VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
ooning van donder en blixem , eer gy iets van derzel- ver aard kende, u daar zeker vreesachtige verbeeldin» gen van hebt moeten maaken ; die niet weinig verfterkt worden, door den donder te noemen de gram{íchap der Godheid, en dergelyke onteerende fprookjes meer. Doch beboorde evenwel nu, uit het geene ik u gelverd heb, reeds te weeten, dat dit alles gekheid is, en fprookjes zyn van domheid en bygeloof. — Ik bid u, denkt eens bedaard na, wat By reeds van de luchtverfchynze. len geleerd hebt, Heb ik u niet duidelyk verklaard , dat het onweder eene natuurlyke zaak is, voortkomende uit de eleêrieke ftoffen in de wolken , welker uitbar- Xing donder en blixem te wege brengt? Wat by- zouders is er nu meer in het onweder, dan in den re- gen, de fneeuw, den wind, enz.? alleen dat de vertoo. ping deszelven , door het vuur der blixems en het ge- raas des donders, verfchrikkelyker is — ” » JANTJEN. Meester! zeg ons nu toch eens, hoe kos men de wolken zo geëleêtrizeerd ? en wat is het geraas van den donder?” » Meester. Wanneer de dampen des zomers door de warmte menigvuldig opryzen, verlaaten zy de aarde en ryzen op, ieder met hunne natuurlyke ele&rieke toffe , gelyk aan die van de oppervlakte der aarde, nà Zy, vóór de dampwording, verbonden wa. ren. Hooger in de lucht gekomen zyúde, en niet door de wolken opgeloscht, zo dat zy in den ftaat van wolken omzweeven , ontmoeten zy een veel kouder lucht, dan beneden 3 welke koude hun meer tot elkan- deren naderen doet, dan aan de warmẹ oppervlakte der aarde, en dus het volumen, of de uitgebreidheid , der opgereezen dampen merkelyk vermindert. Nu heb- ben wy by de Ele@riciteit gezien, dat, als een li- chaam geïzoleerd is, (zo als dat boven in de lucht plaats heeft, dewyl de lucht een eleriek en dus geen Pene lichaam is) en dan van oppervlakte of uitge- reidbeid verandert, de Eleêtrieke ftoffe , die zich naar de uitgebreidheid regelt, haar evenwigt verliest, en het lichaam geële@rizeerd wordt: zo worden de dampen in de lucht kleiner van uitgebreidheid, en dus geëlec. trizeerd. By voorbeeld, wanneer een cubiek voet dam: pen van de aarde opryst met 1000 deelen Eleâriciteit , die gelyk ftaat met de Ele@riciteit der aarde, en deeze LETT., IOL. NO, IO. F f Gul- 398 NATUURKUNDIG SCHOOLBOEK. cubiek voet boven in de lucht door koude zodanig Ím krimpt, dat hy een vierde van een cubiek voet uitge- breidheid wordt, of wel oppervlakte , zo blyven intus- fchen de rooo delen Eletriciteit daar by, doch nu maar £ voet zynde, zo is de betrekking tot de aarde 750 deelen te veel, en dus pofitief of ftellig geële@ri- zeerd, Aldus moeten , by zeer warm weder des zomer. dags, de wolken beftendig geëlectrizeerd ‚en wy dikmaals donder hebben. — Wat nu aan gt het eraas van den donder , het is niets anders, dan de as, welken de uitbarfting der Eleétrieke vonk’, of des Blixemftraals in de wolken veroorzaakt, even als ook de Leidfche yles, by derzelver ontlaading , een eeft. Deeze flag doet, het geluid wederkaatzen tegen de wolken, bergen , enz. en veroorzaakt de rommeling der Donderflagen. Vandaar heeft men in de bergagtige landen de zwaarte Donderflagen.” Reis van Lord MACARTNEYs naar China. Door GEOR= GE STAUNTON. Uit het Engelsch, Met Plaaten en Kaarten. 1IVde Deel. Te Amflerdam, by J. Allart. In gr. 8yo. 427 bl. eel mede te deelen hebbende uit deeze belangryke Reize , treeden wy, zonder iets by of af te doen van onze voorgaande oordeelvellingen (*), zo opzigtlyk het Werk als de Vertaaling, terftond ter zaake, om, by het algemeen vermelden des inhouds , een en ander weetenswaardigs en leerzaams aan te bieden. Het XIV Hoofdft. , waarmede dit Deel aanvangt, is in drie iss onderfcheiden , waarvan de eerfte ons het Britsch Gezantfchap voorftelt, te land reizende van Zong-choe-foe na Peking , en de byzonderheden ver meldt, in de eerstgemelde Stad en op reis ontmoet. — Schoon de Chineezen op de vroegere uitvinding van veele Werktuigen boogen, vinden wy, ten aanziene der Brandfpruiten, opgetekend, dat die de Reizigers daar aantroften „op dezelfde grondbeginzels als die van Es ropa gemaakt waren. Ook zegt men, dat de CAineezen de (*) Zie, wegens het I D., onze Paderi. Letteroef. voor 1799, bl. 629: w-gens het IL D. die voor 1800, bl, 1175 en over het 1 D. bl. 468. G. STAUNTON, REIS NAAR CHINA, 399 ie- uitvinding daarvan aan Europa verfchuldigd zyn , =m ze voor een gedeelte van de bouwftòffen, die ek oor de Ewropeërs zyn ve ddie vervaardigd hebben. ‚den zwaaren brand, die te Kanton, ten tyde dat de Admiraal ANsON-aldaar was, plaats hadt, en al. waar zyn volk, door middel deezer kunstwerktuigen, den voortgang des vuuts zo vaardiglyk en gelukkig ftuitte , hebben zy zich in. voorkomende gelegenheden -daarvan Waardig der opmerkinge is hetgeen gezegd wordt van het flaatkundig gebruik, ’t welk de CAtnse/che Regeerin maakt van de Zons- en: Maansverduisteringen : terwy wy aangemerkt vinden, dat, fchoon zommige der Man- darynen, die de Reizigers vergezelden, den waaren aart der Zons- en Maansverduisteringen zeer wel kenden, eg- ter Europifche Wiskunftenaars ten Keizerlyken Hove de- zelve berekenden; fchoon, naar hun zeggen, zommigen hunner Landgenooten wel in ftaat waren, óm ze met eene tamelyke naauwkeurigheid-te voorzeggen. Treffend is de overeenkomst tusfchen de vertooning der Godsdienttige Verecring in de Tempels van ro en in de Roomíche Kerken: dezelve wordt befchreeven als zo groot, dat, naar de aanmerking van eenen Je/wit, wanneer een Chinees in eene Kerk der Roomschgezinden gebragt werd, hy zich zou kunnen verbeelden, dat de eanbidders, welken hy zag, op dien tyd, de godheden Wan zyn eigen land vereerden. Zie hier deeze overeen- komst. ' „ Op het Altaar van eenen Chineefchen Tempel ziet men dikwyls, agter een fcherm, een Vrou- wenbeeld , °%t geen aan de Maagd MARIA kan: beant- woorden. Men noemt ze sjiN-MOE , dat is te zeggen de Gewyde Moeder. Zy wordt in eene alkove zittende, met een Kind in kaare armen, verbeeld, en een ftraal. krans, die een krans van heerlykheid geheeten wordt, omgeeft haar hoofd ; terwyl ’er zonder ophouden wasch- kaarsfen voor haar branden. — De Ao-chaungs, of Pries. ters van Fo, die in den Tempel dienst doen, gelyken, wegens hunne lange groove tabbaarden, en de gordels van koord, welke zy om hunne middel draagen, naar de Monniken van de orde van ST. FRANCISCUS. Zy leeven, gelyk deeze laatstgenoemden, in eenen ongehuw- den ftaat; zy woonen by elkander in kloosters, en leg- gen zich, fomtyds, eigenwillige boete en geftrengheid op.” — Het is deeze Bh r welke aanleiding gegee- ‘fa ven k 400 Ge STAUNTON — ven heeft tot het denkbeeld, dat, langs den wegva Tartaryen, de Chineezen door de Nestoriaanen een jm van Christendom gekreegen hebben, terwyl anderen & Apostel THOMAS onder hun als Prediker aanmerke De Zendeling PREMARE kon van deeze overeenkoms e andere reden geeven , dan dat het een trek ds Duivels geweest was, om de Jefuiten te plaagen. Voorts vinden wy hier opgemerkt, „dat de Tempel van Fo nog meer beelden bevatten, dan, doorgaans, in de meeste Roomsch-Katholyke Kerken gevonden worden; en zommigen van die beelden hebben meer overeer- komst met den eerdienst der oude, dan met dien der nieuwe Romeinen. Men ziet ‘er een Vrouwenbeeld , welk veel gelyknis met de afbeelding van wcma heeft. Dit beeld wordt voornaamlyk door jonge Doch- ters, die gaarn een Man, en door jonge Vrouwen, die gaarn Kinderen willen hebben, vereerd, . | „ Dewyl de leer van ro eene ondergefchikte godheid voor iedere foort van wenfchen , welke in ’s menfchen geest kunnen opryzen, erkent, heeft het niet kunnen misfen, of zy moest voornaamlyk onder die klasfen des volks, welke met hun lot, als een gevolg der natuur- lyke oorzaaken en gebeurenisfen, niet te vrede ‚ zeer veele aanhangers vinden. De regeering des lands ver- zet zich tegen de groote voortgangen deezer gezindheid in geenen deele; ook bemoeit zy zich nooit met byzon- dere meeningen. Zy verbiedt geenen Godsdienst, van welken zy gelooft te mogen veronderftellen, dat hy de tust en veiligheid der Maatíchappye niet ftooren zal. » In China heeft geen heerfchende Godsdienst plaats (*), Geene Priesters van eene RE gezindheid wor- den door den Staat betaald, boven anderen voorgetrok- ken, of aangemoedigd. De Keizer belydt eenen Gods dienst; 7 (*) „Alle Godsdienften (opdat wy de Aanmerking van cos- sıicny hier plaats geeven) zyn in Ching toegelaaten, uitgeno men de Christiyke. De Godsdienst maakt 'er geen voorwen, waarmede de regeering zich bemoeit. [Van waar dan, moga wy vraagen, de weering van den Christiyken ?] Het Mohans- daanendom heeft 'er eenige voortgangen gemaakt. Men wild de meesten der Chineefche Letterkundigen Godlochenaars zyn De aanhangers der Gezindheid van ro of Fog zyn de talryt ften van allen. De Schryver geeft 'er voldoende reden vaa Die Godsdienst is uit Andie oorfpronglyk.” LORD MACARTNEY's REIS NAAR CHINA. 40I ienst 5 veelen der Mandarynen eenen anderen; de meere erheid des volks omhelst eenen derden , welke is die an FO.” — Geen volk op den aardbodem is bygeloo- ziger dan het gros der Chineezen; dit wordt met voor- peelden opgehelderd, voor onze overneeming te breed- fpraakig. — Verder levert deeze Afdeeling veel op, om den Chineefthen Boerenftand te doen kennen, en’ der- zelver werkzaamheden te befchryven. De Chineefche Vrouwen krygen hier grooten lof. De opvoeding der Kinderen wordt gepreezen; zo ook de hulpvaardige Fa- milie-toefchieting tot hulp der armen. „ In gevolge hier- van ziet men in China nooit ongelukkigen, die het me- delyden der voorbygangeren zoeken op te wekken , of eene liefdegift voor hun vraagen. — Men moet hier by- voegen , dat dit voordeel geen pere van het aantal openbaare inftellingen van liefdaadigheid. — Zodanige inftellingen zyn min noodzaaklyk in een Land , alwaar d2 keten, die de fpruiten eener Familie vereenigt, maakt, dat, indien een derzelven nood lydt, alle de andere hem zonder uitftel, en zonder hem de minfte vernedering te doen ondergaan, te hulp komen.” | Men moet zich verbaazen, als men op het flot deezer Afdeelinge leest, dat, om de Gefchenken en al -de noodi- ge bagaadje te land te vervoeren, de Mandarynen vere pligt waren, omtrent negentig kleine wagens of karren, vier-en-veertig kruiwagens, meer dan tweehonderd paar- den, en byna drieduizend draagers te leveren. De tweede Afdeeling voert ten opfchrifts Her Britsch Gezanifchap reist van Peking na het Keizerlyk Paleis Tuen-min-yuen.. Merkwaardigheden van de Hoofdftad en het Keizerlyk Paleis. Wy kunnen met onze overneemin= gen van het merkwaardige onze Reizigers niet volgen. Alleen hun oordeel over Peking neemen wy over. … Aan het uiterfte eind der Voorftad (naa de Stad doorgetoogen te zyn) hieldt het Britsch Gezantfchap ftil, om elkander den indruk mede te deelen, welken de togt door Chi- na’; Hoofdftad in hunnen geest hadt nagelaaten. Zy wis- ten zeer wél, dat een enkele blik, als met een opflag van het oog, onder het voorttrekken, op die Stad ge- daan , hen niet in ftaat kon ftellen, om een juist oor- deel over dezelve te vellen: maar al het geen zy gezien hadden , uitgenomen het Keizerlyk Paleis, beantwoordde zins aan het denkbeeld , °t welk zy zich aangaan- e de Hoofdftad van het read Ryk gemaakt er z 3 en. 402 á. | G. STAUNTON den. Zy oordeelden, dat een Chinees, indien hy maar onzydig genoeg kon weezen, zich over het gezigt der fchepen, bruggen, pleinen, opevbaare gebouwen, en in “ algemeen over de. vertooning van rykdom en pracht in de Hoofdítad van Groot-Brittannie, veel meer voldaan zou moeten rekenen, dan zy over het gezigt van Pe- king geweest waren”? en De eerbied der Chineezen voor den Keizer grenst aan dien , welke der Godheid wordt beweezen. Men werwagtte, dat die hulde, welke de onderdaanen en vafallen des Ryks toebrengen , ook door den Engelchen ‘Afgezant zou be weezen worden. Diens hoogmoed hadt zich-.rceds be- Tedigd gevonden, door het opfchrift op de wiapgen der Jachten en Rydtuigen des Gezantfchaps, waarop met groote Chineefche Caraêters te leezen ftondt: Axnas SADEUR > SCHATTING VAN ENGELAND AANBRENGEN: pe. Dit vernederend opfchrift hadt hem geweldig ge- ftooten; dan, wilde hy zyne reis niet ftaaken , hy moest het zich getroosten. Hetzelve kon niet bedekt blyven, en ftondt overal vermeld te worden. Dan de gevorder- de pligtpleeging, om, by den Keizer komende, negen buigingen te- maaken, en by iedere met het hoofd de aarde aan te raaken, agtte MACARTNEY onvoegelyk voor de eer van den Souverain , welken hy vertegen- woordigde, Dit gaf aanleiding tot het uitdenken van veele red--en hulpmiddelen. Hy ftelde niet voor, om van de plegtigheid der nedervalling op den E ge- heel verfchoond te blyven, maar, dat een Onderdaan des Keizers van China, van gelyken rang als zyn eigen, voor de Schildery des Konings van Engeland, welke hy by zich hadt, en waarop die Vorst in zyn Staatfie- gewaad afgebeeld was, dezelfde nederbuigingen, welke men van den Gezant en Vertegenwoordiger wan dien Koning voor den Keizerlyken throon eischte, verrigten zou. Veel moeite hadt het in, dit te beduiden. Dan het vervolg wyst uit, dat het gezond verftand des Kei- zers die wonderlyke vinding noodloos maakte. De Kei- zer zou zich vergenoegen met die eerbiedige wyze van hulde, welke de Engel/chen betoonen , wanneer zy il de tegenwoordigheid van hunnen Souverain werfchynen. Wat ‘er voorviel, eer het zo verre kwam, is zonderling genoeg om-in het Werk zelve te leezen. Belangryk en zeer’ uitvoerig is de derde Afdeeling, eene befchryving geevende van het terugkeeren des De En zant- LORD MACARTNEY’S REIS NAAR CHINA, 403 gantfchaps van het Paleis Tuen-min-yuen na de Hoofd. tad — die hier, met derzelver merkwaardigheden, te veel om zelfs aan te ftippen, befchreeven wordt. Ook treft men bier naarigten aan , wegens het Ryksbeftuur en het Volkscharakter. De ten toon fpreiding der Ge- fchenken levert veele > bedenkingen op. Eéne fchryven wy af: — „ Onder de gefchenken was ook een omflag met Portraiten van den voornaamften Adel van Groot-Britannie, Opdat de Keizer deeze ver- zameling met zoo veel te meer genoegen zou befchou- wen, nam een der Mandarynen de moeite op zich, om, op de randen , den naam en rang der Perfoonen, die daarop afgebeeld waren, in Chinee/che Karakters te te- kenen. Toen de Mandaryn aan het Portrait van eenen Engelfchen bi naar het fchildery van Sir Josua REYNOLDS in ’t DE gebragt, gekomen was , zeide men hem, dat die Hertog, afgebeeld nog maar een kind zynde, een Za-zhin, dat is een groot Man, en zelfs van zeer verheeven rang was. Doch de Mandaryn be- greep zoo weinig, hoe een Kind, door Erfregt, een der- gelyken rang zou b@zitten, dat hy niet kon nalaaten zich ten uiterften verwonderd daarover te toonen ; en het penfeel, waarmede men de Chineefche Karakters te- kent, nederleggende, riep hy uit: dat hy zulk een op- fchrift by dit Portrait niet kon zetten ; dewyl de Kei- zer zeer wel wist, eenen Man van zeer verheeven Rang van eenen kleinen Jongen te onderfcheiden.” —— Deeze Afdeeling wordt beflooten met eene lyst der Planten, in de Provincie Pe-che-lê gevonden 5 in welker rang- fchikking en gedeeltlyke vertaaling de Vertolker zic wel geweeten heeft, Het XV Hoofdft. ftelt ons voor oogen de Reis na de Noordlyke Grenzen van het Chineefche Ryk ; ’t gezigt van den grooten Muur van China. Te veelvuldig zyn de vreemde voorwerpen , welke hier hun oog trok- ken, om ‘er eene lyst van te geeven, alsmede de ge- vallen , waarin zy by de Chineezen op eene byzondere wyze de aendagt trokken. —— De groote Muur, van welken het opfchrift gewaagt, maakt een ber Zi gee deelte van dit Hoofdftuk uit; hoe veel des gefchreeven is, zal men, zo het ons voorkomt, bezwaarlyk iets naauwkeuriger vinden , dan wy hier aantreffen. By an- dere grensmuuren is br te vergelyken in fterkte -. 4 co 404 G. STAUNTON en duurzaamheid. lyke Jaartelling gebruik maakten ; en voegt 'er STAUNTON by: ,, Een algemeene overweeging van den grooten Muur, dien eertyds zoo geduchten great en eiri overtuigend , vooreerst , den moed en de wyde uitzig= ten dier Regeering, welke tot eene zoo verbaazende onderneeming. kon befluiten; ten tweede, den reeds verre gevorderden {taat haarer maatfchappye, die de hulpmiddelen tot zulk een arbeid kon opleveren en den voortgang daarvan beftuuren ; en ten derde, haare kracht en ftandvastigheid, waarmede zy het tot zyne volkomen- heid (*) De Nederd. Vertaler brengt uit den Pranfchen Vertol ker deezes Werks eene Aantekening by. Mr. STAUNTON be driegt zich. In de Chineefthe Jaarboeken vindt men aangete kend, dat een Vorst uit den Stam van TcHao, genaamd od LING, den grooten Muur, driehonderd-en-drie jaaren vóór & Christlyke Jaartelling , begonnen heeft.” Hy geeft in deer Aantekening verder op, het voortzetten en vereenigen des zer Muuren, : LORD MACARTNEY’s REIS NAAR CHINAS 405 heid bragt. —— De lyn, welke deeze groote Muur be- fchryft, (ter lengte van vyftienhonderd Engel/che My- len) dient tot: heden tot eene grensfcheiding tusfchen de Natien zoo der Chineezen als der Zurtaaren. Hoe- wel zedert deeze beide Natien onder ééne volftrekte heerfchappy vereenigd zyn, het woord, het enkel woord, van den Alleenheerfcher genoegzaam is, om zich van alle zyne Onderdaanen, zonder onderfcheid , in alles te doen gehoorzaamen , behoudt egter iedere deezer beide Natien nog zekere denkbeelden van plaats- lyke regtsvorderingen en voorregten.” —- De geringfte Tartaar , gelyk wy vervolgens vermeld vinden , neemt eene grootíche houding aan, wahneer hy zich op zy- nen Geboortegrond bevindt, en beweert, dat geen Chs- nees het regt heeft om eenig gezag over hem te oefe- nen „ als hy aan de Fartaarfche zyde van den grooten Muur is. | In drie Afdeelingen is het XVI Hoofdft. onderfchei- den., De eerfte bevat de Reis des Gezantfchaps van den grooten Chineefchen Muur na des Keizers Zomer- paleis te Zhe-hol in Tartarye — doormengd met veele ontmoetingen op den weg, die grootlyks de Gefchiede- nis van China toelichten. —- De tweede Afdeeling be- fchryft de Onderhandeling tusfchen Lord MACARTNEY en den Ko-lao , of eerften Staatsminister , in het Paleis te Zhe-hol, en het plegtig Gehoor des vi ik Afge- zants by den Keizer van China, in eene Tent. Alles zeer naauwkeurig en breedfpraakig. f5 Wy 406 @ STAUNTON, REIS NAAR CHINA, Wy kunnen, daar ons beftek ten einde loopt, vaar en ander niet meer vermelden; en verdienen beide ze ontmoetingen in verband geleezen te worden. =} ook moeten wy ons verpenoegen met van de derde & deeling alleen den. hoofdinhoud of het opfchrift ant tekenen, Dezelve. behelst de viering van ’s Kew Geboorte - Verjaaring ; Byzonderheden wegens Zheh den Keizer en deszelfs Regeering, de Chincefthe Natit; en eindelyk de Terugreis van Zhe-hol na Peking; be flooten met eene lyst van Planten, op de Reis wifches Peking en Zhie-hol in Tartaryen gevonden, Dit Deel is, even als de voorgaande, mét -fraj Plaaten voorzien. De Nederd. Vertaaler merkt deswe- gen iets op, °t geen. wy onzen Leezeren niet willen onthouden. Dewyl, in een Werk: van deezen an, Plaaten van veel nut en aangenaambheid zyn, en deuil ve de voorwerpen fomtyds meer ophelderen en duidely ker voorftellen , dan de naauwkeurigfte befchryving ver mag, kan ik ook den Nederland/chen Leezer verzeke ren, dat de Uitgeever van dit Werk in onze moêder taal zorg gedragen heeft, dat de fraaije Engeiche Plaaten in die , welke deezen druk verfieren , getrouw: lyk gevolgd zyn. Dit ftrekt zich tot de kleinfte byzom derheden uit. En zulks was noodzaaklyk; want al het bywerk op die Plaaten is oorfpronglyk en zuiver Chi- neesch. Alles dient, om ons die zonderlinge Natie in haare meest karakteriftieke byzonderheden van naby te leeren kennen, Hierom raad ik ook de Nederduitiche Leezers-, geene der kleinigheden en fieraaden, als by: werk, by de voornaame afbeeldingen/op de Plaaten ge voegd , ongemerkt te laaten voorbygaan.” == Desg lyks , opdat wy ‘er dit byvoegen „ ishet gelegen me de Vignetten, hier en daar in ; etterdruk- geplaats. — Jammer dat het dunne papier zo zeer doordrüsie en aan de rugzyde een leclyke vlek -geeft — janse ook dat men zich tot een zo kostbaar Werk van #7 nieuwere of betere Drukletter bediend hebbe. BARBUEL , CRSCHIEDTNIS DER JAKODTNEN., 497 De Gefchtedends der Jakobynen , verkort. Door den Abt zanzoen. Uit het Fransch. Te Amflerdam, by J. Allart, reor. da gr. 3yo. 494 bl, i M“ de maand September des verftreeken Jaars ontvingen wy het Kerfte Deel eens Werks , getyteld : Gedenk- fehriften om te dieten tot de Gefthiedenis der Facobynen, doot: den Abt BAaRRUEL ; naar het Fransch; te Hamburg. by r. Faucné, Welhaast werd het gevolgd van andere Deelen șę zodat wy het IVde in April deezes Jaars in handen kreegen. Deeze vaardige opvolging eens vertaalden Werks van eene, zo °t fchynt , buitenlandfche Drukpersfe , deedt ons de vol- tooijing binnen kort te gemoet , en ons daardoor in ftaat ge- fteld zien, om over het geheel te kunnen oordeelen, en dess wegen onze Leezers bezig te houden; gelyk wy onze Be- oordeeling van een gelvkfoortig Werk , Proeven van Zam:n- zweeringen tegen alle Godsdienften en Regeeringsvormen in Eu- ropa, berokkend in de geheime Vergaderingen der Mluminaaten, Vry-Metzelaars en Leesgezelfchappen , door JOHN ROBISON , tot de uitgave der vier Stukken, of de voltooijing des gebee:- len Werks , lieten- verwylen (*); dan men fchynt den ghee- len“ afdruk der MNederduitfche Vertaaling des groöten Werks niet te hebben willen afwagten , maar heeft zich gehaast, om deeze Gefthiedenis der Jacobynen, zo als BARRUEIL dezelve verkort en zamengetrokken heeft uitgegeeven, in ’ licht te zenden, eer het breedfpraakiger Werk, in onze Taal, nog geheel het licht ziet (}). Wy vinden ons, door deezen betoonden yver, om den Vaderlanderen Boeken van dien ftempel te bezorgen , im ftaat geteld, om hun van het gehee/ op ééns te-berigten ; *t geen wy te liever doen, dewy! ons in het doorleezen des grooten Werks veel voorkwam , waarby wy ors herinnerden àin breedfpraakige Beoordeelingen in de Monthly Review , die ons geene zeer voordeelige denkbeelden inboezemden van den Franfchen Schryver. Wel is waar, deeze geeft voor het ver- taalde (Vde Dee! eenige Aanmerkingen op eenige Artikelen wit het Monthly Review , betreklyk tot de Gedenkfchriften over de Jacobynen, welke men ook voor deeze Verkorte Gefchtedenis splaatst heeft ; doch het ís er verre af, dat hy alles san- haal , laat ftaan wederlegt , wat deeze onze Engelfche Ampt- genooten , ten zynen bezwaare, in ‘t midden bragten. W laaten ons tot deezen twist niet in; dezelve is buiten ons; wy (*) Zie onze Waderl. Letteroef. voor 1800, bl. 64, enz. (t) Wy hebben zedert ook het Vde en laate Deel des grooten Werks ontvangen. 428 BARRUEL wy gewaagen ‘er flects van, maar moeten, tot een éy geen deeze Boekbeoordeelaars , wegens de Fry- Metzis, als Voorftanders der Ongodistery door BARRUEL gebrande optekenen, hier plaatzen; wy hadden het, eer wy dib gelfche Maandwerk uit onze handen gaven , alleen om & byzonderheids wille , opgetekend. Zy laaten zich dus hooren: , De Abbé saru mè ‚van den Aanhang der Vrymetzelaaren , door hem op ca ‚‚ millioen Perfoonen begroot, de haatlykfte fchildery. Alles, ‚> wat ten nadeele van dezelven bedagt kan worden, word: „ door hem, op de vyandlykfte wyze , byeenverzameld, mis „ vorind door fteekelige welfpreckenheid, en verzwaard door „ onheufche kanzel-kunftenaary , om daardoor een nieuw „ Alarmwekkend f(pookzel op te roepen. Van demen Duite „ Schen Geest maakt hy een’ allerverfchrik!ykften bliek , „ door denzelven te omhangen met het bloedig kleed ut zjn „eigen Land, en in den ftoet daarvan te doen veriye „ een geheel weinig zimenhangende lyst Anecdotes van Fras ae Ge Snoodheid, Franfche Trouwloosheid , Franfche Wre » heid (*).” BanrueL’s doel laat zich in zyne korte Voorreden leezet Wy fchryven dezelve grootendeels af. „Jk noem, in dez „s Gedenkfchriften, Jakobynen , elk en een ieder, die ingewyd „ is in de grondbeginzelen van die gelykheid en vryheid, die ‚‚ alles floopen, en alle de fnoodheden en rampen der Fran: 9, fche Omwenteling hebben voortgebragt. „ De geheime gefchiedenis dezer lieden, van hunne hoof- „ den en diepe aanhangelingen (adepten) nagaande , beb ik „gezien, dat hunne Sefte min haatlyk is, door de (echte „ daaden , die zy reeds begaan heeft, dan zy geducht is door „ de uitgebreidheid en algemeenheid van die, op welke zy ss nog bedacht is. Uitheemíche Volken hebben geidderd „ over het lot van Frankryk; maar zy westen niet genoeg, „wat hun te wachten itaat, indien het Jakobinisme & ‚ overhand houdt. Om hetzelve zo veel mogelyk voor & ‚… komen, beftem ik deze Gedenkfchrifven, om de driedt> „ bele famenzweering, de driedubbele Sette, van welke & „ Jakobynen flechts het rampzalig uitwerkzel zyn, uit de dé „ pe duisternisfen te voorfchyn te balen, waarin de „ dezelve bedolven houden. De orde , welke ik zal volges, „ Om deze Sette en deze Samenzweeringen te ontwikke, s zal volftrekt dezelfde zyn als die, volgens welke zy #* „gevormd hebben. > | ne » I1) Samenz veering der Sofisten van de Ongodsdienflig® „ tegen den God van het Christendom , tegen allen CH? j y“ C) Month'y Reva App. to Vol, XXVIL, p. 503 GESCHIEDENIS DER JAKOBYNEN, 4c9 3» Iyken Godsdienst, zonder: uitzondering , zonder onderfcheid » van Proteflant of Katholyk , Engelsch Episcopaal of Pres. >, byteriaan; tegen alle Altaaren van Geneve , Londen, Am. s flerdam , zoo wel als tegen die van Parys of Rome, ~ » 2) Samenzweering der Sofisten van Ongodsdienfligheid en > Wederfpannigheid tegen alle de Koningen, » 3) Samenzweering der Sofisten van Ongodsdienfligheid en „> Regeeringloosheid , tegen allen Godsdienst, en tegen alle Re- »» Beering » zelfs zonder onderfcheid , tegen alle Burgerlyke s» Maatfchappy, en allen Eigendom hoegenaamd. » De eerfte van deze Samenfpanningen was die van die ss lieden, die zich Wysgeeren noemden, De tweede die van s de Wysgeeren , vereenigd met de Achter-Loges der Vry-Met- » Zelaaren (*). De derde die der Wysgeeren en der Ächter- s Metzelaaren, vereenigd met de Illuminés. De famenver- » Eeniging der Wysgeeren, Achter- Metzelaaren en Illuminés » vormden de Jakobynen,. » Door aan te toonen, hoe deze vereeniging der driedub. » bele Sefte, onder dezen naam van Pakobynen , de driedub- » bele Samenzweering vervolgt, voortplant en vereeuwigt , 2> zal het flot van onze Gedenkfchriften weezen,dat wy tot de 3y Volken zeggen: Tot welken Godsdienst, tot welke Re. » geering, tot welken Rang in de Burgerlyke Maatfchappy » BY belnoart ‚ indien het Jakobinisme zegeprzalt, is het s gedaan met uwen Godsdienst, met uwe Werten, met „uwe Eigendommen, met de geheele Regeering en met » de geheele Burger-Maatfchappy. Uwe rykdommen, uwe » velden , uwe huizen, tot zelfs uwe hutten en kinderen » toe, alles houdt op het uwe te weezen, Gy hebt gedacht, », dat de Omwenteling der Jakobynen in Frankryk geëindigd » was; en de Omwenteling in Frankryk zelve is flechts eene ə» eerfte proeve der Jakobynen ; de wenfchen, eeden, en fa- » menzweeringen van het Jakobinisinus rekken zich uit over s, Engeland, Duitschland, lalie , Spanje, en over alle Nae » tien, zoo wel als over Frankryk.” l In. gevolge van dit plan , is des Schryvers eerfte Deel gety- teld: Samenzweering tegen het Christendom. — Het tweede: Samenzweering der Bastaard- Wysgeeren der Muitery tegen de Koningen. Het derde: Vervolg van de Samenzweering der Sofisten van Muitery. Varfchillende foorten van Vrymetzelaa- ren; (*) De Voorredenzar, te wel bewust dat de Wry-Metzrlaars reden te Over zouden vinden om hem van Leugen en Laster te befchuldigen , ihe dien hy van hun allen zonder onderfcheiuine fprake , maakt deeze Aantekening: , Ik zeg Achter- Loges, om dat het ver af is , dat site Vry- Metzelaars de wenzweeringen der AchtereLoges kennen, of mens aa zouden zyn, in ftaar om in den geest dezer Samenzweeringen te ceder,” i 410 BARRUEL ren; geheimen en plannen van kunne Achter - Loges, «eamm. Het vierde: Samenzweering der Bastaard- Wysgeeren der Ongod: dienfligheid en Regeeringloosheid. Sede der Illuminés, === Het vyfde : Gefchiedenis der llluminés; eerfle, tweede eg derà Tydperk. Het zesde: Vierde Tydperk Aankomst de Ziluminds in Frankryk. Seâe der FJakobynen , gevormd don de vereeniging der Saamgezwoorenen tegen het Altaar, des Throon, de Maatfchappy. Franfche Omwenteling. Wy willen den Schryver gaêrne gelooven, dat hy, „ on „ in de Lyceen of Schoolen der Sophisten, in de Loges der „‚ Metzelaaren of tlluminés, en by de Jakobynen, dezelfde be- „» doelingen, beginzelen, famenrottingen , middelen en perfooe nen te ontmoeten, moeite heeft moeten aanwenden om rot „de bewyzen van deze wangedrochtlyke verbintenis te ge » raken; dat by , ten einde hunne gangen na te gaan, vry wat ftelzels heeft moeten beftudeeren , vry wat kunte- „„ naaryen ontwikkelen , en in vry wat holen heeft moeten 3, indringen , om eindelyk in het hol te komen, ’t welk a ‚‚, hunne middelen zoo wel als hunne Seften moest veree nigen.” ` | j Oes plan duldet niet, hem in alle die wendingen te vol- gen, of met hem tot de tyden der Tempelieren op te klim- men, van welken hy alles kwaads gelooft, ondanks de by veelen duchtige tegenbewyzen van de gruwelen, deezen toegefchreeven ; of te onderzoeken , met hoe veel regts hy de veríchooning , zo niet de verdeediging, der Je/uiten op zich neemt. Wy hebben ons te meermalen verwonderd over het tegenflrydige en geenzins opgeklaarde in de berigten van Aanhangen, van Loges, van Achter-Loges, enz. ; over de veelal gedeeltiyke Ontfluieringen der Geheimenisfen; dit is des Abts geliefde woord , wanneer het op gedaane of gewaande ontdekkingen aankomt, _ Tegenfpraek der waarheid zou het weezen, ten aanziene van eenige byzondere Perfoonen van onderfcheiden rang, E ontkennen , dat zy den Godsdienst een kwaad hart toedrae gen; te ontkennen, dat eenigen van dien ftempel zich ge zelfchaplyk vercenigea , en het beginzellooze tragten voort te planten: maar een zamengefteld Plan , Zo als ons hier wordt voorgedraagen, is eene geheel andere zaak, en draagt meer blyks van een toeleg om zamenvoegingen te maaken , dan be wys dat dezelve daadlyk beftaan. Een berigt en geene wederlegging fchryvende , kunnen wy niet nalaaten te vermelden, te deezer dagen aangekundigd gè vonden te hebben ,als te Tubingen by COTTA ter perste gebragt, een Werkje, getyreld: De ZJnufluence attribué aux Philofophes aux Franc. Magons et aux Ilkuminés fur la Revolution & France, par j. }. Mounier Volgens de opgave der a ver 3 GESCHIEDENIS DER JAKOBYNEKNe 4rx vers van hetf Journal General de la Litterature etransere , Prem. Ann. p. 265, wederlegt de Burger MOUNieR daarin het deukbeeld , beweerd door BARRUEL , ROBISON en andere Uitwy- kelingen , dat de hedendaagfche W ysbegterte, byzonder die van VOLTAIRE, ROUSSEAU €N RAYNAL, alsmede de Prymetzelaary en het» Huminatisme , de oorzaaken der Fran/che Omwenten ling geweest zyn, Len deezen einde zoekt hy aan te toonen,. dat de Stelzels der Wysgeeren geene betrekking altoos hebben op de omftandighedén , die de Omwenteling te wege bragten 3 fchoon zy hebben kunnen medewerken , omde aandagt te bepaalen op de betrekkingen der Burgeren jegens elkander , en ten opzigte van het Gouvernement. Hy fpreekt de Vrymerzelaars geheel vry van eenigen invloed op die groote Gebeurtenis. Hy ftemt toe, dat de Werken, die uitge- komen zyn over de ZWumidaten in Duitschland , korten tyd vóór de Franfche Omwenteling , gelegenheid kunnen gegeeven hebben tot eene dergelyke befchuldig'ng; maar , voegt hy 'er nevens, om het gefchil uit te maaken, moest men beginnen met het bewys van de Egtheid deezer [Werken ; ’t geen hem in werfcheide opzigten hoogst bezwaarlyk voorkomt. == W herinneren ons, te deezer gelegenheid, reeds een geruimen tyd geleden, in ons Mengelwerk , een Stukje geplaatst te hebben van den Burger DE LA croix, Oud Hoogleeraar in de Regts- geleerdheid in het Lyceum, getyteld: Bedenkingen over de on- regt maatige befchuldigingen , afgegeeven tegen de waare IVys geeren, ten aanziene van de Staatsomwentelingen (*). —— OF het opgemelde Werk van den Burger mounier in Onze taale het licht zal zien, weeten wy niet; dan wy wenfchen zulks, om der gefchiedkundige waarheids wille. | Wy gaven, by het doorleezen van parrveL’s Werk, bos venal acht, of 'er , en wat 'er van ons Land in gezegd werd; dan wy vonden, noch op de dardryks- en Staatkurdige Tafel der Duitfche Loges Illuminées ons Land genoemd, noch op de dVaamlyst der voornaamfte Iiluminés, zedert de Stichting in 1776, fot aan de ontdekking van haare oorfpronglyke Schriften in 1786, noch op het Byvoegzel tot die Lyst, één enkelen naam van een Nederlander of Bataaf. Hier en daar werd in *t voorbygaan van Holland in het Werk gefprooken; dan, op bl.4ss gekomen, „de verovering van Holland, door PICHEGRUg » uit de voortgangen en famenrottingen der See,” zo als BARRUEL zegt, … verklaard.” De verkorte Gefchiedenis voldeedt ons niet: wy floegen het groote Werk, in het Vde Deel, bl.215, na, en vonden 'er met meer uitvoerigheids het zelfde, en eenige naamen, in de Verkorte Gefchicdenis alleen met Letters aangeweezen, geleed uitgedrukt, Schoon een en ander e ' Vele C°) Zie onze Alge Vader Leiteroef, voor 1798, bl, 357, CEZ 412 BARRUERL verkeerd gefpeld. re fecret fur letat de la Hollande, peu de msis (zo ftaat 'er) ayant Finvafien, Dan men moet de Gefchiedenis onzer Om- wentelinge flegts eenigzins van naby kennen, om het verdrazi- de, het vergrootte van deeze opgave te ontdekken. Wy fchrpven ‘er alleen dit, uit het groote Werk, van af, en men oordeele, „Leyden heeft deszelfs afgevaardigden in de Centraale Club; „ en de Clubs en de Broeders te Leyden zyn naar evenredig- ‚‚ heid talryker, althans nog oproeriger dan die van Am/er- » dam. De aanhangers van Utrecht overtreffen de een en » anderen in revolutionaire geestdrift. De waakzaamheid „ van het Gouvernement, en de nabyheid der legers ver ‚‚ jaagen hun uit hunne Clubs; hunne Opperhoofden vet- ‚> zamelen zich op ce Buitenplaatzen; en hunne beraadflagin: „ gen zyn behulpzaam aan die van den Areopagus van 4m- s> flerdam. Rotterdam veinst zich onzydig; en deze ganícht Onzydigheid is niet anders dan een Jakobinisme, dat flechts „ op gelegenheid wagt om zich te vertoonen. De Minister s en Aanhanger MAKEUKX telt in Magarden naauwlyks een vierde „ gedeelte der Inwoonderen , dat zich nog tegen zyn Apostel- „ fchap verzet. De Commisfaris AtcLaM zou in Haarlem „geen enkel Burger meer dulden. die niet geheel verkieefd „ Ware aan de Aanhangers van Amflerdaim, — AIGLAM is te > Amfterdam en te Haarlem de intendant der geheime tuig- ‚‚ huizen , waar de Broeders op het beftemde oogenblik „ wapens kunnen bekomen. Zo op dat oogenblik de be- „» fcherming der Magiftraat noodig mogt zyn, zy hebben ‚> vóór hen DEDEL , Aanhanger en Burgemeester. Om de , kosten van den Opftand te gemoet te komen, hebben zy s» vooral in de huizen van Koophandel de Kantooren var s» TEXIER, VaN COUDERC EN van ROTTEREAU. Zy hebben daar- „ enboven de fchatven en den revolutionairen yver van den » Jood sAPORTAS. Onder de Clubisten onderfcheiden zich de jə aanhangers GULCHER €N LAPRAU , even als onder de Wir » penleverantiers LATOUR en p***®” — Genoeg hebben wy van zes bladzyden afgefchreeven , om onze Leezers te be duiden , welke berigtgeevingen van ons Land hier voorko- men; en zal men daaruit, wegens het overige des Werks, wat de egtheid der opgave betreft, oordeelen, dan zeker is dezelve meer dan te verdenken. Te opmerkelyk zyn ons voorgekomen de woorden des Ver- taalers van de Verkorte Gefchiedenis aan den Leezer, om zæ hier geen plaats te geeven. „ Ik heb ze getrouw vertaald, » doch my gewacht, 'er eenige aanmerkingen op te maaken, omr p GESCHIEDENIS DER JAKOBYNEN. > 418 ‚omdat ik, na het leezen van de Gefchiedenis van het on- „ zichtbaar Verband, van de Schriften van rogison , en dit „, Werk van BARRUEL , wel- voor. myzelven zie, tot welke „> uiterften van fnoodheden Menfchen vervallen" zyn, die, ‚> onder den titel van Wysgeeren , alle gronden van Godss s» `dienst en Rede omver hebben zoeken te werpen, maar » tevens vreeze, of men niet, gelyk helaas! het zoo ligte » geloovig Menschdom gewoon is geflingerd te worden, nu ‚‚ Weder tot een ander uiterfte zal overflaan ! Menfchen t ‚‚ Volken! wanneer zult gy wys worden! Wanneer zult gy ‚‚ det licht, het welk de algoede Vader der Schepping u, » door zynen Zoon, heeft laaten ontfteeken, in zyn Kuan „ gele, eenvoudig volgen ; uit uwe eigene oogen ziende, „en vermydende de uiterften van Ongeloof , maar ook van „ Bygetoof ; van Losbandigheid en Regeeringloosheid , maar » ook van Geweetensdwang en willekeurige Overheerfching? » Maar ach! Dum vitant flulti vitia , in contraria currunt!” Nog één woord, en dan {tappen wy van dit Verkor= te Werk af, zonder onze Leezers met de Beoordeeling der Vyf Deelen des grooten Werks lastig te zullen vallen. Men fpeelt met den naam van Wysbegeerte en Wysgeer in deeze dagen zodanig, dat die beide eene haatlyke beteke nis krygen by veelen , die op Klanken en niet op zaaken tetten ; men fchreeuwt 'er tegen, op eene onbepaalde wyze ; elk Mensch, die durft denken , durft fpreeken , durft fchrye ven, op eene wyze , van de algemeen omhelsde begrippen afwykende , wordt aangezien en aangeduid als een JPysgeer, in den flegtst mogelyken, thans oinhelsden zin van die be. naaming. Wy raaden allen , die zich door deezen maalftroom van verwarring en haatlykheid niet willen laaten wegfleepen , te leezen — met toepasfing te leezen, de Verhandelingen van eenen MORGAN , LENTZ, VERSTAP, EN L. MEYER, ten bewyze . flrekkende, dat de waare Wiysgeerte , uit haaren eigen aart, , ep geenerlei wyze gefchikt is om het Gezag der Openbaaringe Ee ondermynen , en dat een doorgeoefend Wysgeer, in den flerken zin, een waar Christen zyn kan; te vinden in de iii van TRYLER's Godgeleerd Genootfchap , Vide TR ë | De ver-metele Geloften, of de Geestdrift ; door Mevrouw DE CÈNugs. Naar het Fransch. In II Deelen. In den Haage , dy}. C. Leeuwefiyn. ds gr. 8yo. Te zamen 590 bh “Camerirre, verzadigd door het onmaatig genot .van alle “xD de vermaaken, die het Hof van Frankryk, in den hoog- * ften top van deszelfs weelde, kon verfchaffen, vervalt in eene, - “ LETT. I8OI. NO. IO. Gg doge Pad > 414 DE GENLIS doodelyke onverfchilligheid , die hem het leven ondrasgelyk maakt. Zyn boezemvriend, de Baron van VERCEIL , hoopende bem, door verandering van lucht en van tooneelen , eenige verligting toe te brengen , overreedt hem, om gezausenlyt een reisje te onderneemen naar Languedoc, om aldaar eenige maanden op een Landgoed door te brengen , 't geen aan saiw viLLE toebehoorde. Naauwelyks hadden deeze twee boezemvrienden „ met bun- nen Heelmeester RENAUD, de merkwaardijfte plaatzen van het Landgoed en van den omliggenden oord bezigtigd , of zy verneemen, dat zich in die ftreek, op eene kleine Landhoc- ve, vóór eenige weeken , eene onbekende Dame had nederge- zet, die, onder den naam van CONSTANTIA, zeer. fil en sF- gezonderd leefde, veel goeds aan de armen deed, en, volgen; eenige berichten , jong en buitengemeen fchoon was, doc met niemand eenigen omgang wilde hebben, en haar amg zicht fteeds met een digten fluijer zodanig bedekte, dat nie: mand baar te zien kon komen. Na verfchillende poogingen , Om CONSTANTIA van naby te zien, gelukt zulks onze reizi- gers by een helderen maanefchyn. SAINVILLE wordt geheel van zyne zwartgallige onverfchilligheid geneezen , en gevoelt eerlang eene onoverwinnelyke liefde voor de onbekende Schoonheid , met welke hy nader in kennis zoekt te gara" ken, doch °t welk niet gelukt. Hetgeen het fynst beleid nie: vermag , geeft eindelyk het geval: onze reizigers Ontmoeten CONSTANTIA , niet verre van haare wooning, in rovers hane den, en ontzetten haar; by welke gelegenheid SAINVILLE , zwaar gekwetst, aan het huis van CONSTANTIA wordt ge bragt, en met haar in eene vertrouwelyke wriend{chap ge raakt. Volgens een aantal zeer waarfchynelyke berichten , 1$ deeze Dame eene allergevaarlykfte ligtekooi , die, onder naam van OPHELIA, Engeland heeft verlaaten; 't geen eene roote verwarring in de pas begonnen verkeering te We rengt. Men wordt echter eerlang in 't zekere onderricht, dat, hoe gegrond die verdenkingen ook fcheenen, zy echter alle valsch zyn. SainvirLe geeft van alles kennis aan COS STANTIA , die hem tot hier toe niets, aangaande haard naam en flaat, had willen openbaaren. Teffens biedt by haar zyne band aan, tot een wettig huwelyk ; waarop 2} antwoordt , dát , fchoon zy volgens de wetten zich in det echt zou kunnen begeeven, haar zulks door Godsdienst € Eer verboden wordt. Zy ftelt te gelyk haaren Vriend de 6” fchiedenis van haar leven ter hand, die, in ’ kort, Y? volgenden inhoud is. CONSTANTIA, gebooren te Londen t! een zanzienelyk geflagt , verliest haare ouders, in den Cà derdom van zestien jaaren , en trouwt met Lord cLartS" Don. De jonggetrouwden genieten in den beginne alle & 6. t DE VEDMETELE GELCFTEN,. Het leezen van dit Boek zal, voor het overige, zeer wel aan het hoofdoogmerk voldoen, om een ieder af te fchrik- ken van het doen van onvoorzichtige Geloften, en kunnen dienen tot bevestiging deezer gewigtige waarheid: , Dat, „ zonder wysheid, en, by gevolg , zonder gematigdheid , „ de gevoeligheid flechts een rampzalig gefchenk is; en „ dat, zonder de rede, de deugd zelve, haar edel karak- Gg a s WE 116. DE GENLIS, DE VERMETELE GELOFTEN, 4 „ ter verliezende, door 't verwerpen der onveranisgie „‚ grondbeginzels, welke haar moeten leiden, miet andsr „ Werk gaat, dan met de onbehoedzaamheid en onftuimige `» der verblindfte driften, waardoor zy, op buitengewone a ‚, gevaarlyke wegen gerakende , vroeg of laat het {asotea „ wordt harer vermetelheid , en verdoold loopt door eene p „ nigende vrees, of zich aan de wanhoop opoffert.” NSA | De Kleine LA BRUYERE , of Karakters en Zeden der Kinderen onzes tyds. Dit Werk is opgefteld , om in de opvoesing vas kinderen van swaalf of dertien jaaren gebruikt te worden, uitgenomen de tien laatfle Hoofddeelen , die gefchikt zyn voer lieden van de- groote waereld, Door Mevrouw ‘or carus. Uit het Fransch vertaald door ELISABETH BEKEER, Wed, A. WOLFF. Zn den Haage, by J. C. Leeuweftyn , 18o. In gr. 8yo. 206 bl., behalven het Voorwerk van AVTI bl HS de beroemde Caraêères de LA BRUYERE zyn voo Volwasfenen , moet dit Boekje zyn voor Kinderen; ziet daar reden gegeven van den Tytel. La sruvene is een groot Schilder, zegt Mevr. DE GENLIS, dien men onmogelyk in wi. niature copiteren kan; zy belydt dus zeer gaarne, dat zy voor dezen haren meest geliefden Schryver moet onderdoen. Wy willen de Opfchriften affchryven der drieëntwintig onderíchei- dene Hoofddelen , die den inhoud uitmaken van die kleine Werkje: Plan van het Werk en bedoeling der Schry/fler, —— Over. het Lezen, het Overdenken , en de Leerzaamheid, ==- De perfoonelyke Verdienften, — De kleine Meisjes. — Het Hart, — De kleine Jongens. De Befpotting. mm Het befteden van den Tyd. — De famenleving en de intrede in de Waerell. De Lafheid. — Het verkeerd Oordee- len, de Laster , en de Letterkundige Loopbaan. — — De Bree derlyke Vriendfchap. ——- De hooge Rang en de Vorfien. — De flerke Geesten. — Over verfcheidene Onderwerpen u Gebruiken, De liefde tot Roem en voor het Vaderland, De Welvoegzaansheden en de Eerbied, mmm De Vor oordeelen. — De Dood. De Zelfmoord, mmm De y daad eener goede Opvoeding. — De Listigen, —— fd Reizen. Het laatfte zo wel als de dertien eerfte Hoofddelzs zyn voor het onderwys der Jeugd gefchikt. Wy kiezen b! zevende , hetwelk verreweg het kortíte is, tot ene próct. De zesPoTTinG is het Opfchrift. ‚ De gewoonte van te befpotten is altyd haatlyk , maar # „» is dom in een kind. Orgon is in zyn veertiende jaar rees „ Overal gehaat om zyne aanhoudende {potternyen. „ wat voor hem nieuw is, fchynt.bem belachlyk, - Om, v=% € n5 g DR GENLIS, DE KLEINE LA BRUYERE, … 417 » te zyn voor zyne berisping, moet men in alles volkomen „œ gelyken naar die perfoonen, die hy dagelyks ziet. ls eene „ vrouw niet gekleed als zyne moeder , zyne zusters , of ‚, zyne nichten , hy lacht haar uit. Heeft een kleine jongen »» andere manieren dan de zynen , hy lacht hem uit. Ziet ‚… hy ín een huis andere gebruiken dan in zyne familie, hy » fpot 'er mede. Eet men een ragout die hy nooit zag op- » disfchen, al weer rede tot fpotterny. Maar, als hy een » vreemdeling ontmoet, dan komt er aan zyn gefpot geen s Einde. Hy vindt niets vreemder noch grappiger dan een ‚‚ Engelschman die Fransch fpreekt met een Engelsch accent; ‚… zo oordeelt hy ook over de Duitfchers, de Ttaliaanen , enz, „ Maar dewyl een kind nog maar een armoedig voorraadje ‚… van befpottingen hebb.n kan, beftaat die van oTov in ‚‚ ten veelbeduidenden oogwenk aan zyne makkers te geven ; een oogwenk, vergezeld door een fil lachje, altyd meer onbefcheiden dan fyn; of in zyn neus op te trekken, of ook dikwyls in te fchaateren van lagchen , en zich driftig om te keeren. Deze onb:fchofte gekheid ontftaat meestal » uit kwaadaartigheid , en ongemeene groote domheid. , s» ONESIME , verre van een fpotter te zyn, lydt waarlyk » als hy ziet dat iemand iet verkeerds doet. Hy houdt zich ‚> altyd als of hy het niet zag; en wenscht dat niemand 'er » aandacht op floeg. De verlegenheid van anderen valt hem » lastig; hy kan niet begrypen hoe men toch zo gek kan „ Zyn, om te kunnen {potten met een kleed, een woord, » eene houding , enz. Oruon zal eens veel vyanden heb- » ben; men zal hem houden voor een Fat, en een kwaad- s aartig fchepzel. Onesime zal overal bemind blyven, ge » zogt worden, vrienden hebben , en die waardig zyn. ` » De geestigfte fpotterny, en die de fnedigite gezegden s> voortbrengt, belet de waereld piet om den fpotter te ver- s» achten. 