Kawi oorkonden in facsimile, mit inleiding en transcriptie
mm. THE LIBRARY OF THE UNIVERSITY OF CALIFORNIA LOS ANGELES \ Digitized by the Internet Archive in 2014 https://archive.org/details/kawioorkondeninfOOcohe / RAW I OORKO™ IN FACSIMILE , MET INLEIDING EN TRANSSGRIPTIE VAN Dr. A. B. COHEN STUART. VOOR REKENING VAN HET BATAVIAASCH GENOOTSGHAP VAN KUNSTEN EN WETENSGHAPPEN Gredrukt bij E. J. BE ILL, te Leiden. 1875. ^s^>^^^> \ VERKORTINGEN. B. G. of Gen. Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen. Verb. Verhandelingen van voornoemd Genootschap. T. B. G. 's Gen. tijdschrift, getiteld Tijdschrift voor Indische Taal-, Land- en Volkenkunde. Not. Notulen van 's Gen. bestuurs- en algemeene vergaderingen , sedert 1857 in 't licht gegeven , en wel tot 1861 in voornoemd Tijdschrift, Deel VII— XII (Not. T. B. G. VII enz.), sedert afzonderlijk (Not. I enz.). Bij aanhaling is meestal ook de dag der ver- gadering en de onderverdeeling der Notulen vermeld. Inscr. De hier volgende Inscripties, of wel — waar van Friederich sprakeis — Inscription van Java en Sumatra , door (Dr.)R. H. Th. Friederich, in Verh. XXVI (1857). By dr. Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde van Ned. Indie, waarvan thans de dercle reeks verschijnt. FS. Facsimile. / KAWI OOMONDEN, INLEIDING. Onder Kawi, of juister basa Kawi, de Kawi-taal — van Sanskrit bMsd, taal, en kawi, dichter, wijze, geleerde, — verstaat de inlander op Java, in de eerste plaats en in engeren zin, de taal der oud&te Javaansche dichtwerken ; in meer uitgebreiden zin ook die der nieuwere poezie, in zoover zij zich van de gewone taal der hedendaagsche samenleving onderscheidt. In dezen zin laat Kawi zich dus best wedergeven door dichterlijk Javaansch; in den eersten, waarop wij hier ver- der uitsluitend het oog hebben, door oud Javaansch: eene vertaling die te ge- paster heeten mag met betrekking tot oorkonden, die dezelfde taal doen kennen, zoo als zij , onafhankelijk van de eischen der dichtmaat , geschreven en buiten twijfel, behoudens geringe wijzigingen, ook gesproken werd. Gelijk vele vertaalde benamingen heeft echter ook deze het nadeel, van, juist door bet algemeen ver- staanbare, maar tevens min bepaalde van hare beteekenis, lichter aanleiding te geven tot verschillende opvatting, en zich minder goed te leenen tot scherpe on- derscheiding. Wij behouden daarom liever den naam van Kawi , in den bepaalden zin van de oud-Javaansche taal, zoo als zij voorkomt in geschriften en gedenk- stukken uit het zoogenaamde Hindoe-tijdperk, tot aan de zege van den Islam op Java, omstreeks het einde van onze 15de eeuw. Ook in de Jav. letterkunde toch mag die Hindoe^eeuw als een tamelijk wel af- gesloten tijdvak beschouwd worden, die zich in de taal, voor zoover wij tot heden mogen oordeelen, inzonderheid kenmerkt door volkomen zuiverheid van Arabische, Perzische en Europeesche, naar het schijnt ook van Chineesche, inmengselen, bij een betrekkelijk grooten overvloed van Indische bestanddeelen, meest blijkbaar, schoon met velerlei verbastering, aan 't Sanskrit, slechts voor een gering deel aan Prakrit, Tamil of andere tongvallen, ontleend. KAWI 00RK0NDEN. Dat echter de invloed van de nieuwe geloofsbegrippen en van de nieuwe richting, aan de werkzaamheid der geletterden door de invoering van den Islam gegeven , zich niet tot de uiterlijke verontreiniging der taal bepaalde; dat zij veeleer gepaard ging met een bijna plotseling afbreken van de beoefening der tot zoolang als clas- siek, zoo niet als heilig, beschouwde letterkunde, en dit de rassche verbastering van reeds min of meer verouderde taalvormen krachtdadig in de hand werkte, laat zich lichter onderstellen dan met zekerheid aantoonen. De toestand van 't naburig eiland Bali, dat aan dien invloed vreemd, en toch van gelijksoortige verschijnselen niet geheel verschoond bleef, althans de kennis van 'toude Kawi weinig of niet beter dan Java bewaarde, schijnt die onderstelling juist niet te begunstigen. Wat hiervan zij, de tijd van vier eeuwen, sedert de algemeene verspreiding van 't Mohammedaansch geloof op Java verloopen, is wellicht lang genoeg, om, ook zonder aan opzettelijke vernieling van onde handschriften te denken, het alleszins begrijpelijk te maken, dat, buiten enkele dichtwerken en wetverzamelingen , die in schriftelijke overlevering bewaard bleven, het Kawi weinig andeae gedenktee- kenen in onvervalschten vorm heeft kunnen nalaten dan op steen of metaal gegrifte oorkonden of inscription. Het weinige, wat wij hiervan voor alsnog meer dan oppervlakkig kennen('), en dat, voor zooveel wij weten, tot omstreeks de helft van de achtste eeuw van Qaka of het begin van onze 9de opklimt (2), heeft te hooger waarde , omdat het , buiten enkele glokds of dichtregelen in min of meer bedorven Sanskrit , alles prosa is ; omdat het daarbij , zooals het voor ons ligt , tot in de kleinste bijzonderheden van woord- en zinbouw, van schrift en spelling, het onvervalschte merk vertoont van den tijd zelf, waarin het werd nedergesteld , en niet, als de handschriften, door eene reeks van afschrijvers uit een later tijd- perk van den oorspronkelijken vorm kan zijn afgeweken. (1) Met uitsluiting dus van de talrijke nog niet ontcijferde opschriften op steen, zoo in 's Gen. Museum, als over Java verspreid; als ook van de nog geheel raadselachtige karakters op zekere metalen voorwerpen, , waarvan het Museum, ook dat te Leiden, er een aantal bezit, die hier als voetstukken van spiegels, teBatavia, naar ik meen, op gezag van Dr. Friederich, als ex-voto's te boek staan. Volgens eene andere verk'aring, waarvan ik echter den oorsprong niet weet aan te wijzen , zou het halvemaanvormig , van binnen overlangs gegleufd, uiteinde gediend hebben om op het voorhoofd of de wenkbrauwen eene zwarte verfstof te drukken. Bij Raffles, History of Java, pi. 80 van den Atlas, vindt men er vier afgebeeld, waaronder een met trekken als van een opschrift. Dezelfde soort van schrift vertoont zich ook op andere metalen voorwerpen ; en ook onder de opschriften op steen in Madioen, door den heer Hoepermans in T. B. G. XXI, 146, volgg., afgebeeld, zijn sommige, bv. bij biz. 159, die er wel eenige overeenkomst mede hebben. — Nog eene geheel andere klasse van oud-Jav. opschriften, die hier met een enkel woord moge herdacht worden, vormen die op z eg el- ring en, waarvan eenige beschreven en afgebeeld zyn door Friederich in T. B. G. V, 471, volgg. (2) Over eenige verkeerd gelezen jaartallen, die uit een ouder tijdperk zouden dagteekenen, zie mijn opstel in Bydr. 3e r., VIII, 21 , als ook Not. IV, 145 (26/6 66) en VIII, Bijl. G, xxiv (20/12 70). Een uit- voeriger arbeid over de Indische tijdrekening op Java, reeds sedert jaren meermalen opgevat, had ik gehoopt tegelijk met deze uitgave in 1t licht te zenden, doch heb hem weder tot gunstiger gelegenheid ter zijde moeten stellen. Tnmiddels zij hier ten overvloede de waarschuwiug herhaald, dat ook mijne lezing van som- mige jaartallen — al schenen de cijfers te duidelijk ora een vraagteeken te rechtvaardigen — nog bevestiging behoeft. Audere daarentegen, als die van Irscr. II, mogen, op grond van berekeningen als de vroeger mede- t<edeelde, geacht worden boven redelijken twijfel verheven te zijn. INLEIDING. Van dat weinige is hetgeen hier, meerendeels voor 'teerst, in 'tlicht verschijnt, wel het grootste en voornaamste gedeelte. Daartoe behoort vooreerst — op enkele stukken na , die nog niet tot mijne kennis kwamen — de geheele verzameling met Kawi bescbreven metalen platen in 't bezit van bet Bat. Gren. (Inscr. I — XVI en XVIII — IX) , een yiertal gelijksoortige stuk- ken in 't Rijks-Museum van Oudbeden albier (XVII, XX — XXII); waarbij volledig- beidsbalve (onder XXIII — VII) overgenomen is de transscriptie van vijf inscbriften op steen, vroeger in T. B. G. XVIII, 89, volgg., en in Bijdr., 3e r., VII, 275, volgg., afgebeeld en bescbreven, en nog eenige nader te melden stukken. Aangaande 't voorkomen der oorspronkelijke metalen platen , in onze facsimile's afgebeeld, volgen bier eenige algemeene opmerkingen, grootendeels ontleend aan 't Verslag van 's Gen. werkzaambeden van 26 Juni 1866 (Not. IV, 140, volgg.), waarvoor trouwens de gegevens ten aanzien van dit onderwerp door mijzelf ge- leverd waren" De grootteengedaante van die platen is uit de facsimile's zelve kenbaar. Waar niet anders bij staat aangeteekend , zijn alle in natuurlijke grootte voorge- steld. In dikte zullen de meeste ongeveer gelijk zijn aan middelmatig bordpapier (l!/2 a 2 millimeters), enkele, als XI, XII en XIII, aan gewoon blik. Het me- taal beeft over 't algemeen bet voorkomen van min of meer vermengd koper. Het scbrift is of onmiddellijk in dat metaal gegrift ,, gedreven, soms elecbts oppervlak- kig gekrast, df, volgens verzekering van inlanders, in vormen van weeker stof, waarvan de platen zouden gegoten zijn. Waar beide kanten bescbreven zijn, staat bet scbrift van de eene zijde met betrekking tot de andere altijd, even als debeel- denaars van onze munten, onderste-boven , zoodat men, om van de eerste bladzijde — om bet zoo te noemen — tot de tweede voort te lezen , in plaats van bet blad op zij om te slaan, de plaat overdwars, om bare lengte-as, omdraaien moet. Van meerdere bij elkaar behoorende platen is gemeenlijk de eerste slecbts aan eene zijde bescbreven, die dan als de binnenste of tweede zijde (b) kan worden aangemerkt; de ledige keerzijde daarentegen (a) als de buitenzijde van bet stel(f): alles waar- scbijnlijk in nabootsing van de bekende bandscbriften op kropaFs of &w^w-bladen , bet meer dagelijkscb scbrijftuig in Indie voor de verspreiding van 't papier, en nog beden op Bali. Aan dat voorbeeld berinnert ook de nommering van sommige stellen , met volgcijfers van de platen — niet van de zijden — , doorgaans op de tweede zijde (b) van elke plaat (alleen in II, 9 aan beide zijden herbaald), links of recbts of aan weerszijden op den kant {in margine) van den tekst, soms (als in V, VIII, XXI) recbtstandig , d. w. z. in dezelfde ricbting als de tekst, meest overdwars, (l) Zoo in Inacr. II, V, VII en IX; in XXII daareuteireu ook de eerste plaat aun twee zijden beschreven. VI KAWI OORKONDEN. hetzij (als in II, If, en III) naar boven, of naar beneden (II, 1 — 5, 9, VI, VII, XXII, XXX), of (als in II, 6 — 8 en 10) links naar boven en rechts naar beneden ge- richi. Daaraan herinneren ook de gaatjes in sommige platen, blijkbaar bestemd tot doorlating van eene koord of iets dergelijks, om de platen samen te rijgen. In 't FS. van XI — XIII vindt men die gaatjes aangeduid te midden van de hoogte, een weinig links van 't midden der lengte, behalve in XI, pi. 3, waar het rechts van 't midden staat. Waarscbijnlijk lag dus deze plaat verkeerd om, toen door alle tegelijk — want deze bebooren tot de dunste — ■ bet gat geslagen werd. In de drie groote platen van Inscr. I is de opening in 't midden van de bovenzijde aan- gebracbt, en in plaat 1, altbans toen ze bij 't Gen. inkwam, nog voorzien van een koperen kettinkje, uitloopende in een baakvan 't zelfde metaal , waaraan volgens bericht ook de twee andere platen zijn gebecbt geweest , buiten twijfel om ze geza- menlijk op te bangen. Van andere vernemen wij uit bet „Bericbt" in T. B. G. III,, biz. xx, volgg., dat zij gevonden zijn tusscben onbescbreven platen van gelijke grootte, en soms in metalen doozen, die ik mij evenwel niet herinQer gezien te hebben: wel daarentegen den afdruk in bladkoper bij bl. 1 van Inscr. VII, dien ik voor een galvanoplastiscb afgietsel aanzag, maar die volgens de beschrijving oorspronkelijk bij bet stel zou beboord bebben. De scbriftvorm, die, bij min of meer beduidende verscbillen, aan al deze stukken gemeen is , komt • — opmerkelijk genoeg ! — vrij wat nader aan 't beden- daagscb Javaanscbe schrift dan dat van de meeste, veel jongere, kropaks, althans van midden- en West-Java , of dan bet weder gebeel verschillende van vele gebouwde overblijfselen op dit eiland, als te SoekoeA en Tjeiti op den Lawoe (van de 15de eeuw na Cbr.), en tevens, naar bet scbijnt, nader aan dat van eenige der oudste bekende inscripties van V66r-Indie dan aan bet nieuwere Sanskrit-scbrift of Ndgart Intusscben wijkt bet tocb ook van 't nieuw Jav. schrift genoegzaam af , om voor inlanders , die er zich niet opzettelijk op toegelegd bebben, onleesbaar te zijn. Ook Balineezen, die als ge- letterden geroemd werden, en den inhoud der oorkonden meenden te verstaan, moesten evenwel bekennen ze niet te kunnen lezen. Dat nochtans enkele inlanders er tot op zekere hoogte in slaagden, blijkt genoegzaam uit de transscripties en verklaringen, hoe gebrekkig ook, van eenige dier oorkonden door den bekenden Sultan van Soemenep (eiland Madoera) en anderen gegeven ('). Trouwens lossen de (l) Gelukkig voor zijne eer hebben wij van zijue bedrevenheid in 't lezen der Kawi oorkonden althans beter proeven, dan die Raffles in Deel VIII van 's Gen. Verhandelingen heeft bekend geniaakt, en waarin de tekst waarschijnlijk uit eene Javaansche transscriptie van den Panembahan (later Sultan) door een onkun- dige zeer gebrekkig in ons schrift is overgebracht. Vreenid althans, dat Raffles, die in zijne voordracht van 11 Sept. 1815, in 't zelfde deel opgenomen, zich beroemt, het tot dusver onleesbaar geachte schrift der Kawi oorkonden te hebben ontcijferd (biz 28: „it has fallen to my lot to succeed not only in deciphe- ring the MSS. recently discovered in Cberibon , but also the inscriptions on the copper plates so long depo- sited among the records of our Society as unintelligible""), het werk van zijn Madureeschen vriend — die het dan zeker van hem geleerd had ? — in zoo jammerlijken staat kon laten verschijnen I Wat de vertalingen INLEIDINGr. TII moeielijklieden van 't scbrift zicb bij eenige oefening al spoedig van zelf grootendeels op; en op enkele teekens na, die nog min of meer twijfelacbtig blijven, is de lezing van al de hier medegedeelde stukken, voor zoover bet schrift nog ge- noegzaam zicbtbaar is, over 5t gebeel met voldoende zekerbeid vastgesteld. Nemen wij thans een kort overzicbt van de voor ons liggende oorkonden, om aan- gaande baar oorsprong als anderszins eenige nadere bijzonderbeden te vermelden. I: de grootste, die wij in baar gebeel bezitten, op drie metalen platen, van buitengewone grootte (56 x 25 c. m.), aan eene zijde beschreven, en gedagteekend CJaka 841 (A. D. 919), werd in 1865 of 66 aan 't Bat. Gen. gescbonken door den Banger an Ngabehi van Jogjakarta {Not. IV, 140). Zij was de laatste, die te Bata- via werd op steen gebracbt, ongelukkig eerst na mijn vertrek vandaar in October •1871. Ofscboon ik tot leiddraad bij de correctie een afscbrift van mijne trans- scriptie van 't oorspronkelijke bad acbtergelaten , is er weinig beter dan misdruk van terecbt gekomen. Gelukkig bezit ik altbans van pi. 1 en 3 pbotogrammen , waaraan ik de juistbeid van mijne lezing nader toetsen kon ; maar voor pi. 2 beeft bet mij nog niet mogen gelukken , dat bulpmiddel te bekomen. II: mede een volledig stel, van elf platen (33 x 10 c. m.), alle, bebalve pi. 1, aan twee zij den bescbreven, van A, Q. 762 (A. D. 840), tot beden wel bet oudste met zekerbeid bekende jaartal van Java, — en tevens van den Indiscben Arcbipel , sedert de vermeende ouderdom der inscripties van Batoe Beragong op Sumatra door Prof. Keen {Bijdr. 3e r., VII, 289) met zeven eeuwen verminderd werd. PI. 8 — 11 bevatten 't eedformulier , door den laatste in Bvjdr. 3e r., VIII, 211, volgg., bescbreven en verklaard. Ook dit belangrijk en uitmuntend bewaard gedenkstuk kwam in 1866 in 's Gen. bezit, en wel eerst slecbts tien platen, 1 — 6 en 8 — 11, volgens bericbt van den * Kesident van Soerabaja door een inlander, bij 't graven van een put op zijn erf, in de desa Djaha, district Djenggala II, gevonden, en voor f 25 afgestaan {Not. Ill, 97 : 7/7 65, II, I). Nadat op mijne aanwijzing naar de ontbrekende pi. 7 ge- vraagd was , werd later bericbt ontvangen , dat ook deze door denzelfde op dezelfde plaats was gevonden , en voor / 5 ter bescbikking van 't Gen. gesteld (Not. IV , 229 : J5/9 66, II , a). Bij een omstandiger bericbt omtrent die laatste vondst, die op 25 Juli 66 bad plaats gebad, van J. Hageman JCz. (Not. IV, 214: 28/8 II, o) verbaalt deze, met verwijzing naar vroegere brieven over door bem gevonden en aan 't B. G. gezon- den koperen platen: dat bij „de vroegere ontving als opgegraven op bet gemeen- aangaat, wanneer men van Raffles zelf {Hist, of Java, II, 63) verneemt, hoe de Panembahan eerlijk ge- noeg verklaarde den zin niet recht te verstaan , kan men den laatste kwalijk hard vallen over wanhopige po- gingen om aan de misschien al te dringende weetgierigheid van den Britschen landvoogd zooveel doenlyk tegemoet te komen. Till KAWI 00RK0NDEN. „scbappelijk kerkhof te Bettro, beoosten Gedangan , Djengollo I, bij den slijkvul- „kaan, waar bij zich de plaats liet aanwijzen, en ook, docb te vergeefs, opgra- „vingen liet doen; dat die platen Troeger in een andere, koperen doos gesloten „ waren, die ecbter Tergaan, verteerd was; — dat er beTorens reeds eenige kope- „ren platen TerTOrmd, gesmolten en berscbapen waren in kwali's, kentjeng, pendil „(potten): dat de eerste Tondst Tan dien aard Toorkomt in de Bataviasche Courant „Tan 11 Juli 1818 en dat deze eerste platen ook te Bettro geTonden waren , „en een jaartal aangeTen (?)(■) Tan 861." Dit laatste beeft blijkbaar betrekking op ons n°. XXII (zie aldaar). Minder duidelijk is mij , wat bedoeld wordt met de Tooraf genoemde „Troegere" Tondsten of platen. Ziet dit op de eerst ontTangen tien platen Tan ons n°. II, dan scbijnt bet bericbt niet wel OTereen te brengen met dat Tan den Resident Tan Soerabaja. Misscbien kan bet echter op iets anders betrekking bebben. Althans Tinden wij in T. B. G. Ill, biz. xx, melding gemaakt Tan eene gift Tan Hageman (Tan 1855?), bestaande in een rood koperen plaat, lang 12, breed 3 Rijifi. duim , dik een streep, bijzonder goed bewaard, aan beide zijden bescbreTen met Tier regels keurig quadraat-schrift , bandelend Tolgens Friederich OTer eene gift Tan land, zonder jaartal of slot; met nog twee onbescbreTen platen Tolgens den geTer in NoTember 1854 in eene sterk Terroeste doos Tan bladkoper door een JaTaan bij 't graTen Tan een kuil op zijn erf in de desa Boenkil (distr. Bjenggala I) onge- Teer zes Toet onder den grond geTonden. Zoo deze plaat zicb beTindt onder onze Terzameling, kan bet, Tolgens de gegeTen bescbrijTing , slechts eene Tan n°. VIII zijn. Daargelaten eTenwel, dat dit reeds op zicb zelf moeielijk te onderstellen is — want boe zijn er dan de twee andere Tan dat stel bijgekomen? — , zou dan weder eene Tan de Tijf platen, in 1862 Tan den beer tan Coetorden OTer- genomen — zie beneden bij V — onTerantwoord blijTen, of dit zou XVIII moe- ten zijn. Meer waarscbijnlijk komt bet mij Toor, dat de plaat Tan Hageman of Terloren geraakt of Toor mij Terborgen gebleTen is. Ill: zie bij V. IV : eigenlijk twee , zoo niet drie , Terscbillende oorkonden : bet eerste Tan A. Q. 1316 (A. D. 1394 a 95), aan beide zijden Tan pi. 1; de andere elk aan eene zijde Tan pi. 2, die in 't FS. beter in omgekeerde orde zouden geplaatst zijn, daar a bet jaartal A. Q. 1318, b dat Tan 1317 Tertoont, zoo men ten minste in bet tweede cijfer Tan dit laatste een 3 zien mag. Op zicb zelf zou men eer 2 lezen ; maar in Terband met de andere jaartallen Tan deze stukken is dat niet wel aan te nemen, te minder daar een enkel trekje Toldoende is om Tan de 2 een 3 te maken, en scbrift en toestand dier platen niet Tan dien aard zijn om het gemis (1) Dit vraagteeken is van Hageman zelf. INLEIDING. IX van dat trekje zeer zwaar te laten wegen. In ieder geval behooren de twee pla- ten (33 X 10 c. m.) blijkbaar bij elkander, en zijn ook gezamenlijk in 's Gen. bezit gekomen, en wel mede in 1865 of 66, als geschenk van den bekenden schilder Baden Saleh (Not, IV, 140, 145), die ze van eene reis over Java, ik meen uit den Oosthoek , medebracbt. Men vindt er trouwens , in pi. 1 a , r. 2 , Madjapahit in vermeld. Schoon veel jonger dan de meeste andere beschreven platen, behooren ze zeker niet tot de minst belangwekkende , maar wel tot de minst goed bewaarde, zoodat het scbrift op sommige plaatsen veel moeielijker te onderscbeiden is , dan de af beelding zou doen onderstellen. V vertoont op twee platen (31J X 8 c, m.) de eerste drie zijden (bladzij- den, zoo men wil) van eene oorkonde, van A. Q. 945 (A.D. 1023), die in haar gebeel zes platen moet hebben ingenomen, indien wij althans terecbt onderstellen, dat de drie platen, die in den steendruk afzonderlijk onder n°. Ill geraakt zijn (32 X 7.7 c. m.), en, in plaats van 1, 2 en 3, volgens de oorspronkelijke cijfers badden moettn beeten 4, 5 en 6, bet slot bevatten van betzelfde stuk, waarvan dus alleen pi. 3 ontbreken zou. In grootte en gedaante, aantal regels, onderwerp enz. passen de twee deelen V en III vrij wel bij elkander, schoon de pla- ten van V iets korter en breeder zijn.. Het scbrift toont , bij veel overeenkomst , toch ook onmiskenbaar onderscbeid. Men lette b.v. op de k en t, die in III van acbter eene soort van staart of aanbangsel vertoonen , dat in V ontbreekt. Daar komt nog bij de gebeel verscbillende stand der marginale cijfers — zie boven, biz. v (*) — en de omstandigheid , die anders in dit geval op zicb zelf minder beteekenen zou, dat de twee stukken altbans een tijd lang gescbeiden waren. V was namelijk reeds in 's Gen. bezit, toen ik, in 1863, voor bet eerst de in- scripties onderzocht; van III daarentegen slechts bet afgietsel in ijzer , bezorgd door J. Hageman JCz. (in 1855? zie T. B. G. IV, 207), het oorspronkelijke echter in /t bezit van den heer J. S. van Coevorden, van wien het eerst 1870 tegelijk met VI — in ruil voor een gouden afslag van 's Gen. eerepenning — werd over- genomen (Not. VIII, 92, 20/12 70, VIII). Waarschijnlijk echter waren ook de eerste langs denzelfden weg in 't Bat. Museum gekomen. Althans reeds in Not. I, 28 (10|9 62, IX) vind ik melding gemaakt van „vijf koperen platen met Kawi inscripties" , met eenige andere oudheden — waarvan sommige uitdrukke- lijk heeten te zijn „gevonden in de mines van MadjapaMt" — van denzelfde tegen eenige doubletten voor 't Museum overgenomen; en ik vermoed, dat daar- mede bedoeld zijn de twee platen van V en de drie van VIII. VI: eene plaat (33 X 10 c. m.), aan twee zijden beschreven; blijkens het (1) Het geldt hier een vcrschil van gansch aoderen aard dan de aldaar mede aaiigeduide onregclmatigheden in de nommering van Inscr. II, die meer het voorkomen vertoonen van bloote achteloosheid. b KAWI OORKONDEN. cijfer op de zijde b eene tweed e plaat, waarvan het voorafgaande zoowel als het slot ontbreekt; gelijk zoo even gezegd, in 1870 bij ruiling van den heer Van Coevorden overgenomen. Het was een afdruk van deze plaat met drukinkt, vol- gens opgave in 's Lands Constructie-winkel te Soerabaja vervaardigd, waarvan de toezending, in Juli 1863, mij de eerste aanleiding gaf tot onderzoek der Kawi oorkonden {Not. I, 227 en 260: 3/7 V, a, en 12/9 III, x). VII: zes platen (35 X 10 c. m.), n° 1 — 6; de eerste — vergezeld van den bovengemelden afdruk in bladkoper — aan eene zijde, de overige aan twee zijden besclireven; zonder slot; gedagteekend A. Q. 853 (AD 931); volgens bet „Bericbt" in T. B. G. Ill, biz. xxn — waar het jaartal ten onrecbte 823 heet — in 1842 te Gresik (in Soerabaja) gevonden; het begin in transscriptie en vertaling bekend gemaakt door Friederich, Inscr. 89 — waar het jaartal gelezen is als 843 — ; en uit pi. 5 — 6 het eedsformulier door Prof. Kern, in Bijdr. 3e r. , IX, 197. VIII: drie platen (32 X 8 c. m.) , n°. 3, 4 en 6, aan twee zijdeix beschreven, zonder jaartal, begin of slot; gelijk boven gezegd, waarschijnlijk begrepen in de vijf platen, in 1862 bij ruiling van den heer Van Coevorden overgenomen. In schoonheid van uitvoering spannen deze platen wel de kroon, schoon n°. Ill en V er weinig bij achterstaan. IX: volledig in twee platen (32 X 8 c. m.), de eerste aan twee zijden be- schreven, de tweede met slechts een halven regel schrift; van A. Q. 808 (AD. 886 a 87), in 1869 van de Kegeering in bewaring ontvangen (Not. VII, 13: 4/3 II, c). X: volledig in twee platen (39 X 15 c. m.)> ten deele zelfs dubbel (zie de noot bij den Tekst, over de herhaling van pi. 1, b op pi. 2); in 1864 door tus- schenkomst van de Eegeering aan 't Gen. afgestaan voor / 10 (Not. II, 32 en 58: 6/2 II, i, en ,2/3 64, III, i); afkomst niet nader bekend. Het jaartal is bij uitzondering uitgedrukt in woorden: duamwilan atus alih , waarvan echter de he- teekenis nog niet voldoende is opgehelderd, schoon 't eeuwcijfer wel buiten twijfel 8 is. Buitendien komt in 't midden nog een jaartal in cijfers voor: A. Q. 847 (AD. 925 a 926) of 827 (AD. 905 a 906). XI — XV: alien gezamenlijk in 1870 uit Kedoe ontvangen, volgens opgaaf ge- vonden in 't Regentschap Magelang , en voor f 10 aan 't Gen. afgestaan (Not. VIII, 72 en 78: 9/8 II, b, en 8/u II, a): XI volledig in vier platen van blad- koper (38 X 6 c* m0 , aan eene zijde beschreven, van A. Q. 800 (AD. 878) ; XII eene dergelijke plaat (38 X 5 c. m.) , alleen 't slot bevattende ; XIII in eene dergelijke plaat volledig geweest, maar reeds bij ontvangst geschonden door verlies van een afgebroken stuk aan den rechterkant; het overgeblevene groot 35 X 6 c. m. ; voor 't overige alle drie , XI — XIII , in gedaante , schrift enz. , onderling^ nauw verwant, waarschijnlijk van eene hand, of althans nagenoeg van een tijd en INLEIDINGr. XI plaats; — desgelijks XIV en XV onderling (elk volledig in eene plaat, 36 X 31 cm., aan weerszijden beschreven), die van de yorige weder in 't oogloopend ver- schillen, maar toch ongeveer uit denzelfden tijd, A. Q. 803 en 804(?), dagtee- kenen. XVI: eene plaat (46 X 11 c. m.) , aan weerszijden beschreven, en XIX — wat eigenlijk XVII bad moeten zijn — in twee platen (52 X H c. m.), de eerste aan twee zijden bescbreven , de tweede met slecbts een balven regel schrift; zon- der jaartal, begin of volgcijfer, zoodat niet blijkt, boeveel platen er ontbreken; volgens meergemeld „Bericht" in T. G. B. Ill, biz. xxn, even als n°. VII, in 1842 te Gresik gevonden , en wel (elk of gezamenlijk?) vergezeld van twee onbe- scbreven platen, waartusscben ze waarscbijnlijk zijn bewaard geweest. Beider in- boud is genoegzaam woordelijk dezelfde , zoodat een afschrift , behoudens aandui- ding van enkele afwijkingen, voor beiden volstaan kan. Opmerkelijk genoeg beginnen ook beiden met betzelfde woord of liever lettergreep, midden in een zin; maar t&rwijl XIX met den halven regel op de tweede plaat tot bet slot doorloopt, mist XVI de laatste woorden. De overeenkomst in 't schrift is groot genoeg om te doen onderstellen , dat beide stukken van eene band zijn; maar in XIX is het aanmerkelijk grooter, en inderdaad bet grootste van al onze inscbriften op metaal. De verkleining, die bet, ook voor XVI, heeft moeten ondergaan, om binnen 't bestek van onze platen te komen, is voor de juistbeid der afbeelding niet zonder nadeel geweest, waar nog bijkwam, dat de oppervlakte van XIX bier en daar tot onleesbaarheid toe verweerd was, en dat bet facsimile daarvan eerst na mijn vertrek op steen gebracbt of altbans afgedrukt is, waaraan dan ook de fouten in de cijfers te wijten zijn. XVII. Dit cijfer was, gelijk zoo even gezegd, bestemd voor de oorkonde, die mi met XIX gemerkt is; tengevolge waarvan wij er nu onder verstaan de niet .genommerde inscriptie op eene zijde van eene groote plaat (37 a 39 X 30 cm.), in 's Eijks Museum van Oudbeden te Leiden, onder bet merk JS. 17, berustende, en, even als bet daaraan ontleende alphabet, door den heer T. Hooiberg aldaar op steen gebracht. Die plaat is aan den linkerkant van boven tot beneden, door het schrift heen, afgebroken, zoodat aan elken regel het begin ontbreekt, en wel waarschijnlijk een vrij aanmerkelijk deel, dat, naar den eersten regel te oordeelen, wel omstreeks een derde, zoo niet de helft, van de geheele breedte kan bedragen hebben, zoodat deze de grootste van al onze beschreven platen zal geweest zijn. Door de verminking is niet alleen waarschijnlijk het jaartal verloren gegaan, maar ook, als van zelf spreekt, de geheele samenhang verbroken, wat te meer te betreuren is bij den uitmuntenden staat van bewaring van 't overgebleven gedeelte, - -dat ook in andere opzichten veel merkwaardigs bevat. Uit het eind van den laatsten regel, dat nog geen slot vertoont, terwijl daarvoor ook op het afgebroken XII KAWI 00RK0NDEN. deel bezwaarlijk plaats kan geweest zijn, laat zich afleiden, dat er ten minste nog eene tweede plaat bij moet behoord hebben. Tot verbetering der drukproeven van 't facsimile, die mij naar Batavia werden overgezonden , beb ik mij kunnen bedienen van een afdruk in inkt, onmiddellijk van 't oorspronkelijke genomen, en in 1859 van den Directeur van 't Leidscb Museum bij 't B. G. ontvangen (Not. T. B. G. IX, 47: 5/2 59, II, 19), met be- richt dat de plaat op 15 Febr. 1858 was aangekocbt op eene veiling bij C. van Doorn te 's Gravenhage, als afkomstig uit de nalatenscbap van den Oud-Kesident Jr. (J. G. 0. S.) von Schmidt auf Altenstadt ('), en volgens opgaaf gevonden in de Vorstenlanden.' Opmerkelijk is dan ook de overeenkomst van scbrift met dat van de Jogjascbe oorkonde I. XVIII: in zeer slordig en onduidelijk scbrift gekrast op de eene zijde van eene ruwe, zeer broze plaat (41 X 26 c. m.), die zicb nauwelijks aanvatten laat, zonder dat de reeds zwaar bescbadigde randen nog verder afbrokkelen. Vandaar ook dat de eerste regel in 't facsimile eenige trekken mist, die in '1 vroeger ge- nomen pbotogram nog zijn bewaard gebleven, en waarin ik o. a. 't eeuwcijfer 7 meen te herkennen. Het laatste cijfer van 't jaartal scbijnt wel niet anders dan 6 te kunnen zijn; bet middelste zou ik geneigd zijn voor een 4 aan te zien, en dan zou dit stuk bet nog in oudbeid winnen van II; maar die lezing wordt door de overige gegevens naar mijne berekening niet bevestigd , evenmin als zij echter eene andere lezing aan de hand doen. Of er aan 't eind van de in- scriptie nog meer bad ^moeten volgen, blijkt mij niet voldoende. — Voor 't overige mag dit facsimile , hoe gebrekkig ook leesbaar , met het oog op de bij- zondere moeielijkheid van bewerking, nog wel als een van de best geslaagde be- schouwd worden. Wat er althans nog met het meeste recht op aan te merken zou zijn, is zeker niet dat het schrift te onduidelijk, maar veeleer dat het soms misschien nog veel te duidelijk is, waar het oorspronkelijke even goed, zoo niet. beter, eene andere lezing toeliet. — Het is de eenige van al onze oorkonden, van wier herkomst ik vergeefs eenige zekere aanwijzing gezocht beb. Yoor zooveel ik mij herinner, was zij in 1863 reeds in 's Gen. verzameling aanwezig. In de der- tien stuks beschreven metalen platen echter, waaruit die verzameling volgens het „Bericht" in T. B. G. IY, 207 toen (1855?) bestond — zijnde 3 ijzeren afgietsels van n°. Ill, 6 pi. van VII, 3 van XVI en XIX, en de vermiste plaat van Hageman, boven bij n°. II vermeld — , was zij blijkbaar niet begrepen; maar het zou kun- nen zijn , dat ze daarbij , door haar geheel afwijkend voorkomen , over 't hoofd gezien was. Vergelijk ook de berichten in T. B. G. Ill, biz. xiv en xxm, be- treffende eene beschreven koperen plaat, lang nagenoeg 1 voet 5 duim, en breed 1 voet, gevonden in het Dieng-gebergte , en waarvan eene afteekening in duplo. (1) Resident van Bagelen 1843 — 50; later Gouverneur van West-Indie, 1852 — 55. INLEIDINGr. XIII van* den heer A. W. Kinder (in 1855 ?) ontvangen was , welke ik mij echter niet herinner gezien te hebben. De gegeven afmetingen verschillen niet yeel van die van ons n°. XYIII; maar van de aanwinst van de plaat zelve heb ik geene mel- ding kunnen vinden, hetzij dan dat zij niijiie aandacbt ontsnapt is, of wel van voor 1857 dagteekent, toen de Notulen voor 't eerst in 't licbt verschenen. XIX: zie boven bij XVI. XX — XXII: zijn weder te Leiden op steen gebracht naar platen in 't Museum van Oudbeden , die ik aldaar nog voor den afdruk heb kunnen vergelijken. XX is eene geschonden plaat (32 X 12'/2 c. m.), aan eene zijde beschreven, die eene gebeele oorkonde bevatte , in 't Museum geboekt onder S. J. 32 , en volgens welwillende inlichting van den Directeur Dr. 0. Leemans in October 1861 ten gescbenke ontvangen van den heer D. F. Schaap, Oud-Resident van Kedoe (1854 — 56) en Bagelen (1856 — 57) , sedert nog Eesident van Batavia (1862 — 64). — Met het af- gebroken stuk van regel 1 is ook hier het jaartal verloren gegaan. XXI: een& enkele plaat (30 X 7'/2 c. m. m.), aan beide zijden beschreven, volgens het cijfer aan den kant n°. 3 van een stel, waaraan ook het slot ont- breekt; in 't Leidsch Museum geboekt als K. d. C. 51, volgens bericht als boven in December 1864 ten geschenke ontvangen van den heer A. W. Kinder de Ca- marecq (Resident van Bagelen, 1860 — 63, sedert van Tjerhon , 1865 — 66), en afkomstig van Macljapahit. XXII, Leidsch Museum R. J. 1 — 2: twee platen (43 X 8 c. m.), aan beide zijden beschreven, gemerkt n°. 1 en 3, met het jaartal van Q. 861 (AD. 939 a 40), zonder slot; volgens bericht van Dr. Leemans op 17 Maart 1855 aangekocht te Leiden op de veiling der boekerij van wijlen den Hoogleeraar Reinwardt, en vol- gens eene bijbehoorende schriftelijke opgaaf gevonden in 1815 in de desa Bettro, district Sengello (Bjenggala I), residentie Soerabaja. Uit de mededeelingen van Jr.* A. M. T. de Salis, Resident van Soerabaja, in de Bataviasche couranten van 11 Juli 1818 en 13 Febr. 1819, overgedrukt in 't Indisch Magazijn, 2de twaalftal , 1845, n°. 1, biz. 37 ('), bevattende eene zoogenaamde vertaling, waarin men 't jaar- tal en hier en daar eenige tekstwoorden herkent , vernemen wij nog , dat de vondst plaats had bij gelegenheid van 't werk aan eene waterleiding. Vergelijk het be- richt van Hageman, boven bij II, aangehaald, betreffende meerdere oudheden, in diezelfde desa Bettro , of hoe ze eigenlijk heeten moge , aangetroffen. Dit n°. XXII is waarschijnlijk het laatste, waarvan hier een facsimile volgen zal. Van XXIII — XXIX zijn ze reeds vroeger verschenen , en wordt hier slechts de transscriptie overgenomen, en wel van de eerste vier uit het opstel over „Be- (1) Jammer dat geen der vele opvolgers van dit te vroeg verscheiden tijdschrift dc loffelijke taak heeft overgenomen, uit de dagbladen te verzamelen, wat ten dienste der wetenschap verdient bewaard te blijveu. Wat gemakkelijk en dankbaar — waarschijnlijk ook voordeeligV — werk blijft daarin niet nog te doeu ! XIV KAWI OORKONDEN. schreven steenen op Java," door schrijver dezes, in vereeniging met Dr. J. J. van LimburGt Brouwer, in 's G-en. Tijdschrift, XVIII, 89 volgg., geplaatst, in dezelfde volgorde waarin zij daar voorkomen, doch met inachtneming van de opmerkingen van Prof. Kern in Deel XX, 219 volgg. van dat tijdschrift, en van eenige nieuwe lezingen, mij door Dr. H. N. van der Tuuk aan de hand gedaan. XXIII, van A. 0. 784 (A. D. 862)? naar een afdruk {cliche) in papier mdche, genomen van een steen (ongeveer 96 X 42 c. m.) op het landgoed van den heer KLaRiNGr nabij Jogja , en volgens opgaaf afkomstig van Prambanan : eene der best bewaarde inscripties op steen , waarvan een uitmuntend photogram te vinden is onder n°. 182 van de Oudheden van Java, op last van de Ned. Indische Begeering , onder toezicht van het B. G. gephotografeerd door J. van Kinshergen. XXIV, van A. Q. 828 (A. D. 906 a 7), naar een cliche van de voorzijde van een steen (55 X 35 c. m.) bij 't residentie-buis te Jogja: n°. 180 van de Oudheden, van Java, waarnevens ook de acbterzijde is afgebeeld, met nog vijftien regels schrift , meerendeels ecbter onleesbaar. Het pbotogram van de beter bewaarde Voorzijde geeft mij reden tot leedwezen, dat ik bet niet tijdiger raadpleegde, en er mi eerst bier eenige verbeteringen aan ontleenen kan. Het tweede cijfer van 't jaartal scbijnt wel niet anders dan 2 te kunnen zijn. In r. 2 staat vrij duidelijk anak-nya en er-hidjo ; r. 6 niet watu , maar — evenals trouwens in ons FS. , waarvan ik bier te licht- vaardig afweek — °ta: de eerste lettergreep twijfelacbtig; r. 7 zeker niet watah , maar °tat. Het overige, op de benedenbelft van den steen, is, door verwijdering van bet brandpunt van den toestel, minder duidelijk wedergegeven. XXV, van A. Q. 779 (AD. 857)? naar een steen (36 X 25 c. m.) in 't Mu- seum te Batavia. XXVI, van A. Q. 8... (laatste twee cijfers onleesbaar), naar cliches van een steen (100 X 78 c. m.) van Panataran in Kediri , volgens Oudh. v. Java n°. 132, en niet , als vroeger opgegeven , van de achterzijde van een Ganega-heeld. bij den Eegent van Blitar. Hiervan geeft n° 237 eene andere afbeelding, mede met inscriptie , maar grootendeels onleesbaar, aanvangende met de woorden: Ong namo Budra . . . Van onze inscriptie XXVI zijn , door de gebogen oppervlakte van den steen , de randen in 't pbotogram nog minder zicbtbaar dan in 't FS , op bet midden echter eenige teekens beter te berkennen. In n°. 5 meen ik in plaats van pula te lezen mula; in r. 8 voor wyaya 1. wyd°1 r. 12 voor lapa humah 1. momah-umah , voor puttara 1. pu° ; r. 15 voor tawandharyyan 1. ka° ? en r. 19 voor manareha 1. manadaha. XXVII, van A. Q. 1371 (A. D. 1449 a 50), naar een' steen in 't Leidsch Mu- seum (gemerkt I, a, 51, boog omstreeks 930, breed van boven 825, beneden 900 c. m.), door mij bescbreven en afgebeeld in Bijdr. 3e r. VII, 275 volgg.; vroeger, reeds in 1825, in Verh. X, 120, bekend gemaakt door H. J. Dome,, die den steen zegt gevonden te hebben , ver van andere oudheden , nabij de desa INLBIDING. XV Adomcm, oostelijk of op de oostelijke helling van den berg Merbaboe , en vandaar overgebracht naar Salatiga. XXYIII, A. Q. 1216 (AD. 1284 a 85)? begin van eene inscriptie op metaal, naar plaat 85 van Raffles' History op Java, zijnde, blijkens Deel II, biz. 63, van dat werk (8vo druk, Londen 1835), ontleend aan eene koperen plaat, die, met vele soortgelijke , door den schrijver in 't Museum van 't Bat. Gen. werd aan- getroffen, doch zicb daar tbans niet meer schijnt te bevinden. Het FS. van Baf- fles, ook reeds door Friederich (Inscr. 93) afgeschreven en verklaard, heeft het groote nadeel, van de oorspronkelijke gedaante en de afdeeling der regels niet be- waard, maar naar de afmetingen van 't papier gewijzigd te hebben: eene zeer ge- vaarlijke handelwijze bij 't afteekenen van onbekend schrift , waaraan ook hier eenige zonderbare fouten te wijten zijn, die beneden, bij de transscriptie , nader worden aangetoond. XXIX , naar het facsimile op plaat XI in Deel II van W. von Humboldt's werk Ueber Me Kawi-Sprache , zijnde volgens 't opschrift eene proeve van de inscriptie op een steen in 't bezit van den Graaf van Minto in Schotland : dezelfde dus — zoo zou men althans oppervlakkig meenen — , waarvan Raffles in Appendix I, achter Deel II van zijne History of Java , biz. cxxvn — ix , eene Engelsche ver- taling geeft, met aanhaling van den brief van Lord Minto, van 23 Juni 1813, waarin de aankomst van den steen — „ which, in weight, at least, seems to rival „the base of Peter the Great's statue at Petersburgh" — in Bengalen bericht wordt. — „I shall be very much tempted," voegt hij er bij, „to mount this Javan „rock upon our Minto craigs, that it may tell eastern tales of us, long after our „heads are under smoother stones." — Volgens de vertaling, blijkens biz 63 door Kapitein Cavey, met bijstand van den Panembahan (later Sultan) van Soemenep, vervaardigd — hetgeen wel zoo zal te verstaan zijn , dat het Kawi door den laatste , in • 't Maleisch , en dit door den eerste in 't Engelsch werd overgezet — zou de steen, gevonden nabij Soerabaja, het jaartal dragen van Q. 506 (A. D. 584 — 86); maar wij hebben geleerd , zulke oude jaartallen te wantrouwen , en waarschijnlijk verdient de geheele vertaling , zelfs voor den algemeenen zin der oorkonde , al even weinig vertrouwen. Nochtans wekt het bevreemding, daarin zelfs geen spoor te bekennen van den inhoud van ons fragment, dat toch grootendeels tamelijk wel verstaanbaar is, althans verscheidene zeer bekende woorden bevat. Sommige daar- van zou ik nog eer meenen te herkennen in de onmiddellijk volgende vertaling van eene andere inscriptie, mede op een' steen uit de binnenlanden van Soerabaja, gedagteekend A. 467 (A. D. 555 a 56); doch, schoon 'tniet onmogelijk schijnt, dat de stukken bij de plaatsing onderling verwisseld konden zijn, moeten wij toch ,de onderstelling , dat het laatstbedoelde dat van Minto zijn zou, reeds daarom weder opgeven, omdat de vertaling verdeeld is in vier stukken, die uitdrukkelijk XTI KAWI OORKONDEN. 