Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?IndieI? / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?IndieI?.
E, ee Flink » ” ” n » ZW—NO ” ” H » » ZW-NO » ii " » D AW 20 Horizontale schokken. D " ” n n ? Verticale schokken. D n " n " A |: 5 ” ” ” n AW 20 Vrij hevige horizontale schokken van aardbeving. MNW—Z0. . |... E Lieht - NW—ZO. 2 Zwakke horizontale aardschok- ken die ieder ongeveer één seeonde Liehte horizontale sehok. Liehte horizontale schok. Eenige vrij hevige schokken van | Seismogr. — Milne, Batavia, aanv. — 5" 9™ 0. — 172 — A Residentie of Berichtgever. Waarnemingsplaats. Gouvernement, | E v 5 en Eiland. & | Locale tijd. Aardbevingsberichten over Maart 1899. G. R. 6877/99. Vlakkenhoek. Benkoelen, Sumatra. 1|+ 8" 10m. G. R. 6871/99. Krop, Benkoelen, Sumatra. 1 gu 10m G. R. 5819/99. Loeboe Lintang. |Benkoelen, Sumatra. 1| 13" 10m E GR. 6620/99 Kepahiang. Palembang, Sumatra 2|+ 13u 30m G. R. 6620/99 Moeara Doea. Palembang, Sumatra 2|+ 13u 30m + 10 p G. R. 5812/99 Benkoelen Benkoelen, Sumatra. 2 |+ 19" 30m G. R. 7874/99 Banda eilanden. Amboina, Banda eil, 2|+ 16" 2| 22u G. R. 6329/99. Donggala. Celebes en Onderh, 3 wm Celebes R. 6395/99. Bima. Geng en A. 4 Qu 385m G. R. 7874/99, Banda eilanden. Praet bn eil. 8 16u G. R. 6992/99, Amboina. Amboina, Amboina.|16|-- 3% 45% . 9176/99. Kepala Tjoeroeb. —|Palembang, aa 19 5u bom Kontroleur. Laboeha. Ternate, Batja 19 23u 15m . R. 7218/99. Bintoehan. Benkoelen, dA 21 16» 50m G. R. 11179/99. Sjera Amboina, Timorlaut. 23| 21" G. R. 11179/99. abber. Amboina, Babber. |23| 21" G. R. 9173/99. Banda eilanden. |Amboina, Banda |23| 920" 55m eila G. R. 12886/99. Dammer. Amboina, Dammer. |24| 21" G. R. 9173/99. Banda eilanden. |Amboina, Banda eil. 27| 201 35m Dr. Kohlbrugge Tosari Pasoeroean, Java. |81| 18" Dim — 113 — € D E i Bijkomende verschijnselen AA Intensiteit Richting. en en aard der beweging. f opmerkingen. E RES TUN De horizontale schokken vergezeld | Seismogr.-Milne, Batavia, aanv. — 8" 15m 6, van vertieale sehokjes van ge- ringe kracht. N-Z. Lichte horizontale schokken. » » n » » NO—ZW. Eenige vrij hevige schokken van | Richting als ,vermoedelijk" aangemerkt. aardbevin E Eenige vrij hevige aardschokken | Seismogr.-Milne, Batavia, aanv. — 13" 52m 7, in verticale richti SE Horizontale s e D » » D H NW—ZO Horizontale scho » > D E D WA Jeu hevi ? wo y Vrij hevige horizontale schokken. BW NO onn rn abang o RUE De schok pers voorafgegaan door een onder- ardsch gerommel. Parane ikan, Batavia, aanv. — 8" Om 3, 2 a x e gu 41m 0. ZN. Lichte schok van aardbeving. M0, Eenige lichte horizontaleschokken. N0—ZW Eene vrij sterke horizontale schok van aardbeving, gevolgd door rillingen ? Een zeer goed ce aardschok. ? Hevige N-Z. Vrij hevige horizontale schokken. N—Z. Zwak Walau Seismogr.-Milne, Batavia, aanv. — 19" 29m 0. KR Zwak horizontaal. » - n n 4 NZ. Liehte Fee schokken. E n » n "d IM. Goreng schokken ee evige ri schokken. | Voorafgegaan door onderaardsch gerommel. — || W—O Sedert eenige dagen werkt de Smeroe : Lichte aardtrillingen. anders wolk uitstoot, bijna slechts om nafcohroken de 8—7 ERBE een — 174 — A Residentie of Berichtgever. ¡Waarnemingsplaats. Gouvernement E Uur. : = " jd. | en Eiland. G Locale tijd. ko Aardbevingsberichten over April 1899. G. R. 9174/99. Banda eilanden. ^ |Amboina, Banda eil| 1| 18u 5m G. R. 9174/99 Banda eilanden. Amboina, Banda eil 2 + 15" G. R. 11179/99 Babber mboina, Babber eil.) 2 21u 30m G. R. 12886/99 Dammer mboina, Dammer.| 3| 22u 10m Resident. Tjiandjoer Preanger-Reg. Java. 3) 17u 30m Resident Tjiandjoer Preanger-Reg.,Java. 4 » p R. 9174/9999. Banda eilanden. Amboina, Banda eil. 5 gu 10m + 15u K. A. R. Bosscha. Malabar. Preanger-Reg., Java. 9 15u 40m G. R. 9175/99 Moeara Doea. Palembang, Sumatra) 5 + 15u 30m G. R. 10425/99 Bintoehan Benkoelen, Sumatra. 5 15u 15m G. R. 10425/99 Bintoehan Benkoelen, Sumatra. 6 4u 30m G. R. 9175/99. Moeara Doea. Palembang, Sumatra 6 + Du G. R. 9174/99 Banda eilanden. Amboina, Banda eil. 11| 14u 30m 14u 45m G. R. 9174/99 Banda eilanden. ^ [Amboina, Banda eil. 12 + 14» G. R. 8951/99 mpenan Bali en Lombok, | 12 19u 40m Lombok. G. R. 8951/99 West-, Oost- en Mid-\Bali en Lombok, |13 3u 55m den-Lombok. Bali. G. R. 9177/99 Banjoewangi Banjoewangi, Java. | 13 3u 55m G. R. 8950/99 Djembrana. Bali en Lombok, | 13 An 5m Bali. G. R. 13285/99 Tifoe. Amboina, Boeroe. |18 -- 11u . G. E. 11180/99 Kajelie. Amboina, Boeroe. |21| 10u Kontroleur. Laboeha. Ternate, Batjan. |21) 10u 2m . 8. R. 10109/99 Amboina Amboina, Amboina. |21| 10u 10m s > Rea Amboina Amboina, Amboina. |22| 17u 50m d Sch Letti. e Amboina, Letti eil. |22| 22u ` dn : Wonogiri. Soerakarta, Java. |23| 10u 10m 0109/99 Saparoea. Amboina, Saparoea.|93| 15u—16" Eenige lichte horizontale schok- Vrij hevige horizontale schokken. Verticale schok Horizontale schok. Verticale schok. Zwak, horizontaal. Lichte horizontale schokken. Eenige lichte schokken. D La e Bijkomende verschijnselen DE. Intensiteit ` Richting. en en aard der beweging. BENG ajah, ? Zwak, horizontaal. Te zwak om richting te bepalen. ? Zwak, horizontaal. 0—W. wak, horizontaal. 9—W. Lichte schokken, SE Lichte verticale schokken. Eeen Lichte verticale schokken. ? Zwak, horizontaal. ” de Licht. Seismogr.-Milne, Batavia, aanv. — 15u 42m 7, ? Eenige vrij hevige sehokken. E » " n » Z0—NW Vrij hevige horizontale schokken. n ” n » d Z0—NW. Horizontale sehokken. H Eenige liehte schokken. ? Zwak, horizontaal. 8 n ? Zwak, horizontaal. ? Lichte horizontale aardschok. NW—Z0 Twee hevige en meerdere lichte horizontale aardschokken. Eco Vrij hevige horizontale schokken. Een sterke horizontale schok. — 116 — | Residentie of | Berichtgever. Waarnemingsplaats. Gouvernement g Uur. en Eiland. E Locale tijd. Aardbevingsberichten over April 1899 (Vervolg). G. R. 10536/99. ¡Makassar. Celebes en Onderh, 23] 15u Om Celebes. G. R. 10536/99. Sindjai. Celebes en Onderh, 23) 15" Om — 54 'elebes. G. R. 9725/99. Tjiamis en Kantjah.Cheribon, Java. |24| 920» 40m — Resident. Tasikmalaja, Preanger-Reg., Java. 94 20u 45m 5 — jiawi. n Mangoenredja, ? Tjikadjang. ” K. A. R. Bosscha. |Malabar Preanger-Reg.,Java.| 24 20u 44m Resident. Manondjaja Preanger-Reg., Java. 24 | - 20u 45m Resident. Tjitjalengka Preanger-Reg., Java. 24 | 20u 45m H. P. Lautenbach. |Singkel Tapanoeli, Sumatra. 25|. 20u G. R. 11179/99. etti. mboina, Letti eil. | 25 | 22u 55m G. R. 1117999. Letti. Amboina, Letti eil. | 26 gu 50m G. R. 11179/99. Banda eilanden. ^ |Amboina, Banda eil. 26) 22u 20m | | Aardbevingsberichten over Mei 1899. G. RB. 10434/99. Banjoem Java. 1 ich, 10u 30m Resident. Mangoemedja, Mi mente qd 1j 11» 20€ kadjan Resident. Ma anondjaja. ¡Preanger-Reg. in 1 11u 30m G. R. 10433/99 Pandjaloe, Tjiamis, Cheribon, Jay ij d : A. R. Bosscha. [Malabar Preanger, ders. 1| 11" 20m Resident, Manondjaja Pre uo E 1 20u 30m G. R. 10433/99 Pandjaloe, (s A Cheribon, 1| 24e G. R. 10433/99, Rantjah. eribon, fais. H 21" A. R. Bosscha. |Malabar eanger-Reg. Java.) 1! 19u 50m |— Resident. Tasikmalaja, Preanger-Reg., Java. 2 je 20m —— G. R. seer Banda eilanden Amboina, Banda eil. 2| 11u 45m |— — 177 — € D E | SEMEN. Eeer Vd, sonos Richting. hak en en aard der beweging. " | opmerkingen. N—Z Twee lichte schokken. Voorafgegaan door een vrij zwaar rommelend . geluid. 0—W. In de herg:regestachajpen voorafgegaan door een vrij zwaar rommelend geluid. ZW—NO Liehte horizontale schok. Pio M NIME Vertieale schokken. SE rn. à Sak e os aria ori ERE Edit RS end » » MIT BAI UIS : 5 arasan aana kadi gga ain link. UW. ‚Lichte horizontale schok. 0—W. 3 lichte verticale schokken. E us - | Liehte schokken NW--20 Vrij hevig losigintank NW—ZO Vrij hevig. - 0 Zwak.: Seismogr.-Milne, Batavia, aanv. — 20" 53m 4, ZW —NO Licht. . : NZ Horizontale schokken. NO—ZW Lichte horizontale schokken. N0—ZW. Liehte horizontale schokken. ES IUSTUS T ME Flink. due N0—ZW Lichte horizontale schokken. N0—Zw Liehte horizontale schokken. N0—zw. Lichte horizontale schokken. pe Licht. BENE eg Liehte horizontale schokken. 12k — 178 — Berichtgever. Waarnemingsplaats. Residentie of Gouvernement, en Eiland. Datum. Uur. Locale tijd. zen Aardbevingsberichten over Mei 1899. G. R. 10081/99. Resident. Resident. A. M. J. Bolsius. G. R. 11040/99 E. a. Genie officier Qde Mil. Afd. op Java G. R. 11039/99, G. R. 12515/99. G. R. 11765/99. E. J. Kerkhoven. G. R. 12095/99 K. A. R. Bosscha. Posthouder. Wonogiri. Tjikalong, Tjibla- goeng. Tjiandjoer. Manondjaja Banda eilauden. Malabar Garoet. Gombon Afdeeling Galoeh. g. Banjoemas. Tontoli. Banda eilanden. Afd. Koenin Dese wetan. Soekanegara. Malabar. Soekanegara. Sinagar. Leuwidamar. Malabar. Kepahiang. Benkoelen. Galela. Soerakarta, Java. ¡Preanger-Reg., Java. Preanger-Reg., Java. Preanger-Reg., Java. Amboina, Banda eil. - |Preanger-Reg., Java. ¡Preanger-Reg., Java. Cheribon, Java. Bagelen, Java. Banjoemas, Java. Celebes en Onderh., Celebes Amboina, Banda eil. 16 16 16 Preanger-Reg., Java. Preanger-Reg., Java. eanger-Reg., Java. Preanger-Reg., Java. Preanger-Reg., Java. Ternate, Halmahera. 22u 30m + 14u 30m | bo | ENS adr RN v A ME IN A EE TEE — 179 — e- D E SE Bijkomende verschijnselen VE Intensiteit Riehting. en d der beweging. gua EE opmerkingen. N—Z. Liehte horizontale sehokken. WO Lichte verticale schokken, schokken - | Licht, wa taal. Nog a d » Vrij hevige, doch korte aardschok- ken. Vrij hevige horizontale schokken. Lieht, horizontaal. Zeer hevig. Vertieale sehok. Vrij sterke horizontale aardbeving. Vrij SE Verticale en horizon- tale 5 Si ud ade vrij zware sterke schok. Horizontaal. Lichte trillingen. Lichte verticale schokken. em verticale schok. Tamelijk. Lichte verticale schokken. Twee nog al hevige schokken. Vrij AM horizontale schok. Lie | Horizontaal. Horizontaal. De pannen klepperden op het dak, voorwerpen werden niet verplaatst. Volgens seismoseoop N—Z. — WOO e Residentie of Berichtgever. Waarnemingsplaats. |! Gouvernement, El Mee ` SC en Eiland. Z | Locale tijd. Ze Aardbevingsberichten over Juni 1899, H. P. Lautenbach. |Singkel. Tapanoeli, Sumatra. 2 12u, 45m G. R. 14300/99. Banda. Amboina, Banda. ar H. P. Lautenbach. Singkel. Tapanoeli, Sumatra. 6| 11" 30m G. R. 13120/99. Pontianak. Wester afd. van | 8 5u 30m, orneo. 2 H. P. Lautenbach. Singkel. Tapanoeli, Sumatra. 9| 12u Om 18" 15m . Kontroleur. “Manokwari. Ternate, Nieuw-Gui- 12 qe i i | nea. G. R. 14923/99. Neira. Amboina; Banda eil. 14 + 17%. ui K. A. R. Bosscha. |Malabar. `- Preanger-Reg. Java. 19 + 7% 30m Resident Tjidjoelang. Preanger-Reg., Java.) 19 2u H. P. Lautenbach. Singkel. Tapanoeli, Sumatra. 24) -49u 30m eef EE, A. Limburg. Tomohon. Menado, Celebes. |25| . 17» 45m K. A. R. Bosscha. |Malabar. |Preanger-Reg., Java. 25| 22u 50 G. R. 14427/99 Kota Agoeng Lampongs, Sumatra) 25| 22u 45m H. P. Lautenbach Singkel. Tapanoeli, Sumatra. 28 7u 48m H. P. Lautenbach. \Singkel. Tapanoeli, Sumatra. 30 pu 15m Aardbevingsberichten over Juli 1899. G. R. 18959/99. Tontoli. Celebes en Onderh} 1|. 20° 30m Jelebes. muU G. R. 15276/99. Serang. Bantam, ek 6 Sk gu 5 G. R. 15276/99. Menes. Bantam, Java 6| 2: 30m H. P. Lautenbach. |Singkel. Tapanoeli, Sumatra. 9 Ju 50m Gewestelijk Seeretaris. Ternate. Ternate, e. |12|. 15" 4m "n E 16461799. Amboina. Amboina, Amboina. |14 i 5" 30m. G. R. 16461/99. Amboina, Amboina, Amboina. |15 Qu 40m lH) ee ao ad D E ER Bijkomende verschijnselen DANS Intensiteit Riehting. en d der beweging. mem opmerkingen. Liehte sehok. Beh n isis Liehte vertieale sehokken. M aD: Lichte schok. A E UT Vrij hevige vertieale schok. Ee Lichte schok. e ANR --- | Zware schokken. Vrees voor 't omstorten van huizen. Seismogr.-Milne buiten werking ? Horizontaal schokken. n n D ? Lichte horizontaal schokken. » » n Licht. m ” ” Lichte horizontale schokken. D n EE Lichte schok. Vrees voor 't omstorten van huizen. Zware schokken. Verticale schok. icht. Twee lichte schokken. Lichte schok. 3 ware schokken. Seismogr.-Milne, Batavia, aanv. — 6u 2m 4. Drie liehte sehokken. | Seismogr.-Milne, Batavia, aanv. — 191 43m E Lichte, schok. i n n E Li cht. ” ” " ? Twee lichte schokken. Horizontaal hevige schok. l -| Twee kort op elkander volgende - n (o liehte schokken. -|Liehte schok. —-—IBE a A Residentie of Berichtgever. Waarnemingsplaats. Gouvernement E Uur. en Eiland. [A | Locale tijd. Aardbevingsberichten over Juli 1899 (Vervolg). G, R Amahei. |Amboina, Ceram. |18| 18u 30m G. R. 17386/99. Padang Oelak Tan- Sawah Sumatra 19| 13u 5m x H. P. Lautenbach. |Singkel. Tapanoeli, Sumatra.| 20 5u 20m Resident. Tjidamar. Preanger-Reg., Java.! 24 20u jm Resident. Parigi Preanger-Reg., Java. 25 P G. R. 16462/99. Banjoemas. Banjoemas, Java. |25 ju 10m Aardbevingsberichten over Augustus 1899. G. R. 18115/99. Saleijer. Celebes en Onderh.,| 8| 10" Saleijer. i M. J. Kleyen. Kajoe Tanam. Sumatra's Westkust,| 9 10u 2m Sumatra G. R. 18536/99. Amboina. Amboina, Amboina.| 9| 22u 30m Gewestelijk Secretaris. Ternate. Ternate, Ternate. |10| Un 57m K. A. R Bosscha. |Malabar. Preanger-Reg. Java. 11 | 22u 30m Kontroleur. aboeha. Ternate, Batjan 10]. 299 1pm G. R. 22556/99. Letti. Amboina, Letti 12 bu 30m G. R. 19543/99. Amahei Amboina, Ceram 14| 10» 30m Kontroleur. Laboeha. Ternate, Batjan 14| 921" 30m Posthouder. Galela. Ternate, Halmahera. 16, 18u G. R. 18661/99. Wonogiri. Soerakarta, Java. |19 Qu 5m G. R. 22556/99. Letti. Amboina, Letti. |21| 923» 30m x. R, 22556/99. Sjera Amboina, Tenimber | 22 Qu 5 eilanden. G. R. 22556/99. Babber. Amboina, Babber. |22 2u Kontroleur. Laboeha. Ternate, Batjan. 22 EN Resident. Kandangwesi. Preanger-Reg.,Java.| 26 + 0% G. R. 21302/99. Alor. Timor en Onderh., 26 14u à 15" Alor. ; ; . 8. R. 22556/99. Wetter. Amboina, Wetter. |27| des avonds. — 183 — € D » Bijkomende versehijnselen ; Intensiteit Richting. en en aard der beweging. ahhh ngan. Z0—NW. Vrij hevige schok van aardbeving. W--0 Eenige lichte schokken. Z—N. Een sehok. ZW—NO. Liehte vertieale schokken. N0—ZW. Liehte horizontale schokken. MEE Vrij hevige verticale schokken. ZW—NO Liehte schok. N-Z Zeer duidelijke aardbeving, hori- zontaal. E Twee kort Beer vrij sterke verticale schokken : W—0 Horizontale hevige schok. nr dala ra OR Li cht. : w ? Horizontaal, vrij hevige schok. E m Liehte horizontale trillingen. ® Zu i NW. Hevige schok. | ; ? Horizontaal, niet heel sterke schok. | Gepaard met onderaardsch gerommel. = Horizontaal. -W. Lichte horizontale schokken. Lichte horizontale schokken. Lichte horizontale schokken. Hevige horizontale schokken. Hevige ru Lichte horizontale schok Twee zachte horizontale aa =~ Lichte horizontale ‘schokken. — 184 — A Residentie of ding at i ata- Berichtgever. Waarnemingsplaats. Gouvernement E Uur. vien en Eiland. & | Locale tijd. us Aardbevingsberichten over September 1899. K. A. R. Bosscha. |Malabar. Preanger-Reg., Java.| 5 14u 29m |— 8 kees K. A. R. Bosscha. ‘Malabar. Preanger-Reg., Java. 11 Resident. SE kolot. |Preanger-Reg., Java.| 11 gu 40m |— 7 SM G. R. 20021799. Banjoemas. Banjoemas, Java. |11 9u 50 2 G. R. 20184/99. Tjiamis. Cheribon, Java. 11 92 80m; pa id G. P. M. van Weel. Gedeh. Preanger-Reg., Java.| 11 gu 43m |— 1 P G. R. 21319/99. Banda eilanden. Amboina, Banda. 12 pi er 93 P ; G. R. 21256/99. Ampenan li en Lombok, |14| 22s 35m |— 37 : ali. K. A. R. Bosscha. |Malabar. Preanger-Reg.Java. jg | 20" 15m G. R. 21255/99. Bima Celebes en Mover an! 10" mb G. R. 21228/99. Negara. Balien Lombok, Bali|op! 10" 12m G. R. 21729/99. | Ampenan. ombok, (an! 10u 15m rm K. A. R. Bosscha. Malabar. Preanger-Reg., Java.| 91 19u 8m G. R. 23792/99. Saleijer. E en Onderh., | 25 Tu - Saleij G. R. 21724/99. Selong. Bali en Ee 25| 18u 36m Bali. G. R. 22554/99. Bonerate. (Celebes en Onderh , 27 ? Bonerate. Controleur. Fak-Fak. Ternate, Nieuw-Gui- 29 + 2u nea. Journaal Gouvern. |Reede van Ambon. Amboina, Amboina. | 30 1" dum stoomschip de Arend. Controleur. Laboeha. Ternate, Batjan. 30 Iu ee Posthouder. Sanana. Ternate, Soelabesi, | 30 ju 50m > il oela ei — 185 — € D E ME Bijkomende verschijnselen E Intensiteit Richting. en d ing. en aard der beweging See E ini Tamelijk. Tamelijk. ee, Licht. ' N-Z Twee lichte horizontale schokken. EN d Gak naa aa ah eenst Zeer merkbare, kort op senad volgende arn schokke EN... Een lichte horizontale scho o N—2Z. Zachte open j ZN. Lichte horizontale schokken. ? Liehte horizontale schok. MM D Licht. Z—N. Twee lichte horizontale schokken. NZ Lichte horizontale aardschok. W—0 Opeenvolgende lichte schokken. SE LANG Licht. Z—N. Opeenvolgende liehte sehokken. | Seismogr.-Milne, Batavia, aanv. — 6" 13m 7. N-Z. Een verticale aardschok, gevolgd door horizontale bevingen. -| Lichte sehok van aardbeving. Mc. Vrij krachtige horizontaal. Zware aarddreuningen. dn NG Hevige trilling. Seismogr.-Milne, Batavia, aanv. = 0^ 14m 6. Zie verder hieronder. ZEN. Hevige er met een tus- " n " , schenpoo N0—zw. Twee kort welk ar volgende korte | schokken. Na de schokken den in da richting van het N. O. verwijderde knallen gehoor Zie pag e -. E et, — 186 — | Residentie of Lei M iE < y Uur Bata- ! Beriehtgever. ¡Waarnemingsplaats. Gouvernement, E S vion re E yi Um e el .. tijd, : Locale tijd. 4 en Eiland a Y didi Aardbevingsberichten over September 1899 (Vervolg). Gewestelijk Secretaris. Ternate. Ternate, Ternate. | 30 AN. Banda. Amboina, Banda. 30 G. R. 24937/99. Tontoli. Celebes en Onderh. 30 er Celehes. ; | Ue . W. v. d. Gronden. |Lawoei. Ternate, Groot Obi|30| {du 40m |— 83 E. Goedbloed. * |Tondano. Menado, Celebes. 120 Aardbevingsberichten over October 1899. G. R. 24937/99. Tontoli. Celebes en Onderh,| 1| 10u |-56| D elebes. G. R. 22553/99. Banda eilanden. Amboina, Banda. 2 102 55m K. A. R. Bosscha. [Malabar Preanger-Reg., Java. 6| 22u 31" G. R. 22553/99. Amboina. Amboina, Amboina. | 7 5u 58m Atjeh Verslag Oct. 99. Kota Radja. Atjeh en Onderh, 14| 23u 30m Sumatra. G. R. 2534/99. Koepang. Timor, Timor. 15 10u 55m K. A. R. Bosscha. (Malabar, ¡Preanger-Reg., Java. 16| 3u 15m Cayaux. Padang. Sumatra's Westkust, 16 Qu 27m Sumatra. G. R. 24786/99. Neira. Amboina, Banda |17| 22u 5m Neira. ` ` | Kontroleur. L be Ternate, Batjan. |28 ga 18m - V. d. Gronden. [Law Ternate, Groot Obi. 28 | bu 10m Kontroleur. Lee Ternate, Batjan. |24| 12u 35m G. R. 25347/99. Koepang. Timor, Timor. 94 | 19u 12m — 187 — € D E len Bijkomende verschijnselen Intensiteit Richting. en en aard der beweging. : opmerkingen. W-—0 Hevige schok; horizontaal gol- | Seismogr.-Milne, Batavia, aanv. — 0" 14m 6, vende beweging ne TOWN evig. s ” D D ” W-—0 Vijf achtereenvolgende lichte " » " » j schokken. WEE Zeer krachtige verticale aard- e n D » D schudding. Gu Zware, vrij lang aanhoudende » EN? " ” schok verticaal en horizontaal. WO, Twee sehokken. ; mi horizontale schokken. elijk. Lichte trilli Eenige vrij benk verticale schok- ken. Eenige horizontale schokken. Licht Lichte schokken. Zachte horizontale beweging. Tamelijk krachtig. Zachte horizontale schommelende eweging. | Drie vrij hevige horizontale sehok- ken : Beriehtgever werd wakker, deuren en ramen schudden. Seismogr.-Milne, Batavia, aanv. = 11" gm 2, de dna seco: villas: later SZ deze schokken er door Hante horizontale aardtrillin a end van ung — 188 — Berichtgever. Waarnemingsplaats.| Residentie of Gouvernement, en Eiland. = 5 = = Uur. Locale tijd. Mi Herlei- Aardbevingsberichten over October 1899 (Vervolg). G. R. 1642/1900. G.. R. 25347/99. Journaal Gouvern e Stoomschip Arend. G. R. 24787/99. G. R. 197/1900. G. R. 25649/99. J. A. Kroesen. Wd Kontroleur., W. v. d. Gronden. E. J. Kerkhoven. Resident. G. P. M. van Weel. K. A. R. Bosscha. H. P. J. van Broek- huijzen. E. J. Kerkhoven. Resident. G. P. M. van Weel. A. R. Bosscha. Renident. Atapoepoe. Babaoe. Reede van Amboina. Banda eilanden. Tenimber, Dammer, Babber, Letti en Wetter eilanden. Kei-eilanden. Fak-Fak. Manokwari. Lawoei. Sinagar. Soekaboemi. Gedeh, Tjiandjoer. Malabar. Argasari. Sinagar. Tjiandjoer. Gedeh (Tjiandjoer). Malabar. ` ‚Tasikmalaja. Timor, Timor. Timor, Timor. Amboina, Amboina. Amboina, Banda eil. Amboina. Amboina.  ‚Preanger-Reg., Java. Preanger-Reg., Java. | 2 24 24 24 24 11u 45m 12u 45m 12u 30m 12u 40m + 12» 30m 12u 55m 50m EE ar? SE — 189 — € D E TE riben ikal: Bijkomende verschijnselen Richting. < : en en aard der beweging. 5 opmerkingen. GE Twee kort opeenvolgende vrij he- | Seismogr.-Milne, Batavia, aanv. = 11u 8m 2, vige horizontale schokken. ZN. Horizontaal ý » » " » Één minuut later een gelijke schok van den- zelfden duur. ein, Vrij lange horizontale schok. Seismogr.-Milne, Batavia, aanv. = 11" 8m 2, Gedurende de maand October af en toe kleine aardbevingsschokken, meest horizontaal. NW—Z0. Lichte horizontale schokken. Seismogr.-Milne, Batavia, aanv. — 11" 8m 2, NW—ZO. Horizontaal a u ii * 5s Vooral op het eiland Babber vrij hevig ZW—NO Hevige horizontale aardbeving. Seismogr.-Milne, Batavia, aanv. = 11" 8m 2, Op Cerámlaut en de Goram-eilanden werd eze aardbeving eveneens, maar in mindere mate gevoe W. Drie achtereenvolgende schokken. | De eerste 2 schokken duur den 2 à 3 seconden, de derde 5 seconden Seismogr.-Milne, Batavia, aanv. =11u 8m 2, ? Twee lichte horizontale schokken. is " » D ^ - | Tamelijk. e lichte schokken. vige aardbe site ated: schokke orte vrij hevige en Zeer sterke schok, Sterke schok. Langdurige zachte golven. Zwaar Lichte horizontale schokken. Seismogr.-Milne, Batavia, aanv. = 0% 51m 8. ” n ” ” " » n » H n ” » n ” » Seismogr.-Milne, Batavia, aanv. — 18" 51m 2. n ” ” P ” ” ” n » ” » » - ^ n ” » n " — 190 — Residentie of i ding tt 2 Beriehtgever. Waarnemingsplaats. Gouvernement B U via 4 = . semn l en Eiland. a Locale tijd. Bur Aardbevingsberichten over October 1899 (Vervolg). H. van Meerten. ^ |Manondjaja. |Preanger-Reg.Java.29| 18u 48m |— 6j- Resident. ¡Soekapoerakolot. |Preanger-Reg., Java. 29 19u — 1 27 Resident. Galoeh. Cheribon, Java. 29|. 19s 16m |— 910 H. P. J. van Broek- [Argasari Preanger-Reg., Java.| 29 mo huiizen. M G. R. 24938/99. Tontoli. Celebes en Onderh., 30| 7" — 96 1 Celebes. : 7 H P. J. van Broek- |Argasari. Preanger-Reg., Java. 30 | 20" 15m |— 4 huijzen. 1 K. A. R. Bosscha. |Malabar. Preanger-Reg., Java.| 31 An 8m |— 3 c Aardbevingsberichten over November 1899. 1 Posthouder. Sanana. Ternate, Soela besi, 3 13u 20m |— 77 = Soela eil n Gewestelijk Secretaris. Ternate, Ternate, Ternate. 3 13u 5m |— 83 | d Kontroleur Laboeha. Lem Batjan. 3| 13u 15m |— 83 y j G. R. 24561/99. Benkoelen. Benkoelen, pera 5 17u 57m +17 1 G. R. 2478599. Eiland Amboina. |Amboina, Amboina. | 5 gu pm |— 86 |— H. P. J. van Broek- Argasari. Preanger-Reg., Java.) 6 19u 10m |.....----- 1 huijzen. E. Cayoux Padang. Sumatra's Westkust, 7 181 51m |+ 25 E Sumatra BE" G. R, 1997/1900. SE (afd. Ti- Timor en Onderh., | 8 Tu 45m | 72 1 f imor. ES G. R. 127/1900. ka decisa. 8 + 120 30m | 1047, G. R. 127/1900. Eiland Babber. Amboina. 8|+ 12u 30m |— 92 ar e — 191 — € D E Met Bijkomende verschinselen EC Intensiteit Richting. en d der b ing. en aard der beweging a. WO Seismogr.-Milne, Batavia, aanv. — 18u 51m 2, Geen beweging van lampen of deuren, alleen kraken van het ii Akang ijzeren dak. 0—W. Hevige horizontale schok. Steenen distrietgev engbo&lang (afd. pakan ang, N poen ingestort. | Seismogr.-Milne, Batavia, aanv. — 18u 51m 2, beek SERE Vrij hevig, horizontaal. ^ 5 : : ý E E Zwak. ZN. Licht. PER ops Zwak. Seismogr.-Milne buiten werking Licht. S = N E Twee horizontale sehokken. Horizontale hevige schok. Plotselinge horizontale schok. Horizontaal. ie Ka me zwakke verticale scho Zware schok - | Korte verticale schok. Lichte horizontale schokken. Lichte horizontale schok. Twee korte horizontale schokken. Voorafgegaan door onderaardsch gerommel. — 192 — Berichtgever. Waarnemingsplaats. Residentie of Gouvernement en Eiland. S 5 g = Uur. Locale tijd. Aardbevingsberichten over November 1899 (Vervolg). Kontroleur. G. R. 25564/99. G. R. 25648/99. H. P. J. van Broek- huijzen. . R. 25648/99. . A. R. Bosscha. . R. 2541/1900. J. Kerkhoven, . A. R. Bosscha. . P. J. van Broek- HRE ebe Resident. H. P. J. van Broek- huijzen. G. R. 25095/99. Resident. K. A. R. Bosscha. GR, 27103/99. G. R. 25804/99. K. A. R. Bosscha. Laboeha. Vlakkenhoek. Banda eilanden. Argasari. Banda-eilanden. Malabar. Tontoli. Singaparna. Malabar. Argasari. Soekanegara. Argasari. Pandjaloe. Tjikalong-Tjikon- dang. Malabar. Eiland Saparoea. Koeningan. Malabar. Ternate, Batjan, Amboina. Amboina. g Celebes en Celebes. Cheribon, Java. Amboina, Saparoea. Cheribon, Java. Benkoelen,  193 — € D E Le Bijkomende versehijnselen SBS Intensiteit Richting. en en aard der beweging. : opmerkingen. ? Zeer liehte trilling. Te 19" 10m onderaardseh gebrom; hanglampen bewogen niet en slingerklokken stonden niet stil. Te 19u 32m onderaardsch gebrom gepaard met zeer liehte trilling. KE ee Verticale schok. De schok ging vergezeld van onderaardsch gerommel. ne neee Lichte verticale schokken. O E Twee schokken. ees: Liehte verticale schokken. a EEN Licht. W—0 Twee aehtereenvolgende lichte schokken. EE Zwaar ee uns... Vrij hevige horizontale schok Seismogr.-Milne, Batavia, aanv. = 22u 61 3, EE gn » ” ” ” n ge mci Liehte horizontale schok. » " E ^ n Wo j Lichte verticale schokken, Pa ir icht. ae EN : Zwakke horizontale schok. PUR. Vrij sterke horizontale schok. N-Z. (Verticale schok met een richting N—Z, zoo- Verticale schok. Tamelijk. als wordt medegedeeld, doet aan een schuine stoot denken). 3 — 194 — Residentie of Berichtgever. Waarnemingsplaats.| Gouvernement, E = EI e .. i S Locale tijd. en Eiland A | Locale tij Ges Aardbevingsberichten over December 1899. K. A. R. Bosscha. |Malabar. [Preanger-Reg.,Java.| 2 iu om G. R. 27105/99. Afdeelingen Amboi-|Amboina, Amboina | 5 gu 10m na en Saparoea. en Saparoea. Resident. Tjidamar. Preanger-Reg., Java.| 12 2u 30m Posthouder. Galela Ternate, Halmahera. 14| 111 Wi, Kontroleur. Laboeha. Ternate, Batjan. 7| 134 25m K. A. R. Bosscha. (Malabar. Preanger-Reg., Java. 21| 23u 55m — 195 — | € D E | T Bijkomende versehijnselen | ia Intensiteit | Riehting. x en aard der beweging. opmerkingen. Tamelijk. Vrij hevige horizontale schok. Op Saparoea werd de aardbeving gevolgd door een tweemaal zieh herhalend onderaardsch gebrom. ^ Lichte verticale schokken. Horizontaal. ; Hevi Onderaardseh gebrom gepaard met hevige schokking Licht. OVER DEN AANVANGSTIJD DER CERAM-AARDBEVING. Het wetenschappelijke nut dat de studie der aardbevings- verschijnselen kan afdragen, is voornamelijk daar in gelegen, dat de kennis over de voortplanting der golvingen over en door de aarde ons waarschijnlijk uitsluitsel zal geven over den bouw van het inwendige onzer planeet. Daar een v dering van ons weten in dien opzichte zeker verre wetenschappelijke perspectieven zal openen is in de laatste jaren de waarneming dier golven met kracht ter hand genomen. Op iniatief van John Milne zijn op ren scheidene plaatsen in alle werelddeelen zeer gevoelige sels- mografen opgesteld, alle van gelijk model en gevoeligheid. Ook in Duitschland is een centraal aardbevingsstation 0p- gericht, dat de opstelling van nog veel fijnere seismografen bevordert. Het observatorium te Batavia is tegenwoordig het eenige, waar beide instrumenten werken; tijdens de Ceram-aardbeving was evenwel de opstelling van het duit- sche instrument nog niet gereed. Het spreekt wel van zelf, dat voor de navorsching van de voortplanting van een zware aardbeving als die van Ceram de kennis van het juiste oogenblik waarop zij heeft plaatst gehad, hoogst wenschelijk is. Is nu de bepaling van dit oogenblik voor de meeste aard- bevingen moeilijk, hier, waar de aardbeving in half beschaafde streken, midden in den nacht en door een verwoestende vloedgolf gevolgd, plaats vond, zijn de omstandigheden hoogst ongunstig. | Het is dan ook onmogelijk den astronomisch juisten tijd te vinden en de opteekening door den seismograaf volgens ` zo Milne te Batavia (het naaste station) zal wel de hoofdbron voor de tijdsbepalingen blijven. Dit seismogram evenwel wijkt eenigszins af van andere dergelijke opteekeningen, n.1. de zoogenaamde voortrillingen schijnen te ontbreken. De golvingen toch die zich over de aardoppervlakte uit- breiden en de voelbare beweging teweegbrengen, planten zich met een snelheid van gemiddeld 2.9 K. M. per seconde voort; zij worden evenwel voorgegaan door fijnere trillingen, die met eene snelheid van gemidd. 10 K. M. per seconde door de aarde voortijlen en waarvan degene, die zich langs de koorde voortbewegen de eerste aankomen. Deze voor- loopige opvatting heeft reeds in vele gevallen bruikbare uitkomsten opgeleverd. De hoofdvraag is nu: zijn deze z. g. n. voortrillingen niet opgeteekend, of zijn zij ditmaal dadelijk zoo sterk geweest, dat zij van de verdere grootere golvingen niet te onder- scheiden zijn? De aanvangstijd te Batavia was 17% 7".3 Midd. Tijd. Greenwich. Het epicentrum lag volgens Dr. VERBEEK (zie hieronder) in 128° 30" O. L. en 3° 10" Z. Br. derhalve bedroeg de afstand tot Batavia: langs de boog 2420 K. M. „ e" koorde 2300 3 zoodat de voortplantingstijd van de vooruitijlende trillingen 3.9 min. en van de oppervlakkige golvingen 13.9 min. ge- weest is, en wij de keuze hebben tusschen de tijden: 16" 537.4 en 17" 3".4 (M. T. Greenw.). Nadere gegevens vinden wij in de waarnemingen van ver af: in Engeland en Duitschland, en dicht bij: in de Molukken. Op het observatorium van Jour Mise op het eiland Wight is de aardbeving door zijn seismograaf opgeteekend, en zijn zeer duidelijk de voortrillingen en het maximum te resp. te 17" 18" 22m2 en 21".6 te onderscheiden. Daar de afstanden respect. 10830 en 12950 K. M. zijn — 198 — en dus de voortplantingstijden 18.1 min. en 1 uur 14.5 min. zijn, zoo vinden wij de tijden 17° Ant en 17: mi Volgens bericht uit Straatsburg teekende de duitsche seis- mograaf het begin te 17% 23".5 aan, wat bij een afstand van 10580 K. M. en dus voortplantingstijd van 17.6 min. voor het oogenblik 17: 6,9 geeft. Het gemiddelde dier drie tijden 17" 67.0, hoewel wegens de onnauwkeurig bekende voortplantingssnelheden onzeker, pleit eerder voor den tweeden tijd volgens Batavia: 17“ 3m4. De uitkomsten der opteekening op andere observatoria zijn hier nog niet bekend. De waarnemingen ons uit de Molukken toegekomen zijn niet talrijk; in de onderstaande tabel zijn zij vereenigd. De voortplantingstijd is met de snelheid van 2.9 K. M. per seconde berekend. ; Tijds- Afstand Tijd verschil van het Voort- Waar- der Station. - met Ceram-aard plantings nemings anti Green- bevings- tijd. tijd. beving. wich. ^ centrum. Tondano. . . 8" 19m 660 K. M. 4 min. 1° 30m 17° : ^ s Lawoei (Obi) 31 910 1 40 ahai ca. M^ Thd 1 1 45 6 Tontoli 3 1000 6 2 51 Ternate 90 460 3 9 10 37 Sanana .. 24 390 2 1 50 24 Laboeha... 30 310 9 1 45 19 Ambon ... 33 50 0 1 40 7 Wanneer wij de ruwe tijdsbepaling te Tontoli, vanwaar - slechts te „twee uur” is bericht, weglaten, vinden wij als gemiddeld: Lin 15m M. T. Gr. derhalve eene bevestiging in denzelfden zin, n. l. voor den tijd 17" 8m4 volgens Batavia. Onder bovenstaande waarnemingen verdient die van Ambon, — 199 — gedaan op het Gouvernementsstoomschip de Arend het meeste vertrouwen. Ten eerste wegens het feit, dat ze door den wachtheb- bende is gedaan, ten tweede wegens het vermoeden, dat een scheepsklok juister dan de klokken op de andere waar- nemingsplaatsen geregeld zal geweest zijn en ten derde wegens den geringen afstand van het centrum. Uit bovenstaande blijkt, dat deze waarnemingstijd eene nadere bevestiging verstrekt. Indien wij in aanmerking nemen, dat behalve de voort- plantingstijd Ceram— Ambon, die 17 sec. heeft bedragen ook nog een vermoedelijk tijdsverloop heeft plaats gehad voor het zich rekenschap geven en den tijd waarnemen, zoo moeten wij tot het besluit komen; dat volgens locale waarneming de aardbeving heeft plaats gehad te 1" 39" Ambon-tijd, dat de eerste trillingen op het seismogram te Batavia wel de gelijk de zoogenaamde voortrillingen zijn, dat volgens dien, bij een voortplantingssnelheid langs de koorde tusschen het centrum en Batavia de aanvangstijd der aardbeving is geweest: 1" 36.1" Ambon-tijd = 17" 3,4 Gr. T EXTRACTEN UIT OFFICIEELE RAPPORTEN. Aardbevings Rapport van het Gouvernements Stoomschip Arend. Reede: Ambon. 30 September 1899. Ten 1" 40^ H. W. voelden plotseling een verticale schok in het schip met een hevige trilling daarna, die + 10 se- conden duurde. Ten 2* 15” hoorden een geluid als van een waterval en zwaaide het schip, dat gedurende de schok met den kop v/d. Z. W. lag, rond en ging voor de kalistroom liggen. Nadat het geluid na + 5 minuten langzamerhand verminderd was zwaaide het schip weer tot Z. W. voor. Ten 2" 30" weder hetzelfde geluid dat met steeds langer wordende tusschenpoozen terugkeerde. Ten 7" D. W. hield ook het kenteren van den stroom op. Het schip zwaaide bij elke terugkeer van den vloedgolf. Steeds met zon rond, zoo ook bij het afloopen van het opgestopte water uit de kali. Vloedstroom v/d. N. O. Ebstroom v/d. Z. W. Richting van den schok bij de aardbeving van N. N. 0.—Z. Z. W. horizontale schokken. Van den Secretaris der y p 3 R ee A esidentie Amboina, bij afwezen va den Resident, is onder dagteekening van 7 October jl. het vol- gend rapport ontvangen betreffende de ramp die een gedeelte van dat gewest getroffen heeft: | : n den nacht van den 29sten op den 30ster September jl., omstreeks ten een ure en vijf en veertig minuten werden ter hoofdplaats dezer residentie hevige horizontale schokken van — 201 — aardbeving gevoeld in de richting Noord-Oost—Zuid-West en omstreeks een uur daarna begon het water in de baai van Amboina te rijzen en te dalen, zonder echter het land te overstroomen. Die beweging hield eerst des morgens ten half zeven ure op. Bij onderzoek werd bevonden, dat de aardbeving op het eiland Amboina zelf geen schade had aangericht, maar dat in de baai van Amboina alle sero's (staketsels van bamboe, dienende voor de vischvangst) waren weggeslagen. Kort daarop werd het bericht ontvangen dat een vaartuig, op de Oostkust van Amboina nabij de landengte van Passo ten anker liggende, tengevolge van de vloed- golven omgeslagen en gezonken was. De bemanning wist zich te redden. Op den Leier dezer ontving ik een spoedbrief van den Controleur van Saparoeu, waarbij een afschrift der aan hem gerichte missive van den Posthouder van Amahei. Deze be- ambte berichtte in dat schrijven, dat Amahei in den boven- vermelden nacht door een aard- en zeebeving was verwoest geworden, dat het Noordelijk gedeelte dier negorij geheel met den grond gelijk was, dat van de bevolking velen waren gedood en gewond en de overlevenden aan alles gebrek hadden en naar de bergen waren gevlucht; verzoekende hij om die redenen om assistentie. De Controleur van Saparoea deelde mij, naar aanleiding daarvan, mede, dat hij geen voldoende hulp kan verleenen, daar de aard- en zeebeving 00k in zijne afdeeling schade had aangericht en vermoedelijk de meeste vaartuigen op de Noordkust der tot zijne afdeeling behoorende eilanden waren gezonken. Ter hoofdplaats Saparoea waren door de aardbeving de doctors-woning in het fort, de Europeesche school en de kerk eenigszins beschadigd en het zeewater in de nabij het Strand gelegen huizen binnengestroomd, waardoor het huis- raad vernield of beschadigd was geworden. Op de reede WAH. en Inlandsch vaartuig gezonken. Bij afwezen van den Resident, die sedert den 18%! Sep- tember jl op dienstreis was naar Banda en de afdeeling sa ` SE Aroe-, Kei-, Tenimber- en Zuidwester-eilanden, nam ik on- middelijk de noodige maatregelen om de gevraagde assistentie te verleenen. Aan den gezaghebber van het Gouvernements stoomschip „Arend” werd opgedragen, dat schip zoo spoedig mogelijk gereed te maken voor eene reis naar Amahei, eene hoe- veelheid van honderd pikols rijst gekocht en den Controleur van Amboina opgedragen met genoemd schip naar Amahei te vertrekken en in overleg met den Posthouder de nood- lijdenden zooveel mogelijk van.voedsel te voorzien. Verder verzocht ik den Militairen Commandant van Amboina en Ternate, een Officier van Gezondheid naar Amahei te zenden ter behandeling der gewonden en werd den doetor-djawa alhier gelast zich voor datzelfde doel naar die plaats te begeven. Terwijl deze maatregelen werden genomen, ontving ik van den Posthouder van Kairatoe het bericht, dat zijne stand- plaats, de negorij Hatoesoea, door de aard- en zeebeving geheel was verwoest, waarbij velen waren gedood of gewond, en dat hulp dringend noodig was, daar de vrees bestond voor een inval van bergalfoeren. ; Tengevolge van dit bericht, droeg ik den Gezaghebber van de Arend op, eerst Hatoesoea en daarna Amahei aan te doen. Op de Arend was men, toen de bovenvermelde berichten binnenkwamen, bezig met een reparatie aan de machine, tengevolge waarvan dat schip eerst in den avond van den tweeden dezer de reis kon ondernemen. Met dat schip gingen mede de Controleur van Amboina, de Officier van Gezondheid Louwerier, de doctor-djawa van Amboina en een opzichter van den Waterstaat. Bovendien hadden zich op dien bodem ingescheept de Gewestelijk Mi- litaire Commandant en de Eerstaanwezend Genie-officier alhier, ten einde den toestand van de sterkte te Amahei op te nemen en daaromtrent de noodige voorzieningen te treffen. Behalve de ingekochte honderd pikols rijst werden ver- band- en geneesmiddelen en bouwmaterialen medegenomen. Bier ZC dc — 203 — In dien nacht van den Zien op den 3 dezer, na het vertrek van het stoomschip „ Arend”, ontving ik een schrijven van den Controleur van Saparoea, waarin hij het volgende berichtte: Vooral de Hatawano-streek (Noordkust van Saparoea) was zwaar geteisterd. Huizen, aan het strand gelegen, en vaar- tuigen waren weggespoeld en stak geslagen. De negorijen Tomalehoe en Hoealooi werden geheel verwoest. Volgens berichten van Inlanders, die zich tijdens de ramp op de Zuidkust van Ceram bevonden en zich hadden weten te redden, was Amahei grootendeels verwoest en waren de negorijen giga ij, Samasoeroe en Makariki, aan de Elpapoeti- baai, geheel verdwenen. Slechts een klein deel der bevolking dier negorijen was aan de ramp ontsnapt. Van de bevolking der negorijen Paulohij en Samasoesoe, te zamen + 1700 zielen sterk, zouden slechts + 40 er het leven hebben afgebracht. Volgens dezelfde zegslieden was de vloedgolf aan de Elpapoeti-baai tot over vrij hooge boomen geslagen, alles medenemende wat in haren weg kwam en de kust met ‘een laag modder bedekkende. Van de vele Inlanders van Saparoea, die tijdens de ramp zich op Ceram bevonden, was het met zekerheid bekend, dat 68 ongekomen en 5 gewond waren. Op Ceram bestond gebrek aan voedingsmiddelen, weshalve de Controleur van Saparoea 25 pikols rijst had gezonden; dringend werd ver- zocht om toezending van levensmiddelen. Dadelijk na het ontvangen van deze nieuwe tijding kocht ik opnieuw honderd pikols rijst in en verzond ik deze, bij gebreke van een stoomschip, met vier Inlandsche vaartuigen aan het adres van den Controleur van Saparoea, met ver- zoek, voor de verdere verzending daarvan naar Amahei zorg te dragen, terwijl per extrapost aan den Controleur van Ambon werd bericht, dat zijne tegenwoordigheid te Amahei dringend noodig was. In den morgen van den 44en dezer ontving ik weder twee brieven van den Controleur van Saparoea. Daaruit bleek D — 204 — dat niet 68, maar 72 lieden uit zijne afdeeling op Ceram den dood hadden gevonden en niet 5, maar 82 personen gewond in hunne negorijen waren teruggekeerd, waarvan 2 sedert aan de bekomen wonden waren overleden De zwaarst gewonden waren te Saparoea onder geneeskundige behan- deling en eene hoeveelheid van vijf en twintig pikols rijst en twee honderd toemans (pakken) sago was door hem, Controleur, naar Amahei verzonden. Het laatste bericht van dien Controleur luidde, dat te Saparoea, den 3%" dezer zwaar gewond waren aangebracht de Inlandsche leeraar Hrupevw en de Inlandsche onderwijzer TUWAHATU met vrouw en twee kinderen en licht gewond de Inlandsche onder- wijzer vay Room en dat het overige personeel der Inlandsche school te Paulohij en Samasoeroe tot de bij de ramp omge- komenen behoorden. p den 4%» dezer kwam ter reede alhier aan het stoom- schip der Koninklijke Paketvaart-Maatschappij „Gouverneur Generaal ^s Jacob”, en bracht van Banda het bericht dat de bovenbedoelde aard- en zeebeving ook op de Banda-eilanden was gevoeld. Volgens de mededeeling van den Assistent- Resident stroomde een half uur, na de aardbeving, het zeewater met kracht tegelijk het gat van Neira en het gat van Lonthoir en de veilige passage binnen. Ten 2 ure 45 minuten kwam het zeewater in de baai het hoogst, nl. omstreeks een meter boven hoogwaterpeil. De zeebeving duurde tot den ochtend voort, steeds in kracht afnemende Op de stranden van Lonthoir, Neira en Rozegain werden door de zee verscheidene groote en kleine steenen geworpen. Op het land Kalobi, aan de Noordkust van het eiland Goenoeng Api, kwamen de vloedgolven tot op acht en twintig vadem afstands van het strand over het land en sleepten een Inlandsch huis weg. Dertien Inlandsche vaartuigen van verschillende grootte werden in de baai van Kalobi vernield en eenige andere vaartuigen in de baai van Neira op het strand gezet. De los- en laadsteiger voor het fort Nassau was, voorzooveel het houtwerk betreft, geheel weggeslagen — 205 — en enkele aan het strand gelegen gebouwtjes waren mede wegge- slagen. Voorts was van het Noordelijk deel van het eiland Goe- noeng Api 5 Meter strand weggeslagen. Persoonlijke ongelukken hadden, voorzooveel reeds bekend, niet plaats en de vulkaan (Goenoeng Api) toonde geen meerdere werking dan gewoonlijk. Met het oog op de ontvangen berichten, betreffende den omvang van de ramp in de Elpapoeri-baai, besloot ik van de gelegenheid, dat het stoomschip „Gouverneur-Generaal '" Jacob” ter reede alhier lag, gebruik te maken om met dat schip een’ nieuwen voorraad levensmiddelen naar Amahei te doen vervoeren en aan de personen aldaar, in de eerste plaats aan de gewonden, die die plaats wenschten te verlaten, gelegenheid te geven naar Saparoea of herwaarts te worden overgebracht. Daar dat schip eene lading rijst, bestemd voor Amboina, aan boord had, kwam ik met de eigenaren dier lading overeen om die rijst naar Amahei door te zenden en mij de bevoegdheid te geven om, tegen betaling van den marktprijs, zooveel daarvan ten behoeve van de nood- ljdenden te nemen als mij noodig zoude voorkomen. Het schip werd door mij voor ’s Lands rekening gecharterd voor eene reis naar Amahei en terug naar Amboina, vertrok den- zelfden dag, des voormiddags ten 10 ure naar Amahei, loste daar de rijst en kwam den Dien dezer hier terug, mede- brengende 2á gekwetsten, die hier onder geneeskundige behandeling werden gesteld. Een dier gekwetsten stierf - kort na aankomst alhier in het hospitaal. Op den 4%! dezer, kort na het vertrek van de , Gouverneur- Generaal "e Jacob”, ontving ik een schrijven van den Con- troleur van Saparoea met daarbij gevoegd schrijven van den Regent van Laimoe Islam (Toeloeti-baai), inhoudende de mede- deeling, dat in zijne negorij en naar hij vernomen had in de negorij Woloe alle huizen en boomen waren vernield en vele menschen waren omgekomen door eene aard- en zee- beving, verzoekende hij om die reden dringend een stoom- schip naar zijne negorij te zenden. Daar ik echter geen stoomschip meer ter beschikking c SCH had, moest ik mij vergenoegen met den Controleur van Saparoea te schrijven dat, wanneer een der beide schepen „Arend” of ,Gouverneur-Generaal ’s Jacob” de reede van Saparoea mocht aandoen, hij gemachtigd was dat schip naar de Toeloeti-baai te zenden en het, zoo noodig, eene lading levensmiddelen mede te geven. Blijkens onder dagteekening van 13 en 23 dezer uit Am- boina ontvangen telegrammen vertrok de Resident van dat gewest met den Controleur op eerstgemelden datum per Gouvernements stoomer Arend naar de geteisterde streek op Ceram om den toestand aldaar op te nemen en de be- volking van het noodige te voorzien. Even voor het vertrek der Arend arriveerde te Amboina de Gouvernements stoomer Zeemzeuw, welke door den Resi- dent van Ternate en Onderhoorigheden ter assistentie gezonden was; daar de Hoofd-ingenieur van het Mijnwezen Dr. R. D. M. VzmBEEK zich aan boord van dat vaartuig bevond, droeg de Resident den gezagvoerder der Zeemeeuw op OM den Heer VERBEEK in staat te stellen een onderzoek te doen naar de vermoedelijke oorzaken van de ramp en speciaal ook om de Noord-Westkust van Ceram, van waar vage be- richten waren ingekomen, te bezoeken. Met betrekking tot de door hem bezochte streek rappor- teert de Resident dat de nog niet opgeruimde lijken werden begraven of verbrand; de toestand der gewonden en de algemeene gezondheidstoestand waren bevredigend; de be- volking verkeerde nog steeds in angst en was zonder energie. Aan de bevolking, die nog aan veel gebrek heeft, werden van particuliere zijde vischtuig, keuken- en mern reedschappen verstrekt. De Resident koos een nieuw emplacement voor de post- houderswoningen te Amahei en te Kairatoe. De aardbeving heeft ook in de Ke en in de Piroe-baai schade aangericht, terwijl de vloedgolf evenzeer — 207 — op de Noord-Westkust van Ceram veel verwoest heeft; menschenlevens vallen daar echter niet te betreuren. Extract wit het rapport van den Controleur van Amboina over de ramp op de Zuidkust van Ceram ontstaan door de aardbeving met daarmede gepaard gaande vloedgolf in den nacht van 29 op 30 September jl: A. Reis. In den avond van Maandag 2 October 1899 verliet ik met de Arend tegen ongeveer 10 uur de reede van Ambon. Aan boord waren de gewestelijke militaire commandant van Ambon en Ternate, de officier van gezondheid J. Lov- WERIER met dokter-djawa J. A. Romeins, de predikant R. W. F. KxrTENBELT, de eerstaanwezend officier der genie en de opzichter 3* klasse bij den Waterstaat J. A. DEN HARTOG. Oorspronkelijk was het plan direct naar Amahei ie gaan, doch daar men zulke onrustbarende berichten van Hatoesoea had gekregen, zoo werd besloten het eerst daarheen te gaan, vreezende dat de geheele Piroe-baai ook het slachtoffer van de ramp was geworden. Gelukkig bleek de ramp aldaar bij aankomst in den morgen van 8 October zoo groot niet te zijn, zoodat wij, nadat de zieken waren verbonden, reeds in den nacht van 4 October '99 naar Amahei konden stevenen. 