Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
van Vorst, den Keurvorst van de Palts, en de dabbelzinnige staatkunde van zijnen schoon- vader, den Koning van Groot-Britannië, zouden in plaats van de Bohemers aan te sporen zich op eene duurzame en krachtige inrichting hunner zaken toe te leggen, ecrlang den weg der onderhandelingen met den Keizer aanbevelen. Eigenlijk beoog de men den val van het Oostenrijksche Huis volstrekt niet, Hoe ook kon men, wanneer men, na den spoedig te wachten dood van marrmras, zelf de Keizerskroon niet op het hoofd kon zetten, de verheffing van eenen Herlog van Beijeren of Keurvorst van Saksen in de hand werken? Neen! men zou blijken de Bohemers slechts geducht te hebben willen maken, opdat de verdienste, die er in steken zou, het Huis van Habsburg opgebeurd te hebben, des te grooter zijn mocht, en met te beter kans de verheffing van een gereformeerd Vorst op den Boheemschen troon den Keizer, ja Spanje zelfs aannemelijk mocht gemaakt worden. De republikeinsche zin der Bohemers, die in de Nederlanden, waar, 200 als cagrLETON zeide, het oude zuurdeesem nog niet geheel had uitgegist 4, geen ergernis baarde, maar ondersteuning vond, smaakte te Heidelberg 1 ppiSTER, Gesch. d. Teutschen, IV, S, 438, 439. 2 Resol. Stat.-Gen. 5 Nov. 1618. 3 cARLETON, lI, p. 374. 4 Zie hiervoor bl. 116. DES VADERLANDS. 291 in geenen deele. Wel was de Keurvorst gereformeerd, maar, even als onlangs in de Ne- ale derlanden door toedoen der Dortsche Synode, had ook in de Keurpalis het Calvinisme sints lang zijne grenzen gevonden en zich, ruim zoo zeer als de van ouds tot stilstand geko- men Luthersche Kerk, tot orde en regel geschikt, en het geloof, op zijne beurt tot een taak en een werk geworden, had in de geschreven letter der godgeleerden een met zijn eigenlijk voorwerp strijdig voorwerp gekregen. Groot was dan ook te Heidelberg de ingenomenheid met die Dortsche Kerkvergadering. Om haren goeden uitslag van God af te smeeken, had de Paltsgraaf. op een plechtigen Vastendag gebeden voorgeschreven, te vereenigen met die, welke men » voor den welstand van den staat van Bohemen” tot God zou opzenden 1, Veelbeteekenende vereeniging voorwaar! De Dortsche Synode en de vrijheidskamp der Utraquisten, dier laatst overgeblevenen van de vroegste voorvechters eener slechts van lieverlede door staatkundige bedoelingen en gemis aan geestelijk ver- trouwen vervalschte Hervorming ! Doch eerst langzamerhand kwamen zulke raadslagen van de Palis en Engeland aan het licht. Ook de gunstige verwachting der Nederlandsche staatslieden aangaande den Boheemschen opstand kwam niet plotseling tot rijpheid. Den 12%" December verscheen Een zankge- de kapitein uzawAN Fnancx, een Nederlander in de dienst der Boheemsche Stenden en — thans herwaarts gezonden, ter vergadering der Staten-Generaal, om de zaak der leening, © * Gravenhage. die de Nederlanden aan de Bohemers verstrekken zouden, met een verhaal van den voordeeligen staat van den oorlog tegen den Keizer aan te dringen, en tevens te ver- zoeken, dat de Staten hunnen invloed bij den Koning van Groot-Britannië en de Hansesteden zouden gelieven aan te wenden, ten einde hun ook van die zijden gelde- lijke ondersteuning mocht geworden: dan was er hoop, zeide hij, dat de zaken van Bohemen spoedig tot een gewenschten staat zouden gebracht zijn ?. Aan der Staten aanbeveling bij sacopus zou het niet ontbreken; maar van den anderen kant had die JACOBUS eenen handlanger te ’s Hage en in het hart der Regering zelve, die trachten kon op de beraadslagingen in den zin van zijnen Meester invloed uit te oefenen. Immers zond carusron dadelijk een afschrift van rräncxs voordracht naar Engeland over, en voegde er bij: »dit voorstel zal, zoo als hier de gewoonte is, wanneer het de zaken van oorlog betreft, naar den Raad van State om advies worden verzonden, en iu dien .Raad (in welken hij steeds zitting had) zal ik blijde zijn mij te kunnen regelen naar ! Nadat de Keurvorst den Staten-Generaal kennis gegeven had, dat hij zulk een vast- en bededag had uitgeschreven, verordenden zij desgelijks, »det in alle Kerken na de predikatie ge- beden zou worden voor den welstand van den staat van zaken in Bokemen en de behoudenis van de Religie aldaar tegen het geweld der vijanden, die ze zoeken te verdrukken." Resol. Stat.-Gen. 10 Nov. 1618. 2 Resol. Stat.-Gen. 12 Dec. 1618. 292 ALGEMEENE GESCHIEDENIS WE 1618— de uit Engeland te bekomen onderrichtingen, op de manier, met de bedoelingen van oo Zijne Majesteit meest overeenkomstig 1. De Staten besloten het verzoek van raámck ten aanzien der leening met gelijke algemeene bewoordingen als vroeger te beantwoorden ; maar drie dagen later vonden zij goed, de laatst ontvangen brieven van de Boheemsche Stenden, waarin weder hetzelfde verzoek begrepen was, om advies in handen van Zijne Excellentie en den Raad van State te stellén. De Prins had juist in dezen tijd de ge- legenheid den Baron von pouna te spreken, die, door den Keurvorst van de Palts naar Engeland gezonden, op zijne reize 's Gravenhage doortrok. Het advies hield de ronde verklaring in, dat de zaak dier Stenden volkomen dezelfde was als de onze geweest was en nog was: zij betrof even zoo de Gereformeerde Religie, de vrijheid en de privilegiën. De uitkomst van hunnen strijd ging de gansche Christenheid ten hoogste aan, en onze Landen konden niet zekerder van het geweld onzer vijanden ontlast wor- den, dan daardoor dat dezen genoodzaakt werden elders op hunne verdediging bedacht te zijn. Dus moesten de Bohemers tot den aangevangen krijg aangemoedigd en hun onze belangstelling en bereidvaardigheid betuigd worden. Konden wij, daar de Provin- ciën nog niet gelast waren, voorshands niet meer dan zulke verzekeringen geven, de Stenden moesten bedenken: dat wij reeds veel voor hen deden, daar wij door den staat van oorlog, dien wij voortgingen te onderhouden, een groot deel der strijd- krachten hunner vijanden aan onze grenzen in bedwang hielden 2, — De Staten ver- eenigden zich volkomen met dit advies, en beantwoordden de brieven in dezen zin. Geheime In- Bovendien wilden zij den kapitein raänckK in last geven, den Stenden hun verlangen ài sles are “kenbaar te maken , dat zij over geenen vrede zouden handelen zonder Hun Hoog Mo- naar Boheme me- degegeven. genden en de andere Koningen en Vorsten, die in bunne zaak belang stelden, er in te kennen, er den zoo gewichtigen raad bijvoegende, dat zij toch tegen alle bedriege- lijke aanbiedingen van onderhandeling of verdrag op hunne hoede zouden zijo. Deze geheime Instructie gaf, voordat zij vastgesteld werd, stof tot aanmerkingen van de zijde van Zijne Excellentie. Waarschijnlijk zal hij, door »omwa en den Engelschen Gezant aangezocht, de waarschuwing tegen de aanbieding van onderhandeling of verdrag niet zoo onbepaald verlangd hebben. Ten slotte evenwel werd aan de ontworpen Instructie nog dit toegevoegd, dat rnüwck dáárop zou aandringen, dat de Stenden bedacht zouden zijn, zich door het invoeren van belastingen als anderzins eene geregelde bron van inkomsten te verzekeren, ten einde recht onafhankelijk te wezen en alle nadeelige voorwaarden te kunnen afslaan, Dit voorwaar was wel een raad, die de strekking had om de Bohemers het voorbeeld, door de Nederlanden gegeven, te doen navolgen. — Slechts vonden zich de Gedeputeerden van Friesland en Groningen bezwaard, dat die Instructie van wege de Generaliteit zou geteekend worden: zij waren niet gelast zich 1 caBLETON, II, p. 370. 2 Resol. Stat.-Gen. 14, 17, 29 Dec. 1618. canteron, lI, p. 380. DES VADERLANDS. 295 in eenige verbindtenis in te laten. Bijzonder stout waren die Gedeputeerden hier wederom 1618— niet: tegen OLDENBARNEVELT en voor de Nationale Synode had het hun niet aan stout- PEE heid ontbroken. Hoe het zij, zij wilden de zaak gaarne op het gunstigst aan hunne lastgevers voordragen. Op hunne aanbeveling lieten de Staten het echter niet aankomen : zij zonden zelven eene vermaning tot de Provinciën, opdat zij eindelijk een vruchtbaar besluit in de zaak der Bohemers zouden kunnen nemen !. De nood drong, en wanneer slechts onder de Geünieerde Vorsten de eerzucht van sommigen haren rol niet gespeeld had, zou het den Bohemers aan den bijstand der Staten niet ontbroken hebben. Nog De Keurvorst vóór het midden van de maand Februarij (1619) ontvingen zij een brief van den — de zaak der Bo- Keurvorst van de Palts, waarin de dringende behoefte der Boheemsche Stenden aan fences dam: geld en soldaten werd aangetoond, met verzoek om bericht wat de Staten van zins waren voor hen te doen. De Staten antwoordden, dat hun besluit slechts wachtte naar den last, dien de Provinciën eerstdaags zouden verstrekken, maar namen de ge- legenheid waar om de Geünieerde Vorsten ten ernstigste te vermanen ten behoeve der noodlijdende Bohemers zelven handen aan het werk te slaan, Geschiedde zulks werke- lijk, dan verzochten zij daarvan ten spoedigste bericht: want niets zou zoozeer de be- reidwilligheid der Provinciën bevorderen, als de zekerheid, dat de Geünieerde Vorsten niet stil zaten. Dus maakten de Staten den bijstand, aan de Boheemsche Stenden te verleenen, eenigermate afhankelijk van dien, welken de Duitsche Protestantsche Vorsten hun verstrekken zouden. En dit was eene wijze daad. Immers hadden zij reden om te vermoeden, dat rarpzarm V van de Pals alsnu schroomde openlijk voor de Bohe- mers party te trekken, ten einde zijne zaak bij den Keizer en de Liga niet te be- derven, en intusschen de Nederlanders gebruiken wilde om den opstand in die mate levendig te houden, dat zijne erkenning als Koning van Bohemen door Oostenrijk als een redmiddel zou worden aangegrepen. Daarloe konden, daartoe wilden de Staten zich niet leenen: hoe konden zij zich met eene zaak bemoeijn, die toch voorzeker eene Rijksaangelegenheid was, wanneer de Duitsche Vorsten zelven zich onttrokken ? Slechts beschaming kon hun deel zijn, als hunne tusschenkomst mislukte. 2 Ook aan LANGEBAK zonden de Staten die staatstukken, om. er »bij gelegenheid gebruik van te maken.” Resol. Stat.-Gen. 11 Febr. 1019. 1618— 1631. De Baron von DOHNA te’s Gra- venhage. 294 ALGEMEENE GESCHIEDENIS de Gezanten Zijne Majesteit mede tot werkdadige ondersteuning van het » chaistelijk voornemen” der Bohemers, » voor de gemeene godsdienst zoo uiterst gewichtig,” trach- ten te bewegen. De Koning was niet van zins aan zulk eene vermaning gehoor te geven, maar om de Staten te bewegen reeds dadelijk geld en troepen te zenden, moest hij het voorkomen aannemen, alsof bij mede tot hulpbieding genegen was. Terwijl uit Duitschland op den Prins van Oranje gewerkt werd door middel van zijnen »correspondent? te Frankfort, en deze Vorst de zaak van Bohemen dan ook onvoor- waardelijk aan de Staten-Generaal deed aanbevelen 1, verscheen de Baron vos nomma op zijne terugreize uit Engeland te ’s Hage, en bracht het bericht mede, dat sacosus aan de Keurpalis verlenging van de bestaande Alliantie voor den tijd van zes jaren en » belofte van eenig secours" voor die van Bohemen verkregen had. Hij kreeg den 22** Fe- braarij gehoor bij de Staten-Generaal, in tegenwoordigheid van den Prins en Graaf WILLEM LODEWIJK. Zijne voordracht was een verzoek om der Staten bijstand voor de Bo- heemsche Stenden. Er was, dus sprak hij, voor hen geen kans op een vertrouwden vrede : het keizerlijke Hof hield hen op met allerlei voorslagen, die tot den ondergang van hunne godsdienst en vrijheid leidden; ja, het stond te bezien, dat men tegen de lente in verbond met Spanje, dat uit /(alié hulp kon zenden, hen geheel zou ten onder brengen. Had Oostenrijk op dit punt den tegenstand onderdrukt , dan was het op het doordrijven van de verkiezing van den Aartshertog rERDINAND tot Keizer met verkrach- ting van de vrije keuze der Keurvorsten gemunt, en zoo liep dan de Duitsche vrijheid in het algemeen en de geheele zaak van het Protestantisme in het Ryk gevaar. In dezen staat van zaken waren de Stenden van Bohemen besloten, in den naam van God tot hun zelfbehoud hun uiterste vermogen aan te wenden, en alle vrije Mogendheden waren in hun eigen belang gehouden hun hulp te bieden. Derhalve werden de Staten Generaal verzocht hen, ter voorkoming van muiterij en desertie onder de troepen, met eene geldelijke bijdrage bij te staan. De Heer vow poara voegde er niet bj, wat GARLETON in zijn brief aan het licht brengt, dat men het geld aan den Keurvorst in handen gesteld wenschte te sien om daarvan naar zijnen zin gebruik te maken 2. Maar, zeide hij tot geruststelling der Staten, aan het Koningrijk Bohemen ontbrak het, mits men het tijd liet, geenszins aan middelen om die gelden terug te geven. De Koning van Engeland, verzekerde hij, had beloofd, zoo zij geen goeden vrede verkrijgen konden, hen niet te verlaten, en de Geünieerde Vorsten hadden besloten, met raad en daad het hunne te doen, 500 veel als de toestand van het Duitsche Rijk het toeliet. — Nog een ander verzoek had de Heer vor posna te doen. Daar het zich liet aanzien, voegde bij bij al het gesprokene, dat de Geünieerden zich tot eigen behoud zouden moeten wapenen, zoo werden de Staten verzocht in tijds op het bij de Alliantie met de Duitsche '1 Resol. Stat.-Gen. 18 Febr. 1619. 3 canLETOX, lll, p. 15. DES VADERLANDS. 295 = Unie door hen in geval van oorlog toegezegde » secours” bedacht te zijn. — Uit deze propositie bleek zoo veel, dat sacosus geen dadelijke hulp zou verleenen, daar hij nog op den uitslag der vredesonderhandelingen zou wachten, en dat de Protestantsche Unie dit evenmin doen zou, daar zij in den toestand van het Duitsche Rijk beletsels genoeg zou vinden. Dus zou de Republiek de zaak alleen moeten doen. Maar bovendien moest zij gereed staan om in geval van nood de Duitsche Unie bij te springen. Farvenrx V voorzag namelijk het geval, dat hij in weerwil van zijne inwilligingen aan de Katho- lijke partij en aan haar krachtigst hoofd, den Hertog maxrmirraan van Beijeren, wien hij zelfs zijne stem tot de Keizerskeure had toegezegd, niet de Stenden, maar zich zelven in Bohemen met de wapenen zou moeten handhaven, en tegen dit geval wilde hij zich de hulp der Unie en harer bondgenooten verzekeren. — Men mag niet twijfelen of de heldere hoofden in de Staten-Generaal doorzagen dit weefsel van zelfzucht ten volle, — Naarmate nu de oprechtheid van Groot-Britannië en de Keurpalts meer aan be- denking onderhevig was, naar die mate moest er meer moeite aangewend worden, om het vertrouwen der Staten te winnen en pomwas aanbeveling kracht bij te zetten. Jaconus moest voorgesteld worden als der zaak van Spanjes tegenstanders oprechtelijk toegedaan en gezind om krachtdadig tegen deze Mogendheid op te treden. Dus kwam CARLETON den 2“ Februari met eene propositie aan de Staten-Generaal voor den dag, nog 1618— 1621. CARLETON tracht op het besluit der Staten voordat het antwoord, aan den Heer vow ponna te geven, was vastgesteld, en zeker te werken. had men de vaststelling van dit reeds ontworpen staatstuk in afwachting van zijne mededeeling uitgesteld. Bij monde van zijnen Gezant 1 bracht de Koning ditmaal zelf de uitrustingen ten oerlog, door Spanje gemaakt, ter sprake, aan welke hij anders niet veel gewicht scheen gehecht te willen hebben. De Koning, dus zeide CARLETON, zou die niet werkeloos aanzien. Hij liet eenige oorlogschepen uitrusten en had door al zijne Rijken eene algemeene monstering van krijgsvolk verordend om gereed te zijn tot bijstand van zijne wienden tegen de aanslagen van den Koning van Spanje. Reeds had hij den Graaf van ancyte, die in Schotland krijgsvolk had willen lichten, zulks ver- boden, omdat hij hem van begunstiging van de Spaansche partij verdacht hield, en toen die graaf, na gedaagd te zijn, niet was verschenen, had hij hem verbannen met ver- beurdverklaring zijner goederen. Ten slotte beval caRLETOK als ter loops den Staten aan, den Bohemers bijstand te verleenen. Toch was dit de hoofdzaak, en dat andere slechts bestemd om onnoozelen in slaap te wiegen door de meening, dat de Koning toch een trouw vriend en zijn raad evenmin te versmaden was, als zijn bondgenootschap, bepaaldelijk in een tijd, dat men tegen het ten einde loopen van het Bestand op de verlenging van de Alliantie met Engeland en Frankrijk moest bedacht zijn 2, Op carrerons mededeeling antwoord- — — 1 In den aanhef zijner rede sprak hij de hiervoor (bl. 205) vermelde woorden. 2 Werkelijk werd de zaak der verlenging van de Alliantie met Engeland en Frankrijk op den 1618— 1621. 296 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ging, dat zij niet nalaten zouden »alles te doen wat der geheele Christenbeid van nut kon zijn en dienen kon om de aanslagen van den Koning van Spanje te verhinderen” 1, — Nu werd ook het antwoord aan vow pouna vastgesteld, Het hield eene lofspraak in op den christelijken ijver van den Keurvorst voor de zaak der Boheemsche Stenden. Hun zaak was één met die der Geünieerde Geloofsverwanten. Dus baden Hun Hoog Mogen- den den Keurvorst en hen, die even als hij, wanneer die van Bohemen mochten komen te vallen, het dichtst bij den brand zaten, hen bij tijds met raad, macht en middelen bij te staan. Wat Hun Hoog Mogenden zelven betrof, zij hadden allen grond om een gunstig besluit der Provinciën op de voorgeslagen geldelijke ondersteuning te wachten, en reeds beletten zij den vijand metterdaad, de troepen, die hij op onze grenzen hou- den moest, ter anders spoedig voldongen onderdrukking der Bohemers aan te wenden, en, had de Gezant van het bij de Alliantie met de Unte beloofde secours gewaagd, als de zaken zulks vereischten, zouden zij nakomen wat zij bg traktaat beloofd hadden 2. Toen eenige leden der Staten dit antwoord den Gezant cARLETON ambtshalve kwamen mededeelen, had hij hun gaarne de bijzondere belangen van sacosus schoonzoon willen aanbevelen. Maar niet vast genoeg op hunne gunstige meening ten dien aanzien reke- nende, begreep hij, dat het beter was daarvan te zwijgen ?. Zeo weinig gaven de Staten zich bloot. Hunne staatkunde bleef krachtig en voorzichtig tevens. Trouwens, zij hadden slechts voort te arbeiden aan het weefsel, zoo stevig en met zulke duidelijk aange- duide trekken opgezet door den man, die op dit oogenblik nog als landverrader gevangen zat om weldra als zoodanig het schavot te betreden. Had hij hun zacomus niet leeren kennen, zoo zouden de Staten wellicht in den strik gevallen zijn: maar dan zou hij voorzeker zelf niet op den dood gevangen gezeten hebben. In het begin van April, toen men bericht gekregen had ‘van het overlijden des Keizers, begreep men, dat, wilde men iels doen ten voordeele der Bohemers, deze hulp thans dringend noodzakelijk kon worden, en, hoezeer eenige Provinciën nog niet ge- last waren, benoemden de Staten niet te min alreede gecommitteerden uit hun midden, uit elke Provincie éénen, om met Zijne Excellentie bepalingen aangaande die zaak te dag zelven van pommas terugkomst uit Engeland, in de Staten-Generaal ter sprake gebracht. Resol, Stat.-Gen. 22 Febr. 1619. 1 canteron, III, p. 17, 18. | 2 De Heer vow nomma werd vereerd met een geschenk van honderd Rijksdaalders ter gemoetko- ming in de verblijfkosten. — In deze dagen verzocht de Graaf vax stinum vergunning om hier te lande soldaten ten dienste van de Boheemsche Stenden te mogen lichten; de Staten lieten dit »ter discretie van zijne Excellentie.” Trouwens waren de ruiters reeds gelicht en marschvaardig (Resol. Stat.-Gen. 25, 26 Febr. 26 April 1619). 3 canLETON, llI, 19. Resol. Stat.-Gen. 18, 14, 22, 25, 26, 29 Febr. 1619. DES VADERLANDS, 297 maken. Het advies van den Prins strekte om ten spoedigste ter voorkoming van ge- 1618— varen tot het verleenen van den bijstand te besluiten, en daar er zaakgelastigden van — de Boheemsche Stenden te ’s Hage waren, ging men er alsnu toe over om met hen | te handelen over den waarborg, dien zij voor de teruggave der ter leen te geven gelden konden aanwijzen 1. Nadat dit geschied was, werd het nemen van een besluit alleen nog maar belet door de achterlijkheid van Friesland in het verstrekken van volmacht aan hare Gedeputeerden, en men besloot het gewicht der zaak in eenen brief den Staten dier Provincie op het hart te drukken. Welhaast werd: van wege de Boheemsche zaakgelastigden verzocht, dat de Staten hun voorloopig eenige penningen tot het lichten van een duizendtal dragonders voorschieten, en brieven ter aanbeveling hunner zaak schrijven wilden aan den Koning van Groot-Britannië, aan de Republiek van Venetië en aan de Hansesteden, Het tweeledig verzoek werd ingewilligd: de som, die men hun, evenwel zonder volkomen toestemming van Friesland, voorschoot, bedroeg 26000 gulden. Den eersten Mei, toen de volmacht van Friesland, zoo het schijnt, was ingekomen, werd eindelijk het bepaalde voorstel gedaan om de Bohemers vier of vijf maanden lang eene som van veertig of vijftigduizend gulden in de maand toe te — — E slaan. Holland wilde deze gunst aan de voorwaarde verbonden hebben, dat de Geüni- heemschen Sten- eerde Vorsten en Stenden zich de zaak der Bohemers insgelijks door het werkelijk ver- — leenen van hulp aantrokken 2, Bovendien werd alstoen bepaald, dat men de Boheemsche Gezanten zou polsen, in hoe verre zij gemachtigd waren om eene bepaalde alliantie met de Stalen aan te gaan, en men nam de vraag of er op het gedane verzoek eene bezending van wege de Staten naar Bohemen gezonden zou worden, in ernstige over- weging: alleen verlangde men op dit laatste punt nog slechts het advies van Zijne Excellentie te verstaan. Dus bleek ten duidelijkste, dat de Staten genegen waren, de Boheemsche Stenden als eene Mogendheid te erkennen. Bi het onderhoud, dat de gecommitteerden uit bun midden met de Gezanten hadden, bleek, dat dezen niet iot het aangaan eener alliantie gemachtigd waren, maar slechts in last hadden om de gezindheid der Staten op dit punt te polsen. Thans werd de geheele zaak aan het oordeel van den Prins onderworpen. 3 Holland wilde nog eene andere voorwaarde aan het subsidie verbonden hebben, namelijk deze, dat de Bohemers hunne wapenen hier te lande kochten, en men hun die leveren zou uit de magazijnen op afkorting van het subsidie (Resol. Stat.-Gen. 4 Mei 1619). Werkelijk gaven die van Holland aan het subsidie van 50,000 gulden hunne toestemming onder voorwaarde, dat »daarin van Hollandswege zou aangeleverd worden voor omtrent 12,000 gulden aan waren, als musketten, spiesen’’ enz. (Res. Holl. 9 Mei, 1619). II] Deer. 5 Srox. | 38 298 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— maakt, luidde, dat men de hulp aan geene voorwaarde moest verbinden, en zonder af 1991. ge wachten wat anderen deden ‚in zulk een schoone zaak het voorbeeld moest geven. Dit beduidde niets anders dan dat men den Keurvorst van de Palis de handen ruim moest laten om zijn eerzuchtig doel te bereiken. Hoe dit zij, er werd drie dagen later (den 10% Mei) besloten, den Boheemschen Stenden gedurende de maanden Mei, Junij en Julj de som van 50,000 gulden in de maand te verleenen, bijaldien de Stenden zoo lang in oorlog en Hun Hoog Mogenden zoo lang buiten oorlog bleven, en dat onder geen andere voorwaarde, dan dat de Bohemers geen onderhandeling met den vijand zouden openen zonder de Staten daarin te kennen 1, De houding van Wel hadden de Bohemers alle reden om de Staten te verzoeken, hunne zaak aan Groot. Britannis den Koning van Groot-Britannië aan te bevelen, In een tijdsgewricht toch, dat zij eg — niet door onderhandelingen, welke slechts dienen moesten om hen te verlammen, wenschten opgehouden teworden, zond sacosus eenen buitengewonen afgezant, JACOB HAYES, Burggraaf van Doncaster, naar Duitschland om aan eene bijeenkomst, die tot bijlegging der Boheemsche geschillen strekken zou, deel te nemen, en alzoo aan zulke onderhandelingen zijn gezag bij te zetten, Lord poncasrer zou op zijne reize Holland aandoen, en reeds was de Prins van wege de Staten-Generaal uitgenoodigd om hem overeenkomstig zijnen rang te onthalen. Hij zou Hun Hoog Mogenden van wege zijne Majesteit begroeten, en hun zijnen last mededeelen, ten einde daarop hunnen raad en advies te vernemen, Vertrouwelijker kon er niet gehandeld worden. Maar wat gebeurt er? De Gezant werd, zoo het heette, door tegenwind en andere tegenspoeden zoo op- gehouden, dat de Koning hem moest gelasten, den naasten weg te nemen over Brussel. Hoezeer carreron opzeltelijk bij de Staten gehoor verzocht om zijne Regering wegens het gebeurde te verontschuldigen, en den brief mededeelde, welken de Gezant zou hebben moeten overhandigen, alsmede de punten zijner Instructie, toch bleef er arg- waan bi de Staten over: immers had het den schijn, alsof de Koning zich wel met de Vorsten te Brussel, maar niet met ons had willen verstaan. En wie waarborgde ons, in weerwil van CARLETONS mededeeling, dat wij met den eigenlijken en volledigen last van Lord noncasren bekend waren gemaakt?? Derbalve droegen de Staten hunnen Gezanten, die alsnog te Londen vertoefden, de taak op, om den Koning het verderfe- ljke van zijne tusschenkomst in de Boheemsche zaken recht krachtig onder het oog te brengen: garen de Bohemers (dus lieten zij hunne Gezanten zeggen) aan de vredes- voorslagen gehoor, dan was hunnen vijand de deur geopend om door list en omkooping , zijne gewone wapenen, verlegenheid en tweedracht onder hen te verwekken; dan wer- 1 Resol. Stat.-Gen. 5, 6, 11, 13 April; 1, 4, 7, 10 Mei, 1619. carreton, IlI, p. 56, 59, 64. Resol. Holl. 7 Apr.; 1, 8 Mei, 1619. ) 2 Resol, Stat.-Gen. 9 April; 27 Mei, 1619. canteron, II, p. 38, 89, 93. DES VADERLANDS, 299 teruggehouden van hun voornemen om zich krachtdadig voor hen te verklaren; dan eindelijk zouden de groote kosten, die de Bohemers tot onderhoud hunner troepen maakten, vergeefs besteed wezen en hunne geldmiddelen in eenen reddeloozen staat geraken, en alles zou tot onberekenbare schade verstrekken van » het geheele Christe- ljke gemeenebest, op een oogenblik, dat God zulk eene schoone en heerlijke kans opende om het voor goed tegen zijne vijanden te verzekeren. Daartoe immers zou de opstand der Bohemers kunnen leiden, als men met gemeen overleg en krachtsinspanning hunne zaak op zich nam, gelijk het behoorde.” De Koning beantwoordde deze ver- maning op de audientie, die hij den Gezanten op den 24" Julij verleende, met te zeggen, dat hij, van wederzijde tot tusschenkomst aangezocht, niet had kunnen nalaten, zich daartoe te leenen: zijn koninklijk woord had hij gegeven, en daarvan wilde hij zich getrouweljk kwijten. Bovendien hij was van nature vredelievend, en vooral wenschte hij den vrede, als het een strijd tusschen eenen Vorst en zijne eigene onderdanen gold, Niettemin had bij zijnen Ambassadeur zulk eene Instructie gegeven, dat de nadeelen, die de Staten van de onderhandelingen duchtten, gemakkelijk verhoed zouden kunnen worden, Ook zou hij niet toelaten, dat die van Bohemen tot het aannemen van on- billijke voorwaarden werden verplicht, of zich ontwapenden, voordat de zaak tot een goed einde geleid had 1, | Ook bij de Republiek van Venetië hadden de Boheemsche Stenden de Staten-Generaal verzocht ten hunnen behoeve tusschen te treden, Inderdaad, veel was er voor hunne zaak aan de houding dier Mogendheid gelegen. Hunne vijanden trachtten van de Repu- bliek den doortocht te verkrijgen voor de troepen, die zij in Italië op de been gebracht hadden om ze tegen hen te gebruiken, Dit wenschten de Bohemers, mede door den invloed der Staten op de Venetiaansche Regering, verhoed te zien, en dezen weigerden niet aan hun verzoek gehoor te geven 2, Had Venetié werkelijk voor een deel den sleutel van den toegang uit IJtalié naar de Zuid-Oostelijke provinciën van Duitechland in handen , dan is het duidelijk, hoeveel er in het belang der zamenwerking van het Keizerlijke Hof en Spanje aan gelegen was, dat die Republiek onder hun bedwang stond. Doch Venetië was ongezind hare onafhankelijkheid prijs te geven en den Spanjaard uitsluitend heer en meester in J/alié te laten. 2 Resol, Stat.-Gen. 16 Apr. 1619. 3 Zie hiervoor, bladz. 12. 58* 1618— 1621. Stelling van Venetië tusschen de partijen. 1618— 1621. 300 ALGEMEENE GESCHIEDENIS A PES POS IIT de Spaansche Regering de vriendschappelijke betrekkingen met Venetië aanhield, en dit moest zij wel om dezen Staat niet tot een aanvallend bondgenootschap met de geduchte Vereenigde Provinciën te dwingen, stonden de Goeverneur van Milaan en de Onder- koning van Napels met die Republiek nagenoeg in openbare vijandschap, ja de be- ruchte zamenzwering van 1618, die de stad Venetië met eene overrompeling bedreigde , was, tot op eene zekere hoogte, met medeweten van den Hertog van ossuna en van den Spaanschen Gezant gesmeed 1. Was Venetië van hare zijde gezind om Spanje en Oosten- rijk tevens den oorlog aan te doen? Neen! zij bepaalde er zich toe, zich zoo goed mogelijk weerbaar te stellen tegen de gewelddadigheden en mogelijke aanvallen van de Bewindhebbers der Spaansche Provinciën in Italië, zonder met het Hof van Madrid te breken. Had zij meer gedaan; had zij een openbare alliantie met de Vereenigde Pro- vinciën aangegaan, zoo zou zij onfeilbaar (zoo zij meende) zich de wapenen van Spanje op den hals gehaald hebben. Dit, gevoegd bij het verschil van staatkundige meeningen binnen den boezem der Republiek zelve, was de oorzaak dier halve mededeelingen van den Venetiaanschen Resident te °s Hage betreffende het sluiten van een bondgenoot- schap ?, tot nog toe door geene volkomen opening dienaangaande gevolgd. Het bondgenootschap met Nederland, nog altijd niet gesloten, maar steeds op het punt van gesloten te worden, was in de hand van Venetië een wapen, dat zij zich niet wilde laten ontvallen om de dreigende oorlog met een werkelijk uitgebroken krijg te verwisse- len. Naarmate zich echter de partijen in Europa scherper verdeelden en het uitbarsten van eene algemeene oorlog onvermidelijker scheen, moest Venetië er minder bezwaar in zien, om tot eene alliantie met de Vereenigde Nederlanden te komen. Ruimschoots had Venetië ondervonden, van hoeveel waarde de welwillendheid van onzen Staat voor haar was, De tijd, voor welken de Nederlandsche schepen door de Venetiaansche Regering gehuurd waren, alsmede het krediet, hetwelk de eigenaars en reeders haar verleenden, werd met bemiddeling der Staten bij herhaling verlengd, ja! in het volgende voorjaar werden op nieuw vier groote schepen van deze Landen aan Venetië in gebruik afgestaan, evenwel niet zonder bezwaar, daar men ze zelven meende noodig te hebben 3. Steeds hielden de Staten een waakzaam oog op de vervulling der 1 Zie manke, über die Verschwör. gegen. Venedig in 1618. 2 Zie hiervoor bl, 12. 3 Resol. Stat.-Gen. 3 Sept. 1618. 7, 8, 9, 13, 19 Febr.; 12, 20 Maart, 1619. In het najaar van 1618 deed de Nederlandsche Consul te Venetié eene reize herwaarts. Zijne commissie werd bij deze gelegenheid vernieuwd; maar naauwelijks had hij zich weder op reis naar Italië be- geven, of hem werd bij expressen bode aangezegd, dat hij den hem overhandigden brief van credentie aan de Republiek van Venetië terstond terugzenden of in persoon terugbrengen moest. Een zekere L.S. p’Excersnonnern had het aanbod gedaan om de taak van consul op Candia, Zante en Cephalonia, zoo het schijnt, op onkostbaarder voorwaarden, op zich te nemen. Ouwznicx DES VADERLANDS. 301 voorwaarden, op welke het Nederlandsche scheepsvolk in dienst van den vreemden Staat — 1618— was overgegaan, en toen er hooggaande klachten waren ingekomen, omtrent de wijze, de waarop die Nederlanders in Venetiaansche dienst behandeld werden, droegen zij het onderzoek deswegens op aan eenige Gedeputeerden van de Collegién ter Admiraliteit te Amsterdam en te Rotterdam. De voeding, dus luidden de grieven, was onvoldoende, de verzorging der zieken liet veel te wenschen over, de betaling geschiedde met munt- speciën, op welke verlies geleden werd, en onder de Venetiaansche soldaten, die op de schepen geplaatst waren, heerschte eene afgrijselijke onreinheid, aan welke dan ook de veelvuldige ziekten geweten werden. In zulke omstandigheden verlangde het volk niet langer in dienst te blijven. Zij waren zulk eene onordelijkheid niet gewoon, en hunne hier te lande achtergelaten betrekkingen waren uitermate verstoord, Dus besloot men zich over deze zaak tot de Venetiaansche Regering te wenden, en werd de uit- slag van het ingestelde onderzoek ter harer kennis gebracht, tegelijk met den voorslag tot verbetering van het lot der schepelingen, met medewerking van de Luitenants- . Admiraal oppam en HAULTAIN opgemaakt, Spoedig kon svmmaNo berichten, dat de zoo gegronde grieven hersteld waren !, Toch vermeerderde de lust bij ons scheepsvolk om Venelië te dienen in geenen deele. Doch het tijdstip naderde, dat Venetië wenschen moest, de betrekkingen met de Vereenigde Provinciën niet tot het ontvangen en betalen van zulke diensten, hoe ge- wichtig ook, bepaald te zien. Gedurende vele jaren was er geen grond geweest om De Koning van te vreezen, dat het Spaansche Bewind te Madrid dadelijk aan eenige Mogendheid den x — E vrede zou opzeggen. De geest van den opvolger van riums II was onbekwaam om moedig en krachtig partij te kiezen voor de staatkunde van zijnen vader. Niet dat. het hem aan ingenomenheid met de Katholijke Godsdienst ontbrak; maar deze was hem slechts een zaak van stomme vereering en vrome oefening: zich door haar belang geroepen te achten om Spanje bij voortduring en vernieuwing krachtdadig in Europa te doen optreden, daartoe was zijn blik te beperkt en zijn bevattingsvermogen te ge- ring. Dus voegde hij zich van den aanvang aan naar de richting, die zija gunsteling, de Hertog van Lerma, door bem met het gezag bekleed, aan de zaken gaf. Deze staatsman had zijner eerzucht veel te bekrompen grenzen gesteld, dan dat hij aan den oorlog voor de zaak, die Spanje op zich genomen had, een nieuw leven zou hebben kwam van de reize terug; hij noemde dat aanbod impertinent en inciviel. Zijne bediening bleef = hem opgedragen, onder voorwaarde, dat hij p’Excripronnga tot zijn plaatsvervanger te Zante zou aanstellen, maar niets van hem zou trekken noch hem eigendunkelijk zou mogen afzetten. Later werd aan p'ENGELBRONXER, tot vermeerdering van gezag, rechtstreeksche commissie van H. H. M. verleend (Resol. Stat.-Gen. 30 Oct.; 10, 17, 24, 26 Nov.; 1 Dec. 1618; 22 Oct. 1619). 1 Resol. StatGen. 25, 20, 31 Jan.; 9, 16, 19 Febr.; 19 Maart; 9 April, 1619. 502 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— willen bijzetten, Liever maakte hij zich met den Koning tot het middelpunt van een 1621. schitterenden kring, waar de Grooten van Spanje hunne ridderlijke hoedanigheden kwamen afleggen en afleeren, en stelde hij zich ten doel, zijne verwanten ruimschoots in de eer en de baten te doen deelen, die zonder mededoogen met de ellende van het uitgeputte volk door de aanzienljken werden genoten, Doch zijn rijk was niet eindeloos, De Koning kreeg eenen biechtvader, die niet aan den leidband van den Minister liep, en nu bezat de partij, voor wie de vrede met de ketters een gruwel of de hoop op den buit van verre Provinciën een prikkel was, een gemakkelijk middel om invloed op den Koning uit te oefenen. Was de toestand van het volk ellendig, zoo heette het thans, hoe kon het ook een katholijk koningrijk welgaan, als men aan ketters vrede en aan afvallige Gewesten de onaf hankelijkheid vergunde, en kon de Koning het voor God verantwoorden, dat hij in zaken van zulk een oneindig belang van allen eigen wil afstand deed om alles aan het bestuur van een wereldling Spanje waakt over te laten? Hierbij kwam, dat de katholjke partij in gansch Europa Spanje tot huis nieuwe krachtsinspanning aanzelte, en niets liever verlangde dan onder hare aanvoering ane: den strijd op nieuw aan te vangen. Daarenboven, de begeerte van FERDINAND van Stiermarken om de koninklijke waardigheid in Hongarije en Bohemen te erlangen bracht te weeg, dat men zich met den Koning van Spanje moest trachten te verstaan, die als kleinzoon van maximiLiAAN IJ aanspraak op die Koningrijken maakte. Dus be- loofde perpinanp, in het grootste geheim, ingeval hij Koning werd van Hongarije en Bohemen, aan Spanje de Oostenrijksche Voorlanden te zullen afstaan. Deze belofte opende den Spaanschen Vorst het vooruitzicht van het bezit eener landstreek, uit een krijgskundig oogpunt, ter verbinding van Zuid- en Noord-Europa, en ter vorming van een zamenhangend geheel uit zijne Italiaansche en Duitsche Provinciën van onschatbaar belang. De zaak van In het najaar van 1618 was rERMA gevallen, en reeds in den aanvang van het jaar ennn 1619 begon de Resident van Venetië te 's Gravenhage de zaak van een nader bondge- op het touw gezet. nootschap met meer ernst dan ooit te behartigen, Immers is het niet te denken, dat de Prins van Oranje buiten kennis van dien Resident de Staten-Generaal zou hebben 1 mawxg, Fürsten und Völker von Süd-Europa, 3'* Aufl. B. I, s. 160—167, 239—258. DES VADERLANDS. 505 | aangemaand om op nieuw in ernstig beraad te nemen, of zulk een bondgenootschap 1618 thans niet raadzaam zijn zou. Zijne Excellentie ging toen zelfs reeds zoo ver van voor !9?l. te slaan, dat men Venefié zou beloven, haar in geval van oorlog met Spanje met een twaalftal oorlogschepen bij te staan, waartegen de Venetianen alsdan in geval dat ook wij met Spanje in oorlog kwamen, ons met eene som in geld, met de kosten van uit- rusting en onderhoud van zoo groot eene vloot geëvenredigd, zouden ondersteunen, De Prins was van nu aan zeer gestemd voor zulk eene alliantie, en geen wonder, want de raadslieden, die thans zijn oor hadden, zagen de macht van Spanje gaarne op alle ma- nieren in ontzag gehouden ter veiliger uitvoering van de plannen van sacosus schoonzoon , en aEmssw schijnt, als het hem niet gelukte naar Frankrijk afgevaardigd te worden, een gezantschap naar Venetië als den geschikten weg te hebben aangemerkt om weder in het middelpunt der Europesche diplomatie te geraken. Het kon dienstig zijn ten einde Spanje in haren toeleg om het Huis van Oostenrijk te ondersteunen tot nadenken te brengen, zoo de Staten eenig bewijs gaven, dat zij op hunne hoede waren, Daarom gaf de Prins te gelijker tijd den raad, dat men eenige Gedeputeerden uit de Collegién ter Admiraliteit zou oproepen om met de Luitenants-Admiraal van Holland en Zeeland te beraadslagen over den aanbouw van nieuwe schepen, zoo het heette, ter beveiliging van de zee tegen de zeeroovers, maar met de berichten omtrent de uitrusting eener vloot door Spanje tot erkende beweegreden. Om aan dit dubbele advies meer kracht bij te zetten, verscheen sunrano op den dag zelven in de vergadering, en deelde mede, dat hij uit Napels tijding had, hoe hier te laude zelve onder de hand schepen voor den Onderkoning werden uitgerust. Zoo besloten de Staten dan werkelijk, de verlangde bijeenkomst ter behandeling der zeezaken uit te schrijven 1. Tot de kunstgrepen der partij, die Spanjes optreden in de Duitsche zaken belellen Pogingen tot wilde, behoorden ook de pogingen om eene opheffing van den staat van spanning tus- Mi. rA schen Frankrijk en Engeland te bewerken. Dreigde sacosvs zich naauwer aan Frankrijk; ™ *rankrijk. aan te sluiten, ja, kwam er een plan tot een huwelijk van den Prins van Wales met eene zuster van LODEWIJK XIII op het tapijt, dan zou Spanje het bondgenootschap met Engeland meer op prijs leeren stellen en te eerder geneigd zijn om de geheime bedoe- lingen van den Koning van Groot-Britannië in Duitschland niet tegen te werken. Vandaar dat Savoye, toen ter tijd met de Palts in naauw verbond, ter bevordering eener verzoening tusschen de beide Rijken, eenen Gezant naar Londen zond ? om Spanje te doen zien, dat er zoo iels gaande was; vandaar dat mede aan onzen Gezant te Pa- rijs de last werd opgedragen om stappen te doen tot herstel der goede verstandhouding tusschen de beide Hoven. Werkelijk liet Frankrijk zich bewegen, eenen builengewo- nen Gezant naar Engeland te zenden 3, Dat onze Staat zich met hart en ziel aan 1 Resol. Stat.-Gen. 16 Jan. 1619. 2 Zie hiervoor bl. 264. 3 Zie ald. bl. 265. 1618— _1621. 904 ALGEMEENE GESCHIEDENIS pn————————————————————— — M Na zulke pogingen aansloot, dit laat zich gemakkelijk denken: want, kwam er ooit een huwelijk tusschen den troonsopvolger in Engeland en eene Spaansche Koningsdochter tot stand, dan zou die prinses licht de Nederlanden ten bruidschat bekomen, en aan de Nederlanders onder dien schijn een terugkeer tot den afgezworen staat van zaken smakelijk gemaakt kunpen worden; maar dat Venetië zich uit eigen beweging tot het ondersteunen van pogingen zou geleend hebben, die toch eigenlijk slechts strekten om Spanje te meer op de vriendschap van Engeland gesteld te doen zijn, dit is niet waar- schijnlijk. Niettemin hield surraro den 23°" Januarij 1619 in de vergadering der Sta- ten-Generaal eene rede om het belang aan te toonen, dat er voor dezen Staat in eene verzoening tusschen Frankrijk en Engeland gelegen was. Naar hij zeide, was hij daartoe gelast; maar zeker is het, dat hij op deze wijze werkte in den geest der bemoeijingen, welke in dezen tijd de bijzondere raadslieden van den Prins van Oranje ten aanzien der buitenlandsche zaken bezig hielden !. Op die mededeeling liet de Resident het verzoek volgen, dat de Staten, wegens de nieuwe uitrustingen van Spanje, aan hunne Vloot- voogden, in de Middellandsche zee met de vervolging der zeeroovers belast, zouden be- velen het oog te houden op de maatregelen der Spanjaarden en zich daartoe te verstaan met de beambten der Venetiaansche Republiek. Vernamen, voegde sumrano daarbij, vernamen zulks de Spanjaarden, dan zou de ruchtbaarheid daarvan alleen reeds veel goeds kunnen uitrichten en veel kwaads kunnen afsnijden. Deze voorslag had de strek- king om onze vloot ter beschikking van Veneliaansche ambtenaren te stellen, en de uitrusting tegen de zeeroovers tot een voorwendsel te maken voor vijandelijkheden, op de Spanjaarden en wel in de naaste plaats op den Hertog van ossura gemunt. DES VADERLANDS. 303 Ee LU I Ue iut uL e EE ERE milteerd hadden om met suam wo in gesprek te treden nopens de nadere alliantie, ten einde de meening zijner Lastgevers dienaangaande te verstaan, viel dus uit, dat Hun Hoog Mogenden begrepen, dat de Resident duidelijker behoorde te spreken, voor men, behoudens de eer van het Land, de onderhandeling met hem kon voortzetten, Nu sloeg sunrano welhaast een anderen toon aan, en op nieuw werden eenige Heren, 1618— 162}. Voortzetting : . , d derhande- thans twee in getal, MAGNUS en SCHAFFER, gecommitteerd om hem behendig te polsen, jagen ior bet of bij thans werkelijk een bepaalden last tot het sluiten eener alliantie ontvangen had, sluiten van een verbond met Ve- De uitslag van het onderhoud was, dat men zich van de oprechte begeerte van Venetië ”etië. 