Geographie van Nederlandsch-Indië
§ 195. Het noordelijk gedeelte van Sumatra eindelijk, het rijk Aljih, vroeger een aanzienlijke staat en een laslige nabuur der Porlugeezen te Malaka, is tegenwoordig geheel vervallen, doch nog steeds onafhankelijk. Nog laatstelijk, in 1857, is er tusschen dat rijk en hel onze een nieuw contract tot stand gekomen, waardoor allhans onze handel in die streken wederom wal aangewakkerd is. — De bin- nenlanden van Atjih zijn nog volkomen onbekend. Aan de Westkusl liggen de bekende Peperhavens , waarvan als de voornaamste worden opgegeven,Teloek-glompong,Analaboe, Kwala-batoe , Soesoe, Laboean<hadji , Moekei, Asahan en Digitized by Google Ill Terocmoen , dit laalste digt bij Singkil. — Atjih 2 elf tigt in bet uilerste Noorden des eilands, De haven wordl niet geroemd, maar de landstreek waarin bet ligt is zeer vruchl- baar. Men houdt de Atjineezen voor een gemengd ras van Bataks , Maleijers en bewoners van bet vast* land , dat is , daar ook de Maleijers zich bier aan de kusten zijn komen iiederzetten , van de oorspronkelijke bewoners en vrcemde- lingen. Zij zijn stoute zeevaarders, niaar naaken ook veel work van den landbouw. Behalve rijst moet hun land ook katoen voortbrengen. Beoosten de hoofdplaats zijn Pedir, Teloek-Samoi en Pasei de belangrijkste plaatsen aan de zoogenaamde Areka- of Betelnoolkuat. Waar deze bij de Diamant-kaap eindigt en de kust eene zuidoostelijke rigting ncemt, volgen aan de Straat van Malaka al spocdig de Siakschc iiaambeziuingen. § 1S4. Omliggende eilanden. Op eenigcn aisland ^ van de Westkust van Sumatra liggen met deze evenwijdig een tiental grootere en bonderde kleinere eilandjes. De eerste zijn middelmatig hoog: de hoogste toppen op Nias, bet grootste dier eilanden , bereiken nog geen 3000 voet ; de kleinere zijn laag en dikwijls niet veel meer dan koraal- banken. Die eilanden zijn: Si-maloe en de Banjak-eilanden. Deze zijn grootendeels met Maleijers van de kust van Sumatra en Atjineezen l)evolkt en staan tot de Atjineesche staatjes aan de Westkust, met welke zij ook uitsluitend verkeer hebben, in eene af- hankelijke belrekking. Nias, dat tot de residentie Tapdnoeli behoort. Er zijn tegenwoordig twee Nederlandsche posten , een op de hfdpl. Sitoli, aan de Noord-oostkust , en een in de baai van La- goendi, aan de Zuid-westkust. Vroeger vooral was het door den slavenhandel berucht, dien de Atjinezen hier dre- ven, en die nog niet geheel onderdrukt is en door de eeuwigdurende veten der kleine staatjes, waarin het eiiand verdeeld is , op den duur wordt aangekweekt. Ook werkten Digitized by Google 112 er vele ISiassers als pandelingcn te Padang. Dc vruchlhaar- heid des eilands geeft hoop op eene belere toekomst. De Batoe-eilanden ; drie middelmatig groole en een aanlal kleinere, onder de Ass.-Resid. Ajar-bangis, met een posl- houder op TeUo. De Mentawei-eilanden , Siberoet en Si-pora , met omlig- gende kleinere, — de Pageh-eilanden , twee eilanden , door eene naauwe straat gescheiden, — en eindelijk, op vrij grooten afstand, Engano. Deze alien staan nog gelieel op zich zehen en worden slechts nu en dan door Maleische handelaars bezocht. § 125. De producten dezer eilanden zijn niet van groot belang en zullen wel hoofdzakelijk in kokosnoten en olie en in sago bestaan. Maar zeer merkwaardig zijn zij in een ethnographisch opzigt, daar zij door eene geheel eigenaardige bevolking bewoond zijn, die men wel als verwant met de Bataks beschouwt, maar waarscliijnlijk in dezelfde verhou- ding tot de Dajaks of Alfoeren zou geacht hebben te staan, wanneer deze toevallig, in plaats van de Bataks, de West- kust van Sumatra bewoond hadden. Zij leven voornamelijk van de opbrengst van vischvangst en jagt of ook wel van sago; aan landbouw doen zij weinig. Op de verschillende eilanden vindt men even wel ook verscliil in gewoonten. Koppensnellen , bijv., is voornamelijk op Nias in gebruik. Op de Mentawei- en Pageh-eilanden schijnt het ras zuiverder gebleven dan daar; het tatoeeren , het beschilderen van het gelaat en het gebruik van pijl en boog vindt men daar nog heerschend ; ook het pamali bestaat er, doch hetelkaauwen doen zij er niet, en terwijl, bijvoorbeeld , op Nias de huizen uitmunten door stevigheid en eene zekere netheid van boiiw, vindt men die op Engano nog in den vorni van hijenkorven. § 126. Aan de zuidkust zijn enkele eilandjes door hunne ligging in de Straat Sunda en hunne nahijheid van de Javaansche kusten meer hekend, als Laboean in de Se- mangka-baai , Lagoendi tegenover den middelsten uithoek. ur, Sibesi cn een cnkcl aiider voor de Lampongbaai, en dc Zutphenscbe-eilanden in hel naauwsle gedcelte van Straat Soenda aati den ooslelijken uilboek. , § 127. Aan de Ooslkusl van Sumatra liggen, bebalve die welke lot Siak bebooren, de eilanden die met nog andere de Residentien Biouw en Bangka uitmaken, waarvan ^ — (■('liter de eerste veeleer als met bet Malei.sche schiereiland ill verband slaande moeten beschouwd worden, terwijl ook Bangka, ofschoon slechts door de Straat van dien naain van Sumatra gesebeiden, niettemin alleen wat die ligging betreft bier in dezelfde verhouding tot dat eiland gebragt wordt, als bijv. Padangi en Rantau. § 128. Bangka is voornamelijk aan de oostzijde vrij lioog; langs de kust van Straat Bangka vindt men veei laag en moerassig land. In bet Noorden vormt de kust een inhain , de Klabat-baai geheeten , die tot aan den voet van bet Maras-gebergte landwaarts inloopt. Dit ge- bergte, waarvan de hoogste der drie toppen 2600 voet is, is bet hoogste des eilands; weinig lager is de Fading, digt bij de Ziiid-oostkust. Onder de rivieren behoort de Mera- wang, die op den Maras ontspringt, tot de aanzienlijkste. Van de exploitatie van bet tin, waaraan bet eiland zijne wereldberoemdheid te danken heeft, is boven, § 37, reeds gesproken. De tinmijnen liggen meestal digt bij de kusten en wel bij die , welke van Straat Bangka zijn afgekcerd. — Bebalve deze delfstof bezit bet eiland niet vecl belang- rijks. De bevolking leefl meestal van den rijstbouw of van bet zocken der producten barer bosschen, zoo als damarbars, was, honig enz. In de Klabat-baai wordt veel tripang gevangen. Door iets bijzonders onderscheiden de inwoners zicb niet. Daar bet eiland lang van Palembang afbankelijk gewee.st is, zijn de hoofden meestal van daar afkomstig. — In allc opzigten beefl bet eiland Blitoeng (door de Gaspar-straat van Bangka gesebeiden, onder welker tallooze eilandjes Lepar bet grootste en voornaamste is) 8 Digitized by Google Hi \ \ veel overeenkomst met het vorige. Zijiie bergeii zijn iiiet minder hoog en het bezit een paar rivieren, die nieer dan kustrivieren zijn. Behalve tin vindt men er ook veel ijzer, waarvan de inwoners eenig werk maken. Meer opzettelijkc vermelding verdienen de zoogenaamde Orang-laut, die op Blitoeng meer als Orang-sekat (of sekah?) bekend zijn, een slag van menschen, dat, gelijk reeds de naam aanduidt, meer op zee dan op land woont; men vindt ze het ineest in de Klabat-baai en aan de oostkust tusscheii Pangkal- pinaag en Koba aan de Koerou. (Zie ook § 130.) § 12!). Verdeeling. De residentie Bangka bestaat uit negcn districten, elk met een Europescheu administratcur, een inlandscben demang en een luitenant voor de Chineezen , die ouder een kapitein te Muntok staan. Hoofdplaats is Muntok, aan den voet van den Menoembing en den ingang van Straat Bangka. De overige districten zijn: Djeboes, Blinjoe, Soengei-liat , Merawang, hoofdplaats Batoe-roesak , Pangkal- pinang , Soengei-selan , Koba en Toboali, hoofdpl. gn. of ook Sabang. — Van de ass.- residentie Blitoeng is de hoofdplaats Tandjoeng-pandaii. De vijf binneiilandsche dis- tricten staan onder iulandsche ngabei's, die den dipati van Blitoeng tot hun hoofd hebben, en de Chineezen van het eiland onder een kapitein op de hoofdplaats en een luitenant teSidjoek, hoofdplaats van het gn. district, aan de noord- kust. § 130. De residentie Riouwomvat het rijk van den Sul- tan van Lingga, Riouw en onderhoorigheden en dat van dien van Siak. Gelijk namelijk deze de souvereiniteitsregten over zijn rijk in 1838 aan Nederland heeft opgedragen, zoo heeft die van Lingga dit reeds gedaan in 1784, toeu, tot besluit van een met hem gevoerden oorlog, zijne hoofdplaats door de onzen vverd ingenomen. De Sultan , die destijds den tilel voerde van Sultan van Djohor , Pahang , Riouw en oii- derhoorigheden , bij welke namcn ook die van het eiland Lingga gevoegd werd, toen hij, na die onderwerping , dat Digitized by f '< >oglt 115 niland tot zijno rcsidciitie kous, vcrloor uit zijn titel de beide eerste ten gevolge van bet Londensche tractaat van 1894, waarbij iVcdcrland al zijnc bcziltingcn op bet vaste land aan Groot-Brittanje afstond. En daar de zetel van bet rijk, loeii Malaka in 1511 door de Portugeezen was ingenonien, van daar naar Djohor verplaalst was, zoo is bet tegenwoordige rijk van Lingga niel minder dan een overl)lijfsel van bet ecnmaal zoo beroeinde Sultanaat, dat bijna drie eeuwen lang te Malaka geblocid beeft cn di- bakcrnial van de mohammedaanscli-malciscbe licscbaving ge- wcest is. Tot waarneming van de belangen van bet Nederlandscbe Gouvcrncment rcsideert er een Nederlandscbe ambtenaar op Tandjoeng-pinang, een eilandje, dat tegenwoordig, door verzanding, aan bet grootere llentan (llintang) reeds zoo goed als verbondcn is. Ilet Nederlandscbe grondgebied streki zicb slecbts over eene kleine strook lands nit, doch bet Gouvernement trekt de inkomsten van geheel Bentan, en terw'ijl bet bestuur van bet rijk, onder den Sultan, aan den Rijksbe.stierder of Onderkoning verblijfl, zijn er de Cbineezen, die een groot deel der bevolking uitmakcn, aan bet Neder- landscb gezag onderworpen. De Rijksbcstierder, die den titel van Jang-di-pertoewan mocda voert (de Sultan draagt dien van Jang-di-pertoewan besar), is een prins uit een Boegi- neesch geslacbt, waarin die waardigbeid , in de vorige eeuw, lot bclooning van bewezen diensten , werd erfelijk gemaakt. § 151. Tot bet rijk van Lingga behooren de Riouw- Lingga-Archipel , eenigc eilandengroepen in de Chineesche zee en eenige bezittingeu of leenlandcn op Sumatra, zoo als Indragiri cn, nu en dan, naar bet schijnt, Kampar en enkele kustplaalscn. Van de zee van den Riouw-Lingga-Archipel wcet men meer dan van de eilandcn, waarvan gewoonlijk slecbts de naam cn de kustcn en de een of anderc pick bekend zijn. Onder die piekcn is die van Lingga ruim 5600 voet, die Digitized by Coogle 11G van Bentan, ook de ZadeU)crg geheelen, ruim 1300 voet hoog. — De meest bekende eilandcn zijn, in het noordelijke gedeelte der groep, behalve het hoofdeiland Bentan, Batam, Boclang , Gampang , Galat en Karimoii , en in hot zuidelijke , de Lingga-grocp , die door de Straat Dempo van de Riouw- groep gescheiden is en ineer direct van Lingga nit besluurd wordt, Lingga en Singkep. — Op Tandjoeng- pinang ligt Rionw, de hoofdplaats der residentic, beschermd door het fort de Kroonprins , volgens het algemeene gevoelen een lief klein plaatsje, en dus zeker zcer vcrschillendc van het arm- zalige Dai of Kwala-dai, de hoofdplaats van den Sultan op Lingga. De residentie van den Onderkoning, den ge- magtigde van den Sultan bij den Resident , is een klein cilandje tegenover Tandjoeng- pinang , het eiland Mars of P“ Penjingat. § 139. De opbrengst van dezen Archipel is vooral peper, die op verscheidene eilanden gecultiveerd wordt, en op Bentan met de gambir-culluur uitsluitend in handen der Chineezen en met die ook de eenige cultuur van belang is. Op een paar eilandjes, Singkep in het Zuiden en Karimon in het Noordwesten , wordt tin gevooden, maar tot dusver weinig geexploiteerd. Op sommige eilanden vindt men eene oorspronkelijke bevolking , die nog op een zeer lagen be- schavingstrap staat en door de meer geciviliseerde Maleijers ab wilden (orang-oetan) beschouwd wordt. Terwijl deze in de bosschen leven , waar zij de producten verzamelen , vinden er wederom andere stammen hun beslaan met op zee rond te zwalkcn en tot op Bangka en elders tripang en agar-agar te gaan visschen ; het zijn voornamelijk Ling- ganeezen , die zich met dit laatstc bezig houden. De hoofd- markt voor de producten dezer eilanden is Singapore. § 133. De eilanden in de Chineesche zee, die tot het rijk van Lingga behooren, bestaan uit drie hoofdgroepen , de Anambas-, Natoena- en Timbalan-eilanden. De eerste staat onder twee hoofden, een van Djemadja en een van Digitized by Google 117 Siantan , de beide hoofdeilaDdcn ; de tweede onder de hoof- deu van de eilanden Bocngocran of Noord-Natoena en Serasan cn nog een paar kleinere; de laatste onder het lioofd van het gn. boofdeiland. IV. Borneo. § 134. Borneo ligt tusschen ruim 7° N. B. en ruim 4* Z. B. en tusschen circa 109" en 119” 0. L. De op]iervlakte van het eiland is 13,963 vierk. g. m. , d. i. ruim 31 maal die van Nederland en S| maal die van Java. Deze ver- houding wordt echter minder aanzienlijk, wanneer men alleen de Ned. hezittingen herekent, want voor het rijk van Broenei en het gebicd van Solok meet men ongeveer I van het geheele eiland aftrekken. De grootstc lengte, dwars over het eiland van het Z. W. naar het N. 0., of van Kaap Samhar tot Kaap Oensang, is 1 80 g. m. , ongeveer als van hier naar Rome. De grootste breedte van W. — 0. , van Kaap Batoe-belah tot Kaap Ke- nioengan, is 150 g. m. , d. i. altoos nog iets meer dan de lengte van Java. De afstand van de Chineesche en de Javazee over de meridiaan van Sekadau is echter niet meer dan 65 g. m., maar die van het noordelijkste en het zui- delijkstc punt van ’t eiland, die slechts 3’ in L. verschil- len, is 175 g. in. Bij Borneo valt vooral de geringe ontwikkeling der kusten in 't oog, daar zij voor het geheele eiland slechts als van 1:1.83 is. De meer uitstekende punten zijn de Kapen Simpang- mengajau (N.), Baram, Sirik, Datoe, Api (N. W.), Batoe- helah, Satei, Samhar (Z. W.), Poeting, Malatajoer, Soengei- haroe (Z.), Aroe, Kenioengan (0.), Oensang (N. 0.). 5 155. Het eiland wordt van het Z. Z. W. naar het N. N. 0. doorsneden door een gebergtc of liever een berg- land, dat in het N. 0., waar zich tot een geheel buiten- Digitized by Google IIS gcwonc hoogte de Kinibaloe eii misschien nog andcre toppen vcrheffen, volkomcn onbekend is, doch waarvan in iict bc- kende gedeelte de hoogste toppen zeldcn 6000 voel bereiken , cn dat nog geen algemcencn naam ontvangen heeft. Ge- woonlijk noerat men bet zuidweslelijke gedeelte Kaniinting. Het Yomit over bet algenieeu de grensscheiding van de groote afdeelingen des eilands. Links (op 2' iV. B.) gaat een zijtak nil , die tot T. Datoe de grensscheiding vormt tnsschen de Wester-afdeeling en het rijk van Brocnei, en die de nanicn van G. Madci, het gebergte van Batang-Loefxir en van G. Krimbang draagt. Regts loopen kleincre takken, die de grensscheidingen van Koetaringin , de Zuidcr-afdceling en de Groote en Kleinc Dajak uitmaken, en vcrvolgens meer aanzienlijke , die ten Zuiden en ten Noorden de grenzcn van Koetei bcpalen (1” 50' en 2" 50' .N. B.). ^'og noor- delijker is het binnenland zoo good als onbekend. Ilet zuidelijkc Koeleische gebergte buigt op een geringen af- stand van de Oostkust in cenc geheel zuidelijke rigting om en loopt langs de grenzen van Bandjermasin en de rijkjcs aan de Oostkust tot in Tanah-Laiit ; het zuidelijkc gedeelte er van is, onder den naam van Mera toes- gebergte, meer bekend. 5 156. A1 die bergen vormen tevens de waterschcidingen der voornaamste rivieren des eilands en gelijk wij zagen, zoo als dit ovcral in Oost-Indie het geval is , de grenzen der vcr- schiUende staatjcs (waaruit blijkt , dal « stroonigebied ■ en istaat* daar genoegzaam gelijke begrippen zijn); in het Zuiden van de rivieren van Koetaringin (onlstaan iiit de Lemandau en Aroet), van Pemboeang, van Katingan en van Mendawei, van de Kahajan, de Kapoeas-moeroeng en de Bariloe; in het Ooslen van de rivicr van Koetei (de Ma- hakkam), van Berau (de Kocran, ontstaan uit de Segah en K3ei), van Boeloengan en de Tidoengsche rivieren. Aan de Westkust zijn de Sambas, de Kapoeas of Rivier van Pontianak en de Pawan of Rivier van Matan de hoofdrivieren , lerwiji Digitized by Google 119 in het Zuiden du Rivier van Djelei nagenoeg de grenzen der beide hoofdafdeclingen onzer bezittingen op Borneo be- paalt. De voornaamstc rivieren, die, buiten onze bezittingen liggend^, in de Chineesche zee vallen, zijn die van Sera- wak, de Batang-loepar, de Redjang en die van Broenei (de Limbang). Van die alien zijn de Baritoe en de Kapoeas de voomaamste. Do Baritoe draagt eerst den naam van Soengei-Moeroeng en behoudt dien in haren oostwaartschen loop door bet iaudschap Siang. Waar zij zich vervolgens zuidwaarts wendt verwisselt zij dien met dien van Baritoe, maar wordt naar de gewesten, die zij doorstroomt, t. w. Doesoen-oeloe en D.-ilir , ook wel de Doesoen geheeten. Uit de Doesoen-landen komt zij in Bekoempei, een gewest, dat zich tot niet ver beuoorden de hoofdplaats langs de rivier uitstrekt. Slechts in het Siangsche kronkelt de rivier zich tusschen steile oevers door hcrgachtig land ; spoedig wordt het terrein , dat zij doorstroomt, vlak, en w-el in zulk eene mate, dat gedurende den regentijd ineer dan j van het geheele stroom- gebied onder water staat. Door deze overstroomingen ont- staan, langs de oevers der rivier, uitgestrekte meeren en kanalen, welkc laatstc, door eenig punt van de rivier met een ander in eene regte lijn te verbinden, bij de tallooze krommingen van het stroomhed voor de vaart van groot helang kunnen zijn. De belangrijkste meeren of da- naus zijn die van Pamingir, Babei en Medara. De aan- zienlijkstc zijrivieren l>evinden zich alle op haren linkeroever: daartoe kunnen gerekend worden de Tewei, Mantalat, Ajo, Karau , Patei , Bahan of Rivier van Negara en Kajoe-tangi of Rivier van Martapoera, ook Rivier van Bandjermasin ge- naamd, even aLs de Baritoe; de heide laatste worden ook wel Banjer geheeten en door de bijnamen Groote en Kleine onderscheiden. Voordat zij de Bahan opneemt verdeelt de Baritoe zich in twee armcn, waarvan de oostelijke dien naam Digitized by Google 190 l>ehoudt, tcrwijl de westelijke eersi dien van PocloepClak , naar het gewest, waardoor hij loopt, en dan dien van Kleine-Dajak krijgt , t. \v. daar , waar de Kaiweas-moeroeng hare waleren met de zijne verecnigt. De geheele lengte van de Baritoc is cen 190 ur^n , van welke verreweg het grootste gedeelte, ecn afstand namclijk van 137 uren, voor groole schepen bevaarbaar is, terwiji haar verval op die groote uitgestrektheid niet meer dan 143 voet l)edraagt. De oorsprong van de Kapoeas is in het hart des cilands, even als die van de Baritoe. Te Sintang vereenigt zij zich met de Melawi, die de Pinoeh opneemt en om hare belang- rijkheid ook Simpang-kanan genocmd wordt, terwiji dan het bovengedeelte van de Kapoeas Simpang-kiri hect. Be- halve dezen linker-zijtak neenit de Kapoeas onder anderen nog op , links de rivieren van Sepau en Sekadaii en regts de Katoenggau, de Sekajam (Rivicr van Sanggau) en die van Landak, en werpt zich met cen aantal armen, waar- onder zes grootere, in zee. Het land, dat de rivier door- loopt , is, even als dat van de Baritoe, zeer laag en .staat tot Boenoet , hctgeen nog zeer ver boven Sintang ligt , jaarlijks in den regentijd onder water. Onder de meeren , die ook hier worden gevonden , zijn de Danau Loear of D. malajoe en de danau Serian de grootste. § 137. De loop van de hoofdriviereu en do aard van het binnenlandsch gebergte biedt ruimc gelegenbeid aan tot communicatie tusschen de verschillende kusten. Er zijn een aantal wegcn, die langs de rivieren van het Zuiden naar de binnenlanden van de Wester-afdeeling voeren en van Siang en de Docsoen-landen naar het Koeteische. De Heer Schwaner is de eerste geweest, die een van die wegcn gevolgd is, en van Palingkau langs de rivieren Kahajan (Groote Dajak), Roengan en Katingan het gebergte, en van daar, langs de Melawi, Sintang en verder Pontianak bercikt heeft, waar hij in Februarij 1848 ua vier maanden reis aankwam. Dkji'' id 1 . ' 'Ogk I9t § 158. Uc hoofdbevolking van Borneo bestaat uit de zoogenaanide en welbekcnde Dajak.s, ecn naam, die aan alle heidonscbe bewoners van dat eiland gegeven wordt, gelijk die van Malcijers wel eens aan de mobammedaanscbe. Dit laatste evenwel ten onregte. De mobammedaanscbe bevolking van de Noord-weslkust en van de noordelijke, des noods van de gebcele We.stkiist mag men zoo noemen, al is zij met andere elementen vermengd , die dan toch de zeer kleine mindei'beid uilmaken, zoo als Bocgineezen en Arabieren; maar die van de zuidelijke Westkust en althans die van de Zuid- en de zuidelijke Oo.stkust , noemt men beter naar de staten , waarin bet land verdeeld is , of naar de volken , waartoe men weet dat zij behooren, als Bandjareezen, Koeteineezen , Boe- gineczen van de vcrscbillende staten der Oostkust, enz. De eerstgenoemde kuslen zijn door mobammedaanscbe Maleijers gekoloniseerd , die bun vaderland , bet zuidelijk gedeelte van bet schiereiland van Malaka, toen bet rijk van Djohor, badden verlalcn ; de andere door Hindoe-Javanen. Van daar dat men eersl verder in bet binnenland op dc meer- dere zuiverbeid van ras van de oorspronkelijke bewoners van bet eiland kan verlroiiwen, die vroeger, toen dc gods- dicnst niet zulk eerie scberpe afschciding maakte als tegen- woordig, veel gcmakkclijkcr met dc later gekomen bevol- king moet zijn zamengesmolten. Van de binnenlandscbe bevolking blijkt bet dan ook, dat zij zicb in verscbillendc opziglen zccr van die der kusten onderscheidt , en van die der Westkust nog meer dan van die der Zuid- en Oost- kust , een onderscbeid , dat zicb , bebalve in den sterkeren ligcbaamsljouw der Kabajans (dat een vrij algemeen voor- komende naam der binnenlandscbe Dajaks is , gelijk die van bet Bariloe-stroomgebied nicer Beadjoe en IVgadjoe — woorden , die wel niet anders dan Bovenlanders betee- kenen — genoernd worden), ook vooral in bet tatoeeercn vertoonl , dat men bij de Dajaks der Westkust niet vindt. Kopfiesnellen , dat vooral de Dajaks steeds tot een voor- Digitized by Google 133 werp van afschrik en van velerlei fantaiseering gemaakt heefl, is overal in gebruik, en hier en daar zijn daar ge- ■woonten medc verbonden, die den overgang lol bet kani- balisme der Bataks niet grool maken. — Naast die Kahajans vindt men andere stammen, die ook niet Dajaks, maar met vele andere verwarring-barende nainen genoemd worden, en op een lageren trap van beschaving staan dan zij. Bij de kahajans toch staat bijv. de kunst om ijzer uit den erts te smelten en tot zwaarden te smeden op eene inderdaad merkwaardige boogte en vormt deze een vak van industric, met welke de Dajaks niets ter vergelijking kunnen aan- bieden. § 139. Verde el ing. Van de beide groote afdeelingen onzer bezittingen op Borneo is de Wester-afd. bijna 9800 vierk. g. m. en de Zuider- en Ooster-afd. 6300 vierk. g. m. groot, d. i. gene iets grooter dan geheel Java, deze bijna driemaal zoo groot. Wesler-afdeeling. — R. Poutianak , h. gn. , aan de zamenvloeijing van de Landak en de Kapoeas, zctel van een Sultan. Afd. Landak en Tajan, twee staatjes aan de gelijkn. rivieren, die in de Kapoeas vallen, ieder met een Panem- bahan aan ’t hoofd. Afd. Mempawa, aan een klein riviertje, dat ten IVoorden van de rivier van Pontianak in zee valt. — Niet ver van hier ligt in het hinnenland Mandor, waar een aantal Chi- neezen gevestigd is, de Kong-si Lanfoeng, die door zijn eigen kapitein (regent) onmiddellijk onder het IN’ederlandsch gezag bestuurd wordt , onafliankclijk van het inlandschc hoofd, den Panumhahan, van Mempawa. Zuidelijke afdeeling, hoofdpl. Soekadana, zetel van ecu Panembahan, met de staatjes Simpang en Matan (met do Karimata-eilanden) , door inlandsche hoofden met dienzelf- dcn titel van Panembahan bestuurd. Behalve de genoerade staatjes zijn er hier nog die van Digitized by Googic 12 ," Meliau, ten Zuidcii van de hoofdrivier, en die van Koeboe, in het delta der Kapoeas. A. R. Sintang, die zich uilstrekt over de inlandsdie rijkjes Sanggau en Sekadau (tc zamen ^en district), Sin- tang, Silal, Soeahit, Sclimban, Piasa, Djongkong en Boe- noet (deze laatste vormende het district Selimbau en Boven- Kapoeas), alle niel meer dan kleine plaatsjes, in de opge- noemde volgorde, beneden en boven de h. Sintang aan de Kapoeas gelegen, en over het stroomgebied der Melawi. A. R. Sambas , h. gn. , aan de Kleine Sainbas-rivier ; zetel van een Sultan. Pamangkat, met het fort Sorg, aan de monding van de Sambas-rivier. A. R. Montrado , aldus genaamd naar het grootste der vijf Chincesche mijndistricteu , die sedert de vorige eeuw in het Zuiden van Sambas gevestigd zijn. De andere vier heeten Boedoek, Sepang, Loemar en Lara. Voor de cultures is tegenwoordig het zuidelijk gedeelte van Sambas , namelijk Montrado , het meest van belang. KolFie reusseerl cr goe<l, en ook met katoen schijnt men hoop tc hebben van wel tc zullen slagen. Uit een mineralogisch oogpunt zijn de zuidelijke slreken, voornamelijk Kendawangan', van belang , waar men bcweert , dat de Chineezen vroeger veel tin zouden geexploiteerd hebben. Ook meer noordclijk, in Mempawa en in 't Noor- den van Sambas, schijnt cr rede te bestaan om het aan- wezig zijn van metaalertsen tc vermoeden. Diamantcn wor- den in Landak gevondeu. § iiO. Zuider- en Oosler-afdeelimj. — Hoofdpl. Band- jermasin, met een 6000 of meer inwoners, waaronder zeer vele Chineezen. Grootendeels op palen of vlotten gebouwd. Het fort en de hoUandsche gebouwen liggen op het rivier- cilaiid Talas, aan welks noordelijken uithoek Kween en aan den zuidelijken Schans v. Tuyll liggen, die tc zamen de afdccling Kween uitmaken. Afd. Doesbeu en Bekoempei, met een gesagfaebber te Digitized by Coogle Marabahan en een Dajak^ch hoofd voor Siang en Doesoen- oeloe en een voor Docsoen-ilir. De l>evolkiog van de Be- koempei i» niohamiiiedaansch en l«e$taat iiit Dajaks ver- mengd met vrcemdelingen. Afd. Groote en kleine Dajak, met een gezagbebber te Kwala-Ka()oeas en Dajaksche hoofden van Poeloepetak en aan de Kahajan, de Roengan en de Kapoeas-moeroeng. Poeloe- |ielak is merkwaardig door zijne bevolking. Even als die van Bekoempei rijn de bewoners van deze slreek de eigenlijke handelareii van de binncnianden van Borneo, die zij tot de Kapoeas toe doorreizen. Zij zijn echler van zuiverder Da- jaksdi blocd dan hunne noordelijke gel>uren, en geen mohaninieduneii , en daaraan zal het toe te schrijveu zijn, dat de christelijke godsdicnst bij ben eenigzins wortel begiut le valten. Zuider- afdeeling (of afd. Sampit en de Zuidkust], met een gezagbebber te Sampit (Telaga-Tempaga). Aan dezen zijn ondergcscbikt de boofden van dc gewestcn Mendawci t-n Katingan, Sampit en Pemboeang. ilet staatje Koetaringin staat onder een Pangeran van Bandjersclie afkomst en is , wat de mobammcdaanscbe bcvol - king l>etrcil, bet aanzienlijkste dcr gewesten aan de Zuid- kust. — Goudwasscben en ijzersmelten boudt, even als in de Doesoen en Tanab-laut, ook in de Zuider-afdeeling een groot deel der bevolking bezig. Afd. Koetei en de Oo.stkust. De ass.-resident resideert te Tcngaroeng, de b. van bet rijk Koetei, een zeer groot gewesl onder een lecnpligtig Sultan, bet stroomgebied der Mabakkam. Bencden deze plaats ligl Samarindu , eene Boc- gineescbe vcstiging, de voornaamste bandelplaats de,s rijks, die onder een Boegineescb opperhoofd, met den litel van Poea adoe, staat. Het ten Zuiden van Koetei gclcgen Pasir staat in.sgelijks under een Sultan, en zoo ook de noordelijke staatjes Goe- nocng-Teboer , Sembilioeng en Boeloengan met Tidoeng, Digitized by Google 123 waarvan dc drie eerslc onder den naam van Reraiisclie landen begrepen worden. — Op Pasir volgt ten Ziiiden bet zoogenaainde Tanah-Boemboe , dat nil vijf kleiiie slaaljos beslaat, 1. w. Tjengal, Menoenggocl en Sampanahan, noor- delijk, rondom de Pamoekan-baai , en Bangkalaan (hoofdpl. Adjipati) en Tjantoeng met Boentar-laul om de Kloempang- baai , zuidelijk. — Daarna volgen de Koesanscbe-landen , t. w. Koesan (hoofdplaats Praboekarla), met de uilmuntende haven- plaats Batoe-liijin, aan de naauwe straat van Poelau-Laul (of Laiit-Poelau) , welk ciland daar insgelijks toe behoort; vooits Pagatan en Sembamban. — A1 die staaljes, ten Zuiden van Koetei , liggen ten Oosten van bet Meratoes-gebcrgte , langs de Straat van Makassar. Slechts Pasir bezit in de Kendilo eene rivier van eenige lengte, daar deze in bet Noorden ontspringt en voor bet grootste gedeelte langs liet grensgebergte loopt. — Met bet oog op de bevolking van de Oostkust verdient de invloed der Boegineezen , die zicb bier overal bebben nefirgezet, zeer de aandacbt. Wat-de producten belrefl, moeten bier, bebalve de gewone, rotting, damar, goud, enz. enz. , de diamanten van Koesan en vooral de steenkolen van Koetei en P“. Laut genoemd ■worden. Afd. Tanab-laul. H. Taboeniau, aan de monding van bet gn. riviertje. Rijke goudstreek en in de bovenlanden van bet riviertje Maloekoe de steenkolenmijn Banjoe-irang. De voormalige Sultanslandcn , nu de afdeelingen Mart apoera en Amoentai, zijn bet stroomgebied van de rivieren Kajoe- langi en Baban. Aan de eerste ligt Martapoera, vroeger de hoofdstad des rijks , en booger op , aan de Riam-Kanan , de kolenmijn Oranje-IVassau , te Pengaroeng. — Aan de Baban liggen, daar waar de Tabaloeng-kiri en T. kanan zicb vereenigen, bet plaatsjc Tabaloeng en lager Kaloewab en bet door zijne inlandscbe wapensmederijen beroemde .Amoentai; verder Negara , dat ook zijn naam aan de rivier leent , en eindelijk, niet zeer ver van dc monding, bet door zijne Digitized by Coogle I!i« Hindoeschc aatiquileitoii Itekeiide Margasari, dat onder de afdeeling Martapoera ressorteert. V. Celebes. § 141. Celebes, 3994 vierk. inijlen groot, is een eilaiid van zeer in 't oog loopend(^ gedaanlc. Terwijl de Westkust, van Kaap Donda lot K. Laikang, slechls eene enkele meer aanzienlijke bogl vomit, die van Mandar, loopen nan de ooslzijde twee golven diep landwaarts in, die van Go- rontald (of Toinini) en die van Tolo, en eerie aan de zuid- zijde, die van Bone, zoodat er vier scliiereilanden gevorind worden, waarvan bet meer noordelijke uaar bet Oosten en met de uiterste punt naar bet IS'oord-ooslen , liel volgende evenzoo naar bet Koord-oostcn , bet derde naar bet Zuid- oosten en bet viertle naar liel Zuiden gerigt is. Behalve deze golven zijn de volgende inbammcn en uilslckende punten misscbien de belangrijkste : aan de Noordkust, van de Noordkaap lot K. Donda, de baai van Menado, de golf van Amoerang , de baai van Kwandaug, de Stroomen-kaap en de baai van Tontoli; aan de Westkust: de K. Temoel, de golf van Palos, de baai van Mamoedjoe, K. William, K. Rangaso (of Mandar) en de baai van Pare-pare; aan de Zuidkust: Kaap Lasoa (of Bira); aan de Ooslkusl: de V’os- maersbaai, de baai van Nipa-nipa, K. Nederburgb, de golf van Tomori (of Tomaiki), K. Talabo. § 149. llet eiland Celebes is, wanneer men bet uiterste noordelijke gedeelte en bet zuider-scbiereiland uitzondert, nog zeer weinig bekend. Wat de gesteldheid van den grond in de onbekende binnenlanden belreft , moet men zich bepalen lot bet vermoeden , dat bet eiland aldaar zeer bergacblig zijn zal , gebjk de velc steile kuslen en van bet strand zigtbare pieken en ook de vorm van bet eiland zelf dil scbijncn aan te duiden. Waarscbijnlijk sluilen de ber- gen uitgestrekte booglanden in, zoo als men dit onder Digitized by Google 137 anderen \ermoeden zou uit de berigteu tter inlanders om- trent verschillende meeren , die zich in het binnenland zouden bevinden, en waarin vele rivieren haren oorsprong nemen zouden. Van die rivieren is die van Sadang de eenige, zoo ver bekcnd is, die een vrij langcn loop heeft en misschien met de Solo-rivier op Java in lengte kan wed- ijveren. Zij komt uil bet iVoorden en vail ten Noorden van de baai van Pare-pare in zee. — Vulkanen zijn alleen in de Minahasa — zoo beet het uitcrste noordelijke gedeelte dcs eilands — bekend, doch misschien is in het Zuiden de Lompo-battang , de hoogste berg des eilands en bij de ■10,000 voet hoog, ook een vulkaan, hoewel de menigvul- dige stalactiten-grotten in het zuider-schiereiland de kalk- aardige natuur van het gebergte buiten twijfel schijnen te stellen. Het aanwezen van warme bronnen doet intusschen ook hier vulkanische elenienten vermoeden, iets dat men op dergelijke gronden ook bijv. van de landen ten Zuiden van de golf van Gorontalo weet. § 145. Celebes is verdeeld tusschen het gouvernement van Celebes en onderhoorighcden en dat der Molukken. Tot het eerste liehooren : de gehcele Westkust, langs de Straat van Makassar, be- ginnendc reeds met Tontoli, een klein staatje aan de Noordkust, dat eerst in 1838 bij dit gouvernement getrok- ken is, om beter het oog te kunnen houden op de zeeroovers, die op de eilanden aan den ingang van de Straat een be- kend station hebben. — Kajeli, aan de golf van Palos, een vruchtbaar en goed bevolkt gewest, waar veel rijst en veel goud wordt gevonden. Van de beide hoofdkampongs , Palos en Dongala, ligt het eerste aan het binneneinde der golf en driJH veel handel met Parigi , aan de golf van Gorontalo, waarheen een bergweg voerl, die in een etmaal kan worden afgelegd. — Mandar, ten Zuiden van het Torige, is een bondgenootschap van zeven staaljes, Balanipa, Madjene, Binoaag, Pemboeang, Tj^rana, Tampalang en Digitized by Google 19S Mamoedjoe, wier hoofden bekcnd zijn als de Vorsten der zeven rivieren, en waarvan de Vorsi van Balanipa, aan de Zuidkust , ondcr den titel van Maharadja of Kraeng-Magaoe (d. i. regerend Vorst), het hoofd is. De Mandareezen zijn een ijverig volk en varen veel ter tripangvangst en ten handel , om de opbrengslen van hun land , die in good , was en vogelnesljes bestaan , tegen Europescbc artikelen te verruilen. Ook buiten bun land zijn de Mandareezen op verscbillende kustplaatsjes , vooral op de Noordkust van Celebes en rondoni de baai van Goronlalo, gevestigd. — Door de Boven-Sadang doorstroomd , ligt meer binnenlands het Boegineesche bondgenootscbap Masanre-Boeloe (sic? d. i. dat leunt tegen het gehergte?). De bergvolken worden door de Boegineezen in het algemeen To-radja (volk van het Westen?) genoemd. — Ten Zniden van dal slaalje ligt het insgelijks Boegineesche bondgenootscbap (?) Adja- tapparang (d. i. l)c westen het meer). Vijr staatjes woiden genoemd als daartoe behoorende . Sawito en Alila, aan de Uivier van Sadang, Kapang, meer in het INoord-Oosten , Soepa, be- kend door de expedition in 1824 en 182S, aan de baai van Pare-pare, en Sidenreng, aan of nabij het meer van Tempe of Tamparang-labaja (d. i. de zoetwaler-zee). Dit meer slaat door eene rivier, de WalanAi; of Rivier van Tjenrana , met de golf van Bone in verband en is zeer viscb- en eendenrijk. Sidenreng is de voornaamste plaats in Adja- tapparang. Pare-pare is eene handelplaats aan de golf van diet! naam. — Ten Zniden van daar zijn de belangrijksle staatjes en plaatsjes Batrroe en TancUe, bet laatste insge- lijks in den oorlog op Celebes van 1824 meer bekend ge- worden. Onder de bergen, die deze landstreken in het Oosten begrenzen , steken nit de Karbotiwen-piek en de Piek van Tanclte. § 144. Op de genoemde slaten volgt de afdceling Noor- derdistricten , met een A. R. tei- h. Maros. Die districten zijn bij de dertig in getal, alle onder inlandsche hoofden. Digitized by Google 199 Na de h. schijnen Pangkadjene en Segeri de voornaamsto. Op ecn vijftal na, die Makassaarsch zijii, zijn het alien oor- spronkelijk Bocgineesche slaatjes. Tello, nog kort geledcn een leenrijkje lussclien de Noorder- dislricten en Makassar, ressorteert lhans onder de hoofdplaals. Makassar (in 't Mak. Mangkasara en in ’t Boeg. Mangk^sa) is de zetel van den Gouvernenr en door een kleine 900 Europeanen bewooud. Een der wijken , waarin de stad verdeeld is , draagt den naani van Slad Vlaard ingen en het hoofdfort Oedjoeng- Pandang -wcrd eenmaal ter cere van Speelman Rotterdam genoemd. De handel is genocgzaam alleen con transito- handel. — Ten Zuidcn van de h. ligt Goa , li. van het vroeger zoo heroemdc Makassaarsche rijk van dien naain , doch niet meer het oude, waarvan de mines op korten afstand van Makassar tc zien zijn. VoorhiJ Goa ligt de afd. Zuider districten , h. Takalar, in tweeiin gedeeld door Sanrabone, en aan de Zuidkust het bondgenootschap Toe- ratea, bestaande nit de drie staaljes Laikang, Biingkala en Binaino. Daarna volgt, aan den voet van den Lompo- battang of Piek van Bantacng, het gewest van dozen naam (met gn. h. een good bevolkt plaatsje met veel handel op Makassar en Salajar) en, daaraan grenzend, Boeloekoempa , en eindelijk de nieuwe afd. Ooster-districten of Sandjai, h. Balang-nipa , aan ■ de ^olf van Bone. Boeloekoempa is gedeeltelijk weder uit Boegineesche districten zamengesteld : de voorafgaande landschappen zijn alien Makassaarsche. § 143. De landbouw in de Makassaarsche landen van het Gouvernement van Celebes is nog voor veel ontwikkeling vatbaar. De rijstcultuiir staat in^Bantaeng op den hoogsten trap en daar groeit ook de beste koffie. De inlanders voeden zich over 't geheel veel met djagoeng en planten voor hun eigen gebruik een weinig suikerriet, tabak en indigo. Ban- taeng levert ook beroemde druiven. Uitnemend is het Ma- kassaarsche paardenras; ’t wordt voor het beste van den Archipel gehouden. De inlanders zijn bekend als de stoutste 9 Digitized by Google 130 ruiters. Ook zijn van Makassar de reukwerken en olien (waarvan de Makassaren voor hun lang en weclderig haar — een punt van onderscheid tusschen hen en de Boegineezen, of althans de Bonieren, die hel kort dragen — gcbruik maken) en, vroeger misschicn meer dan thans, de fraai gewerkle sarongs beroemd. Voorls wordt er veel work gemaakt van den scheepsbouw, daar zich echler slechts een bepaalde stam, de Limo- limo, uit Boelockoempa afkomstig, mede ophoudt, en eindelijk van de vischvangst, inzonder- heid van de tripangvangst , waarop zich insgelijks slechts een enkele stam toelegt, de zoogcnaamde Trojecnders, eig. To-ri-dj6n6, d. i. watermenschen , omdat zij altijd op zee rondzwalken. De togten , die deze in hunne ranke vaartuigen tot aan de kusten van Nieuw-IIolland ondcrnemen om daar de tripang te vangen, waarvan te Makassar voor de Chi- neezen de grootste markt is, worden als de stoutste,van dien aard beschreven. § 146. Ten Noordcn der rivier Tangka ligt Bone, tegen- woordig een leenrijk van het Nederlandsche Gouvemement. De thans verlaten h. Bone ligt aan een riviertje , aan wclks monding het in de vcrschillende expedition bekend geworden Badjowe gelegcn is; iets verder heeft men de rolsvesling Pasempa. In he t Noorden wordt het rijk door de Walande of Rivier van Tjenrana (aldus n«ar de voornaamste handcl- plaats genoemd, en waaraan ook nog Pompanoewa, eene der voornaamste plaatscn van Bone, gelegcn is) van hel Boegineesche rijk Wadjo gescheiden, dat uit het oogpunt van den handelsgeest , die de inwoners kenmerkt en gemaakt heeft , dat zij door den geheelen Archipel verspreid zijn , zeker het belangrijkste van allc Boegineesche staaljes mag hee- ten. Inzonderheid is het de Oostkust van Borneo, waar zij in grooten getale gevestigd zijn. Van eene kuslplaats in dat rijk, Woegis geheelen, meenl men ook, dat de naam Tanah Boegis afkomstig is, dien de Maleijers aan de geza- naenlijke landen der Boegineezen geven, gelijk dit woord 151 wederooi van dat Maleische afkomt. Op die pUats zoudcn namclijk de Maleisolte handclaars gewoon zijn geweesl de tolkcn in te nemon. § 147. Hct bestuur van Wadjo berust bij eon Aroe-nia- Idwa, als president ecner vergadering van zes Vorsleq, waar- van er ccn als Rijksbeslierder bet opperhoofd is in vredestijd , een andcr bet opperhoofd in den oorlog. De Aroe-malowa kan door deze zes Vorslcn wordcn afgezet, wanneer bij bun niet mecr aanstaat. Bij zijne verkieziog hebbcn ccbter nog een dcrtigtal andere, tnindere Vorstjes eene stem. IViet alleeu dat cr wcl cens een tijd lang geen Aroe-matdwa is, maar die waardigbeid wordt tegenwoordig , bijvoorbeeld , bekleed door den Vorst van Pare-parc, die tevens Rijksl)c- stierder is van Sidenreng en Vorst van Pamana, eene on- derhoorigheid van datzelfdc Wadjo. Dit ambt van rijksbe- stierder bestaat, even als in de Maleische, zoo ook in alle Makasyiarsche en Roegineeschc slatcn. Die van Goa voert den titel van Bitjara-boetta , die van Bone van To-ma-ri- IMa'ng. Ilij is de ecrsle der Rijk.sgrooten (Mak. add, Boeg. adie) en waarscbijnlijk de bewaarder der rijkssieraden. Die rijksgrooten zijn de groote Kiesheeren , te Goa ten getale van negen {hale-sat-apung ) , te Bone zeven {aroe-piloe : welk aroe gelijk staat met den Makassaarschen titel kraeng, en Vorst, Vorstin beteckent) , en de groote Vasallpn des rijks, pulilih, in Bone vier, waaronder Aroe-Palaka, gewoonlijk de aanstaande Vorst of Vorstin. § 148. De h. van Wadjo is Tossdra, eenmaal bloeijend, thans zeer vervallen. Tempo, waarnaar bet meer genoemd wordt, en Lagocsi, de h. van Pamana, beide aan de Rivier van Tjenrana, mogen hier nog als een paar plaatsjes in Wadjo vermeld wordcn. Een andere aanzienlijke en zelf- standige Boegineesche staat is Soppeng, dat in liet binnen- land aan bet meer gei<^en is, waar ook de tegenw'oordige h. van dat rijk , Sengkdng , digtbij moet liggen : vaste hoofd- plaatsen toch w'orden dikwijls in die kleine rijkjes niet ge- Digitized by Google 139 Tonden; van Sid^nreng worden er wel vijf verschillende cn lijdelijke genoemd. De invloed van hunne leefwijs op hun karakter is bij de Wadjoreezen niet uitgebleven, daar zij in tegenoverslelling met de Bonieren als open en rond worden geroemd. Overigens beerscht in de Boegineesche staten door bet groote aantal vorstjes, die alien op kosten hunner onderhoo- rigen leven en dikwijls aan opium verslaafd zijn, eon groot verval. Men bew^eert ook dat dit zeer toegenomen zou wezen sedert de Islam bier is ingevoerd, hetgeen in de eerste jaren der 17de eeuw moet hebben plaats gehad. Sid6nreng en Pare-pare maken door de meerdere beschaving van hun- nen Vorst bierop tcgenwoordig eene gunstige uitzondering. § 149. Grenzende aan Wadjo en verder rondom bet Noorden der golf van Bone uitgestrekt, ligt bet rijk Loewoe (h. Palopo), dat als de moederstaat der Boegineezen be- schouw’d wordt. De landscbappen Ocsoe en Lelewaoe ^ aan de Oostkust van bet Zuid-ooster- scbiereiland , worden gezegd van den Pajoeng, d. i. den Vor.st, van dat rijk afbankelijk te zijn. A1 die .strcken leveren voortrcffelijk ijzer, dat voor pamor gebruikt wordt. Meer zuidwaarts, aan den in- gang der golf, ligt Baikongka, alwaar te Pansoclai ook vele Boegineezen gevestigd zijn , die er met de oinliggende kusten handel drijven; rijst, sago, klappers en olie worden er als de uitvoerartikelen genoemd. — De landscbappen Polean , Bocmbia en Tioro , aan de straat van dien naam , zijn aan den Sultan van Boeton onderworpen. — Op de Oostkust ligt ten Zuidcn Laiwoei, alwaar aan de Vosmaers- baai, te Kendari, eenmaal een Nederlandscbe post gevestigd is geweest. Daarop volgt noordwaarts Temboekoe (of Te- boengkoe), dat om de golf van Tolo been ligt, aan welks noordelijken oever zicb de berg Tokala vcrheft. De rivier Baboe-solo scbijnt niet onaanzienlijk. H. is Lanona. Het uiteinde van het Noord-oostelijk scbiereiland behoort bij het rijkje Bangg^i. H. is Mondono. Men beschrijft dit land- Digilized by Google 135 schap als «zeer bloeijend en bewoond door eene talrijke, welvarende en ijverige bevolking». Deze legl zich vooral op de katoenteelt toe, welke men evenzeer in het zuidelijke Temboekoe aanlrefl, zoo als ook rijstbouw. In het laatst- genoemde staatje wordt veel ijzer gevonden, waarvan ge- zochte zwaarden worden vervaardigd. — Beide gewesten, Temboekoe en Banggdi, zijn leenrijken van den Sultan van Ternate, die er aan het hof van den Radja een Oetoesan, d. i. een gezant, heeil. De handel is meest in handen der hoofden, zoodat wat er van de welvaart des lands ge- mcld wordt, alleen betrekking kan hebben op de streken, die buiten het onmiddellijk bereik van dezen liggen. Ook resideert de Radja van Banggdi niet hier, maar op het eilandje van dien naam. Het meesle vertier voor den han- del geven de Mandareezen en Orang-badjo’s, die jaarlijks hierheen komen om tripang en schildpadden te vangen, voor welke vergunning zij echter zware regten aan de hoofden hebben te betalen. Ook wordt er handel in slaven gedreven, die met weinig moeite op het ciland Peling inoeten te krijgen zijn, welks bevolking op een allerlaagsten trap van beschaving staat. § 130. De Orang-badjo’s, hier en op de Noordkust des eilands, zijn een volk dat in leefwijs geheel overeenkomt met de Orang-laut van Bangka, Bliloeng en den Riouw- Archipel, die ook onder den naam van Orang-rajat en Orang-djohor liekend zijn, en zoowel onder deze namen als ook onder dien van Orang-badjo insgelijks aan de kusten van Borneo, niet het minst aan de Noord-westkust van dat eiland , voorkomen. De To-ri-dj6ne van Makassar worden ook wel zoo genocmd. In het Oosten van den Archipel levert vooral het eiland Ilalmaheira veel zulke zwervers, van welke die van Tabello op de oostkusten van Celebes om hun niet allijd vreedzame bedoelingen zeer gevreesd plagten te zijn. Natuurlijk dat ook deze alien vaak onder dien naam van Orang-badjo iKJgrepen worden. Digitized by Google 13-t § 151. I)c uiterste naar het I'fool’d-oosten uitloopende punt van het noordelijk schicreiland van Celebes, de Mi- nahasa, Klein- Java, too als men het wel cens noemi, is verreweg het mcest bclangrijke gedeeltc dcr Residentie Menado, die oiider het Gouverneinent der Molukken ressor- teert. Het is ongeveer 1 3 g. in. lang , op eene gemiddelde breedte van 6 g. ni., eu heslaat dus eene oppervlaktc , die iets grooter is dan die der residentie Sainarang op Java en met die onzer provincie Gcldcrland nagenoeg overeen- komt. — Hot binnenland der Minahasa is voor het grootste gedeelte een hoogland, dat zich in de lengte in eene rig- ting van het Zuid-vvesten naar het Moord-oosten, van den berg Sapoetan tot Tondano uitstrekt Het omringende ge- hergte verheft zich in genoernden lierg tot circa 3800 voet hoogte, in den Lokon, ten Noord-weSten, tot ruiiii 3000. 