VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
VAN DER WEIDE, Predikant te Dokkum, Door hagetbui geknakt noch zonnevuur verfchroeid, ‚Had twintig jaar deez’ roos op Friefchen grond gebloeid, De wil der Almagt, dien) geen ftervling kan doorgronden , Verplant haar voor een korte poos Naar Gelderland; dáár fterft de roos, Verdwenen was haar kleur, verfchrompeld was haar loover ; ‚ En wat liet zij ons over? Twee knopjes, van de(n) fteel gerukt,en doornen,die ons wonden, Een paar kernachtige gezegden van beroemde Friezen wor- den gevolgd door een krachtig vers aan Friesland van M. H. DE GRAAFF, Op muzijk gezet door N. WEDEMEIJER: Wij houden het, ondanks eenige prozaregels en andere kleine feilen, voor het beste uit den bundel. Eigenaardig vinden wij hier den AfJcheids- en den Welkomst-groet aan de Frie- fehe Schutterij , en de opheldering van eenige Friefche Spreek- woorden , die vervangen worden door eene foort van Elegie met bijgevoegd fteendrukplaatje, welke beide veel te wen- {chen overlaten, Een zevental versjes van meerdere en min- dere waarde befluiten dit werkje, dat wij allen, en inzon- derheid allen brave Friezen, met wier volkskarakter wij hoog loopen, met volle ruimte aanbevelen. een ee ee aa In No. XVI itaat, bl. 671, reg. 3, helmen, lees helden, Bl 678, reg. 16 V. O., Openbering , lees Openbaring. BOEKBESCHOU WING. De Roomsch- Katholike Kerk , zoo als zij is, en zoo als zij niet is: eene bijdrage van een’ Roomsch-Ka- tholijk Nederlander, ter veredeling der Godsdienst- begrippen bij zijne Geloofs- en Landgenooten. Ifle Stuks De Kerk. Ide Stuk: Eerdienst. Iide of laatfle Stuk: Zedeler. Te Amfterdam, bij J. C. van Kesteren. 1835. fn gr. 8vo. Te zamen 295 bl. f 2-70. D. Schrijver van deze boekjes heeft tot het opftellen van dezelve aanleiding gevonden in eene plaats van het werkje, getiteld: De Roomsch-Katholijke Kerk ín Oude Nederland, gelijk zij is, zijn kon en zijn moest , vóór twee. jaren bij denzelfden uitgever uitgekomen , waárin, bl. 85 van den 2den druk, geklaagd wordt, dat verfchei- dene punten van de leer dier Kerk aan het Volk over ’t algemeen zoo weinig regt bekend zijn; en hij doet dus eene loffelijke poging, om dezelve beter te leeren - kennen, en tevens te doen zien, hoe men ze dikwijls niet goed begrijpt en verkeerd uitlegt en toepast. Het zij nu dat deze Schrijver een ander is, of wel dezelfde , als die van het vroegere zoo even genoemd: werkje , (welk laatfte Rec. niet onwaarfchijnlijk voorkomt) het is al- thans in denzelfden goeden zin en ftijl gefchreven , en getuigt, even als dat vorige, van eenen helder denken- den , waarlijk liberalen , en met edele zucht voor het`heil van anderen bezielden geest , en van eenen onbefchroom- den moed, om de waarheid te zeggen. Rec. juicht deze pogingen des waardigen Schrijvers van ganfcher harte toe, en zal zich niet ophouden bij die plaatfen , waar deszelfs redenering , ter gunfte van het Roomsch-Katho- lijke Kerkgenootfchap , of in andere opzigten, hem als - Protestant te zwak voorkomt, daar hij het honderdmaal BOEKBESCH. 1836, No. 3. G 98 DE ROOMSCH-KATHOLIJKE KERK , gezegde hier niet weder wil herhalen, en nog veel min- der deszelfs heilzame bedoeling eenigzins fchijnen tegen te werken : liever wil hij inhoud en geest van dit werkje leeren kennen, om het hierdoor allen waarheidlievenden en weldenkenden aan te prijzen. Het eerfte Stuk handelt over de Kerk in drie artikels. — In het eerffe toont de Schrijver het onderf/chesd aan tusa fchen het begrip der Katholijke (Algemeene) Kerk in den uitgebreiden, en der Katholijke (Roomfche) Kerk in den bepaalden zin. „ Allen, die tot het Rijk van „ waarheid en deugd, van regt en rede, ‘tot het Rijk „ Gods behooren, maken de groote Gemeente Gods , „de Algemeene of Katholijke Kerk uit: —. al wat de „ hoogtte Rede , namelijk God, wiens kind en beeld hij „ is, hartelijk vereert, acht en lief heeft , die is lid de- „ zer groote, heilige, Algemeene Kerk Gods.” (Bl. 4,5.) „JEZUS CHRISTUS, de Zoon van God, „ de hoogfte Rede, het Woord Gods in den mensch „ „ breidde haar krachtdadig uit: — door hem ontftond dè „ zigtbare Kerk van het eeuwige Woord Gods op aar- „ de, die de groote Algemeene zinnelijk voorftellen , en „ met welke deze van ‘lieverlede moest ineenfmelten.”” (Bl. 6, 7, 8.) „De Roomsch-Katholijke is een ge- deelte van de Algemeene: tot haar behooren die genen, welke door den Waterdoop , volgens jezus voor- fchrift toegediend, bij haar zijn ingelijfd , den Room- fchen Paus vvor haar ‘Opperhoofd op aarde erkennen , God, den hemelfchen Vader, en JEZUS CHRIS- TUS, zijnen Zoon, op eene voorgefchrevene wijze vereeren en dienen, en tevens al die punten vast en uitdrukkelijk gelooven, welke zij verklaart van God geopenbaarde waarheden te zijn.” (Bl. Il, 12.) „Heit ` ons,” zegt de Schrijver, bl. 20, 21, „ mijne Roomsch- Katholijke Geloofsgenooten! dat ons, door hoogere ken- nis en licht, de wet der deugd zoo duidelijk kenbaar is geworden! Heil ons, dat door zoo vele genade- middelen de pligt ons zoo dragelijk , en de terugkeer tot denzelven zoo gemakkelijk gemaakt is! Wee ons 3333 łys þys uyyy ayl ZOO ALS ZIJ IS, EN ZOO ALS ZIJ NIET IS. 99 „ Echter ook, indien wij met al deze voorregten niet wij- „zer en beter worden! — Wachten wij ons wel, van „in onzen overmoed ons voor het eenige uitverkoren „ Volk van God te houden, en voor zijne geheele Al- „ gemeene Kerk! van de millioenen eene handvol voor „den Oneindigen! Deze dwaling , die eertijds de Joden „verblindde, heeft grootelijks aan hunne verwerping „ medegewerkt. 31—33). Zij leert niet, dat de Paus onfeilbaar is , zelfs niet ex cathedra; ook niet de Kerkvergaderingen voor bijzondere landen of Bisdommen , nog minder dus enkele 100 DE ROOMSCH-KATHOLIJKE KERK , Godgeleerden en Leeraars. . De gronden voor die onfeil- baarheid moeten zijne jonge- geloofsgenooten, zegt de Schrijver , opmerkzaam onderzoeken , maar ook de rede- nen van de tegenftanders derzelve toetfen: „ en wan- » neer gij dan”, zegt hij, bl. 48, „ terwijl gij uit alle „ krachten, met een zuiver oogmerk, bij onbefproken „ wandel, de waarheid zocht, uit liefde tot de waarheid, een leerftuk vondt, wegens hetwelk gij u met de leer der Kerk niet kondet vereenigen ; dan zoudt gij welligt minder Roomsch, maar zeker niet minder Katholijk zijn, dat is te zeggen, niet minder tot de ware Kerk Gods, het Rijk van Waarheid en Deugd behooren , en ligt beter, dan menig ander, die, op grond van vreemd en menfchelijk gezag, zichzelven eene over- tuiging opdringt , die hij de moeite niet genomen heeft » Op zijne eigen gezonde rede te gronden.” Het kwa-. lijk verftaan en toepasfen dezer onfeilbaarheid heeft, zeer ten onregte, het onderzoek der H. Schrift en van andere gewijde wetenfchappen achteruitgezet, en „ achter haar „ masker hebben zich het misdrijf, het bijgeloof, de dom- „ heid verborgen,” tallooze euveldaden en jammeren over de Kerk gebragt, en houden nog niet op vele fchaden te veroorzaken. Het derde artikel draagt ten opfchrifte: De Roomsch- Katholijke, alleen zaligmakende Kerk. Het is hare leer niet, dat er buiten haren fchoot geen zaligheid is; want zij leert, dat „ niet alleen zij, die niets van haar heb- „ ben kunnen hooren, maar ook zij, die ter goeder „ trouw dwalen in de Godsdienst , onfeilbaar- kunnen en „ zullen zalig worden , wanneer zij de krachten , welke „ God hun ten goede gegeven heeft, zorgvuldig gebrui- „ ken, eñ met de genade Gods, die hun ten deel valt, „ zoo veel in hunne magt ftaat , medewerken”’ (bl, 65 , 66); en dit gelooft zij niet alleen van de ongeletterde Jeeken , maar ook van de Leeraars 5; „en wanneer zij, „ of haar tijdelijk Opperhoofd, of hare Leeraars , het „ lidmaatfchap der Katholijke Kerk als een onmisbaar „ vereischte ter zaligheid aangeven, dan kan daarmede NE NE: DE: DE NE: NE NE: ZOO ALS Zij IS, EN ZOO ALS ZIJ NIET 1$. 101 n geene andere, dan de groote Algemeene Kerk bedoeld „ worden , waartoe , zoo als wij weten, allen behoo- „ien, welken het met hunne ware belangen wezenlijk „ernst is” (bl. 70). — Bij wijze van aanhangfel, wordt hier nog gehandeld over „de noodzakelijkheid des „ Doopfels tot zaligheid,’ en het refultaat is: „ In- » dien de Kerk, op gezag van het Woord Gods , leert, „dat zij, die van het Evangelie niet hebben kunnen on- » derrigt worden, ook niet volgens het Evangelie zullen »„ geoordeeld worden; zoo ligt daarin ook opgefloten , „dat er geen Doopfel van die genen zal worden gevor- „derd, die van geen Doopfel hebben kunnen hooren ,” (bl. 77) en er beftaat geen uitdrukkelijke algemeene ker- kelijke verklaring, die de kinderen , zonder den Water- doop geftorven, van de toekomende zaligheid uitfluit. „Neen , troostelooze moeders! — het is uwe Kerk » niet, die u deze troostelooze leer voorhoudt; het zijn „ vermetele menfchen , die onze Kerk en haren God niet n» kennen ; menfchen , die geen vaders zijn. Uwe vroeg „ beweende kleinen zijn van uwe moederlijke borst in de » vaderlijke omarming overgegaan; die Vader zal hen „ voor zijde en voor uwe liefde bewaren ; en de tweede » dood zal niet heerfchen over hen, die zoo fpoedig de „ prooi des eerften geweest zijn. Droogt uwe tranen ge- » troost af! God is geen harder Vader, dan gij moe- » ders zijt. Eeuwige dank zij Hem, dat Hij ons zulke „ waarheden niet heeft geopenbaard , die ons van Hem „ veeleer verwijderen konden, dan ons nader aan Hem „ brengen ! Dank zij ook der Kerk , welke ons de vrij- „ heid laat, om aan de zaligheid der millioenen niet te » wanhopen, welke door omftandigheden, die niet in » hun bereik lagen, verhinderd werden , om aan geboden » te voldoen, die zij niet gekend hebben !” (bl, 83, 84.) Rec. heeft bij dit eerfte Stuk wat langer willen ftil- faan, en zich niet kunnen weêrhouden , om de gedach- ten des Schrijvers meest met deszelfs eigene woorden uit te drukken, en eenige plaatfen woordelijk mede te dee- len, daar het zop gefchikt was, om den goeden geest en 102 DE ROOMSCH-KATHOLIJKE KERK 3 flijl, waarin dit werk gefchreven is, wèl te doen ken- nen. In denzelfden trant is ook het tweede Stuk bewerkt, dat, mede in drie artikels, over de ZEerdienst handelt , namelijk over vereering Gods , vereering der Heiligen y vercering der Beelden, en hoofdzakelijk van dezen in- hoùd is: I. De uitwendige vereering van God, hoe pligt- matig en hoe verheven ook , zelfs „de daad der hoogfte » Godsvereering ,”” (in de Roomsch -Katholijke Kerk) » de nagedachtenis van jr zus verzoeningsdood , vol- „ gens zijn voorfchrift , in het H. Avondmaal , zijnde » tevens de onbloedige vernieuwing van het bloedig vol- „ trokken offer aan het kruis 3’ zelfs deze brengt Gode geen voordeel aan, en maakt op zichzelve ons niet be- ter en gelukkiger; en de waarde of onwaarde des be- dienaars doet aan het offer niets bij of af. fluit der Kerkvergadering van Trente, dat dezelve voor goed en nuttig (niet voor noodzakelijk) verklaart , ten grondflag gelegd , gecommentarieerd, en bij elk punt aan- getoond, hoe veel hiermede ftrijdigs, verkeerds en bijge- loovigs er in deze bij velen plaats vindt, en hoe wen- fchelijk en noodzakelijk verbetering hierin te achten is; te meer, daar die zoogenoemde dienst der Heiligen , bij ontaarding , voor de dienst van God nadeelig en ont- ærend, zedebedervend, en voor den luister der Kerk fchadelijk worden kan, en nog werkelijk is. Merkwaar- dig zijn onder anderen de volgende woorden , bl. 48, 49: » Degrond des Christendoms is J € Z u s, onze verdienfte „is JEZUS, onze hoop en onze zaligheid is yer ZUS, „en JEZUS alleen. Wij kennen geenen Middelaar bij n» den Vader, dan Hem , en alle zijne Heiligen kunnen » Zijne plaats niet vervullen, want zijne verdienfte is » eindeloos. Maar ook daarom hebben wij geene mede- » middelaars noodig, en erkennen de Heiligen niet als » zoodanig.” — III. ín denzelfden geest wordt ook ver- der aangewezen, welk goed gebruik de leer der Kerk wil, dat men van de beelden en de overblijffelen der Heiligen maken zal; en daarentegen, welk bijgeloovig en fcha- delijk misbruik er van dezelve , ook door zoogenaamde wonderbeelden, dikwijls gemaakt wordt, zoodat ook hier- ` in veel verbetering ten hoogfte te wenfchen blijft. Het derde Stuk heeft de Zedeleer ten onderwerpe, mede tot drie hoofdpunten gebragt, namelijk zedelijke daden, belooning en firaf, vergiffenis en kwijtfchel- ding. — De leer der zedelijke daden wordt onder de volgende rubrieken behandeld: Wet, natuurwet , zeden lijkheid, zedewet, pligten, deugd, geweten, daden á waarde der daden, wat dee ik? waarom doe ik het? hoe doe ik het? ADAM, CHRISTUS, genade, voorbe- fchikking. (De vier laatfte zou men hier minder ver- wacht hebben.) Over dit een en ander deelt de Schrij- ver kortelijk eenige zeer goede aanmerkingen mede, en aad 104 DE ROOMSCH-KATMOLIJKE KERK, toont hier en daar aan, dat men de leer der Kerk , op ommige hiertoe betrekkelijke punten , kwalijk verftaat , of et verkeerde gevolgen uit trekt. Men begrijpt intus- fchen ligtelijk, dat, zelfs uit dit oogpunt alleen be- fchouwd, deze onderwerpen in een beftek van 34 blad- zijden niet uitgeput zijn; en Rec. kan niet verbergen , dat hij hier van den wijsgeerig - Christelijken Schrijver meer\ verwacht had: hij kan echter, zonder te groote uitvoigheid , hierover niet uitweiden, noch over het- gene, waarin hij hem bijftemmen, of wel van een ander gevoelen zou zijn. — De befchouwing van belooning en flraf der zedelijke daden ftrekt zich voornamelijk ‘over die des toekomenden levens uit, en bevat lezenswaardige opmerkingen , vooral dienende, om de leer der Kerk , aangaande toekomftige geluk- en rampzaligheid en zui- veringsplaats of zuiveringstoeftand, niet te overdrijven , of tot grof-zinnelijke en ongerijmde gevolgtrekkingen te misbruiken, gelijk nog maar al te veel gefchiedt , maar tiever tot dezulke aan te wenden, die met Rede en H. Schrift Overeenkomftig zijn, — Met hetzelfde doel be- bandelt de Schrijver de leer der vergiffenis en kwijtfchel- ding, welke hij eerst kortelijk volgens Rede en Evan- gelie voorftelt; waarna hij breeder fpreekt over „de a zinnelijke genadebronnen, die de Kerk tot vergiffenis » der zonden geopend heeft.” Met een kort woord ver- meldt hij hiertoe eerst het Doopfel ; maar vooral han- delt hij over de Biecht. Bij deze laatfte wijst hij aan , wat zij, volgens de leer der Kerk , kon en moest zijn, ` en nogtans, helaas ! door misbruik dikwijls niet is ; welke waarde men aan de daarbij gegevene kwijtfchelding te hechten heeft; en welk het eigenlijk doel van de dusge- noemde Aflaten geweest is, namelijk zekere vrijftelling van tijdelijke, voormaals opgelegde boetedoeningen , maar waarvan het fchandelijkfte misbruik gemaakt is en nog wordt. Ook hier had de helderdenkende en liefderijk- ernftige Man gewis meer kunnen zeggen ; maar hij fpreekt althans over dit een en ander zulke gezonde en harte- lijke taal, dat het te weníchen ware, dat zij veel ge- ZOO ALS ZIJ IS, EN ZOO ALS ZIJ NIET Is. 106 hoord, en door Geestelijken en Leeken ter harte geno- men wierd. — Dezen zegen van God wenscht en bidt Rec., als vriend der waarheid, die door CHRISTUS is, over dit geheele gefchrift , hetwelk hij niet alleen aan zijne Roomsch - Katholijke Medechristenen , indien ook hun die waarheid lief is, aanprijst, maar ook aan zijne Protestantfche Geloofsgenooten ter lezing aanbeveelt, daar zij, offchoon den Schrijver niet in alles kunnende bij- temmen, zich nogtans over den goeden Christelijken geest, die er ín heerscht, verblijden zullen, en er ook nog wel het een en ander uit kunnen leeren, dat hun te weten en te behartigen nuttig is. Indien Rec. zich niet bedriege, is van dezelfde fisd afkomftig het volgende werkje : Gods Voorzienigheid , iets voor alle „Christenen zonder onderfcheid van Kerkgenootfchap. Te Amflerdam, bj J. C. van Kesteren. 1835. Zn gr. 8yo. 132 bl. f 1-25. | Ha heeft altħans in denkbeelden en manier veel gelijk- vormigs met het boven befchouwde werk, dat er ook en- en andermaal in aangehaald wordt. Volgens de korte Voorrede , was het hierin vervatte den Schrijver tot be- moediging in wederwaardigheden, en hiertoe biedt hij het ook den Lezer aan. Uit dit oogpunt fchijnt dus de wat onbepaalde titel en de inhoud der 12 eenigzins op zichzelve {taande vertoogen te moeten beoordeeld wor- den. Geven wij dien inhoud, volgens de daarboven ftaan- de opfchriften, kortelijk op. — 1l. Over onze begrip- pen van de Godheid. Het denkbeeld van Gods beftaan is allen menfchen natuurlijk eigen; maar de menfchelijke vergelijkingen, om ons Gods beftuur voor te ftellen , zijn flechts gebrekkige hulpmiddelen , die wij voorzigtig moeten toepasfen. — 2. Het geloof is eene fubjective overtuiging , afhankelijk van ieders aanleg, vorming, lotgevallen enz. : niemand pag dus zijne eigene overtui- ging in geloofszaken aan een’ ander opdringen , veel min 106 GODS. VOORZIENIGHEID. hem daarom vervolgen: de kern des Christendoms be- zitten zij, die, met terzijdeftelling van geloofsverfchil- len, naar den eisch van jezus’ woord, met hunne daden toonen God en menfchen lief te hebben. Alles over ’t geheel genomen waar en goed; maar hoe komt het hier te pas? — 3. God regeert de wereld , ook het toevallige, het kleine, het tegenfpoedige : van hetgene, dat men ongeluk en nadeel in de Natuur noemt, is de mensch dikwijls de oorzaak. Dit laatfte moge nu fom- tijds waar zijn; maar de ‘Schrijver overdrijft het toch , „ wanneer hij afkeurend van den mensch zegt, bl. 25: » Hij ontvolkt de bosfchen, en propt zijne {tallen vol » met zijnen gemaakten buit” enz., en wat verder: » De mensch heeft de edelfte burgers des wouds in zijne » ftallen gejaagd, en eenige hem minder nuttige bewo- „ ners aldaar van alle voedfel beroofd teruggelaten. Deze » worden nu verflindende wilde dieren” enz. Mag de mensch zich dan het dusgenoemde tamme vee niet ten nutte maken? Is het zijne fchuld , dat de leeuw een leeuw , de tijger een tijger is? Zoo ook, waar de Schrij= ver het (bl. 26—28) gedeeltelijk niet goed fchijnt te vin- den , dat de mensch zeeën en rivieren door dijken en an- dere middelen beperkt, zoodat de laatften althans geen vruchtbaar flijk meer op het land kunnen achterlaten enz. < moest hij de Natuur, die hem ter bearbeiding en ten nutte gegeven is, dan maar laten verwilderen , of, ge- lijk men fpreekt, Gods water over Gods akker laten gaan? Hierin echter heeft de Schrijver gelijk, dat de mensch de Voorzienigheid niet aanklagen moest over na- deelen, die uit zijne eigene (en dikwijls nog gebrekkige) inrigtingen voortvloeijen. — 4. Verfchillende uitdeeling van verfchillende gaven. 5. Toelating van het kwaad. Meest gewone , maar doorgaans goede opmerkingen over: het beftuur der Voorzienighed in deze; ook wel eens , gelijk het hierin dikwijls gaat, door onbepaaldheid wat overdreven, b. v. bl. 35: „In de hutten der armen » Vindt men meer innerlijke rust en tevredenheid , dan „ in de paleizen der Grooten. Bedilzucht en haat vin- GODS VOORZIENIGHEID. 107 „ den aldaar flechts onbeduidend voedfel; nijd en heb- »„ Zucht gaan deze hutten ftilzwijgend voorbij.” Waar- lijk, deze Jeu commun, hoe dikwijls ook opgedischt, is niet onbepaald waar: de ondervinding van hem , die allerlei {tanden leert kennen en opmerkzaam waarnemen „ doet hem hetzelfde goede en kwade, hoewel in verfchil- lende vormen en maten , nogtans overal wedervinden. — 6. Wij kunnen over anderen niet oordeelen, dewijl wij ieder onze bijzondere taak hebben, en met de kern der daden onbekend blijven. Insgelijks belangrijke zedelijke opmerkingen ; maar met het hoofdonderwerp van het werkje ziet men het niet in verband gebragt. — 7. Wat noemen wij wederwaardigheden? en wat zijn zij? (Ook hier, bl. 58, gelijk bij n. 3, wordt de zoogenaamde natuurftaat van den: mensch , (eigenlijk zijn ftaat van on- befchaafdheid) wel eens wat te hoog als gelukkig ver- heven.) 8. God geleidt den mensch langs bijzondere wegen, die allen met het kleed der natuurlijke orde omhuld zijn. (Wegen, met een kleed van orde omhuld ! eene duistere uitdrukking , en niet zeer gelukkige zamen- voeging van twee, drie beelden!) 9. Het gebed. Onder deze drie rubrieken komen hier wel meest gewone , maar toch zeer goede opmerkingen voor, ter Christelijke ver- troosting in tegenfpoed, ter berusting in Gods onbe- grijpelijke leidingen, en ter nuttige aanwending des ge- beds, in betrekking tot het Godsbeftuur en des menfchen troost. — 10. Genade en berouw. Vreemd mag het fchij- nen, hoe deze artikels hier te pas komen; maar de Schrij- ver vergelijkt daarbij zekere werkingen. in de Natuur met. de werkingen van God en den mensch in het zedelijke 5 vergelijkingen, die Réc. wel wat heterogeen en gedrongen voorkomen , maar die ten minfte den denkenden man aantoonen , gelijk ook dit vertoog van deszelfs godsdiene ftigen ernst getuigt. — 1l. Dood en ander leyen. Hoe de hieromtrent voorgedragene gedachten, wenken en gis- fingen met het hoofdonderwerp van dit geheele ftukje Zamenhangen , fchijnt het best uit de flotwoorden van dit artikel te blijken, bl. 118: „ Onfterfelijkheid , per- 108 - GODS VOORZIENIGHEID. „ foonlijkheid , wederzien alzoo belooft ons het Chris- » tendom zeker; in de wijze hoe, laat de kennis van „ Gods liefde, wijsheid, goedheid en almagt ons een » Tuim veld open, waarin ook onze grootfte verwach- » tingen, zoo zij met de kennis van zijne regtvaardig- » heid niet ftrijden, den God van diefde waardig zijn, „ en geene berisping verdienen.” Rec. kan zich hier in geen breeder ontwikkeling inlaten, maar doet hulde aan de Christelijk-liberale denkwijze des Roomsch-Kathotlij- ken Schrijvers, die hem dan ook de opmerking niet kwak lijk nemen zal, dat de hier meer dan eens (gelijk dik- wijls door andéren) gebruikte plaats, l Cor. Il: 9 , blij- kens den zamenhang, niet op den toekomenden itaat , maar op de voormaals niet bekende Evangelieleer ziet. — 12. Godsdienstgefchillen. Hoe deze hier te pas komen, ziet men eigenlijk niet; maar den tegen onverdraagzaam- heid, en voor Christelijke liefde en het ganfche ware wezen van het Christendom ijverenden Schrijver van De Roomsch-Katholijke Kerk enz. herkent men er duidelijk inz hieraan ten minfte doe men dan regt, en hiermede „ gelijk met dit ganfche boekje, zoo als het is, zijn nut. Een zestal godsdienflige Overdenkingen, ter bemoedi- ging mijner lijdende Natuurgenooten, door P ET R O- NELLA MOENS. Te Koevorden, bij D. H. van der Scheer. 1835. Zn gr. 8yo. 144 bl. f l- 50. Oner dezen titel ontvangen onze landgenooten uit han- den der achtingwaardige Schrijfiter een zestal Overden- kingen over de navolgende onderwerpen: De opene be- graafplaats buiten de flad. Aan bedroefde ouders bij het verlies hunner kinderen. Opwekking tot dankbaar- heid aan volwasfene kinderen, ook bij het fleryen hun- ner ouderen. Toefpraak aan de armen en behoeftigen onder mijne landgenooten, Overdenkingen op den Zon- dag. Eenzame overdenkingen aan Jezus’ leven , lijden en dood. Het was (blijkens het Voorberigt) geenszins P. MOENS, GODSDIENSTIGE OVERDENKINGEN. 109 hare bedoeling , eenigzins geleerde verhandelingen of ver- | toogen te leveren, maar eenige ernftige , dan toch vlug- tige gedachten over belangrijke onderwerpen, ter ver- troosting en bemoediging van lijdende natuurgenooten , door dit werkje meer algemeen te verfpreiden; en in de bereiking van dit doel is de geachte Schrijffter bijzonder gelukkig geflaagd. Lijdenden en bedroefden zullen haren voorgang en lei- ding des te gereeder volgen , omdat men onder treurige omftandigheden het liefst de taal hoort van em of van haar , die zelf in de fchool des lijdens , federt vele ja- ren, is geoefend geworden; en wij kunnen de zoodani- gen, ook uit dien hoofde, dit gefchrift inzonderheid aan- prijzen. Allerwegen winden wij hier de taal van het ge- zond verftand en eene verlichte godsvrucht, met het ' blijkbaar doel, om opgeklaarde denkbeelden en echten godsdienstzin te wekken en te bevorderen. Gelukkig zij, die, alhoewel van de jeugd-af aan langs een donker le» venspad geleid, in vergevorderden leeftijd lust en vermo- gens behield, om, op zoodanige wijze, het ware , goede en fchoone anderen aan te prijzen en beminnelijk te ma- ken! De Algoedheid fpare de bekwame en achtingwaar- dige Schrijffter nog lange bij het behoud van dien lust en van die vermogens , en geve het haar , in eene betere wereld, vrolijk.en dankbaar te aan/chouwen , wat zij hier op aarde, voor het rijk van deugd en godsvrucht, zoo overvloedig gezaaid heeft! De vrucht van Aaren geest is Jiefde, uit een opregt hart, een goed geweten en een ongeveinsd geloof; in die vrucht moge zij zich eenmaal dáár verheugen, waar geen nacht-meer zijn zal! lets over BORGERS Kanfelwelfprekendhzid, door Jk TICHLER, Theol. Doct. en Predikant te Zie- rikzee, Te Amfterdam, by ten Drink en de Vries. 1835. In gr. 8yo. 50 bl. f: 00. Nen uit den onbepaalden titel , noch uit de Fiii La 110 Je TICHLER blijkt het, wat er in dit ftukje , ten aanzien der Kan- felwelfprekendheid van BORGER , bijzonder behandeld is: duidelijk echter wordt het bij de lezing, dat de in- houd loopt over het algemeen en altijd navolgenswaar- dige in dezelve. Immers, na in de inleiding te regt op- gemerkt te hebben, dat het voorbeeld van BORGER, vooral als dat van een oorfpronkelijk Genie, geen model van geheele navolging voor allen is, maar dat er nog- tans zeer veel nut mede te doen blijft, bewijst de Heer TICHLER dit laatfte, door in eenige bijzonderheden aan te toonen, en met proeven uit BOR GE R’s Leer- redenen te ftaven , dat deszelfs welfprekendheid uitmuntte in het overtuigen van het verftand, het treffen van de verbeelding, en het roeren van het hart. — Er zijn in dit ftukje plaatfen, die het waarfchijnlijk maken, dat het oorfpronkelijke tot eene Voorlezing in eenen kring van Ambtsbroeders gediend heeft, waartoe het ook zeer gefchikt is. Het draagt blijken van des Schrijvers goeden {maak en behoorlijke waardering van BoRGER’s voortreffe- lijkheid, als Prediker, bijzonder voor het gehoor, voor hetwelk hij gewoon was te fpreken. Het is in eenen goeden geest en ftijl gefchreven , en vooral voor Predi- kers lezenswaardig, waartoe wij het gaarne aanprijzen. In welke betrekking de Voorrede tot het boekje zelf ftaat, is niet duidelijk, De Schrijver biedt hetzelve daarin wel zijnen Ambtsbroederen aan, met een woord zeggen- de, hoe hij over de waarde en de getrouwe waarneming “van zijn ambt denkt; en dat de Kanfelwelfprekendheid _ eene edele kunst is, maar niet eenzijdig , ten koste van het overige werk des Leeraars , beoefend moet worden : doch hoe overigens die Voorrede met inhoud en doel van het Jets in verband (taat, blijkt niet. Zoo fpreckt de Schrijver hier, zonder eenige de minfte aanleiding , over „ den geest van onrust, die in onze dagen in de » vaderlandfche Kerk rondwaart.” Rec. zou er dus ook niet eens melding van gemaakt hebben, (want er wordt reeds zoo veel over gefproken en gefchreven, dat men het niet overal behoeft bij te halen) indien hij er niet BORGERS KANSELWELSPREKENDHEID. . lll iets in gevonden had, dat hem voorkomt onnaauwkeurig uitgedrukt te zijn, en tot misverftand aanleiding te kun- nen geven. T1icHrER noemt dat verontrustende ver- fchijnfel „ een’ ftrijd van het Ultraliberalisme tegen de „ hardnekkige aankleving aan het Kerkgeloof „” en wat verder „ een’ ftrijd tusfchen het beginfel van Z w IN G- „LIUS en dat van CALVINUS.” „ Doch,” voegt hij er bij, „ik denk, waar ftrijd is, daar is leven. „Een meir, door den ftorm gefchud en in beroering „gebragt, is beter, dan ftilftaande moerasfen.” Zijn dan de genen, tegen welke die woel- en fcheurzieke hoof= den zich verzetten, Ultraliberalen? Was ZWING- Lius een Ultraliberaal? Al gelooven wij met den Schrijver, dat God alles ter zegepraal der waarheid , die uit Hem is , eindelijk kan doen uitloopen ; is ftrijd ech- ter daarom wenfchelijk , omdat er dan leven is? Een leven ja, maar dat orde, liefde en eendragt den dood dreigt! Was er dan geen leven, werkzaam Christelijk le- ven in de Nederlandfche’ Hervormde Kerk? Was zij een dtilftaand moeras? Is een door ftorm beroerd meer niet zeer gevaarlijk? Is er dan geen veilig midden? Is de toeftand van het bedoelde Kerkgenootfchap, vóór die ongelukkige woelingen, door geen gelukkiger beeld uit te drukken ? Rec. twijfelt zeer, of de Heer Tic H- LER dit een en ander zou kunnen bewijzen , en zou het beter vinden, over die zaak in ’t geheel niet, dan Op zulk eene wijze te fpreken. — Tantum. aman HippocRrATis Aphorismi. De Aphorismen (korte Stellingen) van HIPPOCRATES, în het Latijn en Nederduitsch vertaald. Te Amflerdam, bij H. D. Santbergen. 1835. Zn 12mo. (De Latijnfche en Ne- derduitfche vertaling tegen elkander over gedrukt.) 217 67. f 1-20. L eene korte Voorrede, geteekend nH. Zmfterdam, 1 Nov. 1884, meldt de Vertaler de redenen, welke hem tot 112 HIPPOCRATIS APHORISMI. deze vertaling bewogen hebben. Door eene goede ont- vangst van dit boekje zal hij zich- aangemoedigd gevoe- len, ook de overige fchriften van HIPPOCRATES en andere oude Schrijvers bekend te maken. Het blijkt - echter noch uit den titel noch uit de Voorrede dui- delijk, of de Schrijver de Latijn/che en Nederduitfche ver- taling naar den Griekfchen tekst bewerkt heeft. Vol- gens den titel zoude men dit vermoeden. In de Voor- rede zegt hij: „Zn deze uitgave is de Latijnfche yerta- n ling gebruikt, welke LORRY, in den door hem bc- » zorgden Parijfchen druk van 1759, gebezigd heeft, en » welke algemeen onder de besten gekeurd wordt.” (*) Het blijkt ook niet, of de Nederduitfche vertaling dade- lijk naar het oorfpronkelijke , of naar de Latijnífche ver- taling bezorgd is. De Nederduitfche vertalingen der korte Stellingen van HIPPOCRATES, zoo vele er beftaan, zijn verou- derd, en heeft Rec. geene latere kunnen opfporen , dan die van 1658, te Amflerdam, door M. TAIJIN G- HOF (tł). Deze werd voorafgegaan door die van E.« RAS (1), welke te Leeuwarden in 1664 in het licht (*) Volgens L. CHOULANT, Handbuch der Bücherkunde für die aeltere Medicin, Leipzig 1828, wordt de uitgaaf Par. (ap. pipor) 1784, 18°, nog boven deze gefteld. Ook heeft LorRry de uitgaaf van TH. J. AB ALMELOVEEN ge- volgd, welke ten grondflag van zoo vele latete heeft ge- diend, De Latijnfche tekst komt, ‚met eene enkele uitzon- dering, overeen met die van ALMELOVEEN, en kan dus de kleine zakuitgaaf 1765 Z. B. apud P. veL FOS met deze Nederduitfche vertaling gebezigd worden. Bij vergelijking der eerfte afdeeling vonden wij eene drukfeil, bl, 12, apk. 12, five ero, lees ff vero. (t) M. TAYINGHOF, Aphorismi HIPPOCRATIS} dat is, afgezonderde, kortbondige Spreuken, enz. Amfi. 1658. 12mo. (JI) E. RAS, HIPPOCRATIS Cof Aphorismi; dat zijn, korte en bondige Leeringen en Regelen, aanwijzende de oorza- ken en de eigenfchappen der ziekten, en de manier van genezing derzelve. Met Nederduitfche Cominentariën. Leeuw. 1664. 8yo. b HIPPOCRATIS APHORISMÍ. — 113 verfcheen; terwijl bij die van s. BLANKAART (*), met aanteekeningen van N. TULP te Amfferdam uitge- geven , geen jaartal vermeld wordt. Deze allen zijn ech- ter Rec. flechts door de titels bekend. Terwijl de korte Stellingen van HIPPOCRATES met andere zijner wer- ken federt in fommige levende talen zijn overgebragt , als inde Hoogduitfche door den genoeg bekenden K UR T SPRENGEL (f), alsmede in de Franfche taal onder anderen door DE MERCY (4), fchijnt er in meer dan anderhalve eeuw aan geene vertaling bij ons , althans in de Nederduitfche taal, gedacht te zijn. Dit zoude ten bewijze kunnen {trekken , dat tot dusverre de klasfieke Letteren in ons land fteeds met zulk goed gevolg beoe- fend zijn en gebloeid hebben, dat eene Nederduitfche vertaling minder behoefte fchijnt geweest te zijn. Indien derhalve het overbrengen dezer Stellingen , alsmede van andere werken van HiPPocRÁTES, aan de beoefening der oude talen af breuk mogt doen, hadden wij deze ver- taling liever niet gezien, en zoude de verdere voort- zetting van geheel dezen arbeid om deze reden alleen niet wenfchelijk zijn. Aan den eenen kant mag men door zulk eene onderneming , waardoor het ftuderen al weder- om gemakkelijker wordt gemaakt, eenige vrees koeste= ren voor het verflaauwen van den ijver, die onzen land- aard anders zoo gupftig onderfcheidde. De Hoogleeraar C. PRUYS VAN DER HOEVEN laat dit eenigzins vermoeden in de Voorrede zijner Chrestomathia Hippo- cratica, Ook hoort men nu en dan klagten van onze Hoogefcholen uitgaan, dat onder de Studenten in de-Ge- neeskunde de Letteren niet meer beoefend worden als weleer, Van den anderen kant zoude men vermoeden, dat hieromtrent niet zoo vele vrees beftaat, wanneer men (*°) S. BLANKAART, Aphorismen , of kortbondige Spreu- ken van HIPPOCRATES, benevens deszelfs wet en vermanin- gen, Met de Aanteekeningen van N. TULP. Amfi. (f. a.) 12mo.. (t) Apologie des HIPPOCRATES und feiner Gr undfätze. (4) Paris ,-1811. 8°. alsmede 1817. BOEKBESCH: 1836. No. 3. H 4 HIPPOCRATIS APHORISMI. {ommige voortbrengfels der Leyd/che -Hoogefchôot, en taatftelijk de voortreffelijke Verhandeling van C. J. v AN cooTH (*), aan de Utrechtfche Hoogefchool tot Doc- tor bevorderd , inziet. Het is wel allen Studenten in de Geneeskunde niet vergund, naar zulke verhevene lauwe- ren te ftreven; allen behoeven voor derzelver volgende loopbaan zulke uitgebreide letterkundige wetenfchap niet 5 er blijft een middelweg: dat velen dien mogten bewan- delen, en zoo bewaarheid worden: Etenim omnes ars tes, que ad humanitatem pertinent , habent quoddam commune vinculum, et cognatione quadam inter fe cone tinentur (t)? Moge dit verband het bolwerk zijn tegen eenzijdigheid en oppervlakkigheid, die kankers van deug- delijke wetenfchap ! De 64fte {telling der 5de afdeeling met de door P R. VAN DER HOEVEN gegevene Latijnfche vertaling ver- gelijkende, zouden wij de Nederduitfche vertaling meer met deze, dan met den daar naast (taanden Latijn- fchen tekst, overeenkomende vinden, — De 39fte ft. der 2de afd. , vertaald: maar hunne ziekten zijn langa durig en meest doodelijk , ware naar den Gr. en Late tekst beter vertaald; maar wanneer hunne ziekten lang= durig worden, zijn zij meestal doodelijk , of eindigen zij met den dood, — Het ware welligt ook beter ge= weest, naar de aanteekening van PR. VAN DER HOE- VEN (Ç), in de 6de ft. der 6de afd. pijnen in de nie- ren en in de blaas door gebreken te vertalen. Met den- Vertaler zouden wij in de eerfte ftelling experimentum periculolum liever door de ondervinding is bedriegelijk vertalen , hebbende ook VAN DER HOEVEN expe- rientia fallax. Daar deze vertaling eene vrije genoemd _ wordt, ware in de laatfte ft. der 8fte afd. de warmte (*) Diatribe in Diaeteticam Veterum maxime in A. C CELSI praecepta Diaetetica, HIPPOCRATIS EL GALENI placitis illustrato. Tr, ad Rhen. 1835. (4) Pro A. Le ARCHIA Poëta, C4) Chrest. Hipp. pag. 121; verg. mede het reeds genoemde werk van K, sPENGEL, 2 Th, Se l4, l HIPPOCRATIS APHORISMI. 115 van den geest beter door de leyenswarmte vertaald , niet- tegenftaande in de Latijnfche vertaling animae calor ftaat : er wordt wel in het Grieksch zò ais puxñs bepudv gelezen 3 maar anima wordt in het Latijn voor de lucht, den adem en het leyen gebezigd, — Maar genoeg ! Het boekje be- veelt zich door eene zindelijke en bevallige uitvoering. Het doe nut, maar werke niet nadeelig ! Anti-Homoeopathisch Nieskruid, bevattende : twee Asch- dag-Predikatiën van het gezond verftand, en eenig Homoeopathisch allerlei. Te Amflerdam, bij J. F. Schleijer. 1835. Zn gr. 8yo. 58 bl. f:-60. a Een ideaal verfchijnfel, naar het uiterlijke voorko- „men, een weldadig befchermengel; met opzigt even- » wel tot deszelfs wezenlijke en blijkbare uitwerkingen „en gevolgen, zeer gemakkelijk in eenen vernietigen- „ denen verwoesting aanbrengenden Demon ontaardende, »„ tracht de heerfchappij over het gezond verftand te ver- - » krijgen , en hetzelve met geweld te overmeesteren. De- „ ze, zich met onituimigheid aankondigende genius... » is de zoogenaamde Homoeopathifche geneeswijze.” Met deze niet wel te ontleden zinfnede begint een ernffig woord als inleiding tot het boven vermelde werkje , het- welk mededeelt: Twee Aschdag-Predikatiën van het gen _ zond verfland. Verder: Homoecopathisch allerlei , waar- onder men leest: Jets over vergelijkende Homoeopathie, (Wel het aardigfte van alles.) De Homoeopathifche kunst om luizen te maken, (zeer kiesch !) met nog iets na- ders omtrent de Historia Laufiaca. Vliegen-Cholera, (Dit allerlei is drok in de weer met allerlei ongedierte.) Eindelijk: Bereiding der Homoeopathifche geneesmiddelen. Er wordt niet gezegd, of dit Nieskruid van Hoog- duitfchen bodem op den onzen is overgeplant. De eerfte zinfnede , door ons overgenomen, riekt er echter fterk naar, en een volzin, die met bl. VI begint en zonder verademing eerst op bl. hr eindigt, laat fchier geen H n 116 ANTI-HOMOEOPATHISCH NIESKRUID. twijfel over, al had men zulks uit den eerften niet reeds geproefd, Men zoude bijna vermoeden, dat de minder gun- ftige beoordeelingen der laatfte voortbrengfels van Dr. MISES, die uit den aard der zake bij de vroegere af- fteken, Uitgever of Vertaler bewogen , in een welbegre- pen belang, hieromtrent zich niet te uiten. Van wien dit boeksken zij, dit is zeker, dat de Geneesheer si- MON dit ftelfel, met zijnen fchepper HAHNEMANN, zoo gehekeld heeft, dat er na hem niet veel meer kan gezegd worden. Hij heeft met zijne fcherpe zeis het veld zoo glad afgemaaid, dat elke nalezing niet dan fchraal kan uitvallen. Waarfchijnlijk wordt vooral om, deze reden in de Aschdag-predikatiën meer valsch vernuft dan ware geestigheid gevonden. Ook fchijnt vooralsnog op ons land niet toepasfêlijk , dat pilaar-bijters en piëtis- ten de voorftanders en verkondigers der Homöopathie zijn. Die zich met het bekeeren bezig houden , hebben geheel iets anders in den zin, dan het gebruiken van decillioenfte gedeelten van geneesmiddelen in zwang te brengen, en zij dienen de hunne doorgaans in overloo- pende mate toe. „ Piëtisten en Homocopathen bak- ken(?!) zich nog niet te zamen” (bl. 20) ; deze uitdruk- king klinkt zeer zonderling, even als eenige andere op bl. 20, 21 niet zeer kiesch, vooral in eene predikatie, ten ware _ men haar met die van zekeren welbekenden Pater vergelijke. _ Wat nu het verdere allerlei betreft , en inzonderheid de Historia Laufiaca , — liefst eindigen wij bier. De Schrijver zegt: „lk moet eindigen , want hoe langer ik van luizen fchrijf , hoe erger het mij op het hoofd bijt.” Het is ook een misfelijk onderwerp. „ De Hemel beware een ieder voor (bl. 44). ... …”’! De goedgunftige Lezer, die het zoo verre gebragt heeft, vulle het overige naar welgevallen in! Ons walgt zulk eene vieze geestigheid, me en ee en ne Disfertatio inauguralis literaria, five Introductio in noti- tiam rei literariae maxime provinciae Brabantiae fep- tentrionalis, quam — pro gradu Doctoratus fummisque C. R. HERMANS, DISSERTATIO. 117 in disciplina Philofophiae Theor, et Litt. Hum. ho- noribus ac privilegiis, in Academia Lugduno-Batava , rite et legitime confequendis, publico ac folemni examini fubmittit C. R. HERMANS, €x pago Oss. Brabantus, Gymnafii, quod Eindhoviae est, Conrector. Lugd. Batav. apud. J. W. van Leeuwen, 1884. 8vo. maj. 86 et 40 pag. N. eene oordeelkundige inleiding , geeft de kundige en onderzoeklievende fchrijver eerst eene omfchrijving van ' „het onderwerp der gefchiedenis van de letterkunde , met aanwijzing. van derzelver oogmerk en der wijze, waarop zij moet befchreven worden. Daarop volgt, Hoofdft, 2, eene lijst der fchrijvers, die de levens van geleerde Neder- landers hebben te boek gefteld. Het derde Hoofdft. fomt de overige hulpmiddelen tot in het licht ftelling onzer letterkundige gefchiedenis op. Hoofdft. 4 toont de nuttig- heid aan van de kennis der levensgefchiedenis van de ge- leerden, bij de beoefening der gefchiedenis van de Noord- Brabandfche letterkunde. Het 5de Hoofdft. wijst aan , hoe men het best de boeken, in verfchillende provinciën gefchreven, aan den lezer eener gefchiedenis der letterkunde bekend zal maken, namelijk door, vooreerst , de titels getrouw op te geven, alsmede den druk, de foort van letters , kortom alwat tot de boekenbefchrijving of bi- bliographie behoort; ten tweede, dat men eenige ge- fchiedkundige aanteekening make nopens de verfchillende uitgaven enz., en ten derde, dat men eene beknopte beoordeeling van elk werk levere; terwijl de Heer HE R- MANS te regt, als voorbeeld van dergelijke behande- ling, de Bibliotheek der Nederland/che Gefchiedfchrij- vers van den Heer Mr. pr wiND aanprijst. Eindelijk. in het 6de Hoofdft. beweert de fchrijver de noodzakelijk- heid eener openbare boekerij in elke provincie, en van eene vereeniging van geletterden, om van ieder gewest de gefchiedenis te onderzoeken, Het geheel wordt, na bl. 86, befloten met eene naar tijdsorde gefchikte naam- lijst van fchrijvers, die in Noord-Braband geboren zijn; 118 C. R. HERMANS, DISSERTATIO. of gebloeid hebbben, voor zoo ver HERMANS narig- ten omtrent hen heeft kunnen bekomen, en zoo veel mogelijk met opgaaf der jaren van hunne geboorte en hunnen dood, hunne geboorte- en woonplaatfen , beroe- pen en uitgegevene fchriften; alles met verwijzing naar de bronnen , waaruit hij geput heeft. Door eene nieuwe paginering begint die lijst met bl. 1, en loopt door tot bl. 29. Een register in alphabetifche orde, van dezelfde fchrijvers , van bl. 3l tot 35, maakt het zoeken in de naamlijst naar tijdsorde gemakkelijk, Ten laatite zijn , volgens gebruik, van bl. 37 tot bl. 40, eenige losfe ftellingen, of Thefes, mede ter verdediging op den dag der openbare bevordering, achteraan gevoegd. Den Heer HERMANS gelukwenfchende met zijnen welvolbragten arbeid , moedigen wij hem ten fterkfte aan, in het loffe- lijk ingeflagen fpoor voort te treden met denzelfden ijver, waarmede hij, bij dit akademifche proeffchrift, zoo uit- nemend begonnen is. — m HERM., JOH. ROȚAARDS, Oratio de Proavorum nostrorum pietate , in condenda tuendaque Belgii Foe- derati Republica confpicua, habita die 26 m. Martii a. 1835, cum Academiae regundae munus folenni ritu poneret. Traj. ad Rhen. apud J. Altheer. 1835. In oct. maj. 77 pag. D. Hoogleeraar Rogaarps heeft, bij het neder- leggen van zijn Rectoraat, een waardig onderwerp tot zijne Redevoering gekozen, handelende over de Gods- vrucht onzer Vooryaderen , in het flichten en handha- yen yan den Staat der Vercenigde Nederlanden, — Na eene gepaste inleiding, over het aangename, dat de nako- melingfchap in den lof van haar deugdzaam voorgeflacht uitweidt , bepaalt hij zijn onderwerp voornamelijk tot de zestiende Eeuw, en fchetst in fikfche trekken eerst den toeftand der Volken in dezelve, daarna dien der Neder- landers, die voor hunne vrijheid ftreden, maar die dit $ , H. J. ROIJAARDS, ORATIO. H9 eigenlijk deden uit het beginfel van godsvrucht en liefde voor de Godsdienst. (Men zou dus het beginfel mis- fchien nog naauwkeuriger kunnen noemen zucht voor burgerlijke en. godsdienftige vrijheid , want het was toch de belemmering der laatfte alleen niet, waarover men zich ten opzigte van PHILIPS te beklagen had.) Hij toont verder, dat zij uit dit beginfel te werk gingen, niet al- leen in het ftichten , maar ook in het handhaven van den Staat, daar, volgens de toenmalige toedragt van za- ken, de inftandhouding van het nieuwe Gemeenebest met die van het Protestantisme ten naauwfte verbonden was. 