VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
ge HET. ARDENNENWOUD, VAN LOUISE BRACHM AN, Vele dient een prijsje. In dat woud vond eene Jieve wedu- we haren getrouwen minnaar, het voorwerp harer eertle liefde, dien zij voor doad had gehouden, en die daar uy kwijnde in eenzaamheid, omdat bij haar crauweloos bield, Zij vond hem, dien zij niet: zocht, als bij toeval en met moeite. Maar nu volgde fpoedig de opheldering en bet geluk. X. 8, Dg (Nemesis, van dezelfde, Een jongman, die enkel voor ‘de pret een’ braven ongen bij een lief meisje den voer igue, ea alleen uit de grap om haer vrijde , kreeg loon maat verdientte; want deze ftoofde hem bij de sijke Gravin, op wie hij- gerekend bad, in goeden ernst dezelfde kool, . “Deze verzaineling kuonèn “wij alzoo, als cene onfchadelij- ke eu over %« -geheel niet onbehagelijke leetuse, we ur prijzen, E ‘Kort Oveizigt vande Gefohiedenis der Kerk, bi sonder Soor - enigzins geoefende’ Leerlingen, die verlangen kunne Chrise telijke Belijdenis af te leggen; door je We C TENCKINCK, Gereformeerd ` Predikant te Zaandam (Oostzijde )e Te Am- flerdam s bij J. vander Hey. 1818. 2n kl. 3vo. 6o Bl. f :-6-: Wi prijzen het doel van den Eerw. TENCKINCK met dit gefchrift, -eu geven :gaaspe san hetgelve, over het g> _ beel, onzen lofe Wij erkennen ,pok gereedelijk, dat ee. a =- ~ . ker? . Je W. C. TENCEINCK, KORT OVERZIGT. Goy kort overzigt niet anders, dan oppervlakkig, zijn kan, en ‘flechts voorname gebeurtenisfen kan sanftippen. Maar, naar ons oordeel, behoort het toch, ia zoo ver, volledig ze zijn, dat het geene hoofdpunten onaangeroerd lsat, of al te ving- tig overfprimgt. Ook moet het, als Kerkgefchiedenie, van. de wereldlijke niets esecr behelzen, dan tot den fehakel der ge beurtenisfen voltrekt behoort, en of op de kerk van in» vloed, of het gevolg van haren toeftand was. Dit au is, wat de Christelijke kerkgefchiedenis betreft, hier over het geheel vrij wel in acht genomen; maar de vroegere is, in die opzigt, gebrekkig. Deze moest, uit haren aard, ten miafte tot op MOZES toe, gefchiedenis van den Godsdienst zijns ‘dock daarvan worde niets gerept, en van Mozes tot op CĦRISTUS is zij veel meer wereldlijke, dan kerkelijke goe {chiedenis, In eene nadere: uitgaaf zou dit kunnen - worden verholpen, door het noodig berigt wegens de vroegere be- deeclingen van den Godsdienst en de Goddelijke openbarirte gen, en wegens het licht, door de Profeten tot verbetering der Joodfehe vooroordcelen aaugebragt, enz. Bij zulke gee legenheid konden ook, hier en daar, vraag en antwoórd wat gevalliger op elkander pasfend gemaakt worden, door ntet dezelfde woorden te herhalen, zoo als, op. bl. 40, het ant- woord van vr. 4 en vr. 5, en, op bl, 57, het antwoord van Vre 9 en Vr. 10. 3 FIposaseuvgara of cerfle Onderwijs in de Griekfche Taal. Door Ce ENKLAAR, Conrector der Latijnfche Scholen te Nijmé- gen. Te Nijmegen, bij de Wed. J. C. Vieweg en Zoon. In gr. 8v0, 170 Bl f 1-10-: ` He is niet noodig, dat wij herhalen, hetgeen wij bij de aanmelding van eene Griekfche Spraakkunst voor de fcholèn, door Mr. DORN SEIFFEN, gezegd hebben, (Letteroeff 1816. No. IX. bl. ger.) ten aanzien van het nuttige, det het onderwijs in de onde talen met het Grieksch heginne, ‘en het heilzame alzoo van zoodanige onderwijsboeken ih het Hollandsch gefchreven, als ons door gezegden Heer gè. geven was, en ook nu door den Heer eNgLAAR gegeven “wordt. Het tegenwoordig leerboek vooronderftelt volftrekt ges o4 C. ENELAAR, ONDERWIJS IN DE GRIEKSCHE T44L, geene: kennis nog van die algemeene taalgronden, welke mer | door. vroeger onderwijs in het Latijn verkrijgen moet; eu de kundige ENKLAAR verkiest bij zijn onderwijs in de cor - Jugatiën eene tafelawijze voorftelling, die zee van voorbeel den vermijdende, welke in vroegere leerboeken natuurijk deg | Jeerling moesten affchrikken, en heeft eindelijk bij de for- mering der tijden eenvoudig en geleidelijk de analogie in het oog gehouden. Hij beeft die boek minder voor het van buiken leeren gefchikt, “maar wil, dat het door den meester met de leerlingen gelezen en herlezen worde; en darove dan worde gefproken; waarbij het gemakkelijk word:, bee een en ander sn het geheugen te prenten, en, is het odg, | van buiten te leeren. Om herhalingen voor te komes, is dit | eerfte onderwijs in geene meerdere leesboekjes gefpws, maar aan het oordeel van iederen onderwijzer overgelsten, wat voor eene eerfle, tweede of derde lezing dieen is. Wi verwachten voor meergevorderden een tweede fchoolboek, tot hetwelk den ook, gelijk de Schrijver te regt zegt, het onderrigt ın de dialekten behoort. Bij dit eerite code: wijs herinnert de Heer eNKLAAR aan den. Mferhadus admirabilis van CATTIER,of het Gazophylacium Graecorum , hetgeen kier „den onderwijzer van veel nut kan za, gelijk wij over % geheel dit ichoolboek der aandacht van alle onderwijzers ig de Griekfche taal ern(tig aanbevelen; welke aanbeveling ze kerlijk krachtig aangebonden wordt door den in de voorrede betuigden dank gan de Heeren VAN LENNEP en Tes BRINK, die den Schrijver eene en andere aanmerking var delijk mededeelden, waardoor hij deze en gene onnaaastéi- righeid in zijn opttel nog vóór de uitgave kon verberertn. Her Palais Royal, of de gerijfelijke Meisjes, enz. enz. Een Werk dat zediger is als men denkt. De Fader zal de ie- zing van hetzelve aan zijnen Zoon toeftaan. Te L. beemel, bij J. Noman. 1818. Zn kl. 8vo. 110 BL f:- MW 8 Da zullen er dan ook Vaders naar zijnf — Franfche wijze. Franfche eere. Bij den Hollander een bordeelboekje , dat, ook — voor den wellusteling, niets aanlokkends heert, en me » Zediger,” maar oneindig morfiger is „als (dan) men denkt.” = Foei den fchrijver of vertaler, foei den drukker, die tuig in de wereld fchopt l BOEKB BESCHOUWING. Dè tegenwoordige fois ter Oriekfehe Kerk ån ‘Rus land, ’% kort + begrip van de Chris: elijke Dagen) EE pvergezci. pn cene Trains over de kerkelijke 3 {n rigtingen in Rusland, ef, een daghang/ek; hepr allen- de den oorfprong en de vorfchillende Jekten der. Russ ` , ffche: Disfentens, door Re PINKERTON. Uit hok Engelsch vertaald. Té Haarlem , bij J. Le Augustini, ` %18 Es èr 8vo.!f. gese Go D e twéede hoòfdafdeeling der Christenkerk , bekind ‘onder den mimi van: Oosterfohe ef “Grick/che ‘Christe: nen, en welke, zoo men ook de Disfenters en de Mos hophjfi ten üaaronder Hekert, Btntrênt 43 (en in Rus- dand alleen tuim 33) milltoenen menfchen bedraagt; Is in hare leet W kerkgebr{iken in Zuropa over i alged meen nog weitig bekend. De Reizigers, die hare oms Aagtige plegtigheden doof onkondige Priesters zien vers figten, geven ons daarvan éen zeer engunftig denku beeld, Zoú het ethtér billijk zijn, b: v-,' dè leer: eff Eerdienst der Hetvormden vit het jammerlijk gezang (A DA placet) en het fomtljds niet minder jammerlijk gez preek op menig’ afgetegéh: dorp: te: beoordeelen? En hebben’ de ‘Reizigers’, dik den “Grfekfchén Godsdienst zoo onguriftig beoordeelen, wėl immer “gelegenheid get had, hoogere’ Geestelijken die: Kerke , b. v; van deh berg Athos vaw Moscow of Petersburg , te fpreken of te hooren? Recénfert althärfs bekent openhartig’, dat bij hem Met: vooroordeel tegen de Griekseh : Ruififche Kerk, ’t welk hii-aën:de bijnd:brërkenttem meide getui- genisfén-van:#6b Wele Reizigers të- daúkët hdd, dl Beer diep zat; en dat hij nog- dikwijl& ,-Onèter de Iékidg ven ` BORKBRSCH. 1818. NO. 344 R t bet 606 PLATOW het voor hem liggende werk, ‚zichzelven afvroeg: Maar hoe kqrńt ; ‘dit toch met d ; dièrlijke domheid der Pope's overeen ? ’Dit is immers “pijbelsch, Christelijk, ziene- | mend! Zou ook de Vertaler; PINK ERTOw,de Kerk, die: Nij-wilde doen kennen,:en waarin hij zeker vele vrienden telt, een weinig. opfchikken, een weinig as- glijzren? — Maar. deze verdenking moest verdwijna doos de verzekering diens Vertalers, Cwelken wij alle reden hebben voor een’ gemoedelijk’ en waarheidlievend’ mäh, “te houden) dat hij-a/le Pogingen aangewend heeft, om We Wenkdeelden van het Ôorfpronkelijke gesrenndijk over té Brengen , en niet zelkh de Rieschheid ses & da- delijkheid ‘heef? öpgeofförd. STAAT DER GRIEKSCHE KERK IN RUSLAND. 609 Christendom, en bijna geheel geene cantroverfd te vit» den. Van dit ftokpaardje der oude Katechismusf{chrijs wers maakt ‘zieh deze in ééns af, (bl. 214., 215) doot het verfchit der Roomfebe, Lutherfche en Hervormde Kerken -mei de- zijne koztelijkaan te wijzen. (Het {precks van zelve, dat wij de verdediging des Christendoms tegen bet ongeloof, die hier dikwijls voorkomt , ‘geena eentroverfe NOMED. ) == Dorh: laten wij den Leger eon meer geregeld denkbeeld van dit merkwaardige boek geven. a 3 Nn Na een vlugtig overaigt van de Gefchiedenis dez Griekfche Kerk in Rusland, geeft ons. de Anleidling des Vertalers ‘een denkbeeld, vooreerst vab de fchalen:of seminariën, voor zonem der Geestelijken , haren fnellet aanwas (federt 1764 van Gooo tot 26,000 leerlingen}, herhaalde verdubbeling van bezolding (federt 1264 van 38,000 tot 362,000 roebels) , maar gebrek aan boeken 3 ’ Spreekt dan van de Rusfifche Geestelijkheid zelve, vete deeld in geordenden, of Kloostergeestélijken, die niet ‚trouwen mogen, en wereldlijke Priesters, die trouwen moeten, doch flechts ééns. Tot de eerstgenoemden bee hooren de hoogere rangen van Bisfchop , Aartsbisfchop en Metropolitaan, te zamen Arcaires genoemd. De Geestelijkheid is vrij van belastingen. De Schrijver leidt ons vervolgens rond in een Gedeksch kerkgebouw, en wijst ons in den langdurigen openbaren Godsdienst, door de ongemeene uitgebreidheid der Liturgie veroote saakt, de reden van het fchielijk fpreken des Priesters aan. Voorts wordt nog gehandeld over de Griekfehe monniken (alten van de Bafilius- orde) , over de hooge fte waardigheid in de Kerk , thans zan de Heilige Wetgee vende Synode. toebetrouwd. In eerie belangrijke Noot Cbl. 39)- vindt men eene opgave der Bevolking en bez volkbaarheid van Rusland; vier- en -veertig mìlltoenen de eeríte, en zeshonderd de tweede, Welk een Rijk f De Christelijke Godgeleerdheid zelve is niet ‚ Op de gewone wijze, in vragen en antwoorden verdeeld a maa? doorloopend onderwijs, met eenige weinige vfagen, Oe ra als 68 «7 PEAROWE A ra als“ fieels: voor » fommige hoofdttukken. Dit onderwijs is zeer goed en geleidelijk, door eene gepaste aanhe- ling van bijbelplaatfen. De korte inkoud van ‘ieder hoofdftuk volgt achter'de vraag of het opFchrift. Het cerite deel bevat den zoogönaamden Natuurldken Goäs= dienst, tér voorbereiding tot het Evangelie, namelijk door het befef ouzer chuld en ellende, als gevaltene en ' bedorvene ‚zondaars , die: ons doet uitzien naar yeris- fing. al over JEZUS CHRISTUS, de leer der verlosfiog, en het gelopf, met de verborgenheden, handelende. Vooraf gaat een betoog, dat de H. Schriften het woord van. God zijn, (uit voorzéggingen , heiligheid der ge- boden, en wonderen.) Jezus cuHaistTus Ís de gebeele kracht en inhoud der H. Schrift. ` Doch de Kerk, naar Hem genoemd, kan in drie toeftanden bee. fchouwd worden,’ waarvan ADAM, MOZES en de Heiland zelf de uitftekende punten zijn. Hierop wark de Geloofsbelijdenis der Apostelen , met de bijvaegte gen der Niceefche Kerkvergadering, omftandig doorge- loopen , en daarbij nog al tamelijk lang bij de kerk vere toefd.- Zeer opmerkelijk zijn de woorden op bl. gar, 922. „ CHrisTus alléén is het hoofd van dit be- „ ftuur en dezen dienst der Kerk, dewijl, gek Ei » de grondlegger en itichter zijner Kerk is, Hij zoo » ook derzelver éénig, onafhankelijk regeerder is, „ die haar, door zijn woord en ‘zijnen geest, onzigte » baar regeert. , Gevolgelijk kan de Kerk, in zaken, „ die het wezen des geloofs betreffen y niemand, dan „ alleen Hem en het duidelijk: getuigenis van Gods » woord , eerbiedigen en gehoorzamen.” Bij zulke gronde beginfelen is eene vereeniging der Oosterfclre Kerk met STAAT DER GRIEKSCHE KERK IN RUSLAND.. 609 03 le Protestanten zeer mogelijk, en ook wenfchtelijk, — ip het punt der verdienftelijkheid van goede werken en ler.regtvaardiging is de Grick/che Kerk het ééns met tet Protestantífche gevoelen, en verwerpt althans ge» weel het overwerken voor den ichat der Kerke, waar- toor de Heiligen nog al een aardig kapitaaltje moeten heba sen overgewonnen, ’t welk in de aflaten rijkelijke in- :eresfen ‘geeft. Men loopt nog hoog met die veelal )nchristelijke Sanhedrins , onder den naam van Kerk vergaderingen fomtiĳjds zoo bloedig bekend. De vere ‘orgenheden (Sacramenten) beflaan de laatfte plaats in lit deel; doop en avondmaal zijn de twee Yoornaamfte nn uithekendes vormfel en boete behooren aan alle Christenen ; maar ordening , het hüwelijk en de heilige plic zijn niet voor allen verbindend, bl. agr. )- Bij de- ze vijf laatite plegtigheden geeft de Eerw. Vertaler ona jer den tekst vrij belangrijke ophelderingen. Het avond. naal wordt in beide gedaanten, door indooping van jet brood in den drinkbeker, uitgereikt, ook aan kine ieren, zoodra zij gedoopt zĳn. „ Ik weet niet,” zegt je opfteiler , bl, 240, „ wat de bĳĳgeloovige Paus, in „ den geduchten dag des oordeels, ter verantwoording „ Zal kunnen zeggen, dat hĳ, lijnregt ftrijdig met het „ bevel des Heeren, den drinkbeker. des avondmaals - „ den leeken onthouden, en hun het avondmaal alleen » in ongezuurde ouwels: uitgereikt heeft.” De Grieke fche Kerk gelooft de Transfubflantiatie, die, volgens jen Vertaler, in de middeleeuwen daarin is binnengee lopen, Het heilige oliefel wordt meer in den geest van Apostel JacosBus bediend, (Jac. V: 14, I5.) Jan in de Room/che Kerk ; fchoon men bekennen moet, Jat deze plegtigheid, na het ophouden van het wona dervermogen der eerfte Kerk, geheel niet meer te pas komt. Voorts wordt nog, hoewel kortelijk, van de pverleveringén gefproken; en hier is zekerlijk, door eene onbegrijpelijke menigte, veelal ijdele plegtigheden, de nachtzijde der Griekfche Kerk, die echter meest in t oog valt, en hasr. dus ook wezenlijk bij velen, die © Rr3 niet \ adh n PLATOW niet tot heren geest dobrdrongen, in een onguâftig licht heeft moeten ftellen. Het tot nu toe afgehandele de befchouwen de Aush/che Godgeleerden ; als betroo- rende tot het geloof; de opftanding der dooden en hee eeuwige leven betrekken zij tot de ope, en de wet tot de Jiefde. De wet der tien Geboden is dus het Jaatíte gedeelte van’ dit leerboek; en onder die wet wordt, volgens der ouden leertrant, de geheele zeden kunde. gebragt, die hier vrij volledig, en zelfs in klei ne bijzonderheden, wordt voorgefteld, Dus wordt b. v. (bl. 347), bij de uitlegging van het negende Gebod, de listige kwaad{prekendheid, die een’ ander’ wil {chij nen te prijzen, oncmaskerd. Koreriwoekeraars en dag- dieven worden zonder genade in de CasAegorie der dio ven geplaatst, (bl. 338, 341, 342.) De liefde des Naasten wordt deels tat het vijfde , deels tot het zesde Gebod bettokken; het. eerfte althans is vrij onnatuur- lijk , daar onze Naasten toch onze Ouders niet zijn. Omtrent het tweede Gebod, over den beeldendienst ‘handelende, tracht de Aartsbisfchop wel het gebruik der fchilderijen, (niet ftandbeelden) welke de Griekfche Kerk in hare tempelgebouwen duldt en ter vereering doet plgatfen, te verdedigen; maar is tevens zeer be dacht, om voor alle bijgeloof en afgodifche vereering te waarfchuwen ; ook wordt er (bl. 302) wel degelük een groot ondérfcheid gemaakt tusfchen de vereering van de (childerij des Zaligmakers en die der Heiligen, terwijl men er bijvoegt: „ Niettegenflaande alles, wat „Er gezegd is, kan deze wettige en heitige vereering `» vande fchildergeu tot de gruwelijkfte zonde van Af- » goderij òverflaan, wanneer iemand hoopt op, of al n» Zijnen eerbied bepaalt tot de heilige fchilderijen , en n» op hare ftoffelijke zelfftandigheid vertrouwt.” — Het eben wordt befloten met het onderwijs wegens het ds zijnde eene korte paraphrafe van bet Gebed des en Met wezeplijk genoegen zal men dus in dezen, zoo c. Schijnt algemeen in Ausland ingevoerden , Karechte- :. mus STAAT DER GRIEKSÈEE KÜRkK IN RUSLAND. Öri nus : ziën,- dat’ de ‚hoogere 'Giestelijkheid tiet” alleen iekonde begrippen ‘van Het wde Christendom heeft, waar die ook, bénevens - eén”’vraarachtig Ehristelijken reest > “onde hare tee én Portit të verfpreiden, Wane rekr” men ‘door de fchors der plegtighede, die op ziche etve niets bêtëekent, heenziët,.zóo öńtwáarť men hier het genoegen, en blijde hoop" in de toekomst, een Christendom zoo zúiver als ŁUTĦER eN ZWINCLI n bunren tjd immer gelieerd hebben! * Geen tot in de Hiepfte Het verdoemen van ândersdenkenden , geene fer dès van’ ÏTyerisfche Anathema’s ; maat de leer der vere voening s ‘des geloofs „der deúgd , ‘en der noodzakelijke , teid vari Gods onderfteanehde genade, veelal mer de sigene woorden der HI. $. vóörgefteld, Geen dagelijksch misoffer; hiervan fchijnt de ‘Griekfche Kerk niets te weten, fchoon de Priester dagelijks het avoidmaal ge- ruikt. Geen verbod van het lézen dér H. $. im de moedertaal (fchoon' het vreemd is, dat de Rusfen huns jen’ Bijbel. nog aleen in de verouderde Slavbmfche, en ziet in de nieuwere Rusf/che taal kufneh dezen)} goch despotismus der Kerk, of vah:EEn kerkelijk Opperhoofds zeen winstgevend vagevuur ; geene bekering door vaur n zwaard. Integendeel wótden alle deze. ptmiten uls lwalingen des Pausdoms opgenoemd, en :ftellig afge ceurd, even zoo wel als de ‘Confwbflantibtie der La herfthen en de Predestinatte der’ navolgers van KALt VIJN, 1. Eindelijk is hier nog de nieuwere fekte der Martinis- ten, ook eene foort van Mystiken, die. echter niet uite fluitend pit de > Griek Kerk. fehijar. voortgekomen k zijn, J E Zie ste sta edriedaar cen oorloepend verflag dezes, voor de Ker- kelijke Gefchiedenis belangrijken, werks ; te belanguje ker voor ODS, gelijk de Uitgever te regt aanmerkt, laar onze tegenwoordige betrekking tot Ruslagd, door le fiaauwe vérbiridtenis der beide doorluchtige Vorftén- ìuizen, ors mataurlijk meer belang in hetzelve doet teilen, en daar ,-mag men er bijvoegen, de ongemeene werkzaamheid der Bijbelgenootfchappen onder AL Ex- ANDER, 's begunftiging , en de reuzen{chreden van dat Rijk in befchaving, de. aandacht van geheel Europa verdienen, De Vertaling is vloeiend en wel. nge, De- Kerkhervorming, befchouwd als het werk des Heen ren, in eene Leerrede, naar aanleiding van HAND. XI: ara, gehouden te Rotterdam, den aden Nov. 1817, door je Ce VORSTMAN, Evangcliedienaar dij de Hervormde Gemeente aldaar. Te Rotterdam > bij M. Wijt. 1818. In gr. Svo. 51 BI f :-11°: et komt ons niet voor, dat deze Redenaar veel tijd en vlijt aan het opftellen zijner leerredenen te koste legt; immers , naar het volbrengen van deze zijne, zoo als hij zegt, wel nies zeer gemakkelijke, maar toch nieg onaangename, taak te oordeelen. Althans waren wij blijde, toen wij zijn Eerw. geklommen zagen, Jangs het moeijelijk , feil, en duifelig - makend flingerpad der saak-volle gefchiedents zoo hoog op den berg , waarop hij met zijne toehoorders wezen moest, om het veld over zien en de hand des Heeren te kunnen bemerken. Met even groot genoegen, daar wij dezelve op de laat- te bladzijde vonden, zagen wij de opwekking aan de Gemeente, om op te flaan „ en alsoo flaande eerbiee » diglijk te zingen, hetgeen men, maar dan zeker op » beter toonen ,”? (en zonder zoodanig eene voorafgaan- de leerrede) „ nu welligt ook in den Hemel zingt : Gez. p XLVI: 48,” - © Rr s De Sri © HERVORMINGSLEERREDENEN, - ` De herficiling van het Christendom door de Heryor- - ming; of Leerrede over Rom. XII: van, op den “eden Nov. 1817. Doór D. VAN. DER LOO, Pre» dikant bij de Hervormde Ch Christelijke Gemeente te Montfoort, Te Amferdam, bif- G. v van Dijk. 1817, da gr. bvo. 54 Blf s-9ger D. Gezangen Vin dezen bekwamen Redenaar, te de zer gelegenheid vervaardigd , zijn in aller handen; deze Leerrede werd door vele bezitters van dezelve, en voore al door ’s mans Gemeente, nu ook verlengd. Zä doet den fteller geene oneer aan, Het denkbeeld: den faxt van kennis, godsdienst en zedelijkheid, vóór, bij en na de eerfte invoering van het Christendom , met den toeftand bij de Kerkhervorming te vergelijken, is geluk- kig gekozen, en met oordeel uitgewerkt. Haâd zich de Leeraar echter bĳ eenige hoofdpunten bepaald; meer, wat het eerfte betreft, vooronderfteld, zich daarom bee paald tot enkele wenken, en dadelijk dan bij ieder pent het tweede behahdeld, — zoo had hij zich meer kur nen bekorten, eñ, onzes inziens, omderhoudendcr a treffender kunnen fpreken. Dan, het fchĳnt, der & fynodâje bepaling, dat vooral de gefchiedenis in bi voormiddaguur behandeld worden moest, hèm terug hield van zoodanig plan. Maar nu is toch het eerfte “deel, dunkt ons, te uitvoerig naar de rydsgelegenheid , en de toepasfelijke aandrang al bijzonder kort ; en geeft deze leerrede meer, dan de titel opgaf; hoezeer men ook dat meerdere met hut en gehoegen lezeh kan. T wetn HER VORMINGSLEERREDEREN. ĉr? weetal Leerredenen, bij het derde Eeuwgetijds der Hervorming , uiigefproken door y. je DENIER VAR DER GON, Predikant te Naaldwijk. In °s Gra- venhage, bij de Erve J. Thierrij en C. Menfing ch Zoon. Biz In gr. 8yo. 74 BI f 3-12-43. | ` , Deze beide opftellen zijn meerendeels gefchiedkun. g; het eerfte (mart. IV: 162,) bepaalt zich bij dè geheele. gefchiedenis dér Hervorming, het tweäte AL.: Vs 1.) bij de hervorming in Nederland. Geene ‘legenheid hebbende tot fets ‘bijzonder uitwendig fees- lijks, heeft de Eerw. van DER GON deze verdee- ng gekozen, en gaf bij iedere dezer godsdienstoefenirre en vrij uitvoerige , ‘doelmatige toepasfing. Hij verhaalt nvoudig, naauwkeurig en onderhoudend, en had, en sbruikte ijverig, de ongedwongene aanleiding, om et een en: ander, voor zijne Naaldwijkfche G: nte ïjzonder aanmerkelijk, ter dankbare herinnering aÅ te peren. Aangenaam is ons de melding, dat, doorde iering van dit feest, de belangftelling en Just tot ge- ‘hiedkundig onderzoek vermeerderd en krachtig wer. en opgewekt; gelijk ook geheel de lof, dien de waar- ige, nog jonge Teeeraar zijhe hem lieve Gemeente an goeder harte geven kan. lerkelijke Redevoering ter gekegenhoid der godsdienfh- ge viering van het derde Eeuwfeest der Kerkhervora ming, uitgefproken op den aden Nov. 1817. te Enfchoe de ‚in de Kerk der Doopsgezinden , door J. u. FL on, Christenleeraar in die Gemeente, Te Zwolle, bij JL. Zeeluizen. 1818. In gr. 8yo. 52 BĲ, f: -8-3 | D. Kerkhervorming, uit kleine beginfelen voort. ‚ gekomen, heeft, de gefteldheid der wereld en der . 99 mene \ + 4 GERVORMINGSLEERREDENEN,. menfchen in aanmerking genomen , ontzaggelijke -vite » werkfelen en:weldadige gevolgen gehad, hoewel het » groote doel nog niet is bereikt.” Dit thema wordt, na zeer korte maar voldoende wenken voor des Spre- kers meer geoefend en befchaafd gehoor, in deze vier bijzonderheden ontwikkeld: 1) Overzigt van de geftelde heid der wereld, vóór en ten tijde der Hervorming, bijzonder in de landen van haar voornaam begin en op- gang. 2) Voorname natyurliĳjke omftandigheden, eo oorzaken, die zigtbaar hebben medegewerkt. 3) Web dadige uitwerkfelen em gezegende vruchten, waarvan wij eene verdere uitbreiding en volmaking zog, op re delijke gronden, mogen verwachten. 4) Aanmerkingen æn bijzonderheden. — Bij dit voortreffelijk optel zouden wij langer vertoeven, ware het onder de eerfte geweest der genen, die ons ter hand kwamen; nu verzoeken wij alleen voor hetzelve eene bijzondere opmerkzaam- beid, en vereenigen ons met de les en bede, ten tekst of motto gekozen: Let op hetgene ik zeg: en de Heer geve u verfband in alle dingen. 2 TiM. IL 7. Hes derde Eeuwgetijde der Kerkhervorming, gevierd - ån de Evangelisch= Lutherfchè Gemeente te Uitrakt. Uitgegeven ten voordeele van het Kerkenfoud:, ca te bekomen bij den Koster. f 1-32a} Ene gedachtenis, voor de Utrechtfche Gemeente vooral, (hoezeer juist, hetgeen de Utrechtíche Ge- meente bijzonder betreft, niet wordt opgehaald ; maar omdat de feestviering. aldaar bij de Lutherfche Gemeen- te bijzonder plegtig was) echter ook elders lezenswaar- dig. De Eerw. J. R. THOMAS hield eene gefchiedkun- dige leerrede, oordeelkundig, en waarin hij L Ó THER vooral doet uitkomen, als eenen tweeden rotsman , ge- jk pe Trus was. MATT. XVI: 48. is de niet os- aardig gekozen tekst; hoewel dezelve niet behandel wordt. BERVÓRMINGSLEERREDENEN, éry wordt. ` Den man èn der Hervormirige gefchiedt regt Smet beftheidenheid, en in den‘verdraagzamen geest. — De voordragt van Ds. J DECKER ZIMMERMAN, km den avondgodsdienst, ten aanhooren van Roomsch en Onroomsch, is kennelijk ingerigt om allen te vol doen en tot deelnemende ‘belangftelling uit te lokken , en werd door koor- en beurtzarigen , daartoe opzette- Rijk vervaardigd en op muzijk gefteld , ‘gelijk ook door een orchest, afgewisfeld. Een nafchrift, ter voorkos sing van verkeerde beoordeeling der zangftukken „Cuâac "g fchijnt door. den Leeraar zelven vervaardigd) is bij de uitgave gevoegd. Ook deze voordragt leest. men niet gevoel en belangftelling. Gen. I; g is de aangegeven r] A Leerrede ter viering van het derde Ecuwfeest der Kerka . Aeryorming, dltgefproken door JOH. MULDER, Predikant te Groningen. Te Groningen, bij R. J. Schierbeek. 1817. Zn gr. 8yo. 30 Bl, f3-6es > ii Oa deze Leerrede houden wij voor doelmatig en treffend; en het variis modis bene fit is ook „óp het Hervormingsfeest ‘bevestigd. Echter zouden wij dien tekst, 1 cor. III: 10—15, eenigzins anders opvatten. Hetgeen gebouwd wordt, zijn geene leerfdellingen , mee» nen wij, maar men/chen ; dezen zal het vuur beproeven VS. 9 maakt ons dit duidelijk, Dan, dit in het voor- bijgaan. De exegefe aangenomen, draagt de bewerking. allezins onze goedkeuring weg. | Uitboezeming bij het derde Eeuwfcest der Hervorming, naar aanleiding van Rom. XIII: 12. Te Leyden, bij C. G. Menzel. 1817. Zn gr.. 8yo. 61 BL frezr-: N S ` G onee eene leerrede: verklaring, betoog, toepas. fing ` 2T HERVORWINGSLEERREDENEN) Gng opde Hervorming. . Des Leeraars zedigheid (wam een Leeraar fchijnt de fchrijver zeker) deed hem da titel: Uitboezeming kiezen; maar het opftel zelve kas! gich onder de. goede leerredenen op dien gedenkdag seer we} handhaven. ‘ - Wij hebben van het te dezer gelegenheid nitgekome ne, van tijd tot tüd, vrij wat aangemeld ; zoo ons nog meer ter-haud komt, hopen wij ons nog meer te be. korten, ten zij iets bijzonder nieuw of belangrijk eene | uitvoeriger beoordeeling: vorderen mogt. Geen der ‚ mu.en. vroeger vermelde Predikers duide ans die korte heid, bij de vermelding. hunner dikwijs voorricjn | opftellen , ten kwade: bij zoo, veel eenfoorùgs, bragt | de aard van ons Maandwerk daartoe. Korte Schets eener Christelijke Gedoofsbelijdenis; mits gaders eenige Bijzonderheden, betref onde den onver: getclijkern Remonftrantfchen Leraar te Rotterdam, THEOD. FRETS, Zalig ontflapen den 1a November — 1817 : door deszelfs Ambtgenoot en Vriend, W. cor “per. Te Rotterdam, bij C. D. van den Dries, zlib In gr. 8yo. XXXIV en 58 Bi. f :- 18+: D e-Eerw. cogne had de nagedachtenis van zijnen | bovengemelden overledenen Ambtgenoot en Vriend, met eene voor de vuist gehoudene Leerrede , gebuldigd , en wenschte hem eene meer duursame Eerzuil te flichten; doch hij konde het met zichzelven hiet eens worden hoe; toen- hij, moetende zich tot katecheti fche oefeningen voorbereiden, en daartoe de hier ut gegevene Schets in de hand nemende , (was het toeval, vraagt hij, of Goddelijk’ beftuur?) het daarin liggen briefje „ het eenigst, dar hij van des overledenen bel bezat, onder de oogen kreeg, en waarin bem de, na de gezegde Schets gelezen te bebben , weleer P W. GOEDE, KORTE SCHETS, ENZ. 619 fchreven had, dat hij, zoo hij Cenfor librorum was, (hetgeen hij echter niet zijn wilde) er gaarne onder zou. zetten, IMPRIMATUR. Weg was nu de dofheid en loomheid zijner ziel, door het verlies van FRETS Vers. oorzaakt: hij had het nu gevonden, hoe hij hem vers, eeren zou. Hij zou daartoe deze Schets uitgeven , en daarbij voegen, wat zijn hart hem gebood van den zae, ligen te zeggen, om aan de Rotterdamfíche Gemeente ,, aan het Remonftrantsch Kerkgenootíchap, en aan an= dere Christenen, die den waardigen man gekend hade den, eene nagedachtenis van hem, ter aandoenlijke herinnering, in handen te geven, enz. Om, nu aan dit zijn oogmerk te voldoen, berigt ons de Eerw. GO z« DE, hoe zijn vriend ziekelijk werd, zonder dat echter iemand, buiten den ouden man zelf, begreep, dat hij Spoedig ftond te fterven, — hoe hij alleronverwachtst. van hevige kramppijnen overvallen. werd „ die, hem in wierentwintig uren wegnamen , en. hoe hij, GOEDE, hem, in dit uiterfte , tot drie malen toe. bezocht , doch hem flechts eenmaal, uit hoofde van zijnen {mertelijken toeftand, kort kon toefpreken. Nu volgt, hoe Gore DE, Da zijns vriends dood, dacht, Aij flaapt , en zich hem’ voorftelde, als vriend van copen JEZUS, van waarheid en deugd, van Godsdienst en Christendom , van vrijheid des gewetens en eenheid des geestes onder alle Christenen „— als vriend der gemeente, der armen en noodlijdenden, zieken en Rervenden., en vriend zije ner familie en vriend van-corDe. Dan - krijgt. men den brief, waarmede de zoon. des. overledenen zìjnes vaders overlijden - aan den Kerkeraad zijner gemeente bekend maakte, en, verhaal, wat GOEDE aan dieg Kerkerapd voordroeg; hoe dezelve befloot ’s mans bey graving bij te wogen; hoe dit gefchiedde; naast welp ken waardigen Ouderling (dien, GOEDE ook nog eeng denkt te helpen begraven) hij in den optogt ging; met welken anderen braven Ouderling hij huiswaarts keerp des; wat de Eerw. WEILAND bij het graf fprak, en hoe nu alle drie ’smans Ambtgenooten aijnes, in ops zct- Gao ` W. GOEDE zettelijke leerredenen , gedachten. Eindelijk komt e cèt woord tot de genen, die den overledenen, in een of ander opzigt, van swakheid befchuldigåen , namelijk in: wat te gereed geweest te zijn, om aan elken nood denden iets te geven, wat te toegeeflijk in zich naar de denkwijs en opiniën van anderen te fchikken , en wat te verdraagzaam omtrent anderer gebreken, «s Ziet daar den omtrek van de EeRzUIL, door den Eerw. coe- pe voor zijnen vriend opgerigt. Eris geen de minfte twijfel aan, of zijn Eerw. heeft het hartelijk wel, ak Yerbest zelfs, gemeend, en van den overledenen goede genoeg gézegd, om denzelven te doen hoegachten enr- beminnen; maar de hem opgerigte Gedenknaald is toch van een ellendig maakfel. En haar voer (fuk — dat woord tot flot aan de genen, die den man var zwakheid bee fehuldigden! — dat is er dan allerongelukkigst aange- Bragt: terwijl het tot wederlegging aangevoerde alleen Krekkén kan, om twijfelingen achter 'te laten, waaraan niemand anders gedacht zou hebber, … De Eerw., ëorDe fchijnt van de voornaamfte ‘vereischten eenef Lofrede volftrekt oúkundig te zijn, en nooit de fchoox ne Verhandeling van wijlen J£ R. zigd, zoodat zij dan nu, ‘zoo àls zij hier voorkomen , woorde eenen, of de anderch ; eerigains niet wel gewije zigd zin. Dach (dit daargelaten) wij weten waarlijk niet, waarom deze Schets anders, dan juist om het bovengemeld IMPRIMATUR , ‘tirans het licht moest zien. Zij heeft toch niets oorfpronkelhks- (uitgenomen dat zij eene belijdenis å deux mains is, hetgeen wij echtet twijfelen of wel voldoen zat) ja er zijn vele zulke leef. boekjes in: de wereld, en elk Leeraar i is (hopen wij) in ftaat , zich een dergelijk te vervaardigen. Dat de Eerw. GOEDE Er, na fchier dertig jaren , nog niets aanmers kelijks ín te ‘veranderen wist, verwondert ons. Zij was toch, (dunkt ons) in velé opzigten „voor verbe- tering vatbaar geweest. Bij voorbeeld: terftohd in de Inleiding kon, door betere onderfcheiding van de vete fchillende beteekenis van het woord Godsdienst , welke beteekenis nu, zonder aanwijzing, telkens verandert , meer helderheid”äan het onderwerp zijn gegeven. In de voordragt der leere wegens cop kon de daarin heer- fchende misfelijke wanorde zijn weggenomen. Nadat over Gons beftaan gefproken is, wordt eerst van zijne volmaaktheden , daarna van zijn wezen gehandeld; daar het omgekeerd wezen moest; en onder zijne Yolmaakts heden wordt ‘gerekend zijne alomtegewoordigheid wels ke, als men van zijn wezen afzonderlijk handelt, tot het laatfte behoort. “Voorts wordt eerst van cops - almagf en wijsheid, dan van zijne ‘goedertierenheid Ear dan weder van zijne alwetendheid en alomtegemvoordiga BOEKBESCHe 1818. NO. 14. 8 s heid, óns We GOEDE heid, — en dm van zijne regtvaardigheld, — dat is, van zijne natuurlijke en zedelijke eigenfchappen door elkander, gefproken. — De leer wegens Vader, Zoen en H. Geest maakt reeds een deel van het onderrigt over cops wezen uit; fchoon lang daarna eerst over „Zoon en H. Geest afzonderlijk gehandeld werdt, — het onbegrijpelijke in die leer wordt, onder anderen, ver- geleken bij het onbegrijpelijke van Eb en Vloed, en GoD wordt gezegd , ons die onbegrijpelijke leer geopem baard. te hebben, opdat wij de leer van de verlosfing en heiligmaking zoo vee zien! — Wijders is er, geene zuiver Natuurlijk dit niet, zoo als voorm: terij des geloofs toereke gezonden verftands. Ook cops beflaan niet eigen, „Dit dunkt ons vreemd, ‚de H. Schrift, cops y i "hij doet zien, dat ‘de I 1 toefchrijft , en dat is he toekent ; genoeg; maar befaan toe? En, zoo aanzien, haar gezag ON van de bewijzen, door ontleend: dezen zijn zet : pel der vorige eeuwen b van ’t geen zij ‘bewijze r eene juiste befchrijving - kend wezen, in een lici s te famen gefleld ; en nog ly behalve de gewone zin h dingskracht, het geheu, de blijdfchap, de droefhe. de fchaamte, gemeen hel res werden Gods evenbeeld ja itaat der onfchuld, wijs , heilig, zalig en onflerfelit waren, in zoo ver zij dat, als de cerite menfcl en. zi KORTE SCHETS , ENZ, es sin konden! — Uit hunne eerfte aonde vloeide, voor alle hunne nakomelingen, de natuurlijke bedorvenheid voort. Vraag: Noemt men dat niet beter erfzonde? Antwoord; Neen: want zonde laat zich niet erven, naardien zij geen goed, maar een kwaad is. Zoo is dan gekerlijk de natuurlijke bedorvenheid een. goed; want deze laat de Eerw. GORDE alle menfchen toch van de ceren erven. — Doch genoeg! Zelfs het mig gewigtige en kleine is hier nu en dan onpaauwkeurig of verward.. Het Christendom zal vóór ruim 1800 jas ren verkondigd zijn, — De Boeken van-het Oude Vege bond zullen wezen „ 5 Baeken van MOZES, 16 Pro- » feten, de Pfalmen, ogenen enze.” Welke orde! — Naar de Boeke het Nieuwe Verbond wordt niet gevraagd, == In het Levensberigt van JEZUS wordt van zijne wonderwerken geen gewag gemaakt, enz. enz. Geneeskundig Handboek voor praktifche Artfen, door G. W. CONSBRUCH3; naar het Hoogduitsch, door. N. C. NEPPEN, Ife Deel. Te Amflerdam, bij R. J. Berntrop. 1817. dr kl. 8yo. KVAII en 768 BI. f.4*16-: ‘ H. gebrek van een Handboek der praktifche Geneese kunde, naat de behoefte van ohzêú tijd gefchikt, en in de Nederduitfche taal geïchreven, deëd het Gezelfchäp Uno Ammo op de vervaardiging van zoodánig eén Hand- boek eenen eereprijs ftellen. Ondertusfchen was de verige MaPPEN met de vertaling ván dit werk van EONSBRUG H onledig; en, fchoon hij, door dezelve, matuurlijk niet naar den prijs konde niededingen , vere koos hij wijsfelijk , liever het begonnen werk ten einde te brengen, dan, doof een eigen opftel, eené kans naar het eermetaal te wagefi. Wij zijn her hiervoor dank fchuldig. Hoe toch ook de poging van het genoemd Gezelfchap uitvalle, dit werk van CONsBRUCH is „sa o juist 624 G: W. CONSBROCH juist berekend voor diegenen, voor wélke het gefche yen is. Het bevat, in de Inleiding, een kort overzi over de theoretifche geneeskunde, in ’t bijzonder ov de materia medica, en maakt dus bijna een rolkoma geheel uit van die kundighederf, welke men, bi cen ge woon kunstoefenaar , verwachten mag. Dit eerfte ded Jevert voorts eene vrij volledige en nog al uitvoerige befchouwing der koortfige ziekten; terwijt het tweede „over de flepende zal handelén. *_ De orde, waarin de koortfen , de eene na de andere, | beharideld worderf > wikt, in "t algemeen, weinig vaa ‘de gewone af, dan alleen daarin, dat de Schrijver de zamengeftélde koortfen van de enkelvoadige diin, ‘verftaande door de eerfte die verwikkeling van woerd Jen , welke’ dikwijls in.koortsachtige ziekten plats bè ‘ben, be v. zenuwachtige galkóofts enz., door eù voudige ook zulke, waarbij eene bijzondere sandoenin | ‘plaats heeft. Wij gevenin=bedenking, of dit begi wel juist'is.. De koogts is, als koorts, zouden wij zee gen „ altijd eervaudig magr zoodra er eene plaatfelji ziekte bij komt, b. v, eene ontfteking, of eene re .meerderde affcheiding, dan geeft dit reeds cenę sax» gefleldé ziekte. Eene eenvoudige koorts zouden wijst men, waarbij het vaatgeftel oorfpronkelijk # aai daan, en die aandoening, de hoofdrol in het 1a% „Aigchaams fpeelt, b. v. im de tooskoorts (Jèbrès cam rhalis bevigna). Ook weten wij niet regt, waarom tusfchenpoozende koorts ( fzóris inkeraaittens) het laatst wordt behandeld, daar toch’, in dezelve, het wate Ka- rakter der koorts het duidelijkst zigtbaar is. Er zijn ons, bij het doorbladeren wan dit boek, bet welk wij, voór het overige, in veler handen wenfchet, eenige onnaauwkeurigheden en min juiste fielling! voorgekomen: b.v. bl, 80 wordt aan den man de m3 te. verrigting, in het werk der voortteling , toegefcht ‚ven, {choon uit het vervolg blijkt, dat „de 9700 meend is; bl. 104 worden de middelzouten opde prikkelende, en bl, 123 onder de 'ontrekingserenkk P GENEESKUNDIG HANDBOEK. bas Jelen gefteld; bl. 126 heet methodus fpecifica de genees- yfze door verandering en omflemming der wijze van ver kisg ; maar heeft men dit niet bij alle prikkeling? >. 131 worden de-antifpasmodica tot de fpecifica gee ragt, daar toch de eigenlijke middelen van dien naam paarblijkelijk verdoovend. werken ; bl, 144 (preekt c on s- RUCH van door reagentia te ontleden; ook geeft le Schrijver nog zuren bij een gebrek aan: zuurftof ; ven alsof de ontleding dier zuren in het ligchaam laats hadde, en het zoo bijzonder weldadig vermogen ler zuurftof eene uitgemaakte zaak ware. — De prik- etende middelen deelt hij in 14 klasfen, en ftelt er bije ja alles onder, wat geneesmiddel is. In zekeren zin 3 net regt; want niets komt met het levend ligchaam in aanraking, of het prikkelt, zoo ten minfte de levens- racht niet zeer fterk is uitgeput. Maar in den zin, wvaatin de Schrijver fpreekt, ten onregte: want mine. ale zuren, behoorlijk verdund, de koude, de kina, n in ’t algemeen de zamentrekkende middelen, weke en niet Op, en zoo is het met ‘meer anderen, Doch dit alles betreft meer theoretifche befchouwin- ren 5 in het praktisch gedeelte dezes werks is ons weie ig voorgekomen, wat niét gerùst als leiddraad en re» elmaat, bij de beoefening der kunst, gevolgd kan worden. Met verwondering misten wij wel, bij de- jeharideling ‘der tusfchenpoozende koortfen, de opgave. Jer verfchillende manieren, waarop men de kina kan Qedienen 5 doch dit is ook bijna het éćnige, wat wij uier anders wenschten. Wat de Vertaling betreft: fchoon dezelve noch zoo vloeiend, noch zoo naauwkeurig is, als die van PROMMSDORFF's artfenijmengkundige Scheikunde, ons insgelijks door MEPPEN geleverd, fchoon: wij zelfs veel fouten in taal en woordfchikking vonden, zijn de- zelve echter zelden zinftorend; en wij vertrouwen , dat de werkzame en kundige Vertaler „ bij een nader door- lezen , dit een en ander zelf fpoedig zal opmerken en, bij en in het volgend deel, verbeteren. Se $ Ruse -~ Cad - ri » Cd 626 Je SCHELTEMA Rusland en de Nederlanden, befchouwd in derschn wederkeerige betrekkingen, door Mr. je SCHELTE MA, Ridder enz. Iide Deel. Te Amfterden, bi H. Gartman. 1817. In gr. 8va. 404 Bd. f 3-16.: H. tweede Deel van dit belangrijke werk begint met de loopbaan van PETER, nog niet als Alkenbeer- | fcher , maar flechts, onder de voogdölchap zijaer even | bekwdme als ftaatzuchtige halve Zuster soPnia, Naamkeizer van het onmetelijke Rusffche Rik.. Wj __ zien hem eerst in zijne kindschheid , verieasien doet voorfpellingen en gisfingen op zijne geboorte, met in tiende jaar reeds bijna alleen (wegens de zwakheid zins Broeders naar ligchaam en ziel) ten troon verheven, maar door een allervreesfelijkst oproer in het uiterft lijfsgevaar gebragt, en genoodzaakt, hee gebied à Daam met zijn’ Broeder 1w an te deelen , doch inder daad aan zijne Zuster af te ftaan. Deze omwentelinges hadden geenen invloed op de betrekkingen van Æw land met Rusland. Zoo wel onder sopruia, als as de omwenteling van 1689, die sorPrura in het kee ter en PETER inderdaad op den troon bragt , vork alle klagten der Nederlanders gehoord, alle amie „wenfchen voldaan; zij roemen zelfs de hooge belang: ftelling van den jongen Czaar in den Nederlond/chea Staat en den Stadhouder, (toen Koning wizzan II van Engeland) „ ja dat hij voor vreemdelingen ingeno- » men is tot invidie van deszelfs eigene natie , invoegt „ dat zij groote reden hebben van contentement.” Gees wonder! FRANÇOIS LE FORT, wel uit Geneve t huis, doch laatst uit Holland komende , en in dat lok als °t ware genaturalijeerd, was de fpeelmakker v8 PETER’S jeugd en zijn gemeenzame vriend, KA STEN BRANDT zijn leermeester in den fcheeps die eerlang een aantal Nederlanders uit Zaandam dit einde deed overkomen, in wier gezelfchap P £718 AN ` RUSLAND EN DE NEDERLANDEN. 6277 ich toen reeds PIETER TIMMERMAN liet hoe- eh 5 en zijne grootfte liefhebberij ‚ de fcheepvaart , kon nen ” immers toen best in Holland leeren. Vandaar de zondere genegenheid des Czaars voor onze Natie, lie hem, acht jaren na zijne aanvaarding van het be- vind, tot de reis naar Holland deed befluiten , om zich. laar in den Scheepsbouw te volmaken. Zijne fcheeps- nagt was, namelijk, allengs, van eene kleine boot of ol in eene geringe rivier , tot eene Oorlogsvloot in het neer van Asof opgeklommen, en men bouwde werke- \ ĳk aan eene andere , grootere , van 45 oorlogfchepen: én 235 kleinere vaartuigen. Dan, gelijk de bekwaamfte en Fchranderfte mannen best de ‘gebreken van_ hun eigen werk zien, dus ging het ook PETER. Hij befloot., met een groot Gezantíchap naar Holland incognito me- de te reizen, en bij die gelegenheid ‘den Holland/chen Scheepsbouw door ondervinding te leeren. Na het dem- pen van eenen opftar.d , uit dezen hoofde ondernomen , had dan (in 1697) de groote reis werkelijk plaats. | + De reis zelve is genoegzaam bekend, ook uit SC HEL- TEMA’S eerfte werk: PETER DE GROOTE in Hol- land , hetwelk bij het tegenwoordige tot grond gelegd , en in dit Deel met miet zoo vele nieuwe bijzonderheden ‘verrijkt is, als het eerfte, Echter zijn er verfcheidene merkwaardigheden bijgevoegd: maar wij kunnen niet ontveinzen , dat zulks veelal kieinigheden zijn, en dat de Heer SCHELTEMA over alle de geringe bijzonder- ‘heden van het verblijf des Czaars een weinig al te veel ‘heeft uitgeweid. De kenfchetfende bijzonderheden vond men reeds in het eerfte werk; b. v. de eenvoudigheid Van PETER, die de genen, welke hem op de O.I. C. 