VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
te opening, daar het oog de verfchrikkelyke:kolken in ont- dekt, in de welke onophoudelyk eene zee van bitumen, van zwavel, en van gloeijende fteenen kookten brande. : _ - Na dus de voornaamfte brandingen befchouwd te hebben, luft het ons, ten flot van dit berigt, nog het oog te veftis gen opde verklaaring, diede E. Vader DE LA TORRE van de verfchynzelen geeft. Het fmelten van zommige lighaas men, het verkalken van andere, de vlammen, die men uit zyn kruin ziet opflaan „de regens van afch en zand „die verá volgens daar uit nederftorten, de geweldige rook, die met zulk eene kragt naar boven ftygt, die ftroomen van bran- dende {toffe eindelyk die uit de.zyden van den berg voort- vloeijen, en alles verwoeften, wat. zy-naderen; zie daar de: verfchynzels „ welke opgeloft moeten worden. : Zy zynalle ongetwyfeld hunnen oorfprong verfchuldigd aan dat onder- aardfche. vuur, dat men zelfs met het oog in de kolken van: dezen berg ontdekt; alle natuurkundigen ftemmen hier in overeen; maar van hoedanigen aart is dit vuur? Is het een wezenlyk vuur, dat in de ingewanden van den Vefuvius al- toos werkelyk brandt? Of is hier alleen de ftoffe „ om dit- vuur te doen branden, zo dra het aangeftooken wordt? Dart is te zeggen, zo dra dezelve door dè eene of andere toeval- lende oorzaak: verbryzeld, vermengt en met water door- trokken wordt, waardoor dezelve dan aanhet giften, en. vervolgens aan het branden komt? 200 | ‚Is het eerft gevoelen waarfchynlyk in zig zelven? Is het: te denken, dat dit vuur in den Vefuvius-van de fchepping: der wereld af werkelyk gebrand hebbe? Neen! want dan 2oude men ’er altoos blyken van hebben moeten zien, En. taks: eg + pa BERIGT WEGENS egter voor de uitbraaking onder Keizer TITUS was ‘er reeds gene meenigte eeuwen verloopen, geduurende welke deze berg geen teken van branding hadt gegeeven. Zal men zer. gen, dat het een vuur zy, het welk in het hart der aarde _ huisvest, en dat zig door dezen’ berg onder anderen eene opening maákt! Dit neemt de zwaarigheid nog niet weg; waarom heeft dit onderaardfche vuur die opening niet cer gezogt? En daarenboven wat bewys heeft men van deszelts beftaan ? Men hoore of leeze alie de berigten der myn- werkers, en die ’er de beftiering van gehad hebben , men vindt nooit een blyk, dat zy in den boezem der aarde of zulk een middelpunts-vuur, of zulke ftroomen van vuur, als men zo gereedelyk onderiteldt, gevonden, of ’er zelfs eenigen fchyn van ontdekt hebben. Men weet zelfs door Proefneemingen , dat een wezenlyk vuur eene geltadige ge- meeníchap met de lugt moet hebben , om brandende te biy- ven. En dewyl dit in het harte der aarde onmoogelyk is, zo moet men tot de andere gedagte koomen , enftellen „dat bier flegts de fhoffen tegenwoordig zyn , die, aanftonds vuur vatten kunnen. | Elk, die flegts de eerfte beginzels der fcheikunde kent, weet tevens , dat er lighaamen zyn, die met clkanderen vermengd, en door de lugt in beweeging gebragt, aan het epbruitchen raaken. Dit nu brengt zomtyds eene enkele opgisting zónder eenige hitte voort, zomtyds maakt het in tegendeel eene groote hitte, en zigtbaare vlammen , naar dat de aart der ftoffen „die onder malkanderen vermengd worden, medebrengt. Olie van wyniteen, by voorbeeld, met geeft van zee-zout, en falpeter, brengen eene heete op- gisting voort, die den Thermometer veele graaden doet ry- zen; ja denzelven, by aldien men fterken geeft van falpeter neemt, tot 130 graaden kan doen klimmen. Het is niet te vermoeden, dat deze opbruisfching in het hart der aarde zo {chielyk toega, als boven den grond, en in de vrije lugt. De genoemde ftotfen , de zwavel, het bi- tumen, de aluin, het yzer en vitriool zvn beflooten in, en worden gedrukt door de opleggende aarde enz. de lugt en zon hebben geen den minften toegang tot hunne verblyf- plaats „en zy zyn niet onder malkanderen gemengd en ge- ` kneed, zo als °t behoorde, om ze aan °t opgisten te bren- gen. Maar wanneer de boven-drukkin ophoudt, of ver- mindert , wanneer ‘er door het één of ander toeval eene opening in den berg koomt, daar de lugt de ftraalen der Zonne, en het regen-water kunnen doordringen, dan be- ginnen deze ftoffen eerft zagtjes op te bruisí{chen, dat door den tyd allengskens vermeerdert, naar maate de gemaakte opening grooter wordende, aan de gemelde oorzaaken meer gelegenheid geeft, om te werken, tot dat de hitte en dam- pen eindelyk met zulk een geweld tegen het verwulf van den berg aanflaan , dat zy het zelve doen barften , en zig dus eene opening uit:den kruin van denzelven maaken. Dus ging het met den Vefuvius in het jaar 79. van der Chrifte- nen jaartellinge. Hy maakte zig toen eerft eene groote opening, waarna de regens onbelemmerd by de brandftoffen kunnende koomen, dezelve beter onder malkanderen ver- mengden, de oorzaak van het kwaad verfterkten, en eene. grootere opbruifching te wege bragyen. | Men kan deze uitlegging bevestigen, door eene waarnee- ming el G "A BERIGT WEGENS | ming die tè gelyk nieuw en zeer opmerkelyk is. Myh vera gelyke de brandende uitvloeijzels , daar Herculanum in de eëríte vuurbraaking door overftroomt en, onder bedolven wierdt; mét de volgende.ftroomen vuurs, welke by andere brandingen uit den Vefuvius vloeijden, en men zal ’er eene volftrekte verfcheidenheid tuffchen befpeuren,. Jaderzelver yerfchil vertoont zig duidelyker, naarmaase die uitgevloeij- de ftoffen nieuwer zyn, dat is te zeggen, naarmaate de brandirigen van den Vefuvius, waardoor zy uitgeworpen - wierden, nader aan onze tyden koomen. De vroegere zyn, zo wel niet vermengd en vereenigd, vertopnen meer zand, en minder bitumen. De nieuwe daarentegen zyn beter ge- kookt; naauwkeuriger vermengd, volkomener gefinolten ; en bevatten meer bitumen en yzer. Niets ftrookt betet met de gegeeve verklaaring.. De opbruifching, die in de eerfte eeuw flegts begon ; kon toen alles zo fterk niet kooken, zo volkoome niet vermengen, en zp wel niet fmelten en be: feiden , als toen dezelve in het vervolg fterker geworden, meer hitte kreeg „ en grootere beweegingen maakte. ; Maar hier doet żig eene zwaare tegenwerping op tegen: ålles „ wat wy tot hier toe gezegd hebben, De Vefuvius heeft. dan uit zyn eigen boezem de brandftoffen gehaald, die hy geduurende zeventien eeuwen heeft verteerd en uitge- worpen: maar die ftoffen Zyn afgryslyk veele, en zouden haar het oordeel van meeft alle waarneemers genoegzaam zyn, om vier zulke bergen te maaken; OO, Onze Schryver laat zig door deze groot-fpraakeri niet ver- bluffen , en fchooh hy erkent; dat de menigte der uitgewor- pen ftoffen verbaazend is, zo houdt hy egter ftaande, dat: alle dezelve {legts ftukken en deelen zyn, uit den boezem van den berg zelven herkomftig. Om dit te toonèn, maakt: hy een overflag, hoe veel ftofs de Vefuvius te voren heeft kunnen bevatten, vergelykt dezelve niet het geen ’er thans aan ontbreekt , en betluit uit zyne rekening „ dat dit ten ininften alle de uitwerkfelen, die *er van voor handen zyn, kan evenaaren. Hier by nu moet men aanmerken, dat de- ze ftoffen koud wordende, geweldig zwellen, en. dat deze. zwelling en uitzetting meer dan genoeg zy, om het geen imen ’er vån gebruikt heeft, goed te maaken. Men begrypt ligtelyk, dat dit attés met geene wiskonftige zekerheid ge- toond kan worden „maar eene groote waaríchynlykheid, ja zelfs, eene enkele moogelykheid is hier genoeg; en ’t isde moogelykheid niet flegts, *t is de waarfchynlykheid zelve ; die hy door zyne rekening aantoont. Daar zyn andere te- gen? / DEN BERG VESUVIUS: „d fenwerpingen tegen Zyne uitlegging gemaakt. De Vader DAMATO heeft zelfs eene nieuwe verklaaring wegens de. brandingen van den Vefuvius voorgefteld, die onze Schrye ver by zyn werkje gevoegd, en beantwoord heeft; Dog, zo wel om dat deze voor een groot gedeelte met de uitlegging van Vader DE LA TORRE ftrookt , als om dat een netelig ge- fchil des aángaande den meeften myner Lezeren, denk ik „ niet gévallen zoude, heb ik dit agtêr wege gelaaten. De ge-, eeve uitlegging heeft ten minften de verdienfté van zeer rar en eenvoudig te wezen. ËRIEF AAN DE SCHRYVERS VAN DE Memoires de Trevoux 4 WAAR IN GETOOND WORDT, DAT HET ZWART WAAR- LYK EN EIGENLYK EENR KLEUR ZY (*)$ ‚Na de Aanfpraak en een korte Inleiding , zegt de Schryver’ "7 Warte lichaamen zyn zichtbaar: zy zyn derhalve ges fA kleurd, nademaal niets zichtbaar is dan door deszelfs kleur. En zynze gekleurd, zynze zekerlyk in °t Zwart ge- kleurd, omi dat men ‘er geen andere kleur aan kan toeeige- nen. Zwarte lichaamen, zeggen {ommige Schryvers, zyn onzichtbaar uit zich zelven „en zyn alleen zichtbaar door de lichamen, welken hen naat omringen. Doch dit is een klaarblyklyke vałfckheid. Men legge eeris voor zyne oogen een zwart lichaam, ja een van de allerzwartften, van zulk eene uitgebreidheid , dat men niets anders zie; men zal dit lichaam gewislyk Zien, gelyk my „deze Proeve nemende, ge- bleeken is,en men zal het zekerlyk op zich zelve zien : want het gezicht valt hier op alleenlyk, en reikt niet tot andere lichaamen , welken tot fcheiding dienen. | Zwarte lichaamen doen licht weerom {tuiten 3 bygevolg Zynze op zich zelven zichtbaar, en hebben een wezenlyke kleur. Zy doen licht weeromftuïiten „en waarfchynlyk zo wet dls andere foorten van lichaamen >, want het is zeker, dat ’er licht valle zo wel op dezen als op anderen ; en het is niet min zeeker „dat het genoegzaant niet mooglyk is,dat zy het grootfte gedeelte 'er van verzwelgen of verdooven „gelyk ik gemakiyk zou konnen bewyzen , iridier ik hierop wilde ftil- aan. Dat de zwarte lidhaamen een donkere kleur vertoonen y En wel de doffte van allen, is om datze de lichtftraalen met thinder kracht weerom kaatfen, dan alle andere lichaamen 5; À se a 8 en aG DAT HET ZWART WAARLYE en hier uit volgt een flaauwer indruk op het werktuig vaft ons gezicht „maar niet om datze geheel enal niets te rug doen ftuiten ; of datze maar een gering gedeelte terugkaatfen. Zy moeten inderdaad veel terugkaatfen , want men kar ’er als door verblind worden; en zwarte lichaamen , wel ge- polyft, worden waare {piegels , waar in zich de voorwerpen vertoonen, zo wel als in andere {piegels ; met dit onder- - fcheid alleen, datze zich minder levendig doen zien. Het bewys hier van is in alle mans handen, zonder dat men ’er misfchien acht op heeft gegeeven. Een zwarte Tabaksdoos , wel vernift zynde (waar door hy wel gepolyfter gemaakt „ maar niet belet wordt zwart te zyn) vertoont de voorwere pen. Men ziet op dezelve zeer klaar de trekken van zyn we- zen, en alles wat men ‘er voorbrengt. Zo dat meti aan dit geringe huisraad niet alleen heeft een doos voor Tabak „maar te gelyk een werktuig voor de Proefnemende Natuurkunde, en altyd by de hand om de zulken te doen zwygen, die ont- kennen dat zwarte lichaamen licht terugkaatfen. NEW TON is het byna hier in met my eens. In het tweede {tuk van zyne Optica preekt hy vanlicht door zwarte lichaa- men teruggekaatft; en elders, op verfcheiden plaatfen , zegt hy uitdruklyk: dat het zwart licht doet weerom ftuiten. ’t Is-waar , hy ftelt, dat het weinig terugkaatft, ik, in tegen- deel, beweere „dat het veel weerom kaatft,en waarfchynlyk zo veel als andere lichaamen, hoewel minder fterk, en tot mindere afftanden , van wegen de groote zwakheid van de kleine veeren van zyne onzichtbaare deeltjes. Maar dit raakt het gefchil niet: het meer of minder weerom gekaatft licht - maakt hier geene verandering. Het is my genoeg, dat deze Filofoof erkenne „gelyk hy doet, dat zwarte lichaamen licht terugkaatfen. Deze erkentenis, zo voordeelig voor my, is tegen hem, om*dat hy, hier door, in tegenftrydigheid ver- valt : want „is het geene tegenftrydigheid, te {tellen dat het Zwart geen waare kleur zy „en te gelyk te erkennen; dat ’er licht van zwarte lichaamen teruggekaatft worde? Is dit niet op dezelfde tyd te zeggen „dat het geene,en dat het immers een kleur zy ; nademaal men overal eene kleur en een waare kleur heeft , waar een wezenlyke terugkaatfing van licht-. ftraalen gefchiedt, al is het van weinige, mids genoeg om een lichaam zichtbaar te doen zyn. | Sommige navolgers van NE wTor-fchynen dit gemerkt te hebben ; en „om deze moeilykheid te ontgaan, zo ver ge- komen te zyn, van alle weeromkaatfing van licht, door: zwarte lichaamen, te ontkennen. Gelyk BENJ. MARTIN, _ die Ed e nn een. at oT Dau nnn … aal as ON ” ” ENEIGENLYK BENE KLEUR ZY: “9p die Zich dus ùitdrùkt (4): ‚, Wat het zwart aangat, dat is » eigenlyk in °t géheel geene kleur. Het behoort alleenlyk „ tot die lichaamen , welker zelfftandigheid alle de licht- „ ftraalen verzwelgt; die ’èr op. vallen ; en die derhalve in ?t » geheel geêne kleur konnen hebben;omdat’ergeenelicht- ; » en van terug gekaatft worden ”. Een ander, nag jon- ger Nėwtoniaan „ Zegt: „ Een lichaam is zwart omdat het 3, geene lichtftraal terugkaatft””. Deze Schryvers beveiligeft ‚zich inderdaad; hier door, tegen de ongerymdheid van huñ- nen Meefter ; maar vallen in eer andere, welke niet. gerin- ger is, Want uit dezer ftelling zou volgen „dat wy-de.zwar- te lichäaimen Zien en hiet zien... Wy zienze, gelyk men on- derftelt, én alles bewyft; en wy zienze niet, om datze geen licht doen weeromftuiten, en geen ding gezien kan worden zonder weeromkaatzing van lieht, © 0,0, … vr. rn, _ Zal men, om zich hief ùig té redden; toevlugt neemen tot het gene ik reeds wederlegd hebbe , en ons nog zeggeri, dät wy de Zwarte lichaamen eigenlyk.niet Zien. zelfs op den helderen middag? Wat! is ’er dan geen Önderfcheid ‘tusfchen lichaamen welken in een helder licht gefteld zyr; en lichaa- men, welken ih de duifternisfe gefmoord liggen 5 tusfchèn lichaamen blootgefteld aan alle de. werking van eene welke geweldig bewogen wordt; en dichaameù welken om- ringd Zyn van eené ftoffé in ruft; welke geen de minfte. tril- ling in deZelven veroorzaakt? Zekerlyk is ‘er verfchil tus- fchen deze twee foorten van lichaamen : de eerftgertielden treffen onze oogen door de lichtftraalen „ waar door zy' zel. ven aarigedaan zyn geworden; de laatften maketi geen den minften indruk op ons,omdat wy’er geene altoos ontfangen dan van de verlichte lichaamen. In de eerfter ontdekken wy niet dlleen de groote, maar bok de ällérkléinfte. deeltjes:s doorze vän náby gade tè flaan. In de anderen ontdekken wy geene onderfchéiding van deelen, wy konnenze niet. önder- icheiden „ hoe. groot en-nabyze mogen Zyn. . Wy bemerken in de éerften de verfchillenc e mengelingen: want men heeft Zwarte ljčháanien , welken donkerer żyn dan anderen ; ande- ren ; welken: meer of min hellen haar het Violet, het Blaauw, ja zelfs hèt Rood. In de anderer bemerker wy geene kleur, . geene mengeling of wat het zy; men Ziet niets Deze li- chaamen verfchillen „derhalve, bdarblyklyk van malkanderen. Wil men eiridelyk, als een laatfte uitvlugt de Proeven, met de Prisma-hìer tégen inbrengen, welken NEWTON. ża ` > ea "A oo’ roe, En nn "€ ns ro! we. ` C) Pifopbifebe: Onderwyser, page 88, Tweede dik, > ‘ «II, DEEL, NO, 2, MENGELW, ‘28 DAT HET ZWART. WAARLYK EENE KLEUR ZY. veel fraije dingen vertoond hebben; welken hein in ’t by- zonder getoond hebben „dat het Violet het zwakfte en laat- fte is van:de kleuren, na welke men gevolglyk geen andere kan hebben? Het is een groot gebrek in dezen Auteur, zich te veel aan de Prisma gedragen te hebberi ; aes te hebben willen bellisten door de Prisma, voornaamlyk omtrent het {tuk „ waar over wy tegenwoordig handelen. Het Violet is het zwakfte „’t is waar „en het Jaatfte van de kleuren met de „Prisma; maar het is niet het zwakfte en laatfte vande kleu- sen, welken in de Natuur beftaan. Indien dit ware, zou amen.met een (prong , van deze kleur komen tot eert volmaak- te donkerheid en ontbeertng van alle licht. Maar zekerlyk , dit gefchiedt nies: ‘er is eem midden tusfchen beiden ,„en dit midden is het Zwart „het welk het licht nog flaauwer terug- kaatfende dan het Violet; ’er hier door van verfchiltzen het "welk, door de terugkaatfing van licht, fchoon met weinig kracht :onderfcheiden is van eigenlyke duifternisfe , welke niets terugkaatft. « « : es , Uit al het gene ik gezegd hebbe, volgt, dat mer, ont nee te fpreeken, en verwerring te vermyden „ twee foorten van Zwart moet ftellorm, een gekleurd Zwart, en een Zwart, °t welk niet gekleurd is 3 een zichtbaar en een onzichtbaar -Zwart seen ft-llig Zwart, ’t welk lichtftraalen doet weerom fhmten, en een ontkennend Zwart , °t welk niets terug- -kaatft; een Zwart eigenlyk zo genoemd, welk eene kleur voordoet van alle anderen verfchillende , zo wezenlyk als -anlaren , ook met onderfcheiding van mengelingen; en een Zwart oneigen!yk zo genoemd, welke niets vertoont dan ‚een enkele duifternisfe „óveral gelyk „en hier door alle kleu ‘ren verduiftert, verzwelgt en onder elkander verwert „en de allerfchitterendfte met de allerdoftte gelyk maakt. Zonder deze onderfcheiding verwert men allesen fpreekt zich zelve tegen; en met behulp van deze onderfcherding laat zich al- - des verklaaren „en ‘er blyft geene zwaarigheid aangaande het leerftuk van het Zwart (*). (*) Dit Stukje, fchoan niet weldoende, gelyk mogelyk în °t vervolg ‚wel eens getoond zal worden, is egter van dien aart, dat bet over- . weeging verdiene. a | BERIGT WEGENS DE POT-ASCH , door den Heer MITCHEL. (Zie Le Nouv Ovcon. €} Litt. Tom V. p. 137). ) veel verfchil, als ’er in de verfcheide foorten van Pot- asch is, zo veel is ’er ook, in derzelver gebruik; en het 5 Sg BERIGT WEGENS DE POT- ASCH. 79 is, om alle deze verfcheidenheden te doen kennen, dat de Heer MIT CHEL Geneesheer in Virginie „en Lid van de Ko- ninglyke Academie te Londen, dit berigt gegeeven heeft. Men weet in het algemeen , dat de Pot-asc*, een Alkalifch of lvog-zout zy, °t welk uit de asch van zommige Planten getrokken wordt Alle Planten of hout geeven ’er niet eene gelyke ho. veelheid, nog een zelfde foort van. Daar is ook veel verichi} in de manier „hoe’er dit zout wordt uitgehaald g en om de middelen, welke men hier toe bez:gt , te weeten, moet men de verfcheide fogrten van Pot-asch „die in gebruik - zyn, kennen. . - 1. De gemeenfte Pot-asch is de Duitfche, welke men uit verbrand hout bekoomt, waar van de asch in water ontbon! den wordt, waar na men dat water , vervolgens laat uitdame pen, als wanneer men een paarel - zout krygt, dat door de. befchryvingen , welke ‘er Kunkel, Bo.rhaave, en verfcheide andere van gegeeven hebben, genoeg bekend is. Men raakt in deze manier van werken alle de vlugge zouten kwyt, wele ke door het uitwagsfemen vervliegen , terwyl de vaste zou= ten zelve door het water „daar zy in ontbonden worden „een: groot gedeelte van hunne kragt en fcherpheid verliezen. 2. De eene en andere worden in de manier van werken „ die men in Rusland en Zweeden volgt „beter bewaard. Men heeft aan den Heer Lundmarck de verpligting van deze wyze van werken te kennen „hy hecft’erin eene Academitche ver- handeling, die de Heer Li.ndus aan onzen Schryver gezon- den heeft, een net berigt van gegeeven. De Beuken, en by gebrek derzelver, de Elzen-boomen zyn het hout, dat men: gebruikt; Het ftaat niet vry, om ‘er andere, dan oude boo- Men, die aan ’t afgaan zyn, toe te laaten vallen. De takke- bosfchen, die men van dit hout maakt, worden op de aarde, en by een langzaam vuur verbrand ; Na dat men de asch zorge vuldig van de houtskoolen , die 'er nog in mogten zyn, en de aatde, die ‘er onder is, heeft afgeicheiden , ‘doet men ’er wat water in, en maakt ‘er een koek of deeg van; Dit deeg of beflag wordt gebruikt om eene laag houten van Denne- boomen te bedekken , op welk beflag dan weder eene andere Jaag gelegd, en vervolgens met ander deeg bedekt wordt , die alsdan ten grondtlaage dient van eene derde laag houten en beflag, waar mede men dus voortgaat, zo lang als meg bellag genoeg heeft, om tuffchen den brandftapel in te leg- ge: Die hout of brandftapels worden dikwils ter hoogte van een huis opgetrokken ; men fteekt ’er vervolgens den brand in cu maakt denzelven zo fterk als men kan ; De asch wordt & â go - BERIGT WEGENS DE POT-ASCH, dan gloeijend, fmelt , en loopt in het vuur; dan neemt men - de brandhouten weg, en terwyl de ftoffe heet en vloeijend is, kneedt men dezelve op een zekere wyze door middel van taaije en buigbaare ftokken, tot dit gebruik gefchikt; Dus zet ‘er zig eene vafte ftof rondom de brandhouten, die zo hard als fteen wordt, en die doormiddel van yzere werktui- gen van het hout afgehaald gynde, voor Pot-asch verkogt wordt. Deze werking heet Nalla, en de kleur van het zout, dat men dus bekoomt, is donker blaauw, vry gelyk aari ha- merflag , en men kan ‘er greintjes van een groenagtig zout, die ‘er mede vermengd zyn „in onderfcheiden. wyde laage tobbe, die digt by den haart gezet wordt, ge- daan ; men zet daar wisfchen ftroo in , die mer ten eerften in brand fteekt, de vlam van de eene wisch helpt de andere aan % branden, en men houdt hier mede aan, tot dat al de loog verteerd is, en een koek maakt, die morfig, met allerhande. vuiligheden vermengd, en op verre na za fterk niet is, als dat van vreemde landen. ` ed - 4. Inde Noordelyke deelen van Engeland eindelyk droogt men Zeeplanten in de zon, eri brandt ze in ovens, die ke- gelswyze gemaakt, en twee voeten in den omtrek wyd zyn; Kien werpt daar eerft flegts een kleine hoeveelheid dier planten in , en tegen dat dezelve tot asch verbrand zyn , werpt men ‘er fteeds meer by; Zy maaken èene harde en waste ftof in den oven, die tot de bereiding van den Aluin gebruikt wordt, ° 00 0 2 i | : De Mofcovifche Pot-asch is zekerlyk.de volmaakfte,en word; n . En, aal. ‚ BERIGT WEGENS DE POT-ASCH. . gr. a ` r : ’ . 1 ME: n agr darom ook meest geagt, en duurst verkogt. De vuiligheid gter en het roet dat “er in is, beletten, dat men ze niet tot bleeken , tot têere verwen, en inzonderheid tot de: glasblaa- zery gebruiken kan’ Dus neemen de werklieden tot dit alles verfcheide: foorten van weed-asch, ‘Die; welke-zy minit ont- beeren kunnen ; “koömt uit Spanje, ‘en is hen'zo noodig ; daf zy in den laatften oorlog een Smeek-fchrift moeften in leve- ren, om te‘verzoeken,-dat men ‘er hen den ‘invaert in het Ryk van wilde vergunnen. Men kan in de Gedenkfchriften van de“Academie der Weetenfchappen , van den jaare 1713; op pag. 13:'de nafpooringen vindèn, die de Heer de PFusfieu heeft gedaan naar de Plant, daar de Spanjaarden dit zout uit haalen; en die zy Barilbajnaemen. Gelyk egter de’asch ; die zy ons toezenden ; zelden Zo’ Zuivér is als: zy behoorde te wezén „Zou het „oordeelt onze Engelschman , naar alle waar- fchynlykheid niet onmoogelyk, en buiten twyfel zeer dien- ftig wezen ,om in Engeland, of de Engelfche Colonies eene of meer Planten te vinden, die top dat zelfde gebruik die- hen korden.’ TET ve te va et ves al se en C. ,. Merkwaardige byzonderbeid wegens den beroemden Franfchen “et Digter"BOILEAU DESPREAUX. "*' = ~“ (Zie Ze Nouvell. Oeconom. Cf Liter. T, XIII, p. 148.) TE denk , dat ik het gemeen dienft zal doen , met eene byzonderheiid - wegens den Digter Boileau mede te deelen. Ik weet dezelve van goeder hand, en dewyl het tot dus verre een geheim geweeft is , haaft ik my,om het gemeen te maaken; Onze beroetnde Hekeldigter wierdt in zyne kindsheid by eene Minne op het platte land befteld , die hem omtrend drië jaaren by haar hieldt. Op zekeren dag wilde hy een Kalkoen , die boos en teornig was, flaan ; Het beeft viel verwoed op hem aan, beet en pikte hem, daar het konde, met alle zyn magt en kwettte hem byzonderlyk op die plaats ‚daar de ongelukkige Abe- Jard’, met zo veel ‘onregt als wreedheid, geftraft wierdt.: Alles, wa de konft in °t werk mogt ftellen , was niet in ftaat, om onzen Dig- ter dit verlies te herftellen , of de gift dêr Natuur;'die hy zo on- tydig verlooren hadt, wêer té doen bekoomen'; zo dat hy zig, in zyneflletvroëgtte jeùgd reeds, beroofd gag ‘van de wezenlykfte ver- maaken des leyens, én buiten ft4at gefteld, om ooit de, geneugtens der liefde en van het buwelyk te ftnaaken: Dewyl hy nu en dan pyn gevoelde aan dat deel „waar aan hy gekwetít was geweeft, en thang geen Achilles was, zo ontdekte hy zyn toeftand aan den Heer Gen- dron, beroemd Genees-heer, vande faculteit te Montpeliiers , waag Yan hy de bekwaamheden en eerlykheid kende, welke daarenbo: ven gyn byzondere vrind was, eu die na hem het huis, dat by, te Je -l se e : ` ed > : , . Ue val 82 MERKW. BYZONDERH. WEGENS BOILEAU, Auteuil hadt, betrokken heeft. Hy lag dien Genees-heer onder eene heilig verbintenis, van de zaak die hy hem- openbaarde, volftrekt geheim te nouden , om dat, hoe verdrietig en onaangenaam dezelve ware, men egter niet nalaaten zoude, van 'er den fpot mede te dry- ven. Hy vreesde met reede de pen van zo veele Schryvers en Poëe ten , die hy over den hekel gehaald hadt, en die op hunne beurt ze keriyk niet na aaten zouden, van hem op zyn.zer te tatten. De Heer Gendren hieldt zyn woord, geduurende het gantiche le. ven van zyn Vriend, en bewaarde het geheim ongefchonden. Het was nict, dan na deszelfs overlyden, daf hy deze byzonderheid, by zeker gelegenheid , aan den Heer Le Nain, Interdant van Langue- doc vertelde, die dezelve aan een Heer, die nog in leven en te Parys woonagtig is, heeft verhaald van wien ik dezelve hebbe Deze otd kking geeft my een wezenlyk vermaak, om dat zy het karakter van den Digter opheldert, en dat men ‘er eene natuurlyke oorzaak van zyn gemel\ ken en verdrietigen geeft in vinden kan. De ein .haftigheid zyner Poëzy ‚de geftrengheid zyner Zeden , de bite turh id zyner fehimp en hekeldigte n, zyne Satyres tegen de Vrous wen, en zyne afke: righeid van de Op ra,zyn haat tegen Quinault, die niet anders dan tedere verfen digt e‚cn van licfde zong. Lit aleg laat zig thans zeer gemakkelyk verklaaren; En men ziet hier in tevens de gegrondheid van dien ftel regel van den Abt de Chaulieu, Bonne ou mayvaife fanté Fait notre Phi:ofophie, Naar ’s Ligbaams gard’ of kwaaden faat, Fs 's dat een Wysgeer doet of laat. Zo menigmaalen ‚als men een Man van ftudie en verftand eene bp- zondere gellrengheid ziet aanneemen , mag men vryelyk befluiten, dat hy zig over eenig gebrek of ondeugd kwelt, of dat zyn lighaam ea dierlyke huishouding ontfteld is. En te regt mogt Rou(Jeau zeggen l Toujours ces fages hagards, Maigres, hideux, & blafards, Sont fouillés de quelque opprobre; Ect du premicr des Céfars L’affasfin fat homme fobre, &e. Schraal en mager wysbeofd zeg! Wat u tog op `t barte legg’ Dat ge up’ rimpels nosit ontvouwt , Een vrelyk glas als zonde fchbouws ! Juijb zulk een fober Man was ’t ook , Die Keizer Fulius den Pook, Moorddaadig in bet barte dreef, enz. Deze byzonderheid wegens Boileau, zal dan zyne Schriften merke- lyk ophelderen, en °t is met dit inzigt voornaamelyk, dat ik dif nicuws het allereerft heb gemeen gemaakte a o e mamatt MENG ELWERK, TOT FRAAYE LETTEREN, KONSTEN EN WETENSCHAPPEN, BETREKKELYK. 2 NATUURLYKE GODSDIENST EN ZEDEKUNDE. Vervolg van bladzyde 53. WE hebben de woorden Zedekunde, Deugd, Betaamen lykbeid ėù dergelyke in onze voorige aanmerkingen , al zo vry gebruikt, als of wy ‘erreeds naauwkeurige bepag- lingen van gegeeven hadden, om dat wy nieenen met rede te mogen onderftellen „dat efk „die een goed verftand heeft en flegts ee’ oo enblik dandagts op deze woorden wil ves- tigen „derzelver betekenis aanftonds van zelve zal begrypen 4 Om egter alle hairkloveryën en nuttelooze twiften voor té koomen, zullen wy, eer wy met onze Verhandeling voort- waaren, eene nette bepaaling maaken, in wat zin wy de ges melde woorden bezigen. Ra Door Beraamelykbeid verftaaf wy dán ; … Det figtfnoer ə» van gedrag en zeden, volgens het welk alle redelyke ‚> fchepzels in net algemeen, en de menfchen in * byzon: » der verpligt zyn, alle hunne bedryven, woorden en ge: …» dagten te regelen; En door Zedeksnde, drukken wy de s» kennis, of het voorftellen van dat rigtfnoer uit, | Zommigen hebben de Zedekunde derwyze befchouwd er behandeld, als of dezelve flegts tot het uitwendig gedrag der menfchen, tot goede Zeden en befchaafdert omgang be- trekkelyk ware. Veele andere hebben dezelve blootelyk tot de gezellige pligten des levens bepaald. Maar ieder daad, welke met den nàam ván pligt kan beftempeld worden ieder- bedryf, dat met onze redelyke Natuur, en de omftartdighes den, waarin wy ons bevinden ,overeerikoomt,en ieder hans delwyze, die ter bevordering van ons eige wezenlyk geluk of het voordeel der. faamenleeving ftrekt , moet inderdaa -tot de zedekunde betrokken warden. Godsorugt is ‘er zulk een wezenlyk gedeelte van als de Betaamelykbeid duidelyk vordert, dat wy orzen pligt aan °t Opperwezen niet miri Baauwkeurig, als aan onZe medemenfchen volbrengen; Op dezelfde wyze, als alle inwendige goede gefteldheden; ent eene verftandige beftiering van alle onze driften iit het alge- meen, hier toe onvermydelyk behooren, om dat wy als re- IS. DEEL. MENGELW. NO. 3. G dee - hd a s vD De | 84 NATUURLYKE GODSDIENST Getyke en verftandig® fchepZels verpligt zyn; em ons eigen geluk, met denzelfden yver, als dat onzer medemenfchen té bevorderen. Iù een woord; „, Zedekunde bevat alles, wat voor het menfchdom in het algemeen, en voor ieder lid „ van het zelve, in het-byzonder, van wezenlyk belang is, >» fteeds in agt te neemen, en heilig te volgen, en °t welk » de ziel en het wezen van alten waaren Godsdienft uit- maakt ”.. ? » Deugd betekent eigen!yk flegts eenige byzondere goe- de gefteldheid , welke-de overhand heeft in ons gemoed ”. Dit woord wordt inderdaad ôok menigmaalen gebezigd, om de uitwendige bedryven, welke uit zulk eene innerlyke ge- fteldheid van ziele voortvloeijen, uit te drukken; Vervol- gens gebruikt men het ook, om den geheelen inhoud der edekunde. om alle onze pligten te betekenen. Maar het is blykbaar, dat die ruime betekeriiffen niet de eêrfte en oor- fpronkelyke zyn, daar dit woord voor dienéf moeft. Eene aanhoudende gewoonte en. gebruik kan aan zommige woor- den eene betekenis geeven, zo als het de meenigte behaagt „ en hoe verre die betekenis van den oorfpronkelyken zin der woorden afwykt, zo-behooren we ons allen egter naar die gebruiken eener taal te fchikken ; de naauwkeurigfte Schry- vers moeten die afwykingen volgef „, en zodanige woorden en uitdrukkingen bezigen, als by het volk, daar zy voor Tchryven , verftaanbaar zyn. Dit egter behoeft ons riiet te be- letten, om een oogenblik te befteeden, tot het onderzoek, wat de eigenlyke en oorfpronkelyke betekenis zy van ’t woord ’ welk thans het onderwerp onzer befpiegelingen is. — Als wy dan den oorfprong van het woord Deugd opfpoo- ten, zullen wy bevinden; dat deszelfs eerfte betekenis eene zekere (lerkte van geeft te kennen geeve; welke ons ftaud- vaftig in onze voorneemens maakt, en dezelve, tegen alle beletfels en hinderpaalen aan „onbezweeken doet vervolgen. Dit denkbeeld nu kan zeer gemaklyk, op die verfcheide gefteld. heden van ziel „welke men’ doorgaans deugdzaam noemt „of waar uit ten minften deugdzaame daaden voortvlotijen , wor- den toegepaft. Dus, by voorbeeld, onderftellen de deugden van maatigheid en weldaadiglieid , zulk’ eene fterkte van ziel, zulk eene geregelde en menfchlievende gemoedsgeftel- tenis, als noodìg is, om alle tegenftrydige neigingen te we- derftaan, alle verzoekingen tot welluft en vrekheid te overs winnen; En nooit kuùnen wy ons zelven of anderen oor- deelen deze of geene.deugden te bezitten, ten zy de heb- lykheid van dezelve te betragten, zo groot, de zugt voor | | ie EN.ZEDEKUNDE. 82 die bedryven zo fterk is, dat alle tegenftrydige zondige be- geertens hier voor wyken moeten, en wy, in voorkoomen- de gelegenheden, geen gevaar loopen, om in de tegenover- {ande zonden te vervallen; Want eene algemeene begeere te ter betragting van het geen regt en betaamelyk is, eene zwakke zugt, om onzen pligt te volgen , kan in de Mgodfte der menfchen zbmtyds vallen, en is zo verre af , van op zi zelve den naam van.deugd te verdienen , dat dit integendee de fchuld der misdaadigen niet zelden vergroot, en hunne {traf billykerwyze moet verzwaaren. „Wy hoopen, dat men het geen wy tot hier toe gezegd hebben, niet als eene enkele woordenzifting zal befchous ' wen, dewyl deze waarneemingen, met oordeel toegepaft „ aan verfcheide duifterheden, welke in de Zedekundé voete koomen, een aangenaam ligt byzetten zullen.. Zommigen hebben gepoogd te bewyzen „dat een beginzel van godsvrugt, de waate en eenige groudílag der Zedekun- de zy, en dat wy onze pligten jegens ándere menfchen af ons zelven niet wel betragten konden, dan uit eerbied voor het Opperwezen. Anderen hebben beweerd, dat godsyrugt uit eene voorafgaande heblykheid van gezellige deugden toeft gebooren, en deze derhalven als.de gronden van die befchouwd worden. Uit de ophelderingen, welke wy tot hier toe gemaakt, en het berigt, dat wy wegens de groote uitgeftrektheid der zedekunde gegeeven hebben, kan men lgtlyk opmaaken , dat dit een noodeloos gefchilftuk zy, Godvrugtige bedryven en gezellige pligten zyn alle even eens deelen der zedekunde, om dat zy betaamelyk en deugd- zam Zyn, Zy zyn ten nauwften met den anderen verbon. den,en daar kan geene.de minfte noodzaakelykheid , of zelfs nuttigheid ig wezen, te twiften, welke derzelver de voore keur verdiene.®Als wy eene billyke genegenheid jegens one ze medefchepfelen hebben, zyn wy niet verre af van eene eerbiedige gemoedsgefteltenis jegens het Opperwezen; En omgekeerd, zo dra wy met een ongeveinsden eerbied voor de Godheid zyn verveld, zullen wy tevens van eene harte. lyke menfchenliefde blaaken. De verfchillende geaardhee den , geftellen , en omftandigheden van verfcheidene perfaoe- nen , kunnen eene gelyke verfcheidenheid veroorzaaken met betrekking tot de beginzelen en neigingen, die ee vat krygen op hunne zielen; Maar als eene deugdzaame ges moedsgefteltenis eenmaal de overhand in ons bekoomen heeft, zo zal dezelve altoos van alle deugden, °t zy die hee Opperwezen, onze medemenfchen » Of ons zelven ten doele Ga W P 86 NATUURLYKE GODSDIENST wit hebben , of verzeld, of onmiddelyk gevolgd worderr > Zodanig eene gemoedsgefteltenis onderfteit reeds een onge” veinsd opzet, om in alle mroogelyke gelegenheden onzen eerbied en liefde, aan God te betuigen, ow alles te doen, wat hem aangenaam, onze medemrenfchen nuttig , en ons zelven wezenlyle heilzaam is. a On, Uit-deze ophelderingen , die wy wegens de Deugd gegee verf hebben, kunnen wy nu tevens eene rede. opmaaken „ waarom men dezelve Gode niet in een éigenlyken zin kan toefchryven. Wy kenner denzelven alle zedelyke volmaakt- heden, in den atierlroogfter trap gewillig toe; Maar naar dien de Deugd eene zekere fterkte van gemoed , zwaarighe- den en hinderpaaten.onderftelt , en Hy , die dezelve oeffent ; eene-ziel toont, die beftand is tegen alle verleidingen, wel» ke hem tot de tegenoverftaande zonde voorkoomen „zo kun: nen wy de Deugd; ten minften niet in eerie menfchelyke , in:eene eigenlyke betekenis, aan den geenen toefehryven 4 in wien geene zwakheid immer vallen kan, die nooit voor verleidingen bloot ftaat , en wiens wil met geene moogelyk- heid ten kwaade kan geboogen worden. . Dog wat ook ons begrip, ten opzigte van eenige punter van bloote befchouwing, wezen moge, dit is ten minften van het hoogfte belang, dat wy eene levendige overtuiging hebben, dat de Deugd eene gefteltenis des harten zy „en in: goede neigingen beita. Deze waarheid is altoos, by vroe- gere en laatere Zedefchryvers, ten allerkragtigften aange- rongen „en kam naauwelyks diep genoeg worden ingeprent, Een ongunttige faamenloop van omftandigheden mag ons in het bleegen dier daaden hinderen , daar wy , buiten deze bes lettels, anderzints toe zouden averhellen , maar onze neis gingen. en de gefteldheid van ons ‘hart, onze,begeerte en batt is onder ons beftier en magt „en niets kan ons beletten; dzaam te wiken zyn. En door ons zelven deze zielsge: fteldheid eige te maaken, zo kunnemwe in ons zelven fteeds een zuivere bron van waar genoegen vinden „en im alle om- ftandiglreden ons geluk voltooijen, als wy flegts ons eigen hart befchouwen3 En als wy bedenken, dat onze Deugd fteeds moet aangroeijen , maar evenredigheid van de fterkte ew levendigheid dier verfcheidene goede gefteldheden en Heigingen y welke allengskens in ons de overhand verkry- gen, wat kunnen wy dan verdere aanmoediging begeeren , om ons te noopen van ons zelven zulke eene ftandvaftigheid. van ziel en beftuiten eige te maaken, waar door wy een on- belemmerden voortgang ig allerleie deugden maaken , eu ge TEN ZEDEKUNDE: - . Gy gevolgelyk dat zuiver genoegen, dat er’ onverbreekelyk medc verknogt is, erlangen mogen. ; Deze Bedenkingen leiden ons natuurlyk tot het onder- zoek van eene andere Vraag, die dikwils over en weder be- twift is en veele verwarringen veroorzaakt heeft. —- [loe ver namelyk de wil des menfchen vry is? en hoe verre zyne neigingen en begeertens onder zyn beftuur en keuze zyn ? Of hy dezelve naar welgevallen kan beftieren en teugelen „ dan of zyn wil flegts het laatít befluit zyns oordeels Zynde, Hy gevolgel yk in alle zyne bedryven van zyneeige „dikwils toevallige, redeneeringen geheellyk afhange , en den ftroom der omftaadigheden, daar hy in geplaatft is, en die hem o eene zekere wyze doen denken „oordeelen „en willen , nood- Jottig volgen moet? Lr Zommigen hebben aangedrongen „dat het meníchelyk ger moed derwyze gefteld zy „dat het in alje voorkoomende ome ftandigheden door de fterkfte dringredenen noodwendi moet overgehaald „en bepaald worden tot dat geene ‚’t wel ons, over het geheel genoomen, beft voorkoomt; Tin dat wy derhalven in geene gevallen anders kunnen verkiezen y of handelen, dan wy werkelyk doen. Andere daarentegen verzekeren, dat dit denkbeeld alle gronden van deugd en verpligting ten eenemaal om verre ftoote. et-zou ten uiterften laftig, en kan Gt ons tegenwoordig oogmerk geenzints noodzaakelyk wezen „in die netelige ge- fchillen „ die daar over en weder over gemaakt zyn, te tree- den. De beflisfing van dit ftuk kan gan het inwendig gevoel der menfchen zelve worden overgelaaten. Vraag iemand „ die niets van deze verfcheidene gevoelens weet, en op de fynigheden dier Overnatuurkundige bewyzen, daar zy mes de geftaafd en aangedrongen worden , nooit de minfte agt heelt getlaagen, of hy niet in zig zelven bevindt, dat hy in alle voorkoomende gevallen een vermogen hebbe „om te laas ten, dat hy thans daet, of te doen, het geen hy thans nae laat? En hy zal u, zonder beraad, aanftonds antwoorden , dat dit eene beuzelagtige vraag zy, die gy, zo wel als hy , uit uw eigen zelve kunt aplotlen ; Dat er niets zekerder zy dan dat wy allen vryelyk verkiegen of verwerpen, doen o aten, z Maar dit, zegt men, kan egne valftrekte misflag, een be- driegelyk gevoel zyn „ daar geene gevolgen uit getrokken kunnen worden. En dringt men tevens voor het tegenover- ftaind gevoelen aam , dat niet flegts een redelyk Íchepzel nopit zonder eenige rede of bewergoorzaak kan handelen | 3 ED é NATUURLYKE GODSDIENST - maar dat wy ook, in alle gevallen en omftandigheden , door ' de fterkfte beweegredenen overgehaald , en dus naar dien Kant bepaald worden , welke ons, op dat tydftip, beft voor- koomt; Daarenboven , zegt men, dat, indien men met moo- elykheid onderftellen konde, dat een menfch zodanig ge- ormeerd konde wezen, dat hy in ftaat ware, om tegen zyn oordeel en overtuiging aan te handelen „en dat geen tedoen, het geen hy, op dat oogenblik , geloofde dwaas, fnood, en Schadelyk te zyn, dit als dan nog een nutteloos, of liever een gevaarlyk vermogen zoude wezen, het welk men met geene rede denken kan, dat een volmaakt wys en goeder- tieren Schepper ons kan gegeeven hebben. Wat het eerfte dier verzekeringen aangaat, dat wy nooit zonder eenige rede of beweeg-oorzaak kunnen handelen 3 Dit zegt alleen in andere woorden „dat wy ons zelven altoos eenig doelwit in alle onze daaden voorftellen. Maar fchoon wy dit erkennen, en toeftaan , dat wy ontwyfelbaar het één of ander oogmerk moeten hebben in alles wat wy vryelyk verrigten, hier uit egter volgt geenzints, dat de wezenlyke beweeg -oorzaak, of het bepaalend beginzel dier bedryven iets anders, dan onze vrye keuze, onze wil zy. Nog fteekt ter eenige blykbaare ongerymdheid in, te onderftellen , dat wy in zommige gevallen , daar zig geene rede voor, of te- gen onze keuze vertoont, deze of geene daad egter verrig- ten kunnen, met geen ander oogmerk, dan om onze vry» heid te oefeneh, en te doen, het geen wy willen doen. — Eene dringrede, welke uit geen ander beginzel , dan die na- tuurlyke vryheid zelve kan worden afgeleid. e=. Eene dringrede, die het gewiffelyk niet boven onze magt kan we. zen, om te wederftaan. Men heeft wel gezegd, dat als de dringredenen tot twee verfchillende handelingen , volmaakt gelyk waren , en even fterken invloed op onzen geeft konden hebben, wy dan in het onzekere blyven, en niet weeten zouden , werwaards Ons te bepaalen „en gevolgelyk niets met al verrigten. Maat fs het wel moogelyk, dat er immer zulk een geval befta, Ook denken wy , dat het gemoed deszelfs vryheid wel haaft toonen zoude, met het één of ander te verkiezen, indien het beide flegts van cenig belang ware. Maar nog eens, de Moogelykheid van zulk een geval is zo twyfelagtig, dat het gevolg, °t welk daar uit kan getrokken worden, niet veele aanmerking verdiené. ` | "En wat de andere dier verzekeringen betreft; Men kan geen 'blyk vertoonen, „dat wy noedweBdig tot dien kanc over EN ZEDEKUNDE, 89 everflaan , welken wy be n voor ons, over.het geheel genoomen, beft te zyn. Veel eer mag men zeggen, dat wy een zeker enontwyfelbaar bewys hebben voor ber tegendeel, als wy agt geeven , hoe dikwils het men{chdom deszelfs on- geregelde driften in diervoegen opvolge, als met deszelfs wezenlykite belangens onbeftaanbaar is „ja als lighaam tevens en geeft, op °t eigen oogenblik bederven. Ons wezenly belang bekearde zekerlyk onze keus fteeds te bepaalen, maay het is ‘er helaas! wel verre af, dat het dit altoos doen zoude. Maar {choon wy eens toeftonden „dat in een dier twee gee vallen, die ons te eeniger tyd voorkoomen, dat geen ,:het welk wy begrypen voordeeligft af beft te zyn, altoos het voorwerp onzer verkiezing ware, dit kan het tegenwoordig gefchil niet beflegten ; want het menfchelyk gemoêd kan door verfcheide dringredanen genoopt, doof verfchillende beweeg-oorzaaken bepaald worden. Wy neigen tot eenig bedryf, om dat het zelve ons vermaakelyk voorkoomt „maaf wy worden tot andere daaden bepaald, om dat zig dezelvé aan ons als loffelyk en betaamelyk vertoonen. En het blykt niet, dat 'er eenig beginzel in onzen geeft zy,het welk ans noodwendig tot de cene of andere zyde doet overilaan , of de vryheid beneemt, om,dus of zo.te handelen. Dn Dit is inderdaad het voornaame ituk, daar de Deugd van afhangt, en al of niet door behartigd wordt; Ik meen vere maak en pligt. Daar zyn verfcheide andere dringredenen „ die indruk op der menfchen zielen kunnen maaken. Maap die, welke de fferkfte , en beft in ftaat zyn, om elkanderen opte weegen, zyn de bedenkingen van verpligting en by- zonder voordeel. Maar nude Deugd beftaat ;gelykwy reeds hebben aangemerkt , in /lerkte der ziele; en geene gefteldheid van onzen geeft kan deugdzaam geheeten worden, ten zy dezelve ons overhaale , om onzen pligt boven alie andere inzigten van een verfchillenden en ftrydigen aart, voor te trekken „ en ftandvaftig te betragten. En {luit dit niet van zelve in, dat wy een vry vermogea hebben , om ons ook naar de tegenoverftaande zyde te bepaalen, en dat geen té kunnen doen, °t welk wy begrypen met onzen pligt tẹ en. 