Geographie van Nederlandsch-Indië
§ 123. Het noordelijk gedeelte van Sumatra eindelijk, het rijk Atjih, vroeger een aanzienlijke staat en een lastige nabuur der Portugeezen le Malaka, is tegenwoordig geheel vervallen, doch nog steeds onafhankelijk. Nog laatstelijk, in 1857, is er tussehen dat rijk en het onze een nieuw contract tot stand gekomen, waardoor althans onze handel in die streken wederom wat aangewakkerd is. — De bin- nenlanden van Atjih zijn nog volkomen onbekend. Aan de Westkust liggen de bekende Peperhavens , waarvan als de voornaamste worden opgegeven, Teloek-glompong , Analaboe, Kwala -batoe , Soesoe , Laboean-hadji , Moekei , Asaban en Digitized by Google Ill Teroemoen, dit laatste digt bij Singkil. — Atjih zelf ligt in bet uiterste Noorden des eilands. De haven wordl niet geroemd, inaar de landstreek waarin bet ligt is zeer vrueht- baar. Men hondt de Atjineezen voor een gemengd ras van Balaks, Maleijers en bewoners van het vaste land, dat is, daar ook de Maleijers zich bier aan de kuslen zijn komen nederzetten, van de oorspronkelijke bewoners en vreemde- lingen. * Zij zijn stoute zeevaarders, maar maken ook veel werk van den landbouw. Behalve rijst moet hun land ook katoen voortbrengen. Beoosten de hoofdplaats zijn Pedir, Teloek-Samo'i en Pasei de belangrijkste plaatsen aan de zoogenaamde Areka- of Betelnootkust. Waar deze bij de Diamant-kaap eindigt en de kust eene zuidoostelijke rigting neenit, volgen aan de Straat van Malaka al spoedig de Siaksche naambeziltingen. § 124. Omliggcnde eilandcn. Op eenigen afstand van de Westkust van Sumatra liggen met deze evenwijdig een tiental grootere en honderde kleinere eilandjes. De eerste zijn middelmalig boog: de hoogste toppen op Nias, bet grootste dier eilanden , bereiken nog geen 2000 voet; de kleinere zijn laag en dikwijls niet veel meer dan koraal- banken. Die eilanden zijn: Si- maloe en de Banjak-eilanden. Deze zijn grootendeels met Maleijers van de kust van Sumatra en Atjineezen bevolkt en staan tot dc Atjineesche staatjes aan de Westkust, met welke zij ook uitsluitend verkeer hebben, in eene af- hankelijke betrekking. Nias, dat tot de residentie Tapanoeli behoort. Er zijn tegenwoordig twee Nederlandsche posten , een op de hfdpl. Sitoli, aan de Noord-oostkust , en een in de baai van La- goendi, aan de Zuid- westkust. Vroeger vooral was het door den slavenhandcl berucht, dien de Atjinezen hier dre- ven, en die nog niet geheel onderdrukt is en door de eeuwigdurende veten der kleine staatjes, waarin het eiland verdeeld is , op den duur wordt aangekweekt. Ook werkten Digitized by Google 112 er vele Niassers als pandelingen te Padang. De vruchtbaar- heid des eilands geeft hoop op eene betere toekomst. De Batoe-eilanden ; drie middelmatig groote en een aantal kleinere, onder de Ass.-Resid. Ajar-bangis, met een post- houder op Tello. De Mentawei-cilanden , Siberoet eu Si-pora , met omlig- gende kleinere, — de Pageh-eilanden , twee eilanden, door eene naauwe straat gescheiden, — en eindelijk, op vrij grooten afsfand, Engano. Deze alien staan nog geheel op zich zelven en worden slechts nu en dan door Maleische handelaars bezocht. § 125. De producten dezer eilanden zijn niet van groot belang en zullen wel hoofdzakelijk in kokosnoten en olie en in sago bestaan. Maar zeer merkwaardig zijn zij in een ethnographisch opzigt , daar zij door eene geheel eigenaardige bevolking bewoond zijn, die men wel als verwant met de Bataks beschouwt, maar waarsehijnlijk in dezelfde verhou- ding tot de Dajaks of Alfoeren zou geacht hebben te staan, wanneer deze loevallig, in plaats van de Bataks, de West- kust van Sumatra bewoond hadden. Zij leven voornamelijk van de opbrengst. van vischvangst en jagt of ook wel van sago; aan landbouw doen zij weinig. Op de verschillendc eilanden vindt men even wel ook verschil in gewoonten. Koppensnellen, bijv. , is voornamelijk op Nias in gebruik. Op de Mentawei- en Pageh-eilanden schijnt het ras zuiverder gebleven dan daar; het tatoeeren , het beschilderen van het gelaat en het gebruik van pijl en boog vindt men daar nog heerschend; ook het pamali bestaat er, doch betelkaauwen doen zij er niet, en terwijl, bijvoorbeeld , op Nias de huizen uitmunten door stevigheid en eene zekere netheid van bouw , vindt men die op Engano nog in den vorm van bijenkorven. § 126. Aan de zuidkust zijn enkele eilandjes door hunne ligging in de Straat Sunda en hunne nabijheid van de Javaansche kusten meer bekend, als Laboean in de Se- mangka-baai, Lagoendi tegenover den middelsten uithoek, 115 Sibesi cn een enkel under voor de Lampongbaai, en de Zutphensche-eilanden in het naauwste gedeelle van Straat Soenda aan den ooslelijken uithoek. § 197. Aan de Oostkusl van Sumatra liggen, behalve <lie welke tot Siak behooren, de eilanden die met nog andere de Residcntien Riouw en Bangka uitmaken, waarvan echter de eerste veeleer als met het Maleische schiereiland in verband staande moeten beschouwd worden, terwijl ook Bangka, ofschoon slechts door de Straat van dien naam van Sumatra gescheiden, niettemin alleen wat die ligging fcetreft hier in dezelfde verhouding tot dat eiland gebragt wordt, als bijv. Padangi en Rantau. § 198. Bangka is voornarnelijk aan de oostzijde vrij hoog; langs de kust van Straat Bangka vindl men veel laag en moerassig land. In het Noorden vormt de kust een inham , de Klabat-baai geheeten , die tot aan den voet van het Maras-gebergte landwaarts inloopt. Dit ge- bergte, waarvan de hoogste der drie toppen 9600 voet is, is het hoogste des eilands; weinig lager is de Pading, digt bij de Zuid-oostkust. Onder de rivieren behoort de Mera- wang, die op den Maras ontspringt, tot de aanzienlijkste. Van de exploitatie van het tin, waaraan het eiland zijnc wereldheroemdheid le danken heeft, is boven, § 57, reeds gesproken. De tinmijnen liggen meestal digt bij de kusten en wel bij die, welke van Straat Bangka zijn afgekeerd. — Behalve deze delfstof bezit het eiland niet veel belang- rijks. De bevolking leeft meestal van den rijslbouw of • van het zoeken der producten harer bosschen , zoo als damarhars, was, honig enz. In de Klabat-baai wordt veel tripang gevangen. Door iets bijzonders onderscheiden de inwoners zich niet. Daar het eiland lang van Palembang afhankelijk geweest is, zijn de hoofdcn meestal van daar afkomstig. — In alle opzigten heeft het eiland Blitoeng (door de Gaspar-straat van Bangka gescheiden , onder welker tallooze eilandjes Lepar het grootste en voornaamste is) 8 Digitized by Google 114 veel overcenkomst met het vorige. Zijne bergeu zijn niet minder hoog en het bezit een paar rivieren, die meer dan kustrivieren zijn. Behalve tin vindt men er ook veel ijzer, waarvan de inwoners eenig werk maken. Meer opzettelijke vermelding verdienen de zoogenaamde Orang-laut, die op Blitoeng meer als Orang-sekat (of sekah?) bekend zijn, een slag van menschen, dat, gelijk reeds de naam aanduidt, meer op zee dan op land woont; men vindt ze het meest in de Klabat-baai en aan de oostkust tusschen Pangkal- pinang en Koba aan de Koerou. (Zie ook § 150.) § 129. Verdeeling. De residentie Bangka bestaat nit negen districten, elk met een Europeschen administrateur, een inlandschen demang en een luitenant voor de Chineezen , die onder een kapitein te Muntok staan. Hoofdplaats is Muntok, aan den voet van den Menoembing en den ingang van Straat Bangka. De overige districten zijn: Djeboes, Blinjoe, Soengei-liat , Merawang, hoofdplaats Batoe-roesak , Pangkal-pinang , Soengei-selan, Koba en Toboali, hoofdpl. gn. of ook Sabang. — Van de ass. -residentie Blitoeng is de hoofdplaats Tandjoeng-pandan. De vijf binnenlandsche dis- tricten staan onder inlandscbe ngabei’s, die den dipati van Blitoeng tot hun hoofd hebben, en de Chineezen van het eiland onder een kapitein op de hoofdplaats en een luitenant te Sidjoek, hoofdplaats van het gn. district, aan de noord- kust. § 1 50. De residentie R i o u w omvat het rijk van den Sul- tan van Lingga, Riouw en onderhoorigheden en dat van dien van Siak. Gelijk namelijk deze de souvereiniteitsregten over zijn rijk in 1858 aan Nederland heeft opgedragen, zoo heeft die van Lingga dit reeds gedaan in 1784, toen, tot bcsluit van een met hem gevoerden oorlog, zijne hoofdplaats door de onzen werd ingenomen. De Sultan, die destijds den titei voerde van Sultan van Djohor, Pahang, Riouw en on- derhoorigheden, bij welke namen ook die van het eiland Lingga gevoegd werd, toen hij, na die onderwerping , dat Digitized by Google 115 eiland tot zijne residentie koos, vcrloor uit zijn titel de beide eersle ten gevolge van bet Londensche tractaat van 1824, waarbij Nederland al zijne beziltingen op het vaste land aan Groot- Brittanjc afstond. En daar de zetel van het rijk, toen Malaka in 1311 door de Portugeezen was ingenomen, van daar naar Djohor verplaatst was, zoo is het tegenwoordige rijk van Lingga niet minder dan een overblijfsel van het eentnaal zoo beroemde Sultanaat, dat bijna drie eeuwen lang te Malaka gebloeid heeft en de bakermat van de mohammedaansch-maleische beschaving ge- weest is. Tot waarncming van de belangen van het Nederlandsche Gouvernement resideert er een Nederlandsche ambtenaar op Tandjoeng-pinang , een eilandje, dat tegenwoordig, door verzanding, aan het grootere Bentan (Bintang) reeds zoo goed als verbonden is. Ilet Nederlandsche grondgebied strekt zich slechts over eene kleine strook lands uit, doch het Gouvernement trekt de inkomsten van geheel Bentan, en terwijl het bestuur van het rijk , onder den Sultan , aan den Rijksbestierder of Onderkoning verblijft, zijn er de Chineezen , die een groot deel der bevolking uitmaken, aan het Neder- landsch gezag onderworpen. De Rijksbestierder, die den titel van Jang-di-pertoewan moeda voert (de Sultan draagt dien van Jang-di-pertoewan besar), is een prins uit een Boegi- neesch geslacht, waarin die waardigheid, in de vorige eeuw, tot belooning van bewezen diensten, werd erfelijk gemaakt. § 151. Tot het rijk van Lingga behooren de Riouw- Lingga-Archipel , eenige eilandengroepen in de Chineesche zee en eenige bezittingen of leenlanden op Sumatra, zoo als Indragiri en, nu en dan, naar het schijnt, Kampar en enkelc kustplaatsen. Van de zee van den Riouw-Lingga-Archipel weet men meer dan van de eilanden, waarvan gewoonlijk slechts de naam en de kusten en de een of andere piek bekend zijn. Onder die pieken is die van Lingga ruim 5600 voet , die Digitized by Google 116 van Bentan , ook de Zadelberg geheeten , ruim -1 500 voet hoog. — De meest bekende cilanden zijn , in het noordelijke gedeelte der groep, behalve hct hoofdeiland Bentan, Batam, Boelang, Gampang, Galat en Karimon, en in bet zuidelijke, de Lingga-groep , die door de Straat Dempo van de Riouw- grocp gescheiden is en meer direct van Lingga nit bestuurd wordt, Lingga en Singkep. — Op Tandjoeng-pinang ligt Riouw, de hoofdplaats der residentie, beschermd door het fort de Kroonprins , volgens het algemeene gevoelen een lief klein plaatsje, en dus zeker zeer verschillende van het arin- zalige Dai of Kwala-dai, de hoofdplaats van den Sultan op Lingga. De residentie van den Onderkoning, den ge- magtigde van den Sultan bij den Resident , is een klein eilandje tegenover Tandjoeng-pinang, het eiland Mars of P aa Penjingat. § 159. De opbrengst van dezen Archipel is vooral peper, die op verseheidene eilanden gecultiveerd wordt, en op Bentan met de gambir-cultuur uitsluitend in handen der Chineezen en met die ook de cenige cultuur van helang is. Op een paar eilandjes, Singkep in het Zuiden en Karimon in het Noordwesten, wordt tin gevonden, maar tot dusver weinig geexploiteerd. Op sommige eilanden vindt men eene oorspronkelijke bevolking, die nog op een zeer lagen be- schavingstrap staat en door de meer geciviliseerde Maleijers als wilden (orang-oetan) beschouwd wordt. Terwijl deze in de bosschen leven , waar zij de producten verzamelen , vinden er wederom andere stammen hun bestaan met op zee rond te zwalken en tot op Bangka en elders tripang en agar-agar te gaan visschen : het zijn voornamelijk Ling- ganeezen, die zich met dit laatste bezig houden. De hoofd- markt voor de producten dezer eilanden is Singapore. § 155. De eilanden in de Chineesche zee, die tot het rijk van Lingga behooren, bestaan uit drie hoofdgroepen, de Anambas-, Natoena- en Timbalan-eilanden. De eerste staat onder twee hoofden, een van Djemadja en een van Digitized by Google Siantan , de beide hoofdeilanden ; de tweede onder de hoof- den van de eilandcn Boengocran of Noord-Natoena en Serasan en nog een paar kleinere; de laatste onder het hoofd van het gn. hoofdeiland. ■ IV. Borneo. § 154. Borneo ligt tusschen ruim 7° N. B. en ruim 4" Z. B. en tusschen circa 109° en 119° 0. L. De oppervlakte van het eiland is 12,962 vierk. g. m. , d. i. ruim 21 maal die van Nederland en 5| maal die van Java. Deze ver- houding wordt echter minder aanzienlijk, wanneer men alleen de Ned. bezittingen berekent, want voor het rijk van Broenei en het gebied van Solok moet men ongeveer J van het geheele eiland aftrekkcn. De grootste lengte, dwars over het eiland van het Z. W. naar het N. 0., of van Kaap Sambar tot Kaap Oensang, is 180 g. m. , ongeveer als van hier naar Rome. De grootste brcedte van W. — 0. , van Kaap Batoe-belah tot Kaap Ke- nioengan, is 150 g. m. , d. i. altoos nog iets meer dan de lengte van Java. De afstand van de Chineesche en de Javazee over de meridiaan van Sekadau is echter niet meer dan 65 g. m. , maar die van het noordelijkste en het zui- delijkste punt van ’t eiland, die slechts 2° in L. verschil- len, is 175 g. in. Bij Borneo valt vooral de geringe ontwikkeling der kusten in ’t oog, daar zij voor het geheele eiland slechts als van 1 : 1.82 is. De meer uitstekende punten zijn de Kapen Simpang- mengajau (N.), Baram, Sirik, Datoe, Api (N. W.), Batoe- belah, Satei, Sambar (Z. W.), Poeting, Malatajoer, Soengei- baroe (Z.), Aroe, Kenioengan (0.), Oensang (N. 0.). § 155. Het eiland wordt van het Z. Z. W. naar het N. N. 0. doorsneden door een gebergte of liever een berg- land, dat in het N. 0., waar zich tot een geheel buiten- gewone hoogte de Kinibaloe cn rnisschien nog andere toppen verheffen, volkomen onbekend is, doch waarvan in het be- kcnde gedeelte de hoogste toppen zelden 6000 voet bereiken, en dat nog geen algemeenen naam ontvangen heeft. Ge- woonlijk noemt men liet zuidwestelijke gedeelte Kaminting. Het vomit over het algemeen de grensscheiding van de groote afdeelingen des eilands. Links (op 2" N. B.) gaat een zijtak uit , die tot T. Datoe de grensscheiding vormt tusschen de Wester-afdceling en het rijk van Broenei, en die de namen van G. Madei, het gebergte van Batang-Loepar en van G. Krimbang draagt. Regts loopen kleinere takken, die de grensscheidingen van Koetaringin , de Zuider-afdeeling en de Groote en Kleine Dajak uitmaken, en vervolgens meer aanzienlijke , die ten Zuiden en ten Noorden de grenzen van Koctei bepalen (1° 50' en 2" 50' N. B.). Nog noor- delijker is het binnenland zoo goed als onbekend. Het zuidelijke Koeteische gebergte buigt op een geringen af- stand van de Oostkust in eene geheel zuidelijke rigting om en loopt langs de grenzen van Bandjermasin en de rijkjes aan de Oostkust tot in Tanah-Laut; het zuidelijke gedeelte er van is, onder den naam van Meratoes- gebergte , meer bekend. § 156. A1 die bergen vormen tevens de waterschcidingen der voornaamste rivieren des eilands en gelijk wij zagen, zoo als dit overal in Oost-Indie het geval is , de grenzen der ver- schillende staatjes (waaruit blijkt , dat « stroomgebied » en n staat » daar genoegzaam gelijke begrippen zijn) : in het Zuiden van de rivieren van Koetaringin (ontstaan uit de Lemandau en Aroet), van Pemboeang, van Katingan en van Mendawei, van de Kahajan, de Kapoeas-moeroeng en de Baritoe; in het Oosten 'van de rivier van Koetei (de Ma- hakkam), van Berau (de Koeran, ontstaan uit de Segah en Kelei), van Boeloengan en dc Tidoengsche rivieren. Aan de Westkust zijn de Sambas, de Kapoeas of Rivier van Pontianak en de Pawan of Rivier van Matan de hoofdrivieren , terwijl 119 in het Zuiden de Rivier van Djelei nagenocg de grenzen dcr beide hoofdafdeelingen onzer bezittingen op Borneo be- paalt. De voornaamste rivieren, die, buiten onze bezittingen liggende, in de Chineesche zee vallen, zijn die van Sara- wak, de Batang-loepar, de Redjang en die van Broenei (de Limbang). Van die alien zijn de Baritoe en de Kapoeas de voornaamste. De Baritoe draagt eerst den naam van Soengei-Moeroeng en behoudt dien in haren oostwaartschen loop door het landschap Siang. Waar zij zich vervolgens zuidwaarts wendt verwisselt zij dien met dien van Baritoe, maar wordt naar de gewesten, die zij doorstroomt, t. w. Doesoen-oeloe en D.-ilir, ook wcl de Doesoen geheeten. Uit de Doesoen-landen komt zij in Bekocmpei, een gewest, dat zich tot niet ver benoorden de hoofdplaats langs de rivier uitstrekt. Slechts in het Siangsche kronkelt de rivier zich tusschen steile oevers door bergachtig land; spoedig wordt het terrein , dat zij doorstroomt, vlak, en wei in zuik eerie mate, dat gedurende den regentijd meer dan J van het geheele stroom- gebied onder water staat. Door deze overstroomingen ont- staan, langs de oevers der rivier, uitgestrekte meeren en kanalen, welke laatste, door eenig punt van de rivier met een ander in eene regie lijn te verbinden , bij de tailooze krommingen van het stroombed voor de vaart van groot belang kunnen zijn. De belangrijkste meeren of da - naus zijn die van Pamingir, Babei en Medara. De aan- zienlijkste zijrivieren bevinden zich alle op haren linkeroever: daartoe kunnen gerekend worden de Tewei, Mantalat, Ajo, Karau , Patei , Bahan of Rivier van Negara en Kajoe-tangi of Rivier van Martapoera, ook Rivier van Bandjermasin ge- naamd, even ais de Baritoe; de beide laatste worden ook wel Banjer geheeten en door de bijnamen Groote en Kleine onderscheiden. Voordat zij de Bahan opneemt verdeelt de Baritoe zich in twee armen, waarvan de oostelijke dien naam Digitized by Google 120 behoudt, terwijl de westelijke eerst dien van Poeloepetak, naar het gewest, waardoor hij loopt, en dan dien van Kleine-Dajak krijgt, t. w. daar, waar de Kapoeas-moeroeng hare wateren met de zijne vereenigt. De geheele lengte van de Baritoe is een 1 90 uren , van welke verreweg het grootste gedeelte, een afstand namelijk van 157 uren, voor groote schepen hevaarhaar is, terwijl haar verval op die groote uitgestrektheid niet meer dan 145 voet bedraagt. De oorsprong van de Kapoeas is in het hart des eilands, even als die van de Baritoe. Te Sintang vereenigt zij zich met de Melawi, die de Pinoeh opneemt en om hare belang- rijkheid ook Simpang-kanan genoemd wordt, terwijl dan het bovengedeelte van de Kapoeas Simpang-kiri heet. Be- halve dezen linker-zijtak neemt de Kapoeas onder anderen nog op , links de rivieren van Sepau en Sekadau en regts de Katoenggau, de Sekajam (Rivier van Sanggau) en die van Landak, en werpt zich met een aantal armen, waar- onder zes grootere, in zee. Het land, dat de rivier door- loopt, is, even als dat van de Baritoe, zeer laag en staat tot Boenoet , hetgeen nog zeer ver boven Sintang ligt , jaarlijks in den regentijd onder water. Onder de inecren, die ook hier worden gevonden , zijn de Danau Loear of D. malajoe en de danau Serian de grootste. § 157. De loop van de hoofdrivieren en de aard van het binnenlandsch gebergte biedt ruime gelegenheid aan tot communicatie tusschen de verschillende kusten. Er zijn een aantal wegen, die langs de rivieren van het Zuiden naar de binnenlanden van de Wester-afdeeling voeren en van Siang en de Doesoen-landen naar het Koeteische. De lleer Schwaner is de eerste geweest, die een van die wegen gevolgd is, en van Palingkau langs de rivieren Kahajan (Groote Dajakj, Roengan en Katingan het gebergte, en van daar, langs de Melawi, Sintang en verder Pontianak bereikt heeft, waar hij in Februarij 1848 na vier maanden reis aankwam. § 138. De hoofdbevolking van Borneo bestaat uit de zoogenaamde en welbekende Dajaks, een naam, die aan alle heidensche bewoners van dat eiland gegeven wordt, gelijk die van Maleijers wel eens aan de mohammedaansche. Dit laatste evenwel ten onregte. De mohammedaansche bevolking van de Noord- westkust en van de noordelijke, des noods van de geheele Westkust mag men zoo noemen, al is zij met andere elementen vermengd , die dan toeh de zeer kleine iqinderheid uitmaken, zoo als Boegineezen en Arabieren; maar die van de zuidelijke Westkust en allhans die van de Zuid- en de zuidelijke Oostkust , noemt men beter naar de staten , waarin bet land verdeeld is, of naar de volken, w aartoe men weet dat zij behooreft, als Bandjareezen, Koeteineezen , Boe- gineezen van de verschillende staten der Oostkust, cnz. De eerstgenoemde kusten zijn door mohammedaansche Maleijers » gekoloniseerd , die hun vaderland , bet zuidelijk gedeelte van het schiereiland van Malaka, toen het rijk van Djohor, had den verlaten ; de andere do&r Hindoe-Javanen. Van daar dat men eerst verder in het binnenland op de meer- dere zuiverheid van ras van de oorspronkelijke bewoners van het eiland kan vertrouwen, die vroeger, toen de gods- dienst niet zulk eene scherpe afscheiding maakte als tegen- woordig, veel gemakkelijker met de later gekomen bevol- king moet zijn zamengesmolten. Van de binnenlandsche bevolking blijkt het dan ook, dat zij zich in verschillende opzigten zeer van die der kusten onderscheidt , en van die der Westkust nog meer dan van die der ’Zuid- en Oost- kust , een onderscheid , dat zich , behalve in den sterkeren ligehaamsbomv der Kahajans (dat een vrij algemeen voor- komende naam der binnenlandsche Dajaks is , gelijk die van het Bariloe-stroomgebied meer Beadjoe en Ngadjoe — woorden , die wel niet anders dan Bovenlanders betee- kenen — genoemd worden), ook vooral in het tatoeeeren vertoont , dat men bij de Dajaks der Westkust niet vindt. Koppesnellen , dat vooral de Dajaks steeds tot een voor- 122 werp van afschrik en van velerlei fantaiseering gemaakt heeft, is overal in gebruik, en hier en daar zijn daar ge- woontcn mede verbonden, die den overgang tot het kani- balisme der Bataks niet groot maken. — Naast die Kahajans vindt men andere stammen, die ook niet Dajaks, rnaar met vele andere verwarring-barendc namen genoemd worden, en op een lageren trap van beschaving staan dan zij. Bij de Kahajans toch staat bijv. de kunst om ijzer uit den erts te smelten en tot zwaarden te smeden op eene inderdaad merkwaardige hoogte en vormt deze een vak van industrie, met welke de Dajaks niets ter vergelijking kunnen aan- bieden. § 159. Verdeeling. Van de beidc groote afdeelingen onzer bezittingen op Borneo is de Wester-afd. bijna 2800 vierk. g. m. en de Zuider- en Ooster-afd. 6500 vi.erk. g. m. groot, d. i. gene iets grooter dan geheel Java, deze bijna driemaal zoo groot. Wester-afdeeling. — * K. Pontianak , h. gn. , aan de zamenvloeijing van de Landak en de Kapoeas, zetel van een Sultan. Afd. Landak en Tajau, twee staatjes aan de gelijkn. rivieren, die in de Kapoeas vallen, ieder met een Panem- bahan aan ’t hoofd. Afd. Mempawa, aan een klein riviertje, dat ten Noorden van de rivier van Pontianak in zee valt. — Niet ver van hier ligt in het binnenland Mandor, vvaar een aantal Chi- neezen gevestigd is, de Kong-si Lanfoeng, die door zijn eigen kapitein (regent) onmiddeliijk onder het Nederlandsch gezag hestuurd wordt , onafhankelijk van het inlandsche hoofd, den Panembahan, van Mempawa. Zuidelijke afdeeling, hoofdpl. Soekadana, zetel van een Panembahan, met de staatjes Simpang cn Matan (met de Karimata-eilanden) , door inlandsche hoofden met dienzelf- den titel van Panembahan bestuurd. Behalve de genoemde staatjes zijn er hier nog die van Digitized by Google 12o Meliau, ten Zuiden van de hoofdrivier, en die van Koeboe, in het delta der Kapoeas. A. R. Sintang, die zich uitstrekt over de inlandschc rijkjes Sanggau en Sekadau (te zamen £en district), Sin- tang, Silat, Soeahit, Selimbau, Piasa, Djongkong en Boe- noet (deze laatste vormende het district Selimbau en Boven- Kapoeas), alle niet meer dan kleine plaatsjes, in de opge- noemde volgorde, beneden en boven de h. Sintang aan de Kapoeas gelegen , en over het stroomgebied der Melawi. A. R. Sambas, h. gn. , aan de Kleine Sambas-rivier ; zetel van een Sultan. Pamangkat, met het fort Sorg, aan de monding van de Sambas-rivier. A. R. Montrado, aldus genaamd naar het grootste der vijf Chineesche mijndistricten , die sedert de vorige eeuw in het Zuiden van Sambas gevestigd zijn. De andere vier heeten Boedoek, Sepang, Loemar en Lara. Voor de cultures is tegenwoordig het zuidelijk gedeelte van Sambas , namelijk Montrado , bet meest van belang. Koffie reusseert er goed, en ook met katoen schijnt men hoop te hebben van wel te zullen slagen. Uit een mineralogisch oogpunt zijn de zuidelijke streken, voornarnelijk Kendawangan , van belang , waar men beweert , dat de Chineezen vroeger veel tin zouden geexploiteerd hebben. Ook meer noordelijk, in Mempawa en in ’t iNoor- den van Sambas, schijnt er rede te bestaan om het aan- wezig zijn van metaalertsen te vermoeden. Di a man ten wor- den in Landak gevonden. ^ 1 tO. (sib — Hoofclpl. Band- jermasin, met een 6000 of meer inwoners, waaronder zeer vele Chineezen. Grootendeels op palen of vlotten gebouwd. Het fort en de hollandsche gebouwen liggen op het rivicr- eiland Tatas, aan welks noordelijken uithoek Kween en aan den zuidelijken Schans v. Tuyll liggen, die te zamen de afdeeling Kween uitmaken. Afd. Doesoen en Bekoempei, met ecu gezaghebber te 124 Marabahan en een Dajaksch hoofd voor Siang en Doesoen- oeloe en een voor Doesoen-ilir. De bevolking van de Be- koempei is mohammedaansch en bestaat uit Dajaks ver- mengd met vreemdelingen. Afd. Groole en Kleine Dajak, met een gezaghebber te Kwala-Kapoeas en Dajaksche hoofden van Poeloepetak en aan de Kahajan, de Koengan en de Kapoeas-moeroeng. Poeloe- petak is merkwaardig door zijne bevolking. Even als die van Bekoempei zijn de bevvoners van deze streek de eigenlijke bandelaren van de binnenlanden van Borneo, die zij tot de Kapoeas toe doorreizen. Zij zijn echter van zuiverder Da- jaksch bloed dan hunne noordelijke geburen, en geen mohammedanen , en daaraan zal het toe te schrijven zijn, dat de christelijke godsdienst bij hen eenigzins wortel begint te vatten. Zuider- afdeeling (of afd. Sampit en de Zuidkust), met een gezaghebber te Sampit (Telaga-Tempaga). Aan dezen zijn ondergeschikt de hoofden van de gewesten Mendawei en Katingan, Sampit en Pemboeang. Het staatje Koetaringin staat onder een Pangeran van Bandjersche af komst en is , wat de mohammedaansche bevol - king bctreft, het aanzienlijkste der gewesten aan de Zuid- kust. — Goudwasschen en ijzersmelten houdt, even als in de Doesoen en Tanah-laut, ook in de Zuider-afdeeling e$n groot deel der bevolking bezig. Afd. Koetei en de Oostkust. De ass. -resident resideert te Tengaroeng, de h. van het rijk Koetei, een zeer groot gewest onder een leenpligtig Sultan, het stroomgebied der Mahakkam. Beneden deze plaats ligt Samarinda, eene Boe- gineesche vestiging, de voornaamstc handelplaats des rijks, die onder een Boegineesch opperhoofd, met den titel van Poeaadoe, staat. Het ten Zuiden van Koetei gelegen Pasir staat insgelijks onder een Sultan, en zoo ook de noordelijke staatjes Goe- noeng-Teboer, Sembilioeng en Boeloengan met Tidoeng, 12 r> waarvan de drie cerste onder den naam van Berausche landen begrepen worden. — Op Pasir volgt ten Zuiden het zoogenaainde Tanah-Boemboe, dat uit vijf kleine staatjes bestaat, t. w. Tjengal, Menoenggoel en Sampanahan, noor- delijk, rondom de Pamoekan-baai , en Bangkalaan (hoofdpl. Adjipati) en Tjantoeng met Boentar-laut om de Kloempang- baai, zuidelijk. — Daarna volgen de Koesansche-landen, t. w. Koesan (hoofdplaats Praboekarta), met de uitmuntende haven- plaats Batoe-litjin, aan de naauwe straat van Poelau-Laut (of Laut-Poelau) , welk eiland daar insgelijks toe behoort; voorts Pagatan en Sembamban. — Al die staatjes , ten . Zuiden van Koetei , liggen ten Oosten van het Meratoes-gebergte , langs de Straat van Makassar. Slechts Pasir bezit in de Kendilo eene rivier van eenige lengte, daar deze in het Noorden ontspringt en voor het groolste gedeelte langs het grensgebergte loopt. — Met het oog op de bevolking van de Oostkust verdient de invloed der Boegineezen , die zich hier overal hebben neergezet, zeer de aandacht. Wat de producten betreft, moeten hier, behalve de gewone, rotting, damar, goud, enz. enz. , de diamanten van Koesan en vooral de steenkolen van Koetei en P* n . Laut genoemd worden. Afd. Tanah-laut. II. Taboeniau, aan de monding van het gn. riviertje. Rijke goudstreek en in de bovcnlanden van het riviertje Maloekoe de steenkolenmijn Banjoe-irang. De voormalige Sultanslanden , nu de afdeelingen Martapoera en Amoentai, zijn het stroomgebied van de rivieren Kajoe- tangi en Bahan. Aan de eerste ligt Martapoera , vroeger de hoofdstad des rijks , en hooger op , aan de Riam-Kanan , de kolenmijn Oranje-Nassau , te Pengaroeng. Aan de Bahan liggen, daar waar de Tabaloeng-kiri en T. kanan zich verecnigen, het plaatsje Tabaloeng en lager Kaloewah en het door zijne inlandsche wapensmederijen beroemde Amoentai; verder Negara, dat ook zijn naam aan de rivier leent, en eindelijk, niet zeer ver van de monding, het door zijne t Digitized by Google 126 Hindoeschc antiquiteiten bckende Margasari, dat onder de afdeeling Martapoera ressorteert. V. Celebes. § 141 . Celebes. 521)4 vierk. mijlen groot, is een eiland van zeer in t oog loopendc gedaante. Terwijl de Westkust, van Kaap Donda tot K. La’ikang, slechts eene enkele meer aanzienlijke bogt vormt, die van Mandar, loopen aan de oostzijde twee golven diep landwaarts in, die van Go- rontalo (of Tomini) en die van Tolo, en eene aan de zuid- zijde, die van Bone, zoodat er vier schiereilanden gevormd worden, waarvan het meer noordelijke naar het Oosten en met de uiterste punt naar het iVoord-oosten , het volgende evenzoo naar het Noord -oosten, het derde naar het Zuid- oosten en het vierde naar het Zuiden gerigt is. Behalve deze golven zijn de volgende inhammen en uitslekende punten misschien de belangrijkste: aan de Noordkust, van de Noordkaap tot K. Donda, de baai van Menado, de golf van Amoerang, de baai van Kwandang, de Stroomen-kaap en de baai van Tontoli; aan de Westkust : de K. Temoel, de golf van Palos, de baai van Mamoedjoe, K. William, K. Rangaso (of Mandar) en de baai van Pare^pare; aan de Zuidkust: Kaap Lasoa (of Bira); aan de Oostkust: de Vos- maersbaai, de baai van Nipa-nipa, K. Nederburgh, de golf van Tomori (of Tomaiki), K. Talabo. § 142. Het eiland Celebes is, wanneer men het uiterste noordelijke gedeelte en het zuider-schiereiland uitzondert, nog zeer weinig bekend. Wat de gesteldheid van den grond in de orfbekende binnenlanden betreft , moet men zich bepalen tot het vermoeden , dat het eiland aldaar zeer bergachtig zijn zal , gelijk de vele steile kusten en van het strand zigtbare pieken en ook de vorm van het eiland zelf dit schijnen aan te duiden. Waarschijnlijk sluiten de ber- gen uitgestrekte hooglanden in, zoo als men dit onder Digitized by Google t 127 anderen vermoeden zou uit de berigten der inlanders om- trent verschillende meeren , die zich in het binnenland zouden bevinden, en waarin vele rivieren haren oorsprong nemen zouden. Van die rivieren is die van Sadang de eenige, zoo ver bekend is, die een vrij langen loop heeft en misschien met de Solo-rivier op Java in lengte kan wed- ijveren. Zij komt uit het iVoorden en valt ten Noorden van de baai van Pare-pare in zee. — Vulkanen zijn alleen in de Minahasa — zoo heet het uiterste noordelijke gedeelte des eilands — bekend, doch misschien is in het Zuiden de Lompo-battang , de hoogste berg des eilands en bij de 10,000 voet hoog, ook een vulkaan, hoewel de menigvul- dige stalactiten-grotten in het zuider-schiereiland de kalk- aardige natuur van het gebergte buiten twijfel schijnen te stellen. Het aanwezen van warme bronnen doet intusschen ook hier vulkanische elementen vermoeden , iets dat men op dergelijke gronden ook bijv. van de landen ten Zuiden van de golf van Goronlalo weet. § 145. Celebes is verdeeld tusschen het gouvernement van Celebes en onderhoorigheden en dat der Molukken. Tot het eerste behooren: de geheele Westkust, langs de Straat van Makassar, be- ginnende reeds met Tontoli, een klein staatje aan de Noordkust, dat eerst in 1858 bij dit gouvernement getrok- ken is, oin beter het oog te kunnen houden op de zeeroovers, die op de eilanden aan den ingang van de Straat een be- kend station hebben. — Kajeli, aan de golf van Palos, een vruchtbaar en goed bevolkt gewest, waar veel rijst en veel goud wordt gevonden. Van de beide hoofdkampongs , Palos en Dongala, ligt het eerste aan het binneneinde der golf en drijft veel handel met Parigi, aan de golf van Gorontalo, waarheen een bergweg voert, die in een etmaal kan worden afgelegd. — Mandar, ten Zuiden van het vorige , is een bondgenootschap van zeven staatjes , Balanipa , Madjene, Binoang, Pemboeang, Tjenrana, Tampalang en Digitized by Google 128 t Mamoedjoe, wier hoofden bekend zijn als de Vorsten der zeven rivieren, en waarvan de Vorsl van Balanipa, aan de Zuidkust, onder den titel van Maharadja of Kraeng-Magaoe (d. i. regerend Vorst), bet hoofd is. De Mandareezen zijn een ijverig volk en varen veel ter tripangvangst en ten handei, om de opbrengsten van bun land, die in goud,, was en vogelnestjes bestaan, tegen Europesche artikelen te verruilen. Ook buiten hun land zijn de Mandareezen op verschillende kustplaatsjes , vooral op de iNoordkust van Celebes en rondom de baai van Gorontalo, gevestigd. — Door de Boven-Sadang doorstroomd , ligt nicer binnenlands het Boegineesche bondgenootschap Masanre-Boeloe (sic? d. i. dat leunt tegen het gebergte?). De bergvolken worden door de Boegineezen in het algemeen To-radja (volk van het Westen?) genoemd. — Ten Zuiden van dat staatje ligt het insgelijks Boegineesche bondgenootschap (?) Adja- tapparang (d. i. be westen het mecr). Vijf staatjes worden genoemd als daartoe behoorende, Sawito en Alita, aan de Bivier van Sadang, Kapang, mecr in het IVoord-Oosten, Soepa, be- kend door de expedition in 1824 en 1825, aan de baai van Pare-pare, en Sidenreng, aan bf nabij het mecr van Tempo k of Tamparang-labaja (d. i. de zoelwater-zee). Dit meet* staat door eene rivier, de Walanae of Rivier van Tjenrana , met de golf van Bone in verband en is zeer visch- en eendenrijk. Sidenreng is de voornaamste plaats in Adja- tapparang. Pare-pare is eene handelplaats aan de golf van dien naam. — Ten Zuiden van daar zijn de belangrijkste staatjes en plaatsjes Baerroe en Tanclte, het laatste insge- lijks in den oorlog op Celebes van 1824 meer bekend ge- worden. Onder de bergen, die deze landstreken in het Oosten begrenzen , steken uit. de Karbouwen-piek en de Piek van Tanette. § 144. Op de genoemde staten volgt de afdeeling Noor- derdistricten , met een A. R. ter h. Maros. Die districten zijn bij de dertig in getal, alle onder inlandsche hoofden. Digitized by Google 120 i\a de h. schijnen Pangkadjene en Segeri de voornaarastc. Op een vijflal na, die Makassaarsch zijn, zijn het alien oor- spronkelijk Boegineesche staatjes. Tello, nog kort geleden een leenrijkje tusschen de Noorder- districten en Makassar, ressorteert thans onder de hoofdplaats. Makassar (in t Mak. ^Iangkasara en in ’t Boeg. Mangkasa) is de zetel van den Gouverneur en door een kleine 200 Europeanen bewoond. Een der wijken, waarin de stad verdeeld is, draagt den naam van Stad Vlaardingen en het hoofdfort Oedjoeng- Pandang werd eenmaal ter eere van Speelman Rotterdam genoemd. De handel is genoegzaam alleen een transito- handel. — Ten Zuiden van de h. ligt Goa, h. van het vroeger zoo beroemde Makassaarsche rijk van dien naam, doch niet meer het oude, waarvan de mines op korten afstand van Makassar tc zien zijn. Voorhij Goa ligt de afd. Zuider districten, h. Takalar, in twceen gedeeld door Sanrabone, en aan de Zuidkust het bondgenootschap Toe- ratea, bestaande uit de drie staatjes Laikang, Bangkala en Binamo. Daarna volgt, aan den voet van den Lompo- hattang of Piek van Bantaeng, het gewest van dezen naam (met gn. h. een goed bevolkt plaatsje met veel handel op Makassar en Salajar) en, daaraan grenzend, Boeloekoempa , en eindelijk de nieuwe afd. Ooster-districten of Sandjai, h. Balang-nipa, aan de golf van Bone. Boeloekoempa is gedeeltelijk vveder uit Boegineesche districten zamengesleld : de voorafgaande landschappen zijn alien Makassaarsche. § 145. De landbouw in de Makassaarsche landen van het Gouvernement van Celebes is nog voor veel ontwikkeling vatbaar. De rijstcultuur staat in Bantaeng op den hoogsten trap en daar groeit ook de beste koflie. De inlanders voeden zich over t geheel veel met djagoeng en planten voor bun eigen gebruik een weinig suikerriet, tabak en indigo. Ban- taeng levert ook beroemde druiven. Uilnemend is het Ma- kassaarsche paardenras; ’t wordt voor het beste van den Archipel gehouden. De inlanders zijn hekend als de stoutste 9 Digitized by Google f 1 50 ruiters. Ook zijn van Makassar de reukwerkcn er\ olien (waarvan de Makassaren voor hun lang en weelderig haar — een punt van onderscheid tusschen hen en de Boegineezen, of althans de Bonieren, die het kort dragen — gebruik maken) en, vroeger misschien meer dan thans, de fraai gewerkte sarongs beroemd. Voorts wordt er veel we%[c gemaakt van den seheepsbouw, daar zich echter slechts een bepaalde stam, de Limo-limo, uit Boeloekoernpa afkomstig, mede ophoudt, en eindelijk van de vischvangst, inzonder- heid van de tripan gvangst, waarop zich insgelijks slechts een enkele stam toelegt, de zoogenaamde Trojeenders, eig. To-ri-djene, d. i. watermenschen , omdat zij altijd op zee rondzwalken. De togten , die deze in hunne ranke vaartuigen tot aan de kusten van Nieuw-Holland ondernemen om daar de tripang te vangen, waarvan te Makassar voor de Chi- neezen de grootste markt is, worden als de stoutste van dien aard beschreven. § 146. Ten iXoorden der rivier Tangka ligt Bone, tegen- woordig een leenrijk van het Nederlandsche Gouvernement. De thans verlaten h. Bone ligt aan een riviertje , aan welks monding het in de verschillende expedition bekend geworden Badjdwe gelegen is; iets verder heeft men de rotsvesting Pasempa. In het Noorden wordt het rijk door de Walanae of Rivier van Tjenrana (aldus naar de voornaamste handel- plaats genoemd, en waaraan ook nog Pompanoewa, eene der voornaamste plaatsen van Bone, gelegen is) van het Boegineesche rijk Wadjo gescheiden, dat uit het oogpunt van den handelsgeest , die de inwoners kenmerkt en gemaakt heeft , dat zij door den geheelen Archipel verspreid zijn , zeker het belangrijkste van alle Boegineesche staatjes mag hee- ten. Inzonderheid is het de Oostkust van Borneo, waar zij in grooten getale gevestigd zijn. Van eene kuslplaats in dat rijk, Woegis geheeten, meent men ook, dat de naam Tanah Boegis afkomstig is^ dien de Maleijers aan de geza- menlijke landen der Boegineezen geven, gelijk dit woord Digitized by Google wederom van dat Maleische afkomt. Op die plaats zouden namelijk de Maleische handelaars gewoon zijn geweest de tolken in te nemen. § 147. Hel bestuur van Wadjo bcrust bij een Aroe-rna- towa, als president ccncr vergadering van zes Vorsten, waar- van er een als Rijksbestierder het opperhoofd is in vredestijd , een ander het opperhoofd in den oorlog. De Aroe-inatdwa kan door deze zes Vorsten worden afgezet, wanneer hij hun niet meer aanstaat. Bij zijne verkiezing hebben echter nog een dertigtal aijdere, raindere Vorstjes eene stem. Niet alleen dat er wel eens een lijd lang gecn Aroe-matdwa is, maar die waardigheid wordt tegenwoordig, bijvoorbeeld , bekleed door den Vorst van Pare-pare, die tevens Rijksbe- stierder is van Sidenreng en Vorst van Pamana, eene on- derhoorigheid van datzelfde Wadjo. Dit ambt van rijksbe- stierder bestaat, even als in de Maleische, zoo ook in alie Makassaarsche en Bocgineesche staten. Die van Goa voert den titel van Bitjara-boetta , die van Bone van To-ma-ri- lalamg. Hij is de eerste der Bijksgrooten (Mak. add, Boeg. adw ) en waarschijnlijk de bewaarder der rijkssieraden. Die rijksgrooten zijn de groole Kiesheeren , te Goa ten getale van negen (bale-salapang ) , te Bone zeven [aroe-pitoe : welk aroe gelijk staat met den Makassaarschen titel kraeng , en Vorst, Vorstin beteekent) , en de groote Vasallen des rijks, palilih , in Bone vier, waaronder Aroe-Palaka, gewoonlijk de aanstaande Vorst of Vorstin. § 148. De h. van Wadjo is Tossdra, eenmaal bloeijend, thans zeer vervallen. Tempe, waarnaar het meer genoemd wordt, en Lagoesi, de h. van Pamana, beide aan de Rivier van Tjenrana, mogen hier nog als een paar plaatsjes in Wadjo vermeld worden. Een andere aanzienlijke en zelf- standige Bocgineesche staat is Soppeng, dat in het binnen- land aan het meer gelegen is, waar ook de tegenwoordige h. van dat rijk, Sengk&ng, digtbij moet liggen: vastehoofd- plaatsen toch worden dikwijls in die kleine rijkjes niet ge- I 132 vonden; van Sidenreng worden er wel vijf verschillende en tijdelijke genoernd. De invloed van hunne leefwijs op hun karakter is bij de Wadjoreezen niet uitgebleven, daar zij in tegenovcrstelling met de Bonieren als open en rond worden geroemd. Overigens heerscht in de Boegineesche staten door het groote aantal vorstjes , die alien op kosten hunner onderhoo- rigen leven en dikwijls aan opium verslaafd zijn, een groot verval. Men beweert ook dat dit zeer toegenomen zou wezen sedert de Islam hier is ingevoerd, hetgeen in de cersle jaren der 17de eeuw moet hebben plaats gehad. Sidenreng en Pare-pare maken door de meerdere beschaving van hun- nen Vorst hierop tegenwoordig eene gunstige uitzondering. § 149. Grenzende aan Wadjo en verder rondom het Noorden der golf van Bon6 uitgestrekt, ligt het rijk Loewoe (h. Palopo), dat als de moederstaat der Boegineezen be- schouwd wordt. De landschappen Oesoe en Lelewaoe , aan de Oostkust van het Zuid-ooster-schiereiland, worden gczegd van den Pajoeng, d. i. den Vorst, van dat rijk afhankelijk te zijn. A1 die streken leveren voortreirelijk ijzer, dat voor pamor gebruikt wordt. Meer zuidwaarts, aan den in- gang der golf, ligt Baikongka, alwaar te Pansoelai ook vele Boegineezen gevestigd zijn , die er met de omliggende kusten handel drijven: rijst, sago, klappers en olie worden er als de uitvoerartikelen genoernd. — De landschappen Polean, Roembia en Tioro , aan de straat van dien naam, zijn aan den Sultan van Boelon onderworpen. — Op de Oostkust ligt ten Zuiden Laiwoei, alwaar aan de Vosmaers- baai, te Kendari, eenmaal een Nederlandsche post gevestigd is geweest. Daarop volgt noordwaarts Temboekoe (of Te- boengkoe), dat om de golf van Tolo heen ligt, aan welks noordelijken oever zich de berg Tokala verheft. De rivier Bahoe-solo schijnt niet onaanzienlijk. H. is Lanona. Het uiteinde van het Noord-oostelijk schiereiland behoort bij het rijkje Banggai. H. is Mondono. Men beschrijft dit land- Digitized by Google 155 schap als «zeer bloeijend en bewoond door eene talrijke, welvarende cn ijverige bevolking». Dezc legt zich vooral op de katoenteelt toe, welke men evenzeer in het zuidelijke Temboekoe aantreft, zoo als ook rijstbouw. In het laatst- genoemde staatje wordt veel ijzer gevonden, waarvan ge- zochte zwaarden worden vervaardigd. — Beide gewcsten, Temboekoe en Bangg&i, zijn leenrijken van den Sultan van Ternale, die er aan het hof van den Radja een Oetoesan, d. i. een gezant, heeflt. De handel is meest in handen der hoofden, zoodat wat er van de welvaart des lands ge- meld wordt, alleen betrekking kan hebben op de streken, die buiten het* onmiddellijk bereik van dezen liggen. Ook resideert de Radja van Bangg&i niet hier, maar op het eilandje van dien naam. Het meeste vertier voor den han- del geven de Mandareezen en Orang-badjo’s, die jaarlijks hierheen komen om tripang en schildpadden te vangen, voor welke vergunning zij echter zware regten aan de hoofden hebben te betalen. Ook wordt er handel in slaven gedreven, die met weinig moeite op het eiland Peling moeten te krijgen zijn, welks bevolking op een allerlaagslen trap van beschaving staat. § 150. De Orang-badjo s , hier en op de Noordkust des cilands, zijn een volk dat in leefwijs geheel overeenkomt met de Orang-laut van Bangka, Blitoeng en den Riouw- Archipel, die ook onder den naam van Orang-rajat en Orang-djohor bekend zijn, en zoowel onder deze namen als ook onder dien van Orang-badjo insgelijks aan de kusten van Borneo, niet het minst aan de iXoord-westkust van dat eiland , voorkomcn. De To-ri-djene van Makassar worden ook wel zoo genoemd. In het Oosten van den Archipel levert vooral het eiland Ilalmaheira veel zulke zwervers, van welke die van Tabello op de oostkusten van Celebes om hun niet altijd vreedzame bedoelingen zeer gevreesd plagtcn te zijn. IVatuurlijk dat ook deze alien vaak onder dien naam van Orang-badjo begrepen worden. Digitized by Google 1 34 § 131. Dc uiterste naar het Noord-oosten uitloopende punt, van het noordelijk schiereiland van Celebes, de Mi- nahasa, Klein- Java, zoo als men het wel eens noemt, is verreweg het meest belangrijke gedeeite der Residentie Menado, die under het Gouvernement der Molukkcn ressor- teert. Het is ongeveer 1 3 g. m. lang , op eene gemiddelde breedte van 6 g. m., on beslaat dus eene oppervlakte, die iets grooter is dan die der residentie Samarang op Java en met die onzer provincie Geldcrland nagenoeg overeen- komt. — Het binnenland der Minahasa is voor het grootste gedeeite een hoogland, dat zich in dc lengte in eene rig- ting van het Zuid-westen naar het Noord-oosten , van den berg Sapoetan tot Tondano uitstrekt 40 , Het otnringende ge- hergte verheft zich in genoemden berg tot circa 3800 voet hoogte, in den Lokon, ten IVoord-westen , tot ruim 3000. 