VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Die Deel behelst mede ééne der Verhandelingen , welken bet Genootfchap ontvangen heeft, ter beantwoordinge der Vraa» ge: Is er eenig middel om onze Landen , die door Regen of Opperwater overftroomd zyn, en het Water uit zig zelven niet loozen Kunnen, op eene {poediger en gereeder wyze , en met geen meerder kosten, dan tat hier tae door Wind- en Molenwerk gefchied is, van het zelve te ontlasten? zo ja, welk?” Ter beantwaordinge hier van ftrekt een ingekomen berigt van een, ten minfte in de toepasûing, geheel nieuw Werktuig, gelchikt om de overftroomde Landen, aan de Rie vieren, waar in Eb en Vloed gaan, gelegen , zonder Winde Watermolens droog te maalen, op eene fpoediger wyze en tot minder kosten , dan met Wind-Molenwerk. De hier en befchryving, afbeelding enz, van dit Werktuig heeft het Genootíchap dermaate voldaan, dat het den Opftek ler , zynde Kornelis Vaandrager ; Mr. Timmerman en Molens maker te Oudekerk aan den Ysfel, begiftigd heeft, met de toegezegde Gouden Prysmedaille , ter zwaarte van 39 Due caaten. Behalven deeze werktuigkundige uitvinding, deelt men ons ook mede de befchryving van een nieuwen Pyrameter of Vuur meeter. Dit Werktuig dienende om de uitzetting, welke de vaste Lichaamen door de hette ondergaan, en gevalglyk ook VAN HET BATAAFSCH CENOOTSCHAP. $97 om de inkrimping , welke de koude of vermindering van het- te in hun te wege brengt, af te meeten, eertyds door den den Musfébenbroek uitgevonden, en naderhand door hem verbeterd, wordt hier met aanmerkelyke nieuwe verbe- teringen opgegeeven. Een dus ingerigte Hettemeeter overs treft de voorige, niet alleen in naanwkeurigheid, maar ook in een wyduitgeftrekter gebruik. Hier benevens wordt ons voorgedraagen, eene Verhande- Jing over de rbi he Verrekykers; welkeons met den aan- vang een berigt geeft van de uitvinding der „Acromatigue Voor- werpglazen ; die men aan Euler heeft toe te fchryven, en welke voortgezet is door Dollond, naar wien deeze foort van Kykers den naam van Dollondfche Verrekykers voeren. De Opfteller deezer Verhandelinge bepaalt zig verder in deezen , tot het verklaaren van de algemeene hoedanigheden dier Werk- tuigen. Hier toe toont hy eerst, hoe men , door een famen- fte} van Lensfen van verfshillende digtheid, een Brandpunt zonder Prismatifche koleuren kan voortbrengen, of de af- dwaaling der koleuren, benevens die des Brandpunts , kan voorkomen, Vervolgens wyst hy aan, wat men omtrent het Vergrootend vermogen, het Veld en de Helderheid des Vere - rekykers in agt hebbe te neemen. En eindelyk (telt hy nog eenige aanmerkingen voor , over de onderfcheiden vereischten van Astronomifche en Geographifche Verrekykers, die be- hooren gefclíikt te zyn, naar het verfchillende gebruik , dat men ’er van maaken wil, — De Gezigtkundige Schryver van: dit Stuk heeft ten oogmerk , de Leer deezer Acromatique Ky- kers in drie Verhandelingen te ontvouwen; in de naastvole gende de Voorwerpglazen, en in de derde de Oogglazen , als mede het vervaardigen van verfcheiden foorten van Verreky- kers in overweeging te neemen, Liefhebbers der Gezigtkun- de zullen , de uitvoering der eerfte Verhandelinge ziende , re- den vinden:om na de volgenden te verlangen. Zo nuttig als deeze gemelde Verhandelingen ten opzigte van de Natuurkunde en °t Werktuigkundige zyn, even zo nuttige onderwerpen worden hier met betrekking tor de Na- _ tuurlyke Historie befchouwd. Daar onder behooren de vole genden, — Eene Verhandeling over bes Zamenftel der Groga że Beenderen in Vogelen , en derzelver vericheidenheid in by- zondere foorten , benevens Aanmerkingen over het Gezang der Mannetjes Kikvorfchen ; welke beide Stukken verfcheiden waarneemingen behelzen , die eeu verder onderzoek verdie- nen, — De befghryving van een Bloemborebogie ; (trekkende ọm aan te toonen, hoe men zig van Negeseveningfche Zoenen Qas5 bloe 598 VERHANDRLINGEN / bloemen , (dat zyn zodanige Bloemeri ; die dagelyks, zb lang zy niet verwelken, op een gewis en gezet uur van den dag opgaan, en zig meestentyds ook op een bepaald uur dagelyks wederom fluiten ,) kan bedienen, om dezelven tot eene foort van Uurwyzers te doen. verftrekken. Onze Autheur geeft ten dien einde een verllag van de verfchillende Uuraanwyzende Bloemen , benevens eene fchets van deszelver fchikking, Deer ze is indiervoegt ingerigt, dat ze diene ,ter aanwyzinge van ieder uur in den Zomertyd ; wanneer zulks alleen gefchie- den kan; om dat 'er vroeger of laater geen genoegzame hoeveelheid van zulke Bloemen , tot ieder uur van den dag, voor handen is, — Eene befchryving en afbeelding van cen nieuw geflacht van Planten Fagelia genaamd 5 waar door de reeds groote lyst der Planten nog met een nieuw geflacht vermeerderd wordt, Men vindt hier eene regelmaatige opga- ve van derzelver kentekenen, mitsgaders eene nasu afbeelding, zo van een gedeelte der Plant als van de Bloem en Vrugt, die dezelve voortbrengt, — Daar benevens komt ons nog voor eene Verhandeling over het Rhaberber van de echtfle foort ; waar op wy wat bepaalder ftaan zullen blyven; nadien het aankomt, op ‘t neemen van Proeven, ter aane kweekinge van dit nuttig Gewas, anders etn voortbrengfel van China en Tartarye, ook in onze Gewesten, In deeze Verhandeling ontmoet ons eerst een werflag van % voprgevallene omtrent de eerfte bekendwording, verzen- ding waar elders en voortfokking deezer Plaat uit Zaad in een ander Gewest. 1768. póg. 531 ZOE s De nitbotende Lenteknop is niet rood, maar geel; de bladen zyn ruw, de Sppen der bladen zyn tangwet: pig en [pis ujsloopende,”. :. : è | WAN HET BATAAFSCH GENOOTSCHAP, "509 werp deezer Verhagdelinge,) voor de uitgeleezendfte foort, het echtfte Rhabarber, gehouden moet worden: als dat geen, het welk in de Geneeskunde van den meesten dienst is; em doorgaans die walgingen niet verwekt, welke fommigen in °t gebruiken van het gemeene Rhabarber verneemen.…— Zulks beweegt den Opfteller deezer Verhandelinge verder, om. de voortkweeking deezer Plante, in onze Gewesten gelyk ovk elders gefchiedt , aan te moedigen , én zynè ondervinding dese wegens aande hand te geeven. a , Alte behoorlyk toebereidde en niet te voehtige Gronden, zegt hy, zyn bekwaam tot de voortteeling van deeze Plant, Reden is 'er niet om te denken, dat 'er eenige onzer Provine ciën metter tyd niet genoegzaam van haar voorzien zou kone nen geraaken. In kleyagtige, in zanderige, in moerige aarde wil zy voortgroeijen. Zy wiesch in een ftaal van mookerig Bagger, dat maar ééns was omgezet, met zoo goeden voorte gang, dat zy het tweede jaar, aan een’ Steng yan ruim 8 voeten hoog , overvloedige Bloemen en Zaaden voortbragt, Ook in Aarde ‘van verteerd blad, en in. Veen, behoed voor al te groote en aanhoudende vochtigheid in den Winter , groeie zy weelig. Eene gedaane zaaijing in den Duingrond by Bloe= mendaal, buiten Haarlem ,nam niet op; maar deels de open: heid van het terrein, deels de brandende hitte van °t zand, deels de overftuiving by den minften wind, met één woord „ gebrek aan luuwte, en aan gemaatigde vochtigheid, waren ‘er de oorzaaken van. In Duingronden ondertusíchen, die genoegzaam befchut zyn, wordt overvloedigtyk te Noordwyk en elders het Rheum Rhapensicum geteeld ; en hoe veele Buin tenplaatfen zyn ‘er langs onze geheele Duinftreek, daar men, op de Bedden met Plamen tot Kruidenwyn, het Rheurs faliis undulatis zeer weelig ziet groeijen? Gewislyk, gelyk “er beis de deeze foorten van Rheum tot genoegen voort willen, zal ook het Rheum Palmatum aldaar wel tieren kunnen. In hooe ger Land, als dat der Veluwe, in heyagtigen Grond van gro- ver Zand, volgens gebruik toegemaakt , en matiglyk vochtig gehouden, weigert deeze Plant niet zig (terk genoeg voort te zetten. bruikt kan worden 5 in ftede van het zelve, in gedroogde wore telen, van elders met groote kosten te haalen, Hier omtrent beroept hy zig, in °t flot, op °t getuigenis van den Heer Bicker en den Hoogleeraar Monchy; die de gunftigfte berig- ten van dit hier te Lande voortgeteelde Rhabarber van de echtfte foort gegeeven hebben. Benevens alle deeze opgenoemde Verhandelingen vinden de Genees- Ontleed- en Heelkundigen in dit Deel nog ver- fcheiden Stukken, die hunne opmerkinge waardig zyn ; als behelzende ten deele nieuwe of verbeterde uitvindingen , en ten deele waarneemingen omtrent, of berigten van byzondee re gevallen, van welken zy zig met vrugt kunnen bedienen. Als daar zyn 5 eene Verhandeling over het toeftellen van Breukbanden ; eene waarneeming van eene Gal- of Kwylkoorts in ’teiland Overflakkee ; cene waarneeming van eene doergaan= de Borstwonde ; korte Aanmerkingen over de Beenwerdine der zapte deelen , doch byzonder over die der Mansen - Ballen , met eene bygevoegde Waarneeming gefterkt; Waarneeming van drie Steenen, uit eene verzweeringe der Ga/blaaze, uit- wendig door den Buik geloosd; korte Verhandeling over de Galffeenen gevonden in de Galblaazen der Runderen ; Verhandee ling over de nieuwe manier van bet doorfteeken der Blaaze , met proeven bevestigd; Waarneeming van eene groote hoc- veelheid van eb met den afgang ontlast; Berigt van de herftelling eener Vrouwe van eene onnatuuriyke uitzetting der Baarmoeder; en van de geneezing eenes Kinds, van een zopenoemden Waterkanker in de onderfte Lip. — Verfchilien- de Liefhebbers van onderfcheiden deelen der Proefondervinde- lyke Wysbegeerte ontmoeten hier dus Stukkennaar hunnen fmaak ; en dit eerfte Deel ftrekt ter. bevestiginge van de goe- de verwagting, die men van ’t Bataaffciie Genootfchap ge- vormd heeft; °t welk grond verleent om te hoopen, dat het Yer ook verder aan zal beantwoorden. : De nieuw uitgevonden Sluis, en De nieuw uitgevonden Diep- machine 5 uitgevonden , afgebeeld , en bel breroin dor Ce REDELYKHEID. Zn groot Folio, Men kan beide deeze Stuk- ken te famen, of ieder afzonderlyk, bekomen, in ’s Grae penta. > by H. Ch. Gutteling , en te Amfi. by Yntema en ie N deeze twee Gefchriften geeft ons de Heer Radeks een duidelyk verflag van twee nieuw uitgevonden ed C. REDELYKHEID'S SLUYS RN DIEPMACHINE. 6 tuigen , met rlaauwkeurige Afbeeldingen van alles wat tot derzelver toeftel behoort.. Het eerfte Werktuig is eene Sluis met ineen uitfchuivende Deuren, die, fchoon het water tot eene merkelyke hoogte voor de Sluis ftaa, met weinig moeite, en zonder gevaar , geopend en geflooten kunnen worden, Deeze Deuren naam- lyk kunnen, door middel van wyzels of fchroeven , binnen het muurwerk van de Sluis, in-en uitfchuiven , en dus, naar de vereischte tausfchenwydte , minder of meer , of geheel , open- of toegedaan worden. De Schroeven ‚door welker wer- king, de Deuren open-of toegaan , worden bewoogen door fchepraderen, welken langs daar toe gefchikte rioelen , in bee weeging gebragt worden, door °t water zelve, dat voor de Sluis (taat; het welk , de Schepraderen in beweeging gebragt hebbende, zig weder loost in het binnenwater agter de Sluis. Ook is deeze bewerking op zodanig eene wyze ingerigt, dat de fchroeven , en vervolgens de deuren, als ‘er geen gelegen- heid is, om met water te werken, gemaklyk door menfechen.= kragt in beweeging geholpen kunnen worden. — Zodanig eene Sluis is wel byzonder gefchikt tot het maaken van aflei- dingen, om de Rivieren in °t af brengen van water te verligs ten, en door dat middel Dykbreuken voor te komen. Maar blykt, by nadere optnerkzaamheid , dat dezelve ook in vere fcheiden andere gevallen , van gevorderde overftrooming of opftopping van water , en foortgelyke werkzaamheden, van meer dienst kan zyn, met minder moeite en gevaar werk(tel lig- gemaakt kan worden, dan onze gebruikelyke Sluizen met Punt- of Vloeideuren, met derzelver ftempeling of ontftempe- ling, en onze gewoone Val- of Schotdeuren. Heer Redelykbeid heeft, na een langduurig onderzoe- ken , deeze Sluis uitgevonden s en Hunne Edele Grootmoe genden, de Heeren Staaten van Holland en Westvriesland „ hebben hem, op ingeleverd Request, eene gunftige toezeg- ging gedaan, indien zyne geprojetteerde Sluis , by eene proef- neeming met een model van genoegzaame grootte , of het vierde gedeelte van het geheel, aan zyne voorftelling beant- woordde. Op deeze toezegging heeft de Uitvinder zyne proef. - neeming te werk gefteld, by de Beekmolen, op den Schevee ningíchen weg, even buiten °’s Gravenhage. En in ’t doen deezer proeve is de Heer Redelykheid zo wel gelaagd , dat hy eene algemeene goedkeuring erlangd hebbe; °t welk ten gee volge gehad heeft ‚dat hem ‚door H. E. G. M. ‚toegeleid zy „ de fomme van éénduizend Gouden Ducaaten, zo ter vergoe. dinge van gemaakte onkosten , als tot een gefchenk voor zyne aan- bos - , < ©: BRORLEKERÍD fs aangewende vlyt yin” näfpaoreA vaa ’t geca den Lande dietk ftig zou mogen zyn. Na deezen gewenschten uitflag heeft de Uitvinder den geheelen teftel van deeze nieuwe Sluis, in alle deszelfs byzonderheden , met de vereischte opbelderingen , door den druk gemeen gemaakt, om zyne uitvinding , ter ver. ere verbeteringe ; onder aller oogen te brengen.. Hier toe heeft hy cen zestal van Plaaten met veel opletterrdheid getekend , en dezelven in de uiterfte juistheid doen graveeren. Deeze Pias- tan heeft hy wyders, in een newensgaaud Gefchrift, in ale deraelver deelen, die opheldering vorderden , verklaard, na eene voorafgaande beknopte ontvouwing van den famenftd en de werking deezer Sluise in t algemeen. Verder geeft hy tevens nag eene beantwoording en aplosfing van zodanige be- denkingen, welkdn hem, als zwaùrigheden, wegens het ge - bruik Shize , ekomer zyn. En eindelyk draagt AE a5 a EERE CEE har HOE, i A de ing, zo ten opzigte van: a als m e gee wellen ; ten welken emde hy alles aan °t verdere onderzoek yan deskundigen aanbeveelt, Het tweede Werktuig, in deeze Papieren voorgedraagen , is eene nieuws Diepmachine El sik ter verdiepinge van op» eflikte Waterin, en ter tefinge van Rivieren, welker Beddingen ‚ door den tyd, bovesrmaate verhoogd geworden syn. Men heeft allerwage bevonden, dat de tot nog gebrui kelyke Diepmachinen, in veele opzigten , niet kunnen voldoen gan 't geen men wel zou weníchen 3 vooral dat ze te kort fchieten, in de begeerde uitwerking, op eene aanmerkelyke diepte , in de verandering van eb en vloed , en verfeheiden Soorten van gronden. Zulks heeft dien arbeidzsamen Heet aangefpoord , om te beproeven , of °t. miet ware een Werktuig te maaken , dat op alle plaatfen, en ín alle ome den , met vrugt gebruike zou kunnen worden , om verantdiepte Waters bevaarbaar te maaken , om belemmerende Plaaten in Rivieren en Havens weg te neemen , omt der Steden Graften tot eege beboorlyke diepte te brengen, en wat var die natuur meer zy ; om zulks te doen, ook in Wateren deaf Eb en Vloed gaar, daar vaste kleiftof, plaatzand of diergely- ken zeer veel hindernis toebrengen, of daat eene werking tot meerder diepte vereischt wordt, dan de gewoone Diepmachi- ‚nen kunnen bereiken.. - Op de uitvinding van dit Werktuig heeft de Heer Redeye beid , na ingeleverde Requeste, van hunne H. E. G. M., een Oékoy voor den tyd van vyftien jaaren op deeze zyne Diepe machine verkreegen.. En hier na heeft hy, op eene foortgee lyke wyze als. van de Sluis gemeld is, een drietal van Plaaten, met de nopdige. befchryving en opheldering, in ’t licht gagee. ven; waar uit men de famenftelling en werking deezer Diepe machine duidelyk kan nagaan ; mitsgaders afleiden , dar dezelve in veele opzigten van een‘uitgeftrekter dienst kan zyn, dan andere hier toe ingerigte Werktuigen. Men heeft ’er wel geen proeven mede genomen , gelyk met de Slüis , en dus kan men ‘er min ftellig van fpreeken; maar uit de werkzaamheid van een klein Model, de Tekeningen en ’t berigt van den Uitvine der, hebben Hutme Ed, Mog., de Gecammitteerden ot de zaaken van de.nieuwe Inventien , gronds genoeg gehad „om’er unftige gedagten van te voeden „als blykt uit het rapport dier isei Geconimittearden aan Hunne Édele Groot Mogende , ‚ de Heeren Staaten van Holland en Westvriesland, — Naar hun inzien kon men , uit het geen hun onder ’t oo goe bragt was , afneemen, dat deeze Machine zeer wel gefchike geoordeeld mogt worden, om aan.de voorgeftelde uitwerking te kunnen voldoen. Wel byzonder uiten zich Hanne Edele _ Mogende wegens de nuttigheid deezer Inventie aldus, : ‚ s Met relatie tot de nuttigheid deezer. Inventio, in geval dezelve, gelyk het ons op goede gronden voorkomt, in het groot aan het oogmerk konw te voldoen „remarqueeten wy , in de eerfte plaats, dat tot deeze gantíche Machine, (die niet dependeest vaa. Wind en Water, noch beftaat: uit veels Wie Ns boa - C. REDELYKHEID °s len, Raderen enz. waar omtrent de Suppliant de eenvoudigė heid in ’t oog gehouden heeft, en die daar en boven, volgens informatie van den Suppliant, niet zeer kostbáar zoude val- len ,) niet meerder nodig zouden zyn „dan zeven Arbeiders, daar, om van de andere Diep-Machines hiet te fpreeken , de Amfterdamfche Moddermolen vier Arbeiders benevens vier Paarden, behalven de Maníchap ,die op-Maodderfchouwen ge bruikt worden , nodig had; ten tweede, dat, wanneer deeze Machine maar flegts de helft van de uitwerking , die de Sup. pliant zig verbeelde , kwam te presteeren, men met dezelve in een uur tyds meer dan zeven en twintig Last zoude kun- pen uitbaggeren; terwyl met een ordinaris Baggering met het Net of Beugel of kromtandige Haak , ter diepte van vyf tot negen voet, (en welke Baggering , volgens het algemeene ge- voelen , tot nog boven alle andere Werktuigen te prefereeren was, } met zeven Man in dezelve tyd, niet meer dan tien een half last konde gebaggert worden; en ten derde, dat met deeze Machine zelfs geduarende Ebbe en Vloed , in alle Gron- den, niet alleen ter gemelde diepte, maar zelfs van negen tot twintig voeten, en meer zoude kunnen gediept worden”. ass Dit Rapport , benevens de verdere Stukken hier toe behooren- de ‚zyn voor de befchryving der Diepmachme geplaast; gelyk ook de Stukken , die ten deezen opzigte tot de Sluis betrek- mdr zyn , voor de verklaaring ‘dier uitvindinge gevonden worden. Het gedrag van ’s Lands Beftiërderen in deezen, met be- trekking tot den Heer Redelykbeid, toont, dat het hun niet mangelt aan zugt, om den noesten Uitvinder te hulp te ko» men; ‘t welk op nieuw dient, ter aanmoediginge van dezul- ken, die zig op nuttige Uitvindingen toeleggen. En als men de inrigting van beide deeze Werktuigen oplettend nagaat, ziet men ten duidelykfte , dat de Heer kbeid geen moti- te ontzien heeft, om zyne Uitvinding zo volkomen te maz- ken, als hem tot nog mogelyk was. Ook toonen deeze zyne uitgegeeven Schriften, dat hy zig alleszins bevlyügd heeft, om het volledigfte berigt van den geheelen toeftel en deszelfs _ werking te geeven; ten einde hier door allg deskundigen in ftaat te ftellen, om ’er over te kunnen oordeelen , en de nut tigheid , benevens de gebreken of bedenkelyke zwaarigheden , na te fpooren ; dat van dienst kan weezen , om deeze Uitvine dingen tot nog meerder volmaaktheid te brengen, — Hier toe legt hy deeze zyne uitgevonden Werktuigen voor aller oogen bloot; met verzoek dat alle Liefhebbers van t Werk- n ige t SLUIS EN DIEPMAUHINE; bot: tuigkundige; die , °t zy door befpiegeling of doof praktyk ; bee kwaam Zyn om ‘er over te kunnen oordeelen, het hunne toe- brengen, om zyne Uitvindingen verder voort te zetten; en: dus met hem mede te werken ; tot het aankweeken deezer Weetenfchap , ter bevorderinge van ’s Lands welweezen. _ Deeze Werken zyn thans ook by gemelde Boekhandelaars „ in % Fransch ; te bekoomen. E Kd La id BE REG T, > . >) wegens een Prentwerk , volgens de Nieuwe Uitvinding van den Heer CORNELIS PLOOS van AMSTEL , Jac. Corn. Ze MededireBeur van de Teken -Academie der Stad Amflerdam 3 van bet Zeeuwfche Genootfchap der Weetenfchappen tej Vlis Angen „en Lid van de Hollandfchbe Maatfchappye der Wee- ___ tenfchappen te Haarlem, Fhalven de Voortbrengzelen der Natuur, zyr ‘ef ook nog fommige Werken van Kunst en Vernuft, welke mede , van oude tyden af, der Tekenkunfte tot voorwers, pen var navolging gediend hebben. Veeleh hebben niet minder roem verworven in * afbeelden van Gebouwen. elyk Kerken en andere , dan in het afbeelden van Mene Ehen, Dieren , Land- en Water-gezigten. Onder deezen is in ’t begin der zeventiende Eeuw verniaard geweest PIE" TER SAENREDAN (*), die (om nu niet te fpreeken van zyne bekwaamheid in de Gebouwen van buiten , gelyk , onder arte. deren, in de Schildery van ’t oudé Stadhuis hier ter Stede ìn Burgemeesters Kamer te zien is) inzonderheid uitmuntte in het fchilderen en tekenen van Kerken van binnen, en van dien aart is het onderwerp eener Prent in kleuren ge~ drukt , welke met twee andere Prenten, hier onder nader te befchryven ‚ nu in ’t licht gebragt, en gevolgd is maar, een orgineele Tekening van P. SAENRBEDAM, 1630. Dezelve verbeeldt een der oude Kerken in Nederland, ge- bouwd naar de orde die men gewoonlyk aan de Gothen. toeëigent. Het gezicht is genoomen van binnen, ítrek- kende uit het Ruim, door de boogen heen, naar de omme- gang agter de gallery -pilaaren, die langs de houten afichut- ung. (°) Geboren te Asfendelft, 1597. Jil, DEEL, He LETT. NO. 13 > Kr l 6o6 BERIGT ting van het Choor geplaatst zyn. Voorwaarts aan ziet men een Heer met een Juffer, en, in °t verfchiet, twee Mannen wandelen. Op den voorgrond vertoont zig iemand, waar fthyniyk de Schilder Saenredam zelve , zittende aan den voet van een pilaar, en bezig de Kerk naar °t: leven af te te- > De pilaaren zyn rondom met wapeufchilden , en gedenktekenen van Krygshelden en anderen behangen. Dit alles wordt zo kragtig als bevallig gedaagd , door een helder zonlicht ; veroorzaakende aardig fpeelende Schitterlichten , zagt _ gebroken Slagfchaduwen en Reflexien op de witte Pilaaren, die, daar door, vatuurlyk fchynen te ronden. Het verfchier wotdt verlicht door gefchilderde Glazen, ’t geen niet wei- ig toebrengt tot het wyken en uitkomen der voorwe ‘ Nimmer kon het Zonnelicht gelukkiger gevolgd , en de klearen in zulk een helder licht beter uitwerking doen , dan in deeze kleine Tekening. Voorts is de omtrek zo vast en meesterlyk, als de behandeling der kleuren edel en fineken- de is; ook houdende liefhebbers dit Kerkje, dat nog een weêrga heeft, voor het beste , °t welk van deezen grooten Meester bekend is. , ` Wat de navolging in het Prentje betreft, hebben wy reden te vertrouwen dat de ongemeene keurigheid, waar mede de- zelve is uitgevoerd , de goedkeuring en het genoegen der kundige Liefhebberen zal wegdraagen, aan welke wy gaarne qyerlaaten te beoordeelen of dit Kunstftuk niet, ten deezer opzigte, overtreft alle de Prenten, welke, tot hier toe, door pen uitgeever in ’t licht gebragt zyn; P Dn it het génoegen , van in deezen zo gelukkig ge te dien E LA ZAAICA Kunstoeffenaar mag fleekken Yn aale ing van den tyd en de moeite, welke hy tot het vervaardie en befteed heeft, en aanfpooren, om, ter bevordering der Canst, zyn werk van tyd tot tyd met nieuwe uitgaven te vermeerderen. i ‚ Het tweede Prentje, welke in deeze uitgaaf komt, is ge- volgd naar eene Tekening met de Pen en Oost-Indifche Inkt, door den met regt beroemden KAREL VAN MANDER (*) De Tekening is gemerkt Kr ‘1603, zynde *s Meesters gewoone handtekening:, en verbeeldt A ) Onder meer fresije Werken van Kunst en vernuft inzoe derheid bekend door zyn Schilderboek,dat by zyn leven uitgeto men, ib naderhand in Ao. wyze en fchikking der meubelen in ’t begin der voorige Eeuw pe oruuiriyi o °t fchynt egter ook uit deeze tekening dat de eesters van die tyden, zig meerder toegelegd hebben op de vastheid en zekerheid van den omtrek , dan op verkiezing van ieit en donker, waarin veele der laatere hen overtroffen EDDEDe Eindelyk komt hier nog by eene derde Prent , die de ofte in dit Werk „en gevolgd is naar eene Tekening in zwart kryt _ door GOVERT FLINK, 164% (*) Verbeeldende een Mansportret ten halven Lyve , in de kleeditigt wan een je er ‚ met een fluweele muts op °t hoofd, leggende met de Linkerarm over een baluster, en houdende de tromp van een Roer in de hand, Over zyn fchouder hangt een Ban- delier. Deeze afbeelding wordt van fommigen niet onwaar fchynlyk gehouden voor die van denzelfden Flink. De Tekeningen, naar welke deeze Prenten gemaakt Zyn , be- rusten allen in ’t Kabinet van den Heere Phos van Amftel zelven. Dit pena is te bekomen by Mattheus Wootte man unstverkooper op de Angeliersgragt ; en de Drukkers deezes Intema en Tieboel. By wien het K de Lief hebberen kan worden gezien; doeh wordt niet in Come misfie gegeeven, | (*) Discipel van Lambert Jacobsz, en Rembrand van Rhjn, Sterrekunde , door den Heer DE LA LANDE Koning), Openbaar Leeraar der Wiskunde enz. Uit bet Fransch vertaald, door A. Be STRABBE , Matbematicus te Amh. Tweede Deel, Eera Pe Stuk. Te Amh. by J. Morterre 1774. In groot o&avo 268 bladzyden ° HE zesde Boek , waat mede dit tweede Deel een aanvang neemt, heeft ten ia ers de Beweezingswetten def ra zes 6o8 DE LA LANDE zes voorndame Planeeten 3 en begint met de’ gedaante van dere zelver Loopkringen na te gaan. Onze Sterrekundige toont y hoe men oudtyds hier over gedagt heeft, en hoe veel men aart den envermoeiden arbeid van den grooten Kepler verfchuldigd is > overeenkomf{tig met wiens berekende waarneemingen, door die der volgende tyden bevestigd, het thans algemeen erkend is; „‚ dat de zes voormaamfte Planeeten Zllipfen be- fchryven , wier brandpunt in het middelpunt der Zon is”. Als mede , dat derzelver evenredige middelbaare afftanden, var de Zon , na genoeg te bepaaten zyn door de volgende geral- len. Stel den afftand der Aarde op 10, dan is die van Mer- curius 4, die van Venus 7, die van Mars r5 , die van Jupi- ter 52 en die van Saturnus 95. hihi ai leert hy ons, hoe Kepler, by voortgaande werkzaamheid, die beftendige Wet hunner beweeginge ontdekte 5 … dat de Vierkanten hunner Omloopstyden zyn als de Teerlingen hunner Afltanden ”; mitsgaders die Wet : , dat de inhouden evenredig zyn tot den tyd”; dat is, dat de Planeeten, in °t doorloopen hunner wegen, gelyke vlakten in gelyke tyden befchryven. e Heer de la Lande, deeze ontdekkingen ontvouwd, en derzelver gegrondheid beweezen hebbende, gaat daar op over ter nadere verklaaringe van de Eliptilche beweeging der Pla- neeten rondom de Zon ,en het geen daar toe betrekking heeft; welke verklaaring hy , nevens de vereischte berekeningen „ voordraagt. Zulks leidt hem verder tot eene onderrigting be- treffende de waarneemingen op de fchynbaare middeltynen der Planeeten, en de daar mede verknogte berekening, van dere zelver evenredige grootte, als mede van de digtheid , hoeveel heid van ftoffe, maat der zwaarte, en afltand van de Aarde; alle welke byzonderheden, na de gegeeven: opheldering, inr eene. Tafel gelyklyk onder °t oog gebragt worden. Hier aan: hegt hy, ten flot van dit. Boek „eene reéks van oude en he- dendaagíche Waarneemingen van de Zon, ende vyf voor- naamfte Planeeten 5, na-welker opgave hy zig werledigt tot de befchouwing en verklaaring van den loop der Maane , met derzelver verfchynfelen. ` | ‚ Hier toe befteedt hy het zevende Boek, of het overige ge- deelte van dit Stuk. . In * zelve handelt hy eerst van de be- ftendige Enden ‚of fchynbaare geftalten , (Pòa- fes, ) der Maane, van eeríte Quartier , Volle Maan „ en laatfte Quartier, tot Nieuwe Maan; die aanleiding gegeeven hebben tot de rekening by Maanmaanden. De waarneeming hier van, zegt hv, bragt natuurlyk te wege het gade (laan der Zoas en Maans-verduisteringen ;en hier uit bleek „dat de Maan æn 3 goli. / STERREKUNDE. 609 denker lichaam is ‚’t welk door de Zon verlicht wordt. Zulks doet hem vervolgens de wyze dier verlichtinge ontvouwen 5 met nêvensgaande aanmerkingen over byzonderheden tot dat onderwerp betrekkelyk. Wyders verklaart hy den omloop der Maane rondom de Aarde, met deszelfs oneffenheden in vere íchillende opzigten , benevens de wyze der berekeninge. Daar mede vetbindt zig eene aanmerking over de Chaldeeuwfche Periode, van tweehonderd drie en twintig Maanefchynen. En hier op geeft ons de Heer de Ja Lande zyne onderrigtingen, wegens het berekenen van de middellyn en de uurbeweeging der Maan; fluitende voorts dit Boek met een verlag van de waarneemingen der Maane, welken byzonderlyk van dienst kunnen zyn. | Oefengraage Liefhebbers der Sterrekunde , der Franfche taale nier magtig, zullen met vermaak den voortgang der Ne- derduitíche Vertaalinge van dit Werk zien; en, in *t volgen der onderrigängen van den Heer de fa Lande, die trapswyze regelmaatig, voortgaat , bevinden , dat zyn onderwys by uitítek efchikt is, om iemand tot eene gegronde kundigheid deezer ectenfchap, zo in °t Fheoretifche als in ’t Practicaale, te brengen. =- Wy zullen , om buiten Figuuren en Rekeningen te blyven, en egter iets merkwaardigs uit dit Deel op te gees ven, ons bepaalen, tot des Autheurs opheldering van eene valfche vertooning der Gezigtkunde, ten aanzien der Maanes welke aan verfchillende oplosfingen der Gezigtkundigen on- derhevig is. | Men weet naamlyk , dat de Horízontaale middellyn der Maane, die uit het middelpunt der Aarde gezien wordt, ge» dyk is aan’ de middellyn, die wy waarneemen , wanneer de Maan aan den Horizon is. Daar beneven is °t bekend , dat de Maan, wanneer zy in ’t Zenith ftaat, ons zo veel nader is, als de aanfchouwer, die op de oppervlakte der Aarde verhe= ven is, zig boven het middelpunt der Aarde bevindt; te wee- ten één zestigfte gedeelte ; als men den afltand der Magne van ’ middelpunt der Aarde bepaalt op ongeveer zestig halve Aardkloots middellynen. Hier uit volgt dan, dat de fchyn= baare middellyn der Maane in °t Zenith één zestigfte gedeelte grooter moet zyn, voor een aanfchouwer op de oppervlakte der Aarde, dan ze zig, uit het middelpunt der Aarde gezien zynde, zon vertoonen. En derhalve moet de (chynbaare mid- dellyn , als wy de Maan in ’t Zenith zien, voor ons één zes- tigíte gedeelte grooter zyn, dan als wy haar in den Horizon waarneemen. s» Volgens het voorgaande bewys, zegt hy, moet de mide dellyn der Maan kleinder fchynen , wanneer de Maan ope aat, dan wanneer zy tot eene zekere hoogte gekomen is; de faan zich verheffende moet voor ons dimp grooter fchye nen „en de waarmeeming , met eenig werktuig gedaan , bewyst den Sterrekundigen geduurig , dat de Maan onder een kleinder hoek verfchynt, wanneer zy aan den Horizon is, Nogthans is het eene in ’t algemeen bekende zaak , dat de Maan, op het bloot gezicht, van eene ongemeene grootte fchynt te zyn, wanneer men haar op het einde van den dag achter gebouwen of bergen ziet opgaan; daar is byna niemand welke zich niet verbeelt , haar als dan twee of driemaal zo groot te zien, dan wanneer zy Vervolgens tot een groote hoogte komt, Dit is zekerlyk een valfche vertooning der Gezichtkunde „en dezelve heeft insgelyks voor de andere Hemellichten plaats; maar het is genoeg, de Maan door eenigen Verrekyker „ door een pa» pieren koker , of zelfs , zo men wil, door een kaarteblad , ' waar in met een fpeld een gaatje gemaakt heeft, te zien , om zich te overtuigen, dat de vergrooting niet weezenlyk is, en dat de middellyn der Maan als dan in tegendeel onder een kleinder hoek wordt gezien, dan wanneer de Maan op eén grooter hoogte is. > Regis, in zyn Systéme de Pbhilofopbie (Tom. IV. L. 8.) beweerde , dat zulks een uitwerkfel van de buiging was 4 maar in plaats van de voorwerpen uit te breiden, verkort de ftraalbuiging die, en doet de afltanden kleiner fchynen. se Het is moeijelyk zich een klaar denkbeeld van de oor- zaak dier valfche vertooning voor te (tellen , ten zy alleen doot met alle gezichtkundigen dit ftilzwygend, gemeen en van den wil onaf hangkelyk , oordeel aan te neemen, door °t welk wy de voorwerpen zeer groot achten ‚welke wy zeer ver van ons pordeelen te zyn, ter zelver tyd als wy de voorwerpen zeer ver van ons oordeelen te Zyn , wanneer wy tevens veele tus- fchen ops en die voorwerpen geplaathe lighaamen zien. Roger Bacon , de gezichtkunde van Prolomeys aanhaalende , (een werk °t welk geduurende de eeuwen. van onkunde is verloo- ren geraakt, ) geeft ons te kennen, dat die Schryver daar over dus had geoordeeld. Descartes en de. Vader. 2Zallebran- che (Recherches de la ver, Lio, 1.) verklaaren het op dezelfde wyze. Zie hier derhalve, myns be > den knoop des gwaarigheid, e Et aE » De STERKEKUNBBI brt s De Maan aan den Horizon achter een berg, of aan het uîterfte einde eener vlakte, opkomende, verfchynt noodzaak. lyk achter verfcheide zichtbaare èri onderfcheidene voorwere pen; in plaajs dat meñ , wanieer zy zich op een zekere hooge te bevindt, het gezicht verheft om de Maan te befpeuren ; en tusfchen haar en ons niets ziet,’t welk ops van haaren afftand kan doen oordeelen. In ’t eerfte geval acht onze verbeelding „ ewoon om van de verwydering eens lighaatns te oordeelen , oor de menigte der voorwerpen, welke tusfchen het zelve gn ons verfchynen, de Maan zeer ver van ons te zyn; en» zulks door gewoonte , door eene ingefchâpene neiging; en - door een gevolg van haare wyze om de afitanden te begrooten y en over dezelve te oordeelen. Nu zal het zelfde voorwerp 3 ’ welk wy zeer ver van ons oordeelen te zyn 3 grooter geoor- deeld worden ; dan of men het zelve zeer naby meende te zyn. Dus wordt de Maan aan den Horizon ‚op een grooter afftand geacht zynde, door dit eerfte begrip grooter geoordeeld, De overweeging is niet genoegzaam, om het verband dier beide beoordeelingen te verhinderen , om dat de geduurige gei woonte eene zo fterke af hangkelykheid in dezelve pefteld| heek í dat men die niet meet kan fcheiden. Men zal in het eerfte deel der groote verhandeling over de Gezichtkunde van SMITH. art. 1Go en volg. Tom. L. pag. 111. van den druk van den V. Pezenas, Avignon 1767 (5. Ándere bewyzen van de waar- heid van dit ingeworteld en van onzen wil onaf hangkelyk - ôordeel over de grootte der voorwerpen vinden. „» De Vader Gouye plaatfte voor deeze befchouwing, of voegde by dezelve , eene andere , en ik denk dat dezelve kune nen faamengaan, en zich onderling verlterken. Een zuil} wels ke voor een muur gezien wordt, of van verfcheiden verfchils lende voorwerpen omringd is, en zelfs een uitgeholde zuil į fchynt it ’t algemeen grooter te zjn ‚dan wanneer dezelve eens vouwdig en op zich zelven ftaande was; de dampen van dert Horizon en de st lig der Aarde , bergen , booffien eh2J fnaaken die uitwerking op de Maan: en door haat meer vere gezeld te doen fchynen, vertoonen zy haar voor ons gezicht even als of zy van een grooter uitgebreidheid was. Hist, d J Acad. 1700 p. 8”, (*) Zie sutu Gėzigtkundė I D. bh 15$-I61, Nederd, Uite gave 1753. 613 o: LEEMANS hin. Dagverbaal der Reize van N. £. KLEEMANN. Naar den tweeden . en vermeerderden Hoogduitfchen druk in't Nederduitsch ver- $aald. Met Plaaten. Te Haarlem by C. H, Bohn 1774. Bee "_balven de Voorreden 341 blads. in gr. o8avo. Z° menigwerf als Rusland met de Turken den Oorlog voerde, was het Krimfche Schiereiland een der hoofdtooneelen van den Kryg, dit zag men ook in den laatstgevoerden Oorlog; ea * is bekend dat het geen gering aandeel bad, zo ju de onlusten van die dagen, als in de voorwaarden op welken de Vrede geflooten werd. Uit dien ‘hoofde is dit Gewest nrenigwerf het onderwerp veeler gefprekken geweest; en blyft nog heden opmerkenswaardig, ten aanzien der voordeelen , welken zig Rusland, door de daar omtrept gemaakte fchikkingen, bedongen heeft. Dit wekt namur- Jyk veeler nieuwsgierigheid, om dat gedeelte van Tartarye te ken- ven ; en ter voldoeninge hier van kan deeze Reis van den Heer Kleemann zeer wel (rekken. Hy heeft dit Gewest nier flegts ter loops , in ° doorreizen , gezien ; maar eenige maanden aldaar vere toefd , heg Land doorkruist, met de Inwoonders verkeerd, en on- der hen den handel gedreeven. Hy heeft daar benevens, zo doot èigen opmerkzaamheid, als door gefprekken met deskundigen , overe vloedige ‘gelegenheid gehad, om eene gegronde kennis vap het fnerkwaardigfte te verkrygen; en gefchrift toont, dat by niet nalaauig geweest is, om ‘er zig met oordeel van te bedienen. 't ls des niet vreemd, dat de Rusfifche Gezant te Weenen, gelyk de Voorreden getuigt, het dienftig oordeelde, deeze Reisbefchryving , zo als dezelve eerstmaal in * jaar. 1771 in 't Hoogduitsch bet licht Zag, deh Rusfifchen' Krygsbevelhebberen aan den Donau toe te zenden; en dat men vervolgens te Petersburg goedvond, dit be- rigt door ‘eene Rusfifche Vertaâling gemeen te masken, Thans deelt men dat Werkje ook den Nederduitfchen Lezer, volgens ene ver- beterde Hoogduitfche uitgave , mede ; en deszelfs inboud kan van een wezenlyken dienst zyn, om zig een geregelder denkbeeld vau het Krimfcbe en *t nabuurige, mitsgaders yan deszelfs aangelegenheid, te vormen. a Het Stukje is tweeledig opgefteld; het eerfle gedeelte behelst het dagverhaal zelve, en het laatíte ontvouwt ons eenige byzonder. beden, zo van het Land als van deszelfs Inwoonderen. ~ In ’t Dagverhaal befchryft-omze Reiziger zyne reistogt van Weee nen , die een aanvang nam den zesden van Wynmdgand des jaars 1768, langs den Donau, naar Belgrado, en verder naar Kilianova. Van daar vervolgt hy zyne‘rels te Land, naaf Cavfchan in Butfchiak: Tartarye, voorts over Bender door Nogeu-Tartarge , naar Okz® kow, aan den mond van den Dnieper en de Zwarte Zee gelegen Okzakow verlaatende, moest by, by mangel van rytùig, de we | a p i e REIZE NAAR DE KRIM 613 -pevroozen Zeeêngte, tusfchen die plaats en het tegenoverleggende Golbreing overwandelen, Hier weder rytuig krygende reed hy naar 'Or of Frecop , de deur van de Krim, en daarom in °t Turksch Orkapfii genaamd, Dus ver.zyne reis naar de Arim gemeld heb- ‘bende, verhaalt hy voorts zyn verblyf, handel en wedervaaren in dat Gewest, van Sprokkelmaand tot Herfstmaand des taars 1769 ; tat “op zyn vertrek met de Turkfche Vloot naar Konflantinopel; van daar , voorts te fcheep, naar Smirna, en verder naar Tries; van welke plaats hy zyne reis haer Weenen verhaastte; alwaar hy den vierden van Bloeimaand des jaars 1770 behouden aankwam, ‘De Heer Kleemann doet dit verhaal zyndr reize in den natuurlyken 'ftyl van iemand, die zyn wedervaaren’ meidt, van een lugthartigen Reiziger, die een vrolyk berigt geeft van <t geen hem pvergekomen ‘is; en die, zonder opbef of gemaaktheid, eenvondig en oprecht het beloop zynerreize , en ‘tgeen hem opmerklyk in zyne ontmoe» tingen toëfcheen, voordraagt. Zulk eene fchryfwyze maakt de lee. - zing van dit Dagverhaal gevallig; en de Reiziger ontvouwt daar -door tevens verfcheiden byzonderheden , welken tot de zeden en ‘gewoonten der Natien , onder welken hy zig bevond, betrekking heb- beu; die in °t melden van zodanige voorkomende gevallen al zo n tuùrlyk, als in eene gezette befchryving van dezelven, afgemaaid worden, Voor’t overige is dit Dsgverhaal doormengd met beknopte befchryvingen van, en kortbondige aanmerkingen over de Gewese ten, en derzelver voornaomfte plaatfen, die onze Reiziger daorge- trokken is, of iù welken hy zig eenigen tyd opgehouden heeft; als mede vari het geen verder omtrent deeze en: geene byzonderheden bo. venal melding verdient. Dus vindt men hier, onder anderen, een be- tigt van ‘de bachiyke vaart, door de zogenoemde Tseren Poort, of eene gevaarlylte engte, in den Donau; van de plegtigheid welke plaats beeft, by ’e gehoorgeeven van den Tanaarfchen Chan; van deszelfs Hofftoët, en flaatiyken uittogt ; van de manier van handel, dryven in de Krim; van de wyze op welke de Circasfifcbe flaavine nen verkogt werden ; met meer byzonderheden vari dien asrr. Men heeft dit Dagverhaal wyders vercierd met koperen plaaten , die merke waardige ‘afbeeldingen behelzen; waar onder die van de vier Dare danellen , ieder op eene afzonderlyke plaat, gecne de minften zyn. Het tweede gedeekke van dit Gefchrift fteunt, buiten des Reizi» ‚gers eigen waarneemingeu, grootlyks op het berigt van den Muftí, en der voornaamfte Ministers van den Chan; die eene naauwkeu- rige kennis van het Land had, en zyne berigten gereedlyk san den ‚Heer Kleemann mededeelde, Het behelst een gefghikt verflag van % voornaamfte dat opmerking verdient wegens de gefteldheid van dit Gewest; den aart en leevenswyze der verfchillende Natieu die't. zelve bewoonen ; de Regeering , den Krygaftaat, den Godsdienst en Koophandel in °t Krimfche en de nabuurige Streeken, Dit alles vers leent cene naauwkeuriger befchryving van °t Ärim/che, dan cos nog emeen gemaskt was, i ` ooe gepa Lh u Rr s Heg biz | Ne KLEEMANN Het ten en °g ander gedeelte behelst dus verfchefden byzonderhes den, omtrent een Gewest, dat in verfcheiden opzigten wel waardig is nader gekend te worden; en verdient dus de oplettendheid der weetgierigen. Tot eene proeve hiervan (trekke zyne volgende be- Schryving van de Krim, in °t Dagverhaal , met eenige aanmerkingen nit het laacfte gedeelte. De Krim , een Schiereiland, door de Zwarte Zee en de Zee wan Afof omfpoeld, uitgezegd san de zyde van Precop „alwaar deszelfs landengte is, en van de eene zyde der Zee tet de andere eene zeer hooge linie loopt, welke met eene diepe gracht voorzien is, doch geen zeer fterke poorten fchynt te hebben, is het voordeeligfte der Gewesten , waar over de Chan van Klein-Tartarye het gebied voert (*). Het ligt op acht en veertig graaden Noorderbreedte , en heeft drie en negentig Duitfche mylen in den omtrek. Deszelfs voot- naamfte fteden en vestingen ain den Zeekant zyn de volgende. Kaffa, de hoofd- en eene koopftad met eene reede. Görs, Janie hale en Arabat, met de vesting Prekop aan de linie. Voors dcb- metfchier, Gösloe en Balukigwa , welken ieder eene reede hebben, omm Wyders zyn de aanmerkelyk{te pleatzen , Lendwaards in, Bachs fchiefarui ‚de Hofplasts van den Chan, Achmesfibitt aan de groot fte rivier des lands , Karafa, eene voornaame handelplaas, en de overblyffels der oude Stad Eski Krim ‚dar is de oude Kriss, teger woordig een groot dorp. S De Genueezen waren eertyds de magtige beheerfchers van dit fchiereiland , en hadden deaanzienlykfte Reden op het zelve gebouwd, om ‘er hunnen uitgeftrekten handel veilig te dryven. In deeze feden kwamen de onderfcheidene natien uithet hedendaagsch Europeesch ` Turkye, uit Moskau , Astrakan, Buchblara, Circasfie, Georgie, Afe enz. Dewyl nu deeze natien meerendeels geen geld hadden, milden zy waaren tegen waaren. Men kan ligt denken, dat deo- ze bandel van geen geriog aanbelang en voordeel was. Zy werden eindelyk door de invallen der Tartearen zeer ontrust, en van tyd tot tyd uit alle de fteden, behalve uit Kaffa, verdreeven. Doch des- dg of veertig jaaren na de verovering van Konffantinopel, of , vol gens de aantekening van De. Bufching, in den jaare-1474 » bemagr tigden de Turken ook deeze ftad , en de handel der Genueezen "jn bet Krimfche Schiereiland had daar mede een einde (tje (*) Deeze Chan beheerst hèt Schiereiland Krim, Nogen- en Bartfchiak Tarsarye. De, Krim is, wegens den Koophandel ae Scheepvaart, de Yee teelt , den Wyn, en andere voortbiengfelen des Finds, hee beste en voor en zyner Gewesten. mi Neges- Tariarye, alleenlyk door de liai Or van de Krim afgewenderd, is zeer groot. De inwoonders leggen zig pergens anders op toe, dan op de veefokkery en den akkerbouw. Boter, Honig, W en Graanen worden in groote mevigte van hier naar de ht vens van de Krim gebragt 'en verder taar Korflantinepel ingefcheept. — Butfihiak - Tomsarye.is-k eik maar vrugtbaar. Deest Tansaren deveren iet nen overvloed naar Bender, Achiermaan, Kili enz, . (f) Onze Reiziger vond hic: en daar sog eenige overblyfels, dit E REIZE NAAR DE ERIN, ee is Dir lend is zeer vrncbtbaar, uitgezonderd de heuvels en hooge bergen , van welken maar eenige met fruik en hout bezet zyn. Bosfchadien zyn ‘er weinig. Het pitzigt is bier, wegens de geftadi, ge afwisfeling van vlakten , heuvels ‚en valelen zeer bevallig. Kleine rivieren zyn er in menigte, die zeer goed , en dour kleine kcifteentjes gezuiverd water hebben. De landlieden woonen meest aan dezelven, ‚Hunne dorpen , die, in grooten getale ‚in de vermaakelykfte lands- ‚douwe liggen, grenzen met hunoe tuinen , cypresfen en andere boor men genoegzaam aan elkander, Ooft en andere vrugten zyn 'er ge noeg, doch de inwooners weeten van de Îaactten maar weinig ge- bruik te maaken. Zy konden hier veele nuuige gewasfen aankwee- ken, indien zy ‘er niet te eigenzinnig en te lui toe waren, De wyn, die in dit land groeit, is tamelyk goed en gezond , en fomtyds ook zeer goedkoop. Over’t algemeen waren de leevensmiddeten hier , vóór ‘den oorlog, tot een zeer geringen prys te bekomen, Eer de menigte van Turkíche troepen in de Krim was, kostte een ocka boter acht ~ para; een ocka vleesch twee para; twintig of dertig eieren één par ra; een groote kalkoen zeven para, eene oude hen drie para; een ‘ocka brood vier aspers; een ocka goede wyn vyf aspers , enz. (*)e Haazen en ander wild is hier genoeg voor handen; en de-jegt ftast voor een ieder open. In’t gebergte vindt men Wolven en wilde Ver- kens; welke laatften , op dat zy de overhand niet zouden neemen ,5 flegts dood gefchooten , maar niet gegeeten worden , doordien zelfs de Christenen hier te lande ‘er een af keer van hebben. Sneppen, Pa- uyzen, met ander wild en fmaaklyk gevagelte, is hier. in grooten overvloed; doch, dewyl de inwooners ze niet eeten, zo weeten zy ze ool niet toe te bereiden. Tt a ~ Het Krimfche gebergte, dat wit eene aaneengefchakelde keten van zeer hooge en fteile bergen beftagt, neemt zyn begin niet verre van a ‚ en loopt langs de kusten, zuidwaards, het halve fchierei- De gefteltenis van lugt en weer is hier zeer gezond ;doch de noote ` dewinden veroorzsaken 'er in den winter groate koude ; dewyl naar gen naasdkant geene kin maar veele vlakten zyn. 