VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De Pitten zyn vol van ecne flymagtige zelfftandigheid, gelyk die der eyeren. Naar den punt toe is een ander vogt, dat in deszelfs eigene vliezen beflooten is. Dit blaasje, ir dit opzigt gelyk aan den dooyer, heeft gemeenfchap, door eenige daar toe gefchikte vaten, met de gemelde flymige zelfftandigheid, die mén met het wit van °t ey vergelyken mag. Zie daar derhalven een ey volkomen gelyk aan dat _ van gevogelte. In een versch gelegd, fchoon volmaakt oed en bevrugt ey, befpeurt men niets, dat naar een kui- en zweemt, Zo ook verneemt men in den Amandel niets, dat naar een Amandelboom gelykt. Korten tyd daarna, be- gint het ey iets te vertoonen, *t welk allengskens grooter wordende, het eerfte beginzel van het kuiken maakt; zo “wordt ook de Amandel, beflooten in die zelfftandigheid, welke wy met de Dooyer van het ey vergeleken hebben „al- lengskens grooter en zigtbaarer, en de boom trekt zyn ‚voedzel uit die zelfftandigheid, gelyk het kuiken uit den dooyer, welke zelfftandigheid door de flymige ftof, even als de dooyer uit het wit wordt aangevuld. . Men zoude die overeenkomst verder vervolgen , en daar uit het uitbotten, en den groey der boomen aanwyzen kunnen, maar dan zou- den wy plaaten noodig hebben. In het vyfde boek onderzoekt onzen Schryver de eerfte be- reiding van het vrugtbaar fap. Of men in de planten eenige zekere kenmerken kan vinden, dat eenig gedeelte der aarde, o EN GROEY DER BOOMEN, 301 of mest in de Planten overga? of alle de Planten van ver-' fchillende foorten zig met gelyke fappen voeden, enz. — Het fap moct binnen in de Planten in beweeging zyn; zie daar de bron van eene menigte wetenswaardigge vraagen. ' Wat is de oorzaak, die het fap in beweeging brengt? loopt het zelve rond gelyk het bloed in °t lighaam van Menfíchen en Dieren? wat ’er van dit alles wezen moge, dit is zeker, dat de Planten en Gewasfen een foort van levendige Scheps zels zyn. Zy hebben voor eerst alle de tederheid, die de kindschheid eigen is. Zy haalen door de wortels even als door melkvaten de Chyl aan, die ze voeden moet.. Dat vogt moet in derzelver ingewanden verfcheide veranderin- gen en bereidingen ondergaan. Men heeft in de gewasfen een foort van gevoelige en ongevoelige doorwaasfeming waargenomen , welke invloed moet hebben op de bereiding van het voedend fap. Allengskens wordt de Plant volwas- fen, en alsdan met de leden der beide Sexen, °t zy in eene, Plant vereenigd, *t zy in verfchillende Planten verdeeld, voorzien zynde, brengt zy vrugtbaare zaden voort. Die zaden zyn wezenlyke eytjes, En .na dat hier uit een on- telbaar nageflagt is voortgefptooten, zo vervallen de Plan- ten in een afgaanden leeftyd, en‘ vergaan allengs, en wel de eene vroeger, de andere laater , fchoon van het zelfde foort, even gelyk men dit in de Menfchen en alle Dieren waarneemt, terwyl zy geduurende haaren groey en leven, nogmaals op de eige wyze, als deze aan verfcheide ziektens en ongemakken zyn blootgefteld. Het artykel dier ziek- tens, en de middelen om dezelve te geneezen, zoude ons nog verfcheide leerzaame byzonderheden voor den Liefheb- beren verfchaffen kunnen, dog wy vreezen, dat een onder. werp, °t welk dus onder de hand moeyelyker en ingewik- kelder worden zoude, en zekerlyk niet langer van eene al- gemeene fmaak en verkiezing blyven, veelen onzer Leze- ren verveelen mogt; en het is om die rede niet wel moge- lyk, onze berigten zo uitvoerig te maken, dat een Lief- bebber door middel derzelver dit treffelyk Werk ontbeeren kan. Wy zullen liever ter.opheldering van verfcheide Zaa- ken, welke ons hier voorkomen, en ten dienst van onge- octfenden voornaamelyk, hier eenige byzonderheden, van ge- lyken aart, uit een ander werkje, laaten volgen. WAAR- ne oogmerken op onderfcheide manieren , uitgevoerd, en goz WAARNEEMINGEN OVER DE WAARNEEMINGEN OVER DE VERSCHILLENDE KUNNE =e DER BLOEMEN. ' (Zie le Nouvell. Oeconom. & Litter. IV. 146.) E Heer Mylius van Berlyn heeft aan den Heer Wathon een verhaal gezonden wegens de bevrugting van eed wyfjes Palmboom van des Konings tuin, door middel det takken van een mannetjes Palmboom, die men van Leypfig hadt doen koomen; en de Engelfche Botanist heeft daar uit clegenheid genoomen , om de nieuwe leer, wegens de ver- chillende kunne der Planten , en de wyze van derzelver be- vrugting zo klaar als bondig aan den dag te leggen. Wy noemen het de nieuwe Jeer, om dat, fchoon de ouden, van eenige hedendaagfchen gevolgd, de konst-bevrugting van den Palm-boom befchreeven „en eene billyke onderfcheiding tusfchen het mannetje en her wyfje gemaakt hebben, dit foort van boomen egter, het eenigst is, waaromtrent zy zig met die benaamingen niet vergist, en dezelve verkeerdelyk toegepast hebben ; in andere gevallen hebben zy altóos naar de foortelyke grootte, naar de kragt, en dergelyke hoed nigheden der boomen gezien, en heeft zelfs een byzondet maakzel van het zaad, hen Zig in dezen doen vergisten. Een dieper en naauwkeuriger onderzoek der Planten heeft die verborgenheid der bevrugting van de Planten'voor Mil: bngton, Grew, Ray, Camerarius , Morland, en na hen, aan Vaillant, Geoffroi, en Linnaeus opgeklaárd. Zy hebbendoor. duizend Proefneemingen beweezen , dat de flofvezelen (*), en ftofknopjes , (t) anders genoemd de draadjes, en fpriet- jes, de mannelyke deelen zyn, en dat het ftampertje, (4) door Linneus verdeeld in hét vrugte, (S) ftyltjes > O) en het merk ($$$) de vrouwelyke Sexe onderfcheidt. Zonder het ftuifmeel der mannelyke bloemen vallen de vrouwelyke Pnvrugtbaar af, of fpruiten nooit meer uit. De overeenkomst tusfchen-het diertyke en groeyend ryk, (regnum animale , € regnum vegetabile ,)is derhalven ten vol- fen bewezen; men erkent in het één en ander dezelf- de fchikking; dezelfde hand der Natuur. Maar die 'fchik- king is, fchoon niet verfchillend, egter op verfcheiderhan- de manieren ingerigt. De wyze hand des Makers heeft zy- de (*) Stamina. (H) Apices. (4) Pifillum. (§) Embryo, (§§) SY- jus. ($$$) Stigma. VERSCHILLENDE KUNNE DER BLOEMEN. 30% de algemeene wetten, waarnaar hy de Natuur gevormd heeft , dan eens op deze dan weder op geene wyze gevolgd, zonder dezelve immer uit het oog te verliezen. Dus zyr ‘er in alle de ryken der Natuur ftandvastige regels en afwy- kingen „die nogthans met die regels in het zelfde &inde ult- loopen. Laat ons die, welke de Planten betreffen, korté- lyk doorloopen. , ` | On, I. Die boomen en Planten, welke op’ vérfchillende ftam- men de bloemen van ydere fexe voortbrengen , zyn niet met nigvuldig in getal. Men brengt tot dezen rang, den Palm, den Populier, den Ypen, den Jenever-boom,den Wilg „de Hop, den Mispelboom, den Hennip, de Spinagic, het Bin- gelkruid „en eenige andere Planten. Onder deze onderfcheidt zig de Vallisneria (*), door de byzonderfte fchikking. De mannelyke bloemen maaken zig van hunne fteeltjes los, al- toos onder water, en op deszelfs oppervlakte dryvende gaat Zy, zig aan de zyden der vrouwelyke bloemen openen ie onderfteund op fpierswyze gedraeide fteeltjes , zig op- ligten, om de wet der Natuur te volgen; en het fluifmee 5 dat haar bevrugten zdl, te ontvangen. IL De Eyk, de Ceder, de Cypres , en eenige andere boomen; en onder de planten, het mays, of de Turkfíche weyt, de brandnetels, de meloenen, enz. draager enkele bloemen van de eene en. andere fexe op den zelfden ftam 5 fchoon de bevrugting dier Planten voor mindere toevallert is blootgefteld , dan die der voorige, om dat elk derzelver haar zelve kan bevrugten zonder tusfchenkopst van andere; zo wordt die bevrugting egter door verfcheide ongunftige omftändigheden van het weder menigmalen grootelyks be- lemmerd, en in veelen wel eens geheel verhinderd, terwryl zy in'andere op eene gebrekkige wyze geichiedt. Dit ña- deel is het, datde geduurige regens, die men zomtyds in February kan hebben, aan de Noteboomen, die, welke in May vallen, aan de Kastanjeboomen, eh die van July aan de Turkfche weyt kunnen doen. De Hoveniers trouwen`of huwelyken dikwils de bloemen der komkommers en meloe- nen met elkander, om ‘er zig een goed gewas van te verze. ~ KS (*) Ik weet niet, dat deze- Plant een Nederduitfchen naam: heeft, Linneus brengt ze onder de Diæcia Diandria, en geeft'er deze befchryving van; mafc. Spatba bipartita, fpadix tellus floscu- lis. Corolle tripetala. femina. fpatba bifida uniflora. Calix tripartitus fupra germen feyli tres; capfula ynilocularis polyfberma: LINN’ 4 304 WAARNEEMINGEN OVER DË keren, gelyk Theophrastus reeds voor 2000. jaren geleerd heeft, dat men mer de Palmboomen doen moest. IKL, Maar de meeste planten hebben wezenlyk dubbele bloemen, en bevatten in denzelfden kelk de zaaden , kor- rels of eytjes die bevrugt moeten orden, en tevens het ftuifmeel , dat dezelve moet bevrugten. Het vermogen van voortteelen hangt in deze Planten nog van het behulp der menfchen, nog van wind of weder af. Dog ik fpoede my om tot eenige byzonderheden te koo: men, welke zullen kunnen dienen, om ons te overtuigen, dat wy de wonderen van °t Heel al niet binnen den naauwen kring van onze bevattingen bepaalen , of die gewrogten, waarvan wy de oorzaaken niet omtdekken kunnen „geenzints als onregelmaatig befchouwen moeten. Een klein getal boomen en planten met bloemen van bei: derleie kunne, laat ter zelfder tyd niet na, om dan eens mannelyke, dan eens vrouwelyke bloemen alleen te draas gen. Dit neemt men waar in den Moerbeyen-boom, de Ba: nilles,de Esfchen , het wit Nieskruid, het Melde, (Arriplex of Atriplexum) het glaskruid, (Parie arium, of Muralium ,) en eenige andere, de zonderlingfte plant van dit foort is het Empetrum, (*) welke zomtyds niet anders, dan mannelyké bloemen draagt, zomtyds mannelyke en vrouwelyke tevens, maar onderfcheiden, en zomtyds eindelyk de beide kunnen in dezelfde bloemen vereenigt. De Palm-boom, daar Labat, in het Hide deel zyner rey- zen van gewaagt, welke niet naliet dadels te dragen , fchoon dezelve niet bevrugt was, welke dadels egter als dan niet groeyen of voortteelen konden, moet zekerlyk een wyfjes boom geweest,zyn. Dit voorbeeld ondertusfchen van een boom, welke gewasfen draagt, die zonder door een manne- Iyken boom van °t zelfde foort bevrugt te zyn, niet uitbot- ten, voortteelen, of andere boomen voortbrengen kunnen, maar even als de hoender-eyers , die de treede van den haan ontbeeren , onvrugtbaar zyn, is geenzints het eenigfte van die natuur. Verfcheide waarneemingen, welke aan den Heer Miller zyn medegedeeld, hebben dit ftuk bevestigd: Ray hadt een dergelyken gezien, welke door F. Baubinus be- z E a a k fchree- (*) Ik weet weder niet, dat-.deze plant een Nederduitfchen naam hebbe. Hermapbrod. Calix tripartitus. Cor. 3 petala, Stam. 3. longisfima fligmata 9. bacca 9 fperma. Mafe. Cal. 3 partitus, Cor. $ petalâ. Stamina g. longisfima. Femina. Cal, 3. partitus Cor. 3, petala Stigmata 9. bacca 9fpermas eN VERSCHILLENDE KUNNE DER BLOEMEN. 305 fchreeven is: Pungius verlangde, dat het geen hy op zom- mige gezien hadt, welke in hunne jeugd met bloemen zon- der vrugten belaaden, naderhand vrugten zonder bloemen droegen, door nadere waarneemingen mogt bevestigd wor- den. . Zyn wensch is vervuld ; de Heer Mier heeft dikwils moerbeyen-boomen gezien, welke eeniglyk mannetjes wa- ren in hunne jeugd, vervolgens vrouwelyke bloesfem gaven, en oud wordende nooit anders droegen. De Ridder Kath- e| Keizerlyke Agent te Venetiën heeft dezelfde byzonder- feid aan een Mastixboom waargenoomen, en de Proefnee- mingen van den Heer pu Hamer, welke wy in ons voorig berigt hebben bygebragt, ftelt deze zaak buiten állen mg- gelyken twyffel. ' wee ann en -- VERSCHEIDEN WAARNEMINGEN VAN (*) BLAAS-BREUKEN. YTY hebben, in een voorgaand ftukje van onze Letter- 'V oefeningen (+), een korte Verhandeling gegeven overde Blaas-breuken. Om te toonen, dat dit foort van Breuken „fchoon niet zo dikwils voorkomende als Darm- of Netbreuken, echter niet zo ongemeen of zeldzaam,is, als men in ’t gemeen denkt, zullen wy onze Lezers, tegen- woordig, een aanmerklyk getal Waarnemingen van deze Breuken voorhouden; waar uit, te gelyk, een klaarder be- grip van deze Breuken zal konnen opgemaaktworden. Zon- der van eenigen , welken van vroeger Schryvers, nu en dan, gemeld zyn, te gewagen, zullen wy het gefchrift van denzelfden Heer vERDIER , welk wy ons tot geleide, in de gemelde Verhandeling hebben voorgefteld , ook nu-we- derom volgen. Men heeft dit foort van Breuken op drieerleie wyze lees ren kennen. 1. Door het openen en befchouwen van doos de lichaamen; 2. Door verkeerde behandeling van. Prakti+ Zyns, welke een Blaasbreuk voor een Ettergezwel aanzien- de,dezelve onvoorzigtiglyk geopend hebben ‚wanneer men Pis in plaats van Etter zag uitlopen; 3. En eindelyk door een naauwkeurige opmerking van de omftandigheden, wel- ken zich by dit gebrek voordoen, met betrekking tot de werkingen van de Blaaze, vergeleken met de klagteu der Lyders aangaande hun gebrek. De Waarnemingen zelven zullen dit klaarblyklyk aantoonen, OO I. Waar- (*) Hernia Vefice.. i) Zie boven bladz, 221-225, ` 306 … VERSCHEIDEN WAARNEEMINGEN _ L Waarneming. In het jaar 1742. opende de Heer cutge be, Leerling van den Heer FouserT, Heelmeester van het Hospitaal de la Charité, het lyk van een man van 75 jaaren, ín het hospitaal, na dat hy veelmaalen opftopping van Wa- ter hadt geleden, gefturven; en zag in de {linker Liesch een gezwel, °t welk zich tot in den Balzak uitttrekte. Het was niet zeer verheven, en door het gevoel werdt hy niets gewaar dan eenige zagte en dikke vliezen. De Heer cu- RADE Zag het aan, voor een zak van een oude Breuk, waar in eenig gedeelte van het Net was overgebleven. Hy open- de het gezwel miet gelyke omzichtigheid, als hy in een le- vend mensch zou gedaan hebben. De bekleedzelen door- gefnéden zynde, ontdekte hy een vliezige zak, welke zich van den Ring drie vingerbreedte nederwaards uitftrekte. Deze zak geopend zynde , werdt ’er niëts in befloten gevon- den. Alleen bleek dat deszelfs holte, door een naauwe ope- ning, gemeenfchap hadt met de holte van den Buik. By na- der onderzoek, voorhaamlyk, door infpuiting van water door den Pisweg in de Blaaze, met behulp van een holle Bladspeilder, bleek ontwyfelbadr, dat de Blaas hier een Breuk gemaakt hadt. De Blaás was zeer groot, het uitge- zakte en ingebleven deel te famengenomen „bevatteden drie halve Pinten water, Parysfche maat. Het uitgezakte deel was aan den Balzak vastgegroeid. …. ‚U. Waarneming. In °t jaar 1716 verzogt de Heer VERDIER éen van zyne vrienden, die iri °t Hospitaal werkte , het ọn- derfte gedeelte van de Spieren van den Buik, en vervolgens de uitwendige deelen der voortteelinge, van een manlyk Hichaam af te fcheiden. Gemelde Heer de Balzak openende, was verwonderd een gedeelte van de Blaaze in dezelve te vinden ; welke zich klaar deedt kennen, zo doòr haare Vleesfchige vezelen , als door het Watervat of de Blaas- band (*). En het uitgezakte gedeelte van de Blaaze was door een celagtig weeffel met de naastliggende deelen vastge roeid. ` H. Waarneming. 1731. Werdt een bekwaam Heelmėes- ter van Parys geroepen om de Operatie te doen op een ge: wurgde Breuk; doch hy vondt den Lyder reeds geftúrven. Zyne nieuwsgierigheid dreef hem, om de Breuk te onder- Zoeken. Hy bevondt, dat niet alleen een gedeelte van het, gedamte, maar ook van de Blaaze in het Scrotum waren ge- zakt, en dat het laatstgemelde in zich befloot vier Steenen, ter grootte vaneen kleine Hazelnoot. Een vyfde Steen werdt’ (*) Urachus. . VAN BLAAS-BREUKEN, ` 307. werdt nog gevonden in het gedeelte van de Blaaze, welk in het Bekken was gebleven. Misvattingen aangaande deze Breuken hebben mede ge- holpen tot ontdekking van dezelven. I, Waarneming. De Heer cuyon verhaalt, dat een Boer, na verfcheidene maalen bezwaarlyk te hebben konnen wate- ren, een volkome opftopping kreeg, waar door de Bilnaad , de Balzak en de regter Liesch opzwollen ; hier by kwam een heftige pyn omtrent de Bilnaad, en den Aars. De zwelling in de Liesch geftadig toenemende, werdt door een Veld- Chirurgyn aangezien voor een EÉttergezwel ;’t welk hy , wyl hy er {chommeling in voelde, opende. Maar hy ftond ver- baasd, wanneer hy ’er Pis, in plaats van Etter, zag uitko« men. Na den zak te hebben laten ledig lopen, floot hy de opening met een dikke fteekwiek. De Lyder vondt zig niet alleen niet verligt, maar na deze bewerking erger dan hy te voren was geweest. Hierop werdt de Heer GUYON gehaald, die het geval erkende voor een Blaas-breuk, de is,„door een Katheter in de Blaas te brengen en tehouden, zyn gewoonen weg wederom deedt verkrygen, en de ges maakte opening ter genezing br agt. IL. Waarneming. Een ander Heelmeester (wiens nam ` verzwegen wordt) niet kundigèr dan de voorgemelde Veld- Chirurgyn, een gezwel in de Liesch van iemant onderzoe- kende, oordeelde het een verharde Venus-buil te zyn. Hy lei op het zelve verzagtende Pappen en Pleisters; en zyn oogmerk hier mede niet bereikende, een Byt-middel ; waar na hy de korst doorfneedt. Maar hy was zeer verwonderd , dat hy een fteen vondt in den zak welken hy geopend hadt, De geftadige uitvloeying van Pis door de wonde liet geen twyffel over aangaande de hoedanigheid van het gebrek. Wy zullen nu eenige Waarnemingen laten volgen, waar in het Gebrek , door deszelfs omftandigheden, als zo veel eigeriaartige kentekenen, is ontdekt, en naar vereisch bę- harfdeld geworden, I. Waarneming. Wyle de Heer vrrir, de Vader, werdt geraadpleegd door een man van 47 jaaren, die hem klaagde, dat de regter.zyde van zyn Balzak, op de minfte aandrang , welke hy deedt om te watêren, opzwol; en de zwelling toenam naar mate hy fterker aandrang maakte om te wate- ren, terwyl de Pis zich niet dan drupsgewyze ontlästte. De Lyder voegde ’er by, dat hy eens den Balzak drukkende en met de handen opligtende, de Pis met verwondering, met een ftraal hadt zien uitlopen, en den Balzak -ontżwellen. - HI DEEL. MENGELW. NO. 8. a Maar 308 VERSCHEIDEN WAARNEEMINGEN „Maar dat hy naderhand bevindende „als zyn Water wat lang in de Blaaze was opgehouden, °t welk meest by nagt plaats hadt , dat hem het gemelde behulpzel geen genoegzaame verligting aanbragt, en hy met eenige pyn waterde, vet fcheiden geftalten van ’t lichaam beproefde, en bevondt, dat het liggen op den rug, en opligten van het onderfte der Lendenen hem gemaklyk, en dikwils zeer veel, deeden. wa: teren, zonder genoodzaakt te wezen den Balzak te druk- ken. Ook betuigde hy verfcheide kleine en ronde ‘fteenen gevoeld te hebben in het gezwel van den Balzak, welken, zonder moeite, in: de Blaaze wederom te rug gingen, en eindelyk door den Pisweg naar buiten kwamen. Op dit berigt oordeelde de Heer PETIT, dat het gezwel van den Balzak een Blaas-breuk ware. De vermindering van. het ge- zwel na ontlasting van Pis „ door de drukking geholpen, en de opligting van het onderfte. der Lendenem, waar door de Pis gelegenheid gegeven werdt om in de Blaaze te konnen te rug keeren, zonder dat het als dan nodig was den Bal- Zak te drukken, laten zich du$ gemaklyk verklaaren. II. Waarneming. Zeker perfoon nam den raad in van den Heer MERY, aangaande een Breuk, welke geoordeeld was een Darmbreuk te wezen. Deze tot aan den Ring te rug ebragt zynde, kon hier niet gehouden worden, door een aalen Band, maar zakte allengs wederom in den Balzak: De kundige Heelmeester eene fchommeling in' het gezwel gevoeld hebbende, verzekerde den Lyder, dat zyn Breuk gemaakt wierdt door de Blaaze „en niet door het'‘gedarm- te. Hy riedt hem den Breukband af te laten, op dat het gedeelte van de. Blaaze, welk in den Balzak was neergezon- ken, de vryheid mogt-hebben van zich te ontlasten in het gedeelte welk binnen het Bekken was gebleven: _ | De gemaklykheid, waar mede de Lyder waterde „zo dik- wils hy den Balzak drukte, na dat hy den Breukband hadt afgelaten, liet geene twyffel over aangaande de natuur van het gebrek ; waar by nog kwam, dat de Pis niet naliet drups- wyze-te zieperen in het gedeelte vande Blaaze , welk in het Scrotum gezakt was, fchoon de Breukband op zyne plaatíe wierdt gehouden. TIL Waarneming. De Heer MAURAIN fpreekt van eene Blaas-breuk , hem voorgekomen in het jaar 1736. De Ly- der, een man van tagtig jaaren , voor twaälf jaaren een vat gedaan hebbende van zyn paard, voelde op dat oogenblik, een foort van gekraak in den Buik, verzeld van een heftige pyn, en ig de (linker Liesch kwameen gezwel „’t welk voor , VAN BLAAS-BREUKEN. ___309 een Darm-breuk werdt aangezien. De herftelling gedaan zynde „ verzorgde men hem met een gewoonen Breukband. Maar de Lader zich hier by ongemaklyk bevindende, ver- waarloosde deszelfs gebruik, waar door de Breuk wederom te voorfchyn kwam. Dewy? hy eenige moeilypkheid hadt in het wateren, welke verdween dis de Breuk wederom was ingebragt , oordeelde men dat dezelve ook gemaakt wierdt .Ț door een gedeelte van de.Blaaze, welk door den Ring was gezakt. ‘De Lyder, eenige jaaren hier na, met eenige moci- te in een rytuig klimmende, werdt wederom een gekraak gewaar doch veel fterker, dan het gene hy by zynen eer- ften val gevoeld hadt; met veel pyn en zwaarte op de Liesch. En fchoon hy zynen Band aanhadt ‚de Breuk kwam weerom. : Hy:kreeg-Koorts, Walging, Hik, en moeilyk- heid om te'watèren. Men poogde de Breuk weer in te brengen, doch te vergeefs; en de toevallen verzwaarden dermaten , dat men tot de Operatie befloot.” Men bevondt toen dat niet het gedarmte alleen, maar ook een gedeelte. van de Blaaze in de Breuk was vervat, gelyk men te voren gedagt hadt. Het koud vuur in °t gedarmte, en de vast- groeijing van de Blaaze aan de naastgelegen deelen, waren oorzaak dat men geen van beiden kon binnen brengen. De Lyder ftierf °s anderen daags na de Operatie. Het lichaam geopend zynde' bevondt men den Blaasband van de Blaaze gebroken; welke verbreking waarfchynlyk begonnen was by den eerften val van den Lyder, en geheel’ gefcheiden , wanneer hy eènige moeielyke poging deedt, om in een ry- tuig te klimmen. Op beide deze tyden was hy eenig ge- kraak gewaar geworden, OO | IV. Waarneming. In het jaar 1749 zag de Heer sur de Fong eeen geestelijken van omtrent 76 jaaren „dieeen Breuk, al federt vyf jaarên, hadt gedragen. De Breuk maakte in de flinker zyde van den Balzak een groote zwelling; doch zonder eenig kwaad toeval. De Heer sur ziende dat de. Breukband, welke hem was aangedaan, de Breuk niet vol- komelyk inhieldt', bezorgde hem een anderen. Eenigen tyd hier nà werdt de Lyder, wegens eene opftopping van Water, genoodzaakt het bed te houden. Hy verbeeldde zich den Band nu wel te mogen aflaten, Doch opeen tyd, door aandrang om te wateren zich fchielyk opligtende voel- de hy, op het oogenblik, een zeer heftige pyn'op de plaats der Ringen „en de Breuk werdt zeer groot, waar by neiging tot Braking en Hik kwamen. De Heer súr by den, Lyder antboden, poogde de Breuk te herftellen , maar vrugteloos. Aaa O De \ ȚS 310 VERSCHEIDEN WAARNEEMINGEN De Lyder in vierentwintig uuren geen Water geloosd heba bende, bragt de Heelmeester een Katheter in de Blaaze, waar door twee pinten Waters afliepen, en de zwelling merklyk verminderde. Deze omftandigheid, welke zou hebben doen denken, dat de Darmbreuk van een Blaasbreuk verzeld ware, liet echter eenige twyffeling over, om dat de toevallen bleven duuren, Doch dezen door een tweede ontlasting van Water , welke de Heer sur bevorderde, door den Balzak op te ligten en te drukken, bedaard zynde, ver. zekerden hem dat de Blaas een gedeelte maakte van het gee zwel. Aanmerklyk was het, dat de Walging en Hik weder kwamen „als ’er een groote mate Pis in de Breuk wierdt op- gehouden. Gemelde Heelmeester riedt den Lyder „ het Water te doen aflopen door behulp van drukking, zo dra hy merkte dat de zwelling begon grooter te worden, en een anderen dan een Schortband te dragen, vermids de -Breuk niet ingebragt kon worden. En de Lyder dit in acht nemende leefde vervolgens in goede gezondheid. V. Waarneming. In Tanuary 1750 kreeg de Heer pe LA PORTE onder het oog een knegt, byna 70 jaaren oud, die eene opftopping van Water hadt, gelyk hy te voren, meer- maalen hadt gehad. De gemelde Heelmeester vondt op den onderbuik niet zulk eene opryzing van de Blaaze, als ge- meenlyk by een groote opvulling van dit deel gezien wordt, Maar in de beide Liefchen was een zagte zwelling, als een groot hennen ey. Te vergeefs poogde hy deze gezwellen naar binnen te brengen 5 hy werkte ‘er niets door uit, dan dat eenige druppen Pis door den gewoonen weg uitliepen. Dit deedt hem oordeelen dat de gezwelten konden gemaekt zyn doar de Blaaze, welkers zydelyke deelen gerekt zynde, door de Ringen waren uitgedrongen, Het inbrengen van een Katheter in de Blaaze, en het bevorderen van de Wa- terlozing door eenige drukking op de Breuken te maken, bevestigden dit gevoelen. De Lyder werdt den Heer DE LA PORTE onttrokken, en naar het hofpitaal de Ja Charité ge~ bragt, alwaar hy na eenige dagen overleedt. . Waarneming. De Heer LevRrET bragt den Heer VER- PIER, eenige jaaren geleden, by eene Vrouw van veertig jaaren , aan een Buik-Waterzugt kwynende. Aan het bo- venfte van de Dye, van voren ‚zag men een gezwel „’t welk minder of meer groot was, naar dat de Eyderes in langen ‚ tyd al of niet gewaterd hadt. Deze omftandigheid gaf ge- legenheid om te denken „dat het gezwel veroorzaakt wierdt door een gedeelte van de Blaaze, °t welk door de Dye-boog . was VAN BLAAS-BREUKEN, ` 311 was uitgeflipt. En men werdt hier in bevestigd door de fchuinte van den Pisweg, welke men ontdekte, by het in- brengen van een holle pyp» deze weg keerde zich eenigzins naar de regter zyde , zynde door de Blaaze, welke zich aan deez’ zyde bevondt, derwaards henen getrokken, - VIL. Waarneming, Een jonge Juffrouw klaagde den Heer SIMON en LEVRET, in ’t jaar 1751, dat zy zedert haar laat- fte zwangerheid was geplaagd geweest van geftadige perfin- gen om te Wateren, zo dat zy haar Water bezwaarlyk kon ophouden, en aau elke zyde in de Liesch een gezwel hadt, welk op de minfte drukking verdween, en niet grooter was dan een Duiv-ey. Men oordeelde dat deze gezwellen twee Blaas-breuken waren , en het eenigfte middel, om de Lyderes te verligten, zou zyn het aandoen van een Breuk- band, om dezelven, ingebragt zynde, tegen te houden. Dit werkftellig gemaakt zynde , vondt zich deze Juffrouw verligt , en door den band te blyven dragen was zy van haar ongemak bevryd. HI. Waarneming, Wy zullen hier nog twee gevallen by- voegen van Blaas-breuken in Vrouwen, ter zyden de Schee. de uitgezakt, en dan oordeelen aan ons voorftel genoeg ge- daan te hebben. Een arme Vrouw vyf maanden zwanger zynde, vroeg den Heer MERY om raad, over moeilykheid in °t wateren , en pyn onder het zelve. Hy ontdekte tuse fchen de Vrouwlykheid en den Aars, een weinig op zyde, ` een gezwel, grooter dan een Hen-Ey. Dewey! zich eenige druppen Pis door den Pisweg ontlieten ‚ap een zagte druk- king van het gezwel, oordeelde gemelde Heer, dat het ge- maakt wierdt door een gedeelte van de Blaaze ; welke door drukking van de Baarmoeder belet werdt zich te konnen ont- lasten , niet tegenftaande alle poging welke deze Vrouw hier toe aanwendde. Hy twyfelde niet dat het een Blaas- breuk ware, om dat het gezwel, als men ‘er op drukte, ten eenenmaale verdween , en al de Pis welke ‘er in vervat was , door de gewoone weg uitliep. . Waarneming. De Heer curape de Vader verhaalt , dat hy geroepen zynde over eene Juffrouw van drie-en-twins tig jaaren , en zes maanden zwanger, by de zelve bevondt een gezwel aan de Bilnaad, een weinig ter zyde, °t welk toenam in grootte als de Lyderes op de been was; en zy hadt in lang niet konnen wateren. Dit gezwel, zegt de emelde Heelmeester, {cheen alleen gedekt te zyn door de uid , welke haar natuurlyke kleur hadt behouden. Het was zagt, zonder pyn,en OP de aanraking voelde men fchom- `. 483 . ' me- 312 VERSCHEIDEN WAARN. VAN BLAASBR. seling in het zelve, het verdween op de minfte drukking, en het kwam weerom „ zo dra mën afliet vaa drukken. Als het zagtelyk gedrukt werdt, voelde de Lyderes alleen ee- nigen drang om te wateren ; maar fterker gedrukt worden- de, liepen eenige druppen Pis, door den gewoonen weg naar buiten. ‘Deze omftandigheden deden den Heer CURA- DE befluiten , dat dit gezwel gemaakt wierdt door een ge: deelte van de Blaaze, welke, door de Baarmoeder gedrukt, neergezakt was tusífchen de Schedeen den Reègten darm. Deze Breuk verdween na de Verlosfirig , en openbaarde zich niet wederom dan op het einde van ‘een tweede zwanger- heid. De Chirurgyn het gedeelte van de Blaaze, welk het gezwel maakte, door drukking op het zelve, ontledigd hebbende > fteunde hy het door druk doeken eneerfbekwaa- men band. s, i : ZONDERLINGE GENEEZING VAN EEN STEEN IN DE o . NIER. (*). E volgende Brief is ons zo aanmerklyk voorgekoomen, dat wy denzelven onze Vaderlandfíche Leezers wel hebben willen mededeelen. Het Middel tegen den Steen, hier in voorgefteld, is van een gemaklyke bereiding , er eel minder onfmaaklyk, dan het welk op den naam van afir. Stephens is aangepreezen. Of de uitflag van het ge- _ bruik van dit Middel altyd zo gelukkig zal zyn als in den Schryver van deezen Brief, zal door meerdere Proeven al- jeen beflist moeten worden: één-enkele ondervinding is te weinig om ‘er ftaat op te maaken. Zie hier den voornaamen $nhoud van den Brief. t ‘ Het is, geloove ik, ra of 14 jaaren, wanneer. ik eerst eenige pyn, ongemaklykheid en: zwaarte , in myn {linker Nier, gevoelde, welke geftadig vermeerderde, en my met veel verdriet deedt leeven. Dewyl my bekend was, dat de Middelen van Juffrouw Stephens, in eenige zodanige ge- wallen, met nut waren genomen, gebruikte ik dezelven ee- nige jaaren, en bevondt my veel verligt en beter, zo lang ik ze gebruikte; maar als ik het gebruik eenigen tyd naliet, verviel ik altyd wederom in dezelfde ongemaklykheden. Ik liet dan dezelven geheel achter, en beproefde verfcheiden andere dingen, welken my aangeraaden werden , en vondt doorgaans met het begin van eenig nieuw Middel; verlig- , © t engi (*) Gentiem, Magaz. Jun, 4761..pag. 261. e ~ P . . 4 GENEZING VAN EEN STEEN IN DE NIER. 813 ting; maar zo ras liet ik het niet eenigen tyd achter, of myn voorgaande kwellingen kwamen weerom. Het is nu meer dan een jaar , dat ik van alle deze Middelen heb afge- zien, en toevlugt genomen tot Limoenfap en water, met een weinig fuiker voor myn gewoone drank. Ik heb dit } met eenige tusfchenpoozingen , omtrent een jaar aangehou- den, gebruikende twee of drie, en fomtyds in heet weder, vier Limoenen op een dag; en bevinde my van tyd te tyd gemaklyker, zo dat ik in verfcheiden maanden naauwlyks eenig ongemak in myn Nier gevoeld hebbe. Omtrent zes weeken geleden had ik een fterken aandrang om te wate- ren, en ik loosde een foort van Geley, ’t welk my, by on- derzoek, toefcheen te wezen het lym, welk waaríchynlyk „ de vaste deelen van een fteen famenhegt. Het is, meene ik, het algemeen gevoelen van onze Ge- neesheeren , dat een fteen in °s meníchen lichaam befta uit aardagtige deelen, met een kleine maate vast zout en lucht; welken te famen verbonden worden door een {lym of lymag-» tige ftoffe; en dat de middelen uit Loogzouten beftaande , gelyk de zeep en kalk , deze lym doen fmelten, waar door de aardagtige deelen van de overigen afgefcheiden worden ; en ongevoelig weg raaken : maar dat zuure middelen deaard- agtige enz. deelen van den teen ontbinden, doch het lym, onaangeroerd laaten. Dr. LoBB toont ons, in zyne Verhan- deling over de Middelen welken den fteen doen fmelten „ door Proeven, dat Limoenfap een fteen kan zagt maaken , en zelfs doen fmelten. , Ik danke God, dat ik nu gemaklyk en volkomen wel ben x en ben zeer verheugd, dat ik verlost ben van’ een Steen „ welke my, veele jaaren lang, zo veel ongemaks heeft aan- gedaan; en welke, indien ik mag oordeelen uit de grootte van den brok flym, welke ik geloosd hebbe, geloove-zo groot zal geweest zyn als een dikke Spaaníche Noot. , Het Middel welk ik gebruikte , was my aangenaam en fmaaklyk, vooral in de Zomer. Ik drukte gemeenlyk een groote Limoen uit in wat meer dan een half pint zoet Wa- ter „en maakte het zoet naar mynen fmaak zen als‘ik wat zwak was, of het my wat koud in de Maag viel, deedt ik ‘er een weinig wyn by. Het heeft my nooit krimping in °t gedarm- te gemaakt, ’t welk de Limoenen by fommigen wel bevon- den worden te doen, voor hoedanigen dit Middel niet dienftig is, De oe , … Dr. Loss geeft by gelegenheid van deeze bekendmaa~ king, de volgende aanmerkingen (*). In het jaar 1738 zog (*) Genti, Magaz, August, pag. 354 |. 314 GENEEZING VAN EEN STEEN IN DE NIER, zogt ik, door het neemen van veele Proeven „te ontdekkert of het gene wy tot fpyzen gebruiken, eenig vermogen heeft om den Steen te doen fmelten ; en bevond dat veelen zalk eene hoedanigheid hadden zen dat deeze voornaamlyk krach. tig is in het fap van Limoenen. Dit fap doet ftukken van armer, Albaster enz. op een verwonderlyke wyze fmel. ten, waar van elk de Proeve gemaklyk kan neemen. Men legt een ftuk Marmer of Albast in een glas, en giet ‘er fap van Limoenen op, tot dat het ‘er een duim of meer bo- ven fta; en men zal een groote menigte Luchtbellen naar boven zien koomen , °t welk veele uuren zal voortgaan, en de ftukken fteen zullen verdeeld worden in een wit fyn poeder. De uitwerking van deeze Proeven, zegt de Doftor , ver- heugde my; dit fap, dagt ik nu, zal een krachtig middel zyn tegen den Steén. Eenige kleine menfchen-Steentjes eri brokken van grooteren verkreegen hebbende, handelde ik ‘er mede als in de voorgaande Proeven , maar vondt my niet weinig bedrogen , want ik zag geene Luchtbellen uit de Steentjes opkoomen. Ik lietze veele dagen in het fap van Limoenen ftaan „en bezag ze daaglyks, maar zonder ee- nige verandering in de gedaante van de Steenen of het Limoenfap te konnen bemerken. Maar, als ik ’er het Li- moenfap had afgegooten, en de Steentjes met myne vin- gers aanraakte , lieten.zy zich als een zagte lil voelen; et welk bewyst dat de vereeniging van de famenftellen- de deelen ontbonden ware, en te gelyk, dat de Lucht niet één van de famenftellende deelen zy der fteenen, welken in het menfíchelyk lichaam gemaakt worden , ge- łyk van Marmer, Albast enz. welker tusfchenruimten on- gemeen veel Luchts in houden (*). Deeze ontdekking van eene eigenfchap in het Limoenfap om den Steen te doen Ímelten , deedt myne blydfchap in my herleeven. In het beloop van myne Proeven heb ik bevonden, zegt ‘de Heer LosB, dat goede ontbindende Middelen nfet aller- hande foort van merfchen-Steenen doen fmelten 3; hierom moeten de Lyders die Steen hebben, gebruik maaken van verfcheidenerhande ontbindmiddelen „zo in fpyze en drank, als de overige levenswyze; en hy meent voor zich zelve veel nut gehad te hebben van koffie te drinken. (*) De Heer naLes heeft uit een Menfchen-Steen, 4 van een cubieck duim groot, door distilleering, 516 cubick duimen veer- krachtige Lucht doen voortkoomen. Veget. Stat. pag. 194. 4 | ‘ MENG ELWERK, TOT FRAAYE LETTEREN, KONSTEN EN WETENSCHAPPEN, ' BETREKKELYK. NATUURLYKE GODSDIENST EN ZEDEKUNDE. Vervolg van bladzyde 283. . , j ʻ j ' æ. “ran meteen tente aS BEDAGTZAAMHEID EN OPME RKI G. HE is reeds van overlang een voornaam gêfchilftuk ge» weest onder de Zedekundige Schryvers, op welke Deugden wy ons voor al behooren toe te leggen, of welke zedelyke gefchiktheden ons allereerst cige te maaken ? Veelen zyn van gedagte geweest, dat, naardien onze ver- pligtingen aan de Godheid zekerlyk de allereerfte en groot- fte zyn, en boven alle andere verpligtingen van wat natuur geoordeeld moeten worden, zọ ook de gevoelens van Eer. bied, Erkentenis, en Godsvrugt jegens den goedertiernen Vader van het Menfchdom , allereerst ftand behooren te grypen in onze harcen, en alle andere Deugden en deugd- Zaame neigingen voorte gaan. Anderen hebben geoordeeld, dat wy met het aankweeken der gezellige Hartstogten en Deugden beginnen moesten , om dat wy, in onze dagelyk- iche verkeering en handelingen, een onmiddelyker betrek- king tot onze Medemenfchen hebben 5-Terwyl anderen ein- delyk op zommige byzondere Pligten zyn gevallen, en de- zelve derwyze voor alle de overigen aangedrongen hebben „ dat ’er naauwelyks ééne Deugd of Pligt in de geheele Zede- kunde is aan te wyzen , welke niet, door dezen of geenen, als het beginzel van alle anderen , en de bron om zo te fpreeken , van een heiligen en Godsdienftigen Levenswandel is opgegeeven , daar allerleie volmaaktheden en loffelyke hoedanigheden, als van zelve , uit voortvloeijen, en daar wy óns gevolgelyk boven al op bevlytigen moeten. Maar dit geheele ftuk koomt my eerder een aartige en nieuwsgierige vraag „ dan een: onderwerp van veel belang voors Want alle de deugden en deugdzaame neigingen „ alle de voorfchriften en Pligten van den Godsdienst zyn onderling zo naauw verbonden en aan elkanderen verknogt , dat het niét wel mogelyk zy te bevatten, hoe wy ons, met UI. DEEL, MENGELW. NO. 9. Bb -allen 316 NATUURLYKE GODSDIËNST allen erùst en getrouwheid , op ééne of eenige derzelver uitleggen zouden, zonder een deugdzaam voorneemen in het algemeen, en gevolgelyk , zonder eene hartelyke zugt, om ook alle andere bekende wetten van het Opperwezen te betragten „of „met andere woorden „ons zelven eener naauw- gezette deugdsbetragting te bevlytigen. Ja gewisfelyk ! Met een opregt gemoed, gedeeltelyk deugdzaam zyhde,zullen wy het geheel poogen te worden; en eene waare Godsvragt zal ons aanzetten om altoos en in alles godvrugtig te leeven: Want byaldien wy het Op- perwezen , waarly lief hebben , welk het allervolmaaktst voorbeeld van alle bedenkelyke volmaaktheden is , hoe is het ons dan moogelyk , om die volmaaktheden zonder ver- wondering en eerbied te befchouwen , en derhalven eene edele volgzugt in onzen boezem aan te kweeken, om ons zelve zo veel moogelyk daar aan gelyk te maaken, en ons te vercieren met die hoedanigheden, die het zo beminlyk in onze oogen maaken? Hoe kunnen wy onzen aandagt, miet eenigen troost en genoegen , op zulk een zuiver en heilig Wezen vestigen , ten zy onze eige harten zuiver, welmeenend en deugdzaam zyn? ten zy wy ons ondflagen . vinden van die woeste en ongeregelde driften, welke ons ongefchikt maaken , voor zyne genaderyke tegenwoordig: heid en gunst ? En hoe zoude wyders eene waare Gods- vrugt niet vergezeld gaan van eene hartelyke zagt voor het heil en voordeel onzer Medemenfchen ? Het befluit , dat . een der heilige Schryvers ten dezen opzigte maakt, is vol- komen wettig: „ Indien wy onzen Broeder niet lief heb- » ben , wien wy gezien hebben, hoe zullen wy God lief » hebben, wien wy niet gezien hebben ”. En op dezelfde wyze eindelyk , als dit eene waare en ongeveinsde liefde jegens onze Medemenfchen voortbrengt , zo moet ’er ook eene algemeene zuiverheid des harten, eepe algemeene maatiging van alle onze driften uit geboren, èn wy byzon- derlyk hier door geleid. worden , om die hartstogten wel te breidelen, welke ons „door den Alwyzen Maaker, tet bevordering van ons eige vermaak of nut zyn ingefchaapen. Want zo wy dezen den losfen teugel vierden, en onze eigt belangens alleen betragtten, zo zoude ons dit noodwendig tot zulk eene Levenswyze en daaden brengen , waardoor de Liefde des Naasten ten uîterften benadeeld zoude worden, en zouden wy wel haast worden aangezet om ons belang, ten koste van anderen, te bevorderen. Wil men de Liefde des Naasten-als het eerfte beginfë oe ` y ` ~ EN ZEDEKUND Ee. 317 tan éen heiligen Levenswandel befchouwen, de zelfde aan- merking, welke we ftraks gemaakt hebben , dat namelyk dle deugden en pligten met elkanderen verbonden zyn, koomt ook hier wederom te pas. Waare Liefde tot onzen Evenmeních moet gewisfelyk eene ongeveinsde Godsvrugt voortbrengen; want zo wy het welzyn van anderen opreg- telyk ter harte neemen, hoe zouden wy niet blaaken van een edel liefdevuur jegens Hem, die dezelve naar zyn Beeld én Gelykenis gemaakt, en ons de Liefde tot malkander als de hoofdwet van allen Godsdienst heeft voorgefchreeven ? zo wy het geluk onzer Medemenfchen zoeken, hoe zouden wy den bron van alle geluk en zaligheid, waar uit hun heil en ‘t onze even eens moet voortvloeijen, met onverfchilli- ge oogen befchouwen kunnen. - En zo wy de Deugd befchouwen als eigenlyk in regt- vaardigheid , en een gedrag naar de betrekkingen der dingen ingerigt , beftaande , het koomt alles weder in het zelfde middelpunt te faamen , niets imimers is redelyker , niets koomt met de betrekkingen derdingen beterovereen „dan dat wy God beminnen, eeren en dienen, dat is te zeggen, alle de wetten > welke Hy ons door de ftemme der Natuur ə der Rede, of in zyn Woord heeft voorgefchreeven, heilig en nauwkeurig onderhouden ; gelyk het aan den anderen kant, onmoogelyk is,dat wy de betrekkingen der dingen, dat wy. 