Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
Die fijnheden en geheimenissen, op welke de gewezen Gezant prijs scheen te stellen, kwamen tusschen Frankrijk en dezen Staat volstrekt niet te pas. — Om ’s Konings waardigheid gehandhaafd te zien, dus besloot de spreker, en om hen het belang te doen beseffen, hetwelk zij zelven hadden bij de kastijding van de verderfelijke onbe- schaamdheid van Arnssens remonstrantie, zou het voldoende geweest zijn hen daarvoor met een enkel woord genoegdoening te vragen; maar hij had gemeend, hun den recht- DES VADERLANDS. 45 matigen toorn’ van Zijne Majesteit niet te moeten ontveinzen. Trokken zij zich dit, 1618— tegen hunnen schuldigen plicht, niet aan, dan moesten zij zich ten minste welen te ee rechtvaardigen tegen het verwijt, hetwelk Zijne Majesteit bun deed, dat zij hunne za- ken hadden toevertrouwd aan eenen man, zoo ondankbaar, zoo slecht en zoo onbe- zonnen, dat hij zijne bijzondere vijandschap bot vierde ten koste hunner vrienden , zijner eigene weldoeners, en tot groot nadeel van hunnen Staat. Het goed of kwaad, door eenen Ambassadeur bedreven, dit wisten zij wel, kwam immers altijd neder op den Vorst of den Staat, die zoodanig persoon gebruikte. Kwaad mochten al de genen ver- gaan, die het bondgenootschap tusschen hen en de Kroon van Frankrijk immer zouden willen ondermijnen! Verlangden zij er de voortduring van, dan zouden zij dat toonen door goed en vaardig recht te doen tegen de beleediging door aúnssen Frankrijk aan- gedaan, eene beleediging des te gruwelijker, omdat de auteur het geschrift door den druk verspreid had, zoodat men het thans in Duitschland, Engeland en elders lesen kon! Dus verwachtte Zijne Majesteit van ken, dat hij de begane misdaad zou boeten. Daardoor zouden zij het aan Zijne Majesteit mogelijk maken, hun zijne gunsten en weldaden te blijven bewijzen. — Toen zorssise geeindigd had, verzocht men hem, het gesprokene op schrift te willen stellen. Dit achtte de Ambassadeur onnoodig: immers had men genoeg aan den brief van Zijne Majesteit. Niettemin wilde hij wel aan hun verzoek vol- doen; maar hij kon niet nalaten zijne vrees te uiten, dat hij met deze voordracht weder aan de deur van een doove klopte, even als het geval geweest was met het voorstel, hetwelk het voorname onderwerp van zijne overkomst had uitgemaakt. Ongetwijfeld had sorstse in oog en houding der Vergadering versloordheid en minachting gelezen, hetgeen wij trouwens zeer goed uit den toon en de overgangen zijner rede kunnen op- maken. De Vergadering beloofde op zijne voordracht te zullen beraadslagen. Evenwel vertrokken de Gezanten, zonder dat somsse zieh bepaaldelijk verbonden had om ze schriftelijk in te leveren. Toch verlangde men dit: want men wilde arsen in de ge- legenheid stellen er zich op te verantwoorden. Dus werden de Heron mANmAKER en scoor (beiden Zeeuwen), die bij de Fransche Ambassadeurs ter maaltijd zouden gaan, verzocht, «hun te willen aanzeggen, dat Hun Hoog Mogenden de voordracht wel zou- den begeren in geschrift of anders bij memorie naar sorssrsgs believen. Werkelijk was reeds den volgenden dag de propositie schriftelijk bij de Staten ingeleverd, — Alstoen raadpleegden zij er over, en er werd besloten, dat men er den volgenden dag AznssEN op hooren zou !, | Hoezeer agrssen ook in de gevangenneming van OLDENBARNEVELT zegevierde, deze AxnssxNs wen- harde aanval moet hem kwalijk gesmaakt hebben 2, Eenmaal weder als Ambassadeur ene te ! Resol. Stat.-Gen. 30, 31 Aug. 1618. 2 Ook de laatste weken hadden voor hem het een en ander opgeleverd, hetwelk het genoegen 1618— 1621. 46 ALGEMEENE GESCHIEDENIS in Frankrijk op te treden, was sijn vurige wensch. Reeds had hij in zijne brieven aan woawAr, nog vóór zijn vertrek uit Frankrijk, een toon aangeslagen, die zijne tegenstanders omtrent de staatkunde, welke hij voortaan zou volgen, gerust kon stellen t. En nu zag hij zich door den Franschen Gezant aldus aangevallen! Dit kwam hem aan van de zijde van OLDENBARNEVELTS vrienden in Frankrijk! — Het spreekt derhalve van zelve, det de felle van het uitzicht op den triomf eenigermate moest verbitteren. Zijne remonstrantie van den 30t™ Mei was reeds wederlegd geworden in het Vertoog, door van pen murs den 184° Junij aan de Staten- Generaal overgegeven en aangehaald hiervoor D. 111, St. 11, bl. 804. Dit Vertoog beantwoordde AERSSEN met een Corte antwoort (den 27 Junij) aen de Stat.-Gen. overgegeven tegens seker ver- tooch van c. VAN DER MILE. Dit korte antwoord (Bibl. v. Pamft. No. 1479) ergerde van DER MIJLE zoo- zeer, dat hij hem nog denzelfden dag een briefje t'huis zond met het verzoek om zonder iemand bij zich, gelijk hij zelf verschijnen zou, in het Bosch een woordje met hem te komen wisselen. Den anderen morgen in de vroegte had er tusschen de beide Heren een onderhoud plaats, dat een uur lang duurde, totdat de hellebardiers van den Prins op de plaats versehenen. Later, zegt het verhaal, werd de Heer van Sommelsdijk (aznssun) gevonden aan het veer van IJsselmonde door personen, die hem op last van Zijne Excellentie verzochten naar 's Hage terug te willen keren. Zie Oprecht verhael van hetgeen den 27 en 28 Junij tusschen de HH. Sommelsdijk en v. d. Mijle gepasseert is (Bibl, v. Pamfl. No. 1482). Dit kort geschrift is uitgegeven om voor de eer van beide of van een der beide Heren min wenschelijke geruchten te verhoeden. lk twijfel of het (Fransche) briefje van van DER MULE authentiek is: immers komt er eene taalfout in voor, zoo als deze, die zoo lang in Frankrijk verkeerd had en steeds Fransch sprak en schreef, moeije- lijk kan begaan hebben, Er staat in te lezen: Je ne doute, ou me viendrez trouver. In weerwil van deze ontmoeting beantwoordde van per mute het Corfe antwoort van AERSSEN met een Naerder vertooch aen de H. M. HH. Stat.-Gen. (den 2% Ang.) overgegheven, waerinne deselve verzocht worden goet te vinden ende te belasten, dat sekere poincten in het Corte antwoord van Fr. v. Aerssen, bij denselven mogen werden bewesen, Wederom bleef agassen het antwoord niet schuldig: hij gaf het den 63*^ Aug. aan de Staten-Generaal over. Den 24 na de comparitie van vam DER MULE hadden de Staten eene Commissie benoemd om al deze strijdschriften »met de stukken en documenten te resumeren en daaruit te extraheren al zulke punten ale de dienst van het Land aangingen” Aan deze Commissie werd den 8*'™ Aug. ook het laatste stuk van amassEn toever- trouwd (Resol. Stat.-Gen. 18, 27 Junij; 2, 7, 8 Aug. 1618. Bibl. v. Pamft. No. 1483). 1 In 1613 prees hij womwar in zijne brieven wegens de houding, die deze tegenover de Protes- tanten in acht genomen had (zie den brief, aangehaald door cmoEw van rmimsrERER, Arch. de la M. d'Or. S. II. T. 111, Prolégom. CV en CVI Annot. 4), hoezeer niemand minder dan hij, in 1609 en 1612, in morrars geest gehandeld had. In die zelfde brieven schijnt hij bovenal een godsdienstoorlog te vreezen, en werpt hij een blaam op de alliantie met de Geünieerde: Duitsche Vorsten, alsof deze het karakter van een godsdienstkrijg aan den oorlog gaf, (Zie GROEN v, PRINSTERER t. a. pl. bl. CXIV, Noot 1.). Aldus wilde hij o:pznsarnzvert doen verdenken van dezelfde fout, die hem in Frankrijk zijnen invloed had doen verliezen en OLDENBARNEVELT genoopt had hem van- daar terug te laten roepen. DES VADERLANDS, 47 EEn aanval van BOIS OLDENBARNEVRLTS zaak geenszins verbeterde, im zoo verre die aanval 1618— zijnen voornaamsten vijand op het heftigst verbitterde, Zoolayg osnunsanmzverrt leefde, — dit moest van mu aan AEBMENS Overluiging zijn, was er voor hem aan geene verheffing in Frankrijk te denken. Maar was de Advekaat eenmaal van landsverraad evertuigd, of ten minste deswegens gestraft, dam zagen zich zijne vrienden in Frankrijk het doel van hun pegen ontvallen; zoo moest de wrok vaa zelf bekoelen, en kon men van lie- verlede de ooren weder openen voor ABB&ENs innemende redenen; in één woord, zoo was zijn vernieuwd optreden in Frankrijk geen hersenschim meer. En in dit geval was hij bereid in het Buitenland als het ware ospessaaneverts erfenis te aanvaarden. Eerst ingewijd in OLDEKBARNEVELTSs inzichien en met den last en de geneigdheid om ze te doen gelden naar Parijs vertrokkon, hed hij, om zoo mogelijk den Advokaat ten val te brengen, een tijd lang zijne inzichten tegengewerkt, De beweegreden hiervan was de haat, dien hij tegen den Advokaat had opgevat, omdat hij de ruchtbaarheid, welke het doel zijner zending van 1607 ! bekemen had, aan hem weet. Maar was OLDENBARNEVELT eenmaal uit den weg geruimd, dan was hij het wel met zich selven eens, zijne staatkunde na te volge». Immers had zijne schranderheid hem sints lang doen inzien, dat die staatkande alleen een degeljken grondslag gaf aan den invloed en den roem der Republiek en hijgevolg alleen aan een Nederlandsch Ambassadeur in Frankrijk eene eervolle betrekking verzekerde, Zoo werd eupansaamevaurs doed de voorwaarde, waarbij het mogelijk werd, dat de gewichligsle Gezanischapspost bekleed werd door den man, die boven allen bekwaam was zijne staatkunde toe te passen, met andere woorden: juist deor oupenpaansveurs dood werd ook in dit opzicht de veortdu- ring van zijn werk verzekerd. Doch laat ons sien, hoe azsssex zich voor het oogenblik uit de moeijelijkheid trachtte te redden. Den eersten September versaheen hij in do vergadering der Staten- zijne verant- Generaal, waar oek de Prins en Graaf witiem LODEWIJK legenwoerdig waren. Nadat "Cortins. hem hier de propositie van xoisssE was voorgelezen, verantwoordde hij zich mondeling, en verklaarde zich, des gevorderd, tot meg meer inlichtingen bereid. Ten slotte ver- zocht hij, dat Hun Hoeg Mogenden niet zonden willen dulden, dat hem doer de lagen sijner vijanden de eer werd benomen, die hij met de goede diensten, door hem in Frankrijk bewezen en geheel de wereld door bekend, rechtmatig verdiend had. Twee dagen later leverde hij, op verzoek, zijne verantwoording schriftelijk in. Doch zij kwam den Staten-Generaal te mitvoerig voor, en hi moest ze bekorten. Het stuk in de gedaante, waarin het eindelijk werd vastgesteld, getuigde van zijne gewone bekwaam- heid, Hij begon met op te halen, hoe hij sedert vijf jaren aan laster ten doel stond, maar dat de Staten-Generaal hem in 1615 zelven gerechtvaardigd hadden. Zijne staat- 1 Zie hiervoor, D. III, St. 11, bl. 516. 1618— 1621. 48 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ed kundige inzichten hadden van die der Fransche Regering verschild, maar nooit had hij zich een vijand dier Regering betoond. Kon hem ééne daad worden aangewezen, die de vriendschappelijke- verstandhouding tusschen de beide Staten had kunnen verstoren, zoo wilde hij zich alles getroosten. Neen! alles was te wijten aan hen, die gemeend hadden geen fortuin te kunnen maken zonder hem den voet te lichten. — Dat er, zoo ging hij tot de eigenlijke verantwoording over, dadelijk na’nerpniks dood eene veran- dering in Frankrijks slaatkunde had plaats gehad, was niet te loochenen. Op dat tijd- slip was het Koningschap zoo zwak, dat, toen de Kardinaal pv perron in de Verga- dering der Staten beweerd had, dat de Kroon van de geestelijke macht afhankelijk was, de Raad des Konings, uit vrees van den Paus verstoord te maken, zich ontzien had eene ondubbelzinnige verklaring daartegenover te zetten. Wat de Spaansche huwelijken aanging, zoo had de zucht om die zaak voor hem geheim te houden genoeg bewezen, dat het belang der Republiek daarbij gevaar had geloopen. Had hij berichten over zulke onderwerpen mede te deelen, dan waren zijne brieven zoo onbelangrijk niet, als de Fransche Gezant had doen voorkomen. De Fransche Staatslieden had hij niet be- schuldigd hem die brieven ontfulseld te hebben, maar slechts gezegd, dat men ze uit Holland naar Frankrijk teruggezonden had om hem verdacht te maken en hem alzoo zijnen Gezantschapspost te doen verliezen. Dit feit had orpxwsAnmEvErT zelf erkend. Dus verklaarde hij, van den Koning, de Koningin en de Staatsdienaren steeds met ver- schuldigden eerbied gesproken te hebben, Zoo hij de remonstrantie, over welke. men zich beklaagde, gehouden had, zij was hem ter zelfverdediging afgeperst; zoo zij in druk verschenen was, dit was buiten zijn welen en toestemming geschied 4. — Wat hier thans van de Fransche zaken gezegd werd, was volkomen waar; maar het overige was slechts half waar of gansch valsch. De Staten-Generaal hadden: hem, ja, in 1615, een tijd lang tegen pu mauran gehandhaafd, maar hem later in weerwil zijner zelf- verdediging in het ongelijk gesteld 2, Men had hem niet uit Frankrijk verwijderd om VAN DER MIJLE in zijne plaats te doen optreden; maar hem eenen opvolger moeten geven, omdat hij de Prinsen tegen het koninklijk Bewind stijfde, en waren zijne brieven ‘niet van dien aard geweest, dat zij de Fransche Bewindslieden bezorgd maken en ergeren moesten, de mededeeling van hunnen inhoud zou hem niet geschaad hebben. — De schriftelijke verantwoording werd den 4?* September door den president der Staten- Generaal, den Heer scrarreR, vergezeld door de Heren BOETSELAAR en MANMAKER, aan Boississ overhandigd, met de verklaring, dat Hun Hoog Mogenden »niet wisten, noch gehoord of vernomen hadden, dat aznesen in het bijzonder of in het openbaar anders 1 ovvaé, p. 280, 287. Resol. Stat.-Gen. 1, 3 Sept. De verantwoording is.in de Resoluties der Staten niet ingelascht. Haar inhoud wordt door ouvné medegedeeld. + Lie hiervoor, D. IH, St. 11, bl, 626. DES VADERLANDS, 49 dan met verschuldigden eerbied van Zijne Majesteit, van de Koningin of van hunne Raadslieden gesproken had; weshalve zij tevreden waren over zijne gedragingen en goede diensten, gelijk zij vertrouwden, dat Zijne Majesteit tevreden zijn zou over zijne verant- woording." Van deze verklaring kennis genomen hebbende, liet sorssisz na eenige aar- zeling: want, zeide hij, ABRssEN zou de zaak wel op het schoonst hebben voorgesteld, zich overhalen de verantwoording te lezen. Hij liet er zich niet over uit, maar vond de verklaring der Staten te algemeen en te onbepaald: hij verlangde van hen eene ruiterlijke verklaring, of zij Arnssen veroordeelden of rechtvaardigden. Den volgenden dag verscheen sorssisz voor de Staten om zijn afscheid te nemen. Hij verlangde niet langer getuige te zijn van zijne eigen nederlaag. Dit maal echter was zijne taal volkomen staatkundig. Zijner Majesteit, zeide hij, zou het zeer aangenaam zijn te vernemen, dat men het Land tot eensgezindheid zou kunnen terug brengen. Hij wilde gelooven, dat de toestand zoo gevaarlijk niet was geweest, als aan Zijne Majesteit was aangezegd geworden. Die verontrustende berichten intusschen hadden aan- leiding gegeven tot zijne overkomst, in welke men trouwens, »en dit zeide hij tot be- schaming der benijders en vijanden dezer Landen”, slechts een blijk van zijns Konings hartelijke genegenheid had te zien, Hadden de in hechtenis genomen personen tegen het Land zamengespannen, dan was het billijk, dat zij daarvoor boetten. Slaagde men er thans in, de rust te herstellen, dan waren de genomen maatregelen genoegzaam ge- rechtvaardigd om zijne Majesteit in slaat te stellen, zijne gunsten te doen voortduren en den onderstand te blijven verleenen 1. Men ziet, dat sorssise thans het doel zijner zending zoo goed als verloochende. Hij begreep, dat hij het vriendschappelijk karakter der betrekking tusschen zijn Land en de Republiek om het gebeurde niet in de waag- schaal mocht stellen. Slechts als bijzonder persoon veroorloofde hij zich de voldoening om zijn hooggaand ongenoegen te toonen. Toen de President en de beide bovenge- noemde Leden der Vergadering hem en zijnen beiden zonen, die hem uit Frankrijk herwaaris vergezeld hadden, gouden kettingen en medailles, ter waarde van eenige duizenden guldens, met vele beleefdheidsbetuigingen kwamen aanbieden, verkoos hij ze niet aan te nemen: eerst, zeide hij, moest zijne Majesteit voldoening hebben door eene bepaalde veroordeeling of rechtvaardiging van Arnssen. Zelfs de belofte, dat men deze zaak op nieuw ter hand zou nemen, kon hem niet bewegen. Ja, toen de Commissarissen der Staten ten tweeden male tot hem kwamen met het verzoek, dat hij toch Hun Hoog Mogenden de schande niet zou willen aandoen van het geschenk langer te weigeren, bleef hij hardnekkig, en vertrok, zonder zich te verwaardigen de Heren af te wachten, die in last hadden hem tot Rotterdam te vergezellen en daar voor zijne verdere reize te zorgen 2, Maar deze houding nam de kracht zijner afscheidsrede niet weg, die ! Resol. Stat.-Gen. 4, 5 Sept. 1618. 2 Resol. Síat.-Gen. 31 Aug.; 5, 7 Sept. 1618. III Dee. 3 Srox. 7 1618— 1621. Afscheid van BOISSISE. 50 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618-- genoegzaam verried, dat de Fransche Gezanten het zonder openlijke vriendschapsbreuk i onmogelijk achtten tegen den stroom op te zeilen. Gelaten moeslen zij Prins mauarrs de Fransche troepen zien gebruiken om eene omwenteling haar beslag te doen erlangen, die Frankrijk had willen keren. »Zoo groot,” schreef pu mauser naar Parijs, »zoo groot is de ziekte der gemoederen, dat geen engel uit den hemel aan het woord ge- laten zou worden, wanneer hij van eene andere schikking durfde reppen, dan die welke de sterkste partij wil doordrijven 1.” Inderdaad, de dam was weggeruimd. Van den man, wiens gezag zoo menigeen in de oogen had gestoken, was men ontheven, en de Contraremonstranten zegevierden over hunne tegenpartij, die, zoo langen tijd onverwonnen, het veld tegen hen gehouden had, Was het wonder, dat men van geene belemmering in de vaart, die de zaken genomen hadden, hooren wilde. Billijkheid was eene onmogelijkheid geworden. De tegenpartij was door de dadelijkheden, die men zich veroorloofd had, reeds veroordeeld, en zou men nu over de zaak gaan wikken en wegen, en zich aan de kans bloot stellen van in het ongelijk gesteld te worden, ja, den overwonueling eerherstel en schadevergoeding aan te moeten bieden. Neen! dit kon niet geschieden. De Remonstranten moesten een kerkelijk doemvonnis tegen zich uitgesproken zien; OLDENBARNEVELT en zijne medestan- ders moesten de slachtoffers worden; al wie hen, hoe zwak ook, gewetenshalve meende te moeten verdedigen, moest ter zijde worden gezet. Dit moesten de Magistraten van die Hollandsche steden ondervinden, welke haren afgevaardigden in de Staten van Holland last gaven, de rechten des Lands niet ten koste der onschuld te laten vertreden. Deinhechtenis- In de vergadering der Staten-Generaal van den 29"* Augustus werd de inhechtenis- sese eiie neming der drie Hollandsche Staatslieden door het volgende besluit goed geheeten: staatslieden bij beslait van de „Dewijl,” zoo luidde het, ndewijl er niet aan te twijfelen valt, of Zijne Excellentie en Staten-Generaal goedgekeurd. de Heren, uit deze Vergadering nevens hem gecommitteerd, hebben in dezen naar be- | hooren gelet op de resolutie en autorisatie van Hun Hoog Mogenden en daarnaar ge- handeld, zoo zal men hen deswegens bedanken. De Staten-Generaal zinspelen hier op een door hunne Vergadering genomen besluit. Intusschen verzekert HOGERBEETS, dat de inhechtenisneming in die Vergadering nooit voorgesteld, veel min het besluit daartoe genomen is % Deze verzekering bewijst slechts, dat het besluit in het afzijn der Hollandsche Leden zal genomen zijn, Zeker is het, dat in het Register der secrete Resolutiën van Hun Hoog Mogenden het besluit tot gevangenneming der drie Staats- lieden wordt aangetroffen, doch eerst gedagteekend van den 29°", Dus werd het be sluit eigenlijk genomen om een reeds bedreven of zoo goed als reeds bedreven stuk te — — — 1 ouvnk, p. 287. ? paxpT, Hist. der Reform. 11. bl. 841. e a , A [E z en 8 4 * o » we » i p ` r FR a ] v - e. , v " : M : 5 : A x é —— e P » D 4 ^4 i " . n e a 1 g > . "E i è ao eu - À 1 « ` a. . * ‘ s —— 5 a : Pj $ S l c: M. s id „€ " s MO E "e 5 » s has " , 1* æ = U * F v . b Ka * " $ d T € 5 $ è *. ` P * * » — a s t M PX bd a . Tc š & "vb. b E + - re * * oe . * * ^- uL - = . ^ + & ae * 43 F 5 e "P 2 P ^ T. ` Te " Be ae * A" ° . eng o. € è gf. J y , X s `. ow 7 9k * ds i — a. 5e 4. T g^ iade. Am oe p^ WS dU COR ee eas " ret, ^n) s ` 7s 7" . M LI . E i I " : E 4. 4 ^. $ NIS : es RES x a Mx 5 t$ E , 8 . * Ld z i t g oat i * $ t 2 - t- if : : ^ * 3 , , Ld - ^H PM i Deir' : neming. staatsli '. besluit ~ Staten. goedge.. dui vd r. oere 075 V KE WE udu tii : s iele ©, Ber dep c Ppp ux. fp Md » 4 best Dar doen i ; E GE M NEST k Baar 474 , ' 1 . 1 i &« Geu be btae sob dD a 1 . . “ty bs "f i "aH repre * $ r Pa! Jena; gezi 700 ` : Allaretuor cran a Test ZEE ee het Y jd ure ln = Li . id de venit ML de > ' || — d ">e ` tr ta J, pens e b'i ve L Eend A , A ei) PSU e vett 0s d f t * a! , . ' e i d oa MO rtu RS s "n.a 4 | cy la : i oe, a! ud i 2 ' su c WM CNET o eo et? ; Po? Zash On LUV i 4 7 f. A eye t d . 5. LA] i abibit tunt i à woes ere’ nm, » . . sone CET agens abu ege necs ^ P hos xb a Hee qui 7 ` " i M Y : l. NE Y oat i ye Í(deenoog (s ts t DU o. VAI at g . b; “er. : DO MEME X NE a WEE. P MEE $95 H : age Se UN hh ib so et Epa ta ae ed . yao bsp Uh : , r ub E $3 M - Y a? ; H D Gre € 4 \ bol abot Jet, EE LEET FE F t ) s * 1 TP , * T H i » { . ailes — ttl y Fit Pa ! ook REET d peo! $0 7 ht v Pr s PT Yee Greps end Me fe fenus We je y . ; $| : y: * 4 "adn 7 a "ond Naw? iN, ‚| ERR) Be tes © , , ` s a P i I r W i * Rs oF & "d P «UI t. l. l, arg al . * E Je a * * a ` 1 9 s ¢ i, "not (CL avis] id iet 1 à. I ME MD , » , Eta ri Pod Tu MEE QUI eta ET ih. "a : ; à v » 4 , * $ z: 3 1 E dg be Ne pa ME Peg CUPS, s reeds iy i Y $ 3.3 5 r re u Sa pa N v. ` Aere nt Flt wg err) nnesre z ae [4 reri j^ py Jy ? ue Digitized by Google DES VADERLANDS, bl ee | dekken !, Ook het biljet, den 29"* Augustus onder het volk verspreid, en behelzende, dat de Staten, uit hoofde dat er verscheidene zaken ontdekt waren, strekkende tot groot nadeel van den Staat, en de drie gevangenen voor de voornaamste aanleggers daarvan gehouden werden, besloten hadden ze in hechtenis te nemen; ook dit biljet, hoezeer ongeleekend, was van de Staten-Generaal afkomstig, zoo als genoegzaam blijkt, wanneer men dat stuk vergelijkt met het door die Staten denzelfden dag aan de Leidsche Regering geschreven bericht van het gevangennemen, ook van haren Pensionaris ?. — De uit- drukking in het biljet en in het geheime besluit voorkomende, dat er verscheidene voor den Staat gevaarlijke aanslagen ontdekt waren, was niet juist. Immers werd het gebeurde te Utrecht bedoeld, en daar was niets geschied dan onder ’s Prinsen oog, ja onder onverbloemde mededeeling aan hem. — Toen alzoo de maatregel der inhechte- nisneming in de vergadering der Staten-Generaal werd goedgekeurd, waren er vijf Leden uit Holland tegenwoordig: MATHENESSR, WITSZEN, RUYGHAVER, VAN DER DUSSEN en WITSZ, Van dezen verhief een, voorzeker was het MATHENESsE, zijne slem tegen dit besluit, en uit naam der Staten van Holland zeide hij, dat zij buitengemeen verwonderd waren over de maatregelen, buiten hun weten en met schennis van hunne rechtsmacht, genomen: zij zouden de zaak aan hunnen lastgevers bekend maken om te vernemen, hoe zij het gebeurde zouden opnemen en wat zij begeren zouden daarop te doen. Doch reeds had- den de Staten-Generaal de taak om de Staten van Molland ambtshalve van het voorge- vallene te onderrichten, op zich genomen. Er werden vijf Leden tot die boodschap be- 1618 — 1621. Dit besluit aan de Staten vau noemd: mzrmrz, uit Gelderland; wens, uit Zeeland; swaantsensuac, uit Friesland; Toiland bekend VAN HEMERT, uit Overijssel, en gussum, uit Groningen. In de vergadering der Staten gemaakt. van Holland verschenen, deden zij de volgende verklaring. De inhechtenisneming was geschied ten dienste van het Land, vermits men bevonden had, dat de kerkelijke ge- schillen, eerst gering en onbeduidend, op staatkundig gebied waren overgebracht. De middelen, die men van tijd tot tijd tot herstel had willen aanwenden, waren verworpen of tegengewerkt. Tot handhaving, zoo het heeten moest, van het openbaar gezag had men waardgelders aangenomen en daarmede het gansche Land beroerd, zoodat tot her- stel der rust de waardgelders afgedankt hadden moeten worden, ten einde de Synode le beter te bevorderen. Thans kwam in aanmerking wat te Utrecht was voorgevallen. ! Dit besluit is uitgegeven door Mr. m. vorLexuHOven, Broeders gevangenisse, bl. 39, 40. Aldaar vindt men ook (bl. 38, 39) de volmacht daags te voren aan den Prins verstrekt, waarvan gewaagd wordt hiervoor D. IH. St. I1, bl. 855. Men vergelijke voorts m. pe croot, Veraniw. Cap. XIII, bl. 135 (Uitg. 1622). 2 Zie uur, aangeh, door vorrsnaoven, ¢. a. pl. bl. 36. Ook zegt een schrijven van EDUARD VERE (bij canusrox ll, p. 207) uitdrukkelijk, dat een geschrift van dien inhoud door de Staten-Generaal gepubliceerd is. 7* 1618— 1021. 52 ALGEMEENE GESCHIEDENIS mmm Hier had men het op het verbreken van den band der Unie aangelegd. Van dat alles waren de drie gevangen genomen personen de hoofdbeleiders. Met zulke faktién nu was het niet mogelijk het Land te houden, en dit was de reden, waarom dus gehandeld was. Bij het onderzoek, hetwelk ingesteld zou worden, zou men nader rekenschap van al het gebeurde geven. Daartoe derhalve verzocht men handbieding van de Staten van Holland, ten einde recht en gerechtigheid gedaan mocht worden, gelijk voor de dienst Hoe de Staten van het Land bevonden zou worden te behooren. — Er was niemand onder de Leden van Holland dat bericht opnamen. van de Staten van Holland, die diep genoeg gevoelde, of bekwaam was in waardige taal te doen gevoelen, welk eene kracht het geleden ongelijk den beleedigde tegenover den beleediger bijzet, Anders zou er zich ten minste één man verheven hebben, die het willekeurige van den geweldigen maatregel, thans door de Generaliteit bekrachtigd, met levendige trekken afgemaald, en niet geschroomd zou hebben het onrecht te tarten, niet een enkelen dergenen te sparen, die, als op de in hechtenis genomene mannen eenige schuld kleefde, even schuldig waren als zij. Maar juist de mannen, wier scherpe redenering en zeggenskracht, wier niels ontzienden moed men vreesde, had men uit de Vergadering gelicht en in den kerker geworpen. Men had het ligchaam van Hol- land van hoofd en arm beroofd, en nu was het niet moeijelijk de weerlooze Staten langzamerhand, zonder verdere aanslagen tegen de vrijheid van sommigen, onschadelijk te maken 1, Thans bepaalden zich de Staten van Holland tot het volgende antwoord. Men was bedroefd en verwonderd geweest, de genomene maatregelen te vernemen , vermits die personen, als zijnde in dienst hunner Vergadering en leden derzelve, niet anders dan door deze Vergadering in rechte betrokken worden konden. Bovendien, zij waren uitdruk- kelijk in hare bescherming genomen, en het woord, hun gegeven, diende gehouden te worden. Bijgevolg, was er iets op hen te zeggen, zoo had men het behooren aan te geven, opdat daarop alhier mocht worden gelet. Daar echter de zaak er toe lag, zoo verzocht men herstel en genoegdoening wegens schennis van de vrijheid en gerechtigheid van het Land. — Tegelijk met het vaststellen van dit antwoord werd besloten, dat men ook Zijne Excellentie zou verzoeken, in zijne hoedanigheid van Stadhouder Hollands gerechtigheid voor te staan, en te willen bewerken, dat de in hechtenis genomen ambtenaren van het Land’ en van twee der voornaamste Steden weder op vrije voeten gesteld werden. Doch nog hadden de Gedeputeerden van de zes Steden hunne rol niet uitgespeeld: vandaar dat die besluiten niet doorgingen, zonder dat de vertegenwoordigers dier Steden te kennen gaven, dat die gewichtige zaak niet Holland alleen, maar alle Provinciën en den geheelen Staat aanging: trouwens zij waren niel genoegzaam gelast, om in dezen — — 1 MATHENESSE zeide met zoo vele woorden: »Gij hebt ons het hoofd, de tong en de band ontnomen; dus moet gij van ons slechts stilzwijgen en .verbaasdheid wachten,” CARLETON, Il, p. 290. DES VADERLANDS. 05 een besluit te kunnen nemen, en verlangden, dat de zaak lot nader order in den toe- 1618 — 1621. teerden van de Staten van Holland zich bij den Prins vervoegden, bleek alweder de ——— Es stand gelaten werd, waarin zij zich thans bevond. Na den middag toen de Gedepu- oude tweespalt. Terwijl zij zich uit naam der Edelen en der meeste Leden vrijmoedig — eee beklaagden over het onbegrijpelijk ongelijk het Land van Holland in zijne hoogheid, vrijheid en gerechtigheid. aangedaan, en den Prins als Gouverneur en Stadhouder her- stel verzochten, en hem hun begeren te kennen gaven, dat men voor het minst geen slap verder ging, stonden eenige Gedeputeerden der zes Steden daarnevens om deze verklaring, voor zooveel in hen was, krachteloos te maken. Zoo kon de Prins met een ontwijkend antwoord volstaan. Hetgeen geschied was, zeide hij, was niet gedaan op zijn bevel, maar van wege de Staten-Generaal, die geacht moesten worden zulks niet zonder grond gelast te hebben. Wat het recht van Holland aanging, dit wilde hij niet betwisten; maar dit vraagstuk moesten de Heren Staten van Holland met de Staten- Generaal uitmaken. Het antwoord, voorloopig mondeling gegeven aan de Deputatie der Staten-Generaal, welke hun het bericht der gevangenneming gebracht had, leverden de Staten van Holland, bij -wijze van uittreksel uit de aanteekeningen hunner vergadering, bij de Generaliteit schriftelijk in, Dit stuk vermeldde als het gevoelen der meerderheid onder anderen, dat, zoo men den gevangenen al niet toestond, hunne diensten bij de Staten van Holland te hervatten, men hun ten minste hunne eigene huizen tot plaats van verzekering moest geven, en hen niet buiten toegang moest stellen, opdat het Land en hunne Meesters niet van hunne diensten verstoken mochten blijven. Doch dit gevoelen was niet eenparig gedeeld. Slechts hierin waren allen het eens, dat er door de Gene- raliteit geene verandering in den staat der zaken zou gemaakt worden, noch verdere maatregelen genomen, tot tijd en wijle die Leden der Staten van Holland, welke hunne lastgevers wilden gaan raadplegen, terug zouden zijn Alsdan, verlangde men, zou de vraag aangaande de grenzen van de rechtsmacht van Holland en van die der Generaliteit opzettelijk aan de orde gesteld worden. De acte eindigde met de aan- beveling, dat de gevangenen intusschen wel behandeld en van het noodige voorzien mochten worden. Niet alleen de Staten van Holland toonden zich bezorgd voor de gevangenen, maar meketen van de betrekkingen zij die daartoe de naaste waren, bleven niet achter. In dezelfde vergadering, in welke qer gevangenen. die acte van Holland werd ingeleverd, kwamen er verzoekschriften in, het eerste van de huisvrouw en kinderen van OLDENBARNEVELT, dat men, »achtgevende op den hoogen ouderdom en groole zwakheid van zijn persoon,” geliefde toe te staan, dat hij, in plaats van op het Hof, in genoegzaam verzekerde bewaring mocht gesteld worden in zijn eigen huis. De beide andere waren van de huisvrouwen van DE GROOT eD HOGERBEETS, die verzochten tot hare mannen te worden toegelaten. De echtgenoot B4 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— van pr Groot bood daarbij aan bij haren man in hechtenis te blijven. In weerwil 1631. dat deze verzoeken door de Gecommitteerden van Holland werden aangedrongen, viel er geen besluit op !. Dit was de eerste waarschuwing voor het geweten der doortastende Staatslieden van de Generaliteit. Inderdaad, niets was geschikter, dan die aandoenlijke beden, om hen te herinneren, dat men geen staatsgreep doen kan zonder een wreedheid te begaan. Aan hen had het niet gelegen, dat die oude man, voor wien zijn gezin dus tusschen- trad, niet door den schok was verpletterd. Wel was hij door den gang, dien de zaken genomen hadden, ja, deor de stem van personen, die goed ingelicht konden zijn, ge- OrpENBARNE. waarschuwd. Nog daags te voren was de Raadsheer serkHour met nog iemand anders vELTS stemming kort vóór zijne gevangenneming. „aak was; doch deze mededeeling, zonder hem eenigen angst aan te jagen, ontlokte bij hem gekomen met de verzekering, dat zijne inhechtenisneming eene uitgemaakte hem slechts de woorden: »het zijn booze menschen," woorden, die getuigden, dat hij niet bezig was met zijn eigen lot, maar dat zijne ziel bedroefd was over de verblinding, waarvan de aanslag, tegen hem beraamd, ging getuigen, en die hem op dit oogenblik als kwaadwilligheid voorkwam. Vluchten wilde en kon hij niet: wat zou bij zijn gaan zoeken, daar hij het doel zijns levens ging verliezen ? — Op den dag van den 29° Augustus zelven ?, toen het bevel door den Prins gegeven, stond uitgevoerd te worden, kwam UYTENBOGAERT ’smorgens vroeg bij hem, om te verzoeken, dat hij zeker vertoog op het stuk der Synode aan de Staten wilde overleveren. Hij vond hem, wat anders nooit gebeurde, als lusteloos om te arbeiden, gezeten met den rug tegen de tafel. De predi- - kant, die zelf in de laatste jaren zooveel reden tot moedelopsheid gehad had, sprak hem vertroostend toe met het aanhalen van voorbeelden van andere door hun Land ondankbaar bejegende staatsmannen, en daarop gaf hij hem diep geroerd voor het laatst de hand, Een half uur later stapte de Advokaat in zijne koets en reed naar de Staten- Bijzonderheden vergadering. Aan de brug, die van het Buitenhof naar het Binnenhof leidt, kwam ehe d een kamerdienaar van den Prins hem aanzeggen, dat Zijne Excellentie hem verlangde te spreken. In het vertrek, waar de Prins gewoonlijk gehoor gaf, aangekomen, vond hij hem niet; maar vandaar werd hij terstond in een ander vertrek geleid, alwaar een officier van ’s Prinsen lijfwacht hem in naam der Staten-Generaal gevangen nam. » Wie? Ik?” zeide hij, ex zonder verder iets aan te merken, verzocht hij, den Prins te mogen | Resol. Stat..Gen. 20, 31 Aug. 1618. Resol. Holl. 29, 30, 31 Aug. 1618. 2 Het was een woensdag. wackNAan (X. 253) zegt, dat het een zondag was. Dit is niet zoo. Hij schijnt tot die dwaling verleid te zijn, doordat uyrensocazat (Lev. bl. 189) zegt, dat hij de mare der gevangenneming hoorde na de predikatie. Maar ook op woensdag werd voor den middag gepredikt. Digitized by Google 1618 162) 1 MY * e Yy = " - . * -. e . j — Lj P - i * . , P 1 è won F 5 9. * ets wy H 4 -* T | : RENE s " f iaa ^ y » d — ^A : B g . Er — «v OLDEN, . — | : uo 5 ii VELTS ste- . , kort vóói 3 E - 3 gevangeni n P ‘ <. - N. P »" a ose * aa T am * te” a, ^ . " 1 . * — . 1 a [y . z T. r . 3 `. LEK 3 ^5 ^ D i » t j 1 ^ ` u .. - t IE MS a one = 1 B We ME NL a 4 * ^. + -. : orf : — a su PT X " ee, t , .* Pi ss ek 5 ' + t * >? t". M V: Y $t ] d a : en Bijzond i — (NL. s wa, van de ge. . * = neming. " "TR : r Sae oS ~ ⸗ & d $t ‘ 9 M E . ^ E fà B Li LI di e a . b : * 1 * y : X , . A ol M - z r OS aS 7 LI > ou ` ^ ` " Lj i . — * 1 a. $2 ay AY ofthe ` { 1 7 = —— — : en — — NE — — = EP — — — * a —— MM —— — — mm 4 ENNEMISG YAN OLDE ` ` Bas ms tS ata - a PIE — PA LN PES ias Met E a = Pe C WO un [V oec soy E. Foo PET e.. W ELLEN Carm TX moo Ce AT wer ke UE EN PLE, EYE LT. er, LAU Ce DE ee a Oe * 9 2.34 ae — A — at | 4.. - — m- — DES VADERLANDS, 65 spreken. Doch dit werd hem geweigerd !. »Hij scheen goeds moeds," schrijft canrgTow, » en onderhiekl zich belangstellend met een der adelborsten, die hem bewaakten." Zoo men dezen berichtgever gelooven mag, vraagde hij hem bepaaldelijk (natuurlijk later op den dag), wat het volk er wel van zeide. Des avonds werd zijn trouwe knecht, JAN FRANCKEN, bij hem toegelaten om hem te bedienen. Op dezelfde wijze werden px» GRoor en HoGERBEETS onder den schijn ‚ of de Prins hen spreken wilde, naar boven geleid, aangehouden en in afzonderlijke vertrekken onder opzicht van een hellebardier gesteM. De vroor, schrijft cARLETON mede, was zeer ter neêrgeslagen én sprak geen woord; moaxnsexTS verzocht papier en inkt, maar men wilde het hem niet geven 2% Intasschen wandelden de Leden van de Staten van Holland nog op en neder op het Binnenhof, wetende dat de Advokaat en de beide anderen boven waren,’ maar wachtende totdat zij afkwamen om in de vergaderzaal binnen te gaan. Maar in plaats van hen kwam maruenesse, die de zaak in de Generaliteit vernomen bad, de Leden ter vergadering roepen en deelde hun het gebeurde mede. Zoo geheimzinnig was alles aangelegd! Terwijl men an- 1618 — 1631. deren van zamenspanning beschuldigde, had men zelf eene werkelijke zamenspanning. gesmeed. VAN DER MIJLE was zelfs op het oogenblik der gevangenneming bij CARLETON en bleek niels te vermoeden 3, — Na den middag begaf zich van pgr miste met OLDENBARNEVELTS zoon, den Heer VAN GROENEVELD, en zijnen anderen schoonzoon, den Heer VAN BREDERODE VAN VEENHUIZEN, naar den Prins en verzochten hem hetzelfde, wat zij twee dagen ook uit naam hunner moeder aan de Staten-Generaal vraagden, De Prins antwoordde in het eerst op vriendelijken toon, en zeide: »Het is het werk van de Staten-Generaal. Uwen vader zal geen leed geschieden, niet meer dan mij zelven.” Maar toen de Heer van vEENHUIzEN, een woord tot verontschuldiging van zijnen schoon- vader in het midden willende brengen, iets van de Kloosterkerk begon te reppen, ver- anderde de Prins plotseling van toon, en zeide: »Die zich tegen de Kloosterkerk wil stellen, zijne voeten zullen hem niet van hier dragen 4”? Met die zinspeling op de Contraremonstranten was het punt aangeroerd, waarop voor Prins waAvnrTS alles scheen aan te komen. Zijn verstand bracht alle vraagstukken, die hier in het spel waren, .tot dat punt terug, en zijn geweten vond rust bij de bewustheid, dat hij zich immers van zijn woord, aan de Contraremonstranten gegeven, kwijten moest. Zoo openbaarde de Prins op nieuw, wat zijne zwakke zijde was, en van wat kant OLDENBARNEVELTS vijan- 1 praxpt, II, bl. 841, 842. vyrexsocagrt, Lev. Hoofdst. IX, bl, 189. Kerk, Hist. bl. 995. CARLETOX, ll, p. 296. 2 II, p. 290. 3 UYTEKBOGAERT, Kerk. Hist. t. a. pl. oanteton, ll, p. 289. 4 pnannt, Hist. d. Ref. 11, bl. 842. — Bezoek van oL- DENBARNEVELTS zoon en schoon- zonen bij den Prins eee oe > =e? 1618— 1621. 56 ALGEMEENE GESCHIEDENIS den steeds vat op hem hebben zouden: Van pea murs vond terecht die doldriflige taal zoo weinig geruststellend, dat hij het raadzaam oordeelde, zich ten spoedigste naar Frankrijk te begeven. Ook vuxrsespocazar vertrok nog denzelfden avond naar het Buitenland, en een paar weken later zond hem de Kerkeraad. eerst eene acte, waarbij hem tijdelijk verlof gegeven werd, en weldra daarna eene andere acte, die hem het ontslag verleende, op hetwelk hij vroeger meer dan eens had aangedrongen 1. Een andere minder bezadigde poging in het belang van OLDENBAANEVELT greep nog denzelfden dag plaats. De Hollandsche Edelen waren in den aanslag tegen de vrijheid van OLDENBARNEVELT in het bijzonder gegriefd: immers was hij in de neaste plaats hun gelasigde, en men kan wel zeggen, dat in de rij der gebeurtenissen, die het aanzien en het gezag van den Hollandschen Adel geknakt hebben, de gebeurtenis van den 29 Augustus 1618 eene gewichtige plaats inneemt. Evenwel het gebeurde vermocht hen niet als één man voor de rechten hunner Corporatie te doen optreden, Een MATHENESSE zelfs zag te goed in, dat de slag ongeneseljk was, en een op zichzelven staande in de opgewondenheid na den maaltijd ondernomen stap was alles wat van de Onbesuisdestap zijde der Edelen geschiedde, De Heer van BOBTSELAAR (VAN ASPEREN) en de eerst on- van de Heer van ASPEREN SCHAGEN, en langs ter Ridderschap beschreven 2 Heer van SCHAGEN drongen met groot gerucht tot de kamer, waar OLDENBARNEVELT opgesloten was, en vorderden op gebiedenden toon, dat men hem zou loslaten. Op het hooren van dit rumoer verliet de Prins zelf zijne kamer, liet hun de degens afnemen en deed hen voorloopig aanhouden om op deze zaak het goeddunken van de Staten-Generaal te verstaan. Hij voor zich, dus liet hij welen, vond goed, dat men hen met eene ernstige vermaning naar huis zond. Zoo verachlelijk meende hij die Heren te kunnen bejegenen. Het was om OLDENBARNEVELT te doen, en nu men dien in zijne macht had, behoefde wat die Edelen uitgericht hadden, hoe grof de overtreding ook was, slechts als een schooljongensbaldadigheid aangemerkt te worden. Intusschen bleek uit de handelwijze van den Prins in deze zaak, dat hij gevoelde niet op den bodem der strikte orde en der wettigheid te staan, anders had het in zijnen geest niet kunnen opkomen, zulk een gruwelijk vergrijp tegen de tucht ongestraft te laten, De Staten-Generaal vereenigden zich met het advies van den Prins, en de beide Edellieden werden ontslagen, onder behoorlijke handtasting van weder te komen en te recht te staan, daartoe vermaand zijnde 3, Het behoeft ter naauwernood vermelding, dat de zaak hiermede voor goed afliep. 