Geschiedenis van het buddhisme in Indië
lijkt de Maan op het ogenblik der conjunctie is, samen in 't midden van den Stûpa gezeten zijn? De plaats waar zon en maan tijdelijk samenwonen, in amawasya zijn, is volgens Indische begrippen een sterrenbeeld of afdeeling van het hemelpad; zulk een plaats aan den hemel heet o.a. een dhishnya. Maar onder dhishnya verstaat men ook een vuurplaats, een aardhoop die van boven waar het vuur geplaatst wordt met zand bestrooid is; men kan het een vuuraltaar noemen. Het voornaamste onderscheid tusschen dhishnya's en agnyagâra's schijnt te zijn dat de eersten het vuur boven op vertonen, de laatsten het in zich bergen. Een verwisseling of opzettelijke verwarring der twee begrippen behoort niet tot de onmogelijkheden. Ook zou het waarlijk niet zoo vreemd of ongehoor zijn, indien men den grooten koepel, waarvan de aarde de onderlaag en het uitspansel het gewelf vormt; waarin het licht in al zijn openbaringsvormen als zon, maan en sterren, als bliksem, als haardvuur en als licht des geestes woont, in mystiek verband gebracht had met den grafheuvel waaronder de uitgedoofde levensvonk sluimert. Op die wijze beschouwd zou de oorspronkelijke grote Stûpa het hemelgewelf zijn, dat zich boven levenden en dooden uitbreidt, de ruimte die men verdeelen kan in drie lagen: aarde, dampkring en hoogere lucht; of in zeven verdiepingen, de zeven hemelen of de zeven planetenbanen voorstellende; of wel in negen, omdat er negen Graha's zijn, of wel in dertien, omdat dit het getal is van de Wicwadewa's, de Algoden, de verpersoonlijkte deelen van het Al. Grafkamers of grafgewelven werden bij onderscheidene volken der oudheid zoo gemaakt dat ze onmis... "Ook Stupa betekent een aardhoop zoowel als elke spits toeloopende verhevenheid of suikerbroodvormig voorwerp. De graha's zijn: zon, maan, de vijf planeten, Rahu en Ketu. De in Veda-tijd reeds bekende vuuraltaren, uit baksteenen opgebouwd, hadden 3 of 5 lagen; de laatsten moeten volgens de verklaring van eenen commentaar de jaren van een lustrum voorstellen. Weber, Indische Studien 18, 281." Wie meenen mocht dat bij de oprichting van heiligdommen symboliek een ondergeschikte rol speelt, kan zich van het tegendeel overtuigen door kennis te maken met de wijze waarop in den oude, Veda-tijd een vuuraltaar uit baksteenen wordt opgebouwd. Bij dat werk, bekend onder den naam van »vuurofstapeling’ (agnicayana) hebben alle handelingen een symbolische betekenis; tot zelfs de baksteenen die gebruikt worden krijgen symbolische namen. Voor ’t overige mag de Stûpa of Dagob niet met den opgestapelden hoop van baksteenen, de citi, vereenzelvigd worden, want de vorm wijkt geheel af. Het opgebouwde altaar heeft de gedaante van een vogel; soms bepaaldelijk die van Suparna of Garuda. Indien de Adhyayoga der Buddhisten werkelijk een bouwwerk is in de gedaante van Suparna of Garuda, zoals zij opgeven, dan kan het niet twijfelachtig zijn of de Adhyayoga heeft zijn ontstaan aan het opgestapelde vuuraltaar te danken. Bij alle punten van verschil tussen den Dagob en de Citi hebben deze beide, om verklaarbare redenen, enige bijzonderheden met elkaar gemeen, o.a. enige symbolen en den kring van steenen. Wat ook het hoofddenkbeeld moge geweest zijn hetwelk aan de oprichting van Stûpa's ten grondslag ligt, hetzij de Dagob een gedenkteken is voor grote dode, of een nabootsing van den éénen grooten Dhâtukûgarbha, of van de aardse woning des vuurs, of zooveel van alles te gelijk, in elk geval mag men op grond der Buddhistische overlevering aanvaarden dat de Stûpa een te beliekende voorstelling is van een voorgestelde of in intentie geziene bouwwerk. 3 Zie Weber t. a. p. In Wâjasaneyi-Sanhitâ 27, 45 heet Agni suparnacit, een dubbel- zinnige term, wopgestapeld als een Suparna’ en vals Suparna (de schoongevleugelde) zichtbaar.” » Bij de vuurplaats heeten deze steenen, welke rechtop in den grond gestoken worden, pariçrif s. 10% 148 DE SANGH A. èn der overige gegevens aannemen dat de -Stûpa-aanbidding hare wortels in de grijze oudheid had. De oudste Stûpavorm, voor zooverre wij dien nog kunnen opsporen, is die welke op ettelijke beeldhouwwerken van Bharhut en Sanchi * voor- komt. De afbeeldingen, die slechts in bijzaken van elkaar afwijken, geven ons te aanschouwen een schijfvormig of vierkant voetstuk, in twee geledingen, en nu eens met, dan weêr zonder pijlers er omheen. Op het voetstuk rust een halfrond, een koepel of dom, waar boven iets uitsteekt wat men niet oneigenaardig een hals kan noemen, omdat het den koepel, als het ware den romp, met het bovenstuk vereenigt. Dit bovenstuk bestaat uit drie of vier blokken of platen, die telkens trapswijze uit- springen. Op het bovenstuk is het zoogenaamde zonnescherm geplaatst, en boven dit een tweede; * beide zonneschermen zijn behangen met kransen en linten of wimpels. Onder de oudste en best bewaarde Dagobas neemt die in de rotstempel van Kârli, volgens ’t oordeel der deskundigen, de eerste plaats in. Hij staat onder den halfkoepel aan het uiteinde van de grootste hal en heeft de gedaante van een hooge stolp, waarboven zich een kleine, omgekeerde pyramide bevindt; op de pyramide staat een opengespannen zonnescherm van hout, thans half vergaan. De koepelvorm wordt ook aangetroffen bij de Caitya's van Nepâl, zoals men zich herinneren zal, en bij verscheidene Dagobas op Ceilon. In de rotstempels van dit eiland rust de koepel dikwerige op een solide en cilindrische basis. De twee Dagobas in de tempelhallen van Dambulla vertoonen een grote overeenkomst met die van Kârl. Bij de heiligdommen die niet in de rotsen uitgehouwen zijn pleegt de Dagoba afzonderlijk binnen den 1 Cunningham S. of Bh. Pl. XIII en XXXI; Bhilsa Topes Pl. III en XIII. ` * Het tweede is niet op alle afbeeldingen zichtbaar. WW 3 Deze hal is door twee zuilenrijen verdeeld in drie ruimten, waarvan de middelste te vergelijken is met het schip in Christelijke kerken; de half koepel heeft overeenkomst met het koor. ` Fergusson History of Eastern and Indian Architecture, aangehaald in Hunter’s Gazetteer V, 256; Leemans Boro-B. 388. DE SANGHA. 149 Om trek van tempelgebouwen te staan. Klokvormige Stûpa’s zijn op het eiland niet geheel onbekend, doch de halfkogel, met een waterbel vergeleken, gold als het meest orthodoxe fatsoen, zooals blijkt uit een verhaal in een der kronieken. Toen namelijk de bouwmeester van den Mahâthûpa door koning Dushta-Gâmani gevraagd werd, welken vorm hij aan het heiligdom dacht te geven, schepte hij met de hand water uit een gevulde kom en goot het weer in de kom uit, zoodat zich een waterbel op de oppervlakte vormde. "Van dezen vorm zal ik het gebouw maken," zeide de bouwmeester. Later, toen het werk zo ver vordert was dat men de relieken zou gaan insluiten, wijdde de koning zijn rijk aan den Buddha, met deze woorden: Driemaal wijdde ik mijn rijk aan den Verlosser, den Meester, den drager van het drievoudige zonnescherm, van het zonnescherm der goden, der menschen, der eeuwige verlossing. In de 5de en 7de eeuw, toen Fa Hian en Hiuen Thsang het heilige land der Câkyazonen bezochten, was Indië nog rijk aan Dagobs of andere Stûpa's waarvan tegenwoordig slechts de puinhoop wordt teruggevonden. Dat is het geval met de Stûpa's van Sarnâth bij Benares en van Crâwastî. Uit de niet zeer volledige beschrijvingen moet men opmaken dat die gebouwen meer op ronde torens dan op halfronden geleken, en in allen gevalle waren het geen Dagobs, maar gebouwen opgericht ter verheerlijking van een of andere gewichtige gebeurtenis uit het leven van den Tathâgata of van andere heiligen. Niet alleen voor personen, historische of denkbeeldige, werden zulke torens opgericht, maar ook ter ere van dingen, zoals het Abhidharma-, Vinaya- en Sûtra-Pitaka. 1 Zie Leemans Boro-B. 391 en de daar aangehaalde schrijvers. 2 Mahâvansa 175, 190, 193. 3 De symboliek van de drie zonneschermen is te duidelijk dan dat ze enige verklaring zou vereisen. Travels in the Himalayas, beschreven door Hiuen Thsang, Mém. I, 209, vermeldt deze bijzonderheid niet, en zegt dat de beoefenaars van de Abhidharma te Mathura, Gâriputra met offerandes eerden; die van de Vinaya, daarentegen Upâli, en die van de Sûtras, Pûrnamaitrâyanîputra, van welke heiligen de relieken in Stûpas te genoemde stad bewaard werden. Het is opmerkelijk dat de Chinese pelgrims geen gewag maken van de in hun soort zoo uitmuntende Stûpa's van Bharhut en Sanchi. Men zou geneigd zijn uit hun stilzwijgen op te maken dat die heiligdommen reeds in hunne dagen in verval waren. Bijzonder vreemd zou zulks niet zijn; Hiuen Thsang verhaalt zelf hoe in Gândhâra, een land waar eens het geloof zoo bloeide, een duizendtal kloosters woest en ledig was en het meerendeel der Stûpa's in puin gevallen. In hetzelfde koninkrijk te Peshawar bevond zich nog in de 7de eeuw de bedelpot van de Buddha; ruim twee eeuwen later, toen Hiuen Thsang de plaats bezocht, was de reliek weggevoerd en waren er van den Stûpa, welke de reliek geborgen had, slechts puinhoop over. In de nabijheid stond een wijdvermaarde Stûpa opgericht door koning Kanishka, volgens de voorspelling van de Meester. Toen deze namelijk eens, in vroeger dagen, door genoemd land reisde, sprak hij tot zijn gezel Ânanda aldus: »Vierhonderd jaar na mijn Nirvana zal er in dit rijk een machtig koning, met name Kanishka zijn, die op deze plek een heiligdom zal oprichten." De voorspelling werd vervuld; onder de regeering van Kanishka verrees daar ter plaatse een tempel en een Stûpa, welke 40 schepels relieken bevatte. Deze toren werd gehouden voor de hoogste in geheel Indië; hij mat meer dan 470 voet volgens Fa Hian. Toen Hiuen Thsang te Peshawar kwam, was het gebouw juist door brand beschadigd geworden; reeds driemaal had het daardoor geleden. Als men bedenkt dat Kanishka in de eerste eeuw van onze jaartelling leefde, zodat er tusschen zijn regeering en den pelgrimstocht van Fa Hian weinig meer dan drie eeuwen liggen, is het niet te verwonderen dat de laatste het gebouw nog in ongeschonden staat gekend heeft. Niet ver van Peshawar, te Pushkalawati, waren enkele Stupas die, om verschillende redenen, 'zeer merkwaardig waren. Een van die Stupas was gebouwd door Asoka op de plaats, waar de Buddha in een van zijn vorige incarnaties als Bodhisattva zich nog op deugd toelegde en zijn twee ogen als aalmoes weggaf. Twee andere verdienen een bijzondere vermelding, omdat ze gesticht waren door de goden Brahma en Indra, en wel bij voorbaat. Ze muntten uit door buitengemeene fraaiheid en bestonden uit kostbaarste gesteente. Ongelukkig veranderden die edelstenen, na het Nirvana des Heeren, in gewone steenen. Toen de pelgrim, aan wie we dit bericht te danken hebben, deze gedenkteekenen van goddelijken geloofsijver zag, lagen ze in puin. Een vierde Stupa eindelijk mag niet met stilzwijgen voorbijgaan, omdat de Tathagata op de. Plek van het heiligdom indertijd des Duivels Moeder, die kleine kinderen verslond, van die kwade gewoonte had afgebracht. Soortgelijke grote daden van de Tathāgata of Bodhisattva, welke de overlevering gedurende millenia van jaren trouw en onvervalscht aan het nageslacht had overgeleverd, waren zóó talrijk, dat het niemand verbazen kan bij de pelgrims telkens gewag te zien gemaakt van Stūpas ter herinnering aan zulke feiten opgericht. Bij 't oude Sanghapura, een plaats die de geleerden met het hedendaagse dorp Manikala tussen Hasan Abdal en Jhelum vereenzelvigen, stond er een Stūpa op de plek waar de Bodhisattva uit barmhartigheid het bloed van zijn lichaam had opgeofferd om een hongerige tijger te voeden. De plaats droeg nog in de dagen van Hiuen Tsang de onmiskenbare sporen van hetgeen daar eens voorgevallen was; want zowel de grond, als het gras en de struiken vertoonden een lichte rode tint, alsof ze met bloed geveerd waren. Dit is, volgens het gevoelen der oudheidkenners, de grote Stūpa van Manikala, welks ontdekking het sein heeft gegeven tot de 200 ijverige en belangwekkende nasporingen op het gebied der Indische archeologie. Behalve de grote Stūpa vindt men te Manikala nog de overblijfselen van 14 kleinere gebouwen van dezelfde soort en van 15 kloosters. Zooals uit de vondsten bij 't openen van deze monumenten gebleken is, dateren ze van den tijd van Kanishka of later, want men heeft er munten en opschriften met den naam van die koning, alsook Romeinse munten van Caesar en Antonius ontdekt. De verdiensten van Kanishkazelf ten aanzien van den bouw van Stûpa’s en kloosters, hoewel groot en als zoodanig door de Chineesche reizigers met lof vermeld, konden niet wedijveren met die van Agoka, aan wien men schier alle gewijde Buddhistische gebouwen in Hindustân toeschreef. De overlevering zegt dat die vermaarde koning, ten einde de overbekende 84000 Dagobas te kunnen bouwen, begon met eerst tabula rasa te maken van hetgeen er bestond. Na het Nirvâna waren de resten van den Tathâgata in acht porties verdeeld en over elke was een Dagob opgericht. Die nu stonden Acoka in den weg, en hij slaagde er inderdaad in, er zeven te verdelgen. Slechts één werd op wonderdadige wijze gered, namelijk de reliek-toren van Ramagrama. De Nâga die het heiligdom bewaakte nam de gedaante aan van eenen brahmaan en voerde den koning mede naar zijn woning, waar hij hem zijn gereedschappen en toestellen voor godsdienstig gebruik toonde, en zeide: Zoo gij mij hierin kunt overtreffen, ga dan gerust den Stûpa afbreken; ik heb er vrede mee. De koning zag dat het gereedschap van niet-menselijke maaksel was, en keerde huiswaarts zonder zijn voornemen ten uitvoer te brengen. De bedoeling van deze gelijkenis of dit allegorisch ingeklede historisch feit ontsnapt ons, maar het is oogenschijnlijk iets meer dan een laf vertelseltje dat men den pelgrims vertelde. Na 1830 werden zij onderzocht door de Generaals Ventura en Court, door Masson e.a. Zie Wilson, Ariara Antiqua 55; Ventura en Prinsep in Journ. As. Soc. Beng. III, 313; en Court 556. Vgl. Arch. Surv. XIV, 1. Over de heilige bouwwerken van N.W. Indië in ’t algemeen te vergelijken Wilson's bovengenoemd werk, en Ritter, die Stûpas oder die architectonischen Denkmale an der indo-bactrischen Königsstrasse. Travels 90; Voy. des Peaux. B. 326 vgg. en 420; Mahâvansa 185. Er zijn enige onderlinge afwijkingen in de twee lezingen der geschiedenis; Hiuen Tsang verwart Ajatashatru met Ajatavahaka; of zou de vergissing slechts schijnbaar zijn en den sleutel bevatten van een historisch feit? Fa Hian zegt ergens (Travels 127) dat Acoka eens, als kind, Gautama ontmoette. Deze legende komt herhaalde malen voor, o.a. in Divyâ-Avadâna, bij Burnouf Introd. 399, zodat de Chinese reiziger zich niet vergist heeft. Zou er soms mede bedoeld zijn dat Acoka besloten had allen eeredienst af te schaffen. De Sangha. 153 Deze enige overgeblevene der acht oude Dagobas, genoot begrijpelijkerwijze bij de Buddhisten van alle landen het hoogste aanzien, en was een druk bezochte bedevaartsplaats, niettegenstaande de streek heinde en verre woest lag. Evenzo was het gesteld te Kapilavastu, waar meer gedenktekenen in den vorm van Stûpa’s te vinden waren dan menschen. Een akelig eenzaam oord was ook Kushinagara, Pali Kushinâra, oudtijds de hoofdstad der Malla's, zoo het heet, doch in de 5de en 7de eeuw schaars bevolkt. Daar, op de plek waar de Tathâgata tusschen de Sala-boomen het Nirvâna was ingegaan, was er een klooster met een beeld, en in de nabijheid vond men enkele Stûpa’s en kloosters, op de plekken waar de legende de gebeurtenissen der laatste dagen en onmiddellijk na de verbranding van het lijk laat voorvallen. Aan gindsche zijde van den Ganges, in Magadha, de bakermat van het Buddhistisme, waar de namen van Gayâ, Râjagrha, de Nairafijanâ, Uruwilwâ, het Bamboebosch, ons de liefelijkste tooneelen uit het leven van den Gotamide in 't geheugen terugroepen, ontbrak het natuurlijk niet aan heilige plaatsen, doch het aantal Stûpa’s was niet groot. Rijker was het land aan kloosters, en vooral aan overleveringen. Voor 't overige waren eenige plaatsen in Magadha, o.a. Gayâ, nog wel zoo heilig voor de heidense Indiërs als voor de Buddhisten, hetgeen aan Huien Tsang niet onbekend was. De beroemdste Stûpa op Ceilon was de Grote Stûpa, Mahâ-thûpa, die ten N. van de hoofdstad Anurâdhapura over een voetindruk van den Tathâgata was opgericht. Dit 470 voet hooge gebouw was versierd met bij edict, doch zich liet overreden door eenen geestelijke om ten minste een gedeelte der oude religieuze gebruiken te behouden, al was het maar ter wille van het lagere volk? Eigenlijk was er nog een tweede eenigste Stûpa van de 8e eeuw ontsnapt — niet aan de verwoesting, maar aan de makers van bovengemelde legende, want in 't land der Malla’s stond nog in de 7e eeuw de Stûpa door den Brahmaan Dropa opgericht; het heiligdom heette in de wandeling Drona-Stûpa; Voy. des Pèl. B. II, 383; vgl. Burnout Intr. 372. Travels 85; Voy. des Pèl. B. 309. Travels 98; Voy. des Pèl. B. 334. De Sangha, goud en zilver en flonderde van allerlei edelgesteente. Bij de grondvesting van dit heiligdom noodigde koning Dushta-Gâmani voorname Paters uit alle oorden van Indië, die dan ook met een talrijk gevolg overkwamen en de plechtigheid bijwoonden. Eerst liet de vorst den omtrek van het heiligdom afbakenen en legde eigenhandig den eersten steen, in het midden. Daarop betuigde hij zijn eerbied aan de verzamelde geestelijke, bovenal aan Priyadarga uit Crâwasti. Deze vatte dan het woord op, om een heilspreuk uit te spreken en den koning de Schrift te verkondigen. Daarna wendde hij zich tot de saamgeschoolde schare en predikte, met dien gevolg dat verscheidene geestelijken eenen hogeren trap van heiligmaking bereikten. Met een uitnoodiging van den vorst aan de vergaderde geestelijken om tot aan de voltooiing van het gebouw van zijn gastvrijheid gebruik te maken, een uitnoodiging waaraan slechts een deel der vreemden voldeden, was de inwijding van het terrein afgeloopen. Een van de eerstvolgende werkzaamheden was de bouw van den Dagoba. In het midden van dit uit kostbare zelfstandigheden vervaardigd heiligdom werd een Bodhi-boom van edelsteen aangebracht, met een verhevenheid aan de oostzijde, waarop het beeld van den Buddha prijkte in de houding waarin hij zat toen bij Uruvilwâ het licht der wijsheid in hem daagde. Naast hem stond eenzijds Brahma, met een zonnescherm, anderzijds Indra, geheel in overeenstemming met de historische berichten in een der oudste boeken van den Pali-canon, die, zooals men weet, veel authentieker is dan de Noordelijke, hoewel beide hetzelfde vertellen. Om de vereiste relikwie te bekomen, werd de zestienjarige Senior Sapottara afgezonden om zich van de relikwie, die bij de Nāga's bewaard werd, meester te maken. De zestienjarige, listig als een tweede jonge Mercurius, had in een oogwenk de relikwie in zijn macht en bracht die naar den tempel. De relikwie werd in het kastje gelegd en nam op verzoek van den koning het Travels 150. Vgl. Knighton in Journ. As. Soc. Beng. XVI, 222. 3 Lassen, Indische Alterthumskunde 2, 425, maakt de opmerking dat niemand beneden de 20 jaar priester mag worden, dus op zestienjarigen leeftijd geen geestelijke, noch minder een Senior kan zijn. De opmerking is op zichzelf volkomen juist, en het verhaal een verdichtsel, doch het is de vraag of er in de werkelijkheid geen uitzonderingen voorkwamen. DE SANGH A. 155 voorkomen van den Buddha aan, zooals deze er uitzag bij ’t bereiken der volkomen verlichting. Gedurende een week droeg Dushta-Gâmani zijne heerschappij over aan de reliek, welke inmiddels door het volk werd aangebeden. Op den achtsten dag werd de cel door een steen gesloten. Andere Ceilansche Dagobas, die thans nog een deel van hun oude luister bewaard hebben, zijn die van het Jetavana-klooster, 269 voet hoog, en de Thûpârâma. De Dekkhan had ook zijne Dagobas, en daaronder zeer merkwaardige, zoals de overblijfselen van den Stûpa van Amrâwati bewijzen. Of men dit bouwwerk vereenzelvigen mag met het klooster van Awaracilâ, waarvan Hiuèn Tsang spreekt, gelijk sommige geleerden veronderstellen, is iets twijfelachtig. Hij bericht dat het klooster in verval en geheel verlaten was, en het zou wel kunnen wezen dat de Dagoba toen reeds een puinhoop was, zodat die zijn aandacht niet getrokken heeft. Wie zou die ook daarop gevestigd hebben, daar het klooster niet meer bewoond was? De berichten der Chineesche reizigers behelzen veel wetenswaardigs ten opzichte van de hoogte, het materiaal en de versieringen der Stûpa's, doch zijn niet voldoende om ons den juiste vorm van al die gebouwen te leeren kennen. Vermoedelijk hadden niet alle Dagobas de gedaante van een half ei, op een onderlaag rustende; sommige zullen het fatsoen van een klok of pyramide of hooge stolp gehad hebben, want alle deze vormen komen elders voor. Verscheidene Dagobas in Achter-Indië vertonen zich als op zichzelf staande kegels of pyramiden, te midden van rondom opgetrokken kapellen. Zulk een vorm had o.a. de Dagoba van Pagan; het gebouw stond op een vierkanten onderbouw, met twee vierkante vleugels, één aan elke zijde. Dit herinnert aan de twee vleugels van den vogel bij het gemetselde vuuraltaar. In Ava staan de kegelvormige Dagobas. Hardy E.M. 220; Knighton in Journ. As. Soc. Beng. XVI, 217 en 234, Pl. II en III. Beschreven door Fergusson in zijn Tree and Serpent Worship, en Hist. of Ind. Archit. (1876); door Burgess in zijn Notes on the Amaravati Stupa. Mém. II, 111. Zie de houtsnede in Journ. Roy. As. Soc. IV, 424 (New series). DE SANGHA. Gobs, uit een dichte massa van gemetselde steenen opgetrokken, meestal op een hoog terras, terwijl zich op den top een uitgespannen zonnescherm, uit verguld ijzeren vlechtwerk bestaande, verheft. De prachtige Shwe Dagon te Rangoon beantwoordt aan deze beschrijving, met dit onderscheid dat de onderlaag een achthoek is. ! Men behoeft zich slechts in plaats van een kegel een hooge stolp voor te stellen, rustende op een achtkantige onderlaag, en men heeft de Lingam. Het is daarom geen wonder wanneer de Hindu’s van Gayâ de kleine opgedolven modellen van Stûpa’s grif weg voor Lingams houden 3, wier verwantschap met de reeds in Wedische geschriften genoemde Sûrmîì, en de obelisk der Egyptenaren moeielijk te loochenen is. Het ligt buiten ons bestek hier uit te weiden over andere Buddhistische reliektorens, zoals er in Siam en op Java aangetroffen worden, en waarin men te recht of te onrecht wijzigingen van den half-eivormigen Stûpa gezien heeft. Alleen zij ter loops opgemerkt dat de bouwwerken van Cambodja, o.a. te Angkor Wat, waarin men iets specifiek Buddhistisch meende te ontdekken, gebleken zijn meerendeels van Hinduistische oorsprong te zijn. De opgravingen die te Mānikiâla en elders ondernomen zijn geworden, om het inwendige der Dagobas te onderzoeken, hebben veel aan het licht gebracht wat voor oudheidkunde en geschiedenis van groot belang is. Bij de opening van een Dagoba in Raigam, Korle op Ceylon, welke in 1820 onder toezicht van Layard geschiedde, vond men in het binnenste een vierkante gemetselde celletje. In het midden hiervan stond een steenen urn met een deksel van hetzelfde materiaal. De urn bleek een stukje been en eenige dunne plaatjes goud te bevatten; voorts enkele ringen, drie paarlen, kristallen en koralijnstenen, kralen, stukjes robijn, saffier en glas; een kleine pyramide van cement, enkele beeldjes van den heiligen Nâga in klei; eindelijk twee lampen, de een van koper, de andere van klei, van het fatsoen zooals men die op Ceylon nog heden gebruikt. Ook te Mānikiâla ontdekte men binnen in den Stûpa, op ongeveer 10 voet beneden den begaanen grond, een vierzijdige gemetselde cel, waarop een steenblok, met inscripties voorzien, als deksel aangebracht was. In het midden van de cel stond een ronde koperen urn of doos, waaromheen acht muntstukken symmetrisch nedergelegd waren. De urn, welke van een linnen doek omwikkeld was, besloot een zilveren ditto; de ruimte tusschen beide was aangevuld met een omberkleurig deeg. Het zilver was zóó bros geworden dat, toen men de zilveren urn uit die van koper wilde lichten, de bodem aan het bruine deeg bleef vastkleven. Binnen de zilveren doos was er nog een veel kleinere van goud, welke Romeinse zilvermunten en vier kleine goudstukjes van de Griekse-Bactrische of Indo-scythische type bevatten; alsook vier parelen en twee edelstenen. Men wil de opmerking gemaakt hebben dat bij Stûpa’s de sporen van hooge oudheid het zeldzaamst zijn, naarmate overblijfselen van beenderen, asch, haren, enz. er het overvloedigst in aangetroffen zijn geworden. Deze uitkomst is wellicht toe te schrijven aan de onvolledigheid der waar­neming, hoezeer ze op zichzelf niets onverklaarbaars heeft. A. BEELDEN EN TEMPELS. Op de beeldhouwwerken van Bharhut ontbreken afbeeldingen van den Buddha ten eenenmale. Dat is niet te wijten aan toeval, want zelfs daar waar de tegenwoordigheid verondersteld wordt, heeft men hem niet in beeld gebracht. Een der tafereelen stelt voor Ajâtacatru in aanbidding. Hardy RM 221. Court en Prinsep t. a. p. In zulke urnen of doozen werden de relieken bewaard; als bijzonder prachtig roemde Hiuen Thsang (Mém. I, 102) die waarin stukken van den schedel, de oogappels, enz. van den Tathâgata besloten waren. Cunningham S. of Bh. Pl. XVI. geknield liggende voor de voetsporen des Heeren; toch zegt het bijschrift in de meest ondubbelzinnige wijze: »Ajâtacatru brengt aan den Heer zijn eerbied (of: aanbidding)” Dit is niet het eenige voorbeeld: een andermaal ziet men de heilige voetsporen, gekenmerkt door het zonnerad, afgebeeld onder aan een troon of altaar, waarboven zich een met festoenen behangen zonnescherm uitbreidt. Een voornaam persoon ligt voor het altaar op de knieën en raakt met zijn handen de voetsporen aan. De oudste rotstempels van Westelijk Indië, die stellig van iets latere datering zijn dan het heiligdom te Bharhut, missen insgelijks alles wat naar een afbeelding van den Heere zweemt. -Deze feiten, die licht met andere vermeerderd zouden kunnen worden, pleiten ten zeerste voor het gevoelen door sommige geleerden uitgesproken, dat de vereering van Buddhabeelden eerst lang na Ashoka in zwang zou gekomen zijn. Ook lijken de legenden over den oorsprong der eerste afbeeldsels van den Tathâgata van betrekkelijk latere tijden te dagtekenen: ze zijn daarenboven tegenstrijdig, al laten zich enkele mythische trekken zonder moeite verklaren. Het Divyâ-Avadâna verhaalt dat koning Bimbisâra eens van zijn nabuur, koning Rudrâyana, een geschenk ontving van zóó hooge waarde, dat hij verlegen was, hoe het te beantwoorden. Ten einde raad wendde hij zich tot den Heer, die hem de raad gaf het beeld des Tathâgata's op doek te laten brengen; doch dat was eerder gezegd dan gedaan, want de Tathâgata’s zijn moeilijk te genaken. Koning Bimbisâra noodigde nu de Heer bij zich ter maaltijd, opdat de schilders de gelegenheid zouden hebben de Heer te conterfeiten. Dan de Buddha's zijn wezens zóó heerlijk, dat men zich nooit in hun aanblik kan verzadigen, en dien tengevolge konden de schilders nooit het juiste ogenblik treffen. De Buddha, dit bespeurende, DE SANG II A. 4159 beval toen een doek te brengen, liet er zijn afschaduwing op vallen en zeide tot de schilders: Vult op deze schets de kleur in, en schrijft dan daaronder de drie belijdenisformulieren, de zedelijke voorschriften en de twaalfvoudige reeks van oorzaken en gevolgen. — Hieruit leeren we: 1. dat men om een beeld van de zon te ontwerpen best doet haar afschijnsel op een effen oppervlakte van water, kwik of leem, waar te nemen; 2. dat wij aan de zon te danken hebben de indeeling van den tijd, in verleden, heden en toekomst, aangeduid door Buddha of Schepper, Dharma of de phaenomenale wereld, en Sangha, de alvergarenge Dood; dat wij aan diezelfde zon, den tijdmaker, te danken hebben de zedelijke voorschriften die door de ondervinding van eeuwen proefhoudend zijn gebleken; eindelijk dat wij "aan den luisterrijke Buddha, evenzeer als aan de maan, aan Bimbisar, verschuldigd zijn, dat de telkens weerkeerende jaarkring in 12 maanden verdeeld is, welke onophoudelijke wenteling van het rad des geloofs ons predikt: val wat ontstaat vergaat’, de kenspreuk der Yogins; 3. dat er in den tijd toen de zooeven medegedeelde allegorie werd opgesteld geschilderde Buddhafiguren, voorzien van stichtelijke onderschriften, bestonden. Over het ontstaan van houten en gouden beelden des Heeren bestaan ook allegorische of mythische verhalen, in onderling afwijkende lezingen; ze zijn belangrijk genoeg, mits men er geen "historische kern" in zoeke. Fa Hian had de volgende lezing te Crâwasti gehoord. Toen de Heer — na ’t groote mirakel te genoemde stad — voor drie maanden verdwenen. Burnouf Introd. 341. 3 Utpannam nirudhyate. De Indische Yoga zal die kensprek evenmin hebben uitgevonden, als Sallustius zijn omnia orta occidunt et aucta senescunt, want de cosmologische-mythologische ondergrond van die filosofische stelregel is duidelijk; trouwens de hele Indische filosofie is niets anders dan een pathologische ontwikkeling van de mythologie. Doch de spreuk drukt de hoofdrichting van de levensbeschouwing van de Yoga uit, evenals het meervoudig pèrt die van Heraclitus, geheel afwijkend van de Sânkhya’s, die met de Eleaten te vergelijken zijn; zie de korte, maar treffende opmerking van de commentaar op Nyaya-Sutra 1, 29. Dat de Buddhisten dezelfde kenspreuk hebben, stempelt ze tot navolgers van de Yoga. Travels 75. 160 DE SANGHA. was, om in het Paradijs der goden zijn moeder in de Dharma te onderwijzen, voelde koning Prasenajit zulk een verlangen om de Meester te aanschouwen dat hij diens beeld maakte uit geel sandelhoud en het op diens ledige troon plaatste. Toen de Heer, van het Paradijs teruggekeerd, in de Vihara kwam, stond het beeld terstond van de zetel op om hem te gemoed te gaan, doch de Buddha zeide: "Keer naar uw plaats terug. Na mijn Nirvana zult gij tot model dienen voor de beelden welke de vier scharen van mij zullen maken." Hiuen Thsang vertelt nagenoeg hetzelfde, doch van koning Udayana. Deze namelijk was het, die uit verlangen om de Heer te aanschouwen Maudgalyayana verzocht, door wondermacht eenen bekwamen kunstenaar in de hemel te doen opstijgen, opdat de man daar de Buddha zou kunnen gadeslaan en diens beeld in hout snijden. Zoo geschiedde. Toen de Tathagata, op de aarde teruggekeerd, zijn beeltenis zag welke van de zetel opstond, zeide hij op vriendelijken toon: "Zijt gij gekomen om de menschen te verlichten? Blijf uw licht verspreiden en leid het verste nageslacht." De Tibetaanse levensbeschrijving stemt in hoofdzaak hiermee overeen; de woorden waar het op aankomt luiden daar: De koning van Benares, Udayana, denkende aan de Heere, liet uit geel sandelhout diens beeltenis vervaardigen. De Singhalese weten dat bij het leven van de Gotama een beeld van hem gemaakt is op last van de koning van Kosala, dus van Prasenajit. Hiuen Thsang vermeldt dat koning Prasenajit, op het bericht dat Udayana een beeld van de Buddha uit geel sandelhout had laten maken, ook een beeld van hetzelfde materiaal liet vervaardigen, en wel bij dezelfde gelegenheid. Dit herinnert aan een bericht van de Chinese encyclopaedie, volgens welke de koning van Perzië een standbeeld van goud had laten vervaardigen. Schiefner, Tib. Lebensb. 273. Elders in hetzelfde werk, 235, wordt Udayana koning van Kaucâmbî geheeten. Hardy E. M. 199. Mém. 296. DE SANGHA. 161 De Buddha uit goud liet maken, zodra hij vernomen had dat Udayana zulk een beeld bezat. Wat de Buddhisten van Buddha zeggen, vertellen de Jaina’s van den Jina, ook bekend onder den naam van Wardhamâna en den titel van Mahâwira. Toen de Jina op aarde verwijlde, heerschte koning Udayana in het land Sindhu-Sauwîra; hij omhelsde de leer van Mahâwîra, en liet een beeld van hem maken uit geel sandelhout. Om het bezit van dit beeld werd een groote oorlog gevoerd tussen Udayana en koning Pradyota, welbekend uit de geschiedenis van Jiwaka. Bij de opgravingen te Mathurâ zijn er onderscheidene beelden, zoowel van den Jina Wardhamâna, als van den Buddha aan het licht gebracht, welke voorzien zijn van een onderschrift met nauwkeurige dagtekening. Jammer dat men vooralsnog ten aanzien van ’t begin der daarop voorkomende jaartelling in twijfel verkeert; intussen is het zo goed als zeker dat die overblijfselen niet hooger opklimmen dan tot de eerste eeuw na Chr. en enkele er van in de tweede eeuw vallen. Naardien het niet te veronderstellen is dat de beelden te Mathurâ ontdekt de alleroudsten zijn, mag men gerust aannemen dat er reeds een geruimen tijd voor de aanvang van onze jaartelling Buddhabeelden vereerd werden. Ja, men kan verder gaan en beweren dat het model der Buddhabeelden, althans der staande, reeds lang voor de stichting der Orde in Indië bestond. Bij de opmeting namelijk van het Vedaïse altaar uit baksteenen, waarover alreeds gesproken is, moest bij de legging der eerste laag, ‘de * Cunningham Archaeol. Survey III, 47. 2 Cunningham Archaeol. Survey III, 30—37; de Jinadevelopment zijn verreweg de talrijkste. II l1 DE SANGH A. priester, uit naam van den brenger des offers, het volgende verrichten. Met het gelaat naar de streek waar de zon opkomt gekeerd, legt hij op een bos gras in het middelpunt een lotusblad, hierop de vroeger aan den hals gedragen goudplaat, en hierop weer een rechtopstaanden 'man van goud' met het gelaat naar het Oosten, onder het zingen van den psalm aan den Purusha, of van die aan den Glansrijke. Daarop blijft de priester een poos stilstaan, terwijl de brenger des offers het beeld eerbiedig zijn hulde bewijst met drie spreuken ter bezwering van de Slangen. De »gouden man« wordt uitdrukkelijk verklaard als het zinnebeeld van Prajapati, van Agni en van de brenger des offers, d.w.z. van de drie openbaringen van ’t eeuwige en in wezen één licht. Prajapati, de Heer der Schepselen, is Brahma de Schepper, en vertegenwoordigt als zoodanig het verleden; de Buddhisten noemen hem Buddha. Agni, in engeren zin het aardsche en atmosfeerische vuur, vertegenwoordigt het tijdelijke en ondermaansche, de wereld der verschijnselen, het tegenwoordige; de Buddhisten noemen de fenomenale wereld Dharma. De brenger van het offer is de mensch zelf, wiens ware wezen bestaat in ’t inwendige licht, het onsterfelijke in hem volgens de Oud-Indische begrippen. Voor het onsterfelijke zijn bij de Buddhisten en andere secten de onsterfelijken, de vergaderde afgestorvenen in plaats gekomen. Of de vereeniging van al de doden onsterfelijk, amrta, genoemd werd, omdat zij nooit meer zouden sterven konden, omdat de dood eeuwig en onsterfelijk was, of omdat zij een eeuwig leven deelachtig werden, deed niets ter zake; in beide gevallen kon men den Sangha, de vergaderden, beschouwen als het zuiver geestelijke. Het mansbeeld is van goud, omdat »Prajapati van goud« is; hij is het, in de oudste naturalistische opvatting, als zon. Natuurlijk, uit dezen priester is ontstaan de man die den Gotamide, toen deze voortschreed om den zetel der Kennisse te bestijgen, acht handen vol gras gaf; D.I., bl. 64; vgl. Lalita-V. 357. Ook de Bodhisatta ging met het gelaat naar ’t Oosten staan; D.I., 65. Ook is hij, de Groote Man (Mahâ-Purusha) goudkleurig, zooals iedereen weet. Weber Ind. Stud. 18, 248, en de daar vermelde bronnen. DE SANGHA. 163 moet dus Buddha ook goudkleurig zijn; wij weten dat hij zich door een schoon goudkleur onderscheidde, behalve toen hij omstreeks den kortsten dag uitgeput van het vasten aan het einde der baan nederzeeg; toen was de kleur geheel vaal geworden. Vandaar dat het eerste standbeeld van den Buddha van goud was, en het is zeer natuurlijk dat in nabootsing daarvan nog de meeste Buddhabeelden van goud, of verguld, of althans geelkleurig zijn. Doch behalve den zichtbaren Brahma is er een onzichtbare, in den mensch, de Logos. Een der namen is Buddha, de bewuste, of Muni, de ziener, de denker; of, zoo men wil, Buddha is de verpersoonlijkte Buddhi, bewustheid, verstand, geest. Zoo men dezen onzichtbare Brahma of Buddha de goudkleur toeschrijft, dan is het of om symbolisch de eenheid in wezen, welke tusschen uit- en inwendig licht, tusschen de twee scheppers van alle dingen, bestaat, aan te duiden, of omdat, zooals het Catapatha-Brâhmana zich uitdrukt: "de levensgeest goud" is. De slotsom waartoe de voorgaande beschouwingen ons leiden is deze, dat de eerste Cakyazonen, in zooverre als zij Yogins, wijsgeeren waren, als hoogste voorwerp eener geestelijke vereering den onzichtbaren Buddha vereerden, in hunne phraseologie: den Tathâgata die het Nirvâna bereikt heeft; dat zij evenwel, ter aankweeking van pietel, het verzinnelijken. van een idee of een ideaal niet volstrekt afkeurden; met andere woorden, dat zij precies hetzelfde deden wat alle Indische wijsgeeren sedert minstens 2500 jaar gedaan hebben. Derhalve, de afwezigheid van afbeeldingen des Heeren te Bharhut en elders is niet voldoende om te bewijzen dat alle Buddhisten in den ouderen tijd geen afbeelding van den Meester dachten. Zooveel is zeker, dat de Buddhabeelden ten nauwste samenhangen met de vereering van Brahma of den Purusha; en verder, dat de afwezigheid van afbeeldingen des Meesters, juist op de oudste monumenten, onverklaarbaar is, indien de ingewijden den Buddha voor zekeren mensch gehouden hadden; waarom zou men dien niet afgebeeld hebben, zoo goed als Ajâtacatru en Prasenajit, en een tal van goden en godinnen? Aan de noodige verbeeldingskracht ontbrak het de beeldhouwers niet, want men vindt te Bharhut den Bodhisattva, op 't oogenblik dat hij in de zijde zijner moeder zal binnendringen, voorgesteld in den vorm van een olifant, zooals behoort. Eene korte, maar klassieke beschrijving hoe een Buddhabeeld volgens de regels der kunst moet gemaakt worden, treffen wij aan in een heidenschen schrijver van de 6de eeuw. Hij zegt: »Buddha moet op een lotuszetel zitten, als ware hij de Vader der wereld (Brahma); zijn handen en voeten moeten gemerkt zijn met lotussen; hij moet zeer korte haren hebben en een kalm gelaat.” Opmerkelijk is het dat een der oudste van de tot nog toe opgedolven Buddhabeeldjes, tot onderschrift heeft: »Beeld van den Heere, den Oudvader” (Bhagavato Pitāmahasya). 