VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
niet ongefchikt , om het aan jonge lieden, die vroeg aan hun eigen beftuur zijn overgelaten, ter lezing te geven, om hun ‘eenigermate de wereld en de hen omringende gevaren en ver- zoekingen te leeren kennen, en hen opmerkzaam te maken op zoodanige dwaasheden, door welke de menfchen zich be- lagchelijk maken, — De Platen hadden wij gaarne beter ge- had; zóó ontfieren zij de uitgave, hetgeen te meer te be- ‘jammeren is, omdat zoowel het tooneel der gefchiedenis, als de in dezelve voorkomende perfonen, van zelve gefchikt zijn, om eenen teekenaar, die eenigen fmaak bezit, uit te lokken tot het leveren van fraaije tafereelen, (°) Zie Gil Blas di Santillano, tratta nel! Italians dal Dottor D. G MONTI, In Venezia. 1779, De Weezen, een Verhaal van Selma, Uitgegeven door j. c. APPENZELLER, Te Amfterdam, bij ten Brink en de Vries. 1835. In gr. 8vo. 220 bI. f 2-30. Wi hebben met genoegen dezen Roman gelezen, en von- den daarin eene niet alledaagfche intrigue, op eene bekwame wijze uitgewerkt en door eene gelukkige uitkomst bekroond , waardoor fijngefponnen list en boosheid verijdeld en ten toon gefteld worden, Voor de menigvuldige Leesgezelfchappen kan dit boek dus eene aangename lecture opleveren, en tot verpoozing van ernftiger bezigheden verftrekken, Het zou der verrasfing nadeel toebrengen, indien wij den inhoud en ' loop der gebeurtenis wilden opgeven; wij verwijzen alzoo naar het boek zelf, dat wel lezers zal vinden, en waarvan . wij ten flotte zeggen: La mère en permettra la lecture à fa 352 je C. APPENZELLER, DE WEEZEN. fille, wel te verftaan als dochter niets noodigers tè nii heeft. Het gefteendrukte titelprentje doet zijve meesters weinig eer aan, Belangrijke Tafereelen uit het Lijfffrafelijk Regt en oorfpron- kelijke Nederlandfche Verhalen, door u. Č. DRESSEL- nuvys. Te Tiel, bij C. Campagne. 1835. Zn gr. 8yo. 200 5/, f 1-80. E Åi wederom een viertal verhalen, die zich ter verpoozing niet onaangenaam laten lezen , maar die wel geene aanfpraak ` zullen maken op bijzondere belangrijkheid van ftijl of inhoud, Het kostuum der inkleeding is ook op verre na niet overal in acht genomen, met name in het eerfte, waarin de Schrij- ver weinig met den gang der Franfche regtspleging, die hoofdzakelijk ook bij ons nog gevolgd wordt, toont bekend te zijn, De Procureur Crimineel kan toch geen’ gevangene fchüldig verklaren, ’t geen het werk der gezworeten is , die geen regters zijn, en dus niet veroordeelen, *t welk al we- derom alleen het gevolg van de toepasfing der wet is. Op bl. 51 fpreekt een doortrapte booswicht van eenen warmen rug, waarmede hij wel de geefelftraf zal bedoelen , maar die in Frankrijk geene plaats heeft, even weinig als de doodftraf door middel van den ftrop, waarop bl, 63 gedoeld wordt. Het is edelmoedigheid van het Gouvernement, welke den valsch betigten en ter dood veroordeelden eene aanzienlijke fchadeloosftelling toekent; maar helaas! de wet kent hem die niet toe, en wij twijfelen dus aan de waarheid, vooral daar de gefchiedenis tijdens NAPoOLEON’s rampen in Rus- land gezegd wordt voorgevallen te zijn, Wij zouden op de ‚overige verhalen een groot aantal ever gegronde aanmerkin= gen kunnen maken; maar de ruimte ontbreekt ons daartoe. Wij eindigen alzoo met den wensch, dat de jeugdige ‘Schrij- ver in het vervolg foortgelijk werk beter nazie, en meer in den trant van eenen CHRISTEMEIJER verhale; bij welk. gen en ander zijne ftukjes winnen zullen, en waarvoor het lezend publiek hem voorzeker dank zal weten, J- VAN ASSUM, DE SCHILDER. 353 -e ‚De Schilder. Oorfpronkelijk Hollandfche Roman , door j.vAN ASSUM. JJ Deelen. Te Amfterdam, bij C. L. Schleijer. 1835. Jrg: 8vo. 468 b/. f 4:80. In hoe ver des Schrijvers vroegere letterarbeid verdiend hebbe, in de meest geachte vaderland{che tijdfchriften gunttig beoordeeld te worden, willen wij niet beflisfen, Indien het zelfs eenen Autheur, die eenen gevestigden roem bezit, niet fraai ftaat, van het verkregen vertrouwen misbruik te ma- ken, dan’ftelt een eerst federt kort bekend Schrijver Zeer ze- ker het weinigje lof, door hem verkregen, nog veel meer in de waagfchaal, wanneer hij zich, door de hem misfchien tot zijne aanmoediging flechts gefchonkène goedkeuring , laat verleiden, om het publiek minbeduidende voortbrengfels aan te bieden. Hoe gaarne wij ook de menigte van vertaalde Romans vervangen zagen door oorfpronkelijke Hollandfche werken, mogen wij toch het zamenftellen van middelmatige werken niet aanmoedigen; en wanneer wij het thans aange- kondigde verhaal middelmatig noemen, gelooven wij ons al- thans aan geene onregtvaardigheid tegen den Schrijver fchul. dig te maken. In dit verhaal wordt een fchilder verliefd op eene aanzienlijke jonkvrouw. Hij gewint ook hare liefde, Maar de moeder der jonge dame en haar broeder, een hoog: hartig Officier, verzetten zich met alle magt tegen de ver- vulling van de wenfchen der gelieven, Het middel, * welk door deñ Schrijver gebezigd wordt, om deze zwarigheid uit den weg te ruimen, is, wel is waar, dood afgefleten , even- wel het moet hier nog eens dienen. Als een Deus ex ma- china komt een fchatrijke oom uit Oost- of Westindië , en verklaart den fchilder voor zijnen erfgenaam, Nu isde zaak geklonken, en de gelieyen huwen. Dat onze vaderlandfche fchilders gelukkig zijn in de liefde, en deelen, in de gunst van onze vaderlandfche fchoonen, mogen wij, ook uit ach- ting voor hunne kunst, gaarne lijden. Alleen willen wij oü» ze jonge lezeresfen verzoeken, er op bedacht te zijn, dat zulke rijke Oostindifche erfooms federt de vernietiging onzer voormalige Oostindifche Compagnie vrij zeldzaam geworden zijn, en dat het dus bedachtzame moeders niet ten kwade kan geduid worden, indien zij hare dochters bij de lezing _BOEKBESCH. 1836, no. 8. ik i 354 J VAN ASSUM, DE SCHILDER. van dit boek waarfchuwen, zich niet ligtvaardig te laten verlokken, om het voorbeeld van des fchilders minnares na te volgen, : nn De erfdeugd der Arabieren, of de moordenaar door het regt der gastvrijheid gered. Tooneelfpel, in vijf Bedrijven. Door B. C.CARILLON. Te Amflerdam, bij Carillon. 1834. In ` 8yo. 134 bl. f : - 50. Hulde aan de nagedachtenis van Mr. j. D. MEYER, door ` A.C. CARILLONS3 gevolgd van eenige Dichtregelen op het- “zelfde onderwerp, door B. Ce CARILLON., Te Amflerdam, _bij Carillon, enz. 1835. Zn 8yo. 16 b/f :- 25. Dichtregelen , uitgefproken in het Departement Breda, der __Maatfchappij: Tot Nut van't Algemeen, bij de feestvie- ring van het vijftigjarig beflaan derzelve Maatfchappij : door Ge RAMAKERS. Te Breda, bij F. P. Sterk. 1835. In 8vo. 20 bl. f : - 30. : D. erfdeugd der Arabieren is een, wat de intrigue betreft, vrij wel geweven, en, wat de karakterfchildering aangaat, in ’t algemeen goed volgehouden Tooneelfpel ; waaromtrent wij echter het karakter van Henda moeten uitzonderen, Oos- terfche kleur, veel minder gloed, zal men er vruchteloos in zoeken ; ten zij men dit door eenige aanhalingen en fpreuken uit den Koran enz, mogt vergoed achten. Over het geheel ligt veeleer een Franséh waas en Franfche geest verfpreid, alsof het een vertaald Fransch produkt ware. De waar- fchijnlijkheid is geenszins in het oog gehouden, vooral in het vijfde Bedrijf, daar ‚Estavajel onmogelijk dat alles ver- tigten en de ftad veroveren kon, terwijl de roovers in het huis van Aly Barba drongen, of hij zou veel te laat tot het noodige ontzet verfchenen zijn. Ook kan men zich niet voorftellen, dat zulk eene reeks van omftandigheden in den kotten tijd van dat enkele Bedrijf kon afloopen, welks duur door den tijd, waarin het wordt afgefpeeld, van zelve be- paald is. Want, ja, men kan de vrijheid nemen, een too- neelftukk dagen, al ware het jaren lang te doen ‘duren, in ‘dien zin, dat men een tijdsverloop ftelt tusfchen het eene - B. C. CARILLON, DE ERFDEUGD DER ARABIEREN, ENZ, 355 Bedrijf en het andere; maar elk afzonderlijk Bedrijf, en- wel’ vooral indien er geene tooneelverandering te midden van het- zelve gefchiedt, en men dus, bij de vertooning, op ééne plaats alles achtereenvolgende volvoeren ziet, mag en kan geen langer tijdsverloop voorftellen, dan de fpelers tot de uitvoering behoeven, Dat de ontknooping vrij zeldzaam is, zal ieder erkennen; doch dat zij eens zoo! ware flechts de wijze, waarop men tot die ontknooping komt, meer- waare fchijnlijk! Na laat.zich de toedragt der zaak in zoo korten tijd onmogelijk begrijpen. — Ziehier nog eenige bijzondere aan. merkingen, welke ons bij het lezen voorkwamen, Henda, de dochter van Aly Barba, wordt hier geroemd van wege » hare mannelijke fchoonheid”’! — Verwekt vermoedens. op. __m » Zijt gij onpasfelijk ?”* vraagt Osman aan Henda; en zij antwoordt: „ Ik ben zoo vervelend’ — Een geheim er witploffen, en een geheim filhouden, — Soraka, de moeder van Henda, zegt haar, dat hare eigene zwaarmoedigheid uit dik bloed ontftaat; waarop het verliefde meisje regt naïf ant- woordt: „ Nu, dan kan het bij mij immers ook wegens het dik bloed zijn.” Waarop Mama weder zegt, dat zij daar „ goed’ raad voor weet: eenige aderlatingen, lauwe baden, het vel eenigzins prikkelen „” enz. — „ Geen moederlijke traan zal mij meer bevochtigen, geen vaderlijke zege meer op mijn hoofd dalen,” — De redenering van Henry over de flavernij op’bl, 68, 69 ftaat in een fluitend contrast met die hem in den mond gelegd wordt op bl. 78, 79, — Dat vrijen van Henda, op bl. 88—90, waar zij tot baren minnaar ook van hare huwbaarheid Spreekt, is toch wat heel kras, en bewijst wel het eerfte, maar geenszins het laatfte gedeelte van het- geen zij tot hem zegt: „ Ik ben geen kind meêr, maar was het in de liefde.” — „ Hoe bevindt gij u?” vraagt Osman aan Estavajel, -„ Merkelijk beter” „ Geen won. der; gij hebt goed gegeten” — Het duël befchouwd als „ de uitfpraak van de regtvaardigheid des Hemels,” en wel in den mond eens Christens, is ergerlijk, — Iemand, die, door een’ knodsflag op het hoofd, bewusteloos nedervalt, en zich terftond daarna „ geheel herfteld” voelt, heeft wel eene ijzeren- herfenpant — Dat de Franfchen hier een volk genoemd worden, „tot de grootte der natiën verheven,” klinkt „ den regtfchapen WNederlander’ niet zeer nationaal in de ooren, en doet ong wederom gedenken aan het Fran- Ya E P 356 B. C, CARILLON fehe waas en den Franfchen geest, waarvan wij boven ġe- waagden, — Doch genoeg! Niettegenftaande deze en andere groote gebreken in dit Tooneelfpel, welks alleenfpraken door- gaans even gerekt als onnatuurlijk zijn, toont de Heer s. é, CARILLON echter voor dat kunstvak eenigen aanleg. En, wat zullen wij zeggen van de berijmde Hufde aan de nagedachtenis van den ook door ons bewonderden MEER; en van de Dichtregelen , die er op volgen? De hulde door den Eerw. A, Ce. CARILLON verraadt de volftrektfte onbe. kendheid met den Nederlandfchen of liever met alten dicht- ftijl, alchans het onvermogen om zich dichterlijk uit te druk- ken, en mist dus natuurlijk, bij allen Westerfchen fmaak, tevens allen Oosterfchen gloed, Hoe kan iemand dergelijke regels fchrijven : Verlicht , wijs Inflituut , Aron vol vernuftsgedachten ! Waarom uw tweede klas flaart zij met harteleed Naar °s Prefidenten floel, ach! eensklaps onbekleed ? ’t Is overtolligheid gedingen aan te halen. Getuige een vreemd geval, een netelig proces, Waar Meijer moedyol zich dorst flellen in de bres. Onnoodig nogmaals is't, het verdre gansch te ontleden ; Oorkondig is 't geval, ook diens bijzonderheden. In ’t heetst van woeligheën en van doldriftige tijden, Zag men hem Paînes leer op °t meesterlijkst beftrijden. Naauw was zijn Thefis flachts als manufcript vertaald, ent. lets beter, of wel iets minder vol gebreken, zijn de dicht- regelen van B. C. CARILLON, achter die hulde, op rijm. Net ab …* De man , door wien het regt op aarde werd handhaafd, (voor gehandhaafd, gemakshalve) wordt er eenigermate in bezon- gen. Er zijn goede regels, maar toch ook befpottelijke, b. V.: De wondren dezes tijds, wat ds dit denkbeeld fchoon! (?) Zijn Meijer maximus en heilige Mendelsfohn. Wat is het ongelukkig, dat een groot P Man zulke mislikte Lijkzangers heeft ! Indien de Heeren CARILLON Dichters zijn, dan ís de Heer G. RAMAKERS een voortreffelijk Dichter: want in het tand der blinden is éénoog Koning. Zijne dichtregelen bi DE ERFDEUGD DER ARABIEREN , ENZe 357 de feestviering van het Nut hebben ons wel verveeld , door dat het vers alledaagsch van inhoud en vreefelijk gerekt is, maar er iş dan toch nog gang en ftijl in; het geheel is mid- delmatig, maar toch niet beneden het middelmatige. Het ge- dicht had wel ongedrukt kunnen blijven, even als negen tien- de van de tegenwoordig in het licht verfchijnende bundels en afzonderlijke verzen; maar het kan op den hoop medeloopeir, en in zoo ver hebben wij vrede met de uitgaaf, Regels., als: Om °t heil, dat zij ontluiken del, U die het edelfte ontwerp Jchiept. Door het tot kennis , deugd te leiden. Wat zal diens enklings (!) poging baten ? enz. ontfieren zelfs een mid- delmatig vers, gelijk het onderhavige En hiermede voor het tegenwoordige genoeg ! Deugdenfpiegel, of Pligten der Kinderen jegens hunne Ouders, met Voorbeelden uit de Gefchiedenis opgehelderd, door Dr. Je N. MULLER. Naar het Hoogduiisch door M, MAR- TENS. Te Haarlem, bij de Wed. A. Loosjes, Pz. In kl. 8yo.: 192 51. f : - 80. In ee inleiding toont de Schrijver aan de jeugd de naauwe betrekking, in welke kinderen flaan tot hunne ouders, en de verpligting tot liefde en dankbaarheid der kinderen jegens de ouders, Vervolgens verhaalt hij fchoone trekken van kinder- lijke liefde, verdeeld in de volgende rubrieken: 1. Gekoor- zaamheid, II. Hoogachting. 111. Liefde en Deelneming. IV. Dankbaarheid. V. Vertrouwen, VI. Dankbare Achting voor flervende en overledene Ouders. Wij hebben veel goeds in , het boekje gevonden, Maar wij hadden liever gezien, dat de Schrijver minder voorbeelden opgenomen had, of zich al- thans gewacht had voor de plaatfing van zoodanige, die iets onnatuurlijks of overdrevens bevatten, Onder anderen ver- haalt hij van eenen Chinefchen knaap van acht jaren, die, ten einde zijne ouders tegen het fteken der muggen te be- veiligen , zich naakt uitkleedde, en zijn zacht vleesch aan de beten van dit ongedierte blootftelde , zonder die diertjes te verjagen! De versjes, die hier voorkomen, en die reeds, wat den inhoud betreft, niet zeer belangrijk zijn, zijn ook , wát derzelver uitwendigen vorm betreft, niet gelukkig over- gezet, zoo als onder anderen uit het volgende blijken kan: . 358 Je Ne MULLER, DEUGDENSPIEGEL. „ Moederliefde , Vadertrouwe — Heeft mij zoo gefterkt, verkwikt, Dat °k opgroeifend immer blijd , God! door hunne zorg en vlijt En hun llefderijk befturen, Mij tot deugd fteeds aan zie vuren!” Om den goeden geest, die in het werkje heerscht , zou het zeer gefchikt zijn geweest voor eene meer vrije omwer- king in onze taal, waarbij dan ook voorbeelden van liefde jegens ouders uit onze eigene Nederlandfche “gefchiedenis eene plaats hadden kunnen vinden, en het werk daardoor voor onze jeugdige lezers belangrijker zou geweest zijn. Handboek voor jonge lieden, bij hunne intrede in de wereld. Bevattende de regelen „der wellevendheid en der kunst om met menfchen om te gaan, in alle betrekkingen der Maat- fchappij. II Deeltjes. Door Prof. je Ge WENZEL, Uit het Hoogduitsch naar de negende uitgave, Te Deventer, bij A. J. van den Sigtenhorst. 1835. Zn kl. 8vo. Te zamen all Af 3-: | Gerijk alle werk van ’s menfchen hand, zoo heeft ook fchier elke vrucht van zijnen geest hare fterke ‘en zwakke, hare goe- de en min voordeelige-zijde, Deze algemeene ftelling mogen wij dus ook op de onderhavige boekjes toepasfen, Er is veel goeds in dezelve ; maar voor jonge lieden vreezen wij, dat het niet onderhoudend genoeg gefchreven zij, Het twee- de Deeltje wint het, in belangrijkheid en degelijkheid , ver van het eerfte, Ziet hier de verdeeling van het geheel: I. Inleiding. 1. Uiterlijke eigenfchappen , die den mensch in elke betrekking des levens verfieren, 2, — in bijzondere betrek- kingen van het gezellige leven. — Il. 1. Van de gezelligheid over het algemeen, 2. Omgangskunst. a. Van den omgang over het algemeen. b. met zichzelven, c. met an- deren, d. Bijzondere omgangskunst met ganfche fanden, e. met bijzondere karakters, In de bijzondere ontle. ding dezer afdeelingen kunnen wij niet treden, Het tweede Deeltje, van meer algemeenen aard, beviel ons het beste, ‘en bevat een aantal allezins behartigenswaardige opmerkingen, a s f J- G. WENZEL, HANDBOEK VOOR JONGE LIEDEN. 359 waarfchuwingen en regelen. Omtrent het eerfte is ons oor. deel niet zoo gunftig., Er is hier, behoudens het goede, dat wij ook hier aantroffen, veel te veel onder bepaalde regel- maat gebragt, wat het natuurlijk gevoel van welvoegelijk- heid, bij eene befchaafde opvoeding, van zelve aan de hand geeft, en, aldus tot in de kleinfte bijzonderheden werktuige- lijk aangeleerd, de jongelieden als tot automaten zoude vor- men. De Lezer oordeele ! Komplimenten, in gaande, flaande cn zittende orderfchei. den. „ Voor eenen aanzienlijken buige men zich diep en nog op eenen zekeren afltand van hem; minder diep en op min- _ deren afftand voor eenen, die minder aanzienlijk is” — „Al te diep mag nooit eene buiging gedaan worden, en nooit mag men lang in gebogene houding blijven.” — „Men buige zich niet plotfeling, en rigte zich insgelijks niet {nel weder op.” — „De voeten worden. een weinig op den grond voortgetrokken, de fchreden iets langzamer gemaakt, en dit voorttrekken moet even zoo langzaam toenemen en af- nemen, als de buiging en opbeuring van het ligchaam plaats heeft.” — „ Het hoofd moet eerder beginnen te bukken, dan de rug; doch de rug moet eerder beginnen zich in de hoogte te rigten, dan her hoofd.” Dit een en ander wordt nog veel naauwer uitgeplozen. | - Bij het ontbijt. „ Het kopje mag nooit op de gedekte tafel, of op eene daartoe niet heftemde plaats gezet wor- den, Men houde kopje en fchoteltje zoo lang in de handen, tot men uitgedronken heeft. Het best is, wanneer men het kopje op het -fchoteltje fiaan laat, dit met de linkerhand vasthoudt, terwijl de regterhand het kopje aanvat en van. tijd tot tijd aan den mond brengt.’ — „ Men flurpe niet alles tot den laatften druppel uit, of gebruike zelfs nog het lepeltje, om de randen af te fchaven,”’ — „Er is voor. zigtigheid noodig, om met de kopjes geen geraas te maken, of het lepeltje, misfchien zelfs het kopje, te laten vallen,” Bij de tafel. „ Het fervet legt men, ter helft opgeflagen, nalatig op de knie, doch zoo, dat het niet ligt onder de tafel kan vallen” — „Onvoegzaam zou het zijn, het eerst te eten, Men moet wachten , tot eenigen onzer naburen be- gonnen zijn.” (En als nu allen aan tafel even welopgevoed zijn, loopen de gasten gevaar, nietmetal te krijgen!) — „ De befchaafde mensch fluit, bij het kaauwen den mond. Hij flarpt even zoo min de foep, zoo dat men het hooren 360 j.G. WENZEL, HANDBOEK VOOR JONGE LIEDEN, kan. Ook fpreekt en drinkt hij niet, zoo lang hij nog fpijze in den mond beeft’ — „Steenen van pruimen, van ker- fen, en kleine beentjes mogen nooit op het tafellaken gelegd worden. Men legt ze op den rand van het tafelbord. Er is’ veel opmerkzaamheid noodig, om deze dingen met welvoe. gelijkheid uit den mond op het tafelbord te brengen.” Gedrag in gezelfchappen. „ Men kome niemand, het zij in het ftaan of in het zitten, te nabij met zijnen adem, en dringe zich dus niet tegen de menfchen aan.” — „ Het is in den hoogften graad onwelvoegelijk , luid of ook eensklaps luid te lagchen, De befchaafde man heeft zich enkel aan een glimlagchen gewend, bijzonder aan het glimlagchen der welwillendheid, der toeftemming -of der deelneming” — „ Men zitte niet met te wijd geopende, niet met te ver uicgeftrekte, of met over elkander geflagene beenen; men leune niet tegen iets, het zij ftaande of zittende; mèn flepe den ftoel niet, wanneer deze bij de tafel moet gebragt wor- den, met het been bij, en vermijde over het algemeen elke onvoegzame plaatfing en houding der handen, elke zigtbare gezetheid op gemak.” — „Bij kus en bij omhelzing zij men niet overhaastend, niet onvoorzigtig. De kus mag nooit met geopende of met vochtige lippen gegeven worden; hij wordt over het algemeen flechts iets naast de lippen van de dame gegeven,” — „ Bij aanzienlijken moet men met eenen zindelijken neus verfchijnen, en zelfs het zuiveren van den- zelven met den zakdoek moet, zoo zelden als mogelijk is, geheel zacht en met zijdelings gewend gelaat gedaan wor- den. Men zuivert den neus, eer men binnentreedt, en ge- bruikt in voorname gezelfchappen geenen tabak. Ook hoede men zich voor de walgelijke gewoonte, van ín den zakdoek te zien.” | f Doch genoeg ter aanduiding van hetgeen wij wilden te kennen geven. In dit alles, gelijk in al het overige, is nu eigenlijk wel niets, dat wij afkeuren; maar het ongedwongene in hert gezellig verkeer, dat er als °t ware de fans van vit- maakt, ging bij de angstvallige inachtneming van al deze en nog zoo vele andere naauwgezetheden, gewis verloren. Ook hier zij het juste milieu, door het gezond verftand voorge- fehreven, onze gids; hetgeen ons dan ook wel voor in het oog loopende onvoegzaamheden zal vrijwaren, BOEKBESCHOUWING. 1 Gefchiedenis der Kerk van Christus, door josEePH MILNER, M. A. in leven Leeraar bij de Episco- palen te Hull, Uit het Engelsch vertaald door M. j. CHEVALLIER. Ze Deel, Te Amflerdam, bij J- H. den Ouden, enz. 1835. Zn gr. 8yo. XII en 408 bl. fA: | E j PE iemand meenen mogt, in dit boek een nieuw werk te vinden, zou hij zich zeer bedriegen, want reeds vóór dertig jaren is ditzelfde eerfte Deel, door den Heer M. VAN WERKHOVEN vertaald, uitgekomen, maar, zoo veel wij weten, door geen verdere Deelen gevolgd. Zonder hiervan melding te maken, begint nu de Heer CHEVALLIER eene nieuwe vertaling uit te geven. … Nu, hetzij oud of nieuw, indien het werk maar goed is, dan zal dit deszelfs innerlijke waarde niet verminde- ren; hoewel men het toch altijd zou mogen bejammeren, dat daarin van den arbeid der dertig laatfte jaren, ineen vak, als dat der Kerkelijke Gefchiedenis, geen gebruik heeft kunnen gemaakt worden. Doch laat ons zien, wat hier geleverd wordt. De Schrijver belooft „eene Kerkelijke Gefchiedenis » naar een nieuw plan” en dit is cene „ Gefchiedenis „ van menfchen, wier gezindheid, en wandel naar de » voorfchriften van het Nieuwe Testament geregeld wa- » ren, die ware en niet flechts naam-Christenen bleken „te zijn.” En wat vinden wij hiervan in dit-eerfte Deel? Uit de eerfte Eeuw, de Gefchiedenis der Ge- meenten van Jeruzalem , Judea en Galilea, Samarië, Ethiopië, enz. enz.s in korte woorden, een uittrekfel “(met uitweidingen over de godsdienftige gefteldheid, naar des Schrijvers voorftelling) uit het tweede Boek van LUCAS, vergeleken met de Apostolifche Brieven , en Openb. I—III. Uit de tweede Eeuw, de Christenen BOEKBESCH. 1836. No. 9. Z 363 Je MILNER onder de regering van TRAJANUS, tot aan die van JULIANUS ; en daarbij bijzonder de Martelaars yu s- TINUS, POLYCARPUS, en die te Lyon en Vienne ; de Christenfchrijvers ; de ketterijen en gefchillen; en iets over den ftaat en voortgang des Christendoms: onder dit alles lange uitweidingen en beoordeelingen over de Keizers en andere niet-Christenen; lange uittrekfels uit of geheele mededeelingen van brieven, zoo als die van IGNATIUS, van de Gemeente’ te Smyrna, over den dood van puryYcARPUS; van die te Vienne en Lyon enz. Wilde nu Rec. alles in bijzonderheden mededeelen, wat hij op dit boekdee} zou aan te merken hebben, dan gou het hem aan geen ftof ontbreken, en ligt zou hij dus eene onmatig lange beoordeeling kunnen leveren: veel nieuws zou hij intusfchen ook al niet kunnen zeg- gen; en waartoe zọu het dan eindelijk nog dienen bij een werk, waarvan hij, naaf zijn inzien, in allen ernst verklaren moet, dat er de beoefening der Kerkelijke Ge- fchiedenis niets bij winnen zal? Hij wil zich dus lie- ver kortelijk tot eenige algemeene aanmerkingen bepa- len. — 1. Het is eene groote overdrijving en partijdig- heid van Schrijver en Vertaler beide, in hunne Voorre- denen te beweren, dat de vorige Kerkelijke Gefchiede- nisfen genoegzaam niets anders geweest zijn, dan Ge- fchiedenisfen der ketterijen en boosheden. Laat het waar zijn, dat fommigen eenige minder belangrijke dingen wat te fijn uitgeplozen hebben; maar daarom vergaten zij geenszins de overige gewigtige ftukken, zonder welke eene Kerkelijke Gefchiedenis niet volledig kan zijn: wie met de werken van MOSHEIM, VENEMA, SCHROECKH (om nu van geen latere te fpreken) be- kend is, zal hun dit niet met grond kunnen aantijgen. Gelijk het warcH vrijftond, in zijn Entwurf einer vollfkändigen Historie der Ketzereyen u. f. w., cen bij- zonder gedeelte der Kerkgefchiedenis zoo van den grond op en uitvoerig te behandelen, dat hij het met elf Dee- len nog op verre na niet voltooid heeft; zoo ftond het ook natuurlijk miL NER vrij, een ander gedeelte of GESCH. DER KERK VAN CHRISTUS. 363 een nieuw oogpunt te kiezen; en wij willen gaarne ge- looven , dat hij hiermede, en zoo ook CHEVALLIER met zijne vertaling, een nuttig doel beoogd heeft; maat dat zij daarom toch niet met minachting nederzíien op den arbeid van Mannen, die voor hetzelfde vak zeer verdienitelijk waren, ja in welker fchaduw zij niet kun- gen ftaan! — 2. Wat de Schrijver zich als bepaald doel voorftelt, en een nieuw plan noemt, is niet zoo nieuw „ dat het ook niet in eene gewone Kerkelijke Ge- fchiedenis zou gevonden worden: immers daarin wordt ook aangewezen, welke voorfpoedige vorderingen het Goddelijk Evangelie gemaakt, welke uitmuntende men- fchen het gevormd, welken invloed het op harten en ze- den gehad hebbe, Maar hoe veel beter wordt dit nog geleerd door die pragmatifche behandeling ; waarin men in de latere jaren zoo grootelijks gevorderd is; waardoor niet flechts, van eeuw tot eeuw, een dor verhaal van de gebeurde zaken gegeven, maar alles meer in verband met elkander, in den zamenhang van oorzaken cn nit- werkfels befchouwd, en alzoo ook dit gedeelte van de al- gemeene Gefchiedenis der Menschheid des te meer een leerrijke fpiegel der Goddelijke Voorzienigheid, maar te- vens een fprekende getuige wordt, wat heerlijke welda- den er uit het Christendom voor het Menschdom zijn voortgevloeid! == 3. Aan eene critifche en pragmatifche behandeling cer Kerkelijke Gefchiedenis ontbreekt het hier grootelijks, Op het onbepaald als echt aannemen der brieven van IGNATIUS, of van het zoogenaamde Edict van ANTONINUS PIUS, en dergelijke, zou nog al iets af te dingen vallen, Allerlei vertelfeltjes neemt de Schrijver, indien zij hem maar tot zijn oog- merk dienen, ligtgeloovig genoeg op, b.v. het zeer be. twistbare verblijf van PETRUS te Rome, met den aankleve van dien, ten opzigte van zijnen marteldood ; de legende omtrent JOANNES, bij zijne ontmoeting van CERINTHUS, toen hij naar het bad ging: „ Laat » Ons vlugten, uit vrees, dat het bad inftorte , terwijl „CERINTHUS, de vijand der waarheid, er in is!” L 2 364 | Je MILNER en zijn onbefchadigd uitkomen uit kokende olie; (aan dezelve te twijfelen, fchijnt, volgens MILNER, bl. 186, „ zijnen oorfprong in eenen geest van ketterij te „ hebben, aan den invloed van eèn verfijnd Deïsmus „toe te fchrijven.”) de vertelling van de legio fulmi- natrix; den reeds genoemden brief over den dood van POLYCARPUS, met alle de fabelachtige verfchijnfels, daarbij verteld, enz. — 4, MruNemr wilde eene Ge- fchiedenis fchrijven van de genen, die hij ware Christe- nen noemde: doch waartoe dan, bij de tweede Eeuw, die lange uitweidingen over het karakter en de handel- wijze der Romeinfche Keizers, onder welke zij geleefd hebben , en over anderen, die het Christendom niet kef- den of niet aannamen, en welke allen hij doorgaans ongunftig beoordeelt, of op welke , al prijst hij iemand der zoodanigen hoog, hij nogtans een kwaad vermoeden werpt? Men zie b. v. bl. 284: „ Indien men even „ zoo naauwkeurig het karakter van den Keizer” [A n- TONINUS RIUS] „ befchouwen kon,” [als dat van SOCRATES EN CICERO] „ zou men waarfchijnlijk „ bij hem den verwaanden hoogmoed van den Griek, „of de befpottelijke en ijdele roemzucht van den Ro- „ meinfchén patriot ontdekken,” Is dit Christelijke wijs- heid en liefde? of is het, om lucht te kunnen geven aan zijnen, overal blijkbaren , onverftandigen afkeer van alle Wijsgeerte en derzelver beoefenaars, welke hij overal onbepaald en lijnregt overftelt tegen de geopenbaarde Godsdienst? Waarlijk! men verhoogt de waarde van het eene Godsgefchenk niet, door het andere te verach- ten: waarlijk! non tali auxilio nec defenforibus istis Christus eget. — 5. Nog eens, MILNER wilde eene Gefchiedenis fchrijven van die genen, welke hij warc Christenen noemde: doch waren dit dan alleen- de zoo- danigen , die Aij daarvoor canonifeert? waren er zulken niet onder de zoogenaamde ketters? Wij zouden liefst niet denken, dat hij van deze gedachte kon zijn; en in het Hoofdftuk over de ketterijen en verfchillen in de tweede Eeuw , dat hier vreemd inkomt, zegt hij wel, GESCH. DER KERK VAN CHRISTUS, 365 (bl. 391) dat, wanneer hij hiervan een voorbeeld vindt, hij het niet ongemerkt hoopt te laten voorbijgaan ; maar wat moet men dan denken van hetgene, dat men bl. 271, 272, en elders in denzelfden geest, vindt: „Er waren » zekerlijk vele ketters, doch opregte Christenen ont- » vingen hen niet in hun midden; de lijn van affchei- » ding bleef al zeer naauwkeurig getrokken. De Vertaler heeft bij dit werk eenige aanteekeningen 366 j. MILNER, GESCH. DER KERK VAN CHRISTUS. gevoegd, waarvan het beste is de aanhalingen uit NE- ANDER, dig. Gefchichte der Christl. Religion und Kirche. Voor het overige fchijnt hij wel hier en daar wat helderder en gematigder te denken , dan MILNER 5 maar zijne noten zijn nogtans te veel in deszelfs geest, dan dat zij het veelvuldig gebrekkige en verkeerde , dat hier heerscht, grondig zouden kunnen verbeteren, en zijn ook niet van dat belang , dat zij veel gewigtigs tot het werk toevoegen, Van beoordeeling derzelven in bijzon- derheden wil Rec. zich dan ook liefst onthouden. Na alles, wat hij van dit eerfte Deel gelezen en gezegd heeft, fpijt het hem, er te moeten bijvoegen, dat hij eene voortzetting der vertaling van dit werk nu nog minder, dan vóór dertig jaten, kan verlangen. a ee me Verhandelingen en Leerredenen over de Openbaring van JOANNES, door Pp. je LAAN, enz. Lide Deel. Refultaat van veeljarig onderzoek naar het onder- werp der Openbaring van JOANNES, Enz. (Vervolg van bl. 238.) Hooranuk XIV is gewijd aan de ontvouwing van het gezigt, voorkomende Openb. X en Al: l—14. Het be- vat drie Afdeelingen. De eerffe verklaart Hoofdft. X 3 de tweede XI: 114; de derde handelt afzonderlijk over de tijdsbepalingen, (42 maanden, 1260 dagen, enz.) hier en vervolgens voorkomende. Vroeger (Deel I, bl. 166 verv.) dacht LAAN aan twee afzonderlijke gezig- ten; nu aan één enkel, „ dat met den perfoon van Jo- “ANNES begint, maar met den treurigen tocitand van „Jezus kerk in de middeleeuwen eindigt, en van het- „.welk men het tiende Hoofddeel eene inleiding tot het „ volgende noemen kan.” De Schrijver van het Re/u/- taat is van een gehèel ander gevoelen. Hij houdt het ‚niet alleen voor twee verfchillende gezigten , maar zelfs Hoofdft. X woor het befluit der eerte, Hoofdft. XI: P. Je LAAN, VERHANDELINGEN, ENZ. 867 ł—13 voor de inleiding tot de tweede Afdeeling van het Openbaringsboek (bl. 15). Ten aanzien van het boekje, dat door den Apostel moest worden opgegeten, zegt LAAN (bl. 218): „lij zoude nog verder akelige » dingen moeten voorzeggen, welke aan jezus kerk - » Zouden overkomen, eer de verborgenheid Gods, die w de Heer aan zijne dienstknechten , de Profeten , vyer- „ kondigd had , vervulling ontvangen zoude, gelijk wij „in het elfde, twaalfde en dertiende Hoofddeel der p Openbaring nader zullen zien. Het is waar, wij le- » zen piet, wat er in het boekje ftond, maar wij kun- » nen uit den zamenhang wel opmaken, dat door deze » boekrol droevige gebeurtenisfen worden aangeduid. „ Echter moest de Apostel dat opeten, dat is: met het » Beftuur van God, hoe donker en tegen zijne verwach- » ting inloopende, tevreden zijn, en zich daarmede ver- „ eenigen. Hij deed zulks door Gods genade, en ket „ [maakte hem zoet, zijn wil werd vereenigd met dien » van zijnen Heer, en hij konde deszelfs wijsheid als » ondoorgrondelijk prijzen ; maar verder doordenkende, - » kwam zijn menfchelijk gevoel boven, en werd hij be- „ droefd wegens de rampen, die de Gemeente van jE- » ZUS zouden treffen, en welke den Satan eene fchijn- » bare overwinning voor langen tijd zouden doen beha- » len.” Het Re/ultaat (bl. 14): „Ik vermoed, dat » de boekrol eene zinnebeeldige voorftelling is van het n» nader en bijzonder onderrigt, dat JOANNES van den Engel zal ontvangen hebben, nopens hetgeen de » donderftemmen gefproken hadden , welks verklaring te » vernemen voor hem wel aangenaam was, maar de in- » houd daarentegen fmartelijk, als bevattende die vreefe- » lijke gebeurtenis, die de luisterrijke vestiging van het » Christusrijk op aarde nog meest voorafgaan , en waar- » van de voorftelling zijn liefderijk hart grieven moest.” (*) Meer verfchil is er tusfchen de beide Schriftuitleggers (*) Hier en overal fchijnt eene Latijnfche kleur door den ftijl van dit werkje. Rec. 368 P Je LAAN over Hoofdt. XI: 1—13. Volgens LAAN, is door den tempel, het altaar en degenen, die bij hetzelye bidden, vs. l, te verftaan de kerk van jezus, die door Heidenen zou worden vertreden, d.i. een heidensch aanzien verkrijgen; door de twee getuigen, vs. 3, niet méer , zoo als bij de uitgave van het eerfte Deel , (bh. 168) de Kerkhervormers, maar de Morayifche Broeders en Waldenzen; door het Beest, vs. 7, het Roomfche bewind, eigenlijk de Paufelijke Hierarchie; door de groo- te flad, vs. 8, Rome; door de aardbeving , vs. 13, » de verbazende omwenteling, die de Kerkhervorming „in de ftaten der volken, en ook met betrekking tot » Romes wereldlijke en geestelijke heerfchappij heeft te „ weeg gebragt.” Naar de meening van het Re/u/taat, behelzen vs. 1—13 „ in twee allegoriën eee teekening „ van de. verduistering der Christelijke kerk in het Paus- „ dom, en de aanvankelijke hervorming in een gedeelte „ der kerk,” De verklaring der cerfte allegorie, vs. 1, 2, fchijnt zeer aannemelijk, en is niet onvernuftig. Wij móeten haar met de eigene woorden van den Schrijver opgeven: „De heilige ftad is, mijns inziens, de Chris- „ tenwereld-of de CAristenkerk in ’talgemeen; de zem- „pel het zinnebeeld der volkomene kennis van de zui- „ yere Evyangelieleer , en de buitenfte voorhof dat eener „ gebrekkige kennis yan die leer, welke door menfchen- » vonden misvormd en verdonkerd zou worden; en zoó » zal dan de zin en bedoeling der geheele leenfpreuk „ deze zijn: Gelijk het den volken, die geene Zsraê- „ lieten waren, oudtijds vergund was, de heilige flad „Jeruzalem en den buitenften voorhof des tempels te „ betreden, om daar aan Jehoya hunne hulde te bewij- » zen, zonder dat zij verder, b.v. in den voorhof Is- „ faëls, mogten komen; even zoo zullen vele volken „ wel tot de Christelijke gemoenfchap komen, door zich „ te iaten doopen, den Christennaam aan te nemen en » den Gekruifigden hunnen eerbied te betoonen; maar » Zij zullen niet tot Act heiligdom der volkomene kennis „ van de reine Evangelieleer geraken. Tweeênveertig VERHANDELINGEN , ENZ: 369 » maanden lang zal men hen daaruit weren, en hen als … in den buitenflen voorhof doen blijven. Men zal hun „ den Bijbel onthouden , en verhinderen , om „ door eigen „ Onderzoek, de waarheid te leeren kennen.” Bij de twee getuigen denkt hij aan de twee bundels des Bijbels , het O. en N. gers hier uiteenloopen, des te bezwaarlijker wordt die keuze. Welk een verfchil b. v. ten aanzien der twee getuigen bij onze beide Schrijvers en GROTIUS. en VAN DER PALM, om geene mêerderen te noemen! Terwijl de eerfte der beide genoemden er door verftaat de Christenen uit de Joden, en die uit de Heidenen , denkt de laatfte aan „ allen, die voor het getuigenis van „Jezus te Jeruzalem den marteldood ondergingen ; 370 P. Je LAAN „en zoo men bepaalde perfonen in het oog wil hou- » den, dan de beide jAcoBUSSEN” 5 terwijl men uit de aant. 2 op vs. 9 bijna zou befluiten , dat de Hoog- leeraar er niet afkeerig van is, aan de beide Hoogepries- ters ANANUs en Josvua te denken. Ja, wat mis- fchien nog vreemder is, uit ééne en dezelfde uitdruk- king leiden VAN DER PALM En LAAN juist tegen» frijdige gevolgtrekking af. De eerfte toch houdt het daarvoor , dat door het meten van den Tempel , vs. 1, » waarfchijnlijk wordt aangeduid , dat de tegenwoordige » Jeruzalemfche tempel niet lang meer ftaan zou, en het » nu alleen nog de tijd was, om deszelfs afmetingen en „ evenredigheden op te nemen’ (aant. 2 op vs. 1) LAAN zegt: „ Wij zien duidelijk, dat de zinnebeel- » dige meting des Tempels ons het plan des Allerhoog- » ften voorftelt, om denzelven bij de aangekondigde » rampen voor. allen overlast te bewaren” (bl. 222). Hoe zigtbaar is hier de invloed van vooraf opgevatte meening op de verklaring der beide geleerde Mannen ! Mag Ree. ten aanzien van LAAN’s verklaring van dit gedeelte der Openbaring vrijmoedig zijne gedachten zeggen, dan komt het hem'voor, dat dezelve op vele plaatfen van gezochtheid niet is vrij te fpreken. Reeds van de uitlegging der twee getuigen zal de lezer van dit verflag zulks gedacht hebben; nog enkele voorbeelden mogen voor den onpartijdigen volftaan. Op XI: 2 zegt hij: „ Het Christendom zou door de Heidenen vertre- „ den worden, het zoude cen heidensch aanzien, hei-. » denfche gebruiken en inftellingen verkrijgen ; maar met „ dat al zoude God, weten te zorgen, dat het innerlijke „ Christendom, het mogte zich minder openlijk vertoo- „ nen wegens de Heidenen, die het Voorhof vervulden , » toch bewaard werd, en niet verloren ging. Ja, er » zouden ook nog eenige Christelijke gebruiken en ze- „ den uitwendig overblijven. Niet het geheele Voor- „ hof, maar het grootfte deel deszelven zoude vertre- „ den worden; dat gedeelte van hetzelve, waar het » brandofferaltaar ftond, zoude met de ware aanbidders VERHANDELINGEN , ENZ. … 871 „ des Heeren bewaard worden. Vergelijken wij nu hiere „ mede den toeftand der Christelijke kerk , zoowel in het „ Oosten , als in het Westen, in en na de tiende eeuw , ‘„ tot de Kerkhervorming toe, dan zien wij deze beeld- ‚„ fpraak duidelijk vervuld. Wij zien de Opperpriesters „ en Patriarchen , derzelver kleeding, derzelver wijze „ van handelen , derzelver leeringen naar heidenfche wijze „ ingerigt, den Bijbel verwaarloosd, de Heiligen aange- „ beden, de beelden vereerd ... Evenwel ontbrak „ het in die akelige tijden nog niet aan goede Christe- „ lijke leeringen , die , hieren daar, meer of min.zuiver, „ gegeven werden,” enz. Is dit de overbrenging der beeldfpraak niet te ver gedreven? Kan van de Mora- vifche Broeders en Waldenzen, met betrekking tot vs. 6, zonder gezochtheid gezegd worden, dat zij „ het ver- „ dorvene Christendom met Gods bezoekingen in geval „ van onbekeerlijkheid zouden bedreigen, maar oók dat „God, om de vervolgingen hun aangedaan , vele alge- „ meene rampen zenden zou; en dat hun gebed voor de „ verdorvene Christenwereld , ter matiging cn afwending „ dezer onheilen, door Hem verhoord zoude worden, „ En waarlijk ! het ontbrak in de middeleeuwen zoo min „ aan onvruchtbaarheid, pest, verwoestende oorlo- » gen, bij welke wij de wreedheid en voorfpoed der Turken en Mogollen, te voren vermeld , niet verge- » ten moeten, als aan matiging dezer oordeelen.” Doch gefteld al, dat de beide genoemde „ Kerkgenootfchap- pen” (2) daar ter plaatfe bedoeld zijn, dan komt het Rec. nog zeer gedwongen voor, het pijnigen, vs. „ kleefd, Het was, waarlijk ! niet alleen verfchil van gevoe- » lens, datde Waldenzen en Moraviërs bij hunne tegen- » partijders zoo gehaat maakte ; maar ook hunne zuivere » zeden, hunne ftille godsvrucht, hun afkeer van vuil ge- » win en dartelheid, hunne vermaningen daartegen ftaken „ de anderen, die, tot zelfs in de kloosters, zich aan » onmatigheid , losbandigheid en gewinzucht overgaven, „ zoozeer in het geweten, dat men verheugd was, hen » te hebben uitgeroeid.” De reeds opgegevene verkla- ring van 34 dag is almede zeer gezocht, vooral de te- genftelling met 35 jaar. Maar genoeg reeds ten bewijze, dat dit oordeel van Rec. niet uit de lucht is gegre- pen; en het verwondert hem zeer , dat een Man van zulke diepe geleerdheid en fijne fcherpzinnigheid zelf niet ge- _ voeld heeft, dat men inderdaad vaak zijne ‘uitleggingen in het Openbaringsboek moet willen vinden , om ze goed te keuren. Het gefchrift van den Apostel was kennelijk ook voor LAAN, om met WERENFELS te fpreken, een liber , in quo quaerit fua dogmata quisque; Invenit et pariter dogmata quisque fua. (Het vervolg en flot hierna.)- Viertal Leerredenen. Door E. WILDEBOER, Ca- techizeermeester en Oefeninghouder te Oude Pekel A, Aldaar, bij E. G. Wildeboer, Ez. In gr.8vo. 114 bL f 1-15. | | | W enigt vraagt iemand: Waarom moest een perfoon, die toch geen predikant is, het reeds overgroote getal van gedrukte leerredenen nog vermeerderen ?`Rec. meent het hier aangebodene te moeten befchouwen als eene proeve, waaruit kan blijken , in hoedanigen geest WILDEBOER zijne oefeningen houdt. Hij verblijdt zich te mogen verzekeren , dat deze opftellen eene zeer nuttige ftrek- _ king hebben. De tekften zijn: Matth. Vil: 24-27, Jac. IV: 7*, Job. XXII: 21, en Pf. CXIX: 136. In ? `i E. WILDEBOER , VIERTAL LEERREDENEN. 373 een kort Voorberigt {preekt WIL DE BOER op zeer be- fcheidene wijze over zijn werk. Men verwachte hier geenszins datgene , wat rijkbegaafde kanfelredenaars on- derfcheidt en aanbeveelt. Wr1LpeBorRr weet belang- rijke onderwerpen te. behandelen met eenvoudigheid en duidelijkheid, waardoor ook het lezen van deze oefenin- gen nuttig voor menigeen kan worden. Mogten toch alle oefeninghouders in zoodanigen geest {preken ! Rec. onthoudt zich van aanmerkingen, die wel te maken zouden zijn. Alleen wil hij waarfchuwen tegen zekere gezwollenheid van ftijl, waartoe hij op eene en andere plaats min of meer overhelling meende te bemer- ken. Het woord Godenfpijs (bl. 72) is ongepast in eene Christelijke leerrede, en wordt ook niet verftaan door de hoorders. Rec. zou verder wel eens van WILDE- , BOER willen weten, wat hij eigenlijk bedoelt, wan- neer hij bl. 83 van ongefchapen licht Ípreekt. Eene drukfout is ingeflopen op bl. 38, waar men moet lezen: De vernederende befchouwing ‚enz. 