Verhandeling over de longziekten, en wel in het bijzonder over de longtering ...
Wat ten dezen opzigte als uitgemaakt fchijnt vastgefteld te kunnen worden , is wellige het vol» gende % ad) dat eene verzwering in de long het ont- zuxiwgsproces niet kan verhinderen , dat dezelve echter, zoo als ik hier voren aangetoond heb, eenen tegenovergeftelden invloed op het geitel heeft. Zij vermindert het verzuri ^proces meer of min, naar evenredigheid harer uitgebreidheid, der hoeveelheid en hoedanigheid der erterftof, en der hinderpalen , welke zij der ongehinderde , ruime beweging der longen in den weg legt. De ge frelsaan doening , die op eene longverzwe- ring volgt, behoort tot de ziekten -afdeeling me- laemia • (30 k) Dat de gefcelsaandoening der tering van eenen tegenovergefcelden aard is en tot de ziek- ten-afdeeling erytkraemia behoort. Het rood bloed is , als het ware , het grondbeginfel , of ten minfcen eene noodzakelijke innerlijke voor- waarde van elke levende kracht, en van alle, zoo wel dierlijke, als organische , verrigtingen. Het aderlijk bloed is een genoegzame prikkel ( hicitamentum ) voor het hart en voor alle or- ganen , zoo lange als Hechts het flagaderlijk bloed, als eene middellijke magc ( potentia indi- recta ), het levensbeginfel onderfteunt (i). De verfchillende graad van verzuring , welken het flagaderlijk bloed door den invloed des damp- krings Verkrijgt, bepaalt, voor een groot gedeel- te, het verfchiilend karakter der Individu's , be- paalt den rasfehen of tragen loop der levensver- rigtingen. Nemen wij dan als uitgemaakt aan, dat het flagaderlijk bloed alleen voor een’ be- paalden graad van verzuring vatbaar is, en dat het aderlijk bloed, wegens de gefrelsaandoening , der tering, overznurd is: zoo wordt het waar- fchijnlijk , dat de ziekelijke toevallen, welke de- ze aandoening ken reekenen, uit eenen te hogen levensgraad van het aderlijk fielfel derzelver (O B. ten at. Recherches phyßologiques für la vil et la mort . Paris An VUL C 32 ) mrfpreng nemen , en dat het flagaderlijkè alleeè als door een gevolg daarvan lijdt , om in den omloop der vogten het evenwigt te bewaren. c.j Tot het aderlijk ftelfel, of tot het ftelfel van het zwart bloed, > behoren in gezonde dagen zoo wel de regier kamers van het hart , ais de arteria pulmonalis . Zou dus het over- zuurd aderlijk bloed , bij de geftel.saandoening der tering in het bijzonder, deze organen (de regte r kamers van het hart en de arteria pul- monalis ) , niet te hevig opwekken en prikkelen, en daardoor koortsachtige bewegingen , pijn of drukking op de borst, de zoogenaamde verbor- gene longontfleking , doorzweeting van lympha in het zelvvijsvveeffel der long, klierknobbels in de long, eene vermeerderde flijmaffeheiding nei> ging tot bloedfpuwing, enz. veroorzaken , met een woord, alle die zinnelijke verfchijnfelen te weeg brengen v welke het zoogenaamde eerde tijdperk der longtering kenteekenen, en uit wel- ken men, zoo als het fchijnc, vaak ten onregcé derzelver oorfprong afleidt. — De beroemde ROBERTSON (ï) heefc een dergelijk gevoelen geopperd. Hij beweerde , dat het wezen der tering, daarin beflaat , dat de kracht der wille- keurlijke fpieren fchielijker verminderd wordt dan die (1) On coraumption. die des barten, en nam daarom als aanwijzingen tot de genezing der tering aan , dat men dé kracht des harten zou moeten zien te verzwak« ken en die der willekeuriijke Fpieren te verder*» ken» d,j Daar het bloed, dat bij de geftelsaandoe- ning der tering, naar de longen gevoerd worde om verzuurd re worden, als aderlijk betracht, iri eenen overzuurden roeiland is , en om in flag- aderlijk veranderd te worden, niet zoo veel zuur» ilofs noodig heeft, als bij gezonde voorwerpen, welker aderlijk bloed zwart is* verteerd wordt: is het niet onwaarschijnlijk , dat ook de inge- ademde dampkringslucht , die bij teringachtigen eere grootere overmaat van zuurftof moet over- houden, door haar prikkelend beginfel een fier- ke onmiddellijke prikkel wordt voor de ar ter ié pulmonalis , welker levensbeginlel vermeerderd is; en dat daardoor de ontfteking en verzwering der long nog meer verhaast wordt* B eddoes haalde zich zelf, zoo ais bekend is , door het inademen van zuurftofgtf* , die toevallen op den •> » ■ hals , welke het ee»fte tijdperk der longtering kenteekenen , en genas zich wederom zelf, in eenen tamelijk korten tijd , alleen door eene ge- paste diëet, zonder de geftelsaandoening der te- ring over te houden. Laat het zich denken, dat deze genezing zoo gemakkelijk, en zoo fehieJijfcv G ( 34 ). bewerkt zoude zijn, indien het organisch ontzu- ring ^proces bij beddoes verminderd was ge- weest, zoo als brj voorwerpen, welke aan de natuurlijke, niet kunstmatig verwekte, verfchijn- feien der tering lijden? Waren zijne teringach- tige toevallen niet enkel en alleen afhankelijk van de vermeerderde opwekbaarheid of opwekking der arteria pulmonaïïs ? Is de hoofdzinking ( coryza , narium catarrhus ) niet een dergelijk verfchijnfel , een verbrandingsproces , verwekt door eene al te hevige werking der zuurftof op de membrana fchneideriana ? Leeren ons de proe- ven van den beroemden lavoisier en vau- quelin niet, dat verzuurd zoutzuur, in aanra- king gebragt met het inwendig bekleedfel der keel en longpijp, alle die toevallen veroorzaakt, welke eene zinkingziekte kenteekenen? — Het ware overigens te wenfchen , dat zich iemand wilde verledigen, om door onmiddellijke proeven te bepalen, in welke reden tot elkander liaan de zuurftofshoeveelheden , welke een volkomen ge- zond mensch en een teringachtige, in het eerde tijdperk der ziekte, bij eene en dezelfde tempe- ratuur en dieet, door het adem halen verte- ren? — ■■ e.) De gedelsaandoening der tering fchijnt alzoo wezenlijk de plaarfelijke ziekten der long te kunnen verwekken, of in dezelfde reden tot * ' - - ■ 1 ‘ ' * dezelve, als oorzaak tot werking, te Haan. Bij feenige teringacbtigen is echter de levenskracht door de geitel saandoening reeds uitgeput , nog voor dat de vernieling der long plaats heeft. Ik heb deze Helling hier boven met waarnemingen geltaafd. Bij andere voorwerpen worde de ge* flelsaanleg met het vorderen hunner jären , door eene gepaste dieet enz. vernietigd. De zieke Zal alsdan of geheel en ai genezen (wanneer zij- ne long nog onbeledigd is), of hij behoudt nog eene longverzwering zonder geitel saandoening, en kan dikwerf, zoo ais ik aangetoond heb, ver- fcheidene jaren daarmede voortleven, ja zelfs , "ï ■» fom wijlen 5 na eene *■ kortere of langere poos , daarvan genezen. — Müdgä (i) verhaak, dut een man, die aan longtering in het hospitaal ge. legen had, en daarvan geheel genezen was, eeni- ge jaren later, aan eene andere ziekte, liierf. Bij de ontleding bevond men, dat zijne regier long geheel verteerd en uitgehoest was* — Eindelijk leert de dagelijkfche ondervinding, dat de natuur dikwerf eene trapswijze vernieling der longen laat plaats hebben, om, als het ware, het ver- zirringspunt te verminderen , en daardoor de che~ tnifche verfchijnfelen der ademhaling met hec on» ( 1 ) A radical and expeditious eure for a recent cad- iürrhous cough. London , 1778. volkomen ontzmmgsproces , waaruit de gedels« aandoening haren oorfprong ontleent , in het even - wigt te brengen . Het treurig lot van zulke voor- werpen neemt zijnen aanvang met de ziektever« fchijnfelen, welke rood bloed kenteekenen (ery- thraemia) , om te eindigen met diegenen , welke zwart bloed verzeilen ( melaemia )9 twee ziekten , die, ingevolge van het hier voren aangehaalde, beide in hun wezen en oorfprong (wording) el- kander regtdreeks tegenovergedeld zijn. Zij der- ven aan de gevolgen van verminderde verzuring des bloeds, omdat een al te zwak omzurintrs- proces , eene vernieling van het verzurings- orgaan , eene longverzwlring en dergelijke , te weeg bragt. ƒ) De overzuurde hoedanigheid van het ader- lijk bloed in de tering moet, buiten en behalve haren ziekelijken invloed op de regter kamers van het hart en op de arteria pulmonalis , nog aan- leiding geven tot eene andere bron van ziekelij - ke toevallen , in zoo verre namelijk de lever zwart aderlijk bloed vereischt, als eene noodza- kelijke doffe tot de affcheiding der gal. Trou- wens, de nieuwere Phyfiologen hebben bewezen, dat de gal bij uitnemendheid waterdofachtig van aard is ! Hoe zou dus dit vogt , zonder af- wijking van den regel , in hoedanigheid of hoe- veelheid, kunnen toebereid worden, wanneer het € 37 ) aderlijk bloed der mik, van het net en der dar- men, in eenen meer of min verzuurden toekand is? Ik zal mij over de ziekelijke toevallen , wel- ke deze wanorde in de verrigting der lever fflpod» zakelijk moet te weeg brengen, niet wijdfbopig verklaren. Dit alleen merke ik aan , dat men zich welligt met der tijd , bij meerderen aan- dacht op gene ziekteoorzaak des gekels , een klaarder begrip zal verwerven van de zoogenaam- de medelijdendheid, die tusfchen lever en longen fchijnt plaats te hebben, van datgene, wat men maaghoest noemt, en meer dergelijke ziekelijke verfchijnfelen , welker natuur en oorfprong (wor- - ding) , tot dus verre , buiten de palen onzer ken- nis lagen. Zijn de toevallen der eerfte wegen en de toevallen der borst, kaande het begin der te- ring, niet Hechts gelijktijdig en overigens voort- vloeiende uit eene en dezelfde oorzaak, uit al te rood bloed in de arteria pulmonalis en in de vena port ar um der lever? De beroemde mor- ton hield de verbinding van gastrifche toeval- len met eenen aanhoudenden hoest, voor een der minst bedriegelijke pathognomonifche (wezenlijke) teekenen der longtering. Hij zegt (i): „ tusli „ phthificae ficuti fere femper inappetentia et „ fitis accedunc, ito etiani post cibum vomitio (i) Phthifiologia , pag. 102. c 3 ) 9, fcre fupervenlre folec , adeo ut aeger a pasta i ■ * ,, continuo fere toslire foleat, donec cihus tan* „ dem vomitionc fiierit rejectus. Atque quidem 9, haec vomendi dispofuio cum tusfi conjuncta, 5, miht ect inter cerrisfima figna pathognomonica 5, tusfis phthificae. Etfi enim aliquot hborantes ,, plithifi (ubi fcilicet conjoncta febris admodum micis fuerit; appctieu fere integro uti noverim, vix ramen ulli absqtie hac vomendi dispofirio~ ,, ne, una cum tiisfi conjoncta , ja fumpto cibo „ reperiebantur.” (i) Ik zou gaarne zien, dat (i) De verdisnftelijke j. allen (in zijne Synopfis TJriverffle Medicinae praeticac. Frfti et Lipf \ 1753;? niet morton en et T muller ovcreenftemmende , zegt (pag. ?88): ,, Tusfis phthificorum non ftotim est pulmo- a, nalis, fed jlomachalis , cui tandem, ncrioris lymphae ,, occafione, per glandulas asperae arteriae, aiit pulmo» „ num cxcretae, tusfis puluionalis fupervenit.” Het is waarlijk vreemd, te vernemen, dat onze geneeskun- dige Gefchiedfchry v^rs geen gewag, hoegenaamd, ma- ken, zoo verre ik heb kunnen nagaan, van een’ Man, welks verdienden zelfs door eenen hufeland hoog gefchat werden. Het hier boven aangehaalde onfchatbare werk van den verdienftelijken allen bevat, zoo als hij het noemt, Doctisfimorum Virorum fui temporis de mor- bis eorumque caufis ac remediis ludicia ; welke hij wenschee, dat 'zijn toekomfiige lezer, even als zijne, geringe aanmerkingen (die zeer oordeelkundig zijn), niet ex numero, maar ex ponder e et momentis , zoude beoordeelem Welke befcheidenheid en verhevenheid van uitdrukking tevens ! < 39 ) de Scheikundigen zich wilden verledigen, om, ten aanzien van dit vraagfluk, het onderfcheid, dat er is tusfchen de gal van een geftikt voor- werp en die van een’ teringachcigen , welke bij toeval voor de vernieling zijner long overleden was, door proeven te bepalen. g.) Stellen wij op grond der tot hier aan bijgebragte aanmerkingen, dat de aandoening der tering wezenlijk van het gefiel afhangt (voort- vloeijende uit eene verminderde werkzaamheid in het ontzuringspunt, als overal in het ligchaam verfpreid) , dan zien wij ons in flaat gefield , om van menig ziekelijk, tot dus verre met on- doordringbaar duister omhuld , verfchijnfel , ver- klaring te kunnen geven. Een onbekende (ver- moedelijk heck er), heeft in het 'Journal der Erfindungen , Theorieën und Widerfprüche (i), (alwaar men een breedvoerig uittrekfel uit de voortreffelijke verhandeling over de longtering, van , den helaas ! te vroeg geflorvenen , bösch vindt), de voornaamfle hierop betrekking heb- bende defiderata , ten aanzien der aetiologie dezer ziekte daargefleld, welke ik hier zal laten volgen, daar dezelve de juistheid mijner voorge- flelde Theorie fchijnen te bevestigen. Zij luiden aldus % (0 35ücs Stück , Jahrgang , 1802. C 4 C 40 ) iV.) dat hevige borstont ftekingen , dat zelfs ïongwonden , wanneer zij maar eenigzins goed behandeld, ol alleen der natuur overgelaren wor- den, zeer zelden tot verettering overgaan, en dat daarentegen geringe verborgene longönrilekitv gen meestal dezen ui gang nemen, was tot hier^ toe een onoplosbaar raadfel. Het toont aan , dat de grondoorzaak der verettering niet in de ont> (leking zelve, maar veeleer in eene andere eigen* Gonimeiijke gefteldheid van het lijdende orgaan , of van het geheele ligchaamsgeftel moet gezocht worden. Vaak is de ontfteking wel Hechts eene bijoorzaak, ja het is niet onwaarfchijnlijk, dat er fom wijlen , zonder voorafgegane ontlieking, eene verettering in de long ontdaan In dit geval moest dus het eerfle tijdperk der longtering in iets ge- heel anders, dan in eene pteatfelijke longziekte, gefield worden, 2V) kemeekenen van eene verborgene onüteking der long zijn zeer bedriegelijk , zoo als ook reeds de naam dezer ziekte te kennen geelt. De Heer busch weet geene andere tee«« kenen op te geven, dan eene vasrzittende pijn en een gevoel van drukking op de borst; ja wat meer is, hij bekend zelfs, dat deze toevallen niet kenceekenend zijn , maar ook wei eens ontbreken. Zeer dikwerf heeft ook dit gevoel, bijzonder wanneer het diep beneden in de borst of in de C 4* ) fchouders zie , deszeifs oorfprong uic den onder- buik , uic wanorden in het leverrteliël oi Jyftemä portaruwi • Bij deze onzekerheid der keu«* teekenen van eene verborgene ontfteking, moeten wij alzoo onzen aandacht op de voorafgegane oorzaken en derzelver werking alleen bepalen, of daarvan uitgaande tot de form der daar zijnde ziekte of den waren toeiland van het lijdend or- gaan befiuiten, 3°.) De bloedfpuwing , die nu en dan bij gegevens aanleiding ontftaat, moet keeds CO als een treurige voorbode der beginnende longtering aangezien worden. Intusfchen ziet men wel eens, dat, inzonderheid vrouwen, eene groote hoeveel- heid bJoeds opgeyen , zonder vervolgens de te* ring te krijgen. In andere gevallen daarentegen , worden Hechts een paar droppels met flijm ver* mengd bloed opgegeven , en de longtering volgt dadelijk met rasfche fehreden. De aard der long* belediging en • derzelver verbinding met den ge- ftelstoeftand van het ligchaam , moeten bepalen, * of eene aanhoudende verettering in de long al of niet het gevolg zijn zal van eene bloed fpu* wfng. 4°.) Bij bloedfpuwing, zoo als over bet al- gemeen bij eiken voorbode der longtering, moet men zijnen aandacht vestigen op den toefcand des onderbuiks. Men zal niet ligt bloedfpuwing en C 5 ( 45 ) dergelijke , zien plaats hebben , ten ware er aan- merkelijke gastrifche toevallen vooraf gingen of voorhanden waren. — Deze toevallen zijn in^ zonderheid: walging van fpijzen, en eene bedor- vene fpijsvertering , drukking en fpanning in den om (1 reek der lever, de zoogenaamde galachtige toevallen , molimina haemorrholdalia enz. De galkoorts gaat wel eens regtdreeks in tering over. Het oorzakelijk verband, dat er ttisfchen deze toevallen van den onderbuik, en de verbor- gene omdekïng bedaat , krampen, of war het ook moge zijn, dat de plaatfelijke longziekte uit- maakt, is nog geheel onbepaald, en verdient der- halve een naauwkeurig ondeizoek. Het is te vermoeden, dat men wellige ééns zal bevinden, dat de meeste longziekten , en in het bijzonder diegene , welke na het 40de jaar bij voorwerpen met eene welgevormde borst voorkomen, haren eerden ooifprong ontleenen uit eene veranderde of vernietigde werkzaamheid van een cf ander c orgaan des onderbuiks , waardoor , volgens de wetten der dierlijke huishouding, die veranderin- gen ontdaan, welke eindelijk de veretrering der long ten gevolge hebben. 50.) De longziekte heeft vaak haren oor- fprong uit huidziekten , kinderpokjes , mazelen , roodvonk en dergelijken. * In vorige tijden was men niet de aetiologie van dit ziekte -verfchijnfel weldra klaar. Men zei de : de ziekteftof heets zich van de huid op de longen geworpen. De zenuwziektekundigen willen zich op deze verkla- ring niet verlaten. Dit is zeker, dat de Arts in dergelijke gevallen , niet alleen te letten heeft op. de plaat lelijke aandoening der long, maar dat hij tevens zijnen aandacht op het ganfcbe lïgchaams- gefiel moet vestigen, 6P ) Wanneer cle gewone zinkingho.est in longtering overgaat , gefchiedt zulks gemeenelijk eerst , nadat de ontfleking, of de krampachtige op'vekkingstoefland der long voorbij is, en wan- neer in dit orgaan eene verflapping, eene nei- ging om veel flijm te verwekken , de overhand genomen heeft. Een dusdanige flijmhoest gaat maar al te dikwerf over in etterende longtering ( i). Hoe zullen wij het ontdaan (de wording) dezer verettering verklaren ? y° ) De oorzaken, welke eenen langdurigen hoest veroorzaken kunnen, zijn bijna ontelbaar; en men kan noch dc voorwaarden bepalen , on» der welke dezelve vele jaren lang, zonder ver- nieling der long, kan voortduren, noch diegene (i) Daaraan herinnert allen zeer nadrukkelijk , wan- neer hij. fcbrijfc (/. c.): ,, Discant aegroti tiisfi laboran- 9, tes , tempore idoneo, et cum morbus altas nondum. 3, egit radices, validisque adhuc viribus, remeuia adhi- 9, berei” ( 44 ) vastdellen , onder welke dezelve fchieüjker of langzamer in verettering en in ware longtering overgaat* De longzucht, als enkel plaatfeiijke ziekte, Haat, over het algemeen genomen, zoo wel in hare' wording, als in haren voortgang, mee de algemeene gereisziekte des ligchaams, in een zoo eng verband, dat zij, volgens de verfchilien- de wijzigingen der individueels gedeldheid, een zeer verfchillend karakter aanneemt. Welk een ♦ verfchil tusfchen de longziekte bij jonge voor- werpen, welke den zoogenaamden habitus phthifi '* cus hebben , en die bij oude lieden , waar deze habitus niet is , bij hypochondristen en derge- lijken ! Dit waren de voornaamde aanmerkingen , wel® ke de hier voren aangehaalde Schrijver op de aetiologk der longtering van busch gemaakt heeft. — De meeste zijner twijfelingen laten zich, mijns inziens, oplosfen, wanneer wij del- len, dat de bron der gedelsaandoening dezer ziekte een verminderd ontzurin gpproces is. In- tusfchen ben ik het nog niet geheel en al eens met mij zelven, of men in alle foorten van te- ring de wording dezer aandoening uit hetzelfde oogpunt kan befchouwen, dan wel of er mis«* fchien nog meer geheel onbekende doornisfen in andere organifche verrigtingen plaats hebben > welke dezelfde ziekte - verfchijnfelen kunnen te C 45 ) weeg brengen, — Hierover moet de toekomst door naauwkeurige proeven en ervaringen beflis- fen ! Wij weten nog niet , hoe vele foorten van longtering men als wezenlijk van elkander on- der fc hei den moet optellen. Alle tot hiertoe door de Schrijvers gemaakte verdeelingen , zijn vol- trekt willekeurlijk en meer of min veelvuldig, Saüvages heeft 20 foorten. Het was, buiten kijf, zeer nadeelig voor de vorderingen der Kunst, dat men, in plaats van éénheid in de leer over deze zoo vernielende ziekte te bevorderen, ons begrip van derzelver natuur, door al te zeer in het kleine gaande ver* deelingen , volgens derzelver onbeduidende toe* völlige afwijkingen of fchs.keringen ( 'nuances ) vervvardde en van het regte fpoor afleidde. Wij hebben werken over phthifis fcrophulofa , 'venb* rea, rhachitica , arthritica , rheumatica , fca- biofa , nervofa enz. Zou men niet bijna met hetzelfde regt beenbreuken , ontwrigtïngen , won- den en dergelijke , als veneriek , fcrophuleus , nerveus enz. kunnen befchouwen ? of wil men ontkennen, dat er een onderfcheid te maken is tusfchen eene phthifis pulmonatis venerea 9 fcro- phulofa , en eene longtering in een veneriek , Jcrophuleus voorwerp? Vermindert eene zoodanige ziekteoorzaak het ontzurings proces ? of veroor* C 46 ) zaakt . zij de verfchijnfelen der tering door hare werking op de arterie pulmonalU , zoo dis dé zuur Hof in de vermelde proeven van beddoes? Ik wil wel bekennen, dat eene dusdanige toeval- lige complicatie met eene of meer andere ziek- ten , het karakter der tering kan veranderen $ dan H ik zie niet in , dat dezelve ook de natuur en het wezen van deze eo ipfo verändere. Wanneer wij nu uit het daargedeld algemeen begrip van de plaatfelijke ziekten der long, van de geilelsaandoening der longtering , en uit de pathologifche betrekking, waarin zij tot elkander fiaan , dóórgaande weten fchappe! Ij ke regelen vor- men, en gepaste middelen tot de behandeling der longtering vinden willen ; dan fchijnt niets van meer aanbelang te zijn , dan dat wij , bij elk voorkomend geval, de volgende vragen in over- weging nemen: O o i°.) Lijdt de zieke aan eene enkel plaatfelij- ke longziekte , die toevallig , door eenen ftoot , door een fchot , of iets dergelijks ontdaan is, zonder met de geftelsaan doening der tering in eenig verband te liaan? 2°.) Bepaalt de geilelsaandoening zich , in een voorhanden geval 9 nog alleen tot het geftel, C 4? ) öf heeft zij reeds op de hier boven öpgegëvenö wijze eene meer of min aanzienlijke plaacfelijké aandoening in de longen te weeg gebragt? 3^.) Heeft in een zoodanig geval de eigen» dommelijke gelielsaandoening der tering Qery - thraemia) , nog de overhand ( prae dominium ) , of is de vernieling der long reeds zoo verre ge» vorderd , dat het ofltzorings proces op het punt is, om te zwak te worden, en de ziekelijke toe* Hand des ligchaams , om van natuur te verande- ren 3 dat is van erythraemia tot melaemia , over te gaan? De beantwoording dezer vragen moet, mijns bedunkens 3 de grondflag zijn van alle onze hier* op betrekking hebbende praktifche werkzaamhe- den» — biet is intusfchen mijn voornemen niet 5 om over deze drie verfchillende punten afzon« derlijk te handelen. Het eerfie punt, dat alleen de plaatfelijke longziekten omvat, is in de heel- kundige Heffels van onzen tijd volledig verban* deld, en het laatfle , wat de ziekte» afdeeling, melaemia , aangaat, is door de wetenfchappelijke pogingen van eenen goodwyn (i)5 cole- mann (a), bi Chat (3) en anderen, in een (Y) Erfahr ungsmäsßge Unter fuchung der Wirkungen des Ertrinkens . Leipf 1790* (A) Ueber das gehemmte Athemholen, Leipf 1793. (éj UnderfÖgelfe over Uv og d&d (NsTporkigen ovjer le» C 4S ) zoo helder licht gefield, dat er geene zwarighe« den meer overblijven ? die het vastftellen van be- paalde regelen voor de behandeling dezer ziekte zouden kunnen verhinderen. De complicatie § der tering met venerkke , arthritijehe , fcrophu * leufe, of andere dergelijke ongefleldheden , zal ik ook niet aanraken, daar een dusdanig breed- voerig onderzoek omtrent dezelve, niet tot mijn tegenwoordig bellek behoort. Ik zal mij thans alleen bepalen tot het onderzoek: op welke wij* ze wij als redelijke, gronde lijke Artfen de eiy- thraemia , of de geftelsaandoening der tering zullen behandelen? en welke middelen der Kunst aan dit doel het best fchijnen te voldoen? Befchouwingsn over de geneeswijze der tering • achtige geftelsaandoening. Ontleent deze geftelsaandoening haren oorfprong uit een verminderd omzuïiwgpproces in de uitein- den der aorta , en is bet de overzuurde toeftand van het aderlijk bloed in de ariër ia pulmonalis , welke door den invloed der zuur Hof van de ingeademde lucht, aanleiding geeft tot de daar- uit voortvloeiende piaatfelijke longaandoening 5 dan ven en dood) 7 vei hïïriioldt dg ufn, Kioben* havn^ 1802* ( 4S> > nah ziilien de aanwijzingen , welke wij moeten volgeii, om de ziekteveiTchijnfelen der tering të keer te gaan, deze zijn* 1 ?. Het ontzuringsproces te verft erken » of dé verandering van rood Jlagadefüjk in zwart aderlijk bloed ie bevorderen , én - i \ '■ 7 a*k /wg tegen de werking der zuurftbf van de in ge ademde lacht te behoeden. De eerde dezer aanwijzingen geeft mij aanlei- ding, om onze geneesmiddelen uit een drievou* dig oogplmt te befchoiiwen, in zoo vérre zij na- melijk ei.) het verzüringsproees verminderen eh daa¥~ door het verzüringsproees minder noodza» kelijk maken , of b.) het ligchaam in (laat fteïlen kunnen , om een ft erker verzüringsproees , zonder na- deelige werking op het aderlijk bloed , té verdragen , óf e.) regtftreeks het ontzuringsproces ver ft er ken kunnen. De tweede aanwijzing fchijnc geene dusdanige verdeeling te vereifchen. ( So ) A.") Eerße aanwijzing. De aanwending der geneesmiddelen y welke het verzuringsproces verminderen. Daar die proces volftrekt afhangt van de zuur- ftof des dampkrings , met welker hoeveelheid het ten aanzien van deszelfs graad in eene bepaalde reden (laat: volgt hieruit, dat de gelielsaandoe- ning der tering, als voortvloeijende uit overzuurd aderlijk bloed, vordert, dat de zieke zich lteeds in eene , Hechts weinig zuurftofs bevattende , dampkringslucht ophoude. Is hierin niet eene der oorzaken gelegen , waarom deze gellelsaan- doening onder de Hevige matrozen van het zee- wezen , en onder den gemeenen man over het algemeen , niet zoo verderfelijk is , dan onder lieden van rang en vermogen, welke in reine luchtige vertrekken leven? Uit hetzelfde oogpunt moet men, mijns er* achtens, alle hertellingen van de longtering be- fchouwen , welke door de Halkuur, door de vuilnis- of meschoopskuur, en door lange zee- reizen bewerkt werden. «— Ik weet wel, dat men, volgens eene andere hypothefe , dergelijke reizen aanbevolen heeft, omdat de zeelucht zui- verder dan de landlucht is, of meer zuurftof dan deze bevat; intusfehen , wanneer men bedenkt. t sO dat de voorwerpen , welke , gezondheidjialve * zulke reizen ondernamen , doorgaans menfcheti van vermogen, van eene weelderige opvoeding en een prikkelbaar geitel waren ; dat het hun daarenboven, ingevolge der in zwang zijnde voor- fchriften , verboden was , wegens hunne zwakke borst en hnn gevoelig zenuwfteliel , zich aan den in- vloed eener koude morgen- en avondlucht bloot te Hellen i kan men niets eerder veronderitellen $ dan dat dergelijke zwakkelingen zich meestal in de kajuit, of in hun klein vercrekjen ophielden, waar zij minder zuurftof dan te huis, in grootere vertrekken, inademden, en dat dus hunne her» (telling veel eer aan de ondermaas van zuurßof der fcheepsluckt , dan aan de overmaat van zuurßof der vrije zeelucht moet toegefchreven worden (i j. Men heeft verder cle genezing der tering op langdurige zeereizen, uit het gedurige braken.* dat dikwerf de zeeziekte verzek* en uit de fiinU (0 Op grond tevens van eenige rhapfodiCche waarnè» mingen, die daartoe wenken fchijnen te geven, warft de vertaler het, de vraag te opperen: of ook niet hec animalisch "■■Magnetismus , negative aangewend , in de hand van eenen omziengen Arts, in vele gevallen en bij vele lijders tot een groot, voor de eerde aanwijzing en de- zen toeftand, gepast middel zou kunnen worden verhe- ven ? , D a C 52 ) gerende beweging des (chips willen verklarérf, Thomas reid hierdoor misleid , prees een ge- noegzaam onbepaald gebruik der braakmiddelen in de tering aan, en had ten zijnen tijde niet weinig aanhang, omdat de gastrifche toevallen, die vaak de longtering verzeilen, het gebruik de* zer middelen fchenen aantewijzen. Anderen meen- den in dit verfchijnfel een bewijs voor het nut der pasfieve bewegingen te vinden. Reid werd door Metternich wederlegd, en thans ver* wagt wel niemand meer eene zoo in het oog loopende werking van de pasfieve bewegingen. Het zal dus onnoodig zijn, dat ik mij langer met deze hypothetifche ftellingen bezig houde. Dit alleen moet ik aanmerken, dat men op zee de genezing der longtering ook bij zieken waar- genomen heeft, welke in de zeeziekte niet over- gaven. Eindelijk, opperde men nog de vraag : of de hertelling der aan longtering lijdenden niet veel eer een uitwerkfel van de verandering van lucht- ftreek, dan van het verblijf der zieken in fche- pen zou geweest zijn? Het is eene bekende zaak, dat de mensch zeldzamer, dieper, vrijer in eene koude, dan in eene warme lucht ademt. Naar mate de dampkringslucht wanner is, te min- der is zij gefchikt, om de chemi fiche verfchijnfe- len van het ademhalen te bewerken. In de in - ( 53 > organifche natuur flaat het verzurings» of ver* brandings^m^ in eene bepaalde reden tot de temperatuur des dampkrings. Brand is in heete gewesten zeldzamer en minder gevaarlijk, dan in koude. Men kan een dier doen flikken, door hetzelve in eene warme lucht op te fluiten, wel- ke zoo lange zij koud was, met dit al zuurftofs genoeg bevatte, om leven en gezondheid te voe- den. Warme lucht , ingeademd , trekt in de- zelfde tijdruimte minder koolftofzuurgótf uit het longenbloed aan, dan koude lucht van de eigen» fle hoedanigheid. Seguin bemerkte bij zich zelvcn , dat de mensch in eenen kalmen en nüch- teren toefland bij eene ternperatuur van 26° Reaum . in iedere uur flechts 1220 vierkante duimen zourAofg&r verteert, en dat hij daaren- tegen in dezelfde tijdruimte en onder gansch ge- lijke omftandigheden bij eene temperatuur van ia9 Reaum, 1344 vierkante duimen opvangc. Na eene gewone maaltijd verteerde bij , zoo lange de fpijsvertering duurde, alle uren 1800 tot 1900 vierkante duimen. Deze waarnemingen bevestigen alzoo de Helling : dat het flagaderlijk bloed des menfehen bij zijn verblijf in eenen warmeren luchtflreek in eene geringere mare, dan in eenen kouderen luchtflreek, verzuurd wordt. Niets is ook meer waarfchijnlijk , dan dat eene D 3 C 54 ) hooge aanhoudende temperatuur der lucht het ligchaam tot organifche werkzaamheid, tot eene veelvulctigere omwisPeïirig der doffen, tot een ftérker ontzurings proces moet aanzetten. Alle bekende levensverfchijnfelen fel rijn en met deze (telling volkomen overeen te komen. Ik zal die- gene , welke het naaste met mijn onderwerp verwant zijn, hier aanhalen. De zoogenaamde negatieve beginfelen des levens, de ontzuurde , of de phlogistifche doffen , hebben dc overhand in ’s menffehen ligchaam ? wanneer hij zich in warme gewesten ophoudt (i). De affeheidingen van het zweer, der gal, en van alle hiertoe behoo- rende vogten, zijn deswegen in heete Juchtftre- ken fterfter« Schotte verhaalt, dat de Euro- peërs , in dusdanige gewesten, dagelijks eene me- nigte fcherpe gal opgeven , zonder ziek te zijn , en dat zij dit opgeven als eene voorbehoedende poging der natuur befchouwen (2). Pringle bemerkte, dat men algemeen eene vermeerderde gaïÜffcheiding j en wel van eene fcherpere hoe« danigheid, vindt bij foldatcn, welke bij dag in het veld aan de brandende dralen der zon bloot- gedeld zijn. Het is insgelijks om dezelfde re- (ï) BE CK Eids Ahhandl. von den Wirkungen der äus* feren Warme and Kälte auf den lebenden menschL Kör* per,, Göttingen , 1804. On the fynochus atrabiliofa. C 55 ) den, dan genoegzaam alle epidemifche ziekten, welke in den zomer en in het najaar heerfchen, van eenen galachtigen asthenifchen aard zijn ( i). Dit betreft ook de koortfen, welke in heete ge- westen endemisch zijn ; zij nemen ligtelijk een nalatend of tusfchenpoozend beloop , en gaan dikwerf tot waterzugt over, De fcheurbuik en waierzagt ( 'melctemid ) zijn doorgaans in heete en moerasfige landftrekeri zoo gemeen, als er de tering (erythraemia) zeldzaam is. Doctor Ed- ward, van Southamion , berigtte aan beddoes (bij zijnen brief van 13 Jol. 1797), dat de te- ring eene bijna onbekende ziekte is onder de Wescïndifche Creolen , dat zij echter deze ziekte ligt krijgen, wanneer zij naar Engeland o verkol men. In E gijpten en Bengalen is dezelve, naar men verhaalt , insgelijks zeldzaam. Wanneer men in koude gewesten de fcheurbuik waar- neemt, moet men deze ziekte veeleer aan eene minder verzurende, meer phloghüfche dieet ïoe- fchrij ven , tevens in aanmerking nemende, dat, daar de koude niet toelaac om in de open lucht te arbeiden , behoeftige lieden zich hierom in kleine vogtige, verwarmde, met rook en damp aangevulde , vertrekken tegen dezelve pogen te be- hoeden. Men ziet hieruit , waarom men , ten tijde (ï) PrïKglEj on the difedfes of the army. C 5ó ) van CKLSUS O), de teringachtigen van Rome paar Alexandrien * liet reizen, en waarom me ad - ?!jne lijders naar Lisfabon of Napels zond (2}. — - De uitkomst dezer waarnemingen zou dus zijn 5 dat in warme 'gewesten het verzuringsproces het zwakßs, en het ontzuri ngs proces het ßerkße is* Ik wil nu wel niet ontkennen , dat de veran- dering van liichtftreek voor de geftelsaandoening der tering van nut zijn kan; dan, er zijn toch waarnemingen, die leeren, dat de fcheepslucht , ' bijzonder op reizen naar zeer afgelegene gewes«* ten, tot de genezing dezer ziekte zeer veel bij- gedragen heeft, Pringle en andere beroemde En ge\ f ehe Arden waren gewoon, zoo als men weet, hunne teringachtige lijders naar Madera te zenden , en het is eene bepaalde daadzaak , dat langs dien weg velen gered werden (3), In«» tqsfchen ziet men uit eenen brief van Dr, gor*? don aan Dr. reid (gedagteekend 28 April 3/O-0, eiland juist met de gezondfle ver*# blijfplaats voor dergelijke lijders is. „ Het doet mij leed, zegt Dr. gqrdon, „ dat mijne CO Medicina , Libr , 3. Cap. 22. ( 2 ') Libr . i. Cap. 1, Scct. 10. Cs3 2ie : reid , über die Natur und Heilung der bmgenfuckt , nebst einem Anhänge von dem Nutzen uni s dm Wirkungen der öfters gegebenen Brechmittel \t 1787-« fag. 271. s, bevinding van zaken het niet gedoogt, ti aan 9, te raden , om longceringachdgen hierheen te ,, zenden. De lucht is hier, op Madera , voor dergeiijke zieken, te fijn en doordringend.’* Bij beddoes vinde ik ook eene waarneming, welke regthreeks bewijst , dat het niet zoo zeer de verandering van luchtfireek, dan wel in het bijzonder de fcheepsluchc is , welke eenen zoo heilzamen invloed op teringachdgen heeft. 3, De 3, Luitenant B. zegt hij (i), ,, leed aan eenen ,, hevigen hoest, met aanhoudend opgeven van ,, etterfïof; hij had tevens koorts cn teerde (lerk „ uit. Men raadde hem , eerf zeetogt te doen. ,, Hij befloot , om naar Lisfabon te varen ; maar ,, werd op zijnen togt door eenen Spaanfchen kaper genomen. Niet lang daarna werd hij echter wederom verlost en naar Engeland te- ,, rug gevoerd. Zijne ziekelijke toevallen hielden „ op , zoodra hij aan boord was. Op de terug* ,3 reize , welke bij Herken vorst plaats had , was „ hij reeds zoo vlug, dat hij met het fcheeps* .* volk konde werken, iets dat hij dikwerf deed, „ om door de infpanning zijner fpieren de koude w 200 veel te beter te weerhaan. Men zonde /’■ Lat beddoes volgen, ., zeker zijne hcrlleliing- „ van de verandering van luchtfrreck afgeleid: CO 1 c. / C 53 ) y, hebben, Indien hij, volgens zijn voornemen, in PorHigaal aangeland was. Nu is het daar- ,, entegen duidelijk, dat de fcheepslucht” /ge- deel telijk ook de fcheepskost, waarover i k hierna zal handelen) „ als het middel moet befehouwd „ worden , dat hem zijne gezondheid terug gaf.” Daar de gehelsaandoening der longtering oor-* fpronkelijk van een verminderd ommvmgsproces afhangt, moeten de zieken, die door hun ver- blijf in fcheepslucht , en fkiilucht, door reizen naar warmere luchthreken enz. genezen zijn , bij hunnen terugkeer tot hunne vorige verblijfplaats en tot hunne vorige dieet, alle zeer oplettend op hunne gezondheid zijn. — Heeft een meer ge- vorderde ouderdom den aanleg rot deze ziekte niet weggenomen , of eene meerdere herkte des ligchaams en andere om handigheden hen niet in haat geheld , om het vermelde organisch proces (de ontzuring van het bloed), tot grootere vol- komenheid, dan het te voren was, te brengen: dan is het, mijns bedunkens, klaar, dat zij aan gedurige wederïnhorting zijn blootgeheld. Het zou mij niet moeijelijk vallen, om waarnemin- gen bij te brengen, die deze droevige waarheid bevestigen. De beroemde morton zegt : Omnis phthifis recrudescere folet , et qui femel j, fuit phthificus, ni(i accuratisfimum regimen ad- „ hibeatur, vix a levisfima caufa in eundem ha*» ♦ D9 ( 59 ) tum redit : fiquidem non tantum puimones priori morbi infbltu jam labefactati novae im« „ presfionis eo magis funt fusceptibiles, verum 5, etiam vehementior proclivitas atque dispofitio 95 in hunc morbum ex ipHus corporis habitu in 9, bis quam in aliis compericur (i).” Die be» rrefe insgelijks de genezingen der longtering 9 welke door het inademen Jvan eene of andere kunstlucht moeten bewerkt worden. De onadem- bare luchtfoorten zijn, volgens mijn ftelfel , aange» wezen f alhoewel zelden toereikend , omdat zij het ontzurings proces niet bevorderen , maar alleen het verzurings proces verminderen, Eene zooda- nige geneeswijze kan Hechts palliative werken, tenzij men dezelve met geneesmiddelen aanwendt, welke tevens de oorfpronkelijke bron der geüels- aandoening verzwakken. De proeven, die men in de laatfie tijd in het pneumatisch inftituut van beddoes genomen heeft, bevestigen allen deze Hel tin g. Het inademen van zuiirlloflucht kan in de te- ring niet anders , dan nadeelig zijn , ten zij de long reeds dusdanig verteerd is, dat het ligchaam bereids aan de beginfelen van melaemia lijdt» Dr. walteer Irwin, van Zuidkarolina , verzekert, dat de landftreken aan de zeeoevers, (i) Lihr . 2. Qap. 6. pag . i83,. ♦ ( 6o ) waar rivieren, die frisch water voeren, zich in de zee ontlasten , voor longteringachdgen allen veel ongezonder zijn, dan de zeelucht zelf* (i)« Het is verder eenc bekende zaak, dat dooiweer omtrent het voorjaar, in de eerde tijdperken der tering nadeelig is — en dit wellige, omdat de dampkring , volgens de waarnemingen van h a s» senfratz, bij het ontlaten der fneeuw, zuur* Üof opvangt ? Eindelijk leerden ons nog de pneumatifche proeven der laatfte tijd, dat terin gaeh eigen , wel- ker longen niet zeer bedorven zijn , ligter in flaap geraken , wanneer zij luchtfoorten made- men , die tot onderdeuning des levens minder gefchikt zijn , dan wanneer hun opium toege- diend wordt, terwijl zij eene meer zuivere lucht- foort inademen* De opwekbaarheid van dusda- nige zieken laat zich, zoo het fchijnt, gemakke- lijker, en op eene minder gevaarlijke wijs ver- minderen, indien men hun het grondbeginfel de- zer levenskracht onttrekt, dan, wanneer men op- wekkende magten ^ potentiae indtantes ) op hen kat werken, (i) Auserlefene Abhandl, für pr • Aerzte , 1? Bda pag* 36$ C 61 ) B.) De aanwending der geneesmiddelen , Welkt het ligchaam in flaat fiellen , om zonder nadeellgen invloed op de gezondheid , een flerker verzuringsproces te kunnen verdragen. In het voorafgegane heb ik aangetoond > dat éene dierlijke diëet de chyl en het bloed dusda- nig wijzigt, dat deze vogten meerder zuurflof vereifchen, om het gefiel in ©enen behoorlijken verzaringsgraad te houden. Eene dusdanige diëet moet alzoo tot een krachtdadig middel dienen , om de geflelsaandoening der longtering, welke uit overzuurd aderlijk bloed voortkomt, te mati- gen, Hoe meer zuurflof de aanflaande chyl., als een gewrocht van dierlijk voedfel, noodig heeft, om zich in helder flagaderlijk bloed te verande- ren , zoo veel te geringer moet de invloed de-s dampkrings op de masfa des bloeds zelfs, en in het bijzonder op de ar ter ia puhmnalis worden ; een zoo zwakker ontzurings proces moet toereikend zijn , om den overzuurden toefbnd des bloeds te weeren. Daarentegen moet planten voedfel , naar evenredigheid der grootere of kleinere1 mate van zuurflof 9 die hetzelve bevat , en naardien het, volgens de wetten der verwantfchap , meer of min gereedelijk deze floffe aan de masfa des bloeds en aan het ganfche organifche gellel af- { 6s ) geeft 9 eene tegenovergeftelde en nadeellgé wer- king hebben. Deswegen worden wij 9 als het ware, door iöboezeming geleid in de keuze en verandering van onze dieet 9 naar mate de tempe- ratuur der luchtftreek en der faizoenen verfehlte. In heece landen heeft de mensch de grootfte be- geerte toe plantenkost, zuurachtige dranken, als limonade en dergelijke ; in koudere gewesten , waar de plantengroei niet zoo weelderig is , is vleeseh en vïsch zijn dageiijksch voedfel In Ijsland * Groenland en Lapland houdt men vooral veel van vette Ipijzen. Op liudföns baal drinken de visfehers zelfs traan. Hoe kouder de luchtftreek , hoe grooter de neiging tot geest- achtige dranken is. Daarom is ponsch te Tronk - jem QDr omheint ) een gewoonlijker drank , dan thee te Koppenhagen . Door de befchouwing der levenswijs des volks (der (malle gemeente) zou- den wij alzoo wellige de reden leeren inzien, waarom fterfgevallen aan de longtering Qerythrae- mia) onder hetzelve zoo zeldzaam zijn. De da» gelijk fche kost des volks b Hiaat in gezouten vleeseh , fpek , gedroogde of zoute visch , boter , brood en brandewijn (jenever); het geniet Hechts bij enkele gelegenheden frisfche zuurachtige plan- tenfpijzen. Dit betreft ook doorgaans de zee» varenden , bijzonder op groote togten- Trou- wens, wie weet niet, dat geen een van Kar op as C 63 ) verlichte volkeren de longtering op zee voor verfchrikkelijk heeft gehouden , hoe gemeen * en vernielend zij ook op het vaste land zijn moge ? Alle geneeskundige inrigcingen bij het zeewezen hebben ten doel, om volksziekten en fcheurbüik ( 'melaemia ), als eene aandoening van eenen der longtering tegeno/ergeftelclen au rd , te weereri. Kan men er dus aan twijfelen, dat zoo wel de icbeepskost, als de fcheepsluchc, het hare bijge- dragen hebben tot de gewenschte uitwerking , welke men bij longteringachdgen van groote , bijzonder naar warmere luchtftreken gedane, zee- togten waargenomen heeft? Ik weec wel, dat deze Helling: dierlijk voed- fel, en nog meer fcheep.skost, behoudt tering- achügen , ja flrekc hun tot geneesmiddel — pa* radox , vreemd en als Hrijdende tegen de bijna algemeen aangenomene voorfchriften van onzen tijd zal toefchijnen Dan, de gefchiedenis der tering nafporende , leerde ik weldra inzien , dat genoegzaam alle voorfchriften. die wij ten aan» zien dezer ziekte huldigen, zoo als ook de mees- te geneesmiddelen , die wij er tegen aanwenden , derzelver oorfprong ontleenden van onderfcheide- ne hypothefen t die, wel is waar, in der tijd op- zien maakten, en goedkeuring wegdroegen, maar echter naderhand wederom verworpen zijn. ik kan dus aan deze voorfchriften geene bijzondere ( <4 3 Waarde hechten. De dagélnkfche ondervinding en de flerflijsten mogen deze mijne vrijmoedige verklaring veromfchuldigen. Dikwerf méént de uitoefenende Arts zijnen pligt gedaan te heb- ben, niet den terin gadingen lijder voor ongd- neesiijk te verklaren; of hij zoekt Hoogheus des- zelfs lijden door middel eener empyrijche , fjmp * tomatifche behandeling te verminderet!. Bij Zoo- genaamde borstmiddelen laat hij het veelal be- rusten, onbekommerd, of men derzelvcf gebruik bepalen, of van derzelver Werking reden en ver- klaring geven kan. ,, Non est ars,” zegt së- neca, „ quae ad effectum cafti venit.” Daarentegen vond ik ook, bij de nafpöring der vermelde gefchiedenis , dat vele groote Art- fen welke $ met ter zijde helling aller hypothe - tifche befpiegelingen , alleen op de verfchijnfeleli der • natuur , onder de menigvuldige bepalingen des levens, oplettend waren, de waarheid mij- ner, zoo even aangehaalde, paradoxe (ongehoord fchijnende) Helling erkend hebben. Hippocra- tes, aretaküs cappadöx , sydenhaM, bennet cn salvadorï, haan aan het hoofd van de lijst der mannen, welke in dit opzigt op het heerlijke uitgemunt hebben. Ik wil hier ter plaatfe alleen de voorfchriften van eenen hippö- c Rates ten bewijze aan voeren ; in het vervolg dezer verhandeling zal zich wel eene erf andere ge* C Ss ) gelegenheid opdoen, om ook van de ondervin- dingen der anderen te gewagen. 