Handboek der verloskunde ...
§• 135- Tot op den tijd, waarop de bevruchting plaats heeft, of ten minde voordat het bevruchte ei in de door vochten uitgezette baarmoeder komt , wordt er uit de wanden van hare holte , die nu eenigzins van elkander zijn verwijderd, eene weiachtige vloeidof afgefcheiden , welke in het vervolg de ganfche inwen- dige holte , hare drie openingen waarfchijnlijk niet uitgezonderd , in de gedaante van een vliezigen zak bekleedt , en de bevestiging van het ei in de holte der baarmoeder bevordert. Het kanaal van den hals der baarmoeder is door eenc flijmprop gefloten. w. hunter's anatomische Beschreibung dar sc/ncangern Uterus , iibers, u, rn . Anmerh . oon FRORIEP. S. 38 en 8o. S* 136* De holte der baarmoeder, die te voren driehoekig was, verliest hare hoeken, wordt eirond, langer en breeder, dit nu gefchiedt niet alleen, doordien het ei grooter wordende, de wanden van de baarmoeder uit- eendrijft, maar ook door eene eigenaardige zwelling of opzetting der baarmoeder zelve , die ten koste van het ganfche overige ligchaam is toegenomen , en waarop zeker het ei ook eenigen invloed heeft. In het begin der zwangerheid, wanneer de baarmoeder meer in de lengte toeneemt, is hare vergrooting niet zoo kennelijk , als in de tweede helft , wanneer zij in de lengte, en voornamelijk in de breedte en dikte too neemt; ook is zij in den aanvang meer gelijkvormig eirond uitgezet, doch op het einde meer gevormd naar de gedaante der vrucht , die in haar bevat is. Gewoonlijk is de baarmoeder op het einde der zwan- gerheid van twaalf tot dertien duim lang , van zeven tot acht duim breed, en van voren naar achteren van vier tot zes duim dik. Door de uitzetting der baarmoeder worden de plooijcn van het buikvlies, die met haar in verband flaan, ($. 105.) tot hare bedekking ge- bezigd, en de eijerftokken en buizen van Fallopius, die van voren tusfehen deze plooijcn liggen , plaat- fen zich meer aan de benedenzijde van liet ligchaam derzclvc. 15! — S* 13 7- De uitzetting en ontwikkeling van de baarmoeder volgt eene bijna onveranderlijke wet, die, naar het iclnjnt, op de natuurlijke verfcheidenheid in de dig t^ heid van hare vezelen (§. 102.) gegrond is- (*) ïn de eer lie helft der zwangerheid worden alleen de vezelen van den bodem ontwikkeld , in het midden derzelve krijgen de vezelen van het ligchaam deel aan de ontwikkeling, en op het einde gefchiedt de ver- wijding alleen door de uitzetting van de vezelen van den hals der baarmoeder. §• 138» De uitzetting der baarmoeder gefchiedt niet ten koste van hare zelfftandigheid (en alleen bij haren hals ichijnt dit eene uitzondering te lijden); hare zelfltan- digheid neemt integendeel aanmerkelijk toe, gelijk, ook de (lagaderen en watervaten, die men in haar waar- neemt , in getal en omvang toenemen. Als de cubieke inhoud van de zelfftandigheid der niet bezwangerde baarmoeder vier en een kwart duim bedraagt, dan bedraagt de masfa barer zelfftandigheid in de zwan. gerheid vijf cubiek duimen. De dikte der zelfftan- (*) De uitzetting van de baarmoeder gefchiedt gewis niet alleen door mechanifche krachten, of door de drukking van het ei, maar door eigendommelijke, ons onbekende krachten, reil , ueber das polarische slus emanderwei- chen der Qebdrmutter in zij n jirchiv, far die Physiologic. B. VII, St. 3. S. 402-501. verklaart de uitzetting der baarmoeder door contractie en expansie , eene niet on- u aarfchij nlijke vooronderftelling. — 15® — digheid is evenwel verfchillend , mar de verfchcideiv* heid van de plaatfingen der baarmoeder, van de tijdperken der zwangerheid en van de zwangere voor- werpen. §• 139* De as van de baarmoeder kan gedurende de zwan- gerheid zeer onderfcheidcne rigtingen aannemen. — In den aanvang, als de baarmoeder in het bekken afdaalt , heeft zij dezelfde rigting als ten tijde der waandftonden (§. 103.); tegen het einde der zwanger- heid echter maakt zij gewoonlijk met de loodregte as van het ligchaam der vrouw een grooteren hoek , dan de as van de boven fte engte des bekkens. De rigting van hare as is onregelmatig, als zij te veel tiaar voren of' naar achteren , of naar de linker of te veel naar de regterzijde (eenigzins regts is zij gewoonlijk) ge- keerd is. Men noemt de te fterk afwijkende rigtin- gen , van de as der baarmoeder fcheeve liggingen van de baarmoeder ( obliquitas uteri), welker nadeelen men evenwel overdreven , en die men in vele andere opzigten veronachtzaamd heeft. IIIER. FABRICIUS AB. AQUA PENDENTE , de formato foetu. Pacav. 1604. fol. ABR. VATER , Diss. qua uterus gravidus physiologice et patliologice consideraiur . Viteb. 1722. 4, ALB. AB. HALLER , füstoria nuperae dissectionis geminde gravidae. Goett. 1739. reeus. in hrlleri , Disput. anatom. Vol. V. j. G. FR. KUEHN , de causis uterum impraegnatum disten- tihus . Viceb. 1768. E. $ ANDlFORT » dc ulero gravida m observ. aiuit. patho- logicis . L. II. L. 13. 1779. 4' — 153 — FOLKERT SNIP, vroedkundige aanmerkingen en afbeelding eener bezwangerde baarmoeder, Amst. 1793. gr. folio, mee platen. TH. AD. BOEHMER, situs uteri gravidi. Hal. 1741. L. j. boer , Abhandlungen etc. 1 Band. S. 84. ff. H. A. WRISBERG, de utero gravido in Comm. j. c . Tom. I. pag. 276. NOLDE, Bei tril ge , 3 ter Siiick . S. 137. L. CALZA , iieber den JkZechanismus der S cl 1 wan ge rsc h af i in reil’s und autenrieth’s Arcliiv . u.s.w. Band VII. S. 341. ff. » Alsmede de voorheen aangehaalde werken van arantius* NOORDWYK , JENTY , SMELLIE , ALBINUS , ROEDERER ? W. HUNTER, BURNS en JOERG. II. Van de veranderingen van het vr omvel ijk ligchaam , die men door het gezigt en het gevoel waarneemt , S* *4°« De kennis en befchouwing dezer veranderingen is zeer belangrijk , wegens het overzigt van het beloop der zwangerheid en hare tijdrekening, die zij den verloskundige geeft; doch men moet Hechts niet ver- geten dat vele nog in het geheel niet bekende omjian - digheden verfchillende afwijkingen in de volgreeks der verfchijnfelen kunnen voortbrengen. In de vier eerfte weken , na de ontvangenis , zwelt het onderlijf eenigzins op ; het blijft echter zacht , en even als men buiten de zwangerheid vóór de beginnende maand- flonden waarneemt , welke nu echter gedurende de zwangerheid in liet geheel niet , of ongeregeld en zeld- zaam verfchijnen. De venusheuvel en de groote fchaain- lippen zijn eenigzins vaster en meer vooruitfpringend , en de ingang van de fchecde is heet en droog , of ook wel ongewoon vochtig door de vermeerderde llijm- afleheiding. Het fchcededeel wordt dikker, de lippen van den mond der baarmoeder zwellen op , en wor- den elkander meer in lengte gelijk, de dwarfe fplcet van den uitwendigen baarmoedermond begint in ccne kleine ronde opening te veranderen , terwijl de inwen- dige baarmoedermond gefloten is. (*) §. 141. In de tweede maand (de maand op achtentwintig dagen gerekend) daalt de baarmoeder , die in zwaarte toeneemt, in de bekkenholte, en daardoor verliest het onderlijf de zoo even (§. 140.) gemelde dikte weder, en wordt zelfs nog platter, dan in den maagdclijken (laat. (Bij vrouwen , die reeds meermalen gekraamd , (*) Over het algemeen is bij de vrouwen het wegblijven der maandHonden het beilisfende teelten van zwangerheid , en indednad kan bij vrouwen die altijd gezond zijn, en bij welke de Honden altijd geregeld vloeiden, naauwelijks cene andere oorzaak gevonden worden. Het bloed, dat in de vaten terugblijft, moet nu dienen om de vrucht van voed- fel te voorzien, en om de levensvermogens van de voor- heen wcrkelooze baarmoeder op te wekken. De droogte en vochtigheid der fcheede fchijnt aftehangen van de verfchiileude individueele gcfteldhcid ; want in de eerHe dagen na de ontvangenis zijn de in- en uitwendige deelen in een Haat van zeer opgewekte levenskracht , welke cene ontHeking fchijnt nabij te kumen , en waarvan liet uitwerkfel dikwijls veel naar eene uitHorting van lytr?r>ha met vikzen fchijnt te gelijken. en een opgezet ligchaam gehouden hebben , is deze verandering natuurlijk niet bemerkbaar.) Den teza- mengetrokken , kleinen , ronden baarmoedermond kan men, wegens den lageren , en meer loodregten Hand van het fcheededeel (j>l. I. afb . 5.) ligtelijk bereiken, De borden worden harder en meer gefpannen. §« H-* In de derde maand rijst de baarmoedermond, die deeds grooter wordt , weder uit het bekken , en maakt het ligchaam , door het in de hoogte drijven der darmen , weder eenigzins meer gewelfd. De baar- moedermond is weinig van gedaante en rigting veran- derd. De borden beginnen te zwellen, en zij worden door ligte deken aangedaan. §• 143* In de vierde maand rijst de bodem der baarmoeder, wier uitzetting toeneemt, geheel boven het bekken, en kan , bij magere perfonen , als eene harde , ronde zwelling boven de fchaambeenderen gevoeld worden. De buik is merkbaar gezwollen , en de mond der baarmoeder daat reeds hooger, en is zachter op het gevoel (/>/. I. afb . 7.) De kring rondom de tepels (*) In de borsten (welkers groote itiedelijdendheid met de baarmoeder genoegzaam bekend is) , worden de vaten verwijd , en ontvangen deze deelen een nieuw leven , waardoor zij reeds gedurende de zwangerheid tot derzetver beltemming voorbereid worden. — De hals der baarmoeder wordt korter cn woeker, omdat deszelfs vezelen meer op elkander gepakt liggen. der borden wordt donker , en de tepel zelf dikker en eenigzins meer verheven. (•) §• M4- In de vijfde maand is de zwelling des luiiks , zon- der cene flerke infnoering, vol drek t niet meer te ver- bergen, en voornamelijk ook in de zijden der vrouw bemerkbaar. Min voelt den bodem der baarmoeder zeer duidelijk , als een gezwel , in het midden tus- fchen den kam der fchaambeenderen en den navel. De mond der baarmoeder daat hooger en meer naar achteren. § M5- In de zesde maand kan men den bodem der baar- moeder op de hoogte van den navel voelen , de onderdo rimpels van de navelgroef worden glad , en de navel verkrijgt derhalve tevens cene bovenwaartfche rigting; (men zegt dan , dat de navel begint te verdwijnen) ook voelt men nu voor het eerst de bewegingen van het kind, als eene ligte en korte aantikking. Het fchee- dedeel is korter, ten hoogde een half duim lang, en weeker dan te voren, (ƒ>/. I. afb . 7.) (*) (*) De beweging van het kind ontdekt men door de hand op den buik te leggen. De vrouw zelve ontdekt dezelve inwendig reeds vroeger, als een gevoel van zachte kruiping, (waarom dezelve wel eens voor wormen is ge- houden), welke in de vijf en eene halve maand begint, zoodac fommige vrouwen, die dezelve altijd gevoelen, hierna hunne rekening bepalen. — De baarmoeder ilaat nu hooger en meer naar achteren. De bodem echter valt meer voorwaarts, en boven den bodem zijn uitwendig fomtijds de darmen op het gevoel te ontdekken. - 157 — §• 146. In de zevende maand vindt men den bodem der baarmoeder van twee tot vier vingeren breed boven den navel , welks groef vlakker wordt. Het fcheede- deel is nog meer verkort en nog weeker , en de hooger ftaande baarmoedermond is nog meer naar ach- teren , tegen de uitholling van het heiligbeen gerigt. In de fcheede voelt men van voren , achter de fchaam- beenderen , door het gewelf der fcheede heen, het zeer beweegbare , voorliggende deel des kinds. (*) De aderen der borften fchijnen blaauwachtig door , en men kan dikwijls eene waterachtige vloeiftof uit de borften drukken, (f) §• M7- In de achtfte maand ligt de bodem der baarmoeder in het midden tusfchen den zoogenoemden hartkuil en den navel, boven welken de uitgezette bekleedfelen des buiks eene gelpannene zwelling maken , meer naar (*) Eene zeer doelmatige wijze om de beweging en het aanwezen der vrucht te ontdekken (het zoogenaamd hallottement) , befchrijft baudelocque, Vort des accou- chemens . Tom. I. §. 395. (t) Somtijds zelfs vloeit er eene groote hoeveelheid lympha uit de borlien , welke niet , zoo als hippocrates , sect . V. Aphor . 52. en celsus , de Medicina, Lib. II. cap. 7. art. 31. meenden, aan te merken is als een bewijs van zwakheid of ongefteldheid der vrucht. De halg der baarmoeder wordt nu zeer kort , omdat dezelve gedeeltelijk belleed wordt ter ^uitrekking en ver- grooting der baarmoeder zelve. - 158 - ecne zijde (gewoonlijk naar de regter); de navelgroef is geheel vlak en week ; (men zegt alsdan : dc navel is verdwenen') ; ook de plooijen boven den navel zijn nirgewiseht , en dikwijls ontwaart men ter zijde van denzelve (meer of minder duidelijk) vooruitfpringende deelen des kinds. Daar nu vooral de vezelen van den hals der baarmoeder tot verwijding van hare holte bijdragen , zoo is het fcheededeel omtrent een half duim lang, dik en gezwollen; de baarmoeder- mond is moeijelijk bereikbaar , en (laat zeer hoog achterwaarts. Daar nu het gewelf der fcheede bol nedergedrukt is , zoo is het voorliggende deel des kinds, bij het onderzoek, zeer beweegbaar. §• 148. In de negende maand bereikt de bodem der baar- moeder, vooral bij de eerile zwangerheid, bijna den hartkuil; zoodat, als de vrouw niet meerderden adem haalde door uitzetting van de borst naar buiten , dan door de neerdaling van het middenrif, de adem- haling bijzonder moeijelijk zoude worden. De wanden van den buik zijn, boven den navel, door de uitzet- ting verdund. Dc navelgroef begint zich cenigzins te verheffen , en dc deelen des kinds , die nevens den navel liggen , worden voor een geoefend gevoel kennelijker. Het fcheededeel is tot op een kwart duim verkort , naauwelijks te bereiken , en haat achterwaarts, tegen het voorgebergte van het heilig- been. De harde, niet zeer beweegbare kogel van het voorliggende deel des kinds dringt het gewelf der fcheede in het bekken nederwaarts voor het fcheede- deel. Er is dikwijls melk in dc borden , die niet zelden van zelve wegvloeit. — *59 — §• 149- In de tiende maand daalt de bodem der baarmoeder weder tot op het midden, tusfchen den hartkuil en den navel , en de bekleedfelen van den buik zijn minder gefpannen ; daarbij gevoelt de vrouw zich meestal eenigzins verligt. De navel is kegelvormig vooruitgedreven , en die deelen des kinds , welke uitwendig gevoeld kunnen worden , zijn nog duide- lijker. De hals van de baarmoeder is nu geheel tot verwijding van hare holte gebezigd, van daar, dat alleen de lippen van het verdwenen fchededeel nu nog eene zwelling vormen , die later (uitgenomen bij vrouwen, die meermalen zwanger geweest zijn, waar zij tot aan de verlosfing blijft beftaan) geheel ver» dwijnt. (/>/. I. afb . VIII.) De inwendige mond der baarmoeder is dan zoo nabij aan den uitwendigen , dat men Hechts eene enkelde opening kan befpeuren. (Bij vrouwen, die meermalen gekraamd hebben, is echter het onderfcheid van den minder geopenden, harden , inwendige?} , en van den wijden , geheel wecken , uitwendigen baarmoedermond , nog duide- lijk.) Het deel, dat zwaar en vast op of in de bovenfte engte des bekkens ligt, voelt men als een halven kogel , door het uitgezette , zeer dunne gewelf der fcheede , even als door eene blaas omgeven : in welk gewelf de mond der baarmoedermond een klein 9 bijna onmerkbaar groefje vormt. (*) (*) Alle deze teekenen van den voortgang der zwan- gerheid moet men zich vast in het geheugen prenten, en zich alle de op elkander volgende veranderingen van het OSIANDEr’s ITebammenbuch. S. 226. fT. Dezelfde, Deni * n>iirdigleiten etc. •iter Band . S. 342. L. F. FRORIEP, Hyateroplasmata ader Nachbildungen der Vaginal portion des Uterus and des JIutU nnundes in den verschiedenen Perioden der Schtcangerschaf t und Geburt. ]\Iit dern “Touchirapparate . Weimar 1802. L. P. J. POTT, de corporis foeminae gravidae mutationibus Usque cum Integra ipsius inter gravidilatem valetudine recte conciliandis. Goett. 1 8 1 <5. 4. ü. WAGNER , de foeminarum in graviditate mutationibus nec non de causis quibus fiat , ut integra earurn vale- tudo cum hisce mutationibus consLstat . Bruns w. 18 1 6. 8. DERDE HOOFDDEEL. VAN HET MENSCHELIJK EI, EN DE DAARIN BEVATTE VRUCHT. §• 15°- «4 Het ei , na een vruchtbaren bijQaap , met leven bedeeld, is in de eerde dagen 11a de ontvangenis fcheededcel eigen maken. Eroriep , van siebold en an- deren hebben door aftrekfels in was, welke naar de na- tuur afgegoten zijn, onder den nanm van hysteroplasmala , getracht de veranderingen van het fcheededeel der baar- moeder in verfchillende tijdperken des levens, zoowel bij vrouwen die niet gebaard, als die gebaard hebben, en bij de laatften voor, gedurende en na de baring voor te dellen. Dezelve zijn verkrijgbaar te Potsdam. Breitc Strasse , N°. 35, onder het adres van ernst stuwe. — Echter zij men omzigtig in het bepalen van den juisten tijd, dewijl deze niet naauwkeurig op eene halve of geheele maand na bepaald kan worden. Hechts onduidelijk, en alleen als eene gcleiachtige vloeiftof in de baarmoeder zigtbaar. Eerst in de derde week befpeurt men een ruw ligchaampje, van de grootte eener hazelnoot, welks wasdom echter buitengemeen fpoedig voortgaat , zoodat het in de vierde week met een duivenei , en in de zesde in grootte met een ganzenei overeenkomt, en nu, tot op het einde der zwangerheid , altijd te gelijk met de holte van de baarmoeder, in grootte toeneemt. Elk volkomen ei beflaat uit de y nicht ( foetus ) en uit dc deel en , die haar omgeven. F. G. DANZ , Grundriss der Zerglie de rungs kunde den Ungebornes Kindes etc . Mit Anmerkungen von SOEM- MERING , 2 Bdndchen . Frankf. und Leipz. 1792-1793. 8. j. FR. LOBSTEIN , Essai sur la nutrition du foetus. Strasb. an X. 1802. 4. j. FR. LOBSTEIN, V 'eb er die Emdhrung des Foetus , ueberselzt von Dr. kestner. Halle 1804. 8. L Van de deelen , die de vrucht omgeven. §• I5I* Hiertoe behooren de vliezen , de moederkoek , de navel (treng en het water. — In den aan vang der zwangerheid befpeurt men vier vliezen (yelamenta) aan het ei (die naderhand tot Hechts drie zamenfmel- ten). Het buitenfte is zeer ongelijk, als met gaten doorboord, en wordt uit de lympha , die dadelijk na den vruchtbaren bijOaap in de holligheid van de baar- moeder wordt afgefcheiden , (§. 1 35 ) even als een ontftekings- of fchijnvlies gevormd : het overtrekt (naar bojanus) de ganfche holte der baarmoeder, en geeft eene losfe (1 uiting aan hare drie openingen, X* D. h Men noemt dit , het af vallend vlies der baarmoeder of van hunter ( membrana uteri decidua crassa , v. caduca , v. Ilunteri ; Epichorioti)\ het hangt ook (behalve in de eerde maanden) minder vast zamen met het ei dan met de baarmoeder, zoodat het, bij de lozing der overige deelen van het ei, in dezelve blijft hangen , en eerst eenigen tijd daarna , met de kraamzuiveringen ontlast wordt. Zelfs bij de buiten- baarmoederlijke zwangerheid wordt het in de baar- moeder gevonden. Op eene zekere plaats van het ci flaat dit vlies zich binnenwaars om , terwijl het ei , dat door de buis van Fallopius in de baarmoeder dringt, dit vlies hier van de baarmoeder losmaakt, en voor zich heen dringt, het omgeeft alsdan nog eenmaal het geheele ei als zijn tweede vlies, dat men het omgeflagen afvaller, d vlies der baarmoeder (jnem - brana decidua uteri refexa) noemt. Dit tweede eivlies, dat het ei ook niet oorfpronkelijk bezit, maar eerst in de holte der baarmoeder ontvangt , is flechts in den aanvang der zwangerheid zigtbaar; naderhand (omtrent het midden der vijfde maand) verbindt het zich met het afvallend vlies van hunter, en fchijnt geheel verdwenen te zijn. (*) (*) Het eitje komt waarfchijnlijk ter zijner tijd (vol- gens de waarnemingen van maller, hunter, cruikshank, home, magendie, PREVOST , Dumas en anderen, fomwijlen eerst acht , veertien , twintig dagen na de bevruchting ,) uit den eijerflok , door de trompetten, in de baarmoeder met twee vliezen bekleed, en vindt aa.aar twee ancLie, het afvallend vlies en het omgeflagen afvallend vlies van munter. Daar men zeldzaam deze vliezen in de na- tuur kan waarnemen en zien, dezelve moeijelijk zijn te HUNTER, ancUomia uteri gravidi. Tab. 5, 10, 26, 34. w. hunter’s anatomische Beschreibung des schtvangeren Uterus. S. 80. in de aanmerking. burns , the anatomy etc. p. 202. cct. WRISSBERG , de structura ovi etc. LOBSTEIN , iiber die Emahnung des Foetus. S. 2. ffg. JOERG , iiber das Gebcirorgan , t. a. pi. p. 1 8 — 21. SOEMMERING, J cones emhryonum. Tab. I. Fig. I — 5. AUTENRIETH resp. SCHMAUK , diss. de nexu ovi humani cum utero et restringenda in abortu haemorrhagia . Tubing. 181 1. 8. E. GUNTHER resp, K. W. KRUMMACHER , obs. quaedam anal, circa velamenta ovi humani. Duisb. 1 790. 4. in SCIILE- gel’s, sylloge observcitionufn ad art . obstetr . Vol. I. j. F. MULLER , diss. sistens genilalium , ovi etc. historia in SCHLEGEL 1. C. j. G. C. JOERG , Grimdlinien zur Physiologie der Men - schen . Leipz. 1815. 8. Theil I. danz , Zergliederhunde des ungeb . Eindes. Theil I. p. l6* §. 7 en 8. §. 152. Het derde vlies behoort daarentegen reeds oorfpron- kelijk tot het ei, is zeer vast, fterk, van vele vaten befchrijven , en wanneer bij miskraam het ovum uitge- worpen wordt, in de baarmoeder blijven zitten, en bij de ontleding veelal mishandeld worden, raadplege men de opgegevene fchrijvers, alsmede hunter, t. a. pl. PI. 5* lo, 25, 2 6. Fig. 4, 28. Fig. i, 2, 12, 29. Fig* 2, 31^ Fig. i, 32. Fig. i, 2* 33. Fig. i, 4, 34* Fig. 3—8. — LODER , Pl. 90. Fig. 9 en ic. roederer , icon . uteri humani. Tab. VI. Fig. 8. sandifort, observ, anatonu pathoL Lib. II. Cap. 1. Tab. 6 ♦ L 2 voorzien, eenigzins donker, en heeft den nnnm van vaat- of adcrvlics (chorion . In de eerde maanden heeft dit vlies, op zijne ganfehe buitenvlakte, zeer vele vaatbundels , die zich allengskens alle naar eene zijde begeven ( [het vlokkige gedeelte ; pars floccu- lenta) , en de andere zijde bijna geheel vrij laten {het gladde of doorfchijnende gedeelte : pars peJlucidd) ; uit het eerde gedeelte ontfpruiten de navelvaten in den moederkoek. De uitwendige vlakte van het vaat- of adervlies verbindt zich door vaten , die de gedaante hebben van vlokjes , met het omgeflagen vlies , doch de binnenvlakte hahgt zamen met het vierde vlies van het ei , door middel van eene geleiachtige dof en zeer zachte vezelen van een zeer fijn celachtig weefleT. Dit vierde binnende vlies (het tweede van de eigenlijke vliezen van het ei), het lams- of veatcrvlies {am- nion s. indusium ), is zeer dun, zacht, doorfchij- nend, zonder zigtbarc vaten, en vormt, als behoo- rende tot de foort der weivliezen , met zijne gladde inwendige vlakte , de eigenlijke holte , waarin het lamsvocht of het vruchtwater en de vrucht zich be- vinden. Bovendien Haat het lamsvlics zich nog over de navelvaten, en bekleedt dezen als met eene fcheede. Tot op de derde maand der zwangerheid vindt men gewoonlijk een klein blaasje tusfehen het vaatvlies en het lamsvlies , dat niet verre van de kiem verwijderd, en door vaten enz. daarmede verbonden is. Dit kleine blaasje , dat men navelblaasjc {vcsicula umbilicalis ) noemt , bevat eene lymphatieke vloeidof (die ten deele in wijngeest (hemt) en waarvan men gelooft, dat zij in den eerden tijd tot voeding der vrucht zou die- nen. Uit de nafporingen der vergelijkende ontleed. kunde wordt het waarfchijnelijk , dat het navelblaasje minder met den pis zak (< allantois j der dieren , dan met de tunica erythroides , die bij vele zoogdieren voorkomt, moet vergeleken worden. (*) HALLER, Element physiologiae . T. 8. p. 182, 183. ©ANZ , t. a pl. p. 15 — 20. HALLER, Grundriss der Physiologie. Berk 1788. S. 670. Volgens WRISBERG (descriptie cinatomica embryo - num , Gott. 1764.) en anderen beflaat het chorion pellu- cidum uit meerdere aan elkander gehechte vliezen , is door- fchijnend, dikker en fterker dau het amnios, heeft vele bloedvaten, loopt langs de holle zijde van den moeder- koek, en is losjes gehecht aan het chorion fimgosum. Dit daatfte vlies, dat tevens met de baarmoeder verbonden is, is ook doorfchijnend , geelachtig, dik, doch los zamen- hangend , lijmig, vlokkig, in een versch praeparaat zich als flijm voordoende, en in wijngeest eerst als een vlies zichtbaar wordende ; hetzelve loopt over de bolle zijde des moederkoeks , tusfehen deze en de baarmoeder , en be- hoort volgens WRISBERG niet tot het ei , maar komt er eerst naderhand bij. Zie de afbeelding bij hunter, Pl. 33. Fig. 3. en loder, Pl. 90. Fig. 5. — Het amnios is het binnenfte en dunfte vlies, loopt over de bolle zijde des moederkoeks, tot aan en op de navelftreng, en heeft geene bloedvaten. Over de vliezen, de allantois en de tunica erythroides , leze men haller, Elem. Phys. T. VIII. P. I. p. 190 — 208. sqq. ROEDERER , de foetu observationes. BLUMENBACH , Handboek der vergelijkende Ontleedkunde. §. 35 1 » 352, 358. Tab. VIII. Fig. 1, 2. danz , t. a. pl. I. p. 42. sqq. §. 12. emmert in reil's Archiv für die PhysioL X. B. 4. H. p. 42—83. lenhossek, Physiologia 'medicina lis. Pestini, 1818. Vol. V, p. 241. sqq. en aldaar iangehaalde fchrijvers. J. r. LOBSTRIN , leber din L'rnci/irung Jen J'uetus. S. 65. OKEN cn KIEZER * He it rage zur vergleichenden Zoologie. Anatomie and Physiologie . Bamberg, i8c6. 4, 1. Heft C. h. DZONDI , suppl-ementa cid cmalomiam et phy&iologiam polissime comparatam , Lipsiae 1806. 4. K. F. BURDACH, de primis rnomentis form at ion is foetus, Königsb. 1814. FR. MECKEL S Hei trage zur uergleic/i, Anatomie , I. Th. I. Heft. 1808. p. 91. sq. $• ‘53- In de cerftc maanden der zwangerheid vindt men , bij een naauwkcurig onderzoek , het ei meer peervormig , het afvallend rites Hechts los met de baarmoeder ver- bonden en het omgejlagen rlics Hechts op eene plaats (namelijk waar het zich omHaat) met het afvallend vlies vereenigd. Het lamsvlics is meer rond , en vult de eironde holte van het vaatvlies nog niet aan , maar laat ten minde nog een derde der ruimte overig, die verder met een eigen water is aangevuld. De door het lamsvlics gevormd wordende fchcede van de na- velflreng, heeft eene ongelijkmatige dikte. — Na de derde maand begint de moederkoek , tusfehen het vaatvlies en het afvallcnd vlies (ter plaatfe waar het omgeHagen vlies zich omHaat) , zigtbaar te worden. Het lamsvlies vult de holte van het vaatvlies allcngs- kens geheel , zoodat het water , dat vroeger tusfehen deze vliezen gevonden werd, geheel verdwijnt, en Hechts in zeldzame gevallen tot op het einde der zwangerheid als valsch ■ of [luipwater ( liquor amnii spurius) overblijft, PD* PEP. s anatomische Bctchreibung ctc% S, 67. — 167 — • §• 1 54* De groGtte van de holligheid der vliezen van liet ei is in het begin der zwangerheid, in evenredigheid, het aanmerkeüjkst , en (laat met de grootte der vrucht in omgekeerde verhouding. De vliezen maken een zeer wezenlijk gedeelte van het ei in de zwangerheid uit, en hebben ook bij de verlosfing hare beftemming. Bij eene zwangerheid van tweelingen is het afvallend vlies altijd enkelvoudig; docli het vaatvlies is flechts dan enkelvoudig , als de tweelingen een moederkoek gemeen hebben; bij afzonderlijke moederkoeken inte- gendeel is het dubbeld. Daarentegen heeft elke vrucht duidelijk zijn eigen lamsvlies , en llechts in zeldzame gevallen lijdt dit eene uitzondering. De vliezen kun- nen te dik en te vast, te flerk , niet goed bevestigd, of door een valsch vruchtwater van elkander gefcheiden zijn, of zelfs geheel ontbreken (?). MUELLER , diss. genitalium sexus sequioris > ovi etc. brevis historici. }ena, 1780. WRISBERG, de structura ovi etc. in zijne Commentationes „ p. 312. WRISBERG , descriptio anatomica embiyonis etc. Goett. 1764. ROEDERER , de foetu perfecto , in zijne Opusculis citat. PATUNA , Epistola continens historiam foetus sine involu- cris extra uterum inventi , placenta intra uterum hae- rente. Vienn, 1765. Dr, E. GÜNTiiER resp. c. G. KRUMMACHER , obs. anat. circa velamenta ovi humani. Duisb. 1790. 4. §• 155* De moederkoek (placenta) ontdaat, op eene nog niet duidelijk verklaarbare wijze , aan het (lompe einde van het ei (ter plaatfe ; waar de navelvatcn van het vaatvlies naar de kiem gaan), en zit gewoonliik in den bodem der baarmoeder eenigzins naar de eene zijde. Tegen het einde der zwangerheid , neemt hij het vierde gedeelte van de wanden van het ei in. Zijn middellijn bedraagt zes of zeven duim ; zijne dikte is in het midden , waar gewoonlijk de navelftreng is vastgehecht , één duim , d ych aan zijnen omtrek , rondom welken de verceniging der vliezen een vasten en als peesachtigen ring vormen, is hij dunner. Zijne zwaarte, met die der vliezen van het ei en de afgcTnedene navelftreng, bedraagt ecnlge looden meer dan een pond (in fom- mige gevallen weegt zij tot twee ja tot vier ponden). * Eigenlijk is de moederkoek uit eene menigte van kleine Hukken zamengefteld , (*) die glad zijn aan de zijde der vrucht , welke door het vaatvlics tot cenc vlakte vereenigd en door het lamsvlies onttrokken is; doch aan de zijde, die naar de baarmoeder gekeerd is, vormen zij eene fponsachtige en ongelijke vlakte , (waarop men meer dan twintig holligheden van de grootte van dunne penneichachten ziet), en zij zijn door duidelijke infnijdingen verdeeld. Is er, bij een welgcvormden moederkoek nog een gedeelte gebed (*) Dij de herkaatiwende dieren beftaat het chorion uit vele knobbels, die van elkander afgefchciden zijn, en co- tyledonea genoemd worden. In den menfchclijken moeder- koek zijn deze cotely clones vereenigd en maken een geheel uit, zij worden echter tevens vaneengefcheiden door het chorion f un go sum j dat dezelve alle bekleedt, gaande tus' fchcn dezelve in, gelijk het zachte herfenvlies in de her- renen. — ÈLCMENBACH , Ilcimlb. der vergcl. Ontleed - kundê I §. 354, 370, 372. — TREyIRANUS , Biologie. TH, III. p. 242. *q. H. MÜNTINCHE, de functioJie placett *• /r?f , Gro;i, J 8 1 o. 8* F.cceling, de pLu enUi. L. D. 1818. 4. afgezonderd , dan noemt men dit een bijkomenden moederkoek {placenta succenturiata ). Bij eene zwan- gerheid van tweelingen heeft of elke vrucht haar eigen of beide vruchten hebben een gemeenen moederkoek , zonder dat echter de vaten van beide de vruchten gemeenfehap hebben. T. B. osiANDER , Handhuch der Entbindungshunst. i Bd. 2. Abtheil. p. 580. * vv. j. schmitt’s Uebersicht etc. in de Salz . med. chir. Zeilung. 1815. N°. 27. S. 16. §• 156. De moederkoek beBaat uit eene bijzondere hoe- veelheid bloedvaten en een vlicsachtig cel wijs weeffel ; watervaten en zenuwen kunnen niet duidelijk ontdekt worden. Men onderfcheidt aan denzelve het vrucht - gedeelte {pars foctalis') , dat allereerst uit de vlokken van het vaatvlies is ontftaan , en waarin de vaten van den navelftreng ontfpruiten en zich verfpreiden; en een baarmoeder gedeelte {pars uterina') , dat in verhouding tot het eerde zeer dun is, door het afvallend vlies gevormd wordt, en met welks cel- len de vaten van de baarmoeder in verband Baan. De vaten van het baarmoedergedeelte en de cellen van het vrucht gedeelte liggen zeer naauwkeurig te- gen elkander aangefloten , en maken onderling vele ineenwikkelingen , doch flaan te zamen in geene on- middellijke gemeenfehap ; en de vaten van het vrucht- gedeelte, benevens het daarin bevatte bloed, worden alleen door de vochten der moeder als het ware gebaad en omfpoeld, niet met dezelven gemengd. De gebreken van den moederkoek zijn , ten aanzien van zijn zamen (lel : waterblazen , zonderlinge knoest- achtige verhardingen, ophooping van ecnc kalkachtige ilof, verbecning (?) , flagader- en adcrfpatten , enz.; ten aanzien van zijne verbinding met de baarmoeder, beftaan zijne gebreken in zijne plaatfing bij en op den mond der baarmoeder, zijne gedeeltelijke ontijdige loswording , ongewoon vasten zamenhang, enz. (*) FR. D. HERISSANT resp. DIDAULT , an secundinae foetui pulmonum praestant officia ? Paris, 1/43* WRISBERG, de secundinarum humanarum varietate in Comment, ante citatis . {et in novis comment. Sue. Jleg. Sc. Gott. 1773, 1774. Tom, IV. A. C. heuss, novae quaedam observations circa structu • ram vasurum in placenta hurnana. Tub. 1784. QUIR1NUS KUEMPEL , de solutione placentae. Jen. 1789. G. PH. MICHAEL1S , Diss. sistens observationes circa pla- centae ac funiculi umbilicalis vasa absorbentia. Goett, 1794. 4. BURNS , t. a. pl. p. 143. B. N. G. sen REGER et R. A. HEDWIG , f ragmen ta anatomica et physiologica. Fase. I. N0. 3. Lipsiae , 1791. (*) De fchrijver plaatst achter verbecning een (?). Dat echter kalk- en beenachtige verhardingen van de zelf- flandigheid des moederkoeks zoo zeldzaam niet zijn, zie men bij wig and , de geboorte van den mensch , uit het Iloogd. door c- v. eldik , Amst. 1826. IU. D. bl. 258. OTTO , Handbuch der pathologische Anatomie. CARUS , IHirbuch der Gynaecologie t II. Th. S. 507. en siebold in zijn Journal für Geburtshidfe. VI. B. 2. Stuck. S. 246. Vooral echter clarus, in Gemeineame Deutsche Zcilschrif't für Geburtslunde. 1826. i Band. 3. Heft. S. 615 — 620. A. j. g. döring. Ibid. III. B. I. St. Zie ook moll en ELDIK , praktisch Tijdschiift voor de Geneeskunde. VI. Janrg. VI. St. bl. 574. volg. en brachet in froriep's Noti zm für Natur - und Heilkunde , Wcitn. 1828. N°» 435. j. w. Ruck praes. reil , de semiolugia placentae , Halle, 1791. 8. B. s. albinus , Annot. Academ . Lib. 1. Cap. 10, 18, 19. J. G. D. MICHAELIS , de placenta Humana , anal , patliol » et ther ap entice considerata. Erfurt. 1792. 4. B. N. schreger, de functione placentae uterinae,Yj\, 17 99, W. HUNTER , anatomische B esc lire ibung etc. PANZ, t. a. pi. J. F. LOBSTEIN, t. a. pi. S. 8l. ff. JOERG , ueher das Gebarorgan. t. a. pi. HALLER , Elementa physiologiae. T. VIII, P. Ï. p. 177-255, §• 157- De navelftreng ( funiculus wnbilicalis ) ontfpringt meer of minder uit het midden , zeldzaam uit den rand des moederkoeks , en in zeer zeldzame gevallen uit eene plaats van de vliezen van het ei , die meer of min van den moederkoek verwijderd is. Zij is achttien tot twintig duim lang , een half duim dik , en gaat tot den navelring van den onderbuik der vrucht. Hare grootte , vooral hare dikte , (laat in omgekeerde rede tot den wasdom der vrucht (§. 161 -—163); hare kleur is graauwachtig geel. Zij beflaat uit twee (lagaderen en eene eens zoo dikke ader (zeer zelden is deze verhouding anders) , die omgeven zijn door een zacht cel wijs weeffel, dat gevuld is met eene heldere gelei , de Whartoiifche gelei Qgelatina funic • umbi lie alts'). Deze vaten zijn in de fcheede, die rondom de naveldreng door een vervolg van het lamsvlies wordt gevormd , aldus geplaatst , dat zij van elkander worden afgezonderd door de tusfehen* fcheidfels , * welke zoo vele verlengfels van de ge- iioemde fcheede uitmaken. De navclader neemt al de aderen van liet vnichrgededie des mocclcrkocks op , en gaat in de navel dreng met verfchillcnde kronke- lingen tusfehen de beide ilagadercn, waar zij dikwijls # ader ('pat ten (varices fun . umbild) vormt, door den navelring naar de groef of den kt.il der lever ( fossa X pro vena umbilical!') , alwaar zij zich in de linker tak van de poortader , en door een bijzonderen tak (den ductus venosus Arautii) in de holle ader uitflort. De beide navcljlagadcren omfpringen uit de onder- buiks - ilagadercn ( artcriae iliacac) , zelden uit de groote ilagader ( aorta ) der vrucht , gaan ter zijde van de pisblaas uit het bekken naar boven, door den navelring , llingeren zich , daar zij langer zijn dan de ader, in de naveldreng fpi raai vormig om dezelve, en verfpreiden zich in het vruchtgedeelte van den moederkoek. — De polsilag der navelilagaderen is niet afhankelijk van het hart der vrucht, f Osiander wil de watervaten van de naveldreng met kwik heb- ben opgefpoten ff , en zenuwen , die als takken van de medelijdende zenuw ( nervus sympat/dcus ) de na- veldagaderen * * verzelden , (?) heeft men Hechts bij fommige dieren in de naveldreng ontdekt. 13e Maas- band of het pisvat ( urachus ) die bij de dieren door de naveldreng loopt, is bij de rijpe menfehelijke vrucht dechts zeldzaam boven de blaas nog geopend, maar gewoonlijk in een gefloten band veranderd. Bij de weeke kiem zijn er echter, in de eerde maan* den, ook nog vasa omphalo -mescraica * * * en ka- nalen voorhanden (§. 152.)? bij wier naauwkeurige befchrijving wij hier des te minder kunnen dildaan , daar hunne gedeldheid reeds in de derde maand ver- andert, en zij later alle gcHoten zijn. De Jrharton • gelei wordt dikwijls op fommige plaatfen in eene zoo groote hoeveelheid gevonden , dat zij knobbels (nodi ( varices ) spi/rii s gelatinosi ) vormt, of zij is van kleur verandert , of er wordt in de plaats derzelve alleen serum gevonden. De navelftreng kan te kort, zes of acht duim, of tot vier en een half voet en daarboven te lang zijn , en in het laatfle geval kan zij ligtelijk veelvuldige omwendingen of omflingeringen en ware knoopen door ineenflingering ( nodi ven') vormen. — In fommige  * * LARREY , mémoires de chirurgie militaire . Paris 1812. 8. Tom. III. p. 150. G. F. F. dürr, Diss. in qua demonstratur , funiculuni umbilicalem niammalium nervis carere . Tub. 1815. 8. RIECKE , Diss. in qua investigatur : utrurn funiculus urn- bilicalis nervis polleat vel caveat . Tub. 181 <5. 4. -f* osiANDER , Handbuch der Entbiudungsk wide, I. p. 588, OSIANDER , t. a. pl. p. 593. ( '* ) Het ontfpringen van de naveiftreng uit den rand des moederkoeks is , volgens mijne waarnemingen niet zeld- zaam. Te korte naveiftreng is bij de verlosfing nadeelig , dewijl bij de geboorte van het kind daardoor de moeder- koek geweldig getrokken wordt. Te lange naveiftreng veroorzaakt uitzakkingen en omflingeringen derzelve, waar- door zij gedrukt en de omloop des bloeds verhinderd wordt. — Een opengebleven Urachus met fungus umbilicalis , befchrijft BUSCH in het systhematisches Repertorium der gesammten med . Literatur Deutschlands . 1828. Heft 9. S. II. MOLL en ELDIK , praktisch tijdschrift enz. IX. Jaarg. i. St. bl. 96. Zie ook; Aldaar, lil. Jaarg. 4. St. bl. 389* •FR o riep’ s Natizen u. $, w. 1824,. N°. 113. *** CHAl'SSIER , in de A dureaux mémoires de l'academu de Dy on. 1782. Sir E. HOME etc, t. a. pl. WR1SBERG, Obsen\ de structura cvi et de secundmarum varietate inde Comment, vital, p. 30. scqq. et 31 2. seqq. OSIANDER, Beobachtungen etc. LOBSTEIN , t. a. pl. S. 119. fg. baudelocqI'E , V art des accouchemens. Tom. I. p. 250. PU VI. * * * * KLUYSKENS , in de aanmerkingen op de Franfche vertaling van denman’s Introduction etc. (De fchrijver bezit in zijne verzameling ook een embryo van de derde maand, waarin uicerlijk geen fpoor van naveUlreng te zien is. Men vergelijke ook de afbeelding van eene merkwaardige misgeboorte, in de Geburtsh. Demonstror- tienen. IV. Heft. Sir E. HOME en BAUER ( Philosophical Transactions of the Royal Society of the Ycur. 1825. Pl. I») verzeke- ren, dat zij, met het microscoop, de zenuwen in den moederkoek van een kalf, en in de navelflreng van een tapir en van de menfchelijke vrucht gevonden hebben. §' 158. Het vruchtwater of Iamsvocht (liquor amnii ) het- welk men , ter onderfchciding van het valfche of fluip water (§. 153.) het ware water noemt, en over welks oorfprong men zeer verfchillende gevoelens gehad heeft , fchijnt een voortbrengfel te zijn van dc vaten van het inwendig vlies van het ei. Het heeft een zoeten en laflen of zaadachtigen reuk; fomwijlen echter is het zoo klinkend, dat het bijna bezwijming verwekt : het heeft een eenigzins ziltigen fmaak , ichoon het ook wel eens fcherp en als bijtend is. — i?5 — De kleur is in den eerden tijd der zwangerheid vol- komen helder, doch omtrent het midden en het einde derzelve wordt het melkachtig en vlokkig. Meestal vindt men het vruchtwater met de fijne haren van de ontijdige vrucht gemengd, en fomtijds heeft het eene bijna geele of groene kleur. Zijne warmtemaat be- draagt omtrent dertig graden reaumur (negenenne- gentig en een halve graden fahr.) ; zijne foortelijke zwaarte één duizend en vijf. De hoeveelheid is zeer verfchillend; zij daat met den wasdom der vrucht in omgekeerde rede ; in een rijp geworden ei zal het doorgaans omtrent één en een half pond bedragen; het kan echter ook tot op eene zeer geringe hoeveel- heid na opgedorpt, of ook tot op tien pond en daarboven toegenomen zijn. WRISBERG , de structura ovi etc. STEIN , Annalen etc . 2, Heft. §• i 59- De bedanddeelen van het vruchtwater zijn : zeer veel water en eene geringe hoeveelheid eiwitdof en gelei ; ook fchtjnt de fcheikundige ontleding in het- zelve nog zoutzure en koolzure foda, ammonia en phosphorzure kalkaarde (volgens berzelius ook vloeifpaatzuur) aan te wijzen. — Het vruchtwater heeft eene veelvoudige bedemming: het dient om de (*) (*) Gevallen van volfirekt gemis van het vruchtwater vindt men bij wrisberg, t. a. pi. Verhandelingen van liet genootschap ter bevordering der Ileell unde. D. VII. hl. 254. en bij g. posthumus , de liquore fetali amnio vulgo dicto . Gron. 1819. 8. Zie ook g. egelikg, dc liquore amnii . L. B. 1813, 4. 1 voeding te bevorderen, om tie vrucht eenc vrije en zekere ruimte tot haren onbelemmerden wasdom te verfchaffen , om de zamengroeijing der tegen elkander liggende deelen der vrucht re beletten, om de gelijk- matige uitzetting der vliezen van het ei gedurende de zwangerheid te bevorderen, om het gevoel te ver- minderen , d^n door de bewegingen des kinds bij de moeder verwekt word Q?), en om de verlosfmg in meer dan één opzigt te verligten. joh. LUD. FRANK, de liquore amnii, Goett. 1764. J. w. BAUMER resp. HETTLER , de liquor is amnii naturct. Giess. 1776. CHR. FRID. CUNITZ, de liquore amnii ejusque relatione ad foctum in utero. Lips. 1788. VAN DEN BOSCH praes. VAN GEUNS , de natura et iililitate liqiwris amnii. Utrecht , 1793. recus, in sCHLEGEl/s by Hoge etc . Vol. I. P. SCHEEL , Comment, de liquoris amnii etc. natura et usu. liafn. I799‘ 8. — Ueber IS e schaf ter heit und Nutzen des T 'ruc hl wassers etc , mit Anrnerl. Erlang. 1800. 8. BUNIVA en VAUQUELlN, in de Annales de Chimie . T- 33. 