Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
Na deze grieven bracht de Gezant als derde reden van klacht de verhooging van den impost op de Engelsche lakens ter sprake, en als vierde onderwerp der te openen onderhandelingen de wenschelijke opheffing van het verschil in de waarde van het geld, waartoe de Koning reeds ook te Brussel en te Parijs voorstellen had laten doen. De uitslag, hoopte hij ten slotte, van de behandeling dier zaken zou zoodanig wezen, dat de beide Natién zouden ophouden. aan de wereld het schouwspel te leveren van twee vereenigde volken, die het zoo weinig eens waren ?. — Bij het naderend vertrek onzer Gezanten naar Engeland scheen het overbodig zich de moeite te geven deze Propositie van punt tot punt te beantwoorden. Niettemin werd er een antwoord opgesteld, maar besloten, dat men er zich toe bepalen zou, CARLETON in algemeene bewoordingen mondeling bescheid te geven, ten ware hij op een schriftelijk antwoord aandrong 5. Terwijl 3acosus aldus over de stoutheid der Oost-Indische Compagnie tegenover zijne onderdanen in Indiò klaagde, en de onzen zich aanstelden, alsof zij door het Gezant- schap deswegens voldoening wilden geven, werden alle toebereidselen gemaakt om die De Nederland- Compagnie, gelijk alle onze koopvaarders, geduchter dan ooit te doen optreden. Op —— voorstel van de Gedeputeerden der Collegién ter Admiraliteit * ging het gebod uit, dat!°s toegerust. de schepen, die de wateren bevoeren, waar men Spanjaarden kon ontmoeten, niet anders dan ten oorlog toegerust en tot admiraalschappen vereenigd, mochten uitzeilen, en kregen alle zoodanig toegerusie schepen den last om den vijend aan te tasten en te veroveren, waar zich de gelegenheid slechts zou aanbieden. Den 27% October (1621) verkreeg de Oost-Indische Compagnie van de Staten-Generaal eene acte, waarbij zij tot alle zoodanige vijandelijkheden werd gemachtigd 5. Die nieuwe wapenfeiten zouden het beste antwoord wezen, hetwelk de Compagnie op de klachten van de Engelschen kon geven. Hoe, zouden dezen zich genoopt zien te vragen, hoe eene handelsver- 1 De Gezant bedoelt de acte van Mei 1618, zie hiervoor, bl. 251, 252. 3 Resol. Stat.-Gen. 1, 4 Oct. 1621. 3 Resol. Stat.-Gen. 14, 15 Oct. 1621. Resol. Holl. 6, 8 Oct. 1621. 4 De Admiraliteit van Dokkum zond ook thans geen Gedeputeerde, »dewijl zij meer dan te veel lasten had met de bezetting van de Wadden” (Resol. Stat.-Gen. 23 Oct. 1621). 5 Resol. Stat.-Gen. 25, 27 Oct. 1621. 680 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— eeniging tot rede te brengen, welke zich dus liet gelden tegen die Macht, wier WE vriendschap en bondgenootschap, volgens het droombeeld van Koning sacosus, Enge- land sterk moest maken ook tegen onze Republiek? En kon dat geweld niet ieder oogenblik tegen de koopvaardij en de scheepsmacht van Engeland zelve gekeerd wor- den? Was het waar, wat de Raad van State zeide in zijne Propositie tot de Consenten van 1622, dat wij niet bestaan konden, tenzij wij in de beveiliging der zee al onzen vijanden te boven gingen, aangezien dan de ziel uit ons ligchaam genomen was !, omgekeerd was het ook waar, dat, zoo wij op zee allen overtroffen, niemand eenigen eisch tegen ons zou kunnen volhouden. Dus maakten zich de Bewindhebbers niet bijzonder ongerust over hetgeen er te Londen verhandeld zou worden, al was het ook, dat hun voorstel om den Heer muys, als bijzonder bekend met de zaken der Com- pagnie, met de Gezanten mede te zenden, werd afgeslagen, niettegenstaande de Heer VAN AERSSEN daarop insgelijks had aangedrongen ?. Ja, zoo veel belovend scheen de toekomst, die der Compagnie thans geopend werd, en zoo groot de baten, die haar zouden toevloejen, dat men geen zwarigheid vond om het denkbeeld te opperen, haar de kosten te doen dragen of ten minste te laten voorschieten van een Gezantschap, tegen haren zin ondernomen, en dat tot taak scheen te hebben den toorn van den Koning van Groot-Britannië, dien zij zou hebben willen trotseren, te verbidden. Wer- kelijk werd er besloten, dat zij al de kosten zou voorschieten, terwijl alsnog in het midden gelaten werd, of zij geheel of slechts ten deele zou schadeloos gesteld worden uit de prijzen, die zij in de toekomst maken zou 8, Nog vóór het vertrek der Gezanten openbaarde zich weder eene van de reeds meer- malen vertoonde wendingen in de staatkunde van den Koning van Groot-Britanmié. Jacosusschijnt Zulks bleek uit de tijding, welke canteton tegen het eind van November den Raad- ich d dertien pensionaris van Holland mededeelde. Jour prasy, dus berichtte hij, was uit Weenen — en terug, waar hij als sacosus Gezant met de onderhandelingen over de teruggave van de wilen aantrek- Paltz belast was geweest. Thans was den Koning gebleken, dat hij door den Keizer, die weldra over de Paltz ten behoeve van den Keurvorst van Beijeren zou beschikken, om den tuin werd geleid. Zijn Raad was dan ook van oordeel, dat de onderhande- lingen door daden vervangen behoorden te worden. Deswegens had hij de bijeenroeping 1 Resol. Stat.-Gen. 27 Oct. 1021. 2 Resol. Holl. 23 Sept. 1621. Resol. Stat.-Gen. 18 Oct. 1621. Ten overvloede zond de Oost- Indische Compagnie hare eigene vertegenwoordigers naar Engeland mede, in de personen van JAKOB BOREEL, HENDRIK NOBEL, HENDRIK BROUWER, Bewindhebbers, en Mr. wiLLEM BOREEL, advokaat der Compagnie (Resol. Stat.-Gen. 29 Oct. 1621). Zelfs bevond zich onder de drie Ambassadeurs een Bewindhebber der Compagnie, de Heer pink sas. De Heren van de Engelsche Compagnie kwamen daar tegen op, aangezien hij alzoo rechter en partij zou zijn tegelijk (Resol. Stat.-Gen. 5 Nov. 1621). 3 Resol. Stat.-Gen. 23, 29 Oct.; 1 Dec. 1621. DES VADERLANDS. 681 van het Parlement, die tot Februari van het volgende jaar was uitgesteld, thans tegen 1621 den laatsten November verordend. Intusschen had hij reeds vrij aanzienlijke sommen P uit eigen middelen naar de- Palts gezonden, om de zaken zijns schoonzoons op de been te houden. In deze omstandigheden verzocht hij, dat de Gezanten tijdig genoeg zouden overkomen om bij de opening van het Parlement in Engeland te zijn, en dit verzoek werd ondersteund door een brief van canon, die » om Gods wille bad," dat zij nu ten minste niet langer zouden toeven. — Dit was weder een der kunstgrepen van sAcozus, strekkende eensdeels om aan geld te komen, anderdeels om Spanje en den Keizer te doen inzien, dat het zaak was om toe te geven: in plaats van thans werkelijk den weg der onderhandelingen te willen verlaten om dien des gewelds in te slaan, beoogde hij met die maatregelen niets anders, dan de uitwerking der onderhandelingen ie ver- zekeren. De overkomst onzer Gezanten maakte een deel uit van de kunstmiddelen ; die tot het doel moesten leiden. — Niettemin wekten deze berichten den Koning van Bohemen en diegenen in ons Vaderland, die van het herstel van de zaken der Pro- testanten in Duitschland wat groots verwachtten, tot nieuwe hoop. De Gezanten, die naar Bremen geweest waren, kregen in last, aan den Deenschen Rijkskanselier te schrijven, of het nu het geschikte oogenblik niet zijn zou om het drievoudig verbond tusschen Engeland, Denemarken en de Vereenigde Provinciën tot stand te brengen, en de Koning van Bohemen beried zich dadelijk met den Prins van Oranje, wat hem nu te doen stond 1, Reeds had hij kort te voren den ridderlijken cHarstraan van Brunswijk, administrator van het Bisdom van Halberstadt, die zich als den wreker der rechten van de Koningin van Bohemen aanstelde, last gegeven om een duizendtal ruiters te. werven, ten einde hem in het bezit van de door hem verbeurde Opperpalts te handhaven, en Graaf HERMAN OTTO VAN STIRUM kreeg verlof om hem met zijne Compagnie, mits buiten kos- ten voor het Land, derwaarts te vergezellen. Om mansreLp aan te moedigen verleenden de Staten-Generaal hem thans weder het subsidie van 80,000 gulden, hoe bezwaarlijk het ook zijn zou om dit geld te vinden, met de belofte deze toelage te zullen voortzet- ten, zoodra hij in de Nederpalts zou aangekomen zijn om spinoras troepen van daar te verdrijven. In de eerste dagen van December (1621) vertrok het Gezantschap naar Engeland, Instructie van De Instructie, die zij medekregen 3, beval hun op alle ondergeschikte punten inschik- — — keljkheid aan, maar in de twee voorname zaken, de handhaving der soevereiniteit te 1 Resol. Stat.-Gen. 24 Nov.; 9, 10 Dec. 1621. 2 Resol. Stat-Gen. 12 Oct.; 2 Nov.; 4, 14, 29 Dec. 1621. Resol. Holl. 12 Oct. 1621. 3 Zie voor alles wat dit Gezantschap betreft, het Rapport op het Prov. Utr. Archief. III Deer. 3 Sruk. 86 1621— 1625. 682 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ————— oo Jacatra, en der onbezwaarde haringvisscherij, verbood zij iets toe te geven. Het recht om te Batavia Engelschen voor onze vierschaar te dagen, kon ons evenmin betwist worden, als hier in het moederland, en bij den in- en uitvoer mochten wij aldaar van de Engelschen hooger tollen vorderen, omdat zij weigerden tot de vestingwerken en het garnizoen bij te dragen, gelijk zij tegen het genot van onze bescherming op verscheidene andere plaatsen deden. Het eenige wat de Gezanten ten dezen aanzien mochten toe- staan, was dat er beraadslaagd zou worden over een reglement tot tempering van de cri- mineele en civiele Jurisdictie in betwistbare zaken tusschen Nederlanders en Engelschen. Wat het geschil aangaande de groote visscherij betreft, daarvan moesten zij, ongevergd, met geen woord gewagen; maar werd de zaak van de Engelsche zijde weder opgewor- pen, dan moest men zulks afsnijden vooral door aan te voeren, dat, wanneer de haringvaart hier te lande te gronde ging, het bootsvolk, hetwelk daarin thans be- staan vond, zijn heil buitenslands zou zoeken: zoo zou de vijand voor de scheepsmacht, het eenige wat hem ontbrak om zijn plan tot oprichting eener algemeene monarchie, ook ten koste van Engeland, te verwezenlijken, dadelijk de noodige manschap kunnen bekomen, waaraan het hem tot dusverre haperde. Voorts moesten de oude gronden her- haald worden, die ons verboden den Koning eenig voordeel van die visscherij te ver- gunnen. Kortom de Gezanten moesten verklaren, dat er geenerlei uitzicht bestend, dat Hun Hoog Mogenden ooit tot eenige toegefelijkheid op dit stak te bewegen zijn zouden. In overleg met den Prins, dien de benoemde Gezanten, van eenige Gecomnmtteerden der Staten verzeld, ten dien einde in het veldleger waren gaan bezoeken 1, werd eene geheime Instructie gesteld, Het eerste artikel gewaagde van het gerucht, dat de Spaan- sche ministers zich beijverden om den Koning van Groot-Britannië over te halen, zijn gezag te gebruiken tot het openen van de door ons geblokkeerde havens van Vlaande- ron? , Wel vertrouwde men, zoo heette het in dat artikel, 's Konings wijsheid ten volle; maar niettemin moest verklaard worden, dat zoo iets, even als vroeger, 200 ook thans onlijdelijk en voor de Vereenigde Provinciën ten eenenmale verderfelijk zou we- zen. Repte de Koning van het openen van eenige onderhandeling met den vijand, zoo moesten de Gezanten daartegen inbrengen, dat ’svijands voorstellen niets waren dan listige aanslagen tot nadeel van deze Landen: anders (dus luidde de Instructie) zou hij PECKIUS niet met den eisch, dat wij ons aan de soevereiniteit onzer natuurlijke Vor- sten hadden te onderwerpen, maar met een eenvoudig voorslag tot voortzetting van het Bestand herwaarts hebben gezonden 6. Drong evenwel sacomvs nader aan op deze zaak, dan moesten zij den Prins van Oranje daarvan tijdig kennis geven, gelijk zij mede doen moesten, wanneer de Vorst eenige opening deed aangaande den tegenwoor- 1 Resol. Stat.-Gen. 30 Oct.; 1, 2, 3, 20 Nov. 1621. 2 Tie hiervoor, bl. 639. 3 Zie hiervoor, bl. 503, 504. DES VADERLANDS. 685 GEE EE EEEN, digen staat van zaken in Frankrijk. Voorts hield de geheime Instructie den last in om — 1621— aan te dringen op het sluiten van eene Alliantie op den voet van die van 1605, opdat nm vij op eenigen bijstand, door den Koning in onzen oorlog te verstrekken, zouden mo- gen hopen. Dat voor het overige de aanbeveling van den Koning van Bohemen hier niet vergeten, maar met de belofte van onze medewerking aangedrongen werd, laat sich gemakkelijk nagaan !. Den 8#= December te Londen aangekomen, kregen de Gezanten eerst den 299 Han eerste January gehoor bij deù Koning: hij was dien tijd te Newmarket geweest, en had hen E — laten weten, dat zij zoo lang geduld moesten oefenen. De rede, met welke zij alstoen den Koning begroetten, was wel in den aanvang vol plichtplegingen, maar niettemin krachtig, waardig en oprecht genoeg. Zij vertrouwden, dus spraken zij onder anderen, dat de Koning al de praktijken, die in het werk gesteld werden om hem het bondge- nootschap met onze Landen minder te doen tellen, in de geboorte zou smoren. Ten einde van hunne zijde het mogelijke te doen, dat niets de vriendschappelijke betrekking in den weg mocht staan, waren zij overgekomen om te handelen over de redenen van beklag, die sommige Engelschen beweerden tegen de onzen te hebben, hoezeer over de zaken der Oost-Indische Compagnie beter ten hunnent gehandeld kon worden, gelijk dan ook onlangs de onderhandelingen in Nederland tot onderling genoegen nagenoeg ten einde gebracht en zonder noodzaak verijdeld waren. Tegen deze krachtige taal stonden de uitdrukkingen over, met welke de Prins den Koning door hunnen mond van zijne gezindheid deed verzekeren. Hij hoopte, dus zeiden zij, zich ’s Konings gunst waardig te blijven maken door zijne koninklijke bevelen volvaardig te gehoorzamen. Les dagen later werden onze Gezanten tot een nieuw, thans vertrouwelijk gehoor zij krijgen een uitgenoodigd. Toen liet de Koning al zijne Edelen vertrekken, en toch scheen hij niets —— te zeggen te hebben: hij liep herhaaldelijk de zaal op en neder, en nam eindelijk de houding aan, alsof hij het eerste woord van de onzen wachtte. Dus waren de Gezanten wel genoodzaakt het woord te nemen; zij deden zulks en spraken over den staatkundi- gen toestand der naburige Rijken met het doel om de belangrijkheid eener ongekrenkte vriendschap tusschen Groot-Britannië en de Nederlanden te doen uitkomen. Doch op dat alles antwoordde de Koning geen woord: slechts zuchtte hij een paar malen onder het aanhooren, alsof een zedelijke dwang hem belette de taal der onzen zoo te bejegenen, als hij wel gewenscht zou hebben te doen. Slechts over de Indische geschillen liet hij zich uit: zijne onderzaten hadden zich over de Nederlanders zeer te beklagen: vóór en na het traktaat van vereeniging waren zij door de onzen wel voor een bedrag van twaalf- maal honderd duizend pond sterling benadeeld, Dadelijk zou hij uit zijnen Raad Com- 1 Dat en hoe in de geheime Instructie ook van het ontzetten van Gulik gewaagd werd, heb- ben wij boven (bl. 644) gezien. 86 * 1021— 1625. 684 ALGEMEENE GESCHIEDENIS missarissen benoemen om met de onzen daarover ie handelen. De tijd, zeide hij, moest niet met koopmansgeschillen worden gesleten, maar onze Gezanten moesten met zijne Commissarissen de zaak kort en goed afdoen. Zoo konden de onzen, in weerwil van zijn vernieuwd vertrek uit de stad, binnen korten tijd huiswaarts keren. Bij zijne ziel, zoo voegde hij er hij, hij geloofde niet alles wat zijne onderdanen zeiden; maar het trak- taat van vereeniging, hetwelk hij in een tijd, dat hij doodelijk krank was geweest, zoo wonderdadig tot stand gebracht had, dat traktaat moest het wetboek zijn, waarnaar de geschillen werden uitgemaakt. Het is blijkbaar, dat dit gehoor tot geene mededeeling van eenig aanbelang gestrekt had. Wat beoogde dan de Koning? Voorzeker verlangde hij, dat zijne Protestantsch- en Parlementschgezinde onderdanen op het vernemen van een geheim onderhoud des Konings met de Nederlanders zich wonder wat zouden voorstellen van de innigheid, die er tusschen hen heerschte en van de plannen, die zij te zamen beraamden. Werkelijk had het gerucht geloopen, dat de Koning met onze Gezanten had willen beraadslagen over de lichting van 8000 man voetvolk en 1600 ruiters, bestemd naar de Palts. Maar hoeverre was het daarvandaan. Beter was de Venetiaansche Gezant te Londen ingelicht, daar hij den onzen bij een beleefd bezoek, hetwelk hij hun bracht, onbewimpeld zijn leedwezen betuigd had, dat zij geenszins onder gunstige voorteekenen gekomen waren. De Koning, zeide hij, haatte de Republieken, en vreesde, dat zijne onderdanen het voorbeeld der Nederlanders zouden volgen; er was, naar hij vernomen had, eene ligue gesloten tusschen Frankrijk, Spanje en Engeland tot vernietiging der Republieken; ging het huwelijk van Prins kaner met de Spaansche Infante door, dan zou saconus zijne soldaten uit de dienst der Staten-Generaal terugroepen en die door Spanje tegen ons laten gebruiken, zoo putiippus hem slechts bijstand verleende tegen zijne eigene onder- danen in het geval, dat dezen zulks beletten wilden. Geloofde de Venetiaansche Ambassadeur niet alles, wat er verhaald werd; zeker was het, dat de Koning hem nog onlangs af- keurend gesproken had over de Alliantie, door Venetië met de Republiek der Vereenigde Nederlanden aangegaan: n.isschien was hij vergeten dat hij zelf op het sluiten dier alliantie had aangedrongen 1, — Hoe meer grond er was voor geruehten, als welke de Venetiaansche Ambassadeur bij dat bezoek mededeelde, des te meer was er den Koning voor het oogenblik aan gelegen, dat de schijn bestond, alsof hij van zijne zijde op een vriendschappelijken voet met de Nederlanders stond: ook verbreidde- hij, gelijk de onzen van den Aartsbisschop van Canterbury, toen zij bij hem zijne opwachting maakten, vernamen, dat hij zeer tevreden was over de toespraak onzer Gezanten, zoo bij het openbaar als het geheim gehoor tot hem gehouden: hunne taal had zich, dus verklaarde hij, door bescheidenheid gekenmerkt en stak gunstig af bij de groote hevigheid en 1 Zie hiervoor, bl. 300. DES VADERLANDS. 683 De vriendschapsbreuke, dit was 'sKonings toeleg, moest van den kant der Nederlanders schijnen te komen. Het onwelvoegelijkheid van den toon van vroegere Gezanten. 162 lame 1625 Gezindheid en moest den schijn hebben, alsof men bij den besten wil met de Nederlanders, wegens bedoelingen der chen bij hunne aanmatigingen en geweldenarijen in de Oost-Indién, geen vrede houden kon, hetontvangen van Uit het onderhoud, dat onze Gezanten reeds met dezen en genen der Grooten hadden, bleek het thans duidelijk, dat de Koning en zij, die het met hem eens waren, die Oost-Indische grieven noodig hadden tot een reden van verontschuldiging, dat het tot geen oprechte zamenwerking tusschen de beide Staten kwam. Daarom zouden de onderhandelingen over die zaak niet zoo spoedig afloopen, als de Koning voorgegeven had te verwachten. In plaats van binnen veertien dagen afscheid te bekomen, zouden onze Gezanten tot in Februarij 1625 in Engeland opgehouden worden. Doch hoe legden de Engelschen het aan om de onderhandelingen zoo lang te rek- ken? Door eene oprechte eerbiediging van de belangen en rechten, die hier bepleit moesten worden, werden de Britsche Raadsheren althans niet genoopt tot eene ernstige behartiging der hun opgelegde taak, voor zoo ver zij in de bijlegging van de geschil- len der wederzijdsche kooplieden bestond. Kooplieden waren in hun oog bekrompen zelfzuchtige, onbeschaafde menschen, zoodat de Markgraaf van mamLTON, een der Ge- committeerden, onze Gezanten in vollen ernst uitnoodigde, dat zij onze kooplieden, waarmede hij de vertegenwoordigers van het Bewind onzer Oost-Indische Compagnie verstond, zouden vermanen, zich met ontzag en bescheidenheid in de Conferenties te ge- dragen. Onze Gezanten antwoordden, dat de Gedeputeerden van de Nederlandsche Han- delsmaatschappij zulk eene vermaning niet behoefden, aangezien zij zelven aanzienlijke Staatslieden waren. Dat zijn de onze niet, hernam daarop de Markgraaf, en wij zullen ze gebieden, met behoorlijken eerbied te spreken. — Wat was het dat de Engelsche Heren de wederzijdsche kooplieden zoo uit de hoogte behandeld wenschten te zien? Het was, opdat, wanneer zij de Ambassadeurs, gelijk zij hoopten, door bedreigingen tot de ver- langde inwilligingen gebracht zouden hebben, het eigenbelang der kooplieden zich niet zou vermogen te doen gelden om de uitwerking dier inwilligingen tegen te gaan. Was de rol der Hollandsche kooplieden slechts gehoorzamen, even als dit bij de Engelsche het geval was, dan, meenden zij, zou de zaak spoedig gevonden zijn. Doch hoe ver- gisten zich de Engelschen in het karakter van den Nederlandschen koopman, die Staatsman en Bewindhebber was tegelijk, ja, juist thans, meer Prins dan de Prins zelve ! — Van den aanvang aan werd de door onze Gezanten aanbevolen inrichting der beraad- slagingen, waardoor zij binnen zekere grenzen beperkt zouden geworden zijn, niet ge- volgd, en bovendien kwamen de Engelsche Heren telkens met een of ander voorbehoud of tusscheningeworpen onderwerp voor den dag. Zoo verklaarden zij reeds bij de tweede - Conferentie, dat bij de uitspraak, die over de rechten der kooplieden vallen zou, alle recht des Konings in zijn geheel zou blijven: alsof niet wij, die rebellen waren tegen dit Gezantschap. 686 ALGEMEENE GESCHIEDENIS BEE EEE EE en 1621— wettig vorstengezag, maar slechts de Koning, als Koning, bevoegd was, soevereine rech- —* ten ook in /ndié uit te oefenen. Wat de onzen in Indiẽ verwierven, achtten, ja noemden de Engelschen volmondig, eene inbreuk op de rechten huns Konings en op de eer hunner natie, en bekreunden er zich niet om, dat zij aldus in tegenspraak waren met het traktaat van vereeniging, waarbij zij immers ons recht erkend hadden. Zij beklaagden zich over wapenfeiten, deor de onzen in de Oost-Indiën gemeenschap- pelijk met de Engelschen uitgevoerd, alsof zij tegen hen waren gepleegd. Zoo achtten zij de inneming van zekere forten op Banda een ongelijk tegen de Engelsche natie, ofschoon dit krijgsbedrijf met de Engelschen beraamd en deor dezen als eene overwin ning mede gevierd was geworden. Het is waar, zij hadden de vijanden met geschut en kanonniers versterkt, en zouden ons liever afgeslagen dan overwinnaars hebben willen zien, — Een andermaal ontzegden de Engelsche Commissarissen, bij monde van DIGBY, den onzen het recht om te beweren, dat de goederen, op de Engelschen geno- men, als op vijanden veroverd beschouwd moesten worden, en alzoo het vrije eigendom der Nederlandsche Oost-Indische Compagnie geworden waren. Deze vordering had de strekking om den onzen het oorlogsrecht te betwisten en ons bedrijf als gemeenen roof te brandmerken, waarop voor den gewonen rechter verhaal mogelijk was, Tegen zulk eenen eisch bleven de Nederlandsche Ambassadeurs het antwoord niet schuldig. Zij ver- goelijkten. niet, dat de Engelschen, ten minste vóór het traktaat van vereeniging met openbare vijandelijkheid tegen ons waren opgetreden; zij verklaarden ronduit, dat het scheen, alsof men de Engelschen rijk wilde maken ten koste der Hollanders, en zij bleven op hun stuk staan in weerwil der bedreiging, dat, zoo men dat beweren niet herriep, de onderhandelingen van stonde aan als afgebroken zouden beschouwd worden en de Koning order zou geven om op de Nederlanders te kapen en dan den roof mede het eigen goed der kapers zou laten zijn. — Wanneer de Engelschen zich in de be- handeling van eenig voorstel tot schikking inlieten, waren hunne eischen gansch onre- delijk. Zoo werd door de onzen teruggave aangeboden van de Indische waren, in Oost- Indië uit een zeker Engelsch schip ! genomen, Het sprak van zelf dat die teruggave in Indië moest geschieden. Immers, geschiedde zij in Holland, dan bespaarde men den Engelschman het vervoer naar Europa, en gaf hem inderdaad veel meer dan hem ont- nomen was: op dien voet, zeiden onze Gezanten, mochten de Engelschen God wel bidden, dat al hunne goederen in Indië door de onzen werden genomen. En toch bleven de Engelschen vorderen, dat de teruggave in Holland zou plaats hebben. Ein- delijk stonden zij toe, dat, werden de ontnomen goederen in Holland teruggegeven, de Nederlanders dan ten minste de kosten van vracht en assurantie zouden mogen aftrekken. Doch nu konden de partijen het niet eens worden omtrent den prijs dier vracht en “1 The Dragon. DES VADERLANDS. 687 assurantie, en hoezeer dit een punt was, hetwelk later licht te vinden zou geweest zijn, ^ 1021— 1625. wanneer men het omtrent de hoofdzaken eens zou zijn geworden, wilden de Engelschen van geen uitstel van schikking hooren. Duidelijk bleek het, dat zij een voorwendsel zochten en onder den schijn, alsof de onderhandelingen door onze onredelijkheid waren afgebroken, tot geweld begeerden over te gaan. Het was genoeg, riep de Voorziiter der Engelsche Commissarissen uit: gij, zoo sprak hij tot onze Gezanten, gij zijt reeds lang genoeg van huis, en moogt nu wel vertrekken: wij wenschen u goede reis. — Toch meenden de onzen, vóór zij zulk een afscheid aannamen, eerst nog naderen last van Onze Gezanten, : d isch d Hun Hoog Mogenden en van den Prins te moeten vragen. Men had het er van onze Engelschen mad gehoor kunnende geven, vragen na- onze Gezanten de zaak zouden opgegeven hebben. — Intusschen wachtten de Engel- deren last. zijde te zeer op gezet, eene openlijke breuke met Engeland te voorkomen, dan dat schen niet eenmaal het werkelijk bestaan van een voorwendsel af om ons als kwaadwil- ligen en vijanden te bejegenen. Niet alleen werd het volk te Londen opgezet, zoodat onze Ambassadeurs zich om herstel van geleden schade op straat zagen aangezocht door schippers en hunne vrouwen, die hen met het rapier in de vuist uit hunne koets dreigden te halen; maar de Regering gaf bevel om onze uit de Oost terugkerende schepen aan te doen en in eene Engelsche haven op te brengen. Den 74 Februarij Nederlandsche (1622) kreeg de Graaf van oxrorp last om zich naar de oorlogschepen in Duins te ae — begeven, en op een tweetal Nederlandsche schepen in de haven van Plymouth beslag 5*howden. te laten leggen, of, als hiertoe geene gelegenheid bestond, die schepen met geweld als ‘buit aldaar in te brengen. Het gevaar was niet groot, dat onze koopvaart bedreigde, want de Graaf vond de vloot van alles onvoorzien en buiten staat om eenigen strijd te wagen. Niettemin brachten onze Gezanten in de Conferentie met de Engelsche Com- missarissen de zaak ernstig ter sprake. Dezen gaven voor van niets te weien; maar nader gedrongen, dreigden zij met opheffing der zitting en afbreking der onderhandelingen. Toen zochten de onzen gehoor bij den Koning te verkrijgen; doch het liet zich langen tijd aanzien, dat zij zulks niet zouden erlangen. Eindelijk, eerst den 144e& Maart, zou de audientie van den Koning te Theobalds plaats hebben. Maar aldaar aangekomen, ont- ving hen de Markgraaf van suckineuam met het bericht, dat de Koning wegens onge- steldheid belet was, hun te woord te staan, en de Edelman vraagde, of zij wat zij te zeggen hadden, hem niet konden mededeelen. Ten einde geen wantrouwen te verraden, pe Gezanten gingen zij, in afwachting van later tot den Vorst zelven te worden toegelaten, daartoe nt — over. Zij konden niet gelooven, zeiden zij alstoen, dat die last met ’s Konings goedvinden aan den Graaf van oxromp was verstrekt, en, voegden zij er bij, er stonden voorvallen uit voort te komen, die den Koning zeer leed zouden zijn. Op die wijze werd hunne onder- handeling verijdeld, de beide natiën van elkander vervreemd; de onzen verloren hun vertrouwen op den Koning, en Spanje groeide er in, zoo zeer dat de Ambassadeur van deze Mogendheid zich reeds beroemde, dat er in Engeland voor de Spanjaarden troepen 1621— 1625. 688 ALGEMEENE GESCHIEDENIS NAE geworven en schepen aangeschaft werden om tegen ons te gebruiken. — De last aan den Graaf van oxronp, antwoordde BuckincHAm zonder omwegen, is door den Koning zelven gegeven, en daarmede heeft Zijne Majesteit niets anders gedaan, dan nagevolgd, wat de Nederlanders hem voor. hebben gedaan, en dat met geen ander doel, dan om hen handelbaarder te maken. Droegen de Nederlanders een zwaren oorlogslast, Zijne Majesteit had een nog zwaarder last van opstand onder zijne onderdanen te vree- zen, wanneer. hij ons niet op deze wijze bejegende tot loon voor de mishandelingen, die wij zijnen Schotten aandeden; voor het nadeel, dat wij zijnen onderdanen toebrach- ten door belasting op de lakens te leggen, en voor de rooverijen in Indiën gepleegd. Over de vergunning aan .de Spaansche Regering verleend hadden wij ons niet te be- klagen : . want de. Koning was evenzeer vriend van Spanje, als van de Staten; ja, van Spatije ontving hij meer goeds, dan van ons, en wat den staat der onderhandelingen aangaat, niet zij hadden over de Engelsche Commissarissen te klagen, maar dezen over hen: de „onpartijdigsten zelfs stelden hen in het ongelijk, en de Koning zou zich dit- maal met die zaken niet bemoegen, aangezien de Heren van den Raad hem beduid hadden, dat alle misverstanden daaraan te wijten waren, dat hij, buiten hen om, tot het sluiten van een.traktaat met de onzen was overgegaan. Ook had Zijne Majesteit beloofd zich thans met niets te zullen inlaten, en verzekerd, dat hij liever de helft van zijn Rijk wilde verliezen, dan zijnen Raad wraken of in deze zaak iets tegen zijn advies te. doen. — Zulk een onthaal van den gunsteling beloofde niet veel ten aanzien van hetgeen zij van sacosus zelven te wachten hadden, wanneer hij hen tot zich toe zou Zij krijgen oplaten. Hij deed dit den 27sten Maart. Toen liet hij hen eerst meer dan een uur wach- nieuw gehoor bij den Koning. ten, ontving hen zittende, meerendeels met gedekten hoofde zonder eenig blijk van beleefdheid, en liet hen al den tijd blootshoofds staan. In weerwil van de gewone weidsche ‘betuigingen, dat den Koning door God de eer was beschoren om de Christen- heid voor den: ondergang: te redden, stelden de Gezanten hunne rechtvaardige zaak krachtig en bondig voor, en eindigden met het verzoek om den last, aan Graaf oxroap gegeven, te herroepen, immers voor zoo lang de onderhandeling zou duren: leidde deze tot niets, dan was het nog altijd tijds genoeg om tot geweld over te gaan. — Wel zes malen viel de Koning den spreker in de rede, en liet zijne plichtplegende betuigingen onopgemerkt. Eindelijk riep hij uit: houd op met uwe lange redevoering: tk zal een kort en goed antwoord geven: gij zijt een groot redenaar, dat weet ik wel: toen ik jonger was, was ik het ook; doch nu begeeft mij mijn geheugen — en toen: wat spreekt gij van.uw recht: het is heiligschennis, dat gij den naam der Justitie zoo mis- bruikt. Gij hebt mijne onderdanen beroofd, mishandeld, vermoord, zonder te bedenken, wat gij aan deze Kroon ‘verschuldigd zijt, die u gemaakt heeft en in stand gehouden. Mijne onderdanen zijn door u geruïneerd; zij leven nagenoeg alleen op krediet; gij hebt hen wel voor twaalf millioenen benadeeld. Spreekt mij van geene amnestie — deze DES VADERLANDS. 689 was bij het traktaat bedongen —, die zoudt gij alleen in uw voordeel willen uitleggen, om uwen roof te behouden. Ik versta, dat gij mijne natie behoort te respecteren, en zoo gij van het traktaat spreekt, ik wil niet met u als met gelijken handelen. Gij hebt in Indië een man — de Koning bedoelde den Goeverneur-Generaal koen —, die verdient gehangen te worden. Uw volk geeft ginder overal uwen Pritis van Oranje voor een groot Koning of Heer uit, en mij houden de inboorlingen aldaar voor een klein vorstje, die onder hem staat. Bloedzuigers zijt gij, en gij zoekt mij te ruïneren. — En hier begon de Koning de grieven op te sommen, die hij tegen ons had, zes in getal; doch hij vergat de helft. En toen zeide hij weder: maakt aan de zaak een eind: kunt gij u met mijnen Raad niet verstaan, zoo wil ik mij verledigen mijnen Raad tegen u te hooren, en op den Bijbel zal ik zweren onpartijdig recht te spreken. Zegt mij maar, of gij wilt onderhandelen en mij voldoening geven: wilt gij dit, zoo doet het hoe eer, hoe liever: "tis u geraden: zoo ik maar van u vernemen mag, wat ik mijnen Raad zal antwoorden. — Eindelijk tot het punt overgaande, op hetwelk het thans vooral aankwam: Wat den last betreft, aan Graaf oxronp gegeven, de Spaansche Ambassadeur heeft daarvan niets geweten: den Koning van Spanje vertrouw ik evenmin als gij: hem te vergunnen volk te lichten, ben ik verplicht volgens het vredesverdrag, dat er tusschen ons bestaat. Die last was al gegeven vóórdat gij kwaamt: uwe komst hebt gij zoo lang uitgesteld, dat men niet meer geloofde, dat gij komen zoudt. De vloot van den Graaf was bestemd tot ondersteuning van de Protestanten in Frankrijk; doch tevens was hem bevolen, zoo er Nederlandsche uit Oost-Indië komende schepen voorbijvoeren, ze in het voorbijgaan mede te nemen, ten einde te beter tot een einde van de onderhandelingen te geraken. Zoo weinig ontzag sacoBus zich ditmaal tegenover de vertegenwoordigers der Neder- landsche Republiek. Welk eene taal! Had hij oLDENBARNEVELT gevreesd en onaantast- baar bevonden, en onder diens bewind onzen Staat ontzien, — de man, die oLpENBAR- NEVELT op het schavot gebracht had, was thans veroordeeld voor zich en zijn volk den smaad van zulk eene toespraak te verduren. — Toch sneed wat zacosus gezegd had, niet alle schikking af. Hij had gewaagd van een hervatten der onderhandelingen, en verklaard, dat hij geneigd was om eenige voldoening aan te nemen. Werkelijk was hij bereid zich buiten zijnen Raad om tot eene schikking te laten vinden: 500,000 gulden was de prijs, tot welken wij den eisch der Engelschen af konden koopen. Had- den wij deze som veil, en onderwierpen wij, zonder verder voorbehoud, de zaak aan de uitspraak des Konings, dan zouden de onderhandelingen hervat kunnen worden. Dit liet sscosus door eenen geheimen handlanger te kennen geven !. — Maar wat 1 Zulks blijkt niet uit het Rapport der Gezanten, hetwelk de gewisselde brieven niet bevat, maar uit de mededeeling van den Raadpensionaris van Holland in de vergadering der Staten van dit Gewest, op 23 Maart, 1622. Zie Resol. Holl. op dien datum. | II Deer. 5 Srvx. 87 1621— 1625, 690 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— was op zulk eene beleedigende toespraak dadelijk te antwoorden? Onze spreker 1625. trachtte den staat van zaken in de Oost-Indién in juister licht te plaatsen. Hy haalde op, hoe pare, tijdens de vroegere onderhandelingen, met den last naar Imdié was gezonden om de onzen aldaar in den grond te boren; hoe hij dan ook werkelijk geëischt had, dat zij zich met hunne personen, schepen en goederen, geheel Indië door, zouden overgeven, waarvan de echte bescheiden in onze handen waren. Wij eerbiedig- den, zoo ging hij voort, den Koning en waren hem erkentelijk. Zoo eenige bijzondere personen, in moedwil of dronkenschap, zich in Indië of Schotland tegen zijne onder- danen vergrepen hadden, wij zouden ze deswegens kastijden. Was de belasting op de lakens gelegd werkelijk van zulke nadeelige gevolgen, zoo zou Holland bereid gevon- den worden om toe te geven. — ’s Konings voorslag om als rechter uitspraak te doen, liet de woordvoerder opzettelijk onbeantwoord: immers had die niet aangenomen kunnen worden zonder krenking van het recht der Staten-Generaal, wien volgens het traktaat benevens den Koning de uitspraak toekwam. Bovendien wat zou het gewaagd geweest zijn (en zoo bleek het weldra dat men ook in Holland oordeelde), zulk eenen Koning het lot onzer Oost-Indische Maatschappij geheel in handen te geven! — Hierop Zijner Ma- jesteit dank zeggende, verklaarden de onzen hoe eer hoe liever de onderhandelingen met den Raad te willen hervatten, en ten slotte zetten zij nog de billijkheid uiteen van den eisch, die van hunne zijde gedaan was, doch op welken de onderhandelingen waren afge- broken. — Ik ben geen koopman, antwoordde de Koning, en versta die dingen niet; maar, voegde hij er bj, hij zou maken, dat de onderhandelingen weder werden aangeknoopt. Doch hoe handelde men in Holland op het bericht van de vijandelijke bedoelingen der Engelschen, en welk bescheid kregen onze Gezanten op hun verzoek om naderen last? Die Gezanten hadden het niet bij vertoogen over de aanhouding onzer schepen gelaten. In vereeniging met de Gedeputeerden onzer Oost-Indische Compagnie, in Engeland te- genwoordig, hadden zij onze vloot in het Kanaal en aan de Vlaamsche kust van het gebeurde verwittigd, en maatregelen uitgelokt om de bewuste twee schepen en nog andere, die te wachten waren en evenzeer van de zijde der Engelschen bedreigd werden, veilig in Zeeland te brengen. De Bewindhebbers der Compagnie, van de zaak onder- richt, vervoegden zich bij de Staten-Generaal met het verzoek, dat van hunnentwege Maatregelen bevelen van dezelfde strekking aan de vloot mochten gegeven. worden. Hun Hoog Mo- ri geo on genden, gedachtig, dat wij, hoedanig de staat van zaken ook zijn mocht, met En- bedoelingen der Engelechen, geland geenszins in openbaren oorlog waren, en, overeenkomstig de staatkunde, die bij de zending der Gezanten voorgezeten had, het uitbarsten van onmin tusschen ons en dat Rijk begerende te voorkomen, maar van den anderen kant ongezind om ons onge- straft te laten beleedigen en berooven, zorgden wel, dat er in die wateren een genoeg- zaam slerke scheepsmacht bij de hand was, die zich niet zou ontzien het geweld der Engelschen met geweld te keren; doch namen tevens den schijn aan, alsof men het DES VADERLANDS. 691 met dezen maatregel niet op de Engelschen, maar op de Spanjaarden gemunt had. Op het vernemen van het verzoek der Gedeputeerden van de Oost-Indische Compagnie be- sloten zij de Collegién ter Admiraliteit te verwittigen, dat er berichten uit Spanje waren ontvangen, die de komst van Spaansche oorlogschepen te Ostende en andere Vlaamsche havens aankondigden. Deze berichten waren onwaarschijnljk, en, zoo als de Admira- liteit van Amsterdam ten overvloede als haar gevoelen aan de Staten kenbaar maakte, in allen gevalle waren die oorlogschepen in het wintersaisoen niet te wachten. Maar men had een voorwendsel noodig, en, daarvan gebruik makende, schreef men aan de Collegién ter Admiraliteit: dat de aankomst dier schepen belet en de vrije vaart ver- zekerd moest worden. Overeenkomstig ’s Konings laatste woord werden de onderhandelingen hervat: want ook van onze zijde wenschte men zulks. In weerwil, namelijk, van de onbillijkheid van der Engelschen eischen en van de beleedigingen, welke onze Gezanten van den Koning en zijne Ministers te verduren hadden, besloot de Prins en zijne raadslieden, dat de onderhandelingen van onzen kant niet zouden afgebroken worden, maar dat de Gezanten op het punt van geschil toe moesten geven. De Advokaat BOREEL, om naderen last uit Londen overgekomen, keerde derwaarts terug » met brieven van Zijne Excel- lentie, waarbij den Gezanten gelast werd, de onderhandeling voortgang te doen hebben.” Eerst nadat somxEL weder vertrokken was, deelde de Raad-Pensionaris onder het zegel der geheimhouding aan de Staten van Holland mede, wat ons Gezantschap in Engeland wedervaren was *, Bij voortduring poogde men te 's Gravenhage de zaak zoo veel mogelijk 1 Resol. Stat.-Gen. 5, 21, 24 Febr. 1622. 2 Resol. Stat-Gen. 30 Apr.; 4 Mei, 1622. 3 Resol. Stat.-Gen. 18 Mei, 1622. De Admiraliteit van Rotterdam had hare verplichtingen in deze zaak het minst nagekomen. Zij bewees echter, dat haar daartoe de middelen hadden ont- broken. Resol. Stat.-Gen. 25, 26 Mei, 1622. 4 Resol. Holl. 23 Maart, 1622. 87 * 1621— 1625. De onderhan- delingen worden hervat. ne 692 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— aan de kennis der volle Vergadering van de Staten te onttrekken. Immers werd in het — begin van Mei bij de Staten van Holland voorgesteld, eenige weinige leden te belasten met de taak om een geheime order voor de Gezanten in Engeland op te stellen, » ten einde dezelve, na aan Zijne Excellentie en anderen, daar des van noode weren zal, medegedeeld te zijn, in stilheid gebruikt mocht worden ten meesten dienste van den Lande." Dit voorstel werd aangenomen, en wanneer er iets in deze zaak te besluiten mocht vallen in den tijd, dat de Staten van Holland niet bijeen waren, zou de Prins met de Gecommitteerde Raden en de Gedeputeerden van Holland ter Generaliteit de vereischte beschikkingen kunnen nemen: alleen in het geval, dat er iets van bijzonder gewicht voorviel, moest Zijne Excellentie buitendien den raad inwinnen van de Gede- puteerden der Steden Dordrecht, Amsterdam en Alkmaar !. Zoo weinig door de Regering van hun Land gesteund, konden onze diplomaten niet standvastig op hunne eischen blijven staan, te minder omdat de Engelsche Commissarissen bekend waren met een schrijven van CARLETON, „waarin hij bericht had, dat men te 's Hage over de weinige toegefelijkheid onzer Gezanten verwonderd was. In weerwil derhalve van al de fijnheid en bondigheid, met welke dezen hunne zaak bepleitten, moesten zij op alle punten toegeven. Daar zij nu van die inschikkelijkheid het beoogde voordeel verlangden te genieten, zoo verzochten zij, op den 1%% April, wederom ernstig, dat nu ook de last aan den Graaf van oxronp gegeven, zou ingetrokken wor- den. De Commissarissen gaven ten dezen aanzien goede hoop. Doch wat gebeurt er? Een schip van onze Oost-Indische Compagnie, met kostbare waren van de Kust van Coromandel terugkomend, werd door Koninklijke Engelsche schepen aangerand en in Duins opgebracht. Dit werd den 15den April van ’s Konings wege aan onze Gezanten aangezegd, met de verklaring, dat zij deswegens niet ontroerd zouden zijn: want dat het schip niet slecht zou behandeld worden, waartoe Zijne Majesteit de noodige bevelen zou geven. In de eerstvolgende bijeenkomst met de Gecommitteerden uit den Raad wilden de onzen deze nieuwe grieve ter sprake brengen. Te voren echter vernamen zij, dat de last van Graaf oxronp thans werkelijk was ingetrokken. Alsnu derhalve vraagden zij, of die intrekking ook het ontslag van het laatstelijk aangehouden schip inhield, en toen zij hierop geen klaar bescheid kregen, beklaagden zij'zich zeer ernstig, dat men hen dus behandelde: zij waren Ambassadeurs van een vrijen Staat, wiens onafhankelijk- heid de Koning nooit getoond had te willen verkorten, en uitgenoodigd om intusschen de onderhandeling voort te zetten, weigerden zij zulks. Daarentegen verzochten zij ge- Naar aanleiding hoor bij den Koning, hetwelk hun werd toegestaan. Jacosus ontving hen beleefder dan eener nieuwe gri ve hebben: de Ag de vorige reize. Er had een misverstand, zeide hij, plaats gehad. Een kapitein, die pun Piden last had prasy naar Spanje te brengen, meenende, dat de thans ingetrokken orders Koning. 