VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
welk i 46 VAN VLOTEN welk ’s Euangelisten oogmerk moge geweest zyn in het fchryven van zyn Euangelie, daar ’er, ten gebruik der Christenen, reeds drie dusdanige Opftellen voorhanden waren? Waaromtrent hy van meening is, dat één voor- naam oogmerk zal geweest zyn, » uit de oplosfing van „ de bedenkingen der Farizeën tegen Jesus, met de ei- 3 gen woorden des Heilands, nader te ontwikkelen ; wel- s ke hoedanigheid den Zoon van God, ftrydig met hunne „ denkbeelden , meest toegekend word 3” niet enkels evenwel, met een leerftellig inzigt, maar ook, » op dat zo elk Lezer de gevoelens en verklaringen van JESUS … CHRISTUS het zuiverfte zou kunnen verzamelen, en tot verfterking van zyn geloof gebruiken,” Behal- ven dit algemeene , bedoelde JOHANNES » volgens VAN VLOTEN, nog een byzonder, of liever een dubbel, oog- merk: de wederlegging der Johanniten, naavolgers van gese den Dooper, welken zy hooger dan CHRISTUS chatteden; en voarts van de Cerinthiadnen, welke order- _ fcheid maakten tusfchen jezus als-mensch, en CHRISTUS als van een hooger natuur en oorfprong, maar die by den doop van jezus zich met hem ten naauwften hadt vereenigd. Voorts is VAN VLOTEN van meening , dat de titel Gods Zoon, op jezus toegepast, by JOHANNES niet is, het geen dezelve by de andere Euangelisten veel- al iss „ die (fchryft VAN VLOTEN) hieraan meer denkbeel- den hegten overeenkomttig het algemeen gevoelen der s» menfchen., die voor hen het licht, het leeven is, maar s hier als eenen:die van doven is, waar hy bepaald hoort, „en in de betrekking leeft als de Zoon der Godheid.” Is het gemaaktheid, is het een voorbedagt opzet, of wat is het, ’t geen onzen Schryver zich zo duister en mge- wikkeld doet uitdrukken ? De zelfde ingewikkeldheid heeft ons wyders nog meer geërgerd, daar VAN VLOTEN over-de eenheid, of eensheid , tusfchen den Vader en den Zoon fpreekt; laatende hy zyne Leezers naar zyne mee- ning raaden, of deeze eenheid in een natuurlyken, let- terlyken, dan in een overdragtelyken, zin moet verftaan worden. Klaar en verftaanbaar is zyn volgend fchryven: » Het waarheidminnend gemoed befluit eerst, en trekt » dan gevolgen, als hy de betekenis en kragt der ge- s zegden naar verband en oogmetk opgedolven heeft; en » hy is ten uiterften op zyn hoede om hier geene nadere „, onderfcheidingen intedringen, die wrugten van latere „> tyden, en van twistgedingen zyn, waarin valsch Ber i 3) 32 \ £ DE BYBEL - „nufi, en onreine driften geen geringen rol fpeelden.” Doch ’t geen ftraks hier op volgt, is wederom zo duis- ter, dat wy onze onbekwaamheid moeten belyden, om ’s Mans waare meening te doorzien. Aan het einde der Jnleidinge ontmoeten wy iets over het begin des Euan- geliums van JOHANNES. Hier hoopten wy eenig licht te fcheppen omtrent de vermaarde plaats. Vergeefs. Een toeftel van geleerdheid , en eene ingewikkelde opgave van uitleggingen, is al wat wy er aantreffen. Misichien zullen zommigen onzer Leezeren, fcherper ziende dan wy, eenige opheldering ontleenen uit het (lot, ’t welk aldus luidt: „> Nu zullen wy alles zamentrekkende dit „ onderzoek eindigen, waarin my nog verfcheiden duis- » terheden overblyven.” (Voor ons heeft de Burger VAN VLOTEN, in al zyn fchryven, ‚bier toe betrekkelyk, niet eene enkele duisterheid opgehelderd) ; … evenwel blyft „ dit zeker, dat de /ogos in den ftyl van JOHANNES ZO „wel, als in de kundigheden der Jooden en Wysgee- Ten, niet ‚een beginzel, wy zouden zèggen, een ver- „ mogen der Godheid , maar een op zichzelven beftaande » is, in natuur niet onderfcheiden, fchoon in den hoog- „ ften graad overeenftemmend, en daarom één , en nog- „ tans in werking pngterlaneidens eene werking, die zic „reeds deed opmerken na de fchepping der dingen, „ waarin hy werkdadig was patr het beftek, maar nog „ veel meer, toen hy als het licht onder de menfchen „ meer werkdadig wierd op hun vernuft, na dat hy hun „ anders bezield had; in dit alles is niets het geen men „met de nieuwfte Uitleggeren op het vernuft der God- „ heid toepasfen ‚kan; een wyzé van verklaren val van s geestelooze delingen. die niet alleen koud zyn en bly- ven, maar waar by geen mensch belang heeft, dan „» die vermaak vind in Wysgeerige befpiegelingen en fpe- s lingen, terwyl de woorden zo verklaard, als JoHANNes „de omtrekken in deze vyf verfen geeft, ons JESUS „CHRISTUS nader leeren kennen, zo als hy in dit Eu- „angelium getekend is, en door de Apostelen, — nog » veel meer uitgehaald te voorfchyn komt, als die gee- » e, welke het oorfpronglyke leeven en licht is, voor » hun die in de doodelykfte en koudfte donkerheid en » gevoelloosheid verzonken zyn, ——— dus kunnen wy » van °t. overige begrip bekomen, hoe duidelyk hier » werking onderfcheiden blyven, terwyl de ‚overeenftem- » ming in de werking altoos ;blyft; om ‚dat die ‘haren | D 2 a, grond- af VAN VLOTEN à gtohdflag in eene afgetrokkene ondeelbare eenheid z heeft.” Moeite kostte het ous, deeze duistere rede- heering over te fchryven; Inderdaad, met alle zyne taal- geleerdheid, voor welke wy alle fchuldige hoogagting voeden; verftaat voorzeker VAN VLOTEN de kunst niet, om zyne gedagten duidelyk voor te draagen. In °t gc- heel ftraait'eene gemaaktheid door, welke allen, die duidelykheid beminnen, moet ftooten, | Ongelyk meer klaarheids heerscht ’er in de Inleiding tot de Handelingen der Apostelen, alwaar onze Schryver eenige aanmerkingen voordraagt, zo aangaande het oog- merk van dit Gefchrift van LUKAS; als over de Perfoo- nen, ter voortplantinge van den Christlykén Godsdienst te werk gefteld 3 welke met vermaak zullen geleezen wor- den, —= In de Algemeene Aanmerkingen op de Brieven der Apostelen, {preekt VAN VLOTEN onder anderen over de titels aan de Christenen gegeeven , van geroepensn s Litverkorenen , en diergelyken; toonende derfzelver oogmerk en gebruik, hoewel wederom in bewoordingen; welke zomtyds na de waare meening doen raaden. Daarenbo- vên vindt men ’er, °t geen oo by de meeste Uitleggers wordt aangetroffen. ——- De karakterfchets van PAULUSS hoewel niet kwalyk getroffen, mag; egter; voor overtol- tig worden gehouden, naa ’t geen het meesterlyk penfeel van NIEMEYER daar omtrent verrigt hadt. De Tydorde, in welke, volgers VAN VLOTEN, de Brieven van PAULUS zyn gefchreeven; is dë volgende, De twee Brieven aan de Zhesfalonikers, uit Corinthe gefchreven, zyn de eerfte. De eerfte verfchaft ons de vermaarde plaats Jonan. I. -i-4; De Vertaaling daar van luidt aldus: „ Vs. Ir. s het begin was het woord, en het woord was met Ee ae: 5 ay NJ DE BYBEL, p 49 p him, en het woord was Elohim. Vs. a. Dit was in het p begin by Elohim, Vs. 3. Alle dingen zyn door het- „zelve gemaakt, en zonder hetzelve is ’er geen enkel »fchepzel gemaakt. Vs. 4. In hetzelve was het leeven, „en het leeven was het licht der menfchen.” Zie hier de Omfchryving: ‚-I. Voor den, aanvang van alles wat p buiten en door de Godheid beftaat, was ’er reeds de » logos, en die ftond reeds in de naauwfte betrekking ‚tor de Godheid , niet als uitvloeizel, maar had even „ hetzelve beftaan als de Godheid, 2. De Zgos was ge- „duurig werkdadig in dien zelven kring var werkzaam- „ heid en uitgebreide gelukzaligheid , welke hy in den ‚s naauwften omvang der Godhejd genoot. 3. Niets be- »ftaat er in den ganfchen kring der gefchapenheid, dat » niet door zyn werkdadigen invloed haar beftaan verkre- gen hebbe, edoch welke verfcheidenheid van wezens » Op nadere of verdere afítand van God men zich ook » mogen (moge) voorftellen, geen is ’er op wiens aan- s» wezig zyn hy geen invloed had. 4, Al wat bezield is » in het gefchapene , erkent hem als de bron yan dat » werkdadig vermogen , en die zelve, dig het leeven in » zichzelven had, is ook de oorfprong van alle waarheid » voor den duisteren mensch.” Verfcheiden Aanmerkingen maakt de Burger VAN VLOTEN op deeze Verzen; doch wy befpaaren ons de moeite der overfchryvinge, om dat ze niets nieuws behelzen, Alleenlyk willen wy de Aan- teekening op Vs. 4, overneemen ; van verregezogtheid of {pitsvindigheid. zal dezelve by zommigen niet vrygefpro- ken worden. „ Elk voelt ‚hier ({chryft onze Uitlegger) » Eene flilzwygende fpeling op de verkeerde denkbeel- » den van JOHANNES leeftyd: het Jeeven was vrouwelyk , » En de /ogos mannelyk; hy. had.dus moeten zeggen, als » by in den fmaak van, dien tyd gefproken had: het » woord was met het leeven vereenigd, maar nu is het: » in het zelve is of was het leeven, en het leeven is het y licht. der menfchen ; naar de denkbeelden van JOHAN- » NES ftel ik dan geenzins, dat woord, en licht, fynonynie » ZyR, maar wel dat woord. » duisternis meer, — maar ’er is beletzel in den mensch, » die verlicht word, hy, laat het niet door, hy is „eenig. © D3 „ CH kÒ VAN VLOTEN s en niet glanzig, zouden wy zeggen; ongevoktlig daarom, » en dat woord is het Zeeven ,-en-zo kan °t het licht der j; menfchen worden.” De plaats, Hand. II, 6. vertaalt VAN VLOTÉN. Op s dit geluid dam, fchoot eene menigte toe, én zy was ss ontfteld, toen elk hun’ hoorde in zyn eigen landstaal » fpreekeri;” en heeft daarop de volgende Aanteekening: s» Hoe zeer EICHHORN zich beyvert in zyne digem. Bi- 3 bliothek IIE Th. pag. 240. hier het wonderdadige uit- s tekrygen, is de grond, waârop hy bouwd , nogtans ss waaf eh van gewicht; dat de Jooden over godsdien- » ftige zaken zelden in andere taal dan in het Hebréeuwsch s» verkiezen te fpreken, dit was regtzinnigheid, in hen » door voorbeelden. geftaafd, — Ik beken dat HER- 55 DER, in zyn Verhandeling von der gabe dér Sprache, » my aafi Het wankelen gebragt heeft over de vraag : 5 men het woord- andere tongen wel van andere talen ‘ss verftaan moet, dan wel van een riieuwe voordragt van » zaken? — - zyn bewyss ontleend van het Pinzier- ss feest, het feest van de nieuwe wetgeving onder ecn $ volk, ’*t welk nu cen nieuw: haft zo wel als nieuwe 5 geest zoù bekomen, kan evenwel zo wel tegenwerken 5 om zyn gevoelen te wederleggen, als het door hem 5 nahe wordt om het daaruit te bevestigen; meer zegt ss het, dat men tong zo wel kan nemen voor verfchei- s» denheid van gedagten die men daarmede voortbrengt als van onderfcheiden talen ; met warmte ingegeest fpre- s ken, kan het zeer wel betekenen, — — maar dat eene s nieuwe uitlegging. van zaken door de Jooden zou ge- sa noemd‘worden in vreemde taal te [preken is my Ver g> dagt. {choon jesara daar wel henên fchynt te hellen; s» en de redenvoering van’ perrus die gedagte in den » terften opflag begunftigt; doch behalven dat zeker voor 5 de nieuwe wetgeeving, die endal over de geheele s waereld bekend zou gemaakt worden, de verfcheiden- ə» heid van talen een bewys en gen middel tevens was s » om den Geest in zyne gaven:en werkingen meer alge- » meen bekend te maken, moetén wy daarenboven ge » loven dat pauLus zeer wel wist wat LUKAS ‘hier me » wilde zeggen: zy begeerden elk in hutihe landstaal te 3, fpreken5 als hy tusfchen tongen en uitlegging der ton- a gen onderfcheid gemaakt had, dan zoù zyne geheele a tedenvoering donker geworden zyn, Dan fchoon ons » hier veel donkers overblyft, en wy edelmoedig pan p DOR DE BYBEL. St » nen moeten, dat de nuttigheid der gaven oñs niet zeer » in het ooglopende is, willen wy liever hieromtrent ə» onze onkunde belyden, dan duidelyke woorden naar » Eene aangenoomen veronderftelling te wringen.” Zie hier eene laatfte proeve van Vertaalinge, Omfchry- hid en Ophelderinge; zy betreft de les van PAULUS, I f: IV. 4." VAN VLOTEN, die plaats vertaald heb- bende: „ dat elk uwer zich toelegge zyn vat zuiver en » eerbaar te bezitten,” maakt deeze Omfchryving: … Elk „ legge zich daarop toe om de Vrouwe zyner keuze , ə» waarop hy prys ftelt, dan ook zo te genieten, dat ə» deze {tand bevorderlyk is om de onderlinge zuiverheid » en die zorgvuldigheid, welke tot eere van den bezitter s, verftrekt, te bevorderen.” Zyne Ome T EAE verdee- digt VAN VLOTEN met de volgende Aanteekening: … De » Uitlaggers omtrent het woord vat hier oneens , » het minst behaagt my de gedagte der meeste Uitleg- » gers, een weinig in een nieuw licht gefteld door » KRAUSE , om er het liehaam door te verftaan 5 ik » beken wel, dat de bedenkingen, welke men heeft te- 5 gen het gevoelen van KOPPEN, die ’er eene egte Vrouwe » door verftaat, op zichzelven in den Grickfthen ftyk » vreemd is, maar als men de woorden bezitten en eere » ook hier kragt wil doen hebben, dan dunkt my zyn » wy verplicht ’er „toe overtegaan, om te denken, dat » door de vrye keuze des Mans de Vrouw dus oneigen s» wordt genaamd. » kingen op het N, T. nadrukkelyk behandeld.” Het Godsdienftig Huisgezin, in aangenaame en leerzaame Gefprekken tot bevordering van Bybelkennis en God- yrugt, door s. VAN EMDRE , Predikant te Wageningen a Lid van de Zeeuwfche Maatfchappy der Wetenfchap- pen, Correfpondeerend Lid van °t Haagsch Genootfchap tot Verdediging van den Christelyken Godsdienst , enz. IIIde Deel. Te Utrecht, by W. van Yzerworst, 1795. In 8yo. 394 Bl, | D: Eerw. VAN EMDRE vervolgt hier zynen nutten ar- beid. Met het eee genoegen, als het voorgaan- 4 … de, 3 Ss. VAN EMDRE 5? s VAN EMDRE de, hebben wy dit Deel geleezen. Onze aanpryzende Oordeelvelling , raakende de-eerfte, mogen wy.ook op deeze Gefprekken toepasfen. In zever p pe earn wordt het gedeelte der Gewyde Gefchiedenisie verhaald, loopende van mozes tot: op de komst: van ‘CHRISTUS? Het achtfte Gefprek. bevat eenige Aanmerkingen ayer de Propheeten en de Prophèeetifshe Schriften des Ouden Testa- mentss derzelver Schryvers,: Oogmerk en Verdeeling. Ver- volgens :eenige Uitlegkundige Aanmerkingen „en Zedelyke Lesfen;, daar: wit. voortvloeiende. Agter dit alles is ge- voegd eene. Zydrekenkunde van de:zaaken, die in dit Tweede Deel voorkomen, Daar: wy, in onze voorgaande Aankondiging, van de wyze van b ringe, een en ander ftaal hebben voorgelegd, zullen wy ons hier bepaalen tot het laatfte Gefprek, B 7 ' In de orde, -in welke de- Profeetifche Boeken in onze Verzameling zyn geplaatst, geeft de Eerw. VAN EMDRE: een kort berigt van elken Schryver afzonderlyk , loo- nde over den tyd, in.welken hy geleefd heeft,’ nevens et oogmerk en den hoofdzaaklyken inhoud van zyn Íchryven.. Volgens den aart deezes Werks loopt dit alles zeer kort en beknopt af; doch heeft, cvenwels zyne nuttigheid, voor de. zodanigen, diè aangaande cen voornaam gedeelte des O. ‘Verbonds eenige kundfchap verlangen, Naa deeze ontvouwing, s ik lees niet gaarn,” zegt een der Zamenfpreekers „ ;, de* Prophectifche Boe- » ken,.om dat ik ’er zo weinig van begryp,” en laat ’er op volgen: „ zouden niet eenige regelen opgegeven kun- » nen worden, waardoor men als een fleutel had tot eene ss gemaklyker- verklaring der Propheetifche Boeken ?’* Aan dit verzoek voldoet de Vader, door de opgave van eenige algemcene regelen, tot beter verftand der aloud’ Godfpraaken. Het-hoofdzaaklyk beloop daar van hier te vinden zal, vertrouwen Wy » veelen onzen Leezeren piet onaangenaam week | Oner ed ge Voor alle dingen, fchryft VAN EMDREs is het noodig, na te gaan, in welk Land, onder wat Volk, en in wel- en Tyd, ieder Profeet geleefd hebbe ; onderzoekende aar nevens, ’t zy uit den Bybel, of ‘uit andere’ Schrif- ten, de gefteldheid van het Volk, tot hetwelk de God- fpraak is ingerigt. Daar nevens paare men eenige kennis van de Aardrykskunde des Bybels, of van -de ‘Landeny in de H. Schrift voorkomende. ` Vervolgens hebbende doen opmerken, dat de Profeeten dikmaals Voorfpellin- i gen ehandelinge en uitvoe-’ HET GODSDIENSTIG HUISGEZIN. 53 p gen doen, andëre Volken buiten de `Joodėn, als de As- dyriers „ Babyloniers , Edomiiten, Moabiten, enz. betref fende , laat hy ’er op volgen: Zommige Uitleggers hebben 3, hier aan een verbloemden zin pedast, en: daar ` doar js verftaan vyanden van Gods Kerk, onder ’t N. T. de š, Antichrist, de: Turkfche Keizer, of dergelyke. Doch a (zegt hy,) dit is eene zeer willekeurige uitlegging zon- 5, dèr grond. Het is-een zeer goede regel in de uitleg- „> kunde, dat men zo lang by de eigenlyke betekenis der 5 woorden:blyyên moet, als ‘er geen volftrekte noodzaak, 3) is, daar af te wyken. Deze is hier niet, want alle die 3, Volkeren warei-toen nog aanwezig. Als gy, (gaat ss hyNoort) van. Edomiten, Moabitén, enz. leest, denkt 9; dan nooit aan geestelyke Edomiten en Moabiten , zo ‘als men °t noemt; den Paus van Rome, of dergelyke5 ə maar denkt aan de natuurlyke nakomelingen van EsAu » — en van MOAB.” Dit bewys geeft aanleiding tot de vraage,'of men dan niet een dubbelen zin, een eigen- tyken: en een. oneigenlyken, moge ftellen, en’ dat die beide door den #rofeet zyn bedoeld? en vervolgens ge- legenheid: om iets te zeggen over-die befaamde wyze van Schriftverklaaren. Zulk een dubbelen zin (fchryft s» VAN EMDRE) kunnen wy met regt verwerpen; de zin s is of eigenlyk ,-of zinnebeeldig.- Indien de Prophee- s ten zinnebeeldig fpreeken, magen wy niet denken; dat s- er: een: -letterlyken zin bedoeld zy, by voorbeeld als ‚ss wy lezen Jef. LV. 13. voor een doorn zal. een denne- òs boom opgaan enz. preekt God by den Propheet zinne- ss beeldig , en wy kennen aan geen eigenlyken denne- ‘ss boom denken, Zo is °t ook by tegenttelling, wanneer s ær in geen verbloemden zin gefproken wordt. De zin » is altyd--maar een.” Als een anderen regel geeft vAN EMDRE Op» dat men vooral den Profeetifchen ftyl moeg in aanmerking neemen, als dikwyls naar het dichterlyke zweemende,„ en, by Ad pg, zeer: verheven zyn- de. ‘De volgende voorbeelden worden hier, ter ophelde- tinge , aangevoerd. „ Davip op eene dichterlyke ‘wys 59 EN he uit de hand van sAUL en zyner vyanden s zullende befchryven Pf. „ die op CHRISTUS en zyne weldaden zien; maar zom. „ mige Uitleggers maken in verfcheiden plaatfen eene s, verkeerde aen Op de vraag, of de Profee- ten alles hebben befchreven, wat zy gepredikt en voor- zegd hebben? ontmoeten wy hier het volgende berigt: it is niet waarfchynlyk, zo min. zegt VAN EMDRE 3 als de Euangelisten alles befchreven hebben, wat Je- s, sus geleerd en verrigt heeft, gelyk JOHANNES zegt in » zyn Zwang. Hoofdft. XXI: si zo hebben de Prophee- sten alles niet te boek gefteld, en ons nagelaten, wat s Zy oudtyds tot het Volk fpraken. Veele van die on- „ befchreven Prophetien waren in jesus tyd by overle- » vering onder de Joden bekend, anneer dan in ’*t N. » T. eene voorzegging der Propheeten voorkomt, die wy s niet duidelyk vinden in °t O. T. dan moet ons dit niet » verwonderen, noch den toevlugt doen nemen tot gedron- » gen uitleggingen, maar wy moeten denken, dit is eene s> aanhaling van eene onbefchreven prophctie. By voor- „ beeld, toen de ouders van yesus met Hem naar Naza- „ reth vertrokken om te woonen , zo zegt MATTHEUS » Hoofdft, IL 23. op dat vervuld zoude worden, dat door g AG ` HET GODSDIENSTIG HUISGEZIN. 55 , de Propheeten voorfpeld isy dat hy Nazarener zal ge: kh heeten verd Dat de Mesfias een Nasarener zou Hee: sten, vinden wy niet im de: Schriften der Propheeten, 5, dus was zulks wel voorzegd, doch niet in de Heilige > Schriften aangetekent. Dat dit by de Schryvers van °t N. T. meermaal in gebruik was, om onbefchreven s peoa aar te halen, blykt allerkláarst- uit ver- > fcheidene plaatfen des N. T. Zo zegt Paulus Hand. j XX: 35. dat de Ephefiers moesten gedenken aan de woor- g dên des Heeren jesus, dat Hy gezegd heeft, ’t is za- js liger te geven dan te ontvangen, eze woorden des s» Heilands vinden el | by geene der Euangelisten aan- js geteekend, Zo haalt de Apostel Judas eene Prophetie s» Vam Edoch aan, die wy nergens by Mofes, noch el- s» ders in't O: T. vinden.” | - Aangaande de aanhaalingen uit het O. in het N. T. zullen wy nog het volgende mededeelen. … Er zyn Uit- s» leggers geweest; en nog, fchryft vAN EMDREs die den- » ken, dat, wanneer ‘er in °t N. T., gezegd wordt: zoen s-i vervuld geworden, °t geen gefproken is, enz, ‘er ge- » doeld wordt op zulke Godfpraken des-O, T., waarin s den (de) Perfoon des Heilands; of die zaak, welke s toen voorviels regtítreeks bedoeld is; doch (voegt hy » ‘et tevens) dan miij wy zulke uitteggingen der oude „ Prophetien, die aan een oordeelkundigen ongereimd » (ongerymd) voorkomen. Laâat ik dit met eenige voor- » beelden ophelderen: MATTHEUS, verhaald hebbende, s» hoe jesus met Zyne Ouders moest blyven in Egypte sy tot dem dood van HERODES, zegt Hoofdft. Il: 15, op s dät vervuild zoude worden °t geen van den Heer gefpro- s; ken is door den Propheet, zeggende: uit Egypte heb ik s» myn Zoon geroepen. Deze woorden vinden wy Zf »s Xl: 1, doch niemand, welke did pläats by Hosras leest, 5 kan ooit denken, dát daar van Messras wordt gefpro- s ken, allerduidelykst wordt daar °t Volk Israëls be- ss doeld, ’t welk door God, Exod. IV; 22 en 93, genoemd ss Wordt tyn. Zoons ook blykt °t uit Hof, XI: 2, dat » ‘er Israël door dien Zoon bedoeld wordt, om dat ’er » van deszelfs afgodery gefproken wordt. Hoe ongereimd 3 rde. vraagt VAN EMDRE, is °t nu te denken,. dat Hoseas gedacht heeft aan den messias?” De ver- maarde plaats, Matth. II: 16. wordt vervolgens, tot het- zelfde oogmerk , aangevoerd. De Leerling, hoewel in geeze uitlegging berustende, betuigt, nogthans, zyne ver- ER wos P 1 56 5. VAN EMDRE, HET GODSDIENSTIG HUISGEZIN, wondering, hoe MATTREUS , die zekerlyk de aange haalde plaatzen uit het O. V. zeer wel zal verftaan hebben, dezelve, nogthans, op geheel andere gebeur- tenisfèn konde to-pasfen , en zeggen: zoen is vervuld gc- worden, °t geen gefproken is, enZ. „ Zeer wel,” laat VAN EMDRE hierop den. Vader antwoorden, „, kon MATTHEUS „ dit doen. Men heeft vervullingen' wegens opzettelyke „ Voorzeggingen des Q. T.; men heeft ook vervullingen, j wegens zekere overeenkomst, zo dat men eene toepas- 5 fing van de eene gebeurtenis op de andere maakt; b. „‚ onder ons is dan alleen wegens overeenkomst.” Even- eens verklaart VAN EMDRE het zeggen van JUDAS, VSe 14. Van deze heeft ook Enoch. de zevende van Adam. ge: propheteerd, enz. `» Wie kan denken, vraagt hy., dat. » ENOCH niet zyne zondige tydgenooten, maár menfchen , „ die meer dan drieduizend jaaren laater zouden leven, in » den tyd van jupas in ’t'oog gehad hebbe? Willen, „ wy eene billyke uitlegging var des Apostels woorden ; geven , dan moet men ’t dus verklaren , dat ’ zy s.» ne meening was, dat ENOEH tot zoortgelyke on- „ deugende menfchen fprak , als ’er thands onder de, Š Christene zich bevonden, welke jupás in zyn brief. > bedoelt.” er ee ® Uit de aangevoerde ftaalen blykt genoegzaam, dat de, Eerw. VAN EMDRE onder. de Oordeelkundige. Schriftver: klaarders geene onaanzienlyke plaats bekleedt; en dat alzo. zvn Gefchrift van allen, die na redelyke Godsdienst; kennis ftreeven, met vrugt en voordeel zal kunnen ger, leezen worden. ` irr | EU EEA v w. DE VOS, LEVEN, ENZ: VAN A, HULSHOFP. $Y Leven en Charaäer van ALLARD HULSHOFF, voorgefteld door WILLEM DE Vos. Te Amflerdam; by L. van Hulst en G: Warnats, 1795. Zn gr. 8yo. 87 bl. ls. Wysgeer en als Leeraar , hadt HULSHOFF eenen naam verworven, waar door hy, boven veelen zy- ner Amptsbroederen, niet weinig uitmuntte. Allen, die %s Mans Amptgenoot, WILLEM DE Vos, kennen; zullen. deezen de hoedanigheid niet betwisten van de beste be- voegdheid, om waare verdienfte op prys te kunnen fcha:- ten. Van hier, dats eer-de Lykrede wierdt uitgefproken, veelen hun genoegen betuigden over de keuze van eenen Redenaar, zo goed als iemand tegen de moeilyke taak opgewasfen. Heeft pe vos beantwoord aan de verwag- ting? Indien de daadlyke uitwerking, by den voordragt, een juiste miaatftok der waardye van een Opftel zy; moet die Vraag toeftemmende beantwoord worden. Is ons berigt naar. waarheid , dan was de talryk opgekoomene menigte geheel pend en betuigden de kundigften hun genoegen over uitvoering. ‘Er was ’er, in de daad, en dit zelfde zal ook, veelligt, naa de uitgave, het geval zyn, die over den Vorm van het Opfttel vielen, als af- wykende van de gewoone manier van Kerkelyke Re- devoeringen; Onder welke, nogthans, dit Gefchrift moet eran chikt worden, zo als, onder andere, blykt uit den chriftuurtext, aan het hoofd geplaatst, gelyk ook uit Vooraffpraak en Gebeden. Anderen, egter, en mêt'deezen kunnen wy ons wel vereenigen, zyn van oordeel, dat, daar de trant der Kerkelyke Redevoeringen, in * alge- meen, zints eenigen tyd, merkelyk. van den voormaals gebruiklyken is afgeweeken, het dus ook den Eerw, DE vos vryítondt; zodanig eene manier van uitvoeringe te kiezen, als hy meest gefchikt oordeelde tèr behande- linge van zyn vrugtbaar onderwerp. Het gebruik is hier geen verbindende regelmaat. Waarheid en getrouwheid, in een Opftel, waar in. het te doen is om het. Karakter Eens afgeftorvenen te fchetzen, moet vooral de waarde daar van beflisfen. Zo niet willekeurig , althans niet der- wyze aan een vasten regel gebonden, zyn de byfieraa- den, dat men niet, naar gelange van het voorgeftelde plan, daar van zou vermogen af te wyken. —- Of de Lyk- tedenaar der waarheid hulde gedaan hebbe, zal ook pie, mand: ` 55 W. DE VOS … sek mand durven in twyfel trekken, zonder een onverdienden blaam te werpen op ’s Mans Karakter ,'t welk, voor zo veel wy weeten, alomme voor onberispelyk, en zynen gewyden post waardig, bekend ftaat. Veelligt kan T praan elders, de kleuren van zyn tafereel wat fterk hebben aan- ezet. De verfchillende gedagten, welke wy, na-dat.de Eerw. DE vos zyne Leerrede uitgefproken, en vervolgens door den druk hadt gemeen gemaakt, hoorden voordraagen , deeden ons, naa ecne aandagtige leezing, deeze bedenking nederttellen. | Naa „HULSHOFF'S voornaamfte leevensbyzoncerheden verhaald te hebben, fchetst hem pe vos in de onder- fcheidene hoedanigheden van Geleerde, van Openbaar Onderwyzer en Verkondiger des Euangeliums, en van woorbeeldlyk Christen. Dit alles volvoert hy met vuur en leeven, met die kragt van uitdrukkinge, welke eigen- aartig moest vallen in iemand, welke, aangaande den Man, wiens naagedagtenis hy viert, verklaart: „ Al wie » HULSHOFF niet heeft toegeëigend een Character, dat » Onder de corfpronglyke en zeldzaame , —— dat onder s de groote en verhevene, dat onder de Achting-, Lof- s en , Verwonderingwaardige te tellen valt, van » deezen durf ik wel ronduit zeggen, dat hy HULSHOFF s nooit te recht gekend heeft.” En elders: „Wie twyfelt > ‘er aan, of niet -HULSHOFF der Doopsgezinde Societeit, » der Steden zyner geboorte en inwooning, en zyn ge- » heele Vaderland tot Eer en Roem geleefd hebbe” Hursnorr hadt eenen Zoon, een alom geagten en veel goeds LEVEN EN CHARACTER VAN A. HULSHOFF. 59 goeds beloovenden Jongeling , weinige weeken vóór hem orven , „ het volle beeld zyns Vaders, zo niet ge- s» vormd om deezen nog te overtreffen.” Aan dien Jon- geling wordt hier, in eene aandoenlyke uitweiding, de verdiende lof toegemeeten » met vermelding van eenige zyner leevensbyzonderheden. Om HULSHOFF te nader te doen kennen, heeft DE ‚vos agter zyne Redevoering geplaatst eenige fragmen- ten van Brieven, tusfchen hem en voornamelyk zynen boezemvriend, den Utrechtfchen Hoogleeraar M. VAN GEUNS, gewisfeld, als mede eene Lyst zyner Schriften , beftaande inzonderheid in Verhandelingen , door geleerde Genootfchappen bekroond. Eindelyk ontmoet men hier twee Dichtitukken, het eene in het Latyn, het ander in het Nederduitsch, van HIERONYMUS DE BOSCH €n M. SIE- GENBEEK, beide beantwoordende aan den lof, welken zy voorheen by kunstkundigen hebben weggedraagen. ee De Lotgevallen van Menfchen en Volken worden door God befluurd, daar niets by geval gefchiedt; of Verhande- ling over Gods Voorzienigheid, Een nuttig Hutsboek voor alle Christenen, inzonderheid in deeze tydsomftan- digheden ‚waarin de woelingen der Volken alle opmerking verdienen, Te Amfteldam , by M. de Bruyn. In gr. 8yo. 124 bl. | MV“ raadzelagtigs vertoont zich , ten allen tyde, in den natuurlyken en zedelyken toeftand der Wae- ‚reld, meer of minder, naar gelange der toneelen, welke in dezelve geopend worden. Stil en bedaard ayn, by wylen, die toneelen.; doch ook, menigmaal, woelagtig - en onrustig. Dikmaals vindt de aanfchouwer zich verle- gen om eene voldoende ontknooping; en niet zelden zyn Zy» welke op die toneelen voortreeden, of daarop ge- voerd werden, de ‘fpeelballen van onverdiend verdriet en drukkende ongeregtigheden. Al wat over die duisternis eenig licht verfpreidt moet welkoom geheeten worden by allen, die den lydende Natuurgenooten een „goed har toedraagen. De Schryver .der thans aangekondigde Ver- handelinge heeft de pen opgevat, met oogmerk om daar toe iets by te draagen. In zo verre, derhalven , is zync pooging lofwaardig; ‘Veel goeds en ftigtelyks is ons, hier en daar, voorgekoomen. ‘Lyders, wien het gemoed tot | | ernst- BÒ DE LOTGEV. VAN MENSCHEN EN VOLKEN: erústhaäftigheid geftemd is, zullen het Werkje met vrugt kunnen leezen. Intusfchen heerscht, doorgaans, éene dorheid in de manier van voordragt.en behandelinge , welke, by veele Leezers, de bedoelde uitwerking zal doen. mislukken; . Het verftand moge by hen overtuigd worden; maar het hart zal koel en onbewogen blyven. Historie van het Verbond en de Smeékfchriften def Neder- landfche Edelen y ter verkryginge van Vryheid in den Godsdienst en Burgerfldat, in de PJaaren 1565—1567. Uit veele oorfpronglyke Stukken zamengefteld; door J. W. TE, WATER, Hoogleeraar in de Godgeleerdheid en Ker- kelyke Gefchiedenisfen tè Leyden, Bistoriefchryver van Zeeland. Derde Stuk, Te Middelbürg, by P. Gillisfèn, 1795. dn gr 8vo. 558 bk Ke terugzigt van veele Jaaren hebben wy, by het ontvangen deezes Derden Deels, moeten doen; dair onze, Letteroefeningen van de Jaaren 1776 het Eerfte,, en die van 1780 het Tweede, Deel aankundigden Ç*), welk laatfte iri 1779 hét licht zag. —- Wegens, dit ver- wyl geeft de Hoogleeraar dit Berigt, °t geen, ons teffens toont, wat in dit Deel voorhanden, en wat wy nog meer, met betrekking tot dit gewigtig gedeelte van ’sLands Ge- {chiedenisfe, van zyne hand te wagten hebben. „ Eindelyk „ fchryft hy, komt het Derde Stuk van dit Werk te voor- fchyn, behelzende het vervolg van het Tiende Hoofdftuk deezer Historie, met een Aanhangzel, dienende tot ver- beteringe van myne misflagen ; en tot vermeerderinge. van het reeds gezegde, De Bylaagen tot het geheele Werk zyn in het Vierde Stuk te vinden. Hoewel een groot gedeelte der beide laatte Stukken, zedert vyftien jaaren, reeds afgedrukt lag, is egter de voltooijing en uitgave daar van tot heden agtergebleeven , allermeest door- de veranderinge en vermeerderinge myner. amptsbezigheden, eerst te Middelburg, én naderhand te Leyden.” „Grootendeels behelst dan dit Deel een Berigt van het Geflacht en de Bedryven der meeste Verbonden Edelen, en andere aanzienlyke of vermogende Perfdonen, die- ba meek- . C*) Zie Hedendaagfthe Vaderl. Letteroef. Vde Deel, 1fte Stuk , bl, 494, en Algem. Vaderl; Letteroef. Ilde D. ifte St, ble rigè. Je W. TE WATER, HET VERB. DER NED. EDELEN, ĜI Smeekfchrift der Hertoginhe overgeleverd en ondertekend hebben. Men kan, op het doorleezen van deeze berigt- geevende Naamlyst, waar de voorraad van kundfchap- pen nu eens overvloediger dan eens fchaarfcher was, niet nalaaten te erkennen, dat de Opfteller, met onvermoei» den vlyt, alles te werk gefteld heeft, om, met eene vere: regaande naauwkeurigheid, alles na te vorfchen, ’t geen dienen kon ter nadere ontdekkinge , zo van de af komst als van de verdere bedryven dier Ondertekenaaren, Wat liefhebbers der Vaderlandfche Gefchiedenisfe hem deswe- gen medegedeeld hebben, verwerkt hy, met gepaste be- oordeelingen, die en de Characters deezer Perfoonen, en de Bedryven van dien tyd, toelichten. Zo dat men ’er een fchat van Kundigheden, tot de Vaderlandfche Histo- rie behoorende, in aantreft. Het een is zeker gewigtiger en belangryker dan het ander; doch doorgaans ook naar die maate omflagtiger of korter. Moet veel op dien af» ftand van tyd duister of twyfelagtig blyven, veel nog» thans wordt in klaaren dag gehaald. | Byzonder ontwykt de Schryver lange en bekende Lee- vensverhaalen van eenige Perfoonen, als by voorbeeld dat van FILIPS VAN MARNIX, Heer van Mont St. Aldegon» de. Van wien hy egter eenige byzonderheden vermeldt, elders niet voorhanden. Ook befteedt hy omtrent tien bladz. om te bewyzen dat MARNIX van Adel was», en diens betwisten Adeldom te verdedigen, Hoe weinig dit kloek Vernuft met den „Adeldom ophadt, zonder eigene verdienften, blykt uit het daar op aangevoerde van dien Man zelven. … Indien het al eens waarheid ware, dat ik ə» van geen Afkomst of Adel zyn zoude, wat zwaarig- „ heid? indien ik evenwel Deugdzaam en een Man van » Eer was, en men my niet kon verwyten , dat ik ooit ‚> in een enkel punt van myn pligt en eer te kort kwam. ə» Ik oordeelde het altyd eene dwaasheid, zich op de » deugd en dapperheid van eenen anderen te beroemen, » gelyk veelen doen, die geen grein deugds in de ziel p Benten. geen druppel verftands hebben, en onnuttig » voor hun Vaderland zyn; en die nogthans, om dat z „, iemand van verdienften onder hunne Voorouders had, » den, de geheele wereld meenen te moeten regeeren, — ‚… Ik veragtte van jongs af zulke ydele beuzelingen, » my benaarftigende om my bezig te houden met betere » dingen, die een recht Edelman meer pasfen ; doch wel» » ke dit flag van Menfchen met veragtinge pleegt te bek LETT. 1796, NO. 2, E > baf- 62 J Je W. TE WATER „ handelen, als beneden hunne waardigheid en hoofdbee „ zigheid, welke geen andere is dan niets te weeten en „ zoo dom als een Os te zyn.” —— Naa een naauwkeu- rig berigt van zyn Geflacht aan de Algemeene Staaten gegeeven te hebben, laat hy in zyne Verantwoording daar op volgen: s» Dan ik vergeete my zelven , door de „ dwaasheid van dien gek afgetrokken van myn toeleg, „ in my zoo lang bezig te houden met die beuzelingen. fk „ zal ’er derhalven van zwygen, als die van oordeel ben, „ dat de groottte waardigheid van Adel zy, zich deugd- „ zaam, ftandvastig en kloekmoedig, te gedraagen , ten s» dienfte te ftaan aan zyn Vaderland en zyn Vorst, zoo lang hy op eene wettige wyze regeert, volgens de „ Wetten en Gewoonten des Lands, op s hy als „ een befchermer, verdediger, Vader des Volks, bewaar- „der van wetten en geregtigheid, aangenomen is. Ik „ bidde u derhalven, en allen die dit Vertoog zullen lee- » zen, my te vergeeven, dat ik, tegen myn genoegen, „in dit uk getreeden ben, om dat hy piet alleen [die > gewaande waare Patriot) maar ook eenige andere Las- > teraars, denkende dat myn ganfche Adeldom oorfprong- ə» lyk zy van mynen Grootvader , en hem houdende voor „, cen Bourgondier, my zoeken te lasteren, en zelfs u te befchuldigen, als of g „ wanneer ik verkozen werd „om u te dienen in den Raad van Staate , van oordeel „en verftand zoo verre zoudt beroofd geweest zyn, dat s gy iemand, tot de waarneeming van zulk een aan- ds ne, Ampt niet bevoegd, zoudt hebben. nomen te hebben, Wy hadden iets dergelyks gehoord, en lieten dit berigt, ’t welk niet onaartig was, gelden; doch hoe het zich daaromtrent hebbe toegedraagen vinden wy in de Nieuwe Algem, Konst- en Letterbode, No. 96, bl. 141, den Redaéteur ter hand gefteld door den Organist en Klokkenist van de Groo- te Kerk te Haarlem. Het is geene zo aartige vertelling als die wy mededeelden ; doch het is waarheid, en, om aan deeze hulde te doen, bedienen wy ons van deeze gelegenheid omt het daar overgenomene te herroepen: Het berigt van den- Bur- ger RADEKER komt hier op neder: ,, De Schryver is verkeerd onderrigt geworden, want het Liedje is niet op den 19 Sept 1787 begonnen te fpeelen; maar in de Maand February 1788, naa de Remotie van de Regeering; en zulks op order van de in dien tyd aangekomene Burgemeesteren. -= Ook is de Op- fteller deezer Nota niet wel geinform&erd over het niet meer fpeelen- van het voornoemde Airtje, in 1794 , wanneer, vol- gens den Schryver, de Klok eensklaps ophieldt. De Klokke- nist heeft het {peelen niet doen ophouden: dus kon het hem niet euvel genomen worden; ook is hy niet opontboden, en óver die fchennis onderhouden; miaat daar eenige veranderingen en reparatie aan Uurwerk en Klokkenfpel zouden gedaan wore den, moest het Speelwerk ophouden, van January 1794, tot in de Maand Juny van ’t zelfde ‘jaar, Ook was het niee noodig , dat hy zich wiront(chuldigde „ miet te zeggen, dat, door het menigvuldig fpeelen van- een en ’t zelfde Airtje, de Pennen (deskundigen zeggen Noten) waren afgefleeren ; ddat ieder , die eenige kennis van het Klokkenfpel heeft, weet. dat bet gebruik is om de twee a drie maanden een ander Muzieke ftuk op de Ton of Trommel te'pladtzen , zo als in die jaaren ook keeft plaâts gebad by °t Airtje van Wilhelmus: van Nasfiu. wen, en daar men meer Noten in voorraad heeft dan de geeng die in de Ton of Trommel Zyn, zou het zeer ongerymd weg zen te zeggen, dat dezelve se afgefleeten.” à 64 Je W. TE WATER s» Hier uit zal men kunnen ophelderen, °t geen Jr. revo 5 VAN HIEMSTRA , in zyne MSS, vermeerderingen op de „, Geflachttafelen van Jr. UPCO VAN BURMANIA , fchryft: ; Erat proverbium deeo [D. MARTNA] , fcilicet, quod con- > Jfumpferit bona 3 Nobilium: h. €. duorum fratrum, que s hæres acceperit, &@ Jua. Wie op zulke wyze als hy s zyn eigen goed verliest, en aan de belangen van zyn s Vaderland opoffert, verdient allen lof, en geen ver- > Wyt.” Ten aanziene van FLORIS VAN PALLANDT, heeft de Schryver , onder veele andere byzonderheden: Naar- » dien men wil, dat deeze Bondgenoot zich zedert den 3 pas 1566 luttel met den Oorlog en de Regeering van et Land bemoeid heeft (*), ja zelfs fchryft (t), s» dat hy, naa het overleveren van het Smeekfchrift der a» Edelen aan de Landvoogdesfe, niets meer uitgevoerd, » maar een afgezonderd leeven in Holand geleid heeft, > in zoo verre, dat hy onbekend ftierf , zelfs voor hun » die van zynen Aanhang waren 5 zal ik hier het tegen- » deel bewyzen , en zyne voornaamfte verrigtingen, ten » nutte van het Vaderland in den hachlykften tyd aange- » wend, kortlyk opgeeven, hoewel ik niet ontkenne, dat » hy zyne laatfte leevensjaaren in ftilte en buiten ’s Lands >, bewind On heeft (}).” De hier vermelde be- dryven deezes Mans zyn zeer leezenswaardig. an DIEDERIK SONOY, zo ov@rbekend in de Weder.» tandfche Jaarboeken van de zestiende Eeuw, die zich door alle zyne verrigtingen hooglyk geroemd en deer- lyk gehaat maakte, gaat hy met ftilzwygen voorby wat anderen in ’t breede gezegd hebben; doch ver- fchaft by deeze bekende een menigte gevallen die ter bevestiging dienen van zyn gepasten Chara@ertrek deezes Mans. . „ Het gansch tegenftrydig oordeel over het 3 gedrag van soNoY is niet enkel toe te fchryven aan ə» de werfchillende begrippen der Menfchen, Vrienden of s» Vyanden der Vryheid, voor welke hy alles wilde op- » Zettens maar ook aan zyne onderfcheidene bedryven, » fomtyds lofwaardig, fomtyds doldriftig, en van woest- e heid niet vry te pleiten.” - OM On- ' (*) VAN METEREN, XX B. ble 390, (A) AUBERY DU MAURER, Mem, pour fervir a è Hif. de Hol. dande , p. 182. | RS WAGENAAR , Vaderl, Hist. VI Deel, bl, 285, en IX D. 30. o ik. HET VERBOND DER NEDERL. EDELEN. 65 Onder dit aantal meer of min bekende Ondertekenaa- ren, meest van Adel, ontmoeten wy eenen, die noch door Adeldom, noch door Geldmiddelen, uitftak, te. weeten sI- MON JANSSE SLEEPER, van wien wy dit opgetekend vin- den. „ Hy was één der drie en tachtig voortvlugtige … Perfoonen, uit den Brielle en Heenvliet, die, den twintig- ə» ften van:-Wynmaand des Jaars 1568 , door ALVA en » zyn Raad gebannen, en wier Goederen verbeurd ver- „klaard werden. Men oordeelde hem deezer ftraffe „» waardig; om dat hy van °t getal der Verbonden Ede- » len geweest was, hun oproerig Verbond getekend hadt, » een van zyne Kinderen naar de nieuwe manier hadt » doen doopen, en aan. de- beeldenbreeking fchuldig ge- » weest was (*). Hy woonde in zyn eigen huis in den » Brielle „doch zyne voornaamfte bezittingen waren, voor » ’toverige, twee Paarden „twee Koeijen en‘eene Vaar- » Ze. ALVA won derhalven niets by de verbeurtverklaa- „ring van zyne goederen; te minder om dat zelfs nie- » mand op zyn Huisraad had willen bieden Ci: Het » laatfte was denkelyk een blyk van toegenegenheid zy- » ner Stadgenooten voor hem, Het bezit van twee Paar- » den fchynt ons te. doen denken, dat hy den bynaam van » Sleeper uit hoofde van zyn,-dagelyks beroep ontvangen heeft. Naardien rykdom, hooge eboorte „ en aanzienly- » ke eerampten , hem den weg niet baanden om in °t Bond- » genootfchap aangenomen te worden, -mag men vermoe- s» den, dat hy, of van wegen zyne waare verdienften, of om » andere, redenen eene-plaats onder de "Verbondene Ede- » len verworven heeft.” Zo was ’er-dan ook, om rede- nen „ Gelykheid in die dagen. - | Was sreepeRr waarfchynlyk éénig-in-zyne foort, zeker Was THOMAS VAN TIELT, Abt van Sz. Bernards, naa de vrywillige verlaatinge „der -ryke Abtdye Leeraar def Hervormden , zo elders als. byzonderlyk-te. Delft „de eenige uit de Kerklyken van dien tyd onder de Bond- genooten. De Schryver-merkt daar by aan: sp Zyne aan- » zZienlyke geboorte en bloedverwantfchap, met voornaame » geflachten, zyn rykdom, verftand , :geleerdheid, veel- s» vermogende invloed -by anderen, „gemeenzaam verkeer s» met de grootfte Heeren, zyne valyverige zugt voor » Vryheid in den Godsdienst en Burgerftaat, zullen ver: 59 oot- . (* Sententien van Alva, bl, 156 en 162. (t) MSS, Aant. van den is VAN DER CRAGHTe , 3 62 je We TE WATER „» oorzaakt hèbbén, dat men het- zoo gaarne onder :de „ Bordgenooten zag, als hy-’ef zich- bereidvaardig, toe „ betoonde; Zyn verdere leevenstoop'deedt ten overvloe- » de blykėn , dat hy geen eigen belang bedoelde; geen ge- » zag of eerampten in den Burgerftaat voor ich. begeerde , „, maar dat hy alleenlyk cops roem en- ’t heil der. Kerke » zogt, — Wenschlyk ware het, dat alle Predikanten , „ die zich ooit in eenig ’s Lands of Stedelyk beftier lieten > inwikkelen; hadden -kuntien betuigen, gelyk THOMAS 5 VAN TIELT; naar waarheid, deedt: Zergierig ben ik á, cok niet; maar yverig tot &Ons cedre, en Zielen- 5, {raa Pr er E. ' - A rA den by deezé Edellieden , deezen vermoedelyken Sleepérs nog een Leeuwaardfchén Burgemeester voegen, te weeten-, TJERK WALLES 4- een Man, die veel roems heeft in de “Fríéfche Gefchiedenisfen van dien tyd, eñ jn de Latynfche Schriften bekêfid ‘onder. den naam. van TARQUINIUS VALLESIUS, of VALEsIUS, hoedanig ook on- ze Schryver, in °t rfte Stuk, bl. 257, eer by hem beter kende, diens naam opgaf, Dat -hy- een Man was van doortasten y toonen woorden ét- daadet, Immers hy deedt, in Herfstmaánd des Jaars 1566,'in ‘eene plegtige Verga- dering op ‘t Raadhuis’, dit voorftel:- „ Dat wy u hier „ ontboden, hier perfte ons de hood toe en °t was uwer vroomheid té kort gedaan, poogde ik u daar in te on- » derrigten, Zelfs is het u overgefioegzaam bewust, dat „de tyd-typt, ot te denken óp de herftellinge der » den, ftaan vernietigd te worden. Veele woorden over „ dit ftuk den hals te breëken fchat ik onnut, doch een s fpoedig hulpmiddel niet ongeraaden. Aanvang te tmaa- » ken met de zorge voor ónze zielen is een heilig werk. » —— Myn raad houdt derhalven, dat wy het prediken » Vai cops Woord, dus lang in °t heimlyke gedreeven, >» zonder angst, zonder omzien van Hof of Stadhouder, » in ’t openbaar aanváarderi.. Het is dan hoogstfioodig , y dat- wy den beeldendienst af{chaffen, en dien uit onze $ l l i s3 00- (*) In zynen eigenhandigen Brief, gefchreeven te duw gs Dec, 1578, r zi de i iti HET VERBOND DER NEDERL, EDELEN. 67 „ oogen, harten en kerken, weeren,op dat wy alzoo eene » plaats verwerven, gezuiverd van allen bygeloof en » afgoden-eer, en volkomenlyk ontheft van de vuiligheid » der mispaapen, om Gop met een opregten pligt tot » gerustheid van ons gewisfe en de eeuwige zaligheid te s» looven. —— Gelegenheid is ’er nu toe gefcnaapen , » om die zelfde met den Paus en zyne onfchriftmaatige >» bypaden ten lande uit te dryven. Een regtvaardige » yver en ’t afzyn van AREMBERG leiden ’er ons a „ met de hand heenen. De Knegten, die wy de poort „ voor ’ hoofd flooten, zullen °t niet ftooren, en *t ge- „ voelen van de Gemeente ftemt het toe. Eenige wei- „ nigen mogen °t wraaken, maar hebben geen kragt om „het te ftuiten, indien wy ylen, en ons bedienen van » het voordeel des tyds. Dus is myne meening , dat „wy het ten naasten nagt aanvangen, en, op dat de „ moedwil van het ee graauw geen hinder gee- » Ve, de Schuttery daar by voegen. Doch ’t zy den » Gilden veroorloft hunne fchilderyen, tafelen, duaalen ‚ „, kandelaars , en dergelyke dingen, alvoorens weg te „ draagen; het overige worde, ten believe van de uit- a» voerders van dat werk, afgebrooken. Hoe nu uwe „harten dit myn opzet beaangenaamen , verlang ik te „ hooren.” Zyn voorftel werd goedkeurd, en ten uitvoec gebragt; doch, gelyk wy vermeld vinden, met dat ge- volg, dat hy Leeuwaarden moest ruimen;dat hy, te 4n- fierdam komende, niet geduld wierd, zich, met een aantal zyner Landgenooten, in Embden onthieldt, meer dan ééns door ALVA ingedaagd, en vervolgens openlyk gebannen wierd, gelyk de Hoogleeraar dit àlles breeder opgeeft. De Byvoegzels, agter dit Deel te vinden, betreffen de twee voorgaande en ook het tegenwoordige. Dus, by voorbeeld, fchryft hy ten aanziene van MARNIX: „ My- „ ne hoope, dat anderen nadere Berigten van dien uit- ‚ muntenden Man geeven zouden, is vervuld.” Waarop hy wyst op °t geen C. SAXIUS, J- KOK en J. PRINS, des gedaan hebben, en nog eene en andere byzonderheid, dec- zen beroemden Man betreffende, by anderen niet geboekt, optekent. Dan wy hebben ons gewoon beftek reeds overtree- den, en moeten, te voller voldoening, den Leezer tot het Werk wyzen, welks Vierde of Slotdeel wy verlangende te gemoet zien. E 4 Ge- $ 68 - POLITIEK BELANGBOEK, Gelykheid, Vryheid, Broederfchap, 1795. Politick Belang- boek voor dit Provifioneel Tydperk. Gewigtig thans, Gedenkwaardig hier na. Door den dudcur van 't Va- derlandsch A. B. Boek 1781, van het Politiek Zak- boek 1782, van de Burger- en Huismans Belangboekjes der Jaaren 1789 en 1790. Te Amflerdam , by J. R. Poster, 1795. Jn 8yo. 192 bl | ne de Amflerdamfche En SWILDENS zyn Naam niet op den Tytel uitgedrukt, en alleen onder de Vertooning van ons Staatsgeflel aan °t hoofd van dit Bock denzelven gefpeld heeft, by cen Motto, uit dit Stuksken ont- leend; zóu niemand dit Stukje aan eenen anderen toeken- nen. Hy mag met vollen recht, bl. 95, op zich het Spreekwoord laaten gelden: „ Elke Vogel zingt zo als » hy gebekt is.” Die zó zeer afgebrooke, gefnipperde , met veelvuldige Letteronderfcheidingen, Schryfwyze , als mede de Woord- keus en Woordfchikking, zyn hem zeer byzonder eigen; en ís ons, in den loop onzes beoordeelenden arbeids, geen Naavolger van deezen Burger voorgekomen, althans geen die het, ten aanziene dier allen in ’t oogvallende byzon- derheden, zo verre gebragt heeft. | ` Ryk van Inhoud is dit Tweeledig Werkje. Eene daar voor gevoegde ontleedende Tafel wyst zulks uit, Het eerfte gedeelte heeft ten wonderfpreukigen Hoofd- tytel, de Drie Provifioncele Regeeringen van ons Land, — De Eerfle begon met de Zer fie Ademhaaling onzer wor- elende VRYHEID, in 1572. De Tweede begon den ro Julie 1584, en was de Zerffe REPUBLIKEINSCHE. — De Derde is de Tegenwoordige. Deeze Betyteling van de twee eerstgemelde Zydper- ken heeft zeker een vreemd aanzien; dit tragt de Schry- ver ’er aan te ontneemen, door de volgende Nota: … Het » Begrip, dat ’er twee vroegere Provifioneele Regeerin- » gcn geweest zyn, is eene ontwyfelbaare Mistorieele es Waarheid, gelyk elk uit de aangehaalde Staatsftukken » en Inrichtingen van vroeger tyden met zekerheid zal p» zien. s» En ook is dit begrip niet nu eerst by my ontftaan. 