Handboek der bijzondere pathologie en therapie van den mensch ...
i[ A N n r» o E K DER BIJZONDERE PATHOLOGIE EN THERAPIE TAN DEN MENSCH, DOOR Br. IsXJBWlG CHOVIjAjM T 3 HOFRAAD , PROFESSOR IN DE GENEESKUNDE, ENZ. TE 2>X£ SJ>£ ff. Mit 1 )«t i5.(J00Ïr«tt0£l) , NAAR DE DERDE , VERMEERDERDE ÉN VERBETERDE UITCATÏ. (Eerste Aflevering: Koortsen .) 99i«3K):<©ïct©te:«<! AMSTERDAM, S. DE GREBBE R. ■ Digitized by the Internet Archive in 2017 with funding trom Wellcome Library https://archive.org/details/b29308070 VOORREDE VAK DEK SCHRIJYER* VOOR DE TWEEDE UITGAVE. Deze tweede uitgave van mijn leerboek volgt op dé eerste in betrekkelijk zoo korten tijd , en de teregtwij - zingen daarin zijn zoo gering geweest , dat ik bij deze nieuwe bewerking bijna geheel bepaald was bij den raad van kundige vrienden en datgene, wat mijne be- trekking als leeraar in de kliniek mij aan het ziekbed en bij mijne voorlezingen verschafte. Daar nogtans rijp doordachte en beproefde meeningen niet zoo snel veran- deren kunnen, en derhalve veel, ook thans nog , bij mij zich scheen te bevestigen, wat ik vóór drie jaren na zorg- vuldige keuze en naar mijne beste vermogens trachtte te geven, is het hoofdplan van het werk hetzelfde gebleven , Ten deele werd ik hiertoe allezins te meer geneigd door de zoo verrassend gunstige en voor mij zoo eervolle op- name van de eerste uitgave, daar het oordeel van het geneeskundige publiek, tegenover mijne eigene meening cene dankbare opmerking scheen te vorderen. Desniette- genstaande zal de opmerkzame lezer niet slechts vele bijzondere onderrigtingen en bijvoegselen vinden , het- geen bij verre weg de meeste paragraphen heeft plaats IV geh ad, maar hij zal tévens opmerken, dat sommige ziek- te vormen geheel van plaats veranderd zijn, welke naar het oordeel van bevoegde regters in de vorige uitgave minder juist gerangschikt waren. V ’ er volgens moest ik, bij goede en welgemeende beken- tenis der onvolkomenheden van mijne eerste proeve, en bij ernstig streven naar hare verbetering en volmaking, vooral toch daarop bedacht zijn, dat het karakter van het geheel niet verloren ging, en dat niets werd opge- nomen, wat met mijne persoonlijke overtuiging niet strookte; waar deze overtuiging zelve slechts onvol- komen tvas , heb ik zulks in mijne uitdrukkingen ge- tracht te kennen te geven. JVant geheel anders is het werk van den compilator, die zonder innige overtuiging slechts naar volledigheid heeft te streven en voor het geleverde niet verantwoordelijk is, als de taak van den schrijver eens leerboeks, die zijne eigene meening bepaal- delijk moet uitdrukken , en van wien men zelfstandig - heid en zich gelijkblijvend uitwerken van het eenmaal opgenomene plan vordert. Zoodanig een boek kan noch mag het individuele karakter verloochenen. Verlangt men toch van den geschiedschrijver, dat hij geen karak- terloos verbaler zij , en rekent men het hem niet als eenen misslag aan, dat zijne voorstelling eene karakte- ristieke kleur draagt , zoödra slechts het geheel bewij- zen levert van zorgvuldige navorsching , waarheids- liefde en van zich gelijkblijvende , zelfstandige , onbe- vooroordeelde meening ; hetzelfde geloof ik dat ook voor mijn werk moge gelden, en voor hetzelve mede eene ge- lijke beoordeeling te mogen verlangen , daar het als een zelfstandig , gelijkmatig bewerkt geheel, en over het ge- heel niet als eene compilatie kan aangemerkt worden. Vraagt men, hoe dezelfde wetenschap, die door uit- stekende en aan het ziekbed rijk begaafde artsen reeds menigmaal in eene rij van boekdoelen werd behandeld , V hier in eene hetrekkelijk zoo kleine ruimte koude ha- per kt worden, cn of dit niet ten koste der volledigheid en duidelijkheid geschied zij , moge dit ten antwoord, strekken, dat het leerboek volgens zijne bestemming veel aan het mondeling onderwijs moet overlaten , hetgeen een werk tot zelfonderrigt en naslaan bestemd niet mag voorbijgaan , en dat het derhalve van vele zaken slechts de aanwijzing heeft; te geven, die het andere uitvoerig - lijk behoort te ontwikkelen. Intusschen ligt hierin niet alles ; ook kan deze beper- king niet overal gelijkmatig jdaats hebben, daar het leerboek anders slechts een mager uittreksel uit gene grootere werken zou zijn, en niets zelfstandigs bezitten, liet belangrijkste in het leerboek der bijzondere ziekte- kunde is de scherpe, levendige , aan de natuur getrouwe voorstelling der ziektebeelden, en in deze is niets te be- korten, niets weg te laten. Zij moeten in hun geheel gegeven worden , opdat zij den leerling blijvend worden ingeprent, en aan het ziekbed gemakkelijk en zeker kun- nen herkend worden; gebrek ten dezen opzigte zou bij het leerboek niet door beknoptheid kunnen worden ver- ontschuldigd. Zij moeten echter even zoo min zoodanig met verschijnselen (symptomata) worden overladen, als men menigvuldig in grootere werken aantreft ; het beeld der ziekte icordt alsdan onkenbaar , duister, omneveld , kan althans door het geheugen niet bewaard worden , is derhalve practisch onbruikbaar ; het is niet meer de species morbi , welke voorgesteld is geworden , geene ver- staanbare schets, afgeleid uit de bijzondere , individuele ziektegevallen, het zijn als het ware deze zelven in on - natuurlijken zamenhang. Even zoo min kan in de bij- zondere genezingsleer (therapia) de volkomene opgave van het geneesplan en der aanwij zingen worden gemist, daar deze de eenigc grondslagen van alle rationele geneeskuu- dige behandeling uitmaken ; ook hier kun niets verkort VI worden ; 2elfa mogen bijzondere voorzorgen , tot de the- rapie van bijzondere ziekten behoor ende, niet voorbij ge- gaan worden. fVel kunnen vele andere dingen , zonder nadeel voor de volledigheid, ja lot wezenlijk voordeel der geneeskun- dige wetenschap, korter, gemakkelijker te overzien, lot onder rigt geschikter gemaakt worden, en dit doel moet in het leerboek , het compendium vooral in het oog ge- houden worden. De bij zondere ziektekunde zal het ver- mijden, de species morbi in menigvuldige onderdeden te splitsen en ieder van hen afzonderlijk te behandelen. Dit is ook ontheerlijk , wanneer men de symptomatolo- gie en aetiologie van den hoofdvorm naauwkeurig en volstandig opgeef l $ want vele van die ondergeschikte soorten berusten inderdaad slechts daarop, dat de ziekte tiit verschillende oorzaken ontstaan en vandaar in ver- schillende gevallen eenigzins afwijkende in verschijnse- len en van eenen verschillenden uitgang zijn kan. Som- mige nieuwere ziekte kundigen schijnen er zich hij zonder op toe te leggen, het getal der soorten en afwijkingen te vermenigvuldigen, terwijl men den tegenovergestelden weg behoorde in te slaan, en het reeds zoo groote ge- tal der bestaande tot zoo weinig gezigtspunten moest terugbrengen als slechts mogelijk is. V oorts hangt hierin veel van complicatien , individuele , epidemische , endemische omstandigheden af, en ook ten dezen opzigte laat zich veel met weinig woorden zeggen. De naaste oorzaak der ziekten moet in het leerboek evenmin over het hoofd gezien worden, als in het meer uitvoerige handhoek ; nogtans beslaat hier in heiden een belangrijk onderscheid. De compilatie met haar onzij- dig karakter moet zooveel mogelijk de gangbare en niet al te onwetenschappelijke of verouderde meeningen op- geven , opdat hier, waar alles op gevoelen aankomt, aan dm loZfir eene rijke keuze worde gelaten, en de hevesti - VII ging °f beproeving van eigene meening mogelijk worde gemaakt. Aldus is het niet niet het leerboek gesteld, zijn karakter is niet onzijdig , maar individueel be- paald ; het kan zich dus niet met eene verzameling van gevoelens van anderen inlaten , maar moet dcszelfs eige- ne voordragen ; allczins eene korte maar moeijelijke taak, welke intusschen eenigzins door de systematische rangschikking wordt verligt , waarin dikwijls reeds de plaatsing eens ziektevorms de meening van den vervaar- diger over zijne naaste oorzaak aanduidt. TVanneer de schrijver hier veeltijds meer terughoudend was, dan som- migen , en vooral jongen artsen gepast zou schijnen, zal hij in tegendeel daaromtrent niet worden berispt door hen, die längeren lijd aan het ziekbed hebben ver- keerd, en hier de ijdelheid van vele woorden der genees- kundige taal hebben leeren kennen, en de overtuiging hebben opgedaan , dat de leer van de inwendige werkin- gen bij ziekten nog steeds de zwakste zijde der genees- kundige wetenschap is en wel immer zijn zal. kV^ant achter de menigte van uitwendige verschijningen ver- bergt het organische leven eene voor den menschelijken geest ondoorgrondelijke diepte. De bijzondere genezingsleer (therapie) verkrijgt daar- door eene geoorloofde en tevens wensche lijke bekorting , daar zij naar volkomen bepaalde en duidelijk voorge- dragene aanwijzingen aan de grondmethoden der alge- meene therapie herinnert , en zich derhalve bij de opga- ve der bijzondere middelen tot een geringer getal kan beperken , namelijk tot diegenen, ivelke hij den bedoelden ziektevorm vooral werkzaam en het meest gebruikelijk zijn, of om zekere redenen moeten vermeden worden. Daarentegen zal de volgreeks der bestaande aanwijzin- gen met al hunne legenaanwijzingen en alle praktische voorzorgen bij al/e bijzondere tijdperken der ziekte en naar hare verschillende wijzigingen des ie noodzakelj - VIII her moeten worden opgegeven. Deze belangrijke eisch wordt daardoor ligtelijker le vervullen , daar de eerste grondstellingen der therapie , in het leerboek gevolgd » in de inleiding eenmaal voor altijd bepaald vastgesteld en als algemeene aanwijzingen voorgedragen zijn , en hij iedere ziektefamilie de daartoe behoorende therapeu- tische grondregelen op gelijke wijze en met de bovenge- noemde eerste grondstellingen overeenkomende worden op- gegeven , zoodat zij den afzonderlijken zieklevormen in het bijzonder voor hetgeen daaruit voortkomt ten grond- slag strekken. Door zulk eene rangschikking van het bijzondere en bijzonderste onder algemeene grondregelen en door het af dalen van het eerste tot het laatste in trapsgewijze orde (Jietgeen in de pathologie niet minder dan in de therapie moet beproefd worden) wordt, wanneer het ge- lukt, niet slechts eene doelmatige bekorting in de voor - dragt bereikt, maar tevens voor de zekerheid in het aanloeren , voor het gewennen aan stelselmatig denken , en zelfs voor de ondersteuning van het geheugen veel gewonnen. Daarbij behoeft men wel niet te herinneren , dat hetgeen in het algemeen gezegd is ook immer zon- der nadere opheldering van toepassing is op alles, wat daaraan ondergeschikt is, en derhalve daarbij niet her- haald, doch ten hoogste aangeduid en herinnerd behoeft te worden. Aldus is het bij voldoende kennis der rijke stof wel mogelijk, ook in eenen beperkten omvang iets volledigs en bruikbaars in dit veld te leveren , en hoe weinig de schrijver van dit leerboek hopen durft, het doel, dat hem bij de aanvaarding zijner taak voor den geest zweefde, bereikt le hebben, moet hij nogtans wenschen, dat men niet ongezien en zonder onderzoek , alleenlijk op den omvang van het boekdeel af, over hetzelve een nadeclig oordeel vellen zal. JVant buitendien zal hel IX zoo veel bevatten dat wel ligt billijke af keuring verdient, dat het onbillijke vooroordeel des te drukkender daar- voor zou. worden. Onbepaald en althans niet zeker is zelfs het begrip van datgene, wat toch wel eigenlijk in de bijzondere ziektekunde moet worden opgenomen, om eensdeels haren omvang niet te naauw te beperken, en ten andere niet tot een omgevend gebied uit te strekken, of haar ie verre van bare bestemming te laten afwijken. De species mor- Li , de ziekt evorm , is noodzakelijk baar wezenlijk deel, maar deze zelve zweeft tusschen verschijnsel en zamen- gestelden ziektetoestand, hare beschouwing derhalve mid- den tusschen de symptomatologie en algemeene ziektekun- de in, en de grenzen zijn aan heide zijden niet scherp bepaald. Gelijk men langzamerhand tot het inzigt is gekomen , dat zekere ziekteverschijnselen zich met an- dere tot bepaalde, immer wederkeerende groepen verbin- den, en gelijk op deze wijze het begrip van zicktevorm ontstaan is, zoo is bij den voortgang der wetenschap het inzigt in de algemeene verhoudingen der ziekte rij- ker en zekerder geworden, en veel, wat vroeger als bij zondere zicktevorm gold, is bij rijpere waarneming en opmerking onder algemeenere gezigtspunten op geno- men en der algemeene ziektekunde toegewezen geworden. In dit onbepaalde , van hetgeen men op onderscheidene tijden ziektevorm noemde, en dus in dit onzekere der bijzondere pathologie zelve, is derhalve de weg der weten- schap en haar immer werkzaam leven merkbaar. Dit kenmerk van onbestemdheid en onbegrensdheid is niets toevalligs, het ligt in het wezen dezer ivetenschap zelvo en is daarvan onafscheidelijk. Derhalve is de beslissing, of een verschijnsel onder zekere omstandigheden ook als zelfstandige ziekte kan optreden, en van daar deels tot de symptomatologie en semiotiek, deels tot de bijzondere pa- thologie te rekenen zij , niet altijd zoo gemakkelijk en X hij na alleen aan de hand dor geschiedenis mogolijk, en even zoo moei jelijk is te heoordeclen, hoeveel uit de be- schouwing der algemeene ziekt egest eldheden in de bijzon- dere pathologie zelve opgenomen of hij haar verondersteld moet worden. Ten dezen aanzien wordt hier eenigzins een uitweg geopend door eene schikking, waardoor de af- zonderlijke ziekt evormen in familien, klassen , deze we- der in grootere rijen worden vereenigd , en door aan het hoofd van genen zoowel als van deze algemeene beschou- wingen te plaatsen ; hier is het , waar het gebied der al- gemeene en bijzondere ziektekunde zich scheidt en aan el- kander grenst , want iedere grens is toch zoowel eene af- scheiding , als een verbindende over gang. Ook in dit opzigt derhalve verdient de individuele overtuiging dik- wijls de voorkeur , en wapent zich met de bedachtzaam- heid , die het menschel ijke , weifelende oordeel overal te stade komen moet , waar de weg niet gebaand is, of waar verschillende wegen ingeslagen kunnen worden. Zij voe- ren welligt toch tot een gemeenschappelijk doel. Moge dit icerk, de vrucht van een twaalf jarig leerambt aan het ziekbed, niet slechts de leerlingen , voor welke het opzettelijk geschreven is, nuttig zijn , maar ook in eenen ruimeren kring het zijne bijdragen ten beste der lijdende menschheid en tot aanwinst voor de gcneeskun->_ digc wetenschap. L. Ch. Dresden , 1834. VOORREDE VAS DES S C 11 R IJ Y E R, VOOR DE DERDE UITGAVE. ln deze uiJgave , die reeds het vorige j aar gevorderd w:rd, doch om. de zorgvuldige nieuwe bewerking niet eer dan thans kon ten einde gekragt worden, zijn grootere en kleinere veranderingen en bijvoegselen in een aanmer- kelijk getal gemaakt geworden. — Ook voor deze derde uitgave verzoek, ik de welwillende beoordeeling , welke den beide voorgaanden is ten deel gevallen. L. Cu Dresden, Ï838. I N U O U IJ, Inleiding * Bladz. 1. EERSTE AFDEELING: r Ziekten der levensverrigtingen. I KOOnTSEJf 19. 1. De tusschenpoozende koorts • •*•«)) 33. 2. De zenuwkoorts . . » •. • » ( • • )) 56, a .) Fehris nervosa vcrsatilis. 59. h) Fehris nervosa stupida 70. 3. Koortsen van het vatenstelsel. • < . j . B 81. a.) Fehris putrida .... j e • < ■ B 82. Z>.) Fehris inftanxmatoria .. .je . . )) 92. INLEIDING. §. 1. De kennis en uitoefening der practische géhees* kunde nam haren oorsprong uit de waarneming der af-4 zonderlijk voorkomende ziektegevallen en uit de proeven ter hunner genezing, in meerdere of mindere mate aan de natuur ontleend ; zij w'as derhalve aanvankelijk geheel i n- dividueel. Toen er vervolgens zich meer ziektegeval-* len ter waarneming en genezing opdeden, voornamelijk hij het ontstaan van epidemieën en landziekten , moesten zij , die zich met de geneeskunde Lezig hielden , als van zelfs tot de opmerking geleid worden , dat velen dezer gevallen overeenkomst met elkander hadden , dat deels de gelijke ziekteoorzaken gelijke ziektegevallen voortbragten , deels zekere ziekteverschijnselen dikwijls benevens elkander voort- kwamen of gewoonlijk in dezelfde orde op elkander volg- den. Hieruit ontstond reeds zeer vroeg in de geneeskun- dige scholen de leer der ziek te vormen ( species morborum) in eene pathologische en therapeutische beteekenis , en al- dus vormde zich de speciale of bijzondere pathologie en therapie. Terwijl men nu de ziektevormen zelven we- derom met elkander vergeleek en op hunne overeenkomst en verschillen opmerkzaam werd , toen men tevens de wetten van cle ziektewording en genezing , van het verloop en den uitgang der ziekten , de algemeene regelen voor de geneeskundige behandeling enz. uit die vergelijking tracht- te op te maken en vast te stellen, gaf dit het bestaan aan de generale of algemeene pathologie en therapie, die zich derhalve eerst laat kon ontwikkelen. §. H. Deze synthetische voortgang , w'elke de weten- schap in hare ontwikkeling volgde, wordt hij het aanlec- 1 mi dor prnclisclic geneeskunde door eene analytische orde vervangen, weshalve tic drie vermelde ontwikkclingstrap- pen door hen , die zich thans tot geneeskundigen willen vormen , in eene omgekeerde orde worden doorloopen. in de eerste plaats treedt nu met regt de algemeene patholo- gie en de algemeene therapie, als grondslag van de kennis en uitoefening der practische geneeskunde; hierop volgt de bijzondere of speciale pathologie en therapie ; en eerst na het aanlccren dezer wetenschappen gaat de toekomstige geneeskundige over tot de toepassing van het geleerde op ieder afzonderlijk geval , van de geneeskundige wetenschap tot de veel mocijelijkere kunst des geneesheers, van het bij- zondere of speciale tot het individu, terwijl hij zich lot de cliniek begeeft. §. III. Met onderwerp, dat ons hier bezig houdt, maakt derhalve het midden uit tusschen de algemeene ziektekunde en genezingslccr en de cliniek of uitoefening der geneeskun- de ; het veronderstelt gene en leidt tot deze in. Maar even min als de geneeskundige behandeling aan het ziek- bed alleen en in alle gevallen uit de bijzondere patholo- gie en therapie kan afgeleid worden , even zoo min kan men deze laalsten geheel uit de kennis der algemeene pa- thologie en therapie afleiden. Het ontstaan en het verloop der ziektesoort [species morbi ) kan uit de algemeene pa- thologie noch verklaard noch herkend worden , maar moet men uit de natuur zelve putten en opvatten ; en de aan- wending van vele specifieke en empirische genecstvijzen , die wij niet kunnen missen , heeft geenen genoegzamen grond in de algemeene therapie. Derhalve behooren wij bij de leer van de herkenning en behandeling der ziekten noch te streng aan het dogmatismus van de algemeene grond- stellingen der pathologie en therapie te hechten en daardoor verzuimen , de natuur waar te nemen en te gehoorzamen , noch mogen wij ons door eene valsche empirie aan de vorderingen der wetenschap laten onttrekken ; de straf volgt op het een zoowel als op het andere. §. IV. Onder zicktevormen ( species morborum ) ver- slaat men zekere , in de natuur dikwijls en herhaaldelijk voorkomende groepen van ziekteverwekkende oorzaken en ziekelijke verschijnselen in het menschelijk Organismus, die zich door bepaalde veranderingen in den tijd (verloop en uitgang) kenteekenen. Dicnsvolgens kunnen de ziektevor- jncu niet naar willekeur en vooraf opgevatte mcening wor- den bedacht, maar slechts dc ondervinding aan liet ziek- bed , met tcrügzieri op liet verband tüsschcn Oorzaak tri verschijnsel , kan ons langzamerhand tot eene met de na- tuur overeenkomstige herkenning der zicktevörmen leiden. Daarom kan er , rOeds om gemelde omstandigheid , geend algcmcene en voor alle tijden geldende opgave der ziekte- vormen 'worden ontworpen ; mocijelijk en volstrekt niet Wetenschappelijk is de vraag te beantwoorden: aan hoe vele ziekten , naar het getal , de mensch onderworpen zij , en of de koortsen een of twee derde gedeelten daarvan uitmaken. Want daargelaten , dat het begrip eens ziekte- Vorms, volgens bijzondere meening, dan eens uitgebreider , dan eens bepaalder kan opgenomen worden, zoodat daar- naar het getal van ziekten dan eens grootcr, dan eens ge- ringer zoude uitvallen , is mede het verband der bijzondere ziekten onderling , hunne overgang in elkander , en de tallooze verwikkelingen en tusschensoorten derzelve zoo groot en zoo moeijelijk voor ons te bepalen , is het ont- staan van nieuwe, alsmede het verdwijnen van vroeger bekende ziekten zoo zeker, dat wij zoodanig eene optel- ling en bepaling wel moeten nalaten. Daarbij komt , dat men zoowel sommige verschijnselen ten onregte als ziekte- vormen heeft opgegeven (b. v. duizeligheid , zwarte staar , pijn enz.) , als van den anderen kant geheele reeksen van verschijnselen, die met hunne oorzaken stellig ziektevor- men uitmaken, heeft verzuimd als zoodanig te beschou- wen , b. v. chronische maag- en onderbuikskwalen , afwij- kingen in de organisatie en hare teekenen bij levenden , zelfs sommige zenuw- en zielsziekten. Eene mede niet geringe mocijelijkheid bij de rangschik- king en opgave der ziektevormen bestaat daarin, dat zij eenen zeer verschillenden graad van duur ten opzigte van hun verloop vertoonen , en dat de schaal van deze duur- zaamheid nog op verre na niet genoegzaam bekend , en derhalve nog allerminst volkomen bepaald is. Yele zickte- Vormen doen zich zeer bepaald , zich gelijkblijvend en immer gemakkelijk en zeker te herkennen voor ; andere daarentegen zijn zeer twijfelachtig , veranderlijk , menigvul- dig en juist daarom ter herkenning zeer moeijelijk. De Incest bepaalde ziektevormen treft men aan in de land- ziekten, in de epidemische en besmettelijke ziekten, en on- der de heele ziekten meer dan onder de langdurige. Eindelijk moet het ontstaan der ziekten bij verschillende individuen van zeer uiteenloopende geaardheid, bij onder- scheidene volkeren , wier levenswijze en afkomst zeer van V elkander afwijken , op verschillende tijden en onder ver- schillende hemelstreken en klimaten noodwendig cene zeer groole wijziging in hun voorkomen en uitwendig ver- toon veroorzaken, zoodat er niets meer verkeerds kan gedacht worden , dan de ziekten hinnen zulke systematische af- declingcn te willen dwingen, als de beoefenaars der Na- tuurlijke Historie met den rijkdom der natuurlijke ligcha- men hebben beproefd. §. V. Hoe vele moeijelijkheden dus het opsommen der zieklevormcn ook moge bezitten, en lioe veel wisselvalligs cn met den tijd veranderlijks hunne pathologisch- thera- peutische beschouwing ook met zich mede brengé, is het- zelve evenwel gewigtig cn voor den tegenwoordige/) stand dor wetenschap cn kunst van den geneesheer noodzakelijk. Zij verschaft aan de wetenschap het voordeel , zekere vaste punten te hebben, waarom zich de veelvuldige ver- schijnselen rangschikken en aldus voor den mensehelijken geest, die, tegenover de natuur zijne beperktheid gevoe- lende, overal orde zoekt, overzienbaar worden; zij ver- schaft bij het ziekbed zelf aan de gedachte eenige rustpun- ten ter herinnering, dat zekere groepen van oorzaken en verschijnselen gewoonlijk liefst nevens elkander voorkomen ; zekere standpunten , van waaruit de slotsom van het zic- kenouderzoek beschouwd en de mogelijke geneeswijzen beoor- deeld en gekozen kunnen worden. Te hopen echter is het , dat de wezenlijke vooruitgang der practischc geneeskunde liet getal der thans nog voor te stellen ziektevormen im- mer meer en meer verminderen en lot een klein aantal vast bepaalde ziektebeelden (welligt alleenlijk uit de rij der Lesmettelijke, land- en epidemische ziekten) terug brengen moge. Daarheen moet de wetenschappelijke beoe- fening der ’practische geneeskunde hare rigting nemen , hoewel thans juist een geheel verschillend streven in dit veld wordt opgemerkt. §. YI. Dij de rangschikking ( classificatio ) der ziekten moet de therapie niet minder dau de pathologie in aan- merking worden genomen, want eerst dan zal zoodanig eene indeeling van practisch nut aan het ziekbed zijn. Reeds daarom moet men voor alles daar op letten , dat de bijzondere groepen en rijen van ziekten zich door natuur- lijke overgangen met elkander verbinden , cn dat verwan- te, zelfs in de behandeling met elkander overeenkomende vormen niet te veel gescheiden worden. Zeer van elkander afgescheidene cn scherp tegen clkan- der begrensde geslachten en soorten der ziekten host aan cr niet, maar slechts rijen cn groepen derzclve; de sys- tematische indeeling van dc beoefenaars der Natuurlijke Historie (die hun thans zelve niet meer voldoende toe- schijnt cn in 'welker plaats zij zich tot eene meer met de natuur overeenkomende rangschikking wenden) is hij de ziektekunde niet te gebruiken , ja is zelfs van het begin af daarvoor zeer verderfelijk geweest. Zij doet ons het eeuwig afwisselende en wordende als iets voortdurends cn bepaalds, datgene, wat in oneindige menigvuldigheid in mindere graden zich verdeelt, als nevens elkander ge- plaatst aanmerken , en misleidt den ongeoefende door den schijn van gemakkelijke herkenbaarheid, terwijl de juist- heid in de onderscheiding de ware proefsteen van het practisch meesterschap uitmaakt. Men roemt zoodanig cene rangschikking als orde, cn zij is de oorsprong der grool- ste verwarring ; zij scheidt hetgeen verwant is , en voegt het vreemdsoortigste bijeen; men vijzelt ze als het licht der herkenning op, cn de schaduw harer wanden verbergt ons de natuur der dingen ; men zoekt in haar de grondige op- leiding tot eene uitoefening der kunst, volgens regelen van liet verstand, cn dit zamenstel van namen leidt tot den meest geesteloozen slender. Doch dit alles is niet van toe- passing op cene ware natuurlijke geschiedenis der ziekten (het hoogste doel der ziektekunde), maar slechts op de dikwijls daarmede verwisselde indeeling hij rangschikking volgens de Natuurlijke Historie, en op de veelmaals zeer willekeurige vergelijking van sommige ziekten met ccnige diersoorten. i)e ziektekundige rangschikking trachte zekere bepaalde middelpunten Ie verkrijgen, om welke zich het naast de meer standvastige vormen en het daaraan verwante schik- ken , en daar om heen de meer afwisselende vormen en het vreemde, opdat aldus in immer wijder wordende cirkels, die, naar de mate van verwantschap, tot andere cirkels, om andere middelpunten getrokken , naderen , een met de natuur overeenkomstig overzigt worde daargestcld der ge- zamenlijke ziekten, en wel als een plan, hetgeen ook voor den beperkten gezigtskring van den mensch te overzien en op te nemen is. Zoodanig eene rangschikking nogtans kan op het tegen- woordig standpunt der wetenschap nog niet gegeven wor- den; in het allerminste maakt diegene, welke in dit werk gekozen is, aanspraak, aan een zoo hoog geplaatst ver- mischte te voldoen. §. YJI. Eer wij lot deze overgaan, zullen wij eerst eeni- ge vroeger in het werk gestelde pogingen tor rangschikt king der ziekten beschouwen. Be volgende nosologische stelsels nu behoorcfi tot de belangrijkste en meest be-> kende. Felix flater, j-, 1014 ( Praxcos medicae Tom. I — \\\.ed. 3. Amst ., 1056. 4°.), verdeelde de ziekten in: 1 )func- tionum laesiones , 2.) dolores , 3.) vit ia; ter- wijl onder de eerste klasse de ziekten van den geest , der zintuigen en der beweging, onder de tweede de meer al- gemeene gewaarwordingen alsmede de koorts, onder de iderdp de gebreken der vorming en afscheiding begrepen zijn- Franc, eoissier de sauvages, f. 1767 ( Nosologia metho- dica. Amstel., 1768. 2. 4°. ; curav. c. F. Daniel, Lips. , 1790—97. 5. 8°.), heeft de volgende klassen: 1.) vit ia, 2) f obres, 3.) phlcgmasiae, 4.) spas mi, 5.) an- bei ati on es, 6.) debilitates, 7.) dolores, 8.) vesaniae, 9 .) flux us, 10.) cachexiae. Car. linnÉe , j-, 1778 ( Genera morborum. Ups., 1763. 8°.), verdeelt de gezamenlijke ziekten in mor bi febri- les en temper at i, en stelt elf klassen, waaraan er drie tot de koortsen behooren : 1.) viorbi febriles exanthematic i, 2.) m. f. crit i c i, 3.) m. f. p h l o- gistici, 4.) morbi temp er at i dolor os i, 5.) in. t. mentales, 6.) m. t. quietales, 7.) m. t. mo- tor ii, 8.) m. t. suppressorii, 9.) m. t. evacua- torii, 10.) m. t. deformes, 11.) vit ia. Rijd. aug. vogel, j-. 1774 ( Defmitiones generum 7norbo- rum. Gott., 1764. 4°.), heeft insgelijks elf klassen: 1.) f e- bres, 2.) profluvia, 3.) episch eses, 4.) dolo- re s , 5.) spas mi, 6.) adynamiae, 7.) hyp era es- theses, 8.) cachexiae, 9.) p ar an o ia e, 10.) v i- tia, 11.) d efo r mit at e s. Jo. rapt. mich, sagar, j-. 1782 (Systcma morhorum symp- tomaticum. Vindob. , 1771. 8a. ,* ihid. 1776. 8°. ; ihid. 1783. 8°.), geeft in de eerste uitgave de volgende verdee- ling op : 1 ) v it i a , 2.) e xant h e m ata, 3.) c a- Q hexiae , 4.) dolores, 5) fluxus, 6.) suppres- $ i Q n e s , 7.) an h elationes, 8.) spas in i , 9.) de b i- iitates , 10.) p h legmas iae, 1 1.) f e b r e s , 12.) v c-> saniac. In de (woede uitgave werden de plu ga e van de vitia gescheiden en daardoor dertien klassen gesteld ; dezelfde vcrdceling werd in de derde uitgave behouden , zoodat de plagae de tweede klasse uitmaakten en midden tussclicn de vil ia en cachexiae kwamen te staan, de exan- t hernat* i lot de tiende klasse werden gevormd en de an- helationcs met de klasse spasmi van plaats verwisselden , en de spasmi aldus de zevende, de anhelationes de acht- ste klasse uitmaakten. John buown, 1788 (. Element a medicinae. Edinh. 1 780 8°., 1787. 8°.), deelt de ziekten in twee hoofdafdeelingen: 1 . ) tn u r b i u n i o er s a l e s, 2.) m orhi t o pic i ; de eer- sten wederom in m. sthenici en ast henici ; de plaatselijke in zoodanige, die tot liet aangedane deel al- leen bepaald zijn , en diegenen , welke in algemeene ziek- ten overgaan. Fiiid. lud. bang, j'. 1820 ( Praxis medica. Haf, 1789. 8°., 1819. 8°.), neemt vijf klassen aan: 1.) pyrexiac, 2. ) dolores non febriles, 3.) neuroses, 4 ,)m or- hi e xcr et i on um , 5.) cachexiae, waarvan de eer- ste koortsen en ontstekingen bevat , de tweede in algemeen verspreide en plaatselijke wordt gedeeld , de derde in ady- namia , spasmus en paranoia wordt gesplitst , de vierde de bloedvloeiingen , de ziekten van het darmkanaal en van liet serum , de vijfde eindelijk de waterzucht , de te- ringsoorten en de afwijkingen in kleur opneemt. Guil. CüiLEN, f. 1790. ( Synopsis nosologiae methodicae. Edinh., 1772. 4.; Amst. 1775. 4«,), heeft slechts vier klassen : 1.) ji yr e xi a e , 2.) n e u r o s e s, 3.) c a c h e x i a e, 4.) morbi locales, waarom de ordines alhier belangrij- ker zijn. De eerste bevat er vijf: f ehr es , phlegmasiae , exanthemata, haemorrhagiae, profluvia ; de tweede vier: comata, adynamiae , spasmi, vesaniae ; de derde drie. marcores , intumescentiae , impetigines ; de vierde zeven: dysaesthesiae , dyscinesiae , apocenoses , epischeses , tu- mores , ectopiae , dialyses. Chr. f. daniel, j-. 1798 ( Systema aegritudinum. Lips., 1781 — 82 2, 8°.), neemt elf klassen aan: 1 .)nevrosis, 2 ) s ep si s , 3.) s abur r a , 4.) plet h or a, 5 ) p y o- genia, G.) c a t ar r h en m a, 7.) c ac h e xi a, 8.) c o n- junctio, 9.) dystrophia, 10.) ectopia, 11.) morbi an o ny m i. Guil. godofr. plolcquet, *}*. 1814, ( Delineatio systcma<- lis nosologici naturae accommodati, Tab., 1791 — 93. 4. 8'*.), geeft een zeer uitvoerig systeem der nosologie met genoegzaam meestal nieuw gevormde namen in de volgen- de zeven klassen: 1.) nevr onusi, morbi nervoruih , 2.) peritropenusi, in. circulationis humorum , 3.) anapnoeonusi , m. resptralionis , 4.) t r op h onusi, in. nutritionis , 5.) eccrisionusi , in. excrelionis, 6) ge tl o nu si, in. sexus , 7.) alloeoses, mutaliones q iiali tat urn sensibilium. Jo. PETR. frank , ■]-. 1821 ( De curandis hominum mor- bis epitome. Mank., 1792. fg. 8°.), Leeft zeven klassen: 1 .)febres, 2.) inf lammat i one s , 3.) e x ant ke- in a t a , 4.) i mp etigines , 5 .) p r of luv i a , 6.) re* tentiones, 7.) neuroses. Ph. pin el, -J-. 1826 (Nosographie philosophique. Paris , 1798. 2. 8°. cd. 6. ib. 1818. 3. 8W.), heeft zes klassen: 1 ) febr es, 2.)phlegmasiae, 3.) h a e m o r r h a- giae, 4.) neuroses, 5.) morbi systematis lymphatici, 6.) morbi incerti. In deze laatste klasse komen voor de geelzucLt der pasgeLorenen , de pis— loop , de ingewandswormen, insecten- en slangenLeet ; later werd zij met de vijfde klasse verëenigd, als laesiones or - ganicae. Jo. RAPT. TIIEOD. BAUMES ( Traité élémentaire de nosologie. Paris, 1801, 1802. vol. I — IV. 8°.) deelt de ziekten naar de toenmaals nieuwe Lavoisiersche cliemie in vijf klassen in : 1 .) oxy geneses, 2.) calorines es , 3.) hy dro- ge n e s e s , 4 ) azoteneses, 5) p h o s p h o r e n e s e s. F. SCHWEDIAÜR, j-. 1826 (Novum nosologiae met kodicae systema. Hal. 1812. 2. 8°.), geeft even als ploucquet een zeer uitvoerig systeem met eene nieuwe nomenclatuur in vijf klassen: 1.) pyrexiae s. morbi febriles, 2.) dysec- crises, 3.) dyseret/iisiae et dysaesthesiae s. morbi nervorum , 4.) cachexiae et cacochymiae, 6.) ni o r b i t op i c i. Thom. YOUNG (An introduction to medical lit erat ure , including a system of practical nosology. Lond. , 1823, 8°.) geeft vijf klassen op: 1.) p ar aneuri s mi , 2.) p a rhaemasiae, 3) pareoertse s, 4.) p ar am o r- phiae , 5 ) e c t o p i a e. Jo. MASON GOOD (The study of medicinc, Lond., 1825. 5, 4L) verdeelt de ziekten in zes klassen: 1.) coeliaca, 2 ) pneu m at i c a, 3.) h a e m a t i c a, 4.) nevr o t i c a, Sj .) ge n e t i c a , 6.) e c c r i t i c a. Jo. wiLU. ILEINK. CONRADI ( Grundriss der Pathologie und Therapie. 4. Au,tg. Mark, 1826. 3. 8°. [waarvan eene Nederduitsche vertaling Inj den uitgever dezes in liet lieht is gegeven]) heeft elf klassen: 1.) koortsen, 2.) ontste- kingen, 3.) huiduitslagen, 4.) tegennatuur- lijke afscheidingen, 5.) kwaadsappigheden, G.) parasitische dieren, 7.) p ij n e n , ' 8.) v e r- h oogde of veranderde gewaarwordingen, 9.) verzwakkingen, 10.) k r a m p e n, 1 1.) z i e 1 s z i e k t en. Jo. NErOM. RADIIANN (Handbuch der specicllen medici- nischen Pathologie und Therapie. 4. Aasg. Wien, 1831. 2 8°.) stelt zeven klassen: 1.) koortsen, 2.) ontste- kingen. 3.) huiduitslagen, 4.) k w a a d s a p p i g- heden, 5.) ziekten der afzonderingen en ont- lastingen, 6.) zenuwziekten, 7.) ziekten der bewerktuiging. L. W. SACHS ( Handbuch des natürlichen Systems der praktischen Medicin. Leipz., 1828 fg. 8°.) neemt slechts drie klassen van ziekten aan: 1.) ontsteking, 2.) koorts, 3.) zenuwziekte, en beschouwt alle ande- re ziekten als gevolgen en nazickten van deze, weshalve tij dezelve ook ziekten van de tweede tnagt , ziekten uit ziekten wil genoemd hebben. C. w. llUFELAJiD , ( Conspectus morhorum secundum ordi - 7i es naturales, ed. 2. Berol., 1831. 8°.) neemt tien klassen aan: 1.) f ehr es, 2.) inflammationes, 3.) e sc- an t h e m a t a , 4.) neuroses, 5.) pr ofl u via, 6.) s up pressiones, 7.) intumescentiae , 8.) e m a- ciationes, 9 ) cachexiae, 10.) m o rh i locales. Ern. de grossi , -}-. 1S29 ( Familiae morhorum, in opp. posthum. Tom. lil.) telt de volgende familiën : 1 .) syncineses, 2.) dialyses, 3.) dysplociae , 4.) ectopismi, 5.) chloro- thesiae , G.) thlipses , 7.) symplociae , 8.) pseudorgana , 9.) parorgana , 10.) synorganismi , 11.) ectozoa , 12.) plalynoses s. ampli ficationes , 13.) mioses , 14.) eccrises , 15.) aneccrises , 16.) retentiones , 17.) anepischeses s. incontinentiae , 18.) concrementa , 19.) depositiones , 20.) histodyalyses , 21.) dystrophia s. tahes , 22.) polytrophi- ae , 23.) mctalrophiae , 24.) mixes , 25.) cyclomata , 26.) fluxioncs s. rheumata , 27 .) phlogoscs , 28 .) f ehr es , 29.) pyreticoses , 30.) eines es , 31.) dyscineses , 32.) acs- thesiae, 33.) dysaesthesiae , 34.) epithymiae , 35.) aoer- sutiones , 36.) hyperaesthematospasmi , 37.) anaestheseo- spasmi , 38.) decompositior.es , 39.) mort i ficationes , 40.) ahioscs , 41.) cccyhoses. Bij den vroeglijdigen dood van den schrijver was dit systeem nor; niet voor den druk hestemd §. Viü. Ten aanzien der in dit werk gekozene en gevolgde rangschikking der ziekten , als leidraad hij hunne patholo- gische en therapeutische beschouwing, mogen vooraf de vol- gende aanwijzingen en aanmerkingen genoegzaam zijn: Als voornaamste grond tot eene verdeeling der ziekten dient ons wel het doelmatigste de drievoudige verdeeling der ligchamclijke werkzaamheden, welke reeds vroeg in de geneeskundige scholen als functiones vitales , naturales en animales bekend waren en tot op onzen tijd, onder de meest verschillende namen , in de stelsels der genees- kunde zich hebben slaande gehouden , en juist daardoor zich als waar en met de natuur overeenkomstig doen kennen. Men moge nu den kring der natuurlijke of reproduclive of vegetative werkzaamheden als grondslag beschouwen , van- waar naar beide zijden die der levens- en dierlijke werk- zaamheden uitgaat, of men moge den vegetativen kring van het Organismus aan den dierlijke alleen tegenoverstellen en tusschen beiden, als middel vanovergang, de levenswerk- zaamheden plaatsen , hoe het ook zij , immer zal men op bet genoemde drietal terugkomen. Aldus verkrijgen wij tot grondslag Amor onze ziektekundige indeeling A. ziekten der levenswerkzaamheden {functiones vitales ), Ik ziekten der herstellingswerkzaamhcden {functiones reproductionis') , C. ziekten der dierlijke Averkzaamheden (functiones ani- males) ; waarover de daartoe betrekkelijke inleidingsparagraphen tot deze drie hoofdafdeelingen (§. 1, 279, 791) kunnen wor- den vergeleken. Dc ziekten der levenswerkzaamheden moe- ten daarom voorafgaan, dewijl onder deze slechts het re- gelmatigste beeld des ziektevorms en van het verloop der ziekte gevonden wordt, hetgeen ons alle later voorkomende ziektebeelden en ziektegroepen opheldert. Dit ziektebeeld is de koorts en de ontsteking, en deze openen daarom met alle regt de rijen van alle overige ziektevormen , de eerste meer tcif aanzien der algemeene , dc laatste meer ten op- zigte der plaatselijke ziekten. Op deze volgen de blocd- ophoopingen (congés tiones') , — eene lot nog toe niet in de rij der zieklcfamiJien opgenomene zicktegroep , wier bij- zondere leden men meer naar hunne gevolgen dan naar hun wezen had verdeeld, - — en dc bloedvloeiingen. Het einde maken dc onderscheidene soorten van bloedhedcrl uit, wnardoor, als gebreken der menging, de eerste zick- tenafdceling zich gevoegelijk aan de tweede aansluit. De ziekten der herstellingswerk zaam he- den worden zeer natuurlijker wijze in vier klassen verdeeld, daar afzondering (secretio) en ontlasting (excretio) deels zelven de gewigtigste werkzaamheden van het hcrstellings-stelseJ (sys~ tema reproductionis) omvatten en met hunne werktuigen op menigvuldige wijzen ziekelijk kunnen aangedaan worden, cn deels de eerste, in hoogerc mate werkzaam zijnde, de vorming van nieuwe stollen, de laatste, onder dezelfde om- standigheden, de uitteringsoorten veroorzaakt. Deze laatste piekteklasse maakt zelve door cencn ha rer vormen, de zenuw- tering, den geschikten overgang tot onze derde ziekten-, afdeeling. De ziekten der dierlijke werkzaamheden bevatten het geringste getal van allen , zoodra men van de geheel onwetenschappelijke dwaling afziet , om alles , wat in de geneeskunde duister en moeijelijk te verklaren is, onder de zenuwziekten te rangschikken. Want in de dier- lijke spheer van het Organismus is , even als het leven in het algemeen , zoo ook de ziekte minder menigvuldig en veel meer tot bestemde kringen en middelpunten bepaald. Wij verkrijgen daarom volgens de werkzaamheden zelven drie belangrijke ziektegroepen : de eigenlijke zenuwziek- ten, de ziekten des gemoeds en de toestanden met eene schijnba- re onderdrukking der levenskracht ( ecliptische toestanden .) Aldus kunnen derhalve als ziektegroepen de volgende twaalf in natuurlijke orde nevens elkander volgen: A. Ziekten der levenswerkzaamheden • I. Koortsen. II. Ontstekingen. III. Bloedophoopingen. IV. Bloedvloeiingen. V. Bedorvene bloedmenging. B Ziekten der herstellingswerkzaamkcden : "VI. Ziekten der afzonderingen ( secretiones ). VII. Ziekten der ontlastingen (cxcretiones). VIII. Ziekten met nieuwe vorming. IX. Uitteringziekten. C. Ziekten der dierlijke werkzaamheden: X. Zenuwziekten. XI. Ziekten der ziel. XII. Schijnb aar levenlooze ( ecliptische ) toestanden. Het kenmerkende dezer klassen is op de daartoe betrekkelijke ( <2 ) pin a tscn gegeven, en liet is liier verder nog slechts noodig, een i ge woorden bij te voegen over de rangschikking der bijzondere zickievormen in dezelve. 