyk een Jtukje. Siriboa. Hier uit ter zyden groejen de vruchten , elyk men ys de pronn ziet, in de gedaante van jonge inang , of in ons land van jonge Eekelen, in een ges Jcbubt kelkje zittende, in de Seite ‘van een nagel m een pink; De koleur van de Siriboa is geelachtig, aan de ^ acbtig;- dikachtige ; Es IT ige fchaal Gë een langwerpig Naam. By de Amhoineezén is bet miet anders be als met den naam ‘Tapanawa Kitsjil, en i tak t de Kinar-bomen op, van deszelfs takken met lange ran- hn EDAM. ayn gebruik is, als gezegt, tot bind- Een ander Tapanawa pan dezelffte fatzoen aan blaz deren, aan de rivier wan. de And ln joe Zi waar aan uit ieder fcboot van een blad quaamen enkelde vruchten, 200 "t fcheen uit een keepje voortgekomen, de welke achter ieder vrucht nog Bond, De vrucht was in de grootte van een Erwete, doch langaverpig-rond , kor- relig, en geruit als een Siriboa, van binnen uitgevuld met een droog bard vleefch. De Hondert vier en Tachtig fte Plaat ` ‘Vertoont in de Eerfle Figuur de eerfle zoort van de Adpen- dix met een dubbeldledig blad. 3 Js De Tweede Figuur wyft aan de tweede zoort van die Adpen- dix, ofte Aanbangzel. ` De Derde Figuur verbeeld de derde zoort van deze Adpendix. 3 e : E De Vierde Figuur tekent af de Cufutha-plant. A AANMERKING. Deze planten komen overeen met de Ana Parua van de H. Malab. part. 7. Tab. 40. het geen genaamt werd Mala- baarfe-Struik, met een blad, dat lange ooren heeft, en een kleine bultige vrucht van Z/u£z. Amalth.p. 97. &c. XCI. E Tab. CLXXXIV IX Bock. XCI Hooff. CAPUT NONAGESIMUM PRIMU M. Rombut Putri. Ufuta fere eodem crefcit modo uti apud nos in C Europa, fineradicibusnempe, ac foliis, incum- bens herbis, & fruticulis, ita tamen ut ejus or- tus dignofci nequeat. Planta enim eft intricata , nudis farmentis fibi invicem mixta , & convoluta , atque inftar nubis aliis infidet herbis, quas adeo obtegit, ut dignofci nequeant. Cufluta. Ut vero.certus efem, an ortum haberet, fzpius premium pollicitus fum, fi quis ejus radices mihi oftendere poffet, ipfeque fepius SE in- ftitui in fruticibus pufillis, ac vagis farmentis, & fti- pitibus gaudentibus. at Plurimi igitur adtente inquirentes femper conpere- runt, nullibi terre infixam effe , ac tuberculis fubpo- fitis folummodo ramis peregrinorum fruticum adhzre- re, cujus tubercula iterum tam frequentia erant, & undique difperfa, ut detegi non poffet, quodnam pri- marium effet, ex quo ortum duceret. Adcurate au» tem adtendens concluderet quis unum maximum, ac vetuftifimum cffc, ex quo hac plantula fuum duceret ortum. EVA Cauliculi ejus craffitiem habent fili navigii, parum ftriati, intenfe virides, non lenti, fed fragiles, & in- tricati decurrentes. Ad latera alios emittunt breves cauliculos, qui capitula fuftinent viridia fefe aperien- tia in flofculos tripetalos albos, ac vix dehifcentes. . Fru&us funt baccz vage, hic & illic folitarie pro- venientes , feffiles cauliculis infidentes, paulo majo- res baccis Myrtillorum , pallide virentes plerumque, tandem fumei funt coloris, rotundi, ac fuperius um- bilicati, Mature corticem gerunt externe tenuem , qui fpon- te dehifcit, ac nigricans exhibet granulum ,. paulo majus Pipere, interne medullam continens flavam, lentam, & infipidam. ; ? . ‘Cauliculi interne concavi funt, ac ramis fruticum .infident , per quos prorepunt.excrefcendo , pedem pifcis Polypi: referentes , qui breves quafi funt digiti , ex albicantibus verrucis compofiti , quibus fefe figunt iftis ramis, ac nutrimentum ex peregrino capiunt cor- pore eodem modo, quo id Hinc e "T ejus radices cenfenda funt, que per totum frutta = ; ù ut diicerni nequeat, quinami primaria fuerit radix CC qua primam traxit originem. © Preter iftos fru&us dicunt quidam , alium infüper rarum fru&um in-hac AT i reperiri plan- ui magnitudinem "habebit Pangii nucis , ac pas etn pinatos qui inventorem felicem reddit, ita fit captivos reduceret hoftes, quum in redam exeat, fed tam raro obcurrit, ut apud nos rifolium qua- drifolium. Alii fabulantur, aliquando fortuito cafu veram quogue detegi radicem , „qua fefe terre in- plana ` ^ = Hec faufta cenfetur detectori ad divitias conligen- das , fed puto addendas effe plumas Cycni nigri, ac fanguinem Gryphis. , Cufcbut, & Cufchuta, in officinis Cafeuta, & Tode Malai, € Molucci fuum Cu/Ju fecerui Ri quatuor fignificat. Primo quodvis inpervium virgultum. Secundolacu vepribus plenum. Tertio animal Kuffu, Belgice Koeskoes dictum, t in talibu cis, & villofis denfisque arboribus abitat. T nature difpofitione apertam im ven bet, ubi fztus ejus formantur, & Be S d ZC 200 $ — - PA ito, $ IL. las Quar- AMBOINSCH KRUYDBOEK. ocatur andere Daun Tali Tali. Op het Arabifch werd dierge- uit” ly t ge uod in talib us lo » 491 XCL HOOFDSTUK. De Cufjutha-P lant. Co waft fchier op dezelve manier , gelyk by ons in Eupora , te weten zonder wortelen , en bladeren, op andere ruigte, en Heefteren voortkomende > 20R- ‚der dat men baren oorfpronk bekennen kan. Want bet ts een verwerd gewas, met kale ftengels door malkande- ren, en om zig zelfs geflingert, en als een wolke op an- dere ruigten ru[lende, die bet zodanig bedekt » dat men ze niet, bekennen &an, Om nu verzekert te weezen, dat bet geen merkelyke oorfpronk heeft , zoo beb ik dikwils een Prys opgezet, in- dien my iemant deszelfs wortelen konde betoonen , en bet zelve geprobeert aan firuiken, die kleen , en vry ydel van fielen nog waren, Daar °t dan wakker op een zoeken ging, ’t quam tel- kens daar op uit, dat bet nieuwers in de aarde vaft was, en met de onderge/chreeven wratjes, of pootjes, alleene aan de takken van vreemde heefteren bing , welkers poot- jes dan weder zoo veele waren, bier en daar verfpreid, dat men niet raden konde , welke bet oorfpronkelyke was. Echter naauw op leitende, zoude men be/luiten , dat "er een van allen bet grootfte, en oud/te moefte zyn, daar dit gee: eerft zyn oorfpronk afgenomen heeft. «De fielen zyn in de dikte van zeilgaren , wat geftreept, boog-groen, niet taai, maar ligt om te breken, en ver- werd door malkander loopende, Ter zyden geven ze an= dere korte fleeltjes uit, en aan dezelven ziet men groene knoppen, die zig in kleene bloempjes openen van drie wite te blaadjes gemaakt, die effen van malkander luiken. De vruchten zyn rare befien, bier en daar enkeld voort- komende, zonder voetjes tegens baar fteeltjes zittende, wat grooter als Myribe-befien » de meeftentyd licbt-groen blyvende, ten laat/ten werden ze rookverwig , regt ronds boven met een naveltje. i De rype bebben van buiten een dunne fcbel, dewelke van zelfs openberftende vertoont een zavartachtige korrel, wat grooter dan Peper, binnen met een geelachtig merg, taai, en zonder [maak. De fielen zyn van binnen bol , en zitten op de takken der bee[Leren ‚die ze bekruipen met eenige uitwaffingen, de voeten van den vifch Polypus gelykende , namentlyk kor- te vingers, van witachtige wratten gemaakt, waar mee de zy baar aan de voornoemde takken vaft zeiten, en baar voordeel uit een vreemd. lirhanm trobbon op Ucacifdema- nier als hee Yıjcumdbet. Dierhalven moet men deze poat- jes « vour zyne wortels bouden, die over den gebeelen —ftruik zoo verre verfpreid zyn, dat mem niet'raden kan, welke deeerfte booft-wortel zy, daar by zyn eerfle begin van genomen beeft. Bebalven voornóemde vruchten zege gen zommigen, dat er nog een ander rare vrucht zom- tyds aan dit gewas gevonden werde, die zo prot zal zyn als een Pangy-noot , ook een weinig doornachtig ‚en den vinder gelukkig zal maken om gevangen te bekomen , als by op den vyand roven gaat, doch by is zoo raar te vinden „als by ons de vierbladige klaver: „Andere fabulee- ren, dat-men zomtyds by rave gevallen ook de eigently- ke wortel zoude vinden, waar mede bet in de aarde vaft zy. Deze bouden ze voor gelukkig aan den vinder, om ry&- dom te vergaderen, maar ik betrouw, dat men de vee- ren van zwarte Zwanen, en bloed van Griffioenen daar by mogt doc, : A Naam. RT Latyn Cuffutha Indica. In °t Maleyts -Danfidan, e» Rambut Putri, dat is Princeffe - baair , pla: Cufchut , en Cufchuta, in de Apo- theeken Calcuta, en Cufcuta. Daar van bebben de Ma- leyets y en Moluctonen bun Cuflu genaamt , bet geen vier- Voor pi al bet geen verwart is, derlei rab gie en ondoorgankelyk flruikebofch. Tentweede eenmeyr 1 Ten derden bet en ED Tof ben en bramen bezet. — befie Cufeus ; "op bet Maleyts Kuffu, op bet Duitfch Koes- """koes gemaamt, bet geen op diergelyke plaatzen, en in " Roca "en digte bomen zig ontboud. Het geen door een lyke febikking van de natudr een open beurs draagt in den buik, alwaar de jongen geformeert , en gevoed werden. = en 492 HERBARII AMBOINENSIS Liber IX. cap. XCI. Quarto gramen aciculatum , campos, & loca fterilia obfidens , ejusque acuminata femina nominant , pedicu. los filveftres , qui veftibus adherent. Quinto Belgiad- dunt gramen illud Caricofum, quod omnes patentes Colles, & Campos veftit, adeoque locatali gramine plena, Koeskoes apellant. Locus. In cunétis crefcit fruticum fpeciebus , & arbufculis plerumque in litore, & circa oftia flumi- num, prefertim vero amat Fruticem Crocodili , Ma- laice Daun Boaya, fique hunc adtingere nequeat, tum per Polypodium prorepit, cujus caules tubercu- lis fuis ambit, & conneGtit, uti iftius plante ramu- lum Cuffutha obdu&um delineavi. Nota eft hzc planta a Java usque per omnes Orientales infulas, Ufus. Apud Javanos, & Maleyenfes multum adhi- betür ad navigia ipforum externe oblinienda, & pice obturanda, quod Labbur vocant; Hunc in finem to- ta hzc fumitur planta, ig in a contunditur, & conteritur, donec puls fit vifcofa , cui admifcetur copia quzdam cribrate calcis, donec puls fit tenax. Qua tam majora quam minora obducuntur navigia , ut ab aqua marina arceantur. Hec autem puls tantum infervit defectu alius melioris materie, que ex Dammar Selan, feu Mipjac Djarak cum calce mixta Java praeparatur. Vifcofitas ex iftis cauliculis extracta cum rafura me- dulle Calappi mixta, & per noctem rori expofita con- ducit ad caput obliniendum fubfequenti die, quod poft binas horas iterum abluitur, & inftituitur, uc capillitium longum, ac denfum excrefcat, unde Ma- Jaienfe obtinuit homen: . Malabarenfes aliique inco- le primos ejus fumunt cauliculos , quos parum con- tundünt, & laéti ebutyrato infundunt , quod inde craffefcit, quodque propinant ad ardorem in febribus aliisque calidis morbis inminuendum, vel aliis in ca- fibus ad corpus refrigerandum. Ternatenfes volentes navigia fua oblinire , hanc coquunt plantam parum in aqua, cui cribratam ad- dunt calcem, corticem arboris funicularis; ac longos fru&us Lolaro, feu Mangi Mangi, quz omnia fimul contundunt, donec craffam conquirant pultem. In Banda ifti fucco admifcent tenuem calcem , folia, ac vifcofum corticem Caroe Baroe. In Hort. Malab. part. 7. Fig. 44. Cuffütha defcribi- tur füb nomine Acatsja Valli, Bracm. Medica Tali. Portugall, Ramos Dafevi. Belgice Meervlecht-wortel. ‚Hec eft Cufcuta Indica, rarius foliofa, flofculis fpicatis hexapetalis , fru&u coronato rotundo monofpermo , Ray tom. 3. p. 55. & Cufcuta Indica flofculis, albis ftellatis Mu/. Zeyl. p. 67. & Thef. Zeyl. p. 84. &-Cufcuta baccifera Bar- badenfium a maritimis P/ukn, Almag. p. 126. & Phyt. Tab. 372. Fig. 2. &c. kot Finis Libri Noni, & Tomi Quinti. Ten vierden een naaldig , of puntig gras , de velden, en onvruchtbare plaatzen beflaande, en deszelfs puntige za- den, bosluizen genaamt, dewelke aan de kleeren vaftban= gen. Ten vyfden doen de Hollanders nog dat Snygras daar by, bet geen al de opene beuvels , en velden bedekt, en noemen derbalve die plaatzen met zodanig gras bezet Koeskoes. Plaats. Het waft op allerlei beefteren , en laag geboom- te, gemeenelyk op flrand , en omtrent de monden van rivieren , inzonderheid bemind bet "t boompje Frutex Cro- dili, op t Maleyts Daun Boaya, en als bet dit niet krygen kan, zoo loopt bet over bet weggras , om wiens flelen bet zig met zyn pootjes vaft maakt, gelyk ik een takje var "t zelve gras met de CufJutba bebangen afgeteekend beb- = Het is bekend van Fava aan door alle Oofterfe Ei- anden. Gebruik. By de favanen, en Maleyers werd het veel gebruikt om bare vaartuigen van buiten te beftryken , en te pikken, "t welk zy Labbur noemen; Hier toe neemt men dit gebeel gewas , floot, en wryft bet in water, tot dat bet een flymerige pap werde , daar onder men een quantiteit fyn gefifte kalk mengt, tot dat bet een flyve pap werd, waar mede men dan zoo groote als kleene vaar- tuigen gejirykt, om voor bet Zee-water beuryd te zyn. Dech is deze pap maar een. noodbulpe , en aangenomen , by gun Co ei. e beter materie, die men van Dam- mar Selan, of van Minjac Djarak met kal. meng. Java maakt. ars, Se T En De flymerigbeid uit de voornoemde flelen getrokken, met rafpel van Calappus-pit gemengt , en een nagt inden dauw geftelt, diend om ’sanderen daags bet booft daar mede te fmeeren, "t welk men dan na een paar uuren wwe- der afwafl , om een digt, en lang baair te doen groejen , waar van bet den Maleytfchen naam beeft. De Mala» baren, en andere Inlanders nemen de eerfte ftelen , kneu- zenze wat, en doen zein Karnemelk, die daar van dik werd , dewelke zy dan drinken, om de bitte in koorzen, en andere beete ziekten te verminderen , of by andere voorvallen bet lichaam te verkoelen, De Ternataanen willende bare vaartuigen beftryken, koken dit gewas een weinig op in water , daar by doende gefifte kalk, fcborffe van Lond-boom, en de lange vrucb- ten van Lolaro, of Mangi Mangi, alles onder malkan- der flootende , dat bet dikwils een dikke pap werd. In Banda doen ze by den voorigen zap fyne kalk, bladeren, en de flymerige baft van Cajoe Baroe. In Hort. Malab. part. 7. Fig. 44. werd Cuffutba be- Jchreeven onder den naam van Acatsja Valli. . Brammi- nees Medica Tali. Portugees. Ramos Dafevi. In ’£ Neerduits Meervlecht-wortel. AANMERKING. Dit is de Indifche Cufcuta , zeer zeiden bladdragende, met zesbladige geaairde bloempjes, met eenronde , Faden de, een zadige vrucht van Ray tom. 3:2. 55. en Indifche Cufcuta, met witte gefternde bloempjes van het Muf. Zeyl. f. e - Thef. SI CH de S d EE Cufcuta der arbadenfers aan ftrand waffende van Plukn. Almas,p.12 en de Phyt. Tab. 172, Fig. 2. &c.. . MAP TIS Eynde van 't: Negende- Bock ‚en Vyfde Deel. e. 