Verhandelingen : rakende de natuurlijke en geopenbaarde Godsdienst
Mnemosyne 1 p. 838. — Zie ook bij Me. XII : 38. Is de daar genoemde Anon, onze Reiske? 205 LUC. XXT. vs. 1, 2. Hoeveel beter dan de gewone lezing is die van Origenes: ἀναβλέψας δὲ εἰς (in plaats van εἶδε) τοὺς PF... εἶδε καί τινα κτλ. Valckenaer, Sch. 367. vs. 21. Τότε οἱ --- ὄρη. Deze woorden verbreken den samenhang. Zij zijn waarschijnlijk later ingevoegd uit de andere evangeliën. ἐν μέσῳ αὐτῆς en εἰς αὐτὴν kan niet op Judea en moet op Jeruzalem betrekking hebben. Lucas schreef: vs. 20 ἐρήμωσις αὐτῆς. 21. Τότε οἱ ἐν μέσῳ αὑτῆς κτλ. Owen. B. vs. 30. De tekst is bedorven. Door de overbodige woorden βλέποντες ἀφ’ ἑαυτῶν en het tweede ἤδη weg te laten, ware overeenstemming verkregen met de andere evangeliën. Owen. δ, Lees: ὕταν προβάλωσιν ἤδη (τὰ βλαστήματα) ἀφ᾽ ἑαυτῶν, βλέ- ποντὲς γινώσχετε χτλ., wanneer zij hun knoppen uitdrijven enz. Ashby. 8. XXII, vs. 17 en 18, door enkelen geheel weggelaten, moeten waar- schijnlijk geplaatst worden achter vs. 20. Dan sluit het verhaal beter en is de overeenstemming met Mt. XXVI : 26 en Me. XIV : 22 gevonden. Beza. B. vs. 20. τὸ ὑπὲρ ὑμῶν ἐχχυνόμενον. Men leze, met Basilius, τῷ ἐχχυνομένῳ, of men houde de woorden voor een kantteeke- ning uit Mt. en Me. Beza. B. vs. 28—30, alsmede de woorden ἀπὸ τῆς λύπης in vs. 45, en vs. Sl zijn later ingevoegd. Scholten, Mand. 85 en 90. vs. 31. Door omzetting van ὑμᾶς leze men, met Basilius, ἐξῃτήσατο τοῦ ow. ὑμᾶς, zegt Wesseling. Maar de aangehaalde woorden hebben betrekking op Petrus alleen; ὑμᾶς is later inge- voegd. Gewoonlijk wordt de naam van den aangesproken persoon LUC. 206 niet herhaald in de evangeliën, Men leze alzoo: εἶπε δὲ ὃ κύριος Σίμωνι " Σίμων, ἰδοὺ ὃ oat. ἐξ. τοῦ σιν. σὲ, ὡς τὸν σῖτον. De volgende woorden, vs. 52, zien ook alleen op Petrus. Valckenaer, Sch. 568. vs. 36. μάχαιραν schijnt ingevoegd uit vs. 38. Pearce. B. vs. Ὁ]. Wat beteekent dat: ἐᾶτε ἕως τούτου" Lucas schreef: ἐᾶτε wg τούτου. Laat zijn oor met vrede! Reiske. Mnemosyne 1 p. 999. Holwerda acht deze gissing geen weerlegging waard en den tekst onherstelbaar. Jaarb. XII, bl. 23—24. Semler meent dat dit vs. onecht is. H. 490. vs. 62 is stellig onecht en wit Mt. letterlijk overgenomen. Michelsen 175. vs. 63—65 behooren aan het einde van het hoofdstuk te staan, want Jezus onderging de hier genoemde beleedigingen na zijn veroordeeling. Beza. Δ᾽. vs. 68 1s onverstaanbaar en worde, in verband met het voor- afgaande in vs. 67, alzoo gewijzigd: ἐὰν δ᾽ ἐρωτήσητε οὐ μὴ ἀποχριϑῶ ἃ. 1. (daarom) of 9 mij al vraagt, ik zal u (toch) niet antwoorden. Michelsen 174. vs. 70. ὅτι ἐγώ εἶμι. Gataker verbetert: 5, zu ἐγώ εἶμι, σῇ) zegt dit, wat ik waarlijk ben. Schulz. B. XXIII. vs. 3, Pilatus’ vraag luidde, naar de oorspronkelijke lezing, slechts: Σὺ εἶ βασιλεύς. Scholten, Mand. 86 —88. vs. 10. εὐτόνως. Verbeter hier en misschien ook Hand. XVIII : 28, ἐντόνως. Camerarius. B. vs. 19. De gewone lezing is een zoogenaamde verbetering naar vs. 25. BL geven geen zin. Badde en λαμβάνειν worden menigmaal door de afschrijvers verwisseld. Men leze: ... öorue ἣν — ληφϑεὶς ἐν τῇ φυλακῇ, welke zich, gevangen genomen 207 LUC. zijnde, in den kerker bevond. Holwerda, U. A. 23—25 en Jaarb. XII. 1854, bl. 31—38. vs. 20. προσεφώνησε, ϑέλων. Er is niet gezegd wat hij zeide. Verbeter: sroooepovyoe ΘΕ 42) ἀπ. τ. 1. Mangey. B. vs. 33. χραγίον. Verbeter: χρανίων. Grotius. B. vs. 43 later ingevoegd. Evanson. Credner, Minl. 132. vs. 47. Vul het uitgevallen lidwoord aan: Ὁ δίκαιος. Wasse. B. XXIV. vs. 1. τῶν σαββάτων. Verbeter: τοῦ σαββάτων. Masius. B. vs. 6. Met het oog op vs. 8 leze men μγήσϑητε ὧν, in plaats van ὡς. Owen. B. vs. 12. Michaelis, Minl. 740, kan het vermoeden niet loslaten, dat hier iets ontbreekt, met name het verhaal der verschijning , die aan Petrus te beurt gevallen is, naar 1 Kor. XV : 5 en Luc. XXIV : 34. vs. 17. De tekst is bedorven. Er schijnt iets uitgevallen te zijn: .... περιπατοῦντες ; ἢ σχυϑροωποί. Waarschijnlijk behelsden de ontbrekende woorden de verzekering, dat de vraag van den vreemdeling niet uit onbescheidenheid voortkwam, maar uit be- langstelling , opgewekt door de zichtbare droef heid der Emmaus- gangers. Holwerda, Betr. 64—66 en Bijdr. 58. Harting, 65-—67, meent dat tusschen zat ἐστέ is uitgevallen ἐς τί — waartoe, wat gemakkelijk kon bij de schrijfwijs zateoreore. vs. 21. Vóór σήμερον is ἡ uitgevallen. Markland. 5. vs. 22. ἀλλὰ καὶ. Verbeter: “Aua καὶ. Pearce. B. vs. 25. καὶ αὐτὸς εἶπε. Verbeter: καὶ ATTLS, hij daarentegen zeide, Mangey. B. vs. 41. De woorden ἀπὸ τῆς χαρᾶς zijn, evenals vs. 46—49, 52 en 53, later ingevoegd. Scholten, Hand. 89, 90. JOH. 208 Het Evangelie volgens Johannes. vs. 1. De Zurichsche Predikant J. R. Tobler heeft in een boekje, getiteld: Das Evangelium Johannis, nach dem Grund- text (Coder Sinaiticus) getreu wiedergegeben, Schaffhausen, Brodtmann’sche Buchh., 1867, de gissing voorgedragen, dat het Johannesevangelie oorspronkelijk slechts zou hebben bestaan uit: Eet Ξ ΡΝ, 192 20030 val LNE LES ΙΕ IO MRE IV : 3, 47, 48, 50, 53. V : 2 (alleen het woord Byj9oata — NNANY?J ἃ. 1. „bij het uitgaan“), 5 (hier wordt het getal 3809 Made te geentonheilige,) δ m3 ATOMEN OTE Kur 247 δῦ Kle θυ 17021 0 ΘΝ ἸΌΝ 44. +53 XI: 125 80. ΧΊΠΠΠ ΧΙ ΟΡ 281, XTX 5,16 21520020 DO AI NEN 1 2 OPN 26, 27. Theol. Tijds. 1 : 263—265. | zaì Θεὸς ἦν ὃ λόγος. Daar dit de eenige plaats is, waar Christus God wordt genoemd, verbetere men: zat ΘΕΟΥ͂ ἣν ὃ λόγος, zooals Openb. XIX : 13 ὃ λόγος τοῦ Θεοῦ. Crellius. 8. Dr. Bahrdt Jr. leest, volgens Schulz, B: καὶ Θεὸς ἦν καὶ λόγος, terwijl hij, volgens MH. 510, vs. 1—18 later inge- voegd acht. vs. 2, 3. Hosmann slaat voor te lezen: οὕτος ἦν ἀπ᾽ ἀρχῆς πρὸς τὸν Θεὸν πάντα. δι’ αὐτοῦ ἐγένετο (καὶ χώρις αὐτοῦ ἐγένετο οὔδε ἕν) ὃ γέγονεν. δέ. 125. vs. 4. ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν. Semler houdt dit ἦν voor onecht, Schulz. 8. vs. 6—9 en 15. Ritschl, Theol. Stud. w. Krit. 1875 III, beproeft, door omzetting van eenige verzen, den gang der gedachten in den Johanneischen proloog verstaanbaarder te ma- 209 JOH: ken. Hij vereenigt zich met de z. 1. hoogst gelukkige gissing van den Engelschen natuurkundige en godgeleerde Josef Priestley, die in zijn Theological Repository, 1769, vs. 15 achter vs. 18 plaatste. Bovendien meent hij dat vs. 6—9 tusschen 13 en 14 behooren te staan. Tegen het laatste ontwikkelt Wagenmann, Jahrb. f. Deutsche Theol. 1875, Ὁ. 441 —446, eenige bedenkin- gen. Hij meent: de verzen 6, 7, ὃ en 15 kunnen zonder schade worden gemist. Neemt men ze weg, dan 15 de orde hersteld. Hij vermoedt daarom, dat ze óf kantteekeningen zijn bij vs. 9 en bij vs. 14; óf tusschen haakjes geplaatste ophelderingen, van den schrijver zelf afkomstig; óf dat ze oorspronkelijk hebben gestaan tusschen vs. 18 en 19. Het Johanneïsch verhaal zou dan, evenals dat van Marcus, beginnen met ’Eyévero ἄνϑρωπος — Twávvye uth., vs. 6, 7,8, 15, 19 vv. vs. 9. ἦν. Cureellaeus gist: ἕν. W. en B. vs. 15 worde geplaatst tusschen vs. 18 en 19. Markland. B. — Zie ook bĳ vs. 6—9. De woorden ἕτι-ν zijn waarschijnlijk later ingevoegd en mis- schien wel door den schrijver van hoofdstuk XXI, evenals de woorden ὃ ὀπίσώ μου ègy. vs. 27; vs. 30, 39b, 42b, II: 17, ἌΣ ΗΟ 250 20e 44: VDE 20. τῇδ TB ΥΙ: 1; ἐν τῇ ἐσχ. ἡμ. VI: 890. χἀγὼ ἀναστήσω-ἡμ. VI: 40b, 44, D4b; οὐχ ὕτι-πατ. VL : 46; ἐὰν οὖν-πρότερον VI : 62; vs. 6049; κἀκεῖνος μὲ ἀπεστεῖλε VII: 29; πρὸς τὸν πέμψαντα ue Υ]] : 88 NERDS TEN ἀποδτίας VIlIS84 ΙΧ τ Xr 2029; ἈΧΈΩΝ XII : 14, 15, 33, 48b; XIII : 20; zat 4 ärvêo. Χ ΈΧΝΙ 135 εἰ μὴ — πληρωϑῇ XVII : 12; XVIII : 9, 24, 32: XIX : 24, 28b, 36, 37; XX : 9. Scholten 1856. Inl. 150154. Zie ook ΠΗ ΝΠ ΣΙ #22 en III : 28-30. vs. 16. ἀντὶ χάριτος. Oorspronkelijk een kantteekening bij χάριν Wall. B. vs. 18. Sommigen willen voor ἐκεῖνος lezen: EKEINON nl. Θεὸν. Beza. 8, 14 Jort. 210 Semler houdt υἱὸς voor een ingevoegde kantteekening. Schulz. B. — Griesbach kiest evenmin deze als de afwijkende lezingen : Θεὸς en υἱὸς Θεοῦ. H. 432. ὃ ὧν εἰς τὸν κόλπον τοῦ πατρός is onzin en zou alleen kunnen beteekenen: hij die zich naar den schoot des vaders heeft bege- ven. De ware lezing is ongetwijfeld: ὃ ὧν ἐν τῷ κόλπῳ τ. 7. Holwerda, Betr. 26; Bijdr. 84; Nieuwe Jaarb. 1858, bl 87. vs. 22, 23. Een latere aanvulling uit Marcus. Jongeneel, Neue Entd. 52. vs. 28. Βηϑαβαρὰ is gissing van Origenes voor Bydavia. W. vs. 39. ὃ λέγεται ἕρμην. διδάσκαλε. Ken ingeslopen kantteeke- ning, evenals vs. 42. ὃ ἐστιν μεϑ. X. en vs. 43. ὃ ἑρμηνεύεται Πέτρος. Wass. 1 : 47. Jongeneel, Neue Entd. 54, 55. | vs. 45 een ingeslopen kantteekening. Jongeneel, 55. vs. 47. τι ἀγαϑὸν. Verbeter: τὸ ἀγαϑὸν. Owen. B. vs. 52. Semler houdt αὐτῷ voor onecht. Schulz. B. Ni vs. 1—12 zijn later ingevoegd, evenals II: 21, 22; IV: 44_—54; ὙΠ 1261) :64 4 ΧΙ Gr WV Ὁ 3 Olen ΧΗ od 2 one MELS XIX : 35-37; XX : 19-—29 en XXI. A. Schweizer, Das Hvang. Joh. nach u. 8. w. 1841. Vgl. Jaarb. V : 1388—140. Seholten, Inl. 145. Ev. ἢ. Joh. 30. Zie ook bij [ : 15 en III : 28—30. vs. 2 later ingevoegd. R. Godg. Bijdr. 1868, bl. 634. vs. 19. ἐγερῶ. Verbeter: EIQ ἐγερῶ, gelijk vs. 20. ΣῪ ἐχγερεῖς͵ Markland. B. | vs. 21, 22 later ingevoegd, evenals V : 28, 29; de woorden ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ VI : 39 en XII : 48; χἀγὼ ἀναστήσω-ἡμέρᾳ. VE #40 ven 4450 VIT 0... ΧΗ 2-33 A VILA NL Scholten 1864, Ev. n. Joh. 67—72. Zie ook bij I : 15. — De Ok Jor. eerstgenoemde verzen, 21 en 22, moeten als een later invoegsel worden beschouwd, omdat zij van vs. 19 een verklaring geven, die met den inhoud van dat en van het volgende, het 20e vs., strijdt. Scholten, Kv. n. Joh. 68 en Godg. Bijdr. 1858 : 461. 08. 23. ἐν τῷ πάσχα. Hen ingevoegde kantteekening. Mann. B. vS. 25 Is onverstaanbaar ten gevolge van een kleine fout. Verbeter καϑότι voor καὶ ὅτι. Holwerda, Betr. 66—68; Bijdr. 84. HI, vs. 15 schijnt hier ingevoegd uit 16b, waar het beter voegt. Pearce. B. vs. 22—26 is erg „mishandeld geworden. Εἰς τὴν ᾿Ιουδαίαν γῆν kan niet beteekenen: naar het platte land van Judaea gaan. Want γῆ staat nergens in tegenstelling van stad. Men gebruikt dan χώρα. Vele wateren had Johannes niet noodig voor den doop zijner volgelingen. ὕδατα πολλὰ kunnen niets anders zijn dan vele bronnen, beken, stroomen, kleine meren. Ort πολλὰ ὕδατα ἦν ἐκεῖ is het overblijfsel van een kantteekening ter verklaring van Aenon, aldus luidende: τόπος οὕτω Aeyouevog ὃτι πολλὰ κελ., een plaats die dus genaamd werd omdat daar vele wateren waren. De schrijver zegt, vs. 23: en zij kwamen (tot Johannes) en lieten zich doopen; maar hij wil verhalen dat de menigte tot Jezus kwam. Zie vs. 26 en IV : 1. De woorden zat παρεγίνοντο καὶ ἐβαπτίζοντο zullen dus oorspronkelijk vóór ἣν δὲ καὶ ᾿Τωάννης gestaan hebben. Semler wilde vs. 24 doorhalen, ter wille van de overeenstem- ming metde andere evangelisten. Het verschil blijft echter dat de vierde evangelist Johannes nog laat doopen , terwijl Jezus reeds was opgetreden. Misschien maakte een lezer, met ἄρα in plaats van γάρ, de opmerking vs. 24. ζήτησις, is het onverstaanbare vs. 25, in zeker bedorven en 14* Jom. 212 μετὰ ᾿Ιουδαίου περὶ καϑαρισμοῦ de verkeerde invullmg eener gaping. Waarschijnlijk behoorden de overgeleverde stukken van den oorspronkelijken tekst aldus bij elkander: Merk ταῦτα ἦλϑεν ὃ ᾿Ιησοῦς κι οἱ mad. αὐτοῦ εἰς τὴν (χώραν τῆς ᾿Ιουδαίας), κ. ἐκεῖ διέτριβεν μετ’ αὐτῶν κ. ἐβάπτιζεν - PPK παρεγίνοντο κ. ἐβαπ- τίζοντο. Hv δὲ x. ’Twav. βαπτίζων ἐν Alvor ἐγγὺς τοῦ Σαλείμ. Ἐγένετο οὖν * ἐκ τῶν μαϑητῶν ᾿Ιωάννου PR χαὶ ἦλϑον πρὸς τὸν ᾿]ωαν. κτλ. Misschien moet IV : 2, daar stellig ongepast, zoo het geen later ingevoegde kantteekening is, achter ἐβάπτιζεν, Ill : 22, staan, terwijl dan vóór srageytvovro nog een paar woorden ont- breken, waarvan de zin was: en zij kwamen in grooten getale, of van alle kanten, en lieten zich doopen. De inhoud van vs. 25 is zeer waarschijnlijk geweest: Het gebeurde dan dat sommigen van de leerlingen van Johannes zich ergerden, of naijverig werden, wegens den opgang, dien Jezus maakte. Holwerda, Betr. 68 —74. vs. 24 werd later ingevoegd om een twijfelachtige voorstelling duidelijk te maken. Wass. 1 : 18. vs. 25. μετὰ IOTAAIOT. Verbeter: u. IHSOT. Er was een geschil ontstaan tusschen de discipelen van Johannes en die van Jezus. R. Bentley. Markland. B. L. Bos. W. Dav. Schulz gist: ἐκ τῶν μαϑητῶν αὐτοῦ μετὰ ᾿Ιωάννου. Meyer. vs. 28—30, met andere geschiedkundige stukken, als het verhaal der ontmoeting van Jezus met de Samaritaansche vrouw, IV : 1 vv., IV : 33—VI : 26, XVIII : 21, later: gevoegd im het oorspronkelijke werk van Johannes, dat alleen redenen van Jezus bevatte, waarvan wij het tweede gedeelte in XIII—XVII vinden, met uitzondering evenwel van XV, dat hier stellig mis- plaatst is. D. Schenkel, Zheol. Stud. u. Krit. 1840, bl. 764—770. Vgl. Jaarb. V : 187. Scholten, Ev. n. Joh. 68. Zie ook bij ΠΥ ΠΣ 213 JOH. IV. vs. 2. Zie bij III : 22—26. vs. 5. Συχὰρ. Verbeter: Συχὲμ. Hieronymus. W. vs. 6. Beza leest, met Chrysostomus, Theophilus en Cyrillus: ὥρα AE κτλ. Schulz. B. vs. 20. τούτῳ is later ingevoegd. Semler. Schulz. B. vs. 22. ὃ οὐκ οἴδατε. Het is de vraag waar men zal aanbidden. Men leze daarom ‘OT ὁ. ò. Beaulacre. B. vs. 25. ὃ λεγόμενος Χριστός. Deze verklaring, door den evan- gelist reeds gegeven, ἰ : 42, is hier een ingeslopen kantteeke- ning. Markland. B. Hier én [ : 42 een kantteekening. Wass. Le VE vs. 27. ἐϑαύμασαν ὅτι. Verbeter: ὃ, τι. Coccejus. B. vs. 28. De lezingen τοῖς ἀνθρώποις en πολίταις zijn beide onecht. Semler. B. vs. 30—45. Vs. 30 en 40 behooren bij elkander, maar 40 verbreekt den samenhang tusschen 39 en 41, 42. Bovendien geeft 44 geen zin na de mededeeling in 45, dat Jezus juist naar Galilea reisde. Als tusschenzin is 44 goed geplaatst achter 40. Herstel de verbroken orde en lees: vs. 30, 40, 44, 59, 41, 42, 43, 45. Wass. II : 37—39. vs. 44 waarschijnlijk later ingevoegd. Owen. 5. Het redegevende γὰρ wijst aan, dat hier iets is uitgevallen. Misschien moeten wij lezen: ... Γαλιλαίαν, [οὐκ εἰς τὴν ἰδίαν πατρίδα, of: οὐκ εἰς τὴν Ναζαρέτ,] αὐτὸς γὰρ κτλ. Markland. B. vs. 44 heeft tusschen 43 en 45 geen zin. Misschien is tusschen beide verzen uitgevallen wat wij Luc. IV en Me. VI : 4 vin- den, dat Jezus te Nazaret slecht ontvangen was en toen naar Galilea trok. Of Johannes schreef vs. 43: zat ἀπῆλϑεν οὐκ εἰς Ναζαρὲτ, ἀλλ᾽ εἰς τὴν Γαλιλαίαν, wat steun geeft aan het ver- moeden dat Nazaret buiten Galilea moet worden gezocht. J. Schulthess, Symbolae ad int. crit. 1 p. 186, JOH. 214 Υ. Dit en het volgende hoofdstuk beginnen met dezelfde woorden, wat misschien tot een omzetting heeft geleid, die hersteld moet worden. H. IV laat Jezus in Galilea, vanwaar hij in VI komt; terwijl de Joden Jezus, V : 16, te Jeruzalem willen dooden en VIL den terugkeer naar Galilea meldt. Mann. B. vs. 2. Gersdorf gist: ἡ προβατικὴ κολυμβήϑρα ἡ λεγομένη Epo. Bo. Meyer. | vs. 11, 12. De oorspronkelijke lezing was ongetwijfeld: Ὡς δὲ ἀπεκρίϑη αὐτοῖς Ὃ ποιήσας — περιπάτει, ἠρώτησαν αὐτόν" d.i. wt eis respondit, —, interrogarunt eum. Vgl. XVIII : 6 en XIX : 33. Holwerda, Betr. 74. vs. 183. De lezingen ἰαϑεὶς en ἀσϑενῶν zijn beide onecht. Semler, Griesbach. ΗΠ. 432. vs. 25. Zoowel τοῦ Θεοῦ als de andere lezing, τοῦ ἀνθρώπου, is later ingevoegd, Semler. ἢ. 432, vs. 27. Opmerkelijk is het ontbreken der lidwoorden ὃ en τοῦ In υἱὸς ἀνθρώπου. Misschien moeten wij het voorafgaande ὕτι splitsen in ὃ, τι, quatenus. Markland. B. vs 28-- 29, or ἔρχεται κτλ. niet noodig, niet voegend en niet te verklaren in den samenhang met het voorafgaande en volgende. Wij hebben hier een inlassching van de zijde der kerk tegenover de Gnostieken, Valentinus 6. 5... die dit evangelie veel gebruikten, maar die zoowel de opstanding des vleesches als die der boozen loochenden, juist overeenkomstig de leer van dit evangelie, dat eeuwig leven alleen aan de geloovigen toekent. De chiliasten daarentegen meenden dat allen zouden opstaan. Naast andere in deze verzen voorkomende uitdrukkingen, is de spreekwijs: οἱ ἐν τοῖς μνημείοις miet Johanneïsch, noch Nieuw-Testamentisch. Schulthess, Symbolae 11 p. XIV_—LXVI. Scholten vermoedt, Jaarb. VI, 419. 458, dat de Johanneïsche oorsprong dezer verzen op betere gronden, dan door Schulthess 415 JOH, aangevoerd en door Lücke wederlegd zijn, in twijfel kan worden getrokken. Zij geven een voorstelling van opstanding, leven en gericht, die met de doorgaande leer van het 4e evangelie in strijd is. Zij bevatten enkele niet Johanneïsche uitdrukkingen en passen niet goed in het verband. Jaarb. VII : 431458. Inl. 150—151. Ev. Ἢ. Joh. 11. vs. 35 blijft onbegrijpelijk, tenzij wij achter het tweede gedeelte een vraagteeken plaatsen, of, wat op hetzelfde neerkomt, vóór ἠθελήσατε schrijven: οὐκ. Peerlkamp 92. vs. 36. μείζω τοῦ ᾿Ιωάννου. Misschien: u. τῆς τοῦ 1. Owen. B. vs. 98. Hier achter sta vs. 42. Bowyer. VL Tusschen dit en het voorgaande hoofdstuk is een groot stuk verloren gegaan, waarin de schrijver, die van iedere klasse van wonderen één exemplaar behoefde, waarschijnlijk de genezing van een bezetene heeft verhaald. Ewald, vermeld en bestreden door Scholten, Kw. n. Joh. 41 en 58—60. Het VIe hoofdstuk is niet van Johannes en moet staan tus- schen H. X en XI. Manitius, Süchs. Stud. 1844, bl. 7 vv. Meyer. Het schijnt dat de tekst van H. VI—VIII hier en daar in de war is geraakt en dat VII : 14—53 aan het slot van H. V behoort te staan. Loman, Zh. Tijdschr. 1877 : 405 en 416, bestreden door Montijn, De jongste hyp. ov. d. bouw v. h. 4e Ev. 172. vs. 1. τῆς Τιβεριάδος. Hen kantteekening uit XXI : 1. Scholten, Ev. n. Joh. 60. vs. 4. Na Il : 13 had het Pascha hier geen verklaring meer noodig. Wij mogen daarom τὸ πάσχα houden voor een ingeslopen kantteekening ter verklaring van „het feest der Joden.“ G. JOI, 216 Vossius. B. Eichhorn, Einl. Il p. 127, houdt het geheele vers voor later ingeschoven. Godg. Bijdr. 1818, 1: 187. vs. ὃ, Voor «fg willen sommigen AAAOX lezen. Misschien: ETI εἷς. Musculus. B. Venema gist, dat vóór Andreas καὶ is uitgevallen. WV. Wassenbergh, 1 : 48, houdt de woorden εἷς ἐκ τῶν μαϑητῶν αὐτοῦ voor een ingeslopen kantteekening, hetzij bij Philippus, hetzij bij Andreas. vs. 10, De verschillende lezingen ἄνδρες, ἄνθρωποι, ἄνϑρωποι ἄνδρες zijn alle onecht. Semler. Schulz. B. vs. 17. ἤρχοντο. Verbeter: ἤγοντο. Venema. Κ΄. De beide lezingen zaì σχοτία ἤδη ἐγεγόνει en χατέλαβε δὲ αὐτοὺς ἡ oxoria schijnen onecht. Semler. H. 4383. vs. 21 rijmt niet met hetgeen de andere evangeliën mede- deelen, dat de jongeren Jezus werkelijk in het schip opnemen. Misschien schreef Johannes, niet ἤϑελον, maar ἦλθον. Michaelis, Einl. 740. vs. 22. εἰς τὸ πλοιάριον. Ter verklaring later ingevoegd. Wass. 1 : 48. vs. 39. De woorden ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ zijn hier en XII: 48, evenals κἀγὼ ἀναστήσω αὐτὸν (ἐν) τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ, vs. 40, 44, 54, misplaatst in het verband, in strijd met de doorgaande voor- stellingen van den vierden evangelist en stellig te houden voor joodsch-christelijke inlasschingen. Scholten, Zw. n. Joh. 71, 182—184, 138—189. Vgl. Scholten, ni. 150 en Jaarb. VIII : 451. -- 458, vs. 40. De woorden τὸ ϑέλημα τοῦ πέμψαντός μὲ πατρὸς zijn een herhaling derzelfde woorden uit vs. 39 en hier andermaal geplaatst door onachtzaamheid van afschrivers of als een van- daar ontleende opzettelijke invoeging. Barrington. B. DS. DT. χαὶ ὃ τρώγων — Οἐμέ. Later ingevoegd. Semler. H. 438. vs. 65. πρὸς μὲ. Verbeter: π. ἐμὲ. Holwerda, Bijdr. 129. 217 JOH. VI. vs. 1. Semler schrapt de woorden où γὰρ ἤϑελεν ἐν τῇ ᾿Ιουδαίᾳ περιπατεῖν, omdat in andere HSS. staat: οὐ γὰρ εἶχεν ἐξουσίαν, ἐν xr). H. 433. vs. 3. ἵνα καὶ of u. Men leze: ἵνα καὶ ἐκεῖ of uw. Venema. Κ΄. vs. 8. εἰς τὴν ἑορτὴν ταύτην IS een volkomen overbodige her- haling, en stellig later ingevoegd. Wass. 1 : 18. vs. 15. Semler leest alleen ἐθαύμαζον, omdat men oudtijds voor οἱ ’ZovÒaror, of ὄχλοι of iets anders heeft geschreven, H. 433. vs. 22. διὰ τοῦτο. Ken overbodig toevoegsel. Schulthess, Sym- bolae IL, p. XX. οὐχ ὕτι-πατέρων. Johannes behoefde dit niet te zeggen. De opmerking schijnt afkomstig van iemand, die uit overgroote zorgvuldigheid Jezus wilde vrijwaren voor het verwijt, dat hij ten onrechte de besnijdenis een instelling van Mozes noemde. Markland. B. vs. 28. ὅλον Öyuj klinkt hard. Misschien stond er oorspron- kelijk: XQA4ON ù. omdat ik een lamme gezond heb gemaakt. Battier. B. en W. ὑγιῆ Is een verklarende kantteekening bĳ ödov. Wass. Ere vs. 29 en 34. εἰμι. Verbeter: εἶμι, ik kom van hem. Schmi- dius. B. vs. 32. Semler schrijft alleen καὶ ἀπέστειλαν ὑπηρέτας, omdat in de bepaling wie dat deden, een verschillende lezing is. H. 433. vs. 38. χαϑὼς εἶπεν ἣ γραφὴ. Vermoedelijk een kantteekening van iemand, die het volgende, ten onrechte, voor een aanhaling uit de schrift hield. Owen. B. Het lidwoord worde weggenomen vóór πιστεύων en dit woord verbonden met het voorafgaande zat πινέτω. Venema. V, JOH. | 218 vs. 39 is een later ingevoegde en hier misplaatste verklaring. Scholten, Kw. n. Joh. 69. vs, 52. De tekst is niet zuiver. Verscheiden profeten , misschien niet minder dan zes, kwamen wt Galilea. Waarschijnlijk schreef de evangelist: ὅτι Ὃ προφήτης ἐκ τ. Γ΄. οὐκ ETEIPETAI, dat de profeet niet komen zal mt Galilea. Owen. B. VARA: vs. 22, ἀποχτεγεῖ. Verbeter: AIIOZENOI, zou hij naar een vreemde streek gaan? Zie VIT : 35. Tan. Fab. ep. IL. B. vs. 24. ὅτι ἐγώ εἰμι. Verbeter: ὃ, τι ε. ε. wat ik ben, evenals. vs. 25. Colomes. B. vs. 25. Er schijnt hier iets uitgevallen en oorspronkelijk gestaan te hebben: τὴν ἀρχὴν (οὐκ ἔχω) ὃ τι χαὶ λαλῶ ὑμῖν, ik weet in het geheel (d. 1. waarlijk) niet wat ik u toch zeggen moet. Hol- werda, N. J. 587. vs. 28. ὅτι ἐγώ εἰμι. Misschien: ὃ,» τε è ἐς Maldonat. B. vs. 97. ὃ λόγος ὃ ἐμὸς où χωρεῖ ἐν ὑμῖν. Deze woorden zijn nog altijd duister. Misschien moeten ὙὙ} lezen... οὐχ ὡρεῖ.... non manet, non permanet in vobis, van ὡρέωχρονίζω. Michae- sne: vs. 39. Lees gerust ἦστε voor ἐστὲ en houd ἐποιεῖτε ἄν. Hol- werda, Betr. 76. vs. 42. zat ἤκω is vermoedelijk van den kant in den tekst gekomen. Owen. B. vs. 44. Het lidwoord ó vóór πατὴρ schijnt van ketterschen oorsprong te zijn. Beza, ed. 1 en 2, doch niet meer in 8, 4, 5. B. | OT AN λαλῇ κτλ. is ongerijmd, want het zegt niets anders dan dat de vader van den duivel zelf een leugenaar is. Men leze: hetzij al dan niet als gissing, ΟΣ AN λαλῇ «th. „alwie 219 JOH. de leugen spreekt, spreekt uit het zijne, want ook zijn vader is een leugenaar“. Lachmann, N. 7. IT. p. VIT. Linwood 24. vs. 81]. ϑάνατον- εἰς τὸν αἰῶνα. Verbeter: ϑαν.-ΤΟῸ Ν & τ. a. en vs. 92. TOT « τι «. Mangey. B. IX. vs. 6 worde met een kleine wijziging naar B gelezen: καὶ ἐπέϑηκεν αὐτῷ (voor αὐτοῦ) τὸν πηλὸν ἐπὶ τοὺς ὀφϑαλμοὺς. Hol- werda, AN. J. 589. | vs. 7. ὃ ἑρμηνεύεται ἀπεσταλμένος, later mgevoegd. Casaubonus. W. Wass. I : 16. Kuinoel. K. vs. 8. ὅτι. Verbeter: ore, toen. Beza. Piscator. W. De verschillende lezingen ört τύφλος ἦν, Ort προσαίτης (πτωχός) ἦν, Ort τύφλος ἣν καὶ προσαίτης, zijn alle onecht. Semler. H. 435. vs. 11. ἀνέβλεψα beteekent: ik werd weder ziende. Maar de blindgeborene kon slechts ziende worden, βλέπων. De ongeloovige Farizeën spreken alleen van ἀγαβλέπειν. Hier zal Johannes ge- schreven hebben: AMAEBAEWA —= ἅμα ἔβλεψα, toen ging ijk heen, en wiesch mij, en ik werd te gelijk ziende. Peerl- kamp 98. vs. 18. τόν ποτὲ τυφλόν. Ben verklarende kantteekening. Wass. Wen LO vs. 17. ὅτι ἤνοιξε. Verbeter: ὃς ἤνοιξε. Pearce. B. vs. 18. ’Τουδαῖοι. Barrington zou hier, en vs. 16, liever lezen: Φαρισαῖοι. B. vs. 27. καὶ οὐκ ἠκούσατε. Later ingevoegd. Semler. H. 435. vs. 41. Johannes schreef misschien: vòvr δὲ, ὅτι Aéyere βλέπο- μὲν, ἡ ἁμαρτία ὑμῶν μένει. Maar nu, omdat gij zegt: wij zien, blijft uw zonde. Peerlkamp 99. JOH, 220 ΧΕ vs. 4. ἐκβάλῃ voegt niet bij ἐξάγει. en moet daarom hersteld worden in ἐχχαλῇ. Naber 362. vs. 12. Br. Broes hield αὔτὰ voor een ingeslopen kantteeke- ning. Door omzetting herstelle men liever den tekst: κ᾿ ó. λύχος σκορπίζει τὰ πρόβατα, καὶ ἁρπάζει αὐτά. Wass. II : 39. vs. 14. καὶ γινώσχουσί μὲ τὰ ἐμὰ zal wel 'geschreven zijn: κα. γινώσκουσ᾽ ἐμὲ τὰ ἐμὰ, evenals vs. 15. γινώσκει ᾽μέ. Holwerda, Bijdr. 129. vs. 20. καὶ μαίνεται. Oorspronkelijk een kantteekening, ter verklaring van δαιμόνιον ἔχει. Owen. B. vs. 24. αἴρεις. Misschien: AIQPEIS, hoelang zult gij ons in onzekerheid laten? Markland. B. XI. vs. 1. “άζαρος ἀπὸ Βηϑ. ἐκ τῆς κώμης Μαρίας. Beter, met de Syr., ἐκ B. κώμης, AAEADOS Μαρίας. Beza. B. vs. 2 schijnt mij verdacht toe. Johannes gebruikt zoo den aoristus participii niet. Hij zou wel bij ἀλείψασα te kennen heb- ben gegeven, dat dit geval naderhand gebeurd is, b.v. door ὕστερον er bij te voegen. Misschien deed hij dit, of schreef hij ἀλείψουσα en èxudbovoa, tenzij het geheele vers later ingeschoven is. Peerlkamp 101—108. vs. 9 en 10 ontbreken de slotwoorden ὅτι τὸ φῶς χτλ. in Nonnus’ Paraphrase. Het schijnt dat zij oorspronkelijk kanttee- keningen waren. Hier heeten niet Jezus en de apostelen het licht der wereld, maar is het licht zelf, de zon, bedoeld. Markland. B. vs. 12. Zoowel of μαϑηταὶ αὐτοῦ als of wat. αὐτῷ is een latere inlassching. Griesbach. H. 485. vs. 18. δεκαπέντε. Misschien: πέντε, want de Olijfberg lag slechts één sabbatsreis, ἃ. 1. 5 stadiën, van Jeruzalem. Wall. B. vs. 49. ἀρχιερεὺς dv-èrelvov. Deze woorden zijn hier overbodig, 221 JOH. vs. Ὁ] goed geplaatst en misschien vandaar hier ingevoegd. Pearce. B. vs. 54. εἰς ᾿Εφραΐμ λεγομένην πόλιν. Moet de volgorde niet zijn: εἰς πόλιν λέγ. E‚? Owen. B. XII, vs. 6. Johannes heeft misschien geschreven: .... καὶ τὸ γλωσ- σόχομον, ἔχον τὰ βαλλόμενα, ἐβάσταζεν, en de beurs droeg, die bevatte hetgeen gegeven werd. Peerlkamp 104. vs. 7 is niet te verstaan, tenzij wij lezen: ἄφες αὐτήν. ἵνα τί εἰς τὴν ἡμέραν τοῦ ἐνταφιασμοῦ μου τηρήσῃ αὐτό; Laat af van haar. Waarom zou zij dat tot den dag mijner begrafenis moeten bewaren? Peerlkamp, 42 en 106, toegejuicht door Michel- sen, ÌÌ. Holwerda oordeelt den tekst, het best bewaard in B, onher- stelbaar bedorven. Bijdr. 59. vs. 27. διὰ τοῦτο blijft onverstaanbaar, zoolang de woorden εἰς τὴν ὥραν ταύτην niet als een vreemd bijvoegsel zijn verwij- derd. Daarna gaat alles goed. Vader, verlos mij uit deze ure! Maar hierom ben ik gekomen, nl. in de wereld. Peerlkamp 108. vs. 29. ὁ toros. Verbeter: ὃ παρεστὼς. Mangey. B. vs. 33 laat den symboliseerenden zin van den evangelist niet tot zijn recht komen en is blijkbaar een aanteekening van een andere hand. Scholten, Kv. n. Joh. 70. vs. 35. wed” ὑμῶν en ἐν ὑμῖν zijn verschillende toevoegsels van een latere hand, evenals vs. 41. αὐτοῦ, τοῦ ϑεοῦ en τοῦ ϑεοῦ αὑτοῦ achter δόξαν; en vs. 47. καὶ μὴ φυλάξῃ, καὶ μὴ πιστεύσῃ en καὶ πιστεύσῃ. Semler. H. 4588--- 450, Venema gist dat wij νῦν moeten invoegen achter où γὰρ. V, vs. 48, Zie bij VI : 89, JOH. 222 ALT, vs. 1. τοὺς ἰδίους τοὺς ἐν τῷ κόσμῳ is niet goed verstaanbaar. Het doet denken aan een tegenovergesteld τοὺς ἐν τῷ οὐρανῷ. Men neme het tweede τοὺς weg en de zin is gezond: ... alzoo hij de zijnen heeft liefgehad in de wereld, zoo heeft hij hen liefgehad tot het einde. Peerlkamp 109. vs. 19. ἀπ’ ἄρτι. Verbeter: “Asraor:, nu. Mangey. B. vs. 20 is van zijn plaats geraakt en behoort achter vs. 17 te staan. Venema. Tinga. Lange hield het vers voor een jonger toevoegsel. Κ΄, vs. 24, Griesbach wil alleen lezen: πυϑέσϑαι περὶ οὗ λέγει, met weglating van εἰς ἄν εἴη, omdat in andere HSS. staat: καὶ λέγει αὑτῷ, εἰπὲ, τίς ἔστιν περὶ οὗ λέγει. H. 436. vs. 32. εἰ. Lees, gelijk Nonnus deed, E/4E. Beza. Casaubo- nus. W. en B. vs. 94. καινὴν. Misschien juister: xouijv, een u en mij gemeen gebod. Vel. Tit. 1 : 4 en Jud. 3. Venema. V. vs. 34 en 35 schijnen van hun plaats geraakt. Zij verbreken den samenhang tusschen 83 en 36, die bĳ elkander behooren. Owen. B. vs. 35. Noch ἐὰν ἀγάπην ἔχητε ἐν ἀλλήλοις, noch ἐὰν ἀγάπατε ἀλλήλους behoort in den tekst. Semler. Π, 436. ENE vs. 2. εἰ δὲ μή, εἶπον ἄν ὑμῖν. Heumann wil deze woorden, uit verlegenheid met den inhoud, weglaten. MH. 409. Peerlkamp, 112, gist dat ze van hun plaats geraakt zijn en achter vs. 4 moeten staan. Het schijnt dat wij achter εἰσιν moeten invoegen: ὡς οἴδατε. Venema. Γ΄. vs. 7. Lees: εἰ ἐγνώκειτ᾽ ἐμέ. Holwerda, Bijdr. 130. 225 JOH. vs. 10. τὰ ἔργα 15. een later bijvoegsel van iemand, die zag dat het voorwerp ontbrak, maar niet begreep dat Johannes bedoelde ..... maar de Vader, die in mij blijft, dezelve doet het. Peerlkamp 112. vs. 16. Christus kondigde de verschijning aan van den valschen profeet Mohammed en noemde hem MEPIKATTON , dat hier en elders door afschrijvers veranderd is in παράκλητον. Theodorus Abucara. 8. vs. 22. οὐχ ὃ ᾿Ισκαριώτης. Ken verklarende aanteekening van een latere hand. Wass. 1 : 19. vs. 51. ᾿Εγείρεσϑε, ἄγωμεν, ἐντεῦϑεν. Behooren deze woorden niet aan het slot van vs. 17 te staan? Owen. δ. XV. ΝΣ 6. ὡς τὸ κλῆμα, καὶ ἐξηράνϑη. Verbeter: ὡς TA KAH- MATA A ἐξηράνϑη. Mangey. B. Johannes zal geschreven hebben: ὃ καὶ ἐξ, Pearce. B. vs. ὃ. ἵνα. Verbeter: EAN. Mangey. B. vs. 9. Lees: ἠγάπησ᾽ ἐμέ. Holwerda, Bijdr. 180. vs. 13. wa zus. Lees: “H iva rie. Zoo ook 3 Joh. 4. Man- gey. B. vs. 16. Lees: ὑμεῖς ἐμέ. Holwerda, Bijdr. 130. XVI. vs 2. ἀλλ᾽ ἔρχεται. Verbeter: “AM èoy. Pearce. B. vs. 4. ὅτι. Lees: öre, toen. Peerlkamp 118. vs. 5. Nadat Simon heeft gevraagd: waar gaat gij heen? en Thomas heeft gezegd: wij weten niet waar gij heengaat; en eindelijk Jezus zelf heeft verklaard: ik ga tot hem die mij gezonden heeft, blijft het daarop volgende ποῦ ὑπάχγεις onver- klaarbaar. Het zal wel een ingeslopen kantteekening zijn. En JOH. 224 niemand van u vraagt mij, zegt Jezus. D. 1. ik dacht dat σῇ dit doen zoudt, maar, ik zie het, de droefheid maakt u stom. Peerlkamp 114. vs. 16. ὅτι ἐγὼ ὑπάγω. Verbeter: ὅτε ε. υ. J. R. Wettstein. W. en B. vs. 35. Nonnus leest ITAP A, in plaats van περὶ τοῦ πατρὺς. B. Venema acht hier de orde verstoord en leest achtereenvolgens vs. SOLON TENOR Oe XVII. vs. 3. De woorden Jeeus Christus zijn hier later ingevoegd. Ken ongenoemde in de Godg. Bijdr. 1866, bl. 1018. vs. 5. Lees: δόξαζον ἐμὲ σύ. Holwerda, Bijdr. 130. vs. 10. δεδόξασμαι. Waarschijnlijk te lezen: δεδοξάσομαι, ik zal spoedig door u verheerlijkt worden. Michaelis, Minl. 740. vs. 11. Noch &, noch οὗς, noch ὃ, maar ὡς te lezen. Vol. VI : 39. Semler. K. vs. 16 is een herhaling van vs. 14 en schijnt een van daar ontleende latere invoeging. Owen. 8, | XVIII. vs. 9 drukt den zin niet uit van XVII : 12 en 15 mitsdien te houden voor een latere inlassching. Scholten, Kw. n. Joh. 70. vs. 21. Lees: τί ἐμὲ ἐρ. of: τί ἔμ’ ἐρ. Holwerda, Bijdr. 130. vs. 24 past kwalijk in het verband. Semler wil het schrappen. Cyrillus, Roiarius, Maldonat willen het plaatsen achter vs. 13, Luther en Venema, V., achter vs. 14. B. en H. 409. Meyer. 08. 28. ἀπὸ τοῦ Καϊάφα 15 later ingevoegd. Semler. H. 436. vs. 32 in verband met XII : 338 voor een jongere kantteeke- ning te houden. Zie aldaar. ΓΘ Do Te JO. XIX. vs. 7. Herstel: ἑαυτὸν TON υἱὸν τοῦ Θεοῦ. Erasmus. B. vs. 8, 9. Onbeerjpelijk blijft het, waarom Pilatus bevreesd zou zijn. De woorden μᾶλλον ἐφοβήϑη καὶ behooren niet hier te staan, maar in vs. 18, waar ze onontbeerlijk zijn. Peerlkamp 115—119. vs. 11. Pearce wil aanvullen: εἶχες “AN ἐξουσίαν. B. Voor δεδομένον ἄνωϑεν worde gelezen: δεδομένος ἄλλοϑεν aliunde, ab alia, alia de causa traditus. Venema. Κ΄. Het later ingevoegde ἁμαρτίαν heeft den samenhang verloren doen gaan. Johannes dacht bij μείζονα aan macht. Zijn παραδιδοὺς is God. Peerlkamp, 117—119. “““μαρτίαν werd ingevoegd door een heidenschgezind afschrijver, om Jezus te laten zeggen, dat de Joden schuldiger waren dan de heidenen. C. J. Montijn, De jongste hypothesen aang. den bouw v. h. 44 Ev. 1878, bl. 63—64. vs. 18. Door een afdwaling van het oog, bij het afschrijven van vs. 8, zijn daar de woorden μᾶλλον ἐφοβήϑη καὶ geplaatst, die hier behooren te staan achter τοῦτον τὸν λόγον. Peerl- kamp 119. vs. 14. τοῦ πάσχα is hier uit onkunde ingelascht. De Evangelist, die XVIII : 28 den sterfdag van Jezus den dag noemt, waarop men het pascha at, kan niet denzelfden dag als παρασχευὴ τοῦ πάσχα aanduiden. N. Mann. δ. Hy δὲ παρ. τ. πάσχα, ὥρα δὲ ὡσεὶ ἕκτη. Ken ingeslopen, de orde van het verhaal verbrekende kantteekening. Venema. V. Kuimoel. K. ἕχτη. Verbeter τρίτη, met het oog op Me. XV : 25. Hartung, Casaubonus, Coccejus. B. Reeds Eusebius van Caesarea dacht aan „een verwisseling van 1΄ met ς. W. Schrijf: Goa ἐκτῇ. Anon. in Bibl. Nov. Libr. 1697. B, ὥρα δὲ ὡσεὶ ἕχτῃ is een latere aanteekening. Pfaff, B, JO. 226 vs. 17 te lezen: βαστάζων αὐτοῦ (en miet: αὐτῷ) τὸν σταυρόν. Holwerda, Bijdr. 84. vs. 18. καὶ ἐντεῦϑεν. Lees: καὶ ἐκεῖϑεν. Bentley. K. vs. 20. ὅτι ἐγγὺς κτλ. Vermoedelijk een vreemd bijvoegsel. Markland. B. γεγραμμένον. Verbeter: γεγραμμένος nl. τίτλος. Owen. B. τῆς πόλεως werd waarschijnlijk later ingevoegd. Holwerda, NER 0: vs. 23. τὰ ἱματία. Herstel: τὸ ἱμάτιον, het opperkleed. Pis- cator. B. vs. 29. χαὶ ὑσσώπῳ περιϑέντες is niet goed verstaanbaar. Mis- schien stond er: TEXNQ ΠΟπεριϑ., de spons bindende om de punt van een speer, pilwm, Camerarius. — Of, in gelijken zin: TSEQAIR, een kleine speer. Een ongenoemde bij Εἰ. Schmidt. — Of: QEEQ IIR περ. op de een of andere wijze stekende op een speer. Chapman. — Of: OLSTHON nl. καλάμῳ, ruwe wol om een riet bindende. Bij Galenus, Aegineta, Plinius en Celsus is ὕσσωπος Of ὕσσωπον vaak, uit misverstand, voor οἵσυπος ge- bruikt. D. Heinsius. — Lees liever ὝΣΣΩΠΟΝ in den accus. hysop om een riet bindende. Bochart. — Toup stelt voor: £T2TQ meo. — Bestaat niet “Yoowrog of “ὙΥσσώτιον, veruti genus? Lees dan ὑσσώτῳ of ὑσσωτίῳ περ. Bryant. Allen bij Bowyer. ὑσσώπῳ. Verbeter: ὑσσῷ. Εἰ, Sylburgius. W. Liever: ὑσσώτῳ of dood τῷ (voor τινι). Ernesti. H. 470. De plaats is bedorven; waarschijnlijk viel tusschen beide woorden ὑσσώπῳ περ. lets weg, oordeelt Holwerda, Jaarb. XII, bl. 48. Hij bestrijdt de onlangs (!) voorgedragen gissing ὑσσῶ meg. U. A. 40 vv.; terwijl Cobet deze „uitstekende verbetering van Camerarius* verdedigt, daar ὕσσόν voor pilum zeer gebruike- lijk, doch later niet begrepen en toen in het meer bekende woord ὕσσωπος zou veranderd zijn. Mnemosyne IX, p. 308—314. Wat het geheele vers betreft: van de verschillende lezingen schijnt die van B de beste, doch μεστόν achter ὄξους later inge- 227 201. voegd. Zonder bedenking kunnen wij dus laten drukken: Ζιψῶ. σχεῦος ἔκειτο ὄξους. σπόγγον οὖν μεστὸν τοῦ ὄξους ὑσσώπῳ περι- ϑέντες προσήνεγκαν αὐτοῦ τῷ στόματι. Holwerda, U. A. 27—44. Naber, 368, verdedigt de gissing van Camerarius: ὑσσῷ , maar gevolgd door περιϑέντες. vs. 51. ἐπεὶ παρασκευὴ ἣν. Hen vreemd bijvoegsel. Pearce. Db. ἣν γὰρ-σαββ. Een ingeslopen kantteekening. Venema. Κ΄. Wass. 15:.510} vs. 35. οἶδεν. Herstel: οἴδαμεν. Zie XXI : 24.. Venema. V. vs. 35(—37) wellicht een later bijvoegsel, evenals XXI : 24, 25 en enkele andere plaatsen. W. Francken, Godg. Bijdr. 1866, bl. 117—186. vs. 37. Van Hengel, Annot. p. 79, wil 5 lezen vóór λέγει, wat Meyer afkeurt. vs. 99, ἑκατὸν. Herstel: ἕχαστον. W., door B weergegeven als EKAST@N , omstreeks een pond ieder. “Exaorog wordt, behalve in het Alexandrijnsche Grieksch, niet van twee, wel van meer zaken gebruikt. Lees daarom: ἑκατέρων: waaruit, door afkorting van eo, éxaróv ontstond. Markland. 5. Naber, 97, die tevens aanwijst hoe wij voor μῖγμα of ἕλιγμα moeten lezen: σμῆγμα. Venema vermoedt dat Johannes schreef ὡσεὶ λίτρας εἰ ἃ. 1. omstreeks vijf pond, en dan vs. 40 ἐχεῖνοι ἔλαβον. Uit ε΄ en ἐκεῖνοι ontstond éxarór. P. Conradi: ὡσεὶ λίτρας ἕκαστος, ieder bracht omstreeks een pond. Lotze meent dat Johannes 11 ἃ. 1. vijf schreef, waarvoor men licht bij vergissing H kon lezen. Γ΄. vs. 41. ἐν ὦ οὐδέπω οὐδεὶς ἐτέϑη. Ken overtollige verklaring van μνημεῖον χαινὸν, door een latere hand ingevoegd. Semler. Π. 409, XxX. vs. ἃ, οἴδαμεν. Herstel: οἶδα μέν. P. Liyserus. B. vs. 7 blijft duister tenzij wij, door een kleine woordverplaat- 15* JOH. 228 sing, lezen: .... κείμενον εἰς Eva τόπον, ἀλλὰ χωρὶς ἐντετυλιγ- μένον. En den zweetdoek, die op zijn hoofd geweest was, zag hij niet met de doeken liggen in één plaats, maar afzonderlijk samengerold. Peerlkamp 120. vs. 9 is later ingevoegd door iemand, die niet begreep dat ἐπίστευσεν, vs. ὃ, beteekent: hij geloofde, nl. in God. Rh. in de Godg. Bijdr. 1808 : 634. δεῖ worde veranderd in ἔδει. Pearce. B. vs. 16. ὃ λέγεται διδάσκαλε. Ken verklarende kantteekening. Wass. 1 : 47. vs. 17. μή μου ἅπτου. Lees: Mij. μοῦ ἅπτου. Neen (ik ben de tuinman niet). Raak mij aan. Paulus Bauldrius. B. Vogel vermoedt: μὴ πτοοῦ, vrees niet. Augusti, N. Theol, Blätter 1800, III p. 320. vs. 30, 31 zijn later aan het evangelie toegevoegd. Baur, afgewezen door Scholten, Inl. 148 en Kw. n. Joh. 71. ATEN Dit hoofdstuk behoort oorspronkelijk niet tot het vierde evan- gelie. Grotius. Vossius. Clericus. Paulus. Bertholdt. Seyffarth. Schott. Credner. Lücke. Neudecker. Bleek. Neander. Wieseler. De Wette. Ebrard. Schweizer. Baur. Schwegler. Ewald. Van Herwerden. Reuss. Mayer. Scholten. Hoekstra, Theol. Tijds. 1: 407—424, Keim. J. Cramer. Loman. Zie Scholten, Jul. 145—148 en Kw. n. Joh. 60—62. Onder de jongste verdedigers der echtheid van dit hoofdstuk verdienen genoemd te worden: Meyer; Hilgenfeld in zijn Zeitschrift 1868, S. 484. 454 en Hist. Krt. BinbisinsdaseN 1. l87o Ὁ. 71} νυ snee kril. ond. naar den schr. van Joh. XXI. 1871. vs. 11. εἵλκυσε. Verbeter: εἵλκυσαν. Zij, nl. de andere discipe- len, evenals in vs, 8, Pearce. B. 229 HAND, vs. 12. τῶν μαϑητῶν schijnt later ingelascht. Semler. Wass. ΤΙ: 50 οὴ Η. 4587. vs. 18. Ἔρχεται οὖν ὃ ᾿Ιησοῦς geeft geen zin, na de noodi- ging van Jezus dat de jongeren tot hem zouden komen. οὖν slaat terug op δεῦτε. Waarschijnlijk schreef Johannes: ἔρχονται οὖν, N ὮΝ --- Dn ᾿Ιησοῦς λαμβάνει τὸν ἄρτον. Peerlkamp 122. vs. 20. Venema wil aanvullen MH of OTK ἀκολουϑοῦντα. V. vs. 24, οἴδαμεν. Beza wil οἶδεν ; Liyserus οἶδα μὲν lezen. B. vs. 25. χωρῆσαι. Misschien: χωρήσειν of χωρῆσαι ἄν, daar het niet waarschijnlijk is, dat Grieken onbeslist zouden laten, of zij in den verleden dan wel in den toekomenden tijd spraken. Mark- land, die tevens een door hem gevonden , doch afgekeurde gissing vermeldt: &, τί ἐὰν γράφηξζαι καϑ' ἕν; waartoe zou dat afzon- derlijk geschreven worden? B. vs. 24, 25. Johannes Mopsuestenus hield vs. 24 voor een later toevoegsel. De meeste nieuweren, die de echtheid van H. XXI verdedigden, ontzegden de laatste twee verzen aan den schrijver van het evangelie. Enkelen, als Meyer en Vigelus, achtten alleen vs. 25 van een andere hand. Weitzel, Stud. u. Krit. 1849, en Hilgenfeld verdedigden de echtheid van het geheele hoofdstuk. Zie boven. De Handelingen der Apostelen. 1 vs. 2. Het schijnt dat de woorden διὰ πνεύματος ἁγίου van hun plaats zijn geraakt en dat zij achter διδάσχειν, vs. 1, be- hooren te staan. Venema, V, HAND. 230 vs. 4, συναλιζόμενος wordt in actieven zin niet gebruikt. Verbeter: συγαλιζομένοις, hij beval hun die vergaderd waren. Hemsterhuis. B. vs. 10 en 11 zijn door de Presbyterianen ingevoegd in het belang der leer, dat Jezus lichamelijk ten hemel is gevaren, nadat zij vooraf den oorspronkelijken tekst van vs. 9, gelijk wij dien in één oud HS. en bij Augustinus vinden: εἰπόντος αὐτοῦ νεφέλη ὑπέβαλεν αὐτὸν καὶ ἀπήρϑη, hadden gewijzigd in den geest van Justinus, die ons De Resurr. IX mededeelt: ἀνγελήφϑη βλεπόντων αὐτῶν εἰς τὸν οὐρανὸν ὡς ἣν ἐν τῇ σαρκί. Schul- thess, Symbolae IT, p. 9. vs. 12. ἔχον, dat nooit bedragen kan beteekenen, is bedorven en worde hersteld in ἀπέχον. Holwerda, U. 4. 44. Naber, 365, gist: σχεδὸν. vs. 14. προσευχῆ. Mangey verbetert: προσοχῆ, met aandacht. B. vs. 15. ἦν τε. Verbeter: δὲ, wat Beza eenvoudig in den tekst opnam. Markland. 8, vs. 18. Voor πρηνὴς leze men: πρηστὴς of πρησϑεὶς. Theo- phylaetus. Ernesti. B. Ben ongenoemde stelt voor: πριγεὶς, van πνίγω, suffoco, strangulo, zoodat Petrus dan vrij wel met Mattheus zou overeenstemmen. Alberti, die deze gissing mededeelt, Per. Crit. Praef., merkt op, dat in den aor. part. pass. zrvuyeig reeds de kracht van γενόμενος schuilt, zoodat er dan alleen πγιγεὶς, Of πνικτὸς γενόμενος moest staan. Dit en het volgende vers misschien later ingevoegd. Het kunnen geen woorden van Petrus en waarschijnlijk ook niet van Lucas zijn. Owen. B. vs. 19. τουτέστι χωρίον αἵματος. Verklarende kantteekening, niet van Lucas’ hand. Wass. 1 : 51. vs. 25. Venema wil ἀΐδιον achter τὸν τόπον τὸν ἴδιον voegen, wat Verschuir en Valckenaer, Sch. 370, niet kunnen goed- keuren. 40 HAND. IE vs. 1. τὴν ἡμέραν. Verbeter: τὰς ἡμέρας. Venema. Γ΄. vs. ὃ. Markland gist M/A ἐκάϑισε. B. vs. 5 aldus ‘aan te vullen: ’Zovòaior KAI ἄνδρες .... Ve- nema. V. vs. 6. Lees öre (en niet: ὅτι) ἤκουον" Venema. V. vs. ὃ. λαλούντων schijnt hier even noodig als vs. 6 en 1]. Pearce. 8. vs. 9. Aangezien het geen wonder voor de Joden was, de apostelen in hun eigen taal te hooren spreken, wil Schmid, met Lorinus, Erasmus, voor ’Zovòatar lezen: ’Zvòtar; Barth: ’Zdov- uatav; Mangey: Κιλικίαν ; Augustinus: ” Ao μενίαν ; Hieronymus (bij Tischendorf): Syria; Bryant: “Ζυδίαν ; Theophylactus: niets; Hemsterhuis, krachtig verdedigd door Valckenaer, Sch. 372: BIOTNIAN, vgl. 1 Petr. [ : 1; Grevius, bij V.: Foodata of Foodtara in Armenië. B. vs. 13. ὅτι. Herstel: Τί Ort. Hoe zijn dezen dronken. Price. W. en B. vs. 22. Verbeter ἀπὸ in ὑπὸ τοῦ Θεοῦ. Naber 94. vs. 23. προσήξαντες. Sommigen gissen: προσπαίξαντες Of προ- παίξαντες. Markland. B. vs. 25. ἐστίν zal veranderd moeten worden im tors, omdat Theophylactus zegt: Τὸ δὲ ἐκ δεξιῶν ἑστάναι τὸν πατέρα λέγεσϑαι γῦν. Drusius. B. vs. 28. μὲ schijnt later toegevoegd aan πληρώσις of πληρώσεις, nl. ἐστὲ of εἰσὶ. Beza. De lezing van Aquila en Theodotion, πλησμονὴ εὐφροσυνῶν, pleit voor deze gissing. Owen. B. vs. 45. καϑότι. Verbeter: za0’ ὃ, τι. Venema. Κ΄. vs. 40. De zin schijnt te vorderen προσεκαρτέρουν ὄντες, in plaats van προσχαρτεροῦντες. Peerlkamp 128. HAND, DI vs. 47. τοὺς, vóór σωζομένους, staat hier in strijd met het Grieksche taaleigen. Het is een later invoegsel, of een schrijffout voor τινὰς. Beza. B, RE vs. 1. τὴν ἐννάτην", voor den schrijver een overbodige opmer- king, zie Lue. XIV : 17, is een ingeslopen kantteekening. Wass. 1 : 52. vs. 8. ἁλλόμενος klinkt zonderling. Wie kan tegelijk wandelen en springen? Het volk zag den herstelde περιπατοῦντα zat αἰνοῦντα τὸν Θεόν, doch niet ἁλλόμενον. 's Mans blijdschap ontbreekt in de beschrijving. Verbeter daarom: ἀγαλλιώμενος. Vgl. Jes. XXIX : 19 en voor de verbinding van ἀγαλλιᾶσϑαι met αἰνεῖν, Hand. II : 16 en Ps. IX : 14. Het richtige ἐξαλλύμενος tor gaf aanleiding tot deze dwaze fout. Naber 85. vs. 11 geeft de belachelijke voorstelling, dat de apostelen den herstelden man bij de hand rondleidden. Lucas schreef niet xoatoövrog, maar xzodbovroe, evenals XIV : 14, XVI : 17, XIX : 32. De herstelde prees luide zijn weldoeners. Dezen hadden zich teruggetrokken, doch het volk zocht hen op. Naber 86. vs. 12. Voor εὐσεβείᾳ gissen Erasmus en Beza: ETXOE- NEIA, en Owen: EZOTSIA. B. vs. 24. zat, vóór κατήγγειλαν, moet wegvallen, zoodat de zin wordt: en ook al de profeten van Samuel af, en zoovelen van de volgenden gesproken hebben, hebben deze dagen aangekon- digd. Valckenaer, bij Wass. 1 : 383. 08. 25. προφητῶν. Lees: HPODPHTEIQN zonen der profetieën. Vgl. «τέκνα vijg ἐπαγγελίας. Rom. IX : 8 en Mt. VII ; 12, Markland. B. 299 HAND. IV. vs. 1. zat of Zadd. Lees: of καὶ Σαδὸ. Pearce. B. vs, 5. Venema wil achter συναχϑῆναι invoegen: ἐπὶ τὸ αὐτὸ, evenals vs 26. V, vs. 9. Εἰ worde hersteld in ᾿Επεὶ. Naber 86. vs. 14, τὴν redegasrevuévov, later ingevoegd. Wass. 1 : 52. vs. 16. γνωστὸν staat in dezen zin nergens in het N. T. en is misschien niet van Lucas. Markland. B. vs. 21. Hemsterhuis vult aan: A 41 διὰ τὸν λαὸν. B. vs. 25. Lachmann, N. 7. II p. VIT, gist dat de handschrifte- lijke lezing: ὃ τοῦ πατρὸς ἡμῶν διὰ ΠΝΕΥΜΑ͂ΤΟΣ ἁγίου στό- ματος Aaveld παιδός σου εἰπών, met weglating van Πνεύματος, de ware 15. vs. 32 en 33 moeten worden omgezet. Vs. 84 sluit aan bij 82. Wagenmann, Jahrb. f. D. Theol. 1875, 441—446. Zoo reeds 1. Clarisse, Gedenkwaardigheden uit het leven der app, 71 vv.; Wass. II : 40; en Heumann. K. vs. 96. ὃ ἐστι μεϑερμηνευόμενον υἱὸς παραχλήσεως. Ken verkla- rende aanteekening, niet van Lucas’ hand. Wass. 1 : 52. M, vs. 9. Petrus’ woorden aan te vullen: “OZ καὶ ἐξοίσουσί σε. Naber 86. vs. 11. Wat hierop volgt is verward, doch te herstellen door achtereenvolgens te lezen: vs. 11, 14, 12b (καὶ ἦσαν ἘΝ, 122, 15. Dr. Pyle ontdekte de verwarring en herstelde haar ten deele. Sherlock. B. Plaats vs. 12 achter 14. Heumann. XK. Venema herstelt aldus de orde: 11, 12b, 122, 15, 13, 14, 10. Maar Lotze stemt liever in met Sherlock. Wassenbergh, HAND. 294 IH : 41, volgt I. Clarisse en leest: vs. 1 15, 16, 14, 12b, 15 LT vs. 20. Naar het schijnt lazen de syr. vertt. ταῦτα en niet ταύτης. Owen stelt voor: .…... ζωῆς. Ταῦτα ἀκούσαντες. D. P. Junius wil ζωῆς veranderen in ὅδοῦ, met het oog op BG AC vs. 26. Naar het voorbeeld der Statenoverzetters, die schreven: [doch] niet met geweld, vulle men aan où μέντοι μετὰ βίας. Holwerda, Betr. 78. vs. 38 en 39 moeten worden omgezet. Wass. [Il : 42. vs. 39. où δυνήσεσϑε καταλῦσαι αὐτούς. Ken latere invoeging, waarvoor men beter ὁρᾶτε, σχέψασϑε, εὐλαβεῖσϑε, of iets der- gelijks had kunnen zeggen. Naber 86; toegejuicht door Ber- lage 78. VL vs. 1. Ἑλληνιστῶν. Lees: “Εληνιστῶν, omdat de proselieten hun naam ontleenden aan Helena, koningin van Adiabene, die zich, volgens Jozefus, Ant. XX : 2. 1, tot het Jodendom bekeerde (!). Fourmont. B. Er was meer dan veronachtzaming, sragedewgoövro, der we- duwen. Zij werden tegengehouden, verdreven. Pulsabantur. Men leze daarom: sraoewtoörro. Naber 87, bestreden door Ber- lage 87. vs. 7. Daar het niet waarschijnlijk is, dat een groote menigte priesters geloovig werd, leze men: πολύς τὲ ὄχλος KAI τῶν ἱερέων, ἃ. 1. τινὲς τῶν ἱερέων, zooals XXI : 6, Mt. XXIII : 34, Joh. XVI : 17. Beza. B. vs. 9. De onde synagogen heetten naar landstreken. Lees daarom: AuBvorivov. Oeeumenius. Gothofred. Beza. Clericus. W., ΘΒ: 235 HAND. VIL 08. ὅ. καί τοι is verloren gegaan in καὶ ἐπηγγείλατο. Naber 87. 08. 1. χρινῶ ἐγὼ, later ingevoegd. Drusius. B. vs. 14. ἑβδομήκοντα πέντε. Gen. XLVI : 27 leert, dat Jakob’s huis uit 70 zielen bestond. Cornelius Bertram, aangehaald door Beza, leest daarom: é9ò. ILANTES; Jac. Cappel: ΠΑ͂ΝΤΩΣ. Het taaleigen laat deze verandering niet toe, doch wel: τοὺς πάντας. Markland. B. Beza en Grotius schrappen πέντε. K. Massonius gist dat de cijfers CE (66) in OE (75) verloopen zijn. Meyer. vs. 16. Jakob, en niet Abraham, kocht in Sichem een begraat- plaats van de kinderen Emmors; Gen. XXXIII : 19. Abraham kocht er een van Efron; Gen. XXIII : 16. Daarom willen Grotius, Hammond en anderen EPPQN lezen, in plaats van ’Euuòo; Óf, Gen. XXIII : 8 τοῦ υἱοῦ Ζωὰρ, met weglating van τοῦ Συχὲμ. — Louis Cappel: ὠνήσατο Ὁ TOT ’Apoaku, die de kleinzoon van Abraham kocht. — Masius: @v. AB ἃ. 1. IAKQ@B, doch licht te verwarren met A4B d. 1. Abraham. — Heinsius: ὦν. Η ἀμνῶν (waaruit licht ’A9oaku ontstaan kan), τιμῆς ἀργυρίου, ἃ. 1. die hij kocht voor 100 lammeren, tot geld herleid. Beza schrapt ’ABoaku en denkt aan den vs. 15 genoemden Jakob. W. B. K. Wassenbergh, 1 : 53, houdt ’ApBoadu insgelijks voor een invoegsel van een onnadenkenden afschrijver. vs. 20. ἀστεῖος τῷ Θεῶ. Herstel: ἀ. τῇ ϑέκ had een schoon uiterlijk. Hammond. B. De statenoverzetting en de nieuwe syno- dale vertaling geven, niet wat gelezen werd: schoon voor God, maar witnemend schoon. — ἀστεῖος kan niet met een dativus ver- bonden worden. Het woord beteekent: aardig, maar dat geeft hier geen zin. Verbeter: AEKTOS en vel. Hand. X : 35. Cobet. Mnemosyne IX : 389891. Zie boven bl. 148, HAND. 256 vs. 26. αὐτοῖς. Verbeter: ἄλλοις. Valckenaer, Sch. 377. vs. 43. Drusius gist, op het voetspoor van Hieronymus: Μολὸχ TMQN. B. 