VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
an Ik zou,” fprak LOUISA, , donker zien ten gevalle van myn an gezelfchap ; maar ik heb een zo zuiver geweeten, en ZQ vroe ss lyk een hart, dat ik geen donkerheid in ’t gelaad kan ziens an Sonder daar over te lachen!” Zy zeide dit met een oogflag derwyze op RACHEL gevestigd „ dat de Heer PauL in de toepasfing niet kon mistasten, Louisa hadt de kamer niet verlaaten , of er volgde eene uitlegging tuss {chen den Broeder en de Zuster; in welke RACHEL zulk een groo- ze gifte deedt van haare eigene vergiftigeude Jaloufy, en in °t harg van den Heer pat, ftorwe, dat hy, op de aankomst van Lord MORTIMER, welke hem juist in dat tyditip werd aangediend, her Schielyk befluit nam deezen Heer te verftaan te geeven, hoe het voor zyn huislyk geluk noodig geworden was, den Heer LIONEL te verzoeken, om zyne bezoeken, ten zynen huize, te ftaaken. Met deeze indrukken en met eenen ontrusten geest, tradt de Heer sant, in zyn Boekvertrek, waar Lord-MoRTIMER hem zat op te wagten, in een niet min belemmerden ftaat; gedagt hebben- de om eene Egtverbintenis tusfchen de beide Familien voor te fhan, en te polfen hoe de Heer paur, zou denken over een Hu- welyk, tusfchen zyn Zoon LIONeL en Mejuffrouw RACHEL. Wanneer de eerfl® pligtpleegingen volbragt waren, ’t welk vry lang aanhield: , dewyl beide de Partyen ftrikte onderhouders wa- - ren der oude regelen van Wellceevendhgid, begon zyn Lordfchap , op zyne gewoone wyze, om van verre te verneemen op welk, een grond by zich bevond:; dan zyn gelaad in een plooi vaa : ernst- 236 DE UITWEREZELS / ernsthaftigheid en beraad gezet hebbende , begon hy in deezer voegen s, Indedaad , Mynheer paur „ik moet u verklaaren dat weinige dingen e in dit leeven my meer vermaaks fchenken ‚dan te bemerken, dat » myn Zoon LIONEL uwe Familie zo dikwyls bezoekt.” — De Ba- ronet, wiens Ziel, ren deezen ftonde , niet in ftaat was om agt te flaan op eenig ander denkbeeld, dan °t geen betrekking hadt op zyne et, gene Jaloufy, ftondt geheel verfteld op deezen onverwagten voor- flag ‚en was verlegen wat daar op te antwoorden ; eindelyk, nea lang marrens, en op een toon van kwalyk gepaste boertery, gaf by te verftaan: „ wel tẹ gelooven dat er ééne Perfoon in zyne a Familie was, aan wien de bezoeken van den Heer LIONEL won- en der bevielen: en dewy! dit een onderwerp wast geen hy zeer an ter harte nam, ja het eenige waarvan de Eer en het Geluk s van hem en zyne Familie afhingen, kon hy zyne Lordíchap an verzekeren, dat hy met gretigheid de gelegenheid aangreep an om tot eene verklaaring te komen, welke hy hoepte dat zo aa vertrouwelyk zyn zou van de zyde zyner Lordfchap, als vaa en Zyn kant,’ —- Daar was iets in de wyze van voordragt vaa den Heer Sat, zo wel als in de woorden zelve , °t welk de Erflyke hoogmoed van den ouden Lord outrustte, die, zich met veel ernsthaftigheid oprigtende, den Heer paut betuigde, „ dat > hy voor zyn Zoon zioNEL dit te zeggen hadt, dat mangel aan am Eer nooit onder diens gebreken behoorde; ja dit kon nook js ftrafloos ten laste gelegd worden aan eenig Lid van zyne Fa- an mielje; en dat hy, om eenig verwyt van die fòort te voor e komen , gegrond zynde op Zeng Zoons geduurig oppasfen an van zekere Dame, deeze zamenkomst verzogt hadt om e e met zyn goeden Vriend en Nabuur over te fpreeken.” Dit zeggen ftrookte zo zeer met de opvatting waar van den Heer pat vol was, dat hy onmiddelyk uitriep, „ Ik zie uwe » Lordfchap is niet onkundig van iets, dat maar alte zeer in't > OOg loopt van een ieder, die in dit huis verkeert : maar, de- an Wyl ik weet dat uwe Lordfchap een Man is van de kieschte an Eer in uw eigen Perfoon, zal ik my hoogst aan u verpligt re- an kenen, als gy uw Zoon beduidt om dergelyke beginzels aan te » neemen, ten opzigte van zekere Dame ouder dit dak , en hem an te vermaanen af te laaten van die oppasfingen , die gy zelve be- s merkt hebt, en waarvan ik, om u de waarheid rondbarftig te ss belyden, geen ooggetuigen kan zyn, zonder den grootften ttin- an der en het uiterst misnoegen.” Op deeze woorden rees de oude Lord, zo vlug als zyne jaaren wilden gehengen, van zyn (toel op, en fprak op den verzekerend- ften toon. komen. , LioneL, wiens kleine galanterien met: LOUISA zo verre niet ge- gaan waren, dat ze eenigen indruk op zyn hart gemaakt hadden, ‘was ligt af te brengen van zyne Liefde tot Mejuffrouw RACHEL, die meer haar beurs dan haar Perfoon goldt: weshalven hy zieh gereedlyk kon fchikken naar het affcheid, zo gemaklyk door zyn Vader verworven, en hy gehoorzaamde, zonder moeite, aan het Vaderlyk bevel, om geene bezoeken meer ten huize van den Heer vauL TESTY af te leggen. Aan de Dames, ten diens huize, hadt dit wegblyven een al- zins vreemd en onoplosfelyk voorkomen. De Heer PauL hieldt het geheim geheel voor zich zelven , én floeg Louisa met Argus- pogen gade : wanneer hy ontdekte dat zy het niet komen van den Heer LioneL zich niet meer aantrok , dan dat ze zich cene vlugtige aanmerking liet ontglippen, dat hy elders meer vermaaks zou viti- den , begon hy zyne'Jaloufy te laaten vaaren , en kreeg meer lusts. Geheel anders was het gefteld met de ongelukkige Juffrouw RACHEL ; haar hart ftondt de grootfte folteringen uit: want, fchooa Zy natuurlyk moest veronderftellen , dat haars Broeders Jalouzy de oorzaak was van LIONEL’s wegblyven ; kon zy nogthans zyn geheel ftilzwygen , ten haaren opzigte, niet anders oplosfen , dan door de veronderftelling , dat LoUIsA’s aantreklykheden zyn hart geheel wan haar vervreemd hadden: eene ondraaglyke verounderftelling 4 Dag aan dag verliep ‘er in angstvolle verwagting na een Brief, die haar deeze wreede veragtetoozing ontvouwde. Geen Brief ` kwam "et, Alle gemeenfchap tusfchen de Familie, en die van Lord moRTIMER, was afgebrooken. Geene kundfchap kon van opgedaan worden: en op alle maavraagen, als zy van verre waagde aan haar Broeder voor te (teilen, antwoordde hy zo kort, koel ea droog, dat zy er niets uit kon opmaaken. 332 DE UITWERKZELS VAN NYD EN, JALOUSY. Wanneer hy intusfchen, van tyd tot tyd, meer en meer met LOUISA bevredigd werd, nam zyne koelheid omtrent zyne Zustet toe, die nu te laat ontdekte, welke de heillooze gevolgen waren van zich in zaaken tusfchen Man en Vrouw te fteeken 3 zy vere weet zich zelve ten fterkften haare gereedheid om diens Jaloufy aan te vuuren. ' Terwyl zy zich met dusdanige overleggingen afpynigde , en toen LOUISA reeds Lcheen vergeeten te hebben dat "er ooit zulk eeu Perfoon als de Heer Oo, beftondt, verfpreidde er zich een gerugt, dat hy gereed ftondt om met een Dame van rang en mid- delen in den echt te treeden, en dat hy met Lord MORTIMER, tet voltrekking van dit Huwelyk, naar de Stad vertrokken was, =— Deeze flag ontbrak "er alleen aan om Juffrouw RACHEL geheel wane hoopig te maaken; in eene vlaag van vervoering, aan krankzin- nigheid grenzende, ging zy na haar kamer, floot zich op, en gaf lugt aan haare drift, door een Brief te fchryyen, vol klagten en verwyten , welken zy aan ecn vertrouwden Brenger overgaf, met volftrekten last om dien den Heer LioneL in eigen handen te gec- gen, en met antwoord te rug te keeren. De Boodfchap werd naar de letter volbragt, en Zy ontving het volgend antwoord. MEJUFFROUW | " ww Ik ben niet min verwonderd dan aangedaan over uwen Bet, an Indien uw Broeder U zints lang niet onderrigt heeft van zya an gefprek met myn Vader, heeft hy zo onregtmaatig omtrent U a gehandeld als omtrent Lord MORTIMER en my. Toen myn Va- an der den Heer PauL ging opwagten, met het bepaald oogmerk: aa om hem te onderhouden over de hoop die ik had om met U an Eene Egtverbintenis aan te gaan, en deswegen een voorflag te » doen, ontving hy éénsflags zulk een kort en volftrekt afwyzendt aa befcheid, ten mynen opzigte, dat ik, hoe zeer het my grief= an de,niet anders doen kon dan er my ftil aan te onderwerpen , en an my onthouden van eenig bezoek by eene Familie, waar men my an als een onaangenaame Indringer befchouwde, nn Wanneer ik u de waarheid verzeker, van het gerugt door u s» gehoord, en u berigt, dat ik deezen morgen getrouwd ben, an Zult gy het my wel kunnen vergeeven, dat ik thans er niet an meer byvoeg, dan dat ik de eer heb van úw onderdaanigfte Die- a naar te zyn, tb : » LIONEL MORTIMER.. Het ontvangen van deezen Brief bluschte op eens alle hoop uit. De troostlooze Juffrouw pacHet, werd een der elendigfte onder de Menfchen. Naa, in een vlaag van woede, tegen haaren Broeder uitgevaaren te hebben, verliet zy zyn huis, met oogmerk om ‘er nooit weder in te komen; zonder een bepaald plan waar zich ne- der te zetten. En terwyl zy, by vlaagen , naauwlyks gezegd kon worden by haar verftand te weezen, zwerft zy van plaats tot plaats , om die rust te zoeken , welke zy met geene mogelykheid kon vinden. Waar zy komt verftrekt zy ten dgoeven toonbeeld van te leurgeftelden Nyd en zelfplaagende Kwaadaartigheid, MENGELWERK, TOT FRAAYE LETTEREN, KONSTEN EN WEETENSCHAPPEN „ BETREKKELYK, k a DE NUTTIGHEDEN EN °T OOGMERK DER DICHTKUNST. (Ontleend uit het overkheerkyk Werk, de Sacrà Poëfi Hebræo- rum van den Hoogëerw. ROBERT LOWTH, D. D. F. R. S.S. Lond. GG Going, — Lord- Bitche van Londen. M” begrypt, int algemeen, dat de Dichtkunst een. tweevoudig oogmerk hebbe, naamlyk Nut en Vermaak te verfchaffen , of liever deeze beide te vereeni- gen. Ik wenschte liever, dat zy, die ons deeze bepaa= ng van het doel der Dichtkunfte gaven, het Nut had- den ‘voorgefteld als het eindoogmerk, en "tr Vermaak als het middel, waardoor dit einde daadlyk kon bereikt wor- den. De Wysgeer en de Dichter fchynen voornaamlyk van elkander te verfchillen in de middelen, door welken zy ’t zelfde einde poogen te bereiken. Beiden neemen zy het charaêter van Leermeesters aan: dit character oordeelt de een best te vertoonen en te bewaaren, als hy met nauwkeurigheid ‚ fcherpzinnigheid en duidelykheid , on- derwyst ; ander , wanneer by fchitterend, welluidend en fraai dit werk verrigt. Deeze vervoegt zich tot het Verftand alleen, en laat de Driften onaangeroerd; geene reckt het Verftand in diervoege aan, dat hy ook de riften op zyne zyde trekt. De een gaat na de Waar- heid en de Deugd, langs de naaste en kortfte wegen; de ander komt te zelfder plaatze, door zekere omwegen en bypaden, en betreedt een bogtiger doch dangenaamcr pad. «Is het werk van den eerften om deeze voorwerpen zo œ befchryven en te verklaaren , dat ‘er juiste begrip- pen van vormen; ’t is het werk van den laatften ze der- wyze te kleeden en op te cieren, dat wy ons opgewekt Vinden om ze te beminnen en te omhelzen. k Gel her, derhalven, als een grondregel neder, dat de Dichtkunst nuttig is, bovenal om dat ze vermaaklyk is: en, indien ik, gelyk men daartoe ligt vervalt, al te veel. MENG. 1791. NO. 4. K aan Pe - DË NUTTICHÉDEN EN ir OOCMERK aan myne geliefdfte bezigheid toefchryve, vertrouw ik dat de Wysgeer my dit ten goede zal houden, wanneer ik ‘er byvoeg, dat de Schriften van den Dichter nutter zyn ,dan die des Wysgeers, in zo verre zy aangenaamer zyn. Om deeze ftelling door welbekende voorbeelden op te helde- ren, kan men veronderftéllen dat de Geleerden onder de Romeinen, toen-zy de Leer van Epicurus omhelsden , geen hooger agting toedroegen aan, en geen meer beften- ig gebruik maakten, van het fchoone Dichtwerk van Lu- CRETIUS, dan van CATEUS of AMAFANIUSs ja van de Schrif- ten van EPICURUS zelfs? Wie kan gelooven , dat zelfs de meest fmaakloozen de Schriften over den Landbouw , of van den geleerden VARRO, of (om van den ouden caro niet te fpreeken) van COLUMELLA, een Schryver, in geenen deele van fraaiheid ontbloot , met hef zelfde genoegen Zullen leezen als de vermmaklyke en geheel volkomene Landdichten van eso ms? Een Werk, waarin hy de agt- baarte Schryvers geëvenaard heeft, in de bondigheid van ftoffe , en de fraaifte overtroffen in de onnavolgbaare fchoon- heid der Verzen. Integendeel, indien Maxim, die ge- teld wordt (en met regt,indien wy op zyn eigen getuige nis af mogen) onder de Schryvers der Eeuwe van AUGUS* Tus, de verheevene Weetenfchap, de Sterrekunde , in zulke laage en onfraaije verzen opzingt, dat ze naauwlyks juLIUS ‚ FIRMICIUS, een Schryver in ondicht over °t zelfde onder- werp , in eene min befchaafde Eeuwe bloeijende , overtroffen , wil ik hem de verdienften van een Wysgeer en Starrekun- digen toekennen; doch die van Dichter ‘nooit aan hem toefchryven. Want wat is een Dichter als hy bevalligheid van toonen derft, en alles mist wat de betoverende krage heeft om te vermaaken? Hoe zullen nut of leering haalen uit een Schryver, die geen Mensch van fmaak met draaglykheid leezen kan? De rede dan, waarom de Dichte kunst er zich zo zeer op toelegt om haare tesfen met eene aanlokkende zoetheid te paaren , en als °t ware met het ho» nigzoete der Zanggodinnen te fuikeren, is duidelyk, om, dus doende , haare leeringen te gereeder ingang te doen Vinden, gelyk de Artzen de onaangenaamfte Geneesmide delen gewoon zyn door veraangenaamende inmengzels bruikbaar te maaken. dat zelf aar, indien het vast gaat, dat zelfs Schryvers; die rechtftreeks voorgeeven Leering en Nut K ullen. De Dichtkunst geeft haare voorfchriften niet aan het Verftand alleen , zy roept de Hartstochten te hulp, zy verfchaft niet alleen voorbeelden, maar dringt ze diep der ziele in. Zy verzagt het wasch door haare warmte, en maakt het vorm- baarder voor de hand des Kunftenaars. Volkomerer en beter is der Dichteren onderwys dan dat der Wysgeeren. — Volkomener, dewyl zy hunne Leer- lingen niet verveelen of verwarren met een droog en dor ophaalen van bepaalingen en onderdeelen; maar zo volko- men en naauwkeurig de voorbeelden van elke foort afmaar Jen, de gedaanten die menschlyke driften en hebbelyk- heden aanneemen, de beginzels van ’t gezellig en burgere lyk leeven fchilderen , dat hy, die, uit de School der Wys- Beeren komende, het oog flaat op de tafereelen vam Ho- merus, zich als uit een eng en doornig pad overgevoerd viadt in een ruim en met bloemen begroeid veld, ~=- Baer, naardemaal de Dichter niet onderwyst door gronda regelen en -voorfchriften op een fchraalen en gemaaktga a ‚Malts E DE NUTTIGHEDEN EN °T OOCMERK trant, thaar door de welluidendheid der verzen, door Tref fchoon der verbeelding, door het vernuftige van de Fa- bel, door de juistheid der Navolging, neemt hy de zief des Leezers in, en vormt dezelve tot Deugd en Braaf heid. Maar, indien wy van het Heldendicht tot het Treurfpel overgaan , waaraan ARISTOTELES den voorrang toekent, ter oorzaake van de waare en volkomene naavolging, zullen wy nog duidelyker overtuigd worden van de meerderheid der Dichtkunst boven de Wysbegeerte, op het beginzel van der- zelver meerdere aangenaamheid, —= Het Treurfpel is, met de daad, niets anders dan de Wysbegeerte ten tooneele gee voerd , behoudens alle haare natuurlyke eigenfchappen , en niets verliezende van haare aangeboorene ernsthattigheid „ maar alleen bygeftaan en verfraaid door andere gunftige ome ftandigheden. Welk (uk, by voorbeeld , van Zedeleer, hebben de Griekfche Treurfpel- Dichters onaangeroerd œf ònopgeeierd gelaaren? Welk een Leevenspligt , wat beginzeel van huislfoudelyke Staatkunde, wat beweegmiddel tot het beftuur der Driften, welk eene aanpryzing der Deugd is ‘er , die zy niet volkomen , met verfcheidenheid , en geleerd „ | behandeld hebben? De Zedeleer van gscuHyLus (niet alleen een Dichter maar een Pythagorisch Wysgeer) zal altoos bee wonderd worden. SOPHOCLES en EURIPIDES ftonden niet min voor wyze Mannen vermaard: de laatstgemelde was de Leerling van SOCRATES ER ANAXAGORAS, en ftondt onder zyne Vrienden bekend als de Tooneel- Wysgeer. By deeze Schryvers voegden de aanloklykheden der Dichtkunst zeker jets toe aan de heerfchappy der Wysbegeerte; en, in de daad, bereikte nooit iemand het toppunt van Dichteriyke Vermaardheid , of hy lag eerst den grondflag zyner Kunfte in de waare Wysbegeerte. Men brenge hier tegen niet in ’t midden , dat eenigen in het vak der Dichtkunst hebben uitgeftooken, die nooit de Schoolen der Wysgeeren betraden, noch de voordeelen eener opvoeding, boven die van den gemenen Man verhe= ven, genooten. Ik biet niet hangen aan ’t gemeene denk- beeld , ik twist niet over de meening van een woord: de Man , die, door kragt van vernuft, door waarneeming , eene volkomene kennis van het menschlyk hart verkreegen heeft, , die weet welke de vermogens van "o Menfchen geest zyn , en hoe de driften opgewekt en uitgedrukt worden, die niet alleen met woorden kan befchryven , maar voor de zinnen a, le beweegingen der ziele afmaalen, die de driften kan op- wekken , maatigen en regelen =— zulk een Man, fch DER DICHTKUMST. 137 hy geene geleerdheid langs de gewoon gebruiklyke wegen opgedaan hebbe, agt ik een rechtíchagpen Wysgeer, De drift der Jaloufy, derzelver onrzaaken , omítandigheden, voortgangen en uitwerkzels, zyn, myns oordeels, naauwa keuriger, juister en voldoender befchreven , in één der Spe- len van SHAKESPEABE, dan in alle de Schriften der School- fche Wysbegeerte, Indien pu het Treurfpel van eenen zo waarlyk Wysgeeri- gen aart is; indien het, by al de ernsthaftigheid der Wys- id, de bevalligheden en aanloklykheden, aan ’t. zelve ei- u, toevoegt, zullen wy dan niet moeten erkennen , dat ysbegeerte , wat de nuttigheid betreft , voor de Dichtkunst moet zwigten 5 of zullen wy niet liever zeggen , dat de eerste emelde veel aan de laatstgenoemde verfchuldigd is , van wier gland en aanbeveeling zy een zo voordeelig gebruik maakt , om het byzonder einde , verbetering , te wege te brengen ? Maar is de kragt van Naavolging en Fabel zo goot, dan moet de kragt der Waarheid zelve nog veel grooter voorko» men, en wy hebben ons liever, om-onderwys in °t Zedelye ke te verkrygen, by de Gefchiedenis dan by de Dichtkunst je vervoegen, — Dit is een misverftand. De Gefchiee denis vindt zich binnen al te naauwe perken omfchreeven ; de Gefchiedenis is aan haare byzondere Wetten verbonden, die te ftreng zyn om zulk eene toepasfing te gedoogen. eerte moet haare voorfchriften paar het onderwerp íchike ken, de laarfte vormt een onderwerp, ondergefchikt aan haar oogmerk, Om deeze reden houdt ARISTOTELES de Dichte o K 3 kunst 138 ‚ DE NUÏTICHEDEN EN °T OOGMERK kunst voor eene záak van ernftiger en wysgeeriger aart dan de Gefchiedenis, en onze BACON (een naam die in de Ge letterde Wereld voor dien van ARISTOTELES niet behoeft te zwigten,) is van ’r zelfde begrip. | De Lierzang, fchoon in zommige opzigten minder te sckenen dah ’t geen men de hoogere foorten van Dicht- ftukken noemt, wykt geene in kragt, vuur, en evenaart ze zelfs zomwyten in ernst en deftigheid. Ieder foort van Dichtftukken heeft , in de daad, eene byzondere wie, waar op zy °t menschlyk gevoel aandoen; de algemeene uitwerking is misfchien dezelfde. Het Heldendicht vole voert dit oogmerk. met meer bedaardheids, overlegs en moeite, en daarom waarfchynlyk zekerder, Het krygt meet trapswyze ingang, het doordringt, het beweegt, het vere maakt: nu ryst het tct-een hoog toppunt van ’t verhêé vene, dan gadt het voort met de gewoone zoetvoerigheid, en den Leezer geleidende door een tooneel vol verfchei- denheid en vermaak, neemt het de ziel zagtlyk gevangen, en maakt een diepen indruk door den dringenden aart der toepasfinge, doch inzonderheid door de volduurmg des werkftuks. — De Lierzang , integendeel , treft door eene oogenbliklyke werking; dezelve verbaast en beftormt, dls °t ware, de aandoeningen. —— Het Heldendicht mag men vergelyken by eené vlam, die, door den wind aan- geblaazen „ zich allengskens aan alle kanten verfpreidt, en eindelyk alles in brand zet, De Lierzang by een Hem: straal, die onverwagt uitfchiet, en alles te gelyk doet op» baaken, i De wonderbaare kragt van den Lierzang, om de Driften te beftuuren , de Zeden te vormen, Burgerdeugd in de har- ten te kweeken, en byzonder om die edelaartige verheven: heid van gevoelens in te boezcpen, van welke openbaart Deugd ‘haar beftaan fchynt te ontvangen, zal ons genoeg: zaam blyken, als wy die gedenktekens van Dichterlyk Ver nuft befchouwen , welke Griekenland heeft naagelaaten. In dien wy de Gedichten van Pinparus, (die, fchoon geenzins. Ik wenschte, in de daad, dat de tyd, op eene nydige weie, ons niet beroofd hadt van de Werken des laatst- genoemden , wiens grootschheid en deftigheid eene alge- gemeene toejuiching verwierven, dien pioNystus boven alle andere Lierdichters ftelde , dewyl hy de verhevenfte en fchitterendfte onderwerpen uitkoos, en in derzelver uitbreiding allervolkomenst het eigenaartige en treffende der Charadters bewaarde, Aan aLcaTtus erkent, egter, die zelfde Schryver, de hoogfte uitneemendheid toe, in "rt be- handelen van Staatkundige onderwerpen. Als een Man in de daad , hoe groot T Als een Burger, hoe eftreng Î Hoe moedig een Verdeediger van de Wetten en Staatsge= fteltenisfe zyns Lands! Hoe wakker een Beftryder der Dwingelanden! Die zyn Zwaard en zyn Lier beide aan het Altaar der Vryheid heiligde! Wiens voorfpellende Zange» Tesfe , door elk Gewest zwervende, het werk eens Be- fcherm-Engels volvoerde , niet voor het tegenwoardig oogen» blik alleen, maar voor volgende Eeuwen: niet enkel voor SR eigen Staat , maar voor °t geheele Gemeenebest van iekenland. Dichtkunst, zo als de zyne, zo verheeven , zo bezield, moet zeker hoogst kragtig geoordeeld worden , zo om het menschlyk hart tat deugd aan te zetten , als om hetzelve te zuiveren van alle laage en {noode neigin- gen; dan nog byzonderder ftrekte dezelve , om die kragt van ziel , die edelmoedigheid van aart aan te kweeken, welke, en de afftammeling , en de Behoedfter, is der Volks- vryheid. Kon Ter eene gedagten ontftaan , dat een andere PISTRATUS het in den zin zou krygen, om die Sf. e" A bk 140 DE NUTTIGHEDEN EN "rt OOGMERK flaaffche boeijen te kluisteren, waarop ieder gastmaal, ja „ op de ftraaten , en in de geringfte zamenkomften des ge- meenen Volks, dagelyks de Lierzang gezongen werd , die den naam van CALLISTRATUS draagt ? "Er zyn eenige andere foorten van Dichtítukken , die ons doorgaans voorkomen als in een gemaklyken en gemeene zaamen ftyl gefchreeven; doch voortyds, by wylen, def- tiger en ftaatlyker te voorfchyn traden. Van dien aart zyn de Liederen , ik fpreek niet van de ligtvaardige Minnelie- - deren der hedendaagfchen , maar van de oude, deftige, hei- lige en leerzaame, Liederen, die Zeden voorfchreeven , etten aan de Volken gaven, en Godfpraaken der Deugd. Om niet te fpreeken van Dichters, wier Werken wy niet bezitten , en van wier verdienften wy ons, gevolglyk, geen gepast denkbeeld kunnen vormen, zal het genoeg weezen , SOLON ten voorbeelde by te brengen; soLON, een van de eerwaardigfte Characters der Oudheid, de wysfte der Wet- geeveren , en daar benevens een Dichter van geen geringen rang. Wanneer ‘er iets bezwaarlyks of verlegenheid baa- rends, in het beftuur der openbaare zaaken voorkwam, nam hy, gelyk verhaald word, de toevlugt tot de Dicht- kunst. Moesten de Wetten gehandhaafd, of by eene voor- kòmende gelegenheid aangedrongen; moest de traagheid of ongebondenheid der Burgeren beftraft, of hun geest door den prikkel der Vryheid aangefpoord worden; hy had ter- ftond een Dichterlyk voortbrengzel in gereedheid ‚ dat ftout, ftreng, en op den toon van zedemeesterlyke ftraf- heid geftemd was, en egter, in geenerlei opzigt, fraaiheid derfde. —— ’t Is eene bekende zaak , dat A Atheners, de herwinning van Salamis , aan de Verzen van SOLON, zelfs ftrydig met hunne eigene neiging en oogmerk , te danken hadden. Nàa dat zy , door herhaalde nederlaagen, in den diepften wanhoop gedompeld waren, en zo verre vernederd, dat men het fpreeken van het vernieuwen des Oorlags, en het herkrygen des Eilands, voor een hoņgfd- misdaad rekende, was de invloed van een enkel Dichtftuk, t welk aanvangt, Laat ons na Salamis trekken , uitgee Áprooken als door een Propheet, door Godlyke Geestdrift aangeblaazen, genoeg, om het Volk, daar door verrukt, ten Wapen te doen vliegen ‚om den Oorlog te doen fchreeu- wen, en op het flagveld met zulk eene ongelooflyke dap- perheid te doen vegten, dat her, naa eene groote flachting onder de Vyanden gemaakt te hebben, een bellisfende Zes gepraal bevogt. dd Wg DER DICHTKUNST, TD Wv hebben ook eenige overblyfzels van den beroemden TRTÆUS, die, door Verzen, manlyke Zielen tot helden- daaden aanfpoorde. Het geheele oogmerk en het onder- werp zyner Opftellen is, bet verheffen van Dapperheid en het zingen van den eéuwigduurenden Roem der geenen , die onder het betoon van moed op ’t flagveld {neuvelden, — Dichtftukken , gefchikt om zekere magt van dapperheid, zelfs in de vreesagtigen en befchroomden, te ontvonken, door welke hy de gemoederen der Lacedemoniërs , die lafig vernederd en verzwakt waren, met eene zekere hoope op de Overwinning bezielde. De zaak is wel bekend, en was dezelve niet onderfchraagd door het getuigenis van zo veele Schryveren , zouden veelen ze voor ongelooflyk ge- houden hebben, fchoon het my toefchynt, dat ze niet min onderfteund word door de rede der zaake , dan door het gezag der Gefchiedenisfen. Om niet geheel en al de mindere (oort van Dichtftuk- ken, met filzwygen, voorby te tappen, zullen veelen ` denken, dat wy ‘er genoeg aan toekennen, wanneer wy Dellen , dat derzelver Nuttigheid beftaat in het Vermaak, %x welk zy aanbrengen. Dit Vermaak zelve is niet geheel eu al te verfmaaden, als men aanmerkt, dat dit genoegen , die lugtige losheid , ontfpanning aan den Geest verleent, „wanneer dezelve afgemat is door de vermoeiendíte nafpeu- ring der waarheid, dat ze het vertand verlustigt na inge- fpanne werkzaamheid, en verfrist door de verandering van nkbeelden , welke de ligter Werkftukken der Dichtkunst voortbrengen. — Hier vinden wy ons gefterkt door het voorbeeld en het getuigenis der grootfte Mannen van Grie- kenland , SOLON , PLATO en ARISTOTELES ; van Rome , SCIPIO en LÆLIUS , JULIUS en AUGUSTUS, CAESAR, VARRO en BRUTUS , die de tus{chenruimten van hunne gewigtige bedryven, en ernftiger Letteroefeningen, aanvulden, met de aangenaamheden en vervrolykingen der Dichtkunfte, In de daad, de Natuur fchynt, in, dit ftuk, wyslyk voor ons bedagt geweest- te zyn, en gezorgd te hebben, dat, terwyl zy ons tot de kennis der Waarheid , welke dikwyls diep ligt, en alleen door onvermoeide naarftigheid kan gedolven worden , ops opbeurende verlustigingen fchonk „ als een uitfpanning voor den Geest, om denzelven voor ing te beveiligen en van lustloosheid te ontheffen. h daar is een meerder Voordeel te trekken uit de ing der Dichterlyke Werken , °t welk in geenen K 5 ` ` dee 342 ' DE NUTTIGHEDEN EN °T OOGMERE deele behoort over ’t hoofd gezien , of veragtloosd te worden; want, behalven dat zy een verzagtend middel in de Letteroefeningen verfchaffen, kan men uit die Schatka- mer veele der fchoonfte cieraaden van de Letterkunde ont- - leenen. Het eerfte voorwerp onzer Beoefeninge is, de re denen , de beginzels, en de betrekkingen der dingen y klaar te bevatten; het tweede beftaat in bekwaam te zyn, om onze bevattingen niet alleen duidelyk , maar tevens met gene zekere maate van bevalligheid, voor te draagen. In dit ftuk vallen wy meest allen kieskeurig , en zyn zelden voldaan door een magere en naakte voordragt, zelfs van de ernftigfte onderwerpen ; eenige hyvoegzels van kunst, eenige cieraaden van ítyl , eenige fraayheid van uitdruk- king ‚ eenige zwier van welzeggen, moet er bykomen; zelfs moet men eenigerma te agtflaan op welluidendheid en de voldoening van ’t gehoor, In alle deeze opzigten , fchoon ik gereediyk toeftemme, dat de taal der Dichteren wyd en verre verfchilt van alle andere foort van Opftellen , zal hy nogthans, die eenigen tyd en aandagt befteed heeft aan het leezen en naavolgen der Dichteren, (des hou ik my verzekerd,) zyn verftand geoefend, en in die loopbaan, als °t ware, aangekweekt vinden; de kragt en werkzaam- heid zyner verbeelding vermeerderd voelen , en zelfs, in zyne wyze van uitdrukking, ongevoelig iets van den om- megang met de Dichteren overgenomen hebben, Zo zien | in Menfchen , die danfen leerden, eene zekere onbe- fchryfbaare bevalligheid in hun voorkomen ; fchoon zy hunne gewoone beweegingen en gebaaren niet naar gezette regelen afmeeten , ontítaat Ter nogthans, uit die oefening, eene zekere bevalligheid , welke de daarin geoefende by- blyft, zelfs dan, wanneer zy de Danskunst langen tyd hebben laaten vaaren,. ’t Is geenzins onwaarfchynlyk , dat, en CÆSAR en CECE» RO, (de een de fraaifte Schryver, de ander de welfpree- kendfte Redenaar ander de Romeinen 3 aanmerkelyken by- ftand gevonden hebben, in de aankweeking van dien tak der Fraaije Letteren; naardemaal men volkomen zeker weet, dat zy beiden zeer gaarne Dichtwerken lazen, en zelfs Verzen maakten. Dit ftraalt ook zodanig door in de Schrif- ten van PLATO, dat men niet alleen oordeelt, dat hy ge- dwaald , maar zelfs zich ondankbaar aangefteld hebbe , wan- neer hy, uit zyn ingebeeld Gemeenebest, die Kunst, waar- aan by zo zeer veel van de {chitering zyns Vernufts had dank te DER DICHTKUNST, 143 es. weetén , uit welker bron hy dien zagten , ryken en zoet- wberigen Styl, welken men dermaate bewondert , geput hadt, wilde verbannen hebben. Maar om tot de edeler en gewigtiger voortbrengzelen der Zanggodinnen weder te keeren. Dus verre moet der Dicht- Kkunfte een hoogen rang onder de andere Vrye Kunften toe- ekend worden 5 daar zy den vermoeiden geest verkwikt „ Sen ontroerden tot bedaarde kalmte brengt, en den verdruk- ten opbeurt; daar zy de gedagten opheft tot bewondering van het fchoone, van het voeglyke, van het groote, en van het edele: ’t is niet genoeg gezegd, dat zy de Voorfchriften der Deugd op de aangenaamfte wyze overlevert, zy ftort de beginzels, van Zedelykheid zelve der Ziele in. Daarënbo- ven, vermids de zugt tot Roem , den Mensch ingefchaapen „ ten vollen blykt de fcherpfte {poor te weezen tot groote en heldhaftige bedryven , is °t eene byzondere taak der Dichtkun- fte, deeze neiging onzer Natuure te verbeteren , en de zaad. beginzels der Deugd te koesteren en te kweeken: en dewyl eene der hoofdverrigtingen van de Dichtkunst beftaat in het verheffen van groote en deugdzaame bedryven, in de voor- beelden der braaffte en voortreffelykfte Mannen der Naako- - melingfchap voor oogen te fchilderen , en hunne Naamen der Onfterflykheid te wyden , komt haar ongetwyfeld den lof toe, dat, terwy] zy de ziel tot hebbelykheden van deugd vormt door haare voorfchriften , dezelven door haare voorbeel- den beftuurt, er door de kragt, haar byzonder eigen, aandringt , zy ook de eer heeft,van aan de Deugd de rykfte en begeerd- fte belooning van haaren arbeid te fchenken. En met dit alles zouden wy laager van de Dichtkunst den- ken, dan dezelve verdient, als wy onze aandagt niet ves- tigden op die zyde, waar het aanbelang dier edele Kuntte zich het uitfteekendst voordoet 5 als wy dezelve niet be- fchouwden, bezig aan heilige Onderwerpen en den Gods- dienst dienstbaar. Dit, in de daad, blykt de oorfprong- lyke bezigheid en beftemming der Dichtkunst geweest te zyn; en verrigt zy die nog zo gelukkig , dat zy in alle andere gevallen buiten haar character fchynt te treeden , als tot dit oogmerk alleen ingerigt. By andere gelegenheden fchynt de Dichtgeest het behulp der kunite noodig te heb- ben, dan er treedt dezelve te voorfchyn, met al den aan- gebooren luister, of liever bezield door die Inblaazing, van Welke men anders fpreekt , zonder ze te gevoelen. Allerfpreekendst werden deeze waarneemingen bevestigd ip de Hebreeuwfche Dichtkunst , boven welke ’s Menfchen b geest 6 X44 DE NUTTIGHEDEN EN Ir OOGMERK DER DICHTKUNSTJ geest niets verheeveners, fchooners of fraaiers kan vindes, als waarin de onuitfpreeklyke verheevenheid des Onderwerps ten vollen geëvenaard wordt „door de k der Taale , en de deftigheid van den Styl, °t Is der opmerkinge waardig , dat, daar eenige van die Schriften in oudheid de Fabel-Eeuw der Grieken te boven gaan , in verheevenheid de fchoonfie voortbrengzelen van dat befchaafde Volk overtreffen. Dus zal men , den weezenlyken oorfprong der Dichtkunst opfpeurende , dien noodwendig moeten in den Godsdienst vinden ; en dewyl zy blykt eene Kunst te zyn van de Natuur alleen ontleend , niet byzonder eigen aan eenige Eeuw of aan eenig Volk , en alleen in een ver gevorderd Tydperk der Maatfchappye tot Regels Pat ‚ moet zy geheel en al toe gefchreeven worden aan de (terke aandoeningen des harten, ie eigenaartig zich op een leevendigen en zwellenden toon uiten , en eene kragt van uitdrukking bezigen, verre ver heven boven het dagelyks gebruik der fpraake. — "DR niet min opmerkelyk, dat deeze aandoeningen de uitboeze- mingen, door derzelver aandrang, afbreeken; zy barften los in gadruklyke, fterke, fchielyke en ontroerende gezeg- den: en in zekeren voege is de ftyl, zo wel als de rolling, efchikt naar de beweegingen en gefteltenisfen des gemoeds.- bie is meer byzonder het geval in Verwondering en Vreug- de: en welke Gemoedsaandoeningen worden zo eigenaartig door Godsdienftige befpiegelingen gaande ge maakt, als dee- ze? Welke denkbeelden konden eene Ziel, door verkeerde evoelens en hebbelykheden niet bedorven , kragtiger roeren, an de Goedheid, Wysheid en Grootheid des Almagtigen? Is het niet zeer waarfchynlyk, dat de eerfte pooging van ru we en onbefchaafde Verzen beftondt in lofzegging aan Schepper, en bykans van zelve voortvloeide uit het verrukt gemoed? Dit, ten minften , gaat zeker, dat de Dichtkunst aangekweekt is in die heilige plaatzen, daar zy eerst beftaan kreeg; en haare oorfpronglyke bezigheid vondt in den Tem- pel en by ’t Altaar. Hoe zeer de Eeuwen en Volken van el- ander mogen verfchillen in hunne Godsdienftige gevoelens en begrippen, in dit punt ftemmen zy alle zamen , dat zy de Verborgenheden van hunne Godsdienstverrigting in Verzen opzongen. Van deezen herkomst draagt de Dichtkunst nog. heden ten dage geen duistere kentekens, daar zy nog altoos een Godsdienftig en heilig onderwerp, met eene foort van kinderlyke tederheid en genegenheid „omhelst. In de verblyfe plaatzen der Godsdienftigheid onthoudt zy zich gaarne, als op haar geboortegrond, en vertoont zich daar in alle jeug’ dige fchoonheid en kragt. ` om OPGAVE VAN DE VOORNAAMSTE STARRELYSTEN. 145 OPGAVE VAN DE VOORNAAMSTE STARRELYSTEN IN VROE“ GEREN TYDE OPGEMAAKT; EN VERSLAG VAN DIE NU EERST ONLANGS IN °T LICHT GEGERVEN ZYN. Door PRANCIS WOLLASTON. F. R. S. (*). D Naamlysten der Vaste Starren, welke wy tot nog tog bezitten, Zyn van tweeërlei gedaante; in de en oudfte worden de Starren geplaatst in derzelver Starrebeel- den; in de laatfte volgen zy elkander in een onafgebrooken ` reeks, volgens de orde in welke zy door de Middaglyn gaan, Alle de Naamlysten, tot die van FLAMSTEED ingeflooten , waren van de eerstgemelde foort; doch de meeste , naa den gd diens Starrekundigen opgefteld, van de laatstgemelde , zynde tot alle oogmerken gefchikter. In Starrebeelden de Starren te fchikken was zeker, in veele opzigten, zeer nuttig; en misfchien was het volftrekt nood- zaaklyk voor de oude Starrekundigen , wier denkbeelden ge- heel vermeesterd en in verwarring zouden gebragt weezen „ indien zy het beftaan hadden zulk een t aantal van ge- Iykaartige voorwerpen, zonder eenige fchynbaare orde, in een zo wyd ruim verlpreid ‚ in één zamengevoegd lichaam te befchouwen; terwyl zy niet alleen zich in ftaat bevonden om ze te befpiegelen , maar ook van dezelve te fpreeken, met eene zekere maate van klaarheid , als zy dezelve in kleinere gedeelten afdeelden, waarvan ieder, gelyk zy het begreepen , de vertooning aannam van eenig Dier of ander voorwerp, met welks gedaante zy gemeenzaam bekend wa- ren. — ’% Was voor de oude Starrekundigen alleen niet nuttig, dat men de Starren in Starrebeelden onderfcheidde 3 , e (°) Wy hebben dit overgenomen uit he Monthly Revisw, daar zy een onlangs uitgegeeven Werk beöordeelen onder den Tytėl. A Specimen of a General Affron. Catalogue, arranged in Zones of Northpolar Diftance „and adapted to January 1. 1790: Containing a Comparative View of the Mean Pofitions of Stars, Nebule and Clufters of Stars ; as they come. out upon Calculation from the Ta- bles of” feveral principal Obfervers ; together with a Propofal for betting on foot fome regular Method of obferving the Heavens, through the concurrent Asfiftance of Aftronomers in all* Nations, in erder to form a more perfe& Register of their prefent State, and diswer any Alterations to which they may regularly be fubjeÂ or which thy may hereafter undergo. By FRANCIS WOLLASTON. F. R. Se ub ~ OPGAVE de laatere trokken ‘er baat van, als zy de Starren, itt - derzelver eigen ftanden met betrekking tot elkander, be- gonnen te {chikken op Kaarten, of op de oppervlakte der loben; want, zonder dit behulp, zou het oog in onze. kerheid en verwarring gedwaald hebben onder die menigte, gelyk een ieder zal ondervinden, die zich de moeite geeft om twee halfronden, aan het einde van BAYER’s Uranome- io, waar de Starren zonder Beelden geplaatst zyn , te vers gelyken met die in FLAMSTERD'S sftlas Cæleftis, waar men de Starrebeelden bygevoegd heeft. ~ In zo verre is de oude wyze om de Starren in Beelden te onderfcheiden zeker van nut; doch de Heer woLLASTON merkt, eenigzins met grond , aan, dat, wanneer er Naame lysten van Starren gegeeven wierden, onderfcheiden door derzelver Langte en Breedte, of door derzelver rechte As- cenfiën en Declinatiën, in getallen uitgedrukt, de fchikking anders moest weezen; dit behoorde althans zo , ten min- ften, zo rag als de middaglyn-werktnigen by de Starrekun- digen in gebruik waren; en het is daarom eenigzins te ver- wonderen , dat FLAMSTEED . die de plaats der Starren meest bepaalde naar derzelver overgang over de Middaglyn , geen anderen weg opfloeg; maar de kragt der gewoonte is erk, en wordt niet gemaklyk verbrookens zelfs door Man- nen van kennis en vernuft ; ° welk alleen fchynt te kunnen pleiten voor zyne andere wyze ín deezen gehouden. Vóór zyn tyd, nogthans , kunnen wy het afdeelen der Starren in Starrebeelden , zelfs op de Naamlysten , niet anders dan de beste keuren, byzonder voor de Ouden, die altoos de Star- ren onder de gegeevene gedaanten van Starrebeelden be- fchouwden , en wier hooggeroemde Starrekunde , misfchien, voornaamlyk beftondt in de bekwaamheid om de Starren aan te wyzen, die tot elk Starrebeeld behoorden. Zelfs nader- hand, zo lang zy hunne Waarneemingen alleen deeden met Armille , of met werktuigen, die alleen den hoek-afftand , of de Azimuths en Hoogten der Starren opgaven , zien wy niet, dat eene andere wyze van aanduiding eenig aaumer- kelyk voordeel zou gegeeven hebben. °t Was derhalven, natuurlyk genoeg voor niPPARCHUS , (die, zo verre wy weeten, de eerfte Naamlyst der Vaste Starren gaf, honderd en acht en twintig Jaaren vóór curisTus) de Starren in Starrebeelden te plaatzen, en voor de oude Starrekundigen , die hem volgden, daarin te volharden. De Naamlyst van niPpARCHUS, (ten minften zodanig als dezelve uit zyne handen kwam,) is ons niet overgereikt M ie r VAR DE VOORNAAMSTE STARRÈLYSTEN. t4? de wy hebben, wordt gevonden in de Werken van PTO- LEMEUS3 en hy vermeldt ons 2° 40, by de Lengten van HIPPARCHUS gevoegd te hebben , om dezelve te brengen van het begin des honderd en acht en twintigften Faars vóór CHRISTUS , (het tydperk waarin HIPPARCHUS dezelve hadt opgegeeven) in den aanvang des Jaars honderd en zeven en dertig naa CHRISTUS, of -het eerfte van ANTONINUS PIUS. Deeze verandering is ingerigt naar de berekening van één Graad in honderd Jaaren , de hoeveelheid des voortgangs door HiePARCHUS bevonden , door de vergelyking zyner eigene Waarneemingen van de Spica Virginis, met die op dezelfde Star gedaan door TIMOCHARIS, omtrent honderd en weertig Jaaren vroeger. En hier uit is het openbaar , dat PTOLEMEUS in dit ftuk niet op eigene Waarneemingen af- ging; maar geheel berustte op die gedaan waren door deeze twee uitfteekende Starrekundigen , drie Eeuwen vóór zyn leeftyd. Hadt hy zelve eenige Waarneemingen gedaan , hy moest bevonden hebben, dat de door hem geftelde hoee veelheid te weinig was, een geheele Graad ten minften 3 zynde dejuiste hoeveelheid voor 265 Jaaren 3° 42’ 22// 6, — Deeze Naamlyst , gelyk wy dezelve by PTOLEMEUS aane troffen , behelst 1026 Starren in 48 Starrebeelden ; maar volgens PLINIUS (*) begreep dezelve 1600 Starren in 72 Starrebeelden. Deeze Schryver, nogthans, is zo vol mis- flellingen, (fchoon het niet gemaklyk valle te begrypen, hoe hy hier konne gedwaald hebben, ) dat men weinig geteld heeft op °t geen hy ten deezen aanzien zegt; en men hadt in ’t algemeen vastgefteld, dat die Naamlyst geen meer Stare ren bevatte dan PTOLEMEUS opgeeft; bovenal daar geen der GC ben, ons door de Arabieren nagelaaten , er meer op=. enen. De naastvolgende Naamlyst, welke wy hebben , is die vaa VLUCH BEIGH ‚of gelyk Mr. WOLLASTON diens naam fchryft, OLEG BEG, een Zerfaarsch Prins en Kleinzoon van den TAMERLAN. zelve behelst de plaatzen van 1016 R, in ’t begin van het 841 Jaar der Hegira, of het Jaar 1437 naa curIsTuS. Dezelve werd uitgegeeven te met Aantekeningen van Dr. HYDE, in °t Jaar 1665. Wu tan DE IV, Prins van Hesfen, maakte eene andere Naamlyst der Starren op, gefchikt voor ’t Jaar 1593; doch of voor het begin of het einde, weeten wy met geene ze- eid, WILLEBRORD SNELLIUS gaf dezelve eerst in °t licht ur ‚(© Pum. Nat, Hift. Cap. XLI wa 343 OPCAVE in °t Jaar 1618, dezelve behelsde de plaatzen van 400 Stare ren ; doch het affchrift , °t welk wy daarvan hebben, in het Derde Deel van FrLAMsrEED's Historia Cæleftis , geeft "er niet meer dan 368 op. TYCHO BRAHÉ was een tydgenoot des Prinfen van Hes fn, en nam de plaatzen van rooo Starren waar. Zyne Progymnasmata, in den Jaare 1610 uitgegeeven, bevatte al- leen 777 Starren; en zyne Opera Omni, gedrukt in t _ Jaar 1648 , geen grooter getal, fchoon de plaatzen van 223 meer Starren uit diens Waarncemingen zyn opgemaakt door KEPLER, en met die der voorige 777 door hem were den opgegeeven aan ’t einde der Rudolphin/che Tafelen, in `t Jaar 1627. De plaatzen der Starren , in deeze Naam: Iyst, zyn bepaald voor het einde des Jaars 1600. 