VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Als Flinders, onder malkander afhandelen, zonder voor dien tijd, hunne Rangschikking gade te vlaan; onder die voorwaarde nogtans, dat ik altijd in iedere Beschrijving melden, en boven ieder Plaat graveeren zal het Gelacht, Rang, Bende enz. waar onder het Insect behoort, dat dan het Onderwerp dier Verhandeling is. En de Liefhebbers zullen gelieven, alle die enkelde Verhandelingen zo lang in een Portefeuille te bewaaren, tot dat ik de genen, waar uit het eerste Deel bestaan zal, allen in 't Licht gegeven heb, als wanneer ik het bekend Maken en te gelijk den „generaals Titel aan het Register tot dit Deel bezorgen zal, om in orde gesorteerd en gebonden te kunnen worden, volgens een van mij te verwachten schema. DEEL, NO. 8. Vv aan nieuw, SEPP, OVER DE nieuwe Systeem Infectorum, of welk ik onder handen heb, en bij gelegenheid mee ten Voorschein zal doen komen. Doch de Verhandelingen over de andere Infecten, Welke intussen reeds moeten uitgegeven zijn, zullen de Liefhebbers dan nog verder dienen te bewaren voor een volgend Deel, waarvan ik te zyner tijd meer gewag zal maken. Zo de tegenwoordige Verhandeling soms wat lang voorkomt, de schrijver zegt tot zijn verantwoording, dat Hij, om de volgende Verhandelingen over soortgelijke Infecten des te beknopter te kunnen beperken, genoodzaakt is geweest deze eerste zo veel te vollediger uit te voeren; om dat de Infecten met het hier na aft beschrevene onder een enkelveld en Bende behoorende, ook genoegzaam in allen Delen (eenige Eigenaardigheden uitgezonderd) met hetzelfde overeenkomen, en Hij gevolgens derzelfde Beschrijving zal kunnen bekorten. In 't algemeen denkt Hij zyn volgende Verhandelingen aan geen zeker Bewijs te bepalen, maar te schikken naar den eisch van het Onderwerp, altijd de overtoonlijke wijdlopigheid vermijdende, en de nodige uitvoigheid dier Beschrijvingen, door altijd kort te zijn niet benadeelnd. ... Dus veel van den toegelang van het Werk; nu moeten wij ons nog eens verlustigen met enige bijzonderheden in de Verhandelingen zelf voorkomende. Het onderwerp der tweede Verhandeling zijn de Dagvlinders van de Eerste Orde; en in 't bijzonder de Nachtvlinder. Alle vlinders of zoo genoemde Kapellen en Uiltjes, hoe verschillend ook, zijn in 't algemeen, zegt onze Auteur, in twee Geslachten verdeeld: te weten: in 't Geslacht der Dagvlinders en der Nachtvlinders; om dat het een Geslacht alleen overdag, en het ander alleen 's nachts in beweging is, om voedsel te zoeken en hun geslacht voort te planten. Nog enige aanmerkingen over de algemene Verdeling van deze Diertjes gemaakt hebbende, bepaalt zich de Schrijver, voor het tegenwoordige aan de Dagvlinder van de bende Bende. Men ziet hier: De tekenen der Dagvlinders en hunner Rupfen en Poppen, in 't algemeen of van beide derzelver Benden. Vervolgens in 't bijzonder: De tekenen der Rupfen, Poppen en Vlinderen van de eerste Bende der Dagvlinderen. Deze tekenen worden hier zeer uitgelegd en klaar voorgesteld; konnoende niet alleen Liefhebbers in deze zaak ervaringheid hebbende, maar ook onkundigen, en echter genegen om enige verzameling van landsche insecten te maken, tot een toets dies en, als zij 't een of ander van deze Diertjes gevangen hebben, om te kunnen zien of het tot de hier beschreven Benden en Geslachten behoort. Alleen moet mentoeftaan, dat onder deze tekenen en eigenschappen deze Diertjes genoemd worden, welke men niet dan door menigvuldige opmerking en waarneming van dezelfde kan ontwaren worden. Vervolgens gaat de Heer Sepp voort tot de Beschrijving van de Nominatio- linder, een der fraaiste Dag-Vlinderen, die, wij hier hebben. Het Ei, waar uit hij voortkoomt, en hierop de eerste Plaat in Zijn natuurlijke Grootte en Kleur afgebeeld is, glittert als een brokje Kristal; is groen vankleur en door een Vergrootglas beschouwd, ziet men dat het acht Ribben of verheven Strepen heeft. Dit gevoegd bij den ongewone glans, maakt een vreemder, en tevens fraajere gedaante uit, dan der Eieren van grote Vogels. Hier laat zich de Schrijver uit over de wonderbare Wijziging en Macht van God ook in het geringe en kleine. Doch deze uiterming, schoon in zichzelf aangenaam en opwekkend, dunkt ons wat te lang in een Verhandeling van zulk een kort bestek. Hier na wederom met de beschrijving voortgaande, zegt hij: op den achtste dag, na dat het Ei is gelegd, komt er de jonge Rups uit voort; welke zich dan bevindt op een Brand-Netelblad, waarop het door de Moeder-Vlinder gelegd was, en dit jonge zyn Voedsel vindt. Hij gaat ten elfde aan 't eten, en bezorgt zich tevens een Woning. Hij heeft het vermogen van fijne draadenspinnen en door dit middel trekt hij een blaadje in de rondte en losjes samen, laatende het gemeenlijk voor en achter open. Hetzelfde verstrekt hem dan een Huisje, dat hoe langer hoe luchtiger wordt, vermits de Rups, zich tevens daar van verzadigen-de, het vol gaten maakt, zo lang tot dat hij er niet meer in kan: huisvesten; als dan begeeft hij zich op een ander blad, leeft hiermee gelijk met het vorige. Al wat ons hier voorkomt, is zo aanmerkelijk en bijzonder, dat wij ongevoelig ons bestek zouden te buiten gaan, terwijl wij onze Lezers hiermee zo wel als onszelf vermaaken. De Schrijver maakt vervolgens gewag van de herhaalde Vervelling van deze Rups, welke zo dikmaals noodzakelijk is als zij lichaam door den groei te groot wordt om aan de Huid (welke, ter naderen wonderlijk is, niet evenredig met het lichaam van de Rups aangroeit), te kunnen bevat worden. Vervolgens wordt nog enige beschrijving gegeven van de Levenswijze van deze: Vlinder, van zijn Leeftijd, welke drie of vier weken duurt, van zijn voedsel, paaring, eiteling van de wijfjes-Vlinder, en dood, waar mee deze Verhandeling besloten wordt. Laat ons nu ook van de Tweede, met een woord, iets zeggen. Dit Stukje bevat de eerste Verhandeling over de Dagvlinders van de Tweede Bende. Hier in wordt beschreven de Kleine Gestreepte Witjes-Vlinder. De algemene kenmerken van de Dagvlinders en derzelfde Rupsl en Poppen van de Eerste Bende, in de Eerste Verhandeling opgegeven, zyn welke zij met die van de Tweede Bende gemeen hebben, vindt men hier alleen de bijzondere kenmerken der Rupsl, Poppen en Vlinderen van de Tweede Bende der Dagvlinderen, welken men in het Werk zelf zien moet. Hierop maakt nu de Schrijver weer een uitweiding over de acht, Wijzen en Goedertieren Voorzorgen des Scheppers, in deze zo geringe Scheppingen te bespeuren, om hieruit te beweren, dat ze der menselijke opmerkingen overwaarde zijn; te lang, zeker, voor dit korte beslag; om niet te zeggen, dat zulke aanmerkingen, hoe krachtig ook, hun kracht verliezen, als ze te veel vermenigvuldigd, of te lang uitgebreid worden. Wy zullen alleen van de Historie van deze Diertjes iets melden. Van de eigenlijk zo genoemde Witjes-Vlinderen, of Boomte-Kapellen, zegt de Auteur, zijn mij vier soorten bekend, te weten: het grote Witje, het kleine Witje, het grote gestreepte Witje, dat deze Schrijver in zijn Werk niet heeft, en het kleine gestreepte Witje, dat deze Schrijver in zijn Werk heeft beschreven. Het laatstgenoemde wordt hier nu tot zijn hoedanigheden beschreven. De gedaante van het Ei, waaruit de Rups voortkomt, is langwerpig, en naar boven toe puntig, met de onderzijde of breedste zijde aan het Blad gelijn, waar aan het gebonden wordt. Voorts was hij met zeer veel zwarte vleugels, kringsgewijs, naar de loop der ringen, als bezaaid, en wordt bleeker naar dat hij in groei en ouderdom toeneemt. De ouderdom van 22 dagen bereikt hebbende, spint hij zich vast op de gewone manier der Vlinder-Rupsen van de tweede Bende, te weten: zyn achterkant door middel van een syn spinkje van de, en dwars over het Lichaam een draad spannende, die, schoon ongemeen fijn, en dunnend een zittend, nogtans uit verschillende draaden bestaat, verandert hij in een Pop. Na tien dagen in de staat van Pop geweest te zijn, verschijnt de Vlinder, die schoon geen sikkeringe kleuren hebbende; het oog bekoort door zijn zindelijk Witheid, ge met zeldig geel, waarbij zijn zwarte vleugelen aftekenen. Het Wyfje is kenmerkend door de zwarte Vlakken op de zijkant der boven-Vlerken, welke vleugelen de Mannetjes niet hebben. Deze Vlinders heeft men twee maal in het Jaar, te weten: Winter- en Zomer-Teeld. Die van de eerste Vliegen vroeg in het Voorjaar, welken vervolgens hun Eieren leggen, waaruit tegen en in de Zomer de Rupsen komen, die in Poppen, en hier na in Vlinders Veranderen; deze zijn van de Zomer-Teeld. Na dat de zwelven eenigen tijd gevlogen en gepaard hebben, leggen ze inzgelyk hun Eieren, waaruit tegen en in het Najaar de Rupsen komen, en in zelf de Saaiwijn, ook nog Poppen worden; maar dan de Winter over in die staat blijven, en eerst in het volgende Voorjaar als Vlinders verschenen, welken derhalve van de Winter-Teeld zijn. Men ziet uit deze schets hoe het Werk van den Heer SCHAEFFER behandeld wordt; schoon wij er niet dan de gemeente- en geenzins de bijzondere eigenschappen deze dieren hebben kunnen inbrengen. Het Werk, bij kleine stukjes uitgegeven wordende, kan van een gelijk, die eenige lucht tot zodanige bepegelingen heeft, met gemak gelezen worden. De Afbeeldingen, met natuurlijke kleuren, behagen het gezicht niet alleen door haar fraaiheid en goede uitvoering; maar geven een ongemeen licht aan de beschrijvingen. De Schrijver heeft voor dit Werk, alle maanden met een stukje te vervolgen; met bijvoeging dat de vertraging en vordering van deze onderneming, grootlijk zal afhangen van het voorter of gunstiger lot, dat haar onder de liefhebbers zal te beurt vallen; en dat de meerdere goedkeuring en genegenheid hem zal aanmoedigen om voortgang te maken, en meer tijd aan te besteden. Dit werk, een vrije storm die zeer wel en verstaanbaar klinkt, maar niet spreekt. Door J. Ch. SCHAEFFER, Predikant te Regensburg, honorair Professor in de Filosofie en Lid van verschillende Maatschappijen der Wetenschappen. Uit Regensburg, 18 Jun. 1757, hebben dit geval zo aanmerkenswaardig gevonden: Vden, dat wij oordeelden onze Vaderlandse Lezers plezier te zullen doen, met hetzelfde te vertolken en gemeen te maken. Het schijnt vreemd, om niet te zeggen ongelofelijk, zegt de Heer SCHAEFFER, niet te kunnen preken, en evenwel te kunnen zingen; geen woord, ja geen één letter behoorlijk te kunnen uitbrengen, en nogtans enige liederen zeer gemakkelijk, met een naauwkeurige maat, zeer duidelijk en fraai te kunnen zingen. Niemand der Natuurkundigen is onbekend (wy doen den Schrijver zelve spreken) dat dezelfde Werktuigen des lichaams tot het spreken als tot het Zingen dienen. Het is dezelfde Mond, dezelfde Tong, dezelfde Luchtpijp, dezelfde Long, hetzelfde Middenrif enz. door welker hulp wy spreken en Zingen. Ja het zijn ook dezelfde letteren als iemand, het zy in zyn Vaderlijke of een vreemde taal spreekt of zingt. Het schijnt, derhalve, bijna alle geloof te boven te gaan, dat een mens het vermogen heeft van het een te kunnen doen, en niet het andere. En geteld zynde dat een van beiden kon plaatsgrijpen „men zou het voor veel eenvoudiger houden niet te kunnen zingen, maar wel spreken. Want bij alle gekundige wordt geschat, dat het vermogen van te kunnen spreken minder moeilijk is, dan te kunnen zingen. Sommige Werktuigen worden, terwijl wy spreken, geheel niet bewogen, welken niet in rust kunnen gelaaten worden als men zingt. En waar ze allemaal te pas komen, moeten ze met meerde naauwkeurigheid bewogen worden onder het Zingen dan onder het Spreken. De ervaring, nogtans, heeft in dit geval, het tegenovergestelde getoond. Het geruch van zulk een jonge Dochter, in onze Stad, tot ons gekomen zijnde, heb ik het der moeite waardig geoordeeld. deeld, het geval van nabij te onderzoeken, een van de waarheid of valschheid, dooling of bedriegingen te verzilveren, Ik deed de Vryster bij mij ontbieden. Maar hoe stond ik verbaasd. Ik spreek haar aan; zij antwoordt niet, ik probeer veel, maar helaas, Niet de Vryster die wel zong, terwijl zij een gegeven lied te zingen; zij zong, gemakkelijk, verstaanbaar en fraai, Zij zong het lied van het begin tot het eind, zonder enige hinder. Ik vraag haar van deze en gene dingen. Geen woord antwoord, zij is stomp. Ik zag helaas, dat zij wel wilde, maar niet kon spreken. Zij deedt alle moeite, met sterke poging en beweging van lichaam, tot zweten toe, om woorden uit te brengen en mij te antwoorden; maar helaas hoorde men enig verward geluid, en geen letter of enige lettergreep. Ik doe haar wederom Zingen, aanstonds begint zij te Zingen, zonder enige moeite, met een aangename en heldere stem, Het gezang is geëindigd zijnde, vroeg ik haar hetgene zij gezongen hadt, op de gewoonlijke wijze uit te spreken; maar ik zag ten eersten wederom haar onvermogen. Nog een andere Proef. Men zei dat zij hetgene geschreven of gedrukt was, wel verstond. Ik gaf haar dan een gezangboek, en een gezang uitgekocht. bende, waarvan haar de zangwyze bekend was, beval ik haar hetzelfde te lezen en uit te spreeken; maar te vergeefs. Dezelfde pijniging en moeite als voorheen, en ook dezelfde zwakheid. Ze deed zich een bijna onbegrijpelijk geweld aan, om de letters en woorden welke ze kende, uit te brengen; maar het was niet mogelijk. Zing het, zei ik, en aanstonds zong ze het lied op een zeer aangename manier. Eindelijk koos ik, om haar nog meer op de toets te stellen, twee of drie woorden uit het gezang, welke ze aanstonds gezongen had, en begeerde dat ze dezelven op eenige wijze zou trachten uit te spreken. Ze arbeidde en zweette; en bijna ten einde krachten zijnde, bracht ze enig geluid vóórtoft, min of meer naar deze woorden gelykende. En dezelfde woorden een half uur lang geduurig herhalend, kon ze eindelijk vaardig en verstaanbaar uit spreken. Ze is van Salzburger ouders geboren, en ongeveer dertig jaar oud. Ze gemaakt van lichaam, schijnt ze ook geen gebrek, zo veel men kan merken, in de sprekende delen te hebben. Ze schijnt in haar handelingen enigzins dom, en is hierom aan geringen arbeid gezet om de kwaad te gewinnen. Twee zusters heeft ze, waarvan de oudste, nog in leven, haar spraak volmaakt wel heeft; maar de jongste, reeds overleden, was van kinds af, tot haar dood toe, stom geweest. Om eenig oordeel over het geval te geven, wordt aangemerkt, dat men van wegen de genomen Proeven, geen vermoeden van bedriegertje of bedrog kan hebben. Het bovennatuurlijk te vertellen, kon ook niet zonder ongeloofdelijkheid gebeuren. Uit een natuurlijk gebrek of onvermogen van te kunnen spreken, kan men het ook niet afleiden, om dat alle de sprekende delen wel gebeeld voorkomen. Hierom houde ik me verzekerd, zegt de Schrijver, dat men de oorzaak alleen in het verzuim van een re gebruik heeft te zoeken. En dit wordt uit de voorverhaalde Proeven bevestigd. Buiten twijfel zal deze jonge Dochter, in haar eerste jaar, wat zwaar van taal zij geweest, De ouders, arme mensen zijnde, hebben haar verwaarloosd, en aan zichzelf overgelaten; waar door dit gebrek te erger is geworden. De Jaren toeneemende heeft de Vrees en schaamte haar het spreken doen vermyden. En dus is de gebevihood van spreken van tijd tot tijd minder geworden. Dat zij evenwel heeft kunnen zingen, is niet moeilijk te begrijpen; want onder het zingen worden de genoemde beletsel niet bespeurd. Als vele mensen te gelijk zingen, worden de famelenden niet gemakkelijk gehoord; en het is bij de Salzburgers, die van den evangelische Godsdienst zijn, de manier, als zij alleen zijn, meer te zingen dan met spreken te spreken. Dit heeft deze jonge Dochter vriemoedigheid gegeven om te zingen, en heeft haar het zingen gemeener en gemakkelijker gemaakt. Ook hebben haar misschien de zangwijzen behaagd, en heeft haar lucht om te zingen meer en meer opgewekt; waar door zij de moeilijkheid "welke haar in het spreken is bijgebleven, in het zingen overwonnen heeft. Alles schijnt, derhalve, te tonen, dat dit onvermogen van te spreken niet zo zeer een natuurlijk dan zedelijk gebrek is, dat welke verbetert en verwonnen zal kunnen worden. En hier toe wordt niets anders vereist, dan dezelfde regelmatige oefening, waar door zij het vermogen van te zingen. Ik heb het verregaan verkregen, dat iemand, op mijn kosten, zou kunnen maken om dit gebrek te verhelpen. Elke week zal hij eenigen tijd doorbrengen met deze Vryfster enige woorden voor te zeggen, en dezelfde zo dikwijls uit te spreken en te herhalen, tot dat zij ze vaardig, zonder moeite, en zo menigmaal als het haar gegeven wordt, kan uit spreken. Ik twijfel niet, of zij zal in korte tijd hetzelfde vermogen krijgen van te kunnen spreken, zo wel als zij nu kan zingen. De tijd zal leeren of de ondervinding de verwachting beantwoord. Ik zal niet nalaten van den uitvlag verder bericht te geven. Verwittiging: van den Heer Gerardus Meerman, Pensionaris der Stad Rotterdam, rakend den oorsprong van ons gewone of linnen papier. Op een voorgaande gelegenheid een bericht gegeven het B bende van den korte inhoud van een Werk, over de oorsprongen der Drukkunste, hetwelk de Heer Meerman eergenoegen in 't licht staat te geven, zo hebben wij niet getwveld, op het ontvangen van het bovenstaande geschrift, waar in onze geachte Schrijver de nadere onderrigting der Geleerden over de gemelde bijzonderheid verzoekt, ook dit Stukje den Lezer onder 't oog te brengen; nadien 't ineen beknopt beslis ets wat weetenswaardig aanmerkingen over dit onderwerp behelft. De Heer Meerman geeft met de aanvang te kennen, dat hij in zijn Oorsprongen der Drukkunste, die reeds afgeschreven en in het kort ter Drukspre overgegeven zullen worden, enkele aanmerkingen gemaakt heeft over het gewone papier door de eerste Drukker gebruikt; en dat zulks hem aanleiding heeft gegeven om zelfs ouderdom na te gaan. Een onderwerp, zegt hij, een verdere naspeuring overwaardig: Allatius, Mabillon, Montfaucon, Maffeus en anderen, hebben hun vliet, hoewel met geen volkomen gelukkigen uitlag, hier toe aangewend. De roemde Ludewijk in die Hallische geleerden aanwijzingen, 1744, Tom. a N. 55, en de Koninklijke Maatschappij te Gottingen, in die Gottingen aanwijzingen a. 1755 N. 142; hebben het van groot veel belang geacht, dat ze een beloning op toegezegd hebben, zo men den ware aanvangstijd van de uitvinding kon ontdekken: en niet zonder rede; want van deze ontdekking hangt af, niet alleen de bepaling van het oudheid van verschillende Geschriften, zonder tijdsaanduiding op deze soort van papier geschreven, en die te hoog geacht of te laag geschat worden, door hen die de oudheid van dit ons papier min of meer beginnen, maar ook, dat van meer gewicht is, de echtheid of vervalsing van enkele Diplomaten, die, op dit papier geschreven, een ouderdom van 450 of meer Jaren aanduiden. Onze Auteur is zo gelukkig niet geweest van den naadten tijd der invoering van dit papier te vinden; doch hij vleit zich eenige aantekeningen gemaakt te hebben, die men elders vergeefs zou zoeken, waaruit dit tijdslijp binnen zekere perken bepaald, en de weg ter nadere ontdekkingen geopend zal worden. De Heer Meerman wil dat men, om de dodeling, waar toe veelen vervallen zijn, te ontgaan, de drie voornaamste soorten van papier wel onderscheiden: het Egyptisch, uit de vlezen van den plant Papyrus, of ook uit boomhout gemaakt; het Bombycen of katoenen papier, uit boomwol samengesteld; en eindelijk ons gewoon papier, dat uit verfcheurde en doorgewete Linnen toebereid wordt. Andere soorten, van voor vele eeuwen bij die van China en Japan in gebruik, behoren tot dit boek niet. Deswegen wijst hij de Lezer naar de keurige verhandeling van den vermaarden de la Lande, over l'art de faire le papier van § 150 tot 181; te vinden in de Verhandelingen van de Academie der Wetenschappen te Parijs, over de handwerken. Verder merkt hij aan dat het Egyptische papier, oudtyds zeer gemeen bij de Grieken en Romeinen, naar 't getuigenis van Eustathius, (die bloeide ongeveer het Jaar 1160) in gebruik, en bij het zynen tijde, om de groote moeilijkheid en kwaad in onbruik geraakt is; en dat Mabillon, de reeds genoemde Plamen, L. 1 C. 8 § 14, deze verandering reeds in de Zevenwadden telt; midsgelgens de Schrijvers van het nieuwe Trakjeet de Diplomatique, Tom. 1p. 497 en verder. Het heeft, zegt onze Auteur, plaats gemaakt, niet voor het linnen papier, (gelijk Salmafius, ad Pl. Popicuum p. 451 ed. Par., met een zeldzame gevolgtrekking uit de woorden van Eustathius afleidt;) ook niet voor het Pergament, (gelijk Ludwig Sabarfius tegengaan, in de genoemde anotaties N. 56 wil,) als dat van oudsher steeds stand gehad heeft; maar voor het katoenen papier. — Dit is, zyns oordeel, uitgevonden door de Arabieren, bij welken het reeds gebruikelijk was in den Jaar 10495 'zynde het ook ongeveer die tijd tot de Grieken, en kort daarna tot de nabuurige Volkeren van Europa overgegaan. Zie Observat. in de Philosoph. Transact. a, 1703. N 288. p. 1515. Montfaucon in Paleographie Graeca L. 1. C. 2, p. 18 en verv. de Schryvers du Traité de Diplomatique Tom, 1. p. 516 en verw. — Eindelykis, zegt hy, in ons edeelte van de waereld het linnen papier te voorfchiyn ge- omen, (waar mede de linnen boeken der Ouden niets ge- meens hebben, gelyk al voor lang aangemerkt is 5) het heeft Eenigen tyd met het eerfte in gebruik geweeft, en ten lat- , , ' \ en 4 -e o d meege - 1 632 G. MEERMAN, OVER DEN OORSPRONG ften hier geheel de overhand genomen; terwyl de Grieken- met de overige Oofterfche Volkeren zich beftendig aan °t ca- toenen papier gehoudeg hebben. In °t onderzoeken naa den geboorte-tyd van dit ons pa-. pier, is 't den Heer Meerman om alle ongegronde giftingen daar te laten, in de eerste plaats als zeker voorgekomen, dat alleen het vlechten, maar geenszins het linnen papier, tot in het midden der XIII eeuw "beneven het pergament bekend gewest is. Ten bewijs hier van verstrekt eene plaats uit de Constitutions Sicule van Keizer Frederik den II, van het jaar 1221, tot nog, zijn wetens, door niemand ten deezen opzichte in acht genomen: in welke bepaald wordt dat voortaan alle openbare stukken op pergament geschreven zullen worden; en alle stukken op bladeren van papier of anders dan op pergament geschreven, uitgenomen schuldbrieven, in rechten niet zullen bestaan; behoudende alleen de reeds gemaakte Schriften hunne kracht: dat echter te Napels, Amalfi en Sorrento alle stukken op bovengemelde cateinen bladeren geschreven, binnen twee jaar na het datum van dit bevel, naar de gewone schrijfmanier geschreven en leesbaar gemaakt zouden worden. — De Italiaanse, zeker die van Napels, zegt onze Schrijver, hebben daarom dienstijds wel papier gebruikt, maar slechts van boomwol; nadat het chartopapier van bomacine, cateinen en papieren bladeren, in 's Keizers bevel gelyk geluidende benamingen zijn. Dit zelfde wordt ten aanzicht van Spanje ook bewezen uit de Wetten van Alfonso den Wijzen Koning van Castilië, van het jaar 1252 tot 1283 waar uit, onder anderen, duidelijk is af te nemen, dat men tot de gesegelde brieven, naar geraad van het verstreken einde, waar toe ze strekten "gebruik maakte van (pergamino de cuero) Pergament van Leder, of van (pergamino de paño) Pergament van Doek. Valentiae dedit V. Cl. Josephus Berni, ubi Part. III. T. 18.1. 5. scriptum est. De cera devent ser otras cartas selladas con sello celgado. Es eskaso son de muchas maneras, que las unas hacen en pergamino de cuero, y las otras en pergamino de paño. Pero el diferimiento está entre las unas, y las otras, porque las unas deben ser fechas en pergamino de cuero, así como cuando el Rey da alguna merindad a alcaldes, y las que deben ser de pergamino de paño, son así, como son las que dan para sacar costas vedadas del Reyno, o las otras, que van de mandamientos a varios Concejos que les envía mandar el Rey, o de recabar algunos omes, o de cualquier cantidad de maravedis del Rey, o de gacamiento: todas estas deben ser hechas en pergamino de paño, o otras de cual madera, quiera que Jean semajeante de ellas. GC. MEERMAN, SOBRE EL ORIGEN Se ve, sobre el origen de la cera para sellar, un debate en el que algunos creen que Alfonso el Sabio debe haber hecho uso de ella, debido a su preferencia por el papel de catálogo, y la facilidad que tenía de transportarlo. Sin embargo, otros sostienen que no fue así, argumentando que el uso de la cera para sellar era común en España e Italia, y que no era necesario traerla desde Oriente debido a las flores de colores naturales disponibles en esa región. El debate sobre el uso de la cera en el siglo XIII se basa en la testimonio de varios juristas, entre ellos Terreros, quien menciona dos tipos de papel en España: el de pergamino y el de lienzo, y explica que este último se utilizaba para escribir documentos de importancia, mientras que el primero se reservaba para asuntos menos formales. En Italia, Bartoli, un jurisconsulto de la época, también hace referencia a la utilización de papel para documentos oficiales, lo que demuestra una práctica similar. Este intercambio de opiniones ilustra la diversidad de costumbres en la Edad Media, y cómo en algunas zonas se adoptaron innovaciones en el uso de materiales como el papel, mientras que otras seguían utilizando tradicionalmente la cera para sellar documentos. Mijn vindt reden om hierdoor papier bepaaldelijk catagonen apier te verstaan, zo uit de vaststelling van Fredrik, als uit hoofde dat de handschriften van bomwol zeer gemeen, en die van linnen zeer zeldzaam waren ten tijde van Bartoli; zo dat de meeste of alle die winkels catagonen, en weinige of geen linnen papier gemaakt zullen hebben. Ook moet niemand, zegt hy, hier in enige zwaarigheid vinden, om dat er van tekens op het papier gesproken wordt, als ware zulks alleen het linnen papier eigen; nadat hy zelf enkele Griekse en Arabische geschriften bezit, welke ten getuigen verstreken, dat men zulke tekens ook op het catagogen papier vindt. In Zraatu de insignes E armis, sub rubric. 8. Notarius en poteest afymeret sigum alterius, EP R afJumict, prebibers poteest. Fabrikant van papier poteest proeven dat het sigum van een ander fabrikant is, waarbij deze woorden voorkomen. In Marchia Anconitana is er een nobel huis, cujus nomen Fabriana, waar het ambacht van het maken van papier vooral bloeit, waar veel gebouwen zijn voor dit doel, en er uit diverse ambachtslieden de betere papieren komen, al is er ook nog een soort goede kwaliteit dat het soortelijk teken heeft, zoals we hier bij de charte helaas zijn huisje, per quel sigum wordt aangegeven, cujus gebouwen is de charta. Dus, wat is er van dit huis bij dat huis blijft, is het gebouw waarin het is, waar blijft het, per hoe blijft het gebouw dat in het hout is, als het gebouw dat in de chart is. Van linnen papier, 633 Het tot dusver bewezen, dat het gebruik van linnen papier niet bekend is gewest, tot op het midden der XIIIde eeuw en mogelijk later, in Italië en Spanje, mag men, naar het oordeel van onze Schrijver, ook overbrengen tot de andere gewesten van Europa. Hij heeft wel hier voor geen voldoende bewijzen, maar befluit dit, uit hoofde dat geen gedenkstuk van zo hoge oudheid tot nog aan iemand is voorgekomen, waarvan, buiten de overigen, ten getuigen verstrekt Montfaucon, in Differt. sur la plante, appelée papyrus, Tom. VI des Memoires de l'Académie des Inscriptions & belles lettres; als die, na alle aangewende moeite, in de bibliotheken van Frankrijk en Italië, geen geschrift van die soort gevonden heeft, of het was later dan S. Louis die gestorven is Ao. 1270. En hier uit, merkt de Heer Meerman aan, verklaart zich van zelf de bekende plaats van Petrus, de Abt van Clugny, in Tractatu contra Judeos, (pag. 1069 Bibliotheca Clun. Andr. du Chesne, ) alwaar hij gewag maakt van boeken ten tijde van hem, omstreeks Ao. 1120, gelezen, die (ex raffuri veterum pannorum compulsi,) uit het vervolgens van oude doeken, uit oude vervachte voden samen gesleden waren: nadat het blijkbaar is, dat men dit heeft te verstaan van Pergamenten van Doek, gelijk Konin Aipbonjus spreekt, dat is van katienen boeken. Dit heeft Scipio Maffeus al ready vermoed, doch niet bewezen, in Hist. Diplom. p. 77. en vervolgens terwijl Hadr. Valerius, in Not. ad Panegyr. Berengarii Aug., Mabilon en vele anderen van hem verσχillen. Op deze algemene aanmerking laat de Heer Meerman volgen, zyne gedachten over den weg, die men ter verdere kundigheid in deze heeft in te gaan. Daar alle Tyd-Schrijvers zwegen, over de plaats waar en den tijd wanneer, ons papier uitgevonden is, komt het hem voor, dat zulks niet precies kan worden, dan na dat men verzekerde berichten heeft van het oudeste geschrift van deze soort in elk gewef van Europa; en hierom heeft hij 't niet ondoensig geacht, kortijk aan te tekenen, wat reeds door de Geleerden ten deezen opzichte is waargenomen, en daar uit af te leiden waarop men vervolgens nog acht heeft te geven. In Italië, zegt hij, zyn, volgens Maffeus, ter aanhef der plaats, alle de linnen handschriften van later datum, dan het jaar 1300, en het oudste diploma van deze soort, door die Heer gezien, is van het jaar 1367. Lud. Ant, Muratori, en andere Geleerden van over de Alpen leeren ons niets meerder. Het is niet vreemd te denken, dat het linnen papier in Italië later dan elders ingevoerd is, uit reden van het menigvuldige gebruik van het katoen papier aldaar. Van Spanje vermoedt hij, dat hij iets zekers zou kunnen geven, indien zijn vrienden Gregorius Majanus en Fransius Finetrefius, die ten uitgezonden gezant van hun vaderland strekken, zich te Madrid, Toledo, Saragossa of dergelijke plaats, daar een grote overvloed van oude geschriften is, onthielden. Hij vindt onder de menigte der Spaanse schrijvers, die hij bezit, hier van geen gewag: alleen staat Paulus Janez de Abiles, in zijn geleerde werk, de la era y fecundad de Espana, gepubliceerd te Madrid in 1732. T. II. p 638, dat het gebruik van linnen met het katoenen papier verwart. De heer Meerman telt, tot nader bewijs, vast, dat het tot latere tijden moet worden gebracht, om dezelfde reden als hij ten opzichte van Italië gegeven heeft. In de Cottonische Bibliotheek, bij de Engelse, nu een gedeelte van het Museum Britannicum, vindt men, volgt onze schrijver, een blad van ons gebruikelijke papier, gedateerd 13425 en dezelfde behelft meer, mag zijn: "Ik ouder schriften van die soort, gelijk getuigt wordt in de voorgemelde Observeer in de Philosophische Transactie van Schotland" vindt onze auteur niets aangetekend, zelfs niet bij Thomas Ruddiman, in preface Diplomatarii Anderesoniani. De tijd zal derhalve moeten leren, wat men van hier, alsmede van Ierland te wachten heeft. Wat Duitsland betreft, des aangaande heeft Boschius, Balbinus, in Miscellanea Historiae Regni Bohemiae, Decad. IV. L. J. C. 22. p. 58, geschreven, dat hij aldaar verscheidene geschreven van deze soort, van voor het Jaar 1340, gezien heeft. Dit heeft aan Lodewijk doen denken, dat het papier maken in Duitsland z'n aanvang genomen heeft te Praag, nadat Bartoli in zijn gezantschap tot Karel de IVe, Koning van Boheme, een papiermaaker uit Italië met zich gebracht had. Doch de Heer Meerman merkt hier op, uit het voorgezegde, aan, dat die winkels in Italië gewone papier maakten, en zo weer, zegt hij, het linnen papier al bijvoegen, zal de gifting van die Heer nog in de tijdrekening vallen: want die van Perugia hebben Bartoli, niet na Praag, maar na Pisa tot Koning Karel gezonden in ’t Jaar 1345 en dus 15 Jaaren later dan Balbinus aanwijst, dat die kunst in Duitsland reeds plaats had. Zie Guid. Pancirol. de chron. interpres. L. 11. C. 6. jun. Memorie della città di Pisa de Paolo. Tronci p. 375. Het geloofwaardige getuigenis van Balbinus, gelijk onze Auteur verder aantekent. wordt gestaafd uit de feudale brieven Ao. 1339, op den dag van S, Vitus, Modestus en Crescentius, verleend, die in de Quedlinburgische Archief te vinden zijn, en gemeld worden in die Braunburspoorten aanvragen Ao. 1745. N. 52: zijnde deze de oudste stammen van die soort aan de Goddelijke Maatschappij in ’t Jaar 1755 bekend. De Heer Meerman egter betuigt in Catalogus Bibliotheca Huislab, Tom. I. p, 331, gemeld te vinden, het boek der bijen, Frankfurt 1330, op papier geschreven; en hij denkt te minder, dat men dit van katoen papier zou moeten verwerpen, om dat hij niet weet of een van die soort in de Duitse taal ontmoet heeft. Of iemand dit egter mag betwisten, of den Catalogus van een misverstaan verdenken, zo voegt hij nog bij, dat hij zelf, onder de boeken van Jacob de Long, toen ze Ao. 1744 te Amsterdam verkocht werden, gezien heeft de Nederlandse Bijbel van Jacob van Maerland, Ao. 1322 op gemeen papier geschreven, waarvan ook de Catalogus van Bibliotheca SeleRIJfma, inter Codices ME; in folio No. 3, ten getuige strekt. En hoewel de Schrijvers van de Chronici Goradicenses, T. 1. p. 13, van gedachten zijn, dat het gebruik van het linnen papier in Duitsland eerst ingevoerd zal zijn in de XIVe eeuw, vermoedt onze Auteur echter dat Paul Ferdinand de Gadenus aldaar oudere stukken aangebracht zal hebben, om dat hij, in Syblog. var. diplom. & pref., §. 2, de aanvangstijd op Ao. 1280 bepaald. In Frankrijk heeft Mabillon, gelijk de Heer Meerman volgt, ten deze opzichte niets ouder gevonden, en de brieven van Ponsolle aan Louis X, genaamd Hutin, die geregeerd heeft in de Jaaren 1314-1316. Zie Leb. FL, de Heilige C. 8. §. ult. Ook heeft Montfaucon in de genoemde Das. over den plant papyrus, (wiens woorden de beroemde de la Lande lever heeft willen uitschrijven, dan de Zaak zelf onderzoeken en de Schrijvers du nouveau Trav. De taal van Diplomatigie T. I. p. 221. en Vervolgens des dangeande geen meter der kundigheid verleend. Maar onlangs heeft de beroemde Theoprandere Budlet een soort van fluit van eeuwelijk testament van Orbe den B’, Graaf van Bourgondie, Ao. 1302, Op ons gewone piek geschreven, te Besançon genomen. Deze Rebederbeshorigse Jures cartes à jouer. Bid T757. P. 26. Doch vergevossen poogt hij den quanveng X. H. DEEL. NO. tot G. MEERMAN, OVER DEN OORSPRONG tot nog vroeger tijd te brengen, op het getuigenis van den Kardinaal Besançon, die in Ep. ad Fanum Laerceum gewag maakt van een exemplaar der werken van Basilius, op papier geschreven, omtrend Ao. 1140: nadat Besançon, een Griek van geboorte, getuigt dat hij dit geschrift gezien heeft te Constantinopel, daar zeker niet het linnen, maar het kattingen papier in gebruik was. Zie Leo Allatius in Animadversiones Antiquas Etruscas. Ingbiramii S. ss. Montfaucon in Palaeographia Graeca p. 18. Humfr. Hodius de Grecis Auctor Linguae Graecae in Aetna. L. I C. 5. p. 142. Uit dit alles leidt de Heer Meerman af, dat er nog veel te Onderzoeken blijft, daar zelfs de bijgebrachte waarneemingen zeer gebreklijk zijn. Monfasgon maakt wel gewag van stukken naar het Jaar 1270, in Frankrijk en Italië, doch heeft verzuimd het oudste uitdrukkelijk te melden: in Duitsland hebben er maar weinigen werk van gemaakt, en Gudenus, die het meest had kunnen uitvoeren, heeft zyne aantekeningen niet medegedeeld aan de nakomelingen: in Engeland en de Nederlanden zijn er nog veel ter napoorde overgebleven: en, wat geen inzonderheid te beklaag zijn, Spanje en Portugal, de Noordergewesten, of andere nabuurgewesten van Duitsland en Italië hebben ons tot nog niets medegedeeld. Aangezien nu, zegt hij, bet een volk, vrijwel elk jaar later dan het andere, tot het gebruiken van dit papier gekomen zal zijn, zo is het van belang, dit van ieder volk te weten; waar uit dan eindelijk zal blijkken, aan welke natie hier in den voorrang, en de eer der uitvindinge toegekend moet worden; waar door men ook den tijd der uitvindinge ten nauwste zal kunnen bepalen; welke, uit kracht van al het voorgaande, te zoeken is, tussen de Jaaren 1250, (of mogelijk 1270,) en 1302. Ten bevoordeeling hier van heeft het den Heere Meerman goed gedacht deze Verwittiging te schrijven, en door de zelve alle Geleerden in Europa, die toegang hebben tot voornamste Bibliotheeken en publicke Archiven; vriendelijk te verzoeken, dat ze het oudste boek, diploma, of enig ander stuk op linnen papier geschreven, in ieder geval te ontdekken; en, indien zulks hun voorvalt, deszelfs titel, schrift, en plaats, daar ’t bewaard wordt, nauwkeurig aan te tekenen. Ten welken opzichte bij hen raadt alle oplettendheid te gebruiken, om niet te misståten in de soort van papier, gelijk hem zelf bijna gebeurt. "VAN'T LINNEN PAPIER. 639" beurd is, op gezien van een Handgeschreibt, welks papier hij op het eerste gezicht, gezwooren zou hebben van linnen te zyn, Zo om deszelfs witheid, als uit hoofde dat het, door het menigvuldige gebruik des boeks, genoegzaam allen glans verloren had; was 't niet dat, zo de band, als de Griekse taal, had doen denken op Catoenen papier, en een volgend nauwkeuriger onderzoek dit bevestigd had. Verder is zijn verzoek, dat deze Geleerden de goedheid gelieven te hebben van hunne gemaakte aantekeningen aan hem mee te delen, voor het vallen van het Jaar 1762, of ten uiterste voor den aanvang van de maand Februari 1763 als tegen welken hij zich voorgeveld heeft, zo God hem het leven en de vermogens blijft verlenen, die allen in orde te brengen, en vervolgens met een lofliedje melding der Schrijvers, op dat niemand zich zynes arbeids berouwt in het licht te geven. Voor het overige belooft hij dan derlei geen, die 't alleroudste stuk van deze soort ontdekt zal hebben, na dat het door het onderzoek van een tweede bevestigd zal zyn, eenzelfde premie als de Academie van Gottingen uitgeloofd heeft, te weten vijf-en-twintig gouden daalen, welke aan den zodanigen, naar deszelfs eigen goedvinden, betaald zullen worden of in specie, of in boeken, die in de boekwinkels te koop zijn. Dit geschreven is door de Auteur gedagtekend. Gegeven uit mijn Studeerkamer, den 28 December 1761. OKA VERGELIJKING VRYMOEDIGE AENMERKINGEN OVER DE NEDERDUITSCHE WERKEN EN SCHRIFTEN, die onlangs uitgegeven zijn. Bybels Zakelijk Woordenboek, in 't welk voorkomt alles, wat tot verklaring van donkere en zwevende Schriftplaatsen des Oude en Nieuwe Testaments enig zin kan dienen: bij een gezamenlijk, door Jacob Gerard Staringh, Bedienaar des H. Evangelie in Goudriaan. Letter C en D. Tweede deel, eerste Stuk, In 's-Gravenhage bij Pieter Gerard van Balen. MDCLXI. Bijlage betreffende het Voorbericht 586 bladzijden in groot quarto. DE Werk, door den Eerw, B. Keppel, Predikant te Monnikenhuizen, Zalig ged., aangevangen, en door den, Bewerker J.G. Staringh. Starrend, Leeraar te Gouderak, na deszelfs overleden, agtervolgd, heeft ten grondslag twee Hoogduitsche Woordenboeken; te weten, het Bijbelse Reaal Lexicon, en 't Exigerisch Predikanten Lexicon; welker leidraad de Auteur grootlijk gevolgd heeft; echter zo dat hy een merkwaardige verfijning daar in gemaakt, en een aanzienlijk getal van aanmerkingen, zo van zichzelf als van andere Schrijvers, daar mee vermengd heeft. — Het doelwit van dit Werk is, op een Alphabetischeorde, een verklaring te geven van alle zaken, 't zy Godsdienstige, Burgerlijke of Natuurlijke, in de H. Schriften gemeld; en bij die gelegenheid merkwaardig licht toe te brengen aan vele duisterere spreekwijzen in de Bijbelblaadjes voorkomende; zo ten dienste der Onderzoekers van Gods Woord in 't algemeen, als van jonge Leeraren in 't bijzonder, die van geen groote Boekery voorzien zijn, of aan tijd ontbreekt, om vele Schrijvers na te gaan. De Auteur heeft deze soort van Schriften hun wezenlijke doel gehad tot een algemener uitbreiding van vele kundigheden, en dat ze inspele gevallen lieden van Studie nuttig zijn, mids dat ze zich niet vergenogen met een oppervlakkige kennis uit de Woordenboeken gehaald, maar bij gelegenheid zich door naarstige oefening in de uiteindelijke kennis eigenlijk en dus de Woordenboeken gebruiken maar niet misbruiken, is een onbetwervable waarheid. Dat ook dit Woordenboek hijft toe dienstig kan zijn, voor zo ver we 'er nog geen in onze Taal hebben, dat zich zo uitgebreid strekt een Plan heeft gevoeld; als mede uit hoofde, dat in hetzelfde verfchiden vele zaken en spreekwijzen der Goddelijke Schriften in een duidelijk licht geëld worden, erkennen we gaarne; doch 't moeit ons enigermate te zien. 