VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
OVER VERMAAK EN PYN. 155 ' dat dit zyn Dichtftuk afgemaakt was. Dit oordecl 't.gcen w)', derhalvcn , wegens diens gevoelcns ten dcczcn op- figtc mown vellcn , is , dat, volgcns hot Plan wclk de Schcppcr by het fcheppen der VVerold zicli vourtlcldc^ alia ^at //, regt is: J£en gevoelcn, 't welk den tocts van het flrengst ff^ysgeerig cn odgclccrd ondcrzojk kan door- flaan: naardemaal allcs wat is, of modzaakhk of totval^ Isg, vcrbonden is met de vooraf l>epaa'de VVetten van liet al^mecn Zameoftd dcr dingen; dat is, met de algemcene Wetten van Bcweeging ^ die van de vcreeniging^ wc ke hcftaat tusfclicn ZJel en Lichaam , cn de mccr byzondere Wetten van de Fryheidoi den Vryen TVil dcr menfchcn. Lkden, niet genoegzaam in zaaken van dcezcn aart bedreeven, mogen op de gedagtcn vallen,.dat leibnitz, door zyn Stelzel van het Opiimismus , de weezcnlykhcid nn een todumcndcn cn bi&tcr ftaat, naa dit Leeven^ wilde lochenen. Doch dit \% eene misvatting: hy fpreckt allccn w dccze soorbygflande vcreldcu , welke god in zync mi^Vttdtc fcheppen: van allc dic, zcgt hy, was dccze dt6este, de "HAmoakiftc'^ leibmtz was ecn Ch^nten^ en {tdoofje in ceo toekomcnden altoos duurenden Staat van Oiilfcrffjtie/J. 't Gcen , overzulks , het Stclzel van lubnjtz van datwfl Or. KING onderfchcidt, is zyne veronderftclling , <fat dceze d^adlyk beftaande wrcld de beste is van allc '^S^h^ Wfireldms onafhangelyk zclfs van de kcuzc^ door coo van dezelve gcmaakt: tcrwyl Dr. king vcrondcr- ftdtj rfat, ten opzigte van den Schcppcr, in het dcnk^ Mdd van cenige imogclyke wcrdd , wclke ook , nicts hecft kunnen voorkomen , 't gcen dezelve aan zyne keuzc aanprees; en dat het de vrye bepaalins Van den Godlyken wil allcffl was , die aan de tcgcmvoordige wereld het be- ™n gaf; want allc mogelyke werelden, in het dcnkbccld dft" Scheppinge , warcn noodzaaklyk bcp'iald cn onvol^ cn, fchoon in vcrgclykin^ met clkandcr, ondcr- fcheide graaden van volmaakthcid hcbbcndc , warcn ze alle even onverfchillig voor het opperweezen, als onein- d'g van *t zelvc ondcrfchcidcn , en 't gccn gcvolglyk mccr en mccr volmaakte werelden kon voortbrcngen. Leibnite fchynt, derhalvcn, aan het dcnkbccld van CODS Groutlieid en Magt icts onttrokken tc hcbben , met te veronderftellcn , dat dccze vtercld de volmaaktllc was van alle mogclykc 'v^erellen ; of door *er een trap van voor- treflykheid aan toe te fchry ven , betrekkclyk tot den Schep- per 5^ PHOEVE y OVER VERMAAK EN PYN. < per en dicns hoogc inzigten , boven cenige andcre Wc- reld. En dus verraadt dit fchitterend Stelzd, zoo hoog opgehemeld door de AanhaHgercn van leibnitz, zelfs in den cerflen opflage, dat algemcen kenmerk van zwakheid, aan alle menichelyke Stelzels eigen. Om te befluitcn. De beste en indcdaad ^^nig zekcre wyze , om wysgecrig over dit ftuk tc redenkavelen ^ fchynt deezc te zyn. Pyn en Kwaati bcflaan daadlyk in de wcreld, en zeker niec zonder des Scheppers kennis cn toclaating; de in 't oogloopende en natuurlyke gcvol- gen van deeze-, door de ondervinding geftaafde , waarheid zyn ; voor cerst , dat liet geluk dcs Menfchen het ctnig of voornaam doelwit der Scheppinge niet was ten twee* den J dat Pyn en Kwaad niet zonder oorzaake in de we-, reld worden toegelatttn, — • en, ten dcrd$n^ dat, in het bepaalde Stelzel der dingen , 't welk de groote Schcppcr aUecn kan bevatten cn ontvouwen , de Mensch daar van niet gehcel kon ontheevcn weezen. En heeft dit plaats gcvbnden in deeze Wercld , waarom ook niet in de toekomcndcf Wat eindig Verftand kan de grenzen bcpaalen van die Hoogftc Kegtvaardigheid^ wier onvcrvrcemdbaar regt het is , Strafe zo wcl als Delooning nit te deelen ? Deeze heeft geen paalcn:- want geen der Godlyke Volmaaktheden is bepaald wederom , welk Sterveling kan de voile uitgcfcektheid bevatten van zyne ycrpUgtingen aan de Godheid, of de maat van boosheid en fchuld^ opgeflooten in de wederfpannigheid en onge- boorzaamheid der Menfchen ? Zal dan de Ongclomgc het zich aanmaatigen , cen voorfchrift te geeven aan den Op^ pcr-RegterP — Moet hy niet veeleer zich mderwcr^ pcffy cn becyen f fAlf DK VR&BORGBN OF VBRMOMDE VENUSZISKTB. 57 Adn dc Heeren Schryvcrcn en Uitgeevers van dc 14. Algemcenc Vaderlandfche LctteroefFeiiingcn. hfyte Heeren I 'oen ik , voor een Jaar , hct uitmuntend , origineel „ die Feneri/chc Krankheit ^ geltezcn had, en ras daar op', 91 ait de Couranten , zag , dat het zelve in onze taal zou SI worden overgcbragt , verblydde ik my heel zcer. Dan 5, hct lang vcrtoef van dit fchoonc Stuk, en hct belang, „bct welk 'er, buiten onze Artzen, veelcn onzcr braaf- n ftc burgeren , vooral in *t sdehoofdftuk des 4dcn boeks, 5,0. spp, enz. by hceft, noopte niy dit Hoofdftuk , ^Z- fiUen^ te veirtaalen , en U te verzoeken , cm het in l]w Menge/werk eene plaats te gunnen ; dit zal aan 'c M tcTwagtc Wcrk geen nadeel , en , zo ik , op goede „ ponden,inccn; aan veele uwer Leczcren zeer veel ge- 'i Htrtogenbosch , Jen 26 January , 1790. VAN DB VERBORGEN OF TERMOMOE VENUSZIBKTB. Thans fchynen de Artzen vry algcmcen van gcvoelcn , dat 'er geen vaste , cigenaqrtigc (j>athogfiomonirchc) tekenen of toevallen zyn, waar aan men de Venusziekte kankcnnen. In 't algemeen fchynt men te geloovcn, dat deczc Ziekte eene Proteus is , die alle mogelyke ge- daantcn tanneerat , en zig van de eene in de andere ver- andert. 'Er zyn, gelyk men zegt, naauwlyks Ziek- ten, die niet Tomwylen door 't Vencrisch gift veroor- xaakt worden. Ja, zo men de verzekerinj; van Tommige bcroemde Artzen gclooven mag,zo biyft dit gift dikwyls so, 30 en meer Jaaren in het lichaam verborgen, zonder deszelfs aanweezigheid , door i&n &6mg teken , te vertoo- nen , inaar verfchynt dan op d^nmaal , onder een gcdaaa- )) nistheid en gcnoegen docn. Mftecds, Mxne Heeren I Ik ben en blyve Uwc gereede Dienaar, J. VAN D B R H A R. I 58 VAN DE VERBORC?g)tV te, welke men niet had vcrwagt; of vcrtoont zig in *c gelieel niet , maar plant zig op de kinderen voort , en brcekt, by dezelve , misfcliien cerst in 't 20, gofte Jaar, of 00k wcl laater, uit. Trcurig noodlot voor 't mensclidom, zo deeze ftcUing gcgronl is! Ook zy, die het allerkuischt gelcefd licbbcn, en gczond fchynen', kunnen eensklaps cen hcvige. trap vail V: Ziekte krygen,\vanneer het van den Vader of- Grootvader overgeerfcle gift zig naar buiten vertoont*' • Vcele dergelyke gevallen vind men by hedendaag- fdie Schryvers geboekt, vooral by rosenstein, fabre^. AGOSTiNi, SANCHEZ cn andcFC. Dan , de leere van de (zogenaamde) vermomde V: Zitk* te is nict zeer oud. Baglivius heeft ze ecrst uitge* dagt (tf) , en is lang na hem niet aangenomcn. Astruo Ipfeekt 'er in 't voorbygaan van, cn fchynt ze te ver^ wcri^cn (I). Siuts 20 Jaaren is dit lecrftdfel 't cerst by»' na algemeen, dpor de Artzen, aangenomcn: de grondwiyi waar op het rust, zyn echter tot hier toe nooit ondeiv zogt nog bewezen. Is 'cr cen IcerftelfeU het welk verdient nauwkeurig onderzogt te worden , het is waarlyk dat van de geheime of verborgen V: Ziekte. Niet alleen heeft dit op de daadlykc Geneeskunde cen grooten invloed , maar ook vooral tot gerustftelling van alien, die ooit aan cenig Venerisch toeval heeft decl gchad: gevolglyk hangt 'de gerustheid van ecn groot decl des menschlyken geflagi^ daar van volkomen af. Is deeze leere gegrond , dan kunnen zulke nooit zekcr zyn, dat het fmct by hen wezenlyk verde;lgd is, en zyn dus altoos in vrees en gevaar, dat het ^dnmaal elders zal uitbarften, en zig op hunne kinderen voortplanten. Vcele van hun zyn> ook deeds in vrees en angst: zy gelooven zfclf niet, dat ze ten voUen gcneezen zyn. Het ligtfte toeval, en- kele hoofdpyn, verkoudheid, enz* maakt hun bekommerd,; en vormt denkbeelden , dat 'er nog cen verborgen fmet,. het welk niet is uitireroeid , by hun plaats heeft. Tot volkomen gerustftelling van deeze menfchen , gaa ik nu bewyzen: riap ^er gcheel geen geheime nog ver^ iorgen Ziekten zyn^ cn cat het V: fmct nooir lang,. Ca) Opera y 1721 , p. 61. J)t Morils FenereiSy p. 121. OF VERMOIfOB VENOSZIECTE. ^ hfff, zonJcT ciders eenig tekcn of toeval zifner tcgen- woordighe'id te doen zien, in hct mciisclilyk lichaam ver« borgcn kan zyn (♦> Dat'erna vcrborgeu V: Ziekten zoudtn zyn, bcwyst men: 1. (Jit Waamcemingen. 2. Uit de geiieezing deczcr Ziekte door Kwikmiddclen.' Wat de codlc flelling , de ervaring , betreft , zo is het Dtt te ontkcnnen , dat wy by veele geloofivaardige Schryw Tcrs gevallcn vinden , waarin de gcvolgen van Venerifcher bcfmctiing z:g eerst na veele Jaarcn zou hebben ver- toond. Dan , de verhaalcn deezer gcbeurtcnisfen zyn leer \'eTdagt. AUes komt hier op *t verhaal dcs Ly- dcrszclfaan, die verzekert: dat zyne tegcnwoor- dige tocvallen allecn zyn toe te fchryven aan ecne voor nde Jaaren verkregen Venerifche befmetting; wyl hy fints fia tyd, (10 hy zegt,) zig daar aan nimmep weder heeft bteoigpfteld. NIaar , welk eon ArtsT kan en zal zullc ecne tf\rfpmk vertrouwcn? Wie weet en ziet niet, dat ecn gebnwd man , van 40 of 50 Jaaren , die , wcgens Venerifche loevallen klaagt , en, eershalven, gclooft, een Diemw befmerring, in die Jaaren, te moeten ontkcnnen^ eo zedaarom aan cen voorafgaandc , voor 20, 30 en mcer }mai^ tocfchryft; en daar door zyne cere zoekt te red- *A — De voleende ftaalen en bewyzen voert ro- SEWTHif voor 't beftaan der vcrmomde V: Ziekte aan. Tiree pcrfooncn, die geduurendc hun Icven volmaakt |K2ond waren geweest, wierden, in hun 3o(le Jaar, Ve- neriwh. Rqsenstein laat zig overreeden, dat deeze be- finctting aan de Minnen, die ze 30 Jaaren tc voorcn gc- zogen hadden, mocst worden toegelchrcvcn. Met r'egt luHen deeze Paticnten zig over de ligtgeloovigheid van huniien Artz verwonderd hebben, Een Kind , verhaalt dczelfde uosbnstbin , krceg in zyn ode faar den Hairworm (tinea) , en Zwecren ora den Qoad, die door Kwikmiddelen gcnazen, en 00k daaroin. Ve- (*) Onzc braave cirtanner zcgt, p. 7,12. Toom zig by imand^ frmemchanker o/'biibo geneezen rx, bhinen 6 maanderif geen nietisv vm V: ZieHe » dan /ir^ Irf getnszins iet te vreezen , m-iar kan ' ^omen gerust zyn. Ik nocm hier allccn chanker en huho , wyl, op de gcwoone gmorrlusa^ zcldzaanr de grootc ziekte volpt : ^ het legended waar » dan wa;^ 'er 's Ilertc^cnbosch vol van. VAN DB V£RBOROEN Venerisch worden genaamd. Maar waar van daan kwamen dcezc toevallen ? van ecn Venerifchc Baker, die dit Kind, voor 9 Jaaren, de pap had voorgekauwd: ■ dat een kind een zeer hoofd en fprouwzweeren in cn om de mond krygt, die na Venerifche Zweeren gely- ken , is niet vreemd ; nog 00k dat zc na 't gebruik van cenig Kwikmiddel geneezen. Maar daar-uit te befluiten, dat een en ander V: Ziekte zy, is vrij wat voorbaarig; en vooral om dezelvc aan het Ipeekfel van de kindermeid, 9 Jaaren te vooren uicdegedeeld, toe te fchryven, onge- grond. Een kind , dit vertelt ook rosrnstein , was tot ia 't dfde jaar gezond , tocn het de Kinderziekte wierd inge- 8nt , maar aanftonds daar op vertoonde zich de V: Ziekte. Nu vraag ik elk praktifeerend Artz , of hy, wanneer hem zulk een geval voorkwajn , niet in vennoedcn zqu komcn' dat het Lancet , door wclk de inenting gedaan ware^ voorheen by ecn V: Zieken was gebruikt geworden ; of wel , dat de Inentings-ftof van een V: Zieken zelf geno- men ware ? Maar neen ! onze rozenstein gecft *er een geheel andere redcn van: de befmetting, zegt hy, kwam van de moeder, die, veele Jaaren, voor de geboorte des kinds , wegens Venerifche toevallen , dc kwikgeneezing had ondergaan; en het fi^et, op het kind, had voortgeplant. Met dergelykc l^ewyzen veriiee- digt men de vermomde V: Ziekte ; en , op 't geiag van zulke ligtgeloovigeMannen, neemt men dezelve maar al te greetig aan (*). Meer Verhaalen , hier aan volkomen ge* lyk , vind men by fabre en agostini (c) j dan dit is nog C*) Dc Heer cirtanner noemt hier noch Werk noch plaats , alwaar het vcrhaalde van den Hccr van rosenstein voorkomt. Be hcb het in de eerfte Druk van zyn vertaald Werk , over dc Kinderziekte, vrugieloos gezogt. Dan 'sMans 27fte Hoofdftuk, over de Venuszidcte, is vol onbcweezene Stcllingen, cn tevens zeer gefchikt om veclc braave burgeren, die dit Werk in handcn hebben , een benaauwden Geest te geevcn ; en onweetendc ArtzcE te doen dwaalen. Wat meet een verftandig Man niet den- ken als hy de gevoclens van een rozenstein, sanchez cnz., met die van onzen girtanner , vergelykt? en echter onze Eeuwj §en Ferlicke Eeuw, hoort noemen.' Vmaakr. (O A. agostini, StraAguria^ quae Venerea dicUur^ mercurii aliquan- ibpoust esfe effe&us, Fenetii 1763. 8v«- Hy verhaalttet geval aener Nonne, die In haar 4ofle Jaar aan Venerifche bcenpynei: zcei OF YERMOMDB VENUSZIllttE. llog alles niet , Irant, wanneer men echmaal den regten weg, en dcs wysgeerigen vcrnufts, yerlaat, en zig in ▼cnnocdcns en onderftelfingen verheft, is het bezwaarlyk te bepaalen , waar men zal eindigen. Gemeenlyk klimt men mar 't eind des afgronds, voor welk men ichrikt^ het hoofd duizeiig , cn de terug weg bytia onmooglyk word. ^ Kan het V: Imet 30 en nicer Jaaren , ongc- mffkt, in het liehaam verborgen blyven; kan hot op de kinderen over^rven, en by deeze zig eerst in hcc jolle jaar vertoonen ; waarom zou het niet uioge-» iyk zyn dat het nog *vcel langer vermomd of verborgen bfccf; dat het op het ccrfte geflagt niet uitbrak^ maai verdcr voorterfde , en deszelfs uitwerking eerst aan de kindskindercn vertoonde? Sanches (de aloni- beroemde sanchez) houd dit niet flcgts mooglyk , maar bcwyst, door zyne 60 jaarige ondervinding , dat het da- gelyks gebeurt , dat deeze Ziekte tot in het zesde , ja achtfte geflagt , voortcrft; cn dan, onverwagt, tot fchrik van ki kuischfte nageflagt , zig ^^insklaps vcrtoont : \)cw^st , (op zyne wyze) — dat Wy alien hot V: Gift van 0D2C Vooroudcren overerven ; dat vty gem oogcnUik voor deeze Ziekte zekcr zyn; en daC wy zecr wd zouden docn ons , door de kwikkuur , ge- paard met de Rusfifche zwcctbaden , (waar van hy veel weiimaakt), cens vooral van deeze Medicynfche Ert- *ofldc, tc doen zuiveren (if). Het Werk, Waaf in by deeze Stelling Voordraagt , is , doof de Koninglyke Sociereit te Parys , gewettigd , en 00k in DuitSchland , net veel toejuiching , aangenomen , fchoon 'er naauwlyka ^^n ccnigc bladzydc in tc vinden zy, waar in niet dingeit gcvondea worden die tegen alle Medicynfche ervaaringen ilrydcn. Met zulke cn foortgelyke gronden zoekc oen. re bewyzen, en ons te overrccdcn, dat *er verbor- borgcn V: Zieke krankhcden zyn. De geneezing van de zogenaamdc vermomdc V: Zicktd door kwikmiddclen , bewyst medeniets. Het kwik-^ iilver is een zcer werkzaam middel , 't welk , buiten da V: Ziek- »er veel leed; en hy leid dezelvc af van befmetting* door haard nanne mcdegedeeld. — Hoe zou 't ook mogelylc zyn , daC ea Nonne, op een indere wyze f dc V: Ziekte zou konnen krygen ? (i) Sanchez, Obferv} fut Us fhtdoMesVenirie^mis. Paris 178^. V.DEftl.. MSNGSIW.NO. A. £ ijf- • VAN BE VBRJOUcmM V: Ziekte ook iccn menigte andere Ziekten , herftelr. —. Men gebruikt dit tniddel , en met voordcel , by een alge- meene kratnp, hondsdolheid , leverontfteeking, hardnek- Wge levervcrharding , het waterhoofd , waterzugt , af- gaandc koortzen, iiardnekkigen pcrsloop^ verftopping der ftondcn, zeker foort van darm-ontftecking, oog-ontftcc- king , verouderdc zinkingpynen , worraen , en heeft ook by kinderpokken een heilzaam gebruik. De her- llelHng deezer Ziektcn , door kwikniiddelen y bcwysc dus geciiXsjns dat zc iets Vencrl^ch tot oorzaak bebben , — of ontrtaan kinderpokken , watervrees, tetanus, en wor- ipcn , ook uit iet Venerisch ? Aldus zyn Vr gehecl geenc vcrborgeu Venerirche Zieklen^ Decze Ziekte heeft, zo alle anderc Ziektcn, haarcn gczetten loop, en eigcnaartige teekencn en toevallen, door welke zy van een kundig Artz gekcnd , en onderlchcidea worden. Ondcr een groote menigte V: Zieken^ die ik in vcrfcbeiden Landen gezien heb , was 'cr ook geen ddn ddnige , by welke de Ziekte twylFclachtig of vennomd ware : altoos vcrtoonde zig bier of daar cenig tcekcu of tocval, welk ik, in de voorgaande Hoofdfhik- ken , befchrcven heb. Ook kenne ik zeer bcroemde en ervaaren Artzcn, die, even zo min als ik , toe lb an , dat ler verborgcn V: Zickten zouden zyn, Hicrom kan men alien , die voorhcen van eenig Venerisch toeval zyn aangedaan geweest, gcrust ftelleji, troosfen en vcr- zekercn , dat , zondcr ecu nieuwt bcfmetting , zy , nog hunne kinderen , nooit iet te vreezen hebben ; • cn 4at andere Ziekten , welke hun veelal konnen kwellen , i(i geenen deele aan een ingebeeld verborgen V: fmet, zyn toe te fchryven. De zogenoemde vertnomde V: Ziekte behoort, echter, wel onderfcheiden te worden van gemengde of te zaam* geftelde V: Ziekte ; en dergelyken zyn 'er veel. ^ Een man 9 die aan fcheurbuik, afgaande koortzen , of aan de vallende Ziekte , enz. ongeftdd ia , kan , even zo wel als een gezonde , wanneer hy zig aan befmetting bloot ftelt , worden aangedaan. In dit geval heeft hy twee Ziekten tevens , die elk haaren bepaalden loop , eigen tee* kenen en t9evallen , hebben , en de een van de andere niet afhankelyk zy ; en ook de ecne , zonder de minfte ver- andcring in de andere, kan geneezen worden. Cecn Artz heeft aldiis , in ddn ddnig geval, het regt. Ml op een geheim of Vbrborgen V; Gift, een befluit te OF TERMQMDB VBNUSZlBKTf!. 4i tDhncn, wlnneer 'er niet €&n of meer, in de voorgaaiu (fc Hoofdftukken befchreven, toevallen tcgenwoordig zyn^ CO gccn daats-gcbreken zyn vooraf gcgaan. In *c aJgeineen is het de pligc van een mcnschlicveua ArtZyiuet, zonder dc grootftc noodzaaklykheid en be- hoedzaamheid , iemand als Venerisch te verklaaren. — * By Vrouwen van aanzien , behoort ecn Artz , van menscli- tJH waereld-kennis , wegens de achting aan haare Sex0 Feifcbuldigd , dceze Ziekte, boe vast, klaar en openbaar ook , gehcel niet te noemen ; maar veeleer en mcer de noodige hulpmiddelen aan te wenden , zonder zig over de natuur en aart der Ziekte eenigzlns uit te Hlaten , wyl ookdil, tot de hcrftelling, frcenzins noodig is. — D« twee voldoendfte , eicenaartigfte teekenen en toeVallen def V: Ziekte zyn : — yerzweeringen in dc kcet , en nagU M tULCTMCITEIT MET VOORDERL CEBRUIKT, OM ItRlNE BROKJES tZER OIT HRT OOO TE RRyOBN. Em Brief van den Doaor boyveaO te Saint Ge- iiis, den 6 July it 89, nan de Schryveren van het Journal de Saintogne & d'Angoumois. MYNB HBBREn! Ty >Ter , welke Gylieden betoont , om , in uw Tydfchrifti ^ getneen te maaken alles wat eenigzins ten nutte kaa ftrekken, doet my hoopen, dat Gylieden wei plaats zult Wilien tnraimen aan eene Waameeming , door my 9 om- treotzes maanden geleden, gedaan. iJen Molenaar vervocgde zich by my « om een brokje Zttr uit zyn oog te haalen ; 't was 'er ingekomcn by het Sleo van de fteenen zyns molens , bet zat vlak op deit Oog^pel 9 die zich , naar maate Van de helderheid des Lichts, opent of fluit. Naa den Lyder voegelyk geplaatst^ to de plaats , waar het vreemde iichaam ingegaan was. wet oaderaogt te bebben , nam ik een Inftrument . en kon , net alle mogelyke behendigheid , 'er niet toe komen om te verplaatsen. De omftandigheid , Waarin zich di^ Man bcvondt , deed, my te fterker aan : dcWyl hy reeds ^ ander Oog door; een dergelyk toeval verkioren hada ^ Ik verl^eldde my dat ecn Zeilfteen-ftaafje zoil luoi^ji dienen om myn oogmerk te bereikep , dart ik £ n flaagw 64 OM tLElM BKOKJES TZKR (hagde 9 in deeze tweede proeve , zo min als in dc eerfle — Op hct oogenblik dat ik wanhooptc den Lyder hulpe te kunnen toebrengen, bedagt ik, hoogstaangedaan doov de groote fmcrtcn , welke hy leedt , en aangcmocdigd door zyn geduld om alles te beproeven , 't wclk de Elcctriciteit eenigen diensc zoU' kunnen doen. Om hier in te flaagen » faf ik den Lyder, op ecn geifolecrde plaats gefteld, een lein ketentje in handen , aan den conductor vastgcmaakt; ik liet de Electrifccer-niachine eenige flagen omdraaijen , en naa dat hy genoeg met Elcctrike lloffc doordrongcn was, naderde ik met myn vinger aan hct ongeftclde Oog , ik trok 'er verfcheide vonkcn irit, die veel traanen vcrwck- ten: ecn oogenblik ilaar naa hervatte ik my'ne bewerking inet een gepunt yzcrcn ftaafje , op eencn zeer kleincn aflland van het Oog gehouden ; by de vyfde of zesdc vonk zag ik dc gewcnschtc uitwerking , en met hct groot- fle genoegen het brokjc yzer na den binnenhoek van het Oog fchicten ; naa vcrloop van vicr of vyf dagen was hy Sthcel geneczcn ; niets anders gedaan hebbende dan het og bettcn met drie dcclen pompwater , cn een deel wondwater. Eenigen tyd" daar naa kwam cen dcrgclyk tocvaf ecu vriend deczes Molcnaars over , ik bedicnde my van 't zclfde middel, met denzelfdcn uitflag. Ecn dcrde zogt my, omtrcnt twee maandcn gelcdcn, op; by dcezcn had het yzerbrokic het bcnedenftc gedcelte van den iris .befchadigd , cn ftak meer buitenvvaards ; by de twecdfe of derdc vonk was het verplaatst. . Buiten twyfel is dit uitwerkzel voortgebragt door de •▼crwantfchap der Elcctrike vlociftofFe met dc mctaalen; deeze heeft het yzcrbrokjc doen verplaatzen , wanneer die vloeiftoffe zich in de algemecnc verzamelplaats zopt te verfprcidcn ; of liever hebbe men zulks toe te fchry- - jven aan de klcine bewceging, welke het Oog ondtrgaal by het uiilaaten der vonkcn , die den Oogappcl nood- ,2aaken zich zamcn ' te trekken , en de traanen zelfs , -die zich in grooten overvloed vertoonden, door de uiterfte .fliaate van aandoenlykheid deezes zitituigs , hebbea kun- (*) Men kan *er ook b)rvow;en, dat het Oog, doorzynckloot- fchegedaanteen plaatzing, gefcliikt is om de uitvlodzds der Elcc- trike ftofle te doen wericen; dc minfte wryving met de hand, of -van eenig ander lichaam , doet *er veele Elcctrike ftraalen uit voott- KomeD^ dit noemt men in gemeco Uchtjs; zyn in de diad Diets err H£T coo TE KRrCEN. 6i teDDen dieQen^om een vreemd lichaam van dlen aart uit re dryven , wdks aanbegting- gecvenrcdigd moet zyii aaa de kragt, die 't zelve daar in dreef. Dl blyve. suecs anders das Electrifce voiikcn; een hevlge flag op 't Oog doer 2e uit alie deden voortkomeo; van bier het zcggen, Jr/ floeg Met ymtr uU wyne Oogeni ^SVXNSBBRIGT VAN THOMAS GAINSBOROUGH » BBN B£J10£MD ENGELSCH SCHILDBK* THjOMAS GAINSBOROUGH, een der beroemdftc £^ gclfche Schilderen deezer Eeuwe, wcrd, in 't jaar MDCCXXVII , te Sudbury , in Sufo/k gcbopren. Zya Vadet , ccn Lakenbcreider , bczat , toen by eerst zyn verk aanmg, tamelyken overvloed van middelen ; docb d/^eze venninderde geweldig, door een talryk Huisgezin, en ecne te riume leevenswyze, Zyn Zoon , wiens Leevensbcrigt wy thans zullen me- dcdeclexi , deedc reeds vroeg eene geneigdheid tot d^ ScWlderkunst blykenl De Bosfchen van Suffolk flxcktcn hem ter Leerfcbool , en de Natuur tot Sleester. In deeze boscbtooneelen fleet by zyne morgenuuren : by fcbetfle een ouden Eik , een kronkelende Beek , een ^rift Beesten , en Boerenbut , of eenig ander Land(cbaps voorwcrp » 't welk zyne aandagt trof , en zyne verbecl- ding gaande maakte. Van bet tekenen der voorvverpen ging by over tot bet kleuren dcrzelven, en, naa betfcbiU deren van v^rTcbeide Landfcbappen tusfciien zyn tiend^ ^n twaalfde jaar , verliet by , dertien jaaren oud zynde , van zynen Vader , de kragt van zyn vernuft , en zedig ge- drag 5 heusch en bevaUig voorkomen , veelc Vrienden krceg; als mede, door bet bywoonen der Scbilderfcbool , jsyne natnurlyke bekwaanibeden grootlyks uitbreidde. Zo igroot^ nogtbans, was zyne zedigheid enlaaggevoelendheid van ziphzelvep , die bem tot zyn dood bybleef , dat by , op deezen tyd, geene verbevene denkbeeldcn altoos vorrn^ de van zyne eigene Kunstbekwaambeden; maar zicb veel- aanmerkte aU iemand , onder een hoop jonge KanOe* CUU het Engelsch.^ waar by , dcor byftand E 3 LEETENSBBHIGr naarcn , die , door zich op allcrlei foort ran Schilderftul:* ken toe te leggen., in ftaat zou kunnen worden , om , in de eene of de andere Stad, bchoorlyk de kost te winnen* Onze jonge Schilder trouwdc, toen hy naauwlyks ne- gentien jaarcn bereikt had , en trok na Ipswich , waar hy ccn hiiis bcwoonde , 't gfeen zes Pondcn St, huur in *t Jaar deed. Rorten tyd daar naa , lict Mr. thicrnesse den ver* nuftigen Knaap Landguard Fort fchilderen , zo als het aich m 't verichiet vertoonde , met de Koninglyke Jach- tcn 'er voorby vaarende , zo als toen wylen zyne Majc- ftcit op eene zyner laatfte reizen Ha nanovcr overftak, Toen het , zeer tot genoegen van Mr. thicrnesse af- Sedcian was , vroeg decze den uitlleekenden Kunftenaai oc vecl hy 'cr voor zou moetcn hebben ? Hy antwoord- de zedig , dat , daar het een groot (luk was , vyftier Guinjes , »o hy hoopte, niet te vecl zou weezen. Mr. i-iiiCKNyssE verzekerde hem dat hct nict te vecl was; volkomcn verzekerd , dat het diibbel die fom waardig was, Ongelukkig is dit fchoone ftuk verlooren geraakt , dooi tegen een vogtigen muur te hangen ; doch de Plaat , 'er ns gcfnecdcn door Mr. major , zal altoos tot een bcwyj overblyven van de bekwaamheden dier beid^ uitmuntendc JCunftenaarcn, WeJnig tyds lecd het , of Mr. Gainsborough werd llooj' Mr. thicrnesse , en verfchetdcn van diens Vrien flctt, 'dvetfeebaald, om zyne bckwaamhcid in 't Portraii- fcjiilderbn te Batlr it beproeyen , waar Mr. thicknpssi 's wintcft doprgaans zyn verblyf hicldt. Hier nam zyr w?rk dprmaate toe, dat ny , vyf Gu njes voor elk Portrai D^emeifde) fcliooh hy niet veel in ftyl en kleur verbetef (tejj-(^W3Wt te Ifsvfich waren zyp ^oftraitcn llj'f gefchiiden VAN tilOlfAS GAINS BOROUGH^ 18 lle^ geklcurd ,) zich wel baast genoodzaakt vondt, den prys op acht Guinjes te verhoogen. *t Is naauwlyks floiig tc rcggcn hoe fchielyk hy voortging met den prys nog te vcnnccrderen 5 tot hy vccrtig Guinjcs llelde voor iemand ten halvea lyve , en honderd voor een ten voeten uit^ 't is tnd min noodig aan tc tncrken , dat hy , den prys whoogende , ook zync Kunstftukken hoe langer hoe mccr volmaakte. Men bewonderde thans zyne Portraicen vaa iregea (terzelver volmaakte gelykeuis, bevallige bonding^ eo de vastbctd der kleurcn. Met den Jaare MDCCLXXIV vertrok hy na Londen^ cn huurdc een huis van drie honderd Ponden Sterling huur *sjaars, in Pall-mall. Zyne verdicnften trokkcn eerlang it aanctagt van zyne Majeftcit. Onder de veelvuldige I\)rCKdten , thans door hem vervaardigd , zyn die van dcii toaitig en Mr. bates, misfchieu, de twee volmaaktfte ooit op doek gebragt. / Dan , hoe groot zyne uitmuntendheid w'as hi hetPortrait- fchiWcrcn , ^t was noodzaaklykheid , geene verkiezing., wclke hem aftrok van zyne geliefde Studie der Natuure. Indedaad , men mug met regt zcsgen , dat de Natuur in life baare aantrd^lykheden van fclioonheid voor hem zat , en dat zyn pencecl , met cene gebreklooze getrouwheid ,. lairc fynfte en keurigfte trekken opgaf. DegrootAe Loflpraakl, die Mr. gainsborough kon ver- werven , is die van zyn beroemden Mededinger Sir JOSHUA REYNOLDS. In diens laatfte Rcdenvoering voor de Schilderleden in dc Koninglyke Academic , ftelt hy *r , als zyn gcvoelen , voor, „ dat, indien de Engtlfchen ooit „ Schildcrvemuften gcnoeg voortbragten , om den lof- „ waardigen Naam van de Engclfclic School te verdie- nen , de naam van 9A1nsi^orough , in de Gefchie* „ denis der Kunst , tot de Naakomelingfchap zou over- „ gebragt worden , onder de eerfte die aanleiding gaven „ tot dien Naam." Van gainsborough weeten wy, voegt hy 'er nevens, „ dat zyn drift niet was om Ryk- ), dommcn te verkrygen ; maar uit tc fteeken in zyne 9, Kunst , en die Berocmdheid te erlangen die zulk eeii 91 toeleg zeker vergezelt/' „ Dat hy deeze heer- M fchende Drift tot zynen dood ^evoelde,'* vaart de Heer Reynolds voort , „ kan ik zclve getuigen. i% Weinige dagen vd6r zyn dood , fchreef hy my een 39 Brief , om my zynen dank tc betuigen voor de goedc 99 gcvoelens die ik bad van zyne bckwaamheden , en de 19 wyzc op welke ik altoos , (gelyk hem bcrfgt was ,) E 4 ti van $9 LEEVRNSBERIGT van hem gefprooken had , tcifens zyn verlangen u\t% drukkendc , om my nog eens te zlen , eer tiy (lierfi „ Ik gevoel, Ijoc ftreclcnde het voor my is, dus in ver-p band te ftaan met het ftcFvend gctuigcnis 't welk dee- „ ze uitmuntende Schilder aan zyne Kunst gaf. Doch ik kan niet agterhouden t^ belyden, dat ik nooit met 3, eenige banden van gemeenzaamheid aan hem verbondeu was: had *cr eenige nayver tusfchcn ons plaats gcgrec- 5, pen , deeze werd in dit ernftig oogcnblik vcrgeeten , en hy kcerde zich tot my als tot iemand , die met hem het zclfde doel had , en zyn goed aanddnken verdiende , door gcvoelig te zyn voor zyne uitmuntendhcid. Zondcr in een Vcrflag te treeden van *t gpen tusfchen ons in dit laatfte bezoek ^ebeurde , moet ik alleen zegg^n , hoe het eenen diepen mdruk op mynen geest maakte , dat zyn wederzin^ qm het leeven te yerliezen , voornaanxlyk ont- (londt uit den wedcrzin om zyne Kunst te veriaaten ; wcl byzonder , gelyk hy zich uitdrukte , daar hy nu begon te zien , welke zyne gebrcken waren , en die hy zich vlcide in zyne laatfte ftukkcn vermyd te hebben. Deeze bcroemde Schilder overlecdt, den twceden van Oogstmaand des Jaars MDCCL5CXXVIII, ten zynen hui- ze in Pall'tnall. Zyn dood werd veroorzaakt door eea Wen aan den hals, die invvendig aangroeide, en zo groqt werd , dat dezelve den doortocht bclette. ^enige maan- den gelcdcn , werdcn deeze bclemiperingen gcweldiger > door eenc koude , welke hy in dc fFestminfterhall ge- vat had , onder het bywoonen van het Onderzoek van den Heer Hastings. Van dien tyd af nam de kwa^i 2cer tpe ; dpch de yerfchynzcls bedrogei^ dermaate d'e kundtgheden van Dr. hebe^obn ^n Mr. jo^in hunter, dat zy het ongemak voor niets mccr aanzagen dan het 2wellen der klieren , dat met bet warmer wefir wel zoU verdwynen. In dit voqruitzigt ging hy n? zyn Buiten by Richmond , waar hy eenige dagen bleef ; doch van waar hy , erger wordende , wederkecrdc. Kort daarqp zag men etter en Mr. john hunter erkende dat het gezwel Ranker was. Mr. fott werd *cr met Dr. war- ren by gehaald, die in 't zelfde gevoclcn ftondcn ; docTi Jiet ondoenlyk vondcn hem te heipen. In deezcn hulp- joozen tocftand kwyndc de geagte en bewpnderdc gains- BPROUGH , en men dagt, dat hy overlced , onkundig van d( kwaal, welke hem ten grave bragt. Maar de waarheic V ?fS^ qrHipKNESSE, ^at hy het uic^ wildc wee- VAH THOMAS GAXNIBOROUpHt ^ j^tcn: want by had tcgeii zyne Zuster gibbons gezegd, ^mdien bet Ranker is, dan ben ik een dood man!** Hy Biakte rvn niterften Wil, en begeerde by zyn Vriend kirby, in icihckurch-jard begraaven te worden , met zyn naam op een Gedenkfteen. Hy ftierf in hec ^^n en zestigde jatr zyos Ouderdoms , betreurd door alien , die hem ken- ilcD, en heeft een onllerflyken Naam naagelaaten. 'c Zou zyner Gedagteuisfe te kort jedaan weezen , indicn wy, by dit Getuigenis het Kunstveroogen van gainsbou- EoocB gegeeven , nict voegdcn , dat by cen aandoenlyk itftbezat, en eene weldaadige Ziel « fteeds geiiegen om }i eifcben van waare behoeften te vervuUen. Koos by, tec beoefening van zyn peuce^l , een kind uit een boeren-ftulp , dlen, die zicb onder die uederig dak bevonden, deelden doorgaiDs in de voordeelen , wel^e by van dit Schilderftuk trok ; en eenigen hunoer vonden , onder zyn dak , een gcftug^ toevlugt tegen gebrck. Zyne milddaadigheid be- piikle iich niet alleen tot de zodanigen ; behoeftige Bloed^ vemaiini,en'ODgelukkige Vrienden, waren voorwerpen aan irt\ke hy Biei kon nalaaten de hulpryke hand te bieden ; cn pit deeze edeliaoedige ^eaartheid rpruic voort, dat hy, zo wjr vreezen , lyn Gezin niet gelaaten heeft in die ruime oolbodiabeden , welke zo veele verdieuden aan 't zelvc mo^tn belooven , en zo veele weezenlyke waarde moest Overeenkomftig met zyne verklaarde begeerte , werd zyn kevenlQios overfchot op den negenden van Oogstaaand te ^ Ke9 tcr aarde befteld, De Heer dupont, zyn Neef, die, ' pet veel vorderings, onder deezen uitmuntenden Schildet iryn konstvermogen beoefend en aangekweekt beeft , had ^eo Fooisang by 't Lyk; het doodkleed >yerd opgehouden door Sir WILLIAM CHAMBERS , Sir JOSHUA REYNOLDS, Mf. WIST en Mr. ^artolozzi^ Mr. p. sandby en Mr. coates; ooder meer anderen , die hem de laatfte eere aandeeden , WIS Mr. SHERIDAN , Mr. linlby , Mr. joijn uun- 7Br^ eA2» ^n^. OVER DE OUDB LAIfDSGBSTBLTENISSt til . ■ ' =g=3; BILDBN&INGBN OVER DB OUDB LAlfDSGBSTBLTBNISSI^ VAN HOLLAND. Uit het Fftmsch van den Heer d£ retnier. (Joumd ie Phjfiqw.^ TAe volgende Bedenkingen over de oude Landsgeftefp 3lJ teniue van Holland ^ door den Heer db ReyNiBflL opgedeld , ter gelegeubeid dat by |n het Journal ^ %y thjfequc , Juin 17^9 een Vertoog geleezen bad , be* 9, treffende de Vraag, over het aanwinnnen en afueemeft 99 der Landen door de Zee^fcheenen ons der Vertaalingel en eene plaats in ons Mcngchcrk^ waardig. In 't eersi dagten wy deselve met eenige Aanmerkingen te vergc^^* ^ zeUen; doch bdlooten liever ze te geeven gelyk wy ze vonden; om die Aanmerkingen vervolgens mede te dee^ len , of Liefhebbers van de oude Gefteltenisfe onzes ^9 Lands uit te noodigen, om ops met hunue Aanmerkii^ »f S^Q op het tegenwoordig ftuk te vereeren. 3jc 3}c :{c Geduurende een vry langen tyd ^ welken ik my in HoU iand ontbield , beb ik my toegelegd om de fpooren u vinden , die ons konden verzekeren van de oude Landsg^r iteltenisfe. 't Scheen my toe een ftuk van aangelegenheid te weezen» te bepaalen, of de Zee dien grond allengskens ▼erlaaten hebbe , dan of dezeive door de oude Bewoonr deren aan de Zee onttrdiken is ; en eindelyk , of de vcr- anderingen , daar voorgevallen , veroorzaakt zyn door Bin* nenwateren. Om myne zaaken uit Holland geroepen , eer myne nafpeuringen voltoo^ waren , heb ik bet gefchree* vene daar over, eenen ander' gegeeven , en ontdekkingen die ik meende gedaaii te hebben, geheel uit het oog \t€t* looren. Ongetwyfeld zou ik ze voor altoos vergeetcn hebben , indien het aangevoerde in het Journal de Phyfi^ que , voor Juny 1789 , myne aandagt nict getrokken , ea derwaards te rug gebragt had. De Schryver van dat Stuk pleit voor *t gevoelen , 't geen my altoos het meest gegronde is voorgekomen ; naam^ lyk, dat de daadelyke gefteldbeid der Kusten niet zeer iperkbaar ver^inderd is zints de oudfte Tydperken , waar van VAN HOLLAND. 7 bercheiden hcbbcn ; dat Binnenlandrche watercn jmaamllc veranderingeii veroorzaakten ; en Menfcheu \ >T eenigen voortbragtcn. ten wy bet een en ander nader overweegen. 1 rreft verTcheide bewysftukhen aan , ten betooge , dat isren van Ho/land uiet grootlyks veranderd -zyn: Daal men nog Ruinen vindc, welker tyd bekcnd is, lere veel oudere , op zulk e^n klciiien aflland van :Iegen , dat men ze by de laaglle Ebbc kan zien. deezer gedenktckens zyn de merkwaardigde ; de is een Toorcn , door het Volk aan ji:lius cjES\tL t&reven , en die blykt van een Romeinsch Maakzel , en nng onder \vacer gezien wordt op de Kust van tnsrchen de Dorpen Katwyk op Zee cn Noordwjk . Deeze Tooren is nog zigtbaar als de Zee zcer opt , en dcszclfs oudheid lydc ^een t'.vyfcl. Het gedenkftuk is nin bekend, zelfs ni Holland: \ be- CI de overblyfzels van een Tempel , op het Eiland trtn y een ifcr Zecuwfche Eilanden , by de Plaatzen trg en Wesl iapelUn^ Plaatzen , bekend door de over- ke Dykwerken , die men'tegen het geweld van den 1 gemaakt heefc , op eene plaats van meer dan eene ugre 9 wair bei geheel aan Duin ontbreekt. Deeze itrekken zich zeer verre uit beneden bet waterpas. amfte vastigheid belhat in Stroomatten , waar mcde ekt zyn. 't Is aan het einde van dfen Dyk « dat eeze Ruinen ontdekt heeft ; men vindt 'er Stand* i» laag verheevcn Beeldwerk met oprchrifcen; deeze cekens worden in de Kerk te Dombarg bewaard. de Oprchriften geleezen , deeze ftrekten tot gclof- I eene voorfpoedige Reizc te verwerven , geene tot tooning van een verworvene goede Reize. De Go- !^es lempels droeg den naam van nbhalenia, cch , den' Oudheidkiuidigcn. geheel onbekend , cn die pennen bezigheid verTchafte. Ik moest dit wat ' opcekcnen. Men mag *er uit befluiten , dat dc liet zeer merkbaar veranderd is ^ van de eerfte ecu- »nzer Jaartellinge : dewyl de Tooren aan jULius L toegefchrccven , en «iie een laater tyd aanduidc^ !r Diet verre van verwyderd, op een kleinen afdand an de tegenwoordige Kust * en dcwyl de Tempel Klinne nehalrnia , zeker veel vroeger dan deeze gebouwdj op den ztU'den iflland gevonden wordr. water ^ en derzclver Vol. 1^ OVER DB OUBE IrANDSaESTILTENISSB Volgens den Heer des rochbs zyn 'er op het Eibm Qocrce Riuaen van eeae Stad, die ten tyde van hadrianq bedondt , thans onder het waterpas der Zee. Deeze Rifl nen verftcrken myu gevoclen: wy hebbcn drie Overblyfzeb; f^i^ dde verrchillende plaatzen , bykans op denzelfden af fiand van de l^ust^ Dezelve heeft, derhalven, geene zeq noerkbaare yeranderiogen ondergaan zints den oudften tydj waar van men gewag gemaakt vindt. En indien de Ze{ op de Landen aTwinningen doet » en -de Ncderlanden a de Duinen, die dezelve omringen , dreigt , is de weddiH zo langzaatn, dat wy*bver de uitwerkingen ons niet zeq hebbeu te ontnisten. De voornaamfte veranderingen zyn veroorzaakt door Bin* nenlandrche Wateren. £en laage grond , waar veele Rt vieren zich ontlasten , is deeds door water bedekt , ^ vormt een ontoeganglyk moeras, tot den tyd toe, dat df! Volken befchaafder wordende, en kanaalen graaven oqi liet water af te leiden , en dyken opwerpen om bet land voor oieuwe overweldiglogen des waters te beCcbutteai en ten landbouw b^kwaamer te doen worden^ Ramef^ ncn hebben ons deil fta^t der Ncderlanden berchreeven , ten tyde van hun eerften inval ; zy waren bedekt mej jSosfchen, en ondoorganglyke Moerasfen. De Inwoonder? bcgaven zich, by boog water , op opgeworpen beuveleoi om 'er zich met nui> Vee te bergen; deeze hooglcn (Tcrpci genaamd^ beftaan nog, by de Dorpen en Viekken , bover al in Fruslanfl. Het water bpdektis , by tyden van hoogen Vioed, het geheeleLand; het week, op ?nder^ tyden, i|] de moerasfige Meeren, die nooit oparoogden. Het meest bekende dier Meiren , ter oorzaake van des- zelfs uitgeftrektheid , droe^ den naaip van Flcyumf aango- merkt de aangele^enheid van dit Meer, en d^wyl men daai den oorfpron^ vmdt van de Zuiderzee , agt ik het dei moeite waardig, de weezentyke ligging daar van te hepaa« Jen. De Marquis de sAint simon (left het Meer Flevtm ter zelfde plaatze daar thans het Zuidlykfte gedeelce van d( Zuiderzee gevonden wordt (f). Met hem ftemt de Schry yer , wiens Vertoog my aanleiding gaf tot het opftelleri deezer Bcdenl^ingen , pverecn (§). Vcrrcheide omltandig hc^ (*) In 2Eyne Mem. , pCa rempmi k prix a rjicademk de Bmxelk en 1769- (fj Guerres des Bataves contreks Romains f Introdu(:tion, CJ) ^(luftial de Fk/fi^ue, Ji|in^7'9r P- 49f- VAN BOLLANl). i\ Keja eo waanieemingcn , ter plaatze zelve gedaan , heb- X' beo my 'ei andere perken aan doen toerchryvcn. Dat wy j de berigccn , ons naagelaacen , bezieo , en de waarneemingen, door my gedaan » 'er mede vcrgelyken. V66r de dertiende Eeuw befoodt de Zuiderzee niet, de Kusten van Holland CD Fnedand waren tusfchen Stavoren en Enkhuizen zo digt by elkander, dat men over bet water, tusrchen beide llroooende , met cen brug kon beenen gaan. Dit water vnfatedde zicb eenigzins , en vormde een moerasflge Ri- fier, of Kanaaly die zicb by Tcxel in Zee ootiastce. Het Eiland Tcxel lag aan bet Eiland VlUland vast , en vonnde net Friesland een aaneengehegte ftrook lands. Dit water bn niet wel , zooder eene zeer aanmerkelyke omwenteling, ctoe veninderiug onderga^n , en deeze onwenteling, ver- oorzaakc door onderaardfcbe vuuren , is als oogcnbliklyk Kweest , wy vinden 'er de voetllappen van in de oude Ironyken f *J. Op bet Roode KUf^ eene plaats , eenige bon- derd fcYiredcn van Siavortn gelegen , zag men vuurvlam- nen u\t de aarde opkomen , op twee onderfcheide Tyd« perken , de eene in de eerfte jaaren onzer Jaartellinge , de andere laater* Ten Zuidwesteu van die plaats was een Easceei der Graaven van Holland ; bet land , daar toe be« hiorende , flrekte zicb uit omtrent tot by Enkhuizen i die Kasteel was een Jacbthuis. In bet Jaar,...« werd deeze grood ingezi^igen , bet water bedekte de aarde , en zints dat tydperk was die plaats de dieplle van de Zuider^ ue^ en is het nog d^adlyk. Toen verliet bet water hec Meer Flcnm , om zicb in deeze nieuwgevonnde kom te weipen, en, zicb daar buiten uicbreidende , vormde 't zelve het NoordlykRe gedeelte van de Zuiderzee , eene aanbou- dendc ondiepte. Men vindt de fpooren dier gebeunenisre ID den naam Koode Klif zelve , weike bet zints gedmageo heeft. ^t Zou van veel belangs zyn , dat bekwaame Na* tmukandi^en deeze plaats met een naauwkeiirig oog b^> xogten ; ik beb ze alleen in 't voorbytrekken gezien ; en iltoos bebben myne be'zigbeden een onoverkomelyke bin* der. (*) Ik had een vry breed uitgewerkt Vertoog over dt n ouden Slut vin Holland vervaardlgd, cn de bronnen, waar uit ik gepuc aangeweezen. By myn venrck uit Holland ^ dit weik onvol- tooid zynde, liet ik het in handen van iemand, die 'er geen ge- bniik van gemaakt heefc. Kan ik'er een AfTchrift van bdcomen, dan zal ik , in 't vcrvolg , een berigt geeven van d« bewysflukkoA • men kan raadple^;ei. j4 ^^^^ LAN0SOB$TELTENlSSi& derpoal aan dit onderzoek gefteld. Ik zou teffens aanraii» dep hec Eiland ^ril , ten Zuiden van Roode Klif gele* ten, te bezoekeu: alle Zeelieden, door my ondervraagd^ ebben tny verzekerd, dat hec een Rots is; een ftu<, Z9 tondtrling, zou van aangelcgenheid weczen; cn, als heC geflaafd word , ons dc zekerOe voetftappen van de gcdagtc 4?mwente)ing opleveren. Nooic hcb ik aan uiyn verlangcn* om ilit fiiland te bezigtigen , kunnen voldocn ; en ik zal my grootlyks verpligt agcen, indicn eenig Natuurkenner dk bcweerde van de Rotsagtige gelleltenis dcs Eilands Urk bevestigde of loochende. Zou dit Eiland eon Vuurbeif- agtig Eiland weezen? Zouden die Vuurvlammcn , die ffien gezien heeft , de laatfte uitbarftingen geweesc zyn van een' oud^n Vuurberg ? Zouden de watercn de hollighedeif daar onder gevuld , en de inftoning des Lands, veroor- saakt hebben? Deeze vraagen kunnen allcen door eeoc plaatsiyke befchouwing beantwoord worden. Het Meer Flcvwn beftondt niet in de geheele uitgeftrekt' heid der Zuiderzee ; bet befloeg flegts een zeer klein gje« dcelte in het Zuidelykst gedeelte ; maar het (Irekt zicb ten !^uiden verder uir. Ik meen de oude voetftappen van de- bedding ontdekt te bebben , in een keten van duinen , die een kring vonbeu , welker grond een onafgebrooken bed* ding is van zeer flegte Turf. Oeeze bedding is van twee duiiooen tot vier voeten, deceive ligt op eene bedding van izcragrig zand « en vervokens op wit zand tot eeoe ver^ amende diepte. Deeze Turven aeeven veel zwaveldamp nit ; op de hoogfte plaatzen leveren zy drooge Turfroaa^ keryen uit ; en deeze kust door^eflooken ^ en met zand gemengd zynde , beeft men eenige deelen van die uitge- ftrektheid lands vrugtbaar gemaakt. De keten Duinen g die het Meer Flevum fchynen omringd te hcbben , ftrekt 2ich uit in de rigting van Hardcn»yk^ yoorthuizen^ Bat'^ ticveld^ Eedcy AtGrebbe^ Rlienen , Amerongen^ Doorn^ JToudenberg , Soesdyk , Riherfum en Naarden* Deeze keten is overal van dezelfde lioogte van zestig tot tacl^ tig voeten , uitgenomen omtrent de Grebbe , waar men ^e , om den grootcn weg rydbaarder te maaken, een wei- Dig verlaagd beeft, en te Cat van den Eerg^ tusfcben Jmerongen en Zuilenjicin , waar de Duinen afgebrookea 2yn , ter lengte van tusfcben de honderd en tweehon** derd fchreden. Deeze Keel is naby de plaats , waaf de Lek zicb f<;beidt van den Ouden Khyn : de Oud$ Rhyn loopt voort langs de zuidlyke boorden van deez^i beii« VAN toOLLAKD. 75 heuvel-k<tai, gelyk dezelve van Arnhtm af gedaan heefc^ en de Lfik vereenigt zich met den mond der Maazc. De cyd , waarin het Meir Flcvum beftondt , is veel vroeger ^n de fonneering van de Lek^ die den oorfprong verfchul- iUgd is aaa het Ranaal, door drusus gegraaven. In eea ircel vroeger Tydperk, volgde een gedeelte van het Rhjn^ ^atcr den tc^enwoordigen koers van den Oud^n Rhyn^ en liet aoder wierp zich in het Meir Fleytm , ter plaatze van <^ yan den Berg. 