VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
ALGEMEENE > DSUVADERLANDSCHE.. LETTER-OEFENINGEN, De P/almen uit het Hebreeuwsch vertaald, door n. MUNTIN= - GHE , Th, Dr. Hoogl. der Godgel. en Kerkl. Gefchied. en ‚ Akademie- Prediker aan de Provinciale Gelder/che Hoge School te Harderwyk. Eerfle Stuk. Te Leyden by A. en J- Honkoop, 1790. In gr. gou, | Ме luid van 't Voorbericht heeft de Hoogleeraer Muns tinghe zich bevlytigd, tot het vervaerdigen ener overe zettinge van het Boek der Pfalmen , welke, met inagtne= ming van de Oosterfche denkwyze en manier van voore ftelling , enigermate paer den Westerfchen fpreektrant ges fchikt is, waer door dezelve den Nederduitfchen Lezer te beter verftaenbaer moet voorkomen, —— Van deze vert: tolking levert ons dit Deel de vyftig eeríte Pfalmen, met enige nevensgaende korte aenmerkingen : dan voorat gaet ene Inleiding, die te gewigtig is, om ‘er, eer. wy van de Overzetting zelve breeder gewag maken, niet opzetlyk van te preken. I By den aenvang ontvouwt zyn Hoogeerwaerde zeer ges leidlyk het thans vry algemeen aengenomen denkbeeld, dat de oudfte tael van alle Volken natuurlyk poëtisch geweest is ; als zynde ene gansch zinlyke tael, uitgefproken op een toon, daer aen beantwoordende; die in latere dagen trapswyze befchaefd wetd; waeruit dan voorts onze door wysgeerte en oefening gevormde kunftige Poëzy allengskens ontftaen, en tot meerdere volkomenheid gebragt is. Men beífpeurt zulks , gelyk hy ons vervolgens doet opmerken, ook ten .allerduid уке, in de oud(te Bybelfche Oirkonden en Schriften; en *t is blykbaer dat Abrahams nakomelin- еп voorts veel op hadden inet dit Poétifche ; "t welk fosgelyks al vroeg gezang en muziek te wege bragt, waers ran de Hebreeuwen: insgelyks veel werks maekten. Na ге algemene voorftelling doet hy ons byzonder gade- Maen, dat men, gelyk by andere Volken, zo ook Љу de Hebreeuwen , zich bovenal von dit Poêtisch Maetgezang bediende in "t voorftellen van Godfpraken, in "t vermelden yan Krygsverrigtingen, in " behandelen van Godsdienftige LETT. 1791. NO. 6 © ` R. on- 4% -~ ° M MUNTINGHB ^ ^ onde en "t handhaven van den Godsdienst : tot welk laetíte Mozes by uitftek veel toebragt. Ter dier legenheid. gaet de Hoogleeraer verder na, den bloei en ine vloed der Hebreeuwíche Poézye in die degen, derzelver verval ten tyde der Regteren , en derzelver herftel onder de Profen/che Scholen, die Bet Godsdieafti ng. e Profetifche Sc , die het sdienftige Maetgezang , Onder de beoefening der P deeden herleven. N brengt hem tot den tyd van David, het welk hem be- pacit, om byzonder te handelen, over die verzameling van tbreeuwfche Liederen, welken wy Pfalmen noemen : die, zyns oordeels, eerst, grootendeels gedicht zyn, ten byzonderen gebruike van derzelver Opftelleren, doch vere vblgens gediend hebben, om, by de handhaving van den openbaren Eerdienst, door de Levieten gezongen en gee fpeeld te worden; het welk dan ook verder aenleiding gaf, om Liederen, met dat bepaelde oogmerk, te vervaer- igen. Wiyders hecht hy hieraen ene befchouwing van het dichtkundige karakter der Opftelleren dezer Zang(tuk- ken, onder welken dat van David bovenal in aenmerking komt; het welk den Hoogleeraer ook, in de eerfte plaets , op het zelve langst doet flille (шеп: gevende voorts eem bekmopter v van de andere genoemde Dichters, em van het dichtmatige in die Pfalmen, welken de namen van derzelver Opftelleren niet op het voorhoofd dragen. — In de ontvouwing vam dit alles verleent ons Hoog- feeraer een oordeelkundig verflag van den geest der He- breeuwfche Poézye, en en daeromtrent by uitftek in het Boek der Pfaimen doorftraelt; waermede hy. ene reeks van aenmerkingen verenigt , die dit onde in 't alge. тееп ophelderen, en verfcheiden byzond a betrekkelyk , in een duidelyk licht plaetzen. —— ‘Na voorts zyne gedachten nog medegedeeld te hebben over het byeenzamelen dezer Liederen, en "t fchikken en were deelen van dien bundel, verledigt hy zich , ten laetfte, tot het opgeven eniger regelen, welken men. in het tezet en verklaren der Píalmen vooral dient in acht te nemen, Om dezelven tevens met verfland en met gevoel te lezen; Waervan wy nu nog het hoofdzaeklyke zullen voordragen. Ze zyn zes in getal. ` a Т. Wil men de Pfalmen verflaan en derzelver fchoon gevoelen, men zij dan vooral voorzichtig in het gebruik der itleggers.” Deze waerfchouwing grond de Hoogleeraer op de ongefehiktheid veler uitt gen van dit Bybelboek ; a -- 4 - s. * - het -* Um dm п їйїн анай OVER DR PSALMEN. 443 Bet welk‘ hem den beoefenaten van 't zelve, te meer, doet senraden , om "er zich behoedzaem van te bedienen , en vooral zelf te denken. - эз Ш. Men zoeke bij elken Pfalm voor alle dingen, welke dert: Schrijver, en de gelegenheid zij, bij welke hij gee dicht is." By de ontvouwiug der nuttigheid van dezen a word tevens getoond, wat men daeromtrent in agt té nemen. ae Ш. Men verplaatfe zich met zijne gedachten in den id, wanneer , en het land, waar in, de Heilige Dichters ." Deze regel, in alle oude Schriften gade te баеп , is hier te gewigtiger, om dat de mogelykheid van uitgebreider toepasfingen velen denzelven te ligter doet vers waerloozen; terwyl het intusfchen hier ten uiterfte nuttig в, zulks, niet uit her oog te verliezen; als blykt uit het geen oogleeraet deswegens aenvoert. ` » Ee) Men ontdekt dit terftond in het verklaren van verícheiden befchrijvingen , fpreekwijzen , beelden, leen- fpreuken en vergelijkingen, welke wij in de Pfalmen vin- Zo bevat men , bij voorbeeld, de befchrijving van het onweder, Pf. XXIX., veel beter, wanneer men zich met zijne gedachten in Palestina verzet, Het zelfde heeft plats in de befchrijving der watervallen van den Libanon, ХП. 7, 8; en men kan ook hieruit zien, hoe onge- rjmd het zij; Pf. CXLVIL 17., aan het ijs te denken, verftaat men ook niet al het veríchriklijke, dat 'er in de vergelijkmg van de godlijke ftraffen met den branden- den Oostenwind gelegen is, Pf. XI. 6., indien men, zich niet met zijne gedachten in het Oosten verphaatzende , dien wind zieh vertegenwoordigt. Het zelfde heeft plaats met Oosterfche zeden en gewoonten; dus zal men ееп goed deel van den zin en van het fchoon van Pf. XXXVI, niet belefer, zò men onkundig zij van de Oosterfche gastvrijheid. Andere voorbeelden zal elk aandachtig lezer overal aantreffen. aan » 2.) Van geen geringer nut is deze regel in het vere Klaren M het еее е, 't geen wij in dit Boek aan- treffen. "t Is zo, de sdienst is, wat deszelfs wezen betreft, door alle tijden dezelfde geweest; de mate even- ‘wel der kennis van den Godsdienst was ‘in onderfcheiden tijden zeer verfchillende , en Ged ке zich, buiten twij- fel , in Fijne openbaringen altijd naar de omftandigheden der enderícheiden tijden en der verfchillende vatbaarheden van de МенГећеп, welke in deselvé leefden. Een lezer en ' 2 uit- A $44. N. MONTINGHÉE ^» uitlegger der Pfalmen dient zulks altijd op het Dot ta bouden, en eerst te onderzoeken, op welken trap de kene nis van den geöpenbaarden Godsdienst ten tijde der Pfalm- dichters ftond , opdat hij hun aan de ene zijde geen gro- ter onkunde toefchrijve , dan met hunnen tijd en huvne, omftandigheden overeenkomt; maar ook tevens aan de an- dere zijde hun geen denkbeelden van latere tijden Jeng, Het is ook uit dien hoofde geheel verkeerd , dat men fpreckwijzen, die in de Pfalmen voorkomen, uit de latere fchriften van het Nieuwe Verbond verklagrt , gelijk zij doen, die, bij voorbeeld, de bekende plaats, Pf. XXXIIL 6., uit vergelijking van Joh. I. 1, van de Heilige Driee eenheid verklaren, regelrecht tegen het taalgebruik van dien tijd, en den duidelijken famenhang van dat lied; gelijk ook zij, die, wanneer zij het woord gerechtigheid aantref- fen, het zelve naar den zin, dien het in den Brief aan. de Romeinen heeft, telkens van de gerechtigheid des ge- Joofs uitleggen. |. ә» 3.) Eindelijk komt deze regel ook vooral te pas in het verklaren der Voorzeggingen, die in de Pfalmen voor- komen. Ik geloof zeker, dat de Heilige Dichters vele heer- lijke nitzichten in de toekomst , en wel voornaamlijk van ‚het rijk van den Mesfias, hadden, ja, dat de uitzichten ten tijde van David reeds veel duidelijker waren, dan te voren; doch , desniettegenftaande , waren zij nog zeer onvolmaakt, indien men ze vergelijkt met de duidelijker openbaring van het. Nieuw Verbond. Hoe verkeerd het dan aan den emen kant zou zijn, geheel te ontkennen, dat er voorzeggingén van den Mesfias in de ` P(almen te vinden zijn, even verkeerd zou het aan den an- deren kant мелеп, bijzondere omftandigheden van de ge- Íchiedenis van Jezus in dezelve op te zoeken, en, bij voor- | | eeld, ` ы] OVER DE PSALMEN. ГҮ: Beeld, met fommigen in den tweden еп achtenzestigften Pfalm de Apostelen en eerfte Christenen zo duidelijk over Jezus Cbristus en de lotgevallen der Kerk te laten fpreken, als of men een verbloemd Drama las, het welk ten hunnen tijde was opgefteld." ‚> IV. Men behandele deze gedichten , als werken van {maak en genie." | s> V. Men houde tevens wel in het oog, dat de Pfalmen por/pronglijke dichtftukken zijn, en dus niet naar nieuwere ien moeten beoordeeld worden.” — Wanneer men beide deze regels niet beftendig in agt neemt, zal men, ge- yk de Hoogleeraer apmerkt, het wezenlyke fchoone dezer ichtftukken uit het оор verliezen, en het oude natuurlyke naer het nieuwe gekunítelde dwingen, waerdoor de geest der Hebreeuwfche Poëzye 'er wel geheel uitgewerkt zal worden, » VI. Men denke, eindelijk, in het lezen, uitleggen en - beöordelen van de Pfalmen vooral , dat zij Oosterfche dicht- _ Stukken pas komen, in de verklaring en beóordeeling van beelden, gelijkenisfen , en leenfpreuken, welke ons veeltijds vreemd en aanftotelijk zouden fchijnen, nadien wy niet indachtig waren , dat wij Oosterfche dichtftukken lazen. Zo is, bij voorbeeld , de fpreekwijs , Pf. 1X. 21. , € Gad! zet een Jcheermes op hun , of , [cheer hun den baard af, bij ous zeer laag; doch bij de Oosterlingen , die enen zo groten eerbied voor den baard hebben, heeft zij niets van dat lage en belachlijke, Even zo is het gelegen met de ftoute verge- lijking van Jehova, met-enen held, die, door den wijn bew snoedigd , juicht , Pf, LXXXVIII. 65. Dege ftoutheid van zoe danig een beeld zal ons ftoten, zo lang wij niet denken, dat wij het werk van enen Oosterfchen Dichter lezen, die daarmede alleen de grimmigheid van Jehova jegens zijne janden wil fchilderen, Zo is ook de fchildering, die wij. XLV. olgens des Autheurs eigen bericht vond Һу, nae dat hy de Academie verlaten had , by nadere oefening , Ken Godgeleerd Zamenftel niet Pë genoeg, om ‘er in te kunnen berusten; Zulks hem allengskens vere der afwyken, en bragt hem eeriang den Kristelyken Gods dienst in twyfel trekkende , tot de enkele omhelzing van den Nataurlyken Godsdienst. Dan een verder voortzetten van zyn aenhoudend onderzoek had, nae verloop van eni- gen tyd, ten gevolge, dat hy. wederkeerde tot de bel nis van den Kristelyken Godsdienst, zo als hy denzelven nu, niet naer den inhoud van zyn voorige Zamenftel , maer volgens het beloop der Bybelleere , had leeren ken- nen; °t welk ip velerleie opzichten zeer veel daer van ver- Schilde. —- Van den uitlag dezer nafpooringe en here haelde overdenkingen , waer aen de Eerwaerde: Purgdhi meer dan vyftig aren befteed heeft , verleent hy in dit Gefchrift ene duidelyke en emftige ontvouwing : by ene tweede afgifte van het zelve , na verloop van zes А alles op nieuw doordenkende, heeft hy nog dezelfde over- tuiging gevonden. —— Меп vind hier des ene bedaerde overweging van Godsdienftige waerheden, geduurende éne genmerkelyke reeks van jaren , іп welke zich ene zuivere gucht ter wezenlyke Crodsgjenstkennie op het klaerfte tem toon fpreid ; uit welken Hoofde dit Gefchrift de rk- zaemheid van onpartydige waerheid-zoekers natuuriyk tot zich trekt. Veel zal men er, (dit is vry zeker te wach- ten „)-їп Ontmoeten , waeraen men гупе toeftemming niet zal kunnen geven ; te meer, daer de Schryver zyne ges dachten juist niet ‘altyd beredeneert , maer ook nu dan deze of gene voorftelling , gelyk men 't noemt , waegt: dan met dit alles zal men ‘er meermaels tot nadenken doof opgeleid worden. Dit is, gelyk zeker zelfdenkend Hooge keeraer zynen Leerlingen zomtyds inboezemde , een voon. е 15 5278 Ч К er Фей van "t. legen van zodanige Schriften , zelfs mo ge eens in 't buitenfpoorige mogten Мине s, men word ," meidé һу, s daerdoor te om zelf te den- ken." Wat 'er voorts van Sie íchrift van deg Kerwaerden Purgeld te houden zy, hy mag den Lezer, ia veler oog, wat te ver bezyden den gewoonen weg voeren , doch nooit zal hy hem, hoe fterk hy ook tegen het Bygeloot £y, tot het Ongeloof trachten te brengen ger bem allesgins ееп redely yk Geloof poo oogen in te boe- zemen. ‘Ark де, men domme ten het Bike lykfte, b zonde in een el, daer hy zich over het Bijgel e en Redelijk Сејо, uitlaet, —— Eerst vestigt hy de aen dacht de ftrydigheid der denk- en handelwyze van "E a dat маем God te dienen , door het bloed van den Naesten te doen ftroomen; of God te verheerlyken het geen b gelooven kam. Ter dier gelegenheid zegg by d eg an In mija Bijbel is geene i KH en s» 200 ze Ergens íchijnt te weezen , dan zeker » een onvoorzigtig uittegger daarin gebragt: zu en à hierop Wee A hy in rid, «2 туру zijn twee hemelsbreed C Onbegrijplijk i$ mij alles wat ik mij piet eg: E, ‚ waarvan ik niet hes bet is, hes. Kor: uitleggen ken. Een Noorderlicht verlich Seier luchtkring, de Zeilfteen heft eene yzeren r-dezelve aan te roeren: ik zie het, vere ftaa ZC wer, en geloof het tog met de Ch redelijke Waereld, Duizend en nog duizend dingen zie ik dus sondom mij, die voor mij omoploslijk zijn. Ik ben zelf aan mij zelve zelven on заг. De nieuwe overeenítegns eg tusíchen lichaam Es ziel, ia een geheim, waarover da E, ook rrd st hebben , en. het. wak zij deer посі nog miet ijpen kunnen. Het SE van eene zaak maakt m dezelve noch Boch verwerplijk, Heeft dezelve genoegzaame gronden, of cene zekere ondervinding voor haar , dan ig зо waar: en de naauwe paalen van mija verítand zijn аһ мек Бийи, en dat ik dezelve niet doorzien ka n, Т ijk en inni uite maar bo =де den J en, om Ver tenen geest iets be- zijn kan, KS den anderen onbegrijplijk is. ` lets zie ter A niim gelooven, om dat к het Sch zoude de lampie "mër Мерей! , de groote onzinnigheid zijo. 0 к. an Dat in den Bijbel voor mij onbegrijplijke zaaken voor- koomen , zou ik vermoeden, eer ik hem geleezen had: daar . in denzelven van God en de godtijke raadsbefluiten ondere richt gegeeven wordt. Zoo de (toffelijke Waereld voor mij eem raadfel is: hoe zou het mooglijk zijn, dat er im de onftoffelijke Waereld , dat meer is, in God zelven, niet nog veel duisters voór ons zwak oog zoude gevon- den worden ? | ` .,, Eene waarheid, die klaar beweezen is, kan daarom tog met zwaarigheden gepaard zijn, en er kunnen tegens werpingen tegen gemaakt worden , die ik, ook misíchien ben ander, niet oplesfen kan. Ons oog ziet niet fche enoeg. Waarheid blijft altijd waarheid, maar zij h ongelukkig zomwijlen iets, dat met de begeerten van het een of ander hart niet ftrookt, en dan is het geene liefde tot de waarheid , maar het zijn heimlijke nukken van ons hart, wanneer men honderdmaal gemaakte , en honderdmsaal afgekeurde bedenkingen, geduurig weder, op nieuw , voor den dag brengt, en daargan nog eenen fpotagtigen draai geeft. Niets is zoo bondig, zoo groot, zoo heilig, welk niet een fchrandere bol, zoo hij boosaartig genoeg is, vam eene flegte zijde voorftellen, en alzo belagchelijk maaken kan. Het is bereids eene hedendaagfche gewoontg det zoogenaamde fraaije, maar in de daad zeer leelijke , geese ten, onwaarheid en ondeugd als godlijk te bezingen, waar- heid en deugd daarentegen verachtlijk voor te dragen. _ s, Een koopman krijgt bericht van eenen ongemeen voor: deeligen handel; hij is een man van fpeculatie , en acht het zijn pligt te zijn de zaak te onderzoeken: hij ziet aam de ‘eene zijde groote winst, en aan de andere niet het ` minfte. gevaar noch verlies: hij laat "er zich in: hij worde gelukkig, en een ijder prijst zijne fchranderheid. De Leere van Jezus op zichzelve is niet alleen zeer bondig , maar zij beftiert mij ook zoo zeker, dat: ik altijd winne, en op geenerlei wijze iets verliezen kan. De beheerfching der ongeregelde begeerten beveiligt mij voor vijandíchap , voos fchande , voor bankroet. Liefde, zagtmoedigheid , getrou- we waarneeming van mijn- pligt: geeft mij brood en eere: niet enkele hoop, neen, weegzenlijke goederen, die ik ges niete,.zijn reeds hier op aarde gereede (eeler voor mijne gehoorzaamheid, De verrukkende uitzigten in de eeuwig- eid zijn nog. buitendien gelijk- even zoo veel verkreegen voor. M RESULTAAT- 12349 Armmotdeelet! , ei ze zij eten zoo zeker. En gefteld, mijne hoop. misleidde mij, wat hadde ik dan verlooren? Ik hadde immers reeds in dit leeven mijne moeite betaald gekreegen 3 en, wanneer ik niet meer ben, dan kan ik niets verliezen. Maar , wat verliest de ongeloovige , wanneer hem de wensch van zijne verniétigitig mogt mislnkken? Zekerlijk hier zeer veel goeds, de waare eere en een goed geweeten: en dáár alles. Ik beef, wanneer ik den -overgang van den roekee Joozen fpotter tot de andere, waereld. mi vertegenwoordige. In het befpotten van al wat heilig is beftond zijn leeven, in een vreesachtig twijfelen beftond zijn dood, en nu, nu be- gut hij weder tot zichze]ven te koomen, en hij is er nog. ftaat hij, waar een God en eene eeuwigheid van blij íchap voor den deugdzaamen, en niets dan treurigheid voor de fpotters met den Godsdienst is. Ik kan niet af aan allen, welke onzen weldaadigen Godsdienst verachten , het vijfde Hoofdftuk van het Boek der Wijsheid, tot eene bedaarde en hartelijke overdenking, ten fterkften , aan te príjzen. we In zaaken , waarvan geheel ons welzijn en onze weedom afhaugt, is het overweegen en de overweeging te volgen , niet alleen verftandig , maar ook pligtmatig. · De Mensch is verpligt op zijue veiligheid en welvaart ernftig bedacht te zijn: en op zulk eene wijze kan men zich de verpligting tot het geloof vootítellen: en een'met onze-pligten overeenftem= Jend geloof is ook altijd een redelijk geloof. Hier fpreekt ееп oude grijsaard , door eene langduurige ondervinding: Zestig jaaren geleden, zag ik veëie jonge wakkere lieden , fondom en neven mij, voor en agter.mij gaan. Wij hadden allen geen gebrek, ooch. aan onderwijs, noch aan goeden raad, hoe wij onzen weg, dien wij nu in de waereld nas men, zeker en gelukkig zouden bewandelen. Veele geloof» den onzen welmeenenden vrienden , zij wierden deugdzaam en vlijtig; en ik heb hen als uitmuntende mannen in een goed beftaan en in aanzien gevonden. Andere verbeeldden zich wijzer te zijn, dan hunne getrouwe leidslieden , zij volgden hunne lusten , gaven zich aan ongebondenhei over, en vervielen tot meenigvuldige wanbedrijven. Tot bun geluk merkten zij wel haast het nadeel, zagen hun ge- vaar in, en redden zich: nog ter rechter tijd. Noch ande- Ten verflokten zich, bleeven onbekwaam , vervielen tot Íchande, en zagen hun gevaar niet, dan toen het: re bat Was zich te helpen. Elendig, vot verachting en fchaamte Dragten zij hunne nog overige bere door. De woorden $e. van #59 И, PURGOLD-RESULTART. ғап Jezus, (Joh. XX. a9.) Zalig zijn, die nist en zullen e gien hebben , en nogthands t hebben , zijn doer de ondervinding meenigvuldigmaal bevestigt,” \ Proeve cener beredensorde vor der Gefchisdenisfe van ` 2 Heilends Verzoeking , in de Woestyne, voor denkende | en waarheidkevende Christenen. Te Deventer by С. Brow- wer! 790. Behalven het Woorbericht , tor badz. В gr. oâavo. | n het bovengemelde Re/ulteat (telde de Eerweerde Pur d gold ook zyne bedenkingen voor, oyer de Verzoekingen van den Heiland in de Woestyne, en gaf te kennen, dat, zyns oordeels , alle zwarigheden over deze redenis werdwynen, ja dat alles gemaklyk en ver word , foodichen Schriftgeleurden у die gelegenheid e dea naker te lasterep, —— Volgens het Voorberic aen 't hoofd dezer Proeve geplaetst, heeft dit Voorftel Eerwaerden $. H. Floh op dit denkbeeld bepaeld , en wel met het gevolg, dat hy befloote hetzelve uit te wep ken; dat hem dan ook deze zyne Proeve het licht ‘heeft doen zien.. Deze verklaring dier gefchiedenisfe was hem siet nieuw , (als zynde in de voorige eeuw meermaks зеп de hand Aven ‚) maer hy vond dezelve gemeenlyk, weinig of geen opmerking. waerdig , verworpen ; @ dus kwam ze hem, door het woord van den Eer- weerden Purgold tot meerder opmerkzaemheid gedreven, niet voor, Uit dien hoofde tracht hy dezelve, іп deze Proeve , in ееп aed nemelyk licht te plaetzen , na dar һу vooraf getoond had,.welke zwarigheden tegens. de anders thans in zwang zynde verklaringen ingebragt kunnen wore den. Maer hy maekt geen gewag van de tegenbedenki- en, die al in de voorige Eeuw , en nog later ,.tegen eze manier van verklaren evoerd zyn. In de voor- dragt van een oud gevoelen , dat veel tegenípraek onder hevig geweest en m ter 2yde gelegd is, had men zulks nateurlyk verwagt , om het ng te winden. Wanneer men onderwerpen beh t, die tat geen foort van zekerheid te brengen zyn, maer alleen est min of meer waerfchyniyk kunnen hebben, waer toe dit behoort , js °t niet genoeg, sls men andere gevoelens wreekt, een beweerd gevoelen flechts fchoon voor te dra- ` gen; deg bt, deg J. И. FER OVER DE WERGORKING. 252 mer beheart. dan tevens купе poogingen sen te wanden; om е f en , dat het voorgedragene cen bone ‚ een gelyken trap van waeríchynlyke f 9. Pirklaaring van de rte: der Verzoeking von Chris fus en oplosfing der zwaarigheden , die tegen dezelve ве maakt worden , door D. THADD/EUS, Hoogleeraar der Oosterfehe Thalen te Bonn. ens twee Aanhangzels , bekelzende de gevoelens van de Hoogleeraren DÖDERLEIN еп LESS , over dezelye Gefchiedenis, Uit bet Hoogduitsch „vertaald. Te Utrecht en Amftérdam by G. T. Pad- denburg en Zoon, en M. Schalekamp, 1791 Behalven ^de Voorreden, 79 Made, In gr. ойауо. | n dit Stukje, oorfpronglyk een Academisch Strydfchrift, | I * welk een Roomsch d oogleeraer , (die het иерип» dige met meer oordeel еп vrymoedigheid behandelt, dam peus in die Kerk plaets. heeft ,) vind men vry bee by een verzameld, h het merkwaerdigfte dat voor еп. rin de Gafchiedenis d e Heillands Verzoeking in de rd word ; en de voornaemíte wegen , welken d de Uideggers inflaen , om dit Euangelifche verirael eordeelkundig verfteenbaer op te helderen , of althans ie een te plaetzen, dat de daer in voorkomende Fetten drent amem en, of verdreven worden. en e e Hoogleeraer, na ene algeme- me aenmerking over. het gefchiedverhael , in de eeríte paetze te berde , de zwarigheden , die "deszelfs geloof- waerdigheid belemmeren. Vervolgens geeft hy еве letters keendige verklaring van de gefchiedenis, als ene wezenlyke geichiedenis befchouwd , die деш 4 den weg baent tot het Wenden der zwar welken hy oO k ftuks mgaet , en o s Gegeven verklaring gro s wit wacht te Paimen. bezeffende, dat Zo- ene letterkundige verkdaning. » hoe omzichtig ook фе ‚ velen niet vohloen zal; -als wenfthende ene tudere foert van ontvouwing van "a zeldzaem voorval ; wa $52 Se THADDAUS. `` waer by geen Duivel meer ten vooríchyn komt , te hoo. ren voordragen, zo verledigt hy zich wyders tot het ont vouwen en beoordeelen van twee andere wyzen , waeron men zich de zaek voorftelt; en langs welke wegen de geopperde zwarigheden gemaklyker tegen te gaen zyn. ieromtrent komt eerst in opmerking, dat men. dit ver« bael befchouwt , als behelzende geen wezenlyke geíchie- denis , maer een verílag van een gezicht in den droom : doch daertegen zyn , gelyk hy toont, te. gewigtige beden» kingen , om die uitlegging goed te keuren. -—— Aen- neemlyker fchynt hem toe het gevoelen van hun , die in dezen wel denken op ene ware gefchiedenis en daediyke verzoeking, maer dezelve bepalen tot ene bloot inwendi verzoeking; voortfpruitende uit onwillig invallende gedach- ten, die by voorkomende gelegenheden ontítasen. —-— Wyders maekt hy ook nog gewag van het denkbeeld , dat de hier zo genoemde Satan een Joodsch Priester geweest zou zyn, dat by hem gene opmerking verdient; als niets anders dan de gedaente van een Roman hebbende. (*) By manier van Aenhangzels , deelt de Vertaler hier te- vens nog mede het gevoelen van den Heer Döderlein , in тупе ausferlefene ifche Bibliothek. И. 681, en volgg. ; mitsgaders dat van den. Heer Less, in zyne Son: tags- Evangelia, uitgegeven 1776, en zyne daerop vols ende Zuhre ‚› in 't.jaer 1781 , gemeen gemaekt. —— Heer Döderlein , een bericht gevende van de Leerre- denen van den Heer Mofche, meld ons, dat die Leeraer, het denkbeeld van een Droomgezicht wrakende, de gee woone letterkundige verklaring , (doch met ter zy ~ linge van buitenfpoorigheden ,) houdende, dit verhaek voordraegt , als behelzende ene zichtbare verfchyning en uitwendige verzoeking van den Duivel, Hiertegen nu ftelt hy enige bedenkingen , en beweert , dat alles gemak- lyker te verklaren zy , indien men ftelle , dat de verzoe« king , zonder deelneming des Duivels , alleen in de ziek van Jefus gebeurd is ; als beftaende , ,, in inwendige bew ээ Уба (*) Volgens ene sentekening des Vertalers befchouwt Dr. Sei» der dit gevoelen , fchoon hy 't afkenre , echter gematigder , iu zyn 270:/7е Biblifche Erbauungsbuch ; en in de Voorreden meld hy ons dat Dr. Rofenmüller , in de derde uitgave zyner Seholia in N. T. deze manier van verklaren werklyk aengenomen eg voorgefproken heeft. . TEN. тта OVER DE VERZONKINC. +5$ ze weegingen tot, of opwellingen van, verfcheidene foorten van zonden, die Jefus in zich zelven bemerkte, en die » niet flechts in de verbeelding , maar werklijk gefchied: 5» den.” —— Wat wyders den Heer £ess bertreft ; in de eeríte uitgave van 't opgenoemde Werk maekte hy nog ken onderícheid , tusfchen ene inwendige verzoeking, in de voorafgaende veertig dagen, geduurende welken Telus a door ene inwerking des Satans op zyne ziel , door aller- leie zondige gedachten en driften aengevallen werd; en ene uitwendige verzoeking , welke de Satan vervolgens ів éne zichtbare „gedaenre werkftéllig maekte. Dan, by ene latere vermeerderde en verbeterde uitgave, vond hy dit зеге gedeelte zyner uitlegginge genoegzaem geheel ver- werpelyk ; en was van oordeel, dat men bet laetíle zo wel als het eerfte te verklaren hebbe , van ene inwendige verzoeking des Satans , die óp het einde der veertig dae gen herhaeld en verfterkt werd. —— —— "Er is dus, volgens Left, in onderfcheidinge van Döderlein, ene werk- ke verzoeking van den Duivel, doch niet uifbwendig en zichtbaer , maer door ingeving van zondige gedachten en еп. Men {chynt , niet tegenftaende de uitfpraek , Heb. IV. 15, dat Christus , heewel zonder zonde, verzocht fs geweest , gelyk als wy , dié bloot ftaen voor verzoekin- еп, о nde uit onwillig invallende gedachten , veelal evreesd te , voor het denkbeeld , dat de ziel van Fe- us voor zondige voorflellingen vatbaer geweest zou z dit neemt Leit niet weg met alles te brengen tot ene ingeving des Satans ‚ en deszelfs geheime onzichtbare werking. Men kan toch , (zo als de Vertaler met recht opmerkt „) even betaemlyk van Jefus denken en fpreken , s, Wanneer men, zonder onmiddelijke werkingen des Sa- s tans aan te neemen , onderftelt , dat die gedachten in an de ziel des Zaligmaakers hervoortgebragt wierden , еп » ontftonden uit de uitwendige omftandigheden , waarin a Hij zich telkens geplaatst vond. Immers is 'er geene an meerdere , zo geene mindere , zwaarigheid in, dat men э› zegge : jesus zij door uiterlijke omftandigheden tot de s, genoemde zonden verzocht, dan dat men beweere, dat » Zulks door onmiddelijke werkingen des Duivels gefchied u 2]. to EE | | ! Я - . Wy s5 WI ZULLEN 'EEK&NDEKEN WEDERZIEN. ES zullen elkanderen wederzien. Eene Zamenfpraak , be i tom: cene Elegis. Dor j. J ENGEL Naar den. bwes verbeter, en met een Aanhangzel vermeerderden, druk , uit het. isch vertaald. Te A `М. de Bruyn, 1791. Behalven de Elegie, 192 Neit, 7 In gr. ойауо. А. et ftrelende gevoelen , dat Godvruchtige zielen , hiet | im den tyd naeuw'aen elkander verbonden , Ouders en Kinderen, Echtgenooten , Nabeftaenden of Boezeme vrienden , elkander, in den дег der toekomende geluks zaligheid , kennelyk en zuiver aendoenlyk, zullen ontmoe: ten, komt den Mensch , bovenal den Christen , by °t De mis van teergeliefde panden , zo inneemlyk voor , dat hy т ` R lan , een. bedaerd. overden» p die byzondere verwachs wankelen; zyne hoop vere rliest de. voorige (lerkte ; *rheid mist, en dit denke enschlyk , dan als bondig ?nbaerd befchouwd, — — Ем Пееш dit Gefchrift, behel effende Elegie , waerin de ost ,) ene erultige Zamen- rp; die achtervolgd zene vriendelyke beoordee- ^k; en waerby nog komt ie nadere uitbreiding van onderwerp. betreklyk , diè opzet overgellagen zn, i (*) Men zie over dit onderwerp, hoewel in een uitgefteektët bedoelde, te weten, Of de Gelukzaligen elkander in het tocko- mende Leven weder zullen kennen? ene weluitgevoerde Leerreden van den Eerwaerden CELLARIUS , waervan wy gewag gemsekt hebben in de Alg. Wad, Lesteroef, Ш. D. blade 489. | П F i -æ vv ELEN NLEKANDEREN WEDEREIRN, agy: fb aia gewigtig of fynoogzaem tot loutere i bea eer en . Aeorende, —— Юе Engel heeft dit onderwerp met van yk kunnen aemvoeren, daer de levendige en in- zemende ftukje trant voor te dragen; waer toe ons dezelve eue gereede die , in den senvang zyner beant- woordinge eniger bedenkingen , ter meerdere duidblykheid te etzen. M , in de eerfte plaetze , als eme vooraf uitgemaekte bewezen te he ^ Had wij, in het ende 4, in gezellige verbindtenis met andere zede. is Ке wezens; en dat wij beflemd zijn, om het maauwst te verkeeren met wezens van ons eigen zoort;" zo bouwt by zyne hoop des wederziens op de volgende gro ә De wensch, om met de voornaamfte voorwerpen og» zer lievde eens weder vereenigd te worden , is allen ре» ееп , en ontfpringt uit eene onverdelgbasre neiging on- 2er ratuur. Maar їп onze nateur kan geene neiging voor handen zijn, voot welke de Voorzienigheid geene volkoe mene bevrediging beftemd heeft. ‚> Wederverbeniging is niet alleen iets dat wij wens fechen, maar onbetwistbaar iets wenfchenwaardigs , en dus een mogelijk goed gevolg onzer aardíche verbindtenisfen , die wij NB zo wel aan eene godlijke zamenvoeging toe: fchrijven , als alle andere fchikkingéh in de waereld. Ine dien aan dit goed gevolg niets in den weg Прас, dan bes hoort het gewis tot de oogmerken Gods, die alle mogelijk wil. En wat zon het zijn , het geen dezen wil in weg: | . » Eeuwige fcheiding zou een eeuwig kwaad zijn. Duurt Zij maar een tijd lang , dan is zij aleen eene voorwaarde van groote toekomftige vreugden , die zonder haar geen. plats zouden hebben. Eeuwig kan zij dus miet duren , of die eeuwige duur moest de fioodzaakelijke voorwaarden van nog hoogere vreugden en voordeelen zijn. En welke vreugde en voordeelen kàn deze voorwaarde geven? ээ Niets. van alles wat wij hier bezitten , niet eens de: è D Ve 3367 WY ZULLEN ELKANDEREN: WEDERZIENe zeléde werktuigen onzer:zielen , neemen wij met ons ig de andere waereld over. Krijgen ‘wij onze . gelievden we~ der, dan blijvt ons een wezenlijk voorwerp uit dit leven over, en wel het eenigíte, dat ons bij mogelijkheid overe blijven kan. Maar zo niet , dan behielden wij niets als de bloote erinnering aan het voorledene , en ons toekom- ftig aanwezen hadt dan volftrekt niets met het tegenwoor dige gemeen. Іа. het,eer(te geval is ‘er, onbetwistbaar , meer zamenhang in onze lotgevallen ; men ontdekt meer een plan іп dezelvé, en eene naauwere betrekking tusíchen ons tegenwoordig en toekamftig leven. | vm De naauwere verbindtenisfen des gemoeds hebben den krachtigften invloed op onze zedelijke vorming. Deze nu. en de uit dezelven ontftaande vatbaarheid voor het genot. van: hetnelíche goederen, zou zekerlijk een blijvend goed gevolg zijn, ook in geval eener eeuwige fcheidihg : doch deze verbindtenisfen kunnen ook zelven een hemelsc goed voor ons worden, en eene gedurige onmiddelbare bron van ons toekomítig geluk. Zij beantwoorden dier, balven oneindig meer aan de fchikkingen en oogmerken der hoogíte wijsheid en goedheid , welke door ieder mid. del, uiet het minfte , maar het meeste goed zoekt te be- reiken. , . Echte vriendfchap , dezulke naamellijk , die zich op deugd grondt, is uit haren aart niet alleen voor eeuwige voortduring vatbaar, maar dezelve ook volkomen waardig. - Dit geevt aan haar eene inwendige beftemming voor eeuwigheid. Indien nu zulk eene vriendfchap nogthands even zo. verganglijk was, als alle de andere ijdelheden yan dit leven ; dan ftemde haar wezenlijk lot met hare natuurlijke beltemming niet overeen ; dan hadt zij , wat de mogelijkheid be ‚ eene ten uiterften hooge , maar wat hare wezenlijkheid betreft, (hare toevallige werkingen afgerekend ,) cene zeer middelmaatige waarde ; en, indien men daar van eenmaal overtuigd was, dan deedt men bij- na voorzichtig, wanneer men zich, zo veel mogelijk, voor alle tedere verkleefdhsid wachtte , om zich kier en de zo bittere {mart der fcheiding te befparen. , a Het verdienítelijk doen en lijden eener lievderijke. ziel kan geene meer gefchikte belooning vinden , dan die on- middelbaar uit dezelvde betrekkingen ontfpringt, waarin zij zo verdienftelijk gehandeld of geleden heeft. Welk zaligheid verfchaft niet het zien уап zulke volmaaktheden, waartoe men zelf aanleiding gegeven , welker wasdom 04 ` men * eh, - WY ZULLEN BLEANDEREN WNOERZIEN. a57 aen zelf bevorderd heeft ? Is niet onze neiging tot een Noorwerp des.te fterker , hoe meer wij ons . reeds jegens het zelve verdienftelijk gemaakt hebben? En is zij vooral dan niet allerfterkst, wanneer het ons groote infpanningen en opofferingen kostte ? an Zaligheden, die onmiddelbaar uit ons lijden ontfprin- gen, zullen ons ook de goedheid en wijsheid’ der: dikwijls zo donkere wegen van Gods Voorzienigheid buiten twijfel in een veel helderer cht "plaatzen , dan dezulke, die maar van verre , of liever cigenlijk in het geheel niet, uit ons lijden volgen, en alleen willekeurige belooningen zijn. Hoe zalig zullen wij eens zijn in het genot van gemeen- fchaplijke vreugde na gemeenfchaplijk lijden! -Hoe zal men daar dit lijden zegenen, waarin men ten deele zijne vreug- de onmiddelbaar gegrond voelt ! . ә Onze toekomende lotgevallen zullen onbetwistbaar overeenkomftig de behoevten onzer zedelijke natuur inge- rigt zijn; zullen elke zedelijke volkomenheid begunftigen. Zo zijn eene onkreukbaare trouw in het onderhouden zij- ner verbindtenisfen, en eene werkzaame dankbaarheid voor genootene lievde voortreflijke deugden, die van het voor- - werp, waaromtrend zij werken, en van de gelegenheid om zich by voortduring te uiten, niet voor eeuwig beroofd kunnen worden. Dierhalven kunnen onze tegenwoordige tedere verbindtenisfen niet voor eeuwig ophouden , even zo weinig , als in onze taekomftige eene gedurige onbes ftendigheid heerfchen kan. ` | ээ {л deeze befchouwingen volgt, naar mijne gedache ten , dat eene wedervereeniging met onze lievelingen , in de daad, veor ons toekomftig geluk , in het geheel geene onverfchillige , maar veelmeer eene ten uiterften gewigtige emftandigheid zij; dat daardoor tevens een volkomener za- menhang , eene veel naauwere wederzijdfche betrekking tusfchen dit-en het volgend leven ontíta; dat dus de zo reikhalzend verlangde wedervereeniging , naar alle waar- íchijnlijkheid mede in het groote plan der Voorzienigheid behore. Wij kunnen van de hoogíte wijsheid en goedheid njet- anders hopen. De Rede zelve geevt aan deze hoop van ons hart hare ganfche goedkeuring. Eene eeuwige fcheiding is wel op zich zelve mogelijk : maar dit is ook alles, en men heeft verder geen (telligen grond, am voor Ive te vreezen.” | ARTT. 1791. мо. 6. С 8 . но se £;:600DWYN D Het Verband tusfchen het Leven en de Ademhaling , d ` Proefondervindelyk Onderzoek nopens de Uitwerkingen yan ` het Verdrinken en Wurgen; alsmede van verfcheide feorten yan Luchten op leevende Dieren, enz. enz. door E. coop- уун, M. D. Uit het Engelsch vertaald door F. w. VAN DER LEEUW., M. D. Anat. Е? Chir. Leor te Dor- drecht, enz. Te Dordrecht by P. van Braam, 1790. М gr. olavo, 106 Байх. ' an een wezenlyk aanbelang , voor Lieden van de Konst, is dit Proetondervindelyk Onderzoek , nopens de uitwerkingen’ van het Verdrinken en Wurgen , enz. door den fchranderen en geleerden Doctor coobwyN , met de uiterfte nauwkeurigheid en onzydigheid in het werk ge- fteld, ten einde daar uit. niet alleen het noodzakelyke ver- band, tusfchen het Leven en de Ademhaling te betoogen; maar ook teffens, om eene tot nog toe niet algemeen be- kende handelwyze , ter redding van ongelukkig fchynbaar eftorvenen aan de hand te geven, en de ziekte zelve eene Behoorlyke plaats in de Geneeskundige Werken aan te wyzen. ` Het zal onzen Lezeren, zo wy vertrouwen, niet onaane genaam zyn, in een korte fchets te kunnen zien , hoeds- nig de Autheur het onderwerp behandeld , en de voornaam fte gevolgtrekkingen , die hy uit de gedaane Proefnemin= en afleid. z Na eene korte Inleiding , over de onzekere tekenen van Leven еп Dood ; ftrekt де ecrfte Afdeeling, om de alge- meene uitwerkingen der m- (liever onder) dompeling op le vende Dieren te bepalen. Hierin word met ven one derzogt , 1. de veranderingen , welke by levende Dieren . plaats vinden , geduurende dat zy onder water gedompeld żyn, en den ftaat der inwendige deelen, na dat het lighaam daar uit genomen is: 9. aangetoond op welke wyze het water in het lighaam komt , en welke byzondere werking en verandering daar door veroorzaakt worden. Het gevolg hier van is, dat het water, het zy rechtfêreeks , door in het lighaam der Longen te dringen, of by gevolg , door den in- gang aan de dampkrings- lucht te beletten, alle de opge- . telde uitwerkingen te wege brengt. Dit word nu in de ade Afdeeling nader onderzogt , en uit de genomen Proefnemingen blykt , dat het water alle gie. veranderingen , die er by Drenkelingen plaats hebben. , „= Y , ` . 7 mi р OVER HEY LÈvEN ER DE Andafrarino. $59 mWüddelyk veroorzaakt , door aan de dampkrings-lucht den ingang af te fluiten. Waarop in de derde en vierde АЁ veclng volgt , een nauwkeurig Ondersoek , ter bepaling van de Scheikundige uitwerking der lucht op de Longen in de ademhaling ; ten einde daaruit te ontdekken, welke veranderingen in het lighaam , doo? een gevolg van de beroving der lucht ontftaan moeten , waaruit dan de Autbeur deze gevolgtrekking maakt, dat de Scheikundige verandering , welke het bloed by de ademhaling in de Lon- gen ondergaat , aan het zelve eene prikkelende eigenfch eeft , door welke het gefchikt is , om het linker oor à olligheid van het hart tot zamentrekkihg op te wekken , -a tn welke eigenfchap ter behoud van het leven, en de ges zondheid van het lighaam , noodzakelyk vereischt word. De sde Afdeeling is beftemd tot onderzoek van de nae tuur der ziekte, welke door het verdrinken, enz. veroore zakt word; deze oordeelt onze Sehryver, uit de voorvers haalde Proeven, te beftaan in eene zwartbloedigheid ; waarom hy dan ook de ziekte met den naam van Melanan та, (zwart-bloed) beftempelt. ` Yn de 6de afdeeling , word de ftaat van het lighaam iri deze ziekte onderzogt, en de middelen, om te weten, of het zelve levend of dood zy. De уйе dient ter tanwyzing van de beste middelen, om de ziekte te herftellen. Hier wykt de Autheur van onze gewoone geneeswyze , voor het grootíle gedeelte, af, en па eene: langzainerhánd toenemende warmte aangeraden tÈ hebben , oordeekt hy het ten uiterften noodzakelyk, om doot middel van een hier befchreeven en afgebeeld Werktuig ` het ingedrongen water uit de Longen op te zuigen , en teffens ,: door dat zelfde Inftrument , de vereischte lucht tet verbetering vàn het bloed , tot přikkeling van het hart er, de vaten, en ter bevordering van de adémhaling у door de lechtpyp ín te brengen. Dit zy genoeg, om de weetgierigheid onzer l'andgenooter op te wekken , ten emde het Werkje zelve met oordeel en oplettendheid door te lezen. Wy voor ons bekennen, ій zulk een kott beftek nimmer zo veele nuttige ziken over dee ze toffe aangetroffen te hebben, en verwonderen ons diers halven geenzins, dat de loffelyke Human Society te Londen deze verhandeling haren Eerprys waardig geoordeeld heeft? terwyl wy, met ongeduld, het Werkje van det! Heet KITE, als hierby behoorende, uit handen van den zeer geleerden Heer Vertakte , te gemoet. dién. torn б w . T e S a Vere або VÉRHANDELINGEN Verhandelingen, uitgegeven door TEYLER's tweede Genoote fchap. Achtfie Stuk , bevattende een Antwogrd 7 de Vraag in de Natuurkunde , witgefchreven voor den Faare 1794, en waaraan de Gouden Eerprys is toegeweezen in den Faare 1787. Te Haarlem by |. Eníchedé en Zoonen "en J. van Маге, 1790. Eene Franfche Verhandeling, met eene bygevoegde Nederdust/chh Vertaaling , enz. 389 , bladz. In gr. quarto. — E | LI: Vraagítuk door °t Genootíchap uiegefchreeven luidt aldus:. ,, Hoe verre kan men, uit den bekenden э, aart der Fosíllia , uit de liggingeu , waarin dezelven ge- э, Vonden worden , en uit het geen verder van de voor. э» leedene en tegenwoordige gelteldheid der oppervlakte э» van den Aardkloot bekend is, volgens onbetwistbaare э, grondbeginzels afleiden, welke veranderingen of alge- , meene omwentelingen de Aardkloot aan zyne oppervlak- s, te ondergaan hebbe, en hoe veele eeuwen ‘er zederd э» dezelven moeten verloopen zyn?” Ter beantwoordinge . deezer Vraage itelt de Heer Burtin, de Schryver der hier- mede gemeen gemaakte Verhaudelinge , zig voor, byeen te verzamelen de ontdekkingen , ?aakende de Fos£lia of Delfftoffen , (de lichaamen , die in het aardryk beflooten Zyn ,) welken wy aan de waarneemingen te danken heb- ben, die in orde te brengen, en daaruit af te leiden de onmiddelyke en noodwendige gevolgen , welken derzelver aaneenfchakeling vertoont, raakende de befchouwkunde van onzen Aardkloot. Zya verder oogmerk is, dat alles te doen dienen, tot eene ganschlyk voldoenende betooging van eene algemeene omwenteling des Aardkloots, veel aan- merkelyker en veel ouder zelfs, dan die van den zond- vloed, ten tyde van Noach voorgevallen. Hiertoe is dit Vertoog , behalven de Inleiding , die de delfftoffen in 't al- gemeen befchouwt, in acht Hoofdftukken verdeeld. , De drie eerfte Hoofdftukken gaan over de toevallige delfa | fen in "t algemeen , welken vervolgens afzonderlyk һе | chouwd worden , als beftaande uit dierlyke verfteeningen en gegraaven plantgewas/en , waar nevens het vierde de .gatuurlyke deifftoffen , zo van den eerften als tweeden rang, bepaaldlyk ten onderweep heeft. In de voordragte hier- vau is de Heer Burtin zeer naauwkeurig , waar door dit gedeelte гціт de helft. der Verhandeling beflaat. Zulks is wel wat'uitvoerig voor hun, die zig reeds op de beocít- et. ` ning ‘zy zig niet in den ftaat van eene primative VAN TEYLER'S TWEEDE GENOOTSCHAP. AG}. 