VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Dit is de leer der heilige bladeren; zoodanig zijn de denkbeelden, welke de rede ons leert vormen ten opzichte van het zedelijk bestuur. Nadermaal heeft dan eene zekere waarheid is, dat de mens zal maaijen naar 't geen hij gezaaid heeft, hoe onevenwichtig, hoe dwaas is het dan niet voor de mensen, dat zij zichzelf bedriegen door den ijdele waan, dat zij op den weg des levens wandelen, daar zij met de daad het pad des doods betreden! Indien zij niet misleid kunnen worden, waarom zullen dan de mensen zichzelf misleiden? Waarom van vrede tot zichzelf spreken, waar in de daad geen vrede is? En wij hebben het woord der eeuwige waarheid, "dat de goddeloozen geen vrede hebben." VOORSCHRIFT TER GENEZING VAN DE TUSSCHENPOOZENDE OF ZOOGENAAMDE KOUDE KOORSEN, DOOR MIDDEL VAN TOURNIQUETS. (Medegedeeld door H. DE H. LEMON, Med, Do. te Amsterdam.) Hij mag de Geneesheer niet onverwacht zijn, om, in de tegenwoordige tijden, alle middelen gretig aan te nemen, welke, beproefd, den meer en meer in prijs toenemenden Koortsbast kunnen vervangen; althans in zoodanige gevallen, in welke dezelve voegelijk kan ter zijde gefteld worden. Dit schijnt het geval te zijn in de tusfchenpoozende of zoogenaamde koude Koortsen, De onbemiddelde is niet meer in staat om den Koortsbast te betalen — en wanneer de zaken nog een geruisloos tijd zoo blijven als zij nu staan, zal dezelve bijna in het geheel niet meer verkrijgbaar zijn. Wanneer men nu teffens in aanmerking neemt, dat een groot gedeelte onzer Landgenoten, in het voor- en najaar, zeer veel van de tusfchenpoozende Koortsen te lijden heeft, zoo zal men genoodzaakt zijn, om meer en meer naar zulke middelen om te zien, welke, zoo als gezegd is, den Koortsbast minder noodzakelijk maken. Men heeft, wel is waar, al voor langen tijd, enige middelen beproefd, als daar zijn, de Sa/ix alba, de radix Caryophyllata of het Geum Urbanum, de As gustura, de Guasfia, de Gentiana, de Card, benedictus. Van de werken van RICH, en meer anderen: maar alle deze en soortgelijke middelen zijn, (ik beroep mij op de ondervinding) in hardnekkige gevallen, althans in dit land, onvoldoende bevonden. Het is derhalve noodzakelijk, en ik reken het mij toch een pligt, (met bescheidenheid zij het gezegd) dat ik mijne Kunstgenoten hier te Lande aan het voorstel herinneren, door KELLig [een zeer ervaren Engelsch Scheeps-Chirurgus] reeds voor lang gedaan, en door dezelven als een zeer goed beproefd middel aan de hand gegeven, het aanleggen namelijk van twee Tourniquets met of bij het begin van de koorts-anvallen. Dit zoo eenvoudige middel, waartoe men ook een paar zakdoeken of steril winddoeken kan gebruiken, wordt op volgende wijze toegediend: Men laat een zacht laxeermiddel voorafgaan aan de lijder blijft op den koortsdag te bed; bij het begin van den aanval laat men de linkerarm en de rechterbeen elk met een Tourniquet, of een doek of winddoek, zoo veel als de patiënt verdragen kan, strak binden of wurgen, en laat deze banden op ten minste zes minuten aanleggen; dan neemt men dezelven weg, en men herhaalt dit telkens bij alle volgende aanvallen, waarneer men zal bevinden, dat de paroxysme niet meer zowel zullen zijn en allengs afnemen, zoodanig dat de verdere genezing, zonder den koortsbast, met de bekende zacht oplosende en bittere middelen, aller gemakkelijkst voortgang zal hebben. Men laat overigens de lijder, in de koos, geen warme dranken gebruiken, daar de zelven, in de hitte, koude vochtige dingen mag tot zich nemen. Doctor WALLICH, te Coblenz, betuigt zich van bovengenoemde behandeling met veel succes bedien te hebben, zoo als men zien kan in de Medizinische National- Zeitung für Deutschland, Juli 1798. f. 440. Ik wensch, dat de Geneesheren in ons Land, zoo als reeds eenigen mijner Vrienden, op mijn aanraden, daarmede een begin gemaakt hebben, dit eenvoudig middel zonder vooringenomenheid mogen beproeven, en het resultaat hunner bevindingen publiek maken, te einde den onbemiddelden met weinig kasten hulp te ver schaffen, en de verschillende Theorieën over de natuur en de oorzaak der Koorts-paroxysmen worden toegelicht. In een volgenden zal men wellicht reeds in staat zijn deswegen iets naders met te delen. BE- OVER DEN RHIJNLANDSCHEN VOET. 1e BEDENKINGEN OVER DE WARE GROOTTE VAN DEN RHIJNLANDSCHEN VOET; JH VAN SWINDEN. S1. Het blijkt uit het Proces-verbaal der vere richtingen van de Heeren VAN BREUGEL, LE FEVRE, DE MONTIGNY, AENEAS, en DE GELDER, tene gevings de vergelijking der ijzeren roede, op het Observatorium der Akademie te Leiden berustende, met de nieuwe Franse maat, genoemd Mètre, dat de gemelde Rhijnlandse roede een lengte heeft van | | 767358- S2. Vermits nu de Rhijnlandse voet het twaalfde gedeelte is der Rhijnlandse roede, en de roede, in het hoofd van gemeld Proces-verbaal, den titel draagt van die Rhijnlandse roede, waarvan zich de Hoogleeraar J- LULOFS in de vorige Eeuw bediend heeft ter bepaling van de lengte des enkelen secondevingers te Leiden, zal men "gereedelijk bevestigen", dat de Rhijnlandse voet, door LULOFS ten gemelde einde gebruikt, de lengte zal ehad hebben van het twaalfde gedeelte van 3m. 7623585 dat is, dat die voet gelijk zal geweest zijn aan 0r. 3139465; hetgeen, naar de voormalige Parijse voet vereenkomt met om. 3248394, tussen den Rhijnlandse voet door Lurors gebezigd en den Parijse voet de rede zoude opleveren — 3 van aan x . 3139465 tot 3248394 of van a ng x . 0,966467 tot -1I. of van a ng x . 1391.7I3 tot 1440 § g. Het is voor de Natuurkundigen van enig belang de ware lengte van den Rhijnlandse voet, door m l LU- Ty Zie hetzelve in den Lesterbode voor 1808, No. 3 e 35° | A 399 OVER DE WARE GROOTTE LULOFS hoorde , te kennen, omdat van denzelfde de kennis afhangt van de lengte des enkelen vingers te Leiden, van het gewicht van een tederlingse voet water, van de inhoudsmaten enz. Deze is ook de reden, waarom ik in mijn Werk over de Maten en Gewigten (*) getracht heb die voet nauwkeurig te bepalen; ik heb denzelfde gefteeld op om. 3138216; hetgeen met het gesvolg, uit de bepaling van de gemelde Heeren Ç§ a.) afgeleid is, weten met om. 3139465, een verschil maakt van om. 0001249, dat is van 4 van één millimeter, of van 5 van ééne lijn. S 4. Uit deze mijn bepaling van den Rhijnlandse voet, door LuLors gebruikt, volgt, dat de Rhijnlandse roede zou moeten gemeten zijn, gelijk ik ook in dat Werk gedaan heb, op 3m. 7558595 welke roede ik millimeter of 3 lijn en 8 van een lijn korter zou zijn dan de roede volgens de bepaling van de genoemde Heeren (§ 1), en op iederen afstand van 2512 roeden een roede te weinig zou opleveren. Deze verschillen, zowel tussen de voeten als tussen de roeden, zijn te aanmerkelijk, om zomaar over het hoofd gezien te worden. § 5. Daar men hieraan de juistheid der verrichtingen van lieden, in dit vak zo door en door ervaren als ik weet dat de Heren LE FEVRE DE MONTIGNY, AENEAS, en DE GELDER zijn, niet kan twijfelen, zou men geërgerdelijk de verschillen, die tussen hun bepaling en de mijne zijn, op mijne rekening kunnen stellen, en oordelen, dat ik mij in het bepalen der lengte van den Rhijnlandse voet, door LuLors gebruikt, op ongeveer 3138316; en van de daaruit afgeleide roede op 3m, 265859, merkelijk vergist heb, en onnauwkeurig te werk gegaan ben. Het is natuurlijk dat ik dit onderzoek. Ten dien einde heb ik dit hele stuk nog eens van den begin af nagegaan en geheel op nieuw bewerkt. De uitkomst van mijn navorchtingen zal men in de beantwoorde vragen aantreffen: I. Welke maatstaven heeft de Hoogleeraar LuLofs in zijn proeven over den enkelen vinger gebruikt? II. Welke is de voet, door zijn Hoogezel. , Onder den naam van Rhijnlandse voet, gebezigd? III. Welke is de waarde van de eenheid, die de Her. LULofs voor de toonafstand aannam? VAN BEN RIJNLANDSCHEN VOET, 193 ... WI. Welke redenen maken een nieuw onderzoek: deswegen noodzakelijk ? Oden IV. Welk onderzoek zou de men nu nog, om al haar twijfel, zooo mogelijk, weg te nemen, in het werk kunnen stellen ? V. In hoe verre kan men op verschillende kopijen van den voet door LULOfS, op het Leidsch Observatorium ter bewaring geplaatst, staan maken ? VI. Welke Maatshaven heeft de Hoogleeraar LULOfS in zijn proeven over den enkelenvinger gebruikt ? VII. Tot het meten zijner proefvingers, die vijf in getal geweest zijn, heeft de Hoogleeraar LULOfS eenen ijzeren staaf gebruikt, dien hij, zelf aldus beschreven heeft, te weten, zowel een staaf van vijf lijnen, in het vierkant aan beide einden besneden, doch stomp, afgeflepen, en waarvan de einden recht hoekig staan op de zijden. Hij heeft dien staaf, of roedel, achtervolgens korter en korter laten maken, om de lengte zijner vijf eerste proefvingers te bepalen. Voor de twee eerste proefnemingen werd die staaf gebracht tot een lengte van 468 L. 754 re. Voor de derde, vierde, vijfde, zesde en zevende proefnemingen werd de staaf verkort, en gebracht op 466 L. 8194 r. Voor de achtste en negende proef werd de staaf weer verkort en gebracht op 463 L. 8316 r. Voor de tiende, elfde en twaalfde proef (§ XXVIII-XXX) werd diezelfde tafel of roede, die mij is toegestopt, in gebruik genomen. De lengten hebben ik voor deze proef moeten berekenen, omdat de Heer Huygens (p. 463) alleen de lengte in Parijse maat heeft opgegeven van den vinger tot het middelpunt van den bal: ik heb er derhalve middellijn van den bal bij moeten voegen, en om redenen in § XIV gemeld, go 1. moeten aftrekken. Voor de volgende proeven zijn de lengten door den Hoogleeraar zelf opgegeven. Op 8 A ° . o 444 1. oo8 r. m, Thermometer 414. | | Te! Voor de dertiende en veertiende proef (§XXXI.) gebruikte de Hoogleeraar eene andere ijzeren roede ter lengte van ... 4911. 9467 r. m. “Thermometer 445 gr. E i Zie daar de vijf maatstaven, door-den Hoogleeraar in zijn proeven gebruikt: men ziet, dat de zware ijzeren roede van het Observatorium tot nu toe niet te pas komt. =$ 7. Maar hoe heeft de Hoogleeraar de lengten dezer vijf maatstaven achtervolgens gemeten? Voor de tiende en veertiende proef "d. i. voor den vijfden en laatste maatstaaf, heeft zijn Hoogeraars eene Parijse ebbenhouten maat gebruikt; en derhalve behoeven wij ons daarover niet verder uit te laten. Hoe hij in de overige proeven te werk gegaan is, waarin dezelfde reeds beschreven (§ 6.) doch achtereen elkaar korter en korter gemaakte rode gebruik, is geworden, bericht ons de Hoogleeraar zelf in deze woorden, § XI, bl. 438. " Ik leide deze maatstaaf met zijn lange zijde op de zware ijzeren roede, die een duim in het vierkant is, en welke ik gebruik om de hoogte van den Gnomon, of zonnewijzer, op de grote kamer van ons Observatorium te bepalen, en bepaling te laten voorzien voor het nakomend geslacht. Aan beide einden maak ik met een zeer fijn mesje een streep langs de een, de andere, en zag, met een sterk vergrootglas, of de gebleekte streep in het Certificaat, waarvan wij hieronder § 14 spreken zullen, zeggende: 'Qui leg pedes Rhenonlandici exadi sum conficiunt, extemis partibus virgae ferreae in inferiori conclavi Observatorii Leidensis men's furam praestantis altitudinis qua Gnomon solaris sy quem erexi est conspicuus.' Zijn Hoogheer herhaalt dit ook in zijn Wijnroeikunden § XCVII, blz. 103: 'De zware ijzeren roede, welke mij op de grote kamer van datzelfde Observatorium reeds meer dan eenentwintig jaar heeft gedien om de hoogte van den Gnomon of zonnewijzer te bepalen, bevat volmaakt zesmaal de maat van twee Rijnlandse voeten.' Vervolgens trok ik met de punt van die staafpasjer, die zeer fijne punten heeft, de afstand tussen de twee strepen; dit deed ik soms zesmaal, soms liet ik het bij drie of vier malen berusten; hetgeen er meer of minder was dan drie voeten mat ik door middel van een zeer fijne schaal, telkens het vergrootglas te hulp roepend. " S g. Maar welke is die beftendige lengte van drie voe« ten geweest, door LULOFs tot het meten zijner maat(ta= ven gebruikt ? was dezelve ééns voor al op die zware ijzeren roede afgeteekend geworden ? Hoe waarfchijnlijk- dit ook zij, de Hoogleeraar zegt er niets van: zoo neen; moet zijn Hooggel. , bij iedere meting, dien afe ftand van drie voeten weder op de ijzeren roede geapplis ceerd hebben. Doch in alle-gevallen rijst nog eene andere vraag op: welke waren die drie voeten. ? waren het Franfche,.dan wel Rhijnlandfche voeten? Hetgeen in andere woorden hier op neerkomt, heeft de Heer Lu« LOFS zijne vier maatftaven ($ 6, 7) met eene Franfthe s dan wel met eene Rhijnland/che voetmaat gemeten? Zijn _ Ed. laat zich daarover niet uit. § ro. Het mangelt niet aan redenen , die kunnen doen gisfen , dat LuLors eene Franfche drievoetsmaat in die metingen zoude gebruikt hebben: 1°. Alle de lengten zijner proefllingers worden ook in Franfche maat opge- geven : 2°. In alle de berekeningen der proeven is de Franfche maat gebruikt: g®. De Hoogleeraar Spreekt ners gens van een maatftaf van drie Rhijnlandfche voeten welken hij eerst te pas gemaakt, of immers onderzocht zoude hebben: 49. Hij had eene Franfche maat van drie MENG, 1808. NO. 5e Q Voga ì To% OVER DE WARE GROOTTE voeten bij de hand , door den beroemden LE MAIRE vere vaardigt , aan den Hoogleeraar MUSSCHENBROEK toe: behoorende, en door dezen aan zijnen ambtgenoot ges leend (*):- en die maat is in de daad tot het vergelijken van den Rhijnlandfchen voet met den Parij(chen gebruikt: o, De laatíte of vijfde maatftaf ($ 7) is door den Hoog. eeraar in Franfche maat gemeten geworden. Zoo deze gisfing gegrond mogt zijn , zoude de be» wuste zware ijzeren rodde in deze proéven , in geene opzigten hoegenaamd , als geheele of gedeeltelijke maat- ftaf gebruikt geweest zijn, maar alleen , gelijk ftraks (S 12) blijken zal, om de verhouding van den Rhijn- dandfchen voet met den Parijfchen te bepalen. § ız, Het voorgaande is flechts eene gisfing5 en er zijn ook redenen genoeg voorhanden ,om , en veelligt met meerder grond, te denken, dat de Heer LuLors Rhijn- landfche maat tot het meten zijner Maatftaven gebruikt heeft. Laat ons dit aannemen, en onderzoeken wij, wat er uit volgt. Of die zware ijzeren roede, waarover hier gehandeld wordt, in voeten verdeeld is, moet ik betuigen mij niet te herinneren, hoewel ik, in het jaar 1794, met wijlen mijn dierbare Vriend de Hoogleeraar NIEUWLAND, die roede in handen gehad, en, in andere opzichten, nagegaan heb. Of, indien zij in de daad in voeten verdeeld is, die twaalf deelen alle volkomen aan elkaar gelijk zijn (iets dat zeer moeilijk valt te verrichten, en in de meeste maatstaven geen plaats heeft), ten minste of er op die roede een lengte van drie voeten is, welke nauwkeurig het vierde gedeelte van de genaamde lengte moet zijn. In de afgelopen plaats heb ik mij bediend van een halve zesde, of een zesde maatstaf beïndend uit drie Parijse voeten, welke in het jaar 1733, door de Heer du Fay aan mijn wijdberoemde vriend en collega de Heer Pe van Musschenbroek, gezonden is. Deze halve zesde beïntd uit een zwaren ijzeren staaf, op welken een koperen plaat is vastgehecht door de befaamde Konstenaar Le Maire te Parijs: de lengte van drie voeten is bepaald door twee lijnen, wier een een zeer fijne, de andere een weinig breeder is. Uit deze bevatting, gepaard met hetgeen § 23 gezegd zal worden, durf ik met zekerheid opmaken, of de bewuste drie voet op het koperen of het ijzeren staaf wel op het ijzer gefusen geweest zijnde heele roede uitmaakt, is mij geheel onbekend, Van enig onderzoek, deswegen ondernomen, spreekt de Heer LULofs niet. Hoe dit zij, het lijkt bij mij geen twijfel, of de lengte van drie voeten, door de Hoogleeraar tot het meten zijner Maatstaven gebruikt, zal, zodanig zij uit Rhijnlandse voeten bestaan heeft, nauwkeurig het drievoud geweest zijn van die lengte, welke de Hoogleeraar voor de Rhijnlandse voet gehouden, en naar welken hij eenen staaf, onder de naam van Rhijnlandse voet, vervaardigd, getoetst, en goedgekeurd heeft. Welke is nu de lengte geweest van die Rhijnlandse voet, door de Hoogleeraar gebruikt? Hierover geeft zijn Hoogwet ons het volgende bericht, § XI. Ik nam het twaalfde gedeelte van de ijzeren roede die op het Observatorium is, en vond dat deze lengte volledig overeenkwam met de maat, die aan het Leidse Stadhuis in de muur gemeten is. Deze maat bestaat uit twee duimen, die door een rechtopstaande staaf worden gekoppeld. Ik heb de afstand der duimen juist in het midden genomen, waarneer dezelfde ten volle overeenkwam met het twaalfde gedeelte van de ijzeren roede op het Observatorium. Zie daar den Rhijnlandschen voet door Lulofs gebesproken, en vrijwillig tot het doen van proeven over den enkelen vinger gebruikt. De enige zin dan, waarin men zeggen kan dat die zware ijzeren roede tot dezelfde gebracht heeft, is, dat de Heer Lulofs het twaalfde gedeelte daarvan zoude genomen, vervolgens naar dat twaalfde gedeelte maatstaven vervaardigd, en dezen gebruikt zoude hebben. Maar iets anders is het volkomen buiten twijfel, dat het oogmerk van den Heer Lulofs geweest is, het hele gedeelte van die roede tot gebruik te nemen, of haar twaalfde gedeelte te gebruiken. De roede is wat zij is: dat is, zij heeft een bepaalde lengte: maar men kan zich in het nemen van het twaalfde gedeelte verzinnen: men kan daarin een feil van 35 deelen van een lijn bij te begaan; en al begaat hij, die, zoo als de Hoogleeraar, dat twaalfde gedeelte af, die feil al niet, zij kan zeer gemakkelijk door den Konstenaar begaan worden, welke die hoegrotheid in koper of ijzer afteelt en meten naar dezelfde vervaardigt, gelijk er zulke feilen dikwijks begaan zijn, en met name in die koperen staaf, welken LULOFs op het Observatorium bezorgd heeft (§ 14) om de lengte des Rhijnlandse voets te bewaren en aan de Nakomelingenschap over te brengen. Voor het overige, de Hoogleeraar heeft niet opgeven, welke middelen hij gebruikt heeft om het twaalfde deel van die roede te nemen, en daarna zich te verzekeren dat die lengte in de daad juist het twaalfde gedeelte geweest is: ook niet, op welke wijze hij zich verzekerd heeft, dat de door den Konstenaar vervaardigde voetmaat, in de daad en zonder enige fout, met de opgegevene lengte overeenkwam. I. Welke is de voet, door den Hoogleeraar Lofs, onder den naam van Rijnsche voet, gebruikt? S 13. De Hoogleeraar Lofs heeft dan, zoo ik wel heb, dat bewuste ijzeren roet van het Observatorium tot het meten zijner maatstaven ter bepaling zijner proefflingers niet gebruikt, maar wel eene bepaalde lengte, welke zijn Hoogleeraar, als dezelve voor het twaalfde gedeelte dier Roede houdende, met den naam van Rijnsche voet aangegeven heeft. Wanneer men dan van den Rijnsche voet spreekt, volgens welke de lengte des enkelen flingers bepaald is, moet die voet, en 1 pijl voet te gebruiken, en het zesde gedeelte tot eenee zweveetij maat: dit laatste blijkt hieruit, dat hij van de twee voeten, welke gegraveerd zijn op de plaat, in het kistje van het Observatorium liggende, (§ 14) zegt: qui duo pedes Fc. Zie hier boven § 7, noot. VAN DEN RHIJNLANDSCHEN VOET, 197 niet het twaalfde gedeelte van de gemelde rood, zoo als die nu bevonden of berekend wordt, worden gebruit. Maar welke is dan de lengte van die Rhijnlandse voet, door Lullors gebruikt? Of die staf, welken de Hoogleeraar naar zijn opgave heeft laten maken, en welken hij op de maat, die in de muur van het Leidse Stadshuis gemeten is, ter toetsing gebracht heeft, (§ 12) nog aanwezig is, is mij onbekend. Doch bij mangel van dit belangrijk stuk zijn er twee middelen voorhanden, om over de lengte van die voet te oordelen : 1°. Het exemplaar, als ik mij zo mag uitdrukken, van die voet, hetwelk door den Heer Lullors zelf nader betekend is op het Observatorium bezorgd is : en 2°. Die verhouding tussen den Rhijnlandse en den Friesche voet, welke Lullors, niet naar dat exemplaar, maar naar zijn oorspronkelijke verrigtingen, heeft daargeplaatst. Laat ons die beide middelen bij de hand nemen. S 14. Het bewuste exemplaar van den Rhijnlandse voet, door den Hoogel. Lullors gebruikt, bestaat in een koperen plaat of staal, waarop zijn Hooggezellig. twee Rijnlandse voeten heeft laten snijden, naar den voet, door hem tot het bepalen van den enkeligen vinger gebruikt. Deze plaat ligt, met twee andere der- Be - De Heer Lulofs spreekt van die plaat aldus in het Certificaat: S, Pedis Rhenolandici veram longitudinem exploravi, determinavi, navigi, tum attendendo ad menfuram illam quam curiae Leidenis anterior facies conspiciendam praebet, tum eam conferendo cum longitudine ulnae Lugduno Batavae, quae fecundum Snellium in Eratosthene Batavo (Lib. 2. Cap. 4.) comm Plejtur 9187 earum partium quarum 1000 constituerunt pedem Rhenolandicum: ipse proinde exacte mensuravi ulnam Leidenfem, que omnium ulnarum quas in hac civitate adhibere licet, est exemplar, invenique eam continere 2186.1 earum particularum. Van die lengte der Leidense elle heeft de Heer Lulofs ook in zijn Verhandeling over den enkeligen vinger, § XI. bl, 440, gesproken. Zijn Hoogcollege gaat in het Certificaat dus voort: Collato autem pede Rhenolandico cum Parifino repperi illum complebi 1391835 illarum partium se quarum 1440 kanc constituerunt. Secundum hanc rationem IPSO regulae originali "in hac Theca mensurae Parisinae commis" incidi veram longitudinem, eamque tum punctis tum lineolis. Gelijksoortige platen, in een Mahonij-houten kistje, enis met een eigenhandig Certificaat van den Heer LULOfs, Op perkement, geschreven, voorzien: zijnde dit kistje door zijn Hoogcollege op het Leidensche Observatorium, als een gedenkteken zijner verrichtingen en der daarin liggende maten, geloot. Op een der twee genoemde Platen zijn twee Londonse voeten gesneden, naar de verhouding, die de Heer Lulofs uit de beste Engelse schrijvers heeft opgemaakt: op de andere zijn twee Franse voeten, waarvan straks (§ 17) nader. Hoe veel valt het niet te bejammeren, dat de Rijnlandse tweevoetsmaat, op de eerstgenoemde plaat gesneden, en welke. Societate regia definitam: autem mensura continet a^ 1351.479 earum Partium quarum 1440 conficiunt duopercm o Parisinem. VAN DEN RIJNLANDSCHEN VOET. ens te Parijs verricht, gebleken. En het is daarna nog door andere metingen bevestigd geworden. Het is derhalve onzeker, welke der drie strepen AB, CD, of EF men voor de lengte van den bedoelden voet moet houden en of wel een derzelve daarvoor te houden is. Die plaat kan dan, ongelukkig genoeg, niet tot aanwijzing van den ware Rijnlansche voet, zoals die door LuLofFs gebruikt is, strekken; en dit eerste middel van toetsen vervalt, hoewel het mij gebleken is, dat de streep EF in de temperatuur van 49 graden van Fahrenheit zeer ten naasten bij de lengte des Rijnlanschen voets uitdrukt, zo men deszelfs rede tot den Parijschen voet {telt als 1391.15841 tot 1440 eene rede, die ik geoordeeld heb id 18) te moeten aannemen. § 15. Met het tweede middel (§ 13) is het beter ge- steld; te weten met de opgave der verhouding, welke LULOFS tussen den Rijnlanschen voet, reeds in het jaar 1752 daar hem bepaald, en den Parijschen voet ge- steld heette. De Heer LULOFs bericht daaromtrent, door twaalf herhaalde metingen op een halve toef, betaande uit een zeer zwaren ijzeren staaf, op welken een koperen plaat is vastgehecht, door den berderenden Maire te Parijs, den Parijse voet tot den Rijnlandsechen bevonden te hebben te staan als 1440 tot 1391,835; en vervolgens op een ebbenhouten tweevoetsmaat, door LANGLOIS vervaardigd, de rede van die twee Maten insgelijks bevonden te hebben als 1440 tot 1391,835, of, voegt er de Hoogleeraar bij, iets minder, als ik een middengetal neem uit veel metingen, die alle door een vergrootglas gedaan zijn, en die zeer weinig van elkanderen verschilden; zodat ik, tot nog toe, gerust ben op deze bepalingen. Om daarop gerust te zijn, worden er twee dingen vereist: 1°. Dat de Hoogleeraar LULOFs de rede, die er tusschen de twee door hem gebruikte voetmaten waarlijk plaats had, nauwkeurig bepaald hebbe: 2°. Dat de Parijse maat, door zijn Hoogwetgeving verordende, en nauwkeurig de ware Parijse voet zij. Beide die tellingen behooren onderzocht te worden. § 15. Ik betuig geen redenen te kunnen zien, waarom welke men zoude kunnen zeggen, dat de Heer Lurors zich in het bepalen der gemelde rede zoude vergist hebben. Allen, die zijn Hooggeleerde van nabij gekend, of zijn werken bestudeerd hebben, weten, met hoe veel nauwkeurigheid hij gewoon was te handelen. Met een innerlijk genoegen bewijs ik die hulde aan de nagedachtenis van mijn beroemde Leermeester. Ik heb derhalve, zonder enige bedenking, aangenomen, dat de rede van den Rijnlandse voet, door den Heer LULOF gebruikt, tot den door hem gebezigden Parijse voet, de rade is van 1391.835 tot 1400, welke zijn Hooggeleerde heeft opgegeven; en ik vrees niet, dat men mij zal beschuldigen, daarin roekeloos te werk te gaan. _Let ons nu de Parijse voetmaat, die de Heer LULOFs gebruikt heeft, onderzoeken. Zijn Hooggeleerde heeft noodzakelijk moeten vertrouwen in die voetmaten, welke te Parijs door beroemde Konstenaren, onder opzicht van DU FAY, of LE MONNIER; of MAIRAN vervaardigd, en hem bezorgd waren, en dezelfde voor den ware Parijse voet houden. Deze voetmaten nu waren de halve maat van LE MAIRE en de tweevoetsmaat van LANGLOIS in ebbenhout gemaakt, "beiden reeds hier boven (§ 10. § 15) gemeld. Na derhand is er nog een derde voetmaat bijgekomen, te weten een koperen plaat of liniaal, waarop door LE MAIRE twee Parijse voeten gesneden zijn. De Heer LULOFs getuigt, deze voetmaat volkomen gelijk aan de twee voorgaande bevonden te hebben. Deze aan toegevoegde voetmaat, waarmee de Heer LULOFs zijn experimenten heeft gedaan, die voor een goed deel het besluit van zijn proeven waren, was volgens hem ook juist overeenkomt met de Parijse voet, die in ebbenhout gemaakt was, en welke door den Heer LANGLOIS te Parijs op ebbenhout gesneden was. Van die derde, nog aanwezige, en in het kistje rustende Parijse voetmaat, spreekt de Heer LULOFs met deze woorden in het Certificaat: "Cum igitur Anno MDCCCLVI ad agerem ut longitudinem penduli simplicis in observatorio Lugduno Batavo per experimenta circumspexi, institutae ex his Plorarem, eandemque cum aliorum observatis conferrem ac Curatins, petiti ab inclyto DELISLE, Academiae scientiarum Sive Probatiorum dignissimo membro, sit mecum communicari ita Van den Rijlandse voet. De Heer AENEAS en ik hebben gelegenheid gehad die maat te onderzoeken: en de Heer AENEAS, dezelfde met zijn gewone nauwkeurigheid nagaande, heeft ontdekt, dat die maat op iedereen voet; is van een lijn korter is dan de ware Parijse voet; dat is, dan het 3 gedeelte van de hoef genoemd toef du Perou: een verfchil, het welke ik, nadat ik van hetzelfde door den Heer AENEAS onderricht was geworden, in verfchillende wijzen en tijden onderzocht en bevestigd heb. Hieruit volgt, 1°. , dat, zoo de halve toef van LE MAIRE en de voetmaat van LANGLOIS in de daad volkomen overeenkwamen met deze Parijse maat, welke LULOF meende dat de juiste Parijse voet was, en derhalve 144 Parijse lijnen te bevatten, zij waarlijk geen 144, maar alleen 143 1/2 Parijse lijnen lang waren. 2°. Dat de rede van 1440 tot 1391.835 door LULOF opgeveld, buiten zijn Hooggeloof, niet is die van een Rhijnlandse voet, door zijn Hooggeleerden gebruikt, tot den ware Parijse; maar de rede van die Rhijnlandse voet tot den Parijse, welke op de halve toef van Le MAIRE, of op de ebbenhouten voetmaat van LANGLOIS gemaakt is, zoo die voeten in de daad volkomen gelijk waren met die, welke op de koperen plaat van het bewuste kistje gemaakt is. _ Waaruit dan eindelijk 3°. volgt, dat de rede tusfchen den waren Parijfchen voet van de goife du Perou, en den Rhijnlandfchen voet door LuLoFs gebruikt, opgemaakt | | es moet . s» veram longitudinem pedis parifini juxta exemplar publica auc- » toritate publico in loco repofitum , acelebrioris nomine artifice »exactisfime definitum. Annuit meae petitioni Vir eximius, s Ac longitudinem duorum pedum , a praeftantisfimo artifice LE 1 MAIRE , orichalceae regulae, quae in hac Theca includitur, » incidi curavit , rem omnem approbante illuffri de MAIRAN , què » Cade hac menfura ufus fuerat in deteriminanda penduli s, fimplicis longitudine in urbe Parifina , éandemque adhibuerunt » Academiae regiae fcientiarum Membra, ‘in definiendis gra- n dibus Latitudinis in Gallia, Laponia , Perua , ac prope Africa= p aum Promontorium Bonae Spei.” | Os r 208 OVER DE WARE GROOTTE moet worden uit de zamenftelling van deze twee re- dens: te weten: Voet op de koperen Plaat tot Rhijnlandfchen voet als 1440 tot 1591.835 Ware Parijfche voet tot voet op de koperen Plaat als 144 tot 143-93 Derhalve Ware Parijfche voet tot Rhijnlandfchen voet als 1440 x 144 tOt 1391.835 x 143-93 Dat is als 1440 tot K391.15841 | als I tot c.9660332 welke rede dezelfde is, die ik in mijn Werk over Maten en Gewigten heb opgegeven (*), en die ik in mijne Ver- gelijkings -tafelen gebruikt heb ; eene rede , waarmede ‚die, gelijk ik toen heb doen opmerken, welke men uit de naauwkeurigfte proeven over het gewigt van een teer- hing - Parijfchen voet; ‘en een teerling - Rhijniand- fchen voet water, afleidt, flechts een tienduizendfte ge- deelte verfchilt (). § 19. Ik kan dan niet zien of die rede is door mij met juistheid bepaald geworden, daar zij gevestigd is, op eene onmiddellijke meting van de nog aanwezige zoogenaamde Parijse voetmaat, door den Heer AENEAS verrigt, en door mij bevestigd; en bij mangel van dien zelfden individuele Rhijnlandsche voet, welken LuLors gebruikt heeft, op de rede, welke zija Hooggeleerde zelf tusschen dien voet en eene andere aanwezige voetmaat gefelt heeft. Zoo die rede, door den Heer LuLors gefelt, niet juist is, waartoe ik geen de minste redenen weet, zouden zijn Hooggeleerde proeven over den enkelen Slinger vrij wat van derzelver waarde verliezen. § 20. Hoewel de ijzeren roede van het Leidsch Ofservatorium, waarvan de lengte onlangs door de Heeren VAN BREUGEL, LE FEVRE DE MONTIGNY, AENEAS en DE GELDER met zoo veel nauwkeurigheid bepaald is, op 3391.1577 tot 1400, in plaats van 1391.1584 tot 1440. VAN DEN RHIJNLANDSCHEN VOET. Het hoog bevel als de ware Rhijnlandse roede aangemoedigd is, en derhalve het twaalfde gedeelte daarvan, of om, 3139645 (§ 2) voortaan tot Rhijnlandse voet zal gebruikt worden: neemt dit niet weg, dat men in de Natuurkunde zich wel zal moeten wachten, om de proeven over den enkelen Slinger, het gewicht van een telglingenfoet water, en al wat daarvan afhangt, naar die voet te berekenen, zoo lang niet gebleken zal zijn, dat hetgeen wij in § 18 gesproken hebben geheel van grond ontbloot is. Ook ben ik van oordeel, dat, welke dan ook de reden zij, waarom de voet, door LULOFS gebezigd, immers zoo veel ik heb kunnen nagaan, ten slepen van ééne lijn (§ 3) korter is dan het twaalfde gedeelte van de bewuste roede, welk twaalfde gedeelte echter LULOFS van zins was te gebruiken, het te wensen ware dat dit verschil geen plaats had, en dat alle onderzoeken, die men zal kunnen doen, om deze zaak te volgen, zeer nuttig zullen zijn. II. Over de redenen, die een nieuw onderzoek van deze zaak noodzakelijk doen worden. Ik stel temeer belang in de ware bepaling van den Rhijnlandse voet, door LULOFS gebruikt, daar ik niet ontveen kan, dat er, voor mij, op dit stuk nog veel zwarigheden zijn, die ik gaarne opgelost zou zien, maar welke ik buiten staat ben op te lossen, en waarvan de verlossenning een geheel nieuw onderzoek vordert. Zij. zijn ontleend uit de lengte zelve des enkelen Slingers, Lurors heeft uit zijne proeven befloten, dat de lengte des enkelen Slingers, die te Leiden de seconde flaat, 4551. 963 Rhijnlandse maat beflaat. Hurcens heeft ééne eeuw te voren, te weten in 1664, gevonden, dat de lengte De Minister van Financiën heeft, bij Notificatie van den 22 Februari 1812, ter kennisgeving aan alle en iedereen, wien zulke aangaat, gebracht, dat Zijne Majesteit de Koning, bij een Decreet van den 18 dier maand No. 3, als wetgevende eenheid voor de Rhijnlandse Maat, bij de metingen ten dienste van het middel der Verponding, heeft bepaald, en als zodanig gereguleerd, den ijzeren staaf of roede, thans nog aan de Koninklijke Akademie te Leiden voorhanden; te weten die zelfde roede, van welke wij nu spreken. Zie voor het verhaal, Historie of the Royal Society, 1. p. 495. OVER DE WARE GROOTTE te des enkelen Slingers, die in den Haag de hele seconde laat, 4 duimen Rhijnlandse maat bedraagt: het is geen derhalve voor den Slinger, die de hele seconde laat, het viervoud, of 38 duimen, dat is 4561. geeft. Het verdrag van +255 van een lijn, hetwelk er tussengedraaid is tussen de beide bepalingen plaats heeft, is al zeer gering, en kan gemakkelijk of van enige verandering in de temperatuur, of van enige zeer geringe ongelijkheid in de maten afhangen : met het algemeen een verandering in de proefvat HUIGENS van +55 Van één lijn te maken, verwekt men alles. Deze overeenkomst tussendele beide bepalingen is, zoo niet een bewijs, ten minste een groot vermoeden voor de nauwkeurigheid der proeven van LULOFs; en verfchaft bovendien reed aan om te denken, dat LULOF alles, oorspronkelijk, in Rhijnlandse maat gemeten heeft. § 22. Maar aan de andere kant, zoo heeft LULOF de door hem gevonden lengte des Slingers ook in Parijse maat opgegeven, en wel met 440 l. 7118 van die maat uitgedrukt; in welke uitdrukking de herleiding tot het luchtledige niet begrepen is: het zij dan dat LULOF die lengte oorspronkelijk met Parijse maat gemeten heeft (§ 10), het zij hij de Rhijnlandse maat tot de Parijse heeft overgebracht volgens de door hem bepaalde rede (§ 15) van 1391.835 tot 1440. Hoe dit zij, het is buiten twijfel, dat de Parijse voet, die op de nog aanwezige Hook zegt (Posthumous Works, p. 458) dat HUIGENS de lengte van den Slinger gevonden heeft te zijn 33 ells, of 830 Le Parijse maat, of 440 4 kloosters of 440 l. 167. Om dit te verklaren, behoort men te weten, dat nuicens de rede van den Rhijnlandse voet tot de Parijse voet als 139 tot 144 (Werolog. oscillatorium, Pars IV. Prop. XXV), waarin hij door PICARD gevolgd is, doch welke naderhand de rede van 1392 tot 1440 heeft gefeld. De eerstere rede is te klein, de tweede te groot. Indien men nu 456 Rhijnlandse lijnen voor de lengte des Slingers, volgens HUIGEN's feelt, en dit volgens de rede 179: 144 in Parijse maat overbrengt, verkrijgt men juist de 440 1.167 Parijse maar, die Hook feelt. Dit gezegde van Hook is derhalve een verkeerde overbrenging van maat tot maat: de ware lengte des Slingers, door HUIGENS gezeild, is 456 l. Rhijnlandse maat. De lengte des Slingers te Parijs is volgens PICARD 3v. od, EÌ l. Parijse maat, of 440 l. 5, volgens MAIRAN 440 l. 56. VAN DEN RHIJNLANDSCHEN VOET. De wegende schaal gesneden is (§ 17), x55 van een lijn te kort is; en derhalve, dat, zoo het waar is, gelijk Lu LOFS gezeild heeft (§ 17), dat die voet volmaakt gelijk is aan die Parijse voetmaten, welke hij in het doen zijner proeven gebruikt heeft, deze ook x5 van een lijn te kort geweest zullen zijn: dat is „35 van een lijn op een voet of 144 lijnen: of valt dat is „ter of zeer ten naasten bij „355 van het geheel. Zoo dan de Slinger gemeten geweest waren met den ware Parijse voet, dat is met een voet, die x5 langer geweest was, zouden men de lengte deszelfde „555 gedeelten, dat is 1 l. 22 korter gevonden hebben: en die lengte des enkelen Slingers te Leiden zoude 0 l. 29 minder bedragen dan 440 l. 5: dat is, zoude gelijk moeten zijn aan 440 l. 492 van den ware Parijse voet. Deze lengte nu van 440 l. 49 is voor den Slinger op die Breedte, waarop Leiden gelegen is, buiten twijfel te kort. Want neemt men de ver zelden des Slingers aan, gelijk zij bepaald zijn geworden, eensdeels door MAIRAN te Parijs, op 440 l. 56, anderdeels door gouverneur in Peru, aan het oppervlak der zee, zonder correctie voor de temperatuur, op 4391. 07, of, gelijk het behoort, met 0 l. 075 door de correctie aan te nemen, op 440 l. 145, dan vindt men door de Theorie, welke gelijk bekend is, op dit stuk geteld is (1), dat de lengte des enkelen Slingers te Leiden bedragen moet 440 l. 492, dat veel met 440 l. 492 verschilt, doch veel beter met het gezegde van Lullors, dat is met 440 l. 712, overeenkomt. Indien men de rede gebruikt, die er volgens de Parijse en Rhijnlandse voeten, volgens de bepaling van de bewuste Haagse Commissie, plaats heeft (§ a), te weten die van 1 tot 0.95647, dan zal men de 455 l. 963, die de Slinger in Rhijnlandse maat lang is, gelijk vinden aan 4401. 676 Parijse maat: dat veel minder, zowel met de Theorie, als met de bepaling van Lullors zelf, verschilt dan 440 l. 492. 