VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Zen mmedegenoot fcheide uit met do Kwik, en nam tag- _ tigdruppen van het Oleum animale Dippelii op een dag „tot fe Ну wee drachmen van de Olie gebruikt hadt, ° welk | Wles was wat ik "ег van had , ер ging toen over tor de , | Dir, $14 BRIEF VAN DR. WOLF ААМ Н. BAKER Spir. Ammoniaci cum Acali vinof, honderd druppen daags; Eén van die, welken Azyn gedronken hadden „ werdt den drieëntwintigften dag ziek. Ну werdt terftond. ader- claaten , en теп deedt hem braaken door de /pecacoanba, ees man was te fterk om eenige proeven aan hem te doen door geweld; hy weigerde alles , en ftorf op den derden dag. Zyn medgezel, een oud man, on op dezelfde wyze aangevallen te worden; zyn bloed ítonk onverdraag- lyk, °t welk in geenen anderen was bemerkt. Men maakte hem afgang door de Zouten , hy nam de morfule bal/ami Peruviani , en dronk Limonade. Hy bekwam, en gebruik- te naderhand, elken dag honderd druppen Spir. Sal. Ат moniaci. | De тап, die de Kamfer gebruikte , werdt ор den drie- endertigften dag ziek. Tot driemaal werdt hem veel bloed afgelaaten , hy werdt door geweld in ’t koudfte water ge- dompeld, den tyd van twee иргеп, en was Бура verdron- ken. De klisteeren , welken men hem zette, deeden wer- king. Ну dwong met geweld, en een ongelooflyke tegen- weer en moeite, zelf vry veel drank door, waar op hy meer dan vyftig maalen braakte en veel fchuimig flym overgaf. Ну пат verfcheide uncen Olie, en (likbrokken van Opium en Castoreum, van elk vier greinen , zonder eenige goede uitwerking, en ftorf op den vierden dag. Een meisje, de Mofchbus en Cinnaber gebruikende , werdt kwaalyk gefteld ор den tweeënzestig(ten дас, en ftorf den derden dag daar na. Men hadt geen verdere pooging ge- daan om haar leven te behouden , wyl zy verre af was. Haar medegenoote a ееп zwangere vrouw „ fcheidde toen af van de Mofcbus „en gebruikte „in plaats, Spir. Salis Am- топќасі vinofus. Een“Vrouw , die niets gebruikt hadt, kreeg de Water- vreeze ор den veertigften dag. Ву nagt was zy zeer be- ‘naauwd, by dag minder. Behalve de gewoone toevallen , hadt zy groote руп en zwelling іп den buik. Zy dronk in twee dagen omtrent een bottel Brandewyn, doch ook niets anders. Ik beval haar de Brandewvn met even veel Olie te vermengen, en alle dagen twee flikbrokken te neemen van Opium en Castoreum, waar door zy beter werdt. Zy nam op het laatst twee giften van de Тиғрегрит minerale tot vier greinen, waar van zy braakte en open lyf kreeg, еп zy herftelde. Na den tagtigften dag namen alle de overgeblevenen drie- maal Turpetbum minerale, behalve de zwangere vrouw | en . ece — OVER DE` HONDS -RAZERNY. eng bleven hier na tiun alkaline middelen gebruiken tot den honderdften. da | A , Gy ziet dus, Myn waarde Heer, dat de Koorts-bast , de Kwik, де Zuure dingen , de Катѓег „ de Mofchus , het nut- tigen van geroemde Kruiden, het zweeten, de geneeswy- ze tegen Ontfteeking , geen eigenaartige geneesmiddelen п. Wat ik zeggen zal van de laogzouten weet ik niet. et gevaar is nog niet over, en ‘er zyn nog vier men{chen, die niets gebruikt hebben, en in, zo goeden ааг als myne patienten. Van de beesten zyn ‘er agt met byna gelyke vreėslyke dolheid geftorven; de andere zyn gedood. Geen een vaa de vyf perfoonen , die geftorven zyn, is geheel van zyne zinnen beroofd geweest; doch zy praatten alle zonder op- houden , baden , kermden, wanhoopten , vioekten, zugt- ten, fpogen een fchuimende kwyl, (chreeuwden , rispten en koorden, doch braakten zelden. Alle de leden werden, by vlaagen , door ftuiptrekkingen aangedaan , doch met het meeste geweld die van den navel opwaards tot de borst en de flokpyp. De vlaag koomt elke vierendeel uurs. De keel is niet rood , de mond ook niet droog. De pols is geenfins koortfig. , en , als de vlaag over is , byna gelyk een gezonde. Het aangezicht wordt bleek ‚дап bruin , en gedurende de vlaag bykans zwart; де ірреп blaauw. Het oofd is druiloorig , en de ooren tuiten; de pis is helder, Eindelyk worden zy mat: de vlaagen zyn niet meer zo hef- tig, en houden ор, als het einde nadert. De pols wordt zwak , tusfchenpoozend ‚ en niet zeer {nel ; zy zweeten, en op het laatst wordt het geheel lichaam koud. Zy hou- den zich gerust als om te Паарєп, en zo fterven ze. Het bloed , eenige uuren voor den dood afgelaaten, ziet ‘er in allen opzichte wel uit. : Men merkte іп °t algemeen op , dat het linnen en ver- band van de wonden , zelfs van die droog waren ‚ altyd zwart was ‚ ook wanneer de etter van een goede kleur еп gedaante was. Ik heb geen tbeorie altoos opgemaakt van deeze verfchrik- lyke ziekte ; misfchien wordt de wei fchuimagtig. Нег twaalfvingerig gedarmte wordt zekėrlyk het eerst en meest aangedaan ; doch dit kan zo wel gefchieden door eenige aanprikkeling van de herfenen , als door fcherpe weiagtige vogten іп het genoemde.gedarmte. Want indien dit het geval ware „ hoe zoude ziekte konneg beginnen ла een Пегке buike · H. DEEL. MENGELW, NO. 7. | zuie 916 DE KENNIS DER NATUUR guiverigg, emaanhouden na overvloedige braaking ? De аап» prikkeling heeft derhalve haare zitplaatfe in de herfenen, of de geheele vloeiftoffe van de wei is vergiftigd. | Ik ben, enz. Worr , М. D DE KENNIS DER NATUURE EN DER NATUURLYKE HISTO- RIE, DE GRONDSLAGEN DER HUISHOUDKUNDE, Zynde een Uittrekzel eener Verhandeling van den grooten LINNÆUS over dat onderwerp. CMentoires de Г Acad. Royale {de Suêde ‚Tom. IE) Lles wat onzen aardkloot uitmaakt kan gebragt wor- den tot twee foorten van weezens, Be, aamlyk, еп daar uit Zamengeftelde, De Natuurkunde be andelt de еегће , en de Natuurlyke Historie bepaalt zich ` tot de laatíte, ——— Deeze worden wederom in drie voor- naame verdeelingen onderfcheiden , welke. onderfcheidin- en den naam van de drie RyÂen der Natuure draagen , bet Ryk der Delf-en Mynfítoffen , dat der Planten, en der eren. Wat kan ftrekken om aan de behoeften van den Mensch te voldoen, wordt іп де Hoofdftoffyke of de daar uit Za- mengeftelde Weezens gevonden. De Ноо Чойуке dienen op zich zelve niet tot voedzel of kleeding; maar zy ftrek- Кеп om de Zamengeftelde , door de Natuur tot die gebrui- ken verordend, te bereiden, die algemeene Moeder levert ge ons op in eenen ruwen Daat, ten einde wy onzen arbeid aanwenden om ze verder gereed te maaken. е Huishoudkunst is die weetenfchap , welke ons leert am. de Zamengeftelde weezens en Natuurlyke voortbreng- gels, door "т behulp van daar tee dienftige Hoofdftoffen tot ons gebruik te doen dienen. Dus is het eerfte funda- ment van de Huishoudkumnst , de kennis der zamengeftelde voortbrengaels der Natuure „ het tweede, de Kunde van den uitflag met welken wy de Hoofdftoffen kunnen gebrui Ken, от, geen de Natuur ons verfchaft „ tot ons nut aan te wenden. Weshalven deeze Kunst fteunt op de twee pylaaren Natuurkunde en №Манитѓудег Historie, | ' Zonder eenige grootfpraak mag men beweeren , dat ег, onder. alle Weeten(chappen „ die het tegenwoordige leenen e КАРОЛИ ИЙ PASTORE, 519 _— betreffen „. ert (GH fteuh йер Zâthehfldevinige dieren, geene zyn ; divin ander: belang behooren gerekend on d аве beoefend ‘te: worderi dan "de Huishoudkunst, - Яу Vérdeelt zich іп drie takken, de kennis der Delt, еп Мун беп der Planten ‚ei der ГАеге„ гу: 7: NNN Het Ryk der Delf. en Myn(taffen , fchoon % 189047 gele- gen, is geenzins van de minite nutheid.- De prys „ welken’ de Meníchen op kostbaare Metdalen- gelteld hebben, is, іп _ de daad, willekenrig: maar is het tevens niet zigtbaar dat de Voorzienigheid beoogd hebbe даг ze op dien prijs zou- den geïchat Worden, tot banden der Maátfehappye (trek- ken, еп den grondilag des koophandels uitmaaken? ’t Fs enkel voor uitzinnigen klap те houden als men zegt dat ееп Wyze , die blinkend gecle оп witte (offe niet hooger moet aanzien dan °t ПуК der aarde. Ten minften zal een Муге, ‘zo hy geen Пик marmer gelyk is, en eenige ger(flykheden еп gemakken deezes leevens noodig heeft , moeten toeftem- men , dat hy die verfchuldigd Ze aan den omloop van ’t geld, En dat ter plaatfe , waar die opheatidt , de elende еп de woestheid welhaast haar fchriklyk gelaat vertoonen. — Of wilde men halftarrig blyven by't veragten van Goud en Zilver, het Yzer zou egter altoos гупе waardye behouden 4 tene waardye gegrond ор de noodwendige-dienften , die bx dag aan dag doet. Te vergeefsth plantte men bosfchen', zo de byt het opgegroeide. Wat is ’er erker dan Salpeter? Dit geeft de kragt aan ’t vreeslyk en doodlyk Buskruid : waar door de grootfte Schepen іп de lugt (pfingen, de hegtfte Kàsteelen van еей {patten „ еп аап ’t welke dé dapperfte Mannen zó min we- derftand kunnen bieden als het onnozelfte kind. Меп mag zeggen dat alles voor desgelfs vermogen zwigt. yn het de Steenen niet die ons de (Юе verfchaffen tot die verwonderlyke glazen , door welker behulp wy de vlek- ken der Zonne en de oogen der Myten ontdekken ? Het Zout is zo noodig dat Prius recds zeide s Sale €} Solt nil utùliuf ү „ Niets nutter-dan het Zout en dè Zon” De Zeilfteen alleen is in {kaat om ons van ’t eene Hemel- топа in ’tandere te geleiden , cn op den vasten koets te hou- den, wadneer Hemel noch Aarde ons eenige baak och , . 4 et 51$ DE KENNIS DER NATUUR Het Rottekruid kan al wat leeft doen fterven. De Diamant is zt kostlykfte op onzen Aardkloot, en be- ун in zynen kleinen omtrek de waardye van geheele Land- chappen. De lyst der Rykdommen welken de Aarde in haaren fchoot bevat, is oneindig : maar eene algemeene nutheid deezer Rykdommen beftaat hier in , datze bezigheid en lee- vensonderhoud verfchaffen aan een groot getal Menfchen , zo die arbeiden op de plaatfen waar deeze fchatten vallen, als die ze vervolgens ten dienst der Maatfchappye bewere ken. In deezer voege Кап de onvrugtbaarfte lugtítreek , de barfte grond , die uitwendig van alle voortbrengzels be- roofd is, de rykfte weezen , wanneer men den opperkorst doordelft „еп tot de fchatkameren der Natuure komt; Zwee- den ftrekke „ in dit ftuk , ten voorbeelde. Maar men moet zich wel wagten de ontdekking deezer fchatten alleen op het geval te laaten aankomen ; dit brengt weinig toe. Iemand zou zyn leeven lang kunnen graaven aan den voet van Mynen „ryker dan die van Potoft, zonder э minfte te ontdekken. Zo gebeurt het dikmaals dat een Zweedfche Boer rondsom zyn hut niet alleen heeft, ’t geen hy ten zynen gebruike van verre haalt, maar ook dat er fchatten zyn , die hem zouden verryken „ wist hy ze te ontdekken. Doch men zal geene ontdekkingen doen van de plaatfen a waar °t Metaal te vinden is, wanneer men niet іп ’t algemeen ‚ en nauwkeurig „ weet welke de kenmerken zyn van de tegenwoordigheid der Mynen. De Kunde moet ons den weg tot de vrugt baanen. Daar is een Goud-myn in Smaland, op eene plaats waar honderden van Menfchen geweest zyn zonder zulks te vermoeden. Een Oppermyg- werker zou, ter zelfder plaatfe gekomen, niets meer dan alle anderen ontdekt hebben, hadt hy geene zekere grone den gehad ter ontdekking van de Mynen. Zomtyds zal een klein (teentje , °t welk een onoplettend of onkundig Mensch ’t bezien niet waardig oordeelt, een kundig en ere vaaren Мап in °t обр loopen , en eene ader aanwyzen , die hy volgt „en dus tot de gewenschte fchatkamer komt. Hoe veelen bebouwen , in Zweeden eenen ondankbaaren grond, met де grootte moeite, zonder des beloond te worden, die , als ze een weinig dieper delfden , voor hunnen arbeid fchatten zouden verkrygen , om een Paleis van te bouwen en daar in het overige hunner dagen in ryken overvloed door te brengen. De Planten zyn den Mensch nog noodiger dan Goud of | EN NATUURLYEE MISTORIE. 9 Zitver. Zy voeden alle Dieren , welker vleesch, om zo te fpreeken , niets anders is dan het fap der Planten, kunftig bereid. Dit uitgeftrekte Ryk verichaft alles °t geen de zin- nen ftreelt. Het getal der Gewasfen , Kruiden , Wortels еп Vrugten „15 ontelbaar, Dan het Hout , ° geen het Groei- jend Ryk uitlevert, is bykans zo noodig ten gebruike , als de vrugten , die °t zelve verfchaft. Zyn de Huizen , die wy bewoenen , zyn de Huiscieraaden en gereedfehappen waar van wy ons bedienen, zyn de groote vlottende gevaarten die de Zeën doorkruifen en deze koopwaaren de ganfche wereld door voeren, daar van niet gemaakt? Waar mede zouden wy de noodzaaklykfte leevensbehoeften gereed maaken, waar mede ons verdeedigen tegen de ongemak- ken der koude, indien wy geen Hout hadden om vuur te ftooken ? ‚ / "Er zyn byzondere Planten, die onwaardeerlyke nuttige heden toebrengen. ° Is genoeg het Vlas alleen te noemen om ons te herinneren wat er al van gemaakt wordt. Vere fcheide kunften en handwerken hebben de Planten vols ftrekt noodig. — “Groeiend Ryk verfchaft aan °t Mensch- dom den Wyn, de Koffy, de Thee, de Tabak. De vèr- fchillende foorten van Bloemen , die °t Gezigt vermaaken, еп den Reuk ftreelen , zyn blyken van ’sscuEPPERS goed- gunftigheid, die door dezelve dit ons verblyf aangenaam en vrolyk heeft willen maaken, ` Elk Land heeft гупе eigene voortbrengzels , die in an- dere Gewesten niet groeijen , of , daar in overgebragt , kwy- nen. Mogelyk zyn 'ег zekere kweekgeheimen , die Ge- wasfen , waar van men nu geene hoope heeft, zouden doen э Is ten minften blykbaar dat de Hollanders, іп die veronderftelling , zo omzigtig zyn omtrent de Ѕресе- ryen , welke een der vootnaamfte takken van hunnen Koop- bandel uitmaaken , en welker vervoeren іп een ftaat van groeibaarheid ту ор leevens{traffe verboden hebben. Het voorbeeld van offy moet hun waakzaamheid omtrent dit ftuk inboezemen. lang de Boom, die dit Gewas voortbrengt, eigen was aan Gelukkig Arabie, kwam al het geld, befteed om ’t zelve te verkrygen, in dit Gewest ; doch , naa dat de Койу ook groeit in America , heeft Geluka kig Arabis dat gedeelte zyns geluks verlooren. Maar hoe ‘Veel kundigheden: worden er niet. vereischt Om uit het Gròeijend Ryk die voordeelen to.trekken, wel- ken °'2е1уе- kan opleveren ? Hoe veel hangt "ër af van het. wel toebereiden der aarde} Ное veel van het bezaaijen? Hoe veel van de keuze van °t Gewas, en °t oppasfen aan elk eigen? Moet men ook zich de oneffenheden van den grand niet weeten ten nutte te maaken; en hoe zal iemand zulks doen zonder de kunde van de Planten , dis best. іп de `, hoogte ot in. de laagte voort willen ? Te vergeefsch zou Anen uit vreemde Landen verfchcidenerleie Gewasfen doen котеп, wanneer men ze by hunne aankomst niet behoor- kyk gade foeg „en al te vet of te Schraal plaatfte:; се veel of te weinig vogts , en te grooten of te geringen graad van warnt verleende. . . б De vermenigvuldiging der Planteri hangt boven al af van de byzondere en bepaalde wyzen aan ieder foort eigen, om. welke te ontdekken Befchouwing en Oefening noodig is. Men moet zich regelen.núar de overeenkomften , die alleen te ontdekken zvn door de oogen van hun, die een goed Zamenftel van Plantkunde zich eigen gemaakt hebben: еп, naa het ontdekken deezer overeenkomften , is het noodig te letten ор de behootelyke maatigingen naar tyd en plaats gefchikt. Dit alles veronderftelt veel opmerkens ; veel oefes nings; en meer дап men in ’t algemeen van de Landbou- wers kan verwagten. 7 d "te Gelukkig flaagen ondertusfchen van eenige gedaane Onderneemingen moet ons: de mogelykheid van veele ande re doen veronderftellen. Dé Tabak , die oorfprönglyk їп Florida gevonden wordt, is in Zarepa tot in de Noordlyke fte deelen gekomen, en groeit "er gelyk de Gewas(en aan. die Landen eigen, Wat zon beletten, dat de Thee ше desgelyks zou gelukken? en waarom zal China alleen in ‘t bezit blyven? Men heeft het tot nog соё aiet beproefd om de Planten of het Zaad na Europa over te voeren dan tet zee, wanneer де brandende hirte ze dermaate. uitdroogt , dat ze nutloos zyn, Maar,'ándien men die Planten of het Zaad aver:Rurland zondt, tydt het geen twyfel of de Thee zou zo wel-ín Italie, ja zelfs in Zweedin; groeijen als m China. Er hoe veel gelds zouden wy befpaareh „ als dit ukte gë de Kruidkunde moet men niets veragten s. de етше \ EN:NATUURLIKE HISTORIE, JRI kunnen bronnen van leering en ontdekking weezen: Planten „ die op eenige plaatfen °t minst geagt en оппо? gee gekend worden ‚ zyn dikwerf op andere ‚уап een zeer groot nut en algemeen gebruik. Men verwondert zich, by voors beeld, dat het Mosch een voorwerp van iemands Studie Кап weezeu. ` Het Mosch ordertusfchen is de grond de ganfche Huishoudkunde der Zaplanderen: dit verfcha voedzel. aan atte hunne Beesten , en indien het hun ontbrak , zouden zy tevens bykans gebrek hebben aan alle de ges makken en-geryfiykheden deezes leevens : want behalve dat voornaame ‘gebruik „ °t welk wy vermeld hebber , і het Mosch han dons, de Laplander maakt ier zyn bed ek dekens van terwyl een Zweed , als hy den парт іп re bosch moest overbrengen , van koude zou verftyven; Een andere foort van Mosch dient tot kinderluiers , еп doet aan die kleine wichten zo goeden dienst als de ‘zagtfté linaens in de wiegen дег Vermogenden. De “Yländers weeten van het Mosch huns Eilands eene goede eh voed» zaame (руге te bereiden , daar de Zeweeden van honger zouden in °t midden van landftreeken aHeszins met Mosch ‘vervuld. Is het geen allerjammerlykfte' zaak de verfchriklykheden des hongerenoods te zien, zo draa het Graan ontbreekt ‚ en de landen vol zyn van kruiden die andere Volken tot brood en fpyze weeten te: maaken 1 Van waar ontftaat zulks ? van waar andets dan dat meh ` niet leert de dingen. te bereiden, еп geene genoegzaame zorg draagt. on. bynbezien naamlyk. De wyze om veele dingen te. bewaar ren behoort tot de Kruidkunde , het hakken van het Hout, en ’t gepast gebruik van °t zelve, veronderftelt een welbe= dreevenheid іп die weetenfchap. OO ‚ Het Ryk der Dieren maakt een derde deel uit van de Natuurlyke Historie „en is, ten aanziene van de uitgeftrekt- heid , verfcheidenheid еп de voordeelen, welke toc- brengt aan het Menschlyke geflacht, niet min verwonder- baar еп befchouwens waardig, dan de twee boves gemelde. е Dieren verfchaffen voorraad voor de keuken ; hun vleesch „ hunne eijeren , hun melk , de boter en kaas daar van bereid ‚. voorzien dagelyks onze tafel. Uit de don- kerfte fchuilhoeken en de bosfchen, uit de hooge lugt, en de diepte der zee, weet ’s Menfchen vlyt en fchranderheid de leevende bewoonders te haalen, om ze tot vervulling van onze nooddruft en ftreeling van onzen (maak te doen trekken. , Ontelbaar zyn daarenboven de dienften „welke. de Dieren ons doen ‚ zonder dat zulks hun het leeven koste. De werkzaame Byen geeven ons den fmaaklyken honig 5 de nutte Schaapen dekken ons met haar wol; de Vogels vere leenen ons hunne vederen. Тегуу! anderen , zullen zy dienst doen, er het leeven by infchieten, De Zydworm fterft , ons haar fpinzel gegeoven hebbende : en wy kunnen geene Pelteryen krygen , of de Dieren ‚die ze ons opleveren , moeten °t leeven zo wel als hun dekzel misken. Onafhauglyk van °t gebruik , zal het gezigt еп "rt nagaan van verfchejde Dieren onze aandagt gaande houden, onze ` verwondering opwekken, Wie (ааг niet verfteld over de grootte van den Olyphant, over de edele fierheid van ‘het аага, overde kragt van den Stier , overde verfcheurendheid van den Tyger? Wie fchrikt niet voor de woede des Kro- kodils, en- het vergift der Slangen? Wie luistert niet met verrukte aandagt na den zang des Nagtegaals? Wiens oog fchemert niet op den gloed die in den ftaart der Pauwen fchittert? Hoe een aangenaam. gezigt leveren de Viervoe- tige Dieren „ іп de velden weidende, niet ор? Hoe aartig is de vlugt der Vogelen? Hoe wonderbaar het zwemmen der Visfchen? Hoe veele opmerkenswaardige (tukken leveren ons ‘de huishoudingen der Infe&ten ор? Het Land- , het Herderseleeven is het oudfte, het тше, het wenschlykfte. Het voldoet aan de behoeften der Menfchen , zonder hun {maak to bederven, of te verval- | епс. ‚ ЕМ NATUURLYKE HISTORIE. ` ` my hen. Еспе enkelde foort van Dieren verfchaft den lenderen , zonder dat zy brood of муп hebben, * noodig anderhoud. De Wilden in America leeven voor 'ї grootfte Ме alleen van de Jagt. Doch men zal in tjaagen niet veel geluks hebben , indien men onkundig is van de leevenswyze en den aart der Die- теп. De Kunde daar van leert ons , hoe en wanneer ze met het meeste. voordeel te belaagen , en te vangen ;en uit ver- fcheide waarneemingen , die , in den eerften орПаре, Oger, tollig mogen fchynen , de grootfte nuttigheden trekken. Men zou, by voorbeeld, "er niet op gevallen weezen om ftrikken voor de Lysters te Граппеп , was het niet dat men opgemerkt hadt hoe die Vogels , zich gebaad hebbende, al- tos op ’t geboomte vloogen om uit te rusten. De vrees Leeuwrikken voor de Sperwers, die hun dryft om op e den grond te vallen, en daar (НІ te blyven zitten, he Sperwers van papier doen maaken, die ’t zelfde uitwerkzel hervoort brengen, en de vangst der Leenwrikken gemak- lyk doet worden. De verwondering, welke de Nagtegaal betoont over alles wat er gebeurt rondsom den boom waar ор hy te roesten zit, bech den Mensch geleerd hoe hy ge= reeder te vangen zy. De taal der Vogelen wel op te mer- ken, en na te bootzen, geeft het middel om ze te bedrieg- gen door fluitende een dergelyk geluid te (aan, —— Wie weet niet hoe Tt opmerken van den loop en den aart der Visfchen ‚ de Vischvangst , voor veele Landen van een qn- fchatbaar aanbelang „ор de voordeeligfte wyze leert te werk te ftellen ? % Zou overtollig weezen van ’t beftuur der Byen en het kweeken van Zydwormen te fpreeken : dan hoe veele ande- re Ínfetten zouden , meer of тіп, de moeite en kosten van hun onderhoud en oppasfen vergoeden. De Cochenilje als ken kan hier ten blykbaaren bewyze ftrekken. En is het niet te denken dat verfcheide andere Infeéten ons kostbaare keuren zouden uitleveren , als men het geheim wist om ze te bereiden. De Oesters geeven ons Paarels, en iemand, daar іп kundig , weet van buiten aan te zien welke fchulpen Paarels in hebben, waar door hy de zodanige niet opent , en dus te vergeefsch vernielt, van welken hy geen nut zou п. Een ervaaren Huishouder trekt dus ontelbaare уоогаее- len uit de kennisfe van het Dieren Ryk 5 °t zy door vera fcheide Dieren , die in ’t wilde gewoon zyn te leeven, onder zyn beheerfching te brengen, en die huane onaf hanglykheid 5 zou- ~ 324. ОЕ SEI DER NATUUR zauden bewsaren , indien hy de kunst niet hadt ош hunne wildheid te temmen of hunne listen te verydelen ; *t zy door tamme Dieren, aan het juk der dienstbaarheid gewoon, op te kweeken , zo dat ze, in allerlei opzigten , de meeste winfte aanbrengen , en de grootíte dienften doen. : Naa indeezer voege zich eene genoegzaame Kunde in de drie Ryken der Natuure. eigen gemaakt te hebben, moet men wederkeeren tot de Hoofditoffen, en die weeten op de daar uit Zamengeftelde te gebruiken ‚еп te doen dienen tot de onderfcheidene еп nutte einden waar toe ze door de: Natuur verordend zyn. ’t Komt hier voornaamlyk aan op є maaken van eene kunftige. hette, die уап onderfcheide- ne Ingtítreeken па te volgen, als zynde deeze het begin- zel van den groer, en "rt middel ter in ftand houding van veele zaaken, wier ondergang onvermydelyk is , za ras men aflaat zorg voot eene behoorlyke warmte te draagen. Desgelyks. is het van veel aanbelang, dat men kundig zy in’ het toebereiden der aarde , zo dat zy gelykfoortig. zy shet die , waar in de overgeplante Gewasfen gewoon zyn te groeijen, Ное verder men komt іп. Пе kennis der Na- tuur-, Stook-, Werktuigkundeen dergcelwhe Weetenfchapa п, hoe eerder en zekerder men die middels zal ontdek- Ne. t, u . 4 „iWanneer de {maak іп de Huishoudelvke Natuurkunde zo algemeen werd als wel te wenfchen ware, alles zou ор °С Land eene andere gedaante aanneemen. Schoonheid, Ge: шак еп Nutheid zouden zich vereenigen om een nieuw Aardsch Paradys te maaken „cen Paradys zo niet gelyk am dat onzer eerfté Ouderen іп. den ааг hunner onzondigheid , ten minften zo volmaakt als het gevallen Menschdom , ver» weezen от іп °t zweet xyns aan/chyne brood te eeten, kan verwagten. Maar men zal zeggen dat dezelfde Voorzienige heid , die ons toont hoe veel wy kunnen doen om de harde heid van ons lot te verzagten „іп °t verborgen hinderpualen zal veroorzaaken om den uitvoer van zo aangenaame onte werpen te ftremmea. °t Valt-ten minften bezwaarlyk te be уреп, hoe, in ’t verloop van 20 veel eeuwen, de Huis- oudkunde geen grooter voortgangen gemaakt hebbe. Ё, e en Palestina zyn eertyds daar aan haare grootheid vers chuldigd geweest. De Romeinen hebben Ter zich op uitge- legd, en hunne werken , De re ruftica , toonen hoe wél zy over # uk dagten. Ondertusfchen is men heden niet veel ver- der dan. eertyds . gevorderd. De Staatsverwisfelingen ей фюкосцотер van landen, door woeste Átrpopende Volken ivè yer- EN NAFUYRLEER матер. PS opraakt ‚de dwaasheid der Kruistogp: Кан heçríchende ongefteldheden val geest, gepaard met sene diepe onkunde , twyfel veel tot die vertraaging toegebragt. 1 dig, in zg verlichte dagen gls wy beleeven, emitandigheden als wy ons bevinden , із het die zelfde ongevoeligheid plaats bebbe, с tpelegge op onnutte beyzelingen , waar in п len {maak vinden, 13 . BRLDZAAM, VOORVAL УАН EEN” BLINDEN ROT, DOOR. ` ANDERE ROTTEN СЕҮОЕр. К ._ : Waargenomen door den Неер Joesnm reen, , ; И At de Dieren in % al ” 2D hunne jongen draag з» heid; maar dat de jonge: э» den, als zy afgeleefd af » Zyn, ook op zich neemen » zou niet verwugten hier у „ten aan te treen. De He kere gelegenheid, zulks ti » Cea 2упег vrienden, te L э» daar van medegedeeld іп » 12 April 1757. . . nn En Ik lag, deezen morgen ор туп bedde te leezeri „Фп werd geduurig geftoörd door een geknabbelal$ dat vanRot- ten tusfchen een befchooten weg, die het befchot’ zoeken aan ftukken te knabbelen, nu hield het geluid eenige oogen- blikken ор, maar.begon wel dra weder. ІК. was nietmeer dan twee voeten van °t befchot af, en hield eêrlang het og geheel daar op gevestigd. ’t Leedt niet lang of daar ver- wende zich „op den kant van een gat, een Rot, die, zonder eenig geraas te‚maaken , rondsom kack, en in "kat wee der wegkroop: weinige oogenblikken daar naa ; git hem ap nieuw verfshypen, leidende by % оогееп' anderen Rot, фе eel grooter was en zeer oud fcheen; hem op den kant van °с gat laatende, vervoegde zich cen tweede jonge by den + ву Берен. Беійсв over de kamer, en verzamel. dende bruimpies befshuit, die "e avonds ondes de tafel Бо WW vale $26 ZELDZAAM VOORVAL VAN EEN” BLINDEN ROT. _ vallen waren, en bragten ze by den ouden , die op den kant van het gat zat te wagten. Ik nam ze met alle opmerkzaam- heid waar, en befpeurde dat het beest , waar аай de twee ändere eeten bragten , blind was , en het voedzel , hem voor- gelegd, niet dan by den tast vondt. Ik kan niet wel oa, ten te veronderftellen dat die twee de jongen en getrouwe voorraadverzorgers van den ouden blinden waren. fto verfteld over de wysheid. der Natuure, die in alle Dieren eene tederheid , eene erkentenisfe , ik had byna gefchree- ven eene deugd, gelegd heeft , geëvenredigd naar hunne bekwaamheden. Van dat oogenblik af fcheenen deeze an- derzins afzigtige Schepzels myne vrienden geworden ‚ die my eene voorbeeldige les gegeeven hadden hae ik my in een dergelyk geval moest gedraagen ‚ eene voorbeeldige les, die men zomtyds niet by de menfíchen zou aantreffen. Ik was in eene aangenaame verrukking, fteeds deeze kleine Diertjes befchouwende met alle mogelyke ftilte, uit vree- ze van bun te ftooren. Maar de Chirurgyn Majoor van het Oorlogfchip Lancastre tradt ор dat oogenblik ter Категіп: de twee jonge Rotten piepten als om den blinden te waare fchuwen , еп niettegenftaande de angst , waar іп zy zich bevonden, wilden zy na geen veilig heenkomen vlieden , zonder den ouden in veiligheid te zien : zy volgden hem en dienden als tot een agterhoede. DE VOORNAAMSTE BYZONDERHEDEN WEGENS DE RIVIER ORINOQUE IN ZUID - AMERICA , HET DAAR OMSTREEKS GELEGEN LAND, EN DE INWOONDERS VAN T ZELVE. Getrokken uit het Werk van Vader JosEPH GUMILLA, gety teld РОғіподие illustré, Фү is de eerfte Europeaan geweest die „ їп den јааге 1493 , de Orinoque, die groote Rivier in Zuid- America, ontdekt heeft. Men ziet in het Dagverhaal van dien onfterflyken Reiziger, hoe Ьу, den Dreevigen Golf(*) overe (*) Dus geheeten door coLumsus, om dat hy., in't midden van den Golf gekomen zynde, geene plaats vondt om 'ет uit te gemalen. о VOORN. BYZONDERH. WEGENS DE RIV. ORINOQUE. 32У overfteekende , daar uit kwam door den Mond der Draaken, en ber Eiland Marguerite voorby voer , °t geen hy niet heeft kunnen doen zonder den шопа van de Rivier Órinoque te zien. Zesendertig jaaren daar naa poogde DIECO ре OR- DAZ de monden van de Orinoque te naderen ; doch zyne onderneeming was van flegte gevolgen, hy verloor bykans al zyn volk en fchepen. Dit ongeluk benam ALFONSO DE HERRERA den moed niet. Hy doorzeilde veel gelukkiger, dan oRDAZ gedaan hadt, de monden deezer Rivier, en na de fnelvlietende ftroomen van Cami/eta еп Cariobana door- orfteld te hebben , ging hy ten anker іп den mond vam Rivier Meta. Een zo gelukkig begin fcheen hem een gunftig voorteken : ondertusfchen troffen hem dergelyke onheilen, als oRDAZ waren overgekomen. In het jaar 1536 verfpreidde zich het gerugt dat het Lande fchap Отава, in de kaarten bekend onder den naam van Manoa del Dorado, overvloed van Goudmynen hadt ; ver- fcheide Spanjaarden ondernamen het, om, langs verfchile lende wegen , -in °t zelve te komen: een hunner landde aan Orinoque, en ftierf daar met drie vierde van zyn volk. Men ondernam andere togten , welke niet beter flaagden ; de vaaren eener zeevaart , die men naauwlyks.kende , de men daar men tegen moest worftelen , de klippen en zandbanken , die ten allen oogenblikken frandingo fchip-= breuk dreigden , fcheenen de volvoering van dit ontwerp onmogelyk te maaken. 7 Middelerwyl ging DIEGO DE orpaz uit Spanje zeilen, met last van KAREL den Vden, om alleen zyn best te doen ter ontdekking van de Rivier Orinoque en het Land Manos del Dorado ; de groote toerustingen, te deezer gelegenheid gedaan , liepen uit ор het (етеп van St. Tbomas de la Guia- ка. Deeze nieuwe ftigting beftondt uit eenige hutten , op- igt by den mond van de Rivier Coren, die met den tyd aam vermeerderden tot honderd en vyftig. De over- vloedige inzamelingen van Tabak en de aanteelt van Vee , welke zeer gelukkig (laagde , gaf hoope dat deeze Volk. planting ten eenigen dage zeer voordeelig zou wezen. · De Engelfchen bemerkten wel dra dat men voorhadt de Rivier Orinoque en de Stad Manoa del Dorado te ontdek- еп, Tot hy eindelyk "er eene ontdekte , de eenigfte de ‘er is, deeze воетде hy den Mond der Draaken , uit hoofde van de moeilykbeid des doortogtse , О $$$ VOORMAAMSTE BYZONDEKHEDEN .- > ken, RarecH ondernam, in den jaare 1545 , den togt det, waarde , en werd іа °t naastvolgende jaar gevolgd door KEYMIsK. Zy waren beiden gelukkig dat zy, раһ duizend gevaaren doorgeworfteld te hebben, weder in hun Vadėr- land kwamen. — Het verging den Hellanderen beters dewyl zy in Guiana eenen zo fterken handel in Tabak dreeven , dat ze zomtyds negen. of tien Schepen daar mede bevragtteri. Maar de Koning van Spanje eenigen tyd daar naa zyne onderdaanen verboden hebbende met de vreemdelingen te handelen, ging de Capitein JANSON met Reu Oorlogfchip na Guiana , onder voorwendzel van ce- pige, oude fchulden іп te vorderen; de foldaaten, díe on- der de luiken zich fchuil gehouden hadden, kwamen, by nagt, aan land „ еп Taken den brand in de hutten ; de inwoonders vlugten tien mylen na beneden, en bouwden Nieuw Guiana op de oevers van de zelfde Rivier Caen, De Rivier Orinoque ontfpringt іп Pepayan, eene Provin- cie Van Zuid- America, in °t Nieuw Kaningryk van Grene- da, tusíchen het regtsgebied van PafJargan',. Quito en de Zuidzee. Zy ftroomt van het westen na het oosten, door het uitgeftrekt Land van Nieuw Andalaufte , waar ze zich in twee takken verdeelt; een derzelven loopt na °t zuiden, en verliest dien паат ; de andere, die den naam behoudt, loopt noordwaards , en ftort neder їп’ de Noordzee. Ву den mond is zo groot eene menigte van Eilanden, datde Schryvers іп ’t opgeeven van derzelver getal zeer verfchillen, en dus бок over de hoeveelheid van de monden deezer Riviere. Onze Schryver, Vader GUMILLA , telt "ег dertig , anderen verzekeren dat ?ег veertig , ja anderen dat ’er tus» {сһеп de vyftig en zestig zyn. Deeze verfchillende gee моеіепѕ mogen allen voor even onzeker gehouden wore деп: ‘want de inwoonders van deeze kleine Eilandjes zyn Yer zelve dikmaal in verward, en vinden zich, door de af» wendingen van den тоот , genoodzaakt op nieuw iu de Golf te fteeken, om hun koers weder te vinden. Verder geeft Vader GUMILLA een omítandig berigt’ van alle de Rivieren, die gich in de Orinogue ontlasten „ hy verzekert dat dezelve op eenige plaat{en vyfenzestig va- demen diep is, en wel tachtig, het water op zyn hoogst ‘zyndes *t geen hy verder van de breedte en langte gezien heeft , beweegt hem om deeze Rivier te voegen by drie Rie vieren , die by de Aardryksbefchryvers als de grootften der bekende wereld geboekt (aan, naamlyk de Rivier. van St. Laurens in Canada, de la Pieta in Paraguay, еп de Mae ragnan of de Rivier der Amazoonen, | a breed gefpraoken te hebben over ’t geen de Landbe- fchryving betreft, gaat onze Spaanf/che Schryver over om ` berigt te geeven van de Zndiaanen , die de Oevers. van de bewoonen. Hy befchouwt ze over ’t algemeen in drieërlei opzìgten. Vooreerst, toen ze gedompeld 1а- gen in eene barbaarschheid, die hun meer naar beesten dan menfchen deedt gelyken , en zy nag. niet onderworpen wae ren aan de heerfchappy der {nca’s in Perou, noch der Mon. tezuma’s in Mexico. Теп tweeden, wanneer zy zich daar tan onderworpen hadden. Теп derden, eindelyk, nu zy den Koning van Spanje onderworpen zyn. „, De Jndiaa- an nen , in ’t algemeen, zegt hy, (van de zodanige fpree- ae kende die de bostchen bewoonen en daar uit komen ,) ‚‚ Zym zeker menfchen : maar hunne woestheid heeft hun aa ZO verre van alle menschlykheid vervreemd, dat ik , іп » eenen zedelyken zin, durf zeggen , dat een woeste en э» Wilde Indiaan een onbekend monfter is ,.een monfter, „ met een onkundig hoofd , met een ondankbaar hart, met » een onbeftendige ziel, met luije handen еп vreesachtige ə», voeten, wiens buik ей zuiplust onverzaadlyk zyn.” 2с Valt zeer moeilyk den oorfprong uittevorfchen van de Indiaanen-, die de boorden van de Orinoqgue bewoonen; | men 330 VOORNAAMSTE BYZONDERREDEN men vindt by hun geen fchilderyen, beeldfpraakige беттин, noch eenig foort van gedenkteken, °t welk het minfte licht op dit onderwerp kan verfpreiden: zoekt men, door vraagen, van hug eenige onderrigting te bekomen ‚ zy geeven de buitenfpoorigfte antwoorden „ „, naardenraal hunne denke an beelden geen duim breed boven de aarde verheven zyn, ə» En zy, even als de dieren des velds , niet weeten dan os van eeten , drinken , flaapen en voortteelen , en zich an Wagten voor °t geen oogfchynlyk kwaad is.” Men vindt egter , onder de Indiaanen , Volken, die denken dat zy zeer boven anderen uitmunten, en Vader сима ftaat toe, dat zy in eenige opzigten ook den voorrang verdie- -nen , als door welgemaaktheid van leest, gefchiktheid in den ommegang, wyze van (preeken , en zagtheid van taal. De Caribers (*), by voorbeeld , zyn welgemaakt , groot, en hebben een goede houding. Zy fpreeken zo vry met een vreemdeling, dien zy voor de eerfte reis zien „ als of zy hem al hun leeven gekend hadden. Vraagt men bun, wegens hunne herkomst, zy antwoordden op eene trotfche муге: Ana carina rote, а тисоп раро roro itoto nanto , dat wil zeggen, Wy zyn alleen Menfcben, alle de andere Volke- ren zyn onze flaaven. Hunne trotschheid laat hun niet toe, op die vraage , eenig ander antwoord te geeven. Eenna- buurig volk levert , wegens den oorfprong der Caribers , dit verdichtzel op. Dat Puru (+) zyn Zoon uit den hemel deedt nederdaalen om een fchriklyke Slang te dooden , °t geen hy tot verwondering van alle de omftreeks woonende olken verrigtte; dan hunne vreugde duurde korten tyd: want їп de ingewanden van de gedoodde Slang groeiden vreeslyke Wormen , die ieder een Cariber met zyn Vrouw voortbragten ; en gelyk dat Monfter aan alle de omgelege- ne Volken een vreeslyken overlast hadt aangedaan, zo zyn de Caribers, daar uit voortgekomen , ook zeer oorlogzug- tig en overweldigend. е Otbomacaanen , die het onbefchaafdfte Volk uitmaa- ken van alle de onbefchaafde Volken , welken de Orinoque bewoonen , beelden zich in dat zy herkomftig zyn uit een fteen , gemaakt van drie andere fteenen , die alle drie op el kander lagen. н, t (©) De Caraïbers, die de Voor-Eilanden bewoonen , komen in zeden overeen met de Caribers , aan de Oevers van de Orinagze. (1) Deezen naam geeven zy gan het Opperst Weezen, s Й “WEGENS DE RIVIER ORINOQUE. 331 Het Salivafcbe volk gelooft dat de aarde eertyds Mannen en Vrouwen voortbragt op dezelfde wyze als ‘er tegen- woordig bloemen en planten uit voortkomen , en dat zeke- re boomen menschlyke fchepzels als vrugten droegen. Al- le deeze volken hebben geen denkbeeld van de andere-dee- len der wereld , en wecten zelfs weinig van hun eigen land. Een der beste middelen, waar van de Zendelingen zich kunnen bedienen om hun tot het Geloof te beweegen, beftaat in hun te zeggen , dat ze tot hun overgekomen zyn uit een land ’ geen wel vier of vyf duizend myled van ’t hunne aflegt , шег oogmerk om hun uit de klauwen des Duivels te rukken. Dit blyk van edelmoedigheid treft hun, en mist zelden veele ongeloovigen ter bekeeririge te brengen. ` e eo 2 Vader симил.А is van meening dat deeze Indiamen af- Sammelingeù zyn van CHAM , den tweeden Zoon van No- acu. Hy geeft er deeze reden voor.: de Incisanen willen liever als Йаа een Neger dienen dan ееп Europeaan ‚ *t Zy есп wereldlyk of kerklyk perfoon, fchoon zy Onder de laat- fte genomen veel beter behandeld worden; deeze zeldzaa- me keuze, fchryft cumi LA , ïs een uitwerkzel van den vloek door молсн over cuam uitgefprooken , die hem voor- Ver? dat by een knegt der.knegten zynen Broederen zjn zou. De Indiaanen gaan naakt, en zuipen Derk, Снлм befpot- te zyns Vaders naaktheid, toen die, door den wyn bevan- gen, ontbloot nederlag in’t midd Е э» с geen enkel toevallig was by э» is een natuurlyk gebrek geworc n van zyn Zoon.” — Dan m ken ook eenige gebruiken en ple, De Salivaanen befnyden hunne Ки doch zy verftaen zich het ftuk zı van die verrigting Пегуеп. De Е wyvery zyn oúder бип in gebruik van °t Overfpel. Onder eenigen ` e — de Man, en hem wordt vergund om het geleden ongelyk volgens de wet der wedervergelding te wreeken; anderen „verwis{eleu, met onderlinge overeen{temming, voor eeni- ge maanden van Vrouw, en neemen, die verffreeken ze de, elk zyne eigene weder. De Caribers alleen ftraffen het Overfpel met den dood zo in de éene als in de andere Sexe. % Is onder deeze volken gebfuiklyk het lichaam met wele riekende kruiden te wryven , en zich driemaal daags te wasfen. 2 А At DEEL. MENGELW. NO, 7. Aa ©: 1 53% VOORNAAMSTE BYZONDERHEDEN In *t algemeen leeven deeze Indiaanen zonder eenige re- geering, en verzamelen noit by elkander dan om oorlogte voeren, deeze wordt verklaard door een pylop eene plaats, die zeer in ’t oog loopt, te Decken, Ор dit reken vatten zy de wapens ор en gaan na hunne Caciques, die geenan- der voorregt hebben dan alleen dat ze voorop gaan : voorts kunnen zy geen Indiaan, wie hy ook zyn moge, beletten te rug te keeren „ àl kreeg hy zulks, te midden van den туа, in ’t hoofd, Wat het hurislyk beftuur aanbelangt, zyn de kinders aan hunne ouders niet onderwa > deeze dráagen ook niet langer zorg voor hun kroost dam tot de tien of twaalf jaaren: dieu ouderdom bereikt hebbende er- kennen de jonge Andiaanen niet langer eenig gezag ‚ en be- handelen, ор °t minfte dat hun niet naar den zin is , bom- пе ouders ор еспе ruwe ivyzè. ` Wat Vader сомил.л verhaalt van de Guaranniers ver ` dient vermeld te worden.. Deeze bewoonen de kleine Ei- landjes „ die de veelvuldige monden van de Rivier Orinogue vitmaaken. ’ Is zeer te verwonderen dat zy daar kunnen Jeeven, aangezien die Kivier hunne woonplaatzen zes maan- „деп. agter elkander overftroomt;, en voor ?ї overige van 't jaar tweemaal daags bedekt. ‘Hunne taal heeft niers hards, en de vreemdelingen leeren ze met gemak. Zy zyn zagt- „aartig, gefpraakzaam en zeer aan de Spaanfeben verbonden. Zo' ras zy een hunner vaartuigen verneemen , komen zy "er ‘zingende en danfende na toe loopen. De vreugde en lee- ‘vendigheid is op hun weezen gefchitderd ; -zy hebben op екеп dag hunne vaste vermaaken. ,, °t Is zeer ongeluk „ээ kig, volgens het zeggen van onzen Schryver , dat de en Guaranniers, die een zo leerzaam charaêter en de Zen- » d ich hebben , beroofd zen vanheton- .» Ф sdienst ; dee de Zendelingen het an А op hunne Eilanden, van wegensde an Ш еп, wier Becken onverdraaglyk zyn an У з; ook willen de Eilanders , hoe zeer a Ш _ _8, niet van woonplaats veranderen.” ‘Banne wegen en huizen zyn hoog genoeg boven den grond om voor te komen dat de Orinoque , by de hoogfte vloeden, ‚ze niet overftroome; ook maaken zy hunne wooningen zo fterk dat ze den ftroom des waters kunnen verdraagen. Na „de heipaalen wel vastgezet te hebben, verbinden zy dezelve met dwarsbalken overkruis , dan leggen zy de vloer van Palmboomenhout,en voltrekken verderhet gebouw: DePalm- boom, de eenige foort van Boomen, diè op hunne Pier, ЕСЕМ DE RIVIER ORINOQUK. $33 den groeit , verfchaft hun alles wat zy tot het leven bes hoeven. Van den ftam maaken zy planken, de takken dies nen tot muuren , de bladeren leveren touwen, bedden, zeiken , netten, kleederen en waijers uit , waar mede zy de lastige Muggen verdryven. Van den Palmboom krygen zy brood , wyn en vleesch : wanneer deeze zyn vollen waschdom bekomen heeft, wordt hy omgehakt, het vogt, dat "er in overvloed uitloopt , is dik en zoet als fyroop , dit krygt met den tyd de ugt van wyn, en wordt, ouder zynde ‚ zo fcherp als azyn; hier van bedienen zy zich om de witte wormen, die uit:den Palmboom kruipen ‚ als hy geen vogt meer oplevert, іп te kooken. Ditis, zegt Va- der GUMILLA ‚ een heerlyk eeten , fchoon in °t eerst ееп weinig vies. Brood is het laatfte , ° geen ze van den Palmboom maaken, het is de pit of °t hart , die, afgewasfen en in de zon gedroogd , zeer goed meel uitlevert. Behal- ven dit alles hebben zy nog de vrugt van den Palmboom zelve , die lekker is en een zeer aangenaam en verfrisfend vogt in aich heeft. annen en Vrouwen met bloemen bekranst verzamelen, op het geluid van eene menigte fpeeltuigen , in een bosch. De Cacique gaat hun voor, en eer hy uit het bosch gaat, laat hy een {tuk vleesch by zich brengen , °t welk hy ter aarde werpt, met dit zeggen : Houd , neem dat bond des Duivels, en geef ons deezen dag rust. Пе hoop gaat danfen- ‘de na het huis der nieuwgetrouwden , die, omringd van oude Vrouwen , voortwandelen ; een gedeelte fchreit , en een gedeelte lacht vrolyk uit de borst 3 de eerfte zingen ееп Lied, ’t welk hier op uitkomt: Acb, туп Dogter , in- dien py wist wat last еп moeilykbeid aan Ч Huwelyk vast is, gy zoudt geen Man neemen. De laatíte heffen daarentegen aan: Acb, myn Dogter , indien gy de vermaaklykbeden des Huwelyks kende, ру zoudt al voor lang een Man genomen beb- ben. Terwyl dus de. mannen danfen, de oude vrouwen Schreijen en lachen ‚ de fpeellieden een allerjammerlykst muzyk fpeclen , еп de kinders uit al hun magt fchreeuwen, -weeten de nieuwgetrouwden naauwlyks wat zy іп °t midden van dus een maalftroom zullen doen; eindelyk fchikken zy zich aan tafel, waar fchildpadden worden opgedischt ‚ eu elk tot aan den morgen blyft drinken. De Orincque verder opvaarende komt men by de Gua- maanen, een volk ° welk geheel naakt gaat , fchoon de „Vrouwen zeer fraaije katoene ftoffen maaken , die van de ‚Spanjaards hooggeagt worden. Dit Volk houdt op eene byzondere wyze feest; zy gaan іп groote daar toe gefchik- te zaalen , Mannen en Vrouwen door elkander ; naa het ‘eeten , waar by zeer bovenmaatig gedronken wordt , vete maaken zy , die ‘top de been kunnen houden , zich met danfen , of met eenig ander fpel , terwyl hunne ftom dron- ` kene feestgenoaten zich іп ’t bloed wentelen ‚ °t welk uit ` de wonden loopt, welke zy , ter voorkominge van de kwaa. de uitwerkzels des dranks, zich in °t hoofd maaken. Wan- neer de kinders ziek zyn, prikken de Moeders haar eigen tong met vischgraaten ; uit deeze wonden loopt veel blaeds, En оз. waar ? “WEGENS DE RIVIER ORINOQUÊ. 435 waar mede zy alle morgen het lichaam hunner kinderen be- ftryken ‚ tot dat ze herftellen.: Deeze gewoonte , hoe hard ze ons moge voorkomen , is niets te agten by eene die on- der dat zelfde Volk plaats heeft. Zeer dikwyis heerfchen’er befmetlyke ziektens onder hun „en in zodanig een geval із de Cacique , als de Vader van °t geheele Volk, verpligt al zyn bloed te ftorten ter geneezinge уап de zieken: Dit leevensgevaar, hoe oogfchynlyk , һое onvermydelyk , be- let nogthans niet dat de hoofden der опійе Familien nade doodlyke eere ftaan om eens het hoofd des Vólks te zyn. ` Een ander Volk , Otbomancas geheeten , is zeer zeldzaam van ieefwyze. Met het aanbreeken van den dag (aan zy op en maaken een allerfchriktykst- getier-en gehuil ter gêdagte- nisfe van hunne overleedene vrienden en landsgenooten ; x welk drie uuren aanhoudt. Dit gedaan zynde gaat elk па de hut van деп Overften , die han verdeelt 5 en eenigen zendt om Schildpadden te gaan:visfchen , of Krokodillen te dooden , enz. rraar de tyd 15, en anderen uitftuurt om veld- gewasfen te verzamelen еп іп: де voorraaafchuuren te brenà gen, waar de Cacique vervòlgens de vérdeeling van maakt, [Terwyl das de helft van ’t Volk bezig is іп ten nutte van Gemenebest te werken , fpeelt de andere helft, met eene zonderlinge behendigheid, eene foort van Kaatsfpel. - De Nrouwen gaan niet voor ор den middag uit haare hutten , waar ze den tyd flyten тет koffenjes , mandjes, en kleine houten kommetjes te maaken. заг zo ras de zon haare middaghoogte bereikt heeft , ftaaken zy dien arbeid om mede te kaatfen. Dewyl de hette des daags dan op `t fterk- fte is „fteeken de fpeelders en fpeélderesfen zich met visch- graaten , omm de zydontfteekingen voor te komen ; het bloed loopt allerwegen- uit het lichaam, dit doet han niet ophou- den van fpeelen , maar als zy gelooven genoeg gebloed te hebben, gaan zy in de rivier baaden en fluiten “met zand het bloeden. Een kind ° welk de fchuitjes om te visfcher uitgezonden ziet opkomen , maakt dit terftond bekend. 