VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Het vleesch der Meezen is, over °t algemeen, mager, bitter en droog , en bygevolge niet goed tot fpvze. GESNER zegt, dat men ze in Zwitzerland ect, fchoon hy erkent dat ze niet lekker fmaaken. SCHWENCKFELD , alleen „is van oor- deel, dat ze in den Herfst, en in den Winter, goed zyn om te eeten. l Van de Meezen, dus verre in °t algemeen befchouwd’, zullen wy vervolgens, afzonderlyk, fpreekeri, BRIEF i T BRIEF, | 6os e a ee nn ng nn nn gege \ BRIEF AAN DE HEEREN SCHRYVEREN DER Algemeene Va- derland/{che lLetter-ocffeningen, WEGENS EEN NEVENS- GAAND BERIGT OVER HET GEBRUIK DER EIKLELS. MYNE HEEREN! Der het gebruik der Eikels, in plaats van Cofly, hier en hier vmttreeks, met eene genoegzaam algemene goedkeuring gebruikt word, by de meesten met half Colly , by velen met eene meerder quantitcit Eikels, en by geringe lieden zelts puur, {chynt het my toe, dat ’er aan den goe- den uittlag niet meer te twyflelen is, en verrrouwe dus, myne Landgenoten geen ondienst te zullen doen, met voor het volgende Berigt , aangaande °t gebruik der Kikels, een plaats in uw Mengelwerk te verzoeken. ` Dezulken myuer Landgenoten die met Rogge, Garfte, Weite, Erten, Boonen of diergelvke reeds de proef geno- men hebben, en er nu die der Eikels tegen over gelieven te nemen, zullen bevinden , dat niets van dat alles de Cof- fy zo nabykomt. Maar "rt vooroordeel ! het heeft, ik beken het, veel Kragt; doch heeft ook niet de {maak zyne mode? en kan de fmaak, ondergefchikt aan eene mode, geen wanfmaak- fmakelyk maken? Wat is Ter gebeurd met de Aardappe-= len? zyn dezelven niet, nog voor weinige jaren, buiten gewoonte, buiten de mode geweest? wierden ze by velen niet voor een ongezonde vrucht gehouden ? en zyn zy ‚thans niet algemeen in achting, gezond en fmakelyk , en ftrekken ze niet tot eene grote vervulling? moet deze ver- andering aan ons geftel, aan ’t climaat, aan de vrucht, den {maak de mode, of een afgelegd en overwonnen voor- oordeel, worden toegefchreven.? — - Mogelyk hebben mo- de en vooroordeel hier den meesten invloed. E Zyn Ter echter zommige Magen die met de Bikels niet kunnen inftemmen, dezulken kunnen dezelven daar laten. Of zou men den meeste Menfchen, even als men zomtyds met kinderen handelt, ook behoren te verbieden wat hen nuttig, en te gebieden wat hen fchadelyk kan zyn? Zou het dan ook dienttig wezen het gebruik van °t nuttige met eenyImpost te belasten, en °t fchadelyke vry te geven? in dat geval kon fchoon Water en Melk ’t eerst op de Lyst geplaatst worden. Tt 2 In 602 NATUURLYKE HISTORIE VAN DE ME. zz van het onaangenaam en knarsfend geluid rest des jaars (aan, Die zelde Kenners; e ' men ze airtjes kan leeren lluitenz en -~ gruvor uit het nest genomen, hier in ` - d men gereel en al, van zeer klein h fehiciyk gemeenzaam wor.en , cr k gen beginnen te zingen. Eind et dat ce wezen zeer onerhevi: èn um, geduurende den Winter A0 Bykans alle Mleezen verz ` -ulker der vryheid, als wanner uiten, als Bu gea de QCERHOËr „oet (chenken vertehei.e Meezen, W erwvl, behalven graankorrels in den * € den dorst voldver baazende fchiclykhe’ verre komt en Veel geld voerraadverzamelp’ aven niet ongezond , Zi delvk, dat deeze weder tot de Eikels te kumen, heid, niet uit v -ooomen , die, als een upper, nigen, die de - ten overvloede bekend zvn, te ipe de vlakte, dr strekking tot het Medic? nale hier auch dat ze ater sn voornaam in Amfterdam prastferend fehynen d chiers Meisje, na aldaar een gervimen Nd. zich zul sr georuikie Mediceynen ‚aan eene Kooris cl: ake zekere _ bei. aangeraden necit, van lugt te WÄER onthe -s kominie cenvousig het aftrektel van de ei pgr tels der Eix chboomen , tot hare herhelling. te xe bo E Ilieruit, dunkt my, mas ik betluit: en, CH nm _ de Eikebvom de aancagt der Medicinale Kunstkur: zel „ten enemale ontglipt is; terwyl verdere Up, from. sen ZE BCE nos meerdere emtdekkingen zullen ocn. Van myne cigun Proetneming kan ik dit in ’ attest s Ke gen, dat ik ce verftemaal moeite had cen groenen Eikel t kauwen 3 doch , cat ik, by iedere herhaling , vr Zo verre d gevorderd ben, dat ik tegenwoordig den nafinaak reeds ar- genaam vinde. Zelfs heb ik den groenen Piket in eene zenuwkw aal, uwt cen zeer goed efect zien gebruiken, en betpeurd. dat dezelve van windbrekende krast is. Ok is my, Fehoon velen de Kikels als varkenskost veroerde len, en het tot fchande rekenen, dat ze door Mentchica gchruikt zonden w onden, door oude lieten wel betuisd, emre die, in fchaerte tyden, drooggemaakt en gemau, ander Raggenbrood gebakken zynde, gebruikt bhebhe Daarenboven , wat zegt dit? hiet zy en biyve Varkensk ei hoe veel overeenkomst heeft cen Mersch niet met cen Vai ken? en wat cet hy niet al, dat cen Varken ook l: st? Naar "Se SCHRYVERS DER ALG. VAD. LETTEROEF. €95 laar gelaten, hoe vele Lasten Boekweite zou iet, dit Jaar alleen, in Gelderland befpa- rote vervulling in de Graangewasfen zou niet uitleveren, daar de Eikels, in el of Raapkoeken , Te winters zelfs N ral tot vermaking van Varkens, orden? En ’t is bekend, dat “ikelsmeel gevoerd worden, vi 1 Eikels, na dezelven al- 2 ‚ven onder Aardappelen , BE? als. gekookt te gevens als "e . Kikelen vetgemaakt, voor de aden. adere niet veler myner Landgenoten ts tot enc meerdere aankweking van dat tloutgewas ; waaraan dit Land, zonder dat «rs word toegevoerd, ontegenzeggelyk gebrek D hoe vele daartoe gefchikte gronden in ons ‚ die dus verre zonder voortbrenging van een aan- „kelyk nuttig produét ledig zvn, wagten niet alrede op enen vlytigen Planter, om den Inwoonderen nut en voor- deel te geven ; terwyl zy jaarlyks eene ruime intrest en in "tr vervolg ’t capitaal zelve met verdubbelingen kunnen be- talen? Zo ik cindelyk , met opzigt tot het gebruik van Eikels, in plaats van Coffy, het oog fla op myn voordeel, t geen my de Eikels, onder de Coffy gebruikt, aanbrengen, dan berekene ik, gebruikt te hebben s lood Colly Te daags: en gefteld , dat men voor ieder lood in de winkels z dut- ten betaalt, zo beloopt dit in ’t Jaar ruim 57 Guld: waar- van ik de halffcheid, door de Eikels vervuld, winne; en ‚dus ruim de rente van een Lands Obligatie van duizend Guldens, Als men nu dit, maar eens alleen over myne Plaats- en Kerfpel- genoten, op 6oo Fluisgezinnen aangetlagen , uit- strekt, en de ene door de andere berekent een Icod "e daags uittewinnen, beloopt dit in °t bar f 6843: 15:0. En zou ‘er niet reeds jaarlyks ruim zo veel, alleen onder den ge- menen man , aan de inlandfche Tabak geprofiteerd werden 2 Indien dit nu maar alleen over deze Provincie eens bere- kend wierd, zou het al een fommetje in ’t Jaar belopen. Ik blyve U Wel Edelens D. W. Dienaar . S. ese. SIOR. 1791. d 3 Tt3 Be- CO4 BRIEF In hoe verre de fmaak bedriegt of aan mode of voor- oordeel onderworpen is, leert de dagelykfe ondervinding. Zullen dezulken, wier {maak verfynd is, niet watertanden van een Snip met zyn drek ? iets waarvan anders de Mensch een natuurlyken afkeer heeft. Mogelyk zou iemand de Cofly en Thee - hem noch onbekend zynde „die , nevens het aftrekfel van Eikels, proevende , het een en andere by een Apothecars drank gelyken, en zich verbeelden , dat hy , om die te kunnen innemen, eene goede dofis Melk en Suiker behoefde, Gaat men de waarheid ook wel te buiten , als men beweert, dat de hoogmoed meer wyn doet fchenken dan "er tot verkwikking gedronken word? terwyl, behalven fchoon Water en Melk , goed Bier voor den dorst voldoen- de kon zyn. Maar ’t geen van verre komt en veel geld kost, kan niet gemeen „en derhalven niet ongezond , zyn. ‚Doch, om wat bepaalder weder tot de Eikels te komen, zonder van ’t nut der Eikeboomen, die, als een onontbeer- baare Bouwftoffe by elk ten overvloede bekend zvn, te fpre- ken, zal ik, met betrekking tot het Medicinale hier noch byvoegen, dat een voornaam in Amfterdam practiferend Doctor „een Gelders Meisje, na aldaar cen geruimen tyd , in weerwil veler gebruikte Medicynen , aan eene Koorts gefuk- keld te hebben, aangeraden heeft, van lugt te veranderen, en thuis komende eenvoudig het aftrektel van de eerfte uitfpruitfels der Eikeboomen, tot hare herftelling , te ge- bruiken. — Hieruit, dunkt my, mag ik befluiten, dat ook de Eikeboom de aandagt der Medicmale Kunstkundigen niet ten encmale ontglipt is; terwyl verdere Procfnemingen mogelyk nog meerdere omtdekkingen zullen doen. Van myne eigen Proefneming kan ik dit in °t attest voe- gen, dat ik de eerftemaal moeite had een groenen Eikel te kauwen , doch , dat ik, by iedere herhaling, er zo verre in gevorderd ben, dat ik tegenwoordig den nafinaak reeds aan- genaam vinde. Zelfs heb ik den groenen Eikel in ecne zenuwkwaal met een zeer goed effet zien gebruiken, en hefpeurd , dat dezelve van windbrekende kragt is. Ook is my, fchoon velen de Eikels als varkenskost veroorde- len, en het tot fchande rekenen, dat ze door Menfchen gebruikt zouden worden,-door oude lieden wel betuigd, datze die, in fchaarfe tyden, drooggemaakt en gemalen, onder Roggenbrood gebakken zynde, gebruikt hebben. Daarenboven , wat zegt dit? het zy en blyve Varkenskost: hoe veel overeenkomst heeft een Mensch niet met cen Var- ken? en wat eet hy niet al, dát cen Varken ook lust ? -à aar AAN DE SCHRYVERS DER ALG, VAD, LETTEROEF. Coş Maar, dit daar gelaten, hoe vele Lasten Boekweite zou de Eikeloogst niet, dit Jaar alleen, in Gelderland befpa- ren? Welk eene grote vervulling in de Graangewasfen zou derzelver inzameling niet uitleveren, daar de Eikels, in plaats van Boekweiten-meel of Raapkoeken , je winters zelfs voor Melkbeesten , en vooral tot vetmaking van Varkens, met goed gevolg gebruikt worden ? En ’t is bekend, dat de Varkens niet alleen met Rikelsmeel gevoerd worden, maar dat men ook gewoon is, hun Eikels, na dezelven al- vorens in water uitgeëekt te hebben onder Aardappelen , Wortelen, enz. zo wel rauw als, gekookt te gevens als mede , dat de Varkens, met Eikelen vetgemaakt, voor de fmakelykfte gehouden worden. Zou dit een en andere niet veler myner Landgenoten kunnen opwakkeren , tot ene meerdere aankweking van dat allefints nuttige Houtgewas : waaraan dit Land, zonder dat het van elders word toegevoerd, ontegenzeggelyk gebrek heeft ? En hoe vele daartoe gefchikte gronden in ons Land, die dus verre zonder voortbrenging van een aan- merkelyk nuttig product ledig zyn, wagten niet alrede op enen vlytigen Planter, om den Inwoonderen nut en voor- deel te geven ; terwyl zy jaarlyks eene ruime intrest en in * vervolg ’t capitaal zelve met verdubbelingen kunnen be- talen ? ` Zo ik eindelyk , met opzigt tot het gebruik van Eikels , in plaats van Coffy, het oog fla op myn voordeel, ’t geen my de Eikels, onder de Coffy gebruikt, aanbrengen, dan berekene ik, gebruikt te hebben s lood Coffy "e daags: en gefteld , dat men voor ieder lood in de winkels z dut- ten betaalt, zo beloopt dit in °t Jaar ruim 57 Guld: waar- van ik de halffcheid, door de Eikels vervuld, winne; en dus ruim de rente van cen Lands Obligatie van duizend Guldens. Als men nu dit, maar eens alleen over myne Plaats- en Kerfpel- genoten, op 6oo Fluisgezinnen aangeflagen , uit- rekt, en de ene door de andere berekent een lood *s daags uittewinnen, beloopt dit in °t faar f 6843: 15:0. En zou ‘er niet reeds jaarlyks ruim zo veel, alleen onder den ge- menen man , aan de inlandfche Tabak geprofiteerd werden 2 Indien dit nu maar alleen over deze Provincie eens bere- kend wierd, zou het al een fommetje in ’t Jaar belopen. Ik blyve U Wel Edelens D. W. Dienaar ` D, Tt 3 Be, A... 31 OE. 1731 606 BERIGT eenn Berigt aangaande °t gebruik der Eikels. Voor vier Jaren wierd my berigt gegeven van de Medi- cinale kragt der Eikels , of van de vrucht der Eikeboomen5 ’t welk myne aandagt daarop vestigde. lemand die aan eene zwakke maag laboreerde, zo dat hy, aan eene publicque tafel etende, en byna niets kunnende verdragen , het mede- lyden van zyne commenfalen opwekte, herftelde , door het gebruik van enige weinige Likels „in zo verre , dat hy „tot verwondering van het gezelfchap,fterk begon te eten, zon- der enigerhande fpys die hem fmaakte te fchromen. Ik’ wierd begerig daarvan proeven te nemen; ried elk, die ik in zulk een geval vond, flerk daartoe aan,en vond by ve- len cene gewenschte uitwerking. Onder anderen was ‘er ee- ne vrouw, welker maag al federt vele Jaren aan die zwak- heid was onderhevig geweest , en op mynen raad ook 2 24 Eikels ’s daags gebruikte; deze Flaagde, dat zy ’er geen baat by vond; doch op een tyd, met hevige maagpyn ge- kweld, deed de pen haar den gehelen dag door rauwe ci- kels kauwen; waarop zy berigtte, nu evenwel te moeten erkennen „dat de likels haar goedgedaan , en van hare pyn verlost hadden. Dit deed ons hier de Proeven verder uit- ftrekken: ik onderftelde, en wierd daarin door een voor- naam Medicus bevestigd, dat de Eikels veel overcenkomst met de Kina hadden, fchoon ze niet evenaarden aan des- zelfs kragt. Ik prees ze dan aan in anderen daagfe koort- fen met een goed fucces , dewyl de Lyders herttelden. Men vond dat het een beproefd middel was tegen het zuur in de Maag ; iemand , die my bezogt „leide zyn pyp neder; ik vroeg hem naar de reden, welke hy zeide het Zuur te zyn; ik gaf hem twee geftampte Eikels mer een weinig firoop, waarop hy den gehelen avond bleef roken, en verklaarde van zvn ongemak niet meer te gevoelen. Menfchen, die eene benauwde Dorst hadden, en de Éikels voor de Maag gebruikten , vonden er, by toeval, cen ongemeen foulaas tegen de aamborftigheid irt, : Dit alles heeft my aangezet ,om een extraft van die vrucht te laten maken, en deszelfs kragt te beproeven, in gelyke ge- vallen, waarin men ’t extract van Kina gebruikt. Deze goe- de en nuttige eigenfchappen wekten my op om te bezien, of de Eikels in de oeconomie ook van dienst konden zyn. De bittere fmaak der Eikels , echter , in lang niet evcnarende met de bitterheid van de Cichory, deed my denken, aan de over- "W . AANGAANDE HET GEBRUIK DER EIKELS, Go? overeenftemming van de Rikels met de Coffy. Ik zou al cen Jaar vroeger de proef genomen hebben; doch de lage prys der Cofly veroorzaakte , dat dit verzuimd wierd; in het voorleden Jaar drong ik er wat fterker op aan; de proef wierd genomen, en was van dien gewenschten uits flag, dat wy geen onderfcheid konden gewaar worden, als wy į Eikels, de helft Coffy ent Cichory namen3 zo ' dat we, in plaats van twee lood Cofly, een lood Colfy 3 Jood Eikels en 4 lood Cichory gebruikten. Niemand, van dit mengfel onkundig, had op de Coffy icts te zeg- gens en er van verwittigd zynde betuigden ze allen niets dan Cofly geproefd te hebben. Verfcheidene verklaarden de Coffy met Eikels aangenamer. Ondertusfchen verloor zy ook hare Maagfterkende kragt niet geheel. Zo lang men dit mengfel had, wisten zy, die, door het overtol- lig gebruik van Coffy , dikwyls pyn in de Maag gevoelden , niets van die pyn; welke nochtans wederkeerde , toen de Kikels op waren; waarom ik my dit Jaar ecn meerderen voorraad verzorgd hebbe. De nadelen van den Oorlog, waarin wy gewikkeld zyn, hebben zig ook uitgeftrekt tot de Coffy, die door den la- gen prys zo algemeen was ingevoerd, en waarvan men zig niet gereed ontwennen konde. Dit was de reden, dat ik, zo veel ik konde, myne ondervinding bekend maakte , met dat gevolg, dat de meeste menfchen by ons het gebruik der Eikels by de Cofly hebben aangenomen. Nlogelyk was het niet kwaad , dat dit gebruik voorts aan- leiding gave om de Eikels alleen te gebruiken 5 alzo ik ge- hoord heb, dat een vrouw, die zo aamborftig was, dat zy niet dan met moeite door het Huis konde gaan, geheel daardoor genezen is. Doch voor tegenwoordig heb ik, no- pens de bereiding, nog maar aantemerken , dat men hest doet, om de Eikels met de Cofly te doen evenaren; en vooral de Eikels giet te hoog te branden; als wanneer de Colly niet bezinken wil. Ik heb in dit berigt alleen beoogd myne Vaderlanders dienst te doen, en daarin gevolgd myne genegentheid tot de eigen producten van ons Land, zo in het geneeskundige als in het huishoudelyke: en ik zal my verheugen; zo ik, door dit eenvoudig berigt, iets aan het welzyn en voordeel van myne Landgenoten toegebragt moge hebben. Wyders verzoeke ik uit die zelfde beweegredenen, de Geneeskurie digen, om nader de kragt „ier Kikels te onderzoeken; en t 4 na 6-3 PERIGT AAXCAAKDE NET CEZ2UIK DER Cette 2 zang in Koe verre Cerzeiver Extracten er Hafen onder cè Nied:camenten ene plezts mee: eisen. U Wel EL D. W. Diem, LBELGIOPEILCTS. U VERT STREKKENDE CM AAN TE TCOXNEN , DAT DE DICHTKUNST EEN STELZEL DER NATUURE OPGEEFT, EENIGZINS VAN HET WEEZEN DER DINGEN VER- SCHILLENDE. (Wervo.g yan badz. $76.) (Octieend cit de Es/zys en Poetry ei Mufe es they Bh mind, by James BrATT:e. L. L. D Preesjer of Moral Phissf:;by and Logic, Es) 3 e Gefchieëfchrvver en Dichter, zegt ARISTOTELES, 3 ‘verfckillen hier in, cat de eerfte de cingen voorftelt an Schk ze zvn, en de Date zo als zv kunoen zvn "Si, Hy meent daar mede Gerk ik, in cien ftaat van eescht, heid, welke beftaanbaar is met wasrfchsnlykkeid, en waaf in wy ze, om onze eigene voldoening, wenfchen te via den. Indien de Dichter, naa zich van alle de vrvheden, weike by met d waarheid mag neemen, bediend te heb ben, niets keuriger kan voortbrensen , dan geen mea doorzaande in ce Gefchiedenis aantreft, zal zvn Leezer tè Zeurgefteld en misnoegd Wweezen. Dichterlyke vertooninzea moeten , derha!ver , gemaakt zyn naar het patroon der hocgst mogelyxe volmaaktheid,” t geen de aart des werks toelaa- te: de zigtbaare natuur neemt een fchilderagtiger ge- laat aan dan ze dazdlyk hceft; de bedryven zyn vuuriger; de gezegden drukken ce aandoenirgen en °t character det Spreekers fterker uit, en kemen meer overeen met zyne om- ftandigheden ; de perfoonen hebben de hoedanigheden , gie verwondering, medelyden , fchrik en andere geweldige ge- moedsbeweegingen verwekken, in eene grooter maate; de gebeurtenisfen zvn meer in een gedrongen en duidelvker ver- bonden met de oorzaake, en gevolgen; zy worden voorge- draagen op eene wyze die de verbeelding mecr (reel, en de hartstochten fterker roert. — — Doch waar, vraagt men mogelyk, is dit patroon van volmaaktheid te vinden? — Niet (®© Peet. 8. 9. e? VERTOOG OVER DE DICHTKUNST, 609 ‘Niet in de Natuur zelve: anderzins zou de Gefchiedenis, welk deeze afbeeldt, °t zelve aan ons verfchaflen. Het moet enkel gezogt worden in de ziel des Dichters , °t is zy- ne verbeelding , door kennis geregeld, welke hem in ftaat (Delt om het te vormen, | | Met ’s lecvens aanvang, en als onze ondervinding nog ‚binnen eenen zeer nauwen kring omfchreeven is, verwondc- ‚ren wy ons over alles, en vinden genoegen in icts, °t geen ftegts eenigzins uitmunt. Een Boer houdt de Zaal van zyn Jaandheer voor de fraufte kamer in de gehele wereld; hy luistert met verrukking na den fchreeuwenden liedjes-zan- ger, en ftaat verrukt op de ruwe houdfneeplaaten , boven de liedjes gedrukt. Ken Kind ziet zyn geboortevlek aan voor eene Stad, het Warertje , dat ’er by langs vloeit, voor ecne Rivier, de Velden en Heuvels , rondsom , voor de ruim- fte en fchoonfte, die ’er kunnen weezen. Maar, wan- neer het, naa eene lange afweezigheid , in hooggeklomme jaaren , derwaards wederkeert, om, cer hy fterft , nog cens zyn dierbaaren geboortegrond en die tooncelen te zien, welker oorfpror.glyke bekoorelykheden hy zich meer herin- nert dan de juiste afmectingen , hoc zeer is hy dan te leur gefteld, als hy alles dermaate verlaagd en verkleind vindt? De Heuvels fchynen geflegt, het \Vatertje opgedroogd, en het Vlek van Volk ontbloot; de Dorpkerk heeft al haaren luister verlooren, is laag, nauw en naar geworden; de velden vertoonen alleen een verkleinend afbeeldzet van "e geen ze voorheen waren. — —- Hadt dit Kind nooit z geboortegrond verlaaten , zyne denkbeelden zouden dezelfde gebleeven zyn als in den beginne; was het nimmer verre van daar verreisd, zy zouden misfchien geene uitbreiding van weezenlyk aanbelang gekreegen hebben. Het blykt, over zulks, dat wy , uit de waarneeming van veele dingen, van dezelfde of foortgelyke natuur, de be- kwaamheid verkrygen om volkomener denkbeelden te vor- men, dan de ‘weezenlyke voorwerpen, die ons omringen, opleveren; en deeze denkbeelden kunnen wy allengskens meer en meer uitbreiden, naar gelange van de leevendigheid onzer zielsgefteltenisfe, en de uitgeftrektheid onzer onder- vindinge, tot wy ze, ten laatften, verheffen tot eene maate van volmaaktheid, grooter dan eenig ding, dat wy in de natuur aantreffen. — Voorwaar ’er kan niets verborgens jn deeze leer weezen: want wy denken en fpreeken , dage- lyks, op dien trant. Dus is er niets gemeeners dan te zeg- gen, dat zulk een kunftenaar alles overtreft wat wy ooit Te 5 van 61a VERTOOG van dien aart gezien hebben, en, nogthans, kunnen wy ons fteeds cen begrip vormen van een treffelyker meesterftuk. — Een Zedefchtyver kan, door de onderfcheiden deug- den van verfcheide perfoonen by een te voegen, een ftelzet van Pligt vormen , volmaakter dan eenig dat hy ooit voot- beeldelyk onder de Mentchen aantrof. - ` Welke gemoeds- beweeging een Dichter ook: zoekt op te wekken in zyn Lee, zer, °t zy verwondering, of fchrik, blydfchap of droefe- ‚_nisfe: welk voorwerp hy ook wil fchilderen, of venus, of TISIPHONE, ACHILLES Of THERSITES, een Paleis of een Ruïne, een Dans of een Veldflag, hy volgt doorgaans een denkbeeld zyner eigene verbeelding; neemende elke hoe- danigheid, zo als hy die vondt te beftaan in verfcheide voorwerpen van elke foort; hier uit maakt hy eene verza- meling, min of meer volmaakt, naar maate van het oog- merk, waar toe hy dezelve meent te bezigen. Hier uit fchynt men te moeten afneemen, dat de denk- beelden der Dichtkunfte eer algemeen dan byzonder zvn; eer verzameld uit het onderzoek van zeker foort van dingen, dan gemaakt naar een enkel voorbeeld. En dit is, volgens ARISTOTELES , met de daad, het geval, ten minften door- aans 5 waarom die Schryver beweert dat de Dichtkunst iets keurigers en wysgeerigers heeft dan de Gefchiedkunde. (*) De Gefcniedboeker moge Bucephal:s befchryven: doch de Dichter verbeeldt een Oorlogs-paard, de cerfte moet het Dier , van °t welke hy gewaagt, gezien of des egte berigten ontvangen hebben, wanncer hy het gefchiedkundig zal bee fchryven „ voor de aalen is het genoeg, dat hy verfcheide Beesten van die foort gezien heeft. De eerstgemelde ver- haalt ons wat ACHILLES met de daad fprak en uitvoerde; de laatstgenoemde Delt ons voor, wat iemand van zulk een Character als ACHILLES zou zeggen en doen ‚in zekere ge- geevene omftandigheden. ’t Is waar, de Dichter kan byzonder bepaalde voorwerpen afbeelden, en doet het met de daad. Homerus ontleende zyn charaéter uit het leeven; of droeg,ten minften , zorge, om, in °t vormen derzelven , de overlevering zo verre te volgen „als de natuur van zyn plan gehengde. Doch, waar- fchynlyk , gebruikte hy de vryheid, om by eenige hocda- nigheden wat toe te voegen, van anderen wat af te neemen: om, by voorbeeld, AcniLLEs fterker, vuuriger en uitftee- kender in Kinderliefde te doen worden, en HECTOR, Va- der- (*) Poet, Sel. g. "A OVER DE DICHTKUNST. Sit derlandlievender en beminnelyker te maaken, dan cen van beide weezenlyk was. Indien hy dit, of iets der%elyks, niet gedaan hadt, zou zyn Werk eer cene Gefchiedenis „ dan ven Dichtttuk, geweest zyn: hy hadt dan de dingen vertoond , zo als zy waren, niet zo als zy konden weezens ACHILLES CN HECTOR zouden de naamen geweest zyn var byzondere, en, met de daad, beftaande Helden: terwyl ze, naar de aanmerking van ARISTOTELES , aangemerkt moc- ten worden als twee onderfcheide wyzingen ot foorten van het Heldencharacter. -— SHAKESPEARES berigt van het gebergte van Dover komt zo naby de waarheid, dat wy niet kunnen twyfelen, of het is gefchreeven door icmand, die het gezien heeft. Doch hy, die het voor eene nauwkeu- rige gefchiedkundige befechryving neemt, zal verbaasd ftaan, wanneer hy te dier plaatze komt, en dat gebergte nict half zo hoog vindt als de Dichter hem hadt doen gelooven. Zulk eene vergroting zou een Gefchiedfchryver niet voe- gen: dewyl hy, eene byzondere hoogte befchryvende , ons juist verhaalen moct hoedanig dezelve is: en dan zal zyne betchryving op die plaats, en misfchien op geene andere in de geheele wereld, pasten, Doch de Dichter heeft alleen ten oogmerke een denkbeeld te geeven, hoe zodanig een gebergte kan zyn; en, gevolglyk, zal zyne befehryving kunnen toegepast worden op veele zulke Krytgebergten aan den zeekant. ` Deeze wyze , om naar algemeene denkbeelden, door den Kunftenaar gevormd, uit het waarneemen van verfcheide byzondere voorwerpen, te fchilderen , onderfcheidt de Ita- liaanfche , en alle verheevene Schilders, van de Hollandfche en hunne Naavolgers. Deezen geeven ons de bloote natuur, met de onvolmaakt- en byzonderheden der byzondere voor- werpen en perfoonen 5 geenen geeven ons de natuur , verbe- terd , zo verre de waarfchynlykheid en het oogmerk des Schil- derftuks wil toelaaten. T'ENIERsS en HOGARTH maalen aange- zigten, geftalten en kleedingen, naar het leeven , en over- eeukom{tig met de tegenwoordige gewoonten; en, uit dee- zen hoofde, moeten hunne flukken cenigérmaate in kragt verliezen „en wanbehaagelyk worden als de thans heerfchen- de Modes veranderd zyn. —— RAPHAËL Cn REYNOLDS ontleenen hunne modellen van de natuur in °t algemeen: vermydende, zo verre zulks mogelyk is, (ten minften in alle hunne meesterftukken d de byzonderheden , die haare fchoontfeid alleen aan de Mode hebben dank te weeten, en, daarom, mocten hunne ftukken, behaagen en fraai voor- 612 VERTOOG voorkomen, zo lang de Menfchen in ftaat zyn om alge meene denkbeelden te vormen, en daar volgens te oordee. len. De laatstgenoemde gadelooze Kunftenaar maakt by- zonder zyn werk om Kinderen waar te neemen, wier uit- zigt en houding minder onder het bedwang van kunst en plaatslyke gewoonten ftaande, het bepaald kenmerkteke- nende van eenige foort beter uitdrukken, dan Mannen en Vrouwen. Deeze wyze van waarneeming heeft hem veele fchoone beelden verfchaft , inzonderheid dat allerfchoonfte van °t Blyfpel, yverende om de genegenheid van GARRICK te winnen; ` een beeld, °t welk nooit in de verbeelding eens Schilders zou opgckomen zyn , die zyne befchouwingen bepaald hadt tot volwasfe perfoonen ; ziende en zich bewee- gende naar de gezetheden des befchaafden leevens. Een beeld, °t welk in alle Landen , en door alle eeuwen heen , voor natuurlyk en inneemend zal doorgaan — ter- wyl die menschlyke gedaanten, welke wy dagelyks zien buigende , ftrykende , en op de maat alles verrigtende, ge- pruikt, gekapt, en gekleed, niet verder fraai voorkomen, dan die Modes voortgezet zyn, en niet langer dan zy on- veranderd (and houden. Ik heb meermaalen hooren twistredenen, of een Portrait moest gekleed worden, naar de heerfchende Mode, of in een dier kleedingen , welke, uit hoofde van derzelver fraai- heid of langtydig gebruik , aangenomen worden door groote Schilders, en daarom Schilderkleeding heeten. Dit geding kan uitgemaakt worden, volgens de hier ter nedergeftelde ‘beginzelen. Wenscht gy het Portrait van uwen Vriend te hebben, dat altoos fraai, en nimmer afzigtig is, verkies de Schilderkleeding: maar wilt gy de gedagtenis bewaaren van eenige byzondere kleeding, zonder te bedenken welk een belachlyke figuur uw Vriend, waarfchynlyk , binnen ecn honderd jaar, naa deezen, zal maaken, laat hem dan naar de Mode opfchikken. De Gefchiedenis der Kleeding moge bewaarenswaardig zyn: maar wie zal begeeren, dat zyne Afbeelding tot een model diene voor oudheidkundige Kleer- of Pruikemaakers ? Er is, in de vordering der Menschlyke Maatfchappye, zo wel als in het menschlyk leeven , een tydperk, waar op de verhevener rang van Dichters zeer moet letten, cn waar uit zy wel zullen doen met hunne charaéters en zeden, en het tydftip hunner gebeurtenisfen , te ontleenen. Ik meen dat, wanneer de Menfchen het woeste leeven verlaaten , en aanwerkelyke vorderingen, door kunften , ftaatsbeftuur, en om- OVER DE DICHT RUNST. Gig ommegang verkreegen hebben; doch niet zo hoog in be- fchaafdheid zyn opgeklommen, dat het hun hebbelyk eigen geworden is, hun gevoelens en driften te vermommen, en hun gedrag op de eenpaarige leest der Mode te fchoeijen. Van dien aart was het Tydperk, waar in HOMERUS het ge- luk (als Dichter) hadt te mogen leeven , en in zyn verzen te vereeuwigen. Dit is het Tydperk, waar in de Zeden der Meufchen het fchilderagtigst , en hunne lotgevallen het meest romanesk, zyn. Dit is het Tydperk, waar in de be- geerten ‚niet bedorven door weelde, de kragten niet ver- zwakt door verwyfdheid, en de denkbeelden niet ge- praamd door kunttigen dwang, in perfoonen. van gelyke geaartheid en omftandigheden , bykans op dezelfde wyze , zullen werken; — - waar in, gevolglyk, de Characters van byzondere Perfoonen naast zullen komen aan de natuur van dichterlyke of algemeene denkbeelden: en, wel nage- vulgd , genoegen zullen fchenken aan geheel het Menschdom of, ten minfte, aan verre de grootlte meerderheid. ——. Maar een Character, gefchilderd naar de Mode des be- fchaafden leevens, zou zo algemeen niet voldoen. Een Mensch, die alle zyne fchreden afmeet, alle zyne bewee- gingen verrigt volgens de lesfen van een hedendaagichen Dansmeester, en gekleed is door cen Kleermaaker, naar. den eerften trant, zal wel {peelen in een Blyfpel, en een Klugt; doch voer hem ten Treurtoonecle, hy zal alleen bewonderd worden door de zodanigen , die geleerd hebben nicts behaagelyks te vinden dan de tegenwoordige kleeding en Mode; en maar zo lang , als de thans heerfchende (and hoúdt. Doch ACHILLES en SARPEDON , DIOMEDES en HEC- TOR, NESTOR CN ULISSES, gelyk ze door HOMERUS ge- fchilderd worden, zullen, door alle eeuwen heen, onaf- hangclyk van eenige Mode, de aandagt des Menschdoms wekken en hunne bewondering wegdraagen. Zy bezitten hoedanigheden , welke men, mp tr algemeen, weet, dat tot de Menschlyke Natuur behooren; terwyl een Heer, van den tegenwoordigen tyd , zich onderfcheidt door hoedanighe- den, alleen cigen aan eene byzondere eeuw „aan eene byzon= dere Maatfchappys, aan cen zeker hoekje van de wereld. Ik fpreek hier nict van zedelyke of verftandige bekwaam- heden, deeze zyn voorwerpen van bewondering voor alle eeuwen; maar van die uitwendige voltooijingen , en die by- zondere gefteltenis der driften, welke het meest in ’t oog- toopend gedeelte van der Menfchen character vormen. Ge- iyk, derhalven, de Staatkundige, in het ontvouwen van e 614 . VERTOOG de tegten des Menschdoms, dikwyls moet zinfpeelen op een ingebeelden Natuurftaat : zo moet ook de Dichter, die ten oogmerke heeft, verwondering, medelyden , fchrik of an- dere geweldig werkende Harststochten op te wekken , by het Menschdom , in ’t algemeen, en byzonder by Leczers, die de opgeklaardfle verftanden bezitten, zyne Schilderyen van leeven en zeden liever ontleenen uit het Helden-tydperk , waar van wy thans fpreeken , dan uit Tydperken van verder gevorderde befchaafdheid; en derhalven , om den Grondregel van ARISTOTELES te herhaalen , ,, de Dingen vertoonen zich s niet zo als ze zyn; maar zo als zy kunnen weezen.” Byatdien er, dan , eenige Volken zyn ‚zo gezet op, CH zo vooringenomen met , eenig ftelzel van, naar kunstgevormde, geden, dat zy geen ander, °t zy natuurlyk , % zy kunttig;, Kunnen dulden, mogen wy dan niet veilig befluiten, dat het Heldendicht by zulke Volken niet zal flaagen ? Hoe verre dit ter ophelderinge kan ftrekken van eenige byzonderheden in den {maak en letterkunde eens nabuurigen Volks, laat ik aan myner Leezer verblyven (*). Wanneer iemand zo ver- keerd van natuure of door hebbelvkheid dermaate ontaart was , dat hy geene menschlyke gedaante bevallig rekende, dan in zo verre die bevalligheid afhangt van kant, gaas, lin- ten, franje, poeder , pomade, walvischbeen , enz. enz. enz, zou het my geenzins verwonderen , indien hy onvoldaan en met een verfmaadenden glimplach te rug keerde van de be- fchouwing der naakte majefteit van Apollo van Belvidere , of de ongemaakte eenvoudigheid des mantels , die een CICERO of FLORA verciert. Maar, indien een zyner geliefde gedaan- ten de wereld rondgevoerd wierd nevens decze Standbeel- den, dan zou, geloof ik, de algemeene ftem des Mensch- doms zyn oordeel niet bekragtigen. De cenvoudige Zeden by HOMERUS mogen een TESSARON , CH CHESTERFIELD Mis- haagen: maar zy zullen altoos den algemeenen fmaak vol. doen: naardemaal zy in zichzelven fchilderagtiger zyn, dan eenige gedaante van naar de kunstgevormde zeden kan wee- zen, en meer overeenkomen met die denkbeelden van °t mensch- ` (H Vorrarre fchryft: „Je me fouviens, que lorsque Je con- » fultai, fur ma Henriade, feu M. De MALEzieux, homme qui „ joignait une grande imagination à une littérature immenfe, il o me dit: Wous entreprenes un ouvrage, qui gef fait pour notrs vn Nation; LES FRANCOIS N'ONT PAS LA TETE EPIQUE. EfJai fur da Poche Epique. Chap. g. ` OVER DE DICATKUNST. 615 menschlyk leeven, die allergemeenst in’ "e menfchen ziel huisvesten. Niemand denke, dat ik eenige partydige voorkeus geef aan de ftellingen dier Wysgeeren , die de Zeden van deeze Heldeneeuw „ of zelfs Van "e Menschdoms woesten (ar. aanpryzen , en, uit een zedekundig gezigtpunt befchouwd , beter keuren dan die van hun eigen leeftyd3 of dat ik ee- nige beledigende aanmerking maak op de braafheid of het gezond verltand, als ik met kleinagung fpreck van eenige ftukken des uitwendigen heerfehenden opfchiks. Onze kleederen , onze houdingen zyn, misfchien, zo bevallig niet als zy behoorden te weezen: maar dat is onze fchuld niet: dewyl zulks afhangt van oorzaaken buiten onze magt. — — Dit betreft de deugd niet van ven braaf man, en geene maat van uitwendige verfraaijing zal ooit het hart van een flegt man hervormen: en het {trekt niet meer tot een bewys van onzen {legten fmaak , dan de ruwheid onzer taale , of de koudheid onzer lugtitreeke. Als ven Zedekundige , moet iemand de dingen, van dit lec- ven waardeeren, volgens derzelver invloed op het toeko-= mende; doch in dit Vertoog fpreck ik als een Oordeelkun- dige, en oordeel over de dingen, naar gelange van derzel- ver uitwerkzels op de fchoone Kunften. De Dichtkunst ecit, aangemerkt als een middel om Vermaak te verfchaf- En, de voorkeus aan dingen, die de meeste verfcheiden- heid hebben, en het fterkst op de hartstochten werken; en als cene kunst, die eer door voorbeelden dan door Icsfen onderwyst, moet zy zo wel kwaade als goede , fnaode zo wel als deugdzaame , Characters vertoonen. Dat Wilden, en Llelden , gelyk die Homerus befchryft , geruster flaapen, greeviger eeten en drinken, en mogelyk ook vuuriger vegten dan hedendaagfche Eu:openanens dat zy ons in fterkte , ge- zwindheid, en veele (oorten van behendigheden, overtref= fen; dat zy, met één woord, beter Dieren zyn dan wy; dat zy voorts, aan minder bepaalingen van Deug l en kies- heid onderhevig zynde, eene meer beziel ie fchildery ople- veren van de onvermomde vermogens der menschlyke ziel, wil ik gereed toeftemmen; maar LC hou tevens ftaande , dat de zeden van eene befchaafde leevenswyze onvergelyklyk gunftiger zyn voor die goedaartigheid , dat medely-len en zelfsoeftuur, °t welk den roem uitmaakt van het Character eens “Fri tens, en de hoogfte volkomenhcid onzer Natuure als redelvke en onflerflvke Weezens. ——— Aan den eerste spemelden ftaat des Meuschdoms , zou ik , derhalven , de voor | eus 616 VERTOOG OVER DR DICHTKUNST, keus geeven, als het beste onderwerp voor Heldendicht en Treurfpel: doch, om de middelen „tot het verkrygen van weezenlyk Geluk hier, en van eeuwige Gelukzaligheid hier naamaals, te verfchaffen , zal elk bedagtzaam Mensch , die door aangenomene veronderftellingen of vooroordeelen niet verblind is, de voorkeus fchenken aan den laatstgenoemden. Can enn a PROEVE OVER HET MENIGVULDIG VLOEKEN , EN BYZON- DER HET YDEL GEBRUIKEN VAN GODS NAAM, ONDER DE ROOMSCHGEZINDE CHRISTENEN, HIER TE LANDE, He mooge veeltyds weinig moeite kosten, om de vuit- fteekendfte charactertrekken van byzondere perfoonen duidelyk te onderfcheiden. Men mooge doorgaans , in kor- ten tyd, onder een gemengden hoop van menfchen, den gierigaart, den verkwister, den dweepzieken, den wefus tigen, erz. ontdekken. °t Gaat egter, gelyk de ondervin- ding reeds meermaalen geleerd heeft, zo gemaklyk nier, om, ik zal niet zeggen, alle, maar flegts de voornaamfte en meest in "rt oog loopende, trekken, waardoor het eeng Volk, het eene Genootfchap , de eene Godsdienftige Ge zintheid, van alle de overigen verfchillen, met behoorlyke juistheid te bepaalen. Het zou veelligt niet moeilyk vallen, eene voldoende reden van dit verfchynzel in de ze- delyke Waereld op te geeven; dog ’t is myn tegenwoordig oogmerk niet, my daar mede op te houden. — Nader aan “myn bedoelde deswegens komt de aanmerking, hoe het, ook in dit opzigt, een noodzaaklyk gevolg van de enge paalen onzer menfchenkennisfe zy, dat wy veele by- zonderheden , welken, inderdaad, tot de characters van het laatfte foort behooren, of door onoplettendheid geheel over °t hoofd zien, of, opgemerkt wordende , niet gepast weeten te verklaaren. De volgende waarneeming, welke ik „hier mede aan het oordeel van des kundigen onderwerpe, dient, myns bedunkens, zeer, om dit myn zeggen te bë- vestigen, Het vlocken, en byzonder het ydel gebruiken van Gots Naam, gaat, gelyk elk weet, hoe uitdrukkelvk door den Opperften Wertgeever verbooden, ruim zo algemeen onder ber Menschdom in zwang, als eenig kwaad, hoe ook ge- naamd. De opvoeding, de gewoonte en de verkeerde fmack begunltigen dit onverantwoordlyk wangedrag; by lieden va PROEVE OVER HET VLOEKEN DER CATHOLYKEN. 617 allerleien rang, fexe, ouderdom en beroep; zelfs fchynen zommigen ‘er eene heillooze ftudie van te maaken, om an- deren in °t vloeken te overtreffen. Dit alles is onbetwist- baar zeker. — - Maar ’t heeft my, al voor eenigen tyd , vreemd toe- gefcheenen , dat dezulken, die, tot de Catholyke Kerkge= meenfchap behoorende, hunne belydenis, voor °t overige» ` in °t algemeen met cen onbefproken wandel bevestigen , ja in veele opzigten teder van gewisfc, en zelfs van een voor- beeldig gedrag zyn, dat, dezulken , zeg ik, zig doorgaans s „meer dan de zogenoemde Calvinisten eu Lutherfchen., hier ‚ UL DEEL. MENGELW. NO. I4. Vv ", ta 618 PROEVE te Lande, aan dat onbetaamelyk misbruik fchuldig maaken. Deeze zyn het, dit wangedrag is het, waarop ik hier ter plaatze byzonder het oog heb. Veelligt zal iemand, dit leezende , zeggen: „, Deeze taal we is te ftout; gy fprcekt te ftellig; iets, °t welk nog niet „> beweezen is waar te zyn, °t welk, valsch bevonden a zynde, uwe onfchuldige Medechristenen beleedigt, ziet Ae gy reeds voor zeker aan.” — ik zou gewillig terftond {chuld belyden , als men uit myn voorgezegde niet duidelyk genoeg kon opmaaken, dat ik deeze myne waarneeming , tot hier toe, flegts voor eene min of meer waarfchynlyke gisting aangezien wil hebben. En ’t geen er my eenig ge- oof aan doet flaan, is, deels myne eigen ondetvinding, deels die van anderen. Al etlyke jaaren agtereen heb ik gelegenheid gehad, om my daarvan, op veele verfchillende wyzen , en omtrent zeer onderfcheidene perfoonen, te vergewisfen, niet alleen in de Provincie, daar ik nu verkeer, maar ook in Holland, en Groningerland, ben ik in myn vermoeden bevestigd. Ik heb niet flegts op licden van het geringfte zoort, maar ook op de zulken , die tot den burgerftand behooren , nauwkeu- fig, en met denzelfden uitflag„ gelet. Tot de aanzienlyken deezer Aarde, behalven dat zy onder de Catholyken hier te Lande zeer fchaars zyn, heb ik nimmer genoegzaamen toegang gehad, em iets, hen betreffende, met zekerheid te bepaglen. Lange heb ik dit vermoeden niet hooger, dan voor eene opwellende gedagte , eene loutere inbeelding , aan- gezien; dan telkens trokken verfche ontmoetingen myne aandagt ongezogt derwaards ; de lyst myner waar- neemingen nam dagelyks toe; — zy begonden ten laatite by my eenig geloof te verdienen. IK deelde zulks aan andere oplettende waarneemers mede. Zommigen had- den ‘er nog zo nauw geen agt op gegeeven; dog, door my als wakker gemaakt zynde, zagen zy het zelfde, dat my, reeds een.geruimen tyd, vry duidelyk, in °t oog was loopen. Anderén ftonden, over myne befehroomdheid iu dit geval, verwonderd: zy fpraken met vecl verzekering van dit verfchynzel ; en wisten my de gegrondheid van hun- ne opmerking, met in °t oog loopende voorbeelden , te be- ' “vestigen: ook twyffelden zy geenszins , of dit was een der charaëtermaatige trekken, waar door de Catholyken, hier te Lande, gemeenlyk , van die der andere Christelyke Kerk- genootfchappen verfchillen. Met dit alles, zal men, egter, myne voorgedraagen eg , ge ) ng OVER HET VLOEKEN DER CATMOLYKEN. ` erh ling zekerlyk nog voor verdagt en twyffelagtig aanzien 5, dit werwagt, dit vorder ik, dit doe ik zelf; wettfchende niets anders , dan door dit gefchrift den weëtgraagen op te wek- ken, om myne waarneemingen door de hunnen te bevesti= en, of om verre te ftooten. — Ecne wysgeetige twyffel is in den onderzoeker , zoo wel der zedelyke ais der natuur- lyke waeteld, onontbeerlyk. a Beuzelagtige nieu- ae Wigheden,” toept mogelyk iemand, en otitwykt hier mede, gelyk in aħhtłere gevallen, ook in deeze zaak, alle moeite van ondergoek. Even dls of die verdervelyke ftel- regel, dat mièuw en valsch, woorden van dezelfde beteke- nis zyn, van den Hemel afkomftig ware, om het gezond verftand en het vindingryk vernuft voor e&uwig te boeijcn, Daarenboven bevat myne waafneeming niet iets nieuws. Zy rust op een gedrag, dat mogelyk al een zeer langen tyd, hoewel zo bepaaldlyk niet opgemerkt, geduurd heeft; of zy is veelligt valsch. a Heethoofdige Godsdienst- a, yver!” dit verwagt ik, dat my van deezen of geenen driftigen Catholyk toegevoerd zal worden; „, redenlooze ə Partyzugt! het heerfchend kenmerk van den afvalligen a» Hugenot! dit, en niets anders, heeft dien ongerymden se laster uitgevonden.” Dog wien heb ik ontdekt, dat ik tot de party der Hugenoten behoore? Moct men, om regt Catholyk te weezen, blind zyn voor de gebreken dier Gezintheid, en haare weezenlyke feilen voorfpreeken of bedékken? Dit, vertrouw ik , zal geen verftandig mensch beweeren: en voor het overige doer het in dit geval niets tot myne waarneeming : dezelve kan: waar of valsch wee- zen ‚ t zy ik onder de Caâtholyken of de Hugenoten bee oo, Maar nu, eens gefteld zynde, dat myne waarreeming gegrond zy, (hy kome dan van eên Catholyk of Hugėnot , dat is om ‘teven ,) dat dezelve , niet ffegts omtrênt byzon- dere perfoonen, (hieraan is geen twyffel,) maar ook om- trent de aarkleevers der Catholyke Leerwyze , in het alge- meen, doorgaas gêfteld zynde, dat dit kwaad één der ui- terlyke kenmerken zy, waar door de Catholyken , hier te Lande, van de Protestanten verfchillens zoo valt de vraags welke is toch de rede van dit zedelyk verfchynzel ? Hoc opus, hic labor. Ik belyde openlyk , dat ik het antwoord op deezé vraag tot nog niet kan uitvinden. — Te zeggen, dat de Kindt- zen, dit gebrek, in hunne eerfte jeugd, reeds van hunne , ` Vva u- \ | 629 PROEVE OVER HET VLOEKEN DER CATBOLYKEN, Ouderen aanleeren, is in dit geval niets gezegds de vraag betreft dan maar, niet zo zeer de Kinderen als wel de Ou- ders. Zal men dit gebrek toefchryven aan der Ca- tholyken verkeerd begrip van de leer hunner Kerke? Zal men het wyten aan de afzonderlyke belydenis hunner Zon- de in de Biegt? Zekerlyk neen: deeze vooronderftelling zou rer veel bewyzen, en deugt gevolglyk niet, Want, waarom gaan zig dan de Catholyken ook niet, in ontelbaar veel andere gevallen, grover te buiten, dan de Protestanten ? En zou hun begrip van de Biegt hen wel zedeloozer maa- keu, dan veele verkeerde begrippen, van zommigen der voornaamfte grondwaarheden des geloofs, het gros hunner overige Medechristenen kunnen doen ? Zeldzaame wonderfpreuk! Uit die algemeene bron van verkeerde Gods- dienftige begrippen, die by alle Gezintheden ontdekt wordt, waaruit natuurlyk veelerleie zondige gedagten, buitenfpoo- zige gefprekken, en onchristelyke bedryven moeten voort- vloeien, welt, tot groot geluk des menschdoms, niets, waarin de Catholyken zedenloozer voorkomen dan anderen, dan eenige honderden , zonder overleg, geuite Vloekwoor: den? Ik kan niet zien, dat de zwaarigheid door zulk eene oplosfing merkelyk vermindert, ze fchynt ons veel eer eene andere te baaren. ’t Is hier | Incidit in Scyllam, cupiens vitare Charybdim. Andere my even weinig voldeenende reden, verzwyge ik kortheidshalve. Voorts kan ik in alle opregtheid bett, gen, dat geen partyzucht tegen de Catholyken , my, tot het opftellen deezer proeve , bewoogen heeft. Zulks is ak Jeen toe te fchryven aan de waarnecmingen , die de onder- vinding my heeft doen maaken; en aan myne leergierige onkunde, die my noopt om daaromtrent nadere onderrigting te begeeren. lk verlang niets mecr , dan dat myne poogine gen, naar de zuiverheid myner oogmerken, beoordeeld worden: en niets zal my aangenaamer weezen , dan dat ik door anderen van myne meening, indien dezelve ongegrond 2y, afgebragt worde; of dat ik, daarin bevestigd worden: de, de waarfchynlyke rede van dit verfchynzel moge ver- neemen. Gemerkt ik my, in mynen tegenwoordigen our derdom, in geenen deele behoeve te fehaamen over de vriendlyke en verftandige aanmerkingen en onderrigtingen myner medemenfchen , zal ik dezelven des te meer dank- baar erkennen, - i J. RAAD- N | / RAADGEEVINGER WEGENS VROUWLEEE SCHOONHEID. Y2? ee -~ RAADGEEVINGEN TOT HET VERMEERDEREN EN BEWAAREN DER VROUWLYKE SCHOONHEID. Dt Wysteet eh de Man van Smaak verfchillen van elkander ` voornaamlyk hier in, dat de laatstgemelde voldaan is, met het genoegen, 't welk be uit de Voorwerpen ontvangt, zonder te onderzoeken na de oorzaaken, of beginzelen, uit welken. dat genoegen hervoortkomt. Maar de Wysgeer, niet te vrede met fet uitwerkzel, °t geen de geziene Voorwe by hem baaren , tragt de redenen te ontdekken, waarom deeze hem vermaak fchenken, en gecne ongenoegen te wege brengen: waarom dit hem aangenaam, dat onaangenaam is. Hier uit zyn verfchillende Stelzels gebooren, ten opzigte van de beginzelen der Schoonheid; zulks heeft gelegenheid gegeeven tot het vastftcHen van Regelen, uit deeze Beginzelen afgeleid , naar welke de Oordeelkunde zich rigt. 