VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
(*) ’t Geen Dr. Lardner hieromtrent zegt , verdient opmer- king: „ “Gebruik van bloed fchynt my zeer ongezond te wee- „ zen. Zelfs acht ik het morlig en zeer onaangenaam te zyn. „ Pus kan ik het denkbeeld niet verdraagen om 't zelve te ce- „ ten. Zo het ooit in myne fpvzen komt, is het meer dan ik „ weet. En ik durf onderftcllen, dat het noch enkel, noch »» Met andere dingen vermengd, op de tafels v.n recht zindely- » ke luiden veríchynt.” Remarks on Ward's Disfertasions , p 53% - VAN BLOED-EETEN. 377 XV: 28 en.29. Het heeft den Heiligen Geest en ons goed. gedacht ulieden geenen meerderen last op te leggen, dan deeze moodzaaklyke dingen: dat gy u onthoudt van het gee. ne den afgoden geo erd is, en van bloed, en yan het ver. frikte ‚en van hoererye: van welke dingen , indien gy u zele yen wacht, zo zult gy wel doen, . Zommigen hebben aangemerkt, en wel met naame Dr, Lardner , dat dit flechts een tydelyke , en niet altoos verplichtende , voorziening was; bedoelende om te voor- komen het geeven van ergernis aan de Jooden. Maar men kan hier tegen inbrengen , dat er geene aanduiding , noch voorbehou-ting is omtrent de altyd duurende verplichting van het Voorfchrift; ook wordt er nergens eenige mel- dinge gemaakt van den tyd, wanneer het verbod zou op» houden. Hoewel Apostel Joannes, na de verwoestinge van Jerufalem, fchreef, op een tyd, wanneer men niet voorwenden kan, dat er eenige noodzaakelykheid bleef, om zo veel toegceflykheid ten opzichte der Jooden te oe- fenen, zo gewaagt hy echter niet van ’t ophouden van dit gebod. ‘ | Daarenboven is het niet onwaarfchynlyk , dat onze Zae ligmaaker, in zyn fcherpe vermaanlesfe aan de Kerk te Thyatire, op dit Apostolisch befluit doelt, en ’er tevens zyne ftaaving aan geeft; byzonder als Hy zegt: opens. It. 24, 25: Lk zal u geenen anderen last opleggen, maar het geene gy hebt, houdt dat tot dat ik koome. Geen zee delyk voorfchrift wordt immer in de H. Schriften een last genaamd; weshalven *er blykbaar zommige plechtige waarneemingen door uitgedrukt worden; ook bedienen de Apostelen én onze Heer, in dit geval, zich van juist het zelfdé woord £apes, fast (Pe ° ’t Mag CO Het komt my vreemd voor, dat Dr. Lardner van begrip zou weezen, dat ‘onze Heer op dit Apostolisch befluit doelt in de Openbaaring, welke hy onderftelt gefchreeven te zyn Ao. 95 of 96, en dus een langen tyd na de verwoestinge van Jerufa- lem ; en dat evenwel het oogmerk zou zyn, dat dit beflaie Slechts in kracht zou blyven, tot dat gyn Godsdienst meerder op- ‘pang in de waereld gemaakt hadt; als of zulks uitgedrukt wierde door zyne komst. Ik kan niet denken, dat er iets te vinden zy , dat in het taalgebruik des N. Testaments ons beweegen zou , om te befluiten, dat deeze uitdrukking toepaslyk ware op iet anders, dati op eene zekere bepaalde gebeurtenis; en byzondere lyk op de verwoestinge, van Jerufalem, ten tyde van het laathe Oordeel. Zie Remarks on Ward's Disfertations, Pag. 122% ` es ‚Apostel PAULUS hetze 378 OVER DE ONGEOORLOFDHEID "+ Mag zonderling fchynen,, dat het verbod van Moes very, by dat wegens het bloed-eeten , in hetzelfde Bevel- {chrift, gevoegd wordt. Maar men heeft hier aan te mer- ken, dat Hoerery niet wanzedelyk gekeurd wierdt door de Heidenen ; en zelfs hadden de Jooden, in dit opzicht, geenzins die begrippen van kuisheid en zuiverheid, wel- ke den belyderen des Euangeliums zyn voorgefchreeven. Dr. Lardner onderítelt, dat wy, door Hoerery, in het Apostolisch befluit, te verftaan hebben, Echtverbindte- nisfen met Heidenen; die Apostel pauLus den Christenen te Korinthe zo ernftig afraadt. | Wyders meent Dr. Lardner , ,, dat het. Apostolisch 55 befluit niet moet worden aangemerkt als een voor- s> fchrift of bevel, maar als eene raadgeeving, betreffen- >, de zaaken van voorzichtigheid en beleid; met betrek- >, king tot den toeftand van zaaken en perfoonen , ten a, dien tyde.” Remarks on Ward's Dis/ertations , pag. 141. Dan, men kan nict ontkennen, dat het allen Christenen betaamt, zich volgens zodanig eene raadgeeving te ge- draagen; wanneer dezelve zich tot hen uitftrekt. En, ‚zo het zich uitftrekt tot. Christenen, na de verwoestinge van Jerufalem, (gelyk hy toeftaat) zo zie ik niet, wat reden ‘er zouden zyn, waarom het zich niet tot ons zou uittrekken. Hier by komt, dat den der redenen, voor de onthoudinge van bloed, welke by het Verbod, aan NoäcH gegceven, gevoegd wierdt, thans van zo veel ge- wigt is als immer voorheen. "Men heeft als een bewysreden, tegen het altyd duu- rend gezach van dit Apostolisch befluit, bygebragt , dat ve, in zyne Schriften , nergens aanhaalt, noch ’er zich op beroept. Doch, onderftellen- de dat hetzelve flechts van bepaalde duurzaamheid was, zal niemand echter ftaande houden, dat het niet bedoeld was, om van kracht te blyven, na het fchryven zyner Brieven: en daarbeneven , hoewel men erkent dat de Hoe- rery altyd onwettig is, heeft PAULUS zich evenwel van geen bewysreden, uit het Apostolisch befluit ontleend , bediend, toen hy over dat onderwerp fchreef aan de Ko- rinthers, die onder alle de Grieken het meest aan die on- deugd gehecht waren. | Wanneer wy voorts dit Apostolisch verbod verklaaren , door het’ gedrag der eerfte Christenen , van welken men bezwaarlyk kan onderftellen, dat zy deszelfs aart en duur- ‘zaamheid niet juist verftaan zouden hebben, moeten we + ka VAN BLORD-EE TEN. 379 befluiten , dat volftrektheid en altydduurendheid waarlyk bedoeld wierdt; vermits zy in eene reeks van verfcheiden eeuwen geen bloed hebben geëeten. | Wanneer den Christenen ten laste gelegd wierdt, dat zy ”s nachts famenkwamen en bloed dronken , ten einde zich onderling, tot geheimhouding van zommige wanzedelyke bedryven , te verbinden ; merkt Tertullianus daaromtrent aan, dat het wel bekend was, dat geen Christen op eeni- erhande wyze bloed zou nuttigen; zo verre zelfs „ dat et onder de Heidenen gebruiklyk was, als zy niet wis- ten of iemand een Christen was, zodanig een bloed-beue lingen voor te zetten, als eene voldoende proeve. * ot deezen dag gebruiken de Christenen, in het geheele Oosten, geen bloed, noch ook de Grieken , of zulken der Rusfen, welke tot de Griekfche Kerk behooe ren. En eerst zeer laat wierdt zulks in de Westerfche Landen ingevoerd. Toen de Pommerfchen tot het Chriss tendom overgingen , 't welk voorviel in ’t Jaar 1120, wierdt hen byzonderlyk geboden, zich van bloed te ont- houden , als een teken hunner belydenis. 't Was niet gee oorlofd bloed te eeten in het Westen, ten tyde van Beda, of eene Eeuw laater; noch wierdt zulks ergens in Zwit- fertand gedaan, tot dat Ca/yyn dit gebruik van elders in- voerde. Zie Curcellaus, in zyne Verhandeling, over dit Onderwerp , te vinden agter zyne Zedelyke |¡'erken, bl. 721. —- Dr. Lardner echter zegt, dat de Latynfche Christenen , van het eind der vierde Eeuwe, weinig acht gaven op de fchikkingen van het Apostolisch befluit. Zie zyne Remarks on Ward’s Disfertations, p. 136. Wyders wordt aangemerkt , dat zodanig een ondere {cheid van fpyzen „als het verbod van bloed-eeten , onder- ftelt , ten fterkiten flfyd „ met den geest der vryheid, welke den Christenen gefchonken is; ja dat zelfs de uit- drukkelyke betuigingen van onzen Heer, en van deszelfs Apostelen , zodanig eene onderfcheiding uitfluiten. Dus leczen we MATTH. XV: 11. Met geen ten monde ingaat entreinigt den mensch niet, maar het geen ten monde uita gaat , dat ontreinigt den mensch. En Apostel PAULUS ftelt den aodanigen, welke gelooft dat hy alles mag eeten, niet voor als zwak, maar als Jerker, en van een meer ge- oefend verftand , dan den geen welke anders denkt en doet. Rom. XIV: 1, enz. Dit doet hem ook vs. 17 zeg- gen: Het Koningr yke Gods is niet /pyze en drank, maar rechtyaardigheid , vrede en blydfchap door den Heiligen Ee 3 | Geest. | 380 OVER DE ONGEOORLOFDHEID VAN BLOED-EETEN. Geest. En vs. 20, Alle dingen zyn wel rein, maar het is kwaad den menfche die met aanfloot eat. Dan , onze Zaligmaaker deedt bovengemelde verklaa- ring op een tyd, toen hy zelfs zich naauwkeuriglyk ge- droeg , volgens de Joodiche onderfcheiding van fpyzen 5 en PAULUS zinfpeelt misfchien op dezelfde onthoudin- gen, waar aan veele Christenen zich toenmaals zo wel, als aan andere Joodíche gebruiken , onderwierpen. De- zelfde Apostel ftelt op die eigenfte algemeene wyzc geen belang in het onderfcheid der dagen; hoewel hy, buiten kyf, één dag, van de overigen der weeke , onderfchei- den heeft. - Hoewel ik, in de onderzoeking van dit Onderwerp , . over het algemeen de bewyzen voor de Ongeoorlofdheid van bloed-eeten heb opgegeeven, eer dan die welke daar tegen zyn, en meer heb ingebragt tegen de laatíten dan tegen de eerften, moet de Leezer evenwel niet befluiten, dat ik zelf in myn oordeel over deeze zaak ten vollen bepaald ben. Weeg zelf wat van beide zyden wardt aangevoerd; en beflis voor u zelven; doch vergeet niet, dat dit gefchil het minfte van alle ftellige Voorfchriften betreft; en dat alle ftellige of plechtige Voorfchriften van weinig gewigts zyn vergeleken met de geringfte zedely- ke plichten , of de betragting der Deugd. md — — WAARNEEMINGEN WEGENS' HET NUT DER BRAND- MIDDELEN, IN VERSCHILLENDE LANGDUURIGE ZIEKTEN. Door den Heer NADEAU, M. D. (Journal de Medecine, Mey 1783.) E" Jongeling, 16 jaaren oud, had, zedert een gerni- men tyd, eene gewrichts-verftyving (ancylofis) van de rechter knie , met eene zo fterke optrekking van het been , dat de hiel byna aan de bil raakte. De fterkfte weekmaakende en ontbindende in- en uitwendige midde- len, zonder eenig voordecl, gebezigd zynde , raadde myn Vader het gebruik der Mora aan, waartoe hy echter den lyder , niet dan met veel moeite , overhaalde. Terwyl it middel voor de eerfte reis op de knie afgebrand wierdt , gevoelde reeds de lyder, geduurende de hevige pynen y welke het veroorzaakte , eene vry grooter beweeg- ` baar- WAARNEEM. WEGENS MET NUT DER BRANDMIDDELEN. 382 baarheid van het been, die ook, na het eindigen der be- werking, bleef ftand houden. Twee dagen laater wierd de Moxa op nieuws gebezigd, en de uitwerking daar van was zo gelukkig , dat de lyder zyn been voor- en ach- waarts, zonder veel pyn, bewcegen konde. Om de nog overblyvende ftyfheid cn opzetting der knie weg te nce- men, plaatfte men vervolgens nog twee andere Moxas op de zylingfche gedeelten der knie , lict-ze diep inbran- den, en hieldt, na het afvallen der brandkorften , de et- tering eenigen tyd gaande. Hier door is deze Jongeling zo volkomen herfteld , dat hy thans als knecht by een Kruidenier dient, alwaar hy dikwils zeer zwaare vrach- ten draagen. moct. Een Man, van een fterk geftel, zukkelde, zedert twee jaaren , aan eene hevige heupjicht in de rechter heup , die op ecne verzuimde verkoudheid gevolgd was. Een groot aantal middelen , die hy gebruikt had, hadden flechts het kwaad eenigzins verzacht; doch, by verande- ring van weder, was de pyn onuitftaanbaar. Na dus twee jaaren geleeden te hebben , begon de pyn zo hevig te worden, dat hy het befluit nam, alles te doen wat hem’ ook mogt geraadengworden. Men liet hem de Moxa op de pynlykite plaats aänzetten en afbranden , en naderhand de ettering der brandzweer lang gaande houden , waar door hy zo volmaakt geneezen werd, dat hy na dien tyd niet het minfte everblyfzel van zyne voorige kwaal ge- voeld heeft. Een Wyngaardenier , 35 jaaren oud , van een droog zwartgallig geftel , had , zedert eenige maanden , eene fteekende pyn in de rechter zyde , door het vatten van koude, terwyl hy fterk bezweet was, veroorzaakt. Hier by voegde zich eene {terke hoest , met eene fteeds toe- neemende verzwakking. Een Spaanfche Vliegpleister , op de pynlyke plaats aangelegd , deed geen dienst. Einde- lyk ftondt hy het gebruik der Moxa op de uangedaane plaats toe : van het oogenblik af begon de pyn te ver- minderen, en deze lyder is vervolgens , door het gebruik van, dit, en eenige inwendige mi@delen, ten vollen her- steld. Eene Vrouw , van 47 jaar, die dikwils de vallende ickte had, viel, terwyl zy een aanval daar van kreeg , het vuur. Alleen in ’t huis zynde, bleef zy mer het hoofd op het vuur, tot dat zy weder by zich zelve kwam. Myn Vader, toen by haar geroepen zyude, vondt de pee- Zeg zie 982 WAARNEEM. WEGENS HET NUT DER BRANDMIDDELEN, zige uitbreiding op het rechter opperhoofdsbeen geheel verbrand , en het been zelf ten eenenmaale ontbloot. "Er verliep een geruimen tyd, eer dit gebrek geneezen was; doch dit voorval was voor de Vrouw van een zeer ge- lukkig gevolg , dewyl zy door de ruime en langduurige ettering, die hier op volgde, van haare ziekte, waar aan zy reeds 15 jaaren onderhevig geweest was, volmaakt ‘geneezen werdt. De Dienstbode, van een zeer aanzienlyk Heer, kreeg twce- , fomtyds driemaal ’s weeks de hevigfte duizelin- gen , zo zelfs , dat zy meermaalen ter neder viel, en zonder kennis en gevoel liggen bleef. Wanneer zy we- der bekwam, gevoelde zy eene doofheid langs de rugge- aat , welke zich ook tot de onderfte ledemaaten vuit- rekte. Myn Vader geraadpleegd zynde, liet haar twee- maal daags een bad gebruiken, en fchreef ook eenige di fpasmodiea inwendig voor. Drie weeken lang hier mede, zonder ceniz voordeel „ aangehouden hebbende, ondervrocg hy haar nogmaals op het nauwkeurigíte, we- gens haar ongemak 5 wanneer zy zich te binnen bragt, dat zy, voor omtrent 2} jaar, in de Rhone gevallen zyn- de , eene fterke kneuzing op het achterhoofd , en ook ecne ligte wond bekomen had, zonder zich behoorlyk te hebben laaten verbinden , noch aderlaaten. Myn Vader bezag hier op die plaats , welke toen beledigd was ge- weest , en vondt dat dezelve nog merkelyk was opge- zwollen ; waarom hy de mogelykheid veronderftellende, dat haare kwaal hier uit zyn oorfproug kon hebben, e ne kruiswyze infnyding op die verhevendheid maakte, en in het midden daar van de Moxa aanzette, om, door eene overvloedige cttering , de ophooping van vachten, die aldaar plaats hadden , te verdryven. De uitflag de- zer geneeswyze was zo gelukkig, dat deze Vrouw dar door haare voorige gezondheid gehcel heeft weder gt- kreegen. Een Meisje, van 24 jaar, zukkelde reeds 13 maanden lang aan de derdendaagfche koorts. Ren groot aantal middelen nutloos gebruikt,zynde , plaatfte men een brand- middel aan de binnenzyde van het been. De volgende aanval van koorts was bereids niet half zo langduurig als de. voorige ; en de daarop volgende namen zodanig af, dat zy niet meer dan twecmaal weder kwamen. Met hield de zweer 6 maanden lang open, en het Meisje heeft na dien tyd gimmer weder eenig ongemak befpeurd. ON" WAT BEST IS, ÉÉN GENEESHEER DAN MEER, ENZ. 383 Been ONDERZOEK VAN DE VRAAGE: OF HET BEST IS, ÉÉN GE NEESHEER DAN MEER TEFFENS TE GEBRUIKEN? Door den Hooggel. Heer murray, Ridder der Ro. ninglyke Orde van Wafa, Hofarts van zyne Groot. britiannifche Majeficis, Hoogleeraar in de Genees. kunde, en Opztender yan den Koninglyken Art- zeny-tuin te Gottingen, lid van bykans alle de voornaamfte Academien van Europa. 7» ‘er belangryke Vraagftukken , welker oplosfing d even zeer alle rangen van Burgers raakt, ’t is het Vraagftuk : of het best is, één Geneesheer dan meer tef- fens te gebruiken? door den Hoogleeraar MURRAY, te Gottingen , eenigen tyd geleden, beantwoord. Wie zZ leeven op prys ftelt, zal ongetwyfeld belang necmen ‘in de bellisting over een zo teder ftuk; uitgebragt, zonder eenig byzonder inzigt. De naam van den beroemden Leeraar, de hooge Rang, dien hy bekleedt, de agting , welke hy zich, door eene’ menigte van Schriften . ver- worven heeft, zyne perfoonlyke verdienften , verzekeren ons deswegen. Niets dan het welzyn der Lyderen heeft hy op °t ooge; en om zich hun befchermheer te verklaa- ren, liet hy zich im deezer voege hooren. oe He A $ Eer ik tegen elkander opweege de voor-en nadeelen ‚en Zelfs de gevaaren der mondlyke Raadpleegingen van de Geneesheeren , voor het ziekbedde , zal ik vooraf jets. zeggen van de Raadpleegingen in ’t algemeen. Ongetwy- feld zyn "er gevallen, de ‘dagelykfche ondervinding leert zulks, waarin: de eene Mensch noodig heeft van den anderen toegelicht te worden, fchoon hy geenzins on- bekwaam tot zyne zaak is. Ook is het waarfchynlyk , dat de Raadpleegingen , over den uitflag eener twyfelacti- ge zaake gehouden , met zo veel te meer voordeels zullen voortgezet worden, als er bekwaame Mannen zyn, die zich verledigen, om middelen , tot het welflaagen, uit te denken. Maar het is de eigenaartige gefteltenis der Menschlyke Natuure , dat wy veeleer overhellen om aad te geeven, dan om denzelven te ontvangen: want hy, die raad geeft, moet eenigzins de meerderheid heb- Ee 5 ben 834 WAT BEST 18, ÉÉN GENEESHEER ben boven den ontvanger , in doorzigt, in kunde, in oor- deel : de verdienften , derhalven, van den Raadgeever groeit in dezelfde evenredigheid als die des Raadvraagers of Raadontvangers afneemt. Het blyft met dit alles waar, dat het aantal en ’t ge- wigt der zaaken, die behandeld moeten worden, dat het verfchil van -de wyze, op welke zulks kan gefchieden, dat de ftrydigheid der redenen , dic het raadpleegen aan- of afmaanen , en cindelyk de twyfeling aan een ongeluk- kigen uitflag, die ons altoos niet zou kunnen geweeten worden „ dikwyls cen zamenloop van kundigheden en over- leggingen vorderen. In deezer voege is het geen fchande voor een Vorst, met den last des Ryksbeftuurs op zyne fchouderen , dat hy een erkenden Raad hebbe; en fchoon alles, wat het Burgerlvk en Staatkundig Beftuur betreft, in zynen naam gefchiedt, weet men, dat die onderfcheide werkzaamheden , door het fchrander beleid en de hulp van veele andere bekwaame Mannen, gebeuren. Wanneer men, derhalven , tocftaat , dat de vereeniging der Raadflagen noodig is tot volmaaking der zaaken, ten algemeenen welzym behoorende, zal het dan min nuttig zyn de Raadflagen van verfcheidenen in te neemen, als het , ik zal nict zeggen het leeven en gezondheid van een Vorst, maar van een Zieken, betreft, indien het waar- fchynlyk is , dat de werkzaamheden van verfcheidenen hem meer zullch baaten dan van één eenigen? Elk Mensch heeft buiten twyfel aanfpraak op de algemeene reg- ten der Menschlykheid : en men kan het nict gering fchat- ten, wanneer-de Staat beroofd wordt van een nuttig Bur- ger, de Vrouw van haaren Egtgenoot, de Kinders van een Vader. Ingevolge hiervan is het de gewoonte gee worden , dat men niet alleen by Vorften en Grooten, wanncer eene eenigzins gevaarlyke ziekte hun aantast, verichcide Genecsheeren te haalen ; maar dit gefchiedt by leden, die het eenigzins doen kunnen. Ouders zouden fchroomen voor het oordeel des Gemeens, of denken re- den van onvoldaanheid over zich zelven , ten opzigte van den Kranken, te zullen hebben, indien zy, by eene knel- lende ziekte, het op één Doctor hadde laaten aankomen. Maar ’er is geene zaak ter wereld, waarin eene kwaade kcuze meer ftoffe. tot berouws geeft , dan in °t geval van de keuze eens Geneesheers. Indien dit zeggen in den mond eens Geneesheers na verwaandheid mogt fmaaken, zou ik PLINIUS voor my laaten {preeken, die met zeen ve `~ DAN MEER TEFFENS TE GEBRUIKEN. 835 veel nadruks zégt: ,, *t valt zo aangenaam; zich voor >s eigen rekening te vleijen, dat men zich geheel en al >> overgeeft aan elk die den naam van Geneeshcer aan- >> neemt ,fchoon "er geen fchadelyker dwaaling is.” Welk een -byvoegzel van voorzigtigheid moet men dan niet heb- ben, als het "er op aankomt, om by den gewoonen Ge- neesheer "er nog één of meer te haalen. Om dit ftuk te beflisfen , waar over men zeer lang zou kunnen uitweiden , zal ik eerst opmerken , dat ’er weder- zydíche verbintenisfen zyn van den Zieken en den Ge- neesheer; en dat de Zieke alleen te myden hebbe wat de Eer van den Geneesheer kan benadeelen , of zyne Kiesch, heid kwetzen. Dit vastgefteld zynde, en de zaak zonder eenige perfoonlyke vooringenomenheid beoordeelende , kan niet gelochend worden, dat, zo ras gy een tweeden Geneesheer roept , de agting van den eerften eenigen krak krygt: dewyl men hem, daar door, op de een of andere wyze, zegt, dat gy hem niet bekwaam genoeg oordeelt , tot het behandelen van cene Kwaal , welke gy, °t zy met, % zy zonder rede, als hachlyk aanmerkt; en de fchande , die gy hem aandoet, is des te grooter, naar gelange de tweede Doctor, in eenigerlei opzigten , minder is dan zyn Amptgenoot. Kan een kundig Geneesheer met bedaard- heid zien, dat hy op zichzelven, en zonder der mede- geroepenen , niets kan uitvoeren? —— Veronderftel , dat de laatstgehaalde Doctor een misflag begaat , die de kwaal verflimmert, of de Lyder aan zyn einde helpt, de Eer van den eerften lydt er zeker by, dewyl hy zo wel met hem in de fchande van ’t mislukken , als in de eer van ’t welflaagen, moet deelen. Misfchien is de tweede Arts een trots, zich veel aanmaatigend , Man, een pocher, een ge- {chilzoeker, hoe zeer moet dan de rust des geenen , die zyn best voor u deed, door zulk cen toevoeging geftoord worden ? Nog veel meer zyt gy te befchuldigen , als gy heimlyk eenen anderen Geneeshcer raadpleegt „one derrigt of onkundig van ’t geen er omgegaan is, en ge» bruik van diens Geneesmiddelen maakt, ‘buiten weeten van den eerften , dien gy misleidt, hem verflag geevende van de uitwerkzelen zyner voorfchriften , welke gy agter de bank geworpen hebt. ô Gy, die deezen onvoegelyken dienst toeftaat, gelooft gy dat de agting van een eerlyk en kundig Geneesheer voer eenig geld koopbaar is, of denkt gy, dat de fchan- de minder groot is „ om dat het den Geneesheer , dien gy fmaadlyk behandeld hebt, vry ftaat te vertrekken, of te blyven? Neen, het is, myns bedunkens, dezelfde ‚ zaak, met de daad ergens ten huize uitgeftooten te wor- den , of dat men ’t zelve , door kwaade bejegeningen daar toe getergd > verlaat. Laaten wy de zaak van den kant des Zieken befchou- wen, uit dit oogpunt bezien, zal dezelve niet min onze ernftige overweeging verdienen. In alle zaaken, welke niet van dien aart zyn, dat ze de vermogens van één enkel Mensch te boven gaan , geloof ik is het eene onbetwistbaare waarheid, dat de zodanigen, die aan de zorge van één kundig Perfoon worden toevertrouwd, beter en vaardiger uitgevoerd worden , dan wanneer ze in de handen van veelen zyn. Dat men op iemand eene zaak laat {taan , hy zal ze als zyne eigene aanmerken, nooit uit‘ het oog verliezen , en op de best mogelyke wyze uitvoeren. Zo ras gy hem een Medehelper geeft, zo ras kwynt ook de werkzaamheid, door een noodwen- dig gevolg van de verdeeling in lof of blaam daar in te behaalen. Maar wanneer het onder de Menfchen altoos zodanig gefteld is, waarom zal men dan zich verwonde- ren , als, onder een aantal Geneesheeren , de yver van ieder bekoelt , als de ingefpannenheid , voorheen werkzaam op alle toevallen, en de keus der Geneesmiddelen , kwynt, als , met één woord , de verfcheide hulpmiddelen , die den Kranken dienftig zouden weezen , verwaarloosd wor- den, byzonder uit dien hoofde, om dat de een van den ander de hulpmiddelen verwagt, welke zy beide vergees ten , ten einde het een door het ander niet gewraakt worde. Men ftaa toe, denk ik, dat men, in eene kiefche en twyfelagtige zaak, dezelve veel beter uit ver- fcheide oogpunten kan befchouwen , en veel gelukkiger de noodige middelen ontdekken, indien men, door nie- mand geftoord , zich daar toe in ftilte nederzet. Veron: or- _ twistten over de gefchikt(te middelen, om den Kranken te her- DAN MEER TEFFENS TB GEBRUIKEN. 38? derftel nu, dat de toegevoegde Doctor een groote fnap- per is, trots op zyn kunde, vastgehegt aan zyn leerftel- zel, en twistgraag, dan zal zeker de leevendige werk- zaamheid van den kundigen Arts verzwakt worden; deeze, die voorheen flegts één oogmerk hadt, zal ’er verfcheide krygen; en dit alles moet zo veel te minder ten voordee- le van den Zieken ftrekken ; wanneer die Gengesheer, als hy niet geheel gevoelloos is, (en. Gy zult zeggen, dat een eerlyk en infchiklyk Genees- beer zich verheft boven alle de fnorkeryen en zotheden zyns Amptgenoots , en liever wil bukken, dan zich hal- ftarrig toonen. Maar kunt gy eene infchiklykheid goed keuren , die uw Leeven, het Leeven van een Vader, van een Bloedverwant, in de waagfchaal ftelt, en waar van de gevolgen zo veel te meer te dugten zyn, als de Kwaal tot de zodanige behoort, die de fpoedigíte hulpverleening vorderen. Daarenboven, indien het gebeurt, dat de tyd voor het Ziekbedde , waar de Geneesheeren vere gaderd zyn, lang genoeg is om de zaaken ryplyk te ovér- weegen 3 inzonderheid als men fpreekt over een zeldzaam middel, over een middel, verdonkerd door de verfcheie denheid der deelen, waar in het beftaat, met één woord, over een middel, welks geneeskragt niet bevestigd is door de C) Men vindt in het Journal Politique eene aartige gefchie. denis, het Raadpleegen der Geneesheeren betreffende, welke plaats hadt in de laatfte ziekte, waaráan de Hertog pe CHor- SEUL, eerfte Staatsdienaar van Frankryk, fett. Men hadt, ia vroegere dagen , den Hertog voorfpeld , dat hy in een Oproer zou fneuvelen : deeze voorfpelling is bewaarheid, fchoon hy aan eene ziekte overleedt : dewyl hy den laatften {nik gaf op een ıyd, dat twaalf Geneesheeren, by elkander zynde, zeer «hevig fellen i. —_ 983 . WAT BEST IS, ÉÉN GENEESHEER : de algemeene ondervinding. Wat zal ik zeggen van die nutlooze Geneesmiddelen, die in de zamenkom- ften der Geneesheeren zonder noodzaake vermenigvuldigd worden , waarin elk zyn gevoelen wil ftaande houden, in de hoop, om zich daar door by den Zieken aangenaa» mer te maaken ?. Indien men hier over oordeelde uit de menigte van Vlesjes, Potjes , Doosjes , die door °t Zie- kenvertrek op de venfterbanken en tafels ftaan, zou men by de intrede denken in een Apothecars winkel te komen, zo het fteenen van den Zieken zelven, en de vreemde | ons niet beter onderrigtte; en die het oogmerk der Ge- neeskunde niet wist, zou denken dat min eene heil- zaame en weldaadige kunst beoefenden , dan het werk van een bedrieger en beurzefnyder. Die verbaazende menig- te van Geneesmiddelen bragt menigmaal den Lyder in ver- legenheid óver den tyd, de orde, of met welk vogt hy dit of dat moest inneemen. Desgelyks gebeurt het menig- werf, dat men Gencesmiddelen zamenvoegt, die uit er gen aart ftryden , en wier hoedanigheden elkander ver- Woesten. Alle deeze verkeerdheden grypen te ligter fte- de, wanneer, zo als zeer dikwyls het. geval is, de Ge- neésmiddelen in *t afweezen der Geneesheeren gebruikt worden. Gy bemerkt, derhalven, myne Heeren, met hoe veel regt ADRIANUS, ftervende, deéze fpreuk uitboezemde. De weelheid der Gencesheeren heeft den Koning gedood, ` Ondertusfchen heeft niemand het dus verre bygebragte in dier voege op te vatten, als of ik, in ’t algemeen, het brengen van meer dan één Geneesheer voor het Zie- kenbedde afkeurde en verwierp: dewyl ik zulks voor den Zieken en de Geneesheeren nuttig keur, doch onder ze kere bepaalingen. Eene ziekte tast iemand aan, zy fchynt van geen boozen aart , en bedriegt door dit gunftig vertoon; de Zieke vergenoegt zich met een jong, en nog weinig er- vaaren, Doctor te haalen; maar de ziekte neemt toe, wordt van aanbelang , ontzettend „en de Kranke verzoekt om een Geneesheer van meer ondervinding. Zulk een eisch dient ten voordeele des Lyders, en kwetst de Eer des jongen Geneesheers niet: dewyl hy zelve met den Lyden verle- ‚gen, of, dien in bloedverwantíchap beftaande, niet op zich zelven afdurft, en den byftand eens Amptgenoots begeert. En, in de daad , wanneer een Geneesheer zelve ziek is, bevindt hy zich niet zelden. buiten ftaat, om zich zelven de gepaste hulpmiddelen voor te {chryven : of wa neer - t BAN MEER TEFFENS TE GEBRUIKEN. ` $89 weer hy eene Egtgenoote, een Kind, een Vader, en Moe- der, onder handen heeft , wordt hy zodanig getroffen door derzelver lyden , en de treffende verfchynzels , welke zich by het Krankbedde door Naabeftaanden opdoen , dat hy gevaar loopt om mis te tasten, zelfs in ftukken, die hem zeer gemeen zyn. Daarenboven , dewyl het niet ge- noeg is, dat men aan Zieken de beste Geneesmiddelen voor- fchryft; maar de Zieken dezelve ook moeten inneemen , en ftipt gebruiken, gebeurt het doorgaans , dat de Naast- beftaanden eens Geneesheers dit beter doen, op raad van een vreemden Geneesheer , die, geene nadcelige toegeevenheid bezittende , en zeldzaamer by den Kranken tegenwoordig zynde , aan zyne raadgeevingen meer ge- zags en gewigts weet by te zetten. Wat andere Zieken betreft, zal een voorzigtig Geneesheer wel iets aan hunne begeerte toeftaan , en, indien hy befpeurt, dat hy, een’ Amptgenoot by zich neemende , den geest des Zieken kan gerust ftellen , als mede de bekommerde Vrienden, zal hy niet twyfelen om "er aan te voldoen: dewyl hy ten vollen overtuigd is, hoe veel de bedaard- heid van geest konne toebrengen aan de geneezing; en hy zal zich daar van niet laaten te rug houden, door het oordeel dier kwaadaartigen, die denken, dat een Genees- heer geen ander by zich neemt dan om de blaam en beris- ` ping:te ontgaan der boozen, indien de Zieke fterft.' ' Ja, ongetwyteld, wanneer twee verltandige Geneeshee- ren over de behandeling van een: Zieken met elkander fpreeken , zal het altoos ten voordeele des Lyders ftreke ken. Er zyn zo veele zamengeftelde Kwaalen , derzelver oorzaaken zyn dikwyls zo duister, het doorzigt der Men- fechen , in die byzondere gevallen, is zo verfchillend, "er zyn zo veele Geneesmiddelen door den een en ander bes proetd, dat het geenzins te verwonderen is, dat, in een zeer gewigtig geval, de meest dienftige Geneesmiddelen , welke een Geneesheer weet, °t zy door eigen ondervin- ding, of door het leezen van anderer Proeven , niet voor den geest van een ander komen, op het tydftip , als het noodig is dezelve aan te wenden. (Gazette de Santé.) ai Wesens de Kwaal des onfterflyken surron’s, van an wien wy een Leevensberigt gegeeven hebben (*), s, vinden wy de volgende mededeelenswaardige Aanteke- ningen. ' ” Eene openbaare hulde te bewyzen aan een der uitftee- kendfte Vernuften, ooit door Frankryk voortgebragt, is voor ons een des te heiliger pligt; daar zyn Dood een treffend voorbeeld oplevert van de gevaaren en onheilen, die een zeer ftilzittend leeven, en gebrek aan lichaams- beweeging, kunnen naa zich fleepen (f). Niemand heeft misfchien de droeve tol van Vermaardheid duurder be- taald dan de Graaf DE BUFFON. In de laatfte jaaren zyns lecvens heeft hy, door veelvuldige en ongeregelde toeval- len, de fmertende pynen gevoeld, die de gevolgen z van een Steen in de Blaas, en een Ontftecking in dat deel. Zyn water was ftinkend, geduurende zyne laatfte ziekte; doch langen tyd voorheen hadt men opgemerkt, dat het klaar en zonder eenige kwaade reuk was, als hy | zit- (*) Zie hier boveg, bladz. 310. Ct) Men weet , dat de Waterwegen boven al te lyden heb- ben by een ftilzittend Leeven. J. j. Rousseau is langen tyd onderhevig geweest aan kramptrekkingen in de Blaas: die ver- minderd fchynen in zyne hoogere jaaren, door de voordeelen van een werkzaamer leevenswyze , en zyn fmaak in Plaotkun dige, veel loopens vorderende, nafpeuringen. V:LTAıRE heeft aan de Blaas veel geleden , en men vondt dezelve , naa zyn dood, zeer ongefteld. D'ALEMBERT heeft veele jaaren zyns lee- vens, in het lyden van veel (merts , gefleeten, en men vondt, naa zyn overlyden . een zeer grooten Steen in zyn Blaas. —— Een geleerd Heer klaagde , eenigen tyd geleden , by my over te fmerte: welke hy omftreeks de Blaas gevoelde, en dat zyn Water dikwyls troebel en met gruis bezet was.. Jk raadde hem zo min mogelyk te zitten , en zich een Schryflesfenaar te laaten vervaardigen, die op de hoogte van zyn borst kwim, wo dat hy daar aan ftaande kon leezen en fchryven: deeze een- voudige voorzorge heeft de gewenschte uitwerking gehad , de pyn in de Nieren en de Blaas is geheel verdweencn. VAN DEN GRAAF DE BUFFON: got zittende zyn Water maakte; maar troebel en van een ona draaglyken Tank , als hy onder het wandelen waterde. Zulks ontftondt uit eene foort van drukking , die eene groote menigte kleine Steentjes maakten.op eene gedeelte der Blaaze: eene byzonderheid, ten vollen ontdekt, by de opening zyns Lichaams, naa zyn dood, op den rg April deezes jaars. c Men vondt in de Blaas zes en vyftig Steentjes, deeze van de grootte van een Ert, andere als kleine Boontjes 3 eenige waren buiten , maar de meeste in die gedrukte laats of hoek van de Blaas , waar van gefprooken iss Tre zamen genomen, woogen ze twee en een half onces de wanden van de Blaas hadden, door den langzaamert voortgang der Ontíteekinge, eene zo groote maate van dikte gekreegen, dat dezelve omtrent de dikte van een vinger haalden: by het openen des lichaams ontdekte men hier en daar beginzels van Koud vuur. De Blaas was het eenig gedeelte der Waterwegen niet, met Steentjes bezet, men vondt ook eenige Steentjes in de flinker Niers als mede in den Pisweg aan die zyde. Men kan dit ver- fchynzel verklaaren uit den ftand, waarin BuFFON doors yaans zat te {chryven: want hy zat ter zyde van een ta- ' Fel aan ayn flinker zyde, en was gevolglyk genoodzaakt om zich, tot fchryven zettende, na dien kant te wenden? dit bragt de Waterwegen aan die zyde in een gedrongen ftaat, en heeft, met eene natuurlyke gefchiktheid, ont Steentjes te doen gebooren worden, kunnen medewerken: De Natuur hadt aan BUFFON alfe voordeelen van een gezond en zeer fterk lichaamsgeftel gefchonken: hy was kloek van geftalte. zyne leden waren welgefpierd en vol kragt, en de frisheid van zyne kleur, welke hy tot het laatfte jaar zyns leevens , dat is tot op zyn*een en tach- tigfte , behield , ftak in zyn laatften tyd wonderlyk af by de grysheid zyner hairen. Men zou veelligt zeggen , dat hy cen afbeelding van zich zelven gegeeven heeft, als by, den Mensch in ’t algemeen befchryvende, op zekere plaats, in zyne Natuurlyke Historie, zegt: 4, Hy houdt ,, zich recht overeinde , zyne houding is als die eens be- an Velvoerders ; het hoofd ftrckt hemelwaards , en vera sn toont een eerwaardig aangezigt, waar op het kenmerk >> zyner waardigheid gedrukt ftaat.” | Niemand heeft misfchien beter dan hy verdiend, dat men op hem toepasfe, ’t geen een der Ouden, in een ander opzigt, gezegd heeft, ,, dat men zich niets groots UI. DEEL. MENGELW. NO. „a kan verbeelden, of het deedt zich aan zyn Geest op") Ten bewyze hier van zou men kunnen aanvoeren , de fchielyke voortgangen en het ontzagwekkend vertoon, ’t welk, onder zyn beftuur „eene der fchoonfte Enftellingen in de Hoofdftad genomen en gekreegen heeft; zyn onveran- derlyk plan , om buiten den draaikring van geleerden “twist te leeven , en alleen de aandrift van zyn eigen Ver- nuft te volgen; zyne verheevene befchouwingen van de Schoonheden , en °t grootsch geheel der Natuure; en ein- delyk, het uitgeftrekt denkbeeld , -en het groot geheim, om zich te verheffen boven de ommewentelingen, die, in St vervolg der eeuwen, de vorderende voortgangen in de Natuurlyke Historie zullen te wege brengen; en op zyne Schriften een onveranderlyk kenmerk van beftendigheid te drukken, door de verheevenheid der beelden, en den bee daarden grootíchen Styl, waarin hy zich uitdrukte. (§) Nihil tam ex alto reperiri posfe quod non cogitanti titi in promptu fit. SALUSTIUS. NATUURKUNDIGE PROEVE OVER DE BLADEREN, DOOR PIETER van AKEN, A. L. M. et Phil. Doctor te Leyden, nlangs hebben we iets van den groci der Plant- en Boomscwasfen voorgedragen , de warmte aangehaald, als eene van derzelver voornaamfte oorzaken, de eerſte {pringveer van beweging der fappen , door hare onder- fcheiden vaten; hare inwendige ftructuur hier en daar, daar het ter zake diende, aangeftipt, heeft ons gelegen- heid gegeven, om van de groeijing een denkbeeld te ma- ken, zoo als het "er waarfchynelyk mede gelegen is. Om dit denkbeeld volledig voor te ftellen, fchynt her niet on- dienftig, noch iets te zeggen van de tweede voorname oorzaak , het water namelyk, of de vochten, die door de buisjes en canaalen doorgedrongen, en in de binnenfte vaatjes , blaasjes en vliezige zakjes bereid zynde , het voe- dend fap uitmaken, ter rocijing en aanwas noodzakelyk : dewyl dit nu langs verfchil ende wegen zynen toevoer krygt , of door middel der ftructuur van Planten en Boom- | ge- NATUURKUNDIGE PROEVE OVER DE SrADEREN: 304 gewasfen zelve, of door, middel van gewasfen, die alk ulpmiddelen ten dien einde aah dezelve groeijen chent het eerfte in de voorgaande proeve afgehandeld, het laat= fte noch een voorwerp over te: laten, het welk ons, in dezen, ftof tot eene aangename befpiegeling kan geven : de- ze hulpmiddelen zyn de bladeren „ die, als *t ware, dé - wortels in de voeding onderfteunen ; of de fappen, ter vol- wasfing der vrucht hoognodig, derwaards brengen, en het gemis vergoeden, het welk uit de benedenfappen moa gelyk zoude kunnen veroorzaakt worden, ? Aangenaam denkelyk zal het dan zeg, iets koftelyk van het maakfel der ‘bladeren in deze proeve te melden, en dé manier, op welke dit, volgens het ftelzel van kundige Wysgeeren , wezemtlyk toegaat. y „Het voetfpoor van MARCELLUS MALPIGHIUS) en de voet- ftappen , die ons de vlytige en fchrandere Hoogleeraar MUSSCIIENBROEK , na hem, dobr eige waarneemingen heeft nagelaten, zúlleh we volgen,’ en bet voornaamfte, tet zake dicneride’, aanftippen. wanneer ‘ef eindelyk cen zeker komt; daar na groeit de" bot een takje, en brengt twee lo: blyventf: dus gaat het voort, groeit,en brengt ten derdemaa en één blyvend; en dat, by Broeijing van: het takje Dad van zeer groten dienst voor d pg aen gan allesde zyden , bewaren defzeiver tedere deeltjes voot 2 * 84 NATUURKUNDIGE PROEVE de koude des nachts, en alle mogelyke ongelegenheden der lucht, voor de hitte der Zon, om de uitdroging des daags „en de verdwyning door de verwisfelende koude des nachts, te verhinderen: daarenboven ontfangen zy het voedfel, het welk zy bereiden, en veel dunner kooken, en dus voorzien zy daar van het binneníte van de bot, deels door zylings door te wafemen, en het dus aan alle zyden te befproeijen met een lymachtigen balzem , waarin de bot bewaard word voor verrotting, uitdroging en on- gediertens ; deels verfchaffen zy aan den benedenkant door zeer kleene vaatjes voedfel aan de blyvende bladeren: het welk ten uiteríte nodig was, op dat dit ruwe voedfel niet terftond zoude wechvloeijen , of, door eene ontydige ver- breking, het nut, waartoe het gelchikt was, niet zoude kunnen voortbrengen. . Wanneer het kroost nu weeliger begint te ijen , worden de vaten ineen gedrukt, die het voedfel aan de lusfe bladeren gaven „tot dat zy eindelyk van allen voedfel en toevoer beroofd worden, en dus verdwynen zy door dorst en honger (*): even gelyk de blyvende bladeren in den Herfst, wanncer zy hare functien in den Zomer ver- richt hebben, de vaten van het voctíteun te famen ge- drukt, en dus de vochten verftopt wordende , door het ophouden van den, toe- en afvoer verrotten , en dus ein- delyk , eenige andere oorzaken daar bygevoegd , afvallen, De botten worden in bladeren uitgebreid, die aan hare ftceltjes hangen: de tfeeltjes wederom aan de takken: de opkomst der bladeren uit de takjes is op veelerhande mas nieren zeer verfchillende , waar van de Botanici handelen: het fteeltje is een begin der bladeren , hangende aan de takjes: het neemt altoos zynen ooripronk uit een teder en jeugdig takje, nooit uit een dikker ftam: dit uit het hout van het takje zelve beneden den bast: deszelfs oor- fpronk echter dringt niet altoos tot het merg door, of- {choon dit fomtyds word waargenomen; want, volgens de Waarueemingen van den Hoogleeraar MUSSCHENBROEK , liepen er in een Appelboom zichtbare houten vezelen tus- fchen het merg, en den oorfpronk van het takje: de ve- zelen, die daar gezien wierden, hoorden eigentlyk niet tot het takje : MALPIGHIUS , echter, beweert , dat het Mteeltje altoos tot het merg doordrong, het welk nuMBr clus taande houd ook in den Wyngaard plaats te heb. en: 5 Zie Alg. Pade Lettersef. VU D, de St. Mengelw. pı 58%. 