VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
et eere Stukje heeft ten onderwerp den Andigo-be- seider en Blaauw-verwer. In het zelve levert ons de kundige Heer P. J. Kusteleijn eene vertaaling der Ver- handelinge van den Heer Quatremere Dyonval , door de Koninglyke Academie der Weetenfchappen te Parys be- kroond; welke dit onderwerp, met zo veel juistheid, oordeel- en proefkundig ontvouwt, dat zy die de Na- tuurlyke Historie gadeflaan, die de Indigo - velden bebou- wen , de Indigo verder bereiden en als Verwfítoffe gebrui- ken, 'er veele leerzaame onderrigtingen uit kunnen haa-. len. De Heer Kasteleijn heeft er hier en daar nog etlyke ophelderende aantekeningen bygevoegd, en 't ftuk voorts - ‘verrykt met twee leerzaame Aanhangzels. Het eeríte be- helst een verflag van verfchillende zamenmengzels tot blaauwverwen, door des kundigen opgegeeven 3 welker nader onderzoek den verweren aanbevolen wordt. het tweede Byvoegzel is gefchikt tot eene onderfcheiden- lyke befchryving van het Plantgewas , Weede genaamd, °t -welk men van ouds af ter blaauwverwinge gebruikte; dat , inzonderheid in het Thuringfche en de zuidelyke deelen wan Frankryk, als ook elders, fterk aangekweekt werd 5 snaar welks gebruik, in °t midden der zestiende eeuwe, en vooral met den aanvang der zeventiende „-van wegen den aanvoer der Zndigo, merkelyk verminderde. Ze is egter daardoor nict geheel in onbruik geraakt, in tegen- deel men bedient er zig nog van, zo op zigzelve als iu ‘verbindinge met de Indigo; waarom ook in dit Aanhang. gel een uitvoerig berigt geplaatst is, wegens het cultiweee ren en bewerken der Weede, met aanwyzing hoe- dezel« ve ten meesten voordeele te gebruiken zy. Decze dus ver gemelde befchryving gaat voorts, tot een duide- Iyker begrip van dien arbeid, vergezeld van acht wel uitgevoerde Plaaten, die ons de Werkplaatzen der de | La Se H r VAN ALLE KONSTEN; ENZ.: - 295 Katoen- en Wollenverwery onder 't oog brengen, en te elyk eene afbeelding. geeven van de voornaamfte ftukken , ie tot de bewerking behooren. . Op eene foortgelyke wyze geeft ons het tweede Stuk- je een naauwkeurig berigt wegens den arbeid van den Sserkwarer looker a Zoutzuur- en Vitrioololie- bereider. In het zelve bedient zig de bovengenoemde Heer Kastcleijn hoofdzaaklyk, van 't geen de Heer Demachy deswegens gemeen gemaakt. heeft, met zodanige verfchikkingen „ danvullingen en affnydingen, als hy, naar zyne bekende. ervaarenis in "t Scheikundige, dienftig oordeelde Daar bes nevens maakt'hy, met eene welberaaden keuze „een oplet- tend gebruik, van de Aantekeningen, die Doctor Struve en Doctor’ Hahnemann, by hunne uitgave van ’t opge- melde Gefchrift van den Heer Demachy gevoegd hebben: waar by dán ook komen zyne eigen Aantekeningen over, het dus aangevoerde. Verder heeft hy, dan deeze en eene Hoofdftukken, nog eenige Aanhangzels gehegt, helzende. eene ontvouwing en verklaaring van verfchei- den belangryke byzonderheden ; mitsgaders een en ander Hoofdftuk, ter vollediger ophelderinge van dit onderwerp „ ' met. deeze Verhandeling vereenigd. In dit alles verleent zyn Ed. den Leezeren, deels het geen hy in.de voor- heen geroemde - Schryveren opmerken T den heeft; ep deels zyne eigen waarn daar uit afgeleide gevolgen; welk een en welvoegonde" wyze afzonderlyk aanduid deeze inrigting vindt men hier by een v mauwkeurige en kundige waarneemers , Opgemerkt hebben; 't geen byzonder : der Scheikunde, en den werkdaadigen deezen arbéid niet anders dan aangena 8 ` meer daar de Heer Kasteleijn, langs dien weg „eenc grvos; te verfcheidenheid van fcheikundige bewerkingen ont» vouwt, en. tevens doet zien in welke omftandigheden „ maar de verfchillende bedoelingen, deeze. òf geene. tem: meesten nutte, te verkiezen zy. Even als ih "c: voorige „Stukje, heeft men ook jn dit tweede nóg etlyke: Plaaten , en wel ten getale van tien , gevoegd , waar in men Ons ene zeer juiste afbeelding geeft, zo van de Werks plaats in "t algemeen, als van derzelver voornaamfte dee- En in het byzonder; mitsgaders van de hier toe gebrui- Xelyke: Werktuigen; en verder van eenige onderfcheideu inngtingen van zommige Scheikundige bewerkingen. H 2 le 295 HET OEHEELÉ TURKSCHE RYK, ENZ. Het gehele Turkfche Ryk op een Landkaartje met coleuren afgetekend en “nauwkeurig befchreven, voordl. ten dienfte van de Couranten- Len. zers. Te Amfterdzm, by J. Allart, 1789. In gr. 8vo. 8o blads, buiten de Voorreden. f vos Van deeze tachtig bladzyden worden de eerfte twaalf befteed aan eenige aanmerkingen, over de Aardrykskunde in het al- gemeen, over derzelver nuttigheid, over Gods zorge voor zyne íchepfelen, enz. In het overige gedeelte handelt de Schryver van het Turkíche Ryk, en wel vooreerst vau deszelfs oor- og, Zes of zeven bladzyden bevatten eene beknopte íchets van het leeven van MAHOMED (*), en deszelfs inftelling van gen Godsdienst, die naar zynen naam genoemd wordt. Dan volgt, in drie of vier bladzyden, een’ kort bericht van den aor- fprong der Turken, en van cenigen der voornaamíte Sultans uit het ` Geflacht der Ottomannen, alwaar, evenwel, de Schryver Sch zeer vergist, wanneer hy zegt, dat ,, OSMAN Of OTTOMAN, » die in het einde der :XIIIde eeuw den Schepter -Zwaaide..... » Conftantinopcl den Griekfchen Kristen - Keizer: ontweldigde.” Ten :dienfle yan -de Couranten- Leezers ftrekke, dat Conftantino- polen eerst’‘in:het midden der vyftiende eeirwe door MAHOMED den Il werd veroverd. De naamen van het Tarkfche Ryk, de naanien. der. Zeeën en Rivieren, welke het zelve be- fproeien ,; de : uitgebreidheid des Gebieds, de Vruchtbaar- heid van den grond, de Burgerlyke Gefteldheid , Koophan- del, ‘Regeeringsvorm, Macht, Godsdienst, en Zeden der In- wooners worden afgehandeld van bladz. 21 tot 40. Het overige tot bladz. 76 behelst het bericht van de voornaamfte Landen en Steden des Ryks, en de vler laatfte bladzyden de Verklaring of betekenis van enige namen, enz. Eindelyk volgt het Landkaartje, ot eene bygevoegde Tafel van de Gewesten en Nabuuren des Turkfchen ‘Ryks. En daarenboven is het Werk, by wyze van Tite'prent, opgefierd met de afbeelding van éen Turkfchen Paarde-ftaart. Men ziet dus dat dit, kleine. Werkje loopt over eene groote” vericheidenheid van onderwerpen; welke, gevolge- lyk, alle (lechts zeer oppervlakkig hebben behandeld kunnen wor- den. Voor die Leezers, voor wien het vooral gefchikt is, kan het evenwel nog al van dienst zyn. ` Maat of het Kaartje, gelyk de Schryver zich viet (1), door ware kenners-minder gebrekkig zal ge- keurd worden, dan de gene, die, tot hiertoe, over dit Ryk zyn uitge geven, durven wy niet bepaalen, Het komt ons, ondertusfchen, voor; Ce) Mahomed, zegi de Schryver, of, gelyk anderen dezen naam fchryven: n Afuhamet, ul nog anderen Mahumet?” Hy baa. "er Mohammed wel mogen byvoegen,. (3 Veorrede , bl. IV, , HET GEHEELE TURKSCHE RYK) ENZ. 297 voor, dat een Kaartje, dat, op eenige duimen in het vierkant, de ui ktheid van, na genoeg 40°. lengte en 30°. breedte bevat, hoe juist ook in den algemeenen omtrek, niet zeer naauw- keurig kan zyn in byzonderheden. Uit de Voorreden (*) moe- ten, wy befluiten, dat de Schryver een Vreemdeling is, en dan moet men erkennen, dat hy met zeer goed gevolg zich op de Nederduitfche Taal heeft toegelegd. Veele inboorlingen zouden daarin by hem te kort fchieten. C°) Ald. bl. V. E Fragmenten, door |. E. DE WITTE, JUNIOR. Eerfle Stuk. In ^s Hage by J. van Geemert. 100 Mai, In gr. 8vo. hik LE WITTE ‚die in ’t fchryven eene loflyke uitfpanning ; of lie ver bezigheid, zoekt, betuigt in zyn Voorberigt, dat deeze Fragmenten , immers voor het grootfte gedeelte, hun beftaan ver- fchuldigd zyn aan eene Briefwisfeiing , door hem , zedert eenigen tyd, . met een waardig Vriend onderhouden, met wiens goedvinden hy ze ter persfe overgaf. De. Brieven naleezende, vondt hy "er dertig Onderwerpen in, welke hy vertrouwde, de aandagt Semer Landgenooten niet onwaardig te weezen. Zyn voornepe men is dezelve in twec Stukjes te verdeelen, ieder van vyftien onderfcheiden Schetzen , over onderfcheiden trekken uit het menschlyk Character. Dit eerfte Stukje zal hem moeten leerer, of hy het tweede mag laaten volgen. | Iu dit eerfte Stukje, loopen de Fragmenten meest over het Sterfbedde, of °t geen daar toe betrekking heeft. Deeze Onderwerpen kunnen in eene zie! van die aandoenlyke geaart- heid als de Schryver omdraagt, niet anders dan fterke vervoes ringen baaren. Hy moet in het Sertimenteele vallen, Hy belyde zulks, en verklaart deswegen. ,, Ik beken ber, wv hebben reeds » meer dan te veel zoogenaamde Sentimenteele Schriften voor. » handen , en egter heb ik in deeze Fragmenten al wederom in » dien ftyl eenigermaate moeten vervallen ; men leest thans veel ; » maar men leest weinig dat in eenen niet geoutreerden (maak » is gefchreeven. —— Mogelyk is dit een ongeluk, of liever ecn » fyl in het karakter der jonge Nederlanders , die hun van vreem: aa den is overgewaaid, En nu dit niet anders is, en 'er voor den » Schryver geen ander middel, om zyne werken te doen leezen, » Overig blyít, moet hy zich hier naar voegen; zoo dra men e ons thans fchilderyen ophangt , die niet in een ftyl, die dircct » tot het hart fpreekt, gcichrecven zyn, zal men ons werk als » koud en laf wegwerpen, zonder te bemerken dat den deftí- » gen mannelyken ftyl veel meer gezonde redeneerkragt influit , n die ons tot nuttige Weezem, voor de Maatíchappy. vormt , den 3 9 598 =. Je EODEOWITTB, JUNIOR » den overgedreven ftyl, van *t geen men Sentiment noemt, ==» » De Waereld, immers de jonge Waereld, is Zo gewoon aan an bloemen , aan idéalen , die nooit beftaan hebben —— en aan vn Nachtbefpiegelingen, dat men den Schryver voor een ongevoe- » ligen Zotskap zou houden, die de moed hadt hunnen finaak an te Willen veranderen ?" By onze beoordeeling van des Schryvers CEPHALIDE (*), heb. ben wy zyn Sentimenteel fchryven, aan zyn Geftel en Leevensorn- ftandigheid toegekend , en daarin eene verfchooning gevunden voor zyne fomber Sentimenteele Schrgfwyze; dan, hy zelve geeft, in de boven aangehaalde woorden des Voorberigts, eene gehecl andere reden op van dien Schryftrant , of dezelve beter zy, en hem meer tot eere ftrekke , zou by veelen twyfel lyden, althans zy voldoet ons nict ; immers men zou, op dien voet voortredenee- ‘rende, de bedervendfte Schryfwyze in een eeuw van den bedor- venften Smaak kunnen wcttigen ; en dewy! Zedeloosheid geene andere dan Zedelooze Boeken leezen wil, by overheerfchend Zedebederf, wilde men fchryven , Zedelooze Boeken moeten vervaardigen. Verre zy het dat wy deeze Fragmenten iets zodanigs ten laste leggen. Zy hebben alle eene andere ftrekking; fchoon alle niet op de beste wyze ingerigt. Wy zyn 'er Zo zeer voor, als ie- mand — dat men het Hart aanfpreekt ; doch het Verftand moet Bok zyne beurt hebben ; op Verftandige Beginzelen het Hart te roeren, is het waare Sentimenteele, en gebruik te maaken van die Gevoeligheid , onzer Natuure zo wyslyk ingeftort. Dit laatfte dunkt ons te fchaars plaats te vinden in deeze Fragmenten, wel. ker zommige op een vry hoogen toon van het louter Sentimenteele geftemd Zyn. — Wy zullen een deezer Fragmenten, MELIDOR getyteld , grootendeels affchryven. ———- MELIDOR , die zyne Vrouw ELISE, wier laatfte Brief een voorig Fragment ui » verlaaten, en van haare Kinderen gefcheiden hadt, wordt fpree- kende ingevoerd , daar hy met een bleek gelaad, waar op de vrees —— de woede —— en den dood afgebeeld waren, zit- tende in Zen bedde, vliegende* met de oogen dan ginds, dan herwaards. Soms eene vrugtlooze pooging doende om zich op te rechten, en by afbreeking deeze woorden uitgillende: vn Daar is De, ELIZE!... gaa, gaa weg! —- alweêr een an fchok !... Zyn 'er dan zoo veele doemlingen in den. afgrond , » om één monfter te pynigen ? —— — — myne Kinders ! » gy ook aldaar?... ha! dat is wel ysfelyk... niet eenen traan » Wil meer opwellen!... Nu; daadlyk koom ik!... Ik heb u immers niet vermoord, ELIZE?... Wie heeft u die wonde toc- » gebragt? ... den eenigen Man voor wien myn hart floeg / zegt s £y ? (*) Zie Nieuwe Algem. Wad. Letteroef. 1 D. zíte Stuk, bl, 478. DM - » gy? ema Y — daar gy zóó goed waart, ELIZE? moet eu » my nu zóó pynigen ? — Hoe veel fchimmen waaren hies » in ’t rond! Vuurpoel der Eeuwigheid , brandt uwen Zwavel » dan altyd zoo heel fel op het ontwaakt geweeten ? — — =n » daar, grypt my maar meedogeloos aan! —— —— Neen « es nden t! dat kunt gy nooit doen gelooven : eens ftof, altoos » ftof!... Lieve GEORGE ! myn waarde Zoon ! werpt ook gy ak » een wraakvorderenden blik voor uwen Vader, in den nagt dee » rampzaligheid ? Ben ik dan zo doemenswaardig , dat » zelfs myne Kinderen niet één traan op myn lyden plengen " au — — quar weêr! — Ach ! ELIZE! ga toch heen! ,,ÍMitu' — fluit u myne oogen ! gy meugt u "niet » den hemel verheffen ; dat is nu te laat Aen » blixem van de godlyke wraak zou u verzengen —— —— —— s, Ô komt hier, gy, ellendigen! die eene deugdzaame Vrouw in » het graf legt, en befchouw myn fterfbedde ! komt hier s SY Vaders , die de opvoeding van ‘uwe Kinderen verZuimt ; en leer, uit myn lyden ‚hoe wrang, hoe ysfelyk uwen jonge ` Gen fnik zal zyn! —— Hier toont my myne Eehtgenoote de doodwonde, die myn gedrag mmm Jie myne onwaardige verdenking haar gaf en daer juilt myn Zoon my, uit » den buik der. hel, den fchorren zugt van: bet verwyt toe — gp —— — welk een oogenblik ! welk eenen overgang in den s mynen'! De Kinders, die de Hemel my gegeeven hadt, om » voor Zynen dienst op. „de! help — wee — wee —— zoo veel vloeken { ` », Zinkt den gedoemden zoo heel diep neder? Grenspaalen der » Eeuwigheid! waar Zyt By? —— —— —— Om nooit weder te te rug, ysfelyke voorzegging ! te rug! k ! ps keeren, Zegt BY » in » ——— Myn Zoon! — myn Zoon, —— — lk fter! — — Een gil, — die meer tekende dan ik kan uitdrukken, was zyn jongfie jnik, — re handen waren beiden naar boven geftrekt „ even als van iemand, die om hulpe roept , toen hy dat: IK STERF! wanhoopend uitbromde. Proeven van Pobtifche Mengelftoffen, door het Dichthevend Kunstgen nootfchap , onder fpreuk : Kunstliefde fpaart geen vlyt, en Prysver- zen. Xlide Deel, ifle Stuk. Te Leyden by P. van der Eik en D. Vygh, 1788. In gr. 8vo. 132 blads. He Haagfche . Genoorfchap , aan deszelfs Jaarlykíche gewoonte willende voldoen, namenlyk een Stuk mer oefeningen uit- ` geeven, deelt in het zelve eenige weinige Mengeldichten mede, wier aantal, voor den luister des Genootfchaps, nog minder had mogen zyn. Daar tegen beflaan de Prysverzen, Zeer gepast, eene ruime plaatfe, nadien Zy eene igtige ftoffe, namenlyk dem Mensch, gefchikt voor de Eeuwigheid, meestal in een klaar en zeer bevallig daglicht ftellen. Het eerfte, of met Goud bekroonde Vaars, is van L. VAN OIJEN, AZ. Het tweede en derde, welken men elk een Zilveren Medaille heeft toegekend, zyn van M. P. ELTER, geb. WOESTHOVEN CN G. BRENDER à BRANDIS; en het wierde, of laatfte, dat als accesfit waardig gekeurd is om ge- drukt te worden, heeft j. VAN os ten maaker. Het eerfte, dat ons het woelendfte toefthynt , beflaat 41, het tweede, dat wy als het zagtfte aanzien, 25, het derde of meest wysgeerigfte, 16, en het laatfte of eenvoudigfte 12 bladz. De volgende Cou- pletten zyn uit het 3de Dichtftuk. ' Natuur ! — ja zi: zij wijst het foor, Waar ^t redenlicht ten gid/^ moet flrekken. In alles firaal heur grondwet door: » Stof kan niets meer dan flof bedekken.” Geen zandkorn kan de Zilyren Maan, > Geen druppel vogts 't Heelal beflaan!. Geen ligchaam meet de [lerrenkringen ! Hoe hoog des arends vlucht ook fchijn, Zi zou, voor de etifle flervelingen, Beweeging — maar geen denkkragt zin, E a PROEVEN VAN POËTISCHE MENGRLSTOFFEN: £t En echter denkt, bevat mijn geest, Door een gansch onbekend vermogen, Wa wezen zal, en is geweest: Fe, ziet met duizend fcherpaiende oogen, ` Al wat natuur te voorfchin bragt. ~ I Van waar nu die geheime kragt, Die in mi denkt, bepaalt en oordeelt? — Gewis, deet" ranke leevenshiel, Dit dierlijk lijf, hoe flerk bevoordeeld, Is Mech: een Adel voor de ziel, Eens zal de feife van den dood MEME Dit aardjche hulfel zamen winden : | Dan, "e men/chen ziel zal, in den nood, ` í Een onbeperkten uitgang vinden. ZE moge — aan "t [mertlijk vleesch geboeid, Wanneer een florm van rampen locit , Al eens haar decke werking flaaken ; Haar wezen houdt onkwetsbaar Bong ; En moet de dood haar boeien flaaken? Zi, reist saar beter Vaderland, Zo wordt aan *t menschli k kunstgewrogs : Wel eens de vederkragt ontnomen. v 1] Dan "t raderwerk, daoräan verknogt, Blijft, na de ontbinding , toch valkomen. A ~ En weeten wi de rede niet, ed De Maaker weet waaröm "t. gefchied: Was fioffen beider, werking krenken : U Hoe nuttig cene ontbinding sij. ———— 7 Hij kan die vefrkragt weder fchenken., En "t zuiver uurwerk tikè weêr vrij. Onder de Mengeldichten munt, boven anderen, uit, de Winterzang van Ar, Hs. Hw, | wg annn vn » D 9 KAREL VAN KARELSBERG Taferen) der Menfchahyke Ellende, doy C. G. SALTZMAN. Ui me . Zesde Deel Te Amflerdam, by de Wed. J. Doll, 1788. In octayo 354 bl. D dit Zesde Deel, waar mede de geíchiedenls van Karel van Karelsberg, met de voltrekkinge zyner Egtverbindtenisf met Henriette, ten einde loopt, en dit Gelchrift dus zyn beflag heeft, ontvouwt de Heer Saksman op nieuw, onder het verhaal van verícheiden ontmoetingen, eene reeks vail verfchillende voorval. len, die ons onder 't oog brengen, hoe ’t menschdomm aan vee- lerleie ellenden onderworpen is, welken men aan de onkunde, vooroordeelen en boosheid heeft toe te -íchryven. De bronnen hiervan, zo in ’t Godsdienftige als Staatkundige, misgaders in 't. Schoolonderwys , Huishoudelyk. beftuur, en byzondere Leevens- wyzen, tracht hy op eene treffende‘ manier in ’t oQg te doen loopen; of ook zynen Leezers getroffen, „ van de grootheid » der meníchelyke dlende overtuigd,: daardoor een yver inge- s boezemd mogte worden, om de hand aan ’t werk te flan, » ter verminderinge, en, zo veel °t mogelyk zy ter uitrooijinge » van dezelve:” "t welk hy betuigt bet groote oogmerk van zyn fchryven in deezen geweest te zyn. In een vooraf- gaanden Brief, by den aanvang, en in eene Nareden, in het afloopen deezes laatften Deels, maakt hy zelve etlyke aanmer- ‘kingen over het gebreklyke der uitvoeringe, en verdeedigt te ge- lyk zyne íchryfwyze, tegeh de befchuldiging, dat hy de fchil- deren van de menfchelyke ellende vo. Geet gemaald zou heb- ben. Verder maakt hy gewag van zyn oogmerk, tot het ver- vaardigen van een Gefchrift, getyteld: de Verlasfing , dienende ter aanwyzinge var ’t geen "er vereischt wordt, om de menfchelyke ellende te verminderen;. en tevens vin een door. hem opgefield Weekblad, onder den naam van De Bode wit Thuringen; meer chikt ten behóeve, en in den fmaak en de vatbaarheid van et Gemeen, om dus jets aan de hand te peeven, het welk van allen, voornaamelyk van de laagere ftmdes onder de mea. fchen, die verre.het grootfie gedeelte uitmaaken, kan geleeze1 worden, het wélk hier én elders iets heen werpt „ om het na- denken aan te zetten, en dé vermogens van het verflarid te ont. wikkelen, by de geenen, die dezelven in de daad. hebben. 5 ^» » M NIEUWIE ALGEMEENE. VADERLANDSCHE- LETTER-OEFENINGEN. Inleiding in de Bocken van het O. V. door y. D. MicHAELIS, Uit het Hoogduitsch vertaald door v. VAN HAMEISVELD. Eerfte puk „tweede Afdeeling. Te Haarlan, by F. Bohn, 1288. In gr. octavo 384 blads, et onderwerp, in deze tweede Afdeeling behandeld, zyn de Boeken van moses ; waeromtrent de merk- wâerdigfte byzonderheden, als in de voorige nopens joss Bock, oordeelkundig vrymoedig nagevorscht worden ; des de Bybeloefenaers hier weder ene ruime voorraed van ftoffe kunnen vinden, die hen ter nadere overdenkinge deswegens zal uitlokken. De Hoogleeraer vangt dit gedeelte van zynen arbeid aen, met het onderzoek der groote Vrage , Heeft Mofes zelf deeze Boeken gefchreven ? en bepaelt zich, in de eer- fte plaetze, tot het bybrengen van onbeflisfende, dan toch gedseltlyk waar/chym/yke gronden ter bevestiginge hier van 4 welke hy vervolgens, door °t aenvoeren van gewigtiger bewyzen, ftaeft. Te weten: deeze Boeken geven zichzel- ven aan als Moles werk; en hebben ten volle hef yoorko- men, als of 2y van Mofes hand waren. Na cne oplosfing der voornaemfte tegenwerpingen, verledigt hy zich tot het nagaen van een versoeden, als of iemand laater dec- ze Boeken aan Mofes tosgedicht zeu hebben; en wel by- zonder ter wederleggingc , dat Ezra die Boeken verdicht heeft; waervan de onmogelvkheid uit derzelver inhoud, in meer dan één opzicht, blykbaer is; ter aenwyzinge welker blykbaerheid hy Zich beroept, op des Schryvers in ’t oog loopende groote kennis der oudfte Wereld, en wel inzonderheid van Egypte. Hierby. komt gelyk de Hoogleeraer vervolgt, de /chryf//5/, mitsgaders , dat E zrå en Nehemia /omtyds de Roeken van Mofes niet eens verffaan fchynen te hebben; als mede op hoe goeden grond men moge denken, dat Ezra, wegens zyn afkeer tegen de Sa- maritaanen , veel niet gefchreeven zou hebben , dat in Mo- fes Boeken flaat; en hoe onwaerfchynlyk het zy, dat de IV. DEEL. N. ALG. LETT. NO. 8. Sa * $64 LD, MICHAELIS Samaritaanen deeze Boeken als Godlyk aangenomen zouden hebben, indien ze hun zo laet, en wel uit de handen der Jooden, eerst bekend geworden waren. Zulks geeft weeleer’ reden om te vermoeden, dat die Boeken reeds voor de fcheuring der tien ftammen van Jwda, en dus voor den dood van Salomo, als echt erkend zyn geweest. En, hierover valt te minder twyfel, als men nagaet, dat "er in de Pfalmen al /preekwysen en zaaken fchynen voor te komen , dis "er uit ontleend zyn; waer uit zou volgen, dat ze al ten tyde van David bekend geweest zyn. Zo iemand daerop in 't midden wilde brengen, dat Da- vid mogelyk deeze Boeken , met een Staatkundig bedrog , on- dergefchooven kan hebben, zou het, gelyk de Hoogleer- aer toont, niet moeilyk zyn, hem ten bondigfte te we- derleggen3 en niet minder ongerymd zou hy zich ten toon Bellen, die wilde beweren, dat de Hoogepriester : Hilkia , welke het Wetboek in den Tempel vordt, hier een be- drog gepleegd zou hebben , waar door, niet alleen de Foo- den in Jeruzalem, maar ook de Zsraêliten, of de tien reeds weggevoerde ftammen , misleid zouden zyn gewor- den. — Aen deze bewyzen hecht de Hoogleeraer voorts nog ene opmerking, wegens de overblyfzelen der Schrif- ten van Sanchoniathon, waer mede zommigen zeer hoog loopen , als een Fenicisch Schryver die geleefd zou hebben tusfchen Mofes en Dayid. y laet de echtheid of on- echtheid dier ftukken onbeflist, maer toont, dat, derzel- ver voorgewende oudheid en echtheid toegeftaen zynde , dat dan die Ge/chicdenis , geene tegenwerping op rt, maar veel eer dient tor verfterkinge der beweerde oudheid yan Mofes Boeken, Hier mede de oudheid dezer Boeken, als daedlyk van Mofes herkomítig, voldongen agtende, leid hy 'er uit af, dat de daar in bevatte voorzeggingen toonen , dat "er Godly- ke Openbaaringen in begreepen zyn; en neemt verder in overweging , of Mofes zyne Boeken geheel of ten deele door anderen heeft laaten opficilen? het welk hem gansch niet aenneemlyk voorkomt , houdende veelcer Mo/es voor den Opfteller zelven. ‘Zulks geeft hem voorts aenleiding ter wederlegginge van het voorgeven, dat [ommige laatere Schryvers de echte overblyfzels van Mofes bearbeid , en aen zyne Boeken de tegenwoordige. gedaante gegeeven hebben. Voorts verledigt hy zich tot het ontvouwen van den Schryffyl van Mofes in deeze Boeken; en vestigt on- ze aendacht, op de byzondere kundigheden van Mofes, in e6- INLEIDING TOT HET GUDE VERBOND: 2604 geeze Boeken doorfiraalende 5 waerdoor wy "er verfcheiden " kundighedeu in ontmoeten, die wy anders voor veel nieuwer , en zelfs voor ontdekkingen van de Inetfté helft onzer eeuwe plegen te houden. Dit leid he verder tot het nagaen van de /chikking en den inhoud des zer Boeken , met het mededeelen van enige aenmerkingen over Godgeleerde kundigheden , die in dezelven gevonden worden, of 'er niet in te verwachten zyn. nademael ’er in 't eerfte Boek vele oude Gefchiedenisfen verhaeld worden, die Mofès niet beleefd heeft, zo komt, ter dezer gelegenheid natuurlyk in overweging , van waet Mofes die. oudfte Gefchiedenisfen ontkend heeft; ep, de Hoogleeraer toont, det men hier, buiten het verhael van "t werk der Scheppinge , dat by aen ene byzondere Godlyke Openbaringe toefchryft, te denken hebbe aen oude oire konden, die hy gebezigd heeft, waer van zich in deze Schriften zeer kennelyke voetfpooren opdoen. Zulks geeft hem voorts aenleiding ter naworfchinge van oud oirkonden , zo veel men er na gisfen kan, als: mede van het gebruik, dat Mofes van dezelven gemacht hebbe: wiet aen hy enige aenmerkingen hecht over ’t ftelzel van As- truc deswegens, met wien Eichhorn meer inftemt dau onze Autheur, die, gelyk hy meld, dit ftelzel hervormd , in vele ftukken verbeterd, en ’t waerfchynlyker en aenneeme lyker voorgedragen heeft. Vraegt men hierop Wya ers, wat men te denken hebbe, van de tegenwoordige yera deeling dier Schriften in yyf Boeken, of dezelve ook aen Mofes toe te Íchryven zy? zo toont de Hooglceraer „ dat ze wel tot.een hoogen ouderdom klimme, maer gecne zins voor ene fchikking van Mofes zelven gehouden kuns ne worden. Deze fchriften hebben, gelyk hy doet zien, meer het voorkomen van één enkel Boek , van een Gefchiedboek, met ene tusfchengevoegde Wetgeving, welks zamenvoeging en openlyke afgifte men waerfchynlyk te houden heeft voor een werk van het laetfte jaer zynes levens. an Moses gaf, (zegt hy) de gantfche ver- an Zameling van zyne Schriften, de Thora of Wet, (one » der welke benaming 'er gewoonlyk van deze Schriften » gewag gemaakt wordt,) in: het'veertigfte jaar vau den, » togt, openlyk , by hát voorlezén van zyne laatfte reden, » over, om ze by de Verbondskist te leggen, zo dat ss ookin ’t vervolg de Affchriften van dit authentick Exem- laar zouden genomen worden. Deut. XXXI. 9, 10, 11. Kn. 18. Ook zou het op gezette tyden het volk Ya nn Wota 29 A9 806 J. D. MICHAELIS, TNLEID. TOT HET O. VERBOND. an worden voorgelezen. Hy gaf dan in dit jaar zyn Boek , uit. Ik twyfel geheel niet, dat hy reeds voorheen ge- fchreven heeft, dat enkele Wetten , als Plakaaten , fchriftelyk bekend gemaakt zyn , ook dat de Gefchie- deaisfen, in het ecrfte Boek befchreeven, vroeger ge- fehreeven zyn: doch uit al dit te vooren gefchreevene maakte hy in het laatfte jaar één geheel, met alle vry- ə, heid van cenen Auteur; hy voegde by, het geen in ’t eerfte ontwerp niet zal geftaan hebben , en bragt het an in cene andere orde,” Wyders toont de Hoog- lceraer nog beknoptelyk aen, dat deze Boeken, ook butten de bevestiging van Christus en zyne Apostelen, inwendige tekenen en bewyzen van Godlykheid hebben $ en ten lactfte geeft hy een oordeelkundig verflag van de hulp- middelen welken men heelt, zo ter verbeteringe en zui- veringe van den Tekst, als tot beter verftand en ver- klaring van denzelven 3 met aenwyzinge van derzelver gebruik ; doch waerover hy, in het volgende Deel, nog nader ftaet te handelen. e H De. Gefcliedenis van Fofepk , in Leerredenen, door FELIX HERDER, Naar het Ioogduitsch, Te Leyden by A. en J. Honcoop 1788. in gr. Bug, 263 blaas. cene Dybelgefchiedenis mag, in veele opzigten be- J fchouwd, leerryker en treffender heeten dan de Ge- fchiedenis van JoszPH. Geene Bybelgefchiedenis- is ook menigvoudiger, en op onderfcheidener wyzen, behandeld dan deeze. Nu werd zy ten Tooneele gefchikt , can met dichterlyken zwier in onrym befchreeven , en ook in Dichtmaat opgezongen. Christen Leeraars namen ze meermaalen ten onderwerpe hunner Leerredenen. Dit laatíte deedt ook FELIX HERDER , Diaken in het Weeshuis te Zurich , gelyk hy zyne Opdragt onderfchryft , iu Dertien Leerredenen, die wy hier voor ons hebben, en vergezcld gaan van eene Veertiende van den Heer Aarts- diaken TOBLER, en een Vyftiende van HERDER'S over- leden Broeder DAVID HERDER, in cen der vroeg-uuren, die te Zurich den jongen geestelyken zyn aangeweezen, uitgefprooken : welke beide laatfte ecne algemeene be- fchouwing van JosePHs Gefchiedenis bevatten, zeer voeg- lyk agter de byzonderer overweegingen deezer belang- ryke Gefchiedenisfe geplaatst. D es F. HERDER, GESCHIEDENIS VAN JOSEPI. 307 Des Predikers oogmerk, ontdekken wy in den aanvang zyner eerfte Leerreden , -waar hy zich in deezer voege laat hooren: — Uit een dubbel gezigtpunt kunneù wy deeze bevallige en leerryke Gefchiedenis befchouwen. — Overweegen wy de lotgevallen van deezen. merkwaardigen Man , zoo als die van zyne en anderer vrye daaden af- hangen ; dan gecft ons deeze Gefchiedenis ryke aanbic-, ding tcr nuttige befpiegelingen en aanmerkingen over . menfchelyke hartstogten , gebreken cn deugden; de Va- der, de Broeders , de Ægyptenaars, Jof © °° ne vernedering en verhooging, hoe veele fchouwingen , opwekkingen:, verfchalfen zoo ongelyke gedraagingen en lotgcval - befchouwen wy ze vervolgens ook van d lyke Regeering , welk cen cerwaardig cn efchiedenisfe is ze dan? Zekerlyk fle geheele Gefchiedenis van het voor God b: der Weereld beftemde Geflacht van Abr: te gelyk zulk cen geheel, dat ieder , verítand, overzien kan; zo vol hevallis kend gewigt, als "t hart "er zich, aan | en dat voor een ieder die zoo onontb: dige en zalige waarheid recht inlichtend heid van Gods wyze en goedertierene V Regecring , die, midden onder het gedruisc lyke hartstochten, met een omnafpcure hand, ftil en verborgen , maar onfeilb: gunstryke oogmerken doorzet, en waar alles by uitftek voor dien wel fchikt , c gehouden, en hem gevolgd heeft. » Wy willen ons juist niet by clke byzondere om- ftandigheid lang ophouden, ——— De Bybelfche Gefchic- denis heeft één hoofdoogmerk , men behoorde dit nooit uit het oog te verliezen , en zich daarom in enkele gez deeltens en omftandigheden niet te diep in te laaten: wyl zy enkel tot dat hoofdoogmerk daar gefchrceven zyn. My dunkt, men moest handelen gelyk reizigers, die een zeker doel hunner reize hebben , dat vergeeten zy nim- mer; treffen zy op hunnen weg hier en daar jets merk- waardigs „ iets dat met hun beroep voegt, dan neemen zy het hertlyk waar, en reizen verder. Meest zal ik u verhaalen: by eenige omftandigheden zal ik , "t geen mij tot ‘onze. leering, waarfchouwing of troost byzonder dienttig fchynt, met myne gewoone vertrouwelyke ecn- Y3 vou- F. HERDER voudigheid aanmerken. —— ,, Een Christelyke Prediker moet," gelyk hy zich elders in een deezer Leerredenen ultdrukt, ,, zo als ik hem my onder anderen gaarne voor- Gel , aan eenen vertrouwelyken, zich gaarn mededeelen- den Broeder, gelyk zyn: wat hy by zyn naarvorfchen van de Schrift voor zich ftichtelyk, leerryk en troostlyk vindt, dat wil hy ook gaarne zynen lieven Medechristen tot hun nut mededelen. Overeenkomítig met dit tweevoudig oogpunt , en de voorgefchreevene Gefchiedbefchouwing , gaat de Heer HERDER in deeze Leerredenen te werk, en beantwoor- den dezelve volkomen aan dit te neder gelegde plan. Men zou ze, uit dien hoofde , mogen characterifeeren als Gefchiedkundige , Zedeleerende , en boven al Godsyrucht bevorderende eenvoudige, Leerredenen , men neem het woord eenvoudige hier niet in eenen laagen en on- gun(ligen, maar in den regten en gunftigen zin, als aan- duidende dat ze voor allen gefchikt , en naar de bevat- ting ook van geen doordringende Verftanden berekend zyn. Hier en daar hebben wy voor ons onverwagte be- denkingen en:uitweidingen ontmoet ; maar deeze daarom niet altoos geheel ongepast of wraakbaar gevonden; veel, zeer veel moet men, altoos toefchryven aan de byzondere omftandigheden , waar in zich een Leeraar en zyne Ge- meente bevindt: deeze kunnen aanleidingen geeven tot denkbeelden , welke by eenen anderen miet zouden op- komen. Zyne verdeeling der Lotgevallen van josgPH , in de onderfcheide Redenvoeringen , is zeer gepast. Elk der- zelven behelst een Hoofdbedryf , dat kortlyk vermeld en doorvlogten wordt met Bedenkingen en Aanmerkingen van dien aart, als de Prediker, volgens het boven opge- bedank zyne Toehoarders voornaam]yk wenschte in te og Zement, Een en andere trek moet onzeLeezers met deeze Leer- redenen meer bekend maaken. ,, De Ifmaclitifche Koop- ` lieden brengen josern in Ægypten — — POTIPHAR , Hoofdman over de Lyfwagt van den Koning in ZE gyp- ten, kocht hem. Hoe, myne Vrienden! wanneer osEPH hier nu rechtftreeks een proef waagde : wanneer y deezen nieuwen Heer, deezen PeTIPHAR , een ryk en aanzienlyk Man, met de inneemende eenvoudigheid zyner onfchuld , zyne ongelukkige Gefchiedenis verhaalde, ter liefde van een ouden bedroefden Vader om zyne bevry- | | ing Pad L i l „GESCHIEDENIS VAN JOSERH. - 309 ding fmeekte hy konde ifnmers ook naauwlyks mnistasten , hy moest medelyden vinden, — — Ongeluk, vooral onverdiend ongeluk, heeft toch alzoo zyne recht- maatige en kragtige aanfpraak op hulp en medelyden by ieder menfchelyk hart. Het fchynt ondertusfchen dat josePH dit niet gedaan heeft uit bevreesd- heid Misfchien ! Maar misfchien ook nog meer uit wysheid en een zekere edelmoedigheid ! Zyne waare Gefchiedenis, hoe hadt die toch uit zynen mond, eer men hem kende , verdagt moeten fchynen? -. Wie hadt een nog geheel onbekenden op zyn woord al- leen kunnen gelooven, dat negen Broeders het eens wor- den, om hem, en wel geheel onfchuldig, te verkoopen ? Er zyn toch werkelyk dikwyls zulke gevallen , myne lieve Toehoorders! waar in men geheel vrugteloos, en foms nog tot zyne groote fchade , verdenkingen , en nadeelige verhaalen , die tegen ons uitgeftrooid worden, door vértelling van de eigenlyke eenvoudige waarheid zoekt te wederleggen , maar in zo veele ongewoone en ongelooflijk fchijnende omftandigheden , de verdenking dat wy waarheid niet geheel zeggen , fchynen te be. vestigen , te regtvaardigen. De wyze wagt dan met geduld den tyd af, dat de zaak zichzelven opklaaren zal, of dat, op voormaalig gedrag en zyne cerlykheid , aan zyn eigen gezegde meer geloof verfchaffen kan. —— JosEPH zal nu eerst door zyn gedrag , door proeven van zyne trouw en vroomheid, de liefde en het vertrouwen van zynen Heer voor zich verwerven; dat zal hem zel- ven meer vrymoedigheid , dat kan zyn verhaal geloofwaar- ` digheid byzétten. Want een edeldenkende ziel ftelt zich ook niet gaarme aan een onteerend mistrouwen bloot; zy fchaamt zich niet om eene genade te bidden , vooral by lieden , welker aanzien en magt zy voor rechtmaatig er- kent; maar zy doet het ook niet, wanneer zy zich niet bewust zy , dat zy deeze genade niet onwaar- : dig zy , tot de noodige vrymoedigheid en vertrouwen geregtigd voelt. Even zoo gelyk aan ‘den anderen kant, e grootmoedige , magtiger , hem ook wel te gemoed aat, zyne bede dikwyls voorkomt; of wanneer die met befchei enheid voorgedraagen wordt, de ftil verzweegcne verdienfte niet hoogmoedig en ondankbaar uitfchudt, maar dezelve gaarne geregtigheid laat wedervaaren." | Veelal zyn HERDERS fchilderingen der voorvallen na- tuurlyk , zie hoe hy het wederkeeren van JosEPHs Broc- Ya4 | ders , 410 F. HERDER ders, en den wagtenden yacos befchryft: ,, Zo toogen de Broeders van JosgPH weder tot hunnen Vader vreedzaam en vrolyk want naa deeze ontmoeting moesten zy opgeruimd weczen: hoe hadden zy zich de belangen van Vader en Broeder aangetrokken hoe hartlyk hadt josEePH hun alles vergeeven wat had- den zy hunnen Vader te verhaalen! alles was, zo als het ook zyn moet , om een mensch recht luchtig en te vre- den te maaken. .. Gaarne ftel ik my deeze Mannen thans op hunne te huis reize voor , hoe zy zich met het vrolyk naricht haasten , om het den Vader mede te declen maaken ontwerpen , hoe zy het den Vader recht aange- naam zullen voordraagen , ieder wect nog iets beters: dien meent zoo, die zoo, ieder wat anders — en zy denken niet, dat zy, by den aanblik van den goeden Va- der, nauwlyks zich zelf van vreugde zullen magtig zyn. an Intusfchen weet zeker de vreesagtige lieve JAcos daar te huie nog niets. Hy is flegts bars over zyne Zoons , Ort SIMEON CH BENJAMIN in 't byzonder. Da- en en uuren zyn afgeteld , wanneer zy weder hier zyn konden. My dunkt ik zie hem , cen fchaar van lieve kleinkinderen bezyden hem: morgen myne lieve kin- deren , heeft hy reeds cenige dagen gezegd; morgen, welligt heden nog, komen zy, uwe Vaders, myne Zoo- nen, en brengen ons het lieve brood uit Ægypten. Hy heet vervolgens eenigen heen te gaan, waar zy den weg van verre uitzien kosten, of zy niet op een wyden af- ftand Reizigers befchouwen ? Anderen gaan ongebeden , in hoop om Grootvader met het aangenaame. naricht, zy koomen! te verrasfen. Vervolgens gaat hy zelf met een langzaamen tred in hun gezelfchap naar buiten - lukkige kleinkinderen! Wie uwer kent het geluk uit tegenwoordige of‘ voormaaligc ondervinding , het geluk van °t Gezelfchap van vroome Grootouders, en van hun onderhand > over nog kevende of reeds geftorven Ou- ers ! ,. Zy koomen! zy koomen! hoort men die ver zyn roe- pen, zy zullen het wel zyn. Hoe ylen zy, zo ylden zy de eeríte maal niet, ——. Maar zo veel wageus en paar, en! ) Des Predikers Opdrigt wyst uit, hoe zeer hy de gedagte- Bis van Zyne;Orootmaeder en. Moeder vereerde. 