Tobasche spraakkunst : in dienst en op kosten van het Nederlandsch Bijbelgenootschap
Datriióh klankstelsel. 38 Bel II. > {kabëreieihpodi d. i. acUer-hahoroian) wordt midden boten of tuihter — daar men van onderen naar boven schrijft (§ 1) — de letter geplaatst, en heeft den klank van onze toonlooze ^(in begin). Hierbij is op te merken: a> De kabereten podi^ hoewel een toonlooze ë (zie b) mag nooit, zelfs niet voor de triUers (§ 7 aanm. 6), 't verlies van een letter- greep veroorzaken (zoo als b. v. in 't Hoogdoitsche glauben = gë^ laoven) ; ielü en perd spreke men niet Uu en pra uit. De opene lettergreep, waar de ê zich bevindt, wordt tevens gesloten door den beginner der volgende dabbeld te schrijven (zie H.)j b. v. "07 '^ \ -^y (tël^. Is die banner een stompe vaste medeklinker, zoo wor4t de opene lettei^reep wegens $ 7 (aanm. 1 onder) met een scherpen gesloten; b. v. — "oï' N -^ (peddh), öö "^ \ öö ^ \ S^ (bëbëré), CX» '7^ \ *^ (bëg/) enz. Is hij een dj of ^y, zoo bezigt men uit gebrek aan een bijzonder teeken voor tj een 737 ter sluiting der voorgaande lettergreep; b. v. •«— xA \ ^ (lëdja), TT 11^ \ 5r -X. *^ N difëtjedur). Aanm. 1. De spelling van -3"~"\ooo is zonderling, en slechts te verklaren uit een herinnering aan een vroeger nëbi^ dat in 't Mal. (of Atjineesch?) ergens bestaan kan hebben, zoo als uit de Hao-Men. uitspraak nobt- (aant. bl. 60 onder) van 't Ar. nahl ( jj) % mag vermoed worden. . " Aant. In sommige Jav. handschriften zal men een dieigelijke spelling (b. v. pëtdjah = pëdjah enz.) vinden. b» De ë doet den klemtoon altijd op de volgende lettergreep val- len, zelfs wanneer deze ook van hem voorzien is; b. v. 00 «^ \ . «^ "è bëlën, öö '«^ \ "^ bëlgdh enz. Hy neemt nooit plaats in eene laatste opene of met h geslotene lettergreep, en is dikwijls de vertegenwoordiger van een o in T. of M.; b. v. kërbo = horbo^ bëdü == bodily gomët = gumbot (M. zie MaindaiUngsch. aanm. op bl . 30), tanoh = tano, bëtoh = boto^ enz. Uit de e kent men de plaats' van den klemtoon, zoodat de lastige regels in T. of M. betref- fende den klemtoon hier voor een groot gedeelte vervallen (zie nader K.). • Aanm. agoni is uit T. overgenomen {aanm. bl. 45), daar het »agëni zoude zijn, zoo het onmiddeligk uit 't Sanscr. {agni) was over- genomen. 9* 3 34 Dairisch klankstelsel. B. Be -77. De -TT? wordt hier altijd h uitgesproken , en vertegenwoordigt h in T. of M. bijna regelmatig (§ 10 a); b. v. -77 0C kima = hima (T. en M.), -^ ^?^ XTlg \ <?«Artti5 = duhut (T. en M.), enz. C. Be ch>. I. De u^ , "sr en ^^ worden bij 't opze^n van 't alphabet ge- adspireerd uitgesproken (Jia^ hi, hu), maar men is, daar zij ook niet gèadspireerd voorkomen, gewoon, overal waar i en « of e en o voor een ongelijken klinker de gelegenheid daartoe bieden, van de J en w gebruik te maken, om de adspiratie te verhoeden; zoo spelt men C09 ^:^ 7J7 \ > en niet 09>u«v TT7 \ > daar dit èuhat zoude uitge- sproken worden; evenzoo «— x^ en niet ^8— u*v (dat lehang zoude zijn). Van daar dat naauwkeurige schrijvers de J en to ge- bruiken na op een klinker uitgaande woorden, zoo 't volgende niet met een h begint; b. v. "T^J^xoS (ku^obah), "zrox/^xco si'OM) enz. Maar daar nu nog vele gevallen plaats kunnen hebben, waarbij 't onderscheid tusschen een stomme i (klinker) en een h niet in 't schrift kan uitkomen, zoo pleegt men ook in een woord de half- * % klinkers te schrijven, waar zij uii^esproken de uitspraak geenszins . ^ wedergeven; men schrot > dan na een a de j vdo'r i en e, en de to fk '^ voor u en o; b. v. tr? T^o (fat), ^pr? ^tr* (koe), OC ^ "Zr? \ ^ (mans), ch> ^:^ ^x \ (aor). Daar ji, je, tou en too geen erkende # lettergr. zijn, zoo kan 't gebruik der halfklinkers hier geen onzeker- heid geven. Jani. Wordt de to in 't Jav. rawtth {rok in D.), en karaten ' (vgl. Mal. 3{| ) uitgesproken? II. Tusschen twee klinkers of na een sluitenden medeklinker ge- schreven, is wrv altijd h; b. v. 'Zr^^^Tr^X adhtd, "5"^-'^~py\ puhun, cao *5 \ ^^^ OC \ harham, ^ "55 ^-^^^^ \ nahan enz. Als beginner van een woord kan de «^^, zoo hij niet vaneen klinkerteeken voorzien is, naar willekeur, mst of ^growt^er adspiratie klinken ; 'teerste is vaker 't geval, maar toanneer kan niet door een regel bepaald wor- den; zoo b. V. spreekt men u^^ eg» o adji en hadji, kt^ «ar ^^ ^^ j hasa uit, maar u^ «t^ 0$ \ is altyd hakum. — 'tVoorhechtsel «met | een sluitenden neusklank is nooit gèadspireerd (entasak, emhuwe enz.); evenmin de praepositie», die daarom ook wel x^o^^^^^^^^^wordt Aanm, Die er lust toe heeft, kan het beproeven een regel Bainsch klankateheL 35 vinden door ^t derde stuk van 't Leesb. vlijtig te lezen, daar 't volgen van een met kj^ beginnend woord op een klinker tiitgaand wocMrd (zie I) ov^r stomme of klinkende h licht kan verspreiden; ik heb er den tijd niet toe kunnen vinden. De Mal. spelling kan hem zijïi taak gedeéltd^k slechts vergemakkelijken ; b. v. k/^ oc \ CO {Jtamha = L-..w«Jb), daarentegen u^ ^o («^ == «W- D. De '2r. De •2r' is in de volgende gevallen tj: I. Na een sluitenden «; b. v. r^ "o ^ 'ZT *«»^*fl^ (^gl. Mandai- linffsch D. I op bl. 27). II. Als beginner van een lettergreep, zoo in 't woord een andere lettergreep 't zij door I, of anderzins met tj begint; b. v. ^gr- "^x \ •^r tjontjang (Men. somang ■= Mal. öm^baw ; vgl- MandaiUngsch D. III en IV), '2r"150\'2r"SC\ tjinijin^ "ZT tJ^ \ 'Sr -^ »^ \ tje- tjedur (A II a), III. Waar 't lequivalente woord in T. of M. ü heeft; b. v. 5r "77 — ^ \ tjekep = tijop (§ 10 aanm.), -sr -zro ming±=Uing^'7^x'^0 kotjing = kuüng, "Zro*^ "77 ^'*^a^« = tüaha, "ZTO^^^X Jj/ïAo = 550X/>x, öö'0^\'2r'77O\ = 00x55*770% (zie Wdb.).. a, Itt andere gevallen is het niet te zien , wanneer hij « of tj is ; b. V. "2^ O x/^ X tjijoy "Zr O ^^ «waA. Dat de spelling in som- mige gevallen een hulpmiddel kan wezen , blijkt uit A . II a (on- der); b. V. eo tA \ -TT "77 O \ hetjik, maar öö ^ \ "ZT O bed = 5ow (T.). Die Mal, Jav. of Sund. kent , zal hier geen zwarigheid hebben, daar deze tongval die talen in 't gebruik van tj meestal gelijk is; b. v. '2r> 5r7 "ZT tjuwatja even als in 't Mal, , maar ^ oo 9^ \ *5 suberang == subarang (Men.) , ^7 Tl^ \ ir X/^ ^ \ (zie aanm, bl. 9) enz, E. Versmelting van klinkers. Kegels hieromtrent zyn als in T.; b. v. co X/*^OCO\ODx (bai %mbó)y djumpaku {djumpa aku) enz. 't Volgende is hier nog bij op te merken : I. De adjective voornaamwoorden kunnen den eindklinker van het aanhêchtsel o^ , en van de woorden eo t^ (=%>inT.), u^ 5^5 O j en oo *-> opslurpen , te gelijker tijd in een laatste lettergreep den klinker gerekt makende (K); b. v. öO *">0-^0 (P^9^ + ^^0 3* 36 Dairmh klanJcUeUü. of verkort hagt^ '2rO-<»S5"o\ «idarën (jsidari + «»), CdIc/^ -3 \ daê» {bde 4- e»), hagena {hage 4- «w). «. <x en OCX (bl. 20 r. 4 v. onder) kunnen voor een sub- stantief voomaamw. hun eindklinker verliezen; b. v. •«— ^ 2T\ OCOXr^ {Uats + i»o + ya), ^ava «ws^w {law + mö + flAtt), ma ff^aA:» {ena H- »^o + fl^«). II. Woorden die 't voorhechtsel e (met een sluitenden neusklank) hebben, verliezen de ë na op een klinker eindigende woorden; b. v. •77 *o N '2r "^ \ "07 UT "77 N {kentja + èntasak)^ kutantuwara (kula + ëntufoara), mangan montuwara (mangan tno ëntuicara) enz. III. 't Aanhechtsel en (= on en a» in T.) verliest zign e na een slptklinker, maar doet dezen gerekt klinken; b. v. dolin (dolt + en), këbërün (ke 4- beru + ën)^ ëndufin (ënduri 4- en), uwen {uwe 4- ën) enz. 0. tunggan is een versmolten woord, waarin an slechts te her- kennen is. IV. De voorhechtsels pë (= pa in T.) en kë (== ha in T.) verliezen de ë voor met », e en o beginnende woorden; b. v. pëmpatkën {pë 4- mpa^ 4- kën)y pida-hidah {pe 4- idah-iddh), pcUhJcën {pë 4- oi»* 4- kën), kengëtën {kë -4- ^èi^ 4- ën) enz.; daarentegen met inschuiving van een hpëhutcap (van uwap), enpëhalo (van a^). a. Tusschen de praepositie f en ënda en ëndi wordt « ingescho- ven; b. V. i'S'ënda, i-a-ëndi. b. Tusschen het relative ai, en de praepositie i wordt n ingescho- ven; b. V. si-n-i-kuta idi («» 4- » 4- kula idi). c. Zonderling is de inschuiving vsnp Achierpë, zoowel tusschen 't eerste gedeelte van 't herhaalde woord als 't tweede, in pëpoto» poiokën {pë 4- tweemaal oio 4- kën). Voor idah kan tj als inge- schoven gelden in pëtjidahkën ^vgl. MandaiUngseh bl. 29 r. 1, en vgl. bl. 36 bij III); evenzoo vóór edur in tjëijedur (vgl. § 8 e). F. Gel^kmaUng van klinkers. De ë van 't aanhechtsel ën (E III) wordt gelyk aan een u der voor- gaande lettergr., meestal zoo deze slechts door een A of r gesloten is; b. y,pusuhun {pusuk 4- ën), napurun (= napuran in T.). a. Zoo de voorgaande een % heeft, kan de ë daaraan gelijk ge- maakt worden, zelfs wanneer die lettergr. door een vaatm mede- klinker gesloten is; b. v. kërsikifi {kërsik 4- ën). Vandaar ook, dat soms zelfs de ë van 't aanhechtsel ken aan de i der voorgaande let- Dairkch ManksteUel. 37 tergr. gel^'k wordt; b. v. arifikin (arih + kèn)^ boMnkiu (hahin 4- kën)^ kerikin (keri + ken)\ waaruit blykt dat % helderder is dan ». In de meeste gevallen heeft die gelijkmaking plaats, waar de voorgaande lettergreep slechts door een iylen medeklinker ge- sloten is; van Ó&&T j^eranpn-anginin ^ ketadingin^ ramin ^ gendirin (§ 26 = dinggiran), lapikin (= lop^an)^ piUrin (= Mal. pikiran), iongkirin {tongkir + en) enz. — De e van 't voorhechtsel ke wordt gel\]k aan de % van 't inhechtsel in; b. v. kinigurün uit kë- gurutt {këguru + en) en inhechtsel in, Hnidjuwdh (këdjüwah met inhechtsel in) enz. b. "De ë wordt aan de i of u der volgende dikw^ls geli[jk, zoo er een r tusschen staat; b. v. pënurune van surune (in plaats van sërune = sarune, zie J IV), kiripit uit een vroeger kërëpU (zie A II 3) = Aarqpi^ (T.). G. Da neusUanken worden aU duiiera vóór een scherpen medeklinker uit- gesproken {panHst langaat enz.). a. Yan hun volgen van 't geslacht van den volgenden b^inner (§ 11 6) vindt men sporen; b. v. dëndang = dmgdang (T.), nam* puhun (nang + pukun), maar gëmgëm (§ 11 c), — Ook hier mnta (ill 6). H. VetdiMding van denzelfden medeklinker in de tdUpraak (A. II a.) vermeden; van dü&r përlandja =:paUandJa (§ 16), rënren = rorro» (J 15), mm» uit nimmuy nina uit 9it»»a (§ 11 6), Woorden met aanhechtsels zijn uitgezonderd (b. v. dokken, dahanna enz.); over de uitzondering r*- aanna zie oant». bl. 45. J. Onderscheid van klanken in JDairisch en Tobasch. I. tf dikwijls, waar T. en M. o hebben (A. II 3). II. In een ligte laatste geslotene lettei^reep tf of t, waar T. o of ^ heeft; b. v. laus = loos, piduk (IX a) = pidong, kijung = ^f^'ony, ;na»9 = maoe, këtjejur = hastjor, taJmn = ^o», 2a»» = loon, bakin = OO 'S^ "o \ » përmain =■ partmaen, pagit = "— v>^ 55 \ , ^o^»* s= gaol (§ 26) enz. ^a»m. Minder vaak u of 1 in twee op elkander volgende lettergr.» 38 Bavmch klanksUUeL waar T. o of ^ heeft; voorbeelden: mukup = mohopy kupul = ^o- pci, minik = menek, mitmit = ^yc 5^ \ ^OC 5^ \ enz. III. "Voorhechtsels hebben altijd e zoo zij de ligtste lettergr. uit- maken (zie bl. 41 in V); b. v. mendok = mandók (T.), merdekeng = mar- doking (M.) enz. IV. De ligtere lettergreep heeft vaak ^, zoo de volgende letter- grepen een verschillenden klinker hebben; b. v. tjeèmi, tjetjedur^ semoUh (isi + moUh) enz.; en gaarne i zoo de klinker dier lettergrepen gelijk is; b, v. pinurun in plaats van penurun (van turun), pineren in plaats van pënerën (van seretty zie § 30 VI), djinaka = djonaha (T.), rintaka = roataha (T.), maar indukur naast endukur = anduhur (T.). a. Zoo de volgende lettergreep met een lipletter begint, heeft de ligtere gaarne u; b. v. tjuwatja^ sutoalang, sumangan, V. De klinker van de voorlaatste zware lettergr., wordt gerekt uitge- sproken; b. V. pantis, füiury pdsiep, enz. Hieruit 't volgende te verklaren: a. e (als è, zie § 5), waar T. of M. i hebben voor een van u of o voorziene lettergreep, terwijl o meestal door e vertegenwoordigd wordt (A. II b); b. .v. êtium = inum, edjuk = idjuk^ êpuh == ipu (Mal. ipuh), epen = ipon (M.), ênget s= ingot ^ engget = inggat (M..),pënggel = pinggoL Soms volgt de ë den klinker der zware lettergr.; van daar bereng = èiróng (noot op bl. 21), eket = ihot. h, o (als o, zie § 6), waar T. of M. u hebben voor een van i, a of o voorziene lettergr., terwijl o meestal door ^vertegenwoordigd wordt; b. V. kotjing = htUing (D. III), kodën = hudon^ aondat = sundaé, tonggar = tunggar enz. Soms volgt de ^ den klinker der zware lettergr.; b. v. onong = unóng (noot bl. 21), tokor = ^w- ^or, olong-olong (IX) = «Zo-A«Zo^ (M.), otoh-otok = «^o-A«tóA ö 10). Aanm, 1. Buiten den regel staat poZei^ = />2<?m^ {aanm. K), -^fl»w. 2. Van woorden als pituy dat naar den regel jp^^w moest zijn, zoude men denken, dat zij overgenomen zijn. Van hindu is dat wel niet 'te betwijfelen, daar 't schrift blijkens 't gebrek aan een tee- ken voor tjy en stomme h (C. I op bl. 84) van T. overgenomen is. VI. awa waar T. «o, a oï aba heeft (zie § 17 II). VII. eja waar sub-T. en M. aja hebben (zie bl. 16 r. 2 van onder). VIII. am vaak waar T. en M. ai hebben (zie bl. 15 r. 9 van onder). IX. zeer dikwijls een neusklank als sluiter van een woord, waar T. en soms ook M. een scherpen vasten medeklinker van 't zelfde geslacht hebben ; b. v. olong-olong (V h.) = ,^ ^r- «77 x N .=v "«^ Dairiéch klanksidsel. 39 ^r7x\ (M.), sumanffan = êuman^foiy ongkam (V b.) = u^^^r? — \ (zie nader § 30 VI). a. 't Omgekeerde ïnpiduk (aanm. onder VIII § 80) =spid(mff (T.). X. Vaak aha waar T. of M. ao hebben; b. v. mahal = ntaól (noot bl. 21), takan = iaout djahai = ^W/ (zaid-M.)» bahan =s daon (zuid- M.), nahan = "^u^nSx V enz. XI. Eenlettergrepige gesloten woorden hebben den klinker gerekt; b. y. bük^ güng, kin enz. a. Diergel^ke woorden zijn soms in T. of M. tweelettergrepig met een o als voorslag (bl. 48 !**.); b. v. bak = ohik, gung = ogung: maar Mn is uit kijen = •77 0T>^"o^ (T»)- I^ voor- slag heeft in dezen tongval ook wel een neusklank tot sluiter; b. V. empat = opat (T. en M.). b, Eerdettergrepige vooral opene voorden, hebben ook twee gelijke door een h gescheiden klinkers; b. y. tuhu = tu (Malaga8i;jBn T. in tutu), lehe = Ie in nudé (T.), nehe = ne {Sumbawa), pikir =spir (T.), enz. (vgl. bl. 43 2^). Aant. 't Moderne Mal. heeft den eenlettergrepigen vorm, waar onder anderen Men., 't Mal. der geschriften» en Makassaarsch den tweelettergrepigen heeft met a of ha beginnende; b. v. lang = alang (Men. «bb), djung of djong (sfjj^ Perz.?) = ad^ung (Aö-I)> ^>V (Perz. viJLij)=o^a«^(ft3l), lat = alat (^^:^\ lui = alut (eiJlib blijkens 't Mandail. -77 x ^^^ 55 ^» ^** over- genomen is, daar 't anders olut zoude zijn), long (doodkist) =z alung (Mak.J, nu (Mal. van Palembang) = dnow (Men.), nU = hdrai (Men.) enz. Menangkabowsch scheidt soms den klinker in tweeën door h; b. v. djihin = djin (Ar.), ruhun (§ 30 III e.) = rum (Ar. Mal. ^. eigeun.). 't Sundaseh maakt den klinker dub- bel zonder scheider; b. v. schat = sat in asat (Jav.), do-o^ = bol . (Jav.), gu'ung of go-ong = ^»«^ of ^0»^ (Mal.), bu-uk = iS* (XI a), ^ê.«« = ^i» (Jav.), du-urn = e?i«« (Jav.), Ai«-itó = hut in «Airf (D., Tag. ohoi), ka-ak oiga-ak == kak (D.) of ^o* (T.), efe- eng = ^1»^ in dengdeng (Jav.). Xn. i:^ even als in M. (zie bl. 29 bij I) waar T. Il heeft; b. v. toU dang (V b) = tuUang, a. Alleen staat embalno (§ 30 IX) = maUo (T.), maZe^o (M.; vgl. Men. manow). XIII. ^ even als in M. in 't aldaar (bl. 30 bij IV) vermelde geval, waar T. l heeft; b. v. sodip == silnp (§ 25), duhalang (ook Men.) uit tdu- 40 Bairisch ilankstelseL Idlang (zie a. bl. 41); vgl. damn (Men.) = lasma (zie mum, 1 bl. 46); bidaïaq (Mak.) naast bilaldq (Ar. Mal. èÜtd) enz. XIV. di wel eens waar T. dji heeft; b. v. iadi = fe^ï, ^«im?»^ == ffandjü, djodi =z djudji (V è); 't geen zonderling is, daar deze tongval anders iji boven ü trekt (bl. 35 III). Minder vaak du waar T. dju heeft; b. V. ro^tfi» == radjum, edur (V o) = idfur. ' K. Klemioon, Deze is*te kennen uit de plaats van de ^(A. II è), tei-wijl een ge- rekte klinker in een laatste lettergreep plaats nemende op dtjze den klemtoon laat vallen (E I en III). — De uitzondering dehatd, dat hier debeta moest zijn, of dibdta (§ 22 III d^ op bl. 45) worden, is te wijten aan overname van 't woord uit 't Tobasch; men spreekt het ook debMa uit (vgl.de geciteerde plaats onder). Aanm, Daar deze tongval een e heeft, en dien klinker ook in een laatste lettergreep (bl. 33 b) bezigt, zoo heeft hij ook een ligtere laatste lettergreep, wat in T; en M. uit gebrek aan den kleurloozen klinker niet 't geval kan zijn; van daar pdei (bl. 36 acmm, 1), waarin e door de rekking der voorlaatste A)l. 38 V) moet gekomen zijn. Uit de rekking van den klinker in de voorlaatste zware let- tergreep is ook 't volgende te verklaren. I. De vooraanstaande ligtere lettergreep vaak weggeworpen, waar zij in T. of M. met een klinker begint; b. v. bara = abaray rirang = arirang^ goni naast agoni. Zoo zij met eeu neusklank gesloten is, en de volgende lettergreep met een stompen medeklinker begint, kan deze ook door den neusklank weggestooten worden; b. v. nakan = indahan^ lalu in pi. V. wdu (§ 30 IV) = andcdu oiindalu; maar balo = imlalo^ ëndukur = anduhur, en enderatja = naratja (Mal.). a. Zoo zij met een scherpen medeklinker begint , kan slechts de klinker wegvallen; b. v. tjemun naast erdjemun = u*^ -3 \ •jj-' O OC ""ÖT \ > tjutèan naast ënijuwan = u*> -3 \ •27 5r7 "73 N of u^ -30 \ "Z? ^^ "o \ (b^- ^3 ^' 2 V. onder). b. De praepositie i wordt vóór een woord vaak weggelaten ; b. v. sënda en aëndi in pi. v. i-s-enda en i-s-ëndi (E. IV «), dokken = i dokken. Door dat het zoo dikwijls voor tweelettergrepigc woor- den geschiedde, heeft men 't zelfs voor eenlettergrepige woorden gaan doen; b. v. dok = i dok, II. 't Voorhechtsel me, zoo 't door e^n neusklank gesloten is, die in sommige gevallen den beginner van 't stamwoord wcgstoot, valt DairUch klankstelseL 41 soms weg, zoo de volgende zware met een m begmt; b. v. muipai in plaats van memutoat, munuh in plaats van memunuh (van bumik) = nM- munu (T.), magahken in plaats van memagahJeen (van bagak), mahan in plaats van memahan (van bahan); daarentegen mëmukar. ni. 't Yoorhechtsel me (zonder sluitenden neusklank) wordt vóór alle medeklinkers, uitgezonderd l, r en h — daar vddr deze mede- klinker geen sluitende neusklank kan uitgesproken worden — omge- zet, zoodat er ë uit ontstaat met een sluitenden neusklank van 't geslacht van den beginner van 't stamwoord; b. v. empenghe = oc "* ^7 (T.), ëmbyar in pi. v. mëbyar = mabyar (T.), ëniar in pi. v. mëioTt ënggëluh in plaats van megëluh (= oC < X **T > zie § 80 IX), maar mëhangke, mêlampisy meritUjan, — remuwar is misschien in plaats Van mëruwar (§ 25). Begint *t stamw. met een klinker, dan gaat ë verlo- ren; b. V. mela = maüa (T.), moto == maoto (T.) enz. a. Deze tongval heeft ongaarne woorden van meer dan drie let- tergrepen; van daar tjingano (D. III) = u^ -75 \ 5^ O < "^ x> kikëtang^ waarvoor m^ blijkens oc "^ 'PO X 55 (M., zie bl. 27 r. S) moet weggevaUen zijn; evenzoo: kipangan. Van daar ook tu- fcara naast ërUuaoara (antu + ara), jpërbeyan uit pamè^'an^për' main miparumaeny dubalang = «Zv^oZa»^ (bl. 39 r. 1 v. o.). lY. 't Aanhechtsel ^, de overmaat uitdrukkende, trekt den klemtoon (§ 20 II a): ëntorau. De klemtoon van den vocativus is als in T. en M. y. In een ligtste lettergreep moet deze tongval e hebben; b. v. mer» dëkeng = malliking (§ 28 I £), bëmii = bamtt, bëlgah = balgd: men- dok = mandók enz. Dairische Leesoefening. (Tekst zie Leesb. Hl bl. 121). {Bindu-gëdang) Manuk-manuk saip-ladang/// asa lot mo kunukèn suhut sukuten amija i sukutkën sintêrëm lako bangku, asa ku-surat- kên mi kêrta-sena, .asa i bètoh kono, alé si-mengguru sukuten, asa i peterem kono nola bai sideban. Asa lot mo kunukën piduk arnija mêr- gêrar manak-manuk saip ladang; tab i dike nari rohna, malot i bêtoh sintêrëm kerèrohna, i kuso si-midahsa pe kunukën, malot i bagah- kën bëkasna rob, gërarna ngo kunukën kantja i bagahkën mërgërar manuk-manuk saip-ladaug; malot kunukën mërbukbuk manuk-manuk saip-lada-ngidi; gahgah mëngangkat ngangkat ngo kantja i tanoh, gah- gah mërdëngak-dëngak soraua pida-hidah .piduk si-deban mëngkehe mëngkiilu merkabangën, kënan panganën. Asa gahgah mo kunukën mëngangkat ngangkat manuk-manuk saip-lada-ngidi; idah mo kunu- 42 Bairisch klanksteUel. keu merbuwah kiju-ara tuganBa mërbelgah kajuna» tuganna ^jumê* rangkar dahanna, taganna binbiu bawahna, tuganna mèrsembur piduk êmbelgak bëlgab» dëkêt piduk kedek*kedek, dêkët binatang i datas ma- ngani bawah kaja-ara idi, eada pe malot ëndabuh buwah kaju ara idi djumpa manuk-manok saip lada-ngidi, makin kèlëk-këlêk i bakin so- rana idi, menger mo kunukën i b%e-ntjawi; i pêsulak mo kunukên i iongkir ênggang; "lako mo ko lêbekên tongkir alé ënggang si-mër dëngak-dëngak i tëru-hidi; menger mo ku-bëge tipat ari tipat bërngin; tah kade si-ni-dokna asa menger, nina, iga;'* bagi mo i dokken ënija- wi. "Uwe;" dok ënggang. Asa lako mija tuhu; këntja soh yami te- ruh, moogkam mo kunukën ënggang: "Kasa kono menger alé i tëru- hena; hapil, nina, i dëngkoh kaltu i datas, tërpëdëm pe kaltu mada i bakin soramu mërdëngak-dënga-kidi ;" bagi mo kata ëngga-ngidi. Asa mongkam mo manuk-manuk saip-ladang: asa menger pe aku, alë ëng- gang, bakin mëlehe ngaku ku-akap bakin malot aku kënan panganën; ku-idah kene kërina mangani buwab i datas, ku-tulus i tëru-hena, tab lot g^am sada ëndabub djumpaku katengku, asa ku-pangan, ëntëng sada pe g^'am malot djumpaku; i mo, asa mërdëngak dëngak aku gah- gah; muda masih mango atemu midah au, tarubkën nahan bangku buwah kaju-ara idi"; bagi mo dok manuk-manuk saip-ladang. ''Uwe"; dok ënggang. Asa molih miga midatas; këntja soh ija midatas, i kuso ëntjawi mo ënggang: ''Kade mango alë ënggaogl asa menger, nina ma- nuk-manuk saip-ladang?"; bagi mo dok ëntjawi. Asa mërdëngak-dën- gak pe ijja, nina, alé-enijawi! bakin mëlehe ngo, nina, ija malot ma- ngan; malot ija norok kabang mënulus panganënna, bakin malo-tija mërbukbuk; ku-taruhkën, nina, buwah kaju-ara ena bana, asa lot, nina, panganënna enz. II. WOORDVORM. § I. De meeste stamwoorden zijn tweelettergrepig. Die van meer dan vier lettergrepen zijn even zeldzaam als eenlettergrepige, die geen betrekking beteekenen. Die van vier lettergrepen worden of als twee- lettergrepige woorden uitgesproken (§ 18 o), of ondergaan in de eerste twee lettergrepen veranderingen (zie IV bl. 47). II. Eenlettergrepige hebben een bij-vorm die tweelettergrepig is ; die tweelcttergrepige ziet er op de volgende twee wijzen uit: § 22. Woordvorm, 43 1°. H^ heeft een o {e in BairUchy bl, 33 h) als eerste lettergreep, 't zy open, 't zij door een neosklank gesloten; b. v. omas naast maSy orak naast >aA, o«^^(w naast gosy ontjU (M.) uit Mal. tjU (vgl. i^ 2**.), odjitn naast (>(/«»» (vgl. XI a., en oa»^. op bl. 89). Aanm^ Soms met onderscheid van beteekenis; b. v. onggang of enggang (D.) rhinoceros-vogel maar ^a»^ ('t geluid van dien vogel); vgl. Jav. ënghak met kak in D. en AaAr in T., opat of «»/?a< (D.) 't getal 4, maar pat (zie Wdb.). In pi. v. o vindt men wegens § 28 I, ook andere klinkers; b. v. inggot (M.) = onggot enz. 2*. Hy heeft den klinker in tweeën gescheiden door een hoi to ; b. V. iihU uit Mïd. (/i< (vgl. ontjit in 1^.), ^oAoZ (nóord-M.) uit Holl. kooli lehe {DairUch^ zie h en de aant. bl. 39), ^o^odf (Bifi^j.) = ^^, jw- hang (M.) =zpang (T.), mAkj' uit «ww^ (zie öa«^. bl. 15), hohok (Tag.) = dw/fc (D.), sahang (Dajaksch) = sang (Bim.), kdhar (Batav. Mal.) uit 't Nederd. kar, amk (D.) = ak (T.). ^ Aanm, j als scheider van den klinker vindt m^n.in lajan (M.) = lahan (D.), dié beiden vap een lan moeten uitgegaan zijn; even zooj in ajaq (Mak.) = atcak (D.) uit een oA; (zoo als in T.); en in majas] (in de Eng. werken over Borneo mtas gespeld) = mawaa (n**. 5 bl. 14). Aant, dahan (D.; ook Mal.) moet uit een dan ontstaan zijn bligkens edan in 't Dajaksch, waar het denkelijk edan zal mee- sproken worden, zoodat het dan eigentlijk een eenlettergrepig woord is (zie boven 1^. Het is niet altijd mogelijk te bepalen,, welke vorm de oorspronkelijke is, daar door 't wegvallen van een «?, of h tusschen twee a's een eenlettergrepige vorm kan ont- staan; zoo b. V. kan djat in noord-M. ontstaan z\}Xi mi dj ahai(p, en Mal.) of djaicat (sub-T. zie n®. 22 bl. 15), maar met even groote waarschijnlijkheid kunnen djakat en djawat door 2**. van djat uitgegaan zijn. 't Jav. harambang (tweemaal hang met 't invoegsel ar) moet van hang (rood) afgeleid worclen, en is dus 't zelfde woord als 't Mal. hatcang, dat 't zelfde (roode ui) be- teekent i. m. Drieletlergrepige woorden hebben vaak een bijvorm , die twee- lettergrepig is, en soms in een tongval of zustertaai te vinden is; wat Vgl. koning (D. eureuma) met kuning (Mal. geel; zie verder "Wdb. onder hunik). 44 Woordvorm, § 22. uit de natuur van de ligtere lettergreep te verklaren is; b. v. tampu-- ning (M.), tmpoling (D.) =poning; w^ -3 \ 55 s^ \ a&r (attur^ bung) naast iurbung; tindawan (Men.), tjendatoan (Mal.) = dawan; •^X'T? ^ \ = bidokar (D.), (?»/fl«^ = binduUmg (D.); djüatang (Men.), djalatang (Mal.) = latong^ lateng (Ja v.); ampcUam (Mal. c VII § 30) = ^jc'Z^ (Jav.); ^«^w^ (Mal.) uit ttZ«-^«^ (zie aa»^. onder VI § 30) enz. (vgl. Dairisch K. 1 op bl. 40). o. Uit de vei^elijking blijkt het, dat de ligtere lettergreep (§ 18) nu eens gesloten, dan weder open is, en zelfs, dat men haar ge- sloten heeft in overgenomen woorden; h, Y,pUudar =zbintudar (D., zie bl. 46 bij «1*), sugapa (M.) = sunggapa^ \r^ 0$ \ ""■ OC uit upama (Sanscr.), '2r "or^ 55 x *5 = sMra (Mal.; uit Sanscr. mtra)^ pahadja (Jav.) uit Sanscr. pangJcadja^ tjempakxi naast tjëpaka (Jav.), tenghuluk (D.) = tahuluk; rigarung (D.) =. ringgarungy langkawas (Bisig.) uit lakatoaa (§ 25 II), enz. 5. Drielettergrepige woorden, die met een « beginnen, hebben vaak twee vormen, waarvan de een met su^ en de andere met si begint; b. v. subodak naast sibodaky mmangot naast simangot, au- ranhon naast sirambon, sikkora naast sukkord, aittora naast sut" tord enz.; vgl. ook eyalang met mwalang (D.). De naam van *t o- teeken (x) namentlijk sikora (§ 3) is aldus uit 't Sanscr. tjakra (§ 7 aanm, 6) ontstaan, en beteekende dus rad (^ 25 IV); even- zoo sindor (ƒ aanm, 1 bl. 46) liit sandara. Hier schijnt de betee- kenis van 't voorhechtsel si invloed uitgeoefend te hebben, want door si te nemen gaf men 't woord de gedaante van een tweelet- tergrepig stam woord, waarvóór dat voorhechtsel was gekomen. In de ligtere lettergreep ook van woorden, die niet met een 9 be- ginnen, vindt men nu eens t, dan eens «, meestal zoo de vol- gende lettergrepen ongelijke klinkers hebben; b. v. bituha naast btduka^ w*>Ö'5^"C/^ naast u^-p^x/j'. Aanm. pinasa uit panasa (Sanscr.) schijnt door *t Dairisch (zie bi. 38 IV) of een andere taal in T. gekomen te zijn. c. Drielettergrepige woorden, wier twee laatste lettergrepen van a voorzien zijn, hebben in T. in de ligtere lettergr. gaarne o; b. v. otara uit utara (Mal., Sanscr. uttara) , sowara uit suwara (M. en Mal. enz., Sanscr. swara), djonaha = djinaka (D., zie bl. 38 IV), rostaha = rintaka (D.), sondjata = sindjata (M.) enz; o alhier wordt verklaard uit zijn waarde als vertegenwoordiger van den kleurloozen klinker {Bairisch, bl.33 II h). Enkele woorden hebben 12. Woofdvorm. 45 er a naast; b. V. koaaja naast Aasaja. Zoo de laatste lettergreep i heeft en de voorlaatste o, ia u geliefd; b. v. unggoris^ vnggoU en ffuppani. Zelfs afgeleide woorden kannen in de ligtere letter- greep een anderen klinker hebben, dan hun toekomt naar *i stam- woord; b. y. parangan uit porangan (staraw. porang)^ todingkon naast todingkon; Tgl. ook harbangan = horhangan (M.), ramhowan = romhowan. Dat a in de ligtere lettergr. ook geliefd is, blijkt wel uit de uitspraak der voorhechtsels 5^ «9 x \ > OC ^9 x \ en "^ *9X\ (§ ö IV), die voor 'tstamwoord hun gewigt verlie- ^ zen (§ 20). Naast umhaen vindt men imbaen en amiaen, M. heeft anggoris = tmggoriSy enpamondnr = humondur (bl. 46 2**.). ^aii^. Bajaksch heeft er gaarne a, zelfs wanneer de klinker der eerste lettergreep van 't stamwoord een andere is; b. v. éfa- Man =. durijan (Mal.) van duM == duri (Mal.)» haputan van pu- put en an (zie e 1".) enz. <?. Zelden vindt men e in de ligtere lettergreep; van daar ook de op bl. 16 r. 6 v. o. vermelde uitspraak. Dit is dan ook de reden , waarom M. van debate ^ toen het den klemtoon op de voor- laatste van 't woord als substantief (§ 19 aanm,) had verlegd, de e in % veranderd heeft , daar de e slechts te dulden is in een Ugte (§ 18) lettergreep. Hieruit te verklaren djinaka (D.) uit djamaka (Sanscr. kleine of verachtel^ke I)jaina of Budhist), want 't is immers de eigenn. van een persoon , die partij trekt van de ligtgeloovigheid der mensdhen, zijn schuldeischers met praatjes den mond vullen- de, terwijl het in 't Mal. de bijnaam is van itnpalanduky als held van de fabel, die op de geestelijkheid een satyre bevat, en een bewijs van anti-Budhisme i^. Om dezelfde reden is ook nairHï (Sanscr.; Bal. neriti) nariH geworden; vgl. Jav. kimawony kitoala naast kemawont kernla^ enz. Aanm, In D. vindt men resanna, dat uit T. {irisanna) overgeno- men is, daar de benaming der windstreken meer in de wigchel- letterkunde, die b^ de Dairisch sprekenden van Toba gekomen is, te huis hooren, dan in 't dagelijksche leven (vgl. bl. 83 r. 2 v. o). Jant, In talen die ë hebben, zoo als b. v. 't Javaansch, kan natuurlijk de o niet anders dan als een gewope o, en dus als een zamengetrokken tweeklank (au) beschouwd worden; van daar. dat 't Jav. ook in overgenomen woorden in de ligtere lettergreep gaarne een anderen klinker neemt in plaats van o; b. v. gapura uit gopura (Sanscr,), sugata uit sogata (Sanscr.) enz. 46 Woordvorm, § 22. e. Als beginners van de ligtere lettergreep ziet men naast elkander optreden: 1°. scherpe en stompe medeklinkers; b. v. pUudar = hmtudar (a III bl. 44), Hndjaro (M.) uit^ïwe^'örö (Men.), garandam (Mal.) uit Urandam (Tamil.) enz. 2°. Gelijhgradige medekUnkers; b. v. tüubmg == pilubang; sU' rangkap naast turangkap =r pirangkap (Men.); j^oZat^ = kaiawU (Tag., bl. 15 bij IV), ' paringgi ^hsringgi (Mqh.); pamondur (M.) =' jWo«<ftfr «= ^«t^ttrfwr (Mal.); sappinur = tmpenur (D.); ^a- rambodja (Mal.) nit tarawbudja (Sanscr.); i^MrZa^a naast mrMa; ke- taring (D.) = taiaring; pamukuauq (Mak.) = kermkue (Jav.); H- M^» (D:) = pamarti; pmnasa = tjmmiija; stdembe (M.) = ^- Zawidtf^ (Men. «i : zekere boschgeest, zie § 28 aanm.); djak- pang (Daj.) = galapang; darghaju naast garghaju (Mal.); simbora uit ^^M?ra (Sanscr.; zie a bl. 44, en bl. 13 bij II); balemen (D.) = daloman j bolita = ^o&'to (Mal.). 3". Boorklinkera (bl. 6 r. 3 v. o.); b. v. rambotik=: sambotik; ss§ T? O jT* = longMm. 4°. Neusklanken met stompe medeklinkers (zie $ 30 VIII). 5**. ^ en » (§ 80 IV), en minder vaak * en * (§ 30 XI). jdant. 'Maleisch heeft als beginner der ligtére lettergreep vaak ^' waar Menangkabowsch t heeft; b. v. tjdngkada=itdngkaday tjandamn = tindawan, tjantadu ;= tmtadu enz. Soms heeft het t waar Jav. tj heeft; b. v. tarubuk = tjërubuk (Jav.), tdmpuUng = tjemptding, ƒ. Door 't streven naar tweelettergrepigheid (I), vindt men vaak de afknoiMng der ligtere lettergr. bij door 't invoegsel urn afgeleide woorden; van daar moru uit tumoru (van toru), terwijjl D. ^»ml'- re;^ (van teruh) heeft behouden ($ 18); masak uit tumasak (van ^- «a^), muldak (M.) uit djumiddak = djumuüak (van djudak^djur- lak; zie § 16 a). Deze afknotting is regel, zoo 'tstamwoord met een lipletter begint, en de afgeleide vorm een bijzondere betee- kenis heeft (hierover nader). Janm. 1. De afknotting van een laatste lettergreep heeft zelde^i plaats; voorbeelden: dndor uit een vroeger sindora (zie b op bl. 44), angkus (Jav.) uit angkusa (Sanscr.), sindur (Jav.) = sindura (D., Sanscr.), dasun (Men.) = lasuna (uit 't Sanscr., vgl. Bairisch bl. 40 r. 1). Aanm, 2. Zoo woorden een lettergreep meer krijgen, dan is 't J 22. Woordvorm. 47 vertegenwoordigen van een h of een halfklinker door een klinker de oorzaak (zie b. v. § 17 II, bl. IG r. 4, § 30 IL aanm. 2). IV. Vierleiter^repige woorden helsben vaak een drielettergrepigen bijvorm , door wegwerping van een der twee eerste lettergrepen (vgl. Bamich a. op bl. 41); b. v. artyan'oa&i u^«^ -30% 5^0X/^. Dtkwyh is de weggeworpen lettergreep de 'tweede; b. Y.saknff^am nii Men. iiddUnffgaffi (TamiL saditUnggamy, këndaka (Mal., tsie a. bl. 44), gidaga (Men.) nit kapardtika (Sanger.); matpati (Mal. duif) nit hhar- japaii (Sanscr. een getrouwd paar^ { 30 VIII); djapaU (Sund, duif) uit djc^apati (Sanscr. een gdroutod paar); dj^keria (iM,)tdidJajakeria; angkara (Mal.) nit dhangkara (Sanscr.), ^arpalej (Mal.) nit kiripiUei (Tamil.), parsapan uit pamapan (p9r + isap -^ an); tomöara uit to- rumbara; ndandak uit wga-landak ('t laatste woord is in'Mal* gebrui- kelijk); tanguma (M.) uit ionga-uma enz. Zelden valt de eerste letter- greep van de laatste twee weg; voorbeelden zijn i5t»a^a'(D.) = 5o»i- jaga; êinaga (naam van een marga), waar de beteekenisi van ei (zie ö bl. 44) ook gewerkt heeft, = tjunijaga (Men. naam van een suku), a. Herhaalde tweelettergrepige woorden verliezen den scheiden- den medeklinker meestal in 't eerste: ^7^ ö 'PT^ O X/^ "o ^ (tweemaal h^afC)^ "77 ö 'T^ O X/^ x naast 'T^OX/^X'T^O X/^x, dakdanak in pi. v. danak-dana^ ^ balbahulm^h v. bahüln hahtdy Kt^ -7^ -^ < "S \ (JlOa.) uit ^^ rpo -<^ (tweemaal hadang) + aanhechtsel a», mdmbarang (nit èangèdrangy § 80 YIII) == 6arang*èarang (Mal.), r<f;or ra^'or naast ^'or «yor . In palakpak (uit palak-palaK) is 't laatste verkort.. Zoo zijrechter met een klinker be- ginnen, worden zij niet verkoi^^, maar trekken soms hun sluiter voor 'tgebcele wooid; b. v. gulok-gulök uit tweemaal'»Zo^, alwaar de g in plaats van k wegens § 30 I moest komen, ptQup^jup uit vjup*ujiqf; vgl. kanak-'kanak (Mal.) = anak-^nak (D.). è. Zoo zi|j geen verkorting ondergaan, dan gebeurt 't volgende: 1**. De twee eerste lettergrepen worden in een bekend woord , verknoeid, zoodat 't geheele woord 't voorkomen heeft van een uit twee woorden bestaand woord; b. v. Hra-lenggam = eaUnggam (zie boven in IV), zoodat 't de beteekenis heeft van lenggam- zout in overeenstemming met sira-sandao (salpeter; vgl. sirabun en siragong in 't Wdk); <-^*» ^^^ "o O \ ^^ O X^ uit v/*> -^ -^0\ 55! O X^ (de sluitende n zie a bl. 44) door aan ari (dag) te denken; even zoo tjina-buta (zie aant, bl. 19) uit tjikni- bkuta (Sanscr.). 48 Woordvorm. J 22. 2**. In de twee eerste lettergrepen geschiedt 't zelfde wat boven Tan de drieléttergrepige woorden gezegd is , door dat men ze niet door middel van een bekend woord kan vjisthouden; b. v. hahodaga uit kapardaka (IV), mangy amun in plaats van manyapwn (van sjgamun d. i. «» + hamun), d^apari uit öyapari (Men.); suba-- hai uit d-babai (van èa&a)P;.manis^a (T.) = manusya (M.), pura- sani (Jnv.) = kuraaani (Mal. <jUp-), "^ "o N 52 -=. ^^ uit Mantmoej (§ ao III); katokeren (D.) == paiikoran, amisara (M.) uit a»i<9tt7am (Sanscr.), samUara naast aamesara (zie bl. IS * r. 8 y. o.)'*mt Sanscr. êaimtjara. Zelfs kennelyk afgeleide of zamengestelde woorden ontsnappen soms die veranderingen niett* van daar o^ "S \ 55 <S- j=l naast u^ "S^ xS^ ^ .» , harwacan naast harumwan en ^ro^tftrofs (M.) ; hwrahum (baro ■+■ bunt) enz. ^a»^. 't Jav. aaratoedi is in 't Mal. zelfs tweelettergrepig gewor- den (sardi); zoo ook pdk;/[it in sapakat (eensgezind) uit 't Ar. Y. Vjjflettergrepige woorden , welke meestal kennel^k afgeleide zijn , ondergaan soms ook in 't eerste gedeelte (§ 18 d) de in III en IV ver- melde veranderingen ;'»b. v. daramoanuwa (daro + J» + banuwd)^ sari- maiuwa ■=-■ mur-matutoa (§ 25 II!Q enz. a. Zqo de tweede lettergr. door een neusklank gesloten is, die vóór een scherpen medeklinker als beginner van de volgende let- tergr. staat, dan valt hij soms zelfs in 't schrift (§ 11) weg; b. v. •T?'^— O — X-^XOC-oX\ {y^n podom) naast -7^ •«— OCOX X^^XCC-oXX, 'T?*— 0-^^\"T"^ •3 X \ (van purpur) naast -77 ir— oc O \ "^ ^% \ "T* ^^ *-3X\« In deze woorden, die men als kennelijk afgeleid be- grijpt, is toch de p als sluiter niet te hooren, daar op 't tweede gedeelte de volle klemtoon is (§ 18 a). Daarentegen altijd 'T? ' '«^0'7752X\'^7x52-oX\ haUkkokkoton (§ 14 a), daar hier de ng natuurlijk niet wegvallen kain, daar het dan kdUhokr koton^ en dus onkenbaar zou worden. § 23. Sluitende medeklinkers. .1. Als sluiters kunnen optreden de scherpe medeklinkers, de ueus- klankeii en de trillers. 1 $ 23. Woordvorm, 49 a. De scherpe Terliemelte-medeklinker en de neusklank vnn 't zelfde geslacht zijn er van uitgezonderd (§ 7 aanm. 10). d. D. heeft ook een h als sluiter (zie bl. 32 I). II. Twee medeklinkers tegelijk kunnen noch sluiters noch begin- ners van een lettergreep zijn; b. v. u^ «"^ 5^ o \ ^"^ x i^ aliüo en niet ali-tlo; de klemtoon op de voorlaatste doet het als één woord kennen (§ 19 b). ^ III. Als sluiters van een lettergreep in een woord zijn geliefd 1°. de neusklanken vóór een va«^^»^ medeklinker van hun geslacht, en 2*. de doorklinkers. a. De u kan als sluiter vóór s niet uitgesproken worden (zie $ 11, bl. 27 I, en bl. 85 1). Daarentegen is ng op dezelfde plaats geliefd; b. v. -^ 'zr (uitspraak in T. en noord-M. zie § 11) kanffm (D.) = kansS (Men.). > Aanm, 1. In 't Men. is n, als sluiter vóór % overal, waar Mal. ng heeft; b. v. Ian8at=: langsat, Diergelijke woorden overgenomen worden op zijn Bataksch uitgesproken; van daar latsat (T., § 11), laiijat (noord-M.), lanljat (zuid-M.), en langs(U(D). Soms heeft zoo'n woord twee vormen , d'een in overeenkomst met het Mal. en d'ander met 't Men.; b. f. ^5-* 5r en* 5r— -3 \ 5- uit 't Men. IdnseJ (§ 28 la.), 't geen in 't Mal. langsef zoude zijn; van daar <X>is\'2ryZ\ = c»5-2^Tr7\ (D.), ^: S ^ "ZT Aanm, 2. De ng wordt dikwijls als sluiter w^ens § 11 vóór « en i geschreven; b. v. ^^^ "zr O "o ^^ "^T x 5^ O hoewel zy de Indische woorden dahdna en ijakii (Jav. aeJctt) zijn. Daar zuid- M. en D. ze in overeenstemming met de hun eigene uitspr. dcatg- êina en «0»^^» uitgesproken, zoo moeten zij ze van T. overgeno- men hebben (vgl. bl. 45 aanm.), Aanm. 3. Een n als sluiter vóór ^ of r komt nooit voor dan iu 't onder (IV) vermelde geval , en van een ng als sluiter vóór een l heeft mcA slechts een paar voorbeelden; b. v. bungle, waarnaast burUy en djingla, waar naast djüla. IV. Ieder medeklinker, die sluiter van een woord kan zijn, kan het in een woord van een lettergreep zijn, zoo het uit lettergrepen be- staat, die wat betreft sluiter en beginner gelijk zijn; b. v. — t> OCX \ ■■^OCXX, -^X^, *^ "ÖX V^^-OXN, 00*— \^ ^^\»'77'2TN'?^'2rr\, ^<»0-<»0, -^'^7X\^^'77X\, -*--5 (D.), 'cr-oCXN'^OCXN, '«^ "o N "*" "^ \ > *2r 50 Woordvorm. § 23. — . X \ "2^ — X \ enz. Hier ia echter op de uitspraak van som- mige dier woorden in T. (§ 11 c, § 14 a en § 15) te letten. «. In diergelijke woorden volgt zelfs in D., waar c § 11 in den regel niet plaats heeft, de neusklank wel eens 't geslacht van den beginner; b. v. dendang (D.) = dongdang (T.); vgl. dinding (Mal.) = dingding, ganggam (Mal.) = gemgem (D.) enz. h. Soms hebben zij een bij-vorm, waarin de sluiter der eerste lettergreep niet aanwezig is; b. v. ^— x ^"^ OC x \ = *^ OC x\^**OCX\tH^>(Mal.)= •77*2ro\'7^'2ro\>^^^«» (Jav.) ^=gemgem (ü.), gagah (Mal.) = gahgah (D., vgl. gegoh en gogo)^ soBal (Mal.) = yT'^e— x\'2r'«^x\ enz. Aant. 1. 't Makassaarsch vertegenwoordigt den sluiter der eer- ste lettergreep door een opgeslokte *, tenzij die een neusklank is, die Vüór een beginnende r, waarvoor een sluitende n geliefd is, n wordt; b. v. hdqbalaq = öO «"■ \ Oö <"~ \, keL-maqma" hng = bolèol (in salimhoUolon , zie § 30 VIII), kiqkiatq = *7^ "ir o \ "^y '2r o \ > raqraq = dopdap; maar rinring = ding- ding, ronrong = domdom enz. De ng en k niet als sluiters voor een 8 geliefd zijnde , zoo vindt men in plaats dezer medeklin- kers slechts den klinker als ware hij gesloten uitgesproken; b. v. sosong = songsong (Mal.), lèsereq = lipgsir {Mah), gasa = gangsa, sesa = siksa, parha = pariksa\ sisiq uit een vroeger siqsiq^ sèsang = "Z^xtZrJc, en^r. Zoo moet èisu uit bkiksu (Sanscr.) ontstaan zijn. Jont. 2, 't Makass. en Bug. hebben gaarne n als sluiter vóór een r {aant, 1). Zulke woorden in 't Mal. overgenomen, schui- ven een <^ in; b. v. sanddra uit 't Bug. sanrüy ganddrang uit Bug. ganrang; vgl. onderus (Jav. en Mal. van Ba^via) eigenn. van 't eiland Onrust , djenderal van 't Engelsche general enz. Aant 3. Mal. en Men. vinden ng vóór r en ? als sluiters on- aangenaam , van daar in 't voorhechtscl ma met een sluitenden neusklank geen ng vóór dien medeklinker zoo als in 't Jav.; pa- ngdlipur lara is dus (vgl. malipur kan) uit 't Jav. Van daar is ook r^ rumrum (Kawi) niet, zoo als in 't Jav. rungrum gewor- den. Men. heeft uit tenglong van 't Batav. Mal. (een Jav. dia- lect) telong (zie Wdb.) gemaakt. Aant 4. Als sluiter van een voorgaande lettergreep is in Mal. geliefd een neusklank van 't zelfde geslacht als de beginner der volgende, tenzij deze een « is, waarvoor ng als sluiter gcbc- y^ $ 24. Wowêeorm, 51 zigd wordt (aanm. 1 bl. 49). Een voorgaande lettergr., die met een anderen medeklinker gesloten is, Iieefb een klearloozen klin- ker; van daar samasta (Sanscr. samaHa), sdldsma (Sanscr. afleg* ma), w&ktu (Ar. waktu) enz. Zoo men daarin een anderen klinker wü laten hooren, wordt de lettergreep in de uitspraak als een afzonderlek woord aangebonden of een kleurlooze klinker inge- schoven; b. V. us-man of uaama» (^Uic), kapis-ta (Saact, pa- pifta) of kapisdta, Men. schuift soms een d^ u of o na een tril-* Ier in; b. v. saroban uit sdrban (Perz. Juby^)» taruH (eign.) uit turhiy èalukiA (eign.) uitspraak (bl. 72 aatd, 1) van btdkis Mal., Ar. tmsóS), siruga = atoarga (J9kr.)ykurdpef =kdrpej (Mal.), iaroH uit kursi (Ar.). Een vaste medeklinker kan ook als sluiter van zoo'n lettergr. k worden; b. v. rdkna (in eigenn.) uit rdéna (vgl. Jav. gamëkta uit samapta). *i L\jdt dus geen twijfel, dat de meeste Sanscr. woorden niet onmiddelijk in 't Bat. uit 't Sanscr. zijn overgenomen , daar 't Bat. in zoo'n lettergr. lederen klinker kan uitspreken (IV bl. 49 en § 27); zoo b. v. is boma uit 't Jav. of Mal. {toerna)^ daar het êama zoude zijn, zoo het onmiddelijk ware overgenomen; de o is hier dus vertegenwoor- diger van een ë (bl. 38 b). Andere voorbeelden zijn djolma of djëlma (D.), sokti (bl. 49 aanm. 2) enz. Dat Mal. in zoo'n letter- greep een kleurloozen klinker heeft, blgkt vooral uit de vergelij- king van diergelijke woorden als 'T? *5r \ *~ (zie Wdb.) met kdrpef {patroontaacJi), oö »5 \ "sr" O ^^t èdrsin enz. Van daar dat zulke woorden als sopsop en sohol in Mal. sdsap^ en sdsal z^n. 