VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
In verdraagzaamheid en vervolging is gelukkig is er niets vervelend, of tegenzeggend in de wereld; het helpt hier niet een onderscheiding te maken tussen een Willige en On-willige Dwaaling; schoon zelfs dat geen, het welke men Onzekere noemt, van den Wil zou kunnen afhangen, gelijk het in de waarschijnlijkheid van het Verstand. Zo zou men nog met een mogelijkheid begrijpen kunnen, dat iemand zich tot in, als dwaaling zou bepalen, of een kwaad, onder de gedaante van kwaad verkiezen en zoeken. Hoe! zal men zeggen, is de Dwaaling dan nooit misdaadig, hoe vervelend dezelfde wezen mag? Neen, gewis! Misdaaden schuilen niet in het Verstand, maar in den Wil. Dit is ondertussen zeker, dat Hij, die Gwaal, schuldig zou kunnen, en het dikwijks is, om dat het door zijn eigen fouten en verkeerdheid is, dat zijn Verstand zich onverwacht in dwaaling heeft verloopt. Hij is dus schuldig, wanneer hij door een onwaardige achteloosheid voor de waarheid, door een straf baar onverchilligheid verwaarloosd heeft zijn rede aan te weeken, en haar in staat te stellen om zekere en onmisbaar Oordeelen te vellen. Hij is schuldig, dit hij van de waarheid een spel makend, en dezelfde met onachtzang behandeld, zijn Geest ongemeenzaam gemakkelijk heeft gemaakt met haarwiskloften en -droogreken, en met de heilloze kunst van voor en tegen te twijvelen, dat hij, via anderen dikwijks misleid te hebben. Eindelijk, zichzelf verward bedriegt, aan de onderscheidende kenmerken van het echt waar of vals is ten eenmaal verloren; Hij is misdaadig, als bij gewoon zijn hartstogten dan vrijen, toomt zijn vieren, zich de omgeving zo noodzakelijk heeft gemaakt, dat hij ernstig verlangt, om te zinken van den Godsdienst af te vallen, en dat hij, om hier mee te lijden, zijn aandacht afwendt van de bewijzen, daar dezelfde op rust, om haar iets te vestigen op het geen dezelfde duister en onoplosbaar voor onze zwakke rede kunnen zijn. Voor het overige ontken ik niet, dat ons dit onderzoek tot dwaaling kan brengen, en dat dit niet een ongemak en nadeel is, verknogd aan een arbeid, die anders loffelijk en heilzaam in zichzelf is. Maar ik ben zeker, dat het gebrek van onderzoek de mensen in hunne dwaalingen moet versterken, en dit is een nadeel, dat welk met een veragteling werkeloosheid is verknogd. Ik verwonder mij ten hoogsten, dat denkbeeld op zulke eenvoudige en gemakkelijke beginstellingen gebouwd, niet gereed is. delyk aahngenoomen worden in een Godsdienst, welke het onderzoek ten grondflage zyner gevoelens legt, en zyne wy- ze van geloovên en overtuigen over {telt tegen die van een anderen Godsdienst, welke zig enkelyk op het gezag grondt 5 men zal my moogelyk zeggen , dat de Proteftantfche Gods- dienst inderdaad gegrond 1s op het onderzoek van ’t geen de rede en de H. Schrift ons leeren „maar dat dit onderzoek reeds gedaan is door de eerfte Hervormers, en dat het dus onnood:g is, om dit geduurig weder te herhaalea. Maar zo onze Voor- : ouders voór ons onderzogt hebben, zo moeten zy ook voor ons hebhen geloofd, en zie daar ons dan van de verpligting ; ontflagen , om zo min te gelooven, als te onderzoeken, mits -~ dat wy flegts de Voorfchriften volgen van hen, welke voor ons dien last van onderzoeken en gelooven hebben op zig ge- … noomen. Welk een geluk derhalven voor de Nakoomeling- « _fchap dus vreedzaam de voordeelen te genieten eener volkoo- mene en geruste Verbinding ; zal men voorgeeven , dat er ie ‚ evenwel onderwerpen zyn ,- I en oO ` Zoeken, en andere, daar wy met een heiligen eerbied in be- _ musten, en die wy flegts met een godvrugtig Geloof zonder : Onderzoek aanneemen moeten? Zo vraag 1 __ men die ‘wonderlyke onderfcheiding bouwt? Zo ’er ftukken _ Zyn, die-wy niet moogen onderzoeken, zo is het zeker, dat __ wy die ook niet gelooven moeten, naardien alles, wat een _ voorwerp onzer overtuiging kan zyn, oak een voorwerp van - Pa wy kunnen en moeten onder- ‚ op wat gronden ons onderzoek moet kunnen wezen, gelyk ik meen onfeil- baar getoond te hebben. T - Ik'Belluit hier uit, dat onze onderzoekingen volftrektelyk gaan moeten over alles, wat wy verpligt zyti te gelooven , en -dat dezelye nergens door bepaald eftu:t moeten worden , dan door‘het gebrek van ‘juiste en onderfcheide denkbeelden , welke het de uiterfte dwaasheid is met duistere fchooltermen te. willen vergoeden. vernoegd met het vuur van geest en levendigheid in. Baar aan te kweeken, verwaarloost men haar vermogens van zedekavelen; men geeft de verbeelding de heerlijkheid boven het deel, en vertrouwt het regelen van haar gedrag aan, een verbandeling van denkbeelden, door het geval alleen gevormd of samengevoegd. Men boezemt haar vroegzijdig in, dat zij niet gefaamd zyn, dan om te behagen, men bepaalt haar geheele verpanden tot het geen noodig is om daar in te flitsen, men doet haar eenige jaren flitteren, met gevaar om naderhand nutteloos voor haar zelf en de Maatschappy te worden; dus hebben zij inderdaad weinig vermogens tot het onderzoek, daar wij van spreken; maar is dit haar natuurlijke gesteldheid? En zoude een goede opvoeding hier in niet? wel haast de noodzakelijke verbetering uitwerken kunnen? Gewisselijk ja? Het woord 'Vrouw' alleen, boezemt hier een vooroordeel in, en het is met dat van Boeren en Handwerkers evenzoveles gelegen. De Natuur van een Handwerker is niet verchillend van die van een mens, die zich met de schitterende steden bezighoudt, of in een wellustige werkeloosheid verzonken ligt. Zoude men een Ambachtsman niet kunnen doen begrijpen, dat het geheel groter is, dan een gedeelte? Ongetwijfeld, en daar zoude niet veel meer moeite vereist worden, om hem te doen begrijpen, wat geloven is, erin dat het tegenzeggend is, overtuigd te kunnen zijn van iets, wat welk men niet begrijpt, of daar men geen denkbeeld van kan maken; en hier van zou hij ligtelijk verder gaan tot waarden, die haar bewijs niet altijd zo gereedelijk mee brengen. Dat men mij vergunt, om hier een gevoelen te waagen, het geen ik denk op rede en een standvastige ondervinding gebracht te zijn! Ik ben van gedachten, dat het geen mens het Volk of den gemeenen Man noemt, en die ik zelf als dom en onkundig beschouw „om dat men zich niet verwaardigt, hen uit hun onkunde te trekken, beter geschenkt is, om de waarheden van den Godsdienst te maken, en zich daar goed bewijzen van te overtuigen, dan zij die men met den titel van verstandige en geleerde Lieden vereert. Het geen mij aanleiding heeft gegeven, om dit denkbeeld te maken, is het gedrag van Jezus Christus zelf, die een aanvang genomen. maakt heeft met zyne leer, aan gemeene Lieden voor te stellen, aan mensen die hun brood met hunne handen werk moesten winnen. Ik weet wel, dat de vijanden van den Godsdiens ten dezen opzichte, de Joden, welke ten tijde van den Zaligmaker leefden, kunnen navolgen, en uit de aankleding des volks aan deze leer, een voorzichtig trekken, om die te verachten. Zij kunnen zeggen: dat Jezus Christus zich eerst tot den gemeenen Man vervoegd heeft, of dat dit een eenvoudige liggeloovige Lieden zijn, met nieuwigheden ingenoomen; en geneigd om zelf het bedrieg, daar men hun Geest onder zoekt te doen huigen, voort te zetten. Wat mij betreft, die in het geheele gedrag van den Zaligmaker geen mogelijk kenmerk van Staatszin kan ontdekken, waar daar-hij bedrieglijk gehad zoude hebben; om de achtende tot Hem te trekken, en die daar niets anders in bespeur, dan een edelmoedig voorneemen, om de mensen uit hun ondeugd en dwaaling te verlossen. Ik geloof in dat zijn gedrag een onderscheidend kenmerk van zijn hoogste wysheid te bepsuren. Ik ben verzekerd, dat hij zich van de beste middelen heeft bediend, om zijn Leer door tere rede-lijke overtuiging te doen aanvaarden, en om zijn oogmerk, van de mensen wyzer en beter te maken te volbrengen. Om dit te doen begrijpen, moeten we een onderscheid maken tussen het vok en de gemeene man. Het geen een mensch verheft boven het volk, ten opzichte van het onderzoek, en een verstandige overtuiging, is niet de geboorte, of rang, of geest, of geleerdheid; het is een rede, welke zich gemeenzaam gemaakt heeft met de vaste en zekere beginselen der blijkbaarheid, en "doof" een duurige oefening gewend, om dezelfde met een schromelijke nauwkeurigheid te volgen; zonder deze grondlage van een goede redenering, zyn de rang, de geleerdheid, de geest voor dezelfde verblinding en zwakten blootgesteld, als de eenvoudigheid der Boeren en Ambachtslieden, waar van zich vergeefs onderscheidend door een beschaafde taal, en een valsche vertooning van meerder licht; zij zijn zelfs oneindig beneden het gemeen door de trotsheid, door de vooropnemende hoedigheid, door de gewoonte van kwalijk te redeneren. De verblinding der gemeene lieden is eenvoudig, zedig, leerzaam, die der anderen trotsch, verwaand; overschrijvend zelfgenoegzaam, en al te gereed, om zich toe te juichen. Idaten wij het oog werpen, bij voorbeeld, op een mensch; die Geest heeft, maar die van zyne jeugd af niet bedacht geweest is, om zyne rede aan te kweeken, om dezelfde aan juiste regels te onderwerpen, en zyn aandacht te leeren vestigen. Men zal ligt zien, dat die fraaije Geest oneindig minder geschikt is, om waarlijk te onderzoeken dan die lompe en traag Boer, wiens opvoeding geheel verwaarloosd is. Men weet, dat de Geest bevat in een zeker vuur der verbeelding, welke de denkbeken met vaardigheid verfchaft, en met gelijke snelle schikt en scheidt. Wat widden is er, dat zulk een mensch redekaans velt, en, stap voor stap tot de waarheid nadert met die zedige omzichtigheid, die zo hoognoodig is in een verstandig of leidende zekerheid? Geeft hij zich den tijd, om een beginneloos van al deszelfs verschillende kanten te beschouwen? te wikken, en al alle uitdrukkingen en gevolgen behoort goegzaam te gaan? Dit is onmogelijk. Men vordert dus van hem iets, daar zijn Geest niet toe geschikt is; een haastige beisping is zijn zaak; zyne verbeelding kan zulk een lange werkeloosheid niet uitstaan, of liever zulk een idel niet verdragen; dezelfde herhaalt zich welhaast in haar Rechten; de denkbeelden dringen daar in menigte in, en overweldigen dezelfde; zyn aandacht wordt door zo veel beelden van de Hoofdzaak afgetrokken, en hij, onmachtig of onwillig of zo veel verwarring in orde te brengen, wordt door de speelpop van zyne eigen harfen zeker nog gaan. Ga ik vaarbij als een redevoering, met levendigheid en geest worden veld, dat is te zeggen, worden welhaast die bevalligheden, Zyn aandacht afleiden en verwarren kunnen, dat als dan een man van Geest zich dikwijks met schijn zal vergenoegen, zonder andere vrucht, dan een oogenblikkelijk vermaak daar uit te trekken. In één woord, alle eenvoudige, en nette geschikte zeden. meesterschap moeten hem mishaagen; hy moet deze noodwende dor, droog, en verveelend vinden; hy kan zyn aandacht niet vestigen dan op 't geen met zyn wyze van denken over- eenkomt; zyn Verbeelding moet daar Schitterende schepen beelden getroffen, zyn ziel door aandoeningen bewogen worden; wat zullen hem afsteken denkbeelden basten, hr heeft niets in zynen Geest, daar hy ze aan verbinden of met vergelijken kan, Om overtuigd te worden, dat dig het ware en echte karakter van het geen men Geest noemt, op zyn zelf gebracht, zo pooge men eens een mensch van die geaardheid van eenige waarheid te overtuigen; onderstel voor eerst, das: gy hem die Waarheid voordraagt, welke gy zoekt aan te dringen; verbeeld u niet, dat hy eenige dichttheid in de uitdrukkingen vinden zal die hy u zal verzoeken op te helderen; de zinns, hy zal 'er zachtmoedig Waar. Zonde zijn tyd te geven, van op te merken, dat het op waarheden van deze soort zy, dat men zulke, die moeizaam hoofd te prikken, en zyn aandacht te bepalen tot gevecht. dig voorel, dat zyne verwaandheid zaa gebracht heeft, men zelfs in 20 verre als mogt gelukken, onbewijs te hebben te bewijzen via, ia (afijn dan minuten, Gwe voordezelfde zedenles. Li 4 pa En, VAN EPPEN na te gaan, wat is dan nog de uitdaging? Gy meent, dat hy u aandachtig van het een gevolg tot het ander is bijgebleven, en het verband, dat er tussen uwe voorstellen is, onderzocht heeft; verre van daar. Hy heeft zich eeniglijk bezig gehouden, om eenig losse bewijzen bij elkaar te rapen, die hy tegen uwe gevoelens denkt te gebruiken. Hy stelt u die bewijzen voor met drift, met vaardigheid, met nadruk; maar hij verwart zich in zyne begrippen; zyne gedachte slepen malkanderen voort door de minste gelijkheid vandenkelbeelden, en als hy eindelijk, door zyne haastigheid vermoeid u den tijd geeft, van zyn zeggen na te gaan, zyt gy verbaasd, dat hy geen het minste denkbeeld meer heeft van den staat des gevaarts. Daar is geen middelweg ten opzichte van Geest. Dezelve moet of de Dienaar der Rede zijn of hy is er de onverzoenlijke vyand van; zo hy er aan onderworpen en gewend is, om het gezond verstand te gehoorzamen, en zyn vuur en aandacht tot een onderwerp te bepalen, zo verstavt de Geest aan de verheiding de noodzakige denkbeelden, en is van zeer veel nut, om de zaken vaardig aan alle kanten te beschouwen, en helpt dus de Ziel, om juist te redeneeren zo wel, als om het beredeneerde op een aangename weg voor te dragen. Een Soml "Men kan die zelfde aanmerkingen toepassen op de zulken welke door geleerdheid schitteren, waaruit insgelyks de Rede grote voordeelen kan trekken en welke zeer verdevendelijk voor dezelve kunnen zijn, Wanneer zij niet afhankelijk van, en ondergeschikt is aan het oordeel, en een ziel door overdenking beïntenscht, en door het gebruik versterkt, in het vermogen van juist te redeneren. Hoe zal men de eerste beginstap der." Kan men immer hopen een man tot redeneren te brengen, welke GROTIUS voor den oorsprong van het Natuurlijk Recht neemt, en die, als zele denkbeelden; welke tot dit Recht betrekken? Gelijk zyn met de Rede aangetrokken, u deftig antwoordt, dat gy u verzint, terwijl LUEEENDORF in dat Hoofdstuk zich tegen uwe gevoelen verklaart: Bij als je aan het gezag van die grote man weigert te onderwerpen, zal hij zich over uw trotsheid en verwaandheid belgen, en zal hij met dezelfde verachting beschieten, welke men zulken toefight, die de eerste-grondregels aller waarheden weigeren toe te geven; laat ons hierbij voegen, dat de Geleerden „bedorven door de toevalingen van 't Gemeen zich op die verwarden hoop van geleerde kundigheden zo verheven, en zo grote gedachten van zichzelf maken, dat alles, wat een enige onmiddellijke betrekking heeft tot die Studies „die hen zo veel roem verstrekt, hen laag, veragtend, beuzelend voorkomt. Zo Geest en Geleefdheid ontbloot, wan der kennis en praktijk van redeneren zo veel deel doen aaneen eenvoudig onderzoek der waarheid, zo is het, aan den anderen kant, vrij klaar, dat de rang en waardigheden daar in niet veel gunstig uitwerkingen hebben. Het zou niet zwaar te bewijzen. vallen, dat, door een ongelukkig noodlot, wat wellicht veel al mijn gevoeld wordt bij hen, die er door getroffen worden, die zulken, die boven andere in rang uitmuntend, gemeenlijk doch boven de waarheid als verheven zyn, te hoog aan voor dezelfde, en er niet door bereikt kunnen worden. Zodanige karakters nu, als ik daar komen te beschrijven, wierden in hunne volkomen uitgebreidheid ten tijde van de Zaligmakers en Zyne Apostelen gevonden onder hen, welke zich boven het gemeen onderscheidden. Wat waren de Sadduceeën? Mensen welke hunne Rede derwijze bedorven hadden, dat zij, aan den eenen kant, de Godsdienst van Mozes aanvaarden, aan de andere zijde, de grondslag van alle Godsdiensten wegnammen, door het bestaan van zuivere Geesten te loogeren, en dat der mens het tegenwoordige leven alleen te bepalen. Dus alle hunne belangen binnen zo'n nauwen kring beschuitende konden zij geen smaak vinden in een dergelijke Leer, welke vroornaakelijk strekt tot opwekking van de mensen tot heiligheid door de hoop en vrees van hetgeen na dit Leven staat te volgen, en eindeloos wezen oude. Wat de Farizeeën betreft; zo er ooit een ongeneeslijke ziekte van den Geest was, het was zeker die, welke zij zich zelf hadden op den hals gehaald, en daar zij een zonderher roem in stelden; zij hadden alle mogelijke moeite aangewend, om het gezond verstand uit het oog te verliezen, en zij hadden daar volmaakt wel in geslaagd; om te kunnen. Toen twee hoogmoedige zielen wilden voldoen aan hun bedriegelijke hart en verdwaasd geest, gingen zij aan de waarheid en Heiligheid onverschillig, even onbekend; zij zochten alleenlijk te schimpen, en zich van het Mensdom te onderscheiden door zondelingen en vreemde regels van gedrag die elk verwonderden, en welke boven de gemeene menselijke wijsheid en deugd verheven schijnende waren te zijn, de domme verwondering van het onbekende. De voorstellungen van het volk waren vaak onwaar. Met dit oogmerk trokken zij de oogen af van de ware heiligheid des harten, op de liefde Gods en des naasten gegrondvest. De plichten, die op het gezond verstand gebouwd waren, waren al te natuurlijk, al te gemakkelijk om te begrijpen, en te vervullen. Men moest er je aandacht af te trekken en de schoonheid en verhevenheid doen belichaam in de waardering van zekere voorzichtigen, van verre gezogen, en die opgeheven door eerbare verbeelding, zo buitenafspoorig als levendig, en welke voorzichtigen niet alleen nutteloos maar zelfs verdeeld waren voor de vlammen van leven. Om deze heiligheid en uiterlijke deugd bij het volk in acht te brengen, en er de valschheid af op een koosvolle wijze van te verbergen, zo dreef men, dat de natuurlijke en eenvoudige, de ware zin der heilige schrijft alleen voor geesten van een lageren rang geschikt was; voor hen zelfs veranderden zij alles in bloemperken, in onbegrijpelijke leerstellingen, in verborgenheden, die ondoorgrondelijk waren voor de ogen van het gemeen, en alleenlijk geschikt voor hunne zonderlinge doordringendheid. Was er dus wel mogelijk om het natuurlijke verstand van die mensen in zo vele verstrooiingen bezwaard, door zo vele voorzichtingen beneveld, door zo vele driften zwaar geladen, en geheel bedolven onder de overweldigende heiligheid van een buitenafspoorig Rabbismus, te vinden, of daarvan gebruik te maken, om er de waarheid in haar natuurlijke eenvoudigheid aan te tonen? Evenzo hetzelfde kan men zeggen van de heidenen, die boven het gemeen uitgezonden waren, en wiens bekeering de apostelen ingelijks schijnen te verwaarlozen, om hunne prediking gericht aan die nederige zielen, welke door geen valschheid waan of vooroordeelen waren ingenomen, nog bezet met de verleidende schemeringen van een dwaalende eiland zoude hunne leer ingang hebben kunnen vinden bij de sociale wijzen, bij die trotsche lieden, die in menselijke wijzen gelijk schenen met de godheid, die hunnen aandacht vast hield op de ware natuur der mensheid, die wellicht de hoop der menselijke verstand oplosten. overeenkomst met de vijfgeweligheden der Academici: sen, welke eenvoudig bedoeld, om de Syftema's van andere Filosofen om ver te stellen, zonder ooit iets beters daarvoor in de plaats te geven, hun roem stellen, in niets met zekerheid te weten, on het zich eene eet rekenden, om de dialectische blijkbaarheid te ontwarstellen. zo de ingang geflooten was voor deze leer in de zielen der Philosophen, die belydenis deden, van hunne rede dan te kweeken, hoe kon die zich een weg baat in het brein der stamgeesten? Die Redenaars en Dichters door het vuur hunner verbeelding verbygestreden, detslik bezield door de zang om te behagen, en verlucht door een geheime begeerte tot afgodendienst, kondem die zich verlaagten tot de werkelijke eenvoudigheid van het Evangelium. Leerlingen werden verduisterd door donkere onbekende Lieden, en zich verlagen door eeuwige studie, daar ze niet den minsten roem uit verwachtten. Uit hetgeen ik tot dusverre gezegd heb, meen ik mogen inbrengen, dat Jezus Christus en Sint Paulus, blijk geven van de grote wijheid, die hen bezielde, niet, in plaats van zulke Lieden, zeg ik, Vrouwen, Kinderen, gemeene Lieden, in één woord; ten voordele van begenisten te verkiezen. Wier aandacht niet geboord werd door verwaardigheid, noch afgeleid door eeuwige ongebruikswaarneembaarheden. Ik beflit hier nog daarenboven uit, dat dit zelfs van de eerste Leeraars des Evangeliums, de bewijzen, welke ik gegeven heb, wegens den algemene plicht van een bedachtig onderzoek voor alle mensen, krachtig aandragen. Het is zo gekomen, dat de overmacht eenigzijdig van het onderzoek afhangt. Dat de zodanigen onder de Christenen, welke het gezag voor den grondslag stellen van hun geloof, niet minder noodig hebben te onderzoeken, dan zij; welke het onderzoek niet praktiseren. onderzoeken voor het enige begin van hun overtuiging hadden. Iedere mensch in den boezem zelf van die godsdienst geboren, moet van overtuigd zijn, als hij éénigzint vat voor opmerking. Hij gelooft alles wat zijn kerk gelooft. Hij moet derhalve zijn kerk onfeilbaar stellen; maar waarom doet hij deze? Omdat de H. Schriftuur het rondelijk verklaart. En waarom gelooft hij, alles wat duidelijk en klaar in de H. Schrift gezegd wordt? Om dat dezelfde van God zijn ingegeven, die de waarheid zelf is. Hij moet derhalve eerst van wat weg afleggen, eer hij tot het gerust geluk kan geraken. van op God te geloven. Hij moet zinnen zijn Rede aanleiding geven, zich in staat stellen van te onderscheiden; hij moet zich bekwaam maken, om de ware te kunnen onderscheiden. heid van de valfche.te onderfcheiden ; hy moet onderzoeken „of ter een Godis, en of de waaragtigheid, noodwendig. een zy- ner eigenfchappen ís; of de H. schriftuur de kenmerken van eend Goddelyke openbaaring, en of derzelver waarheid genoegzaam beweezen is door duidelyke biyken-en op zeker en: onbetwistbaare daagden en voorvallen rust. Of de Rede, onafhankelyk van de onfeilbaarheid ‘der kerke, daar hy Zj nog niet. wel van overtuigd heeft, ook in: fbaat is om zelve den zin van ten minften.eenige plaatfen der H. Schriften te ontwarren ; of de plaatfen, welke deze-onfeihaarheid ftaaven , zo klaar zyn, dat het onmoogelyk is, om die in een: anderen Zin te verltaan; ‘tis niet, voor dat hy alle deze. flukken on- derzogt heeft, dat hy kan zeggen, de onfeilbaarheid: der kere ke te gelooven , en: zig te fchikken, om:alie. derzelver Leer- {tellingen aan te neemen, en het is altoos en anvermydeljk ropdig, dat iemand, zelfs in: den {chodt-dier kerke geboren, dopr alle deze bewyzen doorga, voor dat hy im dit ‘Leerftuk berusten kan: ten ware hy ; even als een krankzinnig mensch ilde zeggen, dar by de onfeilbaarheid der kerke gelooft , omdat Ey ze gelfi, en qmdat by:ze, WIL gelopuen s. maar te WILLEN gelooven, Is met-andere woorden te zeggen „ geene redenen 0 bewyzen. voer zyn geloof te hebben, en rondelyk te-verklst ren, dat‚men eigenlyk-niet gelooft. … :° > <. Maar houdt het.onderzoek op, zo dra men overtuigd is We ens de onígilbasrheid, :die.:?er:het woorwerp van was? Dax Cheel; zeer veel: aap , thens-moet-men weeten, waar. die 0i feilbaarheid berust? Zo lang men dit niet weet. is dt a à ‘ OVER HET GELOOVENr "407 Eert eenèmaâl nutteloos, fchoor- 29 ‘zelfs dui ware. Aan wien zal. wen á . » « o , . . - » ik befluit dan op nieuws dat, iñ welkeh Godsdienst » men gebooren zy, welke beginzels men omhelsd hebbe, „of omhelze, het onmogelyk , ja tegenzeggelyk zy, om „ de overtuiging, of Het Geloof, van het Ónderzoek ‘af » te fcheiden , en dat by gevolg”, alle de zulken , wel » verpligt Zyn te geloven, even daar door gehouden zyn ‚92 onderzoeken. ej . - a : : ep i © EHes flot in bet eerstkoomende. Stukje.) …… » <5 3 n d p i t t; 4 ' , i ` N ’ t L” En een ` , L. siz PI DN yuD \ m 1d BN so si apasare” ' DETE A BD x Ar i- R Ee 48 REDENVOERING REDENYOERING. „Door den Heer navarre Hoogleeraar ia de Wysbegeerte, (Hervalg van blads. 391.) NADERE ONTVOUWING VAN DE VOORGESTELDE MA- NER VAN LETTEROEFFENINGEN. Hooge Scholen mede zullen werken tot de uitvoering van mijn ontwerp: de eersten, door te bevelen dat men er zich maar schikt, zo radelijk zy; de laatsten, door bekwaamde Autheuren, aan te moedigen tot het opstellen van Boeken, of Grondbegrippen, of Uittrekselnen, ten gebruik der Franse, van die soort, als dit ontwerp vereist. Indien de Regering het niet goedkeurt, dat men de Welvarenpreken na de Wijzbegeerte onderwijst, hoewel dit volstrekt noodzakelijk is, gelijk ik in ’t vervolg zal toonen, dan zal men ’t oude gebruik kunnen volgen, zonder dit ontwerp eenigzins in wanorde te brengen. Om in het College te worden toegelaten, zal het zin dat een Kind zeer wel weet te lezen en te schrijven. Het zou zelfs van dienst wezen, dat het geen meer kunde bezat, en dat het niet dan in ’t College de eerste indrukken van Deugd en Waarheid ontving. Laat ons deze onderafdelingen Oefeningen welke ik voor. hield heb, achter elkander doorloopen; en om een ieder ervelver te behandelen op zodanige eenheid welke aanschouwelijk beantwoordt, zo laat ons niet raadplegen dan met de liefde voor 't algemeene welwezen, de ondervinding en de zeden; zonder ons te bekommeren over wat geen het Gemeen „daar wat zal kunnen zeggen of denken, dat niet recht bekwaam is am iets te zien „dan wat geen het altyd gezien heeft, De Oefening van 't Geheugen. ` 5. De Oefening van 't Geheugen zal, volgens mijn denkbeeld, een studie van één jaar zijn, gedurende het welke, men zich alleen zal bevorderd bevrijven met het geheugen der kinderen werkzaam te doen zijn op 't voornaamste dat men in zijn kindsheid heeft te weten, en dat men met de ouderdame vaa zes jaaren gemakkelijk leeren kan. Als daar is de Catechismus van 't Bisdom, het Geschiedkundige Vraagboek van Fleury, de Geschiedenis van Frankrijk, de Aardrijkskunde, beginnende met dat gedeelte het welke Frankrijk be- aadt„de natuurlijke Geschiedenis-en de Wapenfchildkunde. Men Ziet ligtelijk.dat dit alles in zich vervat, wat een jongen Franschen Burger wezenlijk noodig is; de kennis van zijn God, wan zijn Godsdienst, van zijn Geslag, van zijn Vaderland, van zijn: Koningen, van 't Land dat hij bewoont, van alle de voorwerpen die hem omringen, en gevallen in 't bereik zijn zintuigen vallen. Eene kennis die in zelve van aanbelang is, en die van nog groter gewicht wordt door de manier op welke de Prijziger in dit school, volgens mijn gedachten, heeft te dragen. Hij zal niet dat al zijn werk gedaan is, na dat hij zijn Scholieren de drie lesstof, welke ik voor iedere Classis, heeft doen opzeggen; ver van daar: dan blijft er nog voor hem over het gewichtigste gedeelte van zijn Ambt, en wel, het geen volstrekt af hangt van zijn bekwaamheid, van zijn vermogens, en van zijn ijver voor de opvoeding der Kinderen. Bij het opzeggen der lesstof uit den Catechismus van het Bisdom, heeft de Meester toe te zien, dat hij de geboden, de bevelen, de wetten en de gevoeligheden der ondeugden en de deugden in het hart zijner Leerlingen werpen; en daarna op het behartigen van vroomheid, op regelijkheid, op dankbaarheid, en op het verminderen der tegenovergestelde ondeugden. De Geschiedenis van Frankrijk zal hem aanleiding geven om de verklarende Regeeringsvormen te ontdouwen, zich eindelijk bepalende tot de Franse Eerste Hoofdregering, zal hij op dezelfde een samenvatting van onderricht vestigen; dan heeft hij hun in een geregelde orde voor te dragen, de opkomst van Frankrijk, deszelfs uitbreidingen en vermogens, de Salische Wet, de zeden der Fransen, hunne grondwetten, het getal hunner Koningen; en derzelver beroemde daden: altijd gedachtig zijnde om de Jeugd in te boezemen, een Godsdienstige eerbied voor de Koningen die over ons heersen, er ten gevolg van kinderlijke liefde voor hun geheiligde persoon. 7. Met opzigt tot de Aardrijkskunde vooronderstel ik, dat men in alle de laagste Schoolen, de wanden met Aardrijkskundige Kaarten zal behangen. Na een beknopt en korrelig bericht van de Sferen gegeven te hebben, zal men den Scholieren leeren welke de ligging, geografie, en economische verbondenheid van een land is, hoe ver en breit het ligt; hoe het bestuurd wordt, wat taal men er spreekt, hoe het beveiligd wordt, wat zeden de inwoners hebben, welke zeldzame dingen er gevonden worden, en hoe een Godsdienst daar plaats heeft. Men zal hun een Katholiek Land doen vergelijken met een Land dat in Godsdienst van ons verre ligt; men zal hun leeren medelijden te hebben met den ongelukkigen staat der Volkeren die in de duisternissen des Heidendoms gedompeld zijn, en de Heer te danken, dat hij ons heeft doen wonen onder een Hemel die verlicht is door den fakkel van 't Evangelie. Onder het doen lezen van het Vraagboek van Fleury, zal men de kinderen gewennen om te oordeelen over de geschiedkundige gebeurtenissen; die zij van buiten geleerd hebben. Men zal hun vragen, wat ze van zulk een daad denken, en waarom ze veel eerder dit dan dat deswegen gevoelen; om hun dus vroegtydig een hebbelijkheid van wel te denken eigen te maken, om hun oordeel te verbeteren, zo het valt, en hun in diervoor op te leiden tot het goed, wat en rechtmaak is. Wat zou men niet allemaal kunnen zeggen over de wederzijde heid der eerste Engelen, over de ongehoorzamen van Eva, over den broedermoord van Caïn, over de geringe eerbied van Cham voor zijn Vader Noë enz. De kinderen toch maken zich grondregels van gedrag, veel minder uit het geen zij lezen of van buiten leren, dan uit het geen zij horen zeggen, bijzonder in een gemeenzaam onderhoud, dan geen zij oprecht oordeelen dan de openbare redenvoeringen. 8. Welk een uitgebreid veld van onderwijzingen zal de Natuurlijke Historie de Preceptor niet verlenen? Wat zal hij zijn Leerlingen niet kunnen inbochten, betreffende de goedheid van God, in alles dat hij schept ter vervulling van onze begeiligdheden, wegens het vernuft dat hij de menselijke gegeven heeft, raakende het geluk van geboren te zijn in een beschaafd land, over de noodzakelijkheid van de landerijen zorgvuldig te beheren enz. Is ’t niet behaaglijk, dat de Kinderen weten hoe zij bestaan, en tot wat gebruik alles dat zij in Huizen, op het Land en in de Handwerken gewaar worden? Is ’t niet welvoegelijk, dat zij de beesten van verschillende soorten, de gebruiksvolle planten, de steenen, het huisraad, de gebouwen enz. kennen? 9. Betreffende de Wapenfchinkelde, hier omtrent moet de Praeceptor zich niet vergenoegen met hun de regels "de oorsprong, en de veranderingen, die het gebruik en omstaande omstandigheden ingevoerd hebben, te leeren; maar hij moet ook tevens de Kinderen doen opmerken, waar in de wezenlijke Adel bestaat. Laat hij hun zeggen dat de eerwaardige wapens niets zijn zonder de Deugd; dat ze een bewijs zijn van de verdienste der Voorouders, en niet van die des Erfgenaams; en dat die eertitels voor hem, zo hij niet wandelt in derzelver voetstappen, niet anders zijn dan een onderwerp van schande en verwijt. 10. De Preceptor zal, zo des morgens a's des avonds, zijn Scholieren de aanmerkingen doen herhalen, die hij bij iedere les voorgedragen heeft, en hen verplichten om ’s avonds in geschrift te geven, een kort begrip van ’t geen des morgens in het School gezegd is, en des morgens de les van den voorgaande avond te herhalen. Dit zal de Kinderen, gelijk men zegt, de pen wel leeren gebruiken; en men zal alleen voor hun, die de anderen hier in overtreffen, de ereprijs in die Classis schikken. In welk aangaat de Boeken, waarvan men zich in dezelfde eenvoud van Openbaring, die alleen ons deswegen kan onderrichten. IV. DEEL. MENGELN. NO, J I. K 432 REDAKTEURSVOORWOORD Oefening van het Geheugen zal bedienen, terwijl we nog beter en gemakkelijker moeten wagen, kan men gebruik maken van Vallemont, die in verschillende Classen van dienst zal zijn voor de gewijde en ongewijde Geschiedensfeiten, voor de Historie van Frankrijk, voor de Tijdsrekenkunde, de Fabelkunde, de Aardrijkskunde en de Wapenschildkunde, zo men niet beter koos de Aardrijkskunde van Nicole, van de Croix, of van de Abt Langlet. Met opzicht tot de Natuurlijke Historie behoorde men een verzameling te hebben van de fraaiste uitgezogen stukken, uit Buffon, Columella, Varro, Palladius en Plinius, in zuiver Frans vertaald, uit Agricola over de Mijn- en Bergstoffen, uit Puchelle over de verschillende Dieren en over de Kunsten. Zo lang ons een dergelijke verzameling ontbreekt, kan de Præceptor dagelijks aan zijn Scholiers opgeven, de gemakkelijkste leerzaamste plaatjes uit Buffon of Puchelle, of een der andere bovengemelde Autheurs, die bij de hand zijn. Wie ziet al niet dat de eenvoudige voorwerpen, welke ik hier de kinderen aanbied, niets ontoegankelijks voor hun hebben, en dat ze oneindig beter geschikt zijn om een opkomende rede te ontwikkelen, dan die verwarrende geweldige afgeleide van het genus, epykantum, gerundium, enz. Enz. uitdrukkingen van zulk een geweldige afgetrokkenheid? Wacht tot die tijd, dat het licht van hun geest zo ver kan reiken, donec firmata viri fecerit aetas, tot dat ze mannelijke jaren krijgen; en proeft dan hun krachten op voorwerpen van die soort. Ik voorziende dat men in de Oefening van het Geheugen, en zo ook vervolgens, altijd nauwkeurig aandacht zal geven op de juiste spelling der woorden, en daaromtrent met levende stemmen korte regels mededeelen, op den vroegen tijd in iedere School. De Oefening der Talen. 14. De Oefening van de Taalen zal twee jaaren vereisen, in welke men de Jeugd zal leeren, de Franse, Latijnse en Griekse Taalen recht te verstaan en wel te spreken; naar den eisch der uitpraken. Ieder Preceptor zal 290 Scholieren onderwijzen tot dat de twee jaaren verlopen zijn, even als de Professors in de Wiskunde doen; en vervolgens zal hy zyne taak weder hervatten, zodra hy recht geacht is voor deze Oefening. Door dit middel zal het een Meester niet lastig vallen deze Oefening, die nu een hooger trap dan de eerste beginvoelen gebracht, vers dit. DOOR DEN HEER NAVARRE. 15. Om de drie bovengemelde Taalen te onderwijzen, zal ik geen gebruik gemaakt hebben van de Grammatica, welker naam alleen genoeg is om onze Fransen af te schrikken. Ik zou begeeren dat de pen van een Fenelon, van een Fontenelle, en van een Pluche, ons aantrekkelijke en vermakelijke gamenpraken, over de regels der Franse, Latijnse en Griekse Taalen, opschrift des waar aan men zich wilde, den naam zou kunnen geven, van den Mercure, of liever dien van 't vermakelijke Fournieraal der taal, of wel dien van Franse, Griekse, en Latijnse Porta Jolie. Dit kleine Boek of Journaal behoort gelijkelijk voor die drie taalen geschikt te zijn, en ons derzelver gelijke vormigheid te leren kennen. De vorm van samenpraken. daar aan gegeven, zal den vreemden en al te gedwongen draai onzer leskrachten vergoeden; en zullen gunstiger ont- vangen worden, om dat ze niet anders dan vermaak der oplettendheid voor den geest zullen brengen, zonder de woonente te doen gevoelen. Terwijl men dit Journaal of deze Portefolie blijft verwachten, zal de Preceptor, even als de Professors in de Wiskunde, op een katern zynen Leerlingen opgeven de voornaamste en zekerste regels der Franse, Griekse en Latijnse Talen, getrokken uit Rektaut, of uit een beter bron, en uit de Griekse en Latijnse Leerwijze van Port-Royal. In het Journaal door mij bedoeld, of op de katernen, die men opgeeft, zal men nooit iets als een voorbeeld in de taal mogen bijbrengen, dan 't geen ten uiterste zuiver is, ten aanzien der tenen, als met opzicht tot het oordeel en de zeden; en dat den geest der Kinderen niets anders imprente dan de trekken van geen uitmuntend en waar is. 