Het worden, het leeven, de gezondheid, de ziekte en de dood des menschlijken ligchaams, volgends de leer van Brown ...
Bij de Vrouw bemerkt men ook omtrend dit tijdftip eenige veranderingen. De fchaamte wordt insgelijks met haair bekleedt, haare ftem wordt ook vaster, de flemmig van haar ziel meer be- paald; zij zier gaarne een jongen ; haare borsten zwellen; er vertoont zich op een’ bepaalden tijd, meestal om de vierde week, een gering verlies van bloed uit de baarmoeder, ’t geen men den naam (») jiaam van Teiniging heeft gegeeven, wijl de mees+ te oude Geneesheeren dit bloed als ongezond be= fchoüwden , waarom het door de natuur wierdt afgefcheiden. In’de eerlte dagen na de ontvangnis ontdekt men in het kleine eitje nog niets vasts, of ge- Tormds , als alleen‘ een klein fpringend puntje , dat zich langzaamerhand tat een hartje formeert; doch -reeds na verloop van korte weeken is de vrucht vol= komen te onderkennen, en omtrend van de groote van eene mier; maar van daar' af groeit de Vrucht fteeds langzaamer, naar maate Zij Zich vefder - varı het tijdltip van haar eerfie leevens-begin ver- wildert.e. Tot aan de negende maand groeit zii tot eene lengte van ı8 a 19 duimen en de zwaarte van 6 pond: ten einde van de negende maand, of der gofte week , te rekenen van het agterblij- ven der maandlijkfche reiniging na den vrugtbaa- ren bijllaap, (1) is de vrucht zoo volkoomen ge- for= (1) De Maandlijkfche bloedvloeing houdt na de ontvangnis op, wijlthands die bloed tot onderhoud der Vrucht betteed wordt; zuisfchien zou eene gezonde Yrouw, in den zuiveren ftaat der na- tuur levende, de reiniging zelden hebben ; immers, zoodra deeze aanvangt is het een zeeker bewijs, dat haar ligchaam zijne volko- menheid heeft bereikt, en reeds eenen overvloed van bloed tot voo- ding van een tweede Schepzel voorbereidt. De Vrouw is dus recds in fkaat te ontvangen, en nu houdt dit blocd- verlies op, want thands wordt de Vrucht daar door gevoed, en zöodra die gebooren is, gaat het over in de borsten , en bereidt aldaar den melk voor 't nieuwgebeoren kind, voor ’t welk ons voedzel nog te zwaar zou zijn; doch, zoodra de moeder ophoudt te zoogen, komen ook de Maandftonden wer s eıl thands kan zij 00k weer van nieuws ont« vangen, ' (30) formeerd, dat zij uu haast op zich zelve leeven kan; de baarmoeder is thands tot Op den hoogften graad uitgezet „ en wederftaat nu met alle macht het verder uitzettend vermogen ; de volkoomen groote volwasfene vrucht werkt door haare zwaar- te en prikkeling op de baarmoeder , welker zenuwen thands zeer gefpannen ftaan; Daardoor trekt de geprikkelde baarmoeder haare vleesch- vezelen , waarvan zich eene groote menigte in haa= ren bodem bevindt, te zamen; door deeze zamen- trekking wordt de mond der moeder meer en meer geöpend, en het Ei wordt met het Kind °’er uit gedreeven. Geduurende deeze Weeen dan wordt het Ei in form varı een kegel door den mond der baarmoe- der uitgeperst; in den doorgang breeken zijne vlie- zen; het water daar binnen bevat maakt den weg zuim en glad; daarop volgt gewoonlijk het Kind, en wel in natuurlijke gevallen fleeds met het hoofd vooruit. Gemeenlijk blijft de moederkoek met het geborstene vlies van ’t Ei nog in de baarmoeder ag- ter; en dan ontftaat kort daarna een nieuw Zoort var Wee. Ges) Weeön „ waardoor oOK deeze nageboorte wordt uitgedreeven ; ”t geen veelal,nog als kleine ftuk- jes der nageboorte zitten blijft, dat werpt de nu aanvangende en eenige wecken duurende reiniging, der Geboorte van zelve uit, — De baarmoeder neemt allengs haaren maag- "delijken toeftand weder aan, tot zij op nieuw ont- vangt. Het bloed, dat dus ver tot voeding van het kind in ’t ligehaam der moeder diende, be=» komt nu zijne volkomene rigting naar de borften der moeder, in welke door klieragtige werktnigen de melk, als "het eerfte voedzel des ipnggebarenani, uit dit bloed bereid wordt. Te gelijk met de geboorte ondergaat het kind aanmerklijke veranderingen, en wel hoofdzaaklijk de volgende: In het ligchaam der moeder genoot het tot dus ver reeds bewerkt en gereed moeder-bloed; thands houdt deeze bron op, en voortaan moet het zijn bloed zelf bereiden; Gevolglijk had de Vrucht in moeders -lijf zijne longen in ’t Darm - Canaal nog niet zoo ten vollen noodig, wijl deeze.twee werk- tuigen de hoofd-bronnen van ’t bloed bij den mensch zijn: beide leeveren zij de voornaamfte beftand-deelen.ter bereiding van het bloed op, en men ziet dus hieruit duidlijk, waarom bij de Vrucht in moeders-ligchaam het Darm- Canaal nog toe- gevallen en werkloos, en pas bij ’t naderen der Geboorte met een weinig zoogenaamden "zwarten drek in de dikfte onderdarmen gevuld is; Dat de longen nog geheel flap en flets zijn, en nog maar wei- [32 ) Weinig bloed in dezelve omgaat, Maar thands na de geboorte moet het kind voor zijn eigen bloed gaan zorgen; de longen, die tot hier toe toegeval- len in ’t lucht-Ieedig hol der borst lagen , wor« den nu door ’t gewigt der colom van lucht, die daarop drukt „ uitgezet, en zoo vangt het ademhaalen bij nieuwgeborenen aan, en wel het ‚ eerst met inademen; de longen, daardoor geprik- keld, werken echter ook iedere reis , met hulp der ribben en borst-fpieren, die hunne uitzetting niet gedoogen, de lucht tegen, em dringen na ie= dere inademing de ingekomene lucht gedeelrelijk weer naar buiten: en zoo komt de uitademings Nimmer echter perst de long de binnengekomene Jucht ‚weer geheel uit, en op dit verfchijnzel be ‘ tust de grond der zoogenaamde longproef: naam- lijk, eene long, die Eänmaal adem ingehaald heeft, zal na dien. tijd op het water drijven, wijl der- zelver fijnfte Juchts - vaatjes en de blaasjes, waarin deeze door de gelieele long in de form van drui- ven uitloopen, altijd nog zeer veel lucht, zelf na de fterkfte uitademing, in zich blijven behonden , en dus de long doen drijven. Deeze proef niet _ te min kan ligt bedriegen, zoodat alle&n ervarene Geneesheeren of Heelmeesteren die beflisfehend mogen in ’t werk ftellen. ' Terftond na de eerffe inademing is de omloop des bloeds, als volgt: de &ene helft van ”t hart firoomt het bloed in ‘de longen, alwaar het uit de. binnengekomene lucht eenige hoofdbeltand- deelen aanneemt, als zuur- en warmte- ftof. Kdna flagader voert Hei bloed in de longen , van waar het door terugleidende buizen weer terug, en wel in de liuker helft van het hart wordt gebragt : Deeze dan drijfc het door de grootite flagader in het geheele ligchaam, naar alle de deelen yan het menschlijk ligchaam voort , welke alle eene on- telbaare menigte takken deezer flagader bevatten ; verder, alle deeze uitloopen van die op het eind zeer fijne flagaderen gaan langzamerhand in kleine terug- voerende buizen over, die eindelijk alle zich weder door twee hoofdffammen naar het Teg- ter gedeelte van ’t hart begeeven „ ’t welk het. bloed, dat zijne voorheen in de longen opgedaa- ne beftand - deelen aan ’t geheele ligchaam mede- gedeeld heeft, weder van daar in de longen over- brengt. Wij zien dus, dat zoo dikwijls het bloed C het (34) . “ het geheele ligchaam doorftroomt, het even zoo dikwijls door de longen moet gaan; waarom ook reeds de Ouden vermoeden,, dat de longen aan het bloed voornaame beftanddeelen moesten me« dedeelen, die zij het levensvoedzel noemden , tot 2060 lang , dat de nieuwere. fcheikundigen deeze beftänddeelen nit de ontwikkeling (decompofitie ) der ingeademde lucht verklaarden en bepaalden. Op deeze wijs is de omloop van het bloed bij den geborenen, ademenden mensch dubbel; daar- entegen bij den nog ongeborenen maar ‚enkel ; hier gaat het bloed allen uit het hart in het lig- chaan , en van daar weer te rug in ’t hart, wijl de longen nog niet uitgezet zijn, omdat zij ‚tot nog toe niet noodig hebben bloed te maa- ken, ”t geen het kind reeds ten vollen bereid van de moeder ontvangt. : De longen zijn doch niet alleen de bronnen van het bloed, maar 'teffens ook het Darm-Canaal; waarom dit dan ook terfiond na de geboorte merklijke verandering ondergaat. Thands is de hiaag ter voeding noodig,, het gevoel van den horiger openbaart zich ; het pas gebooren fchep- zel vordert, uit hoofde van zijnen nog fnellen waschdom , al fchielijk fchaävergoediug door voed- zel; doch zijne zwakke , tedere werktuigen ter verteering zijn nog niet toereikende, om her ge« woone voedzel te bewerken; derhalven wees de Natuur het een reeds volkomen bereid , dierlijk fap ter eerfte voeding, aan; de bronnen van het zelve zijn de moederlijke borsten, in welke om die (35) die reeden reeds geduurende de geheele Zwangers heid eenig bloed vloeide , ten 'einde het langza- merhand te ontwikkelen. De eerfte melk geeft het kind ontlasting; dezelve prikkelt zijn tot dus ver nog werkloos Darm -Canaal,’t welk zich wurms= gewijze te zamen trekt, en dus den zwarten drek uitwerpt, waarna de verteering haaren aan- vang neemt. De moedermelk is toereikende tot onderhoud van het nog tedere wicht, en eerst bij deszelfs toeneemenden ouderdom vertoonen zich tekenen , dat het nu in flaat wordt om vaster voedzel te beärbeiden. De tanden maamlijk: ko- men nu langzamerhand te voorfchijn , welker 008= merk ‚het vermaalen van vastere fpijzen is, waar- naar thands ook de begeerte wordt opgewekr, en zagtjes aan verlaat het kind de moeder-melk. Het nieuwe fcheplel leeft eenige ‘ jaaren der kindsheid door; deezen tijd befteedt het nog al- le&n aan de ontwikkeling zijnes ligchaams ; ziin denkend weezen (Ik) heeft nog geen vermogen tot dieper nadenken, dan juist voor &nen dag; van tijd tot tijd eerst ontwikkelen zich ook de vermogens van den Geest , en z00 wordt hij van jaar tot jaar rijp tot een volkomen mensch, die aan de waereld we@r nieuwe fehepzelen fchenkt , en alzoo deels zijne ligchaamlijke voortreflijkheid , deels zijnen geest en zijne denkwijze ook hier be neden uitbreid en vereeuwigt. MHij zelf echter Nijt op het laatst zijn bekleedzel af; het kan ‚de afwisfeling‘zijnier beftanddeelen niet langer onder- houdeii,'en alzoo de dreigende ontbinding weder- Ca ftand (36:) ftand bieden; het valt wit. &&nz; de»mensch houdt voor .deeze waereld ‚op te beftaan,, wijl het mid- den- werktuig , waardoor zijn denkvermogen. op de waereld , en de waereld op zijn denkvermogen werkt,-vervalt, zich ontbindt, en andere formen, andere vermengingen uit deszelfs deelen gebooren worden. : Dit-is de voor den Godloozen zoo vrees- lijike , voor den braaven. zoo troostvolle en be- moedigende Dood,. welke den mensch gemeenlijk. dan juist oproept, wanneer hij eerst regt wenscht in de waereld rondom zich te zien, en gelooft laugs veele omwegen eerst juist gevat te hebben, hoe men leeven moet ; wanneer hij met verwon- dering ei verbaazing jeder jaar nieuwe wonderen in de fchepping leerde ontdekken, en in zich zel- ven meerdere nog te ontwikkelene bekwaamheeden ontwaar wierdt. | Ik wil hier alleen in ’t algemeen de 'befchou« wende kennis der voortteeling aanroeren, en in- tusfchen alld&en de. waarfchijnlijkfte ‚bijbrengen : de verfchillende verklaaringen en meeningen befpaar ik , tot daar ik iedere afzonderlijke verrichting‘ des menschlijken ligchaams‘ zal voordraagen. De waarfchijnlijkfte uitlegging fchijnt de volgende te zijn. j Zoodra het vrouwlijk ligehaam zijne eigene vol- komenheid bereikt heeft, zo formeert ‘het in ’t blaasje der eierftokken kiemen. voor nieuwe aan- ftaande fchepzelen.. De Gevolgen van deeze ver- andering in de eiörftokken zijn de zoogenaamde tekenen der ‚vrouwlijke DEE » ‚want zij Ver- (37) vertoonen zich niet: bij Wijfjes dieren, wien men. (zoo als 'de balletjes bij de I de eierftok- ‚ken heeft: uitgefneeden. Te 'gelijk “met: de. huwbaarheid a NVrönihen ontftaat ook de drift ter vermenging met eenen volkomenen man, wiens ballen ook reeds dat le. vendmaakend' vogt affcheiden ,:’t geen van daar in:de zaadblaasjes overgaat‘, zich aldaarıtot vol- komene rijpheid ophoudt, em bij de paaring in de vrouwlijke fcheede' en: baarmoeder wordt ‚Lit- geltort; daar uit:-door de ..buizen der trompetten in de eierftokken komt , alwaar het “gemeenlijk ‚aan een eitje het leeven geeft en ’t zelve mooglijk zoolang voedt , tot dat het :nieuwe eitje in de Baarmoeder aangekomen .is en zich aldaar. heeft vastgezet. — Dit ftelzel had veele tegenftanders, hoewel het de gefchiedenis van de. voortteeling al- ler planten, en: zelf reeds. van veele dieren in in zijn voordeel heeft; immers in alle vrouwlijke bloemen zien wij de toekomftige vrugt reeds duid- lijk in de vruchtknoppen geformeerd, fchoon- het ftuifmeel der manlijke bloem die/nog niet heeft aangeraakt; maar zij is nog" levenloos, zij. out- wikkelt' zieh niet verder, tot. dat de eerfte prikke- ling des leevens, naamlijk"het manlijk ftuifineel den Auimerenden kiem doet' ontwaaken. De Eiören van veele visfehen en andere Dieren , die vooraf- gelegd en dus buiten ’t ligchaam der moeder door het manlijk zaad bevrugt worden, en dit mede, Ook kan men zich volgens dieze leer der voort- C3 tec« a (38) teeling een juist denkbeeld maaken‘, waarom de zieklijkheeden der moeder eer op het kind over- gaan „ dan die van den vader ; zeer 'ongezonde vaders brengen dikwijls nog gezonde kinderen voort; doch zieklijke moeders maar zelden ; want het vaderlijk aandeel geeft all&dn het'leeven, maar de :moeder leevert. den kiem, voedt dien negen maanden ‚lang met haar eigen bloed, vervolgends met haare melk. Om even dezelfde natuurkundige zedenen verbinden 'zich de kinderen doorgaands na« der.aan de moeder dan aan den vader, en eene goede moeder zal altoos eer de vertrouwde haa- zer kinderen worden , dan de beste vader. > Het behoort voor iederen onderzoeker der na- tuur altoos belangrijk te zijn om op te merken; dat de mensch allen zoo weezenloos, zoo geheel ‚weerloos ter waereld intreedt, daar doch alle an dere dieren des noods na eenige dagen reeds de moeder zouden misfen kunnen 5 waar tegen de mensch zijne eerfte jaaren zonder de moederlijke hulp volftrekt niet door kan komen. Zien wij hier- in niet terftond het verheeven oogmerk der na» tuur, om de ouder- en kinder-liefde onder de menfchen te doen gebooren worder, ‘waarvan‘.de fpooren bij de dieren zo al niet geheel ontbree- ken, ten minften zeer flaauw zigtbaar zijn? — Maar welke gewaarwordingen doet niet bij den mensch de langduurige moederlijke zorg ontitaan ? De moeder geeft-het kind, om zoo ‚te fprecken , na zijne geboorte een tweede leeven; zij formeert het, befchouwt hetials haar maakzel,: bemint het, er In (9) en wel 200, dat die liefde dikwijls .eene opoffe- ring van zich zelve wordt. Zoodra nu de kin- deren genoeg geformd zijn, om zich min of meer een .denkbeeld te maaken van de waereld en van den fland , dien zij aldaar bekleeden „ zoo gaat hun trek tot de moeder, die dusver alle&n. door natuurlijke behoefte onderhouden wierdt, langza= merhand door nadenken over tot het edele gevoel van daukbaarheid en kinderlijke liefde. » Ook. hier fpreekt de Natuur met fierke uitdrukken, en zeer gepraalt over de bloote zinlijkheid der: Dieren , - welke ‘hunne Quderen vergeeten , zoodra: der;be+ hoefte der moederlijke zorg ophoudt, ja, humzelf - niet &ens herkennen. Thands zagen wij het worden van den menschz wat moet hem nu in ’t leeven behouden ? —— ” WAT IS LEEVEN? Is het iets vrijwilligs , iets zelf- werkends; of een noodzaaklijke, met het geheel- Al Verbonde- ne ftaat ? hier opent zich het fchoonfte veld voor den denkenden mensch „ doch zonder ‘te gelijk ontleedkundige en kenner der ziel te zijn, kan hij hier het juiste ‚gezigt- punt niet treffen; wij willen (dit pad inflaan, en zien, hoe ver wijons 00g hier. waagen durven, zonder in nietsbeduj« dende Harsfenfebimmen, of ten minften in fchraa» len natuurkundigen onzin te vervallen.: x: C4 Tor Ce) "Tot dus ver heeft niemand het leven varı de Jigchaamen‘ der planten “en dieren gelukkiger en meer overeenkomltig met de Natuur verklaard en onıwikkeld, dan BROWN. Deswegen wil ik u de opvolging zijner gedachten op dit ftuk voordraagen, en.kan daarmede zonder twijfiel op de goedkeu- ring van ‘de meeste. verftandig denkenden onder mijne Leezeren: (taat maaken.: ».Teritond .bij zijne wording ontvangt de mensch- lijke kiem' eene zeekere maat van opwekbaarheid (vatbaarheid voor- ”t leeven) maar die nog fui« mert, en eeuwig zou blijven fluimeren, zo niet zeekere uitwendige werkingen deeze eerfte vatbaar- heid tot een daadlijk vermoogen,, (tot weezenlijk leeven ) maakten ; deeze uitwendige opwekkende krachten zijn noodig om de opwekbaarheid in den kiem tot werklijke opwekking te brengen, om den kiem het leeven te geeven. Ons Iteven is alzoo niet een op Zich zelf beftaande maar een afgedwon- gene ftaat. Het is.aan uitwendige werkingen ver» bonden ,„ zonder welker aanweezen wij geen ogen- blik: zouden kunnen voortgaan te ‚leeven. Ons leeven,, zoowel als .deszelfs voortduuring, fterkte of zwakheid hangt van de voortduurende, en dan eens flerkere, dan weer zwakkere werking der nit- wendige kragten af; deeze worden door BROWN ge- noemd de opwehkende kragten: de opwekbaarheid Cprikkelbaarheid ) hiet bij izeitabilitas; de opwek- kende kragten zijn pofestates incitantes; ‚het ge= volg van de werking deezer kragten op de opwek- baarheid is incizarios CopinchkigR des leevens) Aan dee» a (4) deeze aangenoomene grondftellivigen 'blijft hij’in 'de verklaaring van alle de :deelen: zijnes- ftelzels ge- trouw. De eerfte opwekkende prikkeling voor den flui- _ merenden kiem is ‘het vlugtig gedeelte van het manlijk zaad: Dan, daar deeze prikkeling voorbij« gaande, en in geringe hoeveelheid is, wijl zij ge- deeltelijk fpoedig vervliegt , gedeeltelijk ook wordt opgezoogen; (*) wijl zij misfchien ook de eerfte voeding aan den leevend- gewordenen kiem ver- leent, die thans nog: met de grootfte gezwindheid aanwascht, zoodat het nauwlijksch zigtbaare fprin- . gende punt, het welk in &ene vogtigheid drijft, + die voor ’t overige nog geheel: doorzigtbaaf is, en welke op dit beweegend hart tot: vorming vaır het dierlijk ligchaam: aandringt ,„ reeds na kor= te weeken eene menschlijke geftalte ter grootte van, eene bije vertoont: daar'nu een zoo fnel toe= neemende kiem ook fpoedig nieuwe prikkeling ten ° leeven behoeft ; zoo wordt de leevend gemaakte kiem ook fchielijk na de ontvangenis in de baar- moeder overgebragt , waar.hij zich vastmaakt , en alzoo het bloed.der moeder ontvangt, om daar wit zijn ligchaamlijk beftaan (Ik) te voltooijen. Het leven krijgt alzoo zijn beftaan door tweeer- lije (*) Van deeze opflosping van een gedeelte des manlijken zaads door de opzuigende vaten der baarınoeder leiden veele Natuur- Kundige de toevallen af, die zich bij de meeste vrouwen terftond na eenen vrugtbaaren bijflaap vertoonen , als walging , braaken, xuiken van den adem, rilling, enz. C5 (42) lije werkingen 5; door de werking van de le& vens-prikkelbaarheid , en door de: tegenwerking van de vatbaarheid ten leeven der werktuiglijke vezelen »tegen de kragten, door welke zij opge- wekt: worden: Het gevolg nu van deeze beide werkingen is de opwekking ( het leven ) der werk» tuiglijke' vezelen. Op: deeze wijs verklaart BROWN niet alle&n het leven der Dieren, maar ook dat der planten, °t geen reeds op zich zelf niet misfen kan aan zijne verklaaring gewis veele waarfchijnlijkheid boven andere tot nog toe dangenoomene verklaaringen van ’t leven te geeven. ‘Zoo lang °’er:nog kragt ter neh in een ekirlek ligchaam voor handen is, en een daar- mede gelijkftaande voorraad van opwekkende krag- ten op dezelve zijne werking doet, zoo lang is ’er sook'nog: leeven‘: doch het zij, dat deeze prikkelingen geheel ontbreeken , het zij dat de . kragt ter opwekking 'geheel ophoudt, zo volgt de dood (d. i. het volkomen gebrek van alle opwek- king ). het ‘volkoomen ‘ophouden van alle opwek- king is de waare dood; doch waar dit ophouden der. opwekking nog maar fchijnbaar is, hoezeer alle merkbaare opwekking ontbreekt , en echter nog eenige ,„ naauwlijks merkbaare opwekking plaats vindt, daar is het allen /Chijndood. Het geheel@ ophouden van alle opwekking kan ‘ontftaan, het zij; (a) Wanneer alle opwekkende kragten volko= men ontbreeken , en de opwekbaarheid dus niet tot (43) #ot daadlijke opwekking kan gebragt worden. (5) Wanneer de opwekbaarheid door voorafge- gaane werking tot al te fterke Be m is aitgeput. n De eerfte zoort van dood is die, welke op: de eigenlijk gezegde zwakheid volgt:. maar de laatfte is die zoort van dood, welke, ’t gevolg is. van de oneigenlijik genoemde zwakheid ; konde, hom ger en zwaar vetlies van bloed verzwakken en brengen eindelijk ons ligchaam ‚in den eigenlijken zin ter dood: naamlijk door het onttrekken der prikkeling z Zwaare vergiften “daarentegen ,...de blixem , ’t onmaatig gebruik van wijn en van opium verzwakken en dooden eindelijk ons ligchaam op de oneigenlijke wijze, naamlijk. niet. door gebrek, maar door overvloed van prikkeling. : De. fchij- dood is zoodanige toelland : onzes ligchaams,„ waarbij ‚deszelfs opwekking flegts zoo zwak is, dat zij naauwlijks of geheel niet meer onder; het bereik der zinnen valt: Ook kan de fchijndood veroorzaakt worden, ’t zij door,gebrek , ’t zij door overmaat der opwekkende vermogens. ‚ Tot den fchijndood, nit gebrek aan prikkelingen ontftaande, behooren onmagten door groote koude, door zwaar bloedverlies, door gebrek aan voedzel enz. veroor- zaakt, In dit geval wordt het leeven terug geroe- pen door eene gepaste aanwending van prikkelen- de middelen , eerst in mindere, daarna in-allengs toeneemende ‚hoeveelheid, zoo als zulks door de herftelling van bevroozenen jaarlijksch geleerd wordt; Tot den fchijndood „ nit overmaat van prik- (44) Prikkeling' voortkomende,, behooren ‘onmagten ma "een flerken roes „na 'heevigen' toorn‘, 'na‘eene groöte gift van-oplum, na: de aanfteeking van het gif eener ziekte enz. ontftaande. Hier is .het her» fteldes leevens’'veel moeielijker'dan' in””t voorige ‚geval, en 'des te bezwaarlijker, naar maate: het lig- chaam ouder , en de opwekbaarheid meer uitge- "put is. Want, wij 'zien, wel:is’ waar, dat de 'opwekbaarheid zich“ door rust weder herftelt 'vooral wanneer "voedzaame kost: en verfterkende geneesmiddelen aan ’r ligchaam weer nieuwe, 'deels ‘opwekkeride , deels ‘opwekbaare‘ deeltjes toebren- ‘gen; maar deeze gefchiktheid onzes ligchaams om zijne verlorene‘ opwekbaarheid weer te herftellen, ‚neemt bij toeneemende jaaren af, ja, gaat op t Taatst: geheel -verlooren; waarom ook bij oude lie- ‚den de herftelling na "heevige kranklieeden zoo be- zwaarlijk valt.e. De geringe en allerflaauwfte op» wekking, welke in een fchijndood ligchaam nog "plaats heeft „ is’ dat geen, ’t welk. dit ligchaam in zijne tot dus‘ ver geweezene form en vermen- ‘ging. -Wanneer men het leeven der werktuiglijke, lig- chaamen op deeze wijze befchouwt, dan kan men zich eene menigte verfchijnzelen verklaaren, die: in de werktuiglijke Natuur voorkomen:,b. v. met den bezwangerden zaadkorl doen wij, wat wij ver ‘ kiezen ;.geeven wij hem aan zijne eigene levens: prikkelingen over, leggen wij hem in de warme aarde, zo ontwikkelt die zich;" doch onttrekken; wij hem de levensprikkeling, verwijderen wij lucht‘, aarde en warmte van hem, zo blijft dezelve flui« meren en ontwikkelt zich niet: Even zoo kunnen' wij de ontwikkeling van de poppen der capellen: dan eens verhaasten dan eens vertraagen „ naar maate wij die of aan eene koudere of eene war- mere lucht (zemperatuur ) blootftellen. Houdt men een hoenderei’koud-, zo blijft het fchijnbaar dood; doch zoodra wij het de noodige warmte geeven, zo ontwikkelt zich zijn bevrugte kiem eerst geheel. hoe fnel en weelig groeijen dieren en planten in de warmere landen; hoe bekrompen en traag is daarentegen het leeven van dieren en planten in de koudere ftreeken? Op deeze’wijze alzoo kan men het leeven welvoeglijk eenen toeftand noemen door nitwendige zaaken afgedwongen; de opwek- king immers van een opwekbaar ligchaam. hangt ‚alleen af van de opwekkende vermogens, Planten en dieren komen hier in den zelfden rang yan ’t natuurlijk leeven voor; all&n is voor de plan- (‘46°) planten eene mindere em meer eenvonwige prik- keling noodig;. en zij hebben ‘een vrij wat meer. eenvouwig opwekbaar zamenftel. ( organifatie ) De dieren daarentegen behoeven eene meer t? za- mengeltelde prikkeling, ook is derzelver forming, op ver na: niet zoo eenvouwig. Opwekbaarheid is dus ”t verheeven beginzel van ons natuurlijk aanweezen; zoo als het verftand het is van ons zeedelijk beftaan. & Zoo ontzettend als het zijn moge, ontwaar te worden , dat ons leeven een ftaat is, geheel van uitwendige zaaken, die zich om en binnen in ons bevinden , afhanglijk ; even zoo veel troostlijks ligt ook in deeze ontdekking opgeflooten: Wir zien naamlijk daaruit,, dat ons leeven den kring Önzer werking niet overfchrijdt, maar wij behou- den alle&en het vermogen, om ons leeven dan eens ıe verhaasten, dan weer te vertraagen. Weanneer wij met onze opwekbaarheid goed huis houden ,; d. i. als wij de opwekkende kragten, die daarop hunnen invloed hebben ,„ in de middenmaat how den, dan verlengen: wij ons vermogen om te kun- nen leeven ; daarentegen verkorten wij hetzelve, wänneer wij onze opwekbaatheid te vroeg door een onmaatig gebruik der opwekkende vermogens affliiten, met welke wij, mits eene geregelde huis- houding , nög lang hadden kunnen leeven. Op ' dien voet worden wij zelfsmoordenaars. Door deeze verklaaring van ons leeven is her dan be- weezen, dat de kunde van 'eenen rechtfehapenen geneesheer geen bedrog is, maar iets weezenlijks ten 47) ten grondflag heeft: wijlons leeven naar deeze vast« bepaalde ' denkbeelden den kring onzer werking niet te buiten gaat; weshalven de Geneeskunde voor zoo ver zij zich toelegt, om dit leeven bin« ° “nen zijne behoorlijke grenzen te houden , of, wanneer het die overfchreeden heeft, derwaards weer terug te brengen, de paalen- van ons denk- vermogen niet te buiten 'treedt; daar wij immers met alle tot het leeven vereischte voorwaarden be- keu:d zijn, en den bekwaamen Geneesheer , om zo0\: fpreeken, de teugelen des leevens in han- den &geeven zijn, om hetzelve door verftandige aanwermdling, of door voorzigtige onttrekking der opwekkende kragten op de middenbaan te houden, of, zo het ’er varı afgeweeken is, naar die baan we£er terug te voeren. — Dank zij den uitvinder deezer verklaaring van het leeven, dat hij dus de eer der Geneeskundige kennis gered heeft ,"welke men door alle eeuwen heen nog zoo gaarn belas- terde, ja zelf onbefchroomd op alle markt - toon- neelen als ijdel geklap of bedrog; aan de kaak dorst zetten. Wat is opwekbaarheid (vatbaarheid voor ’t lee- ven)? Wat en welke zijn de opwekkende kragten (prikkelingen ) ? | Even zoo min als wij iets beflemds weeten van de inwendige gronden van iedere andere in de natuur voorkomende vatbaarheid en kragt. — Im- mers,. wie kent den inwendigen grond var de aantrekkingskragt, het magnetismus, en de Elec- trieiteit? — even zoo min kan men tot nu toe eene | juis- (48) juiste verklaaring vorderen van de grondoorzaa- ken der opwekbaarheid; want tot nu toe kennen wij de vermogens der natuur nog maar naar haa- ze uitwerkzelen‘, maar niet derzelver inwendigen ‚grond. De zwaarte kennen wij all&&n wit het val- len van alle ligchaamen , die niet onderfteund worden: de kragt van den zijlfkeen alleen door het aantrekken van het ijzer; eu even zoo kunnen wij de opwekbaarheid tot dus ver nog maar door haare werkiugen toonen (*) en hierbij geeft de opwekbaarheid den onderzoeker de volgende hoofd- eigenfchappen aan: A] Zij wordt alld&n-in de bewerktuigde natuur gevonden, waarom zij door veelen als een. gevoig der werktuiglijke forming is befchouwd, waarom- trend echter nog vrij wat te 'zeggen valt; want, zo de opwekbaarheid alleen een gevolg is van de ‚eigene werktuiglijke form en vermenging eenes ligchaams; dan kan men met regt vraagen: Wat is het, dat deeze eigene werktuigliijke form en vermenging ter-wording beftemt, zo het niet de opwekbaarheid is, die reeds te vooren aanweezig was? " (*) HIPPOCRATES, ARISTOTELES, GALENUS, HARVEI, BOYLE, STAHL, GAUBIUS, GLISSON, ALBINUS, HUFELAND en ZOO veele an- dere der vermaardfte Waereld - Wijzen en waarneemers des mensch- lijken geflagts , hebben , door ondervinding genoopt dit werkzaam ‚beginzel des leevens aangenoomen; doch het met verfchillende naaınen benoemd, of ook cenigen hebben Let van aangrenzende kragten niet genoegzaam onderfcheiden , of zijne uitwerkzelen niet duidlijk voorgefteld. Het was voor prown bewaard, dit lgatfte gelukkig wit te voeren. (#) was? Hier ligt dus nog een ruim veld tot nadetl- ken open! B] De opwekbaarheid blijft werkloos, 200 lang niet zeekere uitwendige dingen op dezelve werken, Het zaad eener plant in een doosje bewaard, een hoenderei in de koude gehouden , een dier in zij= nen winterflaap, een mensch in onmagt liggende firekken daarvan ten bewijze, Hier heeft men maar opwekkende kragten aan te voeren, en met Een ontwaakt de fluimerende opwekbaarheid; doch 200 lang deeze prikkelingen ontbreeken 5- heerscht ’er een toeffand aan. den dood gelijk, en zoodra men de prikkeling aanvoert, zo ontftaat er op- wekking, en nu komt het geheele fchoone werk- tuiglijke uurwerk in beweeging: leg ik derlalven het zaad im de warme aarde, zo ontwikkelt het zich tot eene plant; breng ik het ei in de warm- te, zo wordt het een kuiken: prikkel ik den flaauw liggenden mensch, zo ontwaakt hij tot een nieuw leeven, — Dit leeven echter duurt maar zoo lang, « als deeze prikkelingen bij voortduuring daarop 'wer- ken, en ftaat altoos met de fterkte of zwakheid deezer werking in het naauwfte verband. Naam- lijk, indien veele en fterke prikkelingen op ons. ligchaam werken » 20 leeven wij ook fneller en fterker, wij dndervinden eene meer heevige op- ‚ wekking; doch zo er maar weinige of zwakke prikkelingen op ons ligchaam werken „ zo gevoelt het ook maar eene zwalke opwekking, wij Ieeven langzaam, traag en onlustig; zo de prikkelingen in behoorlijke hoeveelheid en kragt werken, zo ‘D. is (50) is. ook de opwekking. onzes ligchaams juist de gefchikte , die in ons een gevoel van welvaard ver- _ wekt. .„Merkt Gij niet, waarde Leezer! hoe ons BROWN. al langzamerhand tot het regt .begrip van algemeene gezondheid en ziekte opleidt? Na ’t ° geen gezegd is ziert men lige in, waarom hen zich gemeenlijk- in ’t voorjaar en bij goed voedzel bee- ter .bevindt, dan in. den winter bij knollen en aardappelen’‘,; waarom de Minnaar zo opgewekt leeft? : Hij bevindt zich als in’ een doorgaanden roes, alle verrigtingen zijues ‚ligehaams zijn ver- hoogd. in haare werkzaamheid , want de liefde werkt. met 'eene fterke prikkeling op onze opwek- ‚ baarheid; waarom hij, die in kommer en armoe- de zit, als in den flaap leeft; alle verrigtingen zij« nes ligchaams. misfen den behoorlijkag trap van werkzaamheid „ wijl de behootlijke A prikkelingen geene werking- doen op’ zijne opwek- baarheid. C] Bij gebrek aan che kragten wordt de opwekbaarheid niet genoegzaam verbruikt, en men ziet, dat ligehaamen, die een wijl tijds de behoorlijke prikkeling misten , daardoor meer op» wekbaar ( veel meer vatbaar voor prikkeling) wier- den; daarom zegt men: de opwekbaarheid groeit aan in den ftaat van gebrek aan prikkeling; daar+ entegen overmaat van opwekkende kragten beneemt het ligchaam ten laatften alle vatbaarheid voor prikkeling (alle opwekbaarheid) Deswegen zegt men: te veele prikkelingen verflijten op.het laarst de opwekbaarheid cenes ligchaams. Ik wil hier eeni- C5t) eenige voorbeelden’ zoowel; van ’t geheele-menfches lijke ligchaam , als ook» van,.deszelfs.. afzonderlije ke deelen: bijbrengenz. en "t>zelfde geldt: bij Plan ten en,Dieren even’ zeer,' | B: v: Op-eenen. mensch „. die -aan dunne-- wa= terachtige. fpijs- en: dranken, gewoon is, doet @en enkel glas wijn eene zeer. fterke uitwerking,, ja, ’t kan 'hem: befehonken: maaken; „welk glas wijn-» echter op een ligchaami,: welks opwekbaarheid: door eene daaglijkfche goede,. van zwaaren wijn wel voorziene tafel verftemd: is, naauwlijksmeer 'uit- ‚werking doet‘, dan een. glas water; om: dezelfde reeden kan'de Geneesheer bij arme lieden , die aan den wijn niet gewoon zijn, in verfcheidene zick- ten, uit zwakheid ontflaande, met den-wijn.won- deren verrigten,. daar- integendeel de Hoveling.«in dezelfde ziekten. van der flerkfte geneesmiddelen naauwlijks eenige aandoening heeft; In ’t: eerfte geval naamlijk is des opwekbaarheid. door -gebrek aan. prikkeling- te zeer; vermeerderd, maar- in *t laatfte geval: is zij door voorafgegaane overmaat - van prikkeling. bijna reeds geheeh: verteerd; Een ligchaam , dat lang aan: ‚koude ‚blootgefteld: was, kan „ zonder het grootfte, gevaarz. niet-ogenblik- lijk in’ eene zeer maatig: warm: geftöokte: kamer gebragt worden,. wijl door:het ‚lang gemis van de prikkeling der warmte deszelfs vatbaatheid: voor prikkeling. zoodanig toegenoomen is, dat, de'ge- ringfte warmte: van: eensvertrek: reeds:'alsseene: zeer fterke prikkeling daarop'' werkt‘, en'alzoo door overmaat van: prikkeling.eene -ontfteeking, ja , den Da dood CH) dood veroorzaakt. .» Oogen, die zich lang aan de duisternis ge- wenden, zijn zoo opwekbaar, dat zij reeds door *t gewoone daglicht ontfteeken : Oogen daarente- gen, die lang tegen een fterk verlicht voorwerp ingezien hebben „ kunnen wegens de 'te veel ge- vergde opwekbaarheid de maatig verlichte voorwer- pen naauwlijks zien , tot dat zij door rust en tijd allengsweer nieuwe opwekbaarheid hebber opgedaan. | £ D.] De opwekbaarheid is door het geheele lig- chaam, en in deszels bijzondere deelen, &ene en dezelfde; de opwekbaarheid der maag is ook die van ”t harsfen- geltel, die der zenuwen en der fpie- C 53.) fpieren, zij gedraagt zich door het geheele lig- chaam naar dezelfde wetten , en vertoont zich‘ door dezelfde uitwerkzelen. Op deeze wijs valt het dus ligtte verklaaren, waarom een glas wijn, in de maag gebragt ; terftond het Jligchaam zoo aangenaam -verwarmt ; waarom edn voetbad de hoofdpijn fit; waarom een fplinter in-de vinger 200 dikwijls de opwekking van ’t geheele ligchaam + op eenen hoogeren toon flemt, en dus niet" zels. den de koorts;veroorzaakt. Doch gelijk „ volgends: deezen reegel, alles, wat een deel des ligchaams prikkelt, ook eene ‚prikkeling door het. geheele lig- chaam te weeg brengt; even Zoo wordt ook het ganıfche ligchaam verzwakt door eene verzwak- king, die maar op een deel van.’ zelve valt; waarom dan ook koude voetbaden,,. of koude ba- den zoo dikwijls oorzaak zijn van krampen, flaauw. ten, ja beroerten door hunne verzwakkende uit- werking — naamlijk, door de onttrekking van de 200 weldaadige prikkeling der warmte, en dan alleen maar nuttig zijn, als verzwakken. te pas. komt ,„ b. v. bij heevige ontiteekingen uit al te groote werkzaamheid der bloedvaten voortko- mende, Dus is naar deezen reegel de opwekbaarheid der Spieren, de opwekbaarheid der Darmen enz. 'de- .zelfde oorfpronglijke vatbaarheid ; prikkel ik dus den fpier, zo. ontitaat opwekking in denzelven: Prikkel ik den zenuw, zo gevoelt die ook opwek- king: Prikkel ik het Darm - Canaal, zo ondervindt D3 dat (154) dariinede opwekking:»Edoch vertoont zich. deeze opwekking naar de, verfchillende “inrichting "der opgewekte werktuigen (organen) ook’ verfechillen- de. Het|gevolg' van de .opwekking der zenuwen issde voortplanting 'van''den indruk, aan’ de ze- nuwen 'toegebragt',.;of naar het härsfengeftel , zondie indruk: de: zenuwen' van buiten treft; of ' eene voortplanting van den indruk, die binnen in de>harsfenen: aan de zenuiwen is medegedeeld ; tot. naar:devuiteinden der zenuwen: ‘Hierin’ beftaat de'zoogenaamde gevoeligheid der zenuwen, waar- van! wij bij ’v behandelen van de afzonderlijke ver- ‚ igtingen onzes’ligchaams daarna wijdloopiger fpree- ken "zullen. ‘Het ’gevolg''van de opwekking der fpieren 'is°eene verkorting der vefel van den fpier; dus ,Oeene! beweaging ;-wijl het beweegbaare’deel 5 waaraan +zich Öaltoos‘ her‘ witeinde van een fpier vasthegt‘, "bij 'de verkorting van den fpier, den- zelven’volgen 'moet,' en’ dus zich beweept, dit is de zoogenaatide prikkelbaarheid. ' Gevolglijk is de gröbte twist-vraag’beflischt: ,, Of, en op welk „, eehe wijze’de gevoeligheid der zenuwen, en ‚de prikkelbaarheid der fpieren van IE on- » derfcheiden zijn ? “En wij'zien thands‘, dat het allen verfchillende vitwerkzelen van'd&ne en dezelfde opwekbaarheid onzes ligchaams zijn, Het'is overal dezelfde op- wekbaarheid,'' doch die‘zich- bij eene aangebragte prikkeling verfchillend'vertoont , naar maate het zamenftel "van het"deel, 'Corgam) waaraan zij ei- nz gen 85) gen is; verfchilt: - De--Opwekbaärheid::vertoont zich dus. anders in de :maag, anders in..de fpie- ren „anders in het celwijze weeffel‘, enz. E.]:De opwekbaarheid.kan, zoolang zij in een ligchaam niet geheel heeft opgehouden, ‘door tijd en rust (als! ziinde.,voor zoovlang een: filftfand der prikkeling )zich weder herftellen ,»doch dit ver- ' mogen om zich: te herltellen neemt\ bij ‚klimmende jaaren af, en in hoogen ouderdom houdt het.eind- . Jijk geheel op5. waarom dan: ‘ook :oude Jdieden na eene ziekte min: fchielijk. totı'verhaal komen),; dan jonge, “Wij willen ’t 00g‘; op eenige voorbeelden llaan, die deeze ftelling: bevestigen 5; 'de meeste Dieren, door de prikkelingen van den dag ver- moeid, en gedeeltelijk van hunne opwekbaarheid 'beroofd, begeeven'zich ’snachts ter ruste, en ge- -duurende. den Ongeprikkelden ftaat 'des flaaps ver- 'krijgen zij ‚weder ‘zooveele opwekbaarheid, dat zii den volgende morgen verkwikt tot nieuwe werkzaamhbeid ontwaaken, ‘Hoe verkwikt zien wij “niet bij heete ‘dagen de verwelkende‘ planten :na eenen koelen reegen of eenen’koelen nacht we£r 'her- leeven ? Zo ons ligchaam' niet ©de gefchiktheid had, om de witgeputte . opwekbaarheid weder te ‘herftellen,, hoe' konden dan zoo veele menfchen, dikwijls na de zwaarfte krankheden bij de uiterfte vitputting der: opwekbaarheid, "zich ‘zoo »fpoedig we£r herhaalen? .’t: Is waar in hoogen ouderdom houdt: dit herftel op; daarom 'is hier ook. de groöt- -Tte voorzigtigheid noodig; men zij verdagt om hier met het overfchot der opwekbaarheid regt" fpaar- D4 zaam ” (56) zaamhuis te houden. — En deeze zijn nu de - voornaamfte verfchijnzelen; welke onk her onder-. zoek der .opwekbaarheid opleevert: Dus gaan. wij thands over tot de befchouwing der oPweikende kragten, (prikkelingen.) Alles, wat de opwekbaarheid der bewerktuigde waereld in beweeging brengt, noemen wij eene prikkeling. De: prikkelingen voor ons ligehaam verdeelen wij in uitwendige.prikkelingen , die zich buiten..ons ligchaam; en inwendige prikkelingen , die zich binnen in ‘het zelve eigendomlijk bevin-. den. De uitwendige prikkelingen zijn hoofdzaak- ‚ Jijk de lucht, de warmte, de beweeging, de voe« ding, ende indrukzelen der zinnen; deeze zijn de uitwendige leevens-prikkelingen, die ”t meest onder °t bereik der zinnen vallen. De voornaam- fte leevens-prikkelingen, die zich binnen in ’t lig- chaam bevinden, zijn: Ca) alle zappen, die het ligchaam inhoudt; deeze zijn de opwekkende krag- ten op de opwekbaare vaten werkende; zij bren- gen die tot opwekking, en zoo drijft het opge- wekte vat zijn zap om, en beärbeidt het. Zie hier eene der fchoonfte verfchijningen in de bewerk- tuigde natuur! De treffendfte eenvouwigheid en fpaarzaumheid heerscht hier, het zap is te gelijker tijd het middel en de bedoeling. Het var naam- ‚lijk moet zijn zap omdrijven, en dit zap zelf fpoort het vat tot zijne werkzaamheid aan. (b) de prikkeling van het denken, en alle overige prik- kelingen der ziel. Gelijk het ligchaam door mid- del van de ontvangene indrukken der zianen op dat (57) dat geene werkt, dat in ons denkt; ‚even 200 ver- mogend werkt dat weer op ’t ligchaam terug, en voorzeeker- zijn de prikkelingen der ziel de fterk- fie van alle de inwendige opwekkende kragten. Hoe heevig immers werken niet de driften-. op her ligchaam ? Derzelver prikkeling is onmisbaar tot het leeven noodig, maar . zij zijn teffens de rijkfte bronnen- van de krankheeden onzes lig- chaams. Beneeyens de hier genoemde ‚opwekkende krag=« ten zijn er nog eenige andere voor ons ligchaam voorhanden, maar derzelver werking is nog moeie- lijk te bepaalen, zoo.als b. v. hoe eenige medi= eijnen „ als kwikzilver en meer 'andere werken, Ook is..het met de werking. van. de fmet zom- miger krankheeden in alles nog zoo duidlijk niet, zoo ‘als van de Venus-ziekte, de Pest, enz. - \ nu Over de wijze var werken der prikkellngen tot ons leeven onontbeerlijk, elk in ’t bijzonder. DE LUCHT. Deeze is eene der meest onmisbaare prikkelin- gen tot het leeven, en zonder dezelve is geen lee- ven mooglijk«. ‘Tot hier toe hielden de meeste Na- tuurkundigen de lucht voor een zelfftandig-lig- Chaam, en telden haar onder de Elementen; tot dat nieuwere Scheikundigen haar ontleedden „en bevonden dat de gewoone dampkrings-lucht, die Ds ons (53) ons omringt, :meerdere beflanddeelen had ‚die met behulp der zich ‚onophoudlijk uitbreidende warm- teftof de -gedaante van lucht: 'aanneemen. De twee voornaame beitanddeelen der'lucht zijn : de zuurftof en :de fNlikftof; de eerfte maakt omtrend het derde deel uit der gewoone adembaare lucht , die ons omgeeft; ‘zij' dient'all&&n tot het ademen der ‘dieren‘ en’ tot.-verbranden , ‚waartoe de flik- ftof niet meer deugt; in de laatfte verfiikken..de dieren, en gäan:de lichten uit, daarom noemt men eene lucht ‚die wit deeze ftof all&&n zonder. zuur- ftof beftaat,, eene iklucht. Het eerfte beftanddeel noemt men: zuurftof ,„ wijl alle ligchaamen , die hetzelve uit-de©lucht"aan zich getrokken hebben, daardoor zuure \eigenfchappen vertoonen..: Men geeft aan de lucht, die uit zuivere zuurfiof, zon- der bijvoeging van .andere ftof, ‚beftaat:den 'naam van zuurftofucht, of vuurlucht, of ook wel lee- - venslucht ; wijl dit beftanddeel maar alleen het Jeeven..der dieren..en ‚het. branden .onderhoudt. Uit deeze ontleeding der, Dampkrings-lucht yalt ‚het gemaklijk te verklaaren, waarom een aantal men- {chen in een beflooten ‚vertrek. niet lang leeven kan, ook de lichten daarin uitgaan ; wijl op het Jaatst de daar in. zich. bevindende lucht van alle deelen van zuurftof: beroofd ,„ naamlijk door de longen der ademende'menfchen „ en van: daar in *t bloed ingezoögen 5 of:.ook door de brandende lich- ten verteerd>wordt. ‘"Ook laat zich hieruit begrij« pen, waarom’,ıals men zuivere leevens - lucht neemt, zonder:'bijmenging van; fiklucht „de die- i ren, (52) ren, die daarin gebragt worden, zooverbaazend {nel en fterk leeven; waarom deopwekking ‚van hun geheele ligchaam, doch vooral der longen op het laatst tor"zoodanige )hoogte flijgt‘, dat zij aaneen beroerte of her vuur fterven; »waarom een 'ko6l vuurs, in»zoodanige -zuivere 'lucht gebrayt, niet alleen 'glimt, »gelijk ıgewoonlijk,, ’maar thands met de fterkfte'vlam''ontbrandt;' en de»Phosphorus in zulke lucht niet" alleen’licht geeft, maar met een glans, als van de 'zon , verbfandt;" waarom een ftuk ftaal, aan welks uiteindemen:een ftukje bran- dend zwam heeft vastgemaakt, im zulk eene lucht _ met gekraak en den luisterrijkften glans verbrandt. Is nu onze daaglijkfehe lucht met eene behoorlijke menigte zuurftof voorzien, zo heeft zij den 'wel- daadigften intlbed op ons ‚ligchaam, en ’er wordt eene maatige opwekking uit gebooren, die wij ge- zondheid noemen; bevat deeze lucht’te veel zuur- ftof, zo wekt zij ons te fterk op, en put onze opwekbaarlieid te’ fpoedig uitz doch’ heeft deeze lucht een al te gering aandeel- zuurftof in zich, zo wekt zij ons ligchaam niet‘ genoeg op, en wij bevinden ons ook ongefteld, even als in ’t voori- ge geval; de verrigtingen onzes ligchaams ver- flaauwen ook hier, doch niet , zoo als in ’t voo- tige geval door te groote witputting, maar door niet genoegzaame- uitgeputte „ door te zeer toege- noomene opwekbaarheid: Deeze zwakheid, welke naamlijk onıftaat door gebrek aan prikkelingen , welke op de öpwekbaarheid werken , noemt BROWN de eigenlijke zwakheid; (debilitas directa) doch die cs) die zwalkheid daarentegen, welke door vitputting van de opwekbaarheid onzes ligehams,, door eene overmaat van prikkeling voortgebragt is, .noemt hij de oneigenlijke zwakheid; (debilitas indirecta.) Doch den ftaat van -eene al te heevige opwekking onzes ligchaams door fterke prikkelingen noemt hij den toeftand. der fterkte (Ahenia.) Gelijk hij in het tegenovergeftelde geval den ftaat eener al te geringe opwekking onzes ligchaams, zwakheid noemt, (Afhenia); welke dan wederom, zoo als gezegd wierdt , eigenlijke of oneigenlijke zwak- heid is. Eene alte zuivere lucht .alzoo bewerkt eene overmaatige opwekking onzes ligchaams ( fthe- nifche ziekte. ) werkt dezelve lang op het lig- chaam, zo flijt zij. de opwekbaarheid weldra af x de opwekking ‚onzes ligchaams. daalt, er ontfkaat een ftaat van zwakheid, en wel van oneigenlijke zwakheid ; ( Debilitas , of aßhenia indirecta. ) Eene lucht daarentegen , die te ‚weinig zuurftof bevat,. wekt. ons ligchaam niet genoegzaam op, wij bevinden ons zwak, en deeze is de eigenlijke zwakte; ( Debilitas, of affhenia directa) bij dee- ze zoort van zwakheid is onze opwekbaarheid niet uitgeput, de vatbaarheid onzes ligchaams voor prikkeling niet verminderd » gelijk in de oneigent= lijke zwakheid,, maar de opwekbaarheid wierdt maar niet genoegzaam verbruikt, zij vermeerderde te fterk , en. ons ligchaam had daardoor. Gevolglijk zendt hij den eerfien deezer zieken naar N de F (62 ) de. laagere min. prikkelende- Jueht der valeien , maar: den anderen. naar de. hoogere , meer prikke= lende Berg -lucht, Ja;; men heeft reeds- werktui- gen uitgevonden,, dienfig om den zieken‘ het zij enkele ftiklucht, het zij-alleen zuurftof Jucht. te laaten inademen. Ook heeft de nieuwere fchei- kunde bij het, onderzoek der luchtzoorten ge- toond, dat de'planten even zoo. nit- en in-ade- men: De Bladen voornaamlijk zuigen- de lucht in, en losfen die op in zich zelve. Een heilig verbaazen grijpt-hier den: vriend-der Godheid aan, als’hij ziert, dat die lucht, die: door het ademen der Dieren en het verbranden ‚langzamerhand tot verder ademen en‘ branden | niet meer goed is, dat juist die lucht de allergefchiktfte is voor: de planten, en, dat‘ de« planten «daarvoor‘ ten ’ dien- fte der dieren ‚weer nieuwe: zuurftoflucht uitade- men. — Hoe‘fchoon is niet deeze rings- wijze omloop! De Planten' bereiden' de lucht: voor ons; en wij die voor de planten ; zonder de. planten zou'onze dampkring zints lang 'verpest zijn, en wit dien hoofde is het zoo gezond, de woonin- gen der menfchen 'afgezonderd .op'zich zelve en in“ de nabijheid van: boomen «aan te leggen. ©. groote eenvouwige Natuur! Welke fchoone waär- heeden fchenkt Gij aan uwe Leerlingen!! Heil zij den man, die zulke groote 'waarheeden :ont- dekt! Hij is op het. ogenblik dier ‚ontdekking voor hem, die op den throon zit, een voorwerp van benijding! !! " Ongetwijffeld werkt de: lucht. ook nog uit ande= re (6) re oorzaaken' dan eens‘ ter prikkeling, .dan eens ter verzwakking op’ ons: ligchaam,, als wel.alleen door de verfchillende hoeveelheid haarer zuur- ftof: Zoo» werkt: zii b. vawop ons-door haare Zwaarte „ door haare meerdere of mindere droogte5 enz. Daar echter ‘deeze werkingen minder onder her bereik der zimmen vallen, zoo’ zetten ‘wij die voor als nog ter zijde, om tot. het onderzock' van eene andere opwekkende kragt over te gaan, zijnde DE WARMTE. De warmteftof is tot heden toe nog; maar als eene enkelvouwige ftof bekend. “Zij is mede eene volftrekt onontbeerlijke prikkeling tot het leeven van dieren en planten, eene behoorlijke hoeveel- heid van deeze ftof brengt de behoorlijke opwek« king onzes ligchaams voort „ ”er ontftaat in ons . zeeker aangenaam geyoel , alle verrigtingen onzes ligchaams gaan met eene gemaklijke werkzaamheid, in den woord wij gevoelen ons gezond, zoo lang de warmte met behoorlijke fterkte op ons werkt. 