Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Wel wordt nog voorlezing gedaan van den brief van den heer Hövre, hiervoor opgenomen, waarin deze het Bestuur verzoekt maatregelen te nemen tot de oprichting van een afdeeling voor vulkanologie of het instellen van een lichaam, dat de bestudeering ervan zal bevorderen. Uit de vele discussies blijkt, dat in de vergadering nog geen overeenstemming bestaat, wat meer gewenscht is: een commissie ingesteld door de- Vereeniging of een afdeeling van de Vereeniging. Sommigen wijzen er op dat het ge- wenscht is de oprichting af te wachten van de Geologisch- Geographische afdeeling. Besloten wordt in de volgende vergadering hierop terug te komen. Deze vergadering zal met het oog op het as. vertrek van den heer Hövre op den eersten Maandag in Augustus worden gehouden. Programma van Werkzaamheden VOOR EEN TE STICHTEN Afdeeling — voor Vulkanologie Commissie VAN DE Koninklijk Natuurkundige Vereeniging. I. Inleiding. Wine Easton's oproep (lit. 1), om onze plicht jegens de wetenschap der vulkanologie beter dan tot dusverre na te komen, is in goede aarde gevallen. Het is mij ter oore gekomen, dat de Chef van het Mijnwezen den Directeur van Gouvernementsbedrijven zijn inzichten omtrent de taak van het Gouvernement ten opzichte van de studie der vulkanologie in Nederlandsch-Indië kenbaar maakte. Van Ir Hévie ging zooals U bekend is, een oproep uit, vervat in een schrijven aan het bestuur onzer ‚vereeniging, om te geraken tot de stichting eener afdeeling voor vulkano- logie. Daar ik mij sinds eenigen tijd met soortgelijke plannen bezig hield, verzamelde ik eenig materiaal, waaruit ik meen een „programma van werkzaamheden” te mogen samenstellen. Het kon niet in mijn bedoeling liggen, naar volledigheid te streven. Ten deele zal het te stichten afdeelingsbestuur of de commissie hierin aanvullend moeten optreden, ten deele zullen de eens ingeslagen wegen ons weer nieuwe leeren kennen. Het tijdstip van de stichting eener afdeeling of commissie voor vulkanologie is m.i. zeer gunstig gekozen. -—. 100 = Wellicht wordt het. gemis van een vulkanologische specia- liteit hier te lande gevoeld, die als leider zou kunnen optreden. Ik ben er van overtuigd, dat de gelegenheid en de tijd wel specialiteiten zullen vormen. In zoo verre sprak ik van een gunstigen tijd voor het begin van een meer uitgebreide vulkanologische studie, in onze Oost Indische kolonién, als er in de laatste jaren eenige buitengewoon belangrijke werken op vulkanologisch gebied verschenen zijn, waarin het nieuwste weten voor ons is samengevat. In de eerste plaats noem ik het eerste algemeene deel van het handboek voor vulkanologie van von Worrr, ver- schenen in 1914 (lit. 2). Op grondige wijze is hier de zeer uitgebreide en tevens zeer verspreide literatuur verwerkt tot een buitengewoon bruikbaar en volledig overzicht der leidende gezichtspunten. Het is „durchaus gründlich”, zooals wij dat van goede Duitsche handboeken gewend zijn Met groote belangstelling kunnen wij er het tweede speciale deel van tegemoet zien. Van een geheel ander standpunt is het werk van R. A. DALY (lit. 3) belangrijk. Het draagt een sterk subjectief karakter, en is met de overtuiging geschreven, waarmede groote denkers hun inzichten kunnen weergeven. Vooral op het gebied der petrografie worden hierin nieuwe hypotheses van verdragende beteekenis geschapen. Ik noem hier slechts de leer van het bazaltisch karakter van het oermagma. Bij de beoordeeling van het werk van anderen is het moeilijk, zuiver objectief te blijven. Ik gevoel de grootste bewondering voor een man als A. Brun (lit. 4), die het waagde, geheel eigen paden te betreden en daarlangs opklim- mend, een standpunt te bereiken, waarop hij volkomen geïsoleerd stond. Lijnrecht tegenover de heerschende mee- ning durfde hij te verklaren, dat de vulkanische uitbarstingen zonder uitstooten van waterdamp geschieden, of, om het met zijn woorden uit te drukken: „le phénomène éruptif anhydre est universel” (lit. 5 p. 14). — IO — Het kan zijn, dat hij een weinig overdreven heeft, ofschoon de aanvallen van A. L. Day en E. S. Serner (lit. 6) mi. niet afdoende zijn, om ook slechts in één speciaal geval de ` uitkomst van de onderzoekingen van Brun te logenstraffen. (Zie o.a. lit. 5). Het zal ons aanstonds blijken, dat wij hier in Nederlandsch Oost Indië speciaal met veel vrucht zullen kunnen voort- bouwen op het werk van Brun. `K. Scunerper (lit. 7) behandelde de vulkanen van een geheel ander standpunt. Hij bracht de geomorfologische zijde van het vraagstuk op den voorgrond. Bovendien ver- rijkte hij de vulkanologische literatuur met een nieuwen catalogus der in historischen tijd werkzame vulkanen, die 367 nummers omvat, waarvan er 8 op Sumatra, 14 op Java, 12 op de kleine Soenda eilanden, 10 op de Molukken, 8 op Celebes en 2 op de Sangi eilanden vallen. De vier genoemde werken vullen elkaar op zeer gewenschte wijze aan, Vóór hun verschijnen zou de opzet van een werkprogramma slechts kunnen geschied zijn door iemand, die volkomen op de hoogte was van de zoo uitgebreide speciale literatuur; literatuur, die hier in Nederlandsch Indië, gezien het gemis aan eenigszins volledige bibliotheken, voor het grootste gedeelte ontbreckt. Een hernieuwde belangstelling heeft zich van de vulka- nologie meester gemaakt. Onderzoekingen van LACROIX, naar aanleiding van de uitbarsting van den Mt Pelée in 1902 en van den Vesuvius in 1906, van Brun op talrijke vulkanen en in zijn laboratorium, van von KNEBEL, THORODDSEN, o.a. der IJslandsche vulkanen, hebben naast zoovele andere, ons inzicht in de wetenschap der vulkanologie. met groote sprongen vooruitgebracht. De elders gewonnen nieuwe inzichten moeten hier gebruikt, aan de natuur getoetst en zoo mogelijk verder uitgewerkt worden. — 102 — Il. Morfologie. a Van een algemeen standpunt beschouwd, bieden onze vulka- nen geen groote afwisseling. Zij vallen vrijwel alle onder het begrip strato-vulkaan, d. w.z. zij behooren tot de groep van vulkanische bouwwerken, waaraan ieder onzer oogenblik- kelijk denkt, wanneer hij den naam vulkaan hoort uitspreken. Morfologisch is het meest opvallende, dat zij een concave profiel- lijn vertoonen, die men getracht heeft, op wiskunstige krommen terug te. brengen, welke poging vermoedelijk wel gelukt zou zijn, indien slechts losse deelen uitgeworpen werden van een en dezelfde korrelgrootte. Behalve afwisseling in de dimensies der uitgeworpen losse deelen, verhindert het uit- vloeien van lava het ontstaan eener, in een formule onder te brengen, profiellijn. e In hoofdzaak bestaan onze Indische vulkanen uit klasmatische producten, losse uitwerpsels, waartegenover SCHNEIDER de rheumatitische producten stelt, die door de uitgevloeide lava’s Bee hier te lande vertegenwoordigd worden. Van de zeven door Scuneiper onderscheiden morfologische grondvormen treden er hier bijna uitsluitend twee op: de konide (voorbeelden Tjerimai, Lawoe, Tjikoerai, de laatste bij Tjisoeroepan) en de homate, die steeds vergezeld gaat van een caldeira, indien wij hieraan de uitsluitend morfolo- gische beteekenis toekennen van een vulkaan met een in verhouding tot bekende ge engt abnormaal grooten kraterbodem. Een zuiver voorbeeld van een homate is mij in Neder- landsch Indië niet bekend. Daarentegen treden hier zeer veel gemengde vormen op, vooral de koni-homate, waaronder SCHNEIDER een konide verstaat, die op den top een homate beherbergt. (Tenger gebergte). In de homate van het se: 108 — Tenger gebergte liggen wederom andere homaten: de Widodaren, met de zandvlakte Segorowedi Kidoel, en de Giri met de zandvlakte Segorowedi Lor, terwijl de Bromo, de Batok en de Kembang als konide op te vatten zijn. Als voorbeeld voor de homa-konide, d.i. een homate, waar- in een konide opgebouwd is, noemt ScHNerpER de Mt Somma met den Vesuvius. De classificatie van Scunermer heeft het voordeel, dat zij zuiver morfologisch is, en dus hypothetische beschouwingen over het ontstaan der vormen buiten beschouwing blijven. In andere vulkaangebieden bestaat een grootere menig- vuldigheid van vormen, omdat daar de rheumatitische pro- ducten een belangrijker aandeel in den vulkaanbouw bezitten (IJsland, Hawaii, Auvergne). Voor Indié ware nog de proprorming te noemen (Merapi (Solo), Roeang (Sangi eilanden) (lit. 1), die wellicht tot een der rheumatitische vormen van SCHNEIDER: de tholoide (Puy de Sarcoui, Auvergne), met convexe proficllijn, of de belonite (Rotsnaald van de Mt Peléc) gerangschikt zou kunnen worden. Zeker behoort daartoe de in Juli — Augustus van dit jaar gevormde lavaprop in den krater van den Goenoeng Galoeng- goeng (lit. 15). Op de bijgevoegde plaat zijn eenige der hier behandelde hoofdtypen, voorzoover zij in Indië duidelijk vertegenwoordigd zijn, vereenigd. Het Tengergebergte-profiel werd zoodanig geconstrueerd, dat de Smeroe er buiten valt, daar anders ` het morfologisch beeld vertroebeld zou geworden zijn. De doorsnede door den Tjirémai (= Tjerimai) werd welwillend afgestaan uit het eerstdaagsch te verschijnen Jaarboek van den Topografischen Dienst over 1917. De doorsnede door de lavaprop van den Galoenggoeng werd geschetst; de hoogte werd op 130 M. de breedte op 500 M. aangenomen. Ten slotte wees Wise Easron (lit. 1) op de onvolledige kennis der parasitaire kratertjes. Door Fennema (lit. 9)zijn ze uitvoerig beschreven van den Lamongan. Deze vulkaan vertoont dus morfologische overeenkomst met den Etna. — 104 = De Topografische Dienst is sedert eenige jaren bezig, in haar jaarverslagen keurige kraterkaarten te publiceeren. Ongetwijfeld vormen deze een belangrijke aanwinst voor de studie der morfologie onzer -valkanen. Wina Easton (lit. 1) wees er reeds op, dat het zeer te betreuren is, dat hier met den topograaf niet een geoloog kon samenwerken, waar- door ongetwijfeld het inzicht in de morfologie onzer vulkanen verrijkt zou geworden zijn. In verbend met aanstonds te bespreken werkzaamheden zou ik daarbij den wensch willen vaegen, dat deze krater- kaarten op grootere schaal uitgevoerd werden. De samenwerking met den geoloog zou wellicht zoo gevonden D voor vulkanologie een kennisgeving ontvangt van den Chef van den Topografischen Dienst tegen den tijd, dat een krateropname afloopt, waarna dan een geoloog uit te zenden ware, om door een kort onderzoek de belangrijkste geologische gegevens te verzamelen. Bijzonder vergemakkelijkt zou deze werkwijze worden, indien het Mijnwezen een geoloog speciaal voor vulkanologische onderzoekingen zou kunnen reserveeren. kunnen worden, dat de te stichten UI. Thermische classificatie der vulkanen. Belangrijker dan een morfologische classificatie acht ik er een, die den graad van werkzaamheid der vulkenen aangeeft. Immers deze is ook van practisch belang en zij zal ous in staat stellen, de veranderingen in de activiteit te vervolgen. Slechts enkele onzer vulkanen vertoonen nu en dan echte uit: barstingsverschijnselen. Een rangschikking in twee groepen: werkende en uitgedoofde, if reeds daarom onmogelijk, omdat men nooit met zekerheid kan zeggen, hens een vulkaan uit- Se is. — 105 — Bron heeft ons een methode aan de hand gedaan, om den toestand der vulkanen van een bepaald standpunt scherp te definiéeren. De phase, waarin een vulkaan verkeerd, wordt uitgedrukt door de hoogste temperatuur, die er op waargeno- men kan worden, In het bijzonder is deze methode bruikbaar voor vulkanen, die zich in sluimerenden toestand bevinden, die solfatara’s en/of fumarolen bezitten. Brun zelf heeft hier o.a. onderzoekingen verricht aan den Smeroe, Bromo, Merapi, Papandajan, Tangkoeban-Prahoe, zoodat wij dus in staat gesteld worden, ons van de bruik- baarheid zijner methode bij voorbaat te overtuigen. De meest algemeene definitie, die van een vulkaan gegeven kan worden, gaat uit van een thermische beschouwing. Brun definieert een vulkaan aldus: (lit. 4 pag. 13). „Een vulkaan is een punt van het aardoppervlak, waarvan „de temperatuur afwisselend of voortdurend aanmerkelijk hooger „is dan van de nabijgelegen punten. Dit temperatuurverschil „kan meer dan duizend graden Celsius bedragen”. Logisch sluit hierbij aan zijn definitie eener solfatare (lit. 4 pag. 50). „Hen solfatare is de plaats, waar een bepaald geothermisch „vlak de aardoppervlakte snijdt”. Van dit standpunt beschouwd, is een in het uitbarstings- stadium verkeerende vulkaan een solfatare, waarbij een geothermisch vlak van zeer hooge temperatuur de aardopper- vlakte snijdt. Met de temperatuurbepaling der solfataren moet noodzakelijk gepaard gaan een onderzoek der exhalatieproducten. Voor de gesublimeerde stoffen zal dat minder moeilijkheden opleveren dan voor de gasvormige. Brun bepaalde de phase van den Tangkoeban-Prahoe op 100° C., die van den Papandajan op 270° C. (in 1908). In het bijzonder heeft hij uitgebreide onderzoekingen verricht ` op het Papandajan solfatarenveld. Van beekjes af met een temperatuur van 21°, 31° en 37° =e 306 = over bronnen van 92° en fumarolen van 100°, 110°, 120°, 192°, 210°, 240°—250° bereikte hij het warmste gedcelte van het solfatarenveld, waar de zwavel brandt en in het centrum een temperatuur van 270° door hem waargenomen werd. Om deze centrale fumarole vond hij een krans van real- gaar (AsS), waaromheen zwavel afgezet wordt, een schit- terend voorbeeld van de automatische scheiding van twee verschillende scheikundige bestanddeelen, uitsluitend door temperatuurverschil (lit. 4 p. 221—226). | Voor zoover ik heb kunnen nagaan is Brun de ontdekker van realgaar op den Papandajan. Waar wij bij andere vulkanen hooge temperaturen vinden, zullen wij dus ook speciaal moeten uitzien naar bijzondere mineralen. Bron constateerde op den Papandajan als gassen: SO, HCI en CO. s Zoowel door hem als door von Worrr zijn de bestaans- voorwaarden en de ontstaansvoorwaarden der verschillende mineralen en gassen aangegeven, zoodat deze dus eenerzijds de phase, waarin een vulkaan verkeert, nader definiëeren, anderzijds een onderverdeeling der thermische classificatie mogelijk maken. Ik stel mij voor, dat wij onverwijld beginnen moeten met de thermische classificatie onzer vulkanen. Hiervoor zullen kwikthermometers waarvan de kwikzuil onder stikstofdruk staat, en die tot 400° C. aanwijzen, in de meeste gevallen voldoende zijn. Deze zullen in metalen buizen gemonteerd moeten worden, om tegen stooten beveiligd te zijn. Zoodra een practische werkmethode proefondervindelijk vastgesteld is, zouden deze instrumenten, voorzien van een korte handleiding, ter beschikking gesteld kunnen worden van personen, die genegen zijn, ons behulpzaam te zijn. De brigadechefs van den topografischen dienst zouden met hun opnamen vermoedelijk dergelijke temperatuurmetingen se BO: = wel kunnen vereenigen. Het behoeft hier niet betoogd te worden, dat van alle solfataren in een krater de temperatuur bepaald moet worden. Ook daarom is het wenschelijk detailkaarten op groote schaal te bezitten, waarop de verschillende solfataren door cijfers aangeduid worden. In een bijgevoegde lijst wordt dan voor elke solfatare de temperatuur ingevuld met den datum van opname. Wordt over eenige jaren de krater weer bezocht, zoo worden de temperatuurmetingen herhaald en de eventueele verplaatsing van enkele solfataren opgeteekend. Op deze wijze schijnt het mij mogelijk, binnen afzien- baren tijd cen catalogus onzer vulkanen te verkrijgen met bepaling der phase, waarin zij verkeeren. Bestaat nog geen betrouwbare topografische kaart dan worden toch reeds de temperaturen opgenomen. Speciale aandacht worde ook gevestigd op de sublimatie- producten der solfataren. Zij kunnen ook door niet geologen verzameld worden, mits maar duidelijk de vindplaats om- schreven wordt. Determinatie zou hier kunnen geschieden. Slechts de analyse der gassen stuit op grootere bezwaren. Deze worden veelal in den krater zelf gedaan, of de gassen worden in luchtledige glazen buizen opgevangen en thuis geanalyseerd. Het ware zeer te wenschen, dat een scheikundige deze zijde van ons werkprogramma op zich zou willen nemen. LR Bepaling van het geothermisch bedrag. Thermische triangulatie van een vulkaan. ZS as 1 1 J. KoeniesserGer heeft op het in Mexico (1906) een voordracht gehouden over de beinvloe- ding van het geothermisch bedrag (lit. 10). Onder geothermisch bedrag verstaat men het aantal meters, waarover de aardtem- ` peratuur naar de diepte 1° C. toeneemt, — 19s = Bijzondere invloeden uitgeschakeld, is het geothermisch bedrag, gemeten in boorgaten van meer dan 400 meter diepte ‘in vlakke gebieden 35 M. (tusschen 25° en 55° breedte). Allerlei invloeden kunnen dit bedrag echter veranderen. ‘De nabijheid van de zee vergroot dit bedrag. (Napels 100 M., Duinkerken 130 M.) In gebieden met eruptieve verschijn- selen uit geologisch gesproken jongen tijd, (tertiair-recent) is het geothermisch bedrag veel kleiner (Neuffen, Wiirtenberg 11,3 M., Macholles. Frankrijk 14,6 M. Boedapest 15 M., Mt Massi met boorzuurfumerolen 13,5 M). Vermoedelijk is dit bedrag nog kleiner in de buurt van tegenwoordig werkende vulkanen. Voor zoover mij bekend, zijn hier te lande nooit tempe- ratuurmetingen verricht, speciaal om het geothermisch bedrag te bepalen, ofschoon door de afdeeling Grondpeilwezen van het Mijnwezen talrijke boorgaten gemaakt werden en een zeer groot aantal putten door de particuliere aardolieindustrie geslagen werden. Ware de oorlog niet tusschenbeide geko- men, dan zouden door de Bataafsche Petroleum Mij. metingen op dit gebied reeds verricht zijn. De noodige, overigens zeer eenvoudige instrumenten (pyknometers) werden nog niet ontvangen. De temperatuurmetingen van artesisch water bieden in het algemeen geen betrouwbaren grondslag voor de bepaling van het geothermisch bedrag, terwijl in aard- olie- en steenkolengebieden niet het normale geothermisch bedrag gevonden wordt, doch een kleiner, dat in verband gebracht moet worden met chemische processen, waarbij warmte vrijkomt (lit. 10 en 12) !). Daarentegen zullen temperatuurmetingen in boorgaten van het grondpeilwezen, vooral in zulke, die zonder succes ge- boord werden, dus droog bleven, ons belangrijke aanwijzingen ') In lit. 12 geeft MÜHLBERG o.a. temperaturen op van verschil- lende waterlagen in boorgaten op aardolieterreinen in Oost Borneo. Het daaruit berekende geothermisch bedrag schommelt tusschen 16,6 en 29,5 meter en is dus ten deele veel kleiner dan het normale van + 35 M. => 109 es kunnen geven voor de vaststelling van het normale geother- misch bedrag in onze tropische gewesten, en vermoedelijk ook den invloed van jongvulkanische eruptiefgesteenten op het geothermisch bedrag bevestigen. Hier ware dus door de te stichten ZE. voor vulkano- logie de hulp van het Mijnwezen in te roepen, terwijl ik vermoed, dat de Bataafsche Petroleum Mij. de resultaten harer metingen ook wel ter beschikking zal willen stellen van deze commissie. De te volgen werkmethode is, speciaal, wat het gebruik van pyknometers aangaat, beschreven in de Jaarverslagen der Rijksopsporing van Delfstoffen in Nederland (lit. 11) en in het algemeen uitvoerig door KönresBereer in verbinding met M. Minne (lit. 12); de instrumenten zijn niet kostbaar. Echter moeten wij over betrouwbare waarden beschikken van de gemiddelde jaartemperatuur van den bodem op 0 meter, of de diepte kennen, waarop de eerste constante bodem- temperatuur optreedt, Pas van dit punt af naar beneden mag men een regelmatige temperatuur toename verwachten. (Zie ook lit. 12). De mogelijkheid bestaat, dat de oppervlaktetemperatuur van de aarde in de buurt van werkende vulkanen hooger is dan de gemiddelde luchttemperatuur. Het Kon. Magnetisch en Meteorologisch Laboratorium zal, naar ik hoop, voor deze metingen ons zijn zoo gewaardeerde hulp niet onthouden. KoENIGSBERGER (lit. 10 p. 1144—1145) heeft een geother- mische bewaking der vulkanen voorgesteld. Hij wil één of meerdere boringen in de buurt van een vulkaan verrichten en hierin het geothermisch bedrag controleeren. Indien een nieuwe vulkanische eruptie nadert, moeten de geoisotherme vlakken onder den vulkaan stijgen, waardoor “dus het geothermisch bedrag kleiner wordt. Weliswaar geschiedt de voortplanting der warmte door de gesteenten langzaam, (de coëfficiënt der warmtegeleiding bedraagt voor gesteenten 2 X 10-3 tot 7,5 X 107° (lit. 12 on eee eg p. 141), echter meent Kornicpircer (lit. 10) dat de geolo- gische literatuur er op wijst, dat het geothermisch bedrag merkbaar zal veranderen, voordat de uitbarsting plaats grijpt. Hij acht in verband met het kleine geothermisch bedrag van hoogstens 15 M. in vulkaanstreken een boorgat van 20—30 M. diepte voor dit doel voldoende. Het boorgat moet zoo smal mogelijk en goed afgesloten zijn. Men zou dan òf van tijd tot tijd met een thermometer de temperatuur in 30 M. diepte kunnen opmeten, òf in het boorgat een alarmtoestel kunnen plaatsen, bestaande uit een thermometer met ingesmolten platina-contacten, ver- bonden met relais en schel aan de oppervlakte. BRUN (lit. 4 p. 51—52) meent daarentegen, dat het boorgat vrij diep zou moeten zijn. Ook acht hij het wenschelijk, het boorgat op de helling van den vulkaankegel te plaatsen, zooals overigens ook KOENINGSBERGER als tweede voorstel opperde. Op deze wijze zou het stijgen der geoisotherme vlakken eerder bemerkt worden. Ten slotte stelt Brun voor, de boorgaten met thermoele- menten te voorzien, en deze met een centraal waarnemings- station te verbinden. „C'est un idéal qu’on peut espérer voir realisé un jour”. Ik meen, dat wij hier een groote taak vinden, met de uitvoering waarvan wij een achterstand van vele jaren in het vulkanologisch onderzoek van ons rijke vulkaanland kunnen inhalen. De voorbereiding tot de uitvoering van dit vraagstuk zal niet eenvoudig zijn. Terdege zal overwogen moeten worden, welke vulkaan daarvoor in aanmerking komt, in de eerste plaats in verband met de waarschijnlijkheid eener spoedig te verwachten hernieuwde werkzaamheid, dan echter ook in verband met de mogelijkheid van voldoende controle. De diepte der boorgaten zal bepaald moeten worden, hun aantal en hun ligging ten opzichte van den krater en van elkaar overwogen moeten worden. Wellicht verdient het plan = HI = eener thermische triangulatie van een vulkaan aanbeveling. Mi. verdient het gebruik van thermo-elementen de voor- keur- boven andere temperatuurbepalingen. Deze zouden door leidingen met het centrale station verbonden kunnen worden, alwaar liefst door zeer langzaam loopende zelfre- gistreerende instrumenten de temperatuur der drie boorgaten opgeteekend zou kunnen worden. Vermoedelijk bestaan dergelijke instrumenten nog niet; echter zullen zich geen onoverkomelijke bezwaren voordoen, om deze te laten con- strneeren. Weliswaar zal een en ander pas na den oorlog | tot uitvoering kunnen geraken, maar nu recds moeten wij de hand aan den ploeg slaan. Een belangrijk vraagstuk van dit punt van het programma betreft de onkosten. Doch ik twijfel er niet aan, dat regeering, maatschappijen en particulieren zullen willen bijdragen, om het tot stand komen van een dergelijk plan te verwezenlijken, zoodra wij met een goed doorwrocht rapport voor den dag komen. Het gaat hier niet slechts om een uit een weten- schappelijk oogpunt hoogst belangrijke proefneming, doch om een experiment, waarvan bij slagen bet welzijn van een deel der menschheid kan afhangen. Is een keer de geheele installatie bedrijfsklaar, dan zou zij wellicht aan het Kon. Magnetisch en Meteorologisch Observatorium overgedragen kunnen worden, daar het be- schikt over een staf van geroutineerde waarnemers. ; Vv Vulkanen onder geregelde observatie. Enkele onzer vulkanen vertoonen buitengewone verschijn- selen, die een geregelde observatie wenschelijk maken. In de eerste plaats denk ik hier aan de Merapi met zijn bekenden lavaprop. Wellicht ware hier een, na een bepaald tijdsverloop terug- keerende, fotogrammetrische opname van vaste punten uit een bruikbaar middel, om de veranderingen van dezen onbegroeiden top vast te leggen. Een dergelijke opgave zou — 112 — natuurlijk het best door den Topografischen dienst uitgevoerd worden en deze zou een grooten dienst aan de vulkanologie bewijzen, door zich met een dergelijke taak te belasten. Ook de Bromo en de Smeroe vertoonen dikwijls een zoo sterke activiteit, dat een betere controle te wenschen ware. Deze zal m.i. vooral moeten bestaan in het invullen van een vooraf te bepalen vragenlijst bij ieder bezoek. Op deze wijze zouden ten minste bepaalde verschijnselen voortdurend gecon- troleerd worden. Die vragenlijsten zullen voor elken in tegen komenden vulkaan individueel samengesteld moeten worden, waarbij gebruik gemaakt zal worden van de in de literatuur vast- gestelde eigenaardigheden van een dergelijken vulkaan en ook van de praktijk van ervaren vulkaanbestijgers. K. Sapper heeft een overzicht der belangrijkste waar te nemen verschijnselen samengesteld (lit. 13) ZE De stichting van een vulkanologisch instituut met archief, bibliotheek en museum. Deze titel is wat weidsch gekozen, en is inderdaad ook eenigszins bedoeld als toekomstmuziek. Het is duidelijk, dat wij niet fondsen kunnen gaan vragen voor de stichting eener dergelijke inrichting, zoolang zoowel het materiaal voor een archief, voor een biblotheek als voor een museum nog ontbreken. Echter zullen de drie genoemde verzamelingen bijeengebracht moeten worden, eensdeels om zelf de veldstudies met vrucht te kunnen uitwerken, ander- deels om anderen, die van elders hierheen komen, in de gelegenheid te stellen, hier hun studies aan te vullen, zich voor te bereiden op excursies en deze rustig uit te kunnen werken. = 4i3 = Het archief zal in de eerste plaats een volledig register moeten bevatten van alle vulkanen in Ned. Oost-Indië. Wina Easton (lit. 1) deelt mede, dat Juxenvan hier in 1844 slechts ruim 100 vulkanen kende, terwijl men thans weet, dat er ruim 300 zijn. Dat register, dat bijv. in den vorm van een kaartsysteem op folioformaat uit te voeren ware, zal o.a. moeten bevatten: naam, ligging, hoogte, aantal kraters en korte eruptiegeschiedenis van elken vulkaan. Om dit register te kunnen samenstellen, zal cen uitgebreide literatuur- studie noodig zijn. Hiermede moet natuurlijk verbon- den worden de samenstelling van een zoo volledig mogelijke literatuurlijst, die ook weer in den vorm van een kaartsysteem zal moeten worden gegoten.. Voor een goede uitvoering der ontwikkelde denkbeelden is het noodig te beschikken over een vulkanologische bibliotheek. Wat aan werken hiervoor aan de commissie wordt afgestaan of door die commissie wordt aangekocht, zou aan de Bibliotheekvereeniging in bruikleen gegeven kunnen worden, met die beperking evenwel, dat een kleine verzameling van handboeken in een studeervertrek van de commissie steeds ter beschikking der leden zou staan. Een abonnement op het door E. Frrepränper in 1914 begonnen internationale: „Zeitschrift für Vulkanologie”, waarin verhandelingen in het Duitsch, Fransch, Engelsch, en, naar ik meen, ook in het Italiaansch verschijnen, is natuurlijk zeer gewenscht. Friepränper had kort vóór den oorlog cen vulkano- logisch instituut te Napels gesticht, en is nu naar Zürich verhuisd. De onderzoekers zullen van hun tochten gesteenten en mineralen medebrengen. Het ware te wenschen, dat hiervan ten minste een belangrijk gedeelte aan de ` commissie voor vulkanologie werd afgestaan. j LXXVIII 8k, e — 114 — Zoodoende zou de basis gelegd worden voor een vul- kanologische werzameling. Door van alle belangrijke stukken doubletten te slaan, kan ook de meest verwoede particuliere verzamelaar de gemeenschap dienen. Voor het opbergen van een en ander zijn stofdichtsluitende kasten met taden moodig. Behalve een volledige speciale verzameling der vulkanen zal dan ook samengesteld moeten worden een verzameling, waarmede typische vulkanische verschijnselen gedemonstreerd worden. Naar het voorbeeld dezer collectie: „algemeene vulkano- logie” zouden kleinere verzamelingen voor schoolgebrutk samengesteld kunnen worden. VII. Publicaties. Alle zuiver wetenschappelijke mededeelingen en de be- langrijke huishoudelijke der commissie verschijnen in. het Natuurkundig Tijdschrift voor Ned.-Indië, dat hierdoor naar ik vermoed zijn oude standplaats in de rij der wetenschap- pelijke tijdschriften zal heroveren. Bovendien komt het mij gewenscht voor, dat vanwege de commissie referaten verschijnen in het „Zeitschrift für Vulkanologie”. Ik ben van oordeel, dat monografische bewerking van bepaalde vulkanen niet in de cerste plaats op onzen weg ligt. Onze taak is, den weg te vereffenen voor hen, die met een dergelijk speciaal doel hierheen komen en om vooral dat te doen, waarin anderen te kort moeten schicten, nl. te zorgen voor continuïteit in de waarnemingen. Vooral het accidenteele in het vulkanologisch onderzoek onzer koloniën moet door de zorgen der te stichten commissie verdwijnen. Indien daaraan behoefte blijkt te bestaan, zouden populaire werkjes op het gebied der vulkanologie samengesteld moeten worden. =D = Eindelijk zal af en toe de gelegenheid zich voordoen, naar buiten te treden, door het houden van populair weten- schappelijke voordrachten, naar aanleiding van bijzondere gebeurtenissen of ter weerlegging van verkeerd begrepen verschijnselen. Voor de uitvoering der onder III, VI en VII genoemde werkzaamheden is meer geld noodig, dan de Kon. Natuur- kundige Vereeniging zal kunnen afstaan. Ik twijfel er niet aan, dat de Regeering, daarin voorgelicht door haar adviseurs, een jaarlijksche extra subsidie zal willen toestaan, zoodra de levensvatbaarheid der te stichten commissie is aangetoond. Die levensvatbaarheid zal blijken te bestaan, zoodra de noodige personen zich tot samenwerking bereid verklaren. De in III en V bedoelde werkzaamheden zullen ten deele uitgevoerd kunnen worden door amateur-vulkanologen, nadat ze de noodige voorlichting ontvangen hebben. Noodig is verder de moreele en daadwerkelijke steun van het Mijnwezen, het Observatorium en den Topografischen Dienst. Voor bepaalde onderzoekingen is de hulp van een goed schei- kundige noodig, die zijn vrijen tijd gedeeltelijk beschikbaar zou willen stellen in het belang der vulkanologische wetenschap. Met opzet heb ik niet gesproken over de studie van theoretische vulkanologie en ook de, in bepaalde gevallen bestaande, wisselwerking tusschen aardbevingen en vulkano- logische verschijnselen niet aangeroerd. Dergelijke studie- objecten zullen zich vanzelf voordoen. Onze eerste taak is echter het feitenmateriaal te verzamelen. Mijne Heeren, Ik hoop U hiermede het nut en de wenschelijkheid der stichting eener commissie voor vulkanologie te hebben aan- getoond. Haar wacht cen veel omvattende. taak. Weltevreden, 5 Augustus 1918. Dr. B. G. Escuer. — 116.— De voordracht ging vergezeld van een demonstratie van sublimatieproducten van den Papandajan (zwavel en realgaar) en van andere daar voorkomende zwavelafzettingen. Ook werd de aandacht gevestigd op de werking der solfatarengassen- op de in den Papandajan voorkomende Hypersteen- en Pyroxeen-andesieten waardoor deze eruptiva -mikroscopisch, tot onherkenbaar worden toe, in witte en lichtgrijze poreuse en vaste gesteenten veranderd worden. oewel de sterke aangrijping van eruptiefgesteenten door solfataren-exhalaties reeds lang bekend is, verdienen de daarbij optredende omzettingen een nadere bestudeering. Door spreker werd bij een vluchtig bezoek aan den Papan- dajan in den krater ook een gesteente gevonden, dat uit vulkanisch asch, vermengd met schelpen bestaat, waaruit vermoedelijk de conclusie getrokken zal moeten worden, dat hier eens een- kratermeer voorhanden geweest moet zijn, terwijl het voorkomen van schelpdieren daarin op een nadere verklaring wacht. — E. B.G. ESCHER Programma van werkzaamheden DRIE TYPISCHE VULKAANPROFIELEN OP JAVA De Lavaprop in den krater van den Galoenggoeng De Tjirémai als voorbeeld eener Konide D w = als voorbeeld eener Tholoide wow j Ce Pd S n a d A (voorloopige schets). 2500 2000 150 1500 a 1000 ai soo o o=+108Mb. Zee. Schaal 1: 100,000 Schaal 1: 10,000. OU Sain 2 3 H 5 G 7 8 9 10 15 20 KM. o 50 100 200 300 400 500 600 700M.. i} SS hi 4 ed A 3 | i ji fi D n rY j i | A 2 ze ne d L Q A, a9 Het Téngg’ Ër gebergte als voorbeeld eener Koni -homate of By e Ai d Ei Bi A d A s r 4 S > >. 4 5" d Za 2 N = PWS A ays A 2000 1000 0 » t a d 3 $ Schaal 1: 200,000 GER pi s 4 . S 7 $ S m zi S pe 35 45 50 55 60 65 70 KM Lit. 1. % a © Literatuurlijst. eme N. Wine Easton: „Wat wij van onze Indische vulkanen weten en niet weten”. Verslagen der geologische sectie v. h. Geologisch- Mijnbouwkundig Genootschap voor Nederland en Kolonién. Tweede Deel, No. 19. p. 101—106. Mei 1916. db von Wormer: „Der Vulkanismus”. I. Band: Allgemeiner ‘Teil 1914. R. A. Dary: „Igneous rocks and their Origin”. A. Brun: Recherches sur |l’exhalaison vul- canique”. 1911. A. Brun: ,,Quelques recherches sur le vulcanisme, septième partie (supplément)”. „Action de la vapeur d'eau a Haute Température sur les roches éruptives”. | Archives des Sciences physiques et naturelles. 4ème période, Tome XLI, p. 401—418. Mai 1916. A. L. Day and E. S. Saepnerp: „Water and vul- canic activity. Bullet. of Geol. Soc. of America, 16 XII. 1913. . K. Scuemer: „Die vulkanischen Erscheinun- gen der Erde”. 1911. . N. Wine Easton: „Het caldeira-probleem.” Verhandelingen v. h. Geol Mijnbouwk. Genootschap voor Nederland en Koloniën: Geologische Sectie, Deel Ill, p 65—77. 1916. R. kee „De vulkanen Seméroe en Le Ger mongan”’. Jaarboek v. h. Mijnwezen in Ned. Oost-Indië. Sch 15° Jaargang. Wetenschappelijk gedeelte p. 5— 130. 1886. = TAB 10. J. Koxniespercer: „Ueber die Beeinflussung der geothermischen Tiefenstufe durch Berge, Seen, vulkanische Erscheinungen, chemische Processe und Waermeleitfaehig- keit der Gesteine.” Compte Rendu de la Xème Session ES congres géolo- gique international. Mexico 1906. Deuxiéme fascicule, p. 1127—1154. 1907. . Jaarverslag der Rijksopsporing van Delfstoffen over de jaren 1910, 1911, 1912, 1913, en 1914. (1910 p. 29—33, 1911 p. 25—28, 1912 p. 23—28, 1913 p. 12—15, 1914 p. 29—35). 12. J. KOENIGSBERGER and MünLBERG: „Ueber Messun- “gen der geothermischen Tiefenstufe, deren Technik und Verwertung zur geologischen Prognose, und ueber neue Messungen in Mexico, Borneo und Mitteleuropa”. Beilage Band der Neuen Jahrbuch f. Min. Geol. u. Pal. 31, 1911 p. 107—157. K. Sapper: „Geologische Beobachtungen an Vulkanen”. in K. Keraack: „Lehrbuch der praktischen Geologie. Ir Auflage 1908 kap. 32; p. 249—268 Zeer belangrijk voor temperatuurmetingen in boorgaten kä ~ be, = is no 14. Joun Jounsron and L. H. Apams: „On the measure- ment of temperature in bore holes”. Economic Geology, Vol. XI, Number 8, p. 741—762. 15. B. G. Esomeri „De hinde van den Goe- noeng Galoenggoeng” De Taak, Algemeen Indisch Weekblad. No. 11, 12 Oct. 1918 blz. 126—127. EXTRACT uit de Notulen der Bestuurs-Verga- dering van de K. N. V. gehouden s op Maandag 5 Augustus 1918. Na hehandeling van enkele hnishondelijke aangelegenheden geeft de voorzitter het woord aan Dr. Escuer tot niteen- zetting van het werkprogramma, dat naar de meening van Dr. Esoner gevolgd zal moeten worden door de op te richten commissie, dan wel afdeeling der Koninklijke Natuurkundige Vereeniging voor de bestudeering der Vulkanologie in onzen Archipel. De belangrijke uiteenzetting van den heer Escmer vindt _men hier voor. De Voorzitter daarna het woord nemend bedankt in de eerste plaats den spreker. Aangezien ook de heer van Es aan de hand van enkele foto’s en kaarten een mededeeling wilde ` doen over de tegenwoordige werking van den vulkaan Galoenggoeng bij Tasikmalaja, verzoekt hij den heer van Es wel te willen mededeelen of hetgeen hij te zeggen heeft niet te veel tijd in beslag zal nemen met het oog op de belangrijke zaak, die aan de orde is. De heer van Es verklaart liever zijn mededeeling uit te stellen. Hij hoopt spoedig ter zake een uitvoerige verhande- ling in deze vergadering te kunnen voordragen. De voorzitter besluit daarna over te gaan tot de gewone rondvraag. Door de heeren van Vuuren en van Lira worden enkele vragen gesteld waarop de inleider antwoordt, waarna de heer Hövra voorstelt de rondvraag uit te stellen en ons heden avond te bepalen tot het benoemen eener commissie of de oprichting eener afdeeling voor de Valkanologie, waar- - voor wij hier hedenavond bijeen zijn. — 130 — De voorzitter neemt dit voorstel gaarne over. Daartoe wordt besloten. De voorzitter deelt thans in aansluiting met de uiteen- zettingen van Dr. Escuer mede, dat ook naar zijne meening de omstandigheden zeer gunstig zijn om nu tot de oprichting eener commissie voor de vulkanologie over te gaan. Hij wijst er op, dat na de bekende voordracht van den heer Wine Easton in het Geologisch-Mijnbouwkundig Genootschap voor Nederland en Koloniën gehouden, door den Minister van Koloniën de aandacht der Indische Regeering gevraagd werd voor eene nadere bestudeering en praktische bewaking der vulkanen in Nederlandsch-Indié. Reeds wendde de Regeering zich tot den Directeur van Gouvernementsbedrijven om terzake deskundig advies te mogen ontvangen. Daaraan is te danken de nota (die hierachter volgt) van den Wadn. Hoofdingenieur P. Höve, waarin deze zijn denkbeelden terzake ontwikkelt. Onder overlegging van dat geschrift heeft de Regeering zich thans gewend tot den Commandant der Zeemacht, hoofd van het Departement der Marine in Nederlandsch Indië om langs dien weg de meening te mogen vernemen van den Directeur van het Koninklijk Meteorologisch Observatorium te Weltevreden, Gaarne verklaart de voorzitter, dat hij zich al dadelijk in algemeenen zin vereenigen kan met de inzichten door den heer Hévie in zijn nota ontwikkeld. Ook hij is van meening dat de wetenschappelijke bestudeering der vulkanologie in Indië moeilijk Regeeringstaak kan zijn, wel echter de bevordering daarvan, door het verleenen van steun aan het werk van eene commissie of vereeniging, die bereid is die taak te aanvaarden op den grondslag van het zooeven door Dr. Escmer ontwikkelde programma. Daarbij zal dan zeker het praktische belang van een goed georganiseerde waarneming en bewaking der vulkanen, een der voornaamste punten van overweging moeten zijn. Juist daarom. acht Dr. van Bemmeren als het ware aangewezen, dat in de commissie al dadelijk zitting moeten hebben, het hoofd van den dienst van het Mijnwezen, het hoofd van den — 121 — Topographischen Dienst en de Directeur van het Observato- rium. Daardoor zal men verzekerd zijn van de zoo noodige beschikbaarstelling van geologen, topografen, geoefende waar- nemers en instrumenten, onontbeerlijk voor de juiste uitvoering van de taak der commissie. Als Directeur van het Koninklijk Magnetisch en Meteorologisch Observatorium is hij al dadelijk bereid hier te verklaren, dat het naar zijne meening zeker op den weg dier instelling gelegen is om hare waarnemingen ook over de vulkanen en hunne werking in Ned. Indië uit te strekken. Hij verwacht verder van het samengaan van den dienst van het Mijnwezen en den Topographischen Dienst in deze commissie meerdere systematiseering in den arbeid dier beide Regeeringsoranen ten aanzien von de vele waarnemingen door geologen en topografen reeds op het gebied der vulkanologie gedaan, gedeeltelijk vastgelegd in geschriften en kaarten, welke waarnemingen thans echter alle continuïteit missen. Zoo staat het ook met de vanwege het Observatorium uitgegeven lijsten, die wel betrouwbaar de waarnemingen registreerev, maar die ten slotte toch den wetenschappelijken bewerker vaak teleurstellen. Het zijn deze overwegingen, welke hem er toe leiden het voorstel te doen om door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging eene commissie in te stellen voor de bestudeering der Vulkanologie, waarin vanwege de Regeering zitting genomen wordt door genoemde diensthoofden. De heer vay Vuuren hierna het woord verkrijgend vraagt of het de bedoeling van den voorzitter is, dat de Regeering die diensthoofden opdraagt in de commissie zitting te nemen, dau wel dat de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging als zoodanig de commissie benoemd, welke commissie zich dan de medewerking dier diensthoofden verzekerd door zich tot de Regeering te wenden. De heer van Lire vraagt of naast de genoemde dienst- hoofden nog anderen zitting zullen hebben. Er ontspint zich nu een levendig debat, waaraan vele sprekers deelnemen over de vraag of het gewenscht is, dat — E33 — genoemde diensthoofden door de Regeering benoemd zullen worden tot lid der commissie, dan wel dat het verzoek daartoe aan die heeren gedaan zal worden door de Koninklijke Natuurkuudige Vereeniging. Ten slotte is men algemeen van gevoelen — met uitzondering van den heer van VUUREN — © dat de samenwerking en steun beter verzekerd zullen zijn als de Regeering die leden der commissie benoemt. De voorzitter wil echter de beslissing over laten aan de Com- missie uit de Natuurkuudige Vereeniging. Zij zal hebben te bepalen, welkeu weg in deze de voorkeur verdient. Hij vraagt daarom aan de heeren Hivic en Escuer of zij reeds humne gedachten hebben laten gaan over personen die in de commissie zitting zullen moeten nemen. Na eenige gedachtenwisseling terzake wordt door de Vergadering de cómmissie als volgt samengesteld: van BremmeLEN, BOEREMA, VAN Es, EscHen, Houwink, VAN Lrru en van Vuuren, terwijl naar een schei- kundige, die daarvoor tijd beschikbaar heeft zal worden gezocht, De eerstvolgende vergadering der commissie wordt vast- gesteld op Dinsdag 10 September a.s. in den vooravond. r. Escuer thans het woord verkrijgend stelt voor de stukkeu, die op deze zaak betrekking hebben, met de nota van den heer Hövie en zijne uiteenzettingen van heden avond in het Natuurkundig Tijdschrift op te nemen en zoo mogelijk vóór den 10den September, althans aan de commis- _ sieleden, een exemplaar daarvan te doen uitreiken. Hiertoe wordt besloten. De voorzitter verzoekt den redacteur en den wdn. secretaris daar wel rekening mee te willen hou- den. Vermelding verdient nog, dat door den heer Escuur gedurende zijn voordracht gewezen werd op het feit, dat de publicaties en mededeelingen der in te stellen commissie een belangrijke bijdrage zullen kunnen vormen voor het Natuur- kundig Tijdschrift, dat daardoor zeker zijn oude historische plaats in de rij van natuurwetenschappelijke periodieken zal kunnen hernemen. In verband met de reorganisatie-plaunen, die voor het tijdschrift bestaan wil hij gaarne verklaren, — 198 — dat naar zijne meening, de oprichting der commissie voor de Vulkanologie, een reden te meer is om het Natuurkundig Tijdschrift. zelfstandig als natuurwetenschappelijk periodiek te handhaven.. Bovendien vestigde de inleider er de aandacht op dat op de door den Topographischen Dienst uitgegeven kaarten een onderscheid gemaakt wordt tusschen solfataren en fumerolen, waarvoor afzonderlijke teekens zijn aangenomen. Gaarne zou hij vernemen of aan een bepaald criterium de hand gehou- den wordt, voor de aanduiding van deze vulkanische ver- schijnselen. Hij voor zich zou aanbevelen om geen onderscheid te maken op de topographische kaarten aangezien n.z. m. dikwijls beide benamingen toegepast zouden kunnen worden, omdat het onderscheid vaak subjectief gemaakt wordt door verschillende waarnemers, daar de solfatare eigenlijk niets anders dan een bijzonder geval van een fumerol vertegen- woordigt. De heer van Lira merkte naar aanleiding hiervan op, dat door hem reeds meermalen gevraagd was naar den leiden- den gedachtengang bij het gebruik der bedoelde teekens, zoider dat een bevredigend antwoord ontvangen werd. Ook hem komt het voor, dat met één teeken n l. dat voor fume- rolen zal kunnen worden volstaan, waaruit de aanwezigheid van het verschijnsel blijkt. Deskundigen kunnen dan een op de eigenschappen van het verschijnsel berustende nadere onderscheiding vaststellen. Hierna worden door den heer van Es nog enkele hole: deelingen gedaan over de bij den vulkaaa Galoenggoeng Waargenomen verschijnselen, aan de hand van de foto’s en van de kaart, waarna de voorzitter te middernacht de ver- gadering sluit! Over het phenol in de bladeren van COLEUS AMBOINICUS Lour (C. Carnosus Hassk) DOOR F. WEEHUIZEN. Tot de meest gewilde geneesmiddelen van de inlanders op Java behoort Coleus amboinicus Lour (— C. Carnosus Hassk). De bladeren van deze Labiaat rieken eigenaardig aroma- tiek ep zijn zoo rijk aan water, dat zij bij ’t drogen slechts ca. 5% (vijfprocent) rest achterlaten. Daaruit volgt dat ook ’t gehalte aan vluchtige olie gering moet zijn, volgens W. G. Boorsma slechts ge IL Ik heb 120 Kilo van ’t versche kruid Gett en kon daaruit ca. 25 ce. olie verzamelen. Deze geringe opbrengst is ook ten deele toe te schrijven aan de aanwezigheid van veel stengels die geen olie leveren. De olie werd eerst opgelost in éen mengsel van gelijke deelen aether en petroleumaether en deze oplossing met chloorcalcium geheel watervrij gemaakt. Na verdamping van 't oplosmiddel werd de achtergebleven olie geschud met RÉI, natronloog waarbij ’t volume ongeveer op de helft vermin- derde. Dit wees dus op een phenolachtige verbinding, die met azijnzuur weer kon worden afgescheiden. Dit phenol kon door zijn phenylurethaan en zijn nitrosoverbiuding worden geïdentificeerd als carvacrol. e nitrosoverbinding werd bereid volgens Kuaczs °). Smeltp. na omkristallisatie uit heete verdunde alkohol 151° — 152°. 1). Pharm. Weekbl. LII (1915) p. 1678, 3). Berl. Ber XXXII (1899) p. 1518, 125 Het phenylurethaan door 1,5 gram van Het phenol met een gelijke hoeveelheid phenylisocyanaat, opgelost in ca 10 ce. koolwaterstofmengsel — nl. de fractie uit lichtpetroleum tusschen 170° en 200°—gedurende anderhalf uur met opgaande koelbuis op kooktemperatuur te houden. Bij afkoeling scheidde zich na eenigen tijd eeu witte kristalmassa af, die na met benzine (80° — 100°) te zijn afgewasschen daaruit nog eeus werd omgekristalliseerd. Smp. 134°—135° hetgeen over- eenkomt met dat door H. Gorpscrmipr gevonden voor car- vacrolphenylurethaan '). In de literatuur vindt men vaak voor 't smeltpuut van dit urethaan 140°, een opgave die waarschijnlijk overgenomen is uit eeu publicatie van Giupemeisrver 2). Dit is onjuist. Ter controle heb ik °t phenylurethaan bereid uit earvacrol dat mij ten dienste stond en wel langs twee wegen: 1° op de bovenbeschreven wijze bij kooktemperatuur en 2° door 1,25 gram phenylisocyanaat met 1,5 gram carvacrol opgelost in 10 ee. petroleum benzine (80°—100° kookp.) gedurende eenige dagen bij gewone temperatuur op elkaar te doen inwerken. De afgescheiden kristalnaalden werden eerst uit petroleumbenzine van 80° -100° kookp. en daarna nog eens met petroleumaether van 40°—60° omgekristalliseerd. In beide gevallen kwam ‘t smeltpunt met de opgave van Gonp- SCHMIDT overeen. WELTEVREDEN, December 1917, '). Ber. XXVI (1893) p. 2086. GOLDSCHMIDT bereidde het door verhitting van de componenten met elkaar onder toevoeging van aluminiumchtoride. 2). Archiv. d. Pharmazie XXXIII (1895) pag. 188. F _Phenylurethanen van Terpeenalkoholen en Phenolen DOOR F. WEEHUIZEN. In een vorige publicatie heb ik meegedeeld, hoe het phenylurethaan van carvacrol werd bereid door inwerking van dit phenol op phenylisocyanaat in cen koolwaterstofmengsel. De methode is nu toegepast op een aantal andere ` hydroxylverbindingen. Weliswaar zijn ve schillende urethanen daarvan in de literatuur te vinden, de duidelijkheid echter van de voorschriften tot bereiding en zuivering dezer ver- bindingen laat vaak te wenschen over. In den regel vindt men opgegeven de bereiding door inwerking van phenylisocyanaat op de hydroxylverbinding (met of zonder toevoeging van aluminiumchloride) onder verhitting of bij gewone temperatuur. Eenvoudiger is de bereiding wanneer men de inwerking doet plaats hebben in een koolwaterstofmengsel van hoog kookpunt, waartoe. goachikt is de fractie uit petroleum tusschen 170°—200°, Men gaat als volgt ie werk: men lost ongeveer één gram terpeenalkohol of phenol op in 6 à 10 cc. oplosmiddel, voegt de benoodigde hoeveelheid phenylisocyanaat toe 7) en kookt onmiddellijk in een kolfje, waarop een gewone glasbuis van + 8 m. M. diameter en 1 Meter lengte als opgaande koeler. In den regel is !/, à 1 uur koken voldoende. Is na afloop ') Deze zal verder oplosmiddel worden genoemd. In Ber. XXXV pag. 2263 geeft KLAGES aan de phenylurethanen van 1 propylol--4— methoxy- en aethoxybenzol bereid uit de resp. carbinolen en phe- nylisocyanaat door staan in een oplossing in ligroine 2) Is dit reeds gedeeltelijk ontleed—zichtbaar aan de kristallen tegen de flesch—dan neme men een kleine overmaat bv. van 0,100 gram à 0.200. gram, ae — 197 — der reactie de oplossing afgekoeld, dau kristalliseert, zoo uiet terstond, dan na eenigen tijd °t phenylurethaan bijna kwan- titatief uit. De voordeelen van bovengenoemd oplosmiddel zijn: le. dat het de aanwezigheid van water uitsluit, waardoor vorming van diphenylureum wordt voorkomen Tu. dat de terpeenalkoholen en phenolen evenals het phenylisocyanaat, er gemakkelijk ia oplossen, de gevormde urethanen echter moeilijk, zoodat zij in fraaie witte naalden uitkristalliseeren. Ze. CS Deze worden dan op een zuigfilter gewasschen met benzine van 80°-—100° kookpunt waardoor eventueel aanwezige over- maat phenol of alkohol of phenylisocyanaat wordt verwijderd, uit warme beuzine van hetzelfde kookpuut 2) omgekristalliseerd en ten slotte tusschen filtreerpapier gedroogd. Sommige urethanen lossen, ook in kokende benzine, moeilijk op, zooals b.v. die van de kresolen—in dat geval voegt men 10% A 20%, (volume Wiel absolute alkohol daaraan toe. Zij zijn in den regel volumineus, zoodat 0.500 gram (#/, gram) van de te ouderzoeken stof, ook na omkristallisatie, voldoende overlaat voor een smeltpuntsbepaling. Hieronder volgen eenige vau die bepalingen. o. Kresol. Phenylurethaau bereid in een oplosmiddel bestaande uit benzinefractie 120°—150°. '/, Gram o. Kresol, 0.600 gram phenylisocyanaat iu 6 ce. oplosmiddel | werden 15 minuten op kooktemperatuur gehouden. Smp. van het urethaan na omkristallisatie 141°. m. Kresol. Bereiding als bij o. Kresol. Smp. 121°—122°, P. Kresol 3) Bereiding als bij o. Kresol. Smp. van het ‘ q ') Vooral hier in een vochtige tropische atmosfeer heeft men anders veel last daarvan. Het diphenylureum is een ongewenschte verontreiniging. Men werkt hiermee aangenamer dan met laagkokende fracties. 3) De kresolen waren afkomstig van Kahibaum. De kristallen van Ortho en para werden eerst door snel persen tusschen filtreerpapier van aanhangende vloeistof bevrijd. Het meta was vloeibaar. ` .. Ze. phenylurethaan, dat uit plaatjes bestaat in tegen- stelling van de beide vorige die in naalden kristalliseeren, 111°- 112°. Van thymol menthol en borneol werden de phenylurethanen bereid in de meergenoemde petroleumfractie (170°—200). Smp. na omkristallisatie resp. 106°—107°, 111°—112°, 137°—138°. Bij eugenol ') doet men beter de inwerking bij gewone temperatuur in benzine (80°—100°) te doen plaats hebben in een gesloten woegmeschije, vg Se in een kalkexsiccator plaatst: na eenige dagen istallen gevormd. Wor- den deze opgelost in kokende beuzine ter omkristallisatie, dan scheidt zich bij afkoeling eerst een melkachtige troebeling af en pas langzamerhand kristalliseert ’t urethaan uit, Smp. 95° °). Volgens boven aangegeven methode kan men eenvoudig kamfer en borneol scheiden. Beide verbindingen lossen in 't oplosmiddel bij verwarming gemakkelijk op. Kookt men uu met phenylisocyanaat (een overmaat schaadt. niet, daar deze toch bij °t uitwasscheu met benzine wordt verwijderd) — waarmee kamfer niet reageert —in voldoende oplosmiddel om deze laatste verbinding iu oplossing te houden, dan kristalli- seert na bekoeling ’t bornylphenylurethaan uit. Uit een mengsel van '/ gram kamfer en '/, gram borneol werd na uitwasschen en omkristalliseeren voldoende van dit urethaan verkregen om door een smeltpuntbepaling de zuiverheid te coustateeren. Met geraniol en linaloöl gaf de nethode geen goede resultaten —er werd door waterafsplitsing uit die verbindingen met 't phenylisocyauaat steeds veel dipbenylureum gevormd. Weltevreden —Java Februari 1918. 1) Een niet geheel zuiver handelspraeparaat stond tot mijn be- schikking. 2) SNAPE, (Ber. XVIII 1885 p. 2432) bereidde het door eugenol en phenylisocyanaat 10 uren bij 100° te verhitten, doch merkt daarbij op, dat een groot deel der componenten niet in reactie was getreden. Mededeeling van den Redacteur. Op verzoek van den Heer M. E. G. Barrens te Pasir Datar wordt medegedeeld, dat het niet zijn bedoeling is geweest het artikeltje: „De maleische torenvalk” voor- komende’ op bl. 70 Deel LXXVII Derde Afl, in het Natuurkundig Tijdschrift te doen opnemen. Na eene demon- stratie door den Heer Barrters van teekeningen van vogels op eene bestuursvergadering werd tengevolge van een mis- verstand het artikeltje door den secretaris der K. N. V. aan den redacteur ter opname in het tijdschrift toegezonden. LXXVIII 9k, VULKANISCHE VERSCHIJNSELEN EN AARDBEVINGEN IN DEN Oost-Indischen Archipel waargenomen gedurende het jaar 1917 VERZAMELD DOOR HET | Koninklijk Magnetisch en Meteorologisch Observatorium te Batavia. VULKANISCHE VERSCHIJNSELEN. Kawah-Idjen. Vermoedelijk ten gevolge van de Bali-beving is de Kawah- Idjen weer in werking gekomen. Aan een rapport van den geoloog bij den dienst der B. O. W. Dr. G. N. J. HEUGEVELD zij het volgende ontleend. Den 25sten Febr. werd melding gemaakt van zeer veel zuur water in de Banjoepoetih cn bij nader onderzoek bleek een vloedgolf over het Kawahsluisje heen te zijn geslagen. Op de beide volgende dagen waren alleen borrelingen waar te nemen, maar den 2gsten werden door den sluismandoer de eerste opwellingen waargenomen. Den 54" Maart werd door den rapporteur waargenomen het opspuiten van een 8 à 10 m. 