Het idiotisme en de idiotenschool
9.1 om dien vorm te bezielen! Menscli, en toch geen mensch! Zoo zijt gij alleen dan niet naar het beeld van God gemaakt? 'tis dan ook eene zeer gewone vraag : «Hoezult gij leeren , waar geen verstand is omte leeren ?" — En daar men ons het oogmerk toeschrijft , om sommigen te redden , bij wie wij nog eenig verstand ontdekken , vraagt men ons wel eens : « Op wat hoogte wij ze dan bij het onderwijs stellen ; bij voorbeeld den knaap van twaalf of veertien als een kind van vijf of driejaren, of zelfs wel als een' zuigeling in het eerste jaar?" Maar ofschoon ik vroeger zelf van dit denkbeeld ben nitgegaan , later ben ik geheel daar van terug geko- men ; en deze vraag klinkt mij nu ongeveer in de ooren, als wanneer men aan ieinand, die half blind is door de zwarte staar of wiens oogen met katarakt zijn bezet, vroeg : of hij nu even goed ziet, als het kind in de eerste week , de eerste maand of het eerste jaar van zijn leven ?" — Neen! niet even goed: want waar het oog krank is, ziet men in 't geheel niet goed. Even zoo staat eene bepaalde ziekte in de her- senen en het zieleleven , nooit gelijk met een1 gezon- den toestand op lageren trap van ontwikkeling. Maar ik wil het duidelijk pogen te maken, door u terug te leiden tot de eerste beginselen, waar in het idiotisme reeds tot ons spreekt, wanneer wij ten minste die taal verstaan : — 't is de kraam- en kin- derkamer. Daar is een mensch geboren ; zoon of dochter. t Is eene blijde aankondiging, hoe weinig men er door- gaans op nadenkt, wanneer daarbij , naar voorvader- 2.8 lijke wijze, aan de vrienden wordt bekend gemaakt, dat het een luel geschapen kind is. 1t Is daarmede omtrent even eens, als met de gezondheid bij volwas- senen : — men waardeert die 'tmeest, waar men ze mist. De jonggeborene is er dan , en is wel geschapen. Hij bezit , zoo ver men oordeelen kan , al de ledematen , die de Schepper den mensch , en den mensch bij uit- nemendheid schonk. Maar dat eerste overzigt bepaalt zich nog maar tot het geen grof en uitwendig zigtbaar en tastbaar is. Het kind zelf haast zich , om van het bezit zijner edele zintuigen bewijs te geven. Het be- gint zijn eentoonig gezang; dat kinderlijk schreijen, dat zich zoo duidelijk onderscheiden laat van het ker- men der smart, omdat het alleen voort koint uit be- hoefte aan beweging, die het nog geheel lijdelijke wezen niet anders kan te kennen geven. Maar zoo dra gij die vaste wijs hoort van het eerste kinder- lied, kunt gij ook, al is de melodie nog zoo eenvou- dig en klagend , van een der edele zintuigen ten minste u verzekerd houden. Ik sta er u voor in : het kind, dat zoo melodieus schreit , is niet doofstom. — Maar het duurt niet lang daarna, of baker en kindermeid beproeft het al , ofde eerste kindertranen zoo ver zijn opgedroogd, dat de kleme de lamp nakijkt. Ja! wij zien 't reeds: het kind behoort niet tot de ongelukkig- sten der gebrekkigen , de blindgeboornen. — Maar nu blijft er nog iets op te merken , waarop men meestal in \ geheel niet denkt ; ten minste niet , eer 't zich zelf tasten en voelen laat. Zie dat ongelukkig kindje , dat het hoofd, in plaats van het rustig neer te vlijen, achterover werpt of rusteloos heen en weer beweegt; 29 dat niet luistert, ofschoon 't kan hooren, en niet kijkt, al is het bewezen , dat 't ziet. Het kind, dat in een' aanhoudend doffen slaap of in een' onwijzen , onbestemden lach alleen toont, bet eten en drinken uitgenomen, dathetleeft; het kind, dat u voelt mis- schien of instinktmatig kent en zich bij u neder vlijt, maar toch u geene kennis toont en niet tegenlacht, gelijk het gezonde kind reeds in de derde maand doet. Bedenkelijk schudt eene en andere moeder van onder- vinding of hoogwijze voedster het hoofd, en al ras is de uitspraak gevallen , waarop de moeder zelve , vooral wanneer 't haar eerste kind is, gewoonlijk geheel on- voorbereid was : a Het kind heeft zijne vermogens niet I" of als de zelfde gebreken zich in ligteren graad ver- toonen : «'t Is toch niet zoo als andere kinderen." Het kind groeit op , en is ook niet als andere. Den vreemde schijnt het geheel dwaas ; de moeder vindt er echter nog vrij wat verstand in; en gij zelf zegt op het eene oogenblik , bij een' vernuftigen inval, dien gij niet hadt verwacht: «Het kind is toch zoo gek niet;" — maar moet er straks, als alle verband en zamenhang, alle opmerkzaamheid en nadenken ont- breekt , toch weder bijvoegen : «Maar 't is toch ook zoo wijs niet." — Dit laatste is inzonderheid het ge- val bij die vormen of wijzigingen van het idiotisme, die men doorgaans simpelheid , onnoozelheid noemt , en die niet tot de allerergste behooren. Deze onnooze- len, die ik in den regel veel meer onder de jongens dan onder de meisjes aantrof , weten van hun gebrek zelfs en van hunne dwaasheden met loos overleg partij te trekken, vooral wanneer zij tot de arraen behooren. Ieder heeft zeker wel eens , onder de pu- blieke person en van stad of land, zulk een1 gek ge- zien, die er zijn voordeel en zelfs zijne kostwinning in vond , gek te wezen ; zoo als ik voor korte dagen nog een1 jongen tegen kwam, die met twee stokjes viool en strijkstok vertoonde langs de straten , en toch zeker , al was hij idioot , wel geweten zal heb- ben , dat zijn instrument geen1 klank , maar des te meer een ten gaf. Maar het wordt tijd, dat wij tot de nadere bepaling van bet idiotisme overgaan. Wij hebben reeds daarvan afgezonderd het creti- nisme , in zoo verre het eene landziekte is , ofschoon het ook idiotisme voort brengt. Wij hebben er van afgezonderd de achterlijkheid of onleerzaamheid , die slechts in bovenmatige domheid , vooral op weten- schappelijk terrein, bestaat. Wij moeten nu nog van het zuiver idiotisme onderscheiden : de ivezenloosheid , onzinnigheid en kindschheid, als den afloop van het zieleleven 1) , zoo als het idiotisme met de levens- kracht opgroeit en zich ontwikkelt. Wij doen dit vooral , omdat wij van eene geneesbare ziekte willen spreken , en niet van eene onherstelbare uitdooving der geestvermogens , of eene belemmering, die door het 1) Secmidare Blodsinn , als Ausgang vieler Seelenslorungen , bei esqtjirol Zerridtung genannt. Saegekt, II : 131. Alleen het idiotisme der jongelingsjaren , dat gevolg is van onanie of epilepsie , nemen wij mede in onze beschouwing op ; daar het ook wel secun- dair is, maar wanneer het nog gestuit wordt, eer de krachten van den geest geheel zijn uitgebluscht , toch voor genezing of verbetering vatbaar. 31 weg sterven der ligchaamskrachten of het schenden der organen , even zeer onherstelbaar is. Is de krank- zinnige iemand, die zich bedriegt, de wezenlooze en kindsche mensch iemand , die vergeet ; de idioot is er een , die '£ nog nooit geweten heeft. — De wezenloos- heid is zeer dikwijls het gevolg van vallende ziekte; het bepaalde gebrek aan geheugen van beroerte, vooral in den ouderdom ; en de geheele kindschheid is , schoon ver van algemeen , aan den hoogsten leef- tijd eigen. Maar wij herhalen het, wij hebben hier te doen met eene kwaal, die een zekere kans van genezing aanbiedt, en niet met den afloop eener ziekte, die voor akijd het edelste in den mensch heeft verwoest of ten minste nog voor den dood doen in- slapen. Er is echter in de verschijnselen eene natuur- lijke verwantschap , zoodat in een zuiver geneeskundig werk daarvan niets zou kunnen worden buiten ge- sloten. De beroerte, bij voorbeeld , als eene uitstorting van vocht in de hersenen, heeft kenbare overeenkomst met de schudding en verwarring van die deelen door stuipen, die zoo menig kind tot idioot doen opwassen. Het idiotisme dan nu , in den meest bepaalden zin , wat is het? — Als toestand hebben wij 't reeds be- schreven, in de grondtrekken althans. Een fransch geleerde zegt er van : «De idioot in den hoogsten graad , is een wezen , dat niets tueet , niets wil en niets kan;" 1) — hoewel, voegen wij er bij, hij iets zou 1) Z' idiot type est un individu , qui ne sait rien , ne pent rien , ne veut rien. (Seguin , bl. 107.) — V aliene est un homme , qt/i ■se trompe. (Dr. Leurjrt bij S., bl. 92.) kunnen , indien hij 't met alle kracht ivilde. Het idio- tisme is dus allerminst het gebrek aan vermogens, gelijk saegert (bl. 19) te regt schrijft : »Wanneer de mensch naar Gods beeld geschapen is en dus de Spiegel is der Goddelijke volkomenheden , dan kan die spiegel onvolkomen zijn, verduisterd , bevlekt, maar het beeld zelf is zuiver , zoo dra het daarin slechts zigtbaar is: want in God kan geen gebrek zijn, noch kan het uit Hem voort komen ; wel in het menschelijk organisme , dat hier de spiegel is." — Het idiotisme is eene stremming in de werking der vermogens, die bij iederen mensch eerst sluimeren, daarna ontwaken. Misschien zou men deze algemeene stelling, dat de ziel van den idioot zuiver en ongeschonden uit de hand des Scheppers is voort gekomen , alleen eenig- zins moeten wijzigen bij die ongelukkigen , die door een' uiterst beperkten of misvormden schedel, slechts voor het werktuigelijke, instinctuele leven schijnen geschapen te zijn ; gelijk wij onder onze leerlingen daarvan een hoogst opmerkelijk voorbeeld hebben , waarop ik later zal terug komen. En toch hebben juist deze kinderen onsbij ondervinding doen zien , dat, ook onder dien gebrekkigen \orm, de mensch geheel en volledig mensch blijft; dat hij nooit een diermensch, dier in menschelijke gedaante , wordt. Hierdoor is dus de idioot zoo arm : omdat hij mist, wat zich in hem niet heeft ontwikkeld, «de kracht der rede ;" en omdat hij niet heeft , wat bij de dieren het gemis onzer rede vergoedt, «de kracht van het instinkt;11 zoo dat dan ook eene wereld, door idioten bevolkt, reeds in het tweede geslacht, zoo niet vroeger, zoude uitsterven. Neen! het eigenlijke, het diepe idiotisme heeft een1 anderen grond, dan gemis aan vermogens. Die vermo- gens zijn er wel , maar worden niet gebruikt, zijn daardoor niet vatbaar genoeg voor indrukken, en staan ook niet onder het bestuur van den wil. De idioot ziet, en hij merkt niet op, omdat hij zijn oog lijdelijk aan de lichtstralen bloot stelt, in plaats van het bepaald op eenig voorwerp te rigten. Hij baadt zich in den oceaan van het licht: dat is zijn genot van het zien! En wordt hij soms onverwacht door eenig voorwerp aangetrokken , hij heeft 't niet opge- zocht; of scheen hij het ook te zoeken, hij hield 't geen oogenblik vast. — Ook het gehoor is bij alle idioten, — mij is geene uitzondering, dan de arme doofstomme bekend: — voor het muzijkale der toonen zeer gevoelig, maar ook in die zelfde evenredigheid des te minder voor hunne beteekenis. Het muzijk- instrument trekt hen met kracht aan, en kan hen zelfs in eene gevaarlijke overprikkeling brengen. Ve- len onthouden de wijs, die zij eene enkele maal ge- hoord hebben, gemakkelijk, en weten die, al is 't met onbestemde klanken, gemakkelijk terug te geven; ja! soms vinden zij die zelve op de toetsen terug, zonder toch eenig begrip van de eenvoudigste gronden der toonkunst te hebben. Onder onze idioten bezitten wij van het eerste een treffend voorbeeld in een knaapje van zeven jaren , dat overigens niet spreekt; en van het laatste in een meisje van zeventien , met zeer af- wijkenden schedelvorm en dwaze manieren , maar dat toch 't geen zij hoort , ook zonder het te verstaan , dadelijk in de klanken van hare piano weder voort 5 oi brengt. Verstaan, dat juist is voor den idioot de pijnlijkste zaak ! Aan den klank en de beteekenis der menscbelijke stem te gewennen , en vooral , zelf welluidend en gearticuleerd te spreken , kost hem eindelooze moeite. - Soortgelijke afwijkingen eindelijk vindt men in gevoel, reuk en smaak , daar ook deze ongeregeld werken en niet onder het vaste bestuur van den wil staan. Bij gebeele stompheid is de smaak, of waar ook deze ontbreekt, alleen de bonger en bet uitwendig gevoel van smart, bijna het eenige punt van aanraking met de buitenwereld. En nu de spierbewegingen. Als de idioot daarwan- kelend voort strompelt of angstig voort schuift; als hem uit de hand valt , wat hij aanvat, of hij verbrijzelt, wat hij grijpen zal : 1t is niet altijd, dat zijne gedachte, zijne voorstelling, zijne meening onjuist was. Zijne spieren stonden niet onder zijn bevel : want bij heeft geen1 wil, of zijn wil heeft geene kracht. En van daar nu het meest gewone kenmerk , waardoor men het eigenlijke, diep gewortelde idiotisme onderscheidt, zelfs van de simpelheid of onnoozelheid , waar van wij straks spraken ; een kenmerk , dat zelfs vrij ontwikkelde idioten niet ligt geheel zullen afleggen , terwijl de onnoozelen en voftral die alleen achterlijk zijn , slechts eene zekere linkschheid , langzaamheid en voorzigtigheid in hunne bewegingen overhouden. Het gebrek , dat ik bedoel , weet ik niet beter te noemen dan : de wankeiiiig: 1) Het oog van den idioot wan- 1) Deze wanlceling Is verwant aan de //slingerende bewegingen (balancement)-" maar t-ocb. niet het zelfde. Deze laatste ontstaan JJ kelt en zijne spraak wankelt, even als de gang wan- kelend is : want zijn wil zelf en zijne wilskracht is wankelend en onzeker. Van hier al die ongeregelde bewegingen , dat dwalen der oogen , dat afgebroken en kromme spreken. Dit alles ecbter onderstelt, dat wij nog niet tot de diepste diepte van het idiotisme zijn afgedaald. Ook in die wankeling is nog eene willekeurige beweging; maar hij , die ten voile idioot is, heeft, gelijk wij reeds zeiden , volstrekt geen' wil meer , alleen onwil , kracht van tegenstand. Hij eischt niets, hij dwingt om niets; hij vertoornt zich niet of twist niet, gelijk andere kinderen. Slechts zijn Neen ! heeft eenige kracht , om- dat alle opmerkzaamheid en geregelde beweging, in- spanning, en dus opoffering van hem vraagt; eene inspanning, waartoe den diepst in zich zelf verzon- kene zelfs niet de hongerdood, uit eigen beweging, brengen kan. Ouders, die dit alles leest ! hebt toch een weinig meer geduld met de zoogenaamde ondeugendheid van uwe kinderen , die in haren diepsten grond eene groote deugd is, als eene neiging tot ontwikkeling, tot zelf- standigheid, tot wilskracht en eigen werkzaamheid; als het leven met een woord , dat in uw kind slechts met verstand moet geleid en gevormd , met zachten ernst aan uwen wil onderworpen , en binnen de perken van pligt en van godsvrucht terug gebragt worden. Nadat wij het idiotisme als toestand hebben nage- uit de behoefte aan bewegirig, die als een slinger aau de klok , en soms even geregeld , werkt. Wij komen er later op terug. 36 gaan , willen wij nog eens vlugtig de vraag opwerpen : wat het als ziekte eigenlijk is ? En hier trof mij de be- schrijving van twee geleerden, die, zonder van elkan- der te weten en langs geheel verschillende wegen, tot bijkans het zelfde resultaat gekomen zijn. Ik zal het in eenvoudig hollandsch , ontdaan van medische en philosophische term en , den lezer trachten mede te deelen. Saegert , die (als een echte Duitscher) de zaak uit een hoog wijsgeerig oogpunt beschouwt, zegt ons, dat de onmiddellijke oorzaak van het idiotisme ligt in eene gebrekkige werking van het middelpunt der levensverrigtingen in den mensch : het centraal- orgaan. De zenuwen toch brengen ten deele de indrukken der buitenwereld tot de ziel over, ten deele werken zij voor de ziel op de buitenwereld in. Het beeld van een voorwerp op het netvlies van het oog , bij voorbeeld , deelt zich mede aan de ziel , en deze beweegt in het zelfde oogenblik de spieren der hand , om het voorwerp aan te grijpen. Deze terugwerking heeft zelfs , door instinkt, bewusteloos plaats; zoodat men in den slaap een insekt van het gezigt afweert, zonder op dat oogenblik eenige hel- dere voorstelling te hebben van eene vlieg of mug, »die zich op onzen neus heeft gezeteld. Deze harmo- nic van werking en terugwerking nu is bij den idioot gestoord ; de zenuwen brengen hare boodschap niet of slecht over, zoo naar binnen als naar buiten 1) ; 1) Ik heb den lezer niet willen vermoeijen met de philoso- phiscbe beschouwingen van dezen geleerde , die ook, hoe gods- 57 en zelfs de idioot, die spreekt en handeit , zegt niet zelden koud als hij warm meent, of trekt de kleede- ren het achterste voren aan, ook als hij 't goed wil doen. Seguin , die (als Franschman meer materieel ,) uit de verschijnselen tot het eigenlijke wezen der lig- chaamsziekte zoekt op te klimmen, onderscheidt het diepe en oppervlakkige idiotisme. Van het eerste zegt hij, dat het «is eene ziekelijke gesteldheid van het geheel of een gedeelte der zennw-massas (de herse- nen en het ruggenmerg) ;" en het oppervlakkig idio- tisme «eene geheele of gedeeltelijke storing van het zenuwstelsel , dat zijne vertakkingen heeft in deweef- sels , en daardoor het betrekkings-leven , de genieen- schap met de buitenwereld y daarstelt ;" — zoodat het idiotisme in 't algemeen altijd eene verstoring is van het zenuwleven; waardoor de organen en vermogens. niet langer onder de geregelde werking staan van den wil, en de mensch dus, aan zijn (in zeker opzigt nog minder dan dierlijk) instinkt overgegeven , als 't ware van de zedelijke wereld wordt uitgesloten. Ik laat de juistheid van deze onderscheiding, waar- van seguin zelf verklaart , dat er menige combinatie dienstig en christelijk zelfs , nog te veel d& pantheistische kleut hebben , zoo als deze door en na hegel te Berlijn mode geworden is. Bij al de gevaarlijke consequenties van de stelling, dat de mensch sleclits eene verpersoonlijkte gedachte der Godheid is, een golf in den oceaan der geestenwereld : heeft eehter ook deze voor- stelling haar regt , en is zij een kraehtig tegenwigt tegen het materialisme geweest, zoodat men niet zoo ligt meer beweren zal , dat de gedachte een natuurlijk product der hersenen en de ziel van het organisme zijn zou, even als de muzijk bij voorbeeld van het goed zaamgcstelde instrument. 5S dier twee ziekte-toestanden plaats heeft , aan de ge- leerden ter beoordeeling over; en zal er alleen van zeggen , dat — naar mijn vermoeden ten minste — hij al te naauwkeurig heeft willen classificeren 1). In 't oog vallend is alleen het vroeger aangegeven onderscheid tusschen de simpelheid of onnoozelheid, en het eigenlijke en volledige idiotisme. Is bij het laatste , dat wij vooral door de gestadige wankeling van gang, spraak en hlik hebben gekenmerkt, meer het hersenleven zelf; bij het eerste, dat zich in den schuivenden gang en wezenloozen blik uitdrukt, de gemeenschap met de buitenwereld in de zenuwtakken aangedaan? Of ligt het verschil alleen in de aandoe- ning van voor- of achterhersenen ? Ik zou 't niet dur- ven beslissen; daar mij tijd , gelegenheid en studie ontbreekt tot zoo langdurige en herhaalde waarnemin- gen, als zulk eene beslissing moeten voorafgaan, zal zij eenigzins wetenschappelijk zijn. Dit alleen wil ik er nog bijvoegen , omdat het misschien meer bevoeg- den op den weg helpen kan. Er is eene in het oog 1) Seguin onderscheidt van de idiotie profonde et super jicielle , nog de achterlijkheid (der enfants arrieres), die hij veel verder dan wij uitstrekt; de onnoozelheid (imbecillite) , een gevolg vanonanie, overspanning of obstructies , kwetsing enz. en dus nooit aangebo- ren; eindelijk de Jcindschheid (demence) , inzonderlieid die van den ouderdom. (Idiotie des viellards.) — Ik laat bet aan de maiinen der wetenscbap over , de vele , ook ligchamelijke kenteekenen , die hij voor deze verdeeling opgeeft , na te gaan. Yoor opvoeding en onderwijs is in het algemeen voldoende, het onderscheid op te merken, dat Sidney (bl. 5), als geheel praktisch Engelschman, opgeeft: It has been found necessary also to note the degrees of idioley , and to include them in the threefold division of the idiot proper, tbe fool, and the simpleton, each of wich requires a peailiar system of management. 59 vallende overeenkomst tusschen de verschijnselen ,. vooral van het eigenlijke idiotisme , en de dronken- schap. Ook de dronkaard, die gisteren nog regt op en nog regt uit ging , met een' vasten blik op zijn werk zag , met heldere stem de woorden vol uit sprak , en hand en voet bestuurde naar zijnen wil , hij wankelt nu in zijnen gang, in zijnen blik, in zijne spraak , ver- brijzelt wat hij wil aangrijpen en struikelt over 't geen hij wil vermijden. Kent men dus de voorbijgaande uitwerking van den alcohol op het hersenleven , dan zal men daaruit misschien met meer juistheid tot den aard en de bron van het meest eigenlijke idiotisme kunnen besluiten. De bijzondere kenteekenen , die wij tot nog toe- hebben opgegeven, moeten altijd in hun geheel en hunnen zamenhang genomen worden , om. den eigen- lijken graad der kwaal te bepalem Zoo zijn er, die tamelijk vlug zijn in het loopen , — eerste turners zelfs , zoo als de Duitschers zeggen ; — anderen, die veel en gemakkelijk spreken ; en in wie toch niet meerdere vermogens of ontwikkeling gezien wordt , dan in die genen , die in beide opzigten verre bij hen ach- terstaan. Ik ken bij voorbeeld twee zusters, aanko- mende meisjes, die altijd te zamen zijn, wier verre- gaand idiotisme uit de eigen bron is opgeweld en beiden aangeboren , en waarvan de eene vrij vlot maar zonder zamenhang spreekt , de andere ge- heel en al stom is , zonder dat in hare handelingen de eerste boven de laatste vodr heeft. Even zoo is het instinkt van nabootsing geen maatstaf' voor de 40 diepte van het idiotisme ; ofschoon , gelijk wij later zien zullen, eene onmisbare voorwaarde voor de ont- wikkeling. Bij sommigen wordt het met de grootste moeite opgewekt, maar maakt men dan ook groote vorderingen; terwijl het bij anderen in eene sterke mate aanwezig is, maar ook geheel aapachtig blijft. Later zullen wij nog eens terugkomen op een viertal uit het zelfde gezin , waarin dit reeds uit den schedelvorm zich verklaren laat. Over nog vele andere eigenheden en wijzigingen, zal ik hier zwijgen. Dit alleen nog. Wanneer de idioot walgelijk is en afzigtelijk, onzedelijk en schaam- teloos; wanneer hij soms zelfs een boosaardig en ge- vaarlijk wezen wordt; dan is hij dit grootendeels door mishandeling, bespotting en verwaarloozing. Van na- ture was hij alleen een hulpeloos wezen , dat naar de hand wachtte , en helaas ! meestal te vergeefs wachtte , die hem zou worden toegestoken, om hem tot het menschelijke op te beuren. Mogt het mededoogen, door de oppervlakkige beschrijving van zoo diepe ellende opgewekt, velen het oog naar deze ongelukkigen doen neder slaan; opdat zij , in het gevoel van hunne eigene voorregten, die wij hier door het gemis eerst regt leeren waarderen , onder en van de ongelukki- gen idioten ons helpen redden , wat nog te redden is. HOOPDSTUK V. NATUURLIJKE KRA.NKZ1NNIGHE1D OF IDIOTISME VAN OVERPRIKKELING. Wij hebben eindelijk over eene bijzondere soort van idioten tespreken, die, nog minder dan devorige, regt bekend zijn en begrepen worden; die ook door- gaande niet eens idioten worden genoemd , ofschoon zij , even als de anderen , .geheel op zich zelven , in bunne eigene wereld , althans zonder geregeld verband met de buitenwereld , leven. Hun getal is veel klei- ner, dan dat der genen, van wie wij reeds spraken. Van ruim een honderdtal, waarover zicbmijne waar- neiningen uitstrekten, vond ik er slecbts vier, die de zuivere en echte type aanboden; schoon in meer an- deren eenige verschijnselen of afwijkende vormen er van te vinden waren. Dit viertal (niet die anderen) zijn juist alien jongens , gelijk ook in de verslagen uit het buitenland dit een doorgaande regel scbijnt te wezen ; ofschoon ik mij niet berinner , het ergens opgemerkt of de redenen er van wetenschappelijk na- gespoord te hebben gevonden. Maar weder moeten wij van eene naauwkeurige bepaling der zaak uitgaan. In 't algemeen weetieder. wat krankzinnigheid is, ofschoon 't nog op verre na niet zoo gemakkelijk valt, haar met juistheid te be- schrijven. Wat mij betreft , ik versta door krankzinnig- heid , — gelijk ook de naam aanduidt , — eene kranr- heid, een1 voortdurend of tijdelijk ziekelijken toestand van den inwendigen zin , in onderscheiding van de uit- wendige zintuigen ; eene kranke waarneming dus of beoordeeling van wat in de wereld, of ook in ons eigen ligcbaam , tot de kennis der ziel komt ; waar- door deze de verbeelding en waarneming met elkan- der verwart, of zelfs de eerste geheel in de plaats der laatste schijnt te treden. Want al de oordeelen en besluiten van den krankzinnige zouden in den regel juist zijn, wanneer dewaarnemin gen en opmerkin gen, • — soms ook de lierinnering , of de uitspraken van het zelfbewustzijn , — juist waren, waarop hij die oordee- len en besluiten meende te moeten bouwen. Hierdoor is de krankzinnigheid van stomp zinnigheid en onzin- nigheid, ook van het stompzinnig idiotisme, scherp genoeg onderscheiden. Wanneer de valsche voorstel- lingen een' bepaalden vorm hebben aangenomen, kan men ze xvaanzin noemen; en wanneer deze zich, bij overigens gezond denkvermogen , op een punt rigten: bepaalden waanzin of monomanie ; terwijl eene geheele en gestadig afwisselende verwarring van voorstellingen , de eigenlijke gekheid of gekzinnigheid te weeg brengt 1). 1) Ik heb het gewaagd, naar eigen omgang en opmerking, vooral bij mijne bijna driejarige dienst in ons krankzinnig-ge- sticht, eene populaire verdeeling te geven, in ons taalgebruik gegrond , maar die ik daarom nog niet als volkomen afgerond , als -wetenschappelijk volledig en naauwkeurig , op alle punten zou 45 Zulk eene eigenlijke krankzinnigheid nu , (als ziekte en niet als kivaal,) en met name de bepaalde ivaan- zin, overkomt den mensch nooit voor de jaren der manbaarheid. Dikwijls had ik dit opgemerkt, maar durf het nu te meer verzekeren , nadat seguin mij geleerd heeft , dat een enkel voorbeeld van vroegtijdige krankzinnigheid tevens een treurig voor- beeld was van ontijdige ontwikkeling der zinne- lijke hartstogten. Den zamenhang tusschen de rijp- heid van het menschelijke ligchaam en des zelfs vat- baarheid voor voortplanting aan de eene zijde, en aan de andere de treurigste van allekwalen, daarzij den geest zelven aantast, — laat ik weder aan des be- voegden over. Wij blijvenbij de daadzaak. Het kind zal zich hevig vertoornen , het zal schrikken , jaloersch zijn of smart lijden ; krank zal het er misschien van worden, maar krankzinnig niet. Toch zijn er onder de kinderen enkele , die naar den gewonen maatstaf tot de klasse der krankzinni- gen behooren ; maar hunne krankzinnigheid is geen waanzin , zoodat zij zich iets zouden inbeelden , dat niet bestaat ; veel minder is het monomanie , of krank- zinnigheid op een enkel punt, waarbij op alle andere het verstand ongestoord blijft in zijne werking , en soms zelfs eene vrij hooge mate van ontwikkeling bereikt heeft of nog bereikt. Waar men deze en dergelijke treurige voorbeelden aantreft, — en helaas! •willen verdedigeu. Pe gewoue lezcr kan hienuede vergelijkeu Dr. J. N. B.A.MAEK , Een woord aan niet-gemcskiuidigen over krank- zinnigheid en krankzinnigcn-behandeling. Te Rotterdam , bij H. A. Kkamers, 1846. 44 men treft ze maar al te vele aan : — daar is een lang- durige toestand van geregelde werking der verstande- lijke vermogens, (van gezonden zin ,) de krankzinnig- heid vooraf gegaan. De verschijnselen zijn in het krankzinnige kind van een1 anderen aard. Zij komen meer over een met het geen men eigenlijk gek , en vooral stapelgek noemt. Gelijk dezen , zoo zijn ook de overprikkelde idioten , — dat is zij , bij wie de krankzinnigheid zuiver natuur- lijk, ligchamelijk aangeboren of aangegroeid is, — geene zwijgers. Een voorbeeld daarvan ken ik slechts r en wel onder onze leerlingen , dat allerzonderlingst is. 't Is een lief knaapje , dat, door eene onbekende oorzaak (hersen-ontsteking ?) in zijn derde levensjaar plotseling als van zekere hondsdolheid overvallen , jaren lang geheel wild was, dit met bijten, slaan en scheuren toonde , en de aangeleerde spraak weder geheel ver- loor. Nu is 't reeds merkelijk bedaard en kennelijk, en toont alleen nog , wanneer men 't aan zich zelf overlaat, het bruisen der levenskracht in een onbe- suisd op- en nedervliegen , of in 't krommen en wrin- gen der vingers voor de oogen : iets , dat ik nog ner- gens opgemerkt en verklaard vond , schoon ik het ook in een1 anderen krankzinnigen knaap opmerkte 1). Dit knaapje nu , hoe veel verstandiger , ja ! geestig zelfs het er thans uitziet, was nog met de meest mogelijke volharding niet tot spreken te brengen , een zeer 1) Staat dit verwringen der vingers voor de oogen, ook in verband met het doorgaans doodelijk verschijnsel in zenuw- en hersenziekten , dat men onder het volk pluizen en vliegen vangen, noemt ? 45 enkel woord uitgezonderd , dat hem met tusschenpoos van eenige weken of maanden als onwillekeurig schijnt te ontvallen en dan ook zuiver wordt uitgesproken. Is van dezen vreemden toestand altijd nog zekere angst of spanning der overprikkelde zenuwen en hersenen , de oorzaak? Ik zou het vermoeden , en kom later nog wel eens op dezen belangrijken kleinen leerling terug. Maar over \ algemeen, zoo als ik zeide, behooren onze natuurlijke krankzinnigen niet tot de zwijgers; zij spreken afgebroken en rad, dikwijls het zelfde woord of met verdubbeling van eene syllabe; zij ram- melen met een woord. Zij hebben echter met die over elkander heen geworpen brokstukken van woor- den en zinnen hunne bedoeling; maar die 't aller- moeijelijkst is, na te gaan, en nog moeijelijker, den draad daar van vast te houden. Hunne betrekking tot de buitenwereld is altijd eene zekere koortsachtige spanning , die hen ook niet zelden , in tegenstelling van onze gewone idioten , in hevigen hartstogt doet ontste- ken ; dan vooral , wanneer zij in hunne wilde vrijheids- zucht worden gestoord , maar dan ook kort en voor- bijgaande. Te regt heeft men hierbij opgemerkt , dat de zucht tot vernielen bij den idioot meer tegen zaken woedt, dan tegen menschen. Zoo lang men die ruste- looze levenskracht geene andere baan weet te openen , is het scheuren en verbrijzelen hun eene zekere na- tuurlijke behoefte; maar zij zullen \ daarbij zelfs zorg- vuldig vermijden, om een ander te beleedigen , en doen zij dit , dan is 't meestal zonder opzet. 't Is niet te verwonderen , dat deze staat van over- prikkeling zich ook uitwendig anders vertoont, dan 46 die van verstomping. In den gang van deze soort is ook wel geene vastheid , maar wordt die daaren- tegen door vlugheid vergoed ; zoodat ze , gelijk zoo menig onbesuisde knaap, zelden vallen of zich be- zeeren. Van hunne spraak hebben wij reeds gezegd, dat die altijd gebrekkig is ; alleen echter door over- haasting , die hen de kortste en gemakkelijkste klan- ken doet kiezen, de meeste woorden tot eene let- tergreep terug brengen , andere geheel over slaan. Hun blik eindelijk is, in plaats van dof en zwer- vend , veel eer star en schier , plotseling overvliegend van het eene op het andere voorwerp ; terwijl hun oog, even als dat van de meeste krankzinnigen , den vasten blik van den verstandige niet kan verdragen. Wat nu ook de oorzaak zij van deze verschijn- selen en de zetel dezer krankheid; 1) of ze aange- boren is of gevolg van een toeval in de eerste kin- derjaren ; hoogst belangrijk is deze soort van idioten , omdat men van hen ten minste niet zeggen kan : «Zij hebben geene vermogens !" ofschoon ons dit niet verleiden moet tot de vooistelling , als of zij zoo veel gemakkelijker zouden te behandelen zijn , of ook wel met andere kinderen gelijk kunnen worden op- gevoed ; maar over behandeling en genezing , is 't hier de plaats nog niet om te spreken. 1) Segufn (pag. 94) vond ze bijna altijd gepaard met een waterhoofd (hydrocephalic , au moindre degre) of met aandoening der zenuwtakken (incapacite des appareils sensoriels) , dus nimmer met het diepste idiotisme. //Dit ," zegt hij : //ontaardt nooit iu eigenlijke krankzinnigheid. Niemand is voor die kwaal meer be- veiligd, dan juist de idioot." HOOFDSTUK VI. OORZAKEN VAN HET TDIOTISME. Is het den mensch eigen, de oorzaken der dingen tezoeken, nergens is dit doorgaans moeijelijker, dan bij kwalen en ziekten. Wij ondervinden dit alien bij menige zelfs kleinere ongesteldheid , hoe veel te meer bij eene kwaal, die tot in de diepten van het ziele- leven doordringt, en reeds in de eerste kinderjaren, ja! in of vdor de geboorte haren oorsprong heeft. Zoo ergens, dan moet hier de zaak niet a priori uit opgevatte denkbeelden of onderstellingen , maar op het veld der ervaring met bedachtzaamheid worden nagespoord, en na iederen voetstap de grond be- proefd, eer men verder voort ga. In 't algemeen houd ik voor aangenomen, dat een bepaalde en kenbare ziektevorm ook een' bepaalden zetel, en in den regel, ofschoon misschien niet altijd , eene gelijksoortige oorzaak heeft. Maar het idiotisme in den ruimsten zin , waarin wij 't hier bezigen , vertoont ons eene verzameling van ziektevormen ; even als of men tot eene klasse alle ziekten brengen wilde, die in het oog, in de beenen of in eenig ander lid liuizen. In \ algemeen is altijd de gerc- gelde werking van het hersenleven , en dus ook van den wil , belemmerd of verward. De oorzaken hier van kunnen echter zeer onderscheiden zijn. De overige ziekelijke verschijnselen , die wij bij den idioot op- merken , kunnen oorzaak zijn of gevolg ; en dit te bepalen, is dikwijls uiterst moeijelijk. Daarom heb ik mij zoo stout tegen bet gevoelen van den anders wel bevoegden guggenbuHL verklaard , die alles creti- nisme noemt, wat met eene zigtbare ontaarding aan de edelste ligchaamsdeelen gepaard gaat, en alleen zuiver idiotisme erkent, waar geene zigtbare versto- ring der gezondheid is op te merken. Ik zou kunnen aanwijzen , dat velen , die naar zijne diagnose cretinen moesten zijn, enkel door eenen val op. het hoofd of ander soortgelijk onheil, in dien toestand zijn geko- men ; terwijl bij gezonde idioten toch altijd de orga- nen van het zieleleven, en dus zekere ligchaamsdeelen, ziekelijk aangedaan , gebrekkig of verkeerd ontwik- keld zijn. Verder zeide ik vroeger reeds, dat, naar mijne waarneming althans, het idiotisme in ons land niet aan sommige streken of plaatsen, of andere levens- voorwaarden eigen is ; ofschoon er zijn mogen , die er min gunstig op werken. Hoe vele idioten toch , zou men a priori meenen te zullen aantreffen in de dom- pige , vunzige , digt op een gestapelde verblijven der achterbuurt van onze groote steden ; daar vooral , waar het ellendig ras der bedelaars huist , slecht gevoed en slecht gekleed , naar ligchaam en ziel on- rein en ontaard , terwijl die ontaarding vaak van 49 geslacht tot geslacht wordt voort geplant! En toch, men vindt ze even zeer , en hoogst waarschijnlijk ook even veel in de heldere en ruime woning der aanzienlijken , of onder de kinderen van gezonde en sterke landlieden. Het eenige verschil is , dat , — even als bij klier- en engelsche ziekten, scorbut, tering en andere landkwa- len , — bij de ellende der kwaal zich nog de ellende van den toestand voegt , en de verkeerde opvoeding of liever het dierlijk opgroeijen nog verder ontaarden doet, wat in beginsel reeds ontaard was. Den idioot van aanzienlijken stand ziet gij met zijn1 gouverneur wandelen , net gekleed en vrij goed gemanierd , ter- wijl het bedelaars-kind zich in het slijk wentelt of eene kostwinning van zijn1 ellendigen toestand inaakt; maar beiden zijn en blijven zij idioten. Uit mijne beperkte waarnemingen zou ik bijkans tot het besluit komen , dat men het idiotisme het meest in den hoogsten en laagsten stand der maatschappij vindt ; de vraag is echter wel eens bij mij opgerezen , of het niet juist in de middelklasse het zorgvuldigst verborgen wordt, of wel, door eene matige en ge- zonde levenswijze , en liefderijke, godvruchtige opvoe- ding , dragelijker en minder aanstootelijk voor ande- ren gemaakt? Als algemeene oorzaak heeft men ook nog wel het scrophuleuse of klierachtige van het gestel willen aangeven; maar wanneer wij nagaan, hoe vele idioten daar van geheel vrij zijn, terwijl duizenden andere kinderen er aan lijden ; ja ! dat bepaaldelijk de engel- sche ziekte, ook bij geheele verzwakking of misvor- ming van het beengestel , doorgaans de hersenen en 4 so vermogens geheel ongestoord laat, — dan steunt ook dit denkbeeld niet op daadzaken. Bij gemis van eene algemeene oorzaak , komen wij tot de bijzondere ; en zonder die alle te kunnen op- geven, meen ik ze toch gemakkelijk tot drie hoofd- soorten te kunnen brengen : overerving, misgebooite en latere storing van het hersen- en zenuwleven. Met overerving bedoel ik niet, dat uit idioten idi- oten worden geboren. De gevallen zijn gelukkig zeld- zaam , waarbij men dit zou kunnen nagaan. In bet alge- meen zijn ook de menschelijke geestvermogens geene verzekerde erfenis. En ofschoon sommige familien door eenvoudigbeid of scherpzinnigheid , door harts- togtelijkheid of zwaarmoedigheid , (die soms tot krank- zinnigheid leiden kan ,) een zeker familie-karakter vor- men , waarvan hare meeste leden de grondtrekken dragen; zoo dra dit karakter eene bepaalde ziekelijke afwijking wordt , plant deze zich in den regel niet voort ; of streeft ten minste de natuur er altoos naar, om tot den gezonden toestand, het oorspronkelijke beeld van den mensch , terug te keeren ; terwijl zelfe, waar anen stellig overerving wacbten zou , soms juist het ■legended wordt opgemerkt. Zoo ken ik niet alleen, gelijk iederzekent, geleerden, die eenvoudige ouders of onnoozele kinderen hebben; maar eene vrouw , die volslagen krankzinnig is, en toch ieder jaar een kind van gezonde zinnen voort brengt. Zelfe onder de creti- nen , die van deze overerving nog de meeste voorbeelden aanbieden , ziet men vaak gezonde en krachtvolle zo- nen opwassen aan den schoot van eene onnoozeJe moeder met een afzigtelijk kropgezwel ; terwijl daar- entegen menige gezonde vrouw, verplaatst in eene luchtstreek of woning, met deze treurige kwaal besmet, bij iedere dragt al meer van bet ingezogen gift aan hare kinderen overdoet. Over 't algemeen schijnt de gesteldheid van den vader bier den meesten invloed te hebben. Somtijds ook, even als bij de gelijkenis der gelaatstrekken , merkt men de vreemde bijzonder- heid op, dat de overerving een geslacht overspringt en dus eerst in de kleinkinderen zigtbaar wordt. Met dat al komt het mij ontwijfelbaar voor , — indien men met menscben zulk eene sterke proefneming maken kon ! — dat een gezin van louter idioten of cretinen , naar eene gezonde landstreek of in gunstiger omstan- digbeden verplaatst, reeds in het derde geslacht zich geheel zou veredeld hebben en weder tot het gewoon menschelijke zijn terug gekeerd. Nog eene bijzonderheid moet ik hier opmerken. Het schijnt, dat soms eene te naauwe verbindtenis in de zelfde familie, en vooral de herhaling van der- gelijke familie-huwelijken tot deze en andere verbas- teringen aanleiding geven kan. Een voorbeeld althans moet er bestaan , dat een huwelijk al te na in den bloede , op zeker Hollandsch dorp , na en tusschen enkele gezonde kinderen, een tiental idioten, — of zoo men wil , cretinen — heeft voort gebragt. Maar ik had eigenlijk met overerving nog iets an- ders op het oog. Daar zijn sommige ziekelijke toestan- den, zedelijke en natuurlijke ontaardingen van den mensch , die zoo diep ingrijpen , dat ze zelfs de vrucht in den moederschoot doen ontaarden. Het sterkste 4* B2 voorbeeld hier van , zien wij in de gevolgen van dron- ■henschap en wellusL Met de laatste bedoel ik hier inzonderheid , als die het gemakkelijkst is na te gaan , de vreeselijke sy- philis , die afzigtelijke pestziekte, die in den regel alleen het wangedrag aankleeft, maar ook wel eens de onschuldige vrouw en kinderen besmet of door <len zuigeling aan de vreemde min wordt afgezogen. Onder een honderdtal idioten zijn mij vier vooi^beel- den hier van hekend geworden , (zonderling! alien meisjes,) terwijl waarschijnlijk nog andere door schaamte zijn bedekt. Bij twee van dezen was de uit- werking der smetstof vallende ziekte en geheele ver- warring van denkvermogen , terwijl het ligchaam kloek en gezond opgroeide. Een derde werd bij het opwas- sen het hoofd als doorknaagd, en daardoor ook verstand en gehoor beide , vooral in hevige vlagen , belemmerd. Een vierde eindelijk is het toonbeeld van geheele ziekelijkheid , die een1 vroegtijdigen dood schijnt te voorspellen. 