Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Graaf Ніроште Bocarmé had op zijn slot Bitremont in Henegouwen den broeder van zijne echtgenoote den Heer Gustave Fovewrss op geweldadige wijze met nicotine om het leven gebracht. Steeds meer belust geworden op diens fortuin, had hij dien moord lang te voren beraamd en inziende, dat een poging daartoe door middel van een wapen of een gift- moord door arsenicum niet geheim zou kunnen blijven, was hij op de gedachte gekomen daarvoor een in de toenmalige misdaadgeschiedenis nog onbekend, doodelijk vergift te gebruiken, dat, zooals hij vermoedde bij een intestellen ge- rechtelijk-chemisch onderzoek niet aan het licht zou kunnen komen. Zelf bereidde hij zich nu uit tabak zuivere nicotine, waarmee hij om zeker van de doodelijke uitwerking te zijn, zelfs vooraf proeven op dieren nam. Na deze voorbereidingen kon hij echter in een meer of minder heimelijke uitvoering zijner moordplannen niet slagen, waarom hij op een gegeven oogenblik Fouawres met geweld het gif in den mond goot en daarna zijn ongelukkigen slachtoffer op dezelfde wijze, ter betere opname van het vergift, ook azijn toediende. De gravin Bocarmé, die niet alleen getuige maar ook medeplichtige bij die misdaad was, bekende terstond alles, zoodra zij in gerechtelijk verhoor werd genomen, doch de graaf zelf bleef hardnekkig alle schuld ontkennen, door die alleen op zijne echtgenoote te werpen. Het scheikundig onderzoek nu, waartoe door de rechtbank te Mons (Bergen) Sras werd gerequireerd, zou de ware SÉ Lo toedracht der zaak aan het licht brengen, zoodat als vonnis de doodstraf door onthoofding kon worden uitgesproken. In de zittingen, die in Juni 1851 werden gehouden en o. a. door Овғша. daartoe expresselik uit Parijs overgekomen, werden bijgewoond, kon Sras niet alleen nicotine overleggen, uit de mondholte, lever en longen, als ook uit de kleeding- stukken van den vermoorde afgescheiden, doch ook het vergift, dat uit de kleedingstukken en uit verschillende voorwerpen, den graaf toebehoorende, was afgezonderd. Zelfs in stukken van den parketvloer der eetzaal, waarin het drama had plaats gehad, gelukte het Sras nicotine aantetoonen, hoewel die vloer terstond daarna met olie en zeep was gereinigd. Verder leverde hij het bewijs, dat de in den mond gegoten en in het lijk weder gevonden hoeveelheid meer dan voldoende was geweest, om Fovanres te dooden. De methode, die Sras met zooveel succes heeft toegepast, later ook ter afscheiding van vele andere alkaloïden, is elken scheikundige bekend. Allereerst wordt daarbij het met eenig zuur, liefst wijnsteenzuur, bedeelde onderzoekingsmateriaal aan een reeks van opeenvolgende bewerkingen, beurtelings met water en met alcohol van verschillende concentratie, onderworpen, waardoor allengs het grootste ‘aantal van in lijkdeelen еп spijsresten aanwezige en voor het verdere onderzoek ongewenschte stoffen worden uitgeschakeld. In de tenslotte te verkrijgen zure, waterige vloeistof, die in hoofd- zaak nog slechts eenige suikers, harsachtige stof, kleurstof, zouten en zuren bevat, bevindt zich in klein bestek al het oorspronkelijk voorhanden alkaloïd, benevens eventueel aan- wezige glucosieden, bitterstoffen en zuuranhydriden. p deze vloeistof nu wordt het eigenlijke beginsel der methode toegepast, berustende op tegengestelde oplosbaar- heidsvérhoudingen Get vrije alkaloïden eenerzijds en die der Sras maakte deze vloeistof al dadelijk alkalisch en — dit is de eigenlijke clou zijner methode — schudde het hier- door vrijkomende alkaloïd eenige malen uit met een vijfvoudig EE volume aether. In onderscheid met de meeste der in het waterige medium verblijvende onzuiverheden, die door het alkaliseeren hun oplosbaarheid in water niet of nauwelijks wijzigen, werd bij herhaalde uitschudding het alkaloid volko- men in de aetherlaag opgenomen. Hij zelf deed evenwel de ervaring op, dat de zuiverheid der alkaloïden hierbij nog menigmaal veel te wenschen overliet, en paste meestal een vrij omslachtig zuiveringsproces toe, om voor een deel mee in 'aether overgaande harsachtige stoffen, kleurstoffen, etc. te elimineeren, welke genoemde lichamen maar al te vaak de specifieke alkaloïdreacties in ongunstigen zin wijzigen en bedriegelijk maken. Dit euvel nu heeft in 1856 FRIDRICH Junius Отто, door ingenieus een eenvoudigen schakel in de reeks van bewer- kingen intevoegen, nagenoeg geheel verholpen: hij schudde nl. alvorens alkalisch te maken, de tenslotte verkregen zure vloeistof ook met aether uit, zoodat de genoemde verontrei- nigingen hierin konden overgaan. Niet alleen verkreeg hij daardoor de alkaloïden later in veel zuiverderen toestand, doch bewerkte hiermee tevens eene scheiding dier alkaloïden van eventueel aanwezige vergiftige glucosieden, bitterstoffen, enz. Zijn „Ausmittelung der Gifte,’ een werk met intens praktischen achtergrond, dat als zoodanig zijn waarde zal behouden, — ook al schijnt de reeks van herdrukken thans gestaakt, — kon hierom tevens meer systeem brengen in het onderzoek van organische vergiften, en door dit laatste vooral blijft de naam van Отто in één adem genoemd met dien van zijn onsterflijken voorganger Sras. Inderdaad sluit de voortreffelijke methode Sras-Orro begin- selen in, waardoor het mogelijk is de meeste nieuw ontdekte organische vergiften in het daarop reeds gebaseerde schema optenemen, en teekenend is in dit opzicht, dat GADAMER, — aanvankelijk door den uitgever aangezocht, om DRAGENDORFF's toxicologische werk in nieuw gewaad te steken, — іп zijn „Lehrbuch der Chemischen Toxicologie” van 1909 niet ingaat op nieuwere grondslagen door DRAGENDORFF, KIPPENBERGER LXXII — 146 — of anderen gelegd, doch voortbouwt op de aloude methode бтав-Отто. ІК stap hier met een meestal voorafgaand Captatio bene- volentiae van een excursie op algemeen historisch terrein af. om verder uitsluitend op Indisch terrein te blijven. Hoe komt het, zoo mag men zich terecht afvragen, dat deze zóó uitnemende methode van onderzoek op organische vergiften hier eerst omstreeks 1864 schijnt te zijn toegepast. Zeer zeker is zulks ten deele toeteschrijven aan het weinig opvallende van Sras’ publicatie en van het meerendeel harer recensies, alsook hieraan, dat eerst door de uitbreiding en de populariseering, daaraan in 1856 door Orro gegeven, de volle aandacht op die methode is gevallen; doch deze over- wegingen sluiten als een der voornaamste aantevoeren redenen niet uit, een weinig lofwaardig, hoewel verklaarbaar conservatisme. Men had de ondervinding, dat de tot nog toe gevolgde methoden met succes konden worden toegepast, en bleef zoolang het nieuwe zich niet als noodzakelijk opdrong, bij het oude. Voor proefnemingen, met het doel om nieuwe publicaties te toetsen, werd bij een drukken werkking nauwelijks gelegenheid geboden en zoo kwam het, dat e methode Sras-Orro hier als 't ware moest worden geïmporteerd door hen, die in Europa daarmee vertrouwd hadden kunnen raken. Hoe dit zij, zoo mag, als tegenhanger van dit verwijt, niet onopgemerkt worden gelaten, hoe reeds lang vóór 1864 verschillende Indische pharmaceuten, als: Rosr van Tox- NINGEN (1855) DE Vrij (1857), VAN Gorkum (1857), ALTHEER (1858), BerNeLor Moens (1859) en ScHharuek (1862) een levendig aandeel hebben genomen in het algemeene onderzoek der alkaloiden, en zich op dit gebied meer of minder verdien- stelijk hebben gemaakt. Als een bewijs van het soms bedrijvige streven in dit opzicht kan het feit gelden, dat ongeveer te gelijker tijd drie Militaire Apothekers op verschillende plaatsen in Indié zich aan het phytochemisch onderzoek van Uncaria ferruginea hadden gezet nl. van ZALM in 1853 te Padang, d — 147 — Квкілемвгве in 1855 te Soerabaja en Rost van TONNINGEN eveneens in laatstgenoemd jaar te Weltevreden. Met het jaar 1864, reeds eenige malen hierboven genoemd, vangt in meer dan één opzicht voor het toxicologisch onder- zoek in Indié een nieuw tijdperk aan, en bereikte dit weldra een hoog standpunt. Deze min of meer sprongsgewijze ontwikkeling, in sommige opzichten ook een kentering, kan niet anders dan in verband gebracht worden met den terugkeer van Marer in Mei 1864 van een tweejarig verlof naar Europa. De geestverfrisschende indrukken aan zulk een verlof verbonden, moesten vooral bij een krachtige persoonlijkheid, als deze was, den blik verruimen en den praktischen zin verlevendigen. Daarenboven blijkt het, dat Матев in dien tijd niet van aanrakingen ver- stoken is geweest met toongevende chemici, o.a. met zijn leermeester Professor Ѕонӧхвеіх in Basel en met Professor G. J. Murper te Utrecht. De ontmoeting met laatstgenoemde, waarheen hij na aankomst in Nederland, zijn eerste schreden richtte, is kenschetsend voor de beteekenis, die Матев tot zekere hoogte reeds had verkregen: de beide mannen vielen, ofschoon elkander persoonlijk niet kennend, naar meer inter- nationaal dan vaderlandsch gebruik, elkander als de beste vrienden om den hals. Aanvankelijk na zijn terugkomst op nonactiviteit gesteld, omdat ScHARLER zijn vroegere betrek- king aan het Scheikundig Laboratorium vervulde, vroeg hij den 20° Juni 1864, op denzelfden dag, dat ScHARLEÉ wegens ziekte naar Sindanglaja werd geëvacueerd, aan de Regeering, om gedurende zijn nonactiviteitsstelling met een speciale commissie belast te mogen worden, tot het doen van een onderzoek naar uit een handels- en nijverheidsoogpunt nuttige indische voortbrengselen. Tot een opdracht in dezen zin is het niet gekomen, omdat ScHArLER, wiens ziekte zich in een leverabces openbaarde, plotseling te Gadok, waarheen hij deswege was overgebracht, op den 3*" Juli overleed, en MATER, op den 5% Augustus daaropvolgende, officieel weer als 1° Laborant van het Scheikundig Laboratorium kon optreden. — 148 — Van nieuwe inzichten en een ruimereu praktischen blik, door Maren in zijn verloftijd opgedaan, geven de oude bescheiden van het Laboratorium uit de jaren 1864 en 1865 overvloedig blijk. Een installatie voor gasgebruik werd weldra aangebracht, noodige verbouwingen werden voorge- steld, tal van nieuwe benoodigdheden werden aangeschaft, de noodzakelijkheid van indienststelling van eenen klerk voor 't vele schrijfwerk werd betoogd, etc. doch niet 't minst uitte zich de drang tot verbeteringen op het gebied van het forensisch onderzoek. Zoo werd al dadelijk, hoewel reeds in het jaar van zijn vertrek naar Europa (1862) daaromtrent eenige aanduiding is te vinden, een „Obergutachten” zijner- zijds van alle in Indië verrichte gerechtelijke onderzoe- kingen als regel ingesteld. Hierdoor werd niet alleen een vaak nutttige contrôle op die onderzoekingen uitgeoefend, doch kon ook langzamerhand een gewenschte eenheid van inzichten en opvattingen betreffende die verrichtingen ontstaan. , In den aanvang was bet niet het minst aan den vorm, waarin die werkzaamheden voor den rechter werden vastge- legd, dat de opgetreden superarbiter zijne eischen stelde, zoodat weldra met algemeene aanwijzingen en onvolledige beschrijvingen in de op te maken processen-verbaal niet meer kon worden volstaan. Meer kenschetsend dan andere bescheiden is in dit opzicht een uit de archieven opgedolven particulier schrijven van den Militairen Apotheker J. L. Warnas dd’. 12 December 1864 uit Muntok aan Матев gericht, zoodat ik u zijn inhoud niet kan onthouden. Op een proces-verbaal van onderzoek 44°. 20 Juli 1864, door den Resident van Banka opgedragen, was o.m. door Marer de opmerking gemaakt, dat daaruit niet kon blijken of het onderzoek behoorlijk was verricht, omdat de beschrijving hiervan te wenschen overliet. In bedoeld schrijven nu werden de tekortkomingen aangevuld en werd verder de volgende apologie gemaakt: „De redenen, waarom ik in het proces-verbaal niet alle scheikundige bewerkingen — 149 — en verschijnselen heb opgenomen, zijn: De Resident alhier heeft mij opgedragen genoemd scheikundig onderzoek te doen. Ik mag niet veronderstellen, dat ZHEG. eene genoegzame kennis der scheikunde bezit, om alle scheikundige bena- mingen en verschijnselen te begrijpen. Genoot ik de eer, dat UHEG. mij een geregtelijk scheikundig onderzoek opdroegt, voorzeker zoude het verslag daarvan op die wijze zijn ingerigt, zooals UHEG. het verlangde. Ik heb derhalve ge- meend het proces-verbaal zoodanig in te rigten, dat de Resident het gemakkelijk kon volgen. Uit het bovenstaande hoop ik, dat UHEG. zult opmaken, dat het scheikundig onderzoek naar behooren door mij is verricht en dat de redenen gegrond zijn, waarom in mijn proces-verbaal de geheele gang van het onderzoek niet is opgenomen ge- worden; doch ik geef UHEG. bij deze de verzekering, dat een volgende keer ik zal te werk gaan, zooals UHEG. het verlangt." Welke de eischen waren, vooral aan den vorm door MAIER gesteld, blijkt uit den ,Leiddraad tot het opmaken van processen-verbaal van gerechtelijke onderzoekingen,” die als Order voor den Militair Geneeskundigen Dienst in een der eerste maanden van 1871 in werking trad. Het bekende, in 1870 gevoerde proces in de vergiftigings- zaak van Saportas, waarbij vooral door bij de verzegeling der lijkdeelen gemaakte fouten, de beschuldigde echtgenoote moest worden vrijgesproken, had ongetwijfeld veler oogen voor de waarde vaa formeele eischen geopend, — toch blijft het een verdienste, dat Marer, alvorens 16 Augustus 1871 den militairen dienst te verlaten en een eervolle en hoog- bezoldigde betrekking bij de Billiton-Maatschappij te aan- vaarden, zijne veeljarige ondervinding en zijn bezonken oordeel op toxicologisch gebied in genoemden leiddraad heeft neergelegd. Voor hare innerlijke waarde, in zekeren zin ook hare klassiciteit, pleit wel, dat de waardeering van hare bondigheid en zaakrijkheid klimt, naarmate men in ervaring op dit gebied toeneemt, alsmede dat verbeteringen, die om — 150 — andere redenen dan veranderde tijdsomstandigheden daan: zouden zijn aantebrengen, niet dan van onderschikt belang zijn te achten. Hoe belangrijk de behoorlijke vorm, als blijkgevende van en verband houdende met de nauwkeurigheid van het onder- zoek zelf, ook beschouwd moet worden, zoo zou de kritiek op de ingediende processen-verbaal zich toch allerminst daartoe uitsluitend bepalen, — en dat het superarbitreum inderdaad ook zijn invloed in andere opzichten deed gelden, heeft in hooge mate tot een gestadige ontwikkeling op dat gebied aanleiding gegeven. Het kon niet anders of door hier het overbodige weg te snoeien, elders een uitbreiding van de taak te eischen, bij een derde de wijze van volvoering dier taak te verbeteren, etc, vertoonden de desbetreffende verrichtingen hoe langer hoe meer het karakter van zuiver chemisch-toxicologische onderzoekingen. De geleidelijk strenger wordende eisch om — tenzij geldige redenen ter bekorting konden worden aange- voerd — afgescheiden van het nauwkeurige makroskopische onderzoek steeds naar alle bekende vergiften te zoeken: vluchtige en organische, zoowel als anorganische, maakte voorts de gang van onderzoek onafhankelijk van toevallige waarnemingen en drong subjectieve meeningen allengs terug. Door een en ander werd vooral meer systeem geboren. In het schema mocht verder de kwantitatieve bepaling van het gevonden vergift niet achterwege blijven, en zoo zulks eenigszins mogelijk en rationeel geacht kon worden, werd zelfs de afzonderlijke bepaling van het vergift, voor zoover het in water oplosbaar was, verplichtend gesteld. Aan al deze eischen nu kon op bizondere wijze kracht worden bijgezet, omdat het langzamerhand uitsluitend militaire Apothekers waren, wien de onderzoekingen ten behoeve van de justitie werden opgedragen. Voor dezen vooral was het zaak gedane opmerkingen behoorlijk ter harte te nemen, daar zij naar de opvolging der gestelde eischen werden beoordeeld, Door hunne vroegere periodieke detacheeringen aan het -- 151 — Scheikundig Laboratorium tot het afleggen van examens voor den hoogeren rang, t.w. voor 2° en 1° klasse, was daaren- boven de superarbiter in staat een nog meer persoonlijken invloed uitteoefenen op de inzichten en bedrevenheid der experts, dan anders reeds het geval zou geweest zijn. Het spreekt van zelf, dat onder deze omstandigheden het chemisch-toxicologisch onderzoek een hoog standpunt kon innemen. Daarvoor pleit oa de tot voor kort geëischte traditioneele methode der afzonderlijke bepaling van oplosbare arsenikverbindingen, welke in geen enkel handboek wordt voorgeschreven, — en verder de gebleken wenschelijkheid, om nieuw aangestelde Militaire Apothekers gedurende hunne ná-opleiding in het Scheikundig Laboratorium, met de praktijk van het gerechtelijk scheikundig onderzoek vertrouwd te maken, zooals dit zich hier op bizondere wijze heeft ontwikkeld. Een belangrijke factor, die tot dat geéleveerde peil mee heeft bijgedragen, was de vaste toekenning van de hiervoren vermelde hooge honoraria. Deze werkten op zich zelven niet alleen als uitnemende prikkels, om aan de justitieele onderzoekingen allen ernst te wijden, dien zij waard zijn en eischen, doch ook de vrees, om door tekortkomingen die ruime belooningen te derven, werkte heilzaam op de wijze der uitvoering van die taak. Behalve om billijkheidsredenen is het dan ook uit het oogpunt der ontwikkeling van deze onderzoekingen te bejam- meren, dat de regeering der 25 laatste jaren het vrijgevige standpunt van een vroegere periode in betrekking tot die renu- meraties hoe langer hoe meer en zoo goed als geheel heeft verlaten. Het gevolg hiervan is, dat thans door een reeks, deels van wisselende zienswijzen getuigende bepalingen en beschikkingen, van een bizondere vergoeding voor deze inspannende en tijdroovende onderzoekingen nauwelijks sprake meer is. Van de ontwikkeling van het forensisch-toxicologisch onder- zoek geeft niet het minst blijk de geregelde en snelle toename van het aantal gevallen, waarbij zulke onderzoekingen — 152 — werden opgedragen. Na 1863, het eindjaar der eerste periode, — waarin nog stemming daarvoor gemaakt moest worden en gemiddeld nog niet één onderzoek per jaar voor- kwam, — vertoont die toename meer het beeld eener reken- kunstige dan van een meetkundige reeks, vooral omdat ook plaatsen buiten Batavia daaraan hoe langer hoe meer hun aandeel namen. Terwijl in het tienjarige tijdperk na 1863, het aantal in het Scheikundig Laboratorium verrichte onder- zoekingen gemiddeld op nog slechts 3 per jaar moet worden gesteld, bedroeg dit gedurende het daarop volgende decen- nium gemiddeld 6 en met dat op andere plaatsen dan Batavia ongeveer 10 per jaar. In de vijfjarige periode van 1899 tot en met 1903 kon van gemiddeld 14 officieel opgedragen - gerechtelijke onderzoekingen op vergiften per jaar worden gewag gemaakt. Gedurende de drie laatste jaren 1909, 1910 en 1911 nu, waarover vooral een nauwkeurige statistiek kon worden opgemaakt, bedroeg het aantal in Indië verrichte gerechtelijke onderzoekingen niet minder dan 204, óf 68 per jaar. Hiervan kwamen in 1909 : 57, in 1910 : 68 en in 1911 : 79 voor. Voor Batavia alleen bedroeg het aantal in die jaren respectievelijk 17, 21 en 25 Wat het ter onderzoek ontvangen materiaal betreft, zoo golden 60% der in de laatste drie jaren te Batavia behan- delde gevallen en 70% der op andere plaatsen verrichte onderzoekingen, die van lijkdeelen, braaksel, faeces of spijs- resten. In de periode van 1898 — 1903 bedroeg het procent getal hiervan slechts 50. De rest der gevallen betrof het onderzoek op vergiften van voorwerpen, weefsels, poeder- en kruidenmengsels, aarde, etc. Belangrijker zijn de gegevens, die de opgemaakte statis- tiek omtrent den aard der gevonden vergiften aangeeft, omdat deze het specifieke van Indische vergiftigingsmanieren doen uitkomen. Niet ten onrechte is meermalen opgemerkt, dat het gebruik van doodteweegbrengende stoffen voor bepaalde streken en tijdperken aan stroomingen der mode zijn onderworpen. Ook — 153 — in deze gewesten is van vergiftigingsusantién sprake, en gelukkig voor den chemischen expert, dat ook hier tot nog toe het arsenigzuur (warangan) algemeen als het vergift bij uitnemendheid geldt, omdat het onder alle omstandigheden en in de kleinste hoeveelheden met zekerheid kan worden aangetoond. ` Reeds de gereleveerde verslagen der 12 onderzoekingen uit de eerste periode geven een tamelijk getrouw beeld van wat ook de latere als typische en meest algemeene vergifti- gingsmanieren zouden uitwijzen. Als vergiftigingsmiddelen traden tóen op den voorgrond: 8 maal warangan d.i. іп 66°/, der gevallen, 3 maal alléén, 2 maal met bamboeharen en andere stoffen van plantaardigen en dierlijken oorsprong en verder telkens éénmaal met opium, met gangsa (koperschraapsel) en plantenextract en met pitjoeng (Pangium) zaden. Voorts werd nog 2 maal gangsa zonder arsenicumverbindingen, doch éénmaal met bamboe- haren en plantenstoffen, de andere maal met glaspoeder aange- troffen. Croton Tiglium zaden werden éénmaal vermeld, terwijl bij het overblijvende geval het resultaat van onder- zoek als negatief moest worden opgegeven. De statistiek, die over de laatste jaren: van 1898 tot Ultimo December 1911 werd opgemaakt, — waarbij evenwel de onderzoekingen van 1904 tot en met 1908 elders dan te Batavia verricht, buiten beschouwing zijn moeten blijven, — wijst eveneens arsenigzuur als hoofdvergift aan. Dit werd n.l. 128 maal gevonden in de 180 gevallen, welke bij het onderzoek een positief resultaat opleverden en van de 289 onderzoe- kingen, die gedurende dien tijd in het geheel in Indië zijn voorgekomen, di. 45% van alle en 70% der positieve ge- vallen. Meestal werd het ook in dit tijdperk zonder andere vergiften vermeld. Toch kwam het ook in deze periode niet zelden met andere schadelijke of als zoodanig geldende stoffen voor, zooals: met gongschraapsel, aluin, bamboehaar, kopersulfaat, ketjoeboeng (Daturasoorten), benzoëhars, glas- poeder en zand. — 154 — Wat andere vergiften dan warangan betreft, zoo werden bij vorenbedoelde 289 gevallen, met 180 positieven, cyaan- kalium 12 maal aangetroffen, gongschraapsel 8 maal, sublimaat 7, ketjoeboeng 6, koperzouten 4, sterksalpeterzuur (en konings- water) 3 en kemirie zaden of Moentjang tjina (Aleurites trisperma) eveneens 3 maal; 2 maal kwamen voor: bamboe- haar of fijngeknipte andersoortige haren, opium en strychnine, gelijktijdig met brucine; éénmaal slechts werden pitjoengzaden, andol-andol (Mylabriskevers), zoutzuur, tabak, ammonia en loodehromaat vermeld. Van de stoffen, die niet bepaald tot de vergiftige kunnen gerekend worden, vonden aluin 7 maal, glaspoeder (en diaman- tjes) 3 maal, benzoëhars 2 maal vermelding, terwijl van goud, saffraan, zwavel, urine en chloornatrium ‘als goena-goena) elk slechts één maal gewag werd gemaakt. Voor een juiste statistiek missen laatstvermelde getallen alle waarde, daar de vermelding dezer stoffen in de desbetreffende processen- verbaal uit den aard der zaak een meer of minder toeval- lige is geweest. De opgave hiervan kan evenwel van belang geacht worden voor een inzicht van hetgeen in de Inlandsche maatschappij bij pogingen tot giftmoord zooal in aanmerking kan komen. Meerdere van deze laatstgenoemde vergiften of als zoodanig door de bevolking dezer gewesten aangemerkte stoffen kwamen in verscheidene der gevallen met elkander gecombineerd voor, zooals: cyaankalium éénmaal met tabak en benzoëhars gemengd, een andere maal met diamantjes ingenomen, aluin met andol-andol poeder, opium met goudschilvers, etc. Is deze statistiek in menig opzicht merkwaardig wat hare positieve uitspraken betreft, niet minder opmerkelijk is zij om hare aanwijzingen in negatieven zin, met name omtrent de gevallen, waarbij geen vergiften zijn gevonden kunnen worden. Van 1899 tot 1904 bedroeg het aantal hiervan 35.29/, en in het tijdperk van 1904 tot den aanvang van 1912-was dit niet minder dan 420/9, — aangenomen n.l. dat de van 1904 tot en met 1908 buiten Batavia verrichte — 155 — onderzoekingen, zoo zij in aanmerking gebracht hadden kunnen worden, op de verhonding der positieven tot de negatieven nauwelijks van invloed zouden zijn. Deze verhoudingscijfers voor de met negatief resultaat verrichte onderzoekingen zijn inderdaad bedenkelijk te achten. Het groote aantal analysen, waarbij geen vergift werd ontdekt, viel reeds іп 1904 den Heer J. Haca op, destijds Chef van den Geneeskundigen Dienst, en in een opstel van zijne hand, voorkomende in het Geneeskundig tijdschrift voor N-I. 1904 afl. 3 wordt zulks niet onduidelijk geweten aan onvoldoende kennis van de specifiek Indische vergiften bij de experts. De Heer H B. Cavaux, toentertijd Eerstaan- wezend Militaire Apotheker aan het Hospitaal te Weltevreden, vatte die meening op als een beschuldiging aan zijn corps gericht, waarop hij in eene eveneens in het Geneeskundig tijdschrift: van N.-I. van 1904 (afl. 4) opgenomen verhandeling trachtte aantetoonen, dat al die gewraakte negatieven ver- klaard kunnen worden, eensdeels door het ongemotiveerde en liehtvaardige van vele der opdrachten en ten 2* door het onoordeelkundige en het gebrek aan zorg bij de verzameling, de bewaring en de toezending van het onderzoekingsmate- riaal, zoodat dit vaak in ongewenschten toestand: beschim- meld, in rotting overgegaan of verontreinigd ter onderzoek werd ontvangen. М. i. heeft de Heer Cavaux door zijn betoog te veel willen bewijzen en is hij daardoor zijn doel voorbij gestreefd. Zulks doet, bij de overtuiging, dat van een verongelijking van het corps Militaire Apothekers geen sprake behoeft te wezen, ten slotte te meer de meening naar den kant van den Heer Haca overhellen. Dit neemt niet weg, dat de door den Heer Cavaux ge- noemde factoren zeker van invloed geweest zijn op een goed deel der negatieven. Vooral de gevallen, waarbij lichtvaardig, of althans zonder genoegzame motieven, tot de requisitie van het chemisch onderzoek werd overgegaan, zijn menigvuldig. Zij schijnen in den laatsten tijd zelfs bedenkelijk toetenemen, — 156 — hetgeen in verband gebracht zou kunnen worden met de geringe kans op finantieele consequenties der betreffende opdrachten. In de voormelde verhandeling wordt slechts één dier ge- vallen nader aangeduid, waarbij n.l. een opdracht tot onderzoek werd verleend, hoewel uit de lijkschouwing was gebleken, dat de nieren ziek waren en de doode moest geleden hebben aan een slepende nierontsteking. Meer voorbeelden behoeven nauwelijks met opzet te worden gezocht, — zij liggen voor 't grijpen: Een paar weken geleden moesten in het Scheikundig Laboratorium alhier lijkdeelen van een 60-jarige inlandsche vrouw worden onderzocht, ofschoon van haar in het visum- repertum door den Civielen Geneesheer werd verklaard, dat zij waarschijnlijk was „gestorven tengevolge van een chro- nische hart- en nieraandoening en de direkte doodsoorzaak hartverlamming” was. „De mogelijkheid”, zoo vervolgde dat stuk „is echter niet uitgesloten, dat indirekt de dood is veroorzaakt door een vergift, dat door het maag-darmkanaal is opgenomen”. Bijna tegelijkertijd werden twee andere onderzoekingen verricht, waarvan de eene was uitgelokt door een Inlandschen Geneesheer, die het „voor het stellen eener juiste diagnose noodig achtte, omdat vergiftiging uiet uitgesloten is, al bestaat. de mogelijkheid, dat de doodsoorzaak, evenals bij het in de naburige dessa voorgekomen sterfgeval over- tuigend geconstateerd kon worden, te wijten is aan het eten van de soms giftige ikan mimi." — De Hollandsche benaming hiervoor is Moluksche kreeft. (Limulus rotundicauda Larz.). Het negatieve resultaat van het andere onderzoek liet zich eveneens, ofschoon op andere gronden, van te voren bijna met zekerheid vaststellen. Het betrof lijkdeelen lang na de begraving geëxhumeerd, geheel tot een vlokkige substantie vergaan, welke allen samenhang had verloren. Een half jaar geleden is het onderzoek voorgekomen van lijkdeelen en faeces van een inlander, die aan een buikziekte — өт — had geleden. Het vinden hierin van cholera-vibrionen, na een negatief chemisch onderzoek, maakte het hoogstwaar- schijnlijk, dat men hier met een cholera- en niet met een vergiftigingsgeval te doen had. Een andere maal werd een half opgebrand stuk sigaar ter onderzoek aangeboden, met het verzoek nategaan, of het rooken daarvan iemands plotselinge dood had kunnen bewerken, Nog duidelijker spreekt het volgende geval: de inhoud van een flesch moest worden onderzocht en bleek uit deugdelijke copaivabalsem te bestaan. Een chinees had hiervan een week lang als geneesmiddeld drie maal daags twintig droppels gebruikt, en zou daaraan op den achtsten dag plotseling zijn gesuccombeerd ! — Deze voorbeelden zijn met tal van andere te vermeerderen, ook met ondervindingen door andere experts op andere plaatsen opgedaan. Ik ga deze evenwel kortheidshalve stil- zwijgend voorbij, om nog slechts twee voorbeelden uit eigen praktijk te Semarang, omstreeks het jaar 1900, aantehalen. Een Indo-europeaan, te Tjilatjap woonachtig, had een flesch wijn gekocht, die in hooge mate kunstprodukt was- De scherpe smaak, tengevolge van een te groote overmaat van cognac of arak bij de bereiding hiervan gebruikt, bracht die persoon op de gedachte, dat de wijn rottekruit bevatte, en dit leekenoordeel was voldoende, om een officieel onder- zoek op arsenicum te doen plaats hebben. Een zekere Heer У...... was plotseling gestorven. Het feit, dat zijn huishoudster zich daarna van een som gelds had meester gemaakt en de verklaring van het kind, dat hare moeder (i. с. de huishoudster) kort voor den dood iets in de medicijnen van den overledene zou hebben gedaan, was voor de familie voldoende om een gerechtelijk onderzoek uitte- lokken. Een der familieleden gaf als zijn vermoeden ten beste, dat vergiftiging met „ikan mimi" had plaats gehad. Voor alle zekerheid werd mij bijna het halve lijk in tal van groote stopflesschen toegezonden, doch in weerwil daarvan kon niets worden gevonden. — 158 — Het was in al deze gevallen met groote zekerheid te voorspellen, dat geen der bekende vergiften zou gevonden worden: de meeste dezer onderzoekingen hadden behoorlijk- deskundigen dan ook bij voorbaat kunnen ontraden. De indruk, die door lichtvaardige requisitión wordt bewerkt, is zeker niet bevorderlijk aan de toewijding en zelfaan- erijping, die elk onderzoek wegens zijn nauwkeurigheid, zijn uitgebreidheid en om de gevolgen daarvan eischt. Tot zekere hoogt zou de regeering hierbij in kunnen grijpen, doch zoolang algemeene toxacologische begrippen niet in ruime- ren kring zijn doorgedrongen, zullen dergelijke gevallen zich steeds blijven voordoen. Tot ontstemming, die aan de voor het onderzoek vereischte moreele eigenschappen van den expert schade doen, mogen deze allerminst aanleiding geven, en behoeft het ook niette komen bij de overtuiging, dat de deskundige nimmer volkomen op de hoogte gebracht kan worden van al de redenen, die den rechter tot het requireeren van een onderzoek bewegen, en bij de overweging, dat herhaalde, noodelooze onderzoekingen niet opwegen tegen het nadeel, verbonden aan het achter- wege blijven van één onderzoek, dat tot een positief resul- taat had kunnen leiden. Onder deze omstandigheden kan de deskundige niet beter doen dan aan zich zelven nog hoogere eischen van plichts- besef en werkzaamheid te stellen, opdat van elk opgedragen onderzoek dat worde gemaakt, wat er eenigszins van te maken is. Voorshands kan op tweeëlei wijzen getracht worden de beschamende negatieven tot een minimum terugtebrengen. Allereerst door zoo min mogelijk een uitsluitend gebruik te maken van eventueele mededeelingen omtrent vermoedens op bepaalde vergiften. Formeel zou men zich verantwoord kunnen achten, door het onderzoek slechts uittestrekken tot door den rechter genoemde vergiften, doch veiliger is het zoo streng mogelijk de hand te houden aan de praktische gedragslijn, om, tenzij onomstootelijke gronden bestaan om daarvan eenigermate aftewijken, naar alle bekende vergiften — 159 — te zoeken. Van die redenen dient alsdan in het proces-verbaal behoorlijk melding gemaakt te worden. Het is toch in de laatste jaren eenige malen voorgekomen, dat door den rechter de opsporing van bepaalde vergiften werd gevraagd, als: ketjoeboeng, Euphorbia tirucalli en vergiftige paddestoelen en dat min of meer toevallig, het stelselmatige onderzoek daarenboven of in plaats daarvan belangrijke stoffen als: warangan, bamboeharen, en glaspoeder heeft doen vinden. In de tweede plaats zal de vermindering der negatieven worden bereikt, door meer dan tot dusverre is geschied, zooveel mogelijk aandacht te schenken aan stoffen, hiervoren reeds genoemd als in de inlandsche maatschappij bij pogingen tot giftmoord vaak aangewend, n.l.: aluin (tawas), fijnge- stampt of gemalen glas, fijngeknipt haar, (vooral snorharen van den tijger schijnen een zekere renommée te hebben), bamboeharen, saffraan, zwavel, zenzoéhars (minjan), enz. Eene toevallige, recente ondervinding heeft hiervan de nood- zakelijkheid meer doen uitkomen: meel en koekjes waren uit Billiton ter onderzoek op vergiften opgezonden, en waranganhoudend bevonden. Van aluin, er tevens in voor- komende, was, omdat deze niet als vergift in eigenlijken zin kan beschouwd worden, officieel geen melding gemaakt. Later bleek door een mondelinge mededeeling van den Assistent-Resident van genoemd eiland, dat het verzwijgen van de aanwezigheid van aluin een medeplichtige aan de aanschaffing van het toegepaste vergift, van rechtsvervolging had doen vrijstellen. Voert men hiertegen aan, dat nergens de eisch gesteld wordt bij toxicologische onderzoekingen ook naar niet- vergiften te zoeken, dan zij op het groote belang gewezen eener ontdekking van elke poging tot moord. Daarenboven is de grens tusschen al dan niet vergiftige stoffen, die tot misdadige doeleinden worden gebezigd, zeer moeielijk te trekken. Sinds het sombere tafereel van vergiftiging- en met gongschraapsel, fijngesneden menschenhaar еп bamboeharen door den Officier van Gezondheid 2° klasse — 160 — С. VOORSLUIJSS VAN Erk, destijds te Indramajoe, in het Natuur- en Geneeskundig Archief voor N-I. 3° jaargang 1846 blz. 611, opgehangen,onder den titel van: „Zonderlinge manier van vergiftiging, bij de Javanen zeer in zwang”, zijn o.a. genoemde vergiften algemeen als gezondheidschadelijk of doodelijk aangemerkt. In de laatste jaren echter is veler meening te dien aanzien gekenterd. Eenige min of meer tegenstrijdige uitlatingen in het jongste „Leerboek der Ge- rechtelijke Geneeskunde II 1911" door H. Е. Rot, kunnen о. m. hiervoor ten bewijze strekken: Terwijl op blz. 299 van genoemd werk gezegd wordt ,in foro aantemoeten nemen, dat het onmogelijk is om, zelfs op den langen duur, door regelmatige toediening van gongso in kleine hoeveelheid met meerderen of minderen spoed den dood van den mensch te veroorzaken”, komt op blz. 273 voor, dat „het gongso, in groote hoevcelheid ingenomen, ontegenzeggelijk een vergif is". Omtrent bamboeharen vermeldt hetzelfde werk op blz. 394, dat zij, evenmin als glaspoeder, fijngeknipt menschenhaar en fijngeknipte snorharen van den tijger, naar hun aard, in het algemeen, als vergiften mogen worden opgevat, dus ook niet als vergiften in den zin der strafwet, terwijl op blz. 401 d. а. v. de conclusie wordt getrokken, , dat door toediening van bamboeharen onder sommige onstandigheden een mensch gedood kan worden". Tot eene zoo ruim mogelijke opvatting van zijn taak wordt men te meer gedrongen, als men let op de leemten, die in het chemisch-toxicologsch onderzoek, ook op hedendaagsch standpunt, nog maar al te veel zijn overgebleven, waardoor de opsporing van tal van vergiftige stoffen, m. n. die speciaal in tropische streken voorkomen, ons helaas ten eenen male ontgaan kan. Ik denk hier niet in de eerste oie aan de weinig of niet bekende vergiften, die onder de groepen der alkaloiden, glucosieden, bitterstoffen en scherpe harsen zijn te rang- schikken. Bij een nauwkeurig onderzoek kan onder gunstige omstandigheden allicht een aanduiding op de aanwezigheid mn 101 — dier stoffen worden verkregen, ook al wachten deze, voorzoo- verre zij door GRESHOFF, Boorsma e. a. reeds zijn ontdekt, op den onderzoeker, die hen — niet voor de schrijftafel, doch langs practischen, proefondervindelijken weg — in het bestaande schema van toxicologisch onderzoek inlascht. Doch vooral heb ik daarbij op 't oog de planten, waaraan de Indische flora zoo rijk is en waarvan de groote giftigheid in den regel aan z.g.n. toxalbuminen wordt toegeschreven: 100 milligram (1/5 deel) van een zaad van Aleurites trisperma, een paar betrekkelijk kleine zaden van Jatropha Curcas, Croton Tiglium en Abrus praecatorius, enz. zijn in staat de heftigste ver- giftigingssymptomen, met die van cholera overeenkomende, te voorschijn te roepen. Men huivert bij de gedachte, dat o. a. met de Jatropha, die hier in en om Batavia groeit, ongemerkt wellicht het geheele gewest zou kunnen worden ontvolkt. Het is dan ook een fout van Cavaux, dat hij bij het weg- cijferen der negatieven aan deze soort van inlandsche vergiften niet heeft gedacht. Dat deze bij het groote aantal dier negatieven in vroegeren en lateren tijd een rol moeten ge- speeld hebben, is niet alleen a priori aantenemen, doch wordt ook door feiten bevestigd. Bij een der eerste onderzoekingen, uit het verre verleden aangehaald, werden Croton Tiglium zaden als vergiftigingsmiddel herkend, terwijl in lateren tijd eenige malen vergiftigingen met Aleurites trisperma- zaden zijn vastgesteld kunnen worden. In hunne herkenning is men toen telkens langs botanischen of wel langs mikros- kopischen weg kunnen slagen, doch hoe vaak wellicht zijn deze zaadvergiften als fijn poeder of in emulsie toegediend, waardoor de aantooning ervan absoluut onmogelijk is gemaakt geworden. Onwillekeurig komt hierbij een recente gebeurtenis, in de buurt van Bandoeng voorgevallen, in de herinnering: Op 11 November 11. stierf plotseling een geémployeerde op de onderneming Tjoemboeloeit, in de afdeeling Bandoeng, de Heer т к ы Naar het algemeene oordeel was hier “иа se 163 == in het spel. Ook het lijk vertoonde inwendig bedenkelijke verschijnselen daarvan: de slokdarm, de maag en een deel van 't darmkanaal daarop volgend, waren rauw en bloederig ontstoken. De ziektesymptomen hadden veel overeenkomst vertoond met die van kolera, hoewel hiervan overigens niets bleek. Dat in dit geval het chemisch- нине) onderzoek geen vergift aan 't licht kon brengen, heeft in niet geringe mate het vertrouwen in de wetenschap geschokt en het rechtsgevoel onbevredigd gelaten, zooals o.a. blijkt uit de vol- gende uitlating in de Preanger-Bode van 11 Januari j.l.: „Het onderzoek heeft, wat deskundigen trouwens reeds voor- spelden, een negatief resultaat gehad. Er is slechts ge- constateerd, dat de Heer L niet is overleden aan vergift, dat chemisch naspeurbaar is. De Heer L. is gestorven en plotseling, doch niemand weet waaraan.” Daarom kan niets urgenter geacht worden, dan dat een chemische onderzoekingswijze gevonden wordt, waardoor ook deze laatstbedoelde vergiften met zekerheid kunnen worden opgespoord. Eerst dán zullen de negatieven tot behoorlijke verhoudingen worden teruggebracht. Veel vooruitzicht, dat pogingen in deze richting spoedig tot voldoend resultaat zullen leiden, bestaat er m. i. voorloopig niet. Het zoeken naar het werkzame beginsel van genoemde zaden, dan wel naar bestanddeelen, welke, dit steeds ver- gezellend, de aanwezigheid ervan zouden kunnen verraden, stelde mij althans reeds eenige malen teleur, in zooverre herhaaldelijk door andere bezigheden afgebroken onderzoe- kingen het niet verder brachten dan tot de opsporing in Jatropha Curcas en in Aleurites trisperma van eene de huid irriteerende stof, die vermoedelijk eenigermate vluchtig, in elk geval weinig stabiel is. Hoevele andere onderzoekers hebben wellicht bij hunne pogingen even weinig succes gehad! Toch moet, in weerwil van deze teleurstellingen, zooveel mogelijk met vereende krachten aan deze taak worden voort- gewerkt! Бе Тоеп men /Асовт, den Duitschen wijsgeer van het einde der 18* eeuw, opmerkte, dat de philosophie de menschheid zoo weinig baatte en vooruitbracht, wist hij daar geen ander middel tegen dan „eifrigst fort zu philosophieren". M. i. ligt het op den weg der Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in N.-I. om het „eifrigst fort" — onderzoeken op de eene of andere wijze aantemoedigen en te bevorderen. En mochten dan, meê op haar aandringen, pogingen in deze richting slagen, dan zal het toxicologisch onderzoek in Indië een schrede vooruit hebben gedaan van alles, wat tot nog toe gepraesteerd is, overtreffende waarde.— Over variaties en mutaties bij mikro- organismen !). DOOR P С. FLU. Sedert het begin der bakteriologische onderzoekingen zijn ег bakteriologen geweest, die stijf vasthielden aan de stand- vastigheid der bakterienvormen en die vau variatie's der eigenschappen niets wilden weten, aan den anderen kant waren er, die wel is waar ook niet wilden aannemen, dat b.v. een tuberkelbaccil op een zeker willekeurig tijdstip zou kunnen overgaan in b.v. een typhusbaccil, maar die toch toegaven, dat zoowel de morphologische als de biologische kenmerken aan meer of minder belangrijke veranderingen onderhevig waren. Volgens de laatsten zouden alnaar de samenstelling van het milieu waarin men de mikroorganismen noodzaakte zich op te houden en alnaar de soort, bepaalde eigenschappen kunnen verloren gaan, andere weer verworven kunnen worden. Slechts een klein deel der bakteriologen trachtten deels op theoretische gronden, maar vooral door conclusie's te trekken uit proeven, die gebrekkig verricht werden en hier- door tot allerhand dwaze uitkomsten voerden, slechts een klein deel dus trachtte de stelling van den overgang van morphologisch en biologisch ver van elkaar staande mikro- organismen in elkaar te verdedigen. Zoo zou het b.v. gelukt zijn diphteriebaccillen in strepto- coccen en gonococcen in gewone ettercoccen te kweeken. 1) Voordracht gehouden in de debating vergadering van de Kon. Natuurk, Vereeniging van 23 September 1912. -- 366 -- Er kon echter steeds zonder veel moeite worden aange- toond, dat onderzoekers, die meenden dit kunststuk te hebben volbracht met mengkulturen hadden geëxperimenteerd. In deze mengkulturen waren reeds van het begin der proef af zoowel de diphteriebaccillen of gonococcen, alsook de mikroben waarin zij zgn. overgingen aanwezig. Diphteriebaccillen, zoowel als gonococcen zijn pathogene organismen, die niet makkelijk aan een saprophytisch leven te wennen zijn en dus in mengkulturen het wel steeds afleg- gen zullen tegenover streptococcen en staphyllococcen, die dit wel kunnen. DuxBAm, de bacterioloog aan het hygienische laboratorium te Hamburg, publiceerde voor enkele jaren een werk, waarin hij trachtte aan te toonen, dat men uit algen, bakteriën en schimmels kon kweeken, dat dus algen door variatie's en mutatie’s tot het ontstaan van organismen, die tot een heel andere groep hoorden, aanleiding zouden kunnen geven. De proeven van Dunsar zijn niet nagedaan еп zij wachten nog steeds op eene bevestiging. Wat de overgang van diphteriebaccillen en gonococcen in banale ettercoécen betreft, zoo geloof ik niet, dat er nu nog ernstige werkers zijn, die zoo weinig biologisch onder- legd zijn, dat zij in ernst zouden kunnen aannemen, dat het met enkele passage's op een of andere voedingsbodem zou kunnen gelukken biologisch en morphologisch zeer ver van elkaar staande mikroben in elkaar te doen overgaan. Bij de verschillende bakterién uit den darm, zoowel patho- gene, als niet pathogene, is het lang niet eenvoudig alle voor- komende soorten scherp van elkaar af te grenzen. Zoo hebben b.v. eoli-baecillen, typhus, para-typhus en enteritisbaccillen zeer veel eigenschappen met elkaar gemeen, terwijl zij weer in andere eigenschappen hemelsbreed van elkaar verschillen. Toch lukt het, als men van de verschillende bakteriën een groot aantal stammen isoleert en hun eigenschappen gedu- rende langeren tijd bestudeert сеп soort ladder te vormen, die leidt van atypische coli, die op de laagste sport staan, — 167 — naar typische coli, atypische paratyphus en typhus baccillen. Er zijn b.v. onder de enteritis en paratyphus groep baccillen, die alleen nog maar door de biologische serumreaktie's van elkaar te onderscheiden zijn. Het is begrijpelijk, dat er onderzoekers zijn, die het waar- schijnlijk achten, dat al deze zich aan ons als differente mikroben voordoende darmbakteriën door variatie of-op andere manier uit slechts één soort darmmikrobe ontstaan zijn en dat het niet onmogelijk is, dat zij op een of ander wille- keurig tijdstip weer in elkaar overgaan of tot de oervorm terugkeeren. Zoo is het te verklaren, dat bakteriologen met een naam als Roux, de leerling van Pasteur en de ontdekker van het diphterietoxine tot voor niet lang en misschien nu nog, de typhusbaccil niet als een constante epecies beschouwen, maar aannemen, dat coli-baccillen onder bepaalde omstandig- heden in typhusbaccillen kunnen overgaan. BERNEZUR, die door proeven de door Roux veronderstelde variatie trachtte te bewijzen, door een zeer groot aantal stammen van coli-baccillen en typhusbaccillen te isoleeren en maanden lang onder verschillende conditie' te brengen, kon ook na 100 passages de overgang van een typhusbaccil in een coli-baceil of omgekeerd nooit verkrijgen. Mütter, die jaren achtereen het thema van de variatie's en mutatie’s der typhusgroep bestudeerde kon nooit iets van dien aard constateeren en is geneigd alles wat als variatie’s beschreven is, als degeneratie ор te vatten. Wat ook van dit alles waar moge blijken, zeker is het, dat de bakteriologen van thans heel anders staan tegenover de variabiliteit van bakteriën-eigenschappen dan b.v. in het jaar 1880—’90. Tegenwoordig is het een vrijwel vaststaand feit, dat verschillende stammen van dezelfde mikrobensoort, vooral in biologische eigenschappen zeer veel van elkaar kunnen afwijken, dat eigenschappen, die kort na de isolatie het bezit van de mikroben waren verloren kunnen gaan, terwijl andere eigenschappen verworven kunnen worden. — 168 — Een ieder, die zich b.v. met de studie van pathogene mikroben bezighoudt, kan zich al zeer spoedig overtuigen, dat de vorm waaronder zich een bepaalde mikrobe aan ons voordoet niet steeds dezelfde is. Zoo moet b.v. de pest- baccil, zich volgens de klassieke beschrijvingen voordoen als een plomp bipolair gekleurd staafje. Maar de pestbaccil vertoont niet alleen op bepaalde voedingsbodems, maar ook in het lichaam van sommige pestlijders, zoo b.v. pestbaccillen uit oude veretterde bubones of uit in rotting verkeerende cadavers, allerlei grillige zgn. involutievormen waaruit men alles, behalve pestbaccillen zou kunnen herkennen. Het is verder nog door BAERTHLEIN aangetoond, dat cholera- vibrionen nu eens zich kunnen voordoen als slanke, gelijk- matig gekleurde komma's, de typische Kochsche vibrio dus, dan weer als korte, dikke bipolair geklenrde staafjes, die slechts weinig gekromd zijn. Er zou twijfel kunnen rijzen aan de juistheid dezer waarneming, maar de atypische chorera- vormen werden door een specifiek serum, zeer specifiek, precies als een typische stam beinvloed en hadden met choleravibrionen nog alle andere biologische eigenschappen gemeen. Veel belangrijker dan deze verschillen van vorm, zijn de schommelingen in de biologische eigenschappen. Een der voor de diagnose van bakterieele ziekten zeer belangrijke biologische eigenschap is het verschijnsel der agglutinatie. Men verstaat hieronder het verschijnsel, dat bepaalde bakteriën tot klonters samenbakken, als zij ge- bracht worden in een bepaalde verdunning van een zgn. agglutineerend serum; d.i. serum verkregen door van een dier, dat herhaalde malen met een gelijksoortige bakterie is ingespoten, bloed af te tappen. De agglutinatie is een zeer betrouwbaar hulpmiddel bij de bakteriologische diagnose en stelt b.v. in staat met absolute zekerheid choleravibrionen van zgn. cholera-achtige (die bij de isolatie der echte heel wat zorg geven) te onderscheiden. Lang heeft men gemeend, dat de agglutinatie in het geheel — 169 — niet aan variaties onderhevig was. De latere onderzoe- kingen hebben aangetoond, dat voor vele bacterién b.v. typhus en paratyphus, de agglutinatie soms alleen maar bij zeer zwakke serum verdunningen specifiek was en bovendien nog zeer varieerde. Het kwam voor, dat b.v. van twee typhus- stammen, de eene stam makkelijk, de andere zeer moeilijk geagglutineerd werd. Bij de choleravibrionen is de agglutinatie nog het minst aan schommelingen onderhevig en komt het ook niet voor, dat cholera-achtige vibrionen zgn. worden meegeagglutineerd. Dat echter ook bij de cholerabaccil de agglutinabiliteit aan variaties meedoet, bewijzen proeven waarbij het gelukte choleravibrionen, die vroeger zeer makkelijk werden geagglu- tineerd, door passage door dieren te veranderen in vibrionen, die nog zeer slecht zich laten agglutineeren. Dit alles moge voldoende zijn om aan te toonen, dat de eigenschappen van bakteriën kunnen veranderen, alnaar de omstandigheden waarin zij verkeeren. Een wetenschappelijke richting in de studie der zgn. variabiliteit en mutatie van mikroorganismen is er cerst gekomen na de publicatie's van Ново DE VRIES. Het is u bekend, dat pg Vries door zijn kweekproeven met een Oenotherasoort, die ergens bij Hilversum in het wild groeide, kwam tot de vorming van zijn mutatietheorie. Dr Vries nam onder de in sterke fluctueerende variatie's verkeerende Oenothera Lamarckiana twee sterk afwijkende vormen waar die uit de stamvorm moesten ontstaan zijn. Hij bracht in de hoop uit cultuulplanten dezelfde vormen te kunnen verkrijgen, enkele exemplaren mee naar Amsterdam en werkelijk traden er onder 15000 planten 10 op, die twee van den norm afwijkende vormen vertegenwoordigden. De nieuwe vormen hielden zich in de volgende generatie’s staande. Uit zijn verschillende proeven, kwam mp Vries tot de conclusie, dat soorten het gevolg zijn van zgn. inwendige ontwikkelingsoorzaken, die zich aan ons als mutatie's open- baren: d.z. dus sprongsgewijze optredende veranderingen, -- 170 — die reeds van den aanvang af erfelijk zijn. De strijd om het bestaan maakt tenslotte uit, welke soorten zullen blijven en welke ten gronde zullen gaan. Hvao ре Vrres wenscht onder variatie's te verstaan vormen, die ontstaan zijn, doordien door selectie of anderszins nieuwe eigenschappen zijn verkregen, welke schijnbaar nieuwe eigen- schappen:reeds gepraeformeerd bestonden, alleen maar dank zij de sêlectie, beter tot hun recht komen. Zulke door variatie verkregen eigenschappen zijn zeer labiel en gaan bij een eventueel plaats vindende amphimixis niet over op de hieruit voortkomende generatie. Mutatie's daarentegen ontstaan door een nieuwvorming van een nieuwe aanleg en gaan bij de amphimixis over, zijn dus kiemvariatie's. 