Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
Groot waren derhalve de moeijelijkheden, waarmede de staatslieden, die de Republiek door hunnen invloed bestuurden, te worstelen hadden; en het verdient dubbele bewon— dering, dat zij er niettemin in geslaagd waren orde en rust te bewaren, het gezag der algemeene en bijzondere Staten te handhaven, en zelfs de naburige vorsten te bewe- gen hen met de onderscheiding te behandelen, waarop zij als de hoogste overheid vam een vrij en krachtig gemeenebest aanspraak mogten maken. gen Nog voordat Groningen door prins mavmrrs veroverd was, ontvingen zij een gewiglig Betrekkin der Republiek met Schotland; 1 Resol. der Vroedschap v. 20 Junij 1591 bij son, III bl. 745. 2 pon, III bl. 561. mmampr, t. a. p. I bl. 771, 808. 3 ]k meen dit te mogen opmaken uit de Resol. v. Holland, 1591 bl. 657: »ende dat in de Generaliteit tot geen Resolutie of besoigne kan geprocedeert werden, soo lange die van Holland en Westvriesland daar op niet geresolveert zijn." & Resolutién der Staten-Generaal 10 Sept. 1594. M. Ü DES VADERLANDS. 9 2 De blijk van die veranderde gezindheid. De koning van Schotland, sacosus VI, die hen weinige jaren te voren, ter zake eener overdrevene schuldvordering, op vrij onheuschen toon met brieven van schadeverhaling bedreigd had, had reeds in 1893 eenen ambes- udeur naar de Nederlanden afgevaardigd, en zijne genegenheid betuigd om met de Staten in vriendschappelijke betrekking te treden, waarop deze Mr. ADRIAAN DAMMAK van Bey- serveld tot hunnen agent in Schotland hadden aangesteld !. Op den 6** Mei 1594 verschenen twee gezanten van sacosus in de vergadering der Staten-Generaal, om deze te verzoeken, nevens de koningen van Frankrijk en Denemarken en de ko- ningin van Engeland, getuigen te willen zijn van den doop van diens eerstgeboren’ soon, terwijl zij tevens het verlangen van hunnen vorst te kennen gaven om de trak- laten, te vor.u door xare V met Schotland gesloten, te hernieuwen en uit te breiden. Niet weinig door dit eerbewijs van den vermoedelijken opvolger der koningin van En- geland gestreeld, besloten de Staten op eene waardige wijze daaraan te beantwoorden. Zij vaardigden een luisterrijk gezantschap, aan welks hoofd de heer van BREDERODE en JACOB VALCKE geplaatst waren, naar sacosus af, en boden den jonggeboren prins, be- halve twee gouden koppen van groote waarde, eene lijfrente van vijfduizend gulden aan. Het handelsverdrag van den eersten Mei 1681, waarbij hoofdzakelijk wederkeerige vrijheid en bescherming bedongen was, werd op nieuw bekrachtigd, en tevens over het sluiten van een verbond tusschen alle Protestantsche staten tot onderlingen bijstand legen Spanje onderhandeld. Daar de gezanten van Denemarken, Brunswijk en Mecklen- burg hieromtrent niet gelast waren, kwam deze zaak echter tot geen beslissing 2, Op hunne terugreis bezochten de Nederlandsche gezanten de koningin van Enge- land, doch vonden bij haar geen gunstig onthaal. De wispelturige en geldgierige zur- zaBETH, die gedurig tusschen vrees voor Spanje en wrevel over de kosten harer hulp- troepen in de Vereenigde Gewesten geslingerd werd, had bovendien met klimmende verzucht het krijgsgeluk en den voorspoed der Staten gadegeslagen. Hoewel volkomen overtuigd dat de toenemende magtsontwikkeling en de bevestiging der onafhankelijkheid van de Republiek ook voor Engeland van onberekenbaar gewigt waren, gevoelde de trolsche vorslin zich gekrenkt dat de jeugdige staat, die naauwelijks tien jaren geleden. zijne onafhankelijk heid aan hare magtige bescherming had willen opofferen, thans reeds haren leiband ontwassen scheen en eene zelfstandige houding onder de mogendheden begon aan le nemen, waardoor ook Engeland's handel met een gevaarlijken mededinger bedreigd werd 3, Ook ergerde haar de ijver, waarmede de Staten de voorkomende vriendelijk- ! Hiervoor, D. 111 St. I bl. 394. son, ILI bl. 710, 776, 780. 3 zon, ll] bl. 837—843. z. van wkTEREN, Historie der Nederlandsche ende haerder Naburen orlogen ende geschiedenissen, 1636, f. 343 c. Res. v. Holland, 1594 bl. 491—808. 3 Lettres de wuzanvat, p. 7—O, 164: »leur résolution (n. der Staten, om in 1506 eene geduchte HE Dez. 2 S8rvx. 2 1894. met Engeland; 194. met Denemarken; 10 ALGEMEENE GESCHIEDENIS heid van saconvs beantwoordden, daar aij niet verdragen kon dat de koning van Schotland reeds bij haar leven als haar opvolger beschewwd en gevleid werd, terwijt zij zelve omtrent hare regehing van dat gewigtige punt een geheimzinnig stilawijgen plagt te bewaren !. ErizaskTH aarzelde niet haar gemoed in bitse verwijten lacht te geven. Zij verklaarde den gezanten, dat het een volk, hetwelk zich alleen door vreemde hulp kon staande houden, geenszins paste zulk een praalvertoon te maken, Veeleer moesten de Staten, wanneer zij zooveel geld konden missen, er op bedacht zijn de sommen terug te betalen, die zij hun zoo onbekrompen had verstrekt, Zelfs dreigde zij met Spanje vrede te sluiten, indien men langer talmde aan hare vordering gehoor te geven. De Hollandsche staatslieden wisten echter deze verwijten naar waarde te schatten, en vertrouwden teregt dat de koningin van Engeland, in het belang harer eigene veiligheid, hare bedreigingen geenszins ten uitvoer zou leggen. De staat van 'slands geldmiddelen liet niet toe hare schuldvordering te voldoen; en men was welligt ook niet genegen door eene volkomene afbetaling een gewigtigen waarberg voor de be- langstelling der koningin in den voorspoed der Vereenigde Gewesten te laten varen. De Staten stelden haar weldra tevreden, door eenige schepen bij hare wloot te voegen om de kusten van Bretagne en bepaaldelijk de haven van Brest voor de aanslagen der Spanjaarden te beveiligen. Meermalen kwam zLrzasETB nog op hare vordering terug. Telkens, wanneer zij reden meende te hebben om op de Staten verstoord te zijn, liet zij deor haren gezant de teruggave harer voorschotten en de terugkomst harer troepen eischen. Doch het bleef steeds bij woorden, en de Staten behielden in haar voertdurend eene welwillende en krachtige bondgenoote ?. Niet slechts met Schotland, ook met Denemarken werden nieuwe betrekkingen aan- geknoopt. Nog steeds had men in voortdurende vrees verkeerd, dat de Spanjaarden er in slagen zouden aldaar een overwegenden invloed te bekomen, en welligt, tot onbere- kenbare schade voor den handel, de Sont voor de Nederlandsche schepen zouden doen sluiten, waarvoor de koning van Spanje, naar men vernomen had, eene jaarlijksche schadevergoeding van 300,000 dukaten had aangeboden. Men begreep derhalve, nu de minderjarigheid van crassriaar IV ten einde liep, op nieuw een gezantschap derwaarts le moeten afvaardigen, hetwelk het beoogde doel wel niet volkomen bereikte, daar de hernieuwing der vorige traktaten tot de krooning des konings werd verschoven, maar scheepsmagt naar Spanje te zenden) a été fort louée, non toutesfois sans quelque mal de coeur. de voir de si puissans voisins sur un element, auquel elle prétend de commander absolument." ! GROTIUS, t, a. p. 196. 2 crotius, p. 262, 263. son, IV bl. 35, 148. van merenen, f. 343 d. x. var reyn, Historie der Nederlandsche Oorlogen, 1650, bl, 256. Res. v. Holland, 1604. bl. 414, 486, 438. — — | i \ ] DES VADERLANDS. 11 EEE NEE EEE Ee NEE iwch zoowel} den vorst als zijne voornaamste slaalsdienaren gunstig voor de Vereenigde 1594, Nederlanden stemde, en tot de gewigtige erkenning bragt det voor hen van geen vrede- handel maet rises eenig beil te wachten was. Twee jaren later, in 1596, had de krooning van GRaIeTIAAN IV plaats, waarbij de Staten niet verzuimden andermaal eenige genien te zenden, die echter in last hadden zich van de bijwoning der feesten te onthouden, ten einde de moeijelijkheden te voorkomen, die de Spaansche gezanten hun E in den weg konden leggen !. Onder andere geschenken boden de Staten den koning een fraai gebouwd en prachlig versierd jagt aan, waarmede hij zee ingenomen was en lerstond eenen watertegt ondernam. De bandelstraktaten, waarbij aan de Hollanders, en vooral aan de stad Amsterdam, belangrijke voorregten geschonken waren, werden m op mieuw bekrachtigd 2. | Hoewel de ondervinding reeds geleerd had, dat men van de zijde der Protestantsche met Duitschlaud; Duitsche vorsten , meerendeels als voorstanders der Luthersche of der Katholijke geloofs- belijdenis ongunstig, zoo niet vijandig, jegens de Hervormde Nederlanders gezind, weinig ondersteuning te wachten had, begonnen zich ook van deze zijde enkele lichtpunten te vertoonen. Van het buweljk der gravin LOUISE suLIANA van Nassau met den keurvorst van de Paliz, in 1595 gesloten, voorspelde men zich goede vruchten voor de vriend- schappelijke verslandhouding met dien vorst, in wiens staten de Hervormde godsdienst nevens de Luthersche werd geduld 3. De keurvorst van Brandenburg, die de hoop koesterde eenmaal de hertogdommen Cleef en Gulik te erven, en derhalve belang bj der Staten vriendschap had, betoonde zich zeer welgezind, en zond zelfs zijnen kanse- lier naar Holland om te overleggen hoe men de pogingen der Spanjaarden, om zich in die landen te nestelen, zou kunnen verijdelen. Volgens de berigten van der Staten agent in Duitschland, LAURENTIUS miuLER, die gewoonlijk aan het hof van Branden- burg zijn verblijf hield, maar ook belast was met de overige staten in betrekking te treden, waren de vorslen van Wurtemberg, Baden, Hessen, Brunswijk, Mecklenburg, Holstein en Pommeren ook niel ongenegen met de Republiek een verbond tot onder- linge bescherming tegen Spanje te sluiten €. Op den rijksdag, die dit jaar te Regens- burg gehouden werd, en waar over de middelen beraadslaagd werd om zoowel de ! pon, IV bl. 3 son, lil bk 700. van revo, bl. 205. Res. v. Holland, 1504 bl. 402—408. 4 soa, lli bl. 875, 894. 1594. met Frankrijk. 12 ALGEMEENE GESCHIEDENIS. een n1 Turken van de zuidoostelijke grenzen des rijks te weren, als den voor Duitschland’ s westelijke staten zoo verderfelijken strijd tusschen de noordelijke en de zuidelijke Neder- landen te doen ophouden, kwam echter omtrent het laatste punt geen ander dan het gewone besluit tot stand, dat men beide partijen door een plegtig gezantschap tot den vrede zou vermanen i, De Staten-Generaal, die afdoende redenen meenden te hebben om alle onderhandelingen met den trouweloozen Spaanschen koning van de hand te wijzen, kregen eindelijk een weerzin in deze herhaalde gezantschappen, die nog steeds denzelfden toon bleven aanslaan alsof zij tegen oproerige onderdanen spraken, die welligt eenige reden hadden voor den opstand tegen hunnen wettigen vorst, maar toch in hun eigen belang tot eene verzoening geneigd moesten zijn. Toen zij in het volgende jaar vernamen dat de keizer weder het voornemen had hun dezelfde les te laten lezen, verzochten zij dringend daarvan verschoond te blijven, en in 1596 ontzagen zij zich niet aan zijne gezanten vrijgeleide te weigeren ?. Met geen vorst stonden de Staten echter in naauwere betrekking, dan met den ko- ning van Frankrijk. Als hoofd der Hugenooten, had mewpnm van Navarre van den aanvang de levendigste belangstelling in den vrijheidsstrijd der Vereenigde Gewesten be- toond, en zoolang de prins van Oranje door zijnen onbegrensden invloed den opstand tegen Spanje bestuurde, hadden de beide vorsten, die met gelijken ijver, al ware het ook niet met dezelfde krachtige overtuiging van de waarheid van hun geloof, voor de zegepraal van het Protestantisme streden, geen gelegenheid verzuimd om elkanders po- gingen te ondersteunen. Ook na den dood van wirrew I had deze vriendschappelijke verhouding, die op niet minder hechte grondslagen dan de betrekking met ELIZABETH ge- bouwd was, onafgebroken voortgeduurd. Terwijl Engeland slechts door Spanje uit de verte werd bedreigd, had grerprik van Navarre niet alleen met de Ligue maar vooral met . de Spaansche troepen te worstelen, die zich herhaaldelijk in den Franschen burgerkrijg kwamen mengen, om aan de onverdraagzaamheid van het Katholicisme en de heersch- zucht van ries de zege te verschaffen. Ook stond hier noch handelsbelang noch vrouwelijke wispelturigheid den Staten in den weg. Henpr’s vriendschap voor prins MAURrTS versterkte den band, die sedert 1689 door de onbekrompene wijze, waarop de Staten den Franschen vorst met troepen, geld en krijgsbehoeften ondersteunden, ten 1 son, lil bl. 853 (brief van den Spaanschen ambassadeur aan riLies): » Men heeft in min dan drie Maenden op desen Rijks-dag aan Wijn verteert de weerde van vijf Millioenen Guldens, ten tijde dat den Turk d'uyterste Frontieren van Duitschland besprong, en van de gene die de grootste vernielinge in den wijn gedaen hebben, siet mender niet een die de Frontieren bystant - gaat doen.” Hiervoor D. III St. I bl. 418. | 2 por, IV bl. 123. 191. DES VADERLANDS, 15 | naauwste was toegehaald. Uit erkentenis voor dezen gewigligen bijstand, had HENDRIK 1594. reeds in 1592 aan zijnen gewonen gezant in Nederland, pauu cmoamT, heer van Buzanval, den titel van ambassadeur toegekend, en de Staten-Generaal verwittigd, dat hij hen voortaan op denzelfden voet als de overige souvereine vorsten zou be- handelen !. Van zijnen intogt in Parijs had hij hun nog denzelfden dag kennis ge- geven, en herhaaldelijk verzekerd, dat zijn overgang tot de Katholieke kerk geen verandering zou brengen in zijn voornemen, om de bedoelingen der Spanjaarden te keer te gaan en de Republiek naar vermogen te ondersteunen. In de verbanning der Jezuiten, aan wier leerstellingen en invloed de dikwerf herhaalde moordaanslagen op MAURITS en HENDRIK IV niet geheel zonder grond geweten werden, en de oor- logsverklaring tegen Spanje, in Januarij 1596 door den Franschen vorst uitgevaardigd, zag men weldra ondubbelzinnige blijken van de opregtheid dier betuigingen ?, ter- wijl de verloving van den magtigen hertog van Bouillon, het meest invloedrijke hoofd der Hugenooten, met zursaBETH van Nassau, dochter van wirem | en cmar- LOTTE DE BOURBON, eenen waarborg ie meer voor Frankrijk’s welwillendheid scheen op te leveren 3, Geen wonder derhalve dat de Staten geneigd waren zich ten behoeve van den koning, wiens krijgsgeluk zoo naauw met hunnen voorspoed zamenhing, groote opofferingen te getroosten. Het was dan ook gedeeltelijk met het oog op eene door menpa IV beraamde on- De Staten on- derneming, dat de Staten-Generaal besloten hadden na de verovering van Groningen ——— geld het leger uiteen te doen gaan. Op den 8" December 1595 had sozamvaL hun het voor- jj, — hom nemen van zijnen vorst medegedeeld, om den hertog van Bouillon met eene aanzien- vies, rd ljke legermagt eenen inval in Henegouwen en Artois te laten ‘doen, waarbij hij wenschte door de Staten zoowel met geld als met troepen ondersteund te worden. De Staten- Generaal, die in het gevoelen van OLDENBARNEVELT deelden, dat het voor de Republiek .. uiterst gunstig zou zijn, indien het tooneel van den oorlog van de zuidelijke grenzen — afgewend en naar het noorden van Frankrijk verplaatst werd 4, hadden 3000 voet- ! Resol. d. Staten-Generaal, 23 April 1592. l ? Tie over HgNDMiE's beweegredenen bij het nemen dier beide maatregelen de Mémoires de maxi- MILIES DE BÉTHUNE, Duc de suLLY, Londres 1778, II p. 270, 274, 271—284, 308, 312, 348, 351, 382. ; 3 Resol. v. Holland, 1593 bl. 181, 185, 283, 284. Vgl. de missive van den agent in Frank- rijk van 5 Dec. 1504, bij son, IlI bl. 760—762. Zie verder son, Ill bl. 874, 882, 802; IV bl. 4. van merenes, f. 342 a, 352 c. Mémoires de sutty, II p. 308, 348. 4 Mr. c. m. vax DER Keme, Maurits van Nassau, Prins van Oranje, in zijn leven, waardighe- den en verdiensten voorgesteld, 1843, I bl. 401. 1694. Gevaarvolle toe- stand der Repu- bliek, ten gevolge van dien maat- regel. 14 ALGEMEENE GESCHIEDENIS GENE EE eee knechten en $00 ruiters, benevens / 5000 ’s maands voor den tijd van vier maanden beschikbaar gesteld, en wachtten slechts op de eerste aanvrage, om deze krijgsmagt naar Frankrijk te laten trekken. Na de overgave van Groningen verliep echter een geruimen tijd, zonder dat door menpark IV hierop werd aangedrongen; en reeds had de veorlvarende mavarrs, die ongaarne den zomer ongebruikt liet voorbijgaan, de ver- gunning der Staten-Generaal erlangd om andermaal zijn leger bijeen te trekken en de overgeblevene Spaansche bezettingen in Twente en het graafschap Zutphen aan te tasten , toen de Fransehe gezant op den 3** October op last van zijnen koning de onmiddel- ljke afzending der beloofde versterking vorderde. De schoone vruchten, die men zich van den weldiogt van den hertog van Bouillon voorspiegelde, bragten alle bedenkingen tot zwijgen. Graaf rises van Nassau verirok den 21" October aan het hoofd der hulptroepen, eerst langs den Rhijn en vervolgens door Luxemburg, naar Frankrijk, terwijl de Engelsche bevelhebber vens hem met de gansche ruiterij langs de Maas be- geleidde, om te beletten dat hij door de Spanjaarden zou worden aangetast. Inderdaad trok eene vijandelijke legermagt met dat doel te Maastricht over die rivier; doch de Staatschen wisten hunne vervolgers te ontkomen, en kwamen behouden in het hoofd- kwartier van den hertog van Bouillon aan 1. Niet zonder leedwezen zag MAURITS een groot gedeelte van zijn leger naar Frankrijk vertrekken. Hij had de hoop gekoesterd nog voor het einde des jaars Groenlo te bemag- tigen, doch moest nu zijn voornemen opgeven, daar hij met de overblijvende vierduizend voetknechten, zonder ruiterij, geen beleg kon ondernemen. Bovendien was de Staatsche legermagt nu zoozeer verzwakt, dat de auidelijke grenzen bezwaarlijk konden verdedigd worden, zoo de vijand eehige vesting aantastte, of eenen inval in Gelderland ondernam. De Staten vertrouwden, dat de veldtogt van den hertog van Bousllon de Spanjaarden dwingen zou, al hunne krachten tot bescherming der bedreigde gewesten aan te wen- den. Zij wisten dat de aartshertog zoozeer aan geldgebrek leed, dat de op zijnen last in Duitschland aangeworvene troepen reeds uit misnoegen over de slechte betaling bun- ner soldi verliepen, eer zij in de zuidelijke Nederlanden waren aangekomen ?, en dat de muitzucht der Spaansche en Italiaansche krijgsbenden, waarmede de hertog van Parma reeds voortdurend geworsteld had, thans naauwelijks meer te beteugelen was. Onder deze omstandigheden achtten zij zich veilig achter de breede stroomen, die als natuurlijke grachten langs de wallen hunner grensvestingen spoelden, en het zelfs aan eene geringe krijgsmagt mogelijk maakten, den overtogt van een talrijk leger geruimen — - — — ! son, Ill bl. 703—708, 770, 848, 847. van merenen, Ff. 347 c, 350 c. van DER were, t. a. p. I bl. 407—414. 2 van REYD, bl. 222. Zie ook bl. 217. DES VADERLANDS. 15 mÁ Å. Á Á RR ÜaÀ tijd tegen te houden. Doch het bleek weldra, hoe gevaarljk het is, op de kansen 1594. eener onzekere toekomst te rekenen. Het duurde nog tot in Januarij 1595, eer nenpaix IV aan den koning van Spanje den oorlog verklaarde, en daardoor aan den hertog van Bouillon het regt gaf in de zuidelijke Nederlanden te vallen. Deze trok terstond in Luremburg en nam aldaar verscheidene plaatsen in; doch zijn leger was niet sterk genoeg om den graaf pg ruxwTES, die terstond eene aanzienlijke magt verzameld had, het hoofd te bieden, weshalve hij, ooh door geldgebrek gedwongen, zijne soldaten spoedig de winterkwartieren liet betrekken. De Staatsche troepen lagen bijna den ganschen winter te Yvoir, la Ferlé en Chevancy, zonder iets te verrigten, en leden honger en gebrek, daar zij ten gevolge van den onstuimigen aandrang van BUZANVAL Onverwijld vertrokken waren, zonder zich tot een langdurigen veldtogt te kunnen voorbereiden, en de Staten geen middel zagen om graaf rms in Luzem- burg geld te doen toekomen. In plaats dat deze veldtogt derhalve eene gewenschte afleiding gaf, had zij de vijanden genoodzaakt een talrijk leger bij een te brengen, en hen daardoor tot nieuwe ondernemingen in staat gesteld. Een buitengewoon strenge vorst, die reeds omstreeks het midden van November begon en tien weken aanhield !, kwam het gevaar vergrooten. Alle wateren vroren digt, en het ijs vormde eene brug naar de Vereenigde Gewesten, die de zwaarste lasten torschen kon. Wie kon den uit- slag voorspelten, wanneer de ondernemende en bekwame rumzwrEs besloot zich daar- over eenen weg tot in het hart van Holland te banen? In dezen nood kwam den Staten echter eene omstandigheid te hulp, die hen reeds vaak te juister ure uit groote moeije- lijkheden had gered. Op nieuw ontstond in de zuidelijke Nederlanden eene muiterij, die weldra zulk een ernstig karakter aannam, dat de regering daardoor ten hoogste in hare bewegingen belemmerd werd 2. De meitzucht der Italiaansche troepen was na den dood van den hertog van Parma pe Italiaansche aanmerkelijk toegenomen. Sedert de Spaansche invloed in de regermg der zuidelijke m sag dn Nederlanden overwegend was geworden, werden ook de Spaamsehe krijgslieden boven muiten. de overige begunstigd. Wanneer de geldmiddelen eene gedeeltelijke uitbetaling der achterstallige soldij toelieten, werden zij bij voorkeur tevreden gesteld. Over deze er- _ gerljke partijdigheid verontwaardigd, besloten eenige Italiaansche troepen zich zelven | regt te verscheffen, namen in het begin van November het sterke stadje Sichem in Braband in, kozen hamme eigene opperhoofden, gaven zich den naam van de Italiaan- ! van BEYD, bl. 253. 2 pon, IV bl. 8. Z7. vam nero, bl. 250. a. canngao, Historia de las guerras civiles que ha avido en los Estados de Flandes, Bruss. 1625, p. 345. sennivocuio, Historie der Nederlantsche oorlogen, Amst. 1674, bl. 539.. 16 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ——————————————————————————Ó emmn———— 1694. sche Republiek, stelden de gansche omliggende streek op brandschatting, en plunderden tot voor de poorten van Brussel. Door een grooten toevloed van misnoegden uit de overige Italiaansche, Waalsche, lersche en Albanesische regimenten, klom hun aantal weldra tot eene magt van drieduizend man. Reeds in het begin van December wendden zij zich tot prins wavarrs, met verzoek om bijstand en bescherming. Daar de prins zoowel als de Staten het hoogst wenschelijk achtten, deze muiterij te doen voortduren, traden zij met de Italianen in onderhandeling, en weigerden niet hun krijgsbehoeften te doen toekomen. De aartshertog, na te vergeefs beproefd te hebben de muiters door voordeelige aan- biedingen onder hunne vanen terug te brengen, zond eindelijk op raad van den graaf en worden door DE FUENTES eenige troepen op hen af. Niettegenstaande deze aanvankelijk werden rd — teruggeslagen, achtten de Italianen zich niet langer veilig te midden van de Spaansche legerbenden, die hen aan alle zijden begonnen in le sluiten, trokken in den nacht van den 175^ December onder begunstiging der duisternis met vrouwen, kinderen en bagaadje af, en vestigden zich met toestemming van prins wavnrrs in de Langstraat, alwaar zij door de bezettingen van Breda en Geertruidenberg gedekt en beter in de gelegenheid waren van de Staatsche troepen bijstand te ontvangen. Intusschen had de ` prins de Staatsche ruiterij, die graaf rims van Nassau naar Frankrijk begeleid had en langs eenen omweg door Duitschland was teruggekomen, bij zich ontboden en alle noodige maatregelen genomen, om de zuidelijke grenzen zoowel tegen eenen inval der Spaansche troepen, die te Turnhout verzameld werden , als tegen verraderlijke aanslagen van de zijde der Italianen, die men vreesde dat zich welligt heimelijk met hunne regering zouden verzoenen, te beveiligen. Het verzoek der laatsten, om zich binnen Geertruidenberg of Steenbergen te mogen begeven, werd uit prijselijke voorzigtigheid afgeslagen. Men beloofde echter hen met een paar compagnién en eenige stukken ge- schut bij te staan, indien zij andermaal werden aangevallen. Dit greep echter geen plaats, en de muiters strekten den ganschen winter tot een krachtigen voormuur tegen den vijand, die door hunne houding verhinderd werd van den langdurigen vorst gebruik te maken, om eenigen aanslag van gewigt te ondernemen !. Strooptogten De wakkere veapuco had reeds in December over het ijs eenige strooptogten in de — em Ommelanden en Friesland ondernomen; doch bij gebrek aan eene voldoende krijgsmagt — durfde hij zich niet ver in het land te wagen; en de terugkomst der Staateche ruiterij, waarvan terstond een gedeelte naar het noorden werd gezonden, dwong hem weldra zijne invallen te staken ?. Geen duurzamer vruchten had een aanslag der Staatschen 1 caanERO, p. 343. Vgl. p. 301. son, III bl. 877—880. cnorws, p. 100. van per KEMP, II bl. 1, 123—129. ' 2 van REYD, bl 253. i DES VADERLANDS. 47 we — ee in — — PONENS EE te op de stad Hoei, in het bisdom Luik, die aanvankelijk met een gunstigen uitslag werd 1595. bekroond. Reeds geruimen tijd had prins mavarrs naar eene gelegenheid uitgezien, om zich van die vesting meester te maken, wier kasteel, op eene rots gebouwd, voor bijkans onneembaar werd gehouden, terwijl eene sleenen brug, die door haar geschut bestreken werd, de beide oevers der Maas verbond. Haar bezit zou hem niet slechts en vrijen overtogt over die rivier verzekerd, maar tevens in de gelegenheid gesteld hebben met den hertog van Bouillon en graaf riis van Nassau onbelemmerd gemeen- xhap te houden. Bovendien had hij het plan gevormd de muitende Italianen derwaarts te verplaatsen en binnen de stad huisvesting te geven, ten einde met hen tevens de Spaansche legerbenden van de zuidelijke grenzen te verwijderen. De uitvoering van — Hzsavoeiax A à T i t de stad den aanslag werd aan den koenen HERAUGIÈRE toevertrouwd, die bij de verrassing van Hod bij — Breda zoovele blijken van beleid en onverschrokkenheid.gegeven had. Dertig zijner "6 in, dapperen, in een huis aan den voet van het kasteel verborgen, beklommen in den nacht van den 6°% Februari) 1595 de rots, kwamen onbemerkt door een venster binnen en overweldigden de geringe bezeling, die, aan geen gevaar denkende, geen genoeg- nme voorzorgen genomen had. Den volgenden morgen stond nrRAUGIÈRE met tweedui- xod man voor de stad, wier burgers geen weerstand durfden bieden, en de poorten voor hem openden. De Spaanschgezinde bisschop van Luik, eansr van Beijeren, was echter niet gezind deze gewigtige plaats prijs te geven, en hare rijke omstreken onver- hinderd door de Staatschen te laten brandschatten. Hij liet bij de Staten-Generaal hare onmiddellijke ontruiming eischen, verzamelde eenige troepen,’ en trok, door eene Spaansche krijgsmagt onder den heer pr LA morre bijgestaan, tegen Hoei op. Het bleek nu dat HERAUGIERE zich overdrevene voorstellingen van de sterkte dier plaats had gemaakt, of wel dat hij, gelijk velen oordeelden, beter geschikt was eene krijgslist uit te voeren dan een beleg door te staan. De aartshertog roept de Staten te , Brussel bijeen. 18 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ten, en zich evenmin als de Staatschen aah de regteti des “Aséchiips toordbn hielden sedert dien tijd eene bezetting in het kasteel 1, Intusschen had de áartshertog gauxsr van Oostenrijk, door den inval der Franschen in Luxemburg in nieuwe verlegenheid gebragt, in den aanvang des jaars 1898 de vertegenwoordigers der beide eerste standen in de gewestefijke Staten te Brussel bijeen doen komen, om over de middelen tot voorziening in het nijpende geldgebrek en tot verbetering van den rampzaligen toestand der zuidelijke Nederlanden te beraadslagen. Met optet werd de derde stand, die het meest door den oorlog geleden en niettemin de zwaarste lasten te torschen had, buiten deze vergadering gehouden. Van den mee- rendeels Spaanschgezinden adel en de Katholieke geestelijkheid duchtte men minder klagten, terwijl bovendien de uitdrukkelijke bevelen van den koning van Spanje den aartshertog niet vergunden, door eene bijeenroeping der Algemeene Staten aan het een- parige en dringende verlangen van het gansche land gehoor te geven. Niettemin was de ontevredenheid, ook bij den adel, ten toppunt gestegen. De Spaansche raadslieden hadden zich niet slechts een overwegenden invloed weten te verschaffen, maar ook zoowel de Nederlanders, als de Duitschers en Italianen, uit de regering gedrongen, en zelfs Hevigeklagten gepoogd hun den vrijen toegang tot den aartshertog te benemen ?. De bejaarde hertog van den herto g van AERSCHOT. VAN AERSCHOT, wiens wangunst tegen den prins van Oranje vroeger niet weinig had bijgedragen, om de zuidelijke Nederlanden weder in Spanjes magt te doen vallen, trad thans als de tolk van aller gevoelens op. Met heftigheid berispte hij de onvoor- zigligheid van een bestuur, dat een uitgeput land tegelijk met twee oorlogen bezwaarde. Hoe zou men met goed gevolg de Franschen bestrijden, zoolang de Staatschen de noor- delijke grenzen bedreigden en daardoor alle krijgsbewegingen belemmerden? Het was echter geenszins aan den vrede, dat men de grootste behoefte had. Meer nog dan door de vijandelijke legerbenden werden de ingezetenen door de Spanjaarden uitgeplun- derd, die zich niet alleen het regt aanmatigden om bij uitsluiting de Nederlanders te regeren, maar hen ook als verwonnelingen mishandelden. In het uitheemsche bebeer, in het vreemde krijgsvolk was de bron van alle kwaad gelegen; en wanneer deze niet vrijwillig door de regering werd gestopt, zouden de ingezetenen weldra gedwongen worden zelve de handen aan het werk te slaan, om hunnen volkomenen ondergang te voorkomen. Deze fiere en bitse taal, hoezeer deor de meeste aanwezigen luide toegejuicht, was echter in AERSCHOT’s mond niet veel meer dan de laatste uitbarsting dier beginsellooze -æ a a ee ne ! son, IV bl. 10. van merenen, f. 350 d. erotus, p. 206. van zero, bl. 256. caanero, P 347. van per Kemp, lI bl. 3, 133. 2 son, Ill bl. 862. DES VADERLANDS, 19 EE verzucht, die zin gansche leven gekenmerkt had en aan zijn vaderland zoo duur was 1695 te staan gekomen !. Ook yond zij slechis een voorbijgaanden weerklank in gemoederen, die reeds aan slaafsche onderwerping gewoon waren, of althans de veerkracht misten om der regering door daden eerbied voor hunne gevoelens in te boezemen. De aarts- hertog beantwoordde agascuor’s heftige rede met de herinnering aan zijne vruchtelooze onderhandeling met de Vereenigde Gewesten, die hij bezwaarlijk herhalen kon zon- der Spanje's eer in de waagschaal te stellen. Hij beloofde niettemin den koning van de wenschen der vergadering kennis te geven. Den uitslag zijner welwillende maar He aartshertog twakke poging, om ruis ten gunste zijner Nederlandsche onderdanen te stemmen, dii mogt hij echter niet vernemen. Eene ongesteldheid, die hem reeds gedurende de be- radslagingen gekweld had, pam plotseling een ernstig karakter aan, en maakte op den 2i February een einde aan zijn leven ?. Krachtens de beschikking van den aartshertog, die door den koning werd goedge- Algemeen ver- : langen in Belgié keurd, nam de graaf pe FuENTEs, iot groote ergernis der Nederlandsche heeren, de naar vrede met de teugels der regering in handen, totdat een nieuwe landvoogd benoemd zou zijn. Hoe- —— rer tegen elken vredehandel ingenomen, en weinig geneigd op de wenschen des volks te leten, begreep hij echter zich niet tegen het uitdrukkelijke verlangen van den Saalsraad te moeten verzetten, om op nieuw eene poging tot het sluiten van een be- sand met de Vereenigde Gewesten te beproeven. De openbare meening had zich te lude tegen een gelijktijdigen krijg met de Republiek en Frankrijk doen hooren, om er geen acht op te slaan, en werd bovendien door het gezag van invloedrijke mannen ondersteund. De algemeen geachte bisschop van Antwerpen, LIEVEN VAN DER BEKEN 3, had zich bijkans stervende naar Brussel doen brengen, om aan de voorstanders van den "ele den steun zijner woorden te leenen. De beroemde geleerde JUSTUS LIPSIUS, die in 1592 de hoogeschool te Leiden, wier voornaamste sieraad hij gedurende verscheidene jwen bad uitgemaakt, verlaten, de Katholieke godsdienst omhelsd en zich te Leuven gevestigd had 4, legde zijne meening in eenen brief bloot, waaraan men te meer gewigt ! De hertog van AERSCHOT, waarschijnlijk voor riLiPs' toorn beducht, verliet spoedig daarna het land en vestigde zich te Venetië, alwaar hij in 1595 stierf. Graaf KAREL van MANSFELD had reeds vroeger uit gekrenkte eerzucht het aanbod des keizers aangenomen, om onder diens broeder maT- mus m Hongarije tegen de Turken te dienen, en overleed aldaar insgelijks in 1595. son, III bl. 876; 1V bl. 30, 150. ? s02, IV bl. 5, 12. van merzarn, f. 348 d. caotius, p. 204, 208. An. somomeT, de Neder- landen onder koning Filips IT, Amst. 1852, hl. 222. ' lij is meer algemeen bekend onder zijnen Latijnschen naam rorrentivs. “son. III bi. 540. 5% 1595. Bijeenkomst van wederzijdsche af- gevaardigden te Middelburg. 20 ALGEMEENE GESCHIEDENIS (en —— hechtte, daar hij door zijn langdurig verblijf in de noordelijke gewesten volkomen met hunne omstandigheden bekend kon zijn. Hij erkende dat de Hollanders door het bezit der grensvestingen, door een geoefend en na herhaalde zegepralen stoutmoedig leger, door eene goede orde in het beheer der finantién en het beleid der regering zoo magtig waren, dat zij van geen onderwerping meer zouden willen hooren, en bezwaarlijk met geweld konden bedwongen worden; doch hij verwachtte groote voor- deelen van eenen wapenstilstand, die hen door de uitbarsting van onderlinge twisten verzwakken zou. » Geloof mij," schreef hij, » zij koesteren haat en nijd jegens elkander, zij hebben partijschappen, zij hebben zeer gevoelige en kwetsbare plekken, maar dat alles blijft verborgen door het overwegende belang van den strijd voor hunne vrijheid, die allen gelijkelijk aangaat. Laat echter de bezorgdheid voor dit punt een weinig verminderen, en zij zullen tot hun ouden plooi terugkeeren: gelijk de runderen, wan- neer de wolf hen bedreigt, hoofden en horens te zamen steken, doch elk weder zijns weegs gaan, zoodra het gevaar geweken is. Even zoo gaat het met onze Hollanders, die welligt niet zoozeer door eergierigheid als door geldgierigheid en winzucht ge- kweld worden; en waar de laatste is, hebben de koningen daar niet altijd gelegenheid om met goeden uitslag een vergulden hengel uit te werpen 1?” De graaf pe rukwrES besloot derhalve in de aanknooping van nieuwe onderhandelin- gen toe te stemmen. De markgraaf pr HAvRÉ, broeder van den hertog van AERSCHOT, rigtte zich met dat doel tot JACOB VAN MALDEREE, een der edellieden van prins MAURITS, met wien hij vriendschapsbetrekkingen onderhouden had, en deelde hem den wensch van de Staten der zuidelijke Nederlanden mede, tot welks bereiking hij hoopte dat men van deze zijde zou willen medewerken. Hetzij de Staten-Generaal de hoop koes- terden hunne zuidelijke stamgenooten nogmaals tot eéne krachtige poging te bewegen om het juk van Spanje af te schudden, hetzij deze gelegenheid hun gunstig voorkwam om koningin rLmasETH door de vrees voor eene verzoening met Spanje tot grootere inschikkeljkheid in het terugvorderen van hare voorschotten te bewegen ?, zij stemden toe in eene zamenkomst van wederzijdsche afgevaardigden te Middelburg. DES VADERLANDS. 21 ———————————————— ————————— '—— M d P bedrogen had. De Belgische afgevaardigden waren geenszins gemagtigd om in naam 1595. hunner landgenooten, buiten den koning van Spanje, eenige onderhandeling te voeren, | en de Staten waren evenmin geneigd op dien wankelen grondslag eenen stap verder te | wagen. Prins waunrrs verklaarde ronduit dat men volstrekt niet bedoeld had op nieuw met de trouwelooze Spaansche regering, maar alleen met de Staten der zuidelijke ge- westen in onderhandeling te treden. Eerst wanneer deze de vrijheid verkregen hadden op zich zelve met de Republiek te onderhandelen, dan zou deze geneigd zijn niet alleen vrede te sluiten, maar hen ook krachtdadig te ondersteunen. Daartoe was het echter noodig dat de Spaansche troepen verwijderd werden en de Belgen zich bereid verklaarden tot de traktaten met Frankrijk en Engeland toe te treden, een gedeelte van de schulden der Republiek over te nemen, en de regeling der godsdienstige aan- gelegenheden aan de gewestelijke Staten over te laten. Met de mededeeling dezer voorwaarden, die met eene aansporing om op nieuw de pe voorwaar- kansen van eenen opstand te wagen gelijk stonden, werden de beraadslagingen geslo- — — ten. In den Belgischen staatsraad, waar de afgevaardigden verslag van hunne zending geslagen. uitbragten, deden zich nog wel eenige stemmen voor eene gedeeltelijke inwilliging van de eischen der Staten-Generaal hooren, opdat ten minste het vooruitzigt van eene on- derhandeling eenige verademing aan het afgematte en uitgeputte land zou geven: doch de Spaanschgezinde meerderheid, die het niet raadzaam achtte aan de inheemsche re- gerings-collegién den teugel te vieren, verklaarde zich daartegen. Wel zette de mark- graaf ng HAVRE nog eenigen tijd zijne briefwisseling met VAN MALDEREE voort, in de hoop dat de ingezetenen der neordelijke gewesten den krijg weinig minder moede wa- ren dan zijne landgenooten, en hunne regenten eerlang tot grootere inschikkelijkheid op het punt van den vredehandel zouden bewegen: doch hij ondervond weldra dat tyne verwachting op den goeden uitslag dier pogingen te sterk gespannen was. Voor- zeker begon de langdurige oorlog met zijne zware lasten ook in het noorden te druk- ken, en werd het niet meer, gelijk vroeger, voor eene doodzonde gehouden, over de wenschelijkheid van den vrede te spreken. Maar de overtuiging was nog algemeen en diep geworteld, dat van rmes niets dan bedrog en verraad te wachten was, en dat de krijg met al zijne bezwaren oneindig verkieslijk mogt heeten boven een verdrag, waardoor godsdienst en vrijheid beide andermaal in de waagschaal zouden worden gesteld !. Er bleef dus aan de Brusselsche regering geen keus over. Het afspringen der onder- FUENTES rust handelingen had den krijg onvermijdelijk gemaakt, en de graaf pe ruentes, die op deze — ME uitkomst gerekend en haar met verlangen te gemoet gezien had, maakte zich gereed Frankrijk. ! por, IV bl. 37, 123, 127. van mereren, f. 359. BORGNET, t, a. p. bl. 228—228. van DER sur, IT bl. 4, 135, 136. 22 ALGEMEENE GESCHIEDENIS CEE MMC EN 1695. aan zine beide vijanden tegelijk weerstand te bieden. Zijn krachtige geest wist alle zwarigheden te overwinnen, en de bijkans uitgepulte hulpbronnen des lands op nieuw te doen vloeijen. Allereerst hield hij zich bezig met de bevrediging der ltaliaansche muiters, die zich nog steeds in Noord-Brabgnd bevonden, doch thans meer dan vroeger geneigd waren naar zijne voorstellen te luisteren. Zij ontvingen de loopende soldij be- nevens gijzelaars, met het regt om de dienst te weigeren totdat de achterstallige gelden geheel zouden zijn afbetaald, en trokken daarop, na prins MAURITS voor zijnen bijstand hunnen dank betuigd te hebben, naar Tienes, dat hun tot voorloopige verblijfplaats was aangewezen. Vervolgens bragt rugwrES verscheidene legercorpsen in het veld. Zelden hadden de Spanjaarden zulk eene aanzienlijke krijgsmagt tot hunne beschikking gehad, In Bourgondië stond verasco met een talrijk leger tegenover nexpam IV. De grenzen van Henegouwen en Artois werden door den markies pg vanamson beschermd. Ver- Buco trok aan het hoofd van zesduizend man in Luxemburg, om den hertog van Bouillon en graaf rires van Nassau in toom te houden. De grijze moxpmAGox ver- zamelde bij Hulst eene magt van vierduizend man, om de noordelijke grenzen te dek- ken. FuEwrzs zelf vereenigde alle overige troepen met de magt van den markies pz YARAMBON, nam het opperbevel op zich, en sloeg met twaalfduizend voetknechten en tweeduizend ruiters het beleg om Châtelet nabij Kamerijk !. Verdeeldheiden — lntusschen was de lente en zelfs een gedeelte van den zomer reeds voorbij gegaan, — eer prins MAURITS in staat was den veldtogt des jaars 1595 te beginnen. Wel scheen de gelegenheid bij uitstek gunstig, om de overwinningen der vorige jaren voort te zel- ten, nu de oorlogsverklaring van menpe IV en de inval van den hertog van Bouillon de Spanjaarden gedwongen hadden hunne voornaamste zorgen aan de verdediging van de zuidelijke grenzen te wijden: maar bij de Staten-Generaal heerschten eene verdeeldheid en eene werkeloosheid, die den prins geruimen tijd de noodige middelen tot eene krachtige voortzetting van den krijg onthielden. De Staten van Friesland werden door eene twist tusschen de steden en het platte land over den omslag der belastingen bezig gehouden, | die hunne toestemming in de gevorderde oorlogslasten vertraagde. De twisten tusschen Holland en Zeeland over de invordering der Convoyen en Licenten en hel Superintendent- collegie der Admiraliteiten ? waren tot zulk eene hoogte geklommen, dat het laatstge- noemde gewest zijne quote geruimen tijd terughield. Gelderland en Overijssel, hoewel thans bijna geheel van Spaansche bezettingen bevrijd en niet langer door gedurige in- vallen en strooptogten -uitgeplunderd,  c. campana, della guerra di Fiandra, Vicensa | 1602, IHL p. 44. choris, p. 209, 219. | 2 Hiervoor Deel 111 Stak I bl. 397. | DES VADERLANDS, 25 voorwendsel om zich wegens hunne ongeregelde en karige geldelijke bijdragen te ver- ontschuldigen. De Staten van Holland zelve, hoezeer steeds de eersten om op onbe- krompene wijze in de behoeften van het leger te voorzien, begonnen het moede te worden bijna alleen de lasten van den krijg te dragen, waarvan zij gewillig twee derde gedeelten op zich hadden genomen !, en bleven even werkeloos als de overige provinciën ?. Voorzeker mogt deze algemeene traagheid eenige verontschuldiging vin- den in den geweldigen watersnood, waardoor Holland, Utrecht en Gelderland in Febru- anj en Maart geteisterd werden. Op den langdurigen vorst, gedurende welken in Zwit- serland zeer veel sneeuw gevallen was, volgden aanhoudende regens, welke de nog niet geheel van is bevrijde rivieren tot eene buitengewone hoogte deden zwellen, en vele doorbraken veroorzaakten. De gansche Betuwe, de Bommeler-, Tieler- en Alblasser- waard liepen onder. Te Schoonhoven, dat geheel onder water stond, dreigden de mu- ren in te storten. Tusschen Rhenen en Wageningen baande het water zich eenen weg deor den dijk, spoelde een gedeelte der bolwerken van Amersfoort weg, en voerde al de turf, die op het land lag, met zich mede naar de Zuiderzee. Ook Deutichom, Zutphen en Deventer werden hevig geteisterd. De schade was bijkans onberekenbaar, en het getal der verdronkene landlieden werd op niet minder dan drieduizend geschat 5. Prins mavnrrs, die voorzeker met vurig verlangen naar eene gelegenheid uitzag om nieuwe lauweren op het veld van eer te plukken, hield zich gedurende dezen tijd van rust bezig , zijne krygskundige kennis en ervaring op de inrigting van het leger toe te passen. Reeds lang had- den de ongeoefendheid en de geringe beweeglijkheid der toenmalige troepen zijne aan- dacht getrokken. De behandeling van geweer en piek werd destijds niet stelselmatig onderwezen. Elk moest die kennen, voor hij in dienst werd genomen, of zich voor eigene rekening daarin laten onderrigten. Er bestond dus volstrekt geen gelijkmatigheid in de uitvoering der onderscheidene kommando’s, en ten opzigte van de bewegingen heerschte hetzelfde gebrek aan orde em overeenstemming. In het veld werden de troepen gewoon- Mjk in groote vierkante slaghoopen opgesteld, wier rigting en vorm niet zonder de groolste moeite en wanosde konden veranderd worden. Door eene ijverige studie der Romeinsche schrijvers ever dM onderwerp met eene meer ontwikkelde krijgskunst be- ! De verdeeling der quotes (zie hiervoor Deel Ill Stuk 1 bl. 206 noot 1 en 448 moot 4) werd in 1508 aldus geregeld dat Holland in f 100 betaalde f 59—15—0, Zeeland 14—12—8, Fries- land 12—7— 8, Groningen en Ommelanden 6—17—8, Utrecht 6—7—8. De epbrengst van Gel- derland, Overijssel en Drenthe was nog zeer ongeregeld. emren rauLus, Verklaring der Unie van Utrecht, 1785 (2° druk) I bl. 414. ! caOTIUS, p. 218. van reyp, bl 259, 260. van pen xew», bl. 6. 3 son, IV bl. 14. van merenen, f 351 a. 1695. Prins MAURITS onder- scheidene verbe- teringen in het krijgswezen. 1595. BuzaNvaL wekt de Staten uit hanne werkeloos- heid op. 24 l ALGEMEENE GESCHIEDENIS NN EREE E E EE EEEE kend geworden, besloot prins mavarrs, in overeenstemming met graaf WILLEM LODEWIJK van Nassau, in dien toestand eene volkomene hervorming te brengen. Door regelma- tige handgrepen voor de behandeling der wapens uit te denken, vormde hij allengskens een exercitie-reglement, hetwelk binnen weinige jaren door geheel Europa werd over- genomen. Bovendien vermaakte hij de burgers van ’s Gravenhage door zijne proeven omtrent de beste wijze om de beweeglijkheid zijner troepen te vergrooten en de spie- gelgevechten, die hij hen op Romeinsche wijze houden deed !. Niet steeds ondervon- den zijne inrigtingen terstond onverdeelde goedkeuring. Zijne in het veld grijs gewor- dene officieren dreven dikwerf den spot met de nieuwigheden van hunnen waanwijzen veldheer. Doch de prins wist zijne ontwerpen, trots zwarigheden en vooroordeelen, met vastberadenheid door te zetten, en smaakte weldra door de algemeene navolging zijner voorschriften en de ondervinding hunner deugdelijkheid de beste voldoening van zijn onverdroten ijver 2, Niet lang had hij echter op deze wijze ook zijn vrijen tijd tot welzijn des vaderlands besteed, toen hij op nieuw aan het hoofd der Staatsche krijgsmagt gesteld werd. De koning van Frankrijk, die niet verwacht had dat de graaf ps ruentes in staal zou zijn zulk eene aanzienlijke krijgsmagt te velde te brengen en aanvallenderwijze te werk te gaan, was te meer over de traagheid zijner bondgenooten ontevreden, daar de krijgs- kans hem niet gunslig was en hij naar eene afleiding verlangde, die den vijand zou dwingen een gedeelte zijner troepen elders te gebruiken. Op zijnen last verscheen BUZANVAL op den 6° Mei in de Staten-Generaal, om deze uit hunne werkeloosheid op te wekken. De Fransche gezant wees mel regl op de groote dienst, die ngwparx IV den Staten bewezen had, door het tooneel van den krijg naar het noorden van zijn rijk te verplaatsen. In eene welsprekende rede schetste hij de buitengewone moeijelijkheden, waarmede zijn koning te worstelen had, en de talrijke legers, welke deze tegen Spanje's | bekwame veldheeren en geoefende soldaten in het veld moest houden. «Indien gijlie- den dan wilt,’ vervolgde BuzanvaL, «dat zijne majesteit met lossen teugel op den ge- meenschappelijken vijand aanrent, volgt hem dan ten minste met kleine schreden. Wan- neer hij dag en nacht waakt om zijn hagthelijk voornemen ten uitvoer te brengen, toont ten minste dat gij niet geheel in slaap zijt gevallen. 