Herbarium amboinense : plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta / omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [-sexta].
Het werd geen hoogen Boom, maar zet een cierlyken en breeden kruyn, daar aan men de takken enryskens ordent- lyk tegens malkander ziet fiaan, als mede de bladeren twee en twee tegens malkander, dog niet in ryen, maar een weynig gedraayd , op korte dikke voetjens met vyf en zes paaren aan een rysken. De bladeren gelyken «vel na Man- goftaan, maar verfchillen. bier in, datze fmalder en fpitfer zyn, te weeten zeven en acht duymen lank, ruym drie vingers breed „agter en voren fpits toelopende “voorts mede dik ende [Lyf , dog minder dan de Mangoftan „ met fyne evenwydige ribbetjes, die niet uyt{teken,en men pas bekennen kan, Aan ven jonge Boom zynze negen en een balve duym lank, drie en een halve en vier dito breed , agter en voren toege- Jbitft , zoo glad , dat men fchier geen ribben bekennen kan, dewelke aan de Mangoftan meer uytbuylen. De afge- broke bladeren bebouden baar groente lang, en de ryskens zyn aan de eynden boekig , en in de lengte geftreept. Ce den Jchoot der bladeren komen andere korte fcheutkens met een a twee paar bladeren , en daar tuffcben ftaan altyt drie knopjes by malkander op witte Deelen. De bloem gelykt een fchoteltje, die van Bintanjor gelyk, dog kleender , in IK ons Kruyd-boek Lib. 1. Cap. 38. bebben wy vers ` de yes van een bollands dubbeltje, gemaakt van acht vuy -witte en bolle blaadjes , waar van-de vier binnenfte en groot/te op wier kleine ru{ten, zoet van reuk, dog on- aangenaam van fmaak. In de midden Daat een platagtige knop , aan de zyden bezet met vier andere knopen, grooter ` dan by zelfs, en yder wederom bebangen met kleine kor- rels als zand-korrels, van de zelve coleur , kleverig , ge- Lyk bet knopje in "t bloeyzel van de Pompelmoefen , waar uyt de vrugt werd. De vrugt is kogelrond en even als de Mangoftan, dog zommige werden nog grooter y in de rypbeid rood- verwig-geel als een rype granaat „ agter mede op een vierbladig voetje ftaande gelyk Mangoftan , dog des- zelfs blaadjes zyn kleinder. Boven of voor op beeftze geen Jee gelyk de Mangoftan maar een Kroontje , "t welk boven wat bol is en breeder dan by zynen oorjpronk, van binnen op dezelfde manier verdeelt; van ’t zelfde vleefch en /maak als de Mangoftan, te weten in baar volle ryp- beid , want ze blyven lang zuur. Den Boom gequetft zynde geeft een witte en kleverige melk , en by bloeyt als by maar een arri dik is, dog bet eerfte bloeyzel valt bier ver- geefs af, en in Amboina wil by qualyk vrugten dragen, en die blyven meeft zuur. Op Macaffar kan men de tak- ken van dezen Boom verplanten, dewelke beklyven en voort- komen. Het bout van de oude flammen in de form van ` dunne flypfteenen gekapt of gezaagt, en onder de-aarde ge- ` legt, verandert tot fieen, "t welk aldus toegaat: Het bout van de oude Dommen vergraaft men in een moerafige plaats, daar men "t kaf van gepelde of geftampte ryft met groote bopen been ftort, gelyk men doet in de groote ryft- welden van Marus, benoorden Macaffar gelegen , welk kaf” metter tyd ten eenemaal in flyk verandert, Het bout om- trent drie jaaren daar onder begraven, verandert in de voornoemde fleen, beboudende nog eenigzints de aderen ên reepen van "t bout. Dog in een Kiras-fteen, my van Macaffar toegebragt , dewelke zeer fyn en glad was, en waren geene aderen te zien, bebalven een geele bogtige linie ‚die dwers daar door liep, weshalvenikgifte, dat bet een 1. Bock. XXXVIII. Hoofd. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. erat. Unde putabam lapidem ligni Cofaflu effe, utra: que enim bac. ligna.veruftorum truncorum ac memo- rato fepulta modo in Macaffara petrifiunt; Horum lapis Kiras eft fuícus , quodammodo exhibens prece- dentes ligni venas ac ftrias, quamvis etiam quzdam occurrant, que ex fufco in viridem vergunt ,. prout folum forte ‘id efficit. ac operatur: lapis Cofaflu ex cinereo fufcus eft , nullis vel raris circinnatis venis, dum illud lignum nullas exhibeat : Utrique hi lapi- des ufurpantur ad acuendum ferrum inftar aliorum co- tum, ferrum enim quidem minuunt, fed ipfi non in- minüuntur, unde tantummodo adhibentur ad Kriffen & Toranen (telorum genera) acuenda. An idem quoque jam obtineat in Mangoftanz ligno, dum Ma- caflarenfes has arbores eandem putent efle fpeciem, ignotum mihi eft. e : Nomen: Latine Mangoftana Celébica five Silveftris , in Java enim pro filveftri habetur Mangoftana ; Ma- laice Mangoftaan Utan: In Macaffara nomine Kiras indigitatur, uti quoque vera Mango/tana , “ubi inter duos hofce fructus nullum ponunt difcrimen. Locus: Plurimum hic fructus in Celebe’ occurrit circa Macaflaram, unde in Amboinam translatus eft, arbor autem eít elegans & jucunda, floret quotan- nis, fed nullos hic fert fructus. v ee U/us: Fruftus omnino maturus editur inftar Man- goftana , ejusque putamen eandem medicinalem pofli- det virtutem con D che , uti Lib. 1. in capi- te de Mangoftana fuit dictum. _ : - Alii has arbores diftinguunt in marem ac feminam, uarum mas non nifi flores producit, quales forte furit , que hic in Amboina occurrunt. Cum Kiras zque ac cum vera Mangoftana magnam habet fimili- tudinem lignum corneum feu Huffur Lib. 4. Cap. 27. defcriptum, ita ut Huffur merito pro Amboinica fil- veftri Kiras vel Mangoftana fit habenda: fic quo- que hec arbor diftinguenda eft ab altera Javanica arbore, Mundo dicta, cum qua gue hanc confun- dunt. Kiras enim album exftillat lac, Mundo vero flavum & glutinofum ex fruêtibus & trunco emittit fuccum , quem ` Javani inftar vifci ufürpant ad Kris- fen manubria firmanda. Forte una eademque eft arbor cum Panitsjica Bram. Tembiri Portug. Lymap- pel Belgarum in Hort. Malab. part: 5. Fig. 41. dcfcripta, ubi narratur, ex glutinofo muco inmaturorum fru- &uum expreflo ac fole exficcato pellucidum ac du- rum vifeum confici, quod iis in regionibus adhibe- tur ad libros compingendos , quod cum Kiras non convenit, nec ipfi tribui poteft, fed quidem Mundo: Ki- ras arbores in Amboinam translate non tantum lente gerunt fru&us, fed hi inmaturi decidunt, nec juftam adquirunt magnitudinem. EK j Geek P kl At EO ` Tabule Quadragefime Quarte , = ramum exhibet Mangoftane Celebice feu Kiras arboris. Ejus florem. ` S oe B. Ejus fru@um denotat. © OBSERVATIO. Kiras arbor a Valent. pag. 158. nomine Belgico Kiras- Boom deícribitur ; quumque citata Horti Malabarici figura cum Rumpbit icone proxime conveniat, varietates forte tantum babende funt, diverfo differentes folo & coelo. “Eft autem vera itidem GanciNus fpecies. kx M CAPUT 135 een fteen van Cofaffu-bout moeft zyn, want dez bouzen Uyt oude flammen AWA j en op pr Baird manier begrayen , veranderen op Macaffar in fleen , waar- van de Kıras-fieen moet bruyn-zyn „vertoonende n 7 eenig- zints de voorige aderen en flrecpen van ’t bout, boewel men er ook vind, die van ’t bruynena ‘tgroeneirekken, na dat mifjchien de grondt is.“ De Cofaffu-fieen moet uyt een grauwen na 't bruyne trekken, met geene of weynige bog- tige aderen, dewyl het zelve bout ook geene vertoont. Deze beyde fleenen gebruykt men om Jiberp te maken gelyk an- dere flypfteenen, wantze neemen het yzer wel af, maar ac JLeenen nemen zelfs niet af, daarom gebruykt menfe alleen om Kriffen en Toranen daar mede aan te zetten. Of m lee mr geg ri met bet bout van Mangoftan, ye de Maca[Jaren deze beyde Bsomen t bouden , iy my onbekend. i Kean kok Naam: In `t Latyn Mangoftana Celebica five Silve- ftris, want op Fava werd bet voor een wilde Mangoftaan gebouden, in `t Maleyts Mangoftaan Utan genaamt. Op Macaffar zynze bekend met den naam Kiras, gelykze de regte Mangoftaan ook noemen, makende tuffchen deze twee vrugten geen onderfcheid. ` : Plaats: Men vind deze vrugt meeft op Celebes omtrent Macaffar, van waar bet bier in Amboina. gebragt is, werdende een fchoon en cierlyk boompje , bloeyt jaarlyks, dog wil geene E se ebruyk: Devrugt gebeel ryp zynde werd gegeten als Mangoftaan, en bare jebale beeft denzelfden Mie. len gebruyk en kragt tegens den rooden-loop, gelyk Lib. 1. in ’t Cap. van Mangojtaan gezegt is. Andere verdeelen deze Boomen in Mannetjes en Wyfjes, waar van bet Mannetje niet dan bloemen zal dragen, dier- gelyke milfchien zyn, die wy bier in Amboina bebben. Zoo wel met de Kiras als de regte Mangoftaan beeft groote gely- keniffe bet Lignum Corneum of Hui Lib. 4. Cap. 27. ee , 200 dat Huffur met regt voor een Amboins wild iras of Mangoftaan te houden is. Soo is dezen Boom ook te onderfcheyden van een ander Favaanfchen Boom Mun- do Bean, waar mede hem zommige confunderen. Want den Kiras geeft een witte melk, en den Mundo een geel kleverig gom uyt zyne vrugten en ftam, bet welkde Fava- nen als lym gebruyken om de krifJen in bare begten vajt te maken , zynde milfcbien een en dezelfde met Panitsjica Bram. Tembiri Portug. Fruita da Grude, Nederduyts Lymappel in Hort. Malab. part. 3. Fig. 41. be/ebreven, alwaar verbaalt wert dat men uyt den raayen Dom uyt de onrype vrugten peber en dan in de zon gedroogd een kla- ren en harden lym maakt’, den welken men in die landen gebruykt om boeken daar mede te binden, al bet welk op den Kiras niet en pafl, maar wel op Mundo , de Kiras- boomen in Amboina gebragt dragen niet alleen langzaam, gelyk gêzegt , maar de meefte vrugten vallen onryp af, en gewinnen baare regte grootte niet. UYTLEGGING " Van de Vier- en Veertigfte Plaat, Dewelke vertoont een Tak van de Kiras-Boom, of de Celebi- fche Mangoftan. : A. Wyft aan deszelfs bloem. B. Deszelfs vrugt. AANMERKING. De Kiras-Boom werd by Valent. in de befchryving van Am- bon pag. 158. vermeldt, zeer na met de gemelde figuur van de Hortus Malabaricus overeenkomt ; zo dat ze flegts voor veranderingen te bouden zyn door de verfcheide grond en lugt van elkander verfchillende. ` ` Dog deeze is mede een zoort van de GARCINIA. XXXIX. HOOFD. 136 HERBARII AMBO CAPUT TRIGESIMUM NONUM. Anona. Manoa. nipis-arbor , truncum gerens curvum , in duos H Umilis hec eft arbor , vix tam alta ac Lemo- tresve alios divifum; hujus rami funt pauci, INENSIS Liber I. Caput XXXIX. XXXIX. HOOFDSTUK. Anona- Boom. Lemonipis-boom , bebbende een kromme ftam, en D: is een lange boom, en qualyk zoo boog, als een die zig dan nog in twee of drie andere verdeelt, de & admodum fragiles, ac ob gravitatem plurimum in takken zyn qveynig , midsgaders zeer bros, en wegens bare terram inclinantes , inftar illorum Ficus arboris: Fo- fwaarte, meeft na de aarde bangende, gelyk die van den lia in ramulis in binos ordines alternata locanturardte juncta, ultra manum longa, duos ultra pollices lata, integra, ac fere equaliter decurrentia, coftis & rugis diftin&a; coloris obfcuri , quodammodo glauci, fem- er furfum conniventia, paria autem ipfa deorfum Ko inflexa, que, fi conterantur, peculiarem fpirant odorem, ingratum tamen, contrita etiam ficca ap- parent: Flos componitur ex tribus anguftis & craflis petalis, lingueformibus, triangularibus , craffo infi- dens capitulo, digiti articulum circiter longo, palli- de virenti vel ex viridi flavo, inftar Mufe fructus fere olens: Flores hi ex foliorum alis hinc inde folitarii proveniunt, poftque hos fubfequitur fructus, ex craflo lignofoque dependens pedunculo, qui ra- muli partem refert, acutoque apice fructum ipfum intrat, Fructus autem ipfe cor bovinum refert, duo- rum pugnorum vel paulo minoris magnitudinis , ac altiffima bafi ex petiolo dependet , cortex autem ejus exterior divifus eft in aliquot protuberantes obli- quas , ac transverfäles cancellas , quz circa & pro- pe pedunculum parum oblonge funt; ab una parte lerumque fifluram quoque habet, fed non admo- um profundam ; gidan etiam’ fructus non veri cordiformes funt,, fed vel rotundi, vel Sais tes. Exterior cortex feu pellicula eft ficca & fragilis , & carni interne nexa, caro vero al- ba eft & mollis, nec multum füccofa, fere inftar Cafei, vel talis placence , quam Hifpani Mangjar blanco vocant. caynona, dicta Be ug certg funt delicie ex ovis étis cremore confecte , quales placentas ovarias vocamus: Amboinice Nonas, In Banda Menona.:. Ma- caffara Sara. Braffa, noftratesque Belge aliquando hos nominant fructus Sineefe Peeren, quum, uti di- citur, aSinenfibus primum in hafce delati fuiffent ter- ras , vel potius, quod a Sinenfibus hujus regionis inco- lis plurimum propagantur. Toit: Dubium hactenus eft, an hec fitindigenaIn- diz arbor nec ne, Annone faltem Nomen eft Indie Occidentalis ortus, ubi hic fructus copiofe ac diver- fis in locis reperitur , atque inter ech qui in Hıfpaniola & Mexico habitant , idem gerit no- men ; in Brafilia frequenter quoque occurrit , voca- turque ibi Articu, quamvis Articu defcriptio Fani lopende ruyten, dewe Vyge-boom: de bladeren [laan aan de takjes in twee ryen overhands tegen malkander , en ook digt aam malkande- ren, zynde omtrent een band of wat meer lank, ruymtwee duymen breet, aan de zyde effen, en bykans gelyk loopen- de, voorts geribt, en wat rimpelig: van Coleur donker , en wat na bet Zee-groen trekkende, altyt een weynig na boven te zamen luykende, maar de ryen zelfs zyn neder- waarts geboogen , zy bebben, als menze wrvft, eenen byzon- deren reuk, dog die niet lieffelyk en is, ook zynze in't ury- ven wat droog: de bloeme is gemaakt van drie [malle en ` dikke blaadjes, als drie tongetjes in een triangel, fiaande op een dik kmopje, omtrent een lid van een vinger lang, bleek-groen of. groen-geel , en riekende byna als Pijang; deze bloempjes ftaan bier en daar uyt den {choot der blade- ren enkelt, en na bet bloeyzel volgt de vrugt, hangende aan een dikke en boutagtige fteel, die mede wel na een (ut van den tak gelykt, en met cen [pitxe kegel diep in de vrugt gaat: de vrugt zelfs gelykt wel na een o[fen-bert , zynde ` omtrent twee vuyfien of wel wat minder groot; met het breetfbe eynde bangtze aan de fteel, en de fcbor[fe van buy- ten is verdeelt in Zë. uytpuylende , fchuyns en over dwers ke rondom en naaft by den fteel wat lankwerpig gni aan de eene zyde beeftze gemeenelyk ook een kloowe, dog niet zeer diep, ook zyn zommige niet regt bert-formig , maar of rondt of wat ongefchikt : de fcbel, 2) A id B aan bet olee[cb vaf i Ry veh 15 Wil en Week, d t zeer vogtig bykans als pot- kaas , of die za Me Slaten e DEKAS LENA Mang jar Blanco noemen s rondom de middelfte Del of ke- gel (die niet tot aan bet eynde gaat) liggen in bet zelve ` vleefch veele lange [wart korrels, wel wat na de Pompoen-zaaden Stede Qi Mi in^t eeten zeer lig van "t vleefch kan afzonderen; de coleur van de vrugt is in "t eerft. bleek-groen, daarna rootagtig , en tenlaatften rook-verwig , nogtans zoodanig, dat men altyt onder de done kere coleur kan zien eenige roodigbeid, gelyk aan de ryj ranaten: de k is eenigzints get, dog egter rede- [^ aangenaam, en bykans als geb adene queen, ook baa- ig verzadende , x00 dat een man. niet boven een ordinaire vrugt op een maal eeten kan, men kanze niet: fcbellen, om dat de fchel te bros is , en. het. binnenfte van mal- kander vallen zoude, dies menze in twee a drie [rukken breekt, "t welk ook met de banden ligt ge/chieden kan , en dan licht, of zuygt men bet vlee/ch van, de febille af: de zwarte korrels uyt/pouwende , dog waar van men egter zomtyts nog al eenige inflokt : dezen boom heeft een week ondeugent hous, werd niet zeer oud, em ook ligt van de winden omgewaait: In 't begin van de regen-MoufJon krygt by zyne jonge bladeren, dog niet alle te gelijk, en als wanneer by ook bloeyt , midsgaders in Augufto xyne ry» pe vrugten geeft; dog zomtyts vind: men ook wel z0odanige vrugten in April, en May, om dat ky zoo geen vaften tyd en bout, en men ziet er bier en daar maar een aan den boom bangen, want by draagt weynig, en dat nog ala < Naa In Ót Ta oA og by de Maleyers beeftze geen naam, dog. zommige noemenze Manoa „ en Menoa, de Ternataanen ook. Menoa, en Siricaynona, |: de van $i jó a, "t- apelk cen. Plaats: Tot nog toeis bet in twyfel, of dit een Inland- fcben boom van Ooft-Indien xy of niet ; immers den naam van Annona komt waar/chynelyk uyt Weft-Indien , alwaar deze vrugt veel en op verjcbeide plaatfen gevonden werd s en onder de Spanjaards , die in Hifpaniola en Mexico woo- nen, ook dien naam draagt; in Brazilwind menze ook over- vloedig, en werden aldaar Articu genaamt , boewel de be- de Laat in Indie Occident. defcript. Lib. 14. Paap am Jcbryoing van de Articu, by Jan de Laat in zjn Weft- ; Å à i Indien, no- $ K [x FERNEN, ie Bet 1, Bock. XXXIX. Hof. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. & Anone defcriptio Eufeb. Nierenb. in Hiftor. nature. Lib. 15. Cap. 73. ac illa Anon apud Oviedum Lib. 8. Cap. 18. a noftre hujus Orientalis Anonz defcriptio- ne multum difcrepat, fed quod diverfo regionum celo & folo eft adfcribendum, fi de cetero auctores hac de re accurati fatis fuerit , quod dubito , Chri- jioph: enim Acofta, qui talibus in rebus majorem meretur fidem, in Hiftor. fua natur. Lib. 4. Cap. 25. talem defcribit Anonam, qualis cum noftra multo me- .lius convenit, ubi quoque omnes tales irridet (ac prefertim Hifpanos in Occidentali India habitantes) , qui horum fructuum medullas tantis in deliciis ha- bent, ut has reliquis pr&ferant fructibus Hifpanie, hincque illas nominant Mangjar Blanco: ibi quoque fcribit Anonam Guanabanamque unum eundemque effe fru&um, & in media regione ibi crefcere. Ita ut fieri potuiffet , . fru&um hunc ex nova Hifpania primo in Manilhas effe translatum , ac inde forte per Sinenfes vel Hifpanos in Moluccas, ac alias In- diz regiones: Cui vero rei quisquam opponere pos- fet, defcriptionis difcrimen Occidentalis Anone ac noítre Manoe nimium effe , ac proinde neceffario duos diverfos elle fructus , Manoam itaque pro in- digeno habendam eflfe fructu: Cui fententiz non multum Opponemus , ac folummodo dicemus , in Moluccis, iisque potiffimum reperiri in locis, quos Hifpani & Luficani inhabitaverunt, quamvis a qui- busdam indigenüm ipfis fuerit nomen inpofitum. Fructus Guanabani.a Scalig. exerc. 181. „Oviedo & Tbe- vetto defcripti , a Manoa noftra- plus differunt, quos itaque pro diverfis quoque habemus fructibus. Ufus: Fruêtus hi raro in arbore ad maturitatem relinquuntur , quum vefpertiliönes aliagüe nocturna -animalia illud non permittant, fed fi ex rubro fufci vel. nigricantes incipiant effe toto cum. pedun- culo: carpuntur , sgue aliquot per dies cruda con- diuntur fub Oryza, fub qua optimi fervaptur, & matu- refcunt. .Sunt temperate nature , fed parum adftrin- entes & obftipantes, ac folummodo crudi eduntur, fri&ioni enim vel coétioni minus utilesfunt, in omni- bus quoque vefci illis licet morbis , quamvis ob ficcam eorum naturam delicato ftómacho non admodum funt pani atque optime illis inferviunt, qui Diarrhæa vel Dyfenteria laborant , præfertim fi parum fub cineri- bus tofti fuerint, quamvis tum magis, ingrati fint: Fructus hi peculiarem habent morbum vel defectum , uod nempe interne fub pellicula in carne ficcos quos- un habeant callofos nodos, ex crafla quafi farina concretos, quod plerumque tamen obtinet iis in ar- boribus, quz gracili ac fabulofo crefcunt folo. Pro- agantur per officula,. quz facillime quoque propul- ulant, fed transplantationem amant ; Dicitur ancil- la-quedam in Batavia horum officulorum certam quantitatem; Yamato eponum femina effe puta- bat, queque in India crüda eduntur, minute mandu- caviffe & deglutiviffe, brevique poft adeo demens & vertiginofa fuiffe facta, ach Opium edidiffet, quoti- die tamen. experiuntur illi. qui integra haec cum car- ne deglutiunt officula ,. nullum inde damnum pati. Ut arbor hzc fit frugifera , ac amplam gerat comam, circa truncum. pinguis. deponenda eft terra, quum eleganter extenditur , ac tantam prebet umbram, ut commode fub ea federe poffimus, hincque a Sinen- fibus tam in fua regione, quam in Tunkin „ ac hifce in regionibus ante fuas edes & arva plantatur, quam autem hunc in finem adhibent, diverfa videtur effe fpecies, eleganter enim'quidem extenditur, multos- que gerit flores, fed raros vel nullos producit fru&us, hincque a quibusdam hujus generis mas habetur: Cum noftra quoque Anona fimilitudipem quandam habere videtur (quo ad nempe crefcendi modum foliorumque formam) Chinenfis quidam fru&us , qui in Zephyreis Chinz partibus & in Tunkin crefcit , ac nominatur Kbi, arbor autem hec multo procerior eft, & copio- fiores gerit ramos, unde multum in areis circa «des a ut folis radiis ac æftui gratam prebeat um- ram, hujusque fructus eft copiofus & abundans, fed e contra multo minor quam Anona, qui porro eft ro- Tom. I tun- Indien, Lib. 14. Cap. 22. gelykmede van de Anona Eufeb. Nierenb, in zyn Hiltona natur. Lib. 15. Cap. 73. als mede die van de Anon; by Oviedus, Lib. 8. Cap: 18. van deze onze Ooflindifche bejcbryving al vry wat is verfchillende, dog "t welk men de erfcieidenbeid der zee moet egen zoo anders de autbeuren daar ent maar naauwkeurig genoeg zyn geweelt: en wa: aan ik al wat moet tewyffelen, want’ Chri ag 17 a Cofta 4 die in zoodanige dingen vry wat meer geloof verdient, befchryft in zyn Hiltor. natur, Lib. 4. Cap. 25. een zoodanigen Anona , die met de onze al vry wat nader overeenkomt , en daar by ook wat uytlagt alle die gene (en wel bezonderlyk de Spaanfcbe creatuuren in Weit.In- dien gebooren) dewelke zulken lekkernye van bet merg dezer vrugien maaken, datze dezelve agten of ftellen boven alle de vruchten van Spangien, en daarom ook dezelue noemen Mangjar Blanco: ook zoo fchryft by aldaar date Anona en Guanabana een en dezelfde vrugt is, en datze op het vafte land waft ; zoo dat bet wel zoude konnen wefen , dat deze vrugt uyt nieuw Spangien eerft in de’ Manilvas was overgebragt, en van daar, miffchien door de Sinee- zens of wech > inde Moluccos , en op andere plaat- Jen van Ooft-Indien: dog waar en tegen ymand zoude mo- gen inbrengen, dat bet verfcbil in de befciryving van de Weft-Indifcbe Anona , en onze Manoa te groot zy, en dien volgende nootzaakelyk medebrengt „ dat bet bezon- dere vrugten moeten zyn, ende dierbalven de Manoa moet gebouden worden voor een Inlandfche vrugt : en tegens welke meyning wy. ons ook niet zeer bart zullen aankan- ten, maar alleenlyk zeggen , datze in de Moluccos „ en op plaatzen daar de Spanjaarden en Portugeefen gewoont beb- ben, wel bet meefte waffen y. boewelze by zommige een In- lantze naam bebben bekomen; de vrugten Guanabanus, die Scai; Exerc. 181. Oviedus, en i: bebben be- Jcbreven , verjchillen nog meer van onze Manoa, en de- welke w; dierbalven ook voor een verfcbeiden of byzondere vrugt moeten houden. ebruyk: Deze vrugten laat men zelden aan de boom geheel ryprwerden, om dat zulks de vleermuyzen, en an- dere nagt-dieven niet willen toeftaan, maar alsze begin- nen uit. den rooden bruyn of fwartagtig te worden, zoo neemt menze met den geveelen Tel af , en begraaftze eent» ge dagen in rauwe ryft y alwaarze beter zyn bewaart: en „ook volkomen ryp werden: zy zyn getempert wan aart , dog een weinig Jloppende ,` en werden alleenlyk raauw gegeten, want tot bet floven en kooken deugenze ganfch. 338 tundus & glaber inftar Limonis nipis, externe Ignel rubentis coloris, interne flavi feu lutei , quatuor quinqueve tenuibus ac planis gaudens officulis,quz Pu magnitudinis circiter feminum Melopeponum > ed lignei coloris, ac parum rugofa: Fructus hos Sinen- fes norunt planos comprimere , inftar Ficuum His- panicorum , unde a noftratibus Ficus Sinenfes dicun- tur, videnturque quafi faccharo confperfi , qui- que inde multum in alias transferuntur regiones, atque tragematibus inferviunt. Quadam etiam ha- rum arborum in Batavia funt culte, fed ibi non kete germinant , vel fruétus videntur producture: Guil. Pifo Lib. 4. Cap. 17. Hifl. Brafil, aliique Indie Oc- cidentalis fcriptores fructum hunc vocant Araticu, cum noftra Manoa plurimum convenientem , excep- to quod flores plurima gerant petala , fructusque carnem gerat internam luteam, - In Rumpbii appendice hzc adduntur. In Hort. Malab. part. 3. Fig. 29, 30, 31. Binz Anone defcribuntur fpecies eodem fere nomine, queque ibidem funt exotice pene nempe noftra vulgaris Anona Fig. 30 & 31. fub equens autem crifpa Fig. 29. nomine Atamaram. EXP LECAAL 0 Tabule Quadragefime Quinta. | Qua exhibet Ramum Anong anguftifolie fra” cancellato maximo. GE A. Fruétum cancellatum jufta denotat magnitudine, B. Offctla ejus feminalia. OBSERVATIO. Bine in H. Malab. Anone fpecies elegantiflime delineate funt, que tamen a Rumphianis figuris quodammodo diver- fe funt, & Anona hujus Cap. 39. eft -Anona Maram Hort. Malab: Anona tuberofa: fubfequentis Cap. eft Atamaram, uti ex Rumpbii additione quoque conítat. De his autem porro vide Ray Hift. pl. pag. 1650. huicque in Ray tom. 3. dendr. additur /nona maxima foliis oblongis anguftis , fructu maximo, luteo, conoide, cortice glabro, in areolas diftin&o. Sloan. Cat. pl. Famaic. pag. 209. que eft Anon Oviedi apud Cluf. Parkinf. & J. B. &c. huc & fpeêtat Anona Indica an- ' guitifolia, fru&u ceeruleo , cortice fquamato glabro Plukn. Pbyt. Tab. 134. Fig. 4. Anona-boom Valent. HR. Amboi- ne pag. 164. CAPUT QUADRAGESIMUM, ; Anona Tuberofa. Manoa Papuwa: Atis. Ltera Manoe fpecies nuper ex Ternata in Am- boinam eft translata, cujus arbor paulo minor eft vulgari , nec in Amboina frutice altior excrefcit, pauciflimis ramis: Folia ceterum, flores, & crefcendi modus cum precedenti conveniunt, fed in omnibus paulo minor eft:Folia itidem funt pallide magis viridia & molliora, peculiarem .quoque , fi tra&en- tur, fpirant odorem, fed nonadeo fortem ac vulgaris: Flores cum prioris conveniunt , fed minores: funt: Früctus eodem modo ex craflo & curto dependet pe. tiolo, cordiformis vel inftar. inverfi ve Minor eft antecedente: Manoa, exteriorque pellicula: compo- nitur ex fimplicibus tuberculis, feu magnis verrucis , que regulari ordine locate funt, cancellate, fed prope petiolum funt magis oblongae, ac circa illum elegantem formant coronam : Verruce he -non fir miter fibi invicem junguntur, que fi mature fint, facile feparari & feorfim auferri poffunt. ` Fructus color primo eft glaucus, dein inftar Pfittaci viridis; fcd femper cinereo quafi.pulvere confperfus, hunc- que fervat colorem ufque in fummam maturitatem: Medulla ejus multo-fuccofior ac delicatior eft vul- garis, fapit enim fpiratque aquam Rofarum : Hujus femi- HERBARII AMBOINENSIS Liber I. Cabut XXXIX. overvloedig, maar daar en tegen weder veel kleinder als de Anona, voorts regt ront en effen, gelyk een Lemon-ni: pis, van buiten vuur-root, en van binnen een geel vleefch bebbende, met vier en vyf dunne platte korrels , omtrent 200 groot als de zaaden van water-Meloenen , dog bout- verwig van coleur, en een weinig rimpelig, deze vrug. ten weten de Sineefen plat te drukken , gelyk de Spaanfcpe vygen, en daarom werdenze by de onze ook Sineefe vygen genaamt; en zy vertoonen baar dan ook als ofze met zwiker beftrooit waren; werdende veel van daar in andere Lan- den vervoert, en tot bankquet-werk gebruikt : ook heeft men eenige van deze boomen op Batavia aangeplant, dos Jcbynen aldaar niet wel te aarden, nog vrugten voort te ` zullen brengen: Guil. Pifo Lib. 4. Cap. 17. Hift. Bra. ` fil: en andere Schryvers van Wej[l-Indien , noemen deze vrugt Araticu, meeft met onze Manoa overeen komende, bebalven dat bet bloeizel meer blaatjes beeft, en de vrugt van binnen een geel vleefcb. | “Inde Appendix van Rumphius werd dit er bygevoegt… In bet derde deel van de Hortus Malabar. Tab. 29 ^ 30 en 31. werden mede twee zoorten van Anona befchre- ven , febier met de zelfde naam, en aldaar voor uytland- fcbe-boomen gehouden; te weten de eerfte of gemeene Anona in de Figuur 30 en 31. en de volgende Anona crifpa in Figuur 29. met de naam van Atamaram. A UYTLEGGING Van de Pf. en Veertig fle Plaat. | Dewelke vertoont een Tak van de Anona-Boom met naauwe Bladen, en groote geruite vrugten. A. Wyjt aan een geruite vrugt in zyn grootte. B. Deszelfs zaai-korrels. AANMERKING, De twee zoorten van de Anonaas zyn zeer fraai in. de Hort. Malabaricus verbeeldt, dog verfcbillen nog al Wat van de figuren van Rumpbius, en de Anona wan dit 39. Capitt. zoude zyn de Anona Maram, de Anona. tuberofa van bet volgende Hoofdftuk ` de Atamaram, 20 als dit uit bet byvoegzel van Rumphius blykte Dog over deze zie verders Ray in zyn Hiftor. der ‘planten, pag. 1650. en by deze werd in.de Appendix van bet derde deel. byge voegt de Anona maxima foliis oblongis anguftis, fruêtu maxit luteo conoide cortice glabro,in areolas di/tintto van Sloan in de Catal van de Jamaic. gewaflen pag. 204. welke is de Anon van Ovie- dus by Clufius, Parkinfon, en Joh. Bauhinus &c. bier toe be- boort mede de Anona Indica anguftifolia , fruftu ceruleo, cortice Jauamato , glabro van Plukn. Phytogr. Tab. 134: Fig.4. Anonas boom werdze by Valent. in de befchryving vari Ambon pag. 164: genaamt. > se POSURE FO p x XL HOOFDSTUK. De geknobbelde Anona-Vrugte — H Et tweede geflagt van de Manoa is onlangs uit Ter- naten tot ons in Amboina overgebragt; zynde dé boom wat kleinder dan de gemeene, en by groeit in Amboina niet booger als een firuyk , met weinige takken; zyn bladeren, bloemen, en manier van wasdom zyn devoor- gaande gelyk, dog in alles een bairtje kleinder: de blade- ren zin ook wat ligt-gröender j^ en zagter in ^t aantafden , zy bebben ook een byzondere reuk, als menze-bandelt z dog zoo Der niet. als de gemeene y "t bloeixel is mede gelyk als 'rvoorige, dog wat kleynder : de vrugt waft ook op dezelf- de manier aan een dikke en korte fteel, mede geformeertals een bert, of omgekeerde peer: zy is wat kleinder dan de voorige Manoa, en baar buitenfte (bel beftáát uit enkele knobbels of groote wratten, die evenwel ordentlyk gejebikt oan, te weten ruytsgawys, dog naby den freet zynze wat langwerpig , en maaken daar rondom een cierbyke krans of krage, deze knobbelen bangen ook niet aal aan een, maar alsze ryp zyn, kan mente list van malkanderen afnemen: de coleur van de oer fr 1n ^t eerft regt Spaans-groen s daar na papegaay-groen, dog altyt met eenig grys Bai, als meel bejtrooit , en deze coleur boutze tot in baar luajte rypheid toe: bet binnenfte-merg is veel zappiger en [make- Iyker, als. dat van de gemeene „ want bet riekt en Jmaakt mse 492 | Tab. XLV. Fag. 138. — nn nn To LN SALLE LLLP m a GR: EP Up 2227 >” CHR, 17777; —— NN ^ II pat Ý HE og t, WEHRT GY, d ^ HE CH HG DEE; HE UA 5 >= GR 4 7 YA 7 [/ 7194, VI AT 7 SER SSN Ze 7 7 Zei 4 A NEL SSS IN IS DS M N 7 AS 44 7 DR HR OTA S SSS | Es NN \ ANY WAY) MAR OH INNNN S Øl f j? f} Md ^ D np I Op 1, Boek. XL. Hoofdjt. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. femina quoque funt nigra inftar precedentis „ fed aulo minora; rotundiora, &. magis fufca: Inmaturi avulfi fructus nigrefcunt, ficcâtique diu fervari pos- funt, uti fepe fit ob raram illorum formam: Fru- &us cito maturefcit, atque e peduncülo decidit, ita ut medius ftilus folummodo im ramo. remaneat , ac fructus in terram decidens frangatur , quum-tu- bercula, uti dictum eft , non firmiter fibi invicem fint nexa, unde, fi fere fint maturi, pilofa Sagueri arboris textura obvolvendi funt tali modo, ut cade- re nequeant. Malaicenfe Manoapa Puwa , omne enim quod cri- fpum vel tuberofum eft , a Malaicenfibus vocatur Papua, a. circinnatis crinibus Papoueníis populi, ceterum .quoque nominatur a Ternatenfibus. Atis. & Boa-Ati,. quod forte debet effe Boa-Hati h. e. fructus cordis a forma, & a Javanis Sirikaya. ; Locus: In Amboina- fruétus hic antea fuit ignotus: ac noftro tantum innotuit tempore per. transporta- tionem ex Ternata. Ubi quoque non indigenus ha- betur fructus, fed putatur ex Batavia ibi fuiffe trans- latus ,. quique hodie in Moluccis fatis eft multipli- catus, ubi arbor quoque fertilis eft, fed in Amboi- na pigra eft, & tarde provenit, ita ut hzc arbor quintó demum anno fructus producat, paucos .hic gerit ramos, nec magnam, ubi etiam Crelo, adtin- git feneétutem , aliique cito dat locum arbori.. .Ufus: Hic frudus non nifi crudus ufui infervit, multo enim dulcior, fuccofior, & gratior eft vulgari Manoa , vixque fatiari quisquam co poteft, -fique Americana. Anona. talem quoque haberet faporem, tum Hifpani Criolhos , qui.illam delicatiffimam pu- tant, julie cenferent, dumque cito, uti dicium fuit, maturcfeunt, non. diu quoque confervari poflunt, QUE. decidentes frangantur ` egregium prebet fpe- aculum feu con{pectum ; fi aliis cum fructibus mene fe inponatur, quum lete viridem; licet fit maturus ‘fructus, retineat colorem,.atque aliis. inmixtus fru- &ibus ranam. quodammodo. refert ,. fique hæ ampu- tentur- arbufculz, atque a perennibus denudentur ra- mulis inftar „vitis , fertiliores funt, .fepiusque. de- purgak ins. quia aflidue. ab ardentibus. & ruben- tibus formicis infeftantur, i; |... 7 däre e CX PILTCA TIO: Or CADET. us TI S cm uae ot cero B S Que ramum exhibet Anone tuberofe, ubi Lit, — — A. Florem. * E pn EE B. Fruftum ue , C. Oficulum eminalg denotat. OBSERVATIO. ‘Hac eft Ata-Maram D Malab. part. 3. Tab. 29. uti. ex fuperioribus conítat, cui in Ray. bijt. pl tom. 3. p. 77- dendr. jungitur Anona foliis odoratis , minoribus ,. fructu conoide, fquamofo, parvo, dulci Sloan. Cat. pl. Fam. b. 205. & Anona Indica pomo viridi Hm. Cat. H. £. Bat. item Anona Indica poino viridi Par. Bat. Pr. p. 312. Ut & Anona Indica fruétu conoide viridi, cortice fquamis , ve- 139 in "t gebeel na roofe-water: de zaaden zyn mede favart als die van de voorgaande , dog een weinig Kleinder , - ronder, en bruinder :/ de gebeel onrype vrugten Afgeplukt , werden fwart, en "men kanze opgedroogt lange bewaren „` gelyk wel gedaan word wegens barexelizame gedaante: de vrugt word Jchielyk ryp, en valt dan van bare fteel af, zoo dat de middelfte kegel daar maar alleen blyfi bangen, en de Vrugt, op de aarde vallende , breekt aan ftukken, om dat de knobbelen, als gezegt, niet vaft aan malkander zitten, en daarom , alsze ten naaften by rypzyn, moet menze met | ^, eenig hayrig gewafch van den Sagueers-boom zodanig be- e P yes + winden , datze niet konnen afvallen. Nomen: Latine Anona tuberofa five crifpa , -juxta „Naam: Latyn Anona tuberofa, five crifpa, na bet Maleitfe Manoapa Puwa, want ab wat gekrult of knob- belig. is, dai werd by de Maleyers de naam gegeven van Papua, en.dat na de gekrulde bairen der Papoufe volke- ren, anders werdze ook genaamt in't Ternataans Atis ‘ en Boa- Ati , % welk mifJcbiea beboorde te zyn Boa-Hati, dat is bert-vrugt , na bare gedaante, enin’t Favaans Sirikaya. - Plaats; In. Amboina is deze vrugt voor dezen onbekent geweefl, en by onzen tyd eerfl bekent geworden door over- brenging uit. Ternaten: dog alwaar menze ook voor geen ae vrugten ar , "aar meent, datze van Batavia na derwaarts is overgebragt, zynde bedendaags in de Malukfe Eylanden Brad. deci goa A e A Siet maar in Amboina komtze vry wat traag voort, zoo-dat de boom eer [t in"t vyfde jaar vrugien gegeven heeft; by krygt albier ook weynig takken, en komt , «vaar by ook groeit, tot geen hoogen ouderdom; maakende baaft weder plaats woor een ander, Gebruik: Deze vrugt dient maar alleen, om raauw te eeien, Wantze is veel zoeter , zappiger , en aangenamer s dan de gemeene Manoa, en men kan zig qualykmoede daar aan.eeten; en by aldien de ee: Anona mede van zodanige fmaak is ,. dan. zouden de Spaanfche Criolhos (de- zelve voor de lekkerfte vrugt houdende) al wat gelyk kon: nen bebben, en dewylze, als gezegt, fchielyk ryp worden, 209 kan menz? ook met lange bewaren, of zy vallen, aan zigt, wanneer menze onder anderesvrugten op tafel zel, om datze bum ligt-groene coleur ook in bare volle Pypheid komt te beboul, en onder andere vrugten gelegt, wel wat na cen kikvors gelykt; sen als men dezeyboompjens zomtyts wat befnoeit s, envan- bare oude of jarige fcbeutjes berooft gelykeen-wyngaart, 200 dragen zy des te beter, en men moet baar,ook gedurig afvegen en zuyveren , om datze gemeenclyk met roode en brandende mieren bezet zyn, OX TLE GG EN Grog = m “Pan de Ses- en Veertigfte Plaat, ` ‘dimid ` Diwelke vertoont een Tak van de geknobbelde Anona vrugt. Alwaar Lett. A. de Bloem. ` B. De opgefnede Vrugt. ` En C. "bet Zaatkern verbeeldt. AANMERKINGE Dit is de Ata-Maram van de Hortus Malabar. in het derde deel Tab. 29: befchreven en verbeeldt , zo als zulks uyt het boven vermelde blykt; met welke by’ Ray in zyn bifler pl. tom. 3. Pe 77. dendrol. gevoegt wert de Anona foliis odoratis minoribus., fruttuconoide, fquamofo, parvo , dulci , van Sloan in zyn Catal. in de Famaice pewafJen op pag. 205. vermelde, ep de Anona Indica pono viridi van Herm. in de Catal. van de Leid: lúti aculeato ,- nucleis ‘nigricantibus parvis: Plukn. Phyt. Tab. febe Tuyn, en vau de Par. Bat. pr. p. 312. alsmede de dng: 135. Fig. 2. &c. a Ray. in bift. pl. p 1650, dicitur . Pomi- fera Indica fru&u: conoide, fquamofo, viridi: vide & Cafp. Commei. Fl. Malab. pag. 5. qui meliora hujus arbotis.exbi- bet fynonyma, quam que in Ray dendr. inveniuntur, que- que reétius conveniunt illi fpeciei, que Anona Indica pomo violaceo ab Herman. in Par. Bat. pr. vocatur. 4Hac porro ab Herman. in- Muf- Zeyl. pag. 62. vocatur Anona fruêtu virefcente, cujus fynonyma aliafque fpecies vide in Tbef. nofiro Zeyl. pag. 21. Tuberofa Anona a Valent. pag. 165. dicitur. Cum Magnolie genere. a Plumierio in-nov. pl. gener. p. 38. propofito hoc genus quam maxime convenit, quod & obfervavit Lin- neus in H. Cliff. pog. 222, ubi-& alie hujus generis fpe- cles enumerantur. ; Aen y er ~ $ CAPUT ' na Indica frutu conoide viridi , cortice fguamis Veluti aculeato, nucleis nigricantibus. parvis, van Plukn..in zyn Pbytogr- Tab. 135. Fig. 2. &c. Van Ray in zyn biflor. pl. p. +605 wert ze genaamt Pomifera Indica fruttu convide, fquamofo, viridi, Zie verders de Flora Malabarica van Cafp. Commel, p. 5 die bee- tere benamingen van deeze boom opgeeft, als die in de dendrol. van Ray gevonden werden „en die meer overeenkomen met die zoort, die de Anona Indica pomo violaceo van Herman in zyn Par. Bat. pr. genaamt wert. Deze wert verders Anona met groene vrugt genaamt van Herman in zyn Muf. Z:yl. pag. 62. welkers: benamingen en andere zoorten hier van, zie in onze Thef. Zeyl. pag. 21. Geknobbelde-Anona wert deze verders genaamt van Valent. pag. 165. Met het geflagt van de Magnolia van Plumier in zyn nov. pl. gen. pag. 38. voor- geftelt , heeft dit geflagt groote gemeeníchap . zo als dit ook aangemerkt heeft Linneus in de Hortus Cliffort. pag. 222. alwaar ook nog andere zoorten van dit geflagt opgetelt & Weg XLI. HOOFD: 140 HERBARII AMBOINENSIS CAPUT QUADRAGES. PRIMUM. Cujavus Domeftica. Cuiava. mefticum nempe & filveftrem dividi poteft, cujusque domefticam hoc in capite primum defcribemus fpeciem. Arbor duobus tribusve ple- rumque fefe erigit truncis, qui non erecti, fed obli- qui & incurvi fiti funt: Immo licet unum tantum ge- rat truncum ad hominis altitudinem, oblique tamen pofitus eft: Paucos gerit longos ac flexiles ramos , qui folia breviffimis gerunt e petiolis dependentia, non femper duo oppofita, fed inordinata , & obli- quam fere formantia crucem , vulgaris funt forme, obtufo apice, qua multas gerunt coftas transverfales, parallelas fere, ac inferius quam maxime protuberan- tes, unde cuncta folia rugofa feu plicata apparent, ho- rum color eft pallide & ingrate viridis, fubtus cine- reus , funt porro firma ac facile diffilientia, fi ma- nibus conterantur, gravemque fpirantia odorem in- ftar foeni : Flores ex foliorum alis proveniunt, bre- viffimis ac craflis petiolis infidentes, aliquando fim- plices, aliquando bini ternive fimul, quisque tamen roprio in petiolo , inftar florum mali , fed paulo unt majores, ac ex quinque albis conftant petalis, ue calici tetra- vel pentaphyllo, craffo, ac deor- um inflexo fuftinentur, ftamina in centro floris funt tenuiffima , albicantia , antheris cinereis, inodora, & intricata: füb flore provenit parvum viride tuber- culum , ex quo fructus exerefcit , uti de Jambofis fuit dictum, cum quibus Cujavos multum convenit: Fructus eft forma ac magnitudine mediocris pyri, fed prope pedunculum craffior, neque exterior fu- perficies ita plana eft, fed tuberculis inequalis ac obfita , primo viridis graminei coloris, ad rotundus eft fructus , dein inftar ficci ftraminis vel pallidi citrei colo- ris, ag oblongus inftar pyri, tenui tectus pellicula, uz inter edendum non obftat, nec auferenda eft, fuperius coronatus inftar pu a fed paulo minor: Caro interior eft quoque pallide albicans, infar Cydoniorum , femi-digitum circiter craffa, q ue reftat , eff compages parvorüm durorum officulorum, eadem carne conjunctorum: Sapor eft dulcis, fed ficcus fine adftrictione, fere inftar pyro- rum, vel toftorum Cydoniorum; peculiarem quoque fpirant.hi fructus odorem inftar foeni, qui iis, qui hos comederunt fructus, diuin oreinfidet, atque cu- biculo aflervati totum hoc odore fuo replent: Raro tam diu in arbore relinquuntur, donec penitus matu- refcant, non tantum, ne vefpertiliones illos rapiant, fed quoque, quum penitus maturi non ita grate fapiant, interior enim officulorum me feparatur a circum- je&a carne, tumque fructus faporis eft magis ele- vati, penetrantisque magis odoris; unde, fi fere ma- turi fint, carpuntur, quum nempe nondum penitus citrei fint coloris, fed pallide albentis, & ad tactum duri, tum enim funt magis fuccofi & delicatiores, tiores quoque funt tempore matutino, fi rore no- rno fint obducti, per folis calorem enim gravis ille odor faporque elevatur: or eft fru&us, qui in duo genera , in do- Truncus ramique tenui obdu&i funt cortice , vel potius tenui glabraque pellicula , | coloris. 