Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
* Resol. Stat.-Gen. 6 Maart, 1621. In 't begin van Julij klaagde onze Ontvanger-generaal dat hij de tot 1 Februarij verloopen interest, ten bedrage van 35,026 gulden niet betalen kon, en zich te vergeefs deswegens tot de Brandenburgsche Overheid te Kleef had gewend. Hierop schreven de Staten aan dezelfde Overheid, dat zij, bij gebreke van betaling, deze som bij hooger hand in haar gebied zouden laten innen (Resol. Stat-Gen. 1, 2 Julij 1621). 4 Resol. Stat—Gen. 19 Mei, 1621. 1621— 1625. 1621— 1625. 614 ALGEMEENE GESCHIEDENIS stand geraakt waren. Weshalve er thans aan geene ontruiming te denken viel. Evenwel om in de ellende der Kleefsche onderdanen eenigzins te gemoet te komen, zouden zij er wel toe kunnen verstaan, de onverslerkte plaatsen te verlaten, wanneer hunne Hoogheden van Brabant daartoe insgelijks konden besluiten. Onder dezelfde voorwaarde waren zij ook geneigd de open plaatsen in het Guliksche ie ontruimen. Bovendien besloot de Prins, de Stad en het Kasteel van Kleef, als minder ter verdediging geschikt, van ons garnizoen ie ontheffen en neutraal te laten verklaren 1. Dezelfde reden maakte hen mede eenigzins inschikkelijker jegens Zweden. Drong men bij deze Mogendheid al te zeer op de stipte aflossing der voorgeschoten gelden, dan vermeerderde men niet alleen haar ongenoegen over de innige betrekking, in welke wij met Denemarken geraakt waren, maar stelde ook den Koning buiten staat om de oorlog voort te zetten, die toch altijd eene afleiding in Oostelijk Europa teweegbracht, daar zij Polen verbood, den Keizer te hulp te komen. Dus stapte men over de vraag heen, of de Koning in het jaar 1620 werkelijk met Polen in oorlog geweest was, en wilde derhalve de door ons verstrekte bijdrage van 80,000 gulden als verplichte oorlogs- subsidie en niet als voorgeschoten geld, dat teruggegeven had moeten worden, aange- merkt hebben % In dezen zin werd het antwoord gesteld, dat prrmus rauk op zijn reeds geruimen tijd onbeantwoord gebleven voorstel gegeven zou worden. In dat antwoord werd verwezen op het schrijven, aan den Ambassadeur van pracx medegegeven. Dus verloochenden de Staten dan geenszins wat zij toen verklaard hadden, en stelden den Heer muys tegenover den Zweedschen Ambassadeur in het ongelijk. Dit verdroot dien Heer, wiens koopmansijverzucht hem bovendien met van prscK in onmin had gebracht, en hij kwam er tegen op. Maar hoezeer rarkK, ten einde niet langer opge- houden te worden, de weglating van de woorden, welke muys mishaagden, zou toege- staan hebben, namen de Staten ze niet terug $. 1 Resol. Stat.-Gen. 3, 11, 12 Maart; 10, 15 Apr.; 20 Mei, 1621. Resol. Holl. 1621, bl. 394. 2 Resol. Stat.-Gen. 15 Maart, 1021. Resol. Holl. 1621, bl. 330, 339. 3 Resol. Holl. 1621, bl. 351, 363. De bijzondere reden van onmin tusschen murs en den Am- bassadeur van puce was deze. murs had weten te verwerven, dat de partijen koper, waarmede de Koning van Zweden zijne schuld afloste, aan hem werden toegezonden. Dit wekte de jaloezij van vaN pick, die werkelijk, door vermogende Nederlanders in den arm te nemen, te weeg bracht, dat hij zelf met de ontvangst van het koper werd belast. Doch murs wist dezelfde gunst op nieuw te verkrijgen, bereid zijnde den Koning op zijn eigen kredict, en niet langer op dat der Staten-Generaal, geld te “verstrekken. Maar de groote Heren en Kooplieden, DE VEER, VAN ASPEREN, BERKHOUT, DE GEER en KIEN, die de voordeelen, welke van pick uit de ontvangst trok, deelden, lieten de zaak hier niet bij berusten. Zij lichtten wovs in Zweden den vott. DES VADERLANDS. | 615 De vriendschap tusschen de Republiek en Zweden bleef dus voor inbreuk bewaard. Maar nieltemin schijnt het gerucht, dat onze Regering zich aan Denemarken aange- sloten had, in Polen zeer de aandacht te hebben getrokken, en srarsmurp zal zich gevleid hebben, dat wij nu ten minste Zweden niet langer tegen hem zouden onder- steunen, ja, misschien droomde hij van eene wijziging onzer staatkunde in eenen voor hem gewenschten zin. Had hij zich te voren reeds de mogelijkheid van een bondgenoot- schap met onzen Staat voorgespiegeld !, met hoe veel meer grond scheen hij van eene vriendschappelijke betrekking. met de Republiek wat goeds voor zije belangen te kunnen hopen, op een tijdstip, dat de verlenging van het Bestand nog van beide zijden gewenscht kon schijnen, en de Vereenigde Provincién, zoo zij al geen bondge- noot van Spanje werden, ten minste in den ontbranden oorlog onzijdig schenen te zullen blijven. In de eerste helft van Junij (1621) kwam er een afgevaardigde van Polen hier te 1621— 1625. Een Gezant i! 3* ran . Pol > lande aan, met geloofsbrieven van den 19łn January gedagteekend. Zijn naam was schijnt in Hage. PETRUS ZERONSKI, hoveling en secretaris des Konings, en hij voerde den titel van Internuntius. Zijn komst baarde opzien, en op het eerste bericht besloot men bij de Staten van Holland dadelijk, dat men hem zoo spoedig mogelijk weder moest doen vertrekken. Werkelijk kon dit bezoek niets goeds uitrichten. Integendeel, de vredes- partij, ter naauwernood gefnuikt, kon daaruit weder nieuwe hoop scheppen: immers kon zij zich afvragen, of de komst van eenen Gezant van dien met de Jezuiten bevrienden Koning niel misschien een middel was om onder de hand nieuwe en aannemelijker voorstellen te doen, en de hoofden des Lands konden lichtelijk door de verschijning van dien per- soon in opspraak komen, alsof zij toch nog in geheime verstandhouding met de tegen- partij stonden. Werkelijk zien wij tegenover dezen bezoeker de houding nagenoeg herhaald, welke de verschillende partijen tegenover peckrus hadden aangenomen. De Provinciën wilden hem in ernst en in alle vrijheid te woord gestaan hebben; Holland, daarentegen, verlangt hem slechts met de noodige voorzorgen tot het doen van opening toe te laten, en de Prins, door de Provinciën tegen het advies van Holland ondersteund , Maar ccsrAAP oordeelde, dat zij zich niet aan het contrakt hielden. De kans van murs rees weder. Nu echter verweten hem zijne mededingers, dat hij in dienst was van den Koning van Zweden en dus in eene voor cen Nederlandsch Staatslid ongeoorloofde betrekking. murs noemde dit laster, en verklaarde, dat, werd dit verwijt bevonden waarheid te behelzen, hij zich zou getroosten de straf voor de overtreding te dragen. Bij de Punten van Beschrijving van de eerstvolgende zitting der Staten van Holland, werden de Leden op nieuw verzocht gelast te komen op de vraag, of men aan ingeborenen niet verbieden moest, zich in dienst van vreemde Vorsten te laten gebruiken (Resol, Holl. 1621. bl. 418, 419, 428). ' Zie hiervoor, bl. 283. 1621— 1625. 616 ALGEMEENE GESCHIEDENIS — m - schijnt er prijs op te stellen om hem door een luisterrijk onthaal een hoogen dunk van zijne Vorstelijke grootmoedigheid en van de Nederlandsche onbekrompenheid in te boe- zemen. — De Latijnsche rede door zraowskr, den 124" Junij in de vergadering der Staten-Generaal gehouden, sloeg eenen toon aan, die het vermoeden moest wekken, dat de spreker met den waren staat van zaken niet zeer bekend was of veinzen wilde daarmede onbekend te zijn. De hoofdinhoud zijner redevoering was het gevaar, hetwelk Polen van de zijde van Turkije bedreigde. Deze zaak behoorde de geheele Christenheid zich aan te trekken. Dus wachtie de Koning ondersteuning, bepaaldelijk ook van de Staten, al waren de beide Landen ook niet door staatkundige banden verbonden:. na- tuurlijke banden waren er genoeg, en waar deze bestonden, waren er geene verdragen noodig: wie had ooit van vriendschapsverbonden tusschen ouders en kinderen gehoord? Van den aanvang aan waren de Polen met onzen roem ingenomen geweest, en van den anderen kant had de oorspronkelijke eenvoudigheid hunner zeden en het argelooze landmansleven door hen geleid in den tijd van onze oorlogen vele Nederlanders in hun midden gelokt. Voorts, leverde ons land hun artikelen van weelde, Polen, daarentegen, yoorzag ons van hout voor onze schepen en van allerlei behoeften, ja, het was een graanschüur voor onze markten, Dus had hun Koning meer aanspraak op onze hulp en wij meer belang bij een vriendschappelijk verkeer met zijn volk, dan anderen, die het genot van onze vriendschap en bijstand gehad hadden. Evenwel kon hij zeer goed plaats geven, dat wij die anderen boven hem in onze vriendschap hadden opgenomen. Zulke uitstekende beoefenaars der zedekunde, als wij, Nederlanders, hadden van den besten stijl- en zedemeester geleerd, dat er graden in de plichien waren, en dat een buur nader was, dan een ver vriend of bloedverwant. Toch waren er plichten, die men eerder aan een vriend of bloedverwant, dan aan een buurman bewees. Zulk een plicht deed zich nu ten aanzien van onzen natuurlijken Poolschen vriend aan ons voor. Immers, moesien de Polen voor de Turken bezwijken, zoo zouden dezen na hen de overige volken der Christenheid aantasten, Europa’s kusten met hunne vloten omgeven, en den akkerbouw in Polen en Duitschland te gronde richten. Invloed door de ta Staten te` Con- door Turkije benard; maar het was niet geheel buiten ons toedoen, dat dit het geval was. stantinopel geoe- Van den aanvang aan van het vorige jaar was te Constantinopel besloten, dat de Sultan zelf te velde zou trekken, en aan dit besluit waren de inblazingen van onze staatkunde niet vreemd, die aan Bohemen en Zevenbergen bij hunnen oorlog tegen het Huis van Oostenrijk in den Grooten Heer een medehelper bezorgen wilde, en aan srarsmom bij zijn verlangen om aan het gevaar, dat Oostenrijk benaauwde, eenige afleiding te verschaffen , een geducht beletsel in den weg gelegd wenschte te zien. Onze Gezant HAGA, met wien in dezen tijd een geheimzinnige briefwisseling gevoerd werd en die door de tot zijnen opvolger bestemden conneris pauw nog altijd niet vervangen was !, had dan ook begrepen te moelen vragen, of hij den Sultan te velde volgen zou, en men had hem geantwoord, dat hij dit. werkelijk doen moest, zoo hij daartoe werd uitgenoodigd en de Gezanten van Frankrijk en Engeland insgelijks mede gingen ?. Toen de Poolsche Internuntius zijne propositie gedaan had, besloot men het antwoord daarop ten spoedigste te laten ontwerpen. De daartoe gecommitteerden zpuden in geen nader onderhoud met hem treden, voordat zij den Prins gesproken hadden. Deze echter scheen te wenschen, dat den Afgevaardigde meer onderscheiding werd bewezen. Hij stelde aan de Staten van Holland (want van de toestemming der andere Provinciën was hij verzeketd) de vraag voor, of de welvoegelijkheid niet vorderde, hem door eenige Gedeputeerden uit dit Gewest in zijn Logement te laten begroeten, en hem niet, gelijk een Gezant van minderen rang, slechts tot aan den dag, op welken hem gehoor ver- leend was, vrij te houden. Die van Holland achtten het een noch het ander noodig: hij voerde den titel niet van Legatus of Ambassadeur, maar van Inlernuntius: dus behoefde men hem niet als een Gezant van den eersten rang te bejegenen. — Dat het verzoek om bijstand tegen Turkije afgeslagen moest worden, daaromtrent was men het genoegzaam eens; maar erkennen mocht men niet, dat men met Turkije tegen Polen 1 Resol. Stat.-Gen. 11, 17, 20 Maart, 1620. Resol. Holl. 25 Maart; 20 Julij, 1620. connetis rauw was in het najaar van 1620 naar Aleppo teruggekeerd. In den zomer van 1621 werd be- sloten, hem te vergunnen zich aldaar door een tijdelijken hoofdconsul te laten vervangen en zelf naar het moederland terug te keren. Resol. Stat.-Gen. 16 Nov. 1620. 1, 19 Julij, 1621. ? Resol. Stat.-Gen. 16 Maart; 22 Junij, 1620. 6, 8 Jan.; 27 Apr.; 29 Junij, 1621. Res. Holl. 7 Jan. 1621, bl. 428. caareron, III, P. 315, 365. UI Deen. 5 Srvx. 78 fend. 618 ALGEMEENE GESCHIEDENIS TEN EE AE En EN le MD COL en 1621— heulde, en evenmin wilde men zich wegens onvermogen verontschuldigen: dit toch 1625. mocht den vijand in zijnen overmoed versterken. Deze twee bijzonderheden werden in het antwoord in acht genomen. Na hunnen dank te kennen gegeven te hebben voor de vriendschappelijke betuigingen van den Koning, en hunnen lof aan de » uitstekende” Antwoord aan Fedevoering Ì van zijnen vertegenwoordiger te hebben toegezwaaid, erkennen de Staten, — — dat ’s Konings verzoek op gewichtige gronden rust. Maar zij laten den Koning zelven geven. met de geheele Christenheid oordeelen, of zij thans in de gelegenheid zijn om hem hulp te verleenen, nu zij op nieuw in óorlog zijn met eenen vijand, hun even geducht, ak Turkije voor Polen. Zelfs diegenen hunner bondgenooten, die het meeste te lijden hadden, konden zij niet naar behooren bijspringen, en van hunne andere bondgenooten waren zij in het geval zelven bijstand te vragen. — De Provincién waren van gevoelen, dat men, alvorens den Gezant dit antwoord mede te deelen en zijn afscheid te geven, hem moest laten vragen, of hij nog iets naders voor te stellen had. Maar de Staten van Holland waren daartegen: zij besloten, niemand tot eenig onderhoud naar hem af te vaardigen; maar hem door twee leden ter vergadering der Staten-Generaal te laten brengen, hem daar zijn antwoord en tegelijk zijn afscheid te geven: daarna, dat is, wanneer er geene beraadslaging meer over behoefde te vallen noch van Staatswege antwoord op zijne mededeelingen behoefde gegeven ie worden, kon hij datgene te berde brengen, wat hij verder in last mocht hebben. In weerwil van dit besluit vol- hardden de Provinciën bij hare meening, en daar Holland haar gevoelen, ten einde niet in geschil te komen, opgaf, zoo werd de Gezant door een drietal leden, maar daar- onder niet één uit Holland, bezocht. In zoo verre schikte men zich echter naar Hol- lands advies, dat men eenige zwarigheden opperde, alvorens hem de gelegenheid te geven, zijnen naderen last te openen. Deswegens toonde hij'zich zeer verstoord. Niet- temin ging hij thans over tot eene nadere verklaring. DES VADERLANDS. 619 Zweden met de daad zouden verloochenen. Kon maca, zonder zijn krediet te verliezen, plotseling het tegenovergestelde gaan aanbevelen van datgene, waarop hij tot nog toe zoo ijverig had aangedrongen? En, verscheen er een Nederlandsch oorlogsschip in de Lweedsche wateren ten dienste van den Koning van Polen, zoo mocht GUSTAAF ADOLF zich wel ganschelijk door de Staten verlaten achten. Aldus begrepen het de Staten van Holland, en om te doen gevoelen, hoe bedenkelijk het was, het vertrouwen der Turken op onze standvastigheid te schokken, konden zij aanvoeren, hoe zonder het ontzag, dat onze naam inboezemde, onze zeevaarders, bij hunne stoute en gewelddadige overtreding van de handelsbepalingen in de Levant, gevaar liepen goed en leven te verliezen !. . Maar de Provinciën konden zich met het gevoelen van Holland niet vereenigen: zij meenden dat men ten minste eenige van zijne verzoeken moest toeslaan. Bovendien kwamen zij terug op het voorstel om hem gedurende den tijd, dien hij hier vertoefd had, met honderd gulden daags vrij te houden, of hem een gouden ketting te vereeren: de Prins, die tegenover de tegenpartij in het buitenland eene eenigzins dubbelzinnige rol bleef spelen, was, verzekerden de Provinciën, van hetzelfde gevoelen. Niettemin wei- felde Holland niet. De verzoeken werden met beleefde verontschuldigingen afgeslagen ; alleen de vrije uitvoer van. krijgsbenoodigdheden toegestaan. Toch werd de Gezant nog lot den Prins verwezen »om van hem nader contentement te ontvangen;" ook werd bepaald, dat hij met een gouden ketting vereerd zou worden. Toen. hem zijn antwoord en recredentiebrief werden overhandigd, merkte hij op, dat de Staten zijnen Vorst den titel van Koning der Zweden onthouden hadden. Dit nam hij zoo hoog op, dat hij verklaarde liever noch antwoord noch vereering te zullen aannemen. Men willigde dit verzoek schoorvoetend in, en met dankbetuigingen nam hij afscheid in de vergadering der Staten-Generaal. Holland weigerde haar aandeel aan de kosten van den gouden ketting te betalen 3. Ook bij de ontvangst van de Gezanten, die de Keurvorst van Keulen omstreeks den- zelfden tijd naar ^s Gravenhage zond, kwam ten duidelijkste het verschil van gevoelen uit, hetwelk er thans tusschen Holland en de andere Provinciën bestond. De drijvers van den oorlog, de. mannen, wier vorige raadslagen hun het voeren van een vijandelij- ken toon tot eene noodzakelijkheid maakten, waren bovenal in Holland te zoeken. De Provinciën, daarentegen, door geene prikkels van zulk eenen aard tot den oorlog gedreven, verrieden geene bitterheid en konden zich oprecht in het beperken van het oorlogsgebied en het verdagen der vijandelijkheden verheugen. Zoodra de Aartsbisschop van Keulen onderricht was, dat het Bestand niet was ver- ! Resol. Holl. 1621, bl. 462. 2 Resol Stat.-Gen. 14, 16, 18, 21, 22, 24, 25, 26, 30 Junij; 1 Julij 1621. Resol. Holl. 1621, bl. 459, 462, 466, 468, 472. | 78* 1621— 1625. 1621— 1625. 620 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EREN WC EMEN NEC CMM ME CIEN ED lengd, trachtte hij zijne maatregelen te nemen, ten einde de rampen van den oorlog, die weldra dreigde uit te barsten, van zijn gebied af te weren, dat vroeger zoo bitter in de ellenden van den Nederlandschen krijg gedeeld had. Den 194 April derhalve verscheen zijn Agent van DER VEKEN in de Vergadering der Staten-Generaal en kon- Gezanten van digde hun de aanstaande komst van eenige Gezanten aan, belast met het doen van den van Keurvorst Keulen. voorstellen tot nadere verzekering der onzijdigheid. De Agent betuigde voorts "s Keur- vorsten dank voor het antwoord, door hem bekomen op zijn verzoek om vergoeding voor de afpersingen onzer troepen bij hunne terugkomst uit de Palts 1, Al was hem, zeide hij, geene werkelijke voldoening verschaft: immers waren de opgelegde geldsom- men ingevorderd en niet teruggegeven, toch had zijne Hoogheid uit dat antwoord en uit de rapporten van hem, zijnen Agent, genoegzaam kunnen zien, dat Hun Hoog Mo- genden het gebeurde afkeurden, en tegen hunne bedoeling de voldoening achter was gebleken. — Deze taal weet het verzuim aan den Prins: zij maakte alzoo onderscheid tusschen dezen Vorst en de Staten-Generaal, en deed de Vergadering gevoelen, dat zij niet vrij was om aan hare overtuiging in alles gevolg te geven. Reeds vroeger had VAN DER VEKEN zulk eenen toon aangeslagen, toen hij de Staten had aangespoord om » eenmaal moed te vatten” en terwijl de Prins om zijns broeders wil belang had het gepleegde onrecht te vergoelijken, hunne soevereine macht tot afwering van dat or- recht te ‘gebruiken. * — Het is licht na te gaan, hoe zulk eene taal den Prins en zijne bijzondere vrienden moest ergeren; hoe gevaarlijk zij hun voor de volvoering hunner Ingenomenheid plannen en voor de rust in het Land moest voorkomen. Die van DER VEKEN was hun tegen den Keul- schen Agent VAN DER VEKEN. een doorn in het oog: hij had te veel van hetgeen hier voorgevallen was en voorviel gezien; hij velde daarover een al te scherp oordeel en had onmiskenbaar partij getrokken voor de hier te lande onderdrukte staatkundige beginselen. Of was hij het niet, die vroeger des Aartsbisschops Gezant het verwijt in den mond gelegd had, dat het den Staten, die zoo streng tegen OLDENBARNEVELT gehandeld hadden, niet voegde, den Prins-Bisschop van Luik de terechtstelling van landverraders in zijne Hoofdstad kwalijk te nemen? 8 — Geen wonder, dat men VAN DER VEKEN gaarne zijne stoutmoedigheid zou ‘hebben betaald gezet en niets liever gewenscht zou hebben, dan dat hem zijn karakter van onschendbaarheid werd ontnomen. Dit bleek weldra. In het begin van de maand Mei (1621) verschenen de aangekondigde Gezanten. Het waren de Heren Vrijheer van GROESBEEK, Goeverneur van Hoei, en JAN VAN WESTER- HOLT, Kanselier en Raad van het Bisdom Munster. VAN DER VEKEN voerde voor hen bij de audientte het woord. Hij begon met te doen gevoelen, dat de Keurvorst recht had op meer billijkheid. Jaren lang hadden zijne onderdanen bloot gestaan aan de mishandelingen onzer soldaten, tegen de plakaten bedreven, en in weerwil van zijne 1 Zie hiervoor, bladz. 509, 510. 2 Hiervoor, bladz. 509. 8 Zie hiervoor, bl. 421. DES VADERLANDS. 621 herwaarts gezonden gezantschappen ongestraft en onvergoed gebleven. Zulke veronge- lilkingen dreigden thans nog te zullen vermeerderen, indien er niet in voorzien werd. Dus verzocht zijne Hoogheid herstel van het gepleegde onrecht en eerlijke handhaving van de onzijdigheid, en herhalende wat hij bij vroegere gelegenheden gezegd had, betuigde hij te verwachten, dat Hun Hoog Mogenden zouden blijken geene voorstanders te zijn van de verdrukking van onschuldige arme menschen, bij welke zij niet alleen geen voordeel hadden, maar die maakte, dat zij hunnen roem van rechtvaardigheid verloren. Reeds daags nadat de Gezanten dit hun voorstel gedaan hadden, bleek, dat men hun van zekere zijde geen gunstig onthaal toedacht. Immers zorgde men, dat er op dien dag een rekest in de Vergadering kwam van de uitgewekene Luikenaren, die zich hier te lande ophielden en wier stukken om deswegens verslag te doen door de Staten-Generaal in handen gesteld waren van den hefügen muys 1. Dat verzoekschrift klaagde over het on- lijdelijk onrecht, hun op grond eener valsche beschuldiging door de Luiksche Regering aangedaan, en bracht dus in herinnering, dat de Staten nog altijd geen voldoening be- komen hadden wegens de aantijging van verstandhouding met Luiksche burgers, die hunne stad aan den vreemdeling zouden hebben willen verraden ?. — Ook was die zaak, naar aanleiding van de komst der Keulsche Gezanten, bij de Staten van Holland dadelijk ter sprake gekomen. als een grief tegen den Keurvorst, en dezen bovendien te laste gelegd, dat hij hier »eenen Mr. Jan VAN DER VEKEN gebruikte, die een kwaad instru- ment was, vele geheimen van het Land overschreef en groote ondienst deed." Na deze mededeeling, voorzeker door murs geschied, die zich de beschuldiging van verraad, binnen Luik gepleegd, bijzonder aantrok, besloten de Staten van Holland bij de Generaliteit te zorgen, dat er in de zaak van Keulen niets gedaan werd, zonder dat zij of bij hunne afwezigheid hunne Gecommitteerden er in gekend zouden wezen: vooraf, namelijk , moest den Staat, vooreerst, voldoening gegeven worden, wegens de beleediging hem aangedaan door de verdenking van medeplichtigheid aan een onbewezen siaatsmis- daad binnen Luik, en, ten tweede, moest de Aartsbisschop zich (dus beweerde men) alsnog verantwoorden ten aanzien der verdenking dat hij troepen gelicht had om ze tegen de Duitsche Unie te laten gebruiken 8, — Te minder recht had men van onze zijde den Keurvorst zulks kwalijk te nemen, omdat men het hem gaarne door hatelijke en slinksche middelen zou hebben belet. Immers had men maar al te zeer het oor geleend aan den raad, dien BENNINCKHUIZEN te Sfuttgard aan AERSSEN op zijne reize naar Venetië mededeelde , ! Res. St. Gen. 30 Jan. 1621. 2 Zie hiervoor, bladz. 425, 506. Op bladz. 424 wordt van onderschepte brieven van Koning conus gesproken. Doch in de aangehaalde plaats van caareron wordt slechts van onderschepte brieven gewaagd, die dezen Koning in opspraak brachten, maar niet uitdrukkelijk gezegd, dat zij juist van den Koning zelven waren. 3 Zie hiervoor, bladz. 423. 1621— 1625. 1621— 1625. 622 ALGEMEENE GESCHIEDENIS dat de Staten den Keurvorst » met onze ruiterij als anderzins wat op den duim zouden klop- pen en in zijne eigen landen de onbedachtzaamheid van zijn voornemen zouden doen gevoelen” 1, De derde eisch, eindelijk was, dat van DER VEKEN » verwijderd en niet meer toegelaten zou worden om van wege den Keurvorst iets voor te stellen of te verzoe- ken." — Weldra bleek de invloed van zulk eene gezindheid der Hollandsche leden in de Staten-Generaal: want vier dagen na de voordracht der Gezanten waren er van wege die Vergadering nog geene Gecommitteerden benoemd om met hen te besogneren , ver- mits » Holland de propositie tot zich genomen had” en nog draalde, daarover advies uit te brengen. De Keulsche Heren klaagden, dat men hen hunnen tid hier nutteloos liet verslijten, en de Staten-Generaal, bij Hollands verzet, geene personen kunnende commit- teren om met hen te onderhandelen, en hen toch niet even onheusch, als Holland, willende bejegenen, noodigden hen uit, wat zij hadden, schriftelijk voor te dragen. Eindelijk brachten die van Holland het zoo ver, dat de Staten-Generaal het besluit der Staten hunner Provincie overnamen, en besloten, de Keulsche afgevaardigden niet tot onderhandelingen over de onzijdigheid toe te laten, voordat zij op die punten voldoe- ning zouden gegeven hebben. Alleen den derden eisch, de afzetting van VAN DER VEKEN, die te kennelijk door persoonljken haat was ingegeven, namen zij niet over. De Ge- zanten gaven een schriftelijk antwoord, dat aan de Staten van Holland in handen werd gesteld, en door dezen ter beoordeeling of men zich met de daarin vervatte vol- doening tevreden kon stellen, aan eene Commissie werd toevertrouwd, bestaande uit SOMMELSDIJK met één lid uit Dordrecht en één uit Amsterdam: dus waren voorze- ker noch muys, noch pauw van het onderzoek buitengesloten. Intusschen begon het de andere Provinciën te verdrieten, dat de bijzondere grieven van sommige Hollandsche Heren hen de Keulsche Gezanten zoo lang deed ophouden. Op het verzoek dezer laat- sten, dat men eindelijk tot een besluit mocht komen, vermaanden zij die van Holland ernstig om aan de zaak een einde te maken, en om te doen blijken, dat waarlijk niet al het ongelijk aan de Keulsche zijde was, aarzelden de Utrechtsche Gedeputeerden geenszins den brief mede te deelen, dien de Munstersche Stenden aan hen en aan de andere Provinciën geschreven hadden, om op nieuw te klagen over de geweldena- rijen, die hunne onschuldige ingezetenen sinis drie jaren kwelden, en die thans in weerwil van de jaarljksche krijgsbelasting, aan de hoofdofficieren betaald, zoo hoog liepen, dat de ongelukkige menschen tot wanhoop oversloegen. Toch duurde het nog verscheidene dagen eer dat zijne Excellentie en Raad van State, uitgenoodigd om mede te beraadslagen ten einde op het Keulsche voorstel tot een besluit te komen, ter vergade- ring verschenen. Toen evenwel werd al spoedig besloten, dat men den Keurvorst voor zijne Landen onzijdigheid en vrijgeleide zou toestaan. Alleenlijk zou Holland nog nader 1 Zie agrssexs Rapport in Berichten v. h, hist, Gen. te Utrecht. D. V. St. I. bl. 72. DES VADERLANDS. 625 uitdrukken, op welke wijze de Keurvorst als hoofd der Luiksche Regering voldoening 1621— te geven zou hebben. — Het antwoord aan de Keulsche Gezanten te overhandigen, adis was van dezen inboud: Hun Hoog Mogenden betuigden den Keurvorst hunnen dank voor zijne aanbieding om de vriendschappelijke betrekking voort te zetten; van hunne zijde Bescheid aan de Keulsche Ge- waren zij genegen, hem alle goedwilligheid te bewijzen, alhoewel zij reden genoeg … ten — hadden om niet te goed van verirouwen te zijn. Immers was tot dus verre geene vol- doening verschaft van het groote ongelijk den Staat, den Prins van Oranje en eenigen " onzer landgenooten aangedaan door de valsche beschuldiging van medeplichtigheid aan eenen voorgewenden aanslag op Luik, dien vele Gereformeerden met lijf en goed had- den moeten boeten. Bovendien bleek maar al te zeer, dat de onzijdigheid van ’s Keur- vorsten zijde niet volkomen werd in acht genomen, daar hij de eene partij onmisken- baar meer begunstigde dan de andere. Eindelijk was het wereldkundig, welke strenge plakaten in zijne Landen tegen de belijders der ware Gereformeerde Religie waren uit- gevaardigd, en daaronder dezulke, die met de Constitutie des Rijks in strijd waren. Niettemin om te toonen, dat zij nieis liever wenschten, dan met hunnen nabuur in rust en vrede te leven, en zijner onderdanen behoud evenzeer behartigden als de Keur- vorst zelve, verklaarden zij, dat, zoolang Zijne Hoogheid de onzijdigheid ten aanzien van hen en hunne bondgenooten in acht nam, zij ze ten aanzien van zijne Landen zouden eerbiedigen. Alleenlijk vonden zij bedenkelijk, ten behoeve van het Bisdom Luik eene gelijke verklaring te doen, tot zoolang geene behoorlijke voldoening verschaft was van de aantijging, dat aldaar van onzen kant de onzijdigheid geschonden zou zijn. — Met dit antwoord nam Holland genoegen, slechts verlangde dit Gewest daarin nog op- genomen te zien, dat het met den plicht der onzijdigheid niet overeenkwam, dat die van Munster den Graaf van Kuilenburg de investituur van zijne Heerlijkheid Weert weigerden, zoo hij de Roomsche Godsdienst daar niet verkoos in te voeren, en dat de Gereformeerden te Bucholt en in de omstreken vervolgd en uitgedreven werden !. Doch de Gezanten gaven mondeling goede beloften aangaande. deze punten, en alzoo had Holland er vrede mede, dat hun het antwoord, zoo als het was, werd overhandigd. — Wat het voorbehoud ten aanzien van Luik betreft, de Gezanten antwoordden, dat zij aangaande de Luiksche zaak geenerlei instructie hadden, en dus dat bezwaar niet kon- den aannemen, noch zich daarop verantwoorden, voordat zij den Keurvorst deswegens bericht zouden gedaan hebben 5. ! Ook aan de Stad en het Rijk van Aken werd slechts acte van neutraliteit verleend onder voorwaarde, dat de Stad hare Gereformeerde ingezetenen minder hard behandelde, en minder strenge bepalingen maakte tot uitsluiting van hare uitgewekenen, in de Vereenigde Provinciën gevestigd. Res. St. Gen. 8, 10, 15 Apr.; 26 Junij, 1621. 2 Res. St. Gen. 19 April; 7, 8, 11, 13, 18, 21, 26 Mei; 4, 9, 10, 12, 14, 16, 17, 18 Junij, 1621. Res. Holl. 1621, bl. 418, 422, 431, 458, 460. 1621— 1625. De vijande- lijkheden blijven nog opgeschort. 624 J ALGEMEENE GESCHIEDENIS | Zonder de bijzondere grieve van de raddraaijers in Holland zouden de Provinciën den Keurvorst van Keulen zonder verwijt of voorbehoud onzijdigheid en vrijgeleide vernieuwd hebben, en dit niet alleen, maar zij gevoelden zich ook door de handelingen der Aarts- hertogen, die voor alsnog niet raadzaam achtten eenige vijandelijkheid aan te vangen, tot gelijke vredelievende gezindheid opgewekt. Holland niet desgelijks. Werkelijk scheen men van de Brabantsche zijde het er op toe te leggen om door het voorbeeld van on- bekrompenheid te geven ons tot gelijke inschikkelijkheid te nopen. Van vijf rijk bela- den Spaansche schepen, naar Duinkerken bestemd, waren er na het tijdstip van den afloop van het Bestand door onze scheepsmacht, die onder Admiraal LAMBRECHT nex- parks de Vlaamsche havens blokkeerde, drie vermeesterd en in Zeeland opgebracht. Tegen dit feit nu bracht sprvoza, in een schrijven aan Prins maurits l, de grootmoe- digheid in rekening, met welke de Koning van Spanje aan alle Nederlandsche schepen de gelegenheid gegeven had om zich zonder overhaasting of ongerijf uit zijne havens te verwijderen, voordat hij zich tot eenige vijandelijkheid gerechtigd wilde achten. Wat was er te zeggen op eene taal, als deze, die de Markies in dat schrijven voerde : » daar het eene zaak is, met alle rede en billijkheid in strijd, en die, naar ik meen, sedert de wereld wereld is, nooit is gezien, dat terwijl men zich van den eenen kant van alle soort van aanranding onthoudt, ja, een zoo onbepaald vrijgeleide verleent, men van den anderen kant vijandelijk aangevallen wordt, — zoo is er niemand, die zich voorstellen kan, dat dit op uw bevel of op dat der Staten geschied zou zijn, of dat gij of zij het goed zouden willen heeten 2’ Reeds stelde de Admiraliteit van Amsterdam den Staten voor, » naardien de vijand alsnog geene vijandelijkheden te water pleegde,” voorloopig eenige oorlogschepen af te danken 3, — En te land zou men na den afloop van ’t Bestand niet gezegd hebben, dat- de oorlog hernieuwd was. De verleende brieven van vrijgeleide verzekerden de grensbewoners tegen gewelddadigheden; koopmanshoden mochten vrijelijk 1 Medegedeeld door Prof. varene, uit het Prov. Utr. Archief, aan de Commission royale d'hist. de Belg. en door deze geplaatst in haar Compte rendu, Série III. T. II. Bullet. III, p. 145. 2 Doch al hadden de Prins en de Staten-Generaal zich edelmoedig willen betonen, de Admi- raliteit van Zeeland achtte zich meester om hier te beslissen. SpmoLa verzocht in een tweede schrijven, dat de verkooping der aangehaalde goederen mocht opgehouden worden. Maar de Prins, dit was het besluit der Staten van Holland, moest hem antwoorden met verwijzing op de Instructie van de Admiraliteit van Middelburg, Hoe eigenmachtig deze Admiraliteit te werk kon gaan, blijkt ten duidelijkste daaruit, dat de Staten-Generaal aan een voorschrift door hen betreffende de behandeling van neutrale schepen aan die Admiraliteit gegeven, op verzoek van de Zeeuwsche Gedeputeerden de clausule toevoegden: »tenzij die van de Admiraliteit van Zeeland redenen hebben ter contrarie," Resol. Stat.-Gen. 29 Apr.; 10 Mei, 1621. Resol. Holl. 1621, bl. 428, 449. 3 Resol, Stat.-Gen. 8 Julij, 1621. `Y DES VADERLANDS. 625 naar België reizen, en zoo al te ijverige ambtenaren den landeigenaren van de Belgische zijde onbehoorlijke lasten oplegden, werd door de Staten-Generaal die ijver beteugeld 1. Toen in de maand Junij (1621) een vijfentwintigtal burgers van 's Her- fogenbosch door die van Grave gevangen genomen waren, verwekte dit bericht eene soort van verontwaardiging in de Staten-Generaal. Het was geschied, dus verklaarden Hun Hoog Mogenden, buiten hunnen last, en van de andere partij werden dergelijke vijandelijkheden niet gepleegd, maar vrije toegang tot de steden vergund. Dus besloot men, Zijne Excellentie te vragen, of het niet geraden zou zijn, den Commandant van Grave te schrijven, die gevangenen dadelijk los te laten, onder beding alleen, dat zoo de vijand ook gevangenen gemaakt had, hij die insgelijks op vrije voelen zou stellen. Lijne Excellentie liet zich over dit vraagstuk niet uit. Hij wilde den blaam van onedel- moedigheid niet beloopen, en hoe kon hij van den anderen kant de uitwerkselen wraken van den oorlog, dien hij verwekt had? Maar Holland had minder bedenkelijkheid. In de Staten-Vergadering van dit Gewest werd met strenge afkeuring bericht, dat men in de Generaliteit poogde door te drijven, die gevangenen zonder rantsoen los te laten, „alsof het geen oorlog ware," en dat men daarloe den Prins in den arm had genomen. En na deze mededeeling werd besloten, eenige buitengewone Gedeputeerden naar de Staten- Generaal te zenden om zoo iets te keer te gaan en te bewerken, dat aan alle Comman- danten last gegeven werd, der tegenpartij vijandelijkheden aan te doen, slechts dezulken ontziende, die onzijdig verklaard waren of oorlogsbelasting betaalden. Die buitengewone Deputatie bestond uit de Heren sommetspisk en een Gedeputeerde uit elk der Steden Dordrecht, Amsterdam, Alkmaar en Enkhuizen, en zij wist te verkrijgen, dat men geen brief met den last tot loslating der gevangenen zou schrijven, maar hun lot in handen zou laten van hen, die ze gevangen genomen hadden, of van den Goeverneur van Grave, STAKENBROEK 2. — Ook het voorstel van de Admiraliteit van Amsterdam tot afdanking van eenige oorlogsschepen werd voor alsnog onaannemelijk gevonden ?. — De Staatslieden, die toen in Holland alles vermochten, duldden niet, dat men een oogenblik zou vergeten dat het oorlog was en dat heteen oorlog was »niet voor een tijd 4.” — Als tot tegenwicht tegen zoo vele vredelievende denkbeelden en voorslagen strekte de mededeeling van den Prins in het begin van Julij, hoe de vijand op het punt was om met zijn leger naar de Maas op te trekken. Bij deze gelegenheid verzocht hij machtiging om zonder nader besluit, zich, als het er op aan kwam, de noodige — —— en —— — — ! Resol. Slat.-Gen. 14 Junij, 1621. d ? Resol. Stat.-Gen. 14, 15 Junij, 1621. Resol. Holl. 1621, bl. 460. 3 Resol. Stat.-Gen. 8 Julij, 1621. 4 Resol. Holl. 1621, bl. 433, III Deer. 5 Stuk. 19 uit Anfwerpen en van elders naar de Noord-Nederlandsche koopsteden en van hier 1621— 1625. Doch Holland get tot den oor- log aan. 1621— 1625. 626 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Pd [V V———————ÓÓÀ——————Á———MA CÓ wagens en schepen aan te schaffen, ten einde ook ons leger te velde te kunnen brengen !. Dat het met den oorlog mocht blijken ernst te zijn, was ook daarom noodig, omdat men anders geen grond had om van de Mogendheden, met welke wij defensieve verbonden hadden aangegaan, bepaaldelijk wan Venetië, het beloofde subsidie te vorderen. — Het beste middel om aan de inschikkelijkheid, met welke:de meeste Provinciën geneigd waren den vijand te bejegenen, een einde te maken, was, dat men haar deed gevoelen, hoe de ontzaggelijke kosten, die het leger en de vestingwerken verslonden, ten minste voor een deel uit de oorlogsbelastingen der vijandelijke kwartieren zouden dienen gevonden te worden. Holland haalde thans Friesland over om zich mede tegen het middel van gedurige geldleeningen te verzetten. Dus moest er op eene andere wijze geld verschaft worden: want de aannemers der vestingwerken bestormden „dagelijks het kantoor van den Ontvanger Generaal, die geen geld had om hen te vol- doen. Onder deze omstandigheden vernam men, dat er last was gegeven om de oor- logsbelasting van den vijand met beleefdheid in te vorderen. Geen wonder, dat die van Holland verlangden, dat er onderzoek gedaan werd, van wien zulke bevelen waren uitgegaan, opdat althans nu niet meer het pas genomen besluit werd verijdeld, dat men de officiers of andere notabele personen zou oplichten in die dorpen, welke in gebreke waren gebleven, hunne contributie te betalen $. Doch in die Landprevincién, wier bodem nog voor een deel door den vijand bezet was, hoopte men steeds de vijandelijkheden door wederzijdsche gematigdheid voor uit- barsting te behoeden. In plaats van het landvolk te wapenen met het doel om zich tegen elke aanmatiging van de vijandelijke Overheden of soldaten met kracht te verzet- ten, getroostte men zich den vijand oorlogsbelasting te betalen. Zelfs de Kuinder wilde zich in 'svijands contributie begeven, hetgeen hem zonder slag of steot den toegang tot de Zuiderzee zou geopend hebben. Wederom was het de Provincie Holland, die onderzocht wilde hebben, wie de aanleggers van zulk een schandelijk voornemen waren, hetwelk zij door er een goede Compagnie heen te zenden belet wenschte te zien. — En Gelderland had den last om de Over- en Neder-Betuwe en de Tielerwaard met eene reeks van wijkschansen te verzekeren 3 gaarne vergoed gezien door eene ge- deeltelijke ontheffing van hetgeen zij aan de Generaliteit verschuldigd was. Immer beide Gelderland en Overijsel drongen er in den zomer van 1621 op aan, dat, nu rij op nieuw aan de lasten van den oorlog bloot stonden, hare quote teruggebracht werd op het bedrag, waarop zij vóór het Bestand gesteld was geweest. Op dezen voet zou Gelderland, in plaats van vijf en een half, slechts drie per cent betaald hebben. De Raad van State was dan ook van gevoelen, dat men aan zulk een verzoek geen ! Res. St.-Gen. 12 Julij, 1621. 2 Res. St.-Gen. 3 Aug. 1621. 3 Res. St.-Gen. 2 Aug.; 15, 28 Sept. 1621. Res. Holl. 13 Oct. 1621. DES VADERLANDS. 627 EEE ECE gehoor geven moeht, te meer omdat de gevraagde vermindering veel meer bedroeg dan al de aan den vijand te betalen contributiën 1, Maar Overijsel poogde op eigenmachtige wijze zich van hare verplichtingen te ontslaan. Zij schreef de Kapiteins van vijf Compagniën, die ter harer repartitie stonden, aan, dat zij niet langer van wege de Provincie betaald zouden geoordeeld, en dadelijk werd in overleg met den Raad van State besloten, drie van de Overijselsche Gedeputeerden ter Generaliteit naar de Staten hunner Provincie te zenden. Hier moesten zij te verstaan geven, dat die afdanking van soldaten in eenen tijd, dat de Prins naar het leger te velde was vertrokken en de troepen des vijands in beweging waren, allen schijn had van heulen met den vijand; bovendien geene Provincie had het recht om, zonder de. andere Provinciën en den Raad van State daarin te kennen, de legermacht te verminderen. Gaven de Gedeputeerde Staten van Overijsel zich op deze vermaning niet gewonnen, zoe moesten de afgevaardigden eene algemeene Vergadering van de Landschap doen plaats hebben, waar dan andere opzettelijk te benoemen leden der Staten-Generaal verschijnen zouden om de zaak der Unie te bepleiten. Werkelijk kwam het tot dezen maatregel. Noorpwisk stond aan het hoofd der bezending, en de vergaderde Staten van Overijsel trokken de afdanking der Compagniën weder in, onder voorwaarde even- wel dat het hun in mindering der buitengewone Consenten zou toegerekend worden ?. — En wanneer daartegenover die Provincie, wier quote sedert het Bestand verminderd was wegens het ophouden van de baten, die de oorlog haar aanbracht ?, wanneer Zeeland, nu de oorlog hervat was, zich dan nog maar bereid getoond had om zich eene verhoo- ging harer quote te laten welgevallen! Maar dit was volstrekt het geval niet. In het begin van Augustus (1621) vernemen wij, dat de Staten van Zeeland, in weerwil van 1621— 1625. Overijsel dankt eigenmachtig ee- nige Compagniën worden. Deze handelwijze werd door de Staten-Generaal niet zonder grond allergevaarlijkst *^ de aanschrijving van Hun Hoog Mogenden, weigerden zekere Compagnién te betalen, en bij het inbrengen hunner Consenten verklaarden zij, dat het hun bezwaarlijk zou vallen de gevraagde sommen te voldoen: reeds hadden zij lijfrenten moeten verkoopen, en nieuwe belastingen moeten invoeren, en de oude verhoogen, en dat terwijl de han- del achteruitging *. — Zoo kwamen nagenoeg alle opofferingen op Holland neder, en deze Provincie, in welke de partij, die thans den oorlog dreef, slechts met behulp der andere Gewesten aan het bewind gekomen was, zag zich zoo goed als alleen gelaten, nu het op het dragen der lasten van dien oorlog aankwam 5. i Res. St~Gen. 10, 20 Aug. 1621. 2 Res. St-Gen. 28 Aug.; 8, 15, 18 Sept. 1621. 3 Zie hiervoor, D. HII. St. II, bl. 619. 4 Res. St.-Gen. 3, 10 Aug. 1621. 5 [n September (1621) stond der Provincie alleen aan krijgslieden te betalen de som van f 300,000 gulden, en dat terwijl de kantoren boven vermogen met ordonnanties bezwaard waren. Ken kon rekenen, dat er nagenoeg 200,000 gulden per maand blijvend noodig zou zijn (Res. Holi. 8 Sept. 1621). 79 * 1621— 1625. 628 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | Maar zoo het den Prins en de oorlogspartij in Holland zooveel moeite kostte om het sommige andere Provinciën duidelijk genoeg te doen beseffen, dat de oorlog ernstig gemeend was, waarom ging men dan niet tot de eene of andere gewichtige krijgs- onderneming over? Het leger was met een aantal geoefende troepen versterkt, en toch betrok de Prins het veldleger op onze Zuid-Oostelijke grenzen eerst nadat de vijand zijne krijgsmacht in beweging gebracht had, en dat nog wel om daar, in weer- wil van hetgeen die vijand uitrichtte, werkeloos te blijven liggen. Waarom thans geen krachtige slag geslagen, en senora gedwongen zijne troepen uit de Palts terug te roepen? Waarom geen deel van de Zuidelijke Nederlanden veroverd, en eene stel- De Prins ziet ling ingenomen, die geheel Europa tot nadenken zou gebracht hebben? — De rede zich genoopt niets met het leger uit te richten. 