VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
— geflagt, — en de Liefde geeft hem vleugels, om op het fpoedigst huiswaarts te keeren. ——— In een bosch, *t welk hy doorloopt, heeft hy het ongeluk van door een’ fcherpen doorr diep in zynen voet geftooken te worden; en de pyn vergunt hem naauwlyks na eene naastgelegen hut te kruipen, — een goedhartig Paar pam hem in, en omleidde zyne wonde met Gg A heo- 414» ` DE JALOERSHEID.. heelende kruiden. Ô Hemel! wat ben ik ongelnkbigt Zo zucht hy geduuriglyk, en telt ieder minuut; ieder uur fobynt bem ecne treurige winternacht; en eindelyk giet eene flige Godheid hem het gift der jaloersheid in het har. — — Hemel! welk eene gedachte! zo mompelt hy», en ziet, woedend om zich heen: Dafne kon my ontrouw zyn! —— Haatlyke dachte! — doch meisjes zyn meisjes; en Dafne is {choon; wie ziet haar zonder verrukkinge? En,is Dafnis niet reeds lang op haar verliefd? —— Hy is fchoon': wie wordt niet door zyn gezang betoverd , wie fpeelt zo fraai op de fluit als hy? Zyne hut ftaat by Dafnes hut; een bekoorlyke lommer is de fcheiding. 6 Verdwyn ! gaa wech ! haatlyke gedachte! Gy graaft fteeds dieper in mynen boezem, en vervolgt my dag en nacht. Dikwyls toont bem de zwakke inbeelding zyn Meisje, hoe zy vreesachtig in de ſehaduw fluipt , daar Dafa nis aan eene waterbron haar en den Echo de fmarten zyner lief- de toezingt. ——— Hy-ziet haar fmachtead oog; —— hy aiety hoe haar boezem dopr zuchten zwelt, —- of, hy ziet zyn Meisje onder het bogtig gewelf der lommer fluimeren, — Daf, nis fluipt in de lommer, —— ziet haar, -— treedt zachtjeng nader, — = ongeftoord laat hy zyne betoverde oogen op elko fchoonheid vallen, — hy bukt zich, — kust haare hand, — en zy ontwaakt niet; — hy kust haare wangen, — by kust haare lippen, en zy ontwaakt niet! 6 Ik ellendige! — roept Alexis, woedende; maar welke haatlyke beelden fchilder ik my zelf? Waarom ben ik zo vindingryk, om my met de grootfte pynigingen to kwellen? Waarom denk ik, ik ondankbaare I alleón aan het geene haare onfchuld belea digt ? Reeds was het de zesde rampvolie dag, en Zyne wande nog niet geheel geneezen. — Hy omhelst zyne beweldaadigers ; — het geen opregte goedgunftigheid zeggen kan , bragien zy in, om hem te rugge te hauden, maar te vergeefs; —— van de Furien voortgedreven, viiegt Hy van hun af, ze ras Hy kan; — * was avond, en de volle maan fcheen, toen Hy van verre de hut van Dafne zag, '…— Ha! wech nu, wech nu! haatlyke gedachte! —-— daar woont zy, die my bemint, en heden nog, heden nog ween ik van vreugde in haare armen. mus Vol verbaazinge ftond «Alexis van verre, em beefde van het hoofd tot de voeten. Hemel! —— ách, war zie ik! Al te waar! —— ach! al te waar is het, ’ welk my kwel- de. — Eene medelydende Godheid: vaorípetde het my. —= ô ik Ellendige! —— Ó, wie zyt: Gy, een God, of cene Gor din, die my myn ongeluk voorheen gevoelen liet? — Wreek my, — wreck my, firaf voor myne.oagen, ftraf dezze trouw» loosheid» en: laat my. Ellendigen dan fterven! Arm in arm gingen het meisje en de jongling, met eene vriendiyke heuding, in den maanfchyn na ker myrthen boschje, *t welk den Tempel van Venus: ornkranst: ` In de fchaduwe deezer myrthen-gaan zy, zeide Alexis ia woede, en deeze [chaduwe , waar zy my.meenigwerf de.trouw- fte Liefde zwoer! Nu zyn zy in het boschje. --- Ó He- mel! ik- zie hen niet meer, verborgen in de digtíte ftruiken., zullen zy zich in de fchaduw nederzetten. , Doch neen, ik zie hen weder;.in den maaníchyn blinkt haare witte klce- ding tusíchen de takken en zwarte flammen door; zy ftaan fil, —— Hier js eene fraaye opene Plaatz, en zacht gras, — ‘Trouwlooze ! plaats u hier neder, en zweert elkanderen uwe misdaadige Liefde! —— Mogten de Furien u verjaagen! maar neen, hoor! de Nachtegaalen zingen hunne tedere gezangen ; de Tortelduiven zuchten om hen heen: -——— Doch neen, ook hier blyven zy niet, zy gaan tot den Tempel der Godin. — Ha !— ik wil nader gaan, —= ik wil hen zien, ik wil hen beluisteren. Hy (loop in het myrthen-bosch ; fteeds gingen zy” nader tor den Tempel, die, op witte marmeren pylers fteunen- de, door den glans der maan, in de nachtlucht van verre. ge- zien werd! — Hoe! zy waagen het de trappen «des Tempels te beklimmen? ——— Zou de Godin der Liefde dan de zwarte trouwloosheid befchermen? Hy fprak, en gag het meisje de ‘trappen des Tempels opgaan, — Met het bloemene korfje in den arm ging zy onder de omfluitende rs; en de jongling. bleef aan eenen derzelven faan. — In de fchaduwen van het bosch kwam Alexis nader; beevende en vol vertwyffelinge floop hy in de fchaduw op, welke ech van de pylers maakte, bukte zich na hen toe, en zag Defne tot het ftandbeeld van Venus gaan. Alexis trad van achter den pyler te vooríchvn. ——— Dafne was door de blydiie verrukking verrast; =———— Hy vol vreug- de en {chaamte; en zo Zonken zy beiden, met omélkaér geftren. gelde armen, voor de Godin neder. o ZEDELYKE BEDENKINGEN, e onbedagtzaamheid, de dogter der onkunde, is eene bron van veelvuldige onaangenaamheden , tegenípoeden , drukkende ram- pen, en onoverkomelyke wederwaardigheden = De onbedagt. zaamheid wikkelt den mensch vaak in zwarigheden, in moejely- ke omftandigheden , waarmede hy al zyn leven te worftelen heeft. Want eenen onbedagtzaamen, die zich, door zyne eigen onbekwaamheid, wegens gebrek aan genoegzaam doorzigt in zy- de ondernemingen, in eene menigte mocijelyke omftandigheden ingewikkeld heeft, ontbreekt het veelal aan de gelegenheid, en de bekwaamheid, om ’er zich uit te kunnen redden. — De waarheid van dit gezegde ftaaft de ondervinding door alle tyden, en men vind ’er overvloedig veel voorbeelden van onder allerlei rang van menfchen, — Van den aanzienlykften tot den gering- ‚ Ren; van den hoogften tot den laagften — van den rykften tot den armen — van den vorst tor den veragtften bedelaar. — In hoe vele, en in welke moeijelyke omftandigheden , en in hoe groote zwarigheden ziet men niet veele van dezen, door hunne eigen onbedagtzaamheid, ingewikkeld, waaruit zy zich nooit of bezwarelyk redden zullen —— Dat de bedagrzaamheid dan meer de wagt hielde over onze daden! — Dat zy vooral er door beftierd wierden, in welker handeltvys het algemeen veel belang heeft! Menfchen , die zich in hunne natuurlyke gedaante vertoonen , zyn doorgaans de beminnelykfte perfoonen. Hy, die iets anders wil fchynen, dan hy in waarheid is; die zich buiten zynen kring ` A ZEDELYKE BEDENKINGEN, 417 jn dien van eenen anderen wil bewegen, of geheel buiten zynen kring poogt te fpringen, die word belagchelyk in het oog van al de waereld. — - Een gemaakt mensch is by een ieder tot een waly, of tot een fpot. — Die wat korzelig van hoofd is zal een: verwaanden , een gemaakten pedant, zomtyds met een eenvou- wig en allerverflaanbaarst woord zeggen: dat hy een oorípronke- lyke gek is; terwyl een Spotter hem, door eene fpotachtige vleie jery, tot een belagchelyk voorwerp felt; en hem, voor eenigen tyd, tot een voorwerp van vermaak. en diverteering houd En, waarlyk, de pedantery , de gemaaktheid , kan niet vallen in een recht beminnelyk man, als zyode geheel onbeftaanbaar met zulk een karakter.’ Het is met «e gemaaktheid in den mensch even eens gelegen als met de fchrifsen dier lieden, die door een hooggezwollen fiyl van de natuur.afwyken; welke, om te bee hagen, flegts juistbeid en eenvouwigheid vordert, ——— Een deugdzaam „ Godsdienftig, Vryheid- en Vaderland-minnend Man heeft regt,om onze achting te vorderen. - Maar een ondeugend mensch, zonder gronibeginzels van Godsdienst, die noch liefde voor. gelandy. — En een land, waarin deeze twee ondeugden de heer- fchende gebreken zyn van hun, die den teugel der Regering in handen hebben, is ten hoogfte te beklagen! Jammer- lyk ongelukkig en beklagenswaardig zyn de Ingezetenen, dic de wrange vrugten der drukkende dwingelandy van hunne beftier- ders moeten (maken; die aan de knellende ketenen van flaver- ny worden omgevoerd. Dit is bovenal ondragelyk voor hun, die met geen flaaffche ketens om den hals zyn ter wereld gekomen ; maar de onfchatbare waarde der Vryheid ‘kennen. ——~ Zou men, derhalven, uit deze betreurenswaardige uit- komften, welke die zagte zyde woorden veelal tot een gevolg kunnen, en waarlyk zeer dikwils hebben, niet mogen afleiden, dat her oneindig beter en voordeeliger zou 2yn , zich, in het raad- -> 418 ZEDELYKE BEDENKINGEN. raadgeven van Vorften ;' of zulken , die gefehíkt zyn om be roer van Regering te beftieren, of daar reeds werkelyk aan ge. plaatst Zyn , nooit van eenig ander middel , dan van de waz. heid, te bedienen? ‘Alle Raadgevingen, die op dit onwrikbaz -fundament rusten , zyn veilig en goed; Zy, die dezelve geven, voldoen best aan hunnen pligt ; en zy, die dezelve ontvangen en opvolgen , genieten daar van de heilzaamfte uitwerkzelen; naardien hunne Regering de Wwenschlykfte uitkomften heeft. Welk eene toejuiching ontvangen zy, die. der Maatíchappye meer hulde doen dan aan hunne eigen belangens! Die vit groot- moedige grondbeginzels hun eigenbelang kunnen opofferen aan % algemeen welzyn! — Welk een hemelsbreed verfchil met de handelwys der zulken, welke in alle hunne handelingen niets anders bedoelen dan eigenbelang. Zalomo zegt van de- ze twee zo veríchillende lieden: ,, Een Stad fpringt op van vreugde over het welvaren ‘der Rechtvaardigen; maar als de Godlooze fterft , is "er gejuig. et Het is waar dat de ouderdom een zekere eerwaardigheid by- zet: even gelyk een hoge rang, of aanzien in de wereld ; en wie twyfelt ’er aan, of de Rykdommen doen het zelfde? Zal men niét allen eerbied. betoonen voor een -ryk man? — Laat een arm man zyne ftem verheffen , en men zal vragen, zegt Zalomo: Wat is dat voor een man? Terwyl cen ieder zwygt, als de ryke fpreekt. ——— Dan, het is noch de ouderdom, noch het aanzien, noch het geld; maar de deugd alleen, wel. ke den mensch ware verdienften fchenkt. ——— Noch ouder. dom , noch hoge Daten, noch fehatten, geven iemand ooit ee- 'nige verflandige waarde; die hangt veel meer af van ecn juist oordeel. Men ontmoet immers ouden van dagen, die kinders in Sr verand zyn: aanzieneiyke rammelaars, die gelyk ledige va - ten een geweldig geraas maken; en ryke gekken. — Dax- entegen vind men Jongelingen van vertand, — ook onaanze Jyken ent rmen met verheven zielen. i — EES MENGELWERK, TOT FRAAYE LETTEREN, KONSTEN EN WEETENSCHAPPEN, BETRERKELYK. BEDENKINGEN OVER DE ONHEILEN DES OORLOGS EN DE ZEGENINGEN DES VREDES. door den Heer NECKER. 5 Wy oordeelen onzen Leezeren geenen ondienst, maar een weezenlyk nut, te zullen doen, met de aa volgende Bedenkingen, van den weder in zynen post an herftelden Staatsman, den groeten NECKER, hun ter an leezinge aan te bieden.” EN eee Se Met welk een ongeduld heb ik gehaakt om dit onder- werp te behandelen ! Door welk eene bykans onwedere ftaanbaare aandrift voelde ik my gedreeven , om uit te Weiden over de Rampen , die altoos den Oorlog verge- zellen! Oorlog , helaas ! verhindert den loop van clk heilzaam Plao, put de bronnen des Voorfpoeds uit, en wendt de aandagt der Volksbeltuurderen af van het Ge- luk der Volken! Oorlog ftremt zomtyds ve denkbeel cn van Regtvaardigheul , van Menschlykheid , met één woord, in ftede van zaste en goedaartige aandoeningen, ftort vee zelve haat en vyandiykheid in, die verdrukking, cn woes dende verwoesting, ten noodwendigen gevolge hebben. Het ecríte denkbeeld, °t welk my voor deu geest komt, wanneer ik den oorfprong «er meeste Oorlogen overweeg, is, dat die groote verbintenisten ‘er Staatkundigen. w.i- ke zo menigmaal de toorts der tweedragt ontítaken, en zo veele verwoestingen naa zich fleepten , zeldzaam al die bewondering verdienden , welke men daar aan zo kwistig befteed heeft. Ten minften durf ik het waagen te zeggen, dat, wanneer een Staat tot een luisterryke hoogte van Magt is opgefteegen,, het aan mangel van een genoegzaam wyd uitftrekkend doorzigt , en gebrekkige Kennis van deszelfs middelen van beftaan, moet worden ` toegefchreeven , als men geftaage bekommernisfen voedt, UL DEEL. MENGELW. NO. LI. Hh en 420 BEDENKINGEN en den duur der openbaare Rust doet afhangen van eene . verfcheidenheid onzekere befpiegelingen. Ik waag het zelfs op te merken, dat het een daadlyk ongeluk is voor zulke Volken, wanneer, door eene foort van naavolging, het Staatsbeftuur zich gewend heeft, de fterkte van den Staat alleen af te meeten, naar die uitwendige verbinte- nisfen, en daar uit op te maaken °t geen men Staatkun- de noemt. Alsdan worden de verfynde denkbeel- den van: een balans van Magt de heerfchende begin- zels, en neemen de aandagt geheel in. Hier uit ontítaan die veelvuldige Oorlogen van mededinging , welker eer- fte den tweeden te waarfchynlyker maakt ; want, naar elange een Staat verzwakt is door den Oorlog , wordt ezelve te gefchikter om jaloufy op te vatten : dewyl deeze alleen uit vergelyking ontftaat, en, in het verloop van eenige jaaren, is ‘het nu de eene dan de andere Mo- genheid, die de Staatkundige aandagt trekt. In deezcr voege verfchaft ons de Gefehiedenis van alle Eeuwen voorbeelden van Volken , onophoudelyk bezig om elkan- _ der in dien ftaat van vernedering te dompelen , waarin zy zichzelven gebragt hebben door hunne eigene Staat- kundige misvattingen. Was, integendeel, elke Staat be- dagt om zyne kragt te befpaaren , de regte ‘kennis van de middelen, tot bloei en welvaart, aan te kwecken, en Ontzaglyk te maaken , door een verftandig Beftuur , de- zelve zou, zonder moeite, die hoogte van Meerderheid bereiken , tot welken men thans met zo veel zorgs tragt te geraaken. Hier benevens moet ik opmerken, dat die Meerderheid de eenige is, welker betreklyke gevolgen, als ik my zo mag uitdrukken , algemeen zyn. De zegepraalen des Krygs verheffen u, ongetwyfeld, boven het Volk door u overwonnen ; doch dewyl die zegepraalen doorgaans langduurige poogingen en groote opofferingen kosten, zal de uitgeputte Staat, daar uit voortkomende , noodwen- dig de evenredigheid veranderen , welke ’er voorheen laats hadt tusíchen uwe’ Magt en het vermogen dier taaten, welken niet gemengd waren in uwe twisten, en wier voordeelen aangroeiden onder de begunftiging van den Vrede, door dezelve genooten. Om kort te gaan, het kan niet gelochend worden, dat de hoogte van grootheid, tot welke een Volk kan geng, ken, door de wysheid van het Staatsbeftuur, het aller» meest ftrekt om andere Volken ontzag in te boezemen. - OVER DEN OORLOG EN DEN VREDE. 421 Deeze zyn veel jaloerfcher over de geringfte vermeerderin- , welke men zoekt door Oorlog of Onderhandeling , n wegens de toeneeming in Grootheid, op welgeregeld Staatsbeftuur gegrond. Dit is gantsch natuurlyk: want die Voorfpoed , welke hervoortkomt uit het verftandig Staatsbeftuur eens Vorften , doet zyne Deugden te meer fchitteren , en verfchaft teffens, als °t ware, eene waar- borge tegen eenig misbruik, ’t welk hy van zyne ver- meerderde Magt zou kunnen maaken. In de laatften tyd heeft men meest van Oorlogen ge- hoord , ter zaake des Koophandels ontftooken. — Kogp- handel, dat onbepaalde denkbeeld zet nieuwen luister by aan Staatkundige befpiegelingen; en het denkbeeld des Gemeens, opgewekt door cen woord, ’t welk een alge- meen belang aanduidt, wordt dikwyls misleid in zyne þe- fluiten. Ik zou gaarne de zodanigen, die altoos voor den Oorlog, uit het oogpunt des Handels, pleiten, vraagen: „ Kent gy de balans des Handels van uw Land? Hebt 3) Ey u im de beginzelen van den Koophandel geoefend ? >, Hebt gy genoegzaam overwoogen, of de Handel, in >, welken gy wenscht te deelen , de Volksrykdum zal an vermeerderen? Onderfcheidt BY wel de oorzaaken en >, de gevolgen van dien Rykdom? Hebt gy de voordee- an len, welke ey van den Oorlog wagt, opgewoogen te- „ gen de nadeelen, die de Koophandel zal lyden door de an vermenigvuldiging van de Geldleeningen , welke de ə Staat zal moeten doen, en de hoogten der Arbeidsloo- „ nen, welke noodwendig uit de vermeerdering der Be- an lastingen moet volgen? Zyt gy verzekerd, dat gy, sn terwyl gy een nieuwen Handeltak met het zwaard zoekt s te winnen, geen anderen zult verliezen, °t zy door het ontzag, ’t welk gy uwe oude Bondgenooten moet be- toonen , °t zy door opofferingen , die nieuwe Bondge- >> nooten van u vorderen? Eindelyk , zyt gy genoegzaam onderrigt van de geheele uitgeftrektheid uws tegen- woordigen voorfpoeds ; en hebt gy eene berekening ge- maakt van alle de onkosten, welke noodig zullen zyn „ ter bereikinge van het oogmerk uwer Eerzugt ?”. Niets is eenvoudiger dan het woord Koophandel, in de gewoone betekenis, niets zamengeftelder dan dat zelfde woord toegepast op den algemeenen Handel, ap "tr ge- wigt van deczen , op de nietsbeduidenheid van geenen, op de Staatkundige inzigten, op de Arbeidsloonen , op de Belastingen , en alle de onverwagte voorvallen , die | Hh 2 Oor- 39 422 BEDENKINGEN * . a - Oorlog , en andere groóte Gebeurtenisfen , doen ontftaan. Diepe en welgewikte overweeging is, derhalven , noodig, eer men befluit, om Handelbelang het vuur des Oorlogs te ontítceken. En hebbe men nimmer te vergeeten, dat, in tyd van Vrede, eene vermindering van zekere Lasten, „en vryheid van Uitvoer. eeniger Waaren , een voorregt by _ecnige andere Volken verworven , en verfcheide andere voórdeclen , uit een verftandig Staatsbeftuur herkomftig, menigmaal van eene veel grooter waardye is, dan het oogmerk, °t geen men zich voorftelt te bereiken , door „het uitrusten van Vlooten, en het op de been brengen van magtige Legers. De Volken werden, in hunnen wilden ftaat, door blin- de en ongeregelde driften vervoerd 5 decze driften z .eenigermaate verzagt door de ingevoerde Befchzafdheid. Maar de veelvuldigheid en ftrydigheid van verfchillende belangen, welke de denkbeelden van Geld , Handel, Volks- -rykdom, en de balans van Magt, invoerden , ftrekten tot andere oorzaaken van jaloufy en vyandíchap 3 en daar de Staatkunde niet gevorderd is in evenredigheid met de ftry- ‘digheden , welke zy heeft overeen te brengen , en de zwaarigheden , welke zy moct te boven komen, geniet ber Menschdom zeer onvolkomen de voordeelen, welke | uit die verandering van omftandigheden moesten ontftaan, Ik kan nict nalaaten, hier ter overweeginge te geeven eene bedenking , welke my altvos zeer fterk getroffen heeft. De meeste Staatsbeftuuren fchynen wel te vrede, „wanneer zy, by het eindigen van een kostbaaren en bloe- digen Oorlog , eenen eerlyken Vrede gemaakt hebben. Ongetwyfeld moet zulk eene voleindiging. genoegen ver- {chaffen aan een Staat, die, onregtvaardig aangevallen, zich genoodzaakt vondt geweld met geweld te keeren. Maar een Volk, ’t welk de vyandlykheden hadt kunnen ontwyken, door een omzigtiger gedrag , als mede een Volk, dat een Oorlog heeft aangevangen , uit louter Staatkundige befpiegelingen, kan niet onkundig weezen, / dat eene berekening der voordeelen , uit het Vredesver- drag ontleend, het egnige niet is, 't welk hier in aanmer- king komt, en de aandagt verdient. Het behoort ook ce bedenken , welke :deszelfs toeftand zou geweest zyn, op den tyd van °t fluiten des Vredes, indien de Oorlog den loop des voorfpoeds niet geftremd hadt, Hoe veel Schats, aan den Kryg-befteed, zou niet ten beste van den inwendigen Staat kunnen bekeerd eck Qe OVER DEN OORLOG EN DEN VREDE. 423 Hoe veel lydt de Koophandel niet by eenige jaaren Kryes? Hoe veel ryst de intrest des Gelds niet door de Geldlee- ningen ? Die, integendeel, in tyd van Vrede, onder een veritandig Staatsbeftuur , zou verminderen : door meer Gelds in den gang te brengen , en aflosfingen te doen. Deeze opeenvolgende vermindering van Intrest is-de bron van groote voordeclen voor den Handel, den Landbouw, en den ftaat der Geldmiddelen. Laaten wy deeze voordeelen vergelyken met die eens gelukkigen Oorlogs (en alle Oorlogen zyn verre van ge- ukkig. gevoerd te worden ,) voor een Staat , welke tot eene zekere hoogte van Voorfpoed is opgeklommen. Laa- ten wy deeze vergelyking niet op een losfen voet, maar met ryp beraad, doen, en ik hou my verzekerd , men zal. bevinden, dat men meestentyds tien zaaden gezaaid heeft om één vrugt in te oogften. . Ongetwyfeld zal cen magtige Staat, met zeer grooter grond van waarfchynlykheid, mogen wagten, dat dezel- ve zyne Mededingers zal vernederen, en zyne Heerfchape py uitbreiden; Maar de middelen, welke dezelve in han- den heeft te gebruiken tot nut der Onderdaanen , om Ontzag by vreemden in te boezemen , zonder de gevaa- ren eener altoos ontrustende Staatkunde, is een gedrag , + welk alleen beantwoordt aan de grootheid van een vere mogend: Volk, en tevens aan den dag legt dat het daar van bewust is, en de voordeelen, daar uit oorfpronglyk, weet te trekken. Door zulk eene handelwyze gelykt het Staatsbeftuur na de weldaadige rivieren , welker vloed niet kan geftuit worden ; maar die in dérzelver groot- {chen loop de Scheepvaart bevorderen , den Handel voort- zetten , en het Land vrugtbaar maaken , zonder verwocs- ting of verderf aan te rigten. | Dusdanige denkbeelden mogen vreemd klinken , en men zich verwonderen dezelve van een Staatsman te hooren, dien men misfchien , uit dien hoofde, den naam van een verlicht Staatsman zal betwisten. Maar dewyl de Rede ook haare waardigheid en invloed heeft, zal een Staats- dienaar , die haar Gezag erkent, en die even zeer van vrees als van zelfzoekende eigenbaat verwyderd is, groo- te Waarheden durft fpreeken , misfchien den weg baa- nen, door vooroordeelen en hebbelyk aangenomene denk- beelden heen. Dusdanige denkbeelden hebben, ik beken zulks , een wydftrekkenden invloed, en neemen zomtyds de Ziel dermgate in , dat z „alkeerig wordt van de na- 3 tuur- kb x 424 5 BEDENKINGEN tuurlykfte begrippen. Zonder huivering kan ik niet her- denken, in een berekening van het Geld, naodig tot het voortzetten .des Oorlogs, geleezen te hebben: Veertig duizend Man, om ingefcheept te worden na de Volkplantingen . . . . e 40,000 Een derde voor de geſtorvenen in't eerfte jaar daar af 13,333 oe Blyft . . 26,667 Een Schryver maakt deeze Berekening in koelen bloede. Een Staatsdienaar, dezelve inziende , let zelden op iets an- ders dan op de berekening der kosten, en keert, zonder. zich des verder te bekreunen, het blad om, om het ge- heele beloop te zien. - Dan, hoe kan men by zulk een voorflag zich van zeer bedroevende denkbeelden wederhouden? Helaas! Indien door eenige Wet der Natuure , my onbekend , het Mensch- dom met zulk een? onverfchilligheid verdiende behandeld “te worden, °t zou my kwalyk voegen ten beste van ’t zelve te fchryven, of my zo zeer over deszelfs welwee- zen te bekommeren. Ik zou zelve niets peer dan een veragtlyke hoop ftofs weezen, door den wind des leevens voor een oogenblik bewoogen. Maar ik voed een verhe- vener begrip van ons Beftaan, en van den Geest, die % Zelve bezielt. Ik koester grootícher denkbeelden van de „indrukken eener Godlyke Hand, die ons allén aam elkan- der verbonden heeft. | | . Burgers, zegt men, zyn verfchuldigd bun Vaderland ten dienfte te ftaan. Ongetwyfeld: maar ’t is het Staats- -beftuur , ’t welk dic fchuld regelt; en, gevolglyk zyn de opofferingen, welke hetzelve vordert, regtmaatig of on- regtmaatig, draaglyk of fchriklyk, naar de wysheid van deszelfs raadsbefluiten. Het Menscl.dom , en de Voorftanders des Oorlogs, zyn "er door alle Eeuwen aan gewend. Dit is waar; en zo hebben ook door alle Eeuwen heen Stormen Oogften ver» woest, Pestzickten den giftigenden adem uitgeblaazen; zo heeft de Onverdraagzaamheid haare flachtoffers ge- flacht; en Misdryf van veelerlei aart verwoesting aange- rigt. Maar, de Rede heeft mede altoos moedig gevogten tegen de Dwaasheid, de" Deugd tegen de Ondeugd, de Kunst tegen Ziekte „en Bevlytiging der Menfchen tegen ongunftige Jaargetyden. Dat barbaarfche Volken, door derzelver onkunde tot gebrek en elende gedoemd. Zi A OVER DEN OORLOG EN DEN VREDE. 425 zich aangefpoord voelden , om Landen op te zoeken, waarin de vorderingen der kunften en de verzamelde ryk- dommen hun onbekende voordeclen beloofden, is geen- zins tè verwonderen: de oorzaak van zulk een inval laat zich gemaklyk begrypen, wanneer men Rede en Mensch- lykheid niet in aanmerking neemt. Maar, in onze dagen, nu een algemeen Vlytbetoon , en de kennis des Koophan- dels, de goederen en genietingen des Menschdoms gely- ker gemaakt hebben, fchynen de Oorlogen veel meer te ontítaan uit de byzondere Staatzugt der Vorften , en den rustloozen Geest hunner Raadslieden. _ Maar ik hoor, als eene oplosfing, inbrengen, dat de Menfchen zin hebben in een kans te waagen, en zulks dikwyls uit zichzelven zoeken. Ik'erken het: en veelen verwerven, in de loopbaane van gevaar, Overvloed en Eere. Maar worden zy, die geene andere vergoeding voor hun Bloed hebben dan het fchaars dagelyks nood- wendig lecvensonderhoud, zo zy niet door geweld ten Krygsdienst geprest zyn, of door dwang er in blyven , gedreeven door een gevoel, verfypd door voorbeeld en heerfchend begrip? Maar, eens toegeftaan dat eenigen hunner zich vrywillig in een ftand geplaatst hebben, wel- ken zy weeten dat hun aan veelvuldige onheilen blootftelt, zal de natuur dier onheilen, uit dien hoofde, veranderd worden? De Onkunde des Gemeens in eene langer ge- rekte kindschheid: en in elk geval, waar zy mogen inge- wikkeld worden door omftandigheden , mag noch hunne eerfte keus, noch eerfte aandrift, in aanmerking komen. Wy moeten ’t oog vesten op hunne gevoelens in die 00- genblikken , wanneer zy, afgemat door duizend folteren- de pynigingen, kwynende , by hoopen weggevoerd wor- den van het heilloos flagveld , waarop zy nedergeflaagen zyn door de hand des vyands; wy moeten hunne gevoe- lens nagaan in die jammervolle Hospitaalen, waar zy op- eengepakt worden, en waar het lyden, *t geen zy ondcr- gaan om een elendig leeven te rekken, maar al te duide- lyk toont, welk cen prys zy op het behoud huns leevens zetten , en de grootheid der opofferinge , welke zy gedaan ` hebben; wy moeten hunne gevoelens nagaan in die 00- enblikken , in welke misfchien, by zo veel leeds, nog de bittere gedagte boven komt, van die kortftondige dwaa- ling, welke den weg tot zulk een jammerftaat baande 5 wy moeten, in °t byzonder , hunne gevoelens nagaan , aan boord van een brandend Schip in een Zeeflag, waar Hh 4 flegts 426 BEDENKINGEN flegts één oogenblik is .tusfchen hun en den wreedften dood; op een Bolwerk, waar eene onderaardíche uitbar- fting van een Myn hun aankondigt, dat zy het volgend ovzenblik begraaven zullen weezen onder een hoop van gelprongen fteenen. -- — Maar de Aarde heeft hun over- deckt; e-Zee hun ingezwolgen; en wy gedenken hunner niet meer. Hun ftem, voor altoos gefmoord, kan niet langer tegen de onzaligheden des Oorlogs roepen. — Welke gevoellooze toekykers zyn wy! Terwyl wy hee- nen ftappen over verminkte lichaamen en verftrooide been- deren, verheffen wy ons op den Roem, die wy alleen van hun erven. Men befchuldige my niet , dat ik te lang heb .ftil geftaan op het afmaalen deezer akeligheden. Wy kunnen ze niet te leevendig fchetzen, zo zeer zvn wy gewoon, te mid- den van eene befchaafde Maatfchappy , in den Oorlog, en al den weedom, die denzelven vergezelt, niets anders te zien, dan de loflyke Bezigheid voor den Moed van na rocm dingende Jeugd ; en de School, waarin de bekwaamheden van groote Mannen uitblinken. En zo groot is de uitwer- king van deeze voorbygaande bedwelming, dat de geforck- ken in de gezelfchappen van de Hoofdftad , dikwyls geno- men worden voor den wensch des geheelen Volks. 6 Datde Staatsbeftuurders zich niet laaten verrukken door deeze verkeerd begreepen ftem. Zy, wier aandrift gy zo gereed volgt, zullen fchielyk over uwe involging verbaasd ftaan; zo oppervlakkig zyn hunne gevoclens, zo weinig ftem- men ze overeen met hunne waare belangen ! Voor Lediegangers zyn ’er gevallen , en daar aan verknogte nicuwstydingen, noodig. Naa cen langen Vrede haaken zy na de onrustigheden ces Oorlogs , even als de Schaap- hoeders op ’t gebergte , die de cenzelvigheid van het too- neel des fchoonen Weers verveelt , na cen Storm of On- weer, op dat de Natuur, in rep en roerc gefteld, een nieuw tooneel voor hunne oogen openfchuive. En hebbe men niet te vergesten, dat, in 't midden van de woelingen der Zamenleevinge , de Ziel voor enkele losfe denkbeelden alleen in beweeging gebragt wordt 5 geen tyd hebbende, om zich tot eenig diepgaand onder- zoek in te lauten. De hoop op den Voorfpoed der Wape- nen, het fchitterende der Overwinning , en het vernede- ren des Volks, over welks grootheid men met jaloufy is , zyn de denkbeelden dic men grectig omhelst; votheid der kosten , de gezegende einden, waar ` toe OVER DEN OORLOG EN DEN VREDE. 427 toe dieGelden zouden hebben kunnen worden aangewends en, helaas! moeten wy dit onaangenaame weder voor on- zen geest haalen? de dood en vernieling der Manfchap- pen, wier uitvaart wy niet befchouwen ; alle deeze on- derfcheide overweegingen , die noodwendig met elkander verbonden zyn , worden ftecds ter zyde gefteld , of de in- druk, welke zy te wege brengen, is althans veel te ope pervlakkig. ’t Is, overzulks , de pligt van. verhevener Geesten, wier overleggingen wyduitgeftrekter em meer bevallend zyn, en die de Stem van Rede en Gevoel hooren, die redelyke denkbeelden , welke den Menschdomme heilzaam zyn, te verdecdigen, en, zo veel mogelyk , voor te ftaan. ’t Is hun pligt, die denkbeelden uit de duisternis, met welke zy omwonden zyn, te trekken , en in klaaren dag te haalen, Niet min zyn de zodanigen verpligt , zich zorgvuldig te wagten, om niet duizelig gemaakt te wor- den door de begogelingen van vdelen Roem, ten einde zy hunne hulde toebrengen Aan die algemeene en heil uit- ftortende Deugden, die bovenal de Befchermgeesten zyn der Volken. .. -- Wat my betreft, ik ben zo zeer ver- re van berouw te gevoelen , dat ik, naar °t uiterfte myner vermogens, die harsfenfchimmen beftreeden heb, welke het geluk des Menschlyken geflachts , en de waare groot- heid «der Staaten, ondermynen. Ik ‘geloof niet te veel yvers betoond te hebben voor waarheden, dic aanloopen ` tegen zo veele Driften en Vooroordeelen. Ik agt deeze waarheden zo nuttig, zo weezenlyk, zo volkomen regt- maatig; met één woord, ik ben ’er zo diep van door- drongen, dat ik, naa ze onderfchraaed te hebben met myn zwakke ftem, in den loop myner Bedieninge, en ge- tragt, om ze, uit myn ftil en afgefcheiden leeven , wyd en zyd te verfpreiden, kan wenfchen, dat de laatfte druppel van myn bloed mogt dienen,.om ze in de gemoederen van allen in te fchryven. De zodanigen, inzonderheid, die van wegen de plaats en post, welke zy in de Kerk bekleeden, geroepen zyn om deeze vreedzaame beginzels voor te ftaan, moeten ze ` hunnen Toehoorderen infcherpen. Vergeet „ Bedienaars van den Godsdienst des Vredes, nimmer uw character, als gy uwen zegen uitfpreekt over de Krvgsbanieren , als gy Praaltekenen der Overwinning met dankzegginge ver- welkomt , laat uw hart bovenal gevoelig weezen voor de elenden des Menschdoms rege welfpreekenheid de- o» Zeil» TE 428 BEDENKINGEN OVER BEN OORLOG EN DEN VREDE. zelve in de geweetens der Vorften opwekken. Laat voor de Wereld en haare Gefchiedfchryveren over, het roemen en verheffen der Helden , die. dood en wraak blaazen: want, in de bysterheid der woelinge van verdelgende Drif- ten, voegt u Medelyden best. Poogt den Souverain be- mind te maaken , wegens zyne Deugden , en diens Staats» dienaars , om hunne Wysheid; doch voert nimmer de taal van Hovelingen , als {preekt in den Naam van HEM, yoor wien alle de Voriten der aarde niets zyn. Het onderwerp , dus verre door my verhandeld, is van aangelegenheid voor elk Volk; en kan men niet, zonder des eene moeilyke aandoening te gevoelen , opmerken, dat de Oorlog niet de eenige oorzaak is, die de onheilen des Menschdoms vermenigvuldigt. Een andere oorzaak vindt men in die volftrekt Krygshaftige geestgefteltenisíe , die nu eens het Uitwerkzel „dan weder de Voorboode , is des Oorlogs. Verfcheide Staaten zyn reeds, als °t ware, veranderd in groote barakken; en de opeenvolgende ver- meerdering van geocfende Legerbenden verzwaart de be- lastingen , de vrees, en de flaaverny , in dezelfde evenre- digheid. In ’t kort, door eene ongelukkige wederwer- king verwekken de groote kosten, veroorzaakt door dee- ze onnatuurlyke gefteltenis, de begeerte om ze dienstbaar te doen zyn tot het doen van vermeesteringen : en, naar gelange de Souverainen flaagen in het uitbreiden van hun Ondgebied, wordt het Despatismus voor hun noodzaak- Eer ten eenigen dage zullen zy den gewoonen invloed niet genoegzaam rekenen, om fchielyk genoeg zo veele deelen te gelyk zamen te hegten; alle bedagtzaamheid ter zyde ftellen , als onbeftaanbaar met hunne oogmerken, door Staatzugt gedreeven , het voor hun uiterfte bedocling houden een geheim uit te vinden, om door een enkele fpringveer alle huune Onderdaanen in werkzaamheid te brengen, of ftil te doen (aan, Welk eene verbastering van de Menschlykc Natuur! Welk eene Offerande aan de Staatzugt van ¿énen toegebragt ! Deeze denk- beelden loopen, ’t is waar, min in 't ooge, wanneer in zodanige Vorftendommen verfcheide Souverainen gevon- den worden , door een hooger geest gedreeven , en bezield met andere gevoelens, die ’s Volks heil, waarin zy hun hoogfte voldoening vinden, weeten te vereenigen met de Krygskundige beginzels , welke de Staatkunde hun voor fchryft. Maar zy fterven als Menfchen, en met hun ver- dwynen zomtyds alle die Volksverligtingen , welke mea aan hun edel en groot Character verfchuldigd was. WAAR- WAARNEEMING WEGENS DE BISMUTH-KALK. 429 Ee WAARNEEMING WEGENS HET KRAMPSTILLEND VERMO- GEN VAN DE BISMUTH-KALK , (Magisterium Bismuthi) van Le ODIER, Geneesheer te Gent CA een .Lyder , die zedert eenige dagen hevige Maag- rampen had , voornamentlyk kort na den ecten. Deeze Kramppynen duurden gemeenlyk twee 4 dric uu- ren, en eindigden telkens met braakingen. Na veele Ge- neesmiddelen vruchteloos aangewend te hebben , gaf ik den Lyder eindelyk het Magisterium Bismuthi , met die omzichtigheid, dat ik hem viermaal ’s daags telkens een achtite deel van een grein liet neemen : de Lyder vond terftond eenige verligting. Ik vermeerderde de gifte van tyd tot tyd, en de pynen wierden ook in evenredigheid minder, zonder eenige onaangenaame uitwerking van het middel zelve. Eindelyk kwam ik zo verre, dat ik den Lyder viermaal ’s daags telkens een grein liet neemen, en deeze gifte maakte zulk eene volkomen geneezing, dat hy van dien tyd af geen aanval van deeze Ziekte gehad heeft. | Deeze eerfte zo gelukkige geneezing heeft op nicuws myue aandacht tot dit middel bepaald. Ik heb het ze- dert aan zeven en zeventig andere Lyders, en wel in eene veel grootere dofis, gegeeven; — dikwils heb ik daar van de gewenschte uitwerking gezien, en ‘er nim- mer eenige nadeelige uitwerking van ondervonden. T de maand May 1785 wierd ik om raad gevraagd yan K (*) Fournal de Med. T. LXVIII. p. 49. — — WAARNEEMING VAN DE ZONDERLINGE UITWERKZELS EENS SCHRIKS OP °T GEHEUGEN. | (Journal des Savans.) | / 39 B’ de zeldzaame uitwerkingen ,. die de Schrik op 't 59 Geheugen kan hebben, waar van de Heer BEAT- aa TIE, in zyne uitfteekende Verhandeling ouer het Ge J — A 430 ZONDERLING UITWERKZEL VAN EEN SCHRIK, s heugen, verfcheide voorbeelden opgeeft (*), mogen an wy deeze Waarneeming voegen , door den Heer wıch- an MANN, Geneesheer te Hanover , gezonden aan den Heer o> MURRAI, Raadsheer des Hofs, die ze aan de Societeit oy Van Gottingen heeft medegedeeld.” Een jonge Dogter, van veertien jaaren, was zeer ver- fchrikt door het vallen van een vles, die van de kafel op den grond viel. Geduurende de eerfte acht dagen, naa dit voorval „ vertoonden zich alle voorwerpen blaauw. Op het minfte geraas, of wanneer men de hand fchigtig ‘voorby de oogen ftreck, fchrikte zy, en fprong op. Zy verloor haar Geheugen , in zo verre, dat zy, zonder an- ders eenig teken van bysterzinnigheid te geeven, de ge- meenzaamfte voorwerpen niet wist, te noemen. Zy hadt zelfs vergeeten Duitsch en Fransch te leezen, en kon niet ‚uit haar hoofd fchryven. Met veel moeite fchreef zy ee- nige woorden van één Lettergreep naa; zy voegde *er fteeds eenige overtollige Letters by, en, by woorden van meer Lettergreepen , zette zy beftendig een 7 naa elke Lettergreep. De Geneesheer wICHMANN , den voortgang of het afneemen van die zonderlinge ongefteldheid willen- de waarncemen, verzogt dat de Patiente hem alle dagen een Briefje zou fchryven. De eerfte Briefjes behelsden , zonder orde of fchikking, de naamen van eenige Perfoo- nen, die zy op den dag gezien hadt, ‘doch zodanig ver- anderd , door ber inmengzel van overtollige Letteren , dat het onmogelyk was dezelve te leezen. Naar gelange haar (chryven geregelder werd, is ook de zwaa- righeid, om voorwerpen te noemen en van te-fprecken, afgenomen, als mede de Jigt verfchrikbaarheid; en, in den tyd van zes wecken, hebben alle de verfchynzels van deeze vreemde ongefteldheid opgehouden. De behande- ‚ ling was zeer eenvondig , de Heer wicHMANN heeft niets gebruikt dan Bloem van Zinc, met witte Magncha. (*) J. BEATTIeE's Wyspeerice, Oordeele en Zedekundige Verhan- delingen, 1 Deel, bl. 17, in den voorleden jaare by 4. Loosjes Pz., te Haarlem, uitgegeeven. 7 NA € NATUURLYKE HISTORIE VAN DEN STRONTJAAGER. 431 ne) \ NAT UURLYKE HISTORIE VAN DEN STRONTJAAGER (Volgens den Heer DE BUFFON.) D: Strontjaager is een Vogel, dien men onder de Meeuwen zou tellen, als men alleen agt floeg op zy- ne geftalte en trekken: maar is hy van dat Gezin, dan zal niemand ontkennen, dat hy voor een ontaart Geflacht- genoot moet gehouden worden: want hy is dan cen one ophoudelyk Vervolger , en verklaard Vyand van veele zyner Naastbeftaanden , en bovenal van eene kleine Meeuw , door de Noordfche Visfchers Kutke-Gaap gehee- ten. Hy vervoegt zich by deeze, vervolgt ze onophou- delyk , wanneer deeze, op de aankomst van den Stront- jaager , vlugt, en gefchiedt zulks, zo men wil, om den afgang , door benauwdheid geloosd, op te vangen, en te eeten. Ingevolge van dit denkbeeld , heeft hy den on- hebbelyken naam van Strontjaager , en in ’t Latyn dien van Stercoranus, gekreegen 5 men hadt liever den Zweed- fchen naam van Labbe mogen houden : want ’er is alle waarfchynlykheid voor, dat deeze Vogel geen Stront eet, maar den Visch, die de vervolgde Vogel uit den bek laat vallen. | De Heer BAILLON heeft my, ten deezen opzigte, ee- nige mededeelenswaardige opmerkingen gezonden. ,, Ee- >, nige Natuurkundigen , fchryft h » hebben vermeld, yy dat zekere foorten van Meeuwen andere Meeuwen ver- „s volgen , om derzelver Afgang te eeten ; ik heb alles yy gedaan wat ik kon , om dit ituk , °t geen my onge- an. looflyk voorkwam , te onderzoeken : dikwyls heb ik s» my aan ftrand vervoegd, om myne waarncemingen te an doen, en eindelyk ontdekt, wat aanleiding gegeeven an heeft tot dit Fabeltje. Deeze twee omftandigheden hebben de Waarneemers , , die van het bedryf der Strontjaagers als ooggetuigen >> fpreeken , misleid, - — In myn tuin heb ik de reeds p, bygebragte Waarneeming bevestigd gevonden ; fchreeu- y, wende vervolgde ik groote Meeuwen , die, onder °t vlie- a, gen, den opgevatten Visch lieten vallen: ik wierp ze an hun weder toe, dezelve was zeer welkom, en zy vin- 39 gen ze als de Honden een ftuk Broods.” e Strontjaager , zo genaamd, vischt zelve, eet wal- vischípek , en vindt voedzel in de groote voorraad van fchepzelen , die de Zee aan de Zeevogelen aanbiedt; wes- halven hy uiet verweezen is om het leeven te houden by 93 9 jets, °t welk alle andere verwerpen. Niemand heeft deeze Vogels beter befchreeven dan de Heer GHISTER , in de Memoires de P Academie de Stockholm. De vlugt van de Labbe is zeer {nel ey dryvend; de fterkfte wind belet hem niet zyn koers juist zo in te rigten, dat hy de kleine Vischjes , door de Visfchers hem toegefineeten, vangt: wanneer de Visfchers hem roepen met den naam van Lab Lab, fchieten zy ter- ftond toe, neemen den Visch en andere fpyze, hun wn voorgeworpen. Zy laaten de Haringen in de Visch- fchuiten niet ongemoeid, treffen zy gezouten Haring aan, zy wasfchen ze af eer zy ze opecten: men kan an deeze Vogels niet naderen of fchieten , zonder hun ee- 3, nig lokaas voor te werpen; maar de Visfchers ontzien s, deeze Vogels, dewyl  de Haringvangst;in de daad, wanneer de Labbe zich niet vertoont, betekent de vangst zeer weinig. Deeze Vogel onthoudt zich bykans be- ftendig op Zee, doorgaans zict men ’cr twee of drie by elkander, zeer zeldzaant vyf of zes. Vindt hy geen . 7 99 voors D u | VAN BER STRONTJAAGER. 483 39 Voorraad in Zee, dan vervoegt hy zich na Strand, om y)» de Meeuwen, die zo ras de Labbe aan komt fchreeu- ae wen, te berooven: hy valt op dezelve aan, legt ze op >, den rug, en dwingt ze, door twee of drie flagen met >> den bek, om den ingezwolgen Visch weder over te an geeven, die hy dan oogenbliklyk binnenflaat. De Lab. y» be legt, even als de Meeuwen, de eijeren in de klip. ` en pen A hst Mannetje is zwarter en veel grooter dan het an Wyfje” di In Groe verfchilt de Strontjaager niet van de kleine Meeuw , de kleur der Pluimadie is donker aschgraauw , met gryze golfswys loopende veeren doormengd : de Vleu- gels zyn zeer groot, de Pooten van maakzel als die der Meeuwen , alleen wat zwakker, de Vingers veel korter; doch de Bek verfchilt meer van dien deezer Vogelen : want het uiteinde van de Bovenkaak is gewapend met een nagel ef een haak, die er aan toegevoegd fchynt, een kenmerk , waar door de Labbe wel na de Petrellen ge- lykt, zonder nogthans, gelyk deezen, de neusgaten in kookers te hebben. In gang en houding van den Kop heeft de Labbe iets van een Roofvogel, aan dit voorkomen beantwoordt zyn ‘vyandlyke en oorlogzugtige leevenswyze volkomen. H gaat recht op, zyn ftem is fterk; hy fchynt, zegt MAR- TENS, ¿-fa te zeggen, of johau, als men hem van verre hoort. De Leevenswyze deezer Vogelen zondert ze nood- zaaklyk van den anderen af, en verftrooit ze: zelden: vindt men ze, fchryft diezelfde Reiziger , byeen ; en voegt ‘er by, dat de foort hem niet talryk toefchynt, dat hy Ter maar weinigen , omftreeks Spirsbergen , gezien heeft. Het ftormend weer van Slachtmaand , des Jaars MDCCLXXIX , dreef twee deezer Vogelen op de kusten van Picardie, de Heer BAILLON hadt de goedheid ze ons toe te zenden, en hebben wy ons yan Uezelve in deeze onze befchryving bediend. 