Verhandeling Over den Nederlandschen Versbouw
Eenigen tijd lang streed de alliteratie met het rijm, dat reeds OTFRIEDS gedicht beheerscht; het deed zich aan ’t slot der halfverzen voor, onnauwkeurig en nog dikwijls loutere assonantie , terwijl het wel minder als cieraad, edoch meer dan de alliteratie als band der versdeelen gold (1). (1) Deze enkele regelen spreiden aanvankelijk een schemerlicht op het vraagstuk: Wat is bij ons de oorsprong van 't Rijm ? — 125 — Men kan dit nagaan in het beroemde lied van den deenschen Koning REGNER LODBROG, waarvan Tren KATE ons den text in ’t Kimbrisch of oud-Noordsch , ook Russisch ge- noemd, met eene vertaling (I, 79 — 108) mededeelt. De 28ste strophe luidt: Hiuggum vier med hiorve Hef eg fimtigum sinna Folk orustur framdar Fleindings-bode og eina Minst hugde eg manna (At mier vera skyllde) Unkur nam eg odd at rioda Annar kongur fremre. Os munu Aesar bioda; Er ei sytande daude. Wij mogen hier de beroemde hymne op de zege door Lopewik III in den jare 881 aan de Schelde op de Noord- mannen behaald niet voorbijgaan. Na dat de onbekende Dichter de plagen heeft beschreven die dit volk den Franken heeft aangedaan, roept Gop koning LODEWIK ter wrake op; hij heeft zijne krijgsgenooten aangesproken. Nu klinken deze mannelijke oudduitsche zegetoonen. v. 42. Tho nam her skild indi sper. Elliancho reit her. Uuolder uuar errahchon. Sina uuidarsahchon. Tho ni uuas iz buro lang. Tand her thia northman. Gode lob sageda. Her sihit thes her gereda. Ther Kuning reit kuono. Sang lioth frano. Joh alle saman sungun. Kyrrie leison. Sang uuas gisungan. Uuig uuas bigunnan. Bluot skein in uuangon. Spilod unther urankon. (Toen nam hij schild en speer; moedig reed hij, [En] wou waerlijk zich wreken op zijne wederzakers [tegenstanders]. Daar was ’t niet lange [of] hij vond de Noordmannen. God lof zeide hij; hij ziet wat hij begeerde. De Koning reed koen, zong een heilig lied, En alle samen zongen: » Kyrie eleison !” De zang was gezongen, de strijd was begonnen ; t Bloed scheen op de wangen; [en ]speeldef sprong Jonder de Franken (1). (1) Zie Wun, Belgisch Museum, I, 384. — 126 — Uit het Otfriedsche vers kwam, naar mate de taal be- schaafder werd, allengs het kort verhalend vers der latere ridderpoëzy voort. De invallende verzwakking der vor- men deed afbreuk aan de vier heffingen, en voerde 't vrou- welijk rijm in, dat OTFRIED niet kent. In het Nevelingenvers, meestal met zes heffingen, bracht de klinkende cæsuur het verlies eener heffing in den eersten halfregel te wege, terwijl de regelmatigheid hetzelfde verlies in den tweeden vorderde. En, daar ’t klinkende rijm in de cæsuur het doffere aan 't slot niet meer beantwoordde, ging 'trijm van `t slot der beide halfverzen naar ‘teinde der beide op elkander volgende verzen over: alzoo ontstond het Neve- lingenvers. Echter werden in de rijmparen der hofdichters vier heffingen op den doffen (vr.) rijmregel en drie op den klinkenden ingevoerd: zoo dat de eerste aan °t Otfriedsche en de andere aan 't Nevelingenvers beantwoordde (1). (1) Genvinus, Handbuch der poetischen Literatur der Deutschen x Š Berlin 1842, blz. 14. DERDE HOOFDSTUK. Over den Rhythmus der Nevelingen. DERDE HOOFDSTUK. OVER DEN RHYTHMUS DER NEVELINGEN. Wij meenen de regelen van het Nevelingenvers naar nie- mand beter dan naar PLATEN te kunnen weêrgeven. Hij toch staat bij de Duitschers geboekt als een dier Dichters, welke de metrische verzen in hunne meest volmaakte streng- heid bewerkt hebben, als een der schranderste versificatoren. Aan hem wordt dan ook het best de korte verdediging en uiteenzetting dier allesins fraaie versmaat opgedragen. » De Rhythmus van ’t oudste duitsche gedicht wordt vaak door zulken die er niet mede bekend zijn, ruw en vormeloos genoemd, omtrent in dier voegen als of iemand die zich op 'tlezen van hexameters niet verstaat, of ’t Grieksch naar deszelfs accenten leest, den vorm van Homerus voor ruw wilde uitkrijten. Niet de vorm der Nevelingen is ruw, maar wel onze duitsche metriek, daar wij aan ’t eentoonig geklap van iamben en trochzen ge- woon, bijna de vatbaarheid voor eigenlijken rhythmus verloren hebben. Vandaar ook is 't zoo verre gekomen, dat wij al onze spondéische en antibachische rijmen (——,—— v), die in de Nevelingen niet zelden van de schoonste werking zijn, dat is, bijna een derde van onzen spraakschat, zelfs van "trum uitgesloten hebben; en, wat de Prosodia betreft, voor onze anapæstische, dactylische, spondéische en antibachische woorden en woordkoppelingen bijkans geene plaats meer hebben, dewijl zich onze gansche metriek in een bestendig lang-kort of kort-lang hoogst eentoonig voortbeweegt. Al wat wij aan den vreemde ontleend hebben, de hexameter, de stance, de terzine, mag als voortreffelijk voor kleine gedichten (idyllische of lyrische) erkend worden, — 130 — voor grootere gedichten zijn ze volkomen ongeschikt (1). De italiaansche maten, zoo wel als de fransche alexandrijnen, hebben in de oirsprake eene groote verscheidenheid (2), maar in onze taal, wegens hare prosodie, worden zij een- toonig en vlak-gekleurd: zoo is 't met onzen vijfvoetigen iambus, een barbaarsch en armzalig vers, dat, hopen wij, weldra uit de sprake verdwijnen zal. Indien de Schrijver (PLATEN) 't voor raadzaam hield in zijne dramatische werken den trimeter in plaats van den vijfvoetigen iambus aan te wenden, kan hij heilig verzekeren, dat hij het niet uit voorliefde voor de Grieken heeft gedaan, maar dat hem de studie van ’t Nevelingenvers daartoe heeft opgeleid: want dit vers en ’t hexametersche, beide nauw-verwant, lossen zich rhetorisch (rhythmisch) in den trimeter op. Van die eentoonigheid, die in 't epos volstrekt onver- draaglijk zoude zijn, houdt zich het lied der Nevelingen vrij; ofschoon ’t eene groote regelmatigheid met de meest mogelijke verscheidenheid vereenigt: iets, dat het hoofd- doelwit eener epische versmaat is en mede door den hexameter bereikt wordt. | Zie hier nu de wet. der Nevelingenmate: een vers van zes beklemtooningen (heffingen of slagen) wordt in dier voege door de cesuur gescheiden, dat drie vóor - en drie achter dezelve vallen. De onbeklemtoonde syllaben zijn onverschillig: de Dichter mag er zoo veel of weinig tusschen voegen als de taal en welluidendheid veroorloven. Is 't halfvers iambisch dan kan ’t met eenen spondeus aanvangen, welks laatste syllabe beklemd wordt; gelijk b. v. reeds het eerste halve vers der Nibelungen: Ons is in oude maren , Zoodat de eerste syllabe, ofschoon lang, echter wegens den aart van het vers niet kan beklemtoond worden. (1) Deze beweering van PLATEN, vooral wat den hexameter ber treft, wordt in Duitschland niet goedgekeurd. (2) Omdat de geaccentueerde syllaben op elkander onregelmatig volgen. ` — 181 — Echter kan de toon geensins op syllaben vallen die uit haar zelve korte zijn: Het volk der dweeperen met kinderlijk gefazel. zou geen vers zijd, maar wel indien 't luidde: Het volk der pietisten blokkeert Berlijn en Bazel. Een andere, doch daarmede in betrekking staande regel geldt voor den trimeter, waarin telkens de eerste voet der drie versgeledingen den spondeus toelaat, zonder rhythmische stoornis , ofschoon de spondeus uit vier, de iambus uit drie korte. syllaben bestaat (1). De trimeter verschilt hierin ge- heel en al van den hexameter, waarin elke lange syllabe twee korte opweegt, en nadert dus tot den modernen versbouw. Tot de vrijheden des Nevelingendichters behoort, dat hij dikwijls (indien namelijk geene latere bearbeiders van zijn epos dat gedaan hebben) het laatste vers eener [vier- regelige} strophe tot vier heffingen uitrekt, ofschoon de eerste derzelve gewoonlijk zeer zwak is. [Een paar der volgende eerste strophen van dit zoo merk- waardige epos der Nibelungen, welks vernieuwing in den staat waarin Long toegekomen is omstreeks den jare 1200 geschiedde (2), kunnen ons daarvan ten bewijze strekken: Uns {st in álten mären vvúnders vil geséit Von hélden lébebæren, von grózer chúnhéit, Von vréuden und’ hóchgezíten, von weinen und’ van chlägen, Von chúner rechen striten muget fr nu vvünder hören ságen. (1) B. v.: ’'t Vliegt zélfs den wind / fórschdréunend en / wóestdóndrend voor. (2) Die grosze glänzende Erneuung dieser uralten, vielgesun- genen und gesagten Mahre geschah nun, wie schon das Alter ihrer Urkunden bezeugt, um 1200, in der herrlichen Zeit der Honex- STAUFEN, wo in Deutschland Staat und Kirche, das ritterliche und Volks-Leben, in der höchsten Blüte, und die neue Kunst, in allen dadurch bestimmten eigenthümlichen Richtungen , namentlich in der allumfassenden Baukunst, schon vollendet stand, oder sicher dahin strebte (Von ner Haanen, der Nib. Lied, Einl. xıx). — 132 — Er vvühs in Burgénden ein vil édel mágedín, daz in allen lánden niht schóners móhte sin, Criemhilt vvas si gehéizen, si wart ein schóene wip: dar-úmbe müsen dégene víl verliesen den lip. Der minnechlichen méide trüten vvól gezäm, in müte chüner réchen, niemen vvás ir gräm; âne mäzen schóene so wás ir edel lip, der jünch-vrövven tügende zierten änderiu wip. Ir pflägen drie chünege edel ünde rich, Gúenther únde Gernot, die réchen löbelich , unde Gíselhér der iúnge, ein üz-ervvélter dégen; diu vrévve vvás ir svvéster, die fürsten héten-s’ in ir pflégen. (1)] Door dien [boven ontwikkelden} bouw van het vers ont- staat er eene rijke afwisseling en beweging, en voor hem die 't zelve weet te lezen, de grootste harmony. Somtijds derhalve, als ’t onderwerp dat medebrengt, wint het vers een zachten, huppelenden gang, gelijk in: eg WV VV = Kid = hd — V — V — Zoo ontmoette hij daar aan de bedden | wel menigen zorgenden man. Somtijds wordt, in eene andere orde, die dactylische sprong mede op ernstige voorwerpen toegepast, zoo als b. v. het laatste vers van den 33sten zang: Diu svvért von hánden légeten die chúnen réchen geméit. Eene krachtvolle en treffende uitwerking ontstaat er, wanneer integendeel de toonlooze syllaben geheel wegval- len, gelijk in 'tlaatste halfvers der volgende regelen. die tevens ten voorbeelde kunnen dienen hoe schoon de anti- bachische rijmen zich voordoen : Ww — V — Ww — V | — V — NS — V — V — — U | — — — V Hoe garen ik u ware goed met mijnen schilde, Dorst ik "Cu bieden voor Chriemhilde. (1) Naar von per HaGens uitgave: Der Nibelungen Lied, zum erstenmal in der aeltesten Gestalt aus der St. Galler Urschrift, mit vergleichung aller uebrigen Handschriften herausgegeben ; Breslau 1820. Even als bij dien uitgever heeft men hier eene kleine ruimte tus- schen elk halfvers gelaten. Waar de kleine o boven een u stond, is si) door het teeken v vervangen. — 133 — Ook wordt deze versbouw wel eens gebruikt om eene schilderachtige werking voort te brengen: Tegen Mutaren den Donauwe neder. Zuivere iamben en trochæën zijn er niet zeldzaam in, maar de dichter heeft zorg gedragen dat ze nooit eene gansche strophe vullen. Zoo zijn, b. v., in de volgende de eerste half- verzen van den 1sten en 2den regel iambisch; doch de daar- aan geslotene trochæïsch, totdat de iambus, die zich niet laat verdringen, weêr ’tbovenwicht bekomt.en de beide slotverzen tot iambische vormt. VV — V — AM — VW — Ab — Do sucht er nach den vergen wider unde dan, YV Y Ve A VOV Er horte wazzer gieren losen er began : Yv V — Vı—- V VOV Av — In einem schönem brunnen . daz taten wisiu wip, X Va y ve Y v vo Diu wolden sich da chülen und’ badeten ir lip (6145). Ten slotte veroorlove men mij nog eene bijzonder-kunst- volle stance, met hare metrische verdeeling, aan te vocren, daar ze bijna alle toonvallen van het lied in zich vereenigt: WM rz Y rs Ve WM © Vo WM ez AM — V — V — — V — — V sz v/e V WM NN WM — WM — — Vo NV WM WM zz WM rs WM WM — Do rief der herre Giselher Wolfharten an: Owé, daz ich so grimmen vient ie gewan! edel ritter chüne nu wendet gegen in; ich wil’z helfen enden ez en-mag nicht langer gesin (9284).” Om het Nevelingenvers altoos juist te lezen, moet men goed zijn ingewijd in de oude taal, die, even als de home- rische, zich nog in menigerlei wankelende vormen beweegt. Hiertoe vooral behooren de eigen namen, wier prosodia meest wankt. Aldus wordt, b. v. GUNTHER — v en — — betoont, RüpIGER — „ „en — © — Hiertoe behoort mede het participium præsens, dat bij ons steeds dactylisch is, maar bij de ouden nog vaak antibachisch — — u; zoo als in: em VW wm m Nef wm = J pen Allez howende die Guntheres man. 10 — 134 — Tot dusverre de dichter PLATEN (1). Een niet minder eerwaardige naam dan deze, en niet minder geldend voor de wetten van 't Nevelingenvers, biedt zich aan in VON DER HAGHEN, professor aan de Hoogeschool te Breslau, die zoo gemoedelijk zijne taak in ’t uitgeven van dit middeleeuwsch epos volbracht. Wij laten zijne aan- merkingen over den versbouw van 'tzelve gaarne volgen: » De afsnede (halfvers) er van is regelmatig en meestal eene vrouwelijke, zeer dikwijls ook een dactylische [kinder- liche]. B. v.: Do gap man sinen degenen ze cleidern gra unde bunt (v. 248). Do liefen in en-gegene vil der Guntheres man (308). Iu unde Got van himele chlag’ ich unser’ not (7887). Ook is die afsnede, met eene óverwegende eindsyllabe , wel eens schijnbaar mannelijk, eigenlijk ook driesyllabig ( <= — jo Do sahen Blödelinis man, ir herre lach erslagen (7789). Ez was ein iamerlichez lon, daz er dem magtzogen wach (7928). Ja sol er riten gütiu ross’ unde tragen herlich gewant (8116). Bestendig vormt die afsnede eene harmonische tegenstel- ling met het vóórheerschend manlijke rijm, en voorkomt dus eene te groote gelijkheid tusschen de beide helften, ge- lijk in ’t alexandrijn. Omgekeerd is zulk rijm bij wijlen dactylisch: Waz sin der chunech wolde? das vragte Hagene (341). Si mach vil lange weinen, sprach do Hagene (6917). Do sprach der videlære: vriunt her Hagene (7389). Eigenlijk mede een mannelijk slotrijm, waarvan de beide voorafgaande syllaben binnen in ’t vers vallen (— v 4); men vergenoegt zich daarom hier met de assonance van zelf- of medeklanken (Selb- und Mitlaute), b. v.: Nein, durch mine liebe, sprach do Hagene, Chomt ir von dem huse, die snellen degene, enz. (7409). — (1) Vijfde deel zijner volledige werken. Praten, geb. in 1796 te Ansbach, Beiersche Off., is overl. te Syrakuse in 1835. — 135 — Zulke tegenklanken (anklänge) bevinden zich insgelijks zeer dikwijls in de afsnede: Er wübs in Burgonden ein vil edel magedin (5), Daz in allen landen niht schoners mohte sin, Da zen Burgonden so was ir lant genant: (19) Si vrumten starchiu wunder sit in Etzelen lant, Ir vater der hiez Danchrat, der in diu erbe liez (26), Sit nach sime lebene, ein elleng richer man. Der ouch in siuer iugende grozer eren vil gewan. Waz saget ir mir von manne, vil liebiu müter min ? (57) Ane rechen minne, so wil ich immer sin. Zoo als werkelijke rijmen daarin en geheele liederen in stancen van achtrijmende verzen hier en daar reeds in alle handschriften voorkomen, bijzonder wel is waar in de bijvoegingen der omwerking. Van oudsher kwam hier, door de nauwe aanleiding der regelmatig-verdeelende af- snede, vaak rijm en assonance bij, maar klaarblijkend is ’t in de Nibelungen daar nog niet op aangelegd; en de ver- vorming van het geheele gedicht is van lateren tijd: in den Gudrun heerscht dergelijke assonance reeds, in den Wolfdietrich op °t einde, alsmede in 't Hosengarten-lied. Aldus kwam die achtrijmende stance tot stand op gelijke wijze als die van den Tifurel uit hare oude vier lange regels: zij werd nu even als deze een hoofdtoon in vele historische, wereldlijke en geestelijke liederen, waarvan de zangwijze nog in Choraal-boeken is bewaard gebleven, en bekwam tevens een bestemd syllabental van 6 tot 7, naarmate het rijm mannelijk of vrouwelijk was. Edoch, dit syllabental is den ouden rijmregelen even weinig oorspronkelijk-eigen als een regelmatige syllabenval. Deze, 't is waar, is wel door den spraakbouw {met zijne voor- en nazetsels) en door de helling der taal, hoofdzakelijk iambisch, bevorderd, doch er moet daarnevens plaats ver- gund worden niet slechts aan den trochzischen syllabenval, maar ook aan den spondeischen, anapæstichen en dacty- lischen; en aan de vermengeling van alle dezen. — 136 — Tk achte ’t nuttig hier eenige verzen te laten volgen, in welke de verschillende handschriften der Nibelungen over- eenstemmen : Zuiver-tambisch : Si viengen sich be-handen unde giengen dan... (v. 5293). Do si enbizzen waren, unt daz si solden dan... (5313). Von einer starchen wunden, die er dem vergen slüch (6279). Zuiver-trochæisch : Do die herren sahen daz der helt was tot (4009). Bi den chappel-soume er den pfaffen vant (6313). Daz si dester balder chômen über vlüt (6297). Anapestisch : - (Leit oder uf daz gras) Ir chnechte, diu gereite: ich gedenche daz ich was (6294). Do gedachte vremder mære der snelle degen güt (6310). Dactylisch : Etelichez owete verre, als ez müden began (6300). Van voren iambisch en verder trocheisch: Die schônen vreudelosen ligen man do sach (4050). Ich han deheinen vergen hiute hie gesehen (6287). En omgekeerd : Do der chünich Günther daz heize blüt ersach (6281). In de beide laatste gevallen herhaalt zich de tegenstel- ling van 't mannelijke rijm met de vrouwelijke afsnede, eene wel groote, maar niet regellooze vrijheid en beweeg- baarheid, die fraai met de levendigheid des inhouds over- eenstemt. De grondwet van 't Nevelingenvers is derhalve, dat de heffing der zes vakken met omtrent even zoo veel minder beklemtoonde syllaben afwissele. Meestal is die heffing te — 137 — gelijk een beduidend woordaccent, en (volgens den hoofd- regel der duitsche Verskunst) daarmede eens: de versmaat evenwel, in verband met de aanvankelijk - onscheidbare zangwijze (1), treedt zelfstandig op, en heft of onderdrukt het woord- of redeaccent, zelfs bij de rijmen en afsneden (drie- syllabige); iets dat eene eigendommelijke harmony oplevert. De verwisseling van een of meer korte syllaben is den duitschen versbouw eigen, die in den beginne de sylla- ben niet (gelijk de.fransche) enkel telde, maar ze woog : zuiver-iambische of zuiver-trocheeische verzen of een geheel vastgesteld syllabental zijn eerst later door de Meester- zangers ingevoerd. Wij vinden die, en ook reeds de dac- tylische val, in liederen wel dikwijls. overheerschend, maar nergens opzettelijk volgehouden. Ook drukt deze verssoort de grondmaat der evenredigheid van twee korte tot ééne lange (d. i. hier toon, accent) in de duitsche verskunst uit; grondmaat, die nog immer daarin voortleeft, niet alleen in volksliederen, maar ook in menig eigenaardige stance van BURGER, WIELAND, GÖTHE en TIECK; bovenal vertoont zij zich in de zoogezegde knittelverzen, door het Hans-Sachische vers op 8 of 9 syllaben bepaald, dat echter nog ten huidigen dage de vrijheid der korte rijm- paren behoudt, waarin meestal de oude gedichten, alsmede vele uit den kring der Nevelingen vervat zijn (2). Alom wis- selt hier ééne lange met twee, zelden met meer korte syllaben, bij een overheerschenden iambisch-dactylischen val, af. Even zoo is ’t met het Nevelingenvers; wanneer hier ook wel meer korte verschijnen : Der chunich ez wol horte, er angestete umb’ den man (2709). (1) Unser Nibelungen-Lied ist von einem groszen und edlen , auf der ganzen Höhe seiner herrlichen Zeit stehenden Dichter ver- faszt, und niedergeschrieben , oder wahrscheinlicher, wie der Ritter- liche Esserpaca und ULrich von LICHTENSTEIN (haten, einen Schreiber vorgesagt und gesungen (von DER Hacen, Einleitung xxv1). (2) Zie in Worrrs Poetischer Hausschatz des deutschen Volks. (Leipzig 1849) eenige der oudste proeven van duitsche Helden- gedichten; blz. 686 — 698. — 138 — Als ‘taan deze of zelfs aan lange schijnt te mangelen, wordt zulks daardoor verholpen, dat de toon langer op de voorhandene, dikwijls bijeenstaande accenten verwijlt: Vil énchünder geste. da noch ein chloster stat (5195). getriweliker dienest daz Étzélen wip (5314). Voornamelijk op dubbele zelf- en medeklanken: Den troum si dé sägete ir miter Uten (53). Do spräch zu z'ir chinden diu edel’ Ute (6049). Géhen mit den meren sah man die spíl-mán (6001). Of over de overtollige syllaben, vooral over den voluit- geschreven hiatus, licht henenglipt: Ich en-gewer’ mich nimmer mere der edelen minne din (2727). Want het rijm, waarhenen de rijmregel, als naar zijn doel streeft, is de hoofdzaak, zoo als in alle rijmpoézy, en bij- zonderlijk in de duitsche, uit welke ’t zich vooral voortplantte; terwijl het immer in den wortel des woords grijpt, en zoo de hoogste trap van den grondregel der beduidendheid (1) is, uit welke de gansche duitsche prosodie voortkomt. In de Nevelingenstance bemerkt men nog, dat het laatste halfvers meest éénen voet of helling langer, en alzoo aan de regelen der korte rijmparen gelijk is. Verreweg het grootste gedeelte der stancen heeft dit in alle handschrif- ten, terwijl een paar omwerkingen die bijzonderheid nog meer doen uitkomen. Dat zulks eene werkelijke helling des ouden vorms is, blijkt nog aan eene plaats in een dier handschriften, waar- in de liederen zijn dooreen gemengd, en de langere slotregels nog in 't midden staan, terwijl de gewoonlijk kortere op t einde door bijvoegingen verlengd zijn. Ook komt dat in de meeste gedichten van dezen vorm voor, zoo als in den Wolfdietrich, Alphart ; zelden in dat van (1) Bedeutsamkeit, zegt de text, wat Heyse geistichkeit heet. Zie ons Hoofdstuk Over de metrische Versmaat in t algemeen. Prosodia. — 139 — de Rosengarten ; menigvuldig daarentegen in den Gudrun, bij voorbeeld: Daz kom an eim abende, daz in so gelanc, daz von Tenemarke der küene degen sanc mit so herrlicher stimme, daz er wol gevallen Muose alden liuten; da von gesweic der vogeline schallen. Eene gansch gelijke verlenging des laatsten regels hebben de vierrijmende stancen van den Morolf en den Koning Arendel; de zesrijmende in de Ravenna-schlacht, en de twaalfrijmende Berners-zangwijze; ja, zelfs die der tweede gelijke stance van den Titurel, en nog vele andere wereld- lijke en geestelijke liederen. Blijkbaar scheidt zich overal de stance meer af, en te noodwendiger in de stancen van een heldenboek, dewijl hare gedeelten zich andersins zoo gelijk zijn. Bijzonderlijk hangt zij in de Nibelungen nog met den veelal spreukaartigen inhoud van den laatsten regel en halfregel te samen, en rust ook wel op een muzikalischen grond, als cadance en overloop; in het volkslied is zij 't rustpunt des zangers, zoo als in °t noordsche en ook duitsche rond- of keerrijm, waarin tevens een choor steekt (1). (1) Von ner Hacens Inleiding, blz. Gen — 1x. VIERDE HOOFDSTUK. Over °t dietsch Middeleeuse-vers. VIERDE HOOFDSTUK. OVER "o DIETSCH MIDDELEEUW-VERS. § 1. Over deszelfs Scansie in `t algemeen. Het dietsch middeleeuwvers (of, zoo als men *t min juist genoemd heeft, het middennederlandsch vers) is, gelijk wij gezien hebben, langen tijd miskend geweest. Men zag het aan voor eene kunstelooze samenvoeging van. maat- en ordelooze woorden; maar van lieverlede heeft men de verkeerdheid ingezien van de beoordeelingen en veroor- deelingen sans appel; uitgesproken door mannen die, even als sommige wijsgeeren, 't ontkennen gemakkelijker vinden dan 't nasporen en doorgronden (1). Het dietsch middeleeuw-vers, dat, wat zijne hoofd- (1) Boreau sloeg niet minder den bal mis, toen hij schreef in den eersten zang van L'art poetique: Durant les premiers ans du Parnasse francois, Le caprice tout seul faisoit toutes les lois. In Les Poésies du Roi de Navarre, t. Ier., p. 225, teekent men daarop aan: » Le grand maitre de la poésie moderne, Boreau, a confondu l’histoire du premier âge de cette même poésie avec celle du second âge, etc. Loin qu’alors les mots fussent assemblés sans mesure, les poétes anciens étaient des versificateurs tres - exacts ; quelques modernes ne s’accommoderoient point de la règle qu'ils observoient pour la rime, non qu’ils fussent absolument assujettis à la marche égale de la rime feminine après la masculine: cet entrela- cement n’étoit pas encore de règle étroite, quoiqu’elle ne leur fût pas entièrement inconnu. On en a trouvé le modèle dans leurs pièces; quelques chansons de Thibaut, et surtout les deux premières, offrent ce mélange exact.” Zie over de versbouwkunst bij die dichters La Poesie des Trouba- dours par F. Diez, trad, de l Allemand par ve Roisin, Paris 1843; en Sismonpi DE Sısmonvı, De la Litt. du Midi de l'Europe, Brux- 1837; I, 64— 75. — 144 — regeling betreft, niet geheel en al door de Rederijkers werd weggestommeld, is eindelijk bezweken voor den overweldigenden stroom van getelde-syllabenmaten, voort- gevloeid uit eene taal onvatbaar voor metrische behandeling. Van daar de lange miskenning die op ‘tin onbruik geraakte vers heeft gedrukt. Men wilde die ouderwetsche vers- regelen, of, zoo men meende, bloote rijmregelen met den nieuwerwetschen maatstaf der hedendaagsche versbescha- ving deftig nagaan, doch de maatstaf schoot er bij te kort: de dwerg wilde den reus meten. + » Barbaarsch!” riepen de HursincA BAKKERS uit bij de beschouwing van hetgeen zij noemden »den ouden ge- brekkelijken en sedert verbeterden trant onzer nederduitsche versen”. En hier gold al weder het oude, doch niet ver- ouderde Ovidiaansche : Barbarus. hic ego sum, quia non intelligor ulli. Het dietsche middeleeuw-vers is hoofdzakelijk rhythmisch : de wetten omtrent den klemtoon nog heden gevolgd, zijn hier over ’t algemeen geldend. Men mag het als de voortzetting van 't Nevelingenvers beschouwen; ten minste zijn de regels van ’t zelve er op toepasselijk: maar wij willen 't van naderbij bezien, en de verschillende stelsels van BORMANS en JONCKBLOET, die er zich bij ons 't meest mede bezig hebben gehouden, in eenige bijzonderheden nagaan. Het komt ons voor dat de zucht om den gebaanden weg des klemtoons te verlaten (zucht, die ook bij KINKER in ’tmetrische stelsel heerschte), hier een vrij ongunstigen uitslag heeft opgeleverd. Van BORMANS, wiens eerste stelsel in 1837 bekend werd, hebben wij te melden dat hij heden tot gezonder denk- beelden is gekomen. Hij geloofde destijds, dat van MAER- LANT, JAN de Clerc (BOENDALE) en dergelijken maar eene getelde-syllabenmaat hadden. » Un nombre fixe de syl- labes (sept ou huit, rarement davantage), une espèce de repos, antant qu'il en faut pour les petits vers, et qui plus est deux à deux le même rhythme, quelque. fois iambique , — 145 — mais plus souvent trochaïque.” Hebben wij, voegde de Hoogleeraar er bij, dit alles tot heden toe er in ontkend, de schuld ligt aan de kopisten die schier al de handschriften bedorven hebben, en aan ons die verzuimd hebben er de regelen van na te gaan. Dit vreemde stelsel bracht de volgende manke scansie in de wereld: Dié derdé boec gäet hier âne. Mén moet óm die rime soeke. Dié schoné walsché poéten. Een regel van MAERLANT, waaruit de nieuwe BENTLEI het woord valsche achter walsche wegwierp, om 't naar zijn stelsel te kunnen plooien. Dan genoeg daarover. Over de misslagen van Mong, die onder andere meende, dat na de laatste toonheffing geene syllabe meer hoor- baar uitgesproken werd (eene zonderlinge meening, zegt LEENDERTZ) hebben wij ons hier niet verder in te laten. De tijd heeft dit alles weérlegd. Dezelfde LEENDERTZ, als recensent van JONCKBLOETS werk opgetreden (1), heeft het grootste gedeelte der uit- zonderingen tegen den klemtoon, die de gerecenseerde met een grooten omslag van voorbeelden meende gestaafd te hebben , weggecijferd. Wij zullen ter loops eenige van die rijmregels aanteekenen, waarvan de scansie door JONCKBLOET voorgedragen, vrij bedenkelijk is: Doctr. 2, 1260. Om donnösele te bevrien. De gewoone scansie wil: S , `. Om donnósele té bevrien. Huon, blz. 274, 28. Daer óm die óndadíge man. ‘ Terwijl de klemtoon op de tweede syllabe van ondadige moet vallen. (1) In den veertienden jaargang van den Gids ; Amst. 1850. r — 146 — JONCKBLOET wil dat ant in de samenstelling met sub- stantiva en verba immer ónbetoond blijve. LEENDERTZ spreekt dit gevoelen, onzes dunkens, op goeden gronde tegen. Maerl. 1, 33. Maer soé antwórde, alse die fiere. Rein. 1740. Réinaert antwórde: gi doet quéet. Wal. 1573. Walewein antwórden saen. Welke zonder uitzondering beter klinken: Mäer soe, äntworde, alse die fiere. Reinaert äntworde : gf doet qúaet. Wálewéin ántworden sáen. Of wil men den bijaccent achter 't hoofdaccent laten vallen? Men krijgt dan ’t volgens ons verkieslijkste: Maer soe äntwörde, álse die fiére. Réinaert äntwoörde : gi doet quäet. Wälewein ántwórden sáen. Wij zouden een aantal verzen uit BORMANS laatste werk en uit JONCKBLOET en uit LEENDERTZ kunnen opgeven, waarin de scansie, volgens de gewoone uitspraak, anders dient voorgedragen te worden; doch ook die welke wij zouden voorstellen zou bijwijlen met varianten uitvallen ; goeddeels uit hoofde van ’t onderscheid uit woord- en zin- accent geboren. Zoo deelt, b. v. het pronomen Ai, naarmate het al of niet beklemd uitgebracht wordt, eene onderscheidene rhythmische cadans aan menigen dietschen versregel mede. § 2. Over de Arsis, Het dietsch middeleeuwsch episch gedicht bestaat uit verzen van vier toonheffingen (arses) of slagen, ten minste zoo als het zich in lateren tijde voordoet: want vroeger vielen die rijmregels korter uit, en hadden zij zeer dikwijls een slag minder. — 147 — De Reis van St. Brandaen, een der oudste gedichten en tot de XIlde eeuw behoorende, biedt er ’t bewijs van aan: b v. Doe spréc des dúvels böde: Dérstic wél, doer Góde, U scep, her Brandäen, Hädde qúade váert gedaen. v. 994. Een ander handschrift van ’t zelfde gedicht is van 't laatst der XIVde of het begin der XVde eeuw. De vergelijking van beide doet overtuigend zien, dat een goed aantal der verzen in het laatste een voet aangewonnen hebben, b. v.: I. 362. Doen séiden die ârme ghésellen : Dus méetmi fmmer qucllen Ende cuwelike léven. Hádwi om Góde ghegéven Den ärmen lieden dwáter, Onse loén wáre nu béter. II. 379. Si spräken: wy zijn ärme zielen, Dus moéten wy hier gien ep zwielen, Ende äldus eeüwelike leven. Hädden wi om Göde ghegeven Den aermen drincken wäter scöne, So wären wi van betren lône. Doch ook in lateren tijd, schoof men verzen van drie slagen met mannelijke rijmen tusschen de anderen. De uitgever van ’t Leven van Sinta Christina beweert nog heden dat er geen slagsyllaben nevens elkander kunnen staan; tegenstrijdig aan LACHMANS gevoelen omtrent de oud- hoogduitsche verzen (zie hier voren blz. 119). » Men ont- houde wel (zegt hij) dat ik zoo min eene arsis zonder thesis (behalven op den laatsten voet bij de mannelijke rijmen) als eene thesis zonder arsis aanneem.” JONCKBLOET; denkt anders, en wij stemmen hem bij. Zeker is het dat men vooral achter de oude heffing (waar “ — 148 — JONCKBLOET eene cæsuur of rust stelt) zoo zwaar getoonde syllaben aantreft, dat men ze wel -degelijk voor arsen hebbe te houden. » De voorwaarde (zegt JONCKBLOET, blz. 83), waarop de uitlating der thesis. kan plaats grijpen is dat de voor- gaande heffing uit haren aart lang genoeg kunne worden aangehouden om in de maat de daling ontbeerlijk te maken.” | | Dikwijls zijn die beide arses door de punctuatie gescheiden; de rust die er uit ontstaat, geldt in dat geval bijna zoo veel als een punt gesteld achter eene muzieknoot, welker duur er de helft door verlengd. wordt. Ten voorbeelde kan een der volgende verzen dienen: Wal’ (Walwein) was droeve ende tongemake Dat hijs niet machte nemen wrake. Seere weende Ysabele, Die goedertiere damoysele, Om deze arechede Die men haren lieve dede. De dach dore entie nacht [lanc] Bleef si daer. Groot eñ stranc Was háre cláge dáts waér. Of: Was hare cläge, däts waér (1). In ’t werk Der vrouwen Heimelicheit (2) komen wij een aantal van die naast elkander geplaatste arses tegen : v. 35. Hoé in lyf hébben ontfaen. v. 76. Ende als een wyf hévet ontfaen. v. 95. Dat t’elker maént báren moet. Welc tyt twyf is. xır. jaren out. (1) Zie 'tgentsche kunstblad de Eendragt, 1850, blz. 23. ’tIs een fragment uit den Walewein. De leidsche text door JoncxsLogr in.1846 uitgegeven, luidt merkelijk anders. Zie aldaar v. 9157 en volgg. (2) ade serie, n°. 3 der uitgaven van de Maetschappy der vlaem- sche Bibliophilen te Gent. — 149 — Hoe heeft men dit laatste vers te scandeeren ? De gewoone uitspraak luide: Welc tyt twyf is twaalf jaren out. Of wel: Wele tyt twyf is twaálf jaren out. Doch dat er oulings ook verzen waarin het rhythmisch gevoel niet geéerbiedigd is, met één woord gebrekkige rijmregels zijn vervaardigd of gewijzigd, zal wel niemand betwijfelen, en laat ons ook een dichter uit die dagen licht gevoelen. Reeds klaagde JAN BOENDALE (de Clerc) in der Leken spieghel (Ide B, C. 15, v. 1) over het scribimus indocti doctique poémata passim : En dat die liede van allen zaken Rime en dichten willen maken Ghelijc clerken. In sommige regels door JoNCKBLOET aangehaald is niet duidelijk te zien of de thesis al of niet ontbreekt, zoo als in deze: 1 Al mijn lyf énde dorpect. Wal. 594. Al wás hi bloét, hi was coéne. Ib. 758. Die men kan scandeeren : I Al mijn lýf ende dórpéct. Al wás hi bloét, hi wás coéne. | of met drie slagen, terwijl het vers: Daér die bérch wás ondaen, bij uitdijging klinkt als: Daér die bérreg was ondaen. Maar, wij zien niet wat twijfel er in de naasteen-geplaatste arses kan bestaan bij deze voorbeelden : Om dat si van haren heere Es gedréecht hárde scere. Karel de Gr. I, 865. 11 — 150 — Bogyxass staat toe, dat zulks plaats grijpt in den laatsten voet van een mannelijk rijm; doch ook in ’t vrouwelijke rijm geschiedt zulks b. v.: In eens ärems siécs wesen Qan Tibert in 'thof geronnen. Reinaert, v. 1322. Iets geheel anders nu dan de Bormansche ontkenning is de vraag of de beste versbouwkundigen dit saambeklemmen niet vermijden: iets dat overigens niet moeilijk viel bij het destijds zoo zeer geldende tusschenschuiven eener letter, 200 zagen wij hierboven reeds: Om deze arzchede (1). Zoo ziet men in den keurigen GERAERT, den dichter van 't door BORMANS uitgegeven werk, meermaals die tusschengeschovene letter, ter voldoening van ’t gehoor, wederkeeren : Daer ómme soe spreéct dit woérd de vroede Dat nimmermer ánders dán in goede Ontfármzhertechheit en mach Beslüten menschen lesten däch (2). Bij RoEMER VIsscHER (druk van Amst. 1669), die eene recht-gelukkige dichtmaat voor 't Puntdicht wist aan te wenden, komen nog de arses schier op elke bladzijde in botsing, vooral waar eene werkelijke rust invalt of de punctuatie de hoofd-arsis schijnt te verlengen, b. v.: Nimmermeer geschiedt gódsdienst door bedwanck. Blz. 42. Wij moeten doch allegaer de doadt beleeven, En, vroeg of láat, tréden het bebaende pad. (1) Waren de ouden niet karig met het tusschenschuiven der £, zij behielden of onderdrukten ook naar welgevallen en de vereischten van de maat de dot der adjectiva van 't vrouwelijk geslacht, in nominatief en accusatief van het enkelvoudige en in het meervoudige. Zoo leest men in 't Leven van Sinte Christina, r. 33: een eersaem jonfrouw, en r. 155: die werdelic Kerstien. (1) Blz. zw. — 151 — Men ontmoet mede die achtereenvolgende betooning in LE FRANCQ VAN BERKHEYS overbekend gedicht, waarin hij door afwisselenden maatklank onderscheidene bedrijven en handwerken nabootst. Het botsend ijzersmeden gaf hij door die tegeneen hortende syllaben aardig en eigen- aardig weér: Helder óp dát het klinkt, Als de slág néderzinkt. Een, twee, drié, hoúd maar maat, Dat je vlák néderslaat (1). § 3. Over de Thesis. Bormans teekent terecht aan dat er omtrent het menig- vuldig en soms uitsluitend gebruik van tweesyllabige theses of dalingen niet de minste twijfel bestaan kan, tenzij men mede het bestaan van GERAERTS gemeld dichtwerk wil loochenen. » Maar (vraagt hij) treft men ze ook elders aan?” —en hij antwoordt: Ja, en overal. Men moge zijne toevlucht nemen tot elisien, apocopen, syncopen, apheresen , tot verstommingen, verslindingen, versmeltingen en wat er van deze meer zij, van letteren of syllaben; men be- twiste en loochene het zoo veel men wil en sluite om niet overtuigd te zijn, ooren en oogen toe, de zaak is zoo; zij be- staan en men treft ze overal aan, bij MAERLANT, bij VAN Heeru, bij DIEDERIK van ASSENEDE, bij Jan de Clerc, in WALEWEIN, in 't Lied der Lorreinen ; nog eens, overal. En wilne echt metter crucen doen sterven. MaERLANT, S. H., H, blz. 193. Daer gingen die gúldene cóppen al émme; Daer wart geradech ef vroet die domme; Daer dóchte den blöden dat hi es coene; Daers gheen zoo aérm onder díe garsoene. Flor. en Blancef., v. 1734—37. (1) Taal-en dichtlievende oefeningen van het genootschap: Kunst wordt door arbeid verkregen; iste deel; Leyden 1775. — 152 — Onder de talrijke voorbeelden die wij hier bij BoRMans ontmoeten, zijn er wel scansien die men eene wijziging zou kannen doen ondergaan, b. v. Want hi die viänden woúde bestaan, Waar wij zouden lezen en dus scandeeren: Want hi die vianden woude bestaan, maar dit verzwakt den regel niet. Om nu dit gevoelen te staven, ook door PH. vAN DEN Beren (1) vroeger voorgedragen, schijnt het ons volstrekt overbodig meer voorbeelden af te schrijven. Welke ook JONCKBLOETS verdiensten en uitgebreide kennis mogen zijn, klaarblijkend heeft hij zich hierin door stelsel- matigheid laten vervoeren: stelselmatigheid die de recensent LEENDERTZ best zoude bestreden hebben. Wij kunnen dus JONCKBLOET geensins bijstemmen als hij zegt: » De thesis moet altijd eensyllabig zijn, synkope, apokope, samensmelting, maken dit gemakkelijk (blz. 117)”; iets dat gansch niet wil blijken, gaat men de talrijke regelen na die de man aan dit onderzoek heeft toegewijd, waarvan de slotsom zoude zijn » dat er in den regel geene twee- syllabige dalingen voorkomen dan misschien, op eene enkele bepaalde plaats van het vers: in de cæsuur namelijk [dat is, zoo hij wil, achter den tweeden slag]” (2). Kon dit stelsel ingang vinden, wierden die verzen voor- gedragen met al de inkrimpingen die twee drie syllaben van de thesis tot eene enkele willen brengen, de oude taal, wier bevallige vloeibaarheid door dien geleerde geroemd wordt, zoude oneindig harder dan de hedendaagsche uit den prosodischen smeltkroes komen. Neen, dit heet letterlijk Procrustus stelsel. Men denke slechts hoe hard het in onze ooren klinkt, als men, zonder ’t gebrek der samen- horting door een schevatjen te verhelpen, in de hedendaagsche verzen van sommige ganzepennen leest: De neerstge dienares haar vlijtge zorg bestedend. (1) Zie JoncxnLoer, Over den middennederlandschen epischen versbonw, blz. 41 — 42 en 84. (2) Blz. 85. Lë — 153 — § 4. Over den Voorslag. Wij hebben dit punt mede reeds in 't voordragen der rege- len van ’t Nevelingenvers aangeroerd (blz. 130), en zullen die stof hier nu verder, en wel naar BORMANS, ontwikkelen. Alle verzen die uit meersyllabige voeten bestaan, zijn doorgaans voorafgegaan van een voorslag (1); deze thesis die vóór de eerste heffing valt, kan uit twee of drie letter- grepen bestaan. Wil men voorbeelden uit BORMANS uitgave ? Dat véle diés in lésen daer. v. 139. De Váder, hí vermáght al gader. v. 216. Deze soorten van verzen, waarin op den voorslag enkelijk voeten van twee syllaben volgen, maken den grootsten hoop niet uit: gewoonlijk voert de voorslag één of meer drie- syllabige voeten aan; en dewijl in de verzen zonder voorslag de driesyllabige voeten minder gemeen zijn, strekt dit ten bewijze dat aan beide zijden een zelfde gevoel van den rhythmus tot grondslag ligt. | Staande rijmen met een driesyllabigen voet: Geloéft si en oéck de mäghet vri. v. 16. Met twee driesyllabige voeten: Die sélve niet wél gebidden en cán. Met drie: Waer móghdi een ánder Kerstine verstaän. Met hären gebeden becömmert soud wesen. v. 170. Verzen met een dubbelen voorslag zijn tot sneller be- weging gestemd: Utencmende suéte vriendinne mijn. v. 257. Hare scälcheit die niemen vergründen en can. v. 1690. (1) Leven van Ste. Christina, blz. Liv. ( ‚a voorslag beginnen, on: „tal van driesyllabige zu. -.sctige aantreffen. Met „en: .. lien omdat, …r zimkkie, wil meten: at zedaen omdát. maer ap émen nacht; — „se œ~ me, maer óp enen nächt, , vemand licht zal goedkeuren. an war ge voor (blz. Gem), die ons ‚na wen minder natuurlijk gescandeerd : ie geleerde man LES ~ ~ ut aa it Milen alsijt lesen. sus Wijn leidere mi oppenbare. a En o a wat junérouwen en ändwerden zoude lezen: | «awe vas Milen álsijt lesen. va severe mijn léidere mi éppenbare. has. SSNDBRTZ reeds opgemerkt (1) dat de [overtal- iwc JUL JONCKBLOET op antwoord en antwoorden EEN var te bewijzen dat de tweede syllabe den “soon ouciag, vrij goed met den hoofdklemtoon op ant Comida geeen worden. | Winar die verscheidenheid van gevoelens omtrent onder- schikte panten verzwakt de hoofdregels niet: deze zijn —E vastgesteld ; het komt er slechts op aan die minder Vi — — o edis 1850. blz. 279. Zie hiervoren blz. 146. — 155 —e of meer gelukkig, in enkele twijfelachtige gevallen, toe te passen. | De aanvang van 't door Bormans uitgegevene dichtwerk zal dit duidelijk maken: men leest aldaar De Váder die eéuwelic es sönder begin Daer álle dínghen eéuwelic sijn ín, De Sóne die dbegín es ván den begínne, De héilige Géest, dien men de mínne Appröprieert, verclére mijn sfnne. Hoe zal men dit 4de vers scandeeren? BORMANS zou de prosodieteekens aldus stellen : | De heilige Geést, dien mén de minne. Terwijl JoncKBLOET, het bloote lezen opvolgende, en bemerkende dat de nevenstaande arses, volgens de gewoone uitzondering, in den 2den en 3den slag vallen, die teekens aldus zou pleatsen : De heilige Geést, dienmen de minne. Daarbij komt, volgens onze reeds uiteengezette aan- merking, dat de comma achter geest eene kleine verpoozing aanbrengt die wel voor eene zwakke thesis mag gelden. § 5. Over de Cœsuur of Rust. De tweede slag van den versregel levert de bijzonderheden op, dat hij, vooral achter eenig rustteeken, door een anderen slag wordt gevolgd, en dat wanneer de thesis met eene stomme e in den tweeden voet invalt die e alsdan in den volgenden klinker niet versmelt (1). (1) DitzegtJoncksroEt: het niet ineensmelten of de afwezigheid der elisie kan ondertusschen zelden vastgesteld worden. Deswege nader. — 154 — Bij de verzen die met een drievoudigen voorslag beginnen, zullen wij niet alleen een grooter getal van driesyllabige voeten, maar ook vier-, ja, vijf-voetige aantreffen. Met zulk een voorslag kan men scandeeren : Oec heb ict sénderlinghe gedáen omdat, Waarvoor BORMANS, minder gelukkig, wil meten : Oec heb et sonderlinghe gedaén omdät. Zoo scandeert hij: Hi en bedróeghse niet; maér op énen nácht; Alsmede: Hi én bedroéghse niet, maer óp enen nácht, Welke laatste meting niemand licht zal goedkeuren. Er komen hier meer regels voor (blz. Lem), die ons minder keurig, of wil men minder natuurlijk gescandeerd voorkomen: zoo stelt de geleerde man Der jonfróuwen van Milen alsijt lesen. Doen andwérden mijn leidere mi oppenbare. Waar men beter jónfrouwen en ândwerden zoude lezen : Der jónfrouwen van Milen álsijt lesen. Doen ándwerden mijn léidere mi óppenbare. Zoo had LEENDERTZ reeds opgemerkt (1) dat de [overtal- rijke] plaatsen door JONCKBLOET op antwoord en antwoorden aangebracht om te bewijzen dat de tweede syllabe den klemtoon ontfing, vrij goed met den hoofdklemtoon op ant konden gelezen worden. Maar die verscheidenheid van gevoelens omtrent onder- geschikte punten verzwakt de hoofdregels niet: deze zijn voortaan vastgesteld ; het komt er slechts op aan die minder AR Leide 1850, blz. 10, Aie hiervoren bly, 146. — 157 — Onze hedendaagsche verzen van vier voeten ontfangen de rust op geene bepaalde plaats; zij staan hierin gelijk met de achtsyllabige fransche verzen, en hunne verscheiden- heid moet in de verscheidenheid van toon en maat gezocht worden. De gelijkstelling hierin van de oude met de hedendaagsche en van deze met de fransche prosodie (de klemtoonen die deze taal mist, daargelaten), beweegt ons, VOLTAIRE als leermeester der prosodie eens te laten optreden. Wij laten hem zijn oorspronkelijk gewaad : » Plusieurs dictionnaires disent que l'hémistiche est la même chose que la césure, mais il y a une grande différence. L’ hémistiche est toujours à la moitié du vers. La césure qui rompt le vers est part-tout où elle coupe la phrase: Tiens, le voilà, marchons, il est à vous, viens, frappe. Presque chaque mot est une césure dans ce vers: Hélas, quel est le prix des vertus? La souffrance. La césure est ici à la neuvième syllabe. Dans les vers de cinq pieds en de dix syllabes, il n'y a point d’ hémistiche, il n’y a que des césures. Dans les vers de huit syllabes, il n'y a ni hémistiche, ni césure. Loin de nous ce discours vulgaire, Que la nature dégénére, Que tout passe et que tout finit. La nature est inépuisable, Et le travail infatigable Est un Dieu qui la rajeunit. Au premier vers, sil y avoit une césure, elle seroit à la sixième syllabe. Au troisième elle seroit à la troisième syllabe, passe, ou plutôtà la quatrième syllabe, qui est confondue avec la troisième pas; mais en effet il n'y a point là de césure. L’ harmonie des vers de cette mésure consiste dans le choix heureux des mots dans les rimes croisées; foible mérite sans les pensées et les images.” e — 156 — JONCKBLOET besluit hieruit, dat de cesuur, als rust be- schouwd, achter de tweede toonheffing valt, zonder onder- scheid of het woord dat in die heffing staat, ook nog in de volgende daling voortloopt, b. v. Karel de Gr., I, 881: Dus was die co/ninc tongemake Harde ser/e om dese sake; Entie vrouw/e banderside Was hier av/-e seer onblide, Om dat si/ van haren here Es gedrucht/ harde seere. Die regel, zegt die prosodist, wordt ons door eene oplettende lezing der middennederlandsche verzen ge- leerd (1). | BoRMANS, na aanvankelijk gezegd te hebben, dat die verzen » une sorte de repos” hadden, » en tant qu'il en faut pour de petits vers”, had goedgevonden die eigenaardigheid onbepaaldelijk aan te duiden, terwijl hij zich thans in ’t Leven van Ste. Christina vergenoegt alleen te zeggen: » Van de kortere verzen of die minder verscheidenheid in hunne maat toelaten, zal ik niets in ’t bijzonder aan- merken” (blz. Lx), en van de rust geen woord meer rept. Wat immers geldt de volgende zin (blz. Lıx)? » Over het rijm, de insnijdingen (cesuur), of wat de Franschen enjambements noemen, ware ook nog veel, zeer veel te zeggen , maar deze eigenschappen of toevalligheden van de dichter- lijke taal zijn alweér uit haren aard, zoo in het oog loopend, en onze GERAERT is zulk een meester in zijne kunst, dat de regels die hij gevolgd heeft, elken oplettenden lezer dadelijk treffen moeten.” Een oplettend lezen der gemelde verzen doet in dezelve - niet meer dan in onze hedendaagsche kleine verzen die waste cesuur zien, schoon de hiaat (of, wil men, de opvolging van twee arses) daar dikwijls plaats grijpt. (Zie hiervoren blz. 147 — 148). e (1) Bl. 73, waar de schrijver eenige regels van uitzondering (zoo als de oversprong) voordraagt. — 157 — Onze hedendaagsche verzen van vier voeten ontfangen de rust op geene bepaalde plaats; zij staan hierin gelijk met de achtsyllabige fransche verzen, en hunne verscheiden- heid moet in de verscheidenheid van toon en maat gezocht worden. De gelijkstelling hierin van de oude met de hedendaagsche en van deze met de fransche prosodie (de klemtoonen die deze taal mist, daargelaten), beweegt ons, VOLTAIRE als leermeester der prosodie eens te laten optreden. Wij laten hem zijn oorspronkelijk gewaad : » Plusieurs dictionnaires disent que l'hémistiche est la même chose que la césure, mais ily a une grande différence. L’ hémistiche est toujours à la moitié du vers. La césure qui rompt le vers est part-tout où elle coupe la phrase: Tiens, le voilà, marchons, il est 4 vous, viens, frappe. Presque chaque mot est une césure dans ce vers: Hélas, quel est le prix des vertus? La souffrance. La césure est ici à la neuvième syllabe. Dans les vers de cinq pieds en de dix syllabes, il n'y a point d’hemistiche, il ny a que des césures. Dans les vers de huit syllabes, il n'y a ni hémistiche, ni césure. Loin de nous ce discours vulgaire, Que la nature dégènère, Que tout passe et que tout finit. La nature est inépuisable, Et le travail infatigable Est un Dieu qui la rajeunit. Au premier vers, sil y avoit une césure, elle seroit à la sixième syllabe. Au troisième elle seroit à la troisième syllabe, passe, ou plutôtà la quatrième syllabe, qui est confondue avec la troisième pas; mais en effet il n'y a point là de césure. L’ harmonie des vers de cette mésure consiste dans le choix heureux des mots dans les rimes croisées; foible mérite sans les pensées et les images. ”, — 158 — § 6. Elisie of Versmelting , en Hiaat of Gaping. De stomme e op ‘teinde eens woords wordt gemeenlijk in de aanvangsvokaal van ’t volgende ineengesmolten, b, v.: Maerlant, 1,6. Die quáde ingle die hi hiet. Parchev. 216. So wire ú toe gave raet. Men zou deze versregels ook zonder voorslag kunnen seandeeren ; doch het elideeren is hier ’t waarschijnlijkst naar aanleiding van ‘tgeen in 't gewoone spreken plaats grijpt. Zeer dikwijls wordt ook de synalephe of samensmelting van vokalen schriftelijk uitgedrukt, b. v.: Maerl. I, 7. Dus heéft hi derde vórt ghetréet. Wij hebben echter gezien, dat JONCKBLOET de aanwezig- heid van den hiaat achter den tweeden slag, in wat hij cæsuur wil heeten, vaststelt. Achter een rustteeken is de hiaat natuurlijk. § 7. Woorden van vreemden oorsprong. 