Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
Deze toesland der drie staatsgevangenen, in welken maar geen verandering kwam, was wel geschikt om het ongeduld van de meerderheid der Hollandsche Staten gaande te houden. - Hoezeer half gesmoord door de minderheid, had zij hare stem verheven Beweegredenen om genoegdoening voor het onrecht, Holland aangedaan. Wanneer de Staten van dit — e s Gewest dezelfde leden behielden, uit welke zij thans zamengesteld waren, zou het ernstig hap beklag en de eisch om voldoening zich telkens herhalen, en wat had men alsdan te antwoorden, zoo de Fransche Gezanten en zoo vele anderen, die vrede met het ge- beurde zouden kunnen hebben, als het werkelijk tot herstel der eensgezindheid leidde, op de tweespalt in de Hollandsche Staten wezen en vraagden wat derhalve de geweld- dadige maatregel gehaat had? Dus op den weg des gewelds kon men niet slilstaan. Men moest vooruit. De Vergadering der Staten van Holland moest veranderd worden, en het eenige middel daartoe was de zoogenaamde verzetting der Wet in de steden, die afgevaardigden naar de Staten zanden, — De verandering der stedelijke Regeringen was aan zekere bepalingen en tijden gebonden. Die bepalingen niet te tellen en daar waar het wenschelijk scheen, andere regeringspersonen op het kussen te brengen, zie- daar derhalve wat te doen stond. Of al de stad Enkhuizen eenen harer burgemeesters als buitengewoon afgevaardigde naar 's Hage zond om opzettelijk haar zegel aan de ge- vangenneming te hechten, de Staten-Generaal voor hetgeen zij reeds verricht hadden, te danken, ze tot de voltooijing van het aangevangen werk aan te zetten en met zija raad bij te staan 2, geen van de andere Steden dreef den ijver zoo ver, en de luide slem van het eene Enkhuizen maakte het sombere stilzwijgen der andere Steden des te merk- baarder. Zelfs de Gedeputeerden der zes Steden verlangden, dat men vooreerst tegen de gevangenen verder niets zou aanvangen, en die van Delft wilden de Generaliteit gewaar- 1 x, BRANDT, l. a. pl. M. 140. 2 Resol. Stat.-Gen. 1 Sept. 1618. DES VADERLANDS. 63 schuwd hebben, dat zij zich niet verstouten zou tot eenig verhoor over te gaan. Op Vrijdag den 30°" Augustus hadden de Staten van Holland besloten, dat hunne Vergadering door de Leden, die in den Haag bleven, zou worden voortgezet om op alles wat er voorvallen kon, te letten, totdat de Leden, die vertrokken waren of vertrekken zouden om hunne lastgevers te raadplegen, na een zestal dagen terug zouden zijn. Niettemin ging de Vergadering reeds den volgenden dag werkelijk uit één om niet voor den 12*** September weder bijeen te komen. Met welken last zouden de Leden terugkeren? Wellicht zou de vroegere meerderheid, naauwer aaneengesloten, in getal versterkt en gewapend met bescha- mende vertoogen optreden. De zaak der Nationale Synode, het is waar, was gevonden. Nog vóór hun scheiden hadden de Staten den noodigen maatregel genomen ter voorbereiding dier Kerkvergadering door de bijeenkomst der Provinciale Synoden van Zuid- en Noo 1618— 1621. En dat welin weerwil dat de Staten de zaken rd- tot de Nationale Synode reeds Holland te verordenen. Over de zwarigheid, die rijzen kon, waar zich nevens eene on- voorbereidden. rechtzinnig geoordeelde Classis eene andere Classis gevormd had , was men heengestapt door te bepalen, dat in zulk een geval de beide Classes zonder op de getalsterkte der gemeente- leden, die zij vertegenwoordigden , te letten, elk twee predikanten zouden afvaardigen. Toen dit den 30% Augustus was voorgesteld, hadden de Gedeputeerden van Gouda, Schoonho- ven, den Briel en Alkmaar, wel is waar, verklaard, dat zij alvorens de zaak goed te keu- ren, hunne lastgevers moesten raadplegen, en die van Leiden en Rotterdam hadden zich verontschuldigd op grond dat zij hunne pensionarissen misten, onder wie de stuk- ken berustten en die alleen de vereischte bekendheid met de zaak bezaten. Doch om alle langdurig uitstel af te snijden, had men bepaald, dat wie zich binnen vier of vijf dagen niet nader verklaarde, geacht zou worden toegestemd te hebben. Alleen Gouda had nog tijdig van haar gevoelen laten blijken om te verhoeden, dat haar stilzwijgen als toestemming werd uitgelegd, Deze Stad verzocht aanteekening van de verklaring, dat hare Overheden eenparig bij hare vroegere resolutie bleven 3, Nieltemin werd de uitschrijving der Provinciale Synoden voor besloten gehouden en werkelijk ten uitvoer gelegd. Doch dit kon, het was reeds genoeg gebleken, de tegenpartij niet tevreden stellen. Stilzwijgende goedkeuring van hetgeen men tegen de drie gevangenen in den tin had, dat was het wat men verlangde, en zoo iets was van de meerderheid der legenwoordige leden niet te verwachten, Oordeelende dat muco px Groot, als haar afgevaardigde ter dagvaart van Holland en in deze hoedanigheid onschendbaar, gedurende die dagvaart niet had mogen aangerand worden, had de Vroedschap van Rotterdam, na een vergeefs aanzoek bij den Prins, die als Stadhouder van Holland gehouden was haar geschonden recht op het geweld te wreken, maar haar thans in den steek liet, eenparig besloten, dat hare Gedeputeerden ter Staten-vergadering er op aandringen touden, dat de drie gevangenen volgens de privilegiën en contracten dezer Landen ! Resol. [loll. 30, 31 Aug. 4 Sept. 1618 en hiervoor, D. HI. St. 11. bl. 855. “1618 -— 1621. 64 ALGEMEENE GESCHIEDENIS zouden te recht gesteld warden. De Regering van Leiden had. heisel(de benlait ge- nomen: !, Ja, het werd ruchtbaar, dat nog andere Steden ter eerstolgende dejgvaart zich stoutmeedig zeuden laten. gelden, en, 400 de gevangenen dan ie recht. stean moesten, geen onderzoek zonden dulden, dan ten overstaan van Gedeputeerden van, al de Ledeo van Holland en West-Friesland en in de tegenwoordigheid dex Ambhessdeurs vao Frankrijk, Engeland en Zweden *. Dus óf terechtstelling voor Hollands vierehaar alleen, of voor het oog der geheele wereld. Wat kon. hieruit: andere voortrlogijen dan de grievendste beschaming voor oLBRUSAARRVELTS vijanden? Geen wonder, dat de kreet opging, dat het Land verloren was, zoo men:den Hollandschen Steden ih haren eiseh te wille waa ?. Dus was het hoog tijd, dat de Prins zijn hinnenlandeghen krijgs- tocht ondernam tegen de stedelijke Overheden, die, niets hadden dan haar; zocht om voer haar te strijden, nu hij ze.gansch.en al ontwapend had door ook nog de officieren harer afgedankte waardgelders, zaoals hij schertsend oungnsannsvaLT en de beide De Prins gast anderen noemde 4, in de pravoest to zetten. — Den 6°" Seplember gieg.de Prins op over tot veran- dering der Vroed- ois van een stoet edellieden omstuwd en vergezeld van zijne lijfwacht,. aanmerkelijk schappen. versterkt op een ongerijmd verhaal van een Haagschen kleedermaker. en op.de aangifie van zekeren Zeeuwsehen plattelandspredikant, die een gernobt van -het voornemen van eenige Jezuïten gehoord. had, alsof de Prins voer -sluipmoprd.gesaar liep 5. Waar het noodig scheen, werd alle tegenstand door nog ander krijgsvolk afgesneden. Als om eene eerste proeve te. nemen, began hij des anderen daags met.het kleins Schoonhoven, waar.ten overvloede eene bezetting lag, van welke de Prins verzekerd was,- Alles ging goed. Achtereenvolgens werden alsnu de Vroedschappen veranderd te Brvale, Delft, Schiedam, Gorinchem, Oudewater, Woerden en Monnikendam, in welke laatste plaats de verandering den eersten October haar beslag. kreeg. De zaak ging overal ap de volgende wijze in het werk. Vooraf had de Prins zieh laten. voorzien vam listes - met de namen dergenen, op wie hij tot stijving van zijn voornemen rekenen ken, | | zoowel als van hen, van wie tegenstand te wachten was. Dus met kennis van zaken en personen toegerust, verscheen hij op het Raadhuis, riep de leden der- Regering bijeen, en zeide hun op min of meer barschen toon aan, dat hij tot ’s Lands dienst en tot herstel der eendracht goedgevonden had, hen allen te ontslaan, met het plan om al de zoodanigen op nieuw aan te stellen, die hij gesehikt zou oordeelen. Wan- 1 K. BRANDT, Leven van H. de Groot. bl 139. e. BRANDT, Hist. d. Ref. 11, bl. 846, 847. | Resol. Stat.-Gen. 4 September 1618. 2 uyTENBOGAERT, Kerk. Hist. bl. 1000. 3 Zie den brief van den Delftsehen predikant sesaieus ABKOLDUS bij snarar, Hist. d. Ref. 11, bl. 848. 4 CARLETON, ll, p. 201. 5 Resol. Stat.-Gen. 4, 26 Sept. 1618, DES VADERLANDS. 65 ——— ——— 0 —n—"ü(—Á—'À——astÓ(XÜ!c—ÁÁÀ—GÓ]óntin | neer alsdan de Regeringsleden zich verwijderd hadden, riep hij dezulken, die hij in hunne bediening wilde laten, terug, ontbood anderen daarbij, die bij goed vond, en nam hun daarop gezamenlijk den eed af, onder betuiging, dat hij niets ten nadeele der stedelijke privilegién en gerechtigheden bedoelde !. Te Hoorn scheen de zaak zoo gemakkelijk niet beklonken te zullen worden. Toen de Prins de stad naderde, ontving hij van de Wethouders en Raden de uitnoodiging om toch met geen groot gevolg te komen. Hij antwoordde, dat hij bereid was een anderen weg te nemen, zoo die van Hoorn hem niet in de stad hebben wilden. Doch dan zou hij zien wat hem naderhand te doen stond, Wat zijn gevolg betrof, dat wilde hij niet verminderen, zelfs niet met een enkelen hofjonker. In de stad, waar geene landstroepen in bezetting lagen, vond de Vorst de schutterij in de wapenen en alle posten door haar bezet, en toen hij des anderen daags de Vroedschap bijeengeroepen had, kwam deze hem voor met het verzoek, dat hij in de Wethouderschap geen verandering wilde maken: zulks, zeide men, zou met de privilegiën strijden en groote oneenigheid ten gevolge hebben: was er op iemand iets te zeggen, zoo had de Prins bem slechts aan te klagen, en werd hij schuldig bevonden, de straf zou hij niet ontgaan. Toen men bemerkte, dat dit verzoek geen ingang vond, bed men, dat hij zich dan, zonder iemand te ontslaan, bepalen zou tot eene versterking van het aantal der vroedschappen. Deze voorslag scheen den Prins meer naar den zin te zijn. Althans hij nam, zoo hij seide, de zaak in beraad. Dit echter was slechts een voorwendsel, want, nadat hij eerst van de Regering had weten te verkrijgen, dat de schutterij naar huis gezonden werd, en verscheidene vaandels krijgsvolk wit Friesland en elders in de haven gekomen waren, trad de Prins op, door een ontzagwekkenden stoet omgeven en door eene sterke gewapende macht gesteund. Hij ontbood de Vroedschap op het Raadhuis, en thans behandelde hij haar niet genadiger, dan die van andere plaatsen ?. Nu ging het op Medemblik af, en daarop naar Alkmaar, waar de verandering der Wet op den elfden October plaats vond. 2 verius, Chron. v. Hoorn, aangeh. bij o. snanpr, Hist. d. Ref. Il. p. 852—857. 3 Resol. v. Holl. 12 Oct. 1618. ' UI Deer. 3 Srux. 9 1613 — 1621. 1618— 1621. Het Lid der — 66 ALGEMEENE GESCHIEDENIS TENES Te op dezelfde wijze te behandelen. Maar ook het Lid der Edelen was nog niet gefnuikt. Op den vierden dag, nadat den 12% September de zitting hervat was, gaven zij blijk Edelen talrjker van leven. Toen haalden zij alles op wat er met betrekking tot de drie gevangenen gemaakt. in deze Vergadering was voorgevallen, ten einde dit ten grondslag te leggen aan de vermaning, dat men toch bedenken zou, wat men overeenkomstig den orderlingen eed verplicht was te doen, om het recht en het gezag van het Land van Holland tegen eene zoo ‘grove miskenning te handhaven, opdat de rechtspraak over personen, die als ambtenaren der Staten van Holland slechts aan deze Vergadering verantwoording schul- dig: waren, niet aan de vierschaar van deze Provincie onttrokken worden mocht. Na dit vrijmoedige voorstel bleek onmiddelijk wat voortaan van de Vergadering te wachten was. De meeste stemmen beslisten, dat men de zaak »ter kennis der: Staten-Generaal en Zijner Exeellentie laten zou.” - Hierop verzochten de Edelen het eindbesluit nog uit te stellen tot maandag of dingsdag eerstkomende (thans was het zaturdag), en alsdan, wanneer zij in genoegzaam aantal tegenwoordig zijn zouden, hetzelfde punt nogmaals te behandelen. Dit beroep op een tijdstip, wanneer hun getal sterker zijn zou, terwijl zij in han gewoon getal tegenwoordig waren !, bewijst, dat het voornemen om hun. Collegie met eenige nieuwe leden te vermeerderen toen reeds zijn beslag gekregen had. Maar waartoe dan dat uitstel gevraagd? Zij wisten immers, dat van de nieuwe leden geen felle tegenstand tegen de maatregelen der Generaliteit en Zijner Excellentie te wachten was. De Prins had de beschrijving dier nieuwe leden ter Statenvergadering doorgedreven, ja, zij moest juist strekken om den geest der Edelen, wien de Prins met zoo vele woorden den toeleg toeschreef om hem het Land uit te jagen *, in eenen hem aangenamen sin te-wijzigen. Dus schijnt dat voorstel der Edelen slechts voortge- vloeid te zijn geweest uit de zucht om zich van de schuld te kwijten, die op hun ge- weten drukte. Het was eene laatste getuigenis van bunne zijde: want, nadat er op den eerstkomenden dingsdag zelfs nog minder Edelen tegenwoordig geweest waren dan er dien zaturdag de vergadering hadden bijgewoond, zeide de Heer van DUrvERVOORDE, die OLDENBARNEVELT minst genegen was, den Secretaris der Staten van Holland aan, dat hij tegen den dag van de wederbijeenkomst der Vergadering, ten einde nevens de andere: Heren Edelen sitting te nemen, mede beschrijven zou: Heer warnaven van BREDERODE, Heer te Brederode, Vianen, Ameide enz.; Jonkheer ADRIAAN VAN SWIETEN, Heer van Zwieten enz.; Jonkheer mcoLaas VAN DER BOEKHORST, Heer van Wimmenum 1 Tegenwoordig waren: MATHENESSE, OBDAN, DUIVENVOORDE, WESSENBURG (BREDERODE VAN VEEXUUIZIS). ASPEREN, SCHAGEN. 2 WAGENAAR, X, bl, 333. Hier maakt deze Schrijver gebruik van een geschreven Verbaal van den Bortschen pensionaris ANDRIES pe wieg, betreffende de onderhandelingen, die later op nieuw tot versterking van het Gollegie der Edelen leidden. DES VARERLANDS: - 67 EN enz; Jankheer. uenon VAN RAAPHORS®, Heer te Raaphorst, enz., en Jonkheer anto- — 1618— xus van DER. LINDE, Heer van Kroongnburg , „Leenen enz. Den 10% October deden — ^. de laatste vier deaer Heren den eed 1, Dua.was het Lid der Edelen aanmerkelijk ge- _ wijtigd, toen de Prins den 194 dezer maand de Vergadering der Staten van Holland _ medeplichtig meende te kunnen maken aan de verandering der Vroedschappen. Hier- door zou niet alleen zijne verantwoordeljkheid. gedekt worden wegens hetgeen hij in di opzicht alreede verricht had; maar zou hij tevens gemachtigd warden om ook in de aanzienlijke steden, waar de verandering nag. niet geschied was, denzelfden maat- regel toe te passen, | Den 19% October liet de Prins de Vergadering weten, dat hij, » hoewel ongaarne, De Prins laat genoodzaakt. was geweest, tot herstel der rust en eenigbeid in het Land, zioh met groote pner icon moeite en arbeid en niet zonder gevaar, naar eenige steden van Holland en West- Us. MEE Friesland te begeven, en aldaar voor een korten tijd de Burgemeesters, Schepenen en Vroedschappen af te danken en dezelfden of anderen in hunne plaats aan te stellen, wonder nogtans daarmede eenige verkorting te bedoelen van de gerechtigheid en pri-- vlegién dier Steden of eenig bijzonder belang te beoogen: de dienst van.het Land was tyne eenige bedoeling. In sommige steden, waar Zijne Excellentie de verandering niet winder noodzakelijk achtte, was zij nog niet uitgevoerd, en thans verzacht hij het gevoelen der Vergadering te vernemen, ten einde in deze zaak te beter met orde te werk te mogen gaan en alles tot meerder dienst van den Lande en tot rust van den Saab te mogen verrichten,” Deze mededeeling was dubbel waarheidlievend, in zoo verre de Stadhouder de onrechtmatigheid van zijn gedrag daarin openlijk genoeg erkende, en niemand hem met recht te laste kon leggen, dat hij zijn bijzonder belang op het oog had. Al had hij, of anderen voor hem, gewild, dat hij zich van de souvereiniteit zou meester maken, dit was eene zedelijke onmogelijkheid geworden. Of was het piet mede een der voornaamste grieven tegen OLDENBARNEVELT, dat hij gou uitgestrooid hebben dat de Prins zoo iets in den zin had? Hoe nu kon deze datgene tot eene waarheid maken, wat, voor een misdadig uitstrooisel uitgegeven, mede de straf baarheid van den Advokaat moest staven? Werd. OLDENBARNEVELT het slachtoffer, dan ken de Prins geen Souverein worden. Hier alweder is het zijn dood, die den Regeringsvorm heeft gehandhaafd. Wellicht had hij voor de verzaking van zijne beginselen op het stuk der souvereiniteit zijn leven kunnen koopen. 9 * 68 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— voor. sijne moeite. en zorg te bedanken," en betuigden pte vertrouwen, dat Zijne 1621: Excellentie in die zaak gehandeld had zonder verkerting van de rechten en privilegiën der Steden.” Slechts die van Haarlem, Leiden en Rotterdam verklaarden , -zondér na- deren last van bunne lastgevers geene stem te kunnen uitbrengen.. Maar die van Gouda » als wilden zij to kennen geven, dat alles thans van.de willekeur des -Prinsen afhing, stelden de zaak »ter disoretie zijner Excellentie," Het antwoord werd den Stadhouder overgebracht, en hem daarbij volmacht verleend om ook in de overige steden de ver- langde verandering te voltrekken: vond hij goed sulks te doen, de Vergadering zou hem ondersteunen. Ziedaar dus ’s Prinsen bedrijf volkomen gewettigd, in zoo verre, namelijk, eene Vergadering, die hare samenstelling ten deele aan de nog ongewettigde tusschenkomst van den Prins te danken had en onder den invloed stond van bet tegen hare Leden gebruikt geweld, in deze zaak tot wettiging bevoegd kon wezen. — Op het vernemen van het antwoord herhaalde de Prins de betuiging zijner belangeleoshead , en verlangde, dat van deze zijne verklaring aanteekening gehouden worden mecht »tot meerder kennis van zijne goede en oprechte meening 1.” Verzetting der Nu begaf zich de Prins, na dadelijk zijne lijfwacht en eenig ander krijgsvolk naar pe mee Leiden gezonden te hebben, den 22" derwaarts, en ook hier werd aan de tegenstan- terdamen Gouda. derg der Stedelijke Regering de voldoening gegund, dat zij de grootere helft der Leden van dit Gollegie met schande zagen afzetten. Te Haarlem moesten niet minder dan: drie vendels krijgsvolk, behalve de lijfwacht, den uitslag van ’s Priasen optreden verzekeren. De schutters, die bij zine komst ook in de wapenen gekomen waren, kregen bevel om af te trekken, Zoo werden de zonen van die burgers bejegend, aan wier volhar- tende worsteling tegen Spanje de Unie haar bestaan en de Prins zijn Gouvernement te danken had. Ook had onder anderen Amnssen met een opzetleljk schrijven ? den Prins gewaarschuwd, dat men in Haarlem van zins was aan de. hoofden der Schutterij de vraag te richten, of zij zich de schennis hunner. privilegiën wilden laten welgevallen, en, bj weigerend antwoord, zich van ’s Prinsen persoon meester te maken. Hoe het zij, ook hier kreeg de verandering der Wet haar beslag, en weldra werd de Pensionaris DE- HAAN, die bij de handelingen der Staten. van Holland vide de afdanking der Utrechische waardgelders mede op.den voorgrond gekomen was, en tegen wien ARRSSEN den Prins in hel bijzonder opgestookt had ?, op de verachtelijkste wijze uit zijne . be- trekking gezet, en zoo gedreigd, dat hij raadzaam vond het Land te verlaten. — Met geen geringer vertoon van krijgsmacht werd daarop dezelfde maatregel te Rotterdam en 1 Resol. Stat, v. Holl. 15, 19 Sept. 19 Oct. 1618. 2 Archiv. de la Maison d'Orange S. Il. T. IL. p. 655, 556. 3 Lie denzelfden briefin de Arch, t, a. pl, als mede een schrijven aldaar van Graaf wiLLEN LODEWIJK. DES VADERLANDS, | 69 eindelijk ‘den eersten November te Gouda uitgevoerd 1, — Zoo was dan alles volbracht, en dat wel zonder buitensperigheden des volks. Niet dat van deze zijde verzet teged den Prins en sijne krijgslieden te vreezen was.. Verre van daar. De omwenteling ‘werd doer de -luide toejuiching des volks begeleid en door de blijde goedkeuring van het gw der burgerij ondersteund. Het was alsof vele gemoederen van zekere beklemdheid wares ontheven, die hen gedrukt had; het was, schrijft savpaEnT, als een schoone sonneschije na lange duisternis; b&beltexten werden toegepast op den toestand van het oogenblik , die- als een door God verordende verlossing werd. aangemerkt. Niet voor de cerste maal was het, dat de schare mel gejuich den val van mannen begroette, die haar op den weg harer ernslige roeping voorgingen. Men had thans inderdaad een Versielijk ‘Hoofd terag en een nieuw geestelijk gezag in het verschiet, Waarlijk, reden geneeg om zich van zorg onislagen te gevoelen, voor menschen, die niet gerust kunnen tje, z00 zij geen steun buiten zich ervaren. Neen! veeleer moest het volk in toom gehouden worden, dat het zich niet vergreep tegen de personen en de eigendommen van hen, in wie men de voorstanders der gevallen Regering haatte, En alleen, de gelukkige omstandigheid dat een man, zoo hoog geplaatst als mavarrs, de omwenteling: bestuurde, maakte het mogelijk, dat zij zonder eenig slachtoffer van de woede van het gemeen tet stand kwam, Te Leiden en te Haarlem liet de Prins, niet zonder vrucht, aan bet volk -bij openbare afkondiging allen moedwil en baldadigheid verbieden. Zelfs daldde hij geene te laide toejuiching en geroep van Leve Oranje! en toen de straat- jongens by zija binnenkomen te Leiden zich gereed maakten om het huis te plunderen van iemand, die gezegd werd den Prins. OtpzNsaawzvzLTS richting zou op den duur. niet in staat geweest zijn, haar te beteu- 1 wacznaaR, X bl. 272—276. 2 GyTENBOGAERT , Kerk. Hist. bl, 1010, 1011. zaopazer, B. X. bl. 63, 68. 5 oyzexsocanar ,. Kerk. Hiat. bl. 099. 1618— 1621. 1618— 1021. Alsmede te Amsterdam.  te bevredigen, en had de Prins niet tegen hem partij gekozen, hij zou, reeds te voren, even als zijn vader, bij de rechtzinnigen weinig gezien, het volk geheel van zich vervreemd bebben. Zoo ware de dienst van het Huis van Oranje wellicht voor de Republiek verloren gegaan. Maar al was nu door ’s Prinsen invloed eene uitbarsling van het volk verboed, toch moest het bloed van éénen man tot ’s volks voldoening vloeijen: anders zou de schijn bestaan hebben, alsof de Groolem slechts. een tooneelspel hadden vertoond. Oxpgnsaaneverts dood was de noodwendige bezegeling van het verbond tusschen het volk en Oranje. Waarlijk, het was nnt, dat die ééne mensch stierf voor het volk en het Huis van Oranje voor dat volk niet verloren ging. Geen tooneelverlooning zou het wezen, maar een ernstig treurspel: het men- schelijk recht zou onderdoen voor den bijna onwilligen uitvoerder van een hoogeren Wil. Na in al de steden, wier Regering zich tegen het drijven der Generaliteit aangekant bad, de Wethouderschap veranderd te hebben, kon men meenen, dat de Prins zich rust zou geven. Toch trok hij den tweeden November naar Amsterdam, om ook daar de Regering te veranderen. Deze daad bewees ten duideljkste, hoe gering de meer- derheid was geweest, welke de houding der Amsterdamsche Gedeputeerden in de Ver- gadering der Staten van Holland had ondersteund. Immers zou er volstrekt geene aan- leiding geweest zin om dien maatregel te Amsterdam toe te passen, wanneer de ge- zindheid der Regering aldaar zoo algemeen der omwenteling gunstig geweest ware. Evenwel schijnt 's Prinsen optreden ook te Amsterdam nog cene andere reden gehad te hebben. Onderwierp Amsterdam zich gewillig en met welgevallen aan ’s Prinsen be- schikking, dan mochten, zoo zal men geredeneerd hebben, alle andere Steden wel zwijgen; dan was de geldigheid van ’s Prinsen handeling boven alle bedenking verheven , dan was de beteekenis van zijn opireden dubbel groot. Alzoo zal het niet aan personen ontbroken. hebben, die den Stadhouder tot eenen tocht naar Amsterdam aanzetten, en zal men zich beiverd hebben om aan zijne komst in deze aanszienljkste stad van Holland alle feestelijkheid bij te zetten. De twinlig vendelen schutters en drie vendelen. stadssoldaten waren dan ook in het geweer, toen hij zijnen intocht deed en met alle eerbe- toon werd ingehaald, Des anderen daags in den Raad verschenen, sprak hij de volgende woorden: » Mijne Heren, dewijl bier, in den Raad, gelijk ook in andere steden, groot verschil is geweest over zaken en geschillen van godsdienst en regering, waaruit verdere zwarigheden zouden mogen ontstaan, zoo ben ik hier gekomen, uit last van de Re- geerders des, Lands, om daarin te voorzien, gelijk ik in andere steden gedaan heh. Ten dien einde bedank ik deze zes en dertig Raden voor hunne dienst en ontsla hen van hunnen eed, ook van den eed en het recht, hetwelk hun, als schepenen geweest zijnde, in het kiezen van burgemeesteren toekomt.” Gaarne, voegde hij er bij, zou hij van dezen last en moeite verschoond zijn geweest; maar de hooge nood en de dienst van het Land vereischten dit om alle misverstanden en oneenigheden, die het Land DES VADERLANDS. 71 kwelden, weg te nemen en voor te komen. Reeds stonden de Raden op om te ver trekken, toen de oud-burgemeester CORNELIS PIETERZOON KOOPT de aldaar tegenwoordige burgemeesters vraagde, of zij daarop niets begeerden te zeggen. Op hun ontkennend antwoord, nam hij met verlof van Zijne Excellentie zelf het woord. Doch de rede van den eenenzeventigjarigen grijzaard roerde menig punt aan, dat niet ter zake diende, en strekte slechts om verschooning in te roepen voor degenen, die de minderheid in den Raad hadden uitgemaakt. Misschien zou hij er nog meer bij gevoegd hébben, toen de Prins alfe verdere redenen afsneed met te zeggen: » Bestevadr, het moet nu voor dezen tijd zoo zijn. De nood en dienst van het Land vereischt het." Nu scheidde de Vergadering, maar op slechts zeven na werden allen weder aangesteld, Zelfs noorr achtte men ‘het de moeite niet waard uit den Raad te houden. Bovendien behielden de zeven ontslagen raadslieden hunne andere ambten 1, Nu bleven er nog slechts twee steden over, Dordrecht en *s Gravenhage, waar echter alleen persoonlijke veete of de tucht om zich voldoening voor onderyonden tegenstand te verschaffen de verandering der Wet verlangen kon. Remmer pauw, de Amsterdamsche burgemeester, beijverde zich zeer om ook te Dordrecht enkelen van het kussen te krijgen, en reeds was er een lijst van elf personen ontworpen, die het slachtoffer moesten worden. 3 suar, t. a. pl. bl. 870. 4 BRANDT, f. a. pl. bl. 872. 1618— 1621. 72 ALGEMEENE GESCHIEDENIS eee | — scheuring te keren. Den 164" November, toen de Prins alles volbracht had, werd door De Staten yer. de Staten van Holland op uitdrukkelijk verzoek van den Prins eene acte opgemaakt leenen den * van dezen inhoud. Na rijp beraad, met eenparige bewilliging en volkomen macht ver- werk, door hem stonden de Staten, dat Zijne Excellentie in dezen, niet min dan in zijne vroegere be- drijven, zijne oprechte genegenheid en zorg voor de Landen van Holland en West- Friesland, in weerwil van menigvuldige gevaren en bezwaren, getoond had. Weshalve zij hem teh hoogste dank zeiden en het verrichte goedkeurden en bekrachtigden. De nieuwe Magistraten beloofden zij in haär wettig gezag te erkennen en te handhaven: wie hen weigerde te gehoorzamen, zou als verstoorder der gemeene rust gestraft worden. Voorts zouden zij den Prins gaarne ondersteunen, zoo hij nog eenige voorziening meende te moeten doen ter nadere verzekerdheid en rust van eenige steden. Met dit alles echter, zich gedragende aan verscheidene verklaringen van den Prins, verslonden zij niet, dat de traktaten, privilegiën, vrijheden en gerechtigheden der Landen in het gemeen, en der Steden of ingezetenen in het bijzonder, eenigzins verkort, of sommige ingezetenen, zelfs niet de afgezette raadsleden’, in hunne eer, goeden naam en faam gekwetst waren, Alles zou aangemerkt worden als zonder » prejudicie in het generaal of particulier” ge- schied, vermits zulks voor de rust en de dienst der Landen noodzakelijk vereischt was geweest en door de Staten verstaan was te behooren. Deze acte, hoezeer voor gear- resteerd gerekend, werd echter aan de Steden toegezonden , opdat zij in de vroedschappen tegen de eerstkomende beschrijving medegedeeld mocht worden, en die Vergaderingen de vraag overwegen mochten, of zij in het openbaar afgekondigd zou worden, al of niet !. Er bleven, behalve de groote zaak der rechtspleging van de drie gevangenen, nog De zameustel- een tweetal zaken te vereffenen. De Prins, overwegende, dat »de zwarigheden in het rng van het Col- and vooral uit den staat der Leidsche Universiteit waren voortgekomen ,” begreep, dat legie der Cura- toren van deaan de Curatoren, onder wier bestuur zoo iets was voorgevallen, een blijk van wan- Leidsche Hooge- school gewijzigd. trouwen niet mocht bespaard worden. Diensvolgens werd den 17%" November door de Staten, onder herinnering, dat de Hoogeschool hun nog onlangs belangrijke uitgaven gekost had, en zij mitsdien gaarne zien zouden, dat zij bij goed bestuur meer en meer bloeijen en zoo wel voor den Staat als de Kerk gèwenschte vruchten voortbrengen mocht, na rijp beraad besloten, nevens de tegenwoordige Curatoren drie andere te be- noemen, en te verordenen, dat voortaan na verloop van elk drietal jaren nieuwe ver- kiezingen zouden kunnen geschieden. Dit maal werden nieuw benoemd: soman van WASSENAAR EN DUIVENVOORDE, ADRIAAN PAUW en de Raadsheer ROCHUS VAN DEN HONAERT. Bovendien werd Ma. GILLES DE cLARGES, Pensionaris van Haarlem, op verzoek dezer Heren, hun in het volgende jaar tot het werk der zuivering der Hoogeschool toegevoegd. Het laat zich denken, dat de Curatoren, MATHENESSE en VAN DER MIJLE (JOHAN DE 1 Resol. van Holl. 7, 16, 17 Nov. 1618. DES VADERLANDS. 73 i | croor had in 1617 van zijnen Curatorspost afstand gedaan) het bestuur gaarne aan de — 1618— nieuwbenoemden zullen hebben overgelaten. Afgezet zijn zij echter niet geworden. In Qi 1622 werd de Heer var SWIETEN en na zijnen dood in 1624 FRANÇOIS VAN AERSSEN tot eersten Curator benoemd !. | De andere zaak betrof de verhouding tusschen de Gerechtshoven en de Staten. Bitter Vraagstuk van den voorrang der - waren de stukken geweest, tusschen deze beide Staatsmachten gewisseld, en nu de gerechtshoven. Staten zoo diep vernederd waren, achtten de beide Hoven den tijd gunstig om hunnen rang boven dien der Stalen te laten gelden en voor goed erkend te krijgen. Den 8** November leverden de Raadsheren van den Hoogen en den Provincialen Raad een ver- toog in by de Staten, ten einde hun de préséance of voorrang boven de Gedeputeerden ter Statenvergadering, met uitzondering van de genen, die tot het Lid der Edelen be- hoorden, uitdrukkelijk mocht worden toegekend. Gelukkig was er nog zoo veel begrip van de grondbeginselen van OLDENBARNEVELT overgebleven, dat de Vergadering, de ver- warring van denkbeelden, uit welke zulk een eisch voortkwam, erkennende, daarop ten antwoord gaf, dat den Gedeputeerden ter hunner Vergadering, »als zijnde het souvereinste Collegie van het Land, het voorgaan, voorzitten en voorstemmen voor de Leden der Collegién van justitie toekwam,’ met dien verstande dat deze Collegién en corps den voorrang hebben zouden boven enkele leden der Staten, maar niet boven de Staten noch ook boven het Collegie van Gecommitteerde Raden en corps. Met dit antwoord stelden de Gerechtshoven zich geenszins tevreden. Zij verschenen den 17“ daaraanvolgende ter Vergadering der Staten van Holland, en op hun verzoek werd de Prins genoodigd de bijeenkomst bij te wonen. Toen Zijne Excellentie binnengeleid was, trachtten zij, bij monde van den President van den Hoogen Raad en daarna van de Raadsheren VAN DEN HONAERT en SCHOTTE, hun recht van préséance naast de Heren Edelen en voor de Gedeputeerden van de steden te staven door zich op voorbeelden en op het oude zoowel als op het gewone gebruik te beroepen. Het is duidelijk, dat zij bj deze hunne aanspraak den ouden Raad van Holland uit den tijd der Graven op het oog hadden, en niet inzagen, dat nu de souvereiniteit verplaatst was, hun niets dan het karakter eener wel onafhankelijke, maar toch van elk aandeel aan de souvereiniteit verstoken rechterlijke Macht overbleef. In weerwil van hun plechtig optreden en van de door ben aangevoerde gronden, ja, »hoewel Zijne Excellentie de zaak voor deze reize gaarne ingewilligd gezien had,” volhardde de Vergadering bij haar besluit, al stond haar thans geen muco pe GROOT met zijne heldere rechtsbegrippen en onnavolgbare kracht van betoog en belderheid van taal ten dienste. Evenwel gaf zij aan hare be- dising eenigermate het voorkomen van een voorloopigen maatregel, door er bij te ! Resol. van Holl. 7, 16, 17 Nov. 1618. siecenseen, Gesch. der Leidsche Hoogesch. IIl Deez. 5 Srvx. 10 1618— 1621. Terugkomst bestond 3. Maar verder zette hij zijne reis niet voort, vermits hij bevel kreeg om | van BOISSISE, T ALGEMEENE GESCHIEDENIS voegen, dat bij eene andere gelegenheid op alles nader zou worden gelet. Werkelijk waren de Hoven niet gezind zich gewonnen te geven, gelijk dadelijk hieruit bleek, dat de beide Raadsheren. (cnommovT en sunivs), die reeds tot de taak van politieke- com: missarissen ter Provinciale Synode vam Zuidholland geroepen waren !, swarigheid maakten om nu ook dezelfde eommissie bij de Nationale Synode aan te nemen, omdat zij aan de Staten het recht betwistten se hum op te dragen. Hierop diende iets gevonden te worden, en de Staten, duchiende. dat, wanneer zij hier den toon des bevels aan- sloegen, hun gezag in den wind geslagen zou worden, verzochten die beide Heren den Lande de dienst wel te willen bewijzen van de Synode bij te wonen, hetgeen zij voor het overige aan hun goeddunken overlieten, Later verklaarden de beide Raadsheren, dat zij ali bijzondere personen zich gaarne die taak lieten welgevallen: zy ontzagen zich hierin iets te doen uit naam van het Gollegie, waartoe zij behoorden 2, Was de Generaliteit thans genoegzaam van de gedweeheid der Staten van Holland verzekerd, van den tegenstand der Fransche diplomatie was zij nog in geenen deele ontslagen. De buitengewone Gezant zorssse was vertrokken; maar weldra kwam hij te ^s Hage terug. -Op zijne aangevangen terugreis was hij tot Antwerpen gekomen, alwaar hij zich bad kunnen overtuigen, dat er geene verstandhouding hoegenaamd tus- schen de belasterde Hollandsche Staaislieden en de Regering der zuidelijke Nederlanden dadelijk naar 's Hage terug te keren. Men mag het er voor houden, dat de voorstelling, die van pea mre * te Parijs van den staat van zaken zal gegeven hebben, van dien 1 Resol. Holl. 20 Sept. 1618. 2 Resol. Holl. 9, 17, 30 Nov. 1618. 3 ouvaÉ, p. 287. | * Het laat zich denken, dat van DER MILK te Parijs niet stil zal gezeten hebben, hoezeer hij | bij zijne bezoeken, aan zLARGERAK gebracht, voorgaf: »dat hij de reis had aangenomen om zijne — huiselijke verdrietelijkheden een weinig te verzetten.” Den 14¢ = September, zoo schreef LANGERAK, was hij weder uit Parijs vertrokken, door zijne vrienden, zooals hij zeide, verzocht zijnde om tot hunne vertroosting weder te ’s Hage te komen. Den 27** September werd in de Generaliteit voorgesteld, dat aan VAN DER MULE, die als Raad van State en alzoo in de dienst der Generaliteit, niet zonder verlof het land had mogen verlaten, gelast zou worden, Hun Hoog Mogenden reken- schap te geven van zijn vertrek, en dat de Raad van State hem niet in zijn midden zou opnemen voordat hij zich zou gezuiverd hebben (Resol. Stal.-Gen. 22, 27, 28 Sept. 1618). In het begin der maand Oct. werd van wege de Staten om nader bericht geschreven aangaande hetgeen var - DER MIJLE, die nog niet terug was, met sommige ministers zou verhandeld hebben. Resol. Stat.- Gen. 6 Oct. 1618. Het antwoord VAN LANGERAK was niet bezwarend voor VAN DER MULE. Weldra was hij, na zich nog eenigen tijd te Antwerpen te hebben opgehouden in het Land terng; doch i DES VADERLANDS, 76 me aard: géWeest is, dat’ men aldaar de zaak der gevangene Staatslieden geenssins als ho- pelooe beschouwde, en begreep, ten minste verplicht te zijn eena vernieuwde poging te wegen: ‘Den ‘14% September was sorssise te "s Hage terug, gehoorzaam aan den. ont- vangen last, maar met geen grooter hoop vam te slagen, Den 17% daaraanvolgende verstheen Hij met pe maugizen ter vergadering der: Staten-Genernal, alwaar. ook de Prins vån Oranje en Graaf. wittem LODEWIJK tegenwoerdig waren. De Gezant leverde een brief over van den Koning van Frankrijk, pedagteekend van den 6% laatstleden, waarin deze Vorst zne hoop te'kennen gaf, dat men door matiging en zachte maat- ‚regelen den vrede en de rust van der Staat voor stoornis zoa bewaren. Om dit te bewer- ken zond hij sorsstsa terug. Deze voegde er ‘mondeling bij, dat de Koning over de groote stoornis der gevestigde orde, die hier was voorgevallen, niet nalaten kon even ge- troffen te wezen, alsof de zaak zijn eigen Staat-aanging. Hij sou geen rust hebben voordat ales weder tot eendracht was teruggekeerd. Het antwoord der Staten liet zich niet lang wachten. In hetzelve verminderden zij, zoo veel hun mogelijk was, het gewicht der voorgevallen gebeurtenissen... Zoo wilden zij den Koning allen grond benemen om zich te beklagen, dat zij hem in het gebeurde niet gekend hadden, en de houding aan te nemen, alsof hij aarzelen moest, de nieuwe Regering te erkennen. Met weinig grond, zeiden zij, was zijne Majesteit in de mee- ning gebracht, dat hunne zaken in een hagchelijken toestand verkeerden: niets, God dank, hadden zi kunnen bespeuren, dat van zoodanig gewicht was. Bovendien door hj vraagde zijn ontslag als lid van den Raad van State en hield zich schuil (aaauerox, II, P 925, 328 , 340). 1 Resol. :Bfat.-Gen. 14, 17, 18 Sept. ovent, p. 288. 2 Reeds vóór zijn eerste vertrek had zoissise zich even sterk uitgelaten, Immers zegt camLETON (IL, p. 300), dat de mondelinge redevoering, door hem bij zijn afscheid den 54e September ge- honden, hier op neder kwam: »dat de Staten tot een vaste schikking moesten komen, opdat de Koning zijn meester weten mocht, met wie hij een bondgenootschap had.” Deze krachtige woorden vindt men in de Revol. der ‘Staten niet terug. : 10 * 1618— 1631. Antwoord der Staten op den brief van den Koning van Frankrijk. 76 ALGEMRENE GESCHIEDENIS ne het voorzichtig beleid van:den Prins van aak zou met ‘de hir: van Geds Padi de binnenlandsche eenigheid weldra bevestigd zijn, en de Nationale Synode rou eeh einde maken aan de godsdienstgeschillen, welke ten gevolge van de onberadenheid van som- migen, die weinig ontzag gehad hadden voor de bondgenootschappelijke wetten en oude gebroiken der Provinciën, aanleiding tot de verspreiding van zulke zorgelijke geruchten gegeven hadden. Wilde de Koning werkelijk het zijne toebrengen tot biüjlegging dier geschillen, zoo kon hij dit toonen door, op hun dringend verzoek , aan eenige godsdiënst- Bemoeijingen leeraren uit zijn Land te’ vergunnen, die Synode bij te wonen $. Aar dit punt, de vs — zending van Fransche Godgeleetden ter Synode, was den Staten veel gelegen. Van Hei- —— ter delberg en Londen had men berichten, dat men op de komst van godgeleerden uit de Palts, Hessen en Groot-Britannién rekenen: Ron, en die van Zwitserland zouden niet achterblijven ?;. maar veel had het in, de ‘toestemming van Lopewr« XIII tot het. vertrek van Framl godgeleerden te verkrijgen, Lancerar had den toenmaals zooveel vermogenden Hertog ve Luynes in den arm genomen ? en van hem de belofte verworven , dat hij de zaak bevorderen zou. Bovendien duchtte men den invloed van Remonstrantsch- gezinde Hollanders op de Fransche godgeleerden, en hield gedurig bg deze laatsten aan, dat zj toch zorgen zoùden , tijdig vertegenwoordigers herwaarts te zenden. In het midden der maand September wdren er reede van wege de Fransche Gereformeerde Kerken vier afgevaardigden aangewezen; maar van 's Konings goedkeuring: hield men zioh, gansel: niet verzekerd, nu parperone nog kortelings uit Heidelberg: geschreven had, ‘dat men in Frankrijk zeer tegen de Nederlandsche Synode gestemd was, en zelfs de Fransche Resident in Zwitserland, die aldaar in groot aanzien slond, de afzending van Zwitsersche gedeputeerden scheen te willen tegengaan 4, Zoo bestond et dan alle reden om de zaak den Gezant nogmaals aan te bevelen. — Der Staten antwoord, 200 berichtten de Gedeputeerden, die het den Gezant medegedeeld hadden, ‘werd. door dezen goed opgenomen. Maar bij deze gelegenheid drong hij aan. op antwoord op zijhe aan- klacht tegen arnssen. De Staten, das uitte hij zich in zijn schrijven naar Frankrijk, de Staten gebraikten meer dagen om zijn stuk te beantwoorden, dan: er regels schrifts in waren $.. 2 Reaol, Stat.-Gen. 0, 17 Aug.; 8, 15 Sapt.; 1 Oct. 1618. 3 In Maart 1618 had men den Heer pe MARSILLAG te ’s Hagen van wege de Staten, die wisten dat hij Dne Luynes gunsteling was, plechtig begroet, á Resol, Stat.-Gen. 3, 12, 22, 24 Sept. 1618. 5 ouvai, p. 289. ‘ DES VADERLANDS, 77 AE a se Sfalen-Goneraal, tusschen AgnssBW en VAN DER MULE. gewisseld 4, Dit verslag werd den — 1618— 18^" ep nader den 24"* September uitgebracht. Het was natuurlijk in eenen oLwersan~ nos MEVELT vijendigen geest gesteld en moest strekken om te bewijzen, dat amnssen het slachtoffer was geweest van sommigen, -die zijne betrekking te Paréjs onhoudbaar had- den willen maken. In het Fransch opgesteld,-zou het aan sorse worden medego- deeld %, Welbaast was nu ook de brief gereed. ter beantwoording van de missive, waarin Der Staten ant- de Koning van Frankrijk zijn hooggaand ongenoegen over ABRsSRNS remonstrantie be- uae Ra wigd had, Men behoeft niet te vragen, wiens pen den Staten hier ten dienste hed 5" “TASSEN: geslaan, Het was szassen zelve, die den brief gesteld had, Het schrijven ving al da- delijk aan met het buiten twijfel stellen van de hooge verdienste van den man, dien bei hier gold. Vreemd was het, dus luidde de brief, den. Slaten voorgekomen, dat ARBSSRK, die 209 langen tijd met.zoo veel zorg, liefde en trouw en.tot hunne volkomen tevredenbeid aan het onderhouden der vriendschap tusschen Frankrijk en de Vereenigde Provinciën geasbeid had, zoo zeer van. zijnen plicht zou zijn afgeweken.: Daarom had- den aij de saak des te naanwkeusiger onderzoekt; maar bevonden (hum geweten noopla. _ hen zulks. niet. te. bemantelen), dat ‘de Koning slecht onderricht was. geworden:. het bedroefde hen zeer, dat men zijnen naam. en gezag had willen misbruikea em-san de kbchien omtrent azrasens persoon kracht bij te zellen. Niet alleen achiten zij degen hennen gewezen Gezant onschuldig aan hetgeen men hem te laste leide, maar zij kon» den voor zijne Majesteit en de waarheid getuigenis afleggen, dat hij van de Koningin, de ministers en.de zaken van zijne Majesteit nooit dan met verschuldigden eerbied ge- preken had. Immers wist hij te goed, dat zij het tegenovergeatelde. niet:zouden geduld hebben,. Zij vertrouwden, dat de. Koning, die een wijs. en rechtvaardig vorst.was, niet zon dulden, dat zijn naam en gezag ooit misbruikt werd tot verkorling van de reahten: dezer Republiek of tén: nadeele van de eer hunner trouwe onderdanen eu dienaren , die’ uj altijd tot hunnen, plicht zouden weten te houden, — Opmerkelijk is het dat amnssnw. le Staten zulk een toon durfde laten aanslaan. Die stoute verzekering toch van: het te- gedeel van datgene, wat van Frankrijks zijde beweend was; die. voor den Koning alles ber. halve vlejende uitdrukking, dat hij zich bad laten misleiden, en de waarschuwing op het. einde, dat zoo iets nooit meer moest. gebeuren , dit alles mag. wel als een toonbeeld van stoutmoedigheid worden aangevoerd. Maar aznssgn wist, hoe het onder den invloed. "n den gunsteling pz Luynes weder in Frankrijk gesteld was; dat de burgeroorlog weder was losgebarsten, en dat het zwakke Bewind duchten mpest de machtige Republiek in de partij, die daar thans bovendreef, te grieven en te “ontstemmen. De ééne AERSSEN kon op dit oogenblik de gansche Regering van Frankrijk in ontzag houden. — ! Bie hiervoor bl. 45, Noot 2 (bl. 46). ? Resol. Stat.-Gen. 18, 24, 25, 27 Sept. 1618. ^" + +s 1618— 1621. 