Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
De schriftelijke mededeeling van hun gevoelen over de vier overige Artikelen deden de Remonslranten gepaard gaan van een verloog, dat zij noodwendig ook het tegenover- gestelde gevoelen aanroeren en van de Verwerping gewagen moesten. Geen wonder, dat zij dit punt niet opgaven. Hunne voornaamste kracht lag in de wijze; op welke zij humue denkbeelden mededeelden, en dat zij goed op den weg waren om op gemoederen, die: ten minste nog eenigermate onbevooroordeeld waren, een gansligen indruk te maken, bleek reeds bij eenigen der Uitheemschen 8. Men schroomde derhalve alsnu terstond tet de beoordeeling der vijf Punten. te komen, en wilde de Remenstranten eerst: nog: in de noodzakelijkheid gebracht zien om nieuwe ergernis te geven, Deswegens eischte de Voorzitter, dat zij hunne bedenkingen op de Geloofebelijdenis en den Gatechismus 1 pranpt, ILI, bl. 156—163. 2 BRANDT, bl. 107—170. 3 pranpr, bl, 170, 271. 2:. + DES VADERLANDS, 165 Te dadeljic;swuden overleveren, opdat sij tegelijk. met de vijf Punten het onderwerp van de — 1618-~ beraadslaging der Synode zouden kunnen uitmaken. De Remonstranten verontschuldigden — vith wegons do ‘kortheid: van den tjd, en ep gron der uitdrukkingen. van den Gitatic- boef.:em:der-orde, doer de Steten-Generaal vasigesteld , dohiten zij zieh ongehouden om te doen . wet men: eischte, voor-en aleer. over de vijf Punten gehandeld. was. :Dit ant- waard leidde tet vele woorden, waaronder men den Setretaris der palitseken telkens, met groet. geklop ep de iafl, hoerde: reepenc » de Heren -Gecomnmitteorden.:der Heren Staten begernn, bevelen, gelasten an. gebieden, dek gij zult gehooraamen.” … Wat dreef hieshy: hunne tegenpari$, dus moesten de Remonstrasien wel vragen. Veoscheidenon kunner vésklaarden geene bedenkingen hoegenaamd of slechts bedenkingen van geenerlei gewicht. op die -helijdenisehrifien te. bebben, em de Hollandsche Remoustranten wilden niet. gehauden zijn aan de bedenkingen, vóór tien jaren bij de. Staten kunner Provincie ingedaend, Wet vorderde men dan dio bedenkingen vóórsden tid, vraagde zersoorrus , en waartoe elond nien daarop zgo seer? » Zulks. geschiedt,” antwoordde de Geldersche Raadsheer manwisys GREGORIUS, » zulke gesthiedt, epdat.bljken mege, wei de leer en het gevoelen der rechtzinnige. Kerken ia” — »Ja maar,” antwoendde ruscorius weder, »bedenkingen doen geen uitspraak, noch bepalen wat men voor waarheid houdt, al:.of aie? — » Deze bedenkingen,’ zeide hierop de Raadsheer, » zullen voor cen bepaald gevoelen gehouden worden.” — » Als het soe gaan ral,” zeide alloen zeracarrvs, »dan hebben. wg in het gekeel geene bedenkingen.” — De Voorzitter scheen op dit woord ie gevoelen, dat mem zich te zeer bloot gegeven bad, Niditemin verried hi} ep mijne beurt niet onduidelijk, dat de Vergadering aan eene drijvende macht van builen gehoor meed geven: vereenigde en bekortte men niet zoo veel mogelijk de zaken; dan zou het, zeide hig, »te veel tijds en gelds kosten," en »voldeden de Remonstran- ten bunne eonsciendiën niet," daarom moest het hun ook niet zoo zeer te doen zijn, pals wel om de Resolatiën der.Staten na te komen.” — Den Remonstranten wead geen — lenger tjd dan van vier dagen gegund, om, elk —— hunne bedenkingen .op de belgdeniachrifien in te leveren !. Middelerwijl had de Synode den tijd om aan eene — uit de siad — De Kampensche gehoor te verleenen, die kwam klagen over de vier Remonstranieche predikanten dezer —— sad, hen van oproerige predikatiën en van den ioeleg omde Contraremonstsanten de Je Synode ont sad wit te jagen- beschuldigende. Het was er natuurlijk om te doen om de Romon- stranten aldaar uit de kerken te drijven,.en dit doel werd volkomen bereikt; want, hoezeer de uitheemsche en eenige andere leden te recht. begrepen, dek. dego: zaak, als bijzondere personen em oustandigheden betreffende, nog geen. punt. van. beraadslaging mocht mitmaken, liet men.de drangreden gelden, dat zij licht zou, verspreiden. ever het ! mannr, bd. 187—190. 1618— 1631. L 166 . ALGEMEENE GESCHIEDENIS gevoelen der Remonstranten, hetwelk dezen, dus sprak men op de Synode, ongeziod waren te ontdekken, De twee Kampensche predikanten (de andere twee waren onder de Gedaagden) werden vóór de Synode ontboden, en waarschuwende brieven aan de Magie traat geschreven 1, Dus werd ook te Kampen de gemeenle' der Remonsiranten van heofd en kracht beroofd, Weldra schoot er geen vrijplaats voor de vervolgde partij meer over, en was er naauwelijks meer een uitgever voor de geschriften, in welke hunne zaak bepleit werd, te vinden. Tech besloten de Staten-Generaal, omstreeks dezen tijd, te verbieden, dat er, zoo Jang de Synode duurde, door de eene zoo min als door de andere partij, iets over het daar verhandelde werd uitgegeven. Dit besluit werd genomen op het bericht der naar Dordrecht gedeputeerde Politieken, wegens ecn voornemen, dat er bij de Remonstranten zou bestaan, om de stukken, die zij in de Synode brachten, tot beschimping van de handelingen dier Vergadering en tot ophitsing des volks, te laten drukken 2 | Den 21"* December in de Vergadering geroepen, verklaarden de Gedaagden, dat zij hunne bedenkingen op de Geloofsbelijdenis gereed hadden en bereid waren ze voor le lezen. Dit liet men hun echter niet toe: zij hadden, zeide men, al redevoeringen ge- noeg gedaan. De voorrede, die zij daarbij gevoegd hadden, werd in hun afzijn voor- gelezen. Het haalde den Remonstranten al dadelijk verwijten op den hals, dat zij die bedenkingen niet elk afzonderlijk, maar, alsof zij een ligchaam uitmaakten, gezamen- lijk hadden gesteld, te meer daar er onder hen waren, die verklaard hadden geene be- denkingen te hebbag. Ook wraakte men, dat zij de bedenkingen op den Catechismus niet tegelijk ingeleverd hadden, Zoo vele zware misdaden, want daarvoor werd die wijze De Gedaagden van handelen uitgekreten, konden niet ongestraft blijven, en van wege de Politicke rte tot Gedeputeerden werd den Remonstranten een besluit voorgelezen, waarbij zij vermaand Politieken stipter — zaamheid aan de verordeningen der Synode ver- maand. werden, voortsan meer acht te geven op sich zelven en degenen, die, door God met de hoogste macht toegerust en thans naar aller oordeel zoo dikwijls getergd, den smaad hun aangedaan niet alleen konden, maar ook moesten straffen, Van deze Reso- lutie werd den Gedaagden kopij geweigerd: want, riep de Geldersche Raadsheer van ESSEN, een der Politieken, » wij willen onze Resoluties door u niet onderzocht hebben: het voegt u ze te gehoorzamen, en niet 3e te beeordeelen 3.” Den 27°", nadat de Synode om het Kersfeest eenige dagen geschorst was geweest, leverden de Remonstranten hunne bedenkingen ap den Catechismus over, en dadelijk verklaarde scmurTETUS, uit naam der met hem verschenen Godgeleerden uit de Palts, dat zij de zaak van den Heidelbergschen Catechismus op last van den Keurvorst als hunne zaak aannemen zouden. -— Ditmaal waren de bedenkingen der Remonstranten 1 paanpt, LIL, bl. 191—193. 2 Resol. Stat.-Gen. 22 Dec. 1618. 3 paampT, lil, bl, 197—200. canteron, III, p. 380—380. .DES VADERLANDS. 167 o INE OTST ROTA m twee onderscheidene door verschillende namen onderteekende geschriften vervat, en drie van de Gedaagden verklaarden geene bedenkingen te hebben. Thans kwam de President op de vraag terug, of het den Gedaagden behoorde vrij te staan, hun gevoelen in de vijf Attikelen vervat, dus te verdedigen, dat zij ook in eene vrije beoordeeling traden van het tegenovergestelde gevoelen, bepaaldelijk van de leer der Verwerping. Deze vrijheid, meende hij, kon hun niet onvoorwaardelijk worden gegund, en zijne meening werd door een Synodaal Besluit bekrachtigd. De Gedaagden, daaren- tegen, begrepen alsnog het eenig hun overgebleven voordeel niet in de waagschaal te moeten stellen. In het vertrouwen op de uitwerking eener krachtige voorstelling der bezwaren, die de tegen han gevoelen overgestelde meening aankleefden, hadden zij zoo veel ver- duard. Dus garen zij zoo goed als te kennen, dat zij hever vertrekken zouden, dan zich aap de hun gestelde voorwaarde onderwerpen. Deze verklaring lokte een Besluit der Politieken uit, bij hetwelk hun gelast werd te gehoorzamen, met bedreiging dat fj anderzins voor wederspannigen gehouden en met burgerlijke straffen gekastijd zouden worden. Niettemin volhardden de Remonstranten bij hunnen eisch. Zij lieten zich den volgenden dag niet in het wachtvertrek vinden, maar bleven te huis, en verklaarden bun gevoelen nader in eenen brief aan de Synode, De Politieken oordeelden, dat deze brief in de Vergadering niet zou worden voorgelezen, maar dat men eerst de Gedaagden roa ontbieden. Toen zij binnengekomen waren, werd hun eene nieuwe Resolatie voor gelezen, waarbij hun onder dezelfde bedreiging nu bepaaldelijk verboden werd, door stilzwijgen of vertrekken de besluiten der Synode en der Heren Politieken krachteloos te maken, en tegelijk begon de President hen hoofd voor hoofd rekenschap te vorderen van hun gevoelen eerst aangaande het eerste der vijf Artikelen. De Remonstranten echter, betuigende, dat zij aldaar gekomen waren in het vertrouwen, dat men hen vrij zou latem ten aanzien van de wijze hunner verdediging, beriepen zich op den inhoud van den brief, door hen ingezonden, en Errscoprus verklaarde het billijk te achten; dat hun volle vrijheid gelaten werd om hun gevoelen te verdedigen, niet naar de mate en de wijze, welke de Synode, maar welke zij zelven goed zouden vinden. Dit zeggen verwekte bij de leden der Synode een luid gelach. 1618— 1021. 168 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | Ee 1618— zich- thans en later bij eene dergelijke aanleiding nog meer dan eens in zulk lagches — verried, was de Vergadering en de gansche staatkundige toestand geestdeeld. — Thans moest het spoedig tet een beslissenden maatregel komen. Daar de Remer- stranten op hun stuk staan bleven, had de Vergadering zich te beraden, welken weg zij nu zou inslaan, Hoewel het genoeg bekend was, dat de Remonstranten re klaarden, in geenen deele voor den inhoud van al de gedrakte boeken van hunne partij in te slaan, ried de President de Synode, hare gedachten te laten gaan oter de vraag of men zou besluiten het gevoelen der Remonstranten alsnu uit hunne boeken op te maken. Ging de Synode daartoe over, alsdan was de tegenwoordigheid der Re- monstranten onnoodig, en sehenen zij zich vrijelijk uit Dordrecht te kunnen verwijderen, Hun wordt Juist daarom werd hun door de Politieken aangezegd, dat » dewijl zij in bonne hard- verboden de stad nekkigheid volhardden, de Heren Gedeputeerden geboden, dat niemand bunner sonder ROM te ver- verlof de stad zou verlaten 1.” Men vreesde, namelijk, den invloed, dien de Remo strantsche leeraren, zieh onder den indruk der ondergane bejegening daor het hod verspreidende, op humne gemeenten zouden uitaefenen ?, en hield hen binnen de muren van Dordrecht gevangen. l | ‘Na den middag van denzelfden dag, het was de 28% December, vergaderde de Synode met gesloten deuren. Het gold de vraag, welk middel te vinden om de Remon stranten tet het in beraadslaging brengen hunner gevoelens te krijgen, zonder hun te veel voordeel tegenover de Synode te gunnen. Men vond goed in eene rechtvaardiging en nadere verklaring te treden van het laatste Synodale Besluit, waarbij den Gedaagden niet anders dan eene voorwaardelijke vrijheid verleend was om ook over de Verwerping te har delen. Dit deed: men in een geschrift, waarin tevens het recht werd gehandhaafd om de Gedaagden, waar zij hun gevoelen niet volledig genoeg zouden voorgesteld hebben, hoofd voor hoofd te ondervragen. Van dit stuk, in de vergadering van den volgenden dag voor gelezen, verzochten de Remonstranten kopij, ten einde behoorlijk te kunnen overwegen, of zij zich alsnu in den eisch der Synode konden schikken, Men stond hun niets andes toe, dan zich even met het voorgelezen geschrift naar de kamer te begeven, waart zij zich, zoo zij niet binnen de vergadering waren, ophielden. Doch dit verzoek werd niet ingewilligd, maar daarentegen werden hun de-adriezes voorgelezen, die de uitheemsche leden in deze zaak uitgebracht hadden, opdat zj te eerder zouden inzien, hoe onraadzaam het was, langer zwarigheid te maken, Alde adviezen brachten mede, dat men eerst van de Verkiezing moest handelen, en van de Verwerping slechts met mate, en dat de Remonstranten zich ten aanzien van de wijze, waarop de handeling zou ingericht worden, naar de Synode moesten schikken. Die } manpr, Hl, bl. 201—216. Acta Syn. Nat:bk, 172. cantzvon, Il, p, 401, 402. sr 1D ESHVADERLANDA - - .. 169 EEE SEN Es wi te Engelsche en. .de: Bremensche: Godgeleerden: waren. bezadigd: gesteld ; sanar de Heiddibetgecken :heinonden: zieh serontweardigd, - dat. de -Rémonsiranien -zich els de beaeldigde pleithiezoxgers der verdoemden wilden. aanstellen tot bemoeljelijkiag der. nit- rmckorenem,.en:idie van: Genéve.onizüges: zieh: niet met do- diepste: minachting van de Remonsiranten- te: sproken en hen van. sluwheéd:-en strafbare hardnekkigheid te beschul- digen; De amsdedeeliag dezer. adwiesem was: niet geskikt om de Remonstranten te bewegen ‚de ‘handen in deh schoot terdeggen: nij :‘weszachten op nieuw tijd van be~ mad. ‚Na: bevalen ‚de. Politigkhen, dat: men hun- hoofd voor heofd zou afsragen, of zij wilden. gekaerramen; je: of: ween :… verderen ‘tijd. van. beraad- was men: niat- yeornemens le:geven, vorsaiis: er eenige -Heren:op. het punt. stonden, naar den Haag te reisen om den Saten hunne :ongehoersaambekl en stijfkinnigheid bekend te maken. Dere- mededeling, om den: Gedaagden schrik aante jagen tot driemalen tee herhaald, belette hen niet, len :minsié vier wwen van: beraad te:vragen. Eindelijk verleende men: hun uitstel van twoerd op. heb Synodaal bestuit tot.’s avonds zes. uren, — het was toen reeda:drie wen na. den middeg. — Dat antwoord, op den. bepaalden tijd schriftelijk in de Synade gebracht en aanvankelijk slechts door den President, de Assessoren en de Politieken ge- ken, gaf aanleiding tot langdurige gesprekken tussehen. die geestelijke en wereldlijke Heren buikem:de overige leden der vergadering om. Het hield eene: toetreding in tet. de then. der-Synede, doch met dien. verstande ‚dat de bepaling: van der Hemonstmnten wijbeid inched behandelen der zaken aan hun eigen gevoel van betamelijkheid : overpe- hten. zon … blijven; eu :voor ‘het overige de duur der handelingen wen het oordeel der peliticke Gedeputeerden. afhankelijk : zeu zijn. Daarenboven bevatte hei de uitdruke hing, det. nij (de Gedaegden) het gevoelen: der Gontraremonstranten- en. dergenen die de Goutraremaonstranten voor rechtzinnig Melden, wederleggen sonden. -Deze usidruk- kag deb] woazawan met een -greot vertoon. van ontsteltenis vragen, wie rij: verstone den onder. die.-lapsaars, welke de Contraremonstranten veor.rechtzinnig hielden. Eure canes achtte deze. vraag: ontijdig, en. zeide, dat aij die leeraars wel zouden: noemen, ah men.:zoe vèr gekomen zou zijn, De Remenstrantes, begrijpende, dat het noemen tan samon: sonbmige der. uitheemsohe leden tegen: hen in het harnas zou jagen, bleven wk ma herhánlden aandrang, :ket dilauijgen bewaren, en eindelijk voerde de President, as buiten. zich zelven. 170 ALGEMEENE GESCHIEDENIS NO HUN IT a EE 1618— steuning van een staalkundigen kant: dat maakte hen zoo stout. Doch alles zou welhaast 107. gan het licht komen: immers zou God de vurige gebeden der Synode niet onverhoord laten. — Wel zullen BOGERMAN on zoo menig ander vurig gebeden hebben om een gunstigen afloop van de Synode, te vuriger naarmate zij minder grond hadden om volko- men gerust te zijn ten aanzien der middelen, van welke zij tot de sege gebruik maak ten. Wat die zinspeling op den steun van eene staatkundige zijde door de Remonstranten ge- hoopt, aanbelangt, de spreker schijnt bepaaldelijk op Frankrijks Gezanten te doelen, aan wier listen men den weinigen voorspoed toeschreef, waarmede de zaken in de Synode voortgingen 1, — De uitheemscle Godgeleerden thans in de eerste plaats over het antwoord der Remonstranten gevraagd, gaven te kennen, dat zij hen moede waren, en begrepen, dat men zeer goed in hun afwezen uit hunne boeken tot een oordeel over hunne gevoelens kon overgaan. Volgens scuurretus, den woordvoerder van die van de Paltz, waren zij onwaardig, dat de Synode met hen in conferentie zou treden: zij moesten als lasteraars uit de Synode geworpen worden, en aan het oordeel Gods en de willekeur der Overheid worden overgeleverd. Alleen de Godgeleerden van Bremen be- aamden zulke woorden niet. In even bitteren geest als de uitheemsche, spraken de Men beslait inlandsche leden, — Terwijl zoo veel vloeks en smaads tegen hen werd uitgebraakt, had- cene PEES den de Remoustranten buiten gestaan. Weder binnen geroepen, werden zij gedrongen, naar 's Hage te zenden om gi de vraag, of zij de order der Synode volgen en de resolutie der Heren Gedeputeerden rod — zen der Synode gehoorzamen wilden, met ja of neen te beantwoorden. Dit meenden zij der Remonstran- niet te mogen doen, en ten laatste maakte de Voorziiler der Politieken aan het dringen ten te raadplegen. en weigeren een einde met te roepen: » Het is genoeg!” er bijvoegende, dat er eenige wit hun midden naar den Haag zouden vertrekken om te vernemen, wat de Staten-Ge- neraal over de personen en zaken der Remonstranten verordenen zouden, hun ten der- den male gelastende, Dordrecht zonder verlof niet te verlaten, en vooral niet in de - buurt te prediken. Bij de eerstvolgende gelegenheid, den 51°* December, predikte Professor vouranpen in het Latijn voor de Synode over de woorden: » hoe liefelijk zijn op de bergen de voeten dergenen, die het goede boodschappen en den vrede verkon- | diger!’ — Gelakkig dat het woord van Ged door het ijdel gebruik der menschen, niet krachteloos gemaakt worden kan. Dat zullen de Remonstranten gedacht hebben, toen zij van deze leerrede vernamen: tot het aanhooren der redevoeringen, die van tijd tot tijd gehouden werden, waren zij niet toegelaten. — De Voorzitter daarentegen wilde in deze en dergelijke sierlijke verhandelingen over bijbeltexten een bewijs gezien hebben, — dat God met zijnen goeden Geest in hun midden was ?, Derbalve vond hij zulk een | bewijs niet in de handelingen der Synode zelve. | Op dienzelfden laatsten dag des jaars 1018 verschenen de Heren van ESSEN, MUYS VAN | 1 CARLETON, ll, p. 373. 2 BRANDT, IlI, bl, 217—233. DES VADERLANDS, 171 HOLY en VAN HEMERT, Gedeputeerden ter Synode, met rAukeLrus, den assessor, en DANWAN, den secretaris, in de vergadering der Staten-Generaal. De Prins van Oranje en Graaf WILLEM LODEWIJK waren tegenwoordig. Zij deden verslag van het in de laatste dagen, bepaaldelijk sedert den 21**» December, in de kerkelijke vergadering voorgeval- lene. Hierop ontstaan lange beraadslagingen. Eene Commissie, benoemd tot het ont- werpen eener resolutie, die den wil der Staten zal uitdrukken, komt vóór den avond niet gereed, en de morgen van den eersten dag des jaars wordt aan de behandeling van het ontwerp gewijd, Eerst na den middag wordt het vastgesteld. Het luidt aldus: De Staten-Generaal, begerende dat alles in de Synode aangelegd worde op het gewenschte doel, de verbreiding van de eere Gods en de handhaving der ware Christelijke Religie, lot de meeste dienst van den Lande en de rust en vrede in de Kerk en de eenigheid der goede ingezetenen, — verklaren de besluiten, in de Synode tegen de Remonstranten genomen, voor overeenkomstig met hunne bedoeling en de orde, door hen voorgeschre- ven. Dus verstaan zij, dat de gedaagde Remonstranten zich daaraan dadelijk hadden behooren te onderwerpen en dit alsnog zullen hebben te doen, by gebreke waarvan legen hen niet alleen bij kerkelijke censuren, maar ook als overtreders der bevelen van het openbaar Gezag zal worden geprocedeerd. Niettemin zullen de Gedeputeerden tot de Synode de hoofdzaak, tot welke zij is uitgeschreven, ter hand hebben te nemen, en hare behandeling zoo veel doenlijk bespoedigen, en bijaldien de Gedaagden in hunne ongehoorzaamheid volharden, zal men uit hunne uitgegevene schriften en uit hunne 1618— 1621. De Staten be- sluiten , dat men, bij voortgezette hardnekkigheid verklaringen, schriftelijk en mondeling, ook in de Provinciale Synoden gedaan, hun ge- pemoestran- velen in de leer vernemen, onderzoeken en naar Gods woord oordeelen. Ten slotte ten, hen uit hun- ne schriften zal wordt den Gedaagden bevolen, niet uit Dordrecht te vertrekken, dan met uitdrukkelijke mogen oordeelen. «hrifelijke toestemming van.de Heren Politieken, om telkens, ontboden zijnde, op- recht en zonder tegenstribbelen te antwoorden !, Zoo waren de Remonstranten, die door het verbod om Dordrecht te verlaten zich hun- recht benomen gezien hadden om hunne zaak door eene Bezending uit hun midden voor de Staten Generaal te bepleiten , thans uitdrukkelijk door de hoogste macht overgeleverd aan hen, in wier handen zij gevallen waren. | Middelerwijl was het den Remonstranten volkomen duidelijk geworden, dat van de Synode geen billijk oordeel te wachten was; dat deze Vergadering, hare grondslagen en de zamenhang harer zaak met die van de Regering in aanmerking genomen, hen niet anders dan veroordeelen ‘on. Intusschen waren zij ten diepste overtuigd van de waarheid van hun stelsel en van de heiligheid hunner zaak: deze prijs te geven aan ten doemvonnis, dat zich op eenen schijn van wettigheid zou hebben kunnen beroemen, "rmochten zij niet, zoo zij in hunne eigene oogen niet bloot wilden staan aan het verwijt, ! Resol. Stat.-Gen. 31 Dec. 1618. 1 Jan. 1619, 29 * UYTENBOGAERT 1618— 1621. 172 ALGEMEENE GESCHIEDENIS dat zij hunne zaak op het spel gezet en verraden hadden. En zulks nimmer te doen, daartoe zullen zij zich jegens zich zelven en de hunnen met een duren eed verbonden hebben. Daarom besloten zij zich in geenen deele te onderwerpen aan de voorwaarden, die de Synode aan de verdediging van hun gevoelen wilde stellen, Die voorwaarden toch zouden hen in den aangevangen strijd onfeilbaar tot eene nederlaag geleid heb- ben, hun toegebracht met wapenen, die zij zelven als eerlijk zouden hebben erkend. De betuiging, dat hun geweten hun verbood de mate en wijze goed te keuren, door de Synode voor de behandeling der vraagstukken verlangd, die betuiging zou het schild zijn, waarop al de aandrang dezer Vergadering zou afstuiten. In dit besluit waren zij ver- Brief van Sterkt door eenen roerenden recht apostolischen brief, door urrenBoaarRT uit zijne bal- san de Gedesg-lingschap aan de kleine schaar geschreven, die, aan al den smaad en den toorn hunner den. vijanden ten prooi, voor het Remonstrantisme zoo dapper in de bresstond. In dien brief beschouwt hij de vervolgde Remonstranten als de ‘eenige zelfs iñ het anders vrije Neder- land overgeblevene getuigen tegen kerkelijke heersch- en verdoemzucht, die één in wezen, hetzij zij door Rome of door de Gereformeerde Kerk in praktijk werd gebracht, der Christenheid tot oneer en ondergang moest strekken, Al ware hij het, schrijft hij, in alle leerstukken met de tegenpartij volkomen eens, toch zou hij haar drijven onlijdelijk vinden, een grove dwaling van iemand, die luisteren wil naar den zin Gods, veel dra- geljker achtende, dan louter waarheid van iemand, die heerschen wil met zijnen zin. Wie op zulk eene wijze de waarheid bezat, had ze maar door een gelukkig toeval, niet bij rechtmatig bezit, voortspruitende uit de gifte Gods; en zulks was der waarheid zoo zeer tegen de borst, dat zij, liever dan te blijven, waar zij zoo gevangen was, zich uit zulke handen maakte om zich als in het vrije veld zelve te helpen met hare eigene wapenen. Deze dingen had God hen doen verstaan; bij hen was de waarheid in leven en kracht, terwijl zij aan de anderen slechts hare schaduw gelaten had. Voor die waarheid moeslen zij voortgaan dapper te strijden, en het liever lot een scheiden uit de Synode laten komen, dan een voetbreed toe te geven. Vragen moesten zij niet wat zij doen zouden, als zij uitgeworpen waren. Dat zou God hen wel doen zien, en wat de tegenpartij aanging, hoe zij ’tmaakte, de waarheid zou over haar triomferen door hunne wel- aangename dienst in cHRrsrUS Jezus, »Strijdt," dus eindigt hij, » strijdt gij vromelijk : ik ben op den berg; mijne handen zallen niet loom worden, daar de zwakheid mijner armen ondersteund wordt door den geest des gebede 1. Hoe konden de Remonstran- ten, dus toegesproken, anders handelen dan zij deden? Ten einde aan het door hen genomen besluit betreffende de handelwijze, die zij in acht te nemen hadden, gerolg te geven, slelden zij een geschrift ten betooge, dat de zaak, over welke zij met de 1 Zie den brief bij seaxor, LI, bl. 235—241. DES VADERLANDS. 173 d Synode in geschil waren, eene zaak van conscientie was, en het hun bij gevolg niet wij stond, in dat stuk de Synode te wille te zijn 3, Dit geschrift deed, zoo als wel 1618— 1621. De Gedaagden te wachten was, de Synode niet van gedrag ten hunnen aanzien veranderen. In de i apicis oe silting van den derden January, toen de Resolutie der Staten Generaal, in de zaak der i = einde ngen Synode genomen, in het Nederlandsoh en in het Latijn was voorgelezen, begon de pre- ie worden tot dea sient soauaman de Remonstranten op nieuw hoofd voor hoofd te ondervragen: de eerste +, vraag waa, of zij de vijf Artikelen, en bepaaldelijk het eerste Artikel, voor de uitdruk- king van han gevoelen erkenden. Vast besloten. om zich niet aan de ongunstige kan- sen van een geloofsonderzoek, door den vrager naar willekeur in zijn voordeel inge- richt, te onderwerpen, gaven zij hierop in de ernstigste bewoordingen ten bescheid, dat ij geen andere manier van behandeling hunner zaak konden toelaten, dan zij in hun latste schriftelijk antwoord hadden te kennen gegeven, Niettemin begreep de Presi- dent verder te kunnen vragen en dan die vragen, op grond van de klaarblijkelijkheid der mak, voor hen te mogen beantwoorden, Doch daar de Remonstranten voortgingen met ernstig tegen deze wijze van handelen te getuigen, zoo verloor hij het geduld, De Pa- itieken mengden zich in de woordenwisseling, en eindelijk riep de Voorzitter uit: p'tis nu genoeg, en 't is tijd, dat gi vertrekt, want gij vermoeit mij en u zelven en wudt de geheele wereld wel moede maken met tegenspreken.” Hierop gebood men den Remonstranten de zaal te verlaten 2% Des avonds van den volgenden dag had er eene bjeenkomst van de voornaamste leden der Synode plaats, in welke besloten werd, dat men de Remonstranten zou blijven vragen, maar dat de Vergadering met baar werk tou voortgaan, al wilden zij niet antwoorden: slechts zou men in dit geval hun gevoe- leo uit hunne boeken opmaken. Van hunne zijde stelden de Remonstranten in eenen bref den staat der zaak aan de Staten Generaal voor. »Zij namen God, den harteken- ner, tot getuige, dat zij door louter drang van hunne conscientie deden, wat zij deden, en geen anderen ruggesteun hadden; dan de rechtvaardigheid hunner zaak. Daarom ba- den zij de Heren Staten, hen, hunne onderdrukte onderdanen, in bescherming te ne- men, en medelijden te hebben met hen en hunne mededienaren, die men middelerwijl dom. uit hunne diensten stiet,” Op dit schrijven bekwamen zij nooit eenig antwoord. Na er naauweljks eenige aandacht aan geschonken te hebben, deden de Staten niets anders, dan dat zij besloten, het verzoekschrift aan de Politieke Gedeputeerden ter Synode toe te zenden om advies 3, Den 11%” Januarij ontbood men de Reimonstranten weder ter — en de Voorzitter zeide hun aan, dat men hen een tijd lang ongemoeid gelaten en hun de gelegenheid gegeven had om zich nader te bedenken. Thans vermaande hij hen voor het ! snanar, LIL, bl. 243, 247, 248. 2 sranpt, III, bl. 244—260. 3 Resol, Stat.-Gen. 9 Jan. 1619. seawor, 111, bl. 266, 267. eisch der Synode oe te treden. 174 _ ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— laatst, op de voor te stellen vragen te antwoorden, en met een kwam hij met eene er groote lijst van vragen voor den dag, in dien tusschentijd met gemeen overleg opgesteld. | Teen hij de eerste vraag gedaan had, las xpiscorrvs hun een geschrift voor, met goed- | vinden van al de Remonstranten ontworpen. Zij zagen zich, dus luidde dit geschrift, teleurgesteld in de hoop, dat men hunne conscientie zou hebben voldaan. Toch hadden zij aan de Synode geene wetten voorgeschreven, maar geene andere vrijheid begeerd, dan goddelijke en menschelijke rechten den gedaagden verleenden en de cilatiebrieven hun toe- kenden, Uitvluchten zochten zij niet: immers was er in hun gevoelen niets dat zij be- hoefden te vergoelijken: dit was veeleer het geval met hen, die het tegenovergestelde gevoelen dreven. Stond men hun toe, hunne stellingen, zoo veel zij zelven noodig zouden achten, te verdedigen en de tegenovergestelde meening te wederleggen, dan wilden zij op alle vragen antwoorden, die men hun wilde voorleggen en nog op duizend andere; maar konden zij die vrijheid niet verwerven, zoo hadden zij geene reden om van hun voornemen. Voortdurend af te wijken en op de vragen te antwoorden. De Voorzitter oordeelde het niet noodig, — zeide hij, op deze nieuwe beschuldigingen te letten: men gunde hun alle billijke vrij- heid, en thans hadden zij slechts te antwoorden. Na vele woordenwisselingen, waarbij de Raadsheer vAn DEN HONAERT, toen Voorzitter der Politieken, op het punt was den Re- monstranten meer toe te staan, dan de toongevers der Vergadering goedgevonden zou- den hebben, begon BOGERMAN op nieuw te ondervragen. Alweder te vergeefs. In de nu hervatte woordenwisseling liet de Voorzitter zich ontvallen, dat zoo zij slechts eerst die vragen beantwoordden, men hun daarna zou toelaten, er bij te voegen wat hun dunken zou nog te ontbreken: dus was het, zeide hij, slechts een verschil omtrent de orde. Door zich op dat verleidelijk oogenblik voor toegeven te wachten, had de Voorzitter de Vergadering voor een overijld besluit behoed. Thans kon men in allen geval nader overwegen, of men den Remonstranlen nog datgene zou toestaan, waarmede zij genoe- | sen hadden genomen. Wat den Voorzitter zelven betrof, deze was het wel met zich , zelven eens, dat de Vergadering zich van de tegenwoordigheid der Remonstranten moest ontslaan. Naauwelijks hadden zij de zaal verlaten, of hij vatte het woord om te be- _ weren, dat het hoe langer hoe meer bleek, dat men tot dien stap zou moeten komen. Yen had nu, zeide hij, te beraadslagen, wat thans verder te verrichten, ten einde het hevel der Staten en de verwachting der Kerken te voldoen. De Remonstranten bleken niet uit hunne vorige schriften alleen geoordeeld te willen worden, maar ook naar het gevoelen , dat zij thans hadden, en dat zij wiklen verklaren naar hun goeddunken, zonder aan de wagen der Synode gebonden te zijn. Zoo stelde soazanan den eisch der Remonstranten voor; maar, in plaats van uit die voorstelling zelve de billijkheid van den eisch af te leiden, kwam hij tot het besluit, dat het derhalve tijd was, dat men, met terzijdezetting van het bijzonder gevoelen van dezen of genen, eens in overweging nam, wat zij in hanne schriften tot nog toe voor den dag hadden gebracht. — Duidelijker kon hij niel verraden, dat hij voor het te voren door de Synode opgevatte gevoelen de nederlaag vreesde, bijaldien men aan het verlangen der Remonstranten gehoor gaf. — Op zijn voorstel verzocht soazaman het goeddunken der politieke Gedeputeerden te mogen ver- nemen, wel welende, dat hy in den geest van de meerderheid dezer Heren gehandeld had, en dat van deze zijde alle kracht komen moest. Dit maal echter was het besluit der Politieken niet dadelijk vaardig. Na bijna een half uur te zamen beraadslaagd te hebben, stelden zij nog humne beelissing tot ’savonds vijf uren uit, Het werd zeven uren vóór zij in de Synode verschenen. Toen door den Voorzitter gevraagd, hoe zij wilden, dat men van nu aan mel de Remonstranten zou handelen, begeerden zij eerst het advies der Synode te verstaan. Velen van de uitheemsche Godgeleerden waren van oordeel, dat men het verzoek der Remonstranten sou voldoen. Sloeg men het af, zoo zouden zij met den glans, welke dengenen omstraalt, die het recht aan zine zijde heeft, uit de handeling scheiden, en de Synode zou er geen eer bij inleggen. Maar de Professoren en meest al de inlandsche Godpeleerden oordeelden, dat men het gevoe- len der Remonstranten zonder hen verder te vragen of te vermanen, uit hunne sehriften moest oordeelen: langer moest men miet den spot laten drijven met deze eerwaarde Vergadering, maar de wederspannigheid der Remonstranten straffen en eenigen van hen tot een afschrikkend voorbeeld stellen, Thans lieten de Politieken de Remonstranten in 1 paaspt, ILI, bl. 274—283. 1618.— 1621. 176 ALGEMEENE GESCHIEDENIS mee ee eee ee ee m — 1618— de Vergadering roepen en deden eene Resolutie voorlezen, die zij gereed hadden mede- rae gebracht. Dit ergerde de Uitheemschen, want zoo bleck het hun, dat men hun ad- vies slechts eerst had willen hooren om zich daarop te kunnen beroepen, wanneer het met der Heren zin overeenkwam, terwijl men zich thans kennelijk om hun gevoelen Waaraan de Diet bekreunde, Bij die Resolutie bejammerden de Gedeputeerden der Staten de voort- Politisken durende hardnekkigheid der Remonstranten, en zij kenden der Synode het recht toe om — tehen van nu aan uit hunne schriften te oordeelen; maar daarenboven geboden zij den Remonstranten, zoo zij nog iets hadden tot verklaring of verdediging van hetgeen door hen was uitgegeven, dit in te leveren, mits zij verklaarden, dat zij de Synodale beslui- ten zouden gehoorzamen, Om zich hierop te bedenken, werd hun (het was thans vrijdag) tijd vergund tot maandag vóór den middag. — Dit besluit behelsde alzoo eene toestemming van het door de meerderheid goedgevondene; maar zonder daarom aan de Remonstranten te vergunnen, zich op een eervolle wijze terug te trekken; integendeel, het dwong hen óf zich aan de ongunstigsle beslissing te onderwerpen, óf met een daad van ongehoorzaamheid te besluiten. Dit mocht een stout gebruik heeten van het ge- weld, dat men in handen had, Zoodra de Resolutie gelezen en op verzoek der Remon- stranten, die geene kopij mochten erlangen, herlezen was, begeerden de Politieken, dat dezen hun geschrift tot verklaring van het eerste Artikel, hetwelk volgens hetgeen EPISCOPIUS voor den middag gezegd had, gereed was, terstond of den eerstvolgenden dag zouden overleveren, Eperscorrus antwoordde, dat hun tijd gegeven was tot maandag, en buitendien dat geschrift niet zoo zeer gereed was, dat het dadelijk kon overgeleverd worden, Deze verklaring, waaruit blijken moest in welken zin hij verstaan wilde heb- ben wat hij vroeger gezegd had, werd hem als eene schandelijke leugen aangerekend. — Hoeveel eer doet deze aantijging den Remonstranten: want hoe onberispelijk moet hunne houding en taal geweest zijn, dat men zulk een woord zoo breed uitmat en daarvan als een gruwel door de Remonstranten bedreven, met gretigheid partij trok !. In den namiddag van den volgenden dag, den 12°* Januarij, werden de Remonstran- ten bĳ de Politieken afzonderlijk ontboden, Hier trachtte men hen zoo door ernstige waarschuwing als door schoone beloften van billijke behandeling tot onderwerping aan de laatste Resolutie over te halen, Doch toen de Remonstranten standvastig bleven, moesten zij, bepaaldelijk van de Geldersche Raadsheren, GREGORIUS en VAN ESSEN, en van de Hollandsche Gedeputeerden, sagpznope en murs, de smadelijkste verwgten hooren. Zij antwoordden met vrijmoedigheid, en er ontstond een tooneel, van dien aard, dat de Raadsheer yan pew nowmAzaT, die te vergeefs gepoogd had door kloppen op de tafel de geregelde orde te herstellen, een uur lang daar neder zat, tot zwijgen gedoemd — door een gevoel van schaamte, dat zich de aanzienlijken zijns volks op eenen weg be- e 4 1 pranpot, III, bl. 282—288. ' DES VADERLANDS. 177 RE vonden, ‘die ‘tot zalk eene vernederende hartstochtelijkheid leidde. Eindelijk kwam men overeen, dat. de Remonstranten in korte woorden schriftelijk zouden te kennen ge- ven, tot welke toenadering zij zich alsnog verstaan konden. Diensvolgens boden zij an, op de vraagpunten, han door den ‘President voorgesteld of nog over ieder der vif Artikelen voor te stellen, volledig schrifielijk te antwoorden, en deze antwoor- den, tegelijk met hume verklaring over ieder Artikel, binnen een behoorlijken tijd an de Synode ter hand te stellen. Dit aanbod voldeed nog niet, De Politieken telden, na beraad met het Geestelijk Bestuur der Synode, daar eene acte tegenover, wier onderleekening zij van de Remonstranten vorderden. Deze acte herhaalde nagenoeg de woorden van het aanbod, maar met eenige uitlatingen en, wat meer zegt, met eenige weroegingen. Zij wilde, dat de Remonstranten niet alleen beloven zouden, bij ge- schrifte, maar ook bij monde te antwoorden, en dat wel niet alleen op vragen ontleend aan ieder van de vijf Artikelen, gelijk zij zelven ze gesteld hadden, maar ook aan de swerighedos, uit de Artikelen (onbepaald hoe of door wien gesteld) ontstaan. “Hadden de Remonstranten deze acte onderteekend, zij zouden niets gewonnen hebben boven helgeen zij tot nog toe hadden meenen te moeten afwijzen. Toch wilden zij tot eene voorwaardelijke onderleekening overgaan. »Opdat het blijke, verklaarden zij, dat wij met om de orde twisten, zoo onderteekenen wij de acte, mits ons de andere voorwaar- den, in ons schriftelijk antwoord van den 29'"^ December uitgedrukt, niet ontzegd worden.” Bene voorwaardelijke onderteekening echter namen de Heren niet aan, en dw zou op maandag, den 14°, alles beslist worden. Dien dag werd de vergadering geopend met eene mededeeling der Politieken betreffende de vergeefsche moeite door hen aangewend, om, zeiden zij, de Remonstranten tot inschikkelijkheid en gehoor- zamheid te brengen. Daarna versochten zij, dat de Synode zich zou verklaren omtrent de mag, of men den Remonsiranten de maat had volgemeten al of niet, en zoo ja, of men hen dan niet nog eens behoorde binnen te roepen om hen voor het laatst tot gehoorzaamheid te vermanen, en of men, zoo zij hardnekkig bleven, niet volgens het Beduit der Staten-Generaal tot het onderzoek van hun gevoelen uit hunne schriften diende over te gaan. De twee Assessoren en Secretarissen verklaarden zich dadelijk vóór bel advies der Politieken. -Dit was te verwachten. Het geschil over de wijze, op welke de Remon- stranten zich zou- den mogen ver- dedigen, nadert zijne beslissing. 1618 — 1621. hierop, dat zij bun antwoord in een geschrift vervat hadden, hetwelk hij verzocht te 178 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS EEE eee gegeven !, of zouden, zelfs dan wanneer de Engelschen van een ander gevoelen geweest | waren, zich tegen de Remonstranten verklaard hebben. Dus betuigden de Uitheemschen, dat het thans bleek, hoe sommigen hunner door het aanbod, dat de Remonstranten verleden vrijdag gedaan hadden, waren misleid: derhalve oordeelden zij nu, dat de Gedaagden het geduld der Heren Politieken en der Synode lang genoeg misbruikt had- den: het was duidelijk, dat hunne hardnekkigheid niet te breken was. Scuourerus voegde daarbij, dat de Remonstranten met niets dan met leugens, bedriegerijen, uit- vluchten en wederspannigheden hadden omgegaan. Toen de Uitheemschen hun advies uitgebracht hadden, bevolen de Gedeputeerden der Staten, dat de President het om- vragen zou staken, en de Remonstranten zou laten binnenroepen. Wat beoogden zij met dit bevel? Het heeft aanleiding gegeven, dat menigeen, bepaaldelijk van de uit- heemsche Godgeleerden, het toen betreffende de Remonstranten beslotene voor onwettig verklaard heeft: immers waren de stemmen slechts van een derde deel der Vergadering gehoord. Zeiden de Remonstranten, zoo schreef BANCALQUAL aan CARLETON, dat een vonnis was uitgesproken, hetwelk het vonnis der Synode niet was, zoo zouden zij niet liegen. Doch hierom bekreunden de Politieken zich geenszins. Zij namen, wetende dat de staatkundige nooddwang de veroordeeling der Remonstranten eischte, alle ver- antwoordelijkheid gaarne op zich. De Uitheemschen hadden gesproken, en dit was ge- noeg: want het mocht den schijn niet hebben, dat hun gevoelen niet geteld was. Die Uitheemschen verlieten het land weldra weder, en niemand zou hen van hun doen of laten rekenschap afvorderen; doch met de inlandsche Godgeleerden was dit geenszins het geval: menigeen uit hun midden, in zijne woonplaats teruggekeerd, zou weerloos tegenover verwijt en overlast gestaan hebben. Zulk een overlast vreesden de Staatsleden niet: zij waren immers gewapend met de » volle macht” der Generaliteit, Daarom, aks echte Politieken, dat zij waren, onthieven zij de inlandsche Godgeleerden gaarne van eene hatelijke verplichting, zich sterk genoeg achtende om alles voor hun geweten en de geheele wereld te verantwoorden. | Zoodra de Remonstranten binnengekomen waren, vraagde hen de President, of ze nu het besluit der Heren Staten-Generaal en der Synode zonder beding wilden ge hoorzamen en zonder verdere uitvluchten tot de handeling treden. Eprscorrus zeide mogen voorlezen. Ten einde te toonen, dit zeiden aij ten slotte, dat zij geene uitvluchten zochten, legden zij hierbij de verklaring van het eerste Artikel over, on verklaarden zich bereid op gelijken voet tot het vervolg voort te gaan. — De vraag, hun, nadat zij weder binnen- geroepen waren, voorgesteld, of zij bleven bij het antwoord, in dat geschrift begrepen, werd door allen toestemmend beantwoord. Toen vorderde de Voorzitter, dat zij één voor één de plaats uit het geschrift, op welke hun weigerend besluit stond uitgedrukt, aan zijne tafel zouden komen onderteekenen. Doch het is gevaarlijk zekere toestanden al te lang te rekken, en van de gemoederen eener gansche Vergadering, die in eene onnatsurlijke spanning verkeert, een geruimen tijd lang eene volkomene lijdelijkheid te verwachten. Dit werd de Voorzitter gewaar, en om het veel tijd vorderend heen-en-weder- loopen te voorkomen, liet hij. den Remonstranten toe, helgeen hij met eene in de oogen van vele leden der Synode ergerljke hooghartigheid aan zPrscoprus geweigerd had, aan hunne eigen tafel de verlangde onderteekening te verrichten, Toen deze was afgeloopen, wendde hi zich tot de Remonstranten, in eene krenkende rede, hem door zijn ontsteld ge- voel van het oogenblik ingegeven, onzamenhangend en zonder waardigheid uitgesproken, Hij liet hen gaan, zeide hij, na de optelling van eene lange reeks van grieven, met het geluigenis, hetwelk een der Uitheemschen hun had gegeven: » met een logen zijt 1618— 1621. De Remon- stranten worden uit de Synode ge- gj begonnen, met een logen eindigt gij,” en na zich op God, den hartenkenner, tot Vorpen. slaving van hunne arglistigheid en van de oprechtheid en het geduld der Synode, be- roepen te hebben, verklaarde hij hen onwaardig, dat de Synode langer met hen han- delde, en met de bedreiging van de straf, die hen voor het oog der gansche Christen- heid wachite, gaf hij hun uit den naam der Heren Gecommitteerden en der Synode bun afscheid, met de woorden: » men ontslaat u, gaat henen!’ Dat hier door den Voorzitter eener zich eerwaardig noemende Vergadering bij zulk eene gelegenheid zulk een toon gevoerd werd, was het gevolg en tegelijk de straf van de valsche betrekking, waarin de Synode zich van den aanvang aan tot de nu uitgeworpenen geplaatst had. 