VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
V * DIgIUIZ et J b i Jy ` JO JO gle Digitized by Google Digitized by Google LETTEROEFENINGEN. yi 40 VAA AAG STATE TH AL GE MEE NE VADERLANDSCHE LET TER-OEFENINGEN, WAAR IN DE BOEKEN eN SCHRIFTEN, DIE DAGELYKS IN ONS VADERLAND EN ELDERS UITKOMEN, OORDEEL KUN- DIG TEVENS EN VRYMOEDIG VERHANDELD WORDEN, BENE VENS MENGELWERK, tot Fraaije Letteren, Konften en Weetcenfchappen betrekkelyk. Zesde Deels, Ferfte Stuk. Met Plaaten. | ` Te AMSTERDA M, By A vaN DER K ROE, en By YNTEMA en TIEBOEL, MDCCLXXXIV. p- “e -t. f. m vap ie o"e” 'Ą EN vh * > > _ er m N è # ene à è a a” ` à h, a Fia . anp. a$ ama ms side Fed hemd AL GE MEE NE “- VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN, WAAR IN DE BOEKEN £N SCHRIFTEN, … DIE DAGELYKS IN ONS VADERLAND EN ELDERS UITKOMEN, OORDEELKUN- DIG TEVENS EN VRYMOEDIG VERHANDELD WORDEN, -Gefchiedenis van alle Godsdienften , van de Schepping af, tot r op den tegenwoordigen. tijd, door w. HORD, D. D. Uit het Engelsch vertaald. - Wierde Deel. Te Amfterdam ; by M. de Bruin, 1783. In gr. ollavo, 619 bladz. Më den aenvang van dit Vierde Deel levert ons de A\Ateer Hurd een oordeelkundig verflag van den Afahoe metaenfchen Godsdienst ; gevende eerst een bericht van des Aertsbedriegers levensloop, vervolgens van den in- houd van den A koran (*), en eindelyk van de voorb - naemfte plechtigheden, welken onder zyne Aenhangers in gebruik zyn; parende mev het zelve verfcheiden bedenkin= gen tot dat Leerftelzel.en deszelfs uitgebreide invoerijg betreklyk. Voorts ontvouwt zyn Ed. den Godsdienst de Tartaren, der Laplanders , en der hedendaagfche Gauren : waer op hy zich wyders verledigt , tot het voordragen van de opmerkelvkfte onderfcheidene Godsdienften onder de verfchillende afgodifche Volkeren in Afrika, blyvende die der onverlichte Amerikanen tot het volgende Deel uit-. gee - ©) De benaming de Alkoran is een algemeen ingefloopen misbruik ; men fchryft keuriger de Koran, Zynde het vooren- ftaende Al zo veel als de: insgelyks heeft de gewoonte van dien gewaenden Propheet Mahomet te noemen fland gegre- pen; terwyl zyn naem eigenlyk gefchreven behoort te worden Mohammed. Wy hebben ons hier aen de gewoune fchryfwyze gehouden ; om gelyk te blyven aen die van den Autheur, in dezen. Eea ene e A: ipaa g …… VI. DEEL. ALG. LETT, NO, te A n W BURD gefteld. — Overeenkomftig met de inrichting en "t beloop van dit Werk, is ook de uitvoering van dit ge- deelte alleszins leerzaem 3 daer de Heer Hurd ’t ’er niet alleen op toelegt om die verfchillende Godsdienften te befchryven 5 maer tevens, by voorkomende gelegenheden, ‘er zodanige bedenkiugen invlecht, die ter ophelderinge ‚ van etlyke daertoe behoorende kundigheden dienen; en ’er wel byzonder zyn werk van magekt, om ons te doen ga- deflaen, in welk een geluk wy declen, daer wy het Eu- angelielicht genieten, en onder hoe tterk ene verplichting wy liggen , om ’er het vereischte gebruik van tc maken, Elke befchouwde manier van Godsdienst geeft hem hier- toe natuurlyk aenleiding ; en zo mede in ’t byzonder de Makhometaenfch: ; welke zyn. Ed., daer dezelve bovenal elks oplettendheid tot zich trekt, ook het breedvocrigfte verhandelt; en waeromtrent hy verfecheiden oordeelkundie ge aenmerkingen voordraegt. Om-'er éne van de- zelven ter proeve mede te deelen, zullen wy ons bepalen tot het geen de Heer Hurd , uit de geloofwaerdig{te Schryvers, heeft opgemackt, nopens de handlangers van Mahomet; door wier behulp hy den Alkoran, (welke dui- delyke blyken van uitgebreider kuudigheden ‚dán Maho- met uit zich zelven kan bezitten, behelst,) zamenge- raept hebbe. | ‚, Dat MAHOMET , (dus vangt de Heer Hurd aen,) met behulp van anderen zijnen Alkoran zamenftelde , was eene zaak wel bekend te Mekka, toen hij allereerst zijne Bedriegerij aldaar voordroeg; ook wierdt bet hem meer dan eens voor de fcheenen geworpen door zijne vijanden, gelijk hij zelve meermaalen klaagt. Dus fpreekt hij, in het vijf- en twintigfte Hoofdftuk van zijnen .Alkoran : „ Zy zeggen dat de Alkoran niets anders is, dan een „, leugen van uwe eigen vinding, en dat anderen u daar- a in geholpen hebben.” Volgens de Alkoranverklaarders waren de perloonen , hier bedoeld, de knegts van zekeren Zwaardveeger te Mekka, die Christenen waren, met wel- ke MAHOMET gewoon was dikwijls verkeering te houden, met oogmerk om door hen te beter onderweezen te wor- den in het Oude en Nieuwe Testament. Van hier dat BELLONIUS ons berigt, dat MAHOMET te Mekka twee Christenen vondt, welke Affchriften hadden van het Ou- de en Nieuwe Testament , en dat deeze hem veele hulp- middelen toebragten in het opftellen van zijnen Alkoran, Doch, dit was een te openbaare handel voor zulk et Cie GODSDIENST -GESCHEEDE NIS. 3 heimelijk Ontwerp. Zij, welke hem befehuldigden dat kij de hulp van anderen genoot, bedoelden niet dezulken, met welke hij openbaare verkeering hieldt, maar de hei melijke deelgenooten , van welke hij in °t verborgene ge~- bruik maakte, in zijn eigen huis, tot het fmeeden van °t gantfche bedrog, en om voor hem dat Boek te fchrijven,, welke hij waande [of liever voorgaf] hem, door den En- gel GABRIËL , van den Hemel gebragt te zijn. ’t Geen hij, op eene andere plaats van zijnen Alkoran, zegt, heeft bijzonderlijk zijn opzigt op eenen derzulken , welke toenmaals wierdt gehouden ,. de voornaamfte band jn dit werk gehad te hebben. Want; in het zestiende Hoofd- ftuk , zegt hij: „, Ik weet dat zij zullen zeggen, dat een a ander Man hem den Alkoran heeft geleerd; doch dien s, Zij bedoelen hem dien geleerd. »‚ Maar de Alkoran is in de -drakifche Taal gefchreeven, a, vol van welfpreekenagheid. en leeringe.” „Wie deeze Perfiaan ware, geeft de Monnile ricBaARD, in zijne We- derlegging der Mahometaanfche Wet, te verftaan. Wants in het Dertiende Hoofdftuk dier Verhandelinge , berigt lj ons dat MAHOMET, een ongeletterd perfoon zijnde , tot het Ímeeden van zijn bedrog tot medeftander hadt, onder anderen, eenen ABILIA BEN SALON, cen Perfifjchen Jood, wiens naam hij naderhand veranderde, om denzelven met den Arabifchen tongval beter te doen (trooken , in ABRDOL- LAH EBN SALEM. Het zelfde wierdt verzekerd , door CANTACAZUNUS , en den Kardinaal cusa. Daarenboven maaken de meesten, welke over deeze Bedriegerij gefchree= ven hebben, melding van dien Perfdaan, als den voor- naamften Werkmeester , van welken MAHOMET , tot het meergemelde oogmerk, Zich bediend heeft. En dat het de Perfiaan was, in de laatstaangehaalde plaats van den Alkoran bedoeld , geeft dezelfde Monnik RICHARD, iu het Zesde Hoofdftuk zijner Verhandelinge , uitdruklijk te ken- nen. Hij is dezelfde perfoon , welken ELUMAZINUS noemt SALMAN den Perfiaan . die , door zijne bedreevenheid in het opwerpen eener verfchenfinge, in den flag van Ditch, MAHOMET en zijn geheel Leger bewaarde, daar hij ander- zins , door hét geral zijner Vijanden , noodzaaklijk zou overwonnen en geheel verflagen geweest zijo.. Want h'i was een zeer vernuftig.en listig perfoou , en zo doorgefend in alle de geleerdheid der fongen , dat -hij-den post van Rabbi onder hen bekleedt zn: ‚ Van: hom fchijnt derhal- , 2 ven $ . W. HURÐ ven MAHOMET ontleend te hebben, al wat hij van de ge- woonten en plegtigheden- der Jooden in zijnen Godsdienst hadt ingevoerd. Want, vermids dezelven een aanzienlijk gedeelte van zijnen Godsdienst uitmaaken, en veele bij- zonderheden van denzelven ontleend zijn van de afgetrok- kener gedeelten der Talmudifche Geleerdheid, blykt hier- uit, dat hij zó bekwaam een handlanger tot het geheele zaamenttelzel noodig hadt. „°t Geen wij dus lang beweerd hebben, wordt nog dui- delijker aangeweezen, door het getuigenis van JOANNES ANDREAS , een Alfacki, of Leeraar der Mahometaanfche ` Wet, die naderhand tot het Christelijk Geloof overging. Want hij berigt ons, uit de echte getuigenisfen van Ara- bifche Schrijvers, in welke hij door en door bedreven was, dat deeze ABDOLLAH EBN SALEM, welken hij, of liever zijn Vertaaler, verkeerd ABDALECELEN noemt , tien jaaren agter elkander de perfoon was, door wiens hand alle de gewaande Wonderwerken des Verleiders eerst gefchreeven wierdens-en dat het, gewolglijk, geen twyfel leedt , of hij hadt de voornaame hand in het verzieren van dezelve, „Agter den Zatijnfchen Alkoran, door BIBLIANDER in ’t licht gegeeven, ontmoet men cene Verhandeling, uit het Arabisch in * Latijn vertaald, door HERMANNUS DALMA- fA, welke, in de gedaante van eene Zamenfpraak , tus- {chen MAHOMET en deezen ABDOLLAH, eene groote menig- te der zotternijen van den Makometaanfchen Godsdienst aan den dag legt. Deeze Verhandeling kan van nut zijn, ter verbeteringe van den naam, welke in de Verhandeling van den Monnik RICHARD zeer gebrekkig gefchreeven is; als zijnde flegts eene vertaaling over de derde hand. Want die Verhandeling van den Monnik RICHARD , welke wij thans bezitten, is niets anders dan eene vertaaling van het Griekfche Affchrift van DEMETRIUS CYDONIUS, welke de- zelve in die taal overzette ten dienfte van den Keizer CAN- TACUZENUS, uit hét oorfpronklijk Latijn , °t welk thans verlooren is. „ Behalven deezen Jood , hadt de Bedrieger insgelijks tot handlanger een Christen-Monnik ; de menigvuldige bij- zonderheden in zijnen Alkoran, den Christelijken Gods- dienst betreffende , toonen duidelijk , dat hij zulk. eene hulp genooten heeft. ‘THEOPHANES, ZONARAS, CEDRE- NUS , ANASTASIUS , en de Schrijver van de Historia Mis- cella , maaken van hem gewag , zonder hem bij eenen anderen naam dan dien van Mestoriaanfchen Monnik te i | noc- GODSDIENST-GESCHIEDENIS. 5 noemen. Doch de Schrijver van het twistgeding tegen een Afahometaan , verkort in het Speculum Historicum van VINCENTIUS BELLOVACENSIS, en van daar overgeno- men en gedrukt agter BIBLIANDERS Latijnfchen Alkoran, noemt hem sERGIUS3 van hier is het, dat de Westeríche Schrijvers van hem zo dikmaals onder dien naam gefpro- ken hebben. Maar in het Oosten is hij onder dien naam volftrekt onbekend; wordende hij, zo veel ons gebleeken is, door geen der Schrijveren van dat gewest, met den naam van SERGIUS Ooit genoemd. Allen, welke van dee- zen Monnik hebben gefproken , noemen hem BAnIRA5 en de Monnik RICHARD, welke, in het jaar onzes Heeren MCCX, na Bagdad toog, met oogmerk om de geheime- nisfen van het Mahometaanendom te onderzoeken , door het leezen der Arabifche Schriften , en bij zijne weder- komst de oordeelkundige wederlegging van, het zelve fchreef , welke wij boven genoemd hebben, noemt uit- druklijk deezen BAHIRA , als eenen der handlangers van MAHOMET in het fmeeden zyner Bedriegerijen: zo doen ook CANTACUZENUS, BARTHOLOMEUS PDESSENUS, en de andere Griekfche Schrijvers, welke manomerT wederlegd hebben, door LE MOYNE in ’t licht gegeeven. Doch nie- mand hunner zegt iets van SERGIUS; waaruit blijkt, dat SERGIUS en BAHIRA flegts twee verfchillende naamen zijn , om denzelfden perfoon aan te wijzeu. Hij was een Sij- risch Monnik, van de Gezinte der Nestoriaanen. De Mc- hometaanen beweeren , dat hij °t eerst kennis kreeg aan MAHOMET „ toen deeze nog een kind, of wel een jonge- ling, was; wanneer hij, hem begroetende , zeide, dat hij het derde licht der waereld worden zoude; doch , volgens dat berigt, zal hij te oud geweest zijn, om zo veele jaa- ren agter elkander, in dit bedrog zijnen rol te fpeclen. De waarheid der zaake is, dat manomer met hem be- kend wierdt eerst eene wijle tijds daarna, toen hij met zijn ftout ontwerp in zijn hoofd te beraamen reeds bezig was. Om het. zelve te beter te fchikken en te plooien „ zeer begeerig zijnde om in de kennis van den Joodfchen en den Christelijken Godsdienst bedreeven te worden , was hij zeer naauwlettende in het onderzoeken van de- zelve , zo dikmaals hem de gelegenheid voorkwam om deswegen onderrichting te ontvangen. Op éénen zijner reistogten na Sijrie, °t zij te Bostra, gelijk zommigen , of te Ferufalem , gelijk anderen, verhaalen , deezen BAHIRA aantreffende , en in hem m genoegen vindende, ten aan- 3 zien 6 We HURD zien van verfcheiden dier onderwêrpen , aângîande welke hij nader wenschte onderricht te worden, floot hij dese wegen met hem eene naauwe vriendichap. Toen deeze Monnik niet lang daarnaa, om eene zwaare misdaad , in den Ban gedaan, en uit zijn Klooster was verdreeven , vlugtte hij na Mekka, bij MAHOMET; en aldaar in zijn huis ontvangen zijnde, wierdt hij zijn handlanger in het fmeeden dier Bedriegerije , welke hij naderhand in de waereld ventte 3 hij bleef hem zo lang bij, tot dat de Verleider, hem niet meer noodig hebbende, om het ge- heim te bewaaren , hem ter dood bragt. Indien serecius de naam ware, onder welken hij in zijn Klooster bekend was , dien van BAHIRA nam hij zedert aan in Arabie 3 en onder deezen naam is hij zedert vermeld geworden in deeze Oosterfche Gewesten, door allen, welke van hem efchreeven of gefproken hebben. ’t Woord Bahira bete- Kaas in de Arabifche taal een Kameel, welken, naa de eene of andere ongemeene verdienfte, ingevolge van het gebruik der aloude Arabieren, de ooren gefpleeten waren, en die van de overige benden afgezonderd in eene vrije weide wierdt gejaagd, om voortaan niet meer te werken. En °t lijdt geen twijfel, of deeze Monnik, de zaak zij- ner uitdrijvinge uit zijn Klooster zo zeer tot zijn voor- deel verhaald hebbende, dat hij het te Mekka geloof deedt vinden dat deeze ramp hem was overgekoomen , door iets, °t welk aldaar als verdienstlijk wierdt aange- zien, verkreeg hierdoor deezen naam, als overeenkomen- de met het denkbeeld , welk zij van zijnen ftand onder zich voedden. | „ Wat aangaat MAHOMETS overige helpers, indien hij er nog eenigen hadde, ’t geen wegens hun wordt ver- haald, is zo onzeker, en van zo klein belang , dat het der opmerkinge niet waardig is. Uit de natuur van zijn ontwerp, °t welk was om het menschdom een leugen of bedrog op te dringen, mogen wij befluiten, dat hij zo weinigen als mogelijk was in zijn geheim nam; en ver- mids de. twee hovengenoemden genoeg waren tot dat oogmerk, koomt het niet waarfchijnlijk voor, dat hij aan een grooter getal perfoonen zijn geheim toevertrouwde. Ook kon een grooter getal daartoe niet gevoeglijk ge- bruikt worden. Want , daar zijn Godsdienst was za- mengefteld uit drie deelen , van welke het eene ontleend wierdt van de Jooden, het tweede van de Christenen , . nd 1 ' en $ GODSDIENST- GESCHIEDENIS. A en het derde van de Heidenfche Arabieren ‚ leverde Ag- DOLLAH het eerfte gedeelte, BAHIRA het tweede , en ma- HOMET zelve het laatite gedeelte: zo dat ’er geen andere hulp noodig was, om het bedrog te voltooien.” Betragtingen over het Paradys , en de daarin voorgevallen Gebeurienisfen. Peneffens gedachten , over de Leerfhuk= ken „ welke uit dezelve pebveurtenisfen getrokken worden. Door C. PR. BARKDT, Profesfor te Giefen. Te Amfter- dam , by G. W. en j. Bom, 1783. In groot otavo, ga bladz.. Volgens dezen Schryver is het verhael, dat Mozes van het Paradys , en het daerin voorgevallen, geeft, Gen. JI. 16 en vervolgens, tot het einde van het derde Hoofd- {tuk , een Morael, die in Oosterfche Fabelen is inge- kleed, welke in de Voorreden , by, manier van een Brief aen een Vriend, aldus voorgedragen word. s, Ik wil UEd. eens de Moraal zeggen, en moogt dan zelfs onderzoeken, of Mofes deze fabel fchoonder hadt kunnen inkteeden. „, Godt is niet de {tichter van a het kwaad , hy heeft veelmeer alles gedaan, wat men „ van een goedertieren Schepper konde verwagten, om „ den mensch voor zynen val te bewaaren , hy heeft , hem verftand en eene vrye wille gegecven, en daarby s de nodige onderrigting van al het geen , wat den s mensch goed en fchadelyk is, medegedeclt , om hem > in ftaat te ftellen , het nuttige te verkiezen , en het fchadelyke te verwerpen. Wanneer dierhalven de men- fchen dwaazen worden. gelyk Adam een dwaas wierdt „ „ ZOO ligt de fchuld niet by Godt. De mensch laat s Zichzelfs vrywillig, door de verlokking van het kwaa- s de ; tot dwaasheid verleiden , en deze verlokkingen s Zyn van drieërly aart. De eerfte en wigtigfte aart , s zonder welke de overigen op ons geen beflisfenden ss indruk kunnen maaken , zyn de natuurlyke neigingen şs tot eeten , tot het byflaapen , enz. De tweede aart s, der verlokkingen ligt in de bekoorlykheid der uiterlyke s> voorwerpen, waaraan wy ons verzondigen. De derde » Cindelyk in de voorbeelden en verleidingen van onze s, medemenfchen. Wie aan deeze verlokkingen vrywillig s gehoor geeft, is een dwaas, terwyl hy de flimfte ge- s‚ volgen zich zelfs op en hals haalt ; wie dezelve in $ s3 les $9 533 5 8 CFR BAHRDT ' ' „, tegendeël veragt, en de onderrigtingen van God nopens „, dat geene, wat goed en nuttig is, gehoor geeft, die „, is een Wyze , en kan zich beroemen zynen gevaarly= s, ken vyand overwonnen te hebben.” „„ Wat hadt gy nu, Myn Heer, tegen te werpen, wan- neer het Mozes, of eenen anderen Schryver, uit welken hy gefchept heeft, behaagt hadt , deze fraaije moraal in eene fabel in te kleeden? Is niet de. (lang een zeer fchoon beeld van de lust en lokkingen der zonde „ welke gelykzaam , als een flang, aan onze voeten dikwils om- kruipt, zonder dat wy hem bemerken , of. naar eene an- dere Mofaifche perfonificatie , Gen. legging is eer ingewikkelder en duisterer dan dic van ve- le anderen, waertoe de omflachtige fchryfwwyze niet wei- nig medewerkt. Voor °t overige ontmoet men ’er vera Scheiden Godgeleerde ftellingen in, nopens de Zonde on- zer certe Ouderen, en ’t werk der Verlosfinge door Jezus Christus, die meer blyken van ene willekeurige denkwyze , -dan van een gezet uitlegkundig oordeel aen de hand geven. Een Gefchrift mag van den ge- , ; wog- OVER HET PARADYS. g woonen weg afwyken, en ’t doorbladeren van °t zelve „ hoe zeer ook tegen onze denkbeelden, kan ter fcherpinge van t oordeel, of ter navorfchinge der waerheid, dienen 5 maer °t moet dan min-of meer, in gyne foort, met cen- innemende oordeelkunde gefchreven zyn. ‘ Vierde en vyfde Teerreden over de voorgewende werking des Satans in den tegenwoordigen tyd, door P. G. CH. RUTZS Hoogduitsch Predikant in de Lutherfche Gemeente: in *s Hage. Uit het Hoogduitsch vertaald. In °s Gravenhage „: by J. du Mee 1783. In gr. octavo 143 bladz. ' rr gevolge van den inhoud -der derde Leerreden over dit nderwerp, betrekkelyk tot de Schriften. des Ouden: Verbonds, gaet de Ferwaerde. Rutz nu over, om, ook: met opzicht tot de Schriften des Nieuwen Verbonds, te toonen; „, Dat ’er in dezewen geen één duidelyk, gron- s dig en bondig bewys te vinden is, waardoor de Leers » ftelling van de nog altoos voortduurende onmiddelyke s» Werkingen des Duivels op Aarde, met nadruk ondere s» fteunt wordt.” | | ’s Mans vierde Leerreden , waermede hy dit Stuk aen- vangt, levert ons vooraf ene duidelyke verklaring van. zyne hoofdftelling, met betrekking tot andere ftellingen „ die daermede verbonden zyn, om dus, op dat men hem niet kwalyk of ten halve begrype, „, alle byzondere met „ Zyne hoofdftelling verbonderie ftellingen, dewelke door s» de hoofdftelling niet reeds rechtftreeks , of als waarhe- s den ingeflooten, of als Onwaarheden uitgeflooten wor- » den, zelfs beftemt aan te toonen, en, naar maate zy s waar of onwaar zyn, duidelyk, of te beweeren of te „> Ontkennen.” Daer wy nu onlangs gemeld heb- ben, hoe zyn Eerwaerde zyn gevoelen verklare, zo kun= nen we, ten beteren verftande van het zelve, niet wel voorby nog enig gewag van deze nadere verklaring te maken. Wy zullen echter, om niet te breed te worden „ ‘er meerendeels flechts het hoofdzaeklyke van opgeven, en alleen het laetfte voorftel deswegens genoegzacm geheel plaetzen. | Zyn Eerwaerde brengt de onmiddelyke werkingen van den Duivel op onze aerde niet tot zulke zaken, die, aen” en op zichzelven befchouwd, volftrekt onmogelyk zyn. Integendeel hy erkent ie mogelykheid , en ah 5 at To a F. RUTZ dat die úit geen wysgerige grondbeginzeleñ te wederl is. Hy dent ook toe, dat men die (telling re enenmaal zonder grond, en zonder bewys aengenomen , en tot de waerdigheid van ene waerheid verheven ‘heeft 3 maer hy houd ftaende, dat de bewyzen voor dezelve niet duidelyk , grondig en bondig zyn. Verder merkt hy aen, dat deze Leerftelling tot de uitlegkundige opgaven (proble- mata exegetica) behoore, dewelke men ontkennen, beweeren , verwerpen of aennemen kan, zonder dat men in een van beide gevallen fchipbreuk aen zyn geloof en aen zyne rechtzinnigheid lyde. Hier benevens erkent hy dat de Duivel onmiddelyk op aerde tegenwoordig geweest zy, en onmiddelyk gewerkt hebbe, by voorbeeld in het Paradys en in de Woeftyne, toen hy onze Zaligmaker verzocht; als mede , dat hy, naer alle regelen van waef- fchynlykheid, in de dagen der omwandeling onzes Zalige makers, onder de toelating en beftiering van God, op aer- de onmiddelyk nu en dan gewerkt heeft: doch hieruit kan men niet befluiten tot de voortduuring dezer onmiddelyke werkingen in onze dagen. „ En wat meer is, (zegt onze Leeraer ten laetfte ,) ik ftemme toe, dat het niet alleen duidelyk in den Bybel ge- fchreeven ftaat, maar dat het ook uitlegkundig-waar en onloochenbaar is, dat de Duivel gezegd wordt, zelfs nog na de dagen van Christus omwandeling, onmiddelyk op aarde gewerkt te hebben. . Maar ik ontkenne uit gewichti- ge gronden nochtans rechtftreeks , dat deeze uitlegkundige- waare en onloochenbaare ftelling gefchiedkundig-waar, en eene Geloofswaarheid zy, die de Bybel als Gods woord teeraart en te gelooven gebied. Ten einde men echter door deeze myne by den eerften opliag zeldzaam fchynende beweering niet over my in twyffel koome , maar mynen waaren zin begrypen moge, zal ik my nader ver- kiaren. Het is eene zoo bekende als by uitftek gewichtige uitlegkundige vaste (telregel: Eene eigenlyke gefchiedkundize , zeedenkundige en geloofswaarheid moet ook eene uitlegkundige wnarheid zyn.” Op het beknopt- -~ Jyk aentoonen van de gegrondheid dezes regels vervolgt hy aldus. ‚, Maar ’ is zo niet in het omgekeerde, en “men kan niet zeggen: Eene eigenlyke uitlegkundig-waare flelling moet onk eene of gefchiedkundige, of zeedenkundige of geloofswaarheid zyn. Want in den Bybel koomen veele plaatzen voor, welker zin van ons uirlegkundig-waar kan verftaan en uitgeduidt worden; maar daaruit volgt op ver- re a LEERREDENEN. Ir re na nog niet, dat de zin dier plaatzen ook gef/chiedkundig- en zeederikurndig-waar . of eene Geloofswaa, heid zy. Daat- om is het een vaste ftelregel in de uitlegkunde: Elk be- hoedzaam en rechtfchapen Bybeltolk moet de uitie kundige waarheden zorgvuldig ondericheiden van gefchiediumdige van zeedenkundige, van geloofswaarheden, en zich vooral. wachten, dat hy niet terftond elke uitlegkundig-waare flelling voor eene waarheid houde, die wy gelooven en beleeven moeten. Ik zal het met een voorbeeld nphelde- ren. Toen Christus den daemonifchen mensch Marc. V. g. vroeg: hoe heet gy?, was het antwoord Legiol want. wy zyn veelen: Deeze woorden ftaan duidelyk in den Bybel uitgedrukt. Wanneer men, nu het antwoord van den dæ- monifchen mensch, naar aanleiding van de woorden, waarin hy het zelve gekleedt heeft, naauwkeurig verklaart „ en daarmede dien zin verbindt, dien de ongelukkige mensch ‘er aan hechtede, térwyl hy zich verbeeldde, dat zo veele Duivelen in hem woonden, als krygsknechten tot een Ros meinsch Legioen behoorden; zo heeft men den uitlegkun- dig-waaren zin gevonden. Maar! na éénen ftap verder! Is deeze uidlegkundig-waare Zin ook rapers eer el Hebben werkelyk en inderdaad meer dan Zesduizend Dui- velen in het Lichaam van deezen Mensch gewoond en hem gekwelt en mishandelt? Ik denke niet dat één van ons allen zyn zegel aan deeze {telling zal hangen, en dezelve voor waar houden. Want hier zyn flechts twee gevallen mogelyk: (a.) of dit antwoord geeft de Demonifcl Mensch, die raazend en van het gebruik van zyn verftan beroofd was: of (2.) de booze Geest, die, zo men voor- geeft, in hem huisvestede, antwoordt op de vraag van onzen Zaligmaaker. . Vindt het eerfte geval plaats, zoo begrypt elkeen, dat de woorden van een raazend en van zyne zinnen beroofd Mensch geen geloof verdienen! En neemt men het laatfte geval aan, en zegt, dat het waar is, dat de Duivel uit of door den a Se ee mensch heeft gefprooken; zoo is het ook waar, dat de Duivel een leuge- naar is, en dus geene waarheid fpreekt. Joh. VIIL 44. Hoe kan men zyn geloof op de gezegdens van den Duivel bouwen ? Ik heb niet noodig er meer by te voegen, en kan thans de toepasfing op die ftoffe maaken, die wy onder handen hebben. In den bybel wordt op meer dan ééne plaats en op meer dan ééne wyze gezegt, dat de Dui- vel ons menfchen nagaz, vervolge , tot zonden en misdaaden zoeke te vervoeren, en ongelukkig te maaken, Dit js 12 rh RUTZ: is onloochenbaar! Het is ook uitlegkundig-waar, dat de Menfchen in de dagen van Christus en van zyne Aposte- len zich werkelyk zulke denkbeelden gemaakt en gelooft hebben, dat de booze Geest op Aarde onmiddelyk onder ons Menfchen werke, en veele verwarringen in het ryk Gods ftichte. Het is waar, —- ook dit, —— wat meer is, zal ik toeftemmen. Het is waar, dat de heilige Mannen Gods in hunne Schriften dikwerf ten opzigt van den duivel zulke uitdrukkingen gebruiken, die aan en op zichzelf genomen, en ftreng naar den let- ter verklaart, den uitlegkundig-waaren zin opleeveren: de booze Geest werkt onmiddelyk op Aarde! Maar! is het daarom ook gefchtedkundig waar? Is het daarom eene waarheid die tot ons Geloof behoort? en die wy daarom als eene zulke met eerbied voor waar moeten houden ? Dat zy verre! Want de heilige Evangelisten ver- haalen ons, als getrouwe, oprechte en eerlyke Gefchied= fchryvers, niet alleen de merkwaardige gebeurtenisfen, die in de dagen van Jezus zyn voorgevallen, en de won- derwerken, die Jezus verrigt heeft aan Deemonifche Men- fchen, maar zy melden ons ook wat voor denkbeelden hunne tydgenaoten zich van de gefteltheid van de Dæmo- nifche gemaakt hadden, en geven ons hier en elders on- bewimpeld te kennen, dat zy zelven, voor de dagen van bunne onmiddelyke en bovennatuurlyke verlichting, ook iet vry van vooroordeelen, omtrent de onmiddelyke ‘were ingen van den Duivel op aarde geweest zyn, en dat zy toentyds zelve, in de onweetenheid hunnes hartens, niet alleen ten opzigte van de Dæmonifche Menfchen, maar ook ten aanzien van zadken van veel grooter belang, b. v. ten aanzien van den Perfoon en de beftemming van den Mesfias, van den Mofaifchen Godsdienst enz. op dwaal- weegen gewandelt, en menige Joodfche Volksvooroordee= len gekoestert hebben. Hoe kan men nu op een regel- matige wyze dus befluiten? het is uitlegkundig-waar , dat de tydgenaoten van Jefus en de Diíscipelen van Christus , voor de dagen van hunne onmiddelyke bovennatuurlyke verlichting, van gevoelen geweest zyn, dat de Duivel onmiddelyk op Aarde werke, daarom is het ook gefchied- kundig-waar, en daarom moet het ook eene aller aannce- minge waardige geloofswaarheid zyn!! Het is waar, de heilige Mannen Gods, Paulus, Petrus en Jaco- bus bedienen zich in hunne Brieven, die zy, na de dagen van hunne bovennatuurlyke verlichting, hebben gefchree` ven a „LEERREDENEN, ag ven, van zulke Bewoordingen, die, op zichzelven genoot men en letterlyk ; verklaart, den uitlegkundig-waaren: zin opleeveren; de booze Geest zoekt ons Mentchen onmid= delyk tot zonde te verleiden, ons te benadeelen „en ons in het verderf te ftorten. Maar! is deeze zin, om dat hy uitlegkundig-waar. is, daarom ook gefchiedkundig waar? Is hy daarom ook eene geloofswaarheid ?. Voorze- ker neen! Maar - | En ike. a. By aldien Paulus en Petrus en de overige H. Schry- veren, uit eigen-avertuiging en uit eige vrye beweging, als van zelve, en zonder door het heerschend Volksgeloof en ` Volksvooroordeel „’t welk zich zo wel van de Jooden-Chris- tenen als Heiden-Christenen meester gemaakt, en in hun hart diepe wortelen gefchoten had, daartoe gelegenheid bekomen te hebben, in hunne Brieven de ftelling hadden laaten invloeiefr: de Duivel zoekt ons onmiddelyk tot zonde te misleiden en ongelukkig te maaken. seg £. By aldien niet duidelyk bleek, dat zy, uit wyze verdraging en liefderyke toegevenheid, (Schonung und Baranok ») „met- eene leerryke behoedzaamheid ny em dan van den Duivel of boozen Geest in huane Brieven gewag hebben gemaakt: En - y. By aldien zy tegen den Duivel, tegen deszelfs aanval- len en verzoekingen, in hunne Brieven, zulke middelen aan de hand hadden gegeven, dewelke enkel en aleen bruikbaar zyn, tegen den onzichtbaaren boozen Geest en deszelfs voorgewende onmiddelyke werkingen; gelyk alle, de middelen, welke zy Eph. Vl. 11—17. l Pet. V. 8 enz. Jac. IV. 7. voorftellen, en ons aanpryzen, byzonder, voornaamelyk en eigenaartig bruikbaar zyn, tegen mach= tige, listige en kwaadaartige Menfchen, ten duidelyken, blyke, dat de Apostelen hun hoofdoogmerk op-en tegen. deeze zichtbaare Vyanden gericht hadden ,' gelyk by gele- genheid nader zal blyken en breeder betoogt worden; als dan en in dien gevalle zou het anders met deeze uitleg= kundig-waare ftelling geftelt, en wy verpligt zyn, dezelve, woor eene onloochenbaare waarheid aan te neemen, en te gelooven.” EE - Na deze ophelderende voorftelling, maekt de Eerwaerde Rutz een aenvang van zyne overweging der,plaetzen in de Schriften des Nieuwen, Verbonds „ „die tot dit onders werp betrekking hebben. En vermids de bekende plaets x Pet. V. 8, 9. inkomt als een hoofdbewys voor de be- wiste Leerftelling, zo bepaelt hy zich in deze didi ‚ ECre 14 F. RUTZ LEERRÉDENEN. Leerreden, tot enẹ opzetlyke verklaring van dit Apostos lisch voorftel; en tracht in. dezelvev ten duidelykfte te toonen, dat Petrus in het zelve geenszins het oog heeft op: een onzichtbaren Geest, maer op de toenmalige vleeschlyke vyanden der Christenen, die hun op atlerlvie wyzen kwaed berokkenden en toebragten… — —- Hieraen ftond nu wyders , volgens -het gemaekt plan, in de vyfde Leerreden , te volgen, een onderzoek van de overige plaetzen der Schriften des Nieuwen Verbonds, waer in de Voorftanders der bovengenoemde Leerftellinge , hunnes oordeels, duchtige bewyzen voor. derzelver gdgrondheid vinden. Dan zyn-Berwaerde bezeftende, dat zvne manier van Schriftverklaren, gevestigd op het denkbeeld, ə» dat de Heilige Scliryvers, in dit-geval, de Volkstael s, gefproken, en zich naer de Vooroordeelen en Dwalin- s» gen des Volks gefchikt of geaccommodeert hebben ,” by velen aen ene groote bedenkeltykheid onderhevig zou zyn 5 als ftrekte-dezelve, om her Godlyk gezag der Heilige Schriften te niete te doen, zo acht hy het raedzaem , dit Stuk nog vooraf in aenmerking te nemen, om die zwarig- heid uit den weg te ruïnien. © Ten dezen einde legt onze Leeraer het in zyne vyfde Leerreden er op toe, om te toos nen: „, dat de verklaaring van Gods. Woord niet onzee- s, ker, de Geloofwaardigheid der heilige Schryveren niet „> twyffelachtig, en het Leerftuk van de Goddelyke In- „, geeving der heilige Schriftuur niet gekrenkt of benadeelt ə» wordt, daar door, dat men aanneemt en vastftclt, dat „> de heilige Schryveren zich omtrent Zaaken,; die den s» Gosdienst en de Zaligheid niet onmiddelyk raaken ; „ zomtyds van de Volkstaal bedient, en zich zomwvler 3 et de Vooroordeelen van het Volk gefchikt en gevoegt „ hebben.” : "2 Alles! wat de Rerwaerde Ruts tot dus ver, nopens de zo algemeen aangenomen, doeh door hem betwiste leer- ftelling , rakende-de werken des Satans în den tegénwoordi= gen tyd, voorgedragen heeft, vordert zekerlyk de opmer- king van alle zodanigen die zich op de beoefening van dir verfchilftuk toeliggen ; maar bovenal vereischt deze laetfte Leerreden , in dit geval, ene byzondere oplettendheid ; daer dezelve tot een gtondflàg ftrekt , op welken zyn Eerwaerde vervolgens zyne Schriftvêrklaring zal vestigen. 4 De J- V. D. KEMP, OVEN DE VERBONDEN GODS. 38 De Verborgentheid der Verbonden Gods, zoo der Werken en der Verlosfinge, als der Genade. Door J. V. D. KEMP, in zyn Eerw. leven Bedienaar der H. dam , by C. Groenewoud, 1783. Behalven het Joors werk, 387 bladz. in octavo. D- reeds voor veertig jaaren, in Neêrlands Kerk met ene vry algemene goedkeuring ontvangen Gefchrift , word thans , onder een vernieuwden tytel , door den Boekverkooper Groenewoud , den Lezeren weder aange» boden. Kort begrip der sahesi di, van de waarheid en Godlykheid wan den Christelyken Godsdienst, Benevens eene Korte aanwyzing voor ongeftudeerde Christenen , ter yer- kryging van eene genoegzaame zekerheid van hunnen Gods- dienst. Door J: A. NOESSELT. Dr. der H. Godgel. en Hoogl. aan de` Hoogefchocle te Halle. Uit het Hoog- duitsch. Te Amflerdam, by I. de Jongh, 1783. , Be- halven de aanpryzende Voorreden van den Eerw. Y.’ v, HAMELSVELD , 178 bladz. in octavo. Bee deze Stukjes, zeer gepast te famen gevoegd, mo. gen „met volle regt,als ten uiterfte nuttig aengeprezen worden. Het eerfte, getyteld. Kort begrip., enz. .is een beknopt zamentrekzel van ’% geen de Hoogleeraer Noes- felt breeder voorgefteld heeft „in zyn hooggefchatte Werk, dat ten opfchrift heeft ;de Waarheid en Godlykheid van den Christelyken "Godsdienst verdedigd ( Pe En de daernevens- gaende Korte aanwyzing , enz. is gefchikt voor ei je den; door welke benaming hier niet zo zeer bedoeld word de gemeene man in ’t algemeen, of de laegfte clasfe der menfchen , als wel de zodanigen, die, fchoon geen ge- leerden van profesfie, echter vrienden, of ook wel ken- ners der wetenfchappen, zelfs der Godgeleerdheid; zyn kunnen. ’s Maus oogmerk is denzulken aan.te wyzen, (*) Zie Nieuwe Vaderl, Lesteroef, IVe D, bl 189. O6 ` Je A. NOESSELT } KORT BEGRIP. hoe zy zich, by vermeende , werklyke of ingebeelde aert- vallen op hun geloof, te gedragen hebben, om voldoes nend, en tot bunne eigen ware gerustheid, te weten, hoe het met het. gene zy gelooven gefteld zy, en waerop zy.zich verlaten kunnen of niet. ` Men vind in deze twee Gelchriften , met veel oordeel, beknoptlyk by- eengebragt het voornaemtte , dat dienen kan, om Perfoo- nen , wier tyd en gelegeuheid het niet toclaet uitvoeriger Schriften over dit onderwerp te raedplegen , die kundig- heden voor den geest te brengen, welken hun vaste gron- den mogen ‘verlenen , waerop zy hun geloof in den Chris: telyken Godsdienst onwankelbaer kunnen vestigen ; en daerdoor beftand zyn tegen alle twyfelingen, die immer in hun op mogten komen. en De: gedachtenis des Rechtvaardigen na zijnen dood in zege- ning, voorgelteld in eene Lykreden over Spr. XX. 7: bij ’t overlijden van den Weleerw. en zeer Gel. C. BRINK- - MAN, in, zijn leeven Leeraar der Kristel. Gem. toegedaan de onverand. Augsb. Geloofsb, te Weesp , witgefproken door H. VOLKERSZ , Leeraar derzelver. belijdenis te Pur- merende. Te Weesp en te Amfterdam, by}. Stigmanen C.. Groeuewoud. In. quarto, 70 bladz. ~- | rr bekende Spreuk, de gedachtenis des Rechtvaer- AJ digen blyft in zegening, word in deze Leerreden in den uitgebreidften zin voorgedragen. en met reden ge- dtaafd..( 1.) Een deugdzaam mensch bewandelt een weg, op welken hy, niet alleen altyd gerust, en veelal bly- moedig by zich zelven. is, maet zich ook doorgaens bc- minden geacht maeckt by. zyne medemenfchen. (2.) Hy „word veelal met erkentenis, dankbaerheid en hoogachting „herdacht, met: roem gemeld, en ’er word door de nako- melmgen wel van ‘hem gefproken „ wanneer hy geftorven ds: {3.): Voor zulk «enen kan het. fterven onmogelyk een -ongeluk zyn 5 .het‘uur van zyn verfcheiden brengt hem tot. de vervulling van alle zyne wenfchen, en roept hem tot een beter leven; tot edeler bezigheden en verhevener „genoegens. De opmerking op dit laetfte leid den Leer- ef ter overweginge , in hoe verre zulk een geftorven rechtvaerdige de tranen der nablyvenden waerdig zy , dan niet? mes De Eerwaerde Volkersa deze hoofse en H. VOLKERSZ, LYKREDEN, 17 ken met oordeel ontvouwd hebbende , brengt alles ge- pastlyk over op de byzondere tydsomftandighedèn ; ver- meld het loflyk character van den Overleden, en noopt ' de Gemeente ter betrachtinge van haren plicht. Israëls zonde, in het verwaarloozen en verwerpen zyner Vry- heid, aangetoond in eene Leerreden over 1 Sam. XII. 17. ed t, by B. Wild 1783. In groot oftavo 26 bladz. ’s enfchen uitmuntendheid, en deszelfs verplichting, om die te handhaven, door overeenkomftig daer mede te handelen, ftrekt hier ter inteidinge ener Leerre- den, gefchikt, om een Vry-gebooren Volk, eenttemmig met dit zyn Voorregt, ter handhavinge zyner Vryheid , aen te fpooren. De Redenaer maekt hiertoe, in de eertte plaetfe, gebruik, van ’t fchandelyke voorbeeld van ’t ontaerte Israël, dat, met verfinading der Vryheid van hunnen Burgerftaet, een Koning begeerde, en laeg genoeg was, om den tot nog vryen hals onder het flaeffche juk eener oppermachtige Kegeringe te buigen: het welk Samu- el, 1 Sam. XII. 17. een kwaed noemt, een ervot kwaed voor de oogen des HEEREN. Het regtmatige van Samuels beftrafing, en het haetlyke van Israëls wangedrag in des zen, word hier in vollen nadruk ten levendigfte voorge- fteld; en de Redenaer leid ‘er voorts de volgende ftelling uit af. - s» Een Volk is verplicht zyne Vryheid onge- „s krenkt te bewaaren, en.wanneer het, zonder tegenweer', „, zich 'er van laat berooven, wanneer het dit dierbaar pand s, vlyend weggeeft, dan begaat het de grovtfle zonde, en is s Gods toorn waardig.” Voor de gegrondheid dier ftellinge brengt hy de dugtig- fte bewyzen onder ’t oog van Neêrlands Volk. dat, ge- lyk onze Redenaer op goeden grond zegt, „, niet tegen- „> ftaande de veelvuldige rampen, welke het, geduurende a, ten fchandelyken oorlog, ondergaan heeft, nog onfchat- s, baare en aan veele volken onbekende voorrechten ge- „s niet. Wy zyn nog een vry en onafhangiyk Volk, wy s behoeven onder het juk van wellekeurige overheerfching. onze vrye halfen nog niet te krommen. De Wetten »> zyn by ons nog de Hooefte Regent. Zy, die, volgens „ de Wetten, onze Burgermaatfchappy beftieren, ontvan: > Zen al de macht, welke zy bezitten, en de luister VI, DEEL: ALG. LETT, NO. 6 B > met 28 LEERREDE OVER I SAM. XIL 174 », met welke zy in de raadzaalen fchitteren, van het Volks, s, dat zy vertegenwoordigen. leder Plaats en Land heeft ə, Zyme voorrechten, die een ieder in zyn perfoon en bee s zitting beveiligen. En. bygevolg onze regeeringsvorm s ftaat Iynrecht tegen overheerfching over. Zonder ont- » aarting kan zy uooit willekeurig worden. feld het zegel hunner goedkeuringe aen deze Leerreden hechten, en dezelve in een foortgelyken rang ftellen als die van den Berwaerden Suermond over de Vaderlandsliefs de (*), welke zy, ten bewyze van den tot nog heerfchen= den fmaek der Natie, met gretigheid ontvangen mier Ye - - C) Zie dig. Vad, Letieroef. V. D, bl. 59» W. LEURS, OVER HET ADERLAATEN, is Verhandeling over het Aderlaaten en deszelfs toevallen , ten “nutte der Heelkundige Leerlingen Aa i s ‚ door ' W. LEURS», Meelmeester te Uirecht. Te Utrecht , by G. v. d. Brink, Jansz. 1785. In gr. olavo, 168 bladze met 2 Plaaten, Deze Verhandeling is in vier Afdeelingen gefplitst. In de eerfte Afdeeling, befchouwt de Schryver het Aderlaaten in het algemeen , én handelt diensvolgens over het maakzel der Adere, over de plaats der Aderlaating „ over de Werktuigen daartoe benoodigd, de oplettendheid van byzondere voorwerpen en gevallen waarin men Ader- laat, van het handwerk eener Aderlaating, over de hoes veelheid van het afgelaaten bloed, als meede over de hes fchouwing van het bloed. De tweede Afdeeling, handelt over de uitwerkfelen van het. Aderlaaten, die de Schiry« ver, als gewoonlyk, tot de volgende vier brengt , nament- lyk, de uitleidende, de’ afleidende, de ‘aantrekkende en verminderende Aderlaating, brengt. In de derde „Afdee- ling , worden de Aderlaatingen in het byzonder voorgetteld 4 en de Schryver verdeelt de Aderlaatingen. in gewoone , in, sninder gewoone en in zeldzaame. Tot de certen brengt hy die op'der Arm, dé Hand en den Voet; tot de twee- de zoort, die aan den Hals, op het Voorhoofd en op het Oog ; tot de derde,die onder de Tongaan den flaap van % hoofd, op -deir Ooghoek , aan den Neus, op de Penis „ aan de Heup en aan de Kuit. Vervolgers seeft hy rede. nen op, waarom men zo veele ortderfcheidéne Aderen , ọp verfchillende Lichaamsdeelen opênt ` als mede eenige voorzorgen , by het Leerftuk der Aderlaatingen in het alge- meen. De vierde ciun -Jaate Afdeeling handelt over de Toevallen, welke op hêt'Aderlâaten kunnen vólgen. Deeze Toevallen wordén ondet-drie byzondere Klasfen ges bragt. Onder de eere Klasfe behooren de ligte toevallen 4 áls misfteck , flaauivre, wederontfpringing van het bloed, ontfteeking van het wondje, blaauwe vlek en bloedrou- ning. Onder de tweede Klasfe brengt hy aanmerkelyker ‘Toevalten , als uitvating, pyn en verftramming, kwetziug van een watervat, verzweering van den laatfteek. De der- de Klasfe bevat de Zwaare en zomtyds gevaarlyke toevai- fen; de wloeijing op tet gelaaten decl, Kwetging van her Beenvlies, van heé Peesgchtië witfpanael. Pegskwetzing en Zenuwkwetzing, als EEn de Kenmerken deezir berzor + A, ) 3 gr: 2e W. LEURS, OVER HET ADERLAATEN. dere kwetzingen; en- eindelyk over de Slagaderkwetzing. In het Aanhangzel word nog kortelyk over de Stagaderopening gehandeld, — Wy gelooven dat de Schry- ver deeze Verhandeling met het beste oogmerk gefchreeven , en niet weinig moeite daar aan befteed hebbe. Dan wy twyfelen, of hy zyn oogmerk, om namentlyk voor zyn Evenmensch nuttig te zyn, zal bereiken. Leerlingen, (voor welke eigeutlyk deeze Verhandeling gefchreeven is) befchouwen het Aderlaaten als eene zaak, zo gering, dat zy geen lust hebben om eene gantfche Verhandeling daar over te leezen. Meer ervaaren Heelmeesters, die de zaak beter inzien, zullen, denken wy, weinig of geen nieuws in deeze Verhandeling vinden, Meer wezentlyk nut zoude de welmeenende Heer Leurs aan zyne Konstgenooten gedaan hebben, indien hy de laatfte Afdeeling wat breedvoeriger uitgewerkt had ; indien hy de Toevallen, voornamenelyk van de kwetzing der Vaten,der Zenuwen en der Peefen, wat naauwkeuriger had befchreeven, derzelver byzondere kenmerken duidelyk aangetoond, en derzelver byzondere geneeswyze niet alleen opgegeeven; maar ook, zo wel door eigen waarneemingen, als uit die van anderen, ge- ftaafd. Omtrent dit Stuk zoude, onzes bedunkens , een man van beleezenheid en ondervinding, nog zeer veel nuttigs en gewichtigs kunnen mededeelen. Aanleiding tot de Kennis der Anatomie in de Tekenkunst, betreklyk tot het Menschbeeld. Met eenige Flaaten, en daarby gevoegde Verklaaringen opgehelderd, door c. PLoos VAN AMSTEL , JPS, Csz. Mededirecteur van de Teken- Aca- demie der Stad Amfterdam, van de Keurvorstlyke Schil- der-Reeldhouw-en Bouw-kunst-Academie te Darleen. enz. Te Amflerdam, by J. Yntema, 1783. Behalven het Voorwerk 114 bladz. en gr. octavo. Ee onderlinge band vereenigt bykans alle, Weetenfchap- pen aan elkander, zo dat ze de eene aan de andere, in eene mindere of meerdere maate , behulpzaam kunnen zyn; maar buiten dit algemeene hebben zommigen eene byzon- dere verknogtheid aan elkander, zo dat ze genoegzaam onaffcheidelyk aan een verbonden zyn. Heeft dit ergens plaats, °t is, mag men wel zeggen, in de beoefening der Ontleed-en Tekenkunde, betrekkelyk tot het Menschbeeld + eene juiste tekenband is den Ontleedkundigen van groot | nut 3 €. PLOOS VAN AMSTEL , ANATOMISCHE TERENKUNDE. 25 nut; en voor een Tekenaar, die het Menschbeeld, in deszelfs verfchillende ftanden en beweegingen , treffend zal afmaalen, is de Ontleedkunde niet wel te ontbeeren, De overdenking van het laatfte heeft den opmerkzaamen Heer Ploos vang/lmflel, al voor eenigen tyd, genoopt, der tekenende en ftudeerende jeugd, op de Amfterdamfche Teken- Academie, twee Redenvoeringen nopens dit onder- werp voor te draagen; en vervolgens de hier bovenge- noemde meer uitgewerkte Aanleiding op te ftellen, ten einde haar te beter de hulpzaame hand te bieden. Zyne Inleiding tot dit Gefchrift ftrekt om de noodzaak- Iykheid van ’t beoefenen der Ontleedkunde, ten minfte tot een zekeren trap, in dit opzicht aan te toonen, en de Liefhebbers deezer Tekenkunde aan te moedigen om ‘er zig op toe te leggen; ter bevorderinge waarvan hy hun de hier toe noodige kundigheden voorts ontvouwt. Ten dien einde bepaalt hy zig tot eene drieledige ver- deeling van zyne onderrigting : (1) de kennis der Beende- ren; (2.) die der Spieren, en laatstlyk (3.) de oefening deezer kennis, en ’t gebruik dat men daarvan in de ftu- die der Teken-Schilder-Graveer-en Beeldhouwkunst te maa- ken hebbe. In de eerfte Afdeeling doet hy vooraf beknoptlyk zien, wat men omtrent de Beenderen in opmerking hebbe te neemen; en aan die voordragt begt hy negen Plaaten, welken de Beenderen van * Menschlyke Lichaam , in der- zelver fchikking en geleding, onderfcheidenlyk voor oogen ftellen. De drie eerften vertoonen ons de Beenderen van het Hoofd en den Romp, in de afbeelding van een Sce- let, van vooren, van agteren en wan ter zyde befchouwd : even zo veel Plaaten behelzen de aftekening der Beende- ren van den Arm en de Hand, van vooren, van agteren en ter zyde, en met opzigt tot het laatfte zo wel binnen- als buitenwaards: eindelyk verleenen ons nog drie Plaaten een dergelyk gezigt der Beenderen van de Dye, het Been en den Voet, zynde de laatfte insgelyks tweefoortig in een gaanden fand. By ieder deezer Plaaten is eene letter- aanwyzing en benaaming van de daarin voorgeftelde Beene deren, met nog eene afzonderlyke verklaaring van derzel- ver geleding en beweeging: waarby voorts gevoegd is ee- ne Tafel der Beenderen, midsgaders van derzelver gele- dingen en uitfteekzels, in die negen Plaaten verklaard, met derzelver gewoonlyke Latynfche benaamingen. | De tweede afdeeling is, met betrekking tot de Spieren, B 3 op 92 C. PLOOS VAN. AMSTEL. en op eene daarmede eenftemmige wyze ingerigt: na eeng korte overweeging van't geen de Tekenaar omtrent de Spieren behoore gade te flaan, levert ons dezelve weder hegen Plaaten, met de eigenlte afbeeldingen als boven, doch nu met Spieren overtrokken; gaande insgelyks nc- vens ieder Plaat eene leeran norog We benaaming van de daarin voorgeftelde Spieren. Onze Autheur de beoefening deezer Plaaten, zo met opzicht tot de Been- deren als de Spieren, aanbevolen hebbende, laat 'er nog negen Plaaten op volgen,die ons dezelfde Beelden vertoo- nen, maar op zulk cene wyze, dat en de Beenderen en de Spieren zig onderfcheiden voordoen; zynde de Spieren, et eene róode koleur, op de Beenderen, van eene licht- bráne verf, geplaatst. 