VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Het tweede Boek van deze Geschiedenis, gelijk wij in het voorgaande Bericht gemeld hebben, afloopt met het Friese beschrijving, zo begint de Heer Wagenaar het derde Boek aan met den Arkenschoten oorlog, begonnen in het Jaar 1401; en meldt ons dat Amsterdam, benevens andere Hollandse Steden, den Hertog Albrecht ondersteunde met manschappen en penningen: waar door hij in staat gebleken werd die oorlog, in ’t Jaar 1403 met kragt voort te zetten, en den Heer van Arkel eerlang tot een verdrag te dwingen. In die tussentijd ontving de Stad, ten waarborg van de toegezegde rente van de opgeschorte gelden, vele Graaflijke renten en pachten in handen, ook gaf de Hertog haar vrijheid, om voor die opgeschorte penningen, beloopende 1500 gouden Noblen, lyf of erflijke renten te mogen verkopen. Hij leefde in het regeringjaar 1405, toen alle de privileges der Stad werden bevestigd en in datzelfde jaar 1405, ook de beginstelling van den Koophandel, met de vrijheid om het Marsdiep in het Vlie, na en van de Stad, in en uit te varen, zonder iets anders dan 's Graafens rechten tol, mits Amsterdam schuldig te zijn. Met den aanvang van zijn regering herleefde de Hoekse en Kabbeljausche twist; nadat hij, de Hoekse partij toegedaan zijnde, diezelfde alom in het bewind trachtte te herstellen, wat op verschillende plaatsten, en zo ook te Amsterdam, een opschudding baarde, die sommigen het leven kostte. Het verdrag met den Heer van Arkel geen stand houdende, werd die oorlog in het jaar 1405 weder opgepakt; waarvoor Amsterdam, met enige Hollandse en Zeeuwse steden, den Graaf de bevrediging bood; tot dat eindelijk in het jaar 1412, bij een Vredesverdrag, Gorinchem en het Land van Arkel aan Holland werden afgestaan. De Graaf, welke moest instaan voor de gemaakte koffers der Steden ten zijnen behoeve, had ook Amsterdam deswegen goede verzekering gegeven, en bevestigde daar en boven de Stad, gedurende die oorlog, met aanmerkelijke voorregten. Onder meer die tijd, en waarschijnlijk in het jaar 1413, riep Amsterdam, onder bewilliging van den Graaf, met enige Hanze-Steden, een Vloot uit, tegen de Oostfreesche Zeestuivers, die ze over met het bemachtigen der Sloten, in welken zij zich onthielden. In het volgende jaar werd het Friezische bezit te Amsterdam verlengd; en in het jaar 1416 werd de Stad gemachtigd om schepen uit te ruiken tegen de Schotse Kapers, en de daar toe noodzakelijke koffers te vinden uit een pondsgeld, te heffen van alle in- en uitgaande schepen en goederen: het gevolg hier van is niet bekend: alleen weet men dat er nog in dat jaar een verdrag van Koophandel gesloten werd met de Regering van Schotland; beter welke vermoedelijk die kapervuren gevolg had. Verder vindt men in ditzelfde jaar een gesigneerd verklaring, dat Amsterdam geteld wordt onder die Steden, welke zich verbonden tot het voldoen aan een Graafschuld aan de Heeren van Egmond en van Velsen; als mede dat ze deelde in de plechtige verbindenis om Vrouw Sasenba, naar 's Graafens overlijden, als Graavin in te huldigen. In gevolg hier van hield Amsterdam zich, in het midden der volgende ontleningen, tussen Vrouw Jacoba en Hertog Jan van Beyeren, aan de zijde der Graavinna, tot dat de hertog zich van de Stad meester maakte. De wijze hoe; en de gelegenheid bij welke, bij de Stad bemachtigde, wordt niet gemeld; maar het blijkt dat hij, in het Jaar 1419, de Regeering op een ongewoonen tijd en wijze, ten regt strijdig met de Privilegiën, veranderde: waar door de Stad overigtoeg tot de Kabeljauwfische zijde, die zij, sinds, bijna bestendig bleef aankleden. Uit kracht hiervan werd zij door de Hertog wel begonnen met verschillende voorrechten, doch was ook aan de andere zijde bloot gelegd voor enige nadeelen van de Hoekenschijde: wel bijzonder smeedde Utrecht, in het Jaar 1420, een aanval op Amsterdam, die ten deele gelukte, en de inwoners dermate ontroerde, dat zij licht te overrompelen gevoelden, waarna zij, zo die van Utrecht hunnen toeleg voortzetten hadden. Men zegde dit den Stichtelijke betaald te zetten, in het Jaar 1421, door het uitruiven van enige schepen, die den toevoer langs de Eem belemmerden; en deze vijandelijkheden voldeden tot in het Jaar 1423. Amsterdam had, in het Jaar 1421, groote schade geleden, door een ontstaanen brand, die wel een derde deel van de Stad verwoosten had: ook was er, ter zake der scheepvaart op de Zuiderzee, een vergelijk met zwijgen ontstaan, dat echter, in het Jaar 1422, bijgeleid werd. In ’t Jaar 1424 troffen twee Amsteldammers, daar toe gemachtigd zijnde, een verdrag met de Vriezen, waarbij dezelven den Hertog voor Heer erkenden. Op den overlijden van Hertog Van van Beyeren, in het jaar 1425, erkende Amsterdam, volgens het befluisteren van zijn raad, in ’s-Graven, den Hertog van Brabant voor Graaf, en Hertog Filips van Bourgondie voor Ruwaard; welke, in deze hoedanigheid, de Stad bevestigde in alle bare Privilegiën. Van die tijd af, tot het jaar 1428, toen Vrouw Jacoba de regeering genoegzaam afstond aan Hertog Filips, (zijn Hertog van Brabant al reeds overleden,) was Amsterdam, gefrustreerd ingewikkeld in de moeilijkheden en kwesties van gen kryg met die van de Hoekse zijde; waaromtrede de De er 584 VERVOLG DER GESCHIEDENISSEN Hertog hun vervolgens enige gunsten ter voldoening deed erlangen. Ook had Amsterdam, Kort daar na, haar deel in den oorlog, die Hertog Filips, (na de volkomen afstand van Vrouw Jacoba, den titel van Graaf aangenomen te hebben,) eerst met Frankrijk en vervolgens met Engeland voerde: Voor ’t aflopen van deze oorlog ontstond de Oorlog met de Koopsteden langs de Oostzee, die Amsterdam groote schade toebracht, en vervolgens in vele kwesties ingewikkeld deed; doch in het jaar 1441, werd, met het treffen van een stand met de Wendische Steden, mitsgaders door een verdrag van vrede met Denemarken, Holstein en Pruisen, de Amsterdamse Scheepvaart op de Oostzee herbeterd; waarbij in ’t jaar 1443 nog kwam de vrijheid, om handel te mogen drijven in Noorwegen, uitgenomen op de Schatlanden, te mogen handelen. Geduurde deze oorlog had Amsterdam ook verscheid gekregen met de Graafschap, over ’t deelen van den buit eenige vijandelijke schepen, dat zeker spoedig werd bijgeleid, doch op hoedanig een wijze vindt men niet aangetekend. Onder de decreten van deze tijd, en wel met het jaar 1444, kreeg de Hoekse partij de overhand in Amsterdam, dat 's Hertogen Raad met het veranderen van de Regeering, bij wijze van verdrag, ook eenigen der Hoeksen op het koffert bracht: die, met de gewone Verandering der Wethouders. De jaar 1445, de Kabbeljausche Regenten uit de Stad verdreven, en de Regering geheel met Hoekschens vervulde. Hertog Filips, misnoegd over deze handel, kwam met krijgsvolk in de Stad, verdreef de Hoekschers, en herstelde de Kabbeljausche Regenten; die vervolgens ook eenigen der reekelijke Hoekschers in de regering aannamen. — In het Jaar 1449 betrokken die van Brugge de Stad in rechten voor Stadhouder en Raadslieden in 's Graven, met opzicht tot de overlast hunnen Schepen, door Amsterdamse kaappers, aangedaan; waarom de Stad, in het Jaar 1452, vrijgeprookt werd, en die van Brugge hun recht behielden op de bijzondere personen, door welken zij meenden verongelikt te zijn. Intussen was de Hertog in oorlog geraakt met de Gentenaars, het welk op nieuw grote koften baarde; die de Hertog naderhand vergold, met wijde priviligie, zo aan 't Land in 't algemeen, als aan de Steden, en Amsterdam in 't bijzonder. Ook werd Amsterdam vervolgens vrijgeprookt van 't opbrengen van een ingewilligde tienjaarige Bede, ter oorzaak dat omstrend de stad door een felle brand in de as geleden werd in het Jaar 1452. Omstrend de een of andere tijd verlieten vele Klauwterlingen de Stad, zo uit hoofde van den brand, of uit andere redenen: en in het Jaar 1462 werd het Minderbroeders Klooster door een andere orde van Minderbroeders betrokken, tegen den wil der Regering; waar toe de prediker Jan Brugman, ondersteund door 's Hertogs Raad Felis Krablin en anderen, zeer veel toebracht: — In het Jaar 1464 sloot Amsterdam een Verdrag van Vrede en Koophandel met de Stad Rugenwalde in Pommeren. Hertog Karel in het Jaar 1468, (zijn Hertog Filips in het Jaar 1467 overleden,) zonen Vader opvolgende, bevestigde en vermeerderde de voorrechten van Amsterdam, gelijk ook die der andere Steden, uit hoofde van hun bereidvaardigheid, in 't inwilligen van 's Graaven Bede: en in het volgende Jaar werd het verlichten tusschen Amsterdam en Zwolle, over het heffen der tollen, afgedaan. haar te. Regering, meerendeels in ’s vijands handen; en de Hertog floot, nog voor het aflopen van dit Jaar, een negen- Jaarig vaste handeling met Frankrijk. Het leed echter geen maand of hij viel op nieuw in Lotharingen, en sneuvelde in den storm, in ’t Jaar 1643. De Heer Wegenaar, met het overlijden van Hertog Karel, gaat over naar het vierde Boek, tekent met den aanvang van, hoe het Land, de Steden, en Amsterdam in zwaar bijzonder, onder de twee laatste Graaven, merkkelijk verkort waren in hunne Privilegien; en meldt hoe zulks den Steden aanleiding gaf, om bij Vrouw Maria, (die haar Vader opgevolgd was) aan te staan, op de herstelling dier inbreken, bij gelegenheid dat die Vorstin hulp verzocht tegen den Koning van Frankrijk. Hierdoor werd het bekende Groot-Privilege, in het Jaar 1477 verworven; en Amsterdam verkreeg daar en boven een bijzonder Privilege ten eigen behoeve, — In verschillende Steden werd de Regering, door opschudding, veranderd; doch in Amsterdam, schoort er minder of meer onlusten plaats hadden, geschiedde geen buitengewone verandering der regeringe, die ten deelde Hoeks ten deelde Cabbeljausch was, en daar door voldoende op den oude voet stand hield. De Regering had zich inmiddels, ter beveiliging der Stad, verzekerd van het Slot te Muiden, om dat te bewaren. Frankrijk zette den oorlog voort, en Amsterdam had zijn aandeel in het uitruken een vloote, die den vijand merklijke schade toebracht; doch eindelijk werd er weer een vaste handeling met Frankrijk getroffen. In ditzelfde Jaar ondersteunde de Amsterdammers den Stadhouder in ’t beleg van ’t Huis te Schagen, dat terstond opgegeven werd. Vrouw Marta vervolgens, als Gravin, en kort daarop haar Gemaal Maximiliaan als haar Voogd ingehuldigd, en de voorgaande Handvesten bevestigd zijnde, zo verkocht Amsterdam, in het Jaar 1478, gelijk de andere Steden, Licenties ten behoeve der Vorstelijke Personen, en bewilligde in een buitengewone Bede: waar omstrelingen zelfs tot ver gingen, dat ongelukken veroorzaakte, die echter door de tijd bijgeleid worden. In den hier op volgende Gelderse oorlog raakte Amsterdam, in het Jaar 1478, oneens met de burgervaders, ter oorzaak van het neemen van een Harderwijk Koopvaardij schip, op de reede van Enkhuizen. Die van Hoorn waren ook misnoegd, waanende dat Amsterdam deel had in de aanvallen der Kabbelassen op hun stad. Deze onevenheden werden drange vereffend; ook liep de Geldersche oorlog in 1479, met een standvastig einde doch ’t liep nog aan tot het jaar 1481, eer Maximiliaan en Maria in de Geldersche Steden ingehuldigd werden. Intussen had Amsterdam zich, ten voordele van den Bisschop van Utrecht, ingewikkeld, in de ver schillen dier Stad met den Bisschop, -t welke, de grondvlak geleid heeft, tot een langdurige vijandschap. — De Franse Oorlog was den Landen bij aanhoudend ten laaste, doch eindigde weer met een standvastig einde; maar Maximiliaan deed opnieuw een Bede, met opzicht tot den Gelderschen oorlog, ten zijnen aanzien: men willigde deze Bede in, met beding van eenige voor regten, die den Steden toegeftaan werden, in het jaar 1480. Omtrent deze tijd egen de Kabbeljauschen, door Maximiliaan begunstigd, genoegzaam overal de overhand: en de Hoeksen vonden hunnen voornaamsten slag aan de Stad Utrecht en den Burggraaf van Montfoort, Heer tot Purmerend. Hieruit ontstond de belegering en overmeestering van het Slot te Purmerend, en het vasthouden der Utrechtse in Holland. „Amsterdam, zich in de verdeeling. Reekenloopt een eenvoudig blok gezien voor een inval van de Utrechtse zijde, was op zijn hoede tegen het dreigende kwaad; door het beraamden der verhoedende middelen, en de Stad in staat van tegenweren te stellen. Bij welke gelegenheid de Stad ook van twee zijden bemuurd werd, bleef alleen de Ikannt onbemuir: dit werd aangevangen in ’t Jaar 1481, en in ’t volgende voltrokken. De voorzorg vermeerderde nog, toen de Hoekscheken zich meestert gemaakt hadden van Leiden; en met het aflopen van dit Jaar kwam ’t gevaar nog nader, toen de Stichtscheken in Gooiland vielen, en Naarden bij verassing innamen, dat ze nogtans wel dromen moesten ontruimen. Van die tijd af was ’er een aanhoudende krieg voortgezet tussen Utrecht en Amsterdam, die te water en te land voortgezet werd. — Middelweg viert Vrouw Maria, laatende haar Heerlijkheden aan haar Zoon Filips: waarop Maximiliaan als Voogd of Regent van zijn twee kinderen Filips en Margaretha erkend werd. Met het aflopen van dit Jaar werd de Vrede met Frankrijk getekend, doch de Stichtse oorlog bleef nog vorderen, tot dat Maximiliaan, in ’t volgende Jaar, besloot Utrecht te belegeren, het welke die oorlog, na ’t overgaan van die Stad, met een verdrag deed eindigen: dat te Amsterdam met een plechtigen dankdag gevierd werd. De Bisschop drong in die tijd aan, op het inruimen van de Sloten te Albekonde en te Vreedland, waarvan zich Amsterdam meestert gemaakt had, doch de Stad hield dezelfde in bezitting, en deed de opgezette heerlijkheden van Albekonde, als onderhoorigheden van Amstelland, den eed aan de Hertog afleggen, in ’t Jaar 1484. Ook was de Regering bedacht op middelen ter vergoeding van de kosten van den jongsten oorlog; en schikte de zaken indien van voege dat de Stad haar renten, van de Jaaren 1481-1484, afloste in ’t Jaar 1485. Doch in datzelfde Jaar brak de oorlog met Frankrijk weer uit, doordien de Koning van Frankrijk zich ook mengde in de Vlaamse onlusten: en Maximiliaan, als Jaar 1486 als Rooms-Koning in de voornaamste Steden, en zo ook te Amsterdam staatslikg ingehaald zijnde, maakte een nieuwe Ordonnantie op de zaken der Admiraliteit, om den Oorlog krachtiger te voeren. De Hoekscheken smeedden in die omstandigheden, in ’t Jaar 1487, op nieuw een aanval tegen Amsterdam, die echter niet uitgevoerd werd. Met het Jaar 1491 ontstond het bekende Kaas- en Broodsspels, door de Hoekschewerkers ondersteund, tot dat Sluis ingenomen werd, dat de Hoekschewerkers en Kabeljauschen twee spelten een einde deden neemen. Amsterdam nam geen deel in den opstand van het Kaas- en Broodsvolk; doch Haarlem, in het Jaar 1492, ingenomen zijnde, begon men ook te Amsterdam voor een overrompeling te denken, en zette de nodige voorzorg in het werk. Ook gaf een nieuwe Vrede met Frankrijk aanleiding tot het heffen van nieuwe lasten, en het nauwkeurige bewaken der Stad; doch de Vrede, in het Jaar 1493, getroffen zijnde, herstelde de gerustigheid; men hield een openbaan omgang, en stak een vreugdevuur op den Dam aan. —— In dit jaar werd Amsterdam, met andere Steden, benoemd, om de Jaarlijkse rekening van den Frieschen dijk op te nemen: ook deden de Koopsteden een bezending na Frankrijk; Engeland en Gelderland, tot onderhouding van den Vrede; ten nutte van den Koophandel: en Amsterdam was, in het volgende Jaar, alleszins op zijn hoeden tegen alle vyandelijkheden onderneemingen, waarvan de geruchten destijds verspreidden, Maximiliaan, Keizer geworden zijnde, droeg de Regeering der Nederlanden op aan zijn Zoon Filips, die weigerde alle de Privilegien te bezweren; hij werd echter "uit vreugde voor de aanzienlijke macht, die hij op de been had, ingehuldigd, in het Jaar 1494. Amsterdam werd gelaten de Stad zorgvuldig te bewaken: en de Regeering vond zich, in het volgende Jaar, genoodzaakt de lasten te verzwaren, meer dan ooit voorheen, tot aflossing der schulden, na het overlijden van Hertog Karel gemaakt. Voor het afloopen van dit Jaar verleenden de Steden, en inzonderheid Amsterdam, de herstelling eeniger voorrechten; ook werd er een nieuwe schikking gemaakt over het afdoen der verlschootene-penningen, ten behoeve van Maximiliaan in het Jaar 1488, —— Met het volgduren der Geldersche vyandelijkheden werd er, in het Jaar 1496, herhaald bevel gegeven, om de Stad wel te bewaken: en de Aartshertog, gehuwd zijnde met Joanna, Dochter van Spanje vond goed zich, in het Jaar 1497, op nieuw in de voornaamste Hollandse Steden te laten inhuldigen "dat ook te Amsterdam zeer plegtig geschiedde; waarbij tevens de Steden van het Noorderkwartier verplicht, haar Gemagtigden derwaarts te zenden, om de inhuldiging te doen. verd, — Ondertruffchen nam de Amsterdammee Koophandel en Scheepvaart geïmige toe: men gaf nauwkeurig aanloop op alles wat den handel voor of nadeelig kon zijn: van waar ook Amsterdam, met de Watersteden, het opregten van een nieuwe Graaflijk Tol in Texel, door een Vertrouwgen, stuitte, in ’t Jaar 1499; en in ’t Jaar 1502 te wegen bracht, dat het Plaats van 1500, raakende het verstapelen te Brugge, ingetrokken werd. — Met het aflopen der vijftiende eeuw maakte men schikking om eenige renten af te lossen, die echter niet ter uitvoering gebracht zijn: de voorzichtigheid het wel bewaakken der Stad eischende, zo werd ’er in ’t Jaar 1500 een schakeling ingevoerd: en dit Jubeljaar gaf aanleiding tot het bezoeken der Kapelle van de Heilige Stad, waar op Paus Alexander den VI aflaataten had toegezegd; dat, met de afkondiging van 't gewoonlijke vrygeleide, door de Regierung begaafd werd, mm De gertsheriog besloot Aa S5 DEEL, NO. 8, $90 VERVOLG DER GESCHIEDENISSEN daar 1503, den oorlog tegen de Gelderschen, die huitine vg. artificially gekomen, had in meer ernst dan voorheen voort te zetten; waar toe Amsterdam met de Waelsterden een Vloot op de Zuiderzee voerde die den Gelderse Vloot overweldigde, in het Jaar 1504. Ook had men de Galeoten van 24 Stukken gebouwd; doch deze diensten ten schrik. De oorlog werd in dit en het volgende Jaar te water en te land gevoerd; en met zo veel voordeels voor den Aartshertog, dat er weer een tweejaarig bestand gesloten wierd. — Amsterdam handhaafde vervolgens den Koophandel tegen alle nadeelige nieuwigheden; en bevestigde zich tot het herstellen van de oude Privilegiën, en tot het verkrijgen van nieuwe voorrechten, waar in ze ook enige maat flagen. ’s-Gravens Beden, op deze oorlog volgend, werden echter traagelijk bewilligd voor al na dat Philips in het Jaar 1506 naar Spanje vertrokken was, om de regering van Castilië te aanvaarden. Op het vertrek van Philips, (gelijk de Heer Wagenaar in het vijfde of laatste Boek van dit Deel vervolgt,) braken de Geldersen het bestand, en de oorlog werd vernieuwd; doch men schaakte de vijandelijkheden, voor eerst, op het Veren dood, in datzelfde Jaar invallende. Karel de V, zijn vader opgevolgd, Keizer Maximiliaan voor Voogd, en zijn vrouw Margaretha voor Landvoogden aangewezen zijnde, het Jaar 1507, was men te Amsterdam zeer nauw op zijn hoede tegen de aanvallen der Geldersen; voor al na dat de zijnen, in het Jaar 1508, Muiden en Weesp reeds ingenomen hadden; en Hertog Karel van Gelderland de Stad deed opgeldelen. Men stelde niet alleen de Stad op allerlei wijzen in staat van tegenweer, maar ook werd er een Schans opgetrokken bij Ypenburch, een half uur gaans van de Stad. Deze Schans, liggende op het smalste van dertig kilometer, stutste het verkeer over de Diemermeer, werd een en andermaal aangevallen door de Geldersen; doch ze werden telkens met verlies afgewaarsd. Maximiliaan belegerde middelerwijl Weesp, deed inmiddels een keer naar Amsterdam, alwaar hij zich, als Voogd liet inhuldigen, bezwerend bij die gezegendheid alle de oude Graaflijke Handvesten, zonder onbehaaglijkheid, het zijn ze voor of na de tijd van Hertogen Philips en Karel van Bourgondië gegeven waren. In ’t najaar bracht men. ‘Zeedyk tussen Amsterdam en Muiden, waar een hevige actie plaatsvond, door: men sprak van Weesp met schepen in de Vaart. En; doch de voorstel werd van de hand gewezen, in geval van vredehandeling. Op een goeden dag, kond -4000 van Amsterdam, 59%. VAN AMSTERDAM, 59% den aanvang des Jaars 1509, een verdrag te wegen bracht, waar in, onder anderen, werd besproken, dat de Geldersche Weesp en ’t Slot te Muiden binnen veertien dagen zouden ruimen. — De Stad verkreeg in dit Jaar de schouw over-den Muiderdyk, middels het recht om een Burgermeester te kiezen, in de plaats van een afgetreden, om het Jaar uit te dienen; ook werd het Schout-ampt ten deze tijd aan de Stad verpand. — De uitvallen van Denemarken met Lubek, en andere Steden aan de Oostzee, in ’t Jaar 1510, belemmerdden den Koophandel van Amsterdam, en wikkelden de Stad in den oorlog, doch in het volgende Jaar raakte de Vaart op de Oostzee weer open. De Gelderschen, die de vrede omstreven deze tijd verbreest kenden, brachten die van Amsterdam veel schade toe, en maakten de Vaart op de Zuiderzee onveilig; ook was de Zeelandse Koos belemmerd, door den oorlog tussen Frankrijk en Engeland. Men verbood hierom, in ’t Jaar 1512, de Vaart Buiten duins, en stelde zich in staat van zelfverdediging tegen de Gelderschen, die zich wel door de Stad vertoonden, en enige schepen in de Oude-zydswaart verbrandden. Dit geval gaf aanleiding om de Stad vervolgens zorgvuldiger te bewaken, tot dat er in 't volgende Jaar een besluit met de Gelderschen getroffen werd. In het Jaar 1515 werd men op nieuw in den Gelderschen oorlog gefleept, dat de zorg voor de gemeene veiligheid versdubbelde. — De Jonge Prins Karel, in dit Jaar, de Regering aanvaardende, werd mete te Amsterdam als Graaf Ontvangen: en de Stad, om 's Vorst ten gunsten te winnen, schoot den Keizer tweeduizend gouden guldens op, tegen den penning zeventien en bewilligde in 't heffen van een Haardgeld. Ook betoonde de Vorst zich de Stad, in 't volgende Jaar, niet ongenegen, zo door 't bevestigen van haar recht op het bevelen der Wethouderfchap, als met haar te ontslaan van 't betaalen van een verlosgeld, op het uitvoeren van graanen, en Ondertuchten stroomden de Gelderschen hier en daar in Holland, en bemachtigden ook een Schans der Amsterdammeren bij 't Huis ter Hart; doch deze onlusten namen, in 't Jaar 1517 een einde: echter bleef Aryleram op zijn hoede tegen nieuwe aanvallen. Omstreeks deze tijd regten de Rederykers hunne Kamer aldaar op. De Gelderschen verbraken wel de gemaakte bestand; ook hield de Koning van Denemarken, in 't Jaar 1518, een grote Vloot Schepen in de Zee aan, die hij nogtans in 't water terugstootte. De onverstandelijke Koning Karel, in dit geval ontstaan, viel Amsterdam, die inzonderlijk veel belang had, in den handel op de Zuiderzee, zeer kwaad, verbinden zich de Stad, in 't volgende Jaar, tot het opschieten van penningen aan Denemarken, ten behoeve van Koning Karel; van wie ze ook enige voordeel hier voor bedong; belovende die Vorst geen nieuwigheden tegen de voorregten de Stad te zullen gedoogd. - Menisto, in 't Jaar 1519, op nieuw een bestand met de Gelderschen maar beraamde tevens de noodzakelijke middelen tot bescherming van het Land, en riep inzonderheid een Vloot uit, om de Zeevaart te beveiligen. Koning Karel nu tot de Keizerlijke waardigheid verheven zijn, zogenaamd zijn gezag in de Nederlanden uit te breiden, en beperkte wel dra de Privilegien der Steden: echter werd Amsterdam, in 't Jaar 1520, nog bevestigd in haar Octroi, op den uitvoer van graanen. — Met den aanvang van 't Jaar 1521 kwam de oorlog met Frankrijk bij den Gelderschen, „Amsterdam maakte alle behoorlijke toezicht, zo om tegenwerpingen te doen, als om tegen den vijand uit te trekken. In dit Jaar werd erorde gegeven op het behoud van de houten huizen in Amsterdam; ook werd de oude Schutterij te niet gedaan en een nieuwe Doele voor de Kloveniers opgemaakt, in 't Jaar 1523 waarbij nog kwam een nieuw Octroi van den Keizer ten behoeve der drie Schutterijen. De Gelderschen belemmerden middels terwijl de Zeevaart, die nog steeds in 't volgende. De Jaar inerkelek beveiligd werd: doch de ongelegenheid in Denemarken waren van nadelig uitzicht, egter liepen deze zaak met het Jaar 1525 genoegzaam af. Om terdenning deze tijd begeerde men enige punten van de Landwouden, die in alle delen niet voldoende beantwoord werden: en Amsterdam besloot de laatste haar ingezetenen in deze tijd van Vrede enigszins te verminderen. Het is aanmerkelijk dat het water in de Stadsgraften oudtyds zoet of bijna zoet was; in zoverre zelfs, dat ze niet alleen vechtachtig waren, maar dat ook de ingezetenen der Stad in het graftwater hun potten kookten, en vermoedelijk daar mee hun bier brouwden: dat met het verwijderen der Zeegaten, en het hoger lopen der Vloeden, sinds het midden der vijftigste eeuw, alleskens begon af te nemen. Dit hoger lopen der Vloeden belette het lozen der Vee, dat die van Sticht op andere wegen bedaard deed zijn, om zich van het binnenwater te ontdoen zodit gaf aanleiding tot een schikking, waar door Amsterdam inzicht verkreeg in de Amsterdamse waterafsluiting, met het bekomen van de schouw over den ring van Amstelland. Het Gerecht van Amsterdam maakte in dit Jaar een keur tegen het heimelijke trouwen; dat door den Bisschop euvel werd opgenomen. Het welk ten gevolge had, dat het Hof in ’s-Gravenhage, in het Jaar 1526, goed vond enige punten op te stellen, waarvan de wereldlijke Rechter kennis mogt neemen, zodan ze geoordeeld mogten worden tot de Geestelijke Vijfhoek te behoren. De Vrede met Frankrijk getroffen zijnde werd alom in geacht. Holland, en dus ook in Amsterdam met vreugdebedrijven geeft vierde: doch men bewilligde te Delft, Leiden en Amsterdam, niet dan met moeite in de gewoone Bede, voor dit Jaar, In volgende Jaar handelde men over een verdrag van Koophandel met Zweden, met gelijke kwaad dat de Oostzee in de laatste onveiligden Koopsteden toegebracht, hadden; doch 't een en 't ander was dienstig van weinig of geen uitwerking. Van grooter invloed was het hervatten der Gelderse vyandelijkheden; met den op nieuw ontdeken oorlog met Frankrijk, nu met Engeland verbonden, Men stelde zich in staat van tegenweren, om den Geldersen te tanden, die zelfs den Haag, in 't Jaar 1528, te dodelijk Plunderden, 't welk Amsterdam des te zorgvuldiger maakte, tot dat de vrede nog in dat Jaar met hun getroffen werd. Intussen was Keizer Karel ook Heer van 't Sticht geworden, en daar mee was de oude vyandchap tussen Amsterdam en Utrecht geheel verdwenen. De Franse oorlog egter duurde nog, en de Vrede werd eerst getekend tegen het najaar van 1529. De Stad, die in voorgaand Jaar rente verkocht had ten behoeve des Keizers, bewilligde ook dit Jaar in een buitengewone Keizerlijke Bede; en koos de Ambachtsheerlijkheid van Amsterdam, Sloten, Sloten, Slooterdijk, Osdorp. Ook hielp de Stad in 't Jaar 1530 bewerken, dat het Verlofgeld op de uitgaande graven, voor eenigen tijd gevorderd, weer afgeschaft werd, weigerende anders te bewilligen in een leening en de voorbetaaling van een Bede, hebbende de Stad, om 's Keizers gunst, te winnen, te voo. De reeds bewilligde, in wederom sententie te verkoopen voor, den Keizer. — In dit Jaar leed Amsterdam groote schade, Zo door een zwaar brand in de Stad, als daar een hoge watervloed in Holland en Zeeland, waarop een duurte volgde, tegen welke de regering in ’t volgende Jaar daar noodige schijn maakte. — Men geraakte nogmaals in onderhandeling over de zwevende geschillen met de Wendische Steden; doch het gedrag van den verdreevende Koning van Denemarken stremde dezelfde, en deze met eenig soefistisch afgedankt Krijgsvolk in ’t hart van Holland gevallen zijnde, zo weekten de Leden van den Hove uit ’s Gravenhage naar Haarlem en Amsterdam; en die Vorst ruimde het Land met, voor dat men bewilligde had in ’t voldoen van zynen eis, van welken last Amsterdam een groot deel had te dragen. De regeerende Koning van Denemarken nam dit kwaad op, en floot de Zon, m ’t Jaar 1532: na vergeefs herhaalde onderhandelingen werd ’er een Vloot uitgerust in zee gebracht; waarop die Vorst eindelijk overging tot het maken van den vrede: die echter van geen duur was, nadat deze Vorst nieuwe twisten zocht; het welke den oorlog aanwezig hield. herhaalde. In ’t berijden van de uitruiting, in 't Jaar 1533, waren 't de Leden van Holland niet eens met Amsterdam, doch eindelijk raakte de Vloot in Zee, en opende de Zee voor de Nederlandse Scheepen. Waarop, in 't jaar 1534, eerst begon volgde, dat deze laatste oorlog een einde deed neemen: doch 't leed nauwelijks een Paar, of dezelfde werd hervat, gelijk als het vervolg van deze geschiedenis zal leeren. De Heer Wagenaar ontvouwt ons dit voorgeplande beloop van Amsterdamse geschiedenis met zeer veel nauwkeurigheid; geeft allezins de noodige bewijzen aan de hand; en deelt bij die gelegenheid verscheidene nog onuitgegeven stukken mede; waar door hij eenige bijzonderheden in een klaar daglicht zet, dat ook ter opheldering van andere gevallen in 's Lands geschiedenis kan strekken. Ons bepaalde besluit heeft ons niet toegelaten daarop te blijven staan te blijven en 't is ons voorgekomen, dat wij onzen Lezers den, meestal zouden doen, met hun een korte schets van de inhoud van dit Werk op te geven; om zich dus het gelopen van deze geschiedenis ter knappeste onder het oog te rengen: terwijl ten rechtstreeks verstand veel erbij vreemde dingen het lezen van dit Werk zelf vereist wordt; dat niet aan, die eenige Pijf heeft tot eenere diepgaande kennis van de Geschiedenis van ons Vaderland in 't algemeen, én van Amsterdam in 't bijzonder, zich zal beklaagen. "Wie zijne Geografie; van Aardrykskunde, door den Heer Antoni Fredrik Boelecingh, vertaald door Jacobus de Jongh junior. Beste deels tabeeide fruit, gedrukt te Haarlem, by van Tob, te Amsterdam, by van Esvelt, te Utrecht, door van Padenburg MDCCLXI, in groot octavo, 683 bladzijden, behalve een breedvoerig Reeksen der beschreven Landen, Steden enz." De uitgave van dit voorstelveld werk, hebben we eenig bericht gegeven van de schrijver manier, op welke hij de Geografie ontvouwt, en gelijk bijzonderheden daaruit aangetekend, ter proof van de auteurs kundigheid en keurigheid. We waren destijds in verwachting, dat het Kort Begrip van de Geografie van de Heer Busching, in 't Nederlands vertaald, in 't kort het licht zou zien; het welke ons wederhield dit Werk, of een gedeelte van 'tzelfde op een bijzondere wijze te ontlenen; als oordeelende dat onze Lezers, met de uitgave van dat Kort Begrip, gelegenheid zouden erlangen, om 't beloop van dit zo nuttige geschrift in een beknopt bestek te kunnen gaan. Ons in die verwachting tot nog toe gebleven vinden, zullen we de Lezer, uit dit tweede deel, behelzende een beschrijving van het Russisch Rijk, Pruisen, Poolen, Hongarije en 't Oostenrijkse rijk, de auteurs bericht van 't Koninkrijk Pruisen wat onderzocht, denlijker vaardragen, om de handelwijze van de Heer Busching te klaarder onder 't oog te brengen. De Heer Busching behandelt, in een voorafgaande Plaatje ding tot den Staat van Pruisen, de zaken, die ten opzichte van dit Koninkrijk in 't algemeen overweging vereischen. Na aan te merken te hebben, dat men tot nog toe daarbrekige kaarten hier van heeft, bepaalt hijzelfs strekking aldus. "Ten Noorden ligt Samogitia; ten Oosten het Voivodschap Trocken in het Groot-Hertogdom, Lijfland, en Podlachije in Polen; ten Zuiden Mazovië in Polen, en ten Westen Poolisch-Pruisen en Oostzee. De grootte van het gigantische Rijk bedraagt ongeveer 729 mijl geografische kilometers, en heeft 1100000 inwoners "Lands, behalve de Meeren". Verder geeft hij een beperking van de hoogte en 't weer, dat bij de Zee sterk veranderlijk is, gelijk in alle aan de Zee gelijkende landen; middels daaraan de producten, daarvan afhankelijk. Deze provincie is meervaldig bergachtig, doordat 't zuiden en oosten zeer bergachtig zijn, terwijl 't noorden grotere bosschen en ongemene veel meereren bevat. Grond is doorgaans vruchtbbaar, geschikt tot bouwen en veldwerk. De veefokkerij is er aanzienlijk; het wild gedierte is daar te finden. Daar zijn ook vogels, als ook zee- en rivierzucht, in overvloed, onder andere, is te merken, dat de bomen hier in grotere menigte dan elders gevonden worden; ze behoort tot de Regalien, en men schat dat ze jaarlijks ongeveer 26000 dalers opbrengt. Na dit bericht van de Landstreek en haar producten gaat onze Auteur over tot het melden van de loop der hoofdriveren, de Wisła, Nogat, Memel, Parsarge en Alle; als mede van de trekking der voornaamste groote wateren, met name het Friesche en het Kurische Zee, waarbij ook gewag wordt gemaakt van enige grote binnelandse meren, met name van enige Vaarten, ter meerde bevordering van den Koophandel, gegeven. In dit Koninkrijk, zegt hij, liggen 62 Steden, en onderricht ons verder, dat de inwoners voornaamlijk gebracht kunnen worden tot drie hoofdnaties, Pruisen, die van de Duitse hervormers afstammen, Litauwers en Poolen; en dat het geheel der inwoners loopt tot minimaal 6000, doch het Koninkrijk zou er meer kunnen voeden. Hier aan heeft onze Schrijver een korte melding van den aard en de voorregten deszelfs voor te regten, en tekent daarop aan, dat de meeste inwoners den evangelisch Lutherse Godsdienst belijden, doch dat ook de Gereformeerden, Katholieken, Mennonieten, en de uit Polen verdreevene Socijanaanen hier en daar den openbare Godsdienst handhaven. Voorts maakt hij een kort gebare van de schikking, betreffende het Kerk en School bestuur hier, te Lande; en spreekt verder van de Manoeuvreuren, Fabriken, Koophandel en Geldsommen van dit geweld, waarvan hij een onderafgeleide bericht geeft; met aanvullende noot van de menigvuldigheid der waaren, die hier gemakkelijk jaarlijks verhandeld worden: komende jaarlijks ongeveer 5000 schepen, tot het drijven van den handel, te Koningsbergen, daar de oplegelplaats der Pruische waaren is. Ook waarskijnlijk, zegt hij, van Danzig op Koningsbergen, en van Koningsbergen op Amsterdam. Hier aan volgt een beknopt voorstel van 's Lands Geschiedenis, dat wij in deze geheel zullen overnemen. "De oudste Pruische geschiedenis," zegt de Heer Büsching, "laat ik om hunne duisterheid onaangetast." houden enigen voor waarachtig, dat de oude inwoners zich, wegens hunne nabuurchap met de Russen, voor Pools, dat is, aan Rusland grenzende, noemden; want, po beduidt in de oude Pruisische taal nabij of naar. Van die tijd klaren de Pruisische Geschiedenis enigszins op, vermits de Poolse Koningen zich toen gelegen lieten liggen, om de heidense Pruisen tot het Christendom te brengen en met dat oogmerk de wapenen te baat namen. Boleslaw de Iste maakte daar mee een begijn, en tuchtigde de Pruisen, vermits zij in het jaar 997 den heiligen Adalbert, of Albert, die hen probeerde te onderwijzen, omgebracht hadden. Zijn opvolger had veel twijfel met hen, en hoewel Boleslaw de II Pruisen in 1148 verwoestte, werd hij echter in 1163 geslagen. In de dertiende eeuw veroverden de Pruisen Culm, Cujavie en Mazovie; weshalven de mazovische Hertog Konrad de Vrouw, aan hem door vriendschap verknocht, om hulp te verzoeken moest, en de zodanigen met een Kruis betekend werden, die tegen hen, als vijanden van den Christelijke naam, op het veld zouden trekken zouden; doch vermits dit alles niet baatte riep de gedachte Hertog de duitse Ridders, of Kruisriders, te hulp, om de Grenzen te verdedigen, die in 1230 het culmische en dobravische Gebiet voor 20 Jaren, en vervolgens voor eeuwig bekwaam, met alles wat zij voorts in Pruisen zouden veroveren. Deze brachten eindelijk met hulp van den Zwaarden drager het land binnen 53 Jaren onder hun beheer, en de Orde namen in het jaar 1309 hun zetel te Marienburg. De oorlog met de Lituanen kostte veel bloed. De Orde werd te trotsch en wreed; doch verloor meerendelijk haar aanzien, toen zij in 1410 bij Tannenberg en Grunwald van de Poolse in een bloedige vete een groot verlies leiden. In het jaar 1454 viel half Pruisen aan de duitse Ridders af, en begaf zich onder de gehoorzaamheid van den Poolse Koning Casimir den Grote en na vele krijgsonderlinge werd eindelijk in het jaar 1466 vastgesteld, dat het gedeelte van Pruisen, dat nu poolse Pruisen heet, als een vrije Rijksstaat, onder geen Konings beschutting, en het andere gedeelte aan de Ridders en hun Hoogmeester blijven zouden. „ Pommeren werd, of welk hy van Polen ter leen nemen, moest; doch door erfrecht, op zyne manlyke nakomelingen, en wanneer deze uitsterven, op de broeders, en hunne manlyke nakomlingen brengen zoude. Dus nam de regering der Ordensridderen in Pruisen, na dat deze 300 Jaren geduurt had, een einde. De nieuwe Her. tog voerde de Kerkhervorming in zyne Landen in, en stichtte in 1544 de Universiteit te Koningsbergen. De „ Keurvorst Joachim bracht het Hertogdom Pruisen aan het „ Keurhuis Brandenburg, met welke het veder dien tijd al. "s tot verkoop verknopen is. De regering van George Wilhelm viel voor in de onrustige en droevige tijden van de dertigjaarigen oorlog, in welke Pruisen zeer veel van de Zweden leed. Zijn zoon, de machtige Kurfürst Frederik Wilhelm, verkoos wel in den beginnen de Zweedse Partij; doch wendde zich vervolgens tot de Poolse, en werd in 1657 bij het Velausche en Brombergse Verdrag door de Poolse Koning Jan Kazimir vrij van de belofte, en met haar zijn mannelijke nakomelingen tot een onbepaalde Heer van zijn aandeel aan Pruisen verklaard. Ook zelf, voortijdelijk bezeten, hadden ze vergroot de macht van zijn Huis nog door andere aanwinsten, en verkreeg den naam van de Grote. Zijn zoon en opvolger Frederik verhefte het Hertogdom Pruisen tot een Koninkrijk, deed zich en zijn gemalin op 18 Januari 1701 te Koningsbergen kronen, en werd door de andere christelijke Vorsten voor Koning erkend. De Koning Frederik Wilhelm, welke in 1713 tot de regering kwam, bevolkte zijn Land door het gunstig onttangen van vele duizenden nieuwe aanwoners, en maakte vele heilzame en waardige schikkingen. Hem volgde in den jaar 1740 de Koning Frederik de Grote, die de Scheepvaart weer in bloei bracht, in 1747 een verandering in de zaken der financien maakte, in 1751 in plaats van de Hoofdammen Kollegien van Justitie verordende, de handhaving van het Recht zeer verbeterde, en in 1752 tien Landraden benoemde. In 1757 drong een groot Russisch leger in Pruisen binnen, door welk dit Land zeer verwoed werd gehouden. Hij hield de Heerlijkheden Lauenborg en Butow op zodanig een wijze, als de Hertogen van Pomeren de werdt; en van 1758 tot 1761 is dat gehele Koninkrijk in de handen der Russen geweest. Indelijk beschrijft hy de Pruische krijgsmacht, in dit Koninkrijk gelegen, als bestaande, in tijd van vrede, gemeenlijk in 3 Batalijons Veld- en 6 Batalijons Bezettingsvoldoening, 30 Eskadrons Dragonders en 20 Eskadrons Husaren, elk Regiment zijnde District of Kwartier, waarin de jonge Manschap opgeleveeld werd, gehad. De Heer Busching, dus vervolgens een nauwkeurig bericht van dit Koninkrijk in 't algemeen gegeven hebbende, maakt vervolgens een aanvang van een bijzonderder beschrijving van dit geweste. "Hetzelfde wordt allerbest in twee hoofdafdelingen verdeeld, te weten in Duitsche en Litause Departement", die onze Autheur in de volgende schikking breed ontvouwt. A. Het Duitse Departement, het welke uit de volgende Districten bestaat, 1. Het Samlandse District, waar toe behoort, a. Koningsbergen, de Hoofdstad van het Koninkrijk, aan de Pregel, op 54 graden 43 minuten N.B. b. Het Hoftampt Babitten, waar van de voorhoedster platen zijn, Babitten, Pillau, Tencitten, Lobbfiedt en Galgarten. c. Het Hoftampt Schaaken, waar in men acht heeft te geven, op Schaaken, Rauda, de Kapornische Heide, Kaymen en de Koerse Nering, waarop Verfchte Dorpen gevonden worden. d. Het eten re y 62 BUSCHING, NIEUWE GEOGRAPHIE, ÉNZ. 4. Het Hoftampt Lötzen, waarin Lötzen en Grof Sturlack. 5. Het Hoftampt Rhein, waar toe behoren Rhein, Aris, Hichmedin, Nikolayken en Rutau. Van alle deze Landstreeken en Plaatsen geeft de Auteur, in 't melden van deze verdeelde, een beknopte of breedere beschrijving, naar gerust van derzelver aanbelang; waarin derzelver ligging, uitgestrektheid, aanzien, geschiktheid tot den handel en andere wetenschappelijke bijzonderheden met meer nauwkeurigheid en duidelijker ontvouwd worden dan ons in enig ander werk van deze soort tot nog toe is voorgekomen. De Auteur meldt eveneens dat hij Moses' laatste zegen, dood en begrafenis, met enkele daar toe betrekkelijke stoffen, heeft verklaard en betoogd; door Petrus Cursius, Doctor en Professor der H. Godgeleerdheid in het Atheneum illustre, en Predikant te Amsterdam. Te Amsterdam bij Gerrit de Groot en Zoon 1762, behalve de Opdracht, Voorwoord enz. 736 bladzijden 'in quarto'. Iedereen die vermaak schept in het lezen van Letterkundige Verhandelingen, geschikt ter opheldering van 't een of andere gedeelte der Bijbel, zal dit wel doorgetrokken Werk van de geachte Hoogleraar Cursius, over het algemeen, met genoegen kunnen doorbladeren: nadien zyn Hoog Eerwaarde zich doorgaans, in geen ongevallige stijl, vreemd duidelijk en nauwkeurig uitdrukt, zyne onderwerpen in een geregelde orde ontvouwt, en de geenen die van hem verschillen met afzonderlijkheid behandelt. Het Werk zelve bevat XXV Verhandelingen over Deuteronomium. XXXIII en XXXIV, waar mee gepaard gaan nog. Vijf Verhandelingen, over Gen. XLIX. 5-7, Exod. KXXII. 18-23, XXXIV. 29-35, 2 Cor. III. 18 en Jud. v.9; welke dienen tot een bredere ontvouwing en nader opheldering van enige denkbeelden in de eerstgenoemde Verhandelingen voorgelegd, —- Wij zullen, om de Lezer het gevoelen en de handelwijze van onzen Hoogleraar in deze eenigszins onder ’t oog te brengen, de inhoud en het beloop van de eerste Verhandeling, gaande over het algemene opschrijven van Mozes' baarzijnse-afbeeldingsredenen " uit Deuteronomium. XXXII 1, wat nader opgeven. Naar de Aardrijksbeschrijving. Het Hoofdambt Duitsch-Eilau, in het welke zijn, Duitsch-Eilau en Seewalde. Het Hoofdambt Marienwerder, welks voornaamste platzenvan, Marienwerder, Gartenberg, Renningen, Bischopswerder, Freystadt en Kleinau. Het Hoofdambt Schonberg, waar toe behooren, Schonberg, Rosenberg, Finkenstein en Langenau. Het Hoofdambt Mohungen met Liebflat vereenigd, in het welke voorkomen, Mohungen, Reichswalde en Liebstad. Het Hoofdambt Preußischmark; waar in aan te merken staat, Preußischmark, Saalfeld, Christburg, Altstadt, Liebenthal en Dölitz. Het Hoofdambt Preußisch-Holland, waar in voornaamlijk, Holland, Mühlhausen, Schlobitten, Schledien en Quittainen. Het Litthaussche Departement, dat verdeeld wordt in Litthaussche en Poolse Hoofdamten. De eersten zijn in Klein Litauen, dat op zichzelf het vruchtbare gedeelte van het Koninkrijk is. Dit zijn, 1. Het Hoofdambt Memel, waar in de volgende platsen, Memel, Russ, Heidekrug en Werden. 2. Het Hoofdambt Tilzit, waar in Tilzit, de grootste, voornaamste en neringrijke Stad naast Königsberg. Het Proofdamt Ragnit, welks voornaamste plakken zijn, Ragnit, Abstellen, Pilkallen en Schirwind. Het Hoofdamt Insterburg, allergrootst in Pruisen, vervat in zich Insterburg, Georgenburg, Gumbinnen, Darkeimen, Goldapp, Atauen, Stalluppen, Trackenken, het Houtflotsamt te Groot Nafun, en het Vorstelijk Djejskau/Gebeid. De Poolse Hoofdamten zijn de volgende. 1. Het Hoofdamt Oletzko, welks merkwaardige plakken zijn, Oletzko, Kalinowen, Widminnen, Stradaunen en Neubau. 2. Het Hoofdamt Lyk, waar in Lyk en Ostrokoll. 3. Het Hoofdamt Sobranesburg, waar toe behoort Sobranesburg, Biala en Andreswalde. Leeraar afleidt, dat men de stad reeds een blijk zag van die heerlijkheid, waar door de macht der Goden, die bij vervolging op den Stoel van Mozes gezeten hebben, ook ging over den uitersten Godsdienst. (Dit denkbeeld is niet zeer klaar; het zegenden toch in 't algemeen was 't werk der Priesters hier met uitfluiting van anderen, Mozes kon als een Godverrugde, en nog meer als Profet den zegen des Heeren den Volk toewensen.) Trouwens zegt Hoog-Eerwaarde staat ook niet sterker hier op aan: in allen gevalle, Zegt hij, Mozes heeft ook zelf mogen zegenen, als de geestelijke Vader van Israël, en voor al als Profet; waarom hij hier ook voorkomt met den naam van Man Gods; ter aanduiding dat hij deze zegen uitbracht op Godlijk laag, en dezelfde gevolg apartment aan te merken zy als een burgerlijk Vriendenwens, maar wel degelijk als een Profetie. 