Waarnemingen aangaande de besmettelijke zenuw- en hospitaal-koorts ...
Voorts verdiende het opmerking, dat bij fommigen deze wederinßorlingen herhaalde reisen, fomwijlentot de vierde en vijfde keer plaats hadden ; zoodanig , dat de geheele ziekte tot de volkomene en fiandhoudende herftelling eene tijdruimte vau 12 weken benoodigd liad , gedurende welke zich het tijdperk der opklim- ming en van den hoogden trap der koorts , tot drie cn vier reizen toe, vernieuwden. Sommigen dezer, lijders zijn overleden; de meesten echter gelukkig her- Held, onder wier getal zich velen bevonden, die gedu- rende 12 weken vijfmaal waren ingeftort. ik meen waargenomen te hebben ; dat inftortingen dan het meest plaats hehben, wanneer men met het dagelijks herhaalde baden en was leben te vroeg ophoud. Vele lijders , welke zich zelven nauwkeurig gade floegen , verfterkten dit gevoelen, en cv waren velen, welke verzochten om van het baden een begin te mogen ma- ken, naardien zij beweerden dat dit liet beste middel ware om aan hunne toenmalige bctei’fchap meer duur- zaamheid te bezorgen en inftortingen te verhoeden. Sommigen beweerden zelfs , dat de laat ft e weder in flor- tingen niet zouden hebben plaats gehad , wanneer men met het baden «enen langen lijd had voortgevaren. £ 3 In 7o In^fevolge latere waarnemingen is mij gebleken, dat. do te vroege voldoening aar. den te Hast , weke over het ge- heel eene zorgvuldige onthouding van ai Ie vaste voed- fels, 2,3 tot 4 weken, gedurende de behandeling moest voorafgaan , het nuttigen van brood , van vïeescii , viscli tot veelvuldige wederinjiortingen gelegenheid gaf De lierliel lende lijders kregen dik wei! eeue buitengewo- ne»! begeerte naar vast voedlel, en zeker waren we- derinllortingen (Ie gevolgen , zoocha men b in toe- liond, hunne trek naar welgevallen te voldoen ; men kan derhalve hierin niet te omzichtig en niet te iireng te werk gaan. De fcheiding der ziekte , kwam bij de meesten lang- zamerhand tot /land. Nadat de koorts 9, 11, 4 da- gen niet hevigheid had geduurd en men de meest Vermogende middelen krachtdadig had toegediend, volgde eene gelukk ge ieho din ; der ziekte. JLeue duur- zame belerichup der zidJe der hersituen , der gefeld- lieid van het gewaarwording - vermogen; en der hou- ding van den lijder , gaven ons het eerst hiervan de meest voldoende bewijzen ; want over het algemeen was de vermindering der warmte en de verbetering van den poisllag een l iter gevolg, ilet tijdperk der fckeiding bepaalde zich doorgaans Lot onderfekeideae dagen, veeltijds tot den 3deu 4dcn of öden dag; naafloop van welke men eeae gcneele beterfcliap in het gcILcl niet koiide in tw.jfe! erken meermalen werd hiertoe een langer Lijd vereischt Met eiken dag belpenrde men eene zeer geringe beterfcliap, tot dal de koortsver- ttunuering van tijd tot lijd die» trap bereikt had- den, 'I den, welke ons niet meer aan eene volkoinene ' fier- ftelling liet twijfelen. Thans hoorde men de zieker! meer klagen clan te voren; zij gaven befelieid van hun- n vorigen tc( 'l,: ■ t ’ , waren zich van de tegenwoor- dige omlUndigheden volkomen bewust, en klaagden over de lievige werking van Iet koude water; nu was In -i' blik bedaarder en opgeruimder, de polsflag minder fnel en meer opgewekt , bij zulk eenen zaïneti- ïooj) van toevallen was veel hoop , nogthans echter was men van de hevhelliug niet verzekerd; nog altoos was eene verergering mogelijk, naardien de dagelijk- ielie ondervinding leerde, dat fomw ijlen reeds na ver- ionp van weinige dagen, het leven in wezenlijk gevaar koude gebragt v/orden. Zeldzaam kwam de volkomene fchc-iding der koorts binnen weinig uren tot fland, zelden nam de gelieele 'lekte eene fcheiding gedurende eeneu nacht; fomwij- len echter vond dit bij zoodanigen plaats , welke na voor- afg. inden welhand eensklaps, door de befraetting weiden aangetast. Spoedig zag men hevige koor tien, en razernij ontllaan. Men had banden nodig , om de lijders te bedwingen, het aangezicht werd rood, de polsilag voT, rad, en fterk ; dadelijk opende men een ader, liet bloedzuigers aan het hoofd leg- den , maakte gebruik van de koude baden en be - gietingen ; er ontlboud eene neusbloeding en de ziekte werd plotfeihig geruit; de lijder gevoelde zich rasch als op nieuw geboren, en van andere genees- middelen maakte men verder geen gebruik. De ijliug was daarbij zoo aanmerkelijk, en liet Herfengeftel daar- door zoo Ilcvk aangedaan geweest, dat de lijder Aan zijue vorigs omhand ïgheid, en van al hetgeen met hem te voren had plaats gehad, geene bewustheid had. Waar het bel o o ia der ziekte^ langzaam was, en wel 14 11 4 tot tot 21 dasen daartoe gevorderd werden, waar liet be- O O gin zachtaardig en de ontwikkeling traag waren, waar reeds vroeger een zwakke loeiland of eene' volkomene zicktev'orm waren voorafgegaan, waar de krachldacug- 11e middelen zeer langfaain werkten, in alle zoodanige oinftandig lieden kwam geene volkomene fcheiding tot ft and ; maar hield de beterfehap eenen langzamen tred , zoo als dan ook de lijders bij eene neiging tot een do- delijk uiteinde, ongelijk langer als de andere kondeu blijven leggen , eer zij ftierven. Op deze wijze ftier- ven verfcheidene , nadat zij liier nog (i tot 7 dagen h m leven hebben gerekt; zij waren echler bij hunne komst in het ziekenhuis , reeds in eenen fterveaden toefland, welke ook lot den volkomen dood onver- aiiderl jk dezellde bleef, ut ware liet ook dat men de meest vermogende middelen ol geene derzelven toege- diend had. Meermalen badden er fiof eerplaat fingen plaats , roor- narre'ijk onder de gedaante van verzweringen , ontlte- kingen der oor en hals klieren ; oogontfteking , ont- fekitig van bel llokdarmshoofd , der hichlbuis en der longen, welke de lijders een nieuw en grooter gevaar h® okkenden. Gedurende de ontwikkelins van deze plaat lelijke ziekten, werd lomwijien de algemeene koortsachtige, toeft and beter, en niet zelden werd dit voor eenen korten tijd achtervolgd door eene aanmer- kelijke vermindering der, met dc hersfenen in een 011- middehjfc verband llaande toevallen; deze beterfehap was echter met betrekking tot de Zenuwkoorts, hij fommigen van geenen langen duur. "Waar de verette « ring plaatshad, was dezelve buitengewoon traag of hield plotl'eling op, of in plaats van etter werd eene iciwreufe fiof geboren, en er onlftond koudvuur; waardoor fommigen zoo uitgeput werden, dan de in- 9 fland- ftaudhouding van Let leven , met vele moeijelijkheden vergezeld ging. Het meest* ontdekte men de ontliekingeu der Oorklie" ren, meermalen aan beide zijden, welke na de aan leg- ging van prikkelenden omflagen en inwrij vingen, zeer moeijelijk tot verettering konden gebragt worden. In ibmmige gevallen was het doenlijk om de Etteru’ording ( Eiterungs procesf ) te bevorderen , maar bij de mees- te lijders zonk het gezwel plotfeling in een, nadat eene geheele uitputting der krachten had plaats gehad, wier doodelijke uitwerking men door geene middelen liad kunnen verhoeden. In de laatlle maanden van het j aar 181 3 en in de eerlte van het jaar 8 i 4 , hadden de roosachtige , met builen , in de gedaante van bloedvinnen , vergezeld gaande ontßekin- gen plaats ; welke men niet zelden aan de armen en beenen opbel einde der ziekte , als ftofverplaatfende verfchyu Te- len , waarnam , welke fomwijlen den dood voorafgingen , dezelve mogtcn nu den voortgang van het koudvuur doen ontdaan, of' in hunnen ooiTpronkclijken ontlle- kingsvorm ftaande blijven. Deze bedenkelijke foort van Jiofv-erplaatftng , welke met de ontllekingen der klieren in de Pest eenige kennelijke overeenkomst heeft , be~ fpeurde men doorgaans bij zoodanige lijders, welke in eenen zeer verwaarloosden ftaat tot ons gebrast werden. , en dikwerf niet langer dan 3 of 5 dagen leef- den. Eene doelmatige geneeswijze , van welke men zich tijdig genoeg bediende, fchijnt ons toe het ont- daan van dezen hoogst bedenkelijke vorm te kunnen voorkomen. De Lijkopeningen. De verfcheidenheid der toevallen, van het beloop, de wijze van flerven 74 ut vevirenginren met veelvuldige plaatfclijke aancToe- J U O i. S ningen deden in mij het vermot .en omilriun, dat w ei- lig t de lijkopeningen eenig licht ov er de ve; ' ebeiden- heid dezen zieh te, 'en over liet beerb diend aandeel v.m fommigen organen, met bctr-.kking tot hunne niwendi .e «efteklheid , zoude;: ver! ' • ’ -ii. « O w ' i ) De uitwendige vorm en kb w der Typhus - lij- ken waren van oene zeer onderf. beideno roet. uiig- lieicl ; bij fomruigen was het aar gericht rood en ah ge- hluukel , hij de meeslen geelachlig , groengeel, bij an- dere wederom eene gele kleur a i k -ree; veren, befpeur- de men echter op vele pl aal Ten , bruine en I lauwe vlekken, welke m-rh nu i hu, bijna gein • ~t vertoonden, doorgaans ontdekte men op de oppervlak- te bruine vlekken. De roode vlekken , gstec.iien , cn l’t repen koude men nog aan de iij’.cu ontdekken, h'mmigen ware . helder rood, de meeslen dqnl i rood, en anderen. bijkans zwart. Die y x\ Ten aan welke taaid ia en fj eh« ■ ^pleisters hadden »eiere r ,v . : u » jonden zit /ü uo:ikc‘. .•let. , cn op k.'iim’p plaalfen z\ vartac! j * TV* * L Jdij de .'.Oil was de b ik li i- L bij: .cv .,aP .o* * * » i> . dit anders dikv/e rl het g>: va L bij i 1- Z. fiuwkoo r L -lijnt Le u; het minst zagen wij dit ve; ic.iijrdc' b ij zoodani >ge lijder s, welke pl o “g> en zonder kenteekenen van eene bijzrne aandoc .ring der werktuigen tot fpijsvertering : d or de Zenuw-’ koorts aangetast. Hier ven. Hij vele ijken ontdekte men uitwendig geene leekeneu, welke den aart der voorafgegane ziekte lieten » .• cd 2 ) .Ve holligheden des ligehacun», a , In de holte van he. I ontdekten wij even min in het oogloo- pemle afwijkingen , als in de lijken van, aan gewone onbeimettoljjke , Zenu wkoom overledene lijders. De vorm -5 — vorm, de kleuren geile kl heid der gi’oole en kleine hersfene;f waren niet buitengewoon veram'. rd, ten minsten cp verre na niet zodanig, als men naar even- redigheid van de grooLe medelij J. au. Iheid, waarin de hersfenen in deze ziekte delen , zonde hebben moeten verwachten. Het meest heipeiirden wij ce:.e aanmer- kelijke opvulling der /aten van dit bewerktuigd deel, ( ergan ) met bloed; alleenlijk echter van de aderlijke vaten, maar nimmer eene zoodanige roodheid van do zelfsltandigheid der hersfenen , zoowel vän den bast als van de mergacl. i ige 1: ohe , dat .men cen,e vooraf plaats ge- had hebbende Ontfieking had kunnen vermoeden; in te- gendeel vertoonde ons de kleur derzel ver natuurlijke ge- fteldheid. liet bloed in deze vati n aanwezig was zoo dun, waterachtig en ontbonden, dat hetzelve fee! en geheel naar ons toevloeide, wanneer men bij de door- knede der laags wijze gedeelten der hersfenen, met het ontleedmes derzelver vaten doorkliefde, in de hol- ligheden der hersfenen ontdekte men dik werf eene groo- tere hoeveelheid water, als in den natuurlijken Haat, ( normaizujiand ). in fommige lijken was de hoeveel- heid daarvan zeer aanmerkelijk , nadat gedurende eeni- ge dagen voor den dood eene fbporevje gnfteldlieid was voorafgegaan; daar in tegendeel bij andere , de hoe- veelheid van waterzoo gering was, dat dezelve na.uiwe- lijks ir aanmerking kwam. Zeer zeldzaam belpeur- clen wij dooi gezweet' bloed , zelden wijachtige of geieij- achtige vloei flohen onder de dunne liersfen -vliezen , zoo als 3nen dikwerf in de andere holligheden ontmoet, wier organen te voren zich in eenen f aal. van ontfieking bevonden. b De borstholte ; ilet bloed in hel hart en in de groote vaten aanwezig, was in alle gevallen van eene walerachtige en onlbondene hoedanigheid; vertoonde bijkans gene ftolbare lympha , had eene 2 wart achtige kleur, en dunne gelieldheid. Het hart en de groote vaten waren niet onLüokeu, ook niet bovenmatig niet bloed opgevuld, zelfs bevatte over bet algemeen de voor/ie holligheid van liet Hart eene geringe hoeveel- heid bloeds. De longen waren flap, verflenst, met lucht en dun bloed gevuld, de borstholte ledig, en in liet harte zakje eene matige hoeveelheid waters voor- handen. Jn fommige lijken waren de longen , het ii rottenhoofd en de luchtpijp, ontfi oken : bij andere alle deze delen tevens aatr odaao, bij fommige was het borstvlies ook in eenen . aU van ont. eking, waarbij men tevens inde horstholte gedeeltelijk lympha, g<y deeltelijk waterachtige of etterachtige vh vond. Jn c, lijken waren de longen, op verfehl I leucle plaat 'en . ....... heid, en fomwijlen v< eyeo als eene ontbonciene milt koude lijn \v.'in,eu, donker- bruin aai». Leur , zv artachtig , h mwi; i en geheel zwart en van eenen brandigen reuk vergezeld. Somtijds was de zelfsbandigheid der longen, op onderfcheidene plaat- fen , van een vast weef] el en zu- aar, en ontdekte men goene Jporen van luchtblaasjes. Bij fominigen ontwajtr- de men de begin feien eerer wezenlijke veretterin * , welke bij anderen wederom eenen volkomenen trap had- had bereikt; ook hier en elders door erne ruime uit* zweting de fcheiding had tot ftand gebragt. Zoo als in eene ware ontüeking der longen .waren ook hier deze delen der longen foortelijk zwaarden als liet wa- ter, doordien een afgefneden linkje daarvan in liet water geworpen, dadelijk naar den bodem zonk. In fommige lijken vertoonde zich de longen aan liet bo- veneinde, hard en knobbelachtig; een ziekte toefUnd , welke misfehien reeds te voren kon plaats gehad heb- ben, waarbij dan de lijders door de bijkomende ze- nuwkoorts fpoediger bezweken, hij fommige lijders had deze ontfleking der longen, van het ürotlen- hoofd en van hét borstvlies , eerst gedurende liet laat- lïe tijdperk der ziekte plaat s ; daarop volgde zeer fpoe- dig eene uit. zweting en verlamming, en eindigde nu do ziekte als eene üikzinking ( catharrhu» fujjbcativus ). c) Ds Buikholte ; In deze holte vertoonde zich de ge Held heid der ingewanden zeer onderfcheiden , het- welk men naar het verfchil cler toevallen, welke aan het meerder of minder aandeel der werktuigen tot de fijs vertering waren toe te Ichrij ven , vooral konde verwachten. Het verdiende oplettendheid, dat men bij lommige lijken in deze holte bijna geene bijzondere afwijkingen konde ontdekken; voornamelijk bij de zoo- danigen , die na eenen fnellen alloop van deze be- fmottelijke koorts, ras bezweken, hij dezen vond men dikwerf bijna niets, dat cenige opmerking verdiende, niet eens de gewone verzameling van lucht in de dar- men , welke men doorgaans bij den gewonen typlius , na een tijdverloop van 14 tot 2r dagen aentreft; even min de gewone bruinachtige en paarfehe kleur der dar- men, als of een beginnend koudvuur had plaats ge- had; in tegendeel was de kleur der darmen, in deze gevallen, bijna natuurlijk, De overige werktuigen der ¥;s~ vertering vertoonden evenmin aanmerkelijke afwij- kingen van hunnen gezonden Haat, offchoon men de- zelve zeer maiiwkearig onderzocht; dit. is betrekkelijk tot de kleur, den vorm en de gefteldkeid van de maag f der Lever , van de midi en van de a [vlees di- ktier. De delen , buiten liet Bui kvücs gelegen, bene- vens de grote bloedvaLen, lieten geene bijzondere ver- anderingen blijken, welke men als oorzaak of uitwerk- sel der Zenuwkoorts koude aauzieu. De ziekte had in dit geval het leven van. lief kooger gevoelig Hel- le l zoo oniuiddeiijk en hevig aangetast , dat de dool Ppoedger volgde, eer nog de uitwerking op de bewerktuiging ( organifation ) der reproduktive delen, tot de nog aanwezige zauiemielling en vorms- verandering, koude plaats hebbeu, naardien de on- dervinding ieert, dat wanneer de ziekte eenen lang- hamen tred houd, mert deze febijnbaar gezonde ge- Ileldheid van de organifatie der darmen enz., niet kan waarnemen. In delijken dezer yp/::*s- lijders ontdekte men over het algemeen zoo weinig, dat liet vol ft rekt ondoenlijk was, hieruit van den aard der vooraf plaats *jGhad hebbende ziekte, een hellui: te kvurzen alleiden. r> Jn meer andere gevallen wazen de "wijkingen der organif alie van de buiks ingewanden me. r m heL oog loo pende. Niet zelden waren de inwend-ge rocken der maag-* ontftoien en dikwerf drong deze ontltekiug diep in de zelfllandigheid van de maag. De lijn 'le bloedvaten vertoonden zich als opgef polen, vormden hoogrood* vlakken, welke op fommigen plaatfen donkerbruin, op andere zwartaciitig waren , zoo als bij het begin- nend koudvuur. In zoodanige ge v allen had men zich vollirekt niet van leherpe ol' doordringende midde- len, noch van aftrekiels ol’ van den Phosphor be dicud 79 # dieud , hetwelk misuluen niet overbodig is , 'om er mel- ding van le maken. Sommigen dezer lijders hu» ir- den gedurende de laat Re dagen voor hunnen dood, veelvuldig gebraakt, lom wijl en na de toediening var. dranken, van melk, bier enz., een worgend gevoel l>s> ipeurd, en echter was de aer? doening der hersfeiten le groot , dan. dat zij over pijnlijkheid ko den klagen. In fommigv. gel a den .raven ook de 'Darmen . voor- namelijk de twaalf vingerisedarm , en de verdere gedeel- ten van de dunne darniei • , op fominige plaat Feu ontfidfsen; meestal echter oppervlahMg , in welke ge- vallen dan ooi: de inwendige rokken der maag tevens in de ontdek’ ’g deelden. i3ij verfefceidene van dez« lijders belhor- e men in de laat/ie oogenblil.ken van lmn leven, de reik ójn telen van veelvuldige wor- gingen , btaüngen, hik, hevige b pen .r.et ont* JasLingen v. u ■■ ;<;V 'groene RoSèn. - -De dikke Dar- men waren reu; ier door oiitlie'urjg aangedaan. Dij de zocrkinigwt, die tot over den '4eer dag, en zelfs tot den ‘2 ; Ren hadden gelegen , w cir*vi (I-c ze delen donker- jbruih of blaknwachtig gekleurd , fterk met lucht op- gevuld, o< k ou’dovbr. nen eene kennelijke cntfi.eking en veric;.dju.'rdcn. va : i;ov dvnar , welke men geduren- de hun ïwen niet konde vermoeden , naardien deze lijd no aa'nb.oudendè bedwelming lagen ‘f en zoo als vele andere, die gein klug borrelden, door eeiicn tegeuwiiilgeu buil' loop gevaarl: jf. waren aangetast. De Lever , wier 'dikheid mij hij de veelvuldige vermen,..’ n • o . i oovalïoa »an geelzucht, bijzonder verdacht voorkwam , ontdekte juist het minst eeae kenn-'"’'.', ver;- ’wl n in derzelver bewerktuiging na den- dood. Dcvzeïvcr gedaante, Meur , hoedanig - heid', waren over het geheel natuurlijk geh el cl. IS immer befpeurde ik eene volkomene ontliekmg van van liet inwendig weefTel , nimmer eene verette- ring , noch inwendig, noch oppervlakkig, waarin zoo dikwerf de Leverontfteking eindigt. Enkele rei- zen befpeurde ik in de lijken van lijders , die aan eene heete Zenuwkoorts met geelzucht, ( typhus icte~ rodet ) waren overleden , op fommige oppervlakkige plaatfen geringe teekenen van eene roosachtige ontfte - hing; nogthans vond men in deze gevallen, ook fporen van Maag en Darm ontßeking. De in de blaas opgehoopte Gal, was doorgaans in eene aanmerkelijke hoeveelheid aanwezig, daarbij zeer dik, ve~l gelijkende naar lijroop , buitengewoon don- ker, lomwijlen zwartachtig groen, veeltijds grasgroen en veel overeenkomst hebbende met die vloeilloli'en , welke door braking of buikloop werden ontlast. De buitengewone opvulling van de Galblaas, was over geheel zichtbaar , en ik herinnere mij, eenen gelijk foor- tigen toeftand bij dusdanige lijders, dikwerf ontmoet te hebben, welke aan ontßeking der maag en darmen overleden: b. v. bij kraamvrouwen, wier doodelijke koorts met deze ontliekingen zeer naauw verenigd was. Veeltijds was de werking der Milt kennelijk ge- hoord. Dit ingewand was opgezwollen , vaster van .maakfel als in den natuurlijken Itaat, doorgaans zeer week, ligt vrijfbaar, fomwijlen ontbonden, openge- barsten , zoodat eene aamnerkelijkelijke hoeveelheid bloeds in de holte van den buik was uitgeftort. Het inwendig bekleedfcl der milt was fomwijlen aan- merkelijk verdikt, hetwelk men als uilwerkfel eeuer plaats gehad hebbende ontftekiug koude aanmer- ken. Zoodanige uitkomsten der lijkopeningen , maak- ten mij op alle die toevallen opmerkzaam, welke zich als min voldoende , dikwerf vermomd ken- teekeflten eener ontftekiug van de milt fchenen te kenmerken. Veeltijds gebeurde liet dat door eer:e tij- dige aan legging van vele bloedzuigers in de millftreek, en een zorgvuldig gebruik van warme ftovingén van azijn, met een aftrekfel van fpecerij achtige kruiden vermengd , de beginnende ontlteking verdeeld werd. Hiertoe breng ik het geval eener voorspoedige herftelling van eenen man 5 die door eene hevige Zenuwkoorts -•Aangetast zijnde, dagelijks eene aanmerkelijke hoeveel*' heid bloeds uit de neus ontlaste. Zoodra deze bloedont- lasting ophield, vertoonden zich de toevallen der milt- ontfteking, de lijder kreeg aanhoudende pijn in de millftreek, dit ingewand zwol op, er kwamen veel- vuldige brakingen bij, en de lijder bevoiid zich in ge- vaar van zijn leven. "Vele lijders hadden wij reeds na zulke toevallen hun einde zien naderen, echter werd deze lijder, onder het gebruik der even genoem- de middelen, nog gelukkig lierlield. De reeds aange- haalde daadzaken , dat in vele gevallen eene aanmer- kelijke uitliorting van bloed ii.it de ontbondene en open gebersteii milt , in de holte van den buik had plaats gehad , bewijzen al verder , hoe veel aandeel dikwerf dit bewerktuigd deel aan deze koorts neemt; liet welk te meer Waarlchijnlijklieid verkrijgt, naardien ik in fommige dezer gevallen bepaaldelijk heb aange- toond, dat de lijders voor hunnen dood, aan deze Ze- nuwkoorts, zich volkomen wel bevonden, en men bij gevolg niet konde vermoeden , dat vooraf eene fiepen- de ongefteldheid van de milt konde plaats gehad heb- ben. De gevolgtrekkingen der , federt de laatlie maanden , in het werk gehelde ontledingen der lijken, Hemmen niet deze vroegere volkomen overeen. De reeds gemelde ont- ftekingen lieten zich veeltijds zien, de ontflekingen in tegendeel der hersfenen en derzelver vliezen waren £ ze} d-_ t 82 — zeldzaim , ongelijk veelvuldiger ontmoete men op hoopm- aan water in c!e holligheden der Hersfenen onder liet tent vormig uilfpanjel der Kleine Hersfenen , en in de holte van heb Jtluggemerg. Veelmalen ontdekten wij ook eene zoo aanmerkelijke opzetting en zwelling van de milt, dat men niet alle waarschijnlijkheid Jon- de vermoeden, dat gedurende de ziekte ceno ontlLe- Uugachlige gefiel d Leid moest plaats gehad hebben. Naardien de ziekte voor het naast dynamisch is ; en zonder twijfel aan het Hert /en en Zenuwgeßel be- hoort, konde men niet wel na den dood eenigen in het oogloopencle veranderingen, in deze tieten verwach- ten. Dat er ziekelijke veranderingen in de bewerk- tuiging dezer delen daardoor levens geboren worden , kan men niet betwisten, echter zijn dezelve ie lijn om na den dood door het ontleedmes te kunnen worden ontdekt. Even min, is hat aan twijfeling onderwor- pen, dat dit eigendonimelijk lijden der hersfenen, en van het ZenuwgeRel eene gelijktijdige verandering der dierlijke Hoffen, cn derzelver menging lol voorwaar- de maken ; het is echter tot dusverre nog verborgen, waarin deze belemmering der menging befiaat , welke Holle de bovenhand hebben, en welke ontbreken, welke belemmering oorfpronkelijk ( primitiv ) en wel- ke de gevolgen ( konjecutiv ) zijn. Door naarfporigen echter hebben wij oKldekt , dat de h«( met lelijke Zenuwkoorts met den gewonen, niet befmet- tclijken typhm zoo als met anderebefmettelijke koort'en •v. de Pest, de Pokken, de Scharlaken koorts enz, overeenftemmende , niet altoos aan het Helfe! der Ge- voeligheid alleen gebonden zij, maar in tegendeel ook op op andere delen van het geitel haren werkkring kou- de uitbreiden , en voornamelijk doen ontüelien V cel- lij ds fcheen deze vrefelijke kwaal, en wel liet meest bij derzclver welbewezene kwaadaardigheid, zich als eene zuivere Zenuwkoorts voor te doen , en door eene algemeene verlamming liet leven te doen ophouden, zonder nogthans eenig deel tot den trap van onthe- king , verct tering of koudvuur, bij voorkeur, aan te tasten , naardien bij de ontledingen van zoodanige lij- ken , welke ongemeen Ipoedig overleden , niet liet mili- tie ongewone in voornoemeje holligheden ontdekt wierd. In fommige andere gevallen was de vermeu- <diw met lonsontftckins hersfenvlies-onhcking , milt, maag en darmontfteking niet te miskennen, zoo als men ook niet zelden, gedurende het leven , reeds de vermenging met dc ontfteking der oorklicren, bloed- zweren, roos en het van zelf ontüaand koudvuur der ledematen kennelijk befpeyrde. In gevolge mijner. waar- nemingen kan ik niet te beweren, dat de Zenuw- koorts altoos eene ontfteking der hersfenen verouder- field , hoezeer ik het wezenlijk aandeel, hetwelk het Zenuw cn hers Ie n geitel aan deze ziekte heelt , niet kan betwisten. Even min moet men veronder II ellen, dat de Zenuwkoorts altoos in eene ontfteking der long, of der darmen behaal: , naardien deze verwikkelingen ( Jcompofitionen ) niet doorgaans , maar alleen in enkele gevallen, en gemeenlijk als opvolgende ( konfecutipe') afwijkingen worden waargenomen. Dat de haat der geelzucht , welke men zoo dikwerf cn tevens zeer boosaardig waarnam , en die in gelijke verhoudingen bij de gele koorts zich deed kennen,’ niet als een voortbrengsel der leverontheking is aan- temerken, maar veeleer als uitwerking eener ziekelij- ke vermeerdering der affeheiding van dit bewerktuigd F 2 heel deel rerfchij at , is ecu gewigtig re Pul taal , bij de on:" Jeding der lijken. De oorfpronkelijke ziekte was onder zootfanigen vorm nerveus , en liet denkbeeld eenevgaslri- JcJie complicatie , in den gewonen zin van liet woord, bragt ons 'geenen voetklap verder. Braakmiddelen b rag- ten geeiïe verandering in den toef! and le weeg, op los- tet nie middelen waren vruchteloos; ontlasting bevor- derende middelen , welke fommige lijders als Iraismid- deltjes beproefd hadden , dikwerl onverlchillig, ja (buis gevaarlijk. Veeltijds waren de teekcnen der geelzucht , het braken en de buikloop de kenmerken der ontlie- king van de maag en der Darmen ,• eene vermenging welke men volftrekt met de gewone a ittig ast rijche ge- neeswijze niet koude beftrijden. Het waren wezen der Zenuwkoorts is ons even min onbekend, als wij hetzelve van eenige andere ziekte kennen, dan dat eene verdere opl'poring daarvan als overtollig zoude kunnen worden geacht. Jk wil de waardij der aanwijzingen , welke men hierover heeft bekend gemaakt, en die zonder uitzondering het ken- merk der dwaling onloogchenbaar met zich voeren, on- aangeroerd laten ; ik vermene echter liier op die daadza- ken opmerkzaam te moeten maken : dat liet voornaam- 11e berust in de opneming en ontwikkeling ( Hepro- duktion ) van oen eigenaardig dierlijk vergif , waai - van ons het innerlijk wezen volftrekt onbekend is, zoo min kan ook waardij der geneeswijze worden mis- kend, door welke wij de uitwerkingen van deze dier- lijke vergiftiging weten te beperken. Wij zouden ons intuslchen op eene meerdere zekerheid daarvan kun- nen beroemen, wanneer wij de innerlijke uitwerkin- gen van dit tegengif meer van nabij kenden , maar Helaas! het is er nog verre af, of toekomstige nafpt*- nu- 1 — 85 — ringen, deze moejelijke opgaven. in een helder daglicht zullen plaatfen ? De Geneeswijze. Die geneeswijze , welke i n de maand Februarij van het jaar 1 8 1 3 als de meest- voldoende bevonden werd, deed zich, over het alge- meen , ook als zoodanig kennen in de maanden Maart, April , Meij , Junij en in de volgende maanden van hetzelfde jaar. Door deze genees- wijze hebben wij zeer vele Zenuwkoortfige lijders fpoedig en gelukkig herüeld, tot wier herflel bij hun- ne komst men te minder hoop voede, naar mate men de zieken langer tijd aan zich zelven had overgela- ten, en deze toevallen van uitputting, ontmen- ging, ja zelfs van liet koudvuur reeds hadden plaats gegrepen. Sommigen konden wij wel is waar niet be- houden, en echter kwamen drie vierden van deze lijders in eenen zoo deer »i is waardige n toeüand tot ons, dat men dezelve bijna als Donden konde aanmerken , en ook grotelijks de wezenlijke kenteekenen van eenen aanna- derenden dood met zich droegen. Dat dit in der daad het geval was, blijkt reeds daaruit: dat verre weg de mees ten niet maar eenen korten tijd, en over liet ge- heel maar 20 , 3o , 5o , tot 1 00 uren hun leven konden rekken, ja dat fommigen werkelijk reeds dood waren a oi dadelijk na hunne komst hel leven eindigden. liet is in de natuur der zaak gelegen , dat eene hoogst gevaarlijke lieete ziekte , wier bedenkelijke ontwikkeling tn opklimming men tot eene during van 10 dagen niet konde verhinderen, zeer moeijelijk in de nog overige 4 tot 5 dagen kan lierfl ellen, ik moet der- halve eenige tot de onherftelbare .lekenen, welke reeds F y ii*t' 8G het tijdperk der meest mogelijke hoogte hadden be- reikt , en eer zij op die hoogte waren , geheel, tn al fchenen verwaarloosd te zijn, van welke men echter nog fommigeu zoude hebben /kunnen behouden , indien men in de eerlie 4 Lot b dagen der ziekte eene meer doelmatige behandeling had bewerklieliigd. hij ve- len zoude dan, naar alle waarschijnlijkheid, de koorts deze gevaarlijke hoogte niet bereikt hebben. Tqt liet getal van zoodanige lijders brengeik die genen, aan wel- ke men met de ueste inzigten, om het zinken der krachten te verhoeden , de meest verfchillende midde- len had toegediend, maar zijiie aandacht niet had gevestigd op de vermindering der buitengewone wann* te^ontwikkeling van /iet door de Zenuwkoorts aange- tast ligchaam ; op de ajlciding der bloed ophoping in de berufenen , op dat len onderbrengen en vei hoeden van beginnende ontjlckingen van inwendi _>e edele orga- nen ; op de reiniging der gehele Huidoppervlak te , op de verzwakking der fmetfioj -bereiding (kontagions pro- ces) in de huid ; op de verhoeding van het doorleggen en van het koudvuur. Sommige lijders veifpreideu in de zieken kamers, zulk oenen Herken muskus-geur; dat men daaruit go- maklijk de vorige behandeling koude na gaai*. Sommi- g'*n vertoonden aan hunne ligchamcn 1 .aan we vlch\e.j ; de plaatfen aan liet heiligbeen welke zg: 1 .ddeu door- gelegen , waren koudvurig, en doorgaans lu erven zij na verloop van eenige dagen na hunnen komst; an- deren wederom, in eenen niet minder bedenke lij ken liaal. herwaarts gevoerd , had men uiet zeiden kor» te berigten en voorfchrifien mede gegeven , waaruit men koude belluitcn , dat er eene menigte opwekkende middelen waren toegediend, en dat des uiet togen 1 taande kfct klimmend gevaar der ziekte niet koude 11 worden vei- $7 verhoed. Even min on! brak het ons 'aan gelegenheid, om te kunnen waarnemen , dat de gewone opwekkende geneeswijze, ten gevolge van welke men de V aleriana , Angelica , Ar nie a , Serpentaria , Campher , Moschus , en H rjn had toegediend , in de befmet telijke Zenuw-; koorts die thans heersehLe, meer nadeel dan voordeel had toegebragt , en dat fommige lijders, wier aan- komst in liet ziekenhuis vertraagd werd, hoewel gee- ne geneesmiddelen gebruikt hebbende, ol' aan wier iierftelling men niet gedacht had , nogtkans volkomen herltelden. Hetzelfde had ook niet zelden bij de zoo- danigen plaats, welke men, voor dat zij in het zieken- huis werden opgenomen , op den raad van eenen. Geneesheer ol' Heelmeester, een ader had geopend. .Da Geneesmiddelen , welke zich in deze Epidemie als bijzonder werkzaam deden kennen, waren voornamo- lijk de volgende: De ßaden: de lauwe baden bij eene minder war- me en gevoelige huid, de koude baden bij eene droge en liebte huid , de begietingen en fiortbaden , nu eens in eene droge kuip , dan cens als warme ligchaams- baden ( na de reeds aangehaalde verfcheidenheid der om- ftandiglieden , ) bij hevige graden van bedwelming, ïjling, llaapzucht , en liet Druipbad , waardoor derzelver werkingen nog meer werden verhoogd ; alle deze bevestigden volkomen het voortreifelijk» nut van hunne te voren reeds geroemde uitwer- kingen. Ik kan zonder de minde overdrijving verze- keren, dat vele echte en hoogstgevaariijke typhun- lij- ders alleen aan deze middelen hunne volkomene her- ftelling tc danken hebben. Er is geene de minde Iwijf- fcling of de werkingen van dit veelvermogend middel, hebben in vele gevallen de herllelling alleen bei! ist. De dagelijkfclie ondervinding leerde ons, dat derzelver E 4 jer- A vermogen ie grooter, en derzelver uitwerkingen te wel- dadiger waren , naar mate men zich van dezelve vroe- ger bediende , en langer tijd daarmede aanhield. tfij alle nieuwa.iukpmende zieken bediende men zich lieL eerst van de lieiiügi - baden , hetwelk te nood- zakelijker werd geoordeeld, naar male het vermoeden der belinetting grooter was. Deze baden verwijderden den eigenaardigen , hoogst onaangenamen reuk der huid uit walend ug van deze lijders , dezelve zuiverden de gelicle huid van vuile floHen , welke men, zoo als bekend is, bij behoeftige lijders niet zelden aantreft. De zieken werden door deztive meer opgewekt, op- geruimder, en zelfs bij zoodanigen , wier ongelieldheid minder hevig was, veroorzaakte zij niet zelden eene ZOO gunstige verandering, dat men eene volkontene heterfchap, door dit middel dadelijk bewerkt , niet ge- heel en al konde miskennen. De huid gevoeliger en matig warm zijnde, bij de gewone toevallen eener Zenuwkoorts , bij hevige ijlhoofdigheid , bij eene begin- nende vochtige huid, kleverig zweet, bij aanwezige kenteekenen eener ontlleking van eenig inwendig deel, hij hevige brakingeu en buiklopen, bediende men zich (Van de warme iaden, welke dagelijks een of ook wel twee reizen werden herhaald. De lijders kregen liier— dobr meer kalmte, de zelfs- bewustheid keerde terug, de pols (*) werd meer opgewekt, voller en ceuige tuen na liet baden bedaarder de veelvuldige ont las- tingen verminderden , en niet zelden overviel hun eenen fterkwikkenden ilaap, On« (*) Er zijn weinige ziekten Waarin men zoo weinig Itant kan maktfu oji de geftelJheid van den j)ols , als ren enke U verfcbijHtel befchouwd , als bij de Zenuwkoorts. Dik- werf ontdekte ik, kort voorden dood, eenen Jchijabaargoe- Ücn,ten minsten tenen zeo* r«dtlijken , polsllag. Ongelijk veelvuldiger al« in do vérlopene jaren , heb ik mij van de koude begietingen en fiortbaden in droge kuipen bediend, en derzelver uitmuntende wer* kingen door eene reeks van i prekende blijken en waar- nemingen bevestigd gezien. 11 oc heeter en drooger de huid, hoe grooter de bezetting in lietlioold, hoe roo- derde ogen waren, en hoe heviger de zieken ijlden , des te uitgebreider was liet nul van dit middel, voorname- lijk bij zoodanige lijders, aan welke de ziekte klaarblij- kelijk door bejmetting was mede gedeeld. Zeer velen, , die gevaarlijk ziek lagen, zijn zoowel door dit voor* treffelijk middel en de gelijktijdige aanlegging van Bloedzuigers aan het hoofd, als ook door ijskoude oiu- flagen op het hoofd , zonder enige geneesmiddelen , volkomen herfleld. Dit middel was van eene zulke uitmuntende wer- king, dat fomnhge lijders fpoedig hun bewustzijn her- kregen, dat het kenlchetfend ziektekundig verfclnjnfel der ziekte, de Bedwelming namelijk, fpoedig en klaar- blijkelijk verminderde, en de lijders de uitwerking daarvan zoo uitnemend gevoelden , dat zij zelven het voortdurend gebruik daarvan gretig verlangden. Men bediende zich van hetzelve bij de gevaarlijkfte lijders dagelijks drie malen , en dat wel op het laatst kort voor den nacht, waardoor de hevsgheid der aanvallen des nachts kennelijk verminderd werden. De nacht werd rustiger, de ijling verminderde, de lijders wa- ren gedwee en lieten zich gemakkelijker behandelen.' Over liet algemeen was de verandering van het we- zen, van het uitzicht en der gehele houcling’van den lijder kennelijk in het ooglopende , wanneer men dezen loe- it and , zoo als dezelve voor het ^gebruik der baden as , met dien na de baden , vergeleek. Sommige geodfetj.de zieken oppasfers waren door veelvuldige » L 5 vaurr 3° waarnemingen betrekkelijk deze beterVhap, van de. nuttigheid zoo duidelijk overtuigd, dat zij dikwerf nog op den laten avond, hoewel de verkrijging eener genoegzame hoeveelheid van water voor hun met veel moeite vergezeld ging, op eene heimelijke wijze de begiet ingen herhaalden, met oogmerk om aan den zieken eenen rostigen nacht te bezorgen. Vele die gedurende hunne ambtsbedigheden bij de typbus - lijders in het ziekenhuis werden be- kniet, doch allen gelukkig herlieiden , lieten zonder mijne voorkennis de begietingen met ijskoud water, aan zich zelven meermalen herhalen, zoodra zij enigen verergering befpeurden, fommigen koude den lijd niet afwachtan , dat men de ilortbaden bewerk- flelligde. De lijders, ontwarende dat de hitte de bloedsophoo- pingen en ijlhoofdigheid fchielijk toenamen, verlang- den gretig ccne fpoedige bewerklielling van het bad , naardien zij zich ovei tuigd hielden dat door dit mid- del de pijnlijke gewaarwording weldra zonde wor- den verminderd, en heL gevaar, wiens- aannadering zij gevoelden , werden voorgekomen. Herhaalde waarnemingen bobben ons overtuigd , dat een aanhoudend gebruik van dit middel , -deszelfs werkzaamheid oneindig verhoogd , dat men lomwijlen 5 tot 6 dagen en langer met de:;e behandeling koude .voortgaan, zonder eenig beflisfend gevolg , hetwelk men eerst ouder dcszelfs voortdurend gebruik, ziet Hand grijpen. Öp deze wijze worden fommige lijders herfleld , nadat men zich gedurende 12 lot 14 dagen, dagelijks tot 2 en 3 reizen , van de koude ilortbaden had be- diend. Voornamelijk kan men hiertoe brengen, die foorl van befmettelijke Zenuwkoorts, wier beloop on* gemeen langzaam is , oi door de liielle opeenvolging van onderfcheidene wederinllortingen , een tijdperk van meerdere weken beilaat. Deze wederiultortin- gen hadden gemakke lijker plaats , wanneer men de kou- ie begielingen te vroeg had uilgeileld, en zoo als fk door latere waarnemingen voorgelicht, er nog moet bijvoegen wanneer men de herßellende lijders te vroeg in warmere vertrekken had verplaatst* Door deze middelen vlijtig en aanhoudend te gebrui- ken, werden dezelve voorgekomen, liet is mij meer- malen gebeurt , de vernieuwde koorts door het op- volgend gebruik der Itortbaden en begielingen fpoe- dig te doen verdwijnen en het gevaar te doen op- houden, ja fomwijlen heb ik typhus - lijders herlteld , bij welken zich deze voortreffelijke uitwerkingen tot drie en vier reizen toe bevestigden. In de burger praktijk fchijnt het voortdurend ge- bruik van dit Ichijnbaar gewaagd (^heruisch) middel aan eenige moeijelijkhedeu onderworpen te zipi,en de klagten van Ipmmige geneesheren, dat namelijk de koude begielingen aan hunne verwachtingen niet al- toos hadden beantwoord, fchijnen die moeijelijkhedeu nog te hebben vermeerderd. Deze klagten , welke thans Code zij dank, hoelanger zoo meer verminde- ren, bellijnen mij toe, van allen grond ontblootte zijn , naardien men de aanwending derzelven , niet tijdig genoeg heelt bewerklbelligd , en met dezelve niet lang genoeg heeft voorlgevaren. De naastbeliaand© van den lijder, welke dezen aan eene fchijnbare har- de behandeling zien blootgelteld , wekken welligt bij den geneesheer eene ontijdige medogendheid op . waar- door deze van het verder gebruik daarvan afziet, daar hij naar de kenleekeiien der reeds plaatshebbende lier* Helling, met vol vertrouwen eene gelukkige icheiding te gemoet ziet. Ma er helaas ! te dikwerf is men mis- leid. Enkel de kenteekenen van beterfchap doen hier niets af. Zoo lang de lijder nog J'til en bedwelmd blijft, zoo lang hij onmiddelijk na het gebruik der baden, tot zijnen vorigen fluimerenden Haat terug komt, zoo lang de ijling niet ophoud, en met betrekking tot het gewaarwordings - vermogen , geene wezen- lijke beterlchap lieeft plaats geliad, zoo lang is ook het levensgevaar niet geweken , en is men volflrekt ver- pligt die middelen aanhoudend te blijven voortge- bruiken. Aan den anderen kant fpreekt het als van zei ven, dat men bij de aan wending van dit middel met de meest inogelijke infchikkeLijkheid en omzichtigheid moet te werk gaan Zodra de hitte bij den lijder, merkelijk verminderd, door eene natuurlijke warmte wordt ver- wisfeld , of wel fommige plaallen der huid, van hel aangezigt, der handen, en der voeten eene meerdere verkoeling doen gevoelen , de gevoeligheid der huid is opgewekt, de lijder zelf tegen het verder gebruik van dit middel met meer ieveudigheid , en als het wa- re zich aaukant ( terwijl men aan den anderen kant aan de vroegtijdige , tegeiiü'rijdige en wankelbare klag- ten der lijders, niet te fchielijk hel oor moet lenend) alsdan is het overbodig, de zieken in eene droge kuip ie zei ten , en de begietingen met koud water te be- werklielligeu , daar in tegendeel meer liet gebruik der warme baden te pasfe komt , en waarbij liet hoofd al- leen met koud water worde begoten. Ik vindc mij verpli*t , om daaromtrent in het vervolg van tijd meerdere proeven in bet werk te ft ellen, wat het koude bad in geheel wanhopige , en de meest vermo- gende geneesmiddelen te leur Rellende , gevallen, dus- 9? tkrris gebezigd , zoude kunnen uitwerken , dat de zie- ke meerdere uren , ja zelf halve dagen’, onafgebroken daarmede voortvaren, bij gevolg dcrzelver geheele op- pervlakkte der huid, welke bij de gewoone wijze van baden, dadelijk na hetzelve de vorige hitte herneemt, aan den indruk van dit weldadig, en door deszelfs fcheik midi gen invloed, ongetwijfeld veelyermoogend middel, even zoo ftandVastig bleef blootgelieid , als het indringen der beneden het vriespunt, koude en. 