Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
Terwijl deze gebeurtenissen plaats grepen, was de krijg intusschen door den — 1598, De admirant mt met een raat van Arragon gedurende de afwezigheid van den aartshertog met kracht voortgezet. Bin leger te Nog vóór zijnen dood had rrures II den laatsten in staat gesteld de Vereenigde Gewes- len met eene geduchte legermagt aan te tasten. Door nieuwe overeenkomsten met toe schuldeischers had de koning zijn crediet eenigermate hersteld, zoodat hij ALBER- re niet slechts in Februari 1598 vierduizend man Spaansche troepen toegezonden, maar hem ook gedurende anderhalf jaar eene maandelijksche bijdrage van 280.000 dukaten verzekerd had. Hoewel deze aanzienlijke som niet voldoende was om het leger volkomen tevreden le stellen, en er nog herhaaldelijk op onderscheidene plaatsen muitergen uitbraken, had ArsERTUS de achterstallige soldij van verscheidene regimenten kumen betalen en nog vóór zijn vertrek eene krijgsmagt van 25000 voetknechten en *90 ruiters bijeengebragt, waarover hij het opperbevel aan wxwnoza had opgedragen, onder wien graaf FREDERIK VAN DEN BERG het ambt van veldmaarschalk en don rurs WM vELASCO dat van veldtuigmeester bekleedde. Het plan van den veldtogt was, door de hertogdommen Gulik en Cleef aan de oostzijde in de Republiek door te dringen ?. ! soa, IV bl. 468, 540, 543. van merenen, f. 387 b, 405 c, 406 b c, 410 c. crotivs, p. 303, 331—327. Lettres de nozanvaL et d'arnssen, p. 190, 289, 294. Lettres de suzanvaL, in den Codex Diplomaticus Neerlandicus, uitgeg. door het Historisch Genootschap te Utrecht, Ile Serie, D. 1, Afd, I bl. 181, 205. cacmanp, actes des Etats Généraux de 1600, (1849) p. XXXIII—XL. Een opmerkelijk bewijs van de verblinding der partijschap geeft 3. B. p tassis in zijne Com- mentaria, p. 507 Ne. XLIX, alwaar hij aan den eenen kant erkent dat het de hoogste verwon- dering moest baren dat een zoo verstandig en voorzigtig vorst als ritis ll al de voordeelen van het bezit der Nederlanden aan hunne bevrediging opofferde, doch tevens aan den anderen kant met de groolste verontwaardiging spreekt over de opstandelingen, die, door heersch- en baatzucht gedreven, zulk een bewijs van opofferende liefde niet op prijs hebben gesteld. Vgl. 1. 3. 3. VAN ben vcr, ll] bl. 412: »Eene zoo kwalijk geplaatste trotschheid mishaagde zelfs aan hunne bondgenooten. Men schreef dezelve voornamelijk toe aan den onverwachten en ongehoorden voor- sed van hunnen koophandel, enz.” Zie ook bl. 448. ? son, IV bl. 433. van meteren, f. 395 d. van nev, bl. 325. coroua, p. 508. — Volgens "3 METERIK was een dukaat 53 stuivers waard. 15+ velde. 1598. 100 ALGEMEENE GESCHIEDENIS SA RPE I a eS IR LSP In ET, De oostelijke grenzen, hoezeer door wavnrrs' krijgsbeleid geheel aan den vijand ont- rukt, waren nog steeds de zwakste zijde der Republiek, Daar werd de vijand door geen Zwakheid van opeenvolging van breede rivieren in zijnen voortgang gestuit, daar vormde geen onaf- de oostelijke grenzen der Re- gebrokene reeks van vestingen en versterkte steden eene borstwering, die hij niet zon- publiek, der groote inspanning en veel tijdverlies overschrijden kon, daar bestond niet overal de gelegenheid om het land door het openen der sluizen en het doorsteken der dijken in cen moeras te herscheppen, hetwelk aan zijne troepen en vooral aan zijn geschut on- overkomelijke hinderpalen aan kon bieden. Wel had het Duitsche rijk in den strijd tusschen Spanje en Nederland de onzijdigheid bewaard; maar de regeringen der meeste staten, die tot den Westphaalschen kreits behoorden en dus aan de Vereenigde Gewesten paalden, waren uit beginsel of uit eigenbaat de belangen der Spanjaarden toegedaan, voor wier overmagt zij vastelijk geloofden dat de Republiek toch eenmaal zou moeten zwichten. Inzonderheid waren de geestelijke vorsten, waaronder ernst van Beijeren als bisschop van Luik, Keulen en Munster den voorrang bekleedde, er op uit, de pogin- gen der Spanjaarden te ondersteunen en den Protestantschen invloed te verzwakken. Keizer RupoLr II, die zich blindelings aan de leiding van Spaanschgezinde raadslieden en Jezuiten overgaf 1, had zich zelfs door hen laten bewegen om, met verkrach- ting der bepalingen van den Augsburgschen godsdienstvrede, aan de vrije rijks- stad Aken het regt te ontzeggen, om de Protestantsche godsdienst naast de Katholieke te dulden 2. De stad Embden, die onder het oppergezag van den graaf van Oost- Friesland eene groote mate van onafhankelijkheid genoot, was in het belang van haren handel meer geneigd de Spanjaarden dan de Staatschen te begunstigen 3. Graaf gozan | zelf, hoewel Protestant, heulde in het geheim met den aartshertog, die hem zocht over te halen om eene Spaansche vloot in den mond der Eems en eene Spaansche krijgsmagt op zijn grondgebied te dulden 4 Nog erger was het in de hertogdommen Cleef, Gulik en Berg gesteld, wier regering, door de krankzinnigheid van den vorst, geheel in handen zijner meerendeels Spaanschgezinde raden berustte, die door den keizer uitdrukkelijk in hun bewind bevestigd waren, en van wier ijver voor het Katholicisme men niet anders verwachten kon, dan dat zij geen zwarigheid zouden maken om een Spaansch leger den doortogt door hun gebied te verleenen. Wel hadden de Staten hen herhaaldelijk gewaarschuwd, dat het in dit geval niet bij doortrekken 1 p, c. scHLOSSER'Ss Wellgeschichte für das Deutsche Volk, XIII (1852), s. 332. 2 van REYD, bl. 341. van METEREN, f. 408. GROEN VAN PRINSTERER, Archives, 1 p. 425. Vel. hiervoor, D. III St. 1 bl. 330. 3 van REYD, bl. 156. Hiervoor, D. 111 St. 1 bl. 408. 4 van REYD, bl. 201. DES VADERLANDS, 101 ————————————————————— ——————(] blijven zou, daar de Spanjaarden er reeds lang op vlamden om zich van de genoemde 1598. bertogdommen meester te maken; doch deze raad, hoezeer door de mededeeling van enderscheple brieven gestaafd, was met de zelfverblinding der partijechap in den wind geslagen 3, Intusschen was het voor de Staten-Generaal van het grootste belang, om de beide pe Staten er- uiteinden banner oostelijke grenslinie, den mond der Feme en het land van Cleef, die — — den vijand de beste gelegenheid aanboden om in de Republiek te vallen, aan den ^^* Spaanschen invloed te onttrekken. Te Embden waren in den laatsten tijd gebeurtenissen voorgevallen, die hen in staat hadden gesteld dat gewenschte doel althans in het noorden naderbij te komen. In 1594 had graaf Epzanp, die de Augsburgsche geloofsbelijdenis be- leed, en met leede oogen zag, datde Hervormden te Embden den boventoon voerden, on- derscheidene pogingen aangewend om de voorregten der stad te ondermijnen en haar des nods met geweld in zijne magt te krijgen. De burgers hadden daarop de wapenen op- gevat, en beide partijen wendden zich eerlang met het verzoek om ondersteuning tot de Staten-Generaal. Deze begrepen aanvankelijk zich onzijdig te moeten houden, en verge- voegden zich hunne bemiddeling aan te bieden. Toen de graaf echter toebereidselen maakte, om den mond der rivier af te sluiten, ten einde Embden daardoor tot onder- werping te brengen, achtten zij het gevaarlijk langer stil te zitten, versterkten de oor- logsvloot, waarmede zij gewoonlijk de Eems bewaakten, en zonden een regiment Friezen binnen de stad. Graaf xpzamp zag zich nu gedwongen van zijne voornemens af te zien, en bewilligde in een verdrag, hetwelk door tusschenkomst der Staten-Gene- raal op den 15% Jul 1595 te Delfzijl gesloten werd, en waarbij de voorregten der sad en de aldaar heerschende godsdienstvrijheid in stand bleven. Het Friesche regi- ment werd daarop terstond terug ontboden 2. Deze tijdige en afdoende hulp had tusschen de regering van Embden en de Staten eenen band geknoopt, die door de voordurende twisten tusschen de stad en de opvolgers van graaf zpzanp steeds naauwer werd toegehaald. Terwijl het voor de Staten van groot gewigt was zelven te kunnen waken, dat de vijand nimmer door het bezit van Embden in de gelegenheid zoude komen om eene aanzienlijke krijgsmagt aan den mond der Eems te ontschepen en te onderhouden, was de stad alleen door hunne magtige bescherming in staat de lagen te ontgaan, die telkens aan bare vrijheid en daarmede aan haren bloei werden gelegd. Aan deze wederzijdsche belangen is het toe te schrijven, dat het Staatsche garnizoen van 600 man, hetwelk in 1602 op verzoek der regering van Embden andermaal die stad 1 pon, IV bl. 144. van uETEREN, f. 410 d. * VAN METEREN, f. 355, 356 d. de Spaansche partij het over- wigt 1598. 109 ALGEMEENE GESCHIEDENIS E | binnentrok, haar sedert dien tijd gedurende eene reeks van jaren niet meer verlaten heeft, maar voortdurend door nieuwe troepen is aangevuld !. In Cleef had Ten opzigte van Cleef, Gulik en Berg, die zoowel aan de zuidelijke Nederlanden als aan de Vereenigde Gewesten grensden, en dus, wanneer zij de Spanjaarden wilden begunstigen, aan deze den gemakkelijksten en veiligsten weg aanboden om in Gelder- land te vallen, waren de Staten minder gelukkig geweest. Herhaaldelijk hadden zij den keurvorst van Brandenburg en den graaf van Nieuwburg, die zich krachtens hunne huwelijken met eene zuster en eene zustersdochter van den kinderloozen hertog voor zijne natuurlijke erfgenamen hielden, aangemaand om bij tijds voor de handhaving hunner regten te waken, en den Spaanschen invloed te keer te gaan. Immers wist men dat de Duitsche keizer, verre van hunne aanspraken te eerbiedigen, de genoemde hertogdommen als leenen beschouwde, die bij ontstentenis van mannelijke nakomelin- gen aan de kroon moesten vervallen. Het was echter bij onderhandelingen gebleven. Zelfs had de bezetting van Rhijnberk door de Staten in 1697 de genoemde vorsten niet tot ernstige medewerking kunnen bewegen. Wel hadden eenige Cleefsche edelen, die geenszins in de Spaanschgezindheid van ’s hertogs raadslieden deelden, uit eigen beweging aangeboden eene verandering in de regering tot stand te brengen, wanneer zij slechts genoegzaam met geld ondersteund werden: doch de Staten hadden zich van eene diergeljke poging, bij de laauwheid-der Protestantsche Duitsche vorsten, geen goeden uitslag durven voorspellen en derhalve hunne medewerking geweigerd 2. De Spanjaarden waren daarentegen hun doel aanmerkelijk nader gekomen. Reeds in 1596 had de admirant van Arragon uit naam van Arsentus bij den Duitschen keizer pogingen aangewend, om dezen te bewegen den aartshertog te magtigen gewapenderhand voor het behoud van orde en rust, met andere woorden voor de uitsluitende uitoefening der Katholieke godsdienst en de handhaving van den Spaanschen invloed, in Cleef en Gulik zorg te dragen. Wel had de keizer eene diergelijke inbreuk op de onafhanke- lijkheid des rijks niet durven wettigen, doch hij had aan den admirant de verzekering ge- geven dat hij zelf tegen de inmenging van den keurvorst van Brandenhurg en den graaf van Nieuwburg in de Cleefsche aangelegenheden zou waken. Ook had hij op menpoza’s aandrang het besluit, waarbij de uitoefening der Protestantsche godsdienst in Aken verboden werd, ten uitvoer doen leggen, opdat de regering dier stad de gewelddadige plannen 1 Resol. d. Stat. Gen. 8 Junij 1595. Resol. v. Holland, 1595, bl. 181; 1598, bl. 432. vax vervov, bl. 139, 143. van METEREN, f. 421 d, 426 d, 400 d, 559 b. van nero, bl. 291, 320, 320. cnorms, p. 214, — Embden behield tot 1744 Staatsche bezetting. 2 pon, III bl. 875, 894. 1V bl, 144—147, 480. van mereren, f. 325 c, 375 C. YAN BET bl. 257, 270, 201, 311 b, 319. cnorws, p. 213, 336 DES VADERLANDS, 105 : -——————————————————————''büÁw"Bn—— der Spanjaarden niet zou kunnen dwarsboomen. Bij gelegenheid van zijn gezantschap 1598. an het keizerlijke hof had mrrpoza tevens een groot gedeelte van Duitschland door- rid om onderscheidene wereldlijke en geestelijke vorsten in hunne Spaanschgezindheid te stijven of tot Spanje's belangen over te halen 4. Zijne pogingen waren over het algemeen met een gunstigen uitslag bekroond geworden, en hij kon er derhalve op rekenen bij de Duitschers slechts geringen tegenstand te zullen ontmoeten, wanneer hij tin voornemen ten uitvoer bragt om door Duitschland heen in de Republiek te vallen. Hj verbond daarmede tevens nog andere bedoelingen. Vooreerst hoopte hij vasten voet Bedoelingen van le zellen op het Cleefsche grondgebied, en het tooneel van den krijg daardoor naar iii de zwakste zijde van den vijand over te brengen. Ten anderen stelde hij zich voor, zijne troepen gedurende den winter in onderscheidene steden van Westphalen in garni- wen te leggen en op kosten der Duitschers te onderhouden, waardoor de Staten der zuidelijke Nederlanden, grootendeels van den last der Spaansche bezettingen ontslagen, meer geneigd zouden zijn den voortgang zijner wapenen door ruime opbrengsten te ondersteunen 2. In de eerste dagen van September 1598 verzamelde mexpoza zijn leger aan de over- Hij trekt over tijde der Maas en trok naar den Rhijn. De overste ra saRLoTTZ had reeds op zijn be- Bii pret E rel alle vaartuigen tusschen Bonn en Keulen in beslag genomen en daarmede eene shipbrug over de laatstgenoemde rivier gelegd, nadat de Staatsche oorlogschepen, die gewoonlijk tot boven Keulen de wacht hielden, met hulp van twee veldstukken tot Rhijnberk waren teruggedreven. Met zijne gansche krijgsmagt op den linker Rhijn-oever gekomen, trok menpoza zuidwaarts naar de Cleefsche stad Orsoi, wier poorten hem door de verschrikte burgerij zonder tegensland geopend werden. Terstond liet de admi- rant de onvoltooide vestingwerken in orde brengen, het aan den overkant gelegene dorp Walsum versterken en beide plaatsen door eene schipbrug verbinden, daar hij beslo- ten had hier zijn hoofdkwartier te vestigen 3. In de Vereenigde Gewesten was men geenszins voorbereid om aan mexpoza krachti- Ontsteltenis in gen wederstand te bieden. Ten gevolge van geldgebrek en onafgebrokene twisten tus- — shen de Staten der onderscheidene provincién over de belaling van hunne aandeelen in de oorlogslasten, was een groot gedeelte van het leger afgedankt, Te vergeefs had prins xavmrrs herhaaldelijk op de ligting van eenige nieuwe compagnién aangedrongen, en de verklaring afgelegd dat hij zich te zwak achtte om de grenzen te beschermen, wanneer de Spanjaarden eenen inval mogten wagen. Het eene uitstel was op het andere 1 son, IV bl. 287, 202. Lx remit, II p. 692—696. ? vas ggreREN, f. 410 d. canxano, p. 478. ! vax merereN, f, 410 d. van Reyn, bl. 352. canneno, p. 440. cozoma, p. 508—510. 104 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1598. —————————————————má——g——pn'md gevolgd, en daar het grootste gedeelte van den zomer voorbij ging, zonder dat de ygend belangrijke ondernemingen in den zin scheen te hebben, had men de hoop gekoesterd dit gansche jaar de door den prins noodig geachte versterkingen te kunnen ontberen. Groot was derhalve de ontsteltenis, toen de tijding kwam dat de admirant van Arragon aan het hoofd van 25000 man de grenzen naderde. Ontelbare vlugtelingen uit Gelder- land en Overijssel verdrongen zich op de wegen naar Holland, alwaar men echter evenmin gerust was, daar eenige overloopers verzekerden dat de vijand het voornemen Maatregelen koesterde om regtstreeks op die provincie aan te trekken. Prins maunrrs ontbood ter- van prins MAU- RITS, stond alle beschikbare troepen te Arnhem, doch kon slechts 6000 voelknechten en 1500 ruiters bijeen verzamelen. Buiten staat met deze geringe krijgsmagt den Span- jaarden in het open veld de spits te bieden, besloot de prins zich tot eene bloot ver- dedigende houding te bepalen. Met dat doel nam hij zelf de voornaamste steden langs den JJssel in oogenschouw, voorzag haar van ruimen krijgsvoorraad en versterkte hare bezettingen. Zijne hoofdmagt legerde hij in den Gelderschen waard, een klein eiland nabij Oud-Zevenaar, door twee armen van den Rhijn gevormd, hetwelk van bat- terijen voorzien en door twee schipbruggen met de tegenoverliggende oevers verbonden werd. Van hier uit kon de prins elk bedreigd punt spoedig te hulp komen, en tevens nu en dan den toevoer voor den vijand belemmeren, terwijl deze hem aldaar niet tot eenen veldslag dwingen noch zijne gemeenschap met Holland verbreken kon !. Intusschen beraadslaagde mexvoza met zijne voornaamste legerhoofden, op welk punt hij de Republiek zou binnendringen. De graaf van pen BERG achite het raadzaam eerst noordwaarts te trekken en zich van de stad Embden, die den mond der Eems be- heerschte, meester te maken. Ve asco meende daarentegen dat men den prins uit zijne verschanste stelling in den Gelderschen waard verdrijven en daarna op Holland lostrekken moest. Terwijl dit verschil van gevoelen den voortgang der Spanjaarden ver- traagde, hielden deze in de omstreken van Orsoi en de overige plaatsen, alwaar zij ge- legerd waren, op de onverantwoordelijkste wijze huis. Alsof zij zich in een vijandelijk land bevonden, ontzagen zij zich niet de dorpen te plunderen, de korenvelden te ver- | nielen, gansche wouden in de asch te leggen en de rampzalige landlieden, in wier - woningen zij gehuisvest werden,.op de gruwzaamste wijze te folteren, om hun geld af te persen. Roof, moord, brandstichting en verkrachting waren aan de orde van den dag, en de Spaansche bevelhebbers beproefden zelfs geen poging om den moedwil | hunner krijgslieden te beteugelen en de door hen gepleegde gruwelen te straffen %_ l VAN DER KEMP, t. a. p. II bl. 43, 194—198. van nerp, bl. 353. 2 van REYD, bl. 360. corowa, p. 512. sentivocziio, bl. 636. Een uitvoerig verhaal van dezen veldtogt geeft de Spiegel van de Spaensche ende Arragoensche tyrannie, 1599. DES VADERLANDS. 105 En Thans eerst zagen de raadslieden van den hertog van Cleef in, aan welke rampen - 1598. ij hun land hadden blootgesteld, door de bedoelingen der Spanjaarden heimelijk in de a hand te werken. Den 25° September werd op eenen landdag te Cleef besloten, dat niet om het on- men zich met geweld tegen des vijands moedwil verzetten zou. De graaf van Lippe, Duitsche — krjgsoverste van den Westphaalschen kreits, werd verzocht de gelden, die hij voor den oorlog tegen de Turken verzamelde, niet naar Hongarije te zenden maar tot verdrijving der Spanjaarden te bestemmen. Tevens riep men de hulp van alle naburige vorsten in, om den Duitschen bodem van vreemd krijgsvolk te zuiveren. De Stenden van Westphalen, die weinige dagen later bijeenkwamen, besloten het verzoek der Cleefsche regering te ondersteunen en vaardigden een gezantschap aan menvoza af, om hem te bewegen terug te rekken, en de uitspattingen zijner krijgslieden te keer te gaan. Doch de Spaansche veldheer vergenoegde zich hun ten antwoord te geven, dat het zijn pligt was de opstandelingen ten onder te brengen, en dat hij daarvoor thans een gedeelte van het Duitsche grondgebied noodig had. Ook voerde hij tot zijne verontschuldiging aan, dat de Staten nog steeds Rhijnberk bezet hielden, waarop zij evenmin eenig regt hadden. De bemiddeling des keizers, die door de Stenden werd ingeroepen, baatte even weinig. Mznpoza verklaarde dat hy den hem opgedragen last volvoeren zou, al stond ook de keizer met zijn wereldlijken ban aan de eene, de paus met zijn kerkelijken ban aan de andere zijde. Te gelijker tijd liet bij openlijk verkondigen, dat hij zich had voorgenomen de ketterij, het eigenlijke aad des opstands, overal uit te roeijen en de Katholieke godsdienst in haar voormalig gezag te herstellen, zoodat het bleek dat hij zich in het bewustzijn zijner magt even- min om de Duitsche staatswetten als om de onzijdigheid des rijks bekommerde !. De moedwil der Spanjaarden deed echter spoedig de bronnen opdroogen, waaruit zij mm ; Hero hun onderhoud moesten trekken. Ook werden verscheidene transporten met levensmid- legeren. delen door de Staatschen onderschept, zoodat weldra in het leger gebrek ontstond. Daar bovendien de schipbrug bij Orsoi in het laatst van September door eenen storm uiteen werd geslagen, besloot menpoza, die middelerwijl eenen kostbaren tijd ongebruikt had laten voorbijgaan ?, Rhijnberk te belegeren, ten einde zijne gemeenschap met den regter Rhijn-oever te herstellen. Deze stad was nog steeds in het bezit der Staten, die herhaaldelijk hadden aangeboden haar aan den keurvorst van Keulen terug te geven, mits zij gewaarborgd werden, dat de Spanjaarden, hare onzijdigheid evenzeer zouden eerbiedigen. Natuurlijk was deze voorwaarde nimmer vervuld geworden, en prins mav- us had des te minder bezwaar gemaakt om Rhijnberk in zijne magt te houden, daar hj die stad in het vorige jaar niet aan de Duitschers maar aan de Spanjaarden ontno- ! van perp, bl. 365, 361, van merznen, f. 411 d, 412. Lettres de suzanvaL el d'AEnsse, p. 356. ? Vgl. Lettres de suzanvaL, p. 19, 20, 39. UI Dees, 9 Srvx. 14 1598. De stad wordt overgegeven. Gruwelen , door de Spanjaarden gepleegd. 106 ALGEMEENE GESCHIEDENIS men had !, Aan de versterking der vestingwerken was echter, wegens de afgelegen- heid der plaats en de moeijelijkheid om haar bij een beleg krachtdadigen bijstand te verleenen 2, weinig zorg besteed, Ook heerschte er thans de pest, waardoor de bezet- ting zeer gesmolten was. Zoodra prins mavnrrs door zijne verspieders berigt had gekregen, dat de Spanjaarden voornemens waren Rhijnberk aan te tasten, zond hij drie compagnién derwaarts, om den daarvoor liggenden waard te bezetten. Den tienden October verscheen menpoza met zijn leger voor de stad, nadat hij eenige naburige plaatsen, als Burick , Alpen en Meurs, door zijne troepen in bezit had laten nemen, niettegenstaande de beide laatste steden van den aartshertog ALBERTUS schriftelijke verzekering hadden ontvangen, dat zij nim- mer met krijgsvolk zouden bezwaard worden. De Staatsche hulpbenden, te zwak om - zich achter de gebrekkige verschansing van den waard te handhaven, zagen zich spoe- dig gedwongen de wijk in de besmette stad te nemen, die daarop terstond werd opge- eischt. De getrouwe bezetting gaf ten antwoord, dat zij Rhijnberk tot den laatsten man | voor prins MAURITS en de Staten zou verdedigen. Naauwelijks was het vijandelijke geschut - daarop begonnen zijne vernielende kracht tegen de muren en bolwerken te beproeven, | toen de kruidtoren door een noodlottig toeval met een verschrikkelijken slag in de lucht vloog. Eensklaps zagen de Staatschen zich van krijgsbehoeften ontbloot, terwijl een aan- merkelijk gedeelte van den muur door de ontploffing ingestort en de kloekmoedige bevel- hebber Lucas nEppinc onder het puin verpletterd was. In deze omstandigheden besloten de overige hoplieden den 14%" October tot de overgave, en verkregen van MENDOZA vrijen aftogt, mits zij beloofden dit jaar niet meer tegen de Spanjaarden te zullen dienen 3. Inmiddels hadden onderscheidene Spaansche afdeelingen zoowel op het Duitsche grond- gebied als in het graafschap Zutphen en Overijssel strooptogten ondernomen, waarbij het platte land afgeloopen en uitgeplunderd werd en vooral de hervormde landlieden aan de gruwzaamste mishandelingen bloot stonden. De opregtheid der dikwerf herhaalde betuigingen van vredelievendheid en zachtmoedigheid, waaraan zoowel de koning van Spanje als zijne landvoogden in de zuidelijke Nederlanden het nimmer hadden laten ont- breken, wanneer zij de Staten door schoone beloften tot eene voorwaardelijke onderwerping zochten te bewegen, werd op deze wijze niet in het beste licht gesteld, en de admirant van Arragon beging voorzeker eene groote fout, door de krijgstucht niet beter te be- warén en zelfs den schijn aan te nemen alsof hij den euvelmoed zijner onderhoorigen 1 pon, IV bl. 416, 432. vax rex, bl. 328, 354, 355, 356. Resol. v. Holland, 1598, bl. 137, 236, 335. 2 Vgl. D. UI St. I bl. 407. 3 pon, IV bl. 480. van reyp, bl. 354. van uETEREN, f. 407 b, 412. canwzao, p. 441. car pana, lll p. 143. DES VADERLANDS, 107 Ne nanne een) eer aanmoedigde dan bedwong. De felle haat tegen de Spanjaarden, vroeger door hunne wreedheden opgewekt doch reeds aanmerkelijk verzwakt, herleefde in veler gemoed en deed het besluit, om zich nimmer aan hun gezag te onderwerpen, des te vaster wortel 1598. schieten 1, Geen gruwel wekte echter zulk algemeen afgrijzen, en oefende op het oord van den oordeel over MENDOzA’s gezindheid zulk een beslissenden invloed uit, als de moord van TRAICH VON DAUN, graaf van Malckenstein, een der aanzienlijkste en invloedrijkste leen- mannen van den hertog van Cleef, die de belangen van zijn vaderland steeds met ijver had behartigd, en zich als warm protestant en moedig tegenstander van de Spaansch- sinde partij den haat der Spanjaarden in hooge mate berokkend had. Vernemende, dat hj aan het hoofd van een honderdtal Haneveeren, gelijk de Cleefsche soldaten ge- noemd werden, uit zijn slot Broeck aan de Ruhr den moedwil der stroopende krijgs- benden krachtdadig te keer ging, zond mexpoza eenige troepen met drie stukken geschut derwaarts. Na een heftig kanonvuur doorgestaan en den eersten storm afgeslagen te heb- ben, gaf de graaf van Falckenstein zijn slot op, daar de Spaansche bevelhebber hem uit xzspoza’s naam verzekerde, dat hij met de zijnen ongedeerd zou mogen aftrekken. De dappere Haneveeren, die volgens de bepalingen van dit verdrag de wapens hadden afge- legd, werden echter bij het uittrekken in koelen bloede omgebragt, het slot geplunderd, de graaf zelf gevangen gehouden en eenige dagen later insgelijks vermoord. Te vergeefs lachtte wexpozA zich van alle aandeel aan deze gruweldaad vrij te pleiten: algemeen en gegrond was de overluiging dat hij het verraad en den sluipmoord, waarvan de on- gelukkige graaf het slagtoffer was geworden, zoo al niet uitdrukkelijk bevolen, althans uitgelokt en gewettigd had 2, Na de verovering van Rhijnberk werd Wesel, waaraan de admirant reeds honderd- duizend daalders en duizend mudden rogge had afgeperst, gedwongen Spaansche bezet- ng in te nemen en de Katholieke godsdienst te herstellen, Ook Rees, Xanthen, Emmerik en andere plaatsen werden door de Spanjaarden bezet, die nu meer en meer de Nederlandsche grenzen naderden. Prins mavnits, die nog steeds in zijne versterkte legerplaats in den Gelderschen waard lag, verwachtte iederen dag eenen aanval; doch XENDOZA sloeg zich bij den Eltenberg neder, waarop de prins het tolhuis te Lobith en het kasteel te Zevenaar, hoewel op Cleefsch grondgebied gelegen, van Staatsch garni- zoen voorzag, om de grenzen aan dien kant beter te beveiligen. De beide legers lagen nu zoo digt bij elkander, dat er gedurig schermutselingen voorvielen, doch de admirant ! Lettres de BuzaxvaL, p. 46. van venvov, bl. 78. ? pon, 1V bl. 483—485. van wxTEmEN, f. 412 b. van aeyn, bl. 354. canneno, p. 440. caw- pasa, lll p. 142 verso. coLowa, las guerras de los Estados Baros, 1625, p. 511, hoewel een Spanjaard, tracht het gepleegde verraad niet te verontschuldigen , maar noemt het bij zijn waren naam, 14 * ck graaf van Fal- enstein. Het Spaansche leger nadert de grenzen. 1598. MeEnpoza be- magtigt Doetin- chem. Staatsche grond- gebied en legt Alwaar hij verscheidene steden in de bisdommen Keulen, Munster en Osnabrug en het | hertogdom Cleef met geweld in bezit nam, om zijne troepen aldaar in garnizoen te leggen, terwijl hij zijn hoofdkwartier te Rees vestigde. In het laatst van November liet zijne troepen in Duitschland in garnizoen. 108 ALGEMEENE GESCHIEDENIS (See ra, waagde het niet den prins in diens verschansingen aan te tasten, en trok nog verder noordwaarts naar den IJssel, werwaarts maurits hem terstond volgde. De Staatschen sloegen zich bij Doesburg, de Spanjaarden bij Doetinchem neder, welke stad, tot krach- tige tegenweer onbekwaam, hun den 9** November bij verdrag werd overgegeven. Twee dagen later werd het kasteel te Schuilenburg insgelijks door hen bemagtigd. ln- tusschen had prins maunrrrs Doesburg en Zutphen in staat gesteld geduchten tegenstand te bieden, en op verscheidene plaatsen langs den IJssel verschansingen opgeworpen, ten einde den vijand te beletten, in de Veluwe te trekken. Wel kon hij aan het over- magtige leger van den admirant nog slechts 8000 man tegenover stellen, doch de door hem genomene maatregelen waren zoo doeltreffend, dat mexnoza het gevaarlijk achtte den - overtogt over de rivier te beproeven, niettegenstaande de kardinaal van Oostenrijk hem bevel had gegeven, in de Veluwe te overwinteren. Ook al mogt hij er in slagen, de versterkte linie van den prins te verbreken en zijn doel te bereiken, dan was het naar | zijn oordeel nog zeer twijfelachtig of hij zich gedurende den winter midden in het vijandelijke land zou kunnen staande houden. Reeds waren zijne soldaten geruimen tijd aan nijpend gebrek ten prooi geweest. Overal, waar zij hun verblijf hadden gehouden, | was het land in eene woestijn herschapen. De toevoer van levensmiddelen uit het zuiden werd voortdurend door de Staatschen belemmerd, en de admirant was door geld- gebrek buiten staat genoegzaam in de behoeften der zijnen te voorzien. Overloopers en gevangenen verklaarden niet zelden, dat zij in drie dagen geen brood hadden ge- proefd, terwijl de winterkoude, die zich begon te doen gevoelen, niet weinig bijbragt om de ellende der slecht verzorgde Spanjaarden te verhoogen. In deze omstandigheden begreep menpoza dat het raadzaam was zijne ondernemingen voor dit jaar te slaken. Hij verlaat het Op den 16%" November brak hij zijne legerplaats op en trok weder in Duitschland, ook prins MAvRITS zijn leger de winterkwartieren’ betrekken, nadat hij Emmerik bij verrassing van Spaansche troepen bevrijd en met Zevenaar en het tolhuis te Lobith aan de Cleefsche regering had teruggegeven. Daar de Stenden van Westphalen reeds vroeger, toen zij wENDoza drongen het onzijdige Duitsche grondgebied te verlaten, insgelijks een gezantschap aan den prins hadden afgevaardigd, om hem te verzoeken den rijksbodem te verschoonen, achtte deze het van belang den Spanjaarden op deze wijze elk voor- wendsel voor hunne onverantwoordeljke handelwijze te benemen, opdat de verontwaar- diging over hunne euveldaden de Duitsche vorsten te eerder zou bewegen om de wapenen tegen den gemeenschappeljken vijand op te vatten !. 1 son, IV bl, 485—400, van ngYp, bl. 950—358. van murenen, f. 414—416. canneto, p. 441. DES VADERLANDS. 109 Inderdaad hielden de naburige Duitsche vorsten onafgebrokene vergaderingen, waarin 1598. ij zich heftig over den moedwil der Spanjaarden beklaagden, en over middelen be- — pisi madslaagden om dien te keer te gaan. Te Keulen kwamen met dit doel afgevaardig- E Miri Kos i den van alle Stenden uit de Westphaalsche, Neder- en Opper-Rhijnsche kreitsen bijeen. stand. De kardinaal van Oostenrijk en de admirant van Arragon, die reeds getracht hadden onderscheidene vorsten door hunne zendelingen tot toegeeflijkheid en oogluiking te stem- men, zonden eenige gezanten derwaarts, om den inval in Duitschland te verontschul- digen. Nadat deze breed over de goddeloosheid der Staatschen hadden uitgewijd, die door hun oproerigen en ketterschen aard naar geen vredesvoorslagen luisteren wilden en dus alleen door de wapenen konden bedwongen worden, verklaarden zij dat de Duitschers, verre van zich over menpoza’s maatregelen te vertoornen, hem integendeel dankbaar moesten zijn, dat hij hunne westelijke grenzen tegen de strooptogten en den besmette- lijken invloed der Staatschen beveiligde. De wreedheden en plunderingen, waaraan de Spaansche troepen zich hadden schuldig gemaakt, werden door ben stoutweg ontkend of verkleind, en voor lasterlijke geruchten verklaard, die door de vijanden opzettelijk waren uitgestrooid en waaraan men te veel geloof had geslagen. Voorts gaven zij de verzekering, dat menpoza geen andere bedoeling koesterde, dan zijn leger gedurende den winter in de nabijheid der Vereenigde Gewesten bijeen te houden, en dat hij de door hem bezette steden in het volgende jaar weder verlaten zou. Hoewel de onwaarheid, de ongerijmdheid en de onbetrouwbaarheid dezer betuigingeneen Hanne ver- ieder in de oogen moesten springen, oefenden zij niettemin op velen grooten invloed ricus — uit, Bij de meeste Katholieken behield de godsdiensthaat het overwigt boven de ver- Üver- ontwaardiging over de schending van het Duitsche grondgebied. Anderen werden door de overweging teruggehouden, dat menvoza welligt nog veel verder zou gaan, als men _ hem hinderpalen in den weg legde; en de Spaansche veldheer verzuimde niet aan deze vrees voedsel te geven, door openlijk te verklaren, dat hij gaarne zou zien dat de Duitschers hem reden gaven om hen geheel als vijanden te behandelen. Zwaar woog bj velen de bedenking, dat men zich eenen oorlog met Spanje berokkenen en welligt gansch Duitschland aan de rampen van een nieuwen godsdienstkrijg blootstellen zou, wanneer men zich in overeenstemming rhet de Vereenigde Gewesten gewapenderhand legen de Spaansche legerbenden ging verzetten; en het was vooral om deze reden dat de keizer, in plaats van zich aan het hoofd dergenen te stellen, die hem drongen de onafhankelijkheid des rijs te handhaven, veeleer hunnen ijver zocht te matigen en coLoxa, p. 616—522. campana, IL p. 143—145. Lettres de wuzaxvat et @arrssen, p. 4—6, 18—21, 27, 29 3 "84. VAN VERVOV, bl. 76—79. VAN DER KEMP 3 t. a. P: bl. 44—406 9 198—203. Mem, Neérl. Heldend. I bl. 337. 110 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —————————————————————————É M — 1598. hunne pogingen te verijdelen, Zelfs de Protestantsche vorsten waren het niet eens om- trent de noodwendigheid om de wapenen tegen de Spanjaarden op te vatten. Vrees om zich het ongenoegen van den koning van Spanje op den hals te halen, snoerde som- migen den mond. Tot veler verbazing trok de keurvorst van Brandenburg zich terug, niettegenstaande hij dikwerf aan de Staten zijnen ijver voor hunne belangen betuigd, en zoowel door het overlijden zijns vaders als door huwelijksverbindtenissen met Dene- marken en Zweden aanmerkelijk in magt en invloed geklommen was. Niet zonder grond was het vermoeden, dat de keizer hem door beloften ten opzigte zijner vermeende regten op de hertogdommen Cleef, Gulik en Berg tot deze lijdelijke houding had over- - gehaald. Ten slotte waren het alleen de keurvorst van de Paltz, de hertog van Bruns- wijk en de landgraaf van Hessen, die de handen ineen sloegen om hunne bezittingen, - zoo nabij het tooneel des oorlogs gelegen, tegen de Spanjaarden te beveiligen, en hen met geweld te dwingen het Duitsche grondgebied te verlaten !. Zij besloten eene krijgs- | magt van twaalfdaizend voetknechten en vierduizend ruiters bijeen te brengen, en daarvoor de penningen te gebruiken, die voor den oorlog tegen de Turken werden | bijeengebragt. Doch naauwelijks hadden zij zich hieromtrent verstaan, of onderlinge naijver kwam de uitvoering hunner plannen dwarsboomen. Elk der drie vorsten maakte - aanspraak op het veldheerschap over het aan te werven leger, en de twisten over dit - punt rezen zoo hoog, dat het gansche plan in duigen scheen te spatten. Eindelijk besloten zij het opperbevel aan een anderen vorst toe te vertrouwen. Terstond maak- ten de Spaanschgezinden, die in den Westphaalschen kreits overwegenden invlocd hadden, van deze omstandigheid gebruik, om aan de onderneming eene rigting te gt- Hun besluit. ven, waardoor zij reeds bij de geboorte werd verlamd. Zij bewogen den keizer om er- bij de genoemde vorsten op aan te dringen, dat men de uitvoering der maatregelen, die men tegen de Spanjaarden wilde nemen, aan de Stenden van Westphalen, als de meest beleedigde partij, overlaten en den graaf van Lippe, een zwak vorst en slecht krijgsman ?, tot veldheer benoemen zou, In hunne eerzucht teleurgesteld en bovendien begoocheld door het aanbod der Stenden, om een deel in de oorlogslasten te dragen, namen de drie vorsten dien voorslag aan. Houding der De Staten-Generaal waren evenmin geneigd, hunne oostelijke naburen tot bondgenooten Staten tegenover de Duitsche vor- sten. aan te nemen. Hoe wenschelijk het ook voor hen wezen mogt, dat de vijand uit zijoe tegenwoordige stelling werd verdreven: eene langdurige en dikwerf duur gekochte onder- 1 gnoTIUS, p. 369, meldt, in strijd met van nevn, bl. 374, dat niet de keurvorst van Branden- burg maar de keurvorst van de Paltz zich terugtrok. Vgl, echter caotius, p. 381. 2 GROEN VAN PRINSTERER, Archives, 1 p. 424, 436, 557. van nz1p, bl. 365. DES VADERLANDS. 111 | ———— ——————— Á—Tá mM vinding had hen geleerd, dat eene naauwere aansluiting aan Dui/schland zelden baatte en 1598. integendeel meestal hoogst gevaarlijk was 1. Zij hadden evenmin vertrouwen in de vol- barding als achting voor de strijdkrachten der Duitsche vorsten. De oprigting van een gemeenschappelijk leger zou ligtelijk tot geschillen over het opperbevel aanleiding geven, en onvermijdelijk tot herhaling der pogingen van den keizer leiden, om de Staten tot voorwaardelijke onderwerping aan Spanje te bewegen. Ten einde deze klippen te ont- gan, hadden zij met opzet geen gezanten naar de bijeenkomst te Keulen gezonden, en zich vergenoegd de bevriende Duitsche vorsten door tusschenkomst van graaf s0HAN van Nassau, den vader van Friesland's stadhouder, tot tegenweer op te wekken en le verzekeren, dat zij het voornemen koesterden in het volgende voorjaar de Spanjaar- den krachtdadig te keer te gaan ?.. | Inderdaad had het dreigende gevaar de eensgezindheid tusschen de Staten der onder- Gevaarvolle toe- scheidene gewesten hersteld, en hen tot buitengewone inspanning opgewekt. Er werd — — geen diep doorzigt vereischt om te begrijpen, dat de traagheid van des admirants bewe- gingen en de vroegtijdig ingevallene winterkoude op den uitslag van den laatsten veld- logt grooten invloed hadden uitgeoefend, en dat het uitstekende beleid, waarmede prins Xuars de Spanjaarden had belet in de Republiek door te dringen, hem in het volgende voorjaar weinig baten zou, wanneer hij dan over geen betere hulpmiddelen beschikken kon, De prins zelf verklaarde dat de vijand veel grootere voordeelen zou behaald heb- ben wanneer hij, in plaats van geruimen tijd te Orsos stil te liggen, terstond Rhijnberk had aangetast en na de verovering dier plaats den Rhijn weder overgetrokken en in Gelderland gevallen was 3. Intusschen kwamen van alle zijden berigten in, dat de jonge Koning van Spanje geduchte toebereidselen maakte om de Vereenigde Gewesten zoowel te land als ter zee met al zijne magt te bestooken. In onderscheidene landen werden op zijnen naam soldaten aangeworven. Bovendien werd de aartshertog ALsERTUS met zijne gemalin, de nieuwe souvereine der Nederlanden, spoedig uit Spanje terug verwacht; en het kon niet betwijfeld worden dat beider tegenwoordigheid op de krijgsverrigtingen grooten invloed zou uitoefenen 4. Men begreep derhalve in de Republiek, dat men in Krechidadige i maatregelen der het volgende jaar eenen aanval zou te verduren hebben, die alleen door buitengewone regering. inspanning kon worden afgeweerd 5, en besloot niets te sparen, om de aanslagen des 1 Vgl. hiervoor, bl. 57 v. ? vay nerd; bl. 365—374. Leltres de BUZANVAL et d'AgmsseN, p. 42, 47, 48, 79—81, 104, 100, 119, 352. CROEN VAN PRINSTERER, Archives, I p. 425. Res. v. Holland, 1598, bl. 491. 3 Lettres de BUZANVAL ct d’AERSSEN, p. 39. ‘vax REYD, bl. 59. sor, IV bl. 521. Lettres de nuzanvar et d'AERSSEN, p. 3, 4,10, 62, 60, 126. 5 Lettres de sczaxvaL, p. 107: »cette année sera la crise de leur Etat.” 112 ALGEMEENE GESCHIEDENIS en 1599. vijands te verijdelen. De begrooting der oorlogslasten, door den Raad van Slate tot het hooge cijfer van f 414617 ’s maands opgevoerd, werd door de Staten-Generaal zonder bedenking aangenomen. Ook stonden zij voor de versterking der grensvestingen, de ligting van nieuwe troepen en de behoeften van den legertrein elf tonnen gouds toe, die ter- stond zouden worden opgebragt. Bovendien werden vier tonnen gouds op interest geligt, terwijl de Raad van State magtiging verkreeg om nog f 150.000 ten laste der Vereenigde Gewesten op te nemen, wanneer de nood het mogt vereischen 1, agenda Op eene waardige wijze beantwoordde de burgerij aan de doeltreffende maatregelen | het opbrengen der regering. Hoezeer de aanmerkelijk verhoogde begrooting nieuwe belastingen noodig _ —— "e maakte, werd nergens eenig gemor vernomen. leder was overtuigd, dat buitengewone | offers noodig waren, en bereid die te brengen. Vooral gaf Holland, dat meer dan al de — overige provinciën te zamen in de oorlogslasten droeg, in dit opzigt een voortreffelijk voorbeeld. De Staten achtten het aldaar noodig, den tweehonderdsten penning van alle roerende en onroerende goederen te heffen. Die minder dan / 5000 bezat, werd echter hiervan vrijgesteld. Daarentegen kon ieder de waardering zijner bezittingen ont- gaan, door in eens f 1000 te betalen. Met groote bereidwilligheid werd deze druk- kende belasting opgebragt. Verscheidene lieden gaven tienmaal meer, dan zij verpligt waren. In ’s Gravenhage, waar geen kooplieden woonden, werd meer dan f 50.000 opgebragt. De dertien edelen, die gewoonlijk in de vergadering der Staten van Holland beschreven werden, boden met JOHAN VAN OLDENBARNEVELT te zamen f 9000 aan, die door de afgevaardigden der steden dankbaar werden aangenomen. Ook in de andere provinciën heerschte dezelfde geest. Waar de Staten niet bij magte waren de door hen verschuldigde som geheel te voldoen, daar lieten zij toe dat die uit hun aandeel in de opbrengst der in- en uitgaande regten werd aangevuld. Eenparig was de gezindheid, om de Spanjaarden met alle kracht te keer te gaan, en de onafhankelijkheid des vader- lands tot elken prijs te verdedigen 2, 1 van neYD, bl. 368. zon, IV bl. 489. 2 Res. v. Holland, 1599, bl. 89, 04, 113. Lettres de suzanvat, p. 103: »Je ne puis que je n'admire la vigueur de ce petit Etat de pouvoir fournir en même temps à de si grandes dépenses et entreprises par mer et par terre, et ce sans rumeur ou plainte quelconque dans le pays compos de si diverses humeurs et intentions, tant en fait de religion, qu'en plusieurs autres particularités." Zie ook p. 122, 129, 194. Omtrent de wijze, waarop de genoemde belasting geheven werd, is vooral belangrijk van aero, bl. 382: »Men dede gheen scherpe naevorschinghe nac elcks ver moghen, maar men steldet tot bescheydenheyt van de luyden, om haer goedt selfs te weerderen ende aen te gheven, sonder op eedt te dringen. Ende die kontbaerlijck rijgker waren als sy be- kenden, werden een weynich by de Magistraet verhoocht, met sulcke matigheyt, datmen nie- mants hoorde klagen." van wun op waczmaan, IX bl. 25. Vgl. echter cnoriug p. 367, die over de uitkomst der Hollandsche belasting niet zoo gunstig oordeelt als van mein. | DES VADERLANDS, 113 | beed Met dit doel besloten de Staten niet slechts eene aanzienlijke legermagt op de been 1899. te brengen, maar ook eene vloot uit te rusten, om rps III in zijn eigen land te Baal et li bestoken. In Frankrijk werden 2000 soldaten onder bevel van pr LA Nour aange- sterkt. worven. Duizend Zwitsers, door menprix IV afgedankt, werden insgelijks in dienst - genomen. Graaf xmwsr casnam van Nassau kreeg bevel om in Duitschland twee- duizend man te ligten. Niettegenstaande de koningin van Engeland, ingevolge het verdrag van Westminster, eenige Engelsche troepen uit de Nederlanden terug had ontboden, om eenen opstand in Jerland te helpen bedwingen, besloot men het getal der Engelsche vendels door werving op zes en twintig te brengen, elk van tweehonderd man, en bovendien tien Schotsche vendels in dienst te houden. Tevens werd de rui- terj met negen kornetten versterkt. Prins maunrrs kon er derhalve op rekenen, dat hj spoedig over 12000 voetknechten en 2500 ruiters zou kunnen beschikken, waar- mede hj zich sterk maakte den admirant het hoofd te bieden, en hem elken voet gronds hardnekkig te betwisten 1, Ten einde daartoe des te beter in slaat te zijn, Nieuwe mili- sede hij in den aanvang des jaars 1599 onderscheidene verordeningen vast op het ks — aanleggen van verschansingen, de dienst der artillerie, het bestuur van den trein en "7" 7^ ale overige onderwerpen, door wier regeling hij eene snelle en doeltreffende uitvoering ijer bevelen verwachten kon. Hij bragt op die wijze orde en regelmaat in een ge- deelie van het krijgswezen, hetwelk tot op zijnen tijd bijna geheel verwaarloosd was . geworden, en verwierf hierdoor, niet minder dan door zijne hervormingen in de wape- ning en oefening der soldaten en zijne verbeteringen in den vestingbouw, de bewon- dering zijner tijdgenooten en den op dit punt onverdeelden lof van het nageslacht 2. Te geljker tid werd eene vloot van één en zeventig oorlogschepen gereed gemaakt en met zesduizend matrozen en tweeduizend soldaten bemand, waarover het opperbevel werd toevertrouwd aan jonkheer preren van DER Dos, die zich reeds meermalen als een man van moed en beleid had doen kennen, en door de matrozen als op de handen gedragen werd 3. Men had met deze uitrusting een tweeledig doel. Het sluiten van den handel op Spanje was den Staten nog altijd een doorn in het oog, weshalve pe handel op men eene poging wilde wagen om den koning door wedervergelding tot de voormalige PV, "oT oogluiking terug te brengen. Op den tweeden April 1599 werd door de Staten-Gene- Sn alle natién verboden. ! soa, IV bl, 521. vax wun op wacenaan, 1X bl, 35. Naleezingen, I bl. 312. Lettres de masal, p. 5, 21, 59, 84, 108. * aosscaa, t. a. p. bl. 339. 3. P. px sospes, t. a. p. (zie bl. 45). Vgl. hiervoor bl. 23. > wa, IV bl. 547. van neyp, bl. 384. Lettres de suzanvat, p. 189. Vgl. hiervoor, D. lll S. I bl. 373. Na het sneuvelen van den heer van Famars (ald. bl. 355) was van per nors tot artilleriemeester aangesteld, Ill Deez. 2 Srvx. 15 1599. Krijgsbedrijven den den winter hadden de Spanjaarden te vergeefs beproefd Breda en Nijmegen te over- gedurende winter. 114 ALGEMEENE GESCHIEDENIS raal een plakkaat uitgevaardigd, waarbij alle personen en goederen onder het gehied des konings voor goeden prijs werden verklaard, en tevens aan alle natiën op verbeurte van schip en lading verboden werd. op-Spanje handel te drijven. De Staatsche oorlogsvloot kreeg in last, tegen de overtreding van dit gebod te waken, In het buitenland baarde het algemeene verbazing en ontevredenheid, dat de Staten het. waagden op dit punt de wet aan alle zeevarende mogendheden voor te schrijven. Inderdaad maakten. zij zich thans aan denzelfden overmoed schuldig, dien zij dertien jaren te voren in den graaf van — Leicester zoo hoog hadden afgekeurd !; doeh de gewiglige verandering, die sedert dien tijd in hunne handelsbetrekkingen met Spanje had plaats gegrepen, cn de herige, bijkans onweerstaanbare aanval, dien zij eerlang te duchten hadden, pleitten ‘hierbij zoozeer in hun voordeel, dat zij weinig moeile hadden, om de koningin van Engeland en de koningen van Schotland en Denemarken te bewegen, hanner onwil over het genomene besluit door geen vijandelijke maatregelen te betoonen. De koning van Frankrijk liet zelfs zijne onderdanen waarschuwen, dat zij zich gedurende zes maanden van den handel op Spanje zeuden te onthouden hebben. Alleen de Hanzesteden sloegen | het plakkaat der Staten in den wind, doch boetten deze onvoorzigtigheid met het verlies | van verscheidene schepen, die in Holland gebragt en voor goeden prijs verklaard werden ?, | Behalve de zorg voor de handhaving van het genoemde plakkaat, waaraan men tevens de hoop verbond den koning door gebrek aan bouwstoffen in het uitrusten zijner schepen te belemmeren, was aan de Staatsche vloot opgedragen, de Spanjaarden zoowel in hun eigen land als in hunne Amerikaansche bezittingen afbreuk te doen. Koningin ELIZABETH, die deze belangrijke uitbreiding van der Staten scheepsmagt met een gevoel van naijver gadealeeg, bood uit eigen beweging aan, een twintigtal schepen bij de hunne te voegen; doch de Staten, die daarin slechts eene poging zagen om hanne ondernemingen te bespieden en bij eenen goeden uitslag in den buit te deelen, wesen deze ondersteuning beleefdelijk van de hand. Op den 25°" Mei stak de vloot te Brielle in zee, en wendde den steven naar het zuiden 3. 