Handboek der pharmakognosie
Het is eene merkwaardige omstandigheid in de geschiedenis des moeder- koorns , dat altijd in die jaren, waarin zich veel moederkoorn vertoonde , ook eene der vreesselijkste ziekten woedde, namelijk de kriewelziekte. Daaruit ontstond toen de waarschijnlijk niet ongegronde , doch vaak betwiste meening, dat het moederkoorn hiervan de oorzaak zoude zijn. ïn de laatste jaren is deze ziekte wel is waar vrij onbekend geworden , maar er komt dan ook sedert dien tijd geene daarvoor toereikende hoeveelheid moederkoorn meer voor. Moge overigens dit vermoeden ook nog geenszins als stellig bewezen te beschouwen zijn, zoo hebben toch veelzijdig in het werk gestelde proeven aangetoond , dat deze zwam eenen zeer schadelijken , zelfs doodelijken invloed op de dierlijke huishouding uitoefent , dal echter tot dezen invloed grootere hoeveelheden daarvan gevorderd worden. Een gewone haan sterft b. v. eerst , nadat hem gedurende éénen dag lk oneen daarvan met geweld zijn ingevoerd. Maar even als deze zwam wegens hare schadelijkheid met regt gevreesd wordt, is zij, bij voorzigtige toediening, ook als geneesmiddel in achting en als zoodanig reeds sedert vele jaren in gebruik. Het moederkoorn vormt langwerpige, bijna driehoekige, en aan beiden uit¬ einden stompe korrels. Zij zijn van drie overlangsche sleuven voorzien , die nu eens meer, dan weder minder duidelijk zijn. Gewoonlijk hebben zij eene boog¬ vormige gedaante, terwijl hunne lengte van 6 tot 20 lijn afwisselt. Het heeft eene digte substantie , ongeveer zoo als amandelen. Bij het droogen wordt het 62 CONIOMYCETES. eenigzins vaster en verliest daarbij 0,36 tot 0,38 aan gewigt. Soortel. gew. = 1,14. Zijn uitwendig omhulsel, dat gewoonlijk met eenen witten rijp (spori- diën?) bedekt is, hangt met de binnenste zelfstandigheid naauw te zamen en bezit eene violetzwarte kleur , die ook in de binnenste zelfstandigheid over¬ gaat, daarbij echter langzamerhand zoodanig verbleekt , dat het middelpunt slechts geelachtig-wit is. Aan den top der korrels merkt men dikwijls vuilgele aanhangsels op, die uit het daaraan verdroogd sap, dat zich bij hun ontstaan uit het vruchtbeginsel uitstort, geboren worden. Het moe- derkoorn is wegens de groote hoeveelheid van de daarin bevatte vette olie moeijelijk fijn te pulveriseren, riekt eigenaardig, eenigermate ransig en naar warme chocolade, smaakt laf, zoetachtig, vettig, eenigzins onaangenaam. Bevat volgens mijn onderzoek : Eigenaardige, kleurlooze , dikvloeibare, vette olie. . . . 35,0006 Zalfachtig, krijstalliseerbaar vet . 1,0456 Cerine . 0,7578 Ergotine . 1,2466 Moederkoornsuiker . . 1,5530 Plantaardige osmazome . 7,7645 Gomachtige extractiefstof met bloedroode kleurstof. . . . 2,3250 Eiwit . 1,4600 Fungine . 46,1862 Zure phosphorzure potasch ... 4,4221 Phosphorzure kalkaarde en sporen van ijzerverzuursel. . . 0,2922 Kiezelaarde . , . . . . 0,1394 Latere onderzoekingen, voornamelijk die van legrip, hebben onze kennis omtrent de bestanddeelen van het moederkoorn veel meer verward dan op- gehelderd, zoodat ik het niet noodig acht, hiervan melding te maken. Deze eenigzins meer uitvoerige behandeling van het moederkoorn , dan die der overige stoffen , geloof ik te kunnen verdedigen door op de gewoonlijk zeer gebrekkige narigten dienaangaande te verwijzen. 2. LICHENES. KORSTMOSSEN. Bestanddeelen: amylon ; lichenine (moszetmeel) ; pikrolichenine ; cetrar- zuur (cetrarine); usninzuur (usnine); chrysophanzuur (pariëtine? pariëtin- zuur?) lecanorzuur (lecanorine) ; erythrine (erythryline) ; roccellazuur (roc- celline) ; parellazuur; zuringzure kalkaarde. Familien: Parmelinac. Usneinae. Cetrarinae. Cladoninae. Leprarinae. Graphidinae. Glypbidinae. Verrucarinae. Lim- CETRARINAE. 63 borinae. Pertusarinae. Lecidinae. Calycinae. Colleminae. Coenagoninae. 4. CETRARINAE. Kr aakloof achtig en. ». Cetraria. Mos of Kraahloof. XXIV, 1. Cetraria islandica achard. Lichen Island . l. Physcia island. DEC. Op drooge bergen in Noord-Europa , in Duitschland , Zwit¬ serland, Nederland en in Noord-Amerika. — d.V.1.61. Mq.327. P.II.9. F.B.S. 11.254. — Levert het IJslandsch Mos. Lichen s. Muscus Islandicus. Het geheele korstmos, gedroogd. Hiervan bestaan twee verscheidenheden : a. Het smalbladig. Op het Hartsgebergte en over het algemeen in warmere streken. Blijft meestal onvruchtbaar, heeft smalle, getande blad- lobben , die aan den rand met korte , stijve borstels zijn gewimperd. ß. Het breedbladig. In koudere gewesten, inzonderheid in IJsland. Het loof opgerigt, gootvormig, in onregelmatige lobben verdeeld, die aan de uiteinden breed en afgerond zijn. Op de oppervlakte ontwaart men kleine diepten. Aan den top bevinden zich, ofschoon zelden, de vruchten als kleine, ronde, ovale schildjes. Kleur witgrijs, naar den top ligtbruin , soms groen. Aan de basis van het loof komen bloedroode vlekken voor. Reukloos. Verweekt in den mond tot een slijm, smaakt laf, later eigenaardig bitter. Zwelt in koud water op, wordt dan geleiachlig en geeft eerst bij koking daarmede eene oplossing, die bij bekoeling tot eene trillende gelei, Gelatina Lichenis Islandici, stolt. Bevat volgens BEKZELius : Groen was — bladgroen — . 1,6 Cetrarine . 3,0 Lichenine of moszetmeel . 44,6 Onkrijstalliseerbare suiker . : . . . 3,6 Gom . 3,7 Extractiefbezinksel . 7,0 Zetmeelachtig geraamte . 36,2 Dubbel korstmoszure potasch , kortsmosz. en phosphorz. kalkaarde. 1,9 Het cetrarine, zoo als het vroeger bekend was, is volgens knop en schnedermann een mengsel van een krijstalliseerbaar zuur, dat zij cetrar- zuur noemen en hetgeen het bitter bestanddeel in zuiveren toestand is, eene eigene vetsoort, het liehe ster ine , en eenige andere stoffen. Het korst- 64 CLADONINAE. mos bevat volgens dezelfde scheikundigen eene bijzondere, met het bladgroen verwante, groene kleurstof, die zij thallochlor noemen, terwijl ook uit hunne proeven schijnt te volgen , dat het lichenine niet van ge¬ woon zetmeel verschilt. Het korstmoszuur is volgens schodler identisch met fumarzuur, en beiden weder met het kunstmatig uit appelzuur be¬ reid paramalealzuur. Het zure potaschzout van het korstmoszuur is de oorzaak der bekende zure reactie van een waterig uittreksel van dit korstmos, en niet, zooals men vroeger aannam, zure wijnsteenzure potasch. — Het Salino amarissimo antifebbrile van rigatelli is zeer on¬ zuiver cetrarzuur. 5. CLADONINAE. B eker mos achtig en. a. C la don ia. Bekermos. XXIV. 1. Cladonia pyxidata fries. Lichen pyxidatus l. Overal in bos- schen op de aarde. — F. II. 17 (onder den naam van Scyphophorus pyxidatus)-. F.B.-S.II.260. — Levert het Doos - of Trompetmos. Lichen pyxidatus. Het gedroogd korstmos, waarvan vele verscheidenheden gevonden wor¬ den. Het vruchtleger bestaat uit kleine schubben. De gestellen of voet¬ stukken (podetia) vormen regelmatige of onregelmatige, aan de randen uitspruitende bekers van groenachtige of aschgraauwe kleur; zij zijn van buiten bestoven of tepelig en dragen bruine, gesteelde, of aan den rand des bekers bevestigde , ongesteelde vrachtdragers (apothecia). 2. Cladonia coccifera baumg. Lichen cocciferus l. In bosschen op de aarde. — F.B.S.II.268. — Levert het Vuurkruid. Herba Ignis s. Lichen cocciferus. Het gedroogd korstmos , dat zich van het vorige inzonderheid door scharlakenroode vruchten onderscheidt. In de plaats van dit korstmos worden ook andere, scharlakenroode vruchten dragende species van Cladonia ingezameld, b. v. Cl. polydactyla; Cl. deformis; Cl. incana; Cl. polycephala. In de laatste tijden zijn alle deze soorten van Cladonia met elkander vermengd als één geneesmiddel onder den naam van Lichen pyxi¬ datus aangewend geworden, doch tamelijk in vergetelheid geraakt, terwijl men haar ten opzigte der bestanddeelen en werkingen voor over¬ eenkomstig met de Cetraria islandica schijnt gehouden te hebben. PARMELINAE. (io Dit is echter in zooverre onjuist , als zij geen cetrarzuur bevatten , maar in de plaats hiervan het usninzuur (usnine) , hetgeen knop, alsook uocHLEDER en HELDT in alle door hen onderzochte species van Cl ido n ia vonden. 6. PARMEL1NAE. Schil dm os ach tig en, * a. Lobaria. Longenmos. XXIV. 1. Lobaria pulmonaria link. Lichen pulraonarius l. Sticta pulmonacea achard. Het grootste kortsmos onzer wouden; op eiken, beuken, dennen. — d. V. 1.73. Mq. 328. P.1I.17. F.ZLS.XI.280. — Levert het Boomlongenmos . Herba Pulmonariae arboreae. Het gehecle korstmos , gedroogd. Het loof lederachtig, lobvormig ge¬ scheurd, met stompe punten. De bovenvlakte glad, bruinachtig of bruin- achtig-groen, van vele holligheden voorzien. De ondervlakte geelachtig, aan den rand roestkleurig, met kleine, wilachtige, ronde bladen en nabij het mid¬ den met korte, zwartbruine haarwortels bezet. Reukloos. Smaakt slijmachtig- bitter. Het schijnt ten opzigte zijner bestanddeelen en dus ook zijner wer¬ kingen tot de Cetraria islandica te naderen, hetgeen te meer waar¬ schijnlijk is, omdat weppen er eene met cetrarine overeenkomstige stof in gevonden heeft. Is deze nu cetrarzuur of usninzuur? [knop en sch ne D ermann vonden er een eigenaardig zuur in , dat zij stictinzuur noemden.] fj. P ar mei ia. Schurft- of Schildmos . XXIV. 1. Parmelia parietina achard. Lichen parietinus l. Overal op houten muren en boomschorsen. — n.V. ï. 72. Mq. 328. F. ß.S. 11.300. — Levert het Murig Schürf tmos . Lichen parietinus. Het geheele korstmos , gedroogd. — Het loof dunvliezig , cirkelrond , uilgespreid , aan den rand stomp gekarteld. De bovenvlakte fraai geel, de ondervlakte wit, zonder duidelijke wortelvezels. Reukloos. Smaakt even als kina zamenlrekkend-bitter. Door sander als surro¬ gaat van kina tegen intermitterende koorts aanbevolen. Bevat volgens UERBF.RGER : 5 66 PARMELINAE. Parmelgeel .... . . . 3,5 Parmelrood .... ... 0,5 Was . ;. ... 1,0 Chlorophyllum . .. ... 6,0 Weekhars. ... 3,5 Gom en lichenine .. ... 9,0 Parmelglyadine . .. ... 5,2 Krystalachtig stearine. ... 0,5 Suiker, extractiefstof , keuken¬ zout, potaschzout met een plantenzuur .... 2,8 Extractiefbezinksel met sporen van phosphorzuren kalk . . 2,0 Extractiefbezinksel , met pot- aschhydraat uitgetrokken. . 15,0 Zetmeelachtige plantenvezel . 46,0 Water , spoor eener vlugge olie, verlies . 5,0 gumprecht verkreeg uit 20 pond van dit korstmos 5 grein eener boter¬ achtige , groene , vlugge olie van onaangenamen reuk en smaak, rochleder en HELDT hebben er een belangrijk, in goudgele en metaalglanzende naalden krystalliserend zuur in ontdekt, dat zij chrysophanzuur noemen. Thomson geeft verder op een pariëtine , een parïê tinver zuursel , een pa- riëtinzuur en eene pariëtinolie daarin gevonden te hebben , welke echter allen een nader onderzoek behoeven , daar zij waarschijnlijk slechts chry¬ sophanzuur in onzuiveren toestand zijn. ©. Lecanora. Schotclmos. XXIV. 1. Lecanora tartarea achard. Lichen tartareus l. In noordelijke streken, voornamelijk in Zweden; ook in Nederland. — d. Y. ï. 68. Mq. 329. P. 11.15. F. B. S. II. 306. — Wordt naar Holland gevoerd en aldaar ter bereiding van het Lakmoes , Lacca Musica , aangewend. Dit korstmos bevat volgens heeren eene kleurlooze, krystal- liseerbare zelfstandigheid, het erythrine , hetgeen in staat is, door gelijk¬ tijdige inwerking van lucht en ammonia aanvankelijk in liorstmosrood en daarna in horstmosblaauiv overtegaan. Het beloop van dit proces is nog onzeker. Het korstmosrood is het kleurend beginsel van de als kleurstof zeer geschatte orseille en het korstmosblaauw dat van het lakmoes. Dit korstmos kan dus even goed tot het bereiden van beide kleurstoffen worden gebruikt ; het dient echter slechts tot bereiding van het lak¬ moes en in Engeland tot die eener andere roode kleurstof, cudbear geheeten. De vervaardiging van alle deze kleurstoffen heeft op geheim¬ zinnige wijze plaats. Omtrent de bereiding van het lakmoes weet men alleen, dat het korstmos gedroogd, tot poeder gebragt en met urine aan rotting overgegeven wordt. Ook zoude daarbij polasch en kalk gebruikt USNEÏNAE. Gl worden. Uit dc bereide massa, die dan verscheidene organische zelfstan¬ digheden en aarden bevat en door korstmosblaauw gekleurd is , wor¬ den langwerpige teerlingen gevormd, die gedroogd zijnde als het lakmoes uit den handel voorkomen. Het korstmosblaauw laat er zich door water uittrekken ; het wordt door zuren rood , doch door loogen weder blaauw. Hierop steunt het gebruik van het lakmoes als reagens in de scheikunde , daar men te dien einde de waterige oplossing , de lakmoestinctuur , of een hiermede blaauw gekleurd papier, het lakmoespapier , aanwendt. Het rood , hetgeen hierbij door zuren ontstaat, is geen korstmosrood, daar dit niet door loogen blaauw wordt. 7. USNEÏNAE. Baard mosachtigen. s». Roe cel la. Lalimocsmos. XXIV. 1. Roccella tinctoria achard. Lichen RoccellaL. Langs de kusten der Kanarische en Azorische eilanden op rotsen. — d.V.1.65, Mq.329. P.II.12.— ~ Dient aldaar tot de nog geheim gehoudene bereiding der orseille. Deze is eene uit verscheidene organische en inorganische zelfstandigheden gemengde massa, gekleurd door korstmosrood, eene kleurstof, die haar ontstaan verschul¬ digd is aan het in dit korstmos bevatte erythrine, waarover reeds bij de voor¬ gaande plant gesproken is. Vroeger werd dit korstmos ook naar Holland ge¬ voerd en ter bereiding van het lakmoes aangewend; het is echter thans door het uit Zweden derwaarts verzonden Lecanora tartarea verdrongen. Het erythrine scheen vroeger ook nog in meer andere korstmossen , inzonderheid in Lecanora parella voortekomen, waardoor dit eveneens min of meer ter bereiding der orseille geschikt werd. Ondertusschen zijn omtrent de in dit opzigt merkwaardige korstmossen in nieuweren tijd meer onderzoekingen in het werk gesteld, wier resultaten, hoewel ongetwijfeld van zeer veel belang, echter nog niet tot eene heldere voorstelling geleid hebben. Heeren vond behalve het erythrine nog : pseuderythrine , roccellazuur en ery- thrinebitter. kane vond dezelfde ligchamen , doch hij noemt ze erytbriline , erythrine, roccelline en amärerythrine. De door hem in het werk gestelde analytische onderzoekingen omtrent de metamorphosen , welke deze lig¬ chamen (inzonderheid bij hunne verandering in de gemelde korstmoskleuren) ondergaan, zijn te onzeker, dan dat zij hier kunnen vermeld worden. schijn CK ontdekte daarna in verscheidene soorten van de geslachten L c ca- nora, Variolaria en Evernia een bijzonder zuur, dat hij lecanorzuur (lecanorine) noemde. Hij toonde tevens aan , dat zich dit zuur zeer lig— telijk in ordne (orseillesuikcr) verandert, een kleurloos ligchaam, hetgeen 68 USNEINAE. ROBiQüET reeds vroeger in de Yariolaria dealbata gevonden en ah oorzaak der vorming van korstmosrood in dit korstmos erkend had. Volgens schunck echter is dit orcine geen natuurlijk ligchaam, maar bij de behandeling van het korstmos uit lecanorzuur ontstaan. Inde Lecanora pare 11a is dit lecanorzuur met aethyloxyde verbonden, en schunck heeft bewezen , dat dit lecanorzuur aethyloxyde hetzelfde ligchaam is, als hetgeen Heeren ontdekt en pseuderythrine genoemd heeft. De Lecan ora parella bevat daarenboven nog een ander zuur , hetgeen schuxck parellazuur noemt. [Latere onderzoekingen door stenhouse omtrent de bestanddeelcn van Roccella tinctoria en andere korstmossen in het werk gesteld , zijn be¬ schreven in Philos. Magaz. Ser. III, Vol, XXXII , p. 300 — 307 en daaruit overgenomen in Pharm . Centralblatt. 1848, N°. 20.] Ij. Usnea. Baardmos. XXIV. 1. Usnea hirta achard (eene variëteit (?) van Usnea pl icata link). Ontstaat op oude beenderen, voornamelijk op menschenschedels. — Mq. 328 en 329. F. B. S. II. 244 (als var. ß. van ü. barbata.) — Levert het zoogenaamd Doodshoofdmos. Muscus Cranii humani. Is thans in onbruik geraakt. Wordt zeer vaak verwisseld met Par- melia omphalodes en P. saxatilis, korstmossen, die op dezelfde plaatsen ontstaan. — In Usnea hirta hoffm. , U. flor i da iioffm. en U. plicata fries heeft knop voornamelijk het boven reeds vermeld usninzuur (usnine) gevonden. 3. ALGAE. WIEREN. Bestanddeelen a) der zeewieren: amylon (geline, gelacine , fucine) ; zetmeel ; caragine (wierslijm ? pektine?) ; phykohaemaline ; phykoerythrine ; chlorophyllum ; mannasuiker; chlorsodium ; bromsodium; jodsodium en andere sodazouten. b) der zoetwater wieren: amylon (tremelline) ; rivuline (caragine?); saprocyanine (saprochrome). Familien .-Diatominae. Nostochinae. Oscillatorinae. Confer- vinae. Godin ae. Fucinae. Ulvinae. Zonarinae. Halimedinae. Acetabularinae. Sponginae. FUCINAE. 69 8. FUCINAE. Bruinwieren. &. Fucus. Wier of Zee-eik. XXIV.. 1. Fucus vesiculosus l. De meest voorkomende wiersoort in alle Euro- pesche zeeën. — n.V.1.82. Mq.331. P.II.2. F.B.S. 11.368. - — Levert het B laasachtig Zeewier of Zee-eik. Fucus vesiculosus s. Quercus marina. Het geheele wier , dat , gedroogd en verkoold wordt , en waarvan de kool in de artsenijkunde onder den naam van Aethiops vegetabil is ( Plantaardige moor ) wordt aangewend , die tegenwoordig bijna geheel vergeten is , doch om zijn gehalte aan jodsodium weder verdient in¬ gevoerd te worden. Daar intusschen 100 deelen van het gedroogde wier volgens sarphati slechts 0,001 d. jodium bevatten, mag daartoe de Laminaria saccharina lamarck (Fucus Saccharin us l.) eerder aanbevolen worden , waarin dezelfde 0,23 d. jodium in 100 d. van het gedroogde wier vond. Het bevat waarschijnlijk ook bromsodium. Ij. Chondrus. Kraakbeenwier . XXIV. 1. Chondrus crispus st. grev. Fucus crispus l. Sphaerococcus crispus ACHARD. Aan de kusten der Atlantische zee. Wordt van Spanje tot Lapland door de golven naar de oevers gedreven. — d. Y. I. 80. M Q. 333. P. II. 4. F. B. S. II. 386. — Is zeer afwisselend in vorm. turner onderscheidt voornamelijk 9 verscheidenheden: virens, steil atus, aequalis, filiformis, patens, lacerus, sarniensis, geniculatus en planus. Diende reeds langen tijd aan de arme kustbewoners van Ierland tot voedsel , en werd voor eenige jaren door grüffe in de geneeskunde ingevoerd , onder den naam van Carragheen - of Iersch Mos of Zeeparel-mos. Muscus s ... Lichen Carraghen. Het geheele wier, gedroogd. Het wordt 2 tot 12 duim hoog, heeft gedurig- verdeelde, aan de toppen tweespletige takken, die met fijne franjes gewimperd zijn. De in het midden des vruchtlegers ingedokene vruchten vormen op de bovenvlakte eene verhevenheid en op de ondervlakte eene groeve. Het versch wier is bruinrood, bleekrood, rozenrood, geel , groenachtig, groen. Bij het droogen gaan alle deze kleuren verloren ; het wordt geel- 70 FUCINAE. achtig-wit, hoornachtig , doorschijnend, buigzaam , reukloos. Verweekt we¬ der in water, zwelt op, wordt geleiachtig , lost zich bij koking grootendeels daarin op en vormt eene oplossing , die bij het bekoelen tot eene tril¬ lende gelei stolt van eenen eigendommelijk onaangenamen en bitterachtigen smaak. Het in water opgezwollen wier riekt eigenaardig onaangenaam, gelijk alle zeeprodukten. Behalve dat alle verscheidenheden van dit wier met elkander vermengd voorkomen , zijn er dikwijls andere wieren bijgemengd , voornamelijk Sphaerococcus mamillosus, S. conf ervoide s , S. canalicula- tus, S. corneus, S. Anthonii; Sporochnus rhizodes; Hali- seris polypodioides ; Porphyria laminata enz. Ook vindt men er kalkaardige bekleedselen van polypen en slakken op. Volgens herberger bevat dit wier : Gelei . 79,1 Wierslijm . . 9,5 Hars . 0,7 Sporen van vet en vrij zuur . — Chlorsodium . • . 1,3 Chlormagnesium . 0,7 Geraamte met zwavelzure potasch en kalkaarde , phosphorzure kalk¬ aarde , kiezelaarde , ijzerverzuursel en water . 8,7 Later is er door sarphati jodsodium en door grosse ook bromsodium in ontdekt, schacht heeft het jodiumgehalte op 0,0277 proc. be¬ paald. BERZELius stelde het eerst voor het geleiachtig bestanddeel in dit wier den naam van caragine voor , in de veronderstelling , dat het eene alleen daaraan eigendommelijke stof ware. feüchtwanger vond er veel pektine (?) (*) en zetmeel in , alsmede zuringzure kalkaarde , zwavel- , chlorium- en bromiumverbindingen. e. Sphaerococcus. Kogelwier of Wormmos. XXIV. 1. Sphaerococus lichenoides ag. Fucus lichenoides turn. Fucus edulis gm. In de Indische zee, aan de kusten van Java en vooral van Ceylon. — P. II. 8. — Diende reeds lang op Java, Ceylon , enz. tot geneesmiddel en voedsel ; zoude volgens mulder het hoofdbestanddeel der eetbare vogelnesten zijn, hetgeen echter door riegel bestreden wordt , daar het door den eerstgenoemden daarin (*) Hetgeen hier door wiggers betwijfeld wordt, is nogthans door de onderzoekingen van mulder bevestigd, die eveneens aantoonde, dat de vroeger als gelei beschouwde stof zuiver pektine is. C. FUCINAÈ. 71 gevonden neosnine niet met het geleiachtig bestanddeel van dit wier overeen¬ komt. Werd in 1837 door o’shaugnessy in Engeland onder den naam van Ceylonsch Mos , Fucus s. Muscus amylaceus, bekend gemaakt en door Br. siegmund beproefd en aanbevolen. Schijnt sedert dien tijd gedurig meer den Chondrus crispus, wiens aanwen¬ ding door zijn aanzienlijk jodium- en bromiumgehalte zoo zeer beperkt wordt, te willen verdringen. Het loof (thallus) is 6— 12 duim hoog, rolrond, vlak, taai, gedroogd eenigzins rimpelig en barstig, verspreid getakt, melkwit, stroogeel of lichtbruinachtig. Bestaat inwendig uit groote , kogelvormige, losse cellen, die eene groote massa hoogst kleine , dikwijls in rijen zamenhangende zet- meelkorreltjes bevatten. Het omhulsel van de , vooral in vochtigen toestand duidelijk zigtbare , vaste, kogelvormige kiemvaatjes (sporangia) is van bijna kogelronde , in rijen geplaatste , gomachtige korrels of cellen voorzien , opent zich met eene eindporie en bevat ellipsoidvormige , waterheldere (volgens turner roode) kiemkorrels. Het mos is bij koking met water grootendeels oplosbaar, terwijl 1 drachme 8 oneen van een slijmerig decoct en 3 oneen eener weinig reuk en smaak bezittende gelei oplevert*. Bevat volgens o’shaugnessy : Pektine. Zetmeel (15 proc.). Gom. Was. Phosphorzure soda. Zwavelzure soda. Phosphorzure kalkaarde. Zwavelzure kalkaarde. Daarenboven houtvezel (?). Jodium en bromium werden er niet in ge¬ vonden. Overeenkomstige resultaten hebben wonneberg en kreissig ver¬ kregen , doch zij vonden ook jodsodium. Daarentegen heeft eene ontleding van BLEY de volgende uitkomsten opgeleverd: Water . 18,50 Yet . 17,50 Ander vet . 2,45 Gom . 1,20 Eiwit . 0,90 Pektine (onzuiver) Moszetmeel .. Korstmoszuur .. Chlorsodium .. Chlorkalcium .. 37,50 3,85 0,05 1,72 0,20 Daarenboven 10,08 vezelstof = 100. In de asch vond hij keukenzout, gips, bitterzout , koolzuren kalk, koolzure magnesia, ijzerverzuursel , kie¬ zelaarde en jodiumzure zouten (!). riegel vond : Gelatine . 78,50 Zetmeel . 6,00 Hars . 0,63 Chlorsodium. Chlormagnesium Zwavelzure soda . 1,85 . 0,54 . 0,38 7 2 FUCINAE. cn 12,1 zetmeelachtig geraamte (amylon) — 100. — Deze analyses stem¬ men niet overeen en schijnen nog meerdere onjuistheden te bevatten ; met name schijnt die van bley geheel verkeerd te zijn uitgevoerd , daar be- standdeelen aan korstmossen eigen , wel niet in wieren optreden en jodi- umzure zouten in planten ongerijmd schijnen. Volgens de proeven van Riegel is het geleiachtig bestanddeel ongetwijfeld niets anders dan het de wieren kenschetsend caragine , doch geen pektine. riegel en winckler konden er noch jodium , noch bromium in vinden. Deze ligchamen ont¬ breken er voorzeker niet in , doch hunne hoeveelheid schijnt zoo hoogst gering te zijn , dat men bij het gebruik hierop niet behoeft te letten. schacht heeft het jodiumgehalte daarin op 0,0*223 proc. bepaald, oberlin vond er zoowel jod- als brompotassium in. 2. Sphaerococcus confervoides ag. Fucus confervoides l. In de Atlantische zee van Engeland tot Afrika, minder in de Middellandsche zee, zelden in de Noordzee. In de Lagunen van Venetië zoo veelvuldig , dat het bij den ingang van het eiland San Lazzaro eenen muur vormt , waar het ingezameld en volgens de mededeelingen van brera als een hoog geschat middel gebruikt wordt. — F. B. S. II. 384. — Dit wier is kraakbeen-, rolrondachlig , draadvormig, rood, heeft verlengde, bijna eenvoudige takken, wier uilgespreide kleine vertakkingen aan beide einden dunner zijn. De vruchten ongesteeld, iets grooter dan koolzaden, halfrond, van eene wratachtige verhevenheid en inwendig van talrijke, langwer¬ pige zaden voorzien. Zoo als het in den handel voorkomt, bestaat het uit fijne, y lijn dikke, eenigzins gedraaide, getakte, digi ineengcwikkelde draden , zonder kogelvruchten (sphaerocarpia). Is met een grijswit stof bedekt, riekt even als alle zeegewassen, smaakt zwak zoutig, is zeer hygrosko¬ pisch. Zwelt in koud water weder op, verkrijgt daarbij een licht- of rood¬ bruin aanzien, is bij koking met water tot op 8 — 9 proc. van het geraamte oplosbaar. Het afkooksel wordt sterk door alkohol neêrgeploft, doch jodium kleurt het niet blaauw , maar scheidt er groene vlokken uit af. 20 grein geven met 8 oneen water een slijmerig decoct, dat na uitdamping tot op | eene gelei vormt. Herzog vond er in: Pektine. Wierzetmeel. Gom. Hars. Kiezelaarde. IJzer. Proteïneverbinding. Jodsodium. Brommagnesium. Chlorsodium. Chlorpotassium. Chlorkalcium. Zetmeelachtig geraamte. Chlormagnesium. Zwavelzure soda. Zwavelzure kalkaarde. Phosphorzure kalkaarde. Waters 15,7 proc. FUCINAE. 73 Zetmeel konde zelfs in de gekookte celsubstantie niet gevonden worden. — Van ditzelfde wier eindelijk heeft aghard eene geheele reeks van variëteiten botanisch beschreven. «S. Alsidi um. Wormwier. XXIV. 1. Alsidium Helminthochorton kütsing. Helminthochortos offici— nalis link. Sphaerococcus Helminthochortos agh. Aan de Korsikaansche kusten der Middellandsche zee. — d. V. 1. 77. Mq. 332. P. II. 6. — Levert het Korsikaansch tvormmos. Helminthochortos s. Muscus Corsicanus. Het geheele, zeer kleine wier, gedroogd. Uit zijn benedenst, neder- liggend gedeelte rijzen talrijke takken op , welke draadvormig, gedurig- tweedeelig en borstelvormig zijn gespitst, terwijl zij kleine zoden vormen en aan de toppen onduidelijk geleed zijn. Het onderst gedeelte van het wier is vuilgeel en de takken zijn nu eens meer dan eens minder purperkleurig. Het gedroogd wier, waaraan gewoonlijk nog kleine stukjes van het zand hangen , waarop het gegroeid is, wordt aan de lucht ligt vochtig, smaakt slijmerig , zoutachtig en bezit eene sterke, onaangename zeelucht. Het wormmos van den handel, waarmede ook stukken van roode en witte koraalgewassen zijn vermengd, is steeds een ongclijk mengsel van vele wieren van verscheidene familiën en soorten, voornamelijk van: Zo ster a marina; Cystoseira ericoides,C. sedoides, C. barbata, C. gra- nulata, C. a brota nif ol ia , C. crinita; Zonaria squamaria, Z. Pavonia, Z. Fasciola; Sporochnus aculeatus, S. rhizoides; Sphaerococcus plicatus, S. gigartinus, S. crispus, S. co nferv oid es , S. acicularis; Rhodomela pinastroides , R. sub- fusca; Polysiphonia Woulfeni; Stypocaulon Scoparium; Acrocarpus crinalis; Rytiphlaea tinctoria; Alsidium coral- linum; Hypnophyces musciformis; Gigartina acicularis; Gelidium corneum;Echinoceras ciliatum;Hormocerascir- cinatum; Wrangelia penicillata; Sphacelaria cirrhosa; Di- chophyllum vulgare, D. implexum; Haliseris polypodioides; Phycoceris crispata, P. rigida; Liagora viscida; Jania ru- hens; Halerica lupulina; Eupagonium villosum; Micromeya patens, M. flagelliferum; Acanthoptera Delilii; Corallina officinalis; Cladostephus Scoparius, Cl. clavaef ormis , CL 74 FUCINAE. M yriophyl lum ; P oly siptionia stricta, P. pycnophlaea, P. coccinea, P. fructiculosa; Griffithia equisetifolia; Cera- m i urn diaphanum , C. rubrum , C. Plumula; Confer va refracta, C. prolifera, C. Aegagropila, C. Linum, C. catenata, C. ru- pestris, C. ciliata, C. capillaris, C. fracta; Ulva bullosa; Sargassum bacciferum; Ectocarpus co mplanatus ; Lamin aria Fascia; Fragillaria pectinata; Chondria papiïlosa, Ch. pinnatifida, C h. articulata , Ch. obtusa enz. Dit nu heeft in dier voege plaats, dat Alsidium Helminthochorton gewoonlijk het kleinst en volgens Lucä de Chondria obtusa of volgens kütsing de Polysi- phonia Woulfeni en Stypocaulon Scoparium het grootst gedeelte daarvan uitmaken. Diensvolgens kan dan ook de door bouvier met een zoo¬ danig onbepaald mengsel uitgevoerde analyse geene groote waarde bezitten , die overigens de volgende uitkomsten opleverde: Gelei. Phosphorzure kalkaarde , Koolzure kalkaarde .. . 60,2 Gips .... .... 11,2 . 9,2 Bitteraarde .. .... 0,5 . 0,2 IJzer .... . 7,5 Kiezelaarde .. .... 0,5 . 11,0 (Overschot .. .... 0,8) Straub, gaultier de claubry en peretti vonden er jodsodium in, en laatstgenoemde nog daarenboven bromsodium, hetgeen door nardo ook in de Chondria obtusa gevonden is. Het eigenlijk wormdrijvend be¬ standdeel is nog niet ontdekt. — Daar ongetwijfeld van den beginne af een zoo afwisselend mengsel van de gemelde kleine zeewieren onder den naam van Helminthoc hortos is aangewend, en alle deze wieren dezelfde werk¬ zame bestanddeelen schijnen te bevatten, zoo zoude het Alsidium Hel¬ minthochorton eerst dan alléén gevorderd kunnen worden, wan¬ neer het zich bij proefnemingen bij voorkeur werkzaam vertoonde. De voldoe¬ ning van dezen eisch zoude echter met groote zwarigheden gepaard gaan. BRYACEAE. — HEPATICAE. 75 B. VEGETABILIA HETEROVEMEA. Vormen eene klasse : musci. 4. MUSCI. MOSSEN. Familien: Bryaceae. Hepaticae. 9. BRYACEAE S. MUSCI FRONDOSI. Blad- of Loofmoss en. Afd. 1. Musci acrocarpi. Afd. 2. Musci pleurocarpi. ledere afdeeling vormt op zich zelve weder 4 onderafdeelingen : A Storni. Gym- nostomi. Aploper istomi. Diploperistomi. Tot de Musci acrocarpi diplop eristomi behoort: a. Polytrichum. Vrouwenhaar. XXIV. 1. Polytrichum commune l. Door geheel Europa in bosschen. — d. V. I, 90. Mq. 325. F. B. S. II. 130. — Levert het Guldenhaar. Herba Adianti aurei. Het geheelemos, dat dikwijls groote zoden vormt. De 6 — 12 duim lange, eenvoudige stengel draagt aan den top op eenen sterken , purperkleurigen vruchtsteel, aan wiens voet zich lange, draadvormige , glanzige , gladde , goudbruine, in eenen witten top uitloopende blaadjes bevinden, eene zaaddoos. Deze is regt, opgerigt, vierhoekig, bruin, aan den voet van een rondachtig aanhangsel en aan de mondopening van 64 tanden voorzien. Haar vlak gewelfd deksel heeft eene korte , regte spits. De bladeren zijn verspreid , lijn-lancetvormig , glad, lichtgroen , gespitst , aan den rand en op de sterke middelnerf gezaagd. Reuk- en smakeloos. Gewoonlijk met Polytrichum formosum en P. longisetum vermengd. Is inl832 door BONAFOUR op nieuw aanbevolen. 10. HEPATICAE. Levermossen. Afdeelingen: Ric cinae. Anthocerotinae. Targioninae. Junger- manniac. Marchantinae. Tot de Marchantinae behoort : 76 HEPATICAE. s». Marchantia. Marchantia. XXIV. 1 . Marchantia polymorpha l. Aan bronnen en op andere schaduwrijk« en vochtige plaatsen. — d. V. I. 88. Mq. 326. F . B. S. II. 216. — Levert het Steenleverkruid. Herba Hepaticae fontinalis s. Lichenis stellati. Het geheele mos. Het loof is groen, diep- en bogtig-gelobd en met kleine , witte wratten bedekt. Er loopen rood-bruine , gegaffelde strepen doorheen, terwijl zich van onderen talrijke, fijne wortelvezels ontwikke¬ len. De straalvormig-gespletene , zaaddoosdragende hoofdjes dragen tus- schen vliezige bekleedselen de zaaddoozen. De gesteelde mannelijke schildjes zijn schildvormig en gekarteld, Versch aangenaam van reuk. In onbruik. If. VEGETABÏLIA VASCULARIA. VAATPLANTEN. A. VEGETABÏLIA CRYPTOGAMA. Klassen: lycopodexeae. filicaceae. goxyopterides. rhizocaiipeab. 5. LYCOPODINEAE. WOLFSKLAAU WICHTIG EN. Vormen slechts cene familie : 11. LYCOPODÏACEAE. S. TETRADYDYMAE. Ly c op odiac een. a. Ly co podium. Wolfsklaauw. XXIV. 1. Lycopodium clavatum l. Lepidotis clavata p. b. In berg- en mosachlige bosschen van het gansche noordelijk gedeelte der aarde. — D. V. 1.113. Mq. 3*22. P. 11.22. F. B. S. II. 28. F. B. VII. 530. — Levert de a. Gewone of geknodste Wolfsklaauw . Herba Lycopodii s. Muscus clavatus. De geheele plant. De stengel 2 tot 6 voet lang, kruipend. De on¬ vruchtbare takken zijn gebogen en de vruchtdragende opgerigt. Do bladen gaafrandig , lijn-lancctvormig , in eene lange, witte, haarvormige punt uitloopcnd en den stengel digt bekleedend. Reukloos. Smaak prikkelend, bitterachlig , eenigzins zoetachtig. En b. Wolfsklaauw. Lycopodium. Syn. Hchsenmeel ; Stuifpoeder ; Smetpoeder; Plantaardige zwavel; Semen Lycopodii; S u 1 p h u r Vegetabile; enz. 78 LYCOPODIACEAE. De kiemkorrels , die uit de kleine , ongesteelde , vliezige , niervormige vruchten vóór het openspringen worden ingezameld. Het is een fijn poeder , bleekgeel , reuk- en smakeloos, zeer bewegelijk en schier als water vloeijend , in eene kaarsvlam als een bliksemschicht verbran¬ dend. Verkrijgt door aanhoudend wrijven een zamenhangend, geelgrijs en als met vet doortrokken aanzien, en verliest daarbij de eigenschap, om in de vlam te bliksemen. Drijft boven water en laat zich slechts zeer moeijelijk daarmede vermengen. Alkohol doordringt het terstond en dan zinkt het daarin naar den bodem. In de lucht wordt het langza¬ merhand vochtig, donkerder van kleur. In bevochtigden toestand gaat het zelfs in eene soort van stinkende rotting over, waarbij zich ammonia vormt. Bevat volgens buciiolz : Vette olie . 6,0 Slijmachtig extract . . . 1,5 Suiker . 2,0 Pollenine . 89,5 Doet zich onder het mikroskoop als een hoop kleine korrels voor , gevormd uit : 1) twee tot drie omhulsels, waarvan het buitenste door jodium bruin wordt en aan de reagentiën eenen zoodanigen weerstand biedt, dat b. v. geconcentreerd zwavelzuur er bijna niet op werkt; 2) -een halfvloeibaar , in water opzwellend en zich hierin verdeelend slijm, dat de omhulsels opvult, door zuren coaguleert en door jodium bruin wordt ; 3) een olieachtig ligchaam , dat in kleine droppeltjes door de geheele slijmmassa verdeeld is, en 4) Zetmeelkorrels , die zich binnen in de omhulsels bevinden en door jodium blaauw worden. Vervalsclnngen : Stuifmeel van dennen, pijnboomen, hazelaars, lisch— dodden , enz. ; zwavelbloemen ; fijn verdeelde kalk; fijn houtzaagsel ; hout- meel , ten gevolge van wormvraat; magnesia; door curcuma gekleurd zetmeel. 0. FILICACEAE. VARENS. Bestanddeelen: looizuur; suiker (mannasuiker en eigendommelijke sui¬ ker); vette oliën; aetherische oliën; hars; zetmeel? inuline? lichenine? Familien: Ophioglos sinae. Marattinae. Osmundinae. Schi- zaeinae. Gl eich enieae. Hymenophyllinae. Polypodineae. OPHIOGLOSSINAE. — OSMUNDINAE. 79 12. OPHIOGLOSSINAE. Slang entong achtig en. Ophioglossum. Slangentong. XXIY. 1. Ophioglossum vulgatum l. In drooge, boschachtige dreven van Duitsch- ïand. Bij ons in vochtige duinvalleijen , enz. — d. Y. I. 107. Mq. 322. F. B. S. II. 12. F. B. X. 724. — Levert het Slangentongkruid. Herba Ophioglossi. De kleine, fraaije varen benevens den vezeligen wortel, waaruit zich een eenvoudig loof ontwikkelt , dat in het midden slechts van een enkel, ovaal , stomp , glad blad voorzien is. Boven het blad verheft zich op eenen langen vruchtsteel de lijnvormige vruchtaar. Reukloos. Smaak zoetach¬ tig, zwak zamentrekkend. Is. Botrychium. Maankruid. XXIV. 1. Botrychium Lunaria swarz. Osmunda Lunaria l. Op drooge, grazige heuvels in Duitschland. Ook bij ons. — Mq. 322. F. B. S. II. 12. — Levert bet Maankruid. Herba Lunariae. De sierlijke, van den wortel ontdane varen, wier loof 3 tot 5 duim hoog is, zich van boven in 7 en meer paren takken verdeelt , die aan de toppen twee rijen kogeltjes [capsulae globosae] dragen en daardoor een trosvormig aanzien verkrijgen. Aan dezen stengel zit slechts één blad , dat in 17 tot 19 verdeelingen of lobben uitloopt, die gedurig breeder worden en den vorm eener halvemaan hebben. Smaak eenigzins zamentrekkend. Vormt een bestanddeel van het zoogenaamd Pulvis ad scirrhos. 13. OSMUNDINAE. Pluimv ar enachtigen. ». Osmunda. Pluimvaren. XXIV. 1. Osmunda rcgalis l. In vochtige, schaduwrijke veengronden. — n.V.L 108.Mo.321. F. B. S. II. 14. F. B. VIII. 573. — Levert den a. Koningsvaren-wortel. liadix Osmund ae regalis. De korte, dikke wortelstok, die getakt, uitwendig zwart en inwendig wit is , waaruit vroeger in versehen toestand een extract werd bereid. so POLYPODINEAE. b. Koningsvaren-vruchttopjes. Juli Osmundae regalis. De trosvormig zamengerolde, vruchtdragende looftoppen , die thans nog alleen in de veeartsenijkunde gebruikt worden. 14. POLYPODINEAE. Boomvarenachtig en. a. Polypodium. Boom- of Eikenvaren. XXIV. 1. Polypodium vulgare l. In rotsachtige bosschen op boomwortels, op muren enz. — i>. V. 1. 102. Mq. 318. F. B. S. II. 16. F. B. VI. 439. — Levert den Boomvaren - of Engelzoetwortel. Radix Polypodii s. Filiculae dulcis. De wortelstok , die in het voorjaar wordt ingezameld en van schubben en wortelvezels bevrijd ; hij is zoo dik als eene penneschacht en dikker, lang, taai, hard, gebogen, knoopig of getand-geleed. Riekt naar ransige olijfolie en smaakt onaangenaam zoet en bitter. De roodbruine, dunne schors vormt een digt bekleedsel rondom het geelgroen , sponsachlig merg. Moet alle jaren versch worden ingczameld. Bevat volgens pfaff, fgntana, BCCHOLZ, DESFOSSES en BERZELIÜS *. Vette olie. Looistof. Inuline. Mannasuiker. Hars. Extractiefstof. Viscine. Eigenaardige Eiwit. Appelzuur. Gom. suiker. Zouten. 2. Polypodium percussum cav. en 3. Polypodium lepidopteris mart. De wortelstokken dezer beide Braziliaansche varens dienen in hun va¬ derland tot dezelfde doeleinden, als bij ons de wortelstok van Nephro- dium Filix mas. 4. Polypodium Calaguala ruiz. Op de bergen van verscheidene pro¬ vinciën in Peru. — d. V. 1. 104. Mq. 319. — Levert den Calagualawortel. Radix Calagualae. De wortelstok, in wdens plaats ook wel de wortelstokken van Poly_ podium crassifolium, Aspidium coriaceum en A crostic huur Huacsaro genomen worden. Is reeds lang bij ons door den Radix Polypodii verdrongen. POLYPODINEAE. 81 [5. Polypodium Baromez l. Aspic] i um Baromez willd. Cy b otium Baromez kaulf. (Agnus Scythicus s. Lama Scylhica.) ïn Oost- Indië, Tartarijë, Scythië en elders in Azië. — Levert het Peng'hawar Jambie of P enghawar Djamhie. Fijne, zijdeachtige , donkergele, vernisglanzende haren (eigenlijk paleae), die de geheele oppervlakte dezer boomvaren als een fijn en zacht vilt bedekken. Reuk- en smakeloos. Gedroogd zeer broos, gemakkelijk tusschen de vingers fijn te wrijven. Het poeder glinsterend, doch donkerder van kleur. BOUDARD vond er tannine en eene harsachtige stof in , welke laatste hij poly- podium noemde. Ook andere varensoorten van Oost- en West-Indië, zoo als: Polypodium aureum l. Alsophila rotunda s. Cnoophora 1 u- rida bl. leveren gelijksoortige produkten.] b. Asplenium. Streepvaren of Miltkruid. XXIV. 1. Asplenium Ruta muraria l. Zeer algemeen op muren en rotsen. — • D. V. 1.109. Mq. 321. F. B S. 11.22. F.B. I. 60. — Levert Steenruit of Wit Vrouwenhaar. Herba Rutae murariao. (Herba Adianti albi. Herba Paronchiae.) Het gesteeld loof, dat 3 tot ö duim lang is. De bladsteel groen en glad. Het blad van beneden dubbel- en aan de punt eenvoudig-gevind. De blaadjes ruitvormig of omgekeerd-eirond , aan de punt getand. De bovenvlakte groen, de ondervlakte met witte, later bruin wordende, lijnvormige vrucht- hoopjes bezet en in den ouderdom geheel daarmede overdekt. Reukloos. Smaak eenigzins bitter. 2. Asplenium Trichomanes l. Zeer algemeen op muren en rotsen. — D. V. 1.108. Mq. 321. F. B. S- II. 20. F. B. X. 779. — Levert Roode Wederdood of Piood Vrouwenhaar. Herba Adianti rubri. Het sierlijk loof, dat 4 tot 6 duim lang is, en zoden vormt. De bladsteel glanzend-roedhruin. Het blad eenvoudig-gevind, met kleine, rondachtigc, on¬ gesteelde, eenigzins gekartelde vinblaadjes, van onderen geheel met bruine vruchlhoopjes bedekt. Smaak eenigzins zamentrekkend. 6. 82 P0LYP0D1NEAE, 3. Asplenium Adiantum nigrum l. Op muren en rotsen* Zeldzaam* — i), Y. Ï.108. Mq. 321. — Levert het Zwart Vrouwenhaar . ïlerba Adianti nigri. Het loof , dat 6 tot 12 duim lang, en van eenen groenen tot zwartbruinen tint voorzien is. Het blad aan den voet drievoudig-gevind , naar boven ge¬ durig eenvoudiger en in eene lange gezaagde punt uitloopend , in den ouder¬ dom op de ondervlakte geheel met lijnvormige vruchthoopjes bedekt. e. Adiantum. Krulvarcn of Venushaar. XXIV. 1. Adiantum Capillus l. In de spleten der muren en rotsen van Lan¬ guedoc, Italië en Zwitserland. — b. V. 1. 110. Mq. 320. — Levert het Venushaar. ïlerba Capilli Yeneris. Het loof, dat 6 tot 1 2 duim lang is, en hetgeen gewoonlijk van Montpellier tot ons komt. De bladsteel dun, donkerbruin, glanzend. Het blad fijn, van bene¬ den dubbel- , naar de punt eenvoudig-gevind ; de blaadjes kortgesteeld , met wigvormigen voet , aan de punt afgerond en in stompe lobben ge¬ spleten. De lijnvormige, korte vruchthoopjes eerst wit, later bleekbruin. Reuk zwak, bij wrijving aromatisch. Smaak zoetachtig, zamentrekkend, bitterachtig. Bevat looistof en eene bittere zelfstandigheid. Vertuis seling en : As pl e n in m T r i ch o m a n e s. Asplenium Adian¬ tum nigrum. 2. Adiantum pedatum willd. In Kanada en Virginië. — d. V. 1.111. Mq. 320. — Levert het Noord- Amerikaansch Venushaar. ïlerba Capilli Canaden- sis s. Hb. Capilli Yeneris Canadensis. Het loof, dat voornamelijk in Fransche apotheken gebruikt wordt. De lange bladstelen verdeden zich aan het einde voetvormig in 2 takken , waarvan ieder G tot 7 eenvoudig-gevinde , gescheurde bladen draagt. De blaadjes zijn gehalveerd , kortgesteeld , langwerpig , slomp en in stompe lobben verdeeld. el. Scolopendrium. Hertstong of Tongvaren. XXIV. 1. Scolopendrium officinarum willd. Asplenium Scolopendrium l. Öp muren en rotsen. — Mq. 321. F. B. S. II. 22. — Levert de vroeger beroemde, later bijna geheel vergetenc POEYPODINEAE. 83 Hertstongen. TIerba Scolopcndrii s. Linguae cervinae. Het loof; kortgestecld, onverdeeld , aan den voet cenigzins liartvormig, nagenoeg 1 voet lang, 1 duim breed, tongvormig, gaafrandig, glad, groen. Eene variëteit heeft een aan den top ingesneden loof. De onder- vlakte bezet met langwerpige , lijnvormige vruchthoopjes, die van de mid- delnerf in eenen scherpen hoek uitloopen en op twee naast elkander gelegene aderen geplaatst zijn. Reuk onaangenaam. Smaak kruid- , zoet¬ achtig, zamentrekkend. Zijn in 1837 weder door kellermann tegen long¬ tering aanbevolen en daarin ook later door brenner nuttig bevonden. <e. Neph rodium. Doschvaren. XXIV. 1. Nephrodium Filix mas brown. Aspidium F. m. swarz. Poly- p odium F. m. l. Op den steenachtigen grond der wouden en bosschcn van geheel Duitschland, in ons Vaderland, en, zoo als het schijnt, ook in Azië en Amerika. — d. V. ï. 96. Mq. 319. P. XE 24. F. B. S. XE 18. — - I.evert den Varenkruidwortel of St. Jans hand. Radix Filicis maris. De wortelstok en de talrijke daksgewijs, digt ineengedrongen en in scheve rigting daarop zittende loofbases (uiteinden der loofstclen). Worden van half Augustus tot half September en in geval van nood ook in het voorjaar uitgegraven, van naar het Noorden gelegene , steenachtige glooi- jingen. Nu eens beide deelen , gezuiverd van hunne doode aanhangselen , de talrijke dunne, drooge, doorschijnende, gespitste, bruinachtige stroo- schubjes en de talrijke dunne, zwarte, uit den wortelstok ontwikkelde wortelvezcls , die tusschen de loofbases te voorschijn treden en beneden¬ waarts gcrigt zijn; dan weder alleen de loofbases. Of ongeschild, óf (hoe¬ wel minder doeltreffend) geschild. De wortelstok verlengt zich van liever¬ lede daardoor, dat zich tweemaal ’s jaars 3 — 6 nieuwe loofstelcn uit zijn voorste uiteinde ontwikkelen, terwijl de voorafgaande sterven en hunne in den grond gelegene onderste deelen (loofbases) in gezonden staal daarop achterlaten. Voorts sterft na eene zekere verlenging het achterste deel des wortclstoks met zijne loofbases ongeveer in de¬ zelfde mate, als zich het voorste gedeelte op gemelde wijze verlengt, zoodat men zelden exemplaren van 1 voet lengte vindt. De ondervinding eindelijk heeft geleerd, dat de loofbases werkzamer zijn, dan de wortelstok zelf, en dat slechts de loofbases der laatste 2 jaren de krachtigste werkingen bezitten. Dit alles in aanmerking nemende, zoo dienden hoogstens slechts 84 POLYPODÏNEAE. 24 loofbases, van het voorste uiteinde geteld , ingezamcld cn al het overige weggeworpen te worden. — Dit geneesmiddel worde zoo veel mogelijk on¬ der afwering van licht en lucht bewaard en in allen gevalle jaarlijks ver¬ nieuwd. Het doeltreffendst is, om het uitgegraven worteisysteem ongereinigd te bewaren en het zuiverpn , droogen en pulveriseren eerst tot ’s avonds voor de aanwending uittestellen. Ook is het zeer goed, het geheele geneesmiddel dadelijk zoo fijn tot poeder te brengen , dat het afziften on- noodig wordt. Bereid poeder in verlakte glazen, zelfs tegen het licht be¬ schut, te bewaren, Is ondoeltreffend. De wortelstok, die ongeveer 1 vinger dik is, cn de met eene dunne , bruine, vast aanzittende schors bekleede, ronde loofbases zijn geelachtig- groen , los, sponsachtig. Leveren een geelachtig-groen poeder. Rieken eigen¬ aardig , eenigzins onaangenaam. Smaken zoetachtig , later bitter , wrang, walgelijk. Worden door jodium blaauw en leveren met water eene oplossing, die door ijzerchloride zwart wordt neergeslagen. Zelfs bij voorzigtige bewaring en afwering van licht en lucht gaat de groene kleur toch langzamerheid in eene roodbruine over en naarmate , dat deze kleurverandering plaats grijpt, gaat ook hun krachtverlies in dier voege voort, dat zij na verloop van 2 jaren overal niet meer de specifieke werkingen bezitten. Bevat volgens wackenroder : Talkaardige, balsamisch riekende, vlugtige olie . 0,013 Groenbruin stearine . 3,880 Bleekgroen oleïne met sporen der vlugtige olie . 2,220 Scherp en zamentrekkend smakende hars . 6,220 Looizuur met een weinig suiker en appelzuur . . 31,530 Zetmeel, identisch met dat van IJslandsch mos (?), . . . 11,110 Plantenvezel . • 45,000 Daarenboven eene uit verscheidene zouten bestaande asch. De groene kleur van dit geneesmiddel alsmede van het aangevoerd stearine en oleïne hangt van bladgroen af. mqrin en v. gebhardt hebben er ook eiwit en suiker in gevonden, batso’s ontdekking van een filicine en een filicin- zuur schijnt eene dwaling te zijn geweest. Extra ctum Filicis resinosum s. Oleum Filicis ma ris is een halfvloeibaar , bruingroen aetherextract van den versehen wortel, waarvan men nagenoeg 6 drachmen uit 10 oneen verkrijgt. Bij het be¬ waren, althans legen den invloed van licht en lucht beschut, schijnt het onveranderd te blijven en de werkingen van den wortel in hoogen graad te bezitten en met zekerheid uit te oefenen. Hoofdzakelijk bevat het stearine, oleïne, vlugge olie, hars, looizuur en bladgroen. Het korrelig EQUISETACEAE. 85 bezinksel, hetgeen zich in deze cxtractmassa bij het bewaren langzamerhand vormt, is door luck onderzocht. Hij vond er een kryslalliseerbaar ligchaam in, maar het geheele onderzoek heeft tot geene heldere uitkomst geleid, v. santen’s voorstel, om den wortel vóór de behandeling met aether eerst door uittrekking met alkohol van zoogenaamde onwerkzame bestanddeelcn te bevrijden , is niet aannemelijk. Verwisselingen : de wortelstokken van A tb y ri um [s. Aspidium] Filix foemina; Nephrodium dilatatum; N. aculeatum; N. crista- tum; Aspidium O reopleris; Struth iopteris germanica; Ptc- ris aquilina; Osmunda regalis. 7. GONYOPTERIDES. GELEEDVLIEZIGEN. Familien: Characeae. Equisetaceae. 15. EQUISETACEAE- P aar destaartachtig en. st. Equisetum. Paardcstaari. XXI Y. 1. Equisetum arvense l. Door geheel Duitschland en ons Vaderland als onkruid op akkers. — Mq. 317, F. B. 5- II. 6. F • B • V- 400- — Levert het II er moes- of Kleine P aardestaartkruid. Herba Equiseti minoris. Het loof; getakt, rank, groen, gesleufd, hoekig, ruw, onvruchtbaar. Het ontspringt uit de steng , die in het begin der lente te voorschijn komt, 6 lot 8 duim hoog, glad, bleekroodachtig, gestreept en vrucht¬ dragend is en van losse scheedcn voorzien is , die tot bijna op de helft in lancetvormige, spitse tanden gespleten zijn. De schecden van gemeld loof zijn korter en hebben kortere tanden, dan die van deze steng. De vier¬ hoekige, gelede takken staan bij 10 — 15 kransvormend bij elkander. Reukloos. Smaak zwak, doch voortdurend bitter en prikkelend. 2- Equisetum hyemale l. ïn vochtige, zandige, schaduwrijke bos- schen van Duitschland, alsook bij ons. — Mq. 317- F- B- S- II. 8. F- B. IX. 665- — Levert het Schaqfstroo of Groote P aardestaartkruid. Ilerba Equiseti majoris. Het loof ; komt voort uit eenen zwarten wortelstok , is opgerigt , lot 2 voet hoog , eenvoudig , rond , gestreept , zeer ruw en scherp , groen. Voor- 86 EQUISETACEAE. zien van korte , zwarlachtige , stomp gekartelde , vast aansluitende sehee- den , en eironde, zwartachlige , bijna ongesteeld aan den top zittende vruchthoopjes. Bevat volgens diebold: Suiker. Extractieve kleurstof. Zetmeel- Cblorophyllum. Geleizuur. Was- Appelzuur. Kalkaarde. l)e juiste kennis van de bestanddcelen der E q ui s ctum - soorten zijn wij aan bracomnot verschuldigd- Hij onderwierp het E- fluviatile wiLLD. aan cene uitvoerige analyse en onderzocht daarna de asch zoowel van dit E. fluviatile, als van E. limosum (E. fluviatile l.), E- arvense en hyeraale- Als eigendommelijk vond hij in het E. flu¬ viatile wïlld. het equisetzuur , verbonden met bitteraarde, kalkaarde en potasch. Ik heb dit zuur ook in E- arvense en E. hyemale ge¬ vonden , en iiEGNACLT heeft aangeloond , dat het met aconitzuur iden¬ tisch is. De asch van E. fluviatile bedraagt 23,61, van E. limosum 13,5, van E. arvense 13,84 en van E- hyemale 11,81 procent- Zij kenmerkt zich daardoor, dat zij bij hare vorming geheel en al de gedaante der plant behoudt , dat zij slechts onbeduidende hoeveelheden potaschzou- len bevat en dat zij ongeveer voor de helft uit kiezelaarde bestaat. Deze vormt dus welligt alleen den inwendigen toestel der plant. In de gedaante van concrementen , die zich als uitpuilingen van den toestel in regelmatige plaatsing op de verhevene strepen vertoonen , deelt zij ook aan de soorten van Equisetum in ongelijken graad de eigenschap mede, om als eene vijl te werken. Vandaar dat men deze aanwendt, tot het polijsten van hout, hoorn, enz. Het E. hyemale bezit deze eigenschap het meest, dan volgt E. variegatum, scirpioides, arvense, palustre en Telmateja. E. arvense en E. hyemale waren vroeger belangrijke middelen en zijn ook in 1826 weder door Prof. lenhossek als eene der voortreffelijkste pisdrijvende stoffen aanbevolen. Merkwaardig , doch tot nog toe onver¬ klaarbaar is het, dat E. arvense, hyemale, inzonderheid echter het dikwijls voorkomend E. palustre voor het vee, voornamelijk voor koeijen, zeer schadelijk zijn, terwijl E. fluviatilis een voedzaam en onschadelijk voeder oplevert. GRAM INE AE. K\ •** bi B. VEGETAMLIA PHANEROGAMA. Deze planten , die van duidelijke meeldraden en stampers voorzien zijn en door de wederkeerige inwerking hiervan ware zaden vóórtbrengen , \ vormen twee groote afdeelingcn : Yegetabila monocotyledonca en V. dicotyledonea. 1. VEGE TA BILIA M ONOCO TY LEDONEA. Klassen : glumaceae. juncinae. ensatae. liliaceae. orchideae. scita- MINEAE. PALBIAE. AROIDEAE. HELORIAE. HYDROCHARIDEAE. 8. GLUMACEAE. KAFBLADIGEN. Familien: Gramineae. Cyperaceae. 16. GRAMINEAE. Grasplanten. Bestanddeelen : bladgroen ; bladgeel ; zetmeel ; proteïnestoffen (planten- albumine ; plantenfibrine ; plantencaseïne) ; gom ; rietsuiker ; slijmsuikcr ; inannasuiker (graswortelsuiker) ; aetherische oli'cn ; harsen ; was (ccrosia) ; cynodine ; loliine (?) ; kiezelaarde ; phosphorzure kalkaarde. Afdeelingen : P kalaridinae. Panicinae. Alop ecur inae. Stipi - nae. Agrostinae. Chloridinae. Arundinac. Pappop hor inac. Cyno sur inae. Fe stuc inae. Aveninae. Lolicinae. Ilordeïnae Rohtboellinae . Sac charina e. Ory zinae. Olyrinae- Bam- businae. 1. Phalaridineae. Phalaridineën. 