VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Dit kleine zink en bereiding in de bladeren ondergaat, van dag weer nederdaale, en zich vervolgens door de geachte plant verspreidt, om dezelfde van voedsel te voorzien. Dit ondersteelt den omloop van het sap, die nog steeds behoorlijk bewezen, maar in geschil staat; de veel goede natuurwetenschappers denken, dat de planten twee verschillende soorten van vaten niet hebben, welke men in de dieren vindt; slagaders, namelijk, die het voedende sap van de wortels naar de bladeren brengen, en aderen, die het van de bladeren en alle andere delen der plant weerom terug voeren, en alleszins door deze heen, zelfs tot de allerkleinste worteltjes toe, verspreiden; maar zij denken, dat het sap een beweging, ondergaat, die en weer, open naar gescheiden a vat. Dit is van de verhouding tussen de verfstellende geestelijkheid van een droog of natte lucht geheel afhankelijk. Onze, die voor den omloop der sappen zijn, brengen voor hun gevoelen bij, dat men in het tegenoverstaande stelsel noodwendig onderstellen moet, dat het voedende sap behandeld, gekleinsd en gezuiverd wordt, naar mate het in de planten opklimt, en dat wij geen blik of proef hebben, die bewijzen, dat het sap in de bovenste delen der planten zuiverer, beter of volmaakter is, dan het bij de wortels. Nu is het evenwel nauwlijks te begrijpen, dat dit sap aangetrokken zodanig bereid zoude worden, dat het alle die verfstellende zelfstandigheden, die een plant uitmaken, bekwaamlijk zou kunnen voeden. Het sap moet derhalve door de bladeren doorgaan, tot het lichaam der planten weerkeert, en als dan op nieuw naar de bladeren opklimmen, gelijk het bloed der dieren naar de longen weerkeert, na dat het eerst het gehele lichaam van het dier doorlopen heeft. Deze redenering heeft alle schijn van bondigheid en waarheid, ik heb echter bevonden, dat een jonge citroen, die geheel gevormd was, geënt zijn op den tak van een oranjeboom, op die tak, groeide, en tot een volkomen rijpheid kwam, zonder iets van den aard der oranje-appels aan te nemen. Men moet derhalve befluiten, dat de sappen, die anders in een oranje-appel gemaakt zouden hebben, hier gelijk zijn geworden aan die, waaruit een citroen bestaat, zónder dat hier de omloop in aanmerking kan komen: want alle de verandering is zekerlijk alleen in de citroen voorgevallen, en die gewaande noodzakelijke bereiding en volmaaktheid der sappen, door middel der bladeren, ziet men klaarlijk in dit geval ten eenmal noodzakeloos geweefd zoude zijn, en datzelfde geweeld niet noodwendig vereist werd. Het zegt echter, dat de bladeren van werktuigen mogen dienen, die tot voeding van de plant of tot bereiding van het sap zijn geschikt. Zij zijn ten minste altijd nuttige delen van de planten, en zie hier de proeven die het bevestigen. Wanneer men de helft of twee derde van de bladeren van een jonge boom, die in zijn volle sap staat, afplukt, zo bemerkt men in twee of drie dagen, dat deze boom zijn sap verloren heeft. De bast, welke zich voor die tijd gemakkelijk van het hout liet afschillen, blijft dan vaak aan gehecht voor het afhalen der bladeren zou men den boom overal hebben kunnen oculeren, een dag daarna kan men niet geriusi een oculatie plaatvesten. De boom wordt derhalve door het berooven van zijn bladeren zwaar benadeeld en verzwakt. Een Wilge-, Populier- of Elm-Boom, die men zonderrijkt of laat opschieten, staat zeer lang, zonder dat de stam zich uitholt. In tegendeel verrot de stam heel snel en wordt hol, wanneer men er knoopwolgen enz. van maakt. Het gedurig afvallen der takken, spruiten en bladeren doet hem dan een welhaast nadeel. » 3- Daar is geen Plant buiten behalve het kleine » Veldgras met fijne en dunne Blaadjes, (dat Kruid, het » welk ‘de fraaije groene Perken, daar de Engelsen zo „veel werk van maken, vervelde, en tot datzelfde oog- „merk in een Nederlandse Buitenplaats gebezigd wordt) ; het welk ’er tegen kan, om gedroogd en kort bij den Grond, het zy door de Zeven of door „ de Schaapen, afgeschocken te worden: alle andere Planten sterven daarvan. 4. De Rost, zelfs dan, als ze niet anders dan de Bladeren van de Tarwe aanpakt, verzwakt echter altijd de toer de Planten. "Al wat wy, tot dusverre, in dit Hoofdstuk gezegd hebben, bewijst dat de Bladen, op wat wijze men ze ook beschouwen mag, zeer dienstig zijn voor alle Planten. Ze zijn, en dat men dus een zeer waardevol nadeel aan alle Gras- en Klaver-velden doet, wanneer men ze al te kort door het Vee laat afkammen, inzonderlijk als die Planten nog jong en teder zijn. Men kan derhalve het gebruik van die Boeren niet goedkeuren, die hun Schapen op hun Koorn velden jaagen, wanneer het hun oordeel al te geil en weeilig voor den dag komt. Wy zullen in het vervolg gelegenheid hebben, om er meer van te zeggen, en het daarom hier niet breder uithalen. Alleenlijk zal ik het nog bij aanmerken, (zegt de Nederlandse Uitgever) dat men in deze redeneering de ware oorzaak en oplossing vindt; waarom men meer Weidevlechten even goed kan voeden op een veld van zekere grootte, wanneer men dezelfde door middel van Slooten of Fijnkamers in twee of drie stukken verdeelt, en de Weidevlechten ter bekwaamheid tijd verkampt, dan in een andere van gelijke grootte en deugd, die men hun geheel ten bate geeft; om dat naar een beter doel te streven." Mijn bijdrage aan het gras, wat hoger opgeschud, niet alleen meer voedsel uit te leveren, dan wanneer het telkens in zijn eerste opkomst wordt afgegeten; maar ook, en wel vooral, om dat de planten, door dit gedurig afnemen, aan kracht verliezen, en derzelver wortels niet in staat zijn om zoveel voedende sappen uit de grond te halen, en zo schielijk aan te voeren, wanneer ze dus telkens verzwakt worden, dan wanneer men dezelven eenigen tijd geeft om zich te herstellen. En ’t is om diezelfde reden ook, dat het akkermaans hout, te schielijk op malkander gehakt en verkruimeld, sterft niet alleen, maar dat het ook, in de eerste jaren na den houw, langzaam, dan in de laatste, groeit. Negen, Zesde Deel. Te Weenen, 1761. in groot folio, 318 bladzijden, Wij hebben reeds begonnen onze Lezers vermaak te geven van de Werkjes van den Heer DE HAEN, onder den titel van Ratio Medendi &c. in Stukjes van tijdt te tijdt uitgegeven; met voornemen om dit vervolgens van het eerst niet alleen, maar ook van de andere Deelen op gelijke wijze te doen. Dan dit zesde Deel in hardwerkbijgenend, vinden wij hier in iets, zo merkwaardig en noodzakelijk om aan kundigen getoetst te worden, dat wij, zonder ons aan de omkeering van de orde te storen, van dit laatste zullen spreken, eer wij van de voorgaande enig meer der berichtsgeving geven en, ten opzichte van dit, ons eniglijk bezig houden met het VIde Hoofdstuk, Van de Branding van het Been in barbare Hoofd-kwalen. Men behoeft maar weinig over de Geneeskunde te lezen, om te weten, dat de gemelde Branding ve De Haen, geneeswijze. Het Bekkeneel vermeldt dude en nieuwe schrijvers aangeprezen, die veelen zich beroemen wonderlijke genezingen hierdoor uitgewerkt te hebben; als in Hoed prayende rankzinnigheid, Verlies van Geheugen, Vallende jektet, Blindheid, enz. Meer dan veertig schrijvers worden hier, door onze auteur, genoemd, die deze bewerking aanraden, of zeggen, dezelfde met goeden uitlag gedaan te hebben, zonder zonder enig ongeval, hier uit ontstaan, de geringste melding te maken. De Heer de Haen, op zoveel menigvuldige getuigenissen vertrouwend; telde deze operatie in het werk in één sterk boekje, van 12 jaar, die met een helder oog geheel blind was, zo dat hij tafel dag en nacht geen onderhoud kon beigen, waarvoor later ontstaan van een kneuzing van het hoofd, na dat hij zes maanden gelande en komende braakingen had gehad. Welke altijd door hoofd pijn voortschreden werden; De Bekleedingsstoffen werden doorgekneden op het bekkeleneel afgeschraapt, en het brandijzer hierop gelegd. De Lyder, schoon geheel onkundig wat aan hem gebeurde, zei dat het sterk brandde; schoon de bos; waarin het brandijzer bepaald werd, op het gevoel van onze schrijver; niet heet was. Hij had een aantal uur groot pijn; hier na wat minder, goed en weer eens braakig, welke hem anders gefaamd overviel, Met gaf hem een Gerecht-Drank, en een lichte Rustmiddel. Op de volgende dag had hij het zeer wel. Op de derde dag werd de gebrande plaats verbonden, met een poeder van mastiek bestrooid, en de lippen van de wond tot elkaar gebracht, maar deze waren zo gekrompen, dat het gebrande been bloot gelaten werd; zij werden echter met een kleefende pleister tot elkaar gebracht. Op de vierde dag na de bewerking had hij een gezond aderlating, poedel lucht, en geen pijn aan het hoofd, dan als hijzelf hetzelfde bewoog. Maar zijn gezicht was tot nog toe niet verbeterd; kort na middernacht begon hij te braakigen; en, hier na, of tijdens het ademhalen, te snorken; en te twee uur later stierf hij. Zeer na op het einde van de vierde dag, tot grote verbazing en verbazing van de schrijver; Het lichaam werd onderzocht. Aan de 1 684 "DE HAEN, GENEESMIDDE. Bekkeneel niets kwaads gezien. De Herfenpan afgenomen, zijnde, bleek zo weinig door het vuur geraakt te zijn, dat men, het gebrande afgeschraapt zijnde, nauwlijk kon zien, dat het been eenige zelfstandigheid verloren had. Het harde Herfenvlies was onder de gebrande plaatvlees, aan de buitenzijde, het been beginnende, reeds begonnen te zwelen. Het Spinnewebvlees was terzelfde plaatvlees met het dunne Herfenvlies gepercerd, doch de Herfenen onbeleerd. Maar de beide Hertenvliezen waren door het gehele Bekkeneel zeer ontstoken. 'Maar ziet, de Branding hadt maar zeer weinig op het uittendige van het Bekkeneel gewerkt, en nogtans hadt zij zo veel aandonging gemaakt op alle de vleugels van de Herkenning. En niet vreemd: want het Bekkeneel was van binnen op twee lijnen afstand van de gebrande plaatfeilige gevuld. Wat zou er gevolgd zijn, als men tot de Tafel-ichtheiding toe had gebrand? Behalve het gezegde was in het Bekkeneel geen gebrek, zelfs niet in de Gezicht-Zensituatie, waar aan men de oorzaak van blindheid met een helder oog kon toeschrijven. Met het gene verder in dit lichaam ontdekt werd, zullen wij ons niet ophouden; maar eerst tweede voorbeeld van de Branding van het Bekkeneel, even ongelukkig uitgevallen, hier op laten volgen. Deze werd gedaan aan een jonge Dochter van 20 jaar, de tweede dag na de tewerksdeling van de voorgemelde Operatie, en op dezelfde wijze. Deze Vryster was ook in het Jaar 1759 met heldere oogen blind geworden, na een vanzelf ontstaan Braking van veertien dagen, en een opstopping der Maandstonden van drie maanden. Op het geven van Buik-openende Middelen was de Braking opgehouden, de Stonden weerom aan het vloeien geraakt, en het gezicht hersteld. Maar omtrent het einde van het Jaar 1760 bleven de Maandstonden weerom achter, de Braking komt weerom, en Zij werd als voren blind; schoon zij den dag van den nacht, en wit van zwart kon onderscheiden. De Braking werd door Middelen gesteld, maar de Stonden kon niet behoorlijk verwekt worden. En de Blindheid bleef in dezelfde staat, waarom men tot de Branding van het Bekkeneel besloot. Onder de Bewerking betuigde zij gelijke pijn, als van den Jongeling in het voorgaande geval geadmeld is. Den eersten nacht sliep zij weinig, en klaagde over pijn aan beide zijden van den hals; den volgenden dag voer zij beter, en den derden vrij wel, doch had een klein koortsje. Den vierden dag was zij erger. Men deed haar eenig bloed afstappen, wat zeer ontsierend was. De stank begon haar te begeven, en het hoofd door te lopen. Door onderzoek van het dode lichaam bleek aan de uiterste wonde niets kwaads. De onderzoekers hadden de brandwonde niet alleen niet diep in het been ingedrongen, maar had hetzelfde, welke zeer dik was, maar weinig geraken; want het gebrande afgeflette was zijnde, scheen maagdelijk iets van de zelfstandigheid van het bekkenbeen verloren te zijn. En evenwel was onder dit dikke en nu zwarwelijk van het vuur geraakte bekkenbeen, het harde spierweefsel etterend, en de geheele linker halve been van de Herlen, waar de brandwonde was gedaan, vertoonde een groot deel etter in te hebben, tuchten de beide spieren. Ook was er zware ontsteking op beide zijden van de Herlen, in deze spieren. Men zag ook, niet zonder verwondering, een deel lucht, afgelegen van het bloed, door de hitte, zo te scheinen, van de vlees losgemaakt, licht in de bloedvaten van deze spieren, voornamelijk in de linker halve been heen en weer bewegen. De bovenste holte, in de linker zijde, was waterig, en bevatte drie lepeltjes vol vocht; de rechter niet meer dan gemeenlijk. De spieren waren onder de brandwonde geel, en weker dan naar gewoonte, en bijna vloeibaar. De rechterbeen was zeer groot, en had een middelmaat van acht of negen vijvers; was gevuld met een grysachtige stof, welke terdeel papachtig en ten deele kalkachtig was; hij was samengroeid met het dunne spierweefsel, waarmee het gezichtszenuwen omhangt, zat op, en drukte de vereniging der gezichtszenuwen niet zodanig dat de gezichtszenuwen hierdoor verfijnd waren achter haar vereniging; maar ten minste dat er de werking door verhinderd kon worden. En het ? Meisje zou blind gebleven zijn, schoon de Operatie geluk had. Het ware uitgeval is een echte meesterstrok. De Heer van HAEN trekt uit het genoemde gewichtige geval. 1. Dat het niet wat is, dat deze Operatie zonder enige gevaar is, maar zeer gevaarlijk, en in beide gevallen dodelijk is geweest. 2. Dat op een zeer lichte brandwond de dood gevolgd zijnde, men kan zien wat men van een dieper verwonding heeft. Dat het Brandijzer tot op de taatelverbinding doorgaande randen. Hij heeft vervolgens Proeven genomen met de meeste bekenden, welken van buiten, met een Brandijzer maar even aangetast, van binnen zo heet worden dat men er een vinger tegenhoudende, dezelfde gebrand wordt. De heren onmiddellijk moeten ver- en een blaar maakt, zo men hem niet tydig wegtrekt. Eerst een bekende, van buiten met een Brandijzer geraakt, ontstaat er van binnen bellen als of er iets kookt. In een verdachte gestorven mensch, het bekkenbeen op vier verchende platen gebrand, en het bekkenbeen omgekeerd zijnde, was op alle de vier platen een gele plek gebrand. Gelijk nu de Heer van HAEN ten hoogste te prizen is, dat hij deze gevallen "hoe ongelukkig ook "ophartiglijk heeft medegedeeld; befluit hij, niet zonder reden, dat de meeste Oude en nieuwe Schrijvers niet opgegeven hebben datgene zij gezien of gedaan, maar alleen 't gene zij gehoord of gelesen hadden. Dat er wel geweest zullen zijn, die de Operatie een enkele keer zullen hebben zien te werk stellen. zonder van een doodlijk gevolg te zijn; of zij de Ontferming King in zulke gevallen geluk verdwenen, of de Branding hiet met een welgloeiend ieder , of met een al te luchtige hand gedaan is; maar dat men kwalijk handelt, als men uit een enkel geval algemene regels voor schrijft. Dat Het geval waarvoor is aanmerkelijk, en ook door den Heer de Haan aangehaald, is hier waar een zekere Vrijster drie maal een Brand-yzer op het Hoofd gezet, om haar van blindheid te genezen. De eerste maal schijnt maar doof, de bekleedsel tot aan het Bekkenbeen gebrand te zijn; en de Lyderes kreeg haar gezicht weer. Maar na de toegroeiing van de wonde weer blind geworden zijnde, heeft men de bewerking hervat, tot tweemaal; er, gelijk de Heer DE KRERS zegt, „bet Brand-yzer is daar ingezet, niet alleen tot aan de eerste Tafel de Bekkenbeen, maar zelfs tot aan het Tuchincschidel, zonder klacht van pijn of branding te horen; en zij heeft daar van al tegen buiten twijfel veel ongelukkige uitvlogen zullen verzweegen zijn, tot nadeel van de Geneeskunde en schande van zulk Ken, die zo ontraadt, werk gaat. En dat meer deze Operatie wel voor altijd uit de Koninklijke mag verwijderd. Een iet alleen zeer grote verlaging gevoeld, maar kon zien aan alles. Na verloop van eenige weeken is eerst rond flink been, door het Brand-ijzer geschroeid, afgezet en uitgetrokken. Genees-oefeningen, pagina 129. Men heeft mij, eenige jaren geleden, verhaald, dat wylen Dr. van Ranauw, Med. in Amsterdam, en Schrijver van het Bekende Natuur- en Konvooikabinet, deze Operatie aan zekeren Lyder had te werk geteld, waarvan de uitvlocht ook doodlijk was bevonden. Tractaat duo pathologica, nempe, de Morbis Puerorum & de Morbis cutaneis; Nunc primum in lucem editi, Auctore Medico Monpelitensis, in Praxi felicissimo. Twee geneeskundige Verhandelingen, namelijk van de Ziekten der Kinderen en van de Huid-kwalen, Nu eerst in het licht gegeven, door een Geneesheer van Montpellier, en met gelukkige Praktijk. Te Amsterdam, bij de Broeders der Tournes, 1760. in 12. Tractaat prima de Morbis Puerorum. Eerste Verhandeling van de Ziekten der Kinderen, gr. 328 blads. DE Ziekten der Kinderen maken geen gering deel van de dagelijkse Geneeskunde uit. Hierom hebben sommige bekwaamheden, van tijd tot tijd, hier over, bijzondere Werken geschreven; wat onder anderen HOFFMAN, STAHL, HANIS als voornaam, en BLANKARD en eenige anderen als minder geacht, kan optellen. Deze zijn al tientallen jaren bekend en in gebruik gewest; en als of er niets bij te voegen waren, men heeft in de laatste tijd, zowel bewust als met uitvoerigheid hier over in ’t licht zien komen. De Doctor van Montpellier, die zijn naam onder dit karakter verbergt, heeft het gevaar opgenomen, een geheel Samenvatting van de Ziekten der Kinderen te geven, het welk niet Zonder moeite en aandacht voor nauwkeurigheid is opgesteld. Het Werk zelf is in Hoofdstukken verdeeld, in ieder van welken een bijzondere Ziekte verhandeld wordt. In het eerste wordt onderzocht, waar men een eerstgeboren Kind moet voeden; en hier in worden enige goede regels tot verkiezing van een Zoogster, en onderscheiding van goede melk gegeven. Het tweede handelt van het Kind te voeden, en wat hierom te nemen is. Het Hoofdstuk, Van de Dauworm oordeelt de Schrijver, overeenkomstig met het gemeene gevoelen, dat zij een poging is van de Natuur, om het Bleece van onzuiverheid te ontlaaten; en hierom bestaat niet te hopen om dezelve te genezen. Hij wil ook, dat men de Kinderen thuis houdt, en niet aan de koude bloot stelt; of welke deze uitvlucht echter wel schijnt te kunnen verdragen. Men houdt in Holland, de Kinderen hierom niet in huis; en kan het bezwaarlijk doen, om dat de uitvlucht dikwijks van langen duur is, en men niet onder vindt dat er de lucht kwaad aan doet. Het Hoofdstuk Van de Luizen-ziekte, welke de Schrijver oordeelt uit een kwaal van het Bloed te ontstaan. Hier tegen worden Wachtingen en Smeerzalf, behalve enige inwendige Middelen, aan de hand gegeven. VII. Hoofdstuk. Van de Stuiptrekkingen der Kinderen. Twee algemene oorzaken voelen de Schrijver, waaruit Stuiptrekkingen in Kinderen ontstaan. 1. Ophoping van taamelijk en waterige vogten in de slapen Herfsttijden. a. Aandoening en schudding der Zenuwen. Hij gelooft echter niet, dat WORMEN in de Darmen, door hunne knagen en prikkeling, Stuiptrekkingen kunnen veroorzaken; maar als bij Wormen Stuiptrekkingen komen, meent hij, dat zulks toegeFchreven moet worden aan een rottige of bedorven stof in de Ingewanden, waar uit de Wormen voortkomen, en waarvan een gedeelte, met het Bloed, naar de Herfsten gebracht, aldaar de beweging der vogten ontstaat, waaruit Stuiptrekkingen volgen. In de genezing van dit gebrek komt hier niets ongewoons voor. De Schrijver wil, behalve buikzuiverende Ontvlaammiddelen, eens of tweemaal in een week twaalf druppels van het Pulvis de Guttia gebruikt hebben. In het XIde Hoofdstuk spreekt hij van de Ontsteking en verzweering van de Ooren. De Ontsteking van de Gehoorweg wordt, in zijkend Kinderen, moeilijk ontdekt; in meer opgegroeide, uit de klagten; en de Verzweering aan den strot, welke het Oor uitloopt. Hier in kan men zich echter vergen een: want de meerige stof in de Gehoorweg in te grote mate afgekepen wordende, door enige pijnlijke ontsteltenissen in het Oor, en de Gehoorweg uitlopende, om dat ze weer de schil van een afkeping en menigvoudig dun blijft worden, ligt voor etter aan gezien, hoewel ze het inderdaad niet is; hetzelfde, welk ook om het algemene van Kinderen dikwijls waargenomen wordt, welke ’s nachts door de Sluiting der Oogleden, een gedeelte traanvocht met een meeriger en dikker vocht vermengd, opgehoopt houdende, dit bij het openen der Oogleden onder de gedaante van etter doen voortkomen, zonder enige blik van Ontsteking of Verzweering. De Schrijver brengt het Kikvorschgezwel, RAE nula sub Lingua, tot een gebrek van jonge Kinderen, Hoofdstuk XII. Men ziet het echter, naar onze ondervinding, meer in Bejaarden, ten minste zo veel als in Kinderen. ren, en in zuigende Kinderen zeer zeldzaam. Hij brengt het tot de zwellingen der Kwieklieren, onder de Tong gelegen, en voegt er bij, dat het gebrek soms kankeragtig wordt; het welk in Kinderen zelden gebeurt. Zonder opening in het Gezwel te maken, welke de Schrijver ook voorstelt, wordt het genoegzaam nooit genezen. Sommigen zijn van gevoelen, dat dit Gezwel meer bestaat in een verstopping van de Kwilstoffen der Klieren, onder de tong gelegen, en opzwelling van deze buizen door de opgehoopte kwilstoffen in dezelfde, dan in een zwelling der Klieren zelf. Zeker is het, dat men, dit Gezwel openende, zich een taaimede, vlammerige stof ziet ontlaufen, en een holte ontdekt, waar in men gemakkelijk een vinger kan inbrengen, en niet hetzelfde van een Klier. En dit wordt nog bevestigd door de snellijke wederkomst van het Gezwel, nadat het, door een gemaakte opening geledigd was. Want het ontlaatmondje van de Kwilstoef in de buis blijvende, zal de Kwik, de gemaakte opening van de buis gefloten zijnde, hier in weerom opgehoopt worden, en een Gezwel, als te voren, maken. XV. Hoofdstuk. De Hoest der Kinderen, meent de Schrijver, onder andere oorzaken, te ontstaan uit dampen, welken uit de Maag, de koken beledigd zijnde, opkomen naar de Keel, en hier prikkeling maken. Hierom, zegt hij, geraakten Kinderen, die gulzig eten, liggend aan de Hoest. Ook meent hij, dat de verzurende melk van zuigende Kinderen hoevenverwekkende dampen in de keel kan doen opkomen. XVII. Hoofdstuk. Ongetwijfeld dat de pijn en krimping in het gedarmte een tegengestelde prikkeling of spanning der Ingewanden ondersteunt, zegt de Schrijver, zullen alle dingen, welken prikkeling of spanning in de Darmen kunnen maken, oorzaken kunnen worden van Darmpijn. Een taaimede stof zich in het gedarmte uitzettende en winden voortbringende, is aanleiding tot een dergede opspanning: want de winden het gedarmte buitenwaarts uitzettende, doen de vezelten, waar uit dezelfde bestaan, tegen de natuurlijke uitgerekt worden. Al wat derhalve gen taaimede en winderige stof kan voortbrengen, kan Darmpijn veroorzaaken. Daar na moet een zacht buikzuiverend middel toegereikt worden, van Manna, in eenig bekwaam vogt gefmolten, met wat Syrop van Rabarbar. Ook, prijt hy een aftrekzelf van het Poeijer van China, met een kleine maat Rabarbar, in dit en meer andere gevallen zeer aan, wanneer de Ingewanden niet in staat zijn het voedsel te verteeren. In het XXIXste Hoofdstuk wordt gesproken van de traaggevende Kliergezwellen van Kinderen. Van deze, zegt de Schrijver, dat Gezwellen zijn, welke voorvallen in de Klieren van den Hals, onder de Oktavels enz. ; dit is bekend. Maar, het gene, hy bijvoegt, en omtrent de Gewrichten der Beenderen, luidt vreemd; en nog meer, zy komen ook, zegt hy, overal voort, in de Armen en Beenen, en grypen niet zelden de Beenderen aan, gelijk de Ribben en het Borstbeen, en gaan ook wel tot de inwendige delen over. Het laatste kan niet geloogd worden; maar het voorgaande te willen stellen daar geen Klieren zijn, ’t welk ongerijmd is. Men zal, denke ik, den Auteur dus moeten verstaan. Met veelen zijner Landgenoten in het gevoelen zijnde, dat waar Scrofula is, een scrofuleuze scherpte in het lichaam heerst, stelt hy dat deze niet alleen de Kliergezwellen veroorzaakt, maar ook bederf in de Beenderen, Spina ventosa, en verstoptingen en verhardingen in de inwendige delen der kinderen, daar na komt te weegten. Met een Verhandeling van de Pokken en Mazelen wordt het XXXste Hoofdstuk, en dit Werk, van de Ziekten der Kinderen, beëindigd. Het tweede Stuk van een Schrijver heeft tot Omschrift Van de Huidziektes. Maar door deze verftaat hij geheel wat anders, dan men er gemeenlijk door verftaat. Want hij preekt in dit Werk van de Ontzetting, de Fysiek, Liefde, Buigen, het Kniefgezwel, de Kanker, de Slagaderfysiek enz, welke ik niet weet van iemand onder gebreken van de Huid geteld te worden. Hij schijnt, derhalve, door Huid-kwalen te verftaan gebreken, welken niet dieper onder de Huid gelegen zijn, dan dat men Ze kan bezien en betalen; uitwendige gebreken anders genoemd. Wij zullen de Schrijver hier in niet volgen, om dat wij meenen reeds genoeg gezegd te hebben, om een schets van zijn bedrijfstetaal te geven. Aangaande zijn Verhandeling van de Ziekten der Kinderen kan men zeggen, dat ze, in ’t algemeen, goed is en veel nuttige aanmerkingen en regels vervat, waarvan men zich met voordeel kan bedienen. Zijn beschrijvingen soms fomtijdens, om niet te zeggen dikwijls, meer los en winderig dan op gronden gevestigd, en met bewijzen gezet, Met zijn woord, gelijk men zich in de Praktijk niet mag op een anderen volkomen verlaten, moet men het op dit Werk ook niet doen, maar het zelf met meer kennis doorzoeken en beoordelen, zal men er veel goeds in vinden, wat wel zich eigen makend kan men het overige voor de Schrijver laten. Verhalen, voorgelezen in fictieve Brieven, door Elisabeth Leonora de Neufville. Te Amsterdam, by Pieter Meyer, MDCCCLXII. bevat dit Voorbericht. Dit oordeelkundige Dichteres Ebristina Leonora de Neuffville biedt hier mee den Liefhebberen der Poëzie dan een herhaalde uitgaaf haarer Bespiegelingen, met eenige verflichtingen en veranderingen, daar en boven vermeerderd met een Bespiegeling over de onbestaanbaarheid en oneindelijkheid der Ziele. Men vindt in deze Bespiegelingen, bij wijze van Brief opgevat, de levendigheid van geel, de bezadigdheid van oordeel en nauwkeurigheid in Taal en Dichtkunde, zo bevallig samengesteld, dat derzelver lezing in beantwoording aan ’t tweeledige einde der Poëzie, tevens vermaak en lichte. De drie eerste Bespiegelingen zijn een navolging van dat Franse van den Heer Voltaire; strekkende de eerste, om te tonen, dat het geluk eenes mensen niet afhankt van deze of gene levenswandel, of van een hogeren of lageren rang, dien hy in de wereld bekleedt, en dat het ware geluk alleen den Wijzen gegeven is, die een verstandig gebruik weet te maken van de omstandigheden, waar in de goddelijke Voorzienigheid hem geplaatst heeft. De Heer Voltaire trekt zyne stelling wel eenigzins verder, met staande te houden, dat de mens, in welke omstandigheden hy zich bevindt, gelukkig is, of het wezen kan, en onze Dichteres toont de onbeholpenheid hier van met een korte aanmerking; doch het wezenlijke der zaak komt op het bovengezegde uit: van waar we ook in ’s flott lezen, In alle vlakken zal u vreugde en smart ontmoeten : Het Hof heeft moeilijkheden; de Tempel beeft zijn twist; De krijgers vechten ten doel voor woede en oorlogslust; Hermotimus, men vindt den rampspoed aller wegen, Maar tevens overal den Goddelijken zegen. Geen booge of lage ftaat, geen ouderdom, geen jeugd, ` Geleid bet menjchdom tot de wezendlyke vreugd. _ s, Maar (vraagt ge) waar is dan dat wezen op te fporen? s» Dat vlucbtend beil, miffcbien uit uw vernuft geboren? Waar vind ik dat geluk, 't geen mooglyk niemand zag? Waar? in u-zelven, in uw bart, in uw gedrag. - 6 Stervling! ’t zy uw ftaat gelaakt werde, of geprezen, Word wys ; dat 's u genoeg; gy zult gelukkig wezen. Hier uit vloeit, met den aanvang der tweede Befpiegelin- ge, voort, de vraag, hoe de Wyze tot dat geluk kome; door zyne eigene Werkzaamheid, of door een onweder- ftyanbaar Noodlot ? en dezelve wordt. ‘beantwoordt , met eene verdeediging der Vryheid van ’s Menfchen ziel, tegen de zodanigen, die een Noodlot dryven af invoeren; waat van ons de onbeftaanbaarheid met den Godsdienft aldus voor oogen gefteld wordt. ` Hoe ! zaud gy Jlaaf zyn? Gy, door zulk een’ wyz* Regeerder Gefchapen , naar zyn Beeld, op dat zyn bof veringerder ! een, BICHTMAATIGE BRIRVEN. 693 Neen „heen ; °t woord Godsdienf, dat den geeft zo dierbaar is, Waar Jlechts een ydle klank, bad geen beteekenis ; Gerecbtigbeid waar’ dus by God , nocb men/cb te vinden 3 Men zag geen’ Cato zich aan de eedle deugd verbinden ; Geen Catilina waar een -Peft voor °t Roomfche Ryk; Hun deugd o bunne offdeugd , flond in waarde elkaêr gelyk ; Het Noodlot fleepte ons weg tot gruwelyke tochten , Dees Waereldbajert ware een poel van fi loekgedrocbten ! De onnutte Gierigaart , de woefte Moordenaar, De Eedbreker , Roover, ja de ftoutfte Lafteraar, De fnoodfte Zielenbeul zal zich onfcbuldig roemen , En van zyn gruwlen God de dwingende oorzaak noemen. „Die zal bij de laatste raften: niet ik, brak ooit mijn woord; hij is 't die rooft en brand, hij die zyn kinderen moord. Ik vroeg, maakt gij God tot oorzaak van uw schuld? Kunt gij, o Rechtvaardige! zo snel een lafstring dulden? Wat zoudt gij zeggen, gij, die zulke gruwelen leert! Zo gij de Duivel voor uw Schepper hebt geëerd. Aan dit Dichtstuk is een derde gehecht over de Afgod, als de bron van vele ongelukken; waar in de Lezer tegen deze haatlijke en schadelijke ondeugd gewaarschuwd, en tot beminnelijke en heilzame haagasting der verdiensten van zijn evenmens aangemoedigd wordt; waar toe ten voorbeeldje trekt het gedrag van de Ridder Bernini, befaamd Italiaansch Bouwmeester en kunstig Beeldhouwer, van wie het volgende verhaald wordt. Op aanvraag van Colbert, verlaat Bernini Rome, hij, in de Louvre, ter beschouwing aangekomen. Dit wordt hier, gelijk Mejuffrouw de Neufville aantekent, niet feller, maar als gevolg, of voorwaardelijk, voorgedragen, zijnde bij de voorwaarden, wanneer wij door onwille van kracht beheerst, geperst en bewogen werden, machteloze werktuigen waren, door een straffen wereld gedwongen voortgebracht; en steeds genoodzaakt zijnde door Godes vinger, in ’t geheel met geen vrijheid bedeeld waren om goed of kwaad te kunnen verkiezen: dan nadien deze voorwaarden vervatte zinnen zijn, verstandig met de eigensoorten van de ziel, de Goddelijke en menselijke wetten, ja met onzer aller ervaring, zo, vervallen dierbaar alle de opgenoemde gevolgen, of den Allerbesten onbeteiligde opgedragen gruwelen der mensen. De Bouwmeester van Perrault, roept: „Daar teken. Moedwil de Zoo groot een’ Kunstenaar in zijn koorts omvalt, » Ontbied me mijn! Waarom? ik zie Parijs, in ’t eerzame, In ’t kooskruin van de strijd op Rome triomferen: Dus eert de Deugd Verdienste, en het hart behoudt zijn recht. Hier aan volgen enige Beschrijvingen van onze Dichteres zelf, die zich in de vierde verleden tijd ten beschouwen van de Drift en Dwaling, om te tonen, hoe dwaas de richten, door een zinnelooze dwaling, zich ten flauwe overgeeft aan zyne driftten, in staat van als een Vorst over dezelfde te heersen, dat hem de rampzaligste gevolgen op den hals haalt, waarvan ons de volgende beschrijving ten deel een schild geeft. Wat beeft de Stervling, niet bewust van zijn edele hoop, Dan die de Welvaart geeft, een naarle Levensloop! Beschouw bem, afgemat, gepijnigd door veel verdriet, Ontbloot van Gods genade en edele hartsgewoelten, Door wereldsche eer verblind, geblakt door vallen spuug, Geknaagd door boosbeid, en gemarteld door vreemd lijden, Onzeker, geëmelijk, veranderlijk, onwillig oefening Belangloos voor al 't goede, als waar 't hem onverstandig! Verdwaasd, die in 't aardse uw boogfje genoegen schept; De onttoonde Driften tot uw val, teneinde ooit te beissen! Die Monsters zullen, durft ge in uwen loop volbergen, Uw fataal Rechters, uwen verwoedde Beulen worden. In de vijfde Beschrijving, welke over de samenleving gaat, vermeldt Mevrouw de Neufville den lof der Menschen: liefde, en brengt ons de verplighting tot, en de heilzame vruchten der beoordeling van deze Deugd, in de menselijke maatschappij voor oogen; dat haar andere anderen doet schrijven; Gelijk de blinde stof door de Almacht werd geprezen, Elkander ten nutte werkt door ingepijnde kracht, Zo voegt het aan den Mensch, oneindig meer waarde hebbend, Zichzelf niet, maar voor het wel van anderen; te leven; Zo leeft de Wijze, die, in kundige eenzaamheid De nuttige gronden faid de Wetenschappen leidt, Die bij ten voordeel van de Maatschappij doet strekken. Mogt gy dien Kloosterling uit zyne dwaling trekken. Drie duur geleden brief mijn vijver „graafschap, nyd, Mijn ongeluk, of vraag zich noen kerker Ave ! Waar mesch! zij dit uw eervol oogenblikken Tos en schrijvend, nut en dienst der Godheid beschrijven ? De leegheid der wereld: is het onderwerp van de volgende Bespiegeling, die ten doel heeft „den mensch opte-wei te krijgen om zijn hart niet te hechten aan de dingen van deze wereld, daar dezelven der geestdelijk onbeduidendheid onderworpen Zijn, en de innerlijk geschapen is ter verkrijging van betere goederen, die in eeuwigheid bestendig zullen blijven: van waar onze Dichter deze Bespiegeling aldus befluit. ` Vlucht been „6 Tyd ! vlieg ;ga den tijden ring doorbreken, Wiens bestemming, reeds nabij, ons Wondervleugel zal ontdekken; ` Verboven. Heen leen, waard des. Scheppers Majesteit Waard dat men-’s:hart verbeefd uit de aardse louter nietigheid. Men blijft, dat blakende in 't onwankelbaar verlangen Naar deze. grootheid; aan geen acht van zaken hangen | Des Waarvelds. glorie, vreugd, Vreugd, Benoegen; ooit vergeefs, snelt al snel schasenwbeeld, vliegt als een-dermde voorbij. Zou dan onze eeuwige Ziel, tot eer van God geschapen, Aan bewaaklingen, aan schrijfborden zich vergapen? Nee, neen! Die, wanneer ge op God uw bovenbouwt, Het vak der taren dit bet vloerbedipty bedekt, Geen ge, of. uw Heilands komt, met ongemeten schreden, Her der dood ten troosten staf zult betreden, Veegt, zodan op aarde geplaatst, gedachte, drift, naar daad, Die meest daadwerkelijk, dan uw Wezen niet belast. Ten laatsen komt ons hier voor eenne Bepaling over de onstoffelijkheid en onstoffelijkheid der ziele, waar in onze Dichteres, op de grondslagen van den beroemden Wolf, zich aankant tegen de voorstellers van de stoffelijkheid der ziele, en derzelfver onstoffelijkheid en onstoffelijkheid verdedigt. Dit onderwerp, dat eene zeer bepaalde redeading eist, en van daar niet zeker geschikt is voor de Poëzy, wordt echter door Mejuffrouw de Neufville doorlopend zeer wel Dichtkundig verhandeld; zodanig dat ook dit haar Dichtstuk overal de vloeibaarheid behoudt; zonder dat ze , zich toegeeft in een te vergezochte gaande Rijmverlof, of ’t over- tollige gebruiken van uitweidingen, en niets betekenende - verzen; terwijl ze de schakeling haarder denkbeelden nauw- keurig bewaart. Ter proof hier van verstrekken de volgende beschrijving van ’t gevoelen van Professor Wolf, raakende de overeenstemming van ziel en lichaam met elkaar, zonder wer- derzijdsche werking op elkaar. Hij naamlijk Bepaalde: Dat de ziel eene reeks gedachten voedt, Door eigen kracht, daar stof, als oorzaak, niets toe doet. En dat het lichaam, door werktuiglijke krachten, In tijd en werking, stemt met zijn zielsgedachten. Dus werkt het lichaam op zichzelf, door de wet Die aan al het stoffelijk, in het bewegen, is gezet: En de eenvoude ziel beschouwt, door eigen kracht, die dingen Die het lichaam, naar zijn stand in dit heelal, omringen. Dus, het ligt in het vaarwater, en de ziel, opzichtig samengewrocht, Niet werkend op elkander, doch werkend naar elkaar verknoopt Zijn als twee Helden, die, ter loopbane ingetreden, Gelykloopt, om den prijs, verdubbelen hun schreden: Eli soen zijn eigen weg, doch de een en de andere Held Richt zich naar hetzelfde doel, aan beiden vorgefteld. De strandende Schrijver deze bespiegelingen heeft de zelfde doorgaande, en voor al deze taal, met verfchte aantekeningen verrijkt, die meerendeels ter ophelderin- ge of bevestiging van zijn voorgezette denkbeelden dien. Daar zijn er, ’t is waar, ook etlyke onder die onze hedendaagse Schrijvers veel al zouden nalaten, om hun werk niet noodloos met aantekeningen te verzwaaren, en zich te onthouden van den schijn van met een uitgebreide studie te willen pronken; doch men moet den smaak der geenen die schrijven, en voor al van een van een der beminnelijke Sekte, ten deze aanzien, enige zins toegeven; dat in deze te reeder kan geschieden, om dat Mejuffrouw de Neufville in de waarheid toont, dat ze achtning verdient bij allen die de beethovense wetenschappen beminnen. Het nut der Tegenstoten, Brieven, en andere Gedichten was Lucretia Wilhelmina van Merken. Te Amsterdam, bij Pieter Meyer. MDCCLXII, Behalve de Opdracht 344 bladzijden in quarto. DE zweetvloeiende Dichteres, Mejuffrouw van Merken, die niet minder dan Mejuffrouw de Neufville het oor van kundige beminnaars der Poëzie kan streelen, verleent, in deze verzameling van Dichtstukken, aan het gemeen een nieuw bewijs van haar vakkundige bekwaamheden : nadat eene welgeregelde verbeeldingskracht en een bondig oordeel alom doorstraalden in haar zachtrollende verzen, die, in een zuiveren stijl, naar den aard der zaaken, geschreven, meerendeels strekken om denkbeelden van Eer en Deugd in te boodschappen. Dit werk heeft aan het hoofd drie doorwrochte Zangen over het nut der Tegenstoten; waarvan onze Dichteres met te meerder nadruk kan zingen, voor zover Zij zelf in de Schoole der Tegenstoten geoefend is, van waar men ook in dit stuk bij uitnemendheid het hart hoort preiken. Met den aanvang in ’t algemeen aangemerkt hebbende dat de tegenstoten niet toe te schrijven zijn aan een los geval, maar ons treffen onder ’t bestuur van Gods liefdevolle hand ; dat het geluk best gekend wordt na het ondergaan van rampen, en dat tegenstoten ons hoeden voor vele verleidingen, brengt ze ons het volgende voorstel voor den geest, Een ongelukkig mens, zo bekrachtigt de wereld noemt; Wanneer zijn eigen hart bij hem niet in ’t beeld doemt, “Al treurt hij om zijn Lot, al zwemt zijn oog in tranen, Is zijn rampzaligheid niet als die van zijn vrienden waanen; Schoon Rijkdom, Aanzien, Rust, Gezondheid of Gemak Geen schuilplaats zoeken in de schaduw van zijn dak, En de aardse Zaligheid, in weerwil van zijn wensen, Op arends vleugelen weg vliegen uit zijn oogen. De waarheid van dit voorstel wordt in den eerste Zang breedvoerig aangetoond, zo uit kragt der overwegingen der Zwaarigheden waar aan een hooger staat onderhevig is, en daar een lager stand ons van bevrijdt, als uit het besef dat de tegenstellingen hun nuttigheid hebben "in 't beperken van onze driften, het afwenden van zondige aanlokkingen, en 't versterken der Deugd, en 't verheffen van onze gedachten tot ware gelukzaligheid; des mens wel moge zeggen: Een ziel, wier hoop niet rust op onwaarschijnlijk Leven, Die 't waardig leven kan scheiden van den dood, Die 't beste deel kan verkiezen, kan niet rampzalig zijn; Ziet, bedaard, behaaglijk rad der ondergaande dingen, 't Wentelen om den spil der gebeurtenissen; En 't zij door dieen zwaai, hoe zwaar dat bijvalt, De welgegronde hoop blijft bar standvastig bij, Dat geen geweld, geen straf, geen treffende ongelukken, De Deugd, die in bar woont, zal uit bar' zetel rukken. De tweede Zang ontleent een kragtige troostrede uit de verzekering dat God "in zijn aanbiddelijke Voorzienigheid, den deugdzaamen met een oog van medelyden in zijn ellende aanfchouwt, waar door hij hem in geen rampen doet verbleven dan ten zijnen nutte; de noodige kracht in 't dragen der tegenwerpingen verleent, en wel inzonderheid uit het lijden redt, wanneer 't te hevig zou woeden. Dit aangedrongen hebbende ten aanzicht van ballingsschap, gevangenis, schipbreuk, verlies van Ouderen, Man of Kinderen, laat ze zich met een volle verzekering aldus hooren: Dat 't zeker is, Dat een betrouwend hart niet ongelukkig is. 