veld ssennederland 01
B, De Anordnung 54/42 De grootste formele overwinning behaalde Himmler ongetwijfeld op 12 augustus 1942, toen zijn meest gevaarlijke concurrent inzake de Germaanse politiek, de leider van de Parteikanzlei Martin Bormann, een Anordnung met het volgnummer 54/42 ondertekende, waarvan de eerste bepaling luidde: (1) Zie de deelnemerslijst voor een dergelijke Tagung, die eind april 1942 te Maagdenburg plaatsvond: aanwezig waren o.a. Berger, Schneider, de hoofdredacteur van Das Schwarze Korps, Gunter d’Alquen, de Duitse adviseur van de Nederlandsche SS Richard Jungclaus, Feldmeijer, de Vlaamse SS-exponent J. van der Wiele, Sievers, Nico de Haas (H 821, waarbij men tevens een aardig inzicht in de gang van zaken bij een dergelijke bijeenkomst krijgt. Voor januari 1942 was er een Tagung in Den Haag gepland; H 917: 5742). (2) Ackermann, Himmler als Ideologe, p. 14. (3) AMTXID 3, doc. Berger 20; Verkl. Riedweg, p. 20. (4) Na de oorlog verklaarde Schmidts opvolger als Generalkommissar z.b.V. in Nederland Ritterbusch dat toen hij op de Parteikanzlei te München werkzaam was (van okt. 1941 tot juli 1943) hij o.a. de positie, van Himmler als RKFdV bestudeerde; dit hoogstwaarschijnlijk om Bormann van materiaal tegen Himmler te voorzien (Doc. I Ritterbusch 4, 5). 167 DE GERMANISCHE LEITSTELLE ‘Der Führer hat bestimmt: 1.) Für Verhandlungen mit allen germanisch-völkischen Gruppen in Dänemark, Norwegen, Belgien und den Niederlanden ist im Bereich der NSDAP., ihrer Gliederungen und ange- schlossenen Verbände ausschliesslich der Reichsführer-SS zuständig.’! In dit decreet van de partij werd reeds aangekondigd, dat een pendant ervan voor de staatssector zou worden afgekondigd. Een half jaar later gebeurde dat ook.? Weliswaar werd bepaald, dat deze verordeningen niet de competenties van de Arbeitsbereiche of de rijkscommissarissen? aantastten, maar desondanks werd nu formeel vastgelegd, dat Himmler het monopolie had van de controle over de politieke collaborateurs in de Germaanse landen — want dat werd met ‘germanisch-völki- schen Gruppen’ bedoeld. Of, nog korter gezegd, Himmler zou voortaan de politiek in de Germaanse landen gaan bepalen. Zo werd het door de SS opgevat, met grote vreugde, en evenzo door de politieke rivalen van de SS, met alle schrik en ontsteltenis van dien.* Nu zou later wel blijken, dat in de praktijk er niet zo geweldig veel veranderde, maar de reacties waren er niet minder heftig om. Dat is alleszins be- grijpelijk, temeer, daar ook voor hoge gezagsdragers de Anordnung 54/42 geheel onverwacht kwam. In zekere zin komt deze uiterst belangrijke verordening voor de huidige onderzoeker even onverwacht. Van de voorgeschiedenis is eigenlijk niets bekend. Misschien moet men een verband zoeken met een Verfügung, die Hitler tien dagen eerder had ondertekend.* Daarbij kreeg Bormann een stevige controle op de Arbeitsbereiche der NSDAP — wat Nederland betreft dus op Schmidt — wellicht als springplank voor een grotere macht over de vele Gauleiter in Duitsland zelf. Was deze machtsaanwas voor Borman reden om nu ook maar een brok macht toe te werpen aan Himmler?® Wellicht wilde hij Himmler als bondgenoot inschakelen tegen de falanx van zijn jaloerse rivalen als Goering, Goebbels er alii. Het is een hypothese, die steun zou kunnen vinden in de na-oorlogse verklaring van Berger, dat Bormann met deze stap Himmler voor zich wilde winnen. Maar dit alles is niet meer dan speculatie. Iets concreets herinnerde Berger zich niet, evenmin als alle andere be- trokken figuren, die de oorlog overleefden.” De directe voorgeschiedenis van de Anordnung 54/42 blijft in het duister gehuld. Daarmee is niet gezegd, dat het onverwachte decreet van Hitler en Bormann historisch gezien in de lucht hangt. Integendeel, het is een duidelijke en logische stap in de ontwikkeling van Himmlers macht. Typerend is het daarbij, dat een formele toekenning van bevoegdheden plaatsvindt wanneer die bevoegdheden in werkelijkheid allang geüsurpeerd zijn, of dat achteraf uit een formele opdracht veel meer feitelijke bevoegdheden gehaald worden dan die eigenlijk bevat: typerend voor Himmler, en niet minder voor de nationaal-socialistische regeerpraktijk in het algemeen. In dit soort politieke en administratieve technieken was Himmler een meester. Geholpen werd hij daarbij door het feit, dat door de specifieke aard van zijn organisatie de steeds intensievere bemoeienis van de SS met zaken van ras, Volkstum, en de pan-Germaanse gedachte niet onlogisch in het nazi-milieu werd gevonden, en ook bij Hitler zelf weinig of geen weerstand ondervond. (1) Nr. 209 I; zie voor vindplaatsen ook noot ı daarbij. (2) Nr. 318. (3) C.q. daarmee gelijk te stellen instanties; wat de staatssector betrof, alle instanties van het Duitse rijk in de bezette Germaanse landen. (4) Zienrs. 216, 228, 258. (5) Verfügung 8/42 van 2 aug. 1942, in Verfügungen der Partei-Kanzlei III, p. 197, 198, ook afgedrukt in Reichsverfügungsblatt der NSDAP 18 aug. 1942, Ausgabe A, nr. 34/42, p. 97; tevens H 79: 3. zie p. 93. (6) Deze veronderstelling is geopperd door Cohen (Studies I, p. 35). (7) Zie Verkl. Berger (tegenover Swart) p. 5; Verkl. Berger (tegenover Cohen) p. 3; Verkl. Stutterheim, Riedweg. 168 DE ANORDNUNG 54/42 Om het begin van de ontwikkeling naar het decreet van 12 augustus 1942 te traceren, moet men teruggaan naar de periode onmiddellijk na het uitbreken van de tweede wereldoorlog. De vernieti- ging van de Poolse staat gaf het Duitse nazi-dom de gelegenheid de denkbeelden over het ver- leggen van de grens tussen Deutschtum en de inferieure Slavische volkeren ongestoord en op massale schaal te verwezenlijken. Bij verordening van Hitler van 7 oktober 1939 werd aan Himmler de ‘Festigung deutschen Volkstums’ opgedragen.! Dat hield in hoofdzaak het koloniseren en ger- maniseren van grote delen van het overwonnen Polen in, en de massale migratie van Volksduitsers naar en uit Duitsland; het mes sneed aan twee kanten, wanneer men Volksduitsers uit vreemde landen weghaalde om met hen de veroverde gebieden te germaniseren. In dat stadium was het overigens nog lang geen uitgemaakte zaak, dat alle zaken, die met Volkstum te maken hadden, tot de competentie van de Reichsführer-SS hoorden. Hitler had al dit geschuif met bevolkingen aan de Volksdeutsche Mittelstelle, toen nog vrij onafhankelijk van de SS, willen opdragen, maar Himmler haastte zich naar zijn Führer toe om hem ervan te overtuigen, dat dit soort zaken uit het oogpunt van efficiency toch het best door de SS konden worden behartigd. Het lukte hem. Er lukte hem zelfs meer. De Volksdeutsche Mittelstelle werd in de SS-organisatie geïntegreerd, en kreeg de status van een Hauptamt in de Reichsführung van de SS. Himmler ging zich voortaan Reichskommissar für die Festigung deutschen Volkstums (RKFdV) noemen. Die titel Reichskommissar was in het decreet helemaal niet genoemd, maar het betekende evenals bijv. Bevollmächtigter of Beauftragter, dat de houder zijn zin tegen alle bestaande regelingen in door kon drijven (natuurlijk niet zonder de uiteindelijke goedkeuring van Hitler) en (zoals in dit geval) meestal bovendien, dat hij bijna elke instantie van staat of partij voor de doorvoering van zijn opdracht mocht inschakelen. Himmler liet deze mogelijkheden niet onbenut. Vanuit deze positie werkte hij zich op tot de specialist en monopoliehouder van alles, wat in het nazi-rijk met Volkstum had te maken; gezien de ideologie van de nazi’s en hun interpretatie van dit woord betekende dat een zeer grote aanspraak op politieke macht. In een Anordnung van 26 februari 1941 bleek in de titel van Reichskommissar (strikt genomen op zichzelf al een usurpatie) nu officieel de gehele verantwoordelijkheid voor alle ‘Grenz- und Volkstumsfragen’ verdisconteerd te zijn, en daarmee was Himmler ‘auch innerhalb der Partei der verantwortliche Sachbearbeiter für dieses Aufgabengebiet.’? Het woord Deutsch bij Volkstum was intussen geruisloos verdwenen. Himmler kon dus voortaan niet alleen alle zaken betreffende het uitroeien, decimeren of deporteren van niet-Duitse bevol- kingsgroepen ten behoeve van verduitsing van hun woongebieden en dergelijke voor zich claimen, hij was nu ook de verantwoordelijke ‘Sachbearbeiter’ — wat dat woord ook mocht beduiden — voor bijvoorbeeld Germaanse kwesties, of eventueel ook niet-Germaanse; een limiet was niet gesteld. In november 1941 richtte hij een Büro für Volkstumsfragen der NSDAP op. De werkzaamheden van dat bureau lagen in handen van ervoor in aanmerking komende organen van de Reichsführer-SS en Reichskommissar für die Festigung deutschen Volkstums; de vier afdelingen van het bureau, en dat is hier van belang, werden geleid door vier SS-Führer, die afkomstig waren uit de VoMi, het RSHA, RuSHA en het Stabshauptamt van de RKFdV*; de eerste drie instanties plachten geregeld bepaalde werkzaamheden in het kader van de RKFdV te verrichten. (1) Zie p. 60, 61. (2) Gutachten I, p. 239-279; Robert Lewis Koehl: RKFDV. German resettlement and population policy 1939-1945. A history of the Reich Commission for the strengthening of Germandom, Cambridge (Mass.), 1957, P. 49-51. (3) Anordnung 7/41, in Verfügungen der Partei-Kanzleill,p. 159. (4) N 33/3 NO 4237. 169 DE GERMANISCHE LEITSTELLE Het derde markeringspunt in dit proces is een Verfügung van Hitler van 12 maart 1942, waarbij Himmler voor zijn Volkstums-arbeid een eigen Hauptamt in de Reichsleitung van de NSDAP kreeg toegewezen. Dat was de concrete inhoud van deze laatste verordening. Minstens even belangrijk vanwege de implicaties is echter het eerste lid, waarin naar de twee hiervoor genoemde decreten wordt terugverwezen; reden, waarom het in zijn geheel hier wordt weergegeven: ‘Ich [Hitler] habe mit meinem Erlass vom 7.10.1939 den Reichsführer SS Heinrich Himmler als Reichskommissar für die Festigung des deutschen Volkstums und damit als meinen verantwort- lichen Sachbearbeiter für alle Volkstumsfragen eingesetzt. Gemäss Anordnung A 7/41 vom 26.2.1941 ist der Reichsführer SS Heinrich Himmler als Beauftragter der NSDAP. für alle Volks- tumsfragen, auch deren verantwortlicher Sachbearbeiter.’! De titel Reichskommissar was een zelfbenoeming van Himmler geweest, maar evenzeer de titel Beauftragter, die in het decreet van 26 februari 1941 eveneens niet te vinden is. Het waren usurpaties die Hitler achteraf bij de laatste hier geciteerde Verfügung legaliseerde — voorzover dat woord in nazi-Duitsland enige betekenis had. Het nieuwe Hauptamt für Volkstumsfragen, dat Himmler nu ging leiden — hoogstwaarschijnlijk in feite een voortzetting van het al eerder bestaande Büro für Volkstumsfragen — was formeel een Hauptamt van de partij, niet van de SS. Was de oprichting ervan, en in het algemeen Himmlers benoeming tot gemachtigde van de NSDAP voor Volkstum-zaken, een buiging voor de partij? Bij een dergelijke veronderstelling verliest men dan uit het oog?, dat deze partij-functie van Himmler gegroeid was uit de symbiose van RESS, RKFdV, en de persoon van Himmler? In ieder geval ging de winst niet naar de partij, maar naar de SS. De betrokken functionarissen zagen het ook zo. Voor velen binnen en buiten de SS was Hitlers Anordnung wel onverwacht, maar niet onlogisch: ‘eine Anerkennung für die geleistete Arbeit’, zei Berger een paar maanden later.* Wie zou verwachten, dat het Hauptamt für Volkstumsfragen nu ook de taken van het hoofd ervan, de Volkstums-gevolmachtigde van de partij Heinrich Himmler, ter hand zou nemen, kwam bedrogen uit. Het Hauptamt onder leiding van SS-Brigadeführer Cassel hield zich in de praktijk voornamelijk bezig met het afweren van de tegenaanvallen der NSDAP. Een slepende Papierkrieg tussen ondergeschikte instanties van Bormann en Himmler ging zich ontwikkelen, waarbij als zo vaak deze twee voornaamste antagonisten zelf hoogst minzaam tegenover elkaar bleven. Het was echter niet het partij-bureau van Cassel, maar de Germanische Leitstelle, die Himmler tot ‘Zentral- stelle der germanischen Volkstumsarbeit der Partei’ had bestemd.* Dit bureau zou dus de centrale worden, niet alleen van de SS, maar ook van partij en staat‘, waar — op grond van instructies van Hitler en Himmler natuurlijk — de politiek op lange termijn uitgestippeld zou worden, die van het Duitse rijk een Germaans rijk zou maken. Men doet Berger bepaald geen onrecht, wanneer men als heimelijke verwachting bij hem veronderstelt, dat dit hem de tweede man na Himmler in de SS, (1) Verfügung 2/42, Reichsverfügungsblatt der NSDAP 16 maart 1942, Ausg. A, nr. 11/42, p. 27; ook afgedrukt in Org. buch der NSDAP 1943, P. 317, 318, en Verfügungen der Partei-Kanzlei li, p. 160, 161. (2) Zoals dat o.i. bij Buchheim, Gutachten I, p. 269, het geval is. (3) Onder meer spreekt dit uit de formulering van de Verfügung van 12 maart 1942. De Stabsleiter van het Hauptamt für Volkstumsfragen, de SS-Brigadeführer Erich Cassel, was afkomstig uit het RuSHA, een nauw met de RKFdV gelieerde organisatie (P 19). (4) Nr. 246. (5) Nr. 169. (6) Ziep. 168. 170 DE ANORDNUNG 54/42 en wellicht de derde man in een door Duitsland beheerst ‘Germaans’ Europa zou maken. De opzet van de Germanische Leitstelle was pretentieus genoeg. De SS kreeg evenwel daarbij de uiterst waardevolle steun van Franz Xaver Schwarz, Reichsschatz- meister der NSDAP, in 1933 reeds honorair SS-Obergruppenführer, in 1942 de enige, aan wie de pas gecreëerde, hoogste SS-rang van SS-Oberst-Gruppenführer honorair werd verleend.! Daar was zeker reden toe. Schwarz had zich bereid verklaard alle ‘germanische Arbeit’ te financieren; daar- onder verstond hij niet alleen wat de SS op dit gebied deed, maar ook de politieke activiteiten, die van Berlijn uit door de NSDAP en haar neven-organisaties in de Germaanse landen werden verricht. Daarbij stelde hij zich op het standpunt, dat de financiering van dit alles via de Germanische Leit- stelle diende te verlopen. Sterker, hij slaagde in de loop der jaren er in een aantal projecten aan financiering door rijks- commissarissen en dergelijke instanties te onttrekken, en centraal via de Germanische Leitstelle te financieren. Vooral in Vlaanderen was het succes groot: de financiering van de SS-groepering in dat land, georganiseerd in de Deutsch-Vlämische Arbeitsgemeinschaft (DeVlag), wist hij van de Volks- bund für das Deutschtum im Ausland (VDA, een op de partij georiënteerde instelling) naar de Ger- manische Leitstelle over te hevelen; de door Berger voor 1944 aangevraagde bedragen voor De Vlag, beduidend hoger dan het vorige jaar, keurde Schwarz bijna geheel goed.* Voor de financiering van al die “Germanische Arbeit’ gaf hij een volmacht aan een ondergeschikte functionaris, die de wat merkwaardige aanduiding Beauftragter des Reichsschatzmeisters in Volkstumsfragen kreeg.* De enorme bedragen, die Schwarz voor de Volkstumsarbeit ter beschikking stelde, moest hij voor een groot deel eerst zelf van het Reich ontvangen.’ De Duitse minister van financiën mocht grotendeels het geld fourneren, Schwarz bepaalde, wie het geld mocht uitgeven, en dat was zeer duidelijk de SS. Zijn motieven zijn wat ondoorzichtig, en ook niet zo relevant®; in ieder geval bleek hij een waardevolle bondgenoot van de SS, en speciaal van Berger. Anderzijds ontmoette Bergers streven binnen de SS zelf ernstige weerstanden. Men dient daarbij te bedenken, dat voor de meeste SS-functionarissen buiten het SS-Hauptamt de Germanische Leit- stelle een tamelijk obscuur orgaan was, waarvan zij tenauwernood hadden gehoord. Daarbij hadden zij vaak weinig of geen belangstelling in Germaanse aangelegenheden. Wanneer er op dat gebied ge- coördineerd moest worden, welnu, best; naar het lijkt liet dat vele SS-functionarissen tamelijk onverschillig. Hun belangstelling vlamde pas weer op, wanneer Berger inbreuken op hun gezag en bevoegdheden dreigde te maken. Dat bleek duidelijk op 8 oktober 1942, toen de eerste zitting plaatsvond van de ‘auf Grund des Führererlasses A 54/42 vom 12.8.42 neu gebildeten Arbeitsgemeinschaft für den germanischen Raum ..., die aus einem SS- und einem Partei-Ausschuss besteht’? Die ‘Partei-Ausschuss’ kwam nimmer tot stand. Kennelijk wilde de partij een ostentatieve erken- ning van de Germanische Leitstelle als algemeen coördinatie-orgaan inzake de Germaanse politiek van alle Duitse instanties vermijden. (1) Er waren verder nog slechts drie (niet-honoraire) SS-Oberst-Gruppenführer: Sepp Dietrich, Paul Hausser, Kurt Daluege (SS-Dienstaltersliste 1944). (2) Nrs. 71, 114, II8. (3) Zie nr. 528, noot 2; H 1114: 7759. (4) Zie voor hem nr. 114, noten I en 2. (5) H 51: 175-6. (6) Zie zijn opmerkingen tegen Berger in nr. 71; een erg oprechte indruk maken ze niet. (7) Maandverslag der Germanische Leitstelle 20 nov. 1942, CDI 74 H. 171 DE GERMANISCHE LEITSTELLE Het was uitsluitend een SS-gezelschap, dat op 8 oktober bijeenkwam, in totaal vijftien vertegen- woordigers — vaak de leidende functionarissen zelf — van vrijwel alle belangrijke SS-instanties; zo was het RSHA vertegenwoordigd door Ohlendorf, de chef van de SD-binnenland, en door Schellen- berg, de chef van de SD-buitenland.* Berger hield een lange inleiding over het Germaanse werk. Inmenging in de zaken van andere Hauptämter was niet de bedoeling, wel was coördinatie nood- zakelijk. Daarom zouden de vertegenwoordigers van de verschillende Hauptämter in de Germaanse landen onder de leiders van de plaatselijke bureaus aldaar van de Germanische Leitstelle ressorteren. Bij deze mededeling, die op het eind van de conferentie terloops werd gedaan, werden Waffen-SS en Sipo und SD wijselijk uitgezonderd.? Het Rasse- und Siedlungshauptamt bleek echter alert te zijn en protesteerde onmiddellijk: men wilde wel met de Germanische Leitstelle samenwerken, maar de vertegenwoordiger van het RuSHA in elk der Germaanse landen stond onder de Höherer SSuPF in dat land, en onder niemand anders. Hier was inderdaad een essentieel punt in het geding. Tot op grote hoogte was de realisatie van de ambitieuze plannen van Berger en Riedweg afhankelijk van de vraag, hoe de plaatselijke dépendances van Amt VI, de Germanische Leitstellen in de Germaanse landen, zich zouden ont- wikkelen. De politieke invloed van de Höherer SS- und Polizeiführer zou belangrijk dalen, als een groot gedeelte van zijn staf, met name de politieke functionarissen, onder het bevel van het SS- Hauptamt zou komen te staan; laat staan, wanneer de Höheren SSuPF wat de relevante kwesties betrof zelf ondergeschikt aan Berger zouden zijn.* Het viel dan ook te voorspellen, dat de hele plannenmakerij met de Germanische Leitstelle, zoals Berger zich dat te Berlijn uitdacht, bij een energieke Höherer SS- und Polizeiführer op heftige tegen- stand zou stuiten. Het zal de lezer niet verbazen, dat dit bij Rauter inderdaad het geval was. C. De Germanische Leitstelle in Nederland Berger wenste, dat de Germanische Leitstelle in een land als Nederland een overkoepelend orgaan zou zijn, waarin de SS-instanties, die verbonden waren aan de Höherer SS- und Polizeiführer? in dat land, voortaan als onderafdelingen zouden fungeren. Natuurlijk gold dit niet voor Waffen-SS en politie, maar wel voor bijvoorbeeld de Rasse- und Siedlungsführer, of voor de Reichsschulen. Voorts zou de Germanische Leitstelle in Nederland controle en leiding moeten uitoefenen ten op- zichte van de Nederlandsche SS en de neven-organisaties daarvan, maar ook diende het bureau zich volgens Himmlers opdracht van 15 maart 1942 te richten op de Nachwuchs, dat wilde zeggen de Jeugdstorm van de NSB, de Hitlerjugend van de NSDAP, het studentenfront van de NSB en dergelijke. Het was van belang om de financiering van die instellingen in handen te krijgen; die was slechts een middel tot het verkrijgen van invloed, het welhaast ongemerkt, maar niet minder doel- bewust sturen van al deze organisaties in de gewenste richting. De Germanische Leitstelle moest niet zozeer openlijk leiding geven — dat zou in veel gevallen alleen maar irritatie en verzet oproepen — als wel begeleiding, politiek, ideologisch en cultureel, zonder in de details van de Tagespolitik te vervallen. In principe was die begeleiding op de hele nationaal-socialistische beweging in Nederland gericht, en eigenlijk op het hele Nederlandse volk. Berger kon in Nederland bij een reeds bestaande situatie aanknopen. Van augustus 1940 tot (1) H 79: 49. (2) Het is meer dan aannemelijk, dat ook de Ordnungspolizei uitgezonderd was. (3) Nr. 237, nr. 246 en noot 4 daarbij. (4) Zie nr. 125; vgl. nr. 169 onder punt 3. (5) Of strikt formeel genomen: aan de HSSuPF Nordwest, soms aan hem als Führer van de Oberab- schnitt Nordwest. (6) Nr. 125, d.w.z. de definitieve tekst van 15 maart (zie noot 1 bij dit stuk). 172 DE GERMANISCHE LEITSTELLE IN NEDERLAND april 1942 was SS-Standartenführer, later SS-Oberführer Richard Jungclaus! aan de staf van Rauter toegevoegd als adviseur voor de Nederlandsche SS. Uit zijn bureau, een paar maanden voor zijn vertrek naar Vlaanderen als Führer van de SS-Abschnitt aldaar nog Dienststelle SS-Oberführer Jungclaus genoemd, ontwikkelde zich de Aussenstelle in Nederland van de Germanische Leitstelle. In feite was het bureau van Jungclaus dat tegen het eind van 1941 al. Jungclaus gaf toen geld uit aan politieke activiteiten onder auspiciën van het SS-Hauptamt, waartegen Rauter heftig protes- teerde: dit soort zaken moesten door de HSSuPF, niet door het SS-Hauptamt, althans niet zonder zijn voorkennis en instemming, worden opgeknapt.* Met Himmlers opdracht aan de Germanische Leitstelle werd dit echter gerealiseerd. Het lijkt er op, dat Himmler in 1942 het streven van Berger wel min of meer steunde?, maar het jaar daarna gaf al duidelijk te zien, dat hij de uitvoering van zijn Germaanse politiek toch in de eerste plaats aan zijn Höherer SSuPF toevertrouwde. Verschillende zaken kunnen daarbij een rol hebben ge- speeld: misschien begon Himmler een al te grote machtsaanwas van Berger ongewenst te vinden. Zeker is, dat Rauter onder geen beding iets, wat op een legatie van Berger in zijn territoir leek, wenste te dulden. Ook Seyss-Inquart was zeer weinig gebrand op inmenging van het SS-Hauptamt in de bezettingspolitiek, zoals reeds in het geval van de Reichsschulen is gebleken; op een gegeven moment zou hij zelfs Riedweg bij een van diens bezoeken aan Nederland ‘er uit hebben gesmeten’.* Wat hij in het algemeen ook van de SS gedacht moge hebben, het is duidelijk, dat Seyss-Inquart de SS-politiek liever zag vertegenwoordigd en uitgevoerd door de Höherer SSuPF, die nog in een zekere ondergeschikte relatie tot hem stond, dan door een vanuit het centrum van rijk en SS regerende Hauptamt-chef van Himmler. Himmler heeft dit ongetwijfeld begrepen en wenste zeker de rijkscommissaris niet te bruskeren. Bovendien, Rauter deed zijn werk in Nederland goed, ook het politieke; welbeschouwd was vanuit het standpunt van Himmler meer er tegen dan er voor te zeggen om Berger, die op allerlei gebied bij velen zo’n wrevel wekte, zich massief en plomp door de porceleinkast van de bezettingspolitiek te laten bewegen. Het gevolg was, dat Rauter volledige greep op de politiek en de organisatie van de SS in Neder- land behield, ja, die greep nog kon versterken. De Rasse- und Siedlungsführer Herbert Aust bleef direct onder de HSSuPF ressorteren; zijn Hauptamt-chef te Berlijn had dat uitdrukkelijk geëist.’ Zo ook de Fürsorgeführer der Waffen-SS, de officier, die sociaal en financieel voor de gezinnen van de vrijwilligers in de Waffen-SS moest zorgen. Voorts dacht niemand eraan om het SS- und Polizei- gericht in Nederland op een of andere manier aan de Germanische Leitstelle te binden. Van een paar (1) Geb. 17 maart 1905 te Freiburg. Werkzaam in de textielhandel. Sinds 1930 lid van NSDAP en SA, in 1931 overgegaan naar de SS, waar hij als commandant van eenheden der Allgemeine SS en adjudant van de chef van het SS-Hauptamt carrière maakt. In 1937 tot SS-Standartenführer bevorderd. Hij komt vermoedelijk in mei 1940 als officier bij een Totenkopf-Standarte in Nederland terecht en werkt van augustus 1940 tot april 1942 in Rauters staf als Berater van de Nederlandsche SS, met een onderbreking door frontdienst in 1941 in de divisie ‘Wiking’. Daarna krijgt hij ongeveer hetzelfde werk in Vlaanderen als leider van de SS-Abschnitt Flandern. Wanneer medio 1944 in België het militaire bewind door een rijkscommissariaat wordt vervangen, wordt Jungclaus op 1 aug. Höherer SSuPF in de rang van Gruppen- führer, en veertien dagen later ook nog Wehrmachtbefehlshaber. Al kort daarop ontslagen, naar het schijnt niet in de eerste plaats omdat de snelle bevrijding van België door de geallieerde troepen zijn functies overbodig maakte, maar omdat hij niet geheel voldeed. In een lagere rang overgeplaatst naar.een strijdende eenheid, en in Slowakije gesneuveld (P 35; Doc. I Jungclaus; de SS-Dienstaltersliste 1944 vermeldt hem als toegevoegd aan de HSSuPF Ostland, W. C. M. Meyers: ‘De Vlaamse Landsleiding’, in Bijdragen tot de geschiedenis van de tweede wereldoorlog okt. 1972, p. 40, noot 68). (2) Nrs. 97, 98; diverse stukken in HSSPF 15 b. (3) Aanwijzingen hiervoor leveren bijv. de nrs. 125, 135, 169, 182, 208. (4) N 29/2 VN 4; volgens Riedweg wenste Seyss-Inquart hem niet te ontvangen (Verkl. Riedweg. p. 5). Beiden zeiden, dat de tegenstelling in ieder geval van politieke, niet van persoonlijke aard was. (5) Zie p. 172,en nr. 199, noot 3. 173 DE GERMANISCHE LEITSTELLE instellingen was de status onzeker (behalve dan het feit, dat Rauter in Nederland de hoogste bewindhebber was): het Lebensbornheim (om zo te zeggen de SS-kraamkliniek) te Nijmegen, het SS-Mannschaftshaus (een centrum voor SS-studenten te Leiden), en de twee Reichsschulen te Valken- burg en Heijthuizen. Over de eerste twee instellingen wond men zich niet erg op, hetgeen gezien hun geringe belang begrijpelijk is; het SS-Mannschaftshaus, waarover het commissariaat-generaal voor Verwaltung und Justiz ook een zekere zeggenschap had, telde naar onze schatting nog geen tien studenten. Des te meer spektakel was er gemaakt, zoals men in een vorig hoofdstuk heeft kunnen zien, over de Reichsschulen. Seyss-Inquart had in een brief aan Rauter van 17 mei 1943 zelfs gedreigd zich geheel uit dit project terug te trekken, als de Germanische Leitstelle op enigerlei wijze directe bevoegdheden over de twee scholen zou krijgen; voor hem ongewoon scherpe taal.? De zeggenschap van het bureau bleek zich in de praktijk te beperken tot de verrichtingen van een Verwaltungsführer, die bovendien de financiële controle met het rijkscommissariaat moest delen, zolang de Reichs- schatzmeister der NSDAP Schwarz de financiering nog niet geheel had overgenomen. Zelfs de onderschikking van organen in Nederland, die tot het rayon van het SS-Hauptamt behoorden, lukte niet. Van de S;S-Schule Avegoor te Ellecom, die elders nog besproken zal worden, is de formele positie ook onzeker, maar het is uiterst waarschijnlijk, dat het hoofd daarvan zijn bevelen regelrecht van Rauter kreeg; mogelijk heeft de Germanische Leitstelle ook hier een onbe- duidende financieel-technische rol gespeeld. Het was bovendien de bedoeling, dat het reeds lang bestaande rekruteringsbureau van de Waffen-SS in Nederland, de Ergänzungsstelle Nordwest, in de plaatselijke Germanische Leitstelle zou opgaan, maar het kwam, en dan pas in oktober 1943, slechts tot een soort personele unie, doordat het hoofd van het Ersatzkommando Niederlande (zoals de Ergänzungsstelle Nordwest toen genoemd werd), SS-Sturmbannführer Gerhard Rouenhoff, ook chef van de Germanische Leitstelle in Nederland werd. Hoewel beide instellingen in Den Haag gevestigd waren, bleven zij ruimtelijk ver van elkaar gescheiden, en hielden bv. hun eigen compta- bele. De bemoeienissen van de Germanische Leitstelle schijnen zich beperkt te hebben tot financie- ring van bepaalde wervingsacties van het Ersatzkommando.* Afgescheiden van het SS-Gästehaus te Den Haag, een volslagen onbenullige inrichting, was de enige instantie, bij wie een duidelijke onderschikking aan de Germanische Leitstelle te Den Haag valt waar te nemen, de vertegenwoordiger van Ahnenerbe in Nederland, die leiding moest geven aan de Volksche Werkgemeenschap, een cultuur-politieke mantelorganisatie van de Nederlandsche SS, die later uitvoerig zal worden behandeld. Inderdaad was deze functie van de SS wel degelijk van groot belang, maar ook hier was het niet de Germanische Leitstelle, die de instructies gaf (zelfs niet het hoofdbureau te Berlijn) maar de Höherer SSuPF. Het zal uit het voorafgaande duidelijk zijn, dat er geen sprake was van enige greep op de Neder- landsche SS, laat staan op Jeugdstorm of Hitlerjugend. Ook hier mocht de Germanische Leitstelle geld geven en een financiële controle uitoefenen, die geen politieke betekenis had, aangezien elk beslissingsrecht bij Rauter lag: de politiek-ideologische begeleiding beperkte zich tot incidenteel en unverbindlich geklets.*® (1) Zienr. 439, noot 7. (2) VJ Z 7010/41. (3) Zie hiervoor, p. 144. (4) Nrs. 473 en 528. Het optimisme, dat Berger in het laatste stuk over de ontwikkeling van de Ger- manische Leitstelle toont, is kennelijk pour besoin de la cause tegenover de grote geldschieter Schwarz. (5) Ook wanneer men met de Nederlandse SS-officier van D., die aan de Germanische Leitstelle was verbonden, aanneemt, dat het SS-Mannschaftshaus en de SS-school te Ellecom ondergeschikt aan de Germanische Leitstelle waren (Doc. II Germanische Leitstelle), verandert het totaalbeeld geenszins, (6) Bv. in het geval van het blad Storm van de Nederlandsche SS, dat onderhevig was aan de vage super- visie van een Duitse SS-Führer van de Germanische Leitstelle; bij verschil van mening kon elk der beide partijen zich op Rauter beroepen (Doc. II Germanische Leitstelle). 174 DE GERMANISCHE LEITSTELLE IN NEDERLAND Kortom, het kwam neer op hetgeen een functionaris van de Germanische Leitstelle in zijn jaar- verslag over 1943 formuleerde: ‘Der Aufgabenbereich der Germ. Leitstelle umfasste im Berichtsjahr im wesentlichen nur die zusammenarbeitende Kontrolle — wenn ich es so nennen darf — der Germanischen SS, da auf- grund besonderen Befehle dem SS-Ogruf. Rauter die Hauptinstitutionen der SS in den Nieder- landen direkt unterstellt waren”! Die formulering, vooral de ‘zusammenarbeitende Kontrolle’, was inderdaad een eufemisme, zoals de schrijver zelf aanduidde. Het heeft derhalve weinig zin de onderafdelingen en het personeel van de Germanische Leitstelle in Nederland de revue te laten passeren. Wellicht moet wel als bijkomende factor bij de mislukking van dit orgaan het wat ongelukkige personeelsbeleid genoemd worden. De opvolger van Jungclaus SS-Obersturmbannführer Wilhelm Montel, en zijn voornaamste medewerker, SS-Obersturmführer Wilhelm Hildebrand, chef van de afdeling Schulung, meenden tegenover de Nederlanders, die met hen in aanraking kwamen en bijna allen zeer SS-gezind waren, en die zij nu juist met zachte doch vaste hand naar het groot-Germaanse rijk moesten leiden, met de bekende tact en soepelheid van de Pruisische onderofficier te moeten optreden. Rauter zag zich zelfs genoodzaakt hun iedere be- moeienis te verbieden met het eigenlijke werk van de Volksche Werkgemeenschap?, notabene de organisatie, die nog het meest met de Germanische Leitstelle te maken had. Het zal wel een raadsel blijven, wie indertijd voor het leiderschap van de Germanische Leitstelle in Nederland een man als Montel heeft uitgekozen; deze bekrompen, imperialistisch denkende nazi-arrivé zonder enige notie van politiek? was daar allerminst geschikt voor. Als Herrenvolk-manieren echter ergens fataal waren, dan zeker bij mannen op dergelijke posten. Waarschijnlijk wegens stijgende onenigheid met Rauter verdween Montel in oktober 1943* naar het front, waarheen Hildebrand hem al een paar maanden eerder wegens het verduisteren van meubels voorgegaan was. Hetzelfde lot trof enige andere off- cieren van de Germanische Leitstelle, waarna de door hen geleide afdelingen blijkbaar praktisch ophielden te bestaan. Ook de vertegenwoordiger van Ahnenerbe (die bij de Nederlandse SS-leden niet in de smaak viel) moest in het najaar van 1944 verdwijnen, zonder dat er een opvolger werd benoemd; Rauter wilde toen elk spoor van Ahnenerbe in Nederland laten verdwijnen.® Wanneer men nu de indruk krijgt, dat Amt VI te Berlijn naar Nederland vrijwel alleen incompetente ruzie- schoppers zond’, dient men te bedenken, dat Rauter een lastig heer was, die voortdurend in ruzies verwikkeld was met ondergeschikten of lieden van gelijke status (en zelden met zijn meerderen). Toen Rauter later evenwel merkte, dat hij van de Germanische Leitstelle in Den Haag weinig te vrezen had, veranderde zijn reserve in een positieve benadering, zelfs in enthousiasme. Toen in mei 1943 zich een crisis in de NSB aankondigde, de positie van Schmidt steeds wankeler werd en de SS de overhand leek te krijgen, zag Rauter in de Germanische Leitstelle in Nederland een belangrijk instrument om de SS-politiek te verwezenlijken. In plaats van de waardeloze Montel had hij al een heel andere figuur op het oog: de Beauftragte des Reichskommissars voor de provincie Noord- Brabant Thiel, een partij-man weliswaar, die echter zijn rang van SS-Standartenführer niet alleen (1) HSSPF 15 a. (2) Nr. 174. (3) Zo de in noot 5 op p. 174 vermeide Nederlandse SS-Führer in Doc. II Germanische Leitstelle. (4) Hij werd opgevolgd door Rouenhoff (zie p. 174 en nr. 190, noot 9), die in maart 1944 werd vervangen door SS-Standartenführer Heinrich Thole (P 55, P 63). (5) P 49; Doc. II Germanische Leitstelle; Van Etten, Ned. SS, p. 79. (6) P roo; nr. 636. De reden is niet erg duidelijk. (7) Zo ook min of meer de na-oorlogse visie van Seyss-Inquart (N 29/2 VN 4). 175 DE GERMANISCHE LEITSTELLE als een honoraire decoratie beschouwde, maar bereid en in staat was om aan de realisatie van de SS-idealen mee te werken. Himmler en ook Seyss-Inquart stelden zich achter deze benoeming, die voorlopig nog niet geëffectueerd kon worden, aangezien Thiel tijdelijk onder de wapenen was! Nadat op 26 juni 1943 Schmidt om het leven was gekomen, sprak Rauter tegenover Seyss-Inquart zelfs zijn wens uit, dat Thiel Generalkommissar z.b.V. zou worden? Noch het een, noch het ander werd evenwel werkelijkheid, en dat was, voorzover wij kunnen vaststellen, meteen het einde van Rauters belangstelling voor de Germanische Leitstelle, en tevens van de kans voor dit orgaan om uit zijn betrekkelijke obscuriteit tevoorschijn te komen en werkelijk een politieke rol te gaan spelen. Maar in de tussentijd had Rauter volledige greep gekregen op alle SS-instanties in Nederland, ook op die organen, die eigenlijk toch dépendances van het SS-Haupt- amt waren als de SS-school Avegoor — en tevens op de Germanische Leitstelle zelf.* Niet dat dit laatste iets te betekenen had. De Germanische Leitstelle bleef een derde-rangsbureau, dat na een zekere inflatie tenslotte weer ineenschrompelde. Het hoofdbureau te Berlijn vertoonde alleen de inflatie, niet de ineenschrompeling, maar de volstrekte machteloosheid van zijn dépen- dances in de Germaanse landen verhinderde een toename van reële bevoegdheden. Zelfs in Hitlers Duitsland zijn er niet veel organisaties geweest, die zo weinig van hun potenties en pretenties hebben kunnen realiseren. Wij menen, dat wat Nederland betreft dit niet veroorzaakt is door de tegenwerking van de ‘natuurlijke’ concurrent, de NSDAP, of de NSB, maar door de tegenstand van de rijkscommissaris en de Höherer SSuPF. Het was de laatste, die de SS-politiek in bezet Nederland ten uitvoer bracht. Daarbij steunde hij op een in Nederland opgebouwd filiaal van de SS, bestaande uit een aantal zeer radicale Nederlandse nazi’s. Om inzicht te verschaffen in de rol, welke deze politieke groepering heeft gespeeld, is het allereerst noodzakelijk om voorgeschiedenis en achtergrond van deze Nederlandsche SS te schetsen. (1) Nrs. 293 en 400; voor Thiel ook nr. 63, noot 8. (2) Nr. 425. (3) Van Etten beweert, dat de Germanische Leitstelle in Nederland was wat de stafleiding van de Neder- landsche SS niet was: een politieke centrale (Ned. SS, p. 72). Het laatste is zeker juist, de eerste uitspraak des te merkwaardiger, omdat hetgeen Van Etten er over zegt, duidelijk het tegendeel bewijst. (4) Dit is ook de na de oorlog getrokken conclusie van de Nederlandse SS-officier van D. (Doc. II Germanische Leitstelle). 176 HOOFDSTUK VII Prehistorie der Nederlandsche SS: de voor-oorlogse radicalen A. De volkse tendens in de NSB Hier en daar heeft de lezer in de vorige hoofdstukken al iets vernomen van het bestaan van een inheemse, Nederlandse SS-organisatie tijdens de oorlog. Dergelijke organisaties in de zin van de politieke, Allgemeine SS, waren er in die tijd ook in de andere, door de Duitsers Germaans geachte landen: Noorwegen, Denemarken, en Vlaanderen. Al dan niet gelieerd aan de inheemse nationaal- socialistische partijen, waren zij een verlengstuk van de SS in Duitsland, en dat wilden zij ook zijn. De Nederlandsche SS, hoewel verbonden aan de NSB en uitsluitend uit Nederlanders bestaande, vormde hier allerminst een uitzondering op. Desondanks dringt zich de vraag op, of deze organisatie in vorm, wezen en doel zo typisch Duits, toch niet op een of andere wijze aanknopingspunten had in het voor-oorlogse Nederland. Dat deze aanknopingspunten nooit in de brede lagen van de Nederlandse politieke en geestelijke structuur gevonden zullen worden, doch alleen in de nazi-rommelkamer van de Nederlandse maat- schappij, spreekt vanzelf. Op het eerste gezicht schijnt het echter merkwaardig, dat zij ook daar ontbreken, waar men ze allereerst zou verwachten: bij de fanatieke, compromisloze Nederlandse nazi'sen would-be-Duitsers, leden van de politieke splinters, die zichzelf aanduidden als Nationaal- Socialistische Nederlandsche Arbeiderspartij of met soortgelijke klanken. Ideologisch vormden zij de beste grondstof voor een SS: meedogenloos en consequent anti- semitisme, rassenleer, blind en exclusief geloof in de Führer Adolf Hitler en diens nationaal-socia- lisme, aanvaarding van de hakenkruisvlag en het nauwelijks gewijzigde, zij het meestal slecht ver- taalde NSDAP-programma — alle elementen om hen tot de SS te predisponeren, waren aanwezig. Tijdens de bezetting vonden inderdaad velen van hen de weg naar de SS, vooral toen ondanks hun slaafse onderworpenheid aan de bezetter deze hun partijtjes botweg verbood of ophief. De SS was de enige organisatie, waarin zij zich thuis konden voelen, veel meer dan in de NSB. De Duitse bezettingsautoriteiten stimuleerden daarbij (weliswaar op grond van verschillende motiveringen) hun opgaan in de NSB en de daarmee gelieerde Nederlandsche SS, teneinde de leiding van de NSB onder druk te zetten en naar grotere radicaliteit en dienstbaarheid aan Duitse belangen op te zwepen.? In deze zich nationaal-socialistisch noemende splinterpartijtjes, die tegen elkaar opboden om ‘plus nazis que le Führer’ te zijn, vindt men echter de historische opmaat tot de Nederlandsche SS niet. Dit mag in de eerste plaats gelegen hebben aan hun minieme leden-aantal en overtuigingskracht. (1) Léon Degrelle, de leider van Rex, de voornaamste Waalse collaboratie-partij, ‘ontdekte’ in het begin van 1943 de ‘Germaanse oorsprong’ van de Walen, enige maanden later gevolgd door Himmler (Knoebel, SS in Belgium, p. 325, 326, 333, 334). De motieven van Degrelle waren van tactisch-politieke aard, die van Himmler niet veel meer; hij wenste toen in te gaan op het aanbod van Degrelle om het Waalse Wehrmacht- legioen in de Waffen-SS over te nemen. Het kwam niet tot de oprichting van een Waalse politieke SS. (2) Zie nrs. 79, 98, 101. 177 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN De grootste groepering, de NSNAP van dr. E. H. ridder van Rappard, telde voor de oorlog een duizendtal leden, waarvan dan nog een zeer belangrijk deel gevormd werd door de z.g. grens- Nederlanders die in westelijk Duitsland werkten en woonden. Dit was ook het geval met de con- currenten, onderlinge meningsverschillen werden niet zelden in Duitse kroegen, en vaak met de vuist of met het mes, beslecht.? Men krijgt trouwens de indruk, dat de belangrijkste activiteiten van deze nationaal-socialisten par excellence hebben bestaan in het onderling ruziemaken, rebel- leren, royeren, fuseren, afsplitsen, opnieuw ruziemaken, enz. da capo al fine, een normaal gedrags- patroon overigens in de zwart-bonte wereld van het Nederlandse rechts-radicalisme. Alleen al van de zich NSNAP noemende groeperingen zijn er in de loop der tijden al tenminste zeven geweest — het juiste aantal zal wel nimmer door de historicus, mocht hij zich al tot dit soort geschiedvorsing voelen aangetrokken, worden achterhaald. In navolging van het imperatieve Duitse voorbeeld richtten deze partijtjes wel soms een eigen SA op, maar aan een SS kwam men blijkbaar niet toe — misschien door gebrek aan verdere tijd en energie, en voldoend ledenaantal. Het niveau van leiders en leden was bedenkelijk laag?, en het is zeer de vraag, of in deze kringen het specifieke karakter van de SS wel werd beseft. De ideologische diepgang was evenredig aan het algemene niveau: iedere NSNAP pretendeerde de enige vertolkster in Nederland te zijn van het enige zuivere nationaal-socialisme, namelijk dat van Adolf Hitler — althans wat men daaruit meende op te maken. Het sloot wel elke pretentie uit naar het Nationale Leiderschap, zoals de leider van de NSB Mussert, of bijvoorbeeld de leider van het fascistische Zwart Front, Arnold Meyer, dat ambieerden; de NSNAP-leiders voelden zich zelf-benoemde stedehouders van hun afgod in Berlijn. De concurrenten werden verketterd op de bij sectariërs gebruikelijke wijze, maar één werden zij allen weer in de luid gepropageerde afkeer van de NSB, die volgens het oordeel dezer radicalen weinig of niets met het echte nationaal-socia- lisme had te maken, en alleen maar een fascistisch-burgerlijke kliek was, bovendien zwaar gepene- treerd door joden en vrijmetselaars. Maar het ideologische kernpunt van het latere geschil tussen NSB en SS, nl. de vraag naar wezen en positie van het Nederlandse volk, en zijn verhouding tot de “Germaanse broedervolkeren’ (lees: (1) Zie voor hem nr. 41, noot 12. Hij wordt beschreven als een bescheiden, zachtaardige persoonlijkheid, type van een kamergeleerde. Hoe dit ook zij, hij was in ieder geval een man, die door de doelstellingen van zijn partij, nog wel de meest succesvolle van dat soort, een eeuwig kansloze moest blijven. Nog meer geldt dit voor majoor C. J. A. Kruyt, leider van een andere NSNAP, van wie het niet verwonderlijk is, dat hij tenslotte elk spoor van gezag bij zijn volgelingen verloor, maar wel, dat hij blijkbaar ooit sporen daarvan had vertoond. (2) Zo werd Adalbert Smit (de enige NSNAP-stichter, die zichzelf niet ten onrechte de eerste nationaal- socialist in Nederland noemde) in november 1933 in de buurt van Düsseldorf zwaar gewond door mes- steken, toegebracht door leden van de NSNAP-Kruyt. (L. F. de Jong, Overzicht I, p. 179). (3) Na enige bestudering van de leiders en inspirators der NSNAP-groeperingen baart het nauwelijks nog opzien in dit milieu een duidelijk godsdienstwaanzinnige megalomaan aan te treffen, die als “Luctor de Vuurhiërarch’, ook wel ‘Leeraar voor het Gouden Arische Tijdperk’, een aantal moeilijk te vatten ‘Godenappèls’ tot de wereld richtte, waarmee hij onder meer Stalin trachtte te winnen voor de ‘Heilige Arische Alleance’ (Doc. I. Luctorisme). Zijn rol in het radicale Nederlandse nationaal-socialisme mag echter nauwelijks groter worden geacht dan zijn invloed op de buitenlandse politiek der Sowjet-Unie. Meer representatief voor de sfeer in het milieu is het plotseling verdwijnen van de ‘Rijksleider’ van één dezer partijtjes A. F. Schouten. Richtten op 24 maart 1934 enige medewerkers van hem nog een oproep tot de leden ‘vooral nu in gesloten gelederen achter onzen Leider Kam. Schouten te blijven staan’, vijf dagen later moest men de leden mededelen ‘dat onze leider kameraad Anthon F. Schouten sinds bijna een maand op reis is, zonder mededeling waarheen, zich niet meer in verbinding stelt met zijn eigen partij, uit het rijksheem zijn persoonlijke goederen heeft laten weghalen en ons slechts als aandenken de schulden heeft achtergelaten.’ (Doc. H 577A Schouten). Men mene niet, dat een gebeurtenis als deze een unicum in de geschiedenis van het Nederlandse rechts-radicalisme is geweest. 178 DE VOLKSE TENDENS IN DE NSB Duitsland), bleef voor de oorlog onduidelijk, zelfs bij deze lieden, die zich tijdens de bezetting adepten van het pure Duitse annexionisme zouden tonen: waar de Nederlandsche SS het opgaan in een te vormen Germaans rijk predikte, toonden de NSNAP-ers zich die periode voorstanders van een regelrechte annexatie door Groot-Duitsland. Voor de oorlog echter stelde alleen de NSNAP van Van Rappard zich duidelijk op het standpunt, dat de Nederlanders eigenlijk een soort Duitsers waren, die de weg ‘terug’ naar het Duitse rijk moesten vinden. De anderen schermden wel met de begrippen ‘volksch’, ‘Nederduitsch’, en vooral met ‘Germaansch’; één dezer radicale nazi-partijen meende haar periodiek zelfs De Germaan te moeten noemen met een merkwaardige blindheid voor de associaties, die deze naam bij de gemiddelde Nederlander moest oproepen. Kennelijk was echter het begrip ‘Germaans’ ook hier niet zozeer territoriaal gedacht, maar racistisch en cultureel, als tegenstelling tot die elementen in de Nederlandse maatschappij, die men als verjoodst, verfranst, van het volk vervreemd e.d. aanzag. Zo konden dezelfde lieden, die het tijdschrift De Germaan trachtten te verspreiden, als punt 1 van hun partij-programma de vestiging voorstaan van ‘een nationaal-socialistischen, germaanschen, Dietschen Volksstaat, van den Dollard tot aan Duinkerken, geheten Dietschland’!, daarmee elementen samenvattend, die de Duitse bezetter later niet alleen onverenigbaar, maar ook volslagen onaanvaardbaar zou achten: een Germaans-gerichte ideologie zou hij accepteren als teken van goede wil en onderschikking aan het Duitse nazi-dom, een Dietse of groot-Nederlandse terminologie echter als uiting van een onafhankelijkheidsstreven, dat in oppositie tot het Derde Rijk stond. Maar tegen die tijd waren de radicale Nederlandse nazi’s elk spoor van Diets verlangen al kwijt. Dat de Duitsers zowel voor als tijdens de oorlog tegenover de NSNAP-groepen met grote reserve bleven staan, en hen tenslotte ten gunste van de NSB liquideer- den, lag niet aan de gangbare NSNAP-ideologie, die op enkele warrigheden na slaafs de Duitse partij-lijn volgde?, maar aan hun minimale bestaan. 