VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
In myne nafpeuringen , om te ontdekken , hoe lang zom- mige Infetten konden leeven zonder Voedzel,: had ik ge- legenheid om ор te merken , dat veelen onder dezelven zwaar gewond , en met anderen, van dezelfde foort, ge- heel gezond, opgeflooten, niet fchielyker dan deeze ftier- ven, uitgenomen, nogthans, wanneer де verfcheuring zeer groot was, en bykans tot een geheele verbreeking van het werktuiglyk geftel ging. | , Om my, ten aanziene van dit aangelegen ftuk, te ver- zee (9) Hifloria Vermium, Tom. І. 1744. 526 WAARNEEMINGEN, OVER DEN LERVENSDUUR zekeren , heb ik ’t zelve met verfcheide Infe&ten beproefd. Alle, die ik ‘er toe nam, behoorden tot de Schildvleuge- ligen, en Кап ik, derhalven , geene gevolgen trekken, dan tot deeze foort, fchoon шеп, naar alte waarfchynlykheid, het op de andere kan toepasfen. Ik zal myne gedaane Proeven op de Molenaars mededeelen. Eerfte Proeve, Den 19 April 1782, nam ik ten zelfden tyde acht zeer gezonde Molenaars: drie derzelven floot ik in een ruime doos, bedekt met een zeef, om ‘er de lugt vry in te laaten ; en deedt den vierden in ееп welgefloo- ten glas. "` Ik deorftak het lyf der vier overigen , en zette "er drie op een plankje met fpeldeu vast. Twee gingen de (ре den door het fchild, by een derde door den buik, en de laatfte kwam, naa zeer fterk verzeerd te zyn, in de doos. Den ar. (tierf °ег een der op het plankje vast gemaakte; тупе poogingen, om los te komen, bragten eene bykans volkomen verfcheuring te wege. Пе eerstvolgende, іп het ondergaan van dat lot , was die in het glas zat opgefloo- ten, waar hy, egter, elf dagen leefde : drie uuren laxter vond ik ’er twee op het plankje dood. Den 2 en 3 May kwamen de vier, in de doos geplaatst, om Tt teeven ; de Іаасйе, die ’t zelve verloor, was , die op den 19 April zwaar doorftooken was, zonder dat hem de {pelde in *t lyf bleef. Uit deeze Proefneeming blykt, dat één deezer Mole- naars, op een plankje vast gemaakt, naa twee dagen ftierfs "tr geen toegelchreven mag worden aan de geheele vere fcheuring zyns lyfs; dat de zodanigen, die, ongewond, in het glas waren opgeflooten, ftierven vóór de andere ekwetften , en dat één deezer laatstgemelden langer ge- leefd heeft, dan die geen leed, hoe genaamd, ondergaan hadden. Tweede- Proeve. Op den 20 van die zelfde maand April, пата ik twee andere Molenaars , den eenen maakte ik op een plankje vast, met een fpelde door °t fchild heen, den anderen zette ik in een doos , zonder hem op eenigertei wyze te befchadigen. Beiden leefden ze tot den 4 May; de tweede flegts tot den middag, de ander tot den avond, deeze was die veertien dagen lang doorftooken geweest met een zwarte fpelde ; zich іп de eerlte dagen fterk bee weegende , hadt hy veel vogts uit de wonde verlooren : den 4 Мау, "e morgens, had ik de fpelde, welke geroest VAN BENIGE INSECTEN. ` 5499 was Їп zyn lyf, daar uit gehaald, еп de fprieten van het beest ftukken gefcheurd. Derde Proeve, Den зо May herhaalde ik myne Proef- neeming op andere acht Molenaars. "e Anderen daags vond ik "et twee dood , de ееп was op een plankje vast gemaakt , de ander zat in een doos. De gewonden leef- den bykans zo laug als de anderen : doch ten einde van vier dagen, genoot geen van de acht het leeven. Ik fchryf dit verfchil van den duur huns leevens , іп vergelyking met dien der vaorgaanden, toe , aan den uitgeputten (ar, waar in zy door het paren vervallen waren , en heb-ik opgemerkt, дас, haa dit bedryf, hun leevenseinde altoos zeer naby was.. Vierde Proeve. Den 1 May 1783 , zette ik- van geven Molenaars, . op denzelfden boom gevangen, drie mèt een fpelde op een plankje, de anderen іп ееп doos, de taatfte was zeer. verminkt. Deeze Dierf naa "tr verloop van vier en twintig vuren 5 drie dagen laater verloor ik ‘er. een in de doos, de andere leefden elf dagen ; doch ееп der op % plankje gefpelde overleefde de andere verfcheide uuren, `" yfde prod. Op den tweeden dier zelfde Maand, nam ik ’er zestien tot voorwerpen myner nafpeuringe; acht wa- ren zwaar gewond, of verminkt, acht alleen іп myn doos ` opgellooten. Twee der gewonden ftierven eerst; maar ор de volgende dagen werden er veelen der onver- zeerden weggerukt : den 13. ftierven ’er zes, en ander deezen flegts twee gewonden, de laat{ten deezer ftierf den 18; еп naa hem bleef er geen over dan ееп in de doos, zo dat over 't-geheel de gewonden langst leefden. Zesde Proeve. Den 16 nam ik eene nieuwe Proeve op drie Molenaars ; een deezer was met eene fpelde zwaar gekwetst, een ander daar mede vast gemaakt, op de wy- ze als in de voergaande Proefneemingon, de derde onver. zeerd gebleeven. Deeze (Нег? de eerfte, daar op de vast- gemaakte, en eindel k de gekwetfte. _ ‚ Zevende en Achifie Proeve, In den Jaare 1784 en 1785, heb ik dezelfde Proefneemingen, ор onderfcheide wyzen, herhaald , en de uitkomst heeft altoos beweezen , dat het ootfte gedeelte der gekwetfte en lydende Infetten niet ierf vóór de zodanigen , die geen leed was overgekoo=. men. zal myne waarneemingen niet in "tr bree- de mededeelen , om eene verveelende langwyligheid voor te Котеп; ik heb de eerfte alleen eenigzins breeder opge- geeven a om het Пик te fpreekender te maaken, en de Na- Д 530 “МААКМЕЕМІИСЕМ, OVER DEN LEKVENSDUUR Natuurkundigen aan te zerten , om dezelfde proeven te neemen. Behalven met de Molenaars, heb ik het beproefd met andere Torren , en gezien , dat de verminkten, en de gewonden , doorgaans zo lang leefden als de anderen. Deeze Proefneemingen vorderen veel aandagt en oplet- tenheid: zy moeten herhaald worden van Perfoonen, door eene andere bezigheden "er van afgetrokken: men kan ze п °t oneindige veranderen ; doch het behoeft niemand te bevreeinden , dat hy altoos dezelfde verfchynzels niet zie: men begrypt gereedlyk, dat de gefteltenis, de ouderdom, de fexe , de kragten, van elk Diertje op zich zelve, hier groote verandering kan te wege brengen. De werktuigen, welke men bezigt , derzelver gedaante , ftoffe , doen "et ook veel toe: want ik heb opgemerkt , dat ‘er zich een koperroest zette om de fpelden , met welken ik de Мо. Jenaars op de plankjes hegtte) °t geen zeer veel kon doen, om dersciver dood te verhaasten. Om iets vast te (ellen, is het genoeg, dat de Proefneemingen , іп 't algemeen, eene eenpaarige uitkomst opleveren : eenige Uitzonderin- en e toe te fchryven aan het byzonder maakzel van het Loi, of aan andere omftandigheden , kunnen de gevol. gen, welke men mag trekken uit de meeste Waarneemin- gen, niet om verre (tooten. | De Infeten, door my op de proeve gefteld , hebben zo veel leeven , dat zy niet fchynen te fterven aan de woun- деп; maar enkel зап verlies van kragten, gelyk de zoda nigen, die geen leed ondergingen. Het blykt dus een vase te regel te zyn, dat er, alle andere gevallen gelyk gefteld, eene , naar evenredigheid , veel grobter kragt noodig is, om een Infeét, dan een groot Dier, te dooden. Men is, als °t ware , verpligt , een Infe@ geheel te verpletteren , om het den dood te doen fterven , de zwaarfte wonden betekenen voor "tr zetve bykans niets. Wy hebben een Molenaar veertien dagen zien leeven, doorftooken met ee- ne fpelde , dikker dan zyn poot, en indien men deezen leevensduur met dien van een Mensch in vergelyking brengt, zal men bevinden, dat veertien dagen leevens, іп een Мо» Іепааг , gelyk ftaat met een groot aantal jaaren leevens іп een Mensch ; dan zou deeze laatfte geen oogenblik blyven leeven, indien hy doorftooken was met een metaaten Д zo dik als zyn been, vast gemaakt aan eenig lichaam. Hoe kunnen die Infeten zulke vreeslyke ontheisteringen bunner gefteltenisfen uithouden? Deeze verbaazende kragt entftaat zeker uit de geringe maate hunner aandoenlykheids ut е VAN BENIGE INSECTEN. eum uit den byzonderen aart van hun zintuiglyk geftel, еп. de patuur hunner vogten. Hunne zintúigen fchynen weini gefchikt , om fterke indrukken te ontvangen. Меп hecft opgemerkt , dat ze zeer droog van geftel zyn , dat zy aveinig vleeschagtige deelen hebben, en dat hunne fpiesen niet bevogtigd worden, gelyk die der grootere Dieren, — ` Men komt in verzoeking, om te gelooven, dat een Infect een klagten uitftort, of liever, peen klaagend geluid van merte flaat: ’t geluid, ’t welk het doet hooren , fchynt alleen veroorzaakt te worden door het verlies van vryheid, Een Vlieg, zonder kop , tragt weg te vliegen , een Tor, doorftvoken, gaat op geen andere wyze te werk, dan hy zou doen, wanneer hy alleen vast gehouden werd aan een ot. Dit toont, dat het zeer bezwaarlyk is, by de Іп- ecten , den zetel der lecvensbeweeging te vinden, en dat" derzelver werktniglyk zingeftel zeer veel van dat der graoa te Dieren verfchilt. Ву de Dieren loopen de zenuwen іц de harsfenen uit, gelyk het bloed na " hart flroomt; doch het beginzel des leevens fchynt in de Infeêten ‘even zeer overal verfpreid. Volgens de Natuurbefchryvers, hebben derzelver zenuwer geen punt van vereeniging, en bepaa- Jen zich alle. tot het doel, waar toe ze gefchikt zyn. Dat men den kop, den buik, het (child , de pooten, wegnee. _ те , altoos tekens van leeven. .. Het deel van den romp afgefcheiden ,„ geeft ook, meer of Min, die tekens, gelyk te zien is uit de voorbeelden , in ’t begin dee zer Waarneemingen bygebragt. Меп zou, derhalven , mogen befluiten , dat het befchadigd deel het eenig Iydend deel is, еп dat alle leden een leeven op zich zelven hadden; de Polypen, de Zee-Infeéten, enz. bekragtigen deeze gis- ng. | Van den anderen kant, kunnen de Iymerige offen. die het lichaam der 15(е еп vervullen, beletten, dat de wone den zeer fchadelyk zyn : zy verdikken om de randen der aangetaste deelen, beletten den voortgang des gevoels, of befchutten de tot het leeven behoorende deelen , in voore komende toevallen, die de wonden in andere Dieren vera gezellen. Voor ’t overise, laat ik het aan meer verlichte Ма nen , de oorzaak te onderzoeken en te doorgronden van dit onbekend vermogen, эс welk het leeven der gekwetfte Infeêten verlengt. De Natuur hangt nog haar dekkleed over dit verfchynzel , even als over dat hunner gedaan- teverwisfelingen, en wedergeboorte. Ik dagt my te moe- - ten bepaalen om den Natuuronderzoskeren een nieuw veld van Nafpeuringe aan te wyzen. еп myne Waarneeminger op te geeven, — тупе Waarneemingen , die ийуу. zen , dat zwaare verwondingen, welke , op °t eigen oogen- blik, de grootte Dieren zouden doen fneeven, den dood van zekere Infcêten niet fchynen те verhaasten, еп dat zy , іп dien gewonden (ааг, dootgaans, niet rasfer fter- ven dan de ongewonden , en die zelfs zomtyds overleeven. EN PROEVE VAN VERGELYKING TUSSCHEN DE BEWERGINGEN DER DIEREN EN DEB PLANTEN, EN DE BESCHRYVING ERNER STEEDS IN BEWEEGING ZYNDE PLANTE. In de Academie der Weetenfchappen te Parys voorgeleezen , door den Heer pRoussoner. (Journal Phyfique 1787.) „ Heet wy onlangs eene keurige Befpiegeling van ap de Gewaarwordendes Vermogens der Planten, door s den Heer PERCIVAL, in ons Mengelwerk geplaatst (*), an Wy twyffelen geen oogenblik, de Proeve van Vergely. king tusfchen de Beweegingen der Dieren en Planten wn geleezen hebbende, dezelve daar by te voegen: zy zuk ээ len elkander toelichten, en bovenäl de Befchryving eener an feeds іп Beweeging zynde Plant, met derzelver Afveel. ‚> ding, onzen Leezeren, zo wy hoopen, voldoen: daar a Zy ееп allernaauwkeurigst verlag geeft van eene Plant, an door PERCIVAL, іп de boven aangehaalde Befpiegeling, an tenigzins befchreeven.”’ De (*) Zie hier boven, bl. 295. Ф VERGEL. TUSSCHEN DE BEW. DER DIEREN ENPLANTEN. 433 + + + * e De Beoefening der Zootomie kan alleen, daar zv ons An (Daat Delt, om eene Vergelyking te maaken tusfchen de, zélfde Zin- en Werktuigen, іп onderfcheide zoorten van Dieren , ophelderende denkbeelden verfchaffen over de werkzaamheden , waar toe de daar aan beantwoordende deelen in den Mensch gefchikt zyn. De Anatomisten zich tot het ontleeden der Dieren gezet hebbende, op een tyd, dat men de Ontleeding van den Mensch nog niet vol- tooid hadt, kon de Phyfiologie geen voordeel trekken van deeze kundigheden: zo ras men het geoorlofd rekende de Lyken te ontleeden , en de befchouwing der Dieren nattig kon worden, heeft men zulks verwaarloosd. De eerfte Ontleedkundige NNafpeuringen zyn gedaan op wee- zeus, wier zin- en werktuiglyk geftel dat der Menfchen het naast kwam, als de Viervoetige Dieren; ’t leedt een geruimen tyd, eer men eenige zoorten naging, die zich een weinig meer van den Mensch verwyderden. Men geloofde , dat de befchouwing der deelen, іп de Dieren, welker gedaânte de meeste overeenkomst had met die der Menfchen, de ontdekking van het gebruik dier zelfde dee- len gemaklyker zou maaken; doch deeze vergelyking is zo voordeelig niet voor het onderwerp, ° geen sde Phy- fiologist zich voorftelt , als die ontftaat uit de nadering van zeer verre verwyderde weezens, en in welke men, by den eerften opflag , nauwlyks trekken van overeen- komst kan ontwaaren. Hoe meer de voorwerpen onder- ling van den anderen verfchillen, hoe meer, lichts de uit- Котеп der in ’t werkgeftelde vergelyking geeven. Men zal zich , buiten twyfel, niet verwonderen , dat теп verzuimd heeft foorten tot verfchillende Ryken be- hoorende , tot elkander te doen naderen; daar men zulks niet te werk (telde omtrent Dieren van verfchillende foor- ten, welker verfchillendheden min weezenlyk waren. — Phyfiologisten hebben uit de Werken van GREW, van MALPIGHI , DUHAMEL , еп anderen , alle de voordeelen niet getrokken, welke zy ‘er uit zouddn hebben kunnen haalen , om veele verfchynzelen іп de Dierlyke Huishou- ding te verklaaren. Men heeft zich vergenoegd met hier en daar een klein getal op zich zelven ftaande gevallen by ееп te zamelen: dech de gewigtigfte werkzaamheden „ “ die eene zeer merkbaare overeenkomst hebben met de. zelfde werkzaamheden in de Dieren, zyn in de Plänten, IL DEEL. MENGELW. NO. 12. Ма eerst ` 534 _ VEROELYKING TUSSCHEN DE BEWEEGINCEN eerst ten deezen dage bekend geworden. De Na- tuurkundigen der jongstverloopene Eeuwe wisten nauw- lyks , дас men in de Planten iets ontdekte, ° welk na Ademhaalihg, Vaorttecling , en Omloop van fappen ge- leek. Zy geloofden reden‚te kunnen geeven van eenige dier verfchynzelen , gemeen aan beide de Ryken, door dezelve na te gaan in die Weezens , welke, door deck ver gedaante , even zeer tot bet Dieren als Planten - Ryk fcheenen te behooren; maar, behalven dat deeze wee- zens, door de Anatomisten flegts weinig bekend zyn, be- hoorden zy bepaald tot één enkel Ryk, en hadden met het andere daar aangrenzende niets gemeens, dan de gee daante ‚ bykans altoos toevallig. De Natuur heeft de ge- daanten in °с oneindige veranderd, zy leveren de kenmer- ken der foorten ор, en dit fchynt ег de minfte moeite aan gekost te hebben; derzelver verfchil niet beftaande dan in min of meer lange, min'of meer dikke, deelen, digter of verder af van zulk en zulk een deel geplaatst, heeft men het getal veel en gemaklyk kunnen vermeerde ren. Haare hushouding heeft zich niet ontdekt, dan in de werkzaamheden , welke zy altoos vastftelde op dezelfde ‚ beginzelen ; dezelve geen verfchil іп de foorten toevoe- gende, maar alleen in de groote clasfen, van welke zy, als * ware, een aanhangzel zyn.. De onderfcheide deelen der Planten bezitten het vermo» mogen van ‘zich te beweegen; maar de Beweegingen, welke zy volbrengen, zyn van een zeer verfchillenden aart met die" der Dieren; de merkbaarite, die het fchie- Iykst voortgebragt worden іп de Planten, zyn bykans al- aald, door zekere prikkelende oorzaak. De Irrie ‚ welke niets anders is dan de Aandoenlykheid veeging ontdekt, із een algemeene wet, aan wel- latpur alle leevende weezens onderworpen heeft, Reeds over derzelver behoudenisfe waakt , veel n de Dieren dan in de Planten, kan dezelve in ikwyls verward worden met verfchynzelen, van el verfchillende oorzaak afhangende. Het zintuig, in eene Plant aan een Deck onderworpen is. is те °t welk zich beweegt ; nooit verwekt de Irri- 1 verfcheide deelen, even als in de Dieren, die vereeniging van aandoeningen , volgens welke men е deelen zich ziet beweegen , fchoon ze niet rechte уп aangedaan , en anderzins in rust zouden’ kun- Len. Hoe DER DIEREN EN PLANTEN. 535 Hoe volkomener het zin- en werktuiglyvk geftel is in de Onderfcheide deelen der Dieren, hoe merkbaarder de te- kens van Irritabiliteit zyn. De deelen, die het meeste met die der Planten overeenkomen , wier zin- en werktuiglyke gefteltenisfe bygevolge onvolkomener is, zyn t minst irrie tabiel. Dezelfde wet ontdekken wy in de Planten, maar met eene daar tegenovergeftelde uitkomst; de tekens van Irritabiliteit doen ‘er zich merkbaarder іп ор, naar gelange de deelen ‘meer met die der Dieren overeenkomen; en ze betekenen niets іп de verst daar van verwyderde. Deeze ftelling wordt bovenal beweezen, door °t geen men waar- neemt in de werktuigen by de Planten gefchikt ter Voorte teelinge ; deeze deelen zyn, naar allen fchyn, de eenige Irritabele; de bladeren, de bast, de takken, de wortels geeven geen teken van Írritabiliteit. Het vermogen van voortteelen is, jn de Planten even als іп de Dieren, eene Werkzaamheid eigen aan de foort, en zonder welke geen Plant kan beftaan; doch de Na- tuur fchynt in de Planten ten deezen opzigte meer gee wigts gefteld te hebben dan in de meeste Dieren. Alles bìykt, in elke Plant, bykans eeniglyk tot dat oogmerk za- men te loopen: °t is om hetzelve te bereiken, dat de groei plaats -heeft , dat de onderfcheide deelen zich ontwikke- len; hier ziet men wonderen van verfcheidenheid , de ryke heid van kleuren , en bet werktuigiyke, volmaakt. Zo ras het oogmerk der Natuure bereikt is, en de Zaaden in de Zaadhuisjes de noodige maate van rypheid verkreegen heb- bén, houden de voedende fappen op in de vaten om te loopen; de Plant verdroogt en fterft. De Planten naderen de Dieren, іп de werktuigen der voortteelinge , niet alleen dsar in, dat ze de eenige irritabile deelen zyn, maar ook, em dat ze alleen zekere maate van vermogen , om van plaats = te veranderen, bezitten. ° Zal, geloof ik, overtollig wee- zen ‚ hier uit te weiden over de fchielyke Beweegingen der Helmftyltjes , der Stampertjes, van verfcheide Planten , zo ras men dezelve beweegt; deeze verfchynzels zyn allen Natuuronderzoekeren te over bekend. De leevensbeweegingen in de Planten kunnen gereédst en algemcenst waargenomen worden: ze zyn langzaam, geheel bepaald aan omftandigheden , welke feeds wederkec. теп, еп even zeer door alle deëlen verfpreid. Ву de Dieren, in tegendeel, zyn bykans alle Leevensbeweegingen zeer merkbaar, het kloppen van het hart, van de flagaderen, enz, en daar ze volftrekt noodig zyn, tot іп ftandhouding Nn 2 ` van 6 VERGELYKING TUSSCHEN DE BEWEEGINGEN van het Dier, volduuren ze by aanhoudenheid, en by Die- ren van dezelfde zoort , op dezelfde wyze, en in dezelfde, rigting; dit heeft desgelyks by de Planten plaats. De kruis «pende Planten, de Нор, by voorbeeld ‚ volgt beftendig, zich om een {tok flingerende , de rigting van ’t Zuiden па het Westen.. Wanneer men dergelyke Reweegingen in de Planten ftuit , fterven ze fchielyk ; indien men eene kruipende Plant, welker rigting van de regter па de (linkerhand loopt, eene daar tegenovergeftelde rigting geeft, zal zy, binnen kort, verdorren , bovenal, als dezelve geen kragts genoeg heeft om den haar natuurlyken fland weder dan te neemen. Op dezelfde wyze doodt men een Dier, als men eenige van deszelfs leevensbeweegingen fluit. | De мег; volgens welke de Planten genoodzaakt zyn, zich op deeze of geene wyze te beweegen, is zeer (erk. Ware neer twee kruipende Planten , de een zwakker dan de at der. elkander ontmoeten, ftel twee Kamperfoeljes, zula zy zich zamenflrengelen , els "r ware, om haare kragt te vermeerderen ; de een rigt zich ter regter, de andere vr flinkerhand ‚ де laatfte is altoos de zwakfte, en genoodzaakt eene rigting aan te neemen, ftrydig met die zy zou 8 volgd hebben, als zy buiten ’t bereik van de andere gè bleeven was; maar, indien , door eenig toeval, deeze twee Kamperfoeljes zich vervojgens van elkander afzonderen, zullen zy beiden de natuurlyke rigting van de regter m de (linkerhand aanneemen. De weezenlyke Leevensbeweegingen, welke, in de Plan ten, de groet{te overeenkomst met die in de Dieren heb- hen, zyn de loop der fappen, de doorgang van de lugt in de buizen, de verfchillende ftanden, welke eenige Plane ten op zekere uuren van den dag aanneemen , enz. doch, wanneer wy de wyze waarneemen , op welke de Bewece gingen in de Planten gefchieden, zpllen wy bevinden dat ze een veel grooter getal wyzingen ondergaan, dan de daar mede overeenkomende beweegingen in de Dieren. De gelteldheid des Dampskrings , verandering in denzelven, het Licht, enz. hebben veel invloeds ор de beweegingtn der Planten ‚ den loop der fappen verfnellende of verras en dewyl zy nooit van plaats kunnen verwisfelen, aken die veranderingen in dezelve de merkbaar doeningen, en veel eenpaariger dan by de Dieren. zhaarsheid van fappen brengt zomwylen in de Phm sondere Beweegingen voort; zo ras, by voorbeeld DER DIEREN EN PLANTEN. "sa de zaaden van de Balfemine , en andere, tot eene zekere maate ván rypheid gekomen zyu, loopen de fappen niet langer derwaards , de deelen}, die de zaadhuisjes vormen, verdroogen, en krygen al derzelver veerkragt; zy fpringen Schielyk van ееп, en werpen de daar in opgeflootene Zaad- jes ор een grooten а апі. Deeze werking kan als een Leevensbeweeging worden aangemerkt , іп zo verre 2 dient tot bewaaring van de foort ; doch zy wordt, zelyk wy zien, gewyzigd, door eene uitwendige oorzaak , ver- haast of vertraagd door de • meerdere of mere maate van droog: of vogtigheid des Dampkrings.. De overvloed van vogten bepaalt ook іп de Planten, even als by de Dieren, verfcheide Leevensbeweegingen. De vaardige beweeging der Helmftyltjes іп het Glaskruid , de ombuiging van de Bloembladeren, van de Stampertjes , fchynen aan eene dergelyke oorzaak toegefchreeven te moeten worden , die foort van Beweegingen befpeurt men bovenal іп de deelen gefchikt ter wedervoortbrenging, еп geen plaats hebbende, dan іп omftandigheden, welke ze volftrekt noodzaaklyk doen worden, fchynen ze еепісег- maate het uitwerkzel van eene byzondere vereeniging ze zyn, egter, louter werktuiglyk , dewyl ze altoos ор dezelfde wyze „ еп in dezelfde omftandigheden , voortge- bragt worden. Dus fpreidt de Raos van Jericho, als те: de de drooge vrugten van verfcheide foorten van Mefem- bryanthemutns zich niet uit, dan , wanneer derzelver vaten met water vervuld zyn. De fchielyke ontlasting van fappen brengt eene foott- van Beweeging voort; °t is aan deeze oorzaak , dat meh eene groote menigte verfchynzelen moet toefchryven, welke men waarneemt in de Bladeren van veele Planten, en niet toekennen aan de Frritabiliteit. De kwabben ,welke men ziet op °t midden van elk bad der Dionea, zyn nauwlyks geftooken door eenig Infe, of zy fluiten zich ‘toe , en vangen het Diertjes de fteek fchynt eene ontlas- ting te veroorzaaken van уор, °t welk het blad open hieldt, de vaten van ’t zelve vervullende. Deeze oplos- fing is des те aanneemelyker , om dat in den eerften tyd van den groei deezer Plante, wanneer de kwabben nog maar zeer weinig , ontwikkeld zyn, en waarfchynlyk de fappen nog in geen grooten overvloed de vaten vervullen, "de bladeren op elkander geflooten leggen, op dezelfde wy- ze als zy zich: vertoonen паа dat ze geftooken zyn door eenig Infe@t, wanneer de Plant eene grootere maate van Na 3 vol- 538 VERGELYKING TUSSCHEN DE BEWEGINGEN: volgroeidheid bekomen heeft. Men ontdekt een verfchyuzel hier aan gelykaartig. op de bladeren van twee foorten der Rofolis Wi Het werktuigiyke laat zich gee maklyk ontdekken: de bladeren zyn eerst op elkander ge- flaagen , de vogten zyn nog niet doorgedrongen tot in de kleine hairtjes met welke zy bezet zyn; doch паа derzel- ver ontwikkeling, blykt de tegenwoordigheid wan het vof door een drupje, ’ geen zich vertoont aan het uiterfie van elk hairtje; °t is door het opflurpen van dit vogt, dat het Infe&t de vaten van bet bad ledig maakt, ’t zelve toe- fluit , en eerften Daat weder aanneemt; de vaardigheid * der werkinge is geëvenredigd aan de menigte van hairtjes door het Infe&t aangeraakt. Deeze Beweeging zou mea eenigermaate kunnen vergelyken met die plaats heeft ia het gezwel aan 't gewricht van een Dier, ’t geen den ouden ftand aanneemt, zo ras men het gezwel ontlast. Eenige Natuurkundigen hebben eene zeer vernuftige uit- legging gegeeven van de Deweeging’ der Gevoelige Plan- ten, zy fchryven dezelve toe aan de deeltjes, die zich in de vaten der Planten ophoopen en ontlasten op het oogen blik der aanraakinge ; doch de oorzaak is hier min ge maklyk te ontdekken. 7 De. verfchynzels, die afhangen van den overvloed der vogten , vertoonen zich bovenál ір de Planten ор vogtige plaatzen groeiende; de Rofolis en de. Dionea behooren tot die foort , еп men weet, uit de Proefneemingen van de Heeren puray еп DUHAMEL, dat de Gevoelige Plan ten by uitftek gevoelig zyn, wanneer de zon zich agter de wolken verfchuilt, en de lugt vogtig en koud is. ` De ‘invloed van uitwendige oorzaaken wyzigt zomtyds de Leevensbeweegingen der Planten, op eene wyze, wel. Ке ons in verzoeking zou brengen, om ze aan den wil der Planten toe te fchryven, gelyk die in de Dieren van den wil afhangen. Wanneer men een ftok in den g feckt by een kruipende Plant, vat ze dien altoos (t)» ten einde zich daarom te flingeren , waar men die ook ‚ `" Zelfde ziet men in de Wyngaarden; de haske de takken grypen wat in derzelver bereik is; doch Beweegingen zyn louter Leevensbeweegingen, de ide Plant еп de haakjes van dien Wynftok wenden alle rigtingen , en het kan dus niet gielen, of 27 een lichaam aan,’t welk hun dient, Dgeze Beweer и. ROTH. ({) м. MUSTELe DER DIEREN EN PLANTEN. 1509 gingen hebben plaats, zo lang de deelen groeijen : zo ras zy ophouden met uit te fchieten , еп geen voorwerp aan- gegreepen hebben, krullen ze in. Ben wortel, die uitfehiet op den kant van een kuil, zou, indien zy horizontaal voortging, welhaast bloot worden en vergaan ; maar hy kromt zich eer hy aan den kuil komt ,ев fchiet , als door een Піп gedreeven , nederwaards, gaat onder den kuil heen, en weder dezelfde hoogte bereik® hebbende, gaat dezelve weder horizontaal voort. Indien men een wortel ontbloot, en "er digt by ‚het aanraaken geheel vermyden- de , een fpons vol water plaatst, zal de wortel de [pogs | naderen , en zich rigten naar alle kanten waar men de fpons verfchikt. Deeze waarneeming wyst bovenal uit, tot welke een punt de Leevensbeweegingen іп de Planten gewyzigd kunnen worden door uitwendige oorzaaken, en Roe zeer zy onderfcheiden zyn van die, in de Dieren, van hunnen wil afhangen. ‘ ( Het Vervole , de Refchryving eener fleeds beweegende Plant behelzende, met de Afbeelding, in een volgend | Stukje.) LEEVENSBYZONDERHEDEN VAN DEN DOOR ZYNE REIZEN ` ВЕВОЕМрЕМ JONAS HANWAY, 2/7. (Uit The Remarkable Occurrences in the Life of Jonas Hanway. Efq. van den Heer риси.) 39 Hoewe! de waarlyk goeddaadige Man, met eene on- ээ gemaakte Zedigheid, de Eere, welke openbaare an Dankerkentenisfe hem wil toevoegen, ontwykt, kan de an Tederheid, welke men aan Kieschheid zyner gevoelens an Verfchuldigd is, zo lang hy leeft, niet langer beletten, an dat de drift van Bewondering zich wederhoude, wan- ээ. neer ћу heenen gegaan is van dit verganglyk Tooneel, an De Deugdzaame Man mag niet fterven voor de Naakos aa melingfchap ; гуп Naam moet leeven іп de Gedenkhoee э кеп, die de Daaden van den Braaven vereeuwigen. an Deezen Eerdienst heeft de Неегросн aan zynen Vriend an JONAS HANWAY beweezen , en zullen de voornasmfte ээ byzonderheden , daar uit ontleend , geen onbevallig vak an іп de Leevensbefchryvingen onzes Mengehyerks vule, ` a len.” No 4 Jo. * 540 LEEVENSBYZONDERHEDEN - * +s + + ж Jonas manway Esg. werd den twaalfden van Augustus des Jaars МОССХИ te Portsmouth gebooren, Zyn Vader “THOMAS HANWAY, was een Officier in den Zeedienst, en eenige jaaren Voortaad.bewaarder in het Dok te Ports- mouth. Een toeval beroofde hem van °t leeven, en by liet eene Weduw® agter met vier Kinderen jonas, wint lam, THOMAS еп ELIZABETH, allen nog zeer jong. Zy gema, ter opvoedinge van dit Viertal, na Londen. Zo teder was hare moederlyke bezorgdheid, dat de Heer налмялү, wiens Leevensgevallen wy zullen fchetzen, nooit van zy- ne Moeder (prak dan met uitdrukkingen, die de gevoelig fte dankbaarheid te kennen gaven. Zy beftelde hem op de School, waar hy fchryven, rekenen, en eenig Latyn leet- de. Met zyn zeventiende Jaar vertrok hy па Lisabon, waar һу in Juny des Jaars MDCCXXIX aankwam, en zich by een Koopman, ter dier Stede, ор ’t kantoor ver- voegde. Zyn vroegere leeftyd kenmerkte reeds de aandagtige op- Jettenheid , die zugt tet netheid еп geregeldheid, welke in zyn volgend: Charaêter uitblonken. Zyne jeugdige ge gegenheid werd te Lisabon ontftooken door еспе Dame, uitfteekend door bevalligheid van perfoon en zielsbekwaan heden ; doch zy gaf een ander de voorkeuze tot Ёш noot, keerde na Engelaad, en (leet het laatfte gedeclie haars leevens te Londen met haar Gezin, in eene vriende Туке verkeering met den Heer HANWAY. ` ' De Leerjaaren uitgeftaan hebbende, zette de Heer nane . way zich als Koopman te Lisabon neder, doch het Jeedt niet lang , of һу (tak na Engeland over: en at vaarde in February des Jaars MDCCXLIIL de aanbieding van Deelgenootfchap met een Huis van Handel , des Hee- ren DINGELEY te Petersburg. In juny kwam hy aldar, kreeg kennis aan den Handel op de Caspi/che Zee, e teffens een fterk verlangen om Perfie te zien; een Land, zo beroemd, van wegen buitengewoone gebeurtenisfen in oude en laatere tyden. Het openzetten des Handels, door Rusland en Рег, was, zints de ontdekking van Archangel door de Engel fchen, aangemerkt als gefchikt om veele voordeelen aan „Engeland te fchenken; vroegtyds deedt men reeds po% gingen om zulks werkftellig te maaken; doch met weinig гиз. In den Jaare MDCCXXXVIII deedt joun иле, VAN JONAS DANWAT, ` 541. een Engelsch Zeeman van ееп alleronderneemendften aart, en die vier jaaren gefleeten had onder de zwervende ilar- taaren,, die de wyduitgeltrekte onbebouwde Landen tus- {спеп Bokhara en Siberie bewoonen , een voorflag aan eenige Brifche lactnoren te Petersburg, om een Handel door Rusland en Perfie te dryven, langs de Rivier de ` Wolga, en langs de Caspifche Zee tot Astrabad, of eenige andere Haven , aan den zuidoost hoek van die Zee, еп van daar tot Me/ched', de toen begunftigde Stad des Per- ffchen Monarchs. Des Heeren eLTON's voorflng door de Factoors aangenomen zynde , vertrok hy, in °t Jaar МОССХХХІХ, met een voorraad van Koopwaaren, van Petersburg „ en kwam te Reshd, een Stad aan den zuidwest kant der Caspifche Zee,waar hy, de befcherming aantreffende van des Shahs Regent, zyne Koopwaaren, voor een goeden prys , verkogt , zonder tot Me/ched, gelyk hy eerst ten oogmerke hadt, voort te trekken; en keerde, een befluit van den Regent ontvangen hebbende, ter be- gunftiging van den nieuw aangevangen Handel, weder na Petersburg. ' Het Parlement , in den Jaare MDCCXLI, eene Acte ten voordeele van den Handel uitvaardigende, vertrok de Heer ELTON weder na Perfie, als Bevelhebber van een der Schepen door de Еасгоогѕ gebouwd; om hun plan met meer kragts door te zetten; doch door Eerzugt ge- dreeven , ging һу in dienst van den: Overweldiger NADIR SHAH, als Superintendent van de'Perffche Kust аап de Caspifche Zee. Deeze omftandigheid deedt de Factoors be- - fluiten, om een uit hun na Perfie te zenden, als opzigter van den Handel. Ор den Heer HANway, die zich vry- willig hiertoe aanboodt, viel de keuze; гупе bekende eer- lykheid en naarftigheid, gepaard met het belang °t geen hy hadt in den Handel zelve, bewoog de ‘andere Factoors op hem een onbepaald vertrouwen te Îtellen.. ` Op den tienden van September des Jaars МОССХІЛІ, toog hy uit Petersburg, met een Tolk „een Klerk ,. een Rusfifchen Knegt „een Tartaarfchen Jongen, en ееп Wagt; hy hadt, onder лупе bezorging en Caravaan, eene menig- te Baalen Engelsch Laken, twintig wagenlasten vullens де. Tien dagen na zyn vertrek , bereikte hy Moscow , 487 Engelfche Mylen afgelegd hebbende. Op den vier en twintigften verliet hy Moscow, en kwam den negenden van October te Zaritzern , aan de Volga: 688 Engelfche Mylen van Moscow. Hier zou hy de Volga afzakken tot Nn 5 , As- ` 349 LEEVENSBYZONDERHEDEN Astracan , de Hoofd(tad van een Afsatisch Land(chap, зап de overzyde der Riviere, zestig Engelfche Melen van de ontlasting іп de Caspifche Zee, Een Schip gehuurd heb- bende, met de benoodigde Maníchap , zette hy, den achte ften van November, zyne reis voort. De Rivier de Volga is, van wegen haare uitgeftrekt- heid , een der voornaamfie in de geheele Wereld, loopen- de door eene langte van dykans 3000 Engelfche Helen, eer zy іп de Caspifche Zee (tort. Des Scheepslieden , op deeze Rivier vaarende, verftaan de kunst, om met het uitwerpen van ankers weg te vorderen, by uitfteekenheid : zy bedienen zich hier toe van drie booten. De fcbepen voeren van 150 tot 200 man ; derzelver maakzel en grootte brengt te wege, dat zy niet kunnen zeilen, ef de wind moet zeer gunftig weezen ; doch zy weeten, met werpen, dertig Engel/che Mylen op te werken tegen een vry fter- ken (troo:n. ' э Gevaar уап deezen reistocht de Volga af, zal elk blyken, als hy de gelteltenis des Lands, en het maakzel der Schepen, weet. Het Rus/ifehh Ryksbeftuur, den Lyf- eigendom der Perfoonen wettigende, is, dat de е? op den Рег(ооп en Arbeid van den ander regt hebbe, kan een Lyfeigenen den grond zyns Heers verlaaten , buiten Biens verlof, en moet, het maakt geen verfchil hoe verre of hoe moeilyk. de Yeize is, op den bepaalden tyd weder thuis weezen. Zy, wien dit mislukt, worden „uit vreeze voor de gedreigde (табе , doorgaans Roovers , en, zich by de "Calmuk/che Tartaaren vervoegende , vrybuiten zy op de Rivier. Met roerbooten, dertig, veertig, ja zomtyds tachtig in getal, gewapend met fchietgeweer, zwerven zy rond, еп vermoorden doorgaans allen die hun in handen vallen. De ftraf, welke men deeze lieden aandoet, wane neer zy gevangen worden, is allerverfchriklykst; men vere vaardigt een Vlot, met galgen ?ег op, aan deeze hangen zy naakt, met de handen agterover vastgenageld, in haa- ken, by de гіЬБеп, їп * vleesch geflaagen, en dryven op de rivier. ` " Wordt iemand tot een hoofdmisdaad toege- rekend, hun te verlosfen, of door den dood een einde te maaken aan hun lyden. Zy leeven drie, vier, en zomtyds vyf dagen, om water fchreeuwende , en fterven als in een woedende koorts. Wat de Sehepen op deeze Rivier betreft, ze zyn zon- der knies met weinig inhouten , en: het dek beftaat alleen uit 105(е takken boombast. In plaats van pek, гуп ег. Uk. ` VAN JONAS HANWAY. … 543 ftukken basf over de naaden gefpykerd, om het uitvallen van het werk te beletten. ` in een deezer zwakke Vaartuigen fcheepte zich de Heer HANWAY, den veertienden van October, om deeze groote Rivier af te vaaren. Den negentienden bereikte hy Afira. сап , welke Stad hy, drie weeken laater, verliet , afzakken- de na Terkie, aan den mond van de Wolga, de plaats, van welke alle Schepen afzcilen, en ook by derzelver wee ‚ derkomst zoeken te bereiken, · i De Caspi/che Zee, tot welke hy nu zyn reis vervorderd hadt, (trekt zich in de lengte uit, van Taeck tot Affrabad, 646 Engelfche Mylen, de breedte is ongelyk,de gemeeten omtrek haalt 2336 ZEngelfche Mylen. Op deeze Zee begaf zich de Heer nanway den twee en twintigften November aan ееп der Schepen, door de Бадоогѕ gebouwd, gevoerd door den Capitein woop- RoorE. Zy zeilden van Terkie, еп de geheele lengte van ` het Noorden tot het Zuiden overgevaaren hebbende , kwa- men zy, den derden December, te Langarood, eene Baay, aan den Zuidwest kant van de Caspi/che Zee, toen de Verblyfplaats van Capitein ELTON , die hem vriendlyk ontving. Zeven dagen laater zette hy de reis voort na Aftrabad, in den Zuidoost-hoek van de Caspi/che Zee, Op den achttienden bereikten zy de Baay van Affrabad, en gingen, op een halve myl van het land, ten anker. De Heer HANWAY zondt den Armenifchen Tolk, om te onderzoeken of de goederen met veiligheid aan land mog- ten gebragt worden; doch hy keerde te rug, zonder eenig narigt te hebben kunnen opdoen. Het volk, op de kust dikwyls geplunderd geweest zynde door de Ogurtjoy en Rusfifche Zeeroovers, een zo groot Schip ор dè kust zien. де, was voor eigen veiligheid grootlyks bedugt, — Den twintigften, nogthans, tradt нлмулү aan land. Het Volk verzekerd hebbende dat zy Vrienden waren, werd hy ont. vangen, en na een klein Dorp geleid. Den Tolk zondt hy na de Stad, omtrent acht Engelfche mylen van den oever gelegen, om гупе dienstaanbiedenis te doen by MAHOMED ZAMON B8G , den Bevelhebber, en diens befcherming te verzoeken. Deeze Boode keerde met den avond weder, de Landvoogd beloofde zyne befcherming; doch beval HANWAY geen vertrouwen- te Dellen ор de Boeren aan e kust. Het Derffche Ryk (опас, ten dien tyd, onder de heere fchappy van den wydvermaarden Overweldiger ТнАМАЗ ` KOU- 54 LEEVENSBYZONDERHEDEN кошл KHAN. Het geheele Land was, door de wreedheid zyns hewinds, іп een verwilderden en verwoesten (заг. Terwyl de Heer HANwAY bezig was met гупе goederen te verpakken, om ze gefchikt te maaken tot het vervoeren te land, hadt hy gelegenheid, om met de Inwooners te fpreeken over den deerlyken ftaat des Ryks. De Той, die voorheen, niet verre van Mefched, beroofd geweest was, begon nu гупе vrees te kennen te geeven, wegens het gevaar , waar aan Zy zich zouden bloorgefteld vine den, ор de reis na die Stad ; doch, dewyl hy voorheen daar over niet gefprooken hadt, dagt HANwAY het nood- Joos ор deeze vertoogen veel agt te geeven. den vyfden van January, fchikte hy alles, om гупе ор wagting by den ‘Landvoogd te gaan maaken. Geen toe- ftel hebbende om met voegelyke ftaatfie ten Hove te ko men, leende NASRER AGA, in wiens huis hy zich ont- hieldt, hem ееп weltoegerust Paard, en Боот hem zyne ‘knegten aan, om, benevens die van manway , den (оет te vergrooten. Het Gefchenk , voor деп Landvoogd, bë- „опа uit eenige ftukken fyn Laken, en eenige Zuiker- brooden. Dit ging voor hem heenén. · By гуп intrede, vondt hy aen Landvoogd, vergezeld door veele Perfoo» nen van den eerften rang iu de Stad. Onder deezen be Wonden zich МАНОМЕР HASSAN BEG , Zoon van wylen ALI RHAN KHAJAR , door NADIR omgebragt , MAHOMED KHAN REG, EI SADOC Асл, бе twee laatften de Zoons van Khans, die by den Shah in blaakende gunst ftonden. Zy allen reezen ор, als HANWAY intrad; de Landvoogd wenschte hem welkom іп Perfie, "ег in den Oosterfchen pligtpleegenden ту! byvoegende : э» dat de Stad Astrabad „thans de гупе was, om er mede te doen wat hem s behaagde.” De Heer HANWAY beantwoordde dit ор еспе voegelyke wyze, en verzogt des Landvoogds by- fand еп befcherming;:en, na eenig verder gefprek, waar jn de Landvoogd hem te verftaan gaf, dat de weg па Mefched volmaakt veilig was , en beloofde eenige Sol- ‘daaten te willen medegeeven, om hem derwaards te рек den, nam hy affcheid. ` Overeengekomen zynde wegens Paarden еп Kameelen, от zyne Koopmanfchappen te voeren, maakte hy alles gereed tot het voortzetten гупсг Reize; doch de Ka- yvers gaven, na eenige dagen, te verftaan , dat, de Kameclen de Paarden niet Konden byblyven, idzaam zou weezen dezelve te laaden , en eenige da- ‚VAN JONAS HANWAY. ` SOA dagen, voor dat hy zelve met de Paarden vertrok, af te zenden. °t Was niet dan noode dat hy toeftemde in deeze fcheiding van zyne Caravane ; bovenal, daar het gedrag der Kameeldryveren hem geen gunftig denkbeeld gaf van hunne trouwe; doch, gedrongen door de noodzaak. Iykheid , en de vertoogen van zyn nieuwen Vriend ма» SEER АСА , етае hy toe veertig baalen op tien Катее» len te laaden, en die voorüit te zenden; bepaalende, dat Һу, vier dagen laater, met de rest der Koopmanfíchappen op de Paarden, zou volgen. Een tweede bezoek lag hy by den Landvoogd af, die, tot zyn groot leedweezen , hem op eene norfche wyze behandelde ‚еп berigtte, dat hy niet meer dan één Soldaat hem tot geleide kon medegeeven :* һег gelaad des Land. voogds wees uit dat hy zich in verlegenheid bevondt ; doch, daar nanway den grond daar van niet kon ontdeke ken, nam hy zyn aflcheld , zondêr dit ftuk diep door te denken. Den dag naa dat de veertig Baalen ` La, ken waren weggezonden , geraakte de Stad Astrabad in, rep en roer, door het gerugt , dat een nabuurig vulk een opftand verwekt hadt. Het bleek, dat млномер Has- SAN BEG de Stad in ftilte verlaaten hadt, en nu vere Scheen aan °t hoofd eener Party Landbewoonderen, vere , gezeld van hulpbenden der Zurkuman/che Tartaaren; ver. klaarende ten oogmerk te hebben , zich -meester te maaken van des Shahs Schatkist, toen in die Stad bewaard, en van de Europefche goederen. | Eene Stad, buiten Daat om zich te verdeedigen, eene zwakke en trouwlooze Bezetting, en het algemeen gerugt, dat de. Zerkuman/che Tartaaren de wreedfte van "tr ge- heele menschlyk geflacht waren, еп, naar alle waarfchyn- ` lykheid, HANwAY om °t leeven zouden brengen , verwekte groote vreeze, Zyn byhebbend gezelfchap raadde hem zich in een Perfsaansch gewaad te vermommen , ер de Stad uit te vlugten; doci , vermids hy zich op zulk een ooten а апд van de Baay bevondt, en het Schip, zo Бу de Baay al mogt bereiken , waarfchynlyk zou wegge» ‚ vaaren weezen, befloot hy, by zyne Koopgocderen in de Stad te blyven, in zyn eigen Character, °t geen һу best kon houden, en, waar іп hy, indien het zo moest wee- zen , het loflykst dagt te fterven. De lafhartige Landvoogd hadt, als ееп Boer verkleed , de Stad reeds verlaaten. De zodanigen onder de Inwoon= ders, die van oproer afkeerig waren, vloekten den Heer НАМ» í 846 LEEVENSBYZONDERHEDEN ANwAY als de oprzaak huns ongeluks, daar hy, door eene zo veel waardige Caravane in de Stad te brengen, de greetigheid der Rebellen had gaande doen worden. — Niets kan iemands Character „als een moedig en bekwaam Man, beter aan den dag brengen, dan zyn gedrag in eene oinftandigheid als deeze; dewyl het gevaar groot genoeg was om allen kumstrolle te weeren: en was het gedrag van den Heer намалу, іп dit tydsgewrichte , zodanig , dat hy "er altoos met genoegeu aan kon gedenken. Naa, met айг bedaardheid „de beste fchikking gemaakt te hebben op zyne Бейіепбеп en Goederen, om de Invallers te ontvan- gen, die hy zag, dat met geene mogelykheid wederftand gebooden konden worderi, ftelde hy een wagt tegen allen overval in den nagt. 'з Avonds ging һу in zyn мегӯ, om zich toe te rusten tot wat "et mogt gebeuren. Daar het zyne beftendige gewoonte was, alle zaaken en gedag- ten van aanbelang op te fchryven, zette hy in zyn Dag- boek dit gebed : „ О con! gy zyt my eene hulpe ре. ss Weest door alle de gevaaren en wisfelingen deezes lee- a» vens ‚ is het uw welbehaagen, dit leeven` nog te fpaa- >s теп, laat dan alle myne hoopen en wenfchen, in het ›› toekomende, in u alleen uitloopen. Laat de herinne- s» ring van uwe weldaadigheden тупе ziel, met de vuu- э» rigfte liefde ‚met de hartlykfte dankerkentenisfe , vervul. 