VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
„ En deeze belijdenis van een grooten Natuur- en Wis- kundigen is in de zaak zoo veel als onze Godsvraag aan Job: Hebt gij ooit den morgenflond geboden? Hebt gij den dageraat zijne plaats aangewezen ?” Oudheid- en Geneeskundige Verhandeling over de Demoni- Che Menfchen , waarvan in de Gefchiedverhaalen der Euangelisten wordt gewaagd. Door TH. G. TIMMER- MANN, Dr. en Prof. Med. Ge Bc. op "t Hooge School te Rinteln.. Uit het Latyn vertaald en met aaumerkin- gen verrykt, door j. F. LENTZ; eu met cene Voorreden in het licht gegeeyen , door y. G. c. RUTZ, Hoogduitsch Leeraar der Lutherfche Gemeente in Ir Hage, Te Haar- lem by A. Loosjes, 1789. ` Behalven het Voorwerk, enz. 210 blads. in gr. octavo. | Nfetregenftaende het hier bovengenoemde onderwerp reeds menigwerve behandeld zy , en de onderzoek- rage Lezers al etlyke openbaer uitgegeven Gefchriften . over dit Stuk doorbladerd hebben, zo dat het zommigen .overtollig zoude kunnen fchynen, op nieuw ene Verhan- deling van die natuur te doorbladeren , durven wy hun echter het lezen dezer Verhandelinge van den Hoogleer- aer Timmerman nog wel aenpryzen. Zy zullen, fchoon ze ‘er, uit hoofde hunner belezenheid, geen nieuws van merkelyk aenbelang in ontdekken, 'er nogtans hier en . Ll 3 daer aae c eg, TIMMERMAN daer verfcheiden opmerkingen in vinden, die ter nadere ophelderinge en bevestiginge vau het vtoeger bygebragte dienen ; mitsgaders zulken , welken hun aenleiding kun- nen geven , om deze en gene byzonderheden uit een ge- hecl ander gezichtpunt te befchouwen, dan ze hun tot nog voorgekomen zyn: dat, het zy men de zogenoemde werking der Demons nog vooríta, het zy men de Demo- nifche Menfchen tot de clasfe der kranke, of kwalyk ge- ftelde Perfoonen brenge, zyne nuttigheid kan hebben. By den aenvang ontmoet men reeds enc meer dan ge- woone nauwkeurige v.rklarinz van de Leer der Ouden, nopens de ‘Demons en derzelver werking , zo onder de Grieken en Romeinen,, als onder de Oosterfche Volken in "t. algemeen , , en. de feadfche Natie in "t byzonder: *t welk ops de Opkomst en voortgang van.de denkbeel- den , nopens een’ foart van Middelwezens, als oorzaken van de kwalen der Menfchen ontvouwt. Hier op volge ene onderfcheidenlyke befchouwing van die veroor- aachte Ziekten , en vooral, ’t geen "t hoofdonderw dezer Verhandelinge is DP de kwalen , aen welken Demonifche Menfchen, id de:Euangelien gemeld, onder- worpen waren: wier toeffand de Hoogleeraer kortlyk dus omfehryft. ,. De Bezetenen kwynden, aan eene Zanger. WW rtduurende , of ben by enkelde de ziekte van een of door onge- ES ftomp geworden , of in een m graad ylend verfand en ge- voornaamlyk' verooPZaakt door m geykfoorti zwaar Hyfterisch i"; Éene befchryving, die, gee ien, volkomen beantwoord aen | c ongeftelde menfchen ; aen de befchryvingen dier ongefteldhedem in latere gefchriften; en aen 't gecn men nog heden ondervind, by menfchen die aen deze kwalen onderhevig zyn , waer van men, in onze dagen, zonder de toevlugt te riemen tot de wer king van een Detnon, de. natuurlyke oorzaken gereedlyk kan aenwyzen. - Aen deze dus bevestigde verkla ringe dier ongefteldheid hecht hy voorts een beknopt ge- wag van de voornaemftê Geneesheeren , die zich bevly- tigd hebben, om, in navolging van Hippocrates, (welke gich „ reeds 400 jaren voor "s Heillands geboorte , tegen dir bygeloof aenkantté,) deze ongefteldheid op ene foort- gelyke wyze als bovengemeld te, verklaren, en aco te e. ` too. OVER DE DEMONISCHE MENSCHEN. 485 toonen , dat men hier op geene andere dan natuurlyke oorzaken hebbe te denken. — — Edoch, dit alles heeft, gelyk hy voorts doet zien; het aengenomen gevoelen niet geheel kunnen ftuiten ; en men is, op de éene of andere wyze, veelal by den gewoonen denktrant hieromtrent ge- bleven; welken hy door enige aenmerkingen tegengaet, met oogmerk om de gewigtige zwarigheid , ontleend uit het fchynftrydige van dit geneeskundige gevoelen, met de natuur der J wangelilche verhalen, uit den weg te ruimen. —— Dan, eer hy zich hier toe verledigt, vind hy het ge- raden, nog enig bericht te geven Van de poogingen , wel- ken zomtmigen, met en zedeft:de Hervorming , aenge- wend hebben, om het gevoelen, dat men de zogenaemde Bezetenen voor natuurlyk kranken te houden heeft meer ingangs te doen vinden; waerin ze nogthans zo niet ge- ftaegd zyn , of hét oude algemeene gevoelen heeft „ niet afleén by Ongeleerden , maer ook zelfs by vele Geleer- den, genoegzaem de overhand- behoudens ter oorzake dat de natuur der Euangelifche “verhalen. het gevoelen der Gerteesheeren, in dit.geval, hunnes oordeels, ten duide- lykfte tegenfpréekt. Zulks geeft den [loogteeraer aen- leiding , om de gewigtigfte tegenbedenkingen , zo veel hem mogelyk zy, kragtloos te niaken ; en wel byzonder tè toonen , hoe het plan der:Euangelifche Openbaringe niet vorderde, het Volksgevoelen Wegens de Demons en dérzelver werking uit te rooien ; des het, naer zyn in- zien , geert zwatigheid bare, dat de eeríte Verkondigers van ’t Euangelie daeromtrent niet beter onderrigt geweest zyn. Ter dezer gelegenheid brengt hy, in "t flot zyner. Vetliandelinge , nog ene bedenking by , rakende het ftil- zwygen van Apostel Joannes, nopens de Bezetenen; wel- ker inhoud wy , als ene byzonderheid , hier nog zullen mededeelen. Vooraf aengemerkt hebbende, hoe de Genéeskünde in Griekenlind , en vooral in klein Azie, bloeide, en 't waerfchynlyk zy, dat het gevoelen der Art- zeii nopens de Bezetenen aldaer een merkelyken invloed had; zo grond hy daerop de volgende vermoeding. | > Dat het naamlyk zeer waarfchynlyk is, dat JoHAN- NES, als hebbende zich lange in de vermaardíte Stad van bet geheele Afien , náamlyk Ephefus , opgehouden , en zynde, wegens de nabuurige Smyrneëfche School, inet eenen drom van zodanige Artzen omringt , die de Demoa ntfche Wezetenheden weerlegden. geduurende zyn lang lee- ven dikwyls. van ‘dit gevoelen der Artzen gehoord heeft ;. 4 en 486 TH. Naer luid der Voorreden van den Eerwaerden Ruts, becht men eerstdaegs enige door hem vervaerdigde Dm: zelen op deze Verhandeling te gemoet te zien , welke by: op de ene of andere wyze , met dezelve gedacht had te ver eenigen ; doch derzelve uitvoerigheid heeft hem daer 10 wederhouden. Thans is het oogmerk die nadere bedem kingen afzonderlyk het licht te doen zien, onder den tytel van Demonolosifcle Fragmenten. In dezelve heeft de Le zer inzonderheid te wachten , ene ontvouwing van, en bewyzen voor, de gegrondheid zyner hoofdftellinge: „dit s» het Leerftuk van de Demonen oorfpronkelyk niets ei / | » OVER DE DEMONISCHE MENSCHEN. 487 en niets minder is , dan eene vrucht van de verbeel- an dingskracht, en van het geestig vernuft der menfchen; , en dat het zelve, in en na de dagen van onzen Godde- > Iyken Verlosfer gebleeven is, het geen het zelve van te „> vooren, en oo pronkelyk was, eene loutere Hypothe- an fe.” Verder ftaen hier by te komen 's Mans bedenkin- gen over de gefchiedenis met de twee zogenoemde Demo- nifche Mannen te Gadara, volgens Matth. VIII. 28-34, Marc. V. 2-17 , en Luc. VIII. 57-37; als mede zyne ver- klaring van Hand. XVII. 16-32; benevens nog etlyke o merkingen , op eenige andere onderwerpen , die tot de Leerftellin der Demonen behooren. Deze aenkon- diging wekt natuurlyk de nieuwsgierigheid op , en men verlangt na de volvoering zyner toezegginge ; te meer, daer men zich vleit, dat dezelve ook eenigermate zal die- nen ter vervullinge zyner belofte, wegens het afgeven van Byvoegzelen tot zyne zeven Leérredenen, over de Demoni- fche Meníchen, in den jare 1783 gedaen, Tweede Brief van c. BONNET aan ven Vriend , over het gezag van de Rede in den Godsdienst. Te Utrecht by A. van Paddenburg, 1789. {n gr. octavo, 196 blads, T? dezen tweeden Drief (*) bepaelt zich de Hoogleeraer Bonnet , na eene beknopte voorftelling van den inhoud der Verhandelinge van den Heer van Hemert, over het gezag der Rede in den Godsdienst , tot het nagaen en ontvouwen van 't geen hy alvoorens, wegens de yoor- werpclyke en onderwerpelyke Rede , heeft aengemerkt, en “geen door den Heer van Hemert Âaer tegen is inge- bragt. ——-- Het verhandelde is des betrekkelyk tot de volgen- ^" de (*) Zie over den eerften Brief, boven. bl. 10. A 488 . 2o. .. 6$ BONNET de twaelf {tellingen ; door den FHoogleerser aldus voorge. ragen. ‚ss Ie Al wat uit de begiuzelen der voorwerpelyke rede wettig wordt afgeleid o is zoo zeker als die beginzelen, die algemeene en eeuwige waarheden, zelve: en, a wat ftrydig is met haare begimzelen , of met het geen wettig daar uit is afgeleid , kan onmogelyk waar zyn. ag $ Schoon al wat, uit de beginzelen der voorwerpe- lyke. rede , wettig wordt afgeleid , zoo zeker is als die beginzelén , die algemeene en eeuwige waarheden zelve; men. zou. echter te veel zeggen , wanneer men ftaande hield, dat al wat wy, uit de beginzelen der voorwerpelyie rade , niet afleiden, pf, ten miníte, niet verklaaren kun- nep, geen waarheid der voorwerpelyke rede kan zyn, an 3. Het zou derhalven ook te veel gezegd zyn, als men flaande hield; dat, het geen ons toefchynt, met het onderwys uer voorwerpelyke rede te flryden , met regt voor onwaarheid kan verklaard worden ; fchoon het an- . ders een genoegzaamen grond van zekerheid fchynt te hebben. 5» 4. Het menfchelyk verftand kan, in de toepasfing van allerzekerfte waarheden , feilen: fchoon derhalven nooit waarheid’ kan zyn , "t welk ftrydig is met æ we: werpelyke rede, zoo kan echter iets waarheid zyn, 't welk ftrydig is met het menfchelyk veríbind , wanneer het, naamlyk, van zckere:grondwaarheden eene verkeerde tot- pasfing maakt. | vw 5. De dingen , waaromtrent de redelyke Ziel, van de yoorwerpclyke rede zich bedienende , werkzaam is, ZY» of worden, haar bekend, door redeneering , door gevaar wording, door getuigenis; en. zulks met genoegzaame ZE kerbeid; dan naamlyk, wanneer in redeneeringen de fcht: kel der waarheden aan haar bekend is ; wanneer haare gewaarwordingen overeenkomen met de dingen , die zy ondervindt ; en wanneer zy een ontwyffelbaar getuigenis heeft, aangaande zaaken, die, noch door ondervindings noch door redeneering, van haar konden geweten worden. , 6. De voorwerpclyke rede is, deels de bron, waat uit, door wettige redencering omtrent reeds bekende voer- werpen , zekere waarheden, cn uit deeze wederom andere, worden afgeleid; deels de proefficen, waar aan alles , wit op gemelde wyze , ter onzer kennis komt , moet getoetst worden. ` , , ss 7. Het menschlyk verftand, bezig zynde, 't zy P TWERDE BRIEF AAN EEN VRIEND. 489 uitvorfchen van waarheden , of in het beoordeelen van zaaken, maakt gebruik van de voorwerpelyke rede; doch, dat gebruik is bepaald naar de vatbaarheid des verftands „ in betrekking tot den aart der dingen , die de voorwer- pen zyn vai deszelfs onderzoek of beoordeeling. .. $. De bepaaldheid van ons verftarid verpligt ons, dat wy, het geen ons eindig en bekrompen begrip te- boven gaat, niet terftond ontkennen; doch ook, dat wy het beílaan. van iets, 1 welk ons onbegrypelyk. voors komt , niet erkennen , dan op wisíe gronden , die ons gerust ilellen. | | ah 9. Zullen wy van vooren , met zekerheid weeten , of iets , ten aanzien ven een daadlyk beftaand weezen, mo- gelyk zy, dan moeten wy , van de natuur van zulk cen weezen , een ftellig denkbeeld hebben, om, uit vergelyking van het zelve, met het geen er aan toegefchreven wordt , genoegzaam zeker te kunnen opmaaken , of ‘er eene waare tegenítrydigheid plaats hebbe , dan niet ? ou aa 10. De menfchclyke Ziel kan geen ftellige denkbeel- den vormen van zulke weezeus , welker natuur en wer- king, geheel en al,- buiten den kring van haare bepaalde vatbaarheid , of zinlyke gewaarwordingen, gefteld zyn; alhoewel derzelver beftaan en uitwerkzelen haar kenbaar worden, Daarenboven , het verítand van menfchen niet alleen, maar ook van alle redelyke fchepzelen, hoe voor- treflyk zy zyn mogen , kan geen ftellige denkbeelden vor- men van het oneindig Opperwezen. ` » 1I. Schoon het siet tegenflrydige mooglyk is , zoo volgt echter nict, dat, ten aanzien der voorwerpen, van welke wy geene ftellige denkbeelden hebben , alles moog- dyk zy, waar in wy geen tegenftrydigheid ontdekken ; na- dien 'er in zulk een voorwerp iets zou kunnen zyn, 't welk, zoo wy 'er cen ftellig denkbeeld van hadden, óns zou doen befluiten , dat , het geen wy anders zou- den denken mooglyk te zyn, volftrekt onmooglyk is. «> 12. Schoon het tegenitrydige onmooglyk is, zoo volgt echter niet, dat, ten aanzien der voorwerpen, van welke wy geene ftellige denkbeelden hebben, iets onmooglyk Zy, om dat wy, uit vergelyking van ftellige denkbeelden , die wy van andere zaaken hebben , daarin eenige tegen- flrydigheid meenen te ontdekken : nadien 'er in zulk een voorwerp jets zou kunnen zyn , °t welk , zoo wy het regt kenden , ous tot het mooglyke zou doen befluiten."" Prys. 499 PRYSVERHANDELINÓEN Prysyerhandelingen over de Zedelyke Opvoeding der Kinde- fen , wilgegeeven door de Maat/chappy , Tot Nut van "t Algemeen. Te Amfleldam, by H. Keyzer, A. Fokke Simonsz. en C. de Vries, 1289. in Syo. | Twee Eerwaardige Heeren, beide Leden der Maatfchap- pye, hebben met eenen gelukkigen uitflag , na den Eerprys gedongen . opgehangen voor den besten Beant- woorder der gewigtige Vraage.: Welke zyn de kragti drangredenen , om Ouders hanne duure verpligtingen op ha hart te drukken, om hunne Kinderen , door cene verftandige en Godvrugtige opvoedinge tot nuttige Leden van den Bur- gerílaat , en eenmaal tot Burgers des Hemels, op te leiden? en welke zyn de beste middelen , die zy tot dat gewigtig einde hebben in ^t werk te flellen d De Eerw. H. H TEN OEVER , Predikant te "s Hertogenbosch, Dreck den Gouden, —— J. WIGERI. A. L. M. Ph. Dr. en Predikant in de Beverwyk, den Zilveren , Eerpenning. Beide deeze Antwoorden worden ons hier in een Bun- del gegecven , beide verdienen zy lof; en 't moet de meer gemeenzaame ftyl weezen, die het Antwoord van den Eerw. TEN OEVER den voorrang heeft doen verwer- ven by de Beoordeelaars der Maatlchappye , anderzins dunkt ons, dat de Verhandeling van den Eerw. WIGERI , verre boven de andere, in zaakrykheid , fchikking , en bondigheid uitmunt. Was dezelve meer met den faus van Gemeenzaamheid overgooten, de keurige lesfen zou- den een gcvalliser ingang vinden 5 doch gemeenzaam te fchryven , en buiten het laf platte , en talmagtige , te bly- ven, heeft veel werks in; men zou het bykans een gaa- ve moge noemen. Niets anders dan de Zn/eiding van het eerfte Antwoord, en `t geen de Schryver der Verhandeling van zyn Bedoe- ling zegt, zullen wy onzen Leezeren voorleggen. De Eerw. TEN OEVER vangt aan ,, Ouders! wie gy zyt, u „ raakt deeze Verhandeling , en wel eigenlyk en voor- zm naamlyk u, Ouders, Vaders en Moeders, die braave, s, fchoon onweetende , door behoefte of gebrek aan ge- an leerdheid, in zo verre geringere Menfchen er, se De Maatfchappy naamlyk , die my bewoogen heeft „ om dit Boekje te maaken, en wel voor u, voor u al- zm leen, te maaken; deze Maatfchappy is een gezelfchap van vecle geleerde en'aanzienlyke lieden, die zich ver s9 DOR- OVER DE OPVOEDING, 491 e „> bonden hebben om ongeleerde en geringere Menfchen te ` s» Onderwyzen; zy hebben reeds vericheide Boekjens, be- halven dit Boekjen, ten uwen nutte uitgegeven.. ss Zult gy de boekjens van die Menfchen, welke u zo ə, lief hebben, nu niet koopen en niet leezen? s, dat zoude immers niet goed zyn: want bedenkt eens, s. hoe zoudt gy het vinden, wanneer gy eens met u hon- derden toetradt om een ryk mensch of een geleerd man, s» Eenen goeden raad te geeven, of voor een gevaar te >> Waarfchuwen, dat hy niet wist, als hy dan zejde; w as met uwen raad; ik heb uwen raad niet noodig, ik wii ss myn eigen zin doen?" ` »» Wel, roept gy uit, als het iemand ware, daar ik Hef- de voor hadde, ik zoude in myne ziel bedroefd wee- zen; indien, by voorbeeld, die, of die Heer en Juf- ə frouw, die ik voor zulke braave Menfchen kenne, een an bitter ongeluk krygen zouden, om dat zy naar eenen an goeden raad niet wilden luisteren , wel, ik weet niet wat s ik wel doen zoude, ik zou hen haast dwingen om myn > raad te doen, ik zoude... nu, nu, het is al genoeg, an lieve Menfchen! dit Boekjen, als het gedrukt wordt, as i$ een raad van honderden geleerde en ryke Menfchen, s, En zy raaden u over iets dat zy wel beter weeten dan 39 gy. Zult gy nu ook naar hen niet hooren? O, dat zou a die goede Menfchen ook zo bedroeven, en gy, als gy s, niet na hen geluisterd hadde, en gy werd ook eens, as juist om dat gy niet hadt willen luisteren, bedroefd en an Ongelukkig, wat zoudt gy dan van uzelven zeggen s, moeten? ‘ss lk maake u oplettende zo ik denke, maar gy denkt en nu ook al — wel waar over mag die raad wel loopen »» — is 'er by die raad zo veel te winnen of te verliezen? ,, En kan ik die raad wel doen? enz. an Wel, vrinden! gy leest op "t eerfte Blaadjen, deze > raad loopt over een goede Opvoeding van uwe Kinde. s9 TEN. | ə» O zo! zegt gy mogelyk, nu dat is wel! maar om de an waarheid te zeggen, dit behoeft my zo zeer niet geraa- B ‚> dente worden, dit weet ik reeds — een ander uit u ə kan zeggen, naar myn krank vermogen racen ik dus s» gedaan te hebben, zonder zulke Boekjens! — en het en kan wel zyn, dat iemand zo verre komt van te zeggen , » ja, ja! wy hebben daar zulke Boekjens niet toe noo- Ig. mm „ Ei 498 PDRYSUERHANDELINOYEN "wa Ei lieve Vrienden! ei ot zo goed en leest eerst de ‘ss Vraag nog eens over, die in dit kleine Boekjen behar an deld word. | ' | De Eerw. wicert kórtlyk aangetoond hebbende, dat het verre ván onverfchillig is, welke beginzelen den Kim deren door hunne opvoeding en Ouders worden ingeboe- zemd, geeft van de Verdeeling van zyn Stukje, en de wy. ze van Behandeling, dit verflag. ,, Zo ziet gy dan, waar ss de Leezer, dat het niet om "t even is hoe gy met owe » Kinderen te werk gaat; en indien gy eenig denkbeeld s, hebt van den invloed, welken kennis , deugd en goede zeden, op het geluk van perfoonen en volkeren heb ben, dan ziet gy immers ook dat het uw pligt is, in an dien gy Vader ot Moeder zyt, of anders den post vat an Vader en Moeder bekleedt, de Kinderen, onder uw op: aa zigt gefteld, door eene verftandige en godvrugtige op voeding tot nuttige Leden van den Burgerftaat , ene maal tot Burgers des Hemels op te leiden. — — Wel- aan ik wil u hier toe tragten te hulpe te komen, doot u de beste Middelen , welke gy tot dat gewigtig einde hebt in ’t werk te fellen, aan te wyzen, en dewyl ik vreeze, dat gy dan uwen pligt in deezen moeilyk agten zult, en daar door wel ligt van de betragtinge van den- zelven kond afgefchrikt worden, wil ik u daar naa too- nen welke kragtige drangredenen Ter voor u zyn, om de- zelve met moed en ftandvastigheid naar te komen, en u dezelve op °t hart te drukken. Vooraf moet s, ìk nogthans voorftellen; dewyl het voor my: geheel or zeker is, in welke handen deeze myne Verhandeling zal s, Vallen, dat ik mynen Leezer zal befchouwen als eenen vn gemeenen Burger of Landman, die ik geene lesfen zel an Voorfchryven, die niet dan in de opvoedinge van Kir. an deren van grooten, ryken of aanzienlyken , kunnen tt pasfe komen, welke laatften egter van alles, wat ik aa voor hebbe hier ter neder te ftellen, atthans van verre weg het grootíte gedeelte, ook hun gebruik zullen kune , nen ` maaken ; voor Menfchen, die nauwlyks van de re ss denlooze Dieren verfchillen, dan daarin, dar hun Lichaam , Van eene andere gedaante is, en dat zy een voor Mer an [chen verftaanbaar geluid kunnen geeven, is- het nune as loos te fchryven. ae Ik zelfs ben een Vader van Kinderen , en gevoel met ə, dan ik kan uirfpreeken, als ik deeze woorden lees o an van den; predikftoel hoore, gelyk zich een Vader om 99 33 » f H i OVER DE OPVOEDING, 493 ,, forme over de Kinderen, alzoo ontfermt:zich de Heere , over die geenen, die hem vreezen, en zal cene Vrouws s haaren Zuigeling vergeeten, dat zy zich niet ontfermt s over de vrugt haars buiks, en fchoon deeze vergat, nog- wn thans zal ik uwer niet yergceien y dat ik my uwer nies an ontfermen zoude. Ik kan, dan geen norsch , geen geftreng, » Zedemeester voor u zyn: laat vry een aangenadme glans, ae Cene vergenoegde lach op uwe kaaken liggen, by de >, onfchuldige vermaaken uwer Kinderen, gevoel vry een an hartlyk medelyden met hunne rampen, en verfchoon vry an het te kort komende dia hunne poogingen opregt zyn, „ maar dit zelfde gevoel doet my tevens begrypen, hoe ,, finartlyk het voor uw Ouderlyk hart zou vallen, indien » gy: eenmaal uw lief kroost, door zyn eigen wangedrag, » in weezenlyke elenden geftort zaagt, eu u zelven de ss fchuld van dit wangedrag wyten moest. Ziet gy, myn ə waarde Leezer! dit ook, gy kunt het my dan niet kwa. ‚ss lyk neemen, dat ik u den weg aanwyze , om deeze fmar- an te voor te komen." WW Verhandeling van het Provinciaal Utrechtsch Genootfchap yan Kunften en Weetenfchappen. Ide Deels ade Stuk, Met Plaaten. Te Utrecht, by de Wed, S. de Waal en Zoon , 1789. « [n gr. 8yo. 175 blads. D: onderwerpen, in dit Stuk voorkomende, zyn de volgende. 1. Waarneeming van eene fpoedige gence- fing eener geweldige Beroerte, door den Heer GREEVE, M. D. en Chirurgyn te Utrecht. _ De Lyder had Rundvleesch gegeeten , waarvan , by ge- brek aan tanden, een ftnk, niet wel gekaauwd, in de flokdarm was blyven zitten; het gelukte den Heer cagEvg, door middel van een Balyn, met een {pons voorzien, dit ftuk vleesch te ontlasten , en den Lyder te geneezen. 2, Vere handeling over de kweeking der Planten van de hooge Ber- en, gewoonlyk genaamd, Alpifche Planten, door den eer THOUIN. Liefhebber van de kweeking van zodanige Planten zullen deeze Verhandeling met genoegen leezen. 3. Waarneeming van eene Waterzucht der Herfenen , na den ‘dood eerst ontdekt, door den Heer B. DE sorA, behelst geen nieuws. 4. Kruidkundige Waarneeming en Befchrij- ving van het geflagt genaamd Cyanella Capen/is , door den Hoogleeraar NaHuis. De Hoogleeraar meent regt te heb- 494 VERHANDELINGEN ben, deeze Plant uit de Bende der Sesmannige te verplast- fen, in die der Zenmannige Planten , en dezelve te houden voor eene uitzondering den algemeenen regel, welke in de Bolplanten plaats heeft.4 5. Verhandeling over eene byzon- dere Inrichting van da Hoofdwal eener Vesting, door den Heer HUGUENIN, Eapitein Lieutenant in het Corps Ar- zillerie, 6. Verhandeling over den waaren aart van het Rottekruid, en deszelfs werking op zommige Midden-Zou- ten , door den Hoogleeraar Nanuis. Met zeer veel gre- tigheid hebben wy deeze Verhandeling doorgeleezen ; mee- nende daarin, iets nieuws, iets byzonders, nopens den waaren aart, de beftanddeelen van deeze Metaalkalk , en deszelfs werking op zommige Midden-Zouten, te zullen ontdekken. Wy vleiden ons hier mede te fterker , om dat shet Gesoot/chap dit Stuk, als van eene meer dan gewoo- ne waarde, met eene gouden Medaille van so Ducaaten bekroond heeft. Dan wy moeten, behoudens het ver- fchuldigde refpect, voor het Genroot/chap en den Hoog- leeraar NAHUYs , rondborftig bekennen, dat wy ons, ia deeze onze (treelende hoop, by ’t nagaan van het aange- voerde, tot ons leedwezen , te leur gefteld hebben be- vonden. Alles tog wat. de Hoogleeraar over dit ondere werp bybrengt, vinden wy reeds gedeeltelyk by BERGMAN *) en anderen, maar voornaamentlyk by FoURCRoYv; (**). elke laatíte Verhandeling alles behelst wat de Hoogleer- aar, zo ten aanzien van den aart en Eigenfchappen van het Rottekruid, als ook ten aanzien van deszelfs werking op andere Mid/en-Zouten, volgens de theorie van LAVoU- SIER , heeft bygebragt. De volgende voorbeelden mogen tot ftaving van ons gezegde genoeg zyn: om den aart van het Rottekruid te leeren kennen, tragt de Heer NAHUYS de volgende vier ftukken te bewyzen. Vooreerst, dat dee- ze Metaalkalk tot de zuuragtige Zouteu behoort , is eene zeer bekende zaak, Zie MACQUER , BAUME, BERGMAN. c. p. 286, r;UncRov le c. p. 506). Ten tweeden , de reden, dat het Rottekruid, by deszelfs verkalking, in een Zoute zuurachtige zelfitandigheid overgaat, is niet , zo als BAU- ME, MACQURR, BERGMAN en andere Scheikundigen mee- nen, in het verlies van phlogiston, maar, volgens LAvar SIER , in de aantrekking der bafis van de zuivere lucht gele- gen. (*) Opuscula Phyfica et Chemica. Vol. II: Comment. XXI. p.272. (**) Elemens d Histoire. Naturelle et de Chimiee Second. Edi. Tom: II, Chap. VII pag. 494. | VAN HET: UTRECHTSCH GENOOTSCHAP 495 gen. Dit zelfde zegt ook Fourcroy 1. c. pag. 508. De aantrekking der bafis van de zuivere lucht is iets, ’t welk ' men, volgens LAVOUSIER , by alle verkalking der metalen aanneemt; maar wy vraagen: waarom worden niet alle metaal-kalken zuuragtige zouten? om dit met den Hoog- leeraar aan eene byzondere eigenfchap des Rottekruids toe te fchryven, betekent niets. Immers de bafis der zuivere lacht kan geen zuur voortbrengen, ten zy het zig met eene andere zelfftandigheid , het tweede Characteriftike be- ftanddeel der zuurs uitmaakende, vereenige 3 Zo lange wy dit tweede beftanddeel van het arfenicale -züur niet kennen, kennen wy ook het arfenicale zuur niet, gevolglyk ook het ar/enicum nict. Dit hadden wy eigenlyk van den Heer wAHuvs verwagt, dat hy zoude oríderzogt hebben. Ten derden. Het gewoone Rot- tekruid is voor eene meerdere verkalking, en dus voot eene meerdere vereeniging met de bafis der zuivere lucht, vatbaar — dit is wederom cene zeer bekende zaak. (Zie FOURCROY l. c.) Zer vierden, Het Rottekruid ,' krygt wanneer het volkoomen met de bafis der zuivére tucht verzadigd is, verícheiden eigenfchappen, welke van die des gewoonen Rottekruids zeer veríchillende zyny dit, gelyk een ieder begrypt, hangt af van de meerdere zuiver- heid, in het eeríte geval verkregen. In het tseee- ce gedcelte deezer. Verhandeling tracht de Hoogleeraar de werking van het Rottekruid op zommige Midden-Zou- ten, volgens de proefneemingen van MACQUER, uit de aanweezigheid der zuivere lucht té verklaaren. —^[nu- dien men eens de Leerftellingen van LAVOUSIER heeft aangenomerf , volgt deeze verklaaring zeer natuurlyk, en - is dus verre af, van iets nieuws''te bevatten. Dan’ of men: niet in ftaat zoude zyn, volgens de denkbeelden: der hedendaagíche Stahliaanen , even zo goed , deeze verfchyn- felen te verklaaren, komt ons zo vreemd niet voor ;'als den Heer NAHUYS. 0007 oo De laafte Verhandeling is over een byzonder Midden- Zout uit de mefémbryanthenutn cryfallihum, of Ysplant, - door den Hoogleeraar NAHUYs. —— Deeze Verhandeling behelst een aantal proefneemingen, op dit byzonder zout genomen , waaruit blykt, dat het zelve uit 4 vast loogzout en $ vaste lucht beftaat. En hierby komt eindelyk nog een berigt van den Heer F. BREUKER , Apotheker te Amfterdam, om Ammoniak-Zout uit yzerdeelen te be- zwangeren, en in alle deelen gelyk te maaken, aan de IV. DUEL, Ne ALG. LETT. NO. yzeragtige bloemen van het Ammoniak- Zout; wiar in uy y uitftek wel gelaagd is. Veryo/g op M. Ne CHOMEL , Algemeen , Huishoudelyk, Na- puur- cdekundig Z en Kons- JWoordenbogk , door ja A DE CHALMOT. „Werrykt met Kunstplaaten. Zesde Stuck, Jo Campen, by J. A. de Chalmot, en te Am/terdam, by Je Yntema. 1788, [n gr. quarto. 420 blads. ene beftendige arbeidzaamheid ftelt dem noesten Chat, E mot in Daat, om de uitbreiding van dit nuttig Woor- denboek voort te zetten, op eene wyze die voor eeg werfchillend flag van Leezers haare gevslligheid heeft; dat zyne uitgebreide beleezenheid , en úafpeuring , hem fteeds overvloedige ftof van allerleien aart verleent. — Wy hebben hiervan, in veelerleie takken van oefening, geeds een en ander voorbeeld gegeeven; ter veranderingg frekke thang, tot een ftaal, uit een menigte keurig ber handelde. Artikels, het woord Geld. Doch ons beftek bar niet.toe om er meer dan een gedeelte van over te. GELD is eene uitdrukking waar van mén zich in 't al meen bedjent,.om alle gangbaare Muntzfpecien mede te ekgnen - uit welke ftoffe, het zy goud, zilver, koper enz, ook mogen zyn vervaardigd. , aa Het Geld, zegt de Heer VAN LOON, (Hedend. Peny se niagk., hl 1.) zyn zekere ftukken metgal, of altemets e». ook wel: van andere ftoffen, volgens derzelyer inwendir sa ge waarde ep anderfcheiden gewigt door de Hoage ss Qverigheid, naar de wyze van ieders land , gemerkt, y» om IR 't koopen en andere handelingen, volgens de zo Wijzwygende toe(lemming der volken, tot eene teger- s waarde der verhandelde zasken te yer(trekken."" In den beginne, toen de onafhangkelyke Souvereim vas het: gaüeelal den mensch tot eenen Heer en Bezitter van den Aardkloot maakte, was het Metaal eene verbe fchar, die taenmaals onnut en van geenen dienst voor bet fchepfel was, dewyl de eerte mensch het tot niets ge bruiken konde. Zyn kroost zat in de gemeenfchap ves goederen; eu de eerfte nakomelingen bezaten dit werelds goed. met elkanderen , en. tot een onderling gebruik. Dag bet | meníchelyk geflacht vermeerderende, werd, de- wyl een iegelyk het zelfde recht tot alles bezat, het 2E Zë VERVOLG OP CHOMELS WOORDENBOEK: 407 getal der nodige en bruikbaare zaaken te klein om eenen legelyk daar mede te gerieven. De twist zoude een on- vermydelyk gevolg deezer fchaarsheid der dingen, by eene zo groote en nelle volkplanting, geworden zyn, indien men in de eerfte tyden zich niet door den geest van infchikkelykheid had laaten beftieren. Dus diende dé eene den anderen, en zy voorzagen zich op eene mede= deelzaame wyze onder elkanderen, van alles wat zy no- dig hadden. De menfchenliefde heerschte nog te veel, en de eenvoudigheid, tem aanzien der aardfche goederen , was te groot, om juist naauwkeurig alles op het fyníte tegen elkanderen op te weegen, en na te rekenem, Dan dit was egter van korten duur! de hebzugt, het geweld en bedrog, bekroopen de menfchelyke gemoederen; en dit maakte eenen ieder onwilig, om iets aan zynen mede- menseh te geeven, of voor hem iets te doen, ten zy daar voor een naauwkeurig tegenwigt ontvangende. Voeg hier by, dat, hoe groot en uitgebreid iemants byzondere bezitting ook was, hy egter alles niet bezat; en dus ge- noodzaakt, wilde hy iets bekomen waar aan hy gebrek bad, en 't geene van eenen anderen wierd bezeten , iets van ’t zyne daar voor te geeven$ en aldus gefchiedde , eer daar nog Geld was, de oudfte inkoop by ruilen en man- gelen; zie JOBERT kennisfe der Gedenkp. bl, 2. Een gee ruik voorwaar , °t welke „by het ontdekken der Westindien, by verfcheide Volken nog in zwang ging, en ingevolge het tuigenis van de geloofwaardigfte Reizigers, by fómmige atien, nog huiden ten dage plaats vindt. Dan hoe ge- rieffelyk deeze handel in de befpiegeling ook moge voor- komen, wierd dezelve egter, in de uitvoering, in alle dees ten niet voldoende bevonden, en konde dus ift zyn gee heel niet lafige ftand grypen: de redenen hier van waren, dat weerkeerig een ieder niet van alle zodanige goederen voorzien was, die zyne Evennaasten behoefde ; dear by was de omflag ook te groot, om fommigé goederen te- ens andere goederen te zetten, zonder eene bepáaling te hebben , waar naar men derzelver waarde berekenen kon- de. an Wy zullen dit artikel befluiten met eenige bedenkin- gen aan te voeren, over het groote nut en dienst dat het Geld den menfche toebrengt. De gedagten over dat onderwerp van den geleerden en vernuftigen Dr. cocksunN in het II. Deel van zyne Esfay concerning the Nature of Chriflian Faith, pag. 88, zyn van deezen inhoud: ,, Wanneer het gebruik van 't an Geld begon, was dit een wonderbaare vond om de s, naaríligheid en vlyt der menfchen te beloonen en op an t€ Icherpen, dat zy hun werk en koophandel zeker, sn gemakkelyk en fpoedig dreeven; om ieder ecn te ver- aa HIR: VERVOLG OP CHOMELS WOORDENBOEK. 499 Di pligten » dar hy al zyn vermogen en verfcheide be- „> kwaamheden ten gemeenen nutte te kost lei, en om ə, elk aan te zetten, dat hy de vrugt en "rt voordeel van s, Zynen arbeid, zonder eenig nadeel van zyn eigen zelven, ss gemeen maakte. Gierigheid, of een ongeregelde liefde ss tot het Geld, is zekerlyk zondig, zy is de wortel van ‚as veel kwaads, en moet van ons verre geweerd worden 5 >, maar 't gebruik van het Geld is zeer nodig, en brengt >> menigvuldige voordeelen mede. Daar 't Ge/d heden ten > dage niet in zwang is, daar desgelfs gebruik tot nog ə» toe niet ingevoerd is, worden geene konften of wee- ss tenfchappen gehandhaafd, en niet een van al die oef- s feningen opgewakkerd, die "e menfchen geest befchaa. aa ven , en de ongemakken van ons leeven verzoeten. ae De menfchen leeven daar in °t wilde heen als de die- ss ren; niemant denkt om eenig ding, dan om eeten, an drinken, en diergelyke natuur; hunne gedagten gaan ə, niet hooger en verder dan alleen om ’t leeven en den as Adem te onderhouden: even als de dieren gaan zy den s» ganfchen dag uit, en begeeven zich van de eene plaats ə, naar de andere, alleen om hun kost te zoeken. Wat aa men ook onderftellen mag, dat volgen zou, zo clk. ə» mensch door eene byzondere edelmoedigheid en regte > liefde enkel wierd gedreven; ’t is niet te min zo als aa de menfchen voor het tegenwoordig in 't algemeen be- > ftaan „ten uiterfte noodzaaklyk, dat ‘er zeker foort, en s middel van handel en wisfeling is, gelyk die van ’C aa Geld, om de menfchen nuttiglyk en dienftig voor el- aen kanderen te maaken. an Het Goud nu en 't Zilver zyn, om hunne zelde > zaamheid, wonderlyk bekwaam en gefchikt tot dat gc- ə» bruik van wisfeling boven allerlei andere waaren , of om an er Geld van te flaanz daar, integendeel, was Goud en Zilver zo gemeen, en gemakkelyk te bekomen als >> ftroo, ftoppels, zand en fteen, het even nutteloos , voor den koophandel als deeze zouden zyn.” se Zeker Schryver merkt te recht aan, dat het niet het Geld is, ’t welk men als den eigenlyken rykdom van een’ Staat moet befchouwen. Waar toe dient in der daad het Gell? om de uitwis(elingen gemaklyker te maaken. Maar het maakt die niet gemaklyker , dan om dat wy daar aan eene zekere waarde hegten , welke waarde groo- ter of kleiner is, naar maate de begeerde metaalen gemee- ner zyn. Het Geid is (legts ecn teken van koopwaaren ; het doet derhalven niets tot de zaak, of wy die koopwaa- Mm 3 ren, 400 VERVOLG OP CHONELS WOORDENBOEK: ren of derzelver waarde, met een grooter of kleiner fluk.- je Goud of Zilver, uitdrukken. Lvcurcus vergunde den. Spartaanen niet dan eene yzeren munt, om dat hy wil- de, dat zy arm waren5-en wy , die ryk willen zyn, Zot- den dwaaslyk het zilver wel go gemeen begeeren als het yzer. De Spartaanen waren, uit hoofde van hun Yzer- geld, niet arm, en wy zyn met ons vermeerd zilver niet ryk. Indien wy hondermaal minder zilver hadden , zouden wy flegts één gulden behoeven te , daar wy nu honderd draagen moeten. Minder Geld zou der- halven de uitwisfeling gemaklyker maaken, en ons by gevolg verryken; gelyk wy aan den anderen kant de klom- pen zilver zodaanig zouden kunnen ophoopen, dat de verwisfeling , door de menigte van dit metaal , even on- gemaklyk wierdt, als die met Yzergeld te Sparta, in welk geval wy daardoor even arm zouden zyn. Span- je is naar geheel ftrydige grondbeginzelen beftierd ge- worden. Laat ons zien welk eene uitwerking dit. gehad ebbe. an Toen de Spanjaarden zich in het bezit van de fchat- ten der Nieuwe Wereld zagen , hadden zy de onnozelheid van te denken, dat zy ryk waren; maar zy waren het flegts voor een oogenblik. wn Ik heb gezegd, dat het Geld maar een teken van waarde is; en dat die waarde grooter of kleiner wordt , fiaar maate het rneer of min fchaars: is. In het eerfte ge- val koopt men derhalven voor weinig Geld veel, en in het laatíte voor veel Geld weinig. Na, het Geld was al- lerwege fchaars, toen de Spanjaarden zich eensklaps in het bezit van millioenen zagen. Zy fcheenen derhalven in ’t-eerfte ryk genoeg, om geheel Europa, in zekeren zin, te kunnen koopen; maar, naar maate zy het goud en zilver, ter vervu inge van wezenlyke of ingebeelde be. hocften, in andere landen overftorteden, deeden zy den p ys van alle Koopwaaren (egen: en deeze moesten wel aast in de zelfde evenredigheid duurder worden, als de Metaalen in hoeveelheid waren toegenomen. Deeze ge- ]vkheid, dit waterpas, waar door de Spanjaarden net even ryk wierden, als zy te vooren geweest waren , en even ryk als andere Volkeren , wierdt zeer vervroegd door de onderneemingen van KAREL DEN V, en. van zyn zoon PHILIPPUS; want dezelve deeden hen meer dan twee dui gend millioenen livres door de werelt verfpreiden. Pur LiPPUS DE lj zegt in zyn Testament, dat gyne. ontwer- pen VERVOLG OP CHOMELS WOORDENWORK eg hem meer dan zes honderd milkoenen Ducaaten aan éwoone witgaavem gekost hadden. Dit; Testament is in de Memorien van eut, Ik weet egtet niet, of het &en egt ftuk zy. Maar ik meen, op ’t voorbeeld van kundige Franfche Schryvers, niets te waagen ‚met de Staatkundige, of liever Onftaatkundige , verfpillingen dee- zer Vorften op ten minften twee duizend millioenen Li- vres te- bè; ten. Het gevoig hier wan was, en moest zyn, dat de pys van alles, in "t verloop van één eeuw, viermaäl verdubbelde, ur »» De fchatten van de nieuwe werelt, ngar Zou over- gebragt, deeden de weelde toeneemen. Zy werkten een ander, een grooter, kwaad uit; zy verdoofden de nyver: heid, de. kloekheid, en hadden een doodelyken invloed op de handwerken, van welken aart die ook wezen ge ten. De reden vertoont zich zeer gemaklyk. Naardies het Geld in Spanje gemeener was dan elders, wás daat alles duurder, om dat alle arbeidsloonen hooger warem Men wilde derhalven liever van den vreemdel ing, dies hog minder Metaal hebbende, dezelfde dingen beter koop leverde , koopen, dan zyne Landgenooten duür betaalens De Handwerkslieden kregen derhalven gebrek aan werk ; Poo het Ryk, en de Manufaktuuren vervielen geheel en al. G H s, Het goud em zilver vloeide derhalvén flegts doot Spanje heen, gonder daar te kunnen blyven. Men heeft waargenomen, dat er, federt de ontdekking van Amerikk in 1492, tot in r595, meer dan vier duizend millioeneá gyn ingevoerd; en, met al het taftlzilwer, en altes wat "er verder van goud of zilver gemaakt was, daar. Befeluryving van de groote of St. Zopr- Kerk der Hoofdfiad , M Hertogenbosch , door j. MoBacuius, rustend Leeraar yan 's Hertogenbosch. Te "s Hertogenbosch, by de Wed. Cv A. Vieweg , 1789. I5 octavo, 76 blads. Méng ber eenparig getuigenis der Reizigers, en wel- (Y inzonderheid van Bouwkundige befchouwers van merk- waardige Geftichten , is de groote Kerk van "a Hertogen- bosch , aan Joannes den Euangelist toegewyd, ééne der fchoonfte Kerken in alle de gezamentlyke Nederlanden (*). Ze is uit dien hoofde een voorwerp der bezigtinge van al- Jen, die zig eenigen tyd aldaar ter Stede onthouden ; en gulks beeft den Eerwaarden Mobachius te, eerder genoopt, pm 'er eene naauwkeurige befchryving van te geeven. Van derzelver tiging . ter eere van Joannes den Euangelist, die ook als de Patroon der Stad aangemerkt word ;) mitsga- ers van den tyd der bouwinge, en °t bybrengen der be- noodigde gelden; als mede van de kostbaarheid van °t ou- de Gebouw, en deszelfs laatere lotgevallen, waar door het veele veranderingen, en verminderingen, in zyne kostbaar- heid , ondergaan heeft „deelt hy in de eerfte plaatze een voor- afgaand verflag mede. Hier aan hegt hy vervolgens een alge- meen berigt van dit Kerkgevaarte; en meldt ons, hoe "er, in 't jaar. 1$18, en dus kort na deszelfs voltooijing (D . reeds (*y Men houdt , naamlyk, volgeris de aantekening van den Hoogleeraar Bachiene, in zyne Befchryving der Vereenigde Nederlan- den, IV Deel, bl. 509. voor de fraaifte Kerken van alle de geza- menlyke ‚Nederlanden, die van St, Gudala te Brusfel, van St. Ma. ria te Antwerpen, en van St. Fan in ’s Posch, ,, Wy meenen ech- ter," (voegt hy "er by,) dat dort de Nieuwe Bisfchoplyke Kerk » te Naamen, aan St. Aubin (St. Albinus) toegewyd, In 1771, » is volbouwd geworden, deze laatfte, als een vierde, met het s» hôogfte recht, op de lyst der prachtigfte Kerken dezer Landen, e £cfteld moge worden. (t) Men had. de fondamenten van dit Gebouw reeds gelegd in "t jaar 1280, maar het dak fchynt eerst op de Kerk gekomen te Zyn, in ’t jaar 7312. Je MOBACHIUS , BESCHRYVING VAN DE ST. JANS-KERK. 503 reeds een Broederíchap in opgerigt zy, die den naam droeg wan onze lieve Vrouwe Broederfchap; dat er voorts, in "t jaar 15664, verordend is eene fundatie van dertig waereldly- e Canunniken , waardoor deeze Kerk eene Collegiaale Kerk werd, en dat ze eindelyk in °t jaar 1559, door eene - Bulle van Paus Paulus IV , eene. Hoofd , Cathedraale en Bisfchoplyke Kerk geworden is. Dan deeze Bis/choplyke zetel werd , zo als uit 's Lands Gefchiedenisfen bekend is , eerst eenige jaaren laater gevestigd, en was van géen langen duur. Na de melding. dezer Gefchiedkundige byzon- derheden , verledigt zyn Kerwaarde zig tot eene gezette befchryving van dit Gebouw, zo uit- als inwendig, met opzigt tot al het merkwaardige , dat het oog vàn den nieuwsgierigen , en vooral van den bouwkundigen, natuur- Iyk tot zig trekt : met nevensgaande aanmerkingen over verfcheide byzonderheden , waartoe derzelver befchryving aanleiding geeft. Ten flot tekent zyn Eerwaarde nog aan, dat, toen de Stad door Prins Fredrik Hendrik ingeno- men , en onder de gehoorzaamheid der Staaten Generaal gebragt was , de Kerken aan de Hervormden ingeruimd werden; en dat in de Hoofdkerk, die, geduurende de bee legering veel geleeden had, tot het verrigten van den open- baaren Kerdienst in (taat gefteld zynde, de eerfte Leerre- den, op hoog gezag, gehouden werd , door den Leger- Predikant Coenraad Markinius, op den 19 September 1629. 