VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
• Atticus « (choon een Man van Smuak, van Geleerd# \i6A% en in fewigtige betrekkingen ilaande % vondt nog* AaBS nfet beoeden zich te leuten op zyne Huisboudelykii kelangieo. > Zyne.fcl9kidngen.in zyne Familie vraren, in de daad, zondafing^ docb zodanig als zy eenen Wysgee^ tocgdeo. Alle zyne Dienstboden konden voor hem lee* KD, en fdiryven. Hy was»zegt nbfos tin zyn doen firaai» maar niet grootach; mild, doch niet kwistig. Het onge- mukt« fcmion.van keurige netheid was eer zyne bedoc- Una, dan het vertoon van fchatrykheid» £en zeer onderfcheiden en loflyk deel van zyn Charac- ter was zyn verregaande afkeer van bedrog. Hy fchrikte voor leugentaal ;«eene byzonderheid » die de befchuldiging van Dubbelhanigbeid zeer . onwaarfchynlyk doet wor- den. — Dat hy zich luttel bekommerde over de onge« lufckAi van zyn Vriend cicero^ moet zo zeer niet toei» V. BEEI^ M£JN«ELWt NO. I« C gC- $4 2BN VOOAZIOTIG EN «EAAI tHARACTSay ZM. ; gefchreeven worden aaa maogel van opreglheidt dao wel aan iet& blykbaar zwaks in acE&o zdve. En misrchien klaagde cicbro zonder genoegzaame reden: want tegen- ipoed valt ligt klagtig. De Goedheid zyner gefteltenisfe vertoonde zich in dc ftandvastigfaeid zyner aankleevingens en bet genocgen 9 \ welk by fcbiep in Weldaadigheid te oefenen : doch blonk deeze nergens beminnelyker uit dan in zyn gedrag* ala Zoon en Brewer. Zyne Moeder berdkte een negen- tig jaarigen ouderdom « en by waa gewoon met een by- zonder genoegen te verbaalen, dat de eensgezindbeid tus- fchen bem en die eerwaardige Matrone dSor geen enkel eogenblik van verfcbil waa a^brooken; by loemde des- felyks op de beftendige licrae , tusfchen bem en zyne luster. ATTicua ftierf hoog bejaard. Doch bet is te bejam« meren, dat by, naa een langleeven, zo vohnaakt als de cnbygeftaane Rede bet kan brengea* zyn dood verbaasttet floor bet gebruik van voodzel te weigeren , om bet we* derkeeren van een pynlyk ongemak te vermyden* Hy bandelde beftaanbaar met de beginzelen van sricuRUSt die pyn voor bet grootfte kwaadnield. Een ziel» gelyk de zyne, zou de eerfte gtweeat zyn , om zulke dwaa* Unjgen te laaten vaaren, hadt by in een laater Eeuw geteefd 9 en een Leerling geweeat van een grooter Wya- geer dan epicurus. Zo als CORNELIUS NEPos met zyn penfeel hem afge* maald heeft; levert hy een fchoon portrait op. En kaa ik geene nutdgheid vmden in die foort van nafpeuiin- gen, weike ftrekken om een verheeven Charader te ver« Aagen. Hoe meer voorbeelden van.MenacMyke uitmim* tenheid, boe loflyker en voordeeliger voor oe Menscb* lyke Natuur.' Waarheid, in de daad, moet> in alle g^« Vallen, zorgvuldig worden opgefpeord: doch wanneer dezelve reeds folykt vastgdftrikt te weezea aan de zyde der Deugd , is die rustlooze bezigbdd va:i geleerd on- derzoek, welke de grond daar van tragt teondermynen^ niet alleen onvoegelyki maar misdaadig. WML* m&lUCtKGUMIB f iN BTDIR ILT. £DELU0£DI6HBID VAN HTOER ALT. (Uit de Crn/Jwr Utitoerjel AngMs.^ Am de oevers van de Tioeed , die Engelsnd en Schothnd vaa een fcbeidt , woonds de Heer mklvil op een voorouderlyt Lao4gocd : van genoegzaame tiiiddclcn voorzien , oin na geeft meer ce baaken » en door geen eerzugc gedreeven oin booger ran^ te bekliaunen. Zync Egcgenooce was met bem van gelyken ftaac^ Xjf beaatea beiiSe dezeltde gecsineiging, dezelfde gevoe'ens, dei^ leUden fmaak. De Heer m£lvil voegde , by een groocen voor;f laad van kundffihcden , veel goedbartigheids; de yeden in de na^ bourfirbap zagen bem aan als hun Vader ; by was de Scbeidsma j in bunne gei&illen , dewyl zy niemand kenden die 'er verftao-. eo bfaaver over oordeelde. By bad een Zooo en eene Dogcer. De Jongc Juffrouw ifSLVii' bealnde baaien Broeder zo zeer als zy van hem bemind werd^ 19 QeeieQ ^ eetfte leevensjaaren in die onderiinge toegenegen* taidt de zaivexte van aUe, om dac ze de beiarglooslte is. Uaat Uroeder was baar Vxiend, baar MedgezeJ, baar Leidsman in do lAodwiodelwgea; sy was » op baare beurc » de vertrouwde vati ^foe Ueine gebetoeu. syne Raadgeefder als bem eenigeongeleged* kAi werkmm » en zyne Toevhigt wanneer bet bem niec naar deii tb ging. Men aioet een Broeder gebad bebl^n als de jonge Heer MELviL, of een Zittter als de jonge Juffrouw melvil, om te kun* nen begrypen , boe groot bun onderling genoeeen was in die jnren van oofcbuld. Bunne barten vonden zich in den juisten mid« d^and , tusfcfaen Liefde en Vriendfcbap; niet deelenJe in de tAVQlmaaktbeden van de eene> nocb in de vervoeringen van dd aodere. De jboge jcilvxl tQonde reeds vroeg eene geaartbcid re bcztt* ien» wdnig Urookende met de ftille en bedaarde 'Ieevenswyze qns Vader^ De Ecangj: woeide in zyn bart , cn belbx^ed onop- koofelyk allei wac zyn Kede daar tegen inbragt. Zy zegepraalde ; tf was niec laoger meester om zyne verkleziog tut bet I^rygsmans leeven te wederaaan.' Hy fmeekce zyn Vader oui een Krygsbe- diening te koopen ; bem biddende al bet overige zyuer Midde* Jeo voor zyne ZuBter te bewaaren. Dit was bet beginzel der janmeren dcs gebeelcn Gezins. De Uoeder, reeds ziek, kon bet denkbeeld der eevaaren, aan weik'e een Zooo, zo teder bemind, zicb zou bloot(teilen» niet verdraa* fen. ^^mmm Zy ilierf. — — De Vader* door droefhcid overmand* icheeo baar in 't graf te zulien volgen. De. jonge bazlvjl , door dit aUes o;i 'c diepst getroiF^n , kon dit tooneel niet verdraagfn. ^7 d^ zyne zugt tot bet Krygsmans leeven afgelegd te bebben^ CD bet^ide een ftut van *s Vaders Ouderdom to zulien weezen. Ci De SS * ?^>n'SS ^Jo^''^, '•iVras imiuoitMenEtD ,t voldoenfflg ^an troost gegceven te bebben» aan uwen ondcD Vader, die aan een Men(chenvriend het Iceven gaf." Nauwlyka had de oude i^blvil deeze aanfpraak geSindigd, of de ftandvastighefd» dns Jang betoond, verliec hem. Het vertrek zyns Zoons deed hem voor al!es ongevoelig warden , en tya barteleed verdubbelde op bet gezigt van bet hartzeer, 'c welk zyne I^ogter verteerde. Welbaasc bezweek by oader den last des onge- noegens ; by (tierf , en llec de ongeiukkfge maria aan zicbzelvtf dver. ■■■ - Rinnan kort verliec zy eene plaats , van welke zj ^les, wac hiar op deeze wereld dierbaar was, had zien verdwy* lieD, en begaf zicb oa eene oudc Tante* in eene nabuurige Sud. wel verre, van daar eenige verzageing in baar leed aan te tref- fett» yond^ 'er een nieuwe bron van bitterheid geopend. Ik lal geen Chara6lerrchets van deeze Tante geeven, zy droeg een ^an die Cbaraders » welke men zo menigmaal afgefcbilderd li'eefc • en waar van ds oorfpronglyke maar al te veel in de jylaaifcbappy zicb voordoen, it^ zai alleen optekenen, dat Me- iufFirouw MELviL, Baa twee voile jaaren, alles wat men kan fyden van de bitsheid eener oude ongetrouwde Dame, verdraa* gen, eo'v^ele belachlyke nartyen . welke zy haare Nigc wilde 3oen aangaaf(, van de band geweezen te hebben.eindelyk tyding ^it Indie Kteeg. Haar Broeder was ileeds op baar bedagt, haar 3iiinhaar l(:dde alleen voor haar, en beiden,bezie]d met een trek An b^iir gelukkig te maakcn , ' hadden zy de dapperfte daadea volvoerd, en bet vooraitzigt, om fchielyk cen riiim beflaan te l^ehbet). Zy daongen haar op 'c flerkfte om over te komen, en lb ^ hud geitik ce deelent I Haar toeftaod was zodanig, dat bet geen by andere eene on* Ibeiaadenheld ' ea dwaasheid zou geweest zyn , by haar eene ^Doodzaaklvkheld gewordcn was. Zy had eene fchuitplaats noo* ii\g9 en .kon zy e^n* veilfger vindsn, dan by eenen Broeder. flours op haare eer , en by eeo edelmoed^ Minnas , wiens oogmerken ly zonder misdaad niec mogt verdenken ? Haare Tante 'ftemde gereed in haar vertrek tpe. Zy b^gaf zich nt ^n4ie f<heep.».Tan ^qe Dienstboode vergezcfd. ^ >?aa een tange en verdriet|ge reis. op wetke egter de heufche liehaiTdailbgen des Capiteins haar de ilegte haarer Tante dee* den v^r^%el^ » kwatn zy te Madras , waar 2y de verlangde be- joooin^^^r uitgeftaar.e mbeiiykheden vondt» een tederhartigefi ^roeiWr • een getcouwen Minoaar. ^ Deeixe twee jc^ge Krj?^heldeo» door den naawften band. van Triend&telp ^'aaneen verbSnden , biadden oauwiyks hec gtooegeft '"^fii^aiilts* een om eeiife.b^KtJyH bemidde Zuster aan zyn hare drukken^ dfe Ander om eene zo lang^ewenschte. Minnaresfe timhelzeh > . of zy kreeg^n last om op te trekjMsn» In een H^to^bc HTjpka ALT. Zy wilde nocb HVoeder , noch Imdi'ar, , verTaaten » ea voigde (leezea na Arni.' paar was et , ,:dat zy den lakften ifaig .haars lots verwaigtte. Naa een xtaOkXig letr^gt, WMefi ^Sm Btoeder ett BSb^ Krygise- van* ¥AH HYDKt JLLT, nqeoeB vm den MUmfchm Overwiooaar; zy telve Vfttd ge^ «K. CD na bet Serail gebragt. Htdu alt oorloogde, gelyk meet andere Hefden; by paardo fCOMA met TcrwoestiDg » liefde met bloedvereieten. In eenm diet oognbiikken, waar in by van de eene drift tot de andero overgiif , trade by in de Tent van Mejufioow mblvil. Het fjeagi eenec jooge Dogter , gebooren in eene dier Gewesteii wan Btr§f^ , waar de Zeden aaD de ziel een iterkte van Osarac^ tef§eeven, die, deb buitenwaards vertoonende; aan deScboon^ hdi een ovenneesterende bonding byzet, was een nieuwe ver» toooing voor den Indkanfchm Vonu Mejuffrouw melvil zaf met het hdofd voorover geboogen : haar opgeflagen fcboonp oegeo fwierven in "t wilde , en traanen, baars ondanks ha^ oDtglrpt, bevogtigden baare wangen. Qvpza ALYt van verwonde- rii^getri^eny (cbeenrbaar beevende te toaderen. — - „ Scboono 91 jonse Dogter vroeg by» ,| w^Ike zyn uwe rampen ?waaria »be(laat nw bartzeer?** — Edelmoedige bther/* was baat mtwoQidf hAyn liAinnaar ^n myn Brdeder zyn beiden uwe „ Gevangsnen , oordeel over mynen ramp. ! Op 't eigen oogenblik rees htoer aly, die zicb aan baarei TOtcn ^sBSi bad, over cinde, riep een zyner Offiderra; ze|^ geDde: „ Ga mjM^ gy zulc,aan de Oo8t*poort, twee Engdfing „ Offideren, In 4e gevangenis vinden, maak bunne ketens los^ „ geef buD a/ te noodige, en breng z6 bier in myne LegoZr » Pfaao.* be Boode >van htdke alt vondt de twee Vrlenden In 9^ kerto. zittende op den grond by eene kleine fcbeur, door de8 coderdom in den muur gekomen , en door weike zy bet eenu hg^i ontvingen. Zy fpraken zamen over de verdwaasde keus; ^ie ban van bimne Familie afgefcheurd* en , naa bet doerftaan v^ zovceie ecvaaren, in eene aiierjammerlyl^ gpvangenls gewor- Ebad 9 terwyl bet voorwerp van betder tederbeid zicb if SeraQ van een MUumfchm Vorst bevondt* Hunne hartQji waren ge(ieel droeifoBlaib; deeze bad deaelve zodanig vermeet* tcrd, dat de Boode van btd£& alt geene bcweqging vatt vrengde, gecn flikkerli^ van boop zelve» baarde. Zy volgden deezen, en begaven zicb na de Lc^rplaats.. ,\ Htdir alt» van bunne aankomst verwbtlgd* beval^ dat tf in de Tent dot Edgelfcbe jooge Juffrouw zouden gebrast wor? deo, by verfdieen^er zelve onmiddelyk, en, zonder .nun ty4' te geeven om eenigdns te bedaaren van de onverwagte geflbe)r tesif , waar In zy zicb .bevotiden, &rak by : »» Ik fcbenk n bdden awe. if 2; toott M stdver Ob myne bahden f als zy *er In kWain : C 4 M maar |9 ^P£LMO£|UgSElD ¥4N UZDER AL7^ ,* piaaf a^t tai^ uwe LanrfgenootiBn , dat 'er gcon ro^mrykci^ dag voor hyder aly zal weezen, dan de d;^, op weliie hf,' A Mk van het iuk der Suro^e^fmen ssal, verlo^ hebl^ !/* ^ * Ik moec hier de v^rdere belchryving ftaaken; boe zoa ik het •oseobllk ^beeUen, wi^vin de Erkenceois de Edeloooedigv beid zogt (e^ oycrtr^eo » en waatin he( gynstbetopn de ver- t^agting 20 verre tc bov/en glnt? — r— Vei^iikt over hunne^ wedervereQoiging, dP^dep di^ drie geiukkieen aflbod vap allesj^ Srat bun weder vaneen zou kiiopea fgheUleo de Huwelykf* wr^igtng wprd wtge(teld tot het wede^keer^ in Eagdtand^.t, >raar zy dezeive eerlang, gelukklg vierdeo. ^.' h. I^OOa DAME Q^ISCHBl^SiV BinamjA bQzit eeik I^art , verbeev^ bQven bet bezef vta liitmuoC^e ' Degaaf^heden ce bezicten ; zy zpu bezoeiiKt veezen van wegen Eaar Vecnuft • baare Ruode, eo gemaakte* yarderingen, wu zy bet niet van wegen baai:p Mepscblipven.' K6i<L Zy boiidt zicb "dermaate bf de Elendigen op. *dat ze ver-"^ «elln wordc by de Gpleerden « eo onbekend ia by I4eden vad fiaoL Me( 66n WJ^^ , zy is te vrode met de Goiedkeurina tp di^agen, da^r elkQ bekwaamheid , welkQ zy bezit, haai; ge^^et^ tat fiewG|idei:it]g. -^rr Bem^ohe^ke £uph£mia! mea ^pet u kemien^ oni te gelooven, dat 'er id^umen^ %eezen op aarde b^flaai^ Araminta , gy mrsnecnu wwe O^alirgbflc^ van Ha^t voor Xiescbheid van Smaal^ , uwe verrogaande Styfzinnigheid vooi; Standva^ugb^id (n t^Q;^len,en uwe ligtvi^riloorbaare Geiflelte- liisfe voor tederp Gevoellgheld. — En waj (s b^, 't'eecn iff voelt? Nie^ de verlegenheid der l^Iep)}igeii -r— rr Qiet.de uit^i iq'uDtendfi^d van waare Verdienlfen -r— r- nfet hist weKlaageq <ier^ yitmunt^ndc^. -:r-r uwe eigene Aapgelegenheid, — — Gy £Qgt my » ni^mand (bi^t baare Vtiendei), teder^er gaade ; waarom? (flet utt bopfd^ van een(ge vprdienftep, w^Uce zg l>eaitten ; rtaar. qat gy baa;, g^voelfg oprdeelt voor de ptti^^ als zy uwe Qeest^gbsid i^ryzen, or u>r wenk yliegen, u^ tfois (treelen , en aH^ tot uw gemak toebrengen. Spreek in ii% ^lle^ m^nt tj oiti m:^r dcrft d^ ^eli|hfttb^d van ziei; terke Lteden , van deeze hoedaclgheden oniblooc , kan' vet* Inageti. «— * Zy is (oc frommens toe yverig in het goedc — ^ den oQwaardigen iiefde toe* noch hceft met hem eenlg getfoM — have Llefdaadigheid caat veriooren» als zy «enc iPkfliiaid bewyst, en haare Re^aardigheid fmoort In haa« leo jm ter beifonnioge. — — Aspasia! die geweldigbeid van drift behoorc niet tot de Deugi ! SooiHis deed noott eeoe goede daad , om dat dezeWe reg^ m: voor hem was het geooeg te voelen, dat de Natuur hem daar toe aandreef. Min Kdelmoedig dan Verkwistcnd , mag hf wlcer gpzegd wordeo, weg te finytcn, dan re gee von. — SchooQ iiet Diet waaifchvnlyk is , dat hy zicb sou wreckeii lis l)y zicb beledigd voelde. nen. Daar hy dut gocd doet , zonder ten geraakt hart , en nednnigu, zonder g^negenheid, bemiiu gy hem ntet om zyn« vetd\eiito» maar om zyne Geaanbefd. DodLicociT bezic dat voorlu>men9 *t welk alleen In den om- DCgang net de beste gezelfchappen verkreegen wordt , en di« iborc no JkuodfibedeOy welke iemand, in zodanige gezelichap* peo, byzoodcr aanpryzen. ■ Hy (^reekt aartig over onder- werpes vao innak; gaat by alien » behalven by de OordeeikuQ- djgen, voor een Man van vemuft; by alien, bishalveo deKunst- IflTK^eo, voor een Liefbebber; by alien » behalven de Oeleer- dea , voor een Man van Letttren. — Voor elk eenigzins ilieps|eod oog Is het -openbaart dat zyne Talenten zo opper- vfaUi^ als zyne Zid trots en zyn Hart baatzoekend is; dat hy beleetd eo verpligtend zicii aanilelt; doch dat by na u luis- tert, niet. on. dac hy uw Oordeel pryst, maar uwe fiewondering bcaUot ^— dat hy Ktot Deugden verheft, om uw een goed 'VWlfn van tyne eigene te geeven — - dat hy goedaartig is* 'm, ^ te behaagen , en isilddaadig , allecn om milddaadig te Atfttn. DoBicouaT! Gy zQudt wdl leeveHi indiefi gy bezor^do JO re Tyn, als gy van q doet fpresken* * JBlvika mag eer geraogfchikt worden • onder de uitmuntende CO wyze» dan onder de bemianelyke en volmaakte. Zy bezic Oeer Veifllnds dan VeiDufts» meer Oeleerdheids danrSaraaks* Joeer BeglalUa dan Qevoels; en fchoon geenzins ontfadoot van Tederbartigbeid, zal die iiever Groothdd van 2iel nuogen i^. naamd woraen.— * Haar leevenslot vorderde al haare Iterkte, gctroowd tan e^ Man zonder Verftand, zonder Verdien(len» aooder Zeden , heeft zy haar geheele leeven beileed , om hem .m zyne ondeug.den te mgge te brengen , en deeze voor 't oog ^Ifcrwereld te bedekkeq. — ^ Terwyl a;idere Vrouwen wegzin- kpi onder de beuzelagtige te leurdellingen , en hoog opgeeven nn taare aUea Qveitreffrodc Aandoeolykheid , klaagt xlvira « • * aec CB1IA0T£R8> BOOt UN DAUX fllCBlKKT^ met bet eroDdigst bezef van £er» met de keungfte onderfcheir disg van Kegcen Onregt, verwaarloosd en beieedigd, niec over de bitterbeid haars beftaans , de bedxieglykbeid der aardfcbe tooniitzigteo, of den ftaat der menscblyke diogen. Flavia is een Weduwe van groot Vermogen, ftaat bekend voor Edelihoedig, en Goedaartk, door haare Edelmoedigbeid worden haare Afbangelingen losrandig, eo baare Dienstboden llof: haare Gbedaartig^dd geeft aan luibeid en oodeugd. *t gcea badt moeten ftrekken. om verle^nen te redden » verdienften te beloonen* en vlytbetoon aan te moedigen. r Priscilla» baar Zuster, it van een gebeel tegenovergefteld CharaAer ; kwaadaartig » bits , wakker , vreezende dat baare Goedbeid kwalyk befteed zai worden , heeft zy tot itog niet gewaagd, die te betoonen; eo dewyl bet ecns menfcbeo ieevett vereiscbt, om de wesenlyke waarde te kenneo van een behoeftig voorwerp^ befpaart zy baare liefddaadigbeid tot baaren laatflen dag, en in baar Uitemen wil heeft zy veele JLegaatea belproo- ken aan eenige arme oude Vrouwen, die nu reeds over de ze- ventig jaaren zyn. Melissa is een dier Vrouwen , die zicb meer onderfchei- den, door *t geen zy nitt heblnnf dan door 't geen zy betiuau Haare{ weezenstrekken zyn niet ontbloot van regelmaatigbeld, maar misTen beminnelykbeid; baare geilalce derft 'geen evenre« digbsid , maar bevalli^beid ; haare ftem is niet wanloldend » Biaar onbevaiiig. Zy mag, in den uitgeftrektilen zin,gezegd wor*> deo 9 alles geleerd te bebben ; maar dezelfde laage toon , op welken baar Charafter geftemd is , ftraalc door in alles wae ly doet. Hiiare tekeniogen, nauwkeorig en net voltooid, ont* iNreekt het aan kragt van uicdriikking; haare vertaalingen, ge- trouw en niet onderiyk, mangelc bet aan geest;de%elyks baare aanmerkingen » hoe zeer fteunende op bet geen zy door leeiea en goed gezelfchap heeft opgedaan^ aan belangrykbeid. AvTORio is in de daad de ligtgeloovigfte Man in de wereld. ft Is waar, als gy hem een edeUnoedig bedryf,een iinertlyk ge« vaU ^ eeze fl^te bebandeling, n overgekomen, verhaalt, by fcbynt te twy&len; doch *er is geene vleiery ten zynen opzigte» hoe grof en onaaaneemelyk , of by omhelst ze. Bewonder zyn Verftindy (en nooit was 'er een verwarder,) fpreek van zyno Detigden , (eo niemand bezit 'er minder,} ,verbef zyn gedrag» <en^t is altoos ongeregeld en beftrafiensw^ig geweest,) en gy ktmt seker zyn* waar van van zyn nan? fmmm vao zyn Beiirst Neen: van tju Qorl HIT WIIOWTJS U BAAI MXmUUkB* X^tfOide Wcffowtjes fomt ook deoken ob to trooweoj « ' Bo sidi daar toe beroegd befchooweot CId icte* Ik chaos niet oodenodm nl, Kaa. Uyken nit dit kkio geval. C^Hnde* ryk eo bopg bejaart, B|4m«i WIpkel-Knegr, dien wy tbans Dorcts bcetpn: Een ftitfe jonge Koaap, dieost?aIlig uic deo aarc, Dochvio *t teovoodige ligt wat te ml beaeeteo* Dees Knaap werd door zyn beurcbe VroQW^ eei^ tydverloop, zeer dikwerf fterk gepreezen» "Uh iet\bedi]idead Aerk — fehooo by zulks Toor zjn trooir lA'Yvcr dagt te weesen. Bor Weemrtje, dien verkeerden waan h'bmgclkSie Coegt niet kunnende gedoogeo, Sprak eiftdljrk, ondcr twee paar oogen. Hem dm eent openhartig aan. n Uw yver Dorcatl joor tnyn zaaken, „ Vw wandeU uw soedaartjgheid^ 91 Beiaigt my so, dat ik u wil gelukkig xnaaken; ^ n Alt gy daar toe ook zyt bereH 91 6y weec tolkoomen » boe de zaaken met my leggen; «^ M Dat ik een Boerenplaats bezit • Met veertig^iorgen Land — beboef ik niet te fleggeni M Dat ik een Huia beb buiten dit — * ^ Eo dit, zo als bet if, geheel mag 'c myne beeten, u'y ook lets dat wy beiden weeteo. M Voorts — -^at ik niemand weet nog kenoT Waar aan ik 't minst vermaagdfchapt ben » n Ed om |een bloedverwant dus iets beboef te laaten, •»Hebt ge, in den laatilen tyd» my ook wet booren pfaatei. „ Nu — — daar dhr dan to is ' en gy i» Via oy word boo^eacbc, op uw gedrag en aeedeOf M Diax vraag ik tbaus, of gy, met my. i 4f ^flM,t ^EtWftiK K9 lUAI MinTAAl. ^ Gene^en zyt in d'Echc ce creeden? ,9 Ik weDscb hctl — en gy word als dan In eeni een wdgexeeten Man, Die voor geen armofi bebt te becven, M Die» vry van alle werk» gelyk een Heer kunt leetreo; 0 'k Heb wel wat jaaren meer, doch *k draag die met vennaak* „ "k Ben zeeker jong van hart, en vrolyk van gedagtai tf My dunkt dus, 'c is ter deeg uw zaak, „ En zult dit oogenblik met redn gelukkig achten. t, Te meer nog daat gy al bet mjt\\ ,t Als ik te fterven kom , volkomen zult beboowen^ „ Zo dat ge alleen zult meester zyn. <— *— fy Wat z^ gy Dorcas! bebt gy lust met my te trouwent „ Gfid( antwoordl ik verlang 'er nal" , De Leezer zqgt llgt dit was jal Dan zagt! de Eenvoudige zag ook op baare jaaren* *tOeen bem deed zwygen, en deed peinsen, als een mensch Die keur beeft,.docb die 't nog niet eens is met zyn wenscbp En zicb daarom niet durft verklaaren. Dat by, wannecr zy (lierf, dan al baar goed bezat. Was i^s, dat veel bekoorings bad; Doch 20 veel jaaren^ meer — daar lag ook aan gelegenl Wat vreemdbeid dus bet wel te weegen? Hy deed bet — en dit lag deez' taal bem in den 8ion4 ^ Ryk wierd ik door dit Echtverbond, M Maar boe verfcbillen wf in jaaren! • t, Wat zou men zeggen van ons paarenT En ging myn beste tyd niet been! Gy zeide wel, dat ik, alleen, i» Als gy ^ fterven kwam, al wat gy bebt zou erven • n M*« r— wanncer zn/» gy fterven."? MENGELWERK^ TOT YRAAYE LETTEREN , KONSTEN EN WEETENCHAPPEN BiLTRBKKELYK. PltOEVB 9 OVER VBRMAAR EN PYN IN DEKZE WERBLD, £N ONDERZOEK VAN OE ONOERSCHEIDB STELZELS DRR WYSCEEREN, WEGBNS DIT ONDBRWERP. Se f'Love and Reafon to one End afpire\ Pain their jiverfion^ Pleafure tlteir Deftre: But grtedy That it^s Object would de^wr; TJiis tafte the Honey , and not wound tlie Flower ; Fieafure^ or wrongs or rigkly underfiood^ Our greatest Evil, or our greatest Good, Pope , Esfty on Man. Pyi en Vtrmaak zyn dc twee groote fpringveeren , vrdkc de Natuur gcbruikt heeft om de aandagt dec Z/eie op te wekken^ en de Zelf-liefdc altoos op de wagt re houden , tot het berciken van het groote cinde , onze Zclflchoudenis. Dit Ondcrwerp vcrdient onze opmer- kirig , en het is ons onmogelyk onszclven cen voegelyk denkbeeld te vormen van de Menschlyke Natuur , of de oorfpronglyke gefteltenis des Mcnschdoms , zonder dit ftuk te onderzoeken. ^, Indien deezc wereld (zegt de lloute en misnoegde Wysgeer,) het werkftuk is van een Algoeden Maaker, waarom was dan Pyn een der voorwaardcn, op welke „ \vy het aanweezen ontvingep? Waarom was deeze niet „ van de Schepping uitgeflooten? Stondt het niet in de 5, Magt van deezeu Algoeden Fonneerdcr , in ons geluk „ le voorzien , zonder dc toevlugt te neemen tot dit „ jammeriyk hulpmiddel ? En ftrekt het tegenwoordig flelzel der dingen niet regtftreeks ten tegenrpraake vaa „ de Godhkc Gocdhcidr' De nafpeuring der Menfchen heeft zich diep in deeze ftofFe bcgeevcn 9 en de hoofddwaaling der Manicheen voortgebragt , die, zich niet in ftaat bevindende om ooDS Oneindigc Gocdheid overecn te brengen met de toelaating van tcn'ig Kwaad ^ hoe gcnaamd, dc toevlugt naroen tot her godloos denkbeeld van een anderen god, of een twec- V. DBEL* s^EMGBLw. KO. a. D .tie 4« PROBTE5 de Beginwl , 't gcen zy cvenmagtig fteldcn met hct Goedc; doch Ks^aad van natuure altoos de goedgunllige oogmerken van het Goedc Bcginzcl tegenwerkcnde , cn gcvolglyk de eenige oorzaak van al het Kwaad in de wereld. Misfcbien hebben \vjj ons niet zeer tc verwonderen, dstt onkundige en drifiige Geestdryversj tot eene Tpoor- loosheid als dccze, overiloegen; maar dat een Man, als de Heer bailb » dat uitfteekend Vernuft , die firenge Oordeelkundige , de Verdecdiging deczer aanftootclyke Godloosheid ondernomen, cn bcwcerd hebbe, dat dczclve gegrond was op bewysredcncn , door al dc kragt der Sicnschlyke Rede niet om vcr te ftootcn , is in dc daad eene pooging van wysgeerigen Gcest , ik zoii bykana zeggen van IVanhoop , die zich naauwlyks laat begrypcn. Ik zal in deeze Proeve eenige algcmecne aanmcrkingen voorftellen , die kunncn dicnen , en om der weetgicrig- heid, ten opzigtc van de evengemeldc vraagen des llouten cn misnoegden Wysgecrs, te voldocn,en teffens de ligt- vaardigheid en valschheid yin baile's ftelling aan te tooncn. Wanneer wy over dcs Menfchen Natuur redcnkavelen ^ moeten wy deczc drie dingen nooit uit het oog verlie* daadlyk a/liangelyk en hcpaald in zyne Natuurel Ten Ufteaen , Dat hy van eene zamcngefteldc natuur is , be- flaande uit Gtest en Stoffc. Ten derden , Dat hy als een Redelyk weezeu , bekwaam om met overleg cn bogmerlc te handelen , hier in een (laat van Bcproeving gefteld is , waar zyne Deugd op de proeve ge field y en hem gelegcnheid gegeeven wordt, om zynen Vrjen U'U en Fryheid te gebruiken. Nu, als een gefchaapen^ afliangelyk en bepaald weezen, js de Mensch daadlyk omobnaskt; en wy ontdekken klaar, dat wy vcrfcheide graaden van volmaaktheid derven» welke wy als tmgclyk begrypen, en zelfs zien dat andcre weezens daadlyk bezitten. Want , fchoon , over het geheel genomen , de Mensch met de daad alle andere floflyke weezens overtreft, zuUen wy, nogthans, wanneer wy zyn Lichaams-wermogens af- zonderlyk vergelykcn met die van andere Dieren , bcvin- den dat vecle hem verre overtreiTen. Hy kan, by voor- bceld, zich niet beroemen op de fterkte van een Leeuvv^ op de vlugheid van een liert, op de reuk vaaeen Hond« zen. of OVER VBRMAAK EN PYIf. ^ pf ophet doordringend gezigt van ecn Arend; en, fcliooii \\7 hem to yolmankt verondcrftellcn , als het denkbeeld zynet natuure mag vereifchen ,,kunnen wy nogthans nice imlaatcn eene betrcklyke onvolmaaktheid in hem tc ont- dekken, dntftaande iiit dc vergclyking welke wy maaken tusfcbsn hem en hoogcr weezcns , of zclfs tusfchen hem €D mindcre wecEcns , als wy derzelirer vcrmogens afzon^ dcrlyk befchouwen. Maar dceze *^//'^*/yfe onvolmaaktheid daar laatende^ is het onmogelyk , dat , daar de Mensch gedeeltlyk uic beftaat, uit dien hoofde deek in de zwakhcid en (>/i« ifdmakihtid^htm met alle andereDieren gemecn. Op die bcginzel alleen zullen wy duidlyk aantoonen , dat hy niet gchecl onthecven kon weezen van Pyn\ en dat wy tcffens de Wyshcid en Goedheid van cod moeten bewondercn, in deezc natuurlyke nadeelen tc veranderen in eene foort van icgen. en een middel om ons Geluk te bevorderen;. ZaiQcngeftdd, derhalven , zo als de Mensch is, uit een ftolyVted, moet hy dan ook niet natiiurlyk onderwor- pen weczcn aan veele toevallige ongeftcldhcdcn ^ in *t ver- i'X)p van tyd aan een algemcen vcrval zyner vermogena en zintufgen , en in *t cinde aan eene geheele ontfloo'^ pffigK,. Een gcringe koorts brengt de gantfche huis- ho\iim% zyntx gelleltenisfe in de war; vuur verteert de-^ zelve tot asfche ; en men kan op geenen grond altoos* eifchcn, dat dit onvolmtakt gedeelje van den Mensch^ door de Natuur, eeregtigd zou weezen , om bevryd te zyn van den indruk der uitwendige oorzaaken , of dc natuur- lyke uitwcAzelcn der algemeene wetten van beweeging* Maar bet yfrfcc^y^/7tfr , het betere gedeeltc van dert Mtnsch , zyne Ziel , zult gy zeggen , is een zpivere Gcest^ van natuure onafliangelyk van de wetten van be« weeging, en gcheel afgefcheiden van logge Stofe. /tis zo, in de daad, als men de Ziel afzonderlyk op^ zicbzelve befchouwt : maar vereenigd, gelyk zy is met het IJchaam^ 't welk zy bcwoont, beftuurt en bezielt^ moet zy noodzaaklyk de indrukken gevoelen op dit fto& Ivk deel gcmaakt , zo die ftrekken , om *t zelve te fchaa^ acn en te ontbindcn als die dienen om tot het ^elweezen en behoud mede te werkcn. Beiyrtlingfche Pyn en l^er^ mak onderrigt de Ziel van *t geen *er in het Lichaam omraat, en zou dc Z/V/, werd zc op die wyze niet aan- gedaan, niet kunnen zorgen voor 't behoud en de veilig* lidd del Lichaatns. Da PROEVB, De Ziel moct, overzulks, in den tegenwoordige ftaat, eigenaartig zo wel vatbaar wezen voor Pyn als voor Vcmiaak. Ja blyft dc Ziol op zich zelve, als ccn zuivere Gcest aan- J;emerkt , niet nog ecn gefchaapen , en by gevolge ecn epaald en onvolmaakt weezcn? Is dezelvc, als zodauig, nict onderworpcn aau ongelegtnhiden ? zal dezelve niet , by wylcn de ouaangenaame gcwaarwording gevoelen van haar eigene Uhocfteu , en haar onverraogen om voldoening tc verfchaffen aan elke verbeelding of begeertc daar iu opwellcnde ? Moet een gefleldheid als dceze, welkc cgtcr natuurlyk onvennydbaar is voor een gefchaapen weezen , geen angst f:ecn Fyn baarcn ?. . . OF is het bewysbaar , of zelf s waar- chynlyk , dat god , uit hoofde vun zync Gocdhcid , ver- pligt is dc ordc dcr dingcn om te kceren , en zyne fchep- zcls te onthclTcn van de uitwcrkzelen en natuurlyke ge- zooanig was voor een gedeelte het gunstiyk voorrcgt onzer cerfte Ouderen, eer zy zondigden. ' Ik heb gezegd voor ecn gedeeltei dewyl het blykt, dat dit voorregt , hoe groot wy ook verondcrftellen mogen dat het geweest hebbe , geen algemeene ontheffing van alle foort van Pyn of Ongerustheid medebragt : want , fchoon onze eerftc Ouders, waren zy in den ftaat der Onfchuld verblcevcn , vry zouden geweest zyn van Dood en Xickte^ is het nogthans zekcr» dat zy in dien ftaat zelve ten minften met eene Drift of verzoeking te worftelen hadden ; en dat ^ indien deeze niec vergezeld gegaan had inet eenige worfteling en zwaarigheid, er geene verdien- fte altoos zou geftooken hebben in de Overwinning^ hadden zy die wccten te behaalcn. Wat zeg.ik? de naam van Overvtinning is eene ongerymdheid , als men geen tusfchen bciden komenden ftryd ftclt. Bevond zich EVA niet in een weezenlyk motilykeu ftaat , terwyl zy de fchoonheid van de verbodene Vrugt befchouvvde ? Die moeilykheid en inwcndige ftryd , welke haar verdicnften zbu gegeeven hebben , had zy dien met moed willen t(* genftand bieden, was oorzaak van de Ongunst, waar in viel . dewyl zy voor de verzoeking bez^eck , en zich aan de bekoorin.:^ overgaf. Indien nu zelfs in zullC een bevoorrcgun ftaat , als- wy vermeld hebben , nog eene zekere maate van Pjn over- bleef ter Beproevinge ^ wat moet het dan weezen wanncer vol] Hy mag dit doen ; cn dat OVER VSRMAATC SN PYlf. 49^' ittYOorregt vcrbeurd, en dc Mensch ovcrgclaatcn is asm al zyne natuurlyke zwak- en broosheid? Dit is cen flaat van Bcproeving , vcel ftcrker cn moeilyker dan de voorgaandc ; * Ziektc en Dood oefcnen nu haar regt over de McDfchen , en zy moeten deezc in derzelvcr verfchrik- lyMc .eedaanten ontmoeten, met ondcrvverping en kloek- mociiigiieid. Vbegt hier nevcns , de grootc be- zrorlykheid om dc zedcljkc en gezelligc Dcugden aan te hveeken en uit te oefcnen, te midden van daar tegen- ftrydende Driften ; dat wy maHtig , regtvaardig en lilljk moeten weezen, terwyl luu ons prikkelt, gicrighcid, twist en onrust rondsom ons hceifchen , gclyk daadlyk het geval IS der Menfchen in liun tegenwoordigcn (laat; — • is het dan zo vreemd, dat 'er Mo:ilykheid ^ dat 'or l^yn^ plaats hccft in de wereld? Of kan de todnatiDj? daar van als iets ftrydigs met de Godlyke Goedheid \wux \ n .^^x^-^t- mcikt, inzonderhejd , wannecr Wy zo Vcol rerkr; ^bbcn om ons vcrzekerd te hondcn , dat lie: ^tcu wy ccgefti ^ooidij lyden , ten middel dient , oni jnzc Oci 7 I oefcnen , en dat wy , in 't einde , daar by ziillen v/i. ncn i Ik zie maar Wn weg open cm de Vx\\jx van ^it/x rc^ dentav^elii?^ reontleggcn; cn deeze is dc veronci-rtcelHn^,- dat COD, in het fclieppen deezer wereld, gcen antler oog- mcrk /rehad heeft , dan om enkel zyne oneindige Goedheid femtooncn, en zyne Schcpzels gclukkig te maakjn. Dit denkbeeld , ik beken het , heeft cen inneeniend voor- komen, doch het is niet juist of gegrond , op cen vast bcginzel van Rede : want op deeze verouderftclling zoa de toelaating van het niinfte Ky/aad 't geen men zich kan verbeelden , ecne tegenflrydigheid hebben ingcdooten, of, om dit klaarder uit te drukken , was zulks' voltoekt oninoireiyk gewecst , als aanloopende tegen het eenig oog* ^ geen god bedoeldc : en dewyl hy het in zyne magt hadt zyne fchtpzels volkomen gelukktg te maaken^ (was zulks zyn ddnig oogmerk gewecst ,) zonder de tus- ichenkomst van eenige Pyn , al veronderftelt men , dat dit ccniglyk ten middel zou gediend hebben^ om dat be- fcerdcf cinde te doen gebooren worden. Hier in beftond de groote ftcrkte van baile ^ en de drogrcdcn waar mede hy eenigen tyd de gelecrdc wereld vcel mocite veroorzaakte : god , (dus Hep zyn 9) bewys) in zichzelven oncindig volmaakt en gelukktg jjzynde, kan men ntet veronderftellen , dat de Schep^ 99 ping J op eenigerlei \vyze , iets tot vermecrdcring van D 3 9j zy- „ zyne Eer kon toebrengen ; of dat ziilks bet oogmcrk kon weczen , qm aan cenig Schcpzel het bcftaaii te , fchcnken. Door dc Schepping kon by , derlialven , al- Icen bcdoelcn zync Goedhcid te openbaaren , en zckcre maate van Geluk aan zync Scbepzclen mede te deelen , ^, in zulk een maate , als de bchocftcn huniicr natiiurc ^, vorderden ; dat is , aan ecnigt mcerder, aan andcrc J, minder: maar wat Pyr: of Kwaad van ccnigc foort aan- belangt , deezc moesten uit dit zuiver ftelzel van GocJ^ heid buitcn geflooten blyven. VVy zien , nogthans, , dat Pyn en Kwaad in de wereld een daadlyk bcftaan hebben. De Mmicliccn warcn, overzulks , niet zo zecr te bcfcbiildigen , wanneer zy allc de h^aalcn en )anu ^, mtrcn , het Menschlyk Leeven vergczellende , aan een ^, bQOi Bcginztl rocfchrecvcn : men moot openlyk be- 3, kennen, dat wy seen rcdcu altoos kunnen geeven van dit drocvig verfchy/izcl ^ en dus onze Rede ^ dat zo ^5 hoog opgehemcld licht van baarblyklykheid , allcen gcfchikt is om ons te verbysteren , en wolken van twy- fefing en onzekcrheid in de ziel te doen opkomcn." Ik heb deeze bedricglykc redenkavcling te breeder voor- gclleld : dewyl ik, door de nietighcid en zwakheid daar van aan te toonen, gelegenheid zal hebben om het eerde ^eginzel van Hedendaagsch Ongcloof het onderfte boven tc werpen. Dit beginzel komt hicr op ncder: „ god is weezcnlyk gocd , en deeze aanbiddelyke Volmaakthcid 9, beeft noodwendig invloed op allc zyne bepaalingcn en „ befluiten; 't is, derhalven, onmogelyk, dat hy ooit ecu Suhcl zou hebben kunnen vornien, 't wclk totkomcnd ,5 h9aad over een zyner Schepzelcn aankund'gt," Baile's veronderftelling , dat ood , in dc Schepping der Wereld, geen ander oograerk hadt, dan om zync Goed^ ^eid te openbaaren, en zyne Schepzelen ge/t/kksg te maa- ken , is eene enkel aangcnomene veronderftelling , van bewys ontbloot , en zciTs niet vaarfcliynlyk. „ God , in zichzelven oneindig vohnaakt en gelukkig „ zynde , en de wcreld met alie mogelykc rchcpzelen » „ wezewlyk bepaald en onvolkomen , kon 'er geene evenre- digheid weezen tusfchen derzelvcr Beftaan en gods „ £«r." Hierin ftcmt hy met baile overeen ; maar welk ecu gevolg bebbe men uit dit beginzel af te Iciden? Dac COD jwn ander oogmerk kon hebbcn in dczelvc tefchep- \)en, dan tnktl hun geluk ? Gcenzins antwoord malle- BRANCHB al het Goed^ \ welk hy hun kon fchenken ^ of mt zy m (laat waren te ontvangen , blecf eindig en bepaald: uit lioofde van der Schepzelen onvatbaarheid ^ ,5 oiD 't geen oneindig in zich zelve was te bevatten. „ Hun Geluk was derhalven geen voorwerp , *t welk zyne „ geheele aandagt verdicnde; en kan het uict zonder hgt- raardigheid gezegd worden, dat dit zyn ecnig oogmerk 5, hccfr kunnen wcczen, ■ 't Eenig gevolg, 't geen „ uit het bovengemelde beginzel kan getrokken worden » „ is, dat COD nooit zou bcflooten hebben de Wcreld te „ fcheppen, indien hy het middel niet bezeten hadt, om daar aan , in zekeren zin , eenc oneindigc wardc te 91 geeven, al zyne aandagt^ al zyntlUfdc vcrdicncnde: dit 9, middel was de Flecschwording van zyn Zoon , welke eene oneindige ni^aardc en prys byzct aan de hulde en gehoor- 19 2aaniheid dor Menlchen, wier natuur de Zoon van god 99 zich Ternederde aan te nccm^n. In dccze vereenigins 9, dcr Godlyks en Menschlyke Natuure , zien wy alle de „ Eijfcnfchappen van god op het uitnmntcndst ten toon „ geipreid, zyne Goedheid^ Ma^t, IFysheid^ Kegmardig^ „ heid cn Getuide. Dit, derhalven, was het eenig .voor- „ werp , 't geen aan 't oogmerk zyner Etrc kon beant- 9, woordcn, en 't geen hy voornaamlyk in het wcrk der 99 Scheppingc bedoeldc. Dus vinden wy in het Stelz^l van D 4 »• 5ft 99 den Godsdienst zelven, de volkomene oplosfing van cenc ,9 zwaarigheid , uitgcdagt , of ten niinften (Irekkende , om 99 dcnzeliren het onderst boven te kecren (*)." Oe Heer de la placbtte ging zo verre niet in zyne gisfingen als Vader MALLEnn/vNCHE , maar hieldt zich al- Icen bezig met den grondllag van baile's drogredcn te vemietigen, en de zwakheid van diens gelicfde veronder- ftelling bloot te leggen. Dr, KING, en de beroemde leibnitz, tradcn ook met BAILS in het ftrydpcrk ; en bragtcn twee Stclzels tcr baane, om hem te wederleggen, die lynrecht tegcn elkan- dcr overftaan. Dr. KiNe (lelt als een beginzel vast ; «, dat des Schep« 99 pers oogmerk in het vormen deezer W^reld voor- 9, naamlyk beftond in het betoonen en openbaaren van 99 zyne Magt; dat hy, in zich zelven oneindig volraaakt 9, zynde , in het denkbeeld der diogen buitcn hem niets 9, vondt , 't geen hem kpn aanfpooren om ze een daad- 9, lyk beftaan te geeven: dat zy,. met betrekking tot hem, 99 niet goeds in zich hadden ; en het zyne vcrkiezing al- 59 Icen was *t geen de voortbrcnging daar (lelde : dat cod „ in zichzelven oneindig gocd zynde , op den zelfden tyd „ dat hy het beftaan der Wereld wilde , ook het goed „ van elk fchcpzel wilde , zo verre zulks bcftaanbaar was 9, met het algeraeen oognicrk^ en de niiddckn welke hy gekoozcn had in zyne Magt te betoonen : nu warcn J, deeze middelcn noodzaaklvk verbonden met een zekere „ reeks van natuurlyk kwaad^ als Pyn^Zielue^Dood^ enz. Wie het dcrhalven beftaat de Godhcid te bedillen , wegens het toelaaten van deeze K^tfoakn , natuurlyk 5, onafTcheidelyk van het plan , 't geen god vrylyk , als een volftrekt meester , verkoos , met oogmerk om zyne oneindige Magt te toonen, die mag met even goed regt hem bedillen , wegens het fcheppen van ecne wereld in *t geheel. Wat wy zcdelyk Kvaad noemen , en de Schuld^ welke wv op den halze laaden door de fchcn- nis onzer zede/yke Pligten, dit kon, zegt Dr. king" „ niet voorgekomcn worden dan door den Mensch van zyne f^ryheid te berooven , 't geen de gcheele Wereld „ tot enkel M'5r*/«/^ zou gemaakt hebbcn, waariu alles, 99 voJgens de Wctten der Wcrktuigkunde en onweder- ftand- C*) Mallebranche , Converfatims Chrctiennes fif TraiU tk U Neeure (f de la Grace. OVER VEKMAAK BN PTN. 53 ^ fcindlykc Bewecging gefchicddc : ccn Staat welke zo „ gefchikt niet gekeurd kan wordcn ten betoon van gods J, oncindigeAfo^/, als die , waar in de Memch yry gclaaten „ en bekwaam wordt om eene toekomende yergelding te „ verdienen." Scboon dit Stclzel gebrekkig moge voorkomen: dewyl de Schryver de groote en onbegryplyke oogmcrken van dcnSchcpper tot het enkcl betoon van zyne Magt brengt, fciioon gepaard met zyne Cocdheid ^ is nogthans de za- inenhang zyner redenkavcling juist, en fprcidt niet weinig lichis over dit duister onderwcrp. In zyne nafpcuringcn over 't icdelyk Kwaad in *t byzondcr, toont hy de Mensch- Kic Natuur van naby bcfchouwd , en met ccn klaar ver- ftand en uitfteckend hart beoordceld , te hcbben. De groote zwarighcid in het onderwerp , 't gecn wy thaiis bebandclcn , ligt in het bepaalcn van een Natuurlyk ' Stdzelj'tgecn aau alle onzc twyfelingen voldoet; cn , uit een klaar gczigt van het algemeen Plan der Scheppingc , otisvnk'idt tot de verborgenheid van het zcdelyk Kmad\ en, wtelaeimosdyk^ de reden te bepaalcn, waarom de Schep- pertoelier dat net in 't plan zyns wcrks kwanie. Doch waar 2uIIeD wy At ie/ddraad tot die groote ontdekking vinden? Is die crgens anders dan in den Godsdiemt alleen te vin- den fOm dit tc bewyzen behoeven wy (Icgts het oog te flwj? op de ongenoegzaamheid en zwakheid van elk /itf- iinzel^ \ welk de Wysbegpcerte , op zich zelve gclaaten , tot hier toe hecft kunnen uitdenkcn om de twyfelingen des aangaandc wcg te necmen. Dit zal ons in nog voUer dag biyken als wy het .wydvermaard Stclzel van leib- NiTZ inzlen. — — Deeze groote Man , de roem en *t cieraad wm" Duitschland . en 'een der grootfte Vcrflanden,« die heden ten dage verfcheen , zag , met leedweezen , de onvoldoenendheid van alle de diis lans: bygebragte Wys* geerige yeronderftellingen , en flreclde zich met de hoope , om 'cr een te vormen , 't geen daadlyk aan onze twyft- Wngen voldecdt, en ooos weg ten opzigtc van den Mensch ten voUen verdeedigde. 99 De Almagtige , (zegt leibnitz) een oneindig aantal ,9 van mogelyke Werclden voor zyncn geest hebbende, cn 99 de Magt om ze alle even gemaklyk te fcheppen , moec 9, dieze bovcn alle andere gekeurd hebben • dewyl hv de- zclve voortbragt. Deeze daadlyk bejlaaride Wereld was . . „ dcr- C J King, Origin of Evil. D 5 $4^ FHOBVB, ' derfaalven de meest overeenkomende net zyne eigen „ fchappen; dc hem waardig/le : met din woord, de tesf^ van aile mogelykc IVcrelden. Deeze Wercld in zichzclve cen groot zamcnftcl zyn* „ de , zyn de deelcn zo nauw en vast aanccn verbonden dat'er gecn cnkcl dceltje van kan afgenomen worden! 5, zonder het gehecl te veranderen. Deeze bate van all< mogelykc Wcrelden bevatte , derhalven', alle dc daadlyki Wctten van Benveeging^ de wettcn van vcreenising yjQ\!lLi „ 'er plaats heeft tuslchen de Zicl en het Licnaam , d( byzonderc onvolmaaktheden van elk Schcpzcl , en d< 3, algtmeene IVetUn , volgens welk^ " de Scheppcr zyne gunstbewyzen onder hun uitdeelt. 9, Hier uit biykt , dat goo Diet gehouden was om dc ^, Kvaalen^ Nstuurlykc of Zedeljke^ noodwcndig of toe* 9, vallig met dit Stclzel verbonden , te voorkomen ; hei blykt in tegendecl, dat ifuw^i/, zo Zedelyk als Natuur* 9j lyk^ ecnigcrmaate in het Plan zyns Werks kwamen. Niet dat wy ons hebb^n te vcrbcelden, dat god hci Zedelyk Kwaad ftellig gewild of beoogd hecft ; nceu , „ liy hecft het 2!A&(tn toegelaaien : dewyl het, in zckercn „ z:u , verknogt was met ontelbaare yolmaakthedtn van dc „ Sehepping. *t Zyn deeze yolmaaktheden , die de tegitb woordi^c IVereld boven alle mogelyke Wereldcn verheffcn: 4, en ze is de volmaaktfle niet , om dat dc Zonde 'er plaats „ in gevondcn heeft: maar 't gecn wy willcn zeggcn is, „ dat de volmaahfie allcr Wereldcn die is , waarin V^oudi cn 7,edelyk Kwaad plaats gcgreepcn hecft. Goo heeft, 9, derhalvcn, Zonde o( ^Zedelyk Kwaad op zichzelven niet „ gewild , en gevolglyk geen zyncr fcliepzelen daartoc *„ Voorbefchikt (*)•" Dit Stelzd is door de Geleerden het Optimismus ge- hceten: dewyl het zelve gebouwd is op dicn grond, dat deeze Wcreld de beste is van alle mogelykc Wereldcn, Men heeft zich ecnigen tyd verbeeld , dat dc Ilcer pope dit Stclzel omiielsd had ; ecn gislin^ voortgcfprootcn uit den GrondreiTcl door dicn Dichter m zyn £s/ay on Men gcltodig ingertampt: Whatever is^ is right ^ of If^at 'cr is^ is regt. Maar hy ontkent zulks opcnlyk in ecn Brief aan rapine over dit. ondenvcrp ; en hy verklaarde verder aan zyne Vrienden in En^eland^ dac hy nooit de SchriS ten van leibmtz over dit onjjcrwcrp gezicn had , voot dat (*) Leibnitz, Theodicaa. 