VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Des beide Committes verfchilden dermaate in be- rippen, dat zy geen gecombineerd Rapport konden uit- Ban Dat van het Committe van Algemeen Welzyn, tot de zagtite zyde overhellende, prees het Huis in °t Bosch aan; blykens het hier geplaatst verflag, Hier tegen overgefteld is de Raadflag van het Com- mitte van Algemeene Waakzaamheid. et byzonder ge- noegen zal elk rechtfchaapen Minnaar der Vryheid dit ftuk leezen. Zie hier den Aanhef: Medeburgers ! » Het zal zekerlyk de opmerking van het tegenwoordige » geflacht , en de verwondering der en et er bea » zig houden, dat wy zo lang en veelvuldig hebben ge- » raadpleegd, over een Man, van wien het weldenkend » gedeelte van het Volk , dat wy vertegenwoordigen, en » wy allen het eens zyn, dat hy voor Nederland, en » byzonder voor deeze Provincie, een geesfel geweest is, » zodanig als de gefchiedenisfen deezer ftreeken fchaars » een voorbeeld kunnen opleveren — want het problê- s» Ma, Of L. P. VAN DE SPIEGEL, voorheen Raadpenfionaris >» by het heilloost bewind, dat hier immer beftondt , »» fchuldig is of niet, is het alleen voor de formvolle Fu- », dicieele Rechtbank; in onzer aller harten is het reeds » Voorlang opgelost — - deeze langwyligheid, die onze » Vyanden greetig voor een bewys onzer zwakheid zul- s len verklaaren, en waar in onze Vrienden meenen de >, Ontoereikendheid te ontdekken onzer Wetten voor on- » zen toeftand, is ondertusfchen in deezen zeer verfchil- » lend van die gewoone, die geheel Europa, ’t zy te » rechte of te onrechte, ons ten laste legt; zy is hier het 33 gevoig met van ans Nationaal Character; maar van », Eene gd, waar op wy ons verheffen mogen.” ` Aangetoond.hebbende , dat Eerbied voor de Wetten onzer Voorvaderen, die de Burgerlyke Vryheid het krag- tigst befchermen, hun in deezen met omzigtige fchre- den hadt doen voortgaan, vervolgen zy :. Het Befluit was, dat, om de nabyheid van de Refiden- tie en daar uit mogelyke gevolgen, de voortlag van het Huis in °t Bosch, ter Bewaarplaatze „verworpen wierd, en beide de Committes last-kreegen na eene andere gefchik- te plaats om te zien. Deeze vondt men eerlang op het Kasteel te Woerden, waar, terwyl wy dit fchryven, de geweezen Penfionaris nog in Politique Custodie zit. Wyders is hier ingevoegd een Brief van JOH. VALC» KENAAR, betrekkelyk zyn Advys in deeze zaake uitge- bragt, als mede de Concept-Misfive aan de Provifioneele Reprefentanten van Zeeland, | reeder, dan wy van Staatsftukken gewoon zyn, hebs ben wy op deeze ftilgeftaan, °t Belang der zaake vor- derde zulks. Wy durven ook verzekeren , dat veelen , anders afkeerig van Staatsftukken teleezen, dit, althans op de meeste plaatzen, niet geeuwende uit de hand zullen, leggen, Cc 8 Rei- 478 ` TH. WATKINS a na Reizen door Zwitferland, Italien, Sicilien en de Griek- fche Eilanden, naar Konfiantinopolen, en yan daar te rug door een gedeelte van Griekenland, over Ragufu en de Dalmatifche Eilanden, in de DJaaren 1787, 1788, 1789. Door THOMAS WATKINS, A. M. Uit het - Engelsch vertaald. Tweede Deel. Te Haarlem, by F. Bohn, 1794. In gr. 8yo. 140 bl. W hebben niet naagelaaten, om, zo ras het Eerfte Deel deezer Reizen, in onze taal overgezet, het licht zag, en aan het Werk en aan de Vertaaling den welverdienden lof te geeven (*). Geene reden altoos om aan beide iets te onttrekken doet zich op by de door- leezing van dit Tweede Deel. Waarin ons voorkomt de Befchryving der Stad Geneve. — De Reis tot en de beklimming van den Berg Cenis, —- Een verflag van Turin. —— Een Algemeen Berigt van Savoyen en Piedmont. —— Voorts vinden wy de Appenynen, Genua, Pavia, Milaan, Piacenf/a, Parma, Modena , Bo- dogna., Florencen , befchreeven, en een kort berigt van Zus canen, van Pifa en Livorno, dootmengd met zulke Reis- | sori als eer breeder voorgeplaatíte Inhoud op- eeft. - Te Grenoble, uit Zwitzerland, wedergekeerd, tekent de Reiziger WATKINS Eeêne ontmoeting aan, die onze op- aeg trekt. In den Schouwburg dier Stad kwam by den: Heer WATKINS een Officier onder het Regiment van Saintonge, miet wien zy hunne kennis vernieuwden, dàar hun. Reisgenoot geweest was van Challons na Lyons, Deeze bragt hun by verfcheide van Corps; die allen een weinig Engelsch fpraken; hebbende een geruimen tr geduurende den Oorlog, in „Zuerika, ge- diend. „ ik kan u niet zeggen,” luidt de taal des Reise befchryvers , s» hoe zeer ik ftond op te kyken, toen „ ik deeze Heeren, nevens die van nog een ander Regi- » ment, zoo hevig hoorde uitvaaren tegen de maatrege- » len van ’t beftier, en zoo fterk pleiten voor de Ver- » gadering der Algemeene Staaten, die, gelyk zy zei- s den, alleen het regt hadden om de imposten en belastin- » gen (*) Zie de Algem. Vaderh Letteroef. voor 1794 bl. 503 REIZEN. 379 » gen in het Koningryk te bepaalen. — Nu behoef ik » my niet langer te verwonderen over het zeggen van s een zeker Heer, dien ik, voor eenige dagen, te Nismes ə» aantrof. Ei lieve zie eens.myn Brief ná, dien ik u s» uit deeze plaats fchreef (*). ’t Geen ik toen hoorde » beweeren hield ik voor niets meer, dan voor iets ’t » geen hy liefst zoo wenschte.. Thans echter befpeurde s» ik, dat zyn gevoelen op eene naauwkeurige kundíchap » gegrond ware nopens de algemeene denkwyze :zyner » Landgenooten. De Vertaaler mogt ’er, in °t Jaar 1794, in eene Aante- kening, byvoegen. De Uitkomst heeft niet A Ee | s» GEC- (*) Deeze is een van die Brieven welke niet door den druk | gemeen gemaakt zyn, 380 TH. WATKINS „ deeze Voorfpellingen van den Schryver ten vollen be- „ waarheid; maar zelfs gebeurtenisfen aan het licht ge- „ bragt, die, ongetwyfeld, verre boven zyne gisfing zyn s, geloopen.” — En hoe veel verder nog, mogen wy, dit in Hooimaand des Jaars 1796 fchryvende, ’er by ftellen, als wy ons de groote en veelvuldige zaaken, in gevolge der Franjthe Omwentelinge voorgevallen ons voor den geest roepen; en agt geeven op die nog daad- lyk in bewerking zyn. Een der eerfte aanleidende oor- zaaken, gelooven wy, heeft wATKINs recht te nederge- fteld. Doch hier over kunnen wy niet uitweiden. De Oudheid- en Gefchiedkundige wATKINs kon niet af- , om te. beproeven, of hy den Weg van HANNIBAL, over de Alpen, niet met eenige meerdere zekerheid kon bepaalen, dan tot nog gedaan was. De waarneemingen , ter plaatze gedaan r het oog eens Mans als deeze Reiziger , verdienen onze aandagt; waarom wy dit ge- deelte affchryven. Frei ~, Het Verhaal van deezen vermaarden togt in de Ge- .» fchiedboeken houdt in, dat hy van Karthagena in is se aan ’t hoofd van roo,ooo Man en 40 Oly- » phanten, zich op weg begaf, over de oostpunt van het » Pyreneesch gebergte heen, en dat gedeelte van Gallien s doortrok, ’t welk zich. van dat gebergte naar de oer s» vers van de Rhone uitftrekt; digt by Pont St. Bfprit » zyn Leger over die rivier deedt voeren, en aldaar de » Gauten , die hem het landen tragtten te beletten, op de » vlugt joeg. Hier verneemende dat de Conful PUBLI- s, CUS CORNELIUS SCIPIO te Marfeilles was, vreesde s» hy, dat deeze hem op zynen marsch zog onderfchep- s» pen, en door een veldflag het getal zyner-Manfchap » verzwakken. Hy voerde dus zyn leger langs de Rhone „ noordwaards op, tot dat hy aan de plaats kwam, al- ‚‚ waar de J/zre haar met deeze Rivier vereenigt; van „ hier trok hy ter zyde door het land der „Alobrogen, of » het hedendaagsch Dauphine, en kwam aan den voet s der Alpen. Derzelver diepe ee ingetreeden zyne s» de, -hadde hy. niet alleen te worttelen met de moei- „> lykheden van den weg, maar ook met de aanvallen van het fiere en woeste Volk, °t welk deeze tot dien s tyd onbetreeden gewesten, (want aan den fabelachti- "m gen togt van HERCULES zullen tog flegts weinigen ge- „ doof flaan) bewoonde. Hy overkwam echter en Bd s dee- REIZEN. 251 s» deeze zwaarigheden, en bereikte, in negen dagen tyds, » den top van het gebergte. » Dan thans deeden zich nog grooter belemmeringen ə» voor het afdaalen by hem op: ichoon zyn vernuft en s geduld ook over deezen zegenvierde, zo dat hy zyn ss Leger, alhoewel tot een vyfde deel van deszelfs aan- » tal by den aftogt gefmolten, in Piedmont of dat ge- » deelte van Jtalien bragt, °t welk door de Po befpoeld » wordt, en den veldtogt opende met het beleg voor 4, Turin te flaan, Deeze zyn de voornaamtte omffandig- » heden, welken roLyBIUs, de vriend en metgezel van 5» SCIPIO den Afrikaan, den jongeren, deswegens.ver- » haalt. Hy hadde met de Officiers verkeerd, die te- » gen HANNIBAL gediend hadden , en in eigen perfoon s» Zich op weg begeeven om diens Marsch na te fpoo- „> TEN. | » Ik wil egter, met Lrvius', liever onderftellen, dat >» Zyne Overtogt meer Zuidwaards geweest is — naam- s» lyk by Briançon tot Feneftrelles, alwaar hy in Jralien. 5, afdaalde. De redenen, welke ik hebbe voor dit myn K govore, zyn deezen : vooreerst, om dat, byaldien s» de opmerkelyke byzonderheid, by Livrus vermeld (*), » geloof verdiene, dat hy den verflaauwden moed zyner s, manfchappen wist te verleevendigen , door hun, van » de Alpen, de vrugtbaare vlakte van Jalie te toonen, » er flegts ééne plek op deeze gebergten gevonden … wordt, van welke Piedmont enz. door een geheel Le- ie ger kan befchouwd worden: te weeten die, welke digt » by den top van Fenefirelles ligt; als mede, by aldien » hy over de Durance getrokken is, gelyk het algemeen » gevoelen medebrengt, hy, in dat geval, by het uit- » komen uit den mond van de Zere- deezen weg moet s» hebben ingeflaagen: immers, ware hy over Grenobis s» en den berg Cenis gegaan, dan moest hy den mond » dier Riviere op eenen aanmerkelyken afftand, ter „ rechter zyde, hebben laaten liggen, gelyk gy zien zult » by de befchouwing van eene Kaart deezes Lands. » Wat het Vertelzel betreft aangaande zyn klooven ee- ə» ner fteile rots door middel van vuur en azyn, dit ə, Verdient zeker geene de minfte oplettenheid, als niet » vermeld ftaande by POLYBIUS, en waarlyk uiet ri i i s. diẹ- {*) Liv, Lib. 21. Cap. 35 982 TH. WATKINS a dienende eene plaats te bekleden in de Doeaden (* » Van LIVIUS. — ‘Er is ‘er, die onderftellen dat hy „» by den grooten S4. Bernard of Alpes Penning CH)» dus » geheeten naar de Carthaginenfers of Peni, overge- „trokken zou zyn; maar dit gevoelen wordt door den » laatstgermnelden Gefchiedfchryver volkomen wederlegd. » Ook zou die overtogt, niet alleen toen, maar ook nog » heden, volftrekt ondoenlyk zyn voor zulke omflagtige » Dieren als de Olyphanten zyn: gelyk hy wyders in » dat geval, in plaats van over Turin na Rome ‘te gaan, s» deeze eerfte Stad, ter rechter hand, op eenigen af. » ftand zou hebben moeten laaten leggen. Dit gevoelen » is derhalven allerblykbaarst verkeerd (4).” Van het Tuighuis te Genua fpreekende, vermeldt WAT- KINS : » Eén ding had ik byna vergeeten te melden, te » weeten een Romeinfche Voorfteven of Koperen Ros » trum, over de deur van het Tuighuis hangende, mo- » gelyk wel de eenigfte die nog voorhanden is Mor » en » Om die reden eene groote zeldzaamheid. en heeft » het (*) Livius heeft zyne Hifl. in tien Stukken verdeeld, Ct) Penninus is een woord van Celtyfche Afkomst; betes kende hoog, verheeven., Pen betekent, in de Wallifche taal, een Hoofd. (1) Men vergelyke , met deeze waarneeming van den Reizi ger WATKINS, wat de Burger stuArRT in het VI D. zyner Rø- meinfche Gefchiedenisfe, in eene Aantekening, bl. 189, wegens deezen Overtocht, gezegd heeft. — … Deeze vindt het gebruik van Vuur en Azyn, om de fteenen te doen fpringen, zo ver- werplyk niet als onze wATKiNs; maar verdeedigt zulks, zie bl. 206. Men raadpleege ook de Kaart, agter het gemelde Deel gevoegd, den Tocht van HANNIBAL af baakenende, Mant, van den Redafleur. (§) Men heeft te Rome de Columna Roffrata, rondsom met Voorftevens van Schepen vercierd, die, ten tyde van PLINIUS, in de Eerfte Eeuw naa J. Ch. nog op de Markt te Rome ftondt, en, in °t Jaar 1560 van onze tydrekening toevallig wee dergevonden , door de bezorging van den Cardinaal ALEXANe DER DE FARNESE in het Capitool te Rome geplaatst is. Aan dit uitmuntend Gedenkftuk der Oudheid zyn nog zes Voorfte- vens te zien, die ter opheldering van den alouden Scheeps» bouw ftrekken : en waarfchynlyk deezen Genueefthen Rostrun overleeven zullen. De Burger sTuanrT heeft des een Berigt, en ons het Opfchrift te leezen, gegeeven in zyne Romein/che Gefchiedenisfen, W D. bl. goo ENZ, Aant. van den Redaâeur. f en REIZEN, 383 „ het gevonden in het uitdiepen van de Haven, waar in het waarfchynlyk langen tyd gelegen hadde, en het is » tegenwoordig byna door ouderdom verteerd; het ge- » lykt naar den kop van een Wild zwyn, of zulk een s» flag van een Dier.” Nog iets van eenen anderen aart, ten flotte deezer Aankondiging. Naby den Tooren te Pifa, die 180 voe- ten hoog is en veertien voeten over zyn bafis hangt, dewyl het fundament aan dien kant door de zwaarte ge- zakt is, ligt, volgens onzes Reizigers verhaal, , een » lang, ruim’, Kerkhof, met een Gaanery omringd, ¿Z » campo fanto (het nang Land) geheeten , dat door » de vroome lieden van de plaats met een eerbied be- s fchouwd wordt, welke zeer naby aan Godsdienftig » Eerbewys grenst” ——- De grond van deeze eerbie- denis is deeze. Geduurende de kruistogten , voorza- » gen die van Pif/a de oorlogvoerende Mogenheden van » Schepen, om hun Krygsvolk en Oorlogsbehoeften naar » Palestina over te voeren. Deeze Schepen bragten te y TUZ, — °t goen in djen tyd als een onwaardeerbaare fchat 9 nou werd, — - zwaare laadingen van Aarde, » van digt by het heilig graf, te annees: gedolven, » en op Kameelen na het Zeeftrand gn Deeze » gewyde laading, veilig te Pí/a aan land gebragt zyn- „de, wierd terftond, door allerlei ftanden van men- .» fchen, naar de Kloosters gekruid, en vervolgens aan- „ gelegd tot een Kerkhof, voor zulke Burgers, die een zekere bepaalde fom gelds, welke ik hoor dat niet ge. „ Ting is, voor hunne begraafenis betaalen willen. {k „ hadde de ftoutheid om den Koster te vraagen, wat „ voordeel het den Lyken aanbragt, dat zy onder deeze … kluiten geftopt wierden? In plaats van my te antwoor- s den, keek fy my ftyf in ’t aangezicht; en, daarop … zich naar onzen Gids keerende , zeide hy: zon fon „ Christiani fi Signori? (Zyn deeze Heeren geen Chrise » tenen?) Non, non, fon Inglefi. (Neen, neen, zy zyn „ Engelfchen!) antwoordde de andere, en ging heen,” Wy zien dat wy met de Aankundiging deezer onders houdende Reizen eenigzins ten agteren zyn; wy zullen die agterlykheid tragten in te haalen, door van de twee nog voorhanden zynde Deelen vry fpoedig verflag te doen. Reis 384 q: COORK’s Reize rondom de Waereld, dóor JAMES COOK, vertaald door J. D. PASTEUR. Ecerfie Deel. Met Kaarten en Plaaten. Te Leyden by Honkoop, te Amfterdam - Allart,.en ’s Haage van Cleef, 1795. In gr. 8vo, Tige ons te zetten ter afweeringe van de meer dan zydelingfche fmaad, welke de Vertaaler van deeze Reize, in zyn Voorberigt, ook op ons werpe, daar een onzer Medefchryveren onzes Mengelwerks, by het uit- komen des ZEngelfchen Werks, zich terftond bevlytigd heeft, om het weezenlyke, en voor alle Leezeren belang- rykíte, min of meer uitvoerig te vertaalen ; zonder ons te verdeedigen tegen den aangewreeven blaam, van mede te behooren tot Verbroddelaars deezes Werks, dewyl en ons oogmerk en ons plan ons verdeedigt tegen alle zodanige opfpraak, doet het ons vreemd, dat de Vertaaler, om eene Onderneeming, die zeker alles, wat ‘er van deeze beroemde Reizen in onze taal voorhanden is, wyd en verre overtreft, aan te pryzen, zich bedient van het niet pryslyk middel, de veragting van anderen, die met de nuttigfte inzigten werkzaam waren om kundigheden voort _ te planten, en de leeslust te toeven op de weetenswaâr- digite byzonderheden , en aan dezelve de nieuwtte onts dekkingen mede te deelen. Ook aan het Leeven van deezen Wereldomreiziger, in dit Deel vooraan te vinden, hebben wy, met zeer veele ophelderende omftandigheden vermeerderd, in ons Men- gelwerk plaats gegeeven. Het een en ander ontflaat ons om uit het Werk voorhanden iets te trekken, en onzen Leezeren voor te houden. Van de Uitvoering alleen nog een kort woord. De Vertaaler , die zich door veele Vertaalingen by zyne Landgenooten verdienstlyk gemaakt heeft, ‘dien wy te meermaalen deswegen preezen, en ook ten deezen opzigte onzen lof niet weigeren, verklaart, in zyn Voorberigt, naa de gemelde laagzetting van anderen, die de hand hier te Lande aan dit Werk floegen, „ de Vertaaling van dit Werk (naa veel uitftels) niet geheel uit het oog s verlooren, maar fteeds in, de hoop geleefd te hebben, » om zynen Landgenooten de Reizen van cook in hunne taal aan te bieden, in een gewaad het oorfpronglyke Li 8 P 8 Js p 23 5 * ' REIZE. … 385 $ Waardig 5: dat -eindelyk eenige Boekhandelaars zich » daar toe niet ongenegen toonden ; doch dat de kost- ə baarheid eener Uitvoeringe, aan het oorfpronglyke ge- b lyk» altoos eene groote zwaarigheid bleef,” i aamlyk de oorfpronglyke Zzgelfche Uitgave is in ) groot Quarto, zeer fchoon, gedrukt, gelyk de vertaalde Reizen van ANSON, by TIRION uitgegeeven, Een For- maat, voor een Werk als dit, met uitflaande Plaaten , Kaarten en Tafels, veel gefchikter dan het groot Oc- tavo Formaatg waar toe zy eindelyk beflooten. Ey, het aangemerkte plaats te geeven, om der Verdruk- kings en Ophefs wille. i | « Nederlandsch Fonglingfchap aangemoedigd tot den Zeediense. Zu den Haage, by J. Plaat. In gr. 8yo. 13 bA T’ vloeiende vaerzen tragt de Maaker van dit Dichttuk heg doel te bereiken, op den titel aangekondigd. Lof ver- dient zyn oogmerk; en indien dichterlyke fieraaden iets vere mogen ter aanvuuringe van Vaderlandfchen heldenmoed, moe gen wy ons van de aangewende poogingen eenig goed bee looven, Naa de Bricfche roofzucht, en de madeelen , door dezelve den Vaderlande taegebragt, gefchetst te hebben , be« ftrydt de Dichter de voornaamfte bedenkingen en zwaarighe- den, welke den Bataaf van het bevegten van s Lands Vyand zouden kunnen terughouden. Oordeelkundig is de bedenking, welke hy daar nevens aanvoert, dat alle zyne redenen geene baate zullen doen, zo niet een gloed van Dapperheid in de herten blaake, Š E ‚‚ Dan — vruchtloos poogt myn zwakke zang p Uw moed te ontvlammen, Vryheids - Zoonen! „»„ Om, op de Zee, voor °s Lands belang „ Uwe oude dapperheid te toonen. ` s Befthermer van 't Bataafs gewest! s», Wanneer ons vry Gemeenebest sı 2 Alouden [de] krygsmoed is ontweken; —m ‚‚ Wanneer uw heldenvuur verflapt » Als U een Brit op 't harte trapt, „» Zal 't gloeiendst loflied nooit uw. yskoud harte ontvanken !® Bemoedigende voor de kloeke verdeedigers van Nederlands Vryheid en Welvaart, fchryft de Dichter: i A …… Hy plukt de fchoonfte lauwer. blaën s» Die thans, voor 't flaarend oog der flranden, » Den feepter van den Oceaan p Ontrukt aan flaafche dwingelanden On n J4 NEDERL. JONGL, AANGEMOEDIGD: 387 » Ja 't heerlykst loon is hem bereid „» Die zich door deugd en dapperleid „ Het fchitterenfte eerfpoor weet te baanen, — „ Die °t fchreijend Neerland wraak verfchaft , „» Den Roover van zyn welvaart flraft „ En magtloos fiddren doet voor Vryheids zegevaanen,” - De Dichter befluit met de moedfcheppende hoope, dat hy miet vrugtloos zal gezongen hebben. „ Wat zie ik Belg! —— uw aanfchyn bloost! mmm ‚ Wat «uur ontfleekt uw zwellende aadren! =a s Triumf! nog kweekt Civilis kroost » Den maed van zyn doorluchte Vadren; =m s» Te wapen! wakkre Heldenfchaar ! s» Ten firyd voor haardflede en altaar ! „» Ten flryd, gevreesde water - Leeuwen! ‚… Vernielt den Brit ——— befchermt uw grond ms s, Zo rolle uw lof den aardbol rond, v» Tot aan den jongften golf der afgeflingerde eeuwen 1 mmm Armoede en Grootheid, Tooneelfpel, Naar het Hoogduitsch van ‚AUGUST VON KOTZERUR , door CORNELIS LOOTS., Te Amfler= dam, by P. j. Uylenbroek, 1795. {n 8xo. 164 kh en fchoon Stuk, °t geen zich met aangenaamheid laat lees zen, en dat ons niet verwondert de goedkeuring van °g Algemeen, en zelfs van Kenneren, by de vertooning , te heb- ben weggedraagen: de kortheid der famenfpreekingen, die an- ders, door haare langheid, wel eens verveelen; de geftadige veranderingen en wendingen, die in dit Toneelfpel zo veele vuldig zyn , kunnen niet anders dan toejuiching verwerven. Maar *t zyn juist deeze veranderingen en wendingen, die de éénheid van het Stuk wegneemen, en veroorzaaken , dat men, in ede van één Hoofdperfonaadje, verfcheidene aantreft; be- halven dat ’er hier en daar wel iets, dat vreemd en onwaar- fchyolyk., dat is niet natuurlyk, is, in vaorkamt. Dan, niettegenftaande dit alles, zyn de Chara@ers fchoon, en le- veren, by elkander genomen , zeer juiste en leevendige fchil- deringen op, die, in veele gevalleu, in nuttige Zedelesfen kunnen worden verwisfeld, t t ` Dd 3 De ek rl „ADE MAN VAN VEERTIG-JAAREN, - De Man van veertig Yaaren, Bhyfpel; gevolgd naar het Hoog. duitsch van A. VON KOTZEBUE», Te Amfterdam, by Je Re Pos- ‘ter, 1796, {n 8vo. 55 bl. | Hee de vermaarde KOTZEBUE ziehzelven in dit Stukje gelyk blyft in 't meesterlyk behandelen zyner uitgekoo- “zen Charaêters, is echter het Onderwerp van dit Blyfpel niet zeer gewichtig: dat een welopgevoed en vwerftandig Meisje haaren Opvoeder; aan wien zy veel verfchuldigd is, bemint, en “hem haare hand fchenkt, fchoon hy veertig Jaaren oud is, en eenen jongen Lafbek en windrigen Kamerjonker verfinaadt, is juist zo zeer interesfeerende niet; en dit is hier °t ges val, dat, nietr onbevallig gefchetst, zich met vermaak laat leezen, Naamlysten van Nederduitfche Roeken, als mede van Franfche en Latynfche Werken , Oratien , Disfersatien , Konstprenten, ~“ Pourtraiten , Landkaarten , enz. geduurende de Jaaren 1793, 19793» 1794 En 1795, uitgekomen. Te Amfterdam, by A. B _ Saakes. Zn gr. 8yo. MS den aanleg deezer Naamlyst,.en-het veelvuldig gebruik, ’t welk daar van gemaakt kan worden, voor den Boeke handelaar en Boekbeminnaar, hebben wy loflyke melding ge- maakt, toen het eerte- Jaar voltrokken was (*). Wy zien met genoegen, dat deeze waarlyk, in veele opzigten, nute Oñ- derneeming, door het vertier, onderfteunings genoeg vindt om dezelve voort te zetten, gelyk de bovengemelde Jaartallen uitwyzen. Het blyft op denzelfden voet ingerigt als wy ter boven aangetoogene plaatze vermeld hebben, en niet noodig gordeelen te herhaalen. Alleen wilden wy niet afzyn, door deeze Aankondiging , onze Vaderlandfche Leezers en Boekbeminnaars, in zo verre zy zulks noodig mogten heb- ben, te herinneren, dat deeze hun nuttige’arbeid aan den gang gehouden wordt, zo dat zy, by aanhoadenheid, ‘er dat ge- mak by kunnen vinden, en die voordeelen uichaalen , welke wy ‘er aan moeten blyven toefchryven, (°) Zie onze Algem, Vaderl. Letteroef, voor 1791, ble Tage AL GE MEE NE VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN, "s F - -a ` Verhandelingen, raakende den Natuurlyken en Geopen- baarden E da » uitgegeeyen door TEYLER’s Godge- … deerd Genoctfchap. XVde Deel, Te Haarlem, by Joh. Enfchedé en Zoonen en J. van Walré, 1795. Behala ven. het Voorberigt, 469 bl. in gr. gto, TT | ‚ TWEEDE DERIGT, He: gewigt der zaake en de {choonheid der Verhande- & 1 lingen, in dit Deel voorkomende, verboden ons, het te laaten berusten by de uitgebragte ‘en overgenomene taal der Beoordeelaaren, voorheen bygebragt; wy betuig- den, liever andermaal tot dit Deel te willen wederkeeren, dan het zo uit de hand te leggen (*). In gevolge hicr- „van vatten wy het andermaal op, met oogmerk om ook recht te doen wedervaaren aan de’ drie overige in dit Stuk „medegedeelde Verhandelingen , ieder met een Zilveren Eerpenning bekroond. Mile ee Phi ke …_ De onmiddelyk volgende op die van c. Rocce, welke de Gouden Eermunt wegdroeg, komt uit de hand van J. BROUWER , Leeraar der Doopsgezinden te Leeuwarden, — ’s Mans Eerfle pooging is, om den eigen/yken flaat des Gefchilsop te geeven. A deeze voordragt doet hy den „Vootftanderen van het Znwendig Bewys rechten veroordeelt ‚hun niet; van welke onthouding ‘hy ook elders (zie bl. 162, 185) blyk geeft. RousseAU’S, SEMLER’S,` STEIN- BART'S Ef BAHRPT's gevoelens draagt hy voor. En haalt vervolgens het Uitwendig Bewys in klaaren dag. Met vermelding, hoe de Tegenftreevers van ’t zelve daarom- -trent te werk gaan. Eene fchets daar van gegeeven ‘heb- bende, fluit hy dit Hoofdftuk met deeze woorden: „ W sy Vergenoegen ons hier mede, ten bewyze hoe ftoutly æ deeze hedendaagfche Christenen hunne vreemde be- ` | : PA a 80P- (*) Zie hiér-boven ‚bl. 309, | LETT, 1796, NO, 19, Ee 399 VERHANDELINGEN. „ grippen op de Schriftuur durven gronden, en dezelve „ wel- eens, zonder het minfte pag, naar hunne opvat- » tingen doen fpreeken. = Maar laaten wy, harde aan- „ merkingen vermydende, daar nu de ftaat des Gefchils „ met de eigen woorden. veelal van onze Tegenftreeve- „ ren gefchetst is, tot het Tweede Deel deezer Ver- „ handelinge overgaan.” - Dit Tweede Deel is ingerigt om aan te toonen s dat het Inwendig Bewys niet genoegzaam is ten betooge der Godlykheid, Zeer R zyn ’s Schryvers aanmerkingen over het woord Godlyk, waar mede men zo dikwerf fpeelt, waar mede een ROUSSEAU, EEN BAHRDT, EEN SEM” LER En STEINBART» bovenal gefpeeld hebben. Het flot deezes Hoofddeels is: s Wy befluiten dat het Inwendig „ Bewys voor onzen Godsdienst , hoe veel hetzelve ook „.afdoe om deszelfs Redelykheid en Godewaardigheid „ aan te toonen, echter in geenen deele den Godlyken » Oorfprong der Christlyke Leere met volle overtuiging „ voldingen kan, te minder nadien, buiten het geloof „ aan de Wonderwerken door jesus en de zynen ge- „ wrocht, hun leeven ophoudt voorbeeldig of Hemel. » {fche Gezanten waardig te zyn, en hier uit alzo eene » reden gebooren wordt om den gezegden Godlyken s last, welken hunne woorden aanduiden, by hun niet » te erkennen,” Hier mede ftapt onze kben ne er over tot het Derde Hoofddeel, “t welk ten Opfchrift voert: Over de waarde van het Uitwendig Bewys, en over de kragt van Overtuiging, die deszelfs vereeniging met het Inwendige heeft, ter fraavinge van de Godl/ykheid der Christhhe Openbaaringe, Van deeze taak kwyt zich de Eerw. BROUWER ri) fae Welgepast merkt hy ops » dat » van eene Bekleeding der re in Gefchiedenisfen te „ droomen, eene uitdrukking die aan gelykenisfen alleen » voegen zou, ten. zy hy grovelyk dwaale, een duistere » Of ingewikkelde verklaaring is van Ongeloof aan de » verhaalde Daadzaaken , zonder de minfte bepaaling 9 ele ‚over en op welke gronden men twyfeling ss VOeTE. Naa zyne gedagten vorai; en de bronnen aange- toond te hebben, waar uit hy de mogelykheid der Won- deren afleidt, gaat de Eerw. BROUWER over om de daar op gemaakte tegenwerpingen van ROUSSEAU te overwee- gen, te beftryden, en, zo het voorkomt, te rennen. | it VAN TEYLER'S GODG, GENOOTSCHAP, BOR Dit gedeelte heeft ons. by uitftek behaagd 3 en-toont hy, hoe averechts zy befluiten … die met Rousseau het s» daar voor ‘houden, dat de Wonderen niets zouden toe- » brengen ten bewyze der pen bri eener. Leere, ə wier Godebetaamelykheid uit zichzelve zeker is” - By wyze van Aanhangzel , verzet de Verhandelaar, om ten aanziene van de Wonderwerken geenen grond tot twya feling over te laaten, zich tegen de herhaalde poogingen des Heeren SEMLER , om zvnen Leezeren in te boezemen , dat het getal der verhaalde Wonderen, of zommige van deeze Tekenen, die hy met naame noemt, (in zyné Cem- ment. ad jon. XI: v. 4. en XXI: v. 25: ) niets toebrengen 4 of zy erkend dan wel verworpen of onbeflist gelaaten worden. » Te veel, fchryft hy , hebben wy reeds s» deezen Schryver leeren kennen, om niet eenig vers ə» moeden op te vatten, dat de ligtvaardigheid, waar », mede hy, ingevolge dier ftellinge, de opwekking van’ ss LAZARUS, en andere hoogstbelangryke Gebeurtenisfen , a van weinig aanbelang fchynt te agten, haaren oor- as fprong heeft uit zyne bekende denkwyze over de »» kleine waarde, die hy in 't algemeen aan het gezach a der Wonderen toekent. Maar, hoewel wy niemand op + loutere gisfing willen bezwaaren, vinden wy ons ech- a» ter gedrongen tegen dusdanig misbruik ons te verzet= a ten: nadien de Geloofwaardigheid der gewyde Schry- s vers, en gevolglyk onze Godsdienst, daar by lyden ə» zoudes zo men regt hadt de verhaalen, die flechts by » één der Euangelisten voorkomen, als verdacht en miñ ə zeker aan te merken.” . OO De derde Verhandeling, van den Eerw. HULSHOFH, Ofte derfcheidt zich, fchoon het zelfde gevoelen als de twee voorgaande beweerende, door fchikking, trant en ftyl, en is, over °t geheel, ingerigt op eenen voet, den diep- denkenden Wysgeer waardig : over °t geheel fchryven wy 5 dewyl ons hier en daar zwakke plaatzen voorko- men, toe te fchryven aan diens fchranderen Mans jongst omhelsde Leerbegrippen, wegens deeze en geene Leer- fellingen des Christendoms. Het ‘Eerfte Hoofdttuk ftelt. Aet Inwendig Bewys aks alleen genoegzaam voor : en fchetst het denkbeeld der zogenaamde Regtzinnigen, die het Inwendig Bewys voor vor dingend houden. Met het -Tweede Hoofpftuk gaat hy voort, om, rel | ex fie $92 VERHANDELINGEN Inwendig Bewys, als op-zichzelven alleen niet genoegzaam, voor te draagen. | In het Derde Hoofdftuk toont hy het Verband tus- fchen het Inwendig en Uitwendig Bewys. Zyne zeer wel uitgewerkte gedagten hier over voorgedraagen, en den Aart, het Gewigt, en de onderlinge Betrekking, der twee- foortige Bewyzen naagegaan hebbende, om daar uit te beoordeelen in hoe verre dezelve vereischt worden tot het voortbrengen eener welgegronde Overtuiging, fchetst hy het Algemeen Beloop van het Uitwendig Bewys, tot welks vernieuwde Beoefening fommige opregte Onder- zoekers in onze dagen, gelyk hy te regt aanmerkt, wel cenige aanleiding willen vinden. Meer byzonder is het Vierde Hoofddeel, °t welk ten. Opfchrift voert: Het Gevoelen der laatere Schryvers. Zie hier den Aanvang: „, De laâtere Schryvers, hier bedoeld, » zyn de Tegenvoeters van hen, die in het eerfte s Hoofddeel hun Gevoelen zeggen, en het uitfluitend „ Eigendom hebben van het Inwendig Bewys als alleen s» genoegzaam. Wonderfpreukig fchynt het, dat deeze » Onverzoenlyke Partyen hier voorkomen als eene ge- a meenfchaplyke zaak maakende in de pooging „ „, om te a s beweeren, dat het Eerfte Bewys alleen genoeg vol- s » doende konne gehouden worden, om het Tweede » » geheel en al te kunnen misfen, of althans deszelfs ə» ẹ„ waarde en deugdelykheid in het midden te laaten.” ” » —- Dit vreemd verfchynzel verdient, om verfchei- » dene Redenen, een zeer naauwkeurig onderzoek , t ə» welk niet gunftig» naar veeler gevoelen, kan uitval- „‚ len voor die laateren. Veelen, egter, onder deezen > zyn Mannen, niet alleen los van gemeene Vooroordee- „ len; maar ook zeer geleerd, begaafd met een onder- „ fcheidend oordeel, doordringend verftand en goeden s Ímaak: ook zyn zy welgeoefend en veel werks beftee- ‚, dend aan hunne Opftellen. Zy hebben veele Dwaa- s» lingen verbannen, veele. Ontdekkingen gedaan, en ver- 2» dienen, in zo verre, den naam van Verlichters, of a> nieuwe Hervormers: want zeer veel Nuts, bedoeld en » niet-bedoeld, is door hen met de daad geftigt, en » veelen, die hun niet zeer byvallen5 zyn, door hun s» toedoen , van eene fluimerzugt geneezen, welker af- `s, legging reeds. vrugtbaar is, en verder kan worden, in a Zeer heilzaame Gevolgen. Het zou ftyfzinnig, dwaas s EN WAN TEYLER’s GODG. GENOOTSCHAP. 393 ‘> En ondankbaar zyn, dit niet te erkennen, of ‘er geen » voordeelig gebruik van te willen maaken.” | Hun nader fcheizende, geeft by deeze Afbeelding : s» Vry algemeen maaken zy aanvallen op het uiterlyk » Bewys, ook wel zonder regelregt ftaande te houden, » dat de Wonderen, indien ze gebeurd waren, geene „> Waarde of Bewyskragt zouden hebben. De meesten » werken van ter zyden om de Wonderen overtellig te s» doen voorkomen, en dezelve in minagting te brengen, „of zelfs een Afkeer tegen dezelve in te boezemen. ‚ Naar hunne aanduiding was het Uitwendig Bewys ge- „ past alleen geduurende de minderjaarigheid des men- » {chen verftands, voor ftompe verftanden , zwakhoof „> den, verlamde Geesten, voor Jooden, en allen, die ə» nog ftaan op den ondertten trap der Uitbeelding; om ‚s> aan dezulken eenen geweldigen fchok te geeven tot s» Opmerking. En daarom noemen zy de hedendaagfche ə» Voorftanders van het uiterlyk Bewys, fpotswyze, Overes s natuurlyke Godgeleerden. Zy dringen aan, dat edele, » Vrye en wakkere, Vernùüften zig verlustigen in den ə» Geest des Christendoms, vindende genoeg voor hun » geloove in de inwendige fchoonheid der Leere.” Strekt dit flot om veel van het gunftige denkbeeld , wegens die Schryvers gevormd, af te trekken, dit ver- mindert van bladzyde tot bladzyde, waarin zy, als ’t ware , ontkleed worden —— ontkleed, niet door tegen hun uit te vaaren 5 maar uit hun eigen Schriften , de laatere Duitfche inzonderheid, waarin HULSHOFF eene groote beleezenheid betoont. Naa deeze blootlegging van dier Schryveren gevoelen, met hunne eigene woorden, vaart de Heer HULSHOFF, hun min zagt behandelende dan ROGGE of BROUWER, voort: ,, Maar veele Leezers zullen waanen, dat wy hen te » hard vallen „door hen geenzins onder de Christenen te tel- » len. , Doch weldraa zal het blyken, dat wy hier mede 9 paon fchrik aanjaagen, veel min beledigen. Volgens „> het aangenomen taalgebruik , kan men de bepaaling van een Christen te zyn niet ruime? ftellen, dan, dat hy is » iemand, die de Godlyke Zending van CRRISTUS gelooft. » Door eenen Niet- Christen , eenen Deist of Naturalist, » verftaan wy gemeenlyk iemand, die zulks niet erkent. „> Deeze gewoone Betekenis der woorden te veranderen, Zou nergens toe dienen dan om verwarring te veroor- „» ken. Men zal nu vraagen, of die laàtere Schryvers zig Ee 3 den 394 VERHANDELINGEN » den naam van Christenen niet begeeren toe te eìgefien3 » Niet in dien zin; en ik zal verder met onderfcheiding >, moeten antwoorden. De naam Christus betekent, vol- s gens hen, eene Waardigheid, en wel een ingebeelde 9 Jooafche Waardigheid ; zo dat die naam niet verkies- » lyk voor hen zou weezen, om daar van eene afgeleide » benaaming te ontleenen, Als wyze en onaf hanglyke » Menfchen, zyn ze niet zeer belust op Sette - naamen, s» Indien zy zig egter zouden moeten benoemen naar ie- » mand uit de aad: dan zouden zy, ten aanzien van » het Godsdienftige, zig kunnen noemen naar iemand uit » de Jooden, zynde de egte of onegte Zoon des Tim- » mermans van Nazareth en van Maria, als die, cen Voor- ə» werp is van welverdiende Loffpraak en hooge Verwons » dering, wanneer men, by het waardeeren zyner verdien- ə» ften, tevens agt flaat op het ongunttige in zynen Leef- s tyd, Landaart en Opvoeding. ‘Naar de woordafleiding » zouden zy zig moeten noemen Pefwisten, of Fejuiten; ə» doch daar deeze benaaming verbruikt en geëigend is s door de berugte Orde, kunnen zy den naam van Chris- » tenen voeren, in zo verre dezelve te kennen geeft, dat » Zy aan Jesus agting toedraagen, en in zyne Leere, zo » wel als in de gezegden van soCRATES, dät goede aan- » treffen, * welk zy nog wel willen overneemen, Zy s» verzoeken de Christenen te verdeelen in Wondergeloo- s» Vigen en Natuurgeloovigen; om gefteld te worden onder ə» de laatften, en dus te vermyden de benaaming van n» Ongeloovigen of Onchristenen, als welke ongunttige s, vooroordeelen tegen hen zou inboezemen,” — Alle deeze byzonderheden zegt muLsHOFF niet; hy ftaaft ze, ‘aan dem voet der bladzyden, uit hunne eigene Schriften. Dus het Ongeloof ontbloot hebbende, vaart de hun ontleedende HULsHOFY voort, met den oorfprong daar van, betrekkelyk het tegenwoordig onderwerp, aan te wyzen-; teffens hunnen trant van Schriftuurverklaaren ontledende, "t Geen hy weder met fpreekende voorbeelden ftaaft. Wegens deeze veelvuldige Aanhaalingen in der Schryve- ren eigene taale, drukt zich de Verhandelaar deezerwy- ZE uit: … Bykans alles, wat in dit Hoofddeel voorkomt. aa moest belegd worden met bewyzende Aanhaalingen 5 a 0m, by zommigen, de verdenking af te weeren van aa Vergrooting uit partydige Bitterheid. Indien ik hier s toe, eenige jaaren lang, aantekeningen hadt verzameld » uit de voorkomende nieuwste Schryvers , en voorts ge- | i a bruik VAN TEYLER’s GODG,: GENOOTSCHAP. 305 oi bruik wilde maaken van de gewoone Hulpmiddelen en s, Woordenboeken , zou ik eene ryke B/oemleezing van ə» deezen aart kunnen aanbieden. Doch de Ruiker, hoop » ik, zal genoegzaam bevonden worden ter bereiking van » het oogmerk,’ Het Vyfde of laatfte Hoofddeel deezer Verhandelinge voert ten Opfchrift: Het verwerpen der Wonderen [chynt te flrekken om alle overtuiging van Godsdienst weg te neemen. Schoon kort, is dit zeer doeltreffend gefchree- ven, en doet de hand eens Meesters kennen; wiens Jaatfte Pennevrugt, die de dag zal aanfchouwen, deeze Verhandeling is. —- Greetig betoonde zich HULSHOFF, zo men ons berigt heeft, om, nog vóór zyn dood, dit Deel der Verhandelingen te leezen ; ten welken einde het hem ook, toen het eenigzins verzendbaar was, door TEYLER's Fundatie werd toegefchikt. Wy moeten, om tot geen Derde Berigt te komen, nu de vierde of laattte Verhandeling over dit Onderwerp, van den Eerw. DE vos, nog voordraagen. Deeze is Briefs- wyze ingerigt, en valt zeer in den trant der Brieven ever den tegenwoordigen Stwat des Christendoms, en het Gee drag der Ongeloovigen, door A. J. ROUSTAN (5). De Schryver brengt, in een kort Voorberigt, het zyne by om die Briefswyze behandeling te verdedigen; de langwy- ligheid, waar toe dezelve vry natuurlyk aanleiding geeft, heeft de Opfteller tragten te voorkomen door Aanteke- gingen, aan het flot gevoegd, e Eerfte Brief is inleidende om de Nafpeuring des Vraagftuks te verlevendigen. —— De Zweede dient om ons met den Aart des Vraagftuks nader bekend te maa- ken; en te ontvouwen wat men bepaild door het Uit- wendig en Inwendig Bewys te verftaan hebbe, —= Met den Derden begint de eigenlyke Beantwoording, In denzelven wordt, naa eene nadere toelichting, het In- wendig Bewys getoetst, en de zwakheid daar van op zichzelven aangetoond. —— De Vierde Brief behelst eene fchoone voordragt en toetze der Schryveren , die het Ine wendig Bewys alleen willen doen gelden. In dcezen heb- ben wy een fraaije trapswyze ontvouwing , hoe dit De (*) Hier van zag, by onzen Drukker, Je YNTEMA, eene keurlyke Vertaaling, in °t Jaar RUG het lichte In gr. 8v0e € 4 606 775 VERHANDELINGEN zel ter baane gekomen is, welke lotgevallen en gedaáris ' verwisfelingen ’t zelve met den tyd ondergaan hebbe 4 doorvlogten -met eni ee der voornaamfte Man nen, die de. verdediging daar van op zich namen. Eerst treedt hier TINDAL te voorfchyn, met zynen moedigen doch befcheiden Tegenfchryver roster. Ten aanziene van welken Schryver de Eerw. DE vos met al- len regt aanmerkt: y Zeer grectig is dit Werk ten allen .» tyde gezogt;s door allen, die, der Engel/che taale mag- 5» tig, in onderwerpen van deezen aart belang ftellen; — 5, Jammer is het, dat hetzelve, zo ver ik weet, by ons » nimmer is overgezet: ook menig een zou ‘er, met be- a trekking tot laatere aanvallen , veel uit kunnen leeren; 5 —— En wie is ’er die zich over deszelven leezing be» s klaagt? wat zeg ik! beklaagt ? Wie, die het niet herleest ; > en zich zo wel hartlyk over verheugt, als het keurige van s °S Mans oordeel fteeds bewondert?” — - Wy weeten, dat, jaaren geleden, eene Vertaaling daar van ten druk iš aangeboden; doch de Boekhandelaar maakte zwaarigheid in de onderneeming, uit hoofde van °t geen ’er in voor- kwam met de Leer der Zoen heerfchende Kerk in ons Land itrydig. Deeze zwaarigheid is thans uit den weg ge- ruimd; en de wederhouding van eene Nederduit/che Ver- taaling is nu misfchien, zo niet zeker , toe te {chryven aan den geringen aftrek, welke zo verftandig en welgefchree- ven Werken hebben in ons Land. Men verfehoone ons die ongunttige trek voor onze Landgenooten. Waarheid perst ze ons af, l aN. Vervolgens treedt MorGAaAN,de Heer MURALT of , zo an< deren willen, Juffrouw HUBERT, te voorfchyn, met der- zelver Wederitreevers. —— Rousseau krygt, nevens JENYNS; eene breede beurt; met vermelding van de Fe- genfchryvers;. STEINBART desgelyks. —— „ Heb ik, 5, dus befluit deeze Brief; eerst het ftuk én °t gemeen rei $ dene&rkundig overwoogen, heb ik het met de gevoe- 5, lens ván veele waardige Mannen bekragtigd; en u daar 5 na getoond, het gebrekkige in de meest beroemde. hoof- 3, den derzulken, die van dit Inwendig Bewys, als wel 5 prire op zichzelven kunnende ftaan, onmaatig veel ss hebben opgegeeven;, dan ook, meen ik, heb ik den twist 3 aan myne zyde voldongen; het ortvoldoende daar van open- à; gelegd; en klaarlyk doen zien, dat; ter gegrondé over- 5 tüiging, nopens het God/yke der Krist/yke Leer; by dat 85 inwendige, ook nog moet bykomen het witwerdig Bes 55 WIS 3 VAN TEYLER’s GODE. GENOOTSCHAP. ‚De Zesde en laatite Brief” PEY over de Quakers, als Voorítanders van een Inwendig Licht, ter overtuiginge genoegzaam. —— Dan wy hebben het ons voorgettelde perk reeds overfchreeden, — Alleen kunnen wy niet edt het Slot deezer Briefswyze Verhandelinge af te chryven. e, EE st, Het Godebetaamelyke der Kristlyke Zeer, of het ss nuttige daar van voor de menfchen, zal dit alleen kun- » nen bewyzen. —— Wat? —— Godiykheid dier Leer? 3 — of waarheid der te boek geftelde Gebeurtenisfen? » —- In geenen deele! Bystere onzinnigheid is het dit ss Voor te wenden, zo niet bedrieglyke grootfpraak — en » ydele fnorkery! — = Maar verwerp echter daarom ziet 5» geheel de bedenkingen, welke hier te maaken zyn, — » Loudt gy het geopenbaarde alleen willen bezien van » den kant der witerlykheid? — en nimmer over het wel- » flandige, het voegzaame en heilbevorderende dier ont- s» dekkingen het oog willen laaten gaan? ook dan zou in s de meeste gevallen uwe overtuiging wel zeer dor en » Werkloos blyven. — Zy zou den met reden begiftigden » Mensch weinig betaamen; ook Aier is veel fchoons te ont- » dekken. — Maar zie toe, dat gy het afzonderlyk gg- s tenswaardige fteeds famenpaart, met het uitwendig feun- » zel, zonder ’t welk het waarlyk groote in den Mensch » zich van het eigen voortbrengzel der Godheid gier zou s laaten onderfcheiden, — Zo zal alles de rechte vastigheid „ bekomen — het een zal met het ander ftaag hand aan » hand gaan 3 en daar door alleen eene overtuiging ont- » ftaan, die de Ziel waarlyk doordringt en roert, en de- s zelve neigen zal, om, van wegen al het heerlyk fchit- s terende in die bedeeling cops, waar van alles tot een 33 zeer hooge zekerheid zo volkomen zamenloopt, oprech- Be 5 35 tE- + 93 VERHAND. VAN TEYLER'S GODG. GENOOTSCHAP. 