Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
Intusschen hadden de Koninklijke Gezanten de onzen reeds weder gevraagd, of zij bereid waren ten aanzien van den vrijen handel tot een besluit te komen, en om geen achterdocht te verwekken, hadden de laatstgenoemden geen ontkennend antwoord durven geven, en een ontwerp-artäkel ingeleverd, waarbij aan de Nederlanders alle wenschelijke vrijheden en rechten werden toegekend, en hetwelk met de bepaling eindigde: » zullende nogtans van zoodanige commercién aan heide zijden betaald worden de behoorlijke ge- rechtigheden, alles zonder praejudicie van voorgaande traktaten, privilegiën en conces- siën.”’ Deze bepaling vooral lokte bij de andere partij aanmerkingen uit: zij bracht zaken mede, zeiden de Deensche Heren, waaromtrent nader verklaard diende te worden, wat men er mede meende, en zij stelden de volgende wijziging voor: »alles zender eenige praejudicie van voorgaande en andere deugdelijke en valabele traktaten, privile- giën en cencessiën, alsook jurisdictiën. » Het was duidelijk, dat de Denen zich het oor- deel wilden voorbehouden, in hoever wij recht hadden op de verkregene handelsvoor- deelen, en dat zij van zins waren de rechtmatigheid te ontkennen van al wat wij vorderen mochten op grond van de, volgens hen sedert honderd jaren afgeschafte privi- legiën der Hanse, tot welke ook eenige Nederlandsche Steden behoord hadden. Maar vooral bleek alsnu ten volle, dat de Koning niet gezind was in beginsel van het rechts- gebied afstand te doen, dat wij op grond van anze leer en praktijk in. zeehandelszaken befwistten. Ook hierop verklaarden de onzen naderen last te moeten inwachien: zij zelven helden er toe aver, den eisch in te willigen: want, schreven zij, » anders zou de handeling komen te breken of ten minste veel tijd te loor gaan, vóór men ze weder zou kunnen aanknopen.” 1621— 1025. Ontwerp-arti- kel over den vrijen handel, < 1621— 1625. 636 ALGEMEENE GESCHIEDENIS -` De tijd, die verloopen moest voordat men uit ’s Hage antwoord kon hebben, werd besteed tot het vaststellen van eenige bepalingen ter regeling van de betrekkingen der beide natiën in Oost en West. Hiermede was men spoedig tot wederzijdsch genoegen gereed. De Denen verlangden van ons bevordering en bijstand in de vaart op Oost- en West-Indië, Guinea en Australië, met voorbehoud van het recht, van hetwelk wij op het oogenblik in het bezit waren. Volgens hunne Instructie omschreven de onzen dit. voorbehoud nader, aldus: dat die vaart zich tot neutrale Landen zou bepalen, en zich niet tot de Landen en plaatsen zou uitstrekken, waar de Oost-Indische Compagnie forten bezat of contracten met inlandsche Vorsten had aangegaan, en voorts stelden zij de voorwaarde, dat.men onzen vijanden in de Indiën geen hulp zou bieden of benoodigd- heden zou toevoeren. Deze bepalingen vonden de Koninklijke Gezanten billijk en de zaak was beklonken. Met betrekking tot de West-Indiën hadden onze Gezanten een- voudig gezegd, dat het een ieder, en dus ook den onderdanen van den Koning van Denemarken vrij stond, in de door Hun Hoog Mogenden opgerichte Compagnie voor zoodanige kapitalen deel te nemen, als hun goed docht, waarbij zij op een behoorlijke vertegenwoordiging in de Directie konden rekenen, volgens het octrooi !. i Eindelijk, eerst tegen het einde der maand September (1621) kwam er antwoord op de gevraagde nadere instructiën. De Staten bleven de belofte van de teruggave van het subsidie weigeren en verkozen niet, dat de beantwoording van de vraag, of de nood de verstrekking al of niet vorderde, aan de andere partij werd overgelaten. Kon men zich op deze punten niet met de Denen verstaan, dan moest men het in algemeene bewoor- dingen vervatte traktaat van vriendschap van 14 Mei slechts bekrachtigen, en de zaak van den wederzijdschen onderstand en dan tevens de overeenkomst betreffende de Oost- en West-Indién, die zij voor "t overige goed vonden, tot nadere gelegenheid uitstellen, liever dan in het onzekere te blijven. Wat het artikel op de handelsvrijheid aangaat, 200: namen zij ‘genoegen met de redactie van die der andere zijde, mits de woorden als - _ | Bij een. latere bijeenkomst kwamen de Denen voor den dag met een extrakt uit het octrooi der West-Indische-Compagnie, hetwelk uit Holland naar Koppenhagen was overgezonden, met het doel om de oprechtheid der Nederlandsche onderhandelaars in verdenking te brengen. Waar- schijnlijk behelsde dat extrakt de woorden uit het 45*'* of laatste artikel van het octrooi, waarbij de Staten beloven, dat zij de Compagnie zouden maintineren bij alle traktaten met naburige Mogendheden zondcr dat er iets zou gedaan of gehandeld worden, dat tot vermindering van de rechten der Compagnie zou kunnen strekken. De onzen vernamen deze mededeeling niet zonder eenige verwondering, doch zeiden (in het Latijn, want het in het Duitsch te zeggen, schaamden zij zich), dat die woorden slechts ornamenta oratoria waren, flosculi verbaque necessaria ut rem Indicam commendarent eloquentia, dat is, redekunstige sieraden, bloempjes en woorden , nood ke- lijk om de Indische zaak eenigzins door welsprekendheid aan te bevelen. DES VADERLANDS, i 657 ook jurisdiclién wegvielen, daar deze hun hatelijk voorkwamen en geschikt om hen 1621— in den strik te brengen. — Den eisch van teruggave van het subsidie wilde de Koning d des noods laten vallen, maar zich te verbinden om het op een bepaalden tijd na daartoe van onze zijde vermaand te zijn, te verstrekken, zulks verkoos hij alsnog in geenen deele. Evenmin wilde hij de uitlating der woorden als ook jurisdictién toegeven. Wij, zeiden zijne Gezanten, waren jaloersch, en duldden niet, dat men ons op zeker zwak punt te na kwam; maar de Koning meest desgelijks op het zijne letten, en zou niet gedogen, dat men, gelijk geschiedde door de weglating van die woorden te verlangen, zeker recht van hem in twijfel trok. — Bij de verdediging hunner zaak kwamen onze Gezanten er voor uit, dat bij hunne tehuiskomst de alliantie blijken moest wat degelijks te hebben opgeleverd: anders zou men sommigen den mond niet kunnen stoppen. Dat een dergelijken grond op de Denen niets vermocht, spreekt wel van zelf. Hoe het zij, dezen gaven verder niets toe, en zoo zagen zich de onzen genoodzaakt, met het voorstel Men komt niet aan te komen om het zoo onbepaalde traktaat van 14 Mei te bekrachtigen, » opdat het, ea bj het scheiden, heeten mocht, dat ten minste deze alliantie getroffen was, aangezien £**?men was. kwalijkgezinde menschen, die nergens ontbreken, anders hun voordeel zouden kunnen doen" met de omstandigheid, dat men het niet eens had kunnen worden, De Deensche Heren namen het voorstel, zonder eenige aanmerking te maken, aan; doch, daar zij niet, zoo als de onzen, reeds van eene acte van ratificatie voorzien waren, zou men elkander na het scheiden door de secretarissen zulk eene acte kunnen toezenden. Nu kwam het er nog slechts op aan, een acte van reces te stellen op de punten, die in Acte van reces geschil gebleven waren. In het ontwerp, door de onzen gesteld, kwamen de woorden: ES jurisdictione ulrimque salva et integra, dat is, onder voorbehoud van jurisdictie aan beide zijden, niet voor. Dit laakten de Koninklijke Gezanten. De onzen antwoordden, dat de jurisdictie van zelf moest spreken, en dat immers de Koning door den Rijkskan- selier in den Haag eene acie bekomen had, die hem ien volle gerust moest stellen. Niettemin vorderden de Denen de inlassching dier woorden, en de onzen gaven toe onder verklaring, dat de Staten zich daarmede tot niets verbonden. Thans wilden de Deensche Heren alle verdere woordenwisseling volstrektelijk afsnijden, en bestelden dadelijk (den 7*» October) hunne wagens om den volgenden dag te vertrekken. Toch werd de afreize nog een dag vertraagd, omdat de onzen, ten gevolge van het al te rijkelijk rondgaan van den afscheidsbeker, niet vroeger gereed waren om de acte van reces ie ondertee- kenen 1, Zij namen de terugreis over zee, niettegenstaande de Gedeputeerden van den ` 1 Onder de aete van reces staat bij arrsewa (I, bl. 42—44) mede de onderteekening van den Heer van HAERSOLTE; doch niet aldus in het Verbaal op het Rijksarchief. De brieven, den Qen September van onze Gezanten aan de Staten en den Prins geschreven, zijn nog door dien Heer medeonderteekend, maar die van den 24% September en later niet meer: ook wordt van III Dzrz. 3 Srux. 85 658 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS ERE D————— —————À—————————!———————————— —hnH 1621— Graaf van Oldenburg, die den 25"** Augustus te Bremen gekomen waren, hun vele 1975 beleefdheden uit naam van hunnen Meester bewezen en hen uitgenoodigd hadden over land terug te reizen en dan Oldenburg aan te doen !. “ Zoo kwamen dan de Gezanten tegen het einde der maand October in hun Vaderland terug.. Wat te Bremen uilgericht was, beteekende niets, en kon ter naauwernood tot een voorwendsel dienen om tegen dezulken te gebruiken, die de aansluiting aan Denemarken steeds met wantrouwen en weerzin aangezien hadden. Ook werd van het Rapport, dat de Gezanten den 5¢= November ter vergadering der Staten-Generaal indien- den, aanvankelijk slechts ééne copie vergund te maken, die dienen moest om den Prim in 't leger toegezonden te worden. Later zond men aan elk der Provinciën eene copie om daarop tot bekrachtiging van het reces te besluiten, »dewijl men van Koning CHRISTIAAN kwalijk subsidie kon verzoeken, tenzij die bekrachtiging geschied was” Niettemin betuigden zich de Staten van Holland ongezind zulk een dubbelzinnig reces aan te nemen. Evenwel den Prins zou men over de zaak spreken, en deze begreep, dat de verdachte bewoordingen ons niet moesten terughouden: waren wij sterk genoeg, dan konden wij den Koning immers dwingen, in weerwil der betwiste uitdrukking om belang te eerbiedigen; waren wij zulks niet, dan zou hij ons voor zijnen wil doen buigen, al hadden wij ook de letter van het traktaat voer ons. Op dezen zonderlingen grond achtte Zijne Excellentie geraden de alliantie aan te gaan » om tezien, den Koning met dezen Staat zoodanig te verbinden, dat hij zich niet weder los kon maken, en hem in allen gevalle geen aanleiding te geven om zijne vrienden elders te zoeken.” Het Deze acte van gevoelen van den Prins haalde de Staten over; alleen Amsterdam en Hoorn bleven, in reces wordt, door weerwil van telkens herhaalde pogingen, onverbiddelijk, en op dezen tegenstand stuitte sterdam, niet be- de zaak af. Het reces bleef onbekrachtigd 2. krachtigd. Toen het nog niet gebleken was, dat de onderhandelingen tot niets zouden leiden, had caristraan IV, zoo schreven de Gezanten uit Bremen, zijn verlangen doen blijken, dat Engeland mede in het verbond zou worden opgenomen. Dit, voegden zij er bij, »zou eene goede zaak wezen, dat God Almachtig geliefde den Koningen alzoe hem in het verhaal van de huisreize geene melding gemaakt. Dus schijnt hij het Gezantschar vroeger en dat wel om eene reden, die men liever verzweeg, verlaten te hebben. Vermoedelijk zullen de moeijelijkheden, waarin de Staten van Overijsel juist omstreeks dezen tijd (zie hier- voor, bl. 627) met de Staten-Generaal gewikkeld waren, zijne terugroeping door de Overheid zijner Provincie veroorzaakt hebben. 1 Zie, nevens het reeds aangehaalde Verbaal, Resol. Stat.-Gen. 9, 10, 13, 20, 21 Aug.; 21. 24 Sept.; 1 Oct. 1621. Resol Holl. 10, 16, 18, 21, 22 Sept. 1621. 3 Resol. Stat.-Gen. 3, 8, 9 Nov. 1621. Resol. Holl. 11 Dec. 1621. 20, 24 Jan.; 7, 10 Mei. 28 Julij; 30 Sept.; 1, 26 Oct.; 13, 22 Dec. 1622. bl. 725, 757, 704. arrsexa, 1, bl. 44. DES VADERLANDS. 659 EE de oogen te openen, en de Majesteit van Denemarken te gebruiken als een instrument — 1621— tot zulk een groot en christelijk werk." 1. Alsof sacogvs door GERISTIAAN tot onver- — deelde en onbekrompen behartiging van de zaak.der Republiek zou medegesleept zijn, en CHRISTIAAN niets reeds genoeg blijken gegeven had, dat het verbond met hem het- zelfde karakter van naijver en onoprechtheid, en misschien ook wel van verraderlijkheid zou gehad hebben, als dat hetwelk ons aan Engeland gebonden hield. Zijne oogmerken op het Aartsbisdom Bremen wist de Koning intusschen ten volle te mus — "n bereiken ?. Korte dagen na de aankomst van onze Gezanten te Bremen, kwamen reikt zijn heersch- aldaar vijf aanzienlijke afgevaardigden van zijnentwege, waaronder twee Heren nawrzow, dns rig — de een Koninklijk Stadhouder in Holstein, de. ander Koninklijk Slotheer te Crempe, ^? Bremen, vergezeld van een gevolg van zes en dertig personen, met het erkende doel om de toestemming zoowel van den Aartsbisschop als van de Stenden van het Stift tot de be- vordering van 's Konings zoon te bewerken. Onze Gezanten, die ten aanzien dezer zaak niets bepaalds in last hadden, en zich alleenljk voorgeschreven zagen den sland der zaak scherp te onderzoeken en daarvan aan Hun Hoog Mogenden bericht te geven, behandelden haar hoogst geheimzinnig in brieven, in cüferschrift 3 gesteld, die in de Staten de belangstelling grootelijks gaande maakten. De overkomst van zulk een plech- tig Gezantschap uit Denemarken deed genoegzaam blijken, dat de Koning nog slechis de laatste hand te leggen had aan eene afgedane zaak. Werkelijk had cumisrraan nog vóór het afdanken zijner troepen de zaken zoo ver gebracht, dat de Stenden om des vredeswille overeengekomen waren, den Deenschen Prins wel niet tot coadjutor te be- noemen, waartoe hij dan ook nog te jong was, maar zich ie verbinden, hem na den dood des Aartsbisschops tot zijnen opvolger te verkiezen. — Zoo was men dan van nu aan gerechtigd tot het vermoeden, dat de werving van troepen, welke tot ondersteuning der Unie geheeten had ie geschieden, inderdaad had moeten dienen om die van Bremen te dreigen. Dat de Koning niet van zins was, vooreerst een werkdadig aandeel aan den religiekrijg te nemen, bleek ook daaruit ten duidelijkste, dat onze Gezanten, hoezeer zij in last hadden gekregen, hem aan te manen ieis te ondernemen tot behoud van de Palts, geen woord over deze zaak te berichten hadden. — Wat nu de schikking - met het Aartsstift Bremen betrof, zoo werd.van 's Konings zijde, heette het, aan de Stenden de toezegging gegeven, dat hij op de rivieren alles laten zou, zoo als het nu was en van ouds geweest was, zonder nieuwe tollen als anderzins; den Graaf van Oldenburg zou hij nopen, den tol op de Wezer op te heffen, en den Hertog van — ! Resol. Holl. 27 September, 1621. 2 Ook ten dezen aanzien geeft ons het aangehaalde Verbaal volkomen bericht. 3 Den voornaamsten in cijferschrift gestelden brief vindt men in "t Verbaal in gewoon schrift overgeschreven. 85 * 1691— 1625. De Hanse door ons te vergeefs tot het verleenen van onderstand aangemaand. 660 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Holstein tevreden stellen met eene zekere som gelds en de belofte, dat hem de coad- jutorie van Lubek gelaten zou worden. Terwijl de Aartsbisschop, die de hoofdstad van zijn Stift weder op korten afstand genaderd was, zich met den Koning stond te verzoenen, zond die Kerkvoogd zijnen Ambtman, VALENTIJN LANGEN, tot onze Gezanten met de vraag, of zij niet, volgens hetgeen hem te ’s Gravenhage was medegedeeld, in deze zaak van wege de Staten als bemiddelaars zouden optreden. . De Aartsbisschop, dit verklaarde de Ambtman, verlangde vóór alle dingen , dat de bestaande traktaten, die de Koning te niet gedaan had, hersteld werden. Bij de Stenden, wien door cmarsrraar schrik was aangejaagd, vond zijn Meester daartoe geene ondersteuning. In weerwil van zulk eene uitnoodiging van den Aartsbisschop trokken onze Gezanten, wien het aan elken stelligen last bleef ontbreken, zich de zaak niet aan, en toen alles zijn beslag gekregen had, was het nog slechts de vraag, of zij den Koning van wege de Staten met de behaalde zege geluk zouden wenschen, wanneer hij, zoo als gezegd werd, Bremen tot op korten afstand naderen mocht, en of de Staten, door een der beide partijen tot handhaving van het verdrag aangezocht, dien zedelijken steun verleenen en zich zelven tot iets verbinden zouden, al of niet. Der Staten antwoord was, dat de Gezanten alle be- leefdheid mochten bewijzen, maar Hun Hoog Mogenden tot niets verbinden mochten 1. Terwijl dit voorviel, hielden de Staten de vertegenwoordigers der Hanse aan den eenen kant bezig met betuigingen, dat van hunne zijde niels ten nadeele harer handelsbelangen zou bepaald worden, en dit was in zoo ver waar als de handelsvraag werkelijk het aan- gaan van een degelijker verbond met Denemarken belet had, en van den anderen kant met herhaalde aanzoeken om den krijgsonderstand, dien de Hanse, volgens de Alliantie, verplicht zou zijn bij den uitgebroken oorlog aan de Republiek te verstrekken. Alleen door aan deze verplichting te voldoen, konden de Hansesteden voor het oog der wereld een onmiskenbaar bewijs leveren, dat zij in den strijd, die Europa verdeelde, voor ons parii kozen. Steeds vleide zich Spanje, haar voor zich te kunnen winnen, en in het najaar (van 1621) zond de Infante ISABELLA CLARA EUGENIA eenen zaakgelastigde naar die Steden ten einde haar van de alliantie met de Vereenigde Provinciën af te trekken. Op het bericht hiervan drongen de Staten-Generaal er te ernstiger op aan dat zij zich, door het gevraagde subsidie te verleenen, eenmaal voor goed zouden verklaren. Zij stelden haar eene soort van ultimatum, daar arrsema op hunnen last tot de voornaamste Hanse- steden opzettelijke boden moest afvaardigen, die op vernieuwde aanvrage van dien bijstand en op het verzoek, dat hare kooplieden den vijand geen toevoer mochten toezenden, op antwoord wachten moesten. Er was voorgeslagen geworden, dat de Staten, bij de betuiging hunner verwondering, dat de Hanse hunne brieven onbeantwoord liet, haar 1 Resol. Stat.-Gen. 6, 7, 10, 17, 19, 30 Aug.; 4, 11, 13, 15, 16, 24 Sept.; 1, 4 Oct. 1621. Resol. Holl. 10, 21, 22, 23 27 Sept. 1621. DES VADERLANDS. 661 herinneren zouden, dat de directie der Alliantie volgens het Traktaat bij Hun Hoog Mogenden berustte, en dat men haar diensvolgens zou uitnoodigen, Gedeputeerden herwaarts te zenden om, terwijl de hoofdzaak als beslist moest worden aangemerkt, de bijzonderheden der uitvoering te regelen. Doch nadat er zoo veel gebeurd was, hetwelk 1621— 1025. den aard en de strekking van het bedoelde Traktaat had gewijzigd, begreep men zulk | eenen toon niet te kunnen voeren Ì. De Hansesieden zouden geen subsidie zenden, de Kening van Denemarken zich voor- eerst niet in den Duitschen oorlog mengen, en de Prins zag zich door de staatkunde de handen gebonden. Dus scheen het Land te vergeefs dien ontzettenden oorlogslast te tor- schen. Zonder eenigen geleverden veldslag werden wij uit het veld geslagen; het op- brengen der krijgskosten zou spoedig geheel ondoenlijk worden; het ongenoegen des volks, de achterdocht tegen degenen, die het beleid in handen hadden, stond in oproer uit te breken, en zoo zouden de Vereenigde Provinciën zich den ondergang bereid hebben gezien. Maar de oude kracht was nog niet uitgeput. Er stond ons een veld open, waar wij geen hulp dan van ons zelven verlangden noch behoefden; waar wij ons de handen hiet lieten binden; waar wij zelfs geen min of meer oprechten bondge- noot als mededinger verkozen toe 4e laten: het was de zee, de handel, en de nog slechts half voor ons ontsloten wereld der koloniën. Het gevaar dreigde, dat wat onder de leus van de zaak der Gereformeerde Godsdienst onzen Staat en zoo menigen bijzon- deren burger aan goed en eer in den schoot was gevallen, voor ons verloren zou gaan; wel nu, zoo zou die leus krachidadiger dan ooit vernieuwd worden, opdat wij in staat mochten zijn, den wreker van Catholicisme en Vorstengezag te weerstaan, en tegelijk ons recht op hetgeen wij verworven hadden, te staven, en nog veel meer daarbij te winnen. Op nieuw moest Holland den vuurdoop van het oorlogsgevaar niet schroomen ; op nieuw alles op het spel zetten, om op en over de zeeën met woekerwinst de uitge- zette schatten terug te erlangen. Menscheljkerwijs gesproken, was het hoog noodig dat onze rijke kooplieden en machtige burgers zulk een beroep op hunnen moed en veer- kracht vernamen, als de hagchelijke tijdsomstandigheden zoo luide deden hooren. Te zeer was men reeds geneigd geworden, het verkregene zonder verderé inspanning te be- houden, of wel door hebzuchtige middelen te vermeerderen. Waar moest het heen, dus mochten de oprechten en belangeloozen onder de predikanten met recht zeggen, zoo de drijfveer der godsdienst verlamde, die de oorzaak van dien voorspoed geweest was? Mocht dat goed in dat geval anders dan als onrechtvaardig verkregen worden aangemerkt, en kon het anders of het moest tot vermeerdering der onzedelijkheid leiden? De bange tijd bracht het antwoord op deze ernstige vragen mede. Gedurig steeg de geldnood der Generaliteit. Van welken kant kwam de redding ? 662 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— van Holland mede, dat het land met de maandelijksche leening van 200,000 gulden, 1023. waartoe men besloten had, om in de buitengewone uitgaven te voorzien, niet was te helpen. De Raad van State vraagde voor het leger en de. krygstoerustingen alleen te lande, tegen het jaar 1622, omstreeks 12 millioenen 1. De andere Provinciën __ hadden noch geld noch krediet. Den 1742 Augustus van ditzelfde jaar moest noma er in de Staten-Generaal voor uitkomen, dat zijne Provincie (Friesland) de pennin- gen, die zij noodig had om hare verplichtingen ten aanzien der Unie te voldoen, zou moeten leenen, maar dat zij bij de geldschieters geen krediet had: dus verzocht hij Hun Hoog Mogenden hunnen Ontvanger-Generaal te machtigen, de vereischte som ten laste van Friesland op te nemen. Doch ook het krediet der Generaliteit, verklaarde de Raad van Státe in zijne petitie tot de Consenten van 1622, was »genoegzaam ver- vallen.” In het begin van November (1622) betuigde de Ontvanger-Generaal, tegen den gewonen interest geen geld op het krediet van Hun Hoog Mogenden te kunnen Holland stijft bekomen, en moest Holland hem » met hare reputatie en, krediet” bijspringen, en toen ee men in het leger te velde op het tijdstip, dat het zou opbreken, nog 30,000 gulden te kort kwam, en de Gedeputeerden te velde niet huiswaarls keren konden, zoo hun die som niet verstrekt werd, was het wederom Holland, die hen met klinkende munt ten minste ten bedrage van een deel van die som uit den. nood hielp ?. Maar vanwaar bekwam Holland die middelen? Zij werden zuur genoeg verkregen. De klacht dat het negotierén van gelden eindelijk zijn grens zou vinden, en bij gevolg nieuwe middelen dienden ingevoerd te worden, » gepaard aan de vermaning, dat elk, daar het thans zijn lijf, goed en bloed gold, zijn partikulier belang moest terugstellen en het pu- bliek belang alleen voor oogen houden,” werd in September (1621) op nieuw in de Sta- ten der Provincie gehoord, en niettemin klonk de noodkreet der Gecommitteerde Raden vóór het scheiden der najaarszitting nog even wanhepig. De eene Stad wilde zich deze of gene voorgestelde belasting slechts onder voorwaarde laten welgevallen, dat de andere 1 Resol. Stat.-Gen. 27 Oct. 1621. ? Resol. Stat.-Gen. 1, 2, 3, 7 Julij; 17 Aug.; 2, 17, 19, 22 Nov. 1621. Toen er later weder een brief uit het leger kwam, dat er nogmaals 30,000 gulden noodig was, schreven de Staten- Generaal terug, dat er geen geld meer voor handen was en men zich met het toegezondene “moest behelpen. De Staten, schijnt het, hielden het er voor, dat zulks niet ondoenlijk zou bevonden worden. Immers wisten zij, dat er voor meer soldaten geld werd gevraagd, dan werkelijk onder de wapenen waren, daar er door afsterven en overloopen tot den vijand als anderzins zeer vele manschappen ontbraken. De ware sterkte des legers kon slechts bij eene naauwgezette monstering blijken, en deze wisten de Gedeputeerden te velde uitgesteld te krijgen, totdat de troepen weder in de garnizoenen teruggekeerd en de waardgelders, voor het zomer- saizoen aangenomen, afgedankt waren (Resol. Stat.-Gen. 13, 29, 30 Nov. 1621). DES VADERLANDS. — 663 —————————————————————————————————————XP'Á"On——————— e eÓ—— n Stad tegen eenig ander middel geen zwarigheid maakte. Zoo hield het eene het andere — 1621— tegen, en men kon tot geen besluit komen, en niettegenstaande degenen, die een deel EN van de opbrengst in hunne eigene beurs deden vloeijen, openlijk in de Staten der Pro- vincie gebrandmerkt waren als » een hoop publieke dieven en fraudateurs van middelen ,” 1 die men niet behoorde te ontzien, kantten zich Haarlem, Amsterdam, Rotterdam en Gorinchem nog altijd aan tegen de verantwoording der zoogenoemde vijf speciën (wijn, bier, lakenen, zout en zeep), welke dienen moest om het Land te doen genieten, wat de ingezetenen werkelijk betaalden. De Gedeputeerden van de Stad Leiden betuigden, den 134€ October, dat, bijaldien die verantwoording of eenig ander voor de financiën even balig middel niet werd toegestaan, de Regering door de ingezetenen op eene onverantwoordeljke wijze te schande gemaakt zou worden, en verklaarden onschuldig te willen zijn aen al de onheilen, die er uit zouden voortvloeijen. De Edelen en de Stad Enkhuizen vereenigden zich mel dit protest, dat de uitwerking slechts kon ver- sterken, die een brief van den Prins uit het leger, in dezelfde Vergadering medege- deeld, bestemd was te maken. Bij dat schrijven vermaande Zijne Excellentie die van Holland, zich toch door het tijdig inwilligen van blijvende middelen te willen beijve- ren, dat men niet in handen der vijanden en daarmede in de uiterste slavernij mocht vallen, en verliezen, wat de voorouders zoo duur hadden verkregen. In weerwil van dit alles kon men vóór het scheiden der zitting tot geen volkomen afdoende besluiten geraken: slechts werden de Gecommitleerde Raden gemachtigd zekere voorbereidende maatregelen tot het heffen van enkele belastingen te treffen, en daar nu ook de Pro- pe steden van vinciale HeHandsche ontvangers klaagden, dat zij het geld niet konden bekomen, hel- — — welk hun gelast was te negotiéren, zoo zou de Overheid van de Steden, waar kantoren Provincie. gevestigd waren, het krediet der ontvangers stijven, door elk voor de quote van hare Stad in te staan. ? Dus kwam dan ten laatste het behoud van de gansehe Republiek op het krediet neder van de Regenten en rijke ingezetenen der voornaamste Hollandsche Steden, en al waren dezen niet zoo bereidwillig als wenschelijk was, om belastingen te betalen, en al werden de misbruiken ook slechts onvolledig afgeschaft, een kracht- ! Het onderzoek naar de huishouding der Admiraliteit te Amsterdam (zie hiervoor bl. 580) werd nog niet opgegeven, maar in dezen tijd besloten, dat het voortgezet zou worden, totdat de Staten van lolland voldoening bekomen hadden (Resol. Holl. 5, 15 Oct. 1621). Ook werd op last der Staten-Generaal door de Rekenkamer een reglement voor de rekening der Admiraliteiten opgesteld, hetwelk eerst gedeeltelijk en daarna geheel gearresteerd werd, en bestemd was om de onregelmatige baten, waarmede de Raden ter Admiraliteit zich bevoordeelden, af te anijden of te regelen (Resol. Stat-Gen. 18, 20, 21, 23 Dec. 1621. 13, 21 Jan. 1622. Resol. Holl. 22 Dec. 1621. 12, 14, 20 Jan.; 24 Maart, 1622). 2 Resol. Holl. 7, 22, 24, 27, 29, 30 Sept.; 13, 16 Oct. 1621. 664 *" ALGEMEENE GESCHIEDENIS npTmEuEu———————— ————————————————————————À!MÀ"s"ÜRÜ? 1621— dadiger middel dan het betalen van belastingen en het opofferen van een deel van 1073. minder eerljke winslen, werd gevonden in de stoutmoedigheid, waarmede de handels- stand zijne kapitalen veil had om onze overzeesche veroveringen ten koste van den vijand uit te breiden, en wat men verworven had, op nieuw in de waagschaal stelde, ten einde voor de zaak en de eere des Lands nog meer te winnen. Vermocht dan de Prins te land niets uit te richten; schenen de vijanden van onzen Staat buiten onze enge landgrenzen op alle punten te zegevieren; zoo zouden onze kooplieden op de zee aan de zaak van het Protestantisme de zege trachten te verzekeren, en door de zee het gansche Vasteland aan ons cijnsbaar maken. Zoo was het meer dan bloot winstbe- jag, dat den handel in dezen tijd tot nieuwe en stouter ondernemingen drong. Men achtte zich tegelijk geroepen en gerechtigd om den vijand op zee en in zijne volkplan- lingen afbreuk te gaan doen: immers streed men aldus voor den triomf van het woord Aan het Gere- Gods en de ware leer. Vandaar dat aan het Gereformeerde element, hetwelk geen formeerde ele- wereldsche wijsheid of staatkunde tot verzoening met den vijand zou verleiden, op ment wordt op nieuw de hand nieuw krachtdadig de hand werd gehouden. Onder de Punten van Beschrijving tot de gehouden, zonder — per de najaarszitting van 1621 slond het voorstel, of het voor de verzekering van de dienst Kerkvrijerwordt.-van den Lande niet noodig zou wezen, dat alle Magistraten bij eede beloofden, de ware Gereformeerde Religie te handhaven volgens de Regels van de Nationale Synode van Dordrecht, en dat allen Collegién of personen, aan wie de benoeming van rechterlijke ambienaren van alle rangen was opgedragen, ernstig bevolen werd, slechts de zoodani- gen te kiezen, die, bij de vereischte bekwaamheid , tevens bekend stonden als der ware Religie toegedaan, op straffe, dat, zoo anders bevonden werd, door de Staten of Gecommitteerde Raden een ander zou worden aangesteld. Dit voorstel, ware het aan- genomen, zou de Gecommitteerde Raden tot geloofsrechters gemaakt hebben en hun een middel in handen gegeven hebben om wie hum mishaagde, onder voorwendsel van gemis aan gelrouwheid aan de Dortsche leer, te verwijderen. DES VADERLANDS. 665 p—————— ÁJ————————áMn——'—v————ÀnPÀ——m | len. De Kerk was voor goed onder het juk van den Staat gebracht. In de zomerzitting van 1621 hervatten de Staten van Holland de zaak der vaststelling van de Kerkeorde- ning !, getrouw blijvende aan de bepaling, dat er in geene verhooging van de jaar- wedden der predikanten zou toegestemd worden, voordat de kerkedienaren de wijzigin- gen, die het Staatsbewind in de Kerkeordening verkoos te brengen, gehoorzaam zouden aangenomen hebben. In het eind van Junij had er een gemeenschappelije vergadering plaats van Gedeputeerden der beide Hollandsche Synoden en van eene Staatscommissie , bestaande uit twee der Edelen, sEwTHurzEN en SOMMELSDIJK, en de afgevaardigden van negen Steden. In deze bijeenkomst zou tevens de voorslag onderzocht worden tot het vaststellen eener nadere orde op de scholen en de huwelijken. En toen de geestelijke Heren vele bezwaren hadden in te brengen tegen hetgeen de politieken begeerden, be- sloten de Staten hun ernstig den last op te dragen, om bij hunne lastgevers te zorgen, dat de Kerkeordening, » 200 als zij eindelijk na veel moeite gesteld was, werd aange- nomen, opdat met disputeren over zaken, die in Gods heilig Woord indifferent zijn, niet meer verwijdering ontstaan mocht” ? Zoo bepaalde dan thans de burgerlijke Overheid wat in de Gereformeerde Godsdienst fundamenteel was, al of niet, en de ker- kedienaren, die het hunne gedaan hadden om het vorige Bewind, dat zich in het stuk der Godsdienst vrij wat minder aanmatigde, ten val te brengen, moesten zich naar zulke vermaningen gedragen, nu zij uitgingen van een Bewind, dat zij door hunne kreten en woelingen op het kussen gebracht hadden. Doch hoedanig ook de staat der Kerk zijn mocht, onder de leus der Gereformeerde Godsdienst werd de inspanning, die Holland had doen zegevieren, thans hernieuwd, en, wij zagen het reeds, het was te wachten, dat de vijandelijkheden het eerst zouden heropend worden op zee en door toedoen van de groote Hollandsche handelsmaat- schappijen. Aldus geschiedde het inderdaad. Of het den Prins naar den zin was, dat de gebeurtenissen dezen loop namen, staat te betwijfelen. In den oorlog ter zee gold zijn beleid meer in naam, dan met der daad; de uitrusting der vloten geschiedde door burgerlijke Collegies, van de Generaliteit afhankelijk en bijna alle in Hollandsche steden gevestigd, en met zamenwerking van voorname handelaars en van de groote Indische Compagniën. Dus had de zeeoorlog de strekking om het burgerlijk aristocratische element te ontwikkelen, en de vermogende handelsmannen, die in de steden op het kussen zalen, hunne kracht te leeren gevoelen en hunne macht te leeren oefenen. Ware Noord-Nederland eene landmogendheid van meer uitgebreidheid geworden, iets waartoe de staatkunde van OLDENBARNEVELT had kunnen leiden, zoo zou de Nederlandsche Staat ! Zie hiervoor, 477—479. 2 Resol. Holl. 1621, bl. 428, 462, 466, 481. Hi Deer. 5 Sruk. 84 1621 — 1625. 666 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1 — licht eene monarchie zijn geworden, en, had die Staatsman slechts gemeend Prins MAURITS staatkundige beginselen te kunnen vertrouwen, voorzeker had hij hem in het eerste gunstige oogenblik gaarne de soevereiniteit zien opdragen. Maar ook hier bleek de staatkunde, door den Prins in strijd met den Advokaat van Holland voorgestaan, juist gestrekt te hebben om de Hollandsche stedelijke Aristocratiën te stijven. Mavarrs gedrag deed het geslacht van Nassau de soevereiniteit verbeuren, die zijnen groeten vader door de edelste en wijste partij in den Staat was opgedragen, doch door den dood ontgaan was. ". — Den Seten October (1621) leverden de Bewindhebbers der Oost-Indische Compagnie gemachtigdomop bij de Staten van Holland een verzoekschrift in van deze strekking, dat, nademaal deze alle zeeén vijan- delijkheden tegen Landen thans met den Koning van Spanje getreden waren in openbare vijandelijkheid, de Spaanschen te hare plegen. schepen gemachtigd mochten worden tegen alle Spaansche schepen en goederen vijandelijkheden te plegen op alle plaatsen, waar zij zouden komen. Ziedaar de aankon- diging van een opzet om alle bedenkingen ter zijde zettend en zich los makend van de omstandigheden, die de partijen schenen te beletten handgemeen te worden, een oor- log aan te vangen, zonder eenige verschooning of beperking. De Staten van Hollasi keurden den voorslag goed en verbonden zich, het verzoek bij de Generaliteit zoo veel mogelijk aan te dringen, waar het dan ook werd toegestaan. Tegelijk begreep men, dat de West-Indische Compagnie eindelijk eens, zoo als men het noemde, in trein gebracht moest worden. Nog altijd was het bijeengebrachte kapitaal niet toereikend, en voorzeker bracht de onzekere staat van zaken, die van werkeloozen oorlog tot werkelijken vrede scheen te kunnen leiden, het zijne er toe bij om velen huiverig te maken tot eene han- Plan om de delsonderneming toe te treden, die de oorlog in haar schild voerde.* Een geschikt middel zoutvaart onder de West-Indische Om de nieuwe Compagnie in werking te brengen vond men hierin, dat het veld harer — P) te werkzaamheid werd uitgebreid en de zoogenaamde zoutvaart in haar werd begrepen. Zoo | doende zou zij versterkt worden met de krachten en middelen, over welke de koop- lieden beschikten, welke zich met dien tak van zeevaart bezig hielden. Deze zout- vaart nu scheen niet zonder sterke begeleiding van oorlogschepen gedreven te kunnen worden, daar de Koning van Spanje gezegd werd een fort te herstellen, dat hij vroeger tot belemmering van de zouthalers had opgericht. Dus zou hun bedrijf van nu aan mede een aanleiding en middel aan de hand doen om de oorlog op zee en in de koloniën te doen ontbranden. Het laat zich denken, dat niet alleen zij, die zich nog steeds vleiden, dat de oorlog zou kunnen verhoed worden, en die eene heilrjke uitkomst zagen in het geval, dat de Republiek, gedemoedigd en uitgeput, billijke voorwaarden van den vijand aannam, maar ook dezulken, die de krachtsontwikkeling der Hollandsche kooplieden, om welke reden dan ook, met eenig wantrouwen gadesloegen, gaarne de vlucht zouden hebben willen belemmeren, welke de beide Compagnién op deze wijze schenen te zullen nemen. Werkelijk openbaarde zich in den boezem zelven der Oost-Indische Compagnie een in den boezem 1621 — 1625. Tegenwerking ernstige tegenwerking. In het najaar (1621) kwamen verscheidene personen, die voor der Oost-Indi- een kapitaal van 25 tonnen gouds aan deze Handelsmaatschappij deel hadden, met klachten voor den dag, die zij bij gelegenheid, dat het Octrooi, hetwelk in Maart 1625 afliep, voor 60 jaren zou verlengd worden, verholpen wenschten te zien. De Bewind- hebbers, klaagden zij, beschikten willekeurig over hunne penningen door, buiten hen om, de verlenging van ’t Octrooi te vragen en de som van een millioen guldens in de West-Indische Compagnie te steken; zelfs bleven zij in gebreke hun rekening van hun geld te doen. .Dit vertoog werd in handen eener Commissie gesteld, en toen deze in de Vergadering der Staten van Holland bezwaren inbracht tegen de wijze, waarop die aandeelhouders hunne klachten hadden kenbaar gemaakt, namen de Amsterdamsche Gedeputeerden de gelegenheid waar om te verklaren, dat de handelwijze in dezen ge- volgd een schadelijk voorbeeld stelde: zij smaakte naar zamenspanning; de zaak was opgezet in Zeeland, en gedreven door personen, die eerst onlangs actién van de Com- pagnie gekocht hadden, en thans alles overhoop schenen te willen werpen, niet alleen om te beletten, dat de West-Indische Compagnie voorigang hebben zou, maar tevens om te weeg te brengen, dat der Oost-Indische Compagnie afbreuk werd gedaan, door eenen aanval op degenen die haar krediet met al hun vermogen in den nood hadden gestijfd, en zich dan ook wel zouden weten te verantwoorden. — Zoo als de Amster- damsche Heren de zaak voorstelden, had het den schijn alsof zekere personen, vijandig tegen de Maatschappij, zich door het aankoopen van acties invloed hadden willen ver- schaffen, ten einde hare nieuwe ondernemingen te keer te gaan. Door de zaak dus voor te dragen hadden zij , die op grond, het is waar, van hunne opofferingen en van hunne aan de zaak ien koste gelegde veerkracht eenigzins eigenmachtig in het beheer en de verdeeling der geldmiddelen van de Compagnie waren te werk gegaan, de beste kans om het streven van hen, die rekenschap en herstel van misbruiken vorderden, verdacht en vruchteloos te maken; maar van den anderen kant was het thans, nu het behoud der Republiek van de krachtsinspanning der Compagnie afhing, waarlijk de ! Resol. Holl. 30 Sept.; 5, 8 Oct. 1621. Resol. Stat.-Gen. 9 Oct. 1621. 84* scheMaatschappij zelve. 1621— 1625. 668 ALGEMEENE GESCHIEDENIS tijd niet om iets aan te vangen, dat hun, die haar tot nieuwe veroveringen in staat stelden, lust en vrijheid om te handelen kon benemen. Zulks had wezenlijk het voorko- men alsof het in verstandhouding met de zoodanigen geschiedde, die den val der Repu- bliek begeerden of haar ten minste niet gered wilden zien door de versterking van het element van handel en zeevaart. Er bestond dus voor de Staten van Holland grond genoeg om de vermogende oude aandeelhouders der Compagnie niet ten verzoeke van de nieuwe deelhebbers te bemoejelüken, en aan den anderen kant bekwam de Com- pagnie een nieuwen prikkel om, door milde offers voor den Staat over te hebben en door den vijand aan zijne kwetsbaarste zijden aan te tasten, het bewijs te leveren, dat zij inderdaad het Land in dezen nood kon en wilde redden. Diensvolgens besloten de Staten van Holland wel, dat de Commissie, naar aanleiding der ingeleverde klachten, eene lyst zou opmaken van al de misbruiken, die tegen het Octrooi in het bestuur der Compagnie waren ingeslopen, en dat de Bewindhebbers, die in sommige Steden hunne Collegién niet voltallig maakten !, op nieuw zouden worden vermaand, dit ten spoedig- sle te doen, vermits anders de Magistraat daartoe zou overgaan; maar toch bleef de zaak hangende, en maanden lang werden de klagers opgehouden met de vertroosting dat op hunne grieven bij de verlenging van het Octrooi zou gelet worden, zonder dat zij inzage konden krijgen van de vertoogen door de Bewindhebbers tegen hen ingeleverd. Intusschen waren die klagers slechts op voorwaarde van het herstel der misbruiken gezind in de verlenging van het Octrooi toe te stemmen en zich te laten welgevallen dat voor zulk een aanzienlijk bedrag in de West-Indische Compagnie werd deelgenomen , en scheen de hatelijke voorstelling, waarmede de Amsterdamsche Heren hen zwart hadden gemaakt, hen niet te zullen beletten met hun geld de Compagnie te verlaten , ‘waardoor deze Vereeni- ging in gevaar van ontbinding komen en tevens de West-Indische Compagnie in hare ge- boorte versmoord zou geworden zijn. Eerst in Mei werden eenige punten opgemaakt, welke, tot voldoening der klagers en zonder te groote ergernis der tegenwoordige Be- windhebbers, door de Provincie Holland ter Generaliteit zouden worden voorgedragen om hij de vernieuwing van ’t Octrooi in aanmerking genomen te worden 2, De volkomen vestiging der West-Indische Maatschappij was in dezen tijd nog alles ! Vergelijk hiervoor, bl. 578, Noot 2. ? Resol. Holl. 8, 15 Oct.; 17, 22 Dec. 1021; 14, 24 Jan.; 22 Maart; 21, 30 Apr.; 4 Mei; 1622. Resol. Stat.-Gen. 4 Mei, 1622. Tegen het eind van Julij vonden de Staten van Zeeland en van Holland noodig met een fel plakaat op te treden tegen een pamflet, dat uit naam, zo het heette, der klagende participanten, de Bewindhebbers der Oost-Indische Compagnie en de gansche Regering heftig aanviel. De Staten-Generaal, waren Hun EdelMogenden niet ijverig ge- noeg in het vervolgen van de auteurs. Het bewuste pamflet staat in de Bibl. van Pamfl. aange- teekend onder No. 1918. DES VADERLANDS. 669 behalve verzekerd, en toch oordeelden de Bewindslieden van Holland, hetgeen zij her- haaldeljk in de Punten van Beschrijving tot der Staten Vergadering uitdrukkelijk ver- klaarden, dat de oprichting dier Compagnie hoog noodig was om den Koning van Spanje en zijnen aanhangeren » te water, waar onze grootste sterkte lag, werk te geven, alzoo te beduchten stond, dat zij zonder dat middel dezen Staat door den oorlog te lande zoo zouden uitmergelen, dat hij allengskens ten verderve zou worden gebracht.” ! Een geschikt middel om de inschrjving van genoegzame kapitalen te bevorderen scheen eensdeels hierin te zoeken dat de Oost-Indische Compagnie voor eene goede som aan de nieuwe Maatschappij deel nam, en anderdeels, wij zagen het reeds, dat de zoutvaart op Punto del Rey, die men aanvankelijk vrij had willen laten , Voortaan niet anders dan uit naam en van wege de West-Indische Compagnie zou mogen gedreven worden ?, zoodat zij die derwaarts schepen uitrustten, genoodzaakt zouden zijn om tot de nieuwe Maatschappij toe te treden. Wanneer dit een en ander of nog niet voldoende mocht bevonden worden of niet volkomen tot stand mocht worden gebracht, dan, begreep men, moest de Provincie Holland van staatswege wat er nog aan het vereischte kapitaal ontbrak, trachten op te brengen. — Die zoutveart gaf in deze dagen stof tot vele overwegingen. Wie in den loop van het najaar van 1621 het vrije uitvaren der zoutvaarders naar de Zouten- of Kaap-Verdische eilanden doorzetten wilden, zij bekreunden zich niet om de vestiging van de West-Indische Compagnie, en daar deze noodig was om den oorlog vol te kun- nen houden, zoo was dat drijven min of meer verdacht. Tegen het beweren dat slechts de nieuwe Compagnie den vijand afbreuk kon doen, stelde men over, dat ook de zout- vaarders den vijand geducht konden worden, zoo men hun slechts een geleide van oorlogschepen mede gaf en de vrachtschippers noopte hunne bodems te wapenen en tot zoogenaamde admiraalschappen te vereenigen, hetgeen trouwens ook deswegens noodig was, omdat de Spanjaarden Punto del Rey weder versterkt hadden, en dus den onzen die derwaarts jaarlijks tot tweehonderd schepen toe in de vaart hadden, den toegang tot die plaats schenen te zullen beletten. Omstreeks dezen tijd kwam JOSEPH PALLACHE, zaakgelastigde van den Koning van Marokko, na een uitstap naar zijn land alhier terug. Hij had, heette het, zeer belangrijke zaken aan te dienen, en verzocht dat een tweetal ! Resol. Holl. 1621, bl. 579, 682, 683. 2 De bij het Octrooi van 3 Junij 1621 aan de West-Indische Compagnie gestelde grenzen wa- ren de Landen en Kusten van Afrika van den Kreeftskeerkring tot aan de Kaap de Goede Hoop, de Landen en Kusten van Noord- en Zuid-Amerika aan de beide Oceanen, en eindelijk alle de eilanden tasschen den Meridiaan van de Kaap de Goede Hoop Westwaarts tot aan dien van het Oosteinde van Nieuw Guinea. Punto del Rey, op een der Kaap-Verdische eilanden gelegen, was binnen deze grenzen vervat, en de vaart op dit punt werd bij plakaat van 10 Junij 1022, ter ampliatie van het Octrooi uitgevaardigd, in de Compagnie begrepen; maar de zoutvaart op punten buiten die limiten was vrijgelaten. Zie het Octrooi en de ampliaties bij arrsema, I bl. 62—67. 1621— 1625. 670 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ne 1621— Gedeputeerden uit de Staten-Generaal zouden worden aangewezen, wien hij de zaak in —— vertrouwen zou kunnen mededeelen. Men verwees hem naar Zijne Excellentie, die in het veldleger was. De Prins, vernomen hebbende wat hij te zeggen had, verlangde dat er een lid der Staten uit ^s Hage zou overkomen om PaLLACHE te hooren, en gaf ie kennen, dat de zaak geheim moest blijven. De Staten zonden hem twee gecommit- teerden, en wel eenen uit Holland en eenen uit Zeeland. Ook had de mededeeling op handel en scheepvaart betrekking !. Immers bestond zij in de aanwijzing van eene haven in het land van zijnen Vorst, waar zoo veel zout was te bekomen als voor onze behoefte voldoende was: deze zou hij voor de onzen openstellen, dáár hun alle veiligheid en voorrechten verzekeren. Dit voorstel bracht mede, dat de zoutvaart van Punto del Rey zou werden afgeleid, en had derhalve de strekking om de noodzakelijkheid eener vijandelijke botsing met de Spanjaarden, die zich aldaar versterkt hadden, onnoodig te maken. Als zoodanig had de zaak in dit tijdsgewricht eene bijzondere belangrijk- heid. Maar juist omdat de twee partijen, zij die de West-Indische Compagnie met de zoutvaart wilden stijven, en degenen, welke de zoutvaart vrij wilden gelaten hebben, het eens waren om de vijandelijkheden tegen de Spanjaarden veeleer 1e zoeken, dan ie ontzien, zoo vond zij weinig bijval ?. Het bleef de vraag, of men het besluit om de bewuste zoutvaart onder de West-Indische Compagnie te begrijpen tijdig zou kunnen doordrijven, dan of de zoutschepen nog vrij zouden uitloopen. Die dit laatste ongaarne zagen, hielden de uitrusting der vereischte convooischepen tegen en bewerkten, dat het vraagstuk aan eene vereenigde Commissie van de Admiraliteiten en de Hollandsche zee- steden ten onderzoek werd opgedragen, die daarbij de handen vol had met het ontwer- pen van een plan om tegen 'tvoorjaar de Noordelijke en Noordwestelijke kusten van het Spaansche Schiereiland door middel eener oorlogsvloot met landingen als anderszins in die mate aan te randen, dat het Hof te Madrid schrik zou worden aangejaagd en het zich genoopt mocht zien tot eigen beveiliging troepen van onze grenzen te hulp te roepen. Maar zie! de zoutvaarders namen de hun verleende vergunning om zonder convooischepen uit te zeilen ernstig op, en toen nu de Staten van Holland, voor den aandrang gewe- ken, voor deze reize de vaart nog vrij gelaten en behoorlijk door oorlogschepen begeleid wilden hebben, wachtten zij de bekrachtiging van Hollands besluit, waartegen in de Staten- Eeen E is Generaal zwarigheden gemaakt werden, niet af, en lieten de zoutvloot uitloopen zonder eigen gezag uit, de convooischepen te verbeiden; hetzij men vertrouwde het geweld der Spanjaarden, het- welk een zestal schepen, ledig van de zoutvaart teruggekomen, reeds had moeten on- dervinden, wel met eigen kracht, al was ook slechts een deel der schepen gewapend, te zullen kunnen keren; hetzij men begreep, dat de Staten-Generaal zich alsnu gedron- ! Resol. Stat.-Gen. 30 Aug.; 13, 14 Sept. 1021. Resol. Holl. 13 Sept. 1621. 2 Resol. Hol. 5 Oct. 1021. 20 Jan. 1622. DES VADERLANDS. 671 Pen Gt gg EAD El gen zouden achten om haar, volgens het voorstel van Holland, de convooischepen ach- 1 iss terna te zenden. Dit laatste greep werkelijk plaats. Niettemin talmde men te Amsterdam met het afvaren zoolang, dat het saizoen verliep en de oorlogschepen te huis bleven !. Intusschen beijverde men zich om die Leden van Holland, welke de zoutvaart niet in de West-Indische Compagnie begrepen wenschten te zien, van hun gevoelen terug ie brengen. Terwijl Enkhuizen, Monnikendam en Medemblik gezind waren toe te geven, mits zij de verzekering kregen, dat hare zoutziederijen en visscherijen daarbij niet zouden lijden, bleven Hoorn en Edam hardnekkig tegenstand bieden. De Staten van Holland besloten deze beide Steden, zooals het heette, te bezenden, ten einde haar over te halen. Die van Hoorn hielden zelfs nu vol, dat zij om der nieuwe Die van Hoorn ; i i : f verzetten zich te- Compagnie de noodige kapitalen te verschaffen, het gevaar niet wilden trotseren om gen den toeleg het grootste deel der scheepvaart, door hunne stad gedreven, te zien verloopen. Die 5n A van Edam beweerden daarenboven, dat daar zij de eerste aanleggers dier zoutvaart wa- E ren, men hen op die wijze niet van hun recht moest versteken. De meerderheid der Staten begreep, dat men om bijzondere inzichten de zoo noodige zaak der West-Indische Compagnie niet mocht ophouden, en was bereid bij overstemming te besluiten. Ver- kozen de beide Steden dan nog niet toe te geven, zoo bleef haar niets anders over, dan zich aan de uitspraak van den Stadhouder te onderwerpen. Edam nam eindelijk genoegen met de haar en den anderen Noordholiandschen Steden aangeboden tegemoet- koming; doch Hoorn bleef onverzettelijk; hare Gedeputeerden beklaagden zich bij den Stadhouder, en vonden bij hem een gunstig oor. Zijne Excellentie begreep, dat men in dezen niet met overhaasting en overstemming moest handelen. Hij scheen derhalve niei in te zien, dat de onverwijide oprichting der West-Indische Compagnie voor het behoud van het Land zoo dringend noodzakelijk was. Doch terwijl de Staten van Hol- land eene Commissie gelastten om den Prins beler in te lichten, gingen zij voort met alles wat de uitvaardiging van het plakaat, waarbij de zoutvaart niet langer van de Compagnie uitgesloten bleef, kon bevorderen. Die van Hoorn onttrokken zich aan de beraadslagingen om hun misnoegen te toonen, maar zelfs dit bracht de Staten niet van hun stuk. Eindelijk zou de Prins, na zich volgens de gewoonte eenige Staatslieden als raden te hebben toegevoegd, in de zaak uitspraak doen. 