VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De Staartflar ^ op cods mnk verfcheenen , Jleept ier. Jiam Fm yUmmen agur zich^ verbaast den Sterflingf baan Ferwmdring en ontzag, en zweeft aan *s Hemels ronden Kietf als men zich verbeeldtt in^t 'wilde en ongehonden'^ ^ Maar in hoar kegelkring^ aan weg en tyd bepaald, Schom zjf zointyds^ naly den ft and der Zmne flraakf Ofwions Stelz^l -H^tt, met fionkereyide zwieren ' Des Sclteppers Jteerfchappy en magt , nogthans heftieren Soar yvyden ommez'waai: gerigt naar dit beftuit ■ • Foert ^ het hoog bevel van haqren Maaker uit^ ' iAKER. G 3 Wan* / f4 ra BBSMEGBLBNOB WYSGBBR, Wannccr de verfchrikkingen , die het Bygeloof, uit oi kunde geteeld, voorhecn by het verfchynen eeuer C( meet, veroorzaakte, en die nog het bygeloovig dcel dc Menschdoms , ten alien tydc zeergroot, bevangen, als di Roedc^ gelyk het fpreekt, zich aan den llemel vertoont by het verlichter gedeclte verdweenen , voor het lid der Wysbegeerte; wanneer newton .de Beweegings-we ten aan welke de Comeeten onderworpen waren, aang weezcn , en h alley deezen arbeid zyns grooteu Voo gangers tot eene hoogcre maate van zekerheid en volk< menheid opgevoerd had, gaven hunne gewigtige ontdel kingen aanleidirig tot nieuwe vrees. Men dugtte namen lyk y dat ecu der Comeeten , die , in allerlei rigtinger door onf? Zonneftelzel been loopen , ten cenigen ty< onze Aanie in deszelfs wandelkring mogt aantrcffen , i cenc ontfloopende botzing veroorzaaken. Men ging vc der , en fteldc dat dergelyke ontmoetingen reeds gebeo] waren, cn omwcntelingcn vcroorzaakt hadden, waar vfi men de voetflappen nog vondt op verlcheide plaatzen oi zes AarJkloots- Zo hieldt whiston het daar voqr , dj de algemeene Zondvloed veroorzaakt was door den Staa Tan een Staartftar, cn dagt dat de algemeene verbrandii der Aarde zou ontftaan als dezelve een deezer Lichaam* ontmoette , wanneer dezelve 9 van de Zon wederkeerend de ontzetcendc hette aangenomen had , welke men bei kent dat zy in die aamiadering krygen , cn door newt< gefteld wordt twee duizend maal heeter te zyn dan gloi end yzer- Maupertius verbeeldde zich 9 dat Stuarten der Comeeten , door derzelver uitwaasfemin^ met onzcn Damkring te vermengen , een fchadelyken i vloed kondcn hebben op de gezondheid van Menfchen < Dieren en op den groei der Planten. Hy vreesde p< dat derzelver aantrekking onzen Aardkloot zou kunn* noodzaaken oua van wandelkring te veranderen , en rone om een der Comeeten , als een Satellit , te draaijen ; ten minften dezelve blootftellen tot het ondcrgaan v geweldiger verwisfelingen vari hette ^n koiide , dan c zelve thans heeft. had in 't licht gegccven , gat te P^ryr , en zelfs zeer TCfTC daar om hceii, aanleiding tot zeer ongerj^mdc vcr- fcbriUangen j liy liet in bet Jaar MDCCLIII dezclve Arokken, om het gemeen tot bcdaaren te brengen De Heer du sejour boodt hem de hand om dien fchrik tc vcfdryven , en gaf een Werkje in 't licht (t) 9 ftrek- keode om te doen zien , hoe bczwaarlyk het is , dac de Cooeeten digt genoeg by onzen Aardkloot komen , om ookceringen op deuzciven te veroorzaaken. 't Zelve be- hdst de bestc Bcfchouwende Bcfchryvmg der Comeeten, tot nog uitgegeeven, en bezit dc dubbele vcrdienflen van een meuwcn graad van volmaaktheid by te zetten aan de Starrekunde 9 en van de vrccs des Menschdoms te vcrlxuinen , door aan te tooucn , dat wy zeer weinig of idets te vreezen hebben van deeze vlammende Lichaamen, door onkunde en Bygeloof , met een gewaad zo vol ver- (chnkkingen omkleed. JDe Comeeten worden voomaamlyk onderkend , door d\t Lichiftmlen waar van zy dikwyls omringd en ge* volgd zyn, wclkc men nu ecns het Nair^ dan den Baard^ of den Staart noemt , nogthans zyn 'cr Comeeten gc- wecstzonder/fe/>, zonder Baard of Siaart;^ wcshalven men dicLicbtsomringingen , van zo verfcheide gedaanten , geen- zins als ecnc byzondere hoedanigheid daar van moet aan- ncrkcn ; ook vcrfchillen de StaarUn op eene zeer aan- mcrklyke wyze in laiigte , en die van dezelfde Comeet, op onderfcheide plaatzcn gezien , hebben eene zeer ver- fchillcndc langte. In de Zuidelyke Landen , waar men cen zuivcrcn helderen Hemel heeft , worden de Staarten beter onikrfcheiden , en vertoonen 'er zich langer C^}. De C*)Db la lande, Reflexions fur les Comites, I773« (t)Het is getyteld: Esjofjs fur les Comitts ^ 1755- 0)DeComeet van het Jaar 1688 hadt te Parys f volgent CAsam een Staart van 62** , cn te Cmftantinopole van 90® ; die ^ het Taar 1759 verfcheen tc Parys byna zonder Staart , men to veef moeite om een flaauwe ftreep van 6en of twee Graa- den in dezelve te ondcrlcheidcn , tcnvyl de Staart , den 29 April » ^ MontpeUier , vo!gcns den Kcer de ratte, 25^ Jengte hadt; het meest verlichte gcdceire lo* lang zynde. De Heer de la Jnjxzag, op het Biland Bwrhmiy dien Staart vcel grooter. Pe Slaw der Comeet vaji 't Jaar 1769 fcheen van omtrent 18* G 4 leng. ptf DB BBSPXEbsLBNOB WYSGEBR , De volmaakte gelykenis , tasfcheti het Zodiakaal Licht eq de Staarten der Comeeten, hceft yeel al te weee gebragt, dat dit Licht als een Comeetftaart is aangemerkt, en dal men , derhalven , onder de vcelvuldige aantekeningen dei Comeeten , door de oude Schryvers gcboekt, 'er eenig- zal vinden , die in de daad niet tot de Comeeten , maa %ox hct Zodiakrjal Lfchi ^ znWtn behooren; en wcl te meer daar dc Quden de Comeeten in veele klasfen , naar ge lange van de gcdaantc haarer Staarten vcrdeclden , als ii Staartflarren , Raardftarrci} , Zsfaarden , Spteren , Li^ fen^ Zehfen y Balken ^ cnz. welke ondcrfcheide zi vecle Icttercn in de lugt waren , uit welke zy meendci Jiet toekomend lot der Wacreldbevvoonderen te kunne leezen. Newton, die de Comeeten voor vaste, ftandhoudendc Lichaamen , en eene foort van Planeeten IiicHt , die. £ veel lichts verfprcidde over dit duistere gedeeltc der Stw rekunde , en den weg tot vcrdere ontdekkingen baande Jiieldt de Staarten der Comeeten , van well^e ssNBCi reeds opmerkte dat ze doorfchynende waren, zo dat me 'er de Starren door been kon zien , voor ccne oneindi diinncrc en ylderc zclfftandigheid dan men zich vcrbeeldc kon , ^n ftelde vast , dat zy ontftonden uit den CTgenlj Icen Dampkring van ieder Comect. De rook en de dan pen , zcgt by , kunnen zich van dcnzeK^n verwydcren of door dc perfing der Zonneftraalen , zo als keplb dagt , of yeelcer door de verdunning , welke de hittc i die Dampkringcn te wege br^ngt. Dr. Hamilton van' een geheel ander gevoclcn , en beweert (f), dat d Itoffe , waar uit de Staart van een Comeet beftaat , gee ^er licht c Damp ; maar eene zel/Tchynendc Z^ifjlandigh^ is , wcike in allc ftandcn van de Comeet , en welke oo derzelvcr Rigting of Beweeging zyn moge , 't zy n^ c van dc Zon , van het duistcr halfrond affchynt , in ecr rigtiilg tegen de Zon gekcerd , cen korten tyd v6(ir c naa derzelvcr digtfte aannadering aan dat Hemellichi lene^te tc P^O'-^, van 40*^ te MarfeiUe, van 70® te J^a/o.qTif , , va po* aan den Hecr pingre , die tusfchen Teneriffe cn CcuUx c 2fc was. De \.\ lande, j4str(momie, \V D. iftc Stuk, bl. lOi r*) Van swiNDEN, Redenv, avn dsn Dampkriiifr der Zon, of I Zojiakaal l^klif. , 't Al^em, Magazin^ \ii D. bl. 259. (t) IlAMrLToiv*s Plrilofophicai Esf%)'s. D£ combctbr beschouwendk; Hyvindt, daarenboven, in het Noorderlicht eene ftof^fc (Be 'er zeer naar gelykt , zo in den (land ten opzigte van A Zon en het lichaam waar uit het voortkomt , ats in de natuw van de zelflhndigheid , voor zo verre die aan ons befcend is. Want het Noorderlicht is desgelyks een 2; en lichtgecvende zelfftandigheid , in eenc rigtin^ by- DS regen de Zon overgefteld , voortkomendc uit het doistcr halfrond der Aarde^ ftrekkcnde na het zenith van den aanfchouwer of de kruin van dc Tchaduw des Aard- ryks; voornaamlyk opkomende uit het Noordlyk gcdeelte van dea Dampkring der Aarde , en veelvuldigst zigtbaar waaneer de Zon de Zuidelyke tekens doorloopt , en de A^dcvan den Herfst tot de Lente-evennagt nadert, langs de hclft van haaren loopkring , die 't naast aan de Zon is, en cindclyk het licht der vastc Starren op geene merk- baare wyzc ondcrfchept ; weshalvcn 't zelve zich , voor een tanichouwer , op een grooten aflland van de Aarde geptotst , en bedekt voor het licht der Zonne , als een Staait d« Aarde zou vertoonen , klein in de daad , in CTtarcdigl^eid tot de Middellyn des Aardryks ; doch in ligtiiJg, ftand, doorfchynendheid en fchittercnd aanzien, Baaf een Comect gelykendc. Dc AbW MANN te Brusfel hceft desgelyks, met zcsr voJdingftKlc rcdenen, aangetoond, dat 'er eene duidelyke eo vofkomcne overeenkomst is tnsfchen de Staarten van dceic groote en lichtgeevendc Lichaamen , en het Noor- derlicht. Waar uit hy befluii , dat ze beidc een zelfdc bcginzel hebben , en uit dezelfde ftofFe gevormd worden. Hy houJt ze voor electrike uitvloeizels dicr Lichaamen , «i bcwccrt , dat dit uitvloeizel dikwyls een Phlogistcn woidt, door de vreemde inmengzels, welke, onder hetuit- vloeijen^ zich daar in mengen ; 't welk rcden geeft van dc verfchillende kleuren en andere omftandighcden in deeje Vcrhevclingen. Naardemaal , zegt de Heer MANN , Electrike Lichaamen , wanneer zy eene genoeg- zaamc maate van hette verkreegen hebben, geleiders wor- den van de Electrike ftoffcn , en 'cr uitvloeizels van ver- fchaffen naar gelange van de hoeveelheid , wclke zy be- vaiten , is dit juist het seval met de Aarde en de Cor meeten , in derzelver Perihelia , of naasten ftand aan de Zon. De aannadering der Comeeten tot de Zon , en de bovenmaatige trap van het;te, ^Ike zy in dit aannaderea krygen , maakt ze gefchikt om een daaraan geEvenredig4 gcdeelte Electrike ftoffc uit te wecpcn ; 't welk alio de G5 9» DB BBSPIRGBLENDE WV^S^EBR 9 vcrfchynzcls voortbrengt , wclke wy waarneemcn in di Staarten der Comeeten, de Noordcrlichten , cn de Elcc trikc Proefneemingen. Deeze vcrfchynzcls hebbcn, der halven, dezelf^le oon:aak, en een ajgemeen beginzcl. B; het wedcrafwykcn der Comeet cn dcrzelver vcrwyderinj van de Zon , neemt deeze zigtbaare uitvloeijing van Elec trike ftofFe allengskens af , tot ze ten laatfte geheel op houdc ; en de Comeet in ftede van een Electrike Geki der te zyn, welke dezelve was in de riabyheid der Zon nc, trckc dezelve de Electrike ftoffe aan, wordt/er, q nieuw , mede vervuld , en dus Electriek , tot dat de u dering by de Zon , en de daar door bekomene hette ^ di Comeet weder in een Geleider verandert. Uit de fterke werking der Electrike ftoffe , cn dcrzel ver neiging om uit de Lichaamen , in welke dezdf^ fchuilt , te voorfchyn te komen , cn zich te verfprcida in de groote Planeet-gewesten, die *t naast aan een ledi gc ruimte komen « trekt de vernuftige Abb^ eenige fingen , het gebruik en einde betreffende , waar toe 4) Comeeten kunnen dienen in het Planeetgeftel. De Co meeten hebbe men » zyns oordeels , te houden voor zenlyk Electfike Lichaamen , gercbikt om de ElccttSt ftoffe , uit de Planeetcn gevloeid , te verzamelen ; en wi hy , dat de Comeeten , door derzelver nadering tot d Zon heet gcmaakt , deeze Vloeiftoffe op nieuw aan d Planeetcn mededeelen , waar door de geftaadige omlocN van deeze werkende vloeiftoffe , zo noodzaaklyk voor groot Geheel^ onderhouden^ en geftadig vernieuwd wordt als mede , dat de werkingen derNatuure in hetPlaneeteeft* voortgezet worden , op eene wyze welke overeenkom met die wy beftendi^ waarneemen en ondervinden , in d geduurige verwisfelmgen van onzen Dampkring , wat Winden > Dampen , en Uitwaasfemingen opkomen cn drji ven ; en weder tot ons te rugkeeren in Regen , SneeuD cn Blixem: dan weder uitgedampt en op nieuw opgetrqfc ken worden. Alles is overeenftemmend en aan elkand^ bcantwoordend in de geheele natuur (*). De zedelyke bedenkingen van dcnRidder Steele (f) zut' Icn zeer gepast deeze Comeet-befpiegeling befluiten. Vv eei (♦) Mm. fur le Feu Elmentaire par M, PAhh^ mann. In 4 Mm. de rAcademie , Imp, Roy. des Sciences fi? Belles LeUref 4 SruxeUes^ Tom. II. p. 36, (f) Guardian. N. 103. DS COMBETBN BESCHOUWBNDE. 99 m raurwerk gefprooken bebbende , vaart fay in deezer- voefi voort. „ Ik zie zelden iets verwonderenswaar- d^, of ik 2oek 'er aanmerkingen uit te trekken , die By vioomer en beter kunnen maaken. Terwyl ik te bed* it lag , overdenkende welk eeoe fchoone vertooning ik Iiricn had ; en veclc dingen , die myn oog zo vermaakt adden, aanmerkende als nabootzingen der Natuur, kon ik iiiec nalaaten by my zelven uit te roepen : Hoc gering bic irootftc Kunst der Mc^fchen by de IVcrkcn da Aller^ h^n! Deeze bedenkingen voortzettende , merkte ik een Comeet aan als een Vuurpyl door eene Almagtige Hand tifeclboken. Het zal veelen myner Leezeren nog geheu- pa, dat sy 'er een zagen , in den Jaare MDCLXXX, CQ, in^en zy geen Wiskundigen zyn , zal het bun won* deilyk voorkomen , dat zy veel fneller voortgiug dan een KanoQkogel, en eenen Staart naa zich fleepte, die ruim 1 us en twintig millioenen gemeene mylen lang was. Hoe [ feAnatende komt het niet voor, als men, met de oogen des VerftaTids , een Lichaam zoo afgryslyk groot , door de Qfmneetlyke Scheppiug , met zulk eene fnelheid , ziet voortfpoedeo , eo teifens altoos blyven in de loopftre^ \ door de Almagt daar aan voorgefchreven ! Dat het met zulk eene oobiegrypelyke vaart en woeling beweegt , en tefas met zulk eene ftipte naauwkeurigheid ! Van welk eeite veriMazende uitgeftrektheid moet het Heelal wee- ttn» om ziUke verbaazende Lichaamen een vryen doof- tochl te geevcn zonder de minfte verwarring ! Welk eene OTeAeerlyke vertooning moet het niet zyn voor Wce- zens, die dit groot tooneel der Natuure kunnen overzien, ' M BBilliocncn aanfchouwen vam zulke verbaazende voof- weipcn, volgens den voorgefchrecven loop door de verst • i%dcgcne luchtgewcsten zwierendel - Misfchien zA OHs Gezigt hier naamaals fcherp en belder genoeg zyn ' om cen zo hecrlyk verfchict in *t geheel te befchouwcn , en ons Verftand zo verlicht, dat wy de veelvuldige nut* tlgheden van deeze deelen Atx Scheppinge zullen kunnen begrypcn. Ondertusfchen kunnen zy tot bekwaame voor- •erpen ftrekken , om onze Vcrbeelding te oefenen , op datwy, door derzelver befchouwing, vcrhcvcner denk- ' beeUen van het oneindig Vermogen , en de eeuwige Wys- t beid van god , neiierice gedagten van onszelven , ea [ van alle geringe uitvindingen van het Menschlyk verftand, i mogea krygen. Kori lOO VERTOOC OVEH DE STEENGROETJINO KpRT. VRRTOOG OVER DE STEENOROEIJINOEN IN ONDEl SCHEIDE PLAATZEN VAN 'SMENSCHEN LICHAAM. Door WILLED LEURS, Chirurgyn Major by het Escadr$n Gardes du Corps yan Zjnc Doorluchtige Hoogheid^ den Hecre Prince van ORANGE en NASSAU, enz. enz. enx. Hdelmees- tcr te ^sGravenhage ^ en Lid yan onder- fcheide Letterkundige Gcnootfchappen. De aanlelding geeveade oorzaak, tot dit Vertoog, w ecn 46 jaarigen Lyder , die , reeds van zync vroc; Jeugd , eene onpyiilyke harde knobbel , in het midden d Kuit van zyn regter-been , had omgedraagen. — In d beginne was dit gezwel , ecn geruimen tyd , byha onma baar gcwcest; doch thans tot de grbotte van cen grp Hocndcr-Ei aangegroeid. In het begin van den nm "baaren aanwas , waren 'er , van tyd tot tyd , onderfcbd Hulpmiddelen , zo om het te doen verdvvynen , als < bet tot vercttering te brengen, aangewend; doch tU vrugreloos. Het weinige ongemak, dat 'er de Lyder '\ leed , * deed Hem , fints een geruimen tyd , naar gee middelen meer uitzien. Dan, v66r ruim «nTj bcfpeurde Hy eene belemmering in de bulging en tiititn kfaig van het been r welke eindelyk zodahig toenam , < in net eind van het afgeloopen jaar 1789, wanneer I overend ftond , Hy zyn voet niet meer plat op den gra kon nedrzetten. In dezen toeftand wierd ik door Hem raadgcplecgd. - Ik erkendc de belemmerde uitflrekking en buiging van 1 been , aan de drukking , die dit hard gezwel op de Ku fpieren maakte. En daar ik zulks voor een verh^rd Reu. 'gezwel aanzag, dat, zonder het minfte gevaar, ter dtt plaatze , kon weggenomen worden , zo ftelde ik Hem I nitfnydon van het Gezwel, als het eenige^Hulpmid* voor. Na eenigen tvd bedenkens, onderwerpt Lyder zich aan royne voorltelling. Ik maakte eene langwerpige infnede, over de gehci uitgeftrektheid van hot gezwel ; haalde 'er , op de gcwc ne wyze der Beursj^ezwellen , het harde lichaam uit; v bond en genas wyders de wond , volgens den gewoon regel der Heelkunde. M3 IN 'SMENSCHEN LICHAAMi lOl . Mtfr hoe vcrwonderd was ik , by de onderzoeking van tier uitfenomen ^ezwel , te zien , dat deszelfs gelieele tuDnenfe zdfllandjgheid , in den volftrektften zin , ficen* iJtUg was. ■ Het zelve had eene langwerpige gladde (ironde gedaante, waar van de ondcrkant, die tegen de Koit-fpieren had aangelegen , een weinig ongelyk en plat wis. — By het doorbreeken vertoonde zich deze Steal van binnen wir- en kalk-achtig. Deieldzaamheid van dit verfchynzel verleevendigde , over dit onderwerp , myne aandagt. En fchoon 'er reeds over dcteftof, door 20 veele beroemde Mannen, gefchrevcn is, so vleiie ik my echter, dat deze myne nier over ter Bctis^uelde Aanmerkingen en Waarneemingen , aan fom- ndge Leezers van dit Maandwcrkj niet geheel onaange* mom zidlen zyn. Even gelyk de Katuur vermogende is , op en in ver- IcihlleDde en mcnigvuldige iHaatzen dezes Aardbols, aan (Midetfcteidc, zo dierlyke als levcnlooze Lichaamen, ficC' ntn cn \trfiemsngen yoort te brengen ; even zo zien wy die zclfde Naiuur -vermogcnd , cm dit zelfde , aan en in onderfcheide plaatzen, en op verfchillende wyzen, in des Utokbea Ljicliaam uit tc werkcn. Wy zuIJen dit door voorbeelden betoogen ; cn danrna dc hmnen tragten op te rpooren ; van waar dergelyke vitweikiekn der Natuur hunnen oorfprong neemen. Het beboeft^ voor onze Landgenooten , geen bewys, 'er Steenen in de Niercn en IVattrblaas gevonden wor- sen: en dat 'cr eene kalk- en fteenftoffe, in de gcwrigtcn ^Jichtigeftj voorkomt: ieder byna is hier van overtuigd; cn JcSchryvcrs, die zulks hebben waargenomen, zyn me- Meer ongewoon zyn die Steenen , welke in de Galblaas worden gevonden: zy echtcr zyn geen vrcemd verfchyn- zel; de ondervinding levert nog dagelyks hier voorbeelden wn op. Maar geheel zeldzaam zyn de Steengroeijingen , welke aeo io andere en onderfcheide Licbaamsdeeien heeft waar- genomen. Zo vondt, by voorbeeld, hildanus io het Hoof tus- feben bet dikke en dunne Hersfenvlies, een Steen: van HORNE heeft , in het Hersfenvlies van den Profesfor stuard^ drie aanmerklyke verfteeningen aangetoond: hollerius heeft zt in at zelfllandigheid der Hersfenen gezien : de Hecrii£Cft£L heeft » in 1754, in hetColhuis ywBcr/yn^ cen lOl VERTOOG OVER DB STEBNGROEIJINa een Man van 28 Jaaren geopend, die raazende dol get florven was , en in wiens Hersfenen een Steen , van mmA dan een halC-lood zwaarte , gevonden wierd. :i# HiLDANOS maakt verder gewag van een Steen , die iiP ha l^erhemelte viel: kruoer heeft mede een Steen in Me verhemelte van een Man waargenomen. Zo 00k verhaalt dezelfde hiloanus, Steenen in deOVjjjV Uden^ in de Amandckn en onder dc Tong gevondett'lt hebben : dit laatde is 00k door PAiii& en meer andtetei waargenomen. * Bartholinus heeft Steenen in den Neus gevonden. ■ Par6 heeft een Steen agter uit den Hals gefnedeny il wiens midden eene onverroeste gladde yzeren naalde liaki Van der starre heeft Steenen uit eene Verz\veeriii| onder den Arm uitgehaald : zo ook vond onlangs de Chi* rurgyn jan loef, in een 47jaarig gezwel, onder dm Oxel van een Vrouw van 63 Jaaren , drie Steentjes ; dt Hecr J. voEGEN van engelen heeft dit geval in hct si^ Deel van zyn Gcnees- Ntuuur- en Huish§udkundi^ Kabinet medegedeeld. , * Fernelius , VAN DE vooRDE , DENYs 9 en meer ande* ren , hebben Steenen in de Long , van onderfcheidq groot- te , en die dikwerf door hoesten vanzelfs ontlast wfcr- den, gevonden. HoLLERius heeft twee Steenen in hef Han van eene Vrouw gevonden: hildanus heeft ze by het Hart, en TDLP in een Slagader naby het hart, waargenomen. Zo ook hebben hollbrius , hildanus en van Df vooRDE Steenen in de Lever gezien. CapAvaccius, hildanus, par]6, en meer anderen, hebben ze in de Darmen gevonden: wy zelve hebben dit, voor ecnigen tyd, in een Boer waarcenomen: en nog voor wcinige dagen heb ik een Lyder bczogt , die , ge- duurende een geruimen tyd, in eene zwaare Ziekte, ver- fcheide Steenen uit de Darmen, door den ftoelgang, ont- last heeft. Van de voorde heeft in het Darmfcheil van een Meis^ je, dat aan het Water geftorven was, op vccle plaatzen verfcheide harde Steentjes gevonden. ToLET verhaalt een Man gezien te hebben, die een. Steen door de Navel ontlasttc. Dat 'er eett fteen, los liggende, in de holte van dem huik is gevonden, zien wij in de Hist, de FAcad. d^ tenets y PAn. 1703. IN 'SMENSCREN LICHAAM* loj HIPOCRATES heeft Steenen uU dt Baarmoeder zien ko« M. Eteilts hccft uit de Ltndcnen van eene Vrouw, XtMid^ Mwg^ cen Steen uitgefneden. HiLDAfrus , TOLET en DBNYS hebben Steenen in het gcvondcn : deze laatfte heeft 'cr ook een, in ceoe verzweering aan de Bilnaad , uitgenomen. Fan bo&tel heeft een Steen uit een Etter^czwel, bin- Ms-beens, een hand breed boven de knie<, uitgenomen. ViAt heeft 'er een in dt Knit van een Man gevonden, Wanoeer ik, in den Jaare 1788 , met het Escadron Gatm Jts du Corps van Z. D. H. op het Loo was , vertnonde my <fe Hecr J. BRINKHUYS , Cnirurgyn u Apfcldoorn^ cen Steen 9 welke Hy eenige Jaaren te voren, uit un gezwel MM hc$ Been van een Boer , had uitgefiicden. KftUGER heeft in de Zweetgaten dcr huid Zandkorrels Mtddit: en bartholinus heeft een voomaam Perfoon rcnc ovcrvloedige zand- of fteen-ftoffc zien uitzwceten; 10 diit bet met handen vol van de huid wierd afgeveegd. Hoe zeldzaam alle deze Waarneemingen ook zyn mo* cen, 20 zicr men echter uit dczelven, dat 'er in onder- icbeide en meaigvuldige plaatzen van het Lichaam lleenen Kvonden zyn; en welke, in die plaatzen zelve, een op n zelf eigenaartig beflaan • zonder mededeeling hunner Steenfiof, aan omringendeLichaamsdeclen, gehad hebben. Doch dat de Steenwording niet altoos als een byzonder pbrek, afgefcheiden van de dierlyke wcrkingen der Li- AaamS^eelen, bcftaan heeft, blykt uit de Waarneeming, irdlkt ons lbdran verhaalt, van cen Kind, dat te Port- i Mtmsfon met een geheel verftcende Schouder gebooren wi^. ■ Zo ook heeft titsingh, en de Hoogleeraar lAo , de geheele linker Nier verfteend gevonden. Wyders vindt men , in de Nouyeaux Memoircs dt PJcad. its Sciences^ et Btlks Lettrts dt Berlin 1775 » ^^nc Waar- wcmmg, door den Hoogleeraar walteb. medegedeeld, nn eene Vrouw, die , na haat dood , in het Gasthuis ge- iypend wierd , en in welker Buik men een verdeend Kind fondt , dat 'er reeds aa Jaaren was in geweest. Eene dcrgelyke waarneeming vindcn wy, door den Hoogleeraar nrhbl , in de Acta-Theodoro-Palatina medege- deeld, van een Kind, dat 54 Jaaren in den Buik zyns Moeders geweest was ; en, na den dood dezer Vrouw, 'er f^heel verfteend wierd uitgehjald. ia de £phtmfindcs Natura Quri<i{orum kesen wy, dat I 04 VERTOOG OVER D£ 8TBBN0R0EIJING ccn Kind 17 Jaaren , ecn ander 27 Jaaren , en ecn dcrdi 46 Jaaren , in den onderbuik der Moeder gelegen heeft Alle drie wierden zy verhard of verlteend be vonden. Ook zyn in hct Hide Deel van het ^pPlemcnt qu Die tionairt Encyclopediquc d'Tverdon^ meer (Jeeier voorbccl den te vinden. Deze echter zyn alien geheel zcldzaame fpeelingen dd NatuUf , alleen in levenloozc Lichaaaicn voorkomenidci en welke tot eene nadere overweeging^ in dit Vertoog, geene betrekking hebben, VVy zullen dierhalv€i onze aandagt tot die Steengroeijingen alleen bepaalca, welke in onderfcheiden en reeds aangewczen piaatzcn vai het levend Lichaam voorkomen. De oorzaaken der Steenvorming , in des Menfchen Li chaara , worden door beroemde , zoOude als laatere^Schry* vers, zeer verfchillend opgegeeven. Veelen ondci Hun echter getuigen 'er, in den volftcn zin, volftrekt gceoe redcn van te weeten; en mogelyk kwamen wy het naaj^i aan de waarheid, indien wy het voetfpoor dezer laatftcu volgdeo. Edoch , wy zullen , zo veel mogelyk , voor mindei geocfendcn , de aan ons mcest toefchynende oorzaaken da Steenwording, zo uic de Natuur onzer Lichaanrs-deeleu zelvc , als gcgrond op de hier boven medcgedeelde Waar neemingen , tragten te verklaaren. Wanneer wy de S teen ilof befchou wen , zo is zy ova het geheel ccnc aardachtige Sieenzoutige hoedanigheia. — ■ 2y heeft op zich zelve geene grociende kragt ; maiff, wanneer het Steenwezen eenmaal gelegd is , zo groci| dezelve door eene geduurige oravattende en Steen aanzet- tende ftcfFe, fomwylen tot eene verbaazende grootte, aao; men heeft ze gczien , welke de geheele holte der Blaas vulden. Deze groeijing echter is zeer ongelyk , en hangt , in haaren meerderen of minderen voorrgang , meestil van derzelver oorzaaken af 2 zo hebben wy gezien , dbt Steetien in wcinige weeken, andercn in maanden, en we* derom anderen in veele jaaren , tot eene zekere grootte kwamen. De Steenen zyn zo verfchillend van aart , kleur en gedaante » byna als hunnc plaatzen en oorzaaken verfchillend zyn. Zy worden In het Lichaam zelve gcboorcn, of uitwendig aangebragt. . ■ Hec.komt. ons voor^ darzy, op on^erfchtide wyzen; IN 'S MKNSCHEN UCHAAM. ID het Lichaam zelve kunncn voortkomcn. Voor- jaaiehtlyk. komt liifir toe in aanmerking, de aardfloffc die m hct\bloeJ is ^ en dc krisiallizccring , door cent b^zondcrc ■ tungeUfig yan yochten , in de Kieren. Het Bloed 9 welker HoofdftoSie , eeo ^edeeUe aarde of ytfri^ bevat , in ccn of ander deel, het zy door kneu- verzwecring of iets anders , uitgeftort zynde , zo ksooen, ter plaatze dezer uitftorting, derzelvcr vloeibaare ffl vlugge deeleh , door de warmte dier plants , vervlie- fcn, cn door andere buisjes opgenomen worden, terwyl bet aardachtig of vaste geideelte , in die uitgeddrte i^ldats blyft littcn , en dus aldaar , iia verloop van tyd , door de dnikking der omvattende deelen , tot een vast en hard I Lichaam kan gevormd worden ; het welk , na maate het f meer van zyne vlugge en olieachtige deelen verliest, vccHigt tot een Stepnachtig wezen overgaat. ~ — Dat iA VOora%ande mtfieeking , kncuzing en veretUring Stee- aen gebooTcn zyn , levcren de voorbeelden , van die Ge- ^Itn , mai in zy in het Hoofd , onder den Oxel , en son het. Been gcvonden zyn , genoegzaamc bewyzen ofj. h fommigen der beroemlle Gcnees- en Heelkundi* gen wufcfl zelfs , dat de Steenen der Nieren en Water- Uias altoos van eene voorafgaande ontflieeking en zwee« der Nieren hunhen oorfprong ontleenen. Oil 'cr door de Wynfteenachtige Zouten die in het bloed lyn, wanheer zy in de Nieren kristallizeeren , Steenen konoen voortkomen , heeft reeds helmont , en veele >adcrtD na Hera , aangctoont. JDc Voorftanders bier van, gronden zich op de Chymie ^ en toonen aan, <bt, door mengeling van vloeibaare vochten , Steenen wor* (fcfl voortgebragt : de geest van Koperrood^ en olie w Wjnfieen , by voorbeeld , by clkanderen ^evoegd^ Irengt eene Stcenzoiuige ftofFc voort: zo wordt nisgelyks tot eetie Steenige ftoffe, dc geest van Salpiter met Antima^ \ mc-idtir; ch deze eerstgenoemde met brandewyn ; als 00k den ztdveren IFyn en Pis-geest ; en meer anderen. ■ Be&houwen wy de werking dezcr vloeivochten , buiteti ict Lichaam, in ftaat, S teen- ftoffe voort te brengen ; wy Wnden gccne Vryhcid dit zelfde in het lichaam mogelyk ^ teontkcnnen; te mcer hiet, daar *er voorbeelden by hel«* MONT, en VAN DE vooRDs aangevoerd worden , dat Stee« iicn in de Nieren en Blaas , van eene aanmerkelyke groot* tc,al$in een oogenblik, zyn voortgebragt gcworden. V. DEEL* Mfel^tSELW. NO. 3. H DdCJl| t06 VERTOOG OtSR OE STEElf OROETJtNG IN ^SMENSCH. LICI Doch dat , buiten alle tegenfpraak , Steenen , uit ecr invvendige heblykhcid der vochten , voortkomen , zien w aan die voorbeelden, waar in wy deze Ziekte als erflj mogen noeracn , nadicn fomwylen gehcele Familier fchoon van den anderen vcrwyderd , daar door wordi aangetast. (//I?/ Vervolg hicr na.') OVER DS LICHTOPEVENDE PLANTEW , uit J. INGEIf« Hausz 5 Nituvelks Experiences &c. Tom. II. d Paris 1789. VEHTAAJLD DOOR J. V. B. P'an den inyloed der Elcctrique Vloeijlof op dc PlatUu welke gezegd worden Lichiende te zyn. ' Het hefiaun van zodanige Planten is tsfjfelachtig. Men huft vfegens dezehe o^gerymde en bjgcloovige Den keelden. In liet Werk van den Abt bertholon over de ElectrL teit der PUntge^wfen ^ vind men een Hoofdftuk, WJ in de Scliryvcr vericheidc voorbeeldcn, door zeer gelo< waardifc perfoonen bevestigd , bybrengt , van Plantei welke in het duister licht geevcn , cn met een helder glans blinkenr • . Jufvrouw eliz. christ, liniii op zekercn Zomeravond met verfchcide perfoonen fn c Tuki van het landgoed Hammtrbj wandelemle , zag (k de Hcer bertholow) gdyk ook het geliecl sezeUchaj ccn foort van wecrlichten voortkomen uit de bloemen T de Indiaanfchc Kers, van het foort, wiens bloemen c Tood-bruine coulcur hebben, en wicr twee bovenfteBIoei blaadjcs zwarte ftreepen aan den voct hcbben. Dit lie vertoondc zich verfcheide maal, en had in de maandji de mcestc leevendigheid , hetzclve begon gczien te W( den na het ondergaan der 'Zonne, en dourde tot in f begin van den wicht* In de maand Augustas was ( Hcht minder leevendig. Men kan aan de weczeu'^j hcid van dit fchoon verfchynzd niet twyfelcn fvervdl ic Heer bertholoiO ; want Jufvrouw linn6 fleed I zelve haartn Vader zicn , en decze za^ het vervolge OV£R PC LICHTGIBVCNOE fULNtM^ In foratnige Journaalcn is deczc Waarnceming bekend gnnaakt, en de Heer linnrus, (ieZoon, heef't nog, ia ieiJaiT 1781, dczclve den Heer bcrtholon bevestigd. Volgeos dea Heer bbrtholon, is de IndiaanTche Kers de ecfligftc Plant niet, welke by nacht met een eigen lichc fchynt, onder andcren wcrpt 00k de Zec-aglaophoth ^ ga- duitrende doo nacht, vuur uit, At Land-aglaopliotis Tcliynt flcchrs verlicht te zyn. De Thalagsfigie (men moec ThMlmfegU fchryven; is 00k volgens den Heer bertholow an Plant, welke des nachiR in het water licht geeft ; nog ecnc anderc Plant , zegt dezclfde Schryver , draagt deii naara van Aardjlerrt^ we^ens haar ftcrkJicht. Ik kon zekerlyk de Waarnceming van zo veele achting- waardige oojgctuigen niet in twyfel trekken, geloofd* allcs naar de letter , en fchoon ik nooit zelve het ver« f fchynicl konde waarneemen , was ik zodaiiig overtuigd, [ dn hetzelve in de daad plaats had , dnt ik eenmaal meen* dc ictt gttlcB te hebben , het geen daar medc eenigzints ovcreeu kwim. Ecn jong Botanist, in de geberg- tcn van Hongaryen , een Plant gevonden hebbende , wel- k^rworrcl, zq hy zcide , in het dulster gebroken wor- dendc, Jicht van zich gaf , nam in myne tegenwoordig* Md die proef , en ik meende zelf het te zien. * Wy/rafmy, echigc dagen daar na, ecn ftuk van zulk ecu 'wrtel, het welk ik in myn kamcr , in de fcheemering, MD ftokken brak ; nog meende ik te zien , dat de gcbro* ■ kea elnden in de daad lichtcnde waren : doch opmcrken- I dat het blnnenfte van dien wortel een uitneemcnc} \ witu couleur had , begon ik myne oogen te wantrou* [ wen I €0 te vreezen , dat deezc zuiverc witheid my bc- \ ^roof ; oBgeduldig om te ondcrzoeken wat •er van da twk was, maakte ik myn kamer gehcel en al donker, <n daaddyk verdween het wonder , ziendc ik geen den aiaften blyk van licht meer op de afgebroken ftukken^ *o lang alle licht van buiten volkomen afgeflooten bleef. \ Scboon wel deeze naishiding des gezichts geen reden |wft, om aan het door dcri Heer bertholon vcrhaala ^cbynzel te twyfelen, als by het welk de couleur van Itt voorwerp het oog niet kon bedricgen , wierd cchter JBync 6plcttenhcid daar door opgewekt , en my eenigzina »yn eigen oogen doende wantrouwen , verwekie dezelve by oy veel agterdogt , omtrent het geen anderen meen- gezien tc hebben ; en wel des te meer , dewyl ik QiniDer bad kunnea waarneemen, het geen JufvrouiMr Ha LIN* XOS ^VE& OB LICHTOBBVfiMDE PLANTE^T. cn haar Broeder 9 met opzigt tot de iMdiaanfche Kers, meendeii gezien te hebben. Ik heb, geduurende vcrfcheide Zomers, den gehcclea Kruidtuin te Weenen , zeer dikwyls, op alle uuren van den ayond en van den nacht, doorloopen , om onderzoe- kingen van verlchillenden aart op Planten te doeit , eh onder andercn hcb ik de Indiaanfche Kers met alle mo- gelyke zorgvtildighcid onderzogt, Ik heb des avonds dc potten , in welke deeze Plant bloeide ^ gebragt , dan eens in een plaats van den tuin , alwaar geene voorwer pen hen dc Electriciteit kondcn ontrooven , dan eens io de ftook-kasfen , in een^ volkomen duisternis , en ik heh tot nog toe nooit eene enkcle reis dc minftc blyk van licht, van flikkering , of eenige Electriqiie vonk gezien, zelfs niet ten tyde van een naby zynde donderbui. Schoon ik dan zo gelukkig niet ben geweest , om mj door myne eigene oogen van het beftaan van dit verfchyn* xel te overtuigen, vvil ik echter gereedelyk gelooven^ daf het fomtyds , by het overdryven van Donder-wolken, ol van vvolken, die zeer llerk met Electriciteit belaaden Z3^) kan plaats hebben ; vooraV wanneer de Plant op een ge Itel van dFpog hout , een weinig boven den grond vep heven, geplaatst is; want in dat gcval, eenigermaate vry gefteld zynde , kan het zeer wel gebeuren , dat de Plaai met de pot , en de aarde , welke daar in is , zich geelec- trizcerd bevinde. By zulk eene gefteldheid derLucht, trek ik dikwyls vonken, vry digt by den grond, uit ccm in de lucht gefpannen en geifoleerde metaal-dfaad. De Hcer de saussure neemt met zyn Zak-Electrometer. die zeer gevoelig is , naby de aarde , de wyking dei vlierpit-balletjes waar, en dit werktuig geeft ook my, if dezeifde gefteldheid , zeer dikwyls duidelyke blyken var Electriciteit; het biyft my echter nog zeer twy telachtig , of zomraige Pkinten, en met naarae de Indiaanfche Kers^ de byzondere Eigenfchap hebben van Licht te geeven. — Indien het verfchynzel , t welk Jufvrouw linn6 waarnam, de voorbygaande uitwerking van een Elcctrique wolk ge weest is , zou men ook waarfchynlyk die vonkjes op an dere Planten gezien hebben , wanneer men dp dezelv< ^elet bad; even gelyk zulks by dondcrnchtig wedcr zom tyds op andete lighaamen wordt waargenonien', waar var het volgend gcval onder anderen ten voorbceld kan ftrek- ken. Op zekercn tyd , wanneer ik , terwyl eei iadedaad verfchriklyke Doaderbui , welke verCcbcide on* OVER DB LICHTMEVENOB PLANTB!f. I09 fcnilen veroorzaaktc , over de Stad trok, bezig was op teo plat van myn Huis, 't welk boven alle de omliggen- <k gebouwen v^rhecven was , Electrifche Proeven te nee- men , bemerkte zekerc Dame , welke voor het veiiller- mm, ?an een Huis tegen het myne over, zat te brfiijcn , datopdepunten van haare breinaalden vonkjes verfchec- nen, welke met ecn ffefis glinfterden , tcrv\7l de Donder. van rondomme brulde ; zy vermaakte zich eenige ogenblikken met dit nieuw verfchynzel ; dan weldra be- voDg de vrees haar zodanig , dat zy het breiwerk van zich wierp , en van het glasraam diepcr in de kamer vlugtte: vervolgens een weinig van den fchrik herfteld zynde, zag zy, door het raam, dat ik op het plat Proe* vennam, gclyk ik byna altyd ten tyde van Dondcrbuien deed , en zedert dien tyd houd zy zich ten vollen over- reed, gelyk 00k veele andere <ran myne gebimrcn , dat ik den blixem uit den Hemel trek, en, by elkeDondcrbuf^ dt nabuuTfchap , zo wel als my zelve , en alien die by ttync Proeven tegeiiwoordig zyn , in groot gcvaar breng,, van door den Blixem getroffen te worden. Geduu- rcnde dat ik op ecn ifolcer-bank ftond , houdeiide een WootCD Oegcn met een fcherpen punr nanr den Donder- gericht, konden de omftanders bcklcedde vlesfen laa- vranneer zy den knop tegen myne beencn hidden, ^ myn gcheel lighaam fcheen ftraalen uit te geeven^ ''annecr men my naby kwam (a). (b) Deeze vonkjes , of Electrique liditjes , welke men dikwerf Dooderbuijen op foranr'gc lighaamen ziet , zyn van alle ty* H 3 den X|0 .eVEB. DB UCHTaiBVBirDE rLANTBH. Ik zoudc 2eer gaame de andcre Planten , welke de He( BRi^.THor oN onder de Lichtgecvende telt , hcbben.onde aogt , indien ik dezelven had kunnen viiiden. ] ken de Plant niet, welke liy ^glaofhoth noemt, noch oc de TlvalasfegU ; zy worden ook in de Werken van Lii ^£us nict gevonden , en geen der Kruidkundigen ^ h welke ik 'cr oadcrzoek naar deed , had imuier dien naamc hooren noemcn; die, welke de Heer bertholon ^an ficrrc noenit, is by de Kruidkundigen niet bcter bekend doch dewyl de Heer bbrtholon, van dceze Plant fprc kendc, zegt, Men geeft voor, dat dezelvc, na de ftrti ^, len der Maane ingedronken te hebben , zich des nachi ^ opcnt , en als cen Sterre fchynt," heb ik ecnig ?c mocden, dat bet de Tremella nostoc van linmrus is; oi dat de gemeene man van dit foort van Planten zeer w wondcren verhaalt, alle zo kinderachtig als ongerymd c bygeloovigt cn du6 niet waardig, dat men 'er zich mcd ophoude. • In Duitschland droagt dezelve den naai vmgcvaJicn Sterre^ en veel andere belaglyke naamen« — Sy ^ die deeze Plant, na denRegen, opzoeken , om xe 18 de goudzoekers te verkoopen , noemen dezelve Sun rchpar of Stem fchcizcr. Paracblsus noemt ze Hem blad Ccoeli folium) , andere Schry vers Aardblocm , Hmm hlom den gezten geweest. ' De Ouden gaven ze de fiaamen vi Carter, PoUuXf Helena ^ enz. wanncer zy dezelve op de mast der Sdiepen zagen. De viam , wclkc by Donder- weder < bet Hoofd van den jongen jclus fpeclde, was waarfchynlyk v die natuur. Ecce Icvis fummo de vortice vlfus Juli Fundere lumen apex, tactique innoxia molli Lamberc flainma comas ct circum tempora pasci. ViRG. JEn. 11. y. 68ru De Oude Schryvers van Gefchied-verfiaalen , onder andv pvius , verbaalt, dat men cen vlam op hec HooiU van Snii Tullim^ toen hy nog oen kind was, gczicn beeft. OvioiufifnM *^ ook gewag van. Sigiia dedit gcnitor, tum cum caput igne corusco Condgit; inque coma flamqieus arfit apex. Fdst. 17, V. 63^. Uergelyke verfchynzelen zyn nict zeer zeldzaam. De Oud l>efchouwdcn dezelve altyd als wondcren door Oo(kM yw i^nigt. •rsa DB X.ICHTOE1VBN0B PLANTS^*; lift ikm; en in Oostenryk iiiaiken 'er de goudzoekers nog fol work Tan, en gebruiken ze vecl, om cr het algemeeu lOKesfniddd uit te trekken, of den Steen der wyzen; iwee Herfenfcbimmen » welker najaagingen nog by aan« koudeolieid het hoofd dier lieden doet draaijen. Indiea myn verraoeden ^egrond is , durf ik zegfren , dat de Foorgewende Lichcgeevmg der Aardfterre een Fabel is, idyk aUe de overige wonderen zyn , welke door byge- hoffe inbeeidingen aan deeze Plant wordcn toeg^- iaid (^r). Ik heb een korte befchryving van deeze iBpgeooemde Plant in het tweede Oeel myner M^ngeU CO Hrt is byna ongclooflyk, welke ongcrymdhedcn van dit flaj - iec bygdoof heeft voor^gebragt. De goud-zoekers verhaalen ook nog groote wondeien van een PJaiir Osmunda lunaria gc wood 9 wdke zy gebruiken oni de vcrandering der mctanlcn te bewerkcn. Etzlerus zcgt, onder andcren Qlfig. Plt^. Mag. p, dat dezdve onder het gebied der Maane ftaat, en dcrzcl- ver verws(eliiigen nabootst. — pYTfiAGORAs » en na hem demo. CRiTUS, hebben vcel Works gcmaakc van Pianten, aan welke zy toorakragcen toerchreeven , en van welke zy wonderen verhaa- Jen, te dwaas cm 'cr ecni'g geloof aan te hegten. Democri- lus zegt, vdlgens plinius (*), dat de Plant gcnocmt Ag\a$p}i9iis^ Irelke in Arabian tusfchcn de Marmer-rotzen wast, deczen naam ferkreqgen heeft uit hoot'de van dcrzelver allerfchoonile couleur, pi dat de Toovenaars 'er zich dikwyls van bediencn , om de onderaardrche Goden op te roepen. ^ ■ ■ Hy zcgt , dat een Plant » weilke op h«t Hoofd van een Beeld wast , altoos , naar de ge- d^ten van het gemeen, daadelyk de Hoofd-pyn geneest , wanneer men dezdve, in Linnen, van een bruinc couleur* gewikkdd , aan de kieederen van de zieken legt Democritus verhaalt ook ^Tecrade zaakcn van de Plant, welke by deRivier diQ Indus vfdisty en IkiUarfegley gelyk ook Potamavtis heet, dezelfdc roisfchien, welke ja^uNus aglMpJwtis aquatica noemt. — Deeze Piantcn wlerden geacht des nachts licbt te geeven , ook fchynt dit de benaaming jrive te kenncn te geeven ; want agiaophoUs wordt afgeleid van «yAsn Crplendidus) glinfterend, ea 9«< lumen) licht; ^«A4M-a-«iy>ip (want dus meet tet woord gefchreeven woften) komt vm ^ik^tTM f (mare) de zee , en *iyAi»» ffulgor) glaas. — Die neer ongerymdhcdcn, welke de Ouden, en zelfs laatere Schry- yers, van Maan-planten oi* lichtgeevendc Plamen vcrhaalcn , bf^ geert (♦) Hist. Nat. lib. XXIV, Cap. Cll (*♦) HisLNat,Cap.CVI. %l% OVER BE LlCHTGBBVEFrDE PLANTEN. werken , in den Jaare 1784 te Wecnen gedrukt , Inge* list, en het waarlyk vcrwonderlyk inwendig famenftcl in eenc Afbeelding vertoond. Ik ben het met den Hear BERTHOLoiv volkomen eens , dat , dewyl wy reeds ver- fcheide lichtgeevendo en Electr'que Dieren kennen , het wel der moeite waardig is , ontlerzoek te doen , of 00k fommige Planten die eigenfchap bezitten; en ik hoop mee hem n en met de Heer d 'AL£Mbeiit , dat men t'eeniger tyd Planten zal ontdekken, wclke even als de Sidder-arf' ien Electriquen fchok geeven aan den geenen , die 'er naby komt ; maar ik ben nog zo overreed niet , als die Schry^ ver fcliynt te zyn, dat men tot hier toe eenige lichtenae of Electrique P|anteu kent (ji) , en dewyl de Heer bbr. • THO- geert te wectcn , kan dczelve vindcn by cesnerus (*), die den groot aantal befchryfc, van weike zich de goudmaakers bedie- nen om de metaalen te veranderen (*♦) , Ichoon hy zdve a]«. les , wac men 'er van verhaalt, voor ongerymde en belachlyke fabels houd. — Hy voegt 'cr by , dat hy noait cen enkde lich^ tende Plant" heeft kunnen vinden. (♦) CoNRADi GESNERi JMcdict ^ dc raris et admirandis hcrbis^ quXf five quod lioctu luccant* five alias ob caufas, LUN^Kl/pno^ ^linantur, et obiter de aliis etiam rebus , qux iq tencbris lucent^ ^ommeqtariolus.. HafniiS ^ anno M. DC. LXIX. Disfolvunt incanrationes , fugant daemones , feras omnes. figurant. Spiritus per eas in ampulla includi posfunt ; adhibiiis rftibus magicis feras et claufuras apcriunt.... .si cuni fucco de caule ejus mercurium ferrefacias , in lapidem nibcnteni converte- uir, qui trltus argentum in aurum mutat. fj. ibidem. Qd) In het journal de Pliyfique^ voor de maand Auj^ustus 1788. gag. 1 1 1 zie ik , dat de Heer haggren de vonkjes ol* flauwe \ireerllchtjes , . wclke dc bloemen der Indiaanfchc Kers , na het ondergaan der Zonnc , volgcns de Waarnccniing van Jufvrom« txm^f geeveq, bcvestigt. Hy z^t dat dezelve 't allerzichtbaarst zyn in de bloemen der goudsbloem ^calendula officinalis^^ dit licht Czegt (ly) is mecr zichtbaar in dc gcele vuiircoleurige gouds. bjoemen*, maar byna nIet te zien in de blecke. In de maanden July en Augustus heeft hy dit licht waargenomen. Hy zegt het gjezlen re- hebben op de roodc Ljlye , (inium bulbift^ fim) , op dc Oastfndifchc Angelier (tarttes patula et erecta) cn Ibmtyds op de gecle vuurcoleurige Zonncbloem Qhelianthus annuus^. Zie JV. Alg. Vnd. Lfit. lY D. i^de St. bl. 65. Zedert iJc dit las , heb ik', in het begin van de maand Sep- tember 1788 I by esnen fchoonen avoiid^ veigozeld van ve(ichci- OVER DB LICHTGfiftVENDB PLANTBN. II3 THoioN Hechts het getuigenis van anderen , met opzicht Spt dc genoemde eigenfchap dier Planten, bybrengt, hel t nog over om te denken , dat hy de Indiaanfchc Kers (ten Vlapt , die om dcrzelver fchoonheid overal word: mgeliweekO onderzoekende, ten einde met eigcn oogen ccn verwonderlyk Verfchynzel* te zien , 't welk anderen meenden gezien te hebben , even zo ongelukkig als ik, geweest is , van niets byzonders gezien te hebben ; en Sttomt my te waarfchynlyker voor, dewyl hy niet zegt bet wonder zeive gezien te hebben. , noch aah dq Kers , noch aan de Aard-fterre; fchoon de laatfte byna overal , na gevallen Regen , te vinden is ; en ik wordc in die jedagten te mecr bevestigd, dewyl hy in 't zelfde Hoofd- (tuk (ten biykc dat hy, als een £cht VVysgcer, de Na- tuur zclve ondervraagt,) eenige Proeveu, Qjet de Dictamm, «wof Esfcbeq-kruid genomen , opgecft (c) , en de uit^ lomst van dezelve met die oprcchtheid en zorgvuldig^ Qiuwkeurigheid , welke in zyne werken hcerscht , ver- haalt : ten bcwyze , dat hy , als een verlicht Wysgeer , vcrre verwydcxd is van dat verachtelyk bedrog , waar door men fcnntyds enkele Herfenfchimmen voor wezen- lyke naken wil doen doorgaan , ten einde de bouwdoffen te doen (kmenfaangeq , wcike men meent nodig te heb- ben, om een Systhetpa van eigen vinding op te rich ten. degoede Waameemers, alle de bloemen.opderzogt , welkc wy » de Koninglyke tuin te Parys vonden , zonder eene cnkele te kunncn viixien, die ecnigen blyk van weerfchyn gaf. — Jk hcb ^olgcns veHcbeide Liefhebbers der Kruidkunde verzogt , hier ttntrent nader onderzoek te doen , en niemand heeft het ver- fchynzel tot nog toe kunnen waarneemen , zo dat (letzelve nog onzeter biyft (0 Wanneer men met een brandend ftuk papier, of een kaars, gt Ericbenkmid nadcrt, vemeemt men een kraakende vlam. ^ heb myne gedagten over de oorzaak van dit fchoon verfchy»- ^opge^ven, m het Etrfie Dcel van royn Werk, Procwi of 1 14 TOORSTELy lUIAKSNDE HBT VOORTBRBNGEN VOORSTEL , RAAKENDE H£T TOORTBRENGBN VAN BLOl mem' ^DOOR ZAAD , OP BENE GEHEBL NIEUW& WVZB; D£R 0PMERKIN9E VAN D£ BLORMISTBN aangbbod;:.n. (Uit ha Engelsck^ \ Ts ecne wel bekcnde waarhcid , dat omdbaarc verfchii . 1 denheden van Kleuren , en van nieuwe BloemM door zaaijen voortkomen ; en tnen heefc gedagt dat i eigenfte loort tnet geene zekcrheid kan voortgebragt iri den dan doot afzetten, afzuigcn , en fcheuten , ens. , cMl ik agt dit niet genoegzaam bevestigd. Veelecr denk'k tint het met groot voordeel en veel veibetering kan p daan worden , door de bewerking , wlke ik vervoigil Eai opgeeven. Degedagte, geloof ik, is geheel niemr mtT ik denk, de uitkomst zal 'er aan beantwoonlen ^ i is der Proefneemhige waardig. 