VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
S Hier toch , waer Gotthards hoofd boven de wolken zweeft, en de verhevene Waereld de Zon nader (chent te weezen , heeft de fpeelende natuur, °t geen anders de aer- de als iet zeldzaems vertoogs , in weinig lands vereent: ’tis waer, dat Lybiën ons nog meerder nieuws verfchaft, en zyn zand, clken dag, een ftoutmoedig ondier aenfchouwt: de Hemel echter heeft dit Land nog meêr beweldadigd, waer niets, dat noodig is, ontbreekt, en flechts het nutti ge bloeit: het groeiend ys der bergen, de fteile kruinen der rotfen , verftrekken daer zelfs tot voordeel, en bevoche tigen de Landen. Wanneer de eerfte ftraelen oan Titan de fpitfen der rot- fen vergulden, en zyn glansryk aenfchyn de nevels doet verzwinden, dan word van eenen berg, met een" altoos vernieuwden lust , befchouwd ’t geen de natuur op ’t prach- tigst ten toon fpreid; door den voortfnellenden damp cener dunne wolke opent zich , eensklaps , het fchouwtoonec) ee- ner Waereld : een afgelegener verblyf van meêr dan één Volk laet alles op éénmael zien, wat zyn omtrek bevat: ecne zachte fuizeling fluit de al te zwakke oogen, die nict beftand zyn om den al te wyden kreits door te waeren. Eene aengenaeme mengeling van bergen, rotfen en zeeën word, van afftand tot aflfand, flaeuwer, fchoon zy zich duidelyk aen °t gezicht vertoont; het blaeuwende verfchiet befluit eene kring van blinkende hoogten , waer op cen donker woud de laetfte ftraelen breekt: dan doet een nest gelegen gebergte den zacht ryzenden heuvel aenfchouwen, waer van een luidruchtig geloei in het dal weêrgalmt:, caf chya OVER DE ALPISCHE GEBERCTEN. 298 {chynt eene wyduitgeftrekte Zee een Spiegel van cenige my- len lengte, op welks gladden vloed een tintelend vuur {peelt : dan doct zich een ftreek van groene dalen op, die, ginds en herwaerds in bochten loopende, zich allengskens uit het gezicht verliezen. Daer ftort een dorre berg zvne glibberige kanten neder, waer op een verouderd ys den Hemel als bettormt; zyn be- vroozen kristal, °t welk door de gloeiende hitte van den Kreeft te vergeefsch beftormd word, kaetst alle ftraelen te rug. Niet verre van dacr ftrekt een vruchtbaer gebergte, vol klaverryke weiden, den breeden rug naer deezen kant uit; eene zachte helling glanst van rypend koorn, en de heuvels zyn met honderd kudden bedekt. Een naeuw dal, waer de koele fchaduwen woonen, davert door de weêrom- kactzing der onderfcheiden toonen. Hier laet ecn fteil gebergte zyne kruinen gelyk muuren zien, een woudftroom fnelc er over, en ftort zich , van af- grond tot afgrond, neder. De dikbefchuimde vloed dringt door de klooven der rotfen, en fchiet, met bruistchend ge- weld , buiten derzelver paelen: het dunne water fcheid zich van een in zyn’ voortgeftuwden diepen val; een dryvend sraeuw zweeft in de verdikte lucht; een regenboog fchict zyne ftraelen door die nevelachtige deelen, en het verafge- Jegen dal word door een’ geduurigen dacuw bevochtigd. Een waudclaer ziet, met verbaesdheid, ftroemen in den Hemel vloeien, die uit de wolken {nellen, en zich in wol- - ken uitgieten.. Doch wie het edel deykvermogen,.’t welk de kunst en wysheid opfcherpen , door het ryk der Schepping’ naer xvaerhcid doet ftrecven, die zal in geen oord een verltandig oog vestigen, waer in niet een wonder het zelve tot til ftaen en navorfchen zal dwingen. Hy verlicht, door de fakkel der wysheid, de onderaerdfche holen, die zilveren bloemen draegen, en goud aen de beeken fchenken 5 en on- derzoekt den heilzaemen groei der veelverwige kruiden , welke een verliefde Zefier Aurora’s traenen doet drinken. Gy zult alles fchoon, en echter verfcheiden vinden, en m den al te ryken fchat fteeds graeven, doch dien niet door- gronden. Wanneer het Zonnelicht aldaer door vluchtige nevels ftraelt, en de tracnen der wolken van het natte land droogt, word de luister van alle wezens door een licht bemaelt, dat op de bladen zweeft, en de natuur verfrischt: de lucht ver- vult zich met zwoele amberdampen, die het veelverwig ge- Dd 3 flacht 394 DICHTKUNDIGE ERSPIEGELINGEN acht van Flora den liefclyke Westewinden tocvoert; het prachtig heir der bloemen fchynt om den voorrang te kam- pen ; een licht hemelsblaeuw befchaemt het daer nevens- ftaende goud; een gansch gebergte, door den regen glan- zig gemaekt , vertoont zich als een groen tapyt, met regen- boogen doorweeven. Daer fteekt het hooge hoofd der edele Genziana ver bo- ven de nederige menigte der laege kruiden ut: een groote menigte van bloemen dient onder haere vaenen , haer blaeu- we broeder zelf buigt zich neder, en vertert haer. Het ‘helder goud der bloemen , in ftraclen omgeboogen , bedekt den geheelen (engel. en kroont zyn graeuw bekleedzel ; het gladde wit der bladen , met donker groen doormengeld, blinkt met den veelkleurigen {chyn van vochtige diamanten: regtvaerdig Albeftuur! dat Kragt zich met tooi vereenige, en in een fchoon ligchaem eene fchooner ziel huisveste ! Hier kruipt cen nederig Kruid , naer een’ graeuwen nevel gelykende, welks bladen de natuur als kruizen heeft toe- gefteld 3 de heilzaeme bloem toont de twee vergulde nebben, die een van Amathist gevormde Vogel dracgt. Daer werpt een blinkend blad, als vingers gekorven , den groenen wè derfchyn op eene heldere beek; het teder fneeuwit der bloe- men, door een flacuw purper gekleurd , fluit eene geftrecp- te ftar in witte ftraclen in: (maragd en roozen bloeien, zelfs op vertreeden heivelden , en rotfen bedekken zich met een purperen kleed, Doch daer de alkoesterende Zon nimmer haere liefelyke blikken werpt, daer de ongeftoorde vorst het eenzaem dal van loof ontbloot, worden de helen der rotfen met eene pracht getooid, die door den tyd niet vergaet, noch door den winter geroofd word. Op den nooit verlichten grond van onderaerdfche moerasfen word de vochtige klei met Schitterend Kristal gewelfd; eene rots van cdelgefteenten, daer duizend verwen in fpeelen, fchittert door de duistere lucht, en fchiet alöm haere ftraelen. 6 Rykdom der m- tuur’! verbergt u, Italiaenfche dwergen; Europa’s diamant groeit hier, en wast tot berghoogtens. In ’t midden eens dals van hemelhoog ys, waer het bul- derend Noorden zyn’ killen zetel hecft gevest , ontfpringt eene ryke bron met ziedend g&bruisch, rookt door ’t vet- welkte gras, en zengt wat zy bevaochtigt; haer helder wa- ter ftroomt met vloeiende bergftoffen, een heilzaem vzer- erts vergult hacren loop: de onderaerdfche groeven maeken haer warm, en haere vloeden doen, doer inwendige keo- king, OVER DE ALPISCHE GEBERGTEN. 395 king, gemengde zouten opwellen ; wind en fnecuw woeden. te vergeefsch om haer heen, haer wezen zelf is vuur, en haere ftroomen zyn vlammen, Daer echter, waer de toomelooze Avanfon, in ’t fchuim van dwarrelende vloeden , omvergeworpen wouden voort- solt , ftroomen de holen der bergen met onderacrdfche bronnen, wier fcherpe damp het zout der rotfen fmelt. Ae holle buik der bergen, met marmer gewelfd, fluit dit zleene meir in diepe mynen.op 5 doch zyn ontbindend vocht verbryzelt het albasten bekleedzel, dringt door de klooven der rotfen, en fnelt heen om gebruikt te worden: de kri, dery der natuur’, de rykfte zegen der Landen, bied zich zelve den Volke aen, en vloeit ons tegen. Uit Schrekhorns kouden hoofd , waer de waterfchat van Europa zich, met fterke ftroomen, in de beide zeeën ver- deelt, ftort zich Uchtlands Aer, welke, met een vervacr- tyk gebruisch en fneile vallen, heen yk; de ryke bergmya vergult derzelver takken, en verft den witten vloed met Koninglyken erts; de ftroom vloeit zwaer van goud , en werpt zuivere korrels op, gelyk anders het graeuwe zand den gemeenen oever zwart maekt; de Herder aenfchouwt deezen fchat, hy rolt voor zyne voeten, Ô voorbeeld voor de waereld ! hy ziet dien, en lact hem dryven. Verblinde Sterveling! dien gierigheid , cerzucht en wel- lust , tot aen den rand des grafs, in ydele ftrikken verward ` houden, welke de bekrompen uitgedeelde gaven van den kortftondigen tyd met altoos nieuwe zorgen en nietige kwel- lingen, vergalt, die het ftil geluk van den middelftand ver- finaed , en meer van ’t noadlot, dan de natuur van u vor- dert, welke u dat geen tot eene behoefte mackt, waerom de dwaesheid flechts fimeekt, ô, geloof het! geen toegene- gen geftarnte verwekt wrolykheid, geen tool van paerlen geeft rykdom. Zie cen veracht Volk by vermocienden ar- beid en armoede lagchen; de mactige natuur alleen kan demand gelukkig maeken. Ellendigen ! roemt nu den rook der groote Steden, wacr boosheid en verraed met het gewaed der deugd zyn be- kleed, die prael, welke u omringt, boeit u in, gouden ke- tenen, knellend voor hun, die dezelve draegen , en aen an- deren flechts fchoonfchynende, Reeds voor °t ryzen der zonne , fleept de eerzucht haere knechten naer de geflootcne deuren van aenzienlyke burgers, en de zo zecr verlangde rust van in zuchten gefleeten nachten bencemt u de aen- houdende dorst naer nictig gewin. Het hemelsch vuur d 4 er app DICHTK, BESPIEG. OVER DE ALPISCHE GEBERGTEN. der vrienäfchap kan by u niet ontglocien waer nyden ci- genbelang zelfs de harten der broederen verfcheuren. Aldaer fpeelt een dolle Vorst met de rampen zyner die- naerens zyn purper verft zich met laeuw burgerbloed ; kwacdfpreekendheid , haet en verachting overlaeden de deugdzaemen met fchimp; de van git gezwollen nyd knaegt aen "e naestens goed; de geile wellust, om wiens roozen- bed een nakende donder zynen blikfem fchiet , verkort de nog nacuwlyks genooten dagen; de gierigaert ftapelt, tot zyne en’s anders plaeg , goud op , dat niemand minder , dan die het heeft, bezit; de eene wensch volgt op den ande- ren , de kommer baert kommer, en hun leven is niet anders dan eene angftige fluimering. ` By u, vergenoegd Volk! heeft het zwart gebroed der on- deugd nimmer den eerften zetel in de gemoederen gevest, ede natuur verzadigt u met ongezochte goederen, die de grilligheid niet moeilyk te verkrygen , noch het genot walglyk maekt; geen inwendige vyand knaegt onder uwe borften , waer nimmer, het te fpade berouw de vreugd met ‚bloed betaelt; geen orkaen van woedende driften beftormt u, daer het vernuft zich met ydele lesfen tegen verzet. Nietsis’er, dat u vernedert, niets, dat u verheft, gy leeft altoos op eene zelfde wyze, en fterft, als gy leeft. o Gelukkige! die, als gy, met zelfsopgevoede Stieren den aengeërfden grond van eigen akkeren ploegt: welken reine wol dekt, loofryke kransfen verfieren , en ongekrui- de fpys, uit zoete melk bereid, vergenoegt; die zich by Zefiers adem en koele watervallen, in een’ kommerloozen flaep, op het mollig veldtapyt, uitftrekt: welken het ge- loei van de onftuimige golven eener hemelhooge zee , noch het trompettengefchal in fchrikbacrende tenten opwekt; die zynen ftand bemint, en nooit wenscht een’ beteren te erlangen, gewislyk de Hemcl kan zyn heil niet ver grooten, OVER DE RECELMAAT DER DICHTERLYKE VINDING, 397 KEE AANMERKINGEN OVER DE REGELMAAT DER DICHTER- LYKE VINDING. COntleend uit de Esfays on Poetry and Mufic as they afe% the mind, by JAMES BEATTIE, L. L. D., Profesfor of Moral Philofophy and logic, in the Marechas College and Univerfity of Aberdeen.) an \/oor eenigen tyd hebben wy de Aanmerkingen des 39 Hooglceraars BEATTIE , over het Doel der Dichikun- >, de, medegedeeld (*). De goede graagte, waar mede het an gedeelte onzer Leezeren, ‘t welk deeze vermaakende en fligtende Kunst beoefent of daarin behaagen fchept , de- a zelve ontvangen heeft, doet ons hoopen dat zy niet min „> Voldaan zullen weezen met de bondige Aanmerkingen ae diens kcurigen Kunstkenners, zo vry van diepatectrok- as ke en hoogzweevende bovennatuurkundige gedagten , ais >> van Schoolfche uitdrukkingen, over de Regelmaat der 55 Dichterlyke Vinding, in ous Mengelwerk geplaatst te an Zien, Se OH Së SG k OH OOH Homerus befluit zyne fchoonce befchryving van Hemel cn Aarde, gelyk dezelve zich in cen Glen avond by Maan en Starrelicht vertoonen , met deeze uitdrukking : En het hart des Herders is blyde p. Mejuffrouw DACIER fchynt uit den draai, welken zy aan ¿ceze plaats geeft, in haare Overzetting, ` te denken, en pore geeft, misfchien om zyn vers vol te maaken, te verftaan, dat de Blydfchap des Herders ontftaat uit het bezef van den nuttigen dienst deezer Hemellichten. Dit moge voor cen gedeelte het geval weezens doch het ftaat niet by HOMERUS, en °t is geen noodige bedenking. Wy erkennen „dat zy , die het ftoflyk Heelal befchouwende , de oorzaaken en uitwerkzelen der dingen nauwkeurig gade flaan en onderfcheiden, daar over meer verrukt worden, dan lieden die niets anders dan grootte en gedaante, kicur en beweeging opmerken. Nogthans is ’er in de buitenfte omtrekken van de werken der Natuure, (indien ik my dus mag (*) Zie ons Mengelwerk hier boven, bl. 473, enz. (t; liad, lib. VII. vs. 555. Dd 5 895 OVER DE RECELMAAT mag uitdrukken,) een luister en grootsheid, die de minse onderweezenen niet zonder groot genoegen kunnen befchqu- wen. Ik wil hier mede geenzins zeggen, dat alle Landlieden, alle Wysgeeren, even vatbaar zyn voor deeze verrukkende indrukzels. \erbaazend groot is de onaandoenlykheid van zommigen, die al de heerlykheid van Hemel en Aarde da- gelyks zien, zonder dat dezelve hun hart treft, kunne ver. beclding opheft, of eenigen duurzaamen invloed te wege brengt. Hoe veelen zelfs worden er niet gevonden, onder Menfchen , die zich laaten voorftaan gevoelige zielen om te draagen, by welken de opkomende of ondergaande Zon: het fchitterend halfrond der ftarlichten middernagts; het Bosch op °t hoog gebergte door een geweldigen ftormwind fchuddende, of ruifchende door een zagt koeltje op een zo- merfchen avond; de aartige afwisfeling van heuvels en va- leien; de fchaduw en de zonnefchyn; de boschjes, de open plaatzen, de watervallen, en ftroomen, welke een uicgeftrekt Landfchapsgezigt den oogen biedt; het tooneel des Oceaans zo groots, zo ontzaglyk , de behaaglyke ver- Echeidenheden van het Ryk der Dieren en der Planten , nooit zo veel voldoenings fchenken, als de damp en het geraas eener Danszaale , of het fpeelen en zingen in eene Opera, of de laf- en lastigheden der Specltafel. Dan cenige Zielen zyn van een geheel ander maakzel ; zy fcheppen, zelfs zeer vroeg in ’t leeven , vermaak in de bee {chouwing der Natuure, eene foort van vermaak, "r geen zy bezwaarlyk voor eenig ander zouden willen verwisfelen; dewyl Gierigheid noch Eerzugt de zwakheden zyn van dat tydperk des leevens. Lodanige Zielen hebben altoos in zich de zaaden van den regten Smaak, en dikwyls van een navolgend Vernuft. Ten minften , fchoon hun geestdryvende of verbeeldingryke Ziclsgefteltenis, (gelyk lieden van de groote Wereld dezel- ve noemen ,) hun niet altoos tot de Dicht- of Schilderkunst aanzette, fchrovmen wy geenzins te verzekeren, dat, zon- der eenig gedeelte van deeze geestdrift, niemand ooit ecn _rechtfchaape Dichter of Schilder wierd, Want hy, die de Werken der Natuure wil naavolgen , moet ze eerst nauw- „keurig gade flaan; en nauwkeurige waarneeming is alleen te verwagten by Menfchen, die er lust in hebben. Voor eene Ziel, dus gefteld , is geen gedeelte der Schep- puge onverfchillig,. In de volkryke Stąd en de huilende Wildernis, in het welbebouwde Vcld en op hct eenzammn N A ie DER DICHTERLYKE VINDING. 399 Eiland; in ber bloemvolt Perk, en het ruw Gebergte; in het ruifchend beekje en de ongeltuime. Zee; in den lachen- den Zomer en ttuurfchen Winters in den ratelenden Dou- derflag, en het zagt' zwoegen van een Lenteluchtje, vindt gie Mensch iets t welk zyne Verbeeldingskragt opwekt en verleevendigt , zyne Aandoeningen gaande maakt, zyn Ver- tand werk verlchaft. Uit elke zielswerkzaamheid, welke met geen {mert vergezeld gaat, en zelfs uit eenige daarvan niet ontbloot, als fchrik en medelyden, die de maat niet overfchreeden , ontleent eene welgettelde Ziel voldoening. Cefening is voor de Ziel even noodig als voor het Lichaam , deeze verfchaft Gezondheid en Vermaak, Deeze gelukkige aandvenlykheid voor de fchoonheden der Natuure moet in jonge Lieden opgekweekt worden. De- zelve haalt hun over, om den Schepper in zyne verbaazende werkftukken te befchouwen; zy zuivert de Ziel, en maakt die gefchikt tot het ontvangen van verltandig en redelyk on- derwys; zy verfchaft cen nooit opgedroogde bron van ver- lustiging, en werkt zelfs mede tot de gezondheid des li- claams; en dewyl ‘er eene zeer nauwe overeenkoinst plaats heeft tusfchen ftoflyke en zedelyke Schoonheid , wordt het hart zeer gemaklyk van de eene na de andere opgeleid; de Deugd pryst zich by ’t zelve aan door haare allesovertref= fende beminnelykheid, en de Ondeugd is cen voorwerp van veragting en verfocijing. Eene bedreevenhecid in de beste Dichters, die ons de Natuur afbeelden, gepaard met eenige tunde in het tekenen, zal deeze pryswaardige aandoenlyk- heid in de jeugdige jaaren bevorderen; want dan heeft het gclaad der Natuure by de andere bekoorelykheden ook het treffende der nieuwigheid; de driften zyn niet vooringeno- men, het hart is kommerloos, en de verbeelding leevendig en vuurig. Maar, om niet langer ftil te ftaan op deeze hevige be- weegenisfen, byzonder vigen aan fterke geestdrift van den Kweekeling der Natuure, mogen wy niet beweeren dat alle Menfchen , zonder onderfcheid, of ten minfte het rc- heele verlichte gedeelte des Menschdoms , fimaak vindt in de befchouwing van "rt Natuurlvke, als overgefteld tegen het Onnaruurlvke ? Gedrogtlyke vertooningen behaagen flests voor een oogenblik, indien zy in ’t geheel beiraa- gen; want zy ontleenen haare behaaglykheid alleen van de verbaazing des Aanfchouwers, die fchielyk bedaart. De ‚ Îleer BRYDONF. gewaagt van ecn aanzienlyk Heer op Sici- dien, die vermaak fchiep in zyn Landgoed op te cieren met 400 OVER DE REGELMAAF met Schilderyen en Standbeelden van de onnâtuurlykfte wanfchaapenheid; doch dit is een zeer zonderling voor- beeld; en iemand zou zich niet meer verwonderen, als hy hoorde van een Man, die zonder voedzel leefde, of glad en vet werd door het dagelyks gebruiken van vergift. Van eenig ding te zeggen, dat het zegen de Natuur is, geeft den wanlinaak en afkeuring des Spreekers te kene nen, en het toevoegelyk woord Natuurbyk, duidt eene. aangenaame hoedanigheid aan, en fchynt meest altoos in te fluiten dat iets zodanig is als het zelve behoort te zyn overeenkomftig met onzen fmaak, en ftrookende met on- ze gefteltenisfen. -Bedenkt cens met welke aandoeningen wy een Dichtftuk zouden leezen , waar alles tegen Natuurlyk was afgebeeld; waar in men veronderftelde , dat ’er beginzels van denken en werken plaats hadden, ftrydig met alles wat wy immer zagen ot hoorden, — waar in, by voorbeeld, Gierigheid en Koelzinnigheid aan de Jeugd , Verkwisting en Vuurigheid aan den Ouderdom , werden toegefchreeven , — waar in de Meníchen in ’t wilde handelden, nu eens volgens , dan eens firydig , met hun charaêter , — waar in Nyd en Wreedheid Lietde kweckten , en Goedgunftigheid Haat baarde, — waar in Schoonheid altoos het voorwerp van Afkeuring, en Leclykheid cat van Genegenheid was, waar in de Maat- fchappy gelukkig werd door het omhelzen van Godlochenen- de begrippen en het pleegen van allerlei misdryf , en men Regtvaardigheid met Deugd in °t algemeen veragtte. — Overweegt, welk eeu fmaak wy zouden vinden in ecne Schil- dery waar in men geen agt floeg op de evenredigheden , de ftanden, de verfchieten, de kleuren of eenige der regelen door de Natuur voorgefchrecven ? waar in de oogen cu oo- ren der Dieren op de fchouders ftonden, — waar in de Lugt groen, het Gras rood, gefchilderd was, — waar in de Boomen met de takken in den grond , en met de wortels in de lugt groeiden, — waar in de Menfchen vogten , naa dat hun ’t hoofd was afgehouwen , de Schepen op °t Land zeilden, de Leeuwen in Spinnewebben verward geraakten, de Schaapen op Krengen aasden „de Visfchen in °t Geboom- te fprongen en de Olyphanten op Zee wandelden. Zouten zulke afbeeldingen en zamenvoegingen , vermaak verfchaf- fen, of de benaaming van verheeven en fchoon verdienen? Zouden wy een oogenblik in twyfel hangen om den Dichter, af Schilder, die ons zulke ftukken leverde, onder de Gek- ken te tellen? en kunnen de ongerymd en onzinnigheden van DER DICHTERLTKE VINDING,. En, fchoon elk deel des fto{lyken Heelals een ruimen voorraad van voorwerpen, ter verlustigende befpiegclinge opievere, toetst niets in de natuur onze harten fterker, of fchenkt eene grootere verfcheidenheid van werkzaamheid aan onze Verftandlyke en Zedelyke Bekwaamheden, dan de Mensch , Menschlyke bedryven en Menschlyke aan- doeningen zyn in ’t algemeen inneemend. Veele worden er gevonden, die weinig {maaks hebben in Dichtítukken , wel- ke ons enkel redelooze en onbezielde dingen verbeelden : dan nauwlvks treft men iemand aan, of hy luistert met vermaak en declneeming als ’er gehandeld wordt van de lotgevallen , de characters, en de bedryven der Meníchen. Hier om merkt ARISTOTELES het navolgen der Menschlyke bedryven aan, als weezen!yk tot de Dichtkunst behoorende 5 en voor- waar/zy maaken het weezenlykfte gesteelte uit, van het ver- maaklvkst en leerzaamst gedeelte, het Hielden- en Tooneel- dicht. Enkele befchryvingen , hoe fchorn ook, zede- lyke bedenkingen, hoe rechtmaatig, worden droog en ver- veelend , wanncer wen opze Driften sichen beide niet roert en 4c2 OVER DE REGELMAAT en opwekt door cene gebeurtenis, onze Natuurgenooten be- treffende. Scheppen alle Leezers van {maak geen byzonder genoegen in de kleine vertellingen, met welke THOMSON , zyne Jaarfaifvenen heeft verleevendigd ? Bemerken zy niet, dat de befchryving van het Onweer niet half zo treffend zou geweest zyn, zonder het verhaal der twee Gelieven; dat het tafereel van den Oogst veel zou verliezen, door de Ge- fchiedenis van PALEMON en LAVINIA te misfen, en de Sneeuwvlaag , als er de Schildery van een Man daar by om- komende ontbrak? ’t Is jammer dat Young dezelfde kunst- greep niet gebruikte, om zyne Nagt-gedagten te bezielen. Gedagten en befchryvingen magen te regt aangemerkt wor- den als de pilasters, het beeldwerk , het verguldzel en an- dere cieraaden van het Dichtwerk: doch Menschlyke be- dryven zyn de Pvlaaren en Binten ‚welke "er ftevigheid en grootsheid aan bvyzetten. Of, om een andere Leenfpreuk te bezigen, zy bezielen het lichaam, terwyl de andere weinig meer uitrigten , dan de kleederen om het te dekken. Of het Vermaak, ’t geen wy fcheppen in ’t, Natuurlvke, en de Afkeer, dien wy Van het Onnatuurlyke gevoelen , ont- ftaat uit hebbelykheid dan uit onze gefteltenisfe , behoeft hier niet onderzogt te worden. Niets ongerymds ligt ’er in de veronderftelling , dat sichen de Ziel, by haare eerte vorming, en de rest der Natuure, eene onderlinge overcen- en zamenftemming is vastgefteld , die de ondervinding kan verfterken 5 doch door geene verkeerde hebbelykheden ge- heel kan te onder gebragt worden. Gelyk geene Opvoeding, hoe genaamd , iemand het tegendeel kan doen gelooven ee- ner van zelfs fpreekende eerite Waarheid, of hem een vol- ftrekt eenzaam leeven doen verkiezen: zo verbeeld ik my, dat onze zugt tot het Natuurlyke en Geregelde ons , in zc- kere maate, zou byblyven, fehoon wy gebooren en op- gevoed waren, op de ftraks gemelde Siciliaanfche Landhoc- ve; en nimmer iets hadden hooren toejuichen , dan ’t geen veragting verdiende, of hooren veragten ’ geen toejuiching waardig was. Gewoontc en Hebbelykheid moeten wy , nog- thans, toeftemmen, hebben eenen fterken invloed op de gevoelens en aandoeningen des Menschdoms. Op voorwerpen, aan welke wy langen tyd gewoon zyn, worden wy ge- teld: wy besatten ze gereedlyk, en befchouwen ze met ge- noegen sen wy verlaaten niet dan met wederzin en moeite de ‘oud betredén paden van befpiegeling of bedryf. Hier uit ontftaat, voor een gedeelte , onze gehegtheid aan ons eigen - Beroep, aan onze gude Keunisfen , aan ons Geboorte land, aan d DER DICHTERLYKE VINDING, 403% aan ons Huis, aan onze Goederen , zelfs aan de bergen, bosfchen; ftroomen, enz. in onze nabuurfchap. Het zou, over zulks , vreemd zyn, indien de Mensch , van de vroeg- fte dagen zyner Jeugd af gewoon, gelyk hy is, aan de ge- regeldheid der Natuure , geene genegenheid kreeg tot haare voortbrengzelen . en haare wyze van werken. Wy verwagten en begeeren , egter niet, dat elke mensch- Iyke vinding, welker oogmerk alleen is te behaagen, eene naauwkeurige befchryving behelsde van een weezenlyk be- ftaan. ’t Is genoeg dat de Ziel daar in beruste, als waar- fchynlyk , of als iets CC geen wy denken dat plaats kan heb- ben, zonder tegen eenige wet der Natuur aan te loopen, —-. of, om nauwkeuriger te fpreehen, Tt is genoeg, dat het beftaanbaar zy „of „in de eerfte plaats. met de algemee- ne ondervinding: — of,‚in de tweede plaats, met het heer- fchend Valksbegrip , — of ‚in de derde plaats , dat het be- {taanbaar zy met zichzelve, en gepaard met waarfchynlyke omttaudigheden.. Wanneer, in de eerfte plaats, eene Vinding beftaanbaar is, met de algemeene Ervaarents, berusten wy daar in als waarfchynlyk genoeg. Byzondere ondervindingen, egter, kunnen "er zyr, zo ongemeen en zo weinig verwagt, dat wy derzelver waarfchynlyklieid niet zouden erkennen , in- dien wy ze niet voor waar kenden. Geen mensch van ge- zond verttand gelooft, dat hy grooten kans ftaat, om ryk te worden, door het ontdekken van een verborgen (chat: of oordeelt het waarfchynlyk „dat hy „een lot in de lotery koo- pende, den hoogtten prys zal trekken, en nogthans zyn er lieden, die, langs den eenen en den anderen weg, groote middelen verkreegen. Doch wy zullen dergelvke gevallen in een Spel, of in een Roman , aanzien, als armhartige mid- delen om het (uk te ontknoopen,en aan een cinde te bren- gen. Wy verwagten dat de Verciering meer zal ftrooken met het algemeen beloop der Menschlyke zaaken: met één woord , dat niet de mrgelykheid , maar de waarfchynlykheid , de regelmaat zy der Dichterlyke Vinding. Ten tweeden „kan men de Vinding als beftaanbaar met deeze regelinaat aanmerken, wanneer dezelve zamenftemt met de aangenomene denkbeelden. Deeze mogen dwaalen- de weezen ; doch zyn niet dikmaals blykbaar ftrydig met de Natuur. Om deeze rede, en om dat zy ons gemeenzaam zvn van onze vroege Jeugd af, berust de ziel daar in ge- reedlvk, of geeft Ter ten minfte die maate van geloof aan , welke noodig is om ze behaaglyk te doen worden, Van ier 404 OVER DE REGELMAAT hier worden aan de Tovergodinnen, de Geesten en Spooken van SHAKESPEARE, als aan waarfchvnlyke weezens, toegang vergund; van hier hebben de Engelen plaats in de Schil- deryen van de Gewyde Geichiedenis, fchoon zy zich trans op het tooneel des leevens niet vertoonen. Zelfs, waneer een Volksbegrip reeds voorlang verworpen, en ftrydig geworden is met het algemeen geloof, laat men de Vercieringen „daar op gebouwd „toe, als natuurlyk , om dat ze zodanig gerekend werden by het Volk, wien men ze cerst voorhieldt, welks gevoclens en inzigten wy gaarne sanneemen , wannetr wy, door de kragt eener aanvallige befchryving, ons overgevoerd vinden in hun land, en ge. meenzaam gemaakt met hunne Zeden. Hierom is het, dat wy de Gotgelcerdheid der oude Dichteren toelaaten, van hunne Kiizeeyche Velden en Tartarus , SCYLLA en CHA- WBDIS, CYCLOPS en CIRCE, cn de rest dier Schoone Won- deren, gelyk norATIUS ze noemt, zonder wederzin hoo- ren 3 dewyl deeze denkbeelden aangenomen waren in de Melden-ceuwen. —- Hierom is het, dat wy de Geesten en Betoveringen van Tasso kunnen dulden: wy mogen veronderftellen , dat deeze niet weinig geloofs vonden by de Italiaanen van de zestiende Eeuwe , en genocg ftrook- ten met de denkbeelden, niet lang voor dien tyd vry al- gemeen in Europa heerfchende (*). In de daad, wanneer, een Dichtftuk in andere opzigten waarheid is, wanneer het eene nauwkeurige befchryving geeft van die deelen der Natuure, ten opzigte van welke wy weeten, dat de Menfchen, door alle ecuwen heen, het zeide denkbeeld gekoesterd hebben 5 ik bedoel die ver- fchyn- (* In de veertiende Eeuw geloofde het Gomeore Volk in Italis dat de Dichter DANTE mer de daad in de Hel geweest, en zyn In Jerno een cgt verhaal was ven ‘t geen hy daar wezenlyk gezien had: : dat zyn ongedaane kleur en hoekige baard, (die door de ongelyk- heid en kleur te na by ’t vuur fcheen geweest te zyn,) de ge- volgen. waren van zyn te larg verblyf in det heet en rookerig Gewest. Zie Vicende ceile Literatura d-l fig. C. Denini, Cap. A Sir JONN MANDEVILLES Reizen, niet lang daar naa gefchreeven, werden nict aleen goedgercurd door den Paus, naa dat het Boek vergeleeken was, met de Wereldkaart van dien tyd; maar, ‘t geen nag zeldzamer voorkomt, die doolende Ridder, íchoon een Man van geene geringe geleerdheid en geen veragtlyken (aak, fchynt geloof aan zyne eigene vertellingen geflaagen te hebben. Zie het flot des Kirks, i DER DICHTERLYKE VINDING. 405 chynzels in de zigtbaare fchepping , die gevoelens en wer- ingen van °t menschlyk hart, welke allen in ’t oog loopen — wanneer, zeg ik, een Dichefluk in zo verre met de Natuur ovcreenftemt , zyn wy gereed om toe te geeven aar t geen ‘er in vercierd mag weegen, en voor een tyd onze oeftemming te verleenen aan eenig Stelzel of Fabel , door den Schryver omhelsd: mits hy het Tooneel ineen afgelegen Land laatze „en de dagtekening tot vroeger eeuwe brenge, Dit is eene onredelyke bewilliging : wy zyn die aan den Dichter, vy zyn die aan ons zelven , verichuldigd : want , zonder zulks „ zouden wy zyn Vernuft niet op den rechten prys waardee- en, of uit zyn werk dat vermaak ontleenen, °t geen hy er ons door bedoelt te fchenken. Want, in de derde plaats, zullen wy , indien dit het geval Is, zyne Gefchiedenis als waarfchynlyk laaten gelden, of ten minften als natuurlyk, en er, by gevolge, deel in nce- men, zelfs fchoọn ze niet geftaafd wierd door de algemeene ervaarenisfe „en maar weinig gefikgs ontleende van het volks denkbeeld. De Lilliputiaanen van swirT mogen dus voor mogelyke weezens &borgaan ; biet zo zeer, dewyl wy wee- ten dat het geloof in °t beftaan der Pigmeen ten eenigen tyde ingang vondt by het Menschdom , (want de kleinfte der Pig- meen van ouden tyd was ten minften driemaal zo groot als die GULLIVER bezogt,) maar om dat wy bevinden , dat elke omftandigheid , met betrekking tot hun , met zich zelve over- eenftemt , en met hun voorveronderfteld character. De ge- ftalte des Volks alleen is niet verkleind; maar hun land, hunne zeeën ‚hunne íchepen, hunne fteden , zyn alle juist in dezelfde evenredigheid : hunne Godgeleerde en ftaatkundige begrippen, hunne driften, zeden en gewoonten, cn alle hunne bedryven ftrooken wonder met deeze kleinheid: het geheele verhaal is zo eenvoudig en zo blykbaar kunstloos en opregt, dat ik my niet zeer verwonder, dat (gelyk men my verhaald heeft) eenigen, niet van de oukundigften , daar door misleid zyn, en het voor goeden ernst hebben op genomen. Aan zyne Reufen heeft hy dezelfde maate van geloofwaardighcid , om dezelfde oorzaaken , bvgezet. Maer, UL DEEL. MENGELW. NC. 9. Ec -o wan 406 i OVER DE REGELMAAT wanneer die zelfde Schryver zyn verhaal doet rusten op eene ítrydigheid met de Natuur, wantieer hy ons redelyke Die- ren, en onredelyke Meníchen voor oogen fchildert : wan- neer hy ons vertelt van Paanden „ die huizen bouwen , koei- jen melken, in wagens ryden, en gefprekken houden over de Wetten en Staatszaaken van Europa, kan al zyn ver- nuft (en hy laat het hier zo zeer als mogelyk werken) ons met eene zo gedrogtlyke verciering niet vereenigen ` wy mo- gen lachen vm eenige zyner ongerymde vergrootingen: wy mogen genoegen fcheppen 12 de kragt van zvn ftyl, en de keurisheid der befchryvinge op zommige plaatzen: cen kwa- lyk geplaatst hart moge zich verlustigen om de fcherpte van het hekelagtige: doch wy kunnen noit {maak vinden in de Fabel, om dat dezelve onnatuurlyk en tegenzeggelyk is. Swirrs oordeel fchynt „in dit geval , bezwecken te zyn (*), hy wentelt zich in vuiligheid en beestagtigheid „en het alge- meen beloop zyns Hekelfchrifts is regtítreek{che eerrooving. In- (*) Daar zyn oneigenlykheden in dit Verhaal, welke iemand zou denken , dat, door de natuur eenigzins in 't oog te houden, konden ver- myd weezen, en die , zonder het Hekelfchrift fterker te maaken, alleen dienen om de ongerymdheid der Fabel te vermeerderen. De Houyht hnms zyn volkomen Paarden, aan welken Rede en Deugd is toege- voegd. Alles wat, derhalven, hun de volmaakthrid als Paarden beneemt, zonder icts aan hungg redelyke cn zedelyke bekwaam- heden by te zetten, ftryde met $% Schryvers oogmer:s , en behoorde geen plaats in hj verhaal gevonden te hebben. Nogthans laat hy zyne geliefde Paarden woenen in huizen van hun eigen eat, zel, warm voelzel en de koemelk, als eene Iclkerny, gebruiken; fchoon deeze gemakken der weelde, veronderfleld zynde, dat zy door een Volk, uit Paarden beftaande, verkreczen konden wor: den, niet weer tot hunne volmsaktheid doen, dan ’t gebruik van Brandewyn, eo het zitten in cene gevangenis tot de volmaakt- heid van een Mensch. —- Teu anderen geloofde swisr, dat Godsdienftige begr:ppen natuurlyk waren voor een redelyk wee zen, en noodzaaklyk tot het geluk van een zedelyk weezen? Ik hoop, hy geloofde zulks. En egter beeft hy zyn Houyhnhnms verbeeld als voorbeelden van zedelyke Deugd als de beste Re- denkavelers, en als volkomen gelukkig, zonder eenige Gods- dienftige begrippen, of denkbeelden verder dan dit leeven ftrek- kende. — Met één woord, hy wil de domheid beftaanbaar maaken met zielsvoortrefiykheid, en onnatuurlyke neigingen met dierlyke volkomenheid. Dit nogthans is weinig in vergelyking met de andere ongerymdheden in dit verfoeienswaardig vertelzel. s Doch, wangeer een Christen Godgeleerde, zich met Fong DER DICHTERLYKE VINDING. An Indien wy dit Onderwerp volledig behandelden, zou bet voegen hicr in ’t breede aan te merken , hoe , in eenige foor- ten van Dichterlyke Vinding , een ftrikter gehegtheid aan ’t waarfchynlyke vereischt wordt dan in andere — dat, by voorbeeld, het Blyfpel, °t zy voor het Tooneel gefchikt of een enkel Verhaal, zelden mag afwyken van den gewoo- nen loop der menschlyke bedryven: dewyl hct de zeden van liet daadlyk en zelfs van °t gemeenzaam , leeven vertoont. — Dat de Treurfpel-dichter, dewyl hy de verheevener Characters fchetst, en doorgaans gebeurtenisfen verhandelt , die weinig bekend of lang geleden zyn, zich grooter vry- dom mag veroorloven; doch het nimmer moet waagen de hooge vlugt te neemen van den Helden-dichter: vermids hy zyn werk niet alleen voor de driften en verbeelding der Men- fchen fchryft; maar hct ook hun’ oogen en ooren aanbiedt, welke zich niet gemaklyk laaten bedriegen, en weigeren vol- daan te worden, door iets, ’t welk de waarheid niet zeer naby komt. — — Dat het Heldendicht nog uitgeftrekter vryheden mag cifchen, naardemaal de vercieringen van ’t zelve niet onderworpen zyn aan de nafpeuring van cenig zintuig; en om dat lict ons berigt geeft van de verheevenfte Characters onder het Menschdom, van de gewigtigfte en wonderbaarfte gebeurtenisfen, en zelfs gewaagt van onge- ziene werelden , cu Wezens van cen hooger rang, dan wy Menfchen. Het zou dan niet oneigen zyn op te tekenen, dat de on- derfcheiden “Soorten van Blyípel, ‘Freurfpel, en Helden- dicht, geenzins bepaald zyn aan deszelfs maate van waar- fchynlykheid. Een Klugt mag min waarfchyvnlyk weezen dan een geregeld Blyipel; een Marque (*). dan een gere- geld Treuripel: en het vermengde Heldendicht dan het zui- | vere, kan nederzetten, om veragtiyk te fpreeken van dic Natuur, welke hy weet dat flegts een weinig minder dan de Engelen gema kt is, en aangenomen door Ecnen verre boven de Engeien vuilge- ven, moet het ons niet bevreemden, dat dezelfde verleer's wyze van denken, die zyn hart verhardde, ook zyn oo.deel verned. rde. (*) Een woord, voor ’t welke nag , misfchien totons geluk , geen N-derduitsch woord is, ep da rom hebben wot onvertaald gehaas ten. Her duidt aan, een Toorelftuk, in den Srel eens Trcur- frels gefchreeven, zond,r agt te geeven op de regelen van Waarfchynlykheid, Les 408 OVER DÉ REGELMAAT DER DICHTERLYKE VINDING. vere. — Doch dit ftuk- vereischt cen breeder overweegitg , waar toe ik my thans niet kan inlaaten. Genoeg heb ik gezegd, om te toonen, dat niets Onnatuurlyks kan behaa- gen, en dat, overzulks , de Dichtkunst, welker oogmerk is te behaagen, met de NATUUR MOET OVEREENSTEMMEN ; en ten dien einde de Natuur vertoonen, zo als dezelve met de daad is, of zich overeenkomf{tig met dezelve van het weezenlyke cenigzins verswydere, hd mmm netten SENTIMENTELE WANDELING. Hee fchoon blinken de gefpreide ftralen der dalende Zon door deze bewelvde dreev ` vrolyk fpelen hier en daar de ruisfchende grasjes in het licht der Zon, dat door de buigende takken blinkt. Langfaam valt de avond: niet dan het einde dezer wandel-dreev , verre van my af, is verlicht door den rooslen glans der zonne, die zig nog even uit het fchemerende westen verheft. Flauwer ichynen zyne zwakke ftralen op de witte ftammen der beu- ken. — Er ontftaat eene verfrisfchende koelte, die my de hitte van dezen dag doet vergeten , en my zagtjes tot de rust voorbereid. Hoe rusten thans myne vermoeide oogen, die door de ftralen der Zon fchemerden, op het jonge groen. Weldadige avond! Heilige dreven! die my in de gouden eeuw der oude wereld overvoeren! — Gene verdorde bladeren ritfelen om my; een beekje, dat over kleine wite fteentjes murmelt, en °t zangryk gevogelte, dat een dankend 4vond-lied zynen Schepper opzingt , doen myn gevoclige ziel in verrukking wegzinken, en my der ftervelykheid verseten. -- — | In deze betoverende ftreek wil ik woonen! Dit prieel wil „ik my toebereiden. — Geen dertele voet kome hier —= in dit oord, waar het verderf nog gene voetftappen ge- drukt heeft, de bloemen vertreden. Hier — waar alls groen , noch versch ontloken is „even als het uit de hand van den Schepper voortkwam. Maar — ach! hoe treurig word my ales. Waarom legt gy uw betoverenden fluier zoo fchielyk af —=! waar zyt gy bekoorlyke dreven ? Helaas! langs het water ja hier heeft de dood ook reeds hare treden heen gerigt. Hoe verdord is hier het gras — welke verzengde plaatfen! En daar ter zyde, Hemel ...! waar is uwe reuk — waar uwe fchoonheid, bevallig roosje. …! hoe treurig hangt gy aan het gele takje —-! uwe roode bladeren zyn reeds bruin en geel geworden! daar, op den | gron SENTIMENTELE WANDELING. 409 srond leggen al vogtige en verdorde blaadjes. Hoe hefelyk en geurig ftond gy nog dezen ochtend, een bytje vloog gonzend na u, terwyl gy u zwetende ontfloot, en de dauw-druppeltjes van u op de rillende grasjes neder klerften. Treurig roosje. ! zugtende grasjes...! gy maakt my indagtig , dat ik een mensch - dat ik verganglyk ben. laast zal zig de bloeiende verwe der gezondheid afwisfe- len. Haast nadert my het verderf met fchuivende fchreden van agter eene vale fchaduw bedekt my —- 5 van langzamerhand voert my de dood in een ondoorzienbaren nagt. — Haast zal ik alle mync genoegens verwisfelerr met iets, waar van ik niets weet. - Akelig denkbeeld ? Haast word ik — , vernietigd — , neen — 3 ik wil ge- lukkig zyn, volkomen gelukkig : hoe kan ik om vernietiging denken ..? — ben ik hier gelukkig...? neen —- welda- dige Schepper! die my eene ziel, voor geluk vatbaar, ge- fchonken —- cene begeerte tot geluk hebt ingefchapen 5 ey zult my niet vernietigen, gy wilt my gelukkig maken, k wil eeuwig — met u myn Schepper , leven. ..! Ja — wanneer myn ligheam onder het ruifchend gras, onder de boogen van dien gewvden Tempel, in het ftomber graf met een zerk bedekt, onbewust van zig zelven , nederligt 5 — wanneer de voorbyganger zvne voeten op myn graf zetten zal, zonder aan my te gedenken; — wanneer nicmand bykans aan my denken zal; — dan zult gy, Ô Goeder- tierne, my in liefde gedenken. En, wanneer de Verlosfer my u zal voorftcllen , zal eene zagte donder uwer goedheid van uwen Throon door de onmeetbare ruimte klatcrend heen roller; dan zal ik met de Zcraphs en Heiligen knielend een dank-lied tot U en mynen Verloster aanheflen. U. menge ED etn EN, an nk A ZEDELYKE BEDENKINGEN, 72 lang ‘er menfchen zvn, zullen de Zedefclryvers nimmer — gebrek aan ftcffe hebben; want zo larg a's er menfchen zyn, alen 'er ook gebreken wezen; en naardien elk mensch or.beden- ke'ek vele byzonderheden heeft, waer door hy zich van zynen medemensch oncerfcheid, moeten ceszelfs gebreken cok iets by- zerdegs ebben, en zich van ale andcre onderfcleiden, fchoon ze in derzelver aait en patuur dezelfde zyn: naardien zy, behalven coor onteibare cmftendigleden cndertekeiden, op zeer verfchil. lerde manieren werkftellig gemaakt worden. Indier ieder mensch in zyre hoefdbedoelinge voor had icts toe te brengci:, ter volm.akirg van het geeel; hoe fchoon zou al het ` Ec 3 ge 410 ZEDELYKE BEDENKINGEN. . gsfchapene zich opdoen; en a, wat met rede begaafd is, beans- woorden aan het doeleinde zyner Schepping! Hy die ongeftadig , onftandvastig, arn geduurige veranderingen, aan cen wispelturig gedrag, onderhevig is, kan zich bezwaarlyk in veler gunst in wikkelen; hy mag zich in den eerften opflag aan- ‚ genaam weten te vertoonen! zo dra zyn karakter bekend worde, zal niemant hem zoeken, of fmaak in hem vinden, het denkbeeld tog van een aangenaam, van een beminnelyk man, fluit nood- wendig in zich het denkbeeld van ftandvastigheid. Men heeft wel eens onderzogt, of de ongeftadigheid voor eene misdaad moet gehouden worden; en men bei menfchen gevon- den, die dezelve dorften verdedigen. — Dan vergeten onftand- vastige meníchen niet zeer vele pligten, welke zy op den duur aan hunnen naasten verfchuldigd zyn? En veroorzaken zy niet vele verwarringen door hun wispeltuurig gedrag ? Om met zynen ftaat te vrede te zyn, om vergenoegd te leren leven, is ongetwyffeld het beste middel, te zien op zulke men- fchen, die beneden ons zyn, op menfchen wier {taat men niet te- gen den onzen zou willen verwisfelen; want nooit kan men regt lukkig zyn, als men zich vergelykt by zulken, die, naar ons oordeel, gelukkiger zyn, dan men zelve is. En wat is er dan het natuurlyk gevolg van? wat anders, dan dat men onvergenoegd, kwa'yk te vrede, met zynen ftaat leeft. Het gedrag van wispeltuvrige menfchen; die van het een op het ander vallen, en zich geen ogenblik by één voorwerp bepalen kunnen, is niet orgelyk aan dat van luiden, die zich eene menigte fmakelyke geregten van allerhande lekkernyen op tafel laten voor- dienen; dog dezelve weêr één voor één laten weguemun , zonder "er iets van te proeven. Dat alles, wat ons op deze earde omringt, zeer onbeftendig, en aan geduurige veranderingen onderhevig zy, daar van levert ons de dagelykfche bevinding, ieder ogenblik, zulke klere, en ower, fta:nbare, voorbeelden op, dat er geen mensch op de wyde we: reld gevonden kunne worden, welke er niet ten vollen van over- tuigd is. Is hct dan niet de onverfchoonelykfte dwaasheid , dat men alleen op aardfche goederen zyn gchele hart (telt; even eens als of die alleen in ftaat ware, om ons beftendig gelukkig te maken. Niets is ‘er, ‘tgeen een mcêr en grooter borgtogt vordert, dan de Loftuigingen van iemands geleerdheid. Elk immers regelt den lof van iemand, naar de wyze of mzte lat hy hem gezind 1s; zo heb ik meer dan eens de geleerdheid van één en denzeltden man in één uur tyds drie malen hooren verheffen, en drie malen hooren e- genfprcken. Het is één der eerfte en voornaamfte onzer pligten.en zulks vloeit vooral voort uit den beminnelykften der Godsdienft.n, den Kristelyken , alle vermogens en kregten in het we:k te fpisnen, bet heil van onz.n Evenmensch te bevorderen. — Als men de wae Gelukzaligheid van onzen Naasten, zo veel cenigzins in ons vermogen is, poogt te bewerken, dan beantwoord men eerst rest aan zynen pligt, en tevens aan het oogmerk onzer Schepping ° ` (EF e € Lé ZEDELYKE BEDENKINGEN. OO? Een mensch, die zich gewent, om oplettend te zoeken naar het geen berispelyk is, krygt wel dra eene doemwaardige neiging, om aan alles, wat hy van zynen naasten ziet verrigten, enen ver- keerden draai te geven; alleen op dat hy telkens voedzel hebbe, om de bedryven van anderen te leken. De Nydigaarts zyn fchandvlekken van het menschdom; zy ont- eeren de redelykheid, en brouwen zo verl kwaad en onheilen in de waereld, als mogelyk geen misdaa! in ftaat is; want zo dra ie- mand door verdienften boven anderen uitnust, en zich de agting der braven hest waardig gemaakt, fta t hy boot voor de verfoei- jelyke aa vallen van eenen doemwaardigen Nydigaart, die, door boogmoed gedreven, de verdien{ten van anderen niet verdragen kan. Hoe vele onredelyke begeerten ontítaan er in onze harten, en hoe vele verkeerde wenfchen worden daar vit niet geboren; indien zy allen moesten vervuld worden , zou de Beftuurder aller dingen enoodzaakt zyn de geníche orde der natuur te verkeren, en het Geheelal in de uiterfte wanorde te brengen; cn de menfchen zelve zouden ‘er de ongelukkige flagtolers van worden. Wanneer ieder mensch met de vereischte oplettenheid zich zel. ven gade flocg, hy zou in zich zelven zeer weinig of niets vin. den, waarop hy zich zou kunnen verhovaardigen, of hoogmoedig zyn; wat brengen wy menfcl.en tog op de waereld, of wat dragen wy uit dezelve met ons weg? Wy verfchynen naakt in de waereld, en naakt gaan wy daar weder uit. De grootfte Vorften, en de geringfte Bedelaars zyn naakt, zwak, en van alles ontbloot by hunne geboorte; beiden hebben zy den zelfden byftand van anderen noodig ; beiden zyn ze even magteloos om zich zelven te verzor. gen ; en zonder hulp van anderen floten zy byna weder zo (chielyk hun gezigt als zy het ontfluiten, — — Naakt gaan zy ook beiden uit de waereld, en nemen niets met zich. —— ô Gy Vorften en Prinfen der aarde, en Gy allerbehoeftigfte Bedelaars! zyt gy niet, ten aanzien van geboorte en fterven, in één en het zelfde geval? Men moet nimmer den lof dwi:gen, of afpersfen ; dan zal men dien nimmer verwe:ven. Al zyn onze daden en bedryven nog zo pryswaardig. Wanneer men iemands Lof er over wil afdwingen, tal die nimmer volgen. Wat is 'smeníchen leven buiten de Maatfchappy , het zelve is zekerlyk, zonder de zoetigheden der zamenleving te (maken, ale lerdeerniswaardigst. 