VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Clasfen dezier Provincie; raakende den Brief yan- en het voorgevallene op de Christelyke Synodus van Vries- land, in den jaare 1785.te Harlingen gehouden. Met de noodige Bylaagen. Te Leeuwarden by J. v. d. Haar, 1286. In Folio, 28 blads, n dezen Brief brengt de Eerw. Clasfis van Dokkum te berde, hare klagte tegen de handelwyze en het gedrag BRIEF VAN DE. E. CLASSIS VAN DOKKUM. 6t van. opgemelde Christelyke Synodus, ten opzichte van twee harer Gedeputeerden tot dezelve, welker Commissie men aldaar illegaal verklaerd. heeft: waer tegen deze Clase fis macht re doen zien,,, dat de uit/praak.der Synodus, » 200 wel als de жузе van Procedeeren in dezen gehou- den, is ongegrond, informeel en wederregelmatigheden in deze Synode voorgevallen zyn, die aenloopen tegen de vastgeftelde Wetten ; welker afwy. king of overtred erder maeckt er de Clasfis, by die gelegenheid haer werk van, om aen te toonen, dat "er nog verfcheiden an- dere onregelmatigheden in deze Synode voorgevallen zyn, die aenloopen tegen de vastgeftelde Wetten ; welker afwy. king of overtred In der Clasfis, hier tefterker berisping vordert, om dat de Clasfis van Dokkum in een Synodalen brief, het niet in agt nemen der Wetten ten laste gelegd word; en men haer vermaent, „niet  onze Land, en Kunstgenooten reeds zo bekend, dat wy het noodeloos oordeelen de verdienften en schryftrant van deezen voor de bevordering der Heelkunde, zo onver- moeiden, Schryver nader bekend te maaken. Ze- ker is het, dat de Heer Plenck niet behoort onder dat van Schryvers welke door nieuwe waarheden onze Kunst zal verryken: echter hebben tog zyne Schriften - haare outtigheid, en draagen kenmerken eener groote.be- leezenheid. E De Verhandeling, die wy thans voor ons hebben, mag Ook daarvan ten voorbeelde ftrekken. Alles wat een Bartisch, Saint yes, Mauchart, Boerhaave, Petit, avicl, Sauvages, en andere beroemde Mannen, over de verfchillende Oogziekten en derzelver eezing gezeg hebben, vind de Leezer hier in het kort y cen verzame en met aanmerkingen en ophelderingen verrykt. De Heer Pruis heeft ons de Nederduitfche Vertaaling bezorgd, en dezelve met Aanmerkingen vermeerderd en tevens ook verbeterd, MN | on р, de Je KOE Vaderlandsch Woordenboek, door y. кок. Vyftiende Deel, FAA. FRA. Met Kaarten, Plaaten en Pourtraiten, Те. , dmflerdam, by J. Allart, 1786. n gr. Bug, 329 bledz, Di Vyftiende Deel van het bekende Vaderlandfche Woordenboek, dat by aanhoudenheid den lof blyft verdienen, dien wy meermaalen aan betzelve hebben toe- gekend, bevat weder een aanmerkelyken voorraad vag мере tenswaardige zaaken, "t zy levensbefchryvingen en geflache tafelen van beroemde Mannen, die tot ons Vaderland betrekking hebben, als een FiLiPs den II, een PRANCOIS den l, de FAGELS, de FABRIUSSEN, de FOREESTEN em anderen, °t zy zodanige merkwaardige Aantekeningen, die de Oudheden of naturlyke gefteldheid van ons Vaderland ophelderen, en toelichten, . Daar wy met ons Бейек moeten te raade gaan, zullen wy tot een ftaaltje uit deezen ruimen voorraad een uittreke fel geeven van het geen de kundige en werkzaame Schry- ver wegens de Stad Franeker heeft aangetekend. „FRANEKER, Öп het Latyn Franeguera,ìs de derde der ftemmende Steden Van Friesland, gelegen in "t kwartier Westergoo, aan de trekvaart, tusíchen Leeuwarden en Harlingen, drie groote uuren gaans van de eerfte en twee kleine van de laatstgenoemde Stad. Over den naamsoor-Sprong en betekenisfe worden veelerlei gisfingen gevormd, welke geen grond van eenige zekerheid hebben, en daar-om geene aanmerking verdienen. E Stad, is niet groot, hebbende omtrent een half uur grammes in haar begrip, maar luchtig en zindelyk gebouwd, zy heeft in haaren omtrek weinig of geene gelykheid met een der zogenaamde regelmaatige Figuuren, maar vertoont veel meer een vermenging van een een vierkant, In den aanvang haarer Stichting, die aan dem jaare 1191 wordt toegelchreven, beftond zy eeniglyk in twee ryen huizen, met een watergracht en een dubbele (гаг in ott midden; oostwaards aanloopende op de hoafdkerk, rondom welke mede fommige. huizen waren gebouwd; en was befloten binnen een watergragt, die nog in wezen, en, zedert de verdere uitzetting, ééne haarer binnengrachten geworden is. Zy is van eenkelen uardenwal omgeeven, zonder van eenige Vestingwerken voorzien te zyn, uitgezonderd éen Bolwerk aan den zuidoostelyken hoek der Stad; en een halve Maan of Rayclyn, °t welk daar Бе. geplaatst ie om de Noorderpoort te dekken. Die wei. "Kryklyk met boomen beplant, verstretet tot een vermaakelyke wandelplaats; des te meer, dewyl men daar allerwegen über de vruchtbaare, Velden, die de Stad omringen, en op een menigte Torens der omlig gende Dorpen, 20 Verre, dat men zegt, denwa, rondom "wandelende, ‚by helder weer, meer dan 150 Torens one derfcheiden te kunnen tellen. an" Franeker heeft drie Poorten: I de Ooster of Dykfter Poort, door welke men ùitgaat naar Leeuwaarden gelyk oen eindwegs benoorden deeze Poort, de Grift door welke men naar gemelde Hoofdftad vaart, uit de Stad voortkomt door eenen verwulfden Brug, onder de Stads wal, die de Leeuwaarder Рурgen genoemd wordt. De tweede is ‚de Wester of Harlinger Poort, buiten welke men ryd en ‘vaart, naar Hagingen. De derde wordt genaamd de „Noorderpoort. Behalven deeze is ‘er een Waterpoort, de Doinjumer Pyp genoemd, door welke men vaart naar "t Dorp Doinjum. Vooraf he Eft zy drie byna recht door, Gande Straaten ter wederzyde der binnengrachten, met welke de Stad doorfneden, en, in verfcheiden Weken, als kleine Eilanden afgedeld is die op de uitgangen van alle de dwarsftraaten  anderen verzochten, dat ten denn der jüngste, ten einde die met finden kosten, dan buiten's lands, tot alle erlei frauen, aan te voeren, een Seminari um (Kweek school) mögte worden opgericht, en eenige gelegenen Professoren aangelteld. In welk verzeichnete "e Lands Staaten niet alleen terftond bewilligden, maar, in den volgende jaare 1585, met advys van Hooggemeldef Stadouder het befteiligt namen, om een volkomen Academie of Univerfiteit: daarvan te maaken; aan welke, in 't jaar 1586 even die zelfde vryheden werden verleend, welken de Heeren Staaten van Holland, aan hunne Univerfieit te Leiden, tien jaaren vroeger. opgerecht, hadden toegeftan. De Geestelyke Goederen, inzonderheid van?є gehelde Klooster, die, zedert de affchaffing van 't Paus. dam, in's Lands Kist veryallen waren, werden terzelvertyd ter goedmaaking van de daartoe te befteedde Kosten aangelegd. En teu einde geeh'jongelingen van een f ober beftaan, van het voordeel deezer Hooge School te doen verfteken zyn, is 'er ook, op's Lands Kosten, eene opene Tafel aangelegd van zestig Studenten, die daar, fommigen voor een zeer geringen prys, en andere de rye kost hebben. Daar toe is een byzonder huis ge. Richt, *t welk aan de voorftraat (аг, en "s Lands Оесо- “nomie of Beurfe genoemd wordt. Met dit voorrecht wore den geene anderen begunftigd, dan die tot "t Leeraarambt worden aangevoerd, en wel eeniglyk, de ‘inboorlingen en „„Alumni, of. Voedfterlingen deezer Provincie, zyn, gelyk dezelve!ook ten dienfte deezer Provincie zich bepaaldelyk verbinden moeten. А ..,Deeze Academie ftaat onder het opzigt van vier Heeren Curatoren; drie uit de Grietenyen en een uit de Steden, aan welken ook een Secretaris is toegevoegd. — Verfcheiden geleerde mannen hebben van tyd het Hoogleeraar. Ambt op deeze Hooge School met roem bekleid, onder welken, door hunne uitgegeevene Schriften, inzonderheid vermaard geweest Zyn; WILH. AMESIUS, JOH. COCCEJUS; CHRIST. SCHOTANUS, CAMP. VITRINGA, ADR. METIUS, GEORG. PASOR, en meer anderen. Het getal der heden. daagfche Profesforen is tot XIV bepaalds vier in de Ы, Godeleerdheid; twee in de Rechten; twee in de Geneskunde; en zes in de Natuur- en Wiskunde, Бепенеп de. Taalen, Gefíchiedkunde enz. De Kerk van "t geweezeg Kruisheeren Klooster, waarin de Promotión geíchieden, flaat in "t westelyk gedeelte der Stad; en van het Kloogtergebouw zyn drie vertrekken, tot Auditoria ( Gehörpläatier,) vervaard.gd, in welke de Profesforen hunne openbaare lesfen geeven, beneven een vergaderplaats van den Academifchen Senaat, waarin de afbeeldfels der ia de Profesfie dezier Academie overleden. En Profesforen han gegen. Ook is daar by een yoortreflyke Bibliothek en een Anatomiekamer. Daar achter ziet men den Z/oriu; Medi-сиз, en een Laboratorium voor de пабаіе. Noordwestwaards van de St. Maartens Kerk ontmoet men het Raadhuis, een oud gebouw, dat zich fierlyk voordoet, pronkende met een hoogen fraaijen fpitfen Toren. Ook is de Stad met een goed Burger-Weeshuis voorzien, (taande Öп 't zuidoostelyk gedeelte, na by den Tulbrug. Dit Huis, voornasmelyk gefticht door сїй. AGRI-COLA, Prior der geweezen Abtdy Klaarkamp, is van gee noegzaame ruimte en vermogen, om XL Kinderen te bergen en te onderhouden. Ook is er een Stadswaag enz. з Binnen Franeker ziet men nog veele Stinzen of oude fleenen huizen. De meesten ftaan langs de Hoogftraat: en op de Markt. Veelen derzelver zyn gebouwd geduu-rende de binnenJandíche beroerteu dersetkoopers en Schie. Ringers, toen des Stad zonderling, begon te blühen, vor dem deren Stad zonderling, uit het huis van Beijeren, die, zedert dat zy deze Provincie onder hund bedwang hadden gebragt, dezelve mer eenige voorrechten begonden te hegunfligen ; daaronder oak 't hals- zecht, °t welk anderszins aan geen eene Stad deezes Land- schasts was toegeftan. Daardoor werden veele Edelen deezer Provincie gelokt,om zich in Franeker peer te zet ten, die aldaar veel gezag oefenden; weshalven die Stad al vroeg de zetel der Edelen plagt genoemd te worden. Deeze Edelen hebben die zelve Stinzen aangelegd a welken hunne naamen onfangen en tot heden behouden bebend, naar de geißachten zelve, door welken zy ôесі, bezeten.en bewoend geweest zyn. * 4, Dezegenas dez er huizen waren allen van den Schiering- Zen Adel; vermits Franeker, de eenige Stad van Friese  de gemeene toevlucht werd der Edellie- деп van dien aanhang. ‘ler dezer oorzaake heeft dié ` Stad ook veel moeite uitgeftaan van de Vetkoopers, in- zonderheid van de Groningers, welke door die van Bols- werd, die mede in ’t zogenoemde Groninger verbond ftonden, geholpen werden. Dit gefchiedde inzonderheid in den Jaare 1495. ^ Тоеп in ’t jaar 1498 de Hertog, ALBRECHT VAN SAXEN door de Schieringers, tegen de Wetkoopers, te hulp ge- roepen was, werd hy, binnen deeze Stad, plechtiglyk als Erspoteftaat ingehuldigd; waar hy ook be(tendiglyk ' zynen zetel hield: gelyk ook naderhand ‘deszelfs zoons en opvolgers, de Hertogen HENDRIK en GEORGE VAN SAXEN, die alle hunue hofhouding hadden, op ’t Sjaar- demahuis, in ’t westeinde der Stad (taande, met eene’ ~ wyde gragt omringd. Daarom is dit huis, na dien tyd. Let flot van Frankel genoemd geweest, doch wegens bouwvalligheid voor eenige jaaren geheel afgebrooken. Die getrouwe aankleeving der Frankel, aan de Saxifche Regeering reeds in den aanvang, en ook daarna in een tyd, toen het gantíche Land tegen dezelve opftondt, het gantíche Land tegen dezelve opftondt, het ganze Land tegen dezelve opftondt, als vrydom van alle acynzen, hoe ook genaamd; als vrydom van alle acynzen, hoe ook genaamd; als mede den vryen uit-voer hunner bieren, by vierde deelen van een ton, terr behoeve der landlieden, waardoor de aftrek hunner bieren zeer mogte bevorderd worden. Zelfs had Hertog ALBRECHT, in wiens tyd de Grieteny het Bilt, ’t eerst bedykt wierd, aan de Stad Frankel den eigendom van go morgen lands, in deeze freck, naby oat dorp Jacobs parochie, gefchonken, en men meent, dat, byaldien zy daarom hadden willen aanhouden, hun ’t geheele Bik zou gegeeven zyn. Hier by kwam een ander voorrecht, behelzende, dat geene omliggende Dorpen of Kloosters het recht van Wage hadden, noch eenige koopmanfchappen hoch ambachten mogten: oefenen, blyvende dezelve eeniglyk aan de Stad gehecht. De Giftbrief des Hertogs van Saxen, hier: toe behoorende, was van den ra July van het jaar 1504. Daar by had en behield die Stad, even gelyk Leeuwaarden, hat recht, om, onafhangelyk van den Hertog en van deszelfs Gouverneur, haare eigen regeering te (tellen en te beæedigen. Daatby zegt men, dat de omleggende Grietenyen Franckeradeel, Barradeel, Baar. LE VADERLANDSCH. WORDENBOEK, 67 Barderadeel, Menáldumadeel en Hennaardenadeel, alle hunne Kechtsdagen binnen deeze Stad hadden, gelyk de Cerstgemelde van daar den naam van Frankeradeel beko- men: hebbe; des te meer, dewyl de Oldeman van Frankeradeel was, des deze Grieteny, in zekeren opzichte, aan die Stad onder- heotig mogt. geächt worden. De vergaderingen der Leder deezer Grieteny worden binnen deeze Stad ‚gehouden "a Donderdags, wanneer ook aldaar de weekelykfche Marktdag is. Dit een en ander, gevoegd by de voordee- ln, welke de Hertoglyke Hofhouding aan deeze Stad. Töchter, kon niet nalasten dezelve binnen korten tyd zeer te doen aanwasfen en bloeijen. Еп men meent dat fommigen der hier voorgenoemde Adelyke Geftichten, geduurende de Saxifche Regeering, binnen Franeker aan- gelegd zyn. Maar even daardoor was zy tevens het voorwerp van afgunst voor andere Friefche Steden. Im den jaare 1500 werd. ay, om geene andere oorzaake, dam dat Hertog HENDRIK YAN saxen binnen hgare muurem zyne Hofhouding had, door andere Friezen, aan wier dé deszelfs strenge Regeering langs hoe heer. mishaagde, be- legerd: doch deszelfs vader Hertog ALBRECHT met zyne Saxen tot ontzet zeer {chielyk opdaagende. werden de Friefen geflagen en: beleg opgebrooken. Men verhaalt „ dat de Friefen, teu einde de vermeerdering der toevloei- jende Saxen en: andere vreemdelingen in hun land voor- tekomén, geduurende deeze belegering, eene foortgelyke list in ‘t werk ftelden, als eertyds de Gileaditen, tem .einde de Ephraimiten, hunne vyand En, te ondekken, door de uitfpraake van het woord Schiboleih, waarvan zie Recht. ZIL 4, 6, dat zy namelyk die, welke als vreem-delingen by hen verdacht waren, fommige Friefche wörden, de ‘Friefche tongval niet konden volgen, zonder genade Öп ’ water wierpen, en verdron üеп; welk verdrinken, in dien ouden tyd, de gemeene doodftrgfe-omder de Freien was. Daar na heeft Franeker veel deel gehad in alle de onlus-ten, die onder de Bourgondifche en Spaanfche Regeering, wegens den Godsdienst, in deze Landen gerezen zyn; waarin de Spaanfche Gouverneur KASPAR ROBLES zer bemoeid geweest is, welke geduurd hebben tot den jaare 1578, als GRORGE DE LALAIN y Graaf van Rennenberg, Kerst benoemde Gouverneur van Friesland, in naim der Staaten, aldaar, gelyk in de andere Frieze Steden, de Regenten verkaufen, door de burgery, die opfertommelffag in de St. Maartenskerk gedaagd wierden, om a mamen te noemen, dit welke de Stadhouder het be. jørgerlyk getal der Regenten verkaufen. bon, Door dit Middel werden de Spaanschgezinden uitgezet, en geene andere, dan die de zyde der Staaten waren toegedaan, gedämpfend, d. De Stads segetriug, пе. бе wyze van derzelver befanden, is door een byzonder Reglement n. Prins wie HEM PREDERIK van Nusfeu, die o. tyds Stadhouder dee, her Provincie, en der Gedeputeerde Staaten, in den jaare n. пафт, vastgefteld. Ingevolge dit Reglement, werden alle jaaren den laatiten December uit de XXX Prozent, We voor al hun leven dezen post bekleedden, twee Burgessesters benoemd, Ä. пе. de plaats van twee afgaande, Un, benven de vier anderen, drie jaaren te regeeren. Amande die keure Aan vyf Electeurs, atie Leden der Vögel, door 't trekken van vyf zwarte uit de vier-hinte gewerbe boomen, tot die verkiezing bevoegd, Dan -hierin is daarna eenige verandering gemaakt, beftaane äе de Hegeeriog nur uit vier Bürgernes, van welken rlyks, uit een dubbeldtal van Vreedfchappen, door de leeteuré ‘gemaakt, twee door den Prins Erfitadhouder Worden’ dungelteld, gan welken een Secretaris is toege-voegd. Behalven de IV Burgemesters, blyven derlialves hu XXVI Vroedichappen. Echte Anecdoten van Peter den Grooten, wit den mond yan aanstenlyke Personen „te Moscou en te Petersburg, yernomen, en der vergetelheid ontrukt „door V. Yam stra tin. Беле Deel. Uit het Hoogduitsch. Non collecta fiabris, fed pene accepta per aures. Te.^mferdaem by L Yntema, 1787. in gr. octavo, 253 bladz. Indien er überhaupt er der Varst geleefen, die met recht den naam van den Grooten verdiende, was het de vortreffende Kosten vor der Gesellschaft, de onfterfelyke Czaar PETER, een Vorst die een geheel woest volk writhet Rof opgebeurd, en tot dien (арат van befahreidbeid gebracht heeft, dat het thans de eerste plaats onder de beshaftde volken vam Europa met recht bekleiden mächtig, die het thans de eerste plaats onder de benachbarten volken vam Europa met recht bekleiden mächtig, die hier even aangekondigde Verzameling van Anecdoten, die ons een juist denkbeid geeven van de verheven vermogens en edelen inborst van deen waarlyk grooten Vorst, en tevens het vermogens vermogens vermogens en muttig onderhoud, daar zu den heroemden Czaar zu wel in zyn huizelyk le Vien als in zyn flaatsbezigheden, op eene Beestige en dikwils namente mier afchetzen, en aan welker Echtheid men niet twye felen kan, daar zy uit den mond van gelofwaardige oog- en oorgetuigen, welke een dagelykfchen en gemeene zamen omgang met den Czaar gehad hebben, zyn opge, tekend; “welker naamen onder deeze verzamelde Aner, doten zorgvuldig zyn aangetekend, en welker byzondere omftandigheden, men, volgens toczegging van den Uit, geever, by de uitgaave van een tweede Deeltje, dat dig сеге eerlang volgen zal, nader zal opgetekend vinden, met aanwyzing, wanneer en op welke wyze zy gemeen. Damen omgang met Czaar Peter gehad hebben, en by welke gelegenheid zy de opgegeeven Anccdoten byger woond of gehoord hebben. ‚Schon het moeijelyk valle uit deeze fraaije Verzameling eene keuze te doen, daar men ílegts het boek hehoeft op te ßаап om iets merkwaardigs aan te treffen, dat den lees lust opwekt ep zodanig aan den gang houdt, dat men bet naauwlyks van zich. verkrygen kan om dit Werkje uit de hand te leggen, zullen wy echter ons tot het een of ander moetende bepaalen, de tweede volgende Anecdo- ten, als (aalen opgeeyen, van welken ons de eerte de verwonderlyke liefde van den Czaar voor zyn Ryk en Vaderland, en de tweede zyn zucht en fgaak voor goede . Schilderyen aan den dag legt. De verwenderlyke liefde van den Czaar, voor zya Ryk en Vaderland, s», Dat deeze groote Monarch gyn Ryk geheel hervormd, en, door het oprechten van een reguliere Armee en een machtige vloot, de bezorging van een beter opvoedin voor de jeugd, en het aanleggen van veele, voor het la en den guitenlandchen handel, voordeelige  een zichtbaaren bloei gebragt, zich by de nabuurige ryken geducht, en zyn vermogen door de gantíche waereld heeft doen gel. den, is een zaak die even zo bekend is als zyn verdriet еп hartzeer, dat hy aan zynen Zoon Alexis Petrowitz be- leefde, die hem in alle óупе heilzaame oogmerken wéder- flreefde, en wien hy derha]ven, hls onbekwaam tot den troon, genoodzaakt was de opvolging openlyk te ontzegen. Hy floot dus, alleen uit liefde tot zyn Vaderland, deezen zynen eigen Zoon van den troon uit, om voor te komen, dat, door deszelfs beftiering, dit nieuwe, magtige en pragtige Gebouw van den Staat zynes Ryks, niet op eenmaal weder inftorten, en deszelfs verlichte inwoo- ners Öп de voorige duisternis der onkunde vervallen mögten. kene nog verbaazender proeve van zyne vuurige liefde voorhet Vaderland, tot wiens beste dee Ze waare Vader des Vaderlands alles, ja zich zelfs, gewoon was op te offeren, blykt uit een in zyn Cabinet nog berustende eigenhandigen brief aan den regerenden Senaat te Petersburg ‚in °t leger by de rivier Prut, den..... 1711 geda- teerd, toen hy zich met zyn arme E, ор een ongelukkige wyze, door 100,1000 Turken ingeflöcken, en van allen toevoer van. proviant vond afgeführten. In zulke gevaar-lyke en geheel wanhoopige omstandigheden, waar uit hy zich op geenerlei wyze, dan, als oat ware, door tuschenkomst van een byzonder wonderwerk, redden konde, was hy alleen om het Vaderland, bet minst om zich zelven, békommerd, nitt tegenstände hy het dreigende gevaar klaar voor oogen zag, of, om by de Turken gevangen te raa-ken, of te fneuvelen. Zo ras de onverfchrockken Held het oogenblik van dit zonvermydelyk gevaar bemerkte, en zich zelfs met тупantfche Armee verlooren achtte, zette hy zich zeer beaard in zyn tent neder, schreef een brief, verzegelde den-zelven, lict een zyner getrouw(te Officieren ontbieden, епvroeg hem, of hy kans zag door de Turkfche Armee teКотеп, en een depeche naar Petersburg te brengen? De Officier, wien alle wegen ер fluiphoeken in. de een land- Streeken bekend waren, verzekerde den Czaar, dat hy dit „werk volkomen op zich nam, ew zyn Majefteit 'er zich volftrekt op verlaaten konde, dat hy behouden te Petersburg belanden zou. In het vertrouwen op zulk een verze. Kering, gaf het de Czaar een eigenhandigen brief, met het Opfchrift aan den regerenden Senat te Petersburg, uuste hem voor hoofd, en zeide hem verder niets dan: God geleide и! De Officier kwam, op dep negenden. дар zyner reize, elukkig te Petersburg aan, en overhandigde den brief in den vollen Senatoren. Dan hoe getroffen waren de vergaderde Senatoren, wanneer zy, met gellooten deuren, den eigenhandigen brief van den Czaar lazen, en van den volgenden inhoud bevonden. „, lk geef u hier nevens an berigt, dat ik met myn gantíche Armee, buiten myn sn fchuld of toedoen, alleen door het bekomen van valan fche berigten, door een viermaal fterkere magt der an Tuken zodanig ben ingeflooten, en van allen toevoer » Van levensmiddelen afgefügen, dat ik, zonder een » byzondere Godlyke hulp, niet dan onze volkomen ne- s derlaage, of dat ik by de Turken gevangen geraake, am voorzien kan. Indien dit laatfte geval mogt gebeuren 20 moet gy my niet voor den Czaar, uwen ängst, hou- den, en niets volbrengen van eenige bevelen, of Íээ (choon ze ook eigenhandig getekend waren, die u van ümy mogt toegezonden worden, tot dat ik weder zelfs in perfoon by u zal zyn. Dan zo ik mogt fneu- an velen, en u het bericht van myn dood met zekerheid bevestigd wordt, moet gy den waardigften onder u tot myn Opvolger verkiezen. Íээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээээ Hy i$ een groot liefhebber yan goede Schilderyen. » Toen de Czaar, іп den jaare 1715 en 1717 , voor de tweede maal, was gaan reizen, vertoonde hy in.'t openbaar zyne licfhebbery en goeden fmaak voor Schilde- ryen. Te Amfterdam bezogt hy de beroemdfte Schilders , en zag- hem, met een byzonder vergenoegen, dikwils Uuren Jang, aan het een of ander Пик werken, fprak met hen over de voortbrengzels van hunne kunst, en E 4 di ^ vom. 79 Lk VAN: STAHLIN vormde zich zelven een fgnen fmaak іп de kennis der Schilderyen. In ’ byzonder vond hy zeer veel behaagen in de ftukken van de Vlaamfche еп Brabandíche fchoole, en deed een grooten voorraad van de ftukken der voors haamfte meesters uit deeze fthoole op. RUBENS, VAN DYK, REMGRAND, JAN STEEN, VAN DER WERF, LIN- GELBACH , BERGHEM, MIEKIS, WOUWERMAN, BREUGEL A OSTADE , JAN VAN HUYZUM, enz. hield hy voor zyne lievelingen; doch voor alles gaf hy de Hotlandfche Scheeps. en Zee(lukken den voorkeur. Ínzonderheid had hy veel achting voor de ftukken van ADAM SILO, die eerst zelfs een Scheeps. Kapitein geweest, (*) en vervolgens zich | | zeer ` (*) „Het volgende bericht , wegens deezen Adam Sil» , is ons door een zyner bekendfte en nog leevende Vrienden mede- gedeeld. . se ADAM ZiLO. of sito, is, gelyk ik zeker weet, nooit een » Scheeps-Kapitein geweest; doch hy had reeds vroeg veel lief. En hebbery voor den Scheepsbouw, waar in hy vervolgens zulke Î Vorderingen maakte, dat hem, ten tyde van Czaar PETER, an het Bouwmeesterchap op "e Landes Wert alhier is aangeboden, s voor welk ambt hy echter, als een vryman willende blyven, » bedankt heeft. Ik heb hem dikmaals hooren verhaalen, dat » Zyn eerfte Kostwinning het Gouddraadtrekken was, еп dat hem Î, deze weetenfchap, toen hy omtrent twintig jaaren oud se Was, aanleiding ger tot het uitvinden van het trekken, van an looden of tinnen уреп voor Disteleerflangen, Fonteinen enz. Äапа dat hy zelfs de Pypen voor de Waterwerken, op Marli „ en Fontainebleau, getrokken had, welke Pypen nog in ge- brück ayn. Ook heeft hy vervolgens de Snyroeden voor de „ Fluweelweevers uitgevonden, met welk geheim hy, ruim „ O jaaren oud, geftorven is. De vader van den laatst over- leden Heer Tol heeft hem, in myne tegenwoordigheid. dui, „ Zend guldens geboden, om dit geheim voor hem aan iemand se te leeren, doch hy was toen reeds te oud om dit werk „ weder te onderneemen. In zyn vroege jeugd was hy een „ góed Muzikant, en maakte zyn eigen Viool, die naderhand „ voor een Cremoonfche, op de verkooping van Fan Pieters „ Zomer, verkogt is. Door zyne zucht voor den Scheepsbouw, „ geraakte у�у aan ’t Scheepstekenen, onder een der oudfte „ Baazen op "e Lands werf, dien hy binnen kort niet alleen. » verre overtrof, maar’ zelfs nieuwe en vaste gronden van „ deze weetenfchap, volgens de Mathefis, uitvond. Wäardoor Öber de beste gedaanten voor "t Laaden, Zeilen en Manceu- ńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńńń� chen het Leidische plein en de Leidische, in "t midden. Hier heeft de Czaar hem dikwerf „bezogt, en ik heb mecrmaalen Äöden, den zelfden, gezeten, „in welken de Czaar gewoon was te Zitten, wanneer hy de „kunst van Scheepstekenen van heeft duerde; gelyk naderhand „510 ook nog vyf jonge Rusfen, voor zyn Majefteits reke- „ning, Heeft onderweezen, van welken hy voor ieder hon- „derd Dueaten kreeg. Den jaaren af gekend, en das zijn dood mer hem heb omge- 5 » gaan. \ ( 4. Î. VAN  met welke hy gedeeltelyk de zo even gemelde Schilderyen- galery te Peterhof aanleide, en die hy gedeeltelyk in zyne voorkamers liet ophangen. ОÈ deezen aanzielyken voor- raad van zelfs aangekogte Schilderyen in goeden (апа te ‘houden en te verm den Schilder xsEL 1 eerderen, nam hy den zo even gemel- n zynen dienst, die den Czaar ook naar Petersburg volgde, en daar zelfs menig een fchoon ftuk van zogenaamde Stillevens; b. v. een Doodshoofd met een uitgebluschte en nog dampende lamp, ftil liggen- de Muziek - in(trumenten, Enz. vervaardigde; еп vervol. gens, als Schilder van de Academie der Weeteníchappen, in hoogen ouderdom, in "t jaar 1743, nierk” De Schilder XSEL. „gaan. Voor ruim vier jaaren, leefde zyn laatte leerling im den Scheepsbouw nog, wiens naam Was Pieter Nwaanenbnrg, „ een voornaam Scheepstimmerman, woonende achter de Oosterkerk, op de Werf het Wapen van Amfterdam. ° | De Heer WAGENAAR zegt in de Befchryving van Amfterdam, onder de voornaamfte Perfonaadien, „ dat Adam Silo in $ ^t jaar 1670 ter wereld gekomen, еп in den ouderdom van meer dan tagtig jaar overleden is.” Natuur- en Aardrijkskundige Befchrijving der Vriendlijke Eilanden in de groote Zuidzee, Volgens de nieuwfle ontdekkingen. Door вз. 1. WALTHER. Uit het Hoogs duitsch. Te Amflerdam bij M. de Bruyn 1787. Debat, yen het Voorberigt 288 bladz. in gr. octavo, T de groote Zuidzee ligt, op de Zuidlyke breedte van 19 en 22 Graaden, op de Westlyke lengte van Ferro Van 155 en 157 Graaden,een aantal T de groote Zuidzee ligt, op de Zuidlyke breedte van 19 en 22 Graaden,een aantal V van grootere en Kei, nähere Eilanden, die onze Hollandfche zeevaänden, in de vorgaande eeuw, reeds тіп of meer ondekt hebben: by welke gelegenheid Abel Jansz. Tasman drie van de voornaamíten dezer Eilanden „in „at jaar 1643, met de naas men Amfterdam, (*) Rotterdam en Middelburg benoemdes terwyl het vriendlyke gedrag der bewoonderen hem öst. deeze Eilanden in t algemeen den naam van de Vriend. lyke Eilanden deed geeven. Zints dien tyd maakte men eene byzonderheid, die wy niet wel kunnen nalaten hier te paatzen. —— Het midden van dit eiland, (zegt de Schryver,) ligt nagenoeg op de zuiderbreedte van ar Gr. 11 Min. En 157 Gr. Westlake, wijl de'end van het eiland Ferro; en wijl de'end van het eiland genoemd is, een weinig meer dan 22 Gr. rr Min. oostlijk van Ferro ligt, zo blijkt bet, dat het eiland Amfterdam 179 Gr. 41 Min. westlijk van de ftad van dien naam gelegen is; waaruit volgt, Ct welk tefens bijzonder merkw4ardig is,) dat het eiland Amfterdam 'op den aardbol genoegzaam recht onder de ftad van dien naamligt, en de bewooners van de meergemelde Åа. zijn. Dus ligt het eiland Amfterdam op een zo grooten Åаха. van de Dad van dien naam, als op den aardbodem mogelijk is; naamlijk op den afftand van bijna een halven cirkel, of 180 Gr., dat is, (een Graad op 20 uuren gaans gerekend,) van 3600 uuren. En wijl dus het verfchil in den tijd, sich de beide gehoemde plaaten, nagenoeg twaalf uuren is, zoo volgt, dat, wanneer het te Amfterdam middag is, het op het eiland van dien naam middernacht is; en wanneer het in de eerstgenoemde plaats zes uuren: des ochtends is, het op het gemelde eiland zes uuren: des ochtends is, en zoo verder, altijd ín volkomen te genfelling van clkander, ten aanzien van dag en nacht. Pod dat de Franfchen en Engelfchen, zedert eenige jas-ren, er zig op toeleiden, om de vroegere ontdekkingen Öп de groote Zuidzee voort te zetten, en verder uit te breiden. In de berigten dezer nuttige Reistogten nu, ontmoet men, buiten eene menigte van andere der Zee-vaart- en Aardrykskunde dienftige opmerkingen, ook een naauwkeurig verflag van 't merkwaardigfte, dat deeze Vriendlyke Eilanden betreft; waar van de mededeeling haare gevalligheid en leerzaam nut heeft. De Heer Walter, in 't nabuurige Duitschland, dit bezeffende p en te vens gadeflaande, dat veelen zyner Landgenooten hiervan verstecken bleeven e doordien deeze berigten, in buitenlandsche taalen opgeíleld, Öп kostbaare reisbefchry- vingen te zoeken, niet dan met veel moeite met elkander te vergelyken waren, heeft zijnen Landgenooten hierin . wel te gemoet willen komen. Hy heeft zig daartoe den arbeid getroost, die er aan vast was, om uit alle de bronnen e die hem voor handen’ waren, dat geene te onte leenen, 't welk hem in ftaat kon ftellen, tot het vervara- digen van eene beknopte natuur- en aardrykskundige bes fchryving deezer Eilanden: welke men, hier mede, ook den Nederlauderen in onze Moederspraak aanbiedt. Weet- gierigen en oefengraagen vinden hier deswegens in een ort Бейек by een verzameld, °t geen in veele (chriften, raakénde.deeze Eilanden, vermeld wordt; en de Heer Walsher heeft dit alles met zo veel gefchtktheid te za- men verknogt, 'er ook hier en daar zulke natuur- eg fra Atkundige aanmerkingen ingevligten, dat men t'overzeden hebbe, om den arbeid vaa dien Heer, en de ver- 191кіпр van dit zyn Gefchrift, dauklyk te erkennen. Hee zelve behelst, in de eeríte plaatfe, eene algemeene be. (chryving der Vriendlyke Eilanden, so ten aanzie van derzelver gefteldheid en voortbrengzelen, als ten opzi wan derzelver Inwooneren, met ‘aantekening van 't merk' wäardigfte, 't geen men daaromtrent waargenomen heeft, En hieran volgt voorts een afzonderlyke befchryving van die Eilanden, van welke men eenige byzondere be- rigten verkreegen heeft, terwyl 'er om en aan dezelve „зор еспе groote menigte gevonden wordt, van welke men tot nog geene gezette waarneemingen deelagtig is gewore �деп. ——— Zie hier, tot een {taal der medegedeelde be. Юі eilandigt, de zuider breedte van twintig je den, zeventien minuten, еп de lengte van honderd en zijfig graaden, drie en twintig minuten, ten westeu | VAN DE VREENDLYER ELANDEN. ki | e, bet welk boven veele anderen een schoon voorko- men heeft.. Юі eilandigt, de zuider breedte van twintig je den, zeventien minuten, еп de lengte van honderd en zes en vijfig graaden, drie en twintig minuten, ten westeu | VAN DE VREENDLYER ELANDEN. ki | e, bet welk boven veele anderen een schooner- | van heeft.. Юі eilandigt, de zuider breedte van twintig je den, zeventien minuten, еп de lengte van honderd en zes en vijfig graaden, drie en twintig minuten, ten westeu | VAN DE VREENDLYER ELANDEN. ki | e, bet welk boven veele anderen een schooner- | van heeft.. Юі eilandigt, de zuider breedte van twintig je den, zeventien minuten, еп de lengte van honderd en zes en vijfig graaden, drie en twintig min Van het eiland Ferro: Het boudt niet volkomen vijf- Чеп zeemijlen of uuren gaans in zijn omuek, maar is zeer volkrijk. Onder alle de menigvuldige omliggende eilanden (*), welke over 't geheel fterk з ER зап planten en gewasfen uitneemend vruchtbaar zijn, fchijnt-dit het aaezienlykfte te weezen. Het beftaat uit tene koraalrots, die met eene bedding van zeer vette tarde, welke allerhande planten in menigte voortbrengt, bedekt is. Wegens gebrek aan tijd konden de heeren FONTER den heuvel, midden op het eiland liggende, niet behorlijk onderzooken; dnders zou het zekerlijk der moeite waardig geweest zijn, na te fpooren, of hij niet veelligr van een anderen oorfprong zij, dam het overige des hnds; en of hij, alhoewel thans met heesters en n begroeid, niet veelligt Årde werking van eenen vuurfpuwenden berg, zijne geheele verrijzenis te danken hebe; terwijl de rest des eilends uit koralrotfen ker) deg a» Dat (9) Men telt, rondsom het eland Rotterdam, niet mieder 'п39 eilandjes. _ М Q) Dit hebben deeze Vfiendlyke Eilanden, en zo ook veele indere іп de Zui Wakher in zyne is veelal eene v kelijke hoogte or hoedanigen ment onder de beete lu vingen afftand va ne rotfen beftaanc Jeid te ‘vorden: meerendeels uit cene en dezelfde flreek waait, zo is het kreits- Wormig maakfei hunter korsalrotfen he t. beste, am aan het gegen weld des winds oen vasten muur tegen ze Îlellen : wijl het, om ken te fpreekem, een meir van het overige der zee Ze waar n hevige waterbeweeging plaats í, прапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапап Æеп; dat het geheele eiland volkomen naar een grooten tuin gelijkt, De plantaadjen zijn hier niet, gelyk op het eiland Tongatabu of Amfterdani, aan alle zijden, maar alleenlijk naar den kant van den openbaaren of heerenweg met fehattingen ingeflooten, en hebbsu bij gevolg het uit- zigt ongelijk vrijer en ruimer. De binneníte frecken des eilands zijn, door verfcheide groene heuvels, met haagen omgeeven en struiken beplant, op eene aangenaame wijze verfraaid; doch buiten die beftaat de grond overal uit eene effen vlakte. Nach den nordhoek des eilands, flechts wei-nig schreiben: van den oever det zee, ligt een groot zout meir, welk omtrent een Engelfche mijl in de breedte, en drie mijlen in de lengte heeft, ook rondom met een bekörper längere. „Geen deeze groote waterkom nog fchilderagtiger, maakt, zijn drie kleine eilandjes, met boschen begroeid, in „midden van dit meir gelegen. Daar-enboven is het meir met wilde eendvogels genoegzaam„ Беке, en aan deszelfs bosch- en lommerrijke oevers houdt aich eene menigte papegaaien, waterhoenders en kleine voe - | gee fomtijds ligte zwarte veenaarde, gelijk ook de vuiligheid van visfchen en vogelen, en de overblijffelen van verrotte plantge- “wasfen aan." Hierby zullen ook, volgens den Heer Walther, „op deeze Eilanden, meermaals nieuwe verfchynzels“ еп omke-ringen veroorzaakt zyn, door brandende bergen, waarvan de “puimfteen “ En bazalt; hier en daar voorkomende, ten getuigen - VAN DÈVERLYKE EILANDEN, 79 gelen op. Men ziet 'er uitgeftrekte Jaanen van broodvrucht- boomen op voortreflijke groene weilanden. Planten, met usgebreide ranken, welke op veele plaatfen als het dichtíte lommer een groen gewelf over de voetpaden gemaakt had- den ‚droegen óеп deele fchoone welriekende bloemen. Gints en weer maakten bekörlijke heuvels, en beurtling een groep huizen of boomen, ook op veele plaatfen een klein landmeir, te famen genomen, ongemeen prachtige em be- vallige uitzigten, die, door den uitwendigen welftand der inwooneren, overal zigtbaar, niettegenftaande onder el. Königkeiten bekommen, een aanmerkelijk getal, wegens groote ripped afgevallen, op den grond lag. De hatten waren doorgaans met yamswortelen als opgepropt. Kortom, wer- waard men het oog wendde, voor welk bekörlijk gezigt, kommer en zorg moes- ten vieden. Met dit getuigenis der heeren FORSTER, die zich hier flechts een paar dagen ophielden, ftemmen de berichten van den heer  De watetplaats der Britten lag een-klein endweegs van het fland, em was niets anders dan öffentliche waterpoel, in welken de inwooners zich baad- üden. Het was dik, moerasfig en vol flik, en daarom niet fmaaklijk: dan zij befpeurden echter geene andere nadeelige gevolgen daarvan. Ras vergaten de Britten hier de gevaaren en moei, lijkheden hunner zeevaart, en genooten de aangenaamhe. den deezer gelukkige eilanden onbefchroomd; welker plantewasfen de lucht op eer taamlijk verre uitgeflrekt- het met den verkwikkenden geur vervulden. — De. Plantaadjen verfchaften hin het verraklijkst gezigt, welk бо Е. WALTHER VAN DE VRIENDLYKE EILANDEN, uit het heerlijkst mengfel van verfcheiden bloesfems met het frische goen der bladen, en de inneemende afwisfe- ling vau kleine boschrijke heuvels met grasrijke beemden en vruchtbaare dalen, ontítond, In de geheele natür kan men voor het oog niets aangenaamers, en voor de zintui- gen niets vleienders en verkwikkenders, bedenken. Theorie der aangenaame aandoeningen van den Heer |. L. Е. DE . poLLY. Naar den vyfden druk uit het Fransch vertaald, door E. BEKKER, Wed. woLFF. Im's Grevenhage by J. van Cleef, 1786. Behalven het Voorwerk 113 Цайз. in gr. 8vo. Nademaal ons geluk, zo niet geheel, althans grootlyks afhangt van onze genocglyke aandoeningen, zo is het wel der moeite waardig, met alle oplettenheid te overweegen, wat wy van derzelver aart, werkingen en gevolgen kunnen opfpeuren, en te gelyk na te gaan, wat wy daaromtrent in agt hebben te neemen, ter bevorderinge van ons eigen geluk, en dat van ongen Evenmensch. Zulks heeft den Heer de Pouilly bewoogen, om dit onderwerp apzetlyk te behandelen; en zyne deswegens voorgedraagen Theorie is tot hiertoe ten. uiterfte nuttig; daar zyn, Ed. dit ок, op eene g elde wyze, met een welwikkend eordeel, ten bondigfté duidelyk ontvouwt. Na een beknopt verflag van de zekerheid en bet belang van de leer der aandoeningen, brengt hy ons opder het oog, boe onze werkzaamheden van lichaam en geest, als ze ons nict vermeiden, en dus vergwakken, gefchikt om ons "aangenaame indrukken te verlee-nen; als mede dat de beweegingen van ons hart, wanneer haat noch angst Ons dry, ons tot vermaak fireken. Hieran hegt hy eene befohwend van de aandoeningen der fehoonheid des Lichaams, des Verstands en der Ziele; mitsgaders van het aange- paame dat "et ligt in zulke hoedanigheden, die ons van onze volkomenheid verzekeren; en wyders flaat hy gade de modifica. tien der hersfenen, die de aahgenaame aandoeningen voorafgaan of verzellen. Dit doet: hem verder overweegen den invloed en de betrekking, die de ‘wetten der aandoeningen ор onze aanwee- zigheid hebben, en vervolgens onderzoeken, wat de reden zy, dat, daar de Wetten der aandoeningen voor alle. menfchen de. 