veld ssennederland 01
Dat wil niet zeggen, dat zij daarom in misdadige handelingen de mindere waren van de ideologische fanatici. Integendeel, zij gaven de SS, ook of juist in de meest criminele activiteiten, de efficiency en de koele distantie van de vakman. De symbiose met staatsinstellingen, de specialisatie, en de toevloed van ‘technici’ riepen centrifugale krachten in het SS-complex op. Himmlers wens tot volledige integratie van SS en politie werd slechts voor een deel vervuld. De Waffen-SS dreigde naar de Wehrmacht toe te groeien, al bleef de SS- oorsprong altijd onmiskenbaar. De SS-bureaucratie, op verschillende terreinen werkzaam, kreeg verschillende belangen en ook verschillende visies op allerlei zaken. Himmler kon niet voorkomen, dat sommige typische weeffouten van de nationaal-socialistische maatschappij zich in de SS op nauwelijks kleinere schaal herhaalden: overlapping van bevoegdheden, competentietwisten, kortom de resultanten van de persoonlijke ambities van leidinggevende SS-ers, die ieder een eigen machts- apparaat trachtten op te bouwen. ‘Denn leben wird diese Waffen-SS nur dann, wenn die Gesamt-SS lebt. Wenn das gesamte Corps wirklich ein Orden ist, der in sich nach diesen Gesetzen lebt und sich darüber klar ist, dass ein Teil ohne den anderen nicht denkbar ist. Ihr seid nicht denkbar ohne die allgemeine SS, diese ist nicht denkbar ohne Euch. Die Polizei ist nicht denkbar ohne die SS, wir sind aber auch nicht denkbar ohne diese Exekutive des Staates, die in unser Hand ist... .”® Dit trachtte Himmler er voortdurend bij zijn volgelingen in te hameren; een aanwijzing, dat deze voorstelling van zaken meer zijn wens dan de werkelijkheid weerspiegelde. Het merkwaardige is, dat na de oorlog niet alleen het geallieerde militaire tribunaal te Neurenberg, maar ook weten- schappelijke onderzoekers een tijdlang min of meer Himmlers voorstelling van de SS als een hechte (1) Best, Deutsche Polizei, p. 100. (2) Deze term gemakshalve ook gehanteerd voor de Verfügungstruppe als voor-oorlogse voorloper van de Waffen-SS; echter niet voor de Totenkopfverbände (bewakingstroepen der concentratiekampen), die later grotendeels in de Waffen-SS zijn opgegaan; zie §§ Den E. (3) Rede voor de officieren van de Leibstandarte-SS ‘Adolf Hitler’ van 7 sept. 1940 te Metz, IMT 1918-PS. 24 HET KARAKTER VAN DE SS monoliet, een staat in de staat, voor een realiteit aanzagen! Doorslaan naar het andere uiterste en de SS slechts beschouwen als een organisatie, die haar impulsen niet vanuit een demonische opzet, doch louter vanuit toevalligheden en automatismen ontving? zou even onjuist zijn. Een zekere samenhang was er stellig. Niet onderschatten moet men ook de stroom van indoctrinatie, die van de SS-leiding uitging. Vele leden van de SS en met name van de Waffen-SS mochten vooral in later jaren het merendeel van deze geestelijke voedingswaren als irrelevante onzin naast zich neerleggen — men kan niet ongestraft jaren lang lid van een organisatie zijn zonder iets van de sfeer en de opvattingen daarin over te nemen; dat viel zelfs te bespeuren bij Nederlanders, die zonder iets met de politieke SS te maken te hebben vrijwilliger in de Waffen-SS werden. De centrifugale tendensen trachtte Himmler tevens op organisatorisch gebied te beteugelen. De instelling van een aparte rechtspraak voor SS en politie was hier ten dele op terug te voeren, de creatie van Höheren SS- und Polizeiführer, die elk voor zich in hun gebied alle organen van SS en politie moesten bundelen (wij zullen er later op terugkomen) had het bewaren van de samenhang in het hele complex tot voor- naamste doel. Samenvattend gezegd: de SS was geen logisch en rationeel opgezette organisatie, maar een historisch bepaald complex geheel. ‘Organisch gegroeid’ zou men kunnen zeggen, om een favoriete term uit het rechts-radicale milieu te hanteren; in werkelijkheid had de SS zich tamelijk chaotisch ontwikkeld, en nam geregeld taken op zich, die slechts ten dele of in het geheel niet met het oor- spronkelijke doel samenhingen. De SS van 1944 was zeer verschillend van de SS van een decennium eerder, en viel eerst recht niet te vergelijken met de SS uit de Kampfzeit, de periode vóór 1933. Toch lijdt het geen twijfel, dat er een zekere structurele en mentale samenhang was, zij het, dat zodra Himmlers greep onder omstandigheden minder vast werd, de onderdelen zich uit die samen- hang dreigden te verwijderen. Himmler wist het door hem beheerde complex ook voor bepaalde, meest destructieve, doeleinden met een redelijk rendement in te zetten. De Israëlische historicus Shlomo Aronson, die het ontstaan van de Duitse politieke nazi-politie wilde analyseren, verwachtte de dynamische, briljante Heydrich als centrale en beslissende figuur aan te treffen — hij vond de zo middelmatig lijkende unheimliche schoolmeester Himmler, die onderling zeer verschillende groepen en persoonlijkheden onder een noemer wist te brengen, en hen omsmeedde tot een instrument om zijn racistische Lebensraum- programma mee door te voeren. Daarbij was het Himmler gelukt, volgens de conclusie van Aronson ‘seinen Machtapparat um verschiedene Schwerpunkte herum aufzubauen, zwischen denen das Verhältnis einer Konkurrenz bestand, die zu einem destruktiven Wettbewerb sich auswuchs.’* Die conclusie willen wij niet alleen onderschrijven, maar er nog iets aan toevoegen. Inderdaad leverde de dynamiek van de nazi-beweging in het algemeen en van de SS in het bijzonder vrijwel alleen resultaat en rendement op, wanneer het om het realiseren van negatieve doelstellingen ging. (1) Zie het vonnis van het internationale militaire tribunaal te Neurenberg, /MT XXII, p. 512-517; voorts Eugen Kogon: Der SS-Staat. Das System der deutschen Konzentrationslager, Berlin, 1947; ook wel Reitlinger, Alibi. (2) Zo Höhne, Orden, p. 18. In het algemeen wil Höhnes werk deze stelling illustreren. Met name wat zijn gebruik van de bronnen betreft voldoet het echter veelal niet aan wetenschappelijke maatstaven. (3) Koehl gebruikt voor de SS een beeld, dat aan Herakleitos lijkt te zijn ontleend, nl. dat van een snel- stromende, zich voortdurend vertakkende rivier. Inderdaad wijst hij er terecht op, dat de SS verschillend van karakter was in de verschillende perioden van haar bestaan. (Robert Koehl: “The Character of the Nazi SS’, in: Journal of Modern History 34, 1962, p. 275 e.v.). (4) Shlomo Aronson: Reinhard Heydrich und die Anfänge des SD und der Gestapo (1931-1935) (diss. Freie Univ. Berlin), Berlin, 1967, p. 323. 25 DE SS IN DUITSLAND Dat was in het geval van de SS niet onverklaarbaar. De SS was veiligheidsgarde van partij en staat, haar taak was het opruimen van vijanden. Die vijanden waren identificeerbaar, de SS organisato- risch, mentaal en politiek in staat tot liquidatie. Uit haar positie van veiligheidsgarde en elite leidde de SS evenwel ook een politiek prerogatief af, en deed, door nog te bespreken omstandigheden begunstigd, een greep naar de politieke suprematie in bepaalde bezette landen, waarbij als einddoel een rijk van het noordse ras, een groot-Germaans Rijk, werd gesteld. Die poging bracht de SS in een situatie, waarin zij als politieke partij moest fungeren. Daarin moest de SS wel te kort schieten. Daarvoor waren de tegenkrachten te sterk, daarvoor vertoonde de SS te weinig reliëf tegenover de NSDAP, en vooral: daarvoor was de tegenspraak met haar karakter als semi-militatr-politionele elite-groep te groot. Men zal aan de hand van deze publikatie kunnen zien, hoe hierin één der belangrijkste oorzaken gelegen heeft van het mislukken der SS-politiek in Nederland, afgescheiden van het feit, dat dit falen een functie was van de mislukking der nationaal-socialistische politiek in het algemeen. B. De Allgemeine SS Na de weeropleving van de SA in de tweede helft van de twintiger jaren was de SS in alle opzichten een bijloper van deze steeds groter wordende organisatie geworden. Het systeem van de Staffel van tien man per plaats verdween, de indeling werd vrijwel gelijk aan die van de ‚SA. De kleinste eenheid was de Schar van ongeveer 8 man, de niveaus daarboven werden gevormd door de Sturm’, dan door de Sturmbann, vervolgens de Standarte, die in aantal manschappen met een regiment infanterie van de Wehrmacht te vergelijken viel. Daarboven waren er meer territoriaal gedachte eenheden, Unter- gruppe en Gruppe, later (dat alleen bij de SS, niet bij de SA) Abschnitt en Oberabschnitt genoemd. Corresponderende benamingen werden gevoerd door de deze afdelingen leidende functionarissen; men zou al deze SS-Führer en SS-Unterführer met officieren en onderofficieren kunnen vergelijken, hetgeen voor de Waffen-SS ongetwijfeld juist zou zijn, maar voor een civiel korps als de Allgemeine SS kwestieus is; wellicht is de vertaling, die later in de Nederlandsche SS werd gebruikt, namelijk ‘SS-leiders’ en ‘SS-onderleiders’ nog de meest adequate. Welnu, evenals de SA kende de SS derhalve lieden met de rang van Scharführer (een ‘onderleider’ dus), Sturmführer (reeds op het officiers-, c.q. leidersniveau), Sturmbannführer, Standartenführer en Gruppenführer, meestal inderdaad hoofd van de in nomenclatuur bijpassende eenheid. De opsomming hier is niet volledig, en kort nadat de nazi’s aan de macht waren gekomen, werden de rangen nog met een aantal uitgebreid, en mitsgaders de hiërarchie verrijkt met Rottenführer, Oberscharführer, Obersturmbannführer en Brigadeführer, om er slechts de heift van te noemen. Daarbij kwamen nog een paar rangen in de sfeer van de officiersopleiding, zoals Standartenjunker.* In die rangen en in de indeling was er echter in de loop der jaren toch een zekere afwijking van de SA gekomen, en werd de koppeling tussen eenheid en de daarbij behorende leiders-rang losser. Zo werd een rangenstelsel gecreëerd, dat zich wel enigszins met dat van het leger liet vergelijken. Dezelfde agressieve en barokke termen, met de daarbij behorende rangtekenen op de kraag, werden in de gewapende SS-onderdelen, wat later dus de Waffen-SS werd, gebruikt. Daar heette een compagnie een Sturm, een bataljon een Sturmbann, een regiment een Standarte. Na 1941 werd dit losgelaten, maar neigingen van beroepsmilitairen in de (1) Tussen Schar en Sturm blijkbaar nog Zug, maar kennelijk niet altijd; bij de SA heette die eenheid, bestaande uit gemiddeld 3 à 4 Schare, een Trupp; bij de SS verdween deze benaming in 1934. (Best, Deutsche Polizei, p. 113, verder de bronnen in de volgende noot). (2) Frhr. von Eelking, Die Uniformen der Braunhemden, (S.A., S. S., Politische Leiter, Hitlerjugend, Jung- volk und B.D.M.), München, 1934, p. 6; Mollo, Uniforms Allg. SS, p. 20-21. Men zie voor cen volledige opsomming de Tabel van SS-rangen. Min of meer hetzelfde rangenstelsel hadden behalve de SA ook het NSKK en het NSFK. De Hitlerjugend had een in nomenclatuur volledig afwijkende hiërarchie. 26 DE ALLGEMEINE SS Waffen-SS om zich dan maar ook net als in het leger Hauptmann in plaats van SS-Hauptsturm- führer te noemen, onderdrukte Himmler krachtig. De enige concessie, die hij in dit opzicht deed, was toe te staan, dat SS-officieren in de rang van Brigadeführer en hoger zich aanduidden als: SS-Brigadeführer und Generalmajor der Waffen-SS, SS-Gruppenführer und General der Polizei enz.’ In 1942 werd, kennelijk om niet al te zeer bij het leger achterop te raken, een nieuwe, en na Reichs- führer-SS zelfs hoogste rang gecreëerd, namelijk die van SS-Oberstgruppenführer, gelijkgesteld aan een Generaloberst van het leger.* De rangtekenen bleven in principe gelijk aan de oude, van de SA overgenomen, rangtekenen op het bruine hemd van weleer, zij het, dat ook hier bepaalde ver- anderingen niet konden uitblijven.* De SS-schouderstukken werden op een gegeven moment in de gewapende SS door de leger-schouderstukken vervangen.’ Oorspronkelijk had de SS het SA-uniform gedragen, met dien verstande, dat alles zwart was behalve het bruine hemd, dat reeds in de Kampfzeit symbool van heilige overtuiging werd. Na de Machtübernahme werd de uniformering van alle nazi-organisaties uitgebreid met allerlei varianten voor verschillende gelegenheden: winter- en zomerkledij, groot en klein tenue, Ausgehanzug, etcetera, voor het partij-kader zelfs een Bürodienstanzug®; Goering persoonlijk spreidde zoals bekend de grootste extravagantie op dit gebied ten toon. Wanneer men ervan uitgaat, dat uiterlijke vormen zoals kledij geen toevalligheden zijn, mag men in dit verschijnsel wel een symptoom van ver- burgerlijking, beter gezegd van verzadiging der bruine revolutie, zien. De nationaal-socialisten hadden het erreicht, de machtsposities en de vette baantjes: het bruine hemd uit de Kampfzeit, de jaren van strijd tegen de Weimar-republiek, verdween nadien bijna geheel onder de ‘geklede’ tuniek, waarvan alleen de open kraag nog een klein stuk van het hemd liet zien. Bij de SS was deze tuniek zwart, en de ski-pet werd vervangen door een hoge, eveneens zwarte pet naar het model van de Duitse officierspet. Het zwarte uniform, konkrete uitbeelding van de SS, was compleet.” Het werd echter allerminst dagelijks gebruikt, behalve dan door de leden van de gewapende Leibstandarte-SS “Adolf Hitler’. De meeste dragers van het uniform waren immers de mannen van de Allgemeine SS, die, zoals de Reichsführer het wenste, ‘voll und ganz im Beruf’ werkzaam waren, en hun SS-dienst vervulden in het vrije week-end. Daar kwam dan nog één indoctrinatie-avond per week bij. (2) Voorbeelden daarvan o.a. in Rauters Personalakt (P 1); zie ook K. G. Klietmann: Die Waffen-SS. Eine Dokumentation, Osnabrück, 1965, p. 492. (3) Al snel (maar niet algemeen) geschreven, om verwarring met de rang daaronder te vermijden: SS-Oberst-Gruppenführer. (4) Men vergelijke Eelking, Uniformen der Braunhemden, p. 20, 21, met Mollo, Uniforms Allg. SS, p. 22-25, en met Org. buch der NSDAP 1943, Tafel so. (5) Zie p. 48, en de verwijzing daarbij. (6) Org. buch der NSDAP 1943, Tafel 13. Een onevenredig groot aantal bladzijden van dit werk worden gevuld, evenals dat met de tijd en de energie der nationaal-socialisten in het algemeen het geval was, met uitgebreide en minutieuze voorschriften over de diverse uniformeringen. Het verband tussen rechts- radicale stromingen en zucht tot uniformering mag bekend worden verondersteld. Typerend voor het nationaal-socialistische Duitsland is de vaak vermakelijke acribie, hierbij ten toon gespreid. (7) Ook hierin herhaalde deze ontwikkeling zich later bij de Nederlandse nationaal-socialisten. Funda- menteel moet de oorzaak daarvan gezocht worden in het slaafs volgen van het Duitse voorbeeld, dat zelfs tot in de meest futiele details altijd inspirerend wist te werken, maar ook in dezelfde psychologische context. Na mei 1940 dragen de NSB-ers ook bijna altijd de tuniek over het zwarte hemd, de Nederland- sche SS, pas in sept. 1940 gesticht, was meteen al zo gekleed. Zowel bij de Duitse als de Nederlandse SS valt er bovendien — verdere verburgerlijking — een voorkeur voor een wit hemd waar te nemen. (8) IMT 1992-PS. 27 DE SS IN DUITSLAND dan ook, bij antisemitische boycot-acties, bij jacht op politieke tegenstanders, waarbij SA en SS als hulppolitie opereerden. In het jaar van de Machtübernahme formeerden zich kleinere of grotere plaatselijke SS-groepen voor dit soort doeleinden, al dan niet bewapend. Sommige van deze groepen werden permanent, de leden ervan kregen zoiets als een min of meer geregelde bezoldiging, en werden ook wel in aparte gebouwen geconcentreerd. In die groepen lag de oorsprong van de gewapende SS, zoals men verderop nog zal zien. Van vrijwel iedere verplichting vrijgesteld waren de lieden, die honorair een rang in de SS be- kleedden, meest hoge functies in staat, partij, bedrijfsleven of algemeen-maatschappelijke instel- lingen uitoefenend. Na de oorlog legden zij uiteraard de nadruk op het honoraire en tot niets verplich- tende karakter van hun SS-lidmaatschap: het had niets te betekenen, men kon niet weigeren, het ging eigenlijk ongemerkt, iedereen deed het, enz. Wantrouwen in dergelijke commentaren (niet geheel ongerechtvaardigd) bracht geallieerde onderzoekers er toe te denken, dat er helemaal geen honoraire rangen in de SS waren, maar deze conclusie is onjuist. Zij, die honorair de rang van SS-Stan- dartenführer of hoger kregen, heetten Ehrenführer en voerden een apart distinctief en aparte armband (zelfs een soort tres); onder de genoemde rang heetten zij Rangführer. Die benamingen verdwenen echter weer in 1935, evenals de aparte distinctieven; de betreffende leden werden als behorend tot de staf van de Reichsführer geboekt In feite veranderde daarmee niets. Het leverde ook, zoals wij al betoogd hebben, voor de SS weinig op. Nog minder de instelling van donateurs, Fördernde Mitglieder. Misschien wel financieel, want er waren enige uiterst bemiddelde lieden onder, maar politiek gesproken hadden zij geen enkele betekenis, in tegenstelling tot wat later de Nederlandsche SS met haar ‘begunstigende leden’ te zien zou geven. De gehele SS-organisatie was territoriaal onderverdeeld in Oberabschnitte (elk daarvan weer in een klein aantal Abschnitte, hetgeen verder van geen enkel belang is). Deze gebieden vielen in het geheel niet samen met de grenzen van de regionale organisatie van de staat, met de Länder of de Pruisische Provinzen, maar evenmin met de Gaue van de partij. De Oberabschnitte vielen nauwkeurig samen met de grenzen van de Wehrkreise, de militaire territoria, die in beginsel elk een legerkorps voor de Wehrmacht leverden. Die tendens was al bij de SA te bespeuren?, maar gezien de traditionele strevingen in dat lichaam, zoals bij tijd en wijle de gedachte om een levée en masse te vormen als vijandelijke machten Duitsland zouden aanvallen, voor het leger niet eens zo verontrustend. Zodra echter na de liquidatie van Röhm en de SA-leiding in de zomer van 1934 de SS tot zelfstandige Gliederung van de NSDAP werd verheven, begon men hier de Wehrkreise consequent te kopiëren. Toen de Wehrmacht in 1937 het aantal Wehrkreise verhoogde, en daarbij de grenzen moest ver- anderen, volgde de SS de nieuwe indeling meteen tot in detail na. Men bedenke, dat de SS er al enige tijd professionele gewapende en gekazerneerde onderdelen op na hield, die ook naar het systeem van de SS-Oberabschnitte gelegerd waren. Men kan zelfs de tendens vaststellen deze onder- delen in of bij de zetels van Wehrkreise te legeren.* De lezer zal verderop nog meer gegevens aan- treffen, die naar dezelfde conclusie wijzen: een van de belangrijkste taken van de SS was de Wehr- (1) Eelking, Uniformen der Braunhemden, p. 23, 98; Mollo, Uniforms Allg. SS, p. 50; Dienstaltersliste der Schutzstaffel der NSDAP, Berlin, resp. 1935 en 1936; minder belangrijke honoraire S;S-Führer werden soms geregistreerd als behorend tot de staf van de hier na te noemen SS-Oberabschnitte (zie nr. 66, noot I). (2) Men vergelijke de kaarten van de SS-Oberabschnitte en de SA-Gruppen in twee werken, samengesteld door Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force. Evaluation and Dissemination Section G-2: Basic Handbook The Allgemeine SS (The General SS). E.D.S.JGI8 Compiled from Migd and MIRS (London Branch) sources, z.pl., z.d., en Basic Handbook The SA of the Nazi Party (Die Sturmabteilung der NSDAP). Brownshirt or Storm Troop Formations. E.D.S./G/r Compiled From Material Available at Washington and London, z.pl., zj. (3) Ermenhild Neusüss-Hunkel, Die SS, Hannover, Frankfurt am Main, 1956, p. 34. (4) A.v.,p. 37, 38. 28 DE ALLGEMEINE SS macht in de gaten te houden. Ongetwijfeld waren vooralsnog de SS-troepen veel te gering om eventueel met succes tegen het leger te kunnen optreden, maar het was een begin; en dan was er nog de door de SS beheerste politie, en de Allgemeine SS als een niet onaanzienlijke reserve. In de nieuw-verworven gebieden was er veel meer overeenstemming tussen de grenzen van staats- en partij-administratie, en Wehrkreis. Tijdens de oorlog telde Duitsland, met de geannexeerde gebieden mee, 17 SS-Oberabschnitte, en in de bezette gebieden nog een stuk of 4, waaronder Nederland (SS-Oa. Nordwest) en Noorwegen (SS-Oa. Nord), hoogstwaarschijnlijk nog een Oa. Böhmen und Mähren, wellicht ook Ukraine en Ostland (de Baltische landen). Hebben de laatste niet veel meer betekenis gehad dan die van rekruteringsgebied van daar woonachtige Duitsers voor de Waffen-SS, de Oberabschnitte Nord en Nordwest kregen weer politieke betekenis door de op- richting van niet-Duitse, ‘Germaanse’ SS-formaties, die strikt gesproken tot de ongewapende, politieke, Allgemeine SS behoorden. Zij waren zelfs tijdens de oorlog de enige politieke SS-forma- ties, die iets te betekenen hadden, aangezien de meeste leden van de Allgemeine SS onder de wapenen waren geroepen, waarvan weer het merendeel overigens aanvankelijk in de Wehrmacht dienst deed, niet in de Waffen-SS? Daardoor had in die jaren de Duitse politieke SS bijna niets meer te beteke- nen, en werd haar rol tot op zekere hoogte in andere landen overgenomen door de kleine, inheemse SS-organisaties daar. Maar die daling in betekenis van wat de oorspronkelijke SS was, was al veel eerder ingezet. Om te beginnen ontsnapte ook de SS niet aan een zekere massificatie. Ving Himmler zijn leiderschap over het nazi-elitekorps aan met 280 man onder zijn bevel?, bij Hitlers machtsaanvaarding waren het er al meer dan 50.000.* Juist toen uiteraard kwam de grote stroom opportunisten naar de partij, de SA en ook de SS toevloeien. Himmler beweerde later, dat hij ter wille van elite-vorming en selectie reeds in april 1933 de SS sloot, toen de andere nazi-organisaties hun ledenaantal nog zo indrukwekkend mogelijk wilden maken; in twee jaar zou hij een 60.000 man weer uit de SS hebben gezet. Hoe dit ook zij, eind 1938 telde de Allgemeine SS bijna 215.000 leden, de gewapende SS een kleine 23.500 man.® Bij het uitbreken van de oorlog was dit aantal niet wezenlijk veranderd.’ Over het algemeen week de beroepsverdeling in de SS niet veel af van die van de gehele Duitse bevolking. Duidelijk oververtegenwoordigd waren echter de handelssector (18% tegen 9% der bevolking), de ongeschoolde arbeiders (8 tegen 3%; wat betreft de geschoolde is er geen noemenswaard verschil), de ambtenaren (10 tegen 5%, verklaarbaar door de symbiose van SS met de politie). Sterk onder- vertegenwoordigd waren de vrije beroepen (1 tegen 6%), en vooral de agrarische sector met Io tegen 22%: één van de SS-idealen, de versmelting met het boerendom, de terugkeer van het goede bloed naar de bodem, leed in de Allgemeine SS duidelijk schipbreuk®; in een deel van de voor-oorlogse gewapende SS was evenwel weer het boerenmilieu bijzonder sterk aanwezig.” (1) Op dit punt zijn de opgaven zeer uiteenlopend. Wanneer men bovendien de Oa. Rhein| Westmark in zijn twee componenten verdeelt, zoals het Org. buch der NSDAP 1943, p. 427a, doet, waren er binnen de toenmalige Duitse grenzen dus 18 Oberabschnitte. (2) IMT 2825-PS. (3) IMT 1992-PS; d’Alquen, SS, p. 8. (4) d’Alquen, SS, p. 12. (5) IMT 1992Â-PS. (6) Statistisches Jahrbuch der Schutzstaffel der NSDAP. 1938, (Berlin, 1939), p. 16. (7) IMT 2825-PS. (8) Stat. Jahrbuch SS 1938, p. 107. De verschillende sectoren worden in dit werk naar aantallen in de SS (niet naar verhouding op de totale beroepsbevolking) elders gespecificeerd (p. 103-106). De samen- stelling heeft plaats gevonden op basis van beroepsgroepen, zodat de sociale stratificatie onvoldoende tot uiting komt. (9) Zie Höhne, Orden, p. 413. 29 DE SS IN DUITSLAND Met het stijgen van het aantal SS-leden in de loop der jaren was echter de functie van de Allge- meine SS naar evenredigheid gedevalueerd, behalve dan de functie als reserve. De veiligheidsfunctie, primaire taak van de SS, berustte thans in de eerste plaats bij de politie, die Himmler sinds 1933 in toenemende mate met de SS versmolt. En in het algemeen besefte Himmler heel goed, dat, geheel in de lijn van het karakter van de nazi-revolutie, hij eerst een deel van het staatsapparaat in handen moest hebben, voordat hij de SS een institutionele basis voor de verlangde machtspositie kon geven.! Het zwaartepunt kwam te liggen bij de door de SS geannexeerde delen van de staats- apparatuur en bij die speciale onderdelen van de SS, die de staatsorganen in zich opzogen, of bepaalde werkterreinen van de staat overnamen. In de Kampfzeit had de SS, bestaande uit lieden, die in hun vrije tijd hun krachten aan de beweging gaven, zijn nut bewezen. Na de Machtübernahme werd de SS salonfühig, door de gute Gesellschaft geaccepteerd, een uitgebreide, goed geadministreerde organisatie, nauw aan de nieuwe staat ver- bonden. Er bestond nu echter weinig behoefte meer aan lieden, die in hun week-end ‘einsatzbereit’ krantjes verkochten, sprekers op propaganda-bijeenkomsten beschermden, ontevreden partijgenoten afranselden, of achterklap over lokale notabelen aan de leider van hun wijkgroepje meldden. Juist toen na 1933 de Allgemeine SS de kans kreeg zich te gaan ontplooien, waren als politieke kracht haar uren eigenlijk al weer geteld. De amateurs moesten plaats maken voor de professionals van de zich vormende politieke politie, de gewapende SS-eenheden, en de SS-bureaucratie. C. SS en politie i. Sicherheitspolizei en SD Wij merkten reeds op, dat het in het wezen van de SS lag om de politie van het Derde Rijk te worden. Immers, de beveiliging van Fährer en partij werd doorgetrokken tot de staat, waarvan men zich meester maakte. Reeds voor dit gebeurde had Himmler dat in een rede voor de Berlijnse SS- leiding in juli 1931 als doel aangewezen: de SA was de ‘linie’, de SS de ‘garde’ en daarbij diende zij zich van partij-garde te ontwikkelen tot garde van het Duitse volk, ja, van het gehele noordse ras.? Dat hield in de eerste plaats de verovering van de politionele sector in, maar zover was Himmler nog lang niet. Juist in die tijd, medio 1931, dacht hij eraan een inlichtingendienst op te bouwen, en toevallig kwam hij in aanraking met een jonge man, die net uit de marine ontslagen was en een baan zocht: Reinhard Heydrich.? Voor Heydrich waren er twee mogelijkheden, een betrekking bij een zeilschool ergens in Sleeswijk-Holstein, of te München bij de leiding van de NSDAP, een partij, die hij niet kende en waarvan hij nog geen lid was. Ook voor Himmler waren er twee mogelijkheden: de jonge ex-marine-officier, die bij zijn sollicitatie beweerde iets van Nachrichten te weten*, of de (1) Vgl. Shlomo Aronson: The Development of the Bavarian Political Police as the first SS and State Authority in Nazi Germany in 1933, Jerusalem, z.j., p. I1. (2) Aronson, Heydrich, p. 79. (3) Reinhard Tristan Eugen Heydrich, geb. 7 maart 1904 te Halle a.d. Saale. 191920 lid van vrijkorpsen, in 1922 in de marine, 1926 luit. ter zee, 1931 uit de marine ontslagen. In dat jaar intrede in NSDAP en SS; 1931 hoofd van de SD, 1936 daarbij hoofd van de Sicherheitspolizei, sinds de creatie van het Reichssicher- heitshauptamt in 1939 Chef der Sicherheitspolizei und des SD genoemd. In sept. 1941 benoemd tot plv. (en feitelijk) Reichsprotektor van het protectoraat Bohemen en Moravië. Op 4 juni 1942 overleden ten gevolge van een moordaanslag. De Duitse represailles omvatten o.a. de verwoesting van het Tsjechische dorp Lidice en het fusilleren van de mannelijke bevolking. (Der Grossdeutsche Reichstag 1938. IV. Wahl- periode (nach dem 30. Januar 1933), Berlin, 1938; Aronson, Heydrich; Höhne, Orden, p. 456-459). (4) Nachrichtenoffizier kan betekenen zowel een officier, die inlichtingen verzamelt en spionage bedrijft, als iemand, die bij een verbindingsdienst (bv. de radioverbinding tussen schepen) werkzaam is. Heydrich, die in de marine het laatste geweest was, wist heel goed, dat Himmler het eerste bedoelde, maar liet hem in die waan (Aronson, Heydrich, p. 57, 58). 30 SSEN POLITIE politie-kapitein Horninger. Heydrich nu koos voor de nazi-beweging, Himmler voor Heydrich — een keuze, die voor beiden uiterst effectief bleek te zijn, al was het alleen maar, omdat later bleek, dat Horninger een spion van de Weimar-politie was. Toen de nazi’s aan de macht kwamen, pleegde hij in februari 1933 zelfmoord.! Men mag hieruit afleiden, dat het toeval ook een rol speelt én dat een zekere relativering van de gedachte, dat in het karakter van de SS in haar begintijd haar politionele en politieke rol van later noodzakelijkerwijs was opgesloten, op zijn plaats is. De ontwikkeling werd ook in belangrijke mate bepaald door Himmler, en door Heydrich, die thans begon met de opbouw van de /c-Dienst van de SS, later genoemd de Sicherheitsdienst des Reichsführers-SS of wel SD. Dat betekende niet, dat de zaken nu precies verliepen zoals Himmler en Heydrich zich dat voor- stelden. Zoals de nazi-beweging als geheel een afschaduwing van de staat wilde zijn en de staats- macht veroveren, zo wilde de SS zich van de politie meester maken. Die Wille zur Macht was niet alleen op ideologisch of organisatorisch vlak, maar ook op het meest persoonlijke niveau aanwezig: ‘Viele SA-Männer und Führer glauben, mit dem Regierungsbeginn der NSDAP seien sie besol- dete Offiziere und Unteroffiziere, jeder SS-Mann behauptet, dass er vom Tage der Machtergreifung an höherer, bezahlter Polizeibeamter, der SS-Führer, dass er Polizeipräsident sei, und Orts- gruppenleiter... halten sich für Regierungspräsidenten und Landräte vom Beginn der nächsten Reichstagswahlen an. Es herrschen hier allen Ernstes verwirrte Begriffe.’ 3 Maar zo gek waren deze verwachtingen nu ook weer niet of ze zouden voor een deel nog uitkomen ook. In deze conceptie zou de SD de politieke politie van het komende nazi-Rijk worden. Dit gebeurde echter niet, en wel voornamelijk om twee redenen. Toen de nationaal-soctalisten in 1933 aan de macht kwamen, kregen Himmler en Heydrich vooreerst in Pruisen geen voet aan de grond. Daar was het Goering, die zelf een politiek politie-apparaat, Geheime Staatspolizei (Gestapo) genoemd, schiep. De Reichsführer-SS en zijn SD-chef kregen pas in maart 1933 een kans om een voet binnen de deur van het staatsgebouw te zetten, en dan voorlopig nog alleen maar in de deel- staat Beieren. Toen de nazi’s in die maand daar de macht overnamen, werd Himmler benoemd tot hoofdcommissaris van de stadspolitie van München, Heydrich tot chef van de kleine politieke afdeling daarvan.: Het was een uitermate bescheiden begin, schril afstekend tegen de pompeuze wijze, waarop Goering eerst als minister van binnenlandse zaken, daarna als minister-president van Pruisen, en eigenlijk als een soort onderkoning van deze deelstaat, die de helft van Duitsland en bovendien de hoofdstad omvatte, zijn macht ostentatief uitoefende en er zichtbaar van genoot. Maar binnen een jaar had Himmler het klaargespeeld om hoofd van alle politieke politie-organen van alle Duitse Länder te worden. Sinds 20 april 1934 ook van Pruisen, want Goering had besloten zijn Gestapo aan Himmler te vermaken, eensdeels gedreven door angst voor Himmler en een tes:f dat de SS-chef onvermijdelijk de gehele politie toch in handen zou krijgen, anderzijds doordat hij tegen deze tijd Himmler als bondgenoot tegen de SA wilde winnen.” Wat er nu in feite was gebeurd, was dat Himmler en Heydrich de reeds bestaande politieke politie-organen hadden overgenomen. Weliswaar werden die door hen uitgebreid, genazificeerd, geünificeerd, om-georganiseerd, in SS- en SD-sfeer gebracht, vaak van SS- of SD-personeel voor- (1) A.v., p. 58 en p. 342, n. 123, hier steunend op naoorlogse verklaringen van de weduwe van Heydrich. (2) Rapport van de inspecteur-generaal der SA von Ulrich van 17 dec. 1931 aan de S$A-stafchef, geciteerd bij Aronson, Heydrich, p. 80, 81. (3) Aronson, Bavarian Police, p. 8. (4) Het hier gestelde is een vereenvoudiging, zij het geen ontoelaatbare o.i., van de uitermate gecompli- ceerde gang van zaken. Men zie daarvoor de litteratuur ter zake. 3I DE SS IN DUITSLAND zien, kortom, in mentaliteit, doelstelling en organisatie grondig en bijna onherkenbaar omgeploegd, maar dat veranderde niets aan het feit, dat de SS zich amalgameerde met een staatspolitie, die uit de pre-nazi-periode dateerde en daarvan toch nog enige kenmerken meenam, en dat de SD als zodanig eigenlijk buiten de deur bleef staan. Geheel zakelijk gezien zou men eigenlijk de SD best hebben kunnen opheffen, maar dat deden Himmler en Heydrich niet: de SD vormde een te waarde- vol tegenwicht tegen de in oorsprong niet SS-mässige of zelfs niet eens nationaal-socialistische poli- tieke politie — hoezeer ook de ambtenaren daarvan, die voor 1933 ook de nationaal-socialisten achterna hadden gezeten, thans tot verregaande collaboratie en identificatie met het nieuwe regime bereid waren, wellicht juist vanwege hun verleden. De SD moest derhalve blijven bestaan en daarvoor werd de volgende formule gevonden: de SD moest inlichtingen verzamelen, op politiek, economisch, religieus, wetenschappelijk en cultureel gebied, zowel over personen, organisaties als geestelijke stromingen. Met die gegevens zou de Gestapo (zoals de nu in geheel Duitsland geünifi- ceerde politieke politie genoemd werd) zijn voordeel kunnen doen. De Gestapo deed het executieve werk: de tegenstanders in het oog houden, arresteren, verhoren. De ambtenaren van de Gestapo werden zoveel mogelijk in de SS opgenomen met een SS-rang, die overeenkwam met hun ambte- lijke rang. Zij werden dan in de SS-administratie geboekt als lid van de SD.? Dat was echter een formele kwestie; lid van de SD in de reële betekenis van het woord werden zij daarmee niet. Wanneer zij in uniform dienst deden, diende dat het SS-uniform te zijn, met de letters ‘SD’ in een zwarte ruit onderaan op de linkermouw. Aangezien dit meestal later in de bezette gebieden gebeurde, burgerde daar de aanduiding SD voor de Duitse politieke politie in. In Duitsland zelf, waar normaliter civiele kleding werd gedragen, placht men over de Gestapo te spreken De mening, dat de SS in de vorm van de SD de politie had veroverd, leek logisch, en vond na de oorlog zelfs zijn weg naar de wetenschappelijke litteratuur*, maar is, inderdaad in deze vorm, onjuist. Himmler en Heydrich kregen een kans de politieke politie in handen te krijgen, en het vakmanschap van deze ambtenaren konden zij beter gebruiken dan het amateurisme van hun eigen SD-mannen. Daaruit volgde allerminst, dat SS en politie gescheiden bleven. In juni 1936 kreeg Himmler de functie van Reichsführer-SS und Chef der Deutschen Polizei (RESSuChdDtPol). Weliswaar stond deze figuur ‘persönlich und unmittelbar’ onder de Duitse minister van binnenlandse zaken®, maar daar Himmler reeds als Reichsführer-SS direct onder Hitler stond, betekende dit weinig of niets. Eerder andersom: later werd vastgesteld, dat de Reichsführer-SS und Chef der Deutschen Polizei (1) De klassieke voorbeelden daarvan: Heinrich Müller, voor 1933 medewerker van de politieke politie van München, specialist in marxistische organisaties, en Franz Josef Huber, idem wat betreft extreem- rechtse organisaties, met name de nazi’s. Beide waren geen of min of meer zelfs anti-nazi, hetgeen niet verhinderde, dat Müller later chef van de Gestapo werd. (Aronson, Bavarian Police, p. 3-7, 22-26). (2) SS-Dienstaltersliste 1936. (3) Zie p. 112 en noot I daarbij. (4) Vooral Neusüss-Hunkel, SS, die in de scheiding tussen de Gestapo enerzijds met executieve bevoegd- heden en de SD anderzijds zonder deze bevoegdheden ‘nur eines der zahlreichen Beispiele der bewussten Verfälschung, mit der... die wahre Funktion des SD getarnt wurde’ ziet (p. 10). (5) d’Alquen, SS, p. 22. (6) Best, Deutsche Polizei, p. 50; Buchheim, Anat. I, p. 55 e.v. 32 SS EN POLITIE ‘als solcher den RMdI. [Reichsminister des Innern] in allen Fragen seines Geschäftsbereiches vertritt und auch, soweit dieser berührt wird, an den Sitzungen des Reichskabinetts teilnimmt.’! Daarmee won de formeel ondergeschikte politiechef terrein op de minister, niet omgekeerd. Die nieuwe functie, chef van SS en politie, dient men echter niet als een personele unie op te vatten?, maar als een functie met twee aspecten, het aspect van de staat, gegeven in het begrip Chef der Deutschen Polizei, en het aspect van de partij (waarvan de SS formeel een aanhangsel was), gegeven in het begrip Reichsführer-SS. Het is van belang om dit te signaleren, aangezien later zich iets dergelijks zou voordoen, toen Himmler zijn vertegenwoordiger naar het door de Duitsers bezette Nederland stuurde. In het laatste geval zou echter deze symbiose eigenlijk louter verbaal zijn, omdat, zoals de lezer nog zal zien, daar de staatssector veel zwakker zou zijn dan de SS-sector. Dat was in het nazi-Duitsland van voor de oorlog nog niet het geval. Himmler vatte zijn nieuwe titulatuur dan ook allerminst als een personele unie op, maar als een hechte verbinding, van waaruit hij SS en politie verder met elkaar probeerde te versmelten. Om de stand van zaken aan de vooravond van de Duitse inval in Nederland weer te geven is het niet noodzakelijk de details van de verschillende stadia in dit proces weer te geven.* Eerst voegden Himmler en Heydrich de Gestapo en de Kripo, afkorting voor de Kriminalpolizei ofwel recherche, samen tot de Sicherheitspolizei (Sipo). De hele Sipo, dus ook de daarin opgenomen recherche, trachtte Himmler bovendien individueel aan de SS te binden. Alle Sipo-ambtenaren, hoog en laag, die aan de gewenste maatstaven voldeden, kregen de mogelijkheid aangeboden lid van de SS te worden. Dat hield in, dat zij na opneming een met de ambtenaarlijke positie overeenstemmende SS-rang kregen, en het SS-uriform droegen, wanneer het burgerkostuum niet in aanmerking kwam.® Dat had in de eerste plaats tot gevolg, dat de recherche in de politieke sfeer van de Gestapo werd getrokken. Dit bracht weer met zich mee, dat de sfeer van de criminaliteit, waarin de Kripo beroeps- halve werkte, ook uitgebreid werd tot de Gestapo, en vooral tot de houding van de Gestapo- ambtenaren tegenover hun slachtoffers, geheel in overeenstemming met zienswijze en streven der nazi’s om hun tegenstanders, communisten, monarchisten, joden of welke andere ‘staatsgevaarlijke’ elementen dan ook, op één lijn met misdadigers te stellen. In het algemeen werden trouwens weer beroepsmisdadigers tot de vijanden van de staat gerekend, daar ook zij een gevaar vormden voor de ‘geistige und rassische Substanz des Deutschen Volkes’, volgens de voorlichting van een der Sipo- ambtenaren aan zijn collega’s.® (1) Druckbogen für eine Schulungsgemeinschaft über die Grundlagen und den Aufbau des nationalsozialis- tischen Reiches van 15 feb. 1941, uitgegeven door de Inspekteur der Sicherheitspolizei und des SD te Hamburg, CDI 78 A. Zie ook Buchheim, Anat. I, p. 55 e.v. (2) Zoals Aronson, Heydrich, p. 326, nog enigszins doet. (3) Ziep. 105. (4) Deze zijn tot 1936 te vinden bij Aronson, Heydrich, nadien bij Buchheim, Anat. I. Voor de definitieve organisatie ook Best, Deutsche Polizei, en Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force. Evaluation and Dissemination Section G-2: The German Police. Prepared jointly by M.I.R.S. (London Branch) and E.D.S. in consultation with the War Office (M.I. 14 (d)). E.D.S./G/ 10, z. pl., April 1945. (5) In principe geschiedde de opneming in de SS dus op basis van vrijwilligheid, hoewel de sociale druk, bijvoorbeeld in verband met carrière-mogelijkheden, hier uiteraard veel groter was dan elders. Vgl. p. 38, noot I. (6) Geciteerd bij Höhne, Orden, p. 172, 173. Uiteraard kunnen ook andere motieven meegespeeld hebben, bv. de wens van Himmler om Heydrich, die nu de Sipo zou leiden, een groter gewicht te geven tegenover SS-Gruppenführer Daluege, de toenmalige chef van de ‘gewone’ politie, waar de recherche toen nog bij hoorde. (Zie ook H.-J. Neufeldt, J. Huck, G. Tessin: Zur Geschichte der Ordnungspolizei 1936-1945, Koblenz, 1957, I, p. 22). 33 DE SS EN DUITSLAND In september 1939 vatte Himmler de Sipo en de SD samen in een nieuwe organisatie, het Reichs- sicherheitshauptamt (RSHA). Enerzijds bleven de samenstellende delen onderscheiden: De SD bleef een inlichtingendienst, de Kripo een recherche met de daarbij behorende taak, en de Gestapo de politieke politie met executieve bevoegdheden. Het hoofd van de nieuwe organisatie, Heydrich, na zijn dood op 4 juni 1942 tengevolge van een aanslag door Tsjechische verzetsstrijders opgevolgd door de beduidend minder intelligente en invloedrijke Oostenrijker SS-Obergruppenführer Ernst Kaltenbrunner *, werd niet chef van het RSHA genoemd, maar Chef der Sicherheitspolizei und des SD (CdS). Men bleef de Sipo als staatsorgaan, de SD (vanwege het karakter van de SS als partij- formatie) als partij-orgaan beschouwen; de regionale organen van de Sipo en van de SD waren wel aan elkaar aangepast, maar niet zoals de centrales met elkaar tot één organisatie samengevoegd, zoals wij nog zullen zien. Vooral tegenover de buitenwereld bleef men van Sipo und SD spreken, vermoedelijk om de positie van de SD als enige inlichtingendienst van de partij niet te ondergraven. Later is hieruit wel geconcludeerd, dat de samenvoeging van Sicherheitspolizei en SD slechts een schijn-amalgama opleverde, en dat het Reichssicherheitshauptamt als zodanig weinig meer dan een naamgeving voor intern gebruik was.? Dit echter is bepaaldelijk onjuist. De scheiding tussen de SD met zijn partij-karakter en de Sicherheitspolizei met zijn staats-karakter was historisch bepaald, en op zichzelf geen camouflage. Het werd echter wel als zodanig gebruikt om tegenover de con- currenten van de SS het feit te versluieren, dat men sinds 1939 hard op weg naar een integratie was. Wanneer men dit niet in het oog houdt, valt het optreden van de Duitse politie in Nederland met zijn politieke implicaties niet te begrijpen. Dit moge reeds uit de structuur van het RSHA worden afgeleid, die wij hier volgens de stand van 1943 zullen weergeven: Het geheel was in zeven Amter verdeeld. Daar kwam in februari 1944 nog een Amt bij, dat echter niet het cijfer VHI kreeg, maar als Mil. Amt werd aangeduid; het was de vroegere Abwehr, de militaire inlichtingendienst van de Wehrmacht, die nu door het RSHA werd geabsorbeerd. Ook werden er in die laatste periode van het nazi-rijk nog twee onbelangrijke afdelingen als Amter aan toegevoegd, namelijk een Amt N (Nachrichtenwesen, hier in de zin van telex- en radio-verbindingen) en een Amt S (Sanitätswesen) .* De Sicherheitspolizei nu werd ondergebracht in de Amter IV en V, met dien verstande, dat de Gestapo thans, onder blijvende leiding van de inmiddels tot SS-Gruppenführer und Generalleutnant der Polizei opgeklommen Heinrich Müller, Amt IV werd, onder de officiële titel: Gegner-Erforschung und -Bekämpfung. Men bleef, uiteraard, van de Gestapo spreken (de officiële aanduidingen van dit Amt en van de andere Ämter laten wij verder als volmaakt onbelangrijk weg; in het spraakgebruik drongen zij nimmer door). De Kripo, geleid door de met Müller gelijk in rang staande Arthur Nebe, werd Amt V. De SD kreeg twee, en goed beschouwd eigenlijk nog meer, Ämter toegewezen. In de eerste plaats (1) Ernst Kaltenbrunner, geb. 4 okt. 1903 te Ried (Oostenrijk). Dr. jur., advocaat. Carrière in de (illegale) Oostenrijkse SS, in 1937 leider ervan. Na de Putsch tegen Dollfuss medio 1934 ruim een jaar in gevangenis en (Oostenrijks) concentratiekamp. Bij de Anschluss in maart 1938 Staatssekretär für die Sicherheit van Oostenrijk. In januari 1943 (!) benoemd tot hoofd van het RSHA. In 1946 door het internationale militaire tribunaal te Neurenberg ter dood veroordeeld en opgehangen. (Grossd. Reichstag; Hitlers Lagebesprechun- gen. Die Protokollfragmente seiner militärischen Konferenzen 1942-1945. Hrsg. von Helmut Heiber, Stuttgart, 1962, P. 944; Who's Who in Germany and Austria, uitgave van geallieerde inlichtingendien- sten; stand omstr. maart 1945; IMT XXII, p. 536-538, 588). (2) Zo Höhne, Orden, p. 237. (3) Elk Amt ineen Hauptamt van de SS (en vaak ook bij andere nazi-organisaties) placht met een Romeins cijfer te worden aangegeven, onderafdelingen daarvan (in het RSHA Gruppen genoemd) met een letter, onderafdelingen van een Gruppe (meestal Referate genoemd) met een Arabisch cijfer (H 1176). (4) IMT 2346-PS. 34 SS EN POLITIE Amt HI onder SS-Brigadeführer? Otto Ohlendorf. Dit was eigenlijk de ‘echte’ SD, de binnenlandse afdeling dan. Amt VI, eerst onder SS-Brigadeführer Heinz Jost, later onder de jonge SS-Oberführer Walter Schellenberg (de instigator van het zg. Venlo-incident in 1939), was de SD-buitenland, de politieke, economische, culturele spionagedienst van Duitsland. ‘Buitenland’ dan op te vatten als territorium, dat niet door Duitsland beheerst werd; de bezette gebieden vielen niet onder Amt VI, maar werden bestudeerd in een speciaal Referat III B 5 van Amt III. Amt VII, aanvankelijk onder leiding van SS-Standartenführer Prof. Franz Six, later onder een zekere SS-Obersturmbannführer Dr. Paul Dittel, hield zich met “Weltanschauliche Forschung und Auswertung?’ bezig, had een weinig belangrijke taak, maar kan als een verlengstuk van de SD worden beschouwd. Het restant van de Abwehr, dat als Mil. Amt in het Reichssicherheitshauptamt werd opgenomen, kwam in personele unie met Amt VI onder leiding van Schellenberg te staan. Kort gezegd bestond het belangrijkste deel van het RSHA dus uit: Amt III: SD-Binnenland, Amt IV: Gestapo, Amt V: Kripo, Amt VI: SD- Buitenland; en voorts nog wat nakomertjes.? Daarbij waren twee andere, nieuw Ämter gecreëerd, namelijk Amt I, dat de titel droeg: Personal, Ausbildung und Organisation, en Amt II: Haushalt und Wirtschaft. Mede uit deze afdelingen wordt het duidelijk, dat het Reichssicherheitshauptamt niet alleen maar een samenvoeging op papier van Sipo en SD was, maar wel degelijk een nieuw, in vrij hoge mate geïntegreerd apparaat — zij het dan dat niet de SD de Sicherheitspolizei in zich opzoog, maar eerder omgekeerd. Niet alleen waren deze Ämter I en II, die het beheer van het gehele apparaat tot taak hadden, bij de schepping van het RSHA in 1939 voortgekomen uit een samenvoeging van verschillende afdelingen van de Sipo en van de SD?, uit de samenstelling blijkt, dat hier een volkomen vermenging van de twee vroegere organisaties, zowel personeel als administratief, heeft plaatsgevonden.* Trouwens, ook in de Amter III en VI, de SD dus, kwamen ambtenaren van de staatspolitie terecht, terwijl SD-functionarissen in de Amter IV en V hun carrière vervolgden, zoals bijvoorbeeld de chef van het Judenreferat in Amt IV Adolf Eichmann? Het Reichssicherheitshauptamt was niet alleen een dépendance van het ministerie van binnen- landse zaken, het was ook, en dat in de eerste plaats, een Hauptamt van de SS. De binding aan het ministerie raakte vrijwel geheel in het vergeetboek. 