Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
den, maar de fyne takken bebouden bun kalkagtige korfte om dat men in `t fcbrapen daar niet wel kan by komen. à De uit fteekende boeken en lappen moet men met een febaar of mes affnyden , en zoo wat fatfoeneren. Men vindt ook Schulpen, Oeflers , en andere Koraalgewal[fen aan detak- ken vaftgegroeit , die men dan daar aan laat: Zy zyn ook wel om in te pakken , om dat ze buigzaam zyn , en-baar laten neerdrukken , gevende een fraai vercierfel aan bet groot- werk, want men kan xe met den buidagtigen wortel op al= derbande fleenen plakken met bet- dikke van kernemélk , en fyne kalk. Dog dewyl de grooten meeft vogtig zm. daar dezen ljm niet boud , 200 moet men een anderè” fteenlym daar toe gebruiken. ; 2 In de Medicyne hebben ze geen bekend gebruik ;” hoewel ik oordeele ,- dat ze in kragten niet veel minder zyn dan andere Kalbabaar. Immers de Ternatanen nemen Van de derde of fleekelige zoorte den [Lam en onderfte takken, die bard, 2wart, en maffef zyn, gebruikende die binnenslyfé in alle manteren als bet opregre Kalbabaar. e Dé eerfte zoorte van Zeewajers ziet onder andere be- Jtbreeven en uitgeteekent ; by Carol. Clufius exotic: Lib. 6. Cap. 2. onder den naam van Frutex -marinis elegantiffimus , zynde Anno 1603. door de Holland/che Scheepen wit -Ooft-Indien aangebragt , alwaar Clufius van meening is, dat men deze boompjes beboort te. brengen. onder de zoorten van Palma marina Theophrafti, < - Een feboone &ooríe van wajers brengt men uit de Eis; landen van Aroe, en de zoo genoemde Zuid-oofter Eilan= den, deze zyn meeft regt rond , “omtrent een /panzboog y en breed ,-digt en fyn uitgeweven, en aan de kanten áar- dig gezoomt, dog aan de flegten fleeken de eindjes dertake. ken wat uit. Zy zyn ligt van couleur , zavartagtig „ dog; tegens den dag gebouden, ros, en ftaan op een ‘ort Spite gicus voetje, en meriteeren plaats onder de raritéiten. y De negen en Seventig fte Plaat ba? Vertoont de Zeewajer , welke is de groot‘te, gryze, zeer fraje,' - netsgewys gevlogte Keratophyton van Boerb. Index pag. 6.’ waar vaneen verandering is de grooter Zeeftruik, van Befl.: muf, rarior. Tab. 24: en de zeer fraje Zeeftruik van Glufius exotic. pag. 120, Bet. 1 VYFDE XII. Bock. V. Hoff. AMBOINSCH KRUIDBOEK. CAPUT QUINTUM, Cupreffüs marina. úarea fpecies Accarbarii nigri eft elegans & cómp- ta arbufcula, non ultra unum vel fesqui pe- dem alta , fimplici adfurgens caudice, qui unum alterumve culmum craffüs eft, ac binos tresve polli- cès i radicem ündique fefe dividit in multos bre- bres & dehfos transverfales ramos , quorum quidam fuperius plani funt, & in plures alios minores divifi, quí fpinulofa réferunt foliola. . : Haus duplicem obfervavi formam, prima plerum- ue nigra eft, externe vix notabili crufta obduéta, ed mucofa eft, quum primum e mari delata fir. Ejus foliola referunt illa Abietis vel Genifte aculeate, ac tota coma Cupreffum emulatur feminam, que magis en & rotundior eft mare, ubique firma & fpinu- lofa. S i Altera fpecies multo fungofior eft, & levioris fub- ftanti& , cinerea, & rotundum gerit caudicem, ejus foliola tenuiora funt, breviora, ac molliora, coloris rufi} ica ut tota coma vulpinam referat caudam. Utr&que crefcunt in duriüfculis & pufillis faxis ; que eum ipfis fimul extrahuntur, ipfarumque radices plus minusve fefe ipfis inplantant , nigerrima ex dü- ris, ac ruffa ex vulgaribus exerefeente lapillis; Nomen, Latine Cupreffus marina; nullum vero gerit Malaienfe & Amboinenfe nomen. I P "` Locus. Hë arbufculz rariffime inveniuntur, ac fere fullibi nifi in Uliafferenfibus '& Bandenfibus infülis, fà profundo crefcunt mari, & aliquando per harum adtrahuntur. : = e Ufus. In re Medica nullum habent ufüm notum, fed ob elegantem formam omnino digne fünt, quod fefvantur canquam res tariffimz , ad quem fcopum eli- ende flint integra & rette nigra fpeciei, ruffe enim cürve funt inlar caud® alpine, nec elegantes. - Hè Cupteflus marine , ac binz fübfequentes arbu- fcule , meo judicio, habende fünt tanquam fpecies illarum biñáfum arbúfeularum märinarum, que The- opbr: Libr. 4, Cap. 7. dicuntur. Quercus & Abies ma» Fihà , prefertim ultima, fed Theophrafti arbufcule himis héfbaceig videntur, ipfius enim Abieti marine altitúdinem adferibit uln&, fimplicem reétumque cau- dicem, & regulares ramos , folia inftar illorum Abie- tis, fed crafliora , & intus concava. Quercui tribuit latiorem caudicem; en tmo foliola, & inftar Tamarifci diftincta. : , Utrisque colorem adfcribit tanquam purpureum ; dicitque crefcere in duris faxis; & fragmentis tefta- - fum , extra Herculis columnam in mari: Hispanico, Hué usque Theophraftus; Ex quibus patet in Hispa- nico feu Oceidentali & Mediterráneo mari multas ar- bufculas effe herbaceas, que in hoc Indico mari funt faxofe vel lignofe, licet forma non multam. inter fefe differant. e d Similes tenuiffime ramofe arbufcule in Oftrez tefta excrete obcutrunt apud Carol. Clufium Libr. I. rarior. pl. Cap. 23. Abies marine ditte , que ibi defcri- buntur & depinguntur, & invente funt in ora marina Flandriz, quz pallide, nec ultra palmam alte erant. 207 VY FDE-HOOFDSTUK. De Zee-cypres, e vierde zoorte van zwart Accarbaar is een frabi cierlyk boompje, niet boven een of anderbalve voe- ten boog , met een enkelde ftam op/chietende, een en twee fcbaften dik, die zig twee of drieduimen boven de Wortel rondom in veele korte, en digte dwerstakken vere deelt, zommige boven plat, zommige in een ronde Jpitze toelöopende. De takjes zyn weder in veele mindere ver- deelt , die fleekelige blaadjes gelyken. Ik beb "er tweederlei gedaante van aangemerkt. Het eerfte doorgaans zwart, van buiten zonder merkelyke kors« te, dog flymerig , als bet uit zee komt. Zyne blaadjes gelyken die van Dennenboom of Gafpeldoorn , en de ge- heele kruin na die van Cypresboom bet wyfken, dewelke meer uitgebreid, en ronder is dan bet manneken, over al fat, en wat fteekelig. : De andere xoorte is veel voozer en ligter van fab[tantie, rauw, en rond van flam, de blaadjes zyn fynder, kor* ler, en weeker, ros van couleur , zoo dat de gebeelekruin een Voffeftecrt gelykt. … Beide groején op bardagtige en kleine fteenen, die men daar mede uithaalt , en bunne wortelen fchieten min of meet in die fteenen, de zAvarfle uit de barde, en de rofe uit gemeene: fleenen proejende. Uh MA aam. In ’t Latyn Cupreffus marinas in ’t Maleits en Amboins beeft bet geen eigen naam. ^ Plaats. Men windt déze boompjes zeer zelden , en febier pr eg in de Oeliaffar/ebe en Bahdafe Eilanden , xy wallen Wat diep in zee, en werden alleen met een Vishoek uitgetrokken. Gebruik. In de Medicype bebben ze nog geen bekent gebruik, maar wegens baar fraie gedaante zyn ze allefints weerd voor dé befte rariteit bewaart te werden, waar toe men nog al uitkiezen- moet’, die pebeel en rept zyn; van bet zwarte flag , dan die vant rofe zyn krom als een We? 5 en niet modi. eze Zee-cyprejlen en de twee volgende Loompjeskonnen mynens oordeels voor medezoorten gebouden werden , van die beide Zeeboompjes , dewelke Theophraftus Lib. 4. Cap. 7. roemt, Quercus en Abies marina, inzonderbetd van "t laaftgenoemde , ` hoewel Theopbrafti boompjes te kruidagtig fchynen te zyn, want xyne Abies marina geeft by dé boogte van een elle, enenkelderegten ftam; enwel» gefcbikte takken, bladeren als die van Dennenboom y. dog dikker , en binnen bol. Quercus geeft by een breederen ftam , knoeftige takken; Aide dc Ger, en gefnibbelt als Tamariscus. ; Aan beide de couleur als purper ¿ en dat ze groejen: op barde fleenen en potfcherven , buiten decolomme van Her- cules in de Spaanjcbe Zee. Dus verre Theopbraftus.' Waar wit blykt , dat in de Spaanfcbe of Wefterfche „en Middeland- Jcbe Zee veele boompjes kruidagtig zyn , die in deze Indi- cbe Zee [teenig of boritagtig vallen , hoewel ze in gedaante niet veel verfchillén, - , EC Diergelyke fyn getakte boompjes op een Oefterfcbulpe Zoe beeft Carol. Cluf. Lib. L rarior. plant. Cap. 23. voor een Abies marina be/chreeven en afgeteekent , zynde gevonden op de Zeekuft van Vlaanderen, die mede bleek , en niet boven een band boog waren. GAVE CAPUT. SESDE 208 ‚CA PU TOSEIXT UM. Fenum. matinum. : uinta fpecies eft cinereus & lignofus ac fragilis frutex , fesqui pedem altus , paucos incurvos & inregulares gerens ramos, plerumque ad unam inclinantes partem, prout a fluxu formantur. Foliola habet longa ac tenuia, fragmenta filorum referentia , vel inftar foliolorum arboris Cafuarinz , cum Equifeto convenientia, fafciculata inftar feto- rum, vel ficci Feni, ad tactum rugofa, acfi ex mul- tis lamellis compofita effent, fi vero flectantur, fran- guntur. À Rami rugofi quoque funt, obtufos gerentes apices abruptorum ramorum , coloris terrei , fubftantiz levis- fine & fragilis. Si recens ex mari fit protracta hzc lanta, multo muco obduéta eft, quiin cute pruritum evem feu ardorem cauflat fere inftar Alge marine. _ Pellofa fefe figit radice in faxis fragilibus, in qui- bus nil folidi eft. | Foliola peculiariter examinata magnam habent fimi- litudinem cum tenuibus fetis cujusdam fpeciei Pomi marini, Boelu babi dicti, h. e. fetum porcinum , quod ex fimilibus quoque curtis articulis compofitum & rugofum eft, fed fi alicujus cutim tangant hzc feta, abrumpuntur, & magnum cauflant dolorem , qui itti- bus depellendus eft. : | Nomen. Latine Fenum marinum , & Equifetum ma- rinum; Malaice Accarbaar rompot , h. e. Accarbaar gra- mineum fcu fenaceum. Quidam id quoque vocant Daun cafuari laut, h, e. Arbor marina cafuarina, ob fimili- tudinem vere arboris Cafuarinz. Locus. Raro reperitur , potiffimum vero infinu Am- boinenfi, neque in aliquem ufum adhibetur , nifi quod elegantiffime arbufcule , denfam gerentes comam , aliquando pro raritate ferventur. Aliquamdiu. plu- viis & foli exponuntur, dein per arenam & aquam tra- hendz funt, ut mucus ardens feparetur. .Putoque er ardente ipfarum natura, interne adfumptas noxias elle. z In Boreali Ceramæ plaga in freto ad orchiam aqua- rum multe fimul crefcunt he arbuícule, ad unius al- teriusve fpithamz altitudinem , in multos nodofos ra- mulos fefe dividentes , qui fpinulofi funt ob ramulos deciduos , fed fuperius hi terminantur in fubtiles pi- los , coloris plerumque flavefcentis. Tabula Oftuogefiina Ad Figuram primam exhibet Flabellum marinum Aruenfe, fub finem capitis quarti defcriptum, eftque Keratophyton majus nigrum fibris tenuioribus elegantifime & denfiffime reticu- - ; latum, Boerb. Ind. H L. B. pag. 6. & Planta retiformis Befleri Tab. 24. TA 3 : Figura fecunda Cupre(Jum fiftit marinam. Figuratertia Fenum denotat marinum , feu Cafuarinam, & Equi- fetum marinum. ; CAPUT HERBARIIAMBOINENSIS Liber XU. Caput VL | SESDE HOOFDSTUK, Het Zee:boe:. > beefter , anderbalve voeten boog , met weinige kroma me en onordentelyke takken , gemeenelyk na eene zyde bellende , zoo als deze [iroom leid. Het beeft lange dunne blaadjes , als ftukken van garen,. of gelyk de bladeren van de Kafuaris-boom , met bet Equi- Jeet over een komende. In bosjes by malkander ftaande als bosjes droog booi, in’t aantaften ruig, als of ze pind veele kleine fchilfertjes t zamen gezet waren, dog als men ze buigt breekende. i De takken zyn, ook ruig , vol [Lompen van afgebrookene takken, aardagtig van couleur, zeer ligt van fubftantie en breekzaam. Vers uit Zee komende , is bet met veel lym bebangen , de welke op de buid een klein jeuken of brand D e vyfde zoorte is een grauwe, boutagtige , en broffe weroorzaakt, fcbier als Zeekwabben. Het bevefligt met een buidagtige wortel, op brokkelige fleenen , daar aan men niets maffiefs vinden kan. De blaadjes in ’t byzonder bekeeken , bebben groote gelyke- nife met de fyneborftels van zekeren flag Zeeappel, Boelu babi, dat is Varkensborftels genaamt , dewelke ook van diergelyke korte leden gemaakt , en ruig zyn, maar iemand in de buid fieekende kort af hreeken , en grooten pyn ver- oorzaken , die men met kloppen verdryven moet. Naam. Jn * Latyn Foenum marinum, en Equifetum marinum; in ’t Maleits Accarbaar rompot dat is gras of hooiagtig Accarbaar. Zommige noemen ’t ook Daun cafuari laut , dat is Zee-cafuarisboom , ma de gelykes nis van den regten Cafuarisboom. RE: Plaats, Het werd wenig gevonden > meeft in den Am. boin/chen inbam , zoo werd bet ook tot niets gebruikt; be- halven dat de mooifte boompjes , die digt van loof zjn , zome tyds tot raiteiten bewaard worden. Men moet ze een goe- den tyd in regen en zonne leggen , daar na door zand en water trekken, om den brandigen flym af te fcbuuren. Ik oordeel. uit zyn brandigen aart, dat bet binnes lyfs ge- bruikt, fchadelyk zoude zyn. . Op de Noord-kuft van Ceram „op de reven van omtrent een vadem waters, groejen veele ftruikjes digt by malkan- der y omtrent een of twee fpannen boog, enzigin veele ge- knopte takjes verdeelende, dewelke fteekelig zyn wegens de afgevalle takjes, maar boven eindigen ze in fyne bairtjes, en breeken niet ligt, van couleur doorgaans bleek-geel. De Tagtigfte Plaat Vertoont in de eerfte Figuur de Arueefe Zeewajer, aan het - einde van het vierde Hoofdftuk befchreeven , en is de grooter, zwarte Keratophyton , met dunder vezels, zeer - net en dik als een net gevlogten, van Boerh. Index H. Lo Bat. pag. 6. en de netsgewyze Plant van Befler Tab. 24. > De tweede Figuur vertoont de Zee-Cupres. i \ De derde Figuur betekent het Zee-booi , ofte de Zee Cafuarina, en Zee Paarde-Soart, 2 SEVEN: | Pag. 208. | : ILE S Tab. LXxx. | PARAS SS Ni ^, b > // E / i ) \ , e — ~~ E. ; i | | ` 5 E / 4 OW) k 7 Dee if YY, 7 g A f A e | N Y / T 7 (2 L RS E / k -— f / SE - \ Za e > f | GE y j ; 3 pa d ai jd \ d / Z Za A u: "a f; e 4 IN 2$ das e a l Z XII. Boek. VII. Hoofdf. AMBOINSCH KRUIDBOEK. CAPUT SEPTIMUM, Erica marina. Accarbaar ruttu rutta. que Marinarum arbufcularum, licet fragilis fub- ftantie, & diverfe forme, quas fub his binis complectar, primo Tenui, fecundo Cra[fa. Primo. Erica marina tenuis, eft arbufcula ample ex- tenfa, plerumque latior quam alta, in tenuiffimos di- ftin&ta ramulos, ac foliola Erice noftrati fimilia, ob- fcure cinerea, & fragilia, fed ita camen ut tractari rite poflnt. Binos babet tresve primarios ramos, rotun- dos, & obfcure ruffos, externe parum rugofos , li- gnofos, fedfragiles, & facile frangentes, hecque te- nuiffima gerit foliola cum denfa coma, proxime ad Ericam adcedens. Granulofis increfcit faxis, ac plerumque fracta ad- trahitur , quum caudex tam fragilis eft, nulla etiam alia arte depurari poteft, quam quod pluviis & foli exponatur , donec mucofitas feparetur, fervans por- ro obfcure cinereum feu terreum colorem, rami quo- que ejus inregulariter locantur & transverfales dent fua coma varias referentes plumas. Secundo. Erica craffa plures gerit caudices ac pri- marios ramos e radicibus adfurgentes, qui etiam ob- fcure fufci & rugofi funt, ac quodammodo pungentes er abruptos ramulos. 'Foliola ejus paulo longiora unt, tenuiora, & in fafciculis conleéta inftar pluma- tum, ad taétum rugofa , inftar fetorum piloforum , melius hzc refert Indicum Ruttoe ruttoe, h. e. Mu- fcum fruticofum , quam Ericam, Nigrior eft ficcata priore, inpofita quoque fragilibus faxis, quum vero ejus caudex durior eft, hinc tota radix cum frufto ta- lium faxorum fimul adtrahi poteft. Si recens e mari S exta fpecies eft Erica marina, elegantiffima quo- 'adducatur, magis mucofa eft priore, ac pruritum quo- dammodo cutis cauffat, uti de Foeno marino dictum fuit. Altera porro obcurrit Erice marine forma, fed tam rara, ut eam femel modo: viderim, apud Dom. An- zbonium Hurdtium , Gubernatorem noftrum Amboinen- fem feniorem. Hee compofita erat ex quibusdam la- ciniis, feu amplis & anguftis foliolis complicatis in- ftar chirothecz , fed fuperius aperta , durioris fubftan- tie utrisque prioribus , tenues gerens ramulos, quo- rum craffiffimi erecti, & ad latus extenfi erant , inter- ftitia vero cancellata erant, & pertexta aliis fubtiliori- ' bus ramulis, ita ut "AM gereret formam Flabelli marini & Erice marine. Duro inpofita erat lapillo, & reperta erat in Uliafferenfibus infulis. — —— - Nomen. Latine Erica marina ; Malaice Accarbaar | ruttu ruttu, & Ruttu ruttu laut. Locus. In Amboinenfi, aliisque placidis crefcit finu- bus, ac potiffimum adducitur hamis & Bobbers. Ma- tura fponte eradicatur per mare in litus projecta Ar fracta ,fed omnes rami digni funt, ut ferventur , quum peculiares referant arbufculas, que aliis faxis inponi poflunt, nullum enim alium habent ufum, nifi quod tanquam aliquid rarum conferventur, > Supra quinto Capite dictum fuit, nos tam Cupres- fum , quam fubfequentes fpecies Erica marine con- generes habere Abietis & Quercus marine Theopbrafti Cap.7. Libr. 4. ab ipfo defcriptz. Atque Erica marina peapa pro ejus Quercu marina haberi poffet, cui amarifci folia tribuit , & uti videtur, ab Abiete non differt , nifi quod in multos nodofos ramos fit diftincta. - Similem plantam defcripfit Carol. Clufius Libr. 6, exotic. Cap. 5. fub nomine Fruticis marini Erice facie, atque hic ipfi ex Norwegia adlatus erat , tante ma- gnitudinis , quantam noftra gerit , cui nullam dedi pre- cifam menfüram, quum inzqualis admodum reperia- tur magnitudinis. Sic ejus caules aliquando concavi & fpongiofifunt. Rafura Erice marine, ac prefertim Equifeti marini, quod recens e mari productum cutis pruritum excitat , morfui Millepedum applicata ardo- rem & venenum extrahit. Tom. VI, CAPUT 209 SEVENDE HOOFDSTUK. De Zee-Heide. | e zesde zoorte is de Zeeheide, mede een van de cier» lykfte Zecboompjes , boewel bros van fubftantie, verfcheiden van gedaante , die ik onder deze twee zal brengen, de eerfte de fyne , en ten tweeden de grofe. I. FyneZee-Heide is een wyd uitgefpreid boompje , ge- meenelyk breeder dan boog, met zeer fyne takjes of bladea ren, onze Heide zeer gelyk, donker-grauw,en bros, dog zoodanig, dat ze bet handelen verdragen konnen. Het heeft. twee of drie boofdtakken , rond, donker-grauw, van bui- ten wat ruig , boutagtig , dog bros, en kort af breekende , dit beeft de fynfle blaadjes, digt van loof, en de Heide naaft komende. Het ftaat op brokkelyke fteenen , en werd meeft afge- broken opgebaalt , om dat den ftam zoo bros is , daar valt ook geen ander fchoon maken aan, als dat men * in regen en zonne legge, tot dat de flymerigbeid afgaat , bebou- dende voorts zyn donker-graauwe of aardverwige couleur, ook fiaan de takken onordentelyk, en dwers van malkan- der , met baar digt loof ver/cbeide pluimagien uitmakende. Il. Grove Zee-Heide beeft meer ftammen of boofátak- ken van de wortelen opfchietende , die mede donker-grauw en ruig zyn, ook eenigzints fteekelig door de afgebrooken takjes. Deze blaadjes zyn wat langer , dunder , en ftaan in bosjes by malkander als bosjes veeren , in "t bandelen wat ruig als baire borfteltjes, gelykende beter na’t Ooft- Indifcbe Ruttoe ruttoe, dat is beefleragtig Mos dan na Heide. Zy droogt zwarter op dan de voorige, Daat ook op brokkelyke fteenen , dog dewyl de ftam wat barder is, zoo kan men de gebeele wortel met een klomp van die ftee- nen (zamen optrekken, vers uit zee komende beeft meer en dan de voorgaande , die eenig fints jeuken op de buid veroorzaakt , gelyk van Fentim marinum ge- zegt is. ; Men vindt nog een ander gedaante van Erica marina, . dog zoo zelden, dat ik ze maar eens gezien bebbe, en dat by de Hr. Anthony Hurdt, onze Amboins oud Gouver- neur. Dezelve was gemaakt van eenige lappen, of bree- de en platte bladeren , t'zamen gevouwen als een band- Jeboen, dog boven open , barder van fubftantie dan beide voorige, met fyne takjes , waar van de dikfte over eind en ter zyden ver/preid ftonden, de tuffenplaatzen waren netsgewys uitgeweven met andere fynder takjes, zoo dat het een gemengde fatzoen badde vau 2ee-Wajer en zee-Hei- de, bet flond op een bard fieentje, en was gevonden in de Oeliaffers. - j Naam. In’t Latyn Erica marina; in ’t Maleits Ac- carbaar ruttu ruttu , en Ruttu ruttu laut. Plaats. Het waft in de Amboinfche en andere ftille bog- ten , werdende meeft met Visboeken en Büblersuitgebaals; bet rype werd van zelfs uitgewortelt , door de zee op firand, en in flukken gefmeeten, dog alle de takken zjn bewarens weerdig , om dat ze byzondere boompjes gelyken , die men op een ander klipje kan zetten, want ze bebben geen an- der gebruik, dan tot rariteiten te bewaren. Boven in "t vyfde Hoofdftuk is gezegt, dat wy zoo wel de Zee-cypreffen als de volgende zoorten van Zee-beiden voor medezoorten agten, van Abies en Quercus marina The- ophrafti by bem Cap. 7. Lib. 4. befchreeven. Inzonder- beid de Zee- Heide , zoude men voor zyne Quercus mogen aanzien , dewelke by Tamariske-bladeren toefcbryft , en zoo "t fcbynt van de Abies niet verfchildt, dan dat ze in veele knoeftige takken ver/preid is. f Diergelyk gewas beeft Carol. Cluf. befcbreeven Lib. 6. Exoticorum Cap. 5. onder den naam van Frutex ma- rinus Erice facie, dog dezelve was bem uit Noorwegen toegezonden , en wel zoo groot ais onze Amboinfe, dem ees wy geen precyfe maat geftelt bebben, om dat men ze van zeer ongelyke grootte vindt. Zoo zyn ook zyne fiee- len zomtyds bol, en Jpongieus van binnen. Het fcbraapfel van Erica marina , en mzonderbeid dat van Equifetum marinum , "t welk vers uit zee komende een jeuken op de buid maakt , op de beten van de Duizenthenen geftreeken , trekt den brand en bet fenyn uit. Dd, AGT. 210 CAP Uk: OCTA VUM. Cocus maldivicus. Calappa laut. miri miraculi nature , quod princeps eft omnium marinarum rerum, que rare habentur, Cocus mal- divicus dius, feu Calappa laut, noftris Europaeis tam parum notus , ut fabulofum putent , quod de eo nar- ratur. Quum vero occafio nondum fefe obtulit, ut ejus compos fim factus partim ob ejus caritatem , - partim ob ejus raritatem , nec poffetfores eo velint carere, attamen hoc in loco neceffe eft, ut conme- moretur, quum fit maris productum , hinc aliorum relatu contentum effe oportet, & ca eligere, que a fide dignis hominibus acceperim. Je oportet, ut Le&ori obferamus hiftorram hujus Incolz , qui ejus optimam habent notitiam ; mihi certiflimam potuiffent dare hiftoriam, fi domicilium habuiffem eo loci, quo hic invenitur fructus. Sed quum in ifta remota ora raro alii perveniunt homines, quique non fatis gnari funt , hinc multe fabulofz narratiuncul mihi obtrufz fuere , haud digne , quam ut hic eas conmemorem. Attamen quid proferre oportet , ut Leétor fciat, quid incole de eo fentiant & credant, dein ulterio- rem dabo defcriptionem depromptam ex fcriptis Wil- belmi Pifonis & Francifci Pyrardi. Hic itaque Calappus mzrinus non eft fru&tus terreftris qui cafu in.mare procidit , ac fic petrefit, uti Gar- cias ab Orta perfuadere voluit, fed fructus eft, in ipfo crefcens mari, cujus arbor, quantum fcio, hóminum oculis ignota & occulta eft. Eft enim erroneum cre- dere, fructum effe Calapporum', que in Maldiven- fibus crefcunt infulis, ubi majores ac mihores obcur- runt nuces , ex quibus potatoria vafa & receptacula pro pulvere pyrio formantur, que ignorantibus pro ` vero Coco de Maldiva obtruduntur. Fru&us itaque hic marinus duplex eft, major & minor. Major genuinus eft, Cocus maldivicus, vulgo Cocos de maldiva dictus , Lufitanice Coquo de maldiva. Apud D. Pijonem in Appendice ad Bontium , Coccos maldivica, & Nux medica Maldivenfis. Malayenfibus Calappa laut, Boa paufengi , & Boa fengi , quod illi pronunciant Bootjungi. Apud incolas Maldivenfium , uti Pyrardus teftatur , vocatur Tavarcare &- Tavar- carze , que nomina mihi videntur effe corrupta. Si- nice Hayja,h. e. Calappa marina. De hac majori fpe- _ cie in hoc Capite. Minor fpecies eft Cocus me- lindanus, vulgo ex Lufitanica lingua Coguinko dictus, de quo in fubfequenti Capite. E De ejus ortu & loco natali narrant Malayenfes, Sinenfes, aliique indigeni naute, crefcere in arbore profunde fab aqua, Calappo fimili, cujus coma ali- quando & cafu confpicitur in placidis finubus ,` & circa infulam Sumatram , .prefertim in finu Lampo- De , in Sumatrz parte Zephyrea, fed hic fabula ad- dita eft, dicunt enim , fi hzc inquiratur arbor, vel ad eam fubmergant, effugere homines. 1 Flamines /Ethiopes magis fabulofam fingunt nar- rationem , dicentes , hujus arboris unicam tantum in mundo efl poft Javam locatur, quod Segara feu Laut kidol; h. e. mare Zephyreum vocant, pro quo in quibusdam tabulis erronee legitur regio Cidol. Arbor ipfa iis dicitur Paufengi , que fronde fupra aquam eminet , in ejas ramis habitat Geruda avis, que Gryps erit, queque per-noctem in hifce volitat regionibus , arripiens roftro & unguibus Elephantem , ridem, & Rhinocerontem , vel aliam ingentem beftiam, quam in nidum aufert hujus arboris, unde quoque ibi omnes adtrahuntur naves, quzque ibi devol- vuntur, perpetuo manent, ita ut homines prz fame moriantur, “quin Gerude fint efce. Hinc €, que, in Abyffo maris ingentis Zephyrei. HERBARIIAMBOINENSIS Liber XII Caput VIII, AGTSTE HOOFDSTUK. De Maldmifcbe Cocus-uoot. u beboorden wy den Leezer mede te deelen, de His N florie van dat zeldzame Meefterftuk der natuur, en bet boofd van alle Zee-rariteiten , namentlyk de zoo genoemde Cocos de Maldiva of Calappa laut , onze Europeanen nog zoo weinig bekent, dat ze bet meefte deel daar van voor fabulen agten. Maar dewylmynegelegents beid tot nog toe niet beeft l'yden willen , dat ik eene van de Cocos bebbe konnen magtig werden , eensdeels wegens bunne groote duurte , anderdeels wyl men ze x00 zelden vindt , en de Eigenaars dezelve niet mi/Jen willen, eneg. ter op deze plaats dient aangebaalt te werden, om dat bet een Leegewas is, 200 moet ik my bebelpen met bet verbaal van andere, en daar van uitkippen bet geene van geloofs waardige Lieden: Komt. A De Inlanders , dewelke daar van de befte kenniffe heb ben, badden my wel bet zekerfte berigt daar van konnen geven, zoo ik gewoont badde ter plaatze , daar de voornoem* de vrugt gevonden werd. Maar deal aan dezen afges legen cort weinige derzelve komen, en diedan nog de befte kenniffe daar van niet hebben y zoo zyn my veele beuzela agtige vertellingen opgedrongen, onnodig bier al te maal op te balen. : Evenwel moet ik iets aanroeren , op dat den Lezer be- kent werd, wat de Inlanders daar van gelooven en bous den , daar na zal ik opfcbaffen een nader befchryvinge, etrokken uit de fchriften van Doctor Wilhelmus Pito, en rancois Pyrard. : Deze Zee-kalappa is geen Landgewas , *t welk by geval in, zee geraakt, en aldus ver[Leent zoude zyn, gelyk men Garcias ab Orta beeft avillen wysmaken, maar bet is een vrugt „die ind zee zelfs groeit , wiens boom , zoo ik niet beter. weet, is tot nog toe voor menfchen oogen. onbekent, en verborgen gebleeven. Want het is een abuis te meenen , dat bet een vrugt- zy van de Kalappus-bome., dewelke op de Maldiviffe Eilanden waffen , daar men groote en kleine Noten vindt, uit dewelke drinkbekertjes en kruidboorntjes tg werden , die men de onweetende voor de opregte cos de Maldiya opdringt. MER , Het voornoemde Zeegewas is t«veederlei , groote, en kleine , de eerfbe bet groofle , is de eigentlyke Cocus mals divieus 5 die in-’t gemeen. Cocos de Maldiva genaamt ; in't Portugees Coquo de Maldiva , by Doétor Pifo in zyn. Appendix tot Bontium , Coccos maldivica, en Nux medica Maldivenfis. By de Malyers Calappa laut; : Boa Paufengi, en Boafengi, " welk zy Lieden pronun- ticeren Bootjungi. By de Inwoonders van de Maldivis, zoo Pyrard getuigt, lavarcarre en Tavarcarze , welke - namen my [cheenen bedorven te zyn. In ^t Chinees Hayja, dat is Zec-calappa. Wan deze groote zoorte zal dit Hoofd- Jiuk fpreeken. De kleine zoorte is de Cocus melindanus; in't gemeen uit bet Portugees Coquinko genaamt, waar van in "t volgende Hoofdjiuk. Se Van am oorfpronk en geboorteplaatze verbalen, de Malyers , Chinefen, en ander Inlandfe Zee-vaarders, dat ze groejen aan cen boom , dieponder water , den Calappus- boom gelyk, wiens kruin zomtyds by geval gezien werd in flille bogten , en rondom bet Eiland Sumatra, inzon- derbeid in de bogt van Lampon, aan Sumatras Zuidzyde. Dog bier moet een fabeltje by gevoegt zyn, want ze zeg- gen, als men na dezen boom zoekt „ of daar na duikt, 200 verdwynt by weder. i ces A De Moorfcbe Papen bebben nog een flimmer fabul , voors gevende, dat van deze boom maar eene in de weereld zoude zyn, ftaande in den afgrond van de groote Zuid-zee agter Fava gelegen, die ze Segara of Laut Kidol , dat is Zuid- zee noemen, waar voor in zommige kaartén kwalyk gt- Jcbreeven flaat Land Cidol. _ Den boom zelfs noemen ze Paufengi, dewelke met zyn kruin boven water fíaat. Op zyne takken woont een one - bezuisden Vogel Geruda, *t welk een Griffioen wil yn, die fnagts in deze Landen vliegt, nemende in zyne poten en bek een Olyphant, Tyger, Rhinoceros of ander groot Beeft, dat by na zyn nejt voert, na dezen boom trekkende Jtroomen van alle kanten, en de Scheepen, die ze mede flee- - pen, moeten daar eeuwig blyoen flaan, de menfchen van bunger vergaan, of den Geruda tot roof werden. „Hierom tantis crefceret arboribus , fequi oporteba 'dammodo referunt XII. Boek. VIII. Hooft. AMBOINSCH KRUIDBOEK. ' jn Hinc Javani , omnesque , qui Zephyream oram magnarum iftarum Orientalium infularum usque ad Timoram inhabitant , anxii funt.fefe conferre ulterius tribus milliaribus , vel extra confpeétum terre , com- perientes enim, per undam ulterius & ad Zephyream i magis plagam propelli, in cymbam fefe conjiciunt, relinquentes navem, ac remis in cymba petunt ter- ram, timentes ceterum in abyflum Paufengi devolvi, ex qua nemo redit, ut putant. Adfirmant porro, Javanos quosdam hoc expertos fuiffe, atque Jave pro vero narraviffe, qui navibus nempe eo devenerant, fed qui pennas avis Gerude tenentes, ab ipfa Javam feliciter translati fuere. Fructus vero hujus arboris vocant Boa paufengi, vel Boa fengi , funtque nuces celebris iftius Calappi marine, que contra undas fefe elevantes aliquando in Jave E Solore litora projiciuntur, ubi talem etiam exercent reluctantem vim, ut in ipfa regione usque in ipfas prorepant filvas, ubi homines eas non inve- nirent , nifi a canibus detegerentur prius, qui contra hafce latrant. Bauen Ex qua fabula Lector facile percipere poteft, cur hic fructus tanti eftimetur, ac tam carus fit. Quum ipfis jam objiciebam , per noftras naves longe aliter etectum fuifle, poft Javam nempe nullam effe Abys- - fum in Zephyrea plaga, fed ingentem deteétam effe * regionem, quasdam preterea naves fub. prefecto Abele Taakmanno eandem regionem ad Zephyream . partem circumnavigiffe , nec ullam detegiffe abyflum, multo minus Paufengi, nil aliud regerere poterant , nifi quod talis tamen arbor in ifta plaga deberet effe, quum cjus fru&us in ifta projiciebantur litora. uod facile concedi poteft, quum inter Javam & iftam Zephyream plagam ultra centum milliaria am- plum eft mare, ubi multe arbores effe poffunt, licet non vero fimile fit, talem arborem in Abyflo vel maris profundo. provenire , fed quidem in fundo du- centarum vel trecentarum orchiarum. Dein enim in capite de Calbahario albo adnotabimus , hanc arbu- fculam inventam fuiffe in profunditate nonaginta Or- chiarum ,' fic. quoque credo; hofce flamines verbum - Paufengi audiviffe ab Arabibus, atque arborem effe ' erefcentem in magno Indico mari, quod Africanam oram Orientalem alee Majottos irriguat ,. qua- rum incole vulgo Zangi feu Zengi, h. e. tofti Athio- pes vocantur, ubi minor horum fructuum fpecies re- peritur, quam poftea defcribemus. MEDIUS. Hic queedam. oritur difficultas, fi Calappa Laut in E evadiean 7 d 10 Baus pro: uando arbores fenefcentes eradicari , & in pi d , quod tamen nunquam vifam vel auditum eft , uti id tamen de aliis obfervatum fuit arboribus marinis , hinc potius in ea verfarer fententia, hofce fruétus in profunditate ex duris crefcere fcopulis fine caudice, vel forte ex craffo curtoque pedunculo , ac-maturos decidere. Haud facile enim natura accufanda eft, vali- . quas pretiofas proferre creaturas, easque femper cæ- Jare hominum vifui, in quorum gratiam omnia pro- $ 4 FNA duéta & creata funt. AENA Relinguamus itaque incertam iftam arborem, € quiefcat in matris nature, abfcondito gremio ac thefauro, donec quid certius ferus proferat dies , & ad defcriptionem ipfius fru&us , quem nobis concedit, quique notus eft, nos cönferamus.. Quam maxime ita- . que convenit cum Calappo terreftri, unde multi pre ignorantia hosutrosque confundunt fructus, eoque ma- gis quum in Maldivenfibus infulis in Calappis magni crefcunt fructus, item minores oblongi , quamvis quo- appa laut diverfee magnitudi- nis, fed notabile fatis in iis detegitur difcrimen, - immo quoad ipfam formam. Omnes enim terreftres Calappi fructus putamen durum , feu Tampoerong craffo obduétum gerunt pilofoque cortice. € Calappus vero marinus externe nil aliud habet quam tenuem rugofam feu mufcofam pelliculam cum cras- fis venis putamini incumbentibus , uti in vulgari Ca- ` lappi putamine, que abftrahitur, fub ea putamen feu ës locatur oblongum , ad unam partem acute definens , unaque ora magis protuberat altera, quzdam vero nuces fimplices funt , quedam gemine, - acfi bine fimul concrete, effent, quales SE ar Hierom zyn de Javanen , en alle, die de Zuidku de groote Eilanden Ooftwaart aan, tot Timor ig Bog nen, zeer bange , baar verder dan drie mylen of buiten t gezigte van 't Land te begeven, want bemerkende „dat ze door de flroom wat verder en Zuidwaarts aan gedree- ven werden, zullen zig in baar fcbuitje begeven , laten bunne jonk dryven, en roejen na land toe, uit vreeze dat ze na den afgrond van Paufengi getrokken werden, waar uit geen wederkeeren is. Zy bouden daar by nog flaande , dat zommige Favanen zulks ondervonden , en op Fava voor een waarbeid gerap- porteert bebben , die met baar jonk aldaar geweeft , en aan de Weeren van Geruda zig vaft boudende , van den zel- ven weder op Fava zullen gezet zyn. De vrugten nu van dezen boom noemen ze Boa paufengi of Boa fengi, en dat zullen die vermaarde Zee-kalappus zyn, die tegens ftroom opklimmende , zomtyds op Favaas en Solors dromen uitgeworpen werden, daar ze nog al zulken tegenfirevenden kragt bebben , dat zeeen fluk weegs Landwaart op in ^t bos komen kruipen , daar ze de men- Jcben niet zouden vinden, zoo ze niet eerft door de bonden ontdekt wierden, die daar voor flaan blaffen. Uit welke fabel de Lezer afnemen kan, waarom dere vrugt zoo boog geöjlimeert , en zoo duur gehouden wer- den. Als ik bun nu bier op zeide , dat zulks door onze Scheepen gebeel anders ondervonden was , te weten dat agter Fava in "t Zuiden geen afgrond , maar een groot Land ontdekt zy , dat ook eenige Scheepen namentl yk on= der den Commandeur Abel Taakman bet zeive Lana in 't Zuiden rondom gezeilt , en nog a! geen afgrond , nog Pau- Jengi gevonden badden , wiften daar op anders niets in te brengen , als dat evenwel die boom in °t Zuiden moefte Joan, om dat zyne vrugten op de voorfchreeve Jtranden opgeworpen wierden, Het welk men ligt kan toeftaan, dewyl tuffen Fava en dit Zuid-land over de bondert mylen ruime zee is , daar veele bomen konnen Haan, boewel "t niet waarfchrynelyk is „ dat dien boom juift in ier. of midden in zée voort- komt , maar «vel op twee bondert en drie bondert vademen diepte. Want wy bier na in 't witte Kalbabaar zullen febryven, dat bet zelve boompje op negentig vademen "os te gevonden is , 200 geloove ik ook, dat deze Moren bet woord Paufengi geboord bebben van de Arabiers , en dat bet een boom zy in de groote Indifche Zee groejende , die den Africaanfen Ooft-kuft en de Eilanden Majottos befpoelt , welkers Inwoonders in 't gemeen Zangi of Zengi, dat is gezengde Moren genaamt werden, alwaar men bet klein- der flag van deze vrugten windt, die wy bier na befchry- ven zullen, * E 1 S t |, 200 moefte - > dat zomtyds zulke bomen oud werdende tot eenigentyd uit- gewortelt , enop ftrand gedreeven wierden, "t welk nooit gefien of geboort is , gelyk wel van alle andere zee-bomen, bierom zoude ik nog liever indie meninge vallen, dat deze vrugten in de diepte uit barde klippen groejen , zonder ftam of op een korte , dikke , fteel”, en dan door rypheid daar van afvallen. Bine fuperiores extremitates parum rotundz funt, ubi puto petiolum fuiffe admiffüm. Binz inferiores rotundo acute funt , & finus intermedius aliquando “plicas quasdam gerit ad unum latus , unde dicitur, fi ab una parte confpiciantur, binas nates viri referre, vad alteram partem cffigiem femineam reprefentant. Totus fru&us octo pollices longus erat, & novem Jatus in Diametro, fed majores etiam fünt, ab uno nempe pede usque ad fesquipedem , fique externe con- ipiciantur , duplices haud melius comparari poffunt quamcum fcroto Tauri, inveniuntur enim quidam haud multo majores. Depuratus erat ab exteriore rugofi- tate, politus & niger inftar putaminum aliorum. Ca- lapporum, quz in fuppelleétilem depurantur, ac po- liendo -nigrefcunt. Externe non zqualem habet gla- britiem. inftar. vulgaris: Calappi putaminis-, fed pa- rum gibbofus & inzqualis eft ad rotundós angulos. Ad latera ventricofus, & per longitudinem ob{cure favaque decurrunt. ftrie , acíi veftigia effent corticis pilofi , fed he omnes poliendo glabrz erant. . Figura in medio rotundum exhibet foramen, quod ab hominibus in eo perforatum eft, ut interna me- dalla. feu. nucleus extrahi poflet, & ut elegans-res domeftica feu-fuppellex ex putamine formetur. Hoc os a vulgari quoque differt Tampcerong quoad ubftantiam , durius. enim eft, mixtamque videtur habere naturam. ex ligno & faxo inftar aliarum plan- tarum. marinarum. Interior nucleus, pretiofiffima hujus fructus pars, undique putamini adheret uti in vulgaribus. Calappi nucibus, non albus fed flavefcens fere inftar cafei ovilli diffe&i, ac tam durus ficcatur , „ut corneus quafi fit, qui eximendus, im frufta diffe- candus., ficcandus, & ad ufum Medicum fervandus elt, nullum peculiarem prebet. odorem. vel faporem, nifi. fupra. porphyritim: cum,aqua contritus faporem - quodammodo, prebet corneum: de quafi marinum , fine aliis.notabilibus qualitatibus ,. nifi. quod. refrigeret. im hoc detegere: non potui; dicitur: een "Lympha tiofüm- amentu y: quum.nunquam cidus vel nidorofus fit inftar alius- Calappi-nuclei.- & capitis pcena. vetitum eft, nullum. plebejum eos col- ligere vel fervare „ fed mi s etin & Bo gn D. regi obfer eos vendit:pretio, vel alicui.dono dat, .. pu BER aSinenfibus nautis Kuyn/ay dicitur, Co Ufus. omu- Liber XII. Caput VIIL Waar van ik een figuur geve , na baar natuurlyk grootte afgeteekent , waar na ik ook de eerfte befchryvin maken zal , zy is dan dubbelt, als van twee Kalappur noten i'zamen gezet , en tuffen beiden, onder en boven SH een ED a d Joint e twee bovenfie einden loopen wat rond K oordeel den ficel in geftaan te beben. De SC Eh loopen met een ronde [pits toe, en de keep tuffen beiden beeft zomtyds nog eenige ploojen aan de eene zyde. Waar door men zegt , dat ze van eene zyde bekeken twee billen van een man gelyken, aan de andere zyde zullen xe depe- daante van een vrouw uitbeelden. 3 De gebeele vrugt was agt duimen boog, en negen dui- men breed, in den Diameter gemeten, dog men windt ze ook grooter , te weten van een tot anderhalf voet breed Wan buiten aangefien, kan men de dubbelde niet beter ver. gelyken dan by een klootzak van een Dier, want men vindt er die ook niet veel grooter zjn. Zy was fcboon gemaakt van de buitenfte ruigte gepolyft, en zwart gelyk andere Kaloppus-doppen, die men tot buisraad /cboon maakt, en door "t polyften zwart werden , zy beeft van buiten gen effene vlakte gelyk gemeene Kalappus-doppen y «maar is wat bultig of oneffen, aan de ronde boeken. Aan de zyde buik- kig , en in de lengte loopen donker-geele ftreepen als of "t voetfiappen waren van de bairige bolfter , dog alle door’: polyften glad gemaakt. In de figuur ziet men in bet midden een rond gat , ’twelk door menfchen daar in gemaakt is, om bet binnenfte mere - of pit wit te balen, en een Roftelyk buisraad bes Giel temaken, Deze fcbale ver/chilt ook van de gemeene Tam- poerong in de fubftantie , want zy is harder, en Dhur. een gemengt wezen te bebben van bout en fleen, gelykan- dere zeegewaffen. Het binnenfte pit zynde bet koftelykfte van deze vrugt, bangt aan de fcbaal rondom gelyk in de gemeene Kalappus-noten , niet wit, maar bleek-geel, fcbier als een opgefneede Schapekaas „ en droogt zoo bard op, dat bet hoornagtig werd ,'twelkmenmoet uitnemen „in flukken Jyden’, droog maken, en tot de Medicyn bewaren , daar is geen zonderlinge reuk nog fmaak in , dan op een Been met water gewreeven, fmaakt een weinig boornagtig „en na de ee, zonder andere merkelyke boedanigbeden dan om te verkoelen. Of "er eenige vogtigheden in "t binnenfte bol. begreepen zjn, en beb ik aan deze niet vernemen e $ n t. 3 van ja in andere, als ze vers uit ee komen. Tt "wa Sha il uitgedronken , bet pit uitgenomen, en als een koftelyke Medicyn bewaart, om dat bet nooit veř- nuftig of rutkend werd gelyk ander Kalappus-pit. laats. Waar den boom tigentlyk flaat , of op wat klip- pen deze vrugten waffen , is als gezegt , tot nog, toe voor s menfcben. oogen verborgen , bet zy ons genoeg , dat wy weten, dat ze in de diepte van de zee groejen , en de vrug- ten 0 psi a agre tt Se worden „dit gefchiedt meet inde Maldiviffe Eilanden, waar van ze den naam dragen. Dog bet is aldaar-op den bals verboden , dat geen gemeen. man dezelve mag oplezen en bewaren, maar alle die men vindt , ^t welk ook nog zoo zelden gefebiedt , moet men aan den Koning brengem , die ze dan ten duurften — ia aan die by vil. ooo Op Savas Weft-en Zuidkuft , inzonderbeid by de Weft- boek Sampanthau, als mede op de Zuidzyde van Sumatra, ` voorts langs de geheele Weftkuft , by de Cbinecfe Zeelieden Kuynfay genaamt , en omtrent de Éilanden et de Weft- kut gelegen, by de Inlanders in ’t gemeen Nyas genaamt, bes n e ook, dE ‚wilde Inlander dezelve en en tot Padang, Priamang , en andere Koopjtedens alle dubbelt , gelyk ook 2n. 3 die op Favas -Zuidkujpen vallen, van een vuijk groot, tot een kleine Afta of elle in de breedte, Se? Y “Deus. bett terhpt on des bak oor Jig tat Dane dert. en. twintig a isi de dien RE werden voor de belte gebouden „waar van-bei,ftuk een voes breed, hondert en e ryksdaalders verkogtis. Fa men weet , dat zommige Koningen op deze Noten zoo verzot 2m E dal ze een volgelade Fonk voor eene Noot gegeven Of mi Boa paufengi, “abaar van de Solorelfen roemen, door de Zuidzee op bun land gefmeeten, en door ’ blaffen der bonden in bet bos Bevonden wert, een en dezelfde 2) met de regte Calappa. laut, en beb ik nog niet konnen ver: , nemen, Want ze mengen: 260 veel fabulen daar by zonder eigentlyke befchryvinge „ dat bet iemand verdrietig valt bet zeloe aan-te biken. ut E SE Gebruik. * -putamine , feu XII. Boek. VIL Hoofdf. AMBOINSCH KRUIDBOEK. Ufus. Quanti etiam apud incolas eftimetur hic fru- &us ob exellentes ejus virtutes, que ipfi tribuuntur; tam parvi apud noftros fit Kaka , quum hi fibi imaginari nequeunt, tam vilem fructum, qui conge- ner videtur effe vulgaris Calappi, tantas excellentes poflidere vjrtutes. Utraque parte, ut puto, nimis lon- ge receditür, Europzi enim ejus nullam habent expe- . rientiam, vel quod impenfas vitent , vel quod eum pro pecunia fibi comparare nequeant , omnis enim Calappa laut fructus, uti dictum fuit, capitis poena Regi vel magnatibus iftius regionis obferendus eft, tumque nullo modo ab iis recuperari poteft. Quis etiam centum & quinquaginta imperiales vellet hic in India dare pro ifto fructu, eumaue in Hollandiam de- mittere ; quum nefciat, an decima nummorum pars reftitueretur. x Licet fciam, & etiam pateat ex Garzia ab Orta Libr. J. Arom. Cap. 26. ut & ex adnotationibus Clu/fii in iftud caput, Lufitanos pluris eum facere, ac Lixboz tam nuces, quam medullam ipfarum ibi venales effe. Garziam porro miror , ipfum harum nucum. non majorem habuifle experientiam , quum eos non dignas cenfet defcriptione vel inquifitione , qui tamen tot Indica remedia, ipfi antea incognita, in India edocta - & bono cum fucceflu explorata inftituit, & per Lufi- tanos multo facilius ac minori pretio Cocum conqui- rere potuit, quum: natio Belgica vix eum videre poffit. 