veld ssennederland 01
410 SLOTOPMERKINGEN OVER DE VRIJWILLIGERS zien wij in maart 1941 weer in de Waffen-SS dienst doen, en zich in de loop der jaren tot een steeds fanatieker Waffen-SS-man ontwikkelen; eind december 1943 schrijft hij naar huis: ‘eerst als de laatste doode gevallen is, neem ik mijn ontslag uit de Waffen-SS’! Het is zeker merkwaardig, dat zoveel Nederlanders door die in de Waffen-SS heersende sfeer en mentaliteit, en door het ideologische gebral, dat daar vorming heette, op den duur in aanzienlijke mate werden beïnvloed, terwijl de eerste kennismaking met de Waffen-SS heel vaak uiterst onaan- genaam was geweest, terwijl domme en verwaten Duitse onderofficieren alles deden om de rekruten zoveel mogelijk weerzin tegen alles wat Duits was in te boezemen. Honderden vrijwilligers, die hevig teleurgesteld werden in legioen of Waffen-SS, en in de eerste opleidingsmaanden kans zagen om naar Nederland terug te keren, deden dat ook. Anderen kregen die kans eenvoudigweg niet; duidelijkheid en consequentie werden in de Waffen-SS niet altijd nagestreefd. Maar met name na de eedsaflegging was er natuurlijk geen weg terug meer. Het merkwaardige feit doet zich evenwel voor, dat wanneer de vrijwilliger die eerste periode doorkwam, en eenmaal in de strijd was geworpen, hij doorgaans toch bleef, zich na een verlof en zelfs na afloop van zijn diensttijd weer aanmeldde, en zich verder ook tamelijk wel in het milieu bleek aangepast te hebben. Vaak waren zij zelfs fanatieker en meer door de specifieke SS-geest bezield dan vele Duitse Waffen-SS-ers. In deze groep vormden de leden van de Nederlandsche SS uiteraard de kern, zoals een aan hen lang na de oorlog ook erkende: ‘Ik erger mij altijd aan de opvatting van sommige ex-SSers van de Waffen-SS: wir waren Soldaten wie alle anderen auch. Dat is gedeeltelijk waar. Natuurlijk waren wij soldaten als alle anderen, maar wij trachtten méér te wezen dan alleen soldaat. Dat was de grondslag van de Waffen-SS: meer zijn dan doodgewoon soldaat. Als je zegt, wir waren Soldaten wie alle anderen auch, misken je het ideologische van de SS. En dat staat mij min aan. Maar bij de Duitsers was dat vaak anders dan bij ons,’ namelijk bij die Duitsers, die gedwongen werden hun dienstplicht bij de Waffen-SS te vervullen, en bij hen, die alleen maar bij een elite-eenheid wilden dienen. ‘En op een vormingsavond hoorden zulke jongens het Weltanschauungsunterricht, nou, dat ge- loofden ze wel. Ik wil maar zeggen, dat is een heel anders lid zijn van de Waffen-SS dan zoals wij die uit de Nederlandse SS kwamen..... De Nederlandse vrijwilligers bij de Waffen-SS, die uit de Nederlandse SS kwamen, dachten er vaak ideologischer over. Ook de Denen en de Noren en de Vlamingen’? Er was dus een wisselwerking. Zeer schematisch gezegd: die kleine minderheid van overtuigde politieke Nederlandse SS-mannen versterkte weer het ideologische SS-element in de Waffen-SS — wat wij van hen weten, stemt geheel overeen met de teneur van dit citaat. Anderzijds werd de grote meerderheid van Nederlandse vrijwilligers, NSB-ers en niet-NSB-ers, op den duur ondanks alle politieke en persoonlijke teleurstellingen en bittere ervaringen toch beinvloed door die Waffen- SS-sfeer, waarin een stuk SS-ideologie verdisconteerd was. (1) Doc. (993) Van der L. (2) Armando en Sleutelaar, SS’ers, p. 223, 224. (3) Zeerillustratief de uitspraak op p. 329. ALI DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS Hoe was dit mogelijk? Eén oorzaak daarvan hebben we al eerder gegeven: bepaalde conflict- situaties tussen, laten we zeggen, het Duitse onderofficierskorps en de Nederlandse SS- of legioen- soldaten werden bezworen door het Fronterlebnis, de strijd op leven en dood tegen een reële en identificeerbare vijand; een eenvoudig psychologisch mechanisme, dat daarom al meer solidariteit en aanvaarding van de groepsnormen met zich mee moest brengen. Een andere, naar ons inzicht uitermate belangrijke factor is het feit, dat de vrijwilligers als het ware geen achterland meer hadden. In Nederland werden zij gehaat als landverraders in dienst van de vijand, en zelfs in het onderling ruziemakende NSB-milieu voelden zij zich vaak onbegrepen. Legio is het aantal vrijwilligers geweest, voor wie de aanmelding voor de Waffen-SS een breuk met familie, verloofde, of vrienden met zich meebracht. ‘Een groot aantal kameraden heeft door hun vrijwillige dienstneming iederen band met hun ouderlijk huis verloren, waardoor hun het harde lot ten deel viel volkomen van hun vaderland beroofd te zijn,” constateerde de Germanische Leitstelle te Den Haag in het najaar van 1942, weshalve voor verlof- gangers speciale opvangcentra onder auspiciën van het Ersatzkommando werden opgericht. Die centra waren hard nodig — de vrijwilliger S., die door het SS-uniform aan te trekken bij familie, verloofde en al zijn kennissen in ongenade was gevallen, bracht zijn verlofdagen in sombere ver- veling in een hotel door, en was blij, toen hij de oproep kreeg om zich weer bij zijn eenheid te melden.? Maar ook als de band met de allernaasten nog niet was doorgesneden, voelden zeer vele vrijwilligers zich meer op hun gemak aan het levensgevaarlijke front dan thuis in het gezin? De Waffen-SS was hun tehuis geworden, en daarmee zijn we gekomen bij een derde factor: als pseudo-clan had de Waffen-SS een greep op de vrijwilliger, die de Wehrmacht niet had, om over het vroegere Nederlandse leger maar te zwijgen. Was het de geest van kameraadschap en gelijkwaardig- heid van Duitsers en Nederlanders, zoals een der vrijwilligers zich meende te herinneren? * Het moet sterk worden betwijfeld. Inderdaad lagen in de Waffen-SS bepaalde accenten anders dan in de Wehrmacht, heerste er een ander ethos, en waren er pogingen om een theoretische Germaanse gelijk- waardigheid te realiseren. Pogingen, die, tussen haakjes, voor een groot deel op het credit van Himmler staan. Maar de lezer heeft inmiddels genoeg ervaren van de praktijk in de Waffen-SS: lompe en tactloze Duitse instructeurs en Germaanse vrijwilligers, die elkaar bij het leven bestalen. De herinnering van de hier genoemde vrijwilliger is voor een groot deel een verfraaiing van het verleden (dat twintig jaar achter hem lag, toen hij deze uitspraak deed), en niet in overeenstemming met het contemporaine bronnenmateriaal. Maar er was iets anders: juist die keiharde opleidings- tijd, met alle ellende van dien, met alle weerzin, die een en ander zo vaak bij de rekruten opriep, had op den duur toch een bindend effect: men wist, dat de opleiding harder was dan bij de Wehrmacht, men meende, waarschijnlijk wel terecht, dat dit in het werkelijke gevecht zijn vruchten afwierp, en men voelde zich lid van een speciaal korps, anders en beter dan de Wehrmacht. Ook dit is een psychologisch mechanisme, dat allerminst tot de Waffen-SS is beperkt, of tot legers in het algemeen. Een ander aspect, dat met het voorafgaande in verband staat, ook al in ons verhaal te berde ge- bracht, is het specifieke ethos van de Waffen-SS. Kan men het ethos van de traditionele beroeps- legers, ook van de Wehrmacht, samenvatten in het woord ‘soldaat’, het slagwoord van de Waffen-SS (1) Persbericht ı okt. 1942, KA II 2548 Circ. SS-Ersatzkommando 25 febr. 1943, HSSPF 331 b. (2) Dagb. 955. (3) Zie b.v. Armando en Sleutelaar, SS’ers, p. 392. (4) A.V., p. 237 e.v. 412 SLOTOPMERKINGEN OVER DE VRIJWILLIGERS zou zijn: ‘krijger’, geheel in overeenstemming met het SS-ethos in het algemeen: de meedogenloze, fanatieke vechter, zonder veel scrupules tegenover andermans of eigen leven — wij noemden dit reeds als typerend voor de mentaliteit in de divisie ‘Wiking’. ‘De zon scheen ontzettend fel. We liepen alle in sportbroekje rond. De 1e kompanie benutte de vrije tijd om joden dood te schieten die “Partisanenkrieg’ gevoerd hadden. Voor deze beesten was geen andere oplossing ..... Bij de Gebirgsjäger waren enkele Russische gevangenen ontsnapt — Onze batterij spoorde ze echter snel op - Ze kregen hun verdiende loon - Een Russische officier, die opgehangen zou worden hing zichzelf de strik om z’n hals’, schreef een Nederlandse vrijwilliger bij die divisie op 2 juli in zijn dagboek. Juist op die dag sneu- velde de regimentscommandant Wäckerle, zoals een andere Nederlander in de divisie ‘Wiking’ noteerde. ‘Met de Russen, die ons vandaag in handen vallen, wordt geen pardon gemaakt, totdat een bevel ons weer tot de orde roept.’ Twee dagen later vermeldde hij, hoe te Tarnopol de joden door de burgerbevolking werden vermoord, hetgeen geheel en al zijn instemming had.? Gezien de datum kunnen deze misdaden en deze mentaliteit niet verklaard worden uit de verruwing van de oorlog, maar vinden hun oorsprong in de geïdeologiseerde houding van de Waffen-SS tegenover de bolsje- wistische vijand en tegenover het verschijnsel oorlog in het algemeen. Het valt hierbij op, dat van bovenaf — wie, op welk niveau, en hoe onttrekt zich aan de waarneming — er toch een zekere rem op deze activiteiten wordt gezet.’ Men hoede zich er evenwel voor aan te nemen, dat het bovenstaande representatief is voor het gedrag van alle Nederlandse vrijwilligers. Eerder vermoeden wij, dat het aantal van hen, die van meet af aan de SS-normen in dit opzicht kritiekloos overnamen, verhoudingsgewijs vrij klein is geweest — waarschijnlijk geldt dat voor de hele Waffen-SS. Eén Nederlandse vrijwilliger, uit een zeer a-sociaal gezin stammend, komt tenslotte als bewaker in Mauthausen terecht, waar hij zich als een van de meest wrede en sadistische elementen ontpopt — maar deze man was juist uit de Waffen- SS gedeserteerd, en in dat milieu een duidelijke mislukking geweest.* Het andere uiterste is ook onder de Nederlandse vrijwilligers vertegenwoordigd. Vermoedelijk niet toevallig is het een soldaat in het Nederlandse legioen, die in januari 1942, vlak voor het vertrek van het legioen naar het front, in zijn dagboek opschrijft: ‘Wanneer we aan het front komen, moet ik ermede rekening houden, dat ik menschen zal moeten dooden. Dat wist ik echter vóórdat ik voor het Legioen teekende ook! Toen heb ik mij daar over heen gezet, omdat ik dàt toen niet zoo belangrijk vond. De strijd tegen het Bolsjewisme vond ik belangrijker. Mijn gevoelens kan ik echter niet onderdrukken. Wanneer ik zou moeten dooden, zou ik mij dat ontzettend aantrekken. (2) Dagb. M.J.W. (3) Vgl. p. 370. (4) Doc. I(10o9gA)M. (5) Dagb. 579; het citaat hier afgedrukt in Dagboekfragmenten, p. 148. 413 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS ‘Günther (Uscha)* heeft zich van een zeer leelijke kant doen kennen, door verschillende over- loopers dood te schieten. Gelukkig wordt hij verzet. Van de verhalen die ik hoorde, zouden boek- deelen te vullen zijn. Ik schrijf er echter niet meer over. Dat kan beter zoo vlug mogelijk worden vergeten.’ Uit het hele dagboek blijkt, dat de schrijver — hij sneuvelde later — in de loop van de tijd aan het front harder werd, en een zekere gewenning aan de oorlog, en aan alle gruwelen, met de oorlog verbonden, begon te vertonen. Uiteraard; hoe kan het anders.? Relevant is hier niet dit betreurens- waardige, en tevens betreurenswaardig-normale verschijnsel op zichzelf, maar de functie, die deze verruwing had op het ethos van de Waffen-SS. Die verruwing, geïntensiveerd door de ideologisering en verontmenselijking van de Duitse strijd tegen de Sowjet-legers, had een destructief effect op de traditionele soldatenmoraal van de Wehrmacht, maar versterkte juist het ethos van de Waffen-SS, dat men met de woorden ‘doden en gedood worden’ niet onjuist kan samenvatten.? Naar onze mening nu heeft dit aspect ook de aanpassing van de Nederlandse vrijwilliger aan het milieu van de Waffen-SS bevorderd. En die aanpassing hield, zoals wij zagen, ook een overname, althans een groeiende vertrouwdheid in met elementen uit de SS-ideologie. De gegevens zijn te schaars om te bepalen, of, en in hoeverre de Nederlandse vrijwilligers de hele of gedeeltelijke SS-indoctrinatie, die zij in de Waffen-SS hadden ondergaan, eenmaal in Nederland weer overbrachten op hun gezinnen, hun NSB-vrienden of gelijkgezinde collega’s in hun beroep, of bijvoorbeeld op hun mede-soldaten en NSB-ers in de Landstorm, waar zoveel oud-frontstrijders een onderofficiersfunctie vonden. Dat de leidende figuren in de SS: Himmler, Rauter, Feldmeijer, dit nu als een van de belangrijkste potentiële resultaten van de hele vrijwilligersbeweging zagen, lijdt geen twijfel. En daarmee zijn wij dan eigenlijk terug in het jaar 1940, wanneer Himmler de Stan- darten ‘Nordland’ en ‘Westland’ met een duidelijk politiek doel voor ogen opricht. Ongetwijfeld is het militaire aspect van de werving van Germaanse vrijwilligers in de loop van de oorlog steeds belangrijker geworden, maar nimmer, hebben wij al betoogd, verloor de SS-leiding het politieke doel uit het oog. Wanneer een propaganda-brochure van de SS uit 1943 als voornaamste doel van de Waffen-SS de voorbereiding van het komende Germaanse rijk noemde, “für das in ihren Reihen Angehörige aller germanischen Völkern kämpfen und fallen’*, was dat natuurlijk letterlijk genomen volslagen nonsens. Maar niet onjuist in die zin, dat de Germaanse vrijwilligers, en die uit Nederland zeker niet in het minst, voor de SS een belangrijk instrument waren ter bereiking van het politieke doel: een door het Duitse nazi-dom, met de SS als kern, beheerst imperium. (1) Unterscharführer. (2) Ook duidelijk in Armando en Sleutelaar, SS’ers, passim. (3) Vgl. Höhne, Orden, p. 428, en de daar genoemde bron. (4) ‘Der Weg der SS’, H 251 : 2967. 414 Slotbeschouwing In het eerste deel van deze inleiding heeft men kunnen zien, hoezeer de SS een pluriform, historisch gegroeid complex was. De SS manifesteerde zich in Nederland evenzo, in enige opzichten nog grilli- ger van samenstelling dan in Duitsland. De SS in Nederland was een symbiose tussen een geimpor- teerd politie-apparaat met politieke pretenties en een bepaalde vleugel van een inheemse politieke partij, die zich willoos aan het uitheemse onderdrukkingsapparaat onderwierp. Als derde constitu- erend basis-element zou men de vrijwilligers kunnen noemen, die gedeeltelijk uit de inheemse partij af komstig waren en zich in het militaire deel van het SS-complex lieten opnemen. Met dat complex wordt het geheel bedoeld, dat alle sub-organisaties en alle leden daarvan om- vatte, die individueel dan wel collectief een formele band met de SS hadden. Van de laatste cate- gorie is de Ordnungspolizei een voorbeeld, waarvan tienduizenden deel uitmaakten, die zelf geen SS-man waren. Dat wil allerminst zeggen, dat geen van hen deelnam aan de meest gruwelijke mis- daden van de SS, vaak immers door de Ordnungspolizei bedreven Het kan niet anders, of ook met de begripsbepaling van de SS in Nederland stuit men op moeilijk- heden. Het zal voor de lezer duidelijk zijn geworden, dat de Volksche Werkgemeenschap op zijn minst een mantel-organisatie van de SS mocht heten. Wij moeten echter aannemen, dat een zeker aantal hele of halve onnozelen zich zonder enige politieke gedachte als lid van de ‘Bond voor Heemkunde’ of ‘De Spade’ e.d. opgaven teneinde deel te nemen aan excursies naar oude Limburgse boerderijen e.d., zulks met medeneming van ter plaatse te nuttigen etenswaren. Het zou bepaald te ver gaan, deze lieden als leden van het SS-complex te beschouwen. Als tot het SS-complex en speciaal de Waffen-SS behorend mag men het Nederlandse vrijwilligers- legioen beschouwen. Maar hoewel het legioen praktisch van het begin af een eenheid van de Waffen- SS was, was het dat formeel nog niet. De vrijwilligers voor het legioen hadden veelal de mening, dat zij zich voor een Nederlands korps aanmeldden, en vele legionairs wensten uitdrukkelijk geen SS-man te worden, ook later niet: men denke aan de eedsweigeraars te Graz.? Uit het oogpunt van machtsstructuur mag men stellig al deze organisaties — culturele organisaties, politie, legioen, en bijvoorbeeld ook een instelling als de Landwacht - tot het SS-complex rekenen. Wanneer men alle individuen, die er deel van uitmaakten, het etiket van de SS opplakt, komt men tot grove onjuist- heden, zo niet tot volslagen absurditeiten. De Nederlandse politie was in feite ook een onderdeel van het SS-complex, of was althans bezig het te worden, ook in formeel opzicht. Over de bedoe- lingen van Himmler en Rauter dienaangaande bestaat geen twijfel, en zij waren al aardig op weg om de Nederlandse politie bij de SS in te lijven, meer nog dan bij de Landwacht het geval was; wij herinneren hier slechts aan de gedeeltelijk al gerealiseerde versmelting met de Germaansche SS, en aan het feit, dat de Nederlandse politie onderworpen was aan de SS- und Polizeigerichtsbarkeit. Maar het zou uiteraard meer dan absurd zijn om alle Nederlandse politiemannen, van wie velen in het verzet of in het Duitse concentratiekamp terecht kwamen, het stempel van de SS-runen op te (1) Zie p. 41, 42. (2) Zie p. 367, 368. 415 SLOTBESCHOUWING drukken. Anderzijds zouden sommige van de meest kwalijke sympathisanten met de SS-leer ten onrechte aan dit Kaïnsteken ontkomen. De laatste zin houdt een waarde-oordeel in. Men schrikke daar niet voor terug, maar zij daar wel even voorzichtig mee als met het toekennen van de kwalificatie ‘SS-er’ aan allen, die op een of andere manier formeel of materieel aan het SS-complex verbonden waren. Daarbij hoeven deze kwalificatie en een bepaald waarde-oordeel stellig niet parallel te lopen of samen te vallen. Tien- duizenden jeugdige tot zeer jeugdige Duitsers werden in 1943 en daarna gedwongen hun dienst- plicht in de Waffen-SS te vervullen. Het waarde-oordeel moet, naar ons dunkt, hier stellig geheel anders uitvallen dan bijvoorbeeld in het geval van Fritz Schmidt, die op geen enkele wijze bij de SS betrokken was, en tot zijn niet volledig opgehelderde dood een constante oppositie tegen de SS voerde. In zijn houding tegenover Nederland, joden, verzet, persvrijheid, koningshuis, etc. deed deze man in niets voor de meest harde SS-fanatici onder. Wat de Nederlanders in de Waffen-SS betreft, heeft men hier enige voorbeelden gezien van een volkomen tegengestelde geesteshouding, die de beschouwer toch tot zwaarwegende nuancering van zijn waarde-oordeel moeten nopen. Al eerder is hier het begrip ‘SS-er’ in formele en inhoude- lijke opzichten kwestieus genoemd. Als waarde-bepaling is het niet hanteerbaar. Voor het tegenovergestelde is in het voorafgaande evenwel ook meermalen gewaarschuwd. Een te ‘genuanceerd’ waarde-oordeel zou kunnen neerkomen op een ongenuanceerd vrijpleiten van grote aantallen leden van Waffen-SS, Landstorm, of zelfs politieke SS van iedere negatieve beoor- deling. Het aantal lieden in de SS, dat zich direct aan misdaden schuldig heeft gemaakt, moge een bepaalde, vermoedelijk kleine, minderheid van het geheel vormen, dit betekent nog niet, dat de meerderheid de handen in volledige onschuld zou kunnen wassen. De Waffen-SS — want daar gaat het in de discussie over de morele beoordeling van de SS meestal om — valt inderdaad wel te onder- scheiden van de rest van het SS-complex, maar niet te scheiden. Met name ook niet van het apparaat ter bewaking der concentratiekampen.? In de Waffen-SS heersten een ideologische sfeer en een ethos, die ondanks alle verwatering behouden bleven; een mentaliteit, die ook de rekruten bein- vloedde. Wie als een onbeschreven blad in de Waffen-SS terechtkwam, had een niet geringe kans er behept met een bepaalde, zij het verdunde, ideologie, of wellicht met een concrete schuld uit te komen. Dit geheel afgescheiden van het feit, dat voor zover bekend geen enkele Nederlandse vrij- williger regelrecht gedwongen werd dienst te nemen (hoewel er wel in een aantal gevallen pressie werd uitgeoefend); dat, ook indien hij niet wist, dat hij in dienst trad bij de Waffen-SS (zij het door valse voorwendsels, zij het door werving voor een z.g. Nederlands legioen), hij zich er over het algemeen wel van bewust was, dienst te nemen bij de vijand.’ Hoe verzachtend de omstandigheden ook geweest mogen zijn — de jongen, die zich aanmeldde vanwege ‘moeder’, die andere jongen, die dat deed vanwege de maniakaal autoritaire vader,‘ weer anderen door verveling, wanhoop, honger — de dienstneming bij de vijand, en juist deze vijand, getuigde van gebrek aan solidariteit met de zaak van het eigen land en gebrek aan reflectie over wat die vijand wilde en deed. Dat laatste niet zien, niet willen zien, was weliswaar allerminst beperkt tot de Nederlandse vrijwilligers in de Waffen-SS, ook niet tot de NSB, maar kwam in allerlei variaties en gradaties voor in vrijwel alle lagen van de bevolking, ook in de zwaarst getroffen milieus. Zich aan de zijde van de bezetter scharen in diens uniform betekende echter behalve landverraad ook een principiële aanvaarding van althans alles, wat de bezetter zei voor te staan. Voor de a-politieke meerderheid van de vrijwilligers betekende dat laatste weinig of niets, hetgeen overigens in zichzelf geen grond tot disculpatie is. Het betekende wel degelijk iets voor de NSB-er, (1) Ziep. 413. (2) Zie hfdst. II, § D. (3) Zoals ook blijkt uit Verkl. Z. en Van H. (Doc. Il Waffen-SS — Nederlandse Vrijwilligers). (4) Zie p. 410. 416 SLOTBESCHOUWING en nog meer gold zulks voor de politieke SS-man, die in Storm-SS, de SS-Vormingsbladen, de Ger- manische Leithefte en alle verdere scholingsrommel, die hem toegestuurd werd, gelegenheid te over vond om de door hem aangehangen ideologie tot in détails te leren kennen. Het felle racisme, de koude onverschilligheid voor de menselijke waardigheid, het principiële anti-humanisme traden hier naar onze mening zo duidelijk naar voren!, dat aanvaarding van deze leer — dat hield het lidmaatschap (of begunstigend lidmaatschap) van de Germaansche SS toch wel in — niet meer alleen als een begrijpelijke verblinding geïnterpreteerd kan worden. Daarin verschilde de politieke SS-man van vele anderen, wier houding laakbaar genoemd moet worden. Nuancering in het waarde- oordeel hoeft niet altijd tot een mildere beoordeling te leiden. Meer over dit onderwerp, dat o.i. toch niet geheel ontlopen mocht worden, hoeft hier niet te worden gezegd; dit werk wil niet een leidraad voor het uitspreken van waardeoordelen zijn. Wel moge het bovenstaande adstrueren, dat zowel ethisch als wetenschappelijk gezien de begrippen ‘SS-er’ en ‘SS’ een nadere toelichting in een bepaalde context behoeven. Aangezien de hier gepubliceerde documenten een doorlopende lijn in de vijf jaren der Duitse heer- schappij in Nederland vormen, hebben wij het juist geacht in deze inleiding een andere, a.h.w. meer ruimtelijke dimensie aan te brengen, en de SS achtereenvolgens te laten zien in de aspecten van onder meer het politie-apparaat, de bewakingstroepen der concentratiekampen, de centrale bureau- cratie, de Waffen-SS, de Germaansche SS, de Nederlandse vrijwilligers in de Waffen-SS, de politieke bureaus ter uitvoering van de Germaanse politiek, e.d. Deze thematische indeling bergt het gevaar in zich, dat de lezer wellicht een te statisch beeld krijgt van hetgeen er in de vijf bezettingsjaren plaatsvond. Nu zijn er inderdaad daarin een groot aantal constanten aan te wijzen. Tevens echter een aantal variabelen in de tijd. De ontwikkeling van de positie der SS in Nederland kan men zeer kort als volgt samenvatten: De SS was tegen mei 1940 uitgegroeid tot een pluriform complex met diverse taken. De onder- delen van het complex waren op tal van punten met onderdelen van staat of partij verbonden. Toch was er een zekere autonomie, en een zekere eenheid: het eerste door een aparte rechtspraak, het tweede door de instelling van de Höheren SS- und Polizeiführer. Beide instellingen zouden tijdens de oorlog aanzienlijk in macht toenemen. Na de Duitse inval in Nederland in mei 1940 had de SS nog niet de politieke ambities en zelfs nog niet de politieke inzichten van later tijd. De nieuwe Höherer SSuPF in Nederland was een orde- handhaver, gedetacheerd bij een rijkscommissaris. Deze diende voor een voorzichtige, geleidelijke nazificatie te zorgen. De aangewezen functionaris voor deze taak was de Generalkommissar z.b.V. Terwijl Seyss-Inquart in de zomer van 1940 langs verschillende wegen experimenteerde om de nazificatie-mogelijkheden af te tasten, interfereerde de SS reeds. Om zo te zeggen: te goeder trouw. Het was in overeenstemming met Seyss-Inquart, dat Himmler opdracht gaf aan Rost van Ton- ningen om gelijkschakeling en nazificatie via de bestaande organisaties van SDAP en NVV te bereiken. Naar het scheen liet dat zich heel wel combineren met Seyss-Inquarts streven: het zou (1) Men zie bijvoorbeeld het wel zeer stuitende artikel ‘Afscheid’ over de deportatie van de joden, in Storm 4 juni 1943. Het blad getuigde evenwel voortdurend van een dermate abject anti-semitisme, dat men zich afvraagt, of hierdoor toch ook niet vele SS-sympathisanten afgestoten zullen zijn; de anti-joodse maatregelen veroorzaakten hier en daar in de lezerskring van Storm gêne en twijfel, zoals bijv. bij de bron, in noot 2 op p. 276 genoemd: ‘... daardoor heeft Duitschland een groote haat op zich gehaald. Zelfs men [mijn] Man (hij is van Duitsche Ouders) hij is wel pro Duitsch, keurd het streng af.’ Van Etten kreeg van andere SS-mannen te horen, dat Storm er het verstandigst aan deed over de joden te zwijgen (bron in noot I op p. 266). 417 SLOTBESCHOUWING andere politieke groeperingen in Nederland wellicht tot grotere bereidheid bewegen om tot poli- tieke zaken met de bezetter te komen. Het doel van de SS was het Nederlandse volk, Duits immers van oorsprong, met het Duitse volk te ‘verknüpfen’, zoals Goering dat met de Nederlandse economie wenste te doen. Voor dat doel, de her-duitsing der Nederlanders, werd tevens een SS-Standarte voor Nederlandse vrijwilligers opgericht, en een politieke SS-formatie in Nederland geprojecteerd om als ferment voor de gewenste ontwikkeling te dienen. Het geringe succes van Seyss-Inquart en Rost in de zomer van 1940 verleidde zowel de rijks- commissaris als Himmler om de enige partij erbij te betrekken, die zich zonder voorbehoud aan de bezetter aanbood. Die partij, de NSB, kreeg nog geen monopolie-positie, maar wel een kans op meerdere gunst, wanneer zij erin zou slagen om bredere lagen uit de bevolking achter zich te krijgen. Om die partij in het gareel te houden drong men de leider ervan een SS-formatie op. In deze periode, rond september 1940, stolde de ontwikkeling in vormen, waarin in wezen geen verandering meer zou komen. Om tal van redenen had de bezetter de NSB als favoriet gekozen, waarbij het isolement van deze partij niet voldoende onderkend werd. Wel zag de SS nu in, dat een groot-Duitse bewustwording van het Nederlandse volk ten enenmale buiten de realiteit lag. De SS schakelde daarom in deze tijd soepel om op de zeer verwante groot-Germaanse gedachte; dat was voor hen, die verlangden naar een Germanisches Reich deutscher Nation slechts een kwestie van nuance, een verwijding van de idee Duitsland; en zelfs op dit ideologische sprongetje was de SS niet weinig trots. De NSB, bereid tot vergaande samenwerking met en onderwerping aan de be- zetter, bleek evenwel in meerderheid niet bereid om de idee der Nederlandse natie prijs te geven. Het feit, dat zij zelf door die natie werd beschouwd als de verraadster van die idee, liet haar des te hardnekkiger daarin vastbijten. De numeriek kleine Nederlandsche SS en de sympathisanten met de groot-Germaanse gedachte in de NSB bleken niet in staat om de partij als geheel mee te krijgen. Wellicht zou de rijkscommissaris hier een duidelijke keuze hebben kunnen maken, maar dat deed hij niet. Hoewel hij inzag, dat de kleine SS-formatie als zodanig geen schijn van kans had bij het Nederlandse volk, kon hij zich niet permitteren de Nederlandsche SS te verbieden of zelfs maar ten gunste van de NSB te kortwieken. Het is verklaarbaar: ten eerste meende hij de steun van Himmler niet te kunnen ontberen, en voorts sympathiseerde hij zelf met het SS-ideaal. Boven- dien, de SS kon de NSB dan wel niet ideologisch veroveren, zij kon de partij wel naar groter radicalisme en dus naar grotere volgzaamheid aan de bezetter opstuwen. Onder Seyss-Inquart ont- wikkelde zich derhalve vanaf september 1940 een controverse tussen zijn Generalkommissar z.b.V., die de NSB steunde, en zijn Höherer SSuPF, die de Germaansche SS de hand boven het hoofd hield. De smalle nazi-basis, waarop de bezetters hun politiek voerden, was in zichzelve verdeeld. De bereidheid van de Nederlandse nazi’s om met de Duitsers in zee te gaan, en de evidente Duitse gunst sloten in stijgend tempo andere eventuele gegadigden uit. De publieke opinie echter begon zich heftiger tegen de bezetter te keren. De februari-staking in 1941 bezegelde deze ontwikkeling. Het is daarom, dat men kan zeggen dat sinds september 1940 de politieke gedragingen van de Duitsers en hun Nederlandse handlangers in een vacuüm plaatsvonden. Dat maakte de NSB af hankelijker van de Duitsers. De Duitsers toch ook weer enigszins van de NSB, al was het alleen maar, omdat zij voor een aantal posten een aantal voor hen betrouwbare Nederlanders nodig had- den. Die waren er in voldoende mate alleen in de NSB te vinden. Het feit, dat de Germaansche SS voortdurend gedund werd door het vertrek van de leden naar de Waffen-SS, werkte eraan mee, dat de NSB zich kon handhaven. Toen de Duitsers in juni 1941 de Sowjet-Unie binnenvielen, deed Seyss-Inquart nog één poging om een grote groepering van Nederlanders buiten de nationaal-socialisten voor samenwerking met de bezetter te winnen. Hij hoopte, dat de afkeer van het communisme in brede lagen van het Nederlandse volk en de schok van de plotselinge militaire confrontatie tussen Duitsland en de Sowjet-Unie politieke winst zou opleveren. Nu hanteerde hij echter niet meer de methode van ge- 418 SLOTBESCHOUWING leidelijke, haast ongemerkte nazificatie, maar stelde hij de Nederlanders voor een brute keus. De uitslag daarvan was voor de Duitsers negatief: ook de milieus, die in 1940 tot een zekere collaboratie bereid waren geweest en waarvan de Nederlandsche Unie de exponent was, bleken thans niet ge- neigd de Duitsers bij hun aanval op het bolwerk van het communisme te ondersteunen. Erg hoog- gespannen waren de verwachtingen van de Duitsers trouwens niet geweest. Dit wierp de rijks- commissaris definitief terug op de Nederlandse nationaal-socialisten. In het Nederlandse vrijwilligerslegioen werd deze ontwikkeling weerspiegeld. Ook hiermee koesterde de bezetter nog wat (vage) hoop, dat zo’n legioen een aantrekkingspunt zou zijn voor niet-nationaal-socialistische Nederlanders, en dat er een stimulans voor collaboratie van zou uit- gaan. Dat gebeurde niet: zelfs Rauter had het nauwelijks verwacht. In het eerste contingent vrij- willigers voor het legioen hebben zich stellig een aantal lieden bevonden, die zonder NSB-er te zijn zich op grond van een anti-communistische overtuiging hadden aangemeld, Maar al heel snel moesten de Duitsers genoegen nemen met lieden, die of overtuigd nationaal-socialist, ofwel vol- slagen a-politiek waren. Op wellicht dan dat aanvangsstadium na was er dus geen wezenlijk ver- schil met de Nederlanders in de divisie ‘Wiking’, zij het, dat het legioen veel meer het stempel van de NSB kreeg. In de volgende jaren bleven de Nederlanders in de Waffen-SS (inclusief het legioen) een politieke factor, maar er vond een verschuiving van accenten plaats. De Standarte ‘Westland’ was in 1940 opgericht als assimilatie-instrument, brandpunt van germanisering (naast haar kadervormende taak voor de Nederlandsche SS). Het Nederlandse legioen was in 1941 gedacht als brandpunt van collaboratie in brede kring en instrument voor de Duitse propaganda inzake de Europese kruis- tocht tegen het bolsjewisme. Later werd de behoefte aan nieuwe soldaten voor de Duitsers en voor de SS-leiding primair. De NSB bleef vasthouden aan de illusie, dat de Nederlandse vrijwilligers een tastbaar bewijs zouden zijn van Nederlands aandeel in de Duitse overwinning en dus een garant voor Nederlands toe- komstige status, en tevens de kern van het toekomstige Nederlandse leger. De SS zag in de Neder- landse vrijwilligers behalve de nodige militaire aanvulling de kern van frontsoldaten, die reeds in de praktijk met hun Duitse kameraden aan het front een Germaanse gemeenschap tot stand hadden gebracht, en die na de oorlog als een geprivilegeerde groep naar huis zouden terugkeren, met aller- lei posities beloond zouden worden, en overal de SS-ideeën zouden verspreiden. Als zij dan niet, zoals oorspronkelijk de bedoeling was geweest, de assimilatie van de Nederlanders met het Deutsch- tum zouden kunnen bevorderen, dan toch in ieder geval thans reeds de assimilatie van de NSB- vrijwilligers — en de a-politieken — met de SS, en later in Nederland een verder doordringen van de SS-gedachte in het Nederlandse nazimilieu. Wat de invloed op de NSB-ers betreft, was de politieke rol, die de SS-leiding de Nederlanders in de Waffen-SS had toebedacht, trouwens niet alleen maar een illusie. Deze politieke rol liet zich heel wel combineren met de behoefte aan steeds meer vrij- willigers om de gaten in de gelederen van de Waffen-SS te dichten. Hoewel de Duitsers steeds vlotter lieden van allerlei slag in de Waffen-SS accepteerden, meenden zij toch ook op dit punt de NSB niet te kunnen missen. Het feit bleef, dat het al in de herfst van 1941 voor de bezetter duidelijk was geworden, dat een politieke basis alleen en uitsluitend in de NSB kon worden gevonden. De bezetter wenste evenwel Mussert niet de regeringsmacht te geven. Ideologisch haalde hij voortdurend een onvoldoende bij de Duitsers, en niet alleen bij de SS. Maar bovendien zou een regering-Mussert grote delen van het Nederlandse volk heftig verontrusten. Politiek zou een NSB-regering onrendabel zijn. Hitler wenste zich zo min mogelijk vast te leggen. Dus bleef de NSB bestaan, maar kreeg zij niet de macht. Haar dienstbaarheid werd af en toe beloond. Zo verbood de bezetter in december 1941 de Nederlandsche (1) Zie p. 337. 419 SLOTBESCHOU WING Unie, Nationaal Front, en de NSNAP-van Rappard, kortom alle mogelijke concurrenten van de NSB, die aldus een formeel monopolie kreeg. De leden van de NSNAP zouden alle worden over- geheveld (voor een deel gebeurde dat ook) in de NSB; dat zou de Beweging vanzelf meer in de richting van het radicale nationaal-socialisme drijven, meenden de Duitsers. De SS versterkte in het jaar daarop haar machtspositie. De Anordnung 54/42, waarbij Himmler volmachten in Germaanse zaken kreeg, was een bevestiging daarvan. Angst voor de wassende macht van de SS bracht Schmidt, misschien ook Seyss-Inquart, er in de herfst van 1942 toe de Führer toestemming voor een regering-Mussert te vragen. Hitler wenste echter de NSB halverwege te houden. Wel moest er wat meer gewicht aan de partij worden toegekend, om al te grote desillusies te voorkomen. Seyss-Inquart interpreteerde de woorden, die Hitler bij Musserts bezoek aan hem in december 1942 had gesproken, aldus, dat Mussert officieel tot leider van het Nederlandse volk kon worden uitgeroepen, en de NSB een soort van schaduw-regering mocht vormen, die het bezettings- bestuur zou adviseren. Dit moest het Nederlandse volk wel buitengewoon verontrusten. Het viel samen met de grote, voor iedereen duidelijke ommekeer in het militaire verloop van de oorlog. Hoe volledig de NSB geïso- leerd was, en het radicalisme onder de tegenstanders voortgeschreden, bleek uit de moordaanslagen, die sinds januari 1943 op prominente collaborateurs werden gepleegd, en nog meer uit de april-mei- stakingen van dat jaar. De ommekeer in de oorlog bracht de anti-nazi’s hoop. Dezelfde oorzaak bracht de Duitsers ertoe om het accent steeds meer op de oorlogsinspanning te leggen. De bezetter gebruikte de NSB-ers in bepaalde ambten, zoals hij dat al eerder had gedaan, maar nu niet meer als kader ter politieke beïnvloeding, maar als opzichters. De Germaansche SS werd geheel en al een werfplaats voor het oostfront. In die situatie deed Mussert in de zomer van 1943 een wanhoopsuitval in de richting van het Nederlandse volk. Die poging werd alleen met hoongelach en verachting beantwoord. De NSB trok zich derhalve terug op de enige weg, die overgebleven was, die van radicalisme. Het voerde tot nog meer identificatie met de bezetter. Mussert, door de dood van Schmidt geheel onzeker ge- worden, aanvaardde in juli 1943 wat Himmler hem vertelde, en zocht thans nauwe samenwerking met de SS. Weliswaar maakte na enige tijd de oude geest van tegenstribbelen zich weer van hem meester, en werden de ruzies met de Germaansche SS hervat; het had inmiddels elke betekenis verloren. Of de achterban van Feldmeijer in de NSB nu begunstigende leden of slechts begunstigers van de Germaansche SS genoemd mochten worden, interesseerde Himmler in 1944 al niet meer. De militaire situatie na medio september 1944 dwong de nazi-collaborateurs zich geheel voor de directe militaire oorlogsinspanning der Duitsers in te zetten. De NSB verliep na de evacuatie in september, de Germaansche SS ging geheel op in de Waffen-SS. De laatste strijd tussen NSB en SS, de strijd om de Landwacht, werd zonder veel moeite door de SS gewonnen. Maar de SS had evenmin in Duitsland als in de bezette gebieden het nagestreefde primaat kunnen verwezenlijken. Toen de geallieerden de Duitse grenzen overschreden, was het in feite de NSDAP, die de mobilisatie van de massa ter hand nam. De militarisatie van de Duitse maatschappij maakte, dat in de noodsituatie niet de Wehrmacht, maar juist civiele instanties als de partij de dienst uitmaakten. In Nederland was de NSB in elkaar gestort, maar niet het rijkscommissariaat. Integen- deel. De rijkscommissaris liet in februari 1945 zijn theoretische alleenheerschappij door Hitler nog eens bevestigen.! Daarmee leek op dit punt de toestand van 1940 teruggekeerd, en de Anordnung van augustus 1942 over Himmlers zeggenschap in Germaanse zaken geneutraliseerd te zijn. Leek te zijn. Beide verordeningen, die uit 1942 en die uit 1945, veranderden aan de concrete situatie heel weinig, en waren hoogstens wegwijzers voor de richting, waarin de politieke machtsverhoudingen (1) Nr. 650, 420 SLOTBESCHOUWING zouden kunnen verschuiven. In de laatste maanden van de Duitse heerschappij in Nederland was echter ook de SS geheel in de militaire oorlogsinspanning geabsorbeerd. Feldmeijer sneuvelde, de Germaansche SS loste zich op. Een politiek ten opzichte van het Nederlandse volk werd niet meer gevolgd, tenzij men de contacten van Seyss-Inquart met het Nederlandse verzet en met de gealli- eerden daartoe rekent; die hadden echter een geheel ander uitgangspunt en een geheel ander doel. De bezetter had eindelijk begrepen, dat in de politieke toekomst van het Nederlandse volk het Duitse rijk en het nationaal-socialisme geen plaats meer zouden innemen. De poging van de Duitsers om Nederland economisch, politiek en geestelijk om te buigen in de richting van het nationaal-socialistische Duitsland was al mislukt voordat de ondergang van het Duitse rijk zich voor hen aftekende. De bezetter had het eerst langs wegen van geruisloze geleide- lijkheid geprobeerd. Toen de zelf-nazificatie van de Nederlanders niet lukte, gebruikte hij in toe- nemende mate dwang, met hetzelfde resultaat. Niet alleen mislukte het, maar de poging vernietigde de situatie van politieke rust, van bevriezing, die de directe belangen van de bezetter juist het meest gediend zou hebben. Wat dat betreft was er geen verschil met het uiteindelijke resultaat, dat de Duitsers in het onder een Militärverwaltung geplaatste België behaalden. Alleen het feit, dat Hitler gedurende de hele oorlog weigerde een concrete en bindende uitspraak te doen over de politieke toekomst van België heeft hier — de Vlaamse collaborateurs wilden de Belgische staat vernietigen, Degrelle haar behouden — vermoedelijk nog meer bijgedragen tot de mislukking der Duitse politiek dan in het geval van Nederland of Noorwegen. Dat nazi-Duitsland het niet kon nalaten dergelijke pogingen te ondernemen, lag zoals gezegd, in de ideologie — voortbouwend op oudere tradities — en de structuur van Hitlers staat besloten. Hoe de nauwere aansluiting bij Duitsland verwezenlijkt moest worden, en wat precies het eind- doel zou zijn, daarover hadden de Duitsers in mei 1940 nog maar uiterst vage ideeën. Men moet in dit kader de SS niet te zelfstandig zien. Rauter was in die tijd geheel bereid volkomen loyaal samen te werken met zijn nieuwe meester, de rijkscommissaris van het pas veroverde Nederland, en zijn nieuwe collega, de Generalkommissar z.b.V., ja, ook met de NSB. Pas toen in de nazomer van 1940 Seyss-Inquart in overeenstemming met Himmler besloot meer accent op Mussert en de NSB te leggen, Himmler anderzijds definitief besloten had in Nederland geen groot-Duits, maar een groot- Germaans rijk te propageren, krijgt men voor het eerst een verschillende politieke benadering, een iets anders gekleurd politiek ideaal, bij de SS te bespeuren. Dat verschil uitte zich het meest markant tussen SS en NSB, veel minder tussen Schmidt en Rauter. Ten eerste was de bezetter er toch wel iets aan gelegen om naar buiten de eenheid te bewaren, ten tweede kon de NSDAP, die zelf toch een duidelijk accent legde op het ras-element in de ideo- logie, de Germaanse frases niet ontlopen, en wilde dat trouwens om tactische redenen niet: het spel van Schmidt met SS en NSB is de lezer nu wel bekend. De strijd tussen Schmidt en Rauter was in de eerste plaats een machtsstrijd, waar ideologische verschillen, en groeperingen, die juist die ver- schillen benadrukten (NSB en Nederlandsche SS) op aansloten. Vooral echter is van belang, dat men de tegenstellingen in het nationaal-socialistische kamp niet overdrijft. Die tegenstellingen waren er, strijd om macht en invloed is er heel evident geweest, ver- schil van mening over de te volgen politieke koers en zelfs over het precieze einddoel sloten daarbij aan, maar, het zij hier met nadruk herhaald, er was een gemeenschappelijke houding, en wat de visie op Nederland betreft, kan men zelfs van een gemeenschappelijk uitgangspunt spreken.* In de (1) Zie de conclusies van Knoebel, SS in Belgium, p. 369-374. (2) Vgl.p. 154. 421 SLOTBESCHOUWING politieke strategie en zelfs in de visie op de toekomst zijn er in de opvattingen van partij en SS ook belangrijke punten van overeenkomst te vinden. Het is niet toevallig, dat in dit laatste hoofdstuk zoveel over ‘de bezetter’ is gesproken. Niet toevallig ook, dat wij eerder, om het uitgangspunt van die bezetter te illustreren, een rede van Seyss-Inquart gekozen hebben. In de onderlinge conflicten van de Duitse en Nederlandse nationaal-socialisten neemt de rijkscommissaris geen duidelijke plaats in; daarentegen heeft hij in de realisatie van de bezettingspolitiek wel degelijk een coördinatie weten te bereiken, die men niet onderschatten moet. De werkelijke binnenlandse vijand voor Rauter, of voor Schmidt, ja ook voor Mussert, bleef gepersonifieerd in de anti-nazi’s, de ‘reactie’, de ‘bolsjewieken’ (de laatste twee soms samengevoegd tot ‘Oranje-bolsjewieken’), de Joden, kortom, iedereen die door zijn bestaan of zijn opvattingen geen deel wilde of kon hebben aan de nazi-leer. Door een bepaalde loop van omstandigheden werden Rauter en Schmidt tegenstanders van elkaar, vijanden zo men wil, maar zij zagen elkaar niet als de vijand. Er zal in SS-kring zeker wel een zucht van verlichting geslaakt zijn, toen het bericht van Schmidts dood doordrong; hetzelfde zal in Musserts omgeving wel gebeurd zijn, toen men het sneuvelen van Feldmeijer vernam. Maar de nationaal-socialisten bestreden elkaar niet op leven en dood vanuit totaal verschillende basis-opvattingen. Zelfs van Mussert en Feldmeijer kan men dat niet zeggen. Men bedenke daarbij, dat de hier gegeven uiteenzetting over de tegenstellingen onder de nazi’s in wezen niet veel meer dan een schema geeft. Ook Schmidt sprak bij tijd en wijle over het Rijk, ook in de NSB-leiding kon men met aversie tegen Feldmeijer persoonlijk sympathie voor de groot-Germaanse gedachte hebben, ook in de Nederlandsche SS waren er velen, die van de ruzies aan de top niets in de gaten hadden en Mussert toch nog als Leider bleven zien. Hoe dat ook zij, verdere uitwerking van het ras-principe, en de gedachte van het rijk op de basis van het ras moest de SS, bij uitstek draagster van deze principes, in Nederland wel meer gewicht geven. Dat de SS in de loop van enige jaren tot een macht van betekenis in Nederland werd, was echter meer te danken aan de machtsposities, die zij opbouwde: de Nederlandse SS-formatie, de Nederlandse vrijwilligers in de Waffen-SS en het legioen, de posities op economisch gebied van Rost (na het mislukken weliswaar van zijn eerste opdracht), het druk, consequent en naar het schijnt niet geheel zonder succes scharrelen van de Volksche Werkgemeenschap met cultuurpolitiek en Volkstum, de politie, de Reichsschulen, enzovoorts. Niet in de laatste plaats was het toenemend politiek gewicht van de SS mogelijk gemaakt door de zeer voorzichtige houding van de rijkscom- missaris tegenover de SS — en niet in de laatste plaats was het feit, dat tenslotte de SS de algehele suprematie niet wist te bemachtigen, te danken aan dezelfde houding van SS-Obergruppenführer Seyss-Inquart. Maar de diepste oorzaak daarvan moet toch elders worden gezocht. De SS was en bleef toch structureel en mentaal een functie van het nationaal-socialisme. Dat geldt zowel voor het Duitse als het Nederlandse nationaal-socialisme. Een werkelijke tegen-partij tegenover NSDAP of NSB kon de Duitse SS of de Nederlandsche SS niet zijn. Daarvoor leende de halfslachtige, zichzelf tegen- sprekende structuur van de SS: half politieke actie-groep, half militaire eenheid, zich niet. De Duitse SS kon het ook niet zijn, omdat zij geen duidelijke, afwijkende ideologie had, maar alleen een verbijzondering nastreefde van de algemene nazi-ideologie; een in vage termen verwoorde consequentie, die slechts in nuance verschilde van de even vage doelstellingen van de partij. Waar de ideologische verschillen het scherpst waren, zoals bij de Nederlandse en Vlaamse nazi’s het geval was, kwam relatief het karakter van de SS als tegen-partij nog het sterkst tot gelding. Maar ook daar vermochten Germaansche SS en De Vlag geen werkelijke alternatieve partij in de plaats van NSB of VNV te vormen. Dat lag niet alleen aan het geringe ledenaantal. Eerder was dat geringe ledenaantal een gevolg van de positie der politieke Nederlandse en Vlaamse SS-formaties. Zij waren een verbijzondering van de inheemse nazi-partijen, zoals hun doeleinden een verbijzondering van de nazi-leer waren. Seyss-Inquart had gelijk, toen hij beweerde, dat de Nederlanders de groot-Germaanse SS-variant 422 SLOTBESCHOUWING van het nationaal-socialisme eerst via hun eigen nationalisme konden leren kennen. De weg voerde via het burgerlijke, ‘fascistische’ nationalisme van Mussert. Deze dialectiek hanteerde de rijks- commissaris voornamelijk om tegenover Himmler de NSB wat te dekken, maar onjuist was dat niet.! De SS was de katalysator, die de NSB tot het consequente nationaal-socialisme moest brengen. Zonder de NSB zou de SS volkomen in de lucht hangen. De moeilijkheid was natuurlijk, dat het gros der Nederlanders er niet aan dacht om de weg, die naar Musserts NSB voerde, te bewandelen. Er is tijdens de bezetting en daarna zeer vaak, door Duitsers, door SS-mannen, door anderen, gezegd, dat de Duitsers zich nooit met de NSB hadden moeten inlaten. Dit is een te goedkope kritiek. De Duitsers wilden Nederland een nationaal-socialis- tische, Duitse, ‘oriëntatie’ geven. Toen in de zomer van 1940 de brede weg via Rosts pogingen om de arbeiders te winnen en via de Nederlandsche Unie bleek dood te lopen, kozen de Duitsers voor de NSB, en dan nog zeer voorwaardelijk: Mussert kreeg enige prioriteit, niet meer. Voor een natio- naal-socialistische bezetter, die een land wil nazificeren, is het vrij vanzelfsprekend, dat hij zich inlaat met de grootste groep inheemse nazi’s, die zich onvoorwaardelijk aan hem komt aanbieden. Eerder is het verwonderlijk, dat de bezetter aanvankelijk de NSB links liet liggen, en andere methoden probeerde. Het getuigt van politiek instinct; in het bijzonder denken wij hierbij aan Seyss-Inquart. Dat de bezetter na negatief resultaat met andere groeperingen de NSB een kans gaf, kan hem niet worden verweten — voorzover het woord ‘verwijten’ hier op zijn plaats is. 