Beschryving van's Graven-hage
'I! v/.- w^» iC£ at M^ f '> w % ^" ■ >;■■.• 2. m ^Mcb:^ T^-^rs-: w /a 1^ ^ t^ 11 ,A l^ V' r l^i^s^tesias^te^tescissrses^jesj:?^ ^ 'le' Robert E. Gross Colleftion A Memorial to the Founder of the ^'cMeef/ S^.ircr^i^ ^oyiomtion m Business Administration Library Los Angeles t) ^RIEiriER, D.DE-Beschrywing van 'sGrav/en-Hage.Dslf t,R.Boitet,1730-'40i2 uols.in 3; (XXXIV)-946,(54),(UIII)-520,78,(20)pp.;iiiith engr title, 2 engr. dedications, 57 plans and plates (for the greater part double-page or folding )and some text- engrav/ings;in-folio;contemp.h. roan; joints tiieak;title uol.II lacking(french title present );tmo or three of the folding plans have a minor tear in a fold. 950, — Uncut copy, text spotless, and the nice engraved plans and plates of buildings, churches, toiun-vlews, etc. are in very sharp and clear impressions. - Nijhof f/van Hattum no. 267. 1^ i \ BESCHRYVING VAN GRAVEN -HAGE. r ) VERKLARING D E R TITELPRINT. • le Vroii, het opzicht cler Hi ft or ie aenhevolent Die met haer veder reets gereet zit om met vlyt Een werk te outwerpen door ervarentheit en tyt , Wort door de Waerheit zelf-, om nergens in te dolen , De nette grout vertoont van V vorfliyk 'sGravenhaeg, Den ring van Nederlant , de pare! van de Steden. 't Gev/erkte Kroofti om dit heftek naer ei/ch te ontleden, Vliegt als een noefte zwarm met hyen , even graeg , Met Bocken , Brieven , en doorknaegde ivillekeuren , En legt ze by haer neer j opdat haer ryp vernuft , Dat in d'' aloutheit van ons Vaderlant noit fuftt De net ft e zaken en befcheiden Jiaer mogt fpeuren. < \ De Staetsbeftiering , men verenigt , zit voor aen y Met een manhaft gelaet-, waer in ?nen d' edle trek ken Van een verheve ziel bevaUig kan ontdekken. En achter haer zie ik de guide Vryheit ft aen. De KnaepjeSf die ik op den voor gr out jnag hefchouweny En zich vermaken in gezichten , fraei verbeelt , En hondert zeltzaemheen , daer V fyn gezicht opjpeelt^ Zien ook de printen na der kunftige Gebouwen. Het Wapen van den Haeg, <r/<^^ aen een Grafnaelt prykt ^ Is kunflig tujjchen twee pilaren Qpgehangen. Het Bofchgeboomt i waer in de voglen him gezangen Opzingen , deift wat in '/ verfchiet. wat verder wykt De Haeg , de Stoel des Recbts , a/waer met duizent oogen ^fBelang van V A/gemeen doorzien wort en gewogen. HENDRIK SCHIM. T I. T^tiifs /^j- .-^ v^/>- ^7j.7 Te Delft hj REINIER BOITEXMDCCXXX.met Pnvile^ie .. uV BESCHRYVING sGRAVEN-HAGE, BEHELZENDE DESZELFS OORSPRONG, BENAMING, GELEGENTHEIDy UITBREID ING EN, ONHEILEN EN LUISTER; MITSGADERS S riGTINGE VAN HEX HOF, DER KERKEN, KLOOSTERS, KAPELLEN, GODSHUIZEN, EN ANDERE VOORNAAME GEBOUWEN. Zittinge der Hooge Collegten zoo van Pofttie ats Jujlitie', Inflellinge van het Kaplttel ten Hove. ALSMEDEDE PRIVILEGIEN, HANDVESTEN, KEUREN, E N WYZE DER REGERINGE. Uit zeer veele nooit gedrukte oorfpronkelyke Charters en befcheiden getrokken, opgeheldert en beveftigt, DOOR M". JACOB DE RIEMER, R.G. Met veele nieuwe afbeeUingen verfkrt. EERSTE DEELS EERSTE STUK. T E DELFT Gcdrukt by R E I N I E R BOITET, Mdccxxx. Met P r. I V I 1. e c I e. i;^ *£^U f-Jo. YNE HEEREN, jAnneer ik , na veel beraads , gewaagt hcbbe , dit werk , aangevangen uit eigen lufl: en lief hebberye , maar ganfch buiten voornemen van uitgave , aan den dag te brengen , en myn doen de verfchillende oordeel'en der Le- zeren ^ vcel al over dit of dat ganfch niet voldaan, te ondervverpen j kon liet naauwelyks overleg ver- dienen , zoo ik my verftoutcn wilde dit opftel aan iemand O P D R A G T. lemand toe te eigenen ^ wat naamen het vvezen moeften , die ik de vryheid zou nemen aan hec hoofd te plaatzen. De ftofFe zelfs maakt het zoo eigen aan U EdeleAgtbaare, dat ik befliii- ten moeft , of aan niemand in 't byzonder , of vvel aan U Edele Agtbaare het zelve op te dragen. Dat ik zulks durf beftaan , is niet het vertfou- wen op mynen arbeid , fchoon niet gering, ook iiiet onedel j maar de vvaarde van het ondcrweVp? Want dit betreft een Stad, zoo aangenaam in ge- rt legentheidj zoo fchoon door haare pragtige Hui- zingen , lugtige pleinen en overvloedig geboom- te ; en zoo hoflyk door bevvooning en bezoek van aanzienlyke , verheve en doorlugte Perfo- naadjen j dat , hoewel ze , in grootte en getal van Ingezetenen^ by Rome ^ luonden ^ Parjs ^ hoofd- fteden van groote Monarchien, ja by ons eigen alomme zoo luifterryk Amjlerdam^ in waarheid niet te vergclyken is , egter haar naam nevens die der genoemde vverreld-fteden , over alle Europifche tongen zweeft. ST AD noem ik haar vrymoedigiyk , fchoon onvoorzien van dikke muuren en zwaare poorten, #* die O P D R A G T; die (lerktens en veftingen maken , maar geen Steden ; om dat ze ziilke Voorregten , Handveften , Praeemi- nentien en beftellinge van Regeeringe , zoo tot het Politieke als gerigtelyke welwezen der Ingezetenen geniet, als van ouds in de Nederlanden en byzon- derlyk mcde in Holland , Dorpen en Vlekken tot Steden gcmaakt hebben. En dat ze door de Hooge Overigheden dezer Provintie ? in veelvuldige gele- gentheden , met de meefte andere ; zomtyds ook met de magtigfte Steden derzelver geevenaart is. En myn Werk zelf , durf ik vertrouwen , zal deze benaaminge ten vollen regtvaardigen. Glorieus is ze ? nadien de zekerfte befcheiden niy geleeit hebben , dat ze niet by een onbekend toeval > te gering om by eenigen Schryver aangehaalt te wer- den ; of door 't zamenwooning van Viflchers of Land-luiden te met tot een gemeenfchap geworden is ; maar dat ze kennelyk haaren oorfprong fchuldig is aan de verkiezing van den Lands-heere zelf , en dc plaatzing van zyne wooninge aldaar , welke hy door het bouwen van een uitmuntend^ en des tyds overheer- lyk Palcis > deed blyken. Een Lands-heere , die tefFens praalde met den tytel van Roomfcb Koning , den hoogften en ontzaggelykften in Earopa toen , en nu nog boven die praalnaamen der andere Mogentheden geeert. Zynde O P D R A G T; Zynde 's Graven-Hage in dit opzigt niet alleen getyk aaii anderer Landen Koninglyke Hoofdfteden ; maar Rome zelfs , 't gedugte Rome , daarin voorby ftrevende , dat ^e door een Hoogverheven Vorft , by vvien een Romu- lus op geen eenen dag te noelnen was , aangelegt , en tot eenen Vorftelyken zetel verkoren is. En zoo oudheid een welgegronden lof mogt geven ? 's Graven-Hage is met regt ook als oud te roemen. Ik heb , 't is waar i om dat ik my aan waarheid houden wil ) niet beweert , dat hare oudheid de heugeniffen der eeuwen te boven gaat. Dat kan millchien maar de eenige Hollandfche Stad Leiden , pronk en vaftheid der beroemde Batavieren , haar zelve aanrtiatigen. Maar vyf eeuwen te tellen , en , naar maate van den ftaat des Lands , altoos in glorie te hebben toegenomen , onaan-* gezien de bittere lotgevallen , gevolgen van innerlyke tweefpalt of wreede oorlogen , die de ingezetenen al- hier ettelyke maalen bezuurt hebben ; konnen weinige, zelfs bloeiende Steden doen , en is eene oudheid eer- waardig genoeg , om ook daar op met regt te mogen (toffen. Dat het voor geenen dnedelen arbeid al van ouds geagt is , zelfs voot de grootfte vernuften en kundig- fte mannen , Landen en Steden te befchryven , en derzelver vergetene of bedolve oudheden na te fpeu- 2 ren P P D R A G T. ren , zou 't voorbeeld van den eenigen Ariftoteles ten yollen bewyzen. Nadien hy , hoewel de ge- Icerdfte man , vvaar op het wyze Griekenland ooit heeft konnen roemen, onder het onbezeffelyk ge- tal van boeken door hem gewrogt , ook niet bene- den zig geoordeelt heeft, {a) den oorfprong, ze- den en regeering van hondert agt en vyftig -too Steden als Staten te boek te brengen , en ware 't mo<^elyk geweeft , der vergetenis te onttrekken." Welk zoort van befchryvinge zedert door Philofte* phantts 5 [h) Pbilochorus , en andere meet vermaarde Grieken , is opgevolgt. En met hoe veel moeite de Geleerden der twee voorgaande eeuwen zig op dat flag yan kennifle en onderzoek hebben uitge- legt , tonen de doorwrogte werken van Ubbo Km^ mlus 5 Joannes Meurjius , Thomas Cragius , en vec- le nevens hen , die de Griekfche Steden en Staten hebben doen kennen ; en van zoo onbedenkelyken getal andere , die de Stad Rome , haar regering , wctten 3 zeden , krygs-kundc , gebouwcn, en wat niet 't geen Rome raakt , befchreven hebben , en nog dagelyksmeeren mcer pogen in den dag te flellen. Ik offer niettemin dit werk U Edele Agt- BAARE Qa) Diog. Lacrtius, L;'^. /^^. JV^w. 27. & adillum ^gid. Menagius. CO G- Jo* Voflius, de Bijlor. Gracis Lib. I. ca^. 15. c^ 18, O P D R A G T. BAARE met eenige vrymoedigheid , om dat *er weinig aan gebreekt, of ik zoud' het nieuw dur- ven heeten. Want de korte fchetzen , eer als be- fchryvingen , van Guicciardyn , Box horn , Bor , ja van der Does , zelfs niet uitgefloten , vvaar van ik egter nuttelyk gebruik gemaakt hebbe , wat is 'er, bidd' ik , hoe veel 'er ook , by honderden geie- gentheden van j Graven-Hage met lof gezegt is , 't geen men met regt den naam van Befchrjvinge zou konnen geven > 't Zyn flegts fchuilende plaat- zen van Schry vers , die naauwlyks vindbaar , en niet als met ongemeene moeite , 't geen vveinigen gebeuren mag , vergadert kunnen werden. En dat alles met malkanderen , hoewel den lof van ^x Gra- ven-Hage allezints doende blyken , levert egter nog niet anders op , als flaauvve fchaduvven , waarin men , ten beften , alleen de omtrekken van 't uit- muntend fchoone lichaam befchouwen kan. Des overvvegende, dat reeds veele andere Ste- den , ja zelfs Dorpen van Holland , in 't breede befchreven waren j de eene kundig en voldoende, de andere fober en onbehaagelyk , gelyk 't gaat j heb ik my , die van over lange had toegelegt , om eenige onzer Vaderlandfche Oudheden na te fpeu- * * * ren , O P D R A G T. rcn , byzonderlyk vermaakt , om voor al 't geen den Huge bctrof, op te zoeken ; vcrgete en bedolve waarheden , zoo veel mogelyk , te ontdekken ; egte bewysfiukken te vergaderen ; en van dat allcs , ge- duurende een recks van tien jaaren , dit werk by een te brengcn. 't Geen , zonder dat ik lets anders zeg- cre , ten minften toonen zal , dat 'er van 's Graven- Hage zoo veel te weten en te zeggen valt , als van eenige Stad in Holland , hoe oud , hoe groot , hoe roemrugtig ze ook zyn moge. Mag ik daar by nog voegen^ den overvloed der aloiide bewysftukken , die hier te vinden zyn , en waar van ilegts een gering en niet noemens waar- dig gctal ooit het ligt zag , men zal my , hoop ik j geen ondank weten , dat ik daar door alleen , al was 'er niets anders by gevoegt , heb doen biyken , dat de luifter van 's Graven-Hage veel te lang bedol- ven is gewceO: ; en dat geene der Hollandfche Ste- dcn mccrder verdiende wel gekent te zyn , als dit oogclyn der Vcreenigde Nedcrlandfche Staten. Be- woont en bczogt door zoo veele Perzonaadjen van aanzien , van luifter en van hoo^verheven ftaat, van Vorftelyke Mogenthcid , ja van Koninglyke en zelfs Keizerlyke Majefteit , dat ik buiten fchroom van vlcyen zeggen mag ? dat hct gctal ontclbaar is , en O P D R A G T. en geene plaats in onze Nederknden zig des op ge- lyke wyze beroemen kan. Hebben dan U Edele Agtbaare waardige Voorzaaten , nu ruim een' eeuw geleden , wel wil- len veelen , dat de reeds gemelde Joannes Meiirfius aan Hunne Agtbaarheden opdroeg de Oudheden van 't beroemd , ja , maar vreemd en overlang verwoeft Athene-, zoo gedoogt ook, bidd' ik, Edele Agt- baare HeereN) dat myn werk aan 't viDorhoofd praalen mag met de naamen der Hoog-adelyke , Welgeboore en LofFelyke Regeerders dezer zelve Stede , die hier ter betere kennifle van onze Hoi- landeren gebragt werd. Der geringheid myner pen- ne bewiift, durfikmy niet toegeven U Edele Agt- baare hier langcr op te houden , of te weiden in den lot van U Edele Agtbaare lioog-geeerde Perzoo- nen , iiie ik wenfch dat Iiet den Almagtigen en Al- goeden God bchagen moge , tot onverwelkb'ren groei en bloei van 't edele en wydberoemde 's Gra- venhage , in gundige hoede en duurzame zegening te bcvvaren, en onder U Edele Agtbaare wel- wyze regeringc , deze zoo beminnelyke en nooit yolpreze Stede meer en meer ten toppunt van glo- rie te verheffen , en in zoo geliikkigen ftant eeii- wen O P D R A G T. wen lang te beveftigen. Met welke hertgrondige en opregte bede fluitende , ik de vryheid neme my te onderfchryven , Edele Agtbaare Heeren, U Edele Agtbaare Zccr ootmoedige Dienaar JACOB DE R/EMER. VOOR VOORREDE AAN DEN OUDHEIDS-LIEYENDEN EN BESCHEIDEN L E Z E R. jK hcb my nevens veelen te meermalen verwondert, dat twee Stcden onzcrVcreenigdeNederlanden,beide,hoe- wcl uit verfchillende hoofden, zecr vcrmaard , niet van heden of giftercn, maar van eeuwen herwaards, hecfc konnen te beurt vallen, dat niemand haarer Burgers of Vocdfterlingen , die zy beidc altoos in aanzienlyken ftaat en getale hebben konnen noemen , ooit gepoogt heeft derzelvcr ouden ftand en gefchicdc- niflenjdooreenegcpaftebefchryvinge, in geheugenifTe te houden, en 't gcene de alverflindende tyd bereids den oogcn onttrokken hecft, cgter aan de nakomelingcn over tc leveren. Te meer, de- wyl Inlanders en Vreemden van beiden alomme met lof gewaagt hebben ; en zedert nu al ettclyke jaaren de luft om onze Vader- landfche Oudhcden uit te vorfchen ; en niet allecn Steden , maar ook Dorpen te befchryven den Nederlanderen zoo ongemeen aangenaam geweeft is, dat die zoort van boeken onze druk-pers- fen een goed decl van haaie bezigheden vcrfchaffenj en gerin"^e hockjcs, fchoon nog verre beneden de waarde van hun middcl- maatig onderwerp , voeren ze flcgts den naam van Be/chryving^ grctig gczogt en dier betaalt werden. Ik oog, dus fprckendc, op het BifTchoppclyk Utregt y en Hol- laadfch Luft-prieel hct cdele V Graven-Hage. Die eerfte Srad, van over meer dan duizend jaarcn, de troon der Kerkelyke agt- baarheid, zoo wel als de zetel van de werreldlyke magt van het Landfchap ; woonplaats van vecle adelyke en oiide geflagten ; vermaard door menigte van gelecrden, of daar gebooren of der- waarts getrokken; vol van aanzienlyke en wel-levende Burgercn ; en boven dien in verfcheide opzigten van aloudheid, gelcgent- heid, en zonderlinge beflieringe , waard naaukeurig gekent te zyn, heeft egtcr tot hcdcn toe niemand gevonden, zclfsnicton- der de haare, wien 't geluft heeft zynen arbeid aan 't uitvoerig •k-k-k-k be- V O O R R £ D E. bchandelen van zoo waardigen voorwerp te kofte te Icggen. Deandere, zoo veele eeuwen geenzints tellende, maar ruim zoo hoog f^cftcgcn door veelcrlci omftandigheden , die tot haar als cen middelpunt zyn t'zamengevloeit , en zoo gelukkig ge- plaatfl: , dat indien een ftroomendc rivier of levende bronnen haarcn boezem ververfchen mogtcn, in geheel Europa, mogelyk in de wyde werrcld niets volmaakter zou te vindenzyn; heeft'er wel veele gevonden die ftukswys dit of dat t'haarer lof hebben to boek gebragt: maar niemand onderwond zig haare oudhedenmet eenio^e zorg na te fpeuren, te bebouden de kleinc overblyfzelen van geeftelyke en werreldlyke gebouwen, die de gcftadige wilTe- ling der tydelyke zaaken gcfloopt of verandert heeft ; of den aan- wafch van een plaats, die zedert de opregtinge van deze onzc Republiek , door 't behouden der voorige, en toevoegen van nieuwe voordeelen , zoo zagt en zeker ter vermaardheid gerezen is , met eenige naaukeurigbeid te toonen. Dit is te minder in te fchikken, als men ziet, dat zelfs cent' nanzienlyk Vreemdeling {a) getuigt , dat 's Graven-Hage in de laatfte jaaren der regeeringe van Hertog Philips van Bourgotidie^ en zulks over ruim derd'halve eeuwe, ai hegojj te werden eenevan de eerjle St c den van Holland', en dat een ander, by ons meet be- kcnd, en, om de keurigheid zyner vernuftige oordeelcn en zin- ryke uitdrukkingen by alle fraaie geeften geagt , de vermaarde Saint Evremond 0) , al over meer dan tzeflig jaaren gefchrevcn bceft, dat „ de Reizigers van den Hage zh betovert zyn, zelfs 5, na dat zy de grootshedcn van Parys , en de zeldzaamheden van „ Italie gczicn hebben. En wannccr hy daar en bovcn in het kort aanrakende 't gecn hy daarin aanminnig gevonden heeft^ zegt; „ Aan de ecne zyde gaat men na de zee langs een weg, „ waardig de Roomfche grootheid ; aan de anderc tixcd men in „ een Bofch , het aangenaamfte dat ik in myn geheele leven zag. „ Ter zelver plaatze vind men huizen genocg, omecn groote en J, trotze Stad te maken, boomen en wandelingen genoeg , om „ eene {a) Le Comte de Boulaiiivilliers , Hijloire de fancien Gouvernement de la Frame, Tom. III. tag. i6iJ. etiit. ic HoIJaude. (b) Oeuvres melies , Turn, II. pog. ayy. edit, de i-jo6 d'Amfierdam. V O O R R E D E; ,, eene overaangenaame eenzaamheld te verfGhaffen." Op de Uu- „ rcn , die icdcr voor zig bdteden kan , vind men 'er de cenvou- „ digheid der plaifieren die men te Landewaart genict : en ge* „ duurende die welke ten dienfte van 't gemeen gefchikt zyn , zict „ men cr alles, wat hct gckrioel der volkrykfte Steden zou kon- „ nen uideveren : Zoo heb ik, zulks overwegende, naauwlyks konnen bezeffen , hoe 'er niemand gevonden zy , die gepoogt hceft, de waarheid van zoo uitmuntendenenaantrekkelyken lof, door aanwyzing van de byzondere gedeeltens daar toe gehooren- de, te beveftigen. Egrer men zal met my , wil men aandagt gebruiken > en rede plaats geven , belydcn moeten , dac *er tot nog toe niets gedaan is, dat daarna gelykt. Want wat den Florentynfchen Edelman bctreft, Guicciardjin mecn ik , die de Nederlanden wel fraai en lofiyk, maar veel eer doorlopen als befchreven heeft , 't zoude in waarheid zyn bcftek te buiten gegaan hebben, zoo hyzig met de byzonderheden van iedere Stad lang had opgehouden : nogtans noopt by fchier als met iedere regel elk Hollander omuitte voc- ren 't geen hy flcgts in 't voorby gaan aanraakt. De geleerde Boxborny die zoo welaan ons Vaderland verdicnt heeft, zou fchynen daar toe nader verpligt te zyn gewceft, wan- neer hy ondernomen heeft, Holland in zyne Steden en voornaa- me Dorpen ten Tonecle te voeren. Maar hy voldeed ook aan 't oogmerk van zyne Befchryvinge, wanneer hyalleen't veornaam- ftc en 't algemeen van 's Graven-Hage ter befchouwinge voort' bragt, laatende 't overige voor rckening der geenendien'tluften mogc dc Steden iedcr afzonderlyk te vcrhandelen* Minder rede nog heeft men om dcnloffelykcnHiftorie-fchryver Fieter Qhrijliacnfz Bor te belchuldigen, als of hy met de befchry- vinge aan 't hoofd van 't negende boek zyner Hiftorien gevoegt, niet voldann hadde aan den eifch van *t wcrk ; want fchoon zulks waar is, hebb' men te denken, dat hy daar toe niet eigentlyk ver- pligt was volgens de wetten die een Hiftorie-Schryver in agt te nemen heeft. Men danke hem veel eer, dat zyne liefde voor deze zyne woonplaatzc hem aangezet heeft , om eene wel met V O O R R £ D E. bchandclcn van zoo wnardigen voorwcrp te kofte te leggen. Deandere, zoo veele eeuwen geenzints tellende, maar rufm zoo hoog f^eftegcn door veelerlei omftandigheden , die tot haar als een middelpunt zyn t'zamengevloeit , en zoo gelukkig ge- plaatft , dat indien een ftroomende rivier of levende bronnen haaren boezem ververfchen mogten, in geheel Europa, mogelyk in de wydc wcrreld niets volmaakter zou te vinden zyn ; heeft 'er wel veele gevonden die ftukswys dit of dat t'haarer lof hebben to boek gebragt : maar niemand onderwond zig haare oudheden met cenio"c zorg na te fpeuren, te bebouden de kleinc overblyfzelen van geeftelyke en werreldlyke gebouwen , die de gcftadige wilTe- ling der tydelyke zaaken gefloopt of verandert heeft ; of den aan- wafch van een plaats, die zedert de opregtinge van deze onzc Republiek , door 't bebouden der voorige, en toevoegen van nieuwe voordcelen , zoo zagt en zeker ter vermaardheid gerezen is , met eenige naaukeurigheid te toonen. Dit is te minder in te fchikken, als men ziet, dat zelfs eeii nanzienlyk Vreemdeling {a) getuigt , dat '; Graven-Hage in de laatfte jaaren der regeeringe van Hertog Philips van Botirgondie^ en zLilks over ruim derd'halve eeuwe, alhegon te werden eenevan de eerjle Steden van Holland', en dat een ander, by ons meer be- kcnd, en, om de keurigheid zyner vernuftige oordeelcn en zin- rykc uitdrukkingen by alle fraaie geeften geagt , de vermaarde Saint Evremond {h) , al over meer dan tzeftig jaaren gefchrevcn heeft, dat ,, de Reizigers van den Hage als betovert zyn, zelfs „ na dat zy de grootshedcn van Varys , en de zeldzaamheden w^n „ Italic gczicn hebben. En wannccr by daar en bovcn in bet kort aanrakende 't gecn by daarin nanminnig gevonden heeft ^ zegt; „ Aan de ecne zyde gaat men na de zee langs een vj^g, „ waardig de Roomfche grootheid ; aan de andere ti-ecd men in „ een Bofch , bet aangenaamfte dat ik in myn geheele leven zag. „ Ter zelvcr plaatze vind men huizen genocg, omecn groote en „ trotzc Stad te maken , boomcn en wandelingen genoeg , om ,, eene (a) Le Comte de Doulaiiivilliers , Hijlo'tre de rancien Gouvernement de la trance , Tom. III. bag. \6i. edit, de HoUanele. (b) Oeuvres melees, Turn, II. fog. lyy. edit, de ijo6 d'Amfterdam. V O O R R E D E; „ eene overaangenaame eenzaamheld te verfchaffen.' Op de Uu- „ rcn , die icder voor zig bellcden kan , vind men 'er de cenvou- „ digheid der plaifleren die men te Landewaart genict: en ge* „ duurende die welke ten dienfte van 't gemeen gefchikt zyn , zict „ men er alles, Avat hct gckriocl der volkrykfte Steden zou kon- „ nen uitleveren : Zoo heb ik, zulks overwegende, naauwlyks konnen bezeffen , hoe 'er niemand gevonden zy , die gepoogc heeft, de waarheid van zoo uitmuntendenenaantrekkelyken lof, door aanwyzing van de byzondere gedeeltens daar toe gehooren- de, te beveftigen. Egter men zal met my , "wil men aandagt gebruiken , en rede plaats gcven , belydcn moeten , dac *er tot nog toe niets gedaan is, dat daarna gelykc. Want wat den Florentynfchen Edelman bctreft, Guicciardyn mcen ik , die de Nederlanden wel fraai en lofiyk, maar veel eer doorlopen als befchreven heeft , 't zoude in waarheid zyn bcftek te buiten gegaan hebben, zoo hyzig met de byzonderheden van iedere Stad lang had opgehouden : nogtans noopt by fchier als met iedere regel elk Hollander omuitte voe- ren 't geen hy flcgts in 't voorby gaan aanraakt. De geleerde Boxborn, die zoo wel aan ons Vaderland verdient heeft, zou fchynen daar toe nader verpligt te zyn geweeft, wan- neer hy ondernomen heeft, Holland in zyne Steden en voornaa- me Dorpen ten Toneclc te voeren. Maar hy voldeed ook aan 't oogmerk van zyne Befchry vinge , wanneer hy alleen 't voornaam- fte en 't algemeen van 's Graven-Hage ter befchouwinge voort- bragt, laatende 't overige voor rekening der geenendien'tluften mogc dc Steden ieder afeonderlyk te verhandelen. Minder rede nog heeft men om dcnloffelykcnHiftorie-fchryver Vieter Chrijliacnfz Bor te betchuldigen , als of hy met de befchry- vinge aan 't hoofd van 't negende boek zyner Hiftorien gevoegt, niet voldaan hadde aan den eifch van 't wcrk ; want fchoon zulks waar is, hebb' men te denken, dat hy daar toe niet eigentlyk ver- pligt was volgens de wetten die een Hiftorie-Schryver in agt te nemen heeft. Men danke hem veel eer, dat zyne licfde voor dcze zyne woonplaatzc hem aangezet heeft , om eene wel met V O O R R E D E. ^ierlyke, maar eenvoudige en oprcgte bcfdiryvinge van den Ha- gc cotvereeuvvigingvandcszelfslof inzyncHiftorien te vlyen. Be- lial ven dat ze omftandighcden behclft, die mente vergeets elders zoiide zoeken. Maar men zou mogcn verwagt hebben, dat J^acol^ vanderDoeSy die eco afzonderlyk boekje met den titel vzn'sGravcjhHage, zoo ik giff' ontrent het jaar 1666. in vaarzen hceft gefchreven, vry breeder dat werk zoude hebben uitgehaalt. Te meer dcwyl hy zynde van ecn geflagt dat deel had aan de Haagfche Regeringe, vermoedelyk behulpzaamhcden kon ontmoeten, waar toe nie- mand anders tocgang zou erlangen. Let men evenwel , dat zyn cogmerk gcwecft is, alleen't gecn hem alsbyzonderlykden/i^^^ cigen en daarin aanmcrkelykft voorquam te boek te brengcn en opecnen vry vloeyendenenongedrongentrantvermaaklyk voor tc dragcn; Let men, dat hy doorgaans met weinig woordcn eene groote kundigheid der Oudheden van *s Graven-Hage doed bly- kcn , en anderen aanleiding gegeven heeft , om nader uit te vors- fchen 't geen hy flegts van vcrre ontdekt ; men zal hem altoos moeten dank weten, voor 't geen hy gedaan heeft, vcrr'vanzoo loffelykepogingen tc veragten, of over 't geen agtergebleven is, te willen vitten. Over de laatfte Befchryvinge van '$ Graven-Hage in den jaare 17 1 1, door Gysbert de Cretfer uitgegeven , zal ik lieflT: niet oor- deelen. Het inzigt is zekerlyk goed gevveeft » en heeft ter eerc van 's Graven-Hage geftrekt; maar dat in 't algcmeen geoordeelc is, daarin geheel niet voldaan te zyn aan \ geen den Haag vcr- dient, geloof ik te mogcn zeggen, zonderdat ik kan befchuldigt werden van hem te kort te docn. Nopendc 't Kcrkelyke van den Hage , byzonder der tyden voor de Reformatic, vind men 00k iets in dc Oudheden en.Geftigtenvan Delft en Deiflatuli initsgaders van ''s Graven-Hage in den jaare 1720 gedriikt, 't geen zynen lof verdient. Beide, de Schryver H. van HeuJJen en de Vertaalder en Aantckenaar Ht';;;/^ vanKyn, hebben zoo daarin , als in alle de andere deelen van hun werk » dat de Kerkelykc Oudheden der Vercenigdc Nederlanden bchelft, ge- toont VOORREDE. toont in de gcfchiedeniflenonzcs Vaderlandsecnongemecnekun- digheid te bezitten , en ze hebben my ook in veelen aanleiding totonderzoekjligtinduiftcrlieid en ftofFe, tot vervullinge vcrfchaft. Dit is al Wilt my voorgekomcn is nabcfcliryvinge van den Ha- ge zwcemende, en't geenallesbyecngevocgtonbequaam fclicen om de waardye van dien Hag^ , wiens lof in digt en andcrs, on- telbaare maalen is uitgegalmt, te doen kennen. 'tGeen my aan- leiding gaf, om eerft tot enkel vermaak , na tc gaan, wat men meer daar van kon ontdekken. Hier in eenigzints gevordert, be- quam ik ten deele oorfpronkelykc bcfcheiden , ten deele affchrif- ten buiten alle bcdenken van verzieringe, zelfs ook eenls;e Recris- ters; waar door ik ontdekt hcb, 't geen by gebrelc van zulke ze- kere en ontwyfFelbaare bcwys-ftukken tot nog toe hid fchuil ge- gaan; en in hoe vecl gevallen de voorgaande Schryveren of ge* mift of magerties aangeraakt hadden zaaken, welke nogcans ver- dienden geweten te wcrden, en waar van my een geheelen oegfl: zig opdeed. DeSjter zydcleggende iets anders 't geen ik onderhandenhad- dcj heb ik, naaft bczighedcn myne profeilie betreffende, my ge- heel aan dit werk overgegeven , en myne pogingen aangewend, om te konnen leveren ecne Befchry vingc , niet beftaandc in al- gcmeene verheffingen en loftuitingen , die hoc welgegrond ze wezen mogen , egter niet voldoen aan die na kennifle ilaan , en welker betragtinge nijt is, fimpcl te lezen 't gcen ze dag aan dag met oogen befchouwcn konnen, maar open gelegt te vinden, *c gecn juifl: niet in *t oog valt, maar wetens-waardig zynde, uit oLide brieven en befcheiden , byzondere aantekeningen , berigt van oude hiiden, te ontdekken of te beveftigen ftaat, en dooree- ne befchryvinge voor vergetelheid bewaart plecg te werden. En fchoon ik verre ben van verwaandelyk tc denken, dat ik voldaan zal hebben aan 't geen ik zelfs agt, dat 'sGraven-Hage verdient; durf ik egter hoopen , dat men in dezc Befchryvinge verfcheide, en niet kleine hoofd deelen , vinden xal , waar aan alle de voorcn- gemelde naauwlyks gedagt hebben , en waar van egter zoo vecl te zefTgen valt, dat het wonder is, hoe het door iemand, die voor had in byzonderheden zig in te laatcn , overgcflagen heeft konnen wcrdtn. •k-k'f-k'k Ik V O O R R E D E. Ik heb in hec wcrk die ordre gehouden, dat ikheblaaten vooi*- gaAnal'tgcenhctlichaambctrcft, datnu hier te voorfchyn komt; in meninge om in 't vervolg ook tc geven dcbefchryvii^gevandc Re-Tcringe, die dit fchoonc lichiam als bc2ielt,cn hct zelve doeC bly vcn in die goede ordre , w^iarin het gezien wcrd , met al het geen tot dc Politic en Juftitie betrekkelyk is. Mitsgaders dc Lyftcn der Re- <Tcntcn,waarin men meer oudhcids en mcerluiftervinden zal, als doorfTaans vermecnt werd in opzigt van 's Graven-Hage plaats tc hebben vj-ehad. Hoe ik dc byzondere deelen gelchikt heb , is nodc- loosalhicrtemcldcn, dewyl de korte inhoud der Hoofd-flukkeni' hierngtcrvolgende, zulks klaar vertoonen kan, en dierhalven eeii van beiden veel ligtvooreen v^drietige herhalinge zoudekonnen opgenomen werden. ''^'"* Voor al vertrouw ik, dateenieder zig verwonderen zal, in dit mynjegenwoordigwerkte vindeneen getal van vcrr' over de vier hondert Authentieke ftukken , waar door ik de oudheden , zoo wel als den jegenwoordigen (land van '5 Graven-Hage , v^dnigc zakeii , uitgenomen,ineenhelderendaghebkonnen ftellen, en die ik, om dert diaad van 't verhaal niet af te breken , ten grooten deelc , of irt aantekeningenjtcrbevcftigingvanveelc omflandighcdendienendc, of anders onder de Bylagcn geplaatft hebbe. In welke aantekeningen ik ook gepoogt heb te verklaaren verfcheidc oude woorden , welker betekenis , door 't verloop der eeuwen , en 't verdwynen der zaaken duifter gewordcn is. Zoo icmand dnar en tcgendcnkenmogt,dat ikmygcgevenheb in zommige kleinigheden, die gelieve,eer hy volkomently k befluite, tc overwcgcn, dat 'cr ondcrfcheid te makcn is, tufichen 'tbefchryven van Hiftoricn vanbloeyendcLandenenmagtigeStaateni en de be- handeling van enkele Steden. In de eerfte zoud' het met regt voor laagenlaftchoudenzyn, gewag te makcn vanhetkoopen van een huis , het bouwen van een Waag, Vlceshal enz. of hct fligten van een Hofje ; maar in opzigt van de laatflc is niet onverlchillig te weten , wanneer zckerc flraataangclegt of geplaveit, een Boterhuis of Brou- werye getimmert, of een Walletic, hoc laag ook,is opgeworpen: waar- ,<)m 'er dan ook rede is, van alzulkc omftanuigheden bcrigr tc geven. Hier zoud' iknu ook mynevcrpligtingebctuigcnaan die gccnc, die VOORREDE. die my inhetbyzetten van dicoudcRegifters, oorfpronkclykebrie- ven 5 en andere egte bcicheiden , die duizenden in getal door my ge- examineert en gelezen zy n, als mede in 't leenen van eenige naaulyks vindbaare boeken,goedhertiglyk behulpzaam zyn gewceft; maar dewyl dezelve myne Vrienden niet gewilt hebben , dat hunne naa- men vcrmeld zouden werden , moec ik my te vrede hcmden , zulks in het algemeen te betuigen, en den Lezer, die uit de zaaken en ftukken zelfs daarvan overvloedig zal beiigt werden, verzekeren , dat het zyn waardige Beminnaars der Vaderlandiche Cudhcden , zoo wel als van 'sGravcn-Hages lof en luifter, die wcl hebben willentoebrengen om ditwerkj metalwatinhun vermogcnwasj tehelpen c^iercn. 'tZal my egter vry ftaan opentlyk te erkennen de zonderhnge gunfte , wel- kebetdeEd.Mog. HccrenPrefident enRaaden van den Hove van Holland behaagtheefc my teverleenen, in den toegang tot de oude Archiven van den Hove, eenfchat,grooter als iemanddenken kan, die daar van nooit aandagtig gebruik heeft konnen erlangen ; en waar door's Lands gefchiedenifleneenongelooflykligt zou konnen wer- den by gezet. HebbcndcbaareEd. Mog ^onaangeziendegcfchillen, dietemettuffchendenHoveendeMagiftraatgerezeii zyn gcweeft, my egter cdelmoediglyk toegeftaan,al "t geen ik gemeent heb ten nut- te van het werktc konnen dienen: 't geen zeker niet van klein ge- wigt te agten is,gelykde veelvuldige aantrekkinge der Memorialen bevcftiiien zal. En op dat er niets aan ontbreke, 'tgeen men gemeent heeft een werk van deze natuur aangenaam te konnen maken , zal er de Lczer ook vinden een goed getal konftplaaten , waar van maar eene eenige, n^amentlyk de Kaarte van Guicciardyn , de copye is van eene oudcre , zyndealledeovcrigcnunieuwlingsgemaakt, ja verre het meerder deel verbeeldingen van 't geen men nog nooit gedagt heeft in print te brcngen ; en daaronderverfcheide, die vertrouwt werden den Lief hebberen van de Oudheid overaangenaam te zullen zyn. Insgelyks heb ik agter de Bylagen gevoegt een lyft van de Au- thenticke ftukken vanvroegere en latere tyden, die geheel in dit werk te vinden zyn , op dat een ieder dezelve zoude konnen gcbrui- ken , niet alleen met opzigt op het onderwerp waarvan ze handelen , 'tgeen het Regifter der zaaken zal aanwyzen; maar ook met betrek- V O O R R E D E. king tot dcomftandigheden van tyden, plaatzen en perzoonen; en om dezelve, ter vcrgelykingcmet andcre van die tyden , promptelyk enc-cmakkdyktckonncnvinden. Waardoorzeookdienen konnen voor allc, die dc zaaken daarinne vervat op een Hiftorifche ordre po- gen na tc gaan , dat in verfcheide gevallen van de hoogile nuttigheid zyn kan. Eene zaak had ik byna vergeten , hocwel hoognodig , om dat zom- mige daar aan geweldig tillen ; te weten , dat ik my niet zoo ftipt ge- bonden heb aan 't gecn het Hollands Digterdom zuiver Duitfcli nocmt, of ikhebmyverftoLitook opvecleplaatzen zoo gcnaamdc ballaard-woorden te gebruiken. Men houde my ten goede, datik over 't verwerpen van alle zulke woordcn nict allezints met de zulkc gevocle ; maar in tegendeel vermeene, dat men veele zaaken , ondcr ons in beftendig gebruik aangenomen , klaarder en verftaanbaarder kan uitdrukken met die zoo gcnaamde baftaard-\voorden,alsmet het vemieende zuiver Duitfch, 'tgeenzommigetragtenin te voeren, maar 't geen ik niet merke dat ingang vindby Luiden,aan welker oordcelikmecnmcerdertemogenvertrouwen, als aan de kiesheid derDigteren. Ondertuflchen ben ik vriend genoeg van al wat tot verbeteringftrekt,envanalwat tet eer van '5 Graven-Hage dienen kan , om met genoegen aan te zien ,dat kundiger herflenen en be- fchaafder penne verbetcren de gebreken,die in dit werk nog zyn ovcr<2;ebleven , en wclke ik vertrouwen durf dat de belcheidenhcid' van oplettendeLezerswelzal weten tefclaiften, en ook zal zicn dat niet alle't mynen lafte gcbragt behoorentewerden ; hebbende bo- ven dien de voornaamfte aangewezen , op dat den Lezer zoo veel ge- mak als mogelyk is, werde toegebragt. Heb ik nu getroffen *t opperfte vanmynwit, genoegen tegeven aanLuidcnvanoordecl ,ik zal mynen veeljaarigen arbcid voldaan rekenen; wilmy ookiemandbcgaane misflagen aanw^^zen, mync poginge zal zyn die te verbeteren , en diergelykc in dezes werks tweededeelvoortekomen. En 't zal my aanmoedigen om 't zelve metluftenyvertevoleindigen,zoo'tGod behaagt my gezondheid te verleenen , welke ik mynen Lezer van herte wenfchc. HAGA. H A G A. 'Edes prifca Ducum , non whs , tamen urhibus ipfa Major-) & a Batavo principe nomen habem: Sto Thetyn , Famumque inter, latus inde procellis , Parte alia umbrofum robore cinBa latus. Hie Themis-) & facras loquitur Prudentia leges ^ Et trepidos infons excipit aula reos. Hie ediBa Patrum , & magni deer eta Senatus Colligit J & patria profpicit una fu£. Auriacusque meis aceedens laudibus heros^ Altius mguflum tollit ad aftra caput. Quas aquilas , qu£ figna vides ? vexilla , triumphos > Hae funt Naffovia parta trophdea manu. Cum focidd pugnant urbes , pugnantibus adfum : Et partem pugna , conjiiluiffe, puto, C. BARLitUS. :ii- ^ :}t- ^ ^ :U- ^ yp "^ ^"^f vp fM I N HAGAM COMITIS A U ORNATISSIMO CONSULTISSIMOQUE VIRO JACOBO DE R/EMER Nova defcriptione celebratam. ""Audabunt alii vi^ricis mania Roma , Hie falymam C/ariis tollit in Afira modis. Hllim calamus veteres re/onavcrit arcesy Quas ferit infanis Bojphorus acer aquis. Hi fed ApoUinea muros cinxere corona , Qtich ah Alexandri nomine no?nen erat. Amfleli<s , Sequan^ve alius cclebraverit urhes^ Et p lures, quarum fama perennis erit. Ut gelidi fontes capiant & Clivia Tempe , De/iciis captor plus tamen , Haga , iuis. Orhe etcjiim Batavo magni compendia mundi Tu cor , tu Bat avis ipfa medulla tuis. Pulcbrior Auftrali mage fplendet tramite curru Cinthius , in 7nedia dum regionc nitet. Sic alias radiis urhes recreafque fovefque^ Sufflciens animo gaudia cuique fuo. Si fyhtft placeant , hie unica fylva Bat avis •• Hie graditttr parili junBa puella proco. Gaudet Olympiaco fi quis contendere curfu, Fronde fuper viridi Jaxea Jlrata via efl. Quern juvat apricet Sceveninis Utus in aflis- Cum pofuit tnmidas Ennojig^us aquas. Omni- Omnigenas igltur veneres mnple&erls una , Qfias negat tirbs aftbi clara vel ulla dare. S'l qua vel'it inerces , quas divite cont'met area , Tollere Pieriis alta per ajlra modh : Hie atiro intexta chlamydes, mtilticia abundant, Gemmarmn genus aiit cop'ia major ubi ? De/icias qu'is avet, quts pulpamenta Luculli, Ho/pitlbus diibia hie eana par at a datur. QuldTyrus^ autBabyhn, quid Memphis ted a Juperbit Mtherea-, artifiei litnina ftruda tnanu^ Hie privata domus Jimilis per/ape Paiati, Et Fariiim muris marmor ubique nitet. Hie /lint purpurei Domini^ Regumque Minijlri: Nobilium nufqnajn eopia tanta virum. Hie Themis, hie Pallas, Venus hie Eryeina triu?nphat ^ Hermes eloquio regnat & ipfe fuo. Denique quiequid habet fpatioji maehina mundiy Continet hac gremio dapfilis Haga fuo, Materies alto eerte eelebranda eothurnoy Laffaret Clarii pleBra canora Dei. Pofl alios Jupraque alios fignare tabellis, Tu potes , Aftrea laujque deeufque Dea. Tuque per annales repetis , RIEMERE, vetujlos , Hujus ut illujlris fata fuere loei, Haganos veteres, eomitujnque ab origine dueis, Pauca quibus fummus feeula crevit honos : Et majeftatis quam fit venerabjle cm0is Nomen, ab arte tiiafperat habere liber* Increment a Deo eum tali a debeat Haga, Hanc famam c alamo -, ferib a polite -^ tuo. JOANNES VAN DAM. *####:,«: ^ »SGRA- 'S GR A VEN-H AGE. i-Et heele Laht in 't klcin, de Waege van den Stacr, De Schaeve van de Jeughd, dc Schole van de Dacd, Hct Dorp der Dorpcn geen daer yeder Sreegh een pad is, Maer Dorp der Steden een daer yeder Straet een Stad is, De rondom groene Buert, hecrondom ftecnen Hour,. Des Boers verwondcringh, al komc hy uit het wout, Dcs Srcmans fteedfch vermaeck, al komt hy uyt de mueren, Der Vyanden ontfagh, de Vryfter van de Buercn. De Werelds leckerny, dcs Hcmels welgevallj Is 't daer met all gefeght, foo ben ick meet' dan all. CONST. HUVGENS. O P D E BESCHRYVING VAN sGRAVEN-HAGE, DOOR DEN HeERE Mr. J A C 0 B D E R I E M E R^ RECHTSGELEERDEN. Euwig groene Haeg, omringt met luftwaranden. Die Vorften doet ontbranden Naer u\v belommert dak, waer op 't gevogdt fpringt , En uwen luifter zingt ! o Tempe ryk van pracht! prieel der nachtegalcn \ o Koor van vreemdc talen ! o Wecldrig Paradys, waer 'c goiide boomoofr glocit". En 't zilvcr beckjc vloeit ! Wie zag te Sidon ooit, hoe hoog ten top getrokken. Zoo' n krans met groene lokkcn ? £n En zulk cen weidfche pruik van groen fluwele bla^n Op Romes fchedel ftaen ? Wie zict nu d' afgunft niet aengroeien van de Steden Nu zy die Vlek zien treden Gelyk een koningin, dat voor gcen Stcdcn wykt, Met torenkronen prykt. En ryklyk is omftuwt met blinkende paleizen ! Wat zie 'k al Steden deizen En zwichten voormyn Haeg; zelf Karia flaetaf. Hoe trots op 't vorftlyk graf. Egipte durft thans zyn grafnaelden niet meet noemen. En Rhodus naulyx roemen Op zyn Kolofliis, ryk van fchoonheit, eel van ftof. Noch Meden met het hof Van Cirus pronken, want de Haeg, het Hof der hoven, Gaet al dien lof te boven. Rep my van 't godtsgevaert van Herkiiles niet meet o Tirus ! eeuwige eer Der koopfteen , want daer blinkt gecn glans meet in uw wezcn« En gy vermaert Efezen ! Dat op den tempel van Diana flus uw kruin Verhief, en thans in puin Bcgraven legt, zwyg ftil; de Haeg hceft fchqcnder kerken , Draegt veel doorluchter merken Van eer en heerlykheit, en flikkert, ryk van licht, De werelt in 't gezicht. o Fiere Kroonvoogdes der dorpen, ryk van glory, Befaemt in 's Lants hiftory ! o Vrygefproken Vlek, alwaer de Vryheit woont, Haer fpeer en hoet vertoont ! Gy zyt de parel en 't fieraet der Heerlykhedenj De diamant der Steden j Dicouttyts, tot cen blyk van uw grootmoedigheit, De wallen hebt ontzeit. o Wieg der Prinfen, en eerzetel van de Graven! o Luftvertrek der Braven! 'k Zie in uw enkel Hof, het welk myne oogen ftreelt, Ganfch Nederlant verbeelt, Dat, uit de tranflen van zyn ftaet en glorybogen, Hier fnel komt aengevlogen, r Gelyk een wakkre vlucht van adelaers, bcluft. Tot welftant, vredc en ruft Van ons gemenebeft, wiens oogen ooit bezwyken, Naukeurig toe te kyken. • :^ • ^ • • * pier Hier wort het Oorelog , befpat met brein en bloet/ Hoe razende en verwoet , Zvn helm en zwaert ontzeit > de Vrede, blont van hairen, Bekranft met korenairen. Hier zie ik hoe het Recht, ten hemel afgedaelt, Met d' cdle zon beftraelt, Met zwaert en evenaer verfiert, grootmoedig pryken. En nimmermeer bezwyken, Nu 't op een grontzuil van de Waerheit ruft en leunt, En op het wetboek fteunt. Hier wort de Boosheit met de klaterende zwepen Vervolgt en aengegrepen Van d'onvermurwde ftraf, die in een kerker woontj Deblanke Deugt gekroont} De Dapperheit vereert, gewoon te zegevieren. Met palmen en laurieren. Wat hebt gy wel gedaen, <5/^ Riemer, dat uw geeft. Die voor geen arbeit vreeft, De wieg en bloeiftaet van de Hage naer wou fpeuren, Uit gryze willekeuren Der Graven, out van ftyl, giftbrieven laeg van trant, Beroemt in Nederlant. En wie zal-'t laken , o,de Riemer^ dat ge uw krachten, En bezige gedachren Hebt afgezondert om de fchoonte en zeltzaemheen. 