VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
` De Christenen naemlyk beweren, dat Jezus zyne Opftan- ding uit de dooden vöorfpeld heeft; en laden, zyne daedlyk daer op volgende Opftarding uit de dooden bewezen hebben- de, by wettigen befkúite, deszelfs Godlyke Zending hier uit af. Het Ongeloof, dè wettigheid van dit belluit niet kunnende wraken , heeft de ftoutheid van te ontkennen, dat Jezus , paer * Euangelifche verhael,-zyne Opftanding vóotzegd zou.beb- ben; t welk met‘ recht-onder de buitenfpoorigfte uitvluchten $ AN gee NOODZAAKLYKHEID VAN DEN GODSDIENST. 433 geteld mag worden , en dat de Heer Zasfing bondig indezer- voege tegengdet. «_ Dat Jezus zyne Opftanding voorzegd heeft , is uit de gefchiedverhaalen zó ontwyfelbaar zeker, dat het in de daad aasheid is dit te willen ontkennen : naardien wy dezelve op - niet. minder dan vyf onderfcheidene tyden aan zyne Discipea en C en oek zelf aan de Jooden (t) vinden aangetekend. : 9 Tegen de bewyzen, dat Hy zyne Opftanding aan Zyne Discipelen zoude voorzegd hebben, zegt men; dat zo dit al, over het geheel, geen verdichtzel is, het althans niet voor - ene duidelyke voorzegging konne gehouden worden : om dat, naar die verhaalen zelven, de Apostels van Jezus niet ver- ftonden, wat zy door zyn Opftaan uit den dooden te begrys pen hadden, =—- ‘Want dat men{chen van gezond verftand , en ‘wel twaalf tevens , niet zouden geweten hebben wat dé woorden ferven en wit den-dooden opfaan te kennen gaven, is ónbegryplyk. En op het tweede, naamelyk de voorzegging han de Jooden', zeggen zy: dat uit die woorden geenzins blykt, dat Hy , (Jezus, ) hier mêe zyne Opftanding uit de _ dooden zou voorzegd hebben , maar , in tegendeel s dat Hy hier mée geheel iets anders bedoeld hebbe , dewyl Lucas die- woor- deh, waar uit men het bewys wil opmaaken, naamelyk; Gee kyk Fonas — alzo zal ook de Zoon des menftben drie dagen en drie nachten zyn in bet barte der aarde, in zyn gefchiedver. haat niet heeft- gebezigde ten blyke dat-zy hier toe geenzins behooren. Ik zat op het een en ander &atwoordens > > s Wat de eerfte tegenbedenking aangaat. Men moet toes ftaan dat het, in den eerften opflag, vreemd fchynt; dat de Discipels van Jezus dit zyn gezegde niet verftonden; - Maar «is ook, tevens, waar, dat men, by-het gebruik van een weinig oplettenheid „de reden hier vaar ligtlyk Kan begrypen , naatnelyk , dat, daar zy Jezus voor den Mesfias hielden, zy tevens, naar hèt algemeene denkbeeld’, dat men van den Mes- fias, in dien tyd, had , verkeerde begrippen van het oogmerk der komfte van Jėzus hadden , naamelyk , onder anderen , dat het doeldier. komfte byzonder was, om de pen aan bet jok der Romeinen te ontrukkèn, en een aardsch Koningryk onder bun op te regten. Dat zy met een dergelyk denkbeeld vervald waren , blykt uit hunne redenkavelingen en twistredenen , … (*) Zie Mattb.. XW: 21. XVilea3. XX:19, Mare, VII: 32. IK: 31. X:33. Lue. 1X:92. XVHL 33. ' (4) Matth, XIL: 40. Jok. I: 19. ; Ee 5 var He LUSSING onder elkander , over den rang ‚dien zy in dit Koningryk zou den mogen hebben. Hier van daan is het dan ook, dat zy niets minder dachten , dan dat hunne Heer zoude fterven. Want wanneer Jezus zelt te kennen geeft, wat dood Hy fter- ven Zou, begrepen zy, met de Schaare, (Joh. XII: 34.) dat Hy, de Christus zynde, nimmer fterven, maar altyd blyven moeste. Hier uit nu kan men gereedlyk begrypen, dat, daar zy niet konden gelooven, dat Jezus fterven zoude , zy zich yerbeeld hebben, wanneer Jezus van zyn fterven {prak , en van.zyne wederopftandinge uit de dooden, dat zy dit niet aar de letter , maar figuurlyk , te verftaan hadden : en dat zy ierom', door deze kunne vooroordeelen bezet, niet begrepen, wat deze anders duidelyke woorden te kennen gaven, —= Trouwens , wy behoeven zo naauwkeurig niet te onderzoeken in hoe ver zy dit al of niet verftaan hebben; dewyl dit vast t, dat Jezus hier mêe zyne Opflandi ie heeft ; lyken: hier voor „ dat, naar Fobannes , (Hooiii :22.).dẹ Discipels na zyn Öpftandin ‚ Zich herinnerd hebben , dat Hy van dezelve met hun gefproken had. i - a, Wat betreft, dat Jezus met de woorden by Matth. XI ; 40. geenzins Zyne Opítanding , maar Zyne prediking, zou bee doeld hebben, om dat Lucas van die woorden , ako zal oek de Zoon des menfchen zyn drie dagen en drie nachten in bet berte der aarde ‚geen melding maakt, blykt het tegendeel aane ftonds, wanneer men maar let, dat by Lucas, zo wel als by Mattheus , deze woorden voorkomen, als een gegeven teken aan de Jooden. Dat noodwendig een wonderteken zyn moet ; om dat de Jooden zodanig een teken begeerden. En dan moet ook dit teken van Fonas, dat aan hun zou gegeven worden , een wonderteken zyn. Dewyl nu elk moet n, dat de prediking van Jonas op zich zelve geen wonderteken was , {preekt het ook van zelfs, dat men dit wonderteken daar m niet te zoeken hebbe, maer bygevolge, in het gene aan hem gebeurd is, naamelyk zyn drie daags verblyf in den Vis, en wederom levend ten voorfchyn komen uit denzelven. - 9 ROUSSEAU, welke al zyn vernuft te werk ftelt , om het bewys uit de Wonderwerken van, en omtrent Jezus, was 't mogelyk „te ontzenuwen , tracht ook de gemelde tegenbeden- king kracht by te zetten, als hy , uit de hierop volgende woote den van Lucas, aandringt; dat de Jooden in dezelven vere p» weten wordt, dat , daar de Neniviten op de prediking van > Jonas zich bekeerden „sy geweigerd hebben „die van Jezus s» gehoor te geven”; ten blyken, zo hy voorgeeft, dat door dit teken alleen de prediking: zou bedoeld zyn.. Maar, bebal- FAN ven NOODZAAKLYKHEID VAN DEN GODSDIENST., &35 ven. dat-de ongerymdheid ons hier van in- de voorige. $ -reeds gebleeken is, indien de Opftanding van Jezus by dit teken niet bedoeld wordt , vast gaat het , dat ‘er als dan „in die'woork den, in het geheel geen teken zoude zyn, uiet tegenftaande de Jooden ‘er zo zeer op aandrongen, willende een teken uit den Hemel hebben. Gelyk uit het verhaal van Mattb. (Hoofdft, XVI: 1.) gnlochenbaar is. Maar zy krygen hier mêe cen teken, blyke, dat Fly zegt, hun zal geen teken gegeven wore ' den dan het seken van Jonas: Zo dat dit hun ten teken zou verftrekken. Alleen met dit onderfcheid,; dat het van. enen anderen aart ware „dan zy begeerden „naamelyk een teken uit den Hemel, daar Jezus van het teken way Jonas {prak , als een voorfpelling Zyner Opftandinge. _ .. |. ə» Men geeft hier op. wel ten aotwgorde , dat dit by Luses niet kan bedoeld zyn , om dat. hes {amenítel zyner woorden, zal het enig verband hebben , ous-op.de prediking van Jpaes Wyst, =— Maar ik beweer het tegendeel , naamelyk, daf men Lucas woorden onmogelyk tot de prediking van Jonas kan, maar tot het van ons aangewezen oogmerk van Mate èheus , moet brengen; reden hier voor is dat hy, in het on- middelyk volgende vers, na van dit teken van Fonas melding emaakt te hebben „van. de Koninginne, vau het Zuiden fpreekt 4 als die de Jooden veroordeelen zoude ; en daar op van de Ne» niviten „ tot bet zelfde einde ; dat by. dood verklaart „daar Hy zegt „alzo zal ock'de Zoon des mên: fechen drie dagen en drie nachten zyn in bet bart van de aarde, In de daad , een zo verwarde ‘als belachlyke redenkaveling , dat, daar mien een teken in de woorden e en moet, men tevens wil dat de dood van Jezus voor het opgegeven teken te houden zy. Want wie- kreeg ooit , behalyen Rousseau , in den zin, om het fterven van iemand „op: zich zelven ,- voor een wonderteken te houden ? Maar Rousseau is ook zo zot niets ’t is alleen ene redenkaveling uit verlegenheid , om dat hy ‘er niets anders van wist te maaken, dan het geene hy niet erkennen wil. Naamelyk , dat gelyk Fonas dien tyd in de visch was, en weder levend te woorfchyn kwam: Jezus ook, na zo veel tyd in den flaat dès doods geweest te zyn, wederom zon te voorfchyn komen, Want dat dit de zin der woorden hier alteen zyn kan,laat geen twyfel over ;aan de eene zyde, $ dat de Jooden een teken zyner Godlyke Zendinge eischten 3 èñ, aan den anderen kant, om dat ‘er aan eem Volk, dat allé nadere blyken ier usor , door hartnékkigheid , reeds verbeurd had, niets „dat meer voldoende was, kon gegeven worden , dan even dit. Bee al ee L ss Wy hebben dus-den zin der aangevoerde plaatzen bui- ten bedenking gefteld, en,'om hier émtrent alle verdere -uite vlugten af te fnyden, doen wy hier nog by, dat de verklaas ting van Jezus, rakende zyne Opftaftdinge uit de dooden, onder anderen , ook die welken-van Fobannes aangetektnd wordt , (Hoofdft. II: 19.) zo wel van dé Jooden begrepen is, dat Zy, naar hunne eigene verklaariig , om die reden, alle middelen hebben te werk gefteld , om toch voor te komen , dat het Lyk van Jezus niet uit het-graf zou geligt worden ; ten éinde die Soora beng mi zoude fchynen vervuld , -mat blyken zoude van enen Verleider te zyn: dat het buizen alle tegenfpraak ftelt, dat Jezus zyne Opftanding voorzegt heeft ”, De Zedeleer der Heilige Schrift ; in de Hoogduitfcbe Taal bee fchreeven, door je L. Ve MOSHEIM', Kancelier van de Ke ningi. en Keuro. Hooge School te Gottingen, Vertaald doer A. A. Ve MOERBEEK, Leeraar def Doopsgezinden te Dord- - segt. Vierde Deel. Tweede Stuk. -Te Uirach s by G. "IN dit gedeelte befluit de Hoogleeraer het cerfte Hoofdftuk A, zyner. ontvouwinge van den Staet der Genade, of van de ; ge- J. Le Ve MOSHEIM ZEDENLEER. 437 gêfteldheid der Ziele van bhun, die ddor de bekeefing veran- derd, en in het- Ryk van Gods Zoon geplaetst zyn : en hy hecht ‘er nog aén een tweede Hoofdftuk , handelende „ ovet. den. wasdom van den Staet der Genade „en de middelen, waer door'deszelfs wasdom bevorderd word; in welk alles ’s Mans oplettendheid niet: minder doorftraelt , dan in ’t voorige van: dit zyn Werk. An Ter voltooijlnge van het eerfte Hoafdftuk, had de Hoog- leeraer , alle de byzondere deugden tot drie Hoofddeugden bragt hebbende, na het befchouwen: van desi Tzr voor Gods. er, en de Liefde tot.den Naesten , het oog nog te vestigen» op de Verloochening; waer toe hy zich met den aenvang van dit Stuk bepaclt. Dezelve word hier aldus omfchseven. De bleet n een, beftendig en kragtig voorneemen van den: en il, om de liefde tot zig zelvên, en-de dingen , ie we onzentwege beminnen „zo te maatigen en te beftieren , dat ze ons in de beleevinge der liefde jegens God en den Naasten niet hinderen kan ”. — Onze Zedekundige verklaert: deze derde Hoofddeugd der Christenen met veel naeuwkeu- righeid , onder ene duidlyke wederlegging veler ongerymde denkbeelden; byzonder derzulken, die de Zelfsliefde en de Waereldsliefde, als in zich zelven kwaed, voltrekt veroor» deelen. ——= Inde byzondere ontvouwing (telt hy ons deze- Deugd voor, als eue Zelfsoerloochening ‚ eu ene Verloochsning der Waereid; welke van ons eischt, niet de Zelfsliefde en de Waereldsliefde , behoorlyk befchouwd zynde, uit te roeijen „ maer dezelven zo. te matigen én te beftieren, dat ze ons miet. afhouden, van de vervulling der plichten, die wy Gode en. den Naesten fchuldig zyn. j - De-eerfte, de. Zelésverloochening , fluit in zich de matiging der liefde tot het leven , de matiging der begeerte naer aerd-. fche gelukzaligheid, en de aotmoedigheid , die her tegengift van den hoogmoed is. — De tweede, of de Verloochening' der Waereld , is’betrekketyk tot alle voorwerpén, die geacht zyn in de Waereld ; doch de Hoogleeraer brengt ‘er voornaem. lyk toe, de kuischheid en de matigheid, ten opzichte van al» les, wat ter bezorginge., oppasfinge , verkwikkinge en andes. hóudinge des lichaems behoort. —… Ieder dezer Deugden „: die onder de Leer der. Verloocheninge ia aenmerking komen „ en welker betrtchting vordert, dat de. Mensch naeuwe acht: flae op zyne hartstochten. word hier oplettend nagegaen, en. oordeelkundig in. derzelvér werkzaemheden bepaeld. en Tot. dus ver ftelde de Hoogleeraer ons voor , hoedanige ver- anderingen. de. Wedergeboorte vergezellen, en welke upat: s ej Kine 438 Je L. Ve MOSHEIM kingen de Bekeering hebbe ;en hier op verdedigt hy zich „in t volgende Hoofdftuk „ ter verklaringe der Leere, betreffende den wasdom van den Staet der Genade. Vermits de Gee nade . hy , die ons inde Heiliging medegedeeld wordt , des Menfchen natuur en wezen niet t, maar heiligt, en voor zo verre zy daar by nog flegts middel en arbeidt; zo kan ‘er niemand aan twvfelen , dat de Staat der Genade allengs wasfe en toeneeme. De verlichting des Vere ftands gaat by trappen: en de heiliging, zig naar haar rigtene de , klimt inszelyks met den tyd”, algemene Stelling opgehelderd en betoogd: hebbende, wyst hy verder aen, hoe deze wasdom toegaet: het kwade naemlyk neemt allengskens af, en het goede neemt toe; de geheiligde mensch krygt in- tusfchen ene bevinding in geestlyke zaken , die hem op veler- leie wyzen nuttig is, en zynen geestlyken wasdom krachtig bevordert. Met dit altes echter , zegt onze Zedekundige s bed op deze Waereld. nooit die volmaektheid , welke Gods Wet van hem vordert; zyn geesttpke wasdom neemt. altyd toe , zo lang het leven duurt; en hy bereikt in dit leven nooit den hoogten trap der geestlyke volmaektheid. \ Aengezien dit laette onderwerp zeer werfchillend begrepen _ word, en de Hongleerser dat verfchil opzetlyk ov å zullen wy kortlyk melden , hoe men het zelve , zyns oordeels , behoore te behandelen. Onze Zedekundige , hoe afkeerig ook van twisten , kan zich niet verenigen met hun > die de vraeg aengaende de volmaektheid: voor ene overtollige vraeg hou- den; om dat verkeerde denkbeelden hier omtrent te veel aen- leiding: geven tot gevaerlyke verbeeldingen en dwalingen. In de verdere ontvouwing ftelt hy zich drie partyen woor. $` Ie Er zyn Christenen „die de Wet wan God binnen zeer enge palen befluiten. ,, Zy eischt , volgens hunne gedagten, niet meer , dan dat wy uiterlyk eerbaar en deugdzaam wande» len „en ans, zo veel wy kunnen, van kwaade gedagten , ftraf- waardige en onreine lusten , en zondige woorden onthouden. Wie dit doet, of flegts doen wil, die is volmaakt, en doet den wil des Heeren ”. Met dezulken is het gefchil meer over de natuur der Wet ,dan over de volmaektheid; en om hen te te doen erkennen , dat de mensch, zo lang hy leeft, de vol- maektheid niet kan bereiken , moet men’ hen eerst grondi overtuigen , dat de Wet niet alleen ene uiteriyke heilighei der Zeden , maer:ook ene inwendige heiligheid der Ziele, of ene volmaekte liefde „j God en den Naesten , voorf - 2. By velen is her gefchil grootlyks een woordenftryd.. Eni gen drmgen ‘er zeer fterk op aen, dat men ‘leere, pr ZEDENLEER. ' 439 Christen volmaekt kan en moet worden; terwyl anderen even erig ontkennen, dat men dit, zonder nadeel der Euangelie he ‘waerheid , leerèn kan, Ondertusfchen is °t blykbaer, als men hunne gevoelens nagaet, dat zy ’t in de zaek eens zyn; maer verfchillende ‘denken, over de nuttigheid of fchadelyke heid , van ’t woord voïmaektbeid te gebruiken. Men behoorde des, naer de wet der broederlyke liefde, elkanderen de vry- heid toe te ffaen y om zyne overtuiging en kennis hier in te volgen. l : ; S Daer benevens vind men ‘er eindelyk , die de Leer der Volinaektheid ‚ in den fterkften zin , voorftaen ; bewerende dat de geestlyke volmaektheid niet alleen mogelyk , maer volftrekt noodzaeklyk îs; en dat geen mensch, die nog zondigt, în Gods Ryk zal ingaen. meesten, die dit gevoelen voore ftien , hebben een foren Wil, maer een Zwak en ongeoe- fend verftand 5 ’t valt des moeilyk hen te overtuigen, De be- kwaemfte wyze , zegt onze Hoogleeraer , is deeze, — Men toone hun eerst, wat de volmaektheid zy, die men aldus best omfchryft. , Zy is eene bekwaamheid, om zyne inwendige gedagten en beweegingen zo wel, als zyne uiterlyke daaden , terr allen tyde zo te regeeren, dat ze, zelfs in ’t geringfte ftuk , niet van het voorfchrift der Wet , afwyken ”. Men trachte hen op te leiden, tot een onderzoek van hun gedrag; ‘én blyven ze, na ene vriendlyke onderhandeling, by hun ge- voelen , zonder enigzins over te hellen , zo zal °t vermoedlyk vruchtloos zyn , verder met hun over dit onderwerp te twis- ten. heid , verkiezen dat van Apostel Paulus , die, toen hy ’t Euan. lie reeds meer dan twintig jaren gepredikt had , nog aen de hilippers fchreef , Phil, HE 12. Niet dat ik bet alreede gekreegen bebbe , of alreede volmaekt ben ; maer ik jagè daer naer , of ik bet ook en mogt, waer toe ik van Els Christus ook pes grepen ben. — Na het behoorlyk aenuringen dezer tale van dien verlichten en geheïligden Apostel, zal het niet moeilyk meer zyn, om hun overtuigend te toonen „- dat de Schriftuure n , welken zy ten bewyze der volmaektheid bybrengen , verkeerdlyk opgevat worden. Nadien °t blykbaer is, dat het woord volkomen of volmaekt nooit een mensch betekent, diè yry van alle gebreken is; em de Heilige Schryvers zulk ene volmaektheid nergens aenduiden ; °t welk de Hoogleeraer ont- vouwt, Ee ee 449 J. Le Ve MOSHEIM vouwt, door °t nagaen der voornaemfte plaetzen, waer op dezulken zich beroepen. F _ Op het afhandelen van dit verfchil, volgt eindelyk in dit tuk nog „ene aendachtige overweging van de middelen „wae oot de geestlyke wasdom bevorderd word. Hier toe pryst onze Zedekundige ten fterkíte aen, de Waekzaemheid , uit welke de dagelykfche Bekeering ont{taet, en het Gebed , dat Aendacht eischt 5 mitsgaders de handhaving van den op baren Godsdienst „en ft oplettend lezen der Heilige Schriken. Daer. nevens voegt hy het lezen van andere recht: ftichtelyke Boeken, het acht geven op goede voorbeelden , en verkeeren met waerlyk verlichte en geheiligde Zielen. Van deze midde- len zal een Christen, die wenscht op te wasfen in den Staes der Genade , met veel. vruchts gebruik kunnen maken; doch zo is ’t niet, zegt de Hoogleeraer met dat (lach van lichaem= lyke oefeningen , die velen aenpryzen; als ware het dienftig voor de Godzaligheid, te vasten, het lichaem velerleie onge- makken of tuchtigingen op te leggen , en zich van de waereld en de bezigheden dezes levens af te zonderen. De aenmer- kingen van den geachten Mosbeim, over deze laetfte middelen, die velen hoog fchatten , zyn befcheiden en gegrond; en men vind hier, opder anderen, ene bedenking over den oorfp der zogenaemde Godsdienffige lichaemstuchtigingen 3 op wel- ker overweging men ligtlyk kan nagaen, hoe die zeldzaems Godsdienst - oefening. ouder de Christenen (tand gegrepen bait waer van wy nog met een kort woord gewag zullen maken, Gn De eorfprong hier van, zegt hy, is te zocken , in de Leer- ftelling der Oosteriche Wysgeren, die beweerden, dat al de Schuld der zonde lag in *t Lichaem, ’ welk uit een gedeelte der Stoffe beftaet , -dig de zitplaets van al het Kwaed is. De Ziel is, volgens hun, als zynde een gedeelte det Godheid s volkomen zuiver „ en bewilligt alleen in de,Zonade, om dat ze met een gedeelte der kwaade ftoffe verenigd is, dat hare vry“ heid bind. —— Dit was.een vry algemeen. gevoelen onder de Christenen , in de tweede Eeuw ; en pan. kidde, met een zuiver en ongedwongen gevolg, uit deze Leerftelling af, das men zyn zinnen dooden ‚en zyn lichaem uitteeren moest , ine dien men deugdzaem wenschte te worden. Hier door is diè mishandelen van ’t lichaem in zwang geraekt, en, ééamae! in gebruik gekomen zynde, heeft het {rand gehouden; fchood aten de boven bygebragte Leerftelling , al zedert de vyfde Eeuw , gewraekt hebbe, De smenfchen zyn meerm:; ‚woon de grondbeginzels , waer uit zekere oefeningen en ich ZEDENLEBER, 441 kingen ontftaen, te laten varen, en nochtans de gevolgen te behouden , die ’er uit voortgekomen zyn. Uit dezen voorgedragen inhoud van dit laetfte Stuk des vierden Deels is af te nemen, dat de Hoogleeraer geen moeite gefpaerd heeft, om de Leer der Verloocheninge in een helder hcht te zetten, en die der toenemende Velmaektheid naeuws keurig te ontvouwen , met nevensgaende ophelderingen van ’e geen daer toe betrekking heeft. En zy, die dit Werk door= bladeren , zullen ’er verfcheidene aenmerkingen over deze one derwerpen in ontmoeten , die onzen Autheur byzonder eigen zyn; die hare nuttigheid hebben, ten rechten verftande van onzen plicht, en in vele gevallen van enige plaetzen der Hei- ge Schriften 5 welker zin zyn Hoog-Eerwaerde tén duidlykfte gt aen te toonen; wel byzonder, wanneer zommigen ’er aenleiding: uit genomen hebben, om ’er ongegronde zedekuns dige denkbeelden op te vestigen. De Ongerymdbeid. en Schadelykbeid van de Stelling , hik ‚ fende bet onfeilbaare vermoogen van den Koortsbast , in bet ‚ geneezen van alle afgaande Koortfen „aangetoond door ABRAS HAM HEEMSKERK, Med: Dr. te Rotterdam. Te Rotterdam « by Abraham Bothal, 1774. 44 bladze in groot o@avo. i D: klein Gefchrift is in ’t licht gegeeven ‚van den Geneess heer HEEMSKERK ‚om dat hem onlangs , by zyne Lyders , de zeer gewigtig fchynende redenen , die de Schryver van den Arts in ’t 4olte Vertoog, van °t tweede Deel der Naleezingen bybrengt, onder °t. oo gebragt wierden, mct de verregaande ' c verachting van dén Schryver, tegen alle zodanige Geneeshee« ren, die met hem de Kina niet voor een onfeilbaar Geneess middel, in de afgaande Koortfen , erkennen; dit noodzaakte onzen Schryver, om de’ pen op te vatten, en de ongervmda heid en fchadelykheid , (volgens zyne meening) van. déeza ftelling aan te toonen: hy vondt zich daar toe te meer aange- drongen dan anderen, om zich hier tegen openlyk te verzete ten , om dat hy, volgens zyn zeggen , bekend was als zodanig een, op wien de verfmaadingen van den Arts konden toege” . Jl, DEEL, H. LETT. NO» IO, Ff past r 44 A. HEEMSKERK VAN DEN KOORTSBAST, st worden, zo de gemelde (telling van den Arts waar is, Men kan niet ontkennen, dat ‘er gevallen voorkomen van af. de Koortfen , waarin ’t niet dienftig is dezelve aanftonds door den Koortsbast te ftuiten ; en ook eenige zeldzaame voorbeelden van dusdanige Koortfen „die naar het gebruik van de Kina uiet luisteren ;. dog eenige weinige uitzonderingen maaken geene verandering in een’ algemeenen regel, De nut- tigheid en zekerheid van het gebruik van de Kida, in de af. gaande Koortfen , is tegenwoordig zo wel door de ondervin- ding bevestigd, dat men niet verwagten zoude van een’ Ge- neesheer , dat die zich daar tegen openlyk verzette. °t Is te verwonderen, dat deeze Schryver zo klaagt over °t vooröor- deel van ’t Gemeen, ten opzichte van de heilzaame uitwer- king van de Kina, in °t geneezen der afgaande Koortfen , daar eenige jaaren geleeden ’t vooroordeel ‘er tegen zo groot was: dog de ondervinding van °t heilzaam gebruik 'er van heeft dit overwonnen. Kort Beprip der Verbandelingen van de Koninglyke Akademie der Heelkunde te Paryse- Uit bet Fransch vertaald, door HENDRIK VAN SOMEREN , Sfads Heelmeester te Haarlem. Te Haarlem , by J. Beets 1774. 223 bladz. in groot o@avo. hebben van °t eerfte Deel van dit Werk reeds gefpro- ken in onze Hedend. Vader, Letter.Oef. Tweede Deel, (bl. 13. ) en daar over ons genoegen te kennen gegeeven. Deeze beide Stukjes bevatten famen den zakelyken inhoud der Verhandelingen, welke in de drie eerfte Deelen , door de Ko- ninglyke Akademie der Heelkunde uitgegeeven , gevonden worden; zo dat dus dit Werk , voor zo verre het in Vrankryk het licht. gezien heeft, volleedig is: dog dewyl de gemelde Akademie „federt de Franíche Uitgave van dit Werk, een viere de Deel heeft uitgegeeven, zoude het zelve nu, indien men het hier by liet berusten , als onvolkomen kunnen worden erkt 5 °t is daarom, dat de Vertaaler befloten heeft den inhoud van ’t vierde Deel, op een dergelyke wyze te verkor- ten. Men heeft hier van dan nog een Stukje te wachten: waar mede de Heer VAN SOMEREN onzen Nederlandíche Heelmees teren veel dienst doen zal, | \ Hie W. ROBERTSON HISTORIE VAN KAREL DEN Vden. 449 Historie der Regeering van Keizer KAREL den Vden. In’ Engelsch befchreeven , door w. RoBeRTSON. D. D. Opperste van de Edenburgftbe Univerfiteitenz. Zesde Deel. Te Rott. by D. Vis en P. Holfteyn 1774. Bebalven den Bladwyzer 282 bladz. in groot olavo. mede het voorgaande Deel afliep, volgt in dit een vers haal van den nieuw opgevatten Kryg, tusfchen den Keizer en den Koning van Frankryk; als mede van ’t oren van % bovengemelde Verdrag, ter zaake van den Godsdienst, op eene Kyksvergadering, in ’t jaar 1855, te Augsburg gehou: den. Dit jaar, opmerkelyk door deeze Ryksvergadering, die de Godsdienstvrede in Duitschland bekragtigde , werd voorts nog opmerkelyker , door °t befluit des Keizers, om afftand te doen van alle zyne nelle A „en de daadlyke uitvoering hier van 5 welke gebeurtenis de Heer Robertfon uitvoerig meldt. Vervolgens berigt hy ons, hoe des Keizers Zoon Philippus ; aan wien Karel de Vde Spanje , en alle zyne andere Heere fchappyen , uitgenomen het Keizerryk , (dat hy aan zynen Broeder , den Roomsch-'Koning Ferdinand ovp s) had opgedraagen , den wrok van Paus Paulas den IPden moest verduuren5; °t welk hem in een Oorlog met den Paus en den Koning van Frankryk inwikkelde; niet tegenftaande de laatfte reeds een beftand met Karel den Vden had getekend. Wyders meldt onze Historiefchryver , na een verflag van dien Kryg , het overlyden van Karel den Pden; die, in het Klooster van S. Fust, niet ver van Placénzia , daar hy zyne overige dagen, na den gedaanen afftand gefleeten had , den geest gaf, op den oiften September des jaars 1558, in den ouderdom van 58 jaren , 6 maanden en 5 dagen. De Heer Robertfon , den aanmerkelyken leevensloop van Karé! den Pden, dus tot op deszelfs dood agtervolgd hebbende, fchetst des Keizers chaa taĝer ten naauwkenrigftes en geeft vervolgens nog een vere haal van ’t aftoopen van den Oorlog , tusfchen den Koning van Frankryk en den Spaanfchen Vorst; die in *t jaar 1557 reeds de Vrede met den Paus getroffen had ,en in ’tjaar 1 45% ook een Vredesverdrag met den Franfchen Koning floot. On- ze Historiefchryver , hier mede ten einde “san zyn beftek koe mende, hecht ’er eindelyk nog aan, eene oordeelkundige bes fchouwing der regeeringe van Karel den Vden in“t algemeen; met een onderfcheiden verflag van de gewigtige verandering in den ftaat van Europa , Bnn dat tydsverloop : hi a w O' het berigt van % Pasfauwfehe Vredesverdrag , waar 444 W. ROBERTSON welk hem aanleiding geeft tot het mededeelen van verfcheiden wel overdagte aanmerkingen , die de Staatkunde en den Gode dienst betreffen. — Soortgelyke aanmerkingen, hier en daar in dit Werk ingevlogten, onder het ontvouwen van de voor- naamfte gefchiedenislen, die betrekking hadden tot de regee- ring van Karel den den , ftrekken alleszins om dit Gefchritt ten uiterfte nuttig te maaken; nadien de Heer Robertf/an ons, dus doende, niet flegts de Gefchiedenis leert kennen; maar ons tevens als met de hand leidt, tot het nagaan van de oor- zaaken veeler voornaame Gebeurteuisfen „en derzelver wyduite geftrekte gevolgen. Hebben alle oordeelkundige Leezers, die eenige Lief hebe bery voor het Gefchiedkundige bezitten, uit dien hoofde de voorige Deelen van dit Werk met vermaak doorbladerd, ze zullen in dit laatfte Deel niet minder ftoffe vinden , om de aangewende moeite van den Heer Robertfon dankbaar te er- kennen , en hem van wegens deezen zynen arbeid hoog te agten; daar hy ons een geregelder verflag van de gewigtige voorvallen , ftaande de regeering van Keizer Karel den Vden, gegeeven, en ’t gebeurde duidelyker opgehelderd heeft, dan tot nog gefchied was, — Eèn Schryver als Robertf/on, die met oordeel de bedryven van deezen Vorst nagegaan heeft, is, mag men natuurlyk denken, by uitftek wel gefchikt, om ons deszelfs echte character te maalen; en ’t zal niet oneigen zyn, dat wy, met het afloopen deezer Gefchiedenisfe , zyne opgegeevene Schetf den Leezer nog mededeelen. Hy drukt zig deswegen aldus uit. s» Gelyk KareL door zyn rang en waardigheid de eerfte Vorst zyner eeuw was , zoo was de rol die hy fpeelde , het zy wy acht geeven op de grootheid, de verfcheideùheid of den uitlag zyner „ondernemingen de allervitmuntendfte, °t Is uit eene aandagtige overweging van zyn gedrag, en niet uit de vergrootte loftuigingen van Spaanfche Historiefchryveren, of de alles bedillende aanmerkingen eener Franfche penne, dat men zich een juist begrip moet vormen. van den aart en be- kwaamheden van dezen Vorst. Hy bezat hoedanigheden hem byzonder eigen, die de allerzichtbaarfte kenmerkeif van syn karakter opleveren, en hem niet alleen onderfcheiden van de Vorften , die zyne tydgenoten waren , maar ons tevens d reden aantoonen , van de meerderheid , welke hy zoo lange over hen behield. In het beramen zyner ontwerpen was hy s van natuure en door hebbelykheid , omzichtig en bed Met begaafdheden geboren , die zich langfamerhand ontwik- kelden, en niet vroeg tot ryphcid kwamen, was hy gewoor HISTORIE VAN KAREL.DEN Vden. 445 alles wat zyn opmerking verdiende, met eene zorgvuldige en naauwlettende aandagt te wikken. Hy fpande alle de vermo. gens van zyn geest te famen op ’t geen hy voorhad, en door eene vermaaken afgetrokken, ja zich naauwlyks eenige uit- panning vergunnende , dagt hy in ftilte by zich zelven over zyn onderwerp, het zelve nu eens van dezen dan van genen kant befchouwende. Hy deelde het vervolgens zyne Raadse heeren mede „en na hunne gevoelens gehoort te hebben , nam hy zyn befluit met eene ftandvastigheid , welke zelden op zulk een traag overleg volgt. Ook kwamen de maatregels van. KAREL „ die niets gemeens hadden met de wufte en anbezon- ne fchikkingen van HeNprik VIH en FRANGolsI, voor als een wel famen gevoegd ftelfel, waar van alle de deelen juist geplaatst en alle uitkomften voorzien waren ; terwyl men voor de toevallen zelf gezorgt had. Zyne vaardigheid in het uit- voeren was niet min aanmerkelyk , dan zyne langzaamheid in het overleggen. Hy raadpleegde met koelzinnigheid, maar zyne verrigungen waren vol yverssen in het nemen van maat- regels toonde hy geen minder fchranderheid dan hy een vrugtbaar vernuft liet blyken in het uitvinden van middelen om dezelve wel te doen gelukken. Hy was van natuure niet bezielt met eenen krygshaftigen geest, dewyl hy, in het heete een woeligfte tydperk van zyn leven, zich in zyn kabinet hield opgefloten , maar toen hy ten langen leste verkoos aan * hoofd zyner legerbenden te verfchynen, toonde zyne ziel zich ook gefchikt om heldendaden te bedryven : welhaast werd hy in de konst des oorlogs zno ervaren, en hy maakte zich binnen korten zoo bekwaam in het voeren van ’t bevel, -dat hy voor de bekwaamfte Legerhoofden van zyne eeuw niet behcefde te wyken in krygsroem en geluk. KareL bezat in den hoogften trap die kundigheid, welke van °t grootst belafig is voor een Vorst, de kennis naamlyk der menichen, en om hen in posten te ftellen , daar zy door hunne begaaftheden ’t gefchiktst toe waren. Sedert den dood van cmevres had hy geen Krygsoverfte te veld, geen Raadsman in het kabinet „ geen Afgezant aan een vreemd Hof, en geen Landvoogd in eene Provintie, of hunne bekwaamheden beäntwoordden het vertrouwen, het welk hy in dezelve geftelt had. Schoon-niet begaaft met dat innemend en vriendelyk voorkomen , waar door FRANgols de harten won van allen die hem naderden , Was KAREL niet misgedeelt van die deugden , die de trouw en genegenheid van anderen winnen. Hy ftelde een onbeperkt vertrouwen in zyne Veldoverften ; hy beloonde hunne dien- ten met eene milde hand; hy benydde hunnen roem giet, Ff 3 noch 446 W. ROBERTSON noch toonde zich nayverig wegens hunne magt. ‚> in zyn karakter als ftaatkundige komen echter gebreken voor , die vry wat van de hoogachting verminderen, welke men anders aan zyne ongemeene begaafdheden verfchuldigt is. KARELs ftaatzucht was niet te verzaden; en fchoon ‘er geen gegronde reden is voor het gevoelen, ten zynen tyde algemeen aangenomen , dat hy het hersfenfchimmig ontwerp zou gefimeed hebben, om in Europa eene algemeene Alleens heerfching op te rigten , is het nogthans zeker, dat zyne bee geerte , om als een overwinnaar aangezien te worden , hem in geduurige oorlogen wikkelde , waar door zyne onderdanen ‘diel en uitgeput werden , en hem naauwlyks tyd overe leef , om zyne aandagt te vestigen op de verbetering der ine wendi ge eldheid zyner Landen , het voorname onderwerp van elk Vorst , die in zyne regeering het geluk zyns Volks bedoelt. KAREL , al vroeg in De jeugd, de Keizerlyke Kroon by de de van Spanje gevoegt, en de erflyke Staten van Oostenryk en Bourgondie bekomen hebbende, zag cen ruim veld open voor zyne ftaatzucht, en liet zich vervoeren tot zuike ingewikkelde en haggelyke ondernemingen , waar van de uitvoering dikwyls boven zyn magt was: dit deed hem veeltyds toevlucht nemen tot lage konftenaryen , zyne uitmun- tende bekwaamheden onwaardig; fomtyds zelfs week hy van de oprechtheid af, op eene wyze , welke zulk een groot Vorst piet weinig tot fchande ftrekte. Zyne listige en bedriegelyke ftaatkunde liep te meer in °t oog, en was te haatlyker, als men met dezelve vergeleek de openhartige en niets bedriegee lyks fmedende karakters zyner tydgenoten , FRANÇOIS Ü, en HENDRIK VIII. Dit onderfcheid, fchoon voornaamlyk veroor zaakt door de verfchillendheid hunner geäartheden, is een. germate toe te fchryven aan eene ftrydigheid in de beginfelen van bun ftaatkundig gedrag, waar door dit gebrek in KARELS handelingen ecnigzints te verfchoonen , maar geenszints te billyken is. FRANCOIS en HENDRIK , meest altoos door de hevigheid hunner hartstochten vervoerd , poogden het DE \ HISTORIE VAN KAREL DENVden, 447 de oogmerk doldriftig te bereiken, KARELS maatregels, met bedaardheid overia maakten een geregeld ftelfel nit, en vormden een gefchikt plan. Menfchen, van een karakter als FRANÇOIS en HENDRIK, jagen natuurlyk het bedoelde voor- werp na, zonder zich te vermommen of van omwegen te be- dienen. Terwyl Lieden, die als KAREL te werk gaan, zoo in %* vormen als in ’t uitvoeren hunner oogmerken, zulke fyne ftreeken gebruiken , welke gelegenheid geven tot een listig gedrag, dat veeltyds in bedrog veraart ”. ‘ Dit karakter van deezen Vorst, en deszelfs bedryven nae gaande, kan men niet wel afzyn van zich te verwonderen , als men leest, dat KAREL de Vde , een Vorst, wiens geliefde hartstogt altoos de zugt tot regeeren geweest was, het befluit nam om afftand van alle zyne Heerfchappyen te doeu; en dat in den ouderdom van omtrent zes-en-vyftig jaaren , wanneer de ftaatzugt het (terkst op de ziel werkt. ’t Is niet vreemd s dat men veelerleie gisfingen over deezen zo zeldzaamen (tap gemaakt heeft; doch ’ is intustchen waarfchynlyk dat zy der waarheid het naaste komen, die zulks toefchryven aan een- voudige redenen, welke zeer gemaklyk uit te leggen zyn. De Heer Robertfon voegt zich by de zodanigen , en denkt ’er op de volgende wyze Over. > KAREL was al vroeg in zyne jeugd met Jicht gekwelt geweest, en in weerwil van al de voorzorg der ervarend(te Geneesheeren van die eeuw, werd deze kwaal, naarmate zy- ne jaren hooger werden , erger; de vlagen daar van werden zelfs jaarlyks menigvuldiger en onlydelyker. De {merten , welken hy uitftond , ondermynden niet alleen de kragt zyner natuurlyke gefteltheid , maar krenkten tevens de vermogens van zynen geest. Onbekwaam om zich. met ftaatszaken te bemoejen , wanneer hy van de Jicht werd aangevallen , en enkel by tus{chenpoozen van verligting zich met iets ernítigs konnende bezig houden, bragt by het overige van den tyd al beuzelende en zelfs met kinderachtige bezigheden door, welke dienden om zynen geest , door de hevigheid der pynen afge- looft en verzwakt, op te beuren. Het bettuur der zaken van zyne Koningryken was , in dien toeftand , een zeer drukkende last op zyne fchouders; en ’t was hem vooräl onmooglyk de groote ontwerpen , welke hy in de kracht zyner jaren gee vormt had, ter uitvoer te brengen, of dat groot ftaatkundig famentftelfel te voltooijen , daar alle Natien van Europa, en de verfchillende belangens van zoo veele onderfcheidene Hoven 3 in begrepen waren. Langen tyd gewoon zelf met cen oplete tend oog alle de takken van EE naar te gaan, en w 4 4 ; e ‘448 We ROBERTSON HISTORIE VAN:RAREL (DEN Vden, “afles-naar zyne eige begrippen te beflisfen , zag hy met leed- wezen , toen zyne kwaal toenam, zich genoodzaakt, het be- ftuur van alle zaken aan zyne Staatslieden over te laten, en hy bleef niet in gebreke , van alle de rampen of ongevallen , welke hem bejegenden , toe te fchryven aan zyn onvermogen, om zelf te regeeren. Hy beklaagde zich over de fortuin , die hem, in zynen afgaanden ouderdom, eenen tegenftrever gaf in de kracht des levens, meester om alles te beramen , en zy- ne eige.ontwerpen ter uitvoer te nt 5 daar hy, in tegen- deel, genoodzaakt was , zoo in raad als daad, zich op de bekwaamheden van: anderen te verlaten. (*) „ Dom Levesque geeft in zyne Gedenkfchriften van den Kars divaal van GRANVELLE eene reden van ’s Keizers afftand, welke ik niet weet, dat van eenig ander Gefchiedfchryver is gemeld, Hy zegt dat de Keizer de regeering van `t Koningryk Napels en °t Hertogdom Milaan afgeftaan hebbende aan zyn Zoon, by deszelfs huwelyk met de Koningin van Engeland; PHILIPS, in weerwil van den raad en de bede zyns Vaders, zich van de ftaats en amptlieden in die landen onse deed, om in hunne plaats anderen van eige verkiezing te ftellen. Dat die jonge Vorst openlyk , en met weinig befcheids , eischte deekte hebben aan het bewind van zaken in de Nederlanden; dat by alles aanwendde, om ’s Keizers maatregels te dwarsboomren , en ’s Vaders gezack palen te tellen ; dat KAREL ziende, hoe hy of voor zyn zoon zou moeten onderdoen, of met geweld zich tegen hem verzenen, om deze oiterftens te vermyden , welke altoos een’ Vader fimertelyk en onaangenaam vellen, het befluit nam om liever alle zyne fteaten aan zynen zoon af te (taan , en zich der weereld te ontrekken. Fcl. I.p 24 Dom Lavesqye, die zeer kort is, in't verhaal dezer byzonderheden, zegt, dezelven getrokken te hebben , uit de bandfchriften van den Kardinaal van GRANVELLE ; maar terwyl deze talryke verfameling van papie- ren, welke door den Abt Boizor van Befangon bewaart, en in orde gefchikt is „een der kostbaarfte historifche gedenkftukken van de zes- tiende eeuw uitmaakt , en veel licht kan verfpreiden over de gebeurte- nisfen der regeering van KAREL V , kanik , nademaal dat Werk het licht piet ziet, ook geenzins bepalen, wat graad van gezach erte geven zy, aan dit verhaal van kAReLs afftand. Ik heb , om die reden, in ’t verhaal van deze gebeurtenis, 'er geen gebruik van gemaakt ”: Wise DE PAUW WYSGEERIGE BESPIEGELINGEN, 449 ar W; sgeerige Befpiepelingen over de Egyptenaareg en de Chi- : a AA j Heer de vauw nonn van Xanten. Uit bet Fransch vertaald. Tweede Deel, Te Deventer, by L. Leemhorst 1774. {n oĝavo. l It het berigt, van °t voorige gedeelte deezer Befpiegeline gen gegeeven (*), heeft men kunnen opmaaken ; dat de zeer gunftige gedagten, die veelen ons van de Chineezen ine geboezemd hebben, verre van gegrond zyn. En men zal dit, in °t doorbladeren , van ’t geen de Heer de Pauw ons hier verder meldt, nog duidelyker gewaar worden ; waar uit toe vens, naar °t oogmerk des Schryvers, te meerder zal blyken „ dat de Chineezen oudtyds geen gemeenfchap hadden met de Egyptenaaren , gelyk zommigen beweeren. Onze Autheur zyne befchouwingen over den ftaat der Schil- der-en Beeldhouwkunst, by de Chineezen en andere Ooster- lingen vervolgende, toont ten allerklaarfte , dat de Kladfchile ders en Broddelaars in Europa, om zo te fpreeken, de be- woonders van ’t Oosten hier in overtreffen. Voorts doet hy niet minder duidelyk zien, dat het met de Scheikunde niet beter gefteld is , onder een volk dat de Jefuiten afgemaald heb- ben, als eene maatfchappy van Philofoophen. En wat hunne Bouwkunde betreft, die hy vervolgens nagaat, het blykt al- leszins , dat ze dezelve niet verftaan , en ‘er zich nooit op toegeleid hebben, — Men ontdekt hier, in °t een en ’t ander opzigt , aan alle kanten , dat ‘er niets ftrydigers is met de handelwyze der Egyptifche werklieden , in alle Kunften en Weeteníchappen , dan de manier op welke de Chineezen are beiden ; ten onwraakbaaren bewyze,dat deeze twee Volkeren van eene zeer verfchiilende geaartheid zyn, In ’ behandelen deezer onderwerpen toont de oplettende de Pauw eene uitgeftrekte beleezenheid , met een welwikkend oordeel; en zyne aanmerkingen, fchoon ze dikwils van den gewoonen weg afwyken , waar door de toeftemming. wel eens vertraagd wordt , en men na bondiger bewyzen zou wens fchen , verdienen egter gemeenlyk de ernftige overdenking van onbevooroordeelde Leezers. Onder een naauwkeurig verflag van de geringe vorderingen, welke de Chineezen in de opges melde Kunfien gemaakt hebben, en ’t groot verfchil, dat 'er zich tusfchen de Egyptenaaren en de Chineezen , in derzelwer beoefeninge opdoet, verleent ons de Autheur een aantal van nute (©) Zie Hedend, Vader), zi „Oef, II D. bladz. 555. : fs i ne ee en 85a DE PAUW nutte overweegingen , raakende de geaartheid, de zeden en de segeering dier Volken , benevens verfcheiden andere byzom derheden , die invloed hebben op het aankweken van Kun- , ften en Weetenfchappen. Hier door heeft hy meermaals gele genheid, om de oorzaaken van deeze en geene gebreken na te fpooren ; mitsgaders te ontdekken , hoe °t bykome dat men zo verfchitlende verhaalen van ‘teen en °t ander , betreffende deeze Volken , en hunne verrigtingen , ontmoet „en verder te toonen, wat men op goeden grond van veele merkwaardig. heden als waarheid aan te neemen , of als valsch te verwere pen hebbe. Tot een voorbeeld hier van ftrekke het volgen de, dat hy ons, ten opzigte van de Egyptiíche Pyramiden en Obelisken, heeft medegedeeld. ‚> MEN ontmoet ‚zegt hy , veele moeijelykheden en hindere paalen , wanneer men de gedenk{ítukken van een oud gewest wil leeren kennen, waar omtrent de Ouden met de Heden- daagfchen fchynen famen te {pannen , om onophoudelyk vak fche denkbeelden te geeven. Wat de Ouden betreft, het is tamelyk waarfchynlyk, dat het geen hen meest in dwaaling heeft gebragt, is dat zy afhingen vah eene foort van mene fchen , onder Pfammetichus tot een ‘genootfchap opgeregt , welken men Uitleggers noemde, en byna zoude kunnen vere gelyken met hun, die men te Rome Ciceroni noemt. De Phi- lofophen , welken het wezenlyk te doen was om kundigheden in Egypte op te doen, waren genoodzaakt daar verfcheiden jaaren te blyven, gelyk PYTHAGORAS, EUDOXUS en PLATO ; maar de Reizigers, die flegts gingen en kwamen, gelyk HE- RODOTUSs zonder een woord van de Landtaale te verftaan ; konden zig niet dan aan de Uitleggers verv ‚ die de zugt der EEn voorne wonderlyke kennende, hen als rte vermaakten , en: hun vertellingen deeden , zo onwaardig der deftigheid van de Historie, als ftrydig met het licht van het gezond verftand. Het is waarfchynlyk dat van hun de over- levering koomt, die nog in onze dagen wordt aangenoomen , raakende de Pyramiden , welke men wil dat tegen den zin der Egyptifche Priesteren, en in wêerwil van alle hunne aankan- tingen tegen zodanige werken, gebouwd zyn; daar men ine tegendeel duidelyk zict , dat het inzonderheid de Priesters zyn, die het oppertoezigt over deze werken gehad , en de- zelve nauwkeurig naar de vier hoeken der wereld geplaatst hebben , waar toe zy zig of van de fchaduw van een” ftyì, of van de waarneeming eener Star, in het doortrekken door den Meridiaan, bedienden. En zy hebben nooit verklaard, welk hun oogmerk in dezen konde zyn , waarfchynlyk zelfs aan > THA- WYSGEERIGE BESPIEGELINGEN. 45E THALES njet; van Wien PLINIUS en PLUTARCHUS Eene by- zonderheid vertellen, die al te valsch en al te aanftootelyk js, om dezelve hier met fhlswygen voorby te gaan. Zy willen dat deze Griek den Egyptenaaren geleerd heeft, om de hoogte der Pyramiden , door middel van de fchaduw , te meeten , het welk nooit kan gefchieden op die wyze, als Plinius en Plu- tarchus zig verbeeld hebben. ‚> ZY die beweeren, dat men de Pyramiden zo net naar de vier hoeken der wereld geplaatst heeft, om zig een’ onwan- kelbaaren Meridiaan te bezorgen, ten einde t'eenigen dage te ontdekken, of de poolen der wereld al of niet veranderen „ hebben dit niet genoeg overdagt,en weeten zelven niet, wat zy zeggen. Want in dat geval zoude eene enkele Pyramide genoeg geweest zyn, en men zoude de geheele kust van Lye bië , van Memphis tot aan het Labyrinth , daar niet mede opgepropt hebben. s Her is ook niet waar , dat zy voor zonnewyzers gediend hebben, een gevoelen zeer tonpasfe door eenige hedendaag- fche Schryvers voorgeftaan; want wat de Ouden betreft, zy hebben zig wel gewagt van iets dergelyks te derken of te fchryven , naardien zy eenige kennis fchynen gehad te heb- ben, wegens het verfchynzel van de vermindering der fcha- duw. Het is waar, dat SOLINUS, AMMIANUS MARCELLINUS en CASSIODORUS zig daar omtrent op eene zeer oneigen wyze uitdrukken, en alles,wat men uit hunne uitdrukkingen kan opmaaken is, dat de Pyramiden , volgens hen, nooit fchaduw werpen in eenig jaargetyde , nog op eenig uur van den dag ; en dit gebeurt , volgens Marcellinus , door de werktuigkunde van haar maakzel 5 mechanica ratione, Maar men erkenne ' t dat e 452 DE PAUW dat di eman hier iets zegt, dat tegen alle wetten der Natuur aanloopt (4). „> Zie hier in weinige woorden wat van de zaak zy. 