veld ssennederland 01
269 DE GERMAANSCHE SS van Der Vaderen Erfdeel, en door een nieuw maandblad onder de titel Hamer. Beide bladen verschenen sinds oktober 1940 als publikaties van de uitgeverij Hamer. De Volksche Wacht zou meer wetenschappelijk van karakter zijn, en Hamer zou de volkskunde voor een groter publiek toegankelijk maken. In feite verschilde het niveau van de twee bladen aanvankelijk nauwelijks of niet. De rijk geïllustreerde bijdragen in Hamer handelden over boerderijgevels en volksgebruiken en dergelijke, de Volksche Wacht hield zich geregeld bezig met erfgezondheidsleer en sibbekunde, om deze neologismen in de Germaanse sfeer voor eugenetica en genealogie nu maar te gebruiken, maar ook met het Nederlandse lied, de gevelstenen, en al dit soort themata, die de lezer al eerder in deze inleiding is tegengekomen. Het ene blad dreigde derhalve weinig meer te worden dan een doublure van het andere, reden, waarom vanaf april 1941 de Volksche Wacht het niveau werkelijk trachtte te verhogen door een deels meer wetenschappelijke, deels meer ideologische benadering. Daarnaast verschenen er nog incidentele uitgaven, zoals een boek onder de titel Friesland-Friezenland. Met al die beschrijvingen van boerenhoeven, vergelijkingen tussen huis- gevels in Delft en in Danzig, runentekens, spreekwoorden, etcetera, trok de volkse groep in de vorm van de Volksche Werkgemeenschap de lijn door van de opvattingen, die men al voor mei 1940 had gekoesterd. Wel werd deze propaganda nu intensiever en openlijker beleden. Uiterlijk bleek echter uit al deze publikaties niet, dat de Volksche Werkgemeenschap verbonden was met de SS. In de genoemde bladen zal men de letters ‘SS’ zelden of nooit aantreffen. Een al te duidelijk tentoonstellen van de runentekens zou het doel, de ideologische infiltratie, weer te niet kunnen doen. Desondanks kan niet betwijfeld worden, dat de Volksche Werkgemeenschap niet alleen ideologisch, maar ook organisatorisch en personeel ten nauwste met de Nederlandsche SS was verweven. De leiding lag enerzijds bij Feldmeijer, anderzijds bij de bekwame en intelligente adviseur Schneider, wiens suggesties bijna altijd werden gevolgd. De formele stichter, niet alleen van de Volksche Werkgemeenschap, maar ook van haar nog te noemen afzonderlijke sub-organi- saties, was Feldmeijer, die in de aanvankelijke opzet zelfs het voorzitterschap op zich zou nemen. Vlak voor de oprichting, op 2 september 1940, besloten hij, Schneider en de politische Referent van Schmidt, SS-Hauptsturmführer W. Ispert, dat een ander voorzitter zou worden, omdat Feld- meijer door de moeilijkheden inzake de oprichting van de Nederlandsche SS toch al zo ‘exponiert’ was.! De functie werd opgedragen aan de historicus dr. J. Theunisz, die een half jaar later de rang van SS-Onderstormleider kreeg.? Gewone leden kende de Volksche Werkgemeenschap niet. Leden konden alleen de actieve medewerkers zijn, en dat waren in hoofdzaak dezelfde lieden, die vroeger om Farwerck, nu om Feldmeijer geschaard waren. Al snel werden zij door hem met rangen en functies in de Nederlandsche SS bedacht; voor een belangrijk deel was hij trouwens voor de opbouw van zijn SS-formatie ook weer op hen aangewezen Het is juist in deze periode, dat zich in de NSB de eerste tekenen voordoen van een beginnend schisma tussen de vele getrouwen van Mussert, en de volksen, c.q. de nieuwe SS-formatie. Voor de oorlog was er, zoals wij gezien hebben, wel degelijk het nodige wantrouwen tussen de NSB- leiding en de volkse groep, maar dat ging toen voor de rank and file van de partij geheel schuil achter de facade van eensgezindheid, die de leiding had opgetrokken, en verloren in de persoon- lijke vetes, die op het Utrechtse hoofdkwartier welig tierden. Nu echter, bij de oprichting van SS en Volksche Werkgemeenschap, begon men zich in bredere kringen in de NSB rekenschap te geven van een groeiende politieke tegenstelling. De zakelijke leider van de Volksche Werkgemeen- schap H. J. van Houten maakte in de herfst van 1940 plannen voor een blad, uit te geven door het Agrarisch Front, de boeren-organisatie van de NSB. Weliswaar zwenkte dit Front onder (1) H 917: 5903. (2) Zie nr. 42, noot 4 en nr. 67, noot 3; over de vervanging van Theunisz in 1943 hieronder, p. 272. (3) Zie ook nr. 43, waarin Schneider zich afvraagt, of opbouw van de Volksche Werkgemeenschap en de Nederlandsche SS tegelijkertijd in personeel opzicht wel mogelijk is. 270 PROPAGANDA EN INDOCTRINATIE leiding van Roskam later (nog voor de omzetting tot het publiekrechtelijk lichaam de Nederland- sche Landstand) wel in SS-richting, maar in 1940 was men nog zo trouw aan Musserts politieke lijn, dat op het laatste moment Van Houten te horen kreeg, dat hij geen redacteur van het blad kon worden, aangezien hij lid van de Volksche Werkgemeenschap was. Die groepering was, ZO werd Van Houten medegedeeld, voor het Agrarisch Front onaanvaardbaar om politieke redenen. (Dat overigens de toch uitgesproken volkse Roskam zelf zich ook tegen Van Houten als exponent van Feldmeijer keerde, mag waarschijnlijk uit persoonlijke rancune worden verklaard, en dan met name, omdat hij zelf niet voor de Volksche Werkgemeenschap was gevraagd).* In deze tijd duikt in de hier gepubliceerde stukken voor het eerst een kritische toon van de Duitse SS tegenover Mussert op, juist naar aanleiding van de oprichting der Volksche Werk- gemeenschap. Mussert bleek allerminst van plan de ideologische volkskunde van de Feldmeijer- groep te stimuleren.? Het was ook juist naar aanleiding van de Volksche Werkgemeenschap, dat de eerste spanningen tussen Schmidt en Rauter optraden. Schmidt had zich tegen deze tijd — zo omstreeks september 1940 — vrijwel geheel op een Mussert- politiek vastgelegd. Zuiver ideologisch gezien had hij waarlijk niet zoveel bezwaren tegen de gedachten, die SS en Volksche Werkgemeenschap propageerden. De verwatering van de grens tussen Nederland en Duitsland, de verduitsende invloeden, die uit het SS-streven zouden resul- teren, kwamen hem alleen maar van pas. Maar waar hij wel bezwaren tegen had, was het hanteren van die ideologie en het monopoliseren van alle Volkstum-zaken door de SS. Nu behoorden vrijwel allen, die zich met deze zaken bemoeiden, Nederlanders of Duitsers, tot het SS-kamp (ook Schmidts eigen Referent Ispert, die zich namens hem met volkse en volkskundige kwesties bezighield). In 1940 echter was de formele taakverdeling in het rijkscommissariaat, waarbij Rauter zich tot hand- haven van orde en rust had te beperken, en Schmidt alle politieke zaken had te behandelen, nog weinig aangetast. Met goed recht kon Schmidt op zijn minst medezeggenschap claimen in deze zaak, waar notabene de hele toekomstige verhouding van het Nederlandse volk tot het Duitse volk van af kon hangen. Anderzijds was de SS hier duidelijk bij betrokken, en dat wenste Rauter ook waar te maken. Zo kwamen voor het eerst de twee Generalkommissare, die zulke verbitterde politieke anta- gonisten zouden worden, scherp tegenover elkaar te staan. Uiterlijk gezien was het slechts een ruzie over de financiering van de Volksche Werkgemeenschap?, in wezen een conflict over de vraag, welke Duitse instantie de grote politieke en ideologische lijn ten opzichte van het ‘stam- verwante’ Nederlandse volk zou bepalen. De kwestie van de competentie inzake de Volksche Werkgemeenschap als politiek-cultureel infiltratie-instrument bepaalde als een magneet in een electrisch veld de richting en opstelling van de politieke krachten: NSB en NSDAP contra de SS; latere, grotere conflicten zouden deze situatie verder polariseren. Het was aan de Referente op Volkstum-gebied van Schmidt en Rauter, resp. Ispert en Schneider, te danken, dat er toch vrij snel, medio september, een compromis werd gesloten: Schmidt zou de Volksche Werkgemeenschap financieren, maar via Rauters Verwaltungsführer. Dat compromis zal niet veel zijn afgeweken van hetgeen Schneider en Ispert onderling overeenkwamen: ‘zuständig für die volkskundlichen und volkstumserhaltenden, für die organisatorischen und finanziellen sowie für die SS-mässigen Belange, wie überhaupt für die allgemeine weltan- schauliche Ausrichtung und Zielsetzung ist das Generalkommissariat Rauter,’ competent voor de politieke ‘Einsatz’ in het algemene kader van het rijkscommissariaat ‘mit den (1) Doc. H Germaansche Werkgemeenschap Nederland a 6, 7. (2) Nr. 51. (3) Nr. 44, noot 4; H 917: 5910. 271 DE GERMAANSCHE SS daraus folgernden propagandistischen Notwendigkeiten’ het commissariaat-generaal van Schmidt, het laatste een nogal lege formule, waarbij Schmidt zich echter schijnt te hebben neergelegd. Schneider zou de Sachbearbeiter van Rauter in deze zijn, Ispert — die zich twee jaar later naar Rauters staf liet overhevelen — die van Schmidt. Dat kwam er in de praktijk op neer, dat de nazi-propaganda onder volkskundige sluier een SS- zaak zou worden, terwijl Schmidt (uit naam van de rijkscommissaris) de gelden mocht fourneren. Het hoeft weinig verbazing te wekken, dat die situatie, zoals Schneider in mei 1942, terugblikkend op de eerste twee bezettingsjaren, zou noteren, tot ‘andauernden Unzuträglichkeiten und Mei- nungsverschiedenheiten’ voerde.? Naar men veilig mag aannemen, zullen die over het algemeen niet in de zin van Schmidt zijn opgelost, wel in de zin van Rauter, in wie de Volksche Werkgemeen- schap evenals de Nederlandsche SS de hoogste superieur in Nederland zag. Geen wonder, dat Schmidt zich toen in de zaken van deze groepering en haar onderafdelingen ‘nicht mehr interessiert’ toonde, en de financiering nu geheel aan SS-instanties overliet.® Als politischer Generalkommissar hield hij nog wel een zekere medezeggenschap, zelfs nog in 1943, maar het stond toen al vast, dat de positie van de werkgemeenschap of van sub-organen ervan identiek was aan een ‘SS-Position’.* De Volksche Werkgemeenschap gedroeg zich in haar gecamoufleerde cultuurpolitieke activiteiten als een mantelorganisatie van de SS, maar eerder nog zou men van een sub-organisatie van de Nederlandsche SS kunnen spreken. Bepaalde bronnen noemen Storm, Hamer, en de Volksche Werkgemeenschap als afdelingen van de Stafteiding.* Aan Feldmeijer, de stichter van de werk- gemeenschap, had de leiding verantwoording af te leggen, en in laatste instantie aan Rauter. Medio 1943 vond een reorganisatie plaats, die de structurele banden met de SS nog versterkten. Bij deze operatie werd Theunisz, die allang ongeschikt als voorzitter was bevonden’, vervangen door de Amsterdamse hoogleraar in de klassieke archeologie SS-Onderstormleider prof. dr. G. A. S. Snijder, president van de Kultuurraad.? De naam ‘Volksche Werkgemeenschap’ werd veranderd in “Germaansche Werkgemeenschap Nederland’ en formeel geïncorporeerd in Ahnen- erbe. Als doel werd duidelijk vastgelegd, dat de werkgemeenschap de vorm had van “... eine Stiftung niederländischen Rechtes der Germaanschen-SS Nederland, vorgenommen durch SS-Standartenführer Feldmeyer. Sie ist korporativ dem Ahnenerbe angegliedert und hat darüberhinaus von Feldmeyer den Auftrag die Vertretung sämtlicher wissenschaftlicher Interessen der SS in den Niederlanden wahrzunehmen. ’® De Germaansche Werkgemeenschap was derhalve niet alleen een sub-organisatie van de Ger- maansche SS, maar door deze band met Ahnenerbe eigenlijk op directe wijze ook van de Duitse SS. De nieuwe voorzitter Snijder stuurde de begroting — de SS zou nu de financiering geheel over- nemen — naar Berlijn ter goedkeuring door SS-Standartenführer Sievers, de Geschäftsführer van Ahnenerbe. Zelf kreeg Snijder ook een nieuwe zakelijke leider naast zich in de persoon van de (1) Av. (2) H 922: 6564. (3) Notitie Schmidt voor Ispert 15 juni 1942, notitie Schneider 1 juli 1942, HSSPF 16c. (4) Nrs. 356 en 357. (5) NS-Jaarboek 1942, p. 286, NS-Almanak 1944, p. 78; circ. stafleiding Germ. SS 19 febr. 1943, HSSPF 381 b. (6) H 14 : 1480. (7) Zie nr. 442; voor Snijder nr. 304, noot 1. (8) H 14 : 1444. (9) H 14 : 1464. 272 PROPAGANDA EN INDOCTRINATIE Limburgse mijn-employé SS-Onderschaarleider H. H. Bindels, vroeger lid van de NSNAP! Hoezeer de SS de Germaansche Werkgemeenschap als een zuiver SS-orgaan zag, en hoe belangrijk de SS het cultuurpolitieke werk van deze instelling vond, blijkt uit het feit, dat Bindels ‘z.Zt. für den Dienst in unseren Organisationen von der Waffen-SS eingezogen’ was?: een andere moge- lijkheid om hem uit de mijn te krijgen, was er blijkbaar niet. In wezen was evenwel die koppeling aan Ahnenerbe slechts een formeel vastleggen van een reeds bestaande situatie. Het betekende, dat de Germaansche Werkgemeenschap even strak als voorheen aan de leiband bleef lopen van de Duitse adviseur, die door Ahnenerbe bij de staf van de Höherer SSuPF als deskundige voor Volkstum en cultuurpolitiek was gedetacheerd. Of beter gezegd: aan de leiband behoorde te lopen. Want de intelligente en tactvolle Schneider had de Volksche Werk- gemeenschap ongemerkt precies zo kunnen leiden als hij zelf wilde, maar tegen SS-Oberscharführer F. W. Mai, die Schneider in oktober 1942 opvolgde doch niet diens overwicht op anderen erfde, hadden de leden van de Volksche Werkgemeenschap op een gegeven moment allerlei bezwaren? In het werk zelf bleef men autonoom. Ahnenerbe had wel altijd meer centralisatie nagestreefd van de verschillende wetenschappelijke en propagandistische activiteiten op dit gebied in de Germaanse landen. Daartoe werd in 1942 (vermoedelijk eind september) een coördinatie-orgaan te Berlijn opgericht als onderafdeling van Ahnenerbe onder de naam Germanischer Wissenschafts- einsatz. Het was juist om de leiding van dit nieuwe bureau op zich te nemen dat Schneider uit Nederland vertrok. De pogingen tot een grotere mate van centralisatie hadden echter door allerlei omstandigheden weinig succes.* Wat de praktische integratie in de SS-structuur, en anderzijds de werkzaamheden betrof, betekende het begin van de era-Snijder derhalve geen ingrijpende verandering. In de interne structuur trachtte men wel wat meer orde te brengen in de betrekkelijke chaos, die Theunisz had achtergelaten. Dat was trouwens een van de belangrijkste taken, die aan de zakelijke leider Bindels toevielen. In de loop der jaren waren aan de Volksche Werkgemeenschap steeds meer afdelingen toegevoegd, bestaande uit twee categorieën: vak-secties en regionale verenigingen. De eerste waren onder de naam van ‘arbeidsgemeenschappen’ niet veel meer dan kleine onder- afdelingen van de Volksche Werkgemeenschap, elk bestaande uit een leider en nog enkele andere krachten; zo waren er arbeidsgemeenschappen voor raskunde, voor geschiedenis, voor het volks- lied, voor sibbekunde e.d. Maar, geheel naar voorbeeld van Ahnenerbe, beperkte men zich niet tot volkskunde, geschiedenis en aanverwante disciplines. In het begin van 1942 werd als arbeids- gemeenschap van de Volksche Werkgemeenschap een ‘Dienst voor Ras- en Erfgezondheidszorg’ (soms ook wel minder germaans aangeduid als de ‘Dienst voor Anthropologie en Eugenetica’) opgericht, die onder leiding kwam te staan van de SS-arts J. A. van der Hoeven. Te Leiden werd de grondslag gelegd voor een universitair instituut in deze geest, door Snijder in een begrotings- voorstel aan Sievers van 6 juli 1943 aangeduid als een ‘Institut für Vaterschaftsgutachten’. Zolang de Leidse Universiteit echter gesloten bleef, zou de medicus, die directeur van dit instituut zou worden, de SS-man dr. W. F. H. Stroër, te Groningen een leerstoel bezetten in de anthropo-gene- tica, of om in Snijders termen te spreken in de ‘Rassenbiologie’. Hiermee zou (naar het model van Ahnenerbe) ‘die erste Lehr- und Forschungsstätte’ van de Werkgemeenschap gesticht zijn. Stroër kreeg in januari 1944 de Groningse leerstoel, maar het instituut kwam nauwelijks echt van de grond.’ (1) Geb. 25 juni 1905 te Wijlre; kringleider van de NSNAP-van Rappard, lid van de Ned. SS in de rang van Onderschaarleider (Doc. II Germaansche Werkgemeenschap Nederland a 3). (2) Doc. Il Germaansche Werkgemeenschap Nederland a 2. (3) Theunisz aan Feldmeijer 26 mei 1943, HSSPF 377 a. (4) Zie nr. 190, noot 4en nr. 599. (5) H 14 : 1456-60; Doc. I Stroër; NKR III E 6; nr. 495. De verhouding tussen het instituut van Stroër en de Dienst voor Ras- en Erfgezondheidszorg van Van der Hoeven is niet geheel duidelijk. In de plannen van Snijder hoorde de voorbereiding van het eerste tot de taken van de laatste. 273 DE GERMAANSCHE SS Alweer: van belang is hier niet zozeer het uiteindelijke, zeer magere resultaat van deze categorale secties der Volksche Werkgemeenschap als wel de ambitieuze bedoeling. Zeer bewust blijkt voort- durend de opzet om op de wetenschappelijke, populair-wetenschappelijke, en zuiver propagan- distische gebieden, waarop de Volksche Werkgemeenschap zich bewoog, de SS een preponderante positie in het toekomstige nazi-Nederland te geven. In het bovengenoemde begrotingsvoorstel inzake het instituut van Stroër schreef Snijder: ‘Obwohl die systematische, rassenbiologische Untersuchung des Niederländischen Volkes in vollem Umfang nicht die Aufgabe der Germanischen Arbeitsgemeinschaft sein kann, haben wir doch den Anfang gemacht, weil der Staat diese Aufgabe vorläufig noch nicht unternehmen kann, und weil wir, wenn es soweit ist, dann über unsren Apparat verfügen um damit die staat- lichen Stellen zu besetzen.’' Ook hier dus wenste de SS gereed te ziin om meteen beslag te kunnen leggen op bepaalde posities, wanneer de definitieve nazi-staat in Nederland gevestigd zou worden (hetgeen zich met persoonlijke ambities heel goed rijmen liet) en daarbij de NSB vóór te zijn. Op het sterk NSB-gekleurde departe- ment voor volksvoorlichting en kunsten waren reeds twee afdelingen in personele unie verenigd met twee arbeidsgemeenschappen van de Volksche Werkgemeenschap (weinig belangrijke overi- gens: voor handwerk en voor het volkslied). De eveneens zeer op de NSB geörienteerde Kultuur- kamer dreigde wel een greep naar deze instellingen te doen, hetgeen Snijder zich voornam in ieder geval te verhinderen? - terzijde zij aangetekend, dat hij blijkbaar het departement minder gevaarlijk achtte. Gevaarlijker echter nog dan overheids- of semi-overheidsinstellingen in handen van de NSB leek een Germanisches Forschungsinstitut in den Niederlanden, dat op r april 1942 gesticht werd. Dit was een initiatief van Seyss-Inquart, of waarschijnlijk nog meer van zijn Weense vriend Wimmer, de Generalkommissar für Verwaltung und Justiz, en SS-Hauptsturmführer Dr. Friedrich Plutzar, chef van de Hauptabteilung Wissenschaft, Volksbildung und Kulturpflege onder Wimmer. Plutzar was niet alleen Wimmers ondergeschikte, maar evenals de rijkscommissaris ook alweer een Weense vriend van hem. Dat hij een SS-rang had, speelde nauwelijks een rol; het initiatief, dat hij mede — of misschien wel grotendeels — genomen had, was uiteraard zeer gevaarlijk voor het monopolistische streven van de SS. Allicht was de eerste reactie van de SS koel, en van de zakelijke leider van Ahnen- erbe Sievers bepaald afwijzend. Himmler besliste echter anders. Hij had in die tijd geen enkele behoefte om onenigheid met Seyss-Inquart te krijgen, vooral niet als men door handig en tactvol optreden het Germanische Institut aan de leiband van de SS kon krijgen, of op zijn minst neutraliseren.* Dat had Schneider reeds voorgestaan, en dat gebeurde dan ook. De opperste zeggenschap over het instituut berustte weliswaar bij de rijkscommissaris, maar de dagelijkse leiding zou liggen bij Ispert, Plutzar, en Wim- mers adviseur voor universitaire zaken, de Keulse hoogleraar in de prehistorie W. von Stokar. De merkwaardige figuur deed zich hierbij voor, dat de SS-Führer Plutzar de politieke lijn van het rijkscommissariaat vertegenwoordigde (anderzijds ook weer niet een werkelijke anti-SS-houding aannam), en daarom in het SS-gareel gebracht en gehouden moest worden, niet alleen door Ispert, die, hoewel SS-Führer, afkomstig was uit het commissariaat-generaal van Schmidt, maar ook door Stokar,die ondanks wanhopig pogen het nimmer tot lid van de SS bracht. In feite bleef de monopo- (1) H 14: 1458. (2) H 14: 1464. (3) Nrs. 115 en 118. Zie voor nadere gegevens over het Germanische Forschungsinstitut noot 2 bij nr. 115. (4) Nr. 168 en noot 2 daarbij; nr. 229. (5) Zie voor hem nr. 44, noot 6. 274 PROPAGANDA EN INDOCTRINATIE lie-positie van de SS gehandhaafd. Het nieuwe instituut van Seyss-Inquart stuitte op de reeds lang gevestigde Volksche Werkgemeenschap, die achter zich de steun en de invloed van het SS-apparaat wist. Vrijwel alle Nederlanders, die aan de politieke en vakkundige eisen voldeden om de verschil- lende geprojecteerde afdelingen van het Germanische Forschungsinstitut te bezetten, waren al verbonden aan de Volksche Werkgemeenschap en haar onderafdelingen. De vak-secties van de Volksche Werkgemeenschap zijn hier hoofdzakelijk genoemd in verband met de concurrentiestrijd met NSB en rijkscommissariaat. Zoals gezegd bestonden zij elk slechts uit enkele krachten — en in sommige gevallen ontbraken die krachten zelfs geheel. De arbeidsgemeen- schap voor geschiedenis telde in 1943 vier leden, de arbeidsgemeenschap voor het volkslied in 1942 twee, waaronder de leider (op een stafvergadering van de Volksche Werkgemeenschap op 8 juni 1942 werd hem aangeraden zo snel mogelijk zijn studie te beëindigen; van andere arbeidsgemeen- schappen werd toen geconstateerd, dat zij ‘vrijwel dood’ waren). Kwantitatief hadden zij dus weinig te betekenen. De kwaliteit laten wij hier buiten beschouwing. In ieder geval had de Volksche (c.q. Germaansche) Werkgemeenschap in al de jaren van haar bestaan voortdurend de grootste moeite om medewerkers te vinden, die ideologisch geheel aan de SS-eisen voldeden, maar tevens op hun vakgebied voldoende gekwalificeerd waren. Het was steeds een principe van de Volksche Werkgemeenschap geweest, dat alleen actieve medewerkers er deel van konden uitmaken. Daarmee beperkte de werkgemeenschap zich praktisch geheel tot de reeds meermalen genoemde volkse groep — de groepering van het voor-oorlogse Der Vaderen Erfdeel zonder Farwerck — aangevuld met een klein aantal wetenschapsbeoefenaars en publicisten, die zich na de Duitse inval door de SS had laten aanwerven. De werkgemeenschap was dus een kerngroep; de nieuwe voorzitter kreeg op I juni 1943 van Feldmeijer de opdracht ‘alle op het gebied van wetenschap en kultuur in den zin der SS werkzame krachten te bundelen en richting te geven... Onder Uw leiding moet aldus een intellectueel kader der SS worden gevormd, dat bereid is, zich gedisciplineerd in te zetten op een wijze als noodzakelijk wordt geacht’? Ook dit drukte precies de bedoeling uit, die Feldmeijer al sinds de oprichting van de Volksche Werkgemeenschap had gekoesterd. Hoe moest dit ‘intellectuele SS-kader’ nu echter de massa bereiken? Met de uitgave van Hamer en de Volksche Wacht en wat incidentele publikaties kwam men er niet. Daarom werden er in de loop der tijd regionale verenigingen opgericht (waarvan, net als bij de Volksche Werkgemeenschap zelf, Feldmeijer zowel juridisch als feitelijk de stichter was), die als onderafdelingen van de Volksche Werkgemeenschap moesten fungeren, en waarvan iedereen lid kon worden. De eerste organisatie van dit soort was ‘Saxo-Frisia’, dat in januari 1941 gesticht werd en zich bezighield met de heem- en volkskunde en aanverwante zaken van de noord-oostelijke provincies (1) De wetenschappelijke productie was toch al gering. Wellicht is de enige studie, die onder de auspiciën van de Volksche Werkgemeenschap verscheen en daarbij wetenschappelijk gezien vermeldenswaard is, het boek van Theunisz: De Nederlandse Oostkolonisatie. Meer in het bizonder die in Brandenburg in de 17e eeuw tijdens de regering van den Groten Keurvorst. Studiereeks der Germaansche Werkgemeenschap Nederland No. 1. Uitgeverij Hamer 1943. De schrijver had niet alleen een wetenschappelijke, maar ook ‘een opvoedende en propagandistische waarde’ voor ogen; de bedoeling was duidelijk aan te tonen ‘hetgeen wij als Germanen in de Germaanse ruimte tot stand hebben gebracht.’ (p. 7, 8,9). Men mag aannemen, dat de motieven van Rauter en Himmler, die Theunisz bij zijn onderzoek krachtig steunden, geheel en al op dit vlak gelegen hebben. Niet ten onrechte echter rekent Schöffer, Nat. soc. gesch., p. 258, het werk tot de historisch-waardevolle bijdragen uit de nazi-hoek. (2) HSSPF 377 b. 275 DE GERMAANSCHE SS van Nederland met inbegrip van een deel van Gelderland. De maand daarop - officieel pas in met — werd een aparte Friese onderafdeling van Saxo-Frisia gevormd onder de naam Fryske Rie (Friese Raad). Saxo-Frisia was behalve de eerste ook de belangrijkste, in ieder geval zeker de meest geruchtmakende gewestelijke bond door de conflicten, die de Fryske Rie vrijwel onmiddellijk kreeg met de leider van Saxo-Frisia, de Groningse hoogleraar in de germanistiek prof. dr. J. M. N. Kap- teijn, die tijdens de eerste bezettingsjaren rector-magnificus van de Groningse universiteit was en ondanks zijn hoge leeftijd (hij was in 1870 geboren) door de SS als een der meest waardevolle steun- pilaren werd beschouwd en in 1942 de rang van SS-Onderstormleider kreeg. Zijn schepping - want dat was Saxo-Frisia zonder enige twijfel — bereikte in januari 1944 een ledental van 542." In december 1942 werd de “Frankische Werkgemeenschap De Spade’ opgericht voor Noord- Brabant en Limburg, en het anders deel van Gelderland (daar wisselde de demarcatielijn wel eens). Deze vereniging bracht het onder de energieke leiding van Bindels na minder dan twee maanden —althans volgens de leider zelf — tot 300 leden.? Tenslotte volgde in 1943 de ‘Heem- en Volkskundige Werkgemeenschap De Lage Landen’, die het restant van Nederland, het westen des lands dus, besloeg, en geleid werd door SS-Opperschaarleider G. A. van Schaik, een hbs-directeur te Haarlem. Vrijwel alles aangaande deze laatste vereniging is in het duister gehuld: stichtingsdatum, leden- aantal, en activiteiten zijn onbekend. Vermoedelijk zijn De Lage Landen — eigenlijk een voort- zetting van de vroeger als landelijk bedoelde Bond voor Heemkunde, een even vage dochterorga- nisatie van de Volksche Werkgemeenschap - in het embryonale stadium blijven steken.? Die Bond voor Heemkunde zelf werd bij de reorganisatie in 1943 omgezet in een overkoepelend orgaan boven de drie regionale verenigingen onder leiderschap van Kapteijn. Dat feit is alleen in zoverre van belang, waar Kapteijn aangaf, dat met de bond, en daarmee met de drie regionale verenigingen, werd nagestreefd ‘das niederländische Volk zu nationalsozialistischem Denken zu erziehen, damit es in das gross- germanische Reich eingeschaltet werden kann.’ Die woorden waren uiteraard alleen voor intern gebruik bestemd, en zeker niet voor kennisneming door de gewone leden van Saxo-Frisia, De Spade, of De Lage Landen. De Nederlanders, die ge- interesseerd waren in archeologie, prehistorie, volkskunde en dergelijke zaken, en daarom zich bij een van deze genootschappen aansloten, werden in feite lid van een SS-organisatie, al waren mis- schien weinigen zich daarvan bewust. Tegenover hun eigen leden en naar buiten trachtten deze verenigingen zich zo neutraal mogelijk voor te doen. Directe nazi-propaganda werd uiteraard vermeden. Hun periodieken en excursies waren weer bijna helemaal gevuld met de onvermijdelijke boerenhoeven, gevelstenen, kinderrijmpjes, en verdere getuigenissen van het volks verleden. Alweer: welke resultaten heeft dit nu allemaal gehad? Dat men zich voorstelde met dit soort gepopulariseerde archeologie en ethnografie het Nederlandse volk tot het nazidom te bekeren, en dan nog wel tot de specifieke SS-variant ervan, zoals Kapteijn dat in de hierboven weergegeven woorden formuleerde, wijst op een haast ridicule overschatting van alles, wat met Volkstum te maken had. Die overschatting lag in de nazi-ideologie besloten. Weliswaar was dit volkskundige gebied slechts één van de lijnen, waarlangs de SS werkzaam was, maar het was in SS-ogen een zeer wezenlijke lijn. In hoeverre het nationaal-socialistische karakter van Saxo-Frisia en haar zuster- verenigingen door de gewone leden beseft is, weten wij niet, maar wij nemen aan, dat de meeste (1) Grafiek van ledenaantal van Saxo-Frisia en de Fryske Rie, HSSPF 17 d. (2) Mai aan Kapteijn 2 feb. 1943, HSSPF 17 a. (3) Verspreide gegevens in Doc. II Stichting Heem- en Volkskundige Werkgemeenschap ‘De Lage Landen’; H 14; Doc. II Germ. Werkgem. Nederl. ; Doc. I G. A. van Schaik. (4) H 14 : 1544. ü 276 PROPAGANDA EN INDOCTRINATIE belangstellende Nederlanders door het veelvuldig gebruik van het woord ‘Germaans’, zo niet door algehele stijl en toon, gewaarschuwd zijn geweest. Of konden zijn geweest, zoals de streng protes- tantse Friese kruidenier met prehistorische en volkskundige belangstelling, over wie een kernlid van de Volksche Werkgemeenschap rapporteerde: ‘Is wel ruim van opvatting, doch kan door invloed van chr, geloof niet aan ons werk meedoen... Door zijn fijngevoeligheid doorziet hij onmiddellijk elke poging van mij om hem aan onzen kant te krijgen: ‘Och, het zou voor ons werk wel mooi zijn, maar ik ben orthodox opgevoed, dus laat mij maar.” Nu zegt dit niet zozeer iets over de principiële afwijzing van het nationaal-socialisme door deze fijngevoelige calvinistische Fries, gezien de toevoegingen van de rapporteur: ‘Hij ziet op tegen de herrie welke zijn ommekeer zou veroorzaken in zijn bekrompen omgeving... Het is niet raadzaam hem lectuur over ons streven te zenden. Hij krijgt er met zijn omgeving last mee’!, maar wel over doel en methoden van de Volksche Werkgemeenschap en haar sub-verenigingen. Die zullen, naar wij aannemen, wel vaker wat doorzichtig zijn geweest, temeer omdat een enkele maal in de publieke uitingen van de volkse genootschappen een ontsporing plaatsvond, zoals van Kapteijn, toen hij in Het Noorder Land, het maandblad van Saxo-Frisia, Hitlers boek Mein Kampf als ‘een geniaal cultuur-historisch en cultuurphilosophisch werk’ aanprees? Er waren echter wel meer en erger onvoorzichtigheden begaan. Toen op 24 mei 1941 de Fryske Rie als sub-orgaan van Saxo-Frisia officieel en openlijk opgericht werd, loog Kapteijn weliswaar, dat de arbeid van Saxo- Frisia zuiver cultureel en on-politiek was, maar er waren bij deze gelegenheid zeer weinig belang- stellenden, hetgeen de SD verklaarde uit het feit, ‘dass der Vorstand der Fryske Rie den politischen Fehler beging, im Einladungsschreiben von einer ‘Arbeit im nationalsozialistischen Geist’ zu sprechen? Nogmaals, het lijkt ons, dat ook zonder deze flaters de meeste Nederlanders het nazi-karakter van een en ander wel onderkend hebben. Daarvoor was het accent, dat voortdurend op het gemeen- schappelijke Germaanse bloed en de gemeenschappelijke Germaanse culturele erfenis van Duitsers en Nederlanders gelegd werd, te zwaar, het gemak, waarmee de staatkundige, linguïstische, en his- torische scheidingslijnen werden genegeerd, te groot. Veel minder duidelijk zal het zijn geweest, dat deze volkskundige organisaties niet alleen de niet- nationaal-socialistische Nederlanders trachtten te beïnvloeden, maar dat zij toch iets anders waren en wilden dan de NSB, en waarschijnlijk zullen slechts weinig Nederlanders buiten het nazi-milieu begrepen hebben, dat het hier in wezen een ideologische speerpunt van de SS betrof, mede of juist vooral gericht tegen de NSB, en voorzover de Generalkommissar z.b.V. Schmidt en zijn apparaat de NSB steunden of anderszins Volkstum-politiek bedreven, ook tegen hem en de NSDAP. Dat laatste kon natuurlijk nooit worden gezegd; hoogstens een enkele maal gefluisterd tegen ingewijden. Toen één van die Nederlandse ingewijden in december 1941 met de Beauftragte voor Friesland in conflict was geraakt, omdat hij inzake de Friese cultuurpolitiek bezwaren tegen Mussert en Schmidt had geuit, waarschuwde Schneider hem: (1) Valeton aan Schneider 23 sept. 1941, bijlage, HSSPF 16 b. (2) Het Noorder Land, 2e jrg. (okt. 1942-okt. 1943), p. 130. (3) MadN 47 Cb. 277 DE GERMAANSCHE SS ‘Sprechen Sie wirklich nur mit Menschen, auf die Sie sich hundertprozentig verlassen können offen über gewisse Probleme. Nach aussen ist unbedingt loyale Zusammenarbeit mit der offiziellen Parteipolitik notwendig.”! De lijn, die men volgde, bestond in zoveel mogelijk neutraliteit naar buiten als met de indoctrinatie- doelstellingen te verenigen viel, binnen nazi-kring hartelijke samenwerking met het rijkscommis- sariaat en NSB-instellingen, en in werkelijkheid een zo strak mogelijke binding aan de SS. De drie-deling van Nederland in Saxo-Frisia, De Spade, en De Lage Landen sloot aan bij de voor-oorlogse indeling van het Nederlandse volk door sommige volks-denkende lieden in Friezen, Franken, en Saksen. Holland, wij zagen het reeds?, heette het meest besmet te zijn door volksvreem- de elementen. Het had daarbij de provincie altijd onderdrukt, vooral de Friezen en de Saksen, en natuurlijk ook wel de Franken in Noord-Brabant en Limburg. Dit soort gedachten, beter gezegd obsessies, leefden buitengewoon sterk bij lieden als Roskam, en wat de Volksche Werkgemeenschap betreft, bij Theunisz, wiens afkeer van ‘Holland’ inderdaad bij tijden ziekelijk genoemd kan worden?, ook bij Bindels, en eerst recht bij Kapteijn, wiens regionalistische idée fixe ook al van oude datum geweest schijnt te zijn. De tri-partitie was voor een groot deel aan zijn noeste arbeid te danken, en niet toevallig was Saxo-Frisia het eerste, en naar het lijkt meest succesvolle regionale genootschap, en evenmin toevallig was De Lage Landen, waarin Holland zelf gerepresenteerd werd, het laatste en meest onbeduidende. De SS bracht de agrarische provincie in opstand tegen het verstedelijkte Holland — binnen de enge nazi-kring dan, en daar ook maar in zeer beperkte mate. Kapteijn spande de kroon met een nimmer verzwakkend wantrouwen tegen alles wat op ‘Hollandse hegemonie’ scheen te duiden. ‘Holland’ was synoniem met centralisatie, met het begrip ‘stad’ etcetera. Dit ging zover, dat hij hetzelfde wantrouwen koesterde tegen de Volksche Werkgemeenschap zelf, want dat was ook een centraliserend orgaan, en in zekere zin zou het de Hollandse onderdrukking kunnen continueren.* Uit niets van wat Kapteijn in de loop der jaren schriftelijk vastlegde — en dat was niet gering — blijkt enige bezorgdheid over mogelijke centraliserende tendensen in het nationaal-socia- listische Duitsland, in de SS, of over iets, wat op onderdrukking van die kant zou kunnen wijzen; zijn angsten voor dergelijke gevaren uit die hoek reserveerde hij uitsluitend voor de Volksche Werk- gemeenschap. Van het begin af weigerde hij zich onder het gezag van de werkgemeenschap te stellen, en eiste hij bij voortduring de erkenning van Feldmeijer, dat hij als leider van Saxo-Frisia alleen verantwoording schuldig was aan Feldmeijer als Voorman der Germaansche SS, en daarboven aan Rauter als Höherer SSuPF. Een erkenning, die Feldmeijer voortdurend mondeling en schriftelijk gaf, met zoveel woorden als Kapteijn wenste — en zoveel geduld als Feldmeijer maar op kon brengen, krijgt men de indruk. De SS ontzag de oude heer zoveel mogelijk, dat blijkt zonder meer uit alle stukken. Maar daar waren goede redenen voor. Op het eerste gezicht lijkt het wellicht merkwaardig, dat in de Ger- maansche Werkgemeenschap, die toch tot taak had haar publiek het besef bij te brengen van de grote Germaanse leefruimte (goed-Nederlandse termen zijn op dit gebied eigenlijk niet voorhanden) zich een curieus regionaal nationalisme kon ontplooien. Kapteijn immers stond waarlijk niet alleen met zijn hersenschimmen. Maar die zaken waren allerminst onverenigbaar, integendeel: de Duitse bezetter (en bij uitstek de SS), overwoog, dat regionaal separatisme ten opzichte van de Nederlandse totaliteit heel wel bruikbaar voor zijn doeleinden zou zijn. Wanneer de Nederlandse ‘Saks’ of ‘Frank’ (1) Notitie Schneider 16 dec. 1941; Schneider aan Bohmers 17 dec. 1941, HSSPF 16c. (2) Ziep. 198, 210. (3) Van Etten, Ned. SS, p. 64. (4) Het is ondoenlijk alle vindplaatsen hiervan op te geven; in bijna ieder van de vele brieven van Kapteijn aan diverse instanties is steeds dezelfde teneur aanwezig, HSSPF 16 b, 17 a, b, c, ook H 14: 1480-83. (5) A.v., ook HSSPF 376 b. 278 PROPAGANDA EN INDOCTRINATIE zich in de eerste plaats bewust zou worden van de veronderstelde band met zijn stamgenoten in de aangrenzende delen van Duitsland, zou één van die doeleinden: het vervagen van de oostelijke grens van Nederland, weer dichter in het verschiet komen. Daarom hechtte de SS zo veel waarde aan lieden als de bejaarde Onderstormieider, die geheelen al het door de SS gepropageerde doel in de vorm van het groot-Germaanse rijk onderschreef en dat via de opsplitsing van het eigen land wilde bereiken: ‘Die Aufteilung unseres Landes ist, ich brauche es kaum noch zu wiederholen, der einzige Weg zu einer völkischen Bindung zu kommen, damit das gesamte Volk ein Instrument besitzt, das sich zielbewuszt dem Grosz-germanischen Reich eingliedern kann und will.’ Maar consequent een politiek, op deze gegevens gebaseerd, voeren, wilden en konden de Duitsers niet. Ook de SS niet. Daar waren allereerst de inherente tegenstellingen tussen al deze vage en nogal verwarrende ideologische elementen zelf. Gepaard daarmee, hoewel niet altijd parallel daar- mee, gingen de tegenstellingen tussen de betrokken Duitsers zelf, en de betrokken Nederlanders, ook binnen de SS, en binnen de Volksche Werkgemeenschap. Met name manifesteerden die zich in de geschiedenis van Saxo-Frisia. Kortweg gezegd kwam het er op neer, dat Kapteijn in de leider van de Fryske Rie, de SS-maat D. Kiestra, een even eigenzinnige figuur tegenover zich vond, waar hij die onder zich meende te hebben. Feldmeijer en de betrokken Duitse SS-functionarissen steunden Kapteijn in zijn ruzie met de leiding van de Fryske Rie. Persoonlijke en politieke motieven waren hier onontwarbaar met elkaar verknoopt: de anti-centralistische Kapteijn wenste zelf bitter weinig autonomie aan de Fryske Rie toe te kennen; in zijn conceptie was er voor een apart Fries volk en een aparte Friese cultuur geen plaats. Zijn ethno-culturele eenheid was ‘Friesch-Saksisch, als voortzetting van het ‘Friesch-Nedersaksische gebied in Duitschland’? onderdeel van het grote Germaanse geheel. De collaborerende Friezen, zij mochten zich nationaal-socialist noemen en dat ook wel zijn, hadden allereerst de verwezenlijking van bepaalde Friese aspiraties op het oog.’ Het monstrum Saxo-Frisia bevredigde hen niet, hetgeen allerminst verwonderlijk is. Maar ook het Germaanse ideaal bleek voor hen tamelijk secundair te zijn. Voordat de lezer echter in meer details van deze uiterst gecompliceerde materie duikt*, en daar- mee in de veelhoeksverhouding tussen NSB, SS, Schmidt, Rauter, Feldmeijer, Kapteijn, Kiestra en voorts alle andere figuren en instellingen, die erbij betrokken waren, willen wij eerst het streven van de belangrijkste groeperingen in een paar woorden nog eens schematisch weergeven. De NSB had tijdens de bezettingsjaren geregeld de woorden ‘volks’ en ‘Germaans’ in de mond, maar dacht daarbij toch in eerste en laatste instantie aan een ethnische eenheid, die omvat werd door de Nederlandse staatsgrenzen; onuitgesproken, want door de Duitse vrienden streng ver- boden, bleef meestal de bijgedachte aan een uitwissen van de zuidelijke grens en een vereniging met de Vlamingen in een veronderstelde groot-Nederlandse gemeenschap. Schmidt en de NSDAP steunden om allerlei meest machtspolitieke overwegingen de NSB, maar zoals bijna alle Duitse (1) Kapteijn aan Mai 25 aug. 1943, HSSPF 17 c. (2) Het Noorder Land, 2e jrg., p. 132. (3) Zieo.a.nr. 357. (4) Een en ander in nr. 63, noot 3. 279 DE GERMAANSCHE SS instanties wensten zij de werkelijke of gepostuleerde gemeenschappelijke momenten van Duitsers en Nederlanders zoveel mogelijk te benadrukken; de bijgedachte, natuurlijk nimmer openlijk uitgesproken, was eenvoudigweg annexatie bij Duitsland. De SS wenste, en dat bepaaldelijk door middel van de activiteiten van de Volksche Werkgemeenschap, eveneens de oostelijke grens van Nederland uit te wissen, maar dan om tot een groot-Germaans Rijk te komen. Dat dit in de prak- tijk weinig anders dan annexatie bij Duitsland betekend zou hebben, doet niet aan het feit af, dat vele leidende Duitse SS-figuren, ook Himmler, in dit Germaanse ideaal tot op zekere hoogte ook wel oprecht geloofd hebben. Een van de middelen was het aanwakkeren van regionaal separatisme, en het gevoel van verbondenheid van de regio met de stamgenoten aan de andere kant van de (oostelijke!) grens. Maar bij die verbondenheid mocht dan natuurlijk nooit het accent komen te liggen op het Nederlandse deel — dan zou eerder het gevaar bestaan, dat bepaalde groepen West- Duitsers zich meer met Nederlandse ethnische eenheden verbonden zouden voelen dan met het Pruisische Berlijn of het Beierse München: dit zou een Nederduits separatisme kunnen oproepen. Die angst schijnen de Duitse machthebbers inderdaad gehad te hebben. Schmidt sprak op 2 maart 1943 tegenover Schneiders opvolger Mai als zijn mening uit, dat zij, de Duitsers, ‘keine Veranlassung hätten, unnötigerweise eine Gemeinsamkeit des gesamten Westraumes zu betonen.’! De SS, althans de Duitse SS-leiding, was aanvankelijk niet ongeneigd een besef van verbondenheid tussen de Nederlandse Friezen en de Friezen in Duitsland en Denemarken te stimuleren, maar ook zonder Kapteijn waren zij er op den duur wel achter gekomen, dat het accent dan op de eerste groep Friezen zou komen te liggen, en niet op hun Duitse of Deense stamgenoten. Dat zou niet de Nederlandse Friezen naar het groot-Germaanse rijk, lees: Duitsland, trekken, maar eerder de Oost- en Noord- Friezen naar het Nederlandse Friesland, en dat was wel het allerlaatste, dat de SS wenste. Irreëel zijn deze phobieën in onze ogen. Maar zij zijn niet veel irreëler dan de hele warrige völkische ideologie, die tot basis van een politiek werd gemaakt. Die ideologie was niet alleen maar een opportuun wapen in de politieke strijd, er werd tot op grote hoogte in geloofd. Maar een Himmler, een Feldmeijer, een Kapteijn (om nu maar qua persoonlijkheid en positie volledig ver- schillende figuren in de SS te nemen) hadden hun eigen opvattingen van Volkstum, hun eigen inter- pretatie van de gemeenschappelijke ideologische code. De nationaal-socialistische leer was vaag en irrationeel genoeg om grote speelruimten toe te laten, zonder dat men het pad der orthodoxie verliet. Voegt men nog daarbij de nodige persoonlijke en incidentele factoren, dan is het te begrijpen, dat de SS nooit goed haar houding tegenover problemen als de Friese kwestie heeft kunnen bepalen; de NSDAP en de NSB trouwens evenmin. Achteraf is het gemakkelijk om te beweren, dat met deze doelstellingen en deze middelen nooit belangrijke sectoren van de Nederlandse bevolking voor de gewenste ideologie gewonnen zouden kunnen worden. Men houde echter in het oog, dat de gepopulariseerde wetenschappen met betrek- king tot het Volkstum slechts één der wegen vormden, die de SS bewandelde, zij het een zeer belang- (1) Nr. 356. Schmidt zei dit naar aanleiding van de stichting van de Frankische Werkgemeenschap De Spade, die blijkbaar voortkwam uit een groepering, die sterk verbonden was met West-Duitsland, speciaal met Aken en omgeving (nr. 356, noot 4). De angst van Schmidt gold weliswaar in de eerste plaats moge- lijke bindingen tussen Zuid-Nederland, België en Frankrijk, en bovendien had hij bepaalde politieke bezwaren tegen De Spade, maar o.i. is in deze uitspraak ook de angst voor een West-Duits separatisme wel degelijk aanwezig. Volgens Van Etten voelden bepaalde West-Duitsers wel voor een grotere band met Nederland en zelfs met ‘Dietsland’ als tegenwicht tegen het Pruisische en Oostenrijkse element. Tot deze lieden zouden onder meer behoord hebben de Keulse historicus Fr. Petri (zie voor hem Schöffer, Nat. soc. gesch., p. 326, 327) en de luitenant Toepfer, met wie Mussert vlak na de Duitse inval in Nederland gesprek- ken over de politieke toekomst van het land voerde (zie p. 233). Het gerucht liep zelfs, dat Toepfer voor de oorlog tot gevangenisstraf zou zijn veroordeeld wegens Nederduits separatisme (Van Etten, De Duitsers en het Dietse streven, p. 22-24). 280 PROPAGANDA EN INDOCTRINATIE rijke in SS-ogen. Voorts, dat er vanuit het perspectief van de SS gezien al heel veel gewonnen was, wanneer men de NSB halverwege naar de groot-Germaanse hoek getrokken zou hebben, plus een aantal kwalitatief belangrijke collaborateurs buiten die partij. Een zeker succes schijnen de Ger- maansche Werkgemeenschap en de cultuurpolitiek van de SS toch wel gehad te hebben, tenminste te oordelen naar uitspraken van de betrokken Duitse SS-functionarissen uit 1944. Men krijgt echter de indruk, dat de tevredenheid over bereikte resultaten niet zozeer het winnen van bredere kringen voor de gewenste ideologie betrof, als wel de organisatie. Die achtte men in Nederland het verst voortgeschreden. Schneiders opvolger Mai vond het resultaat van het volkse werk in Nederland ook groter dan in Noorwegen, hetgeen te danken was aan het feit, dat er al voor de oorlog een volks- denkende groep Nederlanders was.! Ispert was na een reis naar Noorwegen en Denemarken ‘mit der Überzeugung zurückgekommen, dass wir beiden Ländern weit voraus sind’? Schneider be- schouwde het werk in Nederland als de ruggegraat van heel de cultuurpolitiek in alle Germaanse landen. ? Sterker: men lag voor op Duitsland zelf. Dat was enerzijds nu ook weer niet zo verschrikkelijk merkwaardig, omdat de gemiddelde Duitser vrijwel geen notie had van pan-Germaanse idealen — zelfs de gemiddelde Duitse SS-man had daar heel weinig benul van, zoals de SS zelf vaak moest erkennen. Anderzijds was het toch opmerkelijk, dat op dit gebied de SS-groep in Nederland het initiatief in handen leek te nemen. Niet alleen, dat zij sinds januari 1943 ook een Vlaamse uitgave van Hamer uitbracht — nagenoeg identiek aan de Nederlandse — sinds maart 1944 verscheen in Duitsland een nieuw maandblad onder de titel Hammer, bestaande uit vroegere artikelen van Hamer van leden der Germaansche Werkgemeenschap in Duitse vertaling, en oorspronkelijke Duitse bijdragen. Dit blad werd onder supervisie van Ahnenerbe op de Duitse markt gebracht, maar werd samengesteld door de uitgeverij Hamer te Amsterdam; de verantwoordelijke redacteur was evenals bij de Nederlands-talige zustertijdschriften Nico de Haas. Als mede-redacteur voor de Nederlandse uitgave had hij naast zich o.a. Nachenius, voor de Vlaamse editie een paar verder te verwaarlozen Belgen, voor Hammer Schneider zelf. Hierin vond een ideologisch streven van de SS concrete vorm, en dit gebeurde niet vanuit Duits- land, maar integendeel vanuit Nederland naar Duitsland en de andere Germaanse landen, en dat op uitdrukkelijke wens van Himmler.* Voor het eerst scheen hier iets verwezenlijkt te worden van de gedachte, die onder sommige Duitse en Nederlandse SS-leden lzefde, dat het Germaanse rijk gerealiseerd zou worden vanuit de ‘randgebieden’, die het Duitse kernland in hun idealistische vaart naar het rijk toe zouden meeslepen. Zo formuleerde Schneider het ook: ‘Auch der deutsche Leser muss noch im allgemeinen für die gross-germanische Idee gewonnen werden. Daher erfüllt die Zeitschrift in Deutschland eine notwendige Aufgabe, insbesondere deshalb, weil immer wieder so stark betont wird, dass es sich bei dieser neuartigen Zeitschrift um eine Leistung handelt, die wesentlich in den Niederlanden, also einem germanischen Randraum, für das gesamte germanische Reich gestaltet wird. Der Reichsführer-SS legt auf diesen Gedanken- gang auch gerade im Kriege den allergrössten Wert und betont es immer wieder, in dieser Zeit- schrift eine erste germanische Reichszeitschrift zu sehen.” (1) Nr. 495. (2) Ispert aan Rauter 29 aug. 1944, HSSPF 6c. (3) H 917 : 5742. (4) Men zie hiervoor de jaargangen van de genoemde bladen; nr. 495; CDI 74 G. Ahnenerbe zette de verspreiding van Hammer door met hulp van het RSHA tegen de uitdrukkelijke wens van de Reichs- pressekammer. Het conflict met dit orgaan was nog steeds niet beslecht, toen men in september 1944 vanwege de geallieerde opmars besloot de uitgaven te staken (zie nr. 495, noot 14). (5) Not. Schneider 7 juli 1944, CDI 74 G. 281 DE GERMAANSCHE SS Met Hammer was dus de eerste concrete zuiver al-Germaanse prestatie geleverd, en dat vanuit Nederland! Een hoopvol teken voor die groot-Germaans voelende collaborateurs in Nederland, die de daar gepropageerde SS-ideologie naievelijk voor wezenlijker aanzagen dan de werkelijke machtsverhoudingen van het ogenblik. Het kon ook alleen maar stimulerend werken op hun heime- lijke gedachte, dat de Nederlanders door hun betere ras-eigenschappen en hun grotere bestuurs- technische capaciteiten in een gezamenlijk groot-Germaans rijk de Duitsers wel eens zouden kunnen overvleugelen, althans een belangrijker rol zouden kunnen spelen dan met de getals- verhoudingen tussen Duitsers en Nederlanders overeenkwam. In een zelfstandige Nederlandse staat, zoals de NSB dat wenste, zouden zij die ontplooiingsmogelijkheden niet hebben. Ook Rost en Feldmeijer schijnen dergelijke gedachten gekoesterd te hebben! De strijders voor Germaanse gelijkberechtigdheid wisten niet, dat Schneider de noodzaak van de Duitse uitgave mede had be- pleit, opdat ‘keineswegs der Eindruck entsteht, dass auf diesem Sektor der deutsche Führungs- anspruch nicht bestände’.? Weliswaar was dit tevens een argument geweest om de medewerking van Duitse publiciteits-instanties te krijgen, maar men moest wel uitermate verblind zijn om niet in te zien, dat die Duitse ‘Führungsanspruch’ er levensgroot was en dat de Duitse SS die onver- kort zou handhaven. Wisselwerking tussen alle geestelijke krachten in alle Germaanse landen stond zeer zeker op het ideaal-program, en Schneider c.s. mogen enig Germaans idealisme oprecht gekoesterd hebben, in de praktijk was er slechts van éénrichtingsverkeer sprake, en dat had zijn vertrekpunt niet in Nederland. 