VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
. De Inwaoners van die land bereiken meerendeels een goeden ote derdam , en zien ‘er , by hooge jearen , mog fteeds zeer wel uit. Zy bebben geene arten; en bygevolg weeten zy ook, indien men eesi- ge kruiden witzondert, niets van de geneeskunde. ‚ De Krimfche Farcaaren zyn ornhodozen, in den nage tuigenis draagen van den eertyds toordeeliges krandel der Genneezen in eene Geweren en hy geeft P 't laate gedeelte een vry guaftig berigt van den handel op de Arim, om dien, wit Duitschland langs den Doe man, aan te moedigen. ` (9) Ren ocka is 2$ pond Hollandsch, en in vioeibaare maat TF pond Moilan peaniagen: Nollueldsch, ndoh. Ken persis 3 Aspets, of ongereor 11 pi k 616 N. ELEEMANN REIZE NAAR DE KRIM. fechen Godsdienst, even als de Tarken, veroordeelende de Perfis- „nen als Scheurmaakers. Zy geeven voor dat zy beter en yveriger Mu- felmannen zyn dan de Turken ; men vindt ze goedaanige en braave lieden. Daar en tegen fteeken de Armeniers (*), Grieken en Jooden wol bedrog en list; en zy voeden hunne kinderen zeer (legt op. . Jn de fteden beerscht eene tamelyk goede orde en inrigting. Ia tyden van vrede kan men overal in dit Schiereiland , zonder het aller- minfte gevaar , reizen, en men hoort ‘er dan „in langen tyd , niets van plonderen (t) — ` a (*) Van deeze Armeniers geeft de Autheur in ’t laate pan eene afzonderlyke befchryviag, dic hen in alle deelen als flegte Christenen doet voorkomen. Bygeloof, zegt hy, barbaarschheid , onreinheid , rrouwloasheid, bedrog en verraadery maaken het treffendste van hun karakter uit. (T y) Men befchryft deeze Natie dikwyls, als of zy beftond uir roovers, die de wegen hunner landen onveilig maaken ; maar zy zyn her, zegt on- ze Reiziger, doorgaans op verre na niet. Men vind: ze meestal van natsa- ze goedaartig , gewillig, gedienftigen gezeglyk. Aan de greazen van Nogen- Tertarye geïchieden foatyds rooveryen; doch de ligging vaa dar laad, en andere voordeelen geeven zekerlyk' genoegzaame gelegenheid daar toe aan de hand. —— Van dit Gewest , dat uit loutere vlakten en heivelden beftaar , als mede van deszelfs Inwoonderén , die zeer veel van de Krimíche Tartaa- zen veríchillen , geeft de Autheur insgelyks cen vesflag. Onder ‚hen, zegt by , loopt een Reiziger ligt gevaar, doch in de Krim heerssht Oer in vredensiyden zo diep eene rust en veiligheid, als in eenigen onze befchaafde Landen plaats Ran hebben. i Reishoek door Italie, door D. j. VOLKMAN. Ten dienfle der Hollans ‚ deren uit bet Haogduitsch vertaald, Vierde Deel. Te Utrecht by J. ve Schoonhoven en Comp. 1774. Zn groot o@ave 391 blada. IN de verdeeling van Rome in veertien Wyken, doorwandels onze Leidsman in deezen de overige zes Wyken, welken na de voorige befchouwing van ache Wyken nog te bezigdgen ftonden, Hy geleidt ons, even als voorheen, van Wyk tot Wyk; en geeft een naauwkeurig verflag van de voornaamfte Gebouwen, met het verdere merkwaardige, dat des Reizigers aandagt in deeze beroen de Stad boven al toc zig trekt. De geheele Stad dus doorwandeld, en met een Kunstminnend oog het treffendfte gade geflagen beb- bende, doet hy ons eenigen eyd ftilftaan, ín de befchouwing van het Mozafk en Stukadoorwerk te Rome; welke kun(tige behande- . > ling hy beknopdyk ontvouwt. Verder befchryft ong de Heer Volkman in ’t breede *t geen den Paus en deszelfs Regeerìng doof ' zyne Karditaalen , in bunne verfchillende bedieningen , met de daar toe behoorende Geregtshoven enz, , betreft ;'t welk hem aanleiding geeft, pm tevens melding te maaken, van zodanige. Kerkgebruiken te Ro Ne, welken inzonderheid opmerkiùg vorderen. me Hier by ge enen nn D. VOLKMAN REMBOEK DOOR ITALIE, 6:72 ten berige van de zeden en levenswyze der Romeinen; als mede van hunnen handel,en ’t geen voorts daar toe betrekkelyk is, zo masten en gewigten als muntfpecien. By die gelegenheid deelt hy ook wel byzonder mede , eene beknopte befchryving der verfchillen- de fogrten van marmer, die men in Rome aantreft p mitsgaders vaa de Pazzolana , of den van oudsher hooggeagten duuszaamen Kalk , die de fteenen op `t allesfteskfte verbindt, Voorts meldt hy ons den ftaat der Kunften en Weetenfcheppen te Rome, benevens het geen omtrent de Lugt,en de Landftreek van Rome, in °t algemeen op te merken ftaa. En eindelyk geleidt hy ons door de Landûreek rondsom Rome, met ontvouwing van het merkwaardigfte in deszelfs omtrek, tot op den weg naar Napels; werwaards hy met het vol- gende Deel zyne Reis daor Italie zal vervarderen. Wanneer men, dit Werk doorbladerende, dus al leezende, met den Heer Volkman , in Rome en deszelfs omliggende Landftreek wandelt, ontdekt men alomme een aantal van voorwerpen die der oplettende befchouwinge overwaardig zyn. - En men doet het met te meer nuts; daar by ons alles met oordeel leert bezigtigen; on- : der nevensgaande aanmerkingen over de Kunften en Weesenfchap- pen waar toe dezelve betrekking hebben; om ons het fraaie of wan- ftaltige onder ’t oog te brengen. In dit opzigt mag men dit Reise boek wel aanmerken, als eene oordeelkundige verzameling van leerzaame Lesfen , die ons deswegens gegeeven worden ; terwyl bet tevens der nieuwsgierigheid, door eene gefchikte ontvouwing van °t voornaamfte-, dat het beroemde Rome aangaat , in alle deelen voldoet. —= Met betrekking tot dic laatíte is inzonderheid thans, daar de Roomfche Stoel ledig (taat, boven al opmerklyk het uitvoe- rige berigt, dat de Heer Volkman ons geeft, raakende de plegtighe- den van het Conclave, het verktezen en kroonen van den Paus; dac hy naauwkeurig en oordeelkundig voorftelt. De tegenwoordige om-, ftandigbeden laaten niet wel toe, zulks ongemerkt voorby te gaan; waarom wy een beknopt verlag van het merkwaardigfte hier uit zullen mededeelen, Tien dagen na des Pauzen dood gasa de Kardinaalen in ’t Con- clave, dat met veel ftaatfie gefchiedt; en waar in zy, benevens alle de bedienden, die tot het Conclave behooren , opgeflooten blyven , tot dat de verkiezing gedaan is; ten zy in geval: van zwaare ziekte; ` wanneer iemand ‘er uitgelaaten wordt ‚doch het hem ook niet geoor- lofd is, ‘er weder in te komen. Het eerfte werk ter verkiezinge is het Scrutinium , of het opneemen der temmen; waaromtrent vere, fcheide plegtigheden plaats hebben, Als ieder Kardinaal zyn ftem. briefje, onder eede dat hy dien ftemt, welke hy de bekwaamften agt, in een daar toe gefchikten beker geworpen heeft, worden dees ze ftembrief jes, één voor één'er uitgenomen ;zy gaan door de han- den van drie, by °t lot asangeftelde, Scrursatores; de laatfte leest de. - emmen, of gefchreeven naamen der beftemde perfoonen , overluid „ en 819 p. VOLEMAR ` en fchryftze op. Die twee derden der Remmen heeft, wordt Psat Zo dra de vreemde Kardinaalien merken, dat iemand, die han Hof niet aangenaam is, haast Remmen genoeg hebben zou, moeten 39 protefteeren ; want als het getal daer ls , heeft ‘er geen uitfuiiag plats, waar toe de Keizer, Frankryk on Spanje regt hebben. Was. meer niemaúd het geeischte getal heeft , komt bet cot een Acoesfie of tweede ftemming ‚die op dezelfde wyze als de eerfte gefchied:, en gemeentyk net eveneens uitvalt, alzo ieder by zyn gevoelen blyfi, Dit wordt sie morgen op nieuw herhaald ; tor dàt de partyen moede worden , opgeflooten te blyven, of eenige Kardinaalen door kuipe ryen, die 'er inmefchen veelvuldig in zwang gaan, op eene audere 2yde gebragt worden. — Volgens het decreet van °t Concilie van Rome, in °t jaar 769 gehouden, moet men iú deeze ftemmisg tot Paus een der Kerdinaalen benoemen; doch bet blykt uit v den voorbeelden ,dut' men zulks niet altoos in agt genoomen heeft; en men ziet het derhalve niet ale noodsaakiyk san, fchoon 'er de Kardineslen in leatere tyden niet van afgegaan zyn. Gemeeslyk neemt men in `t begin dien niet, op wien men weezeniyk het oog heeft, om de groote hevigheid der partyen eerst wat te lasten de- koelen, en elk zyn eigen zin een weinig te lasten uitailen. Als ds eerfte yver voorby is, en men zig in °t Conchve begint te vervees len, brengt men hem op ’t tapyt, mer wien men ‘tin ernst meent; waar op de verkiezing ten laatfte voltrokken worde. Op de gedaane verkiezing wordt de nieuw verkooren Paus ge vraagd , of hy de regelmaatige verkiezing wil aanneemen ; en zo je, welken naam hy zal voeren ; wasr van de Ceremontemeester terftond Eene ate maakt. Hy verwisfelk daar op, na ’t doen van een kort gebed, agter het akaar,zyne Kardinaals kieederen voor de Pausiyken. Dan zet hy zig op eene foort van throon, en geeft den Kardinaalien den eerften zegen. Deezen kusen hem de hand en hy omhelse ze weder ; de Camerlingo fteekt hem den visfchers ring san der vinger , en de Paus geeft dien sen den Ceremoniemeester, om 'er zyn sieu- wen sangenomen naam op te laaten graveeren. Voerts wordt de ver- kiezing, onder het gelti der Mokken , het losfen van °t Gefchut enz, ffaatlyk aan °t Gemeen afgekondigd. De Paus gaat vervolgens near zyne cehe; en ne de maatryd , words by, gekleed in een langen rok, en met de bisfthoplyke muts op t hoofd, op °t altaar der Sextyníche kapet gedreagen; alwaar hem de Kardinaalen, gelyk men ’t noemt , aanbidden 3 kusfende hem den voet, de hand, de borst en ‘ct aangezigt. Voorts drasgen hem twindg be dienden, op hunne fchouders, in een met goud geborduurden sar- Stoel , naar de St. Pieters kerk ; voor hem gaat het Muziek , ter ryde de Lyfwagt, en de Kardinaaten volgen. Hier wordt hy insgelyks of ”%: hooge altaar geplaatsten aangebeden, Eindelyk draagt men hes maar °t Vatikaan ; en de iHuminatien en vuurwerken duuren wet avonden agter elkander door de Stad, a “RELSBOEK DOOR ITALIE, -6i ‘In de eerfte agt dagen, tot zan de inwying en krooning, verrigt de nieuwe Paus geen openbaare plegtigheden ; en fchoon hy werk. lyk regeere, vaardigt hy nog geene bullen met het looden zegel af, „maar flegts breves met den visfcherring bezegeld. Den dag daar san begeeft zig de Paus, met een zeer pragtig gevolg, van *c Vatikaan paar t Quirinaat, of het Paustyke Paleis op Monte Cavallo, Als de dag ter krooninge daar is, gaat de Peus, met een talryk evolg , in begeleiding van alle de Kardinaaten, van welken de Bise hoppen in bisfchoplyk gewaad, en de anderen in kostbasre miss zyu, naar de St, Pieterskerk. In ’t voorportaal gaat hy op een troon zitten „om de dombeeren dier kerk ter voetkas toe te laa» ten. Daar op draagt men hem , gelyk de eerftemaal , in de kapel van % heilige Sacrement en de Gregoriaanfche , en ten laatíte op het hoo- e altaar, Voor hem gaat een Ceremoniemeester, die op een ziive- gen ftok een weinig werks draagt, driemaal voor den Paus knielt, én, terwyl een Priester het werk met een kaars aanfteekt, zegt, fie tranfit gloria mundi ‚(zo gaat de heertykheid der waereld voorby; Y qm dus den Paus „by deeze plegtigheid „het wergangiyke der waereld te herinneren. | De oudfte Kardinaal Disken hangt den Paus het Pallium om, dat met zes kruisfen van zwart taf vercierd, en eem zinnebeeld van hee Apostelampt, en de volkomene Pauslyke magt is. De Kardinasten én Bisfchoppen kusfen hem weder den voet. De Paus doet de mis op het hooge altaar, op het welk dat niemand baicen hem doen mag. Als de mis begint , verrigten de Kardinaalen op nieuws de aanbidding. Men zingt de Euangelien en Zendbrieven in 't Grieksch en Latyn , om de vereeniging der twee kerken te betekenen. De Paus gebruike het avondmaal , dat hem op den troon. gebragt wordt: Na de mis brengt men hem vaar de groote loge boven den hoofdingang der St. Pieterskerk; hy klimt ten aanzien van al het volk op den troon, en de eerfte' Kardinaal- Diaken zet hem op °t hoofd eene driedubbele Kroon (*); zinfpeelende op de drieërlete magt, de waereldiyke, de geestlyke en de vaderlyke, of op het geheimzinnige getal van drie en de Drieëenheid. Met het opzetten der kroone zegt de Kardinaal- Diaken; Accipe Tiaram. „tribus coronis ornatam , @ fcias patrem Ze esfe principem ac regem „reBorem orbis ‚in terra Vicarium Sal- datoris nostri Jefu Christi., cut bonos & gloria in fecula feculo. sum. Amen, Dat is. „ Ontvang de Tiara of Muts met drie kroonen, vercierd, en weet dat gy Zyt, een Vader, Varst en Koning, een Beftierder der Waereld , op Aarde een Stadhouder van onzen Zalige mmaaker Jefus Christus, welke geëerd en verheerlykt zy in ir h *) Die kroon draagt de Paus alleen op den dag z krooninge. Men gitan dezelve e ter toi een cieraad, op ’'t iair der St. Pieterskerk s by roote piestieh en. By andere plegtigheden heeft de Paus alleen de Bis. oplyke muts op ; en anders een i met goud geborduurden hoed, 53 / beo De VOLKMAN-REISBOEK DOOR, ITALIE. heid. Amen,” De plegtigbeid- eindigt met een dubbelen zegen van ded Paus; den eerften -deek hy uit taande op den troon, den tweeden vooraan op de gallery, en te gelyk wordt aan allen, die hem ont- vangen „eene volkomen vergiffenis van zonden verkondigd. Eindeiyk wordt hy naar °t Vacikaan.re rúg gedraagen, waar hy zyne gewoone klederen aandoet ;en de Dekan van ’ kollegie der Kardinaalen hem, in aller naam, een compliment maakt, en eene lange regeering toe- wenscht. Voorts worden met den avond de huizen der Kardinaalen, der Gezanten , en van allen die tot het Hof behooren, of met deg nieutven Paus eenige verbintenis hebben, gëillamineerd, Boven allen munt dan uit de voorzyde, en de koepel van de St. Pieters Kerk. Ook wordt ‘er een Italiaansch vuurwerk van den Engelenburg: afge- ftooken. Alle deeze plegtigheden worden eindelyk voltrokken door het Posfese foals de nieuwe Heilige Vader bezit neemt van de Kerk van S. Giovan? di Laterano. Alzo deeze de Bis(choplyke Kerk van Rome is, van welke de Paus, als ’ ware, den titel voert, en waar de Paufen in °t eerst bun verblyf bielden (*) , moet hy in de eerte maanden zyner regee- tinge daar van bezit neemen. Ditgefchiedt met een zeer (laatlyken optogt en grooten trein.. Dezelve begint van °t Vatikaan „en gaat over” het Capitool naar de opgenoemde Kerk. Op het Capitool houdt de -Paas (til, om de huldiging van den Roomfchen Raad te ontvangen, Het Kapictel van ‘ct Lateraan komt hem te gemoet, en reikt hem de fleutels over. Dan klimt de Paus op een by de Kerk opgerigten woon , en de Domheeren kusfen hem de voeten, In de Kerk deek hy den zegen uit van het hooge altaar, en dan nog eens var de gil- lery aan de voorzyde der Kerke. Eindelyk begeeft hy zig, in zyne gewoone kleeding , weder te rug naar ’t Pauslyke Paleis , daar de Pau- fen aw geméenlyk hun verblyf houden ; het Quirinaal gebeeten , onf dat het op den Quirivaal(chen Berg (taat. (*) Konftantyn (choak zyn Paleis op deese plaats fisande, severs de Keik , aan Paus Sylvester , en federt diem tyd onthielden zig hier de Pau- fen , tot dat Gregorius de Xl zyn vertrek in °t Vatikaan nani. Dan ’t Vatie kaaú ftaat reeds voor lange ledig, en wordt nu alteen geduurende het Cone clave bewoond Men heeft het Quirinaal, van wegens deszelfs hooge lig- ging en zuivere lugt ‚tot een geduurig verblyf der Paufen verkooeen, boven het Vaticaan, dat laag ligt, en eene vogtige ongezonde lugt heeft. Behale ven dic, zyn ook de verrekken van ’t Quirinaal ruimer, gemaklyker, en met aangenaame tuinen voorzien, Het Vatikaan ligt wyders in een afgelee gene ‚ meest bewoond van ’t flegtfte gemeen; en 't Qairinaal Gaat is 't bevolkte deel der Stad; 't welk zo wel voor den Paus zelven , als alie die geenen, dje iets tem Hove te doen hebben, gemak!yker is; dat ook eene goede rede was, om die verblyf boven ’t andere te fellen, " „Hs LUSING GEZANGEN. 621 Gezangen vAn H. LUSSING MATTHYSZ. Te Amfieldam by H. Vietoot . emde Wed. Loveringh en Allart 1774. „An groot oĝavo 59 blads. Eelen hebben zig in den beginne, toen men van eene nieuwe Pfalmberyraing fprak, gevleid met het denkbeeld , dat dezelve ook sanleiding zou geeven, tot het vermeerderen vân’t Kerklyk Ge» zangboek mer eenige Liederen, vooral met Zodanigen , die betrek» Iyk waren tot de Feestdagen en de plegtigfte byeenkomften der Chris- tenen ‚om als dan openlyk in de Godsdienftige Vergaderingen gezon- gen te worden.. Het onderwerp is ook , zo ons meer dan- cens van goederhánd ‘gemeld werd ‚door verfcheiden ernftig overwoogen; dan ‘er fcheenen zig fteeds tot nog onoverkomelyke zwaarigheden te ver» toonen, welken de invoering van zulke Liederen, in de openbaare Godsdienftige vergaderingen, te zeer belemmerden; waar door dit, hoe nútrig anderzins , en hoe zeer gewenscht by veelen , agtergeblee= ven is. 'Er blyft derhalve vooreerst voor die geenen, welken dit ge- bruik nu tevens gaarne ingevoerd-hadden gezien, niets anders overig, dan te hoopen p dat die zwaarigheden eenmaal nit den weg geruimd. zullen worden , en dat ’er zig in 't vervolg van tyd gunftiger omftan- digheden mogen opdoen. — Intusfchen levert ons de Heer Lys- fing „in deeze zyne Gezangen , eenigermaate eene proeve van dat flag van Liederen , waar van men zig, zo al niet openbaar „ten min- fte een ieder in zyn huis, by zodanige gelegenheden zou kunnen be- dienen. Zy hebben ten onderwerp, de Geboorte, het Lyden, de Opftanding , de Hemelvaard van den Heiland, en de uitftorting van den Heiligen Geest; en deezen gaan vergezeld van Gezangen ter voorbereldipge voor 's Heeren Avondmaal, by het Avondmaal, en ter dankzegginge na het zelve; waar by ten lastite nog een Nieuwe- jaarszang gevoegd is. Í Alle deezer Gezangen zyn over °t geheel indiervoege gefchikt, dat menfchen van verfchillénde' leidingen ‘in onze Nederlandfche Kerk, wanneer ze ‘er niet te zeer op gefteld zyn , om hunne byzondere denke wyze te ftetk uitgedrukt te hebben, 'er met fligting een verftandig ‚gebruik van kunnen maaken. Zy zouden dus eenigzins mogen dise nen tot een aanpryzend voorbeeld van openbaare Gezangen in die tydsomftandigheden , voor zo verre zulks inzonderheid in agt geno- men behoort te worden; nadien men dezelven anders, de eene of andere leiding te fterk begunftigende, niet wel tot een algemeen ge- Zang yan alle de.Leden der Kerke zou kunnen gebruiken. agp ten elgemeeven gebruike en ze hunne ftem niet te fterk verheffen , zelfs ven bedienen on. der °t openbaare gezang , zonder anderen eenigen hinder toe te bren- : dar mischien een weg kon bsanen, om zulk eese foort val Kerkgezangen, door den tyd, met minder maeilykheid im gebruikte brengen., ——- Doch dit zal vermoedelyk eerstdaags niet gefohie- den. == Tot een voorbeeld uit deeze Iiederpn firekke de vel- gendo Engeken- zang, naar de wyze van PG CIU, l Eer’ eer’ zij God! loof, loof den Heer der Heeren ; Wat loven kan moet zijnen roem vermeéren ; Hy fpreidt zijn liefde op °t luisterrijkst ten toon: Het ad geheim van heil heeft Hij ontfloten; Hij zende in ’c vleesch, den uit zijn fchoat gefproten, Zijn Enigeu, uit Hem geboren, Zoon. Zo deertyk, zo rampzalig was gefchonden, Is nu vernieuwd, herfteld in al haar kracht. | 3 Gods vrije liefde in eeuwig welbehagen Die hier den mensch het fchoonfie licht doet dagen , Wordt wonderbaar, volheerlyk, au verfpreid. Van aartsch vernuft of zuivre Engeltongen Word: nooit genoeg haar’ lof, nasr eisch , gezongen. Wat loven kan loaf de Oppermajeftei. Aanfpraak der Dichskans? By Det openen van den nieuwen Schonen burg te Amfleldam, op den 15den van Herftmaand 1774. Pe Amfteldam by T. en J. A. Crajenkchot 1774. Zn gross okave 14 Nder de menigvuldige loste ftukjes, welken ons, by geleend Oes van 't openen van den en Babadag lernen syn, vinden wy deeze Aan/praak der Dichskunst hee merkwant dige. Ze behelst, in dankbaare erkentents, welgefchikte tesen, AANGFRAAE DER DICHTKUNST, ” 555 Thale muite ook uit door eedle Schertfery. Vriendin, uw pra greg eg elk te leeren. . Berisp, haal - t de Wsan en Bastsartdy ; Ea doe Verdienfte en Deugd op dwaasheid triompheereg. “u # Befchaam de List, en pleit voor Eere en Billykheid. Behasg dus d'Overheên, die Bato’s Erf beftieren : enk, dat Moed en Trouw, vi booi met Wys Beleid , Als nog de deugden zyn van waare Batavieren. w & k . Vertoou, in geestig Spel, ’t bedrog der Bastesrt- Kunst; Die menig ryk Vemuft zyn Eer en Loon doet derven: - Hoe * blind Geluk fomtyds die Simm’ vereert met Gunst, Terwyl we een eed'len Geest, helaas! op 't Stroo zien fterven, # # Schets d'onderdrukte Deugd, gepynd door Broodgebrek. Maal d'eed'le Zielen die haar bitter Leed verzachten, Vertoon *t affchuuw'lyk Beeld van een’ ontaarden Vrek; En, boe de Mildheid hem haar Voorbeeld doet betrachten» w k k Betoog, hoe d'Arbeidsman zich menigwerve onteert, i Door onkunde, arg en nyd, verkwistiag , plomp- en treagbeids Hoe dus zyn jammerklagt noch Vriend noch Vyand deert, - Terwyl bem d’ Armoe pyut, ten Geesfel zyner Iaagheid, Bk a Uw luchtige Aart verftrekke om iederen Levepsftand Te vormen naar de Wet van Billykheid en Reden, 1 Dies, fcherp uw Hekelgeest tot Heit van ’t Vaderland : Zo zuk ge een Leidítar zyn voor Netdands Aart en Zeden. Merkwaardig bericht wegens bet zonderling geval van MARIA VAN DYE. Alem te bekomen. 14 blads. in groet odavo. i Maris van Dyk, Huisvrouw van Jan de Groot, woomegtig te Vleuten, kont in als een zonderling voorbeeld van Spysoek- houding. Het berigt deswegens luidt aldus, ‚ Deze Vrouw heeft, zo men haar, haaren Man, en de genen die met haar voor en na dien tyd verkeerd hebben, gelooven mag, fins April 1767, en dus reeds federt omtrent zeven en een half jaar, geen fpyze hoe genaamd, geen brood, noch eenig voedzel, ge- bruikt; en nochtans, na haar lastte Kraambed, zeven vierendeel jaars, tot in Ao. 1768, haar T zelve gezoogd. Zy gebruikte, s3 tot t s6% BERIGT WEGENS MARIA VAN DYK. tot in Nov. 1768, niets dan Koffy met Melk. Toen, in eend zis- re ziekte geftort zynde, waar in zy maar enkel koud water n de , verzwakte zy dermate dat men aan baare opkomst twyffelde, Tegen hape echter allengs gebeterd, bleef zy, tot in Ao. 17704 zeer zwak, en moest als op handen en kniën kruipen. Na dien tyd, en federt dat ze, in plaats van koud Water, Thee met een weinig zuiker driokt , zonder melk, zyn hare krachten Zoo zeer men, dat ze, 't gene zeker allerverwonderlykst is ‚niet alléen tamelyk fris en kleurig, naar hare jaren, (zynde nu omtrent 55 jaren oud) uitziet, maar ook; met alle viugheid, als een ander Mensch, ef haar huiswerk verricht, gelyk de Schryver dezes zelve, meer dan eens, gezien heeft, Nu en den gebruikt ze echter, om het harte te fterken, een weinig Jenever. Zoo ik meene beeft ze my verklaard} haare Maandelykíche Reinigingen tot omtrent haar softe jaar of daar baven nog geregeld gehad te hebben, en dat ze, hoe groot een a£ keer ook van brood en ander voedzel hebbende , nogthans nooit gwarigheid gevonden heeft, in ’t gebruik van de gewyde Hostie, of het: Ouwel der Communie 3 dewy! ze van Godsdienstbelydenis Roomschgezind is. „ Dit zonderling Voorwerp nu, is een en andermaal, ouder ’t opzicht van den Hoogleeraar de Hahn te Utrecht, onderzocht, ef laatst nog, in “jaar 1774, met zoo veele naauwkeurigheld, dat men ‚ niet gefchroomd heeft, openlyk in bet Provintiale Nieu wspapier te vegklaren , dat het gene van deze Vrouw voorgegeven wordt, zich in de daad zo bevinde; eu dat ze als nog, zonder eenig Voedíel, blyft leven ; waaromtrent de ftriktte Proeven, onder 't opzigt va gemelden Hoogleeraar, door den. Stads - Chirurgyn van Lancken, en den Med. Studiofus S. Voltelen genomen zyn; van welken men eene nadere befchryving van hunne bevindingen , met verlangen, té gemoet ziet.” By dit verflag voegt de Schryver een verhaal van verfcheiden foort- gelyke of andere zeer zonderlinge gevallen; die egter allen, gelyk hy erkent, niet even geloofwaardig zyn. Hy doet zyn berigt verder vergezeld gaan, van eenige gisfende bedenkingen , over de oorzaak deezer zeldzaame Spysonthoudinge; doch men kan wel zien, dt hy ‘er zyn hoofd niet over gebroken heeft; daar hy °t eer boenen- de dan ernftig behandelt. ‘t Is te wenfchen, dat men een gezenet onderrigting van dit tot nog onverklaard verfchynfel, volgens de waarneemiogen te Uuecht gedaan, zal erlangen. HEDENDAAGSCHE VADERLANDSCHE LETTER- OEFENINGEN. Pyf gewigtige Samen{prabken. De vier eerften uit bet Fransch _ vertaalt., de vyfde oppeheld door THOMAS VIEROOT , Emese . ritus Predikant van Wormer. Te Amfteldam by H. Vieroot, 1774. Bebalven de Voorrede 242 bladz. in gr. Oëtavo. zenlyk aenbelang. Het eerfte onderhoud betreft de On- erflykbeid der Ziele ; en de befchouwing van de verwonde- renswaerdige band, welke tusfchen het ftoflyk Lichaem , en de onftoflyke Ziel is, niet tegenftaende zy twee zo zeer vere fchillende Wezens zyn , geeft aenleiding tot een tweede ge- fprek over het aanwezen van God ; ten duidelykfte af te ne- men , uit al het gefchapene, dat ons Hem, niet alleen als een De dezer Samenfpraken gaet over een onderwerp van wee magtig en wys, maer tevens als een goed Wezen, leert kene nen. Hier aen volgt eene derde famenfpraek , welke gefchikt is, om de bewyzen voor de Godlyke Voorzienigheid in een- helder licht te ftellen , mitsgaders de gewichtigfte bedenkingen tegen dezelve te beantwoorden. En daer by komt ten vierde een gefprek over den Godsdienst , ten betooge der waerheid van den Christelyken Godsdienst , met eene nevensgaende ver- deediging van de Leer der Roomfche Kerke tegen de Protes- tanten. — Deze vier Samenfpraken zyn naestdenkelyk , ge~ lyk de Eerw. Hieroot gist , opgefteld, door den geleerden en beroemden Bos/uer, Bisfchop van Meaux; en zyn Eerwaerde heeft dezelven der vertalinge wel waerdig geagt , fchoon ‘erin de derde enige denkbeelden voorkwamen, die hem ftootten, en de vierde hem grootlyks regenftonde. Ter dier gelegenheid heeft zyn Eerwaerde op de derde enige aentekeningen ge- maekt, en het laetfte gedeelte van de vierde famenfpraek met doorgaende aenmerkingen wederleid. Men vindt, inde drie eerften , de bewyzen voor de Onfterfe Iykheid der Ziele , het Beftaen van God, en de Voorzienig- heid , indiervoege voorgedragen , dat zelfs mingeoefenden des Schryvers redeneerwyze gereedlyk kunnen nagaen; en dezele ven met nuttigheid kunnen leezen , ter verfterkinge van hun Geloof in die gewigtige Waarheden, Veelligt had de Eer- waerde Vieroot wel zo goed gedaen , als hy zyne Vertaling daer mede geftackt had $ want de volgende vierde Samenfpraek , k IE. DEEL. He LETT, NO. 14e Tt is s {f ' 626 i TH. VIEROOT is, zelfs in % eerfte gedeelte, met-betrekking tot de waerheid van den Christelyken Godsdienst , flechts oppervlakkig uit- ewerkt. En °t laette gedeelte behelst niet anders dan een fneen getrokken voorftel van de gewoone Leerwyze van Bis- fohop Bosfuet; diede Leer der. Roomfche Kerk vernuftig ves- piste , en een listig gebruik maekte van de verfchillende denke wyzen der Protestanten. ` Voorts heeft ’er de Eerwaerde Vieroot nog ene vyfde Sa- menfpraek van zyn Opftel bygevoegd. Dezelve handelt over den Zielen-toeftand van de geloovige afgeflorvenen. Zyn oog- merk in deze Samenfpraek is niet, om het gewoone Keerde. prip van dit ftuk te ontvouwen , of de verfchillende denkbeele den der Godgeleerden , betreffende dit onderwerp, na te gaen, maer de ongegrondheid van zeker byzonder gevoelen , door een ongenoemden Schryver , voor enige jaren , openlyk be weerd, aen te toonen. Het gevoelen m dezen overwoogen , en door zyn Eerwaerden tegengefproken , komt hoofdzaeklyk hier op uit. ,, Dat, gemerkt niemand volkomen gelukzalig , zonder volkomen heilig te zyn, kan wezen, zulken , die gee fovig, dog gebreklyk heilig fterven, na hunnen dood nog zo tang met fmerte moeten arbeiden, om de overgeblevene ónreie nieh eden uit te roeien , tot dat zy volkomen heilig zyn”. Er żou dus , gelyk die Schryver fpreekt , geen ongerymd vage vuur der Roomfchen na dit leeven te ftellen zyn, maer ’er zou, na * ondergaen van den tydlyken dood, ,, nog een ftryd plaets hebben tusfchen Gods Geest en de kwaade zondige heblykhe- den in ons gemoed , die uitgeroeid moeten worden , om ons volkomen heilig te maken”, De Eerwaerde Pieroot kan zig met dat gevoeleh niet verenigen ; en beweert in tegendeel, dat de zielen der getoovigen„ by hare aficheiding door den dood van het lichaem , de nog overgeblevene kwade heblykhee den afleggen , en alleen de goeden behouden”, Dat ’er dus zoe danig een fryd niet gevonden kan worden , maer „dat God , die- het goede werk in een geloovigen begonnen heeft in dit leven, by den dood het zelve.aan of in zyne ziele volmaakt ; waardoor dezelve dan van heilig nog heiliger word”.—— Zyn Eerwaerde behandelt dit ftuk met alle bee fcheidenheid , tracht de ongegrondheid der denkwyze van dien Schryver te doen zien , zyne eigen gedachten ten klaerfte te ontvouwen , en, dezelven door gepaste aenmerkingen te be- krachtigen. ms Indien °$ Mans voorftellingen in alle deelen geen voldoening geven , aen dezulken die het beftreden ge- voelen enigzins begunftigen ; ze zullen echter vermoedelyk nog al opgeleid worden, om het denkbeeld van dien es ° VYF SAMENSPRAAKEN. 627 chen Gods Geest, ende kwade zondige heblykheden, te las ten varen , of ten minfte merkelyk te verzachten ; en liever denken op ene trapswyze vordering in heiligmaking; wanneer het ene en ’t andere gevoelen wat nader by elkander zal begins nen te komen. ren is, ons allen als een fchrik des Heren zyn , om ons tot bekeringe te bewegen. Dan moeten wy, door by het geloov deugd , by de deugd Iydzaamheit, matigheit , godzaligheit „ broederlyke liefde , en liefde tot allen te voegen , onze roeping én verkiezing tot zaligheit tragten vast te maken. Dan moe- ten wy, gelyk hy die ons geroepen heeft heilig is, ook heilig Zyn in Allen onzen wandel, om dat ’er gefchreven is, zyt hei- Kg want ik ben heilig: ja dan moeten de grote beloften , welke wy hebben, ons aanzetten , om ons zelven te reinigen van alle beïmettingen van vleesch en van geest; voleindigende de hei- ligmaaking in Gods vreeze, Dan moeten wy daar op uit zyn, om zo te leven, dat onze ziel {terve den dond der opregten , en ons uiterfte zy gelyk het zyne ; want het einde van den vromen en opregten zal vrede zyn : ja de regtvaardige zal in- gaan in vrede , en elk die in zyne opregtheid wandelt , zal rusten op zyne flaapfteede, ” Kerkreden ter inwydinge van de nieuwe en verbeterde P/alme ` beryming, in de Gemeente van *s Graavenbaage , uitgefproo- ` ken in de Groote Kerk door J. VAN SPAAN , Bedienaar van Heilig Evangeli aldaar, In’s Graavenbaage by J. Bouvink en H. Curteling s 1774. Bebalven de Voorrede enz. 44 blads, in er. Oltavo. Mne aa melding van de menigvuldige Leerredenen,” F, A ian eid der invoeringe van de nieuwe en verbe- - térde Pfalmberyming in Nederlands Kerke , kwam ons den- Lezeren te vervelend voor , om ‘er ons mede op te houden 5 woaerom wy ’er van afgezien hebben. Intusfchen was het voor- val echter te opmerkelyk , om van genen dier Leerreden gee wag te maken; dit deed ons en tot ene keuze; en zulke: At ta i vast 628 Je VAN SPAAN vast ftaende wierden wy wel dra bepaeld, tot de bóvengee noemde Leerrede van den Eerwaerden ag Behalve dat dezelve , als gene van de minfte over dit onderwerp , aen- geprezen mag worden,en buiten andere beweegredenen van de plaets en omftandigheden , in welke dezelve uitgefproo= ken is, ontleend ; werden wy er inzonderheid toe o haeld, doordien zyn Eerwaerde in °t Vogrbericht doet hoo» pen, dat wy een naeuwkeurig oordeelkundig verflag van deze heuchlyke gebeurtenis, waer in hy zelf een zeer aenmerke Iyk deel heeft, uit zyne welbefneden penne zullen ontvan- gen. Dit doet ons deze Leerreden enigzins aenmerken, als een Voorlooper van eén Gefchrift, dat wy met verlangen te gemoet zien; en dus eischt dezelve, dat wy ‘er boven am deren gewag van maken. - _ Zyn Eerwaerde ontvouwt in de eerfte plaetfe zyne Text- woorden , Pf. XCVL 1-4.3 als behelzende’ opeengeftapelde opwekkingen tot den lof der Allerhoogften , vs. 1-3; en een trits van gegronde redenen „waer mede die worden aen- gedrongen. Naer zyn inzien is deze Pfalm betrekiyk tot de dagen des Nieuwen 'Testamentes; en het Profetisch vertoog van denzelven is vervuld , toen de blymaer van 't Euange- lie, onder Jooden en Heidenen verkondigd, de ryke vreugde- ftof geweest is tot een nieuw lied, ter eere vau den verheer- lykten Koning der Kerke., Dit denkbeeld, in het volgende gedeelte zyner Leerreden , ook op onze omitandigheden ovet- brengende , wekt hy zyne Toehoorders op, tot het looven van den Heer der Heerlykheid; en maent hen daer toe aen, door hunne aendacht te vestigen , op het nieuwe Kerkge- zang, als gefchikter dan het oude, om, overeenkcmftig de groote genade - voorrechten die wy genieten , en den kie- {chen fmaek onzer kunstkundige tyden , den Allerhoogften te verheffen. De Eerwaerde van Spaan , de eer gehad heb- bende , van, door Hunne Ed. Gr. Mog. ` Hy vind het niet noodig „ {taen te blyven op de gebrekiyke heid der beryminge van Dathenus , als te overbekend ; en twyfelt niet, of de onverzetlyke driestheid van fommigen , zal zich zelve, binnen korten tyd, {tom en dood zingen. ” Ou- den en afgeleefde menfchen , zegt hy, die geene vermogens meer hebben , om iets nieuws te leeren „ geeven wy gaart ge 5 ia ve ` OVER DE PSALMBERYMING. ` 629 în deezen iets toe, maar redelooze en eigenzinnige ftyfhoof« digheid in een ftuk, dat de verbetering in een der voortref- Iykfte deelen van onzen fchoonen en redelyken godsdienst betreft, kunnen en mogen wy, zonder verontwaardiginge , niet dulden.” -—— De verbeterde beryming in alle deelen onberispelyk te noemen, zou verwaendheid zyn; ’t is hem genoeg dat ze, daer ieder hunner zyn uiterfte vermogen aen- gewend heeft, ene algemene goedkeuring wegdraegt; en hy kan zyne toehoorders verzekeren, dat ’er niets in gevonden word, ’t welk tegen de aengenomen formulieren van Nedere lands Kerk aenloopt ; mitsgaders , dat men zorg gedragen heeft, om ‘er niemands byzonder gevoelen in te doen heere fchen 5 ook kan hy, in volle ruimte, getuigenis geven van de minzame eendracht, welke onder de Ampt- en Kunstgee nooten, ftaende dezen arbeid, geheerscht heefte Voorts vere leent hy ene opgave van de voornaemfte regelen , welken Zy, in de keuze en verbeteringe der berymingen van Voet, het Amfterdamfche Genootfchap, en Ghyzen, in acht genos men hebben. 'Er kwam naemlyk in overweging, ——— welke van die drie den waaren zin des heiligen Dichters best getroffen had. — Welke der Staaten overzettinge het naaste by kwas me, — Welke berijming voor elk der Pfalmen best voldeed aan de begrippen van den Gereformeerden Godsdienst, —= Welke de klaarfte en vatbaarfte ware voor de gemeente over het geheel genoomen. — Welke meest beantwoordde aan de naauwkeurigfte wetten der zuivere vaderlandfche taal- en dichtkunde.…—— Welke met de verdeelinge der zangvaarzen van het oude pfalmgezang meest overeenkwam. —— Welke de minfte fimeltingen en affnydingen in de woorden had. —= Welke dier drie berymingen het hart en de verbeeldingskragt meest aandeed, — Welke Dichter de minfte aanvullingen „en uitbreidingen gebruikte , of dezelve, daar zy noodig wak ren, meest uit de heilige Schryveren ontleend had, —— En eindelyk wat pfalm in de woordenfchikkingen het minst ge- dwongen was, en het gladfte vloeide”, Na het voerftellen van dit alles , brengt hy zyne Toehoor« ders onder ’t oog, hne wy thans deelen in een geluk , daer onze Vaders reeds voorlang naer gereikhalsd hebben ; hoe zulks een ieder verplicht tot den lof des Heren , ene dankbare gedachtenis aen ’s Lands Overheden „, en bovenal tot een rechtmatig Godsdienftig gebruik dezer Pfalmberyminge , dat zyn Eerwaerde ten ernftigfte aendringt: waer op hy zyne Redenvoering met een gepast Dichtftukje, als een lnwyding- zang dezer Beryminge, ten einde brengt. : -à Tt3 De 630 ZEDELYRE NUTTIGHEDEN EN VERPLIGTINGEN De zedelyke nuttigbeden en verpligtingen der Inftellingen van den Waterdoop. Uit bet Engelsch vertaeld , en ter aenmoee diging tot bet in fland bouden en aankweeken bunner Ge meentens , 0 gedragen aan de Doopsgezinden in Nederland, Te Leyden by L. Herdingh , 1774. Bebalwen de Opdragt 1293 bladz. in groot Oâavo. Verder toont hy de verplichtingen tot den Doop , met beant- woording der uitvluchten voor het verzuim van denzelven. Hier nevens voegt hy enige leerzame onderrichtingen voor hun , die zich aen den Doop willen onderwerpen; als-mede ene aenfpraek aen gedoopte va e ə om hen te rug te doen zien, op dit plechtig bedryf, hen op te wekken tot een Gode waerdigen wandel, hen te waerfchuwen tegen verflaeue wing en afval, mitsgaders aen te fpooren tot flandvastigheid en vordering. Dit alles word, naer ’s Mans denkwyze, ten ernftigfte aengedrongen ; en behelst verfcheiden Godsdienftige aenmerkingen, die. van ene algemene nuttigheid zyn‘, en ook van dienst kunnen wezen , voor zulken , die over de inftel- ling van den Heiligen Doop anders denken , en hunne vere plichting wegens den Doop , dien zy in hunne eerfte jeugd ont- vangen hebben , ter harte nemen. Zy toch, tot meerder jaren gekomen zynde, en , door hunne Belydenis , hunne openlyke intrede in de zichtbare Kerk van Jefus Christus doende , daer mede hunne verbindtenisfe door den Doop bee vestigende , ftaen in die omftandigheden gelyk met de zodani gen 5 en dus komen hun ook dezelfde lesfen te ftade, — e Heer Vertaler heeft zyne Opdracht gefchreven , als ez Man , die toont, dat hy een waerdig Voorftander zyner Gé zindheid is; daer hy zyne Geloofsgenootea hartlyk waer EA Ot mn fchuwt, ` PINA (a me SAN DEN WATERDOOP. ° 63r. fchuwt , tegen alle laeuwheid en onverfchiltigheid , omtrent’ het geen hy in gemoede oordeelt , een bevel van onzen Hee melfchen Koning te zyn. Overeenkomftig met die zucht voor het handhaven zyner Gezindheid , neemt hy deze gelegenheid . ' waer, om derzelver Leden aen te fpooren, tot ene ftandvas. tige aenkleving in ’t algemeen; en byzonder tot ene edelmoe= dige onderfteuning der behoeftige Gemeentes; ten einde haer in ftaet te (tellen, om den Leeraren ene behoorlyke bezolding te kunnen verlenen. Hy fchynt reden te hebben , om ove mangel van goede fchikking deswegen te klagen , en fchryft als iemand , die den bloei zyner Gezindheid recht ter harte neemt. Brief aan Philoecclefiastes s opgefteld door Justus Salaris. Te Amfterdam by J. Morterre 1774. In groot Otavo 53 bladze Ve enigen tyd heeft de Eerwaerde Blaauw, den Doopse gezinden onder ’t oog gebragt , hoe noodzaeklyk het ware , wilden zy hunne Gemeentes in ftand houden, dat zy krachtdadige middelen in ’t werk ftelden , om de Gemeentes van Leeraren te voorzien , en den onvermogenden Leeraren Tratementen te geven (*). Het Projet diestyds door zyn Eerwaerden voorgedragen , is het onderwerp van dezen Brief en de voornaemfte inhoud van °t geen Justus Salaris Schryft s komt daer op uit, dat de Eerwaerde Blaeuw ’t ‘er meer op toegeleid heeft, om het getal der Leeraren te vergrooten s dan om de Gemeentes te onderfteunen , tot het geven van een behoorlyk Traêtement. Het komt hem voor , dat dit laetfte , (waer op de Schryver van de zo evengemelde Opdracht insgee lyks het oog had,) wel meest in aenmerking komt. Het zal, naer zyne gedachten , den Doopsgezinden aen geen Leeraers ontbreeken „ als 'er maer gezorgd wordt , dat de Gemeentes. ene bezolding verlenen, daer een Leeraer met zyn Huisgezin onbekrompen van leven mag. De noodzaeklykheid hier van, en de verplichting daer toe, zo men de Gezindheid voor ver- val wil bewaren, toont Justus Salaris aen; dan als °t op een Projet aenkomt , ziet hy ‘er tot nog niet door; maer belooft ‘er zyne gedachten nader Over te zullen laten gaen, — In- tusfchen deelt hy , aen °t einde van zyn Brief , nog mede de opgave van een bezuinigd Huishouden enes Predikants , pa C) Zie Hedend: Vad; Letter Orf. LD. bh :383. A 633 BRIEF VAN JUSTUS SALARIS, opende ”sjaerlyks de fomme van f742 : 8 : 8; ten bewyze a N dat een Predikant met zyne Huisvrouw alleen , zonder Kine deren , niet eerlyk kan leven , met een Traétement van Zes- honderd Gulden. — De,hier in opgefloten klagte , met betrekking tot de bezolding der Leeraaren is vry algemeen, onder alle Gezindheden; en men mag Justus Salaris wel wat tyd geven , om zyn Projeét te maken ; of by ook iets uit mogte vinden, dat van eem uitgebreider nut kon zyn, ter ruímere bezoldinge der Leeraren. De Euangelifcbe Leeraar, door j. FR. NARDIN, Leeraar der Lusberiche Kerke te Blamont. Uit bet Fransch in °t Nedere duitsch vertaald, Derde en Vierde Deel, Te Amfterdam by A. V. Goor, 1774. {n groot O&avo. et het afloopen van dit vierde Deel , is deze Verzame- ling van Leerredenen gebragt, tot aen de Predikftoffe op den XIV Zondag na de H. Drievuldigheid ; en de Ber- waerde Nardin behandelt zyne onderwerpen , even als in de voorige Deelen(*). Ze zyn dus niet gefchikt voor Lezers, die gefteld zyn op ene verftandlyke ontvouwing , en berede- neerden aendrang ; maer wel voor zulken , die , ’s Mans denk- wyze toeftemmende , voornaemlyk op het gemoedlyke oogen. G. F. Mewrs Philofopbiftbhe Zedenkunde , in °t Nederduitsch . overgezet , door je W. V. HAAR, Te Amfeidam by de Wed, Loveringh en Allart , 1774. Bebalven bet Voorwerk 590 . bladz, in gr. ỌQavo. e Hoogleeraer Meier {telt zich in dit Werk voor, de Pbilofopbifche Zedenkunde , in navolginge van Profesfor Baumgarten , te behandelen. Hy verftaet ’er door, ,, de wee- tenfchap of kennis van de inwendige natuurlyke pligten des menfchen , voor zo verre dezelve in zynen natuuriyken toe» ftand befchouwd wordt”. En hy legt het ’er op toe, om -deze wetenfchap op het duidelyktte en bendigíte te ontvouwen, ten einde het zyne toe te brengen, ter bevorderinge van ware Deugd. In de uitvoeringe hier van, vindt men alleszins ene geregelde orde , ene oordeelkundige inrichting , en naeuwe ; ken. (*) Zie N, Kad. Lotter-Oef. IV. De bh 38% C. MEIER’S PHILOBOPMISCHE' ZEDENKUNDE. 633 keurige verklaring; uit welken hoofde-dit Werk zeer gefchikt is, om denzulken , die aen zodanig ene Philofophifche leidin gewoon zyn , een wel aeneengefchakeld verband van dé Phi» lofophifche Zedekunde mede te deelen, Met den aenvang geeft de Hoogleeraer, in zyne Inleiding, een uitvoerig verflag van de natuur der Philofophifche Zeden kunde, derzelver grondflagen , uitgebreidheid, bepaelde doel- wit , trappen van volmaektheìd, en vereischte behandeling; ‘mitsgaders derzelver betrekking tot, en overeenkomst met de Christeiyke Zedenkunde. Deze en andere daer mede vere knochte byzonderheden voorgedragen hebbende , ontvouwt hy ten laetfte , in zyne Inleiding, de grondftelling zyner gee heele Philofophifche Zedekunde, welker verklaring wy hier zullen laten volgen, na dat wy voorts het beloop van dit Deel kortlyk gemeld zullen hebben, … Het bepaelt zich tot de inwendige plichten jegens God; en handelt in de eerfte plaets van den inwendigen Natuurlyken Godsdienst. Daer omtrent komt in opmerking , het aendringen van ’s Menfchen verpliche ting tot den Godsdienst ; het ontvouwen van den Natuurly= ken Godsdienst in *t gemeen , en verder het verklaren van. 