VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
D: Eerwaerde van Kooten die den CXXIVíten Pfalm, in vergelyking van Ps. LX, befchouwt als een Dank- lied, door David gedicht, om de gunstryke verlosfing, aan Israël, in den oorlog met de Syriers van Soba, of Nefi- bis, bewezen, met dankbaerheid te erkennen, geeft eerst ene korte oordeelkundige verklaring der bovengenoemde tekstwoorden, en neemt daer uit gelegenheid, om by o- verbrenging op de omftandigheden van ons Vaderland, de drie volgende zaken voor te ftellen. » Voor eerst ; hoogstkommerlyk en gevaarlyk zyn de omftandigheden ge- weest, in welke ons Vaderlaud zich eenigen tyd heeft be- vonden. - Fen tweede; wy zyn nog onvernield ge- bleeven , en niet geheellyk als een roof in de tanden on- zer vyanden gekomen. Ten derden; dat wy niet vernield zyn, is, buiten twyfel, aan de gunstryke en hoogstwel- daadige befchikking der Goddelyke Voorzienigheid toe te Schryven.” Elk dezer hoofdzaken behandelt zyn Eerwaerde op een manlyken toon en overtuigende wyze, met ene duidelyke ontvouwing van onzen fterk nakenden ondergang en redding, niet door ons krygsbeleid , noch ” uit hoofde van onze deugdzaemheid , maer door de gunst- ryke befchikking der Goddelyke Vogrzienigheid, die wy hebben aen te merken, als de enige oorzaek, dat wy niet wernield en als een roof in de tanden onzer Vyanden o- wergegeven zyn. Op deze zo gewigtige voorftellen westigt zyn Eerwaerde voorts enige gepaste leeringen en aeii- 366 P. A. VAN KOOTEN , LEERREDEN. aenmerkingen, die hy zynen Toehoorderen, met de ver- eischte bondigheid, ten ernftigfte inboezemt. Voor eerst, merkt hy aen, hoe wy verbonden zyn, met nederi- ge en ootmoedige dankbetuigingen, de Goddelyke gunst en goedheid, welke ons Vaderland, zelf in het midden der rampen, heeft ondervonden,te erkennen en te eerbiedigen. - In ene tweede aenmerking leid de Leeraer ons op , om het rechte nt en voordeel uit dat gene, het welk ons zedert enigen tyd is overgekomen, te trekken ; waer toe hy inzonderheid twee hoofdzaken brengt. (1.) Wy hebben door den oorlog leeren zien, wie de ware vriend en wel- - doener van ons vry Gemeenebest is. ’Er heerschte voor- heen ene Volksdwaling: men hield Engeland voor den Vriend, en Frankryk voor den Vyand; thans beter verlicht , is het de zaek der Nederlanders zich te hoeden van ooit weder in zulk ene dwaling te vervallen. (a.) Het vuur van Vryheids- en Vaderlandsliefde is, door dezen oorlog, in de harten van Nederlands Volk ontftoken: dit vuur moet beftendig bewaerd en aengekweekt worden; men behoort die liefde tot het Vaderland en de Vryheid onfchendbaer te houden, niet alleen als een Burgerlyken, maêr tevens in volle kracht als een Godsdienftigen plicht. Hier by komt als ene derde leering, dat er, willen wy den bloei en het welvaren van ons dierbaer Vaderland befchouwen, onder het lommer der aenminnelyke vryheid het goede ge- nieten , dat ’er dan ene verbetering van zeden en gedra- gingen noodzaeklyk by ons plaets moet hebben. En laetstlyk dringt de Leeraer aen op onzer aller verplichting , om, daer God zo dikwerf, en in onze dagen, en in de da- gen onzer Vaderen, zyne gunstryke genegenheid aen ons Land en Volk betoond heeft, ons Vaderland en deszelfs be- ‚ langen , met geduurige en ootmoedige gebeden, hem aen te bevelen. Men kan uit dit beloop genoegzaem af- nemen , dat deze Biddags-Leerreden wel ene byzondere onderfcheiding verdient. De Heilige Leer van de wederoprechting aller dingen uit Gods Woord, den eenvoudigen ten nutte , in vraagen en antwoor- den kortelyk, doch teffens volledig , voorgefteld, door zM- MERMANN. Uit het Hoogduitsch vertaald, In ’s Graven- hage by C. Plaat. In groot oëtavo 43 bladz. Over de leerftelling van de wederoprechting aller dingen, volgens welke alle zondige Schepzels, en dus ook de ZIMMERMAN, HEILIGE LEER. 367 afgevallen Engelen, weder tot de Deugd en ter Gelukzalig- heid zullen geraken, is in vroeger tyd reeds menig Gefchrift voor en tegen gewisfeld, waerdoor de kracht der weder- zydfche bewyzen al dikwerf tegen elkander opgewogen is. Daer nu in dit ftukje over dit onderwerp flechts de oude en meermaels- beantwoorde bewyzen ter begunftiginge dier Lee- re aengevoerd worden, zonder in agtnéming van ’t geen daer tegen ingebragt is, zo Is het niet zeer gefchikt om icts af te doen. Op die wyze draegt men wel een min of meer nieuw Leerftelzel voor, verwachtende hoedanige bedenkin- gen of oplosfingen daar tegen zullen opkomen; maer zulks voldoet niet in een geval als het tegenwoordige, daer het te- gengeftelde al voorlange plaats heeft. Vervolg van Papieren in de zaek van J. Je LE SAGE TEN BROEK. A. L. M. Ph. et Th. Dr. enz. enz. Wesens deze zaek is ons ter hand gekomen ene Misfi- ` ye yan DIKAIOPHILUS aan zyn Vriend te Middelburg : nevens eenige Stukken beirekkelyk de zaek van D. TEN BROEK. Deze Brief raekt voornaemlyk het gedrag van het mindergetal des Kerkenraeds te Rotterdam, en ftrekt ter beantwoordinge der volgende Vragen. „, 1. Behelst het » berigt, door de Minderheid, wegens de zaak van Do. » ten Broek aan: Hunne Ed. Gr. Mog. overgegeven niet ə» ten verkeerde voordragt van zaken, eene verdonkering s» van pryslyke — cene aantyging van verkeerde oogmer- » ken in de Meerderheit? en heeft men den Souverain » daardoor niet eenigzins misleid? g. Was de Minderheit s verpligt, of zelfs wel bevoegd tot het overleveren van » zulk een afzonderlyk Berigt? 3. Mogt zy dit zoo hei- » melyk en buiten eenige communicatie aan de Meerder- s heit verrichten, daar de Meerderheit het haare in den s», Kerkeraad gecommuniceerd heeft? En eindelyk 4. Heeft s» de Man, die het laatstgemelde als Scriba ondertekend >> heeft, in het byzonder, zich in dit geval niet zeer on- “as heusch en onbetamelyk gedragen?” Dikaiophilus beant- woord deze Vragen, met ene ontvouwing van de toedragt der zaken, op zodanig ene manier, dat hy ten klaerfte too- ne, hoe ‘er in dit alles nicts berispelyks plaets hebbe. Ten dien einde gaet nevens deze Misfive; het Request van Do. ten Broek, het berigt van de Meérderheid, benevens dat der Minderheid, met de daer toe behoorende Bylagen, en Bee de 368 VERVOLG VAN PAPIEREN de Refolutie van de Heeren Staten van Holland en West. vriesland, op het inzien en overwegen dezer Schriften, in Hun Ed. Gr. Mog. Vergadering genomen: des de tot dit geval betrekkelyke Papieren hier by elkander gevonden wor- den. — Meer bepaeld tot de Leerftelling van Do. ten Broek zelve, is een ander Stukje, getyteld Tweede Dubbeh Tweetal Brieven aan en van den Hoog-Kerwaarden Heer tn Broek , zynde. een vervolg van het voorige Dubbel- Tweetal, waervan wy onlangs gewag gemaeckt hebben (*). By de melding dezer eerfte Brieven, waeruit wy de beknopte op- gave van ’s Mans gevoelen medegedeeld ebben: zagen wy die Brieven aen, als best gefchikt om ene grondige kennis van het wezenlyke verfchil in dezen behandeld te verkry- gen; en dit tweede dubbeld-tweetal bevestigt ons in di gedachten; daer deze laetfte Brieven nog nader ftrekken ter | ophelderinge van enige byzondere bedenkingen, welken daeromtrent zouden kunnen ontftaen5 weshalven deze Brie ven, in dit ftuk, bovenal opmerking vorderen. Men voege hierby een Gefchrift, °t welk juist niet regel recht tot deze foort van Papieren behoort, maer ’er echter van ter zyde wel duidelyk betrekking toe heeft, als by deze gelegenheld opgefteld. Het is getyteld, de byzonderheden van Jefus Borgbetaaling , nevens de werkzaamheden van Gii: Wolk omtrent dezelve, opgehelderd door eenige voorbeelden. Na voorafgaande aanmerkingen over °s Heilands lijdende an doende gehoorzaamheid èn °t gemeen, mer oplosfing der ywr- naamfte tegenbedenkingen. Alles woorgedraagen in tet Brief van J. C. Appelius, Predikant te Zuidbroek en Mar- tendam. Gefchreeven aan, en uitgegeeven door J. Habbem, Dr. der H. Godgel. en Predikant te Rotterdam. De Eer waerde Habbema, door den geleerden Schryver, de vry- heid hebbende om dezen Brief door den druk gemeen te — maken, heeft, gelyk hy in zyne Voorreden zegt, denzel ven uitgegeven, , onder eenen Titel, waarin hij dr s» hoofdzaakelijken inhoud heeft getragt op te geeven, & s, Onder de aandagt te brengen:” ook kan men uit titel genoegzaem ‚afnemen wat het hoofdbedoelde van &! Brief geweest zy. De Eerwaerde Appelius en Habbest zyn in hunne denkbeelden over *t Borgtogtlyke lyden ni den Heiland, in deszelfs byzouderheden eenftemmig; éS de inhoud van dezen Brief, wat het wezenlyke betreft, nagenoeg dezelfde zy, als die van het bekende Gelhri yi (*) Zie boven, bl, 277 en 278, WEGENS Je Je LE SAGE TEN DROEK. 569 van den laetstgenoemden. Voor hun derhalven, die den aert van °t vérfchil tusfchen de Eerwaerde Heren Habbe- ma en ten Broek begeerig zyn nog verder na te fpooren kan deze Brief van enigen dienst zyn, voor zo ver het Stuk hier en daer wel eens een weinig uit een ander ge- zichtspunt befchouwd word; dat echter in de zaek des verfchils geen verandering te wege brengt. Natuur- Genees- Heel- en Geboortskundige Waarneemingen en Mengelfchriften , ten dienfte van he: Landvolk , uitgege- yen door J. A. ROSELT , Gezworen Wondartz en Geboort:- helper tot Mechelen. 2 Stukken. Te Gent, by J. F. van der Scheuren, 1781. In gr. otavo. Jeet dat de Heeren Tisfot en Unzer , door hunne alge- meen nuttige Schriften getracht hebben, den gemeenen Man te verlichten; zyne verouderde en fchadelyke voor- oordeelen , ten aanzien der Geneeskunst, tegen te gaan, en hem het voetfpoor aan te wyzen, om voor het behoud zyner gezondheid zorg te draagen, alsmede welke voor- Schriften hy moet opvolgen, om zyne verlooren gezond- heid wederom te herftellen, — zedert fchynt byna elk Geneesheer, eik Fleelmeester, het zig voor eenen pligt te rekenen, om als een Priester der konst op te treeden, en raadgeevingen aan den onkundigen mede te deelen, zonder te bezeffen, met hoe veele zwaarigheden deeze ondernee- ming gepaard gaat, — zwaarigheden! die zelf een Tisfot, een Unzer, niet heeft kunnen te boven komen: — en, zonder te overweegen , dat zoortgelyke raadgeevingen, (wanneer zy niet ad Captum van den gemeenen Man kun- nen gebragt worden; en dit is gemeenlyk het geval) in- derdaad meer kwaad dan goed uitwerken , en zelf tot Kwak- zalveryen gelegenheid geeven. —— Dit waren zo ten naas- tenby de gedagten, die ons by het doorbladeren van de Waarneemingen van den Heer Rofelt, te binnen fchooe ten. i De reden, zegt de Schryver , die my bewogen hebben deeze Waarneemingen te laaten drukken, zyn niet om de Geleerde Hoogst- en Konstervarene iets byzonders te be- richten , maar alleen: die , welke , zonder genoegzaame onder- wyzing en grondbeginfels , deeze Kunst, door oogluiking , ten platten Lande beoefenen, eenigermaate te onderrich- ten, en gelyk, als by vertelling, hun eenig begrip te doen | vat- rA 370 J A. ROSELT vatten , alsmede om aan den op ’t Land woonende Onsa- tuurkundigen , zo veel kennis te doen verkrygen , op dat hy overvallen wordende , van eene dusdanige opgehaalde Ziekte, een goed begrip zig daarvan zoude kunnen voor. ftellen , en zig zelf, in noodzaakelykheid, redden, Wy zullen ons thans niet inlaaten om te beoordeelen, of deeze bygebragte redenen voldoende zyn, laatende zulks aan den kundigen Leezer over, alleen zullen wy maar in ’t voorbygaan aanmerken, dat naamelyk de wyze, op welke de Heer Rofelt den Onnatuurkundigen Landman wil onder- richten , geenzints de beste is :en dat het leezen van Waar- neemingen, voor Lieden die geene Geneeskundige grond- beginfels hebben, niet alleen nutteloos, maar zelfs zomwy- len gevaarlyk is; fed hec in tranfitu: wy gaan over om den Inhoud eeniger deezer Waarneemingen mede te deelen. = Vooreerst, eenige Waarneemingen van verfcheiden gevaarly- ke Ziekten, fchielyk veroorzaakt door eene haastige Onder- drukking der ongevoelige uitwaasfeming. — De Sc is een groot Voorftander van de vogtige Stoovingen en Ader- laatingen. — Deeze haastige onderdrukking der tranfpiratie brengt , by nieuwgebooren Kinderen , ook verfcheiden gevaar- lyke toevallen voort, waarvan ‘er eenige gevallen verhaald worden, — — De Heer Rofelt fchryft de oorzaak deezer fchielyk belette uitwaasfeming toe, aan het vroegtydig ter Kerk brengen van de Kinderen, en aan het koude water, ’t welk men ten platten Lande tot den Doop bezigt. — Vervolgens deelt de Schryver eenige Waarneemingen mede, van verfcheiden Steenen in de Blaas, gedeeltelyk door de Kunst, gedeeltelyk door de Natuur zelve, ontlast; — van eene overgefloofde Baarmoeder; — van eene by uitneemen- heid over het Schaambeen hangende Baarmoeder; — van eene Dye- en Bloedbreuk. De Waarneemingen , wel- ke het tweede Stuk deezer Verzameling bevat, zyn in de eerfte plaats over de Kinderziekte. Hy ftelt met regt de Inënting voor , als het eenigfte behoedmiddel tegens her gevaar deezer Ziekte, en zoekt de vooroordeelen daarom- trent tegen te gaan. Vervolgens deelt hy ons Waar- neemingen mede, van een gevaarlyk Toeval, veroorzaakt door eene al te groote gifte van den geest van Ammoniar zout; — van een Kind dat met zyn aangezicht in eenen blusfchenden kalkhoop gevallen was; — van eene Drenke- ing; van eene Bloedbraaking; — van eene Etterzak in de Longen; — van eene Hoofdkneuzing ; — van ece- ne gegangreneerde Breuk in de liúker Opperbuikszyde; — | van WAARNEEMINGEN. 371 van eene vrucht in de Fallopiaanfche Trompetten , waarby eene korte Verhandeling over dit onderwerp gevoegd is; — van eenen Polypus in de Keel. Proeve omtrent de Electriciteit der Ligchaamen , door den Abt NOLLET, Lid van de Koninglyke Academie der We- tenfchappen, enz. Uit het Fransch vertaald. Met Pilaa- ten. Te Utrecht , by S. de Waal, 1784. Behalven het Voorwerk, 234 bladz. in 8yo. I dit Gefchrift heeft de Heer Nollet byeenverzameld zyne opmerkingen wegens de Eleâriciteit, die hem ten grond- flage van verdere waarneemingen ftrekten. Vaoraf verleent hy, na eenige algemeene aanmerkingen over de Kleêtriciteit, eene onderrigting omtrent de werktuigen, die tot de Elec- trifche Proeven gefchikt zyn, en' de wyze hoe ’er zich van te bedienen. — Daaraan voegt hy een agtereenvolgend verhaal van de voornaainfte verfchynzelen der Ele@riciteit , om tot het onderzoek der oorzaaken te dienen: in zelve oppert hy verfcheiden vraagen , die door Proefneemingen opgelost worden, en welker uitkomften hem dezelven doet beantwoorden, met aanwyzinge van °t geen men uit die Proefneemingen kan opmaaken. En dit leidt hem ten laat- ften tot de verklaaring der verfchynzelen, welke hy bouwt op de grondvoorftellen, die hem de opgenoemde Proefnee- mingen aan de hand geeven: volgens welken de Eletrifche verfchynzelen, zynes oordeels, in twee Clasfen verdeeld kunnen worden. „, In de eene, zegt hy, zal men alle die wisfelende be- weegingen bevatten , die men onder deir naam van aantrek» king en afflooting kent, en in het algemeen alies wat uitge- werkt word door eene oorzaak y die onzigtbaar blyét. De andere zal alles bevatten wat verzeld is met ligt, kraaking , prikking, ontbranding, enz. Want, fchoon alle deze won- ‚VI REEL. ALG. LETT. NO. 9, Ge de. 472 NOLLET, OVER DE ELECTR. DER /LICHAAMEN. deren zich aan onze oogen vertoonen, order verfcheiden en verfchillende gedaanten, en dat de weinige overeenkomst , die wy onder dezelve zien, ons aanzet om dezelve aan te merken, als zo veele verfcheiden en van elkander niet af- hangende voorwerpen , die dus byzonder moeten befchouwd worden. Wanneer egter de gewoonte een zekere fcheme- ring, die ons in den eerften opflag verblind, weggenoomen heeft, en de verwondering plaats maakt voor de overden. king, ziet men allengskens, dat de uitwerkingen, die het minst aan elkander overeenkomftig fcheenen , nader by el- kander komen, en de eene dikwils maar eene uitbreiding van de andere is, of noodzaaklyke gevolgen van eene ge- meene oorzaak , maar door zommige omftandigheden veram- derd, zal men, wanneer men ’er wat over denkt, zien, dat van alle de verfchynzelen, die men kent, ’er geen is, die meu niet onder de bovengemelde verdeeling brengen kan.” —- Om dit te toonen gaat hy voorts de verfchynze- len en van de eerfte en van de tweede foort afzonderlyk na, en verklaart dezelven overeenkomfítig met de bovenge- melde grondvoorftellen uit de Proefneemingen afgeleid. Men heeft: zekerlyk , na den tyd dat de Abt Nollet, die dit Werkje in ’t jaar 1742 fchrecf, deeze Proeven nam en beredeneerde, groote vorderingen in de kennis deezer ver- fchynzelen gemaakt; dan desniettegenftaande behoudt deeze verzameling haare waarde; en de Nederduitfche Leezer zal het gefchikt kunnen platzen by de andere vertaalde Schrif- ten van dien geagten Natuuronderzoeker. Natuurlyke en naar °t leeven naauwkeurig gekleurde afbeeldin=. gen en befchryvingen der Cicaden en Wantzen, in alle de vier Waerelddeelen huishoudende , byeenverzameld en be- Jchreeven door C. STOLL. dn ’t Fransch en Nederduitsch. Te Amflerdam, by J. Ch. Sepp, 1784. In gr. quarto. Eee gezette naauwkeurigheid in ’ befchryven , en eene vaste hand in °t maalen, deezer Infetten , doet de Lief- hebbers der Natuurlyke Historie met vermaak zien, dat de bedreevene Stol} onvermoeid voortgaat in deezen zynen arbeid; daar hy ons verfcheiden Cicaden en Wantzen , die voorheen onbekend, of althans minder opgemerkt waren „ met zeer veel juistheid onder het oog brengt. Nieu W E. DE PERPONCHER 3 NIEUWE AARDRYKSBESCHRYVING. 373 maen mm a are Nieuwe Aardryksbe/chryving voor de Nederlandfche Jeugd , door den Heer wW. E. DE PERPONCHER, tot gebruik zyner Kinderen opgefleld. Te Utrecht, by de Wed. J. v. Schoonhoven, 1784. Behalven het Voorbericht , 532 bladz. in octayo. He plan van onderwys, dat de Heer de Perponcher zigzelven voorgefteld heeft, leidt hem thans tot de Aardrykskunde, waarvan hy met dit Stukje een aanvang maakt. ’s Mans Voorberigt, voor het zelve geplaatst , vor- dert eenigzins eene byzondere opmerking, in zo verre de» zelve , buiten de algemeene onderrigting nopens de uit- voering en het gebruik van deeze Aardryksbefchryving , te- vens behelst een ernftigen aandrang van de noodzaaklyk= heid, om zig zo wel op het befchaavende onderwys der Dogteren als der Zoonen toe te leggen; welke eerstge= noemden niet zelden, in dit geval, fchandelyk verwaare toosd worden; ’t welk meermaals ten gevolge heeft, dat zy zeer ongefchikte. Moeders ter opveedinge haarer Kindes ren zyn. Zyn Ed. hegt hier aan, een beknopt verflag van zyne: agtervolgende leerwyze, met nevensgaande aanmer= kingen over dezelve. En °t gewaagen hiervan geeft hem aanleiding; om ook nog mede te deelen, een Gefprekje om aan Kinderen de Godlykheid des Bybels te bewyzen ; als een Voorlooper van zyne beoogde ontvouwing der Ge- openbaarde Waarheden. . Wat nu verder deeze zvne Aardryksbefchryving zelve betreft; de Heer de Perponcher brengt ons eerst onder *t oog, hoe men het onderwys in de Aardrykskunde met Kinderen ten meesten nutte kun- ne begioven, en door welke middelen men hun hetzelve aangenaam en gemaklyk kan maaken. Hierop laat hy voorts volgen eene verkláaring van voorbereidende kundig- heden, die tot deeze Weetenfchap in ’t algemeen behoo- ren. En daarmede gaat hy bepaaldlyk tot zyne Aardryks- befchryving over; beginnende met eene befchryving det Vereenigde Nederlanden, als zynde het Vaderland, waar. toe wy bovenal betrekking hebben, vestigt hy vervolgens het oog op de Oostenrykfche Nederlanden; geeft verder een verlag van Vrankryk, en brengt nog in dit eerfte Deel zyne berigteri raakende de Brittannifche Eilanden tert einde. Zyn Ed. behandelt dit alles als een Man van kun- de, die, deezer Weetenfchap meester zynde, het geen tot derzelvér kennis bird in een, beknopt beftek klaar ED ys $74 W. E. DE PERPONCHER byeenbrengt, met vermyding van het overtollige , zonder van het weezenlyk noodige iets te verliezen. Uit dien hoofde is dit Werk van dien aart, dat het, hoewel in de eerfte plaatfe gefchikt voor Kinderen, die reeds voorbereid zyn, ter wier onderrigtinge het met veel vrugts gebruikt kan worden, ook tevens voor meer bejaarden van wee- zenlyken dienst kunne zyn, indien ze lust hebben, om een geregeld denkbeeld van de Aardrykskunde , en ’t geen daar toe betrekking heeft, te erlangen. In ’t behane delen der voorbereidende kundigheden , waartoe ook de kennis der verfchillende Regeeringsvormen behoort, is ons eene voorftelling daarvan voorgekomen, in welke de Heer de Perponcher dit Stuk zo beknopt en duidelyk ontvouwt, dat wy gedagt hebben veelen geen ‘ondienst te zullen doen, met dezelve ter deezer gelegenheid over te nee- men. „ Uit het 29 Gefprekje van ’t ge Deel onzes Onderwys p 220 &c. (dus vangt hy aan (*)) zult gy u herinneren unnen, dat ‘er in alle maatfchappyen of famenwooningen van menfchen Overheden zyn moeten, om wetten te maas ken; regt onder de menfchen te doen; alles wat tot de ha orde, de veiligheid en °t welzyn der maat{chappy , ienftig is te bezorgen; en ten dien einde belastingen op te leggen; amptenaars aan te ftellen; de zaaken van vreede en oorlog te beftieren , verbintenisfen met andere volken am te gaans en wel byzonder ook de belangen te bevorderen van den koophandel, die zelf de algemeene band is , welke alle de volken der aarde , door wederzydsch belang, famen verbindt, en met behulp der zeevaart, (nu deeze haar kring tot alle de deelen der waereld heeft uitgebreid,) in eene groote, en zig over ’t gantfche menschlyke geflagt , uitbrei- dende, maatfchappy vereenigt. . Het opperbeftier, over de befchikking en bezorging dezer groote belangen, waarin eigentlyk het werk en gezag der (*) Zyn Ed. vooronderftelt in dit zyn laater Gefchrift feeds het gebruik van zyn voorig Onderwys, en raadt ook den gee- nen, die van dit zyn Gefchrift voor- Kinderen gebruik gelieves te maaken, dat ze, in foortgelyke gelegenheden, met de Kin- deren daags te vooren nagaan, het geen daar in betrekking heeft tot dat gedeelte van dit Gefchrift , het welk men hen vervolgens onder ‘t oog zal brengen. Zie onze berigten no- pens dit nuttig Onderwys voor Kinderen in deeze Alg. Fad. Let- teroef. IV, D, bl, 179, 512. en V. D. bl, 263. NIEUWE AARDRYKSBESCHRYVING. 375 der hoogfte Overigheid van ieder land beftaan , is, in fom- mige, fchoon weinige landen, door het volk aan zigzelven behouden; invoegen „dat alle BURGERS, dat is, alle mans- erfoonen van zekere jaaren, door inboorlingfchap , aan- Koop , of anderzins, dit regt verkreegen hebbende, van tyd tot tyd, in groote algemeene vergaderingen, by den anderen , komen;om „over alle deze onderwerpen , te raad- pleegen en beflisfing te. doen, als mede de nodige ampte- naars aan te ftellen } ten einde de, in deze vergaderingen , gemaakte wetten en genomen befluiten , ter uitvoer te brengen. Zulke regeeringen worden Democratien of Volks- regeeringen genaamd. In dezelven bezit een ieder, van regtswegen ten minlten, de grootfte vryheid. Ook geeven zy eene byzondere kragt aan °t volks character; werken , ten fterkften , om aan allen belang en liefde , voor het Va- derland en °t gemeene welzyn, in te boezemenzen bieden aan een iegelyk de overvloedig{te gelegenheden aan, om zyne gaven en vermogens te ontwikkelen, en, ten dienfte van ’t gemeen, in °t werk te ftellen. Dan, daar tevens, in dezelven, de driften, ten fterk{ten, worden opgewekt, en elk zig even zeer als een ander geregtigd vindt, om zyn zin te hebben, en zyn gevoelen door te zetten; terwyl ‘er gemeenlyks niemand, met genoegzaam gezag, bekleed is, om de heethoofdigften, in bedwang, te houden, zyn deze regeeringen aan veele beroerten, twist en tweedragt onder- heevig 5 gelyk ook men dikwils de buitenfpoorigfte, en te- gen de vryheid en regten der byzondere leeden ten fterkften aanloopende , ja zelfs °t gemeene welzyn meest benadeelen= de befluiten, by zulke Volksvergaderingen, nemen zag; om dat de menigte, die, in dezelveri , heerscht , zig meest p door haare driften , laat beftieren; en ook niet altyd verlicht genoeg, en wel genoeg onderrigt kan zyn, om haare en ’s lands waare belangen te kennen. „ In andere landen, is de Oppermagt afgeftaan, aan een min of meer groot getal, uit de voornaamften en aanzien- lykten des lands, getrokken; en dit noemt men een Ariflo= -cratie , of Regeering der besten of aanzienlykften. In dezel- ven vindt men gemeenlyks , daar zodanige Regenten beter onderwezen zyn, en meer tyd aan ’t onderzoek en beleid van Regeeringszaaken geeven kunnen , het beftier , met meer wysheid en op een gelykmaatiger voet, ingerigt. Terwyl tevens die Regenten weinig genoeg, in getal, zyn, om ge- * maklyker , tot eenparigheid , te kunnen worden gebragt; en evenwel nog talryk genoeg, om de een den anderen , in be- Ce 3 dwang , 474 ' W, BE. DE PERPONCIER ` dwang, te houden, en te beletten, dat een van allen de hun toebetrouwde magt misbruike. Dan ook dit wordt niet altoos, zonder twist en tweedrfagt, onder de leeden der Regeering en hunne aanhangelingen, en dus fcheuring onder °t volk, te weeg gebragt. En wanneer deze leeden telkens, door °t geheele lichaam van ’ volk, of een groot gedeelte van °t zelve, verkooren worden , geeft zulks, by ieder verkiezing , tot kuipery , omkoop, en niet zelden twist en beroertens, aanleiding. Vervullen zy, daarente- gen, de onder hen openvallende plaatfen zelfs, dan weeten zy wel haast de geheele magt, onder een klein getal van eflachten , te brengen; verftaan zig met elkander; en maa- ken zig zodanig van alles meester , dat niets hun wederftaan kan , maar de voornaamften uit hun zig, tot zoo veele klei- ne dwinglanden, opwerpen , die veilig en ongeftraft hunne medeburgers , op allerlei wyzen , kunnen-verdrukken en be- nadeelen. Nog veel erger is °t, wanneer, gelyk in enkele Staaten plaats heeft, van regtswegen, en door de Staatsgefteltenis zelve „een klein getal geflachten alleen zig „ tot de Oppermagt, geregtigd vindt; want daardoor wordt dan de weg, tot deze dwinglandy, die de eerstgenoemden , met veel moeite en gevaar, voor zig, ontflgiten moesten „ voor dezen, van zelve en als van regtswegen gebaand, s, Beide deeze foorten van Regeeringen, die des volks en die der aanzienlyken, worden Gemeenebesten en Republi- cainfche of vrye Regeeringen genaamd; fchoon in die van het tweede foort, in de laatstgemelde gevallen , weinig vry- heid te vinden zy; uitgezonderd alleen voor de heerfchende geflachten. ‚‚ {n zeer veele landen , heeft men Vorften of Allzenkeer- fchers aangefteld, Dat is, men heeft een enkel perfoon , met al 't gezag der Oppermagt, bekleed, en aan hem de be- fchikking, over alle de belangen van den Staat, overgelaa- ten. Zulke Regeeringen worden Monarchien of Alleenheere fchingen genaamd, en de Vorften, die ze bekleeden , draa- gen verfcheiden benaamingen , van Keizers , Koningen , Prin- fen, Hertogen &c. In zodanige regeeringen heeft men ge- meenlyk de minfte beroerten, en tweedragt, te wagten ; ook kan men, onder dezelven , wanneer de Vorst een uitmun- tend goed cháraêter, by uitmuntende bekwaamheden, voegt, en zyn volk, gelyk een vader zyne kinderen , bes haudelen wil, zoo vry, als gelukkig leeven, Dan daar’er, in zulke Seaatsgefteltenisfen, gemeenlyks, niemand is , die den Vorst, of de geenen, aan wie: hy zyne magt toevere l tTOUWt ; NIEUWE AARDRYKSBESCHRYVING. 277 trouwt, in toom kan houden, hangt alles ook van zyne en hunne goede geneigdheid af. Wil de Vorst zyne magt misbruiken, of laat hy toe, dat zy, door zyne gunttelin= gen, worde misbruikt, dan is niemand, tegen hunne ver- drukking, veilig; niemand ooit een oogenblik zynes lee- vens, zyner eer, of zyner goederen zeker; en geen inge- zeeten kan meer vryheid of geluk genieten, dan de Vorst of zyne gunftelingen hem wel laaten willen. Deze onze- kerheid , deze afhanklykheid , van den wil en wenk eenes enkelen menfche breekt de kragt van ’t Volkscharaêter 3 doet het belang en de liefde, tot het Vaderland , verdwy- nen; dooft alle vermogens uit, en maakt ook die ingezees tenen, die daadlyk vry komen, door de geduurige vrees en ongerustheid, ongelukkig. En dit alles heeft dan, voornaamlyk en in den hoogtten trap, plaats, wanneer ’t gezag van den Vorst, door geene grondwetten van Staat , binnen zeekere grenzen, bepaald is, Daar zulke wetten ten gronflag zyn gelegd, vindt de onderdaan, ten minften vån regtswegen , nog eenige befcherming en toevlugt; —- die echter altoos geëerbiedigd wordt. —- De meesten des zer Monarchten zyn erflyk, zoo dat, de Vorst geftorven zynde , zyn Zoon hem, terftond en van regtswegen, (en dus zonder ópzigt op zyne bekwaamheden of inborst ,) in al zyn gezag en magt, opvolge. ‚, Andere Regeeringen eindelyk zyn van een gemengden aart; zoo dat men b. v. wel een Koning hebbe , maar aan wien niet de geheele magt is toevertrouwd, daar hy ’t ge- zag moer deelen, met een of meer Raden ,of lichamen van Regenten en Volksvertooners; aan efteld om den Vorst te beletten „ zyne magt, ter onderdrukking van * Volk, te misbruiken. En zulke gemengde regeeringen fchynen wel de besten te zyn; ten minften wanneer zy zoodanig zyn ingerigt, dat het bewind in handen der voornaamfte zy; het volk aan zigzelve invloed genoeg behouden hebbe, om het voor de Regenten moeilyk en gévaarlyk te maaken , hun gezag te misbruiken, of van hunnen plicht af te gaan 5 en een uitfteekard perfoon , amptenaar of vorst, met juist bepaald wermoogen, bekleed, deze twee mâgten in even- Cc 4 wist Ed 378 W. E. DE PERPONCHER ; NIEUWE AARDRYKSBESCHRY VING. wigt houde; de meenigte der deelhebbenden , in de Re- geering, tot eendragt, eenpaarigheid, en de bejaaging van t algemeenfte welzyn wederbrenge; mitsgaders, aan de uitvoering der befluiten, den vereischten fpoed en nadruk geeve. Op dat dus, in deze gemengde Staatsgefteltenis, de gebreeken der eene regeeringsvorm , door de voordeelen der andere, zoo veel mooglyk, opgewogen en verbeterd worden; daar tog geene menschlyke regeering, zonder ge- breeken en zwarigheden, beftaan kan.” Brieven, betreffende eene Reze in het jaar 1772, na Ys- land gedaan, door Dr. UNO VAN TROIL, in het Neder- duitsch vertaald. Met Plaaten. Te Leyden, byS. en J. Luchtmans 1784. Behalven het Voorwerk en het Re- gister, 460 bladz. in gr. octavo. Vsland, hoe ongevallig ook in veelerleie opzigten voor Reizigers, is egter, ten opzigte van deszelfs merk- waardige Natuurverfchynzelen, een uitlokkend gewest voor de navorfchers der Natuure, die zig aldaar by uit- ftek in haare groote uitwerkingen vertoont. Zulks heeft veelen bewoogen om dit Gewest met oplettendheid te on- derzoeken; tot welker getal ook te brengen zyn de be- roemde Heeren Banks en Solander, benevens de bovenge- noemde Heer van Troil; welke laatfte, in gezelfchap der eerstgemelden, een Zomerreis gedaan heeft, door de Wes- teiyke Eilanden van Schotiand naar Ysland, en in deeze Brieven een verflag verleent, van zyne aldaar gedaane op- merkingen, die TEED getuigenisfen draagen van zyne bekwaamheid, als een Man van Studie in ’t algemeen, en als een geoefend Natuurkundige in °t byzonder. Men ontmoet in deeze Brieven een oordeelkundig berigt van de gefteldheid des Lands; deszelfs Burgerlyken en Kerklyken toeftand; de zeden en leevenswyze der Inwoonderen; als mede van de vroegere en laatere bewyzen van Letter- en Dichtkunde aan deezen afgelegen oord; welk alles de Heer van Troil met leerzaame aanmerkingen over verfcheïden byzonderheden,, „daartoe betrekkelyk, doorvlegt. Hierne- vens gaat een juist verflag van de Vuurbraakende Bergen , de heete Springbronnen, en de Bafaltpylaaren, zo als zvn Ed. dezelven met oplettendheid nagefpoord heeft. By deeze Brieven, aan verfcheiden Geleerden gefchreeven, komen nog drie Brieven, welken tot de daarin verhan- U. VAN TROIL, BRIEVEN OVER YSLAND. 379 delde onderwerpen betrekking hebben; als een van den Heer Kancelary- Raad en Ridder Ine, over de Edda, een Gefchrift, dat men vry algemeen gehouden heeft voor een werk dat de Godgeleerdheid der Ouden bevatte; doch %x welk, gelyk de Heer Ihre toont, niets anders is, dan eene onderrigting in de Yslandfche Dichtkunde. Een vol- gende Brief van den Heer Lvyf-Medicus en Ridder Beck at over den Yslandfchen Scheurbuik 5; waarnevens de ollandfche Vertaaler nog een byvoegzel geplaatst heeft, behelzende_ een nader verflag van etlyke Stukken, van welke de Heer Beck in dien Brief gewag maakt. De laatfte Brief is van den Hoogleeraar en Ridder Bergman, en ontvouwt ons zyne natuurkundige aanmerkingen over de werking van het Vuur, zo in brandende Bergen, als op de heete Bronnen, mitsgaders van den Bafalt; welk alles grootlyks dient ter ophelderinge van °t geen de Heer van Troil deswegens bygebragt heeft. Eindelyk heeft men, ten flot deezer verzamelinge van Drieven, hier no geplaatst eene Lyst van eenige Werken, die over Ysland handelen. Ees geluk had ons juist gebragt op edhe plaats , alwaar wy beter, dan op eenige andere plaats in Ysland, konden waarneemen de uitwerkzelen van het vuur, dat een ftuk lands van tien of twaalf mylen had verwoest. — Wy zagen hier byna alle werkingen van een vuurbraakenden Berg , uit- gezonderd alleen de opening, uit welke het vuur gekomen was 5 waarom wy ten einde ook deeze te onderzoeken, eene reis naar den Heckla zelfs ondernamen, befteedende daar- toe twaalf dagen, Vyftig of zestig mylen, [Zweedfche, Cc 5 wel. 380 U. VAN TROIL welken ongeveer twee uuren gaans zyn, maakende rò Zweedfche mylen de lengte van een graad,] ver, reisden wy over niets anders dan Lava, en hadden eindlyk het genoegen, dat wy de eerfle waren, die ooit den top van deezen beroemden WVolkaan beklommen. „‚ De rede ,om welke niemand voorheen aldaar geweest is, beftaat gedeeltelyk in bygeloof, maar ook gedeeltelyk daarin, dat, voor de laatfte uitberfting van den Berg, de weg naar deszelfs top zeer moeijelyk was. Niemand was Yer onder ons gezelfchap , die niet wenschte, dat zyne klee- deren een weinig gebrand wierden, als hy maar het genoe- gen had, den berg Heckla brandende te zien, en daar ons de Bisfchop van Skallholt fchreef , dat er in den nagt tus- fchen 5 en 6 September, dat is tien dagen, voor dat wy aldaar kwamen, vlammen uit denzelven waren opgegaan, vleiden wy ons byna met deeze hoop; maar nu was de Berg bedaarder dan wy wenschten. ‚‚, Wy bragten egter, van des nagts ten een uuren tot twet vuren van den volgenden dag, onzen tyd mert her befchou- wen van den Berg zeer vergenoegd door; ja wy waren zelfs zo gelukkig, dat de wolken, die het grootfte deel van denzelven bedekten, zich tegen den avond zoo'veel van een fclreidden, dat wy van denzelven een zoo ver uïitgeftrekt gezigt hadden, als wy ooit zouden hebben kunnen verlan- gen. De Berg is wat hooger dan 5ooo voeten, en van boven verdeeld in drie toppen, van welke de middenfte de hoogfte is. Hy beftaat flegts voor zyn geringfte deel uit Lava, het overige is asfche, met harde en vaste ftee- nen, die door de openingen zyn uitgeworpen, en een web nig Puimfteen , waarvan wy egter maar een klein ftuk, met een weinig zuivere zwavel, vonden. Onder ver- fcheide openingen, welke wy zagen, verdienden vier by- zondere opmerking. By eene van deeze had de Lava de gedaante van half omgevallen muuren van fchoorfteenen: uit eene andere was water ftroomswyze te voorfchyn geke- men: by de derde zagén alle fteenen zoo rood als tegels: uit de vierde eindelyk was een ftroom van Lava, die zich $ l s wegs van daar in drie armen verdeeld had, ge Vioc. » Hierboven heb ik reeds gezegd, dat wy zo gelukkig niet waren, dat wy den' Heckla vuur zagen uitwerpen , maat egter hadden wy voldoende bewyzen, dat hy inwendig brandde; want wy vonden op zyne bovenfte helft, die tet hoogte van vier of vyf duimen met {meeuw bedekt was, vere BRIEVEN OVER YSLAND. s81 verfcheide plekken, op welke geen fneeuw lag, en op des- zelfs hoogtten top, alwaar de Thermometer van Fahren- heit in de Lucht op 24° ftond, klom dezelve, op den grond gezet zynde tot 1530, ja in eenige kleine openingen was de warmte zoo groot, dat wy bezwaarlyk met eenen kleinen Hand-fhermometer den graad van warmte konden waarneemen. » Men weet niet, dat de Heckla zedert het jaar 1693 weder vuur heeft uitgeworpen voor het jaar 1766, wan- neer hy op den eerften April vuur begon uit te werpen, langen tyd brandde, en veele mylen ver verwoestingen aanrigtte. ln de laatst verloopen maand December 1771, kwamen ook eenige dagen lang vlammen uit denzelven te voorfchyn;en men is in den omtrek van den berg van ge- dagten „dat hy in korten tyd weder vuur zal beginnen uitte werpen, dewyl men meent waargenomen te hebben , dat de ftroomen, die digt by denzelven zyn, beginnen uit te droogen. Men gelooft, dat dit gefchiedt, uit hoofde dat de Berg het water na zich toe trekt, en dat dit altyd een zeeker teeken van eene nabyzynde uitberfting geweest is. „ In deeze eeuw zyn de Myvatn, die tusfchen het jaar 1730 en 1740 gebrand heeft, en de Kattlegia, die in het jaar 1756 brandde, wegens hunne geweldige uitberftingen ook bekender geworden (*).” Als een tweede byzonder verfchynzel meldt de Heer van Troil de heete Waterbronnen, van welke Ysland over- vloedig voorzien is, waaromtrent hy het volgende aantee kent, >, Deeze Bronnen verfchillen van elkander in warmte ‚en worden in dit opzigt van de Inwooners zelfs verdeeld in Laugar of warme Baden, eh in Heurer of Springbronnen, Fonteinen. Van de eerstgenoemden vind men ook voorbeelden in andere deelen van Europa, maar ik ben | vau (*) Dit is de voornaame inhoud van den achttienden, negen- tienden en twintigften Brief, waarin alle deeze byzonderheden breeder ontvouwd worden. Uit het aldaar gemelde blykt, dat ’er buiten den Heckla nog verfcheiden andere vuurbraaken- de Bergen op Ysland gevonden worden; doch men fpreckt, gelyk de Autheur opmerkt, meest van den Heckla, zo, om dat hy zo dikwyls agtereen vuur uitgeworpen heeft, als om dat hy zulk eene ligging heeft, dat alle fchepen, die naar Groenland of Noord. America zeilen, in het gezigt van denzcl- ven henen Vaaren, 982 U. VAN TROIL van gedagten, dat zy elders riet tot alle die einden , waar- toe men ze hier gebruikt, worden gebezigd. Want men baad zich niet alleen in dezelven , om de gezondheid te bevorderen, maar zy worden hier ook als een foort van - Galanterie gebruikt. De armoede der Inwooners belet hun aan hunne Schoonen gefchenken te geeven, en de Natuur verfchaft hun alhier geene Bloemen om kransfen te vleg- ten, gelyk in andere Landen kan ti worden. Maar alhier is het eene gewoonte geworden, dat de Bruidegom zulk een Bad zeer fchoon maakt, en dat de Bruid het zelve daarna met een bezoek vereerd. Het andere foort, namelyk de Springbronnen , verdient meerder opmerking. Van deeze heb ik zeer veele gezien, doch zal nu flegts van de drie zeldzaamfte gewag maaken. a» Ik zag by Laugarvatn, (een kleen Meer binnen in het land, omtrent twee, dagreizen van den Heckla afgele- gen, en in den omtrek een myl groot,) voor het eerst een heete Springbron, en ik kan wel zeggen, dat ik daar de fchoonfte vertooning, welke ik ooit gezien heb, aan {chouwde. De morgen was buitengemeen helder; de Zon had reeds begonnen de toppen der digstbygelegene Ber- gen te vergulden 3 daar was zo weinig wind , dat het Meer, in °t welke eenige Zwaanen zwommen, zoo gelyk als een fpiegel was, en rondom het zelve zag men op vecle plaatzen een damp van de warme Bronnen, die ein- delyk hoog in de lucht verdween, opryzen. Uit alle dee- ze Bronnen fprong water in de hoogte, maar inzonder- heid was 'er een, die by aanhoudendheid deed zien een Water-colom, die zes of agt voeten dik, en agttien tot vier- en twintig voeten hoog was. Het water was zeer heet, en een daarin gekookt ftuk Schaapenvleesch , en ec- nige Salmforellen , zoo als ook een Sneeuwhoen , dat bin- nen zes minuuten byna aan ftukken was gekookt , fmaakten ons zeer wel. ‚‚ Te Reikum was een andere bron van deezen aart, uit welken het water eenige jaaren geleeden, naar men my vet- zekeren wilde, ter hoogte van zestig of zeventig voeten had gefprongen; doch nu fprong het, uit hoofde van ecse nederftorting van aarde, welke byna de geheele opening be- dekt had , maar vier en vyftig of zestig voeten hoog, eu dat zydwaards uit. Wy zagen aldaar zeer veele verfteen- de bladeren, en ook eenige zuivere zwavel, die aan het water aldaar cen veel fterker {maak , dan op andere plaat- zen , medegedeeld had. s By BRIEVEN OVER YSLANDe 383 ‚… By Geyfer -eindelyk , niet ver van Skallholt, een Bis- fchoplyke zetel in Ysland, kan men zien een der groorfte Springbronnen, die ergens gevonden worden, en waarby de beroemde Waterwerken te Marly en St. Cloud, te Win- terkasten digt by Casfel, en te Herrenhaujen in het Hano- verfche, niet behooren vergeleeken te worden. Men vind aldaar binnen den omtrek van een halve myl tusfchen go en zo kookende Bronnen, die,na myne gedagten allen een en denzelfden oorfprong hebben. Van fommigen is het water helder, van anderen is het dik, even als water met kley gemengd ; van anderen , als het namelyk door zeer fyne oker elopen heeft, is het bloed rood; van anderen eindelyk is et, dewyl het door een witter foort van kley zynen weg heeft genomen, zoo wit als melk. is et water van alle deeze Bronnen fpringt in de hoog- te, uit fommige altoos, uit andere van tyd tot tyd. De ootfte Bron is in het midden, en die was het vooral, welke onze oplettendheid den geheelen dag, dat wy ons hier ophielden , van ’s morgens ten zes tot ’s avonos ten zeven uuren, bezig hield. De buis, uit welke het water {prong , en van welke ik de diepte niet kan bepaalen, was in haar middellya negentien voeten. Aan haar bovenkant had zy een bekken, het welk met de buis de gedaante had wan een ketel, en welks bovenfte rand negen voeten en een - duim hoger was dan de buis, zynde in zyn middellyn 56 voeten. k : „ Het water fpringt uit deezen Bron niet by aanhouden- heid, maar egter. dikwils op een dag; en wel, volgens het zeggen van menfchen, die daar digt by woonen, als het koud en flegt weder is, hooger, dan op andere tyden. — Op dien dag, toen wy ons:daar bevonden, fprong het was ter des woormiddags van zes tot elf uuren tien onderfchein den maalen, telkens van vyf tot tien vaderen hoog. Tot dien tyd toe was het water ook nog niet hooger dan den rand van de buis geklommen, maar toen begon het ook allengskens het bovenfte bekken te vullen , en eindelyk zelfs over te: loopen. De menfchen , die ons verzelden, zeiden, en °t kwam ons ook geldofwaardig voor, dat het water binnen korten tyd veel hooger, dan tot nog toe gefchied was, fpringen zoude; weshalven. de- Heer Dr. Lind, die ons als Sterrekundige verzelde, zyn quadrant (telde, om de hoogte met naauwkeurigheid te kunnen meeten. Kort na vier. uuren wierden wy gewaar, dat de aarde op drie onderfcheiden plaatzen, en onder anderen ook op den top van 434 Us VAN TROIL van een Be die omtrent goo vademeri vañ de opening af was, rak te beeven. Wy. hoorden ook zeer dikwils een onderaardsch geluid, overeenkomende met zwaare ka- nonfchooten; en kort daar aan fprong uit de opening een Watercoloms; die zich van boven verdeelde in verfgheiden ftraalen , en ingevolge cene, met den quadrant gedaane, waarneeming 92 voeten hoog was. s» De Natuurkundigen , vervolgt hy., hebben die py- Jaaren, welken zoo zelden voorkomen ,¿„:en door de hand der Natuur zoo in Ysland, als op andere plaatzen, zyn vervaardigd , altyd met de grootfte oplettendheid befchouwd. Men plagt die van Giants Caufeway, of den Reuzendyk in Jerland, altyd te houden voor de grootfte en geregeld- fte, maar wy hebben op onze reis door. de westelyke Ei- landen van Schotland, eene plaats ontdekt, die den Reu- zendyk verre overtreft. '. -a Het Eiland Staffa , (Westwaards van Mall, drie Zee- mylen in het Noord-Oost. van Jona of Calumbkill gele- gen,) beftaat geheel en alleen uit zulke pylaaren, die zoo regelmatig zyn toegefteld, dat. men-zich niets geregelder kan voorftellen. Zy fchynen volkomen van dezelfde ftot fe te zyn als de Ierlandfche , en zyn-van drie- tot zeven- hoekig. Elke pylaar is van andere omringd, eu deeze fluiten zich zoo digt om denzelven, dat ’er tusfchen bei- de weinig plaats. word overgelaaten; en ‘deeze is-dan nag dikwils vervuld met een Gecryflaliifzerden. korst. De py- laaren ftaan' op de. meeste: plaatzen”loodregt; op andere een weinig fcheef; en“ wederom op andere- plaatzen liggen zy zoo, als het -binnenfte ‘houtwerk, vof ‘desribben , van een Schip. De hoogfte pylaar was-#5 voeten en één duim lang, en elke verdeeling van denzelven was één of twee voeten groot. Op dit Eiland ís een’ Hot, genaamd Fin- gals-hol, dat alleen uit zulke pylaaren beftaat, 367 voeten lang, 53 voeten en 7 duimen breed , eu ‘117 voeten en a ' : En 6 _(*) Van deezen Geyfer en het daartoe behoorende vindt men gen uitvoerig verflag:ín den een em twintigtten Brief. DRIEVEN OVER YSLAND. 385 6 duimen hoog is. In dit Hol ftaat drie vademen wa- ter, zo dat men gemaklyk met een Boot. daarin vaaren kan (*).” Men heeft dit Werk, buiten eene naauwkeurige Kaart van Ysland, verrykt met etlyke Plaaten, waar onder die met de aftekeningen van den Geyfer, en de Bafalipylaas ren op het Eiland Safa, in verfchillende (tanden , mits- gaders van Fingals-hot bovenal opmerking verdienen, daar ze ons deeze wonderbaare verfchynzels der Natuur kene nelyk onder ’t oog brengen. (*) Deeze Bafaltpylaaren, en ’t geen daaromtrent betrekke- lyk is, mitsgaders het Fingals-hol, worden in den twee en twintigften Brief breeder befchreeven. En ‘teen en ’ ander deezer drie Natuurverfchynzelen wordt, in den laatfien Brief deezer Verzamelinge, of dien van den Hoogleeraar en Ridder Bergman, nog nader ontvouwd. | Gefchiedkundige Verhandeling , betreffende het Regeerings- reglement, door zyne Hoogheid, wiLLeM de Ille in den jaare 1674 aan de Provincie van Utrecht voorgefchreven. Waarby de onwettigheid en onbeftaanbaarheid van het zel- ve, zo met eene vrye Staats-Regeering als met de Unie van Utrecht ten duidelykflen wordt aangetoond. Utrecht, 1784. Behalven de WVoorreden , en 42 biadz. Bylagen, 247 bladz. in gr. oëtavo. Te gefchikter behandelinge van dit zo gewigtige ondere £ werp gaat de Autheur het voorgevallene, met betrek- kinge tot het ongelukkige lot der Provincig van Utrecht, in de jaaren 1672, 1673 en 1674, ten naattwkeurigfte na, „Met den aanvang toont hy, hoe Utrecht zig niet in de handen van den Koning van Vrankryk overgegeoven heb- be, dan na het aanwenden van de uiterfte poogingen om manhaften tegenftand te bieden; tot dat men, na ’t af- zakken van ’t Staatfche Leger naar Holland, by mangel van eenig vermogen, volftrekt genoodzaakt ware dien ftap te doen. Vervolgens geeft hy een verflag van de verrigtin- n der Afgevaardigden van de Algemeene Staaten , (of wel Aer vier niet overheerd geweest zynde Provincien ,) na dat de Franfchen den stigtfchen bodem geruimd hadden. Welke Afgevaardigden, terwyl ze de Provincie tot een ftaat van regeeringloosheid gebragt hadden, zig alleszins gedroegen , als waren zy in cene door hen overwonnen Provincie , ja | er M, 386 REGRERINGS“REGLEMENT TE UTRECHT. ker oppergebied in hunne handen gevallen was; zonder ese nig gehoor te verleenen aan daartegen gemaakte Remonftran- tien van de zodanigen , die, zelfs geduurende den tyd van de overmagt der Franfchen , het Lands- en Stadsbewind ge- handhaafd hadden. Dit leidt hem voorts ter ontvouwinge van den uitflag der raadpleegingen der vier Provincien , met overleg van Z. H. Willem den III, nopens het al of niet weder aanneemen der door de Franfchen overheerd geweest zynde Provincien in de Unie, waardoor Utrecht , te gelyk met Gelderland en Overysfel , ieder weder in zynen ouden rang, in °t bondgenootfchap ontvangen werd ; waarop eer- lang Z. H., door de bovengemelde Heeren Staaten , gemag- tigd werd, om de Regeering in deeze drie Provincien te veranderen. Het voorgevallene by die gelegenheid in het Stigtfche is het onderwerp der vierde afdeelinge deezer Ver- handelinge, waarin de Opfteller, een berigt gegeeven heb- bende, van de benoeming en aanftelling der nieuwe Re- genten, tevens meldt hoe Z. H, diestyds het bewuste Re- geerings-Reglement invoerde , dat men toen zo onbeda ‘aangenomen heeft, en waarover de Nakomelingfchap klagtig valt. 