Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
MANILHAS. Volgens de Ta^'ouanse adv^jsen saeten de Castilianen aldaer iii eeo seer soberen staet, hebbende maer een schip u^jt Aqua Fulco 't vede- den saisoen becoomen. Green joncken waeren 't verleden jaer uyt Chim derwaerts gevaeren, om 't quaet tractement dat de Chinesen aldaer ge nooten, ende om sulcx voor te comen, sonde den Mandorign Coxinga o] verbeurte van lijff en goet hebben laeten publiceren, dat geen jonquei van alle zeecusten onder zijn gebiet (buijten welcke weijnich ofte geei zijn) hun souden bevorderen derwaerts te vaeren. M A C C A U. De Portugesen saeten hier mede in soberen toestant, sonder eenigi freqnentatie van negotie, te wenschen zjjnde dat w\j daervan meestei ofte hun u^t conden verdr^ven , te vresen s\jnde dat de Spangiaerts u^' de Manilhas mettertijt daer nae sullen trachten, ofte dat de Portogesei selfs hun daer mochten locken. Dat de jongste besendinge op Cantoi 800 qualijck is affgeloopen, is sonder twyfel door inductie der Portu gesen ontstaen , die onsen aenwas (niet sonder reden) aldaer op 't hoogh ste vreesen, gel^ck UEd. bij de papieren daervan over gesonden gi^ noechsaem bl^jcken can, te wenschen s^nde nochtans dat men aldaer fon< dament tot een vaste handel conde becomen, die nae aUe apparentti mcttcrt\jt van groote consideratie stont te werdcn, als bjj 't veicopeE van 't clegne cargasocn per den BruijnvUch daer aengebracht ende ver* tiert, geuoechsaem gebluecken zy. aAPPOBT VAU VAM QO£Iia (1656). 169 T A u o A y. Hoe sober de negotie 't ferieden jeer in 'I!l^ioan oitgeTtUoi ig, cade ke God de Heere met een groote plage Tan tprinekhaeDen 't lant go> teft iMcft ende noch ae&boat, weii U£d. bg mgn Heeren den Ooorern.* GcMnel en Baeden Tin India aengeeduoTen ; inagelgos hoe bei eaaael aldeer toodanirh begint te verloopen, dai grootelgcx ie Tieten sg, dai ^onlvs wel i'eeniger tgt mocbt innaTigabel werdeni ende dai men 'i WitBJyke casteel Zeelandia loude moeten abandonneren ende nae beler bi«i op Keelangh ofte andere plaetaen omtien, tynde jongit door go> hock Yaa bw|ttama baTen 't tcbip de Fretk^ de jacblen 'i Ltm en lb- IMi ieerlgck verongdnckt: daerbg gtfoecbl 'i jacbi VfrtM op Ilba de Aali. oorat dcae tcbade boiten de scbepen niei min dan 156 ^ gL in- aen eoopmanscb., aoo foor Tagoan ais H patria, d' E. Comp*. ie , bdialfen nodi 184 aielen, dai mede geen degoe diacomodalie ^l door 't degne nariier der ooopmanteb. oHe omdat de band te aeer ^"Hfnnm gdionden wert, was aldaer maer 340 (:> gL ap goat in Toor* '^^ geweestfe om met 't Japanse capitad» beloopende maer 1140 ^ gL, ^^^aedit ende ? erdedt ie woiden als rolcbt : ^-^onnandel 620 ^ ^f guldens 1480 ^ dai van de ge* ^' maecie eakulaiie vrg fcrtdiedt. iTia en Tonqnin .213'^! tagoan bebonl .... 100 ^ ^ «eaweaeade peper, noob omirent 800 ksicn, bad men nodi boop foor ^^ t. 't pie., bebalfe nodi goede qnantitegt andere ooopmansdi. , te fer- , maer qnamen wqjnicb Tmobibare jondien ngt Cbina. Ben nien- egseb ugt Taijoan bestond in de waerde Tan 700 ^ gl. ooopman- >, bcstaeade prindpad in peper, loot, ibin, qnioksilrer, eenige « rottaai^ , eic De ? erpaditingb ?an 'a Comp. dom egnen bedroo- ongnrcer 225 ^ gl. toot dii jaer» bdmlten eenifs relden daenn- 170 KAPPORT VAN VAN 60ENS (1655). boven voor zeven jaar verhuurd, tot verkoop van de onroerend bezit aan de landsche scholen en kerken, van welke heilige werk, God mag het, de vrucht te gemoed gezien werd, zande openbaar dat nu in 24 jaar nog geen van de inwoners een verkoop hebben gehad, noodzakelijk bij een dergelijke belijdenis van zijn geloof behoort, daaraan U.Ed. in zoveel jaren niet hebben gespaard om dat heilige werk tot een goed eind te zien brengen, welke (menselijke del) grootelijk te twijvelen zoveel met het al begonnen werk men mag, ziynde de inwoners op vele plaatsen niet toe aan de genade als ooit om elkaar de hoofden af te slaan en daar mee de pronk op de zondagdagen te verschenen, daarvan de jongste maal 107 kaasjes aan Sint Bonifatius vertoond gekregen, zijnde 52 minder in 't jaar te verdienen, welke minder getal door ziekte ontstaan was, hoewel van de gehele gezonde gasten, die met enige smaak tot baar prikkel zouden gedwongen worden. 272 Dorpensynodie, welke met ons bijdragen, gepopuleerd met 49,824 zinnen en bevolkt met 14,262 huiskinderen. Omdat dit heilige werk moeilijk voortgaat, was men in Taiwan in sommige gevallen noodgedwongen aan de Zuid daarvoor te continueren, gelijk alles aan onze Heeren de Gouverneur en de Baden watloop was aangeschreven, speciaal in het vertrouwen van de Heer de Bisschop, met veel bedacht over Formosa, te zien of het land. JAAFAN. Geen Chinese jonken waren voor 1 jaar van China naar Manilla gesonden, maar evenzo Coxinga beter smaak te vinden op de reis naar Japan, waar geen 't verleden seizoen niet minder dan 66 schepen gevaar waren, daarvan 80 bekend in Japan aangekomen en 26 door storm en onweer verloren gegaan de reis niet voltooid. Item nog 6 joncken van Quilon, 8 van Cambodia, 2 van Siam, 1 van Nanoquin en 2 van Tonquin, waren allemaal van Chinese oorsprong aangebracht, samen 43 joncken, daarvan 2 goede en andere mercuriale ter met gebracht zijnde, waarom ons den ja. HAPSBURG TAN VAN COXING (1655). 171 Aadde 109 tduidel ik woor. De koning Tan ontwierp niet geheime negotie et tafel, id tontjon anden nook leder waar, ende was hij geamuseerd in! Indem d' oordeel d' omgeving aangetrokken, hadden na ongeveer doden mogen berichten, dat te Toren niet gedood werd. De angsteloze koopman had dat niet meer gewaagd, dan 706 g.j., die 80 r. cent omvatte en 1180 g.j. leende hij hebben gebrach, aan de 50 g.j. minder dan men geschat had, bedoende dat in totaal den naam gezagde handel Tan Tonquin, ende om da bel jaegel in Lam en leijde ran Tanjoan naar Japan niet ingeladen eigendom Tan verwacht, etc. niet heeft gehad, en dit had den alewiel knoop in Tanjoan, monteert oogzichtelijk 1000 g.j., dat er nu minder was naar de kust Tan India gaat ab A. 58 partado, tot een meer veilige plek. Weke prejudicie Tan den opkomenden Ben gelied, liep dan weer om Tan dit jaar weer kapitaal in Japan te komen brengen. Daar door hen geloof tot aan de laatste Tan Gomp. staat ingewikkeld lieten de Japanners nog naar een belasting troeven. De kamers waren getranthandeld tot 9 tegelijk 't pe., tegen dit afgeleide concepto niet gebroken gewaagt als (Dutchmans) om al te maken. De Japanners wisten nog niet dat Jaloor Tan alle leden-dingen, daar als buiten twijfel de Tomahawk 100, bovendien de musketten den naam hebben, en de laatste order Tan dit bosek aan een Gouverneur Tan Nagasaki gewaakt, goede inspectie te nemen Tan lie Daijun hadden Nagasaki, tegen wie men bekwam was niet schepen in te komen, wel te verzekeren met geheime denk te verzoeken, dat ook nu met grooten vreemd beweging verwekt werd. Toen de Tonquin stonden de taecken aan de Compagnie gekleed, schreven de kadden door 't koekje water ontdoen, daar door de meerburen hun boomen meerdeclaren waren onttrokken en de gewonnen in groote quantiteiten gaten. Kroonjongens deden dan een en het Manilla, in dat de jongste aan geweld, die de fonwe moest en al het aanwandaad coop. Happert van Van Gogh (1655). Manschappen hoogh hebben opgejaagd, dat wij van 450 gulden capitaal maar 175 gulden hebben kunnen besteden, op welk in Japan maar 3 procent advance gevaar zijn, dat een dreigende handel is en geen sinds de moeilte, veel minder het grote pericel der zee waardig. Nog tans schijnen de Chinezen beter dan wij te kunnen bestaan, met haa lommen, cramerijen, grof poelen, etc., als wat met het Comp. schip zilver, dat door de gierigheid der Tonquingangers gesteld is op 6 à 7 kopere kassiers van 10 teil zilver, daar men voor deze 20 kaffieren voor had, verschillende baar geld, zijnde niettemin zonder dit kopergeld geen ziel van de gemeene man te handelen, bood dat dan ons tot groote schade met het overige kapitaal naar Taiwan te moeten keren, voorgevend dat alle andere tellingen der Tonquingangers hier nog bijgevoegd, dat de Comp. genoegzaam zal zijn, dat Comp. eenige jaren te verlaten, hebben de Chinezen aan de ene zijde en de Tonquingangers door 't opslagen van de kopere kassiers aan de andere zijde, den handel geheel verwoesten. Of nu de tijd hierin en 't verlaten van het Comp. beterchap zal kunnen beloven, is zeer onzeker, doch het is zeker dat de E. Comp. voor eerst 't gevoel van dat smakelijk Comp. zal moeten missen. De kopere kassiers zijn op Batavia eenige naamelijk, maar ontbreekt de onze afleiding van 't koper, zodanig niet vermindert noch temperert, of zou nog meer als in Tonquin komen. De kosten, zodanig groot beter is, weinig voordeel op Tonquin te praktiseren is, die den risico van dat crappe vaarwater met zoveel kostbare kapitaal waardig zij. In Jambij waren de schulden, die bij de boeken liepen, meerendees ingekomen. De peper was zeer goedkoop gedurende den Engelschen oorlog geweest, doch om betere redenen weer op 4 r. 't p. gesteld, ruim 500 lasten lach aldaar in voorraad, doch is buiten twaalf dat de Engelsen hun handel daar op nieuw soldaten versterken, zodat door ons opjaagen niemand beter vaart als de Jambijnse, die schrandergenoeg zin, haar voordeel waar te nemen, en de peper in gealotten handen te houden, als de negotie door beide naties gedood werd. RAAPPORT VAN OOST-INDIË (1666). De oude do peper doorgaans werd tot 8 i. in de partij le boekje. MAMMIXO, JABATA, CHIRBON, PAARBAITOS & AKKORDSBI De pratende Tan do Batawa in delen, Chinetten, Maldjeen en ook Zwarte Nederlandsche bijgehorende bevaren, die nog jaarlijk goedkeurde kwantiteit peper op Batavias brengen, hoewel ten minste de zelf minder af staat van 10 tot 12 jaaren dan daar plaatje aangebracht leiden, zodat de vermindering gemaakt t' aanzien dat de peper op 8, 6 en 6 i. 't Prijzen van goedkoopste gaten binnen welke te de inlanders reele peperboomen hebben gedon, en dan de boomen daar de peper ordinair bijzelfdal geplant en weer terug en katoen in plaats geplant, gelijk ook deze eeuwige jaarringen in Jambi en op de Weholte neer gedaan zijn. Voorgesteld welke godsgiften is, zo lang als wij nog met zoveel grootsekte peper overcrops zien; maar is het gehoorde, dat na de Tweede oorlog zo door Taiwan en China jaarlijks veel meer papier in India zal dienen als boombelasting, om de velden te aanmoedigen tot meerder aanplanting, of te oordelen of de peper jaarlijks tot retour wel zal mogen toe komen, dat dit bij gevolg van zijn staat niet gebaard is, maar de merk in Patria mede Terboegens zal, en een man snellere producten met een stok op de peperbooms in de boog ten vorenwerken. BANTHAM. Die Tan Rantham hebben ons na eenige gemeente rade al het beste en afzienlijk meer aan te doen, maar niet ontzien dagdes wegen te bederven, het gepelde suikerriet op de velden te lozen, de oogsten te verplaatsen, onbetrouwbaar de distributie maken Jammerlijk de Termoorden, de gestolen slaven te Ternate en deszelfde met bezuidelijke politiek op Bantam te verklaren, onder dat de meeste eigenaars eenige satisfactie zouden te kunnen bezielen, zodanig dat bij algemene vergadering en baden daarover te beslissen dadachten doeren. Op een zomerse dag, aanwezig residenten gedenken hebben, ja voor onze ogen zij moeten onse geroofde slaven langs straat gaan. Wat instande zij (naar Macassar te varen gedaan hebben, om een papier over Machthelinijdelijk over te leveren, is uitgelezen hier voor verbaal, dat over wel den Pangeran met ronde woorden heeft durven voorgeven, zodat hem dit verzoek wagen gerden, hij wilde ons den oorlog aanbidden en desto meer, als UEd. bij haar E.E. aange schreven werd, die haar met discretie en waardigheid te ondergaan, derwaarts baden gezonden den kapitein van die manschap, welke zo wijs weer kwam als het die in Engeland geweest had. Zodan haar E.E. nogmaals derwaarts hebben gecommitteerd Mijn heer fibitsch andbiss. Die met meerder actief en voorzichtige de zaak daartoe gedisponeerd vont, (zoals hij zelf voor Bantham gezegd heeft) dat zij zo veel wist in 't hoofd van de humeur seer verplicht van ons hadden, doch had hoop in de oorlog om beter gevoeld te brengen. Echter bleek dat die moorddadige helle allemaal op de onschuldige toeleggen, daarvan wij in deze UEd. retourvloot al mee profieten hebben, want als wij in 't St. Nicolaasbaai onmiddellijk, 2 mijlen westen Banthams hoek, 't schip Dorothea inwachtten, en midden tussen onze lege waterwegen aan land lieten vallen, hebben zij seer schel adig onze onderstuurman coebt jansz. van de Perel vermoord, en dat den hals zodanig ter wereld deed, 't welke haar officieren mochten meer waardig met een haag naderen, met een bos geschoten, zo dat zelfs beschaafd was afzijde boogende wat hometies van stand op te rapen. God de Heer verleende UEd. macht, en middelen om eenmaal revolte te hebben van alle haar vijanden te hebben. MATABAM. Met den Sooanoehouwan Mataram waren we nog in betere alliantie, hoewel de een zo weerzijds als de ander te vertrouwen was. Mijn jongste legatie hierlangs is hoofdzaak geweest hem tot oorlog tegen den Koning van Macassar te verwekken, daarbij alle mogelijke devoir ingespannen heb ik, en de zaak zo goed als geven, dat hare religie ons concept ten principale was. RAADPOPTEI VAN OOST-INDIE (1655). 175 Verder, echter de hulp door God te geven daarvoor dat de Sooanoehouwer ons land ontaan heeft, daarom deze onafhankelijkheid Makassar, en het complot hiermee ook gerijfd Ten Tuin genomen omen te achten, dat dan men oordeel alleen de onrecht van de bezetting waardig is geweest. Boek Tenita hier af mijn rapport aan de Koning van Baden gedaan, Zijn Excellentie toegevonden, vertoonde mij eerbewijst daarvoor respect, waaruit Uw excellente natie bekend kan worden. Het concept van landgezogen te houden om ons te dwingen ons te laten zien, en daarom rang ons te trekken al wat bij begeert, tot einde geacht en bandende geweer, daarbij onmaatschappelijk naar brandstichtend. Het tegenovergestelde wonder weet te doen. Ook het lieferen en bevrijden, dat bij een belangrijke oorlog bij het beste is. God weet waarop dit is gericht, en men zal dagelijks in het beste neigen, modus operandi bespreken, en waapenen tot vergaderen, behoudens het genoegen onderling macht niet minder als 100 goede jaren denken gewaad hebben, tot 12 jaar, 50 metalen tot 24 en 2 lange metalen munten, niet minder als 100 gouden, met die rede onder aan onderdanen Terdeel zyn, bespreken nodig al goede quantiteit basis, bouwen Tan ons, Engelsen en Portugeesen vergaderd, en bovendien geen gedachte hebben, dat bij context Terzettingen om Batavia te duwen, zo heb ik immers geen stuk dat een Tolk met Gewone tijd doven risico's. De schuld deel uitmakend begint te nemen, daarbij de met dagelijks begijnende wonden, vroeg boeken weg te halen en vrij dorpen te maken, dat na een tijdje Tan eenige jaren wel Tot vrede en vredequotiethandelingen worden. De vaderlandse beschaving en gelegenheid der Klerken ben ik voor persoon en pertinent afgezet, als bij een correcte eertedeel Uw Excellentie. De vader en de zoon, gemeentewetgevers waarschuwden, om het geloof, gelijk nodig voor drie jaar om de scheiding van de kerk; de vader in de Tweede Kamer, dat de wet meer dan vier maal is geïntereveerd. Rapport van Van Goens (1655): "Mijnlen geaprobeerd waren en rede overvloedig rijst groeide, daarvoor apparent niet menschen geweest hadden. Om echter geen onnodige moeilijkheden te worden, ben ik van vaste opinie dat hij zijn volk eensmaal zal voeren naar Balambangan, die nog altijd van het eiland Bali wordt verwezen en aan die kant trachten z'n liggende in te voeren, en dit hem wel gelukkend (als apparent is) hij tracht den Banthanuner te dwingen om hem voor Heer te kennen gelijk hij reed den Gheribonder als ten hove getrokken en z'n land ingenomen heeft, machtig zinde om alle de Banthammers met voet buiten zonder tegenstand te dooden, maar off hij dan met Pyrrhus troepen niet zal trachten zich Heer van 't hele eiland te maken heeft grootelijk zijn bedenkingen en lange als z'n concepten bij zich tot twijfel aan onze voorzichtige hoede, doch onder de wille des Heeren, in 't haast kan veranderen. Batavia niettemin wel bewapen en van zelf verdediging zijdende, heeft voor zijn macht niet heel veel te vrezen en grootelijk te wensen, dat dit present de meeste zwarechte was." BATAVIA. Hoedanig 't groot comptoir Batavia nu eenige jaren in negtering declineert, is UEd. genoegzaam bekend, ende zannde wel 't meest bedaagd, den overtreffelijksten kleedhandel zo danig afgenomen hee dat sulks bij de vorige eeuwen niet mach vergeleken werden. Maar in wijl dit belangrijke comptoir onder de oogen van mijn Heren de Gecommissaris-Generaal en Baden zelf gegemonformeerd en geïntroduceerd werd, en UEd. ordre bij haar E.E. als wetten nagekomen werden, zal in in deze doen afhankelijk zijn, alsof sonder omstandig verhaal in wel daarin kunnen steken, 't welk als te gevaarlijk en onordelijk daartoe te zwak kennende, gedragen m^ seer gedienstig aan papiers UEd. successie daarvan overgesonden. In dit vorige verhaal is UEd. verthoont, dat de comptoiren van India alle met een of andere schurft belast zijn, Ambon met een dangereuse oorlog, de Molucassen Banda aan de afhankelijkheid, Solor en Malacca met last. RAPPORT TAN VAN OOST-INDIË (1655). Dokument, waarin wordt vermeld dat de comptoiren van India alle met een of andere schurft belast zijn, Ambon met een dangereuse oorlog, de Molucassen Banda aan de afhankelijkheid, Solor en Malacca met last. Dit document dateert van 1655 en is opgesteld door een officier van de VOC, die een verslag uitbrengt over de staat van de comptoiren in India. Hij merkt op dat alle comptoiren, met uitzondering van Japans, in een moeilijke situatie verkeren. De hoofdzaak daarom is om te proberen deze situatie te verbeteren. De officier beschrijft de situatie in India als volgt: "In dit vorige verhaal is UEd. verthoont, dat de comptoiren van India alle met een of andere schurft belast zijn, Ambon met een dangereuse oorlog, de Molucassen Banda aan de afhankelijkheid, Solor en Malacca met last." Hij gaat vervolgens in op de situatie in diverse comptoiren. Ambon is geconfronteerd met een oorlog, de Molucassen zijn afhankelijk van buitenlandse steun, Solor en Malacca hebben te maken met economische problemen. De officier concludeert dat alle comptoiren, behalve die van Japan, in een moeilijke situatie verkeren en dat de hoofdzaak is om deze situatie te verbeteren. "Japan is de enige comptoir die in een gemakkelijke situatie verkeert", zegt hij, "alle andere comptoiren hebben te maken met verschillende soorten problemen." Dit document is een belangrijke bron voor onze kennis over de commerciële activiteiten van de VOC in de 17e eeuw en de situatie van de verschillende comptoiren in die tijd. Jij schrijft tegenwoordig een brief aan de meesten van de voorkeuren van de samenleving. Aan de andere kant, de ondeugd is lichtelijk afstekend van vreugde van stropielucht. CABO DE BOA ESPERANZA. De vruchten van de boomgaarden daar, ongemene weelderigheid en overvloedig groei, hebben ik persoonlijk gezien en om den 31e maart niet vruchteloos te besteden, met enkele vrienden om het land begeven, daar ons van den Commandeur bidsburg Tennyson een schoon bosch met veel soorten boomsoorten van de natuur (6 miljoen groot) beplant, daar mee 't vele treffe lijkt geaccommodeerd, werty hoewel wat moeilijk om te halen. Hoedanigheidsplant op plaats gehad, kan Ued. bladgen in den brief van St. Denis, mijn Heer den Gouverneur-Generaal en Baden gelezen hebben, die Ued. allen aanzien, hoe onaanvaardbare oordeel de uittrekkende hoek die kap moet, van 'het vaste land van Afrika zal konnen afschrijven, den daar mee van alle vragen zouden kunnen beantwoorden, die nu dagelijks subject zijn van de beestachtige inwoners te vragen dat Ued. met de andere oosten dat vruchtbaar land kunnen overwogen. 't BULAND MAURITIUS. Wordt present maar met 80 mannen bewaard, om de possessie te onderhouden, zodat Ued. onwetend zullen zijn. Het houtbomenst nog in grootte en kwantiteit op Batavia, zo veel als apparent in 4 a 6 jaren door Ued. kunnen geordend worden. Ouse vaderlandache reijse tot hier is UEd. vooraff bekeni gemaoak, die niet Bonder perijjckel gceffectucert is , oenmael omtrcnt de mdaoi van St. Paulo ondcr den Equinoctiacl cndc de longtc van 354 graden, daer ons God de Ueer door syn mancschgn voor bewucrt heeft, leggende doM RAVPOBT TAH YAM QOBNS (1666). 179 iiffm m d* raode ande friaiit ooerkn difaraat aado aaMoelm, jm it pNlrifK le dnobten oft» hfi gpm clippen m^^ 4io sen nofll friMot db iw.fci fM^i<i> foor do itdiie tingoMn heeft. Wat oofdeol bg SI icUpp«9 oi •tMirl«iiid«i daor ovor geseven ly, b^jci Uy reaolutie daer rfrgetookm eadc VEd. QfeKfgdertri. Ikt iwaedi perqckel hebben go* ki oMiitiit de Noori-ooit hoeok rwa d'Omdat, daer w^ tl bofoi go- ■|k WBHB, MMT bcfonden grooid^jekz to Treown, alt wq cot immt 1^ 10 fidos giontt 9 DHJlai ngt do wol btvondoiit dot out gwwint Mb wwiwiia voder i' leo to ttoackon; daerdoor ohm flooi (dio nioi mirn moe^to on bocommoriiigb loo kng^ gooombiaoeri haddo gewooii) • gaiq^iiofri, ii$Ddo to Tcrwondonn dot dio ondkpton in geon aeeboo* Aii gOfimdon worden » woUco iwoo pcinotoa don noodidi geocht hobbo Jdwede to ttotonn. lok bd>be in dii Tertoogh Yon *t CompP. Staei ifpomt omtioni UEd. ^H tiontomdc endo londcmck myn mooninge uytgednicty 't wekk kk ^ bolayt osdermael Tenoecke moch goduyt weiden» dot hot ontstoen ^ oyt oen bewegingo en offeotio tot UEd. ttooi, endo olio nock kior ippoient yti to langk ofto wel tegent UEd. opinio gettelt fraa» ge- UEd. to dencken, dot iek« oen dienaer sgndo, too do meetton «o- g c sp roo ck en kobbe» dio do dienoeren niei rechi TeiBtaen, inunon lockto inaiimffn ran do moeatcn toot kun nock f cibo r gcn blyfoot nyt dan to ticn tgn soudo* dai myn yrer wel grooi, maer do willo ^^ocbtona clegn gewcesi it, God myn getoygo tyndo, koo eerbiedick ^&yn intentie ende koo yTcrieb ick altoot in myn opgeleyde bst gewoeti l«i tot UEd. welfaert, do wercken daerran, God tof, niet verdnyttert aynde, wekkcn goedertiemi God my in 't eieraeren Tan UEd. dieaat ahooa boircn Tcle myntgelyckoa keeft belioren to ngencn; dock ooi nioi vcnraent to tckgnen, sal ick gaerne bckennen dat ick *i no^t too hth coonen moockcn , ofte dete ofte dio taecken kadden nae ecnt anden ooidool aaden bcKoorcn gedaen to wonlcn, ende Yoornaementlgck keb ick kot» •taaide d' adminittratie ran *t catieel Ratom ondcr den E. Dtractenr MAmt'fiCKin, too tiiet conncn tlellcn oflo dete ofte geene totpitio waa n^i gaenie acngewrcven» dock God weel koe vene ick m\| aen UEd. vor- fdiHbt gOYoelc over 't verkHieu fan mgn i|Qalileyt en acnien, die dotniei- 180 RAPPOBT VAN VAN GOENS' (1655). tegensténde daar mee gerust alle menselijke vijanden overwonnen metterdaad betoont hebben, hun aan geen omstandigheidsbeding mag zijn, maar te zijn voor allen van goede, zowel als stukkers en dienaars. Om dan deze kwaliteit en Uw keuze niet onwetend, bevat met al mijn goedgedachte mij omtrent Uw te vertonen daarmee te bewijzen, dat ik mij mijn vijanden nooit ontsien behalve wanneer ik me oog in oog sta met hen, zodanige redenen als betamelijk, te meer omdat daarin blijkt dat ik als wel Uw dierbaarheid, gaarne van haar diensten wel gediend waren, mede Uw Heeren, deze eindigende, bid ik de goedertijd dat bij Uw overvloed met zijn geest en genadigen zorgt voor de wankelende zaken van India te bersten in top van tot aanschouwen van Gods Kerk en onze andere zielen saligheid. In de wijtberoemde stad Amsterdam, desen 8 September Aan 1655. BEKNOPTE BESCHRIJVING W A H A A I, OP DE NOORD-OOSTKUST VAN HET EILAND CURAÇAO. Grondgebied van Wahaai strekt zich langs de noord- en noordoostkust van Curaçao, van de noordkust tot aan de noordkust van het eiland. Het kan worden gerekend in negen regentschappen, te weten: Willemstad, Sint Anna, Sint Catharina, Pascao, Bessa en Coa, waar de hoofdplaats voorkomt; Lotik met een paar plaatsjes; Hatum, Sawaai en Uatouw, een Badja. Buiten die gebieden bestaat door de Verdeling der noordkust in zes districten, te weten: Kilbat, Denama, Wao, Westpunt, Santa Cruz en Savanne. Aan het strand gelegen: Alfonserhe noordkust, zogenaamd meestal aan de andere kant van het eiland ondergebracht. In landsche hoofden, alsmede die onder Banda sorteraide, bleven steeds meer en meer ondergeschikt aan het Nederlandsche bestand; terwijl alle geachiUen of rechtelijke kwartieren in het land, door het op en dan den raad van de afgevaardigden onder de minste verantwoordelijkheid niet den vreemden oor log worden, waardoor de rust sedert jaren herhaaldelijk onder de minimale warheid is groot gebracht geworden. Volgens de Jaapansche Courant van den 5e Oktober 1858, is de brig "Siegfried" gekommandeerde door den Luitenant in de zevende klas, met name op de straten, stijgen bouwende in de Molukken, den Augustus to Toren naar de oostkust van Cram geseild, tot betaling van de reis. BEKNOPTE BESCHRIJVING VAN WAHAAI. Officiers woningen, voor den militairen Kommandant en den Officier gezondheid, welke verry goed ingericht, doch bekrompen zijn. Het kruidmagazijn is naar evenredigheid van de sterkte des garnizoen voldoende en bevind zich in de nabijheid van een der bastions aan mee, waarop de vlaggestok dagelijks met de nationale kleuren prijkt. Het is niet te ontkennen dat de Javaan in nood zich althans weet te behelpen. Het fort uitgaande, ontwaarde ik er iets, dat, had ik immer de behendigheid van den Javaan betwijfeld, mij daaraan een sinds lang bekend bewijs gaf, namelijk: zoo als het gebruik is op alle bastion-vesting en buitengewoon werken, waar een bezetting gevestigd is, wordt van het blokhoogte of fort het uur op een bij het schilderhuis hangende klok door de schildwacht geslagen. Bij gebrek aan een zandloper of horloge was de inlandsche sergeant op het denkbeeld gekomen om in eenen uitgeholde kokosdop zodanig een klein gaatje te boren, dat het water van het vat, waarin die kokosdop dreef, een teken nodig had, voor dat het volgeloop was en omkantelde; hetgeen dan de schildwacht, door met eenen hamer op de klok te slaan, te kennen gaf. Het detachement troepen bestaat uit: Een Officier, 1ste of 2de Luitenant, die tevens als militair Kommandant en civiel Gezagvoerder ageert. Bij deze beide betrekkingen is hij ook belast met de werken der genie, het materieel der artillerie en met de surveillance en distributie van verschillende materialen, ten dienste van het civiele en militair departement, in de pakhuizen voorhanden. De Kommandanten hebben van oudsher een woning voor eigen rekening in de nabijheid van het fort gehad, en deze is door elken nieuw aangekomen Kommandant van zijn voorganger tegen betaling overgenomen. Met genoegen herinner ik me steeds de aangename badplaats en het kristalheldere water, dat door middel van bamboezen uit het gebergte daartoe geleid, de badgasten een verkwikkende en aangename verpozing bezorgde. Door de zorg van de voormalige Kommandant, de Kapitein de NaiB, in 1841, toen hij de 3de Luitenant was, werd een bamboezen waterleiding tot stand gebracht, zodat de schepen, die daar aandoen, vers drinkwater kunnen innemen. Het detachement telde vier officieren, een sergeant der infanterie en artillerie, twee Europese vaandrigs, een trompetter, drie Europese fuselier, een Europees korporaal, twee inheemse en tien Ambonse fusiliers, samen 45 officieren, onder-officieren en manschappen, waarin, volgens de orders ten aanzien van de sterkte van het geweer, door het garnizoen van Amboina wordt vormgegeven. Het dubbele gezag, aan den militaire Kommandant opgedragen, wordt volgens de wetten, die daaromtrent voor alle buitenposten in de Indische archipel in werking zijn, zijnde nogtans aan de constructeur der Molukken de vrijheid gegeven, om die wijzigingen daarin aan te tekenen, zaken, welke het land en de landvolk der bevolking verbeiden. De koiren van de inboorlingen, met uitzondering van die der Badja, van Hauling, Sawaai en Uatoewa en dat van den Patim van Honi, welke zijn groot en redelijk ruim, zijn alle klein en achteloos en van gebabbel gebameld. Zo is het grondgebied van Wabai in totaal negen tabaksappelen beverd, die alle door hunne respectievelijke hoofden worden bestuurd, welke onmiddellijk onder de hoede van de civiele en militaire Kommandant van Wabai staan. De Troeger bij de Ceramse betekent aan het lopen aan de bodem gelegen. En rangen waren gewoonlijk die van Batu Bajo of Bajo, Benu Bajo. De volgende rangen waren: Kapitein, Sergeant, Korporaal, Soldaat. De Batu Bajo had alleen de titel Batu Bajo en Orang-kaja, Kapitein en Sergeant waren de hoogste rangen. Die van Batu Bajo is de aanzienlijkste, die echter niet hoger was dan de Sergeant. De hierboven genoemde soldaten waren gemakkelijk te herkennen door de toegekoppelde rong, die met een klok, wimper, 2^ en 1 klasse en de rang die zij droegen. De hierboven genoemde troepen zijn de Sergeanten. Deze worden met respect behandeld, zelfs als zij niet op een vijandige taak zijn. Welke ook de reden of andere gelegenheid is, bij spelen, optreden, politie of andere kwaadwillige daden, zij worden met respect behandeld, omdat zij de vader zijn door hun staat, de hoon die zij met de dood en de ander zonden hebben begaan. Deze is in onze gemeente. Kapitein, 186 BESCHRIJVING VAN WAHAAI. De Troepen zijn aangelegd bij de negorij-hoofden, Batu Bajo of Orang-kaja commandant, en is een aan de negorijen in Soa's of Dati's Djong Tied. Gewoonlijk worden de oudsten der Soa's daartoe gekozen. De functie der onderscheidende regenten bepalen door hoef te kloppen op alles bijzonder te laten, wat in hunne negorijen omgaat. Ze gehouden de ontstane geschillen te onderzoeken, daarover naar recht en billijkheid te oordelen en van bevinding der zaken aan denzelfde gezaghebber te rapporteren. In kleine overtredingen straffen de Regenten, bijgestaan door ten minste twee Orang-tuiterij. Niet de negier, zelf, van welke opgelegde kleine straffen, volgens de bepalingen van de toetschriften, om de drie maanden een staat wordt ingediend. Ze moeten waken over alles wat de zindelijkheid der negorijen, de gezondheid der onderhorigen kan bevorderen. Ze zijn verplicht hunne ondergeschikten zoo veel mogelijk met zachtheid tot de te doen werkzaamheden aan te leiden, maar daarentegen ook genoegzaam moedigende om in hunne bevelen te voorzien. Vooral zijn de Regenten verplicht om den landbouw en de visserij aan te moedigen, als mede een geoorloofde handel te bevorderen. Ze moeten zich waken voor bet betoond onderwijs der kinderen in lezen, schrijven en de godsdienst. De Begenten hebben bij regel een zeker aantal kwartslieden, naar de sterkte van de bevolking der negorij, tot het verrichten van burgerwerksamen te vorderen, als: voor het bebouwen en onderhouden van hun woningen, het schoonmaken der wegen en andere kleine buisselke diensten. De negorijen zijn verplicht de woningen der Begenten te onderhouden en des noodzaaks te vervangen. Voordeelen, zowel geldelijke of anders, hebben de Begenten geene. Er bestaat echter nog een gewoonte, dat bij gerezen geschillen, na afdoening ervan, door beide partijen, zowel de winnende als de in het ongelijk gestelde, aan de negorijhoofden eenige kleine geschenken worden gegeven, welke zich meest tot een tank linnen, eenige borden of ander huisraad, als ook tot vruchten bepalen, ten gevolg heeft dat de Begent voor zijn genomen moeite te bedanken. De opvolging der negorijhoofden is erfelijk van vader op zoon, dodo zo deze er niet is of wel ongeldig voor de opvoeding wordt bevonden. Opmerkingen: Beschrijving van de Wahlhal 187 op de natuurlijke manier van de mannelijke bloedverwantschap. Bij alleiden of de mens aanvragend, wordt door de Kapala-woon een der geachtste mannen van de negorij gekozen. Daar beoordeelt men of het al of niet deugdelijk is achter aan hoogerhand onderworpen. De huidige algemene regel hebben de hoofden eenen langen wandelstok of korting met daar aanvallig knop, waarop staat het Nederlandse wapen. Werd ban door bet gouvernement tegen en en in bet teken aan waardigheid en bet gezag in den post, die sie begeerden, De koor werd, die liep aan een onderscheidingsteeken beobachtend, in bloei onderzocht trots op haar een onder­scheiding, Viel ik hier minder dan de Javaanse grooten bet de om met bonnen udeiden en deze weer met bonnen boodschap te overleveren. Het meer dan ik gekend heb ik opgemerkt, dat de zaken of transacties van Men Barata of Orang-kaja, zich met een ongemeene tuchmoedigheid in het gesprek bonnen boodschappen mengden, ja zelfs zich verontschuldigden in Majaal mendig boodschappen bet woord voor ben opgenomen; zodat de Sajaja of Orang-kaja als de belooning van het gesprek den mond kon zeggen kouden. Welke een Tertbutal fan verbinding jegens bonnen boodschappen ver- Ijkt met de inboorlingen der binnen- en bovenlanden van Java, waar Hij werkt niets anders kent dan eenen slaaf dien eerbied voor zulge kennis, die als werktoeger, kruipende hagedissen nadert! Betalings ten behoeve van het Gouvernement worden hier niet gekweten, doch in het den Strandregenten vroeg, volgens een overeenkomst, fan de onder bonnen rapporterende Alfusie van teg tot teg elke bonnen benodigde bedrijven te forderen, waaraan dan ook het meestwillig voldaan wordt. Vrijpartijen, of meeningen op het grondgebied van Wibaa niet aanwezig. De vroeger door vereering gezaghebbend in eerder verkiezen geiste pogingen om eenen vrijheer op te richten, zeggen aanstaat volg ik hoorn, daar de bevolking zich van de noodzakelijkheid dan niet wijdeloos teugen, zodat alleenlijk door het gebieden van dwang- middelen een zoodanige instelling tot stand kan komen. Het feit op Cebu in het algemeen zelf meer gemakkelijk dan op Jawa, ondanks de inboorlingen tot nu inrigtingen en verbeteringen te doen overgaan. Ons wilde kennis en gebaart, van den indlandschen, geleidelijk en uiteraard langzaam, zodat onbewust de gangbare gebruiken en denkbeelden geleidelijk aanleiding geven tot veranderingen die noodzakelijk zijn en de vooruitgang bewerkstelligen. Eerst zo lang daartoe gedwongen worden, tot dat het nut der instelling heeft ondervonden, en zijn oude gewoonte ontwend is. De Chammer in het algemeen is onverschillig en iraag, zelfs wanneer zijn eigenbelang het tegendeel vordert; alleen daar, waar de natuur hem minder te gemoed komt in het verkrijgen van levensbehoeften, wordt de anders lustige Chammer tot meerdere werkzaamheid genoodzaakt. Hij ziet zijn nabuur in weelde en rijkdom toenemen, zonder dat daardoor zijn lust wordt opgewekt, om zich door inspanning dienzelfde overvloed te verschaffen, terwijl hij integendeel tot het maken van schulden zijn toevlucht neemt, ten einde zijn lust tot ledigheid te kunnen botmaken. De levensmiddelen te Wahaai zijn soms zeer schaars en duur; behalve enige aard- en de gewone tropische boomvruchten wordt er zelden iets te koop aangeboden. Visch wordt insgelijks niet overmatig veel gevangen, of misschien zulks alleen aan traagheid van den inlander is toe te schrijven. Met de vischvangst houden de strandbewoners zich alleen op zoo verre onledig, als zij zulks voor hun eigen gebruik noodig achten. Zij bedienen zich slechts van lijnen en werpnetten. De visch wordt gedeeltelijk gezouten, meestal echter gerookt, dewelke dit minder moeilijk is. Ook wordt er soms door hen tripang gevangen, echter niet in groote hoeveelheid. De tripang — een soort van holothuria — is een artikel, waarin een handel gedreven wordt, en waarvan de omtrek van het eiland Maniapal en de overige wateren der Molukse eilanden ruim voorzien zijn, vooral ook de oostkant der Aroe-eilanden, waar tevens een belangrijke paailjvangst is. De eilanders verkoopden den tripang aan de Makassaren, Chinezen en andere volken bij zekere maat, die een half pikol inhoudt. Zodra de tripang gevangen is, wordt hij met zeewater en zekere bladeren, die hij papaja heeten, gekookt, waardoor hij zich van een dunne huid ontdoet, die voor ongezond wordt gehouden. De tripang vereist veel moeite en zorg om hem van den onaangenamen koraalruch te ontdoen, alvorens hij op uitgespreide matten gedroogd kan worden; ja zelfs wanneer hij geheel droog is, blijft de tripang nog een zekere lucht, die aan alle holoturie en polypen eigendom is, waarom de Chinees de tripang met tuikerriet opkookt, voor dat hij hem tot soep of tot de bereiding van andere spieren gebruikt. In China wordt de tripang-pasir — een soort, die op banken, die meer zijn zand dan algen bevatten, op de koetijing en te Mijnshauer Eiland gevangen wordt, — voor de beste en witste gehouden. De tripang wordt door de eilanders met de rollende benamingen ondernemen, als: tripang-pasir, als boven; tripang-batoe, korro en koeleut, wanneer opengesneden en er de inwendige uitgenomen; tripang-pandang, tripang-nas, welke eenzelfde steekproefig is als de ananas, tripang-kitam, tripang-kossong, tripang-boewang-koeleut, tripang-kai-layawa, tripang-maridji en kaljang-goreng — daarvoor worden met een soort hout, kaas-bengkoe gekookt, dat er een rode kleur aan geeft; tripang-denggoe, tripang-gama, tripang-li-kongkong, tripang-bilala, tripang-mossel, tripang-katjang-goreng, tripang-koewas en tripang-poetih, die de kleinste soort en witachtig is. Behalve deze zijn er nog een meestal, die door zijn eigenaardige en onaangename smaak onprettig is. De tripang-pasir wordt in China voor $150-$160 per pikol, of 65-70 kilogram, aan den man gebracht. De overige soorten, minder in waarde, voor $50-$100 per pikol. De tripang wordt op een aarde ronde, doch achteraf gewonnen. De inlander, die op die Tangst uitgaat, staat voor op z'n pioenje, gewapend met een harpoen, die van bamboes gemaakt en aan een kleine punt voorzien is. De tripang wordt dus vermoedens de dolhoop onder den erenaar met de harpoen gebracht. Kunst en Taal zijn zeer gering. De inlander tenbaredigt zulge hoed. Voeding op een allereenvoudigste wijze. Gewoonlijk wordt het gefa gekocht, leden door hen verwerkt. Ze brengen hun een vischetechniek, welke zeer sterk en goed bewerkt werden, meestal van haring en vallen uit het blad van den sagoboom brengen ze aan, dat lamelijk sterk ze zijn en aan het doel beantwoorden. Ik heb gezien, die weinig gemeenschap hebben met de stammen, huilen een grief vmichten wetenig voorwerp hebben, die geschikt zijn voor den retailhandel, leveren hunne ijzer en koper niet de hut van zekeren boom. Hierom snijden zij niet de bast van die boom, strooken van zoodanige lengte en breedte, als zij tot het gebruiken willen en de boogte en dikte des booms, die dikwijls veertig meter hoog en tien voeten breed heeft, zalks toelaat. Deze worden dan zo lang met buitenhamers geklopt tot zij zeer gedweefd en lenig zijn. Vervolgens slaan zij daarop een bouten aan, waarin, even als in den bout een stok boutsnij-prenten, zoodanige figuren en strepen gegrift zijn, als zij in de ijzer en koper begeeren. Deze vorm, op de bereide stof sterk gedrukt en geklopt, laat er de afdrukken op na, die vervolgens naar verkiezing met verschillende kleuren afgeeft. Ook bereiden enkele negronen zondat echter voor den hand aangetrokken is, doch ter plaats zelf wordt geconsumeerd. Door de bewoners van Nederlands en Lisabatta wordt ook kanarie-olie gemaakt, die in licht met die van Banda niet verschilt. Deze olie wordt door vele inwoners in de Molukken, ter vervanging van boter, met smaak gegeten. Ben ik goed onderricht - en ik vermeen dit wel, omdat ik bet veelvuldig van een geheel verschillend persoon beleefd heb - dan is het grootste gedeelte zondat door de Alfonso's der binnenlanden gebakken wordt afkomstig van eigen fabrikaat der strandbewoners, en zie hierop welke eenzame wijze het verkrijgen. Tot het bekomen van zout verzamelt men het droogvlees, dat aan de stranden komt aanspoelen. Het wordt een weinig gedroogd, vervolgens aan een kandelaar gelegd en in brand gestoken. Onder het branden werpt men van tijd tot tijd een weinig zeewater in het vuur, ten einde het vlees van zoutdeelen te doen doortrekken. De daaruit komende as wordt alsdan verzameld en weer met zeewater tot een pap gemengd, welke pap men door een stroo lap zift of giet, ten einde er de aardachtige deelen van af te scheiden, terwijl men zorg draagt, dat gedurend deze bewerking het mengsel telkens door het bijvoegen van zewater wordt aangelengd. 