Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
38-4 beclden nog gecn bespcurbaar verlies in scherple cn duidc- lijkhcid vertoonen, cn hct vlocit onmiddelijk uit bet gezegdc voorl, dat dc uitgebreidheid dier ruimte in gclijkc mate toe- neernt met dc platheid van bet gezigtsvcld. 224. Ofschoon men , door een volgcns de tot hiertoe ge- geven voorschriflen in bet werk gesteld onderzoek van een mikroskoop, deszelfs deugd cn den aard der gebreken, waar- mede liet nog bebebt is, met vrij groote zekerbeid bcoor- oordeelcn kan, zoo blijfl echter eene regtstreekschc beproe- ving van liet oplisch vennogen altijd onontbeerlijk. Dit opliscb vermogen bestaat, gelijk vroegere beschouwingen geleerd beb- ben, uit drie bestanddeelen : bet vergrootend, bet begrenzend en het doordringend vermogen. Wat bet eersle, bet vergroo- tend vermogen namelijk, betreft, zoo zijn de noodige voor- schriften, om hetzelve te bepalen, reeds in bet afzonderlijk daaraau gewijde hoofdstuk (bl. 319) gegeven; het zal dus niet noodig zijn bier ter plaatse daaromtrent ids bij le voegen. Ook is reeds (§ 209 en verv.) de aard der beide andere genoemde vermogens beschouwd, en zijn in bet algemeen de middelen aangegeven, om een mikroskoop ten huunen aanzien te beproeven; docb bet zal noodig wezen Ilians nog in eenige bijzonderheden daaromtrent te* treden. Ofschoon toch zeer vele voorwerpen geschikt zijn, om bet doordringend en begrenzend vermogen van een mikroskoop te toelsen, zoo zijn er eenige, die meer algemeen daartoe gcbruikl worden, en deze voorkeur ook grootendeels verdienen. Deze voorwer- pen heeft men dan ook proefvoorwurpen genocmd, en bet is aau elken mikroskopischcn waarncmer aan te raden zicb althans met eenige derzelve vertrouwd te maken , en de 1'ROEFVOOHWEIU’EN. 38 B wijze, waarop zij zich door cen goed mikroskoop vcrtoonen, zich wcl in liet geheugen te prentcn, dcwijl dczc kennis hem eenen tamelijk zekeren cn gemakkelijk aanwendbaren maatstaf in de hand geeft, om dc deugdzaamheid van cen mikroskoop te beoordcelen. De meest gebruikelijke dier proefvoorwerpcn zijn dc kleine schubben, welke op de huid van vele insekten, vooral op de vleugelen der Lepidoptera worden aangetroilen. Reeds Leeuwenhoek (1) had opgcmerkt, dat zich op die van den zijdewormvlindcr een aantal evenwijdig loopende stree- pen vertoonen, welke om ziglbaar te zijn, eene scherpe vcrgrooting vorderen. Later is gebleken, dat zich op de schubbetjes van nagenoeg alle insekten dergelijke streepen bevinden, welke echter bij verschillcndc dieren in waarneem- baarheid zeer onderscheiden zijn , zoodat men met dezelve zich eene reeks van proefvoorwerpen kan verschaffen, die el- kander in moeilijkheid voor de waarneming opvolgen. Jac- quin in Duitschland, maar vooral Goring in Engeland heb- ben op derzelvcr geschiktheid tot dit oogmerk opmerkzaam gemaakt, eu eenige insekten aangewezen, wier schubben daar- loe boven die van anderen de voorkeur verdienen , welker aantal later nog door andere schrijvers met eenige vermeer- derd is. Alvorens echter lot derzelver optelling over te gaan zal bet noodig zijn, iets te zeggen over hot algemeene maak- scl dezer deelen, dewijl zulks tot opheldering kan strek- ken van de wijze, waarop zij zich onder sommige om- standigheden vcrtoonen , cn welke tot verschillcndc verkeerde opvattingen heeft aanlciding gegeven, daar men verschijnsc- (1) Zovendc vcrvolg dor Brieven, Delft 1702. llGsfc Missive LI. 448, 38G ONDERZOEK VAN EEN MIKROSKOOP. lcn, die fiun ontstaan allecn aan een optisch bedrog vcrschul- digd zijn, als werkelijk bestaande heeft beschrcven. De insektenschubben bestaan altijd uit twee lagen, even als de veel grootcre schubbcn der visschen, waarmede zij inderdaad groote analogic bezitten. De bovenste of bui- tenste laag vcrloont een aantal cvenwijdig, of, indien de bo- venrand van het schubbetje breeder is dan de basis, diver- gerend Ioopende streepen, welke bij eene genoegzaam scherpe vergrooting eenigzins verhevene ribbeljes blijken te zijn, die door twee evenwijdige lijnen begrensd worden. Het zijn deze streepen, welke men de overlcingsche- of lengtestreepen ge- nocmd heeft, omdat zij van de basis naar den bovenrand van het schubbetje loopen. Op de schubben der Lepidop- tera ziet men, behalven deze, nog dwarsstreepjes, die altijd merkelijk moeilijker zigtbaar zijn dan de overlangs loopen- de, en eenen regten hoek daarmede vormen. Het werkelijk bestaan dezer dwarsstreepjes is door Brewster (1) ontkend, die meent, dat de ovcrlangsche streepen kleine tandjes be- zitten, even als de vezelen van de kristallens der visschen. Werkelijk vertoonen zich deze streepen bij eene zekere stel- ling van bet mikroskoop ook als het ware getand, doch de oorzaak hiervan is, dat de lengtestreepen eenigzins verheven zijn , in verhouding tot de met ben onmiddelijk zamenhan- gende dwarsstreepen , welke ids benedenwaarts zijn gekromd, zoodanig, dat, bij eene stclling van bet mikroskoop, waarbij de plaats van zamenhang tusschen de beide soorlen van stree- pen duidclijk gezien wordt , men de dieper liggende gedeelten der streepen niet ontwaart, welke eerst te voorschijn treden, nadat bet voorwerp iets nader aan bet objectief is gebragt. (1) Treatise on the microscope, p. 179. PltOEFVOORWERPEN. 587 Om zich van de waarheid liiervan le ovcrluigen, cn in hel algcmecn om hct maaksol dezer schubbctjes te onderzockcn, kieze men niet zulke, waar de beide klasscn van strecpen moeilijk waarneembaar zijn, en die daarom bij voorkeur als proefvoonverpen worden aangewend, maar de zoodanige waar de streepen eene aanmerkelijke dikte, en groote tusschcn- ruimten bezitten. Bijzonder geschikt daartoe zijn die van hct blaauvve gedeelte der bovenvleugelcn van Papilio Ulysses. De overlangsche streepen hebben bier eene dikte van 1,9 mmm , terwijl deze op den, voor zulk een geval (verg. bet volgende tafeltje), aanzienlijken afstand van 5,9 mmm van elkander verwijderd zijn; de dikte der dwarsstreepen bedraagt 0,9 mmm, en bun onderlinge afstand 5,4 mmm. Zulk een schubbetje vertoont zich reeds bij eene geringe vergrooling geheel als een netwcrk met nagenoeg vicrkante mazen, doch welker reeksen niet overal juist aan elkander beanlwoorden , maar dikwijls afwissclend geplaalst zijn, betgecn tevens be- wijst , dat de dwarsstreepen niet gelegen zijn in eene afzon- derlijke laag, onder de bovenste, die de lengtestreepen be- vat, maar dat de oorzaak, waarom beide streepen niet tc gelijker tijd even scherp kunnen gezien worden, alleenlijk in de reeds gezegde benedeuwaartsebe kromming der dwarsstreep - jes moet gezoebt worden. Vcrders neemt men aan de genoemde schubben waar, dat, iudien bet mikroskoop zoodanig is gesteld, dat zich de bovenrauden der overlangscbe streepen volkomen scherp ver- toonen , deze door regie cvenwijdige lijnen begrensd zijn ; doch , door but mikroskoop ids nader le brengen, waarbij de mazen beginnen zigtbaar te worden, bespeurt men dat de door hen gevormde hocken eenigzins afgerond zijn, in dier voege, dal op de plaals, waar een dwarsslreepje met de 588 ONDRHZOEK VAN EEN MIKHOSKOOI*. overlangsclie strecp zamcnhangt, ccnc llaauwe vci dikking bc- staat. Dit verklaart ccn ander vcrschijnsel , hetwelk aanlci- ding lot dwaling liceft gcgcven. Chevalier (1), de scliub- beljes van Picris brassicae bcschrijvende, wclke tot de moci- lijkstc proefvoorwerpen bchooren, zegt, dat cr geen dwars- strcepjes op gezien worden , cn dat de overlangsclie strecpen uit reeksen van klcine bolletjes beslaan , welke op kleine af- standen van elkander zijn geplaatst; bij bceldt dezelve ook ge- heel overeenkomstig deze beschrijving af, en zegt zelfs, dat het korrelige voorkomen dezer streepjes de ware toetssleen voor een mikroskoop is, zoodat bij hen alleen door zijne beste mikroskopen zoodanig ziet. Goring (2) en v. Mo hi (5) daar- entegen besckrijven deze scbubbetjes als dezelfde overlangs en overdwars loopende, door evenwijdige lijnen begrensde, streepjes bezittende, als andere schubbeljes, en de laalste is zelfs van oordeel , dat de door Chevalier gegeven beschrijving eeue slecbte getuigenis voor zijne mikroskopen bevat. Intussclien is zulks inderdaad geenzins het geval , daar het geheel van de wijze van vevlichting afhangt, of zich overlangsclie en dwarse streepjes met evenwijdige grenslijnen, of wel de eer- ste alleen, en dan schijnbaar uit bolletjes bestaande, zullen vertoonen. Men ziet dezelve door een uitmuntend mikros- koop, en bij cone 400—500 malige vergrooting, werkelijk geheel op de laatstgenoemde wijze, bij eene centrische ver- lichting met divergerendc licbtstralen , die onder eenen tame- lijk seberpen boek op het voorwerp vallen. Bezigt men daar- entegen tot verlichting schuins invallende of convergercnde (1) Des microscopes et de lour usage. Duilschc vertaliug door Kern- stein. p. 104. (2) Microscopic Cabinet, p. tGO. (3) Mikrographie. s, 180. PROEFVOOIWVERl’EN. 389' stralcn, dan komen dc bcide door cvemvijdige lijnen bc- grensde soorten van streepen te voorschijn, en verdwijnen de schijnbare bolletjes. De vcrklaring biervan is, na bet vroe- ger gezegde, niet moeilijk. De streepjes op de schubbeljes van Pieris brassicae , inzonderhcid de dwarse, behooren in- derdaad tot de mocilijkst zigtbare voorwerpen, en wordeu alleen waarneembaar bij eenen zekeren inval van bet licht, tervvijl zij bij eenen anderen inval niet kunnen bespeurd worden, met uitzondering van de bovengenoemde iets dik- kere plekjes, waar de ovcrlangsche en dwarse streepen za- menhangen. Deze dikkere gedeelten werken dan als reeksen van kleine lensjes, en vertoonen zich, even als deze zouden doen , met donkere omtrekken. In werkelijkheid zijn zij cchter niet rond, maar hoekig, doch bij zulke geringe groot- ten is het niet raeer mogelijk den vorm duidelijk le herken- nen , en schijnen alle kleine ligehaampjes meer of min rond- achtig te zijn. Overigens ziet men dergelijke bolletjes ook aan de lenglestreepen der schubben van de meeste ove- rige vlinders, wanneer de verlichtingswijze daarloe medc- werkt, en de bovenkant dier streepen zich niet juist in het brandpunt bevindt. Bij schubbeljes, zoo als die van Le- pisma sac bar ina Petrobius maritimus , Podara plumbea , enzv. , *waar geen dwarsstreepjes tusseben de overlangs loo- pende slaan, ziet men zulk eene zamenstelling nit bolletjes nimmer. Onder de zooeven beschreven bovenste laag bevindt zich eene tweede, welke zich echter slccbts onder bepaaldc oin- standigheden aan het oog vertoont. Ilet best neemt men deze waar bij schubbetjes van insekten , die iangen tijd op eene zeer drooge plants bewaard zijn. Daardoor wor- den zij zeer broos, en schcidcn zich levens de bcide la- .190 ONDKRZOEK VAN EEN BIIKllOSKOOP. gen vanecn , zoodat men , bij bet ondcrzoek , cr doorgaans eenige vindt, waarbij cen grooter of kleiner gcdeclte der onderste laag bloot ligt. Deze laag is veel doorschijncn- der dan de vorige, en dikwijls oogcnschijnlijk enkel vliczig en structuurloos, doch nietgzelden bespeurl men cr ook duidelijk evenwijdig loopende streepjes in, wclkcr rigiing somwijlen dezelfde is, als die der ovcrlangsche veel duidc- lijkere streepen der bovensle laag, maar in andere gevallen daarmede eenen min of meer scherpen hoek vormt. Deze zamenstelling der schubben uit twee afzonderlijke gestreepte lagen dient weder ter verklaring van sommige op- tische verscbijnselen , welke men aan dezelve waarneemt. Daar namelijk beide lagen niet te gelijker tijd zich op den vereischten afsland van bet mikroskoop kunnen bevinden, om scberp gezien te worden , zoo scbemeren de streepjes der onderste laag door die der bovenste heen, wanneer bet mi- kroskoop zoodanig is gesteld, dat bet beeld van deze net en duidelijk is. Het onduidelijke beeld der onderste laag vvordt dus op het duidelijke der bovenste geprojicieerd, en hierdoor ontstaat eene eigendomlijke verwarring in den ge- zigtsindruk. Het eenvoudigste voorbeeld van dien aard leveren de scliubben van Lepisma sacharina op. De streepjes der beide lagen snijden elkander onder eenen scherpen hbek, en bet gevolg hiervan is, dat, op alle de punten, waar zich onmiddelijk onder eenen dikkere streep der bovenslaande laag eene dunnere der onderste bevindt, aan de eerste langwer- pigc schuins staande schaduwachlige vlekjes gezien worden, welke dan aan de streep een voorkomen geven, als of dc- zelve even als een koord gewonden is. Verders worden, door deze projcclie van de bceldcn der beide lagen op elkander, de schaduwachlige golvcndc of in PROEFVOORWERPEN. 591 zigzag loopendc slreepen verklaard, die men in sommige gevallen ziet, en welke nimmer scherp begrensd, schoon doorgaans merkelijk breeder dan de ware slreepen zijn. Het zijn volkomcn dezelfde streepen, die men ook in moire of gewaterde stoffen ziet, en welke daarin door ecne geheel overeenkomstige oorzaak ontstaan. Het duidelijkst ziet men dezelve door twee draadnetten boven elkander te houden, waarbij men waarnemen zal, dat de breedle, rigting en golvende loop der streepen verandert, zoowel met den af- stand tusschen de beide netten, als met de rigting waarin, en den afstand waarop zich het oog bevindt. Liggen twee of meer genoegzaam doorschijnende schubbetjes op elkan- dcr, dan zal men hetzelfde verschijnsel waarnemen; doch ook bij afzonderlijk liggendc schubben komt het soinwij- lcn voor , en wel het duidelijkst bij die van Podura plum- bed. Zelfs ziet men, op de kleinste dezer schubbetjes, niels anders, dan zulke in zigzag loopende streepen; hier is dus het uitwerksel nog zigtbaar, terwijl men van des- zelfs oorzaak niets meer bespeurt. Onderzoekt men namelijk de grootere, dan blijkt, dat ook deze schubbetjes uit twee lagen bestaan , welke beide evenwijdig en regt loopende uilerst dunne streepen met zeer geringen tusschenruimten bevatten, die in beide lagen (in tegcnstelling met hetgeen men aan de schubben der mceste andere insekten waarneemt) eene gelijke dikte hebben, en elkander onder eenen scherpen hoek snijden. Of hier ook dwarsstreepjes aanwezig zijn, is mij niet gelukt met overtuiging te zien. Welligt moeten de schuins in de rigting van den di- agonaal loopende streepjes, die men onder sommige oin- standigheden op de schubbetjes van eenige vlinders, zooals Pie vis brussicae , Tinea vestianella , enzv. waarneemt, op 592 ONDEUZOKK VAN EEN AllKHOSKOOP. eenc dcrgelijke wijze verklaard worden. Dit komt in ij ai- thans aannemelijker voor, dan de meening van v. Mohl, dat zij hun ontstaan te danken hebben aan golfvormige plooi- jeu, wclke de overlangsche streepen op sommige punten in eenc schuinsche projectie docn zien (1). Ware dit hot ge- val, dan zoude men dezelve door alle werkelijk goede mi- kroskopen kunnen waarnemen, iets dat inderdaad het geval nict is. Goring (2) lieeft reeds opgemerkt, dat men deze soort van streepen slechts zeer onduidelijk ziet door een aplanatisch dioptrisch mikroskoop, terwijl hij dezelve daarentegen altijd zeer duidelijk waarnam, bij het gebruik van een katadiop- trisch mikroskoop. Dat deze omstandigheid inlusschen geen- zins het meerdere optisch vermogen van dit laatste werktuig bewijst, moge daaruit blijken, dat ik deze schuinsche streep- jes het best zie bij het gebruik van slerk vergrootende glas- bolletjes, en veel minder duidelijk door een aplanatisch mi- kroskoop , welk laatste inlusschen de stellig in werkelijkheid be- staande overlangsche en dwarse streepen merkelijk scherper doet onderscheiden. Dit wettigt het vermoeden, dat de aard van het werktuig hier eenen dergelijken invloed uitoefent, als de rigting en de afstand van het oog des waamemers bij het zien der zigzaglijnen, door twee voor elkander gehouden draad- netten gevormd, en dat de hier bedoelde streepen dus mode een gevolg zijn van de projectie der beelden van de bovcnsle en onderste lagen op elkander. Intusschen zoude het ook mogelijk kunnen zijn, dat de hier bedoelde soort van streepjes werkelijk bestaat, cu tot de onderste bovengenoemde laag der sekubbetjes bekoort. (1) L. c. s. 188. (2) Microgrupliia. p, 183. PROEFVOORWEUPEN. 595 Bij de cigcnaardig gevormdc, zicli van bovcn in twee pun- ten splitsende schubbcn, aan dc oppervlaktc der vleugcls van Papilio Polycaon , zijn dc Iengtestreepen der bovenste laag zeer duidelijk; door dezelve been schemeren, op eene der- gelijke wijze als bij die van Lepisma , de slerker divergerend loopende Iengtestreepen der onderste laag, en nu ziet men, bij eene gepaste stelling van het mikroskoop, en eene scherpe 400 malige vergrooting, tusschen de Iengtestreepen, elkander onder eenen vrij scherpen hoek snijdende of kruisende dvvarse streepjes. Niet onwaarschijnlijk is het dus, dat bier twee klassen van dvvarsstreepjes voorbanden zijn , waarvan de eene een beslanddeel der bovenste, de andere een bestanddeel der onderste laag uitmaakt, en dat derhalve ook in andere gevallen, waar zulke scbuinsloopende streepjes gezieu worden, deze zicb vyerkelijk in de onderste laag bevinden, en bare dvvarsstreepjes uitmaken. Uit bet gezegde voIgt dus, dat men bij bet gebruik van deze sebubben als proefvoorwerpen , steeds eenigzins op zijne boede moet vvezen, voor sommige optische versebijn- selen, die anders ligtelijk op een dwaalspoor voeren, en dat datgene, waarop het bier eigenlijk aankomt, bestaat in bet onderscheidenlijk waarnemen der ovcrlangs en overdvvars loo- pende streepen, terwijl nocli de in zigzag, noch de in de rigting van den diagonaal loopende streepen in aanmerking mogen komen, omdat de eerste stellig aan een optisch be- drog moeten worden toegcschreven , terwijl de aard der Iaat- ste nog niet met genoegzame zekerheid bekend is. Elk schubbetje is derbalve als eene fijne mikromctrische verdee- ling te besebouwen, wclker onderscbcidbaarheid natuurlijk des te moeilijkor is, hoc dunner dc streepen, en hoe gerin- gcr dc tusschenruimlcn zijn ; en daar in die gevallen , waar 51)4 ONDERZOEK VAN EEN 0IIKROSKOOP. de bcide soorten van strecpcn aanwczig zijn, de dwarse ge« woonlijk vcel bczwaarlijk gezien worden, dan de overlang- sclic, zoo bcantwoordt cen zoodanig schubbetje cigenlijk aan Iwce vcrschillende procfvoorwcrpcn , waarvan de ovcrlangsche streepen voor hct beproeven der geringere, en de dwarse voor de sterkere vergrootingen kunnen worden aangewcnd. Bovendien zal men in den regel bevinden, dat de dwars- streepen aan bet breedere gedeelle der schubbetjes duidclij- ker gezien worden, dan aan het smallere gedeelte nabij de basis. In het volgende tafeltje zijn de dikte en de onderlinge afstanden der streepen, op het midden van sommige dezcr proefvoorwerpen , opgeteekend. Wei is waar zijn de schub- beljes geenzins altijd zoo gelijk van grootte, dat men deze opgaven als volkomen naauwkeurig voor alien, die van het- zelfde dier genomen zijn, kan beschouwen, doch daar voor de meting steeds (hetzij het tegenovergestelde er bijgevoegd is) schubbetjes van middelbare grootte gekozen zijn, zoo geven de getallen in het tafeltje toch eenigen maatstaf, naar welken de onderscheidbaarheid der streepen kan beoordceld worden. PKOEFVOORWERl'EN 395 (1) Met uilzondering van Morpho Mctielaus zijn al deze insekten inlandseh 596 ONDERZOEK VAN EEN MIKROSKOOP. N°. 1. De schubbcljes, die lict gelieele ligehaam van Le- pisma sacharvna bekleeden , cn aan betzelve eenen parel- mocrachtigen glans geven , verschillen zoowel in grootte als in vorm , en vandaar vormcn zij geen goed vergelijkbaar proef- voorwerp, waartoe zij anders door bunne doorschijnendhcid en volkomene klcurloosheid zeer gesebikt zijn. Men kan de- zelve ecbler in twee boofdsoorten ondcrscbciden, waarvan de eerste (a) herkenbaar zijn aan de wigvormige gedaante en de zeer duidelijke leuglestrcepen , lerwijl die der tweede soorl {b) eenen meer rondachligen vorm bezitten, mcl veel bleekere en digter bij elkander staande slreepen. De streepen der eersten zijn reeds bij de geringste vergroolingen (50 — 40 maal (1)) van een goed mikroskoop ondersebeidbaar ; die der tweede soort vorderen sterkere vergrootingen (100 — 150 maal) oin goed gezien te worden. Omlrent den invloed, die de stree- pen der onderste laag op het voorkomen van die der bovenste uitoefenen, zie men het boven (bl. 590) gezegde. N°. 2. De scliubbeljes van Sphinx Elpenor, waarvan in bet tafeltje de maat der streepen is medegedeeld, zijn genomen van bet roodachtig gckleurd gedeelte der ondervlakte van de voorvleugels. Zoowel de dwars- als de lengtestreepen zijn reeds bij matige vergrootingen zeer gemakkelijk zigtbaar. N°. 5. De scbubbeljes van de ondervlakte der voorvleugels van Colias rhamni. N0. 4. De bij opvallend licht blaauw, bij doorvallend liebt geel gekleurde schubbetjes van de bovenvlakte der voorvleu- gels van Morpho Menelcius. (1) Door de hier en elders bijgevoegde vcrgrootingscijfers worden diegc- ne bedoeld, welke bij een aplanatisch zamengesteld mikroskoop verkregen worden met het zwakste gewoonhjk gebruikt oculair, dat, bij eene buis- lengtc van ongeveer 20 centim, , de beelden 5—6 malen vergroot. PROEFVOORWERPEN. 597 N°. 5. Die van de bovenvlakte der voorvleugels van Horn- by® dispar. De ondcr de drie laalsle nomraers genoemde proefvoorwcr- pen zijn iets moeilijker, dan 1 a en 2. Om de dwarsstreepen op de gehcele lengte der schubbetjes goed le zien, worden reeds tamelijk sterke vergrootingen (200 — 250 maal) gevor- derd. De Icngtestrcepen zijn echter bij veel ger'mgere ver- grootingen ziglbaar. N0. G. De schubbetjes van de parelmoerkleurige gedeellen der voorvleugels van Arginnis Cynxia behooren tot de best vergelijkbare proefvoorwerpen , wegens liunue ouderlinge ge- lijkheid in grootte en vorm. De overlangsche streepen kun- nen reeds bij eene malige vergrooting ondersclieidenlijk ge- zien worden , doch tot de waarneming der dwarsstreepen behoort, uithoofde van de groole doorscliijnendheid dezer schubbetjes, eene 500 malige vergrooting met eene gepaste verlichting. N°. 7. Op de bovenvlakte der voorvleugelen van Lycaena Argus treft men drie soorlen van schubbetjes aan : a. Bij opvallend licht blaauwe, bij doorvallcnd Iicht lielder- gele. Deze bezitten het voordeel van, even als de vorige, onder- ling zeer gelijk in grootte en in gedaante te zijn. De over- langsche streepen zijn bijzouder gepast tot beproeving van middelmalige vergrootingen; de dvvarse daarenlegen zijn uiterst moeilijk zigtbaar, omdat deze schubbetjes hoogst doorschijnend en de streepjes zeer flaauw zijn. Bij eene goed geregelde verlichting en eene 500—550 malige vergrooting kunnen zij echter worden waargenomen , doch cr behoort ook dan nog eene aanzienlijke mate van doordringend vermogen toe, om dezelve op de geheele lengte van bet schubbetje met juist- heid te zien. 398 ONDERZOEK VAN KEN MIKKOSKOOP. b. Bij opvallend licht heldcrbruinc, bij doorvallend licht graauwbruine schubbeljcs. Dezc zijn mcrkelijk minder door- schijnend, cn bovendicn onderling niet zoo gelijk als de vorige. De zigtbaarhcid der lengtestreepen is nagenoeg de- zelfde als voor dezc; de dwarsstreepjes slaan mcrkelijk digter bij elkander , doch daar zij donkerder zijn , worden zij desniettcgenstaande iets gemakkelijker waargenomen, schoon niet bij eene geringere dan 300 malige vergrooting. c. Eigenaardig gevormde kleine eironde schubbetjes van cene gele kleur bij op- en doorvallend licht. Deze verschil- len van de vorigen, en van die der meeste overige vlinders, door bet ontbreken van eigenlijk lengte- en dwarsstreepen. In de plaats van deze neemt men rijen van donkere scherp begrensde ronde vlekjes waar, met een helder lichtpunt in bet midden van elk. Ieder dezer vlekjes is de grondvlakle van een zeer kort kegelvormig spits toeloopend haartje, bet- welk zigtbaar wordt, door de schubbetjes met een glas- of micaplaatje te bedckken, door welks gewigt de spitsen van eenige haartjes zijdelings gebogen worden. De doormeter dezer donkere vlekjes is van 1—1,0 mmm , bun onderiinge afstand 2,5— 3,1 mmm. Zij zijn geschikt tot beproeving van bet begrenzend vermogen bij matige vergrootingen. Elk vlekje moet zicb scherp begrensd, en net afgescheiden van de naburige, vertoonen. N°. 8. Op de schubbetjes van de bovenvlakte der voor- vleugels van Tinea vestianella zijn de lengtestreepen moei- lijker herkenbaar, dan bij de vorige proefvoorwerpen ; de dwarsstreepen worden echter, ten gevolge der mindere door- schijnendheid, gemakkelijker gezien dan bij N°. 0, en N°. 7 a, in weerwil van bunnen gcringeren onderlingen afstand. Overi- gens beslaat er tusschen deze schubbetjes te veel verschil,om i'nOEFVOOKWERPEN. 599 hen als maatstaf ter vcrgelijking van onderscheidcn mikros- kopen te kunnen aanwenden. N°. 9. Beter voldoen in dit opzigt de schubbetjes van Pieris brassicae. Bij bet mannetje van dezen vlinder treft men twee of drie soorten van schubbetjes aan ; als proef- voorwerp raoelen alleen dezulke gekozen worden, die eene van de schubben der meeste andere insekten zeer afwij- kende gedaante liebben. Zij zijn uamelijk aan de basis breeder, dan aan het tegenovergestelde einde, en bartvormig uitgesneden, terwijl zich, tusschen de beide lobben der basis, het rondachtige steeltje bevindt, waarmede elk schubbetje in de daarvoor bestemde holte der epidermis van de vleugels is ingeplant. Bovendien onderscheidcn zich deze schubbetjes van de overige van denzelfden vlinder, door huune groote doorschijnendheid. Over de op dezelve waarneembare stree- pen zijn reeds boven (bl. 592) eenige bijzonderheden mede- gedeeld. Zij behooren inderdaad tot de moeilijkste proef- voorwerpeu; de lengtestreepen worden, wel is waar, niet zeer moeilijk herkend , doch , om zoowel deze als de dwarsstreepen scherp begrensd en op de geheele lengte der schubbetjes waar te nemen, wordt een mikroskoop gevorderd, dat eene groote mate van doordringend en tevens van begrenzend ver- mogen bezit. N°. 10. Een nog moeilijker proefvoorwerp zijn de schub- betjes van Podura plunbea. De breedcre zigzagvormige schaduwachtige streepen op dezelve (z. bl. 591) zijn , wel is waar, niet zeer moeilijk waarneembaar , allhans die op de grootere ; maar daarentegen worden de streepen , die in de beide elkander bedekkende lagen aanwezig zijn , en waardoor die zigzaglijnen ontstaan, uithoofde der zeer groote doorschij- nendheid dezer schubbetjes, slechts door een zeer goed mi- 400 0NDERZ0EK VAN EEN MIKROSKOOP. kroskoop duidelijk ondcrschoiden. Als vcrgelijkbarc maatstaf zijn zij echler minder geschikt dan die van Pier is hrassi- cae , omdat zij middling in groolle te zecr vcrschillen, en de slrcepjes in de groolere schubbctjes merkelijk gemak- kclijker, dan in de kleinere waarneembaar zijn. De beide laatstgenoemde proefvoonverpcn kunnen tot toel- sing der sterkere vergroolingen , van 500 — 500 maal en daarboven , worden aangewend. Deze lijst van insektensebubbetjes zoude nog met vele an- dere kunnen vermeerderd worden , die insgelijks als proef- voorwerpen kunnen worden gebezigd; ecliter zal men met de bovengenoemde , en zelfs met eenige derzelven, b. v. N° 1, 6, 8 en 9, volkomen kunnen volstaan, om bet optisch vermogen van een mikroskoop te onderzoeken. Volledigheids- halven laat ik hier ecliter nog eenige volgen, die aanbevolen zijn ge worden. Goring noemt, nog de scliubbetjes van Petrobius mart - timus , als nagenoeg gelijkstaande met die van Lcpisma sa- cliarina , verders die van bet ligebaam van Alucita penta- dactila en van Alucita hexadactila. De lenglestreepen op de beide laalslcn zijn, volgens v. Mobi, niet op de geheele lengte van het schubbetje zigtbaar, en zij vorderen reeds eene matig sterke vergrooting (100—160 maal), om gezien te worden. Door denzelfdcn worden als proefvoorwerp zeer geroemd de schubbcn der vleugels van bet wijfje van Hip- parchia Janira , welke hij door Amici lieeft leeren kennen. Bij eene geringe vergrooting zijn de lengtestreepen reeds zigt- baar, docb, om de dwarsstreepen good en seberp te zieu, daarloe wordt, volgens v. Molil, een uilstekend mikroskoop en eene 500 malige vergrooting gevorderd. Nog vecl moei- lijker zijn ecliter die van de bovcnvlakte der vleugels van het PROEFVOORWERl’EN. il)l mannetjc van Hvpparchia Janira , daar do lengtestrecpen hier slcclils bij cenc zeer scherpe en sterke vergrooting met schuins invallcnd licht zigtbaar zijn, terwijl bij van de, zon- dcr twijfel voorhanden zijnde, dvvarsstreepen nicts vermogt te onldekken. Verders knnnen, behalvcn de inscktcnschubbetjes, als proef- voorwerpen in aanmerking komen : de dwarsgestreeple primitief- bundels der spieren; de kiezelpantsers van verschillende soor- ten van bet geslacbt Navicula , waarop mede fijne lijntjes in ver- schillende rigtingen worden aangetroflen ; de amylumkorrcls van ■ Solatium tuberosum , eu van sommige andere planten, wegens de grenslijnen van de conccntrisch den kern omgevende lagen; de tracheeen der insekten met hunnen spiraaldraad, diealfij- ner en fijuer vvordt, naar gelang van de dunheid van bet vat; de teedere cilieri van de zicli bewegende algensporidien; bet spiraalvormig gewonden aanhangsel der spermatozoa van de onderscheiden Triton- soorten , enzv. enzv. De gestreepte insektensebubben zijn door Goring inzonder- heid aanbevoien tot toetsing van bet doordringend vermogen van een mikroskoop , waartoe zij ook in zoo verre als nicer bijzon- der geschikt te besebouwen zijn, als bet bij ben, gelijk ook bij de andere zoo even genoemde voorwerpen, vooral aankomt op het herkennen van zeer geringe afwijkingen, die de licbt- stralen ondergaan , waartoe een groote openingshoek, eu ecne daarvan afhangende aanmerkelijke lichtslerkte van bet beeld, gevorderd wordt. Ook verdwijnen, gelijk bij aangetoond heeft (verg. bl. 547), vele der moeilijk ziglbare bijzonderbcden in deze proefvoorwerpen, door den openingshoek klcincr le ma- keu , in wcerwil dat bet begrenzend vermogen daarbij on- veranderd blijft. Intusscbcn zal een ecnigzins geoefend waarncmcr ook zeer 402 ONDERZOEK VAN REN MIKR0SK00P. avcI , met derzelver behulp, den graad van dit laatst ge- noemde vermogen kunnen bepaleu. Iloe grootcr betzelve is, des te scherper, nettcr, cn donkerder vertoonen zich alle de omtrekken, niet allccn der geheele voorwerpen, maar ook van de daarop aanwczige streepen. Als meer uitsluitend tot onderzoek van bet begrenzend ver- mogen geschikte proefvoorwerpen, zijn door Goring aanbe- volen: 1" de haven der gewone muis ; de donkere plekken (gedeeltelijk met lucht gevulde cellen), die met doorschij- nende gedeelten afwisselen , moeten scherp afgesebeiden gezien worden ; 2° de haven op de vleugelen van den vie - dermuis • hier komt het inzonderheid aan op het duidelijk herkennen van het maaksel der epithelinmlaag, welks platte schubvormige celletjes in eene spiraalsgewijs gewonden lijn buitenwaarts uitpuilen ; 5° de reeds boven (bl. 598c) beschre- ven gevielde sebubbetjes van Lycaena Argus. De beste middelen echter voor het onderzoek van dit ge- deelte van het optisch vermogen zijn dezelfde, welke reeds vroeger (§552), als geschikt tot onderzoek van den graad der verbetering van de beide aberratien, zijn genoemd. Voor ge- ringere vergrootingen kunnen derhalve kleine witte ligchaam- pjes, zooals amylumkorrels, de pollenkorrels van vele planten enzv. , op eene zwarten grond bij opvallend licht gezien , ais gepaste proefvoorwerpen worden beschouwd. Zij moeten zich scherp en net afgeteekend, zonder eenig spoor van lichtnevel vertoonen. Voor de beproeving van sterke vergrootingen ver- dienen alle aaubeveling de kleine openingen in de niet ver- houte celwanden, welke men te voorschijn doet tredcu, door eene doorsnede van eenig plantenweefsel met iodiumtinctuur te doen doortrekken, en deze, na verdamping van den alkohol, met zwavclzuur le bcvochligcn, dat met 4- van zijn gewigt Robert's proefplaatje. m water verdund is. Op de hierdoor zeer donker violet ge- kleurde celwanden moelen dezc openingen, ter plaatsc, waar het licht van den spiegel er vrij door been kan valien, met scherpe randen worden waargenomen, en daar, waar cr meerdere digt bij elkander slaan, deze onderscheidenlijk gezieu worden. Inzonderheid geschikt biertoe zijn zulke weefsels, waar, zooals b. v. in de wanden dcr parenchymccllen van den aardappel (1), de openingen bier en daar tot eene kleine groep vereenigd zijn, die zich bij geringe vergrootingen, of ook bij sterke, indien bet begrenzend vermogen gebrekkig is, als eene enkele grootere opening vertoont, docb, door een goed begrenzend mikroskoop bij genoegzame vergrooting (400— 500 maal) gezien, uit meerdere, vijf tot vijfticn, uiterst kleine openingen (van — millim. in door- meter) met zeer geringe tusscbeuruimlcn , blijken te bestaan. 225. Een bezwaar, dat aan het gcbruik van allc organi- sche proefvoorwerpen verbonden is, bestaat daarin, dat de door den eenen waaruemer met zijn mikroskoop verkregen uitkomsleu nimmer volkomen vergelijkbaar zijn met die van eenen audcrcn , omdat de gelijknamige voorwerpen zelve onderbng le veel in grootte en duidelijkheid verscbillen. Wei is waar zijn er eenigen , zooals 6 , 7 a en 9 der zoo even genoemde, die in dit opzigt boven de overigen te verkiezeu zijn , docb wenschelijk blijkt bet tocb eenen nicer zekeren maatstaf te bezitten , welke veroorlooft bet optiscb vermogen van een mikroskoop op eene wijze te kenmerken, die overal en altijd geldig is. Beter dan de gcstrcepte inseklenschub- (I) Zic mijnc Rccherclics sur la nature, cl les causes do la maladie des pommcs de tcrre , in de Nicuive verh. der Eerste Kl. v. li. Kon, Ned. Inst. XII. 1846. p. 212, en de afbcelding op PI. 1. fig-. 18. 2(5* iO l ONDEUZORK VAN REN flllKUOSKOOI'. betjcs voldoet aan dit oogmerk ecne mikrometriscbc vcrdee- Jing op glas. Nobcrt (1) is op dc gelukkige gcdachte gc- komcn , om opzettelijk hiervoor bestemde plaatjcs te ver- vaardigcn, waarop 10 groepen van lijnen getrokken zijn, welkcr, in breukdeelcn van de Parijsche lijn, uitgedrukte afstandcn de volgende zijn. Ter vergelijking dezer groe- pen met de streepen der proefvoorwerpen, in het tafeltje op bl. 595, voeg ik er bet aantal der lijnen bij, dat in 10 mmm bevat zoude wezen. Getal in 10 mmm. Getal in 10 mmm. N°. 1. 0,001000. 4,4. N#. 6. 0,000463. 9,5. » 2. 0,000857. 5,2. » 7. 0,000397. 11,1. . 3. 0,000735. 6,0. , 8. 0,000340. 13,0. » -4. 0,000630. 7,0. » 9. 0,000292. 15,2. » 5. 0,000540. 8,2. n 10. 0,000225. 19,6. Hieruit blijkt dus, dat het aan de kunst gelukt is op glas nog veel fijnere streepen le trekken , dan die, welke men op eenig der bekende organische proefvoorwerpen aantreft. In werke- lijkheid is dan zulk een proefplaalje ook geschikt, om eeni- germale de grenzen van het optisch vermogeu eens mikros- koops te bepalen , althans van een dergenen , die tegenwoor- dig vervaardigd worden, daar met de uitstekendste thans bestaande mikroskopen zich hoogstens de 9,lc groep duidelijk vertoont. Zulk een plaatje levert derhalve een hoogst ge- wigtig hulpmiddel op, om de betrekkelijke waarde van onder- scheiden mikroskopen te bepalen , cn in de laatste afdecling van dit werk zullen ook de daarmede bij verschillende werk- tuigen verkregen uilkomsten worden medegedeeld. Volkomen vergelijkbaar echter zijn ook zulke uitkomsten alleen dan,wan- (1) Poggendorff’i Annal. 184G. K°. 2. p. 175. ALGEIUEENE REGELEN BIJ IIET GEBRU1K 1)ER l’ROEl' VOORWERPEN. 405 neer telkens hetzelfde plaatje wordt gebczigd, want volgens v. Mo 111 (1), die in do gelegenheid was twee zulke door denzelfden vervaardigdc proefplaatjes onderling le vergelijken , bestond er tusschcn de zigtbaarheid der verdeelingen op bei- den een niet onbelangrijk verschil, hetgeen trouwens nict ver- wonderen kan, dewijl bet allergeringste verschil in drukking van den diamant, of in de hardheid van het glas, eenigen invloed moet hebben op de dikte van de daarop getrokken lijnen. 226. Alvorens dit onderwerp te verlaten , moet ik nog op cenige punlen opmerkzaam maken, welke bij de beoordeeling van een mikroskoop , volgens de uilkomsten van bet onder- zoek, betzij door middei der bovengenoemde proefvoonverpen, of door mikrometrische verdeelingen, moeten worden in acbt. genomen. 1° Het is vroeger (§ 160) gcbleken, dat het al of niet bedekken der voorwerpen met een glasplaatjc eenen niet le veronachtzamen invloed uitoefent op de scherple van bet becld. Men verzuime derhalve niet dekplaatjes van vcrschillendc dikte te bezigen, ten einde de hoegrootheid van dien invloed te leeren kennen. Het is daarom ook niet gepast de proef- voorwerpen onder glasplaatjes te bewaren, maar bcler hiertoc micaplaatjcs aan te wenden, welke zoo dun kunnen worden genomen, dat de door ben te weeg gebragle storing in den gang der lichtstralen , als nict bestaande kan worden aangemerkt. 2,0 De invloed van den graad van verlichting, als ook van de rigting dcr lichtstralen, op de zigtbaarheid der voorwerpen, moet bij dit onderzoek inzonderheid in het oog worden go* (1) L. c. p. 191 en 207. 40G ONDERZOEK VAN KEN MIKUOSKUOI*. houdeu. AIs rcgcl kan men vaslstellen , dat, naar gelang de procfvoorwerpcn meer doorschijnend zijn, ccne zwakkcre verlichting van het gezigtsveld moot worden aangewend. De meeste proefvoorwerpen , met name de gestreepte , vertoonen zich het best bij schuins invallend licht. Omtrent andere voorzorgen, die in het algcmeen bij moeilijke waarnemingen moelen genomen worden, ten einde de verlichting zoo guns- tig mogelijk voor de zigtbaarheid te doen zijn, verwijs ik naar het hoofdstuk over dit onderwerp (bl. 275 en verv.). 3° Men plaatse het proefvoorwerp altijd in het midden van het gezigtsveld, omdat aldaar de scherpte van het beeld het grootst is (z. bl. 585). 4" Bij de onderlinge vergelijking van twee of meerdere mikroskopen is over het algemeen datgene het beste, waar- door men , bij eene geringere vergrooting , een zeker proef- voorwerp even goed ziet , als bij eene sterkere van een ander mikroskoop. Echter vergete men hierbij niet, dat elk za- mengesteld mikroskoop uit een aantal verschillende vereeni- gingen van objectieven en oculairen bestaat, die elk eigenlijk aan zoovele op zich zelve staande werkluigen beantwoordcn , en dat het dus zeer wel gebeuren kan, dat terwijl sommige combinatien bij het eene werkluig in deugd onderdoen voor die bij het andere, welke nagenoeg van gelijke sterkte zijn, daarentegen bij andere overeenkomstige combinatien de om- gekeerde verhouding plaats kan hebben. Daar waar het op eene grondige beoordeeling aankomt, moet men zich dus niet vergenoegcu , met slechts eenige verbindingen van objectieven en oculairen met elkander te vergelijken, maar moeten alien aan bet onderzoek ondcrworpen worden. Verders houde men hierbij in hot oog, dat, oin bij aplanatische mikroskopen de combinatien met elkander vergolijkbaar te doen zijn, het niet BEPAL1NG DEll GRENZEN VAN HEX OPTISCH VERfllOGEN. 407 voldoende is, dat zij nagenoeg gelijke vcrgrootingscijfcrs heb- ben, maar dat hierbij ook aclit gegevcn moet worden op den zooveel tnogelijk gelijken brandpuntsafstand der gebezigde objectiefstelsels en der oculaireu, dewijl hiervan bet aandeel afhangt , dat elk voor zich aan de geheele vergrooting heeft , en de scherpte van hct beeld in den regcl des te grooter is, naar mate bet aandeel van bet objectief dat van bet oculair overtreft. Het is dus niet genoeg eene 500 malige vergrooting van het eene mikroskoop met eene 500 malige van het andere te vergelijken , maar de lactoren , waaruit dit vergrootingscijfer bestaal (z. § 148),moeten bovendien onge- veer van gelijke grootte zijn. 227. Ten slolte deel ik bier nog eene mcthode mcde, welke, ofschoon zij eenigermale omslaglig is, inij onder alien de bestc voorkomt , om bet optiscb vennogcn van een mikroskoop te toetsen, omdat zij veroorlooft met eene groote mate van juislheid en zekerbeid de uiterste grenzen te be- palen, zoowel voor de zigtbaarheid als voor de ondcrscheid- baarheid der voorwerpen door een mikroskoop, zoodat bet mogelijk is in cijfers den graad van deszclfs optiscb ver- mogen, onder de mecst verschillcnde oustandigbeden, uit te drukkeD. Deze methode beslaat ecnvoudig daarin , dat men , in plants van kleine voorwerpen, derzelver dioptrische beelden door het mikroskoop waarneemt. Deze beelden kunnen naar willekeur verkleind worden door verwijdering van het voorwerp, waar- van het beeld zich vormt, en men heeft het dus in zijne magt, om de uiterste grens te bepalen, waarbij dit beeld nog even waarneembaar is. Tot vorming der beelden zoudcn achromatische lcnzenslel- 408 ONDEIIZOEK VAN EI5N AIlKKOSKOOi'. sels kunncu dienen, doch zelfs met die, welke den kortsten brandpuntsafstand bczitlen , zouden, pm de beelden gcnocg- zaam le verkleinen, de voorwerpen of zeer ver vcrwijderd mocten worden, helgeen verscheidene bezwaren zoude opleve- ren, cn alleen bij eene horizontale stelling van bet mikroskoop uitvoerbaar wezen, of zij zouden zelve uiterst klein mocten zijn, hetgecn wederom aanleiding zoude gevcn tot eene minder juiste bepaiing van liunnen doormeter, waaruit later die van bet nog even ziglbare beeld moot berekend worden. Veel beler voldoen daarom aan dit ooginerk kleine luehl- bellen in eeuig vocht. Bij voorkeur bedien ik mij van eene oplossing van poeder van arabische gom in water , welke op- lossing altijd eene meuigte zulke luchtbellen insluit, afkom- stig van de lucht tusschen de deeltjes van bet poeder bevat. Men zal weldoen met daartoe water aan te wenden, hetwelk of eenen geruimen tijd aan de lucht beeft blootgesteld ge- staan, of daarmede eenigen tijd sterk geschud is, omdat, wanneer men water bezigt, betwelk niet met lucht verzadigd is, de luchtbellen in de oplossing allengs kleiner worden, waardoor de beelden zelve in grootte afnemen, en eene oor- zaak van fouten in de uitkorasteu der opvolgende metiugen ontslaat, zoo als dadelijk blijkeu zal. Men brengt dan op een zuiver glasplaatje eenen droppel der oplossing, en bedekt deze met een goed helder mica- plaatje. onder tusscheuplaatsing van een ringvormig uitge • sneden stukje papier, waardoor verhinderd wordt, dat de luchtbellen plat gedrukt worden. Dit glasplaatje wordt vervol- gens onder het mikroskoop op de voonverptafel gelegd , eu eene luchtbel van gepasle grootte uitgezocht, om bet beeld te vormen. Niet alien geven echter een even net en scherp beeld, helgeen inzondcrheid daardoor veroorzaakl wordt, dat liEPALlNG DEll GllENZEN VAN HEX OPTISCH VEHMOGEN. 409 sorainige luehtbellen aan lict dekplaatje raken, waardoor de sphaerischc vonn verstoord wordt; ook kunnen zich onder of boven de lucbtbel kleine moleculen in bet vocht bevin- den , of zelfs tegen de binnenvlaktc van dcze aan , hetgeen hetzelfde te weeg brengt , als een gebrek der polituur bij eene glazen lens, dat namelijk het beeld eenigzins nevelachtig wordt. Steeds echter zal men zonder moeile er eenigen vin- den , waardoor beeldjes van de grootsle netheid en helderheid ontstaan (1), betgeen men dan vooraf beproeven kan, door lusschen den spiegel en de voorwerptafel eenig scherp gc- kant voorwerp, eene strook papier of iets dergelijks, te hou- den. Het beeld bevindt zicli altijd iets onder de luchtbel, cu dcze moot dus nader aan het mikroskoop worden gebragl, dan vereischt wordt, om hare randen scherp te zien. Het voorwerp, welks beeld tot bet onderzoek moet diencn, moet op eenen toestel geplaalst worden , die veroorlooft bet- zelve , in de tusscbenruimte van den spiegel tot aan de voor- werptafel, op en neder te bewegen. Bij sommige mikrosko- pen is zulks moeilijk uitvoerbaar, lietzij omdat deze afstaud te gering is, hetzij uitboofde der trommelaclUige gedaante van den voet, waardoor deze ruimte geheel bedekt is. Zijn zulke mikroskopen, in stede van eenen spiegel, voorzien van ccn terugkaatsend prisma, dan kan bet voorwerp aan gene zijde van dit, buiten bet mikroskoop, worden geplaalst. Het meest gcschikt voor de toepassing dezer methode zijn echter (1) Het volgendc voorbeeld moge dit bewijzen. Ik bragt eene bladzijde van een gedrukt boek op zulk eenen afstand onder eene luchtbel, dat de lengte van het beeld der geheele bladzijde i millim. , en die van het beeldje van elke letter slechts ^5 millim. bedroeg. In weerwil hunner kleinheid, bezaten deze bij opvallend licht geYormde beeldjes nogeenezoo groote scherpte en helderheid , dat bij eene 154 malige vevgrooting de ge- heele bladzijde zonder moeitc Icesbaar was. 410 ONDEHZOEK VAN EEN lUIKKOSKOOE. zulke mikroskopen , welker vcrlichlingstocstel uit eenen spicgel en eerie verzamclingslens bcslaat , die hooger en lager kau gesteld wordcn. Men neemt dan deze lens uit den ring , welke haar bevat, en brengt daarvoor bet voorwerp in de plaats. De belrckkelijke grootte van bet voorwerp en van de luchtbcl moot zoodanig wezen, dat bet beeld reeds zeer klein is, wanueer zich bet voorwerp nog nabij aan de voorwcrpplaat bevindt. Door bet dan vervolgens allengs van deze, dat is van de luchtbcl le verwijderen , is bet niet moeilijk de juisle grens te vinden , waarop bet beeldje bij de aangewende ver- grooting slechts nog even zigtbaar is. Natuurlijk is bet niet mogelijk de grootte dezer kleinste nog zigtbare beeldjes door regtstreeksche meting te bepaleu , daar onze beste mikrometrische metboden bier verre te kort scbielen. Doch men kan desniettemin met groote naauwkeu- righeid deze grootle op de volgende wijze vinden. In de plaats van het vroeger gebruikle kleine voorwerp, enopvol- komen gelijken afsland van de luchtbcl , legt men een aau- zienlijk veel grooter voorwerp, b. v. eene slrook kaartenblad van 4—5 ccntim. doormetcr, welke vooraf met naauwkeurig- heid bepaald is. IVu meet men, door eene der mikrometri- scbb metboden (waarover later uitvoerig gebandeld zal worden), bet door de luchtbel daarvan gevormde beeld, even als ware bet een werkelijk voorwerp. Door dan den gevonden doormeter te deelen in dien van het gebezigde voorwerp, vindt men het verkleiningscijfer , dat voor alle voorwerpcn, welke op dienzelfden afstand gebragt zijn , geldig is. Men heeft derhalve niets verder te docn, dan den doormeter van bet cerst gebezigde kleinere voorwerp door dit verkleinings- cijfer te deelen, om de juistc grootte van bet nog even zigtbare beeldje te vinden. De doormeter van bet groolcrc BEPALING DER GRBNZEN VAN HET 0PTISCI1 VERMOGEN. 411 voonverp zij 1). v. 5 centira., en die van deszelfs beeld 52,2 50000 mm, dan is het vcrkleiningscijfer — 0 1555. In- dien dan het kleinere voonverp cenen doonneter heeft van 175 mmm , dan is die van deszelfs nog even zigtbaar beeld 175 1 — r: 0,115 wiwm — ggg(j millim. Bij aanvvending van eenigzins naauwkeurige mikrometrische methoden is bet mogelijk, op die wijze, de grootte van bet beeldje, tot in de millioenste deelen van den millimeter, met zekerheid te bepalen. Slechts drage men zorg, dat de grootte der gebezigde luchlbel geene verandering ondergaat door temperatuurs-af- wisseling, waarvoor men echter weinig te vreezen heeft, in- dien de bepaling van het verkleiningscijfer onmiddelijk op de bepaling van de zigtbaarheidsgrens volgt, en waarvaD men zich nog ten overvloede overtuigen kau , door de luchlbel zelve, voor en na de waarneming, te meten. Wat de voorwerpen aangaat, die voor doze bepalingen geschikt zijn, zoo is het duidelijk, dat de keuze zeer ruim is. Voor het vinden der ziglbaarheidsgrenzen van ronde en van lange draadvormige voorwerpen, op eenen door den spie- gel verlichten achtergrond, kunnen korrels parelsago, kleinc zaadkorrels, b. v. van mosterdzaad , de pollenkorrels van vele planten (z. bl. 85), liaren van dieren, melaaldraad, enzv. (z. bl. 84) gebezigd worden. Kleine ronde openingen en spleeten kunnen verders dienen tot bepaling van de zigtbaar- heidsgreuzen van ware lichtbeelden. In dit laalste geval moet natuurlijk zorg worden gedragen , dat, door op eene gepasle wijze aangebragte kokers en schermen, alle licht builen dat, helwelk door de opening heendringt, wordc builengc- slotcn. Voor het bepalen van de grenzen der onderscheid- 412 0NDEKZ0EK VAN EEN MIKIIOSKOOP. baarheid is metaalgaas een gepast voorwerp , alsmcde twee zicli dig!, bij elkander bevindende openingen in een zwart gemaakt plaalje , wier bcelden zich dan in bet mikroskoop volkomcn als eene dubbelster, door eenen kijker gezien, ver- toonen. Ook kunnen de voorwerpcn onder verschillende om- standigheden worden geplaalst, ten einde den invlocd van dozen op de ziglbaarheidgrenzen te leeren kennen. Zoo kan men een zeer dun glazen haarbuisje, in water gedompeld, als voorwerp bezigen, en hiermede de tedere organische buisjes en vezelen uabootsen, die mede onder water waargenomcn worden , dock wier zigtbaarheidsgrens zich , zooals van zelf spreekt, geenzins zoo ver uitstrekt, als die van gebeel on- doorschijnende voorwerpcn, enzv. Inderdaad veroorlooft deze methode talloze wijzigingen , en is zij daardoor van eene zeer uitgebreide toepassing. Zij levert bovendien, met inacktneming der noodige voorzorgen, volkomen zekere en vergelijkbarc uitkomsten. Daartoe moet ecbler op eene voorname omstandigheid gelet worden, t. w. op den aard der verlichling. Hot is namelijk duidelijk, dat, op eenen zuiver wilten achlergrond, uithoofde der tegenstek ling, kleincre ondoorschijuende , d. i. zich bij doorvallend licht zwart vertoonende voorwerpen of bcelden , nog gezien zullen kunnen worden , dan wanneer die achtergrond graauwachtig of lichtblaauw is. Het is dus geenzins onverschillig, of door den spiegel het licht eener wit bewolkte, eener donker hetrok- kene, of eener helder blaauwe luclit wordt opgevangen. Kunst- licht kan bij deze bepalingen niet aangewend worden, dewijl het beeld van de vlam, in gelijke mate, als dat van het voorwerp, verklcind wordt, en men dus nimmer een ver- licht gezigtsveld daarmede erlangt. De waarnemingen moelen dus bij dagliebt gcschieden, en, wanneer men vergelijkbarc BEPAMNG DEI\ GUENZEN VAN HET OPTISCII VERMOGEN. A 15 uitkomstcn wensclit tc verkrijgen, dan moet de spicgcl altijd naar den blaauwen wolkenlozeii hemel gerigt zijn, om- dat dit deszelfs cenige toesland is, die duidelijk genoeg is gekenmerkt, om anderen in staat te stcllen onder gelijke omstandigheden hunne waarnemingen te verrigten. Waar het er bovendien op aan komt de uiterste ziglbaarheidsgrenzen , bij eene meer gepaste verlichting , te bepalen , kunnen af- zonderlijk daartoe in het werk gestelde waarnemingen die- nen. Overigens zal men bevinden, dat voor deze bepalingen, zelfs bij de aanwending van zeer sterke vergroolingen , een vlakke spiegel volkomen toereikend is, omdat, in bet door de luehtbel gevormde beeld van het gezigtsveld, al de stralen zijn zamengedrongen , die van den spiegel uitgaan, en dit dus eene aanzienlijke lichtsterkte bezit. In de volgende afdeelingen zal ik eenige uitkomsten me- dedeelen van de toepassing dezer melbode, op het onderzoek van het oplisch vermogen van verscheidenc mikroskopen. VER BETER INGEN. 