Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
Teneri caules Taratti parum rafi, ita ut pungens pel- licula desquamata fit, in frufta fciffi coqui & edi pos- funt, quod Maccaffarenfibus in ufu eft, fed teu . fi tota externa viridis pellis desquametur, & interna fiftulofa medulla fola coquatur. Tenera folià adhuc convoluta cruda quoque edi poffunt cum Bocaffan & Atsjar, in olus itidem coqui poflünt. An jam Indicus Crocodilus pungentes caules vitet , üti Theopbraftus de Niliaco dicit, incerta funt fenten- tie & narrationes. Boegenfes populi dicunt, in ipfo- fum patria ripas ingentium fluminum Taratti obfeffas effe, quas pueri fine metu frequentant ad flores & fructus abfcindendos , licet videant Crocodilum in fluxu flu&uantem. Contra de Goruntale narratur , ejus lacum ad orás itidem Taratti alere, Crocodilum ibi tam audacem effe, ut inter hanc penetret herbam , atque homines & animalia auferat, ^ Pifo Libr. 4. Cap. 49. teftatur, fimilem Nympbeam : in Brafilia quoque crefcere, nomine indigeno Aqua- pe, Portugallico Golfaon, floribusque tribuit duode- éim interna longa & alba petala, cum quatuor aliis exterioribus „que virefcunt , ac boni odoris fant, fru- &us vero non defcribit, quibus potiffimum ab Euro- peis differt. Radices ibi quoque longe & fuccofe funt, ac cotta, — vel parum füb cineribus tofte zque cibo quam medi- camento inferviunt ad bilem temperandam , & quas- vis Dyfenterias fiftendas, in radicibus enim major eft vis conftipans, quam in ullis aliis bo plante partibus. Bontius Libr. 6. Cap. 38. dieit, Taratti Indicum in deco&o propinari a Maleyenfibus ad quosvis morbos acutos, uti febres, deliria,. choleram , & lethalem Dyfenteriam. ` t : Tabula Septuagefima tertia Nympbee Indice majoris, feu Taratti partes exhibet fepara- tas, ubi litt. AA radicum exhibet congeriem cum caulium Pee en elevatis , fcabris, & fuperne foraminulis diftin- x Litt. B Folium denotat planum , C idem folium poftica parte cum cancellatis venis diftin&tum.: D Moris cornu reprefen- tat E eundem magis apertum, ut quatuor petala externa confpiciantur. F Flos penitus apertus eft cum ftaminulis & punétulis feminalibus. G fru&us, feu caput infundibilifor- - me feminiferum. H idem eft per maturitatem dehifcens, & Officula exhibens. II oficula, feu Fabe exempte funt. OBSER- -nier gekookt „en gedronken, 171 Deze pleegt men, als boven flaat , te fcbillen enraauw te eeten, fmakende wat laffer als Hafelnoten. De edroog- de en gebeel zwarte bönen, die men met zakjes vof te koop brengt , most men eerft in water opkooken , of ineen pan rooften , tot dat de buitemfte fchale opberfte , als dan febil- len , bet middelfte groene pit uitnemen, en eeten, zynde ` in "t. eerfie een barde koft gelyk Eekelen, maar laat zig ligt door de tanden malen, en inzonderbeid finakelyk by ’t drin= ken van den Thee. Van bet nuttigen der wortelen in de koft, beb ik by deze Inlanders nog niets ervaren ,^ maar b geprobeert , dat de uiterfte en malfe einden van de wortelen met de eerfte witte fcheutjes in een fop gekookt , finaken ais Arti- ` Sjokken. De oude wortelen wallen te bairig , zoo dat men gebeele draden uit de mond kan /pinnen : dog ik gelove, dat de Egiptife en Cbinefe wortelen veel malfer zyn, als zynde dikker en voofer. 3 Uit de gedroogde bladeren kan then peperbuifen maken en omwintfels, als van maculatuur papier, om vrugten en zaden in te bergen, Daar Chineejen wonen, kan men de bloemen kwalyk bewaren , om dai ze die in-bunne bti- zen gedurig willen hebben, buiten twyfel uit eenige fu- perftitie. Anders leeren ze ons veel meerder en beter ge- bruik van deze plante , want uit de ver/cbe en gepelde bonen ten waterig papje of [opje gekookt met een weinig Candyfüiker, geeft een byzondere en verkoelende koft voor ` menfchén , die ult een lange ziekte opkomen, die met een inwendigen brand gequelt zyn , en die aan de roode Loop gaan, om dat ze verkoelen, en matig adftringeeren De wortelen werden by bun lieden zoo gekookt als onder de ale gebraden, en by zomertyden gegeten gelyk Artifjok- ten. ^ De groene bertjes uit de Boonen vergadert en gedroogt , kan men by gebrek van Thee gebruiken , op dezelffle ma- e jonge fteelen van Taratti een weinig gefcbraapt , dat bet ftekelige vel afgaat, en in flukken geeen. kan men kooken en eetén , by de Mac- caffaren bekent; dog ik houde bet voor beter , als men de gebeele buitenfle groene fchille ea en. bet binnenfte Jiftuleufe merg alleen kookt. De jonge bladeren nog za- men gerolt zynde, kan men ook raauw eeten met Bocuffan en Atsjar, dezelve als moeskruid kooken, Of nu den Ooftindifen Kayman of Krokodil de ftekelige ftcelen van deze plante fchuwt , gelyk Theophraftus van de Nilotilfen KÉ daar van Wert verfcheiden en onze- ker verbaalt. De Boegiffe volkeren zeggen , dat in bun land de oevers van groote rivieren met Taratti bezet zyn, daar de jongens zonder fchromen ingaan, om de bloemen en vrugten af te fnyden y al zien zy den Kayman in den, Stroom dryven. Pifo Lib. 4. Cap. 49. getuigt, dat diergelyke Nym- phza ook in Brafil waft onder den Inlandt/en naam van Aquape, in ’t Portugees Golfaon. Hy geeft de bloeme twaalf inwendige lange en witte bladeren, met nog vier buitenfte, die groenagtig zyn, en van een goeden geur, dog by Wio t de vrugten niet, waar in ze nogtans meeft van de uropije verfchilt. vien wur a De wortelen zyn aldaar mede lang , en zappig ; gekookt of een weinig onder de affe gebraden, dienen zoo «vel tot Jbyfe als medicyn om de galle te fluiten, en alderbande roo- den loop te floppen, want in de wortelen meer ftoppende kragt is dan in de andere deelen van deze plante. ` ontius Lib. 6. Cap. 98. zegt, dat de Indifcbe Taratti in een Decoltum gebruikt werd by de Maleyers tegens alle beeteziektens, als koortfen, rajernyen, bort, en doo- delyke Dyfenteria. : po a De drie en Seventig fte Plaat Vertoont de deelen van de groote Indifebe Watertulp , ofte Plomp, die Tarattí genaamt wert, afzonderlyk; alwaar Lett. AA den zamenhang der wortelen vertoont met een ge- deelte der fteelen overeind, ftekelig, en van boven met de gaatjes onderfcheiden. Lett B verbeeld een vlak blad; C het zelfde blad van agteren befchouwt met de in een gefchakelde aaren. D vertoont de puntige knop des bloems. E is dezelve meer geopent, op dat de vier uitwendige bladeren gezien kunnen werden. F is de bloem gebeel geopent, met deszelfs draden en zaadgeven- de puntjes. G is de Vrugt, ofte het trestervormige hoofd de zaden voortbrengende. H is het zelfde door rypbeid open. barftende , St zaden vertonende, 11 zyn de zaden, ofte uitgenomen " Y 2 AAN- 172 OBSERVATIO. Hee eft Nymphea Indica, Faba /Egyptia di&a, flore incar- . nato, Nelumbo Zeylanenfium Herm. Parad. Bat. pag. 205. ubi icon & defcriptio , & Nymphza alba , Indica, maxi- ma, flore albo, fabifera Muf. Zeyl. pag. 66. & Thef: Zeyl. pag. 173. ubi plurima ejus fynonyma, & Nymphea Glan» difera , Indie paludibus gaudens, foliis umbilicatis, am. plis, pediculis fpinofis , flore rofeo purpureo Plukn. Alm. pag 267. Tab. 207. fig. 5. ac Nymphea foliis undique in- tegris H. Cliff. pag. 203. ubi vide reliqua, ut & in flor, Zeyl. pag. 86. * HERBARITAMBOINENSIS ` LikrXI. Caput Lis AANMERKING Dit isde Indifche Nymphza, Faba ZEgyptia genaamt, met eeh vleesverwige bloem, Nelumbo by de Zeylonenfers , van Herm. Parad. Bat. pag. 205. alwaar een Figuur en befchryving * daar van is, en de witte Indifche, grootfte boondragende Nymphea met een witte bloem, van het Muf. Zeyl. pag, 66. en Thef. Zeyl. pag. 173. alwaar de meefte benamingen hier van zyn, en Eikelsdragende Nymphza, in de moeras- fen van Indién groeijende, met breede navelvormige bla- deren; met ftekelige fteelen , en een purper roosverwige bloem, van Plukn. Almag. pag. 267. Tab. 207. fig. 5. en Nymphza met bläderen, over al heel in de H. Cliff. pag. 203. en in de Flor. Zeyl. pag. 86. CAPUT QUINQUAGESIMUM PRIMUM. Nymphea Indica minor. Taraiti kasjıl , Jajor tondjo. ecunda & minor fpecies Nymphze Indice, ad S Europeam magis adcedit, inque omnibus parti- bus minor eft Paracel, varieque ejas funt fpe- cies, Prima ac vulgatiffima, ampla quoque & rotunda ge- rit folia, feptem & otto pollices longa, paulo latiora, infetius off , ubi caulis inmittitur , fere fine coftis & venis , excepto nervo medio , crafla, pin- guia, fuperne glabra , inferius vero vene protube- rant, aquis innatantia, fique fricantur, in mucum de- liquefcentia. ` aes qe ` Ipforum caules rotundi funt, glabri, fine ullis fpi- nulis , interne fungofi quoque & fuccofi, ac parum ferofi, & lac effündentes, quod in tenuia quoque fila duci poteft. Tenera & complicata folia ad externam tem fufca funt, uti & caules, fed fenfim vire- cunt. Caulis florifer paulo altior fefe adtollit, ac primo acutum profert conum , ex quo flos oritur , poftquam tuor exteriora petala æ fefe aperuerunt, que rdide alba & virentia funt, in quibuscam etiam fu- fcis lineis diftin&a. Flos ipfe ex fimilibus compofitus eft I „ex quibus Taratti , fed brevioribus & ro- tundioribus, concava quoque feu cochleari formia, quatuor vel quinque colores habentia juxta tot fpe- cies, quot ex hac formantur. Prima & vulgatiffima alba eft inftar chartz , ejusque flos Rofam refert ingentem variis petalorum ordini- bus diftin&am. Secunda fpecies rofaceum habet co- lorem, aliquando etiam flos perfecte ruber eft, mino- raque gerit petala priori, fed hzc paulo majora funt, magisque ad Taratti adcedentia, KE lores gerit pallide rubentes, feu incarnatos, qui aliquando tam pallidi funt, ut vix rubedo adpareat , fed juxta coftu- las rubedine ftriati funt intenfiore. Quarta flores pro- fert pallide luteos feu flavefcentes. Quinta intenfe ceergleos exhibet flores, ipfiusque caules fufci funt. - Cunétz hz fpecies interne lutea gerunt ifta ftamina & antheras uti Taratti, odorem quoque fundentes dul- cem anifatum , excepta coerulea & lutea fpecie, que odorem fundunt paludofum. Petala more Marat efe extendentia facile decidunt „ quum fruétus ex centro excrefcit „ qui eft conus oblongo-acutus , fubftantia fungofz , & interne in varias di inétus cellulas, more capitum Papaveris. In illis femen latet pufillum = magnitudine & colore feminis Sinapios , faporis aquofi, & fub dentibus fonitum edens, quum femina hzc in- lerumque fint inania, ^ ` x ` Capita feminifera non in omnibus regionibus in Tondjo obfervantur, faltem Jave & Baleyz plerum- que ignota funt, ubi nil nifi flores profert , fed in regione Maccaflara fuos profert fructus, _ r Hic flos peculiarem habet proprietatem , quz in Europea Nymphza etiam obfervatur , vespertino enim tempore femi claufüs eft in cornu, caulem incurvat , ac totus fub aqua mergitur per totam noétem , oriente folé fefe iterum erigit, ac fefe extendit, quum vero caput feminiferam excrefcit, non amplius fubmergi- tur. Caput hoc jam maturum fponte fefe aperit juxta cellulas, femenque in aquam projicit. Radix EEN EN VYFTIGSTE HOOFDSTUK. De-kleine Indifche Waterplomp. et tweede en kleindere geflagt van de Ooftindifche Nympbea , komt de Europifcbe wat nader, zynde - in alle baar deelen kleinder dan Taratti , en mede van verfcheide zoorten. : De eerfte en gemeenfte beeft mede groote en ronde blade» ren , zeven en agt duimen lank; wat breeder, ag ter met een boezem of keep, daar den fleel ingelaten werd, fcbier zonder ribben en aderen , bebalven de middelzenuwe , dik, vetagtig , aan de bovenzyde glad, beneden builen de ade- ren wat uit „ op bet water zelfs dryvende , en tot flym werdende , als men ze uryft. Hunne Geelen zyn rond, glad, zonder eenige fiekelen, binnen mede fiftuleus en Jappig , een weinig weiagtige melk uitgevende , die zig mede tot fyne draden laat MR ken. De jonge en nog t'zamen gerolde bladeren zyn aan de buitezyde bruinagtig , gelyk ook baare fleelen , maar werden met er tyd groen. Den bloemdragende fteel ryft wat booger op, en draagt eerfi een fpitze kegel , waar uit de bloem werd, naa baar de vier buitenfte bladeren van de [cbeede openen welke vuil-wit en groenagtig zyn , aan zommige ook met bruin geftreept. De bloeme zelfs is van diergelyke blaad- jes gemaakt, gelyk Taratti, dog korter , en ronder, me- de bol of lepelformig , van vier of vyfderlei couleuren, na zoo veel zoorten, die men daar van maakt. ná De eerfie en gemeenfte is wit van couleur als pampier, gelykende een groate rooze , met ver{cheide ryen blaadjes ag- ter malkander, De tweede zoorte is roozeverwig , zome tyds ook regt rood , minder van bladeren dan de voerige , ` maar die zyn wel zoo groot, en de Taratti nader komende. De derde beeft ligr-rode of incarnate bloemen., zomtyds zoo bleek, dat men even de rodigbeid bekennen kan 5 dog langs de ribbekens met booger.rood geftreept. De wierde heeft bleek-gele bloemen. De vyfde- beeft hoog-blaauwe bloemen, en baare fleelen zyn bruinagtig. y Alle zoorten bebben van binnen de geele draden en nop», pen gelyk de Taratti, mede een zoeten Anysagtigen reuk, van baar.gevende, bebalven de geele en blaauwe zoortens ` die wat moerasagtig ruiken. De blaadjes op de manier. van Taratti zig uitbreidende vallen ligt af , waar op uit de midden de urugt groeit , zynde een lang toege/pift. bol- leke „ mede van vooze fubftantie , en binnen in verfcbeide celletjes verdeelt, op de manier als de pun d ‚daar in Jcbuilt veel klein zaad , wan grootte en couleur bet Mos- taart-zaad gelyk , wateragtig van fimaak , en onder de tanden krakende, om dat ze van binnen meeft ydel zyn. De zaadbollen vindt men. niet in alle Landen aan de Tondjo , immers op Fava en Baly is bet meeft ombekent , daar bet niet dan bloemen draagt. Maar op °t Land Ma- caflar brengt bet zyne vrugten voort. 1 - Deze bloem beeft een wonderbaare eipenfcbap , dewelke men aan de Europifcbe Nympbea ook ziet , want 7 avonts Jluiten ze baar balf toe tot een bel, kromt baaren fleel, en. duikt den gebeele nagt over onder water , met bet opgaan van de zonne ryft ze wederom op, enbreid baar uit, maar als den zaadbol voortkomt , dan duikt ze niet meer. Dien bol nu regt ryp zynde fplyt met zyn celletjes van zelfs opens - en baat het zaad in "t water vallen. De ÁS A Nee DESEN XI. Beek. LI. Hooff. AMBOINSCH KRUIDBOEK. Radix ex longis albisque conftat fibrillis , que nio- do eznum tangunt, fed non profunde in eo radices agunt, atque hinc fit, quod hzc planta non certum fixumque fervet locum, fed per ventum hic & illic agitetur, & per hamum facile ad ripam adtrahi poflit. Urim ue transverfaliter alias craffas emittit radices inftar Taratti, que ad aliquod fpatium a prima radice novum formant fafciculum -fibrillarum & plantarum , ita ut multe plante fibi-invicem adhzreant , & con- ' ne&antur. - Secundo. Nymphea Ceramica alia fpecies eft, aprio- re multum diverfa , quoad flores, fed non foliis. Caules enim ejus plures fimul unum habent ortum, binos pedes longi , rotundi; glabri, flaccidi admo- dum, ita ut ereGti fefe fuftinere nequeant zv interne albi, fungofi, feu fiftulofi. Folia ejusdem funt magnitudinis, rotunda, «pin- ia, glabra, fine coftis, & inferius umbilicata, ubi caulis inmittitur, fubtus fufca, fique fricantur, fupe- rior pars in mucum deliquefcit, fed inferior eft pelli- cula lenta, & tenuis, quz non facile finditur, aquis etiam innatant. Breviante folium in caule vaginaloca- tur, que fefeaperiens, multos exhibet virides petio- los, flaccidos, & digitum.longos, quorum quivis pu- fillum profert ftellatum flofculum , magnitudine floris Tsjili feu Capfici , quique componitur ex quinque albis petalis , interne lanuginofis, quinque flava ftaminula gerens. Fructus autem, quantum fcio, non fubfe- quuntur. .Radices funt Jonge, alba y vermiformes , flaccide ceno inherentes. . Hac fpecies in parva Cerama feu Hoeamohel reperitur, circa Erang in aquis ftagnanti- ` bus, & placidis fluminibus. Tertio. Nymphes Buronica , folia gerit feptem pol- Dees lata, A fex longa, inferius profunde umbilicata inftar foliorum Ari, ubi caulis- inmittitur , funtque orro rotunda & glabra, utrimque vero ad oras pro- Node feuferratafunt, cuivis vero denti mol- lis infidet apex, quo ab aliis Nymphzis differunt, in- ferius pallide fufca funt, .& protuberantes gerunt ner- vos, quorum medius quam maxime protuberat , fed ad quodvis latus feptem minores gerunt nervos, omnes viridis coloris. -Caules funt rotundi & glabri, foliaque madida effe poffunt, quod de aliis non verum eft. Flos eft.conus, digitum longus ,'& externe quatuor gerit pállide virentia petala, & interne quatuordecim vel fexdecim minora alba, in-dorfo purpurea; in cen- tro triginta locantur ftámina primo alba, dein flave- fcentia circa viride caput, «cui multa incurva inpofita funt ftamina. Fru&us formam habet Limonis nipis minoris; fed parum planus, tenerique arcte -claufi funt per foliola virentia , interne vero diftinétus eft in celulas otto- decim, in quibus copiofum locatur fufcum femen in- ftar feminis Sinapios. ^ Nomen. Latine Nympbea Indicaminor ; Malaice Ta- ratti fajor , & Taratti kitsjil; veri autem Malaienfes , iw ; & Baleyenfes hanc proprie vocant Tondjo & ondjong , & juxta quinque diftin&as fpecies cogno- mina fua gerit. Prima feu alba fpecies dicitur Tondjo dedjalor, feu Tondjo puti. Secunda feu rubra vocatur Tondjo bang. Tertia feu pallide rubra eft Tondjo bado. Quarta feu lutea audit Tondjo taratte. Quinta feu cœ- rulea-nominatur Tondjo biru. Maccaffarenfes , uti in precedenti capite di&um fuit, per Tondjo intelligunt Eso majus, & hoc Tondjo ipfis dicitur peculiariter alipu. . a e Theopbraftus libro 4. cap. 10. Hiftor. Plant. hanc de- fcribit plantam , uti puto fub nomine Loti ZEgyptii , ejusque verba cum noftra defcriptione maxime qua- drant, excepto quod ejus.Losus multos fimul gerat al- bos flores coadunatos, forte inftar defcripte Nym- phee Ceramice, ac praterea bulbofam radicem , exter- ne nigram, interne albam, mollem, &aptam ad eden- dum, tam crudam quam co¢tam & toftam, quam no- m Tondjo non gerit, fed hzc parva differentia di- veritati regionum adfcribenda eft. ` ; Locus. Tondjo quoque crefcit in diverfis recentibus aquis cum copiofo cano, tam fponte, quam in effoflis Pifeinis locatum , uti id magnates Jave & Baleye circa ædes fuas curant peragi. Sponte etiam provenit iti was, feu arvis Oryza confitis , quam hzc aqua fuper- fluit, uti id fit Jave & Baleye, quod convenit cum Tbeopbrafti verbis, qui dicit, Lotum /Egyptium in pla- his crefcere agris , quum hi per Nilum fuerunt trans- la fcheid der Landen ps p a 173 De wortel beftaat uit lahge witte vafelingen, die efren den flik raken , dog daar in miet vaft ae n, aad daan komt bet, dat deze plante geen vafte plaats beboudt, maar met de windt been en &veer gedreeven dert, ook met een baak ligt na den oever kan getrokken werden. Te weerzyde zend ze overdwers andere dikke wortelen uit 9 ge- lyk de Taratti, dewelke een ftuk weegs daar van daan een nieuwe bos vafelingen, en nieuwe planten formeeren , zoo - dat veele planten aan malkander ‘bangen, IL. Nymphza Ceramica is een andere zorte; oan de voorgaande vry wat verfebillende in de bloeme , maar niet in de bladeren. Want de fteelen komen ele uit eenen oorfpronk, twee voeten lank, rond, glad, zeer flap, zoo dat ze op baar zelfsniet ftaan konnen, binnen wit , voos,. of fifluleus.. De bladeren zyn van de zelve grootte , rond , vet, glad, zonder ribben, agter met een keep, daar den fleel ingela- ten werd , van onderenbruinag tig , alsmen ze wryft , ver- gaat bet boven[le deel in flyk , maar bet onderfte is een taai en dun velleken , dat niet ligt [ebeurt, en xy dryven op "t water. Kort voor 't blad aan den fteel flaav een Jcbee- des diebaar openende „ vertoond veele groene Deelen, flap, en een vinger lank „ieder dragende een klein gefternt bioemp- je, zoo groot als bet bloeizel van. Tsjili of Capficum, gemaakt van vyf witte blaadjes 5 aan ae binnenzyde wol- agtig ep binnen met vyf geele draadjes , daar op mynes wetens geene vrugten vulgen. De wortelen zyn witte-lange-wormen:; mede flappelyk aan den flik bangende. -Dit-geflagt vindt men op klein Ceram of- Hoeamobel , omtrent Erang in de flaande wa= teren, of ftille rivieren. EA IL Nymphea Buronica beeft bladeren,zeven duimen breed , en fes lang, agter met een diepe keep „ gelyk Aron, waar by den fteel ingelaten werd, voorts rond, en glad , aan beide zyden aan de kanten zyn ze grof. getant of ge- zaagt , en op ieder tant [Laat een week fpitsje , waar in dat zy van de andere Nympbea verfchilt , van onderen zyn ze ligt-bruin, met witftekende zenuwen, Waar van de middelfte zeer verre: uitbuilt „maar aan ieder zyde beeft zenog zeven mindere zenuwens alle groen. De fteelen zyn rond, englad, de bladeren konnen nat worden , ?t welk de andere niet doen. De bloem is een vinger-lange keegel „ beeft. van buiten vier ligt-groene blaadjes, en daar binnen veertien of fes- tien kleindere witte, op den rugge pos van binnen der- tig, ecrfbaviste, daar na geeie draden , rondom een groene knop, daar op veele kromme draden ftaan. De vrugt is als een kleine Lemoen-nipis , dog wat piat, , de jonge zyn digt befloten met blaadjes , die groen zyn, binnen is ze verdeelt in agtien kamertjes , en dáar in veel bruin zaad , als Mostaart-zaad. Naam. Jn ’t Latyn Nymphea Indica minor ; in ’t Maleits Taratti fajor, en Taratti Kitsjil , dog de regte Malyers, Favanen, en Balyers noemen’t eigenilyk Tond- jo „en Tondjong , en beeft na zyne op Hoofdzoorten de bynamen. De eerfte of witte zoorte biet To o ted- jalor, of Tondjo puti, De tweede of roode biet Tondjo bang. De derde of bleek-roode is Tondjo bado.. De vier- de of geele biet Tondjo taratte. De vyfde of blauwe biet Tondjo biru: De Maccaffaren y zoo als in "t voor/cbreeve Hoofajtuk gezegt is , verftaan door Tondjo de groote Taratti, en deze Tondjo noemen ze ini byzonder Ta- lipu. i ? ie V heophrastus lib. 4..cap. 10. Hiftor.plant. befebryft dit gewas , zoo ik giffe onder de naam van Lotus Ægyptius, komende 2yne woorden met onze EE meeft over- een, bebalven dat zyn Lotus veele witte bloemen by mal- ` kander draagt ,mi/Jebien de voorfchreeven Nymphza Ce- tamica, en daar en boven een bolagtige wortel heeft, bui- ten zwart, binnen wit, mals, en goet om te ceten, zoo rauw als gekookt en gebrade , dewelke onze Tondjo niet en beeft. Maar dat kleine verfchil moet men den onder- Plaats. Toridjo waft mede in verfcbeide verfcbe flaan- de wateren, daar veel flyk onder is, zoo. van, zelfs als in gegraven vyvers geplant,gelyk de grootte van Java en Baly; omtrent baare buizen doen. Het komt ook zelfs woort in de Zawas of Ryfivelden, als die met water overuloejen, ges lyk men op Fava en Baly doet, accordeerende met de woor- den van Theophrastus loc. citat. zeggende , dat de, JEgyptifche Lotus op de vlakke velden waffe 5 als die Y 3 met es HERBARILAMBOINENSIS ` Lier St Capit Li; fufi, ac mox dein dicit, illum quoque provenire in Euphrate , ubi ejus capita florifera tam profunde fub aqua fubmerguntur, ut ne manibus aflequi ea quis poffit, & per diem fatis alte iterum fuper aquam ele- vantur. ns In Amboina ignota eft hec planta, fed obcurrit in vicinis ipfi infulis Manipa & Boerone. Copiofe in Ce- lebe, Java, & Baleya, alba nempe ejus fpecies fponte in ftagnantibus crefcit fluviis , fed verficolores po- - tiflimum coluntur in pifcinis prope Magnatum pala- tia, non tantum ob elegantes flores, fed quod pifces etiam amant fub iis degere & latere , unde in eum finem in pifcinis deponuntur. i Multo difficilius transplantatur Taratti , quum tota. Ufus. Apudincolastotius plante nulla pars ob igno- rantiam ipforum in ufu eft ad cibum. Sed Sinenfes nos melius edocuerunt , qui non modo ejus caules pa- rum radunt, in frufta fcindunt , & inftar Cinare edunt, fed etiam radices , tam repentes quam glan- dulofas, ubi nempe inveniuntur, torrent, coquunt, & edunt. i Ceterum ,.uti dictum fuit , apud Magnatum atria coluntur ob elegantiam atque varietatem colorum, quos Javani & Baleyenfes, gentiles adhuc, amant ge- rere inter capillos ut & in capite, quum fua frequen- tant Templa. Hocque potiffimum peragunt prz fu- perftitione, quum per noctem male fomniarunt, tum . mane fua lavant corpora, & hifce floribusornati tem- pla intrant, quo fatto malum fomnii omen, vel inter- pretationem deprecari volunt, & ut evanefcat. Huic rei anfam prebet florum natura, qui per no- &em fub aqua merguntur, acfi gravem patiantur fom- nium, & per diem lete ex aqua iterum emerguntur. Apud Sinenfes in eodem habetur pretio , quo Bonga taratti, quum hunc florem: amant in zdibus habere, ut eum proponant Latucong, h. e. Lari familiari. Tertiam vero fpeciem , dentata gerentem folia , convenire cum Loto Can, qui a Faba ZEgyptia bene diftinguendus eft, iemonfbebo ex neotericis fcriptoribus, prz aliis ex Dapperi Africá, qui pag. 82. de ea ita fcribit. Circa urbem Rofetto, ac praefertim Cairo crefcit in foffis, que eftate per Nylum transfluurt, & ab JEgyptiis Birkas vocantur , quzdam planta 4gyptius Plompe feu Lotus di€ta, tanta in quantitate, ut folia, que eodem modo quo Nymphee folia aquis inna- tant, aquam undique tegant. Algyptii florem cum caule vocant Arais el nil. Folium cum caule Bifel nil. Radicem Biarum, hzc planta eam videtur habere pro- prietatem, quod in aque foffa crefcat tam alta, quam profunda eft aqua in ea, tam alte profunde etiam Lo- *us excrefcet. Upde patet hanc plantam non ubique eandem habere altitudinem , fed eam proprietatem , folummodo in aqua crefcere, & fefe adcollere ad ejus fuperficiem , fuumque florem nunquam fub fed fem- per fupra aquam aperire, quod neceffario fieri opor- tet, fi revera fit, florem fefe cum fole vertere, eum- ue fequi , de qua re veteres tam multum commentati unt, ` " eds Flos copiofa profert petala undique in orbem po- fita, quz colore & forma proxime cum petalis Nym- phee albe conveniunt. Quibus Prosper Alpinus dè- ceptus eft, qui ob convenientiam hafce plantas pro Nympheis in Agypto habuit. Quodvis folium pecu- liarem faum habet caulem, qui e radice oritur uti in Nympbea alba. Atque hzc planta non modo foliis , fed etiam capitibus & radice cum Nymphea alba convenit. ‚Radix ejus craffa eft , oblongo-rotunda; magnitu- dine, (licet maxima non major fit ovo Gallinaceo) & forma minorem zmulatur Pyrum , externe nigra, interne flavefcens. Medulla ejus interna maxime car- nofa eft, dura, aditringens in ore & dulcefcens, ex qua. innumerz fere, tenues, & albicantes propullu- lant fibrille. ; Flores met den: Nyl overftroomt zyn, en traks daar op zegt by , dat by ook «va[Je in den Eupbrates , daar by zyn bloem« boofden zoo diep onder water duikt, dat men ze met geen band bereiken kan, en egter daags wederom boog boven’t water verbeeven Daat. ] d In Amboina is bet onbekent , maar «vel op de naburige Eilanden, Manipa, en Boeroe. Overvloedig op Celebes, Fava en Baly, te weten de witte zoorte, van zelve inde Stille rivieren , maar de veelverwige werden meeft gebas, vent in tanken en vyvers; by de groote Heeren buizen niet alleen om de fchone bloemen willen , maar ook omdat de viffen daar onder zig gaarne opbouden , die ze tot den zen einde in deze vyvers zetten. Het is veel moejelyker te verplanten dan bet Taratti, dewyl het met de geheele plante moet uitgetrokken , en in een vat balf vol flik en water flaan, tot dat bet ter plaat- ze komt, daar men "t planten wil , daar bet nog al dikwils mislukt , eer bet aan "t vreemde water gewent, °t wélk egter meeft toe komt , als men ^t in "t overbrengen niet wel voor de zon bewaart , en met zaad kan bet ook niet ge- fcbieden , dewyl bet meefte bier te land zonder vrugten, en zonder bolagtige wortel is. Gebruik. By de Inlanders is van de gebeele plante aye: gens bare onwetenbeid niets in gebruik tot de koft. Maar de Chinezen bebben ons beter geleert , die niet alleen zyne ficelen een weinig fcbrapen , in flukken fnyden , en koken als Artischokken, maar ook deszelfs wortelen, 200 welde kruipende als de klyfteragtige , daar men ze bebben kan , braden , koken, en eeten. : Anders. werd ze , als gemelt , by de groote Heeren buizen aangekweekt , meeft om de fcboonbeid en verfcheidentheid der bloemen, die de Favanen en Balyers nog aan *t Hei- dendom bangende , gaarn in baare batren en op baar boofd dragen, als.ze in baare Tempels willen gaan. Dit doen ze mecht uit fuperflitie , wanneer ze fnagts een kwaden droom bebben gehad, zoo waffen ze s'morgens baar ligba- men, en gaan dan met deze bloemen verftert in de Tem- pelen , willende daar mede dekwade beduidinge des drooms afbidden en verydelen. : Hier toe geeft bun aanleidinge de natuur der bloemen ; dewelke des nagts onder water duikt , als of zeeen zwaare droom badde, en daags weder blyde uit bet water kykt. By de Cbinefen is zy in dezelwe waardye , gelyk de Bonga taratti, die ze gaarn in baare buize bebben , om voor baaren Latucong dat is buis God te zetten. - Dat nu de voornoemde derde zoorte met gekartelde kans ten overeen komt met den Lotus /Egyptius , dewelken men onderfcheiden moet van de Faba /Egyptia, zal ik bė- tonen uit de nieuwfte Schryvers , onder anderen uit Dap- pers Africa, welke pag. 82. daar van aldus febryft. Omtrent de Stad Rojette en inzonderheid Cairo groeit in de flooten ; die des zomers door bet Nylwater overvloejen , en van de Egiptenaars Birkas genaamt werden, zeker ge- was de Egiptiffe plompe , of Lotus gebeeten , in zulk een overvloed, dat de bladeren , die even eens als bladeren van ae, op bet water dryven , bet water over al be- dekken. De Egiptenaars noemen de bloem met zyn fieel Arais el nil, bet blad met de fteel Bifel nil. De wortel Biarum , dit gewas fchynt dit eigen te bebben, dat bet in bet bloot water opfchiet , zoo dat bet effen zoo boog fcbynt te zyn „ als bet water in de floot diep is, 200 diep zal men, “bevinden , dat ook de Lotus zy. Waar uit blykt, dat dit gewas niet over al een en dezelfde boogte, maar die eigen» Jcbap beeft , dat bet alleenlyk in bet water waft; en tot boven aan bet water opfcbiet , en zyn bloemen nooit- onder maar boven bet water opent , welk laar fte noodwendig ge- Jcbieden moet „ indien bet in der daad waar is , dat bet zig met de zon , waar af de ouden zoo veel gewags ge- maakt bebben; omkeert.: E El Het is talryk van bladeren , die rondom gekant, en 1n . verruwe, en ge[lelt zeer na met de bladeren van de witte - water-plompen over een komen. Waar door Prosper Al pinus bedrogen, die door de gelykeniffe deze gewa/jen voor Plompen in Egipten aangefien beeft. leder blad beeft een byzondere fleel, die uit de wortel fchiet , gelyk in de wit- d te plomp. Dies is dit gewas niet alleen in bladeren , maar ook in de koppen, en wortel de witte Plomp gelyk: De wortel is dik , lan ig-rond, -in groote (bw- wel de aldergrootfte niet ey ^ een groot Hennen-6 is) en in geftalte een kleine peer gelyk , vanbuiten zwart, van binnen geelagtig. Het merg van binnen is zeer vlees- agtig , bard, t’zamentrekkende op de tong , en zoetagtig» waar uit byna ontallyke , dunne, en witaguge vezelen Schieten: i 5 U et. Back, LI. Hoofafs. Flores magnitudine, colore, & forma cum petalis floris albe Nymphae conveniunt, quorum quivis uti illi Nymphzz vertici rotundi & viridis caulis infidet, & odorem fundit fere inftar illius Viola. . Poft flores ` fequuntur capita rotunda , que majorem Mespilum vel fru&um Nymphez albe emulantur, & viridi cor- tice obduéta funt , conftantque ex longis & pufillis cellulis, in quibus minimum reconditur femen, illi Braffice haud diflimile. Hec planta tamdiu viret, & fupra alias elevata eft, donec terra omnem Nyli aquam inbiberit , ac ficca fit, quum folia, flores, & fructus marcefcunt, & pe- reunt, unde concludi poteft , Lotum plantam effe annuam. Licet memoratus Prosper Alpinus in libro de plantis Egypti, hunc Lotum /Egyptium eundem faciat cum noftra Europea Nymphea, videtur tamen in libro fuo de plantis exoticis fententiam fuam mutaviffe , atque ` hunc Lotum penitus diftinguere a Nymphea , Lotus enim differt a Nympbea lutea longitudine radicum, & a vulgari alba parvitate foliorum, quz in Loto ad ` oras profundis ferraturis parum excavata funt , ac præ- terea. Loti femen multo minus eft illo Nymphez. Loti flos ex Heliodori teftimonio olim in coronis victorum ne&ebatur. Hodie fuccus ex contufis flori- bus & capitibus expreffus, faccharo mifcetur, quem Arabes Sarbét Nufar vocant , & adhibent contra quas- vis internas inflammationes. ` Sarbet vero componitur ex faccharo aque mixto, quod fupra ignem coctione crafcefcit , atque in eo, oftquam crallum & frigidum fere eft, depuratus Loti faccus fenfim infunditur & mifcetur. JEgyptii edunt eftate crudos caules cum capitibus, qui dulcefcentis funtfaporis, humidi, &refrigerantes , ac hume&tantes quam.maxime , preterea etiam judicatur hanc plan- tam valere contra quosvis morbos, quibus Nymphza prodeft. Huc usque Dapperus. ` 25 Lettor facile animadvertit, Prosperum Alpinum fine neceffitate carpi ab au&ore , quum Lotum habeat pro Nymphza /Egyptiaca ,. quum ipfe auctor ubique eum comparet Cum Nymphea, & teftetur ab Arabibus ad ANufar, h.e. Nympbeam referri. Interea unam ex op- timis ejus qualitatibus pretermifit, notte nempe ab- fcondere fub aqua caput floriferum , & de die fupra aquam id adtollere , uti fupra indicatum cft , quod ipfe fepius exploravi. Quum varia bujus Nympbez minoris occurtant in India fpe- cies, feu varietates , hinc difficile eft ex defcriptione fola vac brevi, aliorum au&orum Nympbeis eas adferere, vulgo aütem:conveniunt cum Nymphza Indica, tuberoía , foliis marginem crenatis , flore incarnato, feu Lotus /gyptíaca perm à Theophrafti Muf. Zeyl. pag. 19. & Thef. Zeyl. pag. 173. ubi vide reliqua, & P/ukn. Almag. pag. 267. & MantifJ. pag. 138. Huc etiam pertinet Nymphza flore ceruleo , odoratiffimo. Cap. Bore fpei , A fore-faaverubente Japonica: Breynii Prodr. 2. pag: 86: nova editionis, & Nymphea foliis cor- datts, dentatis , Lintiej Fl; Zen, pago 87. oo or HE y CAPUT AMBOINSCH KRUIDBOE K. 175 De bloemen zyn ook in grootte, verwe , en geftalte van bladeren > de bloeme van dewitte Plompegelyk, waar van ieder gelyk die van de Plomp op den top van een ronden groene fleel zit, en ruikt by na als de bloem van een Vio. lier, Na de bloemen volgen ronde koppen , die een groote Mispel of vrugt van de witte Plompegelyken, en met een groene Jchil overdekt zyn , en uit lange en kleine buisjes beftaan , waar in zeer klein zaad leid „ dat bet Koolzaad niet ongelyk is. Men ziet dit gewas zoo lange groen , en boven de aarde leven , tot dat bet aardryk al bet Nylwater ingedronken beeft, en droog geworden is , als wanneer de bladeren , bloe: men, en vrugten verwelken, en uitgaan, waar uitte bes Jluiten is, dat de Lotuseen gewas zy dat alle jaren uitgaat, Hoe wel de voorzeide Prosper Alpinus in zyn Boek van de Egyptifcbe gewoaffen , deze Egiptiffen Lotus cen en dezelve met onze furopiffe Plompe maakt , zoo Jchynt by evenwel in zyn Boek van de uitbeem/che gewas= zen van gevoelen verandert te zyn, en geheel en al deze Lotus van de Plompe te onderfcheiden , want de Lotus verfebilt pan de geele Plompe in de lengte der wortelen, en van de gemeene witte in kleinbeid van bladeren, die aan de Lotus aan de kante, met breede infnydingen een weis nig ie, tied zyn , daar en boven is bet zaad van den Los tus veel kleinder dan dat van de Plompe, De bloem van dezen Lotus wierd eertyds volgens bet getuigen van Heliodorus aan de kranzen dex Zeegepraalders geoon, Hedendaags werd bet fap ‚dar uit de geftampte loemen en koppen geperft word , met zuiker gemengt, dat de Arabiers Sarbet Nufar noemen, en tegens alle inwens dige verbittingen gebruiken. Het Sarbet word gemaakt van zuiker met water ge- mengt , dat dan over 't vuur met het verkooken der vigs tigheid dik gemaakt wert , eh daarin, nadat bet diken koud begint te worden , bet gezuiverde fap van de Lotus allenkens geftort wert. De Egypienaars eeten des zomers de raau- we Deelen met de hoofden , want zy zyn zoetagtig , vog- tig, en verkoelen, en bevogtigen boven maten , men oor- deelt daar en boven, dat dit gewas woor alle die kwalen Gd is, daar voor de Plompen goed xyn. Dus verre apper. ` : ER ligt bemerken , dat Prosper Alpirius van den Autbeur zonder mood beri/pt word, om dat by de Lotus vodr-een Egyptifche Plompe boud, daar ze nogtans den Autheur zelfs over al met de Plompe vergelykt, en getuigt by de Arabiers mede onder Nufar , dat is, onder Nymphza gereekent te werden. Onder tuffen beeft by eene van de befte Eigen/chappen dezes kruids over "t boofd geflagen, te weten dat ze by nagt den bloemknop onder wa- ter verbergt, en by den dag boven "t water verheft , gea lyk boven verbaali , en van.my zelfs ondervonden is, AANMERKING. Wyler verfcheide zoorten ofte veranderingen van deze kleine Wimpbea in Indie voorkomen, zoo is het moejelyk deze al- ` len uit een korte befchryving te voegen by de Nymphwas der andere Schryvers, in ’t gemeen komenzy dog overeen ‘met de bolagtige Indifche Nymphea, met bladeren, in de rondte gekartelt, en een incarnate bloem, ofte de Egpyti- „fche Lotus van Theophraftus in het Muf. Zeyl. pag. 19. en de Thef- Zeyl. pag. 173. alwaar het overige ziet, als mede Plukn. Almag. pag. 267. en de Manti[J. pap. 138, Hier toe behoort mede de Nymphza met een zeer ruikende _ blaauwe bloem van de m , en de Japanfche met een aan- gename roode bloem van Breyne Prodr. pag, 86. van denieu- we druk, en van Nymphea met hartvormige en getande bladeren van Linn. Fl. Zeyl, pag. 87. s 176 | £ CAPUT QUINQUAGESIMUM SECUNDUM. Millefolium aquaticum. Sajor codock. aquatici reperitur , ab Europeo haud multum diffe-. È ftagnantibus aquis fpecies quedam Millefolii rens , nifiquod Indicum magis conveniat cum Fi- licaftro feu Osmunda, binorum circitet pedum altitu- dinem adtingit , extenfum admodum formans fruticem. Ejus caules fatis crafli funt „ fed tam fungofi ac flac- cidi, ut fefe erigere nequeant , virides, & ad inter- nam partem plani, ad externam rotundi , & profunde ftriati, in multos diftinéti laterales ramos, fimiliter ftriatos & alternatos. Hi iterum fefe dividunt in tot mí- nores ramos feu apices, ut fere diftingui nequeat, an fint folia, an vero caules, ex rotundo plani, an- ufti, acuminati , non ultra digiti unguem longi, cras- Le fed flaccidi , ac pedes Ranarum referunt. Sapor fatuus eft & Filicinus » primo progefminantes caules fuperius fefe incurvant, ac cirrhos formant in- ftar Filicum. E Radix amplum generat ftolonem ex denfis, longis, & tenuiflimis fibrillis conftantem , qui in vetuftis plan- tis eft inftar minoris Kelady , fed füngofüs penitus nec folidus, neque craffas ad latera emittens radices, quousque hec planta fub aquis crefcit , omnes ejus rami intricati dependent, flaccidi & mucofi, fed fupra aquam fefe parum extendunt ,coloris nigricantis. Ne- que flores neque- femina profert hzc planta. In ficcis obíetvatur menfibus, quum fluviorum aqua incipit decrefcere, ita ut fere ftagnet, ubi tum per ccenofam terre congeriem infulam quafi format, ac fluxu fepe propellitur. Pluviofis mentibus & fluviis aquis repletis non reperitur, nf Nomen. Latine Millefolium aquaticum, & Olus Ra- narum ; Malaice & Maccaflärice, Sajor codock & Sajor bintor, que omnia idem denötant nomina. Amboi- nenfibus norum eh We Locus. Crefcit, uti diétum fuit, nullibi nifi in leni- ter fluentibus fluviis , non profundis, ac fere ftagnan- tibus , qualis pre reliquis ‘circa Caftellum Viétoriam eft Weytomme. In paludibus circa Ayer mira in Hcea- mohela etiam reperitur , ubi firmiores & altiores for- ‚mat caules , fed copiofiffime in Maccaffara circa Ory- ze campos in iy Qe d aquis & paludibus, ubi ra- nis habitaculum eft, uti & in fofis noftre urbis. Si rrat. Alioquin iis ui pifces alunt aureos & argenteos, qui ex Sina & pifciculi.. ‚ Tabula Septuagefima quarta “Ad tos imam Mdi-folium exhibet aquaticum. Figura fecunda. Plaptaginew fiftit ee = Figura tertia Algam. denotat Coralloidem. , Capite 56. deícri- OBSERVATIO. "Millefolium hoc aquaticum Rumpbii Tremelle marine (pecies eft , quarum plurime a Dillenio in opere fuo incomparabi- li, Hifloria nempe Mufcorum recenfentur, noftraque planta ES videtur, que ab ipfo 'J'remella marina, -tenui ma, compreffa vocatur , & Tab. 10. fig. 8. adlitt.G exprimitur, cui pro fynonymo in Hifforia Mufe. pag. So. jungitur Fu- | cus, aut potius Alga ramofa, fnembranacea, viridis, folio senuiflimo. ru e 4 : CAPUT „‚dewyl bet zoo zelden gevonden werd. ` HERBARI AMBOINENSIS Lie XI. Caput Lit TWEE EN VYFTIGSTE HOOFDSTUK, ` Het Water Duifeud-blad. n de ftaande wateren windt men ook een zoürte van Millefolium Aquaticum, van bet Luropiffe niet veel verfcbillende , dan. dat bet Indifcbe meer gemeen/chap beeft met bet Filicaftrum of Osmunda, bet waft omtrent twee voeten boog , met een zeer uitgebreiden ftrurk. . De fteelen zyn wel dik, dog zoo voés en flap , dat ze ae, over eind konnen flaan , gras-groen, uam de innezyde plat, aan de buitenzyderond, en diep gefireept verdeelt in veele xydetakxen , ook zoo geftreept , en Ver. aviffelt tegens malkander flaande. Deze verdeelen zig al: weder in zoo veele kleine fpitzen of takken , dat men niet weet , of bet bladeren of fteelen zyn , uit den ronden, plat, /mal, /pits, niet boven een nagel van een vinger lank, dikagtig , dog flap , en gelyken de pooten. van een Kikvorfeb. De fmaak is laf en naar Varen trekkende, de eerft witkomende fteelen krommen haar boven om, en beb: ben baare krullen gelyk andere Varen. De wortelis een breede ftoel van digte, lange, en ganis teere vazelingen, aan de oude. ftokken een bol formeerende, gelyk een kleine Kelady, dog gants woos, en niets mafief daar aan, nog andere dikke wortelen ter zyden uitzenden- de. Zoo verre dit kruid onder water flaat , bangen alle zyne takken verward door malkanderen, [lap en flymerig , maar boven water breiden ze baar wat uit , zwart-groen van couleur , nog bloemen nog’ zaad voortbrengende, … Men vindt bet in de drooge Maanden, als de revieren van water beginnen te minderén , dat ze fchier flaandê zyn, daar bet dan met een flikkige /cbolle aarde als een Kilandeken op zig zelfs beftaat , en met den ftroom voort- gedreeven wert. In de regenmaanden en vol-loopende ri- wieren Vindt men 't niet. - e Naam. In t Latyn Millefolium aquaticum , & Olus Ranarum ; in ’t Maleits en MaccafJar Sajor codock, en Sajor bintor , alle van tene beduidenife , by de Amboi- nejen is bet onbekent. EE Plaats. Het waft, als gezegt, nergens dan in zagt lo: * pende rivieren , die ondiep zyn, en fchier ftille [laan , ge- lyk onder anderen aan 7 Cafteel Vittoria de Weytonne is. In de poelen omtrent Ayer mira op Heamobel vindt men ^L ook, daar bet ftyve en hoogere fteelen beeft , maar wel ‚bet meefte op Maccaffar omtrent de Ryftvelden in ftaande wateren en poelen, daar bet de Kikvor{Jen tot een woninge dient, als mede in onze Stads-gragten. In grootte bakken met water gezet, kan men’t large onderbouden , daar in bet zig ook vermenigvuldigt. ` Gebruik. De arme Luiden onder de Boegis en Maccas- Jaren, kooken dit kruid zoo verre bet boven *twater Daat, of op 't water dryft, onder groene Katjang , of andere ‚moeskruiden., De Amboinefen weten "er geen gebruik van, et zoude anders «konnen dienen die geenen , die de goud en zilver-vi[Jen op- voeden , die men uit China en Fapan brengt., want bet ‘laat zig lange bouden in bakken entanken , daar inne men dezelve visjes bout. +: : eet De vier en Seventigfie Plaat Wyft aan in de eerfte Figuur het Water Dozend Mad, ` De tweede Figuur vertoont de Water-Plantagos © ` De derde Figuur verbeeld. de.Ziga na Cordal gelykende; in het 56. Hoofdítuk befchreeven. AANMERKING. Dit water Millefolium van Rumpbius ‚is een zoort van Tremella marina, waar van zeer veel zoorten in het onverbeterlyk. boek , ik meen in de Hifforie der Mofcben, Dillenius heeit, en onze plant fchynt dezelve te zyn, die van hem genaamt _ wert Zee-Tremella, zeer dun, en gedrukt, en afgebeelt werd | Op de ro. Plaat fig. 8. by lett. G, waar by voor een bena» ming nog gevoegt wert pag. so. in de Hijtorie der Mofchen, de Fucus, ofte liever de takkige, vliesagtige, groene Alga, met een zeer dun blad, DRIE 228. LXXIV. XL Boek. LIIL Hoff. AMBOINSCH KRUIDBOEK. CAPUT QUINQUAGESIMUM TERTIUM. Plantago aquatica. Kiamban. 