VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Dus brengen ze den winter in deze woning door, wel, geloof ik aan 't bovenste een Pijnboom, waardoor dezelfde beveiligd is, om door de takken, als de wind die heen en weer fluit, niet gekreukt te worden. Men merkt in deze woning verschillende kamers op; dit zijn de vertrekken, welke ze beurtelings bewonen, naar dat het weer verandert, om den wind, den regen, de sneeuw te vermijden, of meer voordeel van de zonneschijn te trekken. Ook zijn er enige gaten of openingen, in de grond daan toe van regters, welke zijn voor poorten dienen, om daar door uit en in te gaan. Ze verlaten deze heerlijke tent in het begin der lente, en begeven zich naar de aarde om in Poppen te veranderen. De begeerte om den tijd van die verandering te kennen, voordra mijn broeder aan, om een dier woningen in een daarvan fluiten, en er dikwijls naar te gaan, zie hier wat de uitkomst van die waarnemingen was. Ze behielden, zegt hij, hunstaat van Rupsen "en kroepen tot op den twaalfden Juni, toen hij ze op zag leggen, en het lichaam volledig gekromd, zonder enige teken van leven geven. Hij geloofde ze dood te zijn, maar weinige dagen daarna herstelden ze zich weer, en korten zich in. Op den twee-en-twintigste waren ze in Poppen veranderd, welke glad, glanzend, van een kastanje-bruine kleur, en zonder bekleding of omhangwaren, een enkele keer kwam er een dier Poppen tot staat van Gilletje of Kapelletje, hetgeen in het begin van september gebeurde; het leek in grootte en kleur vrolijk wel naar die "welke 's avonds of 's nachts rondom onze kaarsen vliegen, en zich aan de vlam komen branden; maar het was dikker, en zeer gevuld; deze Kapelletjes brengen een gedeelte van september met koppelen en eitjes leggend, doof, Welke eitjes op het einde van dezelfde maand, of met het begin van oktober uitkomen. De bladeren der Pijnboomen, die daar in bewerkt en geponsd zijn, altogether droog zijn, van af te krijgen "gelijksoortig, om dezelfde van Kleine zwarte korreltjes te ontdoen, die niet anders dan de uitwerpselen der Ruppen zijn. Deze Zijde moet niet vergiftig zijn, naardien eer Scheykundige ervan den geest van uitgetrokken hebbende heeft bevonden, dat die doordringender en gezonder is, dan van de gemeene Zijde; en waarom zou dezelfde ook schadelijk zijn? Deze Ruppen eten niet anders, dan de bladeren der pijnboomen, en hare Zijde, welke dus gedeeltelijk uit het Sap dier bladeren bestaat, moet er, natuurlijk wijze, eenige eigenaarden van overnemen, en het Sap dier bladeren, of de Terpentijn, weet men, dat niets minder, dan vergiftig is. Gelijk onderstelchen deze Zijde uit een andere Stof bestaat, dan die van de Zijwormen, welke van moerbei-blaadjes leven, zo is dezelfde misschien ook voor enige veranderingen en verfchillende schaduwen van kleuren vatbaar; en loopt misschien minder gevaar van vuil te worden. De wijder nest of woning door verschillende arbeiders wordt gemaakt, zo moet de Zijde, waaruit dezelfde bestaat, noodwendig verschillende einden hebben "het geen een ongemak is in het spelen, maar geen hinder toebrengt, om ze te kunnen spelen, gelijk men reeds met goeden uitvoer bezoekt heeft, en 't welk inderdaad zo veel gevoeglijk en onkastbaar kan gedaan worden, naardien dezelfde zo gereed is als de Pijnboomen om gesponnen te kunnen worden. Een nieuwe eigenschap in een Plant te ontdekken, welke een even voordeelrijk invloed op den landbouw als Fabrieken heeft, is zekerlijk den Staat, misschien zouden wij zelfs mogen zeggen "het mensdom een wezenlijk dienst te doen. Dit is de aanmerking "welke ons noopt "om meteen een welverdiente lofpraak aan het Gemeend bekend te maken het gebruik het welke de Heer La Rouviere, heeft weten te maken, en zo te ontdekken van een soort Plant, in de konings tuin, bekend onder de naam van Apocynum, en te Trianon onder die van Asclepias. Deze Plant komt uit Syrië, men vindt ze afgebeeld in Munnings, 1672 En 1702, onder de naam van Apocynum Syrianum; &c. In het Nederlands heet ze Hondendood, maar wij zullen de vrijheid nemen, om ze in dit Stukje Zyde-Plant aan te duiden. De noemer, te noemen, is een ecu (3 livres of ongeveer 28 stuivers Hollandsch). Voor 1 pond van deze gekaarde zijde, en verzoekt elk die er als hij kan. Eén aankoop van de CONDOR. WARNEEMINGEN OVER DE CONDOR VAN ZUID-AMERIKA, door de Heer de CONDOR. De Natuurlijke Historie, die zich uitzonderlijk afspeelt in vreemde landen, mist nooit van tevredenheid; Elk volk, in die hoek van de aarde, welke het bewoont, altijd tot dezelfde vertooning bewaald, welke het gnoephoudelyk voor ogen heeft, wordt daat ongevoelig voor, en dan alleen uit zijn doofheid opgewekt, als met het 28ste nieuwe en buitengemeen voorwerp, uit andere landen, onder het oog te trekken. Dit hoop ik, NATUUR, Zijn welke Onze korte beschrijving van deze merkwaardige Vogel hebben gemaakt. De Condor is een Vogel van een magtige soort, die men zou kunnen zien als een van de wijze oorten, welke in Priva op de kust van het Gat van CANS, op de bergen van de Cordillera enz. gevonden worden. Hij is doorgaans vijftig voeten lang, breed, en heeft uitgepreide vleugelen, eenen dag van klauwen, die meer gelijkenis hebben met die van hoenders, dan van een roofvogel, maar daarentegen is zijn bek ook weer sterker, dat hij er een koe of os van de buik mee op kunnen riten kan. Hij verhoudt zich op de bergen, en blijft daar meestal, gelijk zijn gesteldheid schijnt met te brengen, want hij zou kwynen als men hem in de laagte wilde doen leven. Hij begeeft zich echter niet zelden, in tijden van vijgen en koude van de bergen naar beneden, en behelpt zich dan zo goed als hij kan. De fterkte en gulzigheid derze yoge en, zyn zodanig, dat men verzekert, dat zy zomtyds kinderen van tien of twaalf jaar hebben opgevreeten. Misschien is dit wat vergroot; dit ondertusfchen is zeker, dat zy zomtyds lammeren in de troepen aantasten en ze met zich weg voeren. De Indiaanen hebben verschillende middelen uitgedacht, om ze te vangen, en hun vernielingen voor te komen. Ze zetten hen afrijden met valdenren, welke ze dicht bij eenig kreng of dood aas plaatsen. Anderen dooden eenige dier, waarvan ze het vleesch met zekere kruiden smeeren, die het vergiftigen; ze leggen het vervolgens eenige dagen in den grond, om het te laten rotten, en daar door de lucht dier ruiden weg te nemen, welke anders beletten zoude, dat de condors aan dit vleesch niet zouden willen raaken. Hier na neemen ze dit dier weder uit den grond, en leggen ’t in de vrije lucht, in de reuk van dit rottend kreng lokt onze voodsdieren wel haast terug aan; ze begeven er zige in met de bedoeling om gegeten te maken; maar zo dra ze er van gegeten hebben, worden ze dronken, en duizelig; ze vallen bewegingsloos op de aarde, en deze staat, welke soms wel lang duurt, geeft den Indiaanen gelegenheid, om er zo veel van te dooden, als ze kunnen bekomen. De heer de Condé brengt nog een andere manier bij, dat ze zich van bedienen, om deze dieren, zo gevaarlijk voor het klein vee, den oorlog aan te doen. Men wil, zegt hij, dat ze ten lokas voorzetten, de gedaante van een kind, gemaakt van een zeer kleverig lijm, of potaarde; daar ze op vallen, en hunne klauwen derwijze in verwarren, dat ze ze er niet weder uit kunnen krijgen. Het is in allen gevalle niet veilig om deze dieren al te nabij te komen. Ze zijn zo sterkt, dat ze met een fluitslang haar vleugelen een man ter aarde werpen; ze worstelen zelfs. op zekere wijze rijtten hurine asvaliers, en zetten hen achtertoos gen vleugel tegen, om hunne vlagen af te keeren, in één woord, het is niet dan met veel moeite, laat ik dezelfde kunnen doodden, en nog meer werk om ze levend magtig te worden. HEILZAAME UITWERKING VAN DE MUSCUS. 271 neemen ed HEILZAAME UITWERKING VAN DE MUSCUS IN BENE VALLENS DE-ZIEKTE. Uit een Brief van den Heer JOSEPH VAN MASSA, Hoogleeraar in de Geneeskunde te. Rome, van den 24 Nov. 1759. Een jong vrouws persoon te Rome, zeventien jaar oud, kreeg van een zeer galagtig gevoel "kreeg na verschillende malen: een alledaagse afgaande koorts gehad te hebben, welke men misschien te schelk door de Cortex geftuit had, een nieuwe aanval van Vallende Ziekte, die haar gewoonlijk alle dagen overviel. Dit Toeval werd zometijd vergeefd door een zeer licht gevoel van ontlasting door het geheele lichaam, maar kwam echter nog meermaals, zonder enig voorafgaand gevoelig kenmerk; schoon altijd in den achtermiddag, en om dezelfde strek, als de koorts-toevallen zich voorheen hadden doen gevoelen. Men bezocht eerst, zonder vrucht, de gewone behandelingen, en algenstroom middelen. Het verzakrend bad werd wel haast nagelaten, om dat het gelijkfoortige toevallen voortbracht, welke men in de watervrijzigen beschouwde, met een geweldige Paroxisme. Deze luisterde wel een weinig naar het aderlaaten, maar datzelfde aderlaaten verzwakte de Patiente. De Opium, welke men haar rijkelijk en dikwijls gaf, was altijd zonder uitwerking. De Kina welke men haar overvloedig deed gebruiken, "Mide eerst wel de hevigheid, en verkorte de duurzaamheid der vlaagen, maar dezelfde hervatte haar woede al niet lang weder, en spoot om zo te spreken, met de Cortex; schoon rijkelijk aanhoudend gebruikt, en met ruime dosis Campher, dsf staid, en Spiritus succinum gepaard. Men was zelfs verpligt, om dit middel te staan, ter oorzaak van een inwendige hitte, welke de Lyderes begon te verteren, en men moest zich vervolgens aan palliatieven houden. De toestanden der Vallende Ziekte maakten toen verwarde wanordes, ze veroorzaakten haar een dychofalie, of verstikking der geleden in de rechterhand, met een bloedspuwing en matte haar in het geheel derwijze af, dat ze met een beroerte, verfkikking, en aannaderendend dood: gedreigd werd. In deze staat, wilde ik beproeven, wat er mogte hoopën van de Muscus, zo gevreesd bij de vrouwen te Rem, in de toevallen van Opvlieging, en nog in de Pilocopiltherapie, Transacties etc. voor de al erger wordende kramp en spasmen; zo ernstig aangeprezen. Sinds die dag, des morgens voor het acces van de Vallende Ziekte, tien druppels van de beste Muscus, en een Scrupulum Natrii Stibii, tot pillen gemaakt met het Extract van Kamille; en ik deed haar daar op een enkel teugje van thee gebruiken. Dit middel veroorzaakte haar terstond een buitengemeene hitte en last in het hoofd, met veel brandende in het aangezicht, vergezeld van geduurige oprijpingen van wijn, die naar de Muscus roken; het toeval der Epilepsie kwam een uur later, en was minder erg; ook eindigde het drie uren vroeger, dan naar gewoonte. De volgende morgen herhaalde ik de pillen; het toeval bleef geheel achter, en kwam niet weer. Dit jonge meisje is dus van haar vallende ziekte verlost, en uit den grond genezen geworden; alle de bewegingen zijn gestild, haar hand is buigbaar geworden, en zij voelt geen ander ongemak, dan enige vliegende pijnen in de beenderen; klaar bewogen van de heftige schokken, welke deze geleden hebben; daar zijn geen toevallen van flauwerigheid op gevolgd, in tegendeel zij is zeer wakker gebleven; ook heeft zij geen riekend zweet of uitwaaselingen gehad. Maar haar uitwerpselen, en voornaamelijk haar urine had eenige dagen, een zeer aangenaam reuk van Muscat. De luchtstroom, het lichaamsgevoel der Lyderen, het beperkt en de hevigheid van dit soort van Epilepsie, de aard der Paroxysmen, de zocht uitwerking van de Muscat, waarvan zij tweemaal, zonder Cijanker, zonder Aratio of Rumdrank, of enig ander geestig vocht, gebruikt heeft, eindelijk de zonderlingheid van een der heftigste vallende ziekten, door het enkel gebruik van Muscat genezen. Alle deze omstandigheden zijn den aandacht wel waardig van hen, welke het vermogen van de koortsen, en van de aandoeningen der ziel, gelijk ook dat der Kina, en van de Asafetida op het Systeem der zenuwen, of de kracht van de Muscat, op de dierlijke irritabiliteit grondiger tracten te leeren kennen. VAN DE VLAKKEN EN LICHTJES, WELKEN OP HET ZIEN NAAR: - DE ZON IN HET OVERBLYVEN, door C. A. DE BERGEN, Med. Professor te Frankfurt aan den Oder. Wanneer iemand die een goed gezicht heeft, afgelegen, zo wel als nabij zijnde voorwerken onderafgeleid ziet, gelijk de oogen van jonge mensen, door geen nachtbraken of het doen van gezichtskundige proeven, en hun scherp zien eenigszins verzwakt hebben, de heele tijd Zon, nog voor ten oogenblik aanziet, zal hij terstond, als hij zijn ogen van afwendt, een zwarte vlak op een tegenovergelegde muur of wand zien, welke al langzaam verminderende in een vierendeel uur verdwijnt. De stralen van de zon door het hoornvlies, het waterige, kristalijne en glasachtige vogt doorgaande, en in het midden van het glasachtige in een punt famenlopend, tekenen op de vlakte van het netvlies het beeld van de zon. Door proeven met bollen glas, op het kristalijne lichaam, genomen, heb ik geleerd, dat het brandpunt, welke het kristalijne uit de straten van het doorgaande licht maakt, niet valt op de oppervlakte van het netvlies, gelijk het gevoelen is van vele gezichtkundigen, maar voor het netvlies op 2 lengtes van de as van het glasachtige vogt. De grote bultigheid van het achterste deel van het kristalijne lichaam, belet het brandpunt de oppervlakte van het netvlies te bereiken. De papiltaire en weekse zelfstandigheid van het netvlies laat zich dit beeld zo indrukken, dat het aangezicht van de zon af. gekeerd en de oogen gefloten zijnde, deze glans, maar de oogen open gehouden wordende, een zwarte vlak overblijft. De bekende eigenheid van het Licht heeft, reeds geleerd, dat het zekeren tijd blijft aanhangen aan de oppervlakte der lichaamen; en de vermaarde J.B. Beccaria heeft deze eigenheid van het Licht bijna algemeen gemaakt. Waarom nu, de oogen geopend blijvende, na het zien op de Zon, zich een zwarte vlak toont, dunkt me de reden hiervoor te zijn. Geen beeld kan er gemaakt worden van de Zon, dan door verzameling en verdikking van de vuurdeeltjes der Zonneradien, welken de gevoelige vezelen van het meergestelde Netvlies zo sterk aandoen, dat ze in een trillende en heen en weer gaande beweging geraken, groter dan deze beweging natuurlijk is; welke in plaats van het gezicht te scherpen, hetzelfde stommaakt en ontstelt. De oogen geopend blijvende, zullen dan op de plaats, waar zich het beeld van den glans gezet heeft, de zwakke weerkaatste Lichtstraalen niet werken, ja de al te sterke trillende en van Licht bezwaarde vezelen zullen geen gevoel hebben, maar het gemelde gedeelte van het Netvlies blind laten: op gelijke wijze, als door den Heer Boerhave getoond is dat verwijderd bloed en watervaten, de nevens elkaar liggende vezelen van het meergestelde Netvlies vaneenscheiden, altijd zodanige zwarte vlakken veroorzaaken, waar in geen beeld vertoond wordt. Maar de oogen gefloten wordende, na het zien op de Zon, vertoont zich een beeld van de Zon, onder de gedaante van een helderen glans; om dat de vuurige deeltjes, het beeld maakende, dik en menigvuldig genoeg zijn om in den verdonkerden bol van het Oog en in den donker, een gewoel van Licht te kunnen verwekken. Dit Licht beslaat uit samengetelde en ongelijke afgetelde Straalen; zo draait er nu kleuren ontstaan, welken de een op de andere valt, worden deze vuurige deeltjes verfpreid, en de samengetelde Straalen in kleur veranderd; en dit gebeurt geschiktens naar de wetten van verbreekbaarheid welken in de maakbaarheid van gekleurde Gaten uit een samengetelde Straal, waargenomen worden. Namelijk, de gekleurde Stralen van mindere verbreekbaarheid zijn minder aftand van - (o) In Games ario de quampluribus. Phosphorus. Beno. 1746. IN DE DOGEN OP HET ZIEN KAAR DE ZON. De lijn der vervolging, waarin het verfchijnlijke licht zich voordoet, en hierom wenden zij zich ook in minder mate naar dezelfde lijn; de straalkronen, welke verbrekenbaar zijn, staan verder af van deze lijn, en hebben meer tijd nodig; eerst tot de gemeene as komen. Hierom is het kaar, waarom de glans verdwijnt, de rode kleur zich, in het gekleefde rond-eerst, aan, en hier aan door een natuurlijke achter- volging de overige kleuren ontstaan; en laatst de purpere en violette verdwijnen; ook de hele gekleurde ring zich niet meer vertonen. Wie zal dan kunnen ontkennen dat die verfchynsel de beschouwing van NEUS aan een krachtige manier bevestigt? Ja, in de oogen van jonge mensen, verdwijnen deze beelden in minder tijd; misschien, om dat de vogten hun oogen helderder en onbemengd zijn, waar aan men, misschien, moet toeval schrijven het gene de vermaarde de BUS-FON (o) zegt "dat hij en veel anderen de indrukzels van zodanige vlakken, na het zien tegen de zon, eenige weken behouden hebben. Ja, een langdurig gezicht op zulk een glans licht, of een blinkend en wit voorwerp, een brandpunt of vuur op den haar, veroorzaakt zulke hardnekkige vlakken dat ze niet weg gaan, en in een soort van blindheid met een helder oog ontstaan. Hierom krijgen de Arabieren, Perzen en Egyptenaars, door zandige landen, welke een flikkerend effect van de zon geven, of over toppen van bebeneuwde bergen, welke een sterkt licht terugkaatsen, reizende, eerst deze vlakken indrukzels en eindelijk dikwijls blindheid met heldere oogen. De vloot, hij de duistere lucht en de witte ruiten zagen, maar dezelven open houdende en tegen een-muur vliegende, de ruiten duister, maar de lucht zich zo wit als de muur vertoonden. Een beeldtenis van hetzelfde voorwerp wordt van verschillende mensen, op een gelijkende afstand, onder verschillende grootte gezien. Door C. A., De Bergen, Professor te Frankfort aan den Oder. Het is mij en mijn vrienden, „bij elkaar zijnde, altijd vereenigd, als wij de Planeeten door een Gregoriaanse Kievcer beschouwden, dat de vlakte of schijf van dezelfde Planeet zich, aan een gelijk van ons, onder verschillende grootte vertoonde. Het verschil was zo groot „dat zij, die de kleinstefbeeldtenis van Jupiter zagen, dezelfde bij een stuiversstuk „die ze groter zagen „bij een geldstuk, en die haar allergrootste zagen bij het platte van een tinnen tafelbord gelijk zouden ftelden. Ik bemerkte dat, wie de hemelse Voorwerpen kleinst voorkwamen, zulken waren, die geen afgelegen Voorwerpen klaar kunnen zien. Hieruit rijzen eenige vragen, welken verdienen nagevolgd te worden. 1. Of niet de grootte van de beeldtenis in der voorwerpen bij elk mensch ver schil lende zy? 2. Welke de natuurlijke oorzaak is van deze verschil lende vertooning, in-zulke afgelegen voorwerpen? 3. Of deze verschil lende vertooning een beeld van verschil lende grootte op het netvlies van verschil lende personen tekenen; dan of deze gewaarwording een misvatting is van het be schouwend oordeel tot grond heeft? Hoe het zij, dit verschijnsel geeft een vraagstuk aan de hand, waarvan ik de oplossing gaarne zou zien, door een ervareren in de gezichtskunde, om dat men hier van, zoo... Misschien zou men ook, door deze en dergelyke proeven, in staat gezeld worden, om te bepalen, hoe danig een gezicht een sterkundige behoort te hebben, want die de voorwerpen groter en klaarder ziet, zal ook de kleinste dingen, in dezelven voorkomende, best kunnen onderscheiden. Nieuwe Proef, om de Goddelijke zending van Onzen Heere Jezus Christus te bevestigen. Een menigvuldige schriften die in onze dagen uitkomen, om de openbaringen tegen de deterministen te verdedigen, en de omgang die ik met sommigen van hen gehad heb, waar onder brave luiden zijn geweest, die men geen vermoeden kon van een geaffecteerde ongelovigheid vermoeden kon, hebben mij dikwijks over deze stof doen denken. Ik heb meermaals na de oorzaken van dat ongeloven gezocht; en meer verfschiede redenen gevonden te hebben, die daar natuurlijk aanleidingen toe geven, van welke ik evenwel niet zal spreken, om dat mijn mening in deze proef is, aan niemand, wie hij is, de minsten aanstoot te geven, maar mij alleen bezig te houden met een korte schets van een nieuwe gedachte over de waarheid van onzen christelijke godsdienst met te delen. Vermits het nu als een onbetwistbare waarheid is aangenomen, dat er verschillende werelden, buiten de onze zijn; dat die even als de onze, door redelijke en redeloze schepselen bewoond worden; dat de Schepper de schepselen van de verschillende werelden met dezelfde wijze en gunstige voorzorg bestiert, enz. Sta ik voor af, als zeker vast. Dat de ALWYZE BESTUURDER van 't Heel-Al, altijd na Zijn wijze, op een even gelijke wijze handelt, en heeft een bepaald oogmerk, denk ik dat niemand ontzien zal. Dat men uit dingen die men zeker weet, door een gezonde redenering besluiten kan tot zaken die men niet weet, en die daar door kan brengen tot een hoogere trap van waarheid; denk ik niet dat betwist zal worden. Dit aldus vooraf gemeld hebbende, kom ik ter zake. 't Is ten hoogste waarschijnlijk, zo niet zeker, dat onder de bewoners van deze aarde, de mens het voornaamste, het verdienstelijkst schepsel is; ten minste kan niemand me het tegendeel bewijzen. Dit wortreffelijkste schepsel van deze wereld, nu is bij zichzelf overtuigd van dat het geen macht heeft. IV. DEEL, MENGELW. Nr. 8. altijd 878. NIEUWE PRORIJ. Altijd heeft op enige ander schepsel van een andere wereld, hoe ook genaamd. Hieruit blijkt ik, dat geen schepsel van een andere wereld, hoe verheven ook, gebiedt over ons voor, of uit hoofde van zijn verhevenheid, hoe hoog men die ook neemt, enige vermogen op ons gemoed, geest, of ziel heeft. Dit is zeer waarschijnlijk. §. 2. Geen mensch durft, mijn wetens, beweren dat hij door de meerderheid zijner geestelijke vermogens, enige macht heeft op het gemoed, de ziel, of instinct van enige schepsel. Zie, deze aarde, hoe gering ook, dan alleen door uiterlijk Evel, waar uit ik dan weer befluit: „Dat, als felde men deze wereld enige luchtbewoners, en als gaf men hen zodanige geestelijke vermogens als het Bijgeloof bedenken kan, die dan nog geen vermogen op de ziel van een mensch zouden hebben. Dit is zeer waarschijnlijk. Men geloopt met genoegzame reden te leiden, dat er andere Planeten zijn, waarop het fysieke, ongelijk grote geestelijke gaven aanbeelden zijnde, ook van een veel ver vervener en heerlijker voor is, dan de mens; maar daaruit is te leiden, dat die Wezens uit hoofde van die meerdere vermogens enige invloed op onzen geest zouden hebben, is volgens §. 1. niet waarschijnlijk; want ware dat zo, dat goud moeten volgen, of, dat het Hoofdschap van deze aarde - het minste aller redelijke wezens van het Heel-Almaalt - of, dat hem dat voorrecht, hetwelk aan anderen was bekrachtigd, aan hem, ten opzichte van andere inderen geweigerd was. Dit is niet waarschijnlijk. Men leest in de Bladeren van veelerlei verhalen der Engelen, en dan ’t geen ze ontrent de menschen uitstand hebben; maar naardien ik nergens vind dat zodanig een Engel of Afgezant is gedaan hebbe, niet hoofde van eigen macht, befluit ik al weer, dat het bovennatuurlijke geen ze gewrocht hebben, is geweest door de macht van een hoger Wezen. Dit is vrij-zeker. Mensen lezen van die schepzelen, die doorgaans Geesten noemen, en onder verschillende worden in goeden en kwaden, in Engelen en Duivelen, in de Heilige Schriften zeer vaak vermeld. WEGENS DE GODDELEKE ZENDING VAN J.C. editie Doch dit is een onbetwistbare waarheid: Dewijl het volstrekt afzonderlijk zoude met de hoedanigheid van een volmaakt wezen schepzelen; vatbaar voor smart, te voren meer tot het uitschakelen van eeuwige pijnen en smarten, zo is het niet mogelijk, dat die schepzelen, die nu door ons Duivels genoemd worden, als Duivelen kunnen gescheppen zijn, waaruit ik weer een bewijst trek, dat die Geesten, nu bij ons Engelen en Duivelen genoemd, schepzelen zijn geweest van eenzelfde soort, geplaatst in een andere wereld, en in een laat van beproeving, even als wij nu zijn dat over dezelfde reeds een oordeel gegaan is, en misschien voor het bestaan van onze wereld. Dit is niet onwaarschijnlijk. Uit deze voorgenomen schilderingen trek ik nu dit gevolg: Dat alle Planeten bewoond worden door schepzelen voor. deze zelf alleen geschikt; en dat die van de een wereld vols gens $, 1. geen vermogen op de Ziel van die een andere wereld hebben, hoe groot het onderscheid der verstandelijke gaven ook zijn mag, waar uit dan voortvloeit, dat alles wat we hier door de macht der schepen zien gebeuren, enkel en alleen geschikt volgens de vaste Wetten "door den SCHEEPER der Natuur in dezelve eenmaal gelegd "en volgens het vermogen aan menselijke verstand gegeven; Zien we dan door iemand iets gewrocht dat daar volstrekt ten genoegen is, bij voorbeeld, een doden op te wekken of den wind te gebieden, zo is het zeker, dat hij, die dat doet, kracht heeft, welke die van een mensch oneindig te boven gaan, vermits nu $3. als ten uitersten waarschijnlijk is getoond; dat ieder Planeet zijn eigen wezens heeft die in een andere Planeet niet werkzaam zijn, zo is 't een genoegzaande zekerheid dat hij "die zulke buitengemene krachten, welke men 't gemeen wonderen noemt "doet, die macht daar toe moet ontsangen van BEM die alleen wonderen doet; dat is, Van HEM die grote HEER en MEESTER van de geïntereerde Natuur is. Dit is zeer zeker, Zo kondig men dan in de H. Boeken leest van mensen; die voorgaven in 't bijzonder van af gezonden te zijn, en ten bewijze van kunst Zeggen wonderen deden, als waren dat de Geest-drieven hen mede gegeven "om de wereld te overtuigen, zo kan ik niet anders zien, of dat gevolg is goed; want één van beide is waar; het doen van wonderen is als leen in de macht van een, of ook in die van enige schepen; is het vermogen om de mensch daar mee te begiftigen in de macht van enige schepen, zo is het doen van een wonder geen zeker teken dat de dader van dat gezonden is; nu dan weet ik geen volstrekt bewys 't welk ons mensen van een Godlijke Openbaring overtuigen kan; maar indien die macht alleen bij een schepen berust, gelijk de gezonde rede, en 't H. Maar dit bewijst, hoe overeenkomstig met de rede, en eenvoudig daar ook uit afgeleid, vind tegenstand, zelfs bij vele Groote, Geleerde, Verdienstige, en allen Eerwaardige Geleerdengedachte; het zal derhalve de moeite wel waard zijn, om den invloed die dezelfde op het gros der mensen heeft, dat ik door enige gegronde Aanmerkingen tegen, de zwakte der bewijzer, die men tegen het zekere getuigenis der wonderen inbrengt, en daar door mijn stuk te sterker bevestig. Men geeft voor, dat het voor iemand mensen onmogelijk is, wat trappen dan vermogen God aan goede of kwade Geesten kan medegedeeld hebben; dit erken ik: widers, - dat de macht om wonderen te doen, berust, bij God, of bij zekere wereldse wezens boven den mensch verbewonen, goede en kwade; dat men uit hoofde van deze onzekerheid, uit de mirakelen zelfs, nauwelijks zeker onderkennen kan, of het door tussenkomst van eenen goeden Engel, of kwade Geest gewrocht zij; en dat men, de Leer, welke die Wonderwerkers verkondigt, moet toetsen, om daar uit te oordelen, uit wiens macht de wonderen geschiepen zijn. Dit is kortingsvlak het voornaamste dat tegen mijn stelling ingebracht wordt, en komt enkel op den toets der Leer, gelyk men dat noemt, aan. Laat ons nu eens zien of en hoe die toets geschiepen kan, en de mirakelen als ten eenenmale onzeker en gevolgelijk onnut, provisie laten varen. De vraag is dan, voor eerst, wie toetser zal zijn? Zegt men de Overheid; die heeft, zullen de Geestelijken zeggen, geen kennis van genoeg van Geestelijke zaken, ten insten niet genoeg om dezelfde te toetsen. De Geestelijken, de gehouden Concilie, Kerkvergaderingen enz. van alle. WEGENS DE GODDELIJK ZENDING VAN J.C. alle eeuwen tot op onzen tijd, kunnen alle redelijke mensen overtuigen, dat geen toets onwetend zou kunnen zijn; zal men die dan vertrouwen aan het gros van het Volk? Wat was daar van te wachten? Immers kent men het spreekwoord, zo veel hoofden, zo veel zinnen. Dus dunkt mij deze voorgestelde toets een onmogelijke zaak, ten opzicht van den toetser. Maar, Ik vraag al verder, waar aan zal men toetsen? wat zal de toetssteen zijn? de ere Gods zegt men. Goed! Tot dan. Mahomet te voorzyn kwam, en zyne Leer verkondigde. Breed dezelfde in geen wijze met de ere Gods; en indien hij die kunstjes maar geweten had, die de Egyptische Toveraars, of onze heden-dagse Gokelaars wisten, om den schijn slechts van wonderen te vertonen, zou hij, volgens deze toets als een Goddelijk afzonder moeten worden aangenomen. De ere Gods is, ik bekenne het met geheel mijn hart, een hoofdpunt van het Christendom, en alles wat daar tegen strijd kan, kan ik niet komen; doch schoon die naam bij ieder erkend wordt, 'men is het in de betekende zaak niet eens; de een vervolgt zijn naasten om zaken van Godsdienst, ter ere Gods; een ander zegt 'dat de vervolging om den Godsdienst onbehaanbaar is met de ere Gods.' Deze voldoet aan zijn lust tot kwaad-preken en lasteren van zijn evennaasten, om verfassende beelden van Godsdienst, al mede ter ere Gods; die zegt dat een lasteraar een kind des Duivels is enz. Dus oordeel ik deze toets niet bepaald genoeg te zijn. Een ander zal zeggen, men moet acht geven of de Leer, uit eigen aard, trekt om de algemene pestering van Gerechtigheid onder de mensen te willen brengen. Algemeenlijk is dit goed, en dan zijn het ook verlichte Wetgevers, die dat bedoeld hebben; ik erken dat het Evangelie de volmaakte Zedekunde behelst, en tot dat doel het allerbeste geschikt is, maar dat bewijst dan nog geen iets de Goddelijke Zending van Jezus Christus. Zoude de rede dan misschien de juiste toetssteek wel zijn? Doch schoon we hier al weer in twijfelheid raken 'wegens de oordeelvaarders, of liever twisters over het vermogen der rede, zo wil ik deze toetssteek op zichzelf wel als goed aanmerken, maar niet als bekwam om aan het voorname oogmerk, de Goddelijke Zending van onzen ZALIGMAKER te bewijzen, te voldoen. De rede kan me wel leren of de verkondigde wordende Godsdienst, naar dezelfde geschikt, of daar mee overeenkomstig is; maar indien de verkondigde Leerstukken de rede te boven gaan, Wie zal me dan te recht helpen? wie zal me overtuigen, dat de Verkondiger daarvan, door God gezonden is en uit ZYN naam spreekt? Ik onderzoek aan bijvoorbeeld, de Leer. Dus toont dan deze toets aan de rede, het juiste tegendeel aan, van 't geen men voorgeeft, en bewijst, dat Hij, die een wonder doet, onwederzeggend een afgezant van God moet zijn. Mogelijk, niet ondankig, wezen dit door voorbeelden nog wat op te helderen. Toen Mozes bevel kreeg om tot de Oudsten des Volks te gaan, en hij vreesde geen geloof te zullen vinden, gaf de HEERE hem macht om wonderen te doen, ten einde hen te overtuigen, dat hij kwam uit naam van hunner Vader in GOD; en het Volk, de Tekens gezien hebbende, geloofde. Toen Johannes de Doper aan onzen HEERE zond, en hij vraagde liet, of Hij het was die komen zoude, "dan of men e pen anderen te wagter had, riep Hij zich op aan Zijne werken, die zij lieden zagen en hoorden, ten bewijze dat Hij het Evangeliuüm verkondigde. Toen zij zulks zelf begon te leren, welke andere bewijzen gaf Hij aan het Volk om geloofd te worden, dan de wonderen. En de HEERE, tegen eenen Geraakten, welken te Capernaum tot hem gebracht werd, zeide: Ziet wel, ge kunt uw zonden vergeven, merkten sommige Schriftgeleerden zulks aan als een godslastering; maar Jezus, om te tonen dat zij kwalyk dachten, en hij waarlijk macht had, niet alleen om ziekten te genezen, maar dat verder gaat ook de Zondelingen vergeven, zeide tot de Geraakte: Sta op, neem uw bedel, en ga heen naar uw huis, om de Schriftgeleerden daar door te overtuigen, dat hij waarlijk de macht had, gelijk Matth, dat in het 6de Vers van het IX Hoofdstuk in zijn Evangelie duidelijk aantekent; alle hetwelke geen verbindend gezag heeft, kan, zo lang men geloopt dat de macht om enige wonder te verrichten, bij enige kwade Geest kan berusten. En ik durf vragen: wie der geenen die ooit door God gezonden zijn, een ander bewijs zyner zending heeft voortgebracht, dan het doen van Wonderen; Ik ten minste weet in de hele H. Schrift geen één voorbeeld, weet het zelfs niet, hij zal me verplichten door daarvan onderichting te geven. Misschien zal men hier nog tegen inbrengen, hoe Paulus niet schroomt volmondig uit te zeggen, dat allen wie een ander evangelie verkondigen als hij verkondigd heeft, al ware het een engel uit den hemel, vervloekt zij; laat men, om zulkste te weten de leer noodzakelijk toetsen, moet. Dog, zo men door dit zeggen van Paulus staat wil 't gevoelen dat ik hier besproken, zo vraag ik, van waar Paulus die macht kwam, ontzies, als 't ware, boven eenen engel uit den hemel te verheffen? maar men geeft aan deze tekst van 't Nieuwe, zo wel als aan de voorereisgemelde van 't Oude Verbond, Deut. XII. een zin die door de Schrijver nooit bedoeld is of bedoeld heeft kunnen zijn. Mozes kon geen bewijs twijfelachtig maken waarop zijn geheel gezag was gevesteld, naar hij, in alle wijheid der Egyptenaars uitgeleerd, en wetend in wat voor gevaar zijn Volk, in het beloofde Land komend; loopte door de bedrieglijke kunstjes der Wijzen van die tijd, en welke oorzaak, vroeg enkel natuurlijk, zijn Volk niet begrijpen zou kunnen, wilde hij op eenmaal den weg tot bedrocht affnyden, tellend tot een zekere proef of toets, om die valsche Wonderwerkers te kennen, de verkondiger in naam van een anderen God; en dat wel om deze reden, het Hoofd artikel van de Joden Godsdienst was het erkennen van den God hunner Vaderen, die hen door eenen machtigen arm uit Egypte uitgeleid had; alle nu, die hen daar van poogden af te trekken, onder wat voorwendsel het ook ware, moesten zij niet alleen niet geloven, maar doden, dewijl het onfeilbaar valsche Profeten waren, die dat ondernamen. Ja al kwam dat Teken welke hij zeide dat komen zou, "om dat hetzelfde zekerlijk vals zou zijn, en zij derhalve daar geen acht op hadden te geven. Dat dit de ware mening van Mozes was, blijktklaar uit het XVIIIde Kapittel van dat zelfde boek; daar belooft de HEERE aan het Volk een anderen Profeten te verwekken in de plaats van Mozes, met bedreiging dat de man, die niet zal horen naar de woorden welke die Profeten, uit naam des HEEREN, spreken zal, van die aan zal zoeken. Maar ook, dat indien een Profet uit hoogmoed zal spreken in naam des HEEREN, degenen de Heere niet geboden heeft, die Profet sterven zal. Hier op vraagt het Volk: Hoe zullen wij dat woord kennen dat de HEERE niet geleverd heeft? dus antwoordt Mozes. Wanneer die Profet in naam des Heeren zal hebben gesproken, en dat woord (Teken) geschied niet, nog komt niet; dat is het woord dat de Heere niet geleverd heeft; waaruit barstelijk volgens, dat "indien dat Woord komt", de Heere dat woord geleverd heeft. gende korte aanmerkingen, meene ik, dat dit Stuk in een helder daglicht zet. Voor eerst moet men wel weten, dat deze zo genoemde Toveraars geen gemene, veel minder flegte of verachtelijke Luiden waren, verre van daar! Het waren de Filosoof, de Natuurkundigen, de Priesters; in 't algemeen Magi of Wijzen genoemd, en als zodanig, van de aanzienlijkste personen geëerd en ontzien, aan 't Hof zo wel als bij het gemeene Volk. Ten anderen 't is zeer waarschijnlijk dat Charoen, geen zin hebbende om te voldoen aan de voorlag van Mozes, om het Volk uit te laten trekken, en die twee Gryfbaars op het zien der verandering hunner tavels in vlammen als Hebreeuwse Magi aanmerkende, de zinen deed roepen, om te tonen dat zijn Magi dit wonder ook konden verrichten; 't is, ten derden, zeer zeker, dat de Bodem, die op de Magi te roepen gezonden was, hen de reden van hun ontbod gezegd hebben, waar door die bedriegers gelegenheid gehad hebben om hun Persoonlijkje te spelen; want geen enkele, die in de Oosterse Landen een tijd lang gewoond, of in dezelve met opmerking gereisd hebben, kunnen weten, dat het voor de Heeren Magi geen meer konst is geweest, een staaf in een vlam, en water in bloed te veranderen, of voorchten voort te brengen, als het nu voor onze Gechoalers zou zijn een Hoen den hals af te snijden en weer levendig te maken, of de kaart in iemand's hand te veranderen, en honderd dergelyke kunstjes meer. Maar ik hoor, dunkt me, vragen. Indien die Magi zulke kunstenaars waren, waarom zouden zij dan het water niet zo wel in Luzien, als tavels in vlammen, of bloed in water kunnen veranderen? En of het een zo veel groter kunst was dan het andere? Op dit laatste antwoord ik eenvoudig, neen; dan om met hunne kunstjes niet voort te varen, hadden ze gewichtiger redenen, die ik meen deze, of dergelyke te zijn. Zij, die Mozes en Aäron in den beginnen hebben kunnen aanmerken als Magi, die hen in de kunst overtroffen, waren welhaast uit den droom geholpen, en overtuigd dat die Mannen gewapend waren met een macht hen onbekend. Zij zagen het Water der Rivieren in bloed veranderd: het Land met voorchten bedekt, die op 't bevel van Mozes weer weg verdwenken. hadden ze merkten op, dat de zaken met den Koning en deze wonderlijke Hebreërs van kwaad tot erger liepen; Ze hoorden het gemor van het Volk die deze Hebreeuwen uit het Land wenschten, en vreesden, dat, indien ze nog langer deze Hebreeuwse Magi wilden nabootzen, Koning Pharao nog hardnekkiger worden en dus nog meerder onheilen en plagen over hun Volk en Land halen zoude, en ze misschien de schuld daarvan dragen bij een Volk dat wanhopig scheen te zullen worden; om alle deze en misschien nog andere redenen, befloten zeer waarschijnlijk van dit werk af te zien, en ronduit aan den Koning te verklaren, dat het vroin in luizen te veranderen hen onmogelijk, en zulks de vinger. Gods ware. Indien deze gegeven redenen aan sommigen niet voldoen mochten, zo verzoek ik de zulken dat ze zich dit geval eens bedaardelijk aan hun geest voorstellen, en in zyn eigen aart beschouwen, wanneer het blijkken zal, dat het niet anders kan voorkomen, dan een strijd van Wonderen tussen de Dienaren van het wezen aller Wezens en een verdoemd Schepsel, om voor de ogen van een nietig mensch, voor eenen godlozen Koning, te betwisten, wiens macht de grootste is, die van God of van den Duivel. Dit denkbeeld alleen, waar van een rechtvaardige Christen gruwen moet, kantende redelijk, de waarheid liefdevende mensch, zo wel als de eenvoudigste Christen over. tuigen, dat niets meer met de eere Gods kan strijden, dan dit verouderd gevoelen, Men zal ligtelijk bemerken, dat ik, deze Verhandeling schrijvende, opzettelijk kort hebben willen zyn, en niet alles gezegd, wat ik zoude hebben konnen zeggen; dan hoe kort dit stuk ook is, ik hoop dat het zal kunnen dienen om veelen eenig licht in dit Stuk te geven. PROEVE OVER DE FABELEN. (Uit het Engelsch van den Heer R. DODSLEY ). INLEIDING. Ik neemt een Fabel of Verdichtsel te maken, waarbij men het ondersteunt van de hoogste ten meest geschatte voor, als OVER DE FABELEN. als het Heldendicht erin Treurspel; of zij van den lagere en eenvoudiger rang, die naar Esopus genoemd worden, moet. zich voortstellen, eene zedekundige of verstandige grondslag op te helderen. Tot dit Hoofdpunt moet de geheele samenstelling, in alle haar delen, gericht worden, en dit zal hem leiden, om een bedrijf te neder te zetten, eigenaars geschikt, om den bedoelden grondregel aan te dringen. In verscheiden opzichten komen derhalve de verhevenste en laagste Fabelen overeen. ’t Is bijder oogmerk eene bijzondere zedelijke stelling te leren, die door een bedrijf te vertonen, en, door natuurlijk inkomende voorvallen, op te helderen. Beide moeten zy gefschikt en eigenaars personages hebben, met welke ook de gevoelens en de taal behoort bij te komen. Ik wil echter geenszins beweren dat om een dier kleine stukjes voort te brengen, dezelfde maat van geest vereist wordt, als om een Heldendicht, of Treur-espel-Verdichtsel te maken. Al wat ik beoog, is, dat de leerzame Verdichtzeltjes enig recht hebben op onze hoogachtige, uit kracht der betrekkingen, in welke ze staan, tot die gemelde veel verhevenere stukken even als het lofelijk is, zijnen oorsprong te ontleenen van eenen edelen Stam, Schoon in den verste tak. Bene volmaakte Fabel, zelf van dit laagste soort, fchijnt een veel sterker prent van geest dan het blote verhaal eener gebeurtenis. Dit laatste vereist, inderdaad, oordeel, maar een Fabel vordert verbeeldingskracht, met oordeel gepaard. "Dus getracht hebbende aan deze kleine werkjes zo veel als mogelijk bij te zetten, als ze met rede mogen eischen, gaan ik voort om enkele bijzonderheden, die daar toe wel het allereerst behooren, te verhandelen. 