VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Twee verfchillende wyzen kunnen dienen om ons te lei- den-tot het bepaalen van eene Algemeene Maat. De eerfte taat in het meeten van een Graad aan den Meridiaan „ de tweede in het bepaalen van de Lengte des Slingers, op Eene gegêevene Breedte, De eerfte wyze veronderftelt goed gemaakte Werktui- gen, en eene menigte van Waarneemingen , door verfchei- Waarneemêèrs , met de uiterfte naauwkeurigheid , ge- en aan, wën _ GEDACHTEN OVER HET ONTWERP ` de daan, — De tweede vordert niets dan een zeer eenvon dig Werktuig , toevertrouwd aan Waarneemers , gewovos aan eene groote ftiptheid in het waarneemeri. Zie daar, % geen my de voorkeuze doet geeven aan de tweede wyze boven de eerfte , waarin de misflagen zich zo veel te meer kunnen vermenigvuldigen , als de Werktuigen en de Waarneemingen meer zamengefteld zyn. ` Ik veronderftel , derhalven , dat men de Maat van de Lengte des Slingers aanneemt, en zie hier dan het Vrag- ftuk , °t welk opgelost moet worden. De Lengte te van ven Slinger, de feconden Gang Këag Ge Breedte , en in eene beke Luchis - gt. eltenisfe. ` Ik denk , dat de oplosfing van dit Vraagftuk afhangt van de ‚voorzorgen en de Verrigtingen , die ik nu gaa voor- ellen, 1. Men doe te Parys en te Londen, door de bekwaamfte Kunftenaaren a drie Slingers (*) vervaardigen in elk dier teden. a, Men laate ook , te Parys en te Londen, Barometers en Thermometers van REAUMUR en van FAHRENHEIT, Gi de andere noodige Werktuigen , vervaardigen. Eenige Ther- mometers moeten op de Barometers vast gemaakt , andere tot het hangen in de buitenlugt gêfchikt , worden. ` 3. Men verkieze de Plaats, waar de Proefacemingen ge- daan zullen worden. Met reden heeft men de Stad Bour- deaux aangepreezen , als bykans op vyf en veertig Graaden Breedte, » gelegen op °t midden tusfchen de Evennagtslyn e e 4. Te Parys en te Londen doe men Waarneemingen , overeenftemmende met die te Bourdeaux. "E, Zes Gelastigden verkieze men in Fr ‚ en zes in Engeland, Twee Fran/chen en twee Engel/chen begetven zich na Beurdeaux , en brengen daar een Slinger , cen Be: rometer en Thermometers , in beide de Landen vere vaardigd. Twee Fran/che Gelastigden fteeken na Zenden deer met kunne Werktuigen , en twee Engel/che Gelastig- tigden begeeven zich , desgelyks van hunne Werktuigen voorzien, na Parys. EE, | ' 6. De wyze, om de Proefneemingen te doen , op de drie ` aangeweezene Standplaatzen , word beraamd in een Laste ` , H ) ‘t Verftaat zich van zelve dat hier op Slingers bepaald wordt, eén niet op Slinger -aurwetken; linger | VAN EENE ALGEMEENE MAAT. 283 brief „ opgefteld door de zamenwerking van de „Academie yan Parys, en de Societeit te Londen. Op elke Waarnee- mings - plaats zal een der Gelastigden inzonderheid zyn aanbevolen , den loop na te gaan der Barometers en There mometers „ zy zullen ook de Windftreek en de Weersgee fteitenis optekenen. ` ` . 7. Wanneer de Waarneemingen op elke Standplaats get daan zyn , op elk der Slingeren te Parys en te Londen g t; zullen de Waarneemers van Parys en Londen zich by die te Bourdeaux vervoegen , hunne Werktuigen medebrengen „ en eene algemeene Proefneeming in °t werk Rellen op de zes Slingers , en op alle de Barometers en Thermometers. , 8. De uitkomften der Proefneemingen , de waare Lengte des Slingers te Bourdeaux gegeeven hebbende , en het vere fchil tusíchen die, en van den Slinger te Parys en te Londen, door eene Lugtsgefteltenisfe, welke men in ieder dier drie Steden heeft kunnen gelyk: maaken; komt het ’er op aan, het beraamen van middelen, tot het behouden van die ndmaat, en elk Departement in ftaat te (tellen , om dezelve te raadpleegen , hiertoe zou ik de volgende mid- delen aanwyzen. g. Naardemaal ber Glas, van alle lichaamen , het minst onderhevig is aan uitzetting en inkrimping, bovenal wan- geer het een klomp uitmaakt, moest men 83 zeer dikke Glazen laaten vervaardigen; elk beflooten in een Marmerfteenen rand. Op deeze Glazen moet men eene Linie graveeren , die nauwkeurig, de bepaalde Lengte van den S heeft, twee einden van de Linie moeten uitgemerkt worden , door twee Punten of twee kleine gous den Spykertjes. De Linie moet verdeeld worden in Voe- ten, en het eerfte Duim in Linen of Tientallen. 10. Elk deezer 83 Glazen moet geplaatst worden op de hoogfte plaats in elk Departement, Men moet "er by- voegen een Maatftok , gefchikt om de Maaten op de Eik te ftellen : en de voorzorg gebruiken , wanneer men Maaten wil eiken , om ze te plaatzen waar men de Eik- maat bewaart , en dezelve aldaar eenige uuren laaten blye yen ; ten einde zy tyd hebben, om dezelfde Lugtgemaa- tigdheid met de Eikmaat aan te neemen. 11, Men zou op de Eikmaaten te Bourdeaux, te Parys en te Londen, bewaard , de voornaamfte Uitkomften der ‚Proefneeming kunnen graveeren , betrekkelyk tot de hoogte des Barometers , en den gemiddelden trap ván hette door e wäi OVER HET ONTWERP VAN EENE ALGEMEENE MAAT, de Thermometers aangeweezen, de Windftreek en de Weers- gefteltenisfe; en daar. byvoegen de naamen der Geleerden, die de Waarneemingen gedaan hebben; op dat men, ten allen tyde, de Proefneeming in dezelfde omftandigheden zou kunnen herhaalen. °. l 12. Alle de Werktuigen , waarvan men zich bediend zal hebben, in deeze beroemde Proeve , moeten bewaard wor- den by de Archiven. van de Nationaale Vergadering , als mede het Verhaal, °t welk de breedvoerige opgave behelst ‘van het gedaane werk. | Indien men denkt, dat de Proeve wegens de Lengte des Slingers niet genoegzaam is, om de zo zeer verlangde alge meene Maat op te leveren , zou men dan de toevlugt niet kunnen neemen > tot het meeten van een Graad aan de Mid n? Het voorwerp is belangryk genoeg, om geen der een a die tot de grootfte naauwkeurigheid handlei- ding kunnen geeven, te verzuimen, | . Ik ftort de oprechtfte wenfchen uit, om, met den eerften, een der fchoonfte en nuttigfte ontwerpen te zien volvoe- ` ren; en °t welk ten allen tyde ten zinnebeeld zal ftrekken wan de Gelykheid ,„ welke onder alle Menfchen moet heer- fchen. ` Mont- Morency, to Dec. 1790. NODIGE AANMERKINGEN VAN DOCTÓR VAN AKEN, op het ` Wiskunftig Betoog der Sterrekunde, door Door HOUT- TUYN geboekftaafd în KM Mengebwerk, No. 5. 1791. Ze 189. Dë ik altoos de Opftellen van anderen met een bedaard gemoed leze, en, in dezelve iets goeds vindende, dit ten mynen nutte make; en daar men, myns oordeels, van het rechte pad afwykt, dit voor my zelven houde ; bevind ik my hier juist in 'het tegenovergeftelde geval. Het finert my in der daad, dat ik Doctor Mm. HOUTTUYN; voor wien ik achting heb , onder het nog moet brengen , het ` onderfcheid , gemaakt tusfchen de Theoretifche en Wiskunfti- ge Sterrekunde. Had zyn Ed. wiens kunde groot is, dit ` wel in acht genomen, zyne befcheidenheid, meen ik, zou grooter zyn geweest ; en hy zou, als een rechtfchapen ysgeer , nimmer daartoe zyn overgegaan , om my dus ongegrond opentlyk te boonen, === wiskunftige eg NODIGE AANMERKINGEN VAN DOCTOR VAN AKEN. 285 kerheid is boven allen twyfel, en niemand is ’er, die zieh ooit in die Wetenfchappen geoefend heeft, of hy zal dit zonder eenige de minfte bedenkingen toeftaan: aok word jet, in myne bedenkingen, geen één woord van dezelve gerept. Maar van een anderen aart is de theoretifche, dat de wise kunftige zekerheid aan dezelve eigen zy, meen ik, valt be- zwaarlyk , om te bewyzen. Immers des kundigen hebben over lang aangemerkt, dat de omtrek van den aardbol, en de daar uit afieidelyke diameter of radius, twist onderhevig was; welke, gely van de onderlinge afftanden der Planeten dient. Op deze aanmerkingen, heb ik myne gedachten gebouwd; niet om eene o erheid te ftellen, gelyktoortig aan zoo genaamde Meteorologifche Voorzeggingen; maar eene onzekerheid , die den naam van een Wiskurnttig betoog niet kan wechdra- gen. Dit zwak, of onnauwkeurige , het welk in de bere- kening der onderlinge afltanden der Planeten , die door halve Aardkloots Middellynen, of-radii , gefchied , moet plaats hebben , en het welk, door beroemde Mannen, vóór my is opgemerkt, heb ik door uitrekeningen van vier voorname Sterrekundigen bewezen , welke met den ander , in grootte, merkelyk verfcheelden: zoo dat ik eene baan bee wandeld heb ə die anderen voor my gelegd hadden. Of Ter een drukfeil in de getalen zy ingeflopen, is my onbekend: ze zyn gefteld , zoo als ze my zyn opgegeven. Wel is waar, er is verandering van woorden gemaakt , gelyk dit meermalen is gebeurt, wanneer men my zaken heeft doen zeggen, die ik niet voor goed keur, en voor welke ik niet in ftaa: ook is de grootte der radius van den aardbol, die ik, volgens de uitrekening van Casfini, in myne Copy ’er had bygevoegd , uitgelaten (*). Doch, om dit gemis te gee (*) `c Was te weufchen, dat de Heeren , die de vriendlykheid hebben van ons meermaals met het toezenden van een en ander Stukje te begunftigen, (het welk wy danklyk erkennen,) hunne Copy altoos naauwkeurig befchaafden. Wy ontdekken zomtyds Risflagen , als het te laat is om er de Schryvers nog over te raadpleegen; ze moeten dan dikwils op de eene of andere wy- ze, en niet zelden al gisfende , verholpen worden : men raadt ‘er dan na, en in zuik een geval kan" ligelyk gebeuren , dat men mistast. Dit heeft inzonderheid plaats in de Copy van Dr. van Sken; en dat kan wel eens aanleiding gegeeven bebben cot her geene waarover hy hier klaagt: indien hy naauw- men weet, tot de afmeting en bepaling `. keuriger fchreef , en het gefchreevene me meer oplettendheid , nats ` DIENG, 1791. NO. 7. $ -bÈ ` 'NODICE AANMERKINGEN emoet te komen, en de geleerde onderrichtiùg van deg eere HOUTTUYN, nopens de voeten my ten nutte te ma ken , die my echter al lang te voren zeer wel bewust was, zal ik, tot ftaving van myn gezegde, de uitrekening van Casfini, met die van Picard vergelyken , die beide van Pa- ryfche voeten , en gevolgelyk van voeten van gelyke groote te , fpreken. De eerfte begroot de radius van den ard- bol op 19615782, de laatfte op 19615800. Hier uit leide ik de onzekerheid van den grondregel der theorethijche Sterrekunde af. Of ik in dezen den bal zeer geweldig mis Bellagen, en my by Doctor HoUTTUYN belachelyk gemaakt ebbe; en of dit verfchil zoo gering zy, dat het in geene aanmerking dient te komen , en om die reden zulke bele» digende en grievende neepen, als er in zyn Eds. betoog pag. 193 voorkomen , verdiend heb, laat ik over aan her gordeel van onpartydigen. Tot myne gerustheid , heb ik des kundigen tot myne voorgangers , die als dan diezelfde blaam onderhevig zyn: want het geheugt my zeer wel, dat de beroemde Mus/chenbroek , de theoretifche Sterrekunde zullende verhandelen, wanneer zyn Hoog Geleerde tot het hoofdftuk over de gedaante der aarde, en de verfchillende begrippen over dezelve, gekomen was, zich in deze woor ĝen uitliet: e Vóór dat we hier toe overgaan, is het niet ondienftig aa Aan te merken , dat de grondregel der befchouwende s» Sterrekunde zeer onzeker is; want, dewyl men de an lichamen niet dan met betrekking tot andere lichamen ss kan meten, behoorde ons de grootte des aardbodems be- an kend te zyn, op dat men, door deszelfs behulp, de hee an melfche lichamen zou kunnen meten: dewyl men daaren- te KL naazag , zou hy zulks voorkomen. Zo is, in dit geval, de grootte der radius , volgens de uitrekening van Casfini , uitgelas- ten , om dat de Copy had 1961578. Dit was, begreepen we, zekerlyk verkeerd , (gelyk nu ook blykt, daar dezelve gefteld wórdt op 1961578.) Maar diestyds geen gelegenheid hebbende om den misflag te onderzoeken en te herftellen , en daarby bet ganfche voorftel wat onduidelyk vindende , zo oordeelden wy ber best, die bepaaling maar uit te Joaren, en "rt voorftel wat te verfchikken. Volgens den Heer HOUTTUYN , doet dit echter niets ter zake, om daar uit eenig zwak in de theorethifche Sterre- kunde te betoogen ; om dat zyn Ed. zoo het {chynt, geen onderfcheid fchynt te maken, tusfchen de theoretifche Ster- rekunde , en de wiskunftige zekerheid, der Sterrekunde onbetwistbaar eigen. - Het beoordeelen hiervan, laat ik verder voor onbevoor= oordeelden over; voor het overige vergenoegd, dat ik, zon- der eenige oogmerken, uit zuivere zucht voor die Weten. fchappen , het een en °t ander, nu en dan eens heb van de hand gegeven; niet, om verdrietelyk te willen twisten, maar om mynen geest door Wetenfchappen , voor welké ik, van myne Jeugd af aan , eene byzondere genegenheid gehad heb, zoo veel in my is, te verlustigen; altoos leer- zaam voor befcheide onderrichtingen , die my wyzer zou» den kunnen maken. s MERKWAARDIG . BERIGT VAN DE SCHAAPHERDERS, EEN VOLK IN ABYSSINIE ; NEVENS EEN VERSLAG VAN EEN HUN PLAAOEND, TOT NOG ONBESCHREEVEN, INe SECT , Zimb GEHBETEN. (Ontleend uit Bruces Travels.) n Arabie treft men twee Volken aan , "teen eene vaste woonplaats houdènd en handeldryvend , Cushiten ge- nadmd; het ander zwervend, °t welk zints langen tyd het eerstgemelde tot Lastdraagers gediend heeft. - , De eigen aart van der Cuskiten handel, het verzamelen van Goud , het vergaderen , en toebereiden der Droogeryen , noodzaâkt hun beftendig Chute te blyven : doch het goot deel ligt in het verfpreiden van deeze Droogefyen , door het Vaste-land, anderzins zouden hunne Goudmynen , en de handel uit derzelver bezit ontftaande , voor hun luttel beduiden. En De Cushiter hadt een Lastdraager noodig; en de Voor- zienigheid heeft "er hem een befchikt in een nabuurig Volk. Zy verfchillen van de Curhiten in veele opzigten, daar zy lang hair, Heropijche Gelaaistrekken, en een donkere kleur 2 „88 MERKWAARDIG BERIGT hebben, doch niet gelyk de Neger. Zy leeven op " land, in vervoerbaare hutten, vergezeld van talryke kudden , en zwerven rondsom, naar dat de noodwendigheden, en om- ftandigheden des lands , verplaatzing vorderen. De Hebreeu- aen noemden dit Volk Phut ‚in alle andere taalen draagen zy den naam van Schaapherders: zy zyn nog , dewyl zy tot Cen dag beftaan , van dat beroep; zy leeven van die ezigheid , en hadden nimmer eenige andere, Men kan zich derhalven hierin niet misneemen. ` De Arabifche en Africaanfche goederen over het Vaste- land, te verfpreiden, is ftaag hun bedryf geweest: zy zyn, door °t zelve, een groot Volk geworden; naar gelange di handel toenam, vermeerderde ook hunne veelheid van Vee; zy wiefchen aan in aantal, en befloegen meer gronds. Niets ftaat lynrechter tegen elkander over, dan de ze- den en de leevenswyze der Cushiten , en dat Herdersvolk. De eerften, fchoon zy hunne fpelonken verlaaten hebben, en nu leeven in Steden door hun gebouwd, worden thuis gehouden door hun handel; Goud verzamelende, roogeryen fchikkende , en in het daartoe gefchikte jaar- getyde jaagende, om-zich van voedzel tegen den Winter te voorzien. De bergen, door hun bewoond, en de Ste- den naderhand daar gebouwd, leggen op een zwarte aarde: waardoor , zo ras de Keerkring-regens beginnen te vak len, een zeldzaam verfchynzel hun van hun Vee. berooft. Groote zwermen van Vliegen komen te voorfchyn, overal waar deeze aarde wordt aangetroffen: dit deed hun, in dit opzigt, geheel van de Schaapherders afhangen; maar door die Vliegen vinden deezen zich ook geplaagd. ` Dit Infet, Zimb geheeten, tot nog door geen Natuur- kundigen befchreeven, is wat grooter dan een Honig - by, ook dikker naar evenredigheid: de vleugels zyn ook bree- der en van elkander af geplaatst, gelyk die der vliegen; ze gyn als een helder gaas , zonder kleur of eenige vlek: de kop is groot , de bovenkaak of lip fcherp, en heeft aan < einde een fcherp gepunt hair, omtrent een vierde van een duim lang ; de onderkaak heeft twee van deeze gepunte hairen, die, zamen gevoegd en aan den. vinger gebragt , bykans denzelfden weerftand bieden als een Ge varkens- borftel. De pooten zyn aan den binnenkant gezaagd , en ` eheel overdekt met een bruin hair of dons. ras deeze nfecten zich vertoonen, en het geruisch, °t welk zy maa ken , gehoord wordt, laat het Vee af van eeten , en doopt wyd en zyd in de velden om, tot het flerft van D vere VAN DE SCHAAPHERDERS IN ABYSSINIE. 489 vermoeienis , fchrik en honger. Geen middel blyft "er over , dan deeze zwarté aarde te verlaaten , en zich te haasten na de zanden van Atbara: daar blyven zy zo lang de regentyd duurt; dewyl deeze wreede vyand hun niet verder durft vervolgen. l Het Dier, ’t welk den Schaapherder in ftaat ftelt om de Ja en moeilyke ‘reistochten door Africa af te leggen, is de Kameel , door de Arabieren , met veel nadruks , het Schip der Woestyne geheeten. Dit Beest fchynt tot deeze tochten gefchaapen, en voorzien van hoedanigheden en le- den , geíchikt, om dezelve te volbrengen. De droogfte Distel, de fchraalfte Doorn, is al het Voedfel, ’t welk dit. nuttig Viervoetig Lastdier noodig heeft, en deeze zelfs kaauwt hy, om geen tyd te verliezen, terwyl hy zynen weg vervordert, zonder ftil te ftaan , of een oogenblik vere toevens te veroorzaaken. Dewyl het zyn lot is onmeetelyke Woestynen te doorkruisfen , waar geen Water gevonden wordt , en landen zelfs door den Dauw des Hemels‘ niet verkwikt, heeft hy het vermogen, om op eene waterplaats een voorraad van Water int te neemen , die hem dertig da- gen kan dienen. Om deeze verbaazende hoeveelheid vogts te bergen, heeft de Natuur aan dit Beest waterbergingen g en, waar uit het, dezelve eens gevuld zynde, naar welgevallen, de noodige hoeveelheid neemt, en in de Maag nitítort , °t welk dezelfde uitwerking heeft , als of hy °t zelve versch uit een Waterbron dronk. Zo wel ter reistocht voor- zien - gaat hy geduldig en moedig den ganfchen dag voort, belaaden met een zwaare vragt, door Landen , bezogt van vergiftigende Winden, en gloeiende van heet nooit bekoeld Zand. Schoon zyne grootte zo verbaazend is , als zyne fterkte , fchoon hy het lichaam bedekt hebbe met een dik- ke huid, met zwaar hair bezet; kan hy, nogthans, de vin- nige fteeken van °t gemelde Infeft niet verdraagen. De Kameel moet geen tyd verzuimen, om de zanden van Æt- bara te bereiken; want eens aangetast zynde door de ‚Limb , wordt. zyn lyf , kop en pooten met puisten ; die zwellen , openbreeken, rotten en in den onvermydelyken dood van het Dier eindigen. d Zelfs de Olyphant en Rhinoceros, die, uit hoofde van hunne ontzaglyke grootte en de verbaazende hoeveelheid voedzels en waters, welke zy dagelyks behoeven, niet na woeste en drooge plaatzen de wyk kunnen neemen, als het . Jaargetyde zulks vordert; moeten zich in flyk en’ modder wentelen , die, gedroogd zynde , hun als een wapenrusting V 3 dekt , É ago , MERKWAARDIG BERIGT dekt, en in ftaat (elt, om de beeten deezes gevleugslden moordenaars af te weeren : nogthans , heb ik eenige van die puisten gevonden , op bykans elken Olyphant en Rhino. ceros die ik zag, en {chryf dezelve aan die oorzaak toe. Alle de Inwoonders van de Zeekust van Melinda , van Kaap Gardefan af tot Saba toe, als mede van de Zuidkust van de Roode Zee, moeten zich in beweeging brengen, en ga het digtst b gelegen Zand begeven, met den aanvang van het Kegenfaifoen , willen zy bun Vee voor de vernie- ling behoeden. Dit is geene gedeeltelyke verhuizing. De Inwoonders van alle de landen der gebergten van Ah, finie, noordwaards tot den zamenloop van den Nyl en de Astaboras , zyn verpligt , éénmaal in °t Jaar , van verblyf te veranderen , en befchutting te zoeken in de Zanden van Bsja; ‘er is geen ander h bad of keuze, om dit leed te ontwyken 5 zy moeten dien weg neemen , fchoon e zich eene bende roovers bevondt, fterk genoeg , om bun van de helft hunner haave te ontzetten. Van allen, die over deeze landen gefchreeven hebben , is de Propheet yESAIA de eenige, die een berigt geeft „van dit Infet , en de wyze waarop het vernieling aanrigt Want het zal ten dien dage gefchieden, dat de Heere zal toe - fitszen de Vliegen die aan het einde der Rivieren van Egypte zyn ; — en zy zullen komen, en zy allen zullen rusten in de woeste dalen (*), em in de klooven der (ees, e en in alle doornhagen, en in alle gepreezene plaat- zen . | De bergen , die door het land der Schaapherderen heen loopen, verdeelen de Jaargetyden, door een lyn over der- zelver top getrokken , zo naauwkeurig , dat, terwyl de Oostzyde, na de Roode Zee, voor zes maanden , ’t welk onze Winter in Europa uitmaakt „ door den Regen over- ftroomd wordt, de Westzyde na Atbara , een geduurigen Zonnefchyn en weeligen groei geniet. In tegendeel is, de audere zes maanden , of als wy in Europa onzen Zomer hebben, Atbara, of de Westzyde van deeze bergen, fteeds bedekt met wolken en regen; terwyl, in dien zelfden tyd, de Schaapherder, aan de Oostzyde na de Roode Zee, zyne kud- d (*) Dat is, zy zullen het Vee de gewoone wyk na de Woestyne affnyden , door bezit te neemen van die plaatzen, en dezelve ontmoeten waar zy gewoonlyk ze nooit aantroffen , en die daarom: de toevlugt waren voor het Vee. (hi zesara Vil: 18, 19. d VAN DE SCHAAPHERDERS IN ABYSSINIE. $91 kudden dryft in de overvloedigfte weiden , fchoon weêr heeft, en bevryd is van de Vliegen, en allen anderen over- last, — Deeze groote voordeelen hebben natuurlyk te wege gebragt, dat de Landen van Atbara en Beia , de voornaamfte verblyfplaatzen geworden zyn van de Schaap- kerders en hun Vee; en hun in de noodzaaklykheid ge- fteld , om geduurig van woonplaats te verwisfelen, Dit gaat egter met zo weinig moeite vergezeld, en de reis is zo kort , dat een Man , in den tyd van vier uuren , den regen aan de Westzyde kan ontloopen , en aan de Oost- zyde een ander Jaargetyde, met aangenaamen zonnefchyn , WI en. WEETENSWAARDIG BERIGT VAN DE GEBRUIKEN EN ZE» DEN DER KORIACS; EEN SCHATTING SCHULDIG VOLK VAN RUSLAND , AAN DE GRENZEN VAN KAMT- ` SCHATKA. an D: Heer DE Lesseps heeft, op zyne Reize door an Kamt/chatka , in de Jaaren MDCCLXXXVII en ae MDCCLXXXVIII , en geduurende zyn verblyf in dat » Land als Fran/che Conful, toen hy tot Tolk diende aan s den Graaf De LA PEROUSE , wanneer die beroemde, doch an ZO te vreezen is ongelukkige, Reiziger, zich in dit naa- an re Wereldöord onthield , kundigheden opgedaan , van an een tot nog niet genoegzaam befchreeven Volk , op de ss Grenzen van Kamtf/chatka woonende. Wy twyfelen s, niet, of °t zal den Leezeren onzes Mengelwerks beval- an len „ het weetenswaardig Berigt, ’t zelve betreffende , s> daarin geplaatst te vinden.” * ee e. . Daar zyn twee foorten van Koriacs. Die bepaald en eigenlyk deezen naam draagen , hebben een vast verblyf , de andere zyn zwervend, en bekend onder den naam van Rendier Koriacs. Hunne kudden zyn zeer talryk , en zy onderhouden ze door ze te leiden in de ftreekén , die het overvloedigst Mosch , ’t geliefde voedzel deezer Dieren , op- leveren. Als de plaatzen afgeweid zyn, zoeken zy andere op. In deezer voege zwerven zy onophoudelyk rond , woonende in tenten van beesten-vellen, zy leeven van bun- ne Rendieren, die by hun van denzelfden dienst ter klee- ding zyn , als de Honden voor de Kamt/chaskaërs. 4 298 VERIGT VAN TIE GEERUIKEN In veele opzigten , doet ‘er zich eene groote Overeen-, komst op; tusfchen de Koriacs, die een vast verblyf heb- ben, en de ‘zwervende : wy kunnen daarom niet nalaaten ons te verwonderen, over de weinige hartlykheid tusfchen deeze beiden; of liever, over de ftrydigheid welke er plaats vindt , uit welken hoofde zy , als twee onderfcheide Vole. ken, mogen worden aangemerkt. , Het Land, ’t geen zy bewoonen, is nogthans ’t zelfde, en zeer uitgeftrekt. ‘Ten Zuiden ward het beflooten doer. het Schiereiland van Kamt/chatka, en de Golf van Pengi- Ra, ten Oosten door het d der Oluerianen , ten Noor- den door dat der Tchoukckins , ten Westen door dat der - Toungoufes , der Lamouts en der Yakouts. Men verzekert zeer ftellig , dat dit Land voorheen zeer Volkryk was; doch, dat de Kinderziekte, onder de Bewoo- neren , eene deerlyke flachting aangerigt heeft. Ik twyfel wel zeer , of deeze Kwaal meer Inwoonders heeft wegge- rukt , dan hunne geduurige Krygen met de Nabuurvolken en de Rusfen. Het getal der Aoriacs , die een vast ver- blyf houden , is tegenwoordig naauwlyks mcer dan negen honderd; en, fchoon dat der zwervende Koriacs bezwaar- lyk te bepaalen valle, gelooft men , dat zy de andere in aantal niet veel te boven gaan. De Zeden der eerstgemelden zyn het tegenbeeld van het: agtenswaardige; het is een mengzel van dubbelhartigheid, wantrouwen en gierigheid. Zy hebben alle de Ondeugden der Noordfche Volken van ‚ zonder de Deugden te bezitten. Roovers uit den aart, zyn zy ergdenkend , wreed , onvatbaar voor goedertierenheid en medelyden. Om den geringften dienst van hun te verwerven , moet men eerst eene belooning aanbieden en geeven. Niets dan een gefchenk kan hunne aandagt opwekken , of hun in werkzaamheid brengen (*). Uit hoofde van deezen trouwloozen en woesten aart , valt het hun bezwaarlyk in vrede te eegen, of eenige ftandhou- dende verbintenisfen met hunne. Nabuuren aan te gaan. Een zo ongezellige geestgefteltenisfe moet hun ook fchuw maaken vafi alle vreemde beheerfching. Van hier hun ge- ftaage opftand tegen de Rusf/en, hunne wreede rooveryen, hunne dagelykfche ftrooperyen op naby geleegene Volken, van (*) Tegen de zwervende Koriacs , heb ik dezelfde klagten niet in te brengen, ik vond ze over ’t algemsoen openhartiger eú EN ZEDEN DER RokrÀcs. ` aa van ter de vyandlykheden en wraakneemingen die fteeds ` onder hun plaats grypen, : : Deeze ftaat van og baart in elk der Koriacs een woes- ten geest. De gewoonte van aanvallen en verdeedigen ver- wekt in hun een onkreukbaaren moed, die vermaak fchept in geduurig vegten, en roemt op veragting des leevens. ’'t Bygeloof leent de hand om in hunne oogen deeze Bloed- dorst te veredelen, door hun eene wet voor te fchryven, welke hun gebiedt te overwinnen, of te fterven. Hoe bee langryker de zaak is, die hun tot het opvatten der wapenen aanzet, hoe gretiger zy na den dood haaken. Noch de krygsdapperheid , noch het aantal hunner tegenftanderen, kan hun afíchrikken, °t i$ in dien uitefften nood, dat zy zweeren by de Zen niet meer ze zullen zien. Zy vangen het volvoeren van dien Eed aan met hunne Wyven en Kina deren den hals af te {nyden, hunne wooningen in brand te fteeken, en doldriftig op het midden hunner Vyanden aan te vallen. Het gevegt kan alleen eindigen , door de geheele vernieling van een der ftrydende partyen. De Overwonne- nen zoeken nooit hunne behoudenis in de vlugt, de eer verbiedt zulks , en geen Koriac zal de nederlaage zyner Landgeneoten overleeven. De nabyheid der Rusfijche vastigheden heeft , tot hier toe, geene verandering in de Leevenswyae der Koriacs , die een vast verblyf houden , te wege gebragt. Hunne Handel- gemeerifchap met de Kurden maakt hun alleen vatbaar voor zugt tot overvloed, en begeerig na roof. ` Ongevoelig voor de voordeelen eener befchaafde Leevenswyze, fchynen zy een wederzin te hebben van befchaafdheid , en hunne eigene Zeden en Gewoonten als: geheel volkomen aan te zien (*). une (*) De zwervende Koriacs waren, voor een langen tyd, nog veel onhandelbaarder, De onafhangelykheid aan welke zy ge- woou waren, en de natuurlyke rustloosheid van bun Character , maakten hun weinig gefchikt om zich aan eenig juk te onderwerw pen. De Rusfen, van den anderen kant, betoonden zich, door zugt van vermeestering gedreeven, niet zeer. gemaatigd , en poog- den , waarfchyulyk, zich eer gevreesd dan bemind te maaken. ‘ts zeker dat zy veel {pyts gevoelden, als zy zagen dat geheele Horden zich fchielyk verftrooiden , op den minften chen van verdrukking, en te gader vlooden van de Vastigheden , waar zy hun, door de aanlokzels des Handels, poogden te vestigen. Dee- ze veelvuldige wegvlugtingen hielden aan tot de aankomst van den Major gaçorn. Door de wysheid van zyn beftuur, door 2y- 5 ne Wi N B BEAICT VAN DE. GEBADIKEN _ Hunne geregelde bezigheid is jaagen en visfchen 3. doch alle jaargetydeun laaten hun niet toe die bezigheden geftadig yoort te zetten. Geduurende deeze tusfchentyden, fluiten zy zich op in hunne diepe wooningen , (laapen, eeten, en drinken zich dronken. Bedagtloos omtrent het toekomende, zonder nadenken over het voorledene, kamen zy uit hunne Yourts niet te vaarfchyn, eer de uiterfbe nood ‘hun dringt. Deeze Yourts zyn, ruimer dan die der Noordiyke Kamt/chat- kaêërs , doch ze zyn bykans op dezelfde wyze verdeeld. Ik weet niet voor zeker te bepaalen of derzelver morsfigheid niet nog walchlyker is ; dewyl men geen deur , of J'oupan, of \Wind-gat , vindt, moet de rook onverdra weezen. Deeze Volken , vyanden van vlytbetoon , leeven, SCH A ne herhaalde uitnoodigingen, en goedaartige voor(lagen, bragt bg allengskens deeze vlugtende Gezinnen te rug. Eerst keerde "e Eén, toen twee, vervolgens drie, weder; de kragt des voor: beelds , en eene foort van nayver, wrógt op anderen, ` Toen ik my te Zngiga bevond , waren "er niet minder dan elf Zorte of Hutten in de nabyheid dier Stad. - - Doch, de verftandige handelwyze van den. Major GacutN heeft, met nog beter uitlag, beantwoord aan de oogmerken der Czarinne, door zich te bedienen van het voordeel eemer nood- zaaklyke Handelgemeenfchap allengskens vast te (ellen, tusfchen de Rusfen en de Koriacs, van beide de benaamtngen, doof eene uitwisfeling van goede dienften in te voeren, die byzondere pcr- {oonen aan elkander verbindt, en zeker , ten eenigen tyde, onge» twyfeld eene hervorming in de Zeden van dat Volk zal te wege brengen, door de oude herbergzaamheid in te voeren, ` Indien een Koriac, tot afdoen zyner zaaken, zich genoodzaakt vindt, een naget in de Stad door te brengen , vraagt hy verblyf by zynen Rusfifchen Vriend, en neemt ‘er, zonder verderen om- flag, bezit van. Zyn Gastheer merkt het als een pligt aan , hem te ontvangen, zyne neiging gade te faan, zyne behoeften en wenfthen te voorkomen; in °t kort, hy fpaart niets om hem op de best mogelyke wyze te onthaalen, dat is, hem volftrekt dron- ken te maaken t'Huiskomende, vermeldt hy met genoegen zyn wedervaaren. Hy merkt het aan , als eene verpligting, als een hei Hge fchuld , waarvan hy zieh be de eerfte gelegenheid, welke zich aanbiedt, wil kwyteu. Dit is eene aangenaame gewoonte , byzonder voor den Rusfifchen Soldaat , die verpligt is veelvuldige teizen na de digt by liggende Dorpen te doen. De dankbaarheid van den Koriac , jegens zyn Vriend, bepaalt zich niet in hem huis- vesting te verleenen, te onthaalen ; en met Iyftogt op rege reize te voorzien ; hy befchermt hem, en wordt zyn verdeediger tegen zyne Landgenoeten. : k -EN DER DER KORIACS, Ws Kamtfchatkaërs , van gedroogden Visch, het Vleesch en et van Walvisfchen en Zeewolven(*). ‚ Verzamelen in den Herfst veele foorten van Beslen, van eer deelte derzelven maaken zy een verfrisfenden drank (t); de rest wordt tot poeder gewreeven en gekneed met traan van den Walvisch of Zeewolf. Deeze lekkerny hect in de landstaale Tolichouka , en wordt hier zeer.hoog geagt; doch Wetz is voor. myn {maak onaangenaamer. Hun gefteldheid op fterke Dranken, sangewakkerd door de duurte van den Brandewyn, en de beawaarlykheid og denzelven op dien verren af!tand te krygen, heeft hun aana gezet om een drank uit te vinden bykans even sterk, welken zy trekken van een rooden Paddeftoel > in Rusland als een fterk vergif bekend, onder den naam van Moukkamer ($)- Zy doen deezen met zekere andere vrugten in een vat, en dit zetzel heeft naauwlyks tyds genoeg om klaar te worden , af zy noodigen hunne vrienden om ‘er van te drinken, Een edele nayver zet de gasten aan, en men is, om (red, be- zig, wie best in itaat is.den Gastheer van zyn Nectar te ontlasten. Dit onthaal duurt één, twee of drie dagen, tot dat de drank: op.is. „Dikwyls, op dat zy volzeker dronken mogen weezen „ eetpn zy alsdan den raauwen Paddeftoel. % Is hoogst te verwonderen, dat "er geen meer voorbeelden zyn van de heillooge nitwerkzelen deezer onmaatigheid. Ik heb nogthans eenige liefhebbers zeer orrgefteld gezien, en die zeer bezwaarlyk weder beterden ; maar ondervinding verbetert hun niet „en, by de eerfte gelegenheid , welke zich aan- e (*) Alle de Koriacs, die ik ontmoette op myn weg van Pou- ftrarefsk, zyn even zeer, als de Bewooners van dat Gehucit, aan gebrek onderhevig. Alsdan is de bast van den Berkenboom , gemengd met Vet van een Zeewolf, hun éénig voedzel. Ct) De Rivieren, naby deezen Oftrog, zyn zo gering, dat ze geheel bevriezen , zo ras de koude begint, en geduurende meer dan een half jaar zyn de Inwoonders genoodzaakt, ge- fmolte fheenw of ys te drinken, ' ($) Dezelve wordt in de Rusfi/ohé Huizen gebruikt, om Infece fen te dooden. DN 296 . BERIGT VAN DE GEBRUIKEN aanbiedt, keeren zy weder tot dat meer dan beestagtig bee dryf.- °t Is geen loutere zinnelyke lust, °t is niet uit begeer. te om een drank te drinken, die, door desZelfs fmaaklyk- heid, een onwederftaanbaare trek, om "er meer van te ge- bruiken, baart; zy zoeken, in deeze overdaadigheden, en- kel in een ftaat van vergetelheid en verdooving te geraaken , zo dat zy naauwlyks weeten dat zy beftaan, als ik my zó mag uitdrukken ; dit is hun eenig genot , dit houden zy voor het hoogfte geluk. . De weezenstrekken van de meeste Koriacs zyn niet Aën tisch, en zy zouden als Zuropeaanen kunnen worden aange- merkt, hadden zy geene zo kleine geftalte, flegte flatuur , en maakte de kleur van hun Vel geen onderfcheid. De an- dere Koriacs hebben dezelfde kentekenende uitwendigheden als de Kamtfchatkaërs. Onder de Vrouwen, inzonderheid, zyn "er weinigen die geen diep ingezonke oogen, platte neuzen en uitfteekende kaaken , hebben. De Mannen misfen meest allen den baard , en het hoofdhair is kort. De Vrouwen vere waarlonzen het hair zeer, het hangt doorgaans langs de fchouders af; eenige draagen het in een knots gebonden, of in een doek. | De Vrouwen draagen haare Kinderen in eene foort van wieg, welker gedaante my zonderling voorkwam. Dezelve is eene foort van bak met een kap "er over , waarin het Kind in eene zittende geftalte geplaatst, en tegen de onge- makken van het Weër befchut, is. ` Onder de vreemde Gewoonten , welke by de Koriecs plaats vinden , moet ik meer byzonder gewaagen van de roeve , waaraan een Jongeling zich onderwerpt , als hy geert te trouwen. Zo ras hy zyne keuze geves heeft maakt hy zyne opwagting by de Ouders zyn Vryster, en biedt aan als flaaf voor hun te zullen werken, gelyk zy het uitdrukken, De Vryster wordt terftond, met eene menigte van kleederen, omhangen, welke haar det- maate bedekken, dat het gelaat naauwlyks zigtbaar 1$. Zy wordt geen oogenblik alleen gelaaten, Haar Moeder en een aantal van oude Vrouwen vergezellen haar war zy gaat, flaapen by haar, en verliezen haar, onder geel voorwendzel , welk ook, uit haar gezigt. De pooging val den Minnaar, het punt van geluk, waarop by mikt, P haar bloote lichaam aan te raaken ; dit is het eenig mids del, waardoor hy haar kan bekomen. In dien tusichen tyd. voert hy alles met yver en onderwerping uit, wat de Bloedverwanten hem opleggen. Hy wordt, als 't We EN ZEDEN DER KORIACS, 297 de {laaf van dat Huisgezin, en is bezig in alle huis- ‘lyke zaaken, hout kappen , water putten , ys aanbrene en 9 enz. 8 Liefde en de tegenwoordigheid van zyne Beminde be- zielen hem met moed. Indien hy aflaat, is een enkele oogflag , hoe onverfchillig, genoegzaam, om hem de ver- meeienísfen te doen vergeeten , en al den last zyner dienstbaarheid. De hoop, om den duur daarvan te verkore ten , heeft invloed op alle zyne bedryven. Zyn oog is s gevestigd op de Godin van zyn hart, hy let op haa- re bewegingen a volgt haare {chreden , en dringt zich onophoudelyk in, waar hy haar kan ontmoeten. Maar, hoe de Argusoogen van haare Oppasters te bedriegen ! Het is een geduurige ftryd van waakzaamheid tegen list. Jeder party gaat met gelyken yver en onvermoeidheid te werk. Uit zulke onvermoeide oppasfingen, uit deeze on- gerustheid des Minnaars, uit de voorzorgen, welke gedrag, gen worden om zyne kunstgreepen tegenftand te bieden, zou men welligt opmaaken , dat hy na de hand van eene uitneemende fchoonheid dong. Wie zou zich verbeelden kunnen , dat het voorwerp van de gedagten en wenfchen deezes Koriacs de Leelykheid zelve was, en dat hy geene andere belooning voor zo veele moeite te wagten hadt 5 dan een maager, geel en vuil, vel aan te raaken ? In de ` oogenblikken , dat hy van flaaffchen arbeid ontflaagen is „ en vryheid heeft om zyne Zielsvoogdesfe te zien en te naderen , tragt hy haare genegenheid te winnen, door eene vaardige pooging om tot het aanraaken te komen; doch het aantal, en de dikte, haarer kleeding is een onverwinnee lyk bolwerk. Vergramd door zo veele hindernisfen , plukt hy die benyde bedekzels af. Wee hem! indien hy verrast worde, in deezen gewaagden aanval! De Bloedverwanten, de onverbiddelyke Oppasters, vallen op hem aan, en dwin- gen hem zyn prooi te verlaaten. ’t Is doorgaans met de welfpreekendheid van fchoppen en ftok(lagen, dat zy hem overreeden om af te baten, en eene betere gelegenheid af te wagten. Indien hy wederftand biedt, wordt hy by de hairen weggefleept, of de nagels deezer Oude Wyven teke- nen zyn aangezigt. Wanneer hy mismoedig wordt, of mort wegens deeze wreede behandeling, zendt men hem oogen- bliklyk heenen , en hy verbeurt, voor altoos, alle aanfpraak op het beoogde Huwelyk, °t geen voor het teken der groote ongenade wordt aangezien, ’t welk een Korige kan tea deele vallen, Maat Gr BERICT VAN DE GEBRUIKEN Maar zwaarigheden ontfteeken alleen zyne begeerten të heftiger. Verre van khagen, verre van zich mismoedig te betoonen over deeze ruwe behandelingen, merkt hy zich aan als re meer gerechtigd tot het geluk, " welk hy bedoelt. Hy verheugt zich over, en roemt op, alle de te enheden en kwellingen, welke hy moet uitharden, ge- uurende zyn verliefde en moeilyke dienstbaarheid. „Het is rgaans niet voor het ‘verloop van twee of drie jaaren, meer of min, dat hy het bedoelde einde be- reikt. Trotsch op zyne behaalde zegepraal, vliegt hy heen om de Bloedverwanten van zyn geluk te verwittigen, De getuigen worden opgeroepen,en de Vryster wordt on dervraagd (*). Haar getuigenis is noodzaaklyk, zo wd als cenig bewys, dat ze aangeraakt is by verrasfing, en vrugtlooge poogingen deedt om zich te verdeedigen. De, re hand wordt dan gegeeven aan den Overwinnaar; doch hy vindt zich verpligt te wagten, tot men ziet, dat zy e aan kan gewennen om met hem te leeven. Van dit oogen- blik af, fpeelt hy, bevryd van den flaaffchen arbeid, den Vryer by zyne aanftaande Vrouw , die misfchien niet moeilyk is, om dat zy zich ontflaagen vindt van "zulk een lastigen opfchik. - | Deeze tweede trap van Vryery duurt zelden lng, dé Vryster geeft, in tegenwoordigheid der Familie, fchielyk haare toeftemming, en niets meer is “er noodig om hem alle de regten eens Egtgenoots te vergunnen. De Hu ivksplegtigheid en het Bruiloftsfeest beftaan enkel in het zamenroepen der wederzyafche Familiën , die "er om Dm op uit zyn om zich dronken te drinken, in naavolging van het nieuw getrouwde Paar. Veelheid van Vrouwen is niet gemeen onder de Koriacs; nogthans heb ik voor beelden gezien dat men "er geene zwaarigheid van maakt. De Lykplechtigheden, onder de Koriacs, hebben een treffende gelykvormigheid: met de oude Inftellingen des Heidendoms , nog waargenomen door verfcheide onbefchaaf- de Volken onder het nieuwe Halfrond. Als een fterft, komen de Bloedverwanten en Naabuuren om hem het laatst vaarwel te zeggen. Zy regten een Lyk- hout ftapel op, waarop zy een gedeelte der goederen des Over: (*) De Beminde is waarfchynlyk niet altoos wreed; mi êven onverduldig als de Minnaar, om een einde te maaken 33M deezen lastigen (taats en erkent ‘daarom misfchien wel pff raakt te weezen, eer het met de daad plaats greep. EN ZEDEN DER one, 259 bieten plaatzan, en eenigen leeftogt, beftaande uit Ren- dieren - vleesch , Visch, Brandewyn, met één woord, uit alles wat zy veronderfiellen, dat -hy „op zo lang een reis, noodig hebbe; en hem voor fterven in de andere wereld kan behoeden. -== Indien het een zwervende Koriac is, brengen zyre Rendieren hem tot den Houtmyt ; een vaste wooning houdende Korise wordt door zyne Honden der, waards gebragt, of door zyne Bloedverwanten gedraagen. Het Lyk is gedoscht in de beste kleeding, en ligt in een foort van kist. Daar in liggende, ontvangt de Overledene nogmaals het vaarwel van de Omftanderen , die , met tobrt- zen in dé harrd „ het Gene eer rekenen , hun Bloedverwant of Vriend fchielyk tot asfche te doen verbranden. Zy voelen alleen het leedweezen eener korte afweezigheid, en niet ‘van eene eeuwigduurende fcheiding.' Zy draagen geen rouwe, en de Lykftatie eindigt in een tooneel van Onmaa- tigheid, waar de dampen van fterken drank en tabak wel- haast het denken aan den Geftorvenen verdryven. Naa eenige weinige maanden Weduwe geweest te zyn, mogen de Vrouwen weder trouwen. De bygeloovige gebruiken by hunne Begraafenisfen, en hun fchielyk voorbygaande rouwe over het verlies van Pere foonen by hun allerdierbaarst, zyn, myns oordeels, een overtuigend bewys van hunne onverfchilligheid omtrent dit keven, welks korthrefd hun noch verbaast, noch bedroeft. Hun Godsdienstftelzel brengt hun waarfchynlyk tot de vertroostende hoope van een voortduurend beftaan. Dood is, in humne oogen, flegts de doorgang tot een ander Leeven. By het verlaaten deezer Wereld verbeelden zy zich niet dat hune vermanken eindigen; doch dat andere genie- tingen hun wagten. ' Dit ftreelend vooroordeel, °t welk ik vermeldde. in. myn onderhoud met GUMIAVIN , geeft oplos- Tings genoeg, wegens zyge Godsdienftige verlegenheden en den woesten moed van zyne Landgenooten. Maar hunne Ongerymde Leerftellingen verdienen een omflagtiger ontvou- wing, fchooa de Dienst, op welken zy gegrond zyn, zeer Gënvoudig is, ep ’c wonderbaare daarin by lange na niet garitrekkelyk. Het geheele Godsdienstftelzel der Koriacs is in de volgende byzonderheden begreepen. 