Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
! Resol. Stat…Gen. 29 Maart, 1619. 2 Resol. Stat.-Gen. 1 April, 1619. 3 Zie hiervoor, bladz. 49. 27 * 1618— 1621. 212 ALGEMEENE GESCHIEDENIS met den last het ten allerspoedigste aan den Koning te overhandigen en daarbij te ver- klaren, dat Hun Hoog Mogenden niets liever doen zouden dan bij alle gelegenheden grond te geven tot vermeerdering van Zijner Majesteits gunst en genegenheid: ten dien einde waren zij bereid om naar hun vermogen zijn gezag te helpen slijven, opdat zijne Rijken in rust en vrede mochten gehouden worden tot afbreuk van de aanslagen- van zijne en dezer landen vijanden, en hielden zij de Fransche troepen en andere meer in gereedheid. — Zoo zagen zich de Staten door hunne zucht om van het Fransche Bewind eene verloochening zijner eigene Gezanten en mitsdien een oogluikend oordeel over de omwenteling en de behandeling der Gevangenen te verwerven, tot eene ondub- belzinnige ondersteuning van dat Bewind tegen zijne binnenlandsche wederpartijders go- noopt, Die ondersteuning was de prijs, dien Frankrijk aannam voor OLDENBARNEVELTS bloed, Dat bloed heeft het Fransche Koningschap gered. — Toch kreeg de Heer van LANGERAK behalve dat alles een vertrouwelijk schrijven van dezen inhoud: aangezien hij in zijne berichten telkens gewaagde van eenige invloedrijke Raden van Zijne Majesteit , van een groot Heer en dergelijke toespelingen meer, zoo moest hij opgeven, wie die bedoelde persoon of personen waren, al gaf hij hunne namen slechts in cijferschrift : Hun Hoog Mogenden moesten hen kennen: de dienst van het Land vorderde zulks, daar het noodig zijn zou invloed op hen uit te oefenen: want, vergde men de toezending der troepen, dan moest men tevens geld en tijd gunnen om nieuwe soldaten in plaats van de dan weggezonden troepen te lichten: onze Staat kon zich niet verzwakken te- genover den vijand, die zijne grenzen bedreigde, en alle goede Franschen en ware vrienden des Konings zouden toch inzien, dat intusschen onze Staat bij zijne macht en middelen bewaard moest worden !. Uit deze missieve blijkt, dat Armsser toch nog niet alles wist van den stand der zaken in Frankrijk, en dat hij gaarne volkomen op _ de hoogte gebracht wilde wezen om zijne mijnen te graven en den een of anderen weerbarstige, zoo mogelijk, tot gedweeheid te dwingen. Daags nadat de Nederlandsche Gezant den 7°" April de missieve zijner Regering ontvangen had, verkreeg bij bij den Koning gehoor. Bij de-ondubbelzinnige veroor- deeling van den stap der Koninginne-Moeder en de stellige belofte van ondersteuning , aan Zijne Majesteit te verleenen, liet hij echter niet na, op grond der wapeningen van den Aartshertog en van den Koning van Spanje en in het belang van de handhaving der. tucht onder de Fransche regimenten, op de betaling der achterstallige soldij aan te dringen. Ook van de Gevangenen gewaagt hij, betuigende dat zij zacht en lankmoedig behandeld waren; doch misdadigers noemt hij hen niet: hij spreekt van hen slechts als beschuldigd van gruwelijke misdaden, en zijne voorstelling sluit de mogelijkheid hunner vrijspraak niet uit. Niettemin herhaalt hij dat woord, hetwelk de Gezanten 1 Resol, Stat.-Gen, 3 April, 1619. DES VADERLANDS. 215 zoo zeer geergerd had, dat 's Konings bemoeijingen ten behoeve der Gevangenen, hem — 1618— waren afgedwongen door slecht onderrichte of kwaadwillige personen. De Staten, dus oes sprak hij ten slotte, waren zeer bedroefd, dat men, bij hunne goede en oprechte ge- zindheid voor de dienst van Zijne Majesteit, zwarigheid gemaakt had om hun antwoord, » vol toegenegenheid, trouw en oprechtheid,” aan te nemen; daarvoor ‘wisten zij geene reden te bedenken: integendeel zij waren zich bewust, nimmer in het minst aan de verplichting, door het bondgenootschap hun opgelegd, te kort gedaan te hebben. Nadat rarcrraxs hg Zijne Majesteit hiermede het antwoord, dat Borssise niet had willen aannemen, over- brand 2 handigd had, begaf hij zich terstond naar den Hertog pz ruvwzs en andere Heren van ’s Koning Raad en hield hun uitvoeriger en nog sterker, schrijft hij, dezelfde zaken voor. Hig kreeg ten antwoord, dat porssisk geen last gehad had, het geschenk, veel- min het antwoord te weigeren: sommige leden van den Raad vonden zijne handelwijze zeer vreemd, maar weten de schuld daarvan niet aan hem, maar »aan een ander, die Hun Hoog Mogenden wel bekend was." — Hiermede wordt voorzeker pv maunren be- doeld, — Doch anderen, en dit waren de voorstanders van pu maAuRteRs staatkunde in ’s Konings Raad, konden zich, zeiden zij, Borssises gedrag zeer goed verklaren, en wil- - den zijn verslag afwachten. Dezen poogde LanGcenax alstoen het gevaar te doen gevoe- Jen, dat er voor de handhaving der alliantie in gelegen was, zoo men de tegenwoordige Nederlandsche Regering bij den Koning hatelijk maakte. 1618— 1031. 214 ALGEMEENE GESCHIEDENIS SL a as FECI EN IMMEMORES IEEE dat hij in dit geval de soldij zou moeten betalen, iets waarean niet te denken viel, en anderdeels duchtte hij, dat die troepen, zoo zij de Fransche grenzen over waren, zich geheel of gedeeltelijk bij zijne vijanden zouden voegen !. — De Generaal cmáriLLON had reeds verzocht bij deze omstandigheden in Frankrijk te mogen blijven 3% Hij nam tegen den Koning de wapenen op in Languedoc, en hiet zich weldra voor de Vergade- ring der Hugenoten te Rochelle winnen. — Ook was de overkomst dier weinige hon- derden manschappen niet zoo hoog noodig. Dat der Staten zedelijke ondersteuning aan _ den -Koning verzekerd en aan zijne wederpartijders onthouden bleef, daarop kwam het aan, Schepen. voor Ré waren vrij wat noodzakelijker, en deze werden bij deze gele- genheid onvoorwaardelijk toegezegd 3: dat daarentegen die troepen in hun Nederlandsch garnizoen onzijdig gehouden werden, dit was al wat men verlangde. Na sorssises vertrek had pu mavrIzR, overeenkomstig het eenmaal bepaalde plan der Fransche Regering, last gekregen om voor OLDENBABNRVELT en de andere Gevangenen te blijven pleiten, zelfs dan nog, wanneer er reeds een veroordeelend vonnis tegen hen gestreken zou zijn, en zoo lang dit niet ten uitvoer gelegd zou wezen. Dus verzocht Nieuwe rede en verkreeg hij den eersten Mei gehoor bij de Staten-Generaal. Alles, zeide hij, wat van DU MAURIER ten voordeele der BOISSISE hier verricht had, was door den Koning ten volle goedgekeurd, niettegenstaande Gevangenen. sommigen ’s Konings bemoeijingen aan eene hatelijke oorzaak toeschreven, en trots de onlusten in zijn Rijk bleef bi den Staten denselfden raad geven: zoo degelijk waren de gronden, die hem daartoe bewogen. Ware het geen liefde voor hun welzijn, die hem dreef, hij zou de wijze op welke zijne laatste raadgevingen waren ontvangen, kwalijk genomen hebben. Thans weet hij die onheuschheid niet aan hen, maar slechts aan hunne bedriegelijke en kwaadaardige raadgevers. Hij sou den geneesheer navolgen, die zich niet op den gemelijken kranke verloornt. Dus bleef hij zeggen: stonden de Gevangenen schuldig aan verraad en verstandhouding met den vijand, dan moesten zij voorbeeldig gestraft worden; máar bestand hunne schuld slechts hierin, dat zij van eene andere meening geweest waren len aanzien van de middelen om den Staat zijn rust te hergeven, zoo zou het hoogst onbillijk zijn, hen daarvoor te straffen dat zij hunne mee- ning door de tegénovergestelde overvleugeld hadden gesien. Wel wilde bij gelooven dat de rechters zoo eerlijk waren, dat zij het onontwijkbaar oordeel der geheele wereld en des geduchten hoogsten Rechters gerust konden afwachten; maar van den anderen kant stonden zij by eenen staatkundigen toestand als die der Republiek aan een achterdocht bloot, die alles ongunslig uitlegt en geene grenzen kent, — Moeijelijk was het in deze ! De Propositie van LANGERAK aan den Koning, den &*t* April gehouden, en zijne missieven aan de Staten van 11 April, reeds aangehaald hiervoor bl, 204, Noot 2, zijn te vinden in het Secreetboek der Staten-Gen. ten Rijksarchieve. 2 Resol. Stat.-Gen. 3 April, 1619. 3 Zie hiervoor bladz. 204. DES VADERLANDS. | 915 zaak iets nieuws te zeggen, en dil maal trachtte de Gezant dit bezwaar door een keur van rechtsgeleerde stellingen en geschiedkundige voorbeelden, ten koste van de kracht zijner taal, te verhelpen. Maar treffend was zijne wending tot den Prins: »En wat u betreft, Mijnheer, daar uwe uitstekende verdiensten uw gezag tot de spil gemaakt hebben, waarop in dezen Staat de zaken voornamelijk draaijen, zoo beveelt Zijne Majesteit die zaken al meer en meer aan uwe wijsheid aan, opdat gij in deze Provinciën, welke naast God hare hoogste hoop vestigen op u, die haar in den oorlog tot schild en zwaard verstrekt hebt, ook in vredestijd de toevlucht zijn moogt van allen zonder onderscheid, Te grooter zal de roem zijn, dien gij daarmede inoogst, naar- mate het meer wereldkundig is, dat gij u door hen, die thans in den nood verkeren, beleedigd acht. Na zoo vele overwinningen, door u op de vijanden van den Staat be- haald, zal dit de schoonste wezen, zoo gij van u zelven verkrijgen kunt, genadig te zijn zelfs tegen hen, die gij u vijandig acht, en velen, die thans reden hebben om van droefheid te weenen, door uwe grootmoedigheid in tranen van blijdschap doet smelien...... Zoo zal dit Volk recht hebben te zeggen, dat God hun in u eenen be- schermer verwekt heeft, die hun den zoeten drank der vrijheid heeft weten te doen smaken zonder er een enkelen droppel alsem in te mengen” 1, Hoe de Prins deze woorden aanhoorde, blijkt niet; maar wel, dat zij, die geen ge- nade of, beter gezegd, geen reeht voor de Gevangenen verlangden, den indruk der rede trachtten weg te nemen, door-te klagen, dat pv mauna de gedelegeerde Rechters van oprechtvaardigheid beschuldigd had. Zoo veel ingang vond dit beweren, dat de Gezant het noodig achite zich tot den Raadsheer cROMKOUT te wenden en hem te verzoeken zijno redevoering aan zijne ambtgenoolen ter hunner betere overtuiging mede te deelen 2, De Staten besloten drie dagen, nadat de Propositie gehouden was, haar onbeantwoord te laten zoolang als Du mavarsn niet op antwoord aandrong. 2 ouvaÊ, p. 300. 1618—~ 1621. 216 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EE 1618— wegens de berichten, die hij geacht werd naar zijn Hof te zenden, wrok en wantrou- 1691. - wen toonen ‚ en zijne dienst hier te lande overtollig maken 1. Zoo bleek dezelfde invloed bij den Prins alles te blijven vermogen, en mitsdien stond De Rechters de noodzakelijkheid van oupENBARNEVELTS dood volkomen vast. Maar de rechters dan? vindea dee’ Konden die hem niet vrijspreken? Slechts enkelen onder hen waren van denzelfden het vonnis des geest als aznssex, en evenzeer als hij in de noodwendige gevolgen eener eenmaal ge- pleegde ongerechtigheid verstrikt. Eene bezending uit de Rechters, met srun in hun midden, deed zelfs, zegt men, opening van zaken, en verklaarde, dat de meerderheid niet tot het strijken van het doodvonnis kon verstaan. Bepaaldelijk de Raadsheer surrus pleitte met kracht voor den Advokaat. Canueron, die steeds met de meesimogelijke lichtvaardigheid met diegenen instemt, welke otpensannevetts dood’ noodzakelijk re- kenden, noemt dien Rechter bij deze gelegenheid een rechtvaardig en rechtschapen man, en verhaalt hoe men zich beijverde om hem tot een ander gevoelen te brengen 3, Hoogst waarschijnlijk is het, dat men de meerderheid der Rechters slechts tot het uit- spreken van het vonnis des doods bewoog, door hun voor te spiegelen, dat, al werd dat vonnis geveld, de Prins den grijzdard kwijtschelding van die straf zou schenken 3, Zoo werd wat het behoud van den Advokaat had moeten wezen, tot het middel om hem te doen omkomen misbruikt. Want genade bewijzen zou de Prins niet. Hij zou het genot niet smaken, den Advokaat en zijne echtgenoot, dankbaar na al het doorge- slane leed, en zijne zonen, wier trots alleen door goedertierenheid te breken was, met tranen aan zijne voeten te zien, en in de bewustheid van een edele daad gedaan te hebben, de uitkomst te trotseren. Neen! Hij zou zich tot het laatste toe overtuigd houden, dat hij zich niet vernederen kon noch mocht, en ongevraagd geen vergiffenis had te schenken. En vergiffenis gevraagd worden zou er niet. Wel vergiffenis geven kon OLDENBARNEVELT, en dit had hij reeds gedaan bij dien brief, welken hij kort na zijne inhechtenisneming geschreven had; maar vergiffenis vragen zou erkentenis -van schuld en bijgevolg verraad van sijne zaak geweest zijn. Dat hij in zijne staatkunde niet zich zelven bedoeld had, moest thans blijken doordien hij zijn leven veil had voor zijne zaak, En zijne zonen, hun karakter maakte het hun onmogelijk het geringste goede woord tegen de vervolgers huns vaders van zich te verkrijgen. 3 pmuxpT, Rechéspleg. bl, 133. 4 Resol. Stat-Gen. 26, 29 Febr. 1619. DES VADERLANDS. 217 niels onbeproefd te laten, achtereenvolgens drie vertoogen bij de Rechters in ter staving me van hun recht om in staat gesteld te worden hunnen vader te verdedigen, en ter af- l wering van de beschuldiging van opstokerij tot oproer en van majesteitsschennis 1, Zoo Dehouding van de Rechters niet reeds hun eigen gevoel van recht gesmoord hadden, zij zouden door verre sonen. den inhoud dier verteogen overreed geworden zijn. Thans bleven zij onbeantwoord, en de verontwaardiging der trots en wreed teruggesloolenen steeg ten top en verleidde hen tot uitersten. Zij wilden huns vaders vijanden tarten en voor het oog des volks te ken- nen geven, dat zij veeleer lust en oorzaak hadden om te juichen en te zegepralen, dan om zich te vernederen en rouw te bedrijven, en met wrokkende harten en voor- zeker niet sonder de bittere tranen hunner moeder plantten zij met den eersten dag der Meimaand een bontversierden meiboom voor de deur van het slachtoffer. Beter kon- den zij arassens doel niet in de hand werken. Immers dit hun gedrag .ergerde den Prins zoo zeer dat hij nu reden genoeg meende te hebben om zich ongenadig te be- toonen, en wat puik later verklaard heeft, dat oLDENBARNEVELTS eigen kinderen oorzaak geweest zijn van zijnen dood, is in zooverre waar, dat zonder dat betoon van trots de Prins tot het heldhaftig besluit had kunnen komen om zijn eigen ongelijk te erkennen en het den Advokaat te vergeven, dat hij gelijk had tegen hem 2. Maar thans zeide men, als het ware, tot de zonen: gij juicht in uws vaders ongeluk, gij wilt zijnen dood; welnu, gij zult uw verlangen hebben. Men doodde den vader, en wierp de schuld op de zoons. Dit was een uiterst wreede scherts, en voorzeker is bij OLDENBARNEVELTS zonen de wrevel over het verwijt, dat zij huns vaders levensbehoud in den weg hadden gestaan, onder de redenen geweest, dat zij den dood gezocht hebben van den man, die huns vaders dood hun op het geweten geschoven had. l In de laatste dagen van April was het voor elk, die in de geheimen van staat was ingewijd, reeds zeker, dat OLDENBARNEVELT zou moeten sterven ?; de Rechters waren genoegzaam bewerkt, en de meerderheid sprak het doodvonnis uit. Nooit was de Advokaat op het denkbeeld gekomen, dat zijne rechtszaak zulk een einde zou nemen, totdat hij den uitschrijvingsbrief tot den vast- en biddag had gelezen. De woorden, daar gebezigd, deden hem de geheele diepte meten vam den afgrond, voor welken hij stond; maar hij peilde ze kloekmoedig, en, — verhaalde later zijn dienstknecht, — »met groot geduld, godvruchtigheid en stilheid bereidde hij zich tot het uiterste, wel getroost k maanot, Rechtspleg. bl. 113—129. 2 Zie sranpr, Rechtspleg. bl. 134 en den brief van den Prins aan zijnen neef in de Archiv. t. a. pl. p. 568. Dat de Prins bet planten van dien meiboom ophaalt in dien brief, in welken hij OLDENBARNEVELTS terechtstelling mededeelt, bewijst, dat dit feit bij hem voor reden gold dat het doodvonnis, in weerwil van ’s Graven raad, geveld en daaraan gevolg gegeven was. 3 caaLETON, III, p. 60. UI Dest. 5 Srur. 28 1018— 1621. 218 ALGEMEENE GESCHIEDENIS in God en in het getuigenis van zijn geweteh 1," Maar nog gaf hij tevens het ver- trouwen niet verloren op de kracht der gronden, die hij voor zijne zaak kon aanvoeren. Hij verzocht dat hij nogmaals door al zijne Rechters gehoord, of hem de gelegenheid verschaft mocht worden om zich op enkele punten schriftelijk nader te verklaren. Noch het een noch het ander werd hem vergund. In plaats van hem te woord te staan, hielden de Rechters zich bezig met de vraag, hoe alle dingen tot zijnen dood gereed te maken. Men liet waragus, als tot loon dat hij zich verreweg den bekwaamsten op de Synode geloond had 2, uit Dordrecht te ’s Hage komen om hem tot zijn lot voor te bereiden. Toch verontschuldigde hij zich van de taak om den Advokaat den dood aan te kondigen: deze last werd diensvolgens aan de beide Fiskalen van LEEUWEN eh SYLLA opge- Den Advokaat dragen. OLDENBARNEVELT stond tegen zijn stoel te leunen, toen de eerste het hooge woord wordt de dood aangezegd. zou spreken. Voordat hij daartoe overging, vraagde hem de Fiskaal, of hij niet wilde gaan zillen: voorzeker vreesde hij, dat de oude man van ontsteltenis zou bezwijmen, als hi hoorde, wat hij hem te zeggen had. Hij verkoos te blijven staan en het bericht, dat hij op morgen de sententie des doods tegen hem moest komen hooren uitspreken, ver- nam hij zonder ontsteltenis. — »De sententie des doods!” zeide hij: »de sententie des doods! Dat had ik niet verwacht. Ik meende, dat men mij nog zou hebben gehoord. Ik had sommige dingen gesteld, die ik meende te veranderen, waar ik door gramschap vervoerd geweest was," Deze woorden teekenen ’s grijzaards gemoedstoestand ten wolle. Hij betoonde zich boven zich zelven verheven, en dit bleek niet uit hoogdravende woorden of fierheid van houding, maar daaruit, dat hij ‘zich in zulk een oogenblik op de natuurlijkste wijze over zich zelven uitliet, Ik was, zeide hij, nog bedacht op zelf- verdediging: misschien ben ik nog niet kalm genoeg geweest bij de uiteenzelting van sommige punten, en nu komt men mij den dood aanzeggen: dat bevreemdt mij. — Voorwaar een zaakwaarnemer had het lot van zijn beschermeling niet kalmer kunnen vernemen! Zoo zeer beschouwde hij zich zelven als een gansch gewoon beklaagde, dat hij daarna ter goeder trouw de diensten begon op te halen, die hij zoo menigeen bewezen had, en die hem, meende hij, den dood toch niet op den hals gehaald konden hebben. Ja, hij liet zich zelfs het woord ontvallen: »dat ik toch maar wist, wüárom ik sterven moet!” Zoo weinig besefte hij toen zijne eigene grootheid: anders had het hem leven- dig voor den geest gestaan, dat het maar al te duidelijk was, waarom hij sterven moest: dat hij een slachtoffer was van de gruwelijkste zamenspanning, een marlelaar voor de edelste zaak. — Hoewel hij bij de bewustheid zijner oprechtheid en onschuld in het vervolg van zijn gesprek het vonnis zijner Rechters onverantwoordelijk voor God moest noemen, was er bij zulk eene stemming geen toorn tegen die Rechters in zijn hart: veeleer zocht hij bj zich zelven eenig ongelijk , of hij soms niet al te stout gesproken had. De macht van het feit, 1 BRANDT, Rechtspleg, bl. 130. 2 BRANDT, list. d. Reform. 111, bl. 413. DES VADERLANDS, 219 hetwelk zijne beslissingen als recht opdringt, deed zich op den geest van OLDENBARNEVELT gelden, en hij was eenvoudig genoeg om zijnen tegenstanders grondstellingen van staatkundo toe te schrijven: andere maximen, zeide hij, werden thans gevolgd dan in zijnen tijd. Lijn edele geest bedroog zich; want zijne tegenstanders waren niet in staat andere grond- stellingen in te voeren: wat er in dit tijdsgewricht tegen de oude staatsregelen strijdigs gedaan werd, was slechts een tijdelijk aangegrepen middel, dat eene gehate richting en bengde personen moest treffen, en dat men wegwierp zoodra het getroffen had. — Na de woordenwisseling met den Fiskaal, die hem den dood had aangekondigd, begrijpende 1618 1621. Hij schrijft aan zijne betrekkin- dat hier geene redenen beatten, zeide de Advokaat: »dat men mij dan pen, inkt en gen. papier geve om mine huisvrouw het laatst vaarwel te zeggen.” Terwijt de Fiskaal VAN LEEUWEN zich verwijderd had om hem, zoo de Heren het toestonden, schrijf be- hoeften te bezorgen, zeide hij tot den anderen: »srLLA, SYLLA, zoo uw vader eens opzeg, dat gij u tot deze zaak laat gebruiken!’ Toen hem het schrijfgereedschap ge- bracht was, zette hij zich dadelijk aan het stellen van den brief, en wel met zulk eene bedaardheid, dát de Fiskaal daaruit afleidde, dat de inhoud van alles behalve dan van onderdanigheid en schuldbesef zou getuigen. Ten minste meende hij den Advokaat te moeten waarschuwen, dat hij geen oorzaak geven mocht, dat de brief niet besteld werd. Op zine aanmerking keerde de Advokaat zich om, nam den bril van de oogen en zeide half lagchende: » Wel svria, zult gij mij in mijn laatste uur de wet komen stellen wat ik schrijven moet? Wat zal mij nu nog meer gebeuren!’ O! treffende toon van den ouden man, die tot die jongere menschen als tot zijne kinderen spreekt, en, met den wreedsten dood op bet schavot voor oogen, vergeten kan, dat hij met zijne moor- denaren te doen heeft. — Toen de Fiskalen bleven, terwijl hij schreef, zeide hij hun, eenvoudig genoeg, dat zij wel vertrekken mochten; maar zij moesten wachten, totdat WALAEUS zou gekomen zijn. Deze vond hem nog aan het schrijven, en kondigde zich by hem aan met de woorden: » Mijn Heer, het is mij leed, dat ik genoodzaakt ben in zulk eene droevige omstandigheid bij u te komen." De Advokaat, hem niet kennende, zeide; » Wat komt gij hier doen?" De Predikant hield deze eenvoudige vraag, zoo weinig overeenkomstig met zijne geestelijke waardigheid, voor een blijk van verstoord- heid, en zeide: » Ik kom hier op hoogeren last... het is om mijn Heer te troosten in zijne zwarigheid." OLpEsBARreveLT, die niet zonder God zijn lange leven aan de ge- wichligsie belangen der menschheid gewijd had; die wist, dat eenige oogenblikken, opzettelijk tot godsdienstige gesprekken afgezonderd, niets te beduiden hadden, en die, schoon geen godgeleerde, in kennis van goddelijke en menschelijke zaken den knapsten man van de geheele Synode verre te boven ging, zeide daarop: » Ik ben een oud man en een christen, en weet hoe ik mij in dezen tijd heb te gedragen en te troosten. Nu heb ik wat anders te doen: ik moet schrijven en mijne huiszaken bestellen;” en toen de predikant verklaarde, hem niet te willen storen, en aanbood zich des noods zoo lang 28 * 1618— 1621. Zijn onderhoud met WALAEUS. 220. ALGEMEENE GESCHIEDENIS te willen verwijderen, zeide hij: » doe wat u goed dunkt," en schreef voort, De brief, ten einde gebracht, luidde aldus: » Zeer lieve beminde huisvrouw, kinderen, schoonzonen en kindskinderen! Ik groet u allen te zamen zeer vriendelijk. Ik ontvang op deze ure eene zeer be- swaarlijke en droevige tijding, dat tk, oude man, voor al mijne goede en getrouwe diensten, zoo vele jaren lang aan het Vaderland, en, voor zooverre mijne landsbedie- ningen zulks toelieten, met oprechte toegenegenheid en ontzag aan zijne Prinselijke Excellentie en uit vriendschap aan allerlei menschen bewezen, zonder dat tk weet semand verongelijkt te hebben, — mij voorbereiden moet om op morgen te sterven. Ik troost mij in God den Heer, die een kenner der harten is, en die alle menschen oor- deelen zal. Ik bid u te zamen hetzelfde te willen doen. Ik heb mijne Heren de Slaten van Holland oprecht, vroom en getrouw gediend, en den Heren Staten van Utrecht, als hooge Overheid van mijn Vaderland, op hun verzoek oprecht en getrouw geraden om hen te bevrijden van alle oproer der gemeente en van alle bloedstorting , waarmede zij sints lang bedreigd werden. Dezelfde bedoelingen heb tk gehad met mijnen raad aan de Steden van Holland, opdat een segelijk beschermd en niemand beschadigd zou worden. Leeft met elkanderen in liefde en vrede. Bidt voor mij God den Heer Almachtig, die ons allen in zijne heilige hoede genadiglijk bewaren zal. Uit mijne kamer der droefheid, den 12%" Mei, anno 1619. Uw zeer lieve man, vader, schoonvader en grootvader, JOHAN VAN OLDENBARNEVELT !,” Na ’tafzenden van dezen brief wendde zich de gevangene vriendelijk tot waALAEUs met de vraag wie hij was, en begon met hem te spreken over de Synode en de onbe- voegdheid der Rechters, die hem veroordeeld hadden. Had hij niet zonder tranen in de oogen kunnen gewagen van het loon, dat hem nu na drie-en-veertigjarige moeite en zorg te wachten stond, de predikant kon zich evenmin van tranen onthouden, zoo- dat OLDENBARNEVELT tot hem zeide: » Wordt ook gij, watarus, door mijn ongeluk be- wogen?” en van dit oogenblik sloot hij zich als aan een vriend aan hem aan. Wilde hij, zoo als watagus verhaald heeft, van zijne zonden niet hooren spreken, het was niet, gelijk de predikant vermoedde, omdat hij schroomde met het belijden zijner zonden tevens te bekennen, dat hij de straf des doods verdiend had; maar omdat hij de man niet was om te meenen, dat de vergiffenis Gods van een vertoon van boelvaardigheid jegens een geestelijke afhankelijk zijn kon. Op de onderscheidingen, die wALAEUS, naar der godgeleerden manier, tegen het volle geloof overstelde, dat de grijzaard deed blijken , antwoordde hij met eene belijdenis, die den hoogleeraar in de godgeleerdheid voorkwam zuiver Contraremonstrantsch te wezen. Dat moge zij geweest zijn, maar zeker is het, 1 Zie dezen brief en de overige bijzonderheden in »mawpr, Rechtspleg. bl. 136—139. -a L] L3 t t; ODC s, qe v t a Ne t. ots a t » . ta ` E RI D. es % à c n. E ti = - , * + *. , t. » he of. * "5 4 ° ¢. " “6 eres s. , LI , n ' 3 te m". fe at > *. 3 — , 1 * „e ln oe e? d POG Bree - tous ® i a ^i a ; , a [E. UC C6 a ,. , i a t " ii - e i "P" Ld * a * `. » . ' Y 1, 4 e 4 LI ot 'e 3 wf era gt ff. oa wn F. vet ~. HENCE ot $ à c D: e Cw" whe *k R à. — * 0; , " fa — $. — 27* e e os ' i s "MDC E — ve 4 ` », 1,. * er ^ "TP LI : Ni ‘ aaa rà e, t 1” t Doa w ti ' a a 3 t o ¢ en oye a. et ee | ll WISH T AN TN EM Iu S ILLI Tan KAM MNN MV MIA. HII — = æ a= a MH m Ane 3 "PE IHY LS Wh CH, Z. Uma A CSLET CN ( Digitized by Google DES VADERLANDS, 221 Ee dat zij christelijk was, en dat was de leer en het leven van zoo velen onder de Remon- D stranlen ook; slechts kon dit niet bevroed worden door dezulken, wier wetenschap niet hooger reikte, dan tot de tegenstellingen van een half inzicht. Na al die gesprekken noo- digde de Advokaat den predikant, benevens den Provoost kamer ms, bij zich ten avond- maal. Hij verzocht waArazus het gebed te doen, en diende hem spijs en drank toe, alsof hij hem in zijn eigen huis had onthaald, Wel was hij blijkbaar vol van allerlei gedachten, doch, oplettend op zijne gasten, at hij zelfs met smaak: alleen dronk hij geen wijn, om zijn gevoel te beter meester te kunnen blijven. Na het avondeten kwa- men er twee soldaten binnen, die in last hadden hem voortdurend gade te slaan, als ware het noodig, dat zij, die het leven van den ouden man verbeurd verklaard hadden, zich verzekerden, dat hij hun niet op de eene of andere wijze ontsnapte. De gevangene ontveinsde niet, dat de tegenwoordigheid dier bewakers hem hinderde. Toen was het, Wararus gaat dat hij watazus opdroeg, van zijnentwege den Prins van Oranje te gaan spreken, en — zijne Excellentie te verzoeken, vooreerst, indien hij, niettegenstaande hij hem steeds, den Eris; zoo veel zijne bedieningen toegelaten hadden, met oprechte genegenheid gediend had, tegen hem in eenig opzicht misdaan mocht hebben, het hem te willen vergeven; ten tweede, zijnen kinderen, »die met geslachten van de beste des Lands en van den aanvang aan der Hervormde godsdienst toegedaan,” verzwagerd waren, gunstig te willen wezen, en hen niet te laten misgelden, wat men meende dat de vader misdaan had, Op het vernemen dezer woorden vraagde waratos, of het niet beter zijn zou, dat hij het eerste verzoek onvoorwaardelijk voorstelde en eenvoudig vergiffenis verzocht voor hetgeen hij misdaan bad. Voorts vraagde hij, wat hij onder dat vergeven verstond, en of hij hiermede bedoelde, dat de uitvoering van het tegen hem gestreken vonnis mocht afge- keerd worden. 222 ALGEMEENE GESCHIEDENIS trekken, en haalde hij op, wat hij tegen hem gehad had, te weten, dat hij hem van de zucht had verdacht om zich de souvereiniteit aan te maligen, en hem te Utrecht in zulk een gevaar gebracht had. Doch hij liet het aan het oordeel van den predikant over, of hij hem dit wilde mededeelen, al of niet: » want,” zeide hij, »ik zoek niets anders dan ?smans behoud. Ook heb ik van de Rechters verlangd, dat hetgeen hij tegen mij misdaan heeft, hem niet tot misdaad zou toegerekend worden. En (voegde hij er bij) wat zijne kinderen aangaat, ik zal hun gunstig zijn, zoo lang zij wel doen.” Meer kon de Prins niet zeggen, om den bode den mond tot een nader verzoek te ope- nen. Maar dit verzoek kwam niet: integendeel waraxzus had niets meer te zeggen en wilde henengaan. Nu kon de Prins zich niet bedwingen; hij schroomde niet te verra- den, wat hij verwacht en gehoopt had; hij riep den predikant weerom: » Spreekt hij niet van pardon?" zeide hij.. Nu moest wararus het seen van den ter dood veroor- deelde voor den Prins herhalen, en het gevoel, dat hij den edelen man, die hem en het land na zijns grooten vaders marteldood tot een vader geweest was, moest laten sterven, sal den Prins weder als lood op het hart gevallen zijn, — Toen waraAzus hem ^s Prinsen taal tot het laatste woord toe had medegedeeld, en hij daarop eenige welwil- lende aanmerkingen gemaakt had, zette de Advokaat, zoo getuigen zij, die hem waar- namen, alle persoonlijke bedenkingen en grieven en alle wereldsche zaken, als ijdel in het gezicht van den dood, uit den zin, en hield zich slechts met geestelijke overden- kingen bezig. Zoo hij nog telkens op zijn openbaar leven terug kwam, het was slechts OrpxNnanxE- de schuld der drie predikanten: want de Haagsche leeraars LA moTTE en BEIJER, met de D i — taak belast om hem in deze oogenblikken te troosten, waren mede in de gevangenis predikanten. gekomen. Zij wilden hem gedurig tot eenige bekentenis brengen, daar het volhouden van zijne onschuld in hun oog de Rechters en ook de Synode te zeer bezwaarde. Als- dan moest hij wel telkens weder de beweegredenen zijner handelingen ophalen, en dit deed hij dan met eene onvergelijkelijke eenvoudigheid, en, zeide hij, had hij soms wat driftig gesproken en zekere staatsstukken wat voortvarend opgesteld, het was, dat oude lieden zich zoo gemakkelijk niet over de zwarigheden, die zij ondervinden, kunnen heenzetten. Hij wilde zeggen: oude lieden, als ik, zien in het leven slechts ernst en plicht, en geen lichtzinpigheid komt hun, zoo zij onredeljken tegenstand ondervinden, te stade. Doch eenige verkeerdheid in de maatregelen, die hij verordend had, zelven erkende hij niet. Maar al ging de Regering, naar zijn oordeel, nu men hem verwierp, een verkeerden weg op, aan de toekomst van het Land wanhoopte hij niet: integendeel zijn sterven, vertrouwde hij, zou de oogen openen: »na mijnen dood,” zeide hg, »zullen zij eerst weten wat regeren is’ En nog zorgde hij voor zijne vrienden, en achtte hij voor hen de gelegenheid om het Land te dienen niet verloren. »Zal mijn GROTIUS ook sterven,” sprak hij, pen ook noaznszers? Het zou mij van hen jamme- DES VADERLANDS. 225 Cu ——€————————————————!———————— ren: zij zijn nog jong en zouden den Landen nog groote dienst kunnen doen. Voor mij, ik ben oud en afgesloofd, en kan niet meer. Ik heb schier meer gedaan dan ik kon, en voor 'sLands zaken mijne eigene niet kunnen waarnemen. Gaarne had ik nog eenige rust genomen, en ik had mijn huis te Loosduinen daartoe laten opmaken, om daar te gaan wonen en eenige order te stellen op mijne bijzondere belangen. Verscheidene malen heb ik de Staten om mijn afscheid verzocht; doch het heeft mij niet mogen gebeuren. Het schijnt dat God mij. Naar bed gaande, trok hij zijn zegelring van den vinger en zeide tot zijnen dienaar, JAN FRANKEN, »geef dat aan mijn oudsten zoon." Toen hij te bed liggende herhaal- delijk met zijnen trouwen knecht wilde gaan spreken, werd het hem door de soldaten belet. Dit was een harde dwang bij de levendige opgewektheid van zijnen geest óp dit oogenblik: want slapen kon hij niet. Daar hij alzoo van zijnen. dienaar vorderde, dat hij hem wat uit den Ziekentroost zou voorlezen, zorgden de wachters, dat er een van de predikanten kwam om dit te doen. Het was sser. Toen deze het lezen met vele vermaningen uit de Heilige Schrift afwisselde, antwoordde hij zoo, dat de gods- dienstleeraar wel een half uur zat zonder een woord in te brengen, Het trok de aan- dacht der soldaten, die zeiden: » Al waren er tien predikanten, hij zou het hun wel te raden geven.” Later nogmaals te vergeefs beproefd hebbende, of hij den slaap kon valten, liet hij zich zijn Fransch Psalmboek geven. — Zoo liep de korte Meinacht ten einde, en zzuzm werd door wALAEUS en LA MOTTE vervangen, die hij zeer vriendelijk bejegende. Toen zij hem vraagden, of hij wel gerust had, en wel besloten was, suzus cunisrus in het eeuwige leven te verwachten, antwoordde hij: »ik.had wel gehoopt wat te rusten, maar daar kon geen rust in mijn oogen komen; doch ik hoop haast de eeuwige rust." En op de vraag, of er niets was, dat bem kwelde, zeide hij: » ik ben 1618 — 1621. Zijn nacht, laatste 1618— 1021. 224 ALGEMEENE GESCHIEDENIS c——————————————————————————A— ue —— zeer wel gerust en bereid om te slerven;”? en daarop al weder dat voor zijne vijanden zoo beschamende: »maar ik kan niet begrijpen, waarom ik sterven moet,” alsof zy hem niet zonder oorzaak doodden. »Ik wensch,’ voegde hij er bij, »ik wensch van harte, dat door mijn dood en bloed alle tweedracht en oneenigheid, die in het Land zijn, mochten ophouden!’ Dus was hij gewillig, wat hij was: een slachtoffer voor het welzijn van zijn Vaderland, Toen de predikanten ‚ Wier troostredenen hij goedwillig en niet ongeroerd had aangehoord, bij de Rechters waren ontboden, om verslag te doen in welken staat de ter dood veroordeelde verkeerde, liet hij zijnen dienaar zijn hemd van voren open snijden, hetgeen hij zonder eenige ontsteltenis aanzag, en zeide voorts Zijn onderhoud lot hem: »san, zult gij tot het laatste toe bij mij blijven?” Dit was de eenige vlee- met zijnen die- naar. schelijke steun, dien hij verlangde. En, toen de dienaar zich daartoe bereid betuigd had, mits het hem werd toegelaten: »Help mij bedenken, als de predikanten komen, dat ik het de Heren laat vragen." Toen sprak hij, als ware het zijn uiterste wil: » Zeg aan mijn huisvrouw en kinderen, dat zij elkander in liefde en eenigheid vertroos- ten; dat ik door Gods genade wel gerust ben, en hoop, dat zij dit desgelijks zullen wezen; dat mijn kinderen jegens mijne huisvrouw minnelijk en vriendelijk willen zijn, den kleinen tijd, dien zij nog te leven heeft ; dat zij u voor aanbevolen houden; dat zijne Excellentie mij beloofd heeft, mijne zonen en kinderen gunstig te willen wezen, zoo lang zij wel doen, hetgeen ik hun uitdrukkelijk en ten stelligste aanbeveel, en dat mijne kinderen en kindskinderen elkander kussen voor de laatste maal in mijnen naam." En toen zijn dienaar hem zijn dankbaarheid meende aan den dag te leggen door hem te beloven, dat hij zijner altijd in zijne gebeden gedachtig zou zijn; » Neen san, dat is op zijn Paapsch: dat is uit, als men dood is. Wilt gij wat goeds doen, doe het nu. Nu is het tijd om te bidden: na den dood bidt men niet.” Daarop liet hij zich aan- kleeden, en toonde zich daarbij op alles bedacht, wat hij op het schavot behoeven of niet behoeven zou. De predikanten, weder binnen gekomen, vraagden, of hij nog wat had kunnen slapen. » Neen,” zeide hij, » maar ik heb wat in mijn Fransch Psalmboek gelezen::daar staan schoone dingen in, die de Fransche Kerken gemeenlijk in zwarigheden gebruiken, en die zeer troostelijk zijn.” Dus had hij voor het laatst nog met meer medegevoel voor de verdrukte Fransche Hugenolen, dan voor zich zelven, gelezen, ja, loen WALAEUs op zijn verzoek het morgengebed, dat hij geknield aanhoorde, gedaan had, en hij zich verzekerd had, dat een der geestelijken ook »daarbuiten" een gebed zou doen, was zijn geest zelfs bezig met de andere uitlandsche Gereformeerden, bepaal- deljk in Vlaanderen: want hij vraagde, of hunne Kerken aldaar in rust waren en ook toenamen. Toch vergat hij voor de verre vrienden zijne naastbestaanden niet, maar verzocht ua morre, dat hij zijne huisvrouw somtijds zou bezoeken en troosten. De predikant ontweek een toestemmend antwoord. Wij willen hopen, dat hij dit deed, omdat hij vreesde dat hij aan de weduwe, zoo hij dien last op zich had genomen, van / Digitized by Google 224 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ama ae DE es hi LE EIL *1 ge . Li —— e Se en, — EIL — — 3 z — — : Ses C o- ei : as z N aS ` * ? t e ~ EN 5 : T oo B cap MI DES VADERLANDS. 223 haren afgestorvene meer goeds zou gezegd hebben, dan in zija eigen belang raadzaam — 1618— was !, 1621. De brief, den vorigen avond na het vernemen van zijn doodvonnis door den veroor- deelde geschreven, was dadelijk aan zijne betrekkingen bezorgd. Canueron, wiens berichten getuigen, dat de waarheid hem door den mond van dén een of anderen vijand van OLDENBARNEVELT was overgebracht, zegt, dat die brief, als de hand aan den wand in de feestzaal van Brrsazan, zijne betrekkingen kwam verrasschen, terwijl zij te zamen bij een zijner zonen ten avondmaal waren, en dat men zelfs toen de grootspraak en het stout vertrouwen niet opgaf, de rechters lafhartigen en ellendelingen noemende en zeggende ,. dat zij hun vonnis niet zouden durven uitvoeren 3, De Nederlandsche schrijver BRANDT verhaalt het anders. » De afscheidsbrief veroorzaakte in het huis eene droefenis, die onuitsprekelijk is. De tranen en de klachten, die daar uitgestort werden, zijn met geen: pen te beschrijven. De rouw en het hartewee, dat hen beving en trof, bracht hen in zulk eene verlegenheid, dat zij, ten einde van allen raad, niets anders wisten te doen, dan in allerijl een verzoekschrift van eenige weinige regels te schrijven ," waarbij zij oolmoedig verzochten, den ter dood veroordeelde nog eens voor het laatste te mogen zien en spreken. Des maandags morgens te vier uren kwamen OLDENBARNE- VELTS zonen le zamen dit verzoekschrift aan een der Rechters overhandigen. Het noopte de Rechters den Advokaat te laten vragen, » of hij geen lust had zijne huisvrouw en zj weigert kinderen en kindskinderen te spreken,’ doch zij gaven hem niet te kennen, dat zijne eter betrekkingen verzocht hadden hem nog eens te zien. Hij dan was zoo wijs en sland- vastig van te antwoorden: »dat dunkt mij ongeraden: de tijd nadert: het zou voor mij en hen een nieuwe ontsteltenis zijn.” De Rechters lieten zijne betrekkingen weten, dat hij verklaard had, hun bezoek niet goed te vinden 8. Na de ontvangst van oupsssanxzveLTs brief door de zijnen, kon zijn aanstaande dood Laatste pogin- aan de Prinses van Oranje niet lang verborgen blijven. Diep bedroefd op het vernemen E? van — der tijding, wilde zij beproeven, wat hare voorbede nog zou vermogen. Zij trachtten DU MAUBIER. des morgens te vier uren gehoor bij haren stiefzoon te bekomen, die haar eerst liet antwoorden, dat hij sliep, en straks daarna, dat alle voorbede vruchteloos zou zijn. Dv maunien, die in last had om zelfs nadat OLDENBARNEVELT veroordeeld zou zijn, zijne pogingen om hem te behouden niet op te geven, was bij de Staten-Generaal niet ge- lukkiger, dan de Prinses bij Prins mavarrs. Te vijf uren verzocht hij bij die Vergade- ring gehoor en kreeg een weigerend antwoord. Toch wilde hij zijne stem niet laten versmoren en schreef hun een brief, waarin het volgende voorkwam: » Zoo er iels aan de verzekerdheid van dezen Staat ontbreekt, zal zulks niet verholpen worden door de ! smampr, Rechtspleg. 140—156. cameron, II, p. 72—75. 2 cARLETON, III, p. 78. 8 Rechtspleg. bl. 150, 157. III Dem. 5 Srox. = 1618— 1621, 226 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ee | weinige droppelen bloeds, nog overgebleven in de aderen van eenen grijzaard, die in den gewonen loop der natuur en zonder het toedoen van eenig geweld niet missen kan haar weldra den tol te betalen, — De raad van. zijne Majesteit strekt alsnog om het leven te sparen van den oudsten ambtenaar van den Staat, en dien raad op te volgen is veel wenscheljker nog voor deze Republiek, dan voor den veroordeelde zelven. Immers, wordt het vonnis voltrokken, dan is hij in één oogenblik voor goed uit alle ellende; maar de bezwaren, die uw Vaderland uit zijnen dood kunnen voortkomen, dreigen van langen nasleep te wezen. Want behalve dat men het zeer vreemd zal vinden, dat gij geen barmhartigheid gehad hebt met hem, die zijn leven heeft besteed in uwe dienst, zoo zal ik u zeggen met de vrijmoedigheid, die den dienaar van een groot Koning betaamt, dat, zoo gij deze strenge terechtstelling voltrekt, gij weder een zwaar gewicht van benaauwdheid laden zult op zoo vele Overheidspersonen, als er in deze Provincie zijn afgezet: want hoe men hun ook deze bittere medicijn zal willen verzoeten, zij zullen zich ongetwijfeld op nieuw aangerand achten in dezen man, wiens staatkunde niet alleen de hunne geweest is, maar wiens val zij gedeeld hebben.” — Duidelijker kon de Gezant niet doen gevoelen, dat men of OLDENBARNEVELT moest spa- ren, of zoo zijn dood door het recht gevorderd werd, al de voorstanders der gevallen staatsparty om het leven moest brengen met hem. — De brief besloot met het verzoek uit ’s Konings naam, dat men de doodstraf veranderen mocht in eene ballingschap hetzij op een zijner landgoederen, hetzij buiten het grondgebied der Vereenigde Provinciën, »en thans,’ dus eindigde hij, »schiet mij niets meer over te doen, dan God te bid- den, dat Hij u in deze zaak beziele met een geest van zachtheid, om de eenige bede, die zijne Majesteit u ooit gedaan heeft, niet af te slaan.” Loo waren OLDENBARNEVELTS vrienden in den vroegen morgen in de weer om nog het uiterste te beproeven, Te vergeefs. De Staten lieten den Gezant door eene bezen- ding van drie hunner medeleden antwoorden, dat zij aan de Rechters volmacht hadden gegeven. — „Toch blijft u het soevereiniteitsrecht," antwoordde pu mAUAIER, »en gij hebt het in uwe macht het vonnis te verzachten.” Hierop volgde de uitvlucht, dat de Staten niet voltallig waren. » Dan kunt gij,” zeide hij, »de uitvoering van het vonnis schorsen.” De Gedeputeerden verlieten hem met de belofte, dat zij hunnen medeleden van het gesprokene verslag zouden doen 1, Zulks is echter niet geschied: ten minste blijkt uit het Register der Resolutiën niet, dat er in de vergadering der Staten-Gene- raal van den 13°" Mei iets is verhandeld. Te zeven uren vervulde de ter dood veroordeelde, met vergunning der Rechters, eene belofte, aan zijnen dienaar gedaan, met het schrijven van een brief aan zijne vrouw en kinderen, die behalve de herhaling van de raadgevingen, welke hij raanger mon- 1 ouvré, p. 901. »maxpor, £. a. pi. bl, 158—160. DES VADERLANDS, ) 227 —————————————————— am deling verzocht had hun over te brengen, eene uitdrukkelijke aanbeveling: behelsde van oo dezen zijnen laatsten’ bijstand in den nood. Intusschen was ’s morgens te drie uren hef garnizoen met trommelslag in de wapenen —— geroepen. Het werd in slagorde geplaatst zoo op het Buiten- als op het Binnenhof, jing. 