VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
» van den Heiligen." Dat onnavolebaare, het geen de grootfte vernuften , de oorfprongelijkfte fchrijvers, mij niet hebben kunnen geeven , vind ik hier; eene edele eenvouwigheid , onder geene woorden te brengen; die kragtiger wordt onder het gevoel , maar verflauwt onder - het betoog ! In de daad durf ik mijnen leezer ver- zekeren , dat, naar mate hij met meerder infpanning en lüst leeze, hij ook in evenredigheid dat denkbeeld in zij- nen geest zal doen ftijgen; en eindelijk zal hjj met ver-. wondering zien , hoe vcrbaazend het onderfcheid is, tus- fchen een Geloof aan de ingeeving , door onderfcheidin- gen en afgetrokken betoogen ontítaan , en tusfchen eem Geloof dat door ervaaring geleerd wordt." Op deze Algemeene Inleiding, die beflooten wordt met ene wederlegging van ene bijna algemene dooling, als of 2 - e 350 "OW. A. VAN VLOTEN de Dybel een volledig ftelzel van den Godsdienst ware, volgt ene Znleiding tot het O. T. In deze handelt zyn Eerwaerde over de volledigheid der Godlyke Openbarin- ge voor de Jooden, of de volkomenheid des Ouden Tes- taments , en verder over het volledige van den inhoud der byzondere ftukken, niettegenftaende de verfchillende lezingen , hier en daer door den tyd in dezelven inge- floopen. - Daer benevens geeft hy een bericht van de Nederlandfche overzetting des Bybels ; die, hoe zeer over 't algemeen te pryzen , echter niet zonder misflagen is, des men zich over ene andere vertaling niet hebbe te verftooren , maer "er met oordeel gebruik van te maken, waer toe enige regels aen de hand gegeven worden, — Vervolgens gaet hy na, de wyze van voordragt in het O. T. op te merken, en 't geen men in agt hebbe te ne- men omtrent den ftyl , zo in °t algemeen , als in ’t ge- fchiedkundige , het dichterlyke en 't prophetifche in 't byzonder. ——— Hieraen hecht hy eene overweging van het nut dier Openbaringe, aen de Jooden voor de Chris- tenheid ; en hy voegt er, ten nutte van den Le- zer dier Schriften by , een Tafereel van de Bybelfche Aardsrykskunde. Dus ver gehandeld hebbende over 't geen het O. T. in °t geheel betreft, verleent hy ons wyders ene {gea meene [nlciding over de vyf Bocken van Mofes. Zyn Eer- waerde verwyst hier den Lezer, nopens de berichten ra- kende Afofes , als Schryver dezer bocken, derzelver ver- deeling enz. , grootlyks tot het geen de geleerde Heren Eichhorn en Michaëlis deswegens in "t breede voorgedra- gen hebben; maer blyft meer byzonder ftil ftaen , op het character van Mofes en deszelfs fchryfítyl , als Historie- fchryver, als Wetgever en als Dichter. - Ten laetfte levert zyn Eerwaerde ons nog ene Byzon- dere Inleiding tot het serie Bock van MoskS: waerin hy nagaet de bronnen uit welke 4o/es de oudfte berichten heeft, mitsgaders den oorfprong van den figuurlyken ftyl in die gedenkftukken. Verder onderzoekt hy het algemene doelwit des Schryvers , en ontvouwt de nuttig- heid , welke deze gefchiedenis den Christenen oplevert. Hierop draegt hy ons voor, enige algemene denk- beelden wegens de Godsdiențtige offeranden , die reeds in 't huisgezin onzer eerfte Ouderen plaets hadden; en welker oorfprong hy aen ene Godlyke inftelling toe- fchryft; te meer. daer hy in dezelven, niet flechts dank- Oï- VERTAALING ENZ. VAN DEN BYBEL, 351 Offers , maer ook zond- en zoenoffers meent te vinden, die hunne betrekking hadden tot het beloofde vrouwen- zaed. Deze overweging leid hem verder ter bee fchouwinge van den uitwendigen Godsdienst, nae den Zondvloed ; en de denkbeelden rakende een leven na dit leven , mitsgaders den invloed ‚van die denkbeelden op. het Menschdom in deze dagen. Voorts verleent hy, ter ophelderinge van ’t gefchiedverhael in dit cerfte Boek, ene algemene tekening van het Patriarchale leven5 verzendende den Lezer, ter verdere onderrichtinge nopens . de byzonderheden , tot het breder verflag , ’t welk de Heren Hes en Michaêlis hier omtrent gegeven hebben. — Laetstlyk neemt zyn Eerwaerde het Tydrekenkundige ook nog in aenmerking ; doch hy vind het te vol onzekerhe- den, om ’er zich bepaeld over uit te laten; van waer hy dit Stuk , toen het zich al vroeger aen zyne overweging aenbood, insgelyks van de hand gewezen heeft; met aen- . pryzing van den tydrekenkundigen arbeid van den Heer Mohr , te vinden in het Bybelwerk van den Hooglecraer Nuys van Klinkenberg. Alleenlyk verklaert hy zich hier nog, tegen het algemene gevoelen, dat het Hebreeuwfche Jaer met Maart doct beginnen ` en voor het denkbeeld van den Heer Michaëlis , die het een aenvang doet ne- men, met de eerfte Maan in Zort Wyders deelt zyn Eerwaerde , met het afloopen dezer Inleidinge , ons nog mede, ene lyst der Schriften , met de meeste nuttig- heid, door hem gebruikt, gevende te gelyk ene beknopte oordeelvelling over dezclve. De uitgebreidheid van dit Voorwerk,dat, buiten de al- gemene kundigheden, welke zodanig ene voordragt vor- dert, verfcheiden byzonderheden behelst, die ons 's Mans eigen denkwyze leeren kennen, en tevens het oogmerk en de inrichting van zynen arbeid verklaren , heeft ons in dezen wat te breedvoerig doen zyn, om nog plaets. oyer te hebben, tot het mededeelen van een voldoenend {tael der uitvoeringe van °t Werk zelve; waerom wy dit tot ene nadere gelegenheid zullen uitftellen. — Genoeg zy het, voor tegenwoordig, nopens de wyze der uitvoe- ringe te melden, dat zyn Eerwaerde zich gemeenlyk vry na houd, aen onze gebruikelyke Nederlandfche overzet- tinge des-Bybels ; echter zo niet , of hy wykt er ook nu en dan van af. Men zou dit nogtans meerder van Zyn Eerwaerden verwacht hebben, bovenal, daer hy zo veel werks fchynt gemackt, te hebben , van het doorbla- 3. Ce $52 W. A. VAN VLOTEN , VERTAALING VAN DENSSYBEL. deren en nagaen van latere Schryveren; wier byzonder doelwit was , den Bybel op te helderen, door ene dui- delyker en nadruklyker vertolking veler plaetzen , dan men gewoonlyk heeft : oók fchynt zyn Eerwaerde , naer uitwyzen van deze en gene aentekeningen en nadere op- helderingen , hier en daer niet vreemd te zyn, van meer- dere veranderingen , dan hy goedgevonden heeft te maken, —— Veelligt heeft de Eerwaerde van Vloten, die nreermaels een middenweg bewandelt , zich ook in dit geval daerop willen houden ; te meer, nadien hy, zo als hy in zyn Voorbericht meld , niet zo zeer voor Geleerden, als wel voor onbevooroordeelde Bybeloefenaren dezen arbeid aen- gevangen heeft; bedoclende inzonderheid den Bybel, voce Ongeletterden, gebruikbaerder te maken: waertoe by uit- ftek dienen zyne omfchryvende verklaringen van den Tekst; in welken hy zich gemeenlyk beknopt en ver- ftaenbaer uitdrukt, terwyl hy deu zin en 't oogmerk der Heilige Schryveren, naer zyu inzien, op ene wel onder- richtende wyze , volledig ontvouwt. 's Mans ar- beid levert dus den Ongeletterden , die zich op de be- oefening der Heilige Schriften ernftig toelegt, een zeer nuttig handboek, waer van zy zich, ten beteren verítan- de der Bybelbladeren , en tot een leerzaem ftichtelyk ge- bruik van dezelven, met vrucht kunnen bedienen, Evangelifthe Leerredenen van j. A. HERMES, Predikant te Quedlinburg. Naar de tweede Uitgaave, uit het Hoog- . duitsch vertaald. | Eerfle en tweede Deel, Te Haarlem, bij A. Loosjes, 1789. Behalyen het Voorwerk, 845 bladz. In gr. octavo. ` E" gemoedlyke en te gelyk verítandlyke voordragt,. die , terwyl ze het verftand verlicht, tevens het ge- moed inneemt en overhaelt, onderícheid deze Leerrede- nen, op ene aenpryzende manier , aen alle de zodanigen, - die den Godsdienst, en als redelyk, en als opwekkend , befchouwen ; uit welken hoofde zy bovenal een welge- wallen hebben in zodanige Kerklyke Redevoeringen , waer in het onderrichtende en ftichtende zich gevoelig vere- nigt. Gelyk zulks den fchryftrant van den Eerwaerden ermes gewoonlyk eigen is, zo ontdekt het zich ook ak omme in deze Leerredenen; in welken zyn Eerwaerde, synde paer de oude Lutherfche gewoonte nog gebonden ac i jJ. HERMES, EVANGELISCHE LEERREDENEN. 351 Aen het op zyn tyd aflezen der bepaelde Euangelietex- teu, verfcheiden onderwerpen behandelt, die hy , het zy regelrecht of van ter zyde, uit dezelven afleid. De twee thans afgegeven Deelen behelzen XXXIV Leerredenen., beginnende met het Euangelie op Nicuwjaarsdag , en door- loopende tot op dat van den zevenden Zondag, na de H. Drieéenleid. leder derzelven doet de Leeracr met . oordeel ftrekken, ter ontvouwinge van een onderwerp, 't welk daedlyk betrachtend of daer toe ten fterkfte aen- leidelyk is ; dat hy onderfcheidenlyk verklaert en ernttig aendringt. Ene opgave van den.inhoud zyner Leerreden over de geoorlofdheid der aard/che en gezellige vermaaken , by gelegenheid van 't Euangelifche verhael , Joh. Il. 1—1I1, nopens ene Bruiloft te Cana in Galilea, kan hier van een voorbeeld aen de hand geven. E By manier van aenleiding tot zyn bedoelde ontwerp, laet hy zich aenvanglyk kort uit, over de verfchillende denk- en handelwyze veler Christenen, met opzicht tot . het wraken of voorftaen van 't genot zulker geneugten; die daeromtrent dikwerf tot uiterften overflaen, en onder welken "er ook gevonden worden , die, dit buitenfpoo= : rig voorítaende , ecn fchandelyk misbruik van den opge- noemden Text maken. — Hieruit neemt zyn Eerwacrs de aenlerding , ter gezetter overweginge van dit Stuk, vastftellende daerin te zullen toonen , dat 'er een mid- delweg zy , langs welken men de oogmerken van God zekerer vervullen kan. Ten dien einde zal hy eerst doen zien , dat ze in- en op zich zelfs geoorloofd zyn: maar dat'er, ten tweeden , eene zekere voorzistigheid en onthouding aan te wenden zij, wanneer dezelven niet onrechtmaatig zullen worden, Wat het eerfte betreft „ de kennis die wy van God, als onzen Vader en Weldoener, hebben, leid ons reeds tot dat denkbeeld ; en wy worden 'er in bevestigd, als wy nagaen , dat hy ons, by de hoogere geestkrachten , ook dierlyke driften en zinlyke aendoeningen verleend : heeft; mitsgaders dat de Waereld, door zyne Wysheid en Goedheid, zodanig ingerigt is , dat zy van alle zyden ene menigte van voorwerpen aeubiedc, welken gefchikt Zyn voor die aendoeningen. Dit toont ons genoegzae'n. Gods oogmerk; en daer wy niet twyfelen kunnen , of de goede God wil ons vergenoegen 5 ja, daer jeder nieuwe weldaed ons tot een vrolyk genot en dankbare vreugde. aenfpoort, is 't baerblyklyk » dat wy Gode niet ongeval” 4 IE DH LI | jJ. HERMES lig kunnen zyn, als wy 'er gebruik van makeri ; maer veel eer , in een zeker opzigt, ons ondankbaer jegens God gedragen, wanneer wy dat alles veronagtzamen 5 als wy Ons , uit vooroordeel en eigenzinnigheid, alle die verma- ken ontzeggen , ons in donkere zwaermoedigheid klee- den, en door klagen en zuchten. God eeren willen. E ven deze redeneering doet ons bezeffen, dat wy, niet alleen voor ons zelven in de ftilte mogen vrolyk zyn , maer ook de gezellige vreugde mogen zoeken, en ons, ter vervro- Iykinge van ons zelven en den naasten, daer van bedie- nen 5. het welk , terwyl het ten volle overeenkomt met de liefde tot onzen evenmensch , ook ter meerdere vol- doeninge onzer geneugten (rekt: in zo verre elke vreug- de beter {maakt , die met deelnemende vrienden in ge- meenfchap genoten word. Zyn Eerwaerde breid deze denkbeelden beknoptlyk uit; en gaet daerop over tot het voorftellen van de regelen der voorzichtigheid, die een Christen , by het genot dezer vreugde , in agt heeft te nemen, De algemene regel, ten dezen opzichte, is: Leert u ` dn de vrolijkheid maatigen 5. worzt en blijft Meesters van wwe begeerten, En ter uitoefeninge hier van, heeft men de volgende byzondere regels te behartigen. ps I. Zoekt het vergonoegen der zinnen zoo heftig nies, en gewent u soo zeer daar aan. niet, dat gij daardoor tat de hoogere vreugden van geest, tot het flille huislyk leeven, en tot een Christlijk verdraagen van lijden onbekwaam wordt, ‚9 % Geeft u niet ten ontijde aan de vrolijkheid over, dat is, dan , wanneer gij gewigtiger pligten te vervullen s. e» 3. Blijft bij het genot der aard/che gezellige vreug- den beflendig in zulke paalen van maatigheid , dat gij niet tot zondige buiten/poorigheden voortgefleept wordt. En hier toe eischt de voorzichtigheid vooraf, zo veel ’t.gefchie- den kan, bij voorraad wel te overleggen, welk foort van vermaaken ons fchadelijk worden kan, en hoe wij deeze „Schade moeten afkeeren. Te gelijk doet het ons bezeffen,. . hoe zeer het onze plicht zij , ons enkel om diens wille meenig vermaak te ontzeggen , terwijl wij vooruit zien, dat wij geene kragten genoeg hebhen. om de recht Christ- lijke maatiging , bij de te vreezene fterke aanprikkelingen tot buitenfpoorigheid , te bewijzen.” — leder dezer regelen ontvouwt de Leeraer , met een ernftigen aendrang van de leerzame behaedlesfen , die dezelven aen de hand ev ' PPANGELISCHE LEERREDENEN. 355 . geven , en befluit dan voorts zyne Leereden in dezer- voege. S Alle deeze betrachtingen, dierbaarfte vrienden, kun- nen u nu overtuigen , dat wel het zinlijke en gezellige genoegen in zich zelf niet onrechtmaatig zij, maar dat elk naauwgezet Christen de. gegrondíte reden hebbe , om het met veel behoedzaamheid te zoeken, en met even zoo groote maatiging te genieten. Mogt g toch beide im- mer beter leeren ! Hoe veel vrolijke ftonden kondet gij meer hebben , wanneer gij elke rechtmaatige aanleiding tot vreugd wist te gebruiken, daarentegen meenige oog- fchijnlijke gelegenheid tot uitfpatting in de vrolijkheid , te ontwijken! En hoe veel ligter zoudt gij dit in vervulling brengen „en te gelijk aan den anderen kant alle rampfpoe- dige toevallen verdraagen , (welken g buiten dien niet altoos ontgaan kunt,) wanneer de aardfche vreugde door, gaans niet het voornaamfte doel uwer poogingen ware. o:Leert toch. bij tijds de verhevener vreugde van den Geest, van de deugd , en van een goed geweeten ken- nen,en fchatten. Handelt altoos met een reedlijk hart omtrent God, omtrent den naasten, en omtrent u zelfs. Geniet , met zulk eene gezindheid , de onfchuldige vreugden van dit leeven voor u alleen , en in gemeenfchap met anderen. Dankt uwen hoogften Weldoener met vrolijke harten ; voor iederen vrolijk uur, dat hij u vergunt. Maar vergeet nooit, dat 'er nog eene betere weereld is, in welke reiner duurzaamer vreugden op ons wachten , en dat wij ook tot dit oogmerk op aarde leeven , om ons tot het genot van dezelven voor te bereiden,” Prysverhandelingen , van het Genootfchap tot Verdcediging van Hen Chrisilyken Godsdienst, opgericht in 's Hage, voor het Jaar MDCCLXXXVII. Zynde de tweede en dera de Verhandeling. [n 's Hage, te Amflerdam en te Haar- lem , by J. du Mee en Zoon, J. Allart, ez C. van der Aa. 1788. [n gr. 8yo. 385 A, H et Haagfche Genootfchap tot Verdeediging van den Chrisilyken Godsdienst , tegen deszelfs hedendaagfche Befiryderen , hadt , onder de Prysvraagen , in den Jaare MDCCLXXXVI, dit Voorftel aangekondigd : Naardien de hedendaagfche Beftryders voor hen, die onder de Godly- ke Openbaaring leeven, "s ke beoefening der Zedeplich- 5 ten y A 356 — . 'PRYSVERHANDELINGEN ^ ~ den, daar in vervat, als noodzaakelyk erkennen, en aan- pryzen; maar veelen van derzelver Leerflukken, byzonder Werborgenheden des Geloofs, als voorwerpen van loutere be- fpiegeling , min gewichtig keuren , of verwerpen , vordert het Genootfchap een Betoog , dat de erkentenis dier Leerfiuk- ken en Verborgendheden in zulk een onaffcheidelyk verband flaat met de Gelukzaligheid , als de beoefening aier Plich- ten. De Hoog Eerw. J. VAN voonsT ftreek den Gouden Ecrprys; diens Verhandeling zag reeds eenigen tyd gele- den het licht (*). Twee andere, over dit zelfde” Onder- werp, worden ons hier aangebooden. De eerfte opgefteld door JACOBUS ENGELSMA MEBIUS, Predikant te Jorwert, aan wien een Zilveren Eerprys is toegeweezen; van de tweede, in "t Latyn ge(chreeven, bleek, onder het druk-_ ken, de Schryver te Zyn MICHAEL PAP SZATHMARI , No- bilis Tranfyly. Hungarus in Reform. Collegio Claudiopoli- tano , Theol. & Hifl. Eccl. Profesor. Deeze wordt ons en in ^t oorfpronglyke en vertaald gefchonken. De Verhandeling van den Eerw. Mmeptus is in vyf Hoofddeelen onderfcheiden. Het eerfle dient ter voordrayt van 't Verfchil dat behandeld moet worden, en deszelfs gewigt. Het tweede behelst eenige voorafgaande Aanmerkingen , als dat men , in 't behandelen van dit Verfchilftuk , voor af moet toeftaan (1). De Gefchied- kundige waarheid der Euangelifche Berigten omtrent de byzondere en buitengewoone -gebeurtenisfen en dhaden, door welken het Christendom bevestigd is (2). Den God- Iyken Oorfprong der ganfche Leere in de Schriften van Jefus Zendelingen vervat (3\. De Gefchiedkundige Waar- heden der Godlyke Ingeeving der Schriften des Ouden Verbonds. Het derde bevat eenige algemeene rede- nen van waarfchynlykheid, dat de Godlyke Openbaarin- gen , wanneer dezelve ons, in deezen ftand onzer zaaken , “aan ons verleend worden , Leerftukken en Verborgenhe- den zullen bevatten, welker erkentenis invloed heeft op onze Gelukzaligheid. In het vierde gaat de Eerw. Schryver over, om, uit de Openbaaring zelve, en de be- fchouwing van haare Leezingen te toonen , dat de erkente- nis der Leerftukken en Verborgenheden , in dezelve vervat, tot onze herftelling op den weg der Gelukzaligheid , en. tot haare bevórdering in ons, volftrekt noodzaaklyk is. In C*) Zie onze Beoordeeling, N. Aig. Waderl. Leteref. III Deel, 1 Stuk, bl. 330. | t PRYSVRR HANDELINGEN: ` $57 dëssen In. het vyfde wordt het voorgaande nader beves- tigd, uit de vergelykinge van de Zedekunde van hem, die de voorgemelde Leerftukken en Verborgenheden al, en die van hen, welke dezelve niet, aannecmt. | Uit deeze verkorte opgave van den Inhoud, die in alle deszelfs enderdeelen uitgewerkt , der Verhandelinge voor aan toegevoegd is, blykt hoe de Eerw. Megius zich een zeer geregeld , maar teffens wydluftig, plan voorgefteld hebbe , waar aan hy voldoet ; doch, onzes inziens , te meermaalen , al te breedvoerig ftil ftaat op ftukken , die tot de groote Hoofdzaak flegts eene zydelingfche betrek- king hebben; of zich toegeeft in uitweidingen over al- gemeene bekende Waarheden , die enkel aangeftipt had- en behooren te worden, om niet aan te gaan tegen de Wetten van het Genootfchap , die de wydloopigheid vere ieden. Beter hier aan voldoet de Hoogleeraar SZATHMARI, fchoon zyn Verhandeling niet kort konne heeten. Zy is meer beredeneerd , bondiger , en als wy het zo noemen mogen, oorfpronglyker. — Drie hoofdafdeelingen fplitzen dezelve. In de eerfte geeft hy eene korte befchouwing van de Partyen, met welke hy te ftryden heeft. ,, Wy hebben, zegt hy, niet flechts éénen tegenftander of één aanhanger van partyen, zy maaken byna een geheel talryk Leger uit, die, fchoon niet alle even kwaad noch geducht , echter uit verfchillende hoeken op ons aanvallen.” Hy rangfchikt ze onder drie Hoofden, (1) De Ongodisten, (2) De Deitten en Vaturalisten, of die hy liever Vrygoesten en Ongeloovie gen zou noemen, (5) de zodanigen, die, voor het uits wendige ten minften, iets fchynen op te hebben met de Openbaaring — verdeeld, in vermomde Deisten , de max volgers van Artus en SOCYN - in Pelagiaanen , en die hunne beginzels meer of min aankleeven , de Romonfranten — in Latitudenarisfen, die hy met de Indifferentisten niet wil verward hebben — en waar by hy eindelyk nog voegt zekere Dweepers , als ANTHONIA BOURIGNON El P. POIRET. De Hoogleeraar befchouwt allen deezen als hier in geza- menlyk overeenkomende , ,, dat zy de noodzaakelykheid der Godlyke Openbaaring mecr of min verwerpen, en dus eenigzins overhellen tot de Naturalisten. Hy begrypt niet hoe zy kunnen zeggen, dat de kennis der Leerftukken eu Verborgenheden niet noodzaakelyk zy , die de noodzaak yk ici 355 PRYSVERHANDELINGEN. heid der Openbaaringe gelooven , daar men zich geene Openbaaringe kan voorftellen, zonder Leerftukken en Ver- borgenheden. Hy kan zich derhalven niet genoeg verwon- deren, dat ‘er ook in den Schoot der Hervormde Kerk ge- vonden zyn, die den Godsdienst in eene loutere Zedekun- de veranderd hebben. Want, gelyk de voortreffelyke wee RENFELS zegt: Schoon bet beter voor de Kerk ware, dat alle Christenen hunnen Godsdienst veranderden in Zede- kunde , dan in enkele Bovennatuurkunde, en dorre befchou- wing der Gedlyke Eigenfchappen en Werken, is het noge thans het beste, daf iemand, van die groote Verborgenhe- den van den Christelyken Godsdienst, die den Wysgeeren en Heidenen onbekend waren , naar behooren overtuigd , gelaof:, niet maar in derzelyer befpiegelsng te moeten berusten, maar die alle zonder uitzondering te moeten aanmerken als Verbor- genheden der Godsvrucht, dat is, als so veele prikkels tot Godsvrucht en die deugden , welke met dezelye verbonden zyn, Zo hy gelooft dat zy tot dat einde voornaamlyk van God ge- nbaard zyn, dan eerst heeft hy, indien ik my niet ten fen bedrieg, een waar denkbeeld van den Christlyken Godsdienst in zyne ziel verkreegen (*). Welke woorden van dien. wydberoemden Man te gelyk zeer veel licht gee- ven aan onze Stelling; en ten vollen verklaaren hoe wy willen, daz de erkentenis van Lecrfukken en Verborgenhen den, in zulk cen onaffcheidelyk verband flaat met de Geluk- zaligheid, als de beoefening der Zedepligten. —” Tot meerder opheldering voegt hy er by, ,, dat daar door Verborgenheden , een woord dat ontleend is uit den verborgen eerdienst der Heidenen, meer algemeen zekere Leerftukken verftaan worden, die alleen uit de Openbaa- ring kennelyk zyn , en die gedeeltlyk zodanig zyn , dat zy, hoe klaar ook voorgefteld , echter, met opzicht tot het hoe, nict kunnen begreepen worden ; doch ook gedeeltlyk zodanig, dat zy na derzelver Openbaaring geen de miníte duisterheid meer hebben ; gelyk zy hierom Verborgenhe- den van den eerften en tweeden rang heeten kunnen , zo kunnen ook alle Leerftukken , alleen uit de Openbaaring afgeleid in 't gemeen den naam van Verborgenheden draagen. In de tweede Hoofdafdeeling gaat hy over om de 77 id der even genoemde Stelling te ftaaven. Om dit t alle mogelyke kortheid en klaarheid te bchande- len, vufe. Theologico Philol. T. L p. 34. PRYSVERHANDELINGEN.. | 359 len , tragt hy te doen zien, ,, dat de Overweeging van dat alles, ’t welk behoort tot den aart van den waaren Godsdienst , ongeveinsde Deugd , en volmaakt Geluk , waar van in de Vraag melding gemaakt wordt , waar toe ook gebragt moet worden Gods Opperheerfchappy , de Onderwerping van het redelyk Schepzel , en de Wysheid der Zedelyke Geboden, dat de overweeging van dat alles de erkentenis van de Leerftukken en Verborgenheden noodzaakelyk vereifche ; en dat dit alles in zulk een nauw verband ftaat met die erkentenis der Leerftukken en Verborgenheden, dat men het één van het ander niet kan aficheiden , zonder aanmerkelyk verlies der overige waarheden , in diervoege, dat men, met betrekking tot ` den Godsdienst, zich geen recht denkbeeld kan vormen van Gods Opperheerfchappy , noch van de afhangelyk- heid van een redelyk Schepzel, noch van de natuur des waaren Godsdiensts , ook niet van de Wysheid der Ze- delyke Geboden, noch van den aart der Deugden, noch van het Geluk, dat uit derzelver betragting voort- vloeit.” — Di overtuigend bewezen hebbende , denkt zyn Hoog Eerw.. 4, zal niemand, met recht, meer kun- nen twyfelen, of a felen te belyden , dat de erkentenis - van Leerftukken en Verborgenheden van den Christely- ken Godsdienst, in zulk een onaffcheidelyk verband Daat ` met de Gelukzaligheid als de beoefening der Pligten”. Deeze taak werkt hy uitvoerig af , en op eene wyze, die , fchoon men hem niet in allen deele toevalle, egter, over 't algemeen goedkeuring zal wegdraagen. Hy befteedt de Derde Hoofdafdeeling , om ter meerdere overtuiging eeni- ge en wel de voornaamfte Zwaarigheden der Partye op te geeven en op te losfen. — De eerfe is afgenomen van et flegt gedrag der zodanigen die de Leerftukken en Ver- borgenheden gelooven , terwyl eenvoudigen , van deeze be- fpiegelende kennis verftooten , eene pryswaardige en deugd- zaame leevenswys volgen. De tweede geeft hy met de woorden van BAHRDT in deezer voege op, dat de er- - kentenis van Leerftukken en Verborgenheden des Christ- lyken Godsdiensts , niet alleen ons niet leide tot de ge- lukzaligheid , maar ook in verfcheide opzigten voor de beoefening der Zedelyke Pligten fchadelyk zy, deels, om ‘dat door haar verfcheiden dwaalingen in de wereld ge- bragt worden , en het bygeloof zeer gekoesterd wordt, deels , om dat Zy den weg bereidt voor fcheuringen, twisten en overheerfching, deels eindelyk, om dat zy de man- 460 PRYSVERHANDELINGENe manlyke beoefening der Deugd knakt, ja verflaauwen doet: De derde raakt alleen de. Verborgenheden van den Christlyken Godsdienst. Ten deezen opzigte ` merkt hy aan, op dat wy dit weinige overneemen. ,, Dee- ze ontkennen onze Partyen , dat tot den Godsdienst be- hooren , en eenig verband hebben met onze Gelukzalig- heid , daar zy op geene wys van meníchen kunnen ver- ftaan en gekend worden, en daarenboven onoverkomelyke zwaarigheden hebben. Deeze zwaarigheid heeft de be- rugte TOLAND breed uitgehaald; doch mosneim heeft de- zelve , korter, en als in een kort begrip voorgefteld in zyne Befchryving van het Lecyen , de Bedryven en Schrif= ten van Toland , (*). Ons komt deeze zwaarigheid voor van niet veel belang te weezen. Wy toch verítaan onder deu naam van Verborgenheden geenzins voorítellin- gen zonder zin, die daarom minder verftaan zouden wore den ; maar in tegendeel zulke waarheden , die, fchoon met opzigt tot haar hoe voor ons verborgen, echter voor het overige uit de Godlyke Openbaaring recht verítaan kunnen worden. Waar uit blykt dat wy derzelver ge- heele kennis niet uitfluiten. "PRYSVERHANDELINGBN. si. welke door de Rede bekend zyn, van ons niet ten vollen kunnen gekend en begreepen.worden. Kan het eene waare tegenftrydighcid beeten, welke blykt tusfchen waarheden van onderícheiden rang, tusfchen zulke namelyk, die de Rede leert, en tusfchen geopenbaarde? is in tegendeel dit geene waare tegenílrydigheid, te zeggen dat Verborgen- heden het begrip der menschlyke Rede te boven gaan, en echter verdichtzelen zyn van 't menschlyk Vernuft? Wie zal zo uitzirmig zyn om te zeggen, dat cop niet meer kan weeten of verftaau dan dat de Mensch kan bevatten? "Er komt, eindelyk, by, dat, zo wy alle zwaarigheden niet juist kuunen oplosfen, om dat Verborgenheden niet ten vollen begreepen worden, ook partyen geenc zwaarigheden tegen dezelven kunnen inbrengen, om dezelfde rede. En voorzeker, zo dikwyls zy dezelve beftryden en aanvallen , raaken zy flechts den uiterlyken fchors , daar door de woorden van Verborgenheden Mlechts zekere uitwendige becldtenis derzelver wordt afgefchetst. Wy cindelyk ge- looven de Verborgenheden van den Christelyken Gods- dienst om dat wy, overtuigd van de noodzaaklykheid der Openbaaring, weeten, dat "er geen Openbaaring zon- der Verborgenheden weezen kan. s Zo ik my niet bedrieg,” in deezer voege drukt zich de Hoogeerw. SZATHMARI, in 't flot uit, „ heb ik vol dongen dat "er geene Gelukzal ` _ ‚zonder vermaak te fcheppen ir bezitting, van het hoogíte Gc js alleen onze hemelfche Vac begin en de oorfprong van all Voltooijer van °t zelve, is; ei te vermaaken is alleen den | kennen en befchouwen, gelyk Hem kennen en befchouwen. " Goed kunnen zy alleen geraak alles weldaadig heeft beloofd « llem als het hoogfte Goed, k .zyne bevelen den weg der D uit blykt het dat 'er een nauw fechen de Gelukzaligheid en de erkentenis van Leerftuk- ken en Verborgenheden des Christelyken_ Godsdiensts , er wel niet anders als tusfchen de beocfening der Zede- lyke Pligten. Met één woord, er moet een allernaauwst verband zyn tusfchen de Gelukzaligheid als het einde van den Godsdienst , als het middel ter verkryging van ` e- - — 464. PRYSVERHANDELINGEN, dezelve , welke even gelyk by alle Volken en ten allen tyden, zoo ook nog in de kennis en den dienst van God moet bevat worden. Gelukkig derhalven die eerbiedigers van God en de Deugd, die deeze drie noodzaakelyke din- gen, welker verband zoo wel door de Natuur als door de Godlyke Openbaaring gelegd is, namenlyk rechte Ken- nis, zuivere Deugd en volle Gelukzaligheid, zoo naauw in hun leeven en in hunne bedryven verbinden , dat hunne Leer, als de Leer der Godzaligheid hun opleide tot be- oefening van allerlei Deugden , en de gelukzaligheid in haar eindpaal hebbe; dat ook hun Leeven en Praktyk ten vollen openbaare , dat zy God recht kennen, zuiver ecrbie- digen, en langs effen bane de Gelukzaligheid ten doelwit hebben ! Gelukkig die Leeraaren, die in de erkentenis der Leerftukken hunne Leerlingen met den toorts der Waar- heid voorlichten ; maar ook niet onagtzaam en zorgeloos verkeeren, gelyk zommigen hier in een flordig voorbeeld eeven , omtrent de Christelyke Zedekunde , welke met ie erkentenis in een onaffcheidbaar verband ftaat: maar die, terwyl zy Waarheden leeren kennen en verftaan, te gelyk ook leeren naar dezelve te leeven , en dus, langs den ewoonen en meest betreeden weg der Heiligen, hunne eerlingen na de Gelukzaligheid leeren ftreeven ?” Nederland/che Infecten door j. cH. sepp. Te Amferdam, by J. C. Sepp. in quarto. He Infect, van 't Ei af, in zyne Rupfegeftalte, ge- daante als Pop, en veranderd in een Vlinder, door den oplettenden Sepp zeer keurig , op zyne laatstafgegee- vert Plaat vertoond , en verder befchreeven , is hem tot- nog in geene afbeelding of befchryving elders voorgeko- men, des hy zelf om eene onderfcheidende benaamin diende te denken. De naam des Vlinders , van deszel uiterlyke gedaante ontleend, was zyns oordeels best , de groen gebandeerde Vlinder ; nademaal in deszelfs boven- vleugelen, zynde groen met graauw vermengd ,.de groene kleur de overhand heeft; en ook de banden, dwars over de Vlerken loopende , van eene groenagtige kleur zyn. Uit het Ei van deezen Vlinder komt een Spanrups, be- hoorende tot die foort, welke zommige Liefhebbers noe- men Spinfpannen , by verkorting van zich telkens infpin- nende Spanrupfen;, om dat dezelve zig, by de vervelling, tusfchen twee Bocmblaadjes infpint; hegtende door mid: del CH. SEPP, NEDERL. INSECTEN. 963 del van fyn gefponnen draadjes , twee Bladen tegen of op elkander; in welker tusfchenruimte de Rups haar vere blyf houdt en vervelr. Nopens de vervelling deezer Rup- fe ftaat hier nog te melden, dat dezelve , (daar anders de Rupfen , gelyk bekend is, vry algemeen , driemaal den hvid afleggen.) onder dezulken behoort, die meermaals vervellen; hebbende dit by deeze Rups tot zes herhaalde keeren plaats. Zy vervelde naamlyk , volgens des Au- theurs aantekening, den 7den Juny, of reeds op. den elf- den dag, na dat zy uit het Ei te voorfchyn gekomen was 5 11 dagen laater deed zy het voor de tweede keer , en weder 1o dagen laater voor de derde réis; na verloop van nog I1 dagen gefchiedde het ten vierden maale ; 16 -dagen daarna verwisfelde zy op nieuw van huid, en ein- delyk had 'er, na 19 dagen, of den 13 Augustus, nog- maals eene verandering van vel plaats , welke zesde keer de laatíle was, als by de uitkomst bleek. Zy bereikte naamlyk hierop haaren vollen wasdom, en fpon zig, ten einde van 15 dagen , zo tusfchen de Bladen in , dat het wel te bemerken ware, dat het dienen zoude om in eene Pop te veranderen; in welke geftalte zy den Winter overbleef , en waar uit, in het begin of midden van May des volgenden Jaars, de Vlinder te voorfchyn kwam. Het Leeven en de Regeering van FREDERIK lI, Koning van Pruisfen, gefchets door EN Abt DENINA. Te Zfmfierdam, by J. Allart, 1789. 4n gr. 8yo, 556 blads. , behalven de Voorreden. Tweede Uittrekzel, N°, komen wy tot den zevenjaarigen oorlog , waarvan de oorzaaken in het Veertiende Hoofdftuk worden opgegeven. Het verlies van Silefien lag der Koninginne van Mongaryen aan het hart. Tusfchen den Koning van Pruisfen , en den Graaf [nu Vorst] van kAUNITZ was byzondere partyfchap , het zy uit rayver , het zy uit hoofde van den eisch, welken de laatstgemelde op Oost- Friesland maakte (*). Koning AUGUSTUS van Po- mE en, (*) Men zoude fchier vermoeden , dat de Koning zelve dien eisch niet geheel ongegrond geoordeeld hebbe , dewyl hy den Graave honderddu'Zend Kroonen deed bieden voor zyne aanfpraak, doch welke die Edelman weigerde. Zie bladz. 96.. Over den grond , IV. DEEL. N. ALG. LETT. NO. 9. Cc op 864 DENINA len , Keurvorst van Saxen , was insgelyks yverzuchti over de aanwasfende magt van_zynen nabuur. Hy wer verder aangehitst door zynen Staatsdienaar , den Graave van BRUHE , tegen welken, uit hoofde van zyne buiten- fpoorige zucht tot pracht en weelde, de Koning, in zy- ne Verfen, in zeer ftekelige bewoordingen, was uitgeva- ren. FREDERIK had zich ook de Keizerin van Kus- land , ELISABETH , tot eene vyandin gemaakt. door On- voorzichtig fchertzen met derzelver minzieke gefteldheid, hoe zeer het zyn belang ware haar te ontzien. De groote fte Mannen hebben hunne zwakke ‘zyde. FREDERIK, welke anders zyn belang zo wel kende , zo wel wist te behartigen en voort te zetten , in eene reeks van groote gebeurténisfen eene verbaazende fterkte van geest, een wortderbaar beleid en onbezweken koelzinnigheid deed blyken , fchynt , gelyk trouwens zyne gedrukte Wer- ‚ken , op meer dan ééne plaats 4 getuigen , niet beftand geweest te zyn tegen de vervoetringen van een bytend en . ftekelig vernuft, en haalde zichzelven en zynen ondere. daanen de deerlyk(te rampen op den hals door het niet bedwingen van zyne fpotzucht. Daarenboven werd de verwydering tusfchen de Hoven van Petersburg en Ber- lyn vergroot door de verraaderlyke brieven van eenen FERBER, welke toch eindelyk zyne misdaad met het ver- lies van zyn hoofd moest baeten. — Engeland bragt, door zvne tusfchenfpraak , wel eenige opfchorting te wege in de Rusfifche toerustinzen, en de Pruisfifche Gezant, Graaf van FINCKENSTEIN , herftekle door zyn voorzich- . tig gedrag de vriendfchap eenigermaate ; maar des Konings onbedachtzaame uitdrukkingen over ELISABETH , derzel- ver Gunftelingen en 'Staatsdienaaren , deeden de wonde weder open: breeken. In het Jaar 1746 hadden de beide Keizerlyke Hoven van Weenen en van Petersburg reeds befloten de Pruisfifche Landen onder elkander te verdee- len, zo ras de Koning in eenig opzicht van den Vrede van Dresden zoude afgaan. Safen was ook getreden in dit Verbond, dat men trachtte te bedekken met alle mo- gelyke zorgvuldigheid. De Koning kreeg 'er, evenwel, de lucht van, en eerlang volkomen, zekerheid door het qmkoopen van eenen Geheimfchryver der Kanfelarye van Dresden, welke , door middel van eenen nagemaakten eu- op welken hy bouwde, vindt men iets by WAGENAAR Vader). Hist. D XIX, bl. 478. LEEVEN VAN FREDERIK II. 465 fleutel , de gewigtigfte papieren wist in handen te kry- gen, en affchriften van dezelve na Berlyn zond. FRE- DERIK vereenigde zich hierop met Engeland , terwvl Frankryk zich in Dondgenootíchap begaf met het Huis van Oostenryk , welks magt het zo lang getracht had te fnuiken. In de maand Juny des Jaars 1956 gelastte de Koning ,, den Baron vAN KLINGGRAEF, zynen Gezant te aa Weenen, de Keizerin-Koningin bepauldlyk af te vraa- an geh, of de toerustingen, welke men in haare Staaten an maakte, hem al of niet betroffen (*)"; en hierop geen voldoend antwoord ontvangende, befloot hy zyne vyan- den voor te komen. Hy rukte in Saxen , gelyk in het vyftiende Hoofdftuk verhaald wordt, omfingelde de Saxifche troepen by Pirna , trok na Bohemen , leverde den Oostenrykíchen (lag by Lowofitz , alwaar hy , ^fchoon met geen minder verlies dan dat van zvne vyanden , het veld behield (1). De Oostenrykfche Generaal BRAUN poogde de Saxifchen te ontzetten , maar vruchtloos : deezen. waren genoodzaakt de wapens neder te leggen , Koning AvcusTus vluchtte naar Warfchau, en geheel Saxen viel in handen des Over- winnaars, die aldaar de Winterkwartieren betrok, en, tot zyn rechtvaardiging , uit de Archiven van Dresden , de” ftukken in het licht gaf , waarby bleek, dat zyne vyan- den hem zouden zyn aangevallen , indien hy niet hun ware voorgekomen. In het volgende Jaar behaalde de K ning weder eene volkomene overwinning op Prins KAREL van Lotharingen , welke hem nogthans op veel bloeds, en daarenboven op den Maarfchalk van SCHWE- RIN. te ftaan kwam. Hy belegerde daarop Praag, cn tastte het heftig aan, maar werd, eer hy het konde veroveren , op zyn beurt door Daun by Kolin zodanig geflagen, dat hy genoodzaakt was het beleg op te breeken. H i . et (*) Bladz. 155. . Œ) Van deezen Veldflag leezen wy bladz. 157 ,, BRAUN en » LASCY betwistten ekanderen langen tyd de overwinning”. Zo veel ik weete-is LAscv nooit in Pruisfifchen dienst geweest, de Ko- n'ng zelve voerde het bevel in deezen flag, hy en BRAUN betwistten elkander de Overwinning, en weinige regels laager ftaat ,, de twee » Oostenrykíche Generaals betrokken hunne legerplaats weder." Dit alles is voldoende om te onderftellen, dat in de. boven aan- gehaalde woorden, of eene drukfcil, of eene misftclling van den Schryver of den Vertaaler fehue. c2 366 d DENINA Het Zestiende Hoofdftuk behelst eene gebeurtenis , wel- ke den Koning in de onderfcheidene hoedanigheden van Staatsman , Veldheer en Broeder weinig eere aandoet ; de ongenade van zynen Broeder wiLLEM, den Vader des tegenwoordigen Konings , welken FREDERIK behandelde met eene onverdiende ftrafheid , die hoogstwaarfchyniyk het leeven van den ongelukkigen Prins verkortte. De Schryver geeft als eene waaríchynelyke gisfing op , dat . deeze ongenade veroorzaakt werd door de tweefpalt tus- fchen zommige Generaals , welke den Prinfe waren toe- gedaan, en in het byzonder den Generaal van scuMET- TAU , en tusichen den Generaal van wINTERFELD , die het vertrouwen , waarin by by den Koning ftondt, mis- bruikte , om zyne partyen zwart te maaken (4). De tòeftand des Konings was nu allerhachelykst: het ge- tal zyner vyanden nam toe, de Rusfen verwoestten Pruis- fen, de Oostenrykfche Luitenant-Veldmaarfchalk vAN HADDICK brandfchattede Berlyn , de Zweeden maakten zich meester van Pommeren. Doch de Koning, alle zyne krachten verzamelende, behaalde, nog in het zelfde Jaar, de beflisfende overwinning op de Franfchen en het Ryks- leger by Rosbach , en kort daar na floeg hy by Lisia of Leuthen de Oostenrykfchen onder Prins KAREL, welken , niet lang te vooren, den Hertog van Bevern geflagen en gevangen genomen , en Breslau veroverd hadden; welke plaats de Koning welhaast weder in handen kreeg, tevens e Oostenrykíchen noodzaakende Silefien te ruimen , waar- in zy alleen Schweidnitz behielden , dat door de Pruisfi- fchen werd ingefloten. In het Zeventiende Hoofdftuk, vinden wy een beknopt verhaal van de zamenzweeringe , welke in het Jaar 1756 in. Zweeden werd gefmeed om het gezach des Konings te vergrooten , maar door eene vroegtydige ontdekkinge on- Jukkig afliep voor de zamengezworenen. Dit verhaal hynt weinig gemeens te hebben met de Gefchiedenis des Konings van Pruisfen. Maar het krygt eene andere | BE: CO Bladz. 172-176. In den onmaatiglyk fcherpen brief des Ko- nings aan Zynen Broeder, welke op bladz. 174 voorkomt, denken wy evenwel, dat cene uitdrukking eenigzins moet verzacht wor- den. Uw flecht gélrag, (haat "er: Dit zal in het Fransch zyn mau- vaife conduite; en die woorden kunnen ook vertaald worden verkeerd of et beleid, aan welke overzettinge wy hier de voorkeur zouden geven. LREVEN VAN FREDERIK Il. 362 gedaante, wanneer men overweegt, dat ecne der Zusters Van FREDERIK getrouwd was met den Koning van Zwee- den, dat haar ongeduld en begeerte na meerdere magt haaren Gemaal aanfpoorden tot verbreeking der voorwaar- den , op welke hem de Zweedfche Kroon was opgedra- gen, en dat van het welgelukken deezer zamenzweeringe afhing of Zweeden zich voor dan tegen Pruisfen zoude ver- klaaren. Nu voegde het zich by Oostenryk en Rusland, de verfchrikkelykíte vyanden des Konings. Te vergeefs poogde deeze de laatstgemelde Mogendheid op zyne zyde te brengen. De Grootvorst was hem wel zecr genegen, en dit deed den Kanfelier BEsTUCHEF , en den Generaal APRAXIN , Welke deszelfs gunst bejaagden , meer tot Pruisfen overhellen : maar zy vielen in ongenade. De Staatsdienaar werd opgevolgd door’ wororzow , de Generaal door FERMOR en RoMANZOW. Deeze twee laate ften werden in het Jaar 1758 by Zorndorff , na cen ver- woed: gevecht , door den Koning geflagen , fchoou hy flechts dertigduizend man by zich had , en het Rusfifche Leger vyftigduizend fterk ware. Doch niet lang daarna ontving FREDERIK, door zyne onvoorzichtigheid, van den Oostenrykfchen Veldmaarfchalk paun een gevoeligen geen by Hochkirchen. | ` Na weder vergeeffche voorflagen van Vrede aan Ruse land gedaan te hebben, waar van in het begin des Ácht- tienden Hoofdftuks wordt gefproken , leverde de Koning op den 12d ^ van de maand Augustus des Jaars 1759 het vereenigde Oostenrykfche en Rusfifche Leger flag by Kun- nersdorff. Na dat hy bykans de overwinning had be- haald , werd hem dezelve ontwrongen door de wakker- heid en het beleid van LAuDow , rn hy ontving ecne aller- geweldigfte nederlaag; terwyl Hertog FERDINAND van Brunswyk , omtrent denzelfden tyd , de beroemde zege op de Franfchen by Minden bevocht. By deeze gelegen- heid brengt de Schryver eenige aanmerkingen over degze twee groote krygshelden te berde uit cenen Engelfchen llistoriefchryver , welke wy niet kunnen nalaaten hier plaats te geeven. ,, Zy hebben beiden (zegt hy) den > Daam van de eerfte van Europa te zyn ,.dat waar- a fchynlyk geene twee grooter mannen heeft voortge- wn bragt. Hoewel zy van cen zeer veríchillend karakter , en an hunne talenten niet van denzelfden aart zvn . Zyn zy Egter, gehk ieder een bekent, beiden zeer kundig in sn de Konst des Oorlogs. De Koning vaa Pruisíen, on. 