Dagboek van Louis Trigardt (1836-1838)
halwe die verhaal bevat ’t van die wijse waarop hij (waars'kijnlik deur Rasethau) om die lewe gebreng werd. *) Die Boesmanmeidje nml. wat mev. Scheepers heimelik afge- stuur het uit die Laeveld, om hulp te vraag vir hul trek. Vgl. Inl. en verkl C. Trigardt ; staatsarg., R 95/94. 22 [Dee. 1836. 18de Sondag ben wij met Rossetoe uitgetrokken na de Kraal die met Rammaboye zijn vee en goed gevlugt was. 19 de Maandag omtrind 10 uur kwam wij bij de Kraal ontmoete wi j Massouw en van de Blouw berg ; ook die van Rossetoe zijn moeder. Vraag Rossetoe of zij de vee van zijn broer, die doot is, afgeven wil. Zij beantwoorde dat met stil swijgen. Daar op begon wij de strijd. *) Die van Massouw en zijn moeder ging die bos in, en (na) omtrind twee uur daar ge- vogten te hebben kwam zij uit met de vee, — 190 bees- te in getal, en een wijnig schapen en bokken. Drie van de vijand was gesneuveld : twee door Massouw zijn volk en een door een Koegel. Toen dat passeerd was ben ik met Pieta en Ca- rolus na huis gereden en Rossetoe gaf ons tien man mede om de Pat te wijsen; wij kwam omtrind mider- nagt te huis en Rossetoe zouw de andere dag komen met de vee. De Comando was omtrind 10 of 12 hondert man sterk. De geveg geschied op de volgende manier : Zij gaan de vijhand in gemoed met vluiten en praaten en schrijen en springen. Dat alle gaar geef een groot gerugt. Wij was tegen de Kraal aan gerukt daar zij de eerste uit kwam, verdeelde wij de volk : die van Massouw ging op de regterhand om in de Bos in ; die van Blouwberg ging aan de linkerhand om. Toen de Massouws omtrind in de bos was, was de gerug zoo *) Die strijd namelik om die vee van Rasethau s’n broer, wat deur ander kaffers hul toe-geëien was, en waarin Tr. met ’n paar van sijn manne hul geskaar het aan die kant van Rasethau. 23 Dec. 1836.] erg dat ik ze wou tot hulp gaan; ik dagt dat de leste man van weerszijden doot zoude blijven, maar toen ik aan rijden ging zei de Captijns zoon, die de Co- mando had, dat ik maar daar moes blijven. Ik was onverduldig dat wij verliesen zouw. Toen kwam de Captijn van Rossetoes moeder haar Kaffers, en zei dat de volk de kraal al in is, en dat ik niet meer schie- ten moet. Daarop ging hij weer voord. Die gevegt geef groot gerugt maar wijnig wol. Inplaats dat (zoals) ik dag dat van weerszijde geen man zoude overblijven, wat mijn niet scheelen kon, was er twee gesneuveld door die van Massouws en ik en Pieta schoot eider een. Die Rooij Kaffers zouw bij ons de bos ingaan, maar wij kon hulluij niet in krijgen als toen die beeste uit kwam nam zij van de voorste beeste een partij, dat zij ook de naam wou hebben dat zij beeste genomen had. Maar Sostekoele, die Captijns zoon, nam het weer met geweld van haar. 20st. Dinsdag heb Mapelie aan mijn de bul kalf gesteurd en aan Doors een Kouij tand, Rossetoe is niet gekomen. 21st. Woensdag is de Kalvers gemerkt. 22 Donderdag is Rossetoe met zijn Comando ge- komen, en bragt van 190 beeste hondert en een. Ros- setoe nam voor zijn aandeel drie en dertig, de Rooij Kaffers Captijns eider drie, en toen de ander Kaf- fers afbetaald was blijf er voor onse aandeel agt en veertig, waarvan Doors vijf, en Gabriël twee, Pieta vier, oude Hans twee, Willem twee, Danster éen 24 [Dec. 1836. (kregen). Met de ander kon wij met Carel niet over een komen. De (kapitein van de?) naaste Kraal en (Rase- toe?) zijn moeder heb die dag eider een bees gebrag. De 22ste den avond steurd Carel die beeste die Rammaboya en Selippi hem gegeven had, aan Rosse- toe ; heb ik het laaten terug haalen. Rammaboelana. *) 23ste vrijdag had wij die morgen Zuit ooste weer. Ook is de Rooij kaffers die dag na huis gegaan. 24ste Saterdag was het donkerweer, was Carel aan oppakken om uit te trekken. ïïeef de Blouwberg zijn Kaffers vijf beeste gebragt, Rossetoe heef twee, Doors een en ik een. 25ste Zondag was het mis * 2) de morgen. De avond is Massouw gekomen heb een os voor Rossetoe ge- bragt, voor slagten ; heb Rossetoe die aan Carolus ge- geven. Is die Kaffers met de Kierie gekomen met een tand en twee stukken goed voor Carolus. 26st Maandag morgen heb ik aan Massouw een bees gegeven om te slagten van de beeste die wij ge- kregen heb. Die nagt heef de leuw twee bokken doot- gebeten en de wolf een. ‘) Hierdie naam staat onder aan die bladsij alleen, alsof ’t net ’n memorandum moes wees_ Ramapoelana was ’n broer van Rasethau en Ramtnabooija. Maar dit is oOk ’n stamnaam van die Bawenda, vandaar dat die streek nog Ra-Ramapoelana genoem word. Rasethau s’n seun, die voorganger van Magatoe, het ook so geheet. 2) Mistige weer. Dec. 1836.] 25 27ste Dinsdag morgen was het troewel weer. Na- middag ben ik en Pieta na de vee gereden. 28st woensdag morgen had de leeuw die nagt een kouij gevang dog niet doot gebeeten; voor een schot die Doors deet, nam hij de vlugd. 29ste Donderdag. Woensdag nagt heb de leuw een bees doot gebeten, heb Carolus voor hem gestel. Heef hij een bok doot gebeeten en bij de stel is hij niet gewees. Een os heb hij met de nagel gekrapt. Donderdag heeft Pieta twee Jonge osse in gespan- nen. SOste vrijdag heb Pieta zijn rieme opgehangen heb -Seritie hier geweest, was daar bij Rossetoe een bok of 7 agt, heb ik twee van genomen en een heef Massouw mijn weer afgebedelt. Slste Saterdag de Vrijdag nag heb wij regen gehad. Die avond was een paard siek aan de paarde siekte; de morgen was die paard doot. Leviticus 27 :25. Een gera houijd 60 gersten koornkens, of aaren, bedragen de 20ste deel van een halve rixrs *). ‘) ’n Ged. van die bl. waarop die aantk. van die 3ie besluit werd, was blank, en daarop kom hierdie aantk. voor. Dis nie uit te make of ’t van ’n ouëre datum is. ’n Gera is ’n Hebr. munt van ’n twin- tigste sikkel, dus dieselfde deel van amper 2 ipv. ’n halwe riksdaalder. 26 [Jan. 1837. JANNUARIJ 1837. lste Sondag heb ik elf speen kalver na Rossetoe gesteurd om ze te speenen, hij beloof het op te laate passen. Den Vrijdag heb ik nog een speen kalf na Rossetoe gesteurd. 2de Maandag heef Pieta twee jonge osse uitge- jaagt en twee die eenmaal in was. Omtrind 9 uur kwam de beeste wagter aan loo- pen dat bij de beeste een leeuw was. Is Doors en Ga- briël met omtrind 60 Kaffers daar op afgegaan, en ik kwam ook bij met ouwe Hannis en zij zoon Willem. Heef wij hem geschooten. 3de Dinsdag morgen is Doortje en Vijtje vertrokken. Heb Carolus kaffers en Gert nagesteurd. Gert kwam namiddag maar had niets gevonden en die Kaffers die na de Santrivier was kwam ook, had ook niets. Dinsdag avond omtrind 8 (of) 9 uur is Carolus zijn vrouw bevallen van een vrisse dogter. 4de Woensdag had wij donker weer; de voor- middag (en) namiddag is ik en Pieta na de vee ge- reden. 5de Donderdag had wij na gissing nuwe maan. Woensdag nagt is een Klomp beeste weg stree- ken, heb de wolf een Kouij de staard af en de bils weg gerukt. Heb wij de beeste geteld, was de getal en generaal 452 Jan. 1837.] 27 Juis zooveel als daar weesen moet. Die middag was een paard siek en de nagt was hij doot, en de wolf had hem opgevreten. 6de Vrijdag morgen was de lug met mis betrok- ken. 7de. Saterdag had wij mooije dag, die avond sterke noord ooste wind. 8ste Sondag is de Kaffers met een olievants tand gekomen voor Doors ; heef hi j ’t aan Rossetoe gebragt om het aan Knopneus Captijn te bringen tot een ge- schink zooals hij zegt. De avond mis ik een mager sieke Kouij. Zeg Poemlana dat zij twee dagen te vooren in de water moet gevallen hebben. 9de Maandag had wij regen weer, is ik na de vee gereden en Pieta ook. lOde Dinsdag was de lug betrokken. Is Pieta en Willem op de tieger jagt gegaan, heb zij een wilde vark en een jonge Kwagga gevangen. Die nog had wij regen. Is die paarde uit de Kraal gesprongen, heb die wolf een vul gevangen. 11 Woensdag morgen had wij regen weer, na- middag schoone weeder. 12de Donderdag troewelweer. Heb ouwe Hannis twee jonge ossen ingespannen en twee die in ge- wees is. 28 [Jan. 1837. 13de Vrijdag heb ik aan Jan Pretorus geschre- ven *) met Adonis en Sikietie en twee van Rossetoe zijn Kaffers. Heb Pieta een sleepsel takken gebragt en Carolus krijg een slaapplek van Doortje en Vijtje, daar bij een vreetplek van ongedierte; ook een bol leuwe haar of die haar daar verteerd heef . a) Renosterrivier den 8 Juneij 1845. Is ge boren onze zoon Louis Goustavus Tregaardt op Zondag avent om 8 uur — den 30 Juleij 1846 geboren onze oferleden dogter en dezelfde dag ofer- leden. b) a) Hier is weer ’n paar blaaie uitgesnij, en volg daar in die Eer- ste Dagboek g’n dagelikse aantékeninge meer nie. Waarskijnlik het die vermiste blaaie die dagverhaal gebreng tot 24 Januarie, in aansluiting bij die Tweede Dagboek. b) Hierdie aantk. kom voor op die 37e bladsij, en is van dieselfde hand als dié op bl. n. Vgl. aantk. b. bl. 8. Vermoedeli'k is albei van die hand van P. F. Trigardt, die ,,Pieta” van die reisverhaal, en het bowen- staande betrekking op geboortes van sijn kinders, dus kleinkinders van Louis Trigardt. Die Eerste Dagboek, wat hierbowe nou weergegee is, is, na hul terugkeer in Natal, in die besit geblijf van P. F_ Trigardt. ‘) Pretorius, Scheepers, Botha en Albach is, kort na Tr. s’n terug- keer van sijn vrugtelose tog agter v. Rensburg aan, (Aug. 1836), ook op sijn spoor gegaan met hul hele trek, sodat net die Trigardts en Strijdom in Soutpansberg agtergeblij het_ Hierbedoelde brief werd aan Pretorius gerig ingevolge die beroep van mev. Scheepers (sie 13 Des. en aantk.) toen hij ergens in die Spelonke was. (Sie Inleiding). Jan. 1837.] TWEEDE DAGBOEK. Wonsdag 25tse. was het mist; die nagt had wij regen gehad ; na middag is Pieta en Danster na de vee gereden. Kwam twee Kaffers, J) die ik na Jan Pretorus gesteurd had om hem te helpen, met een Brief; be- helsde als volg, — Voor tun, a) 1837 — den 20 Jannuarij veel geat Neef lowies tirgar, u een goet medag toe gewenst te heben, van ge zon heij en weij ben drie Schoften van Ziridie, 2) en dat gaat met ons braf slegt en de ziekte een dag een weignig beter en de ander dag weer sleg- ter, en ons os dies zo ziek dat weij beijna niet wegt kan, en neef Gert Schepers vraagt als u blieft of u hem niet kan helpt met een span os en een dreijver, en weij zal daarom maar aan trek tot dat heij kom mit l) Daar staat : voor tun. ’n Waarskijnlike uitleg is : „Voortouw”, wijl hul aan die trek sou gedenk het als ’n trek-touw, waarvan hulle die heel voorste deel uitgemaak het. Mólik is ook : Voortang. *) Vgl. aantk_ bij 13 Januarie supra. ’) Serieteriete. Vgl. aantk. bij 12 Aug. 1836 (bl. 7). 30 [Jan. 1837. die osse. Mijn Kop ben ook aal drie dagen zeer en zegt gegroet u alen en u alen van ons ens. Johannes Pe- treus Pretorius. Die opschrift luide : Aan De eedle lowies trigart. Eigene handen. De eerste Brief *) die ik ontfangen heb door Adonis, was geschreven en dezer voegen : Ziedie* 2 3 4) voor tun, 1837, den 17 Janwarij ; velgat Nef Lowies Tregart ; u alen een goet morgen toe gewinst heben van gezont; — ik heb u brief ontvang, maar ik moet u zegt dertig Schoft was ik van hier tot waar ik omgedraaij ben. 3) En Knopneus Kapteijn Zakana, 4) daar heb ik ver geloeijde knapzak 5) gezien en ik heb een geschre van een kind en zijn stroezes (strooihuis gehoor?) en aan duskant een kapteijn Knopneus die seg det Zakkana det heij twe kinders a) heb en scha- pen, en det almal vermoor is op ou Hans na; di zou uijt wees met een paard; en mijn vrou en kleijns zikt a) In die Engelbg-teks staat ,,herders”, maar die woord ,,kin- ders” is vrij duidelik in die oorspronkelike teks. ’) Die eerste berig van hul benarde toestand werd, volgens Carl Trigardt, heimelik deur mevr. Scheepers met ’n Boesman-meid afge- stuur. (Sie 13 Des., snpra en aantk.) Daarop het Tr. Adonis gestuur. Sie 13 Jan_ supra.) 2) Zindi, ’n sijstroom van die Pafoerie, Kl. Spelonke. 3) ’n Skof is ’n dagreis, d.i. ongeveer 2 uur te pêrd met wa en osse en vee : 12 mijl ; dus 360 mijl O. van die Gr. Spelonke, sou hul in die nabijheid gebreng het van Jambana. 4) Waarskijnlik Sagana, Sangana, of Masangana, of Mahlangana ; ’n Knopneus, (Magwamba) stamhoof, wat destijds gewoon het tussen die Limpopo en die Olifants riviere, nie vér van hul samevloeiing af nie. Die Bapedie spreek die naam uit : Seakana, en die Knopneuse : Slakana. °) Dis nie uit te make of hier misskien ’n eienaam bedoel word. Jan. 1837.] 31 is en Gert Schepers *) 3 van zeijn kinders, 2 van neef Hendrik, Lou(w) een (en ?) klein Isak. zeij groet van u neef Johannis Petrus Pretorius. De adres was geschreven : Lowies Tregart. Here. — Dond. 26ste. was het de morgen een wijnig hel- der weer. Na mid(dag) regen, is Pieta na die vee ge- gaan. Vrij. 27ste. was er wijnig wolken in de lugt, om- trind 10 uur trok de Lug geheel (toe?); na middag had wij regen omtrind 3 uur na middag kwam Doors mijn zeggen dat een van de rooij Kaffers gekomen is, die zegt dat Hendrijk Potgieter zijn menschen an der kand van Sekwati is, aan de rivier. 2) Satr. 28ste was het regen, had de wolf die nagt een bok weg. Namiddag klaarde de weer op, is ik en Goestaf na de vee gegaan. Sond. 29ste. De morgen had wij regen, omtrind 8 uur klaarde de weer een wijnig op. Heb ik aan Jan Pretorius een brief geschreven met de twee kaffers, dat ik zijn Brief, den 25st ont- fangen heb en dat wij hier alle dagen regen heb, zoo dat ik niet steuren kon, en kon niet denken dat zij in de weer trekken zou; maar als de weer een weijnig ‘) Gert Scheepers moet kort hiema oorlede wees ; hij is nie meer bij Tr. teruggekeer nie. ') Allig ’n verdraaide kafferberig van Potgieter s’n aktiwiteit teen Silkaats, in Marico, (Mosega), op 17 Jan. 1836. Vgl. Missionary Herald, Aug. 1837, bl. 338, dl. xxxiii. 32 [Jan. 1837. op klaar zal ik Pieta morgen met de osse steur, of de eerste mooije dag. P.S. Neef Jan, zegt aan Neef Gert, dat ik Pieta met een span osse voor kem steuren zal, en dat ik uit uwe brief verstaan heb dat UEd. osse siek is, zal ik zoo veel mee steuren als ik heb, ken UEd. het in de andere wagens spannen waar het nodig is. UEd. vriend en Neef, L. Trigard. Na middag is Pieta na de vee gegaan. Man. 30ste. de morgen heb ik Pieta met 30 osse na Jan Pretorius gesteurd, en voor Doors 8 schapen voor twee beeste gemerkt, ook de een bul osse voor een bul Kalf verruijld, een hamel gaf ik hem toe. De namiddag is Carolus na de vee gereden, die nagt had wij regen en sterke noorde wind. Die nagt heb de wolf een schaap [weg] Dinsd. 31ste was de lug de morgen met wolken, dog Sonneschijn. De middag is Carolus na de vee ge- reden, die nagt had wij regen; de dag is een jonge merrie vrekt. Ook kwam een kaffer van Souijt pan zeggen dat zij gehoord had, dat de voorste menschen ander kand Sekwati is. Die bul osse gaat van de Beeste getal af en een kalf van Pieta zijn koeskop kouij komt bij. Blijft de Beeste getal 465 Feb. 1837.] 33 FEBRIARIJ 1837. Woensd. le was de lug kouijt met wint en regen, is ik na middag na de vee gegaan. Dond. 2de had wij de morgen misregen, dog was de wind een wijnig gestild; de middag is ik en ouwe Hans en Isaak na de vee gegaan. De avond omtrind 8 uur kwam Pieta van Jan terug met 105 beeste van hulluij, (om) dat de beeste daar zoo aan de stop siekte vrekt, en de veld was te deurslagtig om te trekken. Twee Beeste is die dag blijve staan en een is vrekt. Vrijd. 3e was het de morgen mis. Heb ik Rossetoe laate vragen om na de twee ( ?) beeste te zien om het hier te krijgen, heb hij gesteurd. De middag is ik en Willem na de vee gereden. Satr. 4de was de lug soel en met wolken dog son- neschijn. Heb ouwe Hannis takken gesleept met de osse, de morgen, en zal namiddag weer halen. De mid- dag ruk de osse zijn touw aan stukkend. Heeft hij uitgespannen. Sond. 5de. had wij de morgen schonneschijn, die nagt was het regen, heef de wolf twee schapen weg. Mand. 6de. Had wij regen van de gepasseerde avond. De middag is ik na de schapen gegaan, en Pieta en Gabriel; is 3 schapen vrekt; de avond heb ik de schapen in een trop gejaagt; die (avond) is twee schapen vrekt en twee kalvers is weg gebleven. 10 34 [Feb. 1837. Dinsd. 7de was het nog geen mooije weer, de lug was betrokken en de wind was kouijt. — De middag is ik en Carolus na de vee gereden ; die nagt is een kalf de nek verlegt, heb ik die laate slagten. Woensd. 8ste. de morgen had wij vroeg sonne- schijn dog was de Lug met wolken. Namiddag is ik en Carolus na de vee gereden en ouwe Hannis is ook ge- gaan. Kwam een rietbok op de werf, heef de Honden haar gevangen; de avond was het helder weer. Donderd. 9de kwam de son helder op op de Bergen was een wijnig mis wolken. Nu gaat van de beeste getal af 2, de verlegte kalf en de Swart witrug kouij van Boors; blijf de beeste getal 468( ?) Jan Pretorius zijn beeste getal is . . . Iu6. Tegen de avond is Carolus naar de de schapen gereden. Die dag is ouwe Holland vrekt aan de paarde siekte. Vrijd. lOde had wij noordooste wind, was een Misbank op de Bergh. — De morgen heef Rossitoe aan mijn een os verruijld voor een ander os; ook is Caro- lus de morgen gereden om Patates te gfaven, op de Doorn rug; toen hij terug kwam was (bleek) het een mielie Tuijn. De middag had wij regen. Satr. llde heb ik aan Jan Pretorius geschreven als volg : Feb. 1837.] 35 Souijt Pans Bergh, den llde Febriarij 1837. Geagte vriend en JSJeef, — UEdl een goede beter- scbap toe gewinscht te bebben, doet ik UEd. door deze weeten, dat ik Pieta al eer bad gesteurd, maar die weer' was zoo sleg alle dagen, dat ik niet kon, maar als de weer niet erger word zal ik bem Maandag of Dinsdag steuren met de osse. Wat UEdl. beeste aan- gaat ziet ik geen verbetering, maar ook niet dat ze erger word. Met Pieta zijn komste is bij Massouw T) twee beeste blijve staan, en van daar tot bier is twee doot : een Jonge osse van u en een kouij van Nigte Antje Scbeepers. Neef Jan, bad ik eer geweeten dat U Adonis nodig bad, kon ik bem eer gesteurd bebben, maar komt bet niet eer te booren als gister. — Jannie, als u mischien gelegentheid krijg, met een of de ander Kaf- fer, gelieve als dan zoo goed te -willen zijn aan mijn te willen schrijven, boe of ’t met UEdl. gaat. Hiermede blijven wij met bartelike groetenis, UEdl. dw. vriend en Neef L. Trigardt. De middag is Pieta en Willem na de vee gereden, namiddag is een veers in een gat gevallen, dog niet bescbadig. een kalf van mijn is bij Rossetoe aan de dik ziekte doot ; bli j de gt 463. Sond. 12de had wij de morgen mist, de geheele nagt regen, de middag is Carolus na de vee gereden. ') Vgl. aantk. 3, bij 14 Aug. supra. 36 [Feb. 1837. Mand. 13de. Had wij de morgen regen, nam wij (ons) voor de dag de vee te verleggen, een destantie van de Bergh af. De gepasseerde nagt had die wolf drie doot gebeeten; na middag had wij mooije weer de avond had wij sterke regen en wind. Dinsd. llt-de was de morgen een kalf weg, had wij nog regen, na middag was de weer een wijnig hel- der. Is ik en Pieta na de vee gereden, die avond is een kreupel kalf uitgebleven heef de wolf hem doot gebeeten; blij de Beeste getal 462 Van Jan Pretorius gaat éen af, blijf . . 105 Woensd. 15de had wij de morgen sonneschijn; omtrind 8 uur trok de lug toe en de Zuit Ooste wind kwam op. De avond met zononder kwam Jan Pre- torus te paard met een kaffer bij mijn. Dond. 16de was het de morgen mis, die nagt heb de wolf een schaap opgevreten. Die middag is Caro- lus na de schapen gereden. Die dag is Jan Pretorus overgebleven. Vrijd. 17 de. Is Jan Pretorus en Pieta met 33 osse vertrokken om hullij wagens te halen dat (daar) hun osse bijna alle ziek was en Juffrouw Schepers haar drie grootste kinders en Hendrik Botha zijn grootste kind ook siek is, heb ik Pieta mede gesteurd om Juffrouw Schepers haar wagen te drijven. De namiddag is ik en Carolus na de vee gereden, en Willem is ook gegaan. Die dag had wij bijna de geheele dag regen. De nagt is een van Juffr. Schepers haar beeste doot. Blijf de getal 104. Feb. 1837.] 37 Satr. 18de had wij de morgen Noord ooste wind en regen, tot de avond. Na middag is Carolus na de vee gereden. Die dag is Van de Rooij Kaffers en van de rand, op de regter hand van Massouw gekomen. Sond. 19 de kwam de Suit ooste wind en regen op; omtrind middag was het sonneschijn, tegen de avond was het regen. De avond kwam de Paarde wagter zeggen dat een paardevul doot is, de agter middag is ik en Danster na de vee gereden, had een Kouij van Jan Pretorus gekalf, is de getal . . 105. Mand. 20ste was het de morgen mis in de lug maar boven in de lug was donder wolken. De middag is een os van Jan Pretorus vrekt; na middag had wij sterke regen met donderweer. Dinsd. 21ste had wij de morgen zuit ooste wind en stuifregen. Omtrind 10 uur had wij mooije weer tot de avond. De middag is Carolus na de vee gere- den, heb hij een schaap gevonden, die vrekt is. Woensd. 22ste was de lug betrokken met sware mist en stuifregen; de middag was het mooij weer. De namiddag is ik en Danster na de vee gereden. Dond. 23ste had wij de morgen mis en wijnig re- gen, en zuit ooste wind. De middag is Carolus na de schapen gereden; de avond heb de Koeskop veers ge- kalf, komt de beeste getal op 463. Vrijd. 24ste de morgen was de lug betrokken en het was Zuit ooste wind, en het stuifde aan de ge- bergten. Die (dag?) was een paard siek; is Carolus 38 [Feb. 1837. na de vee gereden, de morgen mis ouw Hannis een Koui j van Hendrik Botha. Die dag is een kalf vrekt ; blijf de beeste getal 462. en Jan zijn Beeste getal als die een weg is 103. Sat. 25ste. was de lug de morgen op de Bergen mis; zouw Doors gaan met Carolus zijn Paard, en beloof aan Carolus een os voor de Paard, na de Blou- we bergh, om een weggeloope vrou van Possetoe — de betaling van twee osse en vier beeste, die hij voor die vrouw geef — terug te haalen. Na middag is Carolus na de (vee) gegaan te voed. Doors beloof twee stukke kleere te brengen voor Ca- rolus. Sond. 26ste had wij de morgen helder weer; om- trind 10 uur liet Rossetoe mijn roepen, nam ik Ga- briël en ouwe Hannis ging met mijn mede; toen wij daar kwam was daar kaffers van hem die over een Captijn klaagt, dat hij oorlog voeren wil met hun, om een vrouw van Rammabooij, die bij die Captijn gevlug is, en dat Rossetoe haar laate weeten heb, dat zij na hem moet komen. Ik vriig of die Captijn veel Beeste had; zei hij aanstons van ja, en wijst mijn hoedanig de hoorns van de osse staan. Ik vraagt of die gemelde vrouw daar geen vee gebragt heb met haar vlug. Zei hij, van nee. De middag is Carolus na de schapen gegaan. Mand. 27ste. was het warm weer en wij(nig) mis wolken in de Lug. Namiddag is Carolus na de vee gegaan zag hij Jan Pretorus zijn wagen. Feb.-Maart 1837.] 39 Dinsd. 28ste. De morgen zag wij met ver kijker de wagens aankomen. De morgen kwam Doors terug met de betaling voor de weggeloope vrouw van Rossetoe : zes beeste en een bok, en brag voor Carolus voor zijn paard die hij geleend had, twee jonge osse tusschen de vier en vijf Jaar ouijd. Toen Jan omtrind een kwart uur van mijn wa- gen af was, is ik en Carolus na hun gereden om hul- luij daar te laaten uitspannen, om eer te zien waar de geleegenste plek weezen zal voor te leggen, tot wij verder klaar is om te trekken, op dat wij ondersogt heb hoe of waar de agterste en voorste Menschen is, om als dan een van die weegen in te slaan. T) MAART 1837. Woensd. lste had wij warm weer; is wij aan ’t oppakken gegaan; de morgen heb ik van de Kaffer een roije os geruijld voor een boeskop veers. Omtrind 10 uur kwam Jan Pretorus en Hen- drijk Botha, om te hooren waar wij de beste plek krijgen kon om te leggen met onse vee. Is wij over- eengekomen omtrind onder kant mijn, een kwartier, bij een klomp Doorns, aan de kant van een grote Riet Valij* 2) ’) Tr. vefkeer nog in onsekerheid oor v. Rensbnrg sowel als Potgie- ter, vandaar hierdie verwijsing naar ,,voorste” sowel als ,,agterste” mense. 2) Van die Brakspruit, nabij die teenwoordige spoorwegstasie, naar die Rietvlei, onderkant die dorp. 40 [Maart 1837. Bij de beeste getal komd vier bij, komd de Beeste getal op 467 Die twee osse van Carel en de Koeij met een kalf die Doors van Rossetoe gekregen heef voor zijn moeij- te, heb Cornelia van hem genomen, dog uit een spul- ietje. De middag is Jan en Hendrijk Botha na Rosse- toe zij kraal gegaan met Gabriël, om het te bezien. *) Dond. 2de. de morgen met Son opkomen laat Rossetoe mijn weeten, dat de kaffers gekomen is, die hij na Sakkana gesteurd heb. Ben ik na hem toe ge- gaan, en ouwe Hannis met mijn. Heb ik de Kaffers gevraagt na ouwe Rinsburg. Zei hij, dat Sakkanna zegt, dat de Bloot Kaffers* 2) de menschen alle vermoord heb; en dat de Bloot Kaf- fers aan hem zijn volk van de goed van de wagens gegeven heb, maar dat hij de goed allemaal weer op de wagens laat sette heb, en dat de wagens nog daar staat met de goed. Ik vrieg of de wagens aan deze of overkand van ‘) Toen hulle in Aug. 1836 van Tr. af weg is, was hul derhalwe nog nie in die nabijheid van Rasethau gewees nie. Volgens die ver- klarings van oue Mawenda, het Rammabooija sowel als Rasethau eers gewoon op die vlakte teënoor waar later Schoemansdal uitgeleg werd. Daarna is eersgenoemde naar Dorenrivier en Rasethau naar die Bosrand bokant dorp_ 2) Bloot- of Kaal-kaffers is ’n algemene benaming gewees vir die Abagaza, ’n Soeloe-stam, wat, van Tsjaka afvallig geword, noord- waarts getrek en ’n gésel geword ’t onder Manekoos, of Manoekosie, vir die Bantoe van dié streek. Agttien maande vóor van Rensburg s’n trek had hul Inhambane (Jambana) op die Portugese verower en leeg- geplunder. Vgl. Theal, The Portuguese in South Africa, bl. 259. Die naam was ook bekend aan die oostel. grens van die Kaapkolonie. Sie ook 11 Des. supra, waar van Silkaats s’n Matabeles als Blootkaffers ge- waag word. Maart 1837.] 41 de Grote Revier *) staad. Zei hij, dat hij niet gevraag heb, maar digte bij Sakkanna. En of hij niet gehoor heb of daar van de men- schen of volk uitgekomen is; — zei hij, dat hij niet weet. Ik vraag hem, of hij niet gehoord heb hoedanig dat de menschen vermoord is; — zei hij, dat de Bloot Kaffers hulluij in de nagt aan gevat heb, en dat zij drie klompen baas geraakt heb, en de vierde klomp zouw hulluij overweldig hebben, overmits dat hun aminietsie op gaf. Ik vraagt of Sakkanna geen volk met gesteurd heb; zei hij van ja, dat hij éen van zijn groot Kaffer gesteurd heb maar dat die bij Rossetoe zijn moeder agtergebleven is; dat een ander Knopneus bij hem is gekomen en gezegt heb, dat wij hem doot maken zal als hij bij ons komd; dat hij eer moet komen om te hooren. Heb ik hem laate weeten dat hij maar komen ken. Zei Rossetoe, dat hij hem zouw laate weeten, dat hij de volgende dag komen moet. Omtrind 12 uur de middag is ik vertrokken na de Doorns, was Jan met twee wagens aldaar. Tegen de avond is een Paard vrekt. Vrijd. 3de. had wij de morgen Stuif weer, om- trind 10 uur brak de weer. Omtrind 2 uur kwam Adonis mijn zeggen, dat hij bij Doors geweest is, en dat Doors aan hem zegt, dat de kaffers een brief voor mijn gebragt heb van ') Die nimpopo, wat ook die Oerie, en Wiembe of Wembe ge- noem werd. 42 [Maart 1837, de agterste mensciien en dat hij die brief zelf brin- gen zal. Namiddag kwam Doors, en zei dat de Kaf- fer zegt, dat de voorste Rooijkaffer zeg, dat hij die brief die ik hem gegeven heb, aan de menschen steurd met een olivants tand, dat de menschen wagten moet met trekken tot hij zijn koorn afgeoest heb, en dat die Brief en tand weggesteurd is in zijn tegenwoor- digheid. Saterd. 4de. had wij voor middag regen weer, namiddag mooije weer. Is de Knopneus nog niet ge- komen. Sond. 5de. had wij de morgen Zuit oostewind en wolken in de lug. Maand. 6de. Laat Rossetoe mijn de morgen vroeg roepen, dat zijn been seer was, hij niet komen kon, dat de Knopneus gekomen is. Is ik en Jan Pretorius gereden om te hooren wat de Knopneus voor boot- schap brag. Toen wij daar kwam vroeg Rossetoe of hij de Knopneus bij zijn huisen (sou) laat komen, en of wij dáar met hem zouw gaan praaten. Ik zei dat hij hem maar kon laate roepen. Zei hij aan mijn, dat om mijn (entwil) hij hem zouw laat komen maar dat hij an- ders geen besneden(e) bij zijn huisen mag laat ko- men. *) Ik zei aan hem, dat wij daar ok heen kon gaan. ') Die besnijdenis was in Soutpansberg nog nie bekend nie, maar wel onder die Magwambas. van die Ooskus. Maart 1837.] 43 Toen wij daar kwam, vrieg ik tioe of het met ouwe Hannis Rinsburgh (gegaan was); zei hij, dat de Bloot Kaffers hem met allemaal vermoord heb op de volgende manier : dat Sakkanna hem gezegt heb, dat de Blootkaffers Komando daar is, dat ouwe Hans niet moet aftrekken. Zei hij, dat de Blootkaf- fers maar kom ken, dat hulluij hem niet baas raken zal; ben hij afgetrokken. Toen heb ouwe Hannis of de andere een Seekoe geschooten ; zei Sakana, dat hij die dag de Blootkaffers Komando gezien heb, dat hij de Seekoe slagten moet, mischien zal de Blootkaffers hem dan niet krijgen, en hij zal zien om hulluij voor bij te bringen, en dat hij die nagt moet wagt houden, dat de Komando die nagt komen zal, om dat hulluij ouwe Hans gezien heb. Maar hij gaf die Seekoe aan zijn (Sakanas ?) volk en hij trok voort. Die nagt hoorde hij de schooten tot tegens de dag; is hulluij kruijd op geraak, heb hulluij de men- schen over weldig en gruwelijk vermoord. Ik vraagt of daar niet uit gekomen is. Zei hij, van nee, dat hij daar niets .van gehoord heb. Ik vraagt, of de Blootkaffers die goederen van de wa- gens afgenomen heb. Zei hij, van neen, dat die goe- deren nog allegaar op de wagens ben; dat haar Cap- tijn Sakana, sulke sterke orders daaromtrind gege- ven had, dat van die wagens niets moet genomen wor- den, en dat hij zelfs goederen die de kaffers aan hem had gegeven, weer op de wagens laat brengen heb. Ik vrieg na de geweers van de menschen. Zei hij, dat die nog leg waar de menschen vermoord is : die 44 [Maart 1837. een hier en die andere daar; en zei dat ik van mijn volk kon mee stenren om ’t te zien. Zei ik van ja, en dat ik de geweers zouw laate kommen. Rossetoe zouw zes volk geven en ik éen en Doors twee of ook éen. Maar die van mijn had niet veel sin om te gaan, ver- anderde ik van besluit en zei de andere dag, dat ik Adonis gaarne uit wilde steuren, en dat voor hem te swaar zoude komen om die twee Togten te doen, en dat de laatstgem. nie zoo lang wagte ken. Dat keurde Rossetoe ook goed, gaf ik en Bootschap aan Sakana af en liet hem versoeken, zooveel volk bij te geven als nodig is om de geweers uit te bringen, dat ik alsdan aan hem gaarne beloning daarvoor doen wil. Hij zei, dat ik maar kon steuren, dat Sakana het doene zal. Maar toen hij vertrokken was, zei Doors aan mijn, dat toen hij vertrekken zouw hij zei, dat Sakanna zij volk bang weesen zal om de geweers te dragen. Zei Doors aan hem, dat hij dan maar aan de volk van Rossetoe zooveel geweers moet geven als zij aannam te dragen. x) Onder alle zei de Knopneus, dat Sakanna nog bokken heb, en dat wij gerust volk kon steuren om te zien of het niet alle zijne is, die hij heb. Het was voor mijn of hij dat tot verschoning zei. Sprak ik en Jan Pretorus daarover, zei ik, dat het geen verschoning is, want dat hij lig de bokken van hem wijsen ken. ’) Vgl. Inl. Dit was naar alle waarskijnlikheid ’n strik, waarin gehoop werd om Trigardt — wat hul reeds eenmaal ontsnap was, — te vang. Maart 1837.] 45 Dinsd. 7de. Souijt Pans Bergh, den 7 Maart 1837. *) Aan de WelEd. Heeren en Yrinden tot Relegoa of Delgoa Baaij. WelEd. Heeren en Vrienden, — Met de beste res- peck neemt wij de vrijheid UwEd. te invormeeren dat in de maand Julij 1.1. agt huishoudende menschen van ons getrokken ben met oogmerk reg na Uwe voor- noemde Baaij, om aldaar met UwEd. guns te hande- len. Nu verstaan hebbende door de Knopneusen aan de Groote Rivier, dat de menschen alle vermoord ben, — negen en veertig sielen behalven diensbodens die wij niet weet op te noemen door een natie die zij Blootkaf- fers noemt, — en (daar ik) nu groot gevaar ziet bij UEd. te komen handelen met UdEd. gunste, is bij deze als wij mag onse ootmoedige versoek, ons met UwEd. raad te begunstigen, hoedanig ons te gedra- gen bij UwEd. te komen. Wij ben met zeven huishoudings en zeven en veertig sielen, en niet meer als negen weerbaare schuts. En daar wij groot gebrek lij aan negosie goederen en amenietie ons tegen zulke aanslagen te verdedigen, versoeke wij gunstiglijk ons met een brief te melden, of wij voor produk mag bringen slag osse, kouijen, hamels, olivants tanden, wol, Beeste en wilt huijten. ') Dit is ’n brief wat die Knopneus via Sakana aan die Portugese 80u bestel. 46 [Maart 1837. De volk van de Captijn Sakana, aan de Groote rie- vier, beloof de antwoord aan ons te bezorgen. Ik ben UwEd. onbekende vriend en Dw. Dienaar, L. Tregardt. Geboren in de Colonie de Kaap de Goede Hoop in Zuit Affrica. P.S. — Wij ben 5 of 8 dagen te voed van Sakana : weswaarts *). Woensd. 8ste. Heb wij de schaapkraal bijna klaar gemaakt. Is Rossetoe die dag bij ons gekomen; brag hij voor mijn drie Kalbasse bier en brag een goede partij volk mede, die ons helpen zouw, maar zij heb niet veel geholpen, ging zij weer na huis; was Doors kwansuijs met de agtër os sambok agter hunne vodden, maar hij brag (g)een weerom. Die dag zouw de Knopneus weer terug (g)aan. De avond blijf ons paarde uit, en een was siek. Dond. 9de. De morgen zag wij de Paarde niet ver van ons wagen af, en die sieke was nog niet doot. De avond kwam Adonis zeggen, dat van Mapelie zijn kaffers na Rossetoe gekom is met Dassies-Kom- baarsen om het te verruylyen. De morgen laat Doors mijn vragen om een bok-kapater om te ruilen voor een bokooij, dat hij siek was; heb ik hem een gesteur. De avond is Gabriël na Doors gegaan, om na hem te zien. Die dag heef Carolus takke gekap en Hendrick Botha heef huis gemaakt. Ouwe Isaak heb zijn huis- houten gehaald. ') Vgl. aantk. 4 bij 25 Jan. bl. 30. Maart 1837.] 47 Vrijd. lOde. de morgen brag de Rooij Kaffers twee ossse om twee verse te rnijlen. Ook kwam Mapelie zijn zoon met vijf van zijn kaffers om te klagen, dat die Captijn die na zijn vaders doot regeren moes tot hij groot is, de regering niet aan hem wilde geeven; en dat hij hem nu zijn vaders goed af genomen heb, te zeggen beesten. Daar- op heb ik Doors laate roepen en weer gevraagt; zei hij, dat die Captijn een broerskind van Mapelie is, en dat een broer van Mapelie die regering op hem had zedert de doot van Mapelie, en dat die broers- kind de broer van Mapelie weggejaagt heb en de vrouw van Mapelie, die de kind had, die de Captijn weesen moed, nu ook weggejaagt en haar goed afge- nomen. Ik zei aan hem, dat hij maar wagte moed, dat ik nog andere dingen te ondersoeken heb, dat ik volk ' na hem steuren zal, en dat hij hem maar stil houden moet. Die dag heef Carolus de beeste en schape kraal bijna klaar gemaakt, en Pieta en ouwe Hannis heef stokken aan gesleep. Saterd. llde. De morgen heb Pieta en ouwe Han- nis takken aangesleep voor det lammer kraalen en kalverhok. De voorge avond heb ik en Carolus twee kouijen met kalvers verruijld aan de Pooijkaffers voor twee osse. Gaat van de beestegetal twee af, blijf de ge- tal 461 Namiddag, om streek van 4 uur, sterf een dogter- tje van Juffrouw Schepers. 48 [Maart 1837. Sond. 12de. Met namen Anna Philippina Su- sanna Schepers, aan de koors siekte, na een siekbet van omtrind 5 maanden. Ik was juis bij toen de kind sterf. Zei ik Carolus, dat hij de kissie maken moed van de eene halve plank van mijn (maar) gaf ouwe Hannis de planken daarvan. De middag omtrind 3 uur heb wij de lijk ter aarde besteld overmits dat wij geen behoorlijke verblijf had. Tegens de avond, dat de beeste na de Kraal kwam, wou ouwe Isaak zijn beeste uitjagen over- mits hij die dag een kraal gemaakt had voor zijn beeste, maar Jan Pretorus zei, dat hij dat niet toe- laat zal. Ging Albach aan met zijn beeste, wierd zij handgemeen, maar Albach nam de vlugt. Kwam hij bij mijn en sprak mijn daarover, kwam Jan ook, en toen ik hun bijde gehoord had vond ik dat aan alle bijde kanten onverstand plaats vond, en dat de groot- ste of meeste van de zaak is, dat zij in de vliegen ge- weest is voor de twee(de) keer, en dat de een de ander wel voor de oorsaaker strafbaar verklaaren. En mijn gevoelen is, dat zij alle gaar omtrind even veel daar- aan gedaan heb. Ouwe Isaak wouw het weer vervatten maar hij wouw wagten tot hij hersteld was, want Jan had hem met de voorige keer een rib afgeschop. Maar hij kon zoo lang niet wagten om zijn beeste uit te ja- gen; toen hij bij mijn kwam klagen, wouw Jan hem weer slaan. Zei ik aan Jan Pretorus, dat hij het niet doen moet, dat het een oud afgeleeft man is wat hij daar aan slaat, hij moet hem niet moeijen. De avond kwam ouwe Albach weer bij mijn, en sprak over de gemelde saak. zei ik aan hem, dat ik aan hulluij saa- ken geen regte oordeel vellen kon want dat het voor Maart 1837.] 49 mijn gelijk, dat zij even veel gelijk heb, en dat ik die een zooveel geloven moed als de ander, want dat zij mijn even goed behandelt beb. Maar als dat is, dat gij niet gevraagd beb om u beeste onder de andere in te jagen, dat het een aangepresenteerde dienst is ge- weest, dat Albacb (alsdan) daar omtrind niet gedwon- gen kon worde om, als hij niet ken, alsdan al de an- der zijn beeste op te passen. Mand. 13de. Heb Carolus gegaan om bouijd te kappen voor de hart bees buizen, die wij gewoonlijk maak bij die gelegenheid. De morgen is Doors na Kaalkop gegaan met een partij Kaffers van Rossetoe en Carolus zijn Paard. De avond kwam Albacb bij mijn zijn noot kla- gen, met zoo een aan baling, dat bij verstoten werd van alle. Zei ík aan bem, dat bij ;t van mijn niet zeg- gen kon, want dat ik aan alle ons maats mijn plig be- trag heb, en dat ik verwondert ben dat ik booren moet dat zij alle op mijn kwaat is geweest toen zij van mijn af' was, en zoo veel gesproken. Zei hij, dat hij niets anders gesproken beb als van de tabak van Doors, waarmede ik bem overtuijgd(e) met beste ge- voelen van hem, dat hij daarmede ook abuijs had, zon- der met hem eenige twistreden te zoek. Dinsd. I4de. Is Pieta gereden om de houijd te halen, die Carolus gekap beef, en ouwe Hannis en Botha is gereden om voor ouwe Hans en Juffrow Sciiepers huijs houten te iialen. Die morgen was Dan- ster kreupei kwansuijs om niet te lijen; jaagt hij twee verkeerde osse uit, kwam de een bij de ander, ii 50 [Maart 1837. heb ik hem een houw of 4 met een kierie gegeven en ongelukkelijk met draijen van zijn kop krijg hij een letsel agter aan zij kop van de kierie, dog zonder ge- vaar. Toen Pieta weg was heb ik hem de gaate laaten graven, en toen (Pieta) kwam heef wij het ingeplant en Carolus heef zijne ook ingeplant. Woensd. 15de. Die nagt was Pieta zodanig aan de koors als ik nog niet beleeft had; riep hij na zijn moeder, hoorde ik het. Heb wij hem kruijd en vlouwe asijn ingegeven, en daarna een doos alewee en toe ge- dekt, is hij aan ’t sweeten geraakt, is de koorts gebroken. De morgen is Carolus met de osse gegaan om de vellen te halen, die wij niet kon oplaaijen toen wij van Possetoe getrokken ben, en hij zouw mielies mee bringen. Ouwe Hendrijk is met de osse gegaan met ouwe Hannis zij kinders om houd te halen voor Juffrouw Schepers haar huis. Dond. 16 de heb wij de huisen gelat en de mijne éen laag omgedekt, heb ik vier of 5 kaffers gehuurd om de dekgoed aan te dragen voor een schaap, heb ik ze de avond betaald. Die dag kwam Doors van ouwe Kaalkop a) bij mijn en zei dat ouwe Kaalkop zei, dat hij onder die Cap- tijn niet staan ken wand dat hij weet dat zij hem de kop inslaanen zal zoodra als ik hier weg is, dat hij zoo lang blijven zal als ik hier blijf, maar als ik ver- trek dat hij alsdan onder een ander Captijn zal gaan woonen, en dat hij niet om geef dat Rossetoe hem a) Die woorde na Kaalkop, tot en met die herhaling daarvan kom nie voor in die Engelenbg. teka nie. 51 Maart 1837.] doot slaat maar hij moet zijn moeder eers doot slaan dat hij 't ziet, en dan hem, zal hij gerust sterven; wand dat zij eers zijn vader doodgemaakt heb en zijn broer op hem gebrag, om hem als Groot Captijn te maken, was hij zooveei als de werkman en zeij ais werk meesters. Goors zei, dat hij aan hem gezegt heb, om zes kal- bassen bessies bier te brengen : 3 voor mijn en 3 voor Eossetoe. Vrijd. 17 e. Heb Doors Gabriël laate roepen en ouwe Hannis heef riet gesleep voor zijn huis. 3 Kouijen van Doors en Gabriël met kalvers gaat van de beeste getal af, blijf 455. Namiddag kwam Doors, en brag voor mijn en Caro- lus ieder een os en voor mijn een veers bij, die hij mijn ieder een os en voor mijn een veers bij, die hij mijn gaf; en de os voor Carolus was voor éen die Carolus hein gegeven heb om te slagten. Kwam bij de beeste getal twee bij, kwam de getal op 457. De vrijdag nagt had wij de geheele nagt regen. Saterd. 18de had wij regen weer, heb Carolus voor de schapen een scherm gemaak, en ik is na de schapen gegaan. Sond. 19de. Had wij troevel weer, Den (?) heb ik een sieke kiuij late slagten. De morgen steurd Kosse- toe mijn mant met piesangs met Sekoer; en twee beeste van Hnd. Botha en Juffrow Schepers is en (in) deurslag blijve liggen, zouw Sekoer laate afslagten. Nu gaat de Kouij van de getal af, blij de beeste ge- tal 456. 52 [Maart 1837. Komt twee Kouijen van Doors en Gabriël bij met de speen kalvers, komt de getal van beeste op 459. 