Beschryving van's Graven-hage
„ hog zal de Deken van de voorfz Kapelle hebben het regt van 55 de Vonte en Begravenilie , voor zoo verre de voorn. perzoonen 55 aangaat, in de voorfz kerke van St. Jacob in den iJage ; behou- 55 dens dat hy of zyne V ikaris uit zynen naame beleefdelyk zal eif- 55 fchen de fleutels van de Vonc van den Cureit van de vooiiz ker" 55 ke van St. Jacob in den Hage , zoo dikvvyls het nodig zy5 ter tyd 55 toe dat de \oorfz kapelle een eige Vont en Begraafplaatze heij- 55 ben zal. 5, Uok zullen de voordeelen en inkomftcn 5 die ter gelegentheid 55 van den doop , of reiniging na het kraam-bedde van de voor- 5, zeide perzoonen , hier boven uitgedrukt 5 zullen opkomen , om 55 vredes wille 5 voor de eene helft behooren aan den Deken of 55 het Kapittel van den Hage 5 en voor de andere helft aan den Cu- 55 reit en Paftoor van de voorfz St Jacobs kerke in den Ilai;e 5 zoo 55 lange de voorfz kapelle geen eige Vont hebben zal ; en zullen de 55 vrouwen, w elke gereinigt moeten wordcn , de keure hebben in 5, welke van beide die kerken zy vvillen gereinigt zyn ; tc m eten in 55 de Kapelle of in de Parochiale kerke van St. Jacob in den liage, 55 zoo lang de voorfz kapel geene Vont heefc. 5, Alle weduwen van de voorfz perzoonen, fchoon ze in het rouvv- 5, jaar of weduwelyken ftaat komen te overlyden , zullen insgelyks 55 wezen onder de ziel-zorge \ an den Heere Pailoor van de St. Jacobs 5, kerke in den Hage. 55 Insgelyks zullen de Heeren Deken en Kapitulalren betalen aan 3, den Cureit of Paftoor van de St. Jacobs kerk in den Hage 5 alle jaa- 5, ren in het toekomende het gewoonlyk jaargeld van zes fchellingen 35 \laemfche munte5 tot boetinge van het nadeel 5 't welk de Cu- 55 reit van de kerke van St. Jacob 1yd by de uitzonderinge van de 55 ^ oorfz perzoonen , te betalen op de gewoonlykc termynen , te 55 ueten alle jaaren of binncn agt dagen na Kcrsmis. 55 Ook zullen alle andere perzoonen 5 hier boven niet genoemt 5 55 ftaan , gelyk zy van regts u egen moeten 5 onder de zorgc van dew 55 Paftoor van de St. Jacobs kerke in den Mage. „ Insgelyks zal de Pafioor of Cureit van den Hage vooi taan gcnie- 55 ten alle de eerlle jaargetyden van alle perzoonen in zync kcrk of 35 op zyn kerkhof begraven werdende ; behoudcns dat daar door de 35 Heeren van de kapelle niet benadeelt werdcn m de Millen van ,, den zevenflen of van den dertigften dag. „ Pnde om voor te komen , dat by gelegentheid van de omme- 35 gangen 5 die de Heeren van de kapelle doen buiten den omtrek 35 van het Ilof 5 gcene moeielykheid en gebeure , zullen de Heeren 3, van het Kapittel vermogen , gelyk zy gewoon zyn 5 alle jaaren ee- 35 nen ommegang te docn met de doorne kroon , en ook op de 5, Kruis-dagen , maar geene andere buiten den omtrek van het Hof , 3, ten zy met fpeciale toelating en toertemming van den Cureit van ,, den Hage ; Behoudens als de Heeren van het Kapittel om een 35 wettige oorzaake een algemeenen omgang houden willen 3 als wan- 5, neer de Cureit van den Hage , na dat zy hem daar van kcnnille Kk x „ zul- 468 B I^ S C II H Y V I N G 5, zuUen hebben gegeven , gehouden is te verfchynen met het hoog- 5, vvaardig Sacrament m de voorfz kapelle by de Heeren , en met 35 hen den ommegang te doen , en aan den zelve voor alle anderen i „ in de geftoelten van het Choor van de Parochie van St. jacolj in I 5, den liagcj en in de procellie de hoogfte plaets voor allc anderen p 3, te geven. „ Lnde zuUen de voorP/: partyen verbonden en gehouden zyn dit 5, verdrag ten alien tyden te onderhouden , en de Heeren van het „ Kapittel van den Hage zullen ten hunnen korte gehouden zyn ,3 dit verdrag tc doen bekragtigen by den hciligen Apoltolifchcn „ Stoel 3 ""t welk indien zy binnen 't jaar doen , zal de Curcit van 5, St. Jacob in den Hage hen tot verligting der onkoften geven twee 5, poiiden gfooten Vlaamfch 3 en zoo zy binnen 't jaar na de onder- 3, tekeninge van dit verdrag de voorfz bevettiginge niet verkregen 33 hebben, zullen zy alle jaaren na verloop van het eerlle, aan den ,3 voorfz Cureit van de St. Jacobs kerke geven een pond groot ♦ 3, Vlaams 5 zoo lange tot dat zy de brieven van de voorfz l^evelli- ' 3, ging metter daad zullen verkregen hebben , en zullen met eencn 3, bezorj7;en dat 'er een dubbel van dezelve Bulle gemaakt vve.de, op „ dat een ieder van de partyen daar van een afzonderlyke bulle heb- 33 ben moge. Behoudens dat de Cureit van den Hage zal ver- 33 goeden aan den Heeren van het Kapittel , of wel aan hen , 33 eer dat dezelve werde gelevert 3 geven zodanigen fomme gelds , 5, als betaalt moet worden voor het dubbel van dien brief ofte 33 EuUe. Ver- In deze kapel ftonden ook in voorige tyden verfcheide altaaren3 fcheide yvaar van deze ter onzer kenniife zyn gekomen ; als het hooge altaar fn'dezd- geplaatft in 't noordeinde van de kapel , geftigt ter ecie van de H. vekapel. Maagd J//:7ritf , Patroneire ; een ter eere van St. Andrki Apoftel, en een ter eere van St. T^oo. Dit laatfte altaar wierd wel het meeiie bezogt , voornamentlyk door de geenen , die by den Kove wegens oproer (^)j of andere misdaden (/') , gccondemneert wierden aan het {g) Zie ondcr anderen verfclieide Scntentien van den Hove tuflchen den Pro- cureur-Generaal en de buuren van Limmen ficc. van dato den 4. Augufti 1481 , geregiftr. in 't Memoriaal- en Sententic-boek gequot. S. fol. if 3. "cerio. Item van den5. Aug. 1481. ibid./i//. iff. iff. 'ucrfu. 166. (^ fcqq. waar by dezelve buuren wegens begaanen opiland en tumuk gecondemneert werden , bloois heofis en ongc- gort den Hove in den name van den Graaf en Gravinne om vergiffenh te hidden , en te betalen tot beboef van den Capclle van Sint Tvo , Jiaende binnen den zehen Hove al- hier^ en bet Convent van de Jacopynen alhier in den Hage ^ en der Vrotitven kcrkc flaen- de te V Grave fa^ide , achtien pond van xl. grn. '/ pond^ &c. En in een andere Scn- tentie van den 6. AugulU des zelvcn jaars , werd een zekerenj^w Pieicrfz vauOoJl- dom gccondemnceit , een waflb kacrs wcgende 4 pondcn, te brengcn \oox Sl>ite Tvo, Jiaende in de Capclle van den Hove , &c. (/j) Zie Scntcntie van den Hove van den if. Julii if if , waar by Gerrit van Raaphorjl en zync mede-hclperen , wegens het ontfchakcn van JuftV. Catbarina de Grebbcr, onder anderen gecondemneert werden, dat zy fullenkomen "voor den voorfz Hove in linne klederen , Moots boofds , barvoets , biddende den voorfz Hove in den navie VAH onfcn Genadigen Heere, em vergiffcniffcy en voorts fonderen op V altaar van Sinte TV9 VAN 's GR AVEK-HAGE. V. Hoofist. nt^ het zehe boete te moeten docn. Ook vind men liog genoemt het Jlltaar I'an de ^even JVeeneii:, llaande aan de noordzyde van de ka- pelle; dog of dit het voorfz lioog altaar 2y , dan een afzonderlyk, dur\en \\ y niet bcpalen. Op dat altaar had Mr. Vincent Cornelts- zoon van Micrcp , Treforier-Generaal , in zyn leven gelHgt eenen dienll met den kll van drie Millen ter weeke ; over de begeving van welke 5 met den Deken en Kapitulairen in den jaare 1551 een verdrag wierd aangegaan , te zien agter deze befchryvinge ondcr de letter "X. Kiet min vermaart was deze kapel door de l^egraafplaatzen der Begra.if- Vorften en andere aanzienl jke Perlonagien ; want men zag aldaar in van Vo" voorige tyden de heerlyke en pragtige tombe door llertog Aalbert fiei)ke 'uan Beycrcn ter eere en gedagtenille van zyne eerfte egtgenoot , enande- Vrouw Margaret a , dogter des Hertogs van Brigen , aan d€ noord- naame '' zyde van 't hoog altaar opgeregt, waarin die godvrugtige (i) Graa- periona- vin, na dat ze in den jaare 1386. haar leven hadde geeindigt:, begra- g'^'"- ven is geworden Qk). Hy zelf wierd ook nadcrhand , als hy nu ten ouderdom van 74 jaaren geklommen en deze Landen eerlt als Kk 3 Ruwaard, Tvo in de kapeUe alhicr op V Hof , drie eeuwige m'JJ'en , en noch geven zekere glafeii , waardig tot tieri pondcn grooten Flaams toe^ in de groate Zalc van den vom'fz IIovc^ Sec. gedrukc onder de Sententien en gewysde zaakcn van den Hogen en Piovintialcn Rade, in 410. Ao. i66z. pag. 231. Comelis van Scbewuif/gen , Secretaiis myns gen. Heeren, wierd op zyne confeflie, van dat by een valfch Mandcmcnt tot zyn eigen behoeve gcfchrcven, bezegelt, en door eenen, geen Exploiftier zynde, doen executeren had, by Sententie van den Hove, gedagtekent den 1 1. Deccmb. 1484, gccondemneei't van zyn ampc gepriveeit en inhabil te wezen , vergiffenis te bidden voor Sinte 2vo in de Hof-kapel Jlaende , een waffchcn kaeife van 3 pond te ontfte- ken , nevens drie ponden Vlaems in geld , en nog in 100 Lecuwen a f fehell. ten behoeven van mynen gen. Heere; gercgift. in 't Memoriaal- en Sententie-bock gcr quot. T. fol. 127. verfo. Die van Purmerende in den jaare 1475. oproerig zynde gcweeft tegcns den Heer van Montfoort, als Hcere van Purmerende, wierden by Sententie van den Hove in dato 22. Januarii 147} St. Curia gccondemneert , „ dat a, acht notable van der voirfz llcdc van Purmcieynde , bloots hoofts en ongegort „ commen fullcn voir den voirfz Hove van Hollant, elc een keerfle van een pond „ wafch hebbcnde in hoir regter hant , en den voirfz mynen Heer den Grave van J, Winccller, Stadhouder-Generael en myn Heeren van den Raide in die name „ van mynen genaden Heer over hoir knyen bidden om vergifFenifl'e, en die kecrfen „ in die ft ate brengcn en ufferen vocr dat heyiig ivaerdc Sacrament alhier in onfer Lie- ,, ven Vrowwen Capelle ten Hove in den Hagc; enz. (/) Phil, van Leiden in zyn boek de Reipubl Cur. 13 forte Princip.Cafu LXXlH. pag. 249. getuigt van liaar in dezer voegen : Et [creniffnna ejus (Albcrti) uxor^ Margaretha , qux Deo dcvota , fobria [jj cafla confilio vmlto pallet , weriJe di£ia fe- cunda Theodora j qua pratextu charitatis concepts proprias fubjiantiai mn cejj'at impertiri- [k) Groote Chronyk, divif. CCXXX. en Goudh. pag. 405*. VeMcnaer^ Chron- pag. pp. Scrivcr. Befchr. der Graven van Holl. fag. 378. De Carmelit Jan vnn Lei? den in zyn XXVI. boek.^ kap. 37. tekent mede aan, dat Margriete^ dogter des Her- togs van Briga^ godzalige vrouiv van Her tog Jelbregt, in 'tjaar 1 38f op den 14. dag veor de Fajien is overledens 'twelk moet verftaan werden na den loop van den • Hove , dat is 1 386 na gemecn fchryvcn. Zulks dat Veldenacr grofFclyk dwaalt, als hy in zyne Chrenyk van Holland .^ uitgcgeven door Boshorn , pag. 94. zegtj dat Frowwe Margriet van Bry , Htrtog Mhscbts eerfle viyf^ in i yjx fiierf. 270 13ESCIIRYVING Ruwaard , daarna als Graaf den tyd van 46 jaaren geregeert heb- bendc , op St. Luciendag in den winter (zynde den 13. Decem- ber ) des jaars 1404 was overleden , by deze zyne Gemalinne ge- plaatft (/). Ende gelyk Vrouw Jacoha door het ongelukkighuwelyk metHer- tog Jau van Braband m diQie. kapel {m) den grondllag hadde ge- legt van haare onrull en rampzaligheden , geduurende den ganfchen loop haarer rcgeeringe , zoo verkoor zy dezelve wederoin tot dc plaatzc haarer rultc, wannecr deze groote Prinqes in de bloem haa- res levens, van de haaren veragt en verftooten en allcrlei wcder- waardighcden , ja zelfs armoede en veel hardzeer hebbende uitge- ftaan , op het huis te Teilhigen by Sakfenheim op St. Dionys avond dcs jaars 1436. door droefheid en gequel haare dagen eindigde^wer- dende na de gctuigeniire der Schryveren ( w ) » rn^t veel pragc en eere in de lior^kapel by haaren groot-vader Aelhert begraven. Van deze i'choone tombe is jegenswoordig niet dan een geiing overblyf- zel te vinden. En zoo men Veldenaar (0) geloven mag, van wien andere verlchillen, zoo is 't gebeente van Ckx^iS. IViUem den Fierden^ die ten Vriefen bleef , door een voorfpoediger oorlogstogt van Her- tog Aclhert en zynen zoon Wtlkm , uit St. (Jdulphus klooller in Vriesland , daar de voornoemde Graaf voorheen begraven was , ge- haalt, en op nieuws met veel heerlyker uitvaart in deze kapel ge- plaatft. Beeke- Men kan uit zekere Sententie van den Hove van Holland , gewe- nis van ^gn in den jaarc 1464 klaarlyk afneraen , dat in dezelve Kapelle is j^^bl geweefl een flatue of een beeltenis van Vrouw Jacoha , en dat eenen in deze 2)/r^ <van 1)uvefWoirde zig vergrepen hadde , met ter gelegendheid kapel. van dezelve zeer zmadelyk van die Princes te fpreken. 't Welk qualyk genomen , en hy daar over zig aan de uitfprake van den Ho- ve gefubmitteert hebbende , in een boete van 31 goude Leeuwen gewezen wierd. De Sententie zelf , geregiilreert zvnde in het Sen- tentie-boek G. fo/. iiz rerjo ^ als beknopt zynde, laaten wy hier volgen. „ Alfoc (/) Reygersberg , Cbronyk van Zecland^ i. deelypag. I7f. VclJcnacr, Chron. p^g.99. Scn\ier. Bejchr. van lie Graven van Holl. pag. 388. 390. Oude Hollandfe Chron. dk'if. ij. kap. r8. of Goudhoevcn , pag. 41^. zegt , dat Hertog Aclbert is overleden op St. Fainvelsdag in den winter des jaers 1404 , dat is op den 2f. Ja- nuarii i40f na 't gemcen fchryven. (»■;) Oude Holl. Chionyk , divif. 16. kap. 6, of Goudhoeven , pag. 4^7. vcr- haak , „ dat de Deken van der Capclle in 's Gravcnhage trouwde Hertog Jan van J, Brabant en Vrouw Jaceba van Beyeren in tegenwoordigheid van hare moedcr, „ Heere Philips , Burchgrave van Lcyden, Heere van Waffenaer^Heer Hcndrik „ van der Lecke en zeer veele Edele Vrouwen en Jonkvrouwen, 6cc. (w) Oude Holl. Chronyk , divif. z8. kap. 14. of Goudhoeven, pag. 45 J». Scri- verius, Befihryv. van de Graven van Holland ., P^S'^^V- z^gt j dat ze daags voor St. Denys is overleden} en pag. ^Zf. In 'tjaar 1435. den 8. Idus O£lobris maekte de vermaarde Froww Jacoba van Beyeren een einde van haar levcn. (0) Chron. in 't leven van Herteg jielbcrt^ pag. 96. VAN 's G K A V E N-H AGE. V. Hooftst. 271 5, A Lfoe Dire van Duvenvoirde him gefubmitteert heeft in 't zeg- 55 Jl\ gen 5 arbitrage en Ordinancie van den Hove van Hollant van 5, alfulke onbetamelicke en onbeiioirlicke woirden en manieren als 5, hy voir den zelven Hove onlancx gefproken heeft op die Statue 5, en reprejhitat/e van ivylen Frouive Jacob van Holland fallger ge- 55 dachtc/i, fiaende die in die Cape lie van den Hove alhicr 5 en heeft ,5 die voirn. Dire geloeft vafl en van wairde te houden alle 't guendt 55 dat by den voirl'z. Hove dair van vuytgefproken , gefententieert en 5, verclaert fal vvefen, gelye dat by den fubmiifie dair van gemaid 55 al in 't lange biyken mach. SOE 1ST, dat 't voirfz. Hof over- 55 gewegen alle 't guendt dat tot defen materie dienende was en fon- 55 derlinge dat die voirn. Direk als die voirlz. woirden gefchiet wa- 5, rcn voir den zelven Hove bekennende fyn misdaet , omme ver- 5, giifenilfe biddende was 5 in den name en van wegen myns voirfz. 55 genaden Hecre gewyfl en gecondempneert heeft , wyll en con- 55 dempneert mit defen jegenwoirdigen en by fentenfie arbitraele , 55 dat die voirlz. Dire den lelven mynen genaden Heere voir zyne 55 voirfz. misdaet geven ende betalen fal die fomme van xxxj. gul- 5, den Leeuwen tulFchen dit en den eertten dach van Decembri 3, naeftcomende in handen van Jan Lodyc 5 ontfanger van den Ex- 5, ploiten. Actum vier dagen in Augufto Ao. M C C C C. L X 1 1 IJ. „ Piefent Gniythiijfe ^ Alcmade^ Affendeljt-i Haelwjn-^ Eycke^ Bou-^ „ vcrye en IFerve. X'^^anneer in den jaare i45'9. Vrouwe Janne van Poix-, Vrouwc van Brinieux, eerite bedgenoot van Heer Jan Heer van Lanmy , vStadhouder van Holland , in den Hage een einde van haare dagen maakte5 wierd deze kapel haar tot een ruftplaats gegeven , alwaar men voor dc troubelen haar graf chrifc in de Franfche tale nog plagt te zien (/>). Ook wicrd in den jaare 15:89 in dezelve kapcl begra- ven jonkvrouwe Francois van Egmond-, dogter van den ongelukki- gen Graaf Lamoraal van Egmond , die onder de itrenge Landvoog- dy van den Hertog yxs\Alba te BrulTel is onthalll, zynde deze jonk- vrouwe alhier in den Hage , daar ze woonde , ongehuwt overle- den C^}- -E^ o^ geen meer andere op te haalen, zoo zullcn wy als tot een fot op deze begraaf-ceel nog llellen Vrouw Geertruid van Swkten, jongfte dogter van Heer Adriaan van Sivieten -, A". 156^. een der Verbondcne Edelen te BrulTel. Deze laatil getrouwt aan Heer Jan van Loon, Collonel en Gouverneur van Ooltende , zoon van Mv. Pelgrim van Loon 5 Raad ordinaris in den Hove van Hol- land, in den jaare 1610 llervende , wierd in deze kapel ter aarde gebragt , hebbende Jiaar en haar mans wapen aldaar nog lang ten toon gehangen. Eindelyk verftrekte ook deze kapel aan den alom- me vermaarden Staatsdienaar , Heer Jan van Oldenbarneveld tot eene rultplaats, na dat hy op den 13 Mci 1619 zyn hoofd door beuls han- den op een fchavot had moetcn verliezen. Hy wierd dien zelven nagt {p) Goudhoeven, pag. lOo. S. van Leeuwen, Bat. IlJuJlr. p. 1 1 if. \q) Goudhoeven , /. 113. S. van Leeuwen, Bat. Jllufir.pag. P54. DcKa- pel is in denjaa- re i6^i afge- l>rant. J7i B E S C H R Y V I N G nagt , na dat het lighaam gewairdien , gezuivert en met het Iioofd in een walfen kleed , in een nieuwe doodkilt van behoorlyke lengte , o-elegt was, met weinige ceremonien in 't byzyn van verfcheide per- zoonen in deze kapel by zyne dogter eerlyk bcgraven (r). Dezelve Kapel is in 't jaar i6^z afgebrand, dog naderhand weder opgebouwt, en wel inzonderheid zedert den jaare i(>2j, wanneer ze door de menigte der Franfche Gereformeerden , die cm de ver- volginge ter zaake van den Godsdienft uit Vrankryk hunnen toeviugt herwaarts quamcn nemen,te klein wasgeworden,meer dan de helfte uitgezet en vergroot ; en heeft de gemelde kapel , dewyl die van de voorfz. natie alleen haaren godsdienft daarinne oefFenen, nadien tyd den naam van de Franfche kerke behouden (s). (r) Goudhocven, Nederl. Gefchiedemjfen .^ o^ Fervolg van de Holland fche Chren. pag.mihi ifS. Uitenbogaart , Kcrkel.HiJi. pag. ill i. G.Er&ndty Hi^or. van de Rcgtsplegingy pag.2-i6. en 219. (s) Zie verders hierna onder het VIII. Hooftftuk Niewwe kerk , artikel Fran- fche kerk. 1 VI. HOOFT. VAN 's GRAVEN-HAGE. VI. Hooftst. *73 VI. HOOFTSTUK. Onderzoek door wkfi en ivami^er de St. yacohs kerk gejiigt zy. Ram-^ pen en onheilen dezelve o^cergekomen. Hoe zc zig van biiiten en bin' lien opdoed. Gefchilderde glazen. Het Choor. De ivapenen van de Ridders van V Guide flies j en verba al by nvat gelegentheid dezelve aldaar zyn geplaatji. Uittnitntende Tombens en andere cierlyhe ver- hevene graftekenen. Infer iptien. IVapbien. Orgel Tajerekn van Gildens , wanneer en oni ivat oorzaak daar gebangen. Broeder-^ fchappen van St. Jacob., V Heilige Ki'iiis, 't H. Sacrament en ande->- re. Getyde- en H. Geejl-Meejlers eertyds in deze kerk in aanzien. Groot getal der altaaren. Verfrheide Kappcllanyen en Vikaryen daar aan gefondeert. Beelde-Jiorming in deze kerk. Natnen der Tajioors in de Roomjch-Katbolyke tyden en Leeraars na de Reformatie. Ver- bandelingCy hoe bet Kerkelyk bewind en bejiier tans beftaat. Kerk- MeeJlerSi Rent-Mcefler en Kojier by ivien voorheen en tans aange- Jielt nvorden. Tyd van de inwydinge van de Kerk. Ferfcbeide Ka- pellen , en onder anderen die van de Heeren van Affendeljt. Ver^ baa/ van een aanmerhelyk voor'Oal in den jaare 15- 14. /// deze kerk gebeurt. DE GROOTE of St. JACOBS KERK. A dat wy nu befchouwt hebben het Hof met des- zelfs omtrek , en 't geene verders daar toe behoort, midsgaders de Hof-Kapellcj zoo zullen wy over- gaan om te befchryven de verdere Kerken ert Cieeftelyke gelbgten, zoo die eertyds alhier heb- ben gel'taan , als die jegenwoordig nog gevonden werdcn ; onder welkc de eerfte plaatze verdient de Ilooft- of I'arochie-kcrkc, eertyds toegewyd aan den Apoftel Jaco- bus als Parroon en Be'cherm-Ileillg der zclve , en daarom genaamt de St. Jacobs-Kerk. Eoxhorn ( a ) en andere laatere Schryvers (b)., die hem in dezen hebben nac,evolgt , llcllen voor een vafte waarhcid ter neder , dat deze kerke zoude gelligt zyn door Hertog Aalbrecht van Beyeren in den jaare 1399? zondcr nogtans by te brengen eenig bewys , waar op dit hun gevoelen zoude ruften. En nadien ons zelf mede geene zodanige prcuves zyn voorgekomen, zouden wy zeer bezwaarlyk dit gevoelen konnen toeftcmmen ; ten ware men door het ftigten wilde te kennen gevcn , dat Hertog Aalbert de kerke , tvelke be- L 1 voorens {a) In T'heat. FJoIl. pag. ifi. oi Toned van Holland ., pag. jjy. Dog Goudhoe- ven, pag. 97. drukt den tyd niet uit , maar zegt alleen , dat dc hooft-kerk ajdaar is begonji te fitndcren ten tyde Hertog jielbregt van Beyeren. (?) Vollenhove in zyne Poefye^ fag. 348. J. van der Does , Befchryvinge van 'sGravfnhiigey pag, 5)4. Onder- zoek door wien en wanfteef de St. Jacobs kerk gc fligt zy. 174 n E S C H R Y V I N G Dat'eral voorde bedie- ring van deii Hui- ze van Bcyeren in den Huge ten Pa- rochie- kerkvvas Ecrn be- \vezen met etn britfvaii den jaa- re 1311. Ten tweedcn doorcen tbiida- tic-bn'ef van den jnare 1316. Funda- tie van voorcns hier ftond ( want dat 'er ccne geltaan hebbe , mccncn \vy in 't vervolg klaar te zullea aantooncn) van Jiout, gelyk wel het gcloof- baarftc is, hebbe verandert in ikon i c)^ of dat hy dczelve van ccn kleinder omtrck in den gcmelden jaare 1399 '^'^n nieuws tot die grootte en geltalte licbbe uitge/,'.t, vvaar in men dczclve jegenwoor- dig befchouvvt. Immers dat voor dien tyd alhier eene Pitrochie-kerk voor de buuren en inwoondcren de/er \'lekke 7,y geweeit , is ten hoogftcn vvaarfchynlyk , om dat in gecnen deele te vcrmoeden is , dat (ie llaag (die door iiet toevlocicn van verfcheide neering- en handwerk-doende luiden, tot een zecr aanmcrkclykc liuurt was uit- gedegen, zulks dat ze al voor den jaare 131 1 eencn afzondeilyken Schepen-ftoel voor de gebuuren iiadde bekomcn, gelyk wy ter zyner plaatze zuUen aantoonen ) tot den jaare 1399 van eene kerke , om den Godsdienlt te plegen , zoude zyn ontbloot geweefl. "V^'ant de Ilof-kapel, de eenigfte die in vroegcrc tyden bekent is gevveeft, was van een klein begrip,en byzonderlyk geltigt tot dienilvan den Graaf en zyne llofgenooten. Maar om niet by vermoedcns te bly ven , zuUen wy verder zeggen, dat ""er lang voor de bellieringe van den Huyze van Reyeren alhier eene Parochie-kerke is geweeit, nademaal wy in eenen zekeren brief van den jaare 13 11 (^), niet alleen genoemt vinden Broeder Hiigben Frocbipape in die Hagbe , 't welk nogtans genoeg zoude zyn , nadien het kennelyk en buiten alle tegeni'praake is , dat , daar een Pa- rochie-pape is , 00k gevoli;elyk eene Parochie-kerke moet zyn ; maar dat ook in den zelven brief woordclyk werd gemeld van de kerke in die Hagbe ; in zoo verre , dat eenen Heyne van Loon aan dezelve kerke jaarlyks maakt vy f fcbe Hinge 11 , en aan dc Frocbipape vyf fcbel- lingen, tc gbeldene in Foorjcbotcr- en Valckenhurger-niartl. ]\iaar ten anderen, zoo is nog voor handen een fondatie-brief eener Kapelle- rie, door den Abt van Middelburch in den jaare 132.6 gevelligt, en gedoteert op het altaar van de Maagd Maria in de Farocbie-kerke van den Hage-, voor de zielen van Graaf /%m, deszelfs Vrouwe en an- dere voor-afgeftorvene Graaven en Graavinnen , wclken fondatie- brief tot nog toe , onzes wetens , niet gedrukt , v^'y hier zullen in- lyven. NOs N IC HO L AU S miferatione T)ivinaKylbbas Mojiajierii bea- te Marie in Middelburch Ordinis 'Premonjiratenfis notum facimus univerfis , quod nos mediant e confenfu aliijuorurn conjraPum nojiri Con- vent us {c) Nadien het in de eerfte en eenvoudige tyden hier re Lande de gcvvoonte was, de kcdcen en andere gecllelyke geiligten van die lloffc op tc rcgten , waar van ons tot vooibeeldcn kunncn diencn de Nicuwc-kcik re Delft , de Hoogland- fchc otSr. Pancras-kerk re Leiden , de groote of Sr. Laincns-kcrk re Rorrerdam, en andcre in andere lleden en plaarzen meer, welke eerll van hour zynde gemaakr, naderhand in laareie ryden , wanneer dc ingczerenen in rykdom vcrmeerderden, de bouwkunde aannam , en inzonderheid de groors- en rrorsheid der Gceftelyken in hooger rop bcgon re ftcigcren, van fteen gebouwt zyn. Blcyswyk , Bcfcbryv. •van Dclflypag. ip5. Orlers, Bejchr. van Leiden ^pag. 104. Erfgravclyke Bedien. in Holland , pag. fjf . Veldenacr, Chron. in 't leven van Vrouw Margi iet, frt^. 88. {d) Zie dczen brief in 't gcheel hier na ondcr dc levter y. I VAN 'sG R A V E N-H A G E. VI. Hooftst. %7S 'ventus ad 'Dominicum ctiltum aucmentandutn in falutcm & remedmm r.ni- eeiie Ka- marum 'F lor endi quondam Comitis Hollandiet Zelandie^ 'Dominique iri- P'^'''^'f^ fa , Beatricis ejus uxor is & Johannis if forum filit , nee non johannis lochie- quondam Comitis tiaynnonicy HoUandie-i Zelandie T^ominiqne trijie cr i;erkc Philippe ejus uxoris, Magifiri Wilhelmi di^i Loef ac omnium benefac- yan den tor urn noftrorum decrevimus fundare ac ponere Capellaniam in altari bea- voorde tijjirne Det Genitricis ^irginis Marie in Ecclcfia Parochiali de Ilaga lieievan ipfuis quidem Matris Ecclejie jure in omnibus falvo , jic quod in dido ^ "''^. altari exceptis mifjis que quinque vicihus infiptirnana ad minus fieri con- HoUand fueverunt in Ecclejia "Parochiali de Haga prefata , tres fiant ad minus &c.door miffafpeciales & indotem feu donationem cert am & perpetuam di^e Ca- ^'^okes peUanie, prevocati altari dedimus & prejentibns ajfigvamus & damm jvij^dd- decem libras Hollandicas certoriim reddituum annuatim^ de quibus fex li- burg. bre recipientur & fohentur Jingulis annis de agrisfeu t err is in 'Parochia de Vlaerdinge77//x nobis per jcabinos de Vlaerding appropriatis pro quiU' quaginta libris Hollandicis quas Wilhelmus de Anglia nobis debutt ex parte Magifiri Wilhelmi dihi Loef bone memorie , de quibus Wilhel- mus de Anglia prenotatus fa nobiscum convenit , quod de ipfis folvet c^ dab it nobis fex libras Hollandicas annuatim. quas prediSle Capcllanie af' Jignavimus ■) donee ipfas quinqiiagint a libras Hollandicas pro-mptuarii^ de- nariis redimat , prout litteris jitper his omnibus confe^lis p'.enius contine' tury & fi quidem Wilhelmus qtiinqnaginta libras Hollandicas folverit prenotatas , tunc faciemus cum cisdem (ex libris Hollandicis in cert is red- ditibtis annuis comparari ad opus Capellanie memorate & alie qnntnor li' bre Hollandiee refidue de decern libris Hollandicis dotts predtRe Capella- nie folventur fmgulis annis de domo nojlra lapidea fita in Haga& d-' ejus area quam Johannes de Walatera ad prefens inhabitat , donee easdcm quatuor libras Hollandicas in aliis certis bonis , rcdditihus aymuis de- monfaemus diBe Capellanie 1^ fatis firmitcr affignemns omnchiqtie defec- tum qui prenot ate doti feu dotationi prediBe Capellanie contmgit usque ad decern libras Hollandicas annuatim promittitnus adimplere jure colla- tionis prediiie Capellanie apud nos ir no fir as Succeffores i^bbates Mo- nafierii de Middelburgo perpetuis temporibus rernanfnro , in cnjis rci tef timonium figilhim noftrum prefentihus eft appenfum ■, fupcrfcriptioncm hu- jus voc ahull annuatim ferius fa£i am approhamus. 'Datum anno 'Domini M. CCC. vicefimo fexto in Feria beati Bartholomei t^po/toli. En W}^ vocgen wyders hier by den brief van Graaf IVillem den III. waar mecic hy den voorgaanden heeft beveftigt , en alzoo de fonda- tie van den Abt Mkolaas ter uitvoeringe gebragt. „ TTTY Wilkm Grave van Heynnegouwen «Scc. maccken condt -A- Hevcnr- „ W len luden, dat onfe ghetrouwe Hair Niclays by der ghehen- f^'"*^^ „ ghenille Goidts Abt van Middelburch hy onfen oirlove , cnde voor- j, goedtdencken ghemaeckt hevet eene Cappelrye te verdicnen /// die gaande „ Procbikeirke van der Haeghe op onfer X'rouwen Outair die hy *o"^«t'^ „ ghedoteerdt Jievet van fomme goedc , dat hi onder haddc van „ Meyiler Vf^illem Loeff^ende van anderen goide, alfoo als die bricff „ hout van der dotacie daar defe bryeff doer ghcitceckcn es , w elcke „ Capelrye in alien manyeren, als fy ghefet cs, ende dotcert , wi LI ^ wil- tic. fjd BESCHRYVING »> 5) Nader bewys van het vooritic. Heer Wilkm Gerntfz toege- voegt XL. pond &c. willeii hclpen vorderen, ende ftercken om Goidts dienfl te meer- ren Ende beveelen alien onfen Bailjuwen , ende Scouten ende and'ers die nu Hen , iof hier nae wefen fuUen , dat fy aliulck goit als tote defer Capelrien hier befet es , jaerlyck doen uytrcyckenen ende berechten den Capellaen van der Capelrycn fonder eenich vvcderlcgghen. In oirconde &c. Ghegiieven in den Haeghe, op den faerbdach, in 't jaar ons Ileeren duyfendt drychondcrt zes en twyntich. "Wy zuUen ter meerder overtuiginge en kragtiger wederleggingc van Boxhorn, daarby voegen nog eenen tweeden brief, die,lchoon niet van zoo veel oudheid als de voorige , egter met het gctuigenis van Ilertog ^albert zelf in den jaare 1388 bewyft, dat eenen Mr. 7o- ris hi fiiien leveiideii live-t en gevolgelyk voor date van den hnt^, eenc Cape'ric badde gemaefl op V Heylich Cniys Outaer in de kerke 'van dtr Hage. W'aar uit dan onwederfprekelyk volgt, dat 'er in den Hage voor den jaare 1399 , de tyd van de vermeende lligtinge dezer jegen- woordige kerke, al eene kerke is geweeft ; de woorden van deze acle insgelyks tot nu toe , zoo wy meenen ongedrukt , zullen wy hier laatcn volgen. „ AELBRECHT, &c. doen condt alien luden , want Mcefier „ x\ J(>n^ ^^rie Capelrye gemaickt heeft op Y HeyJkh Cruys ou- tair in der Kerke van der tiagbe , van twintich ponden HoUants tsjairs die hi Heer IVilkm Gen^ytsz gegeven heeft, dair hire tien pont 'ts jairs bi finen levende lyve in minrenille van die 20. 1. jairs voirfz. of bewyll heeft an zekeren renten , Ende om dat wy fulc goet en erfnifle als hy after him ghelaten heeft, aengetaft en genomen hebben , overmits dat hi geen erfnamen en hadde bin- nen onfen Landen , foe hebben wy Ileeren Willem Gberritsz voirfz. bewyft tien pont Ilollants 's jairs op onfe Rentmeelterfchap van NoirthoUant. Ende ombieden onfen Rentemeefter van Koirt- hoUant , die nu is of namaels wefen fal , dat hy Heeren Willem voirfz. of den ghenen die die voirfz. Cappelrie hebben fal, alle jair wtreyke en betale die tycn pont Hollants t's jairs voirfz. tot Voirfcoten en Valkenburgher mard ter t3't toe dac wy heiii die voirfz. renten an anderen zekeren goede bewyfl hebben , en daer of neme fyn brieve van quitancien om voir ons dairmede te reke- nen. In oirconde &c. Gegeven in den Hage feile en twintig dage in Aprille in 't jair ons Heeren M. CCC. acht en tachtich. 35 3>  'er al voor den jaare 1388, ja voor het jaar 13 11 alhier eene kerke is geweeft; zoo konnen wy egter nog niet toegeven , dat het tegenwoordig lleene bou vv.ge\^ar- te door Hertog Aalhert in den jaare 1399 zoude zyn gebouvvt ; de- wyl wy in eene oude Hollandfche Chronyk in de vyftiende eeuw met de hand gefchreven, en by den zeer geleerden Heer Profellbr Anth. Mattheus uitgegeven (c) , aangetekent vinden , dat in den jaare (f) Jnak£l. Ftt. jEvi , tom.I.pag. 80. i^AN 's G R A V E N-H A G L. VI. Hooftst. zyy jaare i4or. ontrent finte Lauremdag hora nona ( ten negen uuren ) die kerke van den Uage n^erhernde ; 't welk waar zynde , gelyk 'er geene rede van twyftel is , bezwaarlyk te brengen is tot eene tim- meringe, welke door Ilertog Aalbert in den jaare 1399- zoude zyn gedaan , nadien niet te denken is , dat zodanig zvvaar gebouw , bin- nen zulken korten tyd zoude hebben konnen werden voltrokken. Behalven dat deze kerke in den jaare 1434- al zoo veroudert en bouwvallig Was , dat ze niet langer Itaandc kondc blyven , in voe- gen dat iiertog Philips van Bon rgondie , die van den liage oftroyeer- de om hunne Parochie-kerke te mogen vernieuwen ten kolte van de Ingezetenen , als uic denvolgenden brief te zicn is, welkcn, fchoon op meer dan eene plaetze gebrekkig , wy den Lezer hebben willen mede deelen. In 1401 is de Kerk vei brant. Was in 143 + al leer boinv- valliJ. 5, T)HILIPS, &c. Grave van HoUant, &c. doen condt alien lu- 5, X den, alfoe onfen Bailliu , Schout, Gerechte, Kerkmeefteren „ ende Ibmmige van de eerbaerfte , notabelfte en rycxfle van den 5, Hage onfen getrou\^'en Rade geftelt, &c. inder wacrhcit te ken- „ nen gegcven en claerlic ondcrwyft hebben die onderbcyde ende „ cranckbeyde van de parochie kerke in den Hage voirfz. ende hoe dat „ zy Jeer hedncbt [yn dat fy die niet langer en fallen Jiaende mogen hou- 5, den , en dat meere fcade en queifinge dair an gefcepen is te ge- fcien ende te comen , dat fy geerne voirhoeden fouden , en dair- omme fo hebben fy meyninge by rade en advyfe van Meyfters die hun des werks verflaen , an de vooirfz kerke te doen tymmeren en vverken ten minften coite , ten meeflen ooirbaer en profyte , een niewe wark, grotelic dair toe dienende, 't welc fy goedelicx niet doen noch volbringen en konnen fonder die hulpe en byftan- dichede van alien onfen goeden luiden , gemeyne buyren en on- derfaten der kerken voirfz , gefeten in den Hage en Haegc-Am- bocht , niettegenlkende dat onfe lieve Suffer die Hertoginne iri Beyeren, Gravinnevan Oitlervant, jaerlicx feker gelt in aelmiiTen totten voirfz timmeringe gegeven heeft , ons oitmocdelic vei foe- kende dat wy daer op voorzien wouden , ende om dat wy willen ende begeeren altyts Goidthuyfen byfiandich en behulpich te wc- fen , als wy gunttelickfle en vlytelicklte mogen , foe ontbieden wy en bevelen mit ernile alien onfen goeden luyden , gemeyne buyren en onderfaten woenachtich wefende in den liage en Ambochte „ voirnt., en eenen yegelicken byfonder,dat fy ter tymmeringe van 5, de kerke voirfz, aengellen dien grooten noot en gebreke die dair an „ fyn,geven alfoo veer en alfoo veel als op him l^y onfen Bailliu,Schout, „ Gerechte, Kerkmcyfters en die meelle menigte van de notable, „ eerbaerfte en r)4fte van den Ilage voorf/, na grootheid hoirer goederen redenlic getaxeert en omgefet fal worden tot elken we- ke te geven en te bctalen de proeve die by hem dair toe gcordineert en geltelt fullen werden. 78 BESCflRYVlNG Derhal- ven on- Zeker of dejcgen- woordi- gekcrk door Hertog Aalhert in deii 1399 ge- bouwt zy. Onhei- kn dc kerk 11a- derharid ovcrge- kumeii. lu deii jaare door Matrten t ■»« Rof- jem ver- brand. Als me- de in den juire door dea blixem, 3, onfcn RailjujSchout en Gherechte van den Hage voirfz, op aides „ ly van ons Jioudendc fyn , dat fy fonder eenich verdrach dat in- 5, lialcn cndc gecrygen van de wederfpannigen en onwilligen twee 5, Ibhat an gelde ot vier fchat aen pande , tn boven defen de voorfz „ onwillige en wedciipannige gehieden van onfer wegen in te leggen 5, ten huyicn ^ an den lyncn ter tyt toe dat Jiy tegen ons gebetert fal „ bebbcn die oveihoerigheit ons geboits, 't fy met woirden of an- „ ders. In oirconde &c. Gegeven den leften dach in Maerte A". „ M. CCCC. XXXIV. Weshalven wy ''t eenemaal in twyffel ftellen of de7.e kerke wel by den gemelden Hertog in den voorfz. jaare gelligt zy geworden. Alvoorens tot de bcfchry vinge van het gebouw te treden , zuUen wy kortelyk ophaalen , dat deze kerke boven den brant des jaars 1401. nog een gclyk lot in laatere tyden tot tweemaal toe te beurt viel , Jioewel door verfchillende oorzaaken en toevallen Eerflelyk in den jaare ifi8. , wanneer Maarten van Rojjem •> Krygs - Overlie des Hertogen van Gelder, door den rykdom der inwoonders dezer Vlekke , en met hoop om een goedcn buic te zullen maken , aange- moedigt zynde, met i5'oo mannen, van Ucregt af den Rhyn neder- zakkende , den Ilage deerlyk uitplonderde , verwoefte en brande , tuertccrdc de 'olam dej'e kerke met de fverfierfeleii en daar tievens dert'ig hiiyfeii { f ]. En ten tvveede maale leed de zelve geen minder ramp in den jaare 1539 ^P ^^>^ ^^ Oilober door den donder en b/ixem ,WQ\ke, volgens getuigenis van Reygersberg (g ) zoo groot en fivaar ivas:,dat de blixem in de kerke van den Hage komende, de ze/ve geheel deed ver- brande n\ en daar gefchiede ^ zegt hy verders, groote Jchade infilver- werk en in koppen , en daar verbranden 00k wel veertig hiiyfen. De Hiltorie-fchryver Pieter Bor in zyne Nederl. Hiji. (h) dezen brand insgelyks verhalende , tekent aan , dat dezelve gefchiedde den zp. De- cember met deze volgende omftandigheden : „ In den jaere i5'39deii ,5 19. December welende macndag des avonts ontrent 6 uuren is 5, deur een groot verfchrickelyk onghewoon onweder met donder 55 en blixem 't vuer in 't opperlle van deze tooren ontftooken , en „ wierd met een noord-welten wind , die zeer fterk waeyde , de 55 geheele kerke verbrand, met een groot deel huyfen, flaende aen 55 de zuyt-ooltzyde van dien 5 en ook eenige huyfen in de Spuy- „ Ilraet , 't welk wonderlyk en feer verfchrikkelyk was. Hier op 35 heefc hy dit volgende Jaerdicht gemaakt. Groot gevaer van de De kerCk Van V GraVenhaeC]) IVerde Verbrant sChler In Winter Maent door Godts CraCbt en bant fler. "Zeer deerlyk flond het met dit hcerlyk gebouw gefchapen in den jaare lyax., wanneer op den . . . Maait des avonds ontrent elf uu- ren (/) Montanus in zyne byvoegzelen op Guicciardyn, pag. 234. (g) Kronyk van Zccland^ i. dcel , pag, 4(54, {b) IX. boekop't jaar i^-)6. VAN 'sG R A VE N-H A GE. V. IIooftst. xjp rcn de blixem in het toppunt van den tooren /loeg (waar van ik oog-getujgc ben geweeli;) dreigende hec zeive geheel en alteverlUa- dcn, 't welk, na alien fchyn , ook zoude zyn gefchied, zoo niet de vlam , weike in den appei al hadde gevat, in tyds ware geftuit door de vlugheid eens burgers, die in der yl komende toeloopen , na bo- ven klom, en, zonder eenig gevaar aan te zien, den brand uitdoof- de met eenen nagt-rok, dien hy gevallig aan hadde , waar by nog quam de goede ordre en wakkerheid van een deir Burgemeeileren in dien tjd, zul.\.s dat dit gebouw byna zonder Ichade bewaart bleef. Deze Kerk, na zoo menige onheilen, ziet rtien tans haar hooft volkomen opheften, en kan metregt onder de fraaifte en grootlle ker- ken van Holland gerekentwerden, hebbende eenen hoogen zeskanten tooren (;)? waar van by helder weer veel omleggende Steden en Dorpen konnen befchouwt w erden ; zynde de zelve van die hoogte, dat, gclyK ais die van 's Gravezande voor de Zee-vaarende, deze voor de Land - lieden toe een baake verftrekt , waar op de Heer Ja- cob van der Does in zyne Befchryvinge van'sGravenhage(^)zinfpelen- ae, in dezer voegen fpreekt: Baar fiaat een Tooren op tot dan de liicht verheven. Die aan den Reyfer kan van ver een teycken geven : hoe dat hy ajgedwaelt ■> in hergen of in dal^ Zyn Hvegen jecker na den Hacgh toenemen jal. In dezen tooren hebben eertyds fchoone klokken gehangen , waar onder wel inzonderheid uitmuntte degroote klok , welkezyne Prin- celyke Excellentie en de Staren van Holland in den jaare 1^75- daar uit deden haaien , omme vergooten te werden tot kanon ; waar tod zy den 6 Julii des zelven jaars de volgende commiifie verleenden: 35 De Staaten hebben gecommitteert en geordonneert Philips ^JJe- ytJiers, Commillaris van d'Ammunitien, te mogen doen halen en J, tranfporteren uyt den Vlecke van den Hage zekere klocke , die J, aldaar by hem gereet llaande bevonden fal werden; en by die van ,5 de Admiraliteit aldaer doen afwinden is, omme daer af een nieuw 55 ftuk geichuts gegoten te mogen weirden in de plaatzd van gelyk j, gefchut, by fyne Excellentie tot behoef van Gornichem gefcJiikt. En of wel in deze acte maaf van eene klok werd gefproken , zoo zou* de men egter moeten befluiten dat 'er meei* klokken zyn gehaalt 5 om dat gezegt werd in de afte van rederaptie van 't Haagfche bofch , ( /) dat de klokken ( in 't meerder getal ) waardig gefchat wierden ontrent. 