Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Het verdient vermelding, dat ook in lagere streken van Sumatra’s Westkust in de dagen tussen 14 en 15 Juni buiten- gewoon lage temperaturen zijn waargenomen, zo b.v. te Fort de Kock (920 M.) op 14 Juni 15°1C en op 15 Juni 10°1C beide temperaturen om 6.30 v.m. opgenomen. In verband met de ondervinding, die ik ook op andere hoge bergen in Sumatra, zoals de Singgalang, de Piek van Korintji, de Dempoe an de Kaba heb opgedaan, ben ik geneigd aan te nemen, dat de temperatuur op hoge bergen in Sumatra nooit of hoogst zelden ouder bet nulpunt daalt. Op Java is dit in de oostmoesson volstrekt geen zeldzaamheid. Op de Smeroe maakte ik op 2800’ M., dus nog ver onder de top, een nachttemperatuur van—1°C mee en op het Diëng- plateau (2020 M.) enige malen—!/2°C. Nachttemperaturen onder nul zijn in Java zelfs op veel geringere hoogten, b.v. op ondernemingen in de Preanger, herhaaldelik waargenomen. ') Is het niet waarschijnlik, dat het grotere vochtgehalte van de lucht in Sumatra de nachtelike uitstraling voor een belangrijk deel tegenhoudt? Van een bepaalde droge tijd kan toch in het grootste deel van Sumatra niet gesproken worden. Fort de Kock, Augustus 1917. | ') In het droge jaar 1914 was de min. temperatuur geregistreerd ` ep het meteorologisch station op den Pangerangotop (3023 M.) nog 2.99C boven het nulpunt. Lagere temperaturen komen in den drogen tijd op plateau’s voor. (Red.) De Bohorok-wind in Deli De bohorok is een föhnwind, een droge, warme valwind, die, vooral in de maanden Mei tot September nu en dan over de vlakten van Deli, Langkat en Serdang waait. Soms duurt zijn rijk maar één dag, een enkele maal houdt hij een halve maand aan. Bij de planters is hij zeer gevreesd, omdat zijn droogte de tabak verschroeit en bederft. Dit is echter niet de eenige reden waarom het féhnkarakter van den bohorok meer bekend is dan van een groot aantal andere droge valwinden, die in den Archipel voorkomen ; gedeeltelijk dankt hij zijne bekendheid ook aan het feit, dat hij tevens in Indië de meest typische vertegenwoordiger van zijne soort is. -— Van de Karo-hoogvlakte komende stroomt hij van de zuidelijke bergen de vlakte in. Het sterkst doet hij zich gevoelen in Boven-Langkat, Boven-Deli en Boven-Serdang en wel voornamelijk in Boven-Langkat, waar hij door het Bohorokgat, de Pintoe Alas, de inzinking, waardoor de Bampoe zich een weg naar de vlakte baant, een gemakkelijken door- tocht vindt. Hij komt als een heftige valwind met de kracht van een sterken bries naar beneden en waait meermalen tot - Medan toe. Daar wordt hij echter niet meer als een regelmatig ` : doorstaande wind gevoeld, maar schijnt hij in den regel in de hoogere luchtlagen te waaien en daalt alleen af en toe ` voor korten tijd stootsgewijze tot de aardoppervlakte af. Naar ~ de kust en naar het guidon toe vermindert hij voortdurend in beteekenis. sie h08 Het volgende is ontleend aan een schrijven van Dr. pe Bussy, directeur van het Deli-Proefstation. „In de bovenstreken kan hij stormachtig waaien, beneden is de kracht veel minder. Op de ondernemingen vlak ten N. van Bindjey (21 km. W. van Medau) kan hij zich nog krachtig doen gevoelen, zoo ook te Medan zelf. Volgens Dr. Drem kan de bohorok op de bovenafdeelingen der ondernemingen Patoembak en Soengei Bahasa (resp. in Deli en Serdang, 13 en 22 km. ZZO van Medan) nog vrij sterk zijn, maar is hij zeldzaam en weinig krachtig op de lager gelegen ondernemingen Tandjong Marawa 12 km. ZO van Medan) en Batang Kwis (13 km. O. van Medan). In de buúrt van Tebing Tinggi, dat veel verder (60 km. ZO van Medan) ligt is hij bijna geheel onbekend, ofschoon daar ook wel bij uitzondering warme winden voorkomen, die vermoedelijk staartjes van een bohorok zijn.” Ieder ervaren planter van Boven-Langkat kan het intreden van den bohorok eenige uren vooruit voorspellen, een termijn ` die meestal voldoende is om de droogschuren te stuiten. Hij kondigt zich nl. van te voren aan doordat in het ZW op de hoogere bergkammen zich de bekende föhnwolken vormen, ‚die schijnbaar onbeweeglijk op de toppen liggen en gedeeltelijk voor de bergkammen naar het NO afhangen. De lucht is doorschijnend en de bergen vertoonen zich in een diep donker blauwe tint, Bij sterke ontwikkeld komt de bohorok ook meer zuid- oostelijk voor en waait hij te Bandar Baroe af en toe als een sterke valwind over het randgebergte naar beneden en wordt tot Pematang Siantar toe een enkele maal waar- _ genomen. _— Volgens den Heer von Oereup, den vroegeren administrateur van Lau Boentoe (ten NO van het Bohorokgat, in Boven Langkat, 17 km. ZW van Medan) volgt vaak op den bohorok een flinke regenbui, die ook uit den föhnhoek komt; het is dan tevens uit met de droogte. Het uitblijven van de bui, nadat de wind is gaan liggen, is in den regel een aanwijzing, dat de föhn zich herhalen zal. a Abp ~ Bijzonder heftig was de bohorok van de eerste helft van Mei 1914. Eenige nadere bijzonderheden uit die periode betreffende het weer, zoowel in Deli als daarbuiten op de hoogvlakte, mogen hier volgen; zij kunnen een inzicht geven in de oorzaken, die den föhn te voorschijn roepen. Planters, die jaren lang op Sumatra’s Oostkust hebben gewoond, verklaren volgens de Deli Courant, dat deze bohorok tot de hevigste behoort, dien ze beleefd hebben: „Had de aanhoudende droogte al veel kwaad gedaan aan de tabak, de bohorok bracht den genadeslag. In het Langkat- sche vooral moet het treurig gesteld zijn. Men rekent er op een misoogst. Van den vooroogst is vrijwel niets meer te verwachten, spoedige regen zal misschien den naoogst nog kunnen redden. Op Boeloe Tjina (niet ver van de kust, 20 km. NW van Medan) zijn een paar velden geheel schoongeveegd, zóó schoon, dat er bij wijze van spreken geen blaadje meer lag. Ook andere gevolgen had de bohorok. Tusschen Medan en Bandar Baroe zijn drie boomen omgewaaid, waardoor de telefoonverbinding gestoord is. Erger is het tusschen Bandar Baroe en Brastagi (op de Karohoogvlakte), waar zooveel boomen omgewaaid zijn, dat de telefoonleiding over kilometers vernield is.” Op de hoogvlakte heeft het zeer hard gewaaid. Te Seriboe Dolok waaide den 114°" Mei de meteorlogische hut om. Volgens mededeeling van den zendeling H. Gurmaume zijn te Haranggaul, gelegen aan het noordeinde van het Toba meer, de golven zoo hoog opgestuwd, dat de school aan het strand bijna geheel onder het zand is bedolven, op het eiland Samosir en te Taroetoeng (ten Z van het Toba meer) zijn een groot aantal boomen omgewaaid en zinken daken van scholen en stallen afgerukt. Daarentegen schrijft Dr. pe Bussy, de directeur van het Deli-Proefstation te Medan den 18 Juli 1914: „In den laatsten tijd is het voorgekomen, dat men van de hoogvlakte berichtte, ` dat daar voortdurend een zware, westelijke wind stond, 0 d =n ZER waarvan hier beneden in Deli niets bespeurd werd, met uitzondering van zoo nu en dan korte tijden, bijv. 20 minuten, bohorokwind, die als gewoonlijk plotseling opstak en plotseling ophield.” Het is mij niet bekend in hoeverre deze laatste opmerking ook op den bohorok van Mei slaat, zooals zij echter daar staat geeft zij een duidelijke aanwijzing, waar de oorzaak van den bohorok is te zoeken. | Het lijdt geen twijfel of men heeft hier te doen met een luchtstrooming, die door een versterkt verschil in luchtdrukking aan weerszijden van het gebergte, dwars over het hoogland van Sumatra wordt gedreven, op dezelfde wijze als de Zwitsersche Föhn zijn ontstaan te danken heeft aan een versterkt drukverschil tusschen de noord- en zuidzijde van de Alpen. Om dit toe te Lichted moeten wij het windsysteem van Sumatra wat nader beschouwen en wel voornamelijk voor de echte bohorokmaanden. Deze vallen in den tijd, dat bezuiden den evenaar de ZO moesson waait. Bij het overschrijden van den evenaar tracht de moesson aan Sumatra’s westkust tengevolge van den invloed der aardrotatie een noordoostelijke richting aan te nemen, maar het hooge gebergte belet hem dit. Vandaar een opstuwing van de lucht, kenbaar eenerzijds aan de zwakke wisselende winden, anderzijds aan den hoogen barometerstand aan de west- vergeleken met de oostkust. Ook de groote standvastigheid der ZW winden, die be- noorden Sabang waaien, waar de wind vrij baan krijgt, wijst er op. Blijkens de barometerwaarnemingen, te Padang en Medan verricht, stijgt het drukverschil tusschen west- en oostkust in de maanden Juni— Augustus tot ruim 1 mm. hetgeen tamelijk. veel is, men bedenke slechts dat het drukverschil over den 2 à 3 maal zoo grooten afstand Batavia — Pontianak of Ambon — Menado in dezen tijd, dat de moesson het sterkst doorstaat, niet „grooter is. Hoewel door het gebergte van Sumatra grootendeels den moesson den weg wordt afgesneden, wordt ' 1 e ee GË, Sc hij echter geenszins geheel in zijn loop gestuit. Dat bewijzen de sterke winden, die optreden op de hoogvlakten van Noérd- Sumatra. Op de Karovlakte en het Toba meer waait van Juni t/m November de wind zeer standvastig uit het westen met een sterkte, die men is het ongestoorde moessongebied tevergeefs zoekt; op het meer is deze wind nu en dan een belemmering voor de navigatie. Dat bewijst verder de meer naar het zuiden, in Padang Lawas en wel vooral in de vlakte van Padang Bolak in het stroomgebied van de Paneh rivier, in de maanden Juli - October optredende, met groote besten- digheid waaientle valwind. Ten W van Deli is in tegenstelling met Padang Lawas de configuratie van het gebergte blijkbaar zoo, dat de wind die op de hoogvlakte waait in den regel aan den rand van het plateau gekomen in de hoogere lagen zijn weg vervolgt en slechts. bij uitzondering, namelijk wanneer het drukverschil tusschen Padang en Medan abnormaal sterk is, in staat is de vochtige benedenlucht weg te dringen en naar de vlakte af te dalen. Dat zulks in de eerste Gaata daar geschiedt, waar het randgebergte het laagst is en het plateau geleidelijk naar de vlakte afdaalt, n.l. bij de Bampoe vallei, is begrijpelijk. Door de kracht der westelijke luchtstrooming moet hier de zwaardere lucht, die op de Delische vlakte rust, plaatselijk het veld ruimen voor de soortelijk lichtere warme föhnwind. Al spoedig blijkt echter deze lichtere lucht aan hare neiging tot opstijging gevolg te geven, zoodat zij boven Medan al weer de aardoppervlakte heeft verlaten, behoudens de enkele korte vlagen, waarin zij nu en dan tot hier doordringt '). ') Hetzelfde verschijnsel treedt o.a. op aan de oostkust van Australië, te Sydney, waar nu en dan een heete NW wind over het kustgebergte waait. In den regel blijft ook deze luchtstrooming in de hoogere lagen en wordt bij uitzondering, soms gedurende 1 à 2 dagen,soms _ voor slechts korten tijd, beneden waargenomen. Ook de Zwitsersche Föhn wordt vaak het eerst op eenige hoogte cul tren ps terwijl hij eerst ae: den grond bereikt. ois SE Verder merkt men van den westelijken bovenstroom niets, behalve aan de kust waar de sterke valwinden, vaak van - hevige donderbuien vergezeld, de voor de kleine scheepvaart zoo gevaarlijke Sumatranen”, die in denzelfden tijd, n.l. van Mei tot November, optreden, ongetwijfeld met dien stroom in verband staan. Tot goed begrip van het föhneffect moge hier nog een kleine globale becijfering een plaats vinden. Gesteld, dat op de hoogvlakte, waarvan wij de hoogte op 1400 m. zullen aannemen en waar de temperatuur op 18°C is te stellen, de vochtigheid 100°/) is, dan zal deze lucht, indien ze zonder warmte- en vochtverlies tot in de vlakte afdaalt, per 100 m. daling 1° in temperatuur: toenemen en beneden dus verwarmd zijn tot 32° terwijl de betrekkelijke vochtigheid 43°/) zal bedragen; daar tegenover staat dat bijv. te Medan de gemiddelde temperatuur 26°, de gemiddelde vochtigheid 80°/, bedraagt. Te Lau-Boentoe neemt men dikwijls bij het intreden van bohorok windstooten waar, die eer koud dan warm aandoen. Dit is de koude berglucht, die ’s nachts op de afgekoelde berghellingen rust en voor den bohorok uit wordt gedreven. WAARNEMINGEN. Hieronder volgt een staatje van bohorokdagen, voorzoover | ze mij bekend zijn. Gedeeltelijk zijn ze overgenomen uit de Mededeelingen van het Deli-proefstation, gedeeltelijk schriftelijk verstrekt door den directeur van het proefstation. Bijna het geheele materiaal is verzameld door de administra- teurs van Lau Boentoe, de heeren A. von Orrene en H. Munniks mp Jonem. De opgaven hebben gedeeltelijk betrekking op Medan zelf, gedeeltelijk op de ondernemingen Lau Boentoe (24 km. ZW van Medan), Soengei Roean (grenzende aan Lau Boentoe), Bindley Estate, Two Rivers (19 km. Z van Medan), Bangkat, Bedagei en Gedong Djohore (24 km. ZW van Medan). Voor verreweg het grootste ge- deelte gelden zij echter voor Lau Boentoe. Zij geven dus aan wanneer ergens in de tabakstreek de bohorok heeft gewaaid. — 193 — Geheel volledig zal het lijstje vooral in de eerste jaren wel niet zijn. Voor zoover bekend, is de sterkte als volgt aangegeven. 1 zwak of sterkte onbekend, 7 matig, 1 sterk. (Zie blz. 194 en 195). Dr. Vrrens geeft in een bijdrage over den bohorok in den gden jaargang van de Mededeelingen van het Deli-proefstation voor eenige bohorokdagen de volgende opgaven van de betrek- ` kelijke vochtigheid, waargenomen te Medan te 12"’s middags. datum °% datum % datum ` Dia datum %/ 53 23 ‘-38.3 0 sto- 2 47.2 12 56 24 448 17 41,6 125 37.6 6 7 18 53.1 31 47.2 9 53.2: 29 33 22 43.5 10 13: 6.1 Ter vergelijking moge dienen, dat de betrekkelijke vochtig. heid in Juli en Augustus te 12" ’s middags gemiddeld ongeveer 60%, bedraagt. Dr. Vriens ging tevens na of er een verband bestaat tusschen de luchtdrukking te Medan en het voorkomen van bohorok en vond „dat gewoonlijk bohorok wel gepaard blijkt te gaan met drukverlaging, maar sprekend kan men het verband niet noemen.” BEER ok . 4 e Temperatuur- en V verricht te Lau Boentoe. Door den Heer von Orreue, administrateur van Lau Boentoe, zijn in de jaren 1915 en 1916 waarnemingen verricht met een hygrograaf en een psychrometer, welke instrumenten door ` het Observatorium waren verstrekt. De hygrograaf heeft met slechts geringe onderbrekingen geregistreerd van 18 Augustus 1914 t/m 30 Januari 1916, van de psychrometeraflezingen loopen de maandstaten (termijn- waarnemingen te 6 a.m., 1.30 en 5.30 p.m.) van December 1913 t/m December 1915, mad er ontbreken meerdere maanden. LXXVII E 2 q TSE Ee | re = gS Pine |... BOHOROK DAGEN Januari. Februari. | Maart. April. Mei. Juni. Juli. Augustus. | September. | October. Nov Dec. a | g | | | 1901 — — — — 31 5.6.27 i SC = | = Ze? = 1901 1902 = Sg SE e = — E] 3.9.10.11.12 es Sa si we de 1902 1903 He 4 = E 23,25 15 pl 5.6.7.8.9.10 ee 26.27 wi VW 1903 1904 Kei Me 2 SZ 2 1234 9} 13.14 —-3.4.5.6.7.8.9 15.16.17.18.19 | 28.29.30.31 en os 1904 ORL ‘10.11 20.21 | 1905 ge = = ek ee 12 FA) 21.22.23.24.25 | 31 1.2 2 Ss = 1905 1906 4 Gë 2 SS 25.26 [eerste dagen] | 4.5.12. 3. 3.15.16.17 — — 24.25 1906 1907 =. iis aes 29.30 2 20.21.26 412.17.18 5.6.7.8.9.10.11 | 6.7 oe e, ve 1907 20.21.22.23 12.17.19.20 | 31. 21.22.23.24.26 | 1908 — x — S 10.13.14.15.29 | 10.13.20.26 | | 14-15-23.30 6.13.18 20.21.23 SS Se — 1908 : EI ` 1909 2 Bac ds SS 18.22.31 9.10.23.2 2.3.30 7.8.9.10.11.16 | 8 5.11 ee 1909 7 17.18 1910 cai pe en 9 CR 5.9 14.29.30 14.25.28 - me Lie 6.7 10.11 — 1910 191 1 ese Sah See 1 1.12.13.14 27.28 21.22.26.21 1.2.3.4.5.6.12 9.1 Tizi m 1 4 2.3.4.29.30 va gE — 191 1 SE 28 20.30 15.16.17.18 15.16.17.21 ' 19.20.21.22 ' 45618919 | 1.2.3.4.5.6.7.9 | 1.2.3.7,10.15 ee =- Gë 912 ER = — s d 2.31 4.5 Se , ) | 20.21.22.23.24.25! 10.12.13,19.20 | 16.17 26.27.29.30.31 | 23.24.25.27.28 ` 29.30.31 | 1913 4 = — Ge 6.7 8.9.10.11. 18.19 SS a SÉ Gë 193 ee 16.17.18 ti oe Örs- 3.4.5.6.7.8.9 | 2.5.17.18.27 ba e = a 1914 3. 1914 21 ze — S 10.11.12.13 22 0.11.18.19.20 KK 21.22.23.24,25 26.27.28.29 | | | SS SC 3.4.5.27.28.29 | 2 = 15 Vote SS SS g Sere | ae sai 6.7.8.9.10.11.14 | 18.19.23.25.26 — — 1916 1916 ja BEEN en 28 26.30 7.1 , oe | 22.23.24 28.29 ` 27 | | 106 | r o 5 2- __ Totaal. 1 | — | zi 10 32 ‘ 76 55 — 196 — In het onderstaande tabelletje zijn voor de bohorokdagen de minima der betrekkelijke vochtigheid en de temperatuur te 1%30™ en 5"30™ samengebracht met hunne afwijkingen van het overeenkomstige maandgemiddelde. Temperatuur. Betrekkelijke vochtigheid. 1u30m 5u30m 1914. | minimum. | afwijking. | temp. | afwijking. | temp. | afwijking. Jan. 21 299.5 00.2 | 259.0 —10.0 Juni 22 32.0 0.2 24.5 —3.5 Juli 3 33.3 2.0 25,3 —5.5 4 33.0 KI 30.0 —0.8 9 34.0 2.7 30.2 —0.6 6 33.2 1.9 30.2 —0.6 7 32.3 1.0 30.0 —0.8 8 34.0 del 31.0 0.2 9 36.0 4.7 31.2 0.4 10 35.4 4.1 32.0 1.2 11 35.4 4.1 31.0 0.2 18 34,0 CN 333 25 19 32.0 0.7 33.2 2.4 20 32.0 0.7 34.2 3.4 21 32.3 1.0 34.0 3.2 22 32.0 0.7 32.0 1.2 23 ZE 0.7 | 32.0 1.2 24 31.0 —0.3 31.0 0.2 25 30.0 —1.3 29.1 —1.7 26 30.3 —1.0 28.4 —2,4 27 33,0 1.7 31.3 0.5 28 35,0 A3 322 1,4 29 35.0 3,4 31.0 0.2 Aug. 18 520), GI 27 33 —13 — 197 — Betrekkelijke vochtigheid. Fomperstune: 1ugom | 5u30m | 1915. | minimum. | afwijking. | temp. afwijking. temp. | afwijking. : Mei. | ? 8 37°/, —13%/, | -32°.3 00.5 280,0 | —19.3 9 40 l0 FL) —0.8 30,2 0.9 12 50 0 SEH 0.5 KEE ae, 15 43 Ly 33.0 | 1.2 31.0 1.7 17 27 —23 35.4 3.6 31.4 2.1 18 34 16 36.3 4.5 31:3 2.0 Juni 20 43 as 32.2 0.4 28.2 —0.4 21 45 a 32:2 0.4 28.3 —0.3 Oct. 30.2 1.0 27.1 — 0T 4 51 win 29.3 0.1 30.3 25 5 40 —15 32.2 3.0 28.1 0.3 27 53 Tir 29,4 0.2 27.2 —0.6 28 55 0 27.3 —1,9 27.0 —0.8 2 44 SS 32.1 2,9 29.3 1.5 Nov 2 66 3 29.2 0.9 28.3 1.6 Het waarnemingsmateriaal is vrij gering, maar laat toch eenige eigenaardigheden der bohorokdagen duidelijk uitkomen. De bohorokdagen zijn betrekkelijk droog, zij hebben een laag vochtigheidsminimum, in Augustus 1914 en Mei 1915 valt het absolute minimum van de maand op een _bohorokdag (27 Augustus met 33%, en 17 Mei met 27/)): In Juni 1915 hebben echter 4 dagen zonder bohorok een lager minimum dan de droogste bohorokdag nl. 3, 11, 22 en 28 met resp. 42, 41, 38 en 32%, in October 3 dagen n.l. 6,7 „en 30 met resp. 39, 35 en 39%, de in November vermelde ` bohorokdag heeft zelfs een minimum, dat boven het gemiddelde minimum der maand ligt. ses 198 a Meermalen komt het voor, dat juist de dag op den bohorok volgende een lager minimum haalt dan de bohorok- dag zelve. Na 12 Mei met 50%% volgt 13 Mei met 48%, ” iy ” 430/, ” 16 ” d 380/, y 31 dom e 450 pe B Juni 38P » 5 Oct. ,, 400 volgen 6en 7 Oct. ,, 390/3 en 350/0 a Milo VOREG y a 39: Deze droge dagen zonder wind schijnen niet dat opvallend ` uitdrogend karakter te hebben, dat de bohorokdagen zelve kenmerkt, ook al daalt de betrekkelijke vochtigheid lager dan op de bohorokdagen. De gevolgtrekking ligt voor de hand, dat vooral de wind, en wel gepaard gaande met droogte, hier de schadelijke factor is. Het is trouwens een bekend feit, dat de verdamping in nog sterkere mate van den wind, dan van de droogte afhankelijk is. De diagrammen van 20 en 21 Juni en van 27, 28 en 29 October zijn wel het meest kenmerkend voor het bohorok- verschijnsel. Niet zooals in normale gevallen neemt de betrek- kelijke vochtigheid "e nachts toe en bereikt zij in den loop van den nacht bijna het verzadigingspunt, maar de vochtigheid - blijft gering den geheelen nacht door en na tusschenpoozen van stilte, waarin een snelle stijging is waar te nemen, komt _ telkens opnieuw de droge föhn wind de vochtige lucht verdringen. Deze droge machten, welke bij windstilte niet vooorkomen, spelen natuurlijk ook een belangrijke rol bij de uitdroging tijdens den bohorok. Betrekkelijke hooge temperatuur op bohorokdagen blijkt regel te zijn te 1"30™; te 5"30™ is ook in de meeste gevallen de afwijking naar den positieven kant, maar vrij vaak toch is zij ook negatief. Men mag hieruit wel de gevolgtrekking maken, dat niet de geheele temperatuurstijging dynamische verwarming door de dalende luchtbeweging is, maar dat de sterke zonneschijn tengevolge van de geringe bewolking ook -een rol speelt. ime 199 — Nader onderzoek naar de oorzaken van den Bohorok. Luchtdrukking te Padang en Medan. Het drukverschil Padang — Medan bedraagt gemiddeld (1908—1914) in de verschillende maanden van het jaar (in mm.). Jan. Febr. Maart April Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Dec. —0.07 007 037 0.61 083 1.10 1.15 104 0.77 049 0.42 015 In de maanden December—Februari is het dus bijna nul, van Juni tot Augustus ruim 1 mm. Het aantal bohorokdagen blijkt ten nauwste met het bovenstaande drukverschil samen te hangen, het maximum aantal valt in de maand met het grootste drukverschil en in de maanden December tot Maart, waarin het drukverschil zeer gering of negatief is, treedt de bohorok zoo goed als nooit op. f : Voorzoover voor beide stations barometerwaarnemingen beschikbaar waren, is de barometerafwijking opgemaakt van het bijbehoorende maandgemiddelde op bohorokdagen, zoowel van de luchtdrukking te Padang en Medan als voor het druk- ` verschil tusschen de beide plaatsen. Door bij de laatstgenoemde verschillen het verschil der maandgemiddelden op te tellen zijn , de drukverschillen zelve verkregen. In deze laatste bewerking zijn de niet geheel betrouwbare gemiddelden niet gebruikt. Het blijkt, dat op de 275 bohorokdagen te Padang de luchtdrukking 155 keer boven het maandgemiddelde is geweest en 120 keer daar beneden, voor Medan zijn de getallen 90 en 185. Het ontstaan van lage luchtdrukking en zuiging aan de Medan zijde (den föhnkant) schijnt derhalve als oorzaak te overwegen, zooals zulks ook met den Zwitserschen Föhn het geval is. Stuwing aan den Padang ` kant blijkt als regel ook in het spel te zijn. Dat zuiging en stuwing meestal samenwerken is in overeenstemming met wat in het algemeen voor Indië geldt: de drukverschillen — 200 — zijn zoo gering, de systemen van hoogen en lagen druk zoo vlak, dat harde wind bijna uitsluitend alleen dan optreedt, wanneer toevallig de drukstijging in een gedeelte van den Archipel samenvalt met een drukvermindering in een ander gedeelte. Voor dagen met sterken bohorok wordt gevonden: Padang 9 maal boven en 7 maal beneden het maandgemiddelde. Medan 2- d EL E n D D Op de felle bohorokdagen overweegt derhalve veel sterker het zuigingseffect. Dat vooral het wegzuigen door een drukminimum den valwind te voorschijn roept is begrijpelijk: de vochtige benedenlucht wordt weggezogen en de lucht van het plateau moet toevloeien om de leegte aan te vullen; bij stuwing van den anderen kant daarentegen zal de lucht van het plateau door de snelheid, die zij heeft, meer neiging hebben in de hoogte door te stroomen. Bij dit alles mag men natuurlijk niet uit het oog verliezen, dat de opgaven van tabel I wel niet alle op echte bohorok- dagen zullen slaan en dat er ook wel-dagen onder zullen doorloopen, waarop de droogte door andere oorzaken o.a. door een algemeen neerdalende luchtbeweging wordt bepaald; tevens is de methode der afwijkingen van de maandgemid- delden eenigszins ruw, vooral waar soms, zooals in de maanden Juli en Augustus het geval kan zijn, het grootste aantal dagen bohorokdagen zijn. Ieder geval op zichzelf na te gaan is echter eenigszins omslachtig en loont bij de. onzekerheid en onvolledigheid der bohorokopgaven zelve de moeite niet. Voor een enkel geval zullen wij dit doen, n.l. voor de Mei-periode van 1914, die waarschijnlijk de meest typische en hevigste bohorok is geweest van het geheele lijstje. Hieronder volgen van 9 tot 13 Mei voor de afzonderlijke waarnemingsuren de barometerafwijkingen van het maand- gemiddelde en in de laatste. kolom het drukverschil zelve voor Padang — Medan. ` — 20t — Afwijking van het maandgemiddelde Drakverschil Mei 1914. | © in mm. Padang Medan ` Padang-Medan. Padang-Medan. g. oa Lb hik —0.39 061 12 -|—0.55 —1.29 0.74 1.80 5p | —150 —1.47 — 0.03 _ 1.03 10. 9a [—014 —1.71 1.57 2.63 12 093: 1-187 2.50 3.56 5p iii el 08 2.97 4.03 11 9a Olt = 23.56. 2.61 3.67 12 | —033 © 2.99 2.66 3.72 5p | —0.68. —2.56 1.88 2.94 12 9a | —054 3.14 2.60 3.66 12} —089 2,74 1.85 891 5p | —0.54 za SF 1.20 ` 2.26 13 98 |—087 —149 ` Gë 1.68 19 EE o> cf Mt 0.74 1.80 sp | 0.17 von OSE. tb Vanaf den 9%" daalt te Medan de luchtdrukking, die te Padang stijgt, het drukverschil neemt gestadig toe en bereikt | een maximum van 4.03 mm. den 1Oder te 5" namiddags, de daling te Medan gaat nu nog door; hoogstwaarschijnlijk door — 202 — de inmiddels ingetreden sterke luchtverplaatsing gaat nu te Padang de barometerstand ook naar beneden, zoodat het drukverschil iets begint af te nemen. In den loop van den 124" en 13den herstelt zich geleidelijk de normale toestand en de bohorok houdt op. Het verschil in barometerstand tusschen Padang en Medan is op bohorokdagen (205 gevallen) gemiddeld 1.74 mm, voor de dagen met sterken bohorok (9 gevallen) gemiddeld 2.21 mm. Het maximum bedraagt 3.81 mm. 2 Er komen ook eenige zeer geringe en zelfs negatieve drukverschillen voor; dit wijst er op, dat niet alle opgaven op echten bohorok betrekking hebben, ook kunnen fouten in de barometeraflezingen een rol spelen. Het voorkomen van bohorok, ook bij kleine drukverschillen, maakt dat een voorspelling op grond van den barometerstand slechts matig succes belooft, wel blijkt dat lage luchtdrukking te Medan, gepaard gaande met een drukverschil Padang- Medan dat 2 mm. nabijkomt, als min of meer betrouwbare voorboden beschouwd kunnen worden. Het voorkomen van bohorok in Deli gaat bijna steeds met harden wind op het Karoplateau gepaard, zooals te verwachten was, en zooals de windwaarnemingen te Seriboe Dolok verricht duidelijk uitwijzen. Seriboe Dolok ligt 5 km. ten noorden van het Toba meer op 1420 m. boven zee. Voor een willekeurig jaar, 1911 is in onderstaande tabel de dagelijksche windsnelheid gegeven. Het zijn schattingen volgens een willekeurige schaal, de getallen zijn gemiddelden van de 6 waarnemingsuren 6, 9, 12, 3, 6, 9. De bohorokdagen zijn met vetgedrukte cijfers aangegeven. In April, Mei en Juni ` vallen dagen met harden wind en bohorok geheel samen, in Juli is het verband ook goed te zien, maar niet zoo duidelijk, doordat bijna alle dagen bohorokdagen zijn. Zondert men in Augustus de alleenstaande datums 9 en 21 uit dan valt ook in deze maand bohorok in de laagvlakte en harde wind op het plateau samen. — 203 — Wind te Seriboe Dolok. Gemiddelden der geschatte windsterkte te 6a, Ja, 12, 3p, 6p en Ip. 1911. | April. | Mei. | Juni. | Juli Aug. Sept. *) | | | 1 2.3 1.8 2.8 | 3.8 23 2 2.5 1.0 1.5 4.2 1.7 3 1.8 ak sd SE | 6.0 1.0 4 1.5 1.2 1.8 2.7 1.0 5 Kë 1.2 1.7 2.0 0.7 6 1.0 1.3 1.7 LZ 0.8 7 1.3 Et 2.0 1.5 1.5 8 1.0 0.7 1.8 1.8 3.3 9 7o I8 1.8 23 18 10 2.7 2.0 2.2 2.8 2.2 11 4.8 1.0 1.2 2.8 2.3 12 5.8 2.2 2.3 3.0 2.8 13 5.5. 1.5 2.0 Std Ad 14 3.0 1.0 21 3.7 45 15 2.0 1.0 2.2 3.8 5.3 16 2.0 2.0 2.5 6.2 3.3 17 1.8 1.2 1.8 4.3 2.3 18 1.2 1.8 2.2 2.2 2.7 19 0.8 1.3 2.3 2.8 2.2 20 0.0 1.2 2.8 3.2 2.0 21 0.7 1.7 3.3 5.8 1.8 22 Hf 2.8 38 5.5 1.8 23 1.8 2.3 3.3 2.4 Lr 24 1.8 2.8 2.7. 2.0 12 36 ol -20 1.0 3.7 2.3 26 1.3 2,2 25 6.0 2.0 27 1.5 3.0 3.2 gë: 2.5 28 1.5 4.7 3.8 5.5 0.7 29 10.7 1.5 4.3 5.5 1.3 30 2.8 2.7 4.3 4.0 2.0 31 | 3.0 2.0 1.7 *) Windwaarnemingen ontbreken. m 204 — Het blijkt dus wel, dat in Deli in den regel de droogte niet door neerdaling van de bovenlucht in de nabijheid ontstaat, maar dat de lucht van verre uit het westen wordt aangevoerd. Hiervan legt ook de regenval aan Sumatra's westkust getuigenis af. Voor de in tabel I vermelde bohorokdagen (met uitzondering van Juli 1911, 1912 en 1914 en Aug. 1912, omdat het meerendeeld der dagen in deze maanden bohorokdagen zijn) zijn de afwijkingen opgemaakt van den regenval vergeleken met de bijbehoorende maandgemid- delden. De uitkomst geeft een overmaat van regen per bohorokdag en wel voor: Padang Ajerbangis Sibolga Meulaboh 5.3 5.0 1.4 6.1 mi. Voor de stations Padang, Ajerbangis en Meulaboh derhalve een overmaat van meer dan 50%) van den gemiddelden val per dag, welke voor dezen tijd van het jaar op hoogstens - 10 mm. is te stellen. Dit surplus wordt nog iets grooter wanneer men den regenval op bohorokdagen niet met het maandgemiddelde, maar met de dagen zonder bohorok vergelijkt. Duidelijk blijkt hieruit, dat in den regel op bohorokdagen aan Sumatra's westkust een opstijgende beweging van de lucht plaats vindt !). Voor een 18-tal bohorokperiodes, n.l. de meest typische (van 4 dagen duur en langer) is de regenval voor de 3 stations Padang, Ajerbangis en Meulaboh gedurende de eerste vier dagen gemiddeld per bohorokdag en per station: 1901—1909 (9 gevallen) (1) 16.1 (2) 19.5 (3) 17.9 (4) 9.9 mm. regen. 1901—1916 (9 gevallen) a Pe] 41.9 Ale RM ri 1901 —1916 (18 gevallen) 33.8 30.7 146 134 Voor de eerste 6 dagen (10 gevallen). 1901—1916 (1) 25.2 (2) 13.3 (3) 5.5 o 3.5 (5) 6.7 (6) 5.0 mm. regen. ') De regen wordt genoteerd op den dag (’s morgens) van aftappin g. Met een bohorokdag is de regen in verband gebracht, die grootendeels den vorigen dag is gevallen. — 205 — Verreweg de meeste regen valt derhalve in den regel in de eerste 2 dagen eener bohorokperiode en neemt daarna snel af. Als een sprekend voorbeeld van dit verband geven wij hier ten slotte nog den regenval op eenige stations aan de westkust tijdens den sterken bohorok van Mei 1914. De maandsommen en het gemiddelde per dag zijn ter vergelijking er bij gevoegd. 1914 Benkoelen Painan Padang Ajerbangis Meulaboh Mei 11 87 136 134 153 Je 9 154 210 46 13 58 — 1 ae 107 14 — — 2 — 117 Maandsom. 487 363 433 566 410 Gem. regenval | : per dag. 16 | 12 14 18 13 Voorloopige mededeeling over de geologie van den Oostoever vanhet TobameerinN.-Sumatra!). ` DOOR Dr.W. © KELCEIN Door de werken van Wing Easton (Ben geologische verken- ning in de Tobalanden, Jb. v/h Mijnwezen, XXIII, 1894, Wetensch. gedeelte), Biicking (Zur Geologie von Nord- und Ost-Sumatra; Sammlungen des geologischen Reichsmuseums in Leiden, Ser. I, Bd. VIII, 1904) en Volz (Nord-Sumatra, 1° Band: Die Bataklinder, Berlin, Dietr. Reimer, 1909) was „bekend geworden, hoe interessant de geologie van het gebied is, dat het grootste meer van Sumatra omzoomt. Wine Easton onderzocht den Zuidoever en het eiland Samosir, in het meer gelegen. Biicxine bezocht vluchtig den Noordelijken oever, Vouz werkte ook hoofdzakelijk op dien oever, doch verkende tevens min of meer den Westoever en Zuidoever. Slechts de Oostoever bleef onbekend. Door schrijver dezes is thans deze leemte aangevuld voor het gebied tusschen Tigaras en de Asahanrivier, in den loop van twee vacantiereizen, in de jaren 1915 en 1916 daarheen ondernomen. Er blijft echter nog veel te onderzoeken in detail. Topografisch is de Oostoever over een groote lengte der onderzochte + 60 Km. lange kuststrook zeer steil. Vele beken storten zich met watervallen van 50 à 75 M. hoogte in het meer. De kust van Tigaras tot Panahatan ligt dicht bij de waterscheiding, die het meer omringt. Van Panahatan wordt 1) Voor het nauwkeurig volgen dezer mededeeling gebruike men blad IH en IV der Top. kaart der Oostkust van Sumatra, Schaal 1: 200.000, tweede druk. siet 207 — de N.W.-Z0O.-richting der oevers opgevolgd door een N.-Z. richting, welke ten Z. van Motoeng weer in de. vroegere richting overgaat, zij het ook met eenige afwijkingen. De waterscheiding, die bij Panahatan dicht bij de kust lag, loopt echter ten Z. dier plaats in dezelfde richting door over de bergreeks Pintoe Batoe (1280 M.), Marpalatoek (1770 M.), Si Sae Sae, Pangoeloebao (2151 M.), Simanoekmanoek (2131 M.) en Sigoelati. Daarna verbreekt het dal der Asahanrivier, die het meer ontlast bij de ZO. punt, deze bergreeks. De meerspiegel ligt 906 M. boven zee, de randbergen rijzen overal tot minstens 1200 M. en meestal zijn zij veel hooger, vooral ook op den Westoever. De vooruitspringende oeverschol, die westelijk van de lijn Panahatan-Asahanbeginpunt gelegen is, heeft ook een steilen doch lageren westkant, die niettemin nog tot 1449 M. oprijst bij Harangan na Doea, waar zoodoende een 500 M. hooge steilkust is ontstaan langs het hier juist zeer smalle oostelijke meergedeelte. Overigens helt dit blok naar O.N.O. af en liggen de drai- neerende rivieren, op een na, in de laagte, die het van de Pangoeloebaobergreeks scheidt. Bij Parapat en bij de Asahan vallen zij in het meer. Stratigraphie. In den oostoever van het meer, opgevat als het stuk van Tigaras tot Porsea, bleken voor te komen: 1°. Twee granietmassieven (in den ondergrond waarschijnlijk een) met contacthof van hoornrots en vleklei. 20, Vermoedelijk palaeozoïsche (ev. carbonische) kalksteenen en leien, sterk geplooid. ` ` De leien hebben den habitus der oude leien van VERBEEK en bevatten veel kwartsietzones, zijn dikwijls phyllitisch en soms komen conglomeratische grauwacken voor 3°, Weinig geplooide grootendeels grove kwartszandsteenen met. (meest aan de basis) ingeschakelde ne are EEE — 208 — Dit gesteente is wellicht eoceen, en ligt discordant op de kalken en leien. 4°, Liparieten en hunne tuffen. 5°. Andesietgangen (nabij Tigaras). 6°. Oude strandterrassen met bijbehoorende rivierterrassen en delta’s. Onder 3° zal een en ander over breuken worden medegedeeld. | lo. De granieten. Zij komen voor langs de kust van halverwege Panahatan (kampong Soealan) tot nabij Parapat en in het binnenland ligt een tweede massief van Adjibata tot voorbij Motoeng. Volgens Ir. C. A. de Jonem, wien ik slijpplaatjes ter nader onderzoek toezond en die later ook zelf het voorkomen bij Parapat bezocht, is de graniet een amfiboolbiotietgraniet. Volgens mijn indruk ter plaatse is de graniet kwartsarm, van syenitischen habitus. Er komt in het Motoeng-massief veel pyriet voor. Ten behoeve van den aanleg van den zen. Tobaweg (van Pematang Siantar naar Balige) waren groote ontsluitingen in dit mooie gesteente gemaakt bij Parapat, met behulp van dynamiet. Het is een prachtige bouwsteen en bij voldoenden afzet zou de ontginning zeker loonen. Diaklazen zijn weinig talrijk en de korrel van den graniet is zeer egaal. Slechts zelden vindt men amfiboolrijke basische gedeelten van 1 à2 dm. afmeting. Enkele pyrietkristallen tot 1 cm. grootte komen voor. De graniet van Motoeng is analoog, doch niet zoo mooi: ontsloten, wijl de Tobaweg er noordelijk langs gaat. De weg van Adjibata naar Motoeng gaat er overheen en langs alle bouwlanden ` heen de blokken tot groote wallen opgestapeld. Lipariettuffen, die het gebied van Parapat tot Adjibata innemen, inclusief het sierlijk gevormde schiereiland van Sipiak, scheiden de twee granieten, die ondergrondsch wel -== JUS — zullen samenhangen. Het gesteente van Motoeng is iets basischer dan dat van Perapat. De granieten zijn jonger dan de kalksteenen en oude leien, zooals hun contacthof getuigt. De Tobaweg ontsluit dezen zeer mooi bij Soealan en men ziet, hoe daar de p.p. conglo- meratische leien geleidelijk verhard werden tot hoornrots. Het gesteente krijgt een steeds heller klank bij aanslaan, de gelaagdheid verdwijnt bijna geheel, zoo ook de splijt- baarheid. De conglomeratische insluitsels der leien zijn gedeeltelijk omgekristalliseerd, gedeeltelijk zijn zij door de hitte gekrompen en zitten eenigszins los in de oorspronkelijke holte. Bij Sosornaka is ook de kalk gemetamorfoseerd en dolomitisch geworden. Voor details verwijs ik naar een studie van Ir. C. A. pe Jonen die den hoornrots, etc. microscopisch onderzocht. De graniet bij Motoeng wordt van de N.Z. loopende kust ge- scheiden door een verschuiving, zoodat jongere lagen, ten deele eruptiva. aan de meerzijde dit massief maskeeren. Als men van Gorsik naar Motoeng de steile hooge kust bestijgt, passeert men eerst deze jongere lagen, doch voorbij een breuk geraakt men in typische vlekleien, die hier de contactmetamorfose ‚verraden en spoedig daarna, op het plateau, bevindt men zich reeds op den graniet zelf. Het is deze graniet, waarvan de rolsteenen afkomstig zijn, door Wina Easron vermeld. Als rolsteen vond ik in de Asahankloof op het 1150 M. terras bij Makoek een graniet van geheel ander type, met groote rose veldspaten. De tijd ontbrak mij om uit te maken of hier, wellicht ten O. van den berg Sigoelati, een derde granietvoorkomen is, dan wel of deze graniet bij de tuferupties uit den ondergrond van het T'obagebied is uitgeworpen. 2°, De vermoedelijk palaeozoische (ev. carbonische) | kalksteenen en leien. ` De kalksteen, die van alle oevergesteenten het meest opvalt, komt op dys plaatsen in den Oostoever voor, opgesomd van N. naar Z. e LXXVII 14k, wae, 210 — 1°. bij Sipolha, halfweg Tiga-Ras en Panahatan. 2°, ten Z. daarvan, vanaf Bandarmanik tot Bandarrepa. 3°, ten N. der baai van Panahatan. 4°, ten Z. dier baai. 5°. bij Sibaganding (ten Z.W.-van Panahatan) en bij Sosornaka (aldaar gemetamorfoseerd). De leien komen op veel punten hiertusschen voor, een groot massief ligt onder Repa, een ander ligt tusschen Siba- ganding en den graniet van Perapat. Z. van Perapat ontbreken zij verder in den Oostelijken oever, echter niet in het achterland. Leien, grootendeels conglomeratisch en grauwacke-achtig, vormen nml. het voetstuk der zandsteenbergen Marpalatoek en Si Sae Sae en schijnen bijna uitsluitend de verdere bergen der Pangoeloebao-reeks op te bouwen. Alle beken, die zich van de steile westhelling dezer (bij uitzondering beboschte) bergen omlaagstorten, bevatten uitsluitend rolsteenen van deze „oude leien”. Kalksteenen en eruptiva ontbreken geheel. met uitzondering van het granietvoorkomen bij Makoek, boven- genoemd. In den Hette k komen zeldzaam fossielen voor, doch mij ontbrak bij den korten duur mijner expeditie gelegenheid om deze te verzamelen. In de leien in de bocht van den Tobaweg ten O. van Panahatan vond de botanicus Hacrerve fossielen en had de vriendelijkheid mij deze toe te zenden. Zij zijn moeilijk te bepalen, doch gelijken veel op Aviculopecten papyraceus uit het carboon van Europa; vandaar mijn vermoeden, dat kalken en leien wellicht van carbonischen ouderdom zijn '). De kalksteen van Bonandolok, in den Z-oever gevonden door Wine Easton is wellicht stratigraphisch identiek aan de ') De Heer HAGERUP, sinds naar Europa vertrokken, schreef mij, ook Trilobieten te hebben gevonden, doch in de mij gezonden stukken kwamen zij niet voor. Het punt blijft de aandacht verdienen, wijl schrijver dezes ook Trilobieten in de „oude leien” bij Kaloeë in Atjeh aantrof (zie Verslag der wis- en natuurkundige afdeeling der ` ` cn. v, Wetenschappen, gewone vergad., 29/1/16, Deel XXIV). — 211 — kalken van Sibaganding, enz. De oude leien en Tolong-leien door hem beschreven, correspondeeren waarschijnlijk met de, leien van den Oostoever, hierboven beschreven. De richting der plooiing van het palaeozoicum van den Oostoever is in hoofdzaak N.—Z. en niet N.W.—Z.O. Steile laagstand komt veel voor. 30, De Marpalatoekzandsteen (eoceen ?). Breuken. Dit gesteente is slechts zwak geplooid en ligt discordant ` op het palaeozoicum, welks talrijke kwartsgangen het mate- riaal voor de uit melkwitte kwartsen bestaande zandsteenen eu conglomeraten hebben geleverd. Diagonaal structuur komt er veel in voor. Zij zijn waargenomen: a. bij Tigaras, waar onherkenbare SEET? van EEN er in voorkomen en zij wellicht met schalies geassociëerd zijn, en voorts met vele onderbrekingen tot bij Sipolha; b. een meer aaneengesloten massief, welks, anes egen onder den meerspiegel ligt bij Sipolha,d tot groote hoogte, komt voor van Sipolha tot den Batoe _ Merdinding-berg ten O. van Bandarrepa (1340 M.) Onder dezen zandsteen neemt hier het zichtbare palaeozoicum in dikte evenredig toe. c. De Marpalatoek en Si Sae Sae bestaan eveneens uit dezen zandsteen, met een voetstuk van palaeozoicum. De zandsteen hierligt ver boven het niveau van den Tobaweg en veel hooger dan die van Batoe Merdinding. Evenwel wordt het Batoe Pintoe zandsteenmassief, dat tegen den Marpalatoek aanleunt in lager niveau, nog door den Tobaweg doorsneden en is daar movi ontsloten. Batoe Mer- dinding en Batoe Pintoe vormen een enkele schol, gescheiden ` door de later afgezette lipariettuffen van het Aek na Oeli-dal ` bij Panahatan. Een jonge breuk van N.Z. richting, die ik ook in den Toba-weg ontsloten vond, scheidt deze schol van de minstens 150 M. hooger gelegen zandsteenen van Marpalatoek en Si Sae Sae. De breuk ligt in het verlengde der N.Z. gerichte — 212 — kustlijn bezuiden Perapat, welke zeer waarschijnlijk daar- door is ontstaan. Bevestiging hiervan levert de reeds vermelde vermoedelijke breuk, evenwijdig aan deze kust, welke bij Gorsik den graniet en de viekleien van Motoeng in het, W. afsnijdt. Zoodoende is in het Perapat gebied de samenhang van de oeverlijnen - met breuklijnen vrij zeker aangetoond. Vouz gaf overal breuken aan, zonder deze te hebben waargenomen en zoodoende mocht . Biicxine deze dislocaties nog met eenig recht als ,, Phantasie- ` gebilde” bestempelen. Verdere sterke- aanwijzingen voor breuken vond ik meer zuidelijk ten N.W. van toektoek (kaap) Ail en nabij Gopgopan. De verticale hooge wanden, die hier boven water voorkomen, zetten zich dikwijls rechtstreeks onder water voort, zoodat ik somtijds op 2 m. van den oever bij 20 m. nog geen grond kon peilen. Een dergelijk relief moet wel met breuken verband houden en bij Gopgopan is een dezer breuken te zien als contact van lipariet met een lipariet-breccie. Terugkomende op den Marpalatoek zandsteen zij nog vermeld, dat deze wellicht identisch is met de door Wine Easton in den Zuidoever bij Koeta Gindjang gevonden zandsteenen. Het type is dat der eoceene zandsteenen van Midden- Sumatra. - 4°. De liparieten en hunne tuffen. Deze gesteenten zijn zeer verspreid, hoewel zij niet uitsluitend den oostoever samenstellen zooals onderstellender- wijze op de Geologische kaart van Nederlandsch-Indië van KC ABENDANON staat aangegeven. De tuffen ontbreken op de toppen der bergen bij Perapat (Marpalatoek en Batoe Merdinding). Tot mijn verwondering trof ik ze echter weder aan op den top van den 2150 m. hoogen Pangoeloebao, waar overigens meterdikke moslagen en dicht kreupelbosch de waarnemingen bemoeilijken. Ten N. van den Batoe Merdinding bestaan de meeste toppen uit de bekende witte tuffen, wier algemeene helling eenige — 213 — graden oostwaarts is gericht. Onder den Sidjambak Bahir- top komen er lagen met lapilli van lipariet in voor. Goed gelaagd zijn zij nergens, zeer onregelmatige gelaagd- heid komt voor langs den Tobaweg ten N. van den Batoe Pintoe, alwaar vele spleten aan de gevolgen van aardbevingen doen denken. Een der hoofduitgangspoorten voor de meestal ongelaagde tuffen, die zich gedeeltelijk wellicht in den vorm van ,,nuées ardentes” uit de eruptiepunten (ter plaatse van het tegen- woordige meer) hebben ontlast, zal gelegen hebben in van het dal der Aek na Oeli ten N. van Panahatan. Het hiaat in de carbonische en eocene sedimenten van den oever ter plaatse van dit dorp, opgevuld door de tuffen tusschen de zandsteentoppen van Batoe Merdinding en Batoe Pintoe, is te groot, dan dat dit door de kleine Aek na Oeli rivier zoude zijn gevormd. Tuffen liggen ook in den pas van Nongnonganasoe, die de randbergen ten Z. van den Si Sae Sae onderbreekt (telegraaf- lijnpad) en in de Asahan-kloof. | In de oeverschol gelegen ten Z.W. van de Marpalatoek— Sigoelati bergreeks, zijn de tuffen zeer mooi ontsloten in het Tobawegtraject Prapat-Porsea. Ten Z.W. van den Simanoek- manoek nabij Djangga ziet men ze tegen de meestal cong- lomeratische leien der randbergen aanleunen. Even ten Z.W., vermoedelijk mede tengevolge van breuken, worden zij zeer dik en verminderen weer sterk in de richting der Z.W. gelegen Oostkust v/h meer bij Harangan na Doea, waar de 500 M. hooge steiloever grootendeels uit lipariet bestaat, die imposante zuilen vormt, analoog aan de bekende zuilstructuur van basalt. ') Bij Harangan na Doea en op de tegenovergelegen Oostkust ` van het eiland Samosir bij Lotoeng is de lipariet het dikst. Wine Easton vond op Samosir, dat de zichtbare lipariet van 1) Dit voorkomen wordt wellicht ontginbaar, wanneer de spoorlijn naar het Tobameer gereed zal zijn. Mogelijk is deze lipariet even bruikbaar voor allerlei bouwwerken als de basalt, — 214 — Lotoeng in alle richtingen in dikte afneemt; hetzelfde consta-. teerde ik ten Z. van Harangan na Doea tot Sigaol Ten N. van Harangan na Doea snijdt een breukzone, boven vermeld, de liparietzuilen af. De reusachtige dikte van de liparietlava in de meerstraat bij Harangan na Doea wijst er op, dat hier een deel van de zichtbare lava behoort tot het stijgkanaal en dus het eruptiepunt hier te zoeken is. Wellicht was er een rij eruptie- punten, tezamen een eruptiespleet vormende, welke na instorting aanleiding gaf tot het ontstaan der meerstraat alhier. Iets ten N. der straat kon ik midden in het meer ten W. van Prapat met 300 M. ijzerdraad nog niet den bodem bereiken. 