VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
En riep met geklag, door het tralicvenfcer : „ WaarSm vertoeft zyn wagen te kecren? Waarom draalen de raders vin zyi fiefpan?** AICHTEREN XZff gftj De verftandigflen haarer Staacjuffers ancwoordden » Zy zelve losce hatre bedenkingen op: Hoe 7 zouden zy dan geen* buir hebben te deelen^ Voor elken foldaat een melsjen of twee , Voor sisERA een buk veelverwige kle^ren, Veelverwige kle^ren met keurig bprduurzel, ,t Veclverwig » geborduurd aan we^rskancens Tot halsdekken der lastdieren zelvenT* Zoo moeten alle uwe vyanden fneeven, j&hovaI Maar die hem beminnen, aan de opgaande zon» In haaren eerfcen lulster, gelyken! , Wy zouden hier ook gaarne de fchoone opheldererfie Aanmerkingen byvoegen, doch dan zou ons uittrekzel te uitvoerig worden. Ferkeering met God by byzondere gevallen en tyden^ door J. F. FEDDERSBN, Prcdikant aan de Domkerk te Bruns^ wyk : ten vervolge van de Verkeering met God in de Mor^ gen- en Avond-uuren^ door sturm en tiede. Naar d$ derde uitgaave uit het Hoogduitsch vertaald. Te AmfteU dam by H. 'Keyzer, 1790, 1791. Tweede Deel j 208 bL Derde Deel^ 200 bl. in gr. 8vo. Men vindt in het tweede Deel fiefchouwingen en Ge- beden , over en by de volgende onderwerpen en ge- legenheden : I. y'erkeering met God in Sterfgevallen: By het trooste* Jooze einde eens verachters van den Godsdienst. — By het blymoedig einde eens Christens. — By den dood van een godvruchtig raensch in zyne beste jaaren. — By den dood van een godvruchtig mensch in eenen hoo- gen ouderdonv — By een fchielyk fterfgeval. — AI» iemand na langduurige fmarcen en zwaare rampfpoedeo fterft. II. By den dood van een Christen zelven: Troost des ge« * loofs op het fterfbed. — ^ De dood , eene verlosfiag van alle kwaad. — • De onfterflykheid der ziel. — De op- ftanding. — - Het laatfte oordeel. — — De toekomende zaligheid. — Belydenis van geloof en trouw op het llerP^ bed. — Het blymoedig verlangen naar den dood. — ^. De geruste verwachting des doods. Gebeden voor (lerveodeQ. "—^ V^anneer de (lervende het avondmaal ge- Rr 4 noQ- S88 J. F. FE0D1RS£N nooten heefr« Voorbiddingen voor (lervenden. > Gcbed na den dood van een Christen. lU. yerkeering met God in byzondere tyden : Op Zon* dag. — By de vernieuwing van hat kerkjaar. — Voor het feest van Jefus geboorte. — By hci bcfluit en be- gin van 't Jaar. — In den Pasfie-tyd. — Op vrydag ▼cor Paasichen. Op het feest van Jefus opftandinf. — Op het feest van Jefus hemelvaarr. Op het pinkfterieest. Op eenen Boet- en Bededag. — Dank- ze^ging voor den Oogst. — Op eenen openlyken Dank« dag. — Voor de opeulyke belydenis der zonden. — Na de openlyke belydenis der zonden. — V66v de genie* ting van het heilige avondmaal. — — » Na de geniering via het heilige avonilmaal. — Als men zyne geloofsbelyde- nis zal afleggen. — Na de afgelegde geloofsbelydenis. . By de eerde genieting des avondmaals. Gebed voor ouders, wier kinderen hunne geloofsbelydenis hebben tfgelegd» en voor de eerftemaal het heilige avondmaal ge^ iiieten. — « Dagelykfche vernieuwing van het doopver- bond. Op iemands geboortedag. . Ten gedenk- dage van kyzondere zegeningen van God. — Ten ge* denkdage van een byzondere hulp van God. » Ten ge- denkdage van groote aiigst en gevaar. Het derde Deel befvat: 1. Eene voortzetting der laatlle Rubrick van het tweede Deel: P^erkening met God in byzondere tyden: Opwekking in ziektens door bybelfche voorbeelden. — De troost des geloofs in zickteus. — By 't begin en den voortgang der geneezing. Na de volmaakte geneezing. Gebeden voor zieken. — — By de ziektens van beminde perzoonen. ^ Dank -gebed voor hunne geneezing. — In vernedcring en verachting. — In armoede. — On? der vervolging. — Onder lasterinr. Onder valfcbe aenfchen. Onder godsdienstipotters en roekeloore aenfchen. Onder huislyk lyden. - — Wien zyiie kin- deren hartzeer veroorzaaken. . Die zieke , ongezonde , en krankzinnige kinderen heeft. — By angstvaiJfee be- aorgdheid voor de kostwinningen. — — By bet verlies van tydelyke goederen. — By het verlies van bemtnde per- Ibonen door den dood. By het verlies van kinde- Tcn. De weduwe. ~— De wees. — In eene treu- ilge jeugd. — In eenen rampfpoedigen meer gevorder- den ouderdora. — In eenen lasiigen hoogeu ouderdom. — De verborgca Iwdingen van God. — By dreigcnde VIRUERTHG MIT COB. 5^9 ffcvaaren en wederwaardighedcn. — [hy verydelde wen- clien , bedoelingen cn hoop. — In landplaagen. — In liet oorlog. — In eenen duuren tyd. — Wannccr 'er doo- delyke ziekten heerfchen. — In de ▼erfchiUende jaarge- tyden. n. Ferkeeringen met God in yerfckillende tyden van den Dag: Vroome morgen-gedachten. — > Vroome avond-ge- dachten. — Morgen-aandacht op maandag, en op dea eerflen dag van eene maand. — Avond • aandacht op za« turdag , en op den laatflen dag eener maand. Aan de tafel vdor den maaltyd. — Na den maaltyd. — Stichte*' lyke befpiegelingen geduurende den dag. — In lyden. III. AamM^zel^ behelzende eene berpiegelinp bjr ^e« wigtige ondernemingen en befluiten. — Eene uitbreiduig van bet gebed des Heeren. Eene uitbreiding van dea plechtigen zegenwensch ^ dien de Hoogepriester weleer aan de Ifraeliten deed. Num. VI: ft4— 26. — — Eene bc- fpiegeling by het lyden van anderen. — Twee belbiege- hngen voor reizenden, v66r de reize en na de volbragto reize, — en eindelyk^ eene befcfaouwing by een on« weder. Voor die geenen, die dit zoort van boeken meenen no* dig te hebben , zal dit Werk een aangenaam gefchenk we« zen. De Befchouwingen over de Werken van God in het Ryk der Natuur ^ door sturm; en de Verkeering met God^ in de Morgen- en Avqnd-uuren 9 door sturm en ti£DE» hebben onder verfchiilende Nation zeer veel byval gevon- den; en van het eerstgenoemde werk is zelfs nog on« langs, te Venetien, eene Italiaanfche Overzetting in het licht gegeven. En de Heer fsddersen, die 00k reeds door andere Stukken, byzonder door zyn Leven van jk« sus voor kinderen , met lof bekend is , verdient zekerlyk. niet minder goedkeuring, dan zyne Voorgangeren. Wy willen echter niet ontveinzen , dat wy aan die geenen , • die Aandacht&boeken begeeren, liever de zodanige zoudea aanraaden, die minder in den befpiegelenden toon gefcbre- ven zyn, en meer opzettelyk op zelfskennis en de be- trachtine van byzondere deiigden aandringen, onder wel- ke laatlten dat van marezoll vooral verdient geroemd te worden. Daaden alleen maaken ons volmaakter en dus felukkiger , terwyi bloote befpiegeluig noch nuttigheid noch verdienfte heeft ; en de kunst van wel te fterven is, buiten twyfel, niets anders, dan de kunst van.te voo* leq wel fie l^^ven. Rr 5 Leer' 590 C. C. H. VAN niR AA' Leerredi over ^ Petr. I: 12, 13, 14. i. tir gtda^terUs^ vieringe van zyrnn t^yftigjaarigen PredikdUnst ^ by de Gemetnte^ tdegedaan de onveranderde Jlugsiurg/che Ge- loofsbelydenisfe te Haarlm. Aldaar gehmden den 12 Aa* gtisttis 1793* Do$r c. c. H. VAN DKR AA , LareutT by dezelve Gemeente. Te Haarlem by C. PU^it, 1792. m gr. 8vo., 34 bladz. De Eerw. van der aa , met zonderKnge frraagte ge- hoord , om zyne bevalligheid in hct voordraagen zy- ner Leerreden, bekend door zyne uitgegeevene Schriftcn, en nog meer algemeen , als Secretaris van de Hollandrche Maatfchappy der Wectenfchappen : een Leeraar , van zo veel roems en vermaardheids , hadt, by een zeluzaamg(h Ink , in 66nc , de Haarlemfche, Gemeente ^ vyftig jaaren het L.eeraarampt bekleed. Om veele redenen gea£t en bemind hy de zynen , viel zeer natuurlyk het verzoek , om diens Voorvals plegtig te gedeiiken. Gelyk de Grysaart aan dit verzoek voldced door het uitfpreeken , zuJlen vee- Icn nict kwalyk voldaan zyn over het doen druktren en ' uitgeeven dier toepasrelyke Leerrede. Nai eene^zaaklyke Opgave van den inhoud der Textwoorden , die, in ccne Aantckcning, in derzclver zamenhang meer uitvoerig bc- fchouwd wordcn , ontvouwt de Leeraar, met zyne gewoo- ne kragt van uitdrukkingen , en klaarbeid van voordragt, eenige der voomaamfte voordeelen , door het Euangelie het Menschdom aangebragt , met toepasfing op zyne doorgaande prediking, in welke hy op deeze voordeelen, en op derzclver invloed op de Godsvrugt en den vrede der Ziele, deeds hadt aangedrongen. In het tweede Dect der Leerrede worden de redenen opengelegd , om welke de Rcdcnaar , hocwel hy , geduurende zynen vyftig/airigen dicnsr , op die volwigiige Waarheden telkens hadr aange- drongen , zo lang hy , in deeze hutte , wm in leeven was^ in dezelfdc poogingen zou volharden. in de Aan« fpraaken , op de gelegenheid pasfende, vermcldt de Hecr VAN DER AA met dankbaarheid , eenige byionderhcden , zynen dienst te Haarlem bttreffcnde , welke de blyken draagen van de hoogagtinge des Kerkenraads jegens hem, zo wel als van die der geheele Gemeente. Hicr door htdt hy een en ander beroep, na Batavia en na ^fHage , hem aan« gcboden , van de hand geweezeo, Hicr door was hy van ceui- REERREDK. 591 eenige kstige pligten van zyn ampt ontflagen. Hier door, cindelyk, was hct, dat, op aaiibod van onderftcuninge^ door eenige edelmoedige Vrienden gedaan, om dat de ftaat der Kerkelyke Finantien hct draagen van dicn last niet toeliet, hem een Adjunft-Prcdikant was toegevoegd, Gelyk de Heer van dbr aa, hi deeze gantfche Leerrede, voorkomt als een Christen , wieos hart van behngnee- minge in 't hell zyner Gemeente » en van hoogwaaitlee- ringe van den Christelyken Godsdienst, doordrongen is^ twyfelen wy niet , of het Opftel zai van veelen met ge- noegen geleezen worden : te meer , dewyl hetzelve , voor £0 veel met den tyd beftaanbaar was, voortreffelyk is uit- gevoerd. Schriftin voor- en tegen het Kmingl. Pruisjifche Religions^ EdiBt van den 9 July 1788. ifit het Hoogduitsch. 7> Utrecht by W. van Yzcrworst, 1792. ijle Stukje^ 183^ 2de en laatfte Stukje^ 146, bladz. In gr. 8vo. Dit Werk bevat , behalven het berugte Pruisjifche Kgions-EdiS zelve , en eenige. andere daar toe be- hoorende Stukken 9 uitvoerige Uittrekzels en Beoordeelin- gen van alle de Schriftoq , die voor- en tegen hetzelve zyn uitgekomen. Het is overgenomen uit het zelfde Hbog^ duitfche Journaal^ waar uit AtBerichten nopens de nieuwi Hervormers in DuitscUand ontleend zyn« en, zo het fchynt, door dehzelfden Vertaaler. Daar dit Edift een zo zonderling contrast oplevert met de denb- en handelwyze van den laitst overledenen Koning , en op het einde der verlichte achu tiende eeuw een zo merkwaardig verfchytizel is, kan het niet anders dan van groot belang gerekend worden , te verneemen , wat door eene menigte Schryvers van vei> fchillende denkwyze , en ondcr dezelven mannen van groo- te • kunde en braafheid , over dit Stuk gefchreven is. Dt Wysgeer zal hier ruime ftof vinden tot een aantal gewig*- tige en aangenaame aanmerkingen, Voorts kunnen wy van dit Werk geen breeder verflag geven , indien wy geene recenfien van recenfieo fchryven willen. FRAGMEHTBIf. Pragmenten^ uit het Di^boek van een Mensch en Otristen^ voor jnyn Hart ; toegewyd aan mynt Vrienditinen m VrUndm. Te RMerdam by N. Brakel, 1792. In gr. Svo.f 15a bladz. Onder de moeilyke taak , weike wy, dtt gelieven ccni- ge knorrige Heeren Autheurs wel op te inerken^ niet om brood^ewin 9 maar uit zucht ter verrpreidinge van nutte kundigheden , op ons geRomen hebben , voeddett wy ons, zints eenigen tyd, met de hoope, eenmaal te zuUen ontflagen worden van de verpligting tot het Iee« 2tn van dat .zeer lastig hoofd- en hart-bederveUd Sen* timenU€le^\ welk, in de jongstverloopene jaarea^dengoe* itn fmaaii by veelen heeft doeu verbasteren, woorden tn klanken 9 boven zaaken en weezenlykheden , waardee- ren, en wie weet hoe veelen onder de jeugd, van beide Sexen, zich zelve heeft doen verwarren m eenen doolhof van harfenfchinimen en ydele verbeeldingen. Oogegroode hoop! Onder de ftapels van boeken,waar mede men ons, van tyd tot tyd, overlaadt, komt al wederom zuik een foort van gefchryf op ons indringen. By het inzien van den titel , fchriktcn wy reeds van het woord Fragmmtm. Daar 'er reeds zo veele miilioenen boeken in de waete\d ^yn, wat toch, dagten wy, kan iemand beweegen, (llik* ken en brokken af te geeven , indien hy niet iet volkomens kan leveren ? Een begin maakende met het doorfnuffelen van dit Brokwerk, lazen wy reeds op bl. 4: ,1 Het is overdreven gevoel en geestdryvery, zouden dui- zende menrchen zeggen, wanneer zy wisten, dat my „ nieti zo wel te vreden — zo vergenoegd maakt, a/s het licht der maan, en eene lieve vriendin." Eenige weinige bladzyden verder, ontmoeten wy eene niet kwa- lyk geftelde afbeelding van een Kristen , met opzigft tot 4e werkzaamheden van zyn gemoed, zyne uitweodtge gcdraagiogen , en zyne uitzigten in het toekomende. Op den 7 Augustus des jaars 1786, maalde de Scbryver dit tafereel. Het behaagcfe ons. In de verwagting van meer foorcgelyk ftigtelyks , lazen wy voort. Dbch hoe wier- den wy in onze verwagtuig bedroogen, wanneer wy deri Autheur, onmiddelyk agter het bovengemelde, dus zagen voorcfchry ven : „ In de zoete Mey, daar de Natuur, in J, een nieuw gewaad, met veijougde fchoonheid, den Jaar- ff dag ^RAGMENTfeN. 5^3 dag der Schepping viert, daar alles liefde ademt, alles op nieuw Iceft , en zich, in zyn beftaan, verheugt, daar ontwaken ook de fmeulende vonken in inya 5, hart/cn ik kan het, voor my zelven, niet langer loo* chenen, dat ik ware, «rnftige, liefde voor Blize voede* „ Voor eenige weeken lecrde ik dit lief, onfchuldig, Meisje, te keiinen. Wy lloten eene innige vriend- ^, fchap, en,fchoon dit het werk van eenen kleenen tyd „ ware, was dezelve echter op waar gevoel — op dc 3, volkomen overeenftemming onzer harten , gevestigd , 9, en onze vreugd nam toe, naar mate wy dagelyks nieu^ 3, we blykeu zagen, dat wy voor elkauder gefchikt wa* ren , en dat wy elkander niet bedrogen hadden. - „ Zo dra ik den oord van myn verblyf , voor eenige 3, uuren, kon verlaten, ylde ik naar. • in de armea 31 myner lieve Vriendinne, en in die van haare beminne* „ lyke Zuster, Fanny. No. I. Behelst een Antw. op de Vraag, over een verAe^ nende Compofitie, om Muuren,enz. waterdigt te maaken* Het middel, hier gemeld,is eene Compofitie uit Yzerilrts,, roode Bolus, Lynkoekenmeel en Teer, waarvan de be- reiding, en het verfchillend gebruik, duidelyk en kort be* fchreeven word. 2. Antw. op de Vraag , over eene aieuwe vaste Coo- lew 594 v;ERHAlfDlLINO» leur uit Planten , InfeAen of Mineraalen , in ons Va« derland vallende ; hier by word bet wilde Wormkruid als zodanig een opgegeven, en met de verdscbte pioeveu bevestigd, 3. Antw. op de Vraag , over dc Vuurwerken en de Branderyen; hiertoe word, na een voorafgegaane befchou* "Wing over de werking van bet Vuur ten deezen opdgte^ een verbeterd Vuurwerk aangeweezen , befchreeven, ia Plaat verbeeld, en bet nut daarvan aaogetoond. 4. Is ecne Verbandeling over een Toevoegzel aan de ge« woone Brandfpuitenywaarin befchreeven, en teffens in Plaat vcrbeeld, word, een tweede Slang of leere Buis^ gefchikt cm twee Perspompen teffens van bet noodige water ce voorzien , als mede een tweede Slang aan eene Perspomp aangefcbroefd , waar door men meerder water te&ns, en op verfcbillende plaatzen^ kan brengen, alhoewel betzelve dan niet volkomen tot de gewoone hoogte opgedreevea kan worden. Tot de Ze9vaairt en Vtsfcluryin zyn de volgeode xeven berreklyk, waarvan 1. Antw, op de Vraag, wegens bet verdiepen wzn den Mond der Buitenzaan, waarby de oorzaaken der Ondiep* ten , Schorren , enz. onderzo^ , en gepaste middelen daar tegen aangeweezen, worden. 2. Antw. op de Vraag, wegens de beste middelen om {nboorelingen van den Staat tot de2^vaart aan te moedtgen. Dit antwoord , fchoon bet niet gebeel aan bet oogmerk der Vraag voldoende is geoordeeld , en waarom dezelve ook ^et eene breedere omfchryving weder voorgefldd is , be- lielst echter eenige goede voorfcbrifcen, die » alhoewel zy ook bp zich zelve wel niet nieuw, zelfs zeer algemeen bckend, iyn , daarom niet ophouden (indien dezelve flegts opgevolgd wierden) ter bereiking van bee oogme^ der Vraa^ van wezentlyk nut te Icunnen zyn ; dan veele derzelve behoo- len op de lyst der Defideria pra^wier vervuUuig vooreerst iiog niet te verwagten is. 3* Antw. op de Vraag, wegens de Kabeljaaoir-Visfche- rye. De Scbryver van bet zelve geeft by een zeer wal l>eredeneerd Vertoog over bet beste Aas , cte Vooren , Ruys , Bley en Gruadels , nevens de Gamatt, als hiertoe dieiiftig , op ; dan de zwaarigbeid , om zich van dezelve op zulk een aflhmd als onze Hoekers en Gaffelaars ter Vischvangst vaaren , te kunnen bedienen ^ daar men de- seive niet ml zo labgdunrig, ala daarcoe v^eieiaobi word. VAN DE^ OlCONOMISCHtN TAIt. SP5 in het leven behouden kan , bier door niet weggenomen zvnde, is oorzaak geweesc^ dat d& Maatfchappye dezelfde Vraag met eenige sadcre beptaling wederom opgegeeven hcdt. 4. Bevat ccn twcede Antw. op de Vraag, ia No. ct. go- ine\d: dit is eene uityocrige Verhandeling , waarin de oor- zaaken van het verval der lust onzer Inboorelipgea tot de Zeevaart van den grond af opgedolven en aang eweezen wor- den, en, vervolgens, de beste en bruikbaarfte middelen^ tot herftd derzelve, worden opgegeeven. 5. Is een derde Antw. op dezelfde Vraag , en ingele^ verd door den Schryver van het .\nt\¥. by No. a, , en ver^ dicnt , nevens het laatstgemelde gelee^en te worden^ fcboon daarby in aUen deele bet onderwerp minder uitvoe** rig behandeld word* 6. Aatw. op de Vraag , over het plaatzen van Vuuren iau een of aiider Zeegat. De Schryver van het zelve geeft bet plaatzen van een nieaw Vuur ^n Lahtaarn op bet £i* land Goederede, als een diendig middel, op, om daardoor^ by uagt , het gdt van Goederede veilig te ktmnen inzeilen ; voegende daar teffiens by de bondigde bewysredenen , die ter (having van zyn voorftel kunnen pebruikt wordoiy en eene naauwkeurige aanwyzinge hoedanig zich de Zee6e« den van dezelve met het gewen$chte nut zuUen kunnen bedienen. 7. Antw. op de Vraag, over de Zalm, op onze Rivie- ren. Hierin wofden de oorzaaken z6 veel doenlyk nage^t fpoord , waarom tegenswoordig de Zalm , inzonderhdd o{» de Rivier de Lecq, veel minder dan.wel in voorige jaft« ren , gevonden worde , en als waarfchynlyk gegist, ztilks* te ontftaan uit de verhooging der gronden van defi uitloop der Rivieren, uit bet opvangen der jonge Salmpjes door de Palingvisfchers in bunne Fuiken of Staalen^, at eindelyk, door dat de Vogels, SchoUevaars genaamd, wie]> getal onbegrypelyk groot is, op dezelve zouden aazeu, m daardoor eene ontelbaare menigte daarvtn vernielen : voft* gende de Schryver , vervolgens, eenige voorflagen daar by^^ door welke, indien dezelve uitvoerlyk zyn, deeze en andeM oorzaaken, waardoor eene voor ons Land en Ingezetenen jo Dittte Visfchery zo verbaasd in verval geraakt is, nit den nadere aamnerkiiig word de veronderftelling der kieine Sahnpjes op de Riviir nadec tievestigd* By eene hier by ^vDej[de / 595 VERHANDBLmcElC HandwerM €n Fahricquen. 1. Behelst een bericht wegens het inzetten van een Glas- raam in lood. De Inleveraar van bet zclve geeft zyoe handelviryze niet alleen als nieuw op^ maar inzonderheid als veel duurzaamer en vaster, dan die tot hier toe in ee- bruik geweest is; al het welk door den tyd eerst nader kan bevestigd worden. Koophandel en Cohnien^ I. Antw. op de Vraag , over den Tetofrnx of Spasmus Cynicus. Deeze uitmuntende Verhandeling , (chooa aaa het oogmerkder Maatfcbappye, om die redenen, niet voU ledig beantwoordende , dat in dezelve meer deeze aekte in Let algemeen , dan wel byzonder met betrekking tot onze Cdonien, behandeld word, bet geen echter uit de na* dere ampllatie eerst bekend wierd, is van dien aart, dat wy ons byna beklaagen, dat dezelve niet in een Genees- kundig werk gepiaatst is , alwaar dezelve eigenttyk be» boort, en gewis meer van Geneeskundigen zoude gelee« zen worden , en bygevolg van veel uitgebreider nut kun- nen zyn; dit durven wy 'er van verzekeren, dat *er, in onze Taal, niemand deeze ziekte dm'delyker befchreeven, derzelver oorzaaken naauwkeuriger onderzogt, ca de daar tegen gepaste Voorbehoed* en Geneesmiddelen, beter op- geeven heeft, dan hier gedaan word , en waarom wy zelve den Geneesheeren op het (lerkfte aanbeveelen. Ten Slot van dit Deel is bier nog by gevoegd: Bericht van de Maaten en Gewichtm^ te Amfterdam in gebruik; bun oorfpron^ en inhoud. Dit met zeer veel moeite en naauwkeurigheid berekend Stukje is voor alien, die, in welken opzigte ook, belang bebben in eene juiste kennis der Maaten en Gewichten, van eene zeer iiitgebreide nuttigheid, en men vindt 'er veel meer in be- liandeld, dan op den titel beloofd word ; te weeteo, «ene nette vergelyking van veele foorten van Maaten ea Gewichten , in zommige andere plaatzen van ons Vader« land, en ook buiten 's lands, ^ebruikelyk , tegen. die, wel- ke alhier in Amfterdam gebniikt worden , met eene byge- votgde tafel, waar uit men, met een opflag van het oogy den waar en inhoud der ronde Maaten , berekend volgens Amfterdamsch en Troisch Gewigt, AmftenL en RhynL cubicq duimen, zien kan. De Schets, door ons van den inhoud deezes Werks gegeeven, is reeds meer dan te wydloopig voor ois beftek , waar« 0 VAK BEN OKCONOMISCHKN tAK. 59? watirom wy orer de by«ondere waarde der verfchillcnde Stukken onS ook niet verder uitlaaten kunnen, en oordee- len *geNoeg gedaan te hebben^ met onze Leezers in that te fteilen , om door onze opgave te kunnen weeten, wat in dit Werk vcrhandeld is ; vertrouwende , dat zy, die in een of ander deeper Stukken belong bebben, zicb door eigen nader onderzoek van derzelver wezentlyke nut« tigheid best overtuigen zuUen. F^ervolg op m. n. chomel ^ Algemeen Huishoudelyk^ Natuur^ Zedekundig en Kunst^JVbordenhoek^ door j. a- chal- MOT. Verrykt met Kunstplaaten. t^eerilende Stuk. Te Campen by J. A. de Chalmot, en te Amjterdam by J. Yntcma , 1792. In gr. 4(0. rij^t eene zcer verre uitbreiding is de aart deezcs Ver* A volgs van het zo bekend en beroemd Woordenboek gcrchikt. Elk Stuk levcrt hier blyk by blyk van op. £n de groote zaak, om, in een arbeid van zo langen adem , niet te verflaauwen , en daardoor eene oneenpaa- righcid te verwekkcn, zo vaak het lot der Woordenboir ken, welker cerfte Letters meestal het rykst voorzien, en 't best uitgewerkt zyn, ontdekken wy, tot ons genoe- gen , dat de onvermoeide chalmot rustig te boven Komt» Keur baart angst. Onder de veelvuldige Artykelen ^ die dit XlVde Stuk aanbiedt^waarin de aan het Werk eigente verfcheideiiheid, reeds in zo veele aankondigingen door ons opgemerkt, blyft (land houden, en dus geene her* haaling behoeft, om het Leezeren van auerlei foort aan te pryzen, vinden wy ons, daar dit berigt met de ver* . wisleling van het Jaar ftaat uit te koraen , genoopt ons te bcpaalen, tot het gecn wy op het Woord nibuwjaars* DAG aantreffen. „ NlfeUVVTAARSDAG, ofeerlle dag van U Jaar, is altoos ttls eene plecntige d^ aangemerkt,waar voor men grooten cerbied droeg, doch de tyd van derzelver viering is, by de onderfcheidene Volkeren, zeer verfchillcnde geweest, ,f By de Romeinen was de eerfte en de laatde dag aan JANUS toegewyd; 't welk de oorzaak is, dat men hem met twee aangczichten afbeeld, Ook is van de Romeinen tot ons het zo oude gebru^k: afgedaald , cm malkanderen op dien dag coroplioienten It maaken, V6<ir dat die vcrtoopen was , bezochttn zy «TT, 17S2. NO* 14* St Ifitl- 59S vxavoL^ iralkandcrcn , gaveii zich wederzydsch gefchenken , ea verzelden die met gelukvvenfchingen. Lucianus fpitekt van die gewoonte als zcer oud, eu doet die opIduBmea tot den tyd van numa. „ Oviuics bedoelc dit zelfde gebruik in het b^gia vaa zyne Feestdagen : Poftera lux oritur^ Unguis qut animisme fov$Uz Nunc dicenda bono funt bona verba die. En pLiNius nog duidelyker, Lib. XXFllL Cap. i. Pri- mum anni incipientis diem htis frecationibus invicm faui^ fium ominantur. - Niet minder vindt deeze gewoonte nog onder ods plaats^ doch welk een begrip moat men zich maaken van dierge- iyke heilwenrchen , als het gebruik en de wclleevendheid op dien da^ van ons vorderc? zyn het woorden zondei betekenis? immers neen; want als men over iemands per- foon en tamilie , in dit en veele volgende jaaren , allerlei heil vcrklaart te wenfchen , hebben die woorden eenea zin. Doch verba vaUnt ufu^ pde woordeii gdden aMeen volgens 't gebruik," en wie bekommerc zich over de meenin^ van ttv\Nieuwjaars»Omplifntntj meer dan over den wtiaren zin van andere Complimenten , als.van Af^n Heer» ik ben uw ootmoedige Dienaar , ik heb de sbr yon u te ver^ welkomen, van u gezondheid te wenjclien^ van uwe vriend* fcliap te jolliciteeren ^ en van honderd dierselyke fhiaije en beleefde gezegden? Niemand verftaat zu&s kwalyk; nie- mand zal onderncemen zyn witmeedigen Dienattr cm een boodfchap te iluuren « nog zich verbeelden dat .de man 't in der daad een eer rekcnt zynen vriend te verweiko* men, gezondheid te wenfchen, enz. Het is wel zeker, dat men zuike complimenten niet naar de letter der woor- den kan aandringen: doch dat ze niets gerekend moeten worden te betekenen , en flegts voor bloote klaoken te houden zyn, wil by my niet in. AUe zoitmgt beleefde uitdrukkingen vertoonen nederigheid , ondenhanigheid ^ dienstvaardigheid, liefde en toegenegenheidy jegens onze medemenrchen. Zy vertoonen dierbalven zulke geestge* Ikldheden en neigingen , ten aanzien van anderen , als in ons behooren plaats te hebben j en in zooimige menfcben in der daad gevonden worden ; en wamieer wy die nit* drukkingen met eene biliykc verzagting, en in eenen re* dilykea zin willen opvatten^ wordt 'er door te ktanen 1 OP chomil's WOOROEMBOBK* 59^ Itej^eeven, dat men gezind is elkanderen te iienetiy door d$ liefde elkanderen mderdanig te zyn^ eu door ootmoedigheid de een den ander uUneemender te achten dan zicb ze(v , of liever, als ware hy uitneemenrier » te bciiaiuioJen. „ Doch wat men ook van zulk flag van Gomplimenten te houden hebbe ^ Heilwenfchen kunnen niet als woorden won- der eenigen zin worden aangemerkt. Zulken, die bet plechtigst en met den defcigilen ernst gedaan worden , fchynt men voor eene foort van gebeden te moeten hou« den, die een ftilzwygend opzicht hebben op den AIler« hoogllen, den Geever alles ^oeds* Anderen, die gemeen* zaamer gefchieden, over gennger onderwerpen loopen, en xneer by wyze van een compliment gedaan worden, gee* yen ten minflen te kennen, dat bet den wenfcher aange- naam zyn zal , indien het heil , welk hy eenen anderen toewenscht , denzelven in der daad te beurt valie. . Dit laatfte is onafTcheidelyk van het denkbeeld van eenen wensch. Het eerfte kan men niet wei onderftellen, de meening te zyn van alle heilwenfchen in den dagelykfchen omgang: maar zou het de meening niet weezcn, of be- hooren te weezen, van eenen Nieuwjaarswensch? Wan» neer men elkanderen allerlei heil , welftand, voorfpoed^ en alle bedenkelyke zegeningen , geduurende veele jaaren ^ met een taamelyk grooten omflag van woorden , en mec eene plechtige bonding, toewenscht, begeert men dan niet dat GOD, van wien alle heil moet nederdaalen, de ge* wenschte heUgoederen aan zynen evenmensch fchenken zal? indien ja,dan behelst een Nieuwjaarswensch eene foort van bede aan den Allerhoogften , die wel denzelfden eer* bied niet eischt als een rechtftreeks gebed tut coo , mm egter een ernftige zaak is, die een gewigtige betekenis heeft. Een Nieuwiaarswensch vertoont, volgens dit be* grip, eene duidelyke erkentenis, niet alleen van ons on« vermogen, om ons zelven, en om elkanderen, allebegeer^ lyk goed te bezorgen » (lets 't welk alle wenfchen ^ hoe Ss a men 6o« t^RRTOtd men ze ook befchouwe » klaarblyklyk onderftellen ,} mur ook dac wy alien geheel en al afhangen van het Opper* weezen, dat wy ons geluk uit zyiie hand hoopen te oat- vangen,en voor anderen,zo wel als voor ons zelveo^beil begeeren van Hem^ in wien alle Gelukzaligheid oodproog* lyk berust. Ik wil egter niet fterk dringen op deeze meeniog van eenen NieuwjaarsMfensch^ die veelen van myne Leexers, buiten twyfel, al te ernftig weezen zal. Laat zulk eea wensch meer niet betekenen dan cene verklaaring , du het ons aangenaam zal zyn, indien anderen 't Nieuwjm^ en veele volgenden , gelukkig flyten ; dan hebben de ivoor- den waar van men zich bedient , egter eenen zin , en men behoort elkanderen geen Nimwiaars- Compliment te maaken , zonder 'er dien zin aan te nechten* Men geeft dan ten minften te kennen, dat men zich de welvaart zyner medemenfchen aantrekt, dat men eenige begeerte heeft tot bun heil, en liever heeft dat het hun wd dan kwalyk gaa ; zo dat 'er eiene waare goedgunftigheid in ons behoort gevonden te worden , als wy elkandereo op eenen Nieuwjaarsdag j of by andere gelegenheden , eenen faeif- wensch doen. Kwaadaartigheid en vyandfcbap, haat en wrok , worden hier door niet alleen uugeflooten , maar zelfs onverfchilligheid en belangeloosheid in 't geen ten* ander' betreft. Die zynen medemensch wat goeds wenscht, moet 'er ten minden eenig belang in ftellen, dat dezelve 't gewenschte goed verkryge of behoude. „ Menfcben van eene bekrompene geestgedeltenis mogea het ongerymd houden te vorderen, dat alle Nimwjaar> winfchtn zulk eenen zin hebben , om dat zy nkmaixi dan zich zelven , en hunne byzondere goede vrieo* den of bloedverwanten , eenige waare genegenheid to^ draagende , ten opzichte van de rest des menschdoDi vo^ftrekt onverfchillig zyn. Zuike laage zielen mogen dan ken , dat men op dien voet zyne zegenwenfchen tot wei- nige perfoonen.zou moeten bepaalen, en zich wel wigten van elk dien men kent , en in den aanvang van eeo Nieuwjaar aantreft , te feliciteeren. Maarzy, die weeten wat uitgebreide liefde, wat algemeene goedwiUigbeid, z}, en zich dat beminneiyk karakter eenigzints hebben eigea gemaakt, zuUen^ vertrouw ik^ hier in geene zwaarigbeid vinden. Zy, die liefhebbers zyn van het menschdom , die alien welken nevens hen naar gods beeld gefchaapen zyn, bemiioneQ ^ en niet nalaaten zoudeQ dci^lvea alien geluk- n CHOMlL*t WOOtBIKlOEr; 6ox kig te maiken, zo 't in bun vermogen was; die hyone Mcdechristenen , Medevaderlanderen cn Medeburgcren , zonder uitzondering, een goed bart toedraagen, en gene« fen zyn, ieder een te belpen, en diensc te doen daar zy unnen, bevinden zicb^ by alle bekwaame gelegenheden, bereid en gefchikt, om elk, die bun voorkomt, met eene oprecbte en bartelyke meening heil te wenfclien. Zy ver- klaaren dan door W9ordenj hot zeer zy huonen Mede- menfchen bet goede gunnen , en zy zouden bet zelfde door daaien toonen , indien zy 'er gelegenheid toe bad- den; en, fcboon zy den eenen mensch boven den anderea beminnen, gelyk natuurlyk en redelyk is, niemand onder- tusfchen van bunne liet'de uitgeflooten zynde, kiinnen zy ook niemand aantreffen in 't begin van een Nkuwjaar^ dien zy niet gaame gelukkig zouden zien/' Te meermaalen geeft de Heer db chalmot, op een Woordj in ftede van veel om te haaien , alleen van een cnkel Scbryver , die 'er best over gefcbreeven beefc, htt voornaamfte op. Ten blyke bier van leeze men, wat hy op hei Woord nagt-mbrri£ aantckent. NAGT-MERRiC, in bet latyn Incubus ^is e^n ongemak waar van de Heer john bond , Med. Dodler te Londen in zyn Esfay on the Incubus^ or Nigtmare^ 17J3 , ingevolge het getuigenis van des kundigen, bet bestc berlcht geeft; dus wy niet beter kunnen doen , om een begrip van die lastig ongemak aan onze Leezers te geeven, dan een zaak* lyk uittrekzel hiervan mede te deelen. De Scbryver zegt , dat by zelv* dikwils overvallen wor- dende van bet gebrek, 't welk in 't gemeen Nagtmerrie genoemd wordt, zicb aangefpoord vondt dit ongemak met aaauwkeurigheid te onderzoeken , of by , bier door , in (hat mogt geraaken zicb van bet zeive te bevryden. By oude Schryvers vondt by weintg bet geen tot opbelde- ring bier van kon dienen ; en by de bedendaagfcben ook niet dan gebreklyke verklaaringen. De reden bier van is, naar alle waarfcbynlykheid , om dat niemand van deeze Schryvers bet gebrek, in zicb zelve , zal ondervonden, of in anderen , onder bet overval zynde , gezien bebben. Het laatde kan niet ligt gebeuren , om dat bet iem^nd altyd in den flaap overkomt , en by , zo dra by ont^ waakt, 'er van bevryd wordt; dat gecn Geneesheer by den Lyder kan geroepen worden, v66r dat bet overval reeds geweeken zy. J)e Heer bond , een Gencesbeer zynde, tn zclv' bet gebrek onderworpen, is, bier door, S s 3 dub- VERVOLC dubbel in ftaat, om 'er een goede befchryving van te gceven. De naam van deeze kwaal is, waarfchyulyk , zynea oorfproog verfchuldigd aan zekere bygcloovigheid : doch dit j5 van weinig aanbelang. Van meerdere tangelcgenheid is de befchryving of af bedding van dezelve, welke van den Ileer bond opgcgeeven wordt, gelyk by ze dikwils ge- vocld heeft. Zy overvalc de menl'chen m den ilaap, op ,^ den rug liggeude; begint veelmaalen met verrchnUyke droomen, waar op, fchieiyk, een bczwnarde aderahaap ling volgt, met een zwaare drukking op de borst, en een volflaage belemmering van de vrywiliige beweegin-* gen. In decze doodlykc benaauwdheid gefchied een iuid f, g^ugt en gefteen, en een vcrward gcluidL Op deeze 3, wyzc wordt zulk een Lyder als in de kaaken van dea 9, dood gehouden, tot dat by, door de aUeruiterfte wor- 3, (lelingen der natuure, of door eenige bykomende hu^ pe, uit dien naarcn doodflaap ontkome. Zo dra by de 3, zwaare drukking op de borst eenigzins oncworfteld is, „ krygt by een llcrke hartklopping , grootc beangsrheid, ongemaklykheid en krachteioosheid ; welke toev^Uen 3, trapswyze wederom verminderen, en gevoJgd wordcn 3, van vergenoegde gedachten , van uit zulk een groot „ gevaar ontkomen te zyn." „Aangaande de oorzaak van deeze kwaal, wordt ^ m't 'algemeen, erkend; dat dezelve beftaat in zekeren ftiKfamd, of beletzel, van den omloop des bioeds : bet komt 'er maar op aan, hoe zulk cen ftilftand veroorzaakc worde. Om dit te verklaaren , mcrkt de Schry ver , vooraf , aan , 't welk van veelen erkend wordt, dat, in een liggenden ftaat. van bet ligbaam, meer bloed naar bet hoofd gaat, at 06k traager naar bet hart te rui; keert, dan in een.op^ gerechten ftand ; dat bier door llaap, en door agtero'ver- Sgging op den rug, zwaare (laap en droomen veroorzaakc worden. Hier na neemt by in aanmerking, 't geen, van hem , van bet meeste aanbelang geoordeeld wordt, de natuurlyke plaatzing van bet hart. Het xelve is, met het frootfte gedeeite, gelegen in de (linker holligheid van de orst ; aan de longen vast door de groote bloedvaten, tn aan bet middcnrif (^Diaphragma^ gebecht door het bartezakjc. Het hart moet, by gevolg, aangemerki wor* den a]s een li^haam in de borst eenigzins vry hangende ^ Corpus pendulum ) , en , gelyk andere hangende lighaa- IDen^ plaats^vemndcring onderworpen. Als bet lighashn in cen GP chombl's WOORDENTBOSK. een opgerechten (land gehouden wordt, moeten fe dee- len van het hart, welken doorgaans het flinkcr ea rechtcr genoemd worden , begreepen worden als voorlle en ag- rerfte. Maar het Ughaam op den rug gelegen zynde, worden deeze deelen de bovenfte en onderile van het hart. Dat het hart plaats-verandering onderga , naar dea verfchillenden (land van het lighaam , volgens de richting van het middenpunt der zwaarte van het hart, bewyst de Schryver dus: men behoeft maar, zegt hy, den via- ger te bouden op de piaats der ribben , waar deszelfs klopping gevoeld wordt, in een opgerechten (land; en zo ras dan het middenrif , door inademing , (lerk faniengetrok* ken wordt , en hier door naar beneden wybt , zai de klopping flaauwer gevoeld worden, om dat het hart naar beneden getrokken is door het middenrif. Hier komt by, dat men de klopping, als iemand op de flinkcr zyde legt, nader by den ruggraat gevoelt; en , op den rug liggen- de, naauwlyks kan voelen, en, op de rechter zyde gele« gen zynde, geheel niet kan gewaar worden. De Schry. ver bekent egter, dat deeze veranderingen , in alle Jig« haamen , niet even blykbaar zyn. Hier op wordt nu, vervolgens, de verklaaring van de oorzoak der kwaale, naar de onderftelling van den Heer bono, gevestigd. „ Als iemand op zyn rug ligt, valt het hart, nood* 3, zaaklyk, op de iighaamen der wervclbeenderen van den „ rug , en moet , bygevolg , door zyn eigen zwaarte , 31 het flinker oor van hot hart, en de longader, welken , 3, dan, recht onder deszelfs grondduk , of breedAe ge« 5, deelte, liggen, drukken; eu hier door zal de bewee- 3, ging van het bloed , door de longen , geftult worden. 3, Het bloed zal 3 derhalve, op^ehoopt worden in delong- 33 vaten; en de recHter, of liever, in deezen (land, de 3, bovende bolligheid van het han, zich niet kuntiende 3, ontlasten in de long* flagader , zal, door het bloed , 3, van de uiterde ledemaaten te rug komende, overkropt 33 worden; ^het welk, zich ophoopende in de bloedvaten by het bovenlle gedeeltc van het hart, het zelve zwaar- 33 der zal xloen worden , en , dus , de oorzaak van de 31 belemmeringe te grooter maaken. Op deeze wyze zal 3, ook de te rugkecring van hei bloed, uit het hoofd, 3, belct , en de tedere en ligt rekbaare bloedvaten der 33 hersfenen, meer dan gemeen, uitgczet worden; de in- 3, vloed der dierlyke gcesten, door de zenuwen geftopt; 13 en de leevensbeweegingen (^Motus Fitalis)^ voor eea S» 4 „ ger VSRVOLC J, gedeeltc, kidicn nict gebeel cn al, geftremd wordcu.'' Zie daar de eigentlyke en tiacuurlyke oorzaak van de zo^ fenaamde Nagt-merrie , of Nagt-drukldng. ,y Nu valt htt den Schryver geoiakJyk, alle de byzondere toevallen 9 welken die overval , altvd , of doorgaans , ver« lellen, te verklaaren. De verfchriklyke droomen ontflaaa nit de geweldige uitzetting van de bioedvacen der hersfe* neu : dc bevinding leert dat zodanige droomen meest voU {en Oj) bet liggen flaapen op den rug. De zwaare druk- ing op de borst , en onvermogen van zich te kunnca beweegen, ojitdaan uit de overmaat van bloed in de km* gen , de hol-ader , de rechter holligheid en bet rechter oor van liet hart; welke, de Ipieren geene gelegenheki ka« tende van te kunnen werken, een gelyke aandoening maakc^ als of 9 inderdaad, de borst door eenig zwaar lighaam ge* drukt wierd. Het ^erwerd geluid moet, waarfcbynlyk ^ ▼an dezelfde oorzaak afgeleid worden; dcwyl de beweeg« ipieren Van de tong, eu het (Irotteuboofd, ipieren zyn van de vrywillige beweeging, welke belemmerd is: ook zal de enbeweegbuarheid van de longen, welken awe bloed over« krupt zyn, de lugt, welke noodzaaklyk is tot de fieai» uitnuiteu. liec zugten en ileenen zyn jammereade uit^ drukkingen, dat de natuur in lyden is , en ontftaan , ge* lyk doorgaans ook hier , uit vcrftopping en ophoping van btoed in de longen. De benaauwdheid en bank\op« ping worden insgelyks, gemaklyk, uit deaelfde borzaab; verklaard. „ De Heer bond maakt, vervolgens^ gewag van eenige aanleidelyke en bykomcnde oorzaaken ; als, ecn bloed-^ ryke gelteldheid, en alles wat, in den tyd, te veel op* vullin^ kan maaken; optlopping van gewoone bli^dloo* zingen; onmaatig eeteu en drinken tegen den nagt: wane hy oewcert, tegen Dr. stuart en den Baron uaij.br, dat de maag, meer dan gemeen opgevuld zyude* de groote flagader (^Aortay^ in een leevend lighaam , kan dnikkeu en vernaauwen , (fchoon dit in een dood lighaam andera mopie fchynen , ora dat de fpieren en het buUcvlies (Peri- tofKBim) dan doorgefneeden zynde, de maag naar buiten turn uitwyken , 't welk in leevenden met gefchiedeB kan en dus den doorgang van het bloed, door deceive , naar beneden, voor een gedeelte verhinderen , en meer naar het hoofd doen gaan; waar door toeHrukkiog in de tus- fcbenribbige , en het ag^fte paar zenuwcn, by derzelver «oii]prQag> kan veroorzaakt worden; en Uec gevolg hier vaa w chomel's wooilmnbosc. > 60$ van zal zyn eene verlamming van de fpier-vezelen van het hart. Behalven die zal 00k een zeer opgevulde maag de vrye zamentrekking van hec middeDiii verhiuderen; waar door de holte van de borst niet zo groot kan ge« maakt worden, als vereischt wordt: en hei middenrif aan- femerkt als een hellend vlak, fchuins opgaande naar het orstbeon, rust de overlaaden maag hier eenigzins op en te- Sen, inzonderheid het lighaam op den rug liggende, en e zwaarte derzelve zal de drukking van net nart op dc long-aderen vermeerderen , wyl het, aan de andere zy« de, hier aan vast is daK)r het hartezakje. Dit wordt 00k van den Heer rioa, geiyk van onzen Schryyer, als de oorzaak van de Nagt-merrie aangemerkt. De Sympathy pag. 112. . De ontkoming uit, of redding van , dit overval, ge- fchied, doorgaans, door de natuur. De longen verftopt zynde, moet* de rechter holligheid van het hart geweldig uitgezet worden, en zeer fterkc aandoening {Irritatio) ly- den, welke het zelve tot een (lerke zamentrekking aan- zet, 't welk alles is het geen vereischt wordt, om het feheele werktuig wederom in voorgaande beweeging tt rengen. Want zo dra zich de rechter holligheid onthist in de loDg-flagader , zal het bloed, in de long-aders, ook wederom in beweeging geraaken , en de drukking van deeze vaten overwonnen wordeo. £n zo haast deeze be* weeging her field is, zal *er eene pooging ontfhan, om^ door beweeging van het geheele lighaam , te maaken , dat de ongemaklyke (land veranderd worde ; en hier door zal ook verandering gefchieden in het middenpunt der zwaarte van het hart , en , gevolglyk , alles overgaan. Uit- wendige hulp kan hier toe van merklyken dienst zyn, om het fchielyker te doen overgaan; aJs is, iemand op den rug liegeude op zyde te haalen , te fcbudden , en flerke aandoeningen op bet lighaam te maaken , door prikken , fteeken , geluid te maaken , enz. om hem wak* ker te doen worden, De Schryver zegt, dat hy, op ze- keren tyd , in een zwaar overval van de Nagt-merrii liggende te worftelen , zyn knegt in de kamer kwam om vuur aan te leggen , en den bak met koolen liet vallen , 't welk zulk een geraas maakte dat hy zeer gelukkig OTiwaakte, en van zyn overval verlost wierd. ,,Schoon nu dit ongemak zelden lang duurt ,is het egter niet alleen zeer lastig, masr ook dikwils een voorlooper van kwaade gevolgen; naanlyk, krankzinnigheid, vallen-^ Ss 5 de ^o6 vERvoLG OP chomel's woosDmoKr. de ziekte, beroerte, en een luastigen dood. De Schryw ver houdc hec voor waarfchynlyk , datzoniiuige meafchao, die, 'savonds gezond naar bed gegaan zynde, 'smoi^ens dood ffevonden worden , in zulk een overval geltorven zyn. ,,lot voorkotning van het zelve wordt ^ boven aiJes • ajui* graaden , niet op den rug te gaan liggen flaapen ; ffeen zwaarlyke maalryd te doen , of veel te drinken , kort voor dat men naar bed gaat. £n, zo 'er voorafgainde oorzaaken in aanmerking komen , bier tegen , volgens de gewoone wyze , in andcre gcvallen , te voorzien ; in een bloedryke gefteldheid aderlaatiogeu te doen ; in te groote zwakheid verfterkende middelen te gebruikea , en zo in indere omfhndigheden." Obfervationes in euripidis maxime Hippolytum; Exercita- tionum Academicarum Specimen primum; quod pnefide JOANNE LUZAC , T, U. U. , & in Acadcmia Batava Lin- guae Gr£ca(^ & Hist. Patriae Profesfore ordrnario , die ax Januarii MDCCXCU , publice dcfendit Abraham BLUSsd. Lugd. Bat, apud JH. MosUrt ^ MDCCXCIL 58 pagg. in 8** maj\ Obfervationes in loca Vetemm, praccipue qux Tunt de vin* di&a divina ; Exercitationum Academicarum Specimen fecundum ; quod pnefide joanne luzac , die 16 Junii MDCCXCU, publice defcndit janus ten brink, ibid. MDCCXCU. fiopagg.in 8* maj. 