Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
tijdvak. dogen 41 | Cheribon. 29 Mei—12 Dec. (197) di 2 ze 49 Gombong. 17 Juni—24 Oct. 130 53 Poerworedjo. 1... ee 130 66 Djokjakarta. 13 „ —29 Nov. (170) (Oct. 1 mm.) 72 Pati. Mon ee u (144) (Aug. 102 mm.) 78 Madioen. is en Bet (142) (Aug. 22 mm.) 79 | Kediri. u Me l 179 80 | Blitar. 12 Juni— 5 Nov. 147 86 | Grisee. is, ` , (169) (juli 4 mm.) Mei 20 mm 90 | Pasoeroean. 25 Mrt— 9 Nov. (230) Juni 4 mm. 96 Poeger. 3 „un 5 _ (228) (Juni 14 mm.) Mei 7 mm 97 Probolinggo. Beh On (223) (mi 10 am.) Aug. 6 mm 101 Sitoebondo. 24 E Ee, See ESO dee S Se 107 Pamekasan. 16 Juni— 9 Dec. (177) (Aug. 8 mm.) 1913. In dit jaar heerschte groote droogte in Midden- en Oost-Java, terwijl West-Java daarvoor vrijwel bespaard bleef. Zoo was in Batavia geen enkele maand regenloos als uit onderstaande cijfers blijkt. an. Febr. Maart April Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Dec. Hoeveelh. 277 262 22 25 147 91 B 4 18 92 149 5% Merkwaardig is de tegenstelling van sommige nabij elkaar gelegen plaatsen. Zoo b.v. Buitenzorg ten noorden en Tjitjoeroeg ten zuiden van het zadel tusschen Salak en Gedeh. Jan. Febr. pra April Mei Juni Juli Aug. Sept. Oci. Nov. Dec. Jaar. Buitenzorg 383 327 423 368 341-108 392 191 465 531 263 4214 Tjitoeroeg 429 207 e 362 68 oo O 31 332 646 312 3024 Ook andere plaatsen in den Preanger ten zuiden van het ge- bergte ondergingen een langdurige droogte, b.v. Sindangbarang aan de Zuidkust, dat van 28 April—8 Sept. regenloos bleef. Aan de „Uitkomsten der regenwaarnemingen in Ned.-Indië, 1913” is ontleend het volgende overzicht van maandelijksche regensurplus en —deficit voor verschillende deelen van Java uitgedrukt in procenten. Jan. Febr. Mrt. April Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Dec West-Java, Noordel. deel — 6 —18 14 —14 —52 —79 —53 —60 —23 —22 —25 Zuidel. ,, —13 --27 31 0 —32 —89 —94 —64 —37 —16 — 2 —18 Midden-Java, Noordel. „ 10 —18 23 4 —44 —75 —98 —66 —39 —25 —28 — 7 Zuidel. ,, — 9 —23 16 4 —52 —93 —93 —81 —42 —20 —45 — 5 Oost-Java, Noordel. „ — 5 2 87 —12 —65 —87 —99 —90 —72 —46 —48 8 uidel. 22 —16 36 —27 8 —73 —19 —48 —26 —29 —34 —25 De lijst van tijdvakken geheel of bijna geheel zonder neerslag volgt weer hieronder. u. D co Onderbrekende No STATION. K in ; ; bijna regenloos val. tijdvak. dagen ' 23 Tjitjoeroeg. 24 Mei—28 Sept. 128 29 Sindangbarang. 28 April— Se 133 38 Garoet. 24 Mei— 9 „ 109 43 Pameungpeuk. » —8 (109) (Aug. 4 mm.) 50 Bangadoewa 24 —10 Det 140 52 | Cheribon a» „um, (136) (Sep. 2 mm.) 82 Soerakarta. 20 ,„ —15 Sept 119 83a | Batoeretna. 2 =~, —19 Oct. 153 90a | Klino. n4 os- 151 91 Madioen. W p amn (149) (Sept. 17 mm.) 92 | Kediri. 3... Aan (172) (Oct. 6 mm.) 97 Modjokerto. 30 April—11 , 165 99 risee. 12 Jui—11 „ (121) (Sept. 1 mm.) 102 | Sidoardjo. 23 Mei— 9 Nov (171) (Oct. 5 mm.) 103 Pasoeroean. “m oa l, (192) (Oct. 1 mm.) e Oct. 10 mm. 113 Besoeki. 14 „—14 Dec (215) Nov. 3 mm. 114 | Sitoebondo. 31 Mrt—21 Nov (236) (April 4 mm.) 121 Soemenep. 14 Mei—12 Oct 152 — 175 — 1914. Het droge jaar 1913 is, zooals nog versch in het geheugen ligt, opgevolgd geworden door het nog drogere jaar 1914. De droogte breidde zich in dat jaar ook over West-Java uit en daar viel in de Bantammer en Preanger- bergen eveneens zeer weinig regen, zooals uit onderstaande lijst blijkt. Evenals in 1902 breidde zich weer een dichte nevel over het zuidelijk deel van den Archipel uit. ! sd nin Duur Onderbrekende No. STATION. nd ët, in 1 val. tijdvak. dagen. 8 Tandjoeng-priok.| 10 Juni— 1 Nov. 145 11 Pasar Minggoe. 29 Mei—31 Oct. 155 23 Tjitjoeroeg. 13 Juni—27 „ 137 32 Poerwakarta. 17 „ — 1 Nov 138 39 | Tjinjiroean 4 Juli—29 Oct 118 43 Pameungpeuk 28 Mei—26 152 49 | Indramajoe 11 Juni— 1 Nov 144 55 Protjot R2 BE, 154 67 Semarang 27 Mei—31 Oct 158 12 Magelang. 20 Juni—29 „ 132 74 Banjoebiroe. 14. 3 Nov 144 76 | Salatiga. 9 „5 Oct 119 78 | Djokjakarta. 13 „-i7.Nov, 158 82 | Soerakarta. 13 ,, —30 Oct. 140 86 | Rembang. Ti yy = 2 Now. (149) (Aug. 7 mm.) 89 Bodjonegoro. ll et , 144 92 Kediri. i4 a On. 131 95 | Malang. 16 ,, —11 Nov. (149) (juli 16 mm.) 97 Modjokerto. 14 Mei—14 _se,, 165 99 | Grisee. 4 Juni—13 „ (163) (Aug. 1 mm.) 102 | Sidoardjo. gel 3 155 103 | Pasoeroean A poi 4 155 107 | Loemadjang. H -53 (145) (Aug. 5 'mm.) 110 Probolinggo. 9 „ — 9 De 180 114 Sitoebondo. 19 Mai- © , 201 117 Pantjoer. Juni—14 „ 159 120 | Pamekasan. 12 „ —20 Nov. 162 ') Zie hierover de verhandeling van Dr. C. BRAAK in het Deel 1914 van dit tijdschrift, =- 176 Hieronder heb ik de boven behandelde jaren in een over- zicht vereenigd. Jaren met zeer droge Oostmoessons voorgekomen in het tijdvak 1827—1915. Volgens cultuurberichten. Volgens regenstatistieken 27— 1878 1879—1915 1833 zeer droog 1881 1835 zeer droog 1883 1841 1885 1842 1888 1850 zeer droog 1891 zeer droog 1853 1896 1855 ~ zeer droog 1902 zeer droog 1864 1913 1873 1914 zeer droog 1875 1877 Volgens dit overzicht waren dus voor het geheele tijdvak van 1827-—1915, van 89 Oostmoessons een 20-tal droog, dat is 22%, terwijl, wanneer de twee deelen van het tijdvak gescheiden worden gehouden, gevonden wordt: 827—1878 1878—1915 52 Oostmoessons 37 Oostmoessons 11 droog 9 droog 21%) 249/,. Zonder meer is al wegens de meer volledige statistiek, die voor de recente periode beschikbaar is, te verwachten dat het percentage voor het jongere tijdvak grooter zal gevonden worden, dan voor het oudere en de meest waar- schijnlijke gevolgtrekking uit deze cijfers is wel: de frequentie van droge Oostmoessons veranderde niet, maar bleef 24°/o, of in ieder tijdvak van 20 jaren zijn 5 droge moessons te verwachten. Voor de jaren van buitengewoon felle droogte wordt gevonden: an 1827—1878 1879—1915 52 Oostmoessons 37 Oostmoessons 5 zeer droog 3 zeer droog 10°/, 8°/, wat een onverwacht nauwe overeenstemming mag genoemd worden, wanneer men in het oog houdt, hoe vaag de onder- scheiding is tusschen een droog en een zeer droog jaar. In den aanvang is reeds te berde gebracht, dat ieder droogte- jaar zijn eigen karakter heeft, zoowel wat duur, onder- brokenheid, verdeeling over het jaar en over het eiland betreft. Het trekken van scherpe grenslijnen zou alleen voor de nauwkeurige uitkomsten van volledige regenstatistieken mogelijk zijn en die zijn enkel voor het recente tijdvak 1879—1915 voorhanden. Of nu het trekken van zulke scherpe grenslijnen voor de praktijk van overwegend belang zou zijn, meen ik te mogen betwijfelen, daar de eischen en wenschen in de praktijk veelsoortig zijn. Wat gunstig voor de suiker is, kan onverschillig voor de koffie zijn; thee en tabak hebben geheel andere groei- voorwaarden en zoo kan men doorgaan; om dus voor allen een zoo bruikbaar mogelijk overzicht te geven van de droogte-kansen, daarvoor zijn uitgebreide regenstatistieken noodig. Inderdaad wordt daaraan thans op het Observatorium gewerkt. Uit bovenstaand zeer globaal onderzoek naar de droogte- jaren kan niet meer dan een eenvoudige, algemeene uitkomst getrokken worden en die kan luiden: Op 20 jaren moet men rekenen op het voorkomen van 5 droge en 2 zeer droge jaren, welke zeer droge jaren grillig in hun opvolging zijn, zoodat er evenveel kans is, dat na cen zeer droog jaar over enkele jaren weer zulk een jaar volgt, als dat het meer dan 10 jaar later volgt. De kans echter, dat twee droge jaren dadelijk op elkaar volgen is zeer gering en redelijker wijze behoeft een herhaling van het geval 1913 en 1914 voorloopig niet gevreesd te worden. LXXV 12k, — 178 — Het ligt voor de hand om na te gaan of uit deze statistiek een verband spreekt tusschen het voorkomen van droge jaren en de elfjarige schommeling in de activiteit der zon. Hieronder zijn daarom opgemaakt de tijdsruimten, die de verschillende droogtejaren scheiden van het naastbij zijnde maximum of minimum in de zonne-activiteit. Die maximum- en minimumjaren mogen hier eerst volgen. Maximumjaren. Minimumjaren. 1830 18 1837 1844 1848 1856 1860 1867 1871 1879 1884 1890 1894 1906 1902 1917? 1913 Gevonden wordt dan voor het aantal jaren tusschen droog en zeer droog jaar (met sterretje) en naast volgend of naast voorafgaand maximum en minimum. Maximum. Minimum. 8: 6* 1 z g? 3 1 2 4 1 3 4 5 1 2 5 a 4 6* 2 5 3* a... 1* bn a iy as, 4 4* 3 OT 2 4 6 0 4 P 4 i* vagy ns 3.35 jaren , 2.64 jaren voor de )zeer droge 35 „ 1.6 De gemiddelde uitkomsten wijzen dus op een nauwer samen gaan tusschen droogte met geringere dan met grootere zonne- activiteit en de betrouwbaarheid dezer uitkomst wordt E Ke verugsteund door de omstandigheid, dat deze voorkeur voor de geringe activiteit veel sterker wordt bij de zeer droge jaren. Ze is ook geheel in overeenstemming met de uitkomsten door Dr. Braak gevonden ') omtrent het optreden van een driejarige schommeling in den regenval, welke schommeling zeer geprononceerd optrad bij geringere en daarentegen vervlakte bij sterkere activiteit. 1) Zie dit tijdschrift DI. LXXIII pag. 69. Verband tusschen de toestanden der trek- en spiraalveer en storingen in den gang van een chronometer DOOR S MARKS De oorzaken waardoor nieuwe chronometers algemeen gangversnelling vertoonen, hebben sedert een halve eeuw een veld van onderzoek gegeven aan theoretici en practici op dit gebied. Algemeen kwam men tot de gevolgtrekking, dat deze gangstoring, welke acceleratie werd genoemd, veroorzaakt wordt door veranderingen in spiraal, balans en olie. ') Opmerkelijk wordt niets gezegd betreffende de trekveer, de drijfkracht van het geheel. ’t Is toch niet aan te nemen, dat de elasticiteit van deze veer zich niet wijzigt. Zij zal moeten verminderen en het gevolg hiervan zal zijn een vermindering van de drijfkracht der trekveer, zoodat op het schakelrad een kleinere kracht werkt en zoodoende ook op de balans, welke kleinere schommelingen zal maken. De tijdmeter zal dus gangversnelling krijgen. 2) Alvorens hierop verder in te gaan, wil ik iets over het ösochronisme der spiraal zeggen. Het was CHRISTIAAN Huvauens, die het eerst de spiraal als regulateur toepaste, terwijl de uurwerkmaker Prerre Le Roy het middel vond haar isochroon te maken. Later hebben Casparren vooral PHILLIPS (beiden ingénieur hydrographe) dit theoretisch vastgelegd. 1) Zie o.a. E. CASPARI. Chronomètres de marine. Perturbations dues au mécanisme, pag. 44 —48. Lehrbuch der Navigation, 1906 pag. SS 922. Het leerboek van BROUWER, tweede dee 2) In het leerboek van HERMAN, Ge deel, blz. 296 wordt over de verslapping der trekveer gesproken. — ABD J Van welken invloed de lengte der spiraal en de krom- ming der eindbocht op den gang zijn, kan uit het volgende voorbeeld blijken. Tijdmeter Victor Kullberg N°. 6276, toebehoorende aan de Kon. Petroleum Mij, kreeg ik om na te zien, daar hij steeds vertraagde en wel elken dag ongeveer een halve seconde meer. Op 30 September j.l. was zijn gang +145. Bij onderzoek bleek de spiraal op 3 plaatsen te roesten. Het balans-einde der spiraal, hetwelk het sterkst door roest was aangetast, brak af. Met verkorte spiraal (8 m.M. korter) bleek de gang op 1 Oetober minus 14 minuten en 7 seconden te zijn. Dat zulk een klein verschil in lengte der spiraal een grooten invloed heeft op den gang, volgt uit de Phillipssche gangformule: Tr prani waarin T = schommeltijd van de balans, A haar traagheidsmoment, ten opzichte der as waarom zij schommelt, L = lengte der spiraalveer en M = elastici- teitsmoment dier veer. De lengte der spiraal was onge- veer 400 m.M. Voor 8 m.M. korter is dus de spiraal e: verminderd in lengte, wat ook volgens de formule van Phillips een gangversnelling van ruim 14 minuten geeft. Op 2 October werd zijn gang op ongeveer nul terugge- bracht. Nu begon de tijdmeter te vertragen tot +9.50 op 7 October, hierna bleef de gang —+9.50, zoodat hij op 11 October tot nabij nul teruggebracht werd. De vertraging werd veroorzaakt door de vermindering van het elasticiteits- moment (M) der spiraal, tot deze op 7 October standvastig werd Zijn de beide eindpunten der spiraal volgens de methode Phillips bevestigd, dan zal bij het in werking zetten van den chronometer het isochronisme min of meer gestoord worden. De fijnsteller (ik weet hiervoor geen betere hollandsche benaming) zal dan kleine wijzigingen in de bevestiging aanbrengen, doch moet zorgdragen, dat het praktische x =. isochronisme zooveel mogelijk het theoretische nabij komt. Om dit te bereiken worden trekveeren van verschillende sterkte gebezigd tot dat de gewenschte drijfkracht verkregen is. Uit het tijdmeteronderzoek aan de Filiaal-inrichting van het Kon. Ned. Meteor. Instituut te Amsterdam bleek, dat niet alleen nieuwe tijdmeters, maar ook tijdmeters met een nieuwe trekveer acceleratie vertoonden. In „De Zee” van 1905 en in de „Annalen der Hydrographie” ') 1907 deelde ik dit terloops mede. De gevolgtrekking zou kunnen gemaakt worden, dat wel- licht ook hier verdikking der olie de- oorzaak van gang- versnelling is, doch daartegen moet worden opgemerkt, dat opnieuw geoliëde tijdmeters over ’t algemeen geen gangver- snelling vertoonen, althans niet dadelijk. Van de ongeveer 100 aan het Nautisch Instituut te Tandjong Priok gerepareerde tijdmeters heb ik nauwlettend de gangen nagegaan en geconstateerd, dat na de regeling, welke ik meestal 3 à 4 dagen na de reparatie uitvoer, de gangwijzigingen klein zijn en zoowel positief als negatief, ja zelfs "t meest positief. Mer noemt den gang positief als de tijdmeter achterloopt en negatief als hij voorloopt. Wanneer verlies van elasticiteit der trekveer acceleratie doet ontstaan, dan zal dit ook plaats moeten vinden wanneer deze veer zich in een toestand bevindt, die voorafgaat aan het breken. Om aan te toonen, dat dit dan ook het geval is, geef ik onderstaande voorbeelden. I. Tüdmeter Caminada 6671. 20 Nov. 1912 dag. gang —1.51 as Des, 10 _ 2.2 a0 Ma 103 ap in 1914 tot 1 Juli SE: Trekveer gebroken 1 Juli 1914. !) Die Anwendung des Einflusses der Temperatur auf den Chrono- metergang in der nautischen Praxis, Juli 1907. — 183 — II. Todmeter Johannsen 3928. November 1914 dag. gang = + 2.52 2 Maart 1915 „ ser E 26 ” ” D at 04 19 àmi eg wi 20 i8 Ma E SET Ee = — 6.5 11 Juni 1915 beak ds trekveer. Ill. Tüdmeter F. Dencker 243. 13 September 1913 dag. gang = 35.0 24 Augustus 1914 , „ = + 04 7 November „ 2 „ = — 03 16 Januari 195 „ `, = — 60 10 April De ee, Gi, 27 Mei 3 „== Trekveer beten IV. Tüdmeter W. G. Ehrlich 994. 13 September 1913 dag. gang — + 0.57 24 Augustus 1914 „ er 05 16 Januari 1915 „ p == + 08 11 April 1918, u ae Lo Trekveer gebroken. V. Tüdmeter Chronometer-Werke No. 560. 30 September 1914 dag. gang — + 1.50 + 30 December UNE p = 0.51 30 Dee. —7 Juni 1915 „ „ = — 08 11 Jw 916) „ CO Trekveer gebroken. I en II zijn tijdmeters van de Koninklijke Paketvaart Maatschappij en III, IV en V van in Ned.-Indié opgelegde Duitsche stoomschepen. Uit deze voorbeelden blijkt duidelijk de invloed van het brekingsproces op den gang van den tijdmeter en wel eenige maanden vóór het breken van de veer. 194 7 Meermalen komt het voor, dat bij stilstand van den tijdmeter door het breken van de trekveer, de gezagvoerder dit breken toeschrijft aan een verkeerde behandeling van de zijde van den officier met het opwinden der tijdmeters belast. Ofschoon gemakkelijk kan worden aangetoond, dat zulks bijna niet mogelijk is, daar de stuiting het breken of onklaar loopen voorkomt, geeft het bovenstaande een middel om uit de dagelijksche gangen het bewijs te putten, dat het brekings- proces reeds sinds een bepaalden tijd in werking was. - We komen nu aan het eigenlijke voordeel, dat uit onze beschouwingen kan worden getrokken voor de scheepvaart en wel, dat we hierin een middel hebben om het prevention is better than cure te kunnen toepassen. Dat het breken der trekveer volstrekt geen zeldzaamheid is. blijkt al uit de hier gegeven voorbeelden !). Om deze reden alleen is het al veiliger twee in plaats van één tijdmeter mede te nemen op een lange reis. Er zijn nog velen, die de meening zijn toegedaan: „als ik geen drie tijdmeters mede krijg, heb ik liever één dan twee”, daarbij vergetende, dat er meer kans is, dat één tijdmeter een „break down” krijgt dan twee. Toch maken heel wat schepen lange reizen met één tijdmeter. Terloops wil ik met een enkel woord op een ander gebrek de aandacht vestigen. De stoomers der K. P. M., welke op Nieuw-Guinea en de Molukken varen, blijven meer dan 2 maanden zonder betrouwbaar tijdsein (van Soerabaja tot Soerabaja), zoodat deze schepen een tijdmeter moeten hebben, welke geen grooter gangverschil in dien tijd mag hebben dan gemiddeld 052. ’t Zal dan ook hieraan moeten worden toegeschreven, dat in Indië vroeger het gegiste bestek meer vertrouwen bij den gezagvoerder had dan het astronomische of zg. ware bestek. Met het wetenschappelijke toezicht op 1) In Nov. 1915 werd de tijdmeter A. DE CASSERES 798 van het s.s. „Jacatra” v/d Rotterdamschen Lloyd om dit feit ter reparatie gebracht. Ook deze tijdmeter vertoonde sinds eenige maanden regelmatige gangversnelling. Br de nautische instrumenten, ie. de tijdmeters, is het wel veel beter geworden. maar de eisch „ruim 2 maanden op één tijdvergelijk leven”, is te hoog. Het tijdsein te Makasser (op mijn voorstel door de K. P. M. opgericht) is een groote verbetering voor de vaart op deze haven, terwijl de Molukken- booten het tijdsein kunnen gebruiken op hun terugreis naar Soerabaja of Batavia. Tot mijn genoegen heb ik kunnen constateeren, dat dit tijdsein reeds veelvuldig en met vrucht door de van de Molukken komende schepen is gebruikt om den berekenden stand van den tijdmeter te verbeteren. !) Van de meeste schepen der Kon. Paketvaart Maatschappij komt de tijdmeter ongeveer tweemaal per jaar bij het ‘Nautisch Instituut te Tandjong Priok in observatie. Blijkt mij, dat een tijdmeter welke niet nieuw meer is, acceleratie vertoont, dan verstrek ik hem niet aan een schip hetwelk een lange reis moet maken. Hierdoor wordt zoo weinig mogelijk risico geloopen, dat men op de reis door het breken van de trekveer verstoken is van tijdmeter-hulp. BATAVIA, October 1915. ') In December 1915 vernam ik, dat er besloten is van gouver- Makasser en Balik Papan volgen. Dit besluit zal zeker door de scheepvaart op prijs worden gesteld. VULKANISCHE VERSCHIJNSELEN EN AARDBEVINGEN IN DEN Oost-Indischen Archipel waargenomen gedurende het jaar 1914 VERZAMELD DOOR HET Koninklijk Magnetisch en Meteorologisch Observatorium te Batavia. VULKANISCHE VERSCHIJNSELEN. Uitbarsting van den Roeang. Hieromtrent rapporteerde de fd. Controleur van Disk. Omstreeks 4 uur in den namiddag van den 29sten Mei is plotseling de steeds rookende vulkaan Roeang gelegen tegenover en ten Zuid-Westen van de negorij Tagoelandang, en daarvan gescheiden door een + 3 mijl breede zeestraat, uitgebarsten. Nadat zich tegen dat uur dikke wolken hadden samen- gepakt boven dien berg, en een voor dat uur buitengewone donkerte had uitgebreid over het Noord-Westelijk deel van het eiland Tagoelandang, steeg plotseling een hemelhooge zwarte zuil uit den krater op, welke zich weldra ontlastte in een asch- en steenenregen, terwijl intusschen een roode gloed boven den berg zichtbaar werd. Volgens bekomen inlichtingen kwamen de steenen, onder welke er waren van + 15 c.M middellijn, neer in de ge- heele streek tusschen Boeha en Minangan, een afstand van + 12 paal, terwijl de aschregen, verspreid door den onge- woon sterken Zuid-Oostenwind, het geheele eiland met een vaal kleed overdekte. — 187 — Ongeveer half zes hield die asch- en steenenregen op, om 10 minuten daarna met nog grooter hevigheid opnieuw te beginnen. Thans dreunde en beefde de aarde, de vuur- gloed boven den krater werd heller en uit het hart van den berg dreunde een dof gerommel op. Tegelijkertijd ratelden donderslagen onophoudelijk door het luchtruim, terwijl bliksemflitsen schier onafgebroken het firmament doorkliefden. Nog hooger dan te voren verhief zich de zwarte asch- en steenenzuil ten hemel; de pendita van Tagoelandang, die het angstwekkende schouwspel had gade geslagen van uit zijn hooggelegen woning, welke uitzicht geeft op den vuurberg, deelde rapporteur dezes mede, dat de hoogte van dezen zuil oneindig e en niet te schatten was. Om ongeveer 8 uur hield de steenenregen op, ook de aardbevingen verminderden, doch thans zag men aan den Oostkant een vurigen lavastroom uit den krater vloeien, welke langzaam en zigzagsgewijze zijn weg naar beneden zocht, overal de reeds vruchtdragende klapperboomen in vlam zettend, zoodat weldra de geheele berghelling het aspect bood van een grooten boschbrand. Ook aan den Zuid-Oostkant van de berghelling vloeide een gloeiende lavastroom van den -+ 800 meter hoogen top de zee in. Tegen 10 uur werd de aschregen, welke intus- schen onafgebroken was neergedaald, dikker; plotseling begon de krater weer steenen uit te braken, veel grooter dan te voren. Roodgloeiend spoten zij als een compacte vuurzuil in loodrechte richting hemelhoog op. De aarde trilde en beefde weer, heviger nog dan eerst; zware donder- slagen ratelden weer door het. luchtruim; bliksemflitsen schenen zich boven den krater te concentreeren en de Roeang zelf stootte een dof gerommel uit, dat menigmaal aangroeide tot een angstwekkend geloei, dat zich onderaards scheen voort te planten. Naar ooggetuigen meedeelden, vielen er thans op het eiland Tagoelandang steenen neer van + 30 c.M. middellijn, — 188 — 4 terwijl langs de helling van den Roeang zelf gloeiende steenbrokken van groote afmetingen in zee rolden. Eerst tegen 1 uur werd alles stil. Alleen de aschregen hield aan. De zwaveldamp, welke sedert het begin der uitbarsting de atmosfeer heeft bezwangerd en menigmaal de ademhaling heeft bemoeilijkt, is allengs dunner geworden; thans (30 Mei 3 uur n.m.) is de atmosfeer ongeveer zuiver, hoewel af en toe het uitzicht wordt belemmerd door de hevige aschwolken, die door den fellen Zuid-Oostenwind telkens worden opge- jaagd. Rondom den krater hangen den geheelen dag dikke grijze wolken. Nog steed onafgebroken stroomt aan den Zuid- Oostkant van den Roeang de gloeiende lava in zee. De lava-stroom aan den Oostkant is sedert 1 uur heden- nacht opgehouden. Ter reede van Menado is gisteravond waargenomen dat de lucht, omstreeks 9 uur zwart bewolkt was, en wel in de richting van Tagoelandang. Ook werden voortdurend bliksem- flitsen waargenomen, welke zich op een punt schenen te concentreeren. Oogenschijnlijk is de top van den berg veranderd. Eenige weken geleden moeten vele doode visschen nabij de Roeang zijn gevonden. Men schreef dit toe aan zwaveldampen, of stroomen uit den Roeang komend. Een vijftigtal personen hebben toen den krater beklommen, doch niets bijzonders aangetroffen. Tandikat (Pad. Bovenlanden) Volgens bericht van den administratief ambtenaar H J. D. Veen werden op 31 Mei ’s avonds negen uur lava-uitvlociingen,. die tot den top beperkt bleven, duidelijk zichtbaar. Merapi (Pad. Bovenlanden). Dezelfde berichtgever meldde het uitstooten van zware rookpluimen door den Merapi, gepaard gaande met een ROHR op 1 Juli om half zes "a morgens. — 189 — Een lichte asch- of stofregen werd nog gerapporteerd uit Lebak-Parai in Bantam op 19 October tusschen 6 en 8 uur ’s avonds en op 29 October. Aardbevingen. In den nacht van 26 op 27 Mei omstreeks middernacht woedde een zware aardbeving op het eiland Japen ten Noorden van Nieuw-Guinea, waardoor alle huizen zijn ingestort. Van de dorpen Ansoes en Poom werden door een vloedgolf ver- scheidene huizen weggeslagen. Vele Papoea’s kwamen bij de ramp om. l Een zeer zware aardbeving waardoor groote verwoestingen werden aangericht teisterde den 26 Juni omstreeks twee uur in den morgen de kuststreek van Benkoelen, Aan het verslag van den Resident van Benkoelen ontlee- nen we het volgende: Te Benkoelen stortten vele huizen in voornamelijk in het chineesche kamp; de Europeesche school, de woning van den chef van het postkantoor, vele Europeesche woonhuizen en Residentswoning waren onbewoonbaar, bijna alle steenen landsgebouwen werden beschadigd. Houten gebouwen, de Holl. Mal. school, Inl. school, en beschikbare gebouwtjes binnen Fort Marlborough dienden tijdelijk tot logies voor ambtenaren en ingezetenen. Gedood werden 20 personen chineezen en inlanders, gewond 20 w.o. 7 Europeanen. Aan bruggen en wegen werd vooral in de kuststreken veel schade toegebracht, het kustlicht op Poelautikoes liep geen schade op, de lichtwachterswoning werd vernield. Een urenlange wolkbreuk vermeerderde nog de vernieling binnen de beschadigde huizen en gebouwen. Kepahiang. Om 2 uur ’snachts werden zware verticale schokken ge- durende vijf minuten waargenomen, daarna nog een viertal — 190 — lichtere schokken met tusschenpoozen tot 6 uur v.m. De Kaba vertoonde geen zichtbare teekenen van verhoogde wer- king. De daken van de gevangenis en van de controleurswoning weder zwaar beschadigd, omtrent ingestorte huizen kwamen Een huis ingestort, geen persoonlijke ongelukken. Onderafdeeling Lais. „Door instortende woningen werden „in de doesoen Talang Rasau, marga Lais een man en in „de doesoen Toeran Moempo, marga Semitoel, één meisje „gedood. Overigens kwamen slechts enkele gevallen van „onbeduidende verwonding voor.” Was het verlies aan menschenlevens gering de materieele schade door de aardbeving toegebracht, is aanzienlijk te noemen. Zeer vele woningen en huizen zijn öf geheel ingestort òf zoodanig verzakt, dat afbreken noodzakelijk is. Van de Gouvernementsgebouwen hebben schade beloopen, het kantoor en de EE van de Controleurswoning te Lais. Het eerste is vrijwel in eene ruine herschapen, terwijl de laatste groote scheuren vertoonen; beide zijn n.l. van steen opgetrokken. De Controleurswoning heeft geene schade geleden, behalve de vernieling van een paar steenen neuten en ver- scheidene glasruiten. Verder hebben het zoutpakhuis en de Gouvernements Inlandsche school te Pasar Lais te lijden gehad, hoewel eerstgenoemde in geringe mate; aan de gevangenis is geen schade toegebracht. Groot is echter de schade toegebracht aan bruggen en wegen. De geheele weg van Benkoelen naar Ketahoen vertoont groote scheuren (vooral waar de weg door opgehoogd moeras loopt) en aardstortingen. Alle bruggen in dezen weg hebben min of meer schade beloopen, welke vooral aan die over de Soengei Lemau, Aer Palik en de Aer Bintoenan belangrijk kan worden genoemd. is a Afdeeling Manna. Ingestort zijn in de marga: Anak Goemay: 2 huizen en 10 padischuren. De landhoofden der bruggen Selali en Pino Goentoeng zijn zwaar beschadigd ; deze worden door de bevolking „en masse” hersteld Persoonlijke ongelukken zijn niet bekend. Pasemah Oeloe Manna Oeloe. 21 huizen en 29 rijstschuren ingestort, terwijl levensgevaarliik gewond zijn: 3 personen, niet levensgevaarlijk 2 personen. Oeloe Manna Ilir: 1 huis en 3 rijstschuren. Oeloe Manna Oeloe: 1 rijstschuur en te Pasar Manna: 2 huizen. De weg van Manna tot aan de grens van Palembang vertoont talrijke aardstortingen. Vooral de bergweg tusschen Loeboeq Tapi en Tandjoeng Sakti heeft zeer zwaar te lijden gehad; de weg wordt thans door de bevolking „en masse” hersteld. . De voor- en rechter zijmuur van ’s Lands gevangenis zijn gedeeltelijk omgevallen, — terwijl het steenen gebouw op verscheidene plaatsen zware scheuren vertoont en vele dakpannen naar beneden zijn gestort, zoodat het verblijf binnen de gevangenis niet meer veilig is waarom de gevan- genen dan ook voorloopig in de kookloods van de Gewapende Politiedienaren onder dak zijn gebracht. Andere belangrijke ongelukken vielen niet voor. Afdeeling Seloema. Er zijn in het district der Priokan ` ingestort 28 Inlandsche woningen en 64 padischuren, waarvan de totale schade ongeveer f 750.— bedraagt, en in het district Talo 2 Inlandsche woningen en 31 padischuren, schade + f 160. —. Van de inventarisgoederen der pasanggrahans is van het breekbaar gedeelte nagenoeg niets heel gebleven. In de Controleurswoning zijn de meubels in de voorgalerij door de omgevallen binnenmuren grootendeels vernield, alle lampen zijn van den wand geslingerd, het glas- en aardewerk in de kasten en elders in de goeding gebroken. ir eee De wegen bij paal 21—22 en 50-59 zijn beschadigd en de landhoofden van de nieuwe brug bij oude paal 29 Siaboen gebarsten; ook is een gedeelte van de kabelbrug beschadigd. De strandweg vertoont op tal van plaatsen diepe scheuren, terwijl bij brug Alas de weg verzakt is en 75 c.M. lager - ligt dan het bruggedek. Persoonlijke ongelukken hebben niet plaats. = 193 — Volgens ontvangen berichten werden in 1914 geen verschijnselen van verhoogde vulkanische werking waargenomen in de volgende districten. E anggar. _ LXXV AFDEELING, ONDERAFDEEEAING| gen OF OF ELAND. PLAATS. Ben Javas 4°. punt. Bantam. Java. Sindanglaoet. Cheribon. u Ploembon. e j Magelang. Kedoe. j Wirosari. Semarang. 2 Goenoengkidoel. Djocjakarta. Ze Sragen. Soerakarta. R Bodjonegoro. Rembang. e Blora 7 ” Sidoardjo Soerabaja. ne alan Pasoeroean. ap Moeara Laboeh Padangsche Bovenlanden. Sumatra Bangkinang 9 ” Tanah Datar Fe ” Loeboe Sikapang. ee ” Soeliki. e ” Ophirdistricten. ge ” Bengkalis Sumatra Oostkust j Rokan.. 7 ” Selat Pandjang. „ ” Kampar Kiri. m D Siak. - ” ” Bagan Si Am. Api. > D Moeara Tembesi. Djambi. ” Sarolangoen ” Martapoera : Pale mb an ni. Anambas eilanden Riouw en iin Anambas Eilanden. Poeloe Toedjoeh. u Poeloe Toedjoeh. Bangka en Onderhoorigh. Billiton. 13k, S ech) ? AFDEELING, ONDERAFDEELING GOUVERNEMENT OF EILAND. , PLAATS. RESIDENTIE. | Koeala Koeroen Z. en O. Afdeeling. Borneo. Rantau. i H d Long Iram. 3 F 2 Poeroek T'jahoe. 3 S 2 Apo-Kajan. ” E b oni. Celebes en Onderhoorigh. Celebes. ’ Soppeng. a „ Boni-ri-Attang. j re S Makale. = S S Saleijer. Saleijer. SES Ne EE EE eek ee le te a eS an Volgens ontvangen berichten werden in 1914 geen aardbevingen waargenomen in de volgende districten. Tanah Datar. Loeboe Sikapang. Batang Hari. Selat Pandjang. Bagan Si Api-Api. Kampar Kiri. Siak. Martapoera. Anambas eilanden. Poeloe Toedjoeh. Manggar. Sampit. Koeala Koeroen. Rantau. Hi Palembang. Riouw en Onderhoorigh. Bangka en Onderhoorigh. Z. en O. Afdeeling. 23 HI AFDEELING, ONDERAFDEELING GOUVERNEMENT o OF EILAND Praars. RESIDENTIE. Javas 4° punt. Bantam. Jaya Sindanglaoet. Cheribon. re Ploembon. 5 > Poerworedjo. Kedoe. x Magelang j $ Wirosari Semarang. + Sragen. Soerakarta. éi Bodjonegoro. Rembang. . + Blora. ge X Sidoardjo. Soerabaja. r Pasoeroean. Pasoeroean. a Moeara Laboeh. Padangsche Bovenlanden. Sumatra. Bangkinang. ` e ” Anambas eilanden. Poeloe Toedjoeh. illiton. Borneo. LO 29 48 £ AFDEELING, ONDERFADEELING| GOUVERNEMENT oF OF EILAND. PLAATS. RESIDENTIE. Long Iram. Z. en O. Afdeeling. Borneo. Poeroek Tjahoe. i e Martapoera. ‘i e Tanah Bamboe. e Ge Koeala Kapoeas. e ep Apo Kajan. „ „ Oeloe Soengei. a e Pont, Celebes en Onderhoorigh. Celebes. Boni-ri-Attang. ` re j Saleijer. e Saleijer. AARDBEVINGSBERICHTEN. De data der seismografische opteekening zijn ontleend aan de registraties van den WıErcHerr seismograaf van 1000 EG, waarvan de resultaten maandelijks door het Kon. Magn. en Meteor. Observatorium worden gepubliceerd. ae 108 e A B Residentie of | Edel Se : | Lengte | ing graaf Berichtgever. Waarnemings- | oost Gouvernement | = | Uar. | tot Ba te plaats. Breedte. van E | Local tavia- Batam | Grw | en Eiland. ä | tijd ar MT ` | a | | Minuten Batavia. Januari 1914. ? _ Civiel Gezag- | Larantoeka. 8.3 Z. | 123.0 | Timor en On-| 3| Su Om | — 65 hebber derh., Flores. AS br. Fleischer | Kota Tjane. 35 N.| 97.7 | Atjeh en Onder- 12) 4u Om | + 36 S Off. v. Gez, hoorigheden. Hoofd v. Plaat- Padang. 1.0 Z. | 100.3 | Padangsche 15) 14u 15m | + 26 |14053m195, selijk Bestuur. Benedenlanden, S Sumatra. a Lichtopzichter. | Poeloe Bodjo. | 0.6 Z.| 98.5 | Batoe Eil.,West-| 18| 17" 5m | + 33 | 17350m 565. . kust Sumatra. ; _ Hoofd v. Plaat-/ Padang. 1.0 Z. | 100.3 | Padangsche 8| 174 15m | + 26 2 selijk Bestuur. Benedenlanden, Sumatra. _ Ass.-Resident. | Painan. LA Z.| 100.6 Padangsche |18| 17% Jm | + 25 = Benedenl., Me natra i Hoofd Admini-| Loeboek 1.0 Z.| 100.4 et West- 18! 17u 25m | + 26 gen. trateur. \ilangan. kust. R Controleur van| Moeara Laboeh. 1.5 Z. | 101.0 |Sumatra’s West-| 18| 17u 10m | + 22 » Moeaia Labo ust, Sumatra = Wd. Controleur. e = = adangsche |18 a 3 D Bovenlanden Sumatra. Ass.-Resident. | Fak-Fak. 3.0 Z.| 132.3 Amboina, 21) lou 55m | —102 West-Nieuw- = ruinen _ Architect A mpenan. 8.6 Z. | 116.1 Lombok. 23| 11u 53m | — 37 4 _ Licht Opzichter.! Poeloe Bodjo. | 0.6 Z 98.5 | Batoe Eil., West-| 23| 13u 35m | + 33 3 | ust Sumatra _ Civiel Gezag-, Hollandia. 2.5 Z.| 140.5 | Ternate en On-| 24| 18u 15m | __136 derhoorigheden Nieuw-Guinea Controleur. Singkel. 2.4 N.| 97.8 |Atjeh en On- 24 1u 40m | +36 gu 26™ : derhoorigheden. : — 198 — © D E Bijkomende verschijnselen pia ct Intensiteit Richting. en en aard der beweging. : E opmerkingen. Se O—W, Zwak. ZO---NW. Horizontaal. EE vy Sue, Vrij hevige schok. ZO—NW, Zwaar, horizontaal. Veroorzaakte geen schade. BR Vrij hevige sehokken. = ER = 2 schokken. . Zware dreuning. : , O—W. Sterke beving. oe NW—ZO. |Een lichte golvende schok. a NW. Langzaam. a O—W. Horizontaal, vrij hevig. SE N—Z. Vijf sehokken, horizontaal en icht. : ZO — NW. | Licht, horizontaal. O—W. lste zwaar, 2de licht. Twee schokken. ee 1 2 schokken, de tweede schok was ij hevig en werd voorafge- g oor een licht onder- aardsch gerommel. == ER ae a A B e. Lengte en neie Seismo- Berichtgever. | Waarnemings- ob Geuvert 18 Uur. tot Ba- Ce plaats Breedte.| yan £ Locale tavia- Batavia. Grw. en Eiland. = tijd = MT Minuten.| Batavia. S Januari 1914 (vervolg). e __ Controleur ` van! Gorontalo, 0,5 N.| 123.1 | Menado,Celebes.| 26| 7u 15m $ Gorontalo, ` Civiel ` Gezag-| Kwandang. 0.9 N.| 122.9 | Menado. 26| Tu 45m hebber. ' L. Dinger. Painan. 1.4 2. | 100.6 | Padaugsche 31) 13u 37m S Benedenlanden, = Sumatra. 6. E. Hoffmann.|Goenoeng Walet.| 6.9 Z. | 106.0 Preanger 31/20u33m** S Regentschappen.| T E Februari 1914. __Pasirah. Moeara Doea. | 4.6 4. | 104.1 | Palembang, 1] 20u Om Sumatra, L. Dinger. Painan. 1.4 2.| 100.6 Padangsche 1| 22u 57m ; Benedenlanden Hoofd v. Plaat-| Padang. 1.0 Z.| 100.3 | Padangsche 1| 23u Om selijk Bestuur. | - Benedenlanden, Sumatra. C.C. Lau, Hoofd| Loeboek Sé 100.4 |Sumatra’s West-| 2| 22u 55m Administrateur. Kilangan. ust. ; Jontroleur vanj Gorontalo. 0.5 N.| .123.1 | Menado,Celebes., 8) 9u 50m Gorontalo, | Civiel Gezag-| Kwandang. 0.9 N.| 122.9 S 11] 21u 35m aie T, ` Pasirah. Moeara Doea. | 4.6 Z.| 104.1 | Palembang, 13| 20u 30m Sumatra. © Civiel ` Gezag-| Wahai. 2.8 Z. | 129.5 | Ceram. 15| 16u 15m ay hebber. 3 33 39 ” LÉI 19 7 19 5u 30m Controleur. Donggala, 0.7 2. | 119.7 | Menado,Celebes. 23| 11% 55™ x : S a a ——— ** Midden Java Tijd, Ce —. 201 — : Duur. A Seconden. © Richting. D Intensiteit en aard der beweging. E Bijkomende verschijnselen en opmerkingen. Niet hevig, vertikaal. Duidelijk doch niet zeer krachtig. Dreuning. 2 zeer lichte schokken.’ Dreuning. Vrij hevige schok, Golving, matig. :ı Niet hevig, vertikaal. Pan Duidelijk, niet zeer krachtig. Licht, verticaal. Mi KA) Golving, matig. Tijd vrij nauwkeurig. |Schommeling van stoelen en kantoorge- _ ouw. = Tijd hoogstens 4 min, fout. Tre tee — 203 — A | B © D E | | Residentie of | | | gode S a : | Waarnemings- Lengte : | i | Dar. |, ding | bea: tated Bijkomende verschijnselen iem | plaats. Breedte. eg | ONTON IR | S | Locale | ei | Richting. en | | Grw. en Eiland. | A | E E a ee opmerkingen. | E | Minuten. | Seconden. Maart 1914. _ Controleur. Tabanan. 85 Zl 115.1 | Babe 15:30 UT) we Sei T w W—O. Reeks schokken ‘vlug achter| Waarnemer er door wakker geworden. ; elkaar, hevig. ` | Deuren en raamkozijnen Tijd kan 10 min. fout zijn. Civiel ` Gezag-| Blang Kedjeren.| 3.5 N.| 97.6 | Atjeh en On-| 7 3" Om | + 37 T $ N—/. Middelmatig. De huizen schudden zoo, dat de men- ebber. derhoorigheden. schen wakker werd - Controleur. Lho Nga, 5.4 N. 95.3 i 7 ie - 46 et oe es a Gelijkmatige vrij hevige beving. nee van bout opgetrokken S j trilde en kraakte. Voorafgegaan | ? S gero aad. _ Onderwijzer. Saparoea. 3.6 Z. | 128.7 | Ambon, Sapa-| 7) 19u 45m | — 89 Po 4 N—W. Licht. roei. Pastoor. Tandjong Sakti.) 4.2 Z. | 103.1 | Benkoelen. 9 ga gm] F 15 a. 6 O—NO. Tamelijk hevig. Twee schokken van 5 à 6 seconden. Controleur van| Mataram. 8.5 Z. | 116.1 | Lombok, LD Loe 45™ | — 31 2 16 O--W. Horizontaal. a West-Lombok. a Controleur. Lho Nga. 5.4 N. 95.3 | Atjeh en On-|11/19u39m | + 46 ee ee ee A Lichte beving. Controleurswoning van hout opgetrokken hoorigheden. trilde even. Civiel Gezag-| Namlea. 3.0 Z. | 127.1 | Amboina, 12 16% om | — 81 2 Wed, mu Jeanne hebber E | Paleleh. 1.2 N.| 121.8 Menado, due 14 10u 23m | -— 60 = > ee ag a ee Banggaai. 1.5 Z| 123.5 | Celebes en On-| 14 134 30m | — 67 » Z—N. Lichte schok. derh. el Luitenant Boleng. 8.3 2.| 123.3 Timor en On- 16 Qu 30m | — 66 4 ił O—W. Niet hevig. Infanterie. erb., Adoenara.|° age Posso, 1.4 Z. | 120.8 | Menado,Celebes. 10 dän j5m | — 56 3 OW, Sterk, Amen Rommelend geluid als lichte donder. G. offmann.|Goenoeng Walet. 6.9 Z. | 106.8 Preanger 20 21u Lin (— 12) l WO. Hevige schok. Voorafgegaan door gerommel. ee VW. Reuschen- Tjipetir. 7.0 Z. | 106.6 | Soekabo Zu 2,u35m** IE eee. Kn N sae Erm tee g bach. Pre F; _ Civiel Gezag-; Banggnai. 1.5 Bet 1235 dë ‘bes en KG 21 12u 5m — 67 a : me). ZN, Kort of elkaar volgende lichte | Tijd ontleend aan zonnestand. S e erb., Banggaai. | See: P schokken. __ Hoofd v. Plaat- Padang. 1.0 Z. | 100.3 Pad. Ben edenl., 24 Tu om | + 26 a... Lichte trilling. selijk Bestuur. Sumatra, Civiel Gezag- Kampong 1.0 N.| 120.8 | Menado,Celebes,| 24 22u Om | — 56 5 w—o. Niet sterk, trillingen. r Baroeh. : Poelau Tello. 0.0 98.3 | Pad. Benedenl.,| 25) 13u 20m | + 34 nein ee Poelau Tello Ass.-Wedana. Pandja 1.2 Z.| 108.3 | Cheribon. 30] pu 30m**| (— Se EE Zwak. Hoofd Adm, been Tandai. 3.0 Z | 102.0 | Benkorlen, 31) Lon 15m + fr sen. Licht. Mijnbouw Mij. Sumatra, er ** Midden Java Tijd. — 204 — — 305 — © D E =: Hiel Bijkomende verschijnselen S Riehting. en D en aard der beweging. : S ees opmerkingen. | $516 O—W. Twee vrij hevige KS SS T 6 F lste schok vi hey S 2de schok z a 2 2 WO. Horizontale Fichte schok. a to G OW: iste schok veel langer dan de 2de, vrij en ; we. NW—ZO Biene =. een slinger uangeteekend, niet ge + 10 N—Z? Vrij sterk Dadesentdbch gerommel. 3 GN ee ran 3 W—O. Niet sterke trillingen ee ee de vied es eo ce 10 O—W? {Tamelijk hevig. | mg | | Residentie of | Lengte | Berichtgever. | Waarnemings- oost | Gouvernement | & | ; | plaats. Breedte.| yan | E Grw. en Eiland. | Z April 1914. Controleur. Mataram. 8.5 Z.| 116.1 | Bali en Lombok.| 3| 15u55m | — 37 S = -| Denpasar. 8.7 A. | 115.2 i 3 2 — 34 Controleur B.B. Tabanan. 8.5 Z. | 115.1 | Bali. 3| 15u 45m | — 33 Controleur van, Denpasar 8.7 Z. | 115.2 = 3| 15" 50m | — 32 | adoeng. Civiel Gezag- Laboeka. 0.62. | 127.5 | Ternate en On-{ 6 f — = x derh., Batjan. i Officier van Ge- Rondeng. 27 N.| 97.9 | Atjeh en On-| 9/119 25m | + 35 = zondheid. derhoorigheden Civiel Gezag-| Poelau Tello. 0.0 98.3 angsche |17| 11045m | + 29 hebber Benedenlanden, Batoe- Kal, Poelau Te Civiel Gezag-| Endeh. 8.8 Z.| 121.7 | Flores. 26) au Om | — 60 > | Kampong Baroe.| 1.0 N.| 120.8 | Menado, Üelebes.| 27 gm 56 Controleur Kepandjen. 8.1 Z. | 112.6 | Pasoeroean, Java.| 27| 6u 30m**| (— 12) = Toeren. 8.2 Z. | 112.7 S 2371 60 ing E Mei 1914. Pandjaloe. 1.2 Al 108.3 | Cheribon 14115u30m**| ( , Vee Tjikorai. 1.4 2.| 107.9 | Pre reanger, Java. | 14/164" 10m oo Goenoeng Mas.| 6.7 Z. | 107.0 | Batavia, Java. 5| 4u Lime er 6.3 Z. | 106.1 | Bantam, Java, |15| An gmt ` Ki Lebak Parai. | 6.6 Z. | 106.4 r 15} gu qm** Tjikorai. 7.4%. | 107.9 | Preanger, Java. |15| 4u 7m** Mm an ahd Singaparna, 7.2 2.! 108.1 5 15| 4u Q5m** Ass.- Wed E. Hoffmann. amar 6.6 Z. | 106.8 | Batavia. 15| An 12m** ** Midden Java Tijd, 3 zwakke schokken. atig. Zware golvende beving. Drie lichte schokken Vertikaal, tamelijk 10 schokke en. Zeer sterk. ‘sterk ` Sterk. . | Tijd hoogstens 1 min. fout, Licht enge end aan zonnestand voorwerpen zijn omgevallen. Zeven schokken. — 206 — = 90] — — A B 5 © D E Residentie of 2 e Bericht | Waarnemings — ur ding raar” Duur ; Intensiteit terre angen erichtgever. g s g tot Ba- ; : + hes S plaats. Breedte. — en | E| Locale aias batante Richting. a. Dien ar a tijd. tijd. AES en aard der beweging. : | | Minuten. Batavia. Seconden. opmerkingen. Mei 1914 (vervolg). Adspirant- Soekaboemi. 6.9 Z.| 107.0 | Preanger, Java. | 15] 4u 5m**|(— 12)| 3u 57m 43% 30 N—Z Zacht beginnend om, een | Twee schokken. Controleur. maximum bereikt en S ; geleidelijk te dee e Regent van Le- Rangkasbetong. | 6.4 Z | 106.3 | Bantam, Java. |15|4u 10m## n E Z—O Vrij sterk Controleur. Mene si 105.9 j 15 > u vr Hevig. Rammelen van deuren en ramen i Bb. 0.7 Z| 119.7 | Menado,Celebes.| 20), jJu45m | — 52 Sterke golfbeweging. Rammelen van zink, deuren enz. ra Rante Pao. 3.0 Z.| 119.9 | Celebes en On-| 20) Tu 40™ „ders we) Nee E ee nen Tijd tot 15 min. nauwkeurig. derh., Celebes. = Paloe. 0.9 7. > Menado,Celebes.| 20| "lm Sm| — 53 2 aardschokken. Tegen 10%, uur een soortgelijke schok. S 3 Posso. 1.4 Z.| 120.8 fe 20; 9u Om, — 56 10 vrij sterke horizontale schok- | Tijd ontleend aan zonnestand. en. : = Donggala. t Ai eI ie 20| 10u 46m | — 52 Een zwakke golving. Civie. Gezag-| Waha. 8 Z. | 129.5 | Amboina,Ceram.| 21| 13u 15m | — 91 Licht. hebber. EE] ID » 33 an 2] 13u 45m 3 EE) 33 23 33 H) LEI 21 144 Fa 39 33 33 233 23 33 21 22" ie 79 $ 33 > SC i 2 u gm 2 SC Tijd ontleend aan zonnestand. nn.|Goenoeng Walet.| 6.9 Z. | 106.8 | Preanger, Java. | 22) Tu 13m#**(— 12)| Tu 6™ is. Lichte horizontale schok. Goenoeng Mas.) 6.7 Z. | 107.0 | Batavia, Java. | 22) Tu 3um** = u Zeer lichte beving. Donggala. 0.7 2.| 119.7 | Menado,Celebes.| 23) 16u 58m | — 52 Sterke golving. Sterke schommeling van hangende voor- | ; werpen. 2 Paloe. 0.9 2.! 119.9 S HEN | GB 0 EE E e S Donggala. MI a: 197 n aal au Om | — 52 Zwakke golving. Liehte schommeling van hangende voor- werpen. i , Tijd nauwkeurig tot op 3 minuten. Padang. 10 41 100.3 Padangsche |98 33150m | + 26) WE Ee ees es ees Een lichte schok. Benedenlanden. | Singaradja. 8.1 Z. | 116.6 | Bali en Lombok, 23/23455m** (— 12) Een lichte horizontale schok. Bali. Lebak Parai. | 6.6 Z. 106.4 | Bantam. au an "më `. 4u eee 268 e u... Horizantaal zwak. Tijd ontleend aan zonnestand. l schok ** Midden Java Tijd. — 209 — 7 — 208 — > e : A B | © D E Re | A H | | : EN en | ir Residentie of | a | Herlei- si Ta | en Bijkomende verschijnselen : erichtgever. is (Breedte. oost Gouvernement E | Lose | Near Baterii | Richting. ; . en : | d oer =| tid. | tid Aanvang en aard der beweging. : fl | iw. : A | e M. E | opmerkingen. | Minuten Batavia econden. | Mei 1914 (vervolg. d Controleur. Posso. 1.4 Z. | 120.8 | Menado,Celebes.| 26] 19u om | — 56 60 N—Z, 3 sterke horizontale schokken. Neira. 4.5 Z.| 129.9 | Amboina, Neira.| 26| 23" 15m | — 93 Yluscml 5 SS Lichte golvende beweging. Een schok. z Jende. 4.7 2.| 134.5 | Ternate, Roon. | 26/230 Om | — Il + 60 v- 0. Horizontaal, sterke schokken. Rommelen als donder en kanonsehoten 1 93° ]5m = 4 eerste schok zeer lang en zeer sterk. — 290 45m + 3 \ na de eerste beving was he werd in de aarde een kanon afgeschoten Gedurende eerste beving werden 3 3 groot ; gen waargenomen, die bij laag wate e grens van hoog geerd bereikken. Dit herhaalde zich 2 kee S Donggala. 0.7 Z| 119.7 | Menado,Celebes.| 27| 10u 30m | — 52 gu 24m 5 vm Zwakke golvi Schommeling van hijgende voorwerpen e 0880, 1.4 Z. | 120.8 = |27| 10" 40m | — 56 S LO N—7 Ken sterke RE schok. |Tijd on tleend aan zonnestand, e nding Leeraar.| Jende. 4.7 Z.| 134.5 | Ternate, Roon, |27| 12% 5m | —111 A GE WO: De eerste waren de sterkste. Den geheelen dag een inwendig rommele 19" 95m o | der aa 120 45" ji 28; 6u OF lie R ge um. KEE 14" 30, 14" 50. 15" 20 19a 10” j 190 20” é oofd v. Pleat-| Padarg. 1.0 Z| 100,3 Padangsche |28| (1u zum | + 26 | Ut 57m 10 N—Z Vrij hevig. Drie schokken. lijk eri : Benedenlanden. oofd-| Loeboek 2 100.4 ann West-| 29| | Ju 32m 5 a Rls eee os .| Zware vertikale schokken. e u I anitat. Kilangan. inistratief | Padang Pan- | 0.5 Z. T ka ` ~ dj Bevenlanden, |29| 11u 27m | + 25 e ‘= iso W—oO. Horizontaal sterk. D D Sumatra m De AN TAT ret EECH AS SE lay ** Midden Java Tijd. 