VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
NIEUWE ALGEMEENE VADERLANDSCHE LETTER-OFF ENINGEN, WAAR IN DE BOEKEN ENS SCHRIFTEN, DIE DAGELYKS IN ONS VADERLAND EN ELDERS UITKOMEN, OORDEEL KUN- DIG TEVENS RN VRYMOEDIG VERHANDEL WORDEN. Verhandlungen, raakende den natürlichen Godsdienst, uitgegeeven door IERYLER’S Godgekeerd Genootfchap. Zesde Deel. Te Haarlem, by J. Enfchedé en Zoonen, en J. van Walré 1786. Behalven de Voorreden, 368 blaaz. in gr. quarto. Tm vooroordeel, 't welk nog maer al te veel апа houd, dat en de Wysbegeerte en de Openbaring onteert, en tevens, in meer dan éen opzigt, van een nadeelig gevolg is voor de beoefening der Waerheid, tegen te gaen, was, naer uitwyzen уп. 't Programma, het hcofdbedoel-de van Teylers Godgeleerde Genoot/chap, met de opgave van 't volgende Voorftel: 7e betoogen, dat de waare IWysseerte, uit haaren eigen aart, op geenerleie жузе Zë Jchikt is, om het gezag der Openbaaringe te ondermynen, en dat oen doorgeoefend Wysseer, in den flerkflen zin, en waar Christen zyn kan. Mën gaf te gelyk te kennen, dat het den Leden, van 't: Genootíchap sengenaem Zou wezen, wanneer men, in beantwoorden aen dit Voor- el, ook, op de ene of andere wyze, het ong vestigde ор de oorzaaken, waar øй dit haatlyk vooroordeel ontflaa; zo ter waarfchouwinge voor de Wysgeeren, als rer kragti- ger overiuisinge der ongegründheid van dat vooroordeel, —— Uit de over dit onderwerp ingekomen Verhandelingen, heeft men een viertal, boven anderen, waerdig geordeeld openlyk af te geven. Feder dezer Vèrhandelingen i§ in kare бог zeer wel uitgevoerd; en daer derzelver D * | IL DEEL; N. ALG. LETT. NÓ. I> -< A, 4 /— ^ WBRRHANDELINGEM Opftellers het ftuk op ‘gansch verfthillende wyzen be, ` fchouwd - hebben, zo -dient deze verzameling van vier Verhandelingen ten kragtigle, от den tindenkenden Le- zer op het overtuigend(le te toonen, hoe dit vooroordeel, Aan onderfcheiden zyden befchouwd zynde, volftrekt van  te worden tegengegaen. ——-. Nadien ene genpegzame ontvouwing van "t beloop dezer Verhändlingen, welken met veel vruchts gelezen kunnen worden, te veel ruimte zou vore deren, zien wy van ons ecrst bedelde deswegens af; en zullen liever den Lezer een opmerklyk voorftel uit de eerfte Verhandelingen mededeelen, dat ons ene werkzaem- heid van een waer Wysgeer ontvouwt, uit welke men kan afnemen, hoe zodanig een, boven anderen, die mim gewoon zyn gezet te denken, by uitítek gefehikr is, om een welgegrond overtuigd Christen te worden. ten fcherpíte op, zyne hoede. tegen alle dubbelzinnigheden in dezelven. Ну ftelt de bewysrede zelve zig op zo veelerleie wyzen vour, als zyne fchranderheid hem inboe- zemt, dat ze befchouwd kan worden, en hy gaat dezel- ve met de uiterfte oplettendheid па, onder allerleie foorten van gedaante, die ze met mooglykheid zou kunnen аап- neemen. Ну witt en weegt dezelve, en in haar geheel, en in alle haare deelen, Hy gaat haar onderfcheidenlyk na, van het befluit tot de grondftellingen, en van de grondftellingen tot het befluit. Wanneer hy overtuigd is van de waarheid der voorafgaande vastftellingen, dan gaat hy langzaam van stap tot doort door de vere : fehillende deelen der verdere uitwerkinge tot op het bee fluit. Hy moet een klaar doorzigt hebben van het eerfte voorítel, eer hy tot een volgend overgaat; en dan gaat hy, met alle oplettendheid, afzonderlyk na, hoe ze оњ derling verbonden zyn, en van elkander afhangen. Na dus gadegeflagen te hebben, of ied Erzonder voorftel gegreedlyk en natürlichkeit, is hy beter dan alvoorens gefchikt, om te oordeelen over het algemeen befluit, dat uit het geheel af te leiden is. Hoe groot ook deeze omzigtigheid zig opdoe, en vare hoe veel kragts Zy, ter ontdekkinge der, dwaalinge, ge- oordeeld moge worden, de waare W'ysgeer is egter met dat alles nog niet voldaan. Hy dringt al verder voort, en gaat deeze vooronderitelde waarheden na in alle haare gevolgen, Ну weet, dat "er, niettegenftaande alle zyne voorzorg, hier of daar, eenige dubbelzinnigheid in de uiedrukkiùg, of ‘eene Kleine misvatting in de eerfte voor- stellingen, of verdere uitwerking, en gevolgtrekking, plaats zou kunnen hebben, die veelligt zyue oplettendheid ont- fnapt zou mogen туй. Dit beweegt hem, om deeze vooronderftelde waarheid te beproeven, door dezelve te vergelyken, met zodanige welgevestigde. waarheden, die зет het naauwfte verband mede hebben.. Ontdekt hy hier eenigen tegenftand, of dets onbeftaanhaars, ‘dan herhaalt hy. zynen arbeid, met eene verdubbelde naar(tigheid en ople Tendheid, tot dat hy, door eene gelukkiger flaagene de nafpooring, de verborgen dwaaling ondekke. Eene hebbelykheid van onderzoek op deeze wyze in- gerigt, en op zodanige gronden fleunende, verfterkt de vermogens der ziele, en geeft"haat cene vaardige door- dringheid ; tot zulk eem тар, dat zy daar door in аас’ gefteld worde, om, in de meeste omftandigheden, het feringté onderfcheid der zaake, met de meeste naauw- teurigheid, te befpeuren. Dan dit is het eenige voordéer wiet, dat men uit eene hebbelykheid van wysgeerige on- derzoekingen verkrygt. De vaardigheid in "t verdeelen „пег bewysreden, in onderfcheiden" voorftellingen, ver- Mindert grootlyks het moeilyke van zynen taak: en ре. merkt öеп Wysgeer een fterker doordringendeu geest bezit dan andere menfchen, zo vindt hy zig nooit verlegen, wit hoofde van de grootere bekwaamheid, met welke hy zyn werk danvaart. з» Hiernevens mag men wel voegen de omzig Tigheid, die by uitftek duidelyk “doorstraalt, in het gedrag van ee. nen waaren Wysgeer. De gevolgen van gevoelens, voor al dezulken die van de geringfte betekenis (dhynen te zyn, Kunen: nooit met de vereischte zekerheid gekend worden, voor dat ze aan een behoorlyk onderzoek bloot gefteld, zyn geweest. Zeer vecle dwaalingen en onheilen zyn "er" ' jn de waereld ontftaan, uit de ‘agteloosheid of roekeloos. Heid van onoplettende of onwysgeerige lieden, Overtuigd Zynde van hun mangel aan bekwaamheid, om een beho-felyk onderzóek in "t werk te ftellen, en aan_doordrin= gendheid van geest, om het ter uitvocringe te brengen; Zo zyn ze altoos afkeerig van zig in te wikkelen in eene endefneeming, die met zo veel moeite en arbeid gepaard zou gaan. De gevolgen van een gevoelen moeten hand- . tastelyk zeer gewigtig zyn, eer zy komnen overhellen, от dezelven ernítig te onderzoeken. Zy vergenoegen zig daarom gemeenlyk met een gevoelen als by toeval aan te neemen, tot groot n . adeel der waarheid, en ter onéere van de menschlyke rede, Doch de waare Wysgeer heeft "zulk een tegenzin niet in deezen arbeid. Het onderzocke is hem zo hebbelyk geworden, dat het hem gemaklyk valle, en vermaakelyk zy. Еп 't is ook inderdaad niet dan céne aangenaame werking eener geefende it dieti hoofde onderzoekt de Wysgeer natuurlyk t hem voorkomt, met eene voldoenende oplet-tends- VAN TEYLER'S CODCELEERD GENOOTSCHAP. 5 fendheid ‘en. naauwkeurigheid; terwyl by ten ernftigfte waakt tegen alle zodanige verkeerdheden, waartoe hy, door eene overhaaste bepaaling, zou kunnen vervallen. „Een; ieder, die de waarheid der Godlyke Openbaafinge erkent, moet hier terftond opmerken, dat dezelve zeer veel yoordeels erlangt van zulk een voorbereidende oefening. De waarheid heeft nooit iets te dugten van heeft onderzoek van een leevendigen en doordringenden geest, die те werkzaam is om te berusten in de uitterlyke vertooning, der dingen; te omzigtig om zig op een onvolkomen onderzoek te verlaaten; en te fterk gefteld op een juiste onderfcheiding, om zig te’ laaten misleidenдорог drogredenen, en vernuftige kunstgreepen. Zodanige zwakke deelen. loopen fteeds gevaär van òndekt re worden, door een maauwkeurig þлатененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененен An, dat zy, vroeger of laater, ten toon ge- Кеа ‘Worden, door de poogingen eener ziel, welke еспе ebbelyke oefening werkzaam en kragtig gemaakt’ eit. De gelykenis der wyze en dwaaze Maagden, ий March," XXV. r—-13. verklaard en toegepast door P. CURTEN 'NIUs, Zeeraar in de Kerk en School te Amsteldam, Те Amficidam, by T. Wesfing Wz., 1786. Behalven het Woorwerk, 282. Mads. in gr. odayo, —. N een viertal Leerenen onvouwt de Hoogleeraer Cer- tenius de ‘opmerkelvke gelykenis der wyze en dwaze Maegden, Matth. XXV. 1—12, waer nevens hy ten laet(te enc уў Че Leeren over het 13de vers voegt, ter verklaringe en aendrang der kostelyke lesfe wan onzen ootften Leermeester, om, uit aenmerking van de onze- erheid des tyds, wanneer hy komen zal, (teeds op onze hoede te zyn, op dat de Heere, als hy komt, ons waken- de vinde. Zyn Hoogeerwaerde vorscht met veel naeuw- keurigheid den letterlyken zin, en de geestlyke betekenis der byzonderheden, in de gelykenis voorgedragen, oor- deelkandig nas brengt het daeromtremt ontvonwde gew , А 3 moede 6 ee Р. CURTRNIUS - moedlyk ter betrachtinge over, en befluit de befchouwing vau dit alles, met Årkunde van dit alles, met Årkunde van het gedrag der wy. ze maegden, in der der östende van der dwaze maegden, om olie te. mogen hebben uit hare vaten, zeggende: geenszins, op dat er misfchien voer ons en voor u niet Dee? zy: ’t welk, in den eerften oplag, aenleiding geeft tot ene tegenbedenking, welke de Hooge leeraer aldus voorftelt en beantwoord. an Maar hoe? Is "t dan niet der wyzen aard, en is "t niet zelvs hunne verplichting, altoos bereid te zyn, ош, - zoo veel in hun is, de zwakken op te beuren, en mede te deelen, 't gene tot onderlinge ftichting dienen kan? Zegt niet het beste deel der Bruidkerk van de kleine zus- ter. zoo Zy een muur is, wy Zuilen een paleis van zibver op haar bouwen; en zoo sy een deur is, die ligt bewoogen wordt, wy zullen ze rondom bezetten met cedere planken, Hoogl. УШ. о. — Vordert ook niet de gemeen/chap der Heiligen, dat ale en elk geloovige zich moeten fchuldig weeten, zyne gaven ten nutte en tot zaligheid der andere ledematen gewilliglyk en met vreugde aan te leggen?” En was °t niet te wenfchen, dat alle belyders gelyk mogten {аап in dezelvde voorrechten ? Of meent men, dut de Schrivt te vergeevsch zegt, de geest , die in ons woont „ heeft die lust tot nydigheid? Jac. IV. s. Nu dan, betaamde het de wyze wel alles in te houden voor de gene, die iets noodig hadden ,. daar de groote Meester zelve bevolen heeft: geevt den genen, die icts van u bidt, en keert u niet af yan den genen, die van u leenen wil, Matth. V. 42e ` Dit fchynt hard in het eerfte opzien, en niet overeen- komftig met de liefde des naasten. Maar wat dieper be- fchouwd zynde , zal ’t blyken, dat dit inderdaad een wys antwoord was. Want (1) voor eerst, als de Heiland eens zeide , leent zonder icis weder te hopen, Luc. VI. 35, ver- ftaat hy dat alleen van tydlyke goederen, waaruit de gene, die overvloed hebben, de behoevten van hunnen even- mensch moeten zoeken te vervullen ; maar hy bedoelt daar- mede geenszins eenig geestlyk goed, waarvan de overwy-: zig of overdragt onmogelyk is (2). Ten anderen deeden de dwaaze niet.wel, dat zy by fchepzelen zochten, ’t welk een gave Gods is. "t Was God alleen, welke van den Geest die op Mofes was, zoo veel heeft konnen af- zondere., hoewel Mofes dan nog daar by geen gebrek .— QUER. MATTH. XXV. 1-— 195: | | ? feedt , om Israëls oudften ‘den Zog dès volks te helpen dra- gen. Num. XL 16, 17. Aë, 19. —е==+ ‘Dat der halven de wyse niet konden beflui- ten om iets áf te langen van hunne geestlyke e/ie, dat kwam niet ait eenen -korzelen aard, of uit gebrek van me- delyden, máar voornaamlyk uit misnoegen, over eene zoo verregaande deaustieid, waar door men, met ter zyde- .ftelling van God en Christus, de eer der genade meet aan de Werhtuigen fcheen te willen opdraagen. ,. Daar by komt nog, dat elk moet houden het geen hy heft, ор dat niemand zyne kroone neeme, Openb. 11. 25- Hi. rr. En daarop ziet dit byvoegzel: op dat ‘er misfchien voor Ons п� yoor OG Sot ZENON sg ee 0t t a, De geloovigen hebben genoeg tot het geestlyk beftaau, maar niet te veel: Zelvs die het meeste bezitten hebben niets over, waar zyn nog daaghyks verpligtj deti Heere te bidden ow:vermderdering van genade; want eene аНегіон:  veil te hebben,. eu репе onvermoeide naar(tigheid is ‘er noodig, om Jefus met dens zelfden yver tót den einde (oe ke blyven opwachten. °t Was . "er dus zoo verre van daan, dat zy iets van hunne geestlyke aven zouden kunnen overfteeken, dat zelvs de allerheilig= бо. genoeg.te. doen hebben, om, hon. eigen liebt Ze bewa- теп. Ja't gcene hup is tocgedeeld, hebben zy overpoodig voor zichzelven, cn, konden 'er in ’t geheel niets van onte beeren, zouden zy opwasfen, gelyk de pligt is van alle, die zich Christenen poemen, en de genade en kennis van onzen Heere en Zaligmaker Zeit: Christi. a Petr. Ill. 18. zouden 2 uitgaan en tagnetmen als mestkafseren, Mal. IV. о, zau. Den zy voortgaan van kracht tot kracht, om eens Gode wel. D Co. De Оне ‚maemlyk is hier, volgens onzen Uitlegger, one afbecltling van den. Heiligen. Geest en гупе даут.. A $. P. CURTENIUS, OVER MATTH: XXV, 1——1^. behaaglyk yoor hem te vetfchynen in het Hemelfche Zion, Ps. LXXXIV. 8. °t Konde hun uit dien hoofde niet ten quaade geduid worden, dat zy daarvan geen afítand wilden. = doen ten behoeve der dwaaze: want, hadden zy minder, ‚t zoude voor hunzelven niet eens genocg zyn geweest, om Je/us, zoo als het behoorde, met hun ganíche hart, en uit geheel hunne kracht,te omhelzen: of hadden zy al jets meer verkregen, ook daarvan mogt niets. afgaan, -de- wyl zy alles, wat zy hebben, en nog ongelyk meer boe. ven dien, met al wat hun kon worden toegedaan, geheel verpligt waren, om het alleen aan den dienst van hunnen Heer op te offeren. Ja 't zoude een zotte lievde gew ven. eest zyn, noch met eenigen fchyn van billykheid te vorderen, zichzelven, indien zy al konden, te berooven, en ligt: door dat middel te weeg te brengen, dat er ſeſeiger tyd voor niemand genoeg zy. Gelyk dan de wyze maagden haar verstand daarin getoond hebben, dat zy de ойе hadden medegenomen in haare vaten, zoo was "t nu ook nog we derom een verfche blyk van haare wysheid, dat zy niet goed vonden aan anderen iets over te doen,. waarmede toch de- zelve niet konden worden geholpen, eu het geén zy zelve volftrekt tot haar eigen gebruik van nooden hadden.” | Leerredenen dorr w.р. GROMMÉ, Predikant te Abbekerk „еп Lamberifzhaeg. Te Utrecht, by А. van Padden- burg, 1786. Behalven het voorberigt. 216 blads. іа gr. octavo. | Ж. De Christelyke Standyastigheid їп de Leere des Geloof? , tol affcheid van de Christelyke Synodus van Noordholland , yoorgefleld en aangedrongen, door м. D. GROMMÉ, AÈ boven. ‘In gr. octâvo 43 blads, р: hier eerstgenoemde verzameling van Leerredenen be. helst zes Predicatien, waervan de vier eerften uitge- fprooken zyn op de Bedendagen , іп de jaren 1786, 1785, 1784 en 1782, met betrekking tot de toenmalige omftan- digheden. Ze hebben. теп onderwerp, (1) De Alliantie. Gen XXI. 32%, 33. (a.) Het veiligst Vertrouwen. PA XLVI. 2, 3; ($.) De Godvruchtige Patriot. P/; LX. 3, 4. En (4.) De. Vader, landlievende Bidder. Dan. IX. 16, 17. leder dezer Biddags-Predicatien is zeer wel gefchikt naer de tydcomftandigheden, eu zyn Eerwaerde legt het er inzonderheid op, (oe, om de overwegingsen van's Lands We GROMMÉ, LEBREDRNEN. D toeftand tot Godsdienftige overdenkingen te wenden. Met dat oogmerk tracht hy zyne Toehoorders op te- wekken, om niet flechts in "t middelyke te berusten, maar dit ter harte neemende, teve 77 fen tot den Albe(tierder vestigen, op de wegen d °Õ Volks. ftraffchuldigheid hartgrondige verandering, re Patriotten, de Vader mogen heiligen. —— 0 welke ten. onderwerpe h opwekking van Paulys ae У. et. Na ‘ene beknopte ftel, fchetst de Eerwaerd in de liefde wandelende: aen enige voorbehoedzel: ing der liefde in agt' hee hy de liefde van Christ muntendheid; en toont te ©Õ Christus ons tot de liefd hoe verre die ons tot eer Hierby komt voort waerin zyne Eerwaetde,n den réchtgeacrten Euangel tend voorbeeld van Paulus Leeraren voorftelt, "t w ten befluite, vergezeld do Wyders heeft de Eero den afzonderlyk afgegeve *г laetsrgehouden Noordhi vwitgefproken; waer in.zy heilwensch van Paulus aer И. 15—17,ontvouwt, en ontwikkelt; doende voort omftandigheden, met wel Sie en heilbeden, af eze Leerredenen endigs vus jeLEZEIUE шашег VAN. Voore Dellen, ene duidelyke ontvonwing vau kyndigheden, en ten ernftigen  ‚ago байс. in gr. odaye. Ran, Alphenсе ai het Godge- welke hy ten voorts ten'alge- Na ene voor- депепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепе� Id onzen Autheur, in de zevende Afdeeling, ter voorftellinge wan het Geloof, als het middel ter vereeniginge met Christus; en dt doet hem voorts het oog flaen op 7/6 alg dan tweeden Adam, met de heilryke gevolgen hier van, te weeten; de verzen kering der Geloovigen vem dunnen Genades flaet, hunna opfrandige en eeuwige heerlykheid, in tegenoyvecttelling van p allerrampzaligfte dot der. Godloogen. MW yders handelt hy nog, in de volgende Afdeeling, van den.openbaaref Gods, deszelfs, Plagiigheden » Dmh an avondmael, en "t geen verder omtrent: het Äte, beflien opmerking. vordert. Lindelyk voggt hy, Öп de, laethe: Afdeeling; hierby nog een vyftal van.Brieven, ibthelzende algemene anmerkungen ever de Christyks : Zedekunde; de beocfe. ning der Godgeleerdheid, ейде voardaslan van eem Gods. dessen liegen. Wie die nicht mehr, um den Heer Mr. van Alphen, den mutter: zu erwarten, bei der Gefchrift eine zer goede handleid, wärren. Oder er Opzieners der Jeugd, in Godsdienstige Huisgezinnen  door Y. VAN HAMELSVELD. J. Stuk. Te Leyden Єу W. Н. Gryp, 1786. Behalven hes Voorbdericht ; бфуно. ME het te voorfchyu komen der Nieuwe Oasterfche en Uitlegkundige Bibliothek van den Hoogleetaer Michaelis heeft de Kerwaerde yan Mamelsveld het raedzaem geordeeld, by derzelver Nederduitfche vertaling, een anderen weg ia te flaem, dan by, by de overzetting van ER: IR 7 LN VAN HAMELSVELD, OOST. BIBL. deszelfs: vroegeré Bibliotheek , - gehouden heeft. Zyn Eerw., maembyk, vertaelde dezelve geheel; maer thans heeft hy beflooten, uit deze Nieuwe Bibliotheek, alleen zodanige Stukken, of ook wel enige 'Byzondérheden , óver ге.петеп ,. die voor den Nederduitíchen Lezer van wezen- lyk belang geoordeeld kunnen worden, of voor Godgeleer- den en andere Beminnaren van Bybeloefening algemeen ge wigtig zyn. Antusíchen is zyn oogmerk , ten gevalle der Liefhebberen, echter nog telkens, in zyn Voerbericht, ene korte opgave van alle de Artikelen, iu de Hoogduitfche uitgave vervat, mede te деееп. Achtervolgens dat Plan js dit eerfte Stuk uitgevoerd; en men heeft reden oni te verwachten, dat dit Plan , beter dan de voorige handelwy- ze, de goedkeuring der Nederduitfche Lezers zal wegdraa- gen; daer men dus in een kort be(tek by een vergaderd vind, het geen in dat geleerd Tydíchrift bovenal merk. waerdig voorkomt: het welk in veele byzonderheden zyhe nuttigheid kan hebben. Ву het doorbladeren vaa dit Stuk- je zal de Lezer deswegens voldoening vinden;' doch het geen best gefchikt: zou .zyn tot eene algemeene leerzame proeve in dezen, is te bfeedvoerig om hier te plaetzen: te weten , ene verzameling' van aentekeningen over het Weder yan Palestina, die opmerking vorderen, en welken, zo а wy: met den.Hoogleeraer hoopen’, tot nog meerder vole komenheid gebragt zullen: worden. Berfle lets woor de Predikanten van Noordholland y més ‚betrekking tot: het voorgevallene op de twee laatfle Synodens … ҹап iNoordkeljand, іп de zaak. van den Rooster en aan. Klaven van dien. Te Hoorn, by L. Vermande, 1286. Zn gr. otavo, 23 bladz., Uh Uitgevers van het Request der Duitenpredikanten der E. Clasfis van Amfterdam, n opens den hier opgemel- den Rooster, gaven das in hun Voorbericht te kenpen, dat zy een Portefuille bezaten, °t welk tamelvk voorzien is van echte Stukjes en Anecdotes tot deze zaek beho- rende; (*) en thans, met de afgifte van dit Ecr/fe lets, melden ze, dat de inhoud van hun Portefusile nog aenmer- kelyk vermeerderd is. By dezen deelen ze uit het zelve : 3 Moer mede, in de eerfte plaetze, ееп. zogenaemd Gedichtje, zynde een Inval, na dat de Gecommitteerden der Alk. maarfche Clasfis de Noordhollandfche gegaan, Wyders een nader Reque Clasfis aan de Ed. Gr. Mog. Heer land еп Westvriesland, met twee da "lagen; en eindely "lagen" Kämpfen zu erkennen, der  de volgende Änderwerpen. „Over de befchadigende vermogens; de schadelyke kragten van den dampkring; de nadeelen uit fpys en drank; hee ontydig gebruik der Geneesmid-delen; de venynige krachten; de afdwaalingen in de dierlyke beweegingen; schadelykheden uit byzondere postuuren en beweegingen; bovenmatige, oefeningen der Ziele; schadelyke kragt der ontroerde hartstogten; over maat in flaapen en waaken; ongeregelde, ontlasting en inhouding; over den fteen; over de warmen; zaaken, Änder, die, van buiten het Ligchaam aangebragt, schaden; zaas den der ziekté: verfcheidenheid: der ziekelyke oorzaa-ken, пепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепеп zonder nicht de behandeling derzei, dünidely kann ke Über. Zu den heben, der het doorbladeren verehen fanden, die wy niet liefst voor onze: rekening zouden willen neemen, Wy witten zeer gaarne geloven, dat het oogmerk des Schryves geen ander is, dan zyne verkreegen kundig heden, ten nutte van zyne Konstgenooten, mede te deelen; dan wy vreezen, dat, daar zyne Inleiding reeds zo wyde loopig is geworden, hy niet veele Leezers zal vinden, en dus zyn oogmerk in deezen niet bereiken. Verhandlungen, ültzegeeven door de Holländischen, Марар "Jchuppye der Weetenfthappen: te Haarlem, XXII Deel, Te Haarlem by J. van Wale, 1786. Behalyen: het "Voorwerk, 479 blads. In. gr. 8yo." Wes Prysverhandlingen machen den aanvang der by JL eengezamelde Stukken in dit Deel. Ze frecken te beantwoordinge van de vraag der Maatfischappe:.,, Welke an Zyn de Gronden en Kenmerken van de Analogie? En », hoe betaamt het eenen Wysgeer zich daar van te bee s, dienen, by het onderzoek der Pliylffche en Morecle s Waarheden?" De Hoogleeraar F. de Castillon gaat dit voorftel onderfcheidenlyk na: hy ontvouwt, in de eerfte plaatze, de gronden en kenteketen der Analogie,. met aan. wyzinge der gevolgen, die ‘er uit af te leiden zyn. Vere der toont hy aan, hoe men, pr gebruiken der Analogie, bovenal twee Voorbehoedzels Äп agt behoort te neemen: (1). Men moet de gelykenis niet vermengen met de An- logie. En (2) men moet uit Hoofde van eenzelvigheden, (die de gronden der Analogie zyn,) niet befluiten op eenzelvigheid behoort. Dit gade geflaagen zynde, Кап men, gelyk hy hierop ten laatfte toont een zeer voordeelig gebruik van de Analogie maaken; hy inzonderheid onder de vier volgende hoofden be. (1) Door: middel der Zintuigen „eerst zyn eigen oor- deel, en daarna dat der anderen, in de zaaken, die het verftand aangaan, te volmaaken. (2.) Eene byzondere waarheid algemeen te maaken. (3). De waarheid of valsch. heid van een Voorftel tastbaar te betoogen, het geen men op geen andere wyze ftrenglyk zoude konnen bewy- zen. En (4.) de ontdekking van nieuwe Waarheden. De Hoogleeraar fass über dezelfde gebruiken, met het ey rt ye VERHANDELINGEN VÁN DE HOLLANDSCHE HAATSCHAPPY. 15 bybrengen van Natuur-en Zedekundige Voorbeeslden, die: an al het voorgeftelde veel lichts. byzetten. — Im. eene hieran volgende Verhandeling ontvouwt de Hoog- leeraar 9. Pap de Fagaras dit zelfde onderwerp отар tiger, doch even daardoor min duidelyk; intusfchen les vert hy een aantal van bedenkingen deswegens, die by de voorgaanden opmerking verdienen. Na eene uitvoert ge verklaaring van ’t geen men, zyns oordeels, omtrent e Analogie en derzelver gebruik heeft gade te flaan, legt hy ° "ет op toe, om aan te wyzen, меже Wetten. men behoort waar te neemen, wanneer men de Analogie ; met alle haare waare vereischten, wil toepasfen. op het ontdekken en betoogen van Natuur-en Zedekundige Waars heden; het welk hy, in een aantal van voorbeelden, eerst in ^r. Natuurlyke en vervolgens in 't Zedelyke, open- legt. - Zie hier zyne opgave van de 'vereiscbten der Analogie, dienende om wdarheden te vinden, welke hy de zaamgeftelde noemt, in ónderfcheiding van de een- voudige, die op eenvoudige en naauwkeurig : bepaalde Waarneemingen gebouwd is. ME = ,Zy moet op vaste, wel bepaalde, en niet op twyfelage tige waarneemingen íteumen, En zy moet op zulke toe- t worden, die, zonder fprong der Natuur, of selv* van'onze denkbeelden, dezelve kunnen toelaaten, wyl de Natuur van geen (prongen “houd. Ook moeten derzelver aalen niet roekeloos buiten den kring der menfchelyke undigheden gezet worden; en, opt ееп gelykenis te gise fen, of te hulp geroepen te worden, moeten de waarhe- den ons onmiddelyk of middelyk tot dezelve fchynen te leiden, of "ег moeten zekere juiste middelen zyn, om de Analogie, die wy. vermoeden, “dat: ‘er tusfchen beiden koomt , te ftaaven , indien zulks gefchieden:kan. Меп moet, niet alleen de gelykhéid, maar ook het verfchil der zag» ken, in het oog houden, en de eigenfchappen, hier toe betrekkelyk , nagaan; opdat vooral de betrekkélyke: zigen= fchappen, die uit onzé bepaalde wyze van kennen geboo- ren worden, van dé volftrekte kunnen ofderfeheiden wora den. Men moet aantoonen „маг de uitwerkingen ingewike keld zyn. — En men moet vastftellen , dat de ger, fchynzelen, die терет de: Analogie' fchynen te ftryden, of met dezelve niet overeenkomen, hun beftaan verfíchul- digd zyn aan de zamenverthenging:en werkingen: der ver- fchillendé oorzaaken, of die. ofigetwyffeld wah'dezelve niet sfhangen. Men moet de: Wer der vermudetingen ourdek- — „ ER 16 , "` VERHANDELINGEN ken en de de uitwerkingen ‚die afhangen van zekeré oor. saaken, die aan verandering oder verpflicht zijn, en de verfcheidenheiden der Verichlägen moeten tot dezelve gebragt worden of, indien dit niet gefchieden kan, ten minuten die, ter welker opzigte men de overreenkomst der uitwerkingen waarneemt, en die moeten onderícheiden worden van anderen, in welken men verfchil wäre, neemt. ——— De omstandigheden, die voornaamtter zaake doen, moeten van de andere zorgvuldig afgere Scheiden worden; en vooral moeten de werkingen der oorzak, onafhangelyk, za veel mogelyk is, van de waarneemingen voorgetteld, en den met dezelve vergeleeken worden. —De omstandigheden, die niet tot de zaak doen „en „er echter niet konnen van afgefcheiden worden, moet men, bepaalen, en tevens vastítellen, in hoe verre de werkingen der oorzak, door zamenvoeging, veran deren. En wanneer men verfcheiden uitwerkingen tot verfcheiden oorzak brengt, moet men, zo dikwils als het mogelyk is, op derzelver hoeveelheid agt geeven.” Bene Vens deze Prysverhandlungen dech men ons hier mede een Onderzog- van deu Eerwaarden L., Meyer, n opens het zedelyk lot der Kinderen na dit leeven. Zyn Eerwaarde, heeft, goedgevonden, dit ftuk, dat op zich zelve een duidelyk gunftig voorkomen heeft, doch door deze en geene Godgeleerde Lecreftellingen als in duister- nisfen omzwagteld is, zo uitvoerig bebandeld, dat men waarlyk vry wat gedulds noodig hebbe, om alles in be- hoorlyke opmerking te neemen. Vooraf gaat hy na, de verfchillende gedagten der Christen- Godgeleerden deswe- gens, van de vroegíle dagen af tot op den tegenwoordi- gen tyd, vervolgens ontvouwt hy ons het gevoclen, dat hem het waarfchynlykst voorkomt, met aanwyzing der gronden, op welken het, zyns oordeels, gevestigd kan worden: en ten аге, de gevoelens van anderen met bee fcheidenheid beoordeeld hebbende, lost hy de zwaarighe- heden op, die,tegen zyne denkwyze in deezen bygebragt zouden kunnen worden. De alte Staat en Gefchiedenheiten der Vereinigde Nederlanden, den, door, der M. ENGELBERTS, Tweede Doel, der dam, by J. Allart, 1786. In gr. 8vo. 415 bladz. Der kundige en opmerkzaame Engelberts, in het Eerfte Deel van dit keurig uitgevoerde Werk, welks aart en inrichtig wy voorheen reeds heben opgegeven om den ouden Staat der Batavieren, nopens hunne komst hier te lande, geftalte, kleeding, onderícheiden ran. gen, wooningen, huiszelyke bezigheden der vrouwen, mitss ers de bedryven en tydkorting der mannen, ontvouwd eeft, gaat hy in dit Deel over om hen in hunnen Land. bouwen en Veefokkery, Scheepvaart en. Koophandel af te fchetzen, waarna hy deeze onze gastvrye Voorouders aan hunne tafel en disch, daar deboordevolle Derkemeijer rond gaat „bezoekt, voorts hen laat trouwen, en aantoont hoe de vrouwen zich omtrent haare mannen, de mannen omtrent hunne vrouwen, en deeze beiden zich in de Opvoeding van hunne kinderen, gedragen, waaruit wy leeren kun. nen, hoe deeze onze Voorouders alles aanwenden, от: van hunne kinderen zo wel als van zich zelven, kloeke, nuttige, gezonde en fthoone menfchen te vormen, en ze vooral door het verduuren van alle de ongemakken des OOT- � (*) Zie Algem. Vaderl. Letteroef. VII. D. Ы. 26. Il. DEEL. М. ALG: LETT. NO. 1. D 28 | Е. M. ENGELBERTS oorlogs, tot dappere verdedigers van Vaderland en Vry- heid op te voeden, het welk zy als de voornaamfte be ming van den mensch aanmerkten. Deegen taak afgehände, gaat hy over tot een nader onderzoek van hunne Schryfkunst, Dichtkunde, Muziek, de gezan der Barden, hunne Geneeskunde, Natuurkennis, Ku en Handwerken, waarna hy eindelyk dit Deel befluit met eene breedvoerige ontvouwing van hunnen Regeerings= vorm en zo heoggeroemde Krygsoefeningen. In de befchouwing van alle deeze onderwerpen mag de Schryver zich met recht beroemen niets verzuimd te heben, het geen kon gezeg worden van een beroemd oor- fprongklyk volk, het welk verdiende meer by ons bekend te worden, al hadden wy geen meer betrekking op het zelve dan andere volken; zodat, uit dien hoofde, niemand, die dit in aanmerking neemt, hem befchuldigen kan, van zich te diep in de overweeging van zommige zaaken te heben ingelaaten, het geen hy vooral gedaan heeft wanneer de onderwerpen nog naauwlyks aangeroerd waren, gelyk de Letterkunde, —— of iu dit tydperk van het uiterst gewigt waren, gelyk de Regeeringsvorm en Krygsoefenin- gen der Batavieren, waarachter natuurlyk eenige bedenkin- gen tusíchen vertrouwde vrienden over de Volksreegering en de: Nationaale Wapening vallen moesten. Schoon het zeer moeijelyk valt uit de aangenaame ver- fcheidenheid van zaaken, die hier voorkomen, en van welken de voornaamfte voor ons kort bektek te omflag tig vallen, een keuze te doen, zullen wy echter, tot een Staatje van "e Schryvers voordragt, bybrengen het geen hy omtrent de Gezangen der Barden meldt, te meer daar dit aanleiding verfchaft om den leezer eenige fraai vertaal- de Stukken uit den Dichter ossiaN mede te deelen, Het spyt my, (zegt Frederik) dat Vader my niet iets van de oude Gedichten of Gezangen der Barden kan me- dedeelen, dan zou ik ten hoogften voldaan zyn. E. Men zou in dezelven niet alleen den aart der Gedichten kunnen zien, maar veele gedenkwaardige gebeurtenisfen ondekken, schoon naar den ftyl der Dichteren wat opgefierd, welke ons nu geheel onbekend zyn. Ta- CiTUS zegt, onder anderen, in het flot van zyn tweede jaarboek van AnMiNIUS$S, het beroemde legerhoofd der Che. TUSCEN 3 » Hy, die in de tydfchriften der Grieken, welke alleen het hunne bewonderen, geheel onbekend, en by de Romeifen weinig beroemd is, dewyl wy de oude Dingen verhefen, en ons aan het onlangs geheurde weis glaaten gelegen leggen, by wordt nog bezongen by de Barbaarfche volken.” Behalven Arminius, op wien de Duitfthers nog met recht in hunne gedichten boogen zyn ‘er zeer veelen, van welken wy niets weeten, o alleen geringe of eenzydige berichten van de Romein/che Gefchiedfchryvers ontfangen hebben. Ik herinner my b deeze uwe angstvallige Nieuwsgierigheid, dat CICERO zic ergens beklaagt, dat de Gedichten der oude Latynen Ь welke hun ook tot jaarboeken verftrekten, waren verlo- ren gegaan;daar hy nog zo veele eeuwen nader by deezen nieren zou het te verwenderen zyn, zo "er niets, tot ors gekomen was. Evenwel zyn 'er in die af- gelegen hoeken van Europa, die het min St voor de aan-vollen en overftroomingen der vreemde volken blootfton-den, nog eenige gedenkftukken opgefpoord. Men vindt dus oude Dichtltukken uit Deenemarken, Noorwegen, en Tsland, in de Schriften van saxo GRAMMATICUS, BARTHO-LINUS, en anderen. Maar veel beter zullen u de Gezan-en behaagen, welke voor ruim vyfentwintig jaaren in het oorder gedeelte van Schotland ondekt, en voor oder Wallifche of Zerfche taal in het Engelsch vertaald „ en in 't jaar 1760 tot eene proeve uitgegecven zyn, door Mr. MACPHERSON. Fr. Laat my toch iets naders van dit geval weeten myn Vader! E. Zeer gaarn'! ik zal u het bericht mededeelen, het gegen deeze ontdekking te aanmerkelyker maakt, еп te gelyk meer gelofwaardigheid byzet. Dezelve is gefchied by gelegenheid, dat men deeze Hooglanders, welke dus ver onvermengd, volgens hunne oude gebruiken, in hurne gebergten geleefd, en zich op eene ergen byzondere wyze ekleed hadden, zogt te befchaaven, en meer overreenkome ig inet de hedendaagfche zeden te vormen. Men hoorde eenigen dezer volken fomwylen een foort van verzen ор- zeggen, welke allen, die hunne taal verstonden, in ver- rukking bragten. Men ging bierop aan 't nafpooren, en vond eenige Stukken, welke de: Heer MACPHERSON in het Engelsch overzette, en met zo veele goedkeuring van zyne landgenooten ontvangen wierden, dat eenige aanzienlyke en kundige mannen met MACPHERSON eene reis ondernamen om nog meer ontdekkingen van dien aart te doen, het geen hun ook gelukt is. Dee Zyn meerendeels oorfprongklyk van OSSIAN, teffens ееп 2 20 E. M. ENGELBERTS beroemd Oorlogsheld en Dichter, een zoon van FINGAL, van wien nog verfcheide Overleveriugen tot op deezen dag bewaard worden onder de Hooglanders, die by uitftek op het voorouderlyke gefteld zyn. In het oorfprongkelyke treft men een eenvoudige maat aan, welke zeer aangenaam en zagt is. De rymklanken zyn niet altoos gebruikt; de Cadence en lengte der regels verfchillen, naarmate het best met den zin uitkomt. Velgens den bekenden Z7ugo Blair, Hoogleeraar in de Fraaije Letteren te Edinburg, zyn te- derheid en verhevenheid twee hoofdeigeníchappen van de Gedichten van ossiAN, Zy vertoonen niets van het licht- tige en vrolyk fchersfende; ееп plegtige en ernítige welvoeg- lykheid breidt zich geheel over dezelve uit. Veelligt is ossiAN de eenige Dichter die nimmer tot het lichtvaardige en berispe- lyke nederzonk. Hy treed altoos 2 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 55 56  pathetische. пра zet zyn toon in den beginne, en behoudt them tot aan het einde, Geene vere fiering wordt Ter ingevlochten, die niet (volkomen inftemt met de algemeene Melodies De voorvallen, welke hy bezingt, zyn alle ernstig en gewigtig. De Tooneelen hebben doorgaans veel van het woeste en romaneske, — Wy treffen in asslaN geene verbeeldingskracht, die met zich zielven fcherst, en lustige kleinigheden opfiert, om de verbeelding te vermaaken. Zyne Poezy verdient veel meer, dan die van een ander Schryver, de Poezy des hare ten genaamd te worden. Waar ossiaN Vaderlandfche grootheid bezingt, ziet overal elk waare Helden voor zyne oogen, en de geringíle van zyne toonen wordt volmaakt door den eigen toon van elk gevoelig hart, dat hem leest, beantwoord. Hy heft aan, en geen meníchelyke ziel, die niet met hem inftemt”, Zie daar wel het Kenmerk van egte Dichterlyke genie. Fa. Twee getuigenisfen van zulke bevoegde Rechters doen myne nieuwsgierigheid hoe langer hoe meer ont- E branden. А DE ALOUDE STAAT DER NEDERLANDEN, 21 ‚Е.К zou u eenVertaaling vag een brok uit deeze Gezan- ‚gen, door dezelfde vriendelyke hand van onzen treflyken Dichter medegedeeld, kunnen laaten zien; maar ik moer u van te vooren erinneren, dat ossIAN eem Schot ‚ОЁ, gelyk men toen zeide, een Caledonier, en van laater tyden was, namelyk van de derde of het begin der vierde eeuw on- zer jaartelling. Ва. Hy was echter zeker van een Cekl/chen offprong, een Bard? E. Ja dat was hy. Ik zal u dan niet langer ophouden. Hier is het Stukje. Om hetzelve wel te vertaan, moet gy weeten, Frederik! dat de verfchyning van gees- ten, volgens de begrippen van dien tyd, ееп vreheven gee deelte van de ‘gedichten van ossiAN uitmaaken. In den flag van caros verkondigt PRENMOR aan OSCAR, den zoon van -OSsIAN, met wien de Stam van FINGAL onderging, deszelfs vast aannaderenden dood,, OSCAR begaf zich langzaam van den heuvel naar be-. an neden. De Schrikbelden des nachts waarden voor zy- an Re treden over den grond. Hy hoorde het matte де» э murmel eener afgelegene beek. [n honderdjaarige eiken », bruischt flegts de wind. Treurig roodachtig verfchool zich » de halve maan beneden achter den heuvel. Gebroken s temmen treffen uit de velden zyn oor, Daar trok de a jongeling het Staal. Geesten der geenen, die my opkweekten, (zo klonk „туп uitroep) die de krygsbedryven van 't voorgellacht „voor de beheeríchers der aarde te rug riept, komt en „geft my bericht van de daaden der toekomenheid; den „ihoud [van uw vertrouwlyk gefprek, als gy het gedrag a uwes zoons in het. veld der Sterken, uit uwe holen, „aanfchouwt.” „FRENMOR hoorde de (temme des dapperen zoons. Van an Zynen heuvel zweefde hy tot hem. Wolken droegen ,, hem opwaards in de gedaante van lucht. Zyn kleed was „nevel van Lano, den volkeren een bode des doods. De kling fcheen een verdwindende streep van groene an dampen. Zyn verdonkerd gelaat bleef onkenbaar. Zwee- s vend naderde hy den Held, zuchtte driemaal, en drie- an maal verhief zich het luid gebrul van den nachtwind in den omtrek. Veel sprak hy tot OSCAR, maar zyne » gefprekken kwamen verward tot ons, onverstaanbar en an Зорке als de gebeurtenisfen van verfchoove хагер, зэерез zich de schmering des gezangs verhief! Nu vere B 3, dween £2 ж. M. ENGELBERTS ,, dween hy langzaam als nevel, wanneer hem de treffenten »’. kommer, б ‘Dochter van oscar: Hem was de onder „‘. kommer, б ‘Dochter van oscar: Hem was de onder  maarss de ftem mynes Geliefden hoor ik niet! — Waarom toeft „Myn SALGAR; waarom houdt de Heer des heuvels zyn Öз woord niet? Hier is de rots, hier is de boom, en hier as het ruisfchend: water! Су belöffde my met den nacht ae hier te zyn. Ach! waarheen is myn SALGAR gegaan? an met u zal ik. vieden van mynen vader; met u van my- ,. nen hoogmoediden broeder. Lang hebben onze ftam- an men in vyandfchap geleefd, maar wy zyn geene vyan- Öз den, б SALGAR! | ae Houdt u een weinig Öп, Ô wind! zyt een weinig s DU, ô gy ftroom! myne Пеште worde rondsom. ges bonrd 5 laat myn zwerver my hooren! б SAL- s» GAR! het is coLMa,die roept. Hier is de boom ,, En de rots 5 SALGAR, туп. lief, hier ben ik! en ———— Waarom vertoeft gy te komen? Zie de » fille maan. komt te voorfchyns de vloed glinftert in het ,, dal de hellende fteenklompen van den Heuvel Zyn grauw; hem zie ik niet op den kruin; an Zyne honden loopen niet voor hem utt; zy kondigen zyne maderende komfte niet! ——— Hier moet ik al ag leen zitten...». Wie zyn гу, die daar nevens my uit op de heide lig gen? Js het niet myne Liefíte еп myn Вгоей..... "Pricken maar myne Vrienden! Zy antwoorden aa COLMA niet; (pricken maar, ik ben alleen! —— Myne ziel wordt gepynigd door vrees!..... Ach! зз —— -— zy zyn dood! hunne zwaarden zyn rood van , den tweeltryd. —- —— Ach myn broeder, myn broeder, aarom hebt gy тупепапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапа En; sprecht vry, ik zal niet schriftken! waar über zijn zy gegaan om te rusten? In welk een hol des ſchriftens zal ik de geesten der Verfcheidenen vinden? — Geen гате, fern, die gegen die adem des winds! geen antwoord, half verlooren in den fern. 