Verhandeling Over den Nederlandschen Versbouw
Vijf rijen voor elkaâr van aangelegde speeren Verdedigen hun spits om d’ aanval af te keeren, Waarachter 't boogvolk met den uitgerekten pees Den pijl reeds toelegt, voor hun vijand vrij van vrees. Het effect dier [in den laatsten regel vooral] vermenig- vuldigde v-letter is de uitdrukking van vastheid en vurigen moed. Ook in den slotregel van den eersten zang komt die kunstgreep als een laatsten penceeltrek voor: Geef, geef verademing, geef uitkomst, ’k kan niet meer. Dus zegt ze, en zijgt op nieuw in matte ontroering neêr. Die slotregel, zegt Da Costa, doet zijne bijzondere wer- king vooral door de klankverwantschap van zegt en zijgt. De Alliteratie keert ter snede weêr in ’t slotvers van den vierden zang: De geest zelf ligt ‚ verkracht, als machtloos, neêrgezegen , _ En vindt, op ’tonverhoedst in ’t werktuig aangetast, Het leven pijngevoel, en heel het lichaam last. De toestand van afmatting, kwijning, flaauwing, be- zwijking wordt door den labberenden Z-klank in dezen laatsten regel treffend uitgedrukt; te treffender, daar niet slechts de regel, maar ook geheel de zang daarmede be- sloten wordt: Heel het lichaam, last. Het is als of in die eene monosyllabe: last geheel deze afdeeling van het Dicht- stuk als een niet meer draaglijke zwaarte neêrkomt. En in den elfden zang, v. 139. Wij spannen ’tlichaam uit, en schenken lucht en licht Een’ doorgang, die ’t verberg’ voor aangreep en gezicht. — 188 — De gelijkenis der beide woorden, slechts door hunne vocaal verschillend, drukt het doorschijnende en door- dringbare van ethèrische lichamen, als die der Paradijs- geesten, recht eigenaartig uit. Keeren wij nu tot den oorsprong van 't rijm terug. Uit al hetgene wij zagen, blijkt hoe verkeerd ConDILLAC den oorsprong daarvan heeft nagegaan, als hij zegt (Essai sur l'origine des connaissances humaines, Ch. VIII): » Even als de maat en de verbloemde spreuken had het rijm zijnen oorsprong aan de geboorte der talen niet Gedanken, De koude, flegmatieke volken konden geene prosodia op den voet van degene van anderen gemeten bewaren, als de noodzakelijkheid die dergelijke prosodia had ingevoerd niet meer bestond. Om die maat te vergoeden, zagen zij zich verplicht het rijm uit te vinden (1). De dichterlijke of liever ondichterlijke drogredenaar DE LA Morte, beweerde ook, dat het rijm een barbaarsch, onlangs uitgevonden, gebruik was. VOLTAIRE, die eertijds nagenoeg + zelfde gezegd had (D. zm, 426, Ed. Renouard) antwoordt hem: » Buiten de Romeinen en de Grieken, hebben al de volken der aarde gerijmd en rijmen nog. Het weêrkeeren van denzelfden klank is zoo eigen aan den mensch, dat men het rijm bij de wilden in zwang heeft gevonden, gelijk het bestaat te Parijs, te Londen en te Madrid. Men ont- moet in MONTAGNE een lied in amerikaansche rijmen, en in den Spectator van ADDISSON, de vertaling eener berijmde laplandsche Ode vol gevoel.” Ten slotsom van al ’t geen wij over Rijm en daaraan verwante Alliteratie gezegd hebben, mag men opmaken dat bij ons het eerste uit de laatste tot stand is gekomen (2). (1) De text, die niet van duisterheid is vrij te pleiten, luidt: » La rime ne dut pas, comme la mesure, les figures et les metaphores, son origine à la naissance des langues. Les peuples du nord, froids et flegmatiques, ne purent conserver une prosodie aussi mesuré que celle des autres, lorsque la nécessité qui avait introduit cette prosodie, n’exista plus. Pour y suppléer, ils furent obligés d’inventer la rime.” (2) Zie hiervoren blz. 98. Met dit gevoelen van Geavinus ver- eenigt zich ScureceL (Gesch. der oude en hedend. geschiedenis), — 189 — De oorsprong van ‘t Rijm ligt, in de Alliteratie. Hoe veel wij ook reeds van Da Costa in dit hoofdstuk hebben weer- gegeven, kunnen wij niet besluiten om ’tzelve niet ten slotte met nog eene plaats van dien dichter te vercieren, waaruit ál ’t belang blijkt dat hij in prosodische bespiegelingen stelt en die ons werk met eene hoogst belangrijke bladzijde zal verrijken. » Niet slechts in de harmony der denkbeelden en woorden, maar ook in die van klanken en wederklanken openbaart zich het beginsel, de behoefte van eenheid. Maat en rijm zijn in de poëzy een natuurlijk en noodzakelijk, geenzins een gedwongen of willekeurig gevolg der dichterlijke bezieling; maat, hetzij als in den versbouw der ouden, door de werking te-weeg gebracht der verschillende quantiteit (kort of lang) van den lettergreep, hetzij door de af wisseling daar hij zegt: » Krorsrock, de groote dichter, handelde tegen den aart en geest der taal, toen hij zoo verre kwam van ’trijm te haten en zelfs te willen verbannen; maar 'tvalt zoo hcht niet als hij dacht, een gebruik , dat ruim negen eeuwen levens heeft, uit te roeien: want reeds tijdens dien zanger was er een duizend jaar verloopen sints het rijm in ’t Hoogduitsch bestond: ook is't uit geen gebruik, doch uit de oirspronkelijke taalgrondwet geboren. Kıorstock meende dat de gedichten en zangen der hoogste oud- heid alleen aan ‘trhythmus en niet aan ‘trijm gebonden waren. Inderdaad, onze tegenwoordige wijze van rijmen met een gelijk- luidenden uitgang op ’t slot des verzes heerscht er niet in [althans niet algemeen]; doch in geheel de germaansche taal heerschten de klanken en rijmen, wel onvolmaakt, doch zeer regelmatig tusschen de syllaben en de woorden bepaald, zelfs in °t midden en begin der verzen, in der wijze als in de ijslandsche poëzy en in de scandi- naafsche en onder den naam van Alliteratie bekend: al de oude nog bestaande saxische en finlandsche liederen, met die in Engeland en Duitschland geschreven , waren in dien bijzonderen , ouden vorm der rijmende verzen samengesteld. De overgang van dit soort van rijm tot het volmaakte rijm was zeer gemakkelijk. 't Verwondert ons dus niet te zien, dat al de hoogduitsche dialecten in de eerste tijden er zich van bedienden.” Men zie in Wittems Belgisch Museum, I, 99, onder de rubriek oude rijmspreuken, een bewijs hoe ’trijm bij den volke in succum et sanguinem is verkeerd. — 190 — van geheel- met half- en kwart- of nog flaauwer geaccen- tueerde syllaben, als bij ons (de bevalligheid der c&suur of rust en snede in het vers is aan beiderlei versbouw gemeen); terwijl de overeenstemming in den eindgalm, hetzij door de gelijkheid enkel der twee laatste vocaal- klanken (assonance), hetzij door het volle of wezenlijke rijm eene schoonheid uitmaakt uitsluitend onzer moderne Euro- _ peesche poëzy. De rijmklank even zoo wel als de maat geeft in den regel zijne symmetrie aan het vers: het oor schept behagen in die telkens wederkeerende echo, hier geen bloote nagalm zonder zin ; het vernuft verlustigt zich, in dien wedergalm met kunstige maar ongedwongen speling den drager te zien van nieuwe denkbeelden, verrassende wendingen. Er ligt een wezenlijk aesthetisch genot in, dat rijm dienstbaar te zien maken aan de uitdrukking hetzij van lieflijk overeenstemmende, hetzij van sterk contras- teerende beelden, gedachten en uitingen. En niet slechts in het eindrijm maar ook in de alliteratie ligt die zelfde _behagelijkheid, opscherpend en verlevendigend; in de alliteratie, waarmede even zeer de redenaar als de dichter een zoo diep doordringend effect dikwerf vermag te maken, en waarvan onze meest gemeenzame spreek- en spreek- woordentaal eene zoo groote hetzij bevalligheid hetzij puntig- heid ontleent (men denke aan lief en leed, kind noch kraai, weêr en wind) (1). § 3. Verschillende Rijmen. De weerklank (Gleichlaut bij de Duitschers) wordt aan- gewend om de afzonderlijke versregelen tot een geheel samen te binden. De weerklank bestaat: 1. In den gelijkklank der medeklinkers bij den aanvang van verscheidene woorden of syllaben (alliteratie) b. v.: De liefde leeft daar in de vreugde Van ’t leve leven vrij en vrank. (1) Album der Schoone Kunsten; Haarlem 1850, blz. 22. — 191 — 2. In den gelijkklank der klinkers in beklemde le syllaben van verscheidene woorden, b. v.: Wel en wee en lief en leed, Nu de lente weêr zal pralen, Zonnestralen , nachtegalen In het groen alom verbreed. Menigwerf vervangt de assonance het rijmwoord, b. v.: Lachend glanst de morgenzonne Over ’t hooge bergenspits. Thans ontwaken zoeter droomen, Als de morgen fraai en frisch. Thans ontsprankelde nieuw leven, Ingeaämd met borst en oog, In de beemden, langs de beken, Bij den blauwen hemelboog. Waarin ook wel eens, zoo als hier, de assonance met het rijm vereenigd komt. 3. Bestaat de gelijkklank in de verbinding van de alliteratie en assonance en wel in stamverwante woorden (annominata) b. v.: Lusten u de dwaze lusten Van een deugdvergeten rot. Zoo vindt men bij KLOPSTOCE : Den ich liebe mit viel mehr Liebe wie Liebe der Brüder. En in Gérues hartroerenden Erlkönig: Gar schöne Spiele spiel’ ich mit dir. 4, In den gelijkklank niet enkel der klinkers van de laatst beklemde syllaben der afzonderlijke woorden, maar ook der volgende medeklinkers, alsmede der daaromtrent opvolgende toonlooze syllaben (Rijm), b. v.: breed, leed, slagen, dagen, handelde, wandelde. Het rijm is staande (ook mannelijk genoemd), als twee beklemde syllaben berijmd zijn, b. v.: Bestraalt en daalt; of slepend (ook vrouwelijk genoemd), als buiten de beklemde — 192 — syllabe, de navolgende onbeklemde overeenstemt (b. v.: bewogen — oogen; zwaar is 't — klaar is 't); of glijdend (dactylisch), wanneer de haar opvolgende onbeklemde overeenstemmen. B. v. in BILDERDIJKS Hartspiegel, na SPIEGHEL, blz. 118: Laat tijdverloop, geduld het onvermogen lenigen , En ’t weêr bezadigd bloed zal alles weer hereenigen. Schaarsch zijn de rijmen, in welke de onbetoonde syllaben niet overeenstemmen, b. v.: Hoor, ik u ietwes zeggen , Dat geen stervling wederlegge. En Joan BROEKHUIZEN in ‘tlief stukje aan de Moezel: ++ + o « CYTHERÉ Sproot zelve midden uit de zee En eer ze aan Cyprus landde, Begon de zee te branden. De ouden waren hieromtrent min gestreng (zie er eem voorbeeld van hiervoren, blz. 166). Ter vermijding daarvan schreef BILDERDIJK orden voor orde, in den Onderg. der eerste wareld, vierde zang, v. 403: Onze oudren vielen af, van uit een hooger orden, Dat Eden, Anıms hof, is hun ontzegd geworden. r Eene, volgens Da Costa, moeilijk te wettigen dichterlijke vrijheid. l Ingevolge hunne plaatsing in 't vers verdeelen zich de rijmen in: 1. Eindrijmen: Schrijft PIETER al te met een veers, ’tIs dobbel waerd in ’t licht te komen. Werd maer mijn zeggen wel genomen : Ik meen in "teuer of in de keers. HUYGENS. — 193 — 2. Aanvangrijmen, b. v.: Zingen met vereend geschal Bij des avonds dalen, Springen door het doele dal, In de manestralen, Weemlen in den tooverglans Over de aard geboren , Heemlen bij der starren glans Als de hemelchooren. 3. Binnenrijmen, zoo als men er bij Cats meermalen ontmoet, ook wel elders, b. v.: De toevlught der Hebreen, mijn hoop en vast betrouwen, Ick spreeck met God alleen: dies rep mij van geen vrouwen. VONDEL, Joseph in Egypte, IIIde bedrijf. 4. Staart- of kettingrijmen, die den Refreinen der Rede- rijkers, ter vervulling van datgene wat er niet zelden aan de maat schortte, aardigheid bijzetten: b. v. in dit Refreyn in ’t amoreus uit de schaarsch voorkomende Refreynen in It sot, amoreus, wijs, geprent te Antwerpen bi JAN VAN DOESBORCH: Ist niet oorboorlic groot te sijn gheboren ? Verstoren/ moghen si alle quade gheruchten , Suchten / claghen en steenen, iagie verloren. Oorboren / moet ict dleven , ic hebt vercoren. Tversmoren / des doots salse met mi doen vluchten. Verluchten ga ic mi in een prieel yol vruchten; Duchten / so en heb ic van gheenen gescille. Dus seggic als voren, ten sijn geen cluchten : Geen meerder vrucht in swerelts gehuchten Dan twee gelieven, versaemt in eenen wille. Een wonderlijk bilboquet- of vangertjesspel met het lieve rijm! In Vonrpers Altaergeh., blz. 33, vindt men: De Heilig sprack: Men moet zoo licht niet schricken Voor vogelen, die 'tzaet des hemels picken En slicken. — 194 — Zoo ook in de Aeneis, blz. 170: Of sloeg twee blicken op als kolen, gloende voncken. Het zilte zweet brack uit: de speer en beucklaer bloncken En kloncken. Welke beide voorbeelden, vooral het laatste, iets eigen- aardigs ter zaaknabootsing aanbieden. 5. Dubbelrijmen; vooral in de dartelspelende trippelmaat welkom, b. v.: | De dagen van 't klagen Verlost en van zorgen: Geklonken, gedronken, Gezongen tot morgen ! In menige gedichtjens zijn de alliteratie, althans in ‘t dubbelrijm, met elkander vereenigd : TOLLENS Liefde op ‘tijs dankt aan dit kunstgreepjen een goed deel zijner sylphische aanvalligheid : Zij rijden en glijden en snijden door ’t ijs, En ijlen en zeilen het spiegelpad grijs (1); Hij snort haar vooruit met een zwierenden zwaai, En vangt haar weêr op met een krassenden draai. Zij zwieren en gieren het baantje ten end, En wiegen en vliegen in de opene tent, En klinken en drinken en leggen reis aan, En waaijen en zwaaijen op nieuw langs de baan. Doch hier kan ook wel gekunsteldheid plaats grijpen, gelijk in Starters (Friessche Lusthof, 1621, blz. 10): Goddinne, wiens minne mijn zinnen altijd In kracht en gedachte na trachten om strijd; O kroone der schoonen, lof-throone des deughts, In dy leyt de vryheyd en blyheyd mijns jeughts. (1) Min vloeiende verzen, uit het minder keurige aanwenden van dergelijke en andere composita ontstaan , biedt dit hollandsche winter- tafereeltjen ook op andere plaatsen: De wintervorst vierde zijn woede den toom. De veldvreugde ruimde voor ’t ijsvermaak plaats. — 195 — 6. De Echo. Eene wansmakelijke liefhebberij, die men bejammert bij den abtwoudschen Theocriet aan te treffen ; men placht ze wel eens, vooral in 't satyrieke, aan te wenden, zoo als men ziet in den volgenden Echo van den jare 1666: Soe men die Geulx bestrijt , Sal men gewinnen iet? Niet! Wie zal d’ overhandt houden, Die Pauws oft die Geulx ? Die Geulx. De liefhebbers van dergelijke mooie rariteiten kunnen 't overige nagaan in 't Belgisch Museum van WILLEMS, II, 356. Zeer eigenaardig zong CLAVAREAU in zijne Fiancee d Abydos, naar Byron: ss Ses remords, ses alarmes A ces bords desolés demandent Zulika, Et l’écho te repond: Zulika, Zulika ! Als een soort van Echo kan men ook de eerste verzen der coupletten van °t stukjen Minerva, door BILDERDIJK (Mengelingen, Illde en IVde deel, blz. 178), beschouwen ; zoo als daar zijn: Minerva vond de veldfluit uit, En speelde 'teerste lied, — enz. — Wat zong zij? Van den bergsneeuwleeuw. — Nu ving zij van de wildbaan aan, — enz. Wie kent er la Chasse du Burgrave van V. Hueo niet? Qu’au burg vous rentrez à la brune, Brune, Après un jour si hasardeux, Deux ! Waarvan de rime riche de aardigheid uitmaakt. — 196 — Eenigsins vreemd bootste de zanger van Ambiorix, en dit wel ter afwisseling eens heldendichts op zijn Bilderdijksch gevers- bouwd, dit kunstgreepjen na in Brenpa’s klacht (Vde zang): O heilige, ondoordringbre blaêren ! U wijde ik ’tlied dat van mijn snaren Zucht ; O reine akkoorden mijner smarte , Geeft aan mijn diep gefolterd harte Lucht! 1. Eensluidende rijmen (identische zeggen de Duitschers, rimes riches de Franschen), als opeen sluitende verzen met dezelfde syllaben eindigen. HuraeNs gebruikt dit soort meermalen; VONDEL, DE DECKER, vooral Cats schijnen “er niet afkeerig van geweest te zijn: de verbodswet bestond nog niet voor hen, of, wat niet onwaarschijnlijk is, de toe- passing er van is hun ontsnapt. Zoo ging het HUIDEKOPER, die ze deswege berispt en zelf in dit gebrek valt. Nog twintig maagden zelf aanbieden , die alleen In schoonheid zwigten voor de aanminnige Heleen. Achilles, 1ste bedr., IVde toon. En in zijne Gedichten, blz. 15. Hoe blinkt de lelie hier te midden van de roozen! O geele zonnebloem, 6 purpere akolei ! Zie hoe de aurikulaas van maagdeschaamte bloozen , De bloemen van damast, renonkels veelerlei. Men stelle mede op de rekening der onachtzaamheid de volgende rijmen : ’k Wil liever dat hij sterve al strijdend voor zijn land, Dan dat hij op den troon sneeve als een dwingeland. J. DE LANNOY, Leo de Groote, Iste bed., IV de toon. Wat aantal wreede dwingelanden Toont de oudheid schier in alle landen. Frrrm, Oden en ged., Vde d., blz. 61. ee dan wordt mij door 't geweten Geduriglijk verweten, Dat ik een slechtaard ben. VAN ALPHEN, Ged. voor kinderen. — 197 — Ook bij de dietsche middeleeuw-dichters komt het eens- luidend rijm voor. Zoo mede in de-zwabische navolging van een minneliedjen, gezongen door Hertog JAN I van Brabant: Eens meien morgens vruo Was ich uf gestan; In ein schoenz boungartekin ... Da vant ich drie junkvrouwen stan. Maar men bemerkt, dat dit rijm in de oud-vlaamsche vertaling, vroeger door ons medegedeeld (blz. 168) ver- meden is. BELLAMI was de eerste, meenen wij, die bij ons (zie de note 2 op blz. 173) hetzelfde woord ten slotte van twee verzen wel eens herhaalde, waar ‘’t pas gaf of aan de plaats bijzondere kracht of nadruk bijzette: iets dat menig dichter heeft nagevolgd. Zoo leest men in zijn onsterfelijk Roosje : Dan grijpt in de opgeploegde voor Een rappe hand den visch, En dikwijls is de vlugste hand Te traag bij dezen visch. En wat verder: Zoo spreekt de jongling, en zij vlugt, Zij vlugt al lachend heen; Hij volgt haar na, en slaat zijn arm, Al lachend, om haar heen. Nu roept en schatert al de jeugd: » Draag Roosse nu in zee!” Hij grijpt haar ijlings van den grond En loopt met haar in zee. eee eee © 0 ọ o o © + + + e o oo a Het meisje roept en bidt vergeefs, Hij gaat al fladdrend voort. Het water spat en klotst en bruist, Dat hij haar naauwlijks hoort. 14 — 198 — In ’teind was hij zoo ver gegaan, ` Dat iedereen aan ’tstrand, ` ` Vol vreeze en schrik gedurig riep: » Genoeg, keer weêr naar 't strand!" » Mijn vrienden, helpt mij! ach ik zink Hier in een draaikolk neér.” Het meisje grijpt hem om den hals, En zinkt met hem ter neér! Wie rilt, niet bij dit herhaalde laatste woord ? Zoo ontmoet men in de Kinderdichtjens van den beminnens- » .waardigen VAN ALPHEN: Ach, lieve kinders, zegt dan niet: Wat is dat sterven een verdriet, Mogt ik maar altoos leven ! Wanneer ge God bemint en dient, Dan voert de dood u, als een vriend, In 't eeuwig zalig leven. _ 2. Assonante rijmen. Men vindt in het voortreffelijke, door WILLEMS mede- gedeelde Halewijnslied, onder anderen de assonanten van gaet , bewaert, draegt; roc en knop, veld en beeld (beld); was en lach; galge, salve en halse; quam en man. Lip- en keel- geluiden rijmden veelal bij de ouden, zoo als in Reinaert, v. 811, staf en lach, bij HEELU, v. 569, graven, besagen. 3. Onvolmaakte rijmen. Als dusdanige gelden Poorsrijmen, in » de verliefde Venus”, Jupiters op bars, rots op lots, enz. 4. Dubbelslotrijmen.. Men ontmoet reeds in Limb., 6, 5. Mi hier omme doet nederlegghen , Hare en darret wedersegghen. — 199 — Terwijl ’t, onder anderen bij BELLAMI in den Zang van : vaderlandsche meisjes, gelukkig is aangewend: Nu scheen de maan heur glans te derven, ’t Gestarnte aan ’s hemels trans te sterven, - Terwijl natuur de handen wrong. 9. Monoriÿmen. In zulke rijmen werden reeds geschreven de historische liederen der Geesselaren (1349) en der Leliaerts (1380) medegedeeld in WILLEMS liederen, blz, 42 en 43. 6. Slagrijmen. Zoo als er vooral in zangstukken dikwert voorkomen, b. v.: Nieuwe wegen, Nieuwe zegen. Hun lacht tegen ’s Menschdoms geest. Laat ze zwieren De bannieren , Strooit laurieren Bij het vieren Van zulk feest! De ijzeren wegen, Cantate. 7. Opeenvolgende rijmen (bij de Duitschers ungetrennte), naar ’t voorschrift aa, bb, zoo als in ’t reeds beroepen stukjen de Nimfen der Moezel, door den van klassieken geest doorsulten JOAN VAN BROEKHUIZEN. Ik zal bij beurten in ’t verschiet, Op galm van vers gesneden riet, Terwijl ik hier ga dwalen, Mijn vlam aan ’t woud verhalen. Aan 't woud, ô Nimfjes, daar gy speelt En uwe dieverijtjes heelt, Uw partjes en genugjes, Uw lachjes en uw kluchjes. — 200 — 8. Gekruiste rijmen, naar 't voorschrift a b, ab. Ik haat den krijg. Het dol geweld Van Mavors kan mij niet behagen. Ik wil op ’t bloedige oorlogsveld Geen hersenschimmige eer bejagen. Bellami. 9. Omarmende rijmen, naar 't voorschrift a b, b a. Niet zoo hooploos dan in "leed. Lijders, in den rouw gezeten ! Morgen zal het gistren heeten, Wat van daag nog heden heet. 10. Verspringende rijmen (verschränkte bij de Duitschers); naar het voorschrift abc, abc, b. v.: ` Van waar zoo nat uw minlijk oog ? Ik heb mijn liefste in 't oog gezien Tot al mijn tranen zijn verdwenen. Wat bleekheid die uw wang omtoog ? Zij mocht me eens lenteroozen biên. Waar zijn die lenteroozen henen ? 11. Afgebrokene rijmen, als tusschen twee gekruiste rijmen een vers zonder eindrijm staat: Wij zagen er voor- beelden van in BrrLAMTS Roosje. Weezenrijmen noemen de Duitschers dezulke, die op zich zelven zonder wederga staan, b. v.: Waar Maas en Waal te zamen spoelt, En Gorkum rijst van ver, Daar heft zich op den linker zoom. En spiegelt in den breeden stroom Een slot van eeuwen her. TOLLENS, Herman de Ruiter. En PETRONELLA Moens in haar stukjen: de oorsprong der rozen (Mengelpoëzy, blz. 207). + Bloei, o roosje, bloem der liefde, Geurvol sieraad van dit oord; Bloei vol zwier aan dorenstruiken. Kusjes doen u nog ontluiken; Dit getuigt elk schuldloos blosje, Dat op maagdekoontjes gloort. — 201 — § 4. Over de dubbele Rijmen. De dubbele Rijmen, ten slotte van't vers voorkomende, zijn tweederlei: namelijk, zulke waarin een der rijmklanken of beide de rijmklanken uit twee verschillende woorden bestaan, en zulke waarin dit niet plaats grijpt. De eerste soort is bij de oudere dichters niet zeldzaam. De niet altijd geestrijke, maar vaak geestnajagende HUYGENS zegt: Vraeght ghy my, of ick oock versadight ben? — O ja, nicht! Ick ben heel wel door u, en meer van u versadight. In VoxpeLs, Josef in 't Hof (Rei van 't Iste bedrijf) in een slecht verdeeld couplet : Nu leit op zijnen hals gevaên Hij, die heel schootvrij van de kuischeit (Die bij de schoonheit zelden t’ huis leit) Gemaeckt, de stormen uit kon staan. Zoo mede in ’s Agrippijners Poëzy, I, 94: Laet, zoo wydt de dyning strant schaeft, D’ afgront bassen uit zijn kolk; 't Waterrecht, van Godt gehanthaaft, Koomt uit 's onrechts donkre wolck Voor den dagh met schooner glansen. Het dubbele Rijm van schoonheid op ten toon spreidt, wordt geensins door de hedendaagsche dichters (waaronder Hermers) van de hand gewezen. Doch daar zulke weer- klanken scherp uitklinken, zijn zij, vooral in werken van ernstigen aart, met spaarzaamheid aan te wenden. Bij SCHERMER, dien de snedige, doch dikwijls zonderlinge WITSEN GEYSBEEK, ten koste van den voorgaanden Dichter, cui mens divinior , wilde vergoden : Daar vloekt een ruw soldaat, geladen met zijn snaphaan, Op d' arbeid van den boer die dagelijks moet schrap staan. En in een echtzang door DEN BEER PORTUGAEL: Treé, stervling, nader tot het outer Dat niemand toetrad, en ontvouw.er Het nooit ontvouwde pergament. — 202 — De tweede soort van dubbele Rijmen zijn. door BILDERDIJK, die ook met het rijm wist te spelen, aangewend en ver- dedigd, als onvolkomen rijmen, die uit goede taalgronden gewettigd zijn, zoo als voorbeeld op geoordeeld, en ketent op rekent; met welk dubbel rijm die Dichter zijne verzen gaarne (mits het rijm waarlijk slepe) verklaart te doormengen. Die verklaring en opheldering, die Witsen GEYSBEEK niet onbekend kon zijn, is zeker voldoende om de plaats voorkomende in de voorrede van diens Rijmwoordenboek (Amsterdam 1829, blz. xvm) te beantwoorden : » Dat BILDERDIJK , Mengelpoëzy, blz. 4, schreef: ‘Waarmede een heilige echt mij aan mijn weêrhelft ketent, (Zoo teér als om geboorte) een bloedvriendin gerekend , moge BILDERDIJK zelf goed maken; wij zien er geene kans toe.” Aan zulk eenen Rijmpurist schijnt het volgende stukjen [van ons maaksel] gericht: Mijn rijm draeft u te stout, wanneer ‘top ’t blinkend voorbecld Van VospeL, Birpenpisk (een heerlijk bardenpaar) , Durft stappen, Rijmpurist: zoo spoedig niet veroordeeld : Want met den regel zelv’ speelt ook de kunstenaar. | Gij zweet, opdat ge Rijm aan Rijm nauwkeurig ketent, Als wie een peerlenreeks ten halscierade snoert. Naar geene schittering wordt hare prijs berekend; Het echte schoon, ziedaar wat ’s kenners oog vervoert. Het juistweêrklinkend Rijm geldt u voor eerste schoonheid, - En waer die echo faelt, miskent gij dichtertaal. ° Hoe kwistig Poëzy haar breeden schat ten toon spreidt En ’tidealenrijk , gelijk een zonnestraal, Doorsnelle, zulk een dicht maakt u den zang bekoorloos, Die zijn verheven vaart, op stoute wiek , verbreidt; Een dorentjen ontciert geen geurenrijke voorroos; Een sproetj’ in ’tschoon gelaat is soms bevalligheid. Hy doe de vlerk des Rijms laf en eentoonig klepperen, Wie ’t luste, en 't overheersch’ den regel met zijn galm; De schelle krijgstrompet moge overschreeuwend schetteren , De zachte veldfluit wint bijwijl den zegepalm. BILDERDISKS leerling, Da Costa, laat golven op volgen rijmen: hier, gelijk ook in de rijmen heuvels op vleugels — 203 — wordt bij de uitspraak het oor door de zachtvloeiendheid misleid. Deze wordt in 't rijm veelal voortgebracht bij ’t gebruik der letters van een en hetzelfde spraakorgaan , zoo: als de lipletters p, b — f, v; tongletters d, t — n, l; gehemelteletters g, k, gq, — ch; tandletters c, 8, z — sch; neusletters m, n; zoo als blijkt in ribben, lippen, rijfen, stijven; worden, horten; toonen, zolen; zang, krank; juichen, buigen ; bruisen, ruischen; rijmen , pijnen; die den keurigsten dichter in het vuur der samenstelling en uitstorting ont- snappen, en, onzes dunkens, met oordeel gebruikt, niet onvoorwaardelijk zijn af te keuren. § 5. Over 't assonante Rijm. Het grondgebied der assonant- Rijmen ligt in Spanje, het van ouds poëtisch land, waar de Romance heerscht, en de guitaar of mandoline de lier vervangt. Wij moeten dus ’t werktuigelijke der spaansche, en daarmede eenigsins verbonden italiaansche rijmkunst van naderbij beschouwen. Het Spaansch rijmt niet bestendig: 't bezit ook onbe- rijmde verzen, dat is, zuivere rhythmen die van de prosa slechts verschillen, omdat elke regel of vers maar een be- paald syllabental mag bezitten. Over ‘talgemeen, gebruikt de spaansche Poëzy drie soorten van verzen, con- as- en dissonanten. Consonanten zijn zulke waarin, te tellen van de Taatste geaccentueerde syllabe, de uitgangen gelijk zijn. Trouwens, bij de Spanjaarts, even als bij de Italianen, kan "t accent op de na-voorlaatste (antepenultima), op de voorlaatste zelve, of op de laatste vallen. Bij de Italianen stelt het accent op de voorlaatste het verssoort vast; iets, dat het accent op de laatste bij de Spanjaarts bepaalt. Weshalve deze stance uit driesyllabige verzen is samengesteld : El dolor Me congoxa Oy muchissimo. Yel’ errór Que mo enóxa Es grandissimo (1). (1) Camamvets Rhytmiek, blz. 75. — 204 — Volgens onzen maatstaf, zouden daar drie verssoorten voorkomen, namelijk van drie tot vijf syllaben. De italiaansche versbouw maakt tot vier-syllabige alle verzen „ waarvan ‘t eerste en derde 't zwaar accent op de slotsyllabe des regels ontfangen, en die, versi tronchi genoemd, bestendig eene syllabe meer hebben dan de nevensgaande, zoo als DANTES vers: | Péscia un lume tra essi si schiari. Wat nu de drie spaansche consonante of volmaakte rijm- soorten betreft, zal ’t bovenstaande voorbeeld hiertoe voldoen. Hier zij ondertusschen bijgevoegd, dat Spanje zulke rijmen als volmaakt beschouwt, die Italie voor zeer onvolmaakt houdt: colummas, fortunas zijn consonanten; hetzelfde geldt van Egypto, escritto, licito, districto ; alsmede laberinthos , extinctos; perfectas, secretas; digno, divino; sancto, canto; enz. De assonante versen zijn zulke wier uitgangen (desinence) eenige gelijkheid van toon bezitten, omdat de vokaal of vokalen die ze uitmaken, dezelfde zijn. De assonantien of onvolmaakte consonantien vindt men zelfs in de woorden die de beklemming op de voorlaatste krijgen; zoo als wanneer men ‘teene vers met muchissimo en 'tandere met grandissimo doet sluiten; maar die soort van assonantie is schaars. De meest gewoone is die met het accent op de voorlaatste, zoo als in de woorden generósa , pelóta, endjar, réca (1). | 7 ‘ Dissonante verzen zijn zulke, wier uitgangen geene gelijke syllaben op dezelfde plaatsen hebben: Catalina, os lleva Al talamo „en quién Son teas nupcialés : Castidad y fé. (1) Het valt in ons bestek niet (dat wij misschien hier reeds wat overschrijden) om verder hierover uit te weiden. Genoeg zij 't aan te merken, dat de spaansche versbouw de versmengeling der assonanten en dissonanten met de consonanten verwerpt. Zie dit ont- wikkeld bij Founsont, Antiquités poétiques (Parijs 18..), bl. 267. — 205 — Men ziet, dat de sommige rijmen van RUCKERT in den spaanschen trant zijn geversbouwd. ` (Zie blz. 223). Even als in de spaansche Romancen, die poétische oir- konden des heldenroems, vindt men assonanten in bijna al onze echte Volksliederen, van de oudste tijden tot in de onze: getuige het uitmuntend liedeken op heer HALEWIJN, waarin men eene » schildering zoo breed van trek” be- wondert, en dat van eene schemerende aloudheid moet dagteekenen. Bij 't meer beschaafde rijm zijn de stukken bestendig ook van beschaafderen kunstzin. BILDERDIJK heeft zich omtrent de Assonante der spaansche taal bij den wensch bepaald van haar te zien invoeren, en bij de verklaring, dat hij geloofde dat onze dichtstukken daarmede bevoordeeld zouden zijn (1). De Kunstdichters, die wellicht even als den theorist dachten, hebben ’t niet gewaagd stouter dan hij te zijn. Hierop zinspeelt de Dichter van Heemskerk, MEIER: » Waarom iets niet durven doen, dat de groote meester van onze taal en poëzy als voordeelig voor beide heeft erkend? Waarschijnlijk, omdat hij niet goedgevonden heeft om er ons het voorbeeld van te geven; ons, die bij alles wat wij doen een voorbeeld noodig schijnen te hebben (2).” Men moet bekennen, dat het door BILDERDIJK verdedigde en gebruikte rijm van los op rots, arm op scherm, een soort van assonant is; maar heeft BILDERDIJK zich van de eigenlijke assonante onthouden, dan is de waarschijnlijke reden daarvan, dat hij de hebbelijkheid van volmaakt te rijmen te veel bezat, of geene stukken opstelde waarin dit rijm doelmatig kon aangewend worden. Trouwens aan 't volkslied bleef de zanger van Elius vreemd, en ’tis däärin dat men vrij en vrank, afwisselingshalve, de Assonante door de Volksdichters bestendig heeft zien gebruiken: wij zien niet in, waarom men den Kunstdichteren (gelijk ze Grimm bij tegenstelling aan de voorgaanden noemt) zou beletten dit, waar 't oorverleidend pas geeft, na te volgen.. (1) Voorrede der Mengelpoezy. (2) Voorrede blz. et, — 206 — De dichter, die zijne lier op den toon der Romance bij ons wil. besnaren, zou wellicht dienen, bij den rijmtrant. der spaansche zangers, as- en dissonanten tusschen conso- nanten te mengelen ; iets dat zij in hunne gezangen, versjens of liedjens niet doen (zie de aanteek. blz. 204). . De Spanjaards hebben verscheidene soorten van ge~ dichtjens in stancen, samengesteld uit dis- en assonanten: deze zijn bestendig uit vier éénsoortige versen, welk ook ’t getal der syllaben zij. De 1ste en 3de regel zijn dis- sonant, de 2de en 4de assonant. | In dien vorm zijn deze strophen eener latijnsche Romance gegoten, die ter nabootsing van 't Spaansch is geschreven : Pascit curas Amarillis Quam Pan amat, ille Déus, Quem colit Arabia felix, Felix Arcadia et Hymethus. Atque vocibus sonoris Quas repetit dulcis Echus, Apud murmurantes undas, Modulatæ sunt hos versus. § 6. Over onvolkomene Rijmen. Rijmt # op ei? Ziedaar een vraagstuk dat een twist- appel over ‘trijm mag genoemd worden. Beschouwen wif de zaak uit een geschiedkundig oogpunt. De rijmschrijvers die het eerst de verwarring hierin wilden wettigen, waren de leden van ’t overbekende amsterdamsche genootschap Nil volentibus arduum, dat wij reeds uit PELS en zijne vreemde strekkingen hebben leeren kennen. Deze nieuwheidkramers, meer spitsvondig dan vernuftig, stelden maar stoutweg » als 't zoo in trum te pas kwam” de pythagorische y waar de ei haren post moest betrekken. De eenigsins harde, doch niet ongespierde JOACHIM OUDAEN ontging die smet der bastaardij niet. » Het ge- nootschap Nil volentibus arduum (zegt D. van HOOGSTRATEN) was geenzins keurig op ‘t rym, gelyk blykt uit OUDAENS lykdicht, VONDEL ter eere gemaekt, dien hy den lof geeft — 207 — zich nooit van de taelgebreken zyner stad te hebben laten besmetten, schoon hy daerin van kintsbeen was opgevoed. Hij gaf eenigen leden des gemelden genootschaps en anderen + volgende te kauwen : -Hoewel hy nooit zoo diep uit ’s voedsters adren nam ’t Raeu voedsel van gewoonte, of heeft zich kunnen myen Van deze indringende en sleeplendge bastaerdyen , Die thans zoo laf haer tael vertuiende aen den klank Des straettoons, het begrip verbystren tegen dank; Wanneer men pijl in peil, en zijl in zeil verandert, Voor rijzen reizen zet, en, verder opgeschrandert, Zyn loutre armoedigheit in ‘trymen dus bedekt, En voor het heldre Duitsch een warretael verwekt. » Hy sprak, vervolgt zijn levensbeschrijver, menigmael met groote verontwaerdiging hier af: en het heeft my, aen beter klanken myner stadt [Amsterdam] gewend, menigmael tegen de borst gestooten, gelijck het nogh stoot, als ik lui- den, vernaemt anders genoegh, en in de werrelt gezeten op een toneel, hoogh genoegh om van yder gezien te worden, deze tael hoor uiten: Hoe meent gy dat die grynzen De schalkheit dekken, en uw togten ons ontveinzen ? » En ‘t is hun schult niet, maer te wijten aen hunne opvoedinge, aen verkeering met menschen onzuiver van smaek, en allereerst aen het onderwijs der leermeesteren in deze stadt, die, niet vrij van deze vlekken, de kinderen met de beginselen der spraekkunst, dit wangeluit in- boezemen (1)”. Het was voor onze tijden bestemd te moeten zien, dat een voornaam Dichter, die zich veel roems verwierf door een bundel vol ware poëzy, kenbaar zoo als altijd aan eene keurige versificatie, zich in het pleit van a en ei als rijm voor een beredeneerd indifferentissimus zoude verklaren en ’t practice trachten door te zetten, Reeds had hij in de Letteroefeningen voor 1820 (2) daarvoor eene speer gebroken. (1) Ounaens Poezy; Amst. 1712, Ill, 30. (2) Mengelwerk, blz. 511. — 208 — Drie jaren later sprak hij er weder eenige woorden over, en zeide in de voorrede zijner Gedichten: » Ik voorzie dat ik eene menigte aanmerkingen, misschien berispingen te verwachten heb over de vrijheid, met welke ik de ¢ en et als op elkander slaande rijmklanken bezigde.. Dit is heilig- schennis in de oogen van velen, en ook ik heb dit rijm nimmer gezocht, maar hetzelve slechts daar opgenomen, waar het mij om gewigtige redenen den voorkeur boven. het algemeen aangenomen scheen te verdienen. Nimmer echter zoude ik dit gedaan hebben, indien ik overtuigd geweest ware, dat dit rijm verwerpelijk en ongeoorloofder geweest was, dan zoo vele. andere, welke ik telkens zie gebruiken; doch ik heb in een opzettelijk stukje in de letteroefeningen de gronden opgegeven om welke ik hier van het algemeen gevoelen meende te moeten en mogen verschillen (1).” Ten vorigen jare werden de stukken van ’t proces nog eens voor den dag gehaald, in de voorrede van het gedicht Heemskerk door Meiser: want het was daar de plaats, dacht de schrijver, om zijne geloofsbelijdenis af te leggen, ten opzichte van het nog niet naar het genoegen van des- kundigen opgeloste vraagstuk, omtrent het wel of niet rijmen van de manken ei en zy, in de hollandsche dichtkunst; » Sommige van onze dichters wettigen het gebruik van dezelve, zegt hij, als rijmklanken, door leer en voorbeeld: andere (de conservateur-partij in de poëzy) keuren het ten ' sterkste af; elk die zich met verzenmaken of beoordeelen onledig houdt, spreekt er over; waarom zoude ik het dus niet doen, te meer daar recensenten mij er over op de vingers getikt hebben.” (1) Boxmans Gedichten (Amst. 1823), in de voorrede. [Wij vernamen onlangs, dat ook TorLens aan ’t rijm van y op ei het burgerrecht wil hebben toegekend (Vaderl. Letteroefeningen voor 1850, n°. xv, blz. 649— 651, in een hem stellig op goeden grond toegeschreven artikel: Nog weder iets over BILDERDIUK en zyne schrif- ten); maar zelfs het gevoelen van dien puikdichter doet het onze niet wankelen, te meer omdat wij zijne eigene gedichten tot staving er van kunnen inroepen] — 209 — Om nu zijne vrijheid tegen deze heeren te staven zoekt de Dichter, eenigsins te rechte, den oorsprong des Rijms in de mnemotechnie die er inligt » in die dagen ingevoerd, toen mondelinge overlevering veelal het gebrek aan druk- en schrijfkunst moest vervullen”. Op losser grond voegt hij er onmiddelijk bij: » Dat men het vervolgens, toen die behoefte ophield, behouden heeft uit gewoonte en omdat het wel luidde; daar, dit middel ter te gemoetkoming van 't ge- heugen, welke nieuwe overleverings-middelen door den tijd mogen zijn ontstaan, zijne aanvankelijke waarde heeft blijven behouden als dusdanig. | » Van dit denkbeeld uitgaande ‚ verbeeld ik mij (zegt Meijer), dat het Rijm in den klank ligt en niet in goede taalgronden of etymologie van woorden. Assonance is in het Engelsch, Duitsch en Fransch voldoende om te rijmen. BILDERDIJK heeft de assonance mede verdedigd (Voorrede der Mengelpoézy).” - Zeker is ’t dat voor de meeste nederlandsche ooren geen of luttel onderscheid in den vokaalklank der woorden strijd ‘en beleid bestaat; maar in dat gedeelte van 't letterkundig Nederland, waar MAERLANT schreef en de ¿j nog als ¢ of o wordt uitgesproken, bestaat het wel degelijk; ook hebben het de ouden, ten gevolge der toen nog bestaande onvermenging dier klanken, overal waargenomen, terwijl het bedoelde rijm- verderf, volgens TEN Kate, eerst in ’t midden der X VIlde eeuw is ingeslopen (1). Het onderscheid rust dus hoofd- zakelijk op een goeden taalgrond, en het is, min krachtens *t provincialisme (zoo men wil) der niet verloopene uitspraak in sommige gewesten van Nederland, dan krachtens dien al- ouden taalgrond dat wij dien rijmklank niet kunnen wettigen. ` - Wij zijn niet onbewust, dat sommige dichters ook in Belgie, vooral te Antwerpen in dat gebruik geen rijm- zonde zien; maar hij, die onder dezen L meest geldt, de (1) Aanleiding tot de kennis van het verheven deel der neder- duitsche sprake, 1, 155; aangehaald door SIFFLÉ ter verdediging van zijn gevoelen, dat ¥ op ei verwerpt, in zijne bekroonde Verhande- ling over °t Rijm. — 210 — dichter van RigswiJck is op verre na niet altijd keurig van versbouw. Wij meenen echter, dat hij later in met zorg bewerkte stukken dergelijke, in onze oogen wanstaltige, vrijheden heeft vermeden. Wij zijn vrij afkeerig van ’t jurare in verba magistri, doch wanneer een dichter als BILDERDIJK den oorlog aan dit rijm verklaart, zal men toch zulk een gezag niet, als geheel ongegrond, durven wraken. In het Ide deel, blz. 149, van zijne Nieuwe taal- en dichtkundige verscheidenheden, zegt hij uitdrukkelijk: » Dat ei op ij niet kan rijmen, weet ieder, schoon hij de reden juist niet inziet, wanneer hij de vol- komen verscheidenheid in het uitspreken van een tweeklank als ei in een enkel verlengden klank niet bij zich gewaar wordt. Dat men zich over dit niet rijmen van beleid en vlijt, b. v., beklaagt, verwondert mij niet minder dan of iemand het lastig vond dat men pompstok niet op kandelaar of op inktkoker rijmen mag.” Na hem legde ALBERDINGK Tarm dezelfde verklaring af. Deze namelijk, bij ‘tverdedigen van een door hem ge- bruikt rijm, doet den lezer vragen: » Of hij dan ook bereid op strijd laat slaan, gelijk de Belgen (?) zich tegenwoordig (voorzeker tot hun lateren spijt) veroorlooven?” » Neen! (is het antwoord) de goede uitspraak behoort de ei van de ij te onderscheiden (1).” Men ziet het: 't gezag van 't algemeene gebruik bij de ouden, gegrond op hunne uitspraak, en ’tgezag van hoofd- dichters, als VONDEL en BILDERDIJK vloeit te samen, om de beslissing hier niet twijfelachtig te maken. BILDERDIJK , de groote dichter en groote versificator , heeft omtrent het rijm een dubbel, doch samenloopend, stelsel voorgedragen: » Met opzicht tot het Rijm, zegt de Dichter, ben ik nog in het oude begrip: dat dat namelijk het beste rijm is, 't geen het minst gehoord wordt. En ik doormenge uit dien hoofde mijne verzen gaarne en bij voor- keur met die onvolkomen rijmen , die bij ons, uit goede taal- gronden, gewettigd zijn, doch niet volmaakt op elkander slaan. (1) De Klok van Delft; Utrecht 1846. — 211 — Zoo is, b. v.: heir op eer, arm op scherm, rats op los; en in de sleepende klanken het dubbel rijm, mits het waarlijk slepe, als voorbeeld op geoordeeld, ketent op rekent. Ja, durfde ‘men de rima assonante der spaansche taal invoeren, ik geloof dat onze dichtstukken, er mede bevoordeeld zouden zijn. » Ik houde het rijm in onze verzen noodzakelijk .... maar spreekt het te sterk en steekt het overal te zeer door, 200 ‘brengt het iets kinderlijks voort (1).” De meester wil dus dat het rijm niet overal te sterk klinke en niet overal te zeer spreke of doorsteke; hij wil dat het rijm, als bij- niet hoofdsieraad, eene kunsthalve zelfs omsluierde schaambaarheid bezitte: ’sdichters theorie over ’t rijm, staat dus in verband met zijne theorie over den versbouw, en brengt zoo wel verscheidenheid bij 't eerste als afwisselende be- weging bij t tweede voort. Het rijm van arm op scherm schijnt het eerste, als *t meest uit een loopend der boven opgegevene, onze aandacht in te roepen. Een ons onbekend schrijver, doch wiens ver- diend ontzach door die nameloosheid niet verminderd wordt, redeneert er aldus over: » Dat arm op scherm, erbarmen op ontfermen, en, alhoewel minder verkiezelijk, kar op ver, enz. rijmen kan, ligt in den aard der taal. Doch ook hier moeten ar en er bij de uitspraak elkander zoo veel mogelijk naderen. De grond dier verwantschap is echter niet te zoeken in den zachten overgang van a tot e en omgekeerd, op zich zelf beschouwd; maar wel degelijk in de eigenaardigheid der letter r, die door a of e vooraf- gegaan, harder of zachter wordt uitgesproken in verschillende oorden van Nederland: zoo sprak men vroeger, over het algemeen, zelfs te Amsterdam, dertig als dartig uit, enz., en daaraan is het toe te schrijven, dat thans nog vele woorden op beiderlei wijzen dagelijks gebezigd worden, zoo als ster, star; versperren , versparren; hart, hert; smart, smert, enz. Zelfs zijn daar sporen van te vinden in het woord wereld, hetwelk nu eens als wèreld of waereld, dan weêr als wareld en wadreld of weéreld wordt uitgesproken. (1) Mengelpoëzy, voorrede blz. zem, — 212 — Dit blijkt ook uit paard, peerl, perl; paard, peerd, pèrd, en uit nog vele andere woorden. Maar met de letters a en e, voor andere medeklinkers geplaatst, is dat geenszins het geval; en daarom kan het niet een onvolkomen rijm, maar moet volslagen onrijm heeten, als men, b. v. gehengen op ontvangen, banier op muer enz., laat slaan. Dat deden onze groote dichters niet of uiterst zelden. Zelfs het woord vuer maakt hier geene uitzondering: want moest het op hier rijmen, dan werd daarvoor het even zoo zeer gebruikelijke vier gebezigd, en derhalve ook geenszins zonder taal- kundige gronden (1).” Prof. VAN DE VELDE, wiens prosodie ‘niet minder dan die van Prof. HESSELINCK te wenschen overlaat (2), zegt, dat er groote dichters zijn die eenige ongewoone rijmen gebruikt hebben, als: passen en wasschen, trossen en bosschen, kermen en erbarmen, en durft die rijmen niet stellig goed- keuren, aangezien de Vlamingen een werkelijk verschil in den klank dier rijmen vinden. Over den eren ar rijmklank hebben wij reeds gesproken: wat de slotsyllabe sen en schen betreft, zij t genoeg aan te merken, dat de ouden was-cen schreven, en de geldende oratorische uitspraak (al moge ook in enkele oorden onzes letter-vaderlands de dialectische daarvan verschelen) nog als was-cen klinkt (3). (1) In een artikel geteekend D. G., voorkomende in den Recen- sent der Recensenten, 1849, n°. 2. (2) De eerste verscheen te St. Nikolaes in 1846 (zie aldaar blz. 52), de andere te Amsterdam in 1808; die laatste werd niet al te gunstig gerecenseerd door eenen anoniem (Kinker) in het amsterdamsche tijdschrift: De Schouwburg, 1808, Iide deel, blz. 172 — 125, en 210 — 234. Wat kermen op erbarmen betreft, ook SrrrLé in zijne Verhandeling _ over het Rijm kon dit rijm niet goedkeuren, maar dorst het nauwelijks afkeuren, » Vermits het gehoor (zegt hij) er zich moeijelijk mede be- vredigen kan, mag ik niemand aanraden het immer te bezigen.” (3) Buoespux, in zijn Perzius, over verkeerd-gebruikte en uit- gesprokene woorden: Ik zwijg van din-gen, en van men-schen, en lig-hamen, Die in een stalboks boêl en anders niet betamen (blz. 10). — 213 — Dezelfde verzachting in de uitspraak heeft plaats in de rijmen rots op los: zoo wordt klachtjes als weérklank op achjes hoorbaar verzacht. Zij wier kortzichtigheid hier alles op zijn vlaamsch wil geregeld hebben, aarzelen niet te beweeren, dat de zachtlange e of o op de scherplange zeer onvolkomen rijmen zijn. Doch, deze Catsiaansche tiktakkers vergeten, dat de zeeuwsche Vader-Cats, die wel degelijk op zijn vlaamsch rijmde, daar geen been in vond, zoo als zij luiden zeggen; zij vergeten ook dat de » vader der dietsce dichter allegader” even als hij dacht. Inderdaad deze door eigen keus minder dichterlijke dan geleerde volksbeschaver, die ten aanzien van begrippen omtrent menschenwaarde zijne tijdgenooten, de klerken in ons land daaronder begrepen , vooruitstreefde, zingt als een echt liberaal denker, in zijnen rinrijken Wapene Martijn (str. 44) : Mantijn , oftu climmen wout Ter edelheit, drie poynten hout, Die ie di sal leren. Wes naerechtig, minne niet dat gout, Wes erachtig menichvout; Dese hout niet voer sceren: Wes wareftich ende stout. Dese drie pointen, des wes bout, Die zijn al uol eren. Hens nieman dan, jonc ende out, Dien du scale dunken zout, Zonder dic weldaet deren, Ende alle die doeght verkeren. 