Geographie van Nederlandsch-Indië
R. Kidiri. II. gn. Reg. Kediri, .Ngrowo (h. Toeloeng- agoeng), Treiigalek (met hot vor. eene afdeeling), Berbek, Blitar. R. Soerubajd. II. gn. , met de citadel Prins Hendrik; circa 9000 iiiw. Reg. Soerabaja , Grcsik (graf van den ecr- slen vcrkondiger van bet Mobammedanisme, Malik-lbrahim), Sidajoc, Lamongaii (met de beide vorige eene afd.), Modjo- kcrto (mines van Modjdpahit) , Sido-ardjd , (.sluis van Mclirip). R. Pusoeroeun. H. gn. Reg. Pasocroean, Bangil, Malang, (mines van Singosari; bet Tenger-gebergtc met den vulk. Bromo, dc zoogenaamde Zandzee en dc Tcngercczen). R. Prubt'dinyyo. H. gn. Reg. Probolinggo. R. liesoehi. II. gn. Reg. Besocki, Panarockan (h. Pradje- kan), Bonduwusu. A. R. Raiijodwunyi. II. gn. Reg. Banjoewangi. 5 lOiJ. Omliggende eilanden: Aan de iVoordkust; Madoera, met nog twee inlandschc vorslen, de Panembabans van Madoera en Socmenap, die in eene dergelijke belrekking lot bet gonvcrncment staan, als de vorsten van Solo en Djokjo. Het is tegenwoordig eene re.sideiilie met h. Pame- ka.san: afd. Madoera, b. Bangkalan, afd. .Soenienap, h. gn. Digitized by Google 90 Hct eiland is, wat den grond belrefl, geheel overecii' koinende met de slechts door ccn naauw vaarwater daar- vaii gescheideii Noordkust van Java. — Bij Madoera behooren de Soeinenapschc en de Kangean.sche eilanden. — Bawean , uitinakende cene aid. van de B. Soerabaja , h. Sangka|X)ora ; — de Karimon-Djavva-eilanden, Iwhoorende lot Djapara , met een po.sthoudcr op bet gn. boofd-eiland ; — een aantal eilanden in de baai van Batavia, waarvan On- rusl, met scbeepslimmcrwerf , bet voornaamste, en de Duizend-eilanden , ineer noordwaarts ; P‘“ Pandjang , l>ij Bantam, en een aanlal nicer. In straal Soenda: bet Prinseneiland of Panitan, door de Prinseuslraat van Bantam’s kiist , die bier de Meeuwenbaai vorrat, gescbeiden; Krakatoca, met een uitgebluscbten vnl- kaan; I)\vars-in-den-\veg, midden in bet naauwste gedeelte van Straat Soenda. Aan de Zuidkust : bebalve vele kleine aan de Znidkust van Bantam eii de oostelijkc rcsidenlien : Noesa-Kamliangan , beboorende lot Banjoemas, i“cn rotsacblig eiland , slecbl.s door cene zeer naauwe straat en een ondiep zecwater, de SCigara- anakkan, van de aid. Tjclaljap gescbeideii. III. Sumatra. § lOo. Met eiland Sumatra bgt tusscben mini oj" iV.B. en ()" Z.B. en mini 95" en 106" O.L. met eene rigling van g(!iioegzaam !N.W. en Z.O. De o])pcrvlaklc van bet eiland wordt op nagenoeg 7828 vierk g. m. bcrekend. De grootste icngte is oiigcvccr 230 vierk. ni. , de grootste breedU; , op <le boogie van Tjingko, 55, en de geringstc, op die van Langkal, 20 g. m. Het eiland beeft eene vrij regelinatig langwerpige gedaaiite, en is in zijnc grootste leiiglc, van Aljiii-bool'd lot de VJakke-bock, door ecu gcbergte door- snedcn, dat aan de cene, de Westzijde, digl kings de kust loopt , maar van de Oostkust door uilgestrekte vlakten , Digitized by Google \ in vooral ten Zuiden van I h" N.B. , gesclieiden is. Daardoor Iicefl ook d(! Ooslkust eene veel onregelniatiger strekking dan de Westkust. Aan deze zijde vorinen, lusschen hct cilaud Riali cn den Hock van Indrapocra, de Hoek van Singkil en Ocdjoeng-loew a ecu drielal inhainincn, en loopt de kust overigeus bctrekkelijk zonder belangrijke boglen voorl. Docji aan do Ooslkust, die lot de Diamantpunt veeleer eene noordclijke is, lalen zicii minstens vicr dergelijkc inhammen aauwijzcn, waarvan er een wcl de golf van Indragiri mogt lieelen. De eerste is daar, vvaar de rivicr Kokan in zee vail. De tweede bcvat de Siakschc eilandcu Bangkalis, Pan- tjocr, Padangi en Rantau cn de mondingcn der RiViercn van Siak en van Kampar. In den derden inham of golf vallen do Biviereu van Indragiri en van Djambi en liggen slechls enkele eilanden aan de inonding der Rivicr van Indragiri. De vierde eiudelijk onlvangl de waleren van de Banjoe-asin en de Moesi of Rivicr van Palembang. De genoenide rivieren, die oj) de Banjoe-asin na alien in het gcbergle onlspringeii , zijn tcvens de aanzienlijk.slc van hcl ciland. 5 lot. Van hcl gebergte, dal hel eiland doorsnijdl, kan men nog pas een derdc gedeellc als cenigzins bekend hcschouwen. Ten INoordcn van hct Gouvernenicnt van Sumatra's Wcstkusl is het nog volstrckt onhckend , (ai ten Zuiden van dal gevvcsl nog lang niel naauwkcurig ondcrzocht. De Pick van Indrapocra wordt meeslal voor den hoogsten berg des cilands gchouden en in dal geval oj) ruirn II 000 voct hoogte gcschat, doch andere opgaven geven hem niel veel mccr dan 8000 voet. Naa.st daaraan zouden een paar bergen in Aljih cn dan de Gocnoeng- Denipo in Palembang volgen. In het mecr bekende ge- dcelte van de bergketen, die eene geiniddelde boogie hecO. van oOOO voct, hcreiken de Singgalang, Ophir en Merapi alb' di'ie bijna juist 9000 voet hoogte. — Oiider dc hoog- landcn van Sumatra inogen dat van Toba , op ongeveer tOOO , en dat van Agam van 2700 voet hoogte genoemd worden. Digitized by Coogle 1)2 § lOS. Sumalra -wordt door versclicidene volkstaaiincn bcwoond. Van deze zijn de Maleijcrs cn de Bataks de bc- langrijkstc, die beide bet Gouvcrnement der Wcslkust en de daaraaii grenzcndc oostelijkc landslreken bewonen, genen in bet Zuiden, dezen in hel Noorden, en beiden ook nog in de verder in die rigling liggendc landslreken. Behalve deze beeft, men in Palembang en Bcngkoelcn de Redjangs en de Pasoemabs en in bet Zuiden de Lampongs. In hoover de bewoners van zuidelijk Sumalra tot verschillende cn op zich zelf slaande slammcn behooren is nog nicl uitgcinaakl § 106. Sumatra slaal voor de hclft onder bet onniiddellijk gezag van bet Nederlandsche Gouvernemcnl. Die lielft bevat vier gewesten, bet Gouvcrnement van Sumatra’s Westkust, Bcngkoelcn, Paltimbang cn de Lampongscbe dislricten. Van de anderc belli konit de souvereinitcit over Djanibi , Indragii i en Siak, volgcns contractcn met de Sultans geslolen, aan Nederland toe. De ecrslgcnoenide Staat wordt bij Palein- bang gerckend, de beide andere bij de residenlie Riouw. Ilet ovcrige gcdeelte is onafhankclijk. I. GOUVEB.NEMENT VAN SUMATRA’S WESTKUST. 5 107. Dit Gouverneincnt slrckt zich langs den Indiscben Occaan van ruini 2” N.B. lot ruiin 2“ Z B. uil. De kust vomit bier de schoone baaijcn van Tapanoeli , van Ajar- bangis cn nog enkele ten Zuiden van Padang. Zij is nieeslal vlak cn inocrassig, inaar op enkele plaalsen boog cn steil. Het gebcrgtc, dal van den Loeboe-raja in bet Noorden tot de Pick van Indrapocra in bet Zuiden in eene regie lijn doorloopt en slechls bier en daar met hare takkeii bet strand raakt, bestaal uil verschillende kctens, die aan elkandcr evenwijdig loojien. In de eersle , van bet strand af gerekend, verhelTen zich de hoogsle loppen, zoo als de Screl-berapi , de Kalaboe, de Ophir, de Singgalang inel den Merapi en de Talang of Soelasi. Slechts den Kalaboe vind Digitized by Googic ik niel als vulkaan vermeld, doch ook de andere zijn op don Mcrapi on den Talang na uitgcdoofd. Het gedcclte be- oosten Padang draagt in de l)encdcnlanden den naam van Goenoeng Melinlang, d. i. dwarskelen, een naam die ook elders voorkomt. In bet, nooi'delijk gedeelte van bet Gouvernemcnt loopl er ten Oosten van dat gebergte een andcr, docb lager, evenwijdig naast, waardoor een dal ontslaat van aaiimerke- lijke Icngte, dat de afdcclingen Angkola en Mandating der residcnlic Tapanoeli vormt, en dat door de Rivier van Angkola en de Batang-Gadis doorstroomd wordt. Tot Ran vomit dit laatstgenoenide gebergte de grfinzen onzer bezit- tingen, bepaalt dan verdcr ondcr den naam van Boekit- Godang de vallei der Soempoer en later , nogmaals langs de gren/.en, die der Sinamang (of Sinainoe). In het Zuiden ligt bet land tot de Piek van Indrapoera toe naar het Oosten open. De zoogenaamde Padangsche Bovenlanden verdieuen dus veelecr den naam van Siaksche, Kamparsche en Kwantan.sche Bovenlanden; de naluurlijke afvoer der producten van bier is oost- , niet westwaarts. § 108. Tot de nicest belangrijke rivieren in dit Gouver- nemcnt behooren: vooreerst, die in den Indischcn Oceaan stroomen, de Rivier van Singkil , die van Loemoet, die in de baai van Tapanoeli, en de Batang-Toroe, die dwars door de Bataklanden loop! en dan ten Zuiden dicr baai in zee valt ; de Batang-Gadis, die de Rivier van Angkola opneemt en als Singkocan in zee valt; de Batang- Natal, langs welke er gemcen.schap met de bovenlanden bestaat, de B. Masang, die de Rivier van Alahan-pandjang of Bondjol opneemt en ten Zuiden van Paseman in zee valt; de Aneh, beroemd door de zoogenaamde Kloof, door welke de weg van Padang naar de Bovenlanden been ligt ; zij valt in zee ten Noor- den van genielde plaats; en eindelijk de Rivier van Indra- poera, die een aanzienlijk strooingebied heell in vergelijking van verreweg de meeste der tallooze wateren, die van hel Digitized by Google i)i gpbergin afvlooijfiii. — VnrvoIgPiis. die iiaar do Ooslkusl vloeijen : de Soempoer, die eerst iioordwaarls tot Rau loopt en zicli vervolgens oostwaarls wendl , waar zij over dc grcnzen den naam Rokan-kiri krijgt, die zicli met do Rokan-kanan vereenigende de groote rivier van dien naam vormt; de Kampar-kanan, die als Mahi het noorde- lijke gedcelte dcr residcnlie Padangsehe-l)ovenlanden van water voorziet en later met dc Kampar-kiri de Rivier van Kampar vormt; de Kwantan, welke in diezelfdc rcsidentic ontstaat nit dc verecniging van de Sinamoe en dc Ocmbi- lin : de Sinamoe koml nit hot Noordcn en necmt rcgts dc Rivier van Agam op ; de Oeml)iIin loopt uit het meer van Singkarah en ontvangt links dc rivier van Tanah-dalar. Ten vierde eindelijk, in het Zuiden, vcrscheidene takken van de Djambi-rivier. Van de meeren, die men in dit gewest aanlrefl, zijn de grootste die van Menindjan en van Singkarah , waar- schijnlijk bcide, zeker het eerstgenoemde , van vulkanischen oorsprong. \ § 109. Verdeeling. I. Afdeeling Padang , met de hoofdplaats Padang , residehtie van den Gouverneur en met een A.ss.-Resident, in eenc schoone vlakte aan de Ajar- Padang, ten Zuiden van welke zich een hergrug nilstrekt, zijnde een zijlak van den G. Melintang, Maarvan de 1000 voet hooge top Boekil-haloe-bersoerat heet, en ten Noorden van den Apenberg of ook Boekit-Padang , die dc stad van de recde afscheidt. De kust is van hicr tot het Zniden van Painan, de hoofdplaats dcr Zuidelijke-afdeeling, zeer schilderachtig door het gebergte dat zich langs haar uit- strekt ; vcrder op wordt zij weder even vlak als noordwaarts tot Priaman. Ecu aantal hooge en lage eilandjes omzoo- men haar en men vindt er vcrscheidene baaijcn , waarvan de Setan-baai, in het landschap Troc.san, de grootste en schoonste is. Meer zuidelijk liggen de baaijen van Salida en Tjingko, twee plaatsen nit de geschiedenis der Corn- Digitized by Google 1»J) (lagnic bekeiid, do eorsto vooral door de inislukto goud- oxploitatie met Duitscho inijnworkers, die daar in de vorigc ceuw beproefd is. De strcck ten Zuidcri van liel eiland (Poelau) Tjingko lot Ajarhadji draagt den naam van Sapoeloeh-boewah-ban- dar, d. i. de lien bavens , waarvan door bet genoemde Ajarbadji gescbeiden is Indrapoera, bet meest zuidclijkc gcwest van b(^l gouverneinent , eerlijds van vrij wal belaog, legenwoordig vcrvallen. De hoofdplaats ligl een eind ver van bet strand af. De benedenlandcn bestaan uit moerasscn en wilderni.ssen , docb de bovenlandcn sdiijnen vrij wcl be- bouwd te zijn. \ Afdeeling en Ass.-Residentic Priaman met gelijknamige lioofdplaats en de zeeplaalscn Tikoe en Oelakan. Afdeeling en .Ass.-Residenlie Ajarbangis en Uau. De gelijkn. lioofdplaats ligl aan eene scboone en vcilige baai aan de gn. rivier. Disir. Ran, met gn. lioofdplaats, vvaarbij bet Ft. Amcrongcn, cn niet ver van de rivier Soempoer; Loeboe-Sikeping, met gn. lioofdplaats, digl bij de bronnen dierzelfde rivier; Opbir-districten, boofdplaals Paseman, aan de monding der gn. rivier. Klein- Paseman of Kenali in de gescbicdenis door een bardnckkigcn opsland en verdediging in de laatsle belft. der vorige eeuw beroemd. N § 110. II. Residenlie Padungsche botwnlanden. Zoo- vvel om den mijnboiiw als om den landbouw is deze residenlie boogst belangrijk. De cultures, die onderGouver- ncments toezigt slaan, zijn die dcr rijst cn der kolTie. Bebalve deze levert bet land veel ca.ssia of wilde kanecl, en is de gambir-cultuur in de afd. Lima-Poeloeb van be- long. Taliak wordt ook in eenigc boeveelbeid iiitgevoerd; minder suiker en peper. • \ Afdeeling Agam. Hoofdpl. der residenlie Ft. de Kock (Roekil-tinggi) ; district Danau en Matoea; disir. VII Loe- rab’s cn VIII Kotta’s ”, met Soengei-poea ; disir. Bondjol met Bondjol of Kotta-Gen.Cocbius, beroemd door de verovering Digitized by Google !»fi op de Padries in Aug. 1837; disir. Batipuc cn X Kolia’s, hoofdpl. Padang-pandjang, aaii den ingang der Kloof. Afdeeling Tamh-ddlar, dc kcm van het oiide rijk van Menangkabau, cene land.streek die in hct Noorden aan de hellingen van de bergen Merapi cn Sago en den Tau- djoeng-Alam, die beide verbiiidt, gelcgeii i.s on uit boogst vruchlbare vlakicn l)cslaal. Van do l)crgen de.s lands i.s cr een, len Z.-O. van den Merapi, bij Tocrawan , bclangrijk om dc menigte ijzercrts, die bij bevat, van waar bij den naam van IJzerberg gckregen hecfl. — Hoofdpl. Fl. v. d. Capellen (Baloc-sangkar). Marapalani , bekend door cene ncdcrlaag — in April 1893 — en cene overwinning der onzen — Augii.stus 1851. — Priangan , cigenlijk Priangan- dadang-pandjang , vroeger de residentie dcr vorslen van Menangkabau en welks inlandsch hoofd ook thans nog den voorrang geniet boven dc andere hoofden van Tanah-datar. Behalve een paar w'arnie bronnen vindt men er nog een sleen met eene inscriplie. Xiel ver van daar, aan den weg naar dc hoofdplaats, is eene dergelijkc antiquiteit, de batoe- bertikam^ d. w. i. ode doorstoken sleen », en zijn cr nog andere oude stccncn cn graven, digl bij de hoofdplaals. — Pagerroejoeng , rcsidenlic van den laal.slcn vorsl van 3Ienangkabau. Men vindt er insgclijks eenige oude steenen, waarop uitvocrige inscripties voorkomen en in de naliijhcid dc graven dier vorslen. Soeroewasd, residentie van ecu zijtak van hct regerende vorstenbuis, ook nog met een paar beschreven steenen. — Disir. XX Kolta’s, hoofdplaals Singkarab; disir. Lintau en Boewab, hoofdpl. Lintau; disir Kotla-locdjoe, hoofdpl. Sidjoengdjoeng. Tot die districlen behooren verder ook dc zuidoostelijkc grenslanden der resi- dentie, Silago cn de XII Kolia’s, het eerstc met eene zeer geringc, armc, doch goedaardige bevolking, slechl bebonwd , maar rijk aan goud , even als hel andere , waar de bevol- king grooter is, maar vooral uit vrcemdelingen bestaat, die er goud komcn zoeken. Digitized by Google 97 Afdeeling Limn-poeloeh of L Kolta's , een uitnememl Tfuchtbare slreek, 19 ^ 1400 voet hoog, door de Sinamoe en hare takken doorstroomd en van alle kanlen doorbcrgen ingeslotcn, door welke in hel Z.-W. de rivier van Again bij Padangtero heenbreekt en in het IVoorden door de kloof van Arau een uitweg bestaat, terwijl in het Z.-O. de kom zich vernaauwt tot een langwerpig dal, waarin Alaban en verder de tot Taiiah-datar gerekende districten Lintau en Boewah gelegen zijn. De Boekit-boeugsoe ligt v6dr de noordelijke grensbergen, die uit zandsteen bestaan; de zuidelijke zijn kalkbergen, waarin, even als in de noorde- lijke Agamsche bergen , veel grotten gevonden worden. — Pajakombd, hoofdpl. Districten Alaban en Poeadatar (eig. Kotta-lawas) beide met gn. hoofdplaatsen. Afdeeling X/// en IX Kolia's het eigenlijke goudland der residentie , waarvan het zuid-oostelijk gedeeltc « als een goudveld kan beschouwd worden « . Het goud wordt er meest uit mijnen gewonnen , maar ook uit rivierzand gewasschen. Die mijnen zijn er particulier eigendom, maar worden op contracten door vreemdelingen bewerkt. — Solok , hoofdplaats. Distr. Soepajong en Siroekau , hoofdpl. Soepa- jong. Distr. Alahanpandjang , hoofdplaats. gn. D. Soengei- pagoe, hoofdplaats Pasir-talang. §111. De inwoners der opgenoemde gewesten zijn Maleijers, die echter, als in velerlei opzigten, doch voor- namelijk door het gebruik van een eigenaardig taaldialect, van de andere Maleijers van den Archipel , dat zijn die oorspronkelijk zijn van het Maleisehe schiereiland , onder- scheiden , beter Sumatraansche of Menangkabausche Malei- jers genoemd worden. Hun type schijnt over hel alge- meen niel van de gewone type der Oost-Indische volken te verschillen. Hen, die van Java komen, trefl doorgaans de slroefheid en onafhankelijkheid van hun karakter, die zich uit hun maatschappelijken toestand voldoende verklarcn laat. Onder de Maleijers van de drie eerslgenoemde afdee- Digitized by Coogle »8 lingen dor Padangsche bovenlanden heerschl zeer vool weelde, geheel anders dan o]> Java. Gouden vcrsierseleu en zijden kleediug zijn geenszins zeldzaam. Hunne kleeding bestaat in con korlcn of langcn brook, eon sarong en eon doek, diet! zij of als mantel oin bet bovenlijf slaan, of oni den hals knoopen , of oin het midden dragon , waarbij nog dikwijls een baadje komt , dal van voren open is en korle oflange inouwen heefl. Oin liel hoofd dragon zij een dock, dien zij dita noemen. De vrouwen dragen een enkelen of dublielen sarong; in het laatste geval zoo, dat de bovenste iets kortcr is dan de ondersle, en daar dal kleedingstuk naauw en aan de eenc zijde open is, zoodat de heup er vaak lusschen door zigtbaar wordt, tevens z66, dat de bovenste dan met een die opene zijde bedekt. Gelrouwdc vrouwen dragen een baadje en een doek over de schouders of ook wel zoo, dat hals en hoofd beiden er door bedekt zijn. Meestal echter gaau zij bloots hoofds of hebben doe- ken op het hoofd , die , soms lot een ganschen stapel toe , plat gevouwen daarop gelegd zijn. In het liaar dragen zij kammen, dikwijls van massief goud. De stof hunner klee- dingslukken is gewoonlijk katoen, dikwijls zijde. De kleu- ren zijn donkerblaauw , rood , oranje , geel of bruin ; meest effen, soms gestreepl. De vrouwen dragen houten schijven of roUetjes palmblad in de ooren om de gaten groot te maken, die zij dan soms met kostbare hangijzers versieren. Ook dragen de rijken zware gouden armbanden en ringen en de mannen gouden buikplaten. Digitized by Google en is in de ienglc in twee afdcclirigen vcrdeeld, waarvan de voorste in een enkel vertrek bestaat, waar, gewoonlijk naast de deur, doch ook wel aan hel eene einde, de vuur- haard is en zich dan aan de andere zijde , soms door een gordijn afgescheiden , de eereplaals bevindl. Die deur, waar- door men met eenen trap binnengaat, is juist in bet midden geplaatst, terwijl zich aan wedrszijden eenige smalle ren- stertjes bevinden. Achter het voorrertrek zijn een aantal kleine kamertjcs. De huizen zijn van bout en van buiten zeer bont geverwd en van allerlei snijwerk of ook wel van spiegeltjes, schilderijtjes en dergelijke versierselen voorzien. De daken zijn met are«-vezels bedekt. Het buisraad is zeer eenvoudig en bestaat uit matten , matrassen enz. Porceleinen schotels vindt men cr veel als pronkslukken. Die huizen nu bewoont de Maleijer met zijne moeder en zusters, wier kinderen , wanneer zij getrouwd zijn , bij haar blijven , terwijl hare mannen in het huis als vreeraden besehouwd worden. Bij overlijden erven de neven of nichten de familie-eigendommen en de gronden van oom of tante; de bezittingen die geen poesaha, d. w. z. die gedurende het huwelijk verkregen zijn , vervallen aan de neven of nichten slechts voor de belli en de andere belli komt aan de overlevende vrouw of man; doch de huizen gaan alleen over op de vrouwen. De kinderen erven van de moeder. Zijn er geen neven en nichten , dan erven de breeders en zusters. Worden de huizen door den aanwas der familic te klein, dan worden er telkens nieuwe roe- wangs, dat zijn vakken tusschen vier van de stijlen waarop een huis rust, bijgebouwd. Zelden zijn er meer dan lien, doch ook wel eens dertig zulke roewangs; bedraagt het aantal zooveel, dan worden er nieuwe huizen gebouwd. Behalve die huizen en de zonderlinge wijze van erven, die zelfs de Koran niet heell kunnen verdringen, is ook de verdeeling der Maleijers altijd als iets eigenaardigs be- schouwd. Ze zijn namelijk in de landen, die vroeger het Digitized by Google 100 rijk van Menungkabau uitmaakten, in twee groote afdcelin- gen verdeeld, lurns (uitgesproken larv) geheclen , die den naain dragen van KoUa-pilihan eu Boditjenjag6 , en die beide w'eder in ecn groot aantal soehoe's of stammen ver- deeld zijn. leder Maleijcr weel lot w'elke der beide laras’ zijne soekoe behoort. De leden der soekoes mogen niet in hunne eigene soekoe Irouwien; zij zijn wijd en zijd verspreid en worden in elke kolta, waar zij wonen, ieder soekoe door een eigen opperhoofd, Pangoeloe-soekoe , die steeds uit eene l)cpaalde faniilie gekozen wordt, l)estuurd, terwijl dan de kotla zclf door een raad bestuurd wordt, die uit alle pangoeloes der afzonderlijke soekoes, Pangoeloe-rapat , zaniengesteld is, en aan wier hoofd een Pangoeloe-kapala staat. Geen inaleiscii lioofd heeft meer regten dan ieder ander soekoe-iid of anak-boewah, iioch eenige onderschei- dingsteekens. Over de dislriclen zijn Kapala-laras' aange- steld, die sonis den tilel van toewangkoe voeren. In ieder soekoe eindelijk zijn nog weder een aantal familiehoofden , Pangoeloe-kampoug of beter Pangoeloe-boewfah-peroet, om kleine geschiileu af te doen. i\og eene opmerkelijke gewoonte mag hierbij gevoegd worden, die bet slrafregt betreft. Bij boeten heeft name- lijk ecn inerkwaardig onlduikeu — als zoodanig wordt bet namelijk voorgesleld — van de adat plaats. Te weten, van de sommen, die door deze bepaald zijn, wordt slechts het tweede, kleinere, gedeelle als boele opgelegd, zoodal bij- voorbeeld bij een^ vonnis, zoo als dit dikwijls voorkomt, tot belaling van 1 tail (fiG) en 1 pao {f 4) , slechts f 4 gevorderd wordt. Evenzoo bij doodvonnissen, die men gaarne door bet Gouvernemenl in die van verbanning veranderd ziet. De Maleijers heblven veel handelsgeest. Zij trekken het geheele land door om hunnen handel te drijven en maken wel bij voorkeur van de wegen gebruik, die de loop der rivieren bun aanbiedt, maar zien loch ook, waar deze ontbreken, niet tegen de nicest ontoegankelijke wegen op. Digitized by Google 101 Waar geinuut geld ontbreekt is stofgoud een gewooii ruil- middel. § 112. III. R. Tapanoeli (eig. Tepian-'oelie). De voor- naamste landschappen , waaruit deze residentie bestaat, zijn, van het Noorden af, de volgende: Da'iri, eene vlakke streek, waar de rivier van Singkil doorheenloopt ., met eene Bataksche bevolking : Singkil en Baroes zijn er de aanzienlijkste handel- plaatsen. Peper is er het hoofdproduct. Oostelijk van daar wonen de echte Bataks, de Toba’s, dat zijn die, bij welke het nog de gewoonte is, dat de mannen oorversierselen dragen. Die naam is de eigenlijke, nationale naam van de Bataks, terwijl het woord Batak, dat, in dien zin gebruikt, van onzekere beteekenis is, als scheld woord door de Mohammedaanschc Bataks gebezigd en zelfs op Ghristenen en Chineezen toegc- past wordt. De Toba’s nocmen alien, die westelijk wonen, Da'iri. In dat Toba, doch eigenlijk nog niet in het regie, want de inwoners noemen ook daar nog de meer oostelijke , ons geheel onbekende slammen, eerst Toba, Higt het meer van Toba, aek-daho, d. i. « het verre water » door de kust- bewoners geheeten. Het land daar is meestal hoogland , vooral rijk aan weiden en goede paarden. Meer zuidelijk, aan de kust, ligt het eigenlijke Tapanoeli, waar, aan de uitstekende haai van dien naam, de hoofdplaats der resi- dentie, Siboga, gelegen is. Daarop volgt Klein-Toba, zoo als de vallei van dc Beneden-Batang-Toroe of het aan zee grenzend noordelijk gedeelte van Angkola genoemd wordt. Hooger op, noordwaarts, loopt die rivier door de land- schappen Sigopoelan en Silindoeng. Ten Oosten van deze landschappen ligt Dolok, d. i. het gehergte, te weten het plateau van Sipirok, en meer zuidelijk, langs de kust, Natal en binncnslands Angkola en Manda'iling. Ten Zuiden van Angkola wordt het land niet meer tot de eigenlijke Batak- landen gerekend; de wel is waar oorspronkelijk Batak.sche bevolking is er tot den Islam overgegaan, dat is, gelijk het heet, Maleisch geworden. In Natal, althans op de ku.st- Digitized by Google m plaatseu , is de bevolking grootendeels Malejsch. — De schoone vallei van Angkola cn Manda'iling wordt aan dc grenzen van Klein- Manda'iling naauwer, waar de rivier Gadis, die het land in eene noordwaartsche rigting door- stroomt, uit een bergland koml, dat daar, waar hare broimen liggen, Oeloe geheeten wordt. In het Zuiden en Zuid-weslen vindt men vele goudmijnen. Ook meer noor- delijk, tot in Angkola, vindt men goud, doch alleen de mijnen van Manda'iling worden ontgounen. Het aantal van deze wordt geschat op bij de tachtig, bebalve nog de goudwasscherijcu. Met dat al behooren kamfer, die van IVatal uilgevoerd wordt, benzoe, damar en rotting tot de voornaamste handelsproducten. Afd. Ommelanden van Siboga, hoofdplaats Loemoet. — Afd. Natal, hoofdplaats gelijkn. Afd. Manda'iling cn Angkola, bet eerste met de hoofdplaats fort Elout, het andere met de hoofdplaats Tobing. — Daartoe behooren in het Zuid- westen Klein-Manda'iling , ten Oosten van den Melintang, hoofdplaats Kotta-uopan , en Pakantan ten Noordeu van den Kelaboe , hoofdplaats Kotta-polak. — In het oostelijk gedeelte dezer afdeeling woont nog eene oorspronkelijke bevolking, de Oraug-Loeboc , die, volgens hun beweren, in vroeger tijden door oorlogen uit het Zuiden verdreven zijn, met wclks inwoners zij, blijkens hunne taal, verwant zijn. ZiJ staan nog op een zeer lagen trap van beschaviug — Afd. Baroes, hoofdplaats gelijkn. Tapoes en Sorkam, kleine handclplaatsjcs. Afd. Singkil, hoofdplaats gelijkn. § M.j. De Bataks, die vermoedelijk het grootste gedeelte van noordelijk Sumatra bevolken en aan de Oostkust al- thans tot ver in het Noorden even goed gevonden worden als aan de Westkust in onze bezittingen, — zoodat altoos nog verreweg het grootste gedeelte van dat volk ons geheel onliekcnd is — de Bataks waren al in Marco Polo’s tijd (ofschoou deze dicn naam niet noemt) bij gcruchte als men- schcnetcrs bekend”. Waar de invloed van het Nederlandsche Digiti.^ed by ( 105 Gouvernement het verhinderen kan heeft dezc gewoonte than* niet meer plaats , doch bij dc Bataks , die buiten dien invioed leven , worden dc ter dood veroordeelden , zoo als bijv. krijgs- gevangenen cn verspieders , nog steeds , hetzij Icvend , of nadat zij eerst ter dood gebragt zijn, verteerd. Hoe ruw men deze gewoonte ook achten mag, toch is in vroeger tijd ook ondcr dit volk de Hindoesche invioed doorgedron- gen, gelijk hunne taal en godsdienst veelvuldig bewijzen. In dien tijd is ook de Bataksche monarchic ontstaan, waar- van nog een schaduw aanwezig is in den Vorst van Bakara aan het meer van Toba, die nog heden onder den verbas- terden Hindoeschen titel van Si-singa-mangaradja eene soort van goddelijke eer geniet, in zoover de Bataks zijn zegen afbidden voor den oogst; maar anders schijnen zij niet veel van hem te wcten. De Heer van der Tuuk, dc ecnige Europeaan die hem bezocht en die het gevaar van opge- geten te worden ook maar ter naauwernood ontkomeii ' is , verhaalt, dat men het er voor houdt, dat hij haar op de tong heeft en varkens- noch hondevleesch eet. Dc tegen- woordige Vorst echter houdt beide soorten van dicren , maar zeide hun vleesch niet te lusten , en hij hield zoo veel inogelijk den mond geslotcn om de tong niet te laten zien. Overigens schijnt het al of niet eten van varkens- of hon- devleesch voor den Batak het hoofdverschil uit te maken tusschen hunne godsdienst en die der Maleijers of die van alle andersdenkenden , zoodat die sage van den Vorst van Bakara misschien ook op een vroeger Hindoei'sme zict. II. BEXGI[OEI,E.N (uA.\GK1-UELUE). § 114. Dit gewest bcstaat uit eene zeer smalle strook lands tusschen dc bergen, hier Boekit-barisan geheeten, en de Indische zee, die zich over eene lengte van niet veel minder dan het gouvernement der Westkust van even be- noordeti de rivier .Mandjoeta tot den Vlakken-hoek uitstrekt. Digitized by Google 104 De eeuigc gocdc haven aan de kusl is de Poeloc-baai, len Zuiden van de hoofdplaats. Eene groote inenigte kleine rivierljes loopeu van het gebergte in zee. Sommige dringen door het gebergte been, waaronder de rivier van Manna, die op den berg Deinpo ontspringt — De delfstolTeliJke rijkdom van den grond is nog weinig of in ’t geheel niet bekend. Kijst en peper zijn de voornaamste cultures, doch het gewest is nog achterlijk in zijne productie. De gambir en notenmuscaatcultuur is er ook niet van groot belang. § 113. Verdeeling. De assist.-residentie Bcngkoelen l>estaat uit Bengkoelen en Ommelauden en de Buitenposten. Het ineest in het Noorden ligt de Afdecling Moko-Moko, waarvan de inlandsche regent nog den titel van Sultan voert. 't Was vroeger ecn deel van het Bijk van Indra- poera. De bevolking is Maleisch, althans voor een deel, indien de vreemde Maleijers , die zich aan het strand geves- tigd hebben, met de inlandsche bevolking niet stamverwant zijn. De volgende afdeeling, Lais, even als de vorige met gelijkn. hoofdplaats, wordt bewoond door Redjangs, zoo als ook de Ommclanden van Bengkoelen, die daarop volgen. Hier ligt de hoofdplaats der assist.-residentie, Bengkoelen, met het fort Marlborough , eene stad , die door de groote kos- ten, die de Engelschen er in der tijd aan l)esteed hebben, aan wie het land tot 1824 toe bchoort heeft, eene zeer fraaije plaats geworden is. Als haven is zij minder good gelegen, in zoover de schepen op ecnigen afstand van daar, bij het Ralten-eiland, ter reede moeten komcn. Ten Zuiden van de Ommclanden liggen de afd. Seloema, hoofdplaats Tallo; Manna, h. gn. ; Kauer, hoofdplaats Bintoehan , en Kroe, h. gn. In de beide laatste afdeelingen wonen Lam- pongs, in Seloema, Manna en Selebar, het zuidelijk gedeelle der Ommclanden , wonen de Serawei’s , die blijkbaar een Siam van de Pasoemahs zijn, welke, even als de Redjangs, uit het gebergte, van Palembangsch grondgebied, naar deze kusten zijn afgezakt. Digitized by Google 105 III. FALEMBANG. § 116. De residentie Paletnbang, in het Westen berg- achtig, waar zij aan Bengkoelen greost, in het Oosten laag en met uitgestrekte alluviale vlakten , is geographisch bepaald ab het stroomgebied van de Moesi, de grootste rivier van Sumatra. Het noordelijk gedeelte van het bergland schijnt, tot den Dempo, uit ten minste twee evenwijdige ketens le bestaan, waarvan de meest oostelijke alleen door de Moesi, die er op den Boekit-Oeloe-Moesi onbpringt, doorgebroken wordt, terwijl de zijtakken van die rivier aan hare oostelijke helling ontspringen. In dat gedeelte wonen de Redjangs. Ten Zuiden van deze wonen de stammen. der Pasoemahs , in een bergland, dat zeker nog onbekender is dan het vorige. Nog zuidelijker, waar men de grenzen der Lam- pongsche districten nadert en de reeds Lampongsche be- volking meer onder onzen invloed staat, is rondom een aauzienlijk meer, eenvoudig ab Ranau , d. i. het meer, bekend, een welvarende streek, gelegen, waar vooral de tabakscultuur gocd schijnt te slagen. § 117. Palembang, de hoofdplaats en eenige handelplaats van dit gewest, ligt, 13 geogr. mijlen van de monding, aan de Moesi, laiigs wier bcide oevers zij zich 3 Eng. mijlen ver uitstrekt, en waarop de bevolking voor een grool deel op vlotten woont. Ue bevolking bedroeg 1". Januarij 1855 ruim 41,800 zielen, van welke een groote 4000 Chineezen en Arabieren, die hier niet, zoo ab elders, hun afzondcr- lijke kampongs, d. i. wijken, hebben. De inlandsche be- volking is grootendeeb van Javaansche afkomst en is verder uit vrcemdelingen van Voor-Indie en de Oostkust van Sumatra zamengesteld , zoodat zij geheel verschilt van die der bin- nenlanden, waar de bewoners der hoofdstad nog steeds Javanen genoemd worden. Ook de voomame, vroeger de hoilaal , moet Javaansch , doch met vele inlandsche woorden Digitized by Google 106 vermcDgd zijn. De huizen der Palembangers zijn goed ge- l)ouwd, hetzij van planken of van bamboes. Bijzondere geliouwen vindl men op de hoofdplaats geen andere , dan het fort, dat vroeger de kraton der Sultans was, en de inoskec, eene der fraaiste in Indie, met een honderd voet boogen minaret, een lompen achtkanten toren. Verder verdieneu de vorstelijke begraafplaatsen vermelding , die het Gouverneiuent thans onderhouden moet, om ze nict geheel te laten vervallen. Het zijn sleenen gebouwen, met zware luuren, waarin de graven zich bevinden. — De inwoners der hoofdatad staan bdrend als lustig van aard, liefhebl>ers van spelen, twistziek cn niet werkzaam. Velen leven van den handel met de binnenlanden eu reizen ook wel het laud door om in de dorpen als goud- en zilver- of ijzcr- smedeu, in welke vakken zij uitmunten, werk tc zoeken. Bebalve rijst zijn rotting en ruwe katoen — de lievelings- cultuur der inlanders — de artikelen, die van daar het incest worden aangebragt; verder bcnzoc, damar, gomelas- tiek, gutta-percha, tabak, was, peper, drakenbloed eu stofgoud. Dit laatste vindt men in het direct gehied van Palembang zeer weinig: het koml van de Djambische grens- landcn. De Palembangschc vrouwcn zijn als bordiiurstcrs en kautwerksters beroemd. — De h. Palembang wordt voor zeer gezond gehouden, hetgeen men daaraan toeschrijft , dat de eh en vloed er zich nog vertooncn, hetgeen gunstig op de niiasmcn, die zich uit het moerassige terrein ontwikkelen , zou werken. § 118. De kennis der binnenlanden van de rcsidciitie staat bij die der hoofdstad zeer achter. De hoofdtakken, die de Moesi opneemt , zijn de Kikim r. , de Klingi 1. met de Bliti, de Lakitan 1., de Rawas 1., de Lenialang r. cn, digt bij de hoofdplaats, de Ogan r. en de Kernering i-. Bencden de hoofdplaats vormt ze ecu net van takken en valt met drie mondcn in zee, waarvan de noordelijkslc, iiaar ecu zeeplaatsjc Soensang geheeten , de voornaamslc Digitized by Google 107 is. — De divisieu der residcnlie uu dragcii iiieestal uaar deze hoofdrivieren hare namen. Zij zijn op hare heurt in dislricten of marga’s verdeejd — heUdfde woord, dal bij de Lampongers , dc Pasoemahs en evenzoo bij de Bataka slam beteokenl — oiider inlandsche hoofdon met den titel van Pasirah, die de dorpshoofden , Proatin — een lilel, die geheel overeenkoml met dien van Orang-kaja, dien wij in het Ooslen van den Arcbipel terug vinden — onder zich hebben. Ook bij de Redjangs lieeten de dorpshoofdep zoo. Tebing-tinggi , de zelel van een assUt.-residenl, aan de Moesi , bij dc grcnzen van hcl Bedjangsehe landschap Ampat- lawang. Lahat, aan de Leraatang, digl bij hel landschap Pasoemah-lebar. Moewara-roepil , aan de Rawas. Moewara- bliti, ler plaatse waar de Bliti in de KUngi vail. Baloe- radja , aan de Boven-Ogan. Moewara-doea , aan de Boven- Kemering, iiiet ver van het meer Ranau. § 119. Tot de residcnlie Palembang wordl ook Djambi gerckciid, waarvan bet besluur wel is waar nog aan den Sultan blijft ovcrgelaten, die bij verscbillendc coiilracteu de souvereiuileit van zijn land aan ISederlaud opdroeg, docb met een Ncderlandschen i>olitieken agent nevens hem. — Van het land, dal door de rivier van Djambi en hare tak- ken doorsneden is, is voktrekt niels bekcod. In de boven- landen is onder de verschillende stammen, wier namen men opgegeven vindt, de meest inerkwaardige die der Korinlji’s, die door den goiidliandcl , welk metaal die slreken vrij overvloedig schijnen to bevalten en dat zij naar Padang, Indrapoera en Moko-Moko ter markt brengen of althans plaglen le brengen, een vrij aanzienUjken trap van welvaart moeten bcreikt hebben. In bun gcbied ligt een groot meer, waaruit men ineent, dat de boofdtak der rivier van Djambi onlspringt. — Benerlen de gcnoemdc hoofdplaats, maar nog op cenigen afstand van de monding der rivier , ligt Mocwara-kompci , dc bavenplaats voor hcl land. Digitized by Google 108 IV. LAHPONGSCIIE DISTAICTEN. § 1 20. In ruimcr zin verstaat men onder Tanah-Lampoeng het gedeelte van Sumatra ten Zuiden van de rivieren van Padang-goetji ten Westen en de Mesoedji, die deze distric- ten van Palembang scheidt, ten Oosten, maar het westelijk cn noord- westelijk gedeelte van die landstreek behooren tegen- woordig bij Bengkoelen en bij Palembang , zoodat de residenlie slechts het zuid-oostelijk gedeelte des eilands beslaat. Van Bengkoelen is zij gescheiden door den Boekit-Sawah , eenc voortzetting van den Boekit-barisan of Bengkoelcnsche berg- keten, maar of zij daarom eenc voortzetting van de grootc hoofdketen is, kan door onze onbekendheid met deze niet wel met zekerheid gczcgd worden, cn wordt zelfs twijfcl- achtig door den aard der bergen in deze provincie, vermits men de keten, die tusschcn de beide baaijen , die van Semangka ten Westen en de Lampong-baai tei. Oosten, in Straat Soenda uitloopt en die de hoogste toppen bevat , waarondcr de Keizerspiek (ongeveer 7000 voet) de hoogste is, cerder daarvoor zou aanzien. Ook nemen van deze de grootcrc rivieren des lands, de Toelang-bawang , Sejxietih en Se- kampong, haren oorsprong. Aan den uithoek van het mcest oostelijke der drie punten, waarin Sumatra bier eindigt, ligt de Radja-basa (4000 voet) aan het naauwste gedeelte van Straat Soenda, vroeger waarschijnlijk een eilaud. Tus- schen do beide bergketens in bet Westen loopt de Semangka met hare takken in de gelijknamige baai. — Rijst, katoen, koflie en thee zijn de voorname cultures. — Teloekbeloeiig , hoofdplaats der rcsidentie en der genocmde afdeeling, aan de Lampong-baai. Afdeeling Sekampong, hoofdplaat.s .Natal. Afdeeling Sepoetih, hoofdplaats Tarabangi. Afdeeling Toe- lang-bawang, hoofdplaats Menggala. Afdeeling Boeini-agoeng, hoofdplaats gelijkn. aan de Toelang-bawang, even als de vorige; Semangka, hoofdplaats Borne, aan de Semangka- baai. Digitized by Google 10!> 5 191. Bcnoorden Djambi is aan de Oostkust van Sumatra van liel meesle belang het i-ijk van Siak. ’I Is van de Padangschc Bovenlandeu door eerie onafhaiikelijke land- slreek gescheiden en verdeeld in het eigenlijke rijk , onder het omniddcllijk bestuur van den Sultan, ter wiens houfd- plaats Siak een assist.-resident gevestigd is , die zijne bC' velen van den resident van Riouw untvangt , — en de onder- hoorighedcn, te weten de vier eilanden, Iwven in § 103 genoemd en Roepat, een aantal kustplaalsjes benoorden de hoofdplaats, en nog een paar in de binnenlanden , die alien of onder een Prins van den bloede, 6f onder aiidere hoofden slaan, wier trouw in de meeste staatjes meer dan verdacht is. Siak beslaat daardoor evenwel, althans in naain, eene kustlengtc van niet geringer uitgestrektheid dan die van het Gouv. dcr Westkust en langs genoegzaam de geheele lengte van de Straat van Malaka. Van dat aantal plaatsjes (soinniigc met slechLs honderd invvoners) aan de Oostkust zijn de voornaamste], van het Zuiden af: Bilah, Paneh, Asahan, Batoe-haroe, Bedageh, Serdang en Tamian, dat aan Atjih grcnst; die in de binnenlanden liggen aan de Tapoeng, een hoofdtak der Siak-rivier. In het Noorden van Siak bestaat de binnenlandsche be- volking voor het grootsle gedeelte uil heidensche Bataks en hebhen de overlieerschende moliammedaansche Maleijers zich slechts aan dc mondingen der rivieren nedrgezet. Zuidelij- ker zal de kern der binnenlandsche bevolking — die hier en daar aan den bovenloop der hoofdrivieren zelfs vrij aan- zienlijk wezen moet — vvel overeenkomen met die , welke men in dc Padangsche bovenlanden aantreR. De handel heeR in eig. Siak nog niet veel te beteekenen ; het belangrijkst in dat opzigt is de /roe^oe/t-vi$$cherij te Boekit-batoe aan de Brouwerstraat of Selat-Djati (§ 67). Meer naar het Noorden toe brengt het land rotting, sago en drakenbloed voort , en nog noordelijker wordt veel werk gemaakt van de pepercultuur , zoodat de haven- Digitized by Google 110 plaatitjcs aldaar wel eens de oostelijlic peperhavens genoemd zijn. 5 192. Poelau-lawan , naar de rivier ook Kanipar gehee- len, is een rijkje dat tegcnwoordig onafhankelijk is van het vorige , maar door een lid van hel Siaksche vorstenhuis geregeerd- en als broederstaat van dal rijk beschouwd wordt. Het ligt ten Zuiden van Siak. Eene dergelijke verhouding bestaat er misschien ook lussehen Indragiri en Kwantan en bestond er vroeger lussehen Palcmbang en Pasoemah. — Kwantan ligt aan de Boven-Indragiri en grenst aan onze beziltingen. Er moeten bier nierkwaardige overblijfselen gevonden worden uit den tijd dat de Hindoes in de binnen- landen gevestigd waren, zoo als trouwens ook nog elders op dit eiland buiten onze beziltingen, zoo als in het Noor- den in de bovenlanden van Bila, het vroeger Ned. gewest Padang-lawas, het geval is — Indragiri, waarvan evenmin als van die andere staatjes iels lielangrijks valt mede te deelen, scheidt Siak van Djambi en is maar een leenrijk van den Sultan van Lingga. Nog zuidelijker dan de Rivier van Indragiri valt de Releh in zee, waar een gewest ligt, raeer onmiddelijk onder het gezag van den Sultan van Lingga staande, dat door de steenkolen, die men er heed laten zoeken , meer de aandacht van het Gouvernemenl ge- trokken heeft. 