Nederlandsch Tijdschrift voor Liefhebbers der Jagt und Visscherei
Toen ik de onderscheidene afbakingen zag daar- stellen, om de doelmatigste rigting te vinden ter aan- sluiting van den hollandschen Rhijn-spoorweg aan den pruissischen , begreep ik te regt, dat die spoorverbin- ding aan het jagtveld , dat ik gewoon ben te bejagen , geen voordeel zou doen , zoo wegens de rustverstoring van het wild , als de moeijelijkheid om , daar waar het noodig is , over de baan te geraken ; hetgeen nog zal vermeerderen , wanneer de thans geplante hagen , om het vee te keeren , de noodige hoogte zullen verkregen hebben, waardoor het nawaren der patrijzen zal wor- den belet. Kan daar, waar het wild aan weinig vervolging blootgesteld , en reeds aan het onaangenaam locomotief- 33 fluitje gewoon geraakt is, worden waargenomen, dat een voorbijsnellende trein het liaas bij morgen- en avondstond niet verontrust , en er zelfs voorbeelden zijn , dat vliegend wild met vrucht aan of in de barm der baan heeft gebroeid , dan zal dat wel onder de gun- stige uitzonderingen biijven behooren , en men geneigd zijn zich die baan, op zulk een punt, anders dan ge- woon voor te stellen. Geheel anders moet het gesteld zijn , waar het wild, ten minste in den jagttijd, door jagers en werklieden verontrust , letterlijk in beweging wordt gehouden. Hetgeen in de nabijheid der groote wegen , door gestadig verkeer ten opzigte van het wild wordt waargenomen , zal ook wel langs de spoorba- nen van toepassing zijn ; zoo veel is zeker , dat ik in den jongsten jagttijd binnen de 100 passen van de baan geen wild heb kunnen vinden. Neemt men aan , dat de baan met de uitwegen eene breedte van 50 passen heeft, en telt men daarbij de aan weerskanten op 100 passen geschatte ruimte, waarin zich geen wild ophoudt, genomen over eene lengte van ongeveer twee uren , door den hier beoogden pol- der de Lijmers , dan geeft dit een aanzienlijk bunder- tal, aan de vrije beweging van het wild onttrokken. De ondervinding heeft ook nog geleerd , dat de voor- beelden niet zelden zijn, dat bij nacht en mistig weer zich onderscheidene vogelsoorten tegen de tele- graafdraden , langs de spoorwegen geplaatst , dood vliegen , waaronder vooral de houtsnippen en de pa- trijzen. VUFDE JAARGANC. 3 34 Hier en daar zijn , na de voltooijing van het aarden- werk , door het achtergebleven werkvolk hutten ge- bouwd, die tot de gewone jagersklagten aanleiding geven : het groen zoeken voor geit en varken , het houtsprokkelen , waarbij in den laatsten tijd een winst- gevend bedrijf is gekomen, het zoeken van wilde ro- zenstammen; een en ander veelal slechts een voor- vvendsel om eens anders grond te betreden , doch het eigenlijke oogmerk is het rapen van eijeren en het stellen van strikken; dan nog de keffer en de kat, iriede behoorende onder de onafscheidbare gevolgen. Zonder te gewagen van den nadeeligen invloed van het bespoedigd vervoer van het wild naar de groote steden en naburige rijken , wordt van een' meer regt- streekschen gewag gemaakt , namelijk van de locomo- tief op het haas , hetwelk, niet vermoed kunnende worden, eene opzettelijke vermelding verdient. Aan onze grenzen zijn binnen de twee maanden , dat de spoortrein bij nacht loopt, op eene streek van 1000 passen, voor zoo veel bekend werd, 9 stuks ha- zen overreden. De toedragt is , zonder de leer der voortgestuwde ligchamen geweld te willen aandoen , vermoedelijk als volgt : de aarde is hier , door houtdeelen , veen of heideplanten , zwartachtig, en de baan met in het oog vallend wit zand bedekt , waarop , zoo als bekend is, het haas gaarne korat spelen. Nadert nu het ongekende geraas en drcunen van den grond , door de locomoticf veroorzaakt, die het haas misschien voor 35 de opgaamle zon aanziet , dan drukt hijzich, en wan- neer nu het vuur boven hem werkt , zal hij zich te laat in beweging stellen, en pogingen doen om door de radcren te ontsnappen ; vermits alle de gevondene ha- zen , zonderling genoeg , alleen aan de loopers gekwetst waren , verkrijgt het veronderstelde eenige zekerheid. Ecn van die gevondene mistte de vier loopleden , en leefde nog. Behalve de door de spoorwachters opgeraapte kun- nen er , op meer verwijderde punten , door andere per- sonen gevonden zijn , behalve die, welke minder bescha- digd , aan de gevolgen stierven en onopgemerkt bleven. Is dit verlies , in zulk een kort tijdsbestek reeds aan- merkelijk , van te meer invloed moet het later op de voortteling zijn: negen stuks meer of minder is nog al van belang. Ik heb geene reden om de tegenwoordige spoor- wachters te mistrouwen , maar wanneer ik overweeg , dat er kool en wortels noodig zijn om te leven; wanneer ik den smaak zie, waarmede hunne tuintjes worden verfraaid in verband met de omheining, dan raak ik bezorgd , dat hierbij met overleg wordt te werk ge- gaan, en in ledige uren op de strikken wordt gelet, die door de hutbewoners , uit eigenbaat in de doornen hagen kunnen worden gesteld; al hetwelk bij mij de bezorgdheid voor de vermindering van het wild doet toenemen, bij het zien, dat elke verandering aan on- zen bodem het jagtbedrijf nadeelig is. G. en 0. 5* IETS OVEK HET WETSONTWERl* TER REGELING VAN DE JAGT EN VISSCHEEIJ. De tijdgeest laat zich wel leiden, niet tegenhouden , veel minder terug zetten; dat geeft botsingen. — Daarom was het , dat men bij de begin selen , waarop de vigerende jagtwet van 1852 gegrond is, niet meer van het regaal jagtregt is uitgegaan ; trouwens , het zij dan te regt of te onregt , de geest des tijds heeft over dat regt uitspraak gedaan; het behoort tot een afgesloten tijdperk der geschiedenis. — Niemand zal ontkennen , dat de Wet, die van 1814 tot 1852 vi- geerde , althans implicite , op het regaal gegrond was ; dat dit regt, in betrekking tot de jagt, door vele beroemde regtsgeleerden , als het eenige zuivere begin- sel , waarvan eene beperkende jagtwet kan uitgaan , 37 is verdedigd. — Doch wat zoude het baten hier over uit te weiden ; wat zoude het baten te onderzoeken , of art. 641 van het B. W. , dat onder de werking der Wet van 1814 is ingevoerd, dat regt al dan niet, in betrekking tot het jagtregt , heeft bevestigd , dan wel of dat artikel , gelijk door sommigen beweerd is , in tegenspraak met de Wet was ? — Plaatsen wij ons liever op het standpunt, waarop dit onderwerp zich thans bevindt. Ongetwijfeld staan de jagt — die edele uitspan- ning, waaraan zoo velen in den lande groote waarde hechten — en de visscherij in veelzijdig verband met het eigendomsregt , den landbouw , den handel en de nijverheid ; daarom behoort de Regering , in het algemeen belang, het wild en den visch door wette- lijke bepalingen te beschermen en in stand te houden. — Om dit doel te bereiken, zijn gedeeltelijke beper- kingen van het eigendomsregt , en straf bepaligen op de overtreding der wettelijke voorsehriften noodig (*). — Men heeft , wel is waar , ook hooren beweren , dat , nu men het regaal jagtregt als vervallen beschouwt, bij de Wet geene beperkingen aan het eigendoms- regt moesten worden opgelegd, en dat men de jagt en de visseherij geheel vrij had moeten laten ; (**) doch deze bewering is geheel ongegrond en in (*) Vergel. Mr. W. C. D. Olivier, Proeve over de beperkingen van den eigendom , bl. 45. (**) Hoe spoedig men in ons Vaderland , reeds in 1795, van die geheele vrijheid — wilde men het wild niet uitgeroeid zien — moest terug komen , kan men zien in mijne GeschiedkumVge aanteekeningen over het jagtweeen , Amsterdam 1840, bl. 64 en 65. 38 tegenspraak met art. 641 van het B. W. ; ten ware men de ongerijmde stelling wilde volhouden , dat het slot van dat art. alleen op de destijds bestaande Wet van den llden Julij 1814 (Staatsblad no. 79) van toe- passing kan geacht worden, en niet op Wetten later, over dit onderwerp, uit te vaardigen. — Gemeld art. kent slechts een wettig regt van verkrijging , bij uit- sluiting van anderen , aan den eigenaar van den grond en het water toe , op het wild en den visch — die toch, volgens art. 640 in verband met dit art., eene res nullius zijn — ; mits de uitoefening van dat regt geschiede overeenkomstig de Wet ; dat is : in den tijd en op de wijze bij de Wet vastgesteld en toegelaten.— Bovendien zijn zulke beperkingen van het eigendoms- regt aan onze Wetgeving niet vreemd : men behoeft slechts de titels IV en V, in het tweede boek van het B. W. door te zien, om bijna bij elke bepaling eene wijziging van het vrije eigendomsregt te vinden. — Waarom zouden ze dan ten opzigte van het mid- del ter verkrijging (occupatio) van wild en visch niet insgelijks mogen worden toegepast. Men mag veronderstellen , dat van dergelijke be- schouwingen de Wetgever bij de invoering der Wet van den 6den Maart 1852 (Staatsblad no. 47) is uit- gegaan ; althans zij schijnt daarmede volkomen over- een te stemmen. — De taak was , bij de aanmerkelijke wijziging van het beginsel, alles behalve ligt te achten; vele vooroordeelen toch waren te bestrijden , vele moei- jelijkheden te ontwijken , vele bezwaren te vermijden. 39 Het moge, bij de toepassing, gcbleken zijn, dat deze Wet eenige aanvullingen vorderde, eenige wij- zigingen behoefde : dit is het onvermijdelijk lot van elk raenschelijk gewrocht ; doch dat zij de strooperijen krachtdadig beteugeld , den toestand van het jagtveld aanzienlijk verbeterd heeft , wie zal dit willen ont- kennen? — Doch daarom zag evenwel de Regering de gebreken der Wet niet over het hoofd , en in de zitting van 1855-56 werd aan de tweede Kamer der Staten-Generaal , een ontwerp aangeboden f dat doel- matige wijzigingen bevatte , en in vele, min of meer gegronde , aanleidingen tot klagten voorzag. — Dit ontwerp bleef evenwel , door de aftreding van het toenmalig ministerie, buiten overweging. Later vermeldden de nieuwsbladen , dat een nieuw ontwerp in gereedheid werd gebragt, en spoedig aan de tweede Kamer zoude worden ingezonden ; ver- sehillende tegenstrijdige geruchten verspreidden zich, omtrent het beginsel en de strekking van hetzelve. — Inmiddels verscheen het besluit van den llden No- vember 1856 (Staatsblad no. 114) en — wie zal het ontkennen ? — - het vervulde elken belanghebbende met eene bange verwachting voor de toekomst : het werd als een ongunstig voortceken (*) der strekking van het Wetsontwerp beschouwd, dat dezer dagen bij de tweede Kamer is ingekomen. (*) Over dit besluit heb-ik mljn gevoelen rondborstig medegedetld iu eenen wOpea brie/" bil den uitgever van dit tijdscbrift verscbcuen. — In dien brief ttaat bl. 4 regel 8 v. o. 1855—56 , lees 1854—55. 40 Aan dat Wetsontwerp zal , over het algemeen , wat beginsel en strekking betreft , wel niemand zijne goed- keuring ontzeggen: immers wij vinden er de Wet van 1852 in terug, met de meeste aanvullingen en wijzi- gingen, die in de zitting van 1855-56 waren voorge- dragen. — Wij vinden er dus grootendeels datgene , wat zulke gewenschte uitkomsten heeft opgeleverd , en zelfs in art. 28 eene bijvoeging, die allezins doel- matig is om het stroopen te fnuiken niet alleen , niaar tevens van den wil der Regering tot behoud van den wildstand doet blijken , en die bijval bij'elken jagtliefhebber moet vinden. — In het algemeen alzoo, ik herhaal het , verdient het ontwerp de goedkeu- ring van elken belanghebbende. Doeh dit alies kan niet opwegen tegen den onher- stelbaren slag , waarmede het jagtveld door de ophef- fing der jagtopzieners bedreigd wordt : art. 37 slaat aan al het goede , waarin wij ons verheugen , den bodem in. — De surveillance toch is het »te zijn of »niet te zijn" voor den wildstand; zonder haar, zijn alle verbods- en strafbepalingen slechts geschrevene theorien, niets meer. — Ik meen dit alles genoegzaam in mijnen »Open brief" door afdoende beschouwingen te hebben aangewezen , zoo dat ik het overbodig acht daarop terug te komen ; doch iets , dat ik in dien brief slechts vcronderstelde , is nu , volgens art. 38 , in verband tot het daarop betrekkelijk gedeelte der memorie van toelichting , zekerheid gewoi den. — De Rijksveldwachtcrs zullen » steeds dcor hunne uitmon- 41 »stering kenbaar zijn", Ices ik in het laatstgenoemde stuk; zij zullen alzoo in uniform en met hunne blin- kende wapening — alles op grooten afstand ken- baar — moeten surveilleren. — Dit immers zal hunne nadering aan het geoefend stroopersoog onmisbaar aankondigen , en alle surveillance , voor zoo verre die met het enbrigaderen en de »rondes" nog bestaan- baar 'is, vruchteloos maken. — Over de verdere be- zwaren , die dat voorschrift zal te weeg brengen , neb ik het mijne , in den »Open brief", gezegd. De bepaling van art. 50 zal ook hoogst nadeelig voor het ijverig toezigt zijn : dat art. beperkt de toeken- ning van premien binnen te enge grenzen ; het zal , mijns inziens , door deszelfs redactie , dikwerf zelfs het doel, dat men er bij beoogde, missen. Het is klaar, dat de bedoeling is om,in beginsel , alleen premien toe te kennen , waar het bekeuringen wegens gewigtige, aan het jagtveld schadelijke stroo- perijen geldt; maar dat men die toekenning afhanke- Hjk maakt van »de in beslagneming of latere uitle- »vering" van verboden jagt- of vischtuig enz. is, naar mijn bescheiden oordeei, geenzins met die be- doeling in overeenstemming. — Ik wil slechts een enkel voorbeeld aanhalen: een opziener betrapt twee personen, die bezig zijn met tirasseren; hij grijpt, herkent en bekeurt een van hen , terwiji de andere met de tiras ontvlugt en door den opziener vervolgd wordt; onder het loopen werpt de overtreder, zon- der dat de opziener het bemerkt , de tiras van zich 42 in eene sloot ; hij wordt eindelijk ingehaald , herkcnd en insgelijks bekeurd; de bekeurden verwijderen zich nu, en de opziener kan onmogelijk de tiras in het donker — ieder toch weet , dat hot tirasseren bij don- kere maan geschiedt — vinden, en als hij, den vol- genden morgen, gaat zoeken is alle moeite vrucbte- loos. — De veroordeeling volgt ; doch vermits er geene inbeslagneming geschiedde , en later de uitlevering der tiras geen plaats heeft , ziet zich de opziener door de Wet zelve, die dit feit, als de zwaarste jagtovertre- ding , met de hoogste straf bedreigt , van het genot der premie verstoken. - Al wie eenige zaakkennis be- zit, kan zich yele dergelijke voorbeelden denken. Het is trouwens te voorzien , dat de ledcn der Ka- mer, die praktische jagtkennis bezitten — en deze ont- breken geiukkig niet — , liunne ambtgenooten omtrent de bezwaren, die de art. 37 en 50 opleveren , zullen inlichten , en dat die bezwaren , bij amendementen , zullen opgeheven worden ; immers : qui veut les fins, veut les moyens ! Er is nog ecn belangrijk punt , dat ik niet met stilzwijgen meen te mogen voorbijgaan: het geldt litt. b. van art. 9 ; men had zich , niet zonder grond , gevleid , dat deze bepaling bij de herziening der Wet zoude wegvallen. — Ten einde dit punt behoorlijk toe te lichten, zal ik eenigzins wijdloopig moeten worden, en vroegere toestanden ophalen. Een der natuurlijke uitvloeisels der Wet van 1814, die — zoo als ik hierboven zeide — van het regaal A% beginsel uitging, was het bestaan van een publiek jagtveld. — Wanneer nu de jagt op ganzen , eenden en watersnippen geopend was , had iedere daartoe bevoegde het regt , die jagt in dat publiek jagtveld uit te oefenen , en ieder jager weet , dat de jonge eenden zich gaarne in haverstukken en hooilanden ophouden ; sommige minder naauwgezette jagers zoch- ten dus aldaar dat wild op en veroorzaakten schade. — Er bestonden slechts twee middelen ora dit kwaad te keeren : of de grondstukken te doen registreren en afpalen , 6f eene actie tot schadevergoeding in te stellen ; het eerste was kostbaar , het tweede leverde vele bezwa- ren op. — Om aan dezen toestand een einde te maken werd het Koninklijk besluit van den 5den Julij 1823 (Staatsblad no. 25) in het leven geroepen, en sedert bepaalde de Opperhoutvester , in overleg met Gedepu- teerde Staten , de localiteiten , waar de jagt op gan- zen, eenden en watersnippen zoude geoorloofd zijn; doch — men lette hier op — waren die notification , in de meeste provincien, slechts van toepassing op het publiek jagtveld ; in de geregistrcerde en afgepaalde jagten bleef het alzoo aan den eigenaar vrijgelaten , of werd het eene zaak tusschen dezen en den huurder van den grond. Sedert de invoering der Wet van 1852 bestaat er niet alleen geen publiek jagtveld meer , maar staat alle jagtveld gelijk met hetgene vroeger geregistreerd en afgepaald was; niemand dus — met uitzondering der bezitters van jagtregt op gronden van derden — heeft 44 nu net regt om, tegen den wil van den eigenaar, of huurder , gronden te betreden om die te bejagen ; alle gelegenheid om schade aan graan- of hooiland te veroorzaken is dus afgesneden ; en toch mogen mi de eigenaars of huurders op htinne gronden geene een- den schieten , wanneer Gedeputeerde Staten goedvin- den , die jagt, zoo als in Zuid-Holland het geval is, tot »op het water, langs de stranden , oevers van »meeren , plassen , rivieren, mitsgaders op moerassige »landen", te beperken. — De eenden, die op hiinnc gronden uitgebroeid worden , mogen ze nu , zelfs langs de rietkanten der slooten en togten , wanneer die niet bevaarbaar zijn , niet schieten ; zij moeten toezien , dat later die eenden , die op hunnen grond uitgebroeid werden , zich verwijderen en elders door anderen geschoten , of op de kooijen gevangen wor- den ; en toch hadden ook zij eene acte , toch was de jagt op waterwild — maar niet voor hen — geopend. — Bij het vigeren eener Wet , die het eigendomsregt in stede van het regaal heeft gesteld , is zulk eenen tocstand niet van onbillijkheid vrij te pleiten. — Ook ten aanzien van dit punt is het te wenschen , dat het de aandacht der tweede Kamer niet ontga. Meerder aanmerkingen wil ik niet maken; zij zou- den slechts punten van ondergeschikt belang betref- fen , en ligtelijk op vitterijen uitloopen. — In vitte- rijen kan alleen kleingeestigheid of aanmatiging zich verdiepen. — Indien ze steeds onvoegzaam zijn , is dit vooral bier, waar zoo veel goeds aanwezig is, het geval ; het was alleen mijn oogmerk belangrijke punten aan te wijzen , waarvan de wijziging mij — behou- dens beter oordeel — hoogst noodzakelijk en wen- schelijk toeschijnt , om de Wet datgene te doen wor- den , waartoe zij bestemd is : waarborgen te leveren voor behoorlijk toezigt, en tevredenheid bij de belang- hebbenden op te wekken. V. v. W. ^c\a/(^3(5\Sve^— A I h E 8 I E I. Iii het laatst der afgeloopen maand February reed de zoon van een' opziener met eene kar door het duin. — Op eenigen afstand zag hij zes bonte kraai- jen , aanhoudend uit de lucht naar den grond ste- ken en nader bij komende, ontwaardde hij een vol- wassen haas , dat telkens de kraaijen afweerde en wegjoeg. — Toen hij van de kar steeg om te onder- zoeken , wat de eigenlijke oorzaak hier van was , liep het haas weg; doch hij vond een bijna halfvol- wassen haasje , dat , door het bijten der kraaijen , aan 47 den hals gewond was , en dat hij opnam , en op eenigen afstand , in de ruige helm , nederzette. — Mij is nimraer iets dergelijks voorgekomen. — Zoude het een moerhaas geweest zijn , dat zijn jong ver- dedigde? — Misschien kan de een of andere lezer van het tijdschrift dit oplossen. -^OS Men zegt , dat de burgemeester van zekere landelijke gemeente, verleden zomer, de volgende afkondiging Het doen : »Te beginnen met den 15den dezer maand wordt »aan alle eigenaren van honden bekend gemaakt, dat »zij gemuilband moeten loopen; wie zonder muilband » op de publieke straat wordt aangetroffen , zal door »de agenten van politie opgepakt en, binnen het ver- »loop van drie dagen niet opgeeischt zijnde, worden »dood gestagen." Gelukkig , dat men hier een ? mag plaatsen. ^\QQ - 48 Een advocaat, die de groenrokken niet lijden kon , zeide , in een gezelschap , waar zich onder anderen een houtvester bevond, op aanmatigenden toon : »Indien ik eenmaal de stellige overtuiging ver- »krijg, dat mijn zoon een volslagen domkop is, »zal ik hem in het jagtvak opleiden." »l>an heeft uw vader met u geheel anders gehan- »deld," antwoordde de houtvester droogjes. PROEVE EENER NEDERLANDSCHE JAGTTEEMINOLOGIE, DOOR VEI&SVKSn VAX WCLVERHOHiT. Jede Kunst , jede Wissenschaft und jedes Gewerbe hat nun seine Kunst- oder technischen Ausdrilcke; da aber die Jdgerei alles dreies in sich vereinigt, so hat sie mehr Anspruche auf eine eigene Jag dkunstspr ache , und hat sie auch seit undenklichen Zeiten. YON ScHMELING-DlRINGSHOFEN. Het zorgvuldig gebruik der kunstwoorden was van ouds een kenteeken, waardoor men den echten jager van den leek in de kunst onderscheidde. — Van daar, dat zij steeds ijverig werd in stand gehouden en onder de ware beoefenaars der jagt in zwang bleef ; althans bij hen , die de jagt als eene wetenschap beschouwen en dit edei bedrijf op zijne regte waarde schatten. — Of wij evenwel eene volledige jagtterminologie bezitten ? V14FDE JAARGANG. 4 50 is eenc vraag die ik ontkennend meen te moeten be- antwoorden , sedert ik mij met de zamenstelling dezer proeve bezig hield. — Die der Duitschers is ontegen- zeggelijk, over het algemeen , de volledigste; die der Franschen de rijkste, voor zoo veel de kunstwoorden aangaat die betrekking hebben tot de parforce-jagt (chasse a cor et a cri of a courre), omdat die jagt van zuiver franschen oorsprong is en , sedert eeuwen , aldaar de beste meesters in dat vak gevonden werden, wier werken nog heden , wegens hunne grondigheid , in hooge achting staan. — Het verdient ook opmerking , dat wij in onze nederlandsche terminologie vele fransche woor- den, die betrekking hebben tot de afrigting van den staanden hond , hebben overgenomen. Om op de nederlandsche terminologie terug te komen , deze is, althans voor het grootste gedeelte, slechts bij mondelijke overlevering bewaard gebleven. — Het eenig oud werk dat wij, in onze taal, over de jagt bezitten en waarin eenige kunsttermen voorkomen , is dat van Merula (i); het is, behalve eenige oude schrifturen, de Cenige bron die ik heb kunnen raadplegen , want wat het, anders zoo voortreffelijk , woordenboek van Kiliaan ten deze oplevert is van weinig belang. — De termen die bij Merula voorkomen en minder in gebruik zijn , heb ik door eene M. aangewezen ; de weinige van dien aard die bij Kiliaan gevonden worden, zijn door eene K. aangeduid. — Andere heb ik , waar het noodig scheen , van aanteekeningen voorzien ; terwijl verder de (1) Placaten ende Ordonnancien op 't stuck van de Wildernisscn, '8 Gia- venhage 1G05, Uvecde boek. 51 hoogduitsche en fransche kunsttermen, voor zoo verre ik die kon opsporen (*.), bij elk woord zijn gevoegd. Men neme mijnen arbeid voor hetgene hij is, houde de feilen ten goede en verlieze — ik durf het hopen — de moeijelijkheden niet uit het oog, waarop ik bij de bewerking heb moeten stooten. — Men wane ook niet , dat ik mij durf vleijen iets volledigs te hebben geleverd , en beschoiiwe het slechts als eene proeve, die ik voor ruime aanvulling vatbaar acht ; waartoe ik mij , bij alle beoefenaars onzer edele kunst , dringend aanbeveel ; elke teregtwijzing , elke opmerking zal welkom zijn. Ik heb gemeend alle termen, die betrekking op het jagtgeweer en het daartoe behoorende gereedschap heb- ben , te moeten weglaten ; deze toch vorderen alle min of meer eene omschrijving , welke minder in eene jagt- terminologie , dan wel in eene technologisch jagt-hand- woordenboek zoude te huis behooren; het ontbreken van zoodanig woordenboek vormt eene aanmerkelijke leemte in onze, weinig uitgebreide, jagtlitteratuur , welker aanvulling hoogst wenschelijk is, doch tevens eene alles behalve ligte taak zoude opleveren. Naar mijne wijze van zien , behoort geene enkele po- ging te worden verzuimd , die strekken kan tot instand- houding der kunstmatige jagt. — De jagtgebruiken en de jagttaal zijn immers, over het algemeen, reeds meer dan te veel in vergetelheid en in onbruik geraakt ; daar- (*) Zoo heb ik da*a*r waar de zaak niet door con' kunstterm , maar door het gewone woord — b. v. lepel door oreille, pi aim door queue — wordt uitge- drukt , het fransch weggelaten ; even zoo heb ik ten aanzien van het duitsch gehandeld. — Waar ik , in die talen , twee termen voov e'e'ne zaak vond , heb ik slechts den meest in gcbruik zijtide opgenoineii. 4" 52 door tocli gaat hct eigenaardige der zaak te niet , eener zaak , die steeds zoo vele warme aanhangers en beoefe- naars in ons vaderland heeft gevonden, en nog voort- durend vindt; eener zaak die wij, als eene edele kunst, op onze nakomelingen ongesehonden hopen over te brengec Aanbrenges. De opleiding van honden, tot de soort van jagt waartoe men hen bestemt. — Abrichten. Dresser. Aansghieten. Een stnk wild treffen , doch zoo" , dat het nog verder loopen of vliegen kan. — Anschiessen. Aahslaan. Het blaffend gelnid der honden , wanneer zij een stuk loopend wild op den voet vervolgen. — Laut jagen. Crier sur la voie. Aanslag. De rigting der visierlijn, bij het aanleggen van een geweer. — Lage. Couche. Aanslag. Het vuil dat, door het schieten, in het ge- weer ontstaat. — Pulverschmutz. Crasse. Aanstand. De plaats waar zich de jager sehuilhoudt , om het wild af te wachten. — Anstand. AffuU Aanstellen. zie Posteren. Aantrekken. Wanneer staande honden wild in den 53 neus krijgen en er regt op aangaan, of den voet langzaam volgen. — An Ziehen. Eventer. Aas. zie Voer. Aasjager (*). Iemand die , door te ver schieten , veel wild verloren schiet , dat nutteloos in het jagtveld blijft liggen rotten ; of een zoogenaamde jager die , uit schietwoede, halfwassen wild vernielt. — Aasjager. Achterlooper. De achterpooten van het wild. — • H in- ter lauf. Pied de derriere. Adroit ! Vroeger leerde men den staanden bond om , bij het afgeven van het geschoten wild , zieh , met den rug naar den jager gekeerd, op de achterpooten te verheffen ; tot de uitvoering van dit nutteloos kunstje gebruikte men , even als de Duitschers en Franschen , dit woord. Afgeven. Wanneer de staande hond het geapporteerd wild op het woord »los !" zijnen meester in de hand geeft. — Abgeben. Lacker. Afvangen. Het afmaken van geschoten grof wild , door middel van den herts- of den nekvanger. — Ab- fangen. Servir la bete. Afwerpen. Het jaarlijks afvalien der geweijen van het grof wild. — Abwerfen. Mettre has. Appel. Men noemt »onder appeT' een' hond die zich gemakkelijk laat terug roepen of fluiten. — De Duitschers en Franschen hebben denzelfden term. Apporteerbok. zie Dresseerbok. Apporteren. Het aanbrengen van geschoten of gevan- (*) Het gcldt liicr do invocring van cen" duitschen term, doch het woord is zd<5 karaktejtfetiek , dat het , m'jns iaziens , de oimcming allezins verdient. 54 gen wild door den staanden hond , spion en beschut- ter. — Apportiren. Apporter. Avance ! Dus spreekt men den staanden hond toe , om hem op den voet van vliegend wild te doen voort- gaan. — Dezelfde term wordt in het hoogduitsch en het fransch gebruikt. B. Bast. De behaarde huid , die de nieuwe geweijen van het grof wild bekleedt. — Bast. Peau velue. Basterd. Een hond die niet van zuiver ras is. — Bastard. Bdtard. Bed. Het leger van grof wild. — Bett. Reposee. Bed. De plaats waar korhoenders, fasanten of patrij- zen, in het zand hebben liggen gullen. — Lager. Repaire. Behang. De oorlappen van alle jagthonden. Men zegt : »die hond is goed of slecht behangen", — Be hang. Coiffe. Behangen. zio Behang. Beschtjtteh. Een windhond, die de overige honden van den strik belet het gevangen haas te schenren , en die het meestal ook apporteert. — Retter. Beslaan. Het paren van het grof wild. — Beschla- gen. Daguer. Beurs. M. De balzak van het grof wild. — Kurz- wildprct. Daintier s. Binnen ! Men gewent den bond op dit woord in een bosch of eeoe beg te gaan , om die af te zocken. — 55 Blid. Het schouderblad van alle loopend wild. — Blatt. Epaule. Biadschot. Wanneer het wild , van ter zijde , in het voorste gedeelte van het lijf, en alzoo doodelijk, ge- troffen wordt. — Blattschuss. Bloem. De staart van het edelwild. — Blume. Bolderen. Het geluid der korhanen in den paartijd. — Kollern. Bonesel. M. De uitwerpselen van het grof wild. — • Losung. Fumees. Boomen. Wanneer een fasant, die opgedaan wordt , zich op eenen boomtak zet. — Baumen. Brancher. Brak. Een hond die loopend wild opzoekt en het zoo lang op den voet vervolgt , tot het geschoten of dood- gedreven is. — Jagdhund. Chien courant. Brok. De voerbrokken die men op en rondom den zwanehals plaatst om vossen te vangen; de eerste noemt men vang — de tweede lokbrokken. — Broc- ken. Appdt. Broket (1). M. De nieuwe geweijen van het grof wild, zoo lang ze nog week en met de ruige huid bekleed zijn. — - Kolben. Re fait. Bronst. De paartijd van het grof wild. — Brunft. Rut. Bronsttijd. zie Bronst. Buidel. Een net dat men voor de gaten der konijnen- (1) Dit woord — hocwel cenige overeenkomst hebbende met bet fran8chc brocard, zie Keebok, — schijnt my toe afgeleid te kunnea zijn van: „bro- kigh, brokel, fragilis", uit hoofdc der week- of broosheid van de nieuwe ge- weijen. — Men zie het Etymologicum van Kiliaan, bl. 92. 56 holen plaatst en dat zich, door het inspringen der konijnen , toerijgt. — Kaninchenhaube. Bourse. Burlen. M. Het geloei dat het hert , vooral gedurenden den bronsttijd, maakt. — Orgeln. Raire. Collier. De dresseerlijn welke, aan het gedeelte dat om den hals van den hond wordt gedaan , van hou- ten ballen met ijzeren pinnen voorzien is. — Ko- rallenhalsband. Collier de force. !). Daseuilen. Sterke netten , in den vorm van konijnen- builen, die voor de gaten der das- en vossenholen gezet worden , terwijl de dashonden die afzoeken. — Dachshaube. Dashond. De kleine soort wordt gebruikt om de dassen en vossen onder , en de konijnen boven den grond te jagen; de grootere wordt tot het zoeken en drijven van grof wild aangewend. — Dachshund. Basset. Dier. zie Hinde. Dekken. Zegt men: 1° wanneer de windhonden een haas vangen. — Greifen. Forcer. — 2° van het paren der honden. — Bel e gen. Accoupler. — 3° van een geweer , dat den bagel goed te zamcn houdt. Deck en. Garnir. 57 Doorhessen (1). De achterloopers van hazen en konij- nen , kruiswijze doorsteken , om ze te kunnen dra- gen of ophangen. — Einhesen. Doorsteken. zie Doorhessen. Dos (2). De huid van grof wild. — Decke. Nappe. Dresseerbok. Een rond stuk liout, ter wederzijde van twee kruislings doorgestoken pinnen voorzien , waar- mede men de honden het apporteren leert. — Dres- sirbock. Chevalet. Dresseerhalsband. Een smalle , lederen halsband waar- aan doorboorde houten cilindertjes worden gescho- ven, die van ijzeren pinnetjes voorzien zijn. — Dres- sirhalsband. Collier de force. Dresseerlijn. Eene korte of lange lijn, naar mate ze tot de kamer- of velddressuur wordt aangewend , die men aan den ring van den dresseerhalsband vast- steekt. — Dressirleine. Dresseren. zie Aanbrengen. Drieling. Een liaas , dat drie vierde van zijnen wasdom bereikt heeft. — Dreilaufer. Trois-quarts. Drijfjagt. Het af jagen van bosschen of het vlakke veld , door middei van jongens , die de struiken af kloppen of het veld afzoeken , om het wild op de onder den wind geposteerde jagers aan te drijven. — Treibjagen. Traque. Drijven. De uitocfening der drijfjagt; ook het ver- (7) Komt waarschu'nlilk van „hespe", omdat men den ccnen Iooper door de hielpeee van den anderon steekt. (2) Dozen term vind ik in etukken do. houtvostcrij betrcffende, van de XYIdc en XVII de ceuw. 58 volgen van een stuk wild door de honden, op den voet. — Treiben. Traquer. Suivre. Druvers. De jongens die tot de drijfjagt gebruikt worden. — Treibleute. Traqueurs. Drukken. Het zich verbergen van het wild op den grond , om niet door den jager bemerkt te worden. — Dr tick en. Raser. Drukken. Wanneer een hond bij het opnemen, of het apporteren het wild knaauwt. — Quetschen. Avoir la dent dure. E. Eend. Het vrouwelijk geslacht bij alle eendensoorten. — Ente. Cane. Edeljagt (1). zie Haar met haar. Edelwild. Gezamenlijke benaming van het hert, de hinde en het kalf. — Edelwild. Betes rousses. Eijerwezel. De kleine wezel. — Kleines Wiesel. Belette. End. Elke tak , of uitstekende punt van het gewei der her ten of reeen. — Ende. Cor. F. Flankeren. Wanneer een hond, voor den jager uit, goed her- en derwaarts zoekt. — Revieren. Queter. (1) In art. 30 van het plakkaat op de jagt in Vlaandercn, leestmen: „hetzii -hair met hair, ende pluym met pluym , 't welck men in sommige plactsen .,nocmt Edcljatiil'". 59 Fuik. Een fuikvormig net, dat men vroeger, vooral in Friesland, gebruikte om palrijzen te vangen; deze vangwijze heette: »met fuik en schild". — Treibe- z e u g. Tonnelle. G. Gaffeler. Het driejarig hert. — Gabelhirsch. Deuxieme tete. Gaffelbok. De driejarige reebok. — Gabelbock. Chevreuil de trois ans. Gaten. De monden der pijpen van de holen der das- sen, vossen en konijnen. — Ausgang. Gueule. Gehoor. De ooren van het grof wild. — Gehor. Geladen. M. Het grof wild dat jongen draagt. — Hochbeschlagen. Porter. Gelt. Zegt men van de hinde , de rekke en het moer- haas, wanneer zij te oud zijn om jongen voort te brengen. — Gelt. JBrehaigne. Gerekt K. (1). Heet het gewei van het grof wild , wanneer het van den ruigen bast ontdaan is. — Vereckt. Fraye bruni. Geschild. Noemt men de patrijzen, zoodra de schil- den, op de borst der jonge hanen , duidelijk zigtbaar zijn. — Geschildet. Gesneuveld (2). Van wild dat dood in het jagtveld gevonden wordt. — Verendet. (1) Ofschoon Kiliaan dit woord niot onmiddelijk op de gewcijen van hut grof wild toepast, echijnt het e'a in verband met het hougduitsch, e*n door de beteekenis van nrestauratus", die hij er aan geeft, zeer geschikt om hier te worden opgcnomen. (2) Dit woord vindt men herhaaldelijk in stukkcn van de XVIde en XVIId^ ecuw, die betrekking tot de jagt hebbeu. 60 Gesteente. M. De kleine hoekige uitwassen , die eenen rand om het onderste gedeelte , of roos , van het gewei vormen. — Steine. Pierrure. Geveegd. zie Gerekt. Gewas. M. Het onderdeel of wortel van het gewei , aan het voorhoofdsbeen. — Rosenstock. Pivot. Gewei (1). De hoornen van het grof wild. — • Ge- weih. Bois. Gewei (2). De uitwerpselen van het loopend en vlie- gend klein wild. — Losung. Crottes. Geweide. De onderbuiks-ingewanden van het loopend wild. — Gescheide. Getwij (3). M. zie Gewei. Groeven. De sleuven die zich langs het gewei van het grof wild bevinden. — R inn en. Gouttieres. Grofwild. Het edel- en reewild. — Ho ch wild. Betes fauves. Gullen. Het zich baden van vliegend wild in het zand. — Stau ben. Vantrer. Gust. Noemt men een paar patrijzen , die zonder jongen zijn gebleven. — Gelt. H. Haan. Het mannelijk geslacht der korhoenders, fasan- ten, patrijzen en kwartels. — Hahn. Coq. (1) Van Bweidfich", prachtig. (2) Van nwelden ," frrazen. (3) Van ,twijg," tnk. 61 Haar met haar (i). Het jagen en vangen van wild met honden. — Halfwassen. Noemt men het wild, dat ongeveer de helft van zijnen wasdom heeft bereikt. — Ha 1 fo- wl! ch si g. Pouilleux (van vliegend wild). Handschuw. Zegt men van een' hond en van een fret , die men , tengevolge van ruwe behandeling , niet ge- makkelijk in handen kan bekomen. Harmel. Het groote wezel of hermelijn. — Grosses W i e s e 1. Hermine. Haspel. zie Dresseerbok. Hazenrein. Noemt men een' staanden hond , die alleen op bevel de hazen vervolgt , of althans op het eerste fluiten dadelijk van achter een haas terug komt. — Hasenrein. (2) Hen. Het vrouwelijk geslacht der korhoenders, fasan- ten en patrijzen. — Henne. Poule. Hert. Het mannelijk edelwild (3). — Hirsch. Cerf. Hertinse. zie Hinde. Hertsvanger. Een soort van kort , aan de punt twee- snijdend , zijdgeweer , waarmede men het aangescho- ten hert, achter het scliouderblad , in de borstholte steekt. — Hirschfanger. Couteau de chasse. (1) Men zie de „blijde inkomsten" der hertogen van Braband. — In zekere permissie om te jagen , door prins Fkederik Hendrik aan Johan Fontaine M. D. te Amsterdam , den 30sten September 1626 verleend , komt voor , „hair met hair, ende pluym met pluym." (2) Het verwondert mij niet , dat de Franschen hier geenen term voor heb- ben; volgens hunne jagtwerken behoort het bijna tot de onmogelijkhedcn den hond dit te leeren. (3) Men hoort ook dikwcrf „bok'" zeggen, doch dit is volstrekt onjagtmatig. 62 Herttijd. Volgens Ampsing (i) duurde, in de XlVde eeuw, de jagt op herten - »den herttijd" --, hicr te lande van St. Laurens- tot St. Lambrechts dag , dat is : van den lOden Augustus tot den 17den Sep- tember. — Feistzeit. Hierom ! Toeroep om den staanden hond , gedurende het zoeken, van rigting te doen veranderen. — Her- u m ! Tourne ! Hinde. His. Het vrouwelijk edelwild. - Thier. Biche. Hitsen. De windhonden op loopend wild loslaten. - Hetsen. Hoen. Een patrijs. — Rebhuhn. Hoepnet. Een rond net , dat aan een' grooten , halven hoepel is bevestigd , en gesteld wordt om fasanten op te vangen. Holes. De onderaardsche verblijven van dassen , vossen , konijnen, bunsings en wezels. -- Bail. Terrier. Hop , Hop ! Jagers toeroep , om elkander op de jagt we- der te vinden. -Hopp, hopp! Houp , houp ! Houden. Wanneer het wild zoo vast liggen blijft , dat de hond er voor staan kan. ~ Aushalten. Tenir. Hum. M. zie Dos. I. IJs-end. Het tweede end van het gewei, dat op het oog-end volgt. — Eissprosse. Surandouiller. Ingangen. M. zie Gaten. Invallen. zie Strijken. (1) Beschrijving der stad Haarlem, bl. 74; waar de Schrijver zegt, het uit oude memoriihi van dicn tijd" , en wel van 1335, te hcbbcn overgenomen. 63 J. Jagerssteek. Een knoop waarmede men dc leisse, of de dresseerlijn aan den halsband bevestigt, en die zich , door eenen ruk aan het korte einde , laat los- trekken. ~ Jagerschleif e. Jagtmatig. Heeten alle handelingen en spreekwijzen , die overeenkomstig de regelen der kunst zijn. - Ja- germassig. K. Kalf. De jongen van het grof wild. Naarmate van het geslacht, bij het edelwild : hertekalf, hindekalf; bij hetreewild: bokkalf, rekkekalf. ~ Hirschkalb, Thierkalb; Bockkalb, Rickkalb. Faon. Kameb. De ruimte in de dassen- , vossen- en konijnen- holen. — Kessel. Accul. Kamerdressuttr. Het gedeelte der afrigting, dat dient om den hond het apporteren te leeren. — Stuben- d r e s s u r. Keukelen (1). Eene wijze waarop men vroeger hout- snippen ving. Kiro. zie Tiro. Klem. Alle soorten van ijzers met slagveren. Voor de vossen gebruikt men den zwanehals, voor de otters de klem en voor het kleine roofgedierte sprenkels. - E i s e n. Assommoir. (1) Ik vind (lit herhaaldelijk in stnkken van dc XVIde en XVIIde ceuw, die betrekking op het jagtwezcn hebben, zondcr dat deze vangwijze daarin be- schveven wordt. 64 Klink. Het teellid cler teven. -- Schnalle. Bouton. Klokhuis. Het hart , de lever en de long van het grof wild. — Gerausch. Klopjagt. zie Drijfjagt. Kluft. K. Een broedsel korhoenders , fasanten en pa- tryzen, met de ouden. - Kette. Compagnie. Klugt. zie Kluft. Kokkeren. Het geluid van den fasanthaan bij het op- vliegen. Koppel. Noemt men twee of meer honden , wier hals- banden door een kettingje of riem verbonden zijn. — Koppel. Couple. Koppel. Twee gepaarde patrijzen. Paar. Paire. Koppelen. De honden door de halsbanden zamen ver- binden. — Koppeln. Coupler. Koppelvast. Zegt men van honden, die zich goed- schiks laten koppelen en daarna rustig geleiden. — Koppelbandig. Kort Jagen. Wanneer een staanden hond steeds bin- nen schot votfr den jager uit zoekt. — Kurz su- ch en. Chasser sous la main. Korte jagt. De jagt met het geweer, met staande honden, spionnen en brakken. Koude voet. Het spoor van wild waarop de honden niet meer teekenen. — Kalte Fahrte. VoieUgere. KrxVaijen. Het geluid der patrijzen. — Rufen. Appe- ler. — Ook het kraaijen van den fasanthaan. Krilschot (1). Wanneer het wild , door het schot, slechts (1) Dcnkolijk van het oiide „kril", fruriens; zie Kii.iaax, Etymologicnm , p. 32C. 65 even aan een der uitsteeksels van de ruggewervelen getroffen wordt, z66, dat het dadelijk nederstort, doch ook even spoedig weder wegloopt of wegvliegt. — Krellschuss. Kroon. De bovenste enden van het gewei der herten. — Krone. Couronne. Kudde. zie Kluft. Kussens. De achterbouten van het haas en het konijn. — Keule. Cul. Kwartelbeentje. Het lokfluitje om kwartels te van- gen. — - Wachtelpfeife. Appeau. L. Laat (1). Denkelijk het leger van het haas. Lamprei. Jong konijn, dat minder dan halfwassen is. — Lamprette. Lapereau. LANGE HOND. zie WlNDHOND. Lange jagt. De jagt met windhonden. — Wind- hetze. Chasse aux levriers. Lavei. M. Het voedsel , dat het loopend wild tot zich neemt. — A e sung. Gagnage. Laveijen. K. Het op voedsel uitgaan van het loopend wild (2). — Aesen. Viander. (1) Dit woord, dat ik noch bij Kiliaan noch bij Meeula vind, komt voor in het plakkaat op de houtvesterij en de jagt in Holland en Westfriesland , van den 3den Augustus 1750, Art. 11: „Dat ook de geene die gequalificeert zijn „om te mogen jaagen, dezelve Jagt niet anders en zullen gebruiken dan tot „eerlijke exercitie en vermakelijkheid ; en indien iemand bevonden werde een „Haas gedekt, geslaagen, ter laate of anders dan ter loop gevangen te hebben , „dat zal 't elken reyse weesen op een boete van twintig ponden." (2) Plakkaat op het stuk van de wildornis, van den 17den Maart 1595, art. 21. VIJFDE JAARGANG. 5 66 Leger. Dc plaats , waar zich het klein , viervoetig wild des daags verborgen houdt. — Lager. Gite. Leisse. De smalle riem, waaraan de windhonden op de jagt, geleid worden. — Hetzriemen. Laisse. Lepels. De ooren der hazen en konijnen. — Loffel. Lighond. zie Staande hond. Ltkker. De tong van het grof wild. — Leeker. Limogie. K. De fasanthen (1). Loensch. Noemt men een' hond, die dan eens ijverig en vriendelijk , dan weder lui en stug is. — La u- nisch. Quinteux. Lont. De staart van den vos. — Ltinte. Loopband. zie Leisse. Loopend wild. Alle viervoetig wild. — Haarwild- pret. Gibier-poiL Looper. De pooten van het loopend wild. — Lauf. LOOPERS. zie POSTEN. Loopsch. Noemt men de teef , bij welke tijdelijk de geslachtsdrift opgewekt is. — Laufig. En chaleur. Los I Toespraak aan den hond, om hem het geap- porteerd wild te doen afgeven. — A us! Donne! Loskoppelen. De gekoppelde jagthonden dc halsbanden afnemen. — Los en. Decoupler. Lucht. De eigenaardige reuk , dien elk stuk wild voor den neus der honden achterlaat. — Witterung. Sentiment (1). F.tymologicum , p. 351, in de noot, 67 M. Malie. Een zilvcren ringetje , dat aan wederzijde door de bovenlip der fret wordt gestoken. Malign. Door de ringetjes der fret eenen draad rijgen , en daarmede den bek toebinden. — - Encameler. Markeren. zie Teekenen. Mismaakt. M. zie Oneffen. Moerhaas. Het vrouwelijk geslacht van het haas. — Has in. Hase. IN. Naoogen. Loopend of vliegend wild nakijken. Nawaren. zie Naoogen. Nekken. Het bij de achterloopers opgenomen baas, of konijn, met den kant der regterhand in den nek slaan. — Genicken. 