Geographie van Nederlandsch-Indië
§ 31. Terwijl het gemiddelde aantal regendagen in Oost- Indie over ’t geheel misschien minder is dan bij ons, zoo is de massa water, die valt, er veel grooter. Volgens waarne- mingen , te Soerabaja gedaan , is de massa regen , die daar jaarlijks nederkomt, 30 maal grooter dan die in ons land. 17 J 39. De onweders zijn in Indie veel heviger en menig vuldiger dan in onze streken. Orkanen heerschen slechts in de Chinesche zee; men noemt ze daar lifoon , naar een Chineesch woord, dat letterlijk «groote \vind» beteekent. Plaatselijke wervchvinden , die soms tot vrij hevige stormen aangroeijen , komen echter nu en dan ook in den Archipel V00l\ § 55. Land- en zeewinden waaijen, de eersten ’snachts, de anderen over dag, meer of minder geregeld in de na* bijheid der kusten. Oost-Indie heeft dat verschijnsel met alle landen der aarde, waar de plaatselijke gelegenheid dit medebrengt , gemeen. § 54. Omtrent een aantal andere verschijnselen in den dampkring zijn de waarnemingen nog verre van volledig, of liever naauwelijks begonnen. Daartoe behooren de voch- tigheid , de zwaarte , de clectriciteit , de zuiverheid en de helderheid van de Iucht. De hooge mate dezer laatsle is daaruit op te maken, dat, naar men verzekert , de planeet Venus soms op bet midden van den dag aan den hemel te zien is en men ’s nachts wel eens bij haar licht kan lezen. En van de clectriciteit verhaalt men, dat soms, zonder dat bet onweert, lichtblaauwe vonken zich op de uitstekende ijzerdeelen van bet tuig der schepen nederzetten. V. Voortbrengselen. § 55. De grootste rijkdom van den Indischen Archipel is zijne vruchtbaarheid. Wclke nog onbekende schatten er de bodem in zich moge bevatten, in hoevele streken men misschien nog eenmaal eene Californische goudproductie verwacht 15 , hoezeer zelfs hier en daar de diamanten in milden overvloed door de natuur gestrooid schijnen, de schatten der plantenwercld zullen aitijd de belangrijkste en onuitputtelijk blijven. Een geschikte grond , op verschil- lende eilanden door de verweering van vulkanisch gesteente 2 Digitized by Google 18 tot den hoogsten graad van vruchtbaarheid gebracht, eene % eeuwigdurende warmte en nimmer ontbrekende vochtigheid, zijn vereischten daartoe, die er altijd zullen aanwezig zijn. En waar eenmaal een weelderige wasdorn bcstaat, is, waar de natuur aan zich zelve is overgelaten , door den humus , dien iedere afstervende plantengeneratie als hare schatting aan de aarde teruggeeft, die haar voedde, een onuit- putlelijke grond gelegd voor den wasdom van eene on- eindige reeks van geslachten, die volgen zullen. — Wij beginnen derhalve met de beschouwing der voortbrengselen uit bet Planlenrijk. § 36. Waren de eilanden van den Archipel aan zicb zelven overgelaten, dan zouden ondoordringbare bosschen ze alien bedekken. De landbouw heeft echter die bosschen hier en daar voor rijke akkers doen plaals maken , en voortdurend vallen de zware boomen onder de bijl of door het vuur des landmans. Nogtans beslaan de wouden, zoo al niet een onbeperkt, dan toch een nog zeer uitgebreid gebied. Op Java, waar de rijstkultuur zulk een hoogen trap van bloei bereikt heeft, beslaan de rijstvelden toch nog maar ruim een negende van de oppervlakte des eilands en is verreweg het grootste gedeelte des lands door bosschen ingenomen. Doch niet overal, waar de cultuur ontbreekt, vindt men tegenwoordig digte wouden. Uitgestrekte gras- vlakten bedekken in verschillende streken den bodem en beslaan er , zeker althans voor een gedeelte , de plaats der bosschen, die vroeger door menschenhanden ter uitbreiding van den landbouw geveld werden. Maar ook in de woud- streken wisselt het plantenkleed der aarde van het zeestrand tot op de toppen der hoogste bergen veelvuldig af. Op die hooge bergen herinnert de alpenflora in de koelere lucht aan de meer noordelijke gewesten des Aardbols; lager Digitized by Google 19 en in de heetere vlakten heerscht een rijkdom van vor- mcn, zoo als alleen dc kcerkringsgewesten dien voortbren- gen. Dikwijls is eene plantensoort karakteristiek voor geheele streken , maar meestal bestaat hct woud uit de individuen van een oneindig aanlal verschillende plantenge- slachten. Anders is wederom de flora van het vlakke, anders die van hct rotsachtige zeestrand; van moerassige of zandige, van klei-, kalk- of sleenachtige gronden ; kortom, de verscheidenheid is zoo groot, dat een enkel tafereel nict in staat is den indruk er van weer te geven. Wij bepalen ons hier tot het opgeven van sommige karakteristieke typcn om het verschil in het oog te doen vallen, dat in ‘t alge- meen de Oost-Indisehe gewassen van die onzer meer noor- delijke gewesten onderscheidt ,6. § 57. Ten einde eenige orde te brengen in de verwar- rende menigte van vormen, die men in het plantenrijk kan opmerken, heeft men daarvan een bepaald aantal aan- genomen, die als typen kunnen gelden voor alle andere, zoo als, bijvoorbceld , den palm-, den lelie-, den gras-, den varen-, den mos-, den naaldboom-, den heide-, den caetusvorm en andere. Verscheidene, zoo als die der grassen , rnossen, heidestruiken , zoo als ook die der wilgen en meer, zijn ons uit de ons omringende natuur van jongsaf gemeen- zaam. Andere behooren in onze noordelijke gewesten niet t’huis en zijn uitsluitend aan warmere khmaten eigen. Deze boezemen hier het meeste belang in. Maar er zijn nog enkele meer algemeene typen dan deze. Sommige vormen toch behooren alleen aan de wouden, andere aan de velden. En waar de mensch zich neergezet heeft om den grond te bebouwen, is het aanzien van dezen voorzeker weer geheel anders , dan in die streken , waar de planten , aan zich zelven overgelaten, zich de plaatsen zoeken, die voor haren wasdom het best geschikt zijn, en daaraan we^rkeerig het uiterlijk voorkomen geven. § 58. De oneindige verscheidenheid , die een tropisch Digitized by Google 20 woud aanbiedt, ontstaat niet uitsluitend uit het geboomte dat het zamenstelt. Ook in de wouden zijn nog eenige hoofdtypen te onderscheiden. Want behalve het geboomte vindt men er Slingerplanten, lianen, die de boomen zoo aan elkander snoeren, dat menig woud er volstrekt ondoor- dringbaar door wordt, en Woekerplanten , die evenzoo de boomen bedekken als een tal van kruiden den bodem, waarop die omhoog rijzen. Die woekerplanten zijn als het ware de sierplanten, waarmede de natuur het woud ge- tooid heeft: de prachtige Orchideen (Jav. Mai. anggrek ), die in hare oneindige verscheidenheid ons toch meestal nog slechts eene weelde schijnen te zijn, leveren er ons de proef van. Tot de Woekerplanten behoort de beroemde Raillesia (Jav. padmd ) met hare monsterrozen. De Lianen munten minder uit door fraaiheid , maar zij zijn daaren- tegen in de menschelijke huishouding van uitgebreid nut. Immers tot de slingerplanten behooren de Peperplanten (Jav. maritjd , Mai. lada ) , die al in oude tijden haar product voor den handel leverden, en de Rottingsoorten (Jav. Mai. rotari). Meestal heeft de rotting groote doornen, die het hunne er toe bijbrengen om de bosschen ondoordringbaar te maken. Het aantal soorten van rotting is uitermate groot. Honderd zijn er reeds bekend. Op alle eilanden van den Archipel groeit hij in groote menigte, maar de soorten die uit de Batak-landen en vooral ook die uit het zuidelijk gedeelte der westkust van Borneo komen, worden voor de beste gehouden. De meeste rotting is bindrotting, zoo als de minder dikke soorten genoemd worden. De dikkere heeten handrotting. Op de oostkust van Sumatra , in het Zuiden van Borneo en op Bangka groeit de Draken- bloedrolting (Mai. djernang ), zoo genoemd om de roode kleurstof , die als eene harsachtige , door schudden zeer gemakkelijk aftescheiden stof om de noot zit. § 59. Ofschoon tot de familie der Palmen behoorende geeft de rotting de eigenaardige type dezer familie naauwe- Digitized by Google 21 lijks weder. Dc palmvorm, die zoo bekend en karakteris- tiek is, verdient in de rij der vormen bier wel boven aan te staan. Er zijn in den Oost-Indischen Archipel bij de dertig geslachten van palmboomen bekend. AIs men den rotting en enkele andere niet mederekent, is, behalve bet soms zeer groote verschil in lengte, daar zij gewoonlijk een 60 tot 80 voet hoog worden, een enkele over de 100, terwijl andere bijkans geen stam hebben, dat der bladeren mis- schien het meest in ’t oog vallend. Bij de meeste zijn zij gevind, de Vederpalmen, bij sommige Waaijervormig. Van dc eerste verdienen de Betel- , Kokos- , Areng- , Sago- , Nipah- en Niboeng-palmen ; van de andere de Lontar en Gebang-palmen met een woord vermelding. De Betelpalm ( areca catechu , Mai. pinang , Jav. djamhe) is door geheel Indie verspreid; vooral in warme wouden, nabij de zee. Hij groeit tot eene buitengewone hoogte, lijnregt, met een gladden, zuilvormigen stam, en is een der schoonste palmen van den Archipel. De noot, die eene groote hoeveelheid looistof bevat, wordt bij het beteikaau- wen gebruikt en in menigte naar de landen verzonden , waar dit gebruik heerschende , maar de boom niet t’huis is. Vooral is de areka overvloedig op de noordkust van Sumatra, die er ook haren naam van Areka- of Betelnoot- kust aan ontleent. De Kokospalm (lg. Mai. klapa , Jav. kerambil , Mai. id. en njioei') is geen inboorling van den Oost-Indischen Archipel. Zijn eigenlijke vaderland is nog niet met zekerheid bekend. Men houdt daarvoor Zuid-Amerika. Dc verspreiding moet intusschen in vddr-historische tijdcn plaats gehad hebben en de boom heeft in Oost-Indie een nieuw vaderland ge- vonden, waar hij zeker op weinig eilanden niet in menigte voorkomt. Het best groeit hij in de nabijheid der zee, in vochtige zandgronden met leem of vetten humus vermengd, en hij vormt daar soms uitgestrekte bosschen. In het zesde jaar, of ook reeds vroeger, brengt hij vruchten voort en 3 is dan verdcr het geheele jaar door met bloemcn en vruchten beladen. De boom wordt gemiddeld 40 tot 00, soms 75 voet hoog, en zijne bladeren zijn 12 tot 10 voet lang. Hij wordt 00 en meet* jaren oud. Hoe velerlci de producten van de kokospalm zijn : de bloemkolf levcrt toeicak of palmwijn ; de jonge en afgevallen vruchten worden als medicijn gebruikt; de bast der rijpe vruchten wordt geplukt en dient , als kajer , tot kalfatercn, tot fakkels, voetmatten, touwwerk enz. ; de schil der noot wordt gebruikt voor lepels, bekers en dergelijke; de pitten der onrijpe vruchten worden raauw of gekookt gegeten; in de holte der noten bevindt zich omstreeks eene flesch zooge- noemdc kokosmelk; de bladeren worden evcneens tot ver- schillende einden gebruikt: de knoppen om te eten of voor tafelzuur, de jonge en oude bladeren voor mandjes, de oudere ook wel om huizen te dekken, d. i. als afap< enz.; — toch is de olie, die van de rijpe vruchten wordt gewon- nen, van de producten het voornaamstc. Iedcre boom gccft elke anderhalve inaand negen tot twaalf rijpe vruchten, die tc zamen twee Hesschen opleveren. De kokosolie wordt in de keuken en ook voor het toilet en de verlichting gebruikt. De cultuur van dezen palm wordt in den laatstcn tijd zeer ter harte genomen door het Gouvernement. Buiten Java wordt er in de Minahassa, op Amboina , Salajer en de Sangi- eilanden veel werk van gemaakt. De Arcng (arenga saccharifera , lg. Mai. aremj , Jav. aren , Mai. enau) grocil op alle eilanden van den Archipel, liefst in vochtigc valleijen, maar ook tot 4000 voet hoogtc. Hij hccft een korten, lijnregten stam, anders dan de kokos, die mcnigmaal gebogen is, en donkere bladeren. Hij blocit het geheele jaar door. Het sap, dat bij insnijding in groole hocveelheid uit de bloemkolvcn vloeit, geeft de saguweer, een aangcnamen palmwijn, op Java wel weinig in aanzien, maar in het Oosten van den Archipel veel gebruikt , en eene soort van suiker , die , onder den naam van 25 Javaansche of zwarte suikcr, ook op Java wel bckcnd is. Een ander belangrijk voortbrengsel van den boom is de / zwarte, bastachtige stof, waaruit het zoogenoemde gemocti- touw geslagen wordt, en die ook, vooral op Java en Su- matra, tot dekking der huizen dient. De dikkere takjes, die men daarin vindt, dienen voor inlandsche pennen, en tegen den stain groeit het kawoel , eene soort van zwam. Er zijn door den geheelen Archipel tien verschillende soorten van Sagoboomen (Mai. rembija) verspreid, maar de beroemde Sagoboom van Rumphius {metroxylon Rumphii) groeit alleen in den Molukschen archipel, liefst in moeras- sigc streken, nabij de kusten. De grootste bosschen van dozen gezellig groeijenden palm vindt men op Ceram en Halmaheira. Op bet eerstgenoemde eiland bezit het Gou- vernement er een aantal van. Gewoonlijk wordt die boom tegenwoordig gecultiveerd , doch de cultuur is zoo ligt, dat (ten huisgezin gemakkelijk een plantsoen van zestig boornen kj*n onderhouden. De productie der sagoboomen is nog al verschillend. Zij brengen gemiddeld van 560 tot 1125 pond op. Men rekent dat een man, die er uitsluitend van leeft, per dag 2 pond sago noodig heeft. Het merg of meel wordt op eene eenvoudige wijze, die men «sago-kloppen» of «poekoelen» noemt, uit den boom verkregen. Men hakt namelijk met eene soort van dissel het merg, dat bijna de geheele inwendige ruimte van den stam vervult, los uit de stukl^n, waarin de omgevelde boom eerst is gekloofd geworden, en wascht het vervolgens in eene bak van een anderen uitgeholden stam, waarin een zeef geplaatst is, waar het dikke sap doorheen wordt geperst om het van de vezels, daar het mede verbonden is, te zuivcren. Daarna laat men het deeg bezinken en vcrkrijgt men het sap spoedig in zulk een vorm, als voor het gebruik geschikt is. Het liefst nuttigen de inlanders het met kokend water aange- maakt en zoo papeda genoemd. Bovendien bakken zij er brood van en bereiden het tot allcrlci lekkemijen. De Digitized by Google 94 stcrke bladstelen van den sagopalm , gaba-gaba geheetcn, worden in de Molukken algemeen gebruikt voor de wanden der huizen en de bladeren om deze te dekken. De Nipah-palm ( nipa fruticans ) is de moeraspalm bij uitnemendheid en bedekt dikwijls geheele strekcn langs de kusten. Zijn stam komt naauwelijks boven den grond uit, doch zijne bladeren worden van 15 tot 50 voet lang en zijn zeer geschikt voor het dekken van huizen. De bloem- kolven leveren een palmwijn, die evenwel in onze bezit- tingen zelden daaruit gewonnen wordt. Een andere palm, dien men in het westelijk gedeelte van den Archipel ook veel aan de kusten vindt, is de Niboeng (i areca niboeng) , eene soort van areka, die, wanneer men de palmen, gelijk wel eens gedaan wordt, naar de voor- naamste voortbrengselen , die zij opleveren, rangsehikt, onder de houtpalmen eene eerste plaats inneemt. Zijn uiterlijk voorkomcn heeft veel van dat van den kokospalm. De jonge bladknop wordt als palmkool boven die van den kokospalm gekozen. Van de Waaijerpalmen is de Lontar (bomssus f la belli for - mis , Jav. lontar) de belangrijkstc. Men vindt hem in gc- hecl Indie. Ilet is dezelfde boom, dien men in Engelsch Indie Palmyra -palm noemt. Ilet waren de bladeren van dezen palm, die op Java eertijds dienden om op te schrij- ven , gelijk men ze op Bali en Celebes daar nog voor gebruikt. Op Oost-Java en vooral op de Kleine Soenda-eilanden komt hij zeer veel voor en is hij van uitgebreid nut door ^e menigte toewak , dien de bloemkolveu opleveren en die tot de berei- ding van suiker en van eene soort van stroop dient, welke laatste bijvoorbeeld op het eiland Rotti tot het hoofdvoedsel der inlanders bchoort. Naar het Westen toe wordt de Lontar door den Gebang- palm ( corgpha umbracuUfera , Mai. daocn-sariboo «duizend- blad») vervangen, die langs het Zuiderstrand van Java geheele wouden vormt. Ook deze is voor den inboorling Digitized by Google van vcelzijdig nut. Men baalt cene soort van sago uit den stam, zoo als dit ook bij den arcngpalm plaats beeft, ge- bruikt de bladeren tol dekking der huizen, maakt er hoeden, koflijzakken en zcilen van, en weet insgelijks de andere declen van den boom tot zijn nut aan te wenden. § 40. In vorm staan nevens de palmen de Pandanen, die bet meest aan steile kusten voorkomen. Even als de zoogenaamde wortelboomen (rhizophora , Mai. bakau) ver- heflen zij zicb op talrijke wortels , als op stutten , en aan den top dragen zij een aantal takken digt met lange bla- deren bezet. Zij worden vcel voor heggen aarigeplant en de bladeren dieneri meestal tot fijn matwerk, tcrwijl van verscheiden soorten deze of de bloemscbeden om hunnen geur gezocbt zijn. Die pandanus-soort , welke de meest geurige bladeren heeft ( pandanus lalissimus , Mai. pan dan rampei ), is om haren vorm wel eens de koning der tropi- scbe boomen genoemd.* IVog een andere boomvorm behoort hierbij, die der Cycadeen (Jav. Mai. pakoe-adji , d. i. koningsvaren , njcas circinalis ), ecne voonvereldlijke type, die als t ware tus- scben dc palmen en varens instaat. Een Oost-Indiscbe boomvorm , die aan onze IVaaldboo- mcn (Pijnboomen vindt men in Oost-Indie op Sumatra , doch niet zuidelijker dan de Evenaar) hcrinnert, is die der Kasuarinen, zoo genoemd omdat de naaldvormige takjes, die oppervlakkig beschouwd de plaats der bladeren schij- nen le vervangen, door onze voorouders met de haar- achlige vederen van den Kasuaris vergeleken werden (Jav. Mai. tjemnra , wij zouden zeggen «paardenstaartboom»). Op Oost-Java en een aantal andere eilanden vormen de Kasuarinen bosschen, die door bun eigenaardig voorkomen een onuitsprckclijk mclancbolisch karakter aan de landstreek gcvcn. (iebeel anders zijn de boomen met luchtwortels. De pandanen en wortelboomen loopen in ’t oog door wortels, 20 die, schuins tegen den stain gerigt, dezen als ’t ware schijnen te schragen , maar de boomen , waarvan thans sprake is, laten nit de takken wort els ncder, die nu eens digt langs den stam afhangen cn, na den grond tc hebben bereikt en daarin wortel te hebben gevat, zich met dezen vereenigen cn opzwellende hem als slangen omslingeren, gelijk dit bij de Kiara’s (ficus, Mai. ara) plaats heell, of verder van den stam naar beneden bangen en dan soms cen ganschen, zaamverbonden groep van boomen vormen uit dien eenen. In zeer sterke mate heefl de zoogenaamde Banianen-boom van Voor Indie deze eigenschap , een boom die onder den meer algemeenen naam van Waringin ook in onze Oost voorkomt, en de heiligheid, die in vorige eeuwen de Hindoes op hem hebben overgebragt, tot heden b 'j de Javanen bewaard heeft. Ofschoon de Waringins {tiro stigma benjaminum ), die de aloen-aloens , dat zijn de pleinen voor de woningen der Javaansche Regenten , versieren , nict alien van dezelfde soort zijn , zoo zijn er toch enkele exemplaren , die dat rcproductie- vermogen in bijzondere mate vertoonen, zoo als de bekende Waringin te Tjeringin in Bantam, een op het eilandje Semaoc bij Timor en welligt nog enkele meer. Onder de Vijgenboomen , waartoe de waringin behoort, zijn er echter , die voor den mensch belangrijker eigen- schappen bezitten dan deze. Er zijn namelijk soorten die cenc beste gomelastiek leveren, de Pohon-karet of P.kolelet op Java, en, brciden wij den kring nog verder uit door aan de geheele, hoogst belangrijke afdecling der Brood- vruchtboomen (arlocarpeae) , die wederom de vijgenboomen omvat , onze aandacht te schenken , dan onlmoeten wij daaronder , behalve in de eerste plaats den Broodvruchtboom zelven, waarnaar die afdecling haren naam heeft, zoowel den Witten Moerbezieboom (morns indica , Jav. gloegoe) , wiens bast bet Javaansche papier, als den Antjar (antiaris toxi- caria ), wiens sap het beroemde pijlvergif levert, hetwelk Digitized by Google 27 evenwel nog door dat van den Tjetek (stnjchnos lieute ) in hevigheid ovcrtroflfen wordt. § 41. Over 't algemeen leveren de sappen en goinmen of uitzweetsels van vele boomen, niet minder dan het hout van andere, de belangrijkste producten voor handcl en nijverheid. Zoo bijvoorbeeid dc verschillende Getah-pertjah- boomen, die voornamelijk op Sumatra on dc Riouw-eilanden, maar ook op Borneo en Java gcvondcn worden. Zoo de groote menigte wildc en gecultiveerde I)amar- of harsboo- men. Bij sommige, gelijk de Damar-den op Sumatra cn die ook op Java hicr cn daar ingeyoerd is, slroomt liet liars in zoo groote menigte en gehcel van zelf uit de boo- men, dat het als steenharde stukkcn, dumar-batoe , op den grond ligt opgestapeld en dikwijls in inassa door dc rivieren wordt medegevoerd. Onder de versehiHende soorten van damar wordt het zoogenaamde mata-koefjing (d. i. kal-oog) voor het fijnste gehouden. Ofschoon men niet van alle soorten met zekerheid weet van welke boomen zij komcn, zijn de meeste toch zeker van die, welke tot de afdecling der dipterocarpee'n gebragt worden. Tot die boomen be- hoort ook de beroemde Kamferboom van het Noorden van Sumatra en Borneo, een boom, die ook door zijne grootte alle boomen des wouds overtreft. De cchte kamfer is onder den naam van kapoer-baroes in den handel bekend en wordt voorai te Natal op de westkust van Sumatra verza- meld. Het is bekend, dat men dc kamfer in gedegen staat binnen in den stam vindt, dien men daarom gcheel in stukken moet hakken, wil men ze er uit krijgen. Daar vaste uitwendige kenteekenen outbroken om te zien of een boom ecne goede hoeveelheid zal opleveren , is de oogst. van de kamfer zeer wisselvallig. Men bewcert, dat er voorbeelden zijn van enkele boomen, die 100 katti’s kamfer bevatten, maar 25 katti’s is reeds eene buitengewone op- brengst. Een kalti is ongeveer \\ Amst. pond. Fijne harssoorten leveren ook de Rasamala ( liquidambar Digitized by Google 28 Altingia ), do reus der boomen op westeiijk Java, en vooral dc Bcnzoe-boom van Sumatra ( styrax benzoin ), die ook gecultivcerd wordt. § 42. Andere boomen brengen min of meer kostbare olieen voort. Van den kokospalm hebben wij dit boven reeds ge/.ien. Voor keukengebruik geniet de Kanari-olie ljoven andere dc voorkeur. De boom ( canarium commune nit wiens pitten deze fijne olie zeer overvloedig geperst wordt, is cen inboorling van het oostelijk gcdeelte van den Archipel. Om zijne prachtige lommer wordt hij in de notcntuinen van Banda veelvuldig aangeplant en is hij ook op Java overgebragt. In gewone jaren gceft men zich op Banda naauwelijks de moeite om de kanari-noten , die in menigte den grond bedekken, op tc rapen; doch valt de nagelpluk ongunstig uit, dan wordcn zij verzameld. Ook de liarde Kemiri-pitten (aleurites triloba) zijn bekend door dc olie, die zij opleveren. Van den Kajoe-poetih-boom (?ne- laleuca cajoepoeti) vcrkrijgt men daarentegen de bekende gcnceskrachtige olie door stoking uit de bladeren. Ook deze boom behoort in de Molukken t’huis , waar het eiland Boeroe uitgestrekte bosschen van dien boom be vat. Het stoken der olie maakt dan ook den voornaamsten tak van nijverheid uit van de bevolking van Kaj£li, de boofdplaats van dat eiland. Men wil dat hij geen bewijs is voor de vruchlbaarheid van den bodem, waar hij groeit. § 43. Aan kostbare houten, zoowei timmer- als meu- belhout, is de Oost-Indiscbc Archipel insgelijks zeer rijk. Het uitnemendc Djati-hout (tectona grandis , Jav. djati , d. i. ccht t. w. hout) is genoegzaam bekend. De boom, die dit hout levcrt, vormt geheele bosschen en groeit vooral op Java, waar de djati-bosschen om bun belang onder het bijzondere toezigt der Begering staan. Ook elders, bij- voorbecld op Bima , groeit hij vcel , en op andere plaatsen , zoo als in Menado en op Rosingein , tracht men hem over te brengen. Voorts heeft men het Sond- of Zonnehout. Digitized by Google 29 Dit laatste, ook Angsana cn in dc Molukken Lingoa (plero - carpus indicus) geheeten, is zeer hard en gewoonlijk fraai rood gevlamd. Van de uitgroeisels , die beneden uit den starn voortkomen, het zoogenaamde wortelhout, krijgt men de Ambonsche tafelbladen. Een ander fraai wortelhout geeft de Ambaloe-boom ( dysoxylon ), die meer in het Westen van den Archipel schijnt voor te komen. Ook het Kemoening- liout ( murraya sumatrana ) , een lichtgeel meubelhout , wordt veel gezocht. Minder heeft tot dusver de Ebbenhoutboom ( maba ebenus , Mai. kajoe arang , koolzwart-hout) , die in de Molukken en vooral op Boeroe groeit, zijnen roem ge- bandhaafd 17 . Van mastboomeu vcrdient de Bintangoer (uva- ria?) vermelding, op de kustplaatsen eenvoudig pohon , de boom bij uitnemendheid , genaarnd. Niet minder belangrijk is de Merbau (• intsia ), waarvan het hout dat van den djati kan vervangen. Temboesoe-hout (fagraea peregrind) en nog een ander ijzer-hout (een algemeene naam voor harde en duurzame houtsoorten) van Palembang worden zelfs hooger geschat. — Van Sandelhout ( santalum album) komt het fijnste en geurigste uit Timor, en Aloe-hout, dat vooral door de Chinezen voor hunne offeranden gebruikt wordt , komt , ofschoon misschien meer op het Maleische schiereiland t’huis behoorende, ook onder de namen van Kajoe-garoe en Ka- larnbak ( aquilaria agaUocha , ook alocxylon agallochum) in den Archipel voor. — Een bekend verfhout geeft de Sapan- heester ( caesalpiniu sappan) , waarvan het hout , geschild , in stukken gesneden en afgekookt, dient om rood te ver- wen. Hij is door den gcheelen Archipel verspreid; op Java wordt hij aangekweekt, maar is het hout minder good. Op Soembawa groeit hij uitmuntend in ’t wild, en de Vorsten van dat eiland moeten nog jaarlijks eene bepaalde hoeveel- heid daarvan aan het Gouvernement opbrengen. Toch is de soort van Mangerai, West-Flores, veel schooner. § 4-4. Wat hun uiterlijk aanzien betreft , komen dc op- genoemde boomen meer met onze loofboomen overmen , Digitized by Google 50 missen althans die eigenaardige typen, die vele andere den oningewijde terstond in # t oog docn vallen. Daarbij slelle men zich ecliter voor, dat vele met prachtige bloemen versierd zijn , oni van de bladeren nict te spreken, die in warmere geweslen zoo dikwijls dat lederachtige hebben , dat zij bij ons missen, en dal ook van de vruchtboomen , die de bevolking aankweekt, een goed aantal tevens oor- spronkelijke bewoners hunner bosschen zijn. Zoo behooren er ook nog vele andere planten, waarvan de cultuur zicli meester gemaakt heeft, in de bosschen t’huis, ofschoon zij daar dikwijls wel door een groot aan- tal , maar alien slechts wilde soorten vertegenwoordigd worden. Doch ook onder die wilde soorten zijn er nog die in den handel of in het huishouden van meer of min- der belang zijn. Bijvoorbeeld de wilde Kaneel , ook Cassia- kaneel en Koelit-Lawang of Sinloek geheeten ( cinnnmonum culilwumn ) , die een belangrijk product in de Padaugsche bovenlanden is, de wilde Pisang {musa mindanensis ) , die tegenwoordig veel in de Minahassa en op de Sangi-eilanden wordt aangeplant en de koffo of Manila- hennip levert; verder wilde Muskaatnoten en Nagelen cn de reusachtige Randoe-alas of wilde Kapok -boom {salmalia malabanca: zij is naauw verwanl aan de beroemde adansonia die in westelijk Afrika in zulke reusachtige excmplaren en ook in Oost-Indie voorkomt), die zich in den bloeitijd door gemis van bladeren en menigte van roode bloemen onderscheidt. § 43. Van de boomen overgaande tot de Grassen, staat bij dezen weder eene echt tropische type bovenaan , de plant die zoowel door in ‘t oog loopende sierlijkheid van vormen , als door groote nutligheid uitmunt, het welbekende bam- boesriet (Mai. boeloeh). Men vindt het zeer veel aange- plant, vooral om voor ornheiningen om de dorpen te dienen. Geen sterker contrast dan tusschen dit en het Alang- alang-gras (Jav. , in t Mai. lalang , invperata arundinacea ), dat # treurig eentoonige velden vormt, de prairien van den Digitized by Google Indischen Archipel. Waar de culluur de bosschen heeft doen verdxvijnen en later vcrwaarlo.osd de akkers weder aan zich zelve overlaat, daar neernt gewoonlijk dat alang-alang, eene stijve, drie of vier voet hooge grassoort, het verlaten terrein in. Gedroogd wordt het tot bedekking der huizen gebruikt. In de alang-alang-velden vindt men dikwijls plek- ken met eene andere veel hoogere grassoort , waar de tijgers zicb bij voorkeur opbouden , het Glagah, dat niets anders is dan een wild suikerrict (saccharum spontaneum). Nog zijn er een paar planten te noemen, die wij on- gaarne hier missen zouden. Het zijn moerasplantcn , de bekende Lotus (Jav. tarate , nymphaea steUata) en de Bekerplant (Mai. daoen-yendi , d. i. kruikjesblad , nepen- thes ), de laatste niet op Java, maar veelvuldig bijvoor- beeld op Bangka, in de omstreken van Muntok, waar men de lange stengels er van voor rotting gebruikt. Zelfs de zee bevat hare schatten, zoo als de Agar-agar ( plocaria Candida ) , een zeewier , dat op Blitoeng en op de Ceramlaut- eilanden een voornaam artikel van uitvoer uitmaakt. § 46. Begeven wij ons thans tot de bebouwde streken. Door den geheclen Archipel heen heeft ieder inlander bij zijn huis, zoo bij althans niet op den allcrlaagsten trap van beschaving staat, doorgaans zijn tuin, waar bij de planten aankweekt, die bij voor zijn voedsel, zijne kleeding of voor andere doeleindcn noodig heeft, en waarvan het beperkter gebruik en de gelegenheid van zijn erf er den aanplant toestaan. Van daar dat de meeste voedingsplanten en vele andere op uitgestrekter terrein moeten verbouwd worden en dat zich de cultuur in de dorpen gewoonlijk tot boom- cultuur bepaalt. En zoo liggen de inlandsche dorpen dan ook doorgaans onder de lommer van hoog geboomte ver- scholen, gelijk dit voor het binnenland van Java zoo karak- teristiek is. Geheel anders is het landschap, wanneer op open plekken, in de bosschen uitgehomven of gebrand, de huizen der inboorlingen zich te midden der velden verhef- .*>2 fen, en weder anders, waar, van de dorpen verwijderd, boschtuinen of doesoens , gelijk ze in de Molukken heeten, de arbeidzame bewoners in hunne schaduwen verbergen, zoo als overal bet geval is, waar hoog geboomte voor den gunstigen wasdorn van bet plantsoen vereischt wordt of de bosschen zelve, zoo als bijvoorbeeld de sago-bosschen , het voorwerp der cultuur uitinaken. § 17. Geen boschje op Java waar niet de areng, pinang en kokospalm gevonden worden , de eerste voornamelijk om de suiker , de volgende oni de noten , de laatste oin de olie. Toespijs bij de rijst leveren er de Pet6 (parkia africana ), een der fraaiste boomen van den Archipel door zijn lijn gevind loof, de Tjabe ( capsicum ) en andcre. De Sirib ( chavica belle) , eene peperplant , levert de betelblade- ren, die met de betelnoot bij bet betelkaainven gebruikt worden. De wortels van den Mengkoedoe (morinda citri- folia) geven cene roodc verwstof, waarmede overal in den Archipel de inwoners hunne kleederen verwen, zoo als zij dit op Java en elders blaaiiw doen met indigo, /ow, geel met kurkuma, enz. De Kapok (er laden drum anfractuosum) levert een katoen, waarmede zij hunne matrassen vullen, een katoen, fijner dan zijde, maar voor de Industrie le kort van vezel. De boom loopt in ’t oog door zijne hori- zon tale in kransen boven elkander groeijende takken. De sterke vezels der Ramib-struiken (boehmeria nivea ) dienen tot touw, vooral voor netten. En zoo leveren andere plan- ten weder andere benoodigdheden ; maar wat men bij de woningen vooral in menigte vindt, zijn vrucbtcn en bloe- men, waarmede de inlanders zich zoo gaarne opschikken. § 18. l)c belangrijkste Oost-Indische vrucbtcn zijn: de Manggista (garcinia mangos f ana) , Doerian ( durio zibethinus ) , Doekoe (lan slum domes ticum) , Mangga (man gi /era indie a ) , Nangka (arlocarpus inlegrifolia ) , Ramboetan (nephelium lappaceum) , vele soorten van Djamboe ( jambosa ) en Djeroek (citroen), enz. In vroeger tijd hebben de Spanjaarden en Digitized by Google Portugezen een aantal vruchten nil tropisch Amerika naar clen Archipel overgebragt, zoodat men aan hen de Ananas- sen, Anona’s (Bocwah-nonna , an. reticulata , Siri-kaja , an. squamosa , en Nangka-welanda , an. muricata) , eene soort van djamboc, de Djamboe-bidji , de Papaja [carica 'papaya ) en de Boewah-saoc {sapota achras) te danken heeft. Maar de inlanders vcrkiezen de inheemsche vruchten boven gene 19. Tot de ecrsten behoort ook de Broodvrucht, de vrucht van den broodboom (arlocarpus incisa ), die reeds boven ge- noemd is, een fraai gcwas, waarvan <le vruchten, bij den overvloed van anderc, niet zoo in cere zijn in Oost- Indie als in vele eilanden van den Grooten Oceaan, waar die boom l)ijna uitsluitend in de behoeften der inboorlingen voorziet , en de Pisang (nmsa) , dat karakteristiek gewas, dat misschien mede heeft bijgedragen orn de broodvrucht te verdringen. Onder de welriekende bloemen, die de inlanders aan- planten, beslaan de Melati ( jasminum sambac ), deKembang- landjoeng ( mimusops dengi) , de Tjampaka {michelia tjam- paka ), de Kenanga- wangi ( cananga odorala ) en de Poedak (; pandanus moschatus) eene voorname plaats, en onder die, welke alleen tot sieraad dienen, de Soka (pavetta coccinea ) , Boenga-raja of Kembang- sepatoe ( hibicus rosa sinensis ), Na- gasari (mesua fevrea , ijzerhout) , Pisang-ajar (ravenala ma- dagascariensis ), Oleander enz. Op de begraafplaatsen vindt men gewoonlijk Kambodja ( plumeria acuti folia), boomen, die in den bloeitijd bedekt zijn met welriekende witte bloemen, maar zonder een enkel blad aan hunne lange omgebogen takken. Een ander bloemgewas, dat men daar ook veel vindt, is de Andjoewang ( calodracon Jacquinii). Bamboesheggen omgeven gewoonlijk de dorpen, die men op Java , aan de hoofdwegen , niet zelden nadert langs lanen van lommerrijke Tamarinde of van Waroe* ( hibiscus tiliaceus) , en Toeri-boomen (a gad grandiflora) , gene met groote gele, deze met roode en witte bloemen. 3 u § 49. De velden, waarvan de inlanders voor den land- bouw gebruik maken , zijn vooreerst Sawah’s , dat zijn zulke die of kunstmatig kunnen ge’irrigeerd worden ( s . ben - ( loengan , s. sorotan ), of althans zoo aangelcgd zijn, dat het regenwater er door middel van dijkjes op staande kan gehouden worden (.y. barat , .v. tadahan). De cultuur, die op deze akkers plaats heeft, wordt als natte onderscheiden van die , welke op drooge bouwlanden geschiedt , zulke namelijk waar het water niet staan blijft (ladang , tegal , tipar). Eene derde gelegenheid tot aanplant van granen en veldvruchten bieden de opengehouwen of uitgebrande plekken in de bosschen op het gebergte (gaga, hoema) aan. De sawah’s zijn veel voordeeliger dan de andere, niaar niet overal laat het terrein hun aanleg toe. — Rijst, die onder de voedingsmiddelen der inlanders de eerste plaats bekleedt, wordt gevolgelijk bij voorkeur door hen verbouwd. Slechts waar de gesteldheid van den grond, zoo als vooral in het oostelijk gedeelte van den Archipel dikwijls plaats heeft, den rijslbouw niet toelaat, of ook waar de cultuurtoestand nog le achterlijk is, behelpt men zich met andere gewassen. § 30. Wanneer de rijst van het veld is en men er niet nog een tweeden oogst van hebben wil, plant men daar andere gewassen op, die op Java Pala-widja, d. i. tweede gewas, geheeten worden. Men onderscheidt ze in die voor de volksvoeding en die voor handel en nijverheid. De eersten staan in naauw verhand met het welslagen van de rijstcultuur ; de als hoofdvoedsel na de rijst het meest ge- achtc Djagoeng (sea mate, turksche tarwe), bekleedt daar- onder eene eerste plaats. Tot de andere soort rekent men vooral Kapas (katoen), Djarak (ricinus) , Katjang-ljina, (arachis hypogaea ), alsmedc Tom of Nila en S&ta (tabak). Voor de cultuur van dit tweede gewas dienen nu ook de drooge velden, waarop de Javaan zelden rijst teelt. Ook worden vele van de op te noemen planten alleen in tuinen verbouwd. Digitized by Google De Djagoeng, bij ons als rnais of Turksche tarwe wel bckend, vervangt de rijst, waar klimaat of terrein de cul- tuur van deze niet toelaten, daar zij nog tot opeenehoogte van meer dan 4000 voet groeijen wil. Men legt zich tegen- woordig zeer toe op de verbetering van de soort door bet. invoeren van vreemde zaden. I)e Djagoeng is uit Zuid- Amerika afkomstig. In de Molukken draagt hij overal den Portugescben naam Miloe. Voor de inlandsehe kleeding is het katoen de meest ge- bruikte slof. De Kapas is een struik die overal in Indie gevonden wordt. In Palembang is de katoenteelt de meest geliefkoosde cultuur der bevolking. Op Borneo is zij door onze Regering^ in de beide afdeelingen des eilands inge- voerd.JOok in de Molukken, op Tidore bijvoorbeeld , wordt kapas verbouvvd, maar elders, zoo als op Bangka en Timor, schijnt zij wederom minder goed te willen slagen. Betcr gaat het daarmede op de Weslkust van Sumatra, doch hier even als elders bepaalt zich de cultuur tot de behoefte der inlanders. De Djarak (palma christi ) is eene olie gevcnde plant , die de beroemde castor- olie levert. De Javanen gebruiken haar slechts als lamp-olie. Eene andere olie -plant, die desesani- olie geeft , maar die de Javanen , omdat zij niet goed branden wil , enkel voor bet haar gebruiken , is de Widjin. Zoo is ook de Katjang-tjina als olie gevende plant be- roemd. Zij heet tjina om de Chinczen, die er veelgebruik van rnaken ter bemesting der suikerriet-velden, cn Kaljang- tanab, of bij ons aardnoot, om de zonderlinge eigenschap barer stelen, die zich na de bloeijing nederbuigen, zoodat de vruchten in den grond rijp worden. Deze plant brcngt ons op twee soorten van voedings- planten van groot gewigt, de aard- en peulvruchten , Oebi en Katjang. De aardvruchten behooren voornamelijk tot drie soorten van planten , waaronder de eigenlijke Debts (< dioscorea ) Digitized by Google 56 zich door dc somtijds onlzettende groolte barer vleezigo knollen onderscheiden. Tot eene andere soort ( convolvulaceae ) behoort de zoete aardappel, Katela, ook wel Oebi-djawa ge- heeten in tegenoverstelling van de Kentang of Oebi welanda. Tot de derde soort ( aroideae ) behoort de Tales (Jav.) of Keladi (Mai.), een kuolgewas, dat ook zeer algemeen door de inlanders wordt gegeten. Het groole breede blad geeft er een zeer in t oog vallendcn vorm aan. Op vele eilanden van den Grooten Oceaan moeten de inlanders er bijna uitsluitend van Ieven. — Eene geheel andere soort van kuolgewas (een e ewphorbiacee) is de Maniok, Oebi-dandoer, de Javaansche cassave, die echter door de West-Indische in voedende eigenschappen zeer verre overtroffen wordt, waarom dan ook de Regering beproefd heeflt deze laatste op Java over te brengen. Ook van de peulvruchten zijn de soorten zeer menigvul- dig. Misschien verdient daaronder de Kadjang-idjoe ( pha - seolus radiatus) meer bijzondere vermelding, die in ver- scbillende streken een voornaam artikel van uitvoer uitmaakt; de boonen leveren een algemeen voedsel voor de inlanders en bet overige gedeelte van de plant dient voor veevoeder. Menigvuldig zijn de gewassen die buitendien nog op de velden geteeld wordeu, zoo als de Zaad-indigo, Tabak , Semangka (watermeloen) , Laboe (flesch-kalabas), Kelimoen (meloenen en komkommers) , Baligoe (pompoenen) , en vele andere , die onder de groote rubriek van de Sajoran , groen- ten, gesteld worden, en waarvan ook vele uit ons land zijn ingevoerd , zoo als kool , salade , suijboonen enz. enz. § 81 . Eene belangrijke cultuur, inaar die op Java verbo- den is 20 , even goed als die van de Slaapboi, is die van de Gambir (uncaria gambir ), een belangrijk ingredient bij bet betelkaauwen. De gambirplant is in den Arcbipel inheemscb , maar wordt vooral op bet eiland Bentan door de Chinezen en in de Padangsche Bovenlanden door de inlanders ge- teeld. Men verkrijgt de gambir-koekjes door de bladeren Digitized by Google 37 en takken van bet boompje met water te kooken en bet sap vervolgens ter dikte van siroop uittedampen, waarna men het in bakjes of bamboezen kokers laat stollen en in vierkante of ronde schijfjes in den handel brengt. Ook worden de bladeren wel eens eenvoudig aan bet gisten ge- bragt, geperst en dan gedroogd, hetgeen de gewoonte is in het Zuiden der Padangsche Bovenlanden. Belangrijker echter, dan in dit opzigt, is de gambir voor de nijverheid , daar men haar looizuur-gehalte op achtmaal dat van goeden eikenbast schat. Op de Banda-eilanden is de muskaatnotencultuur t’huis. We zullen er aanstonds van spreken , ten einde ze niet van de kruidnagelen-cultuur te scheiden. Deze toch behoort tot de zoogenaamde gedwongen cultuur, waartoe men die der muskaatnoten niet kan rekenen , daar de perken , waarop de cidtuur plaats heeft, cigendom zijn van den Staat en door de perkeniers vrijwillig worden onderhouden. Evenmin brengt men daartoe enkele andere culturen voor de Europesche markt, zoo als die van de Kakao, die in de Minahassa en op Amboina plaats heeft, en die der Vanille op Java. Beidc producten zijn oorspronkelijk West-Indisch. § 52. De gedwongen cultuur van producten voor de Europesche markt bestaat in Indie slechts op Java , Su- matra’s Westkust, Bengkoelen daaronder begrepen, Amboina en Menado. De cultures, die op Java hetzij op hoog gezag of ten gevolge van overeenkomsten van bet Gouvernement met particuliere onderneiners zijn ingevoerd , zijn die van Koflij, Suiker, Indigo, Thee, Kaneel, Nopal en Coche- nille, Tabak, Peper en Kina 21 . Op Sumatra’s Westkust en in Menado is de koflij-cultuur de eenige verpligtc; in Beng- koelen die der koffij en peper, op Amboina die der kruid- nagelen. Van die gewassen zijn alleen suiker , indigo , peper en kruidnagelen in Oost-Indie inbeemscb. Van de indigo en peper is hierboven reeds gesproken. De zocte smaak van bet suikerriet, dat in vele soorten in het wild Digitized by Google voorkomt (bijv. het glaguh ) , is aan do inlanders waarschijn- lijk al van ouds bekend. Zij kaauwen het raauw als eene lekkernij, terwijl zij de jouge spruiten en bloeinen bij dc rijst nuttigen. De suikerberciding is zeker ook reeds zeer oud, daar de Hindoes die kendcp, van wie de inlanders ook de bcreiding van de kleurstof der indigo geleerd hebben. § 5o. De Kruidnagelenboom is een fraai gewas. Met zijn regten stain en spitscn kruin bereikt hij gewoonlijk eene boogie van 25 voet. De takken , die niet hoog van den grond bcginnen , breiden zich ver zijwaarls uit en de langwerpig spitse bladeren hebben even als al de anderc deeleu van den boom een sterkcn spccerij-smaak. Wannecr de bloemkelk rood begint le worden en zijne bladeren laat vallen, is de tijd van den oogst daar. De vrucht is dan nog naauwelijks zigthaar, maar laat men den nagel aan den boom, dan ontwikkelt die zich sterk, doch verliest zijn specerij-smaak en dient hoofdzakelijk , als moernagel , gelijk hij dan genoemd wordt, voor de voortplanting. Doorgaans echter verkiest men hiervoor stekken. De tijd van den oogst, die slechts eeomaal in het jaar plaats heeft, is de regenmoeson, welke op de Ambonsche eilanden in onzcn zomer valt (§ 30). Door clkaar levert ieder boom 2£ Amst. pond nagelen, hetgeen echter het eene jaar zeer vcrschilt bij het anderc, daar er jarcn geweest zijn dal alle boomen door elkaar bijna 6£ pond afwierpen. Bij weinig gewassen zal het verschil in jaarlijksche opbrengsten zoo aanzienlijk zijn als bij dit. Het sterkste voorbeeld was vvcl dat van 1760, waaraan een jaar vooraf ging , dat het product nog geen 25,000 Amst. ponden bedroeg , terwijl dat jaar een der grootste produeten, over de 2 millioen, en het daaraan volgende wederom nog geen 60,000 Amst. ponden leverde. 