VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Q^^^dhcginzelen der Memchkunde* Boor Mr, g. van dbr voort, y^wr i/tf HoYcn van JujUtie in Holland , Lid van ^^leerde Maatfchap^en^ enz. Udt D. Tc Am^erdain kj W. Vaa ^liet, 208 in gr. ^vo. 1^ die iwecde en laatfte Deel word door den Geleerden Schry- ver een aancal, voor de Menschkunde, zeer belangryke on* ^^twcrpen, op een duidelyke, en lelfs voor mlc geoetende vcc- ft^nden bevatbaare, wyze, verhandeld. ' Het bevat vyfcien Afdeelingen , in welken onderzogt word» wat de Wil ay de oorfprong der nangeiiaame en onaan* genaame geWaarwordingen over h6c ligchaamlyk ainge- iiaame en onaangenaame over liet gevoel yao het fchootid het zionelyk en het door de verbecldingskragc fchoon* — het zcdelyk fchoone en het ' zedelyk gevoel het • verflandelyk fchoone de veelerleie iverkzaamheid van onzca Wil — de werkwambeid der voorwerpen op onze Ziel » wanoecr dezelve haar aanjetten om iets te willen dc Hanstochtelyke werklngen van den Wii — — de bstrekkingcn Van Ziel en Lichaam on Temperamentea — de oorfprong der Zi<;le en voortduuring van ons aanweezen na den dood #ene opgavc der voornaamfte Phyflfche bewy^en voor dezelvt — en eindelyk eene opgave v^ de*voornaam(le Moreele be- .wyzen voor het zelfde onderwerp. Jiydraagen^ bttnklyk Kerk- in Schoallla^t ten Platte Uijnde fa^ /Fest'friesland^ PH^er di Zinfpreui pot'anda fer^ns inf.\KTI- Bus UBERA ftUGNi^. Eerfte Sfukje^ Xf -^Jkfoaatr i?y H* Ilartt* mink-, i/pi. In gr. ^yo. 61 bl. rootlyks twyfi^ea wy t o^de groote Kindfren aan welkin dee^ VjT bont gegeeven mrdt ^ dit is de zin dor Sprpuke, door de Uitgeevers deezer Bjdraagen gekoozen , daar aan zullen begee'l leo le zuigenj grootlyks twyfelen wy tefFens of het zog goed zy, fchoon het oogmerk waar mede de borst wordt toeijercikc zo wy venrouwen , welnjeenencj . moge weezeii. Het zog fchynt niet best te flotijen , en met horten en ftooten tea tepel uit te komen : zoratyds is hec geronnen , bovenal wanneer de voedder vreemde fpyze of drank gebruikt heeft. — Om on-» vetbioemd te fpreeken , het Werkje , welks eerfte Stuk}e wy voor ODs hebben, is 9 zo veel wy, uit deeze Proeve, zien kuu^ nen, niet zeer gefchikt om ingang by de Predlkanten en School* nieestersln de Kerklyke Grenafcbeiding, de Dorpen onder de Clas- fmi raxk J/kmaar , Hoorn, Enkhuizcn hier bepaald bedoeld, te via* * sol BtBtAAdSV. Tinden. Gatme wfllen wy gelooven » dat *er groote , zeer groo^ vt^ gebrekeoy in hec Schoolweezen , ce aangeweezener plaaczeiii ibuid grypen; doch of deeze fchryfffryze bee lechce middel Tail Tcrbeteriug aaa de band geeve» is ons zeer duiscer. Het beeft weinig bonding; de Nederduitfche Taal is onzuiver , en de Aao* baalingen in *c Laijn^ bier en dtar bygebragt , krielen van fouten. ■ De naakte befcbouwiog der Dorpfchoolen daar deeza Sydraagen een begin mede maaken, levert, in de daad een oa« guntlig venoon op, boveoal indien *er veele'Meesters van den Scempel als julfus julfus^en gevpnden worden. Wy dienen te wagten welke middelen van Verbecering in deeze Bydraagen zul« len aangebragc wprden. Vee> geneezing verwagten wy niet uic de kennisneeming der 'Kwaale; meer van de Antwoorden^ die wy (e gemoete zien op de Prysvraage onlangs opgehangen , door de 'Maatfchappy ter Bevordering van den Landb$uw te AmJUrdam, Dewyl bet Ondem^s, dac aan de Jeugd, op onZe Dorpsfchoo* M len, in bee leezen, en andere noodzaaklyke Weecenfcbappen , >9 gegeevea wordc» niec algemeen en aanboudefld genoeg, in^ „ zonderbeid door Kinderen van onyermogende Laodiieden, kaa worden waargenomen , welke middelen zou men derhalven , tot voorlcpming van zodanige beletzelen» met de meeste vrugt^ M kunnen aanwenden? Zou daar toe bet oaarvoIgeD eener byzon« ,9 dere wyze van Onderrigting, die onlangs in een' nabuortg Ryk gelnkkig toe ftand gebragt is, ook bier op de Dorpen en an- dere gefchikte Plaatzen ten Flatten Lande, bevorderlyk kunnen ^ weezen? Zo ja, welke zyn de beste aanmoedigiagea cot het in trein brengen van deeze of foongelyke nutrige Inrigtiagen t** ■i- Men weet dac de Maatfchappy bier doeic op de Zondagt* fchoolen in Engeland, zedert weinige jaaren opgerigi, waanm dezelve een verhaal beeft uicgegeeven by j. c. sefp. £a h6e veel de Maatfcbappy Tot Nut van */ Alg^een , in *t fak de Verbetering van Neirlands SchoolweevHy reeds gedaan hecft» en .nog by aanboudendheid doec , is te overbektnd. Aao die Maatfcbappyen zouden de Uiigeevers deezer Bytbiagea hec week wel kunnen ovcrlaaten. * « * ALGEMEENE VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN. Or Byhel , door beknopte uitbreidingen , tn opheld$rendi jtamurkingen^ verklaard^ door j. van nuys klinken- BERG , if. L. Af. Th. ff Ph. Dr. , enz. onz. Twie-en- twmt^fte DeeL Te Amjterdam by J. AHart, 1791. Behalvon hot yoorwerkj S/^6 bladz. in gr. octavo. Met dit Deel maekt de Hoogleeraer een aenvang van zyne uitbreiding en opheldering der Brieven van Aposcel PAULUS, gaende het zelve over diea aen de Ro» meioen en den eerften Brief aen de Coriniheren^ welker inhoud onze oordeelkundige Uittegger met oplettendheid mgaet, en, volgens zyn inzien; op eoe leerzame wyze ^oordrae^ Aen 't hoofd van 'c zelve is ene uitgewerk* te Inlddiag over den enen en anderen Brief , ontvou- weade de voomacmfte byzonderheden , welken, by ma« lier van Voorbereiding, ten beteren verftande dezer Ge*- fchrifteo ftrekken , zq ten aenzien der Gemeenten aea wdken dezelven gezondcu zyn , als ten opzichte van <K)pneik des Schryvers, zyne gehouden fchryfwyze, enz. De manier van uicvoering , gelyk aen 't voorgaende , naekt deze Bybelverklaring by aenhoudendheid iiuttig , <Q verleeat den onderzoeklievenden Lezer ileeds opmer« kingen die zyne aendacht vestigen. — - Zie hier, (cm, naer gevroonte, ook uit dit Deel nog ene byzonderheid voor te dragen) des Hoogleeraers gedachten, wegens ene zogeQaemde tweede gevangenis van Paulus te Rome. — » Hy had aaemlyk , by den aenvang zyner InUidingi tot m Brief aen die van Rome^ een beknopt verflag gege« ^ van des Apostels levensloop, tot op deszelfs gevan* ris te Rome, en wedervaren in dezelve, geduurende twee eerfte jaren: en hieraen hecht hy ou voorts het volgende voorftel. 99 Dit alles wceten wij met zekerheid , uit de bericb- ^ van LUCAS ; maer het verhael van den Euangelist gaet ^»et vcrder. — Gemeenlijk veronderftelt men , dat de Apottd, uit die gevangenis, ontflagen zij, en nog ver* voortplantinge van het Euingelie^ Y gc- UTT. 1792. NO. 8( 3 10 J. TAN KUTS KLIKKEKBBIIG {^cdaen hebbe; zommigcn voegen 'er zelvs bij, dat hij vt yranlrijk , Spanji en Engeland gewccst zij , cn aldacr den cerflen grondflag van het Christendom gelegt hebbe« Men fpreekt, doorgaens, van dts Apostels tweede gevan« genis, en mecnt, dat de geweldige vervolging dcr Chris- tenen , door Keizer nero , hem bewogen hebbe , om zich , ter bemocdiging van de Christer.en aldaer , naer Rome te begeven, daer hij op nieuws in de gevingenii geraekt zij, en eindelijk de waerheid van het Euangelie^ met cenen wreden marteldoed, verzegelt hebbe. „ Maer al wat men , van deze verdere reifen , en die tweede gevangenis beweert heeft, is, onzes acbtcns, ge- heel ongegrond. Paulus , eenmael naer Rome overge* bracht , is aldaer gebleven , tot dat hij den marteUood ondergaen heeft , en lucas fpreekt allcenlifk van dcs Apostels tweejarig verblijv tc Rome, om dat zija gc- fchiedverhael niet vcrder loopt, Trouwens de be- wijzen , welkc men , voor het gemeene en heerfchende gevoelen , van paulus tweede gevangenis , bijbrengt , zijn gehcel onvoldoende. „ Men beroept zich , op ettelijke plaetzen in de Brie- ven van paulus , bijzoncfer in den twuden aen nuo* TUBUS , welke men meent dat niet anders , dan uit de veronderftelling van ecne tweede gevangenis, kunnen vcr- y klaerd worden. Maer wanneer wij, in onze uitbrdden- de Verklaring , tot den gemelden Briev. zullen gevorderd zijn , hopen wij nader aen te tonen , dat wij de veroH- derftelling van eene tweede gevang:enis in het gebeel niet nodig hebben. Thans bepalen wij ons kortelyk bij bet volgende. Toen paulus, door den Hoofdman juuus^ naer Rome was overgebracht , zegt men, fcbreef bij ver- (bheidene Brieven , terwijl timothkus bij hem was , Phih I: I. Col. I: i. Phtlem. I. Maer toen de tweede Briev aen timotheus werd afgezonden, was hii te £phe« fus; derhalven kan de Apostei dezen Briev met tnders^ dan uit zijne tweede gevangenis, gefchreven bebben. Dan -er is geen blijk van in de Handelingen der jfpostHm^ dat. timotheus den Apostei vergezelt hebbe, toen luj van Cicfareen naer Rome gevocrd werd. Wij denken bever, dat TIMOTHEUS met de Ouderlingen van Ephefus, wan« heer paulus te Milete aflcheid van hen genomen had, Hand. XX: 17— 3^ » die Stad te rug gekeerd zij. Paulus, vocgt men 'er bij, fchrijvt a Tim. IV: 90. dat OVER DEN BYBIL. 3" dat ERASTUS tc Corinthen gcbleyen was ; maer , indien deze briev niet, uit «eiic tweede gevangenU , gelchrc* ven is, dan zou timotueus , die te gelijk met paulus te Corinthen geweest was, zo wel als hij, geweten heb- ben, dat erastus aldaer gebleven was. Dau, naer ons inzien , verwachtte de Apostcl , terwijl hij , voor de ecN fie en eenigde mael , te Rome gevangen was , den ge- neldcn erastus uit Achajen; doch hij ontving eenigea ti]d later, bericht, dat deze zijn medearbeider te Corinthen, alwaer hij het ambt van Kentmeester bckleedde, Rom. XVt 23, gebleven was. Dit meldde de Apostel acn ti- MOTHEus, om hem daer door des te mcer op te wek« ken, om bij hem tq komen. Paulus, zegt men eindelijk, fchrijvt « Tim. IV: ao, dat hij trophbmus te Mikte krank gelaten had ; maer dit bericht zou geheel onnodig zijn, indien dit gefchied was, toen de Apostel aflcheid nam , van de Opzieneren der Ephcfifche Gemeen- te, waer bij timotiieus zelvc tegenwoordig was. Hand. XX. Dan , onzes erachtens , heeft de Apostel dezen tro* ^HEMUs te Epheren krank gelaten, toen hij, naer Rome, gevoerd werd. Hand. XXVIII: 1—15. „ Voor het overige meneu wij genoegzaem te kunnen bewijzen, dat de tweede Briev, aen timothicus, niet uit •cne tweede gevangenis gefchreven zij. Toen paulus dezen Brief afvaerdigde, had hij lucas bii zich, a Tim. IV: 11, Maer lucas eindigt zijge gefchiedenis met het ^"^eede jter , na dat de Apostel te Rome was overge- bracht, om dat hij, door den dood, verhinderd werd, ujn gdchiedverhael verder voort te zetten. Gevolgelijk kan hij, bij paulus, in eene veronderftelde tweede ^e- ^genis , niet geweest zijn , maer die Briev moet , bin- Btt die gemclde twee jaren , gefchreven zijn. ), Men grondt zich wijders , op eenige plaetzen in MULus Brieven, uit zijne gevangenis te Rome gefchre* in welken hij zijn voornemen verklaert, om de Ge- neenten, in Afien en Griekcnland, nog eens weder te wa, en zelvs om naer Spanje te reifen, Phil. I: 8, 26^ 17. II: 24. Philem. XXII. Rom. XV: 23, 24, 28. Dan de Apostel is, in deze voornemens, gelijk meermalen , verhinderd. Toen hij naer Jcrufalem reisde, wist hij reeds, dat hij nimmer weder te £phefen komen zoude. Hand. XX: aj. M Men vocrt $12 J* VIN NUTS KLINnMBEEO, OVER DEN BYBSL* Romein dat paulus, tot aen de greufen van het Westen , gekomen is. Daerdoor verftaec men Spanje. Maer dit kan zeer wel, op Rome, zien. „ Eindelijk zullen wij 'er nog bijvoegen, dat 'er geen 66n bewijs zi}, uit de oudheid, het welk de veroodor- ftelde loslating, omreiSt en tweede gevangenis, bevestigea zoude. De vroegde Christen- Schnjvers melden 'er mctm van. Het gene \t busebius van heefc, (leant op eea enkel men zegt Cf). ^ Wij befluiten uit dit alles, dat 'er geen grond al* toos zij\ om eene tweede gevangenis van den Apostd te llellen (+)." (*) Epist. 1. ad Corintheos Q. 5. (t) Hist. Eccl. L. IL c. aa. (I; Wagenaer Gtfchiid, der C Kerk^ p.3tfl.-— Nosss£Lt Opusc. ad interpr. f. ip* 443, Nagelaten Leerredenm van o. j. zolliroper , Predikant der Evangelisch'Hervormde Gemeente te Leipzig. In het Nederduitsch vertaald. Derde Stuk. Te Afylerdam by de Erven P. Meyer en G. Warnars, 1791. Jh gr* octavo^ 171 bladz. De Hoofdonderwerpen der Leerredenen^ in dit Deel vervat , zyn de volgenden. De trimf des Doods m des Leevens. i Cor. XV: 54, 55 en 57. Het vernkuwdi Ueven van Ch. eene verzekering en een voorbeM y§n ons toekomend leeven. 2 Tinu II: 10 • f^reugde mr d€ Opjtanding van 5^. Ch. Joan. XX: 19. Di tnmtrjkt yerzekeringen van Ch. aengaende het toekimindi lunrn* Joan. Xi v: a. De Hemelvaert van J. Ch. een M tot verheuging. Luk. XXIV: 50—53. De geest vHn hit ChriS' tendom. Gal. V: 6. De Kinderlyke gezindhM van dm Christen jegem Gad. Rom. Vlil: 15. De geeit£elleldhiid van J. Ch. als het kenmerk der waare Clwistemn lyehouvd. Rom. Vill: 9. De Christelyke f^erdraagzaamhiid. Eph. IV: 3. Eenige grondregels der l^trdraagzaamhrid. Eph. IV: ft. En iaar^tlyk, een onderzoek nan het gebrvik van de voordeelen der Hervorming. Openb. Ill: 11. — — » In de behandeling dezer ondervrerpen heerscht alomme die innemende voordragc, welke wy meermaels , als £«r^aerden zollikofer by iiitUek eigen , in zyn leer- . tranc. C. J. ZOLLTKOPll, WACELATEir LE2RR1DENEN. 31 3 frant opgeroerkt hebben. En is ook deze, die hem byzonder gefchikt maekc, om de hoofdptrtyen der Her* vormden tot ene gemoedsvereniging te noopen. Ene Aen- > fpraek , daer toe dienende , is ons te fchoon voor^eko* men , om dezelve in dezen niet over te nemen. Ze itrekt ten befluite zyner Leerreden over de Cltristelyke Fitrdraag" ZMmheid^ waerin by 't 'er op toelegt om te toonen, dac dezelve niet fteunt op eenigheid of gelykyormigheid van be^ pipp^ en givoelens over Qodsdimjlige leeringen , en even so weinig op de eenvormigheid of geljkheid van gebruiken en plegtigheden by den Godsdienst^ maer op de eenigheid ies geests of de eensgezindheid. Dit ten klaerfte ontvouwd en overiuigend aengedrongen hebbende , met aenwyzing van 't geen men ten dien einde in agt hebbe te nemen , doet hy zich verder in dezer voege hooren. ,9 Laaten vvij dan, mijne geliefde Vrienden! den naam ▼an Christenen, ook in dit opzigt, hoe iangs hoe meer iloor daaden handhaaven. Laaten wij de eenigheid van Geest door den band des vreedes Heeds vaster knoopen. Onzc verdraagzaamheid moet te uitgebreider en grooter sijn , naar maate wij meer in de kennis gevorderd zijn , cn naar maate wij meer het voorrecht der Christeliik© vrijbeid genieten. ZiJ moet inzonderheid ons , die aen ntam van Hervormden voeren , fteeds nader tot malkan- deren brengen, en ons fteeds naauwer in den geest met xnalkanderen vereenigen , ons die malkanderen reeds zo m zi]n, en enkel maar in bijkomende zaaken van malkanderen verfchiUen. Of zegt mij ^ mijne Vrienden en Breeders, die de Augsburgfche Geloofs-belijdenis toegedaan zijt, in weike wezenlijke leeringen van den Godsdienst en het Christendom wijken wij toch wel van malkanderen af ? Bidden wij niet denzeifden ^dnen waaitn God, het zelfde almagtige, alwijze, algoede VVe« 9tn,. als den Schepper en Regeerer der Waereld , ais den yider der menfchen , aan ? Eeren wij niet denzeifden Je- fut Christus , - als zijnen Zoon en Afgezant , als eenen onbedriegelijken Leeraar der waarheid , als de.4 Verlosfer en Heiland'der menfchen? Rusten niet op ons alien de- xelfde^ pligten der rechtvaardigheid , der menschlievend* lieid, der wijze maatigheid , der Godzaligheid ? Streeven wij niet alien langs denzeifden weg van het geloof in God en Jefus Christus, van verbetering en deugd , naar het welbehaagen des Allerfaoogften, naar de zaligheid des lievc's? Erkennen wij niet alien de leer der Heilige Schrift Toor tn% Goddelijke Leer , die den mensch, welke baar Y 3 aan« 314 ^« h ZOLLTKOFfR aanneemt en opvolgt , wijs en goed en gelukkig maakt ? §chep^ pen wij niet alien uit dcczc leer kennis en troost en hoop? Erkennen cn vcrdedigen wij niet alien de Christclijke vrij- heid in 't ftuk van het geloof eu gewcetcn. Verblijdea wij ons niet alien , dat wij niet meer door het juk der dienstbaarheid en des bijgeloofs geprangd worden , waar on* der onze Vaders zuchtten? Wat is het dan, dat ons viii malkaaderen zou fcheiden ? In vroegere tijden heeft mea oyer verborgen dingen, over de Goddelijke raadsbefluiren Setwist, en groote, eerbiedenswaardige , mannen in de bei* e kerken hebben op kwaalijk begreepen fchriftuurplaat« fen gevoeledd en leerflelfels gebouwd, die naar onze te-^ genwoordige betere inzigten valsch zijn. Men houdt na op over zaaken te twisten , die niemand verftaat, en be« Eaalt zich meer tot dat, 't welk algemeen verftaan en ge« ruikt kan worden. den! Wij inzonderheid , die eene betere kennis verwor* ven hebben , en duidelykcr weeten , waarop het in den Godsdienst en het Christendom boofdzaakelyk aankomt, van hoe weinig gewigts de zogenaamde onderfcheiden leu- zen dcr Hervorrade Kerken zijn, en hoc fterk men mal- kanderen in dit opzigt* nadert, wij, die geen mensch, maar Jefus Christus alleen , voor onzen Leeraar en ons Hoofd , erkennen , die ons niec naar menfchen , maar naar Christus, noemen, ——wij willen, als brocders, malkan-. deren de hand geeven , en op deeze wijze zuUen wij on- der ons, en onder aiie verlichte welgezinde menfchen, de inncrlijke verccniging , de vereeniging van het hart ea den geest , bevordcren , of fchoon 00k de uiterlijke kerk* lijke vereeniging, om ftaatkundige en andere redenen, nog in lang niet mogelijk mogt zijn. Dit zal de Hervormdc Kerk , dit zal de Christenhcid , tot eer verftrekken , en ous den naam en de voorrechten van Christenen , en wel van Hervormde Christenen , hoe langer hoe waardigw maaken. Amen/' Brieverij behelzende veele byzonderheden over Zach. XII: 11. Waarhy gevoegd zyn eenige anderen over , en betrekkt^ lyk tot onderfcheiden plaatfen der Heilige Schrift. Doer PHiLippus VERMAAT, Predikunt te Moorddrecht. Te Gou* da by W. Verblaauw, 1791. BeMven het Fborwerk, 334 bladz. in gr. 8vo. Liefhebbers van Bybelfche oordeelkundige navorfchin- gen zullen , in dcze Brieven , nog al etlyke onder- Werpen behandeld vinden, op ene wijze, die gefchikt is, om hunne aendacht uit te lokken , en hen tot een nader onderzoek op te wckken. Men zai ze met te meer get nocgen doorbladeren , nadien de Eervvaerde vermaat ene Hitgellrekte belezenheid bezit , van wclke hy , zyn eigea oordeel volgende , zonder zich een meesterachtigen torn 3ien te matigen , een verftandig gebruik maekt , terwyl hy zyne overwegingen in een gemeenzamen lirievenftyl, die hem vryheid verlecnt, om 00k nu en dan over by- komende zaken uit te wciden , Icerryk voordracgt. De drie eerfte Brieven gaen over de Godfpraek , Zach. XII: II ; ze behelzen eerst enige bedenkingen over den naem Hadadrimmon ; vervolgens over het geval , waer op de Propheet zinfpeelt , en 'c geen Hadadrimmon bier Y 4 be- 3l6 PH. VmUAAT bepaeldlyk betekent , waerop ten laetfte de geestlyke ea ei« {entlyk bedoelde zin van den tekst nagefpoord word. By dcze Brieven, gaende over het hoofdonderwerp, welksonc« vouwing de Eerwaerde vermaat zich voorgefteld liad, komen wyders mg zeven Brieven , over verfcbillende Stukken , die ter ophelderinge van deze en gene Bybel* piaetzen kunnen ftrekken. Zyn Eerwaerde deeit bkr mede zyne opmerkingen over de Lmaelitin in 'c gemeeo^ en de Hagartmn io 't byzonder; over de Landfchappen » door Jokxans Zoonen. bevolkt ; waer by ons aeiH gewezen word , dat men 'c Ophir der Heilige Schrift tl- ken in 't Gelukkig Arabie liebbe te zoeken ; over de noodzaeklykheid van een Tolk , by het gefprek van Ro- lling SaUmo met de Koningin van Scheha ; over bet JU^ tin , of liever het benadeelen der Maane Ps. CXXl: ^; over de Rephaim , *t zy dan min eeagte omkdenin of geftorven Reuzen^ die met hunnen dood het ontzachlyke vcrlooren hebben, waer van gelezen word Spr. XXL i6« Verdcr neemt by, uit Jnei 111: aenleiding tot het na* fpooren van *t Dal 9o/aphats , en 't voorftellen van Gods geregtshandeUng in ^t zelve ; by welke gelegenhcid hy, in den laetften Brief, zich ook nog uitlaet over 't onder- soek waer de Helle zy ; welk niets afdocnend onderzoek zyn Eerwaerde gepastlyk befluit, met te zeggen: ^ Za« lig 15 hi] , die nooit zal weten waar de Helle , maar 3, wel bevmden zal waar de Hemel, zyl" Om uit deze verfcheidenheid op een byzonder Artykel een weinig IKl te ftaen, zuUcn wy den Lezer onder t oog brengen^ wat den onderzoeklievenden vermaat doet beweren , dit het Ophir der HeiUge Schrift alleen in 't Gelukkig Ara- bie te zoeken zy; zo dat men, met anderen, om gee» tweeden OpWr, in de Indicn, of ecnig ander verafgekfco oord 9 behoeve te denken. Zyn Eerwaerde vangt den vyfden^ Brief aen , met eiie navorfching van het Gewest , waerin de KindereiT van J^ktan bun eerfte verblyf gevestigd hcbben , nacr de acn- tekening viin Moles ^ Gen. X: 26—30: en leid ons, om te ftellen , dat het geweest zy , het thans zo genaemde Ctlukkig Arabie ; van waer ze zich vervolgens in de om- en aengrenzende Landen uitgebreid hebben. Die toont by voorts nader , door ons agt te doen geven op de namen der alHaer gemelde dertien Kinderen, en de voetftappen , welken wy van hunne bevolking dier oorden , in dt benaming van etlyke piaetzen al- BRIETEN. 317 dsier, dmdelyk genoeg vinden. Zulks van Zoon totZoon sagaende , komt hy tot ddn van Joktans Zoonen , met naame .OpAsf ; en men heeft uit bet voorgemelde, wegens de andere Zoonen , te denken, dat 00k deze zich aldaer nedergeflagen zal hebben; en dat 'er mede enig landrchap naer zynen naem genoemd zal zyn. Maer intusfchen is het zeker , dat 'er in Arabie , by de Schryvers , geen bekend is ; ' des men 'er naer raden rooete. Daer ccbter het Gwd van Ophir in de H. Schrift zeer be« xoemd is heeft men 't naestdenkelyk niet ver van tto Goudrjk iewtst te zoeken, en dan komt het deswe- ris vermaercte Schiba (f), in Arabie gelegen, terftond opmerking. Ook blijkt het, (zegt zijn £erwaerde,} 19 duidelijk genoeg , dat men niet verre van dezen oon, 91 volgens de Schrift , in Arabie zoo een goudrijk OpUr , 31 in den oudften tijd , . gekend hebbe. Zo leest men al J, van het Goud van Ophir Job XXH: 24, en XXVUI: it. 91 Gefieid dat Job en zijne Vrienden in Arabie ten tijde sivanyocoft^ of wat laater, hebben geleefd, zoo koo 91 bun geen ander, dan een nabuurig, Ophir bekend zijn; 99 eo dus dat zelv^, 't welk door dezen zoogenaamden 9t Zoon van Joktan bevoikt was.'* En even zo heeft I Chron. XXIX: 4. aen 't Goud van Ophir in Ara- ^ te denken; nadien de Scheepvaert op andere Landen ^ tyde van David geen plaets had, maer eerst in de d^ftn van Hiram en Salom in gebruik kwam. £n deze Scheepvaert , onder die Vorften , heeft zom- nigen aeiddding gegevea , om op een verder afgelegen ^phir te denken. Men heeft naemlyk uit het verhael, ^ de Scfaepen van Sahm zo wel naer Ophir j als naer r^^) gevaren zyn, en in drie jaren maer eens wederom werd^ 9 beilooten , dat Ophir , even als TarJU , in de (n^st-bdJen , of elders , op een verren afftand , gelegen ^oet hebben. Maer als men nagaet dat 'er i Kon. X: ia« ^1 gezegd word van de Schepen van Tarfis^ dat zy zo ^ tyds befteedden; doch dat zulks i Kon. IX: 26—38 ^ X: II. van de Schepen van Ophir niet gezegd word, men terftond , dat dit befluit niet doorgaet. — Het J^aen tmderfcheiden Schepen geweest zyn ; en , toege* men zynde , dat het dnelfde Schepen waren , zo kunnen (^Tob XXII: 24. Ps. XLV: 10. Tel. XIII: 12. eoz. Q)ft. ULXU: IS. JtC. LX: 6, en i£oq. X: a. ^ Y 5 PH. VERIfAAT ze, op de been- of wederreize na of van Tarfis^ mede Ophir in Arable aengedaen hebben. — ^ Wat hiervan ook zy, 'er is althans in die verhael nieta, dat ons nood» saekt , om Ophir op. zulken afRand te ftellen ; terwyl het voorbeea aengevoerde ons bepaelt om het in Anbie te zoefcen* Men vind, 't is waer, dit Ophir 9 by andere Schry* vers 9 niet uitdruklyk graoemd; doch 't is, gelyk zyn Eer* waerde opmerkc, nogchans by andere Schryvers, in. Itte* jen tyd , zo men gisfen mag , met enige verandering ia Arabie bekend gebleveo« Hier toe beroept by zicb op het . Aphar vaa arrianus, bee Sapliar van plinius, het gapphar van ptolombus , en bet Urphe van bupolemus ^ volgens de aenhaling van eusebius. Ook is het hen waerfchynlyk , dat MofiS^ als by de woonplaets der kin- deren van ^oktan bcfchryvende , Gen. X: 30, zcgt: Hun^ ne wwming yi^as van Mijclia af^ daar gj mat na Sip}iar ^ diet benaming Sephar^ Cnagenoeg overeenkomende met de boven bygebragte Sdphar of Sapphar^) gebruikc, om dat ^t Landfcbap, in zynen tyd, reeds met dezen niem be* kend was, fchoon bet te vooren eenen anderen had. -^^^ 2yn Eerwaerde bet aenneemlyke van dit voorgeftelde ten* fedrongen hebbende , ze^t voorts ten befluite. Laat iemand, zonder vooroordeel,- de xaak m ge- fcbil befchouwen, en overwegen, zo dunkt mij\ datrhij, ten tijde van Job^ van een OpUr vind gewax gemaakt^ en daar naderband de Scbrift van een Ophir mreekt, het denkelijk cen en het zeive moet zijn, dat Elipim te voo« ten bedoelde, en dat ongetmjfeld in Arabie lag, en daar- om aan Job bekend kon zijn; daar bij niet mogelijk la xijn Land van een zoo ver afgelegen Ophir weten, noch Eliphas van deszelfs Goud fpreken kon , toen men nog oiets van zulke verre togten naar andere Landen wist. £n Was 'er in Arabie zoo een Ophir bekend , zoo koomt zoo veelc plaatfen bun naam den Nakomelingoi nalieten^ ook dit QpAir van Joktans Zoon zijnen naam verkreeg* En (laat het zeker, dat Salomons Ophir ^ nergens in Schrift, op eenen verren affhnd van het Jooaffche Land, word gefteld; maar dit alleen van Tarfis waar was; zo» Ui ^er dan ook nicts in de gefchiedenis dier berugte fchecpstogt naar Tarjis , dat ons i?evoelen van Ophir be— nadeelen kan. En zijn de Sapphoriun van ptolombu^ nu, volgens de uitfpiaak der Ueilige Schrift, Qplnriirn BRIEVSlf. 319 nworden , zoo vinden wij die in de Nabuurfchap van Seheba^ bij ptolomeus Sabiy daar, volgens het verhaal^ dat wi] van de Koninginne van Schiba iKoq. X^hebben, veel OQuds was ; dat duidelijk gcnoeg lecrt , dat Ophir hiervan zeer wel zal zijn voorzien geweest. Ook de ge-> legenheid van dat Landrchap , om daaromftreeks mec Scnepen, als die van SalofMy tekoomen, begunfligt ons fevoelen. Ik zal u niet langer ophouden met OpMr^ mux veroiH derftellen dat ik d£ eerAc ben , die op deze wijs 9 van dftie gedagten kennisfe gaf^ en ik vertrouw , dat ik u van mijn gevoelin overreed heb." — Hier aen-4)e€htt6 xyn Eerwaerde , v65r 't afdrukken , nogtans deze vol- gende aentelcening. Ik heb nu ook eene Recenfie ge- j» zien in de Nv A)g. Vaderh Lctteroefeningen tV D«. p. $$ 53^9 y^^^ in lA^n opgeeft uit den' Ikindel van uitle^« Kundige verhandelingen van o. c. van voorst^ dat die ^1 OpMr in Arabic plaetst : maer ik heb tot nog toe dien 5, Bundel noch gezien noch geieezen.'' — ~ Wy maek« ten 'er diestyds ilechts met een woord gewag van , om dat ons bedoelde geen breeder vooillel toeiiet: dao,- tqr dezer gelegenheid I^bben wy daeromtrent nog te melden^ dat de Eerwaerde van voorst in 't hoofdzaeklyke dezelfde bewyzen gebruikt, echter zonder in opmerking te nemen, de latere benamingen by welken het Gewest van Ophir , vermoedlyk, bekend gebleven is. Ook heeft hy wegens de Scheepvaert van Sakmo enigzins een ander inzicht, wa^t toe hem lowtei nber Jefaias 11. Tlu f. 58, geleid heeft; htl welky zyns agtens, voldoende is, om de geopperde zwarighdd uit den weg te ruimen. AUes toch , 2egt bij, behoefde niet van ddne en dezelfde plaats te komen» ^— ^ Men merke dan op , dat vooreerst de Scheepvaart teen langzaam voortging, dewijl men alleen langs dekus- ten voer. Waarom kan men ook gene onderfcluidene kus- Kn hebben aangedaan gehad , en op de ene plaats goud » <ip de andere elpenbeen enz. hebben gehaald ? Dus zou men van de Arabifche kust goud kunnen gehaald hebben^ en zel& na Indien zijn gevaren , om apen , paauw^n- of diergelijken te haten. Nog houde men onder t oog, dat Vr nergens ftaat, dat Ophir ^ of andere plaatzen , van waar het goud enz. komen moest , aan Zee lagen. Wie ireet of de Schepen niet wel nu en dan aan de kusteri IfOf wachtea moestcn^ tot dat men het een of ander ver- re 9^6 PH. TRRMAAT, brievin. ' re van binnch *9 lands had afgchaald — Dit denk- keeldy fchoon war verTchillend van dat van den Eerwaer- den VBRMAAT, is *cr cvcnwel nict gansch ftrydig mede* En zo werken beide daze Schryvers, zonder van elkan* der te weten, over 't geheel elkander grootlyks in de hand. „ (^) Men moet tlleen omtrdit de Scheepvaart der Afibleres Itcen, H. ROOKS, Reixe na de Kust vam Gtktikig Arabie in den VI Br. m vers.; on^ler anderen las ik Vr, dat zij ov^ ecu lengte van aoo Engelfche mijlen (66 uren) 50 ugtn dooc* teachccB/* X§rti PiorftilUn ter Pirheeriljkinge van G%d^ dm c. o» ' 9ALTZMAN. G€)folgd na hit iSogduitseh. Eirlte DeeL T9 Amjteldam , H J. de Jongh, 1791. Behalvtn dr Vmudm en den inmudy acS bladz. in gr. •Stayo. TJ^ot verzameling van beknopte gemoedlyke wdberede* Jtl/ neerde Voorltellingen , die , gelyk bet in de korte Voorreden van den Nederlandfchen Uitgever zeer wel uit-* gedrukt word, alleszins ftrekken. 9, om aan alien eerbied voor God , liefde en geloot omtrent jbsus en zijne ^, leere, verbetering van bet verftand en bet hart, hoog- achthig en liefde omtrent zich zelven , en alle men- ^9 fchen, met €tn woord , alle deugden en pligten, die ^9 den Christen pasfen, in te fcherpen en aan te prij* 5, zen." — Hiertoc bedient zich de brave aALTZACAN van ene groote verfchetdenheid van ondenverpen , die tot zes-en-twintig Voorftelien gebragt worden, weike alien op dat hoofdbedoelde uitloopen. Tot een (toel der nitvoeringe dicne een en ander voorbeeld , uit zync be- irienkhigen over bet Onze bidder; walk gebed by ons in dier voege leert befchouwen, aU het in ons hart de daeiw fnede overeenftemmende werkzaemheden vooronderffelt. --i^ Dus moet hy, ten voorbeelde bier van, die tot God , ▼erzucbtende, zcgt, 9, Uw Wil fufckMi^ gelijk in den HemU alto cA op 'd$ aofdel zai bij dit zonder huichelarij doen , ook via gantfcher barte gelooven , dat Hij , de Alwijze , beter weet, wat tot ons galuk dient, dan wij zelven: dat Hi/, de Algoede, voUltckc niets van ons zal vordeien«jm C. G. i 3t4 W. HUtD grippen door dezeive voorgeftaaB, en mtg men wegens veele zeggen , dat ze in dwaasheid en ongeryo^dheid om dea voorrang twiscen, en even zeer met het gezonde verftand als met de waare Leere der Openbaaringey over hoop leg«p gen. — Niet weinige kwamcn omtreni het midden der voor- gaande Eeuwe in Engeland te vof^rrchyn ; en onder deezea telt de Heer hurd de MuggUtmiamen ^ v^n welken wy syn Beri|t zulien ovemeemen ; om ook uit dit Deel, gelyk uit de voonge, een Proeve te plaatzen. Omtrent het midden der voorgaande Eeuwe , zo vnigt* baar in Godsdienftige Aanbangen , werden veele Ingeze- tenen van Engeland , inzonderheid onder de laagfte klasfen t niet alleen Predikers maar ook Propheeten. Zommigea waanden toekomende gebeurtenisfen te kunnen voorfpel* len , anderen gaven voor dat zy Apostelen waren , uit den dood opgcftaan; terwyl eene derde foort de onbefchaamd- heid hadt van te verzekeren , dat zy eenige waren van die perfoonen , van welke in het Boek der Openbaaringe voorfpeld was. ,9 Onder deeze bevonden zich zekere ludovicus mug- GLBTON y een Kleermaakersknegt , en william reeves^ een Schoeamaaker , beide te Londen woonagtig* Deeze twee lieden , elkander in eene Herberg ontmoctende , be- raamden een nieuw ontwerp van Godsdienst, met oogmerk om het gemeene Volk te misleiden. ,9 Zy verbeeldden zich , dat de Aanhangftigters, welke v64r hen geweest waren , hunne eiTchen en aanmaatigin- gen niet vcrre genoeg hadden uitgebreid : diensvolgens wendden zy voor , dat zy de twee getuigen waren in bet Boek der Openbaaringe voorfpeld , die , v66r het einde der Waercld, zouden verfchynen. Zy predikten voor demis* leide menigte op Towerhill en andere openbaare plaatzeu naby Londen. Eene gropte menigte Volks liep bun naa; dit gaf zo veel aanftoots aan de Presbyteriaanen en Indi^ fendenten^ dat zy, van den ProteAor olivier crouwbll , een bevel verwierven, om hen te doen ftraffen. „ *t Is bekend , dat cromwbll nimmer een vyand vaa de Verdraagzaamheid was ; de (Iraife , welke hy hen op^ leidde beftondt derhalven alleen hier in , dat zy door de vooraaamfte ftraaten der Stad rondgeleid en gegeesfeld zou* den worden. De flegthoofden verdroegen hunne ftraflb met die onbedwonge hardvogtigheid , welke het eigenaarcig kenmerk is van geestdryvery en onkunde. Gelyk vervolging bet leeven van dco Godadienst is, dua hadx Van ALU GODSBIEKSTEK* 3^5 lhadt deeze ftraffe, ten gevolge , dat zy llog mc^r naavol- -gers kreegcn onder den Uegten hoop dan te vooren* Het vervolgen word voortaan vrugtloos geoordeeld ; en het mag met regt gezegd worden , dat zy ecu vierde gedeelte van het Londtnfche graauw duizellioofdig en uitzinnig madkten. Zy maakten door den druk gemeen hunne Leerrede- iien of Vertoogen, in vier Deelen in Quarto, vvclke ik zelve (;ezien heb. Wanneer wy in aanmerking neemen de natuur dcezer Opftellcn, en de hoedauigheid der men* fchen, aan welke zy worden toegdchreeven, hellen wy over om te gelooven , dat zy , even als wcleer maho WET , een hnndlangcr hadden. Misfchien werden zy door cenige andere Sectarisfen opgellookt , alleen met oogmerk om gelegenheid te hebben hunne wraake tegen deczc iieden te kunnen botvieren: want tusfchen alle ei- gcubelang zoekende Predikers heerscht (lezelfde vyand- Ichap, als tusfchen de Katten en de Muizen. „ Ten tyde dor Herftellinge , wkrden de 'Muggletoniaa- nen mcnigmaalen verftrooid door de Lyfwagt, en veclen humicr in de gevangenis geworpen^ 't Was .het groot ongeluk deezer menfchcn , dat , hoewel zy waanden , deu "Geest der voorzegging te bezitten, nogthans niet konden voorzeggen , wat aan hun Eelven zou wedervaaren. — •Zy waren dus gelyk aan de Goedgelukzeggers der tegen- woordigc Eeuvve, die voorgeevcn aan de menfchen aan- wyzing te kunnen doen van de plaats , alwaar hunne ge- ftoolene goederen bewaard worden, of aan een Meisje, hoedanig een Man het zal hebben ; maar evcnwel niet kunnen voorziea, dat *er Geregtsdienaars op hen loopen, om hen gevangen te neemen. 5, Met dit alles gingen zy voort in hunne dweepag* tige Toorgeevingen , en in het maaken van naavolgers » tot op den tyd der Revolutie; toen verfchuilden zy zich onder de Afte van Verdraagzaamheid. „ Ondertusfchen haddcii zy te doen met veelvermo« gende vyanden. Dt Presbyteriaanen haaten hen \ om dat zy hun weinig aanzien hebbende Geestlyke waardigheid met veragting behandelden. De Independenten deeden les, wat in hun vermogen was, om hen te hoonea, etl hunne voorgeevens in kleinagting te brengen, om redea dat zy menig eene oude Vrouw verleidden, wier ligtge- loovigheid en tafei bun diifunaais een goed maal eeten ver- fthafte. LETT. 179a* N0« 8. Z »> £n tr. KURD „ En evenwel, groeiden de Muggletoniaanm ^ van tyd tot ryd, in getal; hunne aanvoerders, om hunne naavok gcrs voor afwyken te bewaaren , voeren geweldig uit tc- gen de ondeugden der Presbyteriaanen ^ en de aanmaati- gingen der Independenten. Zy zeiden, dat alle deezea edriegers wareu, en inbaalige lieden, die zich voedden van den eerlyken arbeid der mcnfchen. 't Kan zyn, dac decze befcliuldigingen van alle waarheid niet ontbloot wa« ren; maar wy hebben evenwel reden om te gelooven, dat de Leeraars der Muggletoniaanen niet minder om loon dienden , dan die geene , op welke zy het zo zeer gelaa- 'den hadden. Gerchilvoeringen over Godsdienftige onder- werpen mogen , misfchien , 's menfchen uitwendi^e hoe- danigheden vermoromen ; maar zy kunnen zyne Natuur niet veranderen. Wy mogen hier nevens aanmerken, dat in alle gefchillen over de uitwendige ftukken van den Godsdienst de middelen wel veranderen , maar het be- doclde oogmerk hetzclfde blyft. Dit oogmerk is niet meer- der of minder , dan te zegepraalen over de ligtgeloovig- heid dcs Volks , en ten koste van 't zelve zyne Beurs te vullen ; te zegepraalen over deszelfs onkunde , en zich- zelven te vertoonen in het karafter en het kleed van Hei- ligen, terwyl zy in hun hart Duivelen zyn. Van onds was dit het geval der Farizeeuwen, en het zal zo bly- ven tot aan het einde der waereld, zo lang *er een ra- fche Godsdienst bekend en een huichelaar op aarde zyn zal. „ Tegenwoordig moeten wy de Muggletoniaanen ver* gelyken by die driftige Minnaars , die ^ naa zich te heb- ben verzadlgd aan vleeschlyke genietingen, zo koelzinnig worden als dc hoogbejaarden en zwakken. In den begm- lie blaakten zy van eene onbetoombaaren Godsdienst* yver, aangevuurd door bygeloovigheid; doch zy bekoeU den allengskens ; tegenwoordig zyn ze een hoop koel- zinnige knaapen , die hun glas drinken en humien pyp rooken.. „ EAie byzoiiderheid , nogthans, hen betreffende, moe- ten wy niet ongcmeikt voorbygaan. Toen hunne eerfte Apostels betnerkten , dat het met hun op 't Iiatst liep ^ gedroegen zy zich genoegzaam eveneens als mahomet gehandeld hadt. Zy riepen hunne Aanhangers zameo, en zeiden, dat zy, naa hun overlyden, op aarda zoudea wederkeeren, om hea ce bezoeken; doch even alsde Art- VAN ALU GOfiSOIIllStftlli liifche Bcdrieger, bepaalden zy den tyd nict, vwuineet dit zou gebcureiik Ongetwryfekl was dit een meesterftuk ran Scaatkunde. 9, Huoue naavolgers, in de tegenwoordige Eeuwe^ be* liouden nog lict deiikbeeld van hunne wederkomst; zy gelooven dat de twee eerile Apostels , of getuigen , zicb oaxi liun zuUen vertoonen, wanneer zy gezamcntlyk v^]> gaderd zyn. Zy houdcn hunne zamenkomltea op Zoa* <lag-avonden in gemeene kroegen^ in de Voordeden van Londen^ en fpreeken over de leden van hunnen Aanhang^ dk v66r hen geweesc zyn^ Hunne gefprekken loopea niet zeer in het erndige ; zy geeven zich in dezelve groo* te vryheden ^ en gaan dikmaais belchonken na huist ^, ilet blykt niet , dat zy ooit gebad hebben afzonder^ !yke plaatzen ter openbaare Godsdienst - oefeniugen ge* ichikt; liuane eerfte Stichters predikten overaK De he« dendaagfche Mug^Utoniaanen hebben geeu zamenftel va|t Geloof of Pligten ; ten zy bet Geloof mooge genoemd worden te gelooven in de wederkomst hunner StigtetSi. Dity in de daad, is eene foort van geloof; maar uiet dac Km. 't welk de Christenen geleerd worden te moeten ydien* „ Hunne oneerbiedige bchandcling van den Godsdii^nst beeft zeer verderilyke uitwerkzels gehad op de zeden dts$ VolkS)Veelen zyn daardoor vervoerd tot Dci'stery en wtfkr diidige Godver^aakinge^ Ik zelve heb verfcheiden per- fooncn gekend, die van de Methodisten wareu overgegaaft cot de MuggUtoniaanen 9 en eindelyk zeer gerust fluioier* ^en in den fdioot der Roomfche Kerke. Deeze bekeerde MugglitQniaanen worden door de Priesters gebruikt Odtt ZD veelen ooder de Protedanten, als zy kunnen, %t ver- leiden; niet dan te dikmaais llaagen zy gelukkig in huant poogingen* De oorfprong der Mugglettmiaantn vertoont een fchf ik* VCFwekkende fchildery van die tyden toen Engiland zon« der Regeermg was in de Kerk en in den Staatk Htt Volk vergenoegde zich niet met ter precke te gaan by de Presbyteriaanen , Independenten , AnabaptisUn , enz. enz* die de Kerkelyke beroepcn onder clkander verdeelden; maar zy fpoorden Kleermaakers, Schoenlappers^ en ande* re gemeene Handwerkslieden , aan , om hunne Predikftoeleii op de ftraatcn te beklinimen. Zelfs verzamelden zy pennin* sen voor de Predikers; iets, 'c welk deesen beter behaag« W. HUIOy VAK ALLE COOSDIBNSTtir. de, dan door den arbeid hunner handen den kost te wlii« cen. Gelyk het gedrtg der Leeraaren in de Kerken bun aanleiding hadt gegeeven om de hand te leenen tot hec bevorderen van net werk der Hervoripinge ; dus gebeur- de het, wanneer de Herllelling tot (hnd was gekomen, dat de vastgeftelde Geestlykheid en het Hof te gader hunner woede den teugel vierden^ tegen alle Aanhingen zonder onderrcfaeid. Zommigen der MuggUtmiaanen wierden in gevange* nisfen geworpen; alwaar zy deeds voortgingen met voor het Volk te preeken. Auderen wierden o?ergevoerd na -de Volkplantingen in America; doch vermids de PrabyU* riaanen nier groot vennogen hadden, fleurden zy hen vao de eene Provincie na de andere, tot dat zy door den dood uit hunne elenden verlost wierden. „ Van hunne voortduurende aanweezigheid in de te- {enwoordige Eeuwe, zal de vtrfbmdige Leezer iigt reden unnen geeven , wanneer by in aanmerking neemt , dat alle Godsdienften geleerd worden ; doch op de pligtbe- tragting weinie aangedrongen. 