VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Ik had meer dan eene reden om te denken, dat de worms- wyze beweging der Darmen niet natuurlyk, niet geftadig , zelfs niet gewoon ware in een levend dier ; maarftuipagtig , buitengewoon,en gelyk aan de krimpingen en kloppingen van Zagte deelen, welken men heeft doorgefneden; en gevolg: lyk de beweging van de Chyl, of de verteerde voedzels-in de Darmen geene uitwerking ware van deze eerfte bewe- ging, en derhalve ook niet van de dierlyke geesten. De eerfte reden was, dat ik deze beweging in dieren, welken ik levende had zien openen, noit had gezien aanftonds ha de opening van het buikvlies ; maar alleen zeven of agt Minuten ‘er na, en als het dier geftorven was 3 dat dezelve meerder wierdt, geduurende omtrent een vierde deel uurs, tladerhand in een volgend kwartier uurs verminderde, en- hier na geheel ophielden. Ik had in tegendeelopgemerkt, dat de bewegingen welken wezenlyk en onbetwistbaar zyn, en *) Fourn. des Scav, May 1762. pag. 376. ` (p fi ook 17S. pag. Yir. Edit. FF Àmsterd. €) Motus periftalticus intefinorum. Ca 36 . DE WORMSWYZE BEWEGING en in een levend dier onophoudelyk gefchieden, gelyk van de Longen en het Hert, zeer fterk wierden by de opening van een dier, en vervolgens verminderden tot derzel er geheelen ftilftand, zonder immers toetenemen, gelyk de wormswyze beweging der Darmen. _ De tweede reden van het vermoeden tegen de natuurlyk- heid en gedurigheid van de wormswyze beweging , was „dat deze beweging, volgens het getuigenisfe van onze oogen, niet begon dan op den tyd, wanneer verfcheiden bewegin- gen, welken zekerlyk en onlochenbaar noch'natuurlyk,nog gedurig zyn in een levend dier, beginnen; en datze byna op denzelfden tyd met dezen eindigde. Deze laatfte zyn de kloppingen van honden welken geopend zyn. De derde reden was, dat men de wormswyze beweging in levende dieren niet heeft gezien dan in byzondere omftan- ‚digheden , na uiterlyke oorzaaken, welken dezelve doen ontftaan; te weten, na een braakmiddel te hebben gegeven, ’t welk krimpingen , ftuipagtige en tegennatuurlyke bewe- gingen in de Darmen veroorzaakt (gelyk blykt uit de hefti- e en tegennatuurlyke pyn , welke ‘er door ontftaat) en ier door vermogend om eene fchielyke , geweldige en te- gennatuurlyke beweging van de Chyl of verteerde voed- zels, naer boven en naar beneden te verwekken; waar uit volgt, dat de verteerde voedzels, wanneerde Darmen ineen natuurlyken ftaat zyn, en zonder pyn, een natuurlyken en ftillen loop hebben, en geen wormswyze beweging, welke ‚ gevolglyk niet natuurlyk of geftadig is in een levend dier, = neemen van uur tot uur, al den tyd welken hy leefde, en en niet gefchiedt dan in zodanige byzondere gevallen, na een braakmiddel, en misfchien in eenig foort van Kofyk enz. 7 | Alhoewel deze redenen genoegzaam waren om my te be- paalen , heb ik ’er echter niet in willen berusten , of er my aan overgeven. Ik heb willen wagten tot dat ik ‘er toe ge- drongen wierd door eenige ondervindingen, waar tegen ik niets wist in in te brengen. Men zegt gemeenlyk, dat ‘er een venfter moest zyn in het lichaam van een dier, waar door men kon zien wat van binnen gefchiede: Ik begreep dat zulks in ons tegenwoordig geval mooglyk ware Ik be- dagt een venfter van hoorn te maken aan een buik van een hond, en liet het in den omtrek aan het buikvlies en de be- kleedfels vast naaijen, en ik was verwonderd, de Darmen, van dit levend dier, klaar en onderfcheidenlyk te zien „zon- der eenige wormswyze beweging. Ik vervolgde dit waar te niet e DER DARMEN NIET NATUURLYK; 37 niet langer was dan twaalf uuren; en noit zag ik deze be- weging , waar aan men tot nog toe zo weinig getwyfeld heeft als aan die van het Hert. Twee dagen hierna hervatte ik myneondervinding aan een tweeden hond. ík hoopte het dier eenige jaaren in °t leven te konnen houden, om dat ik wel had hooren zeggen, dat menfchen langen tyd geleefd hadden met het voorfte van het buikvlies van zilver, maar deze hond leefde ook niet lan- ger dan omtrent twaalf uuren, buiten twyfel door gebrek van handigheid inden Chirurgyn. Ik bemerkte geene worms- wyze beweging even weinig als in het eerfte geval. Eindelyk myne ondervinding willende doen zien aan een van de bek waamfte Natuurkundigen van de Koninglyke Aca- demie, (den Heer REAUMUR ) moest dit nog een derde ou- nozel beest zyn leven kosten; in de Darmen van het welke deze {cherpziende Academist geen wormswyze beweging al- toos zag, geduurende een half kwartier uurs, welke hy ’er acht op nam. Hy gaf ’er berigt van aan de‘ Academie, wel- ke my verzogt myne ondervinding te hervatten op een vier- de hond, tegen den tyd wanneer de beweging van de Chyl in de Darmen grootst moest zyn, onderfteld zynde dat zy ‘er Zy, dat is, omtrent drie uuren na dat hy gegeten hadt. Ik moest hier aan voldoen , fchoon met tegenzin tegen zo harde behandelingen; maar ik zag de vierde maal niets meer dan de voorgaanden, en de Academie beval dat myne on- dervinding in de Hifoire de F Academ. zou ingevoegd worden. Het is derhalve, na deze vier ondervindingen, en meer, welken anderen federt, te Parys en elders gedaan hebben …- zeker, dat de wormswyze beweging noch natuurlyk noch geftadig. zy, zelfs niet gewoonlyk gefchiede in een levend dier; en de loop van de Chyl of verteerde voedzels, geen gewrogt hier van zy, en gevolglyk ook niet van die der dierlyke geesten. . l aar zal men zeggen, indien deze beweging geene oor- Zaak is van de beweging der Chyl, wat is dan de oorzaak hier van ? Ik zou hier op gaarne antwoorden , maar nademaal het hier de plaats niet is om ’er over te handelen, verzoek ik de geenen die deze vraage doen, myn antwoord hierop te lezen in myn werk*Phyfigue des corps animés, of °t kort be- grip, welk ‘er van gegeven is in de Hiffoire de ; Academie 1755, Pag. 51. Ik zal hier alleen nog maar met een woord : eene ondervinding melden, welke eene van de oorzaäken dezer beweging vervat.. Opgemerkt hebbende dat r Darmen van groote dieren, 3 ge- 38 DE WORMSW. BEW. DER DARM. NIET NATUURLYK. eenige Darmen van deze laatften openen in water, en ik zag ‘er altyd lucht uit komen: maar deze lucht of deze winden of uitdampingen tuffchen de- verteerde voedzels in de Dar- men „ befioegen , zekerljk, niet zulk een groote ruimte , voor dat ze hier waren. Deze lucht was, buiten twyfel „be- krompen in de kruiden welken het dier had gegeten ; die welke met de fpyzen neergegaan was in de maag, door mid- del van de zwelging was Koeler „meer verdikt „en gevolglyk meer bekrompen, danze in de Darmen is geweeft ; de win- den en dampen, welken zich van de fpyze hebben opgehe- ven, waren, voor datze in dezen ftaat geraakten „de deelen zelven van de kruiden, tegen elkanderen aan een gevoegd, naderhand in beweging geraakt, en verdunt door de warm- te van het dier. Deze lucht en deze dampen hebben niet zo veel plaats konnen innemen, zonder de Chyl of verteerde voedfels, onder welken ze gemengd waren, naar boven en naar beneden te dringen; en nademaal deze aandrang de Chyl of deze verteerde voedzels niet naar boven kan per- fen, ter oorzaake van de klapvliezen, welken door de na- tuur in de voorfte Darmen geplaatst zyn, en deze buis van beneden na boven naauwer wordt, heeft ze haare werking. naar beneden , en dringt dit vogt naar de benedenfte ope- ning. Ik ben enz. gelyk koeijen, volle en ledige plaatfen hebben ; deedt ik BERTIER, Priester van bet Oratorium. BERIGT WEGENS DEN CACAO-BOOM, uit eene memorie van den Heer DE MILHAU „ voorgeleezen voor de Ko-, ninglyke Societeit der Weerenfchappen te Montpellier, En weet dat de Chocolaad voornaamelyk beftaa uit Ca- cao, of de vrugt van den Cacaoboom. De zuikeren fpeceryen, die men ‘er by doet, geeven wel eenige veran- dering in den fmaak , maar maaken er het wezen of de hoofd- zaak niet van uit. Dewyl deze drank nu reeds fints een lan- gen tyd in een vry algemeen gebruik is, zal het nog onaan- genaam nog nutteloos wezen, om den Cacaoboom , die ons denzelven verfchaft, onzen lezer wat nader tedoen kennen. Deze boom wierdt voormaals op Martinique gekweekt, maar de aardbeeving, welke zig în den jaare 1727 op dit ei- land deedt gevoelen , heeft deze plantery bykans geheel doen verdwynen.. Sedert dien tyd heeft men dezelve niet weder , . er BERIGT WEGENS DEN CACAO- BOOM. 39 hervat, en Martinique heeft opgehouden met Cacao te le- veren. _ ” , Die, welke thans in alle de deelen van Europa gebezigd wordt, koomt van het vafte land van het Spaanfch, Portu- geefch of Franích America, dat is te zeggen , van de Cara- ques, Brafiliën, of de franfíche volkplantingen. Men zal ege ter vit de verhandeling, welke wy onmiddelyk op dit ver- toog laaten volgen „zien, dat de Cacaoboom ook op Jamaïca groeije, ik meen zelfs dat die vrugt een voornaame tak des handels van dat eiland zy. Verfcheide byzonderheden egter van dit vertoog zullen door die volgende verhandeling be- veftigd worden „en ’t is met dit inzigt zo wel als tot nadere opheldering, dat wy de eene by de andere hebben willen voegen. Caraque is het land, daar de befte valt. Op Cajen- ne wint men ze, die ‘er zeer naby koomt, en die althans verre voorgetrokken wordt boven die van Brafiliën, of Ma- non.. . De boom, welke deze vrugt voortbrengt , wordt van vyf- tien, tot agttien voeten hoog. Deszelfs ftam heeft tien of twaalf duimen in ‘den omtrek, de bloem is zeer klein, en heeft vyf onregelmaatige petala, of bloembladen. Het boe venfte van het ftampertje, °t welk in deze, gelyk in alle an- dere boomen, de-vrugt moet voortbrengen , blyft, geduu- rende den geheelen groei fteeds groen. Ryp wordende, wordt het geel, en maakt een peul, welke gemeenlyk veertig of vyf-en-veertig boontjes in heeft, die vry wat gelykenis heb- ben naar onze amandelen , met dit verfchil , dat zy wat bree- der en dikker, maar niet zo lang of puntig zyn. De Heer Tournefort , heeft de afbeeldingen van dezen boom in zyn 444. tafel gegeeven ; maar onze Schryver merkt ‘er op aan, dat dezelve zeer gebrekkig zyn. De Reizigers zyn ten dezen opzigte niet naauwkeuriger geweeft. Alles, wat zy van den Cacaoboom gezegd hebben, fchynt aan te duiden, dat zy denzelven niet anders, dan by overlevering, hebben gekend, Door hunne gebrekkige of verkeerde onder- regtingen zyn dan de kruidkundigen ın dwaaling gevallen , wegens het getal der boonen, die in yder peul zitten; De eene hebben op het gezag van ontrouwe getuigen verzekerd dat er van 50, of 7o tot 100, in waren; terwyl andere be- weerden, dat “er ten hoogften niet meer, dan tien, twaalf ,- of veertien in gevonden wierden, Maar de Heer MıLuau, alles naauwkeurig hebbende opgenoomen, verzekert, dat hy- pa duizend waarneemingen, er nooit minder „dan veertig in . Te 4 gr 40 BERIGT WEGENS DEN vonden hebbe, ten zy in peulen die mislukt waren, en aaren vollen groei niet gekreegen hadden. De Cacaoboonen zyn met een zeer wit, en zeer vogtig dons omwonden, en het is hier door, dat zy, fchoon onder een zelfde peul beflooten , de eene van de andere zyn afge- fcheiden. Dit dons wordt door hen, welke de vrugt inza- melen , zorgvuldig opgelegd en bewaard , om ‘er een zoeten en zeer aangenaamen drank van te maaken. De Cacao-boomgaarden worden ruits.gewyze aangelegd „ en op de lyn geplant , hier door geniet men het voordeel van het vermaak met het nut te kunnen paaren. Dewyl namelyk de afftanden, die de boomen van elkanderen moeten heb- ben , nauwkeurig in agt genoomen worden, is er aan de eene zyde geene zwaarigheid dat zy elkanderen benaauwen of verftikken zullen „en aan den anderen kant , dat de grond niet genoegzaam beflagen zoude worden. Terwyl men door die regelmaatigheid een fraai en ruim gezigt, en aangenaa- me wandelingen bekoomt. | Men moet aanmerken, dat de Cacao-boom nooit van ftek wil groeijen , en dat men denzelven of ‘van zaad , op de plaats, daar men hem kweeken wil, gelegd, of van jonge ‘planten, die men van de plantfoenen haalt, en hier poot , moet voortzetten. Op zyn tweede of derde jaar begint hy gewoonlyk reeds wat te draagen 3 zy geeven op Cajenne by gemeene jaaren twee pond vrugt, terwyl men ‘er op Marti- nique pas een half pond van krygen konde; En dit is de re- de , dat men het kweeken dier vrugt, na de vernieling, wel- ke ‘er in het jaar 1727. in voorviel , niet weder hervat heb- be, gelyk wy ftraks reeds te kennen gaven. en heeft op Cajenne zomtyds boomen tot twintig , der- tig, ja tot veertig ponden vrugt in * jaar zien geeven ; maar dit zyn byzondere gevallen, die men niet in gevolg trek- “ken, of daar men geene rekening op maaken kan. Men hadt die groote en boven-natuurlyke oogften,om zo te fpreeken, ‘hier aan te danken, dat dit niet flegts beite boomen, en in den beften tyd van hun draagen waren, maar dat zy ook al- leen en op zig zelve ftonden, voor den wind befchut waren - door gebouwen, en fterk gemeft wierden, alle welke voor- deelen men aan een boomgaard van agt of tien duizend ftam- men, onmoogelyk kan bezorgen. Dewyl de Cacao-boom niet anders, dan in heete landen groeit, hangt dezelve van de jaargetyden niet zeer af. De- zelve is op alle zyden met bloeffem tevens en vrugten die men plukt, belaaden. Men doet egter twee voornaame VA en CACAG-BOOM. 4r ften in het jaar, den cenen des winters, en den anderen in den zomer. Als de boon uit de fchil is genoomen, moet men dezelve zorgvuldig droogen ; zo men hier omtrent in gebreke blyft „ verlieft dezelve veel van haare hoedanigheeden. Men loopt gevaar, dat ‘er wormen in koomen, en de boonen zelve een muffen en kwaaden fmaak zullen krygen; En °t is door de floffe behandeling, welke de inwooners der Americaaníche Colonies hier omtrent dikwils houden, dat deze waar tot veel laager pryzen valle. De Cacao, die niet wel gezweet heeft weegt een vierde zwaarder, als die welke eerft opden | juiften tyd en in volkoome droogte is ingeflaagen. Dit fchynt derhalven een voordeel voor den Planter, maar hy bederft er zyne waar mede , en doet daarenboven „een ongeoorloof- de winft, daar men met meer naauwkeurigheid op behoorde toete zien. Eene Cacao-boon „wel bereid en gezuiverd zyn- de, is van eene donkere violet kleur, terwyl die „welke niet genoeg gezweet hebben , zeer ligt violetkleurig zyn. De meefte Schryvers ‚die van den Cacaoboom gefprooken hebben „houden ftaande , dat de vrugt koud, droog, aardag- tig „en faamentrekkend zy ‚dat men ‘er daarom altoos fpece- ` ryen, welke doorgaans heet zyn, moet by doen, op dat het ` één het ander tempere „en de fchadelyke uitwerkfelen voor- koome. De Heer MILHAU heeft, zegt hy, niets anders hier tegen in te brengen, dan dat de olie, die in de Cacao is,en de bitterheid, die men ‘er in proeft, geene kenmerken van een koud faamenftel zyn, dewyl alle bitters voor heet ge- houden worden, en de olie zeker geene verkoeling zal*maa- ken. Hy oordeelt derhalven, dat men ter geen íterke, en verhittende fpeceryen behoore by te doen „welke »zyns oor- deels nergens anders toe kunnen dienen dan om derzelver goede hoędanigheeden te verminderen en te bederven. Onze Academift dringt zyne gedagten aan met aanmerkin- gen welke hem de ondervinding „en het gebruik ,’t welk hy in America van deze vrugt heeft zien maaken , verfchaft hebben. Schoon daar naamelyk de Banilles „en de Caneel op verre na zo fchaars of duur niet Zyn,als in Vrankryk „drinkt men ‘er egter geene andere Chocolaad , dan die van enkele Cacaoboonen „ in water ontbonden , gemaakt wordt, daar men veeltyds nog wat Citroen by doet, om ’er een aange- naamer geur aan te geeven. Alle de inwooners „van wat ftaat of jaaren zy moogen zyn, drinken dezen drank op alle ty- den en in alle faifoenen; Niemand klaagt ooit, dat hy ’er ongemak- van gehad hebbe, en alle koomen zy daarentegen ier , 42 BERIGT WEGENS DEN hier in overeen „dat als’er flegts geene fpeceryen onder ‘zyn, dezelve den dorft verflaat , verfriffche „doet groeijen ‚en den flaap bevordere. Onze Schryver haalt het voorbeeld van een Americaan van rang aan, dewelke op zyn agt-en-zeftigfte jaar eene volmaakte gezondheid genoot „{choon hy nooit an- der voedzel , dan chocolaad , op zulk eene wyze , als wy ge- zegd hebben, bereid, genuttigd hadt. e Scheid-kundige ontbinding van de Cacao, door den Heer MILHAU gedaan, ftrookt zeer wel met deze begin- gelen, en die Heer oordeelt, dat ‘er eene volmaakte over- eenkomft tuffchen de Cacao, en ons bloed zy, en dat dus bejaarde Lieden dezelve niet flegts, gelyk meeft alle men- fchen, mogen, maar zelfs moeten gebruiken. Even dienftig is dezelve ook voor menfchen die van eene magere, drooge, en zwakke lighaamsgefteldheid zyn, gelyk ook voor hun , die door veele infpanning hunne kragten uitputten. Maar voor zwaarlyvige, en fterk groeijende meníchen, of voor hun, die zig meeft met vleefch en zeer fappige fpyzen voe- den, is dezelve niet fterk aan te raaden. 8 OVER DEN CACAOBOOM VAN JAMAICA. ` Overgenoomen uit de Nouv. Oscon. € Lit, T. XXXIV. p. 11.) DË Cacaoboom van Jamaica heeft doorgaans vier dui- men in zyn omtrek, de ftam tot aan de kroon toe is vyf voeten hoog, en de kroon maakt gemeenlyk nog zeven voeten hoogte , zo dat zyne verhevenheid van den grond af tot den top toe, twaalf voeten zy. Deze boomen verfchil- Jen veel onder ‘malkanderen; zommige groeijen met twee of drie ftammen , andere hebben ‘er maar één , de meefte hunner bladeren zyn bleek en verdroogd, uitgezonderd die der jonge boomen, zo dat de Cacaoboom op verre na zo aangenaam niet voor het 00§ > als deszelfs vrugt voor de fmaak zy. Men kan wegens het getal der peulen die “er aan groeijen, niets met zekerheid bepaalen, maar een boom die aan het draagen is, geeft alle jaar van twee tot agt pond , en ieder peul bevat van 20 tot 30 boonen. |. Zie hier de wyze, hoe men deze boonen bereidt. Men fnydt de peulen, als zy ryp zyn, af, en men legt ze drie of vier dagen op hoopen, op dat de boonen dus in de fchillen uitzweeten mogen. Vervolgens dopt men de boonen uit de peulen, en men doet ze in een bak, die met weegbree blad bedekt is, daar zy nog eens zeftien of twintig dagen in zweeten. De boonen zitten in de peulen beflooten. tus- a, chen CACA0-BOOM VAN JAMAICA. 43 fchen zekere vezels of fchuttingjes met een zagt, wit, en lekker dons overdekt; die vezeltjes en dat dons gaan van de baften los, terwyl de boonen zweeten, en deze haalen de fappen daar van naar Zig, en worden ’er beter door, Ver- volgens legt men ze in de zon te droogen , geduurende drie of vier weeken , en dan worden zy donker food van kleur; Het geen het byzonderft is in het groeijen van deze vrugt , is, dat de peulen niet anders, dan buiten aan den ftam of groote takken groeijen , en dat men ter zelfder tyd, en op den zelfden boom, ja aan het zelfde gedeelte des booms , bloefem , groene en rype vrugten vindt. De Cacaoboomen draagen op verfchillende tyden van het jaar; Daar zyn er, die hunne meefte vrugten in September, en November , an- dere die dezelve in May leveren, fchoon die boomen niet verre van den anderen ftaan. Zulke, die het meeft in het najaar geeven , leveren ook in het voorjaar nog cen weinig uit, en dus omgekeerd met de andere. De Cacao-boomen worden door middel der boonen ver- meerderd , welke men eerft onder de fchaduwe van andere planten of heefters legt , die men daar na, als de boom groo- ter wordt, weg neemt; zelden wordt hy verplant, ten zy hy niet wel tiere , het geen in opene velden , en drooge fchraale gronden doorgaans gebeurt; want de boom wil, jong zynde voor de zon „en in allen leeftyd voor den Noord- weften wind befchut zyn. Hy begeert een vetten, laagen , en vogtigen grond , en hierom plant men hem veeltyds langs de rivieren en in de valeyen. Zo dat men, ter oor- zaake van deze vereifchtens, mag vaftftellen , dat het over- al, daar men eene groote en goede plantafie Cacao-boomen aantreft, ongezond Zy om te woonen. De boom {chiet in een jaar ter hoogte van vier voeten op, en de bladeren dier jonge boomen zyn zesmaal zo lang, als die der oude; om dat zy, naar maate de boom ouder wordt, afvallen , en fteeds kleinere in de plaats weder krygen. Men zet de boomen gemeenlyk twaalf voet van malkan- - der; als de grond goed is, en ’er de boom wel tiert, begint hy met de drie jaaren reeds wat vrugt te geeven, dan moet men alles , wat hem tot dus verre in eenig opzigte voor fchaduwe diende , weg flaan; En men zal alle jaaren, tot tien of twaalf toe , meer vrugten krygen; Dit is de tyd, waar in men rekent, dat hy op zyn beft zy. Men kan niet wel bepaalen, hoe lang hy in dien ftaat blyve, maar het is zeker, dat ’er uitfpruitzels van onderen uit de wortels op- Schieten „ die de plaats des-ouden ftams weder inneemen, > ' S 44 WAARNEEMING VAN EEN GEZWEL, &C. als deze fterft, of omgehouwen wordt, ten zy dit door ees nige nadeelige gefteldheid van den grond, of hinderlyken invloed van de lugt belet wordt. Eindelyk zal ik ’er byvoegen, dat men de Cacao - boonen in nieuw Spanje , en eenige andere ftreeken van de Indiën ‚voor geld-fpecie gebruikt. R T’ Ontleedkundige Waarneeming van een Gezwel in zyn eigen vlies beflosen , in de Herfenen , door den Heer GONTARD (*). E Heer GON TARD deedt in het jaar 1754. het lichaam openen van een jonge dogter „aan een Rot-koorts over- leden. Haare ziekte hadt, behalven de gewoone toevallen „ dit byzondere; naamlyk , eene loozing van etter uit het reg- ter Oor „met zeer zwaare hoofdpynen verzeld. De herfenpan opgeligt zynde, vertoonde zich tegen over het regter Slaap- … been, waar het harde herfenvlies, door de zaag verfcheurd was „de zelfftandigheid der Herfenen zeer geel zen de Herfe- ` nen zelven onderzoekende , waar van het wezen ontaard was, ontdekte men een gezwel in een vlies befloten, van gedaan- te en grootte als een ei van een hen, in de zelfftandigheid van de Herfenen zelven geplaatft. Het vogt welk ‘er in be- floten was , was Vloeibaar als gemeene etter „en van een hoog geele kleur. Dit Gezwel was gelegen in het regter deel van de Herfenen „en met een van zyne uiteinden leunende ophet uitfpanfel der kleine Herfenen „en met het ander op het fteen- agtig uitfteekfel van het Slaap-been. Het Slaap-been was aan zyn onderfte gedeelte van binnen bedurven, en het bederf hadt zelfs het beginfel van de bovenfte oppervlakte van het fteen-been aangegrepen „in den hoek welken het maakt met het Slaap-been. Hier was het midden van het beenbederf , het welk deze beenderen verknagende, een fleuf hadt gemaakt van twee lynen breed „en drielynen diep, welke gemeen{chap hadt met de holen van het tepelwyze uitfteekfel. De etteragtige. ftoffe liep dus vande holletjes van het tepelwyze uitfteekfel in de Trommel, en van hier door de uitwendige gehoorweg naar buiten „van waarze doorde geheele ziekte uitgelopen is ; een gedeelte zelfs, het welk te rug vloeide door de Trampet van EUSTACHIUS, ontlaftte zich uit de neuze. Eene ziekte, inderdaad „moeilyk te kennen „en nog moeilyker te genezen. (*) Hift. € Mem. de l'Acad. Roy. des Se. Ann. 1754. Fourn. des Sfav. Avril, 1761. pag. 304 MENGELWERK, TOT FRAATE LETTEREN, KONSTEN EN WETENSCHAPPEN, BETREKKELYK. NATUURLYKE GODSDIENST EN ZEDEKUNDE. Vervolg van bladzyde 8. Ene der redenen , waardoor wy verklaarden overgehaald te zyn, om onzen Lezeren een nieuw famenftel van Zedekunde aan te bieden, was het verfchil van beginfels , op welke zommige Schryvers hunne ftelfels geveftigd heb- en; — een verfchil inderdaad zo groot en ftrydig , dat het geen by den één als betaamelyk en verpligtend wordt aangedrongen, onbeftaanbaar fchyne met de voorfchriften, welke een ander zelve uit zyne beginfels afleidt , of ten min- {ften met de gevolgen , die men ’erbillyker wyze uit trekken mag, en die hy ‚naar alle wetten eener goede redekaveling , genoodzaakt is, te erkennen. Het is geenzints noodig voor het menfchdom in het al- gemeen, om de verfchillen, welke over den grondflag on- zer verpligtingen , qnder oude en laatere wysgeeren, zo dikwils betwift zyn, ten diepften uit te pluizen. Hier van behooren wy allen egter bondig en ten vollen overtuigd te wezen, dat ‘er ten minften een vafte grondilag zy, waarop alles ruft. Een algemeen beginfel van deugd, waaruit alle onze byzondere pligten langs een keten van onwraakbaare gevolgen worden afgeleid! Dit zeg ik, behooren wy alle, als redelyke fchepzels te weeten, en heilig te gelooven, en om dit te bevorderen, zal ik een kort en algemeen berigt geeven van de byzondere ftelzels , welke door hen , die de natuur der menfchen, en den oorfprong onzer verplig- ting zorgyuldigft hebben nagefpoord „gemaakt of aangenoo- men zyn.. Van de vroegfte tyden af, daar wy eenige ordentelyke befcheiden van hebben, zyn ’er altoos zeer verfchillende gevoelens over dit ftuk geweeft; en de oude wysgeeren wierden inzonderheid onderfcheiden naar de verfcheidene gedagten, welke zy over den bron en oorfprong onzer vere. pligtingen vormden. De ééne Secte van Philofophen leere de, dat wy dezelve daarom volgen moeften, om dat we, IL DEEL. N, 2. MENGEL VWa D ons 46 NATUURLYKE GODSDIENST pus dus OVEREENKOMSTIG MET DE REDE EN ONZE NA: TUUR gedroegen, en tevens het algemeen welzyn bevor derden. Eene andere Secte poogde ons ter. betragting van de deugd te noopen, om dat dezelve SCHOON EN GOED WAS CaS, terwyl eene derde eindelyk dezelve onder geene andere gedaante, dan die haarer NUTTIGHEID befchouwen, ‚ nog door eenige bedenkingen, dan die der voordeelen en ereugtens , welke ‘er voor YDER MENSCH; hoofd voor hoofd. aan de betragting Zyher pligten verknogt zyn, aan- pryzen wilde. T Zo verward waren de ouden in hunne begrippen des aan- aande ;; en pleegen wy de laatere wysgeeren raad, wy zuf- - Jen deze niet veel eenftemmiger over dit onderwerp bevin- den. De Engelfchén inzonderheid hebben de fcherpzinnig- heid van hun vernuft getoond, metde beginzelen der Ze- dekunde uit te pluizen. Zommigen hebben zig tot drooge bewyzen bepaald , die zy uit de OVEREENKOMST EN BE- TREKKINGEN DER DINGEN afleidden ; anderen ‘fchynen op den WIL VAN HET OPPERWEZEN, als den eenigen grondflag van verpligting voor alle redelyke fchepzelen aan te dringen. Terwyl zommigen met allen ernft bewee- ren, dat het ALGEMEEN BELANG van °t menfchdom het eenigft rigtfnoer van deugd en deugdzaame bedryven zy, houden anderen, met den zelfden yver ftáande, dat ONS EIGE BYZÓNDER GELUK als het eenigfte beginzel moet worden aangemerkt, waaruit alle loffelyke daaden kunnen voortvloeijen, en terwyl veelen DE REDE , als den eenigen toêtfteen befchouwen „om goed en kwaad a@ wel afs waar en valfch, aan te toetfen, en-over regt eti onregt, zo wel als. overnut of fchadelyk'te vonniffen „zo poogen-andere te be- wyzen ‚dat wy voor de eerfteeen afzonderlyk vermogen van God ontvangen hebben, eene byzondere NEIGING, waar- door wy de deugd NATUURLYKER Wyze, en, buiten alle redeneeringen, uit eigener aart goedkeuren; en geneegen zyn te völgen. ` Ee Er Maar inder waarheid, de deugd. wordt ons door de vere eenigde kragten van elk dier beginzelen, beweegoorzaa- ken, en verpligtingen aangepreezen, alles wat op rede en waarheid fteunt kan door faamenloopende dringredenen wan verfcheide kanten aangedrongen wórden. ‘Strydige ber wyzen ftooten elkanderen om ver „en het één vernietigt de kragt van °t ander. Maar niets onbeftaanbaars duit het in, ‚ ` \ te (e) zake nas "yato, EN ZEDEKOUNDE, ` 47 te zeggen. Dat de wetten der deugd op de eeuwige en „ Onveranderlyke natuur der dingen gegrondzyn, maar dat ' » dezelve egter, omdat zy den bekenden wil van °t opper. » wezen bevatten, hier door cene nadere verpligting kry- „gens nog verlieft de deugd het allergeringft van de al- » gemeene voordeelen, die derzelver betragting het. gan- » iche menfchdom aanbrengt , omdat zy het waaragtig gẹ- luk, en allerzuiverft genoegen yan elk, die haare lesten s» volgt, bevordert. En fchoon de rede onze pligten „ in » de verfcheide omftandigheden van. het leven , zeer wel s» kan ontdekken en aandringen „behooren we egter een aan-. » dagtig oor te leenen aan den infpraak en vermaaningen van, s> dat bykoomend beginzel, °t welk de Godheid onzer na- > tuur heeft ingefchaapen, dat Zedelyk gevoel, waar door » Wyt goed niet flegts van °t kwaad, het loffelyke van het » Íchandelyke met den eerften opflag onderfcheiden , maar „ het eerfte ook,uit der aart geneigd zyn te volgen”. Elk dier verfcheide beginzelen is inderdaad van zulk eene uitgeftrektheid , dat zy één voor één ter betragting ‘van meeft alle onze pligten leiden. Eene doorgaande en {tande vaftige oplettenheid op-den wil van °t Opperwezen 5 eene eenpagrige behartiging van het algemeen belang onzer mes demen{chen, of eene redelyke zugt voor ons cige welzyn, zal ons in dé meefte yoorvallen dat geen aanwyzen „endoen betragten, hetgeen rede , waarheid , betaâmelykheid er deugd van ons vorderen. Maar in een lamentftel van Zede- kunde moet het oyerflaan van één dier bewyzen en dring- redenen, de kragt van het geheel genigzints verzwakken, Van Zedelyk gevoel te fpreeken, zoude de ongerymdheid zelve wezen, als ’er niet een eeuwig en onveranderlyk on- derfcheid van Zedelyk goed en kwaad in den aart der din- gen zelve gevonden werdt, daar dat gevoel zynebetrekking toe had; wat zullen we immers onderfcheiden , zo ‘er niets te onderfcheiden valt? Wat zullen wy verkiezen, zo het één in zyn eigen aart niet beter zy, dan ’t ander? De wi} var God zoude waarlyk eene gebrekkige rede van verplig- ting zyn, by aldien dezelve nog op rede en billykheid ge- grond, nog derzelver volbrenging voor ons of andere fchep- zelen heilzaam en voordeelig ware, En, zo het ten allere duidelykften blykt betaamelyk en regt te zyn ‚dat wy het nut onzer medemenfchen , naar onge vermogens bevorderen, en dezelve grootmoedig weldoen, het is aan den anderen kant niet minder billyk, dat wy ook voor onze eige belan- gens zorgen, en ons byzonder geluk op alle moogelykewy- -o U 2. 3 48 NATUURLYKE GODSDIENST zen, voor zo verre die met het algemeene welzyn beftaan Kunnen, tragten te bevorderen. Nog kan men, wat verder gaat, eenige daad van eerbied aan °t opperwezen, of van Godsvrugt aanwyzen, welke of ons byzonder genoegen, of het nut van °t menfchdom niet op de eene of andere wyze bevordert ; alle de byzonderhe- den hiervan aantetoonen, zoude ons te verre vervoeren, en aanmerkingen ontydig vervroegen, welke , in -het vol- gend beloop onzer Verhandeling, beter te pas zullen koo- men. Maar in het algemeen kan men onbefchroomd ver- zekeren, (omdat, hoe meer men dit onderzoekt, hoe na- der °t blyken, en door de ondervinding fteeds bevestigd worden zal) dat de deugd onveranderlyk goed en regt’, in zig zelv’ beminnelyk, en der hoogfte, agting en goedkeu- ring waardig zy; reeds verkiezelyk ter oorzaak van haare inwendige. fchoonheid, maar nog hooger te agten, fterker te beminnen en getrouwer te vo gen wegens de menigvul- dige voordeelen, welke zy niet flegts het menfchdom in het algemeen , maar ook elk haarer betragteren in het byzon- der, aanbrengt. — Maar {choon alle die verfcheide dringredenen op yder ge- Se eel- EN ZEDEEKUN DE: 49 deelte van onzen pligt mogen toegepaft worden , en inder- daad, in alle moogelyke gevallen en omftandigheden, op de volmaakfte wyze, met elkander ftrooken, zo zal het eg- ter,tot een naauwkeuriger begrip en geleidelyker draad on- zer volgende redeneeringen dienftig wezen „om een bepaald en onveranderlyk beginzel op te geeven, waar uit alles ge: maklyk en van zelve voortvloeit. Dit beginzel zal ons dan een zeker, en ontwyfelbaar, zo wel als ftandvaftig rigt- fnoer verfchaffen, waar naar wy onze bedryven, als verftan- dige fchepzels, fchikken, en waaruit wy tevens alle dring- redenen, die ons ter betragting onzer pligten noopen moe- ten „afleiden kunnen. Van zulken aart moet inderdaad dit al- gemeen beginzel van Zedekunde wezen, het moet in on- ze natuur als redelyke wezens gegrond zyn, het moet alle onze verpligtingen bevatten tevens en aandringen, en het ` zelve weggenvomen Zynde, moeten alle andere bedenkin- gen kragtloos worden. | Het is zekerlyk een goede regel voor onze Zedelyke be. dryven , dat we ons gedrag fteeds haar den wil van ’t Opper- wezen poogen in te rigten, en telkens als wy dit verwaar- loozen ; handelen wy ongetwyfeld zedenloos en ongere- geld; maar waarom is dit zedenloos en ongeregeld? Omdat het in zig zelven eeuwig en onveranderlyk billyk, en regt is, dat wy ons naar den wildes Allerhoogften fchikken! De oneindige volmaaktheden zyner aanbiddelyke natuur, en onze menigvuldige behoeftens vorderen deze onderwer- ~ ping ten iterkften, eñ de menigvuldige weldaaden en gunft- bewyzen, die wy allen reeds ontvangen hebben, en nog da- gelyks genieten, dringen dezelve met de vriendelykfte banden aans en dewyl wy, en het ganích heelal op yder oogenblik volftrektelyk van hem afhangen, is het zekerlyk de uiterfte dwaasheid en ongeregeldheid, om zyn welbe: haagen immer uit het oog te verliezen, of zyne geboden te veragten. Dergelyke danmerkingen ; wegens eene voorgaande ir- wendige betaamelykheid ‘der zaake zelve, kunnen wy ook tegen die geenen maaken, welke den grondílag der Zedely- ke deugd in de bevordering van het algemeen welzyn leg- gen; dit onderftelt insgelyks wederom eenig voorgaand en algerneener beginzel ; men kan immers rede geeven ; waar- om wy dus het algemeen nut moetèn poogen te bevorde- ren. —— Dit is daarenboven flegts een tak van dat Zede- lyk gedrag, dat tedelyke fchepzels volgen inoëten 5 het makt onzen geheelen pligt niet uit; — en daar zyn vet- D3 fcheis go NATUUKLYKE GODSDIENST fcheide andere pligten, welke uit dit beginzel niet gemak- ' lyk afgeleid kunnen worden, — Onze verpligting der- halven, om het algemeen welzyn te bevorderen, moet n hooger worden opgehaald en moet y als zynde flegts een ge- -deelte van ’t geheel, op een algefneener beginzel ruften. En dit zelfde eindelyk kan men op alle andere beginzels 5 welke men voor den algemeenen grondflag onzer verpligtin- en mag opgeeven, met even veel rede toepasfen , dit al- Feen uitgezonderd, „ °t welk uit onze natuur als redelyke “_o fchepzels getrokken, en door de overeenkomft; welke: » Onze geaardheden met de verfchillende ftanden, betrek- » kingen en omftandigheden des levens hebben, wordt » aangedrongen”. Wy willen ons in geene overnataurkundige vitteryen of duiftére: befpiegelingen in laaten; en zullen ’er daarom al- deerilyk byvoeden, dat wy volgens dit duidelyk en eenvou- dig kenmerk aileen, altoos op de zekerfte wyze bepaálen ‘kunnen, wat het eerft en algemeen beginzel van alle onze verpligtingen zyn moet. Dit namelyk moet zodanig een beginzel zyn, waar uit wy de dringrederten om in alle moo- clyke voorvallen onze pligten te betragten niet flegts af- beiden > maar waarin wy tevens een duidelyk rigtfnoer vin- den kunen, wat dezelve van ons vorderen, ewheewy ons in alle die voorvallen gedraagen moeten ; zonder dat wy tot het één of ander eenig verder beginzel van redeneering noodig hebben. — Maar dit kenmerk is nergens anders te vinden, dan in de oorfpronkelyke, en inwendige betaa- “melykheid van zulk of zodanig een gedrag, als met onze- natuur, en alte de betrekkingen, waar in wy ensbevinden, overeenkoomt. — Zommigen hebben, ik erken het, op eene dartele wyze, eene nadere rede gevraagd, waarom wy verpligt zyn, om dat geene te- doen, °t welk wy begrypen regt en betaamelyk te wezen. Maar merr mag met gelyken grond van rede vraagen, waarom een en twee drie maaken, of waarom een wys menfch anders den. een kind of dwaas moet handelen. De inwendige betaamelykheid der deugd, en onze verpligting om haare wetten te betragten, vertoo- nen zig ten allerduidelykften aan alle fchepzels „die verftand en rede hebben, zo dra dit aan dezelve wordt voorgefteld. De alwyze Schepper heeft ons Menfchen in het byzonder derwyze gevormd, dat wy die verpligtingen niet flegts met ons verftand en oordeel goedkeuren, maar door onze nei- gingen zelve , zo lang deze niet bedorven zyn, daar toe overhellen, en het is onmoogelyk am een loffelyk bedryf Cer EN ZEDEKUNDE st kener verheeve edelmoedigheid te hooren of te zien , zonder in een foort van eerbiedige verwondering , en blaakende hoogagting opgetoogen , en met eene driftige begeerte ver- vuld te worden , om zo loffelyk een „voettpoor naar on vermogens te volgen: De deugd vertoont zig inderdaad al- toos van zelve onzer agting en navolging waardig, en het blykt derhalven, dat de onmoogelykheid om eenige verdere redenen te geeven, voor onze verpligting, om dat geene te betragten, dat wy begrypen,betaamelyk en regt te zyn, zo verre af zy, van die verpligting te verminderen, dat dit in: tegendeel dezelve ten kragtigften aanbinde: Deze befchouwing der dingen ftelt de wetten der deugd in haár natuurlyk ligt, als zynde eeuwig en van eene “alge- meene uitgeftrektheid ; kunnende door geene magt, hoe groot odk, in ’t allerminft veranderd of ontbonden worden, en van eene onfchendbaare verpligting voor de allerverhe= vente zo wel; als de laagfte én geringfte wezens, als zy flegts verftand en rede hebben , oim de voorfchriften der deugd; in hunne byzondere omftandigheden te ontdekken. —. Ja dit gezigt van zaaken vertoont de deugd eerft regt als heilig, nuttig, van een volftrekt algemeen belang, eri der hoogfte agting van alle redelyke fchepzels waardig. Dog in welk een ligt zig deze bewyzen ook aan onzeú geeft vertoonen „of wat verfchillende gedagten wy over het groot en algemeen beginzel onzer. verpligtingen koefteren mogen, laat ons nooit eenige dier verfoheide dringredenen, welke faamenloopen „om ons tot de betragting onzer plig- ten aan te fpooren, uit het oog verliezen. Alle die bewyzerh leert dè ondervinding inderdaad, dat nog niet genoeg zyn: om het menfchdom in het algemeen tot eene ftandvaftige deugdsbetragting aan te zetten , en wy zouden derhalven averechts handelen, met eenige dier dringtedenen , die alle op zig zelve klemmen, en waar van deze op diè, andere op geene gemoederen meer indruk kunnen hebben, weg te neemen, of flegts te verwaarloozen. Wy moeten niets, dat ons beter kan maaken; beftryden , maar het alles tevens be- zigen, om dit allerwenfchelykft einde uit te werken. De één befchouwt de dingen van dien, een ander van een ande- ren kant, de bewyzen hebben vat op ons; naat maate zy met die verfchillende manier van befchouwen betêr ftroo- ken, en wy moogen düs een âlgenieenef uitwerking van oi- ze poogingen verwagten , naar maate wy onze aanfpooringerí s overeenkomftiger met de algemeene gefteldheid der mens chen , kunnen maaken. — Ja hoe meer wy alle over- | D 4 tuigd -p g2 NATUURLYKE GODSDIENST tuigd worden, hóe duidelyker wy voor oogen zien, dat de deugd ons van alle kanten even fterk wordt aangepreezen , hoe meer wy allen natuurlyker wyze geneigd zullen wor- den, om ons gedrag naar zulke voorfchriften aan te ftellen, welke allen enze natuur volmaaken „en het grootfte heil aan- brengen kunnen, dat wy in tyd of eeuwigheid in ftaat zyn te genieten.. Eeneernftige opmerking tog zal ons onfeilbaar overtuigen, dat ieder deugdzaame daad uit eigener aart trekke ‚om ons ei- en byzonder geluk, over het geheel genoomen , en tevens het algemeen belang van °t menfchdom te bevorderen. Gelyk de deugd in zig zelve beminlyk en voortreffelyk is, zo veredelt, om zo te fpreeken , iedere deugzaame daad „den geenen „die ze doet, en verheft wezenlyk zyn natuur. Ter- wyl hy hier door tevens de onwaardeerbaare gunft des Al- lerhoogften onfeilbaar verkrygt, en zyne hoogagting wint 5 zie daar derhalven een ryke bron van ’t allerzuiverfte genoe- en, dat een menfch op de wereld proeven, en °t welk al- feen hem de eindelooze eeuwigheid gelukkig „en hemin den Hemel zalig maaken kan. —— Aanminnig geluk! heugelyk enoegen ! zuivere welluft ! verzekerd, van de agting des A iwyzen Gods, overtuigd van de genegenheid van °t liefde- ryk Opperwezen! verheugd door de gt, vriendfchap, en toejuiging van de beften onzer medefchepfelen , zelve onzer eige volmaaktheden en vorderingen bewuft, en in alle ge- vallen door het verrukkelyk vooruitzigt van nog grootere gelukzaligheid opgebeurd! wat wordt ’er meer vereifcht om ons zo veel genoegen op deze wereld te verfchaffen „als der- zelver gefteldheid toelaat. 