VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Inderdaad, myne waarde Heer, indien ik u de byzonderheden. „opgaf van fommigen deezer ongelukkige fongelingen , dje în goe- deren en lichaamsgefteltenisfë beide, zo te Parys als te Lyon, bedorven zyn, zoudt gy aan de eene zyde getroffen worden door medelyden, en door (chrik en afgryzen aan de andere, en zoudt nimmer uwen zoon blootftellen voor het woltooijen zyner opvoedinge op deeze wyze. Vertel mynen vriend te Cambridge, ait mynen naam, dat hy, wanneer hy reist, nimmer moet toe- Jaaten , dat Lords of Ladies, zelfs van zyne eigen Landgenoo- sten, of Marquizen, Graaven, of Ridders van dit Land , hem ooit zop fpeelen overhaalen; maar gedachtig zy aan die (nedige leu- ze van Lord CHESTERFIELD , aan Zynen ZOON: ===- s, Als gy F8 p Met $4 PH. THICKNESSE „ met mansperfoonen (peelt (zegt zyne Lordfchap) moet gy s», weeten, met wien gy (peelt; als gy met vrouwen 'fpeelt, s» waar om gy [peelt.” Maar laat 'er my byvoegen, dat de eenige VEILIGE weet is, in het geheel nooit te fpeelen. ‚‚ In eene deezer Steden vond ik een man, wiens Familie ik hoogfchatte, en voor welke ik eene perfoonlyke achting had. Hy overlaadde my met beleefdheden, ja, deed my gefchenken , voor dat ik eenig het geringfte denkbeeld had hoe hy in eenen toeftand- geraakt was , die hem daartoe in ftaat ftelde. Hy deed my atie betuigingen van liefde en achtinge, en ik ge- loofde, inderdaad, dat hy daarin oprecht was, dewyl ik wist, dat hy verplichting had aan een gedeelte van myne Familie. — Maar toen ik bevond, dat eene koets , eene buitenplaats s eene goede tafel, eene Vrouw en dienstboden , allen onderhou- den wierden door de kans der fpeeltafel , ontrok ik my zelven aan alle verbintenisfe met hem; want ik vreeze, dat iemand, die leeft om te fpeelen, ook zoude kunnen fpeelen om te leevens `- „„ Over het geheel, denke ik, dat het bykans onmogelyk is voor eenen Jongman: van middelen een jaar of twee door te brengen te Parys, in de zuidelyke deelen van Frankryk , Italie, enz, Zonder groot gevaar te loopen van tot den bedelzak ge- bragt te worden’ door valfche fpeelers, of van verleid te worden door listige Vrouwen: ten zy hy eenen opziener by zich hebbe , die, door de jaaren, en langduurige kennisfe aan de zeden en gewconten van het Land, is wys geworden. Een eerlyk enge- teerd Kerkelyk Opziener is in dien ftand van minder nuttigheid voor een jongeling, dan een vertrouwd Valet de Chambre (*). Een Opziener op reize moet de menfchen kennen ; en het geen bezwaarlyker te weeten is, hy moet ook de Vrouwen kennen , eer by bevoegd ís om eenen Jongman te behoeden tegen de on- tolbaarc flrikken, die altoos gelegd worden om ryke vreemdelin= gen te verftrikken.” Men voege hier by, als een fiukie van een anderen aart, ’t geen hy nopens Girone; (tusfchen Biguitres en Barcelona gelegen ,) meldt,en ’t geen hy, by dic gelegenheid, in opmerking neemt. » Girone,” zegt hy, „ is ecne verfterkte Stad, en wel ge- bouwd, maar ieder huis heeft het voorkomen van een Kloos- ter; ik bad bykans gezegd van eene gevangenis. Ik ging des morgens ter markt, alwaar fruiten, vleesch en groenten in overvloed. te koop waren; in plaatze van het overvloedige geraas, dat men op de Franfche en Engelfthe markten heeft, ‘heerschte hier overal eene algemeene ftilte en deftigheid; het geen men naauwlyks kan denken ‘mogelyk te weezen, daarzo voelo kaopers en verkoopers by elkander waren. Ik koft een mMandjo met vygen, maar de verkoopfter fprak zo zacht tat MY, als of wy in eene zamenaweering gewikkeld geweest | Wâ- C°) Kamerdie:aar, REIZE EA waren, evenwel trâchtte zy niet my te bedriegen, ik durve gen, dat Zy my niet meer afeischte, dan zy eenen Span- jaard zou gedaan hebben De zeden van een Volk zyn ongé- twyfeld befmettelyk, ik wierd in deeze Stad neêrflagtiger; èn my ontbrak niets dan de Catalaanfche fpraak, en een lange mantel, om my tot een volkomen Spanjaarde te maaken. Onze herberg was de gouden Fontein, en, wanneer men _re- kende, dat het in Spanje was, geene flechte. Indien , on- dertusfchen de Stad naar was, bet Land , om dezelve , lever- de alle fchoonheden uit, waarop de natuur ergens kan roe- men. | | | ‚‚ In luchtftreeken, zegt een zeker Schryver, alwaar de aarde het pronkje en meesterftuk der natuvre fchynt te wee- zen, Ontmoct men meer vodden en morfigheid, afzicht!yk naare weezens, en elende onder allerieie gedaante, dan in ie Landftreeken, welke door de natuure minder begunftigd zyn; en de arme en rampzalige toeftand des Volks fchynt, in het algemeen , hunnen geboortegrond te leugenftraften en te onteeren. Zeker is het, dat de Inboorlingen der Zuideélyke deelen van Europa, noch de fchoonheid, noch de fterkte , noch de welgemaaktheid hebben van luiden, die in Noorde- Iyker luchtftreeken geboren zyn. lk hebbe, in het Zuiden van Frankryk, in Spanje en Portugal, voornaamelyk oude luiden van beide kunnen gezien, die naauwlyks een menschl\k voorkomen hadden! noch ziet men, in het algemeen , zelfs onder de jonge luiden, veel meer fchoonheid, dan die, wel- ke de jeugd alleen moet byzetten: want jeugd is fchoonbeid. Wie onit de Inboorlingen van Zwitzerland, Engeland, Ierland en Schotland vergelykt, met die van Spanje, Portugal, of andere Zuidelyke Landen, ‘zal vinden, dat menfchen, geboren in koude en guure gebergten, die van de fchoonfte Lucht- fireeken onder de Zon oneindig verre overtreffen. Misfchien zal, evenwel, dit onderfcheid meer voortkomen uit Ket gebrek van Vryheid, dan uit den invloed der Luchtftreeke. ô Vry- heid! zoete Vryheid! zonder u kan men geen genot van bet leeven hebben! Gy Moeder des vermaäks; wier kinderen u zegenen, fehoon zy woonen midden onder onvruchtbaare rot- zen, of in de akeligfte gewesten der aarde? Gy zegent, in weerwil der natuure! en, in weerwil der natuure, brengt de winglandy den vloek mede. „ Ô VrYHEID! Heilgodin, met hemelglans om/chenen, s», Gy flrooit den degen, en gaat zwanger van geneugt”, s, Fen ongehoord vermaak heerscht eeuwig om u heenen, s, Daar lachende overvloed uw’ dartjen trein verheugt. s, Gehoorzaamheid wordt ligt, van haaren last ontheven, s, En de Armod zelve ziet blygeestig als gy naakt: s» Natuurs geiaat , hoe naar, kunt gy verheuging geeverts s» Daar gy de Zon bide en heel den deg vermaakte” 3 Fa- 80 i ZRELANDUS Vaderlandfche Gezangen van ZEELANDUS. N. Q en 10. Te Ut- recht, by J- M. v. Vloten. Vaderlandfche Gedichten , onder de Spreuk: Amore Patrie. N., 6. Te Weesp , by J. Houtman. <a Mst de afgifte deezer Numeros, legt Zeelandus, en zo ook, "gelyk we vermoeden, de Opftellers der Waderlandfche Ge- dichten , de lier neder; van waar met deeze Numeros een al- emeene tytel met een Vigħet, benevens een Lyst der Dicht- Bakken in deeze verzamelingen te vinden, medegedeeld wordt, Veelligt zegt dit nederleggen der lier niet meer, dan het afloopen deezer wyze van uitgeeven ; en we zyn niet vreemd van te gisfen, dat we hun fpeeltuig weldra weder zullen hooren klinken, in eene andere verzameling , met den- tytel van den Waderlandfchen Dichter onderfcheiden. Wat hier- van zy, de taak, die zy zig in deezen voorgefteld hebben, doopt in zo verre met de opgenoemde Numeros af, en de Jaatłen doen den voorgaanden geen oncere aan. Zeelandus, zyne Gezangen aan ’t vryheidlievende Vlisfinge, zyne Geboor- teftad, toewyende, zingt tot haaren lof, en bemoedigt haar tot het handhaaven der Vryheid. Voorts fehetst hy ons het charaêter van eene recht Vaderlandfche Vrouw ; en fluit deeze zyne yorman met een Gezang aan ’t Vaderland, welks Vryheid en Geluk hem teder ter harte gaat. — De Vader- landfche Vrouw heeft te fchoone trekken, om haar zonder ge- zette opmerking voorby te gaan. Gelyk ze, uit Neêr- landsch bloed afkomftig, een Neêrlandseh hart heeft, zo zyn ook haare zeden recht Neêrlandsch: geen vreemd tooizel , maar de zuivere Deugd, warsch van dartele wellustigheid, is haar Cieraad. Kuifche liefde verbindt haar aan eenen Echtgenoot, die rein van zeden en dapper is. Zy gespt hem, wanneer het ` Vaderland zulks vordert, bet zwaard, op zvde, en doet de Huwelyksmin voor de Vaderlandliefde zwigten. In zulk een eval ftelt zy zig voor, dat hy misfchien in ’t flryden voor de 'ryheid zal (heeven, en by die gelegenheid moedigt zy haa, ren Zoon aan, om, zo dit gebeure, de flem der Vryheid te hooren, en zyns Vaders bioed te wreeken. — Men verden- ke haar deswegens niet van koclbloegdigheid, Verre van daar! Haar hart gevoelt al het gewigt der opofferinge , maar de zugt voor ’s Lands Vryheid weegt in ’t zelve nog zwaarer: dit tuigt de taal haarcs harten, in die overleggingen , daar zy zegt: Maar, hemel! zou mijn teder hart Beftand zijn voor dien flag ? Zou ik mijn’ zoon — mijn’ echtgenoot Fen previj des oorlogs zieu? | ô Neen VÄDERLANDSCHE GEZANGEN. " Mijn bevend hart bezwijkt! seim Herleef ! herleef! mijn teder hart ! Gij zoudt niet edel zijn ! Helaas! ik leef in Nederland —= En zou lafhartig zijn! Lafhartig ?... neen! mijn echtgenoot ; Wanneer de Frijheid wenkt, | Wergeet. 6! neen! vergeet mij uiet! _ Maar volg als Vrijheid wenkt ! Mijn ziel verfoeit de flavernij , Zij fchat de Vrijheid hoog! Maar ach!... ten koste van ww bloed! ... Fa! volg als Vrijheid wenkt ! Za ooit ín ’t lieve Vaderland, De ftem des oorlogs bruis, é God! fiaa dan der Vrijheid bij! =m En flerk mijn teder hart! De Vaderlandfche Gedichten, het zelfde doet, 's Lands Vry+, heid en Geluk , beoogende, ftrekken insgelyks om den Land- zaaten het bevorderen hier van fteeds ten fteskíte in te boe- zemen. Het haatlyke der Dwingelandye, en derzelver onder; gang in onze Gewesten is een onderwerp van één deezer, Dichtftukken ; en, in een. ander wordt Utrechts lof ten dien opzigte gemeld, met cene aanfpooring tet flandvastige volvoe- ringe der aangewende poogingen. Hier by komt eene Troost- fpraak aan 't Vaderland, daar de oude zugt voor de’ Vryheid herleeft ; mitsgaders eene Smeekbede tot God, om zynen Ze- gen over Nederland; en ten laatfte een Byfthrift op de afbeel- ding van den Wel Ed. Gr. Agtb. Heer Mr. E. DR VRY TEM- MINK , 't welk wy hier nog zullen overnecmen, te meer daar wy onlangs een foortgelyk Byfchrift op eenen anderen niet min hooggeagten Voorftander van 's Lands Vrybeid, onder de lof- lyke en teergeliefde Beflierderen onzer Stad, geplaatst hebben. Het luidt aldus, ` E 4 | ha Zie 81 VADERLANDSCHE GEDICHTEN, Zie hier de beeldtnis vanden Grooten. Burgervader, y Den grijzen TEMMINCK, die aan t roem- en fcheeprijk T Het Volk ten vraagbaak flrekt, een troost en wyze raader In ’t nijpendfle gevaar; de fleun der Koopvaardij. Van zijn beproefde trouw kan Neêrland blijken geeven; Hij flerve, maar zijn Naam blijft daar onfterflyk leeven. Eem De herrezen Vrijheid, in zes Zangflukken. Door jv. MANEN, Az. Lid van het Taal- en Dichtlievende Genootfchap : Kunst wordt door arbeid verkregen, te Leijden; en het Dichtlie« vend: volmaakter door den tijd, te Utrecht. In muzijk ges bragt, door A. W.F. MATTERN. In groot octavo 12 blads. En fchikking en uitvoering van dit in ‘zes deelen gefchifte Zangftuk ftrekken tot lof, zo van den Dichter als van den Muzykkundigen: ieder gedeelte van het zelve, en de ganfche inhoud te zaam genomen, boezemt den Nederlander denk- beelden in, die hem op ’t leevendigfie treffen, en van alle zyden aanfpooren, om ’s Lands Welweezen, door ’t eendrag- tige handhaaven der Vryheid, recht ernftig ter harte te nee- men. De dwinglandy beklaagt zig over het mislukken haarer gewelddaadige poogingen, en neemt haare toevlucht tot de Tweedragt; welke haar vleit met het denkbeeld, dat Zy, afziende van geweld, door list en veinzery beter zullen Naagen. Maar hiertegen komt eene Rei van Nederlanderen op, die hunne Landsgenooten, te wapen roepen, om der Dwing- landye, hoe ze zig ook moge vertoonen, te keer te gaan. Zulks geeft der Vryheid moed; hierop vereenigen zig de Eendragt, Vryheid en Vrede die zig verzekerd houden van ’s. Lands welweezen, indien het ontitooken yvervuur beftendig aangekweekt wordt; en dit doet een Chorus het Stuk met deezen Zang eindigen. Niets kan’ er bij uw grootheid haalen, o Nerland! als ge uw Vrijheid kent 3 Uw moed zal altijd zegepraalen Op elk die uwe rechten fcheridt. Dat de Eendracht flechts uw arm befluure, Tot heil van Volk en Overheid! Op dat uw voorfpoed eeuwig duure En Tweedragt zwigt’ voor uw belzid. Dan zult gij nooit ten fpeelbal ftrekken Aan zelfbelang en dwinglandij , Uw moed zal ieders eerbied wekken En Nederland blijft eeuwig vrij. | Le. LEGAAT) sr Legaat van GILLIS BLASIUS STERN, (Niet vertaald.) 1784. Bee. halven hes Woorbericht en den Inhoud, 195 blads. in o@avo. Vi en ziet, zegt het bekende fpreekwoord, zelden Jongen, { die het de Ouden verbeteren , en ’t wordt in deezen Gillig Bisfus Stern, een Agterneef van het beroetnde Vernuft Toriëk Stern op nieuw bewaarheid. Hy is wel niet van vernuft ontbloot, maar fchiet by zynen Oud-Oom verre te kort. ’t Kan zomtyds dienst doen, dat men zyne afkomst meldt, doch een Schryver ftelt zig daardoor ligtlyk bloot voor eene vergely. king , die hem ongunftig is. Dan wy willen dit voorts daar laa: ten, en, zonder vergelyking, ‘eenig berigt geeven van zyn Legaat, het welk hy aan alle jongelingen onder de vyf- en twintig jaaren gelegateerd heeft; betaande in eenige papieren door kem gefchreeven, die de Executeur gelast is in orde te brengen, en gemeen te maaken, met dit heilzaam oogmerk y p dar de fongelingen die klippen leeren ‘vermyden, waarop hy ‚, zo dikwils geftrand is, en een beter boedel nalaaten, ‘dan de s» Zync, by zynoveriyden, bevonden Zou worden.” — De dus, volgens last van den overleeden, afgeleverde Papieren behelzen een agtervolgend verhaal van ’s Mans leevensloop, die uit eene reeks van toevallige ontmoetingen beftaat ; welken hem in verfchiltende omftandigheden inwikkelen, en die hem aanleis ding geeven tot het voordraagen van veelfoortige aanmerkingen; Ze zyn gemeenlyk van een hekelenden aart, belachende en be-s fch'mpende veelerleie gebreken in de Burgerlyke Maatfchappy , we! byzonder in de Regtsoefcning en het Staarsbeftuur. Zom: migen van dezelven zyn geestig uitgevoerd, maar meerendeels zyn ze te ferk overdreevens vooral met opzigt tot het geen de Rezrsoefen'ne betreft; en uit die geenen welken bepaaldlyk ker Sraatsbeftuur aangaan, is t ons voorgekomen, dat dit in- zonderheid ín ’t geheel ’s Mans zaak niet is. Wy zouden des den Exeguteur , indien hy,gelyk hy fchynt aan te duiden, voorneemens is, om nog meer van die gelegateerde Papieren af te geeven, raaden, dat hy dezelven wat meer fchift, zommie+ gen agterlaat, en alleen die gemeen maakt , welken het vernuft van Blafius tot eer kunnen firekken} en aan `t bovengemel- de hoofdoogmerk van den Testateur beantwoorden. 's Is waar, het Legaat wordt dan niet getrouw afgeteverd ; maar wy maa» ken ons fterk dat geen der Legatarisfen den Bxecuteur daarover moeite Zal aandoen; en daar , 't gelyk de'‘Testatcur zegt, Zya voornaamfle hoofdgebrek Was, eerst te doen en dan te denken ; is “er te meer vryheid om te verbeteren ’t geen hy onbedacht ge- gaan mogt hebben, door zyn Legaat zo uitgebreid te maaken, MAC ae MACBETH, Macsern Tragedie en cinq Actes, et en Vers, par G. LE FR- Bure, Baron de St- Hdephome. A Utrecht, chez B. Wild 1783, In octavo, gr. p. bonden, wederftreeft haare raad{lagen manlyk. Dan doof eef vervoerenden drank weet zy het zo verre te brengen, dat hy Duncan - verraadiyk … doode, meenende tevens deszelfs Zoon Mlalcolm om ’t leeven gebragt te hebben; doch in welks ftedé hy een officier, in ’t zelfde vertrek flaapende, getroffen had. Het mislukken van den aanflag op den Zoon tragt dat heersch- zugtige Schepfel te herftelien, door den Zoon verdacht té maaken, als ware hy de Konings moorder; ’t welk ten ge- volge heeft, dat de Raad bem veroordecle , en Macbeth tot Koning verkieze. Maar Macbeth, door dien drank bedwelmd, by Vlaagen geheugenloos, door droomen ontroerd, ontwaakt van ’t regte gebruik zvns verflands verileeken, in flaap ge- vallen in den droom wandelende en fpreekende, verydelt, ny ep. de cene dan op de andere Wyze, de poogingen zyner Echtgenoote. Ten laattte ontdekt by zelf, dat niet Malcoim, nraar hy. de Koningsmoorder is. Zyne Echtgenoote, het ge- volg hier van bezettende, wendt alle poogingen aan om zulks te keeren. Intusfchen geeft Macbeth, in zyne vervoering , den gest, en zyne bchtgenoote, te vergecfsch haare wraakzucht involgende, doorfteekt ten laatfte haar zelve ; na dat ze vooraf Malcolm te kennen heeft gegeeven, dat zy, uit wraak , zyne beminde Marguerita, met welke hy zig in den Egt begeeven ‘zou, op eene zo geheime plaats verftooken hadt, dat hy haar nimmer tot zyn deel zou erlangen. Dan ten zelfden tyde wordt hem, met het afloopen van dit Tooneel, gebood{chapt, dat zyne Koninglyke Princeste. gered en behouden is, 't welk de Echt genoot van Macbeth, alles verydeld ziende, woedende den geest doet geeven. De Heer de Febure, eene weezen- Tyke Gefchiedenis van de elfde Eeuw tot zyn onderwerp heb- bende, heeft dezélve zeer wel naar den eisch van ’t Tvoneel gelchikt, de tusfchenkomende Stukken behoorelyk geplaatst, éD het charatermaatige der ondericheiden Perfvonen juist in agt. genomen. Bovenal ús, dat der beerschzugtige Echtgenoote van Macbeth, die alles onderwindt ‘om haat heerschzugtig oog- merk te bereiken, by uitftek wel getroffen; onder de leeven. dige voorfteliing van de redeneerwyze der heerschzugt , welke, Bedtwarsboomd wordende, niets ontziet, en alle denkbeelden van pligt voor haare inzigten doet wyke. His. NISTORIE VAN. EMELIA MONTACUE, QIL, En, nd Historie var EMELIA MONTAGUE; door den Schryver van JULIA MANDEVILLE. Uir het Enpeisch vertaaid. Vier Deelen. Te dm- firean, by J. B. Elwe. 1783. In octavo O26 blads, i en drietal Minnchandelingen wan Edward Rivers en Emelig Montague, van Folin Temple en duc: Rivers, Zuster van den bovengenoemden y mitsgaders van Fokn Fitigeraid en warubeile Fermor , waaronder die van het eerstgemelde paar de haotdrol ipeelen, vereenigen zig in deege Geichiedenie, geor eene on- deringe bricfwisieling deezer Perfoonen. Ze worden alle drie tut een gewenscht Huwelyk- gebragt; en de tedere Liefde, in fede van te verzwakken, gelyk maar al te veel in °t Hu- wälyk plaats heeft, wordt Mm decżè Hekrgenooten van tyd tot tyd veel eer flerker, en verbindt idder Paar ten naauwtie aan ëlktticer, - leder Paar is eenigernttátt vun eene verldhidende geestneiging ; doch ze hebben &ir-mrer elkkndér gemeen, dat eiks Huwelvk gegrond is, op eene uandoenlyke, maar, door verand, geregeïde Liefdey het welk hiet vóorgefteld wordt; as de retüte bronwel van waariyk gelukkige Huweiykens Dit ven lecvendigfie in te boèžeħien is, naar 't ops voorkomt , bet boofdbedoelkde van deezen Roman ; waarin de aandoen- ipkûie trekken der kuifeke Min, war der zuivere Huwelykslief. ge, op 't juistfie afgemabld. worden , zonder egter de goede zeden in het allerminite te kwerzer. Het verfchil in de ge- meedsncigimgen , en het ondericheid der daaruit ontflaande werktaambeden van dit drietal tievende. Paarcn , brengt eeng verltheidenheid te Wegt; die het verhaâlende gedeelte van deezen Roman te gevalbger maakt; terwyl dit 1&vens gelegene heid geeft, zot het invsegten van zo veel meer onderfeheiden opmerkingen en lesen, nopens bet geene men in agt beett te neemen, om eeb getvenscht Huwcelyk aan te gaan, en ’t zelve op den duur gelukkig te doen biyven, —— Buiten dit hootdbedoelde in de Brieven deezer Gelievens komen ‘er one der dezelven ook anderen voor, die over andere onderwer- een Nasi welken mede hunne lteerzaamheid en gevalligheid i ’ - - ses nà t“ =- 7 # i » AbeLINe, of aangetekende byzonderheden eener jonge Juffer; op haare driejaarige reize door Frankryk. Door haar zelve be- Jchreeven. In ’s Gravenhage, by H. H. v. Drecht, 1783. Behalven het Voorwerk, 228 bladz. in oavo. it flukje is, gelyk men van dingen van dien aart preekt, eenigzins in 't gebroken. Het heeft voor een Roman te veel van eene Reisbefchryving; en voör eene Reisbefchryving te veel van een Roman: voor eene Reisbefchryving is bet te oppet ' vlak- 02 ADELINE, vlakkig; en voor een Roman zyn de gevallen deels niet geestig genoeg ûitgedacht, en deels te min ingewikkeld of te zeer ge dwongen, om des Leezers aandacht te treffen, of ‘hem recht belang te doen neemen im de lotgevallen van-ddeline. Mogelyk is’t een proefltuk van eene Schryffter, die haare krachten in deeze foort van fchriften beproeft; en 't zou dan wel kunnen zyn, dat het vervolg beter voldeed, ’t geen wy zullen afwag- zen. ’t Is ’er intusfchen zo mede gelegen, dat het zonder kwet- zing der goede zeden geleezen kan worden; en men ontmoet ‘er hier en daar nog at eenige leerzaame aanmerkingen in. ` Tuin- Catechismus voor Liefhebbers van Tuinen, daor W. GENT- ‚ MAN, Tuinier op Tuin- en Veldzicht, Met een koperen plaat van de Tuingerzedfchappen. Te Utrecht, by G. v. d. Brink Jansz. , 1783. In octava, 134 blads. Men levert in dit Stukje eene geregelde onderrigting wegens “Shet tuinieren, of °t geen men, ter voordeeliger bewerkinge vån cen moes- en vrugttuin, hebbe gade te flaan. De Optftel- ter van ’t zelve heeft de Lusttuinen buiten. zyn beftek gelaaten, en bepaalt zig tot het nuttige en voordcelige; om aan te wvzen, hoe een Landman een gedeelte van zynen grond, met het meeste voordeel, tot een vrugtbaaren moestuin en boomgaard kan bearbeiden. Onder ‚den vorm van eene za- men/praak tusfchen een Landman en een Tuinier, wordt het voornaamfte, dat hiertoe betrekking heeft, beknopt en klaar ontvouwd. Ter gemaklyker handleiding is ’'er nog bygevoegd een Tuin- Almanak; welke van maand tot maand vermeldt, wat 'er ten meesten nutte te doen zy; en dit berigt gaat, op ieder Artvkel, vergezeld van eene aanwyzing der plaatzen, alwaar men desaangaande een breeder verflag, in de onderrigtende Zamenfpraak zelve, kan vinden. Voorts komt hier nog ten flot. een Aanhangzel voor de liefhebbers van bloemen, behel- zende een korte beïchryving van de voornaamfte en meest be- kende bloemgewasfen, volgens eene alphabetifche lyst; nevens een beknopt berigt, hoe men dezelven voortteelt, r ALGE M E ENE VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN. Verhandelingen, raakende den Natuurlyken en den Geopen- baarden Godsdienst, uitzegeeven dwor TEYLER’s Godge- leerd Genootichap. lide j eel, Te Haarlem, by J. Enfchedé en Zoonen, en J. v. Walré 1783. Behciven de Wovraifpraak, en de nevensraande Latynjche Prysver- handeing, 347 tladz. in gr. quarto. E” ieder, die maer de minfte oefening in Wysgerige en Godgeleerde belchouwingen bezit, weet, dat de Leer van ’s Menfchen Zedelyke Vryheid, door alle tyden heen, zeer verfchillend begrepen werd; en dat zelfs zy, ‚die ’s Menfchen Zedelyke Vryheid handhaven, tegen de- zulken , die hem aen een volftrekt noodlot of een nood- „zaeklyken dwang onderwerpen, het niet eens zyns in de bepaling, en de daermede overeenkomftige verdediging van dezelve. ’t Is des, daer dit Stuk van een wezenlyk gewigt is, nademael het een zeer grooten invloed op der „Godsdienst heeft, niet vreemd, dat de Leden van Tey- der's Godgeleerd Gen otfchap, in beantwoording aen hunne inftelling , op dit onderwerp byzonder gedagt, en de vol- gende Prysvraeg deswegens voorgefteld hebben: „, Waar- » in beftaat ’s Menfchen Zedelyke Vryheid, en hoe s» wordt, volgens die bepaaling, ten bondigfte betoogd , s, dat wy Menfchen vrywerkende Weezens zyn?” —— De Verhandelingen, hun hierop ter hand gekomen, wa- ren, naer luid van ’ Voorbericht, zeer onderfcheiden 3 en, na ene oordeelkundige fchifting van dezelven, hebben die Heeren een viertal van Verhandelingen bovenal der - drukperfe waerdig geoordeeld: daeromtrent in agt nemene de, de merkwaerdigfte verfcheidenheid der gevoelens „ en de hunnes oordeels gefchiktfte manier van uitwerking, Ter dier oorzake ontmoet men hier, in elke Verhandeling, een verfchillend gevoelen nopens dit onderwerp voorge- fteld, ’t welk derzelver Schryvers duidelyk trachten te verklaren en bondig te bewyzen. Ene verfcheidenheid van die natuur maekt het lezen vaa vier Verhandelingen , over het zelfde onderwerp, gevalliger en leerzamer; en VI. DEEL. ALG: LETT, NO. 3. ZÝ» 94 VERHANDELINGEN zy, die lust hebben om dit gewigtig Stuk oplettend na te fpooren, zullen zekerlyk den tyd niet beklagen, welken zy aen °t lezen deezer Verhandelingen befteed zullen heb- ben: gemerkt ieder Verhandeling in hare foort, hoewel de ene, naer elks denkwyze, den Lezer boven de an- dere wel moge gevallen, met zo veel Öordeels uitgevoerd Zy» dat ze den onpartydigen overweger van ’s Menfchen Zedelyke Vryheid voldoening kunne geven. Wy zullen, om dit Artykel niet te breed te doen uitloopen , ons niet ophouden, met deze of gene dier Verhandelinge in °t byzonder, maer alleenlyk uit ieder derzelver de be- paling van ’s Menfchen Zedelyke Vryheid opgeven; waer- door men de verfcheidenheid der daeromtrent beweerde ge- voelens te gereder zal kunnen nagaen. De Hoogleeraer josrPHUS PAP DE FAGARAS, wiens Ver- handeling den gouden Eerprys heeft weggedragen , (van waer dezelve ook in ’ oorfpronglyke, de Latyníche Tael, by deze verzameling gevoegd is,) drukt zich, na enige voorafgaende aenmerkingen en redeneeringen, ter verklarin- ge van dit onderwerp, deswegens aldus uit. ‚, Na dit alles mogen wy 's menfchen vryheid opgeeven „ als een vermogen, dat hy bezit, om uit veele bekende >, goederen, geen van welke hy, door de natuur, of s door eenige, het zy klaare, het zy duistere voorttellin- ss gen, genoodzaakt is, den voorrang te geeven, één boven „ de anderen, te verkiezen, liever dit, dan dat, befluit >» te neemen, en volgens het genomen befluit te handelen 3 ss tot welk vermogen, op dat het zedelyk genoemd moge > Worden, niets meer nodig is, dan dat de mensch, met s, reden en verftand begaafd, zedelyke denkbeelden hebbe, s» en naar dezelve zich bepaalen en ih kan. Men sy begrypt inmiddels, dat hier onder de Wye daaden der s menfchen niet alleen de beweegingen der ledemaaten ; s» maar ook die der hersfenen, door de kragt der ziele s voortgebragt, moeten gerekend worden. „, In deze bepaaling word voor toegeftaan gehouden, dat „y het vermogen der ziel om zich te bepaalen van voorftel ss lingen niet afhangt. Op het oogenblik zeker, waarin ss zich jemand bepaalt, word hy meer door het denkbeeld s Vait dat goed ’t welk hy verkiest, dan door dat der a overige getroffen; maar desniettegenftaande zou hy >» zich anders konnen bepaalen, door zyn eigen vermogen s of kragt, die door de gefteltenis der harsfenen niet be- „„Paald wordt- Men moet derhalven de ziel niet by een 39) í ima VAN TEYLER'S GODGELEERD GENOOTSCHAP. 95 s, balans, of de beweegredenen by gewigten, vergelyken, ə, ZO als BAYLE, LEIBNITZ en anderen gedaan hebben, > maar veeleer erkennen, dat de wyze van vty te wer- » ken, door voorbeelden uit den invloed der werkelooze „> tofe, veel meer verduisterd dan opgehelderd: wordt; - „ daar de vryheid uit zichzelve regelregt ftrydt tegen de » werkeloosheid; en men veel beter voelen, dan door s» vergelykingen , die hemels breedte van ’t bedaelde oog- w tii hi verklaaren kan, hoe dit zelfsvermogen „> gefteld zy. | ie E o r In ene volgende Verhandeling; opgêfteld- door den Eer- waerden ARCHIBALD MACLAINE „ dien de zilveren Eerprys gefchonken is, brengt men ons aenvanglyk onder ’t oog, dat men zich, om een volkomen denkbeeld van de Zede- lyke Vryheid te vormen, vier zaken moet vertegenwoor= digen; te weten, verfland, eigen neiging, werkzaemheid en geb uriykheid (*). Zyn Berwaerde, deze vier zaken af- zonderlyk ontvouwd, en als noodzacklyke vereischten aengedrongen hebbende, leid daer uit af, dat de leer, welke dit alles oplevert, deze is: „, Een weezen, ’t > geen wat het doet, ’t geen zulks doet met verkiezing , „en welks werkingen voortkomen van een werkzaem a, beginzel, in het zelve, is een vry weezen, een zedelyk s, Werker.” Overeenkomftig hiermede, ftelt hy, na ge- toond te hebben, dat de mensch zodanig een wezen is, het beflait zyner Verhandelinge indezervoege voor. ,, De s, vryheid is dat vermoogen, het welk de mensch bezit,. van uit zigzelven te willen, cn door daaden van zyneg s, wil te werken, op de werktuigen van zyn ligchaan s en de voorwerpen buiten hem, die onder zyn bereik > Zyn. De mensch een weezen zynde, dat kent, >» oordeelt , kiest en wil , bezit dit vermoogen in de daad, a. s» Reden, eindelyk, en ‘ondervinding toonen het beftaan 5, der zedelyke vryheid: > De Goddelyke openbaaring leert 4, dezelve allertwege, én op een volgend tooneel, daar. » Wy niet meer ten deele zullen zien, zal zy voor ons s verfehynen. in al haar luister.” L … Eem ongenoemde Schryver, wiens Verhandeling, uit het Latyn. in ’t Nederduitsch ;overgebragt, de derde plaets bekleed, vooraf aengemerkt hebbende, dat in alle twist- gedingen over ’t geen men ene vrye daed noemt, de groote vraeg zy , of die van den werker zelven voortkome 5 zo dat gene kragt van buiten, hoe genaemd, of gene noodzaeklykheid uit de natuur of toeftand des werkers, hem tot werken gebragt hebbe; maer zo dat de werker, door zyn eigen aendryven, of uit zichzelven, gewillig , die daed bedreven hebbe? leidt uit de verdere overweging hiervan het volgende af: „> Er worden des tot y, eene daad, zal dezelve vry genoemd worden, inzonder- s heid vier: zaaken vereischt. De werker moet uit zyne s eigen kragt werken: hy moet ten zelfden tyde ook niet a, kunnen werken: hy moet zig van ’t werken kunnen s, onthouden: en eindelyk de beftiering der kragten om te 3, werken moet zyn eigen bedryf wezen, zonder aan eeni- vs ge Iydelykheid onderworpen te zyn.” Ter nadere ver- klaringe voegt hy ’ér by: „, Indien eens iemand, door > ondervinding geleerd hebbende, dat gy hem altoos s. dermaate ten- beste raadt, dat hy zelf zyn eigen welzyn 33 niet: beter kan behartigen, zynen’wil aan uwen raad „> Oriderwerpt, die zou evenwel moeten geoordeeld worden s» Vry ste. werken, want hy wordt door uwe bevelen hiet s tóts-werken gebragt,’ hy wordt van u niet geregeerd, „> maar regeert zichzelven op uwe bevelen. Eene daad is s» derhalven vry, welke, terwyl zy ook kunnen niet be- s aam, voortkomt uit eigen kragt des werkers, gewillig , ss En uit zyne eigen voorneemen. En dus is de vryheid es zelve het vermogen van door eigen kragt gewillig vast as te ftellen om iets te doen; of, zo als laater wysgeeren a, liever zeggen , zich tot werken te bepaalen.” > Hiernevens komt wyders nòg ene oorfpronglyk Neder- -&uitfche Verhandeling van den Heer KORNELIS VAN DEN Bosch te Rotterdam (*), welke de Vryheid in drig’foorten | ik: biken et oyin deze Verhandeling” zyn twee zinftoorende drukfouten A VAN TEYLER's GODGELEERD GENOOTSCHAP. s» Wetrelyke Vryheid veroorloft zekere daaden, maar s verpligt er niet toe. MNatuurlyke vryheid geeft vermon „ gen tot zekere verrigtingen, maar noodzaakt ’er niet s toe. Zedelyke vryheid flelt in flaat tot het neemen » van zekere befluiten, maar dwingt er niet toe.” De naeuwkeurig en oordeelkundig onderfcheidende Heer van den Bosch legt het er voorts op toe, om te toonen, dat deze zyne bepaling van de zedelyke vryheid aen het oog» merk der vrage voldoet, in zo verre zy die vryheid is uit hoofde van welke hy, die dezelve bezit, een yry- werkend wezen is; ’t welk in de vraeg bedoeld word , na- dien dezelve fpreekt van te betoogen, dat wy menfchen inderdaed vrywerkende wezens zyn. Dit doet hem de vrye werking van een wezen, uit hoofde van deze drie foorten van vryheid, ieder op zichzelve, voorftellen.: s» Men kan, vervolgt hy, in den eerften zin, zeggen dat iemand vry werkt, die door geene wetten gebonden, die zyn eigen meester is, dien het vry (taat zyne vere sẹ» kiezing te volgen, die handelen mag naar zyn welge= s, Vallen, In den tweeden zin. kan men zeggen dat ice s» mand vry werkt, die doen kan ’t geen hy wil, daarin s» noch door natuurlyk onvermogen van ligchaam of geest , ‚> hoch door belgtfels van buiten verhinderd wordende, > Eindelyk, men kan in. den derden zin zeggen dat . p9 1c- ingefloopen, die enigermate melding vorderen. Men leze b/. 27 1. reg. 15 en 16 innerlyke in ftede van infleinlyke; en men voege bl. 276 seg. 3. y. ond. achter de woorden dat gene 4e befluiterf, nog, waar toe wy bejlujten? 79 9$: VERHANDELINGEN VAN TEYLER'S GODGEL: GENCOTS. „ iemand vry wêrkt, die het vermogen heeft yan een befluit te neemen, en ook ten zelfden tyde van het- s niet te neemen ,.of tot jets anders, en zelfs toi het s, tegenovergeftelde te befluiten, zonder door eénige „ beweegredenen genootzaakt te zyn tot befluiten of a, niet befluiten, of tot zulk of zulk een befluit.” - } Gemerkt men nu, als men van een yrywerkend wezen, fpreekt, niet oogt op cen wezen dat vry werken mag , maer dat vry werken kan; zo komt de eerfte foort van vrywerkers, die alleen betrekking heeft tot de gevorlofd. ` heid, in dit geval niet in aenmerking; maer de vraeg is, of de Natuurtyke vryheid op zichzelve genoegzaem zy, dan of ‘er de Zedeyke vryheid by moete komen, om je- mand den naem van een vrywerkend wezen, in den juisten zin dier bênaminge, toe te eigenen. En de Opfteller-dezer Verhandelinge toont ten duidelykfte, dat, fchoon hy, die ene Natuurlyke en.geen Zedelyke vryheid bezit, in een zekeren ‘zin, dien naem konne dragen, dezelve echter in volle kracht, en naeuwkeurig gefproken, alleen toekomt aen hem, die de vryheid van befluiten zo wel als van uitvoeren, en dus zo wel Zedekyke als Natuurlyke. vryheid beeft.. Ja ’t is blykbacr, gelyk hy. doet zien, dat de Natuurlyke; zonder Zedelyke Vryheid, iemand niet tot een vrywerkend wezen maekt, en dat ’er integendeel niet ‘altyd Natuwurlyke vryheid wereischt word, om vry te wer- ken, als zynde willen en befluiten ook werken, te weten, van den geest, die vry verricht kunnen worden, al is ’t, dat onbekende en onoverkomelyk hinderpalen, de uitvoe- ring beletten.. Intusfchen is °t, zo als de Heer van den Bosch zeer wel opmerkt, onbetwistlyk, , dat, fchoon in s ieder byzonder geval, :natuuriyke vryheid niet gevorderd „s worde tot eene vrye wêrking, een vrywerkend wezen s Egter, ten minften in fommige:gevallen, natuurlyke yry- 4, heid hebben moet: dewyl °t onmogelyk zyn zou, indien s» men by ondervinding wist zyne befluiten nimmer te s, konnen uitvoeren, eenig befluit te neemen.” Proeve over °s Menfchen Zedelyke Pryheid. Te Amfterdam, by P. Hayman. Behaiven het Voorwerk, 7o bladz. in gT. octayo. U: de Voorreden van dit Gefchrift befpeuren wy, dat deszelfs Opfteller het, ter beantwoordinge der bovenge- mel- PROEVE OVER °S MENSCHEN ZEDELYKE VRYHEID, 99 melde Prysvrage, aen Teyle-'s Godgeleerd Genootfchap inge- leverd heeft; en dat hy, bemerkende dat zyne Verhande-. ling niet nevens de anderen gedrukt zou worden, goedge- vonden heeft, dezelve afzonderlyk het licht te doen. zien (*). Hy laet zich deswegens zeer befchetden uit, zonder het Genootfchap enigzins te kwetzen; als wel be- grypende dat het Genootfchap alle de inkomende Verhande-. lingen; die in hare foort geagt mogen worden opmerking - te verdienen, niet gevoeglyk ter drukperfe kan geven. - Het gevoelen door den Autheur voorgeftaen komt genoeg-. zaem overeen, met dat van den ongenoemden Schryver der - voorgemelde derde Verhandelinge, en veelligt is in de. vergelyking dier twee Verhandelingen, (daer °t Genootfchap de verfcheidenheid van gevoelens in ’t oog gehouden heeft,) de reden te zoeken, waerdoor de ene geplaetst en de andere ter zyde gelegd is. „ Wat hier van zy, de voorftanders der denkwyze van Leibnitz over ’s Menfchen Zedelyke Vryheid zullen nog de ene noch de andere Ver- handeling kwaed keuren , als zynde beiden wel uitgevoerd 3 eu in een geval van die natuur is het te wachten, dat zommigen aen die, en anderen aen deze, Verhandeling de voorkeur zullen geven. Rakende de bepaling van ’s Menfchen Zedelyke Vryheid , door den. Schryver dezer Proeve, (die ons, eenftemmig met het bygebragte uit de andere Verhandelingen, nog te melden ftaet,) dezelve is kortlyk deze, „, De Zedelyke ss Vryheid van den Mensch is gelegen in het kennen van „> het goede; en het kiezen der Ziele vaf geen, welk » zig het Verftand als goed voorftelt.” Naer deze bepa- ling ontvouwt hy dan verder ’s Menfchen vrywerking , die, gelyk zyne Zedelyke Vryheid enkel in de Ziel gezogt wordt, zo ook alleen in dezelve en in derzelver vermogens ets moet hebben; houdende de vrywerking haren zetel: in het Verftand en in den Wil, waertoe, gelyk hy voorts: toont 9 (*) De Autheur had waerfchynlyk voldoenende reden, om by zyn leven , gelyk hy ’t uitdrukt, agter de fcherm te zitten; dan daer hy nu reeds overleden is, en de Verhandeling hem ter eere ftrekt, agten wy het niet oneigen te melden, dat men dezelve verfchuldigd is, aen den Eerwaerden JaN VAN GILSE, die zyne voorgaende Verhandeling over Gods byzondere Voorzienigheid, met den tweeden zilveren Eerprys bekroond gezien heeft. Zie Verhandelingen van dit Genootfchap. Iide D. $j. 139. en VEIVe G 4 100 PROEVE OVER °S MENSCHEN ZEDELYKE VRYHEID.- toont, de vier navolgende zaken vereischt worden: „… (1.): 'Er moet in de verftandelyke befchouwing, en in de neiging der ziele tot het gekende goed, niets zyn, dat den naam van /jewerking verdient. (2.) De neiging der ziele moet bevryd zyn van uitwendigen — van inwen= digen dwang. (3: Geene beletfelen moeten die neiging: verhinderen. En 4.) behoort inzonderheid tot hct denkbeeld der Zedelyke Vrywerking, «der Menfchen aan- Spraaklykheid voor hunnen eigen Regtbank of voor eenen ə, Hoogeren, voor zo verre zy, door het Hoogtte Weezen ` ss tot zedelyke deugd kunnen verpligt worden, met belof= s ten van belooning, voor het nakoomen van deszelfs s, Wille, en met bedreiging van ftra{fen , wanneer zy dien s» verzuimen , der Men/chen aanfpraattysheid wegens hunne „> daaden, door hen en vrywillig verrigt.” 37 Zesde en zevende Leerreden over de voorgewende werking des Satans in den tegenwoordigen tyd, door F. G. CH. RUTZ. Hoogduitsch Predikant in de í utherfche Gemeente, in ’s Hage. Uit het. Heogduitsch vertaald. In 's Gravenhage by J. du Mee 1783. In gr. octavo 119 biadz. (Dvereenkomftig met het voorheen gemelde plan van den Leeraer Rutz (* behelst de zesde Leerreden ene overweging van die plaetzen uit de Schriften des Nieuwen Verbonds, waerop de Voorftanders der-door hem betwiste Stellinge: hun gevoelen gronden. Zyn Eerwaerde gaet ie- der plaets afzMderlyk na, ontvouwt derzelver zin, en toont, dat gene derzelver een duchtig bewys oplevert, ter ftavinge van de voorgewende , nog geftadig duurende , onmiddelyke- werkingen van den Duivel, onder ons Men- fchen op onze Aerde. ——— Tot dus verre ftrekten deze Leerredenen, zo,ter ophelderinge van den {tacet des ge~ fchils, en ter mededelinge van etlyke aenmerkingen tot dit onderwerp berrekkelyk, als ter wederlegginge der be- wyzen, die gemeenlyk voor °t opgemelde gevoelen byge- bragt worden, En hierop laet nu de Eerwaerde Rutz zyne zevende of laetfte Leerreden over dit onderwerp volgen, welker hoofdftelling deze is. De Leerfteliing: de Satan werkt nog geftadig onmiddelyk op onze aerde. en onder ons menfchen, heeft gewichtige Gronden tegen zich , hoe ak : wordt (*) Zie boven bl. 14. i Ky F. C. CH. RUTZ, LEERREDENEN. foi wordt woor ons dikwerf gevaarlyk en nadeeiig, en is voor ons, al ware zy gegrond, nuttel o: en onbruikbaar, Naer de inrichting dier hoofdftellinge is deze laetfte Leerreden tweeledig. In de eerite plactfe komen hier irt aenmerking de gronden, welken tegen die Leerftellme pleiten, als mede het gevaer en nadeel dat ’er dikwerf uit outftaet. En voorts toont zyn Kerwaerde dat dié Leerftelling, zo ze al gegrond ware, geenzins-zou behoos ren onder de nuttigt en bruikbare, dat is, onder zulken 4 waervan men zich bedienen karrs-Óm daerdoor fehade ‘en nadeel te verhoeden, en van zich af te wenden; of, om daerdoor zyn voordeel te bevorderen: ’t welk, gelyk hy doet ziem, in deze geen plaets heett; ‘des: ze voor ons bruikbaer: en onnut te houden zy; cat hem in zyn ge- woelen rropens dezelwer ongegrondheid bevesuzts waerom hy ten flot zegt: „Daar God ons in zyn heilig Woord, ə noch Middelen en. Wapenen:. tegen de onmiddelyke ə, werkingen van den Duivel aan de hand gegeeven, ə, noch in zyn Woord aangetoond heeft, hoe en op wat s, wyze wy de bekende middelen , tegen de Verzoekingen s tot de Zonde in ’t algemeen, gebruiken moeten, om >» de voorgewende onmiddelyke Verzoekingen en Aan- s» prikkelingen des Duivels tot Zonde en Boosheden s vruchteloos te deen zyn, zo volgt natuurlyk en onges ss dwongen, dat dit Leerftuk niet in zyn Woord gegrond, a En dat het waar is, wat PAULUS fchryft 1 Cor. X: 13, s» Daar is nog (het woordje nog itaat niet in t Grieksch)) „> Been dan menschlyke Verzóeking over w gekoomen , maar s» God is get:ouw , die u niet laat verzocht worden boven ww s, ve mogen, maar maakt, dat de Verzoeking zoo een einde s, neeme, dat gy °t kunt verdraagen.” Deze Leerz reden {trekt dus ter bevestiginge van zyn gevoelen, gelyk de voorgaenden gediend hebben ter wederlegginge ‘van ’é betwiste Leerftelzel; en men zal by ’t doorbladeren ligt lyk ontdekken, dat de Eerwaerde Rutz niet te tellen zy, onder dat flag van Godgeleerden , die fterk in °t weder- leggen van party, maer zwak in het ‘verdedigen van huni ne eigen denkbeelden zyn; °t welk maer al te veel in Godgeleerde Twistfchriften plaets heeft. | Zyn’ Berwaerde geeft: ons verder in een Nabericht nog te kennen, dat men, ter nadere bevestiginge van deze en gene byzonderheden in zyne Loerredenen, waerover h zich niet welvoegelyk in dezelven kon uitlaten, een àf- zonderiyk Stukje heeft red, ‚onder den. tyrel EY o2 F. Ge CH. RUTZ, LEERREDENEN, BYVOEGZELEN tot de zeven Leerredenen gehouden tegen de ong-gronde, en dikwerf. voor ons gevaarlyk en nadeelig wor- dende ùeerflelling enz. Mitsgaders dat hierby in een AAN- HANG zal komen , de vertaling van een geleerd en le- zenswaerdig Latynsch Tractactje, de Demone et Demoni- acis , vpgefteld door den geleerden Gereformeerden Hooge leeraer in de Godgeleerdheid te Zerbst, JOHANN SIMKON LINDINGER, verrykt met latere ophelderingen en byvoeg- zelen, die zyn Hoogeerwaerde den Leeraer purz reeds fchriftlyk heeft toegezonden, nn - em Godgeleerde Briefwisfeling van eenen navorfcher der Waars heid. over de verzoening van deeze en andere Waereiden me: God door Christus. Uit het Hoogduitsch vertaald, Te Amfierdam, by M. de Bruin, 1783. Behalven het Voorwerk 166 bladz. in gr. oflavo. Een aental van dertien Autwoorden, (of hy meer Brie» ven gefchreven en Antwoorden ontvangen hebbe , geeft hy niet te kennen,) is hem op dit zyn voorltel ter hand gekomen; en ’t heeft hem goedgedagt dezelven door den druk gemeen te maken; beoogende hiermede, gelyk zvne Voorreden aenduid , ook anderen op te wekken, om zyne voorgeftelde twistvraeg, alzo hy van zyne twyfeling niet geheel ovtheven is, nog verder op te. helderen. Mannen van naem hebben., in deze hunne beantwoordingen van dien Brief , dit Stuk met oplettendheid behandeld ; eu daer ze de Leer der Verzoeninge , (waeromtrent de Chriss tenen, gelyk bekend is, verfchillende denkbeelden voe- den ,) niet allen op dezelfde wyze verklaren, zyn hunne oplosfingen van onderfcheiden aert. Dit maekt het lezen van zo veel Antwoorden op énen, Brief, over het zelfde onderwerp , te gevalliger voor hun, by welken dit Stuk nog enige bedenklykheid,. (fchoon niet van dat uiterst gewigt,) magt hebben : overmits dit onderwerp, door za vele verfchillende overwegingen , als van alle zyden bē- fchouwd , en in velerleië gezigtspueten getteld word į *t welk voor menfchen van verfchillende denkwyze. eu vatbaerheid wezenlyk nuttig kan zyn. Wy willen ons niet onderwinden, om beflisfend te oordelen, welke be antwoording de beste zy 5 daerze tog merendeels zo in- erigt zyn, dat ze, naar de gronden., op welken ieder chryver bouwt, in hare foort , voldoende geagt mogen worden , ter oplosfinge der voorgeftelde twyfelinge. uoy “ Is waer , de Brieffchryver fchynt ’er niet volkomen in te kunnen berusten; dan hierover hebben wy ons.niet te verwonderen , gemerkt hy zich inwikkelt in ene navore Sching van Gods handelwyzen omtrent andere Waereldeu ; een onderwerp, waerin hem geen menseh , by mangel van ene Openbaring desaengaende , enige onderrichting kan geven; en waeromtrent men , ten aenzien van denk- beeldige zwarigheden, niet wel verwachten kan „dat ie» mand ene voldoende oplosfing zal verlenen, aen zodanig enen als onzen Brieffchryver , die zo geneigd is óm te twyfelen , dat hy overhelle, om op dezen grondflag. ab- leen den Christelyken’ Godsdienst in twyfel te trekken. - Zulks toch, moet men zeggen , is. ten uiterfte vreemd. tok BRIEFWISSELING vreemd. De grondflag zyner twyfelingen ligt alleen in het aennemen van een nooit bewezen voorftel, „, dat de „> bewoonders van enigen dier andere Waetelden ; op ene ə foortgelyke manier, als wy Menfchen in onze Waereld , „, gezondigd hebben: en op de vooronderftelling , „dat s, deze dus geftelde zondige bewoanders dier Waerelden, „„ op de eigenfte wyze , met Gode verzoend moesten „> worden , als God zich desaengaende omtrent deze s» Waereld geopenbaerd heeft.” Beide deze vooronder- ftellingen moesten eerst bewezen worden, eer de Brief- fchryver enigen grond had, om zyne twyfeling te koess teren: en, gefteld, dat hy zyne denkbeelden van ’t een en ’t ander niet met elkanderen overeen kon brengen , waerom dan eer getwyfeld aen de Godlykheid der Kus angelifche Openbaringe , dan aen -de gegrondheid zyner onderftellingen ? Hierover heeft men zich, onzes oor- deels, met rede te verwonderen. Ook is in de gegevee ne Antwoorden ten duidelykfte getoond, dat de Autheur, (zyn eerfte voorftel, fchoon niet bewezen, hem al eens toegeltaen zynde,) inderdaed. niet geregtigd is, om de laettte vooronderftelling ftaende- te houden. Heeft God zich, nopens de Verzoening ; met betrekking tot deze Waereld, op ene zekere wyze geopenbaerd; was die de beste, als meest overeenkomftig met Gods Wysheid, en dus noodzaeklyk , ten aenzien van deze Waereld p- zo volgt ’er geenszins uit, dat even dit zelfde- plaets heeft, met opzicht tot andere Waerelden ; welker betrekkelyke omftandigheden zeer veel van de onze kunnen verfchilten. 