VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Vrée'op aarde! God daalt neder! Aard’ en bemel juichen weder” Als in 's waerelds morgenftond 3 Nu de groote Vrede oning Sluit met de aard’ een nieuw verbond ; By de menfchen neemt zyn woning; En de zaal’ge bemelvreë Deelt aan Food en Heiden mel, STICHTELYKE GEZANGEN. 197 - III. Zoo berleeven Edens dagen : God fcbept wéer een welbebaagen In den mensch, om 's menfcben Zoon: ` Nooit bleek in de bemeikriñgen Zulk een gunst na zulk. een’ boon, Juicht dan biyde ftervelingen;. God, in plaats van d'aard’ te flaan, Neemt den naam van Vader aan, De Zangftukken hier in vervat zyn met de daer toe vere tischte Muzykplaten afzonderlyk voorzien ; hebbende de Heeren de Graaf, Klein, Wys, en byzonderlyk Louis Gau- tier zich wel willen verledigen , om de fpeel- en zangwyzen op de woorden te zamen te ftellen. ° Als men Zangftukken van die natuur leest , en bezeft van hoe veel-nut ze konden zyn, als ze in °t openbaer naer den eisch gebruikt wierden, kan men ’t niet wel kwalyk ne- men, als de Heer Voet zich deswegens in zyne Voorreden aldus uitdrukt. „ Och of God den tyd liet geboren worden, dat ’er meer Christelyke gezangen en minder Prophetifche vloekpfalmen in het openbaar mogten gezongen, en by het Lied van Mozes ook het nieuwe Lied des Lams gevoegd worden! maar ook dit zoude van weinig nut zyn , indien men alleen zingt en fpeelt om het gehoor te ftreelen , zon- der eenige betaamlyke aandacht te leenen aan het geen de woorden vervatteh, van welk misbruik ik bid, dat deze ge- Zangen mogen verfchoond blyven*“, < | Gemenen Paastriomf van onzen Heere PFefius Kristus, gevolgd door de Klaagzangen van den Profeete Jeremias, nevens de zeven Boet-en Bedepfalmen van den Koning David, naer den trant der gewoone zangwyzen „ den Leezeren tot eene Dig:proeve en fligtelyke uitfpanninge , aangebooden. Gedrukt voor den Maas ker, en te bekoomen te Amfteldam en elders 176y. behalven het Voorberigt 120 bladzyden in oëtavo. DE Maker van dit Stukje koit voor als iemand, die zich - m geen gunftige omftandigheden naer de Waereld be- ~ Vind sen daer benevens alš een welmdenend mensch , die het goede op “toog heeft; des hy , naer allen fchyn, de gunst der Lezeren waerdig geacht moge worden. Wy durven zyn Werkje dus te beter aenbevelen, om dat het met enige toc- Sevenheid nog al gelezen kan worden: wie weet, of cen b DEEL. N. LETT. NO, 5e ) . ge 198 PAASTRIOM TP. gelukkiger lot hem niet gelokkiger in deze oefening deed flagen! — Men leeze „tot eene proeve van zynen arbeid, zyne beryming van den ‚ Wie is ‘er, bier beneden, s Die voor Uw Regt befaat, „» Maar Gy vergeeft s» Getreuwe Onsfermer! west, s Ween oek myn ziel zenadiz ; Op das Gy wordt gevreesd! wagt ; Dan Wagters ooyt begeeren Bi t End van een’ ' 4- Dat Isrel des zyn boope Stelle op Gods Byfland vast, In rampen tet Hem loope, . Betronwe in leet en last: Die Bren van beyl en leven Zal doch Zyn Israël Ferlosfen en vergeeven ; Wam Hy doet eeuwig wel, LEVEN VAN DEN BARON: CHRISTIAAN WOLF. 190- Leven van den Baron CHRISTIAAN WOLY? , Profesfor in de Regten , Wiskonst en Philofopbie te Halle , en Lid ven de Academie der IV cten/chappen ‚ te Londen , Parys , Ber. lin en Bologne. Door den Heere yon. CHR. cortscHen, t Profesfor in de Philofopbie te Leipzig. Uit het Hoogduitsch vertaald. Te Amfteliam, by X. i Baalde 1767. Bebatven het Vorbericht , en den tydrekenkundigen Catalozus der Werken van den Hooglecraer WOLE , 420 bladzyden in o8avo. | i HE leven van den beroemden Hoog - Leeraer worr, die zich by alle Beminnaers der Geleerdheid, door zyne onvermoeide Studien , een onftervelyken naem verworven heeft , word in deze Bladeren met zeer veel nauwkeurigheid befchreven, De Opfteller hier van is-een zyner byzondere Vrienden , die van overlang, en voor al met en na ’s Mans dood, de gunftigfte gelegenheid gehad heeft, om desaen- gaende op de vereischte manier onderricht te wezen; die ook daer door in ftaet gefteld is, om de voornaemfte byzon- derheden, door °t bybrengen van de Copyen ener menigte van Brieven te bevestigen. Men heeft dus een redelyk goe- den grond , om dit levensverhael als geloofwaerdig met achting te befchouwen, en zy die ’t doorbladeren zullen er met genoegen verfcheidene merkwaerdige byzonderheden in vinden, die, terwyl ze de lotgevallen van dien Geleerden - melden, tevens gen het gefchiedkundige van dien tyd, ra- kende den voortgang , tegenftand en herftelling van s Mans Leere, inzonderheid in Duitschlands Hooge Schoolen , niet weinig lichts konnen byzetten. | , Het Werkje. zelye is in drie deelen afgedeeld, Het eerfte geeft een bericht van de geboorte van den Heer Wolf, en deszelfs vorderingen, tot aen zyne wederwaerdigheden te Halle, Het tweede verhaelt ons de vervolgingen van dien Hoogieeraer „ tot op den tyd, dat zyne onfchuld volkomen openbaar wierd, En het derde befchryft ons °s Mans te ruge komst te Halle, en verblyf aldaer tot op het einde zynes levens. — Ons beftek laet ons niet toe hier in byzonder- heden uit te weiden, waerom wy ons flechts tot het alge- __ Mene beloop van *s Hoogleeraers leven zullen bepalen: ter- wyl we ook niet twyfelen, of zy , die begerig zyn om deze en gene byzondere omítandigheden nader te kennen, zullen Oa -~ gre. ~ 200 LEVEN VAN DEN BARON gretig genoeg wezen , om deze Levensbefchryving zelve oplettend na te. gaen. Wat dan aenvanglyk °s Mans geboorte betreft; hy werd gebooren te Breslau, in de Hoofdftad van Silezie, op den aaften January des jaers 1679 , uit eerlyke , hoewel niet aenzienlyke Ouderen, die zich aldaer met ene burgerlyke hanteringe geneerden. Zyn Vader, hem tot het beoefenen der Weteníchappen gefchikt hebbende, had reeds in de eer- fte jeugd van dezen zynen Zoon het genoegen , dat hy aen Zynen wensch beantwoordde; en zag hem eerlang, in den verderen voortgang zyner voorhereidende oefeningen, ge lukkig flagen. De jonge Heer Wolf, im het Breslaufthe Gym nafium, de noodige gronden tot ene uitgebreide ftudie ge- legd hebbende, en daer in , boven alle zyne medeteertingen, ongemeen gevorderd zvnde, trok in °t jaer 1699 over Leip- zig naer Fena, om op de Hooge Schoole aldaer zyne ftudien verder te voltrekken. Op de reeds gelegde gronden bou wende, muntte hy wel dra door zynen yver uit boven allen, zo in de Wysbegeerte Natuur- Bovennatuur-en Wiskunde, als in de Godgeleerdheid en Zedekunde , mitsgaders in de Regtsgeleerdheid en Staetkunde ; en toonde al vroeg, dat hy niet anderen blindlings navolgde , maer op zich zelven dorst denken, Hierdoor was hy, met het afloopen van het jaer 1702, in ftaet om het Examen, waer aen de Leeraren der Wysbegeerte en vrye Kunften zich moeten onderwer: pen, te Leipzig met lof te ondergaen. Hy bleef echter nog een jaer daer na te Pena, en begon eerst in ’t jaer 1704 te Leipzig in °t openbaer Lesfen te geven, over de Wysbegeer- te, Natuur- Boven natuur- Wis-Zede-en Staetkundes °t geen door hem met ene algeriene toejuichtng gefchiedde. in deze dagen deelde hy bereids in de achting veler Geleerden, inzonderheid in die van den doorfchranderen Leibnitz, die hem ook met zyne briefwisfeling vereerde. Hy bragt het te Leipzig zo verre, dat hy bekwaam was, om, by. de eerfte ‘openvallende plaets, tot Byzitter, en openbaer Leeraer in de Philofophifche Faculteit aengenomen te worden. Men be- riep hem in ’t jaer 1704 al te Dantzig, im °t jaer 1705 te Wismar en eindelyk. in °t jaer 1706 te Giesfèn als Leeraer ia de Wiskunde. Aen °t laetfte gaf hy gehoor, te meer daer de Zweedfche inval in Saxen de gehoorzalen in Leipzig ledig deed ffaen. Geduurende zyn verblyf te Halle tragtte men hem al vroeg weder naer Leipzig te lokken ; de Groot Brittannifche: Societeit der Wetenfchappen nam hem ten Lid aen, en de Koninglyke Pruififtbe Societeit der Wetenfchappen volgde wel haet dat voorbeeld. Weinig jaaren later zogt men hem te bewegen, tot het aennemen van °t Hoogleeraers ampt in de hoogere Wiskunde te Wittenberg ; doch de gunst des Konings van Pruisfen verbond hem, in die dagen, ten fterkfte aen Halle: en kort daer op volgde het aenzoek van den Rusfifchen Mo- narch , om hem naer Petersburg te roepen; het welk hy bee leefdlyk affloeg , gelyk hy ook een volgend beroep naer pero van de hand wees. —= Dus alomme gëacht en gêeerd , ad hy tevens het geluk van te zien, dat zyne Leerwyze ook te Halle meer behaegde, en meer invloed had; doch, in ’ midden dier gunftige omftandigheden , dreigde hem het onheil, In den jare 1720 befloot hy eindelyk zyne Philofophifche Leerftellingen in ’ licht te gevens en velen, die hem niet gunftig waren, namen daer’ uit gelegenheid om heu den voet geheel dwars te zetten. Men maekte, in °t jaer 1721 , uit de ene en andere zyner Schriften en Redenvoeringen te Halle op, dat zyne Leer ftrydig was met den heerfchenden Godsdienst, en de vastgeftelde Belydenis der Euangelifche Kerke, Intusfchen was men van buiten fteeds by. herhaling bedagt, om hem over te halen , om Haije te verlaten, en de dengebodene waerdigheid te Marpurg , Weenen of Peters burg aen te nemen; waer toe hy echter niet kon overgaen. De Theotogifche Faculteit te Halle (telde middelerwyl alles in’twerk , om hem haetlyk te maken , als zodanig enen, wiens ftéllingen onrechtzinnig waren , en ten nadeele van den Godsdienst ftrekten. Hunne poogingen , om hem by den Koning zelven haetlyk te maken, waren nochtans in °t O3 eerst han 202 LEVEN VAN -DEN BARON eerst vruchtlaos ;' doch eindelyk gelukten zy in hunne aen- flagen 3 zelfs in zo ver, dat de Heer Wolf, volgens een Ko. pinglyk Bevel van 6 November 1723, van alle zyne Amp- ten en Waerdigheden beroofd, op flraffe des doods , binnen den tyd van tweemael 24 uuren het Pruisfifche gebied hadde te verlaten. De Heer Wolf getroostte zich dit onheil man- moedig; en, wel voorziende, dat er in deze omftandighe. den tegen zyne partyen niet te handelen was, verliet hy het Pruisfitche. lly wendde zich eerst naer Mersburg, en voorts naer Casfel; alwaer hy zyn ongelukkig lot openbaer- de aen den Doorluchtigen Landgraef , die hem , (terwyl de Rusfitche Monarch hem ten zeltden tyde nog te Petersburg begeerde, ) binnen weinig dagen tot eerften Hoogleeraer in de Wiskunst en Wysbegeerte , op de Hooge School van Marpurg aentitelde. De Hoogleeraer gaf ook terftond enige Aenmerkingen over het voorgevallene , en ene Verdediging tegen de bezwaernisfen der Theologifche Faculteit in % Jicht, om te doen zien , dat het DBannisfement hem niet eere Joos maekte, of tot nadeel van zyn goeden naem kon ftrek- ken: Ook tuonde de Keurvorst van'Saxe dat hy ’t alzo in- zag; vermits by hem terftond een beroep te- Leipzig deed voorflaen ; het welk de Hnoagleeraer , aen den Landgraef van Hesfen verplicht, beleefdlyk weigerde. Op de Univerfi- teit van Marpurg vond hy in ’t begin nog wel enige tegen- kantirgen… doch dezelven liepen weldra ten eindes en hy gat. vervòlgens zyne Lesfen aen een groot aental van Studen- ten die in menigte na Marpurg toevloeiden. In deze dagen was _voorts-dé gegrondheid'of ongegrondheïid van ’s Hoogleeraers beginzelen het algemene onderwerp der Geleerden in Duitsche land > dat vele twistíchriften voortbragt; onder welker ver- {preiding zyre Leer, hoe fterk ook veroordeeld, van tyd tot tyd, in Duitschland gunftiger ontvangen werd. Men deed inmiddels, zo met opzicht tot Leipzig als Petersburg, her- - huêlde povgingen, om hem derwaerds te trekken, doch zy- ne verplichting aen den Laudgraef vernietigde derzelver kracht. ‘Alleen nam hy de aenbieding van het Medelidfchap der Keizerlyke Peterbúrgfche Academie, met ene jaerlykíche - eergift vau 3cO Daelders aen, en zond voorts beftendig , zo lang hy leefde, zyne aenmerkingen aen dat Genoot{chap over. De Hoogleeraer, die zich al vast bevlytigde, om, zo in zyne Collegien als: in openbaren druk, zyne gevoelens nader op te helderen en te verfterken , had inmiddels het geluk van te zien, dat ’er zich allenskens meer openbaar Oerd ee F dens | } CHRISTIAAN „WOLF, … 493 den, die zyne gevoelens omhelsden, en openlyk verdeedige den; waer by nog kwam, dat hy, in °t jaer «733, tot Mee delid van de Koninglyke Academie der Wetenfchappen te Parys. verkooren werd. En dat jaer liep niet ten einde, of de Kos ning van Pruisfen deed den Hoagleeraer berichten ; dat hy bevryd was geworden van de kwade gedachten , die men hem tegen zyn Perfoon en Leer bad ingeboezemd. ‚Dit bee richt ging vergezeld van ene aenbieding van herftelling op defUniverfiteit van Halle, en grooter voordeelen, dan hyer voorheen genooten had, Ook werd hy in die dagen onder- zogt, uf hy genegen zou zyn het beroep te Gottingen aen te nemen : doch zyne verplichting aen °t Hesfifche Huis, en deszelfs aenhoudende goedgunftigheid hemwaerds , deed hem te Marpurg verblyven. — Het gerugt ondertusfchen van des Konings gunftige verandering gaf?den aenhangeren van °’s Hoogleeraers gevoelens te. Halle meerder. vrymoedig- heid; °t welk ook .zyne partyen op nieuw deed ontwaken. Het een en ander bragt te wege , dat de Koning ’er zich op ene byzondere wyze aen gelegen liet leggen, om zeker te weten wat men van °s Mans gevoelens had te denken; en °t flat hier van was, dat de zaek des Hoogleeraers, hog in den jare 1736, met ene plechtige uit{praek van daer toe aenges ftelde Commisfarisfen „ ten volkomenfte zegenpraelde: waer op men voorts met volkomen vryheid alomme Collegien hield over de Schriften van Wolf. , De zaek dus ver gebragt zynde, en de Hoogleeraer „ door °t uitgeven zyner verdere Schriften zyne achting nog fteeds bevestigende , hield de’ Koning van Pruisfen deszelfs herftelling in zyn gebied ges ftadig in t oog. Hy bood hem, in ’t jaer 173y, eerst een zeer voordeelig Profesforaet aen, te Frankfort aen den Oder y en vervolgens. te Halle, dat dezelve. voorzichtig wan de hand wees Hier by kwam dog, dat bem, in ’t jaer 1740, het Profesforaet in de P:ilofophie te Utrecht, ín de Veree- nigde Nederlanden, werd opgedragen ; waer voor hy insgee lyks bedankte, De thans regerende Koning van Pruisfen, zynen overle- den Vader in dit jaer in °t Ryk opgevolgd zynde, was den _ Hoagleerser niet min gunftig 3 en bragt het, nog vóor ’t afloopen van het jaer 1740, zo ver, dat hem.het beroep te Halle opgedragen wierd; en hy. het zelve, op de vooripraek des Konings -met toeftemminge. van ’t Hesfitche Huis s aenname. Hy werd by die gelegenheid bernepen , als Vice- Capcelier van de Univerfiveit, eeraer in het Regt der Na-. & ` tuus 204 LEVEN VAN DEN BARON CHRISTIAAN WOLF, tuure en de Mathematifche Wetenfchappen , met het chè — rater van Geheimen Raad en een penfioen van 2000 Ryks- daalders , boven de gewoone prerogatien, vryheden en ime _ muniteiten , met verdere gunstryke toezegginge. Zyne daer op volgende komst te Halle, den 6 December des jaars 1740, ging gepaerd met een algemeen vertoon van vreugde zo der Studenten als der Inwoonderen dezer Stad; en hy deed met groote ‘toejuichinge zyne Íntree Redenvoering al- daer , in ’t begin van °t volgende jaer. Hy gaf voorts zyne Lesfen met ene goedkeuring, die aenzienlyk genoeg was, voor een Man van 62 jaren, en befteedde zynen overigen tyd naerftig ter voltooijinge Zyner Schriften , byzonder van zyn Werk over het Regt der Natuure. Hy was in ’t jaer 1716 gehuwd met Mejuffrouw Catharina Maria, Dochter van den Heer Johan Hendrik Brandis, Koe ninglyke Pruisfifche Stifts- Amtman te Halle: by welke hy drie. Zoonen verwekt heeft; waer van de oudfte, Ferdinand enaemd, in °t jaer 1722 gebooren, benevens de Weduwe aronesfe, alleen den Heogleeraer overleeft. Ten opzigte van de Uitgave hebben wy hier nog by te vóegen, dat dit Werkje gedrukt is op °t zelfde formaat als ~ de andere Nederduitífche Werken van dezen Autheur , om ter dus gevoeg!yk by geplaatst te kunnen worden, . -> Het ` BEMEINS TECEN LULErs; so 5 ó an Het nieuw ontdekte Magneetifche Systema , rakende den loop van den dardkloot op zyn jaarlykfcben wegh „waar door zeer klaar word beweezen , hoe ongerymt bet is, dat men de Zon als het ware Middelpunt of den As der Weereld aanmerkt , wat wan- order en moeijelyke reekeninge daar uit ontflaat : daar men in tegendeel met de Zon buiten middelpuntig , en bet Middelpunt van den Toopkring der darde voor hét ware Deelpunt aan te semen, op een duidelyke en zeekere manier veele fchynf?rydig- þeeden, welke ons voorkomen , zoo wel in fommige verfchynze. len op den dAardkloot , alsin den Hemelloop worden opgelost en weggenomen, ==- dlles op een wonderbare manier ontdekt by ‚bet nafpeuren van eenige zakelykbeden „ dienende ter beant- woordinge van ommige zwarigheden > ingebragt tegens bet uitgevonden geheim van den Autbeur, om de Miswyzi ngen der Compasien ten allen tyden over den geheelen Aardbodem te bereekenen en aan te toonen. Alles ontdekt en uitgevonden, na een arbeid van 45 Faaren, door Mr. SEMEY Ns, Oud Scheepen der Stad Enkhuizen. f | Nog is bier agter bygevoegt een verdeediging teens de ongeboor de behandeling van den Wel Edelen Hooggeleerden Heer j. Lu- LoFs, Profesfor op ’s Lands Hooge Scheole te Leiden. Wor- dende ter dier gelegenheid, bet geheele Magneetifche Systema: omtrent bet bereekenen der Miswyzinge van de Compasfen over den geheelen Aardbodem in helder dagligt geftelt , en door een : meenigte Voorbeelden door den Autbeur bewerkt en aangetoont, in prefentie van neutrale en kundige Perfoonen, die bet zelve met folemneele Eeden bebben verklaart, | Te Enkbuyzen, by W.P. Semeyns 1767. Behalven het Voor: berigt 228 bladeyden in groet oëtavo. , DE nitvoerigheid van dezen Tytel heeft ons bewoogen J denzelven geheel over te nemen; en °t is Zo doende niet noodig een bepaelder verflag van den inhoûd van die’ Gefchrift te geven , nademael die dus op ’t hoofd in °t bree. ` de onderfcheidentyk gemeld word. -Zy die de vroegere Schriften van den Heer Semeyns over dit onderwerp gelezen, hebben , zyn vry algemeen overtuigd van ’s Mans onver- , moeide haerftigheid en ernftige poogingen met opzicht tot dit onderwerp. En. het doorbladeren van dit Stukje, waer in hy zyn gevoelen nader tracht op te helderen , en de nit- heid zyner uitvindinge te ontvouwen , zal hen, fchoon ze juist niet- overtuigd worden van de gegrondheid zyner by. ’ Os | | zon» ecô PHDERZOEK zondere denkbeelden, echter gereediyk doen befluiten, dat by waerlyk aenmoediging verdient , uit baofde van zyne vlyt, in °t nafpooren van “t geen, der Zeevaert , by nader on- derzoek, veelligt van merkelyken dienst zou konnen zyn, ammer is °t ondertusfchen dat onze Autheur, en de Hoog- eraer LULOFS elkander niet beter hebben konnen verftaen; dat ter wederzyde enige animofiteit of verbittering íchynt verwekt te hebben. EK Onderzoek van bet gevoelen van den Heere Profesfor VAN DER MARK , benevens der tegegwerpingen tegens bet zelue inge- bracht.nopens twee Vragen, betrekkelyk sot bet nut en gezag van bet Romeinsch Recht. Door ALETOPHILUS ELEUTHEKIUS.. Te Groningen by L. Huifingh 1767. bebatwen de Voorreden ` 135 bladzyden in groot o&avo. D E twee Vragen „welker beantwoording hier in overwe: ging komt, zyn de volgende. ‚s L Of het met de Regelen van eene gezonde Stat- kunde overeenkomftig zy, het Romeinsch Recht in ons Vaderland tot een Behulprecht ( Fus Subfidiarium)) zan te ne men, === Dan of het met die Regelen beter overeenkome, de Natuurlyke Billykheid te volgen? ” Welk een nut en gezag het Bomeinsch Recht heb- be in het beflisfen van Pleitzaaken in de Provincie van Groe ningen en Ommelanden? ” De Rechisgeleerden zyn ’t onder elkander niet eens over het beantwoorden dezer Vragen; en °t gevoelen van den Hoogleeraer VAN DER MARK, die van oordeel is , dat het Romeinsch Recht van zo groot een belang niet geacht be: hoort te worden, als velen het wel fchatten; en dat men de beoefening van het Romeinsch Recht gemeenlyk te ver trekt, met verwaerlozinge van die van °t Natuur- Recht; heeft aenleiding gegeven tot zeer verfchillende beoordeeline gen van zyn gevoelen „ ten aenzien dezer Vragen. ====e e Schryver van dit Stukje het gefchrevene over dit ondere werp, zo vañ de ene als andere zyde , nagegaen hebbende, meent zeer klaer ontdekt te hebben dat hier merkelyke woor- denfiryd plaets heeft; dat men den Hopgleeraer gevoelens opdringt, en gevolgen uit zyne ftellingen afleid, daer men Biet om gedacht zou hebben, zo men *s Mans gevoelen recht begrepen had. Dit noopt hem het gevoelen des Hoogleer- J , , e. aer — ONDERZOEK, MZ, gers duidelyk te ontvouwen, en het zelve in dien zin tegen, alle tegenwerpingen te verdeedigen. i De vraeg is hier met betrekkinge tot het eerfte Voorftel, Wat verftaet de Hoogleeraer, door het Romeinsch Recht, en wat bedoelt hy, door dat tot een Bebulprecht aen te nemen? — Door het Romeinsch Recht, zegt onze Autheur, vere ftaet hy niet alles wat in het Corpus Juris voorkomt, maer die regels van gedrag in dat Wetboek voortkomenae , die hunnen enigen grond bebben in de byzondere omftandigbeden van den Ro- meinfchen Byrgerftaet. Die byzondere Romeinfche Wetten wore den door hem bedoelt, als hy van ° gebruik of misbruik van °t Romeinsch Recht fpreekt, «=-= Wat aengaet bet aens nemen van °t Romeinsch Recht tot een Behulprecht; men vind Rechtsgeleerden, die willen, dat het Romeinsch Recht enkel - en alleen , met affchaffing van alle gewoontens en wetten in de Rechtbanken aangenomen is. Anderen beweren, dat het Ro- meinsch Recht, zo als het ligt (in toto fuo complexu) tot een Bebuiprecht is aangenomen. Den , dat bet Romeinsch Recht tot een Bebulprecht is aangenoe men; doch siet zo als bet ligt (in toto fuo complexu ,) maar flechts in zo verre als bet met’ de Natuurlyke billykbeid overeen- emt, Het eerfte denkbeeld word door den Hoogleeraer als volftrekt angerymd verwprpen, en komt híer niet te pass dewyrft Romeinsch Recht dan niet zou inkomen als flechts een Behyiprecht, maer als een wezenlyk Hoofdrecht. Het tweede gevoelen is eigenlyk dat geen, het welk de Hoog- leeraer in dezen regelrecht tegenipreekt, En wat het dere de gevoelen betreft, hy maekt geen zwarigheid den zulken. in ’t wezenlyke toe te vallen, maer hy is van oordeel, dat men hec Romeinsch Recht dan verkeerdlyk een Bebulprecht, noemt; nadien men dus doende niet de Romeinfche Wetten, maer de Natuurlyke Billykbeid zelve tot een behulp aenneemt, gelyk men, zynes achteus , behoort te doen. In gevolge hier van is het gevoelen des Hoogleeraers met opzicht tot de eerfte Vraeg aldus voor te ftellen, | », Dat het met de regelen van een gezonde Staatkunde ‘niet overeenkomt, in ons Vaderland vast te ftellen en te gebieden, dat alle voorkomende gevallen , welke in onze Burgerlyke Wetten niet bepaalt of beflist zyn, noch door eene gelykredigheid uit dezelve bepaalt of beflist kunnen, worden, dat zegge ik, die gevallen uit de Byzondere Ro: meinfche Wetten zullen moeten beflist worden , zonder dat- het een Richter geoorloft zy daar van het minfte te mogen, afgaan , of eenig onderfcheid te maken en te onderzoeken, a P 08 ONDERZOEK! of die beflisfing met de natuarlyke billykheid wel overeen: kome, dan niet, maar dat het met die regelen van een ge: zonde Staatkunde beter overeenftemme de natuurlyke bile Iykheid te volgen ”. Nopens de tweede Vraeg , hier omtrent ftaet wel in acht ` te nemen, dat men het nut en het gezag van ’t Romeinsch Recht behoorlyk onderfcheide. Ook kan de vraeg, rakende het nut tweezins verftaen worden. De zin kan zyn. Zou bet voor de byzondere gefteldbeid der Provincie, en ter bereikinge van deszelfs oogmerk nuttig wezen, dat men aldaar in bet bee flisfen van Plettzaken , in zommige gevallen bet Romeinsch Recht volgde? De zin kan ook wezen. Komen 'er, onder de vast geheide burgerwetten , volgens welke in de gemelde Provincie de Pleitzaken beflist moeten worden, ook zommigen voor, welke uit bet Romeinsch Recht overgenomen zyn? Men -zou dit voorftel in den eërften zin met Neen,en in den laetften met Ja kon- nen beantwoorden , zonder echter enig gezag aen `t Ro- meinsch Recht in de Provincie toe te eigenen: vermits een Wetgever enige uitbeemfche Wetten,die hy voor zyn Staet nuttig oordeelt, kan overnemen „zonder aen die uitheem{che Rechten, op zich zelfs genomen, enig gezag in zynen Burgerftaet te geven. En hier op komt het gevoelen des Hoogleeraers, met opzicht tot de tweede Vraeg, uit. > Hy ontkent het nut van het Romeinsch Recht in de Provincie, in den eerften zin. Hy ftaat deszelfs nut, in den tweeden zin, gereedlyk toe; mics, dat de overgenomene Wetten in geen vreemde taal gefchreeven zyn. Maar het gezag van het Romeinsch Recht in de Provincie van Groe Bingen en Ommelanden , wordt door hem ten eenemaale ontkend ”, N Het gevoelen van den Hoogleeraer VAN DER MARK, dus ontvouwd en bepaald zynde, word, door den Schryver van dit Stukje, in dien zin , manlyk en met befcheidenheid ver- deedigd; met beantwoordinge der tegenwerpingen, welken van tyd tot tyd door dezen en genen deswegens voortgebragt zyn. —— Mogelyk ziet eerlang het een of °t ander Schrift het licht „dat ons de zaken van ene andere zyde wil doen bee fchouwen ; indien het met de zelfde gematigdheid gefchres ven worde, zal °t van dienst konnen zyn, omde verfchile lende denkbeelden nader op te helderen ; en misfchien den woordenftryd , die *er in dit verfchil plaets heeft, uit den weg ruimen. Men is ’t ongetwyfeld eens, dat men aen de ene zyde de beoefening van °t Romeinsch Recht niet moet verwaerlozen, en aen de andere zyde die van het Naur: y LEVENS DER NEDERL, VORSTEN ENZ, 209 lyk Recht niét veronachtzamen; als dit van wêerskanten beftendig maer behooren in °t oog gehouden word, konnen befcheiden Rechtsgeleerden hier in °t wezenlyke geen zeer groot verfchil hebben. enS aD Korte Levensbefchryving der Nederlandfche Vorften, Helden en Vermaarde Mannen. Gefthiks naar de Eeuwen waar in ze geleeft bebben, Twee Deelen. Te Amfteldam by Dirk Swart. 1767... … 75 die de gelegenheid en lust hebben om onze Neder- ‘landíche Geíchiedfchryvers te doorbladeren , zullen zich niet wel konnen vergenoegen met zodanig ene Levens- befchryving der Perfoonaedjen, die zich min of meer in ons Vaderland beroemd of berucht gemaekt hebben: maer voor hun, die °t aen °t eerfte of ’t laetfte ontbreekt „en echter ‘er nog al enige kundigheid van begeren, is dit Werk niet on- gefchikt. Het behelst een beknopt bericht, uit vele Schrý- veren te zamen getrokken, van °t voornaemfte dat in °t leven dezer Perfonaedjen in aenmerking komt; en kan dus, ter verkryginge van ene oppervlakkige kundigheid, met nut gelezen worden. Zie hier, tot een voorbeeld , het geen ons gemeld word van Philips van- Marnix. » Philips van Marnix , Heer van St. Aldegonde, en Bur- germeester van Antwerpen , een recht yveraar voor de Her- vormde Religie. Hy was gebooren in den jaare 1538, en een van de Edelen, die in °t jaar 1566 tegen de dwingelan- dy van Spanje opftonden, en die zelf het opftel van hun _ ' Verbond maakte. In °t jaar 1575 was by een der Afgezan- ten aan de Koningin Elizabeth, om. haar de Souverainiteit der Nederlanden op te dragen. Toen de Stad Antwerpen door den Hertog van Parma belegerd wierdt, was hy Bur- germeegter van die Stad, en hadt het opperbevel geduurende die belegering; maar wanneer de Stad eindelyk in ’% jaar 1585 aan de Spanjaarden overging, wierdt hy door eenige, kwaadwilligen befchuldigd, dezelve zonder nood aan hen oe vergégeeven te bebben, het welk by veelen zo veel ingang vondt, dat hem verboden wierdt in Holland of Zeeland te komen. Marnix gaf daar op eene verantwoording daar te- gen uit, en kwam tegen het verbod in Zeeland, geevende een verzoekfchrift over om tegen zyne befchuldigers gehoord te mogen worden. Maar toen kwam ’er niemand open Marniæ verlleet zyne overige dagen in de Letteroeffening, gaani- gro j: H. G. VAN JUSTI gaande op eet Hofftede buiten Leiden wooneñ. Hy overleed den 15 December 1598: Hy heeft aan de Nederlandfche Overzetting van den Bybel uit het Hebreeuwsch gearbeid, en tegen de Geestdryvers gefchreeven, als mede tegen de Roomschgezinden, onder welke laatfte Schriften zyn Bye- korf het voornaemfte iss zynde een Boek dat verfcheide maalen herdrukt is. Ook heeft hy de Píalmen Davids in Dichtmaat gebragt. Voor °t overige was hy in groote ach- ting by Prins Willem den Eerften ”. r ` De Chimere of Herfenftbim van bet Evenwigt in Europa. Dor OH, HENR. GODL. VAN JUSTI, Koning). Groot- Brittanifche erg-raad en Medelid der Koningl, Societeit te Gottingen, Uit bet Hoogduitsch vertaald, In *sGravenhage by P. van Cleef 1767. in groot odavo 196 bladzyden. E Balans of het Evenwigt van Europa is van voor lang, LJ en wel inzonderheid in het afloopen der voorgaande:, en het begin dezer Eeuwe, een geliefkoosd onderwerp ve- ler ftaatkundige gefprekken en handelingen geweest. ’t Ge- mene gros der Staatkundigen, wier getal in alle Gemene- besten zeer groot is, vond ’er een grondílag in, waar op zy vele refiectien konden vestigen; en verhevener Staatkun- digen, die vernuftig gebruik maken van ’s Volks denkbeel- den, wisten ’er zich van te bedienen, om aan hunne onder- nemingen een fchoonen fchyn te geven, en bunne inzigten te bereiken. Men heeft der Waereld vry algemeen diets we- ten te maken, dat heteen ftuk van grootíte gewigt, en van de-heilzaamfte gevolgen is, mitsgaders dat we de uit- vinding daer van , of liever de voltooijing van dat Projet, inzonderheid verfchuldigt zyn aan °t fchrandere brein van twee der grootfte Stäatkundigen van Europa. Niet tegen. {taande dit alles hebben zich egter nu en dan ook Staat- kundige Schryvers opgedaan, die getragt hebben der Wae- rèld onder °t oog te brengen , dat ten in dezen of zelf bce droogen is geweest , of anderen heeft zoeken te bedriegen: en dat het bovengeftelde zo ver bezyden de waarheid is, dat men, met bet hoogtte regt, dit zogenaamde Evenwigt van Europa, en het deswegens voorgewende Projet, hebbe aan te merken als ene enkele Chimere of blote Herfenífchim, ja als een gevaarlyk ingebeeld Wezen, uit welke vooronder- ftelling niets dan de onderdrukkingen der mindere, en de ' geduurige oorlogen der voorname Vorften ontítaan zyn. oe e . ik ' “OVER HET EVENWIGT IN EUROPA, ars Dit denkbeeld tragt ook de fchrandere Staatkundige van justi, in dit zyn gefchrift , in een helder daglicht te ftel- len; waar in hy, op ene zeer geregelde en onderfcheidene wyze, de nietigheid en onregtvaardigheid van dit Systema van Staatkunde ontvouwt ; en zyne redeneringen deswe- gens doorvlegt met verfcheidene lezenswaardige aanmer- kingen , die de oorzaaken der Oorlogen, en den wezenly- ken grond der magt van een Gemenebest, betreffen. Dit Gefchrift , dat wy den Liefhebberen van Staatkundi- ge papieren, die de voorbeelden en gevallen, waar van hy gebruik maakt, konnen toetfen , durven aanpryzen „is vere deelt in V. Hoofdftukken. Het eerfte (trekt, om na te gaan den oorfprong der verbeeldinge van bet Evenwigt in Europa? waar ın hy ons wel byzonder doet opmerken, dat men de opkomst van dit Projet gaarne reeds in de vyftiende eeuwe, zo niet vroeger, zou willen vinden, toen de magt van Frankryk den Nabuüren vreeze begon te verwekken; doch dat’er geen rede zyn om te vermoeden „dat men op iets van dien aart gedagt heeft, voor dat de Franíche magt viel, en de Spaanfche magt boven maate toenam; en dat de denk- beelden van een Evenwigt in Europa vermoedelyk allereerst ontftaan zyn in de dagen van den wyduitgeftrekten gebied- voerenden Carel den Vden ; omtrent welken tyd dit denk- beeld althans zich meer en meer heeft beginnen te verbrei- den. Vervolgens tekent hy aan dat de Staatslieden van En- ropa van dit Systema eerst voornaamlyk gebruik hebben be- gonnen te maaken, toen, de Spaanfche magt vervallen zyn- de, de Franíche het hoofd weder begon op te fteken; en voor al, toen de veroveringen van Lodewyk den XlVden, by veele andere Staaten van Europa eene groote vreeze baarden; en °t komt hem waarfchynlyk voor, dat Willem, Koning van Engeland, boven al, dit Systema in de Staats- Cabinetten , van Europa aangenaam gemaakt, en voor het zelve, by de andere Mogenheden, ingang verzorgt heeft, …— Het Sys- tema, in dezen bedoelt, word, gelyk onze Autheur verder meld, tweezins begreepen. Zommigen zien Europa aan » als eene Balans, waar van de Huizen Oostenryk en Bour- bon de twee Weegfchaalen uitmaaken , waar aan de Zee- Mogendheden en andere ‘Staaten in Europa zich dan eens aan deeze, dan wederom aan de andere zyde voegen, tel- kens naar maate de eene of andere deezer Weegfchaalen het overwigt fchynt te zullen verkrygen ”. Doch dit is, zegt hy eene onbefchaafde gedagte , die ook thans, door de ver- anderde gedaante van Europa „ geheel vervalt. Anderen. eh. un / sie JH. G. VAN JUSTE. den getteld ”. Over dit denkbeeld inzonderheid ftelt de Heer VAN JUSTI vervolgens Zyne aanmerkingen voor , en beweert dat „ dit Evenwigt gezegd moet worden enkel en alleen te zyn eene Chimere en een Non -féns. ” Met dit oogmerk bepaalt hy zich in het tweede Hoofd- ftuk, om voor af te bewyzen, dat de Magt van eenig Ryk niet gelegen is, in het bezitten van veele Landen, maar in de volkomenheid van deszeifs Regeeringe, In dit Systema, gelyk hy aanmerkt „is de groote Magt van een Staat het voornaam. fte ; dit is het Spookzel daar men voor vreest, en °t komt >er derhalven voornaamlyk op aan, dat men wete; waar in de Magt van eenig Ryk gelegen fs. De voorftaaders van dit Systema fchyneri dezelve te ftellen in °t bezitten van wyduite geftrekte Ryken; doch de Heer vaN JUST: poogt te toonen, dat ze’ daar op niet berust, en dat het maar alleen aankomt op de volmaaktheid van deszelfs Regeeringe. “Dit onderwerp wordt in dit Hoofdítuk naauwkeurig behandelt; en vraagt men, wat ‘er ter volmaaktheid der Regeeringe, volgens zyn oordeel , vereischt word ?. ziet hier de hoofdzaaken, die by breeder ontvouwt. te Dat men een wel overlegd Plan -en vastgeftelde grondwetten van Regeeringe hebbe. . 2, Dat de Vorst zelve regeere; of, in Republieken, dat de grond- gefteldbeid der Regeeringe ten naauwkeurigften opgevolgd worde, zonder dat eene Factie, of een enkel Medeltid der Regeeringe, eenig aanzien verkryge, °t geen volgens de grondwetten van den Staat, geen plaats behoorde te hebben. 3. Dat de Bedienden van den Staat wyslyk gekooren wor den. 4. Dat in alle zaaken eene naauwkeurige orde gehou = den worde. 5. Dat de Armée in een goeden ftaat onder: „houden worde. 6. Dat de Staat tegen alle voorvallen , ze veel het mogelyk is, in gereedheid zy. Hier by komt nog een aanzienlyke fchat van den Regent, de aankweeking der landen, een bloeijende neeringsttand,'en inzonderheid bloeijende Manufactuuren en Commercien, insgelyks eene uitfteekende Policie en meer dergelyke , waar voor eene wyze Regeering: heeft: te zorgen. Doch deeze-laatstgemelde zak. „ 41 s - i . $ Ae OVER HET EVENWIGT IN EUROPA; 213 zaaken, heeft men alleen aan te merken als middelen tot onderfteuning en bevordering der mage» maar niet als den eigenlyken grond van dezelve ”. = Volgens onzen Staat- kundigen nu, is een Ryk magtiger , naar geraade dat des- zelfs Regering meerder beantwoorde aan deze vereischtensen het kan , dus beftierd wordende „eene zeer groote magt vera. krygen , zonder dat het zyne grenzen in ’t geringfte uitzet= te. ‚ En dit waar en wezendlyk begrip, zegt hy, aangaan- ` de de magt van eenen Staat, vernietigt eenklaps het geheel Stelzel of Syftema van het Evenwigt in Europa,dewyl men, zonder de klaarblykelykfte en allerwreed{te ongerechtigheid „ eenen Staat niet beletten kan, aan zyne volkomenheid en aan zynen welftand te arbeiden ”, Na het aandringen van dit bewys, ter vernietiginge van dat Systema, gaat onze Schryver iu-het derde Hoofdftuk os ver, om op byzonderer gronden vader te toonen, dat een evenwigt onder de Mogenbeden in Europa, noch mogelyk is, noch met de regels der Geregtigheid en Staatkunde beftaan kan, In de eerfte faatze merkt hy aan, dat dit Systema niet mo- gelyk is, volgens het opgemelde begrip van. de Magt van een Staat „dewyl het alle Staten in ene onderlinge flaverny zou _{torten, Ieder Staat zou dan bevoegd wezen , om de fchikkingen van een anderen Staat te onderzoeken 3 en dien tekeer te gaan, by welken fchikkingen ingevoerd werden „waar door hy ene grootemagt zou konnen erlangen; dus zou geen Staat onafhan- gelyk wezen, en ieder Staat tegen alle andere Staten ,in de ondragelykfte flaverny zitten. Zegt men, ene geringe ope. lettenheid, of enige Staat, door de volmaaktheid zyner Kes geringe, zyne inwendige kragten vermeerdert, is hier ge- noegzaam; en dit kan gefchieden zonderde Staten van el- kanderen afhangelyk te maken. Zo is ’t antwoord van onzen, Staatkundigen, dat, buiten zulk ene afhangelykheid, het Evenwigt aan de andere zyde onmogelyk is: dewyl ene gee geringe opfertendheid die aanwasfende magt gemeenlyk niet gewaar zal worden, voor zy zich zelve ontdekt; wanneer het te laat is, om van de regels van ’t Evenwigt gebruik te maken, … Hy ftaat vervolgens toe, dat het zeldzaam is; dat men een Gemeenebest op die-wyze magtig ziet worden; doch houd egter ftaande , dat dit zyne {telling niet bena» deelt; vermits het ene onlochenbare waarheid blyft dat one der Staten , die niet dan onvolkomen beftiert worden, ale toos die Staat, die minder onvolkomen beftiert word, alle andere dingen gelyk ftaande, de magtigíte zal wezen; des de opgemelde zwarigheid biyve, {choon ‘er geen Staat zo LDEEL, N. LÈTT, NO. 5. P yol- 214 f; H. O7 VAN JUSTI volkomen beftierd wierde, dat hy daar door die magt verkrege, welke hy uit ene volmaakte Regering zon kon: nen erlangen. ` , Maar, in de tweede plaätze, al was het, dat de magt van een Staat niet ruste óp de volmadktheid van deszelfs Rege- ring, het Systema van °t Evenwigt, zegt zy, is evenwel niet mogelyk. De waarheid dezer ftellinge bewyst hy voorts, uit overweginge, „ dat de bevolking, commercien en ryk- dom , als de inwendige middelen van vergrooting, uiet be- let konnen worden ”: en hy neemt ‘er tevens bg in aanmer- king, „ dat de Volkeren nooit wegens het Evenwigt, maar wegens hun byzonder belang, Oorlog voeren ”, Dit ishént: Zo baarblykelyk uit de Gefchiedenisfen, dat hy zelfs bee tuige; ‚Men noeme my eens eenigen Staat, die, ftrydig’ tégén zyn belang, of alleen zonder een byzonder belang, Zich in een Oorlog zou hebben ingelaaten , alleenlyk om het Evenwigt te handhaaven; dan zal ik „ter eere van het voore trefiyk ftelzel vàn °t Evenwigt, opentlyk herroeping doen”; Behalven dit is het Evenwigt, gelyk hy’ ons verder doet zien, in ’t geheel niet mogêlyk, „ wegens de verandering der Staaten en derzelver betrekking jegens elkander, na- t dien ’er niets onbeftendiger eh veranderlyker is, dan de bétrekkingen,de verbintenisfen en het belang dier Staaten”. Hier benevens toont hy nog ten derde, dat het Systema vari ’r Evenwigt den grond der orimooglykheid reeds in zich zelve heeft, nadien ’t in genen deele met de ‘Geregtigheid óvereenkomt sen ene wyde deur opent voor alle ouregtvaar- dige handelingen , die het Evenwigt geftadig moeten ver- breken; of ten gevolge hebben „dat de magtigften de zwak: kereh geheel onderdrukken, en dus het Evenwigt doên we- derkeeren tot het siets, daar alle Chimeren en Schimmen Behooten. Onder het optellen der byzondere blyken van de onbeftaanbaarheid van ’t Evenwigt tiret de Geregtigheid, breidt de Heer vaN Justi zich wel byzonder overde volgen- den uit”, Het Evenwigt wil , dat men den welftand van éen ander Volk op eene gewelddadige wyze belette; dat men een Staat beledige „die de aanvallers te vooren niet be- ledigà htefts dat meñ een Vorst zyne onbetwistelyke Kech- ten onttrékke 3 dat men niet tbelaate dat een magtig Ryk, >t geen men voor °t Evenwigt gevaardyk oordeelt, én daar- om aantast „eenigen byftand van een andéren Staat erlange ; en dat men ‚zo zulks gefchiede „dien ‘hulpbewyzenden Staat its- gelyks voor: eenen verftoorer van het Evenwigt boude; waar by nog komt, dat de opvolging van het’ Evenwigt de Ged 2 ` 4 tret J » L EN - eert eed … OVER HET EVENWIGE IN EUROPA: RIS ften, op de oftechtvaardigfte wyze, jegens hunne’ eigene Onderdaanen doet handelen. | s “ Onze Schryver laat zich eindelyk hier nog in, om, te on- derzoeken , of het Systema vań *t Evenwigt ook met de Staatkunde 'overeerkome ; waar omtrent hy voor af aan- merkt „dát de Staatkunde eenftemmig moet zyn met de ge: Zonde Rede en de Geregtigheid, én dus wraaken het geefs daar aan niet beantwoord. Hier op, toorit hy verder'aan, dat de regels van het Evenwigt een wantroùwen der-Mogenhe. den jegens elkander verwekt, en té wegen gebragt hebben, dat alle Mogenheden tegen elkander het Evenwigt willen bewaren ; waat door zé in geduurige toerusting zyn, ens zelfs in Vrede, overgroote Legermagten, ten nadetle van den Staat, op den been houden; dat met eene verftandige Staatkunde niet overeen gebragt kan worden. Wel byzons der tragt hy te doen zien, dat het mer de'Staatkunde: niet overeenkomt zich, gelyk de regels van °t Evenwigt eifchen ; » by eene onzekere vreeze, aan een zeker nadeel en gevaar bloot te ftellen ” 3 en beweert zelfs by die gelegenheid , „ dat het ook, by gene zekere overmagt en gevaar, met de Stastktnde niet gepast is, het Ryk, wdar voor men vreest y te beoorlogen”. ` an Oe Hier aan is in-het vierde Hoofdftuk gehegt, ene Wederlega ging der redenen, die, tot verdeediginge van het Systema des Evenwigts, gemeenlyk bygebragt worden; en ten laatften in het vyfde Hoofdftuk , het Bewys „dat een Evenwigt noch nooit in de waereld plaats gebad heeft, noch ook dat de Mogenbeder van Europa zich naar deszeifs regels gedraagen hebben. In deze twee latite Hoofdftukken worden enigen der bovengemelde denkbeelden nog nader opgeheldert, en anderen daar toe be- treklyk- ontvouwt. Wel byzonder geeft onze Staatkundige in ’t laatfte Hoofdftuk nog op zyne gedagten, … over het gedrag, dat vrye Mogenheden , uiet naar de regels van een gedrogtelyk Evenwigt , maar volgens de wezendlyke grond- ftellingen van het Recht der Natuur en der Volkeren, als mede volgens de Staatkunde, tegen eene al te zeer aanwas- fende Mogendheid in acht te neemen hebben”; die hoofd- zaaklyk hierop uitkomen , welken wy ten flot nog zullen mededeelen. s Wanneer de magt van zulk een-toeneemend Ryk berust op den buitengewoonen grooten-Geest, van den Vorst , dan heeft men niets anders noodig , dan regels van maatiging. Voorts is te overweegen, of zulk een magtig Ryk oogmerken van veroveringen, of eenen geest van ge- waatigdheid-te kennen geeft. Zo men het eerfte, ọpgmer- `. Po ken s 216 BREDERODE ken van veroveringen , hemerkt, dan heeft men de vereisgis te Maatregels in °t werk te ftellen , om het dreigende onheil voor te komen , en voor de behoudenis van den Staat zorg te draagen. ring, zo veel als het eenigzins mogelyk is, vermeerdere. Zo men in tegendeel een geest van gemaatigdheid in ’t toe neemende Ryk gewaar wordt, dan zou men, zonder on- geregtigheid, geen maatregels van daadelykheid tegen het zelve ter hand konnen neemen, maar de voorzichtigheid eischt, dat men zelve niets toebrenge, om zulk een mag- tig Ryk noch machtiger te maaken”, Hier benevens ftelt de Heer vaN JUSTI nog voor, als een vasten grondregel voor Europa, » hoe het, ter voorkominge van de ngdeelige gee volgen, die eene al te fterk aanwasfende Magt voor de ove: rige vrye Staaten hebben kan, te wenfchen ware, dat ’er in %“ geheel geene vereeniging van twee vrye Staaten onder een en ber zelfde Hoofd, noch daor Verkiezinge, noch door Huwelyk , noch door het recht van Erfnisfe , nach langs eenige andere wegen, plaats hebben mogt ”. BREDERODE: of het tweede Beuwgetyde der Nederlandfcht Wrybeid enz. gevierd door den Wel Ed. Hooggel. Heere Mr. _P. KURMAN; naar deszelfs Latyn gevolgd door A. HARTSEN. Te Amfterdam by de Wed. A. Waldorp 1767. 6obladz. in gr. qto. DF Hongleeraar BURMAN, Aertspriester op den La tynfchen Zangberg in Holland, hadt, door een Pa triottifchen yver voor ’t Vaderland en deszelfs Vryheid be- woogen, den laatst voorledenen jaare,op den 2often Oto ber, openlyk, in de Gehoorzaale onzer Doorlugtige Schoo: le, uitgefprooken een kunftig Latynsch Gedicht, onder den titel BREDERODIUS, ter gedagtenisfe van den eerften ftap tot ’s Lands Vryheid gedaan door de Verbonden Edelen , heb- bende BREDERODE , als Woordvoerder, aan hun hoofd, toen deezen der Gouvernante MARGARETA het berugte fmeeke fchrift, op den sden April 1566, te Brusfel , overgaven. Dit Dichtftuk, de Taalgeleerde ooren zo lekker fmaakende, en federt in openbaaren druk uitgegeven, -is door den Kunstkennenden Heere ANTONI HARTSEN in Neder. 