Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
Verlangt men waar tc nemen , hoe zich de ligchaampjes ver- bouden tegenover reagentien , dan is bet raadzaam slecbts eene geringe hoeveelheid bloed te nemen , zoodat er onder bet dekplaatje nog eene openc ruimle is, waarin het reac- tief kan doordringen , hetwelk men aan den rand van het plaatje breugt. 151. In het bloed der gewervelde dieren komen tweeder- lei soorten van cellen voor , namelijk vooreerst de roode bloed- ligcbaampjes of bloedschijfjes , en ten tweede de zoogenaamde witte of kleurlooze bloedligcbaampjes , eigenlijk chyl- of Iympli- cellen. Het aantal der laatsten is ecbler altijd uiterst gering in vergelijking met dat der eersten , die de eigenlijke ware bloedcellen zijn. De gedaanle dcr bloedcellen van den menscb (1) en van de overige zoogdieren is die van rondo scbijfjes , allecu met uitzondering der dieren van bet kameelgeslacht , welke ellip- tisebe bloedcellen liebben , even als de overige klasscn van gewervelde dieren, vogels , visschen cn reptilien. Deze rondc scbijfjes zijn aan beide zijden ecuigzius komvormig uitgehold. (1) PI. Ill, fig. 1 , a, 6, bloedcellen van ecn nicnsch op de plattc jijde ge;tion; c, op den kaut gczicii; d, ecu aantal tot ecn rolletje vereenigd. DE BLOEDCEM.EN. 257 Dit ziet men zecr goed bij hct rondwentelcn der ligchaam- pjes, en levens is deze vorm de oorzaak van de eigcnaardigo wijze , waarop zich de schijfjes vertoonen , wanneer zij met hunne platte zijde naar hct oog gekeerd liggen. Waren bet namelijk geheel platte schijfjes , dan zouden de lichtstralen , die door den verlichtingstoestel in bet gezigtsveld geworpen worden , daardoor geheel ongehindcrd doorgaan , en men zoude allcen ronde kringetjes vvaarnemen met geheel heldere raid- denruimte. Thans ziet men echtcr , al naar gelang men het mikroskoop meer of minder tot het schijfje doet naderen , beurtelings eene schaduw langs den rand , of een flaainv ge- schaduwd middengedeelle , tervvijl dan de rand helderder wordt. Men zal de oorzaak hiervan ligtelijk inzien , wanneer men zich elk schijfje als eenen biconcaven meniscus denkt, waardoor de lichtstralen gebroken en sommige zoover van hunnen weg afgeleid worden , dat zij , bij de veranderde stcl- ling des mikroskoops , dit niet kunnen binncntreden. Natuur- lijk zullen dan die gedeelten , waardoor deze lichtstralen ge- gaan zijn , zich donkerder dan de overige vertoonen. Hebben de schijfjes eene genoegzame ruinate , ora zich te bewegen , dan neemt men aan hen eene neiging waar om zich even als munlstukken tot rolleljes te vormen (fig. 1 d ). Men heefl dan de besle gelegenheid , om hunne dikle te meten , daar men de lengte van zulk een rollelje of van een deel daarvan slechts door het aantal der zaracnstellende schijfjes behoeft te deelen. Op deze wijze bevindt men , dat de menschelijke bloedschijfjcs eene geraiddelde dikte bchben van 1,7 mmm. Hun doorractcr is niet geheel gelijk en verschilt zelfs eenig- zins bij onderscheidene personen, docb geraiddcld bedraagt deze 7,6 mmm (I), zoodat hunne breedte derhalvc ougeveer (1) Uitvoeriger mikrometrische bepalingcn , zoowel hiervan ala van alio 258 VOOftBEF.LDEN TOT OEPEN1NG. vier en ecn half maal grootcr is dan hunnc diktc. De inceste zoogdieren hebbcn iets Ideinere bloedscbijfjes. Dat deze schijfjes ware vliezige blaasjes zijn , die eencn rood gckleurden inhoud bevattCD , laat zich aantoonen door er langzaam water bij te laten vloeijen. Het ccrste , dat men daarbij waarncemt, is, dat alle de ligchaampjes hunnen schijf- vorm verliezen en bolrond worden. Dit is het gevolg van het endosmotisch naar binnendringen van het water. Tevens echter wordt hun doormeter hierbij iets kleincr , even als het geval is met een’ platten ledigen zak dien men opblaast, welke daardoor in brcedte en lengte verliest , wat hij in dikle wint. Zeer spoedig daarop treedt de rood geklenrde inhoud naar buiten en kleurt het omringende vocht , en het vlies der nu kleurlooze blaasjes blijft alleen over. Dit vlies is echter zeer dun en zoo doorschijnend , dat men hen ter naauwer- nood raeer kan waarnemen. Doch voegt men er alsdan eene kleine hoeveelheid iodiumtinctuur bij , dan wordt het vliesje daardoor bruinachtig gekleurd , en worden de blaasjes weder- om waarneembaar. Nog beter laat zich deze inwerking nagaan , indien men vooraf in het water sublimaat oplost. De schijfjes wor- den dan ook bolrond en kleurloos, doch het uit eene pro- teine-stof bestaande vlies wordt door den toegevoegden sublimaat minder doorschijnend en blijft daardoor gemakkelijk zigtbaar (fig. 1 e). Hierjaij neemt men aan sommige der lig- chaampjes nog waar , dat daaruit een gedeelte van den ge- coalugeerden inhoud naar buiten treedt en ondcr den vorm van een klein rond ligchaampje met het blaasjc verecnigd blijft (fig. 1 f, g). volgende weefsels bij den raensch , vindt de lezer in niijne Recherches micronic triques. DE BLOEDCELLEN. 2o 9 liven als allc vochten , die wateriger zijn dan hct bloed- vocht, de bloedcellen doen uitzcttcn, zoo krimpen deze daar- entegen tc zamen na bijvocging van geconcentrcerde oplos- singcn yan suiker , gom , van verschillende zouten , zooals chlorsodiuua , zwavelzure soda enzv. Deze inkriinping geschiedt op tweederlei wijs. Vooreerst naraelijk krommen zij zich naar de eene zijde , zoodat derhalve de komvormige holte aan de cene oppervlakle sterk toeueemt , terwijl tevens bun doorrne- ter vermindert, en ten twcede ontstaan er ook plaatselijke binnenwaartsche inbuigingcn van bet vlies, zoodat zij eene min of mcer stervormige gedaanle verkrijgen (1). Niet zel- den is deze laatste vorm reeds bet gevolg van het uildara- pen van het bloedvocbt , dat daardoor geconcentreerdcr wordt , zoodat men dergelijke stervormige blocdligchaampjes ook wel in bloed zonder toevoeging der genoemde oplossingen vvaar- neemt. Door deze waarnemingen is het derhalve genoegzaam be- wezen , dat de bloedschijfjes inderdaad vliezige blaasjes zijn. Nocli in de onverandcrdc Hgchaampjes , noch ook door bijvoe- ging van cenig reagens , kan men er echter kernen in aan- wijzen. Azijnzuur , dat anders in zoo vele gevallcn , waar kernen aanwezig doch onzigtbaar zijn , deze doet te voorschijn treden , heeft op de bloedschijfjes van zoogdieren eenen der- gelijken invloed als water, allcen met dit verschil , dat in eenigzins geconcentreerd azijnzuur de vliezige hulsels geheel worden opgelost. Het bewijs , dat deze schijfjes niet allcen blaasjes , maar ook ware cellen zijn , kan derhalve alleen geleverd worden door hunne groote analogic met die dcr overige klassen vau (1) PI. Ill, firj. 2, bloedcellen uit de lever van een varken, c, d, c in suiker water. 240 voorbeelden tot oefening. gewerveldc dicren. Dc vorm der ligchaampjes is bij dcze sleeds elliptiscli , tcrwijl zij , op hunncn kant gczien , geenc komvormige lioltc vertoonen , maar intcgeudeel in bet midden iets dikker zijn , dan aan de randen. Hct grootst zijn zij bij de kruipende dieren , en wij widen die van den kikvorsch tot voorbeeld kiezen (PI. III. fig. 5). Hun aantal is bier niet zoo groot , dat eene verdunniug noodig is. Brengt men eeneu droppel kikvorschcnbloed j’onmiddelijk uit eene versche wond op een voorwerpplaatje , en bedekt dit dadelijk met een dun dekplaatje, dan ziet men aanvankelijk de ligchaampjes als el- liptische schijven ( a ) , die flaauw gekleurd zijn , doch waarin nog geene kernen worden waargenomen. Na eenigen tijd ech- ter beginnen deze zich te vertoonen als eene belderder vlek in bet midden van het ligchaampje ( b ) , welke allengs duide- lijker en scherper omschreven wordt. De gedaante dier kernen is mede elliptiscli , doch niet altijd juist beantwoordende aan die van het ligchaampje , waarin zij bevat zijn. Bij de mees- ten ligt de lange as van de kern in die van de omgevende cel , doch bij sommigen zijn de kernen in eene scheeve rig- ting geplaatst. Op den kant gezien vertoonen zich de bloed- cellen als in c , terwijl in d een der veel kleinere bolronde witte ligchaampjes is afgebeeld. Laat men water bij het bloed vloeijen , dan zwellen allc bloedcellen op tot bolronde blazen (e) , wier middellijn iets geringer is , dan de oorspronkclijke dwarse doormeter. Spoe- dig daarop verliezen zij hunne klcur en worden zeer bleek (/) , zoodat men ter naauwernood hunne omtrekken nog kan her- kennen , doch de kern vcrloont zich dan duidelijk , mede als een rond ligcliaam , zoo als bij het rondwentelen in het vocht blijkt , hetgecn bewijst , dat de kern desgelijks een vliezig blaasje is , dat door opneming van vocht opzwelt. Sommige DE BI-OEDCEUEPf. 241 der opgezwollen bloedligchaampjes (g ) barstea , alvorens bua inhoud door de langzamere exosmose naar buiten is getreden , ca men ziet dozen dan in de nabijheid nog ecnige oogen- blikken als een ncvelachlig wolkje , dat zich echter spoedig in bet voebt oplost. Azijnzuur doet de bloedcellen opzwellen even als water ( h ) , docb , — wanneer bet zuur geconcentreerd is , — zetten de blazen zicb plotseling sterk uit , het vlies verdwijnt gebeel eu al , maar de in vorm onveranderde , alleen korrelig geworden kernen blijven over. De geconcenlreerde oplossingen van suiker , zout , enzv. oefenen op deze bloedcellen eenen dergelijken invloed uit als op die van den menscb cn de zoogdicrcn. Zij krimpen daardoor in, en wel op de twee volgcudc wijzen. Sommige ligebaampjes ( o , op den kant gezicn) behouden eenen ellipti- schen vorm , docb worden merkelijk platter cn kromraen zicb daarbij sebuilvormig , tervvijl men daarin min of meer duidc- lijke plooijen waarneemt. Andere daarenlegen worden rond(/>), zoodat zij bij eeue oppervlakkige beschouwing zicb even cens verloonen als de door water opgezwollen cellen , docb laat men dan bet ligebaampje rondwentelcn , dan ziet men ( q ) , dat het nog plat is , maar dat de bolheid in bet midden ver- dwenen is en de beide zijden daarenlegen hoi zijn gewor- den , zoodat in dezen toestand de cellen , — de inecrdere grootte uitgezonderd , — in vorm gehecl met die uit bet bloed van zoogdicren overeenstemmen. De subiimaatoplossing moct veel meer verdund zijn , om bij de bloedcellen van den kikvorsch dergelijke verschijuselen te voorschijn le roepen als bij die van den menscb cn andere zoogdicren. In ecne oplossing van sublimaat blijft bunne gedaante gebeel onveranderd (i) . docb de kernen komen bij- 16 242 VOOMJGF.LDEN TOT 0EFEN1NG. fonder duidelijk te voorschijn , cn men ontwaart daarin cen aanlal kleine korreltjes , die het liclil sterk broken. Gedu- rende velc jaren kunnen deze blocdligchaampjes aldus in cene sublimaatoplossing van genoemde sterkte bcwaard blijvcn. Op- lossingen van T^o cn zelfs van S5X55 sublimaat doen de lig- chaampjes nog slechts weinig opzwellen , en eerst bij het gebruik van eene oplossing, waarin niet meer dan su- blimaat bevat is , zwcllen er eenige tot ronde blaasjes op , terwijl andere (Jc) nog eenen elliptischen vorm behouden , ofschoon zij levens in de dikte opgezwollen zijn. Ook de ker- nen worden daarbij grooter en verkrijgen onregelinatige om- trekken. Vele der sterkst opgezwollen bloedcellen barsten en bun inhoud treedt door de scheur naar buiten (l) , aanvan- kelijk zich vertoonende als een nevelachtig wolkje , waarin men zeer kleine molecuien bespeurt. Nu echter lost zich dit wolkje niet in het omgevende vocht op , gelijk dit zoo even van de met water bevochtigde bloedcellen gezegd is , maar , door de sublimaat gecoaguleerd , trekt zich het stremsel al~ lengs zamen en vormt een bolvormig ligchaampje (w) , dat meestal nog met de gebarsten cel in zamenhang blijft. Niet alle bloedcellen van kruipende dieren bezitten echter een zoo groot vermogen , om aan de werking van zeer ver- dunde sublimaatoplossingen weersland te bieden , als die van den kikvorsch. Die van den watersalamander en van den Python ondergaan reeds in oplossingen van dezelfde ver- anderingen als die van den kikvorsch in eene van 4555. DE BEKLEEDINGSCELLEN. 243 De bekleedingscellen. 132. De naar buiten gekeerde oppervlakte dcr huid , als- mcde de wandea van schier alle liol ten , banalen en buizen in bet dierlijk ligchaam zijn bekleed met eene of mcerdere lagen , bestaande uit cellen , die men bekleedings- of epi- theliumcellen noemt. Zij komen zoo algemeen voor en heb- ben eene zoo gewigtige physiologische beteekcnis in vele or- ganen , dat de beoefenaar der dierlijke weefselleer er zich niet te spoedig mede kan bekend maken , om hen in voorkomende gevallen te kunnen herkennen. De gedaante dezer bckleedingscellen is zeer uiteenloopend. Men kan echter vier hoofdvormen onderscheiden : 1' veelhoe- kig plalte of plaatvormige , 2° vcelvlakkig ronde of bolvor- raigc , 5* cylindrische of rolvormige en 4° kegelvormige cellen. In vele gevallen zijn dcze cellen aan haar naar buiten of naar de holte toegekeerd gcdecltc voorzien van fijne trilhaar- tjcs ; deze komen echter alleen bij de drie laatstgenoemde vormen voor , niet aau platte of plaatvormige bekleedingscellen. 153. Bij den mcnsch en de zoogdieren bestaat de opperhuid en alle andere daaruit gevormde deelen , hoornen , hoeven , nagels cnzv. uit plaatvormige bekleedingscellen ; ook aan de oppervlakte van weivliezen , aan de binnenvlakte van bloed- vaten komen zij voor. Men noemt hen plaatvormig , omdat zij , op de loodregte doorsnede gezien , zich als plaatjes vertoo- ncn , ten gevolge van de ondcrlinge toenadering der boven- en benedcnwanden. Gehecl plaatvormig zijn zij echter alleen in de buitenste opperhuidslagen en in hoornvveefsels ; in de dieper gelcgen jeugdiger gcdeelten daarvan cn ook elders wijkcn zij min of mccr van dicn plaatvorm af. Een alge- 16* 244 VOORBEF.LDEN TOT OEPENING. mecn kcnmerk is hare veelhockige gedaante , wanneer men zc van boven op zict. Het gcmakkelijkst kan men zich ccnige kennis verschaffen van deze soort van bekleedingscellen , door die van de bin- nenvlakte der mondholte te onderzoeken. Aan de oppervlakte van de tong en van de vvangen worden zij gestadig afgesto- ten , en geraken aldus in het speeksel. Verlangt men cr meer dan reeds van zelf hierin voorkomen, zoo heeft men slechts even met het heft ven een scalpel langs de tong of de binnenzijde der wangen te strijken , oin er eenen overvloed van onder het mikroskoop te brengen. Het zijn (PI. III. fig. 4 a) onregelmatig veclhoekige , zeer doorschijncnde platen , zoodat zij , ora goed waargenomen te worden , eene gematigde verlichting vorderen. Sommigc liggen vrij , andere hangen nog te zamen. Men herkent in elke cel eene ongeveer in het midden geplaatste kern en eenige kleine verstrooide moleculen. Dat het ware cellen zijn , kan aangeloond worden door hen te brengen in eene oplossing van bijtendc potasch of soda. Zij zwellen daarin na eenige minuten op lot ronde blazen , waarvan de wanden, bij genoegzame vergrooting beschouwd , duidelijk dubbele grenslijnen bezitten. Om deze soort van cellen op hunne loodregte doorsnedc cn in hunne laagsgewijze rangsehikking te zien , kunnen , als voor elk gemakkelijk verkrijgbare voorwerpen , de tong en de lippen van eene koe , van een kalf of van een schaap worden aanbevolen. Van deze deelen moeten echtcr eerst kleine stuk- ken worden gcdroogd,ten einde daarvan genoegzaam doorschij- nende loodregte doorsneden der opperhuid te kunnen vervaar- digen. Deze worden dan met water bevochtigd , waarin zij nagenoeg tot bun vorig volumeu terugkeeren. Vocgt men er DE BEKLEED1NGSCELLEN. 245 t v ,J azijnzuur bij , dan zcltcn zich de cellen roods mecr uit , cn dit geschiedt nog sterker door bijlendc poiascb of soda. Op zulke doorsncdcn ziet men doze cellen in alle liunne ontvvikkelingstoeslanden (verg. § 112), van de allerjcugdigsle af,die de papillen onmiddclijk begrenzen en zich slechts als zeer kleine rondo ligehaampjes vertoonen , tot aan de meesl verhoornde toe, welke nabij de oppcrvlakte gclegen zijn. Tevens heeft men in de zwart geklcurde lippen van de koe gelegcnhcid om te zien , hoe de zwarte kleurstof bier , — en even zoo in andere gevallen, b. v. in de negerhuid , — voorkomt , namelijk in de onderste cellenlagen als kleine zwarte korreltjes , rondom de eelkernen gclegen. Ook zal men in zulk ceue lip kleine buisvormige , aan bun binnencinde gc- wonden kliertjes aantreffen , invvendig met eon eigen epithe- lium van ronde , mede kleurstof bevattende celletjes bckleed. 154. Dergelijke ronde of juister veelvlakkige bekleedingsccllcn komen in zeer velc andere gevallen voor , inzonderheid in klierachlige organen. Als cen voorbeeld daarvan vocren wij de nierkanaaltjes aan , welke iedere dunne doorsnede der mergzelfstandigheid van de nier eens zoogdiers (PI. 111. fig. 7 A, van ecn kalf), na met naalden uitgeplozen tc zijn, in ovcrvloed lcvcrt. Om de epitheliumcellen , die hicr eene eu- kele laag vormen , in hunnen oorspronkelijken vorm te zien , moot men echter geen water ter bevochtiging aanwenden , omdat daardoor de zeer dunwandige cellen opzwcllen en bun korrclige inlioud ten deele naar buiten treedt , maar men bezige eene ciwit- of eene slappe suikeroplossing. Dc alsdan flaauw zigtbare kernen komen door bijvoeging van azijnzuur veel duidelijkcr te voorschijn , waarbij echter de wanden dcr cellen vcrbleekcn cn eindelijk verdwijnen. Ilet cigene glas- hclderc vlies der kauaa'ljes, waarlegon de cellen aanzilten, 246 VOORBEELDEN TOT OEFENING. komt van tijd tot tijd van zclf te voorschijn door loslating dcr cellen , doch zekcr vcrtoont het zich , wanneer men eene gcconcentreerde suiker- of zoutoplossing ter bevochtiging aan- wendt ; de cellen trekken zich alsdan te zamcn , waarbij zij eenen minder rcgelmatigen vorm aannemcn (fig. 7 B) , terwijl bet vlies deze zamenlrekking nict volgt , maar zich afzonder- lijk vertoont. Eene andere niet minder gepastc wijzc om dit vlies herkenbaar te maken bestaat in de behandeling met bij- tende potasch of soda, waarin het onveranderd overblijft, terwijl de inhoud der buisjes wordt uitgedreven. Een dergelijk vlies vormt als grondvlies (membrana basilaris ) ook in zeer vele andere gevallen de onderlaag voor de epitheliumcellen. 185. Cylindrische bekleedingscellen worden aangetroflen in het darmkanaal van den mensch en der zoogdieren , waar zij palissadengewijs aan de oppcrvlakte der vlokken geplaatst zijn. Men vindt hen derhalve in het daaraan hechtend slijm. Even zoo verschaft men zich ook de kegelvormige beklee- dingscellen , door met een scalpel een weinig der slijmige massa aan de binnenvlakle der luchtpijp van eene koe (PI. III. fig. 6) of ander zoogdier af te krabben , en dit in water uit te brei- den. In beide gevallen koinen de vroeger bleeke kernen zeer duidelijk te voorschijn door azijnzuur (fig. 6 a) , doch onder verdwijning der celwandcn , terwijl dan tevens uit het de cellen omgevende vocht de slijmstof of mucine wordt afgeschciden als een vliezig , eenigzins korrelig praecipitaat met vclc plooi- jen , die men zich wachtcn moet voor vczclen te honden. Verlangt men zulke cellen nog in hare natuurlijkc figging te zien, dan kan dit natuurlijk allccn gcschiedcn aan lood- regte doorsneden , genomcn van gedroogdc dcelen , doch zij hebben dan altijd in mcerdcrc of miudere male icls van linn- ncu oorspronkclijken vorm vcrlorcn, DE UEKLEEDINGSCELLEN. 217 136. De kegelvormigc ccllcn der luchtpijp leveren tevcns een voorbeeld van ccllen voorzien van trilhaarljes , welke hicr aan het breedc uiteinde , waar de rand bovendien eenigermate verdikt is , zijn ingeplant. Om deze haartjes goed waar te nemen moet de verlichting niet te stcrk wezen ; bet best ziet men hen bij scliuins invallend licht. Een ander voorbeeld van trilepUheliumcellen vindt men in die, welke de oppervlaktc der tong van den kikvorsch be- kleeden. Zij zijn hier echter niet kegelvormig , maar rond. Brengt men een klein met eene schaar afgeknipt gedeelte van zulk eene tong in water onder bet mikroskoop, dan ziet men de trilbeweging langs den rand. Om de rigting der be- weging waar te nemen voege men er cenige klcurstof bij , op de wijze als vroeger (bl. 212) ter voedering van infusorien is opgegeven ; de kleine moleculen worden dan in de stroo- ming medegevoerd. De haren der zoogdieren. 137. De haren der zoogdieren leveren een der sprekendsle voorbeelden op , hoe nuttig het is , zich , even als bij ont- leedkundige uasporingen in het algemeen , niet enkel te be- palen tot het onderzoek van het mikroskopisch maaksel van het een of ander deel , zoo als het zich bij eene enkele diersoort , b. v. den mensch , vertoont , maar dit onderzoek steeds nit te breiden over de gelijksoortige deelen bij andere dieren , dewijl door vcrgelijking der aldus verkregen uitkomsten sommige bij- zonderheden van dit maaksel cerst regt duidelijk worden. Aan dc haren in het algemeen ucemt men drie bestand- dcclen waar: 1° aan de buitcnzijde ccn dun beklcedscl van 248 VOORBEELDEN TOT OEFENING. plattc ccllen , hct epithelium , 2° daaronder dc bast , be- staande uit lange , zeer dunne vezelccllen , en 5° bet merg , dat bet midden inneemt , cn uit onrcgelmatig rondc of veel- hoekige ccllen is zamengesteld. Doze drie bestanddeclen zijn echter aan de haren van ondersebeidene dicren op eene zeer ongelijkmalige en verschillende wijze ontwikkeld , en bet is juist daardoor , dat het maaksel van bet haar van bet cene dier dat van bet haar van een ander dicr opheldert. Ecnige voorbeelden mogen biervan ten bewijze sfrekken. Vooraf zij ccliter iets gezegd aangaande dc methode van onderzoek. Wanneer een haar niet al te dik is, b. v. het hoofdhaar van een mensch , dan is bet , met water bevochligd , genoeg- zaam doorsebijnend , om , bij opvolgende verandering in den afstand van bet mikroskoop, daaraan de drie bovengeuoemde bestanddeclen of lagen te onderscheiden. Ook kan men , ter vermcerdcring der doorschijncndheid , in plaals van water , gebruik maken van terpenlhijnolie of canadabalsem. Dwarse en overlangsche doorsneden kunnen vervaardigd wor- den, wanneer men eenige lot ecu’ bundel vereenigde baren in eene gomoplossiug doopt en dan in eene spleet breDgt , die men in eene kurken stop heefl gesneden , dozen vervol- gens met garen omwoelt , cn dan laat liggen , lot de gom- oplossing verdroogd is. Daar de kurken slop eene groote sne- devlakte aanbiedt, vcrkrijgt men op die wijze bij elke snedc een aantal doorsneden , zoo dun als men zulks verkiest. Eindelijk is bet ook nutlig dc baren gedurende ecnige urcn te laten weeken in gcconcenlrecrd zwavclzuur , of in dc op- lossingcn van bijlende potascb of soda , dewijl hierdoor de ondcrlingc zamenbang der elementaire dcclen verbroken wordt , cn men deze nu vrij in bet gczigtsvcld bekomt , zonder dat bun DE IIAHEN' DER Z00GD1EREN. 249 vorm ecnige verandering hceft ondergaan , wanneer die in- wcrking althans niet le lang is voortgezet. Denzelfden in- vloed , waartoe bij de gevvonc lemperaluur ecnige uren ver- eisclit worden , oefenen de kokende vochten binnen weinige minuten uit. 158. De dunne buitenste Iaag, of bet epithelium , bestaat steeds uit min of meer geregeld dakpansgewijs over elkauder gelegen platte klemlooze cellen. Bij de menschelijke haren is dit maaksel ecliler steeds onduidelijk , en in de min of meer golvende streepjes, welke men aan hunne oppervlakte waarneemt (1) , herkeut men niet onmiddclijk de grenslijnen van ware cellen. Duidelijker vvordt dit eclitcr, wanneer zich dit epithelium door zwavclzuur of bijtende alkalien in lappen heeft afgescheiden. Uiterst fraai en regclmatig daarentegen is bet maaksel van diezelfde laag bij de haren van zeer vele die- ren , zoo als bij de hermelijnwezel (2) en andere soorten van bet gcslacht Mustela , de vledermuis enzv. , waar de ruit- vormige epitheliumcellen in gercgeldc spiraallijnen bet haar omgeven , terwijl alle met de spits builenwaarts uitpuilen. 159. Zeer verscbillend is de verhouding tusseben de ruim- ten , door de basllaag en bet merg ingenomen , bij de haren van onderscheidene dieren , gelijk het best op dvvarse door- sneden blijkt. Zelfs in een en hetzelfde haar kan die ver- houding op onderscheidene punten zeer uiteeuloopen. In ecn menschclijk hoofdbaar b. v. wordt bet merg vaak in het cene gedeclle geinist , terwijl het elders voorhanden is. Bij ecn groot aantal zoogdieren (b. v. de mailer , de wezel , bet konijn , (1) PI. Ill, fig. 8, een grijs hoofdhaar van een mcnsch. (2) PI. Ill, flg. 9, een haar van Mustela Erminea. 230 V00IU5EELDEN TOT QEFENIKG. het hcrt enzv.) , is dc gcdaante dcr haren dubbcl kcgelvor- mig , dat is , zij zijn in het midden het dikst , tcrwijl zij aan het uiteindc (het oudst gevormde decl) in cene fijne spits uitloopen , en liun benedeneinde (het laatst gevormde deel) zich als een dunne steel vertoont. Bij zulke haren bc- staat het bovenste en het benedenste gedeelte enkel uit bast- zelfstandigheid , het dikkerc middengedeelte wordt daarentegen bijna geheel door het merg ingenomen , hetgeen dan van ecne gewoonlijk slechts zeer dunne bastlaag omgeven is. De haren zijn rolrond of, gelijk bij krullend haar steeds het geval is, elliptisch (1) op de doorsnede. Hieraan beant- woordt ook doorgaans de vorm van de bastlaag en van het merg , en slechts bij zeer stijve borslelachtige haren , gelijk die van het Braziliaansche zwijn , als mede bij de penneu van het stekelvarken en van den egel (welter maaksel in de hoofdpunten met dat der eigenlijke haren overeenstemt, en alleen daarvan afwijkt door dat er zich eene huidpapil in voortzet) , vormt de bastlaag zeer regelmatige naar binnenspringende stralen , wel- ker tusschenruimten dan door het merg worden ingenomen. 160. De zamenstellende deeleu der bastlaag zijn ovcral dezelfde , namelijk lange maar zeer dunne (1 tot 1,8 mmm in doormeter hebbende) vezelcellen , die aan de uiteinden spits toeloopen. Dikwerf herkent men hunne tegenwoordig- heid echtcr alleen dan duidelijk, wanneer de haren vooraf met zvvavelzuur of bijtende alkalien behandeld zijn. Zij han- gen onderling door eene bindstof sterk te zamen en vormen ook wel bundels. Het duidelijkste voorbeeld daarvau lcvercn de pennen van het stekelvarken , vvaaraan , op eene dwarse (1) PI. Ill, fig. 8 B, dwarse doorsnede van ecn krullend hoofdhaar van een mensch. DE ILMEN DER ZOOGDIEREN. 2St doorsnede, de bastlaag (PI. III. Gg. 11) schijnbaar gehecl uil zeer dikwandige veelhoekige cellen bestaat , die eenen door- meter van 10 tot 50 mmm hebben. Slechts wanneer de ge- maakte doorsnede niet zeer dun is , bespeurt men , dat de wanden van die schijnbare cellen niet geheel bomogeen zijn , daar men er dan , hoewel zeer onduidelijk , kleine ronde stip- peltjes in waarneemt. Deze zijn inderdaad niets anders dan de doorgesnedene zeer dunne bastvezelen , welke men aan overlangscbe doorsneden (Gg. 11 a) dan ook werkelijk door potasch isoleren kan. De schijnbare cellen zijn dus eigenlijk bundels van bastvezelen , in vorm en dikte nagenoeg met die uit de bast van menschelijk hoofdhaar (Gg. 8 c) overeenstemmende. De bastlaag is de plaats , waar de kleurstof van liet baar zich bij voorkeur bevindt. Sointijds zijn de bastvezelen zelve in hunne geheele massa gekleurd , doch ook in de ben ver- bindende stof treft men dikwijls eene dergelijke kleurstof aan , vvaarvan wederom de pennen van bet stekclvarken een voor- beeld geven. Niet met de cigenlijke kleurstof te verwarren zijn de kleine met lucht gevulde holten , die men in de bast- laag van alle haren aantreft , op de punten waar de vezel- cellen door kleine opcne splelen van elkandcr gescheiden zijn. Deze vertoonen zich zwart bij doorvallend en wit bij opval- lend licbt , en verdvvijnen geheel in met terpenthijn bevoch- tigde doorsneden. 161. Het merg bestaat altijd uit cellen van eenen onre- gelraatig ronden of veelhoekigen vorm. In vele haren , met name in die van den mensch , is deze zamenstelling uit cel- len zeer onduidelijk, en allcen een zorgvuldig onderzoek, gcstcund door het gebruik van de bovcngcnoemde rcactiven cn door de wijzc waarop bet merg zich ontwikkclt , lecrt , 252 VOOKBEELDEN TOT OEFENINO. dat de oogcnschijnlijk slructuurlooze korrelige bijna ondoor- schijnende massa , die het middengedeelle van het haar in- neemt , inderdaad door kleine , verdroogde , ten dccle met lucht gevulde celletjes gevonnd wordt. Bij dc haren van zeer vele andere dieren , (b. v. bet konijn , de baas , de marter , de hermclijnwezel (fig. 9), de rat, de muis , de vlcdermuis enzv.) , herkent men deze zamenslelling uit cellen terstond, maar vooral is deze duidelijk bij die van het hert , de ree, bet mosebusdier (1), als mede in de pennen van den cgel en het stekelvarken , uit boofde van dc aanzienlijke groolte , welke de cellen bier bereiken , en haren vorm , welke dikwijls gebeel met die van parenchymcellen in planlcnweefscls over- eensteml. Het veerlcrachtige weefsel. 162. Een der in het ligebaam van gewcrvelde dieren bet mecst verbreide weefsels is bet veerkrachtige of elaslische weef- sel. De verschillende vorm echter , waarouder bet oplreedt , is oorzaak geweest , dat men ondcrscbcidene clemeutaire dcelen , met name de zoogenoerade kernvezelen , vroeger als daartoc niet bebooreude beschouwde. De grondvorm is steeds die van vezelen , doch de dikte van deze kan uiterst verscbillend zijn , van sebier onmeetbaar dun af tot eenen vrij aanzienlijken doormeler van 10 mmm en zelfs nicer toe. Verders bezil- ten deze vezelen de eigenschap van zicb mecr of minder sterfe te vertakken. Is dit slcchts in geringc mate bet gevaL b. v. (1) PI. III. fig. 10, dwarse doorsnede van cen dcr liaren op ccn mos- chusblaasje. JIET VEERKRACHTIGE WEEFSEL. 255 tc raiddeo van liet bindweefscl , in de huid , de pezen cnzv. dan vertoonen zij zich als lange , in bogtigc , soms kronke- lende rigting loopende vezclen , waarvan de vcrtakking niet altijd te volgen is. Is de vcrtakking stcrker , iets dat meestal gepaard gaat met eene grootere dikte der vezclen , dan kan bet daardoor gevormde wcefsel zelfs bet voorkoraen aannemen van een met gaten doorboord vlies , gelijk b. v. de zooge- naamde tunica fenestrata der slagaders. Tusschen deze bei- de uitersten in liggen dan allerlei middentoestanden. Men kan zich echter door twee hoofdeigenschappen altijd gemak- kelijk van de aanwezigheid van veerkrachtige vezclen overlui- gen. Vooreerst bezit de stof, waaruit zij bestaan , een zeer sterk lichtbrekend vermogen , ten gevolge waarvan de vezelen , bij doorvallend liclit , steeds zeer doukere randen hebben cn de allerfijnste zich zelfs alleen als zwartc draden vertoonen. Ten tweede weerstaan deze vezelen gedurende ccnen gerui- men tijd aan de inwerking van zuren en bijtendc loogzou- ten, en zelfs komen de fijnere veerkrachtige vezelen eerst i goed te voorschijn , nadat daardoor de overige bestanddcelen van een weefsel opgelost of althans sterk opgezwollen en doorsebijnend geworden zijn. 165. Slechts in weinige gevallen komt het veerkrachtige weefsel nagenoeg geheel onvcrmengd voor. Als voorbeeld daarvan kiezen wij den nekband van eene koc of van een kalf. Wanneer men hiervan een klein gedeelte op een voorwerp- plaalje onder water met een paar naalden uitpluist, dan ge- lukt het wel eeuige vezelen tc isoleren , doch altijd is het moei- jelijk op die wijze het maaksel van dit wcefsel goed te lee- ren kennen , uit boofdc van zijne grootc ondoorsebijnendheid zelfs in zeer dunne lagen , cn de stevigheid waarmedc de 25 4 VOORBEEI.DEN TOT OEFENIXG. vezelen ondcrling zamenhangcn. Bclcr is het daarom het vooraf te droogcn , hctgcen men hicr volkomen vcilig doen kan , daar het vergclijkcnd ondcrzoek leert , dat de weder in water opgeweckte vezelen in niets van de versche vcrschillen. Op de dwarse doorsnede bespeurt men dan (z. PI. III. fig. 14), dat de vezelen ronde, elliptische of meer onregel- matige vormcn hebben, dat zij geen spoor van eene inwen- dige holte vertoonen, en dat sommige inspringende kanten hebben , welke men als het gevolg der vereeniging van twee of drie vezelen op dat punt beschouwen kan. Meerendeels lig- gen zij op eenigen afstand van elkander en de tusschenruimten zijn opgevuld door eene geheel doorschijnende verbindingsstof. Op eene dunne overlangsche doorsnede herkent men aan- vankelijk het beloop der vezelen slechts onduidelijk. Indien men met een paar naalden het weefsel uitrekt in de lood- regte rigting op die der vezelen , dan herneemt het , zoodra de uitrekking ophoudt , zijne oorspronkelijke gedaante. Dit zelfde kan men, bij eene gcringe vergrooling, ook onder het mikroskoop doen , en dan blijkt , dat de oorzaak dier aan- zienlijke veerkracht daarin gelegen is, dat de vezelen niet al- leen onderling vertakt zijn , maar dat zij bovendien een vlecht- werk daarstellen (z. PI. III. fig. 15). De geheele nekband bestaat derhalve uit een groot aantal van zulke nelten, waar- van de draden, die de mazen begrenzen , in allerlei rigtingen doorecn gevlochten zijn. Bij meting blijkt , dat de doormcter dezcr vezelen bij het kalf 2,8 tot 6,8 mmm , gemiddeld 4,8 mmm bedraagt , bij de koe 5,5 tot 9,4 mmm , gemiddeld 7,2 mmm. 1 64. Reeds is als algemeene cigenscliap van het vcerkrachtig weefsel zijn wecrstand biedcud vermogen aau de inwcrkiug IIET VEEUKnACIITIGE WEEFSEL. 233 van plantaardige en mincrale zuren genoemd. Men kan dit geraakkelijk aau de vezelen van den nekband bevestigen. Wat de inwcrking van bet salpcterzuur betreft , zoo hoede men zich om uit de gele kleuring , vvelke bet liiermede aanneemt , te besluiten tot de tegenwoordigheid van proteine als bestand- deel der vezelen. Wanneer men dunne doorsneden eenige uren met water laat uittrekken , vervolgens daarmede kneedt en bet water daarbij herhaalde malen ververscht , het wcefsel daarop laat droogen en met sterk salpcterzuur bevochtigt , dan verandert het niet van kleur , zoodat dus de gele kleu- ring van het versche weefsel aan het vocht , waarmede het weefsel doordrongen is , moet worden toegeschreven. De inwerking van bijtende alkalien is in meer dan een opzigt opmerkelijk. Men kan veerkrachlig weefsel gedurende verscheidene weken bewaren in eene verzadigde oplossing van bijtende potasch , afgesloten van de lucht , zonder dat de ve- zelen scbijnbaar eenige verandering hcbben ondergaan , wan- neer zij vervolgens , bevochtigd met dezelfde oplossing . onder het mikroskoop worden gebragt. Echler is deze gcheele on- veranderlijkheid slechts scbijnbaar. Wanneer men , in stcdc van het weefsel met potasch -oplossing onder hot mikroskoop te brengen , deze verwijdert en daarvoor in plaats water ter bevochtiging aanwcndt , dan neemt men het volgende waar. Na een verblijf van vier en twintig uren in de verzadigde potasch - oplossing heeft het weefsel veel van zijne veerkracht verloren; men kan het nu gemakkelijk met naalden uitrekken en uit- pluizen , en daarbij vertooncn zich de netten en het daar- door gevormde vlcchtwcrk veel duidelijker dan vroeger. Na drie tot vier dagen wordt het weefsel , op het oogenblik dat het in het water wordt gebragt, zoo doorschijncnd, dat men het ter naauwcrnood mecr herkennen kan. Het is tevens zoo 956 V00IU1EELDEN TOT OEFEN1NG. week geworden , dat het door het gewigt van tict dekplaatje gehccl wordt uitcen gedrakt. Plaatst men ru , terwijl het voorwerp zich in het geziglsveld van het mikroskoop bevindt, aan den rand van het dekplaatje ccn’ droppel zoutzuur , zoo- dat dit er langzaam onder doordringt , dan neemt men een opmerkelijk verschijnsel waar. Naarraale namelijk het zuur de vezelen bereikt , komen deze , die aanvankelijk gehecl onzigt- baar waren , wederom te voorschijn , ofschoon zij niet zoo donkere randen verkrijgen als zij oorspronkelijk in den ver- schen toestand bezaten. Tevens bespeurt men nu aan de vezelen ovcrlangs loopende evenwijdige streepen (zie PI. III. fig. 16), even als of zij bundels zijn , die uit veel fijnere vezelen bestaan , eene opvalting , die nog daardoor versterkt wordt , dat men tusschen de dikkere vezelen er uu ook an- dere waarneemt , die merkelijk dunner zijn , dan de dunste vezelen in den oorspronkelijken toestand waren , en zich uit de vezelbundels schijnen le hebben afgezondcrd. Echler is deze verklariug van de aanwezigheid der genoemde streepen moeijelijk overeen te brengen met de ontwikkelingswijze van den nekband , en schijnt bet aannemelijker in deze streepen de grenslijnen van verdikkingslagcn te zien , welkc, zich vaneen scheidende , de gedaante van schijnbare vezelen kun- nen aannemen. Tamelijk duidelijke sporen van deze verdik- kingslageu , herinnerende aan die van vcrhoule plantencel- wanden , neemt men ook , bij genoegzame vergrooting , waar aan de dwarse doorsneden der vezelen. — Na een langcr ver- blijf, van lien en meer dagen , in de verzadigde potasch- oplossing , worden de in water overgebragte vezelen geheel in cenc vormlooze massa veranderd , welkc half vloeibaar is cn zich in het vocht verdeell onder de gedaante van roude ligehaampjes, die het licht sterk breken , nageuoog als de HET YEERKKACaTIGE WEEFSEL. 25 7 boterbollcljes ia dc melk , doch waarvan soinmige der groo- tcren nog uit vereenigingen van ecn aantal klcincren be- staan. De Ujmgeven.de weefsels. 165. In alle organen der gcwcrvelde diercn kornt cene stof voor,die zich door koking in lijm verandert. De vorm,waar- onder zich deze stof vertoont, is echter verschillend, zoodat de benaining van lijmgevend weefsel meer eenen chemisclien dan morphologischen grond beeft. Zoo ook is de hoeveelhcid , waarin deze stof in de organen bcvat is, hoogst onderschei- den , daar in sommige een groot gedeelte van bet weefsel daaruit bestaat , terwijl zij in andcre allecn in begeleiding van de vaten voorkomt. Bovendien wordt nergens bet lijrn- gevend weefsel gebeel op zicb zelve aangetroffen , maar steeds zijn daarin andere bestanddeelen aanwezig , die er zicb zoo- wel door vorrn als scheikundige geaardbeid van onderscbei- den , inzonderheid vecrkrachlige vezclen eu vetcellen , in ecnigc gevallen ook pigmentcellen , in andere kraakbeencellen. 166. Het lijmgevend weefsel vcrtoont zich boofdzakelijk onder twee hoofdvormen. De ecrsle wordt gekenmerkt door de te- genwoordigheid van vezelen, de tweede door de afwezigbeid daarvan. Van den laatsten vorm zullen wij later bet opmcr- kelijkste voorbceld vindcn in de concenlriscbe platen , welke de mergkanalen der beenderen omgevcn. Ilier willen wij ons allecn tot eerstgcnoemdcn hoofdvorm bepalen. Het is onder dicn vorrn , dat het lijmgevend weefsel de boofdmassa uitmaakt van het bindwecfscl , de pezcn cn pczige 17 258 VOOMJEELDEN TOT OEFENING. uitbrcidingcn , de mccstc banden , dc weivliezcn , de lcdcr- huid , het bccnvlies , de vliczigc hulscls van tcedere organen (dura mater , sclerotica ) , van hct neurileem , van ccn ge- deelte der wanden van de bloed- cn lijmphvaten , cnzv. Ovcral treft men bier vezelen aan, doch op vcrschillende wijzen geordend , dan cens mccr , dan cens minder tot bun- dels vereenigd , vvaarin de zamenstellcnde vezelen eenen slin- gercnden loop hebben , terwijl bovendicn in alien cene vorm- loozc , doorgaans vliezige grondmassa voorkomt , die de veze- len onderling verbindt en somxvijlen een aanzienlijk gedeeltc van het geheel uitmaakt. Eene uitvoerige beschrijving van alle lijmgevende weefsels wovdt echter niet vereischt tot het doel , waartoe dit werk be- stemd is. Eenige vvcinige voorbeelden zullen voldoende zijn, om den lczer in staat te stellen lelkens bij zijne onderzoe- kingen de clementen van dezen vorm van het lijmgevend wcefsel wcder te herkennen. 167. Als eerste voorbeeld kiezen wij het bindtveefsel , dat in de organen de afzonderlijke elcmentaire declen te zamen verbindt en tot een geheel vereenigt. Ofschoon nog eeuiger- mate verschillende naar gelang van de plaats waar het voor- komt » is de zamenstelling toch in de hoofdpunten telbens dezelfde. Als het gemakkelijkst verkrijgbaar kan men dat der spieren nemen , onverschillig van wclk zoogdicr. Wanneer men een klein gedeelte van zulk bindsveefsel op een voorwerpplaalje in eenen droppel water brengt cn met naalden uitpiuist , dan ziet men (1) een aantal zecr duunc vezelen, die meercndeels in dezelfde rigting loopen, en decls (1) PI. HI , fig. 17 , bindwceftel (usschen dc borslspieren van een kalf. DE LIJMGEVENDE WEEFSELS. 259 ook tot dunnere cu dikkere bimdcls verbonden ziju. Alio deze vezelen hebben cenen slingerenden loop cd onderschei- den zich van de vezelen , die bet veerkrachlige weefsel za- menstellen, reeds op den cerslen blik door hunne zeer bleeko randen , betgeen bet gevolg is van bun vecl geringer lichlbrekend verraogen. Gelijk reeds gezegd is , komen echter in nagcnoeg alle lijmgevende weefsels , en even zoo ook in bet bindweefsel , ware veerkrachtige vezelen voor. Dikwerf zijn deze echter te dun, om tusschen de bindweefselvezelen herkend te worden ; docb een eenvoudig hulpmiddel daartoe bestaat in eene behandeling van het voorwerp met azijnzuur of met de oplossing van bij- tcnde potasch of soda. Zoodra het bindweefsel biermede in aanraking is , zvvelt bet stcrk op , de vezelen daarin worden geheel onzigtbaar , terwijl daarentegen de veerkrachtige vezelen onveranderd overblijven. Dan eens, — vooral bij jongere diereu , — zijn deze veerkrachtige vezelen zeer dun en vcr- toonen nog hunnen zamenbang met de kleine langwcrpige celleljes , waaruit zij hunnen oorsprong hebben genomen (PI. Ill, fig. 18), dan weder zijn zij merkclijk dikker en langer. Doorgaans hebben zij eencn slerk slingerenden loop , waarvan de algemeene rigling die dcr bindweefselbundels is , wclke zij somwijlen spiraalsgewijs omgeven. De tusschenstof , welke de vezelen onderling en de bundels aan elkander verbindt , is geheel vormloos en zoo doorschij- nend , dat men haar slechts moeijelijk duidelijk te zien bc- komt. Zij wordt echter herkenbaar , wanneer men het prae- paraat vooraf met iodiumtinctuur kleurt. Pluist men het dan uit , dan zict men bier en daar de nu geelbruinachtige vlic- zige vormlooze massa. Het best voldoct hicr echter de aan- wending van den mikroskopischen spanner , beschrcvcn in Dl. 111. bl. 592. Men neme daartoe een zeer dun , reeds 260 V00RBEELDEN TOT OEFENING. op bet bloole oog zich vliezig vertoonend lapje bindwcefscl , bevochligc dit met water , breidc bet over de opening van den opstaanden ring uit , en schuive dan daarover been dc opening van het bovenste plaalje. Door dit vcrvolgens naar beneden te drukken breidt zicli het gedeelte van het bind- wcefscl , dat zich boven de opening bevindt , mccr cn mcer uit, cn wordt zeor doorschijnend. Onder bet mikroskoop gebragt , lierkent men daarin dan slechts een betrekkelijk klcin gelal van vezelen , die nu natuurlijk geheel uitgestrekt liggen. Dat zij door eene tusschenstof vereenigd zijn, wordt volkomen duidelijk, zoodra men het praeparaat met iodiumtinctuur bruin kleurt. Ook blijkt het daarbij , dat sommige dier vezelen inderdaad niet anders dan plooijen in de vliezige massa zijn , iels dat echter niet van alien met evenveel zekerheid kan worden aangetoond (verg. § 110). 168. Op zeer vele plaatsen is het bindweefsel tevens de zitplaatsvan het vet. Dit is altijd in cellen bevat van eenen taraelijk grooten omvang en met zeer dunne wanden (PI. III. fig. 17). De vorm der vetcellen is eenigermatc verscbillend , inzonderlieid naar gelang van den aard van bet daarin be- sloten vet. Is dit week en hoofdzakelijk bestaande uit elaine en margarine , dan zijn de vetcellen rondachtig van vorm ; komt er daarentegen veel stearine in voor , waardoor het vet vaster wordt , dan hebben de vetcellen , ter plaalse waar zij digt nevens elkander gelegen zijn , eene mccr veelhoekige schier kristalachtige gedaante. Altijd zijn de vetcellen dadclijk hcr- kenbaar aan de donkere schaduw langs bunnen rand , wanneer zij bij doorvallcnd licht gezicn worden , terwijl zij , bij opval- lend liebt gezien , eene vvitte klcur hebben. Somwijlcn ver- tooneu zich daarin straalsgewijs van uit ccn gezamenlijk mid- EE L1JMGEVENDE WEEFSELS. 2G1 dclpunt uilloopemle Iccderc kristalnaaldjcs uit margine bc- staande (fig. 17 an), docli dezc vormcn zich cerst na den dood , ten gcvolge der bckoeling van bet vet. 