VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Wy zulten voor tegenwoordig nict verder treeden in gen onderwerp, dat wel verdiende opzettelyk verhandeld te: worden. Liever zullen wy dit bericht fluiten met het flot des Werks zelve, het geen den Koning eenen meer gemaatigden , en gevolgelyk meer billyken, lof toezwaait. zm Terwyl men genoodzaakt ís enige uitzonderingen te maa- - i ken LEEVEN VAN FREDERIK DEN H. 363 ken op de uitmuntende hoedaanigheden van deezen, grooten Koning , herinnert men zig 't geen Minerva, onder den naam van Mentor , tot Telemachus zegt: s» Denkt gy dat Ulysfes, de groote Ulysfes, uw va- an der , die het voorbeeld der Koningen van Grieken- 3, » land is, ook niet zyne zwakheden en gebreken heb- ` aa aa be? Verwagt zelfs niet dat gy hem zonder onvol- 9» an Maaktheden zult vinden; gy zult er ongetwyfeld in as an hem befpeuren. Maar Griekenland, Afia, en alle de an an Cilanden der zee, hebben hem, ondanks zyne ge- aa s breken , bewonderd ; want duizend wonderfchoone : s» s hoedanigheden doen dezelve vergecten” " (*). | 39 a an 2? Ki (*) De uitvoering van den Vertaaler en Drukker van dit Werk verdienen lot. Tegenalle misflagen kan niemand zich wachten, en feilen fluipen overal in, ook in weerwil der grootfte oplettendheid. Zo ftaat hier, bl. 403, de Historie van Augustus, in plaatze van de Historie der Keizeren (want Augustuslen zoude in het Neder- duitsch niet wel luiden.) De Schryver fpreekt van de Scriptores. Historie Augusta. Hier moeten wy zelven eenen misflag erkennen, welke in een voorig uittrekzel van dit Werk of door den Recenfent, of door den Drukker, begaan is. Bladz. 328 reg. 35, flaat met ; lees niet. , Opheidering der Levensgefchiedenis van den Vryleer VAN DER TRENK , .. door een Brandenburgfchen Patriot. Benevens een Repliek op TRENKS Verdediging vegen deze Opheldering. Uit het Hoogduitsch. Naar * den derden druk. Te Amfteldam, by W. Wynands en H. Bron- . gers Junior. 1789. Behalven het Berigt van den Revifeur ` 148 blads. In gr. octavo, l BY het doorbladeren van dit Gefchrift, ontmoet men verfcheiden opmerkingen, die het character van den Vryheer van der Trenk in een ongunftig licht plaatzen; waarvan Zommigen gegrond zyn; doch anderen op berigten en verdenkingen fteunen, waarop men zig niet geheel kan verlaaten. —— Dan, met dit alles, blyven 's Mans weezenlyke lotgevallen , en inzonderheid het veelvuldig en ’thevig lyden , 't welk hy ondergaan heeft,en dat zyne gefchiede- nis bovenal merkwaardig maakt , onwederfproken: zelfs neemt de Schryver , hoe fterk hy ook anderzins voor de genade en goed- ' gunftigheid van Freder.k den || pleite, hèt niet op zig, om de wreede behandelingen te Maagdenburg te regtvaardigen; erkennend dat de Koning, {choon hy /renk met regt aan zyn lot overlicte , het egter wel wat zagter had kunnen en dienen te maaken. Uit "e Mans Levensgefchiedenis , en zyne eigene befchryving van 564 OPHBLDERING WEGENS TRENK, van Zyn temperament en character, mitsgaders gyne aanmeskin. gen over zyn gedrag in verfcheiden, voorvallen (*), is gereedlyk af te leiden, dat hy zeer ligt kon overflaan, om den Pruisfifchen Vorst , in een en ander opzigt , al te fterk te laaken. — Maar js de Vryheer hier van niet geheel vry te fpreeken ; de Branden- burgfche Patriot maakt zig, in deeze zyne ophelderingen , aan de andere zyde handtastelyk fchuldig , aan eene al te verregaan- de loftuiting van dien Monarch; en brengt het bykans zo verre, dat "e Vorften misflagen zelfs altoos een gansch vergeevel ‘voorkomen hebben ; ja , niet zelden, flegts in fchyn misflagen ge- paamd moeten worden, als zynde handelingen, waarvoor hy als een Vorst, die de geheime reden zyner bedryven niet altoos open- baart , de wettigfte reden had ; 't welk men dan in een blind vertrouwen zou moeten erkennen. Een Schryvér, dermaate voor- ingenomen met Frederik den Il, was niet gefchikt om van der Trenk onpartydig te beoordeelen. Gematigder drukt zig de Revi- Sur van dit Gefchrift gemeenlyk, in eenige daarby gevoegde aan- tekeningen , uit; en hy doet Trenk, onder anderen, regt, wan- neer hy, by eene vry fterke voorftelling van den Schryver , de volgende aantekening plaatst. „ Trenk heeft zekerlyk zyne zaak alzins te ver getrokken. Doch neemt men zyn lyden in overweging , Zyne verliezen, zy. ne bekommering deswegens, zyn Temperament , zyne vuurige verbeeldingskracht , zyne roemzucht , zyne herinneringen, zyn ééns vooral diep geworteld misnoegen, zyn ouderdom , zyn fiyf en onbuigzaam gevoel ——- benevens eenige Staatkundige aspec. ten in Berlin : dan ontíchuldigt men veel van zyne gebre., ken, dan befchouwt men ze als zwakheden, de uitberfting éene lang geperfte ziel en wen fchenkt hem medelyden. — Ook kan het toch niet fchaaden, wanneer een bej man van ondervinding de meening van zyn hart rechtuit zegt » hoewel, naar de omftandigheden — cum grano falis. By Hoven is ` men buitendien hardhoorend , door al het gedruisch , af door vleiery; of men klopt iemand —— tot grooten dank —— op de vingers. Gouden doozen en ringen zyn voor heel andere lieden , dan voor den moedigen openhartigen Patriot." (*» Zie het daaromtrent bygebragte in deeze Nieuwe Algem. Paderi. Letteroef. ILI D. bl. 545. en IV D. bl. 25. Do Zeur in de Wildernis. Uit het Fransch vertaald, II Deelen. Te Ley- den, by Meerburg en Pluygers. 1788. Behalven de Voorreden , 840 blads. In octavo. e lotgevall n van Zelie, vereenigd met die haarer Vriendinne Nina de Lisadie , en wel inzonderheid van derzelver Doger pao M L] ' SUE IN DE WILDERNIS. PZ Ninette, leveren eene zeer groote verfcheidenheid van tooneelen, die zeer wel aaneengefchakeld zyn , en voorgedraagen worden op eene wyze, welke den Leezer beftendig uitlokt, — Het merk- waardigfte van dit verhaal , (wart wy kunnen ons over 't ge- heele beloop niet wel uitlaaten,) komt hierop uit. Zelie, (vergezeld van haare Vriendin Nina.) gaat, by zekere gelegenheid feheep, om na de Indiën te ftevenen, met haaren Va- der, den Heer van Marsfeld, haaren Minnaar, den Heer d'Ermon. cour, benevens haare Gouvernante, en drie knegts der opgenoem- de Heeren. Schipbreuk lydende , bevindt zy zich op eene rots geworpen, en wordt voorts niemand der íchipbreukelingen ge- waar ;doch, na eenig tydsverloop, ontdekt zy Nina; met welke zy een bosch of wildernis doorkruist, en eindelyk aan een gere- geid gebouw komt, in 't welke zich een zeker Heer, de Mar- court gehecten, onthoudt, ‚die de eenige bewooner van deezen afgefcheiden oord is. Hy ontvangt haar met de uiterfte heusch- heid, en ruimt haar een gedeelte Zyner wooninge in. Nina, die alvoorens in een mirmenhandel ingewikkeld was geweest met den - Heer Horthure, welke door zyn Vader listig was weggevoerd, verlost wat laater van eene Dogter, welke den naam van Ninette verkrygt. Nina leeft nict lang daarna, en vervolgens fterft ook de Marcourt. Zins dit dubbel fterfgeval, verbleef Zeke met Nineste * in deeze wildernis , zonder eenig fpoor van menfchen gewaar te worden; doch, na verloop van eenige jaaren, óntdekte d’ Erman- cour, (die insgelyks , met zyn knegt, het dreigende lot van der fthipbreuk ontkomen was,) de verblyfplaats zyner beminde Zele; dat eene treffende ontmoeting baarde. Zy leefden nu voorts ale daar, nog etiyke jaaren, in cene ftille vergenocging ; doch, intus. fchen werd Nimette ecrlang vermist, en "er verliep al eenige tyd, eer zy berigt van haar ontvingen, Ten laatfte verftanden zy , dat Ninette gekomen was aan de andere zyde van een hoog gebergte, ^t welk deeze wildernis van het Koningryk Achem, op het Ei- land Sumatra, afícheidde; en dat zy zich in vry gunftige omftan- . digheden bevond in een Dorp naby de Stad Achem ; alwaar zy, in één der aanzienlykfte huizen , in dat van den Heer Sping , (een Hollander, met de zaaken der Compagnie aldaar belast, minzaam ontvangen was, en ten vriendelykfte behandeld werd. Het verflag van haar wedervaaren hier ter plaatze , dat Zelie vervolgens fchriftelyk ontving , behelsde tevens Familie- be- rigten , die haar ten uiterfte aangenaam waren. Ninette, naamlyk , had aldaar ontmoet den Heer Harthure , die haar opcnlyk voor zyne Dogter, by zyne geliefde Nina verwekt , erkend had ; en zyn Zoon , haar Broeder, (by eene andere Vrouw ,) die zich als een Zeeofficier ook te Achem bevond, berustte volkcmen in ‘s Va- ders fchikking, omtrent haar, als zyne Dogter; des ze elkander minzaam als Broeder en Zuster omheisden. In dien tyd was mede te Achen gekomen een Schip, onder het bevel van Kapi- tein 566 ZELIE IN DE WILDERNIS. zein de Lizadie, een vollen Neef van haare Moeder, en gehuwd met eene Zuster van d'Ermancour. Met dit Schip was de Heer Sping , die na Batavia gegaan was, wedergekeerd, en op het zel- «e had zich een Pasfagier bevonden, die den Heer van M. kende. De gefprekken, in dien overtogt gevoerd, hadden deezen Pasfagier, vervolgens wedergekeerd na Batavia , aanleiding gegee- ven, om den Heer van Marsfeld te berigten, het geen hy gehoord had, en ter dier gelegenheid kwam ook de Heer vas Marsfeid eerlang te Arben ; daar hy zich voorts aan Ninette bekend maak- te, als de Vader van Zeke; tevens meldende , hoe hy, behalve een Broeders Zoon , ook by zich had zyne twee Knegts en de Gouvernante , boven gemeld, welke met hem , by den Schip- breuk, van den dood gered ‚en, met een ander Schip, behouden te Batavia gekomen waren. — Voorts behelst dit verhaal het wederkeeren van Zeite uit de Wildernis, en ’t voorgevallen in die omftandigheden; met de plegtige wettiging der Huwelyksver- bintenisfe door Zelie en d'Ermancour in de Wildernis : waarby ook komt het Huwelyk van Ninette met den jongen Heer Sping. Ninette vestigt zich vervolgens met Spine te Achem: Zeie en dErmanceur vertrokken met sfeld na ja, en, toen deeze zyne zaaken aldaar gefchikt had, verder na Europa. Zy kwamen behouden op de kust van Normandie, in welke Provin- cie de Ouders van d'Ermancour woonden , die zy, wel dra, tot wederzydfche vreugde , ontmoetten : dat wyders eenige familie fchikkingen, met onderling genoegen, ten gevolge had. Eene reeks van treffende voorvallen, zo in de gefchiedenis zel- ve, als in tusfchenkomende gebeurtenisfen , die 'er ongedwongen mede verknogt Zyn, maakt deeze Roman allesgins gevallig ; en daar de Opfteller zyn verhaal hier en daar doorvlogten heeft met zedelyke voorftellingen , die uit de gebeurtenisfen natuuriyk xoortvloeien , heeft dezelve ook haare leerzaamheid. Men mag , des dit Gefchrift wel tellen onder de Romans, die het aangenz- me en nuttige Zamenpaaren, waarvan men met genoegen gebruik kan maaken, als men in een uur van uitfpanning leest. * N I E U WE ALGEMEENE VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN. Euángeli of Levensbysonderheden van sus curisTus. Naar het Grieksch van JOANNES. Door Y. VAN HA- . MELSVELD. Te Amflerdam, by M. de Bruijn, 1789. In gr. octavo. l IR de behandeling van dit Euängelie vertoont zich de arbeidzame geest van den Heer van Hamelsveld, op ene foortgelyke wyze als in die der voorigen; en de beóefe- naers der Euangeliefchriften zullen t'over reden vinden, om hem, in de voortzetting van zyn taak, aen te moedi- gen. Daer we reeds een en ander ftael zyner ma- niere van uitvoering, in 't overzetten en ophelderen , bygebragt hebben (*), dacht het ons goed, nu eens een ander foort van voorbeeld zyner fchryfwyze mede te dee- len, en den Lezer 's Mans bericht, wegens den aert en 't oogmerk van dit Gefchrift van Apostel S'oennes voor te dragen., » De Euäng:list geeft hier, (zegt hy ,) geene aaneen- gefchakelde levensgefchiedenis van jesus; hij onderítelt veel meer dezelve, als aan zijnen Lezer bekend, uit de overige Euângelisten, en kipt alleen bijzondere wonder- daaden, en eenigen van de zaakrijkfte gezegden en rede- nen van jesus uit. Onder de eerften kiest hij zulken uit, die aanleiding gaven tot uitvoerige redenen van jE- sus, of gedeeltelijk ook zulken, welke een bijzonderen invloed hadden op de lotgevallen van jesus, en ter ver- klaaring en opheldering van zijn leven en lotgevallen dienden 5 onder de laatíte meldt hij ons de langíte en ge- wigtigfte , en zulks op die wijze, dat zich de geest en het karakter van jesus geheel duidelijk, en bij uitne= mendheid, daarin vertoont, en in zijn godlijk licht vere fchijat. Hij fchetst ons tot de kleinfte , maar zeer gewige tige trekken van jesus redenen, toe, het welk hem niet Zele (*) Zie boven , bl. 261. 438. IV.DEEL.N, ALG. LETT. NO. I4 Rr 568 ' — "*. VAN HAMELSVELD zelden van de overige Ewangelisten onderfcheidt (*). — Tevens volgt hij gemeenlijk de tijdorde het naauwkeu- dëst van alle de Éuangelisten. an Zijn oogmerk, bij het opftellen van deze uitmun- tende bijzonderheden van jesus leven en daaden, betrof niet zoo zeer de groote menigte van in het oog vallende en verbaazing werkende wonderen; hij zegt zelf op het einde van dit Ewuangeli , dat derzelver aantal zeer groot was, te groot, om elk afzonderlijk befchreven te kunnen Wor- (*) Joannes naemlyk fchreef het lactfte van alle de Euängelis- ten, en de vier Euängelien zyn, volgens onzen Autheur, in deze tydorde te brengen. Mattheus fchreef zyn Euängelie, ver- moedelyk, omtrent het 4ofte jaer der gemene jaertellinge: Mar- cus het Zyne twee jaren later: Lucas het zyne ongevcer het jaer 48, althans vóór de Handelingen der Apostelen, die afloopen in "t jaer 58: en eindelyk íchreet Joannes dit zyn Euängclie, waer- fchynlyk om cn aen "t jaer 65, althans vóór de verwoesting van Jerufalem. l Uit dien hoofde is het, gelyk de Heer van Hamelsyeld, in zyne ophelderingen , nu en dan aenmerkt, dat men meermaels in ’t uängelie van Joannes plaetzen ontmoet, die bekende berichten aenduiden, en ook zulken, die ter opheldering van reeds gege- ven berichten kunnen dienen. Men zie, onder anderen, Joann. I. 1——18, dat de gefchiedenis van 's Heilands geboorte, als- mede, vs. 31——33 , dat het voorgevallene by zynen doop, en III. 24, dat, de lotgevallen van Joannes den Dooper als bekend vooronderftelt ; terwyl ’t geen in ’t eerfte en derde Hoofdftuk hem aengaende is opgetekend, ter ophelderinge van °t vroegere Euängelifche verhael dient. Joann. VIII. 44, enz. onderftelt het vroeger wedervaren van Jezus te Nazareth bekend , en de Eun- ist tekent een wonderwerk aen, dat geen der anderen beeft. aann. VI. 5, enz. word een en ander workderwerk verhaeld , dat men ook by de andere Euängelisten gemeld vind ; maer onze Buängelist voegt "er enige byzondere omffandigheden by, die hem aenleiding geven tot-het aenvektnen eniger merkwaerdige geíprek- ken van Jefüs ter dier gelegenhcid. Men merke wyders hier nog aen, dat Joannes, het verhael van "e Heillands rondreizen door Galilea bekend vooronderftellende , verder uitvoeriger word in gyne berichten, op het melden der wetderkeering van Jefus in Jerufalem, en dat hy inzonderheid, met betrekking tot de daden en gefprekken van Tetis in ’t laetfte jaer zyner omwandelinge, mitsgaders ten opzichte der Iydensgefchiedenisfe , verfcheiden by- Zonderheden aeritekent, die de vroegere Eu:ngelisten niet geboekt Hebben, en welken, in zommige gevallen, niet weinig ter op- helderinge van ’t verband van ’t voorgevallene OVER HET N. T. ` 569 worden (*)3 — maar het doel, waarop alle deze bewij- zem van bovenmenschlijk vermogen zagen, en welk het hoofddoel van joäNnes in dit zijn Euängeli was: an JEsus is de CHRISTUS , de MEsstäs, de zoon van God; » hij was bij God, ja zelf God ; hij was, en hadt zijn an beftaan vóór de wereld; hij was in de wereld werk- a zaam , eer die hem kende; hij heeft voor haar, voof a het menschdom gedaan, het geen hij, en hij alleen, as doen kon; hij verdient daarom, dat de wereld in hem 95 gelooft, hem als de zoon van God eerbiedigt, om, » door het geloof in hem , tot een waar eeuwig-gelukkig an leven geleid te worden." Dit wilde JoÂNNES toonen en bewijzen, en hij doet het ook in de daad ! sn Het kan zeer wel zijn, dat hij, ondergefchikt aan deeze hoofdbedoeling, nog eenige bijzondere oogmerken gehad hebbe, in het fchrijven van dit Zuangeli. Dus zegt ons de oudheid, dat hij den verderflijken dwaalgeest CERINTHUS in het bijzonder zou hebben wederlegd met dit Euangeli; en meer foortgelijke dweepzuchtigen, die van onderfcheiden uitvloeifels uit het Godlijk Wezen droomden, welken zij het woord, het licht, het leven enz. noemden. en Daar zijn ook nog veele andere dingen, die jesus gedaan en » Verricht heeft; welke, indien zij allen afzonderlijk befchreeven » zouden worden, zouden, meen ik, [ale de boekerijën) der » de boeken, die dan moesten gefchreven worden, niet » bevatten kunnen” En hy v 'er in zyne korte Aenmerkin. gen, ter ophelderinge, het volgende by. ,, Door de natuurlijke » invulling, die wij in de vertaaling gebracht hebben, wordt de » Zin van JoXNNES uitgedrukt. Eigenlijk ftaat ’er in het Grieksch: „ Ik acht, dat de geheele wereld de bocken niet zou e Kunnen bevatten.” —— Dit heeft, als eene te verre gaande » grootfpraak, veelen geftooten; doch met deze gemaklijke ine e», Vulling is dat verregaande weggenomen.” r 2 70 Y. VAN HAMELSVELD mooglijk- hs waarfchijnlijkheid , dat. onze joiNNES ook deze dwaalingen bedoelt te keer te gaan? voornaamlijk, nadien hij, in zijne Jm/eiding, Hoofdft. I. 1—— 18. op- zetlijk aantoont, dat yesus, en niet joàNNES de Dooper, de Logos (*) , het leven, het licht is, en zulks door het eigen getuigenis van den grooten Dooper bevestigt. Dus (*) Ten aenzien dezer benaminge Loges, tekent onze Autheur, in zyne korte Aenmerkingen, het volgende aen. s Ik heb [te weten in mijne Overzetting) de benaamirig Loges behouden. fchoon ik tusíchen twee haakskens invul , (het woord , de wijsheid,] om dat mij de uitdrukking, het woord, niet krachtig noch voldoende voorkomt, om alles te bevatten, wat JoANNES onder Lagos begrijpt. Te weten JoANNES vat ondér deze bena- ming alles te famen, wat Jesus was, voor dat hij ut MARIA mensch werdt. Dit kan men zich niet wel onder het beeld van ecn woerd, het welk de tong fpreekt, voorftellen. Ook heeft Logos bij de Grieken eeng veelvuldiger en edeler betekenis, dan ons woord, Zij gebruiken het van de rede en gedachten, van den grond en oerzaak waarom, van betrekking, evenredigheid, befluit of refultaat , reden en gefprek, en cindelijk van Jchrift, —— De rickfche wijsgeeren onderfcheiden, met dit woord, zelfs bij de menschlijke ziel cen in- en uitwendigen Logos. Deze laatfle is de reden, het gefprek, de woorden, een gevolg van de eerfte, de ge- dachten en rede, die de inwendige Logos is, voor zo verre deze h:t naast met de ziel verbonden, en het onmidlijk uitdrukíel van dezelve is. —— Wanneer JOANNES van de betrekking tusfchen den Vader en den Zoon, den niet geberen en den eerstgeboren der Godheid, in eene bewoording uit de menschlijke taal wilde fprc- ken, was 'er misíchien geene meer gepast dan deze, zonder dat wij angstvallig behoeven te onderzoeken, van waar hij dezelve ontleend, of aanleiding gekregen hecht, om ze te gebruiken. === Zeker niet van de (chool van PL4TO, wiens Logos geheel iet an- ders is, dan de Logos van jJoÁNNEs, fchoon reeds vroeg veele leeraars der Christenheid dezen hebben verward, en het een voor het ander genomen. Mis(chien van die dweepers, welke, onder de benaamingen van Logos, het leven, het licht, zekere uitvloeifels uit het godlijk wezen verftonden. De Brief aan de Hebreën {preekt van curistus, in deze zelfde betrekking , in dit zelfde opzicht, onder andere beelden. Daar wordt hij genoemd: „ Het affchijnfel van Gods heerlijkheid, en het uit- » gedrukte beeld der godlijke zelfftandigheid." —— Wien dit verftaanbaarer is, behoeft dit flechts in gedachten te hebben, en hij Zal tevens den zin verftaan, hcewel op eene andere wijze, en Onder een ander beeld, van het geen JoÀNNES met Logos zeg- gen wil". | `~ , OVER HET N. T. duitsch vertaald, Derde Deel. Te Haarlem, by A. Loose jes. 1789. In gr. octavo, 448 blads, ()ereenkomttig met het geen wy , nopens de leerzame en ftiéhtende uitvoering der Leerredenen van den Eerwaerden Hermes , voorheen gezegd hebben (*), be- helst dit derde Deel een aental van achttien Leerrede- nen, waer in weldenkende Christenen op nieuw ene reeks van heilzame onderrichtingen zullen aentreffen , die ze niet, zonder ene aendoenende opwekking, met genoe- gen zullen nagaen. Tot ene proeve: hier van, ftrekken zyne voorgefchrevene regels; aen ’t einde zyner Leerre- den, over den plicht der Christenen, om zich onder et- kander een goed voorbeeld te geeven. Zyn Eerwaerde de betrachting van dien plicht aengedrongen , en opgemerkt hebbende , dat zulks in "t algemeen , door cen wandel, die met de leer yan 't Euangelie overeenkomt , gefchieden moet , hecht daeraen nog drie byzondere regels, welken de zodanigen in agt behooren te nemen, die gaerne voor= beeldig willen wandelen. 2 v s» De eerfte is: let voornaamlijk daarop, dat zulke han. delingen, die voor de oogen van anderen. gefchieden , niet alleen eene inwendige rechtmaatigheid hebben , maar ook. uiterlijk met de Christlijke welvoeglijkheid overeenflevamen, —. Want het is niet alleen billijk en nodig, dat een Chris- ten sichtbaare vruchten van zijn Christendom oplevere , maar dat hij dit ook op de rechte wijze. doe. Hij moet wel eigenlijk met eene gelijke naauwgezesheid handelen ; 't zij hij bij zich zelven alleen is, of in tegenwoordig heid van andere menfchen zijn werk verricht. Want hij heeft eenen God tot Rechter , die hem ieder oogenblik fadeflaat s en nooit naar den uiterlijken fchijm oordeelt. ntusfchen is het toch ook noodig, op deezen Jaaiften | . ins» €) Zie Nieuwe Aig. Faderl, Laer: IV D. bl. 352. rs + Eé je Ae HERMES : insgelijks bij onze handelingen te zien, zoo’ ras wij naam- lijk, buiten den Alomtegenwoordigen , nog andere befchou- wers hebben ; vooral , daar men van deezen niet verwach- ten kan, dat zij ons altijd met de noodige onpartijdigheid en fcherpzinnigheid , beoordeelen zullen. Wanneer wijt, bij voorbeeld, voor ons alleen in ftille eenzaamheid Gods woord overdenken, of tot den Onzigtbaaren bidden, dan koomt het gewis miet op de houding van het Jigchaam , op gebaarden en woorden aan. Zoo ras wij cchter zulks in de epenlijke bi'eenkoomften der Christenen , of flechts in de te- genwoordigheid van onze kinderen of hwisgenooten doen, dan wordt het reeds pligt voor ons, zulk eene uiterlijke welvoeglijkheid ít woorden en werken te betrachten, dax daardoor die handeling meer plegtigheid bekoome , gevolg- lijk ook op de hárten der aanfchouwer$ krachtiger werken kunne. Verrichten wij verder een werk van barmhartig- heid In de ftilte , dan is het reeds genoegzaam, wanneer wij het utt een zuiver oogmerk doen , en daarbij voor het ‘overige zoo te werk gaan „ als tot bereiking van ons oogmerk dienítig is. Maar gefchiedt zulks in het open- baar, ‘dan moeten wij ook daarop denken, dat wy allen fchijn van eigenbaat en roemzucht, of.wat anders gele- enhefd tot misvatting geeven konde, zorgvuldig vermij- en. Daar wan daan wordt ons billijk de Apoftolifche re- gel vermijdt allen fchijn des kwaads” im alle zulke ge- vallen , zeer. gewigtig. Want daar wij eenmaal in verbin- tenis met andere menfchen (aan: daar 'er verder onder deezen niet weinigen zijn, welken uit onverftand of lief- deloosheid averechts oordeelen ; daar wij evenwel ais Christenen verpNgt zijn, om jeder, zop veel in ons is, een goed voorbeeld te geeven ; zoo is er alleszins zeer ` veel daaraan gelegen , at wij de gevolgen onzer hande-. lingen vooraf overdenken , om alle verkeerde beoordee- lingen , zoo veel doenlijk, voor te koomen. Wanneer wij na evenwel in elk geval ons oogmerk niet bereiken , zoo hebben wij dan toch ten minften onzen pligt vervuld, en genieten gevolghijk den bevredigenden troost van een d geweeten. Reeds in de tijden der Apostelen vond men de zulken in grooten getale, gelijk wij dit uit de brieven van Paulus aan. de Romeinen, Corinthiers, enz. zien kunnen. Ook thans n zijn de gevoelens der Christenen , in dit ftuk „ ‘zeer verdeeld. Wat is nu billijker, dan dat men zich naar deese vooroordeelen , in zoo ver het zonder benadee- ling van andere pligten gefchieden kan , eenigermaate rich- te, om zelfs zijnen zwakkeren broeder, geen aanftoot te -geeven. Lë zelf handelde ten minften op deeze wijze , ‚en zijne stelen niet minder. Paulus zegt : Indien uw broeder am der /pijze wille bedroefd wordt , zoo wandelt ij niet meer naar liefde, En verderf dien niet met uwe dl voor welken Christus geflorven is (*). Mogten toch Allen , die onder ons rechtfchapen willen handelen , even zoo denken! Hoe dikwils, lieve Toehoorders, koomt het enkel op de verloocheniog van een klein vergenoegen of „voordeel aan, wanneer ons gedrag den naasten niet aan Poetlijk maar flichtlijk zal worden ! Of het betreft geheel onverfchillige dingen , waarin wij zonder eenige fchade kunnen toegeeven. Was het nu in zulke gevallen niet een firafbaare cigenzin , wanneer wij liever ergernis geeven, " dan (*) Rom. 14. va. 15. Rr 4 £74 J. A. HERMES dan in onze gewoone wijze van handelen iets veranderew wilden? Het is een andere zaak, wanneer de vorderingen van den naasten van dien aart zijn, dat men de waarheid zelve eenigzins verkorten , of ongeloof en ligtzinnigbheid verfterken moest, wanneer men hem genoegen wilde gee- ven. Maar wanneer dat het geval niet is , o waarom wilden wij niet liever onzen eigen wil, gemak en verge- noegen opofferen , zoo ras daardoor vrede en verbetering onder onze Medechristenen, en gevolglijk ook dc vervul- ling der Vaderlijke oogmerken van God, ijveriger bevor- ‚derd kan worden. ` » Nu alleen nog een derde regel voor Christenen, die gaarne voorbeeldig willen wandelen, Wanneer gij waar. neemt, dat zekere zonde en kwaade gewoonten zeer Jchend zullen worden , seo kant u tegen dezelven, door uw goed voorbeeld , dat is: zoo doet dat geene wat gij als recht erkent , met een bijzondere naauwgezetheid, en een onyer- Jchrokken moed. Op verfcheiden tijden en aan verfcheiden oorden, zijn ‘er ook verícheiden foorten van boosheid en ligtzinnigheid „ of ook veele gewoonten , die het waare Christendom of rechtftreeks in den weg ftaan , of toch aan het zelve zeer ligt hinderlijk worden. Zo gaan 'er bij voorbeeld op veele plaatfen bijzondere foorten van be- driegerijen in zwang , op cene andere plaats heerscht de ondeugd der onkuisheid , in verfchillende gedaanten ; en op een derde , fluipt de verachting van den baaren Godsdienst en van het heilig Avondmaal merkbaar in. Ook behooren hiertoe meenige foorten van tijdverdrijven, verlustigingen en gezellige verbintenisfen , die, of met al te groote verftrooijingen of werklijke uitfpattingen ver- knogt zijn, en daarom den geest van ligtzinnigheid en roekloosheid , duidelijk fterken. In alledeeze gevallen is het de onloochenbaare pligt van een braaf Christen , om niet alleen alle deelneeming aan dergelijke ondeugden en fcha- delijke gewoonten te vermijden, maar ook door zijn voor= beeld het verachte goede , en de verwaarlooosde deugd, wee der in aanzien te brengen, ook, zoo veel in zijn vermo- gen Daat, de invoering van betere gewoonten te bevor- deren. Zelfs de gemeeníte burger kan ook op zekere wij- ze , door zijn verftandig gedrag, hier aan veel toebrengen; maar boven alle anderen, zekerlijk zulke lieden, die in openbaare bediedingen en in algemeen aanzien ftaan. On- emeen veel is daaraan gelegen , dat iedere plaats ten min- en eenige zulke vcorbeelden van Christelijke wijsheid d id" RVANGELISCHE LEERREDENENe 575 Godzaligheid overig houde. Wee de ftad, of de gemcen- te, waar geen derzelver gevonden wordt! Waar Ovcrhe- den en Onderdaanen , Leeraars en Toehoorders , Ouders .en Kinderen: , openlijk hunne pligten jegens elkanderen overtreeden ! Zulk een Landftreek zal eindlijk een ander Sodom moeten worden; zal dus ook rijp tot zijn verderf zijn, dat binnen kort of lang uit de zonde ontitaat. Zoo lang 'er echter nog eenige mannen voor handen zijn , die den ftroom tegenwerken , en hunnen gang op den weg “der waarheid, met eene onbeweeglijke andvastigheid voortzetten ; zoo lang is "er ook nog hoop tot algemeene verbetering. En hoe talrijker deeze voorbeelden worden, des te kragtiger moet ook hunne werking zijn. - Welk een dringende beweeggrond, mijne waardften, om ook van uwen kant daar naar met Christlijken ernst te tragten, dat gij zulke voorbeeldige Christenen voor dee- . ze plaats , en voor deeze gemeente, wordt. Koomt het flechts:zoo ver onder ons, hoe zeker reken ik dan op de aannadering van betere tijden ! o Gij deugdlievenden, u maan ik daarom ten befluite op het dringendfte aan ; wane delt toch zoo, dat gij moogt onberispelijk en oprecht zijn, kinderen Gods zijnde , onftraffelijk in "t midden yan een krom en verdraaid geflacht , onder welk gij fehijnt als liche ten în de waereld (*)." ` (*) Phil. 2. vs. 15, 16. D De hachelyke beproeving, onbezwekene flandyastigheid , en Goddelyke uitredding van SADRACH, MESACH en ABED- NEGO , in drie Leerredenen, over Dan. III, Door tr RYSDYK TAKENS, Predikant te Delfshaven, Te Rotter- dam, by C. van der Dries, 1789. Behalven het Voorbee richt, 123 blads, In gr. 8yo. I de overweging dezer merkwaerdige gefchiedenisfe , X fchift de Eerwaerde Takens elk zyner Leerredenen iri drie deelen. Het eerffe is bepaeld tot de befchouwing der gefchiedenisfe zelve; (drieledig afgedeeld , Dan. III. 1——12, 13—22 , 23——30:) het tweede fchikt hij ter padere overweginge van de byzonderheden, die "er in voorkomen; en dan leid hij er, ten derde, enige toepas- lyke aenmerkingen uit af. Zijn Eerwaerde behandelt het gefchiedkundige beknopt en duidelyk; ontvouwt de trefa - Rr 5 fend- 576 Je RYSDYK TAKENS fendfte byzonderheden in oordeelkundige aenmerkingen over dezelven ; en doet alles op ene gepaste wyze, naer den aert der befchouwde ftoffe , ter leeringe , ftichtinge en vertroostinge dienen 5 des deze zyne Leerredenen over dit gewigtige voorval aenpryzing vorderen, als kunnende niet zonder een leerzaem nut overdacht worden. Zie hier, hoe zyn Eerwaerde , by de befchouwing van 't uitmuntend character dezer drie Gode getrouwe Mannen, de Gerbe hunner beproevinge afmaelt, en ous het verbeyene hunner denkwyze in die omftandigheden doet opmerken. an Het was," gelyk hy gegrond zegt: ,, Het was in de daad geene geringe, maar eene a//erfferkffe beproeving, in welke zij gebracht wierden. Verbeelden wij ons ben —— — als Prinfclijke telgen, volgens Hoofdít. I. 4. als van de E opgebracht onder het oog van alle de wellusten , die een Vorftelijk leven kan opleveren; als doortrokken met alle de denkbeelden, die aan de Ho- ven heerfchen , en alle op dit ééne middelpunt: ,, zoek „ den Vorst te behagen , en langs dien weg uwe groot- » heid en vermaak te valtooijen,” uitkomen; — als min onderweezen in den Godsdienst, dan wel in de vleie- rijen der Hovelingen ; als nog in den bloei van het leven , die het meest aan de zinnelijke vermaaken gehecht is; als in hunnen tegenwoordigen gevangenen {taat bij uitftek en boven verwachting bevoorrecht; — als door de fterkfte banden van verplichting , aan den mache tigten Alleenheerfcher van het Oosten verbonden. ———— Wat kon, wat moest hier de natuurlijke eerzucht, wat het gevoel van dankbaarheid niet opwekken? ——- Aan deze infpraken alleen, en zonder nadenken , den teu- el geviert, en het geluk der waereld zal voor hun ten oogíten toppe flijgen. Van den anderen kant dreigt hen de ongenade van eenen wreeden dwingeland, indien zij niet gehoorzamen. Zijne oogen, zijn gelaat, zijne taal, alles verkondigt hun de afgrijsfelijkfte uitwerkfels eener onverzoenbare grin- migheid. Daar gaapt de oven reeds, en fpuuwt zijne geduchte vlammen. . De menfchelijkheid wordt zoo gevoelig aangevallen, als immer mooglijk was. Siddering , angst en vrees, gevoegt bij de natuurlijke liefde tot het leven , werken met vereende krachten, om het gevaar in zijne eigene kleuren, in zijne ontzettende otbeid , af te maalen. Al wat natuur heet ver- eft zijne ftem, en roept om het dierbaar leven te Ms c - \ - OVER DAN, II. - $77 fthoonen. En ——— hoe gemakkelijk ? Eén uiter- lijk eerbewijs voor Bel kon volftaan. Het kwam ‘er nog niet toe, om met het hart Israëls God te verza- . Hoe licht kon hier de gedachten infchieten , en doorwerken: ,, met de knién voor Del gebogen , en an met het hart in de (tille eenzaamheid , daar niemand , ous beluisteren kan, aan Jehovah gekleeft, en an wij zijn gered!’ ` |. s, Dan, wat doen zij in deze oogenblikken van verzee- king ? Koomt, bezien wij het van nabij, — en bewon. deren wij de verhevenheid hunner denkwijze, ——— Wel. ke is hunne denkwijze? hoe leggen zij dezelve bloot? —- Wij zien hen verre verheven boven alle de gedachten die de verzoeking hun kon ingeven. Hun antwoor is eene deftige wederlegging van de hoonende taal, die Nebucadnezar tegen hunnen, God gevoerd, hadt. Het fteekt duidelijk door, dat de eer van hunnen God, hier zoo lasterlijk aangetast , hun bovenal aan het harte ging. —— Hoe naauw zij ook aan Nebukadnezar verbonden wa- ren, hoe veel belang zij ook in zijne vriendfchap hadden; zij kunnen echter, riet verduuwen, dat ecn aardworm, als hij, zich boven de Almggenheid verheft. Hoe die zijn zij met de betamelijkfte en tederfte gevoelens van de Godlijke macht doortrokken ? Hoe vrijmoedig voeren zij den fnoevenden grootípreker te gemoed , dat hunne Go uit zijne hand verlosfen kon ? Hier was het, ja! der Majeíleit van eenen trotíchen aardsdwingeland in de hartâar getast. Dan , des bekreunen zij zich in het ge- heel niet. De eer van God drijft bij hen boven die der menfchen. Hoe wel beraden is daarenboven hun befluit! Het blijkt nu ten vollen , dat zij deze gewichti- ` ge waarheid: men moet Gode meer aehoorzaam zijn, den menfchen , tot hunnen grondregel hadden aangenoo- men. Gij verwacht niet, M. H.! dat ik thans op algemeene gronden de betaamelijkheid van dezen regel bee tooge. Gij billijkt denzelven, vertrouw ik, alle. Maar ziet hem hier in zijne. (choonfte fterkte werken. Geen oogenblik beraad! Het ontbreekt onzen mannen aan geen antwoord. Zij hebben hun befluit bij zich. Gode niet af te vallen, is hunne eer(le wet, die boven alie Staatswet weegt. Geen dreigende dondertoon , geen gna- pende oven kan dit befluit verwrikken. Geen denkbeeld, om hart ef handelingen te verdeelen , heeft eenigzints vat. Neen! voor God te faan , en op de ftiptíle wijze het eere we 578 J. RYSDYK TAKENS eerfte en tweede gebod van Israëls grooten, en „boven al- le Vorften oneindig verhevenen Wetgever, te gehoorzaa- men; is iets , waarvan lief noch leet hen kan affcheuren. De minfte laagheid , de minfte toegevenheid is, naar hun oordeel, eene allerfnoodfte , eene onverfchoonlijke mis- daad. Hun hart gruuwt op het denkbeeld 'er van. Zij Íchroomen niet dit onder het oog van een Monarch , die door niets meer, dan even hier door, verbittert kon worden , vol te houden. Hoe voortreflijk pleiten zij hier, ten fpijt van Bel, en van alle Afgodsdienaars, voor het oor van een Koning, van Hovelingen , van trau- wanten, die alle met eenen innigen haat tegen hunnen God doortrokken waren, voor de eere van zijnen naam en dienst! Waar wierdt immer, in het hagchelijkst ge vaar , waar, aan een Hof, de waarheid onbewimpel gehuldigt , grootmoediger verdeedigt ? En, het geen ons nog meer treft, is dit, dat hunne vrijmoedig- heid tevens met eene gepaste befcheidenheid gepaard gaat. Hoe rond zij ook fpreeken, hoe zeer alle hunne redenen van eenen blakenden ijver voor de eer van hunnen God getuigen; des niet te min redenen zij alleen ter zaake, en laaten zich geen woord ontglippen , dat eenigzints den verfchuldigden eerbied aan een aardsch Koning en Weldoener te buiten treedt. Hunne rede geeft wel geen éénen trek van vleierij, waardoor zij Nebukadnezars ge- nade zoeken af te bedelen; dan te gelijk vergrijpen zij zich ook niet aan eenige kwetfing van de billijke ulde, die zij zijner Majefteit behoorden toe te dragen. Hunne wederlegging draagt alle merktekenen van bedaarde zachte moedigheid. Waar wierd ooit edele grootmoedig- heid, juist binnen haare paalen beperkt, in voller nadruk vernoomen ?" \ Op een foortgelyken trant fchetst de Eerwaerde Takens vervolgens de ferite yan hun Geloof- en de ffandyastieheid van hun Godvrucht; waerdoor by het caracter van Sa- drach, Mefach en Abednego in het ware licht van fchoon- heid en grootheid ftelt; dan wy kunnen dit, als te uit- voerig voor ons beftek , niet wel plaetzen. Liever zullen wy nog ene korte aenmerking, wegens de afwe- zigheid van Daniel in dezen, mededeelen. - Det opontbod betrof, volgens het tweede vers, alle de Staetsdienaers : echter Vinden wy in deze verzoeking geen gewag van Danièl: wat hier van te denken? Zou Daniël zich naer des Koníngs gebod gefchikt Mag n ~ Leer- en Lij ges OVER DAN. III. 579 ben? Zou Daniël minder benyd geweest, en dus onbefchuldigd gebleven zyn? - Zou Daniël ene by- zondere vergunning van den Koning gehad hebben, om hier niet te verfchynen? Het een en ander is ge- heel onwaerfchynlyk. Wat dan? „,’Er is ons," zegt de Eerwaerde Zakens, en wy kunnen hem gereedlyk toe- vallen. ,, "Er is-ons niets aanneemlijker voorgekomen , a dan te denken, dat Daniél, of door krankheid verhin- ,, dert zij geworden deze plechtigheid bij te woonen ; of , anders, dat hij met eene boodíchap van 's Konings ,, wege naar elders belast Zij, ZOO dat hij op dezen tijd „s van huis, en dus buiten de mooglijkheid was, om in de verzoeking te geraken.” krede over Joann. XI. 11. ter gedachtenis van den Wel Eerw. Zeer Gel. Heer n. BRUINS , Bedienaar van ’t H. Euangelium, te Naarden. Door C. swaviNG, Predikant aldaar. Te Amflerdam , bij M. de Bruijn, 1789. Behalven het Voorwerk, 4o bladz. 1n gr. octavo. Wertroostende en opwekkelyke aenfpraken, aen de Wee duwe en Naestbeftaenden van den overleden Eerwaer- den Bruins, mitsgaders aen de Gemeenten zo van Garde- ren als Naarden , in welken hy zyn dienstwerk waerge- nomen heeft , benevens enige verdere onderrichtingen voor de Lezers , maken den inhoud van het Voorwerk uit. De Leerreden zelve , naer aenleiding der tale van Jezus, Joann. XI. 11. Lazarus, onze Friend, flaept, be- helst ene natuurlyke charàcterfchets van Lazarus, als een Vriend van Jezus, dien hy lief had, en van wien hy bemind werd; met ene beknopte oordeelkundige aenmer- king over het gedrag en gezegde van Jezus, in dezen. — Voorts enige welgegronde daer uit afgeleide gevolgen , die ons onder °t oog brengen; hoe Jezus hier zijne God- lyke Grootheid met de tederfte en gevoeligfte menfchen- liefde verbind hoe hoog de vriendfchap van Jezus te fchatten zy, hoe een vriend van Yezus hier aen beant- woorde , en welke heuchelyke gevolgen daeruit, vooral na den dood, voortvloeien. Wyders ene ongekun- {telde voordragt van des overledenens Leeraers uitgeftrek- te kundigheden , bekwaemheid, character, onderwys en verdere handelingen, ter opleidinge van de Gemeente; in welk een en ander de Eerwaerde Bruins, in den bloei zyns 550 Ge SWAVING zyns levens, in den ouderdom van nog geen volle so ja- ren , ontflapen , op ene voortreflyke wyze afgemaeld word, en waerin , naer 't eenparige getuigenis der genen , dk hem van naby gekend hebben, geen vleitael plaets heeft. Laetstlyk word deze Leerreden beflooten met ene gepaste senmaning ter plichtsbetrachtinge , naer aenleiding der overwogene omftandigheden. De Eerwaerde Swaying heeft dit onderwerp op ene oor- deelkundige wijze behandeld, het welk zyn voor!tel leer zaem maekt, en , terwyl het tot lof van zyn Vriend ftrekt, tevens ter eere zyner denkwyze dient, daer men ‘er duidelyk zyne gematigdheid en ernítige poogingen , om die in de Kerk te bevorderen, uit af kan leiden. Van daer kon hy met zyuen Amptgenoot als een Broeder le. ven; ,. fchoon wij (zegt hy) niet in alles van het zelfde ə, gevoelen waren, noch dezelfde leiding hadden; dit gaf an ons wel opfcherping en ftof van onderhoud, maar ‚ maakte geen inbreuk op onze liefde.” Zulks doet hem, daer de predikwyze van zynen Vriend voor de Ge- meente oorfpronglyk, nieuw en buitengewoon was, zyne Toehoorders leeren opmerken, hoe nuttig het zy, dat de Gemeente door leeraers van onderfcheiden predikgaven be- diend en voorgelicht worden: en by die gelegenheid gaet hy, als van ter zyde, tegen, die vooroordeelende denk- beelden , welken nog. maer al te veel in de Kerk van Ne- derland gekoesterd worden, als een Leeraer eenigzins van den gewoonen fleurweg afwykt. Men fla zyne vol- gende voorftellingen hieromtrent gade, waertoe hy te eer- der opgeleid is, om dat de denk- en predikwyze van den Eerwaerden Bruins geen algemenen byval vond. » Was, (vervolgt hy,) zijne manier van uitlegging, vooral van den brief des grooten Kruisgezants aan Ephe- fus, was ook zijne leiding van gedagten in het behande- len van zommige geloofsftukken, nu en dan, ongewoon voor onze ooren, en niet naar de denkwijs van fommi- gen meer geoeffenden .onder ons; bemerkte men, dat hg omwijl in het algemeen bad, en zeer ruim van het Eu- angelie fprak: dit alles kan niemand bevreemden, die be- denkt, dat de uitlegkunde der Heilige Schrift, de behan- deling van de Godlijke waarheden, de predikwijs van het Euangelie, in onze dagen, merkelijk verfchillen van voo- rige tijden; dat "er ook bijna geen leeraars zijn, zelfs van de eenftemmigíten , welke zich niet in het een of ander opzigt van hunner broederen denkwijs onderfcheiden, ps y LIJKREDE OVER H. BRUINS. 58r Bijbelfche gezegden en zaaken, waaromtrent men elkan- der, behoudens de regelmaat des geloofs, kan en moet verdraagen in de liefde ; dat , eindelijk, gepaste verande- ring^in bid- en predikwijze aangenaamer en nuttiger is, dan altoos, op denzelfden toon en fleurtrant, eenzelfdig en gedrongen voort te vaaren; en dat, ten laatíten, die leeraar nog zal gebooren worden, welke met alle de dee- len van zijnen dienst, en bij alle en een ieder gelegenheid aan allen evenveel en volkomen genoegen geeft, en allen volftrekt alles is.. an En, daar wij weeten , dat nog heden blinkende flon- kerfterren van Neêrlands Kerk, door misduiding van hun- ne vrijer en edeler leer- en predikwijs , zelfs wel van op, regtzinnigheid zijn verdagt gemaakt, zo is het ook niet te verwonderen , dat mijn verheven en edeldenkende me. debroeder, wegens zijne vrijheid van leer- en prediktrant , al mede het ongenoegen had, dat er vrij onaangenaame gerugten van onzuiverheid over zijnen goeden naam wier- en uitgeftrooid, en verfpreid tot in andere gewesten van Nederland. Gerugten en uitftrooifels , welke zichzelven ge- noegzaam hebben wederlegd , en van welker ongegrondheid hij zich in zijn gemoed ten volle verzekerd hield. Hij had getuigenis van allen, die hem regt kenden, ja ook van hun, ` die hem van elders kwamen hooren , en van de waarheid . zelve. Hij wist zich ook, bij gelegenheid , van zijn blank gewisfe wel te kwijten, en ontfing billijke voldoening.” Misfye van de Societeit der Doopsgezinde Gemeenten in Fries. land en Groningen , aan eenige Doopsgezinde Christenen in de Staaten der Keizerin aller Rusfèn. Te Leuwarden, by J. Seydel Zn gr. dayo, 25 blads. ke byzonder voorval heeft aenleiding gegeven tot het fchryven dezer Misfive. — Hare Majefteit, de Kei- gerin aller Rusfen, heeft, in zeker Gewest van haer Rijk, ene Volkplanting van Dantziger Doopsgezinden aengelegd. Onder deze Lieden is het gebruikelyk , „zodanige Leden an hunner Gemeente , welke zig met Perfoonen van eene , Andere gezindheid, of zulken, die tot hunne Gemeen: s, te niet behooren, door den band des Huwelyks ver- an binden, door den Kerklyken Ban van hunne Gemeen- s, Íchap en Verkeering af te fnyden." Hare Majefteit , dit onredelyk en voor den welftand dier Volkplantinge De 582 MISSIVE. nadeelig vindende, wenschte dit misbruik der Kerklyke Tucht , op ene gepaste wyze, te keer te gaen , en, zo 't mogelyk ware, minzaem geheel te doen ophouden. 