VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
zichtigheid en infchiklykheid, om voor die genen tot wel, ken zy fpreken, of daer ze aen fchryven , verftaenbaer te zyn, en hunne oplettendheid te vestigen: welk een en ап» der onze Redenaer door verfcheiden voorbeelden ten krach- tigfte (acht, Om dit echter, nog meer onderfcheidenlyk, in een hele der licht te zetten, 20 verledigt hy zich wyders, om na te ^ tigheid en infchiklykheid ge- hebben: waeromtrent hy in 't algemeen beweert , э» dat ze, met oogmerk om hunne hemelíche leer des te bee э» ter voord te planten en uit te breiden, en dezelve aen het s, verítand en hart van elk aen te bevelen, zoo reklijk en ‚_ ээ infchiklijk geweest zijn, dat zij zig voor zoo verre zulks э met de oogmerken van God beftaenbaer ware, dikwijls » tot de algemeene , en, niet zelden , valfche begrippen » hunner Natie vernederd hebben." — Hierop tracht hy dit verder in ene reeks van byzonderheden , met aenvoerin van doorflaende voorbeelden , overtuigend te toonen; "t we hy, 882 P. VAN NEMERT. hy, hy. zegt, indien hy niet vreesde het седим zy- ner Toehoorderen te misbruiken, nog merklyk zou kunnen uitbreiden. — Ter gelegenheid van dit gezegde ‚ word ons, in de Nederduitfche.Vertaling , gemeld, ,, dat men dft js alles in des Schrijvers bekroonde prijsverhandeting over o dit onderwerp, Ш de werken van Teijlers Godgeleerd wn Genootíchap, breeder ontvouwd, en nader aeggedron- am gen zal kunnen vinden;" waerom wy ‘er, die uitgave afwachtende , voor tégenwoordig niet verder op zullen ftil flaen, —— Alieenlyk hebben wy, om een ongunftig ver- moeden, dat die af deze ligtlyk onbézonnen zou kunnen opvatten , af te wenden , den Lezer te berichten, dat de Hoogleerder yan Hemert, fchoon hy in dit Stuk veel verder gaa dan her meerendeel onzer Godgeleerden , nochtans geenszins behoort , onder dezulken , die deze infchiklykheid zo fterk uitbreiden, dat zy daerdoor de goede trouw der eerfte verkondigeren van de Euangelieleere, als twyfelacir- tig, of wankelend, maken. Integendeel, zyn groote doel- wit is, onze agting voor die Heilige Mannen te verflerken , door ons op te leiden, tot een overtuigd bezef van hinne wyze omzichtigheid, ter bevorderinge van het geloovige aennemen hunner Hemelfche Leere, —— Меп moet hier, ten dezen opzichte, wel gade flaen, het onderfcheid dat "et is tusfchen Godsdienst en Godgeleerdheid ; tusfchen de leeringen, die waerlyk tot het wezen van den Godsdienst booren, en de manier van Godgeleerde onderrichtingen mede te deelen ; еп dat het hier beweerde reklijke en is» Jchiklijke in genen deele tot het eerfte, maer alleen tot het Jaetíte betrekking heeft. De Redenaer is hier niet buiten vrees van misverftand, maer hy vertrouwt op de kundig- heid zyner Toehoorderen. —— Zyne Redenvoering ders waerds leidende, ,, om te toonen, dat de heilige Mannen. an hunne redenen en fchriften, zelfs in zaken, welken door зу velen gerekend worden tot den godsdienst te behooren „ s, naer de verkeerde volksbegrippen fomtijds wijslijk inge- ss richt, en zoo gefproken hebben, dat zij dan eens dit, an dan dat gevoelen fchijnen gevolgd te hebben; betuigt hij te vreezen, ,,dat hij hier zaken zal aenroeren, welken ss allen niet even zeer behagen zullen. Want dat dus het ээ gezag dezer heilige Mannen in gevaer komt, de hun vera ap Íchuldigde hoogachting ondermijnd , en onze allerheiligfte an godsdienst zelf in verdenking gebragt wordt —— ja dat an het dus met hem, en deszelfs vastíte gronden, volftrekt- s lijk gedaen is, zullen fommigen misfchien heimlijk ver- ээ MOG- ke $ aa moeden." «атти» Doch [zo vervolgt hy, |.95 Doch ik denk , эз Toehoorers! dat gij anders oordeelt. Gij tog bezit te veel an Verftand en doorzigt, om niet ligtlijk te bemerken, welk an ееп groot onderícheid "er plaets bbe, tusfchen .den уу hoofdinhoud van den kristlijken godsdienst zelven , alg ss mede de waerheden, welken tot deszelfs natuur belioo- », ren, en tusfchen de wijs, waerop deze godsdienst voorn . gedragen еп aangeprezen kan en moet worden." ——— Zulks doet hem onbefchroomd voortgaen , om de opgeno- men taek , zo veel de tyd het hem vergunt, te voltrekkens - waerop hy voorts deze weldoorwerkte Redevoering, naer eisch der omílandigheden , met treffende aenfpraken , in verzuchting om de gunst des Allerhoogften, doet afloopen, Verhandelingen van het Bataafsch С'етоот/ћар der Proeforw. ‚ dervindelyke Wysbegeerte , te Rotterdam. — IXde Deel. Te Rotterdam by D. en A. Vis, 1790. Behalven het Dag, werk, 257 b In gr. 410... T dit Deel ontmoeten wy , vooreerst, het Afbeeldzel iq een eenvoudig Hollands Gewaad, nevens eenige byzone derheden , van den Stichter van dit Genootfchap, den Heer STEVEN HOGENDYK , Welke, op den gden July des jaars 1788, in den ouderdom van ruim go Jaaren, zyn weldadig leeven , door den dood, geëindigd heeft. Een Man met zo veel vernuft, zo veel kunde, en een zo werkzaamen Geest begaafd, die teffens zo veel liefde voor zyn Меде mensch en Vaderland gevoelde, en die altyd daardoor gee dreeven wierd , om, zo verre zyne vermogens [lrekten, zelve nieuwe nuttige Ontdekkingen іп de Proefondervmder lyke Wysbegeerte te doen, en anderen, die zich daarop toe» leiden, met raad en daad behulpzaam te туп, gelyk zúlks uit dit Berigt overvloedig blykt, verdient gewis by uitnee- menheid boven veele anderen, wier grootíle eer alleen in een aantal weidíche titels beflaat, by zyne Landgenooten en zelfs by de laate Nakomelingfchap , met roem bekend te zyn: gelyk wy dan ook met veel genoegen uit dit Beri zien, dat het Dorstbeeld van deezen waardigen Grysaard , door een voornaam konílenaar in marmer gebeiteld , tot eene dankbaare nagedachtenis, en tot fieraad van het Mu- Jetum, in het zelve geplaatst zal worden. Dit wordt gevolgd door de Handelingen van het Genoot- Гар, waaruit wy alleen, ter herinnering, zullen overnee- | men, Fa \ 554 VERHANDELINGEN men, die Vraagen , welke tot nog toe ter Beantwoording openítaen, fchoon een gedeelte daarvan, doch onvoldoen- de, beantwoord zyn. » I» Welke voordeelige gebruiken zen er te maaken van an het Roet van Turf, Hout en Koolen, het zy voor den ag Landbouw, het zy voor Fabrieken, het zy tot het vere an vaardigen van Ammoniak-Zout of in andere opzichten „ an en welke zyn de beste middelen daartoe ? | ; II. Daar de Runderpest in ons Land aanhoudend blyft an woeden tot onnoemelyke fchade van Landheeren , Brui- an kers, Bouwlieden en van alle 's Lands Ingezetenen ; —. ээ daar men reden heeft om te wanhoopen, dat er immer an Een vermogend tegengift tegen de fmetíloffe van die Vee э» ziekte zal gevonden worden, hoe groot eene belooning an men ook op de uitvinding daarvan zetten mag, en daar s, het, zedert lang, uit ftandvastige Proefondervindingen э» in andere Landen , ontegenzeggelyk zeker is gebleken, an en nog aanhoudend blykt, dat de Veepest in haaren ver- эз derfelyken voortgang van befmettinge geftuit word, door an het dooden. der Runderen op het oogenblik, dat теп aan » dezelve de tekenen van Ziekte befpeurt, het zy op het », Stal, het zy in de Weiden; zoo biedt het Genootfchap 3, den Eereprys der Goudene Medaille, ter zwaarte van э» 3o Ducaaten, aan hem, die de fterk(te beweegmiddelen an Zal voordraagen , om het zelve by ons in gebruik te ae brengen en gemeen te maaken , benevens an en overtuigen wederlegging van de bedenkingen en an redenen, welke de navolging van dat voorbeeld van an- a dere Landen tot hiertoe verhinderen. ` aa Ш. Welke zyn de beste Werktuigen tot gemak van an Doove en Hardhoorende Menfchen? Zyn 'er ook eenige з vaste regels, die men zoude kunnen volgen, zo wel in э het vervaardigen, als in het gebruik derzelven ? » IV. Welke zyn de gebreken der tot hier toe bekende an Windmeeters? Hoedanig zoude een Windmeeter zamena » gefteld moeten хуп, om in allerlei gevallen de kragt van ; den Wind zeker en juist te kennen? En welke nuttighe- ээ den zoude zulk een Werktuig aanbrengen?. s» V. Op Scheikyndige gronden aan te toonen, het on- s» derfcheid tusfchen de beste еп minst vrugtbaare foorten э» van Kleigronden , vooral van ons Vaderland, en іп an volge daarvan, zekere regels en middelen ter verbeterin s, ge van de laatstgemelde vast te (tellen, э» VL Hoe ver is men in de Theorie der гаары иды, 0. VAN HRT BATAAFSCH GENOOTSCHAP, 383 an (СКеїгабтеп) gevorderd? Hangen de veranderingen, wel- s» ke zy in den Dampkring ondergaan , alleen af, van de s» verfchillende digtheid en warmte der Lucht, en zyn zy an daaraan evenredig , of zyn er nog andere oorzaaken , »» Welke haar aandoen? Zoo ja, welke zyn de wetten , waar an aan dezelve onderworpen туп? _ E » VII. Dewyl men meent, dat 'er in de manier om Araf э» te brouwen, zoo als die befchreven is in het tweede Deel ` ss der Verhandelingen van het Bataviafche | Genootfchap , ээ (Гайс. 162) volgens de beginzelen der hedendaagíche ээ Scheikunde, aanmerkelyke en voordeelige Verbeteringen an te maaken zyn, zoo belooft men den gewoonen Goudert s» Eereprys aan hem , welke die Verbeteringen, gegrond ор s» Scheikundige Proeven , aanwyst, en bovendien nog ееп » dergelyken Eereprys van gelyke waarde , wanneer het - s» blykt, dat men in de Indien dezelve by de proef goed- » gevonden heeft. | an УШ. Zyn de Knoest- en Kreeftgezwellen, én de tus- s» Íchenpoozende Koortzen, alleen aan den Mensch eigen ? s, Zoo ја, welke zyn ‘er de byzondere redenen уап? Boor ae welke tekenen worden de eerstgenoemde gebreken van ‚> andere foortgelyke volkomen onderkend? Zyn 'er goede an gronden om te hoopen, dat men dezelve immer zoo ge- aa lukkig zal kunnen voorkomen en geneezen, als de laatste » genoemde Ziekten? | | wn IX. Welke zyn de bekwaamíte middelen en Werktuis s gen om jn de Rivier de Nieuwe Maas , den verderen » aanwas der Plaaten , even boven en beneden Rotters s dam, op eene min kostbaare wyze te voorkomen, де» » zelve te doen verminderen, en zo ver mogelyk is weg ›› te neemen | „ X. Wat gebruik kan men maaken van de Weerkune » dige Waarneemingen , waarop men zig tegenwoordig 200 s yverig toelegt ? Wat nuttigheid kunnen zy aan de Gee neeskunde in het byzonder , еп aan de Menfchelyke » Samenleeving in het algemeen, toebrengen? En welke „is de beste wyze om dezelve daarop toepasfelyk té » maaken ? | » XI. ‘er de Lucht eenen geneegzaamen tyd en in eenen were eischten ad zuiver te houden, en voor welke kos- ` j ten. 3. Om op een Schip, in alle de gedeelten daar- van, de hodige ververíching en verbetering van Lucht. te/bezorgen; en hoe het, om dit met de minfte kosten en meeste nut te doen , zoude moeten toegefteld zyn, 4. Om goedkoop , fpoedig en in eene groote hoeveel- an heid , gedephlogisteerde Lucht te verkrygen ; en hoe p dezelve best bewaard en in gereedheid kan gehouden en worden, om "er des noods gebruik van te maaken ?°? Alle voorgemelde Vraagen zyn thans voor een onbe, 7 paalden tyd ter beantwoording voorgefteld. = Voor den zften Maart 1792, zyn noch open. | a 1. Welke zyn de oorzaaken of middelen die de Rot- з» ting verhaasten , en welke , die dezelve voorkomen, a vertraagen en ftuiten , zoo in, als buiten, het dierlyk s, ligchaam, vooral van den Mensch? Welke nuttigheden _ an kunnen de onderfcheidene Weetenfchappen en Konften, an inzonderheid de Genees- en Heelkunde, uit de kennis an van al het voorgaande trekken? an П. Nadien het gebruik der Brillen en andere Oogglazen a fteeds meer en meer algemeen vervroegd word, en eene an bepaaling daaromtrent van geen gering aanbelang voor as het Menschdom zyn kan, belooft het Genootfchap den s, gewoonen Eereprys aan hem, die uit de gronden det an Gezichtkunde, inzonderheid uit den aart en gefteldheid ,, der deelen van het Oog, door welke de onderfcheidene ,,.gewaarwordingen van het licht meer of min leevendig ‚aan het Sen/orium Commune overgebragt worden , best э» voldoende aantoont , in hoe verre de Brillen en foort- s, gelyke Glazen door verheldering of vergrooting, zoo an tot verbetering, als bewaaring , van het Gezicht wezenlyk an nuttig, en zelfs onvermydelyk noodig zyn, en in hoe- an verre zy als een Volksgewoonte , vooröordeel en een эз. waar misbruik , nadeelig mogen en moeten aangemerkt ‚ worden. * Het Werk zelve vervat › de met de gewoone Gouden Еетерруз bekroonde beantwoording der Vraage: ,, Brengen » de: Droogmaakeryen , onder de Bewoonderen derzeke, l zs э» door- 99 ээ KL? tw wc € VAN MET BATAAFSCH GENOOTSCHAP, 357 зу doorgaande Ziskten vau еспеп byzonderen dart voort, an Of verzwaaren zy alleen de gewoone Ziekten van het э, Najaar ? —— Zoo ja, welke zyn 'er de oorzaaken an Van? —— En welke de middelen om die te voorkom sn men, en er zig tegen te behoeden?” Door L. BICKER, d. DoGor , en Direlleur van het Bataafsch Genoot/chap. De ade, waaraan insgelyks de Gouden Medaille en vers volgens de premie van тоо Ducaten toegelegd is, det Vraage: , Welke zyn de beste middelen, om de: Ovet- » en der Rivieren te bepaalen, in haare gevolgen an Minder verderfelyk , en in fommige opzigten voor die » Landen voordeelig te maaken ? Welke kosten zoudert an daartoe vereischt worden?" Door den Heer cs. zir- LISSEN. De gde, eene insgelyks met de Gouden Medaille bekroonde beantwoording , op de Угаар : ,, Welke туп » de oorzaaken van het Beflag op de Tong? Welke zyn an deszelfs verfcheidenheden? Io hoe verre is het een ken, an merk van den onderfcheiden Aart, en vau de Oorzaa« s, ken der verfchillende Ziekten? Wat grond geeft het den an Geneesheer tot het maaken van eene goede voorzegging3 an en welke aanwyzingen verfchaft het hem in het belrn- s, delen der Ziekten?” Door canso CooPMANs, A, L. Ma. Phil. & Med. Door, Med. Profesfor ordin. aan ’s Lands Univerfiteit te Franeker. De 4de, Eene Memotie om op eene minkostbaare wyze famen te ftellen het Zout; in En- geland bekend en in gebruik onder den naam van Sal Ca- thar&icus Novas , of Nieuw Purgeer-Zout. Door den Heer } B. VAN DER SANDE , Meester in de Pharmacie en Chy- mie, honorair Lid van de Societeit van Emulatie te Luiks De 5de, Waarneemingen met de Etterdrachten van den Heere PERCIVALL POTT , іп de Lammigheid of onbruikbaa- - - ren Daat der onderíte Ledemaaten, Door den Heer w. LEURS, Chirurgyn in ’s Gravenhage. En, eindelyk , ten 6den, Eene · Verhandeling over de Inlandíche Zoetwater-Spongie , eene huisvesting der Maskers van Puistenbyteren , door c. Noa ZEMAN. uM De zeer geleerde Heet Bicker beantwoordende de Vraag over de Ziekten onder de bewoonderen van de Drospmaakt- туеп , vind geene zwarigheid, om het eerfte gedeelte der voorgeftelde Vraag ontkemnemd te beantwoorden „ te wee- ten, dat de Ziekten by hyn , althans die, welke geduu« rende de Droogmaaking van Dleiswyk', ia de gemelde jaaren geregeerd hebben, en waarop bet Genootfchap 'by« zonderlyk fehyut het oog, te hebbén: gehad , geenszins 3 9091 868 VERHANDELINGEN doorgaande Ziekten van eenen byzonderen aart geweest zyn; maar wel degelyk de gewoone Ziekten van het Na- jaar , doch welke, door gewoone en buitengewoone om.. ftandigheden. van die Droogmaakinge , aanmerkelyk ver- zwaard zyn. Waarop zyn Ed. laat volgen. een Historiesch Verhaal van die Ziekten, en tevens van de omítandigheden die de- zelve voorgegaan zyn en vergezeld hebben , waarby wel inzonderheid in aanmerking komen, de meer dan gewoone tyd tot deeze Droogmaaking befteed, waardoor het Water, veel langer dan gewoonlyk, op die Landen is blyven Даап, — dat meest Vreemdelingen uit hooge drooge Lan- den in dezelve arbeiden , wier wooningen opgepropt wa- ren van Meníchen, zommige daarby ook van Vee, en wier Voedzel meestal uit bedorven Spys en Drank bWeftond ; waarby kwam een by aanhoudenheid ongemeene Drooge heid en ftil Weder , waardoor eene menigte rottige Dam- pen opgetrokken wierden , die dan boven de ganíche uit- geftrektheid der Droogmaaking over Nagt bleeven hangen, elke zelf op zommige plaatzen eenen ondraagelyken nk van zig gaven ; waarby eindelyk nog kwam, dat men geene voorzorgen , hoe genaamd, in het werk gefteld had, om voor, of toen zich de Ziekten reeds begonnen te openbaaren, degelve behoorlyk te keer te gaan. Voor- bereidende omítandigheden en verzwaarende oorzaaken , gewis meer dan te veel om zulke noedlottige gevolgen na ‚zig te fleepen, gelyk hier gebeurd гуп; al het welk de Autheur verder, ook met de Doodenlysten dier plaatzen, aantoont. ` De Ziekte zelve was een wezenlyke Galkoorts , en wel van dat foort, het welk PRINGLE, een aflaatende en tus- fehenpoozende Herfst-Koorts , van laage en Moerasfige anden , genoemd heeft; deeze ontaarden vervolgens in kwaadaartige Rotkoortzen „а! het welk door de gedaane Waarneemingen, en bondige redenen , bevestigd word. Nu gaat de Autheur, in zyn Tweede Hoofdftuk, tot het onderzoek der oorzasken van het verzwaar, en Бейиш zyn Antwoord , met in het Derde Hoofdftuk de middelen aan te wyzen, om de oorzaaken van het verzwaar der Najaars- Ziekten in de Droogmaakeryen te voorkomen , en "er zig tegen te beveiligen. - Het Voorbegicht van het Antwoord op de ede Vraag, te weeten, over de Rivieren, doet ons zien, dat de kufi- dige Schryver derzelve zig , op verzoek van het Genoor- , , aps VAN HET BATAAFSCH GENOOTSCHAP, $89 fchap, de moeite gegeeven heeft , zyn voorig Antwoord eheel om te arbeiden, en met nog aanzienelyke byvoegze- en en hulpmiddelen te vermeerderen ; in eene hierby ges woegde Linedale Kaart, zyn alle de Óverlaaten a dooríny« dingen іп de Linge en het Kanaal over Weifchild aange- weezen , alsmede de mond van den Ouden Rhyn, de by- wegen, doorfnyding der Bylandfche Waart, nieuw gegraa- ven mond уап den Ysfel, loop der Verfchillende Dyken en Rivieren, Steden en Dorpen , in de Verhandeling zelve aan- gehaald. 1 ' - Ter beantwoording der Vraag zelve heeft de Heer zir- LISSEN onderzogt, eerst de veríchillende foorten van Inun- datien. Теп tweede, nagegaan den ftaat der bedoelde Ri- vieren, voor- en na- de daaraan gemaakte veranderingen, en waar ter plaatze dezelve by Opwater en Ysverftopping gemeenlyk inbraaken veroorzaaken. Ten derde, de gelen geudheden der daaraan paalende Landen aangeweezen, en welke van die, door Inundatien, wel de meeste fchadens удеп, uit hoofde van haare laager oppervlakte. Ten viere de, welke de zekere hulpmiddelen zyn, om het fchadely4 ke der Inundatien, daar ter plaatze, voor altoos te voore komen, met beantwoordinge der Aanmerkingen tegen des zelven. Ten vyfde, wat de kosten voor die aangeweezen hulpmiddelen beloopen. Еп laatftelyk , welke de waar(chy« nelyke gevolgen zyn zullen, indien men om de verfchillene de (dikwyls met elkander ftrydende) belangens, der in dee- zen geinteresfeerde Districten uitftelt, de voorgeftelde mid» delen tot herítel ten uitvoer te brengen. Dit is de manier waarop dit Antwoord, met zeer veel moeite, niet minder kunde, en op de onderfcheide plaatzen, zelve gedaan onderzoek, behandeld is; de zaak is van te grooten gewigt, dan dat wy een oogenblik kunnen туте len, dat niet ale, welke daar belang in (ellen, deeze Vere handeling zelve leezen, еп met ons den Geleerden Autheur , voor zynen aangewenden yver , om de , in meer dan ееп opzicht, vervallen ftaat van ons Vaderland, van wezenlyk nut te zyn, hartelyk danken zullen. Het Antwoord op de 1ааїПе Vraag, door den in de gee leerde Waereld overgenoeg met roem bekenden Hoogleeraar G. COOPMANS , handelende van het Beflag op de Tong , heeft C tot Inleiding , een Betoog van de noodzaakelykheid , om, behalven op andere verfchynzelen, ook vooral by het on- derzoeken en beöordeelen der Ziekten , op de Tong, en het geen men daaromtrent. oppen kan , agt te естеп. a3 i ` $99 -. — WERBANDELINGEN In het eeríte gedeelte word dan onderzogt, welke de oore zaaken zyn van het Beflag op de Tong; na de gevoelens van zommige oude Geneeskundigen opgegeeven, .en, daar het noodig was, tegengefproken te hebben; gaat de Autheur over tot het nafpooren, hoe, en door welke redenen de Tong door Koortzen, en wel voornamelyk door heete Zieke ten, haare natuurelyke vogtigheid verliest, en met verichile lend Beflag bedekt word; ten dien einde eenige verfchyne zels, aan de Koortzen eigen, onderzogt hebbende, word daaruit dit befluit opgemaakt; dat de vermindering der wa- teragtige deelen en de verdikking der overige vloeiftoffen „ uit de aangehaalde oorzaaken voortgebragt wordende, vol- ns het gevoelen der oordeelkundigfte Mannen , de oor- rongen zyn , waaruit de droogheid van het Vel, die der ‘ong, gelyk ook deszelfs verfchillend Beflag , behoort afge- leid te worden. Hierop volgt een onderzoek der redenen , hoe, en waarom de Tong beftaat, door plaatzelyke onge- fteldheden en gebreken van den Mond: alsmede, boe, en waarom de Tong dikwyls beflaat door gemoedsaandoenin= en en uit medegevoeligheid der Zenuwen van andere bele» igde deelen; dan de verfcheidenheden die men in het Бе» flag op de Tong waarneemt , waarby opgegeeven word 3 J. de Verícheidenheid van den bedorven of verbasterden fmaak, die veeltyds de. Ziekten verzelt; 2. de afwykingen welke de Tong iu haare kleur van de natuurlyke ondergaat ; 3- de verfcheidene gedaanten onder welke zig het Beflag op e Tong vertoont; 4. de veranderingen die de Tong zome wylen lydt in haare natuurlyke grootte; 5. de droogheid en ruwheid der Tong, ftandvastige gezellinnen der meni dige toevallen in heete Ziekten; 6. de hieruit geboren wore dende hardheid der Tong, en deszelfs, het zy natuurlyke het zy tegennatuurlyke, zagtheid; 7. de trilling, ftuipach- tige beweeging en lamheid der Tongs en, eindelyk, ten Step, de graad van warmte der Tong. Wy kunnen den geleer» den Autheur niet verder volgen , en het opgegeevene zal \reeds genoeg zyn, om den practifeerenden Geneesheer te doen zien, van hoe veel dienst deeze uitmuntende Verhane deling hem, zo in de behandeling , als ook in de voorfpel- ling der Ziekten, en de daarmede verzeld gaande toevallen, gyn kan. De valgende Memorie, van den Heer VAN DER SANDE, en de Waarneemingen van den Heer LEURS , over.de Et- terdragten in de lammigheid der onderfle Ledemaaaten , zyn voor den Artzenykundigen, den Genees- еп Heelmeester „ VAN HET BATAAPSOH GENGOTSCHAP. 391 manmerkings- en der leezing overwaardig ; terwyl de Heer NOZEMAN den liefhebberen der Natuurkennis een aller- aangemaamst gefchenk maakt, met zyne geleerde en naguw- keurige Verhandeling , over de Inland/che Zoetwater- Spongie а tot welker opheldering de bygevoegde Afbeelding niet weinig bydrasgt. | e: Verhandeling van PETRUS CAMPER, over het natuurlyk ver. Schil der Wezenstrekken in Menfchen van onderfcheiden Landaart en Ouderdom; over het Јсһооп in Antyke Beel- den en gefneedene Steenen. Gevolgd door een Voorftel van eene nieuwe manier om Hoofden уап allerleye Men/chem met zekerheid te Tekenen. Naa des Schryvers deod uit- egeeven door zynen Zoon ADRIAAN GILLES CAMPER. е Utrecht by B. Wild en J. Alkheer, 1791. In gr. 4%, 150 bladz. . , D geleerde CAMPER , van zyne jeugd af, eene byzors - dere neising tot de Schilderkunst, en alle derzelver aaboatzende deelen gehad hebbende, moest, natuurlyker- wyze, meer dan een ander, дупе befchauwingen laaten. gaan, over de eigemsartige trekken van Menfchen en Die, yon: zo dat tekenen en in klei bootzeeren, de uit(panniu- gen van zyne kinderlyke jaaren uitmaakten. Ouder gee worden, trof hem de gedaante en kleur der Mooren aane merkelyk ; vooräl het verfchil in de kleur en Wezenstrek» ken der Zwarten , die uit de Oostindiën of van Africe overkwamen. Onder zyne oefeningen in het tekenen, naar de beste ` afgietzels der oude Griekíche Meesters, of naar de fraaye Beelden van MICHEL ANGE , Yan QUESNOI, ей andere vermaarde Meesters van laatere tyden , ontdekte hy. ras een zeer groot verfchik tusfchen deeze, en onze, aangev zichten; zonder door onderrichting gewaar te konnen wor» den, waarin dat zoo zigtbaar en treffend veríchil eigenlyk beftónd , °t welk hem intusfehen veel beter beviel dan de. gedaante-verbeeldingen van alle de Nederlandíche Meese ters. Zestien baren bereikt hebbende, begon hy іп Oliee verf te fchilderen, meestal naar hedendaagíche Nederlande fche Meesters, welkers {maak hem (als zynde reeds in nomen met de verhevener zwier der Antyke Beelden) niet zeer beviel, Twee jaaren laater , liet zyn Meester, de KAREL DE MOOR dé Jonge > hem een fraai (tuk van 4 VAN. 39% ` VERNANDELING 7 VAN BER TEMPEL naafchilderen, waarin een Moor voor» kwam, die hem geheel niet beviel. Dit was (zo als ‘ег meer zyn,) een Zwarte door de verf, maar een Europeaan van gelaat. De Prentverbeeldingen van GUIDO RENI, van c. MARAT , Уап S. RICCI en Van P. P. RUBBENS , met Op- merking befchouwende, vond hy, dat zy, in het afmaaleez der Wyzen uit het Oosten , even als VAN DER TEMPEL — zwarte Menfchen , maar geene Mooren , gefchilderd hadden 2 de groote en beroemde Plaatínyder CORN. VISSCHER , jeen, fcheen de Natuur ftipt gevolgd , еп een Moor w verbeeld te hebben. a De toeneemende jaaren verfchaften den Heere CAMPER grooter oplettenheid en inzigten, zo dat hy zich vervolgens verbeeldde , met een opílag van het оор te kunnen zien , wat antyk was,.en uit hunnen (у! de tydperken , waarin de byzondere Meesters geleefd hebben , te kunnen opder- Scheiden. De meeste Prentverbeeldingen van de fchoonfte gegraveerde Ќеепеп mishaagden hem, om dat Ter de Got- Tifche fmaak in uitblonk} en het gebrekkige in verfcheiden naarvolgingen van antyken fond hem niet minder tegen, —— De rede daarvan aal ras blyken. Hy had de Ovaa len, en de Driehoeken, op het voorbeeld van allen die over de beginzelen der Tekenkunst gefchreeven hebben, eerst leeren gebruiken ; doch had by alle gelegenheden , het zy hy naar Pleisterbeelden , naar Scbilderyen, of het Leven tekende, niet alleen eene moeijelykheid ondervonden, maar eene volftrekte onmogelykheid , om "er de Koppen stet eenig voordeel in te Jchikken ; ook waren hem de verdee lingen zeer tegengevallen. Hy befchouwde dus ALBERT DURER , (fchoon een zeer root man , en nog grooter de, wanneer men zynen leeftyd in aanmerking neemt) als den grond gelegd hebbende tot dien kwaaden {maak , die naderhand geheel Zuropa bedorven heeft. : Door dikwyls de fraaitte koppen der Antyken in klei naa te bootzeeren , leerde de Heer cAMPzER al vroeg zien , dat ALB. DURER, met twee oogen tevens de voorwerpen betrachtende , dezelve allen te breed gemaakt had; als mede dat een fchilder , zou hy flaagen , niet flechts veel tekenen, maar ook veel in kiel bootzeren moest , om een waar en grondig denkbeeld te verkrygen , van de wezen- lyke gedaanten der Voorwerpen , van welk een aart ze ook zouden mogen zyn. De kennis van den aart van gien , welke de toffe zyner Inhuldigings - Verhandeling. tot Decor, A9. 1746 reeds uitmaakte, leide hem dan ook EN VAN PETRUS CAMPER. 395 де leerftelling van het Gedaantefchoon, volgens welke men de hoofden kleiner moet maaken „ de ligchaamen teerer en fchraaler, op dat de Beelden ryziger fchynen; en de mene {chen niet afbeelden zoo als zy zyn , maar zoo als zy zich вал onze verbeelding vertoonen. De Heer CAMPER vervolgens als Hoogleeraar in de Ont- leedkunde te Amfterdam , het zamenftel van het meníche- Eyk ligchaam , in het openbaar moetende toonen , еп daar toe veele ligchaamen bezigende , zo ondervond hy uit de vergelyking van verfchillenden ouderdom, dat het ovaal niet gefchikt was, om, met eenige zekerheid en vlugheid, de wezenstrekken te fchetzen. Hierom zaagde hy verfcheie dene hoofden , in het midden , loodlynig door ; zoo van Menfchen . als van viervoetige Dieren ; en nu verbeeldde hy zich duidelyk te zien, dat de holte, tot de hersfenen efchikt, wel over het algemeen geregeld was ; doch dat e plaatzinge van de opper- еп onderkaak, het natuurlyk onderfcheid maakte van de verbaazende verícheidenheid. - Dit heeft de Autheur in de viervoetige Dieren , nederdaa- lende tot de Visfchen toe, verder uitgebreid, en tot eene afzonderlyke Verhandeling gefchikt. Deeze zelfde befchouwingen gaven den Hoogleeraar tee vens veel doorzigt in het wezenlyk жегісі! onzer tronién, van de kindsheid af, tot den hoogen ouderdom toe. Hy was en bleef, met dat al, verbaasd, hoe de Grieken, in de aêloude tyden , aan de zonderlinge en. verhevene gedaante van hunne Beelden geraakt ‘waren , daar hy nimmer een kop zag die "er naar Zweemde. Doch veelerleie Natiën , in- tusfchen, met meer opmerking gezien hebbende, verbeeld- de hy zich, niet alleen in de vooruitplaatzing van het op- perkaakenbeen, maar ook in de breedte der aanzigten, en in de vierkantheid van de onderkaak , een treffend veríchi] befpeurd te hebben , "t welk door de doodshoofden van een aanzienlyk aantal onderfcheidene Natiën, zedert verza- meld, of elders naauwkeurig getekend, bewaarheid wierdt. Behalven de hoofden van ons en de nabuurige Landen, bewezen zulks de koppen van een jongen Angoleefchen Neger; een van een bejaarden; den Кор van eene Hotten- tottin; van een Madagascarfchen Jongeling; van een Mone goller; van een Chinees; van een Man van Celebes ; van een Calmuk, еп van een Otaheiter , door Kapitein KING, den Reisgenoot van cook, medegebragt, en in Engeland overleden. До dra de Hoogleeraar. by den Negerkop dien van den се, Dd 5 ` Cal- aa ` VERHANDELING ^ Calmuk ve » deeze beide vergeleek met een Burce chen, еп er een Aapenkop nevens plaatíle, zag hy, dat zekere lyn , langs het voorhoofd en den bovenlip gè- baald , dit verfchil in de wezens dier Natién aantoonde , en de overeenkomst van den Neger met den Aan duide- Iyk maakte. Eenigen dezer troniën, op eene horizontaale lyn fchetzende , trok hy "er de wezenslynen by, met de verfchillende hoeken. dra hy de wezenslyn vooröwer liet vallen, verkreeg hy een Antyksch wezen; agterover een Neger, nog meer hellende, gaf de lyn een Aap, een Hond, een Snip. En dit waren de eerfte grondbeginzelen van dit gebouw. | Amfterdam verfchafte den Hoogleeraar, bovendien , eene ruime gelegenheid om hoofden en ‘andere gebeenten te verzamelen ; van Meníchen allrleie jaaren geítorven , vau misdragten af, tot den hoogst mogelyken ouderdom toe. De vergelyking van alle deeze met elkander deeden дупе gedachten vallen op het natuurlyk verfchil , door de wapsgewyze aangrotijing der deelen in de Jeugd, en af neeming in den ouderdom veroorzaakt, en op de zekerfte wyze om het onderfcheid der jaaren af te beelden. Dit wierdt de tweede verdieping van dat zelfde gebouw, waar- by hy, ten derde, een nader onderzoek voegde , van de Lyn, welke de Oude Meesters in hunne beste werken gekozen hadden. Eindelyk het nut der Ovaalen en Drie hoeken , als een zekeren weg geevende tot het afrekenen van Menfchenhoofden , naauwkeurig onderzoekende, vondt hy uit de befchouwing en vergelyking der doorgezaagde hersfenholten met de kaaken , eene eenvoudige en nieuwe manier, om, met meerder zekerheid , alle zodanige Men- fchenhoofden en Beestenkoppen te fchetzen, als men vere kiezen zoude. Н Zoo veele poogingen deedt de Hoogteeraar CAMPER , om de zekerheid zyner ontdekte leerwy.e te toetzen. Zeldzaam , of gen am nooit, liefhebbers van de Te« kenkunst ontmoetende , en vooral niet van befpiegelingen van dien aart, verwaarloosde hy alle deeze waarneemin- gen, tot in den jaare 1767, wanneer de Graaf van Rhoon , verwonderd dat CAMPER ‘de oorfprongelyke van de nage- bootíte Jntoglior en Cawéos , en de Griekfclie van de Ro- meinfche kunftenaars, za jpist wist te onderfcheiden, hem maar den grond zyner kerfnisfe in deezen vroeg , en hem vervolgens raadde en verzogt, zyne gedachten en waarnee- mingen verder ip orde te willen brengen , en uit te wer 3 VAN PETRUS CAMPER. $93 ken, om 'er grooter nut van te hebben. Het welk dan ook in de јаагеп 1767 en 1768 gefchiedde: Каппепде men Jigtelyk nagaan , hoe veele moeite het te rug roepen van vervloogen denkbeelden , en het op nieuw natekenen en vergelyken van .de natuur met het nagebootíle, dit aan den Hoogleeraar , op klein Lankum, gekost heeft. .. Natuurlyk, en op eene redelyke wyze, ingenomen met zyne ontdekkingen, gaf de Autheur 'er, aan verícheidene Liefhebbers der Schilderkunst, een be van. De nut. tigheid die men er jn voorzag, deedt de Heeren Directeu- ren van de Teken-Academie te Amfterdam, by den Hoog- leeraar aanhouden., om 'er, in dezzelyer Zaal, eene open- baare Redevoering over te houden. Dit gefchiedde , en de Redenaar hield de vergaderde Leden, twee dagen, na- melyk den (Den en 8flen Aug. 1770, er een uur zodanig mede bezig , dat de toenmaalige Ópperdirecteur en Be- fchermer, de Amíterdamfche Burgemeester w. HUYGHENS, benevens alle, de andere Directeuren dier beroemde Acade-. , mie, goedvonden , zyn Hooggeleerden , naderhand , tot dankerkentenis voor het nut zyner Lesfen , een gouden Penning ten gefchenke te zenden, Wordende "er eene kor- te , doch zeer wel begreepen {chete van deeze twee Les- fen ‚door den beroemden Heere c. PLOOS VAN AMSTEL; in de Nieuwe Alg. Vaderl. Letteroef. IV D. ade St. р, 386 —, medegedeeld : welke fchets het verlangen naar deeze uitgaa« ve telkens grooter maakte. Zestien jaaren verliepen, zonder dat de Hoogleeraar legenheid tot de uitgaave deezer Lesfen zelve konde vin- den. Zyne veelvuldige bezigheden beletten hem, om de- zelve eens bedaard over te zien. De uitbreiding van eenige , de verkorting van andere , Hoofdftukken; de moete Iykheid om een kundig , en tevens kunítig Plaatínyder te ` verkrygen, waren zeo veele hinderpaalen , om de uitvoe- ring tegen te houden, Eindelijk het zich de beroemde R. VINKELES overhaalen, om de Plaaten te ínyden, die:, Íchoon door veele bezigheden belemmerd , daarin aan zyne belofte voldaan, en de verwagting der Liefhebberen geens- zins te leur geíteld heeft. | Daar de wel uitgewerkte Schets van deeze Verhandeling, reeds in het Mengelwerk onzer Letteroefeningen , op vooren gemelde plaatze kan nagezien worden; en ‘er, wegens de twaalf bygevoegde Plaaten, niet dan gebreklyk eenig nader verflag van dit Werk gegeeven kan worden, hebben wy ons voorpamenlyk bepaald tot de Voorrede van den Heeré "E - САМ» 396 “VERHANDELING CAMPER , en daar zo veel uit overgenomen, als wy meen- den het meest aanmerkelyk voor onze Leezers te zyn. De volgende fchets zal nog tot nadere handleiding dienen. De Hoogleeraar heeft het geheele Werk , їп vier byzondere Deelen gedeeld. Het Eerfie Deeb bevat zes Hoofdítuk- ken, gaande: І. Over het eigenaartig verfchib in de wezens- 3rekken der voornaam|le Volken van den Aardboden, П. Over de oorzaaken van de verfchillende gedaantens der Men[chess- hoofden en Wezens , volgens de Oude en Hedendaag fche Schryvers. Ш. Natuurkundige aanmerkingen ever het yer- fchil der wezens van ter туйе, in Aapen, Orangs, en Ne- ers, en andere Volken tot aan de Antykon. IV. Aanmer- ingen over het ver/chil van de wezensiyn, en de verande- ringen die "er noodwendig uit voortvloeien. V. Natuurkun- dige befpiegelingen over het verjchil der wezenstrekken yars vooren te. zien. VL Natuurkundige uitlegging van alle de verfchillende trekken in de wezens van onderfcheidene Volke- ren. In het Tweede Deel , heeft men vier Hoofdítukken , gaande I. Over de gedaanten van Kinderhoofden , gezien van ter. жуйе. Il. Over de gedaante van het hoofd eens bejaar- den, ІН. De gedaante van ok -ouden. En IV. Gedaante yan Kinderhoofden van vooren. Het Derde Deel behelst drie Hoofdítukken , als I. Over het Schoone , en inzonderheid der Wezens. ЇЇ. Over de Proportien der Hoofden van ons en andere Natiën. Vergelyk met de Antyken van ter zyde. En Ш. Hoe de Proportien van bet hoofd gevonden moeten «orden. Terwyl het vierde, of laatfte, Deel mede flechts drie Hoofdítukken bevat; gaande het (te, over het Ovaal of Eirond; het ode , over den Driehoek , als een middel om eene tronie ор zyde te tekenen; en het зде, over eene nieuwe manier om hoofden te tekenen. Wy deelen enkel de twee eerfte $$. van het eerfke Hoofdfiuk des eorften Deels, ter Proeve mede , om daar uit op te merken, op welk eene - wyze de Hoogleeraar CAMPER zyn aanmerkeWken weg begint. an $- 1. Wanneer, in eene groote Koopftad,, als Zelter, dam , de Volken van byna alle Waerelddeelen op eene openbaare verzamelplaats verfchynen, konnen wy met een enkel opflag van het oo}, niet alleen de Zwarten van de Blanken, maar onder. de Blanken, Jooden van Christenen , Spanjaarden van Franfchen , van Duitfchers , en wederom deeze van Engelfchen, onderfcheiden. Het is zelfs moge- lyk, de inboorlingen van het Zuidergedeelte , van die ше kot Noorderlyk gedeelte van Frankryk te onderkennen 3 `- WaR- VAN PETRUS CAMPER. 397 wanneer gy niet te veel door onderlinge huwelyken vere mengd zyn. Een Schot laat zich van een Engelschman , en deeze van een Yrlander, onderfcheiden. In de Steden van Holland, ziet men geene Nationaale wezenstrekken meer; de Eilanders houden nog hunne ooríprongelyke we- zens. In Friesland hebben de inwooners van Hindelopen , Molkwerum en Koudum, nog hun (mal wezen en lange on- derkaak ; terwyl die van het Bildt, door kort- en gedron- enheid , van hunne digtíte nabuuren , die op het Oude and woonen, zeer zigtbaar onderfcheiden zyn. ə» leder Landaart heeft derhalven iets byzonders, ° welk ftandvastig blyft voortduuren, tot dat, door eene toevallige vermenging van verfcheide Volken ondereen, dit kenmerk twyfelachtig , of wel geheel vernietigd, wordt. Oorlogen, Volksverhuizingen, Koophandel, Schipbreuk ea Zeevaart, hebben de bewooners der wyduitgeftrekte aarde zodanig ondereen gemengd „ dat men thans niet dan in het mide den van zommige Landen, die voor vreemdelingen ontoe- gangelyk, of van den weg af geweest zyn; de waare, de oorfprongelyke en eigenaartige gedaantens ontmoet , welke de inboorlingen op eene kennelyke wyze van hunne naa- buuren onderfcheiden. Gelyk nu de Landen, meestal aan een verbonden , of de Eilanden van het vaste land niet verre af gelegen zyn , zoo vindt men meestal eene traps- wyze verandering, welke niet dan op groote afftanden zich kenbaar onderfcheidt. | an $- 2. De Volken worden van de meesten gedeeld , gelyk de groote vaste Landen der aarde, in Europeaanen , Afri- kaanen , Afiatifche en Amerikaanen. De bewooners van deeze vier voornaame Waerelddeelen , waar by men die der Zuidelyke Eilanden, Nieuw-Holland en Nieuw-Zeeland,. een vyfde Waerelddeel genoegzaam uitmaakende , kan be. trekken , heeft men als nog nimmer door ftandvaste en kenbaare trekken alleen, dat is , op zich zelven, konneu afbeelden , zonder ‘er eenige voortbrengzels , aan ieder Land eigen, by te voegen , of eenige zonderlinge vercier- zels , kleeding , gewoontens en diergelyke. Айа wordt van Europa door kleur en kleeding , Afrika van Amerika als genoegzaam eenkleurig, met een Crocodil, Elephant, met abak , Velinfnydingen , of Tatouéring en Vederen, on- derfcheiden. » Het is onderwylen zeker, dat de bewooners van het Noordelykíte gedeelte van Europa, als de Laplanders , meer getaand zyn dan de Javaanen; dat verfcheidene per- laa- 498 VERHANDELINC VAN PETRUS CAMPER. fiaanen en Mongollers niet meer gekleurd zyn dan de Spanjaarden ; jaa , dat de Kaffers , íchoon in Afrika woo- nende , merkelyk verfchillen van de Angoleezen en Nu- biérs, enz. 29 De Amerikaanen fclrynen gedeeltelyk uit het Noorden van Afia afkomftig, ten minften is dit thans vry zeker , uit de overeenkomst hunner gedaante , levenswyze, zeden, Godsdienst , enz. De veelvuldige Reizen , door de Rus- fen, langs Siberie , Kamtfchatka , over de St, Andries , Aleuthifiíche en Vosfchen Eilanden, naar Amerika gedaan , en de merkwaardige Reizen van den ten Zee- en Laada ontdekker соок , hebben dit ten vollen bevestigd. 