VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
In dit oogenblik verschijnt de Gravin: "Saint-Preux!" zegt zij op een genen nadrukkelijken toon; vol schrik keert zich cust om; waggelende rijst hij op, en vertrekt met verhaaste schreden. Bijkans zou dit tooneel voor Julia doodelijke gevolgen gehad hebben. De toevallen herhaalden zich, van ijlerzinnigheid vervuld; en in deze oogenblikken opende haar tong, van welke zij niet meer meester was, alwat er in binnenst van haar hart omging. De Gravin wist nu, dat haar dochter in een warrerige bijzterzinnigheid deelde, "Saint-Preux!" herhaalde ieder oogenblik de rampzalige Gustavus, terwijl hij alle de lanen van het park doorkruiste, en zich achter de kleine boschjes verbergende, zodra hij het minste gedruisch hoorde; "Saint-Preux! Het is dan om deze hatelijke vergelijking te verdienen, waartoe zoo moeilijke pogingen en zulk een wrede zelfstrijd mij gebracht hebben. Ach! welk een diep gevoel heb ik van al wat de naam Saint-Preux veel betekenis in hun mond bevat! Trouwen, herbergzaamheid, pligten, in hare oogen heb ik alles verraden, alles ontkleedd! En mijn weldoener, mijn tweede vader...?" Deze laatste gedachte overschelpte den ongelukkigen jongeling; hij stond op het punt van over de grafheuvel te springen, die het park omringde, en voor altijd een plaats te ontvluchten, alwaar hij nu niet meer dan schaamte en pijn vond. Eene deugdzame wroeging hield hem eensklaps terug; als een rechtvaardige straf leidde hij zichzelf de schaamte op van voor zijn weldoener te verschijnen. Ik aanbid Julia,” zegt hij tot haar, „en ik verwijs mij van haar, om haar nimmer weder te zien. Vaarwel, Mevrouw! ik zal u noodzaken om mij uwe achting weder te schenken.” — „De opoffering, welke gij doet,” antwoordde de Gravin, „bewijst, dat gij niet hebt verdiend, Mijne achting te verliezen. Ik prijs uw befluit, en zal in de volvoering daarvan u behulpzaam zijn." Men werd het eens, dat warrer zich bij het Landbestuur zou gaan voegen, met verzoek om in de diplomatieke loopbaan bersteld te worden; heimelijk moest de Gravin hem in zijn aanvraag behulpzaam zijn door middel van haar familie, die in groot aanzien ten hove stond. En, in der daad, na verloop van drie weken, ontving WALLER een aanstelling bij het Gezantschap te Parijs. De Graaf, voor wie het gehele voorval een diep geheim was gebleven, toonde zich in het eerste zeer ongenegen om GUSTAVUS te laten vertrekken; doch een volgende bedenking hem hebbende doen in aanmerking nemen, dat zijn tegenstander voor zijn jonge vriend den weg tot eerbied en geluk voor altijd zoude kunnen openen, bewilligde hij in zijn verlangen. De laatste dag der week werd tot zijn vertrek bepaald. Langzaam beterende JULIA werd door haar moeder voorbereid tot deze scheiding. Geen middel was er om te vermijden dat de twee gelieken elkander in de Salon ontmoetten, zonder den Grave den fluit van het raadzek te geven, welk het van zo veel belang was, voor hem onopgelost te laten. GUSTAVUS schrikte tegen het ogenblik, waarin hij voor de ogen van haar moest verschijnen, welke hij onherstelbaar zoude verliezen. Zeven reeds beschuldigde hij zichzelf over het onwrijvige beven en den wreeden dwang, welke in zovele dagen van strafopvoeding de laatste dagen zouden doen verkeeren, welke zij in elkanders tegenwoordigheid zouden doorbrengen. Hoe groot was in 't eerst zijn verbaasdheid, en welhaast zijn smart, toen hij lang met een opgeruimde houding, een helderen bijkans vergenoegd gezicht zag verschijnen! Meermalen sprak zij hem aan, met een onbelemmerde stem, vergezeld van een opglanz van het oog, waarin de bedaardheid, gezaagd evenwel met een zekere goedwilligheid, stond te lezen. De doorbedroefde Gusravus bleef derhalve zelfs niet het vertroostende denkbeeld over, dat JULIA de onrust en de smart harer ziel verbergde. Deze houding van zoo volkomen onver schilligheid maakte den rampzaligen jongeling wanhopig, en benam hem soms den moed, om zijn offerande te voltooien. "Waarvoor dient het," zeide hij tot zichzelf, "dat ik deze plaats verlaat, en mij uit den schoot een families los scheur, die de mijne is geworden, terwijl eenige weinige dagen in staat geweest zijn, om zelfs het spoor dier korte stondige drift uit te wissen, voor wier ontbranden een teederlievende moeder zo zeer beducht was?" Intussen naderde de dag, tot het vertrek bevelde. De voorgaande dag was voorbijgegaan, zonder dat WALLER op een anderen voet dan als een vriend des huizes werd behandeld, toen, na het avondmaal, de Graaf een pakje met brieven ontving; hij gaat in zijn kamer, en verzoekt eenige minuten daarna de Gravin om aldaar bij hem te komen. WALLER, met JULIA en AUGUSTA alleen in de eetzaal blijvend, kon zich van de smartelijkste bedrijf niet ontdoen. Eensklaps staat Julia op, nadert hem, en met een stem, welke voor ditmaal haar ontfermen aankondigde, zeide zij, hem tevens een papier ter hand (tellende): "Zie daar mijn afscheid, o GUSTAVUS! Vergeet nooit uw vrienden, en wees gegrondeerd gelukkig!" Dit gezegd hebbende, keert zij zich om, om haar blozende en tranen te verbergen; en steunende op haar zusters arm, vertrekt zij. Zoodra Gustavus van zijn verbaasdheid en ontfermen was bekomen, las hij de volgende brief: "Uw gedrag, GUSTAVUS, is dat van een eerlijk en moedig man, Maar gelooft gij dat het genoeg is, u te verwijderen, om u te doen vergeten? Luister, GUSTAVUS! Ik weet niet, of de stap, welken ik waag, met de strengere regels der Welvoegelijkheid overeenkomt, maar ik weet, dat mijn hart die beveelt. Ik bemin u, GUSTAVUS! de achting, het vertrouwen, een soort van eerbied, zijn tevens de grondslag mijnere gevoelens en de waarborg van derzelver duurzaamheid. Ja, mijn eenige vriend! voor God, die in mijn hart leest "verzeker ik u van mijn trouwe en liefde. Indien het lot niet gedoogd, dat Julia de uwe wordt, zal het, althans haar nooit kunnen vernederen om haar andere banden op te leggen. "Maar ik keur uw gedrag goed, De rust mijner lieve ouders hangt daarvan af, en hun geluk moet boven alles, zelfs boven mijn liefde gaan. Vaarwel, GUSTAVUS! dat de hemel over u wacht, en dat hij medelijden heeft met Julia!" WALLER bracht dit geschrift aan zijn lippen, de eed herhalend, de daarin begrepen; de van alleen voor Julia te leven, hoe danig ook voortaan zijn lot moge wezen. Hij gevoelde zich met nieuwe kracht bezield; hij scheurde zich af van het verblekende licht, welke Julia bewoonde, en welhaast waren zij tweehonderd mijlen van elkaar verwijderd; Maar wie kan zijn hart ontvluchten? Het beeld van Julia volgde hem overal, In de afwezigheid dacht hij de gemoedsrust te vinden, en zijn bedenkingen werden daardoor te akeliger, zijn hartzeer te snervender. Van merkelijken dienst was het zoo kiesch als verstandig ge- -drag der jonge AUGUSTA; Om aan WALLER de bedaardheid der zie te geven, welke hij zoo zeer noodig had, om aan het vertrouwen des Staatsdienaars te beantwoorden, en de nadelige indrukken te verdrijven, welke zijn mededingers te zijn koste zochten te verwekken. AUGUSTA, niet minder goede vriendin dan liefhebbende zuster, had de briefwisseling met GUSTAVUS voor haar rekening genomen. Niet onbedachtzaam genoeg was zij, nimmer een woord te melden van de betrekkingen, welke plaats gehad hadden, en zelfs nog plaats hadden, tussen JULIA en WALLER, Zonder enig nut, ware dit zoo veel geweest, als eenen man te honen en te vernederen, die alle haar achting verdiende; haar doel zoude zij veel eer daardoor gemist hebben; die gedwongen toeon, dat geborstene stilzwijgen konden tot niets anders dienen, dan om zijn drift te tergen, en het gedoofde vuur van abij te doen ontbranden. In alle haar brieven sprak daarom AUGUSTA over JULIA, en met de beminnelijkste ongedwongenheid; zij beschreef haar, als zich aan de letteroefeningen en de kunsten overgevend, die haar tot troost verstreken; zelfs ging zij zoo verre, dat zij hen beiden met een treffende openhartigheid beklaagde, Vervolgens haar natuurlijke vrolijkheid eensklaps hernemende, bezwoer zij WALLER, aan Duitsland den roem te bezorgen van insgelijks zijn Petrarcha te bezitten. "Laat, laat hem weten, een bundel Oden, Sonnetten en Elegieën drukken; en, honderdmaal gelukkiger dan de kwijnde minnaar van de schoone Laura, zeg ik u borg, dat uw JULIA u op denzelfden toon zal antwoorden, Door uw standvastigheid en door uw verzen zult u, bij het laatste, nagevolgd tot stichting en verwondering tevens diegenen." Een jaar bijkans was er verloopen, sinds WALLER Duitsland had verlaten, toen hij van de Graaf VAN SELNITZ een brief ontving. Hij had die nog niet geheel gelezen, of alle zijn wijsgeerige voornemens waren overhoop geworpen. Voor een ogenblik zich verbeeldende dat hij verkeerd gezien had, verzamelde hij zijn krachten om die brief nog eens te lezen, en hij zag zeer duidelijk, dat de Graaf hem uitnodigde, om zo snel mogelijk terug te keren, tot een oogmerk van de uiterste aangelegenheid. Een post-scriptum voegde bij deze noodiging: "Vind een reden, dat gij niet moogt hebben om u van mijn huis te verwijderen, mijn waarde GUSTAVUS, gij moet er u van nieuws vervoegen, al ware het flits voor eenige dagen. Alle uw tegenwerpingen heeft men voorzien; uw Ambassadeur ontvangt met denzelfden kourier een verlof voor zes maanden, welke het hof u geeft. Moet ik eindelijk u een gedeelte van mijn geheim zeggen? Op den zevenden der volgende maand zullen wij uw verjaring vieren." De hele volgende nacht bracht WALLER beurtelings hoop, vrees, gissingen en twijfelingen door; en hoe meer moeite hij deed om achter de waarheid te komen, hoe dichter de sluier scheen te worden, achter welken zij zich verbergde. De Gezant zelf achtte eindelijk pas aan zijn beleidelendheid, door hem onder het oog te brengen, dat hij zijn vertrek niet konde uitscheiden, zonder zich schuldig te maken aan ondankbaarheid tegen zijn weldoener. Gustavus ging derhalve op reis, altijd geflingerd door duizend verwarde gedachten; en terwijl hij nog overleide, of hij zich niet schuldig maakte aan het verbreken der belofte, aan de Gravin, aan jura en aan zichzelf gedaan, bevond hij zich reeds op het voorplein van het Kasteel. De Graaf fnelde hem te gemoed, en omhelsde hem verfcheiden manieren; de begroeting der Gravinne was deftig, zelfs eenigzins koel; AUGUSTA danfte van vreugde, begon staks daarop te blozen, en zweeg; een algemene huivering ging door Julia's leden, en met beide handen bedekte zij haar aangezicht. De Graaf, geheel verzonken in het vermaak, welk hij genoot, bemerkte niets van de verschillende indrukken, welke de aankomst van zijn jonge vriend verwekt had. Het overige van den dag besteedde hij aan het doen van vragen naar alles, wat hij, sedert zijn vertrek, gezien, gedaan en gehoord had. 's Anderendaags, in den vroegen morgen, verliet GUSTAVUS Zijn kamer, om zich bij de Graaf te vervoegen. Augusta nam hem waar: ,, Wel nu, Stoïcijnse Wijsgeer! Gij zijt dan hier! Door welk toeval?” «», Het is geen toeval; lees!” — , Hoe! Een brief van mijn Vader? Wat zie ik? Mijnheer heeft u opgevonden! Ach! waarde GUSTAVUS, hoop alles! Laten wij alles hopen!” — „Laten wij niets hopen; bedriegde hoop is de wrevelde drang van de gevolgen.” Hij ging in de kamer van zijnen weldoener, — ,, Wees welkom, mijn vriend!” zeide de Graaf, hem ziende; „ik zoude bij u gegaan zijn, Gij kent de oude spreekwoorden van onze Voorouders: ernstige zaken moeten met een nuchtere maag behandeld worden. Laten wij dan over de onze spreken: van heden zijt gij meerderjarig; ik moet u verantwoording doen van mijne voogdijschap. Zie hier dezelve in deze drie omslagen; laten wij de papieren daar uit nemen, en te zamen lezen,” == „Hoera!” riep WALLER, de getrouwe vriend van mijn vader, hij, die denzelfde bij mij heeft vervangen, de edelmoedige man, wien ik alles te schuldig ben, wil mij verantwoording doen, en ik zoude het gedogen!” Hij grijpt de papieren, en wil dezelfde in het vuur werpen; de Graaf houdt hem tegen. „Waarom zoo driftig?” zegt hij, hem de hand toereikend, „niemand zal mijn hart met het uwe afrekenen!” Getroffen door zoo veel goedheid, had Gustavus de openbaring van zijn geheim reeds op zijn lippen, toen de Gravin binnentrad. Alle de Adel van die oord was tegen die dag op het Kasteel van SELNITZ genoodigd; meer dan een deftig Baron fronste het gelaat, vernemende, dat de noodiging ten oogmerk had, de verjaring van ’s Graven Rentmeester te vieren; nog hooger steeg de verwondering, toen men hem naast zijne Heer aan tafel zag plaats nemen. De Gravin en haar dochters, van verschillende gevoelens aangedaan, vertoonden een bedremmelde houding; de Graaf alleen, ondanks het ijskoud gelaat van alle de aanwezige figuren, liet blijk van een meer dan gemeen vrolijkheid. Aan het naderende recht liet hij zich een zilver verguld beker geven, een schenk van Keizer KAREL DEN VI en eenen zijner Voorouders. Hij schonk den wijn uit het Rijnfche vaten, en oprijzend, sprak hij met enige deftigheid: "Nooit gebruik ik deze beker dan bij gewichtige gelegenheden; nimmer kan er een gelgenheid voorkomen, aangenamer aan mijn hart, dan het feest, welk ons vandaag verzamelt. Ik drink op de gelukkige verjaring van GUSTAVUS WALLER. De gasten, het hoofd een weinig buigende, dronken dan ook op WALLERS gezondheid. "Jas", hernam de Graaf met verrukking, "laten wij, als echte Germanen, drinken op het eeuwig geluk van GUSTAVUS, en van zijn Bruid JULIA VAN SELNITZ." Hij verbeelde zich, die dit kan, de snelle en toverachtige uitwerking, welke deze woorden deden. GUSTAVUS, als van den bliksem getroffen, floeide de oogen wijd open, en zat roerloos en stom. Julia viel achterover in haar stoel. De Gravin, haar armen tot haar gemaal uittrekkende, en vruchteloos trachtende te spreken, scheen met haar oogen tot hem te zeggen: "Ach, vermoord deze arme kin, deren niet!" AUGUSTA, schreijend van blijdschap, zegende den hemel, haar vader, haar zuster, en GUSTAVUS, ze omhelsde zowel mannen als vrouwen, die aan tafel zaten. De overige gasten luisterden elkander in het oor: „Hebben wij wel gehoord? Eene SELNITZ, een dochter van een Aartsfysieke huis, de vrouw van eenen WALLER, eenen Rentmeester! Elk nam voor, niet langer dan een half uur in die Kasteel te blijven, ontheiligd door zulk een mésalliance! Nadat de Graaf zich een oogenblik had vermaakt met de verschillende uitwerking, welke zich op ieders gezicht vertoonde, vervolgde hij in deze bewoordingen: „Luistert toe, mijn kinderen! Ik ben u een volledige verklaring schuldig: uw liefde is voor mij niet verborgen gebleven; de zelfde vervulde mijnne vurigste wensen. Maar ik heb uw gevoelens willen op de proef stellen, en de afwezigheid heeft mij omtrent derzelver bestandigheid bevestigd. Daarom kon ik mij niet vroeger verzetten: een heilig woord boeide mijnne tong. Heden is waker mondig; ik kan spreken. Mijnne vrouwtje, mijnne dochters! omhels uw neef, de steun van mijn gebracht! Ja, mijn waarde buren! GUSTAVUS is de zoon van mijnne ongelukkige broeder, in den bloedigen veldslag van Lisa in mijnne armen gebleven. Voordat hij den laatsten adem uitblies, vertrouwde hij mij op het geheim der geboorte van dit kind uit een heimelijk huwelijk met een dame van doorluchteigen huize. Hij deed me verklappen. Gustavus, of De Verjaardag, vertelde mij dat geheim, tot te zullen openbaren voor den dag van zijn zoons meerderjarigheid; en ik heb mijn woord gehouden. Dans fonten alle de gasten op, om, met den diepsten eerbied, hun gelukwensen en hulde aan Mijnheer den Graaf Gustavus te betuigen. De jongeling, dronken van verbaasde heid en vreugde, lag in de armen van zijnen oom; om geen andere reden maakte hij zich van dezelwee los, dan om zich aan de voeten van Julia te werpen, die onder de hevigheid van zoo vele kort op elkander volgende aandooning als beweekte. Reeds des anderendaags werden de twee gelieven door hunne gelukkige ouders naar het altaar geleid. Alle de vazallen van den Graaf van Selnitz verachten onder de wapenen; de Baronnen riepen uit alle hunne macht: Lang leve Mijnheer de Graaf en Mevrouw de Gravin van Selnitz! En de Graaf zeide zachtjes: "Mijn lieve kinderen! gij ziet, dat, bij sterkte van geest en standvastigheid, aan niets moet wanhopen". Een Waarlijk Koninklijk Antwoord, woonde er te Berlijn een onbekende; hij was jong, een Zonderling, en maakte een groot geheim van zijn naam; hij had een Werk onder handen; welks plan zoo fraai en tevens algemeen nuttig was, dat Montesquieu, Fontenelle en Voltaire hetzelfde onder hunne bescherming, en daarenboven op zich namen, het na te zien en te bezoeken. Daar de Jongeling, wiens eerzucht hoger niet voldaan scheen met deze beroemde Namen, schreef aan den Koning, met verzoek, dat ook zijne Majesteit hem de eere gelieken te doen, zijn Werk te beoordeelen. Frederik de Grote antwoordde hem hierop: "Mijnheer! gij zijt indedae al te keurig. Eenige dagen daarna vatte de Staatsdienaar den Koning ernstig voor, deze verkeerdheden in de uitgaven te verbeteren. Hij deed meer; hij bood den Koning aan, die taak op zich te nemen, indien deze beinhouden. Mijn waarde Vriend, sprak de Koning, deze prijsafnemingen, deze diefstallen, ten mijnen Hove gepleegd, zijn ontzettend groot; doch het is onmogelijk, dit kwaad te fluiten, al te veel, al te veel Grooten zelfs, hebben er deel in, om ons te vleien met de hoop der verbetering. Alle de Staatsdienaars, die ik gesproken heb, vormden plannen om dit kwaad te verhelpen; doch zij hebben dezelve hopeloos moeten laten varen. De Kardinaal FLEURY had zeer veel vermogen, dewijl hij meester van Frankrijk was; doch hij fluite, zonder een van zijne deswege geformuleerde plannen ten uitvoer gebracht te hebben. Geloof mij, daarom, en houd je bedaard; veracht een kwaad, dat geen gevolg heeft! ANECDOTE VAN LOUIS DEN XVI. Niet lang vóór de eerste Omwenteling in Frankrijk gebeurde het volgende, dat des te merkwaardiger is, daar hetzelfde den goedhartigen Lodewijk XVI kenmerkstelt: Gedurende een geruimen tijd had MARIA ANTOINETTE, ten behoeve van haar Broeder, de Keizer van Oostenrijk, in het geheim, door middel van haar aanhang, niet minder dan vijf miljoenen goud bijeenverzameld; welke zeer aanzienlijke som verzonden zou worden, bij gelegenheid dat dit zogenaamd Cercle ten Hove plaats had. De Koning, verwittigd, van alles onderricht bekomen hebbende, vóórkwam, beduidelijk de verzending, liet de met goud gevulde kistjes op een veilige plaats brengen, en hield zich, ten aanzien van de Koningin, die zeker van haar spel meende te zijn, volkomen onwetend. Nadat de partij ten Hove was afgelopen, begaven beide de doorluchtige personen zich naar derzelfde slaapvertrekken, als wanneer de Koningin vroeg: Ayez-vous gagné, mon cher? - welke vraag door de Koning beantwoord werd, met te zeggen: Je n'ai rien gagné, Madame! maar J'ai trouvé cinq millions. Dit was alles, wat deswege de goeden Lodewijk ontviel. MENGELWERK: TOT FRAIJË LETTEREN, KUNSTEN EN WETEN: "SCHAPPEN, BETREKKELIJK WAAROM HEFT DE APOSTEL PAULUS ALLE ZIJNE BRIEVEN NIET EIGENHANDIG GESCHREVEN (Medegedeeld door de Eerw. Mr. MUNTINGH JRe, Leeraar in de Hervormde Christelijke Gemeente te Harich in Friesland, in vele opzichten is deze vraag niet belangrijk: evenwel heb ik hierover meer dan eens gedacht, zonder een voldoende oplossing te erlangen, De Brief aan de Christenen in Galatia heeft Paulus eigenhandig geschreven, zie H. VII, als ook die aan Filemon, zie vers 19. - Hij was anders gewoon zijn Brieven voor te diensten; en zodoende was een zekere TERTIUS afschrijver gewest van zijn Brief aan de Christenen te Rome, zie Hs XVI: 22; evenwel voegde hij er zelfs soms tot een kenmerk zijn gewone groet en onderschrift bij, verg. aan Zhesf. I: 17, Kol. IV: 18. Nu is de vraag toch zeer natuurlijk: waarom schreef de Apostel niet zelf alle zijn Brieven eigenhandig? dat hij schrijven kon en ook werkelijk Brieven geschreven heeft. - Hierdoor zou hij voor de geloofsgenewijheid, echtheid en het gezag dezer schriften bij zijn tijdgenoten, en vooral bij het nakomend geslacht, veel gezorgd hebben. Bekend is het, dat sommigen onder de ouden stellen, dat Paulus een fléchte hand en bijna onleesbaar schreef; om dit te bewijzen, beriepen ze zich vooral op Galatien 6: 21, waarover onze groote ERASMUS onder andere het volgende aanteekent : „Theophylactus Chrysostomus essend Cutts fatetur ex hoc loco colligi hanc epistolam Pauli esse manu scriptam fuisse, Caeterum quod dixit qualibus risibus non pertinere ad magnitudinem litterarum; sed ad deformitatem, quod Paulum videri velit imperium scribendi et tamen non gravatum utcunque toe totam epistolam sua manu descriptore.” Maar dit aan zijn plaats latende, had ik onlangs hierover den inval: Zoude de Apostel ook door de keteningen, die hij, als gevangen, veeltijds om de handen droeg, daarin verhinderd geworden zijn, en zich alzoo van zijn schrijven hebben afgewend? Hij verzond toch verschillende Brieven uit de gevangenis, in welke schriften hij zelfs veelmalen van ketenen en banden sprak, ver. Efez. VI: 20, Filip. I: 16, Kol. IV: 18, 2 Tim. I: 16, misschien Heb. X: 34. — Keten waren hem reeds aangezonden in het jaar 55, zie Hand. XXII: 33, volgens de voorspelling van AGABUS, zie vs. 11. — De rechter hand eens gevangen werd bij de Romeinen aan de linker hand eens krijgsknecht vastgeketend: — evenwel komt het mij waarschijnlijk voor, dat de beide handen toen ook nu en dan gekluisterd waren, volgens JUVENALIS: Inde fides arti sonuit si dextra ferro, Laevaque si longo castrorum in carcere manu. Had dit geval plaats, dan was het zeer schrijnend voor iemand niet wel mogelijk; en nog onmogelijker was dit, wanneer handen en voeten in een blok met twee gaten gezet, en daarin vastgespliten werden, hetgeen PAULUS en SILAS in het jaar 49 te Philippi onder vonden hebben: — hierbij kan men nog in aanmerking nemen, dat de wijze, waarop de ouden schreven en brieven maakten, meer omlijnd en moeilijk was, vooral voor belemmerde en gekluisterde handen. Of het eindelijk geen onderhoudenden invloed op onze stijl maakt, als men zijne brieven aan zekere afschrijvers uit het hoofd voorzegt, dan of men diezelfde eigenhandig schrijft, is een vraag van een andere aard. OPMERKINGEN WEGENS DEN SABBAT. Onder meer opmerkingen die een aandachtige Lezer der Evangelieën niet kan onthalen, is dat onze Heer meer Wonderdaden op den Sabbathdag, en onder een veel grooter toeloop van volk verrichtte, dan op enigen anderen. Zou men niet mogen denken, dat onze Goddelijke Meester zulks met voorbedachte raad deed, om zijn tijdgenoten en alle zijn navolgers te leren, dat een schroomvallige aanhouding aan de letter van Mozes' wet: Gij zult den Sabbathdag geen werk doen, niet geschikt was voor de belijders van zijn, de Menschdomme hoogstweldige, Godsdienstleer? Alsmede, dat wij den Sabbathdag niet heiliger kunnen houden, dan door dezelfde te gebruiken ten nutte van de Menschelijke Maatschappij, het bewerken van het natuurlijke en zedelijke goed van onze Medemens? Hoe zeer verdient zulks in opmerking genomen en in oog gehouden te worden, om tegen te gaan die neiging, welke zich bij velen openbaart, om den Sabbath (of nu de Zondag) met dezelfde bijgeloofde strengheid te vieren, als de Sabbath werd door de Pharizeën ten tijde van ons Heilands. In de daad, de Christen-Sabbath kan niet heilig worden gevierd op de wijze, waarop de grote Stichter van het Christendom denzelfde onderhield, dan door die dag toe te wijden aan Liefde-werken, zoveel of meer zelfs dan aan bedrijven van meer rechtstreeksche Godsdienstoefening. — Een der grootste Liefdedaden, welke wij, op die dag, aan onze Medemens kunnen aanrichten. De Chinese Priesters voedden niet, om het opofferen van levende schepen in te voeren, bij de toebrenging van rijst, koorn, wijn en kostbare metalen op de Altaren der Goden; echter niet in die grote mate, waarin men zulks zag in de Tempelen van Griekenland en Rome, wier Godheden de gewinssuchtigste en omkoopbaarste van den geheelen aardbodem waren, en zelden vergunden, zonder daarvoor betaald te zijn. Men kan niet zeggen, dat, in latere dagen, de Monniken en Priesters onder de Christenen achterlijk waren op deze manier; bovenal in het handhaven der leer van boetedoening en vergoeding voor begane zonden: want de prijs van de vrijkoping was niet altijd evenredig aan de grootte des misdrijfs; en, wat nog meer den optimisten en nadenkenden beschouwer moet verbazen, is, dat dit hoogst ongepaste bedrijf, om zodoende de schuld met den Almachtigen te vereffenen, de duistere eeuwen des Christendoms overleefd heeft, en, in zekere mate, nog staat houdt. De zedelijke en godsdienstige begrippen van de Chinese waren, in de daad, te verheven, te bovennatuurkundig, om derzelfde zuiverheid te bewaren onder een Volk, zoo onvoorbereid tot die verhevene Leersnellinnen. De aandacht van de menigte fchijnt, in de daad, ieder Volk iets zinnelijks en stoffelijks te vorderen. Hoe hoogst bezwaarlijk viel het, den Priester en Uitleider der Joden, dat Volk van bijgeloovige ensf bedrijven, in de Goddelijke wet zo streng verordonend, te rugge te houden! Gedurende de korte tijd van Mozes op den Berg Sinai vervaardigden de Joden een van goud-gegoten Kalf, als een voorwerp van Eerdienst, waarschijnlijk in navolging van een Godheidsbeeld, dat geen Zij in het afgodisch Egypte gezien hadden. Een onzienlijke schaar maakte weinig indruk op de grove begrippen van mensen, die Goden begeerden, welke voor hun aangezicht heen gingen. Numa vlaagde niet gelukkiger, dan Mozes of Confucius, in zijn onderneming, om onder het Volk de dienst in te voeren van een denkbeeldig Wezen ter aanbidding. Zoo ging het ook met de Chinezen. De verhevene begrippen van hunnen grote Wijsgeer Confucius waren te verfijnd voor hunne ongeoefende verstand; zij konden ze niet begrijpen. Zij vorderden eenig zichtbaar voorwerp, om er hunne aandacht op te vestigen. Was hun niet genoeg, zich te verbeelden, dat de geesten der mensen die hunnen plicht in dit leven wel volbracht hadden, omzwierven en waarden bij de plakken, waar men hunne lichamen der aarde had aanbevolen, of waar derzelver vrienden bijeenkwamen om deszelfde te vereeren; men oordeelde het noodig, aan deze een gedaante en zelfstandigheid te geven. Volgens dezelfde wijze werd de zuiverheid van den Christelijke Godsdienst belemmerd door de menigte van Beelden, in de Monniken-eeuwen uitgevonden, wanneer iedere Stad, Dorp of Kerk, en zelfs bijzondere Personen hunne Godsdienstbeelden hadden: als men het kon betalen, kreeg ieder zijn bijzonderen Patroon of Beschermheilige. AANMERKINGEN, AANGAANDE DE DE BETEKKELIJKE EIGENSCHAPPEN VAN SOMMIGE KWIKMIDDELN. Door ADOLPHUS YPEY, Hoogleraar der Geneeskunde aan de Universiteit te Franeker. Onder de zonderlinge uitwerkingen, die soms door de Kwikmiddelen in het menselijk lichaam worden voortgebracht, is diegene zeer aanmerkenswaardig, in welke de toegediende bereidingen van dat Metaal zich, in zijn glansrijke staat herstenigd, in de beenderen en elders afvallen > en Onder andere Tot verfchrikkelijke, levenslang durende, pijnen aanleiding geven, Dat zulks meermalen plaats grijpt, is reeds waargenomen. nomen door PERNELIUS (de cura Luis venerea Cap. PII) en door FALLOPPIUS (de morbo gallico Cap. LXXVIII.) Ook vond onder andere BRODBELT (Samil. auferlef. abe hand). voor praktijk. Aertzte, B. XIX. f. 547.) in een veneersche lijk, die eindelijk aan de Waterzucht overleden was, het tongbeen, benevens het schieldvormig en het ringvormig kraakbeen van het strottenhoofd, bezaaid met Kwikbolletjes besprengd; terwijl het zelfde insgelijks plaats greep bij de overige beenen van dat lijk, hoewel op een minder duidelijke wijze. Geenszins valt het te verwonderen, dat een gevaarlijke inwendige Kwikverstelling het gevolg kan zijn van het aanhoudend gebruik van zodanige Kwikmiddelen, in welke de verkalking aldaar op een gebrekkige manier door wrijving is volbracht, gelijk bij de Plenckiaane stof Kwikbereidingen plaats grijpt, alsmede bij de Pil. pulae mercuriales cum fisco Glycyrrh., de Pil. mercurialis mellitae en de Pil. ex amylo &c. Want hoezeer hier een verzuring door wrijven plaats grijpt, zoo komen er echter doorgaans een aantal van zeer fijne, niet onbeduidende, Kwikbolletjes mee in het lichaam, die, door een ruim en aanhoudend gebruik, ligtelijk aanleiding tot nadeelige Kwikverzamelingen zouden kunnen geven, hetgeen echter het matig en gepaste gebruik der drie laatstgenoemde middelen niet uitsluit, omdat men soms zeer zwakke en prikkelbare gestellen aantreft, welke de sterke Kwikmiddelen niet kunnen verdragen. Zie HECKER, venerische Krankheiten, p. 473. Onthou kun je niet alleen, door het ineensmelten der fijne onzichtbare Metaalbolletjes, inwendige Kwikverzamelingen ontstaan, maar zelfs schijnen de sterke, door scheikundige bewerkingen bereide, Kwikverzuurdingen niet veilig voor de werking der dierlijke vloeiten. De beroemde FPoureroy (Annales de Chimie, Tom. XXVIII. p. 280.) zegt daar ten minste van: ,, Het is voor lang bewezen; dat het geel en rood Kwikzuur, door de werking der dierlijke stoffen, zwart worden; dat deze werking [verontzuuring) in de dierlijke ingewanden plaats grijpt; en dat men, buiten tegen spreken, aan deze omstandigheid de loopende Kwikbolletjes aan te toetsen, welke zelfs tot in de ge VAN SOMMIGE KWIKMIDDELEN. 447 celletjes der menschen gevonden heeft, die een langdurig misbruik van Kwikmiddelen hadden gemaakt.” Ook nu zulke hoogverzuurde Kwikmiddelen gevaar van, door de werking der dierlijke vochten, een messtaalverwering te ondergaan „dan is deze herstelbaarheid veel groter bij zoodanige bereidingen, bij welke slechts een geringe verzuring plaats grijpt, gelijk het geval is van de zo genoemde oplosbare Kwik van HANNEMAN, als zijnde een zwart Kwikverzuurzout, bereid door de nederploffing der Kwik, uit haar zeer zuivere salpeterzuur oplossing, door middel van Kalkwater. Schoon derhalve dit middel aanprijzenswaardig blijft in gewone gevallen, in welke doorgaans een geringe hoeveelheid van hetzelfde ter genezing voldoende is; zoo geloof ik, dat men best doet, zich daarvan te onthouden in hardnekkige en verouderde kwel; in welke een langdurig gebruik van Kwikmiddelen zeer veelzeggend is; te meer, daar alsdan ook zoo weinig doorlopende middelen niet voldoende worden bevonden. Dezelfde bedenking past op de aschgrauwe Kwik van MOSCATI, hetgeen wel een zeer voortreffelijk, doch insgelijks maar weinig verzuurd Kwikpoeder is, dat bereid wordt, door de zoete Kwik, een tijd lang, in Zeepziederolie te vermengen, en dezelfde dus van haar zoutzuur te berooven. Onderstoken bestaat er een andere klasse van zeer zachte kwikmiddelen, die aan de gemelde zwarigheid in het geheel niet onderhevig zijn; te weten die, in welke de kwik met zwavel is verbonden, dewijl de werking der dierlijke vachten niet sterk genoeg is, om de kwikdeeltjes van de zwavel los te maken. Het gewone fulmonium Hydrargyri nigrum, of de minerale moor, is dus al een aanprijzendwaardig middel in lichte gevallen, in welke tevens een grote gevoeligheid plaatsgrijpt. Veel aanprijzendwaardiger is nog de Aethyropæalis auratus, die bereid wordt, door gelijke gesegmenteerde kwik en van spijzig goudzwavel, door een lange wrijving, met elkaar te verenigen, in welk geval niet alleen de zwavel, maar ook het spijzig verzuurd hout ten nauwste met de kwik wordt verbonden; zijnde zodanig een middel met voor name hoofdzaak aanprijzendwaardig, wanneer de Venusziekte met huidziekten gepaard gaat, die dus insgelijks een meerdere bepaling van de kwik aan de huid vorderen. Een oogmerk, hetwelk ook uitmuntend door de zoogenoemde Pilulae aethyopicae bereikt wordt, vooral wanneer er in de confectie Spaanse zeep, in de plaats van honing, wordt gebruikt. De zoogenaamde zoete Kwik, het zachtste der gewone middelen, in welke de Kwik met minerale Zuren is verbonden, schijnt minder geschikt, dan de enkele Verzuurzels, om tot de Metaalstaat in ons lichaam te gaan, omdat de dierlijke vochten daar geen vat op hebben, en dus met geen mogelijkheid het Halfverzuurzels van het Zoutzuur kunnen scheiden. Want hoewel de dierlijke vochten een aanmerkelijke werking op het Kwikkwik hebben, zo kunnen zij hetzelfde toch niet verder, dan tot de staat van zoete Kwik, herleiden, gelijk BERTHOLET door veel doende proefnemingen heeft bewezen. In gevallen der halve, waarin het vergift van de ziekte niet te diep is ingeworteld, of in welke men niet door de afvallenverwekkende kracht van dit middel wordt gehinderd, is de voorsorteering van de wel- bereide en, door middel van heet water, van de daarmee dikwijks meer of minder vermengde Sublimate gezuiverde zoete Kwik een der veiligste en der minst ontleedbare Kwikmiddelen. Schoon de zoete Kwik en de zachte Kwikverzuurzels, in lichte en niet diep ingewortelde gevallen, dikwijls tot genezing voldoende zijn, zo leert toch de onderwijding, dat deze, in zware en diep ingewortelde kwalen, veelmalen niet toereikend zijn, en dat daar. tegen, vooral in het begin der behandeling, een scherper en meer doordringende prikkel gevorderd worde. Door de aanprijzing van wijlen den beroemden van SWIETEN, is, ten dien einde, jaren lang, de oplossing van het Sublimaat in Koornbrandewijn in een algemeen gebruik geweest, gelijk zij ook nog dagelijks ten dien einde wordt voorgefchreven. Door sommigen is dit middel, vooral bij het leven van van SWIETEN, als onfeilbaar ten hemel verheven; doch door anderen als onvoldoende, en teffens als allergevaarlijkst, afgefchil derd. Zeker is het, dat het Sublimaat dikwijks niet voldoet, en dat de in schijn genezene lijders spoedig wederom instorten: zoodat men zich, over het algemeen, veel beter bij de, in het gebruik zoo gemakkelijke, Pillen met het Nitras Hydrargyri bevindt, Ontstoken heeft dit middel, zoo het enkel met Rr meis VAN SOMMIGE KWIKMIDDELEN. 449 metels wordt bereid, deze zwarigheid, dat de Pillen eerst lang droog, en daardoor, in de eerste wegen, bijna onoplosbaar worden; hetwelk ten gevolge heeft, dat zij onopgelost, en dus zonder uitwerking, geloosd worden, of dat zij, in het lichaam opgehoopt, en toevallig in een merkelijk aantal teffens ontbonden wordende, gevaarlijke toevallen verwekken. Het best bereidt men derhalve deze nuttige verbinding op de volgende wijze: Be Solut. Mercurii vivi in agua forti faturat. gtt. XL. Micae panis, Sacchar. alb. con. aa. drach. j. M. F‚.Pil. n. XL. e fem. 'Lycapod. Door de bijgevoegde suiker blijven deze pillen ten allen tijde oplosbaar. Men neemt van dezelfde in den beginne 's morgens en 's avonds een pil, en vermeerdert de giften, naar mate der omstandigheden, tot twee, drie, vier enz. Zoo de vermenging te droog is om er pillen uit te maken, kan men er wat water bij doen: terwijl men, voor hun die geen grote pillen kunnen innemen, uit de opgegeven hoeveelheid een dubbel aantal van pillen kan laten maken, en daarvan ook eens zoveel laten gebruiken. OVER HET VOEDSEL DER PLANTEN. Uit ANDREW HUNTER's M.D. Georgica Esfass In New Edition.) Deze fas» is een grondregel, ter neder, dat alle Planten, derzelve voornaamste voedzelen trekken van olie en vlammevaste deeltjes, vermengd met water, door middel van een alkalisch zout, of een oplossend aardje. Vóór dat de olie mengbaar gemaakt is, kan dezelfde niet indringen in de wortelvezels der Planten; en, te dier oorzaak, heeft de Voorzienigheid, welgedaan, alle natuurlijke gronden met kalkaardige of andere oplossende deeltjes voorzien. Ik zeg natuurlijke gronden; naardemaal alle, die den bijstand der kunstbewerkingskunst ontvingen, vol zijn van stof tot dat eind, als kalk, mergel, zeepasfchine, en ’t vlugge zout van rottende mesthoopen. Vraagt men, van waar de natuurlijke gronden derzelve ver olieachtige deelen ontvangen? Ik antwoord: de lucht verstrekt ze. Gedurende de zomermaanden is de lucht vol van rottige uitdampingen, ontstaande uit den damp der mesthoopen, de uitwafelingen der dieren, en den rook. Elke regenval brengt deze rottende deeltjes neder tot het voedsel der Planten. Van deze valle er enige in zee, waar dezelfde waarschijnlijk dienen tot voedsel der Zeeplanten. Zij gaan echter, schijnbaar voor een gedeelte verloren, dewijl de Visch, uit zee gehaald, en de Zeeplanten, op strand gespoeld, ze aan ’t aardrijk onder een andere gedaante wedergeven. In deze voegen houdt de Voorzienigheid, met de hoogste wijze, den noodigen omloop der dingen gaande; ontbinding en samenwerking volgen elkander in een eindeloze opvolging. Wanneer de rottende deeltjes, die in de dampkring zweven, op een zeer zandige grond vallen, droogt de hitte van de zon deze grootendeels op. Dit levert een bijkomende reden op, om onze lichte gronden, gedurende de zomermaanden, met gewasvezel te bedekken. In tegendeel, wanneer deze deeltjes vallen op een harde grond, of die met mergel bezet is, ontstaat er een nauwe verbanding, te sterk voor de zon, om deze er uit te halen. Men heeft waargenomen, dat kalk een heete zandige grond samenbindt. Wij zien thans, dat deze dezelfde ook vruchtbaar maakt; doch de landbouwer mag niet te veel van die hoedanigheid zich laten voorstellen. De vernuftige Heer TULL en anderen beweren, dat de aarde het voedsel der Planten is. Indien dit zo was, dan moesten alle gronden, op dezelfde wijze bewerkt, even vruchtbaar zijn. De toenemende vruchtbaarheid van een wel bewerkte aarde bracht hem in de verbeelding, dat de ploeg in staat was om de aardedeeltjes zo fijn te malen, dat deze geschikt waren om in de wortels der Planten in te dringen. Een losse grond, indienzelfde uit eigen aard niet al te ligt is, zal altogether een overvloedigen oogst opleveren. Deze ontvangt gereedelijk lucht, regen en dauw, en geeft ten zelfden tijde aan de wortels der planten een vrijen doorgang om voedsel te zoeken. Dit is de ware reden, waarom een welbehandelde grond zoo aanmerkelijk vruchtbaar is. Eenigen hebben het water voor het voedsel der Planten gehouden, terwijl het intussen alleen het voertuig is des voedsels. Water is een ongelijkwaardige vloeistoffe, en wordt nergens zilver gevonden. Het behelst altogether een ontbinding van dierlijke of pen en zelfstandigheden, Deze maken het voedsel der Planten uit, en de zelfstandigheid waarin dezelfde, als zeer klein, opgeblazen zijn, dient alleen tot een voertuig, om ze door de fijne vaten van het groeiend lichaam te spelen. De Hyacint en andere bolplanten weet men, dat, in enkel water gezet, de bloemen tot volkomenheid groeien. Hieruit hebben oppervlakkige waarnemers een briefje ontleend voor de stelling, dat water het voedsel der Planten uitmaakt. Doch de waarheid der zaak is, dat de wortels, de stengel en de bloemen van zulke Planten gevoed worden door de vlamachtige stof van den bol, ontbonden en verdund door het omringend water. Deze ontbondene vlamachtige stof is juist genoegzaam om de bloem te doen volgroeien — en niet meer. Zulk een bol geeft geen zaad, brengt geen afzettingen voort. Uitgebloeid, is dezelfde zwak, gerimpeld, uitgeput, en onbekwaam, om, in het volgende jaar, bloem te geven. Een bol van dezelfde soort, door de olie en vlamachtige delten der aarde gevoed, verschilt er wezenlijk van in alle opzichten. Deze is vast, volappig, met afzettingen aan alle zijden. Alle rijke gronden worden in de staat der natuur geoordeeld, olieven of die flijmerige stoffen te bevatten; en in die landen, welke eenige jaren bebouwd zijn, treft men ze aan, in evenredigheid van de hoeveelheid der bemisting, daarop gebracht; vergoeding doende voor den oogst, door die gronden opgeleverd. Om dit stuk in een helderder daglicht te zetten, vallen het oog op de uitwerkelijke effecten der bemestingen van een olieachtigen aard, en wij zullen ras overtuigd zijn, dat olie, hoe ook gewijzigd en onderdicht, een van de hoofdzaken is in den groei. Fijngemalen Raapkoeken, op het land gebracht, is een spoedig werkende en zekergaande bemisting, schoon een zeer kostbare, en zal over het algemeen besteed worden op kleiland, of waar de grond matiglijk met kalkaarde vermengd is. Deze soort van bemisting staat bij den Landman in hooge waarde. Deze bevat het voedsel der Planten reeds wel toebereid, doch daar het niet in staat is den grond los te maken door enige gisting, moeten de landen, waar men fijngemalen Raapkoeken gebruikt, wel degelijk omgewerkt worden. Tegengestelde is dit nuttig artikel voor den landbouw veel in goedheid verminderd, door de verbeterde bewerking om olie uit Raapzaad te halen. Hitte en drukking werden daartoe in een verdubbelde mate aangewend; en men doet er alles aan, om de Raapkoeken van minder nut voor den landman te doen worden. Eenigen zijn echter van oordeel, dat het afstijgende persen der oliezaden geen wezenlijk nadeel aan de Raapkoeken toebracht. Landbouwers, die in de nabuurschap van grote steden wonen, gebruiken een menigte van schorten, gevuld met deze speciale bemesting. Dit is een olieachtige bemesting, doch van de voorgemelde -verschillende 3; hierin is eigenaardig zout, geschikt om den grond te openen, en de olieachtige delen met water mengbaar te maken. Men heeft opgemerkt, dat duivendrek een rijke en spoedig werkende bemesting uitlevert. Deze dieren deugen meest van granen en olieachtige zaden; het is uit dit hoofde te wachten, dat derzelver dreck niet weinig olie delen zal bevatten. De mest van op de stallen gehouden paarden is (tert but) en moet niet gebruikt worden, voor datzelfde een rottende gisting ondergaan heeft om de olie, water- en zoutdeelen door elkaar te mengen. Haver, boonen en hooi hebben veel olie in. Paarden, die op gras staan, leveren een mest van zwakker aard, met veel minder olie. Varkensdrek is van een vruchtbaren en olieachtigen aard, en misschien de rijkste van alle bemestingsmiddelen. Weltoebereid en met oordeel gebruikt, is dezelfde uitstekend voor bouw- en graslanden. De mest van gestalde osfen, inzonderheid wanneer deze een gedeelte van derzelver voedsel uitmaken, bevat veel de vruchtbaarheid bevorderends, en is zeer verre te velgen boven den mest van koeien en osfen, die alleen gras eten. Een landbouwer moet, wanneer hij mest koopt, letten op alle omstandigheden, welke het maken van denzelfde vergezellen. Een voorraad van mest, gehaald uit een stal, waar de paarden sterk gevoerd worden, is tweemaal zoo veel waardig als die uit een stal komt, waar de paarden op hooi of gras staan. 