Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
planta fcriptis meis inmifcenda eft, licet ab ipfis fere tota fit defcripta , ne in libris meis deficiat talis planta, que in tota Afia & aquofa India adeo vulgaris eft, Lector porro judicet, quanam addiderim: Ac primum dico , Ricinum multo altio- rem hic crefcere quam in Europa, immo. arbufcula eft perennis inftar Sambuci, quz in paucos fed am- ple extenfos dividitur ramos, lignum gerens molle & inutile , intus medulla repletum fungofa, magis- que aquofa quam in Sambuco, ejus vero rami fupre- mi funt herbacei, intus concavi, extus ex fufco ru- bentes, craffiores in articulos divifi funt, qui feptis mediis funt diftin&i , reliqua differunt ac diftinguun- CH venia Europzorum Botanicorum hzc tur in binas fpecies, quas hifce in infulis obfervavi- mus, albam nempe & rubram, cuique autem fingu- lare tribuemus Caput. Ricinus albus dividitur in domefticum & filveftrem, domefticus ramos gerit herbaceos, externe partim vel penitus etiam fufcos, quorum quidam viridem habent colorem admixtum , omnes vero confperfi funt polline tenui, unde glauci adparenti: Ejus folia funt ampla , illisque Ficus quodammodo fimilia, in- Dar extenfe palme formata, quorum quodvis longo, concavo, & rotundo in(idet petiolo, qui inferne fo- lio inplantatur, quod fesquipedem longum & latum eft, atque ad dimidium dividitur in feptem , potiffi- mum vero in novem vel decem lacinias, ultra ipfius dimidium fefe extendentes , ad oras ubique ferratum, fuperne quam maxime viride & glabrum, ad oras vero parum rugofum , inferne parum fcabrum , ob copiofas venas , que in quibusdam pallide virent , in aliis parum futce funt, ac plerumque hzc folia flaccida funt, precipue fi modo abrupta fuerint. Flores fructusque progerminant longis in racemis, palmam circiter longis & erectis, in hifce primo ad- pes capitula glauca, Lini capitulis quodammodo imilia, que fefe aperientia flofculos exhibent palli- de Juteos & mufcofos, illis Gallii fimiles , quos in- fequuntur bacce copiofe , feu fructus, ex rotundo trigoni, feu in tres fulcos divifi, undique pedunculis infidentes inftar Uvarum , magnitudine capitulorum Bardanz , externe glauci, brevibusque, mollibus, & vagis fpinulis, KANİ e obfiti, fuperius fila- menta. confpiciuntur tria , fanguinea , in triangulo extenfa, in fummo bifida inftar linguæ Lacerte , uz baccis infident ad ultimum finem, maturi terrei unt coloris, feu nigricantes, fique a fole tangantur, dehifcunt fonitum edentes in binas tresve partes, ac vi femina ejiciunt „idem obfervatur in racemis abrup- tis, quum ad folem exficcantur, fique fefe non ape- riant, inmaturi cenfentur: In ampla matta fructus hi funt exficcandi, quum ipforum officula longe late- ue diffiliant, intus vero in tres cameras funt diftin- i, in quibus totidem recondunturfemina, quorum forma fatis nota eft „ magnitudine nenipe ac forma convenientia cum fordidis iftis infectis, que eanium pediculi vocantur, unde hec planta in plurimis Eu- rop&orum linguis denominata eft, hac vero officula elegafitius funt vafiegâta , que in fundo funt gilva & Mose qui » multis nigris lineis ac punctulis diftinGa ,: glabra , & fplendentia, intus vero repleta funt medulla alba & oleofa, faporis dulcis, fed ven- triculo naufeofa: Foliorum odor gravis eft, ad illum Sambuci adeedens. Ejus radix nunquam extenfa eft fed multis ex fibris GORE 5 de NCC, ed eR à C 2 mi tioli & folia nil foto habent, ejus enim ioli pale lide virent feu ae “ht, ejus enim petioli pal confperfi , ejusque folia paulo breviora funt , in pau- ciores lacinias diftinéta , mec ita profundas, ipfius odor non adeo gravis eft quam domeftici, ceterum Omnes Ricini fpecies fubito excrefcunt , atque intra tres menfes fructus producunt, atque ex deciduis femi- nibus adeo multiplicantur, ut, fi fuze conmitterentur nature , intra breve temporis fpatium totum obcu- parent campum, non autem in hortis facile toleran- ma Vlier trekkende. Dewortelis nooyt omeftico fmilís-eft, fed ejus pe- albicant, ac porro medulla ifta alba ` HERBARII AMBOINENSIS Liber VI. Caput XLVI, XLVL HOOFDSTUK. De witte Wouderboom ik deeze plant in myne fcbriften in voegen 5 boe- wel van bun luiden ten naaflen by volkomen be- Jchreven , öp dat in myne boeken niet manquere zoda- nig een plant, die in gebeel Axien, en ons water Indien zo gemeen is, en den Lezer mag oordelen van `t geen ik daar by doe. Voor eerft zegge ik dan, dat de Ricinus veel boger waft, dan in Europa, by werd een boompje , met een overblyvende Dam gelyk de Vlier-boom, verdeelt in weinige, dog wyt uitgebreide takken, van een zagt en ondeugent boud, binnen vervult met een voos merg , Wan teriger dan aan de Vlier , maar de bovenfte takken zyn kruidagtig , van binnen bol en van buiten bruin-rood die dikker zyn en in leden verdeeli.,. die met bodemtjes onder- febeiden.zyn, de reft verfcbilt na de twee zoorten, diewy in deexe Eilanden aangemerkt bebben, te weten, witte en rode, die wy ider een byzonder Capittel geven. De witte Ricinus verdeelt zig wederom in tamme, en, wilde, de tamme beeft kruitagtige ftelen of takken, van buiten bruynagtig, zommige gebeel bruyn, zommige met groen gemengt, en alle befireoit met een fyn meel , waar doorze blaauw -groen [chynen; de bladeren. zjn groots en de Vygen- bladeren eenigzins gelyk, of als een uitgebrei- de band, jeder op een lange bolle en ronde fleel , die van, „onderen in ’t blad gelaten werd, bet blad is anderhalf voet, lang en breed, verdeelt ten min[len in zeven , dog-meeft in negen en tien, lappen tot. over de belft van 't blad inge keept; en alaan de kanten g d, aan de bovenfte-zyde hoog - groen englad, dog omtrent de kanten wat ruig sbe-. neden wat rimpelig , wegens de veele aderen , die-aan zommige ligt- groen , aan zommige wat bruin zyn s voorts. doorgaans flap, en de afgebrokene ftraks flenzende. ` Mi verlof van de Europifche kruitbefchryvers moet a Bloemen en vrugten komen voort aan lange troffen y ontrent een band lang en opgeregt, bier aan ziet meneer- Jtelyk. blauwe -groene knoppen, de Vlasdodden gelijk, die bun openende , vertoonen bleek- geele en mofchagtige bloempjes , die van bet Gallium gelyk, waar op volgen veele bezien of vrugten , uit den ronden drie boekig , of met drie voorns afgedeelt rontom den fleel als een dry Jiaande, in de grote van kliffen, van buiten blaww-groen s met korte, weke, en idele doornetjes bezet , die niet fle- ken, boven op ziet men drie bloed. roude draadjes , ineen e witgebreyd, en-aan baar eind intwee gedeelt „als een flangetonksken y dewelke de bezien tot bet laatfte toe Bs A ; yet werden aardvervig of fapartagiig x en als zy van de Zon geraakt werden , pm al kra- kende in twee of drie deelen open, en werpen " zaad met gewelt uit, bet zelve doen de afgebrokene troffen ook ,. als menze in de Zonne droogt, en dit berften agt menze niet voor ryp. Men moet ze op een breede mat drogen , om dat de korls wyt en zyt fpringen , binnen ziet men drie Camertjes, daar in drie zaden leggen , van gedaante wel bekend, te weten van groote en fatzoen teenemaal gelyk dat vuyle beeftje , dat men teken of bondsluyzen noemt’, waar van deeze plant in de meet Europifcbe talenbaar naam beeft , dog deeze korls zyn moijer gefchildert , op een vale en zilvere verwige grond „ met veele fwarte li- nien en flreepjes, glad, ende glimmende, binnen zyn ze vervult met een wit olyagtig merg , zoet van fmaak, dog in de walgende. Dereuk van de bladeren is. T uitgefpreyé , dog met veele vazelingen bebangen. ` = - GERA. C Aa LAMP (ob. VOL M ` PP i.e Sg hye ee “Ricinus Agreftis is de tamme gelyk, dog aan de flel en bladeren ziet men niets bruins, want de Delen zyn ligt- Sroepof witagtig „voorts mede met dat witte meel beban- gen > de bladeren zyn wat korter , in weiniger-fnibbelem of ppen- verdeelt , en bare keepen gaan zo diep niet in, de oa E zo fterk niet als aan de tamme, anders "t zelve. Anni tempus. Ubique menfibus ficcis florent, fru: &us vero.menfibus pluviofis maturefcentes, fteriles plerumque funt ac cariofi. Nomen. Latine Ricinus, & in Pharmacopeis Pal: ma chrifti, & Cataputia major, reliqua. Evropeorum nomina omittimus, excepto quod in veteri Greca & JEgyptia lingua vocetur Kiki, ac: Latine Cici, quod derivatur ab Hebreorum Kikajon, de quo infra. Hee rodotus libr. 2. cjus fructus vocat Sillicypriam, ibidem- que ejus antiquum narrat ufum apud Agyptios. Ara» bice Kerva, Malaice.& Javanice Daun djarak , ac tantummodo Farack, Ternatice Palatsgayt , quod fubitaneum denotat. Bandanice Caju loluy, Amboi- nice Camiri, quod nomen ipfi commune eft cum ar- bore Camirio, forte quum ex utrisque multum expri- matur oleum. Portugalli in India illum vocant Folbo ö figo de inferno; h. e. Ficus infernalis , ob mole- ftiam ac dolores , quos ejus officula in ftomacho exci- tant, atque hoc potiore jure , quam Pharmacopzi arrogantes illum vocent Palmam chrifti, qui nominis abufus delendus eflet. In India occidentali idem Por- tugalli illum vocant Nos carpata ob fimilitudinem cum canis pediculo feu Ricino, ac Belgicum nomen eft Wonder-boom , feu miraculofa arbor. : Italis Gira/ole, h.e. Solifequus, unde vero hzc denominatio, non facile quis divinare poteft ; Solifequa enim ejus na- tura obfcure admodum in hac detegi poteft. planta, faltem hic in India, excepto in rubra fpecie, cujus folia tenera fuperficie fua ad folis ortum & occafum fefe inclinantia obfervavi, nunquam vero detexi per noGem fefe convertere: fi quis cam. velit ‚denomi- nare arborem miraculofam , quum fummi numinis juflu Ninive intra unam no&em in perfectam excre- verit arborem, ad Prophete.Jonz umbraculo infer- viendam, Fon. Cap. + vers 1o. per me licet , fi modo hoc nomen non ipfi fit datum iis temporibus, in qui- bus Biblia parum ac rato legebantur, Sinice Tank/chi, in Cormandela Amelikaan. Baleyice Daach, ` - Locus. Per totam Indiam Orientalem crefcit, in aquofa autem India copiofe obeurrit, potiffimum in ava, ubi magnos obcupat campos ex cujus femini- jus Quavénnis tanta olei copia exprimitur , ut e magna ampulle per totam transferantur Indiam Min- jack djarack die, In Amboina- bins inde plantatur - circa ædes atque in arvis, magis ad medicinalem ejus ufum, gate egen exprimendum ; Agreftis fpe- cies in ibi neratio domeftice. In Java tales eliguntur campi ad hunc fruticem ferendum, qui aliis arboribus inutiles x nec commodi funt, hee enim arbor folum adeo fte- -rile reddit, feu ut. roprie dicam , fibi ita adtrahit , ut nullas alías proferre. coquuntur, donec omnis oleofus liquor f t extractus, & in aqua fupernatet , qui conchis tollitur: alter au- FENE E elt, quum depurata & pifta officula fupra ignem in fartagine parum torreantur, qu£ panno craffiore vel tenuiore corbiculo inponuntur, atque pondere. quodam vel crafíis afferculis exprimuntur , quo modo Javani potiffimum fua preparant olea. _ Hoc eft Oleum cicinum antiquorum apud JEgyptios ufitatum , Europeis autem fere iguotum & quali exo- letum , COR ie Mt i eft, parum vifcofum, atque odorem fundit gravem , efigue ingratum € naufeofum, fi ingeratur, ad Lampada autem condu- cit, quam tamen «que graviter olet quam pinguedo Balenarüm. = efertis crefcit hortis, eftque fine dubio dege- 93 om ook, zo men tweemaal een en dezefde plaats in de tuinen met Ricinus bezaayt , zullen de laat{te planten veel klein: der en magerder werden dan de eer fie, üls'er veele by mal- kander flaan, zo fcbietenze met een-enkelde en ranke {tam op, maar zo er een alleen op komt , die wert dik; en tot een boompje. Sayzoen. Zy bloeijen overal in dedrogé maanden , maar de vrugten , die in de regen maandenrypen, werden mee ft idel en wormfteekig. - Naam. In’t Latyn Ricinus, in de Apotheken Palma Chrifti en Cataputia major, dan deexe Luropifche naa- men flaan wy over , bebalve dat bet in t oud Grieks en Egyptifch Kiki genaamt wert, of in’t Latyn Cici , af: komftig van bet Hebreuws woord Kikajon , waar van bier na. Herodotus Lib. a, noemt devrugtenSillicyprio; en verbaalt aldaar wytlopig zyn oud gebruik by de Egyp- tenaren. Arab. Kerva, op Maleyts en Favaans Daun djarak en flegts Yarak, op Ternaten Palatsgayt, bet ael- ke baaftig beduit. Op Bandanees Caju loluy , op Am- boinees Camiri, een ‘naam gemeen met de boom Camiri-, miffcbien om dat men uit beideveel oly perfl. De Portu. gezen en Indianen noemen bem Folho o figo de inferno ; dat is belfche vygen , wegens de moeyelykbeyg en pyn, die de korls in de-maag maken, ende dat met beter reden , als de vermetele Apothekers tot haar Palma chrifti gebad bebbegg, welk misbruik van dien ‘Heyligen naam men beboorde uit te roeijen. In Weft- Indien noemen bem de- zelve Portugeeze Nos carpata, ma de gedaante van de Ricinus of bondsluyzen , maar den Duitzen naam is Won- derboom , en den Italiaanze Girafole , dat is, zonne wende, waar van dan dat komt , kan men niet wel ras den. , want de Zonne volgende Eigenfchap is zeer donker daar aan te merken, immers bier in Indie, bebalven aan "t Rode- geflagt , waar aan ik de jonge blaaderen met haar vlakte zig een weinig na dop en ondergang der Zonne draijende bemerkt, maar nooyt bevonden beb , datze baar Jnagts omkeeren, wil men bem Wonderboom noemen , öm dat by op Gods bevel eens tot Ninive in een nagt tot cen volkomen boom opgefchoten is, om den Propbeet Fonas te dekken , Jon, Cap. 4. vers 10. dat mag ik wel İyden, zo maar de naam Wonderboom niet opgekomen is in de ty- den, doen men weynig de Bybel las. Chinees Tankfchi , in Cormandel Amelikaan. Baleits Djarack. . Plaats. Hy waft door gebeel Ooft - Indien , aangaande water Indien vind men bem veel, meeft op Fava en al- daar met groote velden vol , uit wiens zaden men jaarlyks zulk een menigte van olie parft , waar van men groote pot» ten vol door gebeel India © t, Minjack djarack ge- naamt. In Amboina plant men bem maar bier en daar tinde ketel doet , daar weynig water in is, daar onder een ory ag Ar tot ae alle de olyagtige vogtigheyt daar uit gekookt zy, en boven op't water dryft, die men dan met {cbulpen affcbept , de andere manier is als men de gezuiverde en geftampte korls over "t vuur een weinig in een pan rooft, de zelven in een dikke doek of fyn mandeken doet, en met eenig gewigt of dikke planken uitperft, op avelke laafte manier de Favanen baar meefte oly maken. Dit is bet Oleum cicinum , var al oude tyden af by de Egyptenaren gebruikelyk , dog in Europa mecft onbe: kent, en in vergetenbeyt geraakt , bet is dtkagtig , wat kleverig, en flerk van reuk, gants onliefelyk en walge- lyk om in te nemen , maar tot de lamp bequamer > daar bet nog alzo flerk riekt als traan. M 3 Uit fi 94 HERBARII AMBOINENSIS - Liber Vl. Caput XLVE Ex Diofcoride docemur, hoc oleum valere contra proferpentem fcabiem , & capitis exulcerationes , contra ani inflammationem, contra obftructam , & diftortam matricem , lenticulas quoque cunctas difli- pat, verrucas, tumores , ac fordidas cicatrices: Si auca ejus adfumatur quantitas , cunctas aquofas eX- pellit humiditates e corpore: Antiquis temporibus triginta ejus oflicula contrita, atque cum pauco li- uore adfumpta vulgare exhibebant purgans , ad cun- os aquofos & biliolos humorés e corpore eliminan- dos, quum vero ventriculum vehementer commo* vebat, in diffuetudinem àbiit, Sex tamen feptemve ejus officula innoxie adfumi poffunt, fi vero dofis fic tanta, ut naufea adcedat, difficilis fupervenit vomi- tus, ac proftratus adpetitus per tres circiter dies, quum hoc oleum ventriculum & inteftina adeo ob- ucat, ut vix detergeri iterum poflit, externe abdo- mini inlinitum , tormina pellit, Colicam , flatulen- tiam ventriculi, & aliquando in pueris etiam vermes. Eodem itidem modo conducit Lienofis & Hydrop!- cis, fingula autem dofi bine tantum. ejus gutte cum jure.gallinaceo funt propinande: Artibus quoque Po- dagricorum vel Chiragricorum , inlinitur ad ipforum dolores mitigandos , hunc in finem adhibita vidi recen- tia folia parum fupra ignem flaccida reddita, dolenti- bus Partibus adplicata, quod fepius repetendym eft. Pulticula ex recentibus enucleatis & contri offi culis preparata faciei lenticulis inlinitur, ut & capi- tis temporibus contra EEN ‚alii volunt cum jure alts gallinacei vetuftioris adfumendas effe binas ejus guttas ad tales evacuandos humores, qui Lum- baginem & Arthritidem excitant, cum fero lattis , vel lacte recenti caprino, oleum vel.contufa officula propinanda fünt ad humores ES 'expellendos;, ad vermes enecan- hac pafta loramenta formant tenuia ac longa F que uturas tes diffe&os, & inftar lane explicatos, quos ifti ad- mi DO? 1, quod etiam efficit, ut liquida e cu tenacius adhwreat fuperficiei ligni: qui vero politio- res effe ftudent, navium partes cum ifta calce non iniunt, quam que aqua fubmerfe funt , & femper hinc alba be vi eduxi fuerit fu- nium partes, unde ruffefcunt , reliquas navium par- ces uti & antennas nigro inliniunt colore , imitantes quafi noftras naves pice obduétas: In hunc finem ve- tufta fumunt navium fila extenui Javanica Rottanga conftruéta, que in fovea quadam in carbones exu- runt, quos fupra Peri in fubtilem terunt pol- nem, cumque ifto oleo in pultem tenuem fubigunt, cum qua fuperiores navium partes obliniunt: In aliis autem Javanorum regionibus, in quibus hoc oleum ac lapidea calx non ita eft copiofa, Dammer Zelau fubüliter contritum & cum Calappi lympha conmix- tum ejus loco adhibetur. i es diese den. d d. Uit Diofcorides leren wy , dat deezen olie dient tegens "t loopent fcburft en ulceratien des boofts , tegen de ontfte- king van de endeldarm , tegens de verftopte en verdrayde Lyfmoeder , ook dat ze verdryft allerley fproeten , avrat- ten, wennen, en lelyke lídtekenen. Een weinig ingeno- men, jaagt alle wateragtige Jiymerigbeyi wit bet lyf, in oude tydenwarendertig koris gewreven en met eenige war- me vogt ingenomen een ordinarie purgatie ; om alle water- agtige en galagtige vogtigheyt uit bet lyf te voeren ; maar dewyl zulks de maag geweldig ontftelde , is bet in onbruik gekomen, [es of zeven kan men onbekommert innemen ,' maar als de quantiteyt zo groot is ‚dat men walgen gevoelt, novolgt er een moeyelyk braken op „en de etensluft wel drie dagen vöragteri , om dat deexe olie de maag en darmen zo glad maakt , dat men'i zelve bezwaarlyk wederom kan - afvegen , van buiten op de Buik gefmeert ; verdryft bet krimpen, Colyk , windigheyt , des maags en zomiyds by de kinderen ook de wormen. pyn lyden, om dezelve te verzagten, tot deezen eynde beb ick gezien , datze de verfche.bladeren een weynig over '& vuur geflenft opleyden, en dikwils verwiffelden. 2 Een papie uit de verfch gepelde en gewreeven corls gee maakt , fineert men öp de fproeten des aangexigts en aan de flaap van t'booft tegens de booftpyn , andere willen 4 dat men met wat zop van een oude baan een paar droppels zal innemen , öm zodanigen bumeuren uit te voeren; die de beupe jigt 9 en flerezyn veroorzaken , maar met wey of verfcbe geyte -melk zal men, of de olie, of de ge- kneusde korls innemen , om de waterzugtige bumeuren uit te voeren, zo kan men bet ook de kinders met allerley melk ` ingeven , om de Wormen uit te dryven 5 de bladeren ge- wreven en opgebonden „ trekken de brand uit de ontfteken oogen als mede uit de roos , inzonderbeyt als men wat azn met gerft of ryfimeel daar onder mengt , de gebeele ver{che bladeren bindenze op de roos, ontftekenleden , ep alle zon ne-brand , maar verwiffelenze flaag aan , om datze 20 haaft verderven. — — e Indiaanfcben-Vroet-vrouwen nemen dezelve sae met die van Lagondi, beflaan daar mede zagjes deborflen, die van overvloedige melk gefwollen 2 van overvroedige m s bangenze daar na in de rook, zo zal de melk bin rie dagen in debor- fien verdrogen, gelyk ze in Europa doen, alzo dezelfde bladeren de Vrouwen op de rug binden , "t Indifche Opium of Amphioen werd niet beter bewaart als in de bladeren van. de witte zoort, daar in bet lang goet en week blyft, komende die beide met bare flarke reuk wel overeen. © ` Het uie deel van deeze olie «verd verbeezigt by de Javanen, | | als klein (waar van Jonken de grootfte zjn) te pekki in plaats van pik , "t welk men in India meeft beeft , en gefchied-aldus , xy nemen ongeblufte kalk, die men op Far va meeft van berg fleenen brand , door een zeef zeer fyn gezifi , drie deelen, minjak djarak een deel, de kalk doen- ze in boute uitgeholde bakken of blokken , en gieten de oly allenskens daar over, roeren , en werken bet met boute ftampers zo lang: én fterkelyk door malkander , dat bet tamy werd, en men bet irit kan als was, uit dit deeg makenze dunne en lange riemen , die zy van buiten op de vaartuigen plakken , op de naaden «vat dikker , dan op andere deelen, daar aan bet terftondt vaft kleeft , en 20 bard werd , als glas , maar op andere plaatzen mag bet wel wat weeker zjn , "t velk gefchiet als ze "er wat meer-. der oly by gieten, die deeze pap wat vafter willen maken > in eenige "^ sé verfletene touwen te krygen eri an in Kleine fiukjes of vlokken fnyden , en onder devoor- | Rt yes of a nyden , en onder de‘ boorden bout, die curievzer willen z ryken bare vaartuigen met voornoemde kalk niet vêrder , als onder > daar ze altyd wit bl'yven , of zo de gekapte toi- aan komen ros, maar de reji boven water , €% len overloop willenze fwart bebben , quanswys onze gê- teerde jcheepen na apende , bier toe nemen ze oude fcbeeps- touwen, van duane Favaan/e rotting gemaakt, branden die in een kuyl tot koolen, die ze op een [teen tot fyn poe- Jer wryven , met de voornoemde oly tot een dun pap ver- en, en daarmede de opperfte deelen des vaartuyes be- Jirykem, de andere Maleitze Landen , die deeze oly en Jteen-kalk zo overvloedig niet bebben als op Fava; Post: ken ’t Dammer Zelau , fyn | Cilappus= melk gemengt. — — gt ? By en Malleyers om bare vaartuigen , 20 e D mengen, "t welk ook "t zap veel vafter aan de Sn hale ae A LİL MİM E AORA Miz: VI. Bock. XLVI Hoofd. - Kerva autem recte in Arabico textu fcribi debet Cherwa, quod defcendit a Cberaa languidus , flacci- dus fuit, quia hujus plante folia femper flaccida ad. arent: Vulgata editio interpretatur hanc vocem atine Haderam, & Doétor Lutherus in Germanica editione. Cucurbitam , que utraque cum originali Hebraica voce non refpondent. ; Aliquis mihi objicere poffet, tali modo fummi Nu- minis miracula diminui, fi naturales cauflas invefti- gare velimus talibus in rebus, quæ abfolute miracula cenfentur ab antiftibus, refpondeo, hoc modo Deum comprobari, effe unicum ac verum auctorem &, crea- torem nature y quam tali modo adhibet, ut aliquan- do ejus leges & ordinem fequatur, aliquando eas ex- cedat & augeat , ac ordinarium. tempus acceleret , tali modo per Eurum ,sgui eft calidus & exficcans , aquas freti rubri feparavit , ejusque folum exficca- vit Exod. Cop. 14. vers 21. fic & Moifi lignum often- dit, quod. amaras & acidas Marz aquas dulces red- deret, Exod, 15. vers 2g. Aâronis virgam ,. que Amygdali erat, floriferam fecit, que arbor in Ara- bica lingua. nomen fortita eft ab acceleratione Num. Cap. 17: vers 8. fic & excitavit per fiderum influxum vehementem iftam tempeftatem , que Siler exerci- tum terrefecit, quum cum Israélitico certaret Fud, 5. vers 29: perque farine. manipulum Colocinthidis malignitatem fuítilit Dia > Cap. 4. vers AE talia proftant exempla. -Uti itaque inperator ob ur- ROUEN Lat mus fuos jubet infolitum & accele- ratum iter inftituere , ut aliquam notabilem exequan- tur rem, fic e contra independentem fuam oftendit auctoritatem & potentiam , quum aliquid jubeat con» tra leges & curfum nature, quod fummo-Numini tam facile eft pera&u , ach inperator cohortibus fuis con- trarium inperaret iter abfolvere : fic enim jubebat folem. morari & quiefcere contra perpetuum ejus ac velocem nature motum Fofua Cap. 10. vers 13. Fer- Go oet Ze ropheta Elife 2 Reg.6. vers 6 refrigerio ftis juvenibus Daniel 3. vers 27. Contrarium obtinent, miracula, magica, qug Sata- nap inifirod fuos quafi-exequitur, quum füge ex ficco ligno velint elicere lac, fanguinem, ac aquam, que exempla funty in quibus femper aliquid abfurdi notatur ,"aliquis autem forte objiciet, cur talia me- morantur inTlerbario; refpondeo ,' ten emur ubique * data occafione, fummi Numinis preclara opera ac laudes, veritatemque celebrare , eoque magis, qui de plantis agamus , quarum quelibet vegetatione ac florefcentia Creatorem fuum laudat & oftendir. — CU Prafentemgue Dedim quélibét berba. docet. Preter vulgarem Ricinum, qui in. Br filia. male jn ardenti furno contra ejus naturam. efle tribus i 5j By warme dagen, als'er een flofregen valt, komen aan deeze plant veele zwarte Rup[en, die de bladeren zo dike wils en fchielyk op eenen nagt opeten dat de bloote rib- ben blyven flaan, "t welk ik meermaals met verwondering gezien beb, even als of by nog navolgde de oude verganke- Lykbeid, die by tot Ninive bad, want dat bet Hebreeufche ikajon anders niet zy dan Ricinus of Wonderboom » ge e. niet alleen de oorfpronk van ^t Hebreeufe woort , "t welk .afkomflig is van Kibraking, "t welk, als gezegt, deeze korls verwekken , maar ook de Egiptifcbe naam Kiki, die tot beden duurt. Rabbi Davidi Kimchi bekent ook inzyn aantekening over de voornoemde plaats van Fonas , dat Ki- kajon zy een zoort van Zeluliba , wat by bier mede meent is my onbekent ,"t welk de Arabiers Cherua of Kerva noemen. Het woort Kerva wert in de Arabifche text wel ge- Jebreven Cherwa, bet welk afftamt van Cheraa > datis flefch of flap, om dat de bladen van deeze plant altoos Jap bangen: De Vulgata zet bet over in^t Latyn Hede- ra, en Dottor Lutherus inde Hoogduitfe Bybel Kawoer» de, dog welke beide namen met bet originele Hebreeuw/e woort niet overeenkomen. i Men mogt my bier voorwerpen , dat men zodoende Gods wonderwerken verkleint, als men natuurlyke oorzaken i$ zoeken in dingen, die de Kerk abfoluut voor miraculen houd, ik antwoord, dat even bier door God de Heer betoont ; dat by de regte Autheur en Schepper van de natuur Sta gebruikende dezelve zodanig , dat by zomtyts de order dere zelver volgt, de kragten extraordinoir vermeerderende, en verhogende, en de gewonelyke tyd verbaaftende z op zulke manier heeft by door een Ooffe wint , ^t welk cen heete en droge wint is, de wateren van bet rode Meir ge- klooft, en e part ones gedroogt y Exod, Cap. 14. vers 21. Zo beef? by Mofes een bout getoont ,’t welk de bittere of brakke wateren van Mara zoet maakte , Exod, 1 5. vers 25. Deroede van Aaron, zynde van Amandel-bout, Jchielyk doen blocyen » welke boom in "t. Hebreeufeb zn naam beeft. van't verbaafden, Num. Cap. 17. vers Ba zo verwekte by door influentie der flerren dat geweldi onweer , "t welk het heir van Sifera overviel , toen by ftreed met Israéhy Jud. 5. vers 20. door cen band vol meel de Coloquinten bare fchadelykbeid benomen , 2 Reg. Cap. 4. vers 41. en andere meer. Gelyk een Veltoverfte om ge- wigtige redenen. zomtyts zjn volk een ongewone baaftige -mar/cb det doen, om iets notabel uit te rigten, daar en degen zombis betoont by zyn abfolute en ongebonde magt y iets gebiedende tegens i e ANS r natuur, "t gelt hu bem zo ligt is, als of een Veltoverfte dede zm volk den Contramarfch doen, zo dede by de zon tegens baar -levende. en. altyd - bewegende natuur [lille flaan , Yofua “Cap. 10. vers 13. "t Yzer op 't water dryven op bet ge- -bodt. van: den Propbeet Eliza 2 Reg. 6. vers 6. De vlam- me in den vurigen oven tegen baar natuur de drie jongs- lingen verkoelen, Daniel 3. vers 27. . anml Gebeel anders. is bet met de fpook-mirakulen , die de Sa- tan door yh dienaars. na dem fcbyn doet , als de bexfen uit een droog bout willen melk , bloed, en water tappen, enz. daar by men altyt tenige abfurditeit.. befpeust ;, we- derom mogt iemand voorleggen , wat doen deeze dingen in een Kruidboer 3 ik antwoort, wy zyn gehouden over al Gods lof, en de waarheid zyner werken te vermelden, daar bet te pas komt, te meer albier, daar wy van plan» "tem handelen , waar van een yder met baar wasdom en bloeifel baar Schepper. pryft: Zo dat, (©, Wat hoeft men "t booft om boog te flaan, Elk kruitje «vyfl de Godheid aan. deen de gemeene Ricinus, die in Brafil , Weft- Lus lm U + ne verg SEK L aft, en wiens bla- Occidentali „ & infulis Caribzis creteit MS ` indien WANA Be Co e ^ ie leggen, om lia ibidem pedum ulcerationibus inpon ye pes umen-te trekken, vind men nog een byzondere Ri- claudant, peculiaris quidam obcurrit Ricinus Amert pris. öce 5 genaamt van Clufius; en in de canus , a Clufio fic cognominatus, € Ya eoo Lag — Aoncilkt Gia ödendi: befebreven ; en op t Indiaanfch endice defcriptus, Indisque Curcas diétus, cujus ar Appendp beten , wiens "boom bem onbekent «vas , maar Lo ipfi ignota erat, cjus vero fru&us ac fe ima ipfi « on ef dea | eden gan bem gezonden, waren grooter transmifla multo majora erant illis v rg dan de gemene Ricinus, «viens buitenfte driehoekige /cbil, cujus externa trigona pellicula, in que ter ee ee Mn oh ide , niet ruw was, of met oneffene duntur, non erat rugofa vel inequel "mere İpe pukkeltjes bedekt; maar efen en glad, afchgraauw van Obfeffa, fed zqualis & glabra, coloris cinerer. — m primer t-Zaat-zelfs is Kr emene , dog zwaft , zonder fum vero femen eft inftar vulgaris, fet maculatum , adeoque forte, ut dimidia feminis corpus ano & cato conmoveat, in ifto autem. adpendice plures conmemorantur Olei cicini virtutes, quod TOUTED e ji kens 20 kragtig , dat de belft van een van die zaden pat ads gideren en van boven fterkelyk los maken kan. In gemelde Appendix vint men nog meer kragten van 't Oleum 96 HERBARII AMBOINENSIS quod ex Provincia quadam nove Hispani& , Gelifco dicta , adduétum erat, ac potiffinum conveniens cum viribus a Diofcoride conmemoratis , fic quoque idem teftatur Clufius, fefe in Hispania vidiffe Rici- num vulgaris arboris magnitudinem habentem, qua-. lem & Bellonius in Candia obfervavit, addo infuper, quod oleum hocce ciyfteribus admixtum quam ma- xime conducat ad induratas feces refolvendas, im- mo fubpofitoriis admixtum & adplicatum inferne , irricatione fua ftatim alvum conmovet & aperit , quod prefens ac commodum eft remedium illis, qui con- ftipato obnoxii funt alvo, ac continuo purgationi- bus defatigantur. Oleum hoc in India infüper adhibetur cum calce mixtum ad lateres tectorum obliniendos & firmandos, uti & aliis in rebus, quz nudo exponuntur ccelo , uti & ad cifternas , crateres, & ad quasvis res, in quibus ejus loco fementum adhibetur, mox enim in- ftar lapidis indurefcit. In Hort. Malab. tom. 2. fig. 32.. hec planta Mala- barice vocatur Avanacu, Bracmanis Éramdo, miran- dum vero eft hujus arbufcule per totam Indiam ob- vie ipfis ignotum fuifle Latinum nomen Ricini, ac Portugallicum Figo feu Folba de inferno, ubi multe adnotantur curiofitates ad rem ipfam non pertinen- tes, aliasque notabiles qualitates feu adtributa ne- gligunt, exempli gratia cur folia dicunt & adcufant efle amara , ipforumque gravem odorem omittunt , fic ne verbum loquuntur de magna convenientia offi- culorum cum canino pediculo Ricino dido, fic neque verum eft in officulis notabilem deprehendi amariciem , funt enim plerumque infipida & vifcofa , pueris falcem dulcia adparent, qui fepe inprudenter illa conmedunt , quod ipfis tam male cedit ac cani- bus graminis comeftio. 5ic quoque addere debuiffent magnum Olei ufum, tam ad lampada, quam ad na- ves obliniendas cum tenui calce conmixti & in pul- tem fubaéti. Rumpbius in adpendice bac addidit. Dapperus in Perfie defcriptione pag. 84. Ricino hac Arabica tribuit nomina, Kikajon, Santjone , Al- karoa , & Kerva, Perfis Kuntzut , ejusque brevis de- fcriptio quodammodo cum noftra convenit; de ejus ufu autem aliquidaddit , in quo, ut opinor; deceptus fuit, rufticos nempe ex ejus femine dulce & gratum ‘exprimere oleum Schirbache dictum , quod in cibis adhibent, ut & tota ejus officula, que cum uvis Co- rinthiacis & Cicere conmixta edunt forma conditi : Hoc enim a nulla alia intellexi natione , ac proin- d credo , hoc intelligendum effe de alio quodam emine. OBSERVATIO Huic Capiti nullam adje&am inveni figuram , fed hujus plante elegans icon invenitur in Hort. Malab. tom. 2. fig. 32. fub nomine Avanacu , eftque Ricinus Americanus major, caule virefcente. H Reg. Parif. pag. 156. & Plukn. "imag. pag. 319. uti & Sloan. Catal. pl. Fam, pag. 39. ubi plurimi de hac planta laudantur auctores, uti & in H. Cliffort. pag. 450. ubi vocatur Ricinus foliis peltatis, pal- matis, ferratis; petiolis glanduliferis, Liber VT. Caput XLVI. Oleum cicinum , uit een Provintie van nieuw Spanjen Geli/co genaamt , gebragt , meefl met de kragten vak Diofcorides vermelt , overeenkomende; zo getuigt dezelf- fte Clufius ook, dat by in Spanjen gezien beeft een Rici- mus zo groot als een volava/Je boom, gelyk bem mede Bel- lonius in Candia gezien beeft. Ik doe er dit nog by, dat deeze olie in de klifteren gedaan , zonderling goed is om bartlyvigbeid te openen, zelfs aan de fteekpillen geftree. ken, en van onderen bygebragt , prikkelt terftont tot floelgang , een gemakkelyke remedie voor barilyvige mena Jeben , die anders telkens purgatie innemen. Nog werd deeze olie in Indien gebruikt met kalk ge. mengt, om de tiggelfteenen aan bet dak daar mede te be- Jiryken , en andere plavei/els , die onder de blaauwe bemel ftaan, als mede van Cifiernen , Waterbakken , en aan alle, waar toe.wy bet Cement gebruiken , want werd Jiraks naar ^t werken fteenbart. In de Hortus Malabaar tom. 2. fig. 32. biet deeze plante in °t Malabaars Avanacu, in "t Braminees Eran- do ; zynde te verwonderen , dat van een zulk door den gebeele Orient bekent boompje , bunlieden onbekent is ges weeft den Latynfcbe naam Ricinus , en der Portugeejen Figo of Folha de inferno, be/chryvende veele curieufi- teiten, die tov de zaken niet veel doen, en. andere merk- waardige eigenfchappen-uitlatende: by exempel, waarom befchuldigen zy de bladeren van bitterbeid , “en laten: has ren flerken reuk uit ; ook reppen zy niet een woord van de groote gelykeniffe der korls , met den hontfteken ‘Ricinus: zo is i ook niet waar, dat in de korls een merkelyke bite terbeid is, want zy zyn meeft zonder fmaak, en Smerig , immers de kinderen komen ze zoet voor , dewelke ze dike wils onvoorzigtig eten , bet welk bum zo qualyk bekomt, als den bont bet gras eten. Zo badden ze ook beboorem daar by te voegen, bet groot gebruik van den olie, zotot de lampen als tot bet pekken van vaartuigen, met fyn gezifte kalk gemengt , en tot een pap gemaakt. ~ Rumphius doet dit in zyn Adpendix daar by. - Dapper in zyn befebryving van Perfien , pa | eeft den Ricinus deeze A rabifebe bi m antjone, Alkaroa, en Kerva, in ’t Perfiaans Kunt- zut, en zyne pde có ap d ten naaften by met de bovenftaande overeen. Maar in bet gebruik beeft by iets, waar in ik giffe dat by geabufeert is, te:weten dat de Boeren uit bet zaat cen zoete en lieffelyke oly flaan , Schir- bache genaamt , en over de fpyze gebruiken, als mede de gebeele zaatkorls , welke zyn met Corenten en Zizers ver- mengt, en in plaats van Confitureneten. Want ik zulks van geen andere Natie gehoort bebbe, en dierbalve gelo- ve, dat bet van cen ander zaat moet verftaan werden. AANMERKING By dit Hoofdítuk heb ik geen figuur gevonden, dog ee fchoone afbeelding dezes Gratis Kame voor in ho tweede deel van de Hortus Malab. fig. 32. onder de naam van Avanacu, en is de Americaanfe grooter Ricinus met pats teel, in de Hort. Reg. Parif. pag. 156. en in Sennifibe AA » 319. als mede in Sloane Cataloge van de 4 gewayen pag. 39. alwaar zeer veel Schryvers ae eeze plant aangehaalt werden, en in de Hortus vipers. pag. 450. wert het genaamt Ricinus met ingelate, geinede en hartvormige bladen, en ekeldragende fteeltjes. CAPUT Ap 2 ALAN SS: WEB İMİZ Hih 7/4 VA Lip AZ EZ >> SES ANN > aka CADA OP GALL: WG S ANAN Se Wis SI NRE EE 7 MSS ———— E AGD AN DIEET ICH HH H: 172 RS “AY GT IE YA MES PA g GAS Zz f IZAR WA N X Mİ Zİ 4 A "A = LL ` z 7 WR N il NN / Jj Soch SS PA İl N TB ih li N i Ou / DA | ji nh OL ara VE Boek: XLVIÉ Hoy. AMBOINSCH KRUYD BORK. CAPUT QUADRAGESIMUM SEPTIMUM. Ricinys xubers, A Sarak, "mera. Jue A Ae ww NM ciel, in novem vel decem lacinias quoque diftinéta, puts duo pollices longa, ac triginta fex lata, ac © ra ex fufco rubent , vetufta dee Toperiare parte “asi S. non adeo gravem , quam albe fpeciei „atque folife- ip [ late Au ami Es tenera enim folia Hu ür M ns ende ern any Ga «ye \ 13-111 jit" Sf oft. val. yrta sa e d yarin deferipius, cujus s dicit duplo majora effe gue, nec ita glauca, forte vult indicare, magis e igric Dti RE 4 : ato T Vi crue Um 1 1 kal E déi e Ricinús ruber, Malaice Djarak Ma- lacta & Mera, ac fic porro in aliis linguis eadem ge; rit nomina aC albus additione réi... - „Riciniss- rüber in Hort. Malab. tom. 2. Cap. 32. fub finem vocatur Pandi avanacu , Malabarice , Bracma- nis Vollo grando, h. e. magna erando, atque ibidem fi „iftis in regiónibus ráro. itidem obcurrere , albo Ten vülgari ceterum fimilem , excepto quod ejus trantus, folie, ac frudus majores fin, "Lotus. EX quodam Afi loco, uti Siama vel Sina, in has deduttus eft infulas, ac proinde tam rarus,, Å- - 4 de us. Folia ejus contrità & calefacta inponuntur artibus disruptis , contufis, & tumentibus, quorum ümores minuunt, ipfosque curant; Sinenfes hunc in potui Arak illa incoquunt, atque ipfis inponunt, ui “abdomini contra ejus tormina & Colicam.. Si- enfes hane plantam magni eftima i3 AE pontta viu. tos adhibent morbos , quod nobiscum communicare penc » credo autem nobis eque notas effe ipfius Virtutes Sae, ime illud modo ex ipforum natura feminea & invidiofa peregrinis detegere nolle, ut vi- derentur obcultas quafi pofridere {cientias : "Eidem quoque Sinenfes pulticalam preparant ex depuratis ejus ofliculis , quam temporibus inponunt, ut humo- res extrahant, ex quibus Cephalalgia oritur. Incole hec folia Eryfipelati inponunt, ipfis Hismu dicte, . e, incantato morbo, folia hzc plantis pedum ad- licantur puerperarum , quibus & infiftere debent, ut lochia extrahantur. M a -> o i > Tabula Quadragefima Prima … À Ramum exhibet Ricini rubri, cum ejus flore a & frvdu b fe- e IF. 97 XLVIL .H,0,0.F,D S. T. UK. „De roode Wonder- boom: PAYS rode, Ricinus wert war hoger enregter van ftam, dog z0,dik niet als de witte, mede verdeelt in körte d belen „die binnen bol zyn, en onderfcbeider met dunne wellen of bodemtjes, maar de takken zyn vervult mel een avateragtig merg , de refterende ftelen zyn binnen bol. De jcber]je des flams is van buiten ligi-graauw , binnen purper-rood tot op bet bout, maar aan de jonge takken. is het bruinagtig, met. groen gemengt , en met - weinig meel, beferooit , waar door 23" blaauw- groen Jöh Hen, _ Lë Së i uf ye : à e bladérén zjn veel grooter dan aan t“ voorgaande, mede in negeh à tien lappen verdeelt , twee ön dertig dui- men lang , fes én dertig bregt; zomtyts zo groot, dat ze een mantelije [chynen: aan de jonge jtruiken zyn ze bruin mer graan gemengt , aan de volwallene zyn de jonge J 3 bruin s illa dé oude aan de bovenfte xyde donker- groen p aan. de oni e ligt-bruin, dog alle de aderen en ribben aan alle de bladeren zyn fcboon purper- root, ook aan de bovenfte zyde met Jdelz airtjes bezet, en daar door ruig. ` Het bloeit op dexelffle manier als ^t witte , aan een cierlyken y, paeem » een fpan langen tros , de vrugten voortkomende , vercieren bem nog meer, want de befien zn Jeboğm rooje-root, en daar op drie getakte toukskens , bloet “roof, gelyk.ook de flelen zyn: leder bezie is be- zet met.digter , langer., dog mede weeke doorntjes , uit den ronden dri&boekig , door drie voorns. De rype wer- den ar, hebben van binnen drie kamertjes , waar van yder met tée deurtjes zig opent, en onder in leggen drie zaden , tabeemaal grooter dan, aan 't vorige, mede 20 gelbikkelt y of wel zo zwart, als de rype door de zon ge- raakt werden’, berlen ze mede me kraken, en Jehieten de zaden Uit, 7 ek: ep De Madiren hebben dezelffte vlisragtigen reuk, d 20 aam. Ricinus rüber, op 's Maleits Dja- rak Malacca en Mera, en zo voorts in andere talen met ing van root. - | alab. tom. 2. Cap: 32, aan "t einde van "t Capittel genaamt Pandi ava- nacu, in ' Malabaars en Braminees Vollo erando , dat is, groote Erando, en aldaar getuigt, dat by in die lan» den ook zelden te vinden zy, den gemenen of witten an- derzints gelyk, bebalven dat by aan flam, bladeren, en SO grooter zy. Plaats. Hy is ergens uit de vafte landen van Afien, als China of Siam, in deeze Eilanden gebragt, en daar- om 20 zelden te vinden. p Gebruik. De bladeren gewreven, en warm gemaakt , op de gebrokene , verjluitte, en gezwollene leden Gen > p. de zwellin , en genezen de leden.. De Chineefen koken ze tot dien einde in Arak, en flaan ze over, als mede op de buik tegens het krimpjel en Colyk. De Chinee- Jen bouden deeze plant in groote eere , en n ze tegens veele gebrekén , die zy ons niet willen openbaren , dog ik por à dat wy-bet zo wel weten als zylieden, en dat zy maar vo'gens baar dart en wyfagtige nydigbetd zulks voor de gë o en verbergen willen, op dat zylieden ver- borgene zb yen zouden te bebben, Dezelffte Chineefen maken ook een papje uit de [choongemaakte Rorls, en en bet op de flaap van bet booft, om de bumeuren wit te trekken, waar van de booftpyn komt. De Inlanders leggen deeze bladeren op de roos, by bunlieden Hismu ge- naomt, dat is, bet gezegende overde Ze bladeret «werden de barende vrouwen 0 de voetfolen gebonden, of zy moeten daar gp ftaan , om de nageboorte uit te trekken. De E en Veertigfte Plaat Vertoont een tak van d Le, ne, met deszelfs (a, en dé onderlyk. bloem à, Së Vrugt yk CAPUT 98 CAPUT 'QUADRAGESIMUM OCTAVUM. - Bori. ; A Rbüfcula hiec truncum gerit gracilem & infega- Grannin moluccum. 