Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Wenscht men nu deze begrijpen, die een uitvloeisel zijn van de studie der biologie van hoogere planten op de aller- laagst georganiseerde protisten over te brengen, dan moet worden bedacht, dat van een amphimixis bij de bakteriën nog niets is waargenomen en hoogstwaarschijnlijk ook niet voorkomt. Bij de protozoën komt bij vele soorten wel een amphimixis voor of althans iets dat hiervoor in de plaats komt. Voor de studie van het een en ander zouden dus de protozoën zich beter leenen, dan de bakteriën. Nuis Pau Ёнвїлон bij zij ken паагееп о g de slaapziekte op een zeer eigenaardig verschijnsel gestooten. Het zal bekend zijn, dat de slaapziekte in Afrika voor- komt en veroorzaakt wordt door protozoën, die tot. een trypanosomensoort behooren. De trypanosomen leven in het bloed en in de Iymphklieren en veroorzaken diep ingrijpende hersen- en ruggemergveranderingen. Een gevölg van deze veranderingen is het optreden van allerhand phsychische afwijkingen en op het eindstadium treden aanvallen van een soort slaap op. Allerhand proefdieren en vooral rotten zijn met de trypanoromen te infecteeren. De met trypano- somen geente dieren gaan binnen enkele dagen dood, genezing treedt er nooit op. Add "7 — 171 — Spuit men echter de geinfecteerde dieren met een bepaalde hoeveelheid atoxyl in, dan blijven ze in leven en verdwijnen de parasieten uit het bloed. Atoxyl werkt niet alleen op trypanosomen van de slaapziekte, maar alle bekende trypa- nosomen worden door het middel gedood. Anders gaat dit alles, als men begint de zieke dieren met kleine dosis in te spuiten. Men houdt ze dan niet in leven, maar de ziekte duurt langer dan bij contrôledieren. Sterft het dier en ent men zijne trypanosomen op een andere rat dan heeft men reeds veel hoogere atoxyldosis noodig om de ziekte op dezelfde wijze als in het eerste geval te doen verloopen. Ten slotte krijgt men het geval, dat het vroegere atoxyl in het geheel niet meer van werking is op de trypanosomen. Deze zijn dan zgn. arsenik-vast geworden. De arsenik-vastheid is een nieuw verworven eigenschap en wordt met groote tenaciteit door tien en honderdtallen van generatie's vastge- houden. EnunricH onderscheidt twee soorten van vaste stammen, naar de specifieke principieel verschillende parasietendoo- dende stoffen. 1. de serumvaste stammen tegen de specifieke antilicha- men van het zieke organisme en. 2. de chemovaste stammen, die ongevoelig worden voor de vroeger schadelijke werking van chemische middelen. EsnnrcH stelt zich de werking van chemicaliën op de cel zóó voor, dat hij in elke cel een aantal atoomgroepen (recep- toren) veronderstelt, die al of niet passen op de atoomgroepen der aangewende middelen. Passen de receptoren van de celbestanddeelen en het middel op elkaar, dan werkt het middel; anders niet. De verklaring voor het ontstaan der beide typen van gift vaste trypanosomen is niet dezelfde. Bij de serumvaste stammen ontstaat de ongevoeligheid doordien onder den invloed van het serum een specifieke receptor, door Errrrcu met den naam van nutriceptor — 172 — bestempelt, .verdwijnt. Bij de chemovaste stammen daaren- tegen zou het niet zijn een verdwijnen van een receptor- soort, maar een verminderen van een bepaalde chemische functie. Het is misschien niet zonder belang hier te citeeren hoe Енкисн zelf, bij gelegenheid van een voordracht op de 54% bijeenkomt van de vereeniging voor biologie het ontstaan der chemovaste stammen tracht duidelijk te maken. „Zooals u bekend, neem ik aan, dat de organische genees- „middelen niet door slechts een chemoceptor worden verankerd, „maar dat meerdere chemoceptoren in actie treden. Zoo wordt „het Arsenophenylelyein primair door den Aceticoceptor en „gelijktijdig door den arsenoceptoraan het protoplasma gebonden. „Bij Salvarsan treedt de arsenoceptor en een orthoamidophenolo- „Ceptor in actie. Nu is het zonder meer duidelijk, dat er een „onbegrensd groot aantal van chemoceptoren der cel kunnen „bestaan; de kracht waarmee de verschillende groepen van een „bepaald substraat gebonden worden, moet natuurlijk een zeer „verschillende zijn. In de dierproef zien wij als wij kleur- „stoffen gebruiken, hoe verschillend de differente stoffen „worden verankerd; terwijl de meeste oplosbare kleurstoffen, „Eosine, de sulfozuren, om zoo te zeggeu het lichaam door- „vliegen, blijven andere weken, ja maanden lang in het lichaam. „Houden wij dit in het oog, zoo wordt het aanneembaar, dat „er zekere chemoceptoren moeten bestaan, die de neven- „groepen van een middel zeer vast verankeren. Hierdoor „blijven de door zulke receptoren opgenomen arseenhoudende „stoffen langen tijd en soms misschien voor immer aan „de cel gebonden. In tegenstelling hiermee zullen andere „groepeeringen slechts een vluchtige binding veroorzaken. „Al naar den aard der groepeeringen heeft men „celhouders „en celspringers” onder de arsenicaliën. „Van deze gezichtspunten uit verklaart zich makkelijk de „eigenschap of het onvermogen van bepaalde geneesmid- „delen arsenikvastheid te verwekken. Het is makkelijk te „begrijpen, dat arsenikverbindingen, die voor zeer langen tijd — 173 — „vast aan de cel worden verankerd een blijvenden invloed „op het receptorenapparaat kunnen hebben en een doelmatige „modificatie van het receptorenapparaat: „verdwijnen van zijn „aviditeit” na zich sleepen kunnen.” Енкшен zelf en met hem zeer vele onderzoekers beschouw- den de arsenikvaste stammen, als echte mutatie's. Tegen deze opvatting verhieven vele biologen hun stem en met name van Prowazek, die de arsenikvaste stammen als varia- ties wenschte te beschouwen. Мах Goxpzn trachtte de meening van Enron te verdedigen en hoewel hij bij zijne proeven tot uitkomsten kwam, die aan de bewering van Енвілсн allen grond ontnemen; houdt hij zelf toch nog aan de mutatie theorie vast. GowpER ging bij zijne proeven uit van het trypanosoma Lewissie, waarmee de ratten in de natuur soms zeer sterk geinfecteerd zijn. De rattentrypanosomen worden door vlooien w.a. haematopiuns spinulosis van den eenen rat ор den anderen overgebracht. In het maagdarmkanaal der vlooien maken de trypanosomen cen geslachtelijke ontwikkeling door en eerst hierna is de vlooi in staat door bloedzuigen de infectie over te brengen. Сохрек liet nu vlooien bloed zuigen van ratten, die geinfecteerd waren met zeer sterk arsenik- vaste rattentrypanosomen-stammen. Liet hij nu na verloop van zekeren tijd de geinfecteerde vlooien bloedzuigen op gezonde ratten, dan werden deze geinfecteerd. Het eigen- aardige was nu, dat de trypanosomen na hun overbrenging door de vloo op de rat hun arsenikvastheid verloren hadden. In het maagdarmkanaal der vlooien was er een amphimixis opgetreden en hierdoor waren zij weer gewone trypanosomen geworden. Gonder bewees hierdoor wel, dat men niet van degene- ratie mocht spreken, maar allerminst dat er mutatie was opgetreden, was toch de nieuw verworven eigenschap niet erfelijk bij de amphimixis. DannmGER nam, om aan te toonen, dat mikro-organismen varieeren kunnen, zeer interressante proeven. Het lukte — 174 — hem om flagellaten, die onder normale omstandigheden bij 16'C. groeien, іп tijd van 9 maanden te wennen aan tempe- raturen van 70'C. Bij deze hooge temperatuur, waarbij eiwit- stoffen stollen, konden de flagellaten groeien, zich voeden en zich vermenigvuldigen. Er zijn echte anaerobe mikroben, voor welke de zuurstof een gift is. Toch lukt het om in enkele gevallen de anaerobe mikroben, door langzame over maanden voortgezette gewen- ning, tot organismen te maken, die groote hoeveelheden zuurstof verdragen kunnen en alsook groeien. Men ziet uit deze voorbeelden, dat het lukt, door verandering van milieu, bij mikro-organismen variatie's te doen optreden. Maar niet alleen door verandering van het milieu, ook door selectie lukt het mikroben te doen varieeren. BARBER ving met behulp van dunne capilaren uit culturen van een saccharomyceet exemplaren, die zich onderscheidden door een opvallende grootte. De geisoleerde individuen gaven in kultuur aanleiding tot het ontstaan van groote en kleine vormen. Ook uit deze kulturen werden weer de grootsten uitgezocht en tenslotte verkreeg men kulturen van individuen, die 4 maal grooter waren dan de stamvormen. М. Neisser publiceerde een geval van zgn. echte mutatie bij een bakteriënsoort uit den menschelijken darm het bak- terium coli commune. Het bakterium coli commune heeft de eigenschap verschillende suikersoorten w. o melksuiker te doen gisten. Men maakt van deze eigenschap gebruik om de coli-baccilen, die bij het onderzoek naar pathogene mikroben uit den darm zeer storend werken, direkt te kunnen her- kennen, terwijl zij tegelijkertijd in hun groei worden geremd. Een dezer ellectieve voedingsbodems is de endo-plaat, die bestaat uit gewone voedingsagar waaraan fuchsine, melk- suiker en natuur sulfiet is toegevoegd. Op deze endo-plaat groeien de coli-baccillen onder de vorming van roode koloniën die metaalglans bezitten. NEISSER zag nu bij het uitzaaien coli-baccillen geisoleerd uit de faeces van een persoon, die aan darmkatarrh leed op — 175 — de endo-plaat het ontstaan van kolonién, die groeiden als typhusbaccillen, dus niet rood werden. Na enkele dagen ontstonden er in de ongekleurde koloniën kleine granulaties. Wordt er van deze koloniën telkens weer op endoplaten uitgestreken, dan ontstaan er een tijdlang ongekleurde kolo- niën tot ineens weer tusschen de kleurlooze, roode gewone coli-kolonién optreden. Wordt nu van deze roode kolonie opnieuw uitgestreken, dan ontstaan er uitsluitend roode en het is niet mogen gelukken uit de roode kolonie weer de witte te kweeken. Een objectie, die tegen deze proeven werd aangevoerd was, dat men niet met reinkulturen gewerkt had. . KowALENKO, die in het laboratorium van Neisser het bak- terium coli mutabulae nader onderzocht, kon door gebruik te maken van de isolatiemethode van Burrr van slechts een mikrobe uitgaan. Er was dus bij deze proeven geen sprake van, dat er niet met reinkulturen was gewerkt. Toch trad ook hier het eigenaardige verhouden der coli-baccillen op. Behalve bij coli zijn soortgelijke verschijnselen nog waar- genomen bij typhus, parathyphus, dysenterie en bij cholera. Het is aan BAERTHLEIN gelukt uit de ontlasting van cholera patienten, 3 scherp van elkaar te onderscheiden cholera- vibrionenstammen te isoleeren. Deze drie stammen verhouden zich o.a. op de agarplaat verschillend. Men vindt: 1°. de voor cholera karakteristieke, heldere doorschijnende en bij doorvallend licht zeer lichtblauwe koloniën. 26 geelwitte ondoorzichtige koloniën, die aan zulke van Bact. coli-commune herinneren. 5°. de zgn. ringvormen van Кош, die uit een geelwit on- doorschijnend centrum en een heldere randzone bestaan. Deze drie soorten van kolonién bestaan uit drie soorten van vibrionen. De heldere typische bestaan uit slanke gelijkmatig gekleurde kommabaccillen. De vibrionen uit de kolonie, die als coli groeit zijn korte, dikke, plompe bipolair gekleurde staafjes of bij andere stammen lange, eigenaardig gesegmenteerd gekleurde, duidelijk kromme bakteriën. — 176 — De vibrionen van de ringvormige kolonie zijn ongeveer gelijk aan die der typisch groeiende kolonién. Op andere voedingsbodems dan agar gedragen alle drie soorten zich eender, alleen blijven de morphologische eigen- aardigheden behouden. Uit elk der kolonievormen kunnen zich plotseling koloniën van typische cholerakolonievorm ontwikkelen. De agglutinatieverhoudingen waren voor alle drie soorten van vibrionen gelijk, zoo ook was het door de proef van Рекіғен onmogelijk de vibrionenstammen van elkaar te differentieeren. In den laatsten aj heeft Burri, die zelf vroeger een bakterium coli mutabile beschreven had, een werk gepubli- ceerd, waarin het zeer onwaarschijnlijk wordt, dat het ver: schijnsel door NxrssER en andere beschreven een mutatie is. Burri kon aantoonen, dat de schijnbare mutatie niets anders was dan een tot groote ontwikkeling komen van een eigenschap, die elke coli-baceil eigen is. Door bepaalde inrichting van de proef, kon van vele coli-baccillen, koloniën, als door Nersser beschreven, worden verkregen. Voor de pathogene mikroben was het van het allergrootste belang, dat door bepaalde proefinrichting op mutatie gelijkende veranderingen in de virulentie konden worden verkregen. Het verschijnsel der virulentie is echter van zoovele differente factoren afhankelijk, dat men in deze richting haast nooit zal kunnen experimenteeren. Een der belangrijkste factoren hierbij in het spel is immers het dierlijk organisme; een grootheid, die nooit vooruit zal kunnen berekend worden. Een kwestie, die vele geesten bezighoudt en die verklaard zou kunnen worden als men echte mutaties bij bakteriën zal kunnen aantoonen is de herkomst der voor mensch en dier pathogene mikroben. Van de meeste der voor men- schen pathogene mikroben komen er hetzij vrij in de natuur, hetzij in het organismen van dieren vormen voor, die morpho- logisch en in vele biologische eigenschappen overeenkomst met de voor den menschen pathogene vormen bezitten. Het — 177 — meest interessant in dit opzicht is de groep der zgn. zuur- vaste baccillen, waartoe tuberkel- en leprabaccillen behooren. Bij mensch en runderen komt er tuberculose voor. ROBERT Koca, die zoowel de tubercelbaccil van den mensch als van het rund ontdekte, identificeerde de beide mikroben. Later kwam hij op het beroemde London congres hiervan terug en beschouwde ze als twee verschillende soorten en deed de uitspraak, die de geheele bakteriologische en hygienische wereld in beroering bracht, dat de rundertuberkelbaccillen voor den mensch òf in ’t geheel niet, òf slechts zóó weinig pathogeen waren, dat bij de bestrijding der tuberculose van den mensch hiermee geen rekening behoefde te worden gehouden. De Engelsche tuberculose commissie heeft jaren noodig gehad, om bruikbare verschillen tusschen humane en bovine baccillen te vinden. Tenslotte is er uitgemaakt, dat Коон ten deele gelijk heeft maar dat toch de bovine baccillen zeker een groote pathogeniteit voor den mensch bezitten. Lang heeft men aangenomen, dat humane baccillen in bovine konden varieeren en omgekeerd, maar dit alles is niet juist gebleken. Toch is het niet onmogelijk, dat bij andere mikroben o.a. bij watervibrionen een plotselingen overgang in pathogene vormen vroeg of laat wordt waargenomen. Vatten wij het meegedeelde kort samen, dan blijkt er, dat variatie’s, zooals reeds à priori van zulke laag georga- niseerde wezens te wachten was zeer makkelijk kunnen optreden en werkelijk ook veelvuldig worden waargenomen, maar dat mutatie’s in den zin van Ново pr Vrres niet zijn aangetoond. Iets wat bovendien nog sterk tegen do identificeering van de als mutatie beschreven veranderingen der bakterién, met de door pg Vpms ontworpen mutatieleer pleit is het ver- schijnsel, dat uit de zgn. mutanten zich weer de stamvormen laten kweeken, een bewijs voor het niet kiemvastzijn der veranderingen. LXXII 12k, VULKANISCHE VERSCHIJNSELEN EN AARDBEVING EN IN DEN Oost-Indischen Archipel waargenomen gedurende het jaar 1911 VERZAMELD DOOR HET Koninklijk Magnetisch en Meteorologisch Observatorium te Batavia. VULKANISCHE VERSCHIJNSELEN. Het jaar 1911 kenmerkt zich door 2 uitbarstingen van beteekenis; namelijk van den Goenoeng Api op het al Sangean en van den Smeroe. I. Goenoeg Api. Over de uitbarsting van den Goenoeng Api, gelegen op het eiland Sangean, N. O. van Bima, leest men in het schrijven van den Civ. Gezaghebber van Bima aan den Assistent-Resident van Soembawa het volgende: „Ik heb de eer UEdG. het ondervolgende mede te deelen. Ор den 8°" voormiddags te 11 uur werd in de richting Oost naar West een hevige horizontale aardschok gevoeld, die een halve minuut duurde, kort daarop door een verticale schok gevolgd. Den 13“ 's morgens werd een rookwolk waargenomen in de richting van het eiland Sangean, die werd toegeschreven aan de werking van den Goenoeng Api, welks top van tijd tot tijd nog steeds rookt. °з Namiddags te 5 ure werd een zware knal gehoord en uitgezonden personen berichtten den volgenden morgen dat zij een vuurzuil op den top van den — 179 — Goenoeng Api hadden gezien. Onmiddellijk daarop vertrok ik naar Wera om van uit Toro Naroe, dat vlak tegenover het eiland gelegen is, te trachten over te steken. Den volgenden morgen op Toro Naroe aan het strand zijnde kon ik duidelijk de werking waarnemen. De berg Goenoeng Api rijst onmiddellijk uit de zee op en vormt twee toppen, één noordelijken en één zuidelijken top. De zuidelijke kruin met een kegelvormige gedaante was in volle werking; een kolossale rookkolom steeg uit de twee kraters, terwijl een derde krater gloeiende steenen en lava uitwierp. De kraters bevinden zich op de noordelijke helling, zoodat de kampongs welke alleen in het zuidwestelijk ge- deelte van het eiland gelegen zijn, als 't ware door een muur tegen de gloeiende massa zijn beschermd. Voordat ik overstak kwamen de hoofden van Sangean, die reeds wisten dat ik op weg was naar hunne kampong, mij bezoeken en deelden mij het volgende mede: Den 8° voelden zij een zware aardbeving tengevolge waarvan de oude- kraterwand aan de Noordkant scheurde, terwijl zij gedurig een onderaardsch gerommel hoorden, dat bleef aanhouden tot den 194% "e middags. Hierop hoorden zij 3 zware knallen en zagen toen uit den ouden krater een vuurzuil opstijgen, terwijl uit 2 nieuwe kraters een dikke rookkolom opsteeg. Zij verklaarden mij, dat zij zoo’n uitbarsting als iets ge- woons beschouwen en in het geheel geen vrees daarvoor koesteren, omdat zij toch gewoon zijn den Goenoeng Api te zien rooken, alhoewel niet in zoo’n hevige mate als thans. Daar ik toch voor een flinke uitbarsting vreesde raadde ik hun aan om evenals met de uitbarstingen in vroegere jaren, zich voorloopig in Wera te vestigen, doch tot het verlaten van hunne kampongs waren zij niet te bewegen en zeiden mij, dat zij bij eventueel onraad een genoegzaam aantal prau- wen bezitten om allen tegelijk over te brengen. Persoonlijke ongelukken zijn tot dusverre niet voorgekomen, daarentegen zijn de ladangs aan de Noord en Westkant geheel vernield. = 180 — Nadat de hoofden mij dit verklaarden, vond ik het onnoodig over te steken, omdat ik toch vanwege zwaar weer en stroom niet in de nabijheid zou kunnen komen. Na de hoof- den van Wera ook opgedragen te hebben mij per spoedbode een eventueele uitbarsting te melden en alsdan de noodige hulp te verleenen keerde ik den 164%: ’s avonds naar Bima terug. Op het geheele noordelijk gedeelte van Bima viel van den 154er tot den 174%: Februari een fijne aschregen zonder tot dusver schade aan te richten, terwijl voortdurend nog knallen werden gehoord.” Aan het rapport van dienstverrichtingen van het Gouver- nements SS. Condor gedurende de maand Maart 1911 kan nog het volgende worden ontleend. Op 1 Maart 7" 25" n.m. lag het schip te Bima ten anker om met hoog water, water van den wal te halen. "a Morgen op de honden- en ochtendwacht werd waarge- : nomen, dat het eiland Sangean werkte. De roode gloed boven den krater (noordelijke top) en langs de helling van den berg was duidelijk waarneembaar. II. Merapi. (Sumatra). Volgens den officier van Gezondheid te Padang Pandjang had er op 2 November een uitbarsting plaats van den Merapi. III. Smeroe. De Smeroe heeft op 15 November in den namiddag weer van zich doen spreken. De ontvangen berichten van de omliggende plaatsen luiden: Van den Controleur van Toeren: (Afd. Malang, Residentie Pasoeroean) Van den Smeroe viel op den 15**" een verhoogde werking te bespeuren, merkbaar aan het dreunen gelijk het stampen van ееп stoommachine en lavauitvloeiing in zuidelijke richting. In den nacht van 15 November begin- nend viel tot den namiddag van 16 November een aschregen. — 181 — De dikte der gevallen laag bedroeg eenige millimeters. In het noordelijk gedeelte van de cultuurondernemingen Molioardjo en Kali-Glidik (gelegen op de zuidelijke helling van den Smeroe) zijn in den namiddag van 15 November steenregens gevallen. Een lahar, gaande langs de oostelijke grens van de onder- neming Kali-Glidik (grens Contrôle afdeeling Toeren en Contrôle afdeeling Tempeh) raseerde + 50 bouws, beplant met Java Koffie. Drie huizen van de onderafdeeling Wonoredjo van het perceel Kali-Glidik, werden door een lavastroom bedolven. Voorzoover bekend kwamen geen persoonlijke ongelukken voor. Van den Controleur van Tengger. (Afdeeling Pasoeroean, . Res. Pasoeroean). Ongeveer een gelijkluidende mededeeling. „ „ Controleurvan Pasoeroean. (Afdeeling Pasoeroean, Res. Pasoeroean). Hier viel van Woensdag middag tot Donderdag middag een aschregen, afkomstig van den Smeroe De dikte der gevallen laag bedroeg 1 mm. ” ». Controleur van Probolinggo. (Afd. Probolinggo, Res. Pasoeroean). In de afdeeling Probolinggo viel op Woensdag 15 Nov. te 5" п/ш. een aschregen, die 19 uur aanhield. Dikte der gevallen laag == 1 mm. De asch was met zand vermengd. ” > Controleur van Gading. (Afd. Kraksaän, Res. Pasoeroean). In het district Gading werd op den 15% Nov. een gerommel vernomen. 's Mid- dags om half zes begon een aschregen te vallen, die + 36 uur aanhield. Dikte der ge- vallen laag bedroeg 1!/, c.m. ` — 182 — Van den Controleur van Kraksaän. (Afd. Kraksaün, Res. Pasoeroean). In de geheele contrôle afdeeling Kraksaän werd gedurende eenige dagen een ver verwijderd gerommel gehoord. Ongeveer tegen half zeven "a avonds op den 15% begon een aschregen te vallen, die aanhield tot Don- derdag, 16 November 1 uur ’s middags. De asch was met zand vermengd. > » ` Controleur van Rambipoedji. (Afd. Djember, Res. Besoeki). Op 15 Nov. 1911 viel te 6 ure 's middags een aschregen, die aanhield tot half twee 's middags van den volgenden dag. De dikte der gevallen laag bedroeg 6 mm. Van 6 uur n.m. tot 9 uur n.m. viel fijn zand. De zandregen was vrij hevig en duidelijk te voelen en te hooren bij het vallen op bladeren en zinken daken. De lucht was donker het was alsof het zwaar miste. Een zachte wind Woei uit het Westen. Van 9 uur n.m. tot 11!/, n.m. viel zand en asch; daarna tot den volgenden middag 1!/, uur n.m. voornamelijk asch. Na middernacht was er volkomen wind- stilte. » > Controleur van Trenggalek. (Afd. Trenggalek, Res. Kediri). Op 16 Nov. viel er op Trenggalek om 8 uur 's morgens tot + 5 uur n.m. een aschregen. De dikte der laag bedroeg !/,j m.m. Dat de werking van de Smeroe over een grooten afstand merkbaar was, moge uit het volgende blijken. — 183 — Ingekomen bericht v/d posthouder van Karimoendjawa. (Eilandengroep in de Java-zee, ten Noorden v/d Res. Semarang). In den namiddag van den 154% November j.l. van 5 tot 6!/, uur zijn alhier zware schoten gehoord, komende uit Zuid- aae e Bee waarschijnlijk van den Smeroe. Van den Lichtopzichter van Sembilangan. (Afd. Bangkalan, Res. Madoera). : Om 7 uur n.m. v/d 16 November 1911, viel gedurende een half uur een aschregen. T » Controleur van Zwid-Soemenep. Afd. Soemenep, Res. Madoera). Te Pabean viel op Donderdag, om 5!/, uur 's mor- gens een aschregen, die tot in den nacht duurde. De asch was heel fijn en had een grijswitte kleur. Я » Liehtopzichter v/h eiland Sapoedi, (Eiland ten Oosten van Madoera Den 1544 November tegen 5 uur 's middags werden uit het ZW. geluidverschijnselen gehoord. Om 3 uur 'snachts begon een aschregen te vallen, die aanhield tot den 17% 's nachts te 2 uur. > 2» Controleur van Kangean. (Eiland nog verder ten . Oosten van Madoera). Te Ardjasa (eil. Kangean, afd. Soemenep) wer- den op den 158%n te 5!/, uur tot 6 uur 's middags een 5 à 6-tal hevige knallen gehoord. Op Donderdag, 16 Nov. viel den ganschen dag een fijne en vrij dichte aschregen. Aan den Havenmeester te Soerabaja is gerapporteerd: 1°. dat op het Engelsch stoomschip ,Machaan", 16 Nov. van Japan gekomen, in straat Madoera ter hoogte van Panaroekan vulkanische asch neerviel. — 184 — De loods, die dit schip binnenbracht rapporteerde een dikke grauwe lucht bij het Oosterloodslichtschip. Ф 2°. dat de gezagvoerder van de „Singkep”, komende van Boeleleng ter hoogte van Meindertsdroogte een aschregen heeft waargenomen en de gezagvoerder van het stoom- schip ,Mossel" omstreeks 12 uur voormiddag van 16 dezer aschregen rapporteerde ter hoogte van Duiveneiland, welk eiland hij volgens gegist bestek tot op 4 mijl moest genaderd zijn, doch waarvan het licht niet te zien was, om welke reden tot het aanbreken van den dag zee werd gehouden. Aan boord van het Oosterloodslichtschip viel gisteren den geheelen dag aschregen en was de werking van den Smeroe daar waarneembaar. De zee was kalm en de wind flauw oostelijk. Nadere gegevens omtrent het begin der oplevende vulkani- sche werkzaamheden leveren de volgende waarnemingen gedaan door de Heeren BROEKMAN en VAN HassELT, die op den 8**" November den vulkaan hebben beklommen. Nadat de berg 8 maanden lang zich rustig had gehouden, namen zij de op de volgende tijdstippen uitstootingen van rook- wolken waar: 8 November 7" 5" voormiddag eerste uitbarsting. u m 7419 а tweede в 9709 5 derde ^ 10u22m vierde DI m De Heer Ham die den 14“ den vulkaan besteeg еп op dien datum nog een foto van den krater heeft genomen, nam van tijd tot tijd uitstootingen van rook waar. Tijdens zijn terugtocht nam de werking in hevigheid toe; zij was den 15ten % morgens zeer heftig. : Om 3 uur namiddags bereikte de uitbarsting hare grootste intensiteit; 's avonds was het verschijnsel reeds belangrijk in sterkte afgenomen en 78 morgens den 16de" was nog slechts een zwakke rookpluim te zien. — 185 — Meerdere bijzonderheden over de uitbarstine kan men in de ondervolgende courantenberichten vinden. 16 Nov. Gisteren morgen werd op Pasirian een onder- aardsch gerommel waargenomen De Smeroe is weer aan het werken. Velen zijn gevlucht. Om 10 uur steeg uit den Lamongan een aschregen op. Daarna volgde cen zandregen met electrische ontladingen. Groote schade is aan de gebouwen te Pasirian en Tempe aange- richt. 16 Nov. Uit Malang wordt gemeld, dat op de onderneming Kali Glidik twee kampongs verwoest zijn. In de omstreken van Moeleredjo vielen in den aschregen ook nog steenen, tengevolge van de uitbarsting van de Smeroe. Van den Resident van Pasoeroean is, het volgend telegram ontvangen: Vijftien dezer des namiddags is in nagenoeg de geheele afdeeling Loemadjang een vrij hevige zandregen gevallen ; in de onderdistricten Penanggal en Pasroedjambe sterk ver- mengd met kleine steenen, tot de grootte van een duivenei. De bevolking van eerstgemeld onderdistrict is voor een groot deel gevlucht naar Pasirian en Tempeh. In eenige desa’s van die onderdistricten zijn tal van inlandsche woningen en veekralen ingestort door het gewicht van het zand. Persoon- lijke ongelukken zijn niet geconstateerd. De telefonische verbinding met de ondernemingen aan den Smeroekant is verbroken. De aanplant der onderneming Pandan Kandangan ` is zwaar geteisterd door den zand- en steenregen; de admi- nistrateur is met zijn gezin gevlucht naar Probolinggo. Zeer veel te veld staande djagoeng en padi-gogo is door de uit- werpselen van den Smeroe vernield, vooral in het onderdistrict Pasroedjambe, alwaar de aschlaag van een tot vijftien centi- meter dik is. Aldaar zijn verwoest 450 bouws djagoeng en 121 bouws padi, terwijl ruim 200 inlandsche woningen zijn ingestort, zonder persoonlijke ongelukken. Voorloopig zijn geen bijzondere maatregelen of voorzieningen noodig geacht. Onder nadere goedkeuring van den directeur van landbouw is machtiging verleend tot den aankap van bamboe voor £ 156 — huizenbouw. Besoeks hebben niet gebandjird. Volgens parti- culier bericht is 50 bouw koffie van het perceel Kali Glidik in Zuid Malang door den asch en steenregen verwoest. De volgende telegrammen: Djember, 16 Nov. Hier valt een zeer zware aschregen: alles ziet. wit. ; Banjoewangi, 16 Noy. Een aschregen viel hedennacht te Banjoewangi. De asch ligt ter dikte van een millimeter. Om vijf uur werd de lucht helder. Er wordt geen zwaarder werking der naburige vulkanen waargenomen. . Bondowoso, 16 Nov. De aschregen is hier zeer hevig. Er ligt ongeveer 3 K.G. per vierkanten meter. Probolinggo, 16 Nov. In den afgeloopen nacht viel hier een vrij zware aschregen, die thans nog aanhoudt; vermoe- delijk is deze afkomstig van den Smeroe. Bondowoso; 16 Noy. Gisteren avond viel hier eerst een zand-, daarna een aschregen. Deze houdt aan. Malang, 16 Nov. Vannacht is de Smeroe uitgebarsten. Van Kaliglidik werden twee kampongs verwoest. In Moelio- ardjo viel een zware steenenregen. Men vreest, dat deze aschregen, welke vermoedelijk van den Smeroe komt, aan de groene tabak groote schade zal aanrichten. Loemadjang, 16 Nov. Gisteren-morgen tegen 10 uur werd te Pasirian gedurende 5 min tot drie maal toe een onder- aardsch gerommel vernomen in de richting van den Smeroe. Honderden bewoners zochten hun heil te Goenoeng Taboe. In de kotta viel uit de richting Lamongan om 10 uur een aschregen, die vanaf half 7 tot 8 uur 's avonds in een hevigen zandregen met electrische ontladingen veranderde, waardoor schade aan daken enz. toegebracht werd. In courantenberichten van een paar dagen later, toen de omvang van de uitwerking der uitbarsting beter kon worden nagegaan, vindt men nog: а 38, Bondowoso 16 Nov. Sedert gisterenavond omstreeks zeven uur valt te Bondowoso een dichte aschregen. Tot midder- nacht hield de asch uiterlijk het midden tusschen zand en droge cement en viel hoorbaar op de zinken daken; daarna werd ze vlokkig en viel dwarrelend neer. Tot heden-voor- middag viel hier ter plaatse ongeveer 8 m.M. asch. De lucht was heden dik met asch bezwangerd. Tempeh, 16 Nov. Gisteren-middag viel te Tempeh om 10 min. vóór 6 een zandregen, die tot 8 uur aanhield; alles werd onder een één centimeter dikke laag zand gezet. Onder de bevolking heerschte een heele consternatie. In pegons was men van Pasirian en uit de desa’s van Tjandi- poeoe en Toempeng naar Tempeh gevlucht. Hedenochtend waren alle wegen met een zandlaag bedekt; een weinig aschregen werd ook heden waargenomen. Uit Banjoewangi werd nog dd. 16 dezer geseind: Gisteren- avond om 9 uur begon hier een fijne aschregen te vallen. Er is nog geen bericht ontvangen van de werking aan welken vulkaan zulks is toe te schrijven. Soerabaja, 17 Nov. Uit Tempeh wordt gemeld, dat de Smeroe gisteren middag om half twee weer kalm was. In de ochtenduren viel nog wat aschregen. Gisteren liepen op het baanvak Pasirian-Klakah extratreinen om de verschrikte bevolking naar laatstgenoemde plaats over te brengen.. Uit Malang bericht men verder, dat de Smeroe thans door de wolken weer onzichtbaar is. De onderneming Kali Glidik heeft het meest geleden. In de afdeeling Wono- redjo zijn 50 bouws Javakoffie verwoest. De Kali Besoek, op de grens van de ondernemingen Kali Glidik en Soember- redjo, is gevuld met steenen. Het gevolg hiervan zal zijn dat, bij herhaling yan de uitbarsting, de lava geen afvoerweg zal hebben en de perceelen gevaar loopen. Menschenleyens vallen niet te betreuren. Malang: Woensdag-avond 15 Nov. hoorde de bevolking in het Toempangsche een geruisch als dat van een opkomende — 188 — bandjir, en aanstonds werden aanstalten gemaakt om te vluchten. In de omstreken van den Smeroe viel dien middag asch en wat later zelfs steenen. Van Malang uit viel Woensdagavond weinig te zien; wel was Donderdagmorgen waar te nemen, dat er gedurende den nacht asch was gevallen, terwijl hedenmorgen de Smeroe weer in een aschwolk was gehuld. Ook Malang pofiteerde ’s morgens van den aschregen. Voor zoóver bekend, gingen geen menschenlevens verloren. Tempeh: Dinsdag, 14 dezer, zagen we den Smeroe dikke rook-wolken uitstooten. Woensdagmorgen om kwart vóór elf werden zware schok- ken gevoeld; onder zwaar gerommel bleef de Smeroe rooken. 's Middags om half vijf viel een dikke aschregen; de laatste trein naar Pasirian was geheel met een grauw aschkleed bedekt. Om vijf uur had een kleine uitsbarsting plaats; in plaats van asch viel nu gruis, en dit duurde een paar uur. De dikte van de laag was spoedig een halve m.M. Om half zeven weerklonken een paar zware schoten; regenen deed het in het geheel niet. Het was een afschu- welijke avond, helsch donker en telkens dat angstwekkend gerommel in de verte. Uit Garabau Kidoel — Mrawan — bericht men dat daar Woensdagavond om 7 uur een aschregen begon te vallen. Den volgenden morgen om zes uur bedroeg de dikte der gevallen laag 5 m.M. en van ophouden was geen sprake. De takken der boomen bogen door onder het gewicht. Het was windstil; de lucht was grauw en de zon bleef onzichtbaar. Uit Banjoewangi schrijft een correspondent: In den nacht van den 15% op den 16% dezer viel een aschregen te Banjoewangi. Dat de aschlaag vrij dik is, kan men merken aan het buigen van het loof der koeda koeda boomen en de bladeren der waaier-of sadengpalmen. Ik seinde u, dat de dikte één millimeter bedraagt. Anderen beweren twee à twee en een half millimeter. — 189 — Tegen 5 uur "8 morgens een heldere onbewolkte hemel. Van de zeezijde, waar de vulkanen duidelijk te zien zijn, is niets te bespeuren van een uitbarsting, zoodat de vraag zich aan ons opdrong, of de Smeroe of de Lamongan aan het spoken is. In het Kalibaroesche is de aschlaag iets dikker. Van bescha- diging van de robustakoffieboomen heb ik nog niet gehoord. De aschregen veroorzaakte heel wat ongemak. Als de regens uitblijven, zal men last krijgen van oogziekten. Op andere plaatsen in Besoeki eveneens aschmisére. Het licht aansteken over dag is hier niet noodig geweest. Sinds den 15°? dezer omstreeks halfacht in den avond, valt in het Banjoewangische een fijne, lichtgrijze aschregen. In den afgeloopen nacht bedroeg dat 5 m.M. wat overeen- komt met 50 M3. per hectare. Na een korten stilstand begon het heden morgen m en blijft het nog steeds aanhouden. Het is er duister van en het doet zich geheel voor als een tamelijk dikke mist, en als een hollandsche fijne sneeuw- jacht, dit laatste met dit onderscheid, dat de kleur in plaats van wit parelgrijs is. Uit Malang wordt verder gemeld: Een regenbui kwam Donderdag-middag (16 Nov.) mooi van pas om de Smeroe-asch weg te spoelen. Vrijdagmorgen was de lucht nog tamelijk zuiver, doch tegen den middag was alles alweer onder het stof bedekt. Behalve deze kleine onaangenaamheden is de kotta Malang er goed afgekomen. Vrij wat benauwder heeft de bevolking van de onderne- mingen in het zuidergebergte het gehad, waaronder ook een paar posten van het pestcordon in het Soembersewoesche. Twee van die posten hebben aan de overzijde van de Kali Glidik gestaan dus aan de zijde van den top. Het ge- rommel en geknal daarboven stemde al niet tot gerustheid, doch de hevige aschregen maakte het — aldaar nog minder aangenaam. — 190 — “Теп ongeveer half een, op den 15% dezer, kwam ееп modder-bandjir naar beneden en ploften zoo nu en dan steenen ter grootte van een menschenhoofd, tusschen asch, zand en kleinere steenen neer. Ondanks deze angst- wekkende natuurverschijnselen, hield de verst verwijderde post, bestaande uit een europeeschen sergeant en een drietal timoreesche fuseliers, toch stand tot kwart over vijf "8 middags. Met een vreeselijk geraas kwam toen een bui van asch en steenen naar beneden, gepaard gaande met een alles met zich mee sleurenden lavastroom. Deze angstwekkende gebeurtenis werd SCH aangekondigd door het plotseling droog worden van de kali, tot groot geluk echter van de vluchtelingen. Zich nog even tijd gunnende om de wapens te grijpen begon de wedloop met dien stroom, waaraan ook de bevolking onder vreeslijk gillen en schrecu- wen deelnam. Nog juist bijtijds wisten de vluchtelingen de overzijde van de Kali te bereiken, waar de vlucht werd voortgezet tot op het punt, waar de stroom zich meer in de richting van Loemadjang boog. Uit Loemadjang schrijft men: Woensdag was het reeds 's morgens vroeg zeer drukkend; de hemel was echter blauw en gerommel, dat aan een eruptie vooraf pleegt te gaan, werd niet gehoord. Noch uit de richting van den Smeroe, noch uit dien van den Lamongan had men iets verdachts waargenomen.. Tegen 10 uur 's morgens betrok de lucht en in de richting van Lamongan zag de horizon zwart. Weldra begon een lichte aschregen te vallen, die geleidelijk toenam. Dit duurde zoo tot half zeven; toen maakte de aschregen plaats voor een zware zandregen, welke vergezeld ging met zware electri- sche ontladingen. Vele dakgoten konden het gewicht van de zware zandlaag niet dragen en knapten af, o. a. die van het nieuwe pandhuis. Ook de daken van eenige inlandsche huizen stortten in. 4140. Het was den voleenden: ochtend een verbazend vieze boel; alles lag een duim dik onder het vuilgrijze zand; het geluid van wagens, die langs de wegen reden, werd geheel gedempt. Op Sendoero (Kangangan) vielen, behalve asch en zand, ook steenen; eenige pisangaanplantingen werden daar ver- woest en een paar inlandsche woningen ingedrukt. Te Pasirian moet de aangerichte schade belangrijk zijn, er is daar ook een aanmerkelijke hoeveelheid zand gevallen. Vooral het ondergrondsche gerommel heeft de bevolking in de buurt niet weinig aan het schrikken gemaakt. Ook te Soerabaja constateerde men Vrijdag in vele woningen in de bovenstad een fijne laag asch, die zich overal op de meubelen en op de vloeren had neergezet. Men brengt dit in verband met de eruptie op den Smeroe. -- 191 — Volgens ontvangen bericht werden in 1911 geen verschijnselen van verhoogde vulkanische werking waargenomen in de volgende districten. AFDEELING GOUVERNEMENT OF OF EILAND. ONDERAFDEELING. RESIDENTIE. Tjitjalengka. Preanger Regentschappen. Java. Soekapoera. » ” Galoeh. Cheribon. ” Pekalongan. Pekalongan. T Wiradessa. e j; " Temanggoeng. Kedoe. T Samarang. Samarang. ” ` Grobogan. » ” Salatiga. А " Bodjonegoro. Rembang. » ora. ” ” Goenoeng Kidoel. Djokjakarta. ” awean, | Soerabaja. Bawean. Sidoardjo. » Java. Sampang. - Madoera. Madoera. Poeloe Tello. Padangsche Benedenlanden. Poeloe Tello. Padang. % Sumatra. Fort v/d Capellen. Padangsche Bovenlanden. ” бі Djoendjoeng. л ” Moeara Laboeh. » » Danaudistricten en Matoer. » » . Kotta. Ж ” Alahan Pandjang. "s " Loeboek Sikaping. á » Poear Datar en Mahat. А Ogan Ilir. Palembang. ” Moeara Doea. н eg Komeringoeloe. "t e Moeara Boengo. e ep — 193 — AFDEELING OF ONDERAFDEELING. GOUVERNEMENT оғ RESIDENTIE. EILAND. Djambi. Sarolangoen. Deli en Serdang. Kampar Kiri. Rokanstreken. Bengkalis. . Simeloengoen en Karolanden. Assahan. Anambas. Noord Natoena eiland. ” Soengeislan. Djeboes. Soengailiat. Mrawang. Landak. Mampawa. Sambas. Long Iram. Midden Doesoen. Boven Kandangan. Dajaklanden. Saleier. Bonerate. Toradjalanden. Parigi. LXXII Palembang. ” Sumatra's Oostkust. Banka. 29 Wester afdeeling Borneo. ” Z. en O. Afdeeling Borneo. Sumatra. ” ` Anambas. | Noord " Zuid | Natoena. Lingga Archipel. Banka. ” Saleier. Celebes. — 194 — AFDEELING GOUVERNEMENT op OF Eman. ONDERAFDEELING. RESIDENTIE. Makale Celebes en Onderh. Celebes. Malili e T Sindjai. ñ j Waingapoe. Timor en Onderh. Soemba Alor. di Alor. Larat Amboina. Larat Saparoea ^ Saparoea Tepa J Batar. Manokwari. ` Ternate. Nieuw-Guinea. — — 195 — Volgens ontvangen bericht werden in 1911 geen aardbevingen waargenomen in de volgende distrikten. ÄFDEELING GOUVERNEMENT OF OF ELAND. ONDERAFDEELING. RESIDENTIE. Losarang. Cheribon. Java. Tjikedoeng. Ж T Indramajoe. jj ” Bantarkalong. Preanger. ” Soemedang. у ” Pekalongan. Pekalongan. » Wiradessa. й ” Madjenang. Banjoemas. „ Wonosobo. Kedoe. ” Goenoengkidoel. Djokjakarta. ” Samarang. Samarang. T Djoewana. ў T Wirosari. ee T Pati. T "n Karimoendjawa. 4 Karimoendjawa. Sragen. Soerakarta. ата... Bodjonegoro. Rembang. ” Lengkir. Soerabaja. ” Bawean. Ge Bawean. Sidoardjo. Ge Java. Prambon. б » Lamongan. jy T Soerabaja. 6 T Sembilangan. Madoera. Madoera Sampang. ñ T Sapoedi. S Sapoedi Pasoeroean. Pasoeroean. Java. Tanah Datar. Padangsche Bovenl. Sumatra Si Djoendjoeng j; » — 196 -- AFDEELING OF ONDERAFDEELING. GOUVERNEMENT OF RESIDENTIE. EILAND. Sawah Loento. Paloe. Manindjau. Boven Kampar. Moeara Laboeh. Padang. Loeboek Batoeng. Sarolangoen. Огап Ilir. Djambi. Moeara Doea. Martapoera. Bengkalis. Goenoengsahilan. Selat Pandjang. Batoe Bara. Deli en Serdang. ssahan. Seriboe Dolok. Poelau Toedjoeh. Soengai Liat. Blinjoe. Pangkalpinang. jeboes. Soengeislan. Manggar. Amoentai. Padangsche Bovenlanden. Padangsche Benedenl. ” Palembang. ” Riouw en Onderh. ” т ” Bangka. » Z. en O. afd. Borneo. Sumatra. ” " Lingga. Anambas. Poelau Toedjoeh. Bangka. ES == ÄFDEELING OF ONDERAFDEELING. GOUVERNEMENT OF RESIDENTIE. EILAND. Poeroektjahoe. Kocala-Kapoeas. Rantau. Midden-Doesoen. Barabai. Long Iram. Kotta-Baroe. Koeala Koeroen. Sampit. Mampawa. Badoeng. Saleier. Kendari. Sindjai. Rante-pao. Soengoeminasa. Bone ri attang. Parigi. Soemba. Kalabahi. Illiwakki. Wahai. Tepa. Manokwari. Z. en O. afd. Borneo. ” Westerafd. Borneo. Bali en Lombok. Celebes en Onderh. T Timor en Onderh. ” Amboina. ” ” Ternate en Onderh. Borneo. ” Bali. Saleier. Celebes. Nieuw-Guinea. AARDBEVINGSBERICHTEN. De data der seismografische opteekening zijn ontleend aan de registraties van den WIEcHERT seismograaf van 1000 K.G., waarvan de resultaten maandelijks door het Kon. Magn. en Meteor. Observatorium worden gepubliceerd. 000 ы. ** Midden Java Tijd. A B ТА Residentie of ge Berichtgever. | Waarnemings- odst Тл 77205 кене plaats. Breedte.| an E Locale | tavia. Gre. | enEiand |4) 4 Minuten Januari 1911. De Administra-| Onderneming | 7.2 Z.| 107.6 | Preanger, Java. | 3]12445m** — 12 teur v. Malabar Ma'abar. Н. A. Engelken. Kemoening. 1.6 Z.| 110.8 |Soerakarta,Java. 4| lu55m**| ,, Ass,-Wedon Ngrambé. 1.5 Z.| lll.4 | Madioen, Java, | 4| 94% i енот Malabar. 7.9 Z.| 107.6 | Preanger, Java. | 4j 6" bm** m ба $m3j' | s nderneming 6.8 2.| 107. s 1 4| Gu 90m** is "n 5 Friesland. . Kontroleur van | Patjet 8 A07 2 4| + Jurk » » » . Tjiandjoer. Kontroleur van | ,, С x 2 4171 10m . ,, » ` Administrateur. Onderneming | 6.9 Z.| 106.0 ái 4| Gu 29m** » » Goenoeng Walet. r Lichtopzichter. | Poeloe Bras. 6,1 RA 95.11 Atjeh еп Опа. 17| 3"10= | L 47 — Poeloe Bras. : — Zendeling- Gamsoengi 1.7 N.| 128.0 | Ternate, Halma-| 19 gn 30m Т. leeraa (Tobelo). heira. Kontroleur van | Banda Neira. | 4.5 Z.| 129.9 |  1911. . Kontroleur. Tondano. 1.3 N.| 124.9 | Menado, Celebes| 3] 22u 20m Chef v/h Ка- Menado. 1.5 N.| 124.8 = 3| 22u 20m _ dastraal өзүн aei ijze | Mangenredja 7.3 Z. | 108.1 |Preanger, Java. | 413% 30% | (Panjeredan). Administrateur. | Goenoeng Walet| 6.9 Z. | 106.0 4|14u 30m** т) Malabar. 7.2 Z.| 107.6 S 4| 14" 28m |(—11m55s) ]19s** — 201 — Duur. Seconden. D Intensiteit en aard der beweging. E Bijkomende verschijnselen en opmerkingen. VO. A v vie Een paar seconden, 180 C Richting. ZEN. ОМ Wael). OL. Ns. OW: NW—ZO WO. Licht eu kort. Een vrij sterke golving. Een schok Licht en kort. Een vrij zware schok. Enkele zwakke schokken. Een reeks lichte schokken. scho 2 schokken, waarvan de Iste zwak met een duur van 3 sec., en de 2de hevig met een duur Vier snel op elkaar volgende hokken van 4 sec. Een horizontale en matige schok l liehté horizontale schok. Drie schokken, licht en hori- zontaal elk van 3 min. duur. е зве ее Q € M.» 9.85 8 M. 9 9» ER 9 ^» € "39 9 P ж ues kan enkele minuten fout Het klepperen van deuren en het dak- ijze Tijdsopgave is een paar minuten onzeker. . bewe- De slinger v/d klok, zich Z. gend is blijven stilstaan. . | Tijd gerekend naar de zon. ay B Was à v Жа s... - ежен 45952 5%% Enkele vrij hevige schokken. Таше К hevige sehokken. Kleine schokken. 4 à 5 snel op elkaar gehn schokken, waarvan de Ұнға de zwaarste waren. Twee korte vrij hevige schokker De tijd is onmiddellijk opgenomen. .| Nauwkeurigheid Шазорсауе + 10 вес. | — 202 — er мое Lë A B д ' Lengi Residentie of тапіў en: : Beriehtgever. | Waarnemings- oost Gouvernement | 8 "S n Ba- Ж. > plaats. Breedte. van > в Locale tavia Batavia. Eiland. |5) 44. Ké Өтө. ks А Minuten Batavia. Februari 1911 (vervolg). A. A. Banse, | Bima. 8.5 Z.| 118.7 | Timor en Ond. 8| 4 119 | — 48 Soembaw Administrateur. | Goenoeng Aale) 6.9 Z. | 106.0 | Preanger, ji. 9 Se, — 12 | 149 um 18*. | y L. W. Jennissen.| TandjongSaktie| 4.2 Z. | 103.1 | Benkoelen, 11| Tugsm | + 15 | Be ® Us „Sumatra. - | Administrateur. | Malabar. 1.2 Z. | 107.6 Tree. Java. | 11| 12u 45m (—11m55s) | 93s** | Civ. gezaghebber| Bima. 8.5 Z.| 118.7 | Timor en Ond, 11) 13u — 48 eil. Soembawa E Kontroleur. Pageralam, on-| 4.0 Z. | 103.2 | Palembang, 15] 84% | — 12] 8" 36m 15, derafd. Pasoe- Sumatra. mahlanden. | B pedet Bima. 8.5 Z. | 118.7 | Timor en Опа.) 23| 17" — 48 | eil. Soembawa. 1 HI » 1 24 Sé эч » | Кобо leu Gorontalo. 0.5 N.| 123.1 Menado, Celebes| 25) 9" 15m | — 65 | KA ketenen Malabar 1.2 Z.| 107.6 | Preanger, Java. | 26| 12u 8m |—Tim55s) : J5s** » Administrateur. |Onderneming š = Т; 97| 8ч 37m 2 | Malabar. g5st* ; Civ.gezaghebber| Paleleh. 1 N.| 122.0 | Menado, Celebes) 28] 994 | — 61 Г van Bwool. - 3 Maart 1911. Administrateur, | Onderneming 1.2 2.| 107.6 | Preanger, Java. | 19] 19" 26m |(—11m55) = Malabar. E < " o ^ » и 92|174 эш — 12 |16" 58" 17%. As:-Wedono | Adjibarang. 7.4 Z. | 109.1 | Banjoemas, Java.| 29 19u30m , По m. van Krangan. Kontroleur. Boemiajoe. 7.8 Z. | 109.0 | Pekalongan, 29/19u40m**| ,, " Java ** Midden Java Tijd. — 203 — c p E | e Mat nor er turar Bijkomende versehijnselen Richting. en en aard der beweging. : "EC opmerkingen. + 60 W—O Eenige lichte horizontale schok- en. FT CH sels reen ers rd Een paar horizontale vlug > Та) onmiddellijk opgenomen. elkaar im ama schokken i draaiende beweging. t: iu ? Ongeveer 10 sq kis trillingen. DOE LIEN av iie s Langdurig en licht. + 15 W—O. Eenige lichte horizontale schok- en. 3 ZN. Twee verticale en zwakke schok- ken. Ta " Eenige lichte horizontale schok- en. + 6 » Idem. Idem. s Z—N. l vrij hevige horizontale schok.| Tijdsopgave is vrij nauwkeurig. ке. гс Licht. en tijdsopgave ongeveer 20 re 44:-............,| Ben lichte en korte beving. Ое tijdsopgave bedraagt + 10 sec. + 10 Z—N Vrij hevig. SW uio Een zeer lichte beving. Nauwkeurigheid tijlsopgave is + 5 sec. О E EE Zeer lichte schok. Nauwkeurigheid tijdsopgave, een paar minuten. БЕ a Sterke sehok. 2 W—O. l matig sterke schok. Tijdsopgave is vrij nauwkeurig Heen en weer bewegen van арыда voor- werpen en geruisch der boomen. — 204 — A ** Midden Java Tijd. B d = Kaes Residentie of lenis ye Bericht. А aarnemings- š ur. n Ba- е ES Анын plaats. Breedte. von — Ë Locale | tavia. | Batavia, | ; Eiland. || Hd. Kë en = ; " Minuten | Batavia. | Maart 1911 (vervolg). Kontroleur van | Tondjong. 9.7 2.| 109.0 ene ей, | 29| + 19u | — 19 | 19" 272 41^ Boemiajoe. Jav gum" Posthouder van | Kampon 8.0 Z.| 126.0 ER 27| 18%0=— — 71 Wetter. Tomlia apat. 19" 45m Arawala (Oost-| 7.6 Z., 127.0 | Amboina,eiland | 28| 16" 45" | — 81 kust). Wetter Kontroleur уап | Bantarkawoeng.| 7.2 Z.| 108.9 | Pekalongan, 39]19230m**| — 12 Boemiajoe. | — Java Wedono van |Bandjarhardjo. | 7.0 Z.| 108.8 S 99| 204 Om ,, Bandjarhardj Kontroleur уап | Pangebatan. 1.2 2.| 108.9 ы 99119" 30m** ,, Boemiajoe. | April 1911. : x Ponthoniler van пора (Zuid-| 8.0 2. | 126.5 | Amboina, Ц 7a 20m | — 79 | 12° ne | Wette kus Wet pr a Bereet pe ` 1.1 N.| 122.0 | Menado, Celebes 3| 23u 30m | — 61 e Ў Же < l. 5 P . Кошто Gorontalo. 0.5 N.| 123.1 5 3| 23u 50m | — 65 d с Кошот van | Tilamoeta. „ 122.4 А 8 s e i x DI » an an 3 23u 55m an > ээ ээ HI > an 4 gu 35m 39 B d » HI DI » т an 4 14" Um ээ S » ” 15 m + 15% 15m ” i Civ. gezaghebber! Titidoe. :9 N.| 122.9 > 3:999 55те — 12 y van Kwandang. 3 — 205 == c p E nn Bijkomende verschijnselen Duur. Ud DE Intensiteit Richting. en en aard der beweging. : Bendien: opmerkingen. Kort. Z—N. 3 matig sterke schokken. Tijdsopgave is niet nauwkeurig. Pr N—Z. Ене rique aardbeving, | Kort vóór en gedur de eerste en waar a in plaats vond | laatste trilling, ой тае dof geluid. te ges 4 ids nd uiteen | Nabij monding der rivier Lihoe "Tahoe schok va pe 7 sec. duur, (Noordk ust) ‘bevindt zich een oude krater gevolgd ge 2 schokken, ver- welke voortdurend kokend zwavelhou- geze van lichte trillingen dend water uitwerpt. om te 19" 45m te eindigen i in een beving bestaande uit zware trillingen van 6 sec. duur. еже NW—Z20. | sterke horizontale trilling. ter is niet nauwkeurig, kort vóór оода de trilling "dof onder- : Sade gerommel. ; Коп. e 3 matig sterke schokken. Tijdsopgave is nauwkeurig. 2 N—Z. | lichte schok. ? P opeenvolgende matig Idem. Idem. sterke schokken. ао ау + vrij hevige schokken. ` Tijdsopgave is onzeker. 1 O—W. Vrij hevige schokken. 5 Z—N. l- horizontale vrij hevige schok. | De tijdsopgave is vrij nauwkeurig. red m һ " krachtige schok. Onderaardsch gerommel vóór en na Ss aardbeving bij tusschenpoozen. 5 : Dr tijdsopgave kan 15 min fout zijn. T 3 e 1 lichte schok. Idem Idem. ! » ii Id Ide Idem. TI » Ider Idem. Idem E 1 ss 1 vrij j hevige schok. Idem. =... ldem.. 50 In de begin lichte, later krach- | Nauwkeurigheid tijdsopgave: 8 minuten. " «4» san tige schokken. — 206 — ** Midden Java Tijd. A B ST S | Lagu Residentie of = Len gte белді 2 : em - : . n pa- > Berichtgever. Peg я en Gouvernement B Locale | tavia. Batavia. ; Eiland. |&à| 84 M. T. Gei gei Minuten | Batavia. | April 1911 (vervolg). : Civ. gezaghebber| Paleleh. 1.1 N.| 122,0 | Menado, Celebes| 4|15" 0m | — 61 а уап Воо]. «1 H. H. N. de Me-| Malabar. 7.2 Z.| 107.6 | Preanger, Ве-| 6| (än 13m |(—11m55s)| 12u 57m 19% rode. gentsch., Java s** : Kontroleur van | Pleihari. 3.8 Z.| 114.7 |Z. en O. Afd.van| 7| --2* Om | — 32 ; Tanah Laoet. Borneo, Borneo. i Civ. gezaghebber| x = v Z. en O. Afd.van| S| 2u Om » ы; orneo. | Administrateur. | Onderneming 8.2 7.| 112.7 | Pasoeroean,Java| 8|21u40m** — 12 Soeko-Ramé Kontroleur: Tondano 1.3 N.| 124.9:| Menado, Celebes| 10| 22u gum. — 13 e Liroeng. 3.9 N.| 126.7 | Menado, Saliba- | 17| 13u о" — BU boe. Ass.- Resident | Loewoeh. 0.9 Z. | 122.7 | Gouv. Celebes | 17| 14: Om | — 64 van Oostkust en Onderh., jelebes, Bang; Kontroleur van 'TandjoengSelor.| 2.8 N.| 117.3 | Zuider en Ooster 19 2u — 42 eloengan. Afd., Borneo. п E : 5 19) 215m | ,, Controleur уап Хеіга, 4.5 Z.| 129.9 | Amboina, Хеіга | 19| 2tu Om | — 93 Banda. Kontroleur van TandjoengSelor.| 2.8 N.| 117.3 |Z. enO. Afd. хап 20| 2u Om | — 42 Boeloengan. Borneo, Borneo. БЫ > ”> DI > 20 2u yom HI БЫ „э » „э DI 20 За 20m ” „э > DI » > 21 » ,» Kontroleur уап Paleleh. 1.1 N.| 122.0 | Menado, Celebes! 21| Län 0m| — 61 Bwool. 