VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
| (Uit bet Engelsch.) | JE Druppen. Neem een vast loogzout uit gewasfen „en zuivere levende kalk, van elks een pond ; meng ' en {tort dit in een verglaasden pots giet "er anderhalve pint water ops laat het (taan zeven of agt dagen, het zelve dagelyks met een yzeren of glaazen roede omroe- rende; doe ‘er dan nog een pint water by; en giet, A - 8 . - £ E d MIDDEL VOOR DEN STEEN DER BRAAZE., ` 65 dat het nog een dag of twee geftaan heeft , het helder vogt in een fles om te bewaaren,. eem een welgevoed jong hoen, agt of tien maanden oud; kook- het in drie pinten water op anderhalve pint, met eenige gemeene keuken- nte , doch zonder zout; fchuim, als het koud geworden is, “er al het vet af. Doe by een halve pint van dit kookzel twaalf van de gemelde Druppen ; deel het in twee gelyke deelen; neem één te tien uuren ’s morgens „en het ander te agt uuren ’s avonds, doende er dagelyks twee Druppen meer by, tot aan het getal van vyftig of zestig; (ommigen kunnen zestig, zee Ventigof nog meer verdraagen ; anderen geen veertig. Hier- om is het best zich te fchikken naar dat men ‘er onge- fteldheid of bezwaaring van voele, welke aanmerklyk zyne de, moet het getal zo verre verminderd worden , dat de Lyder het met gemak en veiligheid konne verdraagen, Vermids dit middel langzaam werkt, kan een lang ach- tervolgd gebruik zwakheid in de maage en darmen ver- wekken , en foustyds in het geheele geftel , en dus zon- der uitwerking zyn: om dit te voorkomen, moet men, een nur voor het gebruik , een drachme van de wortel van Simarouba , tot een fyn poeder gemaakt, neemen, Op deeze wyze moet een Lyder zes of zeven weeken voortgaan „ en dan het middel eens agt of tien dagen na- lasten; laat hy in deezen tusfchentyd een wynglaasje van de volgende. tinctuur neemen. Giet op twee uncen gepoee derde Kina een halve ftoop roode Portwyn ‚ laat dit acht en veertig muren op een warme plaatfe ítaan , het zelve dikwils omfchuddende; giet den wyn helder af, en doe op het overfchot een pint water, laat ber, 33 vier en Dee uuren geftaan te hebben, doorlekken en giet- het y en n. l ' = Ben nazuwkeurige opvolging van deeze regeling weet heeft fommigen, een volkomen geneezing , anderen groote verligting toegebragt; terwyl een lang aangehoy- den gebruik van het loogzout alleen by eenigen de maag zo zeer verzwakte , dat men het gebruik moest nalaaten, al voorzag men reeds dat het ván dienst zou zyn; doch door de voorgeftelde wyze heeft men getragt allen hin- der te weeren. EEN l 65 ` OM OPGELET PLUIMCEDIER TE A ` - ten gg EEN MIDDEL OM OPGEZET PLUIMGEDIERTE VOOR, BEDERF ' TE BEWAAREN, ` (Uit bee Engekch.) E onkunde van zodanig een middel doet veel fratje | dieren, en inzonderheid vogelen, in een zeer ge- breklyken ftaat in onze handen komen. Ik heb in veele Kabinetten van Eaùropa de overblyfzelen van fraai pirim- gedierte door infečten vernield gezien, Sommigen hadden ander verderf geleeden, door een verkeerde behandeling by de eerfte verzameling. Dit heeft my bewogen naauw- keurig om te zien naar een rottingweerend middel tot be- waaring van kleine dieren, Ik heb de moeite gedaan om van den Heer D'AUBENTON opziener van het Kabinet ‘des Konings te Parys zelve alle nodige onderregting te beko- men. IR heb de toebereidingen van wylen den vernufti- gen LEMAN onderzopt , en menigvuidige navorfching ge- daan onder myne bekenden, en weete nog niets beters en van meer uitwerking dan hèt volgende. Zwarte Peper, en Gengber,van elks een unce; Kamfer , en Kraidnagelen, van elks een halve unce ; Aluin, een drachme; Saipeter , gemeen Zout, van elks een halve drachme, Poeder deeze dingen en meng ze. De ingewanden der dieren moeten uitgenömen en de buik met dit mengzel gevuld worden , of eene laag- hier van, en dai een dunne tag Werk, het een om ‘het an- der, waar na de infnyding van den buik wederom zarg- vuldig toegenaaid moet worden. Ook mag men wel een gedeelte van de bereiding met een pen door de ftrot neerduwen. Na verloop van eenige dagen moet het voor-” werp gezet worden in een Band , waar in men het wil behouden door middel van een houten ftelzel of doos 5 of, als de dieren groot zyn., van yzerdraad door verfcheie de deelen doorgebragt naar de beoogde ftanden. In een maand of zes weeken krygen ze ‘ftyfte , en blyven dan zo. Dergelyk iet heb Ik federt eenige jaaren beproefd , en bevonden dat het beftand bleef , zelfs tegen de infeêten van de West-Indiën, welken zeer verflindende zyn, doch | een VOOR SEDEAF TE BEWAAR. ` — "ge een pooten tejtonbin fchynen te hebben zegep het monge zel van deeze fpeceryen met kamfer en middezonten, Ik onderwerpe echter myn voorgaândt -waarneemiagen arne aan de beproeving en het oordeel van kenners der Narouriyke Historie; en fchoon ik my verheugen zou iet toegebragt te hebben tot nutte onderregting , het zou my geen minder (of: van vermaak zyn, eenige verbetering hier op te zien van iemant die gelukkiger was dan ik in alte vereischren , waarom Ik bet bovenftaaude gefthret ven heb, œ beantwoorden, ` , 7 KEEN ÈLING OVER DE AMBERGRYS, OF GRYZE AMBER, door de Heeren ABRAHAM ABELEVEN (*) en Door ` FELDMANN, " p: oneindige verfcheidenheid van gevoelens over den oorfprong van de AMBERGRYs, en de duisterheden waar mede men zig voldaan heeft, om dien ooríprong te verklaaren hebben zeer grove dwaalingen veroorzaakt, waar in veele Schryvers ten dezen opzigte zyn gevallen. Daar zyn "er die deze zelfltandigheid doen beftaan in de vermenging der onreinigheden van zekere Vogelen; ande- ten neemen ze voor de uitwerpzelen van den Walvisch; anderen woor de harst van zekere boomen die langs de groeijen; anderen zelfs voor een foort van Kam- fer; en, om geene meer gevoelens op te haalen, men ver- beeldt zig deze :ftof ook als eene vermenging van Shuim e Wasch, Honing , tot haare volmaaktheid gebragt oor de . . Be (9 Deze Verhandeling is eigeflyk een Rapport, opgefteld door Cn D, ABRAH. ABELEVEN , oud Gouverneur van Zersnete , ‘een ter Mode eilanden „aan den Wel Ed. Heer j. Mosser , toen Gouver- neur Okrermal der Oost-Iridiën te Batavia. Zy is ter hand gékoomen dan D8&or FELDMANN, die dezelve heeft medegedeeld aan de Aar, demie ‘Royale des Sèienves GP belles Lettres te Berlin, en men kan dezelve. vinden ‘in de Mistotre dier Academie van 1763 , in her voorleeden jaar 1770 uitgegeeven : men voegt "er in eene Noot, on- der deze Memorie, by, dat dit niet de eenige verpliguüng is welke de Academie aan dezen beroemden Natuurkundigen (Dr. Feldmann) heeft, wiens verdienften te bekender zyn door het fraai kabinet van Natuuri, zeldzaamheden, dat hy bezit, en de gefchenken van alle Joren van hout, die hy, fraai gepolyst, aan de Academie heeft vereerd, Wy deelen deze korte Memorie woordelyk mede. ` ~ wi ep VERHANDELING OVER DE AMBERORYS, beweeging an werking van de wateren der Zee en de warnt- te der Zonne. Maar gelyk' alle deze gevoelens beuzelagtig zyn, en op geen grond ter wereld fleunen , zo heeft eene zuivere zugt om zyne kundigheden uit te breiden , den Heer ABELEVEN , geduurende zyn verblyf op de Molukkifche eilanden, ge- noopt om naattwkeuriger onderzoekingen daat omtrent te doen, en byzonderiyk het Stuk te ondervraagen, zo wel by den laatst overledenen Koning van TEDOR of TIDOR , als by den Vorst, die thans regeert. Zy hebben allen eene ftemmig getuigd , dat , toen dit Distric hunner heerfchappy nog onderworpen was ‚zy verfcheiden maalen de Eilanden!, Papoetes geheeten , bezogt hadden „en byzonderlyk die van ‘Salavatti en van Waygeen, twee voornaame Provintiën , die voor” “als af hankelyk van, en cynsbaar waren aan ‚de Ko- nir-_n van Tidor, die daar Gouverneurs plagten te zen- Cen, gelyk als in de Provintie van Celeber of Makasfer, Om een vollediger kennis te verkrygen, hadden zy langs de zeekust eene menigte kleine ftu en waren, onder anderen, tegenwoordig geweest by het uithaalen van dien grooten brok Amber uit de maag van dien. Visch, den welken eene menigte Lieden , in verfcheide Vaartuigen geplaatst, uit het flyk hadden opgehaald, en die , naar hun berigt , wel vyftig cobidos, of elleboogen, lang moet zyn geweest , met een bek en eene keel van eene ‘vervaarlyke wydte; het ftuk Amber, dat men uit de, maag van dezen Visch haalde, woog met het Vet, °t welk "er rondom zat, omtrent tagtig ponden, Dit (tuk is, zo ik my wel herinnere , in den jaare 1712 of 1713 aan deze Acade- mie ten gefchenke gezonden. Zie daar, naar alle waarfchynlykheid, wat verfcheiden ‘Natuurbefchouwers , ten opsigte van den oorfprong dezer dierbaare {toffe , in dwaaling gebragt , en hen geleid heeft, om te denken , dat onder derzelver naam drie ver{chillende foorten moesten begreepen zyn, van die klei-en zwavel- agtige ftoffe , geformeerd door een foort van gisting, en _ {misfchien daarom] van zulk eene werkzaame doordringen. de Natuur, als men het Ambergrys bevindt te zyn. ‘Het eerfte foort is asgrauw van kleur, met bruine vlek- ken , of zelfs met gemarmerde kleuren ; men houdt dit foort voor het best, en het duurzaamst. Het is gemeen. lyk zuïver , helder, en. van eene aangenaame’ reuk. Het tweede is geheel bruin , vol onzuiverheden „ vol aarde, zand , enz. het is zwaarer, en van een onaangenaa- | 7 men en Amber opgezogt,. b ' DOOR ABELEVER EN FELDMAN. ` 69 men reuk „die vry wel gelykt , zo als ook de reuk van Het derde foort, naar de lugt, die een geel vet, gelyk aan dat, °t welk rondom de Amber zat, die men uit den grooten Visch haalde, van zich geeft, wanneer men het zelve fmélt. Volgens dit Rapport van den Heer ABELEVEN, fchoort vry eenvoudig, denk ik , op genoegzaame gronden, een befluit te mogen trekken , jr welk door Doctor KRIELE (*j insgelyks wordt toegeftemd, namelyk dat de Amber zyn oorfprong heeft uit eene aardagtige vloeibaare Olie , die uit den grond van den Oceaan opkoomt, zig tot de oppervlak te des waters verheft, en daar hangen blyft, geflingerd door de golven, tot dat het zout der Zee en de warmte der Zonne haar hebben vast doen worden, waar na zy al- lengs meer en meer hard wordt, en de wezenlyke gedaan- te van Amber aanneemt. Als die Amber nu vervolgens door de Visfchen y zo wel grooten als kleinen „en zelfs door de Vogelen , wordt inge- zwolgen, doet de hitte hunner maag en ingewanden dezeive Ímelten; het welk in de dieren eene geweldige benaauwd= heid, en buitengewoone drukking, te weeg brengt, daar vervolgens hunne uitdrooging en dood uit voortkoomen „ terwyl zy, vóór het noodlottig tydftijf, zo zwak worden , dat zy zig, zonder moeite, met de hand laaten vangen. Deze oorfprong van de Amber vertoont zig nog beter door de vreemde ftoffen die Ter mede vermengd zyn, gelyk als kleine fteentjes, fchelpen, gekorvenen, en andere dere gelyke dingen. Rumrr, in zyn kabinet van Amboin/cbe Seit, pag. 265. getuigt van een Visícher een ftuk Amber, dat nog week was, ontvangen te hebben. Ook laaten de deelen daar de Amber uit beftaat, zig door de bewerkin= gen der fcheïkunde ligtelyk ontbinden. Met voorzigtigheid in dit werk voortgaande, haalt men uit de Amber een fmaa- kelooswater , °t welk gevolgd wordt van een zuuren geest 5 Waar na eene olie te voorfchyn koomt, die geel van kleur ,. en van goeden reuk is, en voornaamelyk een vlug en zuur zout, gelyk aan dat, het welk de Barníteen geeft, en op den grond blyft Ter eene harstagtige , zwarte, en glinfterene de ftof over. | ' By aldien men, boven deze fcheikundige bewerkingen, | | nog (*) Deze is de Schryver der Memorie, waar van wy onmiddelyk ma deze den hoofdzaakelyken inhoud zullen mededeelen, tot volko- , - mener opheldering van zulk een duister "IW in de Natuurl, Historie. Ve DEEL, MENGEL We NO, 2e 70 VERHANDELING OVER DE AMBERGRYS nog nadere zeķerheid bageert of men waare Amber hebbe of niet, kan men een klein ftukje daar van leggen op een blaadje goud in het vuur heet gemaakt ;dan zal’er een fterke damp van opgaan, die zeer weinig, en zeer zuivere asch Sal agterlaaten, en ’t is aan deze karakters , dat de kenners de egtheid en goedheid van de Amber beoordeelen, Zommigen gebruiken hier toe ook een zuiver Porceleigen vat, overdekt, en met kookend water gevuld; de goede Amber, als men ze raspt, en men ze laat trekken als Thee , oet in eene vloetbaare gedaante boven dryven, en deze Proef is de zekerfte, en vordert tevens den minften omflag. De hoedanigheden en uitwerkzelen van de Amber op het menfchelyk lighaam beftaan, naar °t oordeel der Ge- neesheeren , hier in voornaamelyk „dat zy de zenuwen ver- fterke. Men kan dezelve met hoop van een geweuschten uitflag gebruiken , zo wel onbereid , als bereid, op vep- zwakte , uitgedroogde lighaamen , en die verarmd zyn van levensgeesten, om het geheugen, de harfenen , het hart , en byzonderlyk de deelen der voortteeling te verfterken. Verfcheidene roemen de nuttigheid van dit hulpmiddel ten uiterftlen om het leven te verlengen. Dit uitwerkzel is bevestigd door een Geneesheer, die zeer beroemd is ge- Weest in zyn tyd, Perulamius namelyk, die ‘er by eigen ondervinding van fpreekt. Dagelyks tien greinen Qnbereie Fa wel gepulverizeerde Amber, met tien greinen wel ge- Zuiverde Salpeter of Nitrum, gebruikende, heeft hy een zeer hoogen ouderdom bereikt. De hekwaamfte Geneesheeren egter veroordeelen het al te veelvuldig gebruik van de Amber, zo wel ten opzigte van de Vrouwen, die met Vapeurs geplaagd , als voor alle geltellen , die aan de Hypokondrie en andere dergelyke lastige toevallen onderhevig zyn. as SCHEIKUNDIGE VERHANDELING OVER DE AMBERGRYS DER MOLUKEISCHE EILANDEN (*). Door den Heer KRIELE. 4 e ` Et vesflag van de Scheikundige Proeven, fehoon met vee- | i le nauwkeurigheid gedaan ,en een voornaam gedeelte CH. Dit is insgelyks eene Mèmorie uit de Academie des Setences Gi Belles. Lettres de Berlin , en in het zelfde Stuk als de voorgaan- dë te vinden; zy is, met dezelve, gezonden aan Dr, FELDMANN, en oor DOOR KRIELE,. . "` 7t dezer Memorie uitmaakende , kan hier niet wel plaats. hebben, om dat het de meesten onzer Lezeren langwylig en zelf verveelend voorkoomen zoude ; wy zullen uns der- halwen tot den uitflag derzelver bepaalen, dewelke mede kan werken , om den oorfprong, die in de voorgaande Mee morie aan de „Ambergrys is toegekend, nader op te helde- ren, en te doen zien , dat deze dierbaare ftof in het Mines raal Ryk te zoeken is. De Phlegma en de Spiritus, (de eene en andere van ee- nige suuvagtigheid voorzien, ) die in de distillaties over- gaau, en zelfs de eigen olie van de Amber , koomen indere daad, in verfcheiden opzigten , met de overhaalingen van de Zwavel , het Joodenlym , de Naphta , de Steen of Petere oly , (Petroleum ) de Steenkoolen , en voornaamelyk de Barn{teen overeen ; zo dat , ten opzigt van deze laathte (ot, (het Succinum) , het verfchil van de Scheikugdige uitkome Den, zeer weinig betekene, zo men het vlugge zuure zout uitzondert , dat niet in de Ambergrys gevonden wordt , dat er ten minften niet dan in eene kleine hoeveelheid in voorhanden is. Men heeft egter rede van te vermoeden , dat hee daar in verborgen zit , en dat het zig openbaaren zoude , indien men eenige aanmerkelyke hoeveelheid te- vens, eenige ponden by voorbeeld, van deze kostelyke tofe tot eene fcheikundige ontbinding gebruiken konde. Alles leidt ons derhalven om te befluiten, dat de waare Ambergrys tot de Delfftoffen , en byzonderlyk tot de aarde agtige of maineraale Delfftoffen behoort; dat men het eerst in eene byna vloeibaare gedaante vindt in de Zee, of in den Indifchen Oceaan , dryvende en dobberende op de op- pervlakte des waters; dat, als het digt by de ftranden of oevers nadert , de Gekorvenen , de Vogels, ende Visfchen het gretig opeeten ; én dat, als deze Dieren klein zyn, de zelfltandigheid van de Amber, nog week en Iemig ‚en gee lyk aan Pik , hunne Ingewanden belemmert,'en hen doet fterven of kwynen ‚en zo kragteloos en log maakt , dat zg gemaklyk te wangen ayn, Waar uit moet voortkoomen , dat men inde zelfltandigheid zelve van de Amber, na dat zy hard is geworden zomtyds gekorvenen , Schelpen , Steen- o zand , door denzelven in het Fransch overgezet , uit het oorfpronkelyké Latynfche Handfchrift van Door SAMUEL KRIELE „ Geneesheer te Batavia op groot Java, die dezelve opgefteld heeft. Wy geeven ze niet woordelyk , gelyk de vorige van beleven , maar. flegrs den zaakelyken inhoud daar van, F | 2 Vë VERHANDELING OVER DE AMBERGRYS zand „ef zelfs ledemaaten van kleine vogeltjes „als bekjes y klauwtjes, en zelfs geheele hoofdjes vindt. Maar byaldien eenige Visch van die groote foorten , die men dikwils in de Indiaanfche Zeën vindt, en welker bek en keel van eene verbaazende ruimte zyn , (de Indiaanen noemen ze Cafilots) er al te veel van inflaat , wordt hy ook welhaast ziek, kwynende, en kan niet lang leeven , zo. dat hy of binnen korten omkoomt, of zig ligtelyk laat vangen. In het een of ander dier gevallen fchieten de Beweoners der Molukki- Sche eilanden in menigte met vaartuigen toe; zy dooden den zieltoogenden, of ten minften kwynenden Cafilot , en trekken bem dan op het trand, alwaar zy hem de maag openen, en ‘er verbaazende ftukken Ambergrys'uithaalen , die met een lymagtig, garftig, en kwalyk riekend vet be- kleed zyn; zy maaken ze fchoon en verdeelen ze aan min- der brokken „naar het getal der geenen, die mede gewerkt hebben om den Visch magtig te worden, daar, uit hoofde ‘van de vreesfelyke grootte van den Visch, vry wat arbeid en moeite aan vast is. - Dit laatfte foort van Amber is veel zuiverer dan het voor- gaande , als niet bedorven zynde door Gekorvenen „ of deelen van kleine Vogeltjes, of het geene nog. erger is a dn DOOR ERIELE. r3 àt het iymig, ftinkend. en rottig maagzap der groote Vischen, daar ik van gefprooken Beb. gzap der gr , Men mag met rede vraagen, waar dit Amber-vagt, om het eens zo te noemen, allereerst van daan koome ? Is het zout water der Zee met eenige lymagtige , of olieagtige ` {tof vermengd? Koomt het van een fteenagtigen, zandage tigen en aardagtigen bodem van den Oceaan? Is het eine delyk van het {trand der Zee, waar uit het, op de wyze wan de fteenolie, voortkoomt „door de golven omgevoerd wordt, en, volgens de wetten der foortelyke zwaarte boe wen dryvende , allengs hard, eg, Als "tr ware, ryp gemaakt zynde dooe de Zomerwarmte , gindsch en elders op de ftranden wordt te rug gebragt. ] Het eerfte dier gewoelens kan niet aangenomen worden , omdat de Scheikundige bewerkingen geen Zout uitleveren, Wat de twee anderen belangt, dezelve hebben veele waare Schynlykheid , en men moet zig met die waarfchynlykheid en met die gebrekkige opheldering wergenoegen „tot dat of het geval of een nauwkeuriger onderzoek op de plaatfen daar de Amber valt, ons den eigenlyken oorfpreng van de Ambergrys volkomener en zekerer ontdekken , en haar ver- toonen als uit de ingewanden der Aarde: voortkomende, gelyk dit het geval geweest is ten opzigt van de Amber yan Pruisfen, of het Succinum. ZONDERLINGE TEERPUTTEN IN HET HERTOGDOM ZELL. Door den Wel- Eerw. Heer j. HENR. PAPE. D Heer KOESTNER las in deVergadering van de Koninge lyke Societeit der Weetenfchappen teGottingen , gehouden ep den 17 April des vorigen Jaars (1770. ) eene Memorje voor cuer de Teerputten te Edemisfen , in bet Hertogdom Zell „ door den Wel. Eerw. Heer j. H. PAPE , Predikant dier plaats 5 om te dienen tot een Aanhangzel op de Verhandeling over de Teerbronnen, door den Heer TAUBEN uitgegeeven, in zyne Esfais fur \Histoire Naturelle du Duché de Zell, De Bron, waar van de Heer pare in deze Memorie de befchryving mededeelt , ontfpringt tusfchen Edemisfen em bbemen , by de kleine rivier het Zwarte water geheeten , zy is in eene Rots , welke uit zwartagtige ftoffen of bee ginzelen beftaat. Men heeft openingen in deze rots ge- hakt, en men heeft er putten van eene zeer groote diepte in gemaakt, Men heeft bet binnenfte dier putten bekleed F 3 | met D g ZONDERLINGE TEERPUTTEN met planken , err voorzien van trappen, oni tot dè oppet, vlakte des waters te kunnen afklimmên, ` ` De grond dezer putten- is eene vette rots, op zommige plaatfets hard ‚op anderen vryf baar; het water , dät er uit- koomt, is met Teer vermengd, dat ‘er zig vervolgens van affcheidt , en boven op dryft. De Inwoohers van Edemis- fen verzamelen het, en gebruiken het om de raderen hun- ner Rytuigen enz. mede te fmeeren, Deze Putten zyn ten getale van apt; wen riekt dezelve anger dan vyftig pasfen in het rond, en zy geeven elk twee ponden Teer daags, iets. meer of minder’, maar over het geheel vry na die hoeveelheid. Zy leveren minder op , wanneer de wind Oost-of Noordelyk waeit, en men haalt >er meer uit by Westelyke en Zuidelyke winden, Die ver- , mindering en vermeerdering ontdekken zig zelfs merkelyk eenigen tyd te voren , en men kan , uit de meërdese of mindere hoeveelheid Teer, die men bekoomt, vooraf op- maaken , welk foort van wind er de volgende vier-en-twine tig uuren waeijen zal. | - De Zomer- formen, en: de groote Dwartelwinden met Sneeuw , die zig hier in den Winter niet zelden doen voe- len, kunnen eveneens vooraf voorzegd worden uit de ver- anderingen „ die in deze Putten voorvallen. ` Voor' het overige worden deze Putten nooit droog, de fterkfte koude en de aanhotdendfte droogte maaken gcene verandering in haare wellig';ten minften geene merkélyke , en nooit houdt die welling een oogenblik op. E De Heer suLow, Generaal Veldmaarfchalk der: Legers van den Koning van Engeland heeft van deze Teer ‚na dat men ze hadt.overgehaald , gebruik laaten maaken in de Ge- neeskunde , gedùurende den Brabantfchen Oorlog. Het water, °t welk deze Teer oplevert, wordt in "tr land ge- dronken ; men zegt dat het geheel geen onaangenaam&n fmaak heeft, dat het zelfs tevens zoet en gezond is, by- zonderlyk in kwynende en teeringagtige Ziekten, Vaormaals gebruikte men deze Teer ftandvastig in de Apotheek, thans wordt zy eeniglyk gebezigd om "er de raderen mede te (meeren. Zoude men dezelve niet tot nut- tiger einden kunnen aanwenden ? Zoude ‘er geen middel zyn om ze te zuiveren, en ek zig tot Lamp-olie van te be- Se ię- IN HET HERTOGDOM ZELL. 25 dienen? Ook ware het te wenfchen, dat men Ze van den kant der Genees-en Heelkunde nog eens met meerdere nauwkeurigheid onderzogt, en dat eenig bekwaam Natuut- befchouwer de.oorzaaken poogde op te fpooren van het verband ,’t welk de fterker bruisfching van dit water heeft met de ftormwinden , zelfs eer die nog woeden? En de redenen te ontdekken , waarom deze Putten meer Teer uite leveren, met den eenen wind dan met de andere winden ? En waatom byzonderlyk meermet de Zuidelyke en Westelyke ; en mindet met de Noordelyke en Oostelyke winden ? Het aanwyzen zelfs van eenige waarfchyniyke oorzaaken ; waate _ om de Teer by een aannaderenden ftorm van kleur veran- dert, zou zeer aangenaam in het onderzoek van dit Ver- fchynzel zyn , en , terwyl hetde Nieuwsgierigheid voldeed, den aart van het zelve ‚of van andere Stukken der Natuur: lyke Historie, mischien nauwkeuriger doen kennen. A Ld NATUURLYKE HISTORIE VAN HET HERT. (volgens BUFFON.) (Vervolg en Slot van Blade. 31.) HE Hert is op den ouderdom van achttien maanden 4 ter voortteelinge bekwaam: want men ziet dat Jons en van de Lente des voorgaanden Jaars de Hinden in den dar dekken, en wy mogen vermoeden , dat deeze vere mengingen vrugtbaar zyn: °t geen ons hier aan, mogelyk 3 zou doen twyfelen, is dat ze dan maar de helft of twee derden van hunnen groei gekreegen hebben ; de Herten ‚ groeten in hoogte en in dikte tot zy agt jaeren bereiken , en hunne Hoorns neemen, tot dien ouderdom , alle jaaret toe, — — Maar, ’t is noodig hier op te merken, dat het Kalf in korten tyd kragten krygt,dat het „int eerlte jaar s flerk. groeit en in het tweede zo voort gaat; dat het dan reeds een overmaat van voedzel heeft, dewyl de Hoorns voortkomen, en dit is het ontwyfelbaarst merkteken van bekwaamheid ter voortteelinge. *t Is waar dat de Dieren, int algemeen, niet ter voortzettinge hunner foort in ftaat zyn voor dat zy het groote gedeelte van hunnen groei we hebben ; maar dat de zodanige , die, als rt ware , een bepaal- den tyd van ritzigheid of kuit(chieten hebben , eene uitzon- dering op deezen regel maaken. De Visfchen fchieten kuit 4 en „6 NATUURLYKE HISTORIE > ` en teelen voort, eer zy een vierde of zelf een achtfte ges deelte van hunne grootte bekomen hebben: en onder de Viervoetige Dieren , zyn de zulken , die , als het Hert, de Eland, het Dambert , het Rendier, enz op eenen be- . ftemden tyd ritzig worden, vroeger ter voortteelinge be- kwaam dan anderen. "Kr zyn zo veele betrekkingen tusfchen de Voeding , het voortbrengen der Hoornen , het ritzig worden , en de voort- ` teeling deezer Dieren , dat ber noodig is, een recht denk- beeld te hebben. van derzelver byzondere uitwerkzelen , °t geen men verkrygt door het nagaan der Voortteelinge: en deeze (chynt te eenmaal af te hangen van de overmaat des voedzels, Zo lang een Beest groeit, en het groeit altoos het fterkst ir den eerften tyd, wordt het voedzel geheel- enal befteedt aan de uitbreiding en vergrooting der deelen. Daar is, derhalven, geen overmaat van voedende deelen , en gevolglyk geen voortbrenging of affcheiding van zaad- vogt: en, te deezer oorzaake, zyn de jonge Dieren niet bekwaam ter voortteeling ; doch wanneer zy het grootíte edeelte van hunnen groei verkreegen hebben, begint zich Hee overvloed te ontdekken door nieuwe voortbrengzels. In de Dieren over * algemeen ziet men daar van blyken, en in de Herten vertoont zich deeze overmaat door zeer zigtbaare tekens, met Hoorns voort te brengen, den Hals en Keel te doen zwellen , het Vet, de Ritzigheid enz. En daar de groei van het Hert in °t eerst zeer fpoedig toe- gaat, loopt "er maar één jaar voorby zints de geboorte tot den tyd, dat wanneer deeze overmaat zich uitwendig be- int te vertoonen , door het voortbrengen der Hoornen. et Hert , in May gebooren, krygt op dezelfde maand des volgenden jaars Hoorns, het zyn twee Spiesfen , die in langte en dikte toeneemen, en hard worden naar het Dier voedzel neemt. Omtrent het einde van Augustus hebben zy den vollen groei, en fterkte genoeg dat het jonge Hert daar mede tegen de boomen wryft om "er de huid af te krygen ; ten zelfden tyde begint het zeer vet te worden, ook door overmaat van voedzel, fr welk dan bee gint op de deelen der Voortteelinge te werken, en in het Hert eene ritzigheid verwekt „die hen als dol maakt? En, jr geen ten vollen bewyst, dat de voortbrenging der Hoor- nen en des Zaadvogts van dezelfde oorzaaken af hangt, be- {taat hierin, dat wanneer men , door lubben , de noodzaak- lyke deelen ter affcheiding noodig wegneemt, men tevens het voortbrengen der Hoornen verhindert; want als deeze . ~ Wep- y A VAN HET HERT, "` Sa werking verrigt wordt wanneer het Hert de Hoornen afge- worpen heeft, zullen er geene nieuwe Hoorns te voor- fchyn komen : doet men °t, in tegendeel, als de Hoorns weder uitgegroeid zyn, het Hert behoudt ze zyn ganífche eegen lang in dien Daat, waar in ze waren toen het ge- fneeden werd ; en daar het niet meer de drift der ritzigheid voelt, verdwrynen ook de tekens daar van „en het wordt een zagtzinnig mak Dier. De ontnoomen deelen waren , dere haiven „nood zaaklyk niet alleen om het overtollig voedzel af te Scheiden ; maar zy dienden ook om het Beest als te be- zielen, en de deelen buitenwaards uit te zetten, boven al op den kruin des hoofds , waar het zich zigtbaarst vertoont doorhet voortbrengen der Hoornen. "le waarde gelubde Herten worden ook vet; doch zy krygen niet meer Hoorns, hun hals en keel zwelt niet meer, en hun vet wordt nim- mer geil als dat der andere Herten, ’t welk, in den Brons- tyd, zo fterk een ftank heeft dat het op een afftand ver, veelt; hun vleesch is daar van ook dermaate doortrokken , dat men’t niet kan eeten of den reuk daar van verdraagen 5 ook bederft het in korten tyd , terwyl dat der gelubde Herten goed blyft, en ten allen tyde eetbaar is. Een ander bewys dat de voortbrenging der Hoornen ale leen van de overtolligheid des voedzels voortkomt , mag men opmaaken uit het verfchil, ’t geen men befpeurt tuse fchen het Gewey der Herten van denzelfden ouderdom; - dat van eenigen is groot, uitgebreid en wel gevoed, dat van anderen dun, zwak en mager. Dit moet noodwendig- afhangen van de hoeveelheid des voedzels: want een Hert, dat eene vette weide heeft, waar het, op zyn gemak, eet, en niet geftoord wordt daor Honden of Meníchen, waar het in vrede herkauwt en rust , zal altoos een fchoone kroon hebben met zwaare en lange takken , van onderen dik en digt gepareld ; terwyl een Hert, ’t welk zyn ver, blyf moet houden in een landftreeke , waar het geen rusten: geen overvloed van voedZel heeft, met een nauwe kroon „ dunne Hoorns, en zwakke takken te voorfchyn komt; zo dat men uit den kop der Herten altoos gemaklyk konne oordeelen „ of het een overvloedige en vreedzaame land- ftreeke bewoone, en dus wel offlegt gevoed is. Zieke en gewonde Herten „of die alleen door de Jagt ontrust zyn, krygen zelden een goed Gewey , noch leveren fmaaklyk wildbraad op hun Bronstyd komt ook laater ; ook hebben zy meer tyds noodig om hun hoofdcieraad weder te kry- gen, en zy werpen het Gee desgelyks laater af dan de: … , 5 ` ile 8 NATUURLYKE HISTORIE andere. Dus loopt alles zamen om ons te toonen, dat dit Hoofdcieraad , even als het zaadvogt „maar een overtollige heid is, die zich zigtbaar vertoont „en ontftaat uit voedzel. deelen , welke niet alle gebruikt kunnen worden tot de vitfpanning, groei of in ftandhouding van het lichaam des iers.. _ Eene fchaarsheid van voedzel vertraagt, derhalven, den groei van de Hoorns der Herten, en vermindert zeer der- zelver grootte en dikte 3 misíchien zou het niet onmogelyk weezen , door eene zeer renge onthouding van voedzel, zonder lubben , dit voortbrengzel te beletten, Het gaat vast, dat de Gefneede Herten minder eeten dan andere; en dit is.de rede dat Hinden, zo als de Wyfjes der Damberten gn Blanden , geen Hoorns hebben. Zy eeten minder dan de apnetjes, en als er een overvloed van voedende deelen zou komen , en zich mogelyk uitwendig openbaaren , wore den zy bevrugt , en dan ftrekt de overvloed tot voedzel der vrugt, en vervolgens om het Kalf te zoogen, derwyze dat Ter niets overtolligs overblyft. —- De Uitgondering , welke men hier zou kunnen inbrengen , van het Wyfje des Renders, ’t welk, zo wel als °t Mannetje, met Hoornen voorzien is, (rekt meer tot begunftiging dan ter weder- legging van dit geftelde ; want van alle Gehoornde Dieren, heeft het Rendier,naarmaate van zyne grootte ‚de breedíte n getaktfte Hoorns ; zich voor en agterwaards uit(trekkende ikmaals ter langte van °t geheele lichaam: het wordt ook vetter en fyner wildbraad dan alle andere. Doch de Hoorns der Wyfjes zyn zeer klein, in vergelyking van die der Man- petjes. , Dit voorbeeld bewyst , overzulks , alleen, dat» wanneer de overtolligheid zo groot is, dat dezelve , ten tyde der dragt , niet uitgeput wordt door den groei der vrugt, dezelve zich uitwendig openbaart, en in ’t Wyfje zo wel als in 't Mannetje Hoorns voortbrengt ; doch klein- SC ‚ om dat Ier een minder voorraad is van overtollige O LP ` °t Geen ik gezegd heb van het voedzel, moet niet vér ftaan worden van den hoop der fpygen ; maar alleen van de hoeveelheid der werktuiglyke voedende deelen in de fpyzê begreepen; dit is de eenige leevendmaakende, werkende en voortbrengende ftoffe, het overige is alleen een doo overblyfzel , "t welk min of meer overvloedig is zonder eenige verandering in het Dier te wege te brengen; en naardemaal de Lichen, welke het gewoon voedzel des Ren- diers. Nogthans moet men toeftemmen , dat de werktuigiyke ftofe, welke de Hoorns in deeze Dieren voortbrengt , niet geheel ontbloot is van de deelen waar by dezelve gevoegd wordt; en A nea door het dierlyk lichaam heen gegaan te zyü , de eigenífchappen nog behoudt van- den eet{ten Raat; toen dezelve nog in het groeiend Ryk behoorde. De Hoor van het Hert Schiet voort ‚groeit, eh is zamengefteld als de takken van een boom: de zelfftandigheid is mogelyk mit beenagtig dan houtagtig , en is, als ’t ware , iets groeiends op den kruin van een Dier geplaatst, deelende in de matuuft van beiden „en maakende een van deeze verfcheidenheden, welke de Natùur altoos tusfchen de uiterften in voegt, en gebruikt tot een zamenhegting der verfchìllendfte dingen. In een Dierlyk weezen groeien de Beenderen aan beide de einden te gelyk;de ftam waartegen de Kragt der uitbrei- ditg in de langte werkt, is in °t midden van de -langte de Beens : dit middelfte gedeelte wordt ook eerst gevormd en eerst verhard ; en de twee uiteinden komen fteeds voort, door van het midden te .venwydereh, en blyven zagt tot dat het Been den geheelen groel in die afmeeting gekreegen heeft. In het groeiend Ryk, daarentegen , groeit het Hout maar aan °t eene eindes de bot die zieh uitbreidt „en de tak zal vormen „ ís aan het oude Hout vast, aan *t beneden einde, en hier op werkt de kragt der uitbreiding ia de langte. Die zo merkwaardig verfchil tusfchen den groei van de Beén- deren der Dieren, en de vaste deelen der Plantgewasfen p ontdekt men niet in de Hoornen , die op den kop der Hers sen te voorfchyn komen, integendeel niets gelykt meer naat den groei van het Hout der Boomen: De Hoorn van hee Ber rekt zich alleen uit aan eert der éinden, het andef dient tot een Dam, in"’t eerst is dezelve zagt als gras , vere volgens hard als Hout; de huid die zich uitftrekt en met de Hoorn voortgroeit is de bast, waar van het Hert zich ontdoet , wanneer de Hoorns volwasfen zyn. Zo lang het Gewei groeit blyven de oppereinden altoos zagt, ook vere deelt het zich in verfcheide takken : bet dikfte gedeelte is de boom, de zydfprieten zyn de takken: met één wootd , in alles is eene gelykvormigheid, alles komt overeen thet de botting , de uitbreiding en den groei; en van hier bee R b Olle ` eee e Ed se NATUURLYEB HISTORIE houden de werktuigiyke deeltjes, die de leevende zelf: ftandigheid van de Hertsboornen uitmaaked, nog den ine druk van het Plantaartige : dewyl ze op dezelfde wyze als in het.groeiend Ryk gefchikt zyn. De ftoffe heeft, derhalven, hier de overhand op de gedaante. Het Hert, Sr welk in de Bosíchen zich onthoudt, en leeft van de Boomfcheuten ,. neemt zo fterk eén eigenfchap van Tt Hout aan; dat hy zelve eene foort van Hout voortbrengt, * welk genoegzaam de kenmerken van zyn oorfprong zo duidelyk behoudt dat men daar in niet kan mis- taste De. In de Natuur is de indruk of vorm van ieder foort, zo in de Dieren als in Planten , het beftendigst en on- veranderlykst , terwyl de ftoffe, die ze zamenftelt, het veranderlykst is en bederflykst. De (offe, in ’t algemeen, fchynt onverfchillig in-het aanneemen van deeze of gee- pe gedaante,en vatbaar voor alle mogelyke indrukken. De werktuiglyke deeltjes, dat zyn, de leevende deeltjes van die (toffe , gaan van het Groeiendryk in het Dierenryk over, zonder verwoesting , zonder verandering, en vor: men eene leevende zelfftandigheid van gras „hout, vleesch en been. Het fchynt, derhalven,in den eerften oplage, dat de fioffe noit de overhand kan hebben over de ge- daante , en dat , welk foor wan voedzel het Dier ook nuttige, indien het daar uit de werktuiglyke deeltjes, ia dezelve begreepen , konne haalen, en door voeding zich eigen maaken, dit voedzel nietin (taat zal weezen om iets in de gedaante van het Dier te veranderen , eu geene an- dere uitwerking zal te weege brengen dan het onderbou- den of doen groeien van het lichaam, door zich naar alle de deelen van den inwendigen vorm te voegen en inwen- dig te dobrdringen. Dit bewyst alleen, dat, over °t al- gemeen, de Dieren, die enkel van gras leeven , TC welk een zeer verfchillende zelfftandigheid fchynt te weezen van die huns lichaams , uit dit gras alles haalen wat yleesch en bloed maakt , en daar door, desgelyks , IO: geemt , groeit en vet wordt, en zelf veel meer dan die zich alleen met vleesch voeden, —- Nogthans, de nas tuur met een nauw lettender oog befchouwende , zullen wy bemerken, dat zomtyds deeze werktuiglyke deeltjes zich niet volmaakt vereenigen of gelykaartig worden , met den inwendigen vorm,en dat de ftoffe dikmaals zeer merko baar op de gedaante werkt, Dikheid , by voorbeeld, welk een der eigen{chappen van de gedaante is , verandert Ee | e ~ ` VAN °T HERT: ~ fe elke foort , naar °t verfchil der Lugtítreeken ; de hoedae nigheil en hoeveelheid van het vleesch , welke andere eigenfchappen zyn van de gedaante, veranderen naar het verfchil van het voedzel, Die werktuiglyke ftoffe , welke het Dier door de voeding met zyn lichaam gelykaartig maakt, is, derhalven , niet volftrekt onverfchillig in deee 2e of die wyziging te ontvangen: dezelve is niet volko= men ontbloot van de gedaante , welken het te vooren hadt, en behoudt eenige kenmerken van den indruk des voorgaanden {taats , en werkt , over zulks, door haare eigene gedaante, op dat van het bewerktuigde lichaam „ “ welk daar door gevoed wordt;sen, hoewel deeze wer- king bykans onmerkbaar is , en de kragt van werking desgelyks oneindig klein , in vergelyking met de kragt die de voedende {toffe noodzaakt om gelykflachtig te wor- den met den vorm,die dezelve ontvangt, moeten Ter, eg- ter, met den tyd, zeer zigtbeare uitwerkzels van voort- komen. Het Hert, dat in de Bosfchen omzwerft , en als tware alleen van hout leeft, draagt eene foort van Dour op °t hoofd , °t welk alleen een overblyfzel is van dat voede zel. komst bewyszen tusíchen de Hoorns en het Hout der Boomen. Niet alleen de Hoorns en Klauwen van andere Dieren zyn van eene gansch andere zelfftändigheid dan de Hoorns der Herten: maar derzelver voortkomst, zamenweefzel, groei en gedaante, zo in als uitwendig, hebben niets ’t welk met Hout overeenkomt ; deeze gedeelten , als nar gels,'hair , vederen , fchubben komen , ’t is wáar, voort door eene foort van groei; maar zeer verfchillende van den groei der Planten. De Hoorns van Os/en , Geiten , enz. zyn hol van binnen, daar de Hertsboorns van binnen ge- heel vol zyn: de zelfftandigheid van de Hoorns der ge melde Dieren is. dezelfde als die der nagelen, de (pooren van den Haan en de fehubben der Visfchen , die-van het Hertsgesmey gelykt meer na Hout dan na eenige andere zelf- ftandigheid. Alle deeze hoile Hoorns zyn van binnen bekleed met een Beenvlies , en hebben in de holte een beenagtig deel dat tot pit verftrekt, gy vallen nimmer af, en groeien zo lang het leeven van het Dier duurt , zo dat iemand uit de knobbels of jaarlykfche kringen der Hoor» nen. over den ouderdom van het Beest konne oordeelen. In ftede van , gelyk het Hertsgewey „aan het bovenfte gedeelte uit te groeien , neemen ze van onderen aan toe, even als de nagels, vederen en het hair enz. Het zelfde mogen wy zeggen van de Olypbantstanden, de Tanden der Wal- rusfan, de Slagtanden der Wilde zwynen, en andere Diee ren: ze zyn hol van binnen, en groeien van het beneden- fte gedeelte aan : en dus hebben de Hoorns en Tanden geen meer overeenkomsts met het Hertsgewey , dan nagels, hairen of vederen. , Alles wat groeit kan , derhalven, tot drie (ooren ge | rag VAN jr BERT. - ën bragt worden. — De cerfte faort groeit van boven af aan als Kruiden, Planten, Boomen, Hertshoorns , en al- le andere Gewasfen , — de tweede van beneden als de Hoorns, de Nagels, de Haanen -{pooren , de Vederen , de Schubben , en andere uitwendige deelen van de lichaa- men der Dieren , — de derde , wanneer de groei te gelyk aan beide de eindens tevens werkt , als in de Beenderen , Spieren en Peefen en de andere inwendige lichaamsdeelen der Dieren. ‚ Het Hert brengt, derhalven, zyn geheele leeven door in een beurtwisfeling van volheid en ontleediging , vet- heid en magerheid, gezondheid en ziekte, en, nogthans, zyn deeze zeer tegen elkander overgeftelde ftaaten verre van Spe gelteltenis te benadeelene, Het leeft zo lang ag , 84 NATUURLYKE MISTORIE als. andere Dieren, aan deeze verwisfeling van omftane ‘digheden niet onderheevig. Naardemaal het vyf of zes jaaren in den groei befteedt , leeft het ook zevenmaalen vyf of zes jaaren; dat is dertig of veertig jaaren. Wat men verteld heeft van de langleevendheid der Herten fteunt op geen grond altoos. °t Is een louter volks voor- oordeel , °t welk, reeds ten tyde van ARISTOTELES , plaats ‚hadt; en deeze Wysgeer hadt gelyk met te zeggen, dat tret hem niet gelooflyk voorkwam ; dewyl de tyd der dragt en de groei van het jonge Hert geene aanduid. zels opleverden , die een lang leeven beloofden, En, niettegenftaande dit gezag, welk genoegzaam behoorde eweest te zyn om dit vooroordeel te weeren „werd Pet verleevendigd in de jaaren der onweetenheid , dog de vertelling van een Hert , ’t geen careL de VI. ving in het bosch van Senlis, *t welk een halsband om- had met dit opfchrift, CÆSAR HOC ME DONAVIT, ,, CE» SAR beeft my bier mede befchonken”, het volk verkoos lie- ver vast te ftellen dat dit Hert duizend jaaren oud was, en dien halsband van een der Room/che Keizeren ontvan- gen hadt, dan toe te femmen, dat het Hert uit Duitsch. land kwam, waar de Keizers ten allen tyde den naam van CESAR gedraagen hebben. De Kop der Herten neemt, jaarlyks,in langte en breed- te toe, vanhet tweede jaar af tot het achtíte. Het houdt zich fteeds in eenen goedert en bykans in denzelfden ftand, geduurende het beste deel zyns leevens; doch dit hondt in den ouderdom op. Het gebeurt zeldzaam dat onze Herten meer dan twintig of twee en twintig takken aan hunne Hoorns hebben , wanneer hun Gewey op " fchoonst is: dan dit getal gaat geenzins vast : want het valt menigmaal voor , dat het zelfde Hert hét eene jaar een zeker getai van takken heeft, en het volgende meer of minder, naar gelange het meer voedzel of ruste heett mogen gebeuren. En, gelyk de grootte van den Kop en de Hoornen van het Hert, afhangen van de veelheid des voedzels : zo hangt de hoedanigheid van het Gew:y ook af van de verfchillende hoedaänigheid des voedzels : het is, gelyk het hout in de Bosfchen , hoog, zagt en ligt, in vogtige en vrugtbaare Landítreeken; en, in tegendeel, kort, hard en zwaar, in drooge en woeste plaatzen. * Het zelfde mag men zeggen van de grootte deezer Dieren , die zeer verfchillende is naar de plaatzen waar ze zich onthouden. De Herten. der vlakten , valleien of e. d eu. be, VAN HET MERT ' ls heuvelen , waar veel koorns groeit „zyn veel grooter van li- chaam en hooger van pooten dan de Herten die op drooge „ dorre en fteenige bergen leeven ; het lyf der laatstgemelden is laag , kort en gedrongen , zy kunnen zo {nel niet loopen , doch zy kunnen ’t langer uitharden dan de eerstgenoemden; zy zyn boosaartiger , en hebben langer hair op den kop ,’t welk door- gaans nederhangt, en zwart is bykans gelyk een afgeknot- te boom, weiks bast ruw en zwart geworden is; terwyl de kop van de Herten der vlakten hoog verheeven helder en roodagtig van kleur is, gelyk het hout en de bast der boomen, die in een:goeden grond groeien. Deeze kleine Herten huisvesten zelden onder hooge boomen inde bosfchen; maar onthouden zich meest al in kreupel- bosfchen „ waar zy zich best tegen de laagen der Honden kunnen verbergen. Hun Wildbraad is fyner en beter van ` fmaak dan dat van de Herten der vlakten. Het Hert van Corfica {chynt het kleinfte van alle Herten der bergen , heb- bende naauwlyks de helft der hoogte van de gewoone Her- ten, Het is, als °t ware, het Dwergje onder de Herten; de ‘kleur van de huid is bruin, het lyf gedrongen en de pooten kort. Over ’t algemeen hangt de grootte der geftalte van de. 