Handleiding tot de geneeskundige praktijk
Want {jelijk de grootste kunst van den geneesheer in het individualiseren bestaat, en hij, zonder dit te kunnen , enkel een routinier blijft, zoo is ook de waarde van eene voorge- schrevene geneesmiddelformule ccnig en alleen in de in- dividuele gepastheid voor het tegenwoordig geval te zoeken, in de omstandigheid, dat de therapeutische, pharmakolo- gische. en pharmaceutische grondstellingen zoo opgevolgd zijn geworden, dat, zonder tegen deze eenigzins te zon- digen, een voor de individuele behoefte van den zieken geschikt geneesmiddel toegediend wordt. Reeds daarom kunnen reeds gestelde en gedrukte formulen van andere ge- neesheeren slechts in zeer zeldzame gevallen van dienst zijn. Bedenkt men echter de belangrijkheid van het door den geneesheer voor een zeker geval voorgeschreven recept, daar het vooreerst aan het geneesplan beantwoorden , ten andere aan den apotheker of eenen later behandelenden geneesheer een goed denkbeeld van den voorschrijver ge- ven , verder als geregtelijk document vóór of tegen den ge- neesheer getuigen moet, zoo zal men zeker in het werk van het receptschrijven altijd de grootst mogelijke zorg- vuldigheid in acht nemen. Men ga niet eer tot hetzelve over, dan nadat men over hetgeen voorgeschreven moet worden reecls genoegzaam met zich zelven geraadpleegd heeft en eens geworden is, opdat men, eens aan de schrijf- tafel zittende , niet te lang behoeve te wachten en zich te bedenken , want niets verzwakt bij den zieken en zijne betrekkingen het vertrouwen op den geneesheer meer, dan dat zij hem te haastig in het schrijven van het recept bevinden, of hem te lang besluiteloos over het voor te schrijvene recept zien peinzen: het eene schijnt ligtzin- nigheid , het andere onkunde te verraden. De reeds gemelde belangrijkheid van het recept vereischt ook , dat de geneesheer hetzelve leesbaar , zonder te vele of te groote verkortingen schrijve , en eer hij het uit de hand geeft, nog eens naleze. Andere inachtnemingen, b. v. dat het op schoone stukjes papier van lang octaaf, die slechts op eene zijde beschreven worden , moet gesteld zijn, dat het bovenaan den datum der verordening, onderaan de namen van den geneesheer en van den zieken bevatten moet , en zoo vele andere zaken leert de receptcerkunst en zouden onverschillig of onbeduidend kunnen schijnen., wanneer met juist van deze regelen, die zoo gemakkelijk kunnen opgevolgd worden , dikwijls het allerbelangrijkste afhing. Wanneer een geneesheer zijn recept in allerlei 165 vormen schrijft, kunnen zij bij den apotheker eu even zoo in het huis van den zieken verloren en zwervende geraken; de later praktiserende arts kan dezelven niet be- hoorlijk schikken, noch gemakkelijk overzien; het onlees- bare handschrift, de groote en ondoelmatige verkortingen maken herhaalde navragen van de zijde des apothekers noodig en kunnen tot gevaarlijke vertraging en misverstand aanleiding geven. Zoo zal ook hier gelijk overal de ver- onachtzaming van het kleinste en schijnbaar nietige voor den zieken en den geneesheer ten nadeel strekken. Ook hier derhalve worden wij op eene zorgvuldige beoefening der recepteerkunst gewezen , als op het eenige middel, om den zieken het beste in den meest gepasten vorm toe te dienen , en met zekere vrijheid over den schat der genees- middelen te kunnen beschikken. § 151. Jo. Christopü Euermaiek , Taschenbuch der Rec.eptirkunst. Vierde druk door Jo. Friedr. Niemann. Leipz., 1827 , 8°. Ernst Lcdw. Schebarth , Receptirknnst und Rccepttaschenbuch für praktische Aerzte. Tweede druk. Berk, 1828, 8°. Pril. Friedr. Wilu. Vogt, Lehrbuch der Receptirkunst für Aerzte Giessen, 1829, 8°. Luuw. Choülant , Anleitung zur ärztlichen Receptirkunst. Tweede druk. Leipz., 1834, 8°. Phil. Piiüßcs , Handbuch der Arzneiverordnungslehre. (Tweede druk der specielen recepteerkunst). I Deel, Berk, 1835, 8°. § 152. Eene even zoo noodzakelijke studie voor den geneesheer is de in zijn land gebruikelijke pharmacopoea , daar deze met de bestaande verordening voor apothekers altijd de grondslag blijft van alles wat tusschen den geneesheer en den apotheker afgehandeld moet worden. Ontelbare mis- verstanden tusschen beiden zouden niet bestaan, wanneer de geneesheeren zich naauwkeuriger met de landspharmaco- poea en de tot dezelve behoorende taxis bekend maakten. Vlieei) de in de lundspharmacopoea ingevoerde geneesmid- delen kan de geneesheer van den apotheker eischen: andere middelen zal hem de apotheker gaarne verschaffen, wan- neer hel eenigzins mogelijk is ; alleen dat zij in gereed- heid zijn kan de geneesheer niet verlangen. Even zoo zal eene zorgvuldige beoefening van de landspharmacopoea over het uitwendig aanzien , den reuk en den smaak der ge- neesmiddelen licht verspreiden , dit alles kan alleen na in- zigt der landspharmacopoea behoorlijk beoordeeld worden. Wiet minder echter zal over de werking der geneesmidde- len, over derzelver gift, verbinding en vorm dikwijls het zekerste onderligt in de landspharmacopoea te zoeken zijn. Voor jonge geneesheeren, die eerst in de praktijk ko- men, en van de oudere voor dezulken , die zich eerst sedert korten tijd in eene plaats hebben nedergezet , is het vooral noodig, om zich met de in het land heerschende pharm a- ceutische verordeningen naauwkeurig bekend te maken. De in het recept te kiezene nomenclatuur zal in zoo verre van de landspharmacopoea afhankelijk zijn, als, streng ge- nomen, slechts de daar gekozene pharmaceutische nomen- clatuur en de bijgevoegde synonymen aan den apotheker der plaats behoeven bekend te zijn. Maar hij de thans alge- meen verbreide wetenschappelijke vorming van den apothe- ker is aan den geneesheer in dit opzigt eene grootere vrij- heid verleend , en de apotheker is zeker zeldzaam in de eene of andere opentlijk bekend gewordene nomenclatuur geheel vreemd. De geneesheer kieze de woorden zijner verordeningen uit de oudere pharmaceutische nomenclatuur, zoo ver deze toereikend is, en geene onjuistheden of on- gerijmdheden bevat, in dit geval gehruike men eene nieu- were uitdrukking, b. v. acidum sulphuricum concentratum voor oleum vitrioli , kali aceticum voor terra foliata tartari of alleen eene hetere, b. v. liquor Minderen voor het on- juiste spiritus Minderen. Zoo ontdoet men langzamerhand de oude pharmaceutische nomenclatuur van datgene, wat haar uit de denkwijze van eenen vroegeren tijd nog aankleeft, en wordt zij eene telkens al meer duidelijke en doelmatig gevormde spraak voor het gebruik van den praktischen arts en den apotheker; de zucht , alle geneesmiddelen volgens de in de natuurlijke geschiedenis en chemie gebruikelijke systematische namen te willen voorschrijven, is eene ver- keerde rigling, daar zij aan eene praktische discipline de spraak van eene theoretische, spoedig voortgaande weten- schap opdringt, beschrijvingen in plaats van namen en ware zesvoetige woorden van eenen wonderlijken klank oplevert (b. v., sidphuratum quintuplex kalii cum sulphato kaltco voor hepar sulphuris , oxychloretum hydrargyricum cum ammonio of hydrochloras ammonicus cum chloreto hydrar- gyri voor mercurius praecipitatus albus, sulphas triam- monico-cupricus hydricus voor cuprum ammoniacale eu der- gelijke), en gewis verwarringen misverstand veroorzaakt. De chemie behoeft deze uitdrukkingen voor hare eigene verordeningen, moet hare terminologie juist daarom dik- wijls veranderen , hetgeen haar niet tot blaam , maar tot eer verstrekt, de pharmacie echter als eene praktische, voor een zoo belangrijk gebruik als het geneeskundige be- stemde kunst kan en mag dezelve niet volgen, maar moet hare eigene algemeen verstaanbare taal hebben of zich aan- schaffen en behouden. En hoe inconsequent handelt men bij het gebruik der pharmaceutische nomenclatuur ! men eischt kali nitricum of nitras kalicus anhydrus in plaats van nitrum depuratum , maar gelijktijdig ook alumen , bo- rax , aqua enz. zonder chemische beteekenis. Mögten toch wetenschappelijk gevormde geneesheeren zich overtuigen , dat de juiste en algemeene verstaanbaarheid de hoofdzaak bij de pharmaceutische nomenclatuur is, en dat de oude pharmaceutische taal aan dit doel beantwoordt, en alleen de met den tijd toenemende beschaving en verbetering be- hoeft. om aan alle vereischten ie voldoen. $ 153. Jo. Nie. Scherer, literalnra pharmacopovarum. Lips., 1822, 8°. Theo». G.- F. Varmiagen , Lexicon chemixch-pharmaceutischcr Na- me nein! urnn. Tweede druk. Schmalkalden, 1827, 8° !VL .1 Bluff , si/nonymm medicaminum. Medicorum nec non phar- macopolarum usni. Lips., 1830, 12°. § 154. Wanneer de geneesheer zoo veel mogelijk individuali- seert, de aanwijzingen naauwkeurig naar de omstandighe- den van den zieken stelt, en overeenkomstig deze aanwij- zingen zijne middelen voorschrijft, zoo kan hij reeds daarom niet zoo ligt in gevaar komen, zich aan bijzondere midde- len en formulen al te zeer te gewennen , en hierdoor onge- merkt tot routine en gewoonte te geraken. Wanneer op alle recepten telkens hetzelfde middel of juist dezelfde for- mule met weinig verandering voorkomt, zoo geeft dit in de apotheken tot menigvuldige , ofschoon juist niet altijd regtmatige berisping aanleiding. Do apotheker , van een groot aantal middelen omgeven, en dagelijks de meest verschillende voorschriften van verschillende geneesheeren voor zich ziende, is ligt’ genegen iets voor routine en gewoonte te houden , hetwelk dit geenszins is. De fijnere werkingen der middelen zijn meestal aan den apotheker onbekend, en even zoo zeer de rationele handelwijzen van den geneesheer aan het ziekbed, van daar dat dikwijls on- gepaste en onregtvaarcligc oordeel over geneesheeren, die meermalen zich aan een en hetzelfde middel of eene en dezelfde formule, hij verschillende ziekten houden. Wie een tijd lang met ernst en ijver aan het ziekbed verkeerd heeft, leert spoedig bijzondere middelen en for- mulen , welke hij dikwijls gebruikte, van de verschillend- ste zijden kennen, hij leert dezelven volkomen gebruiken , en weet wat hij van dezelven verwachten kan. Oudere ge- neesheeren houden zich daarom aan een minder getal geneesmiddelen , welke zij naauwkeurig kennen en weten toe te dienen, en rigten daarom meer uil dan jonge ge- neesheeren met den geheeleu rijkdom der artsenijen; ja , zij bereiken met deze middelen meer dan met anderen die veel voortreffelijker en werkzamer zijn , doch welke zij niet zoo naauwkeurig kennen en niet zoo weten te gebruiken. Even zoo als de geoefende strijder of schutter met de ge- wone en genoegzaam gekende wapenen meer uitrigt, dan met vreemde, ofschoon veel voortreffelijker; en gelijk de ge- oefende operateur dikwijls met zeer onvolkomene instru- menten het moeijelijkste met gemakkelijkheid en sierlijk- heid uitvoert, terwijl hetzelfde met nieuwe meer doelmatige instrumenten hem niet zou gelukken. Van daar ligt er in de blaam, die dikwijls op oudere practici met hunnen be- perkten kring van middelen en l'ormulen rust, menigmaal iets onregtvaardigs, ofschoon de geneesheer niet te vroeg- tijdig door eene te groote armoede aan middelen zich beperken moet. Eene zoodanige vrijwillige armoede moet het resultaat eener rijke ondervinding aan het ziekbed en eener groote zorgvuldigheid hij de verordening der middelen zijn, maar mag niet in het gebrek aan behoorlijke phar- makologische kennis haren oorsprong hebben. Jongere geneesheeren geven gewoonlijk de nieuwste ge- neesmiddelen de voorkeur , springen van het een op het ander en nergens vertoont zich de door den ontdekker en aanbeveler geroemde werking, want het ontbreekt aan die kennis van het middel , aan die praktische beoefening van hetzelve, waardoor het juist in de handen van den ont- dekker en aanbeveler tot een zoo heilzaam werktuig werd. Men betigt alsdan ontdekker en aanbeveler van onwaarhe- den, en dikwijls metonregt, want de werking van het mid- del is eigenlijk de geest van den geneesheer, door wien het voorgeschreven wordt. Zoo weinig derhalve in den jongen geneesheer eene te groote beperking in de keuze zijner middelen te prijzen is, zoo weinig verstrekt het den ouderen practicus tot eer, wanneer hij nog altijd den gebeden rijkdom der materia medica behoeft , en begeerig naar elk nieuw middel haakt; de grondstellingen van eene eenvoudige en verstandige 170 praktijk kunnen bij hem nog geenen wortel geschoten hebben. § 155. Het individualiseren, den geneesheer aan liet ziekbed zoo noodzakelijk, zal hem bewaren voor het afschrijven van vreemde , reeds gevormde formulen , gelijk hem de zoo volgehoopte verzamelingen van recepten aanbieden. Dit laatste kan ten hoogste alleen daar plaats vinden , waar nieuwe middelen naauwkeurig zoodanig beproefd moeten worden , als zij door den ontdekker en aanbeveler volgens eene bepaalde methode van toediening opgegeven worden. Bovendien moet de geneesheer zich door de grondstellin- gen der algemeene therapie en der recepteerkunst in ver- band met de zoo veel mogelijk individueel gestelde aan- wijzingen laten leiden, en eigene formulen weten te vor- men. Deze verzamelingen van recepten moeten hem daarom ook alleen dienen, om altijd een aantal goede voorschrif- ten bij de hand te hebben , volgens welke hij , door met eene gepaste keuze en een juist oordeel het beste te nemen , eigene recepten kan ontwerpen, zij kunnen door de ver- scheidenheid, welke zij aanbieden, behoeden tegen het ver- vallen tot routine, terwijl zij, verkeerd gebruikt, ook wel tot geesteloos afschrijven en napraten voeren kunnen. Alle waarde eener zaak hangt van het gebruik af, hetwelk men daarvan maakt. § 156. Fa. Lud. Augustin, pharmaeopaea extemporanea , exhibens compo- silioncs medicament o rum ad obserrata et principia recentiorum accomtnodalas. Edit. secunda. Berol., 1822, 8°. Repertorium der besten Ileilformeln aus der Praxis der bewälir - testen A erzte, Wundärzte , Geburtshelfer, und der berühmtesten klinischen Lehrer Deutschlands. Tweede druk, Leipz., 1829, 12°. Vauer. Lud. Brera, klinisches Receptbuch. Uit het Italiaansch , door J. J. Albrecht von Scbönberg. Leipz., 1829, 12°. Just. Radius, auserlesene Heilformeln zum Gebrauche für prakti- sche Aerzte und Wundärzte. Mil Berücksichtigung der neuesten Bereicherungen der Arzneimittellehre, Leipzig, 1836, 12". 171 § 157. Moudelijke verordeningen van geneesmiddelen , waarbij men alleen opgeeft , dat de zieke zich deze of gene droo- gerij , wier naam genoegzaam bekend is, uit de apolheek moet laten halen , kunnen dikwijls het voordeel hebben van goedkooper verkregen te worden dan door een recept, en den van geneesmiddelen afkeerigen en voor ziek zijn beangstigden zieken minder af te schrikken. Doch de voor- zigtige geneesheer zal evenwel zoo zelden mogelijk tot deze moudelijke verordeningen overgaan, daar de onwe- tendheid , vergetelijkheid en nalatigheid van den zieken en zijne verzorgers dikwijls in het ongeloofelijke gaat, en daaruit veel nadeel ontstaan kan; ten minste mogen het nooit gewigtige, niet of weinig bekende, ligt te verwarren droogerijen zijn, welke men zoo verordent. Den zieken om werkelijke artsenijen naar den droogistwinkel in plaats van naar de apotheek te verwijzen , is echter in geen geval veroorloofd , daar de apotheker voor de bezorging der ge- neesmiddelen geëxamineerd en gesteld is, alle ook weinig gebruikte geneesmiddelen moet aanschaffen en vernieuwen, en daarom wel het vertrouwen van den geneesheer ver- wachten mag, dat al het geneeskundige in het klein ook werkelijk van hem , en niet van den aan geene controle onderworpen koopman (die alleen het meest gebruikelijke en voornaamste behoeft te hebben) genomen wordt. Ook zou het vertrouwen van den zieken in de apothekers van de plaats door eene zoodanige verordening aanmerkelijk en ten onregte verminderd worden. Huismiddelen, waarin de zieke vertrouwen stelt, en waaromtrent hij den geneesheer raadpleegt , verwerpe deze niet, wanneer zij werkelijk hulp verschaffen, de kuur zelve niet hinderen , en den zieken op geene wijze scha- delijk zijn. De geneesheer zij daarom indachtig, dat de beste verbeteringen en vermeerderingen der geneesmiddel- leer uit de volksgeneeskunst ontsproten zijn , en dat de geheele geneeskunst toch oorspronkelijk volksgeneeskunst 172 was. Maar le strenger letle de geneesheer er op, dat geen middel, ook liet onschadclijkste niet, zonder zijne goed- keuring gebruikt worde, en late terstond elk ander verwij- deren, dat zonder zijne voorkennis gebruikt is geworden; hij boude met ernst en vastheid vol, dat, daar hij alleen voor het gevolg der behandeling verantwoordelijk is , hij daarom volstrekt geen gebruik van geneesmiddelen buiten zijn welen dulden kan; ook vestige hij bijzonder in voor- komende gevallen zijne opmerkzaamheid op de uit over- treding hieromtrent ontstane gevolgen in het verder ver- loop der ziekte. Hem zelven onbekende volksgeneesmid- delen , die hem voorkomen, mag bij geenszins toelaten, maar moet regluit bekennen, dat hij die niet kent en dat dezel- ven daarom , ofschoon zij goed kunnen zijn , niet op zijne verordening kunnen gebruikt worden. § 158. Eer de geneesheer den zieken verlaat, overdenke hij zelf uog eens zijne geheele verordening, geve den zieken en zijner betrekkingen zooveel mogelijk kort en juist op, wat zij te doen hebben, en overtuige zich, dat zij alles goed verstaan hebben. Wat nopens het gebruik der geneesmid- delen zich in de signatuur eenigzins laat opgeven, moet ook daarin gebragt worden , daar men op deze wijze min- der gevaar loopt, dat het vergeten of verkeerd gebruikt wordt. Dikwijls zal men zich met de verordeningen min- der tot den zieken zelven, dan tot zijne omstanders, de moeder, eene verstandige oppasster, of tot den bijzonder daartoe bestemden ziekenoppasser moeten wenden; bejaarde vrouwen zijn tot de verpleging van zieken beter geschikt dan mannen , wie het hiertoe dikwijls aan geschiktheid en geduld, ook aan toegevendheid en opofferende liefde ont- breekt. Het is altijd goed, wanneer verscheidene personen te gelijk de verordening van den geneesheer hooren, of- schoon de voorzigtigheid gebiedt zich meer bepaald slechts tot éénen onder hen te wenden, en dezen voor de uitvoering van het verordende als het w r are verantwoordelijk te stel- ieu. Dikwijls is het raadzaam, doch niet in alle gevallen, dat de zieke zelf deze verordeningen hoort; het kan hem gezeggelijk en rustig, hoewel ook vreesachtig en weder- spannig maken naar gelang der omstandigheden. Dat een vlugtig geneesmiddel op cenc koele plaats ge- bragt moet worden , maar hij het innemen niet afschrikkend koud mag zijn, dat hetzelve telkens vóór het innemen, (met afgenomene kurk en op de opening van de flesch gehouden wijsvinger) omgeschud , en na het gebruik weder digt ge- sloten moet worden, dat men den gebruikten lepel telkens terstond moet schoon maken, en het geneesmiddel niet lang met denzelven in aanraking mag blijven, in welk voermiddel poeder ingenomen moet worden en dergclijke meer, zal wel niet bij alle zieken, maar toch zeker bij de meesten vermelding behoeven. Meestal is het ook noodzakelijk om op te geven , welke werking het geneesmiddel hebben zal (b. v. braken, ont- lasting , zweeten enz.), op dat de zieke op deze werkingen voorbereid zij , en die niet voor een bedenkelijk verschijn- sel en eene verergering der ziekte houde , of daarbij eenen door den geneesheer of apotheker beganen misslag ver- moede. Of het wordt in andere gevallen noodzakelijk , den zieken en zijne omstanders op eene misschien intre- dende en niet te voorzeggen werking opmerkzaam te ma- ken en de in dit geval noodzakelijke handelwijze voor te schrijven; b. v. bij braakmiddelen in toenemende giften, bij pisdrijvende middelen , die somwijlen aandoeningen der piswegen voortbrengen, bij drastische wormmiddelen, die dikwijls, wanneer er wormen aanwezig zijn, hevige buik- pijnen en andere toevallen vóór de werkelijke ontlasting der wormen opwekken, enz. Nooit echter moet de genees- heer er toe overgaan , om het den zieken uit een te wil- len zetten, wat met het geneesmiddel bedoeld wordt en op welke wijze het deze werking vermag voort te bren- gen , hij zou daarmede toch slechts eene onvolkomene in- lichting geven en ook dit nog zonder eenig nut; zoodanig een ehandelwijze van don geneesheer moet bij den zieken liet vertrouwen op de middelen en de kuur noodzakelijk verzwakken. Wat den niet-arts van het wezen des genees- kundigen werks, namelijk in een bijzonder geval, mede- gedeeld kan worden, is zeer weinig en zal ook bij de grootste omzigtigheid altijd tot misverstand voeren. Ook schijnt het toch inderdaad met de waarde van het genees- kundig werk en eene op wetenschappelijke gronden steu- nende kunstoefening niet over een te komen, dat de ge- neesheer aan den niet-arts als het ware rekenschap van zijne daden geeft, voor welke hij toch geheel alleen aan zaakkundigen verantwoordelijk is. De geneesheer, die voor zijne zieken de medicinische ge- leerdheid openlegt, de geschrevene recepten verklaart, of wel den zieken daaromtrent raadpleegt of deszelfs gevoe- len nopens de keuze vraagt, speelt eene zeer kinderachtige en verachtelijke rol, vernietigt al het vertrouwen dat er misschien nog bestond , en verdient ook van de zijde zij- ner medegeneesheeren geene achting , daar hij de genees- kundige wetenschap en kunst in de oogen van den niet- arts zoo diep vernedert. Ook bindt zoodanig een arts zich geheel de handen tot het handelen aan het ziekbed , 17 .') eu hij is 1 1 1 alle vrije aanwending zijner kunst ten miauw- ste beperkt. Met bekwaamheid en omzigtigheid zal de ge- neesheer ligtelijk eischen van dezen aard, waaraan de zie- ken vroeger door hunne vorige gencesheercn gewend zijn, behoorlijk en voldoend kunnen afwijzen. § 159. Het eerste ziekenbezoek is eene belangrijke zaak voor liet werk des geneesheers en mag niet zonder zorgvuldige overweging van hetgeen gedaan en volbragt is , besloten worden , daar zoo weinig van bet eens verzuimde zich later laat herstellen. Van de zorgvuldigheid bij dit eerste bezoek hangt de ware en levendige indruk van het ziek- tebeeld bij den geneesheer , het vertrouwen , de hoop , de gezeggelijkheid bij den zieken af; de grondslag tot de genezing moet hier gelegd , derzelver begin hier onderno- men worden , en zoo is het gelukkig gevolg van dezelve geheel alleen van het gedrag des geneesheers in dit eerste bezoek afhankelijk. Zoo is toch ook dikwijls de eerste ken- nismaking, welke twee menschen met elkander aangaan, en zij treden daarbij in 'eene zoo naauwe en gewigtige betrekking tot elkander, dat beiden zich gedrongen gevoe- len, alle zielskrachten op hun gemeenschappelijk doel met allen ernst te rigten. Beiden moeten na dit eerste bezoek te vreden , en waar het mogelijk is , niet zonder hoop van elkander scheiden. Het zij mij vergund, eenige woorden van een’ ervaren’ en hooggeacht’ practicus, S. G. Vogel, bier aan te voeren, om den jongen geneesheer op het be- lang van het eerste ziekenbezoek opmerkzaam te maken. »Het eerste onderzoek van eenen zieken, wiens ziekte niet »geheel zonder gewigt is of terstond in de oogen valt, is »voor mij telkens eene zeer ernstige en hoogstbelangrijke »bezigheid. Ik moet zelf bekennen, dat ik altijd door het »eerste ontbieden bij eenen eenigermate ernstig zieken eenig- »zins onthutst wordt. Ik heb daarom bijna altijd eenige »voorbereiding noodig, eer ik mij naar den zieken begeef, »om met volle helderheid , onbevooroordeeldheid, rust, ge- '»duld on voorzigligheid voor zijn bed le verschijnen, voor- »namelijk om zoo min mogelijk door eene of andere han- » del wijze van den zieken, of door iets anders mij zigtbaar »tc laten ontroeren, verschrikken en in mijn onderzoek »storen.” (Krankenexamen pag. 3). III. VOORTGAANDE BEHANDELING VAN DEN ZIEKEN. § 100. Hangt het eerste ziekenbezoek meer van toevalligheden van allerlei aard af, de daarop volgende zijn meer aan de eigene keuze van den geneesheer overgelaten , en hij kan en moet deze volgens de grondstellingen zijner wetenschap inrigten. Reeds derzelver tijd is niet onverschillig. Gewoonlijk worden de vroegere uren van den voormiddag daartoe ge- nomen , en wanneer meerdere bezoeken op éénen dag nood- zakelijk zijn , de latere uren van den namiddag en zelfs de avond. In de voormiddaguren bevindt zich de zieke gewoonlijk het best, en er is daarom beter met hem te spre- ken; sommige onderzoekingen laten zich alleen in deze uren bewerkstelligen , en men verkrijgt dan tevens de beste inlichting omtrent den afloop der exacerbatie gedurende den avond en den toestand gedurende den nacht ; men is in staat, de noodige beschikkingen omtrent den maaltijd en het verdere gedrag te maken , en de geneeskundige veror- deningen daarnaar in tc rigten: met één woord, het mor- genuur is in elk opzigt voor het ziekenonderzoek het ge- schiktste ; alleen in de groote wereld, waar bet gewoonlijk niet zoo vroeg dag wordt als bij andere menschen , moet bet iets later en wel tegen den namiddag ondernomen worden. Is een tweede bezoek gedurende den dag noodzakclijk , zoo is de tijd van 5 uur des namiddags de geschiktste , want men zal om dezen tijd den zieken in de avondexacerbatie aantreffen; dikwijls kan het den geneesheer wenschelijk voorkomen , den zieken nog eens voor bel begin van den 177 nacht le zien, doch dit moet nimmer zonder noodzakelijk- heid geschieden , daar het de betrekkingen en den zieken zelven gewoonlijk ongerust maakt. Hoe menigmaal over het algemeen het ziekenbezoek af- gelegd moet worden, hangt van den aard der ziekte en van de individualiteit van den zieken af. Acute ziekten ver- eischen gewoonlijk dagelijks twee bezoeken, len minste in den eersten tijd, tot dat het stadium der crisis voorbij is; dikwijls kan ook de spoedige verandering , de hevigheid en kwaadaardigheid der ziekte een derde, zelfs nog een vierde hezoek (hetwelk echter alleen in de allerdringendste gevallen aan te raden is) vorderen. De geneesheer moet zich wachten, door eene te menigvuldige herhaling van het ziekenbezoek indringend , besluiteloos , onwetend of zelfs baatzuchtig, en integendeel door al te zeldzame be- zoeken nalatig te schijnen. Zoo zal in de minder acute ziekten bij behoorlijke opmerkzaamheid van den genees- heer één hezoek dagelijks ligtelijk voldoende kunnen zijn; in chronische gevallen is dikwijls een om den anderen dag of zelfs één of twee maal in de week afgelegd ziekenbe- zoek genoegzaam. Bij tusschenpoozende koortsen, epilep siën , hysterie en dergelijke ziekten tracht men zijne be- zoeken zoo in te riglen, dat men zoowel den koortsvrijen tijd als den aanval kan waarnemen- De individualiteit van den zieken, zijn meerdere of mindere angst en zijne be- zorgdheid, de betere of slechtere verpleging, waaraan men hem moet overlaten, de ouderdom, het temperament , zelfs zijne uitwendige omstandigheden bepalen dikwijls de meer- dere of mindere herhaling van het ziekenbezoek. Wanneer men in het verloop der behandeling van de ziekte langzamerhand bemerkt, dat er in de ziekenbe- zoeken niet zoo veel meer te onderzoeken en te verordenen is als vroeger, en zij als het ware eenigzins nutteloos be- ginnen te schijnen, dan is het tijd dezelven te verminde- ren , en niet meer zoo dikwijls als vroeger dezelven af te leggen : zoo komt men in de behandeling der acute ziek- ten van de eerst welligt dagelijks meermalen noodzakelijke 12 bezoeken allengs tot tle dagelijks slechts eens afgeleide, ea vervolgens tot de nog zeldzamere bezoeken in eene geregelde a (klimming. § 101. Bij elk nieuw ziekenbezoek moet de geneesheer de ge- schiedenis en de bevinding van bet vorige bezoek leven- dig voor oogen hebben en spccicel in het geheugen terug roepen, opdat hij de verandering , die in de ziekte somwij- len plaats gevonden heeft, naauwkeurig genoeg gewaar worde , en hij eigen gedrag en handelwijze aan die van het vorige ziekenbezoek behoorlijk kunne aansluiten. Elk later bezoek is eene herhaling van het eerste, want altijd is het doel, een ziekenonderzoek te bewerkstellingen, den tegenwoordigen toestand diagnostisch en prognostisch te beoordeelen , de aanwijzingen daarop te bouwen en het noodige te verordenen. Het voornaamste doel van het onderzoek is eene soms noodige verbetering van het vroeger verordende , te letten op onbekend geblevene of niet genoegzaam voorgekomene aeliologische omstandigheden, of op onvermeld geblevene of niet genoeg waargenomene verschijnselen; een tweede ziekenbezoek zal toch wel meestal zoodanig eene aanvulling noodzakelijk maken. Ook moet dit onderzoek over nieuw bij— gekomene schadelijke invloeden of ziekelijke verschijnselen gaan. In het bijzonder echter en in elk geval zal zich bij ieder later ziekenbezoek het onderzoek moeten uitstrekken over den sedert het vorige ziekenbezoek verloopenen tijd en de mogelijke voorvallen van aetiologischen en sympto- matischen aard gedurende denzelven. Men begint het zie- kenonderzoek hij het morgenbezoek op de natuurlijkste wijze met de vragen , hoe de zieke zich den vorigen dag en voornamelijk des avonds heeft bevonden , naarden slaap en de bij het ontwaken gevoelde verkwikking of matheid , sluit hier aan al datgene wat het hoofd en het zenuwstelsel in het algemeen , benevens het subjectieve en den toestand der krachten betreft, en gaat alsdan over tot het werk der 179 vertering, de ontlastingen van pis en zweet, waarop on- middellijk de onderzoekingen van de huid en den pols vol- gen. Al het hiergenoemde zal wel bij elk bezoek, ook in de meest verschillende ziekten moeten voorkomen; de aard der bijzondere ziekte moet van zelf leiden tot hetgeen bovendien nog moet onderzocht worden : vooral moet de werking der verordende middelen niet voorbij gezien worden. Bij noodzakclijke avondbezoeken in acute ziekten heeft de geneesheer alles wat de avondexacerbatie betreft zorg- vuldig met het overige te onderzoeken. Bij lang tusschen- poozende bezoeken in chronische ziekten maakt de welstand in den tusschentijd met de daaromtrent sedert plaats gehad hebbende veranderingen over het algemeen het voornaam- ste onderwerp van het onderzoek uit. Even zoo zal de opmerkzaamheid van den geneesheer bij herhaalde ziekenbezoeken, deels stilzwijgend waarnemende, deels uitdrukkelijk of ter loops vragende, daar heen strek- ken , hoe zijne vroeger gegevene verordeningen opgevolgd zijn. Welke verzorging en verpleging de zieke geniet, welk vertrouwen de zieke in hem en zijne behandeling stelt, of hij zich geheel op den zieken en zijne verzorgers kan verlaten of niet. Ook moeten hem vele andere om- standigheden thans duidelijker geworden zijn dan zulks bij het eerste bezoek mogelijk was. § 162. Is het ziekenonderzoek geëindigd , zoo moet de genees- heer het resultaat daarvan ook hier even als bij de eerste stelling der diagnosis tot beoordeeling van den tegenwoor- digen ziektetoestand (§ 88) aanwenden. Want ook thans geldt het, den aanwezigen toestand van den zieken dia- gnostisch te bevatten , denzelven met het gewone beloop der ziekte te vergelijken, en hieruit af te leiden, eensdeels, of de vroeger gestelde diagnosis juist was of niet, ander- deels of bet beloop natuurlijk , gunstig, of van het gewone zeer afwijkend is, de geneesheer moet zorgvuldig opmerken, of het beloop der herkende ziekte overeenkomstig den indi— viduelen toestand van den zieken is. Deze diagnostische 12 * 180 bcoordccling, waaraan zich de prognostische van zelve aan- sluit, dient lot onmiddellijken grondslag van bette nemen geneesplan. Want wanneer ook geenszins bij elk zieken- bezoek iets te verordenen of te veranderen valt, ja, wanneer integendeel alle verordeningen alleen in de werkelijk aan- wezige noodzakelijkheid haren oorsprong moeten hebben, zoo moet dan toch hij elk ziekenbezoek zorgvuldig over- legd worden , welke aanwijzingen de tegenwoordig gevon- den toestand van den zieken geeft , en of deze cene ver- andering van het geneesplan vorderen of niet. De dia- gnosis en prognosis moeten derhalve ook hier tot het vor- men der indicatie en ter bevestiging van het geneesplan aangewend worden , deze moge nu in het veranderen of volmaken of in het behouden van het vroeger verordende bestaan. En zoo vindt voorzeker de geneesheer in elk her- haald ziekenbezoek hetzelfde werk weder van het eerste , hoewel in geringere mate en eenigzins gewijzigd. § 163. t De geneesheer moet in den verderen voortgang van het geneeskundige werk zich even zoo zeer voor eene niet oor- deelkundige en eigenzinnige hardnekkigheid, als voor ligt- zinnige verandering van middelen en geneeswijzen wach- ten ; het eene zoowel als het andere is dikwijls het gevolg van onwetendheid en wel van gebrek aan een zeker gron- dig wetenschappelijk rigtsnoer der geneeskundige handel- wijze. Hij mag niet te hardnekkig aan bepaalde midde- len en methoden vasthouden, daar deze niet aan alle indi- vidualiteiten gelijkmatig beantwoorden , en juist om dat zij voor de gegevene individualiteit niet passen, meer schade dan nut aanbrengen; ook mag hij in zijne middelen en methoden niet te veranderlijk zijn, daar toch deze alleen dan van dienst kunnen zijn , wanneer zij eenigen tijd vol- gehouden worden, en er bij een al te dikwijls verwerpen en vernieuwen van geneesplan eindelijk geheel niets uit- gerigt wordt. De geneesheer vergelijke daarom het te ver- wachtene en het zich reeds vertoonende gevolg van zijne handelwijze met de heerschende omstandigheden , en late zieh alleen door eene zorgvuldige overweging bij het verän- deren of behouden van het verordende leiden. § 164. Het ziekenbezoek, schoon het dan ook niet het eerste in de behandeling is, heeft toch altijd eenen zoo veelom- vatlenden en belangrijken werkkring, dat de geneesheer het wel noodig zal oordcelen , al zijne opmerkzaamheid op hetzelve alleen te vestigen , en dat derhalve al wat niet regtstreeks tot hetzelve behoort , daarvan verwijderd moei blijven, en er noch tijd noch gelegenheid bestaan kan, om het gesprek over een ander onderwerp buiten het genees- kundig doel uit te breiden. De langdurigheid van het zie- kenbezoek , door het spreken uvcr vreemde zaken veroor- zaakt, is voor den zieken en zijne betrekkingen lastig, en beveelt den geneesheer op geencrlei wijze aan; het on- middellijk noodige, met welvoegelijkheid en verstand ge- daan , is toereikend en neemt reeds tijd genoeg weg. Dikwijls echter vindt men geneeshceren , die gedurende een zeer lang ziekenbezoek van niets dan van vreemde za- ken spreken, en dan ten slotte er nog in der haast eenige geneeskundige vragen en verordeningen bijvoegen; andere, die bij hunne zieken meer over hunne gedane kuren spre- ken, dan zorg dragen voor die, welke hier volbragt moet worden, handelen geheel tegen de waarde van de geneeskunde Men heeft zich echter voorzeker bij de latere ziekenbezoe- ken meer voor deze afdwalingen in acht te nemen dan bij het eerste, in hetwelk de geneesheer deels te veel te doen heeft, deels nog niet zoo naauwkeurig met den zieken en deszelfs betrekkingen bekend is geworden. Eene wel overlegde , het geneeskundig doel onafgebro- ken in het oog houdende handelwijze hij elk herhaald zie- kenbezoek zal ons tevens het zekerst bewaren voor het ge- vaar , van tot herhalingen en tegenstrijdigheden te verval- len , iets dat, gelijk bij eiken omgang met menschen, ook bij het geneeskundig werk zeer spoedig ontdekt en gewoou- lijk nooit tot ons voordeel uitgelegd wordt. § 165. Na den {gelukkigen afloop der ziekte treedt die middel- toestand tussclicn gezondheid en ziekte in, welken men de herstelling ( convalescentia ) genoemd heeft. Dezelve is ge- kenteekend door duidelijk voelbaar gebrek aan de vroe- gere krachten , door cenige prikkelbaarheid zoowel met betrekking tot het ligchaam als tot de ziel, door groote ontvangvatbaarheid voor uitwendige invloeden en be- leedigingen van allerlei aard, door eenige afwijking van het evenwigt der werkingen , namelijk waar die organen in aanmerking komen, in welke de hoofdzitplaats der ziekte geweest is. Meer algemeene aandoeningen van onbepaalden aard vergezellen dikwijls de herstelling, doch laten zich niet meer tot een ziektebeeld zamenstellen; rijkelijke eet- lust en goede slaap vertoonen zich hierbij dikwijls. Den geheclen afloop te bespoedigen moet de genezing ten doel hebben. „ In dit spatium, hetwelk in bijzondere ziekten verschil- lend, nu kort dan lang is, vindt de geneesheer het- zelfde werk weder, als bij het begin der ziekte en in ge- ringere mate bij elk herhaald ziekenbezoek; hij moet het ziekenonderzoek volbrengen, de resultaten van hetzelve di- agnostisch en prognostisch beoordeelen , en door het vin- den van aanwijzingen het geneesplan daarbij vaststellen. § 166. Het onderzoek bij de herstelling bepaalt zich in deszelfs symptomatologisch gedeelte tot de verschijnselen van de overgeblevene ziekte ter beoordecling der soms dreigende wederinstorting en van den periodischen en habituelen terugkeer, die sommige ziekten ei gen dommelijk is; verder tot die verschijnselen, welke de soms te vreezene naziekten en andere gevolgen verraden , tot de krachten en derzelver langzaam of spoedig voortgaand toenemen in betrekking tot de overgeblevene ziekte on de individualiteit van den zieken , Lut eetlust, slaap, pols, toestand der huid, pis en stoelontlasting , lot de gemoedsstemming: en den terug- keer der vroegere lusten kracht, voor de gewone bezigheden en uitspanningen. Inliet actiologisch gedeelte van het onderzoek moet de geneesheer er op letten, welken invloed de thans nieuw ontstane betrekkingen en genoegens op den kieken uitoefe- nen, en welke gevolgen daarvan zich werkelijk vertoonen, wat beweging, vrije lucht, ruimer voedsel, bezigheden en omgang uitwerken, en op welke wijze, hetzij matig of on- matig, vrijwillig of gedwongen, de zieke daarvan gebruik maakt, welke uitwerkselen namelijk die invloeden vóórt- brengen , welke tot de overgeblevene ziekte aanleiding ga- ven , en die , van welke men het meest instorting te vree- zen heeft. 5 * 67. Diagnostisch moet de geneesheer uit de resultaten van het onderzoek en de waarneming opmaken, of in der daad de vroegere ziekte geëindigd, dan of er alleen een schijn- bare toestand van herstelling aanwezig is, of de bestaan hebbende crisis wel voor genoegzaam te houden is, de ziekte- voortbrengsels behoorlijk verwijderd , en de gevolgen der ziekte zoo veel mogelijk uit den weg geruimd zijn, of de krachten werkelijk toenemen , dan of derzelver te langzame terugkeer eenen langwijligen , eindelijk wegterenden toe- stand doen vreezen, of het evenwigt der werkingen zich herstelt, dan of eenige derzelven een ziekelijk overwigt nog Ie zeer bevestigen. Hieruit ontslaat tevens de pro gnosis, bij welke men, verondersteld dat de herstelling wezenlijk is, op derzelver duur , op de hoop van weder tot volkomene gezondheid te geraken en op soms te verwachtenc instortingen moet acht geven. Over het geheel vergelijkt men in dezen zin den toestand der herstelling met dien der voorboden eener ziekte, <*n verwacht bij zulke ziekten eene langdurige herstelling , die zich door voorboden lang vooraf aangekondigd hebben. 184 of ten minste in het ligchaam lang voorbereid zijn gewor- den; ecne vergelijking, die in liet algemeen juist zijn , doch in het bijzondere zeer ligt misleiden kan, daar wij de ge- zamenlijke omstandigheden der ziekte niet altijd volkomen overzien. Men verwacht verder eene langzame herstelling bij ziekten, die, ofschoon van korten duur, toch de krachten zeer afgenomen hebben, en bij zoodanige, waarin de orga- nen der voeding of van het zenuwstelsel aanmerkelijk ge- leden hebben. Eene onvolkomene herstelling hebben meestal zenuw- en zielsziekten, waarbij de menigvuldigste weder- instortingen , dikwijls na zeer geringe aanleiding , intre- den , en bij welke het ligchaam of de geest dikwijls nooit zich in het volkomen bezit der vorige krachten her- stelt , of bij welke dikwijls nog de schijnbare herstelling niets dan eene intermissie der ziekte is : daartoe behooren voornamelijk ook waterzucht, tusschenpoozende koorts, geelzucht , jicht , rheumatismus. Koortsachtige ziekten met een geregeld beloop en van een niet boosaardig karakter eindigen het volkomenst ; ontstekingen, congestiëu en bloedvloeiingen laten dikwijls eene aanhoudende zieke- lijkheid van het orgaan achter met aanleg tot naziekten die zich veeltijds eerst zeer laat vertoonen. Keelgezwellen, roos, verhoudingen, diarrhoeën en dergelijke ligte ziekten hebben dikwijls eenen hebbelijken aard, en ontwikkelen zich bij de geringste aanleiding zeer ligt uit eenen vasten aanleg. Zwakke en bejaarde individuen herstellen langzamer en moeijelijker dan krachtige en die van middelbare jaren. Een afwijkende aard van den pols en de pis , die in vroe- p-eren gezonden toestand niet aanwezig was en in de her- stelling bij overigens gunstige omstandigheden niet wijken wil, wijst dikwijls op eene verborgene ziekteoorzaak en maakt de prognosis der herstelling onzeker. Sterke eet- lust en goede vertering zonder toeneming in krachten en voorkomen is in iedere herstelling een ongunstig leeken. § 168. De aanwijzingen, die bij de herstelling kunnen voor- komen , zijn de gewone drie (§ 112), doch de aeliologische 185 is liier de menigvuldigste en belangrijkste , de symptoma- tische zelden aanwezig, de radicale indicatie ontbreekt som- wijlen. Want in elk geval zal bij de herstelling verordend moeten worden, voor welke belecdigingen en invloeden men zich in liet algemeen wachten moet, en dit te meer, daar alles op den herstellenden in verhoogden graad werkt; er zal verordend moeten worden , door welke spijzen. en le- venswijze de herstellende langzamerhand lot de gewone orde kan terug keeren , en deze dieet zal met de over- geblevene ziekte, en de individualiteit van den herstellenden behoorlijk moeten overeenstemmen , en waar eene radicale indicatie voorbanden is, tevens deze ondersteunen. Even zoo kan liet somwijlen, hoewel bij werkelijke herstelling zeker niet dikwijls, voorkomen , dat bijzondere verschijnse- len, die de herstelling in haren loop wederhouden of an- derzins bedreigen, op zich zelve moeten weggenomen worden , zoo dat met de aetiologische somtijds ook eene symptomatische aanwijzing noodzakelijk wordt. 