VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Ik had, in de maanden Juny en July , de C/utia te- nella fait moet waarfchynlyk weezen Clutia puchella ,) in vollen groei op myn venfter. De Mannetjes- Plant . ftondt ($) Deeze Proeve, geheel overgefteld tegen die van den Abbé SPALANZANI, dient ten voordeele van het gevoelen van LINNA- vs. De Abbé sPALANZAN: heeft nict gefprooken van den Daat, waarin zica de Stampertjes bevonden van de Hennipplanten , welke hy zegt dat geene Zaadftoffe ontvangen hadden : hy zegt, dat ze vrugt draagen,ten zelfden tyde als de Planten in vryheid gelaaten; doch dat de Zaadkorrels veel kleinder waren, ’r ‘welk bem niet vreemd voorkwam , uit hoofde van den gedrongen fand, waarin de Planten geftaan hadden. Voor ’t overige heeft de Abbé sPALANZANI niet kunnen aantoonen , dat hy den toe ang van alle bevrugtende Mannelyke ftoffe van de Vrouw! Bloemen. geweerd hadt, of dat ‘er geene Mannelyke Bloemen ep de Vrouwlyke Stoelen waren. S. o. 514 VERHANDELING ftondt in ecne andere Pot dan de Wyfjes. Deeze gaf veele vrigten , waar van er geen cen miste. Ik zette de twee Planten op twee venfters, van *t zelfde vertrek; de Bloemen op de Wyfjes-Plant Vlecven vrugtbaar. Ein- delyk nam ik het Mannctie weg , en hieldt alleen het Wyfje , van ’t welk ik alle reeds openftaande Bloemen affneed. Elke dag kwamen ’er nieuwe Bloemen , die acht of tien dagen open ftonden , wanneer het fteelt:e - geel werd, en de Bloem afviel, zonder eenigen Zaadkor- rel te bevatten. Een Plantkundige van myne kennis, die zich met my vermaakt hadt in het waarneemen van dit Yerfchynzel , haalde my over, om uit myn Stookkas een ‘enkelen Manlyken Bloem te neemen , en boven een ‘Vrouwlyken Bloem, die nog in goeden ftaat was, te plaat- zen: wy bonden deezen met cen rooden zyden draad aan ‘het Stampertie vast, Den volgenden dag namen den Mannetjes Bloem weg : en deeze eenige Wyfjes Bloem gaf vrugt. — Ik nam een anderen Mannelyken Bloem uit de Stookkas , en fcheidde Ter voorzigtig een Helm- tje af, waar van ik de Zaadftoffe afítreck met een veder, en zagtlyk heen ftreck over drie Mond es van een Vrouw- Jyken Bloem; ik droeg onder deeze kunstbewerking zor- e, om de twee andere Mondjcs van den Bloem met een ftukje papier te bedekken, ten einde de bevrugtende ftof- fe ’er niet in mogt komen. De vrugt kreeg haare gewoo- ne grootte, en als ik dezelve dwars dooríneed, vond ik een grooten Zaadkorrel in een der huisies , terwyl de twee overige ledig waren. Alle de andere onbevrugtte Bloemen verdorden en viclen af. Men zict dat deeze tweede proefneeming niet moeilyker valt dan de eerfte. Zints tien jaaren had ik in myn Tuin de Datisca can- nabira, ik vermenigvuldigde deeze Hennipplant door af- zetzels. Ik had veele Bloemen op onderícheide ‘Stoelen , maar alle, zonder uitzondering, waren Vrouwlyke, en ‘er. kwam niets van. Eenige Mannelyke Planten begee- rende te hebben, kreeg ik nieuwe Zaaden van ;‘arys. De Planten , daar uit voortípruitende, waren, tot myn groot leedweezen , alle Vrouwlyke , die geen vrugt altoos ga- ven. Eindelyk kreeg ik, in den Jaare MDCCLVII, Zaaden van dezelfde Plant, en hadt het geluk , om het volgende jaar eenige Mannelyke in bloei te zien. Deeze ‘Manneties Planten vonden zich op eenen grooten afltand wan. ale de Wyfjes verwyderd: wanneer de Bloemen ge- reed waren om de bevrugtende Zaadftoffe te ftrooijen, Zete OVER DE SEXEN DER PLANTEN. ae zette ik daar onder een blad papier, op "t welke. ik de Zaadítofte deedt vallen, door de Planten te fchudden y het papier werd geheel bedekt met geelagtige ftoffe; dees. ze zette ik boven de Vrouwlyke Planten , ten zelfden ty» de in bloei ftaande. Koude nagten vernielden veele van deeze Datisca, en verfcheide andere Planten, veel vroe- ger dan in andere jaaren. Dan, niettegenftaande dat on- geluk , bevond ik, by het onderzoek der Planten, bo- ven welke de Zaadftoffe geplaatst geweest was, de Zaan den van de natuurlyke grootte , terwyl er geen -fpoor van. Zaad te vinden was in de Bloemen der elders ftaan- de Datiscas , met geen Zaadftoffe beftrooid. Verfcheide foorten van Momordicas, welke wy, nevens andere Planten, uit de /ndien, in de Stookkasfen, kwee- ken „ geeven menigmaal Vrouwlyke Bloemen , die zeer fterk fchynen; doch des niettegenftaande fchielyk verwels ken, geel worden, en afvallen , zonder vrugt te draagen. Ik beval myn Tuinman , de Mannelyke ‘Bloemen af te Iny- den, en boven de Vrouwlyke te hangen, zo ras dezelve open gingen, en langs dien weg zyn wy zo zeker van rys pe vrugten te bekomen, ‚dat wy de onderfcheide Vrouws yke Bloemen , naar welgevallen, kunnen bevrugten (1), De Jatropha urens bloeide alle baren in myn Stookkas; maar de Vrouwlyke Bloemen kwamen voor de Mannelyke, lieten binnen de acht dagen de Stampertjes vallen „en vers welkten eer de anderen open waren, op die wyze had ik nooit eenige vrugt van dit Boomgewas: kunnen bekos men. In den Jaare MDCCLII had ik Mannelyke Bloc- men op een zeer fterken Plant „die zich zeer fris vertoon- den: op denzelfden tyd zag ik eene kleine Wyfjes boom | in een Pot, die Bloemen met frisfe Stampertjes hadt. IK plaatfte die Pot onder de andere, en zamelde op die wy- ze Zaaden in, die ryp waren., en gezaaid heerlyk voorts: kwamen. Zints dien tyd heb ik verfcheide keeren Mans netjes Bloemen van de eene Plant genomen, en boven de - Wyfjes Bloemen gezet , en °t heeft my nooit gemist , door dit middel goede Zaaden te krygen. -—— `t Is twee jaaren geleeden, dat een blad papier lag onder eenis - ge Mannelyke Bloemen, en een maand of zes weeken; indien ik het wel anthouden heb, bewaarde ik de Zaad (4) De Heer pucugsne heef: dus, maár Welgevillen,: de Wyk js Bloemen der Aardbezién bevrugt. Mem. d+ la Societt: Royals de Agriculture, 1786. Trimestre d'Autoe, B. Liaw 516 VERHANDELING ftoffe zorgvuldig, in een papier gewonden, ik ftrooide het op drie wyd openftaande Vrouwlyke Bloemen van de Fe- tropha: deeze drie alleen gaven my vrugt, terwyl de an- dere vrugtloos verwelkten. :.De binnen Bloembladen van het Ornitholagum, door- aans , fchoon oneigèn , Canadenfe bygenaamd, of de A/- ca major y {taan zo digt op een, dat ze zeer bezwaarlyk toelaaten, dat de lugt tot het zaadbeginzel doordringe , en zeer moeilyk de Zaadftof der ITelmftylties van een am- deren Bloem doorlaaten: deeze Plant gaf my alle dagen nieuwe Bloemen en nieuwe Vrugten, de Bevrugting mis- te nooit. Ik nam, door middel van een kromme fpelde, en met veel omzigtigheids, de Helmties van één Bloem weg, en deeze was, overcenkomítiz met myne verwag- ting, de eenigc onvrugtbaare. Ik herhaalde acht dagen daar naa dezelfde proeve, en altoos met denzelfden uitflag. - Ik had in myn Tuin, in een afgelegen hoek, een Stoel van de Chelidonium corniculatum, waarin ik ale Bloemen, op één na, weg nam, welke ik van de Helmtjes beroof- de. Ik had deeze bewerking gedaan, toen de Bloembla- den zich begonnen te openen; op een anderen dag fneed ik desgelyks de Helmftyitjes af van cen Bloem op derzel- ver Plant, en ik ftrooide op het Stampertje van deezen de Zaaditoffe, genomen van eene andere Plant, van de eerfte verwyderd. De. uitflag was, dat de eerfte Bloem geen Zaad altoos gaf, en de tweede zeer goed Zaad ople- verde. Ik had ten oogmerk, door deeze Proeve te bewy- zen, dat de vernietiging van de Helmtjes eens Bloems niet genoegzaam is om “het zaadbeginzel onvrugtbaar te doen worden. In vollen bloei ftondt by my in een Pot de Nicotiana fruticof& , die veel Bloemen en Zaaden gaf. Ik nam zorg- vuldig alle de Helmtjes weg , van een zich uitfpreidenden Bloem , en {need alle de overige Bloemen af: dien ik ftaan liet gaf geen Zand, en zette zelfs niet uit. … Ik bragt in een hoek van den Tuin een Pot, waarin een Asphodejus ramo/us ftondt, ik fneed alle de Helmftylties _ Yan een eerst open gegaancn Bloem af; zy gaf geen Zaa- den. Ik herhaalde die bewerking: maar in een ander ge- deelte van den Tuin een Bloem, van dezelfde foort, in frisfen ftaat afgefnceden hebbende, ftrooide ik de Zaad- ftoffe op het Stampertje van den Bloem van de Helmityl- tjes beroofd , en verkreeg dus Zaaden. De Ixia Chinenfis hadt in myn Stookkas gebloeid; maar OVER DE SEXEN DER PLANTEN. 517 maar alle de venfters geflooten geweest zynde, waren de Bloemen onvrugtbaar. Ik nam met fpelden de Helm- ftyltjes met Zaadftoffe belaaden , welke ik verfpreidde op de Mondjes van twee Bloemen; den volgerden dag be- dekte ik het één enkel Mondje ván een derden Bloem met Zaadftoffe: deeze drie Bloemen bragten goede Zaa- den voort; doch de derde hadt alleen Zaad in één huis- je, terwyl de huisjes van de twee andere alle met Zaad voorzien waren. ’t Zou den Leezer verveelen een grooter aantal Proe- ven, alle ftrekkende ten bewyze'van dezelfde zaak , te zien bybrengen. De ganfche Natuur draagt getuigenis van de waarheid, welke ik gezogt heb te ontwikkelen , elke Plant levert een bewys op (*). Iedereen kan dee ze Proeven herhaalen en ze op onderfcheide wyzen vere anderen: 't Is alleen noódig de Potten te zetten o venfters verre genoeg van andere Planten verwyderd, en ik durf verzekeren, dat men geene volkomene' Zaat den ooit zal krygen „ indien de vrugtbaar maakende Got, fe het Stampertje niet heeft aangeraakt. De Ca) Men heeft Linneus befchuldigd, dat hy zyn Sexen- Stelzel op een te klein getal waarneemingen gebouwd:heeft; ieden, die gemeenzaam zyn met de ` de Plantkunde beoefend hebben, geen grond altoos heeft. De Abb aus tegen de eerfte beginzels d dewyl hy geene Proeven genomen Planten, die op den aardbodem gr zyn gevoelen by te zetten door een het werk van den Heer NECKER | eer opmerklyk van wegen den ver anderen hoofde; hy zocht ook fteun een Man wiens verdienften niet i worden; doch wiens gezag van « weezen in een befpiegelend gefchi — Proeven fteunt, en tot welke men flegts oogen en-gemeen Mienfchen verftand noodig beeft. Zullen alle die nauwkeurige Redenkundigen twyfelen of het bloed in alle Dieren omloopt; om dat de Proeven van Harvey zich nier tot alle Ipeyehde Dieren uitftrekken? zullen wy moeten wagten tot dar de‘Abbé SPALANZANI alle Dieren, van den Mensch af tot het Ciertje toe, onderzogt heeft, om te weeten dat de Deelen der. Sexen by alle bezielde Weezens gefchikt zyn ter Voortteelinge, (Zie zy- ne Experiences fur les Crapauds, enz.) S. We 518 VERHANDELING „ De Proeven van LOGAN Op de Mais zyn zeer voldoen- de; dezelva toonen op de blykbaarfte wyze aan, dat de Zaadftoffe niet in het Stampertje gaat, en nict tot het Vrugtbeginzel doordringt ;, maar dat de vogt daar in be- greepen opgeflurpt wordt door de vogt op het Stamper- tje. De Bevrugting der Planten zou geen plaats hebben indien het Mondje niet bevogtigd was; hier is de over genkomst tusíchen Dieren en Planten volkomen. ’Er is geen Landbouwer of hy weet, dat, wanneer het regent op dien tyd wanncer de Rogge in bloei Daat, de Zaadftoffe kleeverig wordt en dat de meeste airen geen graan uitleveren. De T uinlieden neemen alle Jaaren dit zelfde waar op de Ooftboomen, de Bloemen geeven geen vrugt indien zy ongelukkig lang blootgefteld geweest zyn aan regen.. De Waterplanten verheffen zich, op den tyd des _bloeis, boven de oppervlakte des waters, en duiken daar naa weder onder. De Nymphea Alba komt alle morgens boven ’t water, de Bloemen gaan open; omtrent den middag verheft zich de Steng ten minften drie duimen bo- ven ’t water: "o naamiddags omtrent vier uuren fluit zich de Bloem geheel digt, cn haalt het hoofd onder ; waar de- zelve den geheelen nagt blyft. Dit verfchynzel is meer dan twee duizend faaren geleden waargenomen , zelfs ten zyde van THEOPHRASTUS , die zyne waarneeming opgeeft gedaan, op de Nymphea Lotus, cene Plant die met onze Jymphea zo veel overeenkomsts heeft, dat men dezelve 3er nauwlyks van onderfcheiden kan, dan door dien de bladen: der eerfte op den rand getand, en die van de onze rond zyn.. Zie hier hoe THROPHRASTUS zich daar over uitdrukt in het X Hoofdftuk van het vierde Boek zynet "Jistorie der Planten: ,, Men zegt, dat de Lotus zyne » Bloemen in den ‘Euphraat verbergt, dat ze tot mid- » dernagt dieper en dieper gaan, en by het aanbreeken , van den dag zo diep liggen dat men ze met de hand > niet kan raaken : vervolgens komen zy weder boven, , openen zich, en fteeken hoog boven °t water uit.” Men kan in onze gewoone Nymphea ’t zelfde waar leemen. ` Veele Bloemen fluiten zich ’s avonds, of voor dat iet begint te regenen op dat de Zaadftoffe niet nat wor- le door den Dauw of Regen; doch, wanneer de Zaad- toffe geftrooid is blyven ze altoos open. Andere Bloe- nen, die zich by die gelegenheid niet fluiten , wenden aiel Pd ~ H ` drie buitenfte zyn de he - OYAR DE SEXEN DER PLANTEN: 819 sich na den grond; veele, welke in de eerfte vogtige dae gen der Lente te voorfchyn komen, neemen dien ftand aan. De Wynruit, overal zo gemeen, vertoont in elken Bloem verfcheide Helmftyltjes, die elk, hun beurt, en alle dagen, het Mondje naderen, tot dat de Bevrug« ting geheel gefchied is. | Het Ornithogalum nutans heeft zes groote Helmftyltjes, klokswyze ge chikt : zy. raaken elkander aan; doch de ft korter dan de andere: weshal- ven het; op *t eerfte gezigt. De Mufu geeft twee foorten van Hermaphrodit-Bloe« men: deezen hebben onvolmaakte Helmtjes ,' geenen zyn alleen met het beginzel van een Mondje bedeeld: dewyl deeze niet dav naa elkander komen, kunnen zy geen vrugt- baarheid te wege brengen; weshalven wy nooit Zand van deeze Planten in onze Tuinen krygen , en zy ’t zelve niet dan zeldzaam in de Indien geeven. Ik heb dit jaar, overeenkomftig met mynen lang vergecfsch gedaanen wensch „ twee Mufas te gelyk in Blaem gehad, de een ‚ droeg ‘Mannelyke, de ander Vrouwlyke, Bloemen. Ik haastte my om de Helmties af te fnyden, om "er de Mond- jes mede te beftryken; ik hoopte dus Zaaden van deeze Plant te winnen, welke geen Kruidkundige tot nog ges zien heeft ; maar, wanneer ik deeze Helmtjes bezag, vond ik ze alle. de grootfte zelfs , geheel ledig en zonder Zaadftoffe, en bygevolge buiten Taart om de Wvfies te bevrugten: en °t is uit deezen hoofde, dat die Plant in onze Tuinen nimmer Zaad kan geeven. Ik twyfel niet, of de Muu heeft egter Mannetjes in haar Geboorteland , die verwaarloosd zyn door de Tuinlieden. De Wyfjes draagen by ons onvolkomene vrugten , ’t wil zeggen, Vrugten zonder Zaaden . en men teclt ze by ftokken voort. De Vrugten van de Mu/a bereiken naauwlyks haare natuurlvke grootte, geene dan de giootíte rypen ; doch zy zyn ledig. Ik- zou nog eene menigte voorheelden. tot ftaaving van myn .gevoelen, kunnen aanhaalen; doch ik bepaal my, om ‘er dit éénige, nog by te vnegen, Te Berlin gaf een Wyfies Dadelboom, Zints verfcheide jaaren , Bloemen , en hadt nooit Vrugten gedraagen. Men droeg zorg ont HL DEEL. MENGELW. NO. 13. Pp , va" * 520 VERHANDELING OVER DE SEXEN DER PLANTEN. van. Leipzich met de Post eenige Mannetjes Bloemen te krygen van een Boom, die ten zelfden tyde in Bloem . ftondt , en men bevrugtte daar mede de Wyfjes Bloemen. Zy bragten Dadels voort, welker Zaad ik in myn Tuin gezaaid heb, en die my nog leevende Planten opleverden. Kremprer heeft ons geleerd, hoe de Oosterlingen , die voornaamlyk van Dadels Jeeven, en die de waare Lotopha- es der Ouden zyn, zorge draagen, om altoos tusfchen de Wyfjes Boomen eenige Mannetjes te planten: ook be- paalen zich de Vyanden, in Oorlogstyd , om alle de Man- nelyke Stammen te vellen, wel verzekerd dat daar uit hongersnood in *t Land moet volgen; ’t gebeurt ook dat de Inwoonders zelve de Wyfies Boomen om verre hak- ken, ten cinde de Vyanden in hun Land geen voordeel mogen vinden. Ct Vervolg en Slot by de naaste gelegenheid.) AANMERKINGEN OVER DE HERFSTDRAADEN, OF MET VLIEGEND SPINRAG IN DE LUGT; door Doctor M. HOUTTUYN. H Verfchynzel , °t welk op Woensdag den 15 Octo AX ber 1788 veelen onzer Burgeren in verwondering heeft gebragt, is van ouds bekend, en niet ongewoon. Men noemt het in Engeland Gosamer , alwaar het ook, gelyk by ons, fomwylen in den Herfst verfchynt, inzonderheid, na dat men cenigen tyd Droogte en Zonnefchyn gebad heeft, als wanneer men , des morgens, de Velden en het Kreupelbosch , in den Daauw , daar door als geheel bewe- ven ziet met Spinrag , dat waarfchynlyk met den opftygen- den Daauw tevens in de Lugt vliegt, en dan door den Wind zeer hoog, zelfs tot boven de Toppen der Gebou- wen en Toorens gevoerd wordt, zig door zyne kleverig- heid alom aanhechtende, en in Draaden uitwaaïjende van ongemeene langte , aan welken doorgaans een Vlokje Wol- ligheid , als Katoen , is gehecht. Zodanig verfpreidde het zig, als bekend is, dien Middag over deeze Stad; wie weet hoe ver over Zee en ook ten platte Lande, met een droogen Zuidelyken Wind. , Nu omtrent dertig Jaaren geleeden, werdt aan de Kor ninglyke Societeit der Weetenfchappen te Londen, zo mea AANMERKINGEN OVER DE HERFSTDRAADEN. Sat men verhaalt (*), een Vertoog voorgelezen; waarin dit Gosfamer afgeleid wordt van Vliegende Spinnekoppen , die in de Lugt haar Spinzel zouden maaken , dat dan zou nea derdaalen op het Aardryk: maar censdeels is dit Gevoe- Jen ftrydig met gedagte Ondervindingen , andersdeels weet men in de Natuurlyke Historie zo weinig van Vliegende Spinnckoppen, als van Spinnende Torren , die in Vliegen veranderen. Mooglyk zal men de Vliegjes of Wespjes , ` daarin zig bevindende, voor Vliegende Spinnekopjes aan- gezien, of de Myten, die dit Geweefzel maaken , zo Ze ie by toeval in mogten medegevoerd Zyn, met dien naam vereerd hebben. Immers, dat het Diertjes van dien aart zyn, welke de Herfstdraaden {pinnen, is vry zeker uit de befchryving van den Acarus /clarius, door my, op het voctipoor van den beroemden LINNAUS, in myne Natuurlyke Historie ; onder de Ongevleugelde Infekten (+) gegeven , en Herfst- draaden-Spinnetje geheten 5 clyk de Heer Georrroy hete zelve, in zyne Historie der Infekten , die omftreeks Parys voorkomen , le Zis/erand d'Automne tytelt. Ik heb zyne befchryving van dat Infekt aldaar medegedeeld, waar uit blykt, dat het maar een zeer klein Diertje is, naar een Luisje gelykende , even als de gewoone Myten > niet grooter dan een Neet, roodachtig doorfchynende , aan jeder zyde met een bruine Vlak , volgens den Ridder LIN- nzus, die aanmerkt, dat hetzelve met dat Ongediert „ Rag-Luis genaamd, "t welk by Zomer ’t Geboomte, in de Broeikasfen ,.insgelyks met Draaden befpint , overeen- komftig zy, en dat men °t zelve, in den Herfst, veel aan de agterzyde der Lindenblateren vindt. De Swecdfche Heer DE Geer, die deeze Infekten ook befchryft, verbeeldt zig , dat die Dotjes of Vlokjes te of zyn, om uit het Spinzel van zulke. byster kleine iertjes te ontítaan. Ayn Ed. zegt ($), ,, ik heb daar, „y altoos kleine Spinnetjes in gevonden > Waar van zy an zekerlyk gemaakt zyn, en zelfs gezien , dat "er nieuwe » Draaden gefabriceerd werden door diezelfde Spinnetjes, an welke dezelven [naamlyk de Vlokken] Uccnemaal afhas- an pelden onder het dwarrelen in de Lugt” (4). Een C*) Alremrene Orfen[choole, III DEEL. e Nainurl. Pre I DEELS XIII Stuk, bl. 127. (5) Memoires des Infectes, Tom. VII. (4) Qui les devido:ens tou: Ge volsigeanf dans I" Aire p 2 | 522 AANMERKINGEN Een groote Vlok van deezen aart , dien Middag, ope vangende, heb ik daar niets in gevonden, dan vier lee- vende Vliegjes of Wespjes, kleiner dan ordinaire Vloot- jen , welken ik daar in aan verfcheide Liefhebbers heb vertoond. Dezelven waren overeenkomftig met die Wesp- jes, van welken de vlytige FRISCH de Afbeelding en be- fchryving geeft, als de Diertjes zynde , welke in ’t Jour- nal des Scayans „ van 1713 , onder den naam van Afou- ches d Coton, dat is Katoen-Vliegies , voorgefteld wa- ren(*). Het komt hier op uit ,, Zekere Rupfen, door 33 Sluipwespjes met Eijeren beftoken, worden inwendig an van de uitkomende Wormpjes allengs verteerd , tot dat >> Zy eindelyinftervende , en aan een Gras-fteeltje of Blaad- an je zitten blyvende, in zulk eene Wolligheid overgaan; a, Welke tevens ftrekt tot bedekking van de Popjes, waar >> in de Wormpjes veranderd zyn, die de gezegde Wesp- an jes uitleveren” (}). at, nu de Katoenachtige Dntjes der gezegde Herfst- draaden op zulk een wyze ontftaan, in welken de Spin- netjes of Myten gedagte Vliegjes opzoeken tor hun Aas, en ze, ten dien einde , als athaspclen; komt my waar- fchynlyker voor, dan dat die Vlokjes door de Spinnet'es zouden gemaakt zyn. Immers de Draaden van dat Ka- toen onderzoekende, in welken men het met Spelden van een kan fcheiden, bevind ik die geheel anders dan Spin- ragdraaden , vertoonende zig nog Wollig als Saijet , door het Mikroskoop. En, voor het afhaspelen van die Vlok- ken, door gedagte Spinnetjes of Myten, moet zekerlyk een reden zyn. Hadden zy dic zelf gemaakt , tot hun Nest of Bekleedzel, dan zouden zy zig wel ftil daar in houden , ten minften in het zweeven door de Lugt. Door het wroeten, in die aan ’t Gras zittende Vlokjes , kunnen dezelven los raaken , en dit kan aanleiding gee- ven, dat zy door den Wind worden opgenomen, en in de Lugt gevoerd , terwyl de Vliegjes zig, wegens de kleverigheid , daar uit niet gemakkelyk kunnen ontwik- kelen of ontwarren. ’t Geen (*) Infekten-'Verk, VI Theil, Art. 10. Ichneumen Globatus 5 Natuurl. Hift. XIT Stuk, bladz 216. ` Ct) In de Vlokjes, welke my van de Herfstdraaden, die zig den 10 November hier op nieuws vertoonden , door een . Vrind bezorgd zyn, Leb ik wederom niets dan zodanige Sluip- Wespjes gevonden. e OVER DE HERFSTDRAADEN. 523 % Geen de Heer Doctor C. PEEREBOOM een Tor noemt (*), zal misfchien een dergelyke Myt zyn geweest. Im- mers, zyn Ed. verhaalt my, dat-dezelve agt Pooten hadt Ct). zynde roodachtig of paarsch van kleur, en wel wat grooter dan de gezegde Vliegjes , maar niet te groot, om in een dergelyk Vliegje te veranderen. Dit laatfte kwam zyn Ed. daar uit, te waarichynlyker » voor ; alzo hy, ook vier Vliegjes in zyn Dotje gehad hebbende, "er naderhand maar één in heeft gevondén, zynde de anderen, naar alle gedagten! door die Tor opgevreten. Men heeft den- zelven eerst zig in het gedagte Katoenachtige Dotje zien omwentelen., en bedenkelyk, hetzelve afhaspelende, al fpinnende, eenige Draaden maaken, als vooren gemeld; doch den Draad van tien en meer Ellen aangaande, den- zelven heeft hy buitenshuis-in de Lugt gezien , en op ’t Oog afgemeten. De iever ondertusichen van deezen Heer, in het waarneemen van dit Verfchynzel, en de aanpryzing van hetzelve tot nader onderzoek , of de ge- zegde Wolligheid ook tot een nuttig gebruik zou kunnen aangewend worden, is zyn Ed. kundigheid.ten hoogften waardig ! ff (*) In de Couranten en Letter-Bode. Ct) De Torren hebben niet meer dan zes Pooten. Anders zou men mogen denken, of het ook zulk een Wespje ware ge- weest. waar van het Voorlyf zig vry Torachtig vertoont , cn het Agterlyf, in fommigen, als een Blaasje, met cen Draadje daar aan is gehecht, ———. — VERKORT BERIGT VAN DE PELEW-EILANDEN, GELE- GEN IN HET WESTLYK GEDE:LTE VAN DEN STIL- LEN OCEAAN. Zamengeficld uit de Dagverhaalen en Onderrigtingen yan Capitein HENRY WILSON, en eenigen zyner Officieren „ die, in Oogste maand, des Jaars MDCCLXXXIII, daar Schipbreuk leden met de Antelope , ecn Paket van de Engelfche Oustindifche Maatfchanpy. Door GEORGE KEATE, Erg. F.R. S. enS. A. e Antelope werd, door de Beftuurders der Oostindi/che Maatfshappy in Engeland a uitgerust in den Zomer, 524 VERKORT BERIGT des Jaars MDCCLXXXII, men was toen in ’t algemeen. van gevoelen , dat dit Schip op een geheimen Tocht uit- ging; doch hier van, noch van deszelfs uitreis na China, is in het Werk van den Heer KEATE niets te vinden. H vat het Reisverhaal op, toen het Schip te Macao, of, gelyk hy fchryft, Macoa, in China, kwam, in de Zo- mermaand , des Jaars MDCCLXXXIII. Zy zeilden van Macos af den twintigften van de volgende Hooimaand, den koers Zuid-Oostwaards neemende: het oogmerk van de Reis wordt niet aangeduid. De Heer par heeft ons alleen verzekerd , dat de Antelope niet byzonder uitgerust was om ónbezogte Wereld-oorden te ontdekken , of toe» gerust om kundichap van °t Menschdom op te doen. Het oogmerk , derhalven , van eene Reis, in den koers, wel- ken zy namen, valt niet gereedlyk te gisfen , of ’t zelve moet geweest zyn om na eenig deel van de Noordwest- Kust van America te ftevenen, om Zee-Otterhuiden te bekomen „ welker waarde in China eerst onlangs den Em gelfchen bekend geworden was , door de Reisgenooten van den beroemden, doch ongelukkigen, Zceheld, Capitein CCUK. Zy hadden , over 't algemeen „ conker en ftormig Weer, tot den vyf en twintizften, wanneer zy de Buslice-Lilan- den bereikten, op de Noorder Brecate van ar°4 en 19219 of 122° Lengte, ten Oosten van Greenwich, Het ftorm- agtig Wecr hieldt aan: zy ftevenden Zuid-Oostwaards op, tot den tienden van Oogstmaand: in dien nagt, zich bes vindende op 7° 19’ Noorder Breedte, en 134° 40% Leng- te, ten Oosten van Greenwich, riep de Man, die op de Uitkyk ftondt, op *t onverwagtst, Brandine! Dit woord hoorde de Dek-Officier nauwlyks, of het Schip flootte, en zat vast; in minder dan cen uur was het. door ’t beko- mon lek, vol water, tot buiten in het benedendek. Capitein witson’s ecrite bevelen waren, het Buskruid en ’t klein Geweer in veiligheid, en het Brood op °t dek, te brengen, benevens dusdanigen voorraad, als door ’t water bedorf, en alles tegen den regen te dekken. Ten einde het overzyde vallen van het Schip te voorkomen, kapten zy de groote Mast, ftreeken de Stengen van de voor- en agtermast, als mede de Raas. Mun hyste de Boots uit, en vulde dezelve met voorraad: een Kompas „ eenige Snaphaanen en Kruid ‚en twee Man gingen in elk, met last, om zich onder ly van ’t Schip te houden, en gereed te zyn tot het ontvangen hunner Scheepsgenoaten, ie VAN DE PELEW-EILANDEN. | 525 ingevalle het Schip mogt uit elkander werken , door *t geweld des winds en der baaren; het woei toen een ftorm. 7 Alles gedaan zynde wat de voorzigtighgid kon raaden in zulk een verlegen toeftand , vergaderden de Officiers en het Scheepsvolk op het Kwartierdck, het Schipsge- deelte , ’t welk hoogst uit het water lag, en best bedekt was voor °t geweld der golven. Zy wagtten op het aanbreeken van den dag, ia de hoope van Land te zien: want tot nog hadden zy geen Land ontdekt. Ge- duurende dien angstvollen tusfchentyd , welks kommer en fchriklykheid men zich gemaklyker kan verbcelden dan befchryven , poogde Capitein wiLson den nedergeflaagen geest zyns Scheepsvolks op te beuren , door °t zelve voor oogen te houden, dat Schipbreuk een ongeluk was, waar voor Zeelieden altoos bloot ftonden, en dat, fchoon de Schipbreuk , welke zy thans leden , zwaarder en verle- enmaakender was, dewyl ze voorviel in eene onbeken- e en weinig bezogte Zee , hy nogthans wenschte, dat deeze bedenking hun zou aanzetten tot een grooter vlyt- betoon , om zich uit ongelegenheid te redden : bovenal zogt hy hun in te prenten, dat zulke ongevallen , als zy zich tegenwoordig ingewikkeld vonden , menigmaal veel heilloozer gemaakt waren, dan zy anders zouden geweest zyn , door de wanhoop des Scheepsvolks , en de on- eenigheid onder elkander. De aanbreekende Dageraad vertoonde aan hun oog een klein Eiland, op den afitand van drie of vier mylen Zuid- waurds, en als het daglicht vermeerderde , zagen zy meer Pilanden Oostwaards. Thans maakten zy zich ongerust > Pp 4 over . 526 VERKORT BtRIGT over de Inwoonders , wier geaartheid zy geheel niet ken.. den : nogthans , naa de Boots bemand en belaaden te hebben met de noodzaaklykfte behoeften , werden deeze na het kleine Eiland afgezonden , onder bevel van Mr. BENGER , ecn der Onder-Officieren , die op ’t ernftigst was aanbevolen , om, indien het mogelyk was , eene vriendlyke verkeering met de Inwoonderen aan te vangen, indien zy ’er eenigen mogten vinden, en zorgvuldig alle onmin met dezelve te vermyden , of zy moesten door de uiterfte noodzaaklykheid zich tot vyandlykheden gedron- gen vinden. Zo ras de Boots van boord waren „ begonnen de aan boord gebleevenen het Rondhout daar buiten te werpen, en een Vlot te maaken tot lyfberging, indien het Schip mogt in ftukken ftoaten , ’t welk zy alle uuren te gemoet zagen: onder deezen arbeid waren zy zeer ongerust over de veiligheid der Boots, van welke alles afhing: niet al- leen ter oorzaake der Inwoonderen , maar ook om het Weer, naardemaal de ftorm aanhieldt. Doch in den naa- middag werden zy van deezen angst ontheeven , door het wederkecren der Boots „ met het aangenaame nieuws, dat 3y de Goederen veilig aan wal gebragt, en vyf maa tot bewaaring van dezelve gelaaten hadden: dat ’er geen blyk van Inwoondcren befpeurd was op het Eiland , waar zy aankwamerf: da zy een veilig welbefchutte haven, en ook eenig versch water Aldaar aantroffen. Dit goed be- rigt deedt elks moed herleeven , zo dat zy hun arbeid met lust voortzetten, in `t voltooiien en belaaden van hun Vlot. Tegen den avond was dit werk in gereedheid, ook belaadden zy de Boots wederom mer zadanigen voor- saad, als het meest door ’t overzwalpend zeewater ftondt te lyden. Capitein witson beval al zvn Volk ia de Boots te gaan, met welken, als mede met het Vlot, zy hun oud verblyf verlieten , met beklemde harten, en een met ked- weezen te rugziend oog. Het Vlot was zo breed, en ze zwaar belaaden , dat het zeer laat wierd, eer zy, met veel moeite en gevaars, den Inbam bereikten, waar de eerte Goederen ontfcheept waren, en zy den nagt, om veele redenen, op eene jammerlyke wyze doorbragten 3 want het Weer bleef zeer regenagtig en ongeftuimig; en fchoon de vyf Man, "e morgens aen Land gelaatea, fterk gearbeid hadden om de plaats op te ruimen , en cen tent op te rigten, was deeze te klein om meer dan de helt = VAN DE PELEW-EILANDEN. 527 der Manfchap te bergen; weshalven zy zich genood- gaakt vonden beurtlings het genot dier bergplaatze te neemen. De ongeftuimigheid van ‘het weer verdubbelde hunne angst, zy vreesden dat het Schip in ftukken zou ftooten, eer zy er de verlangde noodwendigheden uit konden haalen. Daarenboven , fchoon men geen {poor ` yan Inwoonderen vernomen hadt, terwyl de Boots in den morgen aan wal waren, hadden de daar gelaate Man- nen, op den dag, verfcheide plaatzen ontdekt, op wel- ke vuur geftookt was, vischgraaten en fchellen van Ko- ‚kusnooten lagen; ontwyffelbaare tekens, dat "er onlangs Menfchen geweest waren: °t was, over zulks, volftrekt noodzaaklyk beftendig wagt te houden , om niet ver- rascht te worden. “ Den volgenden dag zondt men de Boots weder na het Wrak , om zulke Goederen als zy van ’t zelve zouden kunnen afhaalen: die aan wal blecven , waren yverig be- zig met het natgeworden Buskruid te droogen , en de Geweeren gereed te maaken om ze, des noods , te kunnen gebruiken. Naardemaal de Boots niet voor ’s avonds ten tien uuren weder kwamen, veroorzaakte dit veel onrust onder die zich op °t Eiland bevonden, te meer daar de avond zeer donker en ftormagtig was; het aanlanden der Boots verleende alle verhoepte gerustftelling niet: dewyl zy de droeve tyding medebragten , dat 'er, uit hoofde van de aanhoudende flegtheid des weers , zich weinig hoope opdeedt dat het Schip tot den morgen heel zou blyven: dewyl het reeds begon te werken en de inhouten en de knies van derzelver plaats geweeken waren. Dit berigt ftelde een eindpaal aan de dus lang gekoesterde hoope der meesten, dat, als het weer mogt bedaaron „ het Schip weder vlot te krygen , en zo verre te herftellen zou weezen, dat men ’er Macoa mede kon bezeilen: Naargeeftige verflaagenheid vertoonde zich thans op aller gelaad , elk fcheen zich aan te -merken , als voor altoos van de rest der wereld, en alles wat hun op dezelve dier- baar was, afgefneeden. Zy konden niet nalaaten te den- ken dat zy volflaagen onkundig waren van de zeden en geaartheid der Inwoonderen des Eilands waarop zy on- gelukkig geftrand waren, en zy fchilderden , voor” hun- ne verbeelding , de vyandlyke tooneelen welke zy mis- fchien zouden ontmoeten. Die overweegingen deeden den nagt, die nog ftormagtiger was dan de voorige, niet geruster doorbrengen, ’s e ÉIS woei het fterk , zo Pd dat + - 528 VERKORT BERIGT dat de Boots niet na het Wrak konden gaan : de Man. . {chap hieldt zich onledig met het droogen van den voor raad , het vervaardigen van beter Tenten „ voor de gee reedfchappen ’s daags te vooren uit het Schip gehaald, Omtrent acht uuren in den morgenftond het volk mer deu woorigen arbeid bezig zynde, en met het zuiveren van den grond agter de Tent, ftondt Capitein witson, met TOM ROSE, cen Malayer, dien zy te Macoa aan boord genomen hadden, op "t ftrand ; het regenwater van de rotzen vallende vergaderende , zagen zy twee bemande Canoés , den hoek om, de Baay invaaren. Dit verwekte zulk een opfchudding dat al het volk de wapens opvatte ; nogthans begeerde Capitein WILSON, dat zy, dewyl het etal der Inboorelingen zo klein was , zich fchuil zouden ouden , tot zy ontdekten welk ecne bejegening hy ont- ing; doch zich tot het ergfte gereed te maaken. bemerkten welhaast, dat de Inbooretingen den Capitein en den Malayer gezien hadden by elkander ftaande; en de oogen gevestigd hielden op dat gedeelte van den oever, waar zich de Esngel/cher bevonden. — De Inwoonders kwamen zeer voorzigtig na hun toe, en wanneer zy naby genoeg gevorderd waren om gehoord te kunnen worden, gebood de Capitein den Malayer, hun in zyne eigene taal aan te fpreeken; 't geen > in °t eerst, niet fcheenen te verftaan; maar zy hielden ftil met de Canoes, en wel haast vroeg een hunner in de „Wakisfche taal, welk Volk wy waren, en Vriend of Vyand? Rose kreeg last te antwoorden , «dat wy Engel/chen waren, die hun Schip op een klip verlooren, doch hun leeven behouden hadden, en Vrienden waren. Hier over fchee- pen zy een korten tyd te raadpleegen, toen ftapten zy uit de Canoes in het water, en traden Landwaards, Capitein wILsoN tradt terftond in °t water om hun te gemoet te gaan, em hun, op de vriendlykfte wyze te omhelzen , geleidde hun het (trand op, en (telde ze aan zyne Officieren en ongelukkige Lotgenooten voor. Deeze Inwoonders waren acht in getal, twee hunner, lyk men naderhand vernam, waren Broeders van den Rupack of Koning der omliggende Eilanden, cn de een was een Malayer, die Schipbreuk geleden hadt met een Vaartuig , behoorende aan een Chizees „ op het Eiland Ternate, een van diezelfde groep van Eilanden; hy was vriendlyk behandeld door den Koning, dien hy betuigde een goed Man te weezen, en gaf hy een voordeelig | ge: Pi VAN DE PELEW-EILANDEN, 529 getuigenis van de geaartheid des Volks. Hun verder verliaalende , dat een Canoe uit visíchen gaande , de mast van het Schip gezien hadt; dat de Koning, des verwit- tigd , dien morgen de twee Canoes vroeg uitgezonden hadt, om te zien wat er geworden was vanhet Volk tot dit Schip behoorende, dat zy, weetende welk een haven de Engelfchen ingeloopen waren , rechtítreeks derwaards ingen, 5 Capitein WILSON met zyn Volk het ontbyt neemende, zaten de Inwoonders met hun neder , proefden de Thee, doch fcheenen ’er geen fmaak in te vinden , beter fcheen hun de Tweebak te maaken uit China medegebragt: eer zy @n uur by den anderen geweest waren, was alle vrees verdweenen, en zy gingen vry met elkander om. Groote begeerte betoonden de Eilanders , dat een der Engelíchén met hun in de Canoe na den Koning zou aan, ten einde deeze mogt zien welk Volk zy waren, Éen ieder keurde het billyk dat iemand mede derwaards zou trekken; doch als er eenige zwaarigheid rees over den Perfoon , wie dito bezoek zou afleggen, verzogt de Capi- tein daartoe zyn Broeder Mr. MATTHIAS WILSON , die het gereed aqunam. Omtrent den middag verliet cen der Canoes de Haven. Mr. wiLson zat ‘er in; de andere Canoe. met vier Perfoonen onder welken RAA KOOK y de oudfte van ’s Konings Broeders , en de Generaal zeng Krygsvolks, zich bevondt, bleef by de Engel/chen , uit eigen bewecging , tot dat de Canoe met Mr. wILson zou wedergekeerd weezen. De Capitein gaf zyn Broeder last om den Koning te berigten wie zy waren, en, zo goed hy kon, hun lot aan hem te ontvouwen; "a Konimgs Vriendfchap en Befcherming te vetzoeken, en verlof te vraagen tot het bouwen van een Vaartuig, gefchikt om hun weder na hun Vaderland te voeren. Hy gaf hem een gefchenk voor den Koning mede, beftaande uit een over gebleeven ftuk blaauw Laken, een kistje Thee, een kafje: Zuiker, en eenig hard Scheeps-Brood : het laatite was "er bygevoegd op °t byzonder verzoek van ’s Konings twee Broederen. De by ons gebleevene Eilanders ziende dat ons Volk veel moeite hadt om versch water, ’t welk zy behoefden , | te krygen , bragten hun dwars over een {mal gedeelte des Eilands, waar het in grooten overvloed was: de weg dem waards ruw en oneffen zynde , droegen zy zekeren SHARP „ een jongeling van omtrent vyftien jaaren, die het opzicht over 830 VERKORT BERICT over de waterhaalers zou hebben, op hunne. armen over de moeilykfte plaatzen „en toonden zich zeer behulpzaam, om de Manfchap , die twee vaten met water van daar haalden, op die plaatzen, te onderfteunen. Het weer bleef even flegt als den voorgaanden nagt; doch bedaarde in den morgenftond ; waarop ten tien uuren een Boot na het Wrak voer. By ’t zelve geko- men zynde bevonden zy dat er eenige Eilanders by ge- weest waren; zy hadden, nevens eenig Yzerwerk, eeni- ge andere dingen medegenomen; en ontdekten in °t by- Zonder dat ze bezig geweest waren in de Medecyn- Kist, en daaruit geproefd hadden , dat zy die dranken, niet fmaaklyk vindende , de vlesfen ledig gemaakt en medegenomen hadden.. De Capitcin verhaalde dit aan RAA KOOK, niet zo zeer op een toon om zich daarover te beklaagen, dan wel om te kennen te geeven de on- gerustheid, welke hem bekroop wegens de -gevolgen, die het drinken of proeven van zo veelerlei Medicynen op de Eilanders mogte hebben. Raa Kook’s houding en elaad duidde ten vollen aan de verontwaardiging welke y gevoelde wegens dit trouwloos gedrag zyner Lands- „lieden , begeerende dat de Engel//chen , indien zy weder eenige Eilanders aantroffen, bezig met het Wrak te plunderen, zouden doodflaan; dat hy dit bedryf by zy- nen Broeder den Koning zou goed maaken 5 en hy ver- zogt dat Capitein witsoN geene ongerustheid, hoe ge- nanmd, zou hebben, wegens 't lot °t welk de Plunde- raars overkwam: dewyl zy het door hun eigen wange- drag zich op den hals haalden. Dienzelfden avond deedt Capitein wILSON een voor- flag aan zyne Officieren , welks ftoutheid en wysheid teffens , als mede de motdigheid. om denzelven uit te voeren , hun tot eere ftrekken 5 terwyl de gereedheid van het Scheepsvolk om daarin te berusten °t zelve geen minder eers gaf. Leder die de Zeelieden eenigzins kent, weet dat fterke Drank de Troost en Vreugd huns lee- vens is, dat deeze alle de mocilykheden , waaraan z zich blootgefteld vinden, verzagt, en hun zelfs bezef- loos maakt voor de verfchriklykheden des oorlogs; dat Yer geene onderneeming zo hachlyk of moeilyk is, of zy zullen, om den Drank, dezelve gerecdlyk aanvaarden, als mede dat zy allen ander genot des leevens daarvoor zouden willen misfen. — Capitein wiLSON zyn volk zeer luidrugtig en woelig vindende als het van Ki | Wim, r z q - VAN DE PELEW-EILANDEN. 531 kwim, Ct geen hy toefchreef aan den weinigen fterken Drank , die de Officier hun gegeeven hadt, en naa zwaa- ren arbeid in een ledige maag komende, door deeze om: ftandigheden , meer dan door de te groote hoeveelheid , die uitwerkingen baarde ,) werd deswegen zo ongerust „ dat hy aan zyne Officieren voorfloeg, hoe noodig het zou weezen (met toeftemming van het Volk) alle Vaten: met fterken Drank, die nog in `t Schip waren, den bo- dem in te flaan. Hy wist dat dit een al te ftoute ftap was , om dien, zonder ’s Volks toeftemming, te doen,en bee zefte ten vollen hoe bezwaarlyk het zou weezen, die te verwerven: doch hy vertrouwde op °t ontzag ’t geen zy hem toedroegen „ en zyn invloed op de menigte; h hadt ten oogmerke het volk zelve de volvoerders te doen zyn van zyn oogmerk, terwyl zy nog in de hitte waren van het voorftel hun gedaan. Zyne Officiers-bewilligden terftond in den gedaanen voorflag. Den volgenden mor- gen riep hy al het Scheepsvolk zamen, en verklaarde 't zelve dat hy hun iets hadt voor te draagen, waarvan hun toekomend welvaaren, ja misfchien hunne behoudenis, grootendeels afhing. 