VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
p-indfuk, een vlugtig vermaak; maar *t hèeft , niet op de waarheid (teunendes geene duurzaame uitwerking , uitgesonderd op hun, diegjets belachlyk maaken, en ans deren die nevens hun met dezelfde vooroordeelen. bezwane gerd! gaan. Op °t eigen oogenblik „als het Belachlyke blykt valsch en onbefchott te zyn , verwekt het verontwaardie ging en veragting. Het fchitterend vernuft is niet mag- tig om valfche verbeeldingen van zaaken , en ongerymds heden, voor fmaad en vergetelniste te bewaaren: De tyd zal komen waar in dezelfde Schriften van eenen voLTale RE onder dien last zullen moeten bezwyken. RENE WOND AAN DE BÍLNAAD MET VERZWEERING DEP. BLAAZE. Door HERAUD VALLANDRE', Chirurgyn aan de brug van Neuilly. | (Uit bet Fransch.) En 4 Oktober 1769 werd ik geroepefì by eenen Vet. dun, een Timmerman, drie en twintig faaren oud4 die aan de nieuwe brug van Neuilly werkte. Ik vond dee, zen jongen mensch geheel kragteloos, zyne ledemaaten Waren koud, het aangezicht bleek , en hy klaagde over groote pyn aan de bilnaad. Ik vraagde de genen, die by zyn toeval waren tegenwoordig geweest naar de om fat digheden welken het veroorzaakt badden4 doch zy waren alle ontfteld over een ongeluk welk zy ontweeken bad, den, en konden my niet dan een onvolkomen berigt gees ven. Zy zeiden my alleen dat een tuk houts, vier en twintig voeten lang en veertien duimen in `t vierkant, van hunne dommekragt afgezwenkt zynde, hem met het eeng einde op den buik was gevallen, en hy (edert niet opgee houden hadt te klaagen over de pyn reeds gemeld, Hem onderzoekende toen hy neergelegd was, zag ik met vere Wondering bloed uit de pisbuis en den aars (troomen ¢ hier by was de balzak over de geheele uitgeftrektheid gekneusd en paarsch3 en een groote zwelling op de bile ntad, Het geval zag ik in ’t begin aan als gevaarlyk 4 en gaf dit te kennen aan de genen die zich zyner her- ftelling bemoeiden. De opzichters verzuimden niet hem toe te voegen wat hy in zynen (taat noodig hadt zen hiet door konde Ik hem ook myne hulpe met goeden uitflag l 3 | ' toe usa B. VALLENDRE ' toebrengen. Ik heb reeds gezegd dat de Lyder zeer zwak was; dit belette my toevlugt te neemen tot aderlaatin: gen , en bewoog my hem een ligte wond-drank te gee- ven. Zyn gerftendrank beftondt uit lynzaad, zalpeter en laskruid. Ik liet hem terugdryvende middelen met Kam- er op het /érotum ‚en op den buik ,na dat hy met Ron, zen-olie beftreeken was, flenelle lappen in een verzagtend afkookzel natgemaakt, leggen. Ik deed hem verfcheide verzagtende klisteeren zetten , en bepaalde hem aan een ftrenge levenswyze. Den 5 vond ik-mynen Lyder met koorts , de omtrek van.de blaaze zeer opgezet ,en de zweck ling van de bilnaad zeer roôd en pynlyk. Ik vraagde of Ky gewaterd hadt,men antwoordde my dat hy eenige lig te aanperfingen hadt gehad zonder één’ drup pis te loo- zen. Nu deed ik hem een ruime aderlaating „en twee uu ‚ren hier na een tweede, om dat de eerfte van -geene uit- werking was geweest. Den 6 deed ik hem twee flikbrokken neemen , famen- gefteld uit Alikantfche zeep ep Lyn-zaad-meel. De pis, nog altyd bloedig, kwam nu ryklyk af, fchoon met een ftorting. Den o vertoonde zich aan de bilnaad eene uit- puiling : ik onderzogt ze, en fchommeling gewaar wot- dende, leidde ik ’er de volgende pap op. Ik nam Slak- ken , Lely - bollen, Bafilicum en Beet, waar van ik een pap maakte „en op deeze verhevenheid plaatíte , welke V , , o \ EEN WOND AAN DE BILNAAD. 253 op in den nagt doorbrak, de blaaze ontlastte „en den Lye der een {chielyke verligting aanbragt. Nu kreeg ik klaar- heid aangaande het gene, waar over ik tot nog toe in twy- feling was geweest. Myn fondè in de pisbuis en myn voorfte vinger in de wonde gebragt hebbende , ontdek- te ik zeer duidlyk dat de buis ten eenemaal van de blaa- ze was gefcheiden. Ik verbond deeze wonde als een een- voudige wonde, met afveegende en rottingweerende in- fpuitingens bragt kaarsjes in de pisbuize uit vreeze dat ze mogt toegroeijen; het gene ongetwyfeld gefchied zou zyn, om dat al de pis door de wonde aan de bilnaad: afliep. Ik vervolgde dus met mynen Lyder, zonder toeval, tot den 3 November , wanneer ik my voorftelde de wonde met een lidteeken te laaten toeloopen. Dan, hu vond ik de grootfte zwaarigheid wyl de uitloepende pis een be- letzel was voor de fluiting. Ik gebruikte de beste opdrooe gende middelen , doch hier door werdt de wond rond, de kanten vereeld , zo dat ik een pypzweer vreesde. Ik bragt mynen Lyder op nieuw in een ftrenge levenswy- ze; ik fchreef hem foupen voor van kalfs- vleesch , lyn- zaad en heems-wortel , hopende dat ik, door de omg heid van de pis te maatigen , de vereelde kanten van wonde zou doen verdwynen ; en om dit nog te meer te bewerken ; leidde ik ’er een verteerend pleister op, na dat ik ze met kwikmiddelen gevreeven had. Niets ontbrak hier, dan iet °t welk den geftaadigen aftogp van de pis be- lette: langs den gewoonen weg kwam geen drup ‚om dat de andere weg gemaklyker was. Wat hier e doen? ik befloot op den pleister trapswyaze drukdoeken aan te leg- gen, en te onderfteunen met den band de dubbele T ge- noemd; het welk, voor. de pis een meerderen tegenftand makende dan de opening van de pisbuize , geftaadig door kaarsjes open gehouden., dezelve noodzaakte den gemak- ` lykften weg te zoeken, Ek deed ook den Lyder, alle a- Vonden, zes druppen van de balfem van Canada, in wat broop van groot fmeerwortel neemen „het welk niet wei- hig tot de heeling der worde heeft toegebragt. Dus is de Lyder volmaakt geneezen , zonder eenig ongemak van zya toeval overbehouden te hebben, | | F3 | NA» 854 NATUURLYKE HISTOME se ~ am eg" " Je a R n S ` - Se er WP NATUURLYKE HISTORIE VAN DEN BONTSEM, (Volgens BUFFON.) E BONTSEM wordt in ’t Latyn Putorius, in °t Ita- liaansch Foetta, Puzolo, in °t Fransch Putois , in ’t Hoogduitsch Zitiz, Ulz, Buntfing, in jr Engelsch Polecat, Fiecbet , en mr Poolsch Vydra of Tchorz geheeten. De Bontfem heeft zeer veel overeenkomst met de Foyna, in natuur , geaartheid en lyfsgeftalte. Hy komt by be- woonde plaatzen , klimt op de daken der huizen , zoekt zich te verbergen in hooiklampen, fchuuren en andere niet dikwyls bezogte plaatzen: die hy alleen des nagts verlaat, om op buit uit te gaan; wanneer hy zich vervoegt in de Duis ven- en Hoenderhokken, en, zonder zo veel gerugts te maaken als de Foyng, grooter flagting aanrigt. Hy byt alle de Vogels den kop af y en brengt ze vervolgens „ een voor gen, weg ; voorraad daar van opleggende. Indien hy , gelyk dit dikwerf gebeurt, ze niet gansch en al konne mede» fleepen , door dien het gat waar door hy in kwam , te klein is ‚zuigt hy de harsfens uit, en voert de koppen mede. Hy is ook greetig gefteld op Honig, valt in den Winter op de Byekorven aan, en noodzaakt de Byen hunne wooning té yerlaaten. | | Deeze Dieren begeeven zich verre van bewoonde plaat zen, in den Voortyd zyn ze ritzig , de Mannetjes ontmoe- ten elkander op de toppen der Huizen, en betwisten elkar der de Wyfjes ; vervolgens verlaateu zy dezelve , en brene en den Zomer in de velden of bosíchen door ; de Wyfjes Baar en tegen blyven in haare holen , tot zy geworpen heb- ben, en brengen haare Jongen niet buiten , voor in het mid- den of op ’t einde van den Zomer. Zy brengen ‘er drie of wier en zomtyds vyf ter wereld; zy zoogen ze niet lang; maar gewennen ze weldraa om eijeren op te flurpen , en bloed te zuigen. In Steden en Dorpen leeven zy van den buit, op het Land van de Jagt. Om den Zomer door te brengen, vestie en zy hunne woonplaatzen in de ritten der Mollen, in de pleeten der rotzen, en in de gaten der oude boomen, de zy zelden anders dan des nagts verlaaten, om in de velden en in de bosfchen om te zwerven , waar zy de nesten der atryzen en andere Vogelen opzoeken en ftooren; ook jmmen zy op r geboomte om die van ander Gevogelte te | af 7 VAN DEN BONTSEM, age: vinden; desgelyks maaken zy jagt op Rotten, Mollen en Veldmuizen , en leeven jn eenen onophoudelyken oorlog tegen de Konen, die hun niet ligt ontgäan kunnen’, de- wyl zy gemaklyk in de holen kruipen; een enkel geflacht van Bentes zou genoegzaam zyn.om een geheel Kóny- nen-woud, te verwoesten; en het aller eenvoudigst mide del wêezen , om het getal der-Konynen te verminderen op plaatzen waar ze.te veelvuldig zyn. dl - De 'Bontfem is wat kleinder dan de Foyna, de Gaart je korter, de (noet {cherper , het hair dikker-en zwarter, wit aan den kop, aan de zyden van den neus, en rondsom de. keel, Ook verfchilt ber gemid dat zy flaan ; de Foyna heeft ceine fcherpe eu zeer doordringende ftem , die van den Bontfem is doffer, en beide, zo wel als de Marter en de Inkboorn , (laan een gnorrenden en toornigen toon, als zy getergd worden, Eindelyk heeft de Bontfem geene overe eenkomst in reuk met de Foysa , deeze wel verre van aane genaam te weezen is dermgate (Mnkende , dat hy 2yn naam. daar van in pap her ondeend hebbe. lazonderheid geeft de Bontfem , als hy. gejaagd en getergd wordt ,deezew ondraaglyken Gank van zich. De Honden vinden geen ímaak in zyn vleesch, en de vagt, fchoon goed, worde nogthans voor geen zeer hoogen prys verkogt, vermids dezelve immer dien ftank geheel kwyt geraake. Deeze Dank komt voort uit twée.blaasjes of beursjes , welke dee= ze Dieren by dèn aars hebben, die altoos eene vetagtige ftoffe in zich hebben en uitgeeven, welker reuk zeer on- aangenaam is in den Bontfem, den Fret, den Wezel en den Bever; maar, in tegendeel, in de Ciœtkat , de Foyna, den Marier enz. eene foort van reukwerk uitleveren, DO Het biykt dat de-Bontfem een Dier is, °t welk-tot de gee maatigde Lugtftreeken behoort; weinig of geen Bont/ems ` worden "er hoog op in °t Noorden gewonden, eu in de Zui» delyker Gewesten zyn ze zeldzaamer dan de Foyna. De Americaanfchbe Bontzem is een ander Dier, en de foort - fchynt bepaald in. Europa, van Italie tot in Poolen. °t Gaat vast dat deeze Dieren de koude vreezen: dewyl ze zich na de huizen begeeven om den Winter door te brengen; men ` ziet hanne voetftappen noit in de fneeuw , in wouden of velden, verre van de huizen af geleegen : mogelyk fchroos men ży even zeer eene te groote hette; men vindt ze al- thans niet in de Zuidehyke. Landen. … - T4 , . vais H 256- "Je We SCHAAF :- e VERVOLG VAN HET BERIGT , RAAKENDE DE MAANDLYK- SCHE WAARNEEMINGEN DER LUGTSGESTELDHEID. Door ANTONIUS WILHELMUS SCHAAF: Med, Dad. Elyk de Barometer, waar van wy voorheen eenig be- rigt gegeeven hebben (*), een zeer dienftig Werke ig is, tot het nafpeuren der Zwaarte, Hoogte en Uitge- ftrektheid. van den Dampkring , die onzen Aardbol omringt; zo is de Thermometer niet minder nuttig , om de verfchile lende trappen van de Warmte en Koude der Lugt waar te neemen ; °t welk ons beweegt; om ook hier van een be- knopt verflag. mede te deelen. ` ' „Om zig een geregeld denkbeeld van deszelfs dienst te vormen , heeft men in aanmerking te neemen, dat de Nae tuurkundigen door Warmte verftaan, die betrekkelyke hoe- — danigheid , welke een lichm , (hoedanig een het ook zyn moge , het zy het uit eene vaste of vloeibaare (toffe beftaa, ) heeft , wanneer het eene overmaat van Vuurdeelen in zig bevat , in vergelyking met een ander lichaam , het geen minder Vaurdeelen in zig heeft. , Mitsgaders dat men , gewaar wordende , dat die Vuurdee: len zig in eene zeer groote menigte in zodanig een lichaam onthouden, zulks den naam van Hitte geeft; terwyl men in tegendeel , wanneer er minder Vaurdeelen in een lichaam tegenwoordig zyn, dan in een aader3. men zulks ten dien opzigte Koude noemt (a). Dus is het Water niet zoo koud als het Ys, het geen miùder Vuurdeelen in zig bezit; en het Ys is warm ‚in vergelykinge met de Sneeuw , met Zee: zout, Ammoniak-zout, of fterken Geest van Salpeter ge- mengd. Uit dien hoofde is dan ook de hoogfte trap van Kóude, welke een lichaam, van alle Vuurdeelen ontbloot, eigen zou zyn, niet te bepaalen, als zynde de Koude op zig zelven niet iets weezenlyks, maar eene betrekkelyke hoedanigheid trapswyae, naar geraade der mindere Vuur- deelen , aan het lichaam toegefchreeven , in dien ftaat , waar in ’t zig op dien tyd bevind (5). Daar benevens heeft men hier omtrent gade te flaan , hoe Kai van oudsher by veelen bekend was, dat alle vaan chaâs (*) Zie N. Vader), Letter-Oef. IV D. bl, 334. a) Zie posma Gronden der Natuurkunde. Léi Zie gor Nasuurk. hesfen, III Deel bl, 105: WAARNEEMINGEN DER LUOCTSCESTELDHEID. 257 lichamen , als 'Metaalen „Steenen enz. en zo ook de'Lugt, en ale vloeibaare ftoffèn , zig door de Vuurdeelen , wan neer die in dezelven ingedrongen waren , bewoogen en uit- zetteden. Dit deed den wydberoemden Hoogleeraar BOBR- HAVE, die in zyne voortreffelyke Scheikonst breedvoerig over het Vuur gefchreeven heeft, verwonderd (taan , over de verbaazende fynbeid deezer Hoofdftoffe (a); die, gelyk hy toont, in alle lichaamen, op alle plaatzen tegenwoor- dig, zig kenbaar voor ons oog opdoet, door het licht, of door de uitzetting der lichaamen: welke twee byzonder. heden wel onderícheidenlyk in agt tesneemen zyn. Het Your naamlyk zet alle lichaamen niet zichtbaar yit , choon men ’t licht duidlyk gewaar worde, Dit befpeurt men in de door Konst gemaakte lichtende lichaamen „als de Lapis Bononienfis of den Bononifchen Steen , van KIRCHERUS Phosphorus, en van anderen Spongia Solis en Lune ge- namd , dewelke, gecalcineerd zynde , by nagt licht van zig geeft. Even zo is 't gefteld met den Phosphorus uitgevone den door BRANDT in den jaare 1680, en naderhand be- fchreeven door BOYLÉ en HOMBERG; zynde geftookt uit meníchen pis; als ook met den Phosphorus Liquidus , of den vloeibaaren Phosphorus, gemaakt door toedoen van de Esfentia Caryophyllorum , volgens eene in het licht ge- geeven Verhandeling van den oplettenden aLainus (b). En zulks ontdekt men ook in de natuurlyk mr duister liche tende Lichaamen , als in gezuiverd Kwikzilver in het ydel van BOYLE 3 vermolfemd Hout; Blinkende Wormen , Glim- mende Nagt- Vliegen , Lampyrides , en meer (vortgelyke Infeâen ; gezouten Visfchen ; het onftuimige Zeewater, en. de daar door over het Strand loopende helder lichtende, Vlammen; het Licht op het door ’t zweet nat gemaakte Jok der ploegende Paarden; het gewreeven hair op den rug der Katten , dat heldere Vonken van zig afgeeft, even als de Ele&trifche Vloeiftoffe , dewelke zeer fchielyk , zelfs door de alderhardfte lichaamen heen dringt, en zommige zeer ligt vlam vattende: ftoffen in den brand kan fteekenz hebbende eene groote overeenkomst met het Vuur , vole gens menigvuldige Proefneemingen van de Heeren WAITS, WINKLER , NOLLET, MUSSCHENBROEK ) ALLAMAND En A, deren, In alle deezen wordt men een helder licht, maar gec- (a) Zie sorrnave Elem. Chem, Tom, Í. p. 126. (4) Ann Disputatio de Phosphoro Lig. Francofurt, 1688. Le eg e a 258 A. W‚: SCHAAP geene uitzetting gewaar; en men ontdekt in tegendeel in de vloeibaare Stoffen , als kookend Water , Olie, Wyn- geest enz. de uitzettende Kragt des Vuurs : fchoen men geen licht in dezelven befpeure. Deeze uitzetting der Lichaamen door ’t Vuur, ziet men ook ten duidelykíte in verfchillende Metaalen , en dierge- Iyke vaste lichaamen , als ze op den Pyrometer of Vuur- meeter geleid, en door aangêftooken Wyngeest met 1,2, 3, 4, 5. of meer Vlammetjes verwarmd worden; * welk men breedvoerig befchreeven kan vinden in MUSSCHENe BROEKS Natuurkunde (a), ale mede in de Pbiloföpb. Trans- allions (b); daar ons eene fchasl voorkomt van de’ onder- fcheiden Hitte veeler gefmolte’ Metaalen en andere lichaa- men; om Ons onder toog te brengen, hoe verfchillende dezefven zìg uitzetten. Zodanige ptoefneemingen leeren Ons tevens, dat die uitzetting in alle lichaamen niet even fchielyk , maar in het eene veel fpoediger dan in het ande- re gefchied ; hangende zulks af van de verfèhitlende harde heid, de aaneenhegting der deelen , en de tiderftheiden gedaante der tusíchen ruimten, in welken de lugt als op, geflooten is. Naar gerade hier van dringt her-Vuur ligter of moeilyker in de lichtamen , waar op het de binnenlugt, sichen de deelen in beweeging brengt, dezelve zig doet ` nitzetten, en voorts de deeltjes der Lichaamen noodzaakt om zig van elkanderen te verwyderen , die doet fmelten en vloeibaar worden; waar op zy zig ten laatften door eene al te groote uitzetting ten eenemaale als in Waasfemi , Damp, Rook en Kalk of. Asch ontbindem, Wel byzonder heeft de ondervinding deswegens getoond dat alle Vloeiftoffen , als Lugt, Water, Wyn, Olie, overgehaalde Geesten enz. ge- houden moeten worden, voor Lichaamen, die zamenge fteld zyn uit eene overgroote menigte van zeer kleine, en voor het gezigt onnafpeurlyke deeltjes, welken, los aan elkander hangende , zig ligtlyk over elkander beweegen. En dewyl men, overeenkomftig hier mede , bemerkt heeft, dat ze, op het vuur gezet zynde, door de Vuurdeelen , welken tusíchen de deeltjes indringen , fchielyker en meere der van elkanderen verwyderd, en dus uitgezet worden, dan de vaste lichaamen ; zo is men, denkende op een mid» del, waar door men de menigte der Vuyrdeelen in de li- a a) MusscHeNBROEK Natuurk. bl 461, nr Ch): Phibfoph. TransaBions, No. ao: - EN de L WAARNEEMINGEN DER LUGTSGESTELDHEID. 259 chamen kon afmeeten, wel dra bepaald geweest, om de Vloeiftoffen , als de bekwaamften tot dat einde, te-hulp te roepen. teuwe , daadlyk uitgevonden heeft. Het zelve was ; SA waar, gelyk °t gemeenlyk metde eerfte uitvindingen gast zeer gebreklyk, dog niet te min te prygen als een. Konste fuk van dien tyd. Men: heeft ‘het zelve vervolgens van langzaamer hand verbeterd, en allengskens tot: dien trap van volkomenheid gebragt , ‘tot welke het zelve ‘in onze dagen gekomen is; dat men. grootiyks dank: heeft: tb weeten aan den beroemden: Fabrenbeit ; die , in °t begin deezer eeuwe, de Thermometers , beftaande uit eene dune pe lange pyp, met een langwerpig rolrond flesje, in ftes de van een rond bolletje, aan °t einde, (gelyk ze tot op zyn tyd waren ,) in gebruik gebragt; en geleerd heeft des zelven met Kwik, in ftede van met gecoleurden Wyny geest, (gélyk tot op zyn tyd gefchiedde 3 te vullen ; waar door deze foort van Thermometers die van vroegere dës n verre overtreft. Een ieder die begeerig is na te gaan, oe men van tyd tot tyd dit Kogstítuk verbeterd, en op hoe onderfcheiden wyzen men het zelve vervaardigd heeft 4 kan deswegens ten overvloede te regt geraaken , in ’t geen de naauwkeurige Desaguliers over dit onderwerp breede voerig voorgefteld: heeft, in zyne. Natuurkunde uit Praefs Ondervindingen opgemaakt. Te dier oorzaake oordeelen wy 't niet noodig in deezen hier op ftaan te blyven ; melden- de alleentyk „datde keutigfe : beräogeepe die tof de | Oene de £60 ° ` A. We SCHAAF ES - doende. waarneemingen gefchikt, tegenwoordig’ algemeen in gebruik zyn, veel al in navolging van den Thermome- ter van Fabrenbeit gemaakt worden ; waar toe ook de thans gebruiklyke beste Thermometers van Musf/cbesbroek , Prins, Paulus Wast en Zoon, en anderen, behooren. - Wat bepaaldlyk de Thermometers aangaat, van welken ik my tot myne dagelykfche waarneemingen bedien , de- zelyen zyn: ook op die manier, en wel in deezer voege toebereid. Ik verkies tot dezelven pypen van zuiver En gelsch glas; om dat ik dikwyls bevonden. hebbe, dat het Kwikzilver , door den tyd vuil en fmeerig wordende , aan de binnewanden van de Duitfche glazen pypen hangen blyft. Eenige pypen hebbende, zoek ik er met oplettend: heid dezulken uit, die een gelyk wydigen {traal hebben van-omtrent eene halve linie middellyns en niet kleinders om dat het Kwikzilver, even als alle andere wloeiftoffen, in naauwer hairbuizen, te veel van het glas aangetrokken word. Aan: zodanig eene dunne pyp hegt ik een dikker Dok pyps, mede van Engelsch glas; welks langte . ik tot.zulk eene evenredigheid bepaal, dat de geheele hol- ligheid van de dunne pyp omtrent 20 maal, in de holte ` van de dikkere pyp of rol , bevat kunne worden. De naauwkeurige Mus/chenbroek bepaalt de vereischte even redigheid wel als die van írie4 tot 630 (a); dog ik be- vind myne Thermometers voldoende, wanneer hier eene evenredigheid plaats heeft, als die van ae tot 1. Deeze ‚dus te faam vereende prp maak ik vervolgens aan het dikke ondereinde toe, laatende het dunne boveneinde o- pen. Dan maak ik dezelve op gloeijende koolen langzaam heet , om er alle de lugtdeeltjes uit te dryven, Dit ge- daan hebbende Reck ik deeze pyp omgekeerd , met het openeinde , in zuiver heet gemaakt Kwikzilver; en als dan word dezelve , van lugt ontdaan zynde, gemakkelyk, met het Kwikzilver, door de buitenlugt in de lugtledige pyp geperst wordende, ten meesten deele opgevuld. ==» Voorts houd ik de rol van de pyp weder over een gloos rend vuur, op dat het Kwikzilver in de rol byna kooke, ten einde ook alle lugedeeltjes daar uit gedreeven worden. ` Waar op ik het openeinde van de pyp anderwerf in by- kans kookend Kwikzilver fteek , waar door dezelve tot aan boven toe gevuld word. Wanneer de pyp dermaate . ope (4) MussCHENBROEK Intr oduêio. Lugh 1762. Pe. 630. WAARNEEMINGEN DER LUGTSGESTELDHEID, 26r opgevuld is , laat ik haar koud worden ; en vindende , dat zy al te vol is, maak ik dezelve wederom langzaam: tot zo verre heet, dat ‘er eenige droppelen Kwikzilvers uitkomen; tot dat de dunne pyp omtrent ter helfte opge- vuld blyve. Daar na breng ik het openeinde van de dun- ne pyp voor de vlam van de lamp, om dat einde een wei- nig uit te haalen, en °t zelve tot eene fyne hairbuis te vernaauwen. Wyders maak ik de rol wederom zo heet, dat het Kwikzilver tot boven in die hairbuis ryze, waar- op ik het openeinde van de hairbuis íchielyk toe blaas, Dus is de Thermometer-pyp, naar den eisch, van alle lugtdeeltjes ontdaan; en om verzekerd te zyn, dat dezel- ve regt lugtledig is, keer ik dezelve eens om;in welken geval het Kwikzilver , onverdeeld blyvende, door zyne eigen zwaarte valt, en een {chok of ftoot tegen het ein- de van de buis maakt, even als men in de pyp des Ba- tometers gewaar word , wanneer men dezelve. overhel= ` lende beweegt. Deeze dus in order gebragte pyp hegt ik, door middel van fchroeven, vast op eene glad gefleepen plaat van geel koper; rustende het ondereinde in een klejn voetftukje. van koper. Ook neem ik wel, in plaats van tene koperen plaat , een helder dik {tuk fpiegelglas, ge- vat in een houten raampje ; en onder en boven, in dit glas, garten gedrild hebbende, maak ik ’er'de Thermome- ter-pyp met fchroeven op vast. Als men zulk een toe- geftelden Thermometer, voor een glazen raam, in de o- pen lugt hangt,kan men van binnenshuis de graaden der Warmte of Koude op de daar toe gefchikte Schaal ge- ` maklyk waarneemen. Om nu deezen Thermometer, op de koperen plaat of glazen ruit vastgehegt , in naauwkeurige afdeelingen te yer- deelen. zoek ik in de eerfte plaats naar de vaste punten. van koud Ys, en heet of kookend Water; om dus eeni- ge bepaaling van Koude en Hitte te bekomen , fchoon der- zelver uiterfte paalen, gelyk ik in den beginne reeds ge- zegd heb , niet volftrekt nagegaan kunnen worden. De beroemde BORRHAVE (a) ftelde , in navolging van ` FAHRENHEIT , tot een uiterften paal van Koude, den groot- ften trap der hem bekende Natuurlyke Koude; tekenende het punt van O op zyne Schaal ter plaatfe, beneden wel- ke de Thermometer van FAHRENHEIT op Ysland, in deg , . E jaa (a) Boenzave Chem, Vat. L Pe 160. P. 158. 174. ën M. ` SEI SCHAAP" oe: . jaare 1709, ‘niet was gedáald3 dog mén heeft in de alien fcherpfte Winterkoude naderhand bevonden, dat de Na tuurlyke koude zig ongelyk verder uitftrekt. Zie hier over onze vergelyking der Koude , van den jaare:1760, met de Waarneemingen in Siberien (a). Men zal ‘er onder anderem in aangehaald vinden , hoe ’er te Petersburg weinig Winters voor by gaan, dat het Kwik- zilver in den Thermometer miet tot 16 graaden onder o daalt, volgens de Schaal van FAHRENHEIT. Ook heeft men in den jaare 1751 (b) te Solikamsky, ‘aan de grenzen van Siberien , op ep graaden Noorder- breedte , de koude bevonden tot 34 graaden onder o.— Ja te Tornea, na by den Noordpool in Lapland , is dezel. ve op 37 graaden onder o waargenomen. En mog veel am . merkelyker is, het geen de Hoogleeraar GMELIN Ce) vei: meld; van de afgrylelyke koude te Fenifea, in het begin van den jaare 1735; wanneer de Thermometer aldaar ftond op 28r graaden, volgens de Schaal van DE L'ISLE, overs eenkomende met 125} graad onder o, volgens die van FAHRENHEIT (d); eene koude zo vinnig, dat Menfchen en Beesten in de open lugt {chielyk . d en dood ge vonden wierden. Dergelyke Natuurlyke* koude is egter nog geenzins te vergelykem by de door konst gemaakte koude, door Geest van: Salpeter met geftooten Ys te ver- mengen; waar op de Thermometer hier te Lande tot 40 raaden onder o daalt; wanneer de Geest van Salpeter unne fcherpe Cristallen , ter. langte van een half duim, fchiet, even eens als water, dat begint te bevriezen (e). — Zodanige proefneemingen heeft men: te Petersburg in zwaare koude herhaald ; en ze nog fterker gemaakt door Ys en Sneeuw met fterk water te mengen; waar Op de koude gebragt wierd tot 268 graaden onder de o van FAHRENHEIT. Zie hier over ’t geen wy omftandiger in de Uitgezopte Verbandelingen by F. Houttuyn (f) gemeld hebben. o er Pbilof. Tranfa&. Vol, XLVIIL P. L 1753. ei GMELIN Flora Sibirica Tom, L Pref. p, LXXII. . (d) MusscHenBRoeK Introd.. Tab.. XXXIV. Lugd. 1762. e Boernave Chem. Vol. L p. 164. Uitgez. Verhand, Ay F. Houttuyn. 1760. N. XVH. PL, XXX: Ge Uitgez. Verband, An F. Houttuyn. 1760. N. XVIL b ( WAARNEEMINGEN DER LUGTSGESTELDHEID. “263 r Hief:hit B ‘t blykbaar, dat jet niet wel een vast punt van de allergrootfte Natuurlyke of, door Konst gemaakte koude ‘te bepaalen zy 4 en dus moet de o van FAHREN- arr niet hobger aangemerkt worden , dan als een aan- genomen: punt, °t geen flegts naar gisfing gefteld is. Dit heeft de Heeren NEWTON , HALLIS, DE REAUMUR en anderen niet zonder reden doen ‘oordeelen , dat het be- ter was tot een vast punt of o te bepaalen, het merkte- ken dat de Thermometer aanwyst wanneer het water tot ys begint: te verftyven. Als Y, op °t voetfpoor dier voortreffelyke Natuur- kundigen, dit juiste punt op myn nieuwe Thermometer plaat begeer te ftellen , handel ik daar mede op de vol» gende wyze. ! l Ik plaats myn Thermometer, wanneer het begint te vrie- ` zen, in.de ruime open lugt, tegen het Noorden; daar ge, vens hang Ak ‘eeh ftrookje doornat gemaakt linnen: zo dra ik dan ‘bevind, dat het linnen door de koude Gef be- int te worden, teken ik, met eene etsnaald, een (tree je op de Plaat, ter plaatfe- daar de hoogte van de Kwik. colom in de pyp is. Oe Dog. dewyl ik bevind , dot die hoogte niet altyd eene en dezelfde is, ter oörsaake wan de zwaarte des Damp- krings; zo herhaal ik deeze proeven met een verfchillene den Barometers te weeten als de Barometer is op 29 duie men en 4 limien,als mede wanneer dezelve tot 30 Engel- fche duimen en 4 linien gereezen is. Uit. deeze onderfcheiden herhaalde proeftieemingen , merk ik ten laatfte, de gemiddelde plaats op de Plaat aan, waar door ik: een waar vast punt van Vorst verkryg , dat ik meto teken. Dit nagaande kan men ligtiyk begrypen, hoe 't bykome , dat zelfs goede Thermometers op ze- kere tyden:fchynen te verfchillen; konnende het punt van Vorst. fomwylen op 34 en ook wel eens op 30 graaden aantoonen : dat een verfchil van 4 graaden maakt;’t welk alleenlyk van de meerdere of mindere zwaarte des Damp- Krings voortkomt. Om dit punt van Vorst te zoeken; kan wen zig ook van de bekende proefneeming bedienen , van de Thermometer rol in geftooten Ys of Sneeuw te dom- pelen; maar het bovengemelde voldoet Ce ! Het punt van Vorst dus gevonden hebbetide, zoek ik voorts naar de tweede bepaaling , te weeten het punt van Hitte of dat van kookend Waters °t welk mede naar de | > zwaar s64 Au W. SCHAAF zwaarte des Dampkrings merkelyk verfchilt (a) (Ki: van waar de Hoogleeraar MUSSCHENBROEK de kooking van het Water gemeenlyk op 214 ftelt (c); dog als het in de o pen lugt kookt digt by den grond, op era (d). Zo menig maal als ik de rol des Thermometers gefteid heb in wa ter , dat ik op het allerhevigfte liet kooken , heb ik, by éene verandering van de zwaarte des Dampkrings, van go d. en 4 linien, tot 29 d. en 4 linien, op den Baro: meter, altoos een merkelyk onderfcheid in den Thermo- méter gevonden; en my is, op herhaalde proefneemingen, gebleeken , dat de hitte van kookend Water, ngen duim ryzens ofte daalens van het Kwikzilver in den Barometer, vier graaden in den Thermometer verfchilde; dat gelyk Daat met het verfchil van het punt van bevriezing des w ters; welk gemiddeld verfchil men voor een vast punt der warmte van kookend Water mag houden. ‚ Deeze twee vaste en overeenftemmende paalen van Vorst en kookend Water op de Thermometer-plaat aangetekend hebbende, verdeel ik dezelve iv- gelyke afdeelingen ; even als die van FAHRENHEIT, welke meest in gebruik is. Voorts Jaat ik dan die afdeelingen , met nevensftaande rommers, ia het koper fnyden; (taande het punt van o, dat van Vorst, op den gelten graad van FAHRENHEIT, en het punt van ‚ kookend Water op 180 graaden. ‚ Op deeze wyze rigt ik ‘alle myne Thermometers toe, die jni alle tyden des jaars, of op welk eene plaats hoe genaamd, naast elkander hangende , onderling in niets zullen verfchil: jen: en dus maak ik drieërleie foorten van Thermometers. De eerfte heeft eene Schaal, welke opklimt tot Bo graaden boven *t punt van Vorst; deezen gebruik ik tot myne da- gelykfche Waarneemingen. | , De tweede [trekt zyne Schaal uit tot 300, en de derde tot 689 graaden boven ber punt van Vorst ; welke: twee Jaatften kunnen dienen tot het onderzoeken en afmeeten der Vloeiftoffen , om maamlyk te ontdekken, hoe ver haare uitzetting boven het punt van Vorst gaat. By voor beeld ; | , | , . kon 7 d Boertiave Chem. Tom. Í. pe 171. (4) Desacutsers Natuurkunde, IL D. bl. 374 … (e) MUSSCHENBROEK addit. ad Tentam. Florent. p. 13e Cd) Elem, Së, P. 419. Leid, 1 748. WAARNEEMINGEN/!DER LUGTSGESTELDHEID. 96g aohande, d .: MWengiegt, . | 1471 Graaden. ni at Water. - igo … pegi vr luúboog van Weg rr a rn isd: deen, , 268. Bnr er rt euw T n Geest van Salpe-. >. hy NJ ëng &: MOT. IO . a Gemeene Zaiker … bari on esin „tot de fterkbè i. nu SD a ERO hitte -224 - Za os Ww ie, Shui 390Olp wan Koper. …' - ne ssir et Lut zët ` BM ` an e SA Lei Loot. ra 544 Oa .. (EE ) eikdkeer, ~ 568. eu ra A: IG Koningsken © “a "ten -van Staal. 6413 Ge, , Door Goertgeieke Proefneemingen ontdékte, BIANCHY (ay), dat rech, ae Water omtrent 3 maal, het gefmolten Dn 6 meal, het Loot 8 maal, het Koningsken van Staal -12 maal „en‘het gètheene Vuur 16 a tz maal grooter Hit- te bevat, dan de ‘Natuurlyke Warmte van een: Mensch is, En de Hr. goïrmáve befloot eertyds uit zyne- proe- re, dat geen bekend Gedierte, véel ‘min de Mensch, eenigen tyd Jeeveri:kon in eene lugt,die heeter was dan go graaden volgens der Thermometer vin PARRENHRIT 5 en dat de hiere der-uitwendige lugt, Wltyd minder moest zyn dan. de. Bldedwarmte van een ‘gézond Mensch Cas dog. men heeft in: tegendeel bewonden:/ dat de nog door te Qane. Hitte in de openlugt wel- kene klimmen tot 105 en ie den Zonnefchyn tot 112 graadèn (c). De Badítoo- ven der Rasfen:, waar in zer het wél een half, ja cen ge- heel uur, houde kannen, worden dagelyks tot 108 en 1i6 gr. heet gemaakt (d): en de Heer MAUPERTUIË bevond indie der baaplanderen te Pell, dat de Spiritus in den Thérmomeeer.klom tot 131 graaden volgens FAHRENHEIT, welke Die nogtans eenigen tyd voor een Mensch dtaa- gelyk was. o - ' Dan nog veel grooter is de hitte in de Candyftooven der Zuiker-raffinadeurs bevonden, als klimmende tot 153 graaden volgens FARRENHEIT; în welke hitte men zig eg- ter nog omtrent (e anren kan ophouden... ` Dees , bi Biancuy Wetterglas-Tafel. p. 84. b) Boernava Chem. Vol. I. p. 192. — “ l (e) Uitgez. Verhand. by F> Houttuyn. -IVa ‘Deel, p. 470. 474 - (d) Gmeun Flora Sibirica. Pref. p. LXXXI. V. DEEL, MENBEŁW. MO, fN, manen 856 , Ae, We SCHAAF Deeze en dergelyke herhaalde proefneemingan hebben de Natuurkundigen trapswyze opgeleid, tot zekerer kune digheden, met betrekking tot de verfchillende trappen van Hitte en Koude, Oudtyds, toen de Thermometers nog niet uitgevonden waren, bad men er geene andere dan flegts eene gisfende.hennis van; alles was twyfelagtig en op geene vaste gronden bepaald, , n wist niet dat ’er, in diepe-Kelders of Onderaard. fche gebouwen, in alle jaargetyden, genoegzaam dezelfde trap van Warmte plaats heeft; dat het Water wierd het zelve nog zo | gekookt, evenwel niet keete gee maakt kon worden , X in zyne eerfte fterkite koo- king is; en kon zig geen bepaald denkbeeld vormen van % verfchiy der Warmte of Koude e ii de Landen gelegen Onder den Evenaar, of na by den Noordpool. De onkur de in deeze en veelvuldige andere byzonderheden, gf meermaals aanleiding tot grove misflagen, woor welken wy thans behoed worden , door ’t behulp van e Ther- mometers; die ong, buiten andere Natuurkundige game, mingen alleszins nuttig zyn, in het heet maaken der Bad- ftooyen Li t aanzetten der Broeikasfen, in het uitbroeie jen van Hoenders , Vogelen , Zydewormen en diergelyken ; ale mede in ‘t aanleggen, en de verdere verzorging van _ Gasthuizen , Ziekekamers , Gevangenisfen enz. Edog, fchoon men , dopr eene aanhoudende oplettendheid, en ftadige verbetering der Thermometers, in dit ailes vee e zwaarigheden te boveu gekomen zy, ken men egter niet ontveinzen , dat de verfcheidenheid der Thermone ter-fchaalen nog dikwyls eene viste verwarring geeft, in ket doen van Proeven ,. of aarneemingens en voor al in het vergelyken van dezulken, die hier en eiders ge daan zyn. sn Uit hoofde van dit aanmerkelyk onderfcheid der ver schillende Thermometer -{fchaalen , heb ik, om den Lief ebberen daar in te gemoet te kome, hier nevens cen Tafel geplaatst, op welke ik meer voornaame en beker de Schalen afgetekend heb, dan Ter gevonden worden op de Plaat (a), die ik in den jasre 1760 in de Uitge - Zogte Verbandelingen het licht deed zien, Dezelve behelst eene vergelyking van de meest gebruikelyke Thermome ter-fchaalen; waar omtrent aan te merken (taat, dat die Van MUSSCHENBROEK , eertyds dezelfde met die van rat RSNHEIT en PRINS, cenigermaate ia navolging van De US. , | | LE Ce) Lige, Verband, Er F, Houttuyn, 5760, N, rz, PL, XXXIV. WAARNEEMINGEN BER BUGTSCESTELDHEID, 467 Lë, veranderd „begiat metoap het punt vam kookend Kwiks zilver, en voorts nederwaards telt tot 6oo graaden , behouden. de anders-dezelfde verdeeling van graaden als FAHRENHEIT, wiens o de Goo Van MUSSCHENBROEK is. Wyders heeft meg hietinggt te neemen, dat ik , op de eigenfte wyze als voog- heen, i de Colom aan-de linker zyde afgetekend heb , de Schaal van DE L'ISLE , beginnende met o op °t punt van koekend Water, overeenkomende met 189 graaden in myne Bchaal op de rechter zyde ; in welke ik met o op het puat van Vorst begin 5 behoudende hier nogtans dea zelfde afdeeling van graaden,als in die van FAHRENHEIT, Voorss eindigt deeze Schaal aan de rechter zyde, die by Ve yen 16 klimt en daalt, met 180 graaden onder het puat van Vorst; gelyk (taande met 300 gaden van DE L'ULB, aan de linker zyde (a). Door middel van dee} vg Tafel konnen alle de hier voorgeftelde Thermometer- klen, het zy ze van *t punt van Vorst ‚van °t punt van kookend Water, of dat vankookend Kwikzilver , begingen 5 of ook willekeurig gemaakt zyn , en geen vast bepaalde punten bebben, gemaklyk op °t oog met elkander verge- leeken wordent als men maar KG geeft op de dwars ges brooken iynen, die over alle chaalen heen loopen. Hier op-lettende ziet men, dat het punt o van FAHRENe HEIT, gelyk is an, 2762 graad op de Schaal van DE Lg, LR, 298 LA Op die van DE REAUMUR , en aan $32 graas den onder et punt van Vorst, op myne buitenfte Schaal tan de rechter zyde wan de Plaat. Ds Even zo (an de o6 graaden van FAHRENHEIT gelyk met de 96% van DE L'ISLE, de 28% van DE REAUMUR , EH de 64 ep myne Schaal aan de rechter zyde. Deze overbrenging, tof vergelyking der graaden van de tene Schaal , met die van de andere kan men ligtlyk naas gaan, Men wil, by voorbeeld, weeten, hoe veel 96 graa- den van FAHRBNHEIT in de Schagl van DÉ L'ISLE Zyů 3 men trekke 96 af van 104, rest 98; dan om dat 18 met 19; dat is, 6 met g graaden, in deeze Schaalen overeens Hengen, —— zo zeg, 6 geeft 5 wat 82 komt ei het welk by oo gedaan zynde , geeft 96: op de Schaal van DE L'ILE zeck aaf 96 van FAHRENHEIT. Dus wederom; hoe Gaart 96 in de Schaal van FARRENHELT ș tot die van Dg (a) Men zie hier over Gage Nauurkuude, I Deel, Pje DEL Musscuensroer Elem. Ab Leid. 1748. Pe 419. Uitgate Verhand, A F dont we PL AKN. Ns LEO En 3 ‘68 A. W. SCHAAF DE REAUMUR ? men trekke 96 af van toi, rest `$: di ‘dewyl 18 met 8, dat is 9 met 4 graaden in deez Schi va len gelyk (aan: zo zeg, 9 geeft 4 wat 8? komt véi afgetrokken van 32 geeft 28% op de Schaal van DE R MUR , gelyk aan 96 by FAHRENHEIT, — Jk heb Schaal aan de rechter zyde met 16 laaten opklimmen van FAHRENHEIT met I8, die van DE: REAUMUR. mét) en die van DE Liste met 15 doen nederdaalen; onl grootte van de Schaal op deeze Plaat verkleind af te ti Den; ten einde deeze eri alle de andere hier vertoonde Sti — Jen met weinig moeite onderling vergeleeken, en tot kelde graaden toe zouden konnen bereekénd worderis ‘door men dan tevens in ftaat gëfteld is, om de gë lykheden der vergelykingen, in Waàrmweemingen dod deren opgegeeven , te verbeteren. Aán de rechter “van de Tafel héb ik gefteld , eenige aanwyzingen der) gefteldheid; beginnende het punt van Vorst óp Gë ‘als DE REAUMUR , NEWTON en HALLIS; zynde g 32 graaden by FAHRENHEIT ; het punt van de Bleed “te op 64 , overeenkomende met 96 by FAHREN _ ‘het punt van kookend Water op 180, gelyk aati FAHRENHEIT. D wei a ` s. d a DH D ` H D DÉI P t D D A . . ` ` t EE: , f H . D D H € d . va d D + „1 e D » Af H D id H D r >- æ e me “~ -ee D mm a o o D D D H H H H. ' a i D D ` . N D . ` ` e NM ch ` H D næ s o rm es - -= erg em sm v- D `. en = - e e ` +a ufanane er. am e 2a we -æ we e ms e D 4 D 1 ` D ` ` d D ' H NM H H hd M Sr H > to’ > i ` - e D D ` D . kel bw DÉI Se e D - , « ` DI D OEE. H H a . , b ` DÉI 4 i ‘ DH H ‘ ` ` wem e . e — ep em mm "em wi em e e o DÉI w. vm DH vr- een H e. -es ~v ~ w zen a en es - .. eer w} ` - M  . se men . H D NM r D NM t r H 3 + H 1 ` NM ` H ' ` . D e< æ -“ -. ` P . ~- H ` ' D ` b D hd HU U H H ` sw H D 3 ' H ` - H DI D e ` D a D D "o . .- D D WAARNEEMINGEN DER LUGTSGESTELDHEID. 269. nenen, op welk uur de Hitte of Koude op het allergroote fte geweest zy; dog anders flaa ik den Thermometer da- gelyks oplettend gade, des morgens ten 8 uuren5 des nae middags tusfen 2 en 3 uuren, wanneer de Lugt gemeen- lyk het warmfte is; en des avonds om 1o uuren. Voor t overige heb ik bevonden, dat de Thermometer, welke zig voor in myn huis bevind, meest altdos omtrent 6 graaden verfchilt, van die , welken in de ruime en open- lugt hangen : dog nademaal de Waarneemingen binnens huis in dit geval niet van dienst zyn, dewyl men ze niet als Proeven wegens de Lugtsgefteldheid kan opgeeven ; zo bepaal ik my, in myne Maandlykfche berigten, alleen= lyk tot myne Waarneemingen op de Thermometers, die in de vrye en openlugt geplaatst zyn, "E BERIGT VAN DEN GODSDIENST DER RUSSEN, (Overgenomen uit Abbe d'Aurerocne’s Voyage en Siberie.) E heerfehende Godsdienst in geheel Rusland is de Christiyke,. 