VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De fpraak is flechts ten halve wat zij zijn moet, zoo lang het fchrift niet beftaat. En het fchrift is voor vele zaken ontoereikend, waar de teekenpen het niet te hulp komt. Doch wat zouden zij alle te beduiden hebben , hadden ze niet mede te deelen, wat de wetenfchap leert en van toepasfing maakt op de kunften en bekwaamheden, door de genoemde fcheppingen eerst mogelijk geworden ? Waar beftaat ooit, wat wij befchaving, wat de Ouden zoo fchoon menschheid of menfchelijkheid noemden , zoo lang fchrift en kunst en wetenfchap nog in de kindsch- heid zijn? Maar dit alles laat zich niet denken zonder de hand, zonder dat wonderbaar kunstftuk , hetwelk , op alles af te rigten, in vermogen en fnelheid, bij den fchrijver, den toonkunftenaar, den werktuigkundige en zelfs den gewonen ambachtsman, vaak alle denkbeeld te boven gaat. Verbeeldt u het fchranderfte vernuft in eenig viervoetig dier, wat zal het er mede uitvoeren? Ner- gens vinden wij er cen, dat eenig opzettelijk werktuig bezit, om de plaats der hand te vervangen. Want, wat zou de tromp van den olifant, alleen en zonder vingers, tot eenige zaamgeftelde werkzaamheid vermogen ? — Men zegge niet, de vogel bouwt toch zijn kunftig nest , de bij hare juist geëvenredigde cel, noch beroepe zich op de afwisfelende vormen, in welke vogelnesten en wonin- gen van infecten , naar mate van elks behoefte en iedérs Omftandigheden in het leven, voorkomen! Men voere dit niet aan, om te doen zien, dat het dezen fchepfelen alleen aan den vrijen geest en het werkzaam vernuft ont- 274 DE WAARDE VAN HET LIGCHAAM breekt, om den mensch, als kunftenaars , op zijde te ftreven ! Wat toch zou de vogel met zijne pooten of met zijne fneb , om te doen, wat de mensch doet? Wat zou het weinig vermogend infect? Inderdaad, gelijk de kunstdrift , aan deze wezens eigen, voor ons tot de ver- borgene krachten behoort, zoo is het tevens blijkbaar , dat hun maakfel hen tof deze ééne kunst bepaalt ; dat ` de bij, bij de vorming harer cel, flechts als een werk- tuig is te befchouwen,- hetwelk , door eene onbekende kracht in beweging gebragt, als onwillekeurig den vorm ` daarttelt , welke voor het oogmerk van zijn beftaan ver- eischt, wordt; dat haar werk meer met telen , dan met maken of. bouwen is te vergelijken. Voorwaar, het fijne gevoel, in de toppen onzer vin- geren gelegen, dat bij den blinde zelfs tot onderkenning der kleuren is te volmaken; de gemakkelijkheid , met welke wij door middel der hand alles aangrijpen, om het voor ons oog te brengen en in allerlei rigtingen aan deszelfs befchouwing te onderwerpen; het vermogen, om de voorwerpen te fchiften, te verdeelen , te veran- - deren en weêr zaam te ftellen ; de behendigheid, om een werktuig te voeren en het eene voortbrengfel als uit het andere te doen vloeijen — de natuur fchenkt het ons, de ondervinding doet het ons meer en meer bezigen, de oefening volmaakt het, en de geest volgt het ligchaam fchrede voor fchrede , om zich heerfchappij over het ge- ` fchapene te bereiden. Het zijn de kunften, het zijn de wetenfchappen , die den mensch volmaken. Zij, die el- kander onderfteunen, elkander behoeven, vormen den ftroom , op welken zich zijne ontwikkeling gedurig voor» waarts beweegt. Uit zijne natuurlijke gefteldheid als eer- fte bron voortgevloeid , beftaat hij in den beginne flechts uit zwakke beekjes, die echter ftraks te zaamgevloeid , ep iederen trap der befchaving, nu op eens, dan lang- zamerheid , toevloed ontvangen en naar alle kanten leven en vruchtbaarheid verfpreiden. Doch, hoe ontfprong die bron, hoe nam zij toe , hoe beftond zij, zonder de hand? Hoe werd de duisternis licht; hoe ontdekte zich VOOR ONS BESTAAN: 275 de wereld, met alle hare wonderen , aan het oog onzes geestes; hoe onderwierpen wij ons dezelve, en wierd zij ons middel tot ftaag meerdere volmaking, zonder de hand? j Doch welligt werpt mij hier iemand de apen tegen, die in de natuurlijke historie zelfs als vierhandig geken- teekend ftaan, en ons dus voor de-helft in handigheid zouden moeten te boven ftreven. De ontleedkunde is voor mij niet veel meer, dan eene herinnering uit jeug- diger leeftijd , en de vergelijkende ontleedkunde, die hier vooral zou te pas komen, meestal een onbekend veld , waar ik flechts nu of dan, bij toeval, een’ aangenamen uitftap mogt doen. Ik kan dus niet bepalen, of de hand van genoemde dier met de buigzaamheid en ge- bruikbaarheid der onze gelijk fta. Denken wij aan het eenvoudigfte, aan den eerften be- langrijken grondflag van alle befchaving , den landbouw : 276 DE WAARDE VAN HET LIGCHAAM hoe zal het wezen, met het hoofd naar de aarde gebukt, de fpade voeren , den ploeg befturen , het koren maaijen en alle ander akkerwerk ten uitvoer brengen? Hoe zal het al verder het paard beteugelen of berijden? Hoe ftaat hij aan het roer, om grooter of kleiner vaartuig naar eisch te fturen? Hoe fmeedt hij, en onderwerpt ‚zich die delfftoffen, buiten welker gebruik men den mensch nog nimmer tot een’ belangrijken trap van magt en bekwaamheid zag opklimmen ? Ik heb u flechts hoofdzaken genoemd. Het zijn die- gene, welke elk in het oog loopen, De natuur heeft ze ons tot vergoeding van andere hulpmiddelen erf leidslieden gefchonken, welke aan de dieren verleend zijn. De mensch is, bij zijne geboorte, het behoeftig- fte en hulpeloosfte van alle fchepfelen. Doch deze ar- moede is zijn rijkdom. Het medelijden bezorgt hem ' eene langdurige koestering , eene geregelde opkweeking, eene aanhoudende verkeering met anderen. Het gevoel van zijn gebrek doet hem naar dekfel en befchutting , naar wapens en verdediging uitzien. En tot geene bij- zondere fpijze, leefwijze of klimaat bepaald , zoekt hij fteeds het betere, en bezorgt zich alle middelen , om het te verwerven. De nood is zijn eerfte, de onbe- perkte lust zijn volgende tuchtmeester; en niet flechts weet hij zijne zintuigen , zijne krachten, zijne middelen van aanval en verwering gedurig te vermenigvuldigen of te verfterken — maar het zijn inzonderheid de zaden, in hem boven alle dieren kiemende, welke op deze wijze meer en meer tot ontwikkeling geraken. Wat er ‘verder in de bewerktuiging van den mensch gevonden worde, dat hem boven de dieren verheft, wage ik niet breedvoerig te verklaren. Het blijkt door de ondervinding, dat herfenen en zenuwen de voorna- me zetels van leven en gevoel, bij de meeste dierlijke wezens zijn, Gelijk van den ftoomketel de kracht uit- gaat, die door bepaalde kanalen op de werktuigen wordt aangebragt, welke daardoor in eene bepaalde beweging geraken — zoo fchijnt de wil van het hoofd uit te gaan, VOOR ONS BESTAAN. 27 om door de zenuwen op het fpiergeftel te werken. En. gelijk, wederom, de kruisfpin in het midden van haar weeffel opmerkt, wat er in eenig gedeelte van hetzelve voorvalt , zoo fchijnt de ziel (de perfoon of het ik) ha- ren zetel in de herfenen geplaatst te hebben, om van daar alles waar te nemen, wat het gevoel, door vijf verfchillende zintuigen, van buiten of van binnen on- dervindt. Wij ftooten hier wederom op die onbekende krachten, die ons ten opzigte van het hoe en waarom ten volle in het duistere laten. Maar het ontleedmes leert die gefteldheid van de genoemde deelén kennen, welke met den meerderen of minderen trap van verftan- delijke volmaking ftandvastig gepaard gaan ; en deze wijst den mensch, buiten tegenfpraak , de hoogfte plaats on- ` der allen aan. Zijn hooge en fraai gewelfde fchedel is: inderdaad het kenmerk van eenen verheven’ aanleg. En wat wij in dè behandelde deelen van zijn ligchamelijk zamenftel met oogen kunnen aanfchouwen , dat mogen wij van het minbekende gerust vermoeden. Zietdaar dan, M. G. H. H., wat ons het onder- zoek , de oplettendheid op het zigtbaar maakfel van den mensch leert, om zijne hooge voortreffelijkheid boven alle ons bekende fchepfelen eenigermate te verklaren, Zouden wij dit moeten verachten, omdat het ons tot oplosfing der moeijelijke vraag toch niet toereikend fchijnt? Zou het beter zijn, ons, tot dat einde , ge- heel op eene onbekende kracht te beroepen, van welke wij niets weten? Zouden wij het daarvoor moeten hou- den, dat de redelijke ziel, als een op zichzelf ftaand ` wezen, de, tijdelijke bewoonfter van deze leemen hut, dat alles doet — ja, nog veel volkomener denken , ge- voelen, willen en handelen zou, indien zij in die hut, als in eenen kerker, niet opgefloten, noch aan het vleesch, als aan eene zware boei, gebonden ware? Ik beken, het kan zijne nuttigheid hebben, fommige zaken on- doorzocht te laten en op bloote onderftellingen te rede- neren. En zoo kan men ook de ziel, als een gegeven iets, aannemen, hare werkzaamheid volgens de onder- 278 DE WAARDE VAN HET LIGCHAAM „vinding bepalen , en haar wezen door gevolgtrekking en afgetrokkene redenering nader pogen te leeren kennen, Maar, is zulk eene handelwijze toch niet als een nood- middel, of als een maatregel bij voorraad te befehou- wen, die ons gebiedt, ten gelegenen tijde op het on- doorzochte terug te komen? Of is eene gebrekkige kennis niet boven eene geheele onkunde en bloote on- derftelling te kiezen? Althans mij komt het niet zoo geheel dwaas voor, het redelijk vermogen van den mensch als eene rijpe vrucht uit de dierlijkheid te willen doen opgroeijen, door die middelen, welke de natuur aan zijn ligchaam gefchonken heeft. Doch, hoe diezelfde ont- wikkeling zou plaats grijpen zonder deze middelen — zietdaar, M. M. G. G., een voor ons geheel onbe- kend land, een veld van vooronderftellingen , waarop ook de fchranderfte- zich bezwaarlijk van tegen{praak met zichzelven onthoudt. Wij herhalen, er beftaan in de natuur verborgene krachten, welker werking wij zien, maar welker mid- delen, om zoodanig werk voort te brengen, voor ons in een ondoordringbaar duister zijn geplaatst. Er zijn ook andere, welke wij kunnen nagaan en berekenen ; en hoe hooger eenig fchepfel op de ladder der wezens itaat, hoe meer zijn maakfel, ter bereiking van bepaalde ein- den, doorgaans voor ons openligt — bij de plant meer dan bij de delfftof , bij het dier meer dan bij de plant. En inzonderheid de vrije beweging van het dier, dat- gene, wat hetzelve hoogst verheft, wat het het meest tot den zelfftandigen mensch doet naderen, rust bijna geheel op werktuigkunde en berekenbare middelen. Zou dan de mensch, waar hij zich nog hooger verheft, zou het edelfte en beste in hem , zijn denkvermogen, tot die. zaken behooren, welke, als de zwaarte van den fteen of de zeilfteenkracht van den magneet, aan geene ver- klaarbare, redelijke werkzaamheid doen denken ? Neen, op eene fijner en edeler bewerktuiging moet het gevoe- liger en hooger leven des menfchen , boven het uitne- mendfte dier, mijns oordeels, geacht worden, althans v” mE i VOOR ONS BESTAAN, 279 grootendeels te zijn gegrond; en vooral de middelen, om dit hoogere leven te ontwikkelen, te befchaven, te volmaken, moeten in de eigene werktuigen, waarmede hij dezelve betoont en aan den dag legt, in zijn fpraak- vermogen , ja ook in zijne handen en ganfche maakfel, worden gezocht. De mensch is, maar één; zijne ver- deeling in ziel en ligchaam , juist gefproken, ligt eene kunstverdeeling , gelijk die van hoofd en hart, fimaak en gevoel, in zichzelve onaffcheidelijk. (*) Spreekt men trouwens niet van den verftandigen, redelijken , zedelij- ken of godsdienftigen mensch; even of elk van dezen op zichzelven ftond, daar het toch het eigen juweel is, dat van verfchillende facetten onderfcheidene ftralen terugkaatst? Spreekt niet de Bijbel zelf, daar hij door- gaans van ziel en ligchaam gewaagt, door PAULUS mond, van uwen geheel opregten geest en zielen lig- chaam? En moest niet het eeneof het andere eene dwa- ling zijn, wanneer wij hier aan eene eigenlijke onder- fcheiding dachten ? Maar, bedrieg ik mij, of gaat hier en daar bijna cen onwillekeurige kreet tegen mij op, ja lees ik uwe af- keuring in het gloeijend oog? „ Hoe! zóó fpreekt een Leeraar van de Godsdienst, zóó een Verkondiger van Onfterfelijkheid en Oordeel?” Ja, M. G., en zonder eenige vrees , dat zijne belijdenis van die groote waarhe- den daarbij in het minfte te fchromen hebbe. Gunt mij nog eenige oogenblikken, om u deze zwarigheid op’ te losfen, (© Ik wil hier nog eenmaal herhalen (zie lager), dat deze éénheid van ziel en ligchaam geen bepaald gevoelen van mij is, Ik weet, hoe weinig men in deze zaken bepalen kan, en hoe- zeer de algemeene denk- en fpreekwijze, vooral der Christe- Den, mij daarin tegen is. 250 ` DE WAARDE VAN HET LIGCHAAM Wat den Oneindige betreft, wij kunnen Hem niet vin- den; Hij bewoont een voor ons ontoegankelijk licht. Zijne werken verkondigen Hem ons, als den Magtige, den Wijze, den Weldadige, die begin noch grenzen heeft, welke Hem zouden beperken. Maar waar en hoe Hij werkt; hoedanig zijn wezen zij; alwat wij er van zeggen, is bekentenis onzer onwetendheid. Hij is een geest — dat is te zeggen, men ziet Hem niet, men tast Hem niet, men achterhaalt Hem zelfs met de ver- beelding niet; en toch beftaat Hij; want Hij werkt. Vraagt het de gefchiedenis der wijsgeerte, van de aller- vroegfte tot op dezen laatften tijd, en zie, hoe men worftelt, om zich aan iets vast te houden, ja hoe de eenige wijsheid, die tot geene dwaling voert, blijkt de- ze te zijn, dat men zijne onkunde erkent. Dat leert ons ook de Bijbel; hij zegt het uitdrukkelijk: ws kun- nen Hem niet vinden; Hij bewoont een ontoegankelijk licht. Maar zijne deugden, zijne liefde, zijne heer- fchappij over de natuur, die kennen wij, die gaf Hij ons in CHRISTUS te lezen. Wie in dezen gelooft, voor dien is alle twijfel hihi, de duisternis licht geworden. En wat in het biaa het andere leven aangaat, waar de buik en de fpijze zullen te niete gedaan wor- den, en wij zullen zijn als de Engelen Gods; het zal thans niet ligt door iemand ontkend worden, dat de be- wijzen voor dat leven , eertijds op de’ onftoffelijkheid en daarom onvergankelijkheid der ziele gebouwd, van wei- nig aanbelang zijn. Wat een begin gehad heeft, waar- om zou het geen einde kunnen hebben? Wien de wil van God alleen te beftaan gebood,- waarom zou hij lan- ger duren , dan God hem doet beftaan? En is niet in- zonderheid opwekking uit den dood de vorm, onder welken het Evangelie ons het nieuwe leven voorftelt ? ‚… Ja, laat zich Apostel pauLus niet in het breede over de heerlijke ligchamen uit, die dan dit broze ligchaam zullen vervangen? En toch het zal ons ligchaam zijn; wij zelve zullen het wezen, die alzoo veranderd uit de VOOR ONS BESTAAN. 281 groeve te voorfchijn treden. Hij, die de dingen, die niet zijn , roept alsof ze waren, roept en verzamelt ook ons uit het ftof terug; en niet als geesten, als ver- heerlijkte menfchen volgen wij de eeuwige gloriebaan , den onfterflijken geopend. (*) Ja, niet onfchadelijk flechts , heilzaam fchijnt mij de- ze befchonwing der zaak voor het geloof te mogen wor- den geacht. De moeijelijkheid, om zich het afzonderlijk beftaan der ziel voor te ftellen ; de vraag, waar was de- zelve, gedurende de uren lange onbewustheid van den fchijndoode ; de opmerking, dat de geest met het lig- chaam afneemt in den zwakken grijsaard, deden weleens twijfel aan de voortduring ontftaan. En fchoon het ook (*) Uit deze voorftelling der zake volgt niet volftrekt ;, dat het eeuwige leven eerst met de opftanding ten jongften dage zou beginnen. Ondertusfchen vereenig ik mij met den fchranderen BOSVELD, in zijne Voornaamfte Waarheden van hef Christendom, waar hij zegt: „ Wanneer de Christenen „van onzen tijd van den dood en het leven daarop volgende „Spreken, dan valt het denkbeeld a//ereerst op den ftaat „der afgefcheidene ziel na den dood, en men vooronderftelt » Vooraf, dat die ziel, terwijl het ligchaam naar het graf » gaat, onmiddellijk in eenen ftaat van geluk of ongeluk is, » Zonder dat men bijna aan de wederopftanding denkt. „VI:39, 40 enz. Even gelijk in het geval van J. C. de » Schrijvers des N. T. van den zoon des menfchen, alzoo „fpreken zij, ten aanzien van onze opftanding, ook altijd » van den geheelen mensch. Zij befchouwen den mensch be- „ftendig als een eenig geheel, als een eenig ding of voor- » Werp. En van dit eenig voorwerp zeggen zij: De mensch n ferft, de mensch zal opftaan , opgewekt worden enz. Iide D. bl, 115 en 126. MENGELW. 1839. No. 6. ‚U 282 DE WAARDE VAN HET LIGCHAAM , ENZ. “niet aan gronden ontbreke, om dien twijfel te beftrijden, het wordt toch ligt gevaarlijk te willen weten , waar al- leen geloof kan beftaan — geloof aan God, aan zijne fcheppende almagt, aan zijne regtvaardigheid , aan zijne” onfeilbare belofte, aan Hem, dien Hij uit den dood heeft opgewekt. Ik verlang echter niet, dat men te veel aan mijn voor- ftel hechte. Het is genoeg, zoo ik bewezen heb, dat wij Gode ook voor dit broze ligchaam den grootften dank verfchuldigd zijn; dat wij van harte mogen toe- ftemmen: God zag al wat Hij gemaakt had, en ziet hei was zeer goed. Vele dingen zijn van onderfcheidene kanten te bezien — en wij twisten ligt en veroordeelen elkander, omdat wij de een den ander’ flechts ten deele verftaan (*) , terwijl bij nadere opheldering alles op het- zelfde neêrkomt, hetzelfde heilzame bettreven de ge- wenschte vrucht is. Heb ik iets mogen bijdragen, om u daarvoor te waarfchuwen , dan zij er van de gegrond- heid des denkbeelds, wat er wil, ik heb niet te ver- geefs gefproken. En had het nieuwe voor fommigen ten minfte iets aanlokkelijks en boeijends, dan hoop ik daar- in de vergoeding voor mijne zwakke voordragt te hebben mogen vinden. (*) Ik herinner mij in gefprek met een’ man, die zich het eenvoudig Christendom lang ontgroeid achtte, en enkel als Critisch Wijsgeer aan God en onfterfelijkheid geloofde , mij een woord over de mogelijke eenheid van den geestelij- ken en ligchamelijken mensch te hebben laten ontvallen; waar- op de man mij aanzag op eene wijze, alsof ik de grootfte ketterij had uitgeftooten, terwijl hij toch had moeten weten , dat juist zijne gronden van geloof althans met zulk eene vraag niets te doen hadden. DE AARDBEVING TE BUCHAREST IN HET JAAR 1837, Et Man gaf er, in den Franfchen fchouwburg , het ftuk Angelo. Ik zal dien avond nimmer vergeten (zegt DE AARDBEVING TE BUCHAREST. 263 een ooggetuige.) Voor de eerfte maal had zich een tal- rijk publiek in de zaal verzameld. Zoo even had het negen ure geflagen, en HOMODEI dreigde juist T H Is- BE den dolk in het hart te ftooten , wanneer zij over het voorgevallene niet het diepfte ftilzwijgen bewaarde , toen plotfeling de tooneelisten fchenen te waggelen 3 te zelfder tijd hoorde men een geweldig gekraak ; de licht- kroon zwaaide fnel heen en weder; de banken ftieten tegen elkander , en de galerijen werden als door eene on- - zigtbare hand gefchud. Onder het publiek was de fchrik op al de aangezigten te lezen, en een kreet van ontzet- ting weêrgalmde door de geheele zaal; ieder wil zich redden; allerwegen ijlt men naar de deuren; er ontftaat een fchrikkelijk gedrang, en de vrees kent geene gren- zen meer. Vorften, Bojaren en boeren, Acteurs en Di- plomaten verdringen elkander , want alle onderfcheid van rang of ftand heeft opgehouden. Men wil vlugten ; men wil naar buiten; dit is het eenige ftreven. Eindelijk ge- raakt men op ftraat; maar, o fchrik ! thans voelt men ook de aarde onder zich bewegen, en kan op de beenen niet blijven ftaan, Steenen, planken vliegen ons over het hoofd. Aan alle kanten ziet men huizen inftorten. Een helsch geraas, voor hetwelk alle uitdrukkingen te zwak zijn, verbijstert de menfchen, die, Gods almagt zoo fchrikbarend ziende werken, met angst en innigheid deszelfs befcherming inroepen. Roerloos van ontzetting, , verwacht men niet anders , dan dat de aarde zich openen en geheel de groote ftad verzwelgen zal. Drie minuten lang (een buitengewone duur voor zulk een natuurver- fchijnfel) hield deze vreesfelijke aardbeving aan, en ge- durende dien tijd zweefden wij tusfchen leven en dood, zonder dat wij in ftaat waren elkander onderling eenige hulp te bewijzen. In den treurigen toeftand, waarin wij ons bevonden , vermogten wij flechts op de knieën voort te kruipen, en terwijl wij de eene plaats verlieten , waar wij ons leven bedreigd zagen, ijlden wij misfchien op eene andere den dood te gemoet, Ik fchreide en had U 2 284 DE AARDBEVING TE BUCHAREST. reeds de hoop op levensbehoud vaarwel gezegd; ik riep om mijne moeder; het geloei van den grond, het kraken der gebouwen en het angstgefchreeuw der ongelukkigen was het eenige antwoord, hetwelk ik vernam. Eindelijk hield de aardbeving op ; wij waren gered, vielen elkan- der in de armen.. en dankten de Voorzienigheid , dat zij ons ditmaal genaderijk gefpaard had, Doch welk een akelig fchouwfpel vertoonde zich thans aan ons gezigt! Welk. een beeld van jammer en verwoesting! Omge- worpen paleizen , verbrijzelde huizen , ftraten vol puin! overal lagen onder hetzelve dooden en verminkten. Nog nimmer had men te Bucharest zoo fterk eene aardbe- ving ondervonden; had dezelve nog flechts ééne minuut geduurd, zoo zou geen gebouw op zijne pläats geble- ven zijn. Wanneer ik tegenwoordig dezen tijd herdenk, zoo: komt zij mij als een droom, als een fchijnbeeld mijner verbeeldingskracht voor; zoo lang het verfchijn- fel aanhield, kon men niet anders denken, of de Oor- deelsdag was daar. Alle gebouwen zonder onderfcheid bleken meer of minder befchadigd te zijn. De inftorting van een enkel klooster, dat zeer zware muren had, deed aan 200 menfchen den dood vinden. De nu eerstvol- gende tijd werd befteed.om het puin weg te ruimen, waaronder de dooden begraven lagen. Ook in andere fteden omftreeks Bucharest werd deze aardbeving ge- voeld; in eene derzelven (tortte eene kazerne in, en begroef 500 foldaten. Des anderen daags befpeurde men, op hetzelfde uur, weder eene aardbeving; maar zij was veel zwakker, en veroorzaakte geen ongeluk. Onder- tusfchen bedaarde de fchrik nog in geruimen tijd niet, en men wachtte telkens eenige nieuwe ramp. Wat mij betreft, deze vrees kwelde mij niet; maar ik verlang- de, zoodra mogelijk het affchuwelijke Idnd te verlaten. HERINNERINGEN AAN EEN’ REISTOGT LANGS DEN RIJN. 285 HERINNERINGEN AAN EEN’ TIRNDAAGSCHEN REISTOGT LANGS DEN RIJN, IN SEPTEMBER 1838, (Briefswijze medegedeeld aan eenen Vriend, door H. F. T, FOCKENS.) En Gi moest die door u aangeftipte punten een weinig uitbreiden, en het ftuk dan in de Vaderlandfche Letteroefeningen ter plaatfing aanbieden,” Dit waren uwe vriendelijke woorden, mijn waar- de! toen ik het dorre fchema van mijn uitftapje aan den Rijn in den afgeloopen’ nazomer, u mededeelde, en gij, verbaasd, zoo als gij zeider, dat ik zoo veel in zoo kort tijdsbeftek gezien had, uw verlangen uitdruktet van nog iets naders, en dat meer geregeld, dan in een los gefprek gefchieden kan, te vernemen aangaande landen en fteden, nimmer door uzel- ven bezocht, Maar, eilieve! fchrikt gij thans niet voor mij, nu gij werkelijk vervuld ziet, wat ik toen meende van de hand te moeten wijzen? Ik althans beken met huivering de pen te hebben opgevat, daar mij de sTERNE'’s, de DE LA- MARTINE’s enz. enz. voor den geest zweefden, onder wier humoristifche of pathetifche en doorgaans elk in zijne foort hoogbelangrijke verhalen ik, vooral vroeger, de aangenaamfte mijner uitfpanningsuren heb doorgebragt. De zucht intus- fchen, om mij en mijnen togtgenoot de heerlijke beelden van het verledene nog eens voor den geest terug te roepen, en tevens u en anderen op te wekken, om het ons in een vol- gend fchoon faizoen eens na te doen, heeft over mijne be- denkingen gezegevierd, en mij tot het ftellen van een ftuk genoopt, dat aan den gewonen kring mijner ftudiën vreemd is, en welks onderwerp ik zelf gevoel, dat niet onder de merkwaardigfte of gewigtigfte kan gerangfchikt worden. Hoe dit zij, ik heb in de goddelijke Rijn -ftreken rondge- doold met een zoo weêrgaloos genoegen, dat, moge de me- dedeeling mijner ondervìindingen ook geene verdere waarde hebben, dan deze, dat het pas genoemde doel er door be- reikt wordt, ik den tijd, aan het fchrijven dezer bladen be- fteed , geenszins verloren zal achten, Na door de leerrede, die ik Zondag den 9 Sept, 1.1. hoor- de, gefticht te zijn, nam ik den wandelftaf op, om mij, door het bevallige Ve/p henen, langzaam naar Arnhem voort 286 HERINNERINGEN AAN EEN’ REISTOGT te fpoeden. Ik behoef het u, die dit plekje gronds ook meer dan eens, te voet zoowel als in een luchtig rijtuig gezeten , bezocht, niet te zeggen, hoezeer het eerfte op eenen fchoo- nen zomer- of herfstdag boven het laatfte te verkiezen‘is, De fraaie equipagiën, de netjes uitgedoste kerkgangers en wandelaars, die ik op mijnen weg ontmoette, droegen, met de gulle ontvangst bij Ds. BoscH, den bekenden uitgever van reizen in onze West-Indifche bezittingen, genoten; het hunne er toe bij, om mijne wandeling naar Arnhem tot eene der alleraangenaamften te maken, Genoemde Schrijver, thans gepenfioneerd Emeritus van Curaçao, met wien ik kort te voren kennis had gemaakt, verftrekte mij het een en ander , dat mij op mijn Rijn-togtje van nut zou kunnen zijn, en gaf mij tevens, daar kij nu juist zelf van een kort uicftapje in die rigting was teruggekeerd, een allezins welkom berigt no- pens de oorden, die ik het eerst zou doortrekken, Wat is het reizen toch iets heerlijks! dacht ik bij het verlaten de- zer nette hofftede; het brengt een’ geest van wereldburger- fchap, belangrijkheid van onderhoud, en de beoefening van vele kleine pligten voort, die het maatfchappelijke verkeer veraangenamen. Onder- gunftige voorteekenen werd alzoo de tour begon- nen, en federt ik van dierbare betrekkingen, die mij na de kerk met rijtuig tot aan het Velper tolhuis gebragt hadden , affcheid nam, had ik, tot aan de intrede in Gelderlands hoofd- ftad, niet dan aangename ontmoetingen. Ook hier fcheen mij mijn goede geleigeest te willen blijven vergezellen. Ik trof toch ten huize van den vriend, door wiens tusfchen- komst ik bij den Policie-Kommisfaris eene carte de fureté zou erlangen, terftond hem aan, die met mij dit fpeeltogtje zou doen, Te zamen gingen wij daarop naar den gezegden Amb- tenaar, die ons verzekerde, dat wij met onze documenten zonder verlet tot Maintz en Frankfort zouden kunnen door- reizen, hetwelk ook door de uitkomgt ten volle is beves- tigd geworden, Te weten, ik had mij, onzeker er van zijn- de, of de excurfus, dien ik uit Gelderland voorhad te doen, wel ten uitvoer komen zou, in mijne provincie niet van een” reispas voorzien. Middelerwijl had mijn broeder later den , hem als Zeeofficier noodigen, buitenlandfchen verlofbrief van het Ministerie voor de Marine bekomen, Deze koninklijke li- cence dan werd door de Duitfehe beambten allezins voldoen- de geoordeeld, zoodat bij voorbeeld de Kommandant van LANGS DEN RIJN. 287 Ehrenbreisftein het ftuk teruggaf met een’ Schein voor den wachtdoenden Officier, waarop te lezen ftond: Herr F. und Begleitung; wijl namelijk mijn naam, als die des reisge- noots van den Officier, mede in het Arnkemfche vifum van hetzelve was opgenomen, Zal ik u nu een tafereel gaan ophangen van den indruk , dien de voorwerpen, welke men aan deze oostelijke grenzen van Nederland aanfchouwt, op mij maakten? Verwacht iets dergelijks eerder op de volgende bladen; want het hier ge- ziene kon bezwaarlijk mijn gemoed in verrukking brengen. Wat den weg van Arnhem tot Nijmegen belangt; c'est tout comme chez nous, moet een inwoner van Vriesland hier met den Franschman zeggen; en de heerlijke partijen aan gene zijde van laatstgenoemde ftad, tot en met Kleef, had ik meer dan eens bezocht: zoodat wij, om geen’ tijd te verliezen, Beek en Upbergen, Berg en Daal enz, flechts door en langs reden; terwijl mijn reisgenoot meermalen de gelofte deed van hier ter gelegener tijd ook eens zijne hulde aan de fchoone natuur van den vaderlandfchen bodem te zullen brengen. Onder deze en dergelijke opwekkende gefprekken rolden wij tusfchen de Nijmeegfche heuvelen in onze diligence naar de grenzen voort, Doch, om niet terftond tot eene anachro- nisme te vervallen, moet ik opmerken, dat we eerst nog te Nijmegen overnacht hebben, Het bevallige Lenth werd nu nog dubbel aangenaam in mijne oogen door de fchare van Nijmegers, die, in het fchilderachtig aan de Waal gelegene kofijhuis , onder muzijk, welke heerlijk over het watervlak klonk, den fchoonen Zondagavond kwamen doorbrengen. Al- ler oogen waren thans op ens reizigers gevestigd, die ge- zamenlijk vit het rijtuig op de gierbrug overftapten. Gij kent die vreemde wijze van overvaren, waarvan ik vervol- gens, te- Dusfeldorp en elders, nog meer proeven zag. Bij het aanlanden der drijvende brpg aan gene zijde, werden wij in onze befchouwing der fraaie partijen, die deze overtogt aanbiedt, terftond geftoord door eenen Officier van het gar- nizoen, aan wien wij onze pasfen moesten ter hand ftellen, Het Belvedère eu Valkenhof werden daarop door ons be- zocht, Aan de antiquiteiten en andere merkwaardigheden, die deze, vooral uit een natuur- en aardrijkskundig oogpunt befchouwd, ongemeene Nederlandfche ftad in zich bevat, viel niet te denken, daar de avondftond ons, onder de wan- deling door hare breede, hellende ftraten, te vroeg verraste. 238 HERINNERINGEN AAN EEN’ REISTOGT Wat ik ftraks van vorig bezoek en voornemens voor de toe- komst fchreef, deed ons in dit gemis gemakkelijker berusten. Ons doel was trouwens thans ook Nijmegen niet. Enkele perfonen, die we hier hadden willen aanfpreken, mogen, zoo ze deze regelen lezen, onzen wil voor de daad nemen. De man, aan wien we thans de meeste behoefte hadden, was Onze HOLTERMAN, bij wien wij en al zijne gasten, klein en groot, letterlijk opzagen , en wiens geheele voorkomen en ftem wij aan het fouper, waarbij hij voorzat, met zijne reu- zengeftalte in fchoone evenredigheid vonden. Veel had ‘ons op de ftraat reeds herinnerd, dat wij ons in de grensftad van het geliefde vaderland bevonden, en ook die avondmaaltijd in de fchoon verlichte zaal des logements, onder fmeltende muziĳktoonen, was voor ons in onze tegenwootdige ftem- ming belangrijk, omdat wij onder de vele dischgenooten ge- zigten uit dat land meenden te ontmoeten, 't welk wij °s an- deren daags hoopten in te treden, En hierin hadden wij ons niet bedrogen, maar bragten onder afwisfelend gefprek met Duitfche zoo wel als Gelderfche en Hollandfche reizigers, die ons omtrent vele zaken inlichtten, verder den avond door, terwijl de verteekende pasfen ons door gedienftige geesten onder het eten weêr ter hand gefteld werden, — Dit was de eerfte Zondag van de reis, die op eene voor mijne betrekking vreemde wijze befteed werd; de tweede zou daar- aan, hoewel weder onder andere omftandigheden , beantwoor- den. Intusfchen heb ik ondervonden, dat een dag des Hee- ren, na ééne doelmatig ingerigte en opwekkelijke godsdienst. oefening, verder onder woelige reistooneelen doorgebragt , eene voor geest en gemoed weldadiger ftrekking hebben kan, dan menige andere, waarop men, door minder verhevene en belangrijke voorwerpen uit de natuur en menfchenwereld om- geven, ook dikwerf minder zich geftemd gevoelt tot hartver- heffende godsdienftige gewaarwordingen. Het denkbeeld: Zoo gaan wij dan morgen den vaderlandfchen grond, waarop zich alles bevindt, wat onze vreugde en onsgeluk uitmaakt, verla- ten, niet wetende, of wij dien immer weêr betreden zullen, — moest wel iets treffends hebben, inzonderheid voor ie- mand, die nooit verder dan Kleef en Emden was gekomen, en anders op dezen dag aan vele reisgenooten het: tendimus ad coelestem patriam! pleeg te herinneren. Na een’ gerusten flaap vond ons de ochtend van den 10 Sept. te 6 ure aan de ontbijttafel, om te 7 in de di- K3 LANGS DEN RIJN. 289 ligence te flappen, Ik zal u over de, door der Hollanderen pleiziertogten derwaarts vermaarde en inderdaad fchoon ge- legene Pruisfifche grensftad niet onderhouden, maar alleen u van het genoegen deelgenoot maken, dat ik ondervond bij de gedachte: Ziedaar dan Kleef, mijn’ vroegeren terminus ad quem, dien ik heden eens overfchrijden zal, om nog veel meer geroemde oorden te bezigtigen, die van hunne nieuw- heid voor mij gewis eene dubbele mate van bekoorlijkheid ontléenen zullen! Daar er, door eenen rusttijd van ander- half uur tot het afrijden van den Schnellwagen op Emme- rik, gelegenheid was tot een’ kleinen uicftap , zoo gingen wij op den Zwanentoren , om het bekende heerlijke gezigt te ge- nieten; woonden beneden, in eene der ruime zalen van te- reguzitting , eene audientie bij, en voeren vervoigêns met het roeifchuitje, dat mij weleer met mijn gezelfchap naar Prins MAURITS graf bragt, nu tot aan de hoogte, waarop het logement van MEYWALD prijkt, hetwelk wij ter loops aandeden, om bij tijds het Postbureau wederom te bereiken. Hier hadden we gelegenheid, om ons terftond met de behan- deling der geldfpeciën, die ons op onzen verderen weg zou- den voorkomen, gemeenzaam te maken, Eenen bereisden reismakker vond ik ook te dezen aanzien een groot gerief, en nam den voorflag van den mijnen, om, fchoon hij wel aan Spaanfche matten, piasters enz., maar niet aan Pruisfi- Sche Thaler , Crofchen en Pfennige gewend was, de taak van kasfier op zich te nemen, zoo ík mij met die van journalist belasten wilde, met welgevallen aan. Uit die onderlinge fchikking zijn dan de losfe aanteekeningen voortgevloeid, waaruit ik thans begonnen ben het volgend reisverhaal zamen te flanfen, en ’t is alsof mij bij derzelver inzage nu alles weêr levendiger te binnen komt en belangrijker wordt, dan in de eerfte weken na de tehuiskomst. Ziedaar eene der ge- neugten van dien tijd des jaars, welken wij nu weêr beleven, die korte en droevige dagen met hunne voor den ftuderenden zoo gewigtige ftille avondftonden, waarvan ik mij herinner, dat gij wel eens, tijdens ons Akademieleven, met den Dich- ter uitriept : Köstlich , herrlich find fie mir! Doch om u door mijne befpiegelingen niet op te houden, maar fpoedig in hect groote land, waarnaar gij nu verlangt , met u door te dringen, vervolg ik aldus: 290 HERINNERINGEN AAN EEN’ REISTOGT Gezwind en aangenaam reden we voort tot bij Emmerik , waar, wij, op den middag uit den wagen ftappende, met on- ze goederen in den Nachen over den Rijn gezet werden; bij welke gelegenheid ons driederlei dingen ontmoetten, die me- nigeen misfchien als flechte voorbeduidfelen zou aangezien hebben, Vooreerst: ons volgeladen postfchuitje flingerde bij het varen tegen ftroom zoo fterk, dat het bijkans water fchep- te, onderwijl dat een van het gezelfchap een akelig verhaal deed van het twee dagen vroeger verongelukken van eenige menfchen bij eene dergelijke gelegenheid. De angst, die en- kelen bekroop, vermeerderde zigtbaar door het gefchil, dat tusfchen den Conducteur der diligence, die zich aan hetroer geplaatst had, en onze roeijers, over den koers, dien men te nemen had, ontftond, waarbij de een den anderen zijne kunde in het vak betwistende, er tevens zijne eer in fcheen te ftellen, om in het uitbraken van grove platduitfche fcheld- woorden voor zijne partij niet onder te doen. tans zagen wij, tot ons groot genoegen, die bui fpoedig af- drijven, en hebben het bijzonder geluk gehad van al de ove- rige dagen zulk {choon weder te treffen, dat wij maar ééns op een belangrijk punt, waarvan beneden meer, door regen- vlagen belemmerd werden. Zoo gelukkig als in deze groote hoofdzaak was ik ook met betrekking tot een, hier bij de intrede van Duitschland door mij geleden, op zichzelf wel zeer gering verlies, maar dat een’ ouden Romein ligt beden- kelijk gefchenen en hem tot den terugtogt bewogen zou heb- ben. De fraaie rotting, eens van eene waarde bloedver- wante ontvangen , bleef in den Schnellwagen aan de overzijde liggen! Deze kleine bijzonderheid haal ik flechts daarom aan, dewijl zij eene, in mijn oog niet onbelangrijke , bijdra- LANGS DEN RIJN. 291 . p ge oplevert tot overtuiging van de goede inrigting en naanw- keurigheid der Prwisfifche postwagendienst. Iden ftok name- lijk, die hier door tijdsgebrek niet weder te bekomen was, gaf ik op het Postkantoor te Dinslaken , ha If weg Wezel en Duisburg, aan, en toen ik, op de terugreis van Maintz , mijn eigendom aan het Oberpostamt te Keulen opvroeg , werd mij hetzelve, na eenige ambtelijke formaliteiten, ter verze. kering van de identiteit des eigenaars ftrekkende, tot mijne verbazing en vreugde, nevens een biljet van dezen inhoud, uitgereikt: Der mit heutiger Schnellpost pasfirte Herr Predi- ger F. aus Arnhem zeigte hier an, dasf er in der Pasfagier- Stube zu Emmerich heute feinen Stock (die daarop, volgens mijve opgave, geheel omfchreven wordt) zurück gelasfen, und läsft ein wohliibliches Postamt zu Emmerich derfelbe an- gelegentlichst bitten, ihm gedachten Stock bis Ciln, Poste restante, nachfenden zu wollen. Dinslaken, 10 Sept. 1838, König). Post-Expedition. ALLBEYDEN. Onder ftond: Der Stock ist in dem Nachen, womit Herr F. über den Rhein ge- fahren, gefunden, (dit was niet naauwkeurig, hoewel mij onverfchillig) und geht hiebey. Emm. G 38. IKEN. Dergelijke ervaringen doen het harte goed’, daar zij een’ aangenamen dunk geven van de goede trouw der inwoners en zorgvuldige behartiging van des vreemden reizigers belan- gen, Ook het geheele beheer des Pruisfifchen postwezens verdient, zoo ver mijne ondervinding dignaangaande ftreke, allen lof, Die Herren werden bald. noch etwas besferes finden, zeide een Duitfcher, met wien wij in de Wijmeegfche dili- gence over de gemakkelijkheid en gepaste inrigting van het rijtuig koutten. Hij vond in ons eeu paar ongeloovigen 3 maar we hebben de twee volgende dagen, op onzen rid naar Dusfeldorp en Keulen, nog wel eens aan het zeggen vandien man teruggedacht. Niet minder voortreffelijk is de dienst der Conducteurs en der beambren oj> de postftations. Alles trouwens gaat van rijkswege; de naar het militaire zwee- mende kleeding van het perfoneel, deszelfs geheele dienst- verrigting , bet draagt alles het kensnerk van het Pruisfifche ; regelmatigheid, orde, ondergefchiktheid. Met de Schnel/post tan zoowel brieven en paketten als pasfagiers. Zoo rolden wij dan Jeutfelig, ‘mag ik, nu ik mij in gee dachte weêr op Dwitfchen bodem: verplaats, wel zeggen, (die taal bezit toch woorden, vsaarvoor wij er zoo geene hebben) door de foms vriendelijk ons aanlagchende dreven. 292 HERINNERINGEN AAN EEN’ REISTOGT van het Kleeffche en Bergfche land henen, en het berouwde ons waarlijk niet, den togt tot Dusfeldorp niet met de ftoom- boot gedaan te hebben, De fnelpost hadden wij gekozen, wijl de beneden-Rijn niet veel bijzonders aan den op fraaije natuurtooneelen belusten reiziger aanbiedt,’ en alleen het af- varen van denzelven het voordeel van groote fnelheid ople- vert. Wij moesten hooger komen, om aan de: heerlijkheid des lands van uit het vaartuig onze harten op te halen, Hier daarentegen bragt ons de uitnemende Bequemlichkeit des rij- tuigs, het gezonde der lijdelijke beweging, en het bij fraai weder bijzonder opgewekt en fpraakzaam reisgezelfchap, in. eene gewenschte ftemming, Wat dit laatfte betreft ; het was, zoo als gewoonlijk, zeer gemengd, beftaande uit een’ Pa- rijzenaar, die in een Engelsch werk met ijver las, en die taal voor eenen Franschman al zeer goed uitfprak; vaorts een’ koopman van Berlijn, die zeven dagen nacht en dag doorreisde, en eenen anderen Berlijner, welke, tegenover mij gezeten, zich bekend maakte als de Kandidaat in de God- geleerdheid, ne ym, tweede Leermeester der Prinfes CHAR- EOTTE, dochter van Prins ALBERT van Pruisfen, Zijne aankomst uit den Haag in een logement te Amfferdam had ik pas te voren in het Handelsblad gelezen. Toen ik nu druk met dezen, gansch niet van kundigheid en gaven voor het gezellig onderhoud misdeeiden jongeling, over NEA N- DER, SCHLEIERMACHER, HENGSTENBERG, de Hol- landfche Theologanten, de Pruisfifche Agende, het Separa- tismus , de eenvoudigheid der Nederlandfche hervormde gods- dienstoefening, en, wat hem vooral hinderde, de groote af- hankelijkheid der ftichting in dezelve van de predikatie, die er gehouden wordt, redeneerde, — trad er, hoe zonder- ling! alweêr een Godgeleerde binnen, een jonge Westfaal- fehe predikant, fchoonbroeder van den Schrijver der Colec- ten-Reife, FLIEDNeER te Kaiferswerth. Thans fchenen de uren mij oogenblikken, daar deze ambtsbroeder met een’ be- fchaafden tongval, én voller Begeisterung, den Herren Hol- ländern ontvouwde, wat göttlich Schönes zij al op hunne voorgenomen Flugreife ontmoeten zouden, en hoe die diende ingerigt te worden, om in een’ korten tijd de voorńaamfte punten met de meeste vrucht te befchouwen. Het deed mij waarlijk leed, ook om de keurige taal, waarin de man dit alles uitte, dat hij na ecn paar uren ons weêr verliet. Gij kent toch mijne liefhebberij voor onze zusterfpraak, en weet, LANGS DEN RIJN. 293 hoe het vooruitzigt der gelegenheid tot volkomener oefening in het mondelijk gebruik derzelve, dan in den huifelijken ` kring kan plaats vinden, eene beweegreden te meer was, die mij tot het Duitfche reisje had opgewekt. Ik floot mij mu dan weêr nader aan den anderen cheologifchen reisgezel aan, wiens verdere mededeelingen, omtrent Duitschland en de Godsdienst betreffende onderwerpen , regt gefchikt waren, om de vaak, die anders, ten gevolge van den langen rid en de invallende donkerheid, mij als een. gewapend man kwam overweldigen, uit mijne oogen te weren. Over Duisburg en andere aan de chausfée gelegene plaat- fen, die gij op nevensgaande kaartje, waar ik onzen gan- fchen Rijn -tour met rooden inkt heb afgeteekend , kunt na- zien, kwamen wij ten 11 ure te Dusfeldorp aan, het punt, vanwaar het belang en genot onzer reize van dag tot dag zou toenemen, Nu, daarvan kregen wij bij het doorrijden der ftad al een aangenaam voorgevoel, in hetwelk wij ons bij bet licht van den volgenden morgen niet bedrogen zagen. In geene der vaderlandfche fteden toch, moet ik bekennen, in ‘talgemeen dien ruimen en luchtigen aanleg, die kolosfale en regelmatige bouworde gevonden te hebben, als in deze fraaĳe provinciale hoofdftad van het Pruisfifche gebied. En het Hôtel gux trois Couronnes impériales, dat we intraden, beantwoordde volkomen aan dit grootsch geheel. Bijkans alle gasten hadden, naar Duitfche zede, bij onze aankomst reeds hunne kamers betrokken; ook de eerfte vraag aan ons luid- de, of wij ein Zimmer mit zwei Betten verlangden: wij von- den ons echter niet te vermoeid, om nog een klein fouper te nemen, en met de half flapende waardin, Madam BEE- KING, ons over een en ander, voor ons belangrijk, te on- derhouden, Zooveel maakten wij uit hare gezegden op , dat het wel voor ons het best zou zijn, ons oorfpronkelijk plan, om van uit Dusfeldorp de Neander-Höhle te gaan bezigtigen, op te geven, daar grootere natuurtooneelen, die meer re- gelregt in onzen weg lagen, daardoor te veel verwaarloosd zouden worden, Hier rookten wij (u, den beminnaar der herba Nicotiana, mag ik immers dit belangrijke berigt niet onthouden?) de laatfte vaderlandfche pijp! Den volgenden dag moesten er Duitfche aangefchaft worden, wilden wij op de ftoombooten ons hart eens in den damp ophalen, en niet altijd cigaren zuigen. Ik meende in het logement terftond een’ landsman aan te treffen, toen een heer, op het gezigt 294 HERINNERINGEN AAN EEN’ REISTOGT van otize Gouwenaars, er ook eene vroeg; maar, tot hem gaande, hoorde ik, (het was een Briz) dat hij, veel hou- dende van clean fmoking, zich gaarne bij de Heeren Holan- ders voegde. Om middernacht fliepen wij, na de bijkomende vermcaeijenis der beftijging van -al de trappen, die ons naar n°, 51 au quatrième leidden, fpoedig in, en hadden van daar den naderen ochtend een aardig uitzigt op al de overige ap- partementen , die mede op den ruimen binnenhof uitkomen. En zoo is het dan nu Dingsdag de 1l Sept. geworden. Guten Morgen, werthester Freund! Denn wir find, na dezen eerften dag en nacht zoo prettig op Duirféhen bodem doorgebragt te hebben, nu halve Duitfchers ` meê geworden, immers zoodra wij de Deutfche Pfeife zullen aangeftoken hebben! Na in de voorzaal ontbeten, en daar over het marktplein vóór ons en deszelfs levendige drukte, met de hier ftaande prachtige Reiterftatue van Keurvorst jo- HAN WILHELM, en het ftadhuis tegenover ons, de oogen met vermaak te hebben laten weiden, gaan wij terftond op den flap, om het overige bezienswaardige in en om de ftad op te nemen. Ik zal u hier echter weinig van vermelden, daar het u meer om een berigt mijns wedervarens, en van den indruk, dien land en volk op mij gemaakt hebben, te doen is, den om eene naauwkeurige befchrijving van fteden, gebouwen, kunst- en prachtwerken enz., die gij trouwens in iedere nieuwe reisbefchrijving, beter dan ik ze u geven kan, vinden zult, ¿Wij hebben dan op onze morgenwande- ling de Urfeliner en een paar andere kerken bezocht. Vóór de kachedrale zagen we met verbazing eene groote en fchoo- ne voorftelling van den gekrhisten CHRISTUS met de twee moordenaars en verder bijwerk, voor welk tafereel eenige menfchen van onderfcheiden’ rang en leeftijd tang geknield lagen; terwijl vier daar voorbijgaande geestelijken , die zich als’ Keulfche aan ons bekend maakten, ons zeer dienstvaardig naar het huis des kosters leidden, Ook binnen den ruimen en fraai verfierden tempel vonden wij hier en daar talrijke, oogenfchijnlijk in diepe aandacht verzonkene geloovigen. Ver- volgens naar de twee Protestantfche kerken vragende, kre- ‚gen wij, gelijk later te Maintz, ten antwoord: „Es wird der Mühe nicht lohnen; denn da is nichts zu fehent” Een overheerlijk paar uren hebben we voorts in de Teekeun-Akade- mie en in den Hofgarten doorgebragt. In de eerfte , die zich in het klooster. der barmhartige zusters bevindt, waren wij LANGS DEN RIJN. 295 zoo gelukkig, thans juist eene tentoonftelling van fchilder- ftukken der voorname thans levende Duit/che meesters aan te treffen; waaronder ons vooral boeiden de ftukken van BARY uit Dresden: Mofes am Brunnen; BUSCH FRIE- DRICH uit Dusfeldorp: der Barbier; RBERS EMIL en nü- BENER, beide uit Breslau, des eerften Volksauflauf, des anderen Pharifüer und Zöllner; MEISTER uit Keulen í der Beduine auf der Tigerjagd; MEIJER uit Bremen: Abraham mit feinen beiden Weibern beim Untergang Sodoma'’s und Go- morrha's; SCHADON: Herodias, en boven alles de twee van inhoud wijd uiteenloopende tafereelen, van sTEIN- BRÜCK uit Maagdenburg , dat de heilige Weihnacht, en van SCHRADER uit Berlijn, dat eene fchoone flapende Turkin voorftelt. De Garten, alsmede fommige partijen in de ftad, verfchaften ons eene verrukkelijke wandeling. In de 4/- lee - Strasfe deed het gunftige toeval ons de fchoone ka- ’ vallerie der bezetting op hare militaire promenade ontmoe- ten; terwijl wij aan den Rijn op het heerlijk gezigt, °t welk de rivier zelve, het deftige Dampfychiff - Expeditions - Haus, de gierbrug enz. opleveren , ons vergastten, Doch keeren wij naar ons Gasthof terug! Daar zit een zestigtal gasten te dinéren in eene groote eetzaal, en dat, naar voorvaderlijke wijze, met den klokflag van éen! Nu, na het op eene breede fchaal aangelegde Dusfeldorp metzijne naaste omftreken in alle rigtingen doorkruist te hebben, deed de maag reeds hare regten gevoelen, De fkeletachtige ze- ventiger tegenover mij, die ongeloofelijk {nel at en dronk, trok mijne aandacht, daar ik hem door zijne buren foms met Ihre Gnade hoorde aanfpreken;: ik vernam , dat het een Ba- ron en groote goedbezitter daar uit den omtrek was. Het heeft ons daar dan ook aan niets, wat tot de gemakken en genietingen des levens behoort, ontbroken; maar daaron- der zeide ik dan toch van dit Keizerlijke Hof tot mijnen broeder , wien zijn Latijn nog niet geheel door de orkanen uit het hoofd gewaaid is: nomen et omen habet! en maakten wij, met opzigt tot de onderlinge toenadering en gemeen- zaamheid der gasten, eene vergelijking, die zeer ter gunfte van BEEKING's gezelfchap uitviel. Hier zag ik, op den volgenden morgen, in de ontbijtzaal, — à gouverno zij het gezegd: dit is dan de ochtend van den 12 Sept., de vierde dag van onze reize, — hoe krachtig de Engelfche familiën van fashion gewoon zijn te breakfas- ten; wordende zij door ons en de overigen — zoo werkt het voorbeeld en de zucht om alles te beproeven! — daarin meer of min nagevolgd. Zij trouwens maakten thans het meerderdeel der. logerenden uit; gelijk de nachtlijst der vo- rige dagen en weken dan ook met namen van gentlemen en noblemen, met hun gevolg, opgevuld was. Zal ik u van den grootfcheepfchen ftijl in dit hôtel (de zeetermen zoowel, als de gezegden uit de klasfieke auteurs, liggen mij, door den omgang met mijnen zeeman en de gedachte aan mijnen vriend, thans zeer nabij) nog een denkbeeld geven? Weet dan, dat wij in een elegant rijtuig gratis, in gezelfchap van een’ Engelschman en zijne twee dames, naar de. ftoomboot gereden werden, Zulk eene toegift na betaalde rekening gaf wel op den duur minder belangrijke, maar toch voor het oogenblik veel indrukwekkender gedachtenis, dan het mooije kaartje van de drie Kroonen, — Maar ik zou om het fchoo- ne huis, dat ons herbergde, bijkans de fraaije ftad zelve vergeten. Nu, dit epitheton , weet gij, dat haar niet voegt. 