Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
NATUURKUNDIG TIJDSCHRIFT VOOR NEDERLANDSCH-INDIE. K) NAZ déet NATUURKUNDIG TDSCHRIFT VOOR NEDERLANDSCH-INDIË UITGEGEVEN DOOR DE KONINKLIJKE NATUURKUNDIGE VEREENIGING IN NEDERL.-INDIE ONDER REDACTIE VAN Dr. C. BRAAZ, VE ANT DEEL LEXIV- -7V WELTEVREDEN NAAMLIJST DER LEDEN VAN DE KONINKLIJKE NATUURKUNDIGE VEREENIGING IN NEDERLANDSCH-INDIË op 1 Januari 1914. Dagteekening van oprichting: 19 Juli 1850. Beschermvrouw HARE MAJESTEIT DE KONINGIN DER NEDERLANDEN. OPRICHTERS: Dr. P. Bleeker, + 1878; Dr. J. H. Croockewit Hz., 7 1880; Corn’. de Groot, + 1896; P. J. Maier, + 1878; P. Baron Melvill van Carnbée, + 1856; Dr. C. L. A. Schwaner, 7 1851; H D A. Smits, + 1853; Dr. C. Swaving, 7 1881. HONORAIRE LEDEN: Datum van benoeming. 1 W. F. Versteeg, Amsterdam, 18 Mei 186 2 H. L. Janssen van Raay, Haarlem, 20 April 1882. 3 I van Dijk, ’s-Gravenhage, 16 5 1885. 4 Dr. A. W. Nieuwenhuis, Leiden, 2 September 1897. e GO bi Fa Or béi be BESTURENDE LEDEN. Dr. W. van Bemmelen, voorzitter, Dr. G. Grijns, ondervoorzitter, P. C. Flu, secretaris, W. H. A. van Alphen de Veer, penningmeester, J. F. van Hoytema, directeur der gebouwen, Dr. C. Braak, redacteur v/h tijdschrift, J. W. van Eek, Dr. J. C. Koningsberger, M. J. Doppenberg, Datum van benoeming. 8 September 1898. 20 Mei 1 April 9 October 9? 14 December 13 Augustus 9 11 December Dr. G. W. Kiewiet de Jonge, 11 2 S. R. J. Onnen, 11 2 Dr. H: J. van Lummel, 8 October Dr. A. H. J. Belzer, 2 November F. van der Goot, 9 Augustus H J. E. Wenckebach, 9 Juli F. Weehuizen, ke Dr. W. M. Ottow, 9 October E. A. A. Gobée, Dr. W. Th. de Vogel, Dr. J. J. M. Dormaar, Dr. A. R. Schouten, Dr. A. L. J. Sunier, J. C. Th. Leusden, W. van Braam, Dr. W. A. Borger, Dr. W. van Gorkum, Dr. J. Boerema, ÄFDEELINGSBESTUREN. Semarang. M. F. Onnen, voorzitter. 13 November 8 Juli 8 29 10 Augustus 14 April 8 December G. E. Hoeffelman, secretaris-penningmeester. 1897. 1912. 1912. 1912. Ae o bi Fei Lgl Soerabaja. Dr. H. W. Woudstra, voorzitter. G. M. Pool, secretaris. J. ©. Ribbers, penningmeester. M. C. Valk, bestuurslid. CORRESPONDEERENDE LEDEN IN NEDERLAND. Maximum aantal 20. o Datum van benoeming. Dr. H. G. van de Sande Bakhuyzen, Leiden, 21 December 1872. Dr. C. Ritsema, Leiden, 17 September 1875. Dr. Th. H. Mac Gillavry,’s-Graven- hage, 20 Mei 1880. Dr. E. van Rijckevorsel, Rotterdam, 20 „ 1880. Dr. A. A. W. Hubrecht, Utrecht, 20 November 1884. Dr. H. Wefers Bettink, Utrecht, 9 September 1886. Dr. €. A. Pekelharing, Utrecht, 11 Augustus 1887. Dr. Max Weber, Eerbeek, 23 Mei 1889 Dr. A. Wichmann, Utrecht, a „ 1889, Dr. K. Martin, Leiden, 9 Februari 1893. Dr. C. Th. Sluiter, Amsterdam, 12 April 1894. Mr. M. C. Piepers, ’s-Gravenhage, 13 Juni 1895. Dr. J. F. van Bemmelen, Gro- ningen, 12 Maart 1896. Dr. G. A. F. Molengraaff, 's-Graven- bago, 12 „ 1896. Dr. M. E F T Dubois, Haarlem, 12 „ 1896. Dr. F. A. F. C. Went, Utrecht, 20 Mei 1897. Dr. J.D. vander Waals, Amsterdam, 8 September 1898. Dr. J. P. van der Stok, de Bilt, 9 Januari 1902. Dr. R. D. M. Verbeek, ’s-Graven- hage, 9 ve 1902. Dr. J. J. A. Muller, Zeist, 10 December 1903. Dr. P. van Romburgh, Utrecht, 10 © 903. > Fa „> ee © DO ra aor E Dr. H. Onnen Sr.,’s-Gravenhage, 11 Januari 1906. J. J. K. Enthoven, Amsterdam, 8 Februari 1909. Dr. S. Figee, Hilversum, 1 Januari 1910. Mr. H. A. Lorentz, Vogelenzang(N.H.) 5 April 1910, Dr. J. de Haan, Utrecht, 28 Mei 1912. Dr. H. D. Tjeenk Willink, Deventer, 28 „ 1912. CORRESPONDEERENDE LEDEN IN HET BUITENLAND Maximum aantal 30. Datum van benoeming. O. Beccari, Florence, 15 Juni 1872. A. B. Meijer, Berlijn. 18 Mei 1878. Tommaso Salvadori, Turijn, er 1880. Alexander Woeikoff, St. Peters- burg, 11 Augustus 1887. Julius von Hann, We enen, 11 October 1888. K. F. Goebel, Miinchen, 23 Mei 1889. E. Haeckel, Jena. 11 Januari 1894. F. Montessus de Ballore, Santiago (Chili), 20 Mei 1897. G. Haberlandt. Graz, 20 1897 J. Wiesner, Weenen, - 20 „ 1897 W. Kükenthal, Breslau, 20 1897 R. Semon, München, 30 1897. Anthonio Berlese, Portici, 10 Augustus 1899. E. Stahl, Jena, 9 Januari .1902. H. Molisch, Weenen, 9 e 1902. Dr. A. Zimmerman, Amani (O. Afrika), 8 i 1904. GEwoNE LEDEN. A. Agerbeek, A. C. H., Mr.-Cornelis. 1910. Angenent, Dr. Balik-Papan - 1912. Alphen, de Veer W. H. A. van, Weltevreden. 1912. Arnold, L. V., Semarang. 1980. ER Sein B. Bakergem, W. M. Th. van, Soerabaia. Bartels, M. E. G., Pasir Datar, Halte Tjisaät. Belzer, Dr. A. H. J, Weltevreden. Bemmelen, Dr. W. van, Weltevreden. Bervoets, M. E., Klatten. Birchenhauer, R., Semarang. Bley, J., Kendal. Bickenisse, H., Medan. Bloemendal, R. H., Weltevreden. Boerema, Dr. J., Weltevreden. Boers, R. J., Muntok. Boorsma, Dr. W. G., Weltevreden. Borger, Dr. W. A, Weltevreden. Borgesius, Weltevreden. Botermans, J., Bouman, A. F., Amboina. Braak, Dr. C., Weltevreden. Braam, W. van, Weltevreden. Breda de Haan, Dr. J. van, Buitenzorg, Broekman, E. W., Soerabaia. Brouwer, Dr. H. A. Bangkinang. Bussy, Dr. L. P. le Cosquino de, Medan. Bijker, J., Weltevreden. C. Caland, Dr. P., Weltevreden: Campbell, J. R., Soerabaia. Chambry, J. K. J., Weltevreden. Collard, F. E, Weltevreden. Concordia, Societeit, Weltevreden. Cornelis, Dr. F. G, Weltevreden. Cramer, Ch. G., Sidoardjo. Cramer, Dr. P. J. S., Buitenzorg. Cultuur Maatschappij der Vorstenlanden. or bo or mw or or 56 or Kéi oa Ot or ow œo fin we D. Dam, van, Buitenzorg. Damme, M. H., Weltevreden. Degens, Dr. P. N., Weltevreden. Degros, P. L, Weltevreden. Diggelen, C. H. P. van, Bodjonegoro. Dinger, J., Weltevreden. Docters van Leeuwen, Dr. W. M., Semarang. Dominicus, Dr. W., Soeliki. Doppenberg, M. J., Weltevreden. Dormaar, Dr. J. J. M, Weltevreden. Douglas, E. A, Weltevreden. Driessen, Dr. D. P. E, Nijmegen. Duyster, M., Padang. Dijck, J. Z. van, Semarang. Dijkstra, A. J, Weltevreden. E. Eek, J. W. van, Weltevreden. Engelbregt, J., s.f. Djatiroto S. S. O/L. Eijken, Dr. P. A. A. F, Weltevreden. F, Feytes, J. J., Weltevreden. Fournier, C. A. W., Soerabaia. Flu, P. C, Weltevreden. G. Galjema Verheul, A., Soerabaia. Geesink, P. J. J. A., Gelder, Dr. J. K. van, Weltevreden. m O © HEA ae Gentis, F. J., Soerabaia. 1909. Genus, Dr. J. W. van, Balik-Papan. 1911. Gieben, H C., Weltevreden. 1912. Gobée, E. A. A, Weltevreden. 1912. Göllner, E. R. D, Weltevreden. 1910. Gorkum, Dr. W. van, Weltevreden. 1913. Gorter, Dr. K., Buitenzorg, 1908. Grijns, Dr. G., Weltevreden. 1896. Guffroy, C. A. Soerabaia. 1910. H. Hattum, A. G. van, Soerabaia. 1910. Heeckeren, Mr. C. W. Baron van, Semarang. 1887. Heinzelmann, N., Weltevreden. 1907. Heuvelink, C. O., Weltevreden. 1899. Hillen, C., Weltevreden. 1913. Hoedt, Th. F. H., Soerabaia. 1910. Hoeffelman, G. E., Semarang. 1908. Hoekstra, M. G., Weltevreden. 1892. Hoezoo, F., Semarang. 1912. Holtappel, K. J., Soerabaia. 1910. Homan van der Heyde, J, Weltevreden. 1909. Hoofdadministrateur Billiton-Mij.,Tandj. Pandan. 1901. Hoogere Burgerschool (Bibl.), Soerabaia. 1885. Hotz, Dr. Walter, Weltevreden. 1911. Hoven van Genderen, Mej. A. J. v.d., Weltevreden. 1913. Hoytema, J. F. van, Weltevreden. 1912. Hunger, Dr. F. W. T., van Eeghenstraat 52, Amsterdam. 1901. Dling, R., Weltevreden. 1910. J. ’s Jacob, Mr. H., Weltevreden. 1903. Jansen van Raaij, F. A, Weltevreden. 1913. Johan, W. H. L., Toeban. 1908. 119 121 oe SER K. Kade, van der, Medan. Kamerling, Dr. Z, Leiden. Kampen, Dr. P. N. van, Amsterdam. Kiewiet de Jonge, Dr. G. W., Weltevreden. Kock, Dr. A. C. de, Weltevreden. Koefoed, Dr. P., Malang. Koks, M. Th, Weltevreden. Koning, D. A. P., Soerabaia. Koning, M. C., Weltevreden. Koningsberger, Dr. J. C., Buitenzorg. Koppelle, D. J., Weltevreden. Krediet, Dr. J. Kuenen, Dr. A., Medan. L. Lange, Dr. de, Weltevreden. Lange, Dr. Dan. de, Salatiga. Lau, Carl C, Padang. Laverman, D, Weltevreden. Lessen, A. H. van, Weltevreden. Leusden, J. C. Th, Weltevreden. Levensverz. en Lijfr. Mij. N.-L, Weltevreden. Leyder, F. A. L., Semarang. Lier, R. J. van, Sawah-Loento. Linde Sen denn Semarang. Limbur Lith, I. w, Weltevreden. Lockhorst, H. A. van, Djocjacarta. Lovink, H. J., Baitens org. Lummel, Dr. H. J. van, Weltevreden, Marle, Mej. J. C. van, Soerabaia. Martis, A. K. M., Bodjong (Semarang). 1910. 1912. 1876. 1905. 1910. 1912. 122 123 124 -125 133 134 E a Meulemans, P. H., Semarang. Meijers, G. J., Weltevreden. Min, Dr. W. J. van der, Soerabaia. N. Neeb, Dr. C. J., Palembang. oO. Obertop, H. F. P. Onnen, M. F., Semarang. Onnen, S. R. J., Weltevreden. Ottolander, T., Banjoewangi. Ottow, Dr. W. M., Weltevreden. Ouwens, P. A, Buitenzorg. P. Petkovic, V. A., Semarang. Pool, Dr. J. F. A, Tjimahi. Pool, G. M., Soerabaia. Q. Quarles de Quarles A. J. Baron, Nederland. Rant, Dr. A, Tjinjiroean bij Bandoeng. Raven, D., Soerabaia. Renardel de la Valette, G. C. H., Malang. Reuter, W., Weltevreden. Ribbers, J. C., Soerabaia. Ritsema, Dr. I. Ch, Weltevreden. Roosegaarde Bisschop, P. J.. Hongkong. 1903. 1910. 1912. 1901, 1910. 159 16 161 © 162 163 164 165 te eae _Rozenraad, M. C. P., sf. Gending bij Probo- linggo. Rutter, Dr. L, Soerabaia. Rijn, L. A. van, o/adm. Suikerfabriek T jomal, Pekalongan. Rijn van Alkemade, J. van, Semarang. S. Sandberg, Dr. Jhr. ©. G. S., Nederland. Santer, L. P. J. M., Semarang. Schmidt, Dr. W., Semarang. Schöppe, Dr. Max, Soerabaia. Schouten, Dr. A. R, Weltevreden. Schröde, E. E. W.G., Moeara, Doea, Sumatra. Simon Thomas, A. E., Padang. Smith, Dr. J. J., Buitenzorg. Spenneman, A. W., Soekaboemi. Straaten, H. van, Weltevreden. Sunier, Dr. A. L. J., Weltevreden. Sythoff, A., Weltevreden. T. Takaksonderneming Padang Boelan (Adm. J. S. C. Kasteleyn), Medan. U, Umbgrove, C. J., Soerabaia. Ultee, Dr. A. J., Djember. Vv. Valk, M. C., Soerabaia. Vaynes van Brakell Buys, W. F., Soerabaia. Velde, Dr. E. van de, Bandaneira. Veldhuis, H. W. J., Soerabaia. 1908. 1908. 1908. 1911. 1910. 1912. 1909. er I a Vereeniging van Djokjasche Landhuurders, Djokjakarta. Vogel, Dr. W. Th. de, Weltevreden. Vogelpoel, Th. G. van, Nederland. Vries, Dr. E. C. de, Nederland. Vrijdag, D., Soerabaia. Voogt, J. G. H. de, Weltevreden. W. Walter, Dr. J., Soerabaia. Weehuizen, F., Weltevreden. Wilde, W. F. de, Bondowoso. Wilkens, Dr. J. A., Weltevreden. Winckel, Dr. C. W. F., Weltevreden. Witkamp, H., Weltevreden. Woudstra, Dr. W., Soerabaia. Würth, Dr. Th. Z., Malang. Wijmans, R. P, Weltevreden. Zeeman, J. H., Weltevreden. 1913. VERSLAG OMTRENT DEN TOESTAND EN DE WERKZAAMHEDEN DER KONINKLIJKE NATUURKUNDIGE VEREENIGING IN NEDERLANDSCH-INDIË OVER het jaar 1913. Uitgebracht in de Algemeene Vergadering van 12 Januari 1914. eee M. X! Met genoegen vervul ik opnieuw de mij door de statuten opgelegde plicht tot het uitbrengen van een jaarverslag omtrent toestand en werkzaamheden onzer Vereeniging, daar zoowel de eerste gunstig, de tweede levendig kan genoemd worden. Personalia. De Vereeniging verloor door overlijden twee harer Correspondeerende Leden in het Buitenland: Jong Miner en A. Russen Warrace. Het Bestuurslid J. W. van Erk vertrok in Februari met verlof naar Nederland; van verlof terugkeerde in April het Bestuurslid Dr. H. J. VAN LUMMEL. In den loop van het verslagjaar werd het Bestuur versterkt door de benoeming der H.H. W. van Braam, Dr. W. Boreer, Dr. W. J. van Gorkom, J. H. Zeeman, F. A. JANSSEN VAN Raam, Dr. F. G. Cornenis en Dr. J. Borrema. ==> 18 — Door vertrek naar Europa verloor de Vereeniging het Bestuurslid Dr. TH. VareroN en door vertrek naar een andere plaats in Indië de H.H. Drs. J. F. A. Poot en J. W. van Geuns, zoodat het aantal Bestuursleden op het einde van het verslagjaar 27 bedroeg. Het aantal leden der Vereeniging kan thans niet opgegeven worden, daar de berichten daaromtrent van de afdeelingen te Soerabaja en Semarang nog niet ontvangen konden worden ; het ledental der moedervereeniging vertoont gelukkig weer een, zij het ook kleine, aangroeing van 8 leden. Het Bestuur werd in de December vergadering bij acclamatie herkozen. De penningmeester de Heer van ALPHEN DE VEER was in de laatste maanden door ziekte verhinderd zijn functie waar te nemen; de Heer van Hoyrema ver- ving hem zoover noodig. Door deze omstandigheid kan omtrent de: Financiën in dit verslag enkel in het algemeen opgemerkt worden, dat deze, na de groote uitgaven ten behoeve van de herbouwing van het Westelijk paviljoen, gunstiger zijn dan verwacht werd. Vergaderingen. Uitgenomen in Februari, toen verschil- lende Bestuursleden uitstedig of anderszins verhinderd waren, hadden de maandelijksche bestuursvergaderingen geregeld plaats. De opkomst der bestuursleden was vrij wisselend, met vreugde werd echter meerdere belangstelling bij de gewone leden begroet. Op alle vergaderingen werden wetenschappelijke mede- deelingen, sommige zeer uitgebreid, gedaan. Hun aantal 14 is maar weinig minder dan dat in het vorige jaar, n.l. 17. Den 6den April gaf het Bestuur gevolg aan een uitnoo- diging van zijn Lid van ALPHEN DE Veer, Chef van het Laboratorium voor Materiaal-onderzoek van het Departement der B. O. W., om deze inrichting te bezoeken. Voor de talrijk opgekomen leden werden de verschillende toestellen uitvoerig gedemonstreerd. w ke Afdeeling voor Voordrachten met Debat. De voor- drachtsavonden verheugden zich in een wel afwisselende, maar meestal voldoende en soms groote belangstelling van Bestuursleden en Leden. De hier volgende voordrachten werden in het verslagjaar . F. A. Poon. Over door gistcellen veroorzaakte schei- kundige omzettingen. W. H. A. VAN ALPHEN DE Vren IJzer en staal. J. F. van Hoyrema. Wiskundige verhoudingen in de architektuur. G. Grisys. Het een en ander over hersenen en geest. D. Laverman. Energie. J. C. Ta. Leuspen. Erfelijkheid. D. DE Visser Smrrs. Entbastaarden. C. Braak. Over de proeven van H. KAMERLINGH ONNES. W. van BEMMELEN. De wereldaether. Populaire Voordrachten. Den 18den Juli hield de Heer Jos. van WATERSCHOOT VAN DER Gracut voor de leden van onze Vereeniging en die van de afdeeling Batavia van het Kon. Instituut van Ingenieurs een druk bezochte lezing met lichtbeelden over Antarctisch Onderzoek, in het bijzonder handelende over de hulpexpeditie der Mawson-expeditie, waaraan de voordrager deelgenomen had. Afdeelingen te Soerabaja en Semarang. Omtrent den toestand en werkzaamheid der beide afdeelingen gedurende het verslagjaar is mij thans weinig bekend. Tijdschriften werden toegestuurd; de doorzending liet echter te Semarang te wenschen over. Gebouwen. Het Westelijk Paviljoen werd afgebroken en een nieuw paviljoen volgens het ontwerp van ons Bestuurslid en Directeur der Gebouwen de Heer van Hoyrema onder diens toezicht door de N. V. De Bouwploeg gebouwd. a b De Vereeniging is aan den Heer van Hoyrema voor diens belangelooze medewerking des te meer dank verschuldigd, omdat de ervaring heeft geleerd, dat zonder zijn toezicht de hechtheid van het nieuwe gebouw belangrijk minder dan thans het geval is, zou geweest zijn. Den 154" Sept. kon de Secretaris het nieuwe paviljoen betrekken. Door den Heer van Hoyrema werd voorts ontdekt dat in de voetstukken der zware frontpilaren van het Hoofdgebouw een laag van hout is. Verbetering van deze zonderlinge bouwwijze is nog niet uitgevoerd. Secretariaat en Bibliotheek. De rondzending van de leesportefeuilles had geregeld plaats. De revisie van den Catalogus van dat gedeelte der bibliotheek, dat zich te Batavia in ons gebouw bevindt, werd voortgezet. Aan de klerke, Mej. Buro Hestinea wier gezondheids- toestand onvoldoende was, werd op verzoek ontslag uit haar betrekking verleend. Haar plaats werd ingenomen door Mej. ADRIAANS. Na zijn terugkeer uit Europa in April nam het permanent lid der Bibliotheekcommissie Dr. H. J. van Lummen de zorg voor de bibliotheek van den Secretaris over, en werd een indeeling getroffen voor de werkzaamheden der klerke ten behoeve van het secretariaat en bibliothecariaat. Algemeene Catalogus. Den 27ster Juni vergaderde de Bibliotheek-commissie bestaande uit Voorzitter en Secretaris der Vereeniging en het permanent lid Dr. van LUMMEL ten einde de werkwijze en regels voor den Algemeenen Cata- logus te herzien. Volgens de voorstellen van den Heer van Lummer, die na opdracht van het Bestuur, in Europa catalogiseerings-methoden had bestudeerd, werden de noodige regels vastgesteld. Besloten werd het Internationale Decimale-stelsel en het Kaartstelsel, zoowel voor den auteurs- als voor den vakcata- logus, aan te nemen. Kaarten en een kaartenkast werden Een: Ze te Brussel besteld en met de nieuwe catalogiseering van onze Bibliotheek aangevangen en tot de letter D voortge- schreden. Na beëindiging hiervan zullen de catalogi der andere in aanmerking komende bibliotheken geleidelijk met _ de onze worden vergeleken en op iedere kaart aangeteekend worden in welke der verschillende boekerijen het betreffende a boek zich bevindt. Bij de vergelijking der catalogi, die reeds voor een ge- deelte heeft plaats gehad, werd groote moeilijkheid ondervonden door de minder juiste inrichting van sommige dier catalogi, waardoor het werk niet onbelangrijk vertraagd zal worden. De Heer van Lumen heeft dezen omvangrijken arbeid ` welwillenderwijs op zich genomen, en wordt daarin bijgestaan door de klerke. Tijdschrift. Gedurende het verslagjaar verschenen door de goede zorgen van den Redakteur Dr. Braak, zooals in de laatste jaren gebruikelijk, twee afleveringen, en wel de 2% van deel 72 en de 1ste van deel 73 te zamen bevattende 227 pagina druks hoofdzakelijk inhoudende verhandelingen over eigendommelijk Indische vraagstukken en verschijnselen. Het aantal der Vereenigingen met wie wij uitwisseling van geschriften onderhouden klom van 251 tot 252. Meende ik verleden in mijn eerste jaarverslag mij eenigs- zins uitvoerig te moeten uitspreken over doel en toekomst onzer Vereeniging, thans zou ik willen volstaan met te — constateeren, dat zij op gelukkige wijze is voortgeschreden op den weg, dien ik meen dat voor haar de juiste is. W. van BEMMELEN. Wie AE ete NN MN as niger De parasieten en de pathologie der tropen '). M. AM H H.! Het parasitisme, de naam die men geeft aan het verschijnsel, dat een levend wezen op of in een ander organisme leeft, is zeker wel een der meest eigenaardige vormen waaronder het leven zich kan voordoen. Een studie van de morplologie en biologie van parasieten, vooral wanneer dit vergelijkend geschiedt met de vrijlevende soortgenooten demonstreert duidelijk de groote variatie’s der invloeden, die de natuur op de levende wezens oefent en hoe door deze invloeden diepingrijpende veranderingen in de organisatie van plant en dier kunnen worden teweeggebracht. _ Maar is de studie van parasieten voor den bioloog van wetenschappelijk belang, voor den medicus, vooral voor dien welke geroepen is om in de tropen te werken, is zij van onberekenbaar groot praktisch nut. De parasieten toch nemen onder de oorzaken van ziekten een rang in, die zeer veel belangrijker is dan die van alle andere oorzaken te zamen. Ik wil U maar even herinneeren aan de groote rol die de banale ettercoccen als verwekkers van wondinfectie ziekten spelen, aan de mikroben van typhus, dysenterie, cholera en pest, als oorzaken van volks- en wereldziekten, maar ook aan de saprophyten, die normaal onze lichaamsholten bewonen en volgens METSCHNIKOFF zulk een groote rol zouden spelen als oorzaken van den ouderdom. Ik zou zoo kunnen voortgaan, maar daar ik het vanavond niet zal hebben over de parasieten van plantaardigen oorsprong 1) Voordracht gehouden op de Vergadering van 27 April "14 der Afdeeling: „Voordrachten met Debat” der Kon. ae Vereeni- ging in Ned.-Indië. LXXIV 2k, amw zal ik van deze belangrijke ziektenoorzaken afzien en mij alleen bepalen tot eene bespreking van de z.g.n. dierlijke parasieten en wel alleen tot een overzicht van de z.g.n. echte parasieten d.z. die dieren, die zich ook werkelijk voeden met weefsel of lichaamssappen van hun waard d.i. het dier waarop of waarin zij leven. De symbionten, de commensalen, de ruimte- en de broed- parasieten alsook de saprophyten die dit niet doen, blijven dus buiten beschouwing. Terwijl nu plantaardige parasieten als veroorzakers van ziekten eene cosmopolitische beteekenis hebben is de kennis van de dierlijke parasieten voor den tropenarts het belang- rijkst en men overdrijft stellig niet als men beweert, dat bijna alle tropische ziekten veroorzaakt worden door dierlijke parasieten. De tropenarts, die iets meer van de pathologie en epidemiologie van tropische ziekten weten wil, dan vol- strekt noodzakelijk is voor een juiste diagnose en een succesvolle behandeling, is hierom verplicht bij parasitologen, zoölogen, en wel vooral protozoölogen helminthologen en entomologen in de leer te gaan. Sedert de ontdekking van den malariaparasiet door LAVERAN, hebben zoowel medici als zoölogen hunne krachten aan de studie der tropische ziekten gegeven en behooren deze nu tot de aetiologisch het best bekende ziekten. In het volgende wensch ik U na eenige algemeene beschouwingen over dierlijke parasieten een overzicht te geven van wat, dank zij de vruchtbare samenwerking van den zooloog en den medicus bereikt is. Hoewel parasietisch levende soorten onder alle diergroepen op de Eehinodermata en Tunicata na worden aangetroffen, hebben alleen de protozoën, de wormen en de bloedzuigende arthropoden een groote beteekenis. De protozoén en de parasietische wormen, de helminthen bewonen de lichaamsholten, de weefsels en weefselsappen alsook het bloed en heeten hierom entoparasieten of entozoä in tegenstelling met de meeste arthropoda, die alleen maar u SC aan de oppervlakte van het lichaam wonen en hierom ectoparasieten of ectozoä genoemd worden. Alle entozoä zijn bovendien nog stationaire parasieten d.i. gedurende hun geheele leven of gedurende een groot deel van dit leven blijven zij in het lichaam hunner waard. Onder de ectoparasieten heeft men echter ook soorten, die alleen dan hun waard opzoeken als zij voedsel behoeven en deze heeten dan temporaire. Juist het stationair parasiteeren, doet de dieren belang- rijke veranderingen ondergaan, die den volwassen parasiet tenslotte zoo doen verschillen van hun vrijlevende soort- genooten, dat alleen een studie van de ontogenie ons iets kan leeren van de phyllogenie dezer parasieten. Zoo b.v. hebben de vrijlevende platwormen een wimperkleed, dat bij de parasietisch levende ontbreekt. Het larvestadium der parasictische vormen, dat in het water leeft, dus onder omstandigheden, die overeenkomen met de vrijlevende, heeft wimpers en gelijkt nog in ander opzicht op de laatste groepen. De veranderingen als gevolg van het stationair-parasitisme berusten deels op het verwerven van nieuwe nuttige organen, deels op het verdwijnen of in groei achterblijven van zulke die voor den parasiet geen nut hebben. Zoo b.v. hebben vlooien, wandluizen en gewone luizen geen vleugels, is het oog van vele vlooien en acariden tot een niet functioneerend knobbeltje vervormd. Eigenaardig is het ontbreken van den darm bij lintwormen en acanthocephalen. Als tengevolge van het parasitisme nieuw verworven organen, noem ik de vervorming der mondwerktuigen van ectoparasieten tot de steek- en zuigapparaten bij wanzen, luizen, vlooien, muggen en vliegen; het optreden van zuig- nappen bij de platvormen, en bij sommige protozoën, en van haken bij de lintwormen, de anchylostomum en bij de zuigsprieten van teeken. Een andere invloed van het parasitisme documenteert zich in de ontwikkeling. Allereerst valt dan op de groote vruchtbaarheid. Zoo produceert Taenia solium, de gewone lintworm, 80 millioen eieren, ascaris lumbricoides, de spoelworm 67 millioen eieren per jaar. Looss berekent, dat een spoelworm, 1740 maal zijn eigen gewicht aan eieren levert. Interressant zijn ook de inrichtingen, die het bij elkaar komen der geslachten moeten verzekeren. Het zekerst middel is stellig het hermaphroditisme, de vereeniging van beide geslachten in hetzelfde dier. Maar ook hier kunnen wij de wijsheid van de natuur bewonderen : om zelfbevruchting zooveel mogelijk tegen te gaan geraken de mannelijke en vrouwelijke geslachtscellen niet gelijktijdig tot rijpheid. Veelvuldig komt ook voor het voortdurend bij elkaar leven van twee geslachten. Zoo voert het mannetje van de Bilhar- ziaworm het wijfje in zijn, als de bladen van een boek opgevouwen lichaam, altijd mee. Een andere manier om de kans op bevruchting zoo groot mogelijk te maken vinden wij b.v. bij een parasiet uit de urineblaas van de gewone rioolrat, de Trichosom um crassicauda. Hier leeft het mannetje zelf als parasiet in de vagina van het wijfje. Ook het grooter aantal mannetjes en de grootere bewe- gelijkheid der mannetjes, maken de kans op bevruchting groot. Tot welke zonderlinge toestanden het parasitisme voeren kan ziet men b.v. bij de zandvloo, waar de baarmoeder van het wijfje zóó met eieren gevuld wordt. dat de vloo zelf een onbeteekenend aanhangsel van de eierzak wordt. Maar het meest eigenaardig gedraagt zich wel sphaerularia bombi. Uit de eieren dezer nematoden ontwikkelen zich typische rondwormen. Na de bevruchting sterft het mannetje. Dat wat men kort na de bevruchting van het wijfje ziet is niets anders dan de vagina, die uit het dier prolabeert. De vagina, neemt darm en geslachtsorganen in zich op, vult zich later geheel met eieren, terwijl het dier zelf met moeite als een onbeduidend aanhangsel is terug te vinden. gen ` SE Een zeer belangrijk middel waarover de parasieten beschik- ken om de soort in stand te houden is de z.g.n. waard wissel. Bleef nl. een parasiet steeds op denzelfde waard dan zou met den dood van den waard ook de parasiet ten ondergang gedoemd zijn. Het eenvoudigste middel om dit te voorkomen is, dat de eieren buiten den waard komen of de larven het lichaam van den waard verlaten. Dit komt bij alle ectoparasietische vormen en ook bij vele entozoä voor. Het minst gecompliceerd is dan de toestand, als larven een tijdlang buiten de waard leven, en tot volle ontwikkeling geraakt, hetzij als volwassen insect of volont- wikkelde larve een nieuwe gastheer opzoeken. Bij de entozoën ondergaat dit alles weer een complicatie. Bij slechts weinige helminthen, de wormen dus, is infectie van mensch op mensch direkt mogelijk. Onder de menschelijke parasieten b.v. bij de spirochaeten van syphilis en Framboesia, bij de helminthen alleen maar bij den madenworm, de oxyuris vermicularis. Meestal gaat dit zoo makkelijk niet. Van Anchylostomum duodenale komen de eieren eerst dan tot ontwikkeling als zij buiten het darmkanaal komen, Lucht, zuurstof, vochtigheid en warmte zijn noodzakelijk voor verdere ontwikkeling. In de tropen, waar deze conditie’s steeds gunstig zijn is na + 14 dagen de larve zoover ontwikkeld, dat infectie mogelijk is. Vroeger meende men dat infectie per os de meest gewone weg was, de larven zouden aan de handen blijven kleven en later naar den mond worden gebracht. Looss, kwam cr door een toeval achter dat infectie door de huid heen mogelijk was. Komen nl. geheel ontwikkelde larven op de huid, dan is de vochtigheid van de normale huid reeds voldoende om de larven het dringen door de huid heen mogelijk te maken. In het onderhuidsche celweefsel terechtgekomen worden zij door lymphe en bloedvaten naar hart en longen gebracht. De dunne wand van de longhaarvaten wordt makkelijk doorboord en als de larven tenslotte in de longblaasjes komen voert de trilhaarbeweging van de bronchiën ze naar en het strottenhoofd toe. Later komen zij in het keelslijm en worden dan doorgeslikt om ten slotte in den darm tot volwassen anchylostoom uittegroeien. Gecompliceerder wordt reeds de ontwikkeling als er hiervoor twee individuen noodig zijn. Het eenvoudigst is dit bij de trichine, een worm die bij varkens voorkomt. Uit de larven die in de maag van het varken komen (ook andere dieren b.v. ratten en ook den mensch zijn zeer gevoelig) ontwikkelen zich de dieren. De wijfjes brengen levende jongen voort, die de maag en darmwand doorboren en tenslotte in bepaalde dwarsgestreepte spieren tot rust komen. Hier rollen zij zich op en worden door een kapsel omgeven. Door het eten van trichinehoudend vleesch is infectie mogelijk. Wij hebben hier het eenvoudigste geval van zijn waard- wisseling. lets gecompliceerder weer zijn de volgende gevallen. Uit de lintwormeieren ontwikkelen zich larven, die in het water rondzwemmen en met dit water in de maag van dieren, — visschen, varkens of runderen — geraken. Hier gekomen dringen de larven snel door maag en darmwand heen en komen in lever en in spieren tot ontwikkeling. Zij worden z.g.n. blaaswormen. Eet nu een mensch zulk blaaswormenhoudend vleesch dan wordt hij met lintwormen geinfecteerd. Van bijzonder groot gewicht is de waardwisseling bij de bloedparasieten. De filaria Bancrofti leeft als volwassen dier in de lymphevaten van den mensch en geeft hierbij aanleiding tot het ontstaan van tal van ziekelijke afwijkingen. De wijfjes brengen levende larven voort, die tenslotte in het periphere bloed terechtkomen. Door een muskiet opge- zogen komen zij tot verdere ontwikkeling. Zij dringen door den muskietenmaagwand heen en komen tenslotte in de dorsoventrale borstspieren tot rust. Hier gaat de ontwik- keling verder en na 14 dagen zijn de larven volwassen, hebben de borstspieren verlaten en hebben zich in de zuigscheede der mug verzameld om bij het eerstvolgend — 23 — bloedzuigen te ontsnappen en later de huid binnen te dringen. De waardwisseling is veelal verbonden met een z.g.n. gene- ratiewisseling. Men verstaat hieronder het verschijnsel, dat in de waard (tusschenwaard) een ongeslachtelijke vermenig- vuldiging plaats grijpt. Bij de lintwormen leerden wij reeds zooiets kennen. Onder de protozoön hebben wij het meest klassiek voor- beeld onder de malariaplasmodiën. In het lichaam van den malarialijder ontwikkelt zich de parasiet ongeslachtelijk en wel door multiple deeling, maar na korten tijd treden reeds de geslachtsvormen, de gameten op. Worden deze gameten, d.z. de geslachtscellen der malaria- parasieten door een muskiet met het bloed opgezogen, dan komen uit de mannelijke cellen zweepdraden, die de vrouwelijk cellen bevruchten. Het resultaat is het ontstaan van een wormpje, dat in den maagwand der mug dringt, hier een bolvorm aanneemt en na herhaalde deelingen aanleiding geeft tot het ontstaan van talrijke sporozoiten, de malariakiemen. In de speekselklieren en ook in het speeksel vindt men later deze sporozoiten bij massa’s. Daar nu de mug bij het bloedzuigen steeds wat speeksel in het bloed laat vloeien, wordt de infectie overgebracht. Bij de parasietische platwormgroep der trematoden hebben wij de meest ingewikkelde toestanden. Fasciolopsis hepatica, de leverbot van het schaap, produceert eieren, die met de ontlasting naar buiten gekomen zich ontwikkelen als zij in water komen. Dan kruipt uit het ei een larve dat met een wimperkleed bedekt is. Deze larve, het myracydium, zwemt rond en dringt in een weekdier, een zoetwaterslak, de Linaeus minutus. Hier verliest zij haar trilharen en wordt tot sporocyste. De sporocysten geven het ontstaan aan rediën, een soort embryo, die in de lever van de slak dringt. Uit de rediën ontwikkelen zich nu de Cercariën. Deze cercarién kunnen zich dank zij een krachtigen staart flink bewegen, doorboren de lever en het lichaam van ai WE de slak en komen in het water terecht, waar zij zoolang blijven rondzwemmen tot zij zich aan een grashalmpje of grassprietje kunnen vasthechten. In zulk een geenacysteerde toestand kunnen zij dan rustig blijven wachten tot zij in de maag van een mensch of dier geraken waar zij tot leverbotten uitgroeien. M. H. Het aantal soorten van entoparasieten is zeer groot, maar lang niet alle hebben een even groote beteekenis voor de pathologie. In de tropen wordt hunne beteekenis hierom zulk een groote, omdat aldaar alle voorwaarden voor hunne verbreiding zeer gunstig zijn. Ik wil maar noemen, de hooge temperatuur, de groote vochtigheid van de atmosfeer, de groote regenval, de groote verbreiding van de bloedzuigende insekten, die als overbrengers fungeeren en niet in het minst de meestal zeer primitieve hygienische verhoudingen en de eigenaardige gebruiken van vele tropenvolken. Ik kan hier maar alleen de belangrijkste der door entozoä veroorzaakte ziekten noemen. Zij zijn daarom zoo belangrijk, omdat zij als volksziekten kunnen optreden en van enorm groot sociaal belang worden kunnen. Onder de protozoä bv. moeten de amoeben als verwekkers van de amoebendysenterie en het tropisch leverabces worden genoemd. De malaria-plasmodiën als veroorzakers van de verschil- lende malariavormen, nemen een eereplaats in, want de malaria behoort stellig tot de grootste geesel van bewoners van tropische gewesten. In Afrika hebben trypanosomen als veroorzakers van de slaap- ziekte bij den mensch; van de tsetse die bij runderen voorkomt, van de surra bij paarden in Indië een groote beteekenis. De verschillende spirochaeten verdienen om de rol die zij spelen in de aetiologie van Syphilis, van framboesia of Patek, van recurrenstyphus en van tickfever een bijzondere vermelding. Van de protozoën afstappend naar de helminthen treffen wij er aan als gevaarlijke heeren, de Bilharziawormen. Deze leven in de aderen van darmen en blaas en geven aanlei- ding tot het ontstaan van hardnekkige diarrhoeen, van D SE leverziekten en van blaasstoornissen. Het bloedwateren is in Bilharzialanden een zeer gevreesde ziekte. Geconstateerd is Bilharzia in Afrika, in Japan en in Amerika. De filariaworm wordt oorzaak van de afzichtelijke olifants- beenen. Deze foto’s demonstreeren duidelijk wat misvormingen zij kunnen veroorzaken. Maar voor de tropen is geen wormziekte van zoo groote beteekenis als de mijnwormziekte de anchylostomiasis. De volwassen anchylostoom leeft in den darm en geeft, deels door het bloedverlies dat hij veroorzaakt als hij zijn krach- tige mondhaken in het slijmvlies slaat en hierbij bloedvaten opent, deels door afgescheiden vergiften tot het ontstaan van zware bloedarmoede aanleiding. Maar ook al komt het niet tot zulke heftige symptomen, anchylostomen-lijders zijn veelal slap, verliezen eetlust en werkkracht. Er zijn streken in tropische landen waar bijna 90%, van de bevolking geinfec- teerd is en er zijn zeer competente tropenhygienisten, die de traditioneele indolentie van den minderen man in de tropen in nauw verband brengen met het parasitisme der anchylostomen. Kan men tegen haast alle wormziekten krachtig optreden door verstrekking van goed drinkwater en een goede zorg voor den faekaliënafvoer, bij de strijd tegen haast alle door protozoën veroorzaakte ziekten laten deze middelen ons geheel in den steek. Hier spelen de bloedzuigende ectopara- sieten een rol. Deze laatste kunnen pathogene kiemen op drieerlei manier overbrengen. Allereerst kunnen de bij het bloedzuigen met de pathogene mikroben bezoedelde stiletten deze mikroben gewoon maar overenten. Steekt b.v. een horsel een paard, dat zeer veel trypanosomen van de Surraziekte in het bloed heeft en steekt dezelfde horsel kort hierna een tweede paard, dan worden bij deze gelegenheid de trypanosomen, die steeds aan de steekapparaten blijven kleven op het tweede paard overgeent. De zuigspriet doet hier dus hetzelfde werk als „m de naald van een injectiespuit waarmee het eveneens gelukt, de infeetie van paard op paard over te brengen. Een tweede mogelijkheid is, dat de pathogene kiemen secundair, door de gemaakte steekopeningen in het bloed geraken. Worden bv. arthropoden bij het bloedzuigen dood- geslagen en hebben deze in hun lichaam ziektekiemen, dan kan vooral als er later gekrabd wordt het infectieus lichaams- sap van een dergelijk platgeslagen insekt gevaarlijk worden. Ook hebben vele insecten en wel met name vlooien de gewoonte om bij het bloedzuigen te defaeceeren. Bevinden zich b.v. in de vlooienfaeces pestbacillen dan is infectie mogelijk. Een bijzonder geval heeft men bij de culexsoorten die de filariaworm overbrengen. Bij de geinfecteerde muggen bevinden zich de volwassen larven in de zuigscheede. Deze zuigscheede dringt niet in de huid van den persoon die gestoken wordt. Als dus de filariën de scheede verlaten, blijven zij op de huid liggen en dringen pas als de steekbuis uit de huid verwijderd is, soms door het steek- kanaal, maar dikwijls ook door de intakte huid heen, in het onderhuidsch celweefsel. Tenslotte hebben wij nog als derde mogelijkheid deze, dat bij de zuigaktie, met het steeds in de wond loopend speeksel of met het geregurgiteerd maagsap eventueel in deze vochten aanwezige kiemen in het lichaam geraken. Ook hier heeft men weer verschillende mogelijkheden. Het kan zijn dat de maag van het insekt alleen maar dienst doet als reservoir, waarin zich wellicht de kiemen nog vermenigvuldigen kunnen, spirochaeten, vele trypanosomen, pest. Verder is mogelijk, dat zooals wij dit bij de malariaplas- modiën hebben gezien, er in de maag een bevruchting plaats vindt met zich hieraan aansluitende verdere ontwikkeling. Bij sommige protozoën kunnen de verwekkers op alle drie manieren worden overgebracht. Zoo kan bv. trypanosoma Bruccii, de verwekker van de tsetse, worden overgebracht: gewoon mechanisch door den steek, door regurgitatie van maaginhoud, terwijl er nog cen geslachtelijke vereeniging a SE van de trypanosomen in de maag geschiedt als gevolg waar- van het speeksel der vlieg, (die de trypanosoom overbrengt) na 14 dagen infektieus wordt. Men vindt nu onder bijna alle groepen der bloedzuigende arthopoden gevaarlijke soorten. Men heeft b.v. vastgesteld, dat luizen de overbrengsters kunnen worden van de spirillen der recurrenskoorts. Voor Indië van belang is het, dat SCHWELLENGENGREBEL en DE RAADT konden aantoonen, dat in kleer- en hoofdluizen van pestpatienten virulente pestbacillen worden gevonden en dat de Raapr bewijzen kon, dat door den steek van met pestbacillen geinfecteerde luizen de ziekte kon worden overgeent. Nurauu en BALFOUR konden aantoonen dat ook wandluizen de pest van dier op dier konden overenten. Een wandluis in Brazilië, de Gounorrhinus megistus, is de overbrengster van een trypanosoom, die in Brazilië een eigenaardige ziekte veroorzaakt. Van zeer groot belang zijn de Keen de glossinen, tabaniden, stomoxyssoorten en taba De glossinen zijn ‘berucht als Dote breng van ‘trypano- somen, der slaapziekte en der tsetsekooris, tabanus en stomoxyssoorten spelen in de menschelijke pathologie geen belangrijke rol, een des te grootere echter in de dierpathologie. Vloo en mug zijn voor de pathologie der menschen verreweg het gewichtigst, de anophelusmuggen als overbrengers der malaria, de stegomyamug als overbrengster der gele koorts, de culexmug als die der filariaziekten. Bekend is U allen wel de rol, die de vloo bij de overbren- ging der pest speelt. M.M.H.H. ik heb mij zeer moeten beperken maar ik hoop, dat dit zeer gecomprimeerd en daardoor zeer onvolledig overzicht U een denkbeeld heeft kunnen geven van de belangrijkheid der parasieten voor gezondheid en leven der bewoners van tropische gewesten en het zal U duidelijk zijn, dat het zeer gerechtvaardigd is om een strijd op leven en dood met deze belagers van gezondheid en welvaart aantebinden, een strijd die in vele gevallen met goed succes bekroond wordt. De Waterstand van het Toba Meer DOOR Dr. C. BRAAK. Er zijn velerlei factoren, die den stand van het niveau van een waterbekken beheerschen. Het is een tegen elkaar opwegen van de factoren, die het water toevoeren, waar- onder de directe regenval op het meer, de watertoevoer door de rivieren en de ondergrondsche toevloeiing te rekenen zijn, en de wateronttrekkende invloeden, n.l. de verdamping en de waterafvoer tot welke laatste factor ook het wegzakken in den bodem een bijdrage levert. Van deze factoren zijn enkele voor meting toegankelijk, zooals de water toe- en afvoer door de rivieren en de regenval. Zijn deze bekend, dan zal het mogelijk zijn zich eenig denkbeeld te vormen van de overige niet direct meetbare factoren, bijv.: van de verdamping aan een vrij wateroppervlak, hetgeen volgens directe methoden zeer veel moeielijkheden oplevert. Daar mij van het Toba Meer geene debietmetingen bekend zijn, is het mij niet mogelijk deze vraagstukken nader uit te werken, en zal ik mij bepalen tot het geven van de uitkom- sten van de waarnemingen omtrent waterstand en regenval voorzooverre deze tot mijne beschikking zijn. Wellicht dat zij aanleiding geven tot meer uitvoerige waarnemingen, vooral omtrent debietmeting, welke dan zouden dienen gepaard te gaan met bepalingen van de meteorologische factoren welke de verdamping beheerschen. Eenige topografische bijzonderheden mogen hier voorafgaan. Het Toba Meer ligt in een inzinking van de hoogvlakte van van Noord Sumatra; de gemiddelde waterspiegel in 906 m. OF 30 a boven zee. Het meer heeft een gestrekten vorm, de lengte- richting is ongeveer NW — ZO; het strekt zich uit van 2°58’ N. B. tot 2°19’ N. B. en van 98°30’ O. L. tot 99°9’ O. L. De grootste lengte is 90 km., de grootste breedte 35 km. Midden in ligt het schiereiland Samosir, dat eveneens in NW — ZO richting gestrekt is, en een grootste lengte van 45 km., een grootste breedte van 20 km. heeft. De inzinking heeft zich gevormd op het hoogste deel der hoogvlakte, die op vele plaatsen met steile wanden naar het meer afvalt; dientengevolge watert slechts een betrekkelijk smalle strook op het meer af. De breedte dezer strook varieert tusschen ongeveer 1 en 15 km. Het water vlocit naar zee af door de Asahan rivier, die aan het zuidoostelijk uiteinde het meer verlaat. Nabij de smalle landtong, die vöör de doorgraving Samosir met de westkust verbond, ligt op Samosir de plaats Pangoe- roean, de standplaats van den Controleur. Door dezen ambtenaar zijn gedurende 5 jaren, 1908 t/m 1912, peilschaal- waarnemingen verricht, welke een beeld geven van de jaarlijksche niveauv leringen van het meer. Deze waarnemingen geschiedden 3 maal daags, n.l. te 7 uur ’s morgens, 12 uur ’s middags en 5 uur ’s avonds. Geen waarnemingen werden verricht, wanneer de golfslag nauwkeurige aflezing verhinderde. De aflezingen geschiedden in centimeters; gedurende den geheelen waarnemingstijd werd dezelfde peilschaal gebruikt, met uitzondering van de periode 16 Februari t/m 18 Juli 1909, toen het water boven de verdeeling uitrees en een tweede peilschaal moest worden opgesteld. Uit deze gegevens zijn voor de verschillende waarnemings- uren maandgemiddelden berekend, welke in de volgende tabel zijn gegeven, omgerekend tot afwijkingen ten opzichte van den gemiddelden waterstand gedurende de 5 waarne- mingsjaren. 280 a. TABEL I. i AFWIJKINGEN VAN DEN GEMIDDELDEN Januari. Februari. Maart. Si Ta | 120) pm (ER mm | 12 | pe IESEL m | 120 se (SR toe enge ta 92) Tt Tal d1 7| 89 1909 329; 32.7| 28 328] 692| 729| 708 107 51); 81.2; Sis 1910 |— 5.8| — 54|— 53| — 55| — 15|— 15|— 15| — 15 6.2 6.2 6.7 1911 5.7 tak 6.9 6.6} 119] 119, 11.9 11.9 6.5 6.8 7.1 1912 |— 6.2| — 64 — 61| — 6.2|— 83|— 7.7| -- 74| — 78 0.7 1.2 1.6 Gemidd. 4.7 16.2 Juli. . Augustus. September. 1908 Br ug — 21.0 | —41.0 | —40.8 | —42.1 | —41.3 | —38.3 | —38.8 | —40.0 1909 | 334 274 20 299| 28 28 28 228| ı77 165| 191 1910 |-133 —134|-135 —134| 212 213-214 aal aal 320 —31.8 1911 | —25.2| —27.7 | —27.9 | —26.9 | —43.4 | 43.4 —46.7 | —44.5 | 50.9 | —51.0 | —50.9 1912 Lë 18| 0.3|__1.2|—19.2 | —19.2 | —18.9 —19.1 | —35.4 | —36.3 36.2 _ Gemidd. — 6.0 —20.7 nn gl ac VATERSTAND IN CENTIMETERS. = April. Mei. Juni T | a 7u 12u 5u oats 7u | 12u 5u ER 7u 12u 5u a | | 42.1 11.9 122 12,1 9.7 10.2, 9.2 97 | — 77| — 82| — 69] — 76 96.1 | 96.9| oi 967] 904| 894 | 910) 903| 716| 727| 702 71.5 115.3 13.5 15.1 14.6 14.4 14.4 | 14.4 14.4 0.3 0.3 0.0 0.2 02 | 78: 74 8.1 fa) g) wal un a ok Eo 50|— 49|—49|—04| 00) 001 —-oı] gel 170| 164 17.0 / 25.3 24.4 16.1 October. November. December. —20.7 |—18.2 | —19.4 31 1.4 21 2.4 155 155 16.7 15.9 IB I Et IR IR Bt — 17.7 i -122 | —1L1 | 120 | — 1s —34.4 | —34.5 345 —26.6; —26.6 | —26.9| —26.7 | —26.2 | —285 | —26.1; — 269 —48.2 | —48.6 | —48.3 | —34.6 | —35.0| —34.4 | —34.7 | —19.2 | —19.8 | —206 | — 199 30.0 7353 | —35.1 | —23.3 | —23.9 | —24.6 | —23.9 12.0 13.9 11.9 12.6 —27.6 21 = 60 5 re Zooals de tabel duidelijk aangeeft, bestaat er een vrij belangrijke jaarlijksche periode in de hoogte van den waterspiegel. In het gemiddelde der 5 waarnemingsjaren bedraagt het verschil tusschen hoogsten en laagsten stand ` 53.3 centimeters en valt het maximum in April, het minimun in September. De gemiddelde jaarlijksche gang der maandgemiddelden (gemiddeld verschil tusschen maxi- mum en minimum) is grooter; het gemiddelde maximum is nl. +30.5 cm., het gemiddelde minimum —36.1 cm., de gemiddelde jaarlijksche gang derhalve 66.6 cm. Het hoogste maandgemiddelde is dat van April 1909, n.l. +96.7, het laagste dat van September 1911, n.l. —50.9; de hoogste stand, die werd waargenomen, was +101 cm. op 29 April 1909, de laagste — 54 cm. op 4 tot 7 September 1911. Het grootste waargenomen verschil bedraagt derhalve ongeveer 1.50 meter. De extremen vallen niet steeds op dezelfde maanden. De tijd van hun intreden varieert tusschen Februari en Juni voor den maximalen, tusschen Augustus en November voor den minimalen stand. Er zij nogmaals opdewezen, dat in de waar i eeks onderbrekingen voorkomen, op de tijdstippen, dat de Sie te sterk was. Hierdoor is het materiaal niet volkomen homogeen en de kleine verschillen tusschen de verschillende uren eener zelfde maand zijn grootendeels aan (dezen invloed toe te schrijven, en slechts voor een zeer gering gedeelte aan dagelijkschen gang. Deze laatste kan worden bepaald door alleen de waarnemingen te gebruiken van de dagen, waarop op alle 3 waarnemingsuren werd afgelezen. Het blijkt dan, dat in den loop van den dag het niveau van het meer zich slechts in zeer geringe mate wijzigt. Opstuwing door den wind is zoogoed als niet merkbaar. Wellicht hangen de onderstaande kleine verschillen met een invloed van den wind samen. Gemiddeld is de waterstand: in Juli 0.2 cm. lager te 5 p.m. dan te 7 a.m. in Augustus 02 „ ” noS le Ho y ” daarentegen: in December 0.3 ,„ hooger ,, 5 „ pol p in Januari BE 5 7 29 39 33 99 D 39 In de overige maanden zijn de verschillen kleiner dan 0.1 cm. De windwaarnemingen, te Seriboe Dolok verricht, leeren, dat in de beide eerstgenoemde maanden de wind een weste- lijke, in de beide laatstgenoemde maanden een oostelijke richting heeft. De sterkte van den wind neemt in den loop van den dag toe, zoodat in Juli en Augustus tegen den avond het water tegen den oostelijken, in December en Januari tegen den westelijken oever van het meer zal worden opgestuwd, hetgeen in overeenstemming is met de boven- vermelde verschillen. De veranderingen in de hoogte van den waterspiegel hangen natuurlijk ten nauwste samen met den regenval. Ter vergelijking volgen hier de regencijfers van Pangoeroean, Seriboe Dolok en Balige, respectievelijk op Samosir, nabij het noordeinde en aan den zuidelijken oever van het meer gelegen. Voor deze 3 stations, is de jaarlijksche gang van den regenval vrijwel gelijk, zoodat wij zonder bezwaar de waar- nemingen tot een gemiddelde kunnen vereenigen. Ook deze gemiddelden zijn in de tabel opgenomen. LXXIV 3k, an SR TABEL II. MAANDELIJKSCHE REGENVAL IN MILLIMETERS. | Pangoeroean. Jan. | Febr. Mrt. | April.| Mei. | Juni. | Juli. | Aug. | Sept.) Oct. | Nov. | Dec. | Jaar. — 1908 143| 119| 107| 110| 42| 69| 43| 44| 154| 233| 104| 194| 1362 - 1909 141| 326 | 288; 194; 36| 60 11| 161| 22) 81; 34! 163| 1517 7 4910 168| 88| 135} 62) 21) 44| 87| 44| 76| 192) 48| 213) 1178 1911 205; Bef 74) 96) 118; 30 8| 13) oi 61] 107] 130] 994 1912 43) 2235| 60| 91) 231 3| ao 22| 22] 159| 170| 291) 1336 Seriboe Dolok. | 1909 225| 131| 54| 133| 22| 294| 85| 82| 111| 254 1910 2238| 151| 262| 156| 117| 101| 155| 96| 94| 228| 163| 441 2192 1911 217| 78| 261| 136| 165| 104| 20| 75) 155| 332| 251| 227 2021 1912 86| 124| 79! 178| 227| 43| 119| 78| 92) 242| 233) 382| 1883) Gemiddelde van Pangoeroean, Seriboe Dolok en Balige. E [137] [170] [57] [100] [36]| [92] [141] [276] [127] [189] $ 132511 280 | 205 | 6ı | 121| 37| 225 | 51| 81] 68| 183 | 190 | 116 |220| 130 | ail 75|118| 61| 89| 197 | 88 | 291 194 | 67 | 139! 123 | 1560| 69| 18| 39 | 117 | 176 | 185 | 188 77 | 193 a 194 | 241 | 53| 71| 48| 93 | 212 | 202 | 318 Vergelijkt men de tijdstippen der maxima en minima van regenval en waterstand, dan verkrijgt men de volgende verschillen in maanden. 1908. | 1909. | 1910. 1911. 1912. | gemiddeld. = bo 1 2 1 2 2 2 1 2 maxima pt > minima De waterstand blijkt de fluctuaties in den regenval te volgen met een vertraging, die gemiddeld 2 maanden bedraagt; de grootste afwijking van dit gemiddelde vormt het minimum van 1909, blijkbaar tengevolge van de ongewone hoogte, die het water in het voorafgaande maximum had bereikt, waardoor langeren tijd moest verloopen, voordat het niveau zoover gedaald was, dat de watertoevoer met den afvoer evenwicht maakte. Vergelijken wij ten slotte de grootte van de schommelingen in de maandsommen van den regenval met die van den waterstand, dan vinden wij: Verschil maximum — minimum in millimeters. 1908. | 1909. { 1910. | 1911. | 1913. 