VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
(a) De geachte Hooggeëerde T. H. van den Conert heeft dit onderwerp zeer breedvoerig behandeld in zyn geleden geschrift over Eri JESUS DE ZOON VAN DAVID, 483 Duidelijkheidshalve zullen wij hier in trapsgewize voortgaan, en willen daarom in de eerste plaats aanmerkend hebben, dat het reeds gezegde over de zekerheid van dit kenmerk ons terstond doet zien, dat wij een zeer gegrond bewys hebben voor de afkomst van Jezus uit David, indien het blijkbaar is, dat men in vroegere tijden, wanneer men gelegenheid had, om alles nauwkeurig te onderzoeken, en toen er de Joden zeker een groot belang in moesten stellen, niet daar aan getwiefeld heeft; waarom het der moeite waardig is, dit met den aanvang onder het oog te brengen, Nadat volgens het Evangelische verhaal is dit een handwerklijke waarheid, Het Volk benoemde Jezus doorgaans met den naam van Davids Zoon; zonder dat de Oversten der Joden hem deze benaming betwisten: ja als Jezus de Farizeeën vraagt, wat dunkt u van den Christus? wiens Zoon is hij? zo is hun antwoord Davids Zoon; maar niemand hunner ontkent dat hij, dien ze wilden dat zich voor den Christus uitgaf, Davids Zoon was zelfs in zyne tegelsprekking voor den Joodse Raad, als hij openlijk betuigt dat hij de Christus is, wordt hem de valsheid hier van getoond, door het bewys, dat hij niet uit David is. Dit ondertekende was het gereedste middel, om hem in Zijn loop te stuiten, dit was een ontegenzeggelijk blijk van de valschheid Zijnen voorafgenomen, voor dit bewijs was het Gemeen vatbaar, en 't bedrog moest ieder terstond in 't oog loopen: weswijze wij op Christus afkomst uit David, dat wij niet zonde van vrucht gelezen hebben, en vervolgens wij den Lezer wijzen, dien 't gelegen komt hetzelfde met oplettendheid na te gaan. Die luft heeft onderzocht dan wel bijzonder, of de bewijzen van Zijn Hoog Eerwaarderen voor Maria's Erfdoeelstchap, als een betoogde waarheid, zo bondig als geleerd zijn: komend het ons tot nog toe voor dat wij dit denkbeeld niet verder, dan als een waarschijnlijke vooronderstelling, kunnen aandringen. Jesus de Zoon van David. Op goede grond, uit het niet betwijfelde hier en daar ter tijde, beflitten, dat de zaak te klaren was, volgens de bekende Geschopte regels, om tegengesproken te worden. Van daar is het ook dat de Apostelen onbemoeond hier van spreken als van een onbetwiste zaak; gelijk te zien is in de prediking van Petrus te Jeruzalem, en van Paulus te Antiochië; zonder dat we eenig gewag vinden van de minste tegenstelling. Hierbij komt nog, op dat niemand de Evangelische Schriften van ongetrouwheid ten dezen opzichte verdenke, dat men ooit in de Talmudische of enige oude Joodse Schriften het minste gewag vindt van enige tegenwerping, zwaarwiegendheid of verdenking, betreffende de afkomst van Jezus uit David; terwijl Ze veel eer erkennen, dat Jezus de Nazarener uit David is voortgekomen (1). Overeenkomstig waarbij Hegesippus, een der oude Christelijke schrijvers gewaagt van nabestaanden van Jezus, die uit Davids geslacht waren, en nog leefden onder de regeering van Keizer Domitianus, en die van Trajanus (2). Dit alles bewijst, naar ons inzien, in dit geval zeker dat we, bepaaldelijk gesproken, geen verder bewijs behoeven te geven, maar met recht mogen eisen, dat hij, die het ontkent, bewijzen voor het tegenwoordige bijbrengen. De zaak was destijds na te gaan; iedereen had gelegenheid toe; iedereen had er belang in; met het aantonen der waarheid, dat middagklaar kon blijk worden, verviel de Leer van Jezus als de Messias: niet tegenstelling dit alles heeft men nimmer ontkend; men heeft in die dagen, naar 't uitwijzen der Schriften van heidenen en Christenen, altijd erkend, dat Jezus uit het geslacht van David was. In dien Van hier komt hy in Taim. Babel. Sanb. WI fol. 43 col. Voor als, een aparte iemand die, nauw aan het Koningrijk verwant is. Zie ook deze plaats in 't breed aangehaald in Worger Observeert, ad Chronologiam R. Dau. Ganz. p. 259. Zuzebius Kerki. Geschiedenis B, IM, T. XIX, XX en XXXII. JESUS DE ZOON VAN DAVID, 485. die nu iemand heden ten dage, 1700 faaren naadien; tyd, Ontkenne, het geen waar over deze tijds geen zwaarigheid gemaakt is, zo moet hy gewis zeer kragtige bewijzen op kunnen geven: zo lang dit niet gescheind kan worden, wy in 't aangetoonde berichten, al was er geen ander bewijs te geven ter begooting van de afkomst van Jesus uit David, zo is dit stuk nog nader te volgen, zullen wy wat bijzonderder, tegen de verdenkingen der laatste Joden, aan tonen, dat we gegronde reden hebben, om te staan te houden, dat, en Josephus Maria, de Ouders van Jesus nakomelingen uit Davids geslacht waren. — Men vindt namelijk in latere tijden; en nog heden, Joden, die voorgeven, te twijfelen aan geen eertyds buiten tegenwoordig was. Ze houden staande dat zelfs de Evangelische Schriften geen duidelijke bescheid der afkomst van Jesus geven; dat het geslacht van Joseph, den Naam-Vader, Jesus niet aangaat, zo hy, gelijk het Evangelie leert, zonder toedoen eenes Mannen, uit een Maagd gebooren is; dat men de afkomst van Maria uit David onmogelijk kan bewijzen; en eindelijk: dat de Geslachtsregisters door Mattheus en Lucas opgegeven, geenszins overeen te brengen zijn. — Tot weerlegging van deze. verdenkingen zullen wij het voorgezette, eerst van, Jozef en dan van Maria, doen zien; waarop wij vervolgens zullen nagaan, of het zo bezwaarlijk was, als men voorwendt, de Geboorte-registers, door Matteus en Lucas opgegeven, over te brengen; waarvan het tegenovergestelde, zo wij vertrouwen, ten klagte zal blijken, Belangend Jozef; deze komt ons in de Evangelie-christelijke geschiedenis voor als de zoon van Simeon, om dat hij met Maria, van Simeon zwanger eindde, ondertrouwd was, en haar ter Vrouw had genomen, voor dat zij Jezus baarde. Deze benaming van Vader, hem in dit geval gegeven, kan niet gewantracht worden, scheint er een bovennatuurlijke geboorte plaats te hebben; vermits dezelfde hem door een wettig Huwelijk eigen is: te minder, daar de Joden zelfs, gelijk men aangeteld vindt, ten regel hebben, dat hij die opvoedt, en wijdt die teelt, de Vader genoemd wordt; beroepende zich ten deze opzichte op de voorbeelden in Jozef, Michal en de dochter van Farao. Deze Jozef nu, de Naam-Vader van Jezus, draagt bij Matteus den naam van Jozef, de zoon van David, en Lucas zegt uitdrukelijk, dat hij uit Davids huis en geslacht was; het welke gestaafd wordt door de volgende bewijzen. Voor eerst uit het Geboorte-register door Mattheüs opgegeven; waaruit ten klaarste is af te nemen, dat Josep in een rechte lijn afstamt van Davids geboorte, en wel door het huis van Salomon, aan wiens nakomelingen de troon van David verbonden was, naar Gods toezegging door Nathan, volgens de naar de waarde verklaarde uitdrukking van David, en overeenkomstig met de latere betuigingen van Gad aan Salomon zelf; dat Josep met zijn kinderen behoorde tot het huisgenootschap, zin dat gewettigd was tot de heerschappij over Israël. — De echtheid van dit Geboorte-register kan niemand tegenwoordig met rede verdenken; het is ten hoogste waarschijnlijk dat Mattheüs hetzelfde heeft overgenomen uit de bekende Geboorte-registers, ten minste daar mee nauwkeurig heeft laten overeenstemmen; nadat de vallei, zoals hier van niet verborgen kon blijven, aangemerkt de oplettendheid der leden voor al op het geboorte van David. Men vond van hier, zoals den oudheidkundigen bekend is, dergelijke Geboorten. acht-registers niet alleen in de bewaring van, de Chron. XXI. ro, XXVII. 4-7. 1 Kofi. IX, 2-9, 2 Chron. XXVIII. JESUS DE ZOON VAN DAVID. 487 Grooten Raad, maar ook zelfs bijzondere personen voorzagen zich van dezelven, zowel van het Joodse Volk in het algemeen, of voor al van hunne Familie het bijzonder, met de uiterste zorgvuldigheid: waarom Mattheus onmogelijk een Gevangen-register kon denken, zonder direct ontdekt te worden. Daar nu geen jota van verdenking ten aanzien van deze aangelegenheid in de oude Schriften gevonden wordt; en Mattheus niet wel een bedrieg van die aard kon plegen, is het ganzal redeloos hieraan te twijfelen. 2. Deze Gevangenstelling van Jozef werd ten tweede bevestigd door het verhaal van Lucas; welke. ons meldt, hoe Jozef, op 't bevel der beschrijving, na Bethlehem ging, om zich aldaar aan te geven, om dat hij uit het huis en geslacht van David was. Geleich dit, in zodanige beschrijving, dat ieder moet gaan naar die plaats, van welke hij zijn afkomst reken- t, en daar de rollen van dat geslacht bijzonder belang werden: des dit gaan van Jozef naar Davids Stad, in die gelegenheid, ontegenzeglijk bewijst, dat hij uit David was. — Men kan Jozef in dit geval niet wel een bedrieglijk inzicht toegeven; ook was 't hem genoegzaam onmogelijk geweest zulk een bedrog in te feiten, daar 't Geslacht van David bij een vergaderd was, en de Geslacht-rollen bewaard, en nagegaan werden. Deze gehele geschiedenis te tonen, kan redelijk volgens niemand plaats hebben; die dit ontkent, zal allen ouden geschiedenis halen geloof moeten weigeren. De Christenen- Oudtestamentische, zoals Justinus, Tertullianus en Chrysostomus beweren zich in hun openbare Schriften (1), op de instaat die te Rome in de Papierkamer bewaard werden, zeggen, dat men den naam van Jezus en deszelfs Ouders kon lezen, in de tafelen der bes Schrijven. 448 JESUS DE ZOON VAN DAVID, Schrijvende te Bethlehem, onder Keizer Augustus, was dit geheel verzonnen, hoe ligt had men hun weerlegd door 't nazien dier tafelen te Rome? Terstond waren ze van valleheid overtuigd; en wat gezond onbedorsold vooroordeeld Verstand kan denken, dat ze een handwerklike onwaarheid zouden hebben voorgelegd, die hun met weinig moeite zo middagklaar getoond kon worden. Voegt hier bij het getuigenis der Joodse Schrijvers in 't algemeen, dat Jesse is geboren te Bethlehem onder de regeering van Keizer Augustus; het welk niet weinig strekt ter bevestiging van dit verhaal van Lucas. Het tot dusver gezegde is ons de waarheid van Joses afkomst uit David, met zo veel zekerheid voorzover als in zaken van dien aard kan vallen: trouwens het Joodendom is niet zozeer de afkomst van Jozef als wel die van Maria aan. Het geslacht van Jozef, zeggen ze, gaat Jezus niet aan; zo Maria zonder toedoen genest Mand bevrucht is geworden: men moet dan het geslacht van Maria bewijzen, of de afkomst van Jezus is niet getoond; en dit kan, zelfs volgens het Evangelie, niet geschieden. In 't algemeen merken wij hierop aan, dat, al is onmogelijk waar eenige waarschijnlijkheid te geven, voor de afkomst van Maria uit David, Jezus nog steeds met recht tot Davids geslacht zou behoren, goos zijnen Naam Vader Jozef, hoewel zonder deszelfs toedoen uit Maria voortgegaan. Het is een doorlopende regel bij alle Volken, dat de Vrouw door het Huwelijk overgaat in het geslacht des Mans: overeenkomstig hiermede worden ook onder de Jooden de Ouders van Jezus, Jozef en Maria, afkomstig uit Bethlehem in Judea, anderhalf mil van Jeruzalem, in 't jaar der Schepping 3761, of 't 42ste jaar van Keizer Augustus: een stemmig waarheid met de Schrijver van Toldot Jeshu, (volgens de uitgave van Huldricus,) p. 5-11, de geboorte van Jezus te Bethlehem. "Ontbreekt ons niet aan een seer hooge waarschynlijkheid, boven welke men meermaals in Geschrift-rekeningen, voor al na 1700 jaaren, niet kan komen; het welk eenen afzondering mensch in dit geval, gelijk in alle andere van dien aart, verplicht, om zich te houden aan de waarschynlijkste zijde; welke in deze zoo duidelijk doorstraalt, dat het genoegzaam van een historische zekerheid is. Het is ons geoordeeld ten deze aanziende twee tellingen, als erkende waarheden, ten grondslag te nemen; vermits derzelver bewijs ons breeder zou doen uitweiden, dan ons bescheiden toelaat, en ze met recht aan te merken mogen worden als onbetwistbaar bij alle, die de Joodse Oudheden beoefend hebben. Voor eerst, de Joden, zelfs door de Wet niet wieduurlijk daar aan verbonden, huwden oudtijds gewoonlijk in hun eigen geslacht." Ten tweede, de Erfdochters, (wier Vaders Zoonloos waren,) moesten, volgens de Wet, trouwen, zo niet met hunnen naäten Bloedverwant, gelijk ons waarzinnig voorkomt, ten minste zeker met iemand uit haar eigen geslacht. Uit deze twee be-indrukwekkende waarheden leiden wij twee zins met waarzinnigheid de afkomst van Maria uit David af; nadien zet ten huwelijk wordt aan Jozef, Davids Zoon; en vermits we in de Evangelien geen gewag vinden van Marias Broeder, maar wel van haar Zusje. Het eerst geeft ons grond om te vermoeden, dat ze uit Davids geslacht is, naar de gewone wijze van huwelijken. Indien een Schrijver ten tijde van zulk een gewoonte onder zijn Volk schrijft, dat een Maagd de Vrouw wordt van iemand uit het geslacht van David, zo vooronderstelt de gewoonte eenigszins, dat ze uit hetzelfde geslacht is: het geslacht der Maagd is dan niet noodig genaamd te worden, maar men zou 't eenigszins aandachtswaardig vinden, zo 't huwelijk, buiten gewoonte, in een ander geslacht geschiedde, zeker. tweede doet ons het onwaarschijnlijk denken, dat Maria een Erfdogter was; vermoudt men anders, hadden haar Broeder zo wel als haar Zuster gemeld moeten vinden: en in dit geval is ze, volgens de tweede stelling, buiten enige tegenstelling uit het geslacht van David; aangezien ze aan anderen niet kon trouwen met Josef, Davids Zoon; daar uit was dan haar geslacht ontegenzeggelijk bekend. — Het Evangelische bericht is gevolglijk, op de een of andere wijze, volledig, ter toelichting van de afkomst van Maria uit David, ten tijde wanneer hetzelfde geschreven is, en de Geslachtregisters bekend waren; deswegen hebben wij hier uit alleen een genoegzame waarachtigheid voor te geven. Dit denkbeeld van de afkomst van Maria uit David wordt nog verder bevestigd uit de redeneringen van Maria met de Engel, door Lucas aangetekend. De Engel voorziet haar, dat God aan haar kind den broon van Zynen Vader David zal geven, en Maria vraagt daarop: "Bee zal dat wezen, dewyl ik geen man beken?" Maria maakt geen zwaarwiegendheid over haar afkomst; zij zegt niet: "Hoe zal dat wezen, dewyl ik geen dochter van David ben?" zoals ze anders natuurlijk moet doen; haar enige zwaarwiegendheid is, dat zij geen man bekend het welk vrij duidelijk vooronderziet, dat er van de andere zijde geen zwaarwiegendheid, en dus dat zij uit Davids geslacht was. Hierbij heeft men eindelijk nog te voegen, dat verscheidene spreekwijzen der Evangelische Schriften zeer duidelijk de afkomst van Maria uit David, als een dienstdoende bekende zaak, vooronderstellen. Zo wordt niet alleen gezegd uit Juda gesproten en de Zoon van David geweest te zijn; maar wel bijzonder lezen we, dat hij uit het zaad van David, van dit zaad, uit de vrucht van deszelfs lendenen verwekt is; zo veel betreft het vlees (t). Deze spreekwijzen zeker kunnen niet gebruikt worden, zo niet Maria uit het zaad van David, en de vrucht van deszelfs lendenen verwekt is: ter volgend van deze spreekwijzen doet het huwelijk met Jozef, zonder vermenging, niets; en Maria moet waarlijk uit Davids geslacht afkomstig zijn, zalde geboorte van Jezus aan deze uitdrukkingen beantwoorden. Dit laatste aanmerkingen toonen zeer duidelijk, dat de Evangelische Schriften ons, zo niet uitdrukkelijk, ten minste vooronderstelender wijze leeren, dat Maria uit David is: het welk, gevoegd bij 't voorgaande, over 't huwelijk met Joseph; David's Zoon en de bekendheid der Geslachtsregister, deze zaak tot zo hoog een waarschijnlijkheid brengt, dat men niet konnen weigeren dezelve als waarheid te erkennen, of iemand moet merkelijke zwaarzwaarigheid hier tegen en reden van waarschijnlijkheid voor de andere zijde konnen geven. De Evangelische Schriften, (om dit alles kort bijeen te trekken,) voorgestellen dat Maria uit David is; zy spreken van haar huwelijk met Joseph, David's Zoon, indien gevoegd, dat men, volgens ’s Lands gewoonte, of de Wet van Moses, niet ongegrond mag denken, dat ook zij uit David's geslacht was: de Geslachts-register waren zo bekend, dat men destijds onmogelijk een bedriegertype hier in kon pleegen, of door stillezwijgendheid een valsch denkbeeld daar omheen doen doorgaan: Bar nu over de afkomst van Jezus uit David in die dagen, toen men de Geslachts-rollen kon nagaan, geen verschil gevallen is, gelijk wij getoond hebben; zij blijft gewis de waarschijnlijkheid aan onze zijde, tot dat men even groote waarschijnlijkheid voor 't tegengedeelte te berde kan brengen. De enige zwaarwiegende zaak, die men ooit met schijn hebben kon tegenwerpen, is dat Elizabeth, (de Vrouw van Priesters Zacharia,) uit de dochteren van Aäron zijnde, eenne Nichte van Maria was: waaruit men dan wil afleiden, dat Maria tot de stam van Levi, tot het geslacht van Aäron, behoorde, indien men geen bewijzen van waarschijnlijkheid voor Maria's afkomst aan kan geven. Komt uit David, had zou dit gevolg zeer aanneemelijk zyn; maar nu we dezelfde bezitten, ligt 'er in die schijn-denkbeeld zo veel kracht niet, dat het in staat. 2y het beweerde in 't minste te verzwakken. Ieder, die kundig is in de Joodse Huwelijkswetten, weet dat de stammen in 't algemeen vrijheid hadden, om onder elkaar te trouwen, alleen met uitsluitsende der Erfdochteren; die des aangaande onder nauwere bepalingen lagen, op dat naamelijk de erfenissen niet omgewend zouden worden, niet van 't een naar 't ander overgaan. Bovendien vond het derhalve den Priesters, die geen erfdelen in Israël hadden, vy, om te huwen, buiten de stam van Levi, met iemand uit een andere stam: zo was Jozabath, de dogter van Koning Pharaoh, de huisvrouw van Priesters Joshua; dus was de Priester Barzillai gehuwd met een dogter van Barzillai den Gileaditer, uit de stamme van Manasse. Op een dergelijke wijze kan de Vader van Elizabeth gehuwd zyn, met een dogter uit de stamme van Juda, de zuster des Vaders of der Moeder van Maria, en zy dus Nigthen zyn, schoon ze ieder tot een bijzondere stam behoorden; zo dat deze zwaarheid hier niets te beduiden heeft. Wat aangaat de woorden Lucas 11.4 en 5, waarvan Lombigen gebruik gemaakt hebben, om dit ons denkbeeld tegen te gaan; hunne daar uit afgeleide redenering is nauwelijk der overweeging waardig. Lucas 11.4, zegt men, meldt in dit geval uitdrukkelijk, dat Joseph uit Davids geslacht was, zonder zulks van Maria te gewaagen, daar 'ze nogtans beiden op gaan: dit toont dat Maria niet uit David is; dan zoude Evangelist geschreven hebben, om dat ze uit Davids huis en geslacht waren. — Men beroept zich hier ten onrechte op het bewijzen van Lucas, en eist zeer ongegrond een andere schrijfwijze. Lucas zegt, Joseph ging ook | ops (a 2 Chronicles 11. Ezra II 61. 154 jesus VAN ZOON VAN David. Op; hij noemt Joseph alleen, en derhalve kon hij vervolgende niet anders schrijven, dan van Joseph, om dat hij uit Davids huis en geslag was. Dat Maria mee was gegaan is blijkt uit het vervolg, maar wordt hier niet uitgedrukt: Joseph ging na Bethlehem om met Maria te bespreken te worden, om dat hij uit Davids geslacht was. Ook kwam de melding van Josephs geslacht hier inzonderlijk te staan, om dat het geslacht des Mans eigenlijk in aanmerking komt in ’t Geslacht-register, volgens het geen reeds aangemerkt is. Die woorden van Lucas zijn dan niet tegen ons, veel eer zouden wij dezelfde voor ons kunnen gebruiken, gelijk het opgaan van Maria niet uitgedrukt wordt, maar opgeflooten ligt in die woorden; Joseph ging op naar Bethlehem, om te worden beschreven met Maria, zodat ook hier weer een vermoeden kunnen we maken, dat onder die woorden, om dat hij uit Davids geslacht was, insgelyks de afkomst van Maria vertaald moet worden: ja, wij zouden uit dit opgaan zelf van Maria met Joseph niet geheel onwaarschijnlijk kunnen afleiden, dat Maria uit David was. Maar om ons niet te bedienen van bewijzen, die vergezocht moeten gaan schijnen, en regelmaatige uitzonderingen onder het zijn kunnen zijn, willen wij dit liever daar laten: waarom wij ook geen gebruik maken van de woorden Lucas. 1.27, in welke de uitdrukking uit Davids huis, volgens de aard der taal, op zo goeden grond gebracht kan worden tot Maria als tot Sophiah. Onze tot dusver gegevene bewijzen bondig en klaar zynde, oordeelen wij dat ons te onthouden van zodanige redeneringen, die gelegenheid kunnen geven tot vitagtige knibbelaars; deswij, deze bedenkingen daar liggend, voor het tegenwoordige zullen afbreeken; om in een volgend Stukje de overeenkomst der Geflaakte RegiSteren, door Mattheus en Lucas opgegeven, bijkans te tonen, en daar door al het gezegde nog meerder kracht bij te zetten. VERYMOEDIGE AANMERKINGEN OVER DE NEDERLANDSCHE WERKEN EN SCHRIFTEN, die onlangs uitgegeven zyn. Korte Verhandeling over de Leer van Gods vrije Genade, zo als die in de Hervormde Kerk wordt geleerd en beleden, Tegen een Werkje met dit schouw Opstelling, Roem van Gods vrije Genade verheerlijk enz. Opgesteld door J. F. Hadorn, Pred. kant naar Oostindie. Te Enkhuizen, bij R. Callenbach Klenck, MDCCLXI. begeleidt het Voorbericht 39 bladzijden, in groot bedrijf, dit Stukje, strekkende tot wederlegging van 't bovengenoemde Werkje „is doorgaans onderopgenomen en duidelijk geschreven. De Schrijver stelt zich twee zaken voor, Eerst, in het algemeen te bewijzen, „dat Vrije Genade, door Gods Geefst ge. "Schonken wordende, zonder Beroeringen of Lichaamelijkheid Aandoeningen te za dat de Beroeringen geen blijk zyn van Geest had, en men, dezelfde afkeurende, geene indruk de Leer van Goede Vrye Genade, zo als die in de Hervormde Kerk beleden wordt, Ontkend; maar in tegendeel bevestigd. Ten tweede, in het bijzonder te tonen, dat Fan Wagenaar, Schrijver der Vaderlandse Geschiedenis, dit boek, [te weten het Beroeringenwerk te Nieuwkerk en elders,] wel behandeld heeft. Zie onze Vrije Aanmerkingen over dit Werkje, I. D. bl. 134 - 138. Eens Christens Broederlijke Gemoedsgelanken. Voorgesteld door Maartje Kelle. 's-Gravenhage, bij Pieter Brouwer, MDCCXLII, 118 bladzijden. De Schrijver van deze Gemoedsgelanken schijnt ons een Man te zijn, die, zich beledigd en verrassen oordeelende, zich beroept op zijn eposheid, en klaagt over de verkeerdheid van de handelingen der mensen; welken hij vermaand tot boete en bekeering, in een waar geloof in J. Christus. Voor zover we dit geschrift hebben kunnen doorbladeren, geeft ons de inhoud en schrijfwijze maar al te veel aanleiding om te denken, dat de Schrijver medelijdenwaardig is, met opzicht tot de vermogens van zijn ziel; en het komt ons voor, dat het niet edelmoedig is, de behulpzame hand te bieden tot het in 't licht te geven der Schriften van zodanig iemand, dien iedere behoort te wederhouden, van zich te verder door openbare druk te tonen." „Afgedwongen waarachtig Verbaal, en Kort Antwoord op het Omstandig Bericht, door De Ad. Fred. Christ. Adami aangegeven, raketende de Lutherse Onusten te Hoorn; ingegeven door Hendrik Kemper, Leeraar in de Lutherse Geheente te Hoorn. Te Hoorn by T. Tjallingius, 1761, in octavo, 46 bladzijden. Verdediging van de uitgedaagde Lutherse Kerkenraad te Hoorn: Te Hoorn by T. Tjallingius, 1761, behalve een kort Voorwoord, 28 bladzijden in groot octavo. Eerste deel laatstgenoemd uitstekend Bericht, Verhaal en Wederlegging van onverstand, hoogmoedigheid en drift, zo van de ene als van de andere zijde. Ontdekking van, en Handleiding tot enige Preekgebaren, door Casparus Janssen Elinga, Predikant, te Wormer. Te Leider, by Johannes le Mair, 1761; in octavo, 94 bladzijden. Het werkje is opgezet ten dienste der heeren predikanten, die 't moeilijk valt behoorlijke inleidingen, en een gepast naschrift te vinden; waarover velen niet zelden klagen; zijnde de moeilijkheid met opzicht tot het eerste merkelijk toegenomen, zedert de invoering der gewoonte, om niet alleen een inleiding te plaatsen aan het begin van zyne leerreden, maar ook de voorafgaande spreken bij manier van een bestudeerde inleiding op te stellen; middels daarom genoegzaam iedere voornemen overgang met een fört van inleiding te verfcieren. Het is bekend, dat de godgeleerden zeer verschillende gedachten voeden over de nutzaamheid van deze handelswijze; dat velen 't aanzien als een vruchtloos tijdverdrijf, terwijl anderen 't een wezenlijk middel van een leerreden, tevens dienende ter opwekking van de aandacht der toehoorders. En de gematigden in dat verschil veelal van oordeel zijn dat men geen tijd van belang behoorde te verkwisten in 't mengen van zodanige inleidingen, maar bij gelegenheid een nuttig gebruik te maken van gelukkige invallen ten dezen opzicht. Wat men voelen mag in deze zaken, het beste geschatte, het kijkje van den Eerwaarden Elinga kan van dienst zijn, voor zulkens die daar omstandig verlegen zijn, als behelzende een menigte van inleidingen op meer dan zoodanige tekst, inzonderlijk die betrekking heeft. Ben op de Kers, Nieuwejaars, Paasch, Pinkster, Heemelsevaarts en Catechismus Stappen, zynde voor ieder Stof ten minste veel al 4 a 5, en zomettyds 7 a 8 jd meer onder te kennen. Dus dat er ruimte, ter keuze zy: beloofde zyn Eerwaarde ont, ty aftrek van dit Werkje, waar aan hy met rede niet beeft te twijfelen, eerlang bij wijze van een tweede Deel alle Inleidingen der Lyrische Psalmën uit te geven, en nog iets dat tot bet Prediken betrekking beeft. Tot een proef der handelwijze van zyn Eerwaarde in deze diene het eerste voorbeeld van dit Werkje, het welke aanvangt met Predikatien ter Voorbereiding op de Kers-stoffen, die kunnen gebeuren uit Voorzeggingen van de komst van den Heere Jezus in dit Vlees, of van zynen Voorlooper, of uit eenige Evangelische Stoffen des N. T. Bij voorbeeld: "Gen. XLIX: ro." Daarop kan tot een Inleiding dienen. 1. De opkomst van de een zaak, is wel eens de ondergang van de andere. 2. Hebreeën X: gb. Hy neemt het eerste weg, om het tweede te stellen. 3. 2 Corinthe II: 6b, 7, 8, 9. 4. Haggai II: ro. Men kan Nazareth Ps, LXXII, 4. Donam gentem Gedenkwaardige, Vermakelijke, en in deze en ten alle tijde zeer nodige, nuttige en leerzaame Deutsche Brieven, vertaald door Joh. Vilh, Heyman Med. Dot. Vierde Deel tweede stuk. Te Leiden by Johannes Hasebroek en Zoon, MDCCCLXI, is groot octavo 334 bladzijden, S ME vindt in dit Stuk, behalve een breedvoerig Onderhoud over de bezoldiging der Leeraren, en de middelen om die op een beter voet te brengen, ter voorkoming der nadelige gevallen, die aan de gewone handelswijze daar omstandig in Denemarken, Duitsland en elders, bijzonder ten platten lande; verknoopt zijn, ook nog, met opzicht tot de bronnen van het verderf des Christendoms, een onderzoek, in hoe ver het aanvallen van Oud- leden de Kerk van Christus noodzakelijk, en in tegendeel de zorg zeelen welverstandig, en de nalatigheid daar omstandig ten uiterste nadeelig is; -midsgelde in hoe ver de hedendaagse Preikerwijze, en het verval daar omstandig, het ware Christendom grootlijk belet en hinderlijk is: waar in ons verschillende aanmerkingen voorkomen, die lezenswaardig zijn, en overweeging verdienen. Voor 't algemeen behelft dit Stuk een onderafgeleide bericht van 't voorgevallene in Frankrijk, wegens de zo zeer beruchte Constitution Unigenitus, en bij die gelegenheid van de Leer der Jezuieten. Hierbij komt nog het vervolg der natuurlijke Geschiedenis en bijzonderheden van het Koninkrijk Noorwegen; waar door dit vierde Deel een nauwkeurige beschrijving behelft van de legging en rechtsgeestelijkheid, den grond en bodem, en de wateren van Noorwegen, als mede van de vruchtbaarheid van het Aardrijk aldaar, van de verschillende soorten van steenen, edele en onedele, als ook van de metalen en mineralen, die daar te lande gevonden worden: het welk ons verschillende aanmerkelijke zaken van dit Koninkrijk duidelijk ontvouwt. De oudheid van den Hove van Holland nader onderzocht, en uit de Oppermacht der Staaten met den Grave, verder bewezen, door Mr. Thymen Boey, Oudste Secretaris en Substitut Griefscher van den voorheschreven Hove, in ’s-Gravenhage bij Matthys Gaillard, 1761. -behalve de Opdracht en Voorrede 336 bladzijden in quarto, En. DE Heer Boey vervolgt in dit Stukje, zijn aangevangen onderwerp, in zijn Bedenkingen over de Oudheid, betreffende het aanvinken en gezag van den Hove van Holland, Zeeland en Vrijland onder de raadelske Regeering; dragende deze zijn Bedenkingen nader te slagen, op andere gronden te bevestigen, en de gewichtigste tegenwerpingen daar tegen ingebracht weg te nemen. Wij hebben de uitgaaf deze Bedenkingen de Lezer eenige aanmerkingen over dezelfde medegedeeld; grootlijk strevend om te doen zien, dat de bewijzen van de Heer Boey ver van die bondigheid zijn, welke ter overtuiging vereist wordt. Die Heer heeft onze aanmerkingen, naar ’t schijnt, in drift gelezen, en daaruit zo veel scherpte beantwoord, of van daar in zet zo veel verklaard, dat het ons niet gelukt, ons verder over bijzonderheden in te laten met een Schrijver van die soort; waarom wij met opzicht tot dit Stukje zelf over ’t algemeen zullen spreken. Het is verdeeld in drie Hoofdstukken, waarvan het eerste gaat over de Oudheid van den Rande, en de Verrijtingen van denselven, vanaf woord als na het jaar 1428. In het tweede Hoofdstuk woorden ons orde- Gezocht, of er in den Faar 1428 een Raad is-opgericht, waar door de voorige Land- en Luitenanten-Raad, is vernieuwd. En het derde Hoofdstuk eindelijk bevat een Onderzoek over den oorsprong van Gezag in den Ouden Land. en Luitenanten-Raad, bedien voor 't Hof van Holland, Zeeland en Vrijeland-erkend, Hier aan zijn geheime Bijlagen, waar onder eenige voorheen niet uitgegevene Stukken, voor -welker in ’t licht brengen, de Liefhebbers der Vaderlandse Geschiedenis den Heere Boey dank verschuldigd zijn. — Het komt ons, na een aandachtig doorlezen van dit Stukje voor, dat de Heer Boey in ’tzelfde, met opzigt tot het verenoordkomende denkbeeld in deze, wezenlijk niet meer bewijst, dan in zyne Bedenkingen; zodat onze voorgaande aanmerkingen over de Bedenkingen, naat ons inzien ook stand houden, met opzigt tot dit Nader Onderzoek. Wy hebben vergeefs gezocht na bondige bewijzen, dat de Graaflijke Raad, die voor ’t Jaar 1428 in wezen was, ooit zulk een wyduitgespreid gezag, als de Heer Boey aan denzelfde toekwst, wettig bezeten heeft; en dat die Raad van dezelfde natuur was, als de Raad, of het Hof van Holland, onder de Huizen van Bourgondië en Oostenrijk; waar in het wezenlijke verschil bestaat, De Heer Boey beklaagt zich zeer over de duisterheid der tijden, die 't onmogelijk maken zo bondige bewijzen te geven als men begeert: doch die Heer kan, onzes inziens, ook aan de andere zijde, niet begeeren, dat wy op zyn gezag voor waar zullen aanvaarden het geen hy stelt, doch vermits de duisterheid der tijden niet kan bewijzen. Advenduren van Donna Quichotte, of zeldzame gevallen van Arabella, Uit het Engels vertaald, Twee delen, Te Amsterdam bij K. van Tongeren. MDCCLXII. Iz offentelijk deel 391, en 2de deel 482 bladzijden. 'Arabella is een verstandige deugdzame jonge juffrouw, die haar eerste jeugd in een eenzaam leven, met haar Vader, de Marquis... op een kasteel, in een afgelegen landstreek, doorbracht had. In deze eenzame levenswijze had ze zeer veel werk gemaakt van het lezen der oude Romansche schriften, zich daaruit een denkbeeld van het menschelijke leven gemaakt, en regels voor haar gedrag afgeleid; op de vooronderstelling dat die gevallen der Romansche Helden en Heldinnen naar waarheid beschreven waren. In gevolg hier van was haar ziel vervuld met denkbeelden van die aart, en ze verwachtte niet anders dan soortgelijke ontmoetingen ten haar opzichte. Dit doet haar in haar volgend levenloop alle voorkomende gevallen op die grondflak begrijpen, en haar gedrag inrichten op een daar mee overeenkomende wijze; hetwelk haar een reeks van buitenposten doet begaan, die haar, in de wereld beginnende te verkeeren, blootstelt aan de spot van velen; welken eg- ED 2 ' teg 500 _ VRYMOEDIGE AANMERKINGEN. ter gemeenlijk, haar nader leerende kennen, zich verwonderen over haar uitmuntende vermogens, en inzonderheid over de juistheid van oordeel, zo dra de omstandigheden geen betrekking tot het Romanese hebben. Haar gewenst minnaar, de Heer Glanville, haar standvastig blyvende beminden, in hoop dat haar gemoed eenmaal bedaard zal worden, heeft eindelijk het geluk van haar tot betere gedachten te zien komen, door 'samenlopen endanger omstandigheden, en bescheidene onderrichting van een bekwaam Godgeleerd; waarop hij met zijn beminde Arabella, ter vervulling van beider wensen, door 't Huwelijk vereenigd werd. De Schrijver van dit Werkje toont een uitmuntende bekwaamheid in een onnatuurlijke Geschiedenis, zo overeenkomstig met deszelfde gedeelte te beschrijven, dat alles eigenaartig samenhangt, en, op de vooronderstelde gemoeds-aandoeningen van Arabella, natuurlijk voortloopt. Alleenlijk schijnt de ontkoppeling van 't geluk, de verandering van Arabella, wat spoedig: de Schrijver heeft in 't voorgaande gewag gemaakt van de Gravin, die een geleidende weg insloeg ter verbetering van Arabellas manier van denken: deze Gravin vond zich, ter oorzaak der onpasilijkheid van haar Moeder, verplicht Arabella te verlaten; Arabella, en wij met haar, heeft vergeefs gewenst, die verstandige Gravin weer te ontmachtigen: het moet ons dat deze Dame, zonder een genoegzame rede, (dat niet beantwoordt aan de regels van de hedendaagse Romans,) geheel van 't Toneel blijft, en wij in 't onzeker gelaten worden van wat voor haar wedervaren zal zijn; te meer om dat haar verschijning, in 't slot van dit geschrift, van wezenlijk zou moeten hebben kunnen zijn, om 't Stuk natuurlijk ten einde te brengen. Voor 't-overige is dit Werkje indien voorzichtig geschreven, dat de samenloop der omstandigheden het vermaaklijk, en de daar in voorkomende characters en redeneringen het van pas doen zijn, voor vele Lezers; des. het verdiende geplaatst te worden bij den Don Quichot van M. de Cervantes, en den Don Clarazel van N Heinsius; (romans, die in hun soort den doorgaanden lof der Oordeelkundigen weggenomen hebben. De Beleagerte Leydenaar, of de wonderlijke levensgevallen van Kees Gerrit. Te Amsterdam bij de Weduwe J. Haffman enz. 1761. In octavo 124 bladzijden. Het is een zeer gemeen Roman, die niets behelst dan fijne stukjes, zonder geestigheid in een flauwe stijl verhaald; en behoort onder die Schrijven, welke, voor zo ver ze gelezen worden, meerendeels ten nadeel der goede zeden strekken. EINDE Amsterdam in zyne Opkomst, Aanwas, Geschiedenis enz. beschreven, door J. Wagenaar, Historiograaf der Stad. Tweede Stuk. Te Amsterdam bij Isaac Tirion, MDCCLIII in groot en klein Folio, en in groot Octavo. DE geachte Historiograaf van Amsterdam, in het eerste Stuk, de opkomst en aanwas der Stad beschreven, hebbende, gaat met dit tweede over tot het ontvouwen van derzelver Geschiedenis. Het zelve vervat vijf Boeken: om onze Lezers een geregeld Bericht, dat hun van dienst kan zijn, deswegen mee te delen, en nog tevens de bepaalde breedte van ons besseaux niet te overschreeden, zullen wij voor tegenwoordig de twee eerste Boeken nagaan, en bij nadere gelegenheid de drie volgende beschouwen. De Heeren van Amstel, niet bekend staande voor het Jaar 1000, waren destijds Leen en Dienstmannen des Bisschops van Utrecht: en het blijkt dat Egbert van Amstel, (de vermoedelijke Stichter van het Slot, dat gelegenheid gegeven heeft tot Amsterdamse opkomst,) gedurende de twaalfde eeuw, meer dan eens met de Bisschoppen over hoop leggen: de, eindelijk, door een verdrag, tuschen de Jaaren 1172 en 1176, de Heerlijkheid van Amstel bleef bezitten, als des Bisschoppen Stedebouder. Men vindt bij die gelegenheid geen gewag van Amsterdam; het zou echter kunnen zijn, dat zich enige inwoners reeds om het Slot bevonden, die zich dan hebben moeten voegen naar de nieuw gemaakte schikking. Gysbrecht van Amstel, zijn vader omtrent die tijd opvolgende, redde Vrouw Aleid, met haar dochter en derzelve gemaal, door hen te scheppen na Utrecht te voeren, uit de laan, hun geleid door de voorstaanders voor Graaf Willem. En zelfs hij zich in die bekende tweespartigheid niet verder invoelde, haalde echter de betoonde hulp aan het Vorstelijke huisgezin hem, in het Jaar 1204 een inval der Koningen op den hals: deze rechtten groote verwoestingen aan in zijn Landen, wel inzonderheid offerden zij het Slot van Amstel, met deszelfs Boomgaard, aan de vlammen op; en waar waarschijnlijk zijn de huizen omtrent het Slot niet vreeg gebleven van allen overlast. Met het afloopen van deze vyanden, door een verdrag, tuffchen den Bisschop en Graaf Willem, werd er vastgesteld, dat de Stedebouwers hunne ambten eerst van den Bisschop dan van den Graaf zouden ontvangen, en aan beiden getrouwheid zweerven; waar door de Heer van Amstel eenigszins van den Graaf afhankelijk werd. Ook verbond hij zich tot hulde en manschap aan denzelfde, door de overgaaf van zijn vijfentwintig huis te Utrecht aan, en ’t weer ter leen ontvangen van Graaf Floris den IV, in het Jaar 1231. In den Jaar 1252 vindt men gewag van Gerard van Amstel. Viel ridders, en van Gysbrecht, Voombeer van Amstel; den laatsten, vermoedelijk naderhand Heer van Amstel, noemen veelen Gysbrecht den HI. In den Jaar 1275 komt het herbouwen van het Slot, met de omstaande huizen, en een dam in den Amstel, een stuk weg boven het Slot, -als Amstel dam voor, doch het is onzeker door wie en wanneer dit herbouwen en ’t leggen van die dam geschied is. — Gysbrecht de II was vroeger voor die tijd inmoeilykheid geraakt met den Bisschop, ter oorzaak dat men Zijn Bloedverwant, Gozewijn van Amstel, genoodzaakt had afstand te doen van die Bisschoplijke waardigheid. Hieruit ontstond een oorlog, omtrent het Jaar 1250, waarbij Amstelland, en zelfs ook Amsterdam merklijk leed. Gysbrecht werd gevangen naar Utrecht gevoerd; doch eerlang weer op vrije voeten gelaten : de Vrede werd echter niet getroffen voor ’t Jaar 1257 na welken tijd hy het vertrouwen des Bisschoppen won. — Omtrent het Jaar 1268 vielen de Kennemer, tegen ’s Lands Edelen opstaande, eerst aan op de adellijke Sloten in Kennemerland, en rukten vervolgens in Amstelland: Gysbrecht, tegen hen niet bestand, ging een verdrag met hen aan, en werd tot hun Hoofdman aangesteld: hy gebruikte hen, om zich in ’t Land te wreken over zijn bijzondere vijanden; ook zette hy hen aan tot het beleg van Haarlem, dat ten hunnen nadeele afgebroken werd. Met het eindigen van die opstand schijnt ook Gysbrecht zich wel daar met den Bisschop weer bevredigd; en ter die gelegenheid het Slot te Vreeland in pandsbisdom verkregen te hebben. — Graaf Floris had inmiddels de Regering van Utrecht op zyn zijde gebracht; ook was Gysbrecht bij den Graaf in aanzien, en reeds in ’t Jaar 1270 tot ’s Graafens Raad aangenomen: en in ’t Jaar 1274 sloot de Graaf een Verdrag van Vriendenschap met de Stad Utrecht, met ders Radaan de gezwoorene Gemeente van Muiden, Amstel, P Mydrecht en Loenen. Ten die tijd was Jan Persyn, Heer van Waterland ook Heer van Amsterdam: hebbende de Bisschop hem zeker recht tot die plaats, naaktelijk de Heerlijkheid, geschonken, terwijl ’s Heeren Gysbrechts goede recht, in de voorgaande onlusten, verbeurd gemaakt werden. 