Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Moge ook al hunne uteelzurht eene wluiduiizijdr van hun ka- rakler zijn, hunne ovenge goetle eigem<chap|>en megen daartegrn 184 ruimsclioots op; en bij opleiding tot meerdere beschaving en verlichting is van de Papoea's der Humboldtsbaai , alles goeds te verwacliten: iets dat men van den meer stompen en vadsrigen Dolirees of den goedhartigen , maar luijen bewoner van Nieuw- Guinea's Zuidwestkust niet zoo onbepaald zeggen kan. Het lid der Commissie voor Nieuw Guinea, belast met de leiding, (w. g) van der Goes. Gezien: de Commissie voor Nieuw Guinea , (to. g) Roijer. // Beckman. n D r J. H. Croocmewit Hz. BQbfte, Lettm HH. LUST VAN VKR8CIIIIJ.EXDE H01TS(K)RTKN VOOR Hl'lS- EX SCHEEPSBOUW BRIIKBAAR, WAAR- VAN DE WX)MEX TE IK)RKH EX DESZELF8 OMSTREKEN GEYOXDEX WORDEX. 1. 2. 8. 4. o. «. 7. s. Kajot* tawan. 10. Kajw * tjaumbul |iapuwa * b«i. 11. # salawnku. m buwarauw. 12. » gutan. saniar me rah. 1.1. katajwin. * pnnnif. Ik if palalah. * k uning. 15. if *alaimilir. * rakon papuwa. 16. m U|Wk««. » riesir. 17. f* lansi octaiip. * putak putak. 187 nrr (Vu Nats en op do noordkunt tol aan het noordwfstWijk der! der (leelvinkubaai, met al dp om die knvten gelegni eilan- dm en mrt inbegrip dor freheele we*tku>t, of Wonim diBawa, hetwHk op de kaarten van Melville van (Jambee* abusiovelijk al* Wonim di Ataa utaat aamreteekend. IV ovenire deelen van Nieuw Guinea zijn voor do fr**rin£C middelon, miiarover de vor*t<«n van Tidorr reed* sedert hing kun- nrn boM-hikken, om htm frezag uit te hreiden en te doen eerhie- digm, te voire verwijderd van den zetel des rijk>; en de woente peaardheid tier bewoner* vun velr dier lamlen lieblien de |>ogin- pen, welke van tijd tot tijd xijn aangewond, om ook diw be- volkinpen tot ondorwerping te bnii^ren , *toed* doen mi.*lukken , Bnndat men ten laatrte dnarvan heeft afgezien , unmet* tot zoolaiig men bij magte zijn jbou , daartoe meer krarhtdadige middelen in het werk te kunnen Mellon. Verre intiuwhen daarvan, dat de onderwerping der opgr- melde irodeelten van Nieuw Guinea, rich uitntrokt tot al de l>o~ wnnrr* dier landen, brjiaalt xij zich vlerlit.n tot de rtrandltemo- ner« % xoowel der vaide kii5t , ala van de om en nabij de kuat gele- grtir eilandeti. De meer binnenlandarhe of bergbowononi , ook wel in navol- gintr van hetgeen in de overige deelen van den Moluk^chon Ar- rhijwl gebruikelijk in, Alfoeren genaamd, erkennen het gezag de* Sultan* van Tidore in geenen deele ; en zijn , ofrehoon ander* m uiterlijk aanzien niet vrrtrhillende van de Mrandvolkrn. on- be-^hiufder ; op lagrren trap van otttwikkeliug utiando dan de la^ti^-meldon ; allerwegr onafhankelijkr Xomaden , the iinmer le- \m in onderlingeii oorlog, trmijl zij in mmmiire credeelteii wlfa anthrojiophageii zijn; en limine knjgthaAigo geaardhdd alle donk- beeld om hen door dwang aan geftag te onderweqien, grheel doet mejrvallen. Sedert wanneer Nieuw Guinea door de vontten van Tidore trrn-kend wordt . onder hun gezag te ?»taan , kan met zekerheid uii-t wonim o|njnpev«i; maar liekend i* het,dat toen in 1H7S demr din Opperk<mpnun K«-ijt5 ■ met de hoofden (konintrrn) van Tatanga&r m Ro«-mbatte op Wonim (li luwa) namern de Oint- lndi»<he knrnju^rini- kontrakt«n «er«li*n :re*lolMi , de \Vmt-Z'!»il- 188 west en een groot deel der Noordkusten van Nieuw Guinea reeds onder Tidore's gebicd behoordcn. * I let meer dadelijk gezag over die dcelen van Nieuw Guinea strekt zich editor niet veel verder uit , dan tot den aanvang der 18 dc ceuw, van welk tijdvak af do Tidoresehe vorsten met gewa- pende praauwon , waaraan de naam van hongievloot werd gege- ven, de kustcii van Nieuw Guinea meer regelmatig bezocht en hunne magt aldaar gevebligd liebben, door de onderworpen vol- ken periodiekc schattingcn op te leggen in gocderen en slaven, daarbij pogende hun invloed over de strandbcwoners te besten- digen door op verschillendc dcelen van Nieuw Guinea hoofden aan te stellen met rangen en titels, aan andere volken der Mo- lukken ontleend, edoch te gelijkertijd , naar willekeur, rijken stichtende, dan wel de bestaande verdeelende of vergrootende, zooals het bclang der Tidoresehe heerschappij zulks medebragt Aldus ontstonden in laterentijd, hieronder nader tc vermelden , rijken , doch , niettegenstaaude deze handelingen , was , bleef en is mi nog het gezag der Tidorezcn meer gevreesd, dan geeerd en heeft hunne heerschappij , ondanks haar langen duur, nergens vaste wortelen gesclioten of eenige sporen van ontwikkeling ver- spreid: zelfs de Mahomedaansche Godsdienst is het den Tidorezcn niet kunnen gelukken, in weerwil van de herhaaldclijk daartoe aangewende pogingen, allerwege onder de strandbewoners van Nieuw Guinea te verspreiden ; en de belijders dier leer , die men oj) de eilanden der west- en zuidwestkusten aantreft, liebben, even als de meeste der door den Sultan van Tidore aangestelde hoofden , het lslamismus niet omlielsd , dan door dwang of uit bejag naar den verkregen rang. Als bijna zeker kan men dan ook aannemen, dat de Maho- medaansche Priesters van oostelijk Ceram, welks bewoners op vele gedeeltcn van Nieuw Guinea's West- en Zuid west-kusten , een tamelijk uitgebreiden handcl drijven, bij hunne vreedzame bezoeken van lieverlede meer proselicten zullen maken, dan het den Tidorezcn tot dusverre door dwang is gelukt. hitusschen worden die pogingen door het rijk van Tidore vecleer siangemoedigd , dan tegengewerkt , daar het in de versprei- 1 Nota omtrcnt de staatknndigc verhonding van de landen , nitmakende het ge- bied der Molukken van den coinraissaris A. L. Wcddik , B\jlage Letter B sQmt misaieve dd°. 10 Jaouar ij 1£48 ft . 128, geheni. 189 dint' tl«*r leer dm Inlaw* omler volkrn , die ovf r hot alffrmrcn gr**n«* irodiidirmtijrr iKfrripjx'n hocyrnaaind hrbbrn, nirt znndrr mim, «»n krarhtigrii hrfbooin zirt voor dr iiithrriding tiy nrr majrt. IjH mm daarrntiym op dr wijzr, hordanig dr hontrirtogtrn tier Tidon«awii dr kurtrn en rilandrn van Xirnw (ininra hrbbrn l**0h*ht , dan kan hrt pfiir vcrwondrring iKirrn , dat jrnds*- dim^tigr bcnrripiNti <laardoor nirt alirrinrrn xijn voortpeplant , en dr ontwikkrlinir drr bevolkm*; ilaarvan givn fjrvolg i* gr- ltrniirr* dr Tidorrxrn, mrt nitznndrriiifr van rrnitrr Rijk.*- gruotrn, Maait, wl(» nu no*; op rrn wrinig vrrhrvrn standpunt van limrhavinir ; dr opvarrndrn htmncr praanwrn zijn worstr Al- forrrii van llalmahrira; rn «lt» kotnst dirr vlotrn op Xirnw (iuinra, wrlkr Mewl* gekrninerkt wrrd door lift nirt grwrld muxdrrrn drr voon<fhrrvrn srhattin^mi, wrlkr vrrltijd* lift vrrmoirm drr achat pi itrtifrrn tr Imvrn jfin^, kon mitMlim dr aunl*'idinir nirt zijn, oni df* lrrr van Mahoinrd iiitriiiir tr dorn vmdt'ii , of door voorbrrldrn van nirrrdrrr hc*r!iaving op dr ont- mikkrlint: drr P«i|MM*a's tr wrrkrn. Iiit«yrii«lrrl hrt wasi nirt vrreind , «t:tt dr hrwonent tlrr lie- Zftriitr «trekeii, liij dr nadrriiiif liarrr ovrrhrrr*<hrn« . xoo vrr m«>Lr«*lijk , ilr wijk naar hrt Kmnmland nainrn , rn dr door Ti- dorr aaiuriMrldr honfdrn allrrn ariitrrliHni , oni dr in <mrlo*rm ln»it tmiuakto slavrn rn de door dr lirvnlkiiivrm daartor bijmi- ifrhniirtr pwdrrrn , als m hattinir voor drii trrvrresdrn 1 1 err rn i\v uitvorrder* lijiier lirvelen, tiit tr rrikrn. W.bnini in lirt bijmihrrnirm dirr >rhattui<r nalatik' of tr kariir irrvrot, <lan wrrdrn daar, waar dr irrMrldhnd drs land* znlk* mn^rriimitr torlirt , dr «p*vliiifti» l>r*oiirr» n;iirr?»j»oonl rn door t\v op rnof rn union I trt^pit^tr Alforrrn vrrvol«H, oni mrt lift \«-rlu-!» van Irvrn of vrijheid linnnrn otimiK of Imn onvrnnotrm. tr bortrii. Kn nicimrl lanjr* dir kiHrn, w.ur ilr lirvolkin^ sfrvlujrt wan, «1< op dr plaatx'ii , maar dr ojitfrzrtmrit hrt v;ui^lrn dr hoiitfir- vloot af tr wa< ht««n , dan mrl vrrliindtTil jfi-m'rr^t m*an*n tr ont- »ijk«*n, wart'ii df Iwhiumtn trnlmm^rti, Iiovimi dr M'hattuitmi %onr drii Sultan Van Tl«lorr, drn lioodlirrtl Irrftotft bljrrii tr I rrii^ii \oor dr opvan*ndrii drr pr.uiti«rn , dir t iiiitunrr trvnxlrn in* t l .r| j»iitL*r)*«Mirnr , diLmjU no/ dv xiiiplaiil mp'ii drr ?*trand- U«onri> plundrnlni of vrrnirldrn rn alsdan daarmnlr, voor gt^- 190 ruiinen tijd, de bezochte oorden van een deel der voedings- iniddelen beroofden. l Deze enkele trekken zullen mitsdien genoegzaam zijn, om aan te toonen , dat de heerscliappij van Tidore op Nieuw Guinea, gelijk is gezegd, niet geeerd, maar wel gevreesd is, en nit dien hoofde niinmer van dadelijken invloed op de ontwikkeling van dat land zijn kan. Tot dusverre heeft dan ook de Tidoresche magi zich niet ver- der uitgestrekt, dan tot het doen opvolgen harer eischen, wan- neer deze door de liongievloten werden voorgebragt. Was echter daaraan voldaan; de geduchte vloot de bedreigde kust ontwe- ken; dan was het gezag van Tidore grootendeels verdwenen, en daannede , in den regel , het kortstondig aanzien der door of namens den Sultan van gemeld rijk plaateehjk aangestelde hoof- den en hunne magt over de inwoners verdwenen. Aldus hebben ook nu nog de hoofden der verschillende rijken van Nieuw Guinea over hunne onderlioorigen weinig of geene inagt ; en ook die hoofden zelf eerbiedigen niet altijd de bevdm van Tidore. De in het rapport der coinmissie vermelde handeling van den Radja van Nainototte, oni zich tegen de bevelen van den Tido- resehen Prins Amir uit de Argoeui-baai in den nacht heimehjk te verwijderen, kan daarvan ten voorbeeld strekken, en bewijst. dal indien die bevelen niet gewapenderhand worden ondersteund, ze ook bij de weinig beschaafde hoofden van Nieuw Guinea lut- tel ingang vinden. De staatkundige toestand der bewoners van de onderscheidene deelen van Nieuw Guinea, met betrekkim? tot hunne verhou- dirnr tot de Moluksche vorsten , of beter gezegd tot den Sultan van Tidore, komt alzoo in weinige woorden daarop neder. dat die, gevestigd door geweld, alleen door vrees wordt in stand se- houden: doch dat eene afschaffing der honsrievloten Tidore* jyezair aldaar van lieverlede zou doen vervallen , en de Tooiaeede volken langzanierhand terusrbrengen tot vroesrere onafcaaikrifi- heid : immers, indien geen andere magt op betere grondslAgen se- vesii^d . dan die waarop het bewind des Sultans van Tid-: rr s:eiz.^ schr.*. iwr N^krUicscii-k.,::*"* crac* ji*r**Lr III* er. IV* iie* *-.!-£: 191 zijn plaats inneemt en, bij bescherming van personen en eigen- dommen, orde en regt voor willekeur en geweld doet optreden. Wat nu betrefi de staatkundige verhouding der hoofden en be- volking van Nieuw Guinea onderling, hieromtrent kan worden gezegd, dat ze in het geheel met bestaat, bij de strandbewo- ners zoomin, als bij dc bergvolken. De laatstgenoemden zijn allerwege volstrekte Nomaden ; en de eerstgemelden zijn het voor een groot deel insgelijks ; verhuizende, zoodra zij zulks wenschelijk of noodzakelijk achten. In hoeverre de hongietogten van Tidore dien Nomadischen toe- stand der strandbewoners in liet leven geroepen hebbcn, kan niet worden bepaald, maar zeker is het, dat de schrik voor de komst dier vloten het zwcrvend leven heeft bestendigd, om zich daardoor te gemakkclijker aan dc voldoening der schattingen te kunnen onttrekken. Een gevolg van dat voortdurend vcranderen van verblijf plaats is de sleclite staat der woningen van de strandvolken , en nit dienzelfden hoofde de vereeniging van niet meer dan enkele hui- zen , of beter gezegd , hutten op hetzelfde punt. Alleen daar, waar Tidore zijn gezag niet heeft doen gelden, vindt men geregelde kampongs, maar elders op slechts weinige plaatsen sporen eencr voortdurende vestiging; en, zoo de kampongs te Doreh, Myfore en nog eenige weinige andere j)laatsen daarop eene uitzondering maken, dan bewijst zulks niets tegen het No- madische karakter harer bewoners, want ook zij verliuizen naar willekeur , en hunne woningen , hoewel beter gebouwd dan die op de Zuidwestkust , zijn editor verre van te kunnen worden verge- leken met die , aangetroflen in de Humboldtsbaai en (volgens in- formatien) met die der strandvolken van Tobi (Noordkust) , waar het Nomadisch leven niet bestaat. Bij zoodanigen toestand en bij het genoegzaam geheel ontbre- ken' van gezag der hoofden over hunne bevolkingcn, behoeft het geen betoog, dat cr geene staatkundige verhouding tusschen eenige of al de bewoners van Nieuw Guinea onderling denk- baar is. Vele hoofden zijn even Nomadisch als hunne ondergeschikten , en verscheidene hunner wonen met eenige weinige leden vanhun geslacht in een alleenstaand huis , gelijk daarvan in het rapjx>rt der Commissie, onder anderen, ten voorbeeld zijn aangehaald de Radja's van Adie en Lakahia ; de kapitein van Namototte enz. De belangen van hoofden en onderhoorigen , mitsdien door 192 banden van zainenleving niet of sleehts zeer wenig aan elkander verbonden zijndo, belioeft hier naauwclijks te worden gezegd, dat cr nog minder sprakc wezen kan van staatkundige verhouding of overeenstcmining tusschen de wederzijdsche hoofden en bevol- kingcn der verschillende deelen van Nieuw Guinea. Integendeel, of te ver van elkander verwijderd, om in eenige betrekking, de een tot den ander, te kunnen staan , of elkander, wanneer zij na- buren zijn, dikwijls beoorlogende en, vervoerd door de zucht naar menschenroof en moord, zelfe weerlozen belagende, moet in dien toestand alle gedachte aan dergelijke verhouding weg- vallen. Was zij aanwezig, bestond er overeenstemming in denken en handelen bij de onderscheidene strand bewoners , Tidore had hun niinmer zijne wet-ten kunnen voorschrijven en ook elke andere hecrscliappij zou raoeijelijk deze volken kunnen worden opgelegd Thans iminer onder elkander verdeeld en bukkende voor het regt van den sterkste, zijn zij met weinig moeite te overwinnen geweest en zullen later even gemakkelijk in onderwerping ko- men voor elk ander, die de plaats van het Tidoresche gezag zal willen innemen. En met betrekking tot de staatkundige verhouding der volken van Nieuw Guinea tot het Nederlandsch-Indisch Gouverne- ment valt oj) te merken , dat deze niet zoo gereedelijk te faepa- len is, in verband tot de vraag: welk gedeelte van Nieuw Gui- nea geocht moet worden tot hot Nederlandsch Indisch gebied te behooren. Yolgens de door D r S. Muller in zijne *Bijdragen tot deken- nis van Nieuw Guinea' 1 1 medegedeelde proclamatie van doi Olsten Augustus 1828 (van welk stuk in het archief te Amboina ireen exemplaar of afschrift voorhanden was , om ter raadpleging te kunnen worden gebezigd) is op voorzegden datum door Ne- derland in bezit genomen , //het gedeelte van Nieuw Guinea en //de landen daarbinnen liggende, aauvang nemende met den // ]4l8ton graad lengte, oostelijk van Greenwich, op de Znid- //kust, en van daar West-Noordwest en Noordwaarts op tot de //kaap de Goede Hoop op de Noordkust gelegen"; hetgeen al- 1 Reizcn en ontdekkingen in den Indischen Archipel, door Dr. S. Muller, tutge- treven onder de wcrken van het Koninklijk lnstituut voor taal- , Und- en toUeh* kunde van Nederlandsch- Indie l ute deel. 193 zoo doet veronderstellen eene lijn, getrokken uit de Zuidkust op den 141 8ten graad Oosterlengte , dwars over Nieuw Guinea in noordwestelijke rigiing, tot aan de voorzegde kaap de Goede Hoop, op 132° 45' oosterlengte, met uitsluiting van het groot- ste gedeelte der Noordkust. Op die wijze is dan ook , in de Engelsche kaart van den In- dischen Archipel van Norie , het Nederlandsche gebied op Nieuw Guinea aangeteekend. Maar daarentegen zegt het besluit van den Minister van Staat, Gouvemeur-Generaal van Nederl.-Indie dd. 30 Julij 1848 L. V. geheim, in zijne omschrijving van de landen, behoorende tot de Residentie Ternate, dat het gebied van Tidore over Nieuw Gui- nea, //zich uitstrekt van af den lioek Saprop Mani (kaap Bon- //pland) 140° 47' lengte beoosten Greenwich op de Noordkust; //langs die kust, de baai van Wandammen (Geelvinksbaai) tot //den hoek Kain kain beba (kaap de Goede Hoop) , en verder /ywest-, zuid- en zuidoostwaarts op, tot aan de bij de proclamatie //van 24 Augustus 1828 voorloopig aangewezen grens op 141° ^oosterlengte op de zuidkust; zijnde daaronder begrepen de //kiachtens die proclamatie in bezit genomen landstrcek .... //van en met Poeloe Adie tot den 141 8ten graad lengte beoosten //Greenwich (op de Zuidkust.)" Deze grensbepaling is gemaakt naar aanlciding van het daar- omtrent door den Gouverneur van Borneo , Commissaris voor de Molukken, in zijn boven aangehaald rapport van 10 January 1848 N°. 128 geheim, gedaan voorstel en in ovcreenstemming daarmede zijn in 1850 over (lit geheele gedeelte van Nieuw Guinea palen opgerigt, voorzien met het Nederlandsche wapen en het randschrift //Nederlandsch-Indie." Het schijnt aldus daatvoor to moeten worden gehouden, dat de laatstgemelde omschrijving , hoezeer nict even als de inbezit- name van 1828 door eene proclamatie voorafgegaan , de uitgo- strektheid van het Nederlandsche gebied op Nieuw Guinea be- paalt. In verband daannede de aandacht vestigende op art. 3 van de op den 27 8ten Mei 1824 met de Sultans van Ternate en Ti- dore gesloten en thans nog bestaande overeenkomst , waarbij //de //voile oppermagt en souvereiniteit van het Nederlandsche gou- //vernement, over de rijken van Ternate en Tidore," (door ge- //noeinde vorsten) erkend en daaraan volkomenondcrwerping, ge- //trouwlieid en gehoorzaamheid" beloofd is ; mitsgaders op het be- 13 194 paalde bij art. 5 dier overecnkoinst , dat de rijken van Ternate en Tidore //zich zullen uitstrekken over al die eilanden, welke toen in liet bezit waren van elk dier kroonen ;" en neemt men verder in aamnerking, dat de Sultan van Tidore zijn dadelijk gezag en lieerscliappij over Nieuw Guinea nog immer liandhaaft door de aanstelling van hoofden en de zending van hongievloten naar verschilleude deelen van dat land, — dan komt men tothei besluit, dat het Nederlandsch-Indiscli Gouverneinent in geenean- dere staatkundige verhouding tot het boven onischrevene Neder- landsche gedeelte van Nieuw Guinea staat, dan in hoedanigheid van Oppcrheer en Souvcrein over liet rijk van Tidore, dat bij op- gemeld artikel 5 is geliandhaafd in het bestuur //over al de eilan- den , waarvan hetzelve in het bezit was ;" doch volgt alsdan daar- uit, dat die staatkundige verhouding, immers zonder nadere overeeenkomst met Tidore, uit den aard van alle opperheerschappij, elke regtstreeksche inmenging van den Souverein in het dade- delijk gezag over die landen , zonder tusschenkomst van den vor- stelijken Leenuiau, verbiedt. Door verschilleude liandelingcn en bepalingen is de staatkun- dige verhouding van het Nederlandsch-Indisch Gouvernement tot Nieuw Guinea en zijn bevolkingen, met volkomen juistheid, moeijclijk te bepalcn ; doch men mag het intusschen daarvoor liouden , dat zoo lang de boven geciteerde overeenkomst van 27 Mei 1824 van kracht is, die verhouding, van de zijde der Ne- derlandsch-Indische regering, geen andere kan zijn, dan die, welke, door tusschenkomst van den vorstelijken Leenman, dea Sultan van Tidore wordt daargesteld. Door de kortstondige vestiging in de Tritonsbaai is daarin geene verandering gebragt, want, behalve dat zij zich heeft be- paald tot het leggen van ecn gamizoen op Merkusoord, en het met is geblcken, dat gedurende dien tijd, van daar nit, met do oinliggende hoofden en bevolkingen staatkundige verhoudingen aangeknoopt of administratieve verordeningen daarop toegepast zijn , is met de intrekking dier vestiging alles weder gekomen op den vroegeren voet en de door den Gouverneur van Borneo, Commissaris voor de Molukken, in zijne bovenaangehaalde nota vennclde contracten van 1828 met de hoofden van Namo- tolle, Lakahia enz. zijn, indien zij als geldig te beschouwen »ji geweest, door de intrekking van den j)ost op Merkusoord vei^ vallen. In verband tot het voorafgaande schijnen dan ook de radjat 195 van Namototte en Aidoema liunne verhouding tot het Neder- landsch-Indisch Gouvemement te begrijpen , en zien zij , in de hun van wege de Indische rcgering ter hand gestelde acten niet anders , dan eene bevestiging der vroegere aanstellingen van den Sultan van Tidore, zonder daaruit eenig politiek verband tot het Nederlandsch-Indisch Gouvemement te trekken ; te minder , om- dat alle bevelen, welkc hun, ook sedert de ontvangst van deop- gemelde acten , gegeven worden , immer van den Sultan van Ti- dore zijn blijven uitgaan , en zij dus moeijelijk kunnen besefien , tot het Ncderlandsch-Indische Gouvemement in regtstreeksche staatkundigc verhouding te zijn gekomen. Zij , even als de overige , door den Sultan van Tidore aange- stelde hoofden, beschouwen zich alien, zonder onderscheid , als ondergeschikt aan het rijk van Tidore en eerbiedigen de Neder- landsch-Indische regering enkel als eene magt boven genoemden Sultan gesteld. Eene andere politieke verhouding is hun onbe- kend, en zoude hun moeijelijk begrijpelijk te maken zijn, zoo- lang zij Tidore's gezag willen gelioorzamen en den Sultan van dat rijk hunne schattingen opbrengen moeten. En de volken van Nieuw Guinea, dezc zijn zoo mogelijk nog onbeschaafder dan de hoofden en, gelijk hierboven is gezegd, erkennen geene andere bevelen, dan totwclker uitvoe- ring zij genoodzaakt zijn of worden : van staatkundigc verhou- ding tot deh cen of ander hebben zij zelfs geen begrip en zullen uit dien hoofde, even gerecdelijk den last opvolgen, hun door den kommanderenden officier van eenig Fransch of En- gelscli oorlogschip gegeven wordende, als zij dien zullen gelioor- zamen, hun door den kommandant van cenen Nederlandschcn oorlogsbodem voorgeschreven. Zamentrekkende al het vorenstaande , komt men in weinige woorden tot de slotsom , dat de staatkundigc verhouding van het rijk van Tidore tot die gedeelten van Nieuw Guinea, des Sul- tans gezag crkennende, daarin bevat is, dat gemelde vorst de naleving zijner bevelen slechts van dc strandvolken kan erlan- geh; en dat dit gezag, door de hongievloten van dat rijk aan de strandbewoners oj)gelegd , alleen door , of uit vrees voor die vlo- ten, wordt in stand gehouden. Voorts dat tusschen de hoofden en bevolkingen van Nieuw Guinea geene onderlinge staatkun- dige verhouding bestaat; dat die hoofden over hunne onderhoo- rigen weinig of geen gezag hebben ; en eindelijk dat de politieke verhouding der opgemelde gedeelten van Nieuw Guinea tot het 13* 196 Nederlandsch-Indisch goiivernement bij hoofden en bevolkin- gen aldaar niet anders wordt beschouwd, dan als die van eene magt boven den Sultan van Tidore bestaande, waarvan zij de bevelen alleen door tusschenkomst van dien vorst ontvangen; gelijk dan ook de met het rijk van Tidore getroffen overeen- komst alle regtstreeksche inmenging in liet bestuur over de vol- ken van Nieuw-Guinea tegenhoudt. Het behoeft, na het voorafgaande , ter naauwernood gezegd te worden, dat de regeringsvonn op de verschillende stranden van Nieuw-Guinea, voor zooveel de hoofden eenig gezag uitoefenen, even willekeurig is, als de bevelen van Tidore despotiek zijn; terwijl het voorts niet is gebleken, dat daar, waar de besturende hoofden nog mindere hoofden onder zich hebben, deze laatsten in de zaken van het bewind eenig noemenswaardig aandeel heb- ben, maar schijncn deze alleen daar te zijn, om den invloed van liet rijk van Tidore, door hctwelk zij insgelijks zijn aangesteld, zooveel mogelijk uit te breiden en te beter de inning der schat- tingen voor den Sultan te verzekeren. Overigens voeren de besturende hoofden der kustlanden, van den vasten wal zoowel als der eilanden , den titel van radja of singadji, en de mindere hoofden dien van Kapitein Laut, Kmt pitein, Hoekom, Majoor, Djoedjau, enz., terwijl, voor zooverre zich des Sultans gezag uitstrekt, Nieuw Guinea op de navol- gende wijze thans is ingedecld, nadat bevorena herhaalde wijxi- gingen daarin zijn gebragt, naaraiate de belangen van Tidore zulks vorderden. Beginnende met het zuidelijk deel, dan is het eerste rijk, dat men op de zuidwcstkust aantreft, dat van Kapia, waarvan de grenzen, langs de kust, naar het zuiden niet zijn bepaald, edoch ten noorden zich uitstrekken tot aan Tandjong Boeroe. Dit gebied staat onder eenen radja , die in de kampongof negorij Kapia, niet verre ten zuidoosten van laatstgemelde tandjong, ge- vestigd is. Van laatstgemeld punt tot in de helft der Tritonsbaai vindt men liet rijk van Aidoema, waarvan de op het eiland van dien naam woonachtige radja, voor het gezag over de bevolkm- gen der bogt van Lakahia, nog een hoofd met den titel van radja van Lakahia onder zich heeft. Verder westwaarts van uit het midden der Tritonsbaai tot aan Kamrao, in de baai van dien naam, heeft men het rijk 197 Namototte, wiens radja op hei zuidoostelijk gedeelte van het eiland van dien naam, met der woon gevestigd is. Voorts lieeft men van Kamrao westwaarts tot aan Tandjong Baik, met inbegrip der eilanden Kara en Adie, het rijk van laatstgcnoemden naam , wiens radja op Adie vcrblijf houdt. Van Tandjong Baik tot benoordwesten de Maccluwersbaai is dit gedeelte van Bonim di bawa gesteld onder het bestuur van vier radja's , als die van Tatangaar , Ati Ati , Eocmbatte en Ta- tipi; ieder voor een afzonderlijk gedeelte en respcctivelijk ver- blijf houdende, de eerste en de beide laatstgcnoemden nabij het zuidelijk deel der monding van de Maccluwersbaai , en de twecde op het eiland Ati Ati. In het voorbijgaan moet hier worden opgemerkt, dat vroeger Wonim di bawa en een groot deel van AVonim di atas onder het gezag van Mysool stonden en , vermoedelijk uit dien hoofde , op de kaarten van Melville van Carnbee langs een gedeelte der kusten van die landstreken staat aaugeteekend , dat ze behooren onder Mysool. Die suprematie lieeft echter thans gcheel opge- houden. Van af de grenzen van het gebied der vier opgemelde radja's , westwaarts, noordwaarts en noordwestwaarts tot omstreeks de Kaap de Goede Hoop , hceft men het rijk van Salawatti , waar- van de radja op het eiland van dien naam verblijf houdt , en , bc- halve het opgemelde gedeelte der vaste kust en de omliggende kleine eilanden, ook nog het grootere Batanta tot zijn ge- bied rekent. Grenzende aan het uiterste oostelijk deel van laatstgemeld rijk, vindt men op de noordkust drie zelfstandige negorijen of kam- pongs, alle den naam dragende van Sorong, en ten oosten van deze , de insgclijks zelfstandige kampong Marwasaij ; even als Sorong, elk staandc onder het bevel van eenen Singadji. Verder oostwaarts langs het noorderstrand tot in de Geelvinks- baai , vindt men het gebied der hoofden van Doreh , die als zoo- danig over de strand- en bergbewoners van Amberbakin het gezag voeren; terwijl de verdere kusten der Geelvinksbaai verdeeld zijn onder den Singadji van Wandessi; de 12 ra- dja's of Singadji's van Wandammen , wier bevolkingen onder even zoo vele kampongs zijn gerangschikt ; den radja van Jaoer en de 14 radja's of Singadji's van Aropin , waarvan de bevolking insgelijks onder zoovele kampongs is verdeeld. 198 De namen dier kampongs, welke meest alle slechts uit enkek huizen bestaan, zijn van Wandammen. Wandebij. Raasi. Kabauw. Isoeri. Antaribawa. Ramiki. Kaibi. Maropi. Wamati. Koeari. Manikessi, Tjotir. Aeopin. Makien. Wainaam. Waisahoe. Manawari Waskarien. Singki. Waoejo. Kaij. Waidobo. Risi. Demba. Wafeii Sarabi. Waisiem. Al vcrder zijn op de eilanden in en voor de Geelvinkabai de navolgende hoofden aangesteld, ab op Roswaar een radja. lop // Singadji. Run drie radja's en een Singadji, respectivelijk over de kampongs Jande, Siabis, Roemena, Waijer, Mohr een radja. 199 Op de Zuidkust van Jopin (Jobi) de radja's van Ansoes Seroei en Ambaai; Koeroedoes een radja. Soak twee radja's en een Singadji , respectivelijk voor de kampongs Kordoor, Maswani , Roemsiauw ; Biak twee radja's in de kampongs Bosnien , Saba; Myfore drie radja's, over de kampongs Gradcfoer, Mansaray, Amberpoer ; Amberpoer een radja. Beoostcn de Geclvinksbaai heeft des Sultans gezag zich nog niet doen gelden, en het is dus niet mogelijk van den daar be- staanden regeringsvorm eenige mededeeling te doen, evenmin als zulks nopen de bergvolken van gelieel Nicuw Guinea kan worden gegeven. Voorts moet nog worden vermeld, dat van de eilanden ten Noorden en ten Westcn van Nieuw Guinea, behalve de reeds genoemde Waggeo met de daarom liggende kleine eilanden, wordt bestuurd door eenen radja, naar het eiland, waarop hij met der woon gevestigd is, den naam dragende, terwijl boven- dien langs de stranden van Waggeo, nog vijf zelfstandige , elk door eenen Singadji, bestuurde negorijen gevonden worden, van den radja van Waggeo gcheel onafliankelijk en genaamd: Wateri. Amba. Waidjoe. Oesta. Bisser. Wijders staat het eiland Gebi met eenige daaromliggende eilanden onder het gezag van eenen Singadji , op Gebi verblijf houdende. — En eindelijk is het eiland Mysool verdeeld onder de radja's van Mysool en Waijgama , respectivelijk op Zuidoost- en Noordwest- 200 kusten van Mysool gevestigd en over eenige omliggende eilan- den tevens het bewind voerende. Vele dczer regenten hebben mindere hoofden onder zich, even als zij , gelijk boven reeds is gezegd , door den Sultan van Ti- dore aangesteld, maar nog minder gezag uitoefenende , dan de magtelooze radja's en Singadji's, wier bevelen alleen dan wor- den geeerbiedigd , wanneer ze , zooals bereids is aangevoerd , on- dersteund worden door Tidoresche hongivloten , of door de vrees voor haar komst, worden afgedwongen: een toestand, te bekla- genswaardiger , omdat daardoor alle anders mogelijke ontwikke- ling der bevolkingen van Nieuw Guinea tegengehouden en hun woeste aard of onbeschaafde staat bestendigd wordt. Het lid der Commissie voor Nieuw Guinea, belast met de leiding : (to. g.) van dee Goes. Gezien : de Commissie voor Nieuw Guinea: {w. g) Roijer. // Beckman. » D r . J. H. Croockewit, Hzn. M Btikft. Utter K. K WOORDENLIJST !>«! 7 1 I) R E II EN M S T R E K E N (.r«rfcoiit *wi>t>ni MYFOORSCHE TUL, VERVA ARIWif) I*>oR DEN ZENDEI.IMi OTTOW, IN MET IIOLLANDSCH OVERGEBRAGT EN (iERAMiSCIIIKT !»<*»* Dr. J. H. CROOCKEWIT Hm. Aanbrand*cl. aan^wiaain. aanurzifrt. aaiiklrvrii. aanhy^rn. aanrandrn. aan>U-km. aanstollrn. (tot myori/s hoofd) aan.otrllm. (tot minder hoofd) aan«f*zur. aaiizirn. aanzirnlijk. map. aardU*vim;. aanlr. (land) arh. arht. arht f*n tarlitic. achtrniiiddajr. arht«T»t*\ arht lioiul<*nl. iu -!itniir. a* hit i«*n. ;iddcr. atlrr. afiialru. af^rrzaiit. afyrrxl. af>nijdcn. (Iirt haar). afrakkrii. akk«*r. alan^-alani;. Papprer. mafen, dambtf. omkasi, wattsorwamit. ikrajif. pipvavi , *i-Jo. kariaijrr. kokowi, korn, pam. drtnara. koHeibbicr. konjeokkoroir. main, maim. ttaaiipir. Iiodfin. tatawair. Saprop, ipian, brmajiwr. njamo. waar. rainfocr di waar sifir waar. mamlvit*. orrndi, kroeri. ortin di waar. dormharkat. *amfocr >ifir waar. svrrn. oerik. dado, mbm*. alfprof*. karorwur. pnrfiia. Im-Li , sator , dado. djaf. arir. orrorwa. 204 alhoewel. alhier. iridnibjd naambine', irind. als. rasmondiri. al te maal, alle. nakaim. alzoo. kobirariso. ambt. raananoeijer. ananas. ranasi. ander. wesse. anker. ankeren. antwoorden. goemoetoe. spriajer. karm, kwarem. arbeid. froer. arm. wamsi. armring. armring. (van schelpen) // (van rotting) siara. samfor. kauri. armoedig. asch. atap. avondschemering. fana, miskin, kobor. pafen. oos. mandvia kniki if nogrip, aziin. waannenier. B. Baatje (kleedingstuk) baai. (zeeboezem) baard. Sansoenberobbra. reben. swaboer. baden. kommossi. bak. (kleine koperen) sambaroe. bak. (groote) kansaber koemfakir. bakken. balk. sorep, sorp. ajas. bamboe. Amin, ambobei, arsa, ainbdris. baroeaf , kambrim. bank. baren. (werpen) bedeesd. krapressakoewaim. biamoengoe. ima. bedelen. demerrobean. bedriegen. beeedigen. beeld. beanggar. kobissari, kin. koroe war. 205 been. koro, koor. beer, (varken) roman. begeerte. mariseir. begeeren. kominandiri. begieten. kibswaar, iswaweer. begraafplaats. (van beendercn) weoer. begraven. korassi. behalve. bope, woneri. behoeftig. niaioba. beitel. apa. belasting. beaik. belooning. boeksewa. beminnelijk. ibjo. beminnen. beroi, swam. beneden. ibawa. bepraten. farkori, worsfaroi. beproeven. saso. berg. bonniri, soriwa. bes. (oud wijf) insaar. beschadigd. kowanikakir , kowefi , pansaii , panisi. beslapen. (eene vrouw) frok. besineren. sisimber, kowabri. besprenkelen. roerbieda. betalen. baki, boak, kobessibe, kdbibi. betreden. kofwepni, kofiepeni. betreften. koineof. bevelen. ikinim. beven. kossosim. bevolking. kwassa. bevreemd. Jokmamo. bevreesd. oemkaik. bewaren. kadoei, barik. bewierooken. menjani. bQ. knoombrie. binden. koppanii , pawi , fessi. binnen. dori, dok. bitter. sarmar. blaasbalg. pape. blad. oendam, raiin. Matt'en. Idob, koffrori. 206 blazen. 1 oewaoef. blik. toetam. bliksem. weweer. blind. ipraif , waroerif. blinken. weweer, daasdef, daasbedef, ko- bloed. rebko. riik. bloeclzuiger. ajja. bloem. ambai, ismorek. blussclien. saferi. blijven. siwaabsi, sorsinsi, kani. boei. kabrak. boek. refo. bokkelncht. issnarem , jowede. boog. mirid. boog en pijlen. mariamin, maria sare. boom. kiram, riri. booinwol. monggoem. boor. robibeer. bord. beensaja. borst. aandeendi. borstel. koffroni. borstlap. sansoem bewaar kaandeendi. bovenlanden. bomberewa. branding. ikrob. breed. basarbam. breijen. (netten). sroet. breken. kaar, imoek, kossoek. brengen. oeni, bori. bril. kassina oemgasi. breeder, (zuster, oudere) naik bebaja. broek. weerrauwer. brokkelen. iwiefif. bron. waarweer. broodvrucht. oeoer. brug. koftnroek. bruid. (bruidegom) inarem. bidden. kaonem, donek. buik. sneri, sombri. buiten. safiajer, seerwandi. bundel. bos. 207 buskruicL oba. bij. oemboer. bijna. fianam. bijten. daarki. bijvoegen. ifhokbi, ifhokeer, ifhobek D. Daauw. Riein. daar, ginds. oroewa. dag. ras, rasosseer. dadelijk. knikotfa. dagelijks. rasnammis. dageraad. missersnaweer , arobabo. dagliclit. disna. dak. (atap) 00 s. dansen. konunas, woor. darm. snewaria, snererol. deelen. ponki. denken. saroseer. dertien. samfoer sissir kior. derfig. samfoer di kior. deze, die. orni dienaar. liamba. dienen. koeanoes. dier. roemoen. dik. ikpovi, ikopok. dinding. (droog vleesch) bakassa. doek. kroepcpensie. doekoe. (vrucht) saindcbefoor. dommerik. barbor. donder. kadadoe, kroeijer. donderstecn. kadadoemor. donker. ifnoerep, fofli. dood. imar. doodelijk. imaajer. doof. kwasiproo. door. raijo. doom. waauek. doorbreken. ikar. doorrijgen. kossaar, saar. 208 doos. boeka. dorp, (negri) menoe. dorst. nabroijer. draaijeu. dibriwanda, rorin, kananoeijer. dragen. (een armring) kauwoeri. dragen. (pikolen) bara, wauweer. drek. kapoe. drie. kior. drie en dertig. samfoer di kior sisser kior. drie honderd. oetin di kior. drinker. kainem. dronken. kornseer. droog. issehoer. droogen. koressi. droomen. mafoe. drukken. panepni. druppel. idof. drijven. korrioijer, najomsie. duif. uiaisnion. duim. wapimsibeba. duister. wokkeer. duit. pipie. duizelen. rinoeripiarik. duizend. sjaran. duizendpoot. abrabojen. dun. mibrekip. dwars. kanbranoek. dwerg. berokwa, ibafiaba. dij. foflursie. E i Echo. SomfUre. echtgenoot. (man) snoen. echtgenoot. (vrouw) narbieda. echtscheiden. rirsoes, iririkoear. een. osseer. een duizend. oetin di samfoer, sjaan. een honderd. oetin. eenige. defies, debeso. eenmaal. osseer moenda. 209 eensgezind. eerbewijs. eergistcren. cerst. ei. eiland. eindigen. eisclien. eklips. elf. elleboog. emmer. en. eng. erkennen, belijden. ervaren. eten. eveneens. Fakkel. feest. flank, (zijde) flesch. flesch. (vierkante) fluit. fijn. (dun) kajoefwoisosseer. kokkoenem. jaarwendi. warpon, pon. penoijer, penor. meos. iminan. sampirre. wieerwar. samfoer sisser osseer. wapocrmsi. papos naijer, tiba. sisser. ifios. kobbandier. fani, fiafir. kan, kaijen. roepaosseer. P. Awias. robeankoebor. koftrani , sneppoenai. fioem. botteraba. dewomis. fiakmak. G. Gaan. gaar. (rijp) gabba gabba. (tak van den sa- goboom.) gajong. (klapperdop met steel) gapen. garen. (draad) garnaal. gast. gat. Kombran, kora, roea. mibra. amper. assoek. bewasraweer. rawe. mangkabberbeba , amos. amber. panggvi, imgir. 14 no gebed. nida. gedaaii. nabro, bikwaar. gedurende. isnamis. geel. nanjoer. geest. (kwade) mannen. geheel. pisipper, nakami. gehoor geven. komeof. geit. nek. gek. siarbi , siarbar , siawi , ibenawa gekko. kapananier. gekookt. kofhap. geld. pipie. gelegen. (liggen) komeof. gelooveu. persiaja. geluid. riok. gelijk. mapees, somnis. gemak. krafedaisbonek. gemakkelijk. imawes. gemanierd. fiawie. gember. pier. gemoetoe. masmak. geneesheer. benamonke. geneesmiddel. ariaun, ariaweer. genoeg. riawi, imnis. gereed. berape, imnisrape. gereedmaken. sansonnis. gereedscliap. swiaunpapoes , moenara. gering. njaunmaweer. getrouwd. konarni. gevangenis. kabrak. geveu. boek. geweer. panda. gewest. (negri) negri. gewigt. (om te wegen) reben. gisteren. rassowenda. glad. siafeer, safeer. glans. mirimai. glas. krasko. God. Allah, Nanggo. goed. (b. v. naamwoord) b^rapd, bikwar. goederen. haria, robena, papoes. 211 pordkoop. Hf. ffoiidrl. ifoorht'lm. pmlijn. por&r<°U a ii. p>ud. ^ranaat. jrnivrn. prom. pitn'iiti*. irmf. • proud. k r n«»t. prootniidrrB. Knit. irrij*aanl. haan. haar. (hooftl) baarl>o*. haarlok. boat. haprl. (*rlii«*t) lukinrs*. h.ili'ii. hali*. halfdaji. lial«kt*trn. Iiand. tiandrlaar handrb'ti. (vrrkoojirii) lianrkain. Kantfrn. kiakoerba. Arak. kakara, kokkinanr. borha. (laarmoen. bra wen, mabiwa, padocoweer. abria. koraaai irijoor, iaorijor. mandocmek. fawajcn. harbor. Kiprop. kolm. hoctn. awcab. mansar. aw, iinko, inipo, wo. h. , Ajrr. tan bail. man*aiipk<tikrjan. korm, awinborraim. , tnainUierbrfaiiianpor^nofTeriia^ iiehoii. mtnnrikoro. tvuidorrormor. wmibrr. , ban, do«*n, orijrn. . aofKM'ri. i ; aansoriuunnoen. | rerocn. wrawaanuo. dakam. bcdokain. ! somon. I »jaif t sjawri !♦• 2ia harpoeneren. liars. hart. lieer. heesch. heft. hek. held. helder. helder. (van stem) helft. helpen. hemd. hemel. hengelen. hersens. herwaarts. heuvel. liiel. hier. hierheen. ho, hola. hoed. hoek. (haak) hoen. (van beide geslachten) hoereren. hoesten. hoeveel. hok. hond. honger. lionderd. hoofd. hoofdschedel. hoofddoek. hoog. hoorn. (van een beest) liooren. hout. liout. (droog) houtskool. soewoh. kessi. aibon. manserin. sasoeririokba. saorin. imaresier. mombrie. issreen, kobandier, isna. imgaren. robaria, rowrar. wafhakboijer. sansoensnon. langek, nanggi. kokkojoe, posijin kosarfor. wowik. roma. bonniri roemgoen. wakoernisi. irine. woma, ro. oewo. kafaian. beborim. mankoko. idoseref. kosseo. fies. raarrowarki. nof. iworaddan, bisseer. oetin. woembri, rewoeri. arwoeri. faara. kaki. woerisnaweer. koranaf. aa. amias, mais. ])aisim. 218 huis. huren. huwelijk. huwelijksgift. liij. Ik. inderdaad. inpakken. inslaan. instorten. intreden. roem. kasoem. varkiami. babejareren. i, sie, soe. I. Aja, ja. kakoebabai. kopakkoeni. anson. skok, ikwaar. bewandoem. J. Ja. jaargetijde. jagen. jamboe. jammer. jeuk. Jong. juist. Kaal. kaaiman. kaap. kaauwen. kabaai. kaf. kakatoe. kakeleu. kalk. kam. kampong. kampongshoofd. kanarievrucht. kat. Jo, joe, joor. jampassi. fondes. nasSem. noswaroi. samaniaijer. oemgoeba. kokoeberie. E. Robibror, rewoeriwoos. mambari. swapoer. boekfani, mami. sansoenbin. pisja. maunebeef. kokorke. afeer. assis. mennoe. mananoeijer. aiwikan. nan. 214 katjangvrucht. katoen. katoen. (rood) katoen. (zeer fijn) keer. (wijl) kennis. (wetenschap) kerven. ketel. keuken. kieuw. kiekendief. (vogel) kiezen. kikvorsch. kin. kind, (aangenomen) kind, (jongste) kind, (oudste) kind, (doodgeboren) kinnebak. kist. kittelen. klaarheid. (eener zaak) klapper. (kokosnoot) klapperdop. klapperen. klappertanden. kleeding. kleven. klein. klip. klimmen. kloven. knarsen. kneeden. knellen. knijK)ogen. knooj). knijpen. kogel. kom. (schotels) komen. abrac. manggoen. iriek. moeriso. de. koffarkori. siopi. sere. ponfensoe. assin. mankangkan. wassra. robbebre, rowebre. aundi. awak. roemgoen ifranep. roemgoen bepon raner. roemgoen imardisneri. oerwabbrie, oeroendi. broewa. sangkaki. kobandierja. sraa. obek. sroppip. isrosseer, faijis. sansoen. bekraif, oramko. oemgoea, kapirare. bossin. dijek, dek. kossab. darkfaini. oerpopos. soesonek. darafroejii kandsi. wonggaia. pandoeroemor. been. koffiaweer, maro, roma. 215 knnilft. (haarknoop) kookm. k<M>|Mll. koorN. ko|M*nlnuul. knjwmllrn. knrf. knfTf'l. kort. koiul. knui. krah. (krreft.) knihlieii. krrkrl. kiviur. kri*. krom. kriMintluif. kmp. kruik. krijirfii. krij^trmn. k nit . f vuti hrt brrn) kiinnen. kiirk^tn-kkrr. kil«*M'll. (jk'Iuw) ktiur. (timrka) kn.LvLianhir. kwalir. kunhjk nrmcn kwrllinjr kwijnm. dokrcrno. kofnop. hiabi, kohis. l>w, wis*. makaniKMraar. koporcm, kohraia. bajaraiwat, L«rip. moor. kowamha. kofttorjif, prirtn, koppericr. kowok. mangkapiNrh^bft. knprif , koraar, ifiw. kmgpooniff. i.«ip. H]Kllla. kuoprawirr. manghroek. I knhrcsa. i ko<*ma. tuuikl*>ha. wrsvimnria. koflan, nibnpjo. roM*»rbrf»r. i a fink. funarnn*. hriarhnr. ownilai , t&farin. miit!*orr. (lorifrotla , iiujor. tnarijo. Ki.it af. l.ulil«r. i.« It'll. lairrhi-n. I.imp laiiff. awi*jik. ' lii.mrrr. 1 ko&in , komhrwf. |iwlaiiura. i knrwain, farm 216 langzaam. faarnaja, awaben. lans menof. lappen. (een kleedingstuk) ikrafwepeer. lasschen. koppami. leelijk. nabeba. leeren. farkori. leerling. moerit. lezen. wasja. leger. bara. leguaan. robSrok. lek. idof. lekker. mafen, daanbi& lenking. (eene vrucht) mes. lepel. ajoek. leunen. samdemi, piangeroi. leven. kienem, kieneman. levensmiddelen. robcan. lever. kein. liefdadigheid. benabe. liefkozen. kosoem. liegen. auggur, rarijis. ligchaain. kraf. ligt. (niet zwaar) imoeran. limon. (vrucht) aofi'eer , djodi , kiabeer , angrai. links. wainbossere. lip. swaroerembrie swaroerie. list. sreerobena. loeri. (vogel) mangjauwer. loeven. farabenapes. lot wenabier. lokken. boeksreri. longen. papisen. loochenen. fioris, fierofepen. lood. ribin. loskoopen. faroeer. loslaten. perri, poeer. lui nasraumba. luis. oeoek, nenes. lijden. (schipbreuk) deerroekki, (kapar) lijnwaad. kroeben. 217 M. Maagd. maan, maand. maan. (nieuwe) maan. (l ste kwartier) maan. (voile) maan. (2 de kwartier) maan. (donker) maankring. maar. mager. magtig. mahomedaan. mais. majcsteit. maken. makker. mand. mandjc. manga, (vrucht) mank. markt. mast. mat. (van stroo) medelijden. meelworm. mecr. (meerder) meisje. (dochter) melaatscli. melk. mensch. mes. met. meten. midden. middag. (12 uur) mier. inikken. mild. milt. Snoengoeboor , ingoeboor. paik, akakice, roweswor. paikbabo, paikimgir. paik rowar. prik isiper. paik ipeif. ])aikanie riorirape. jersrain. bope. kianir, bekokojer. napoekso. sram. kostela. fiam anggori. froer, froeijer. tandoer, batti. waais. mcer. awa. sisejir. boetoe. paddaren. jaarkamone. swara, wandi. snoe. benoeweer, wecr. imamai. mangkabo. soes. kwasa. pamarao, ino. afia, be. kokkarawa, oekoer. fandoe. arkok. anier. fninis. benabe. piamijen. 218 misdaad.. dossa, sasar. misschien. koffiar, samsien. modder. modderig. moeder. sapropanemen. ikionem. inani, snarl mond. spari, swabri, kamkoweer. monding. meri. mooi. mooijer. ibjd bebidja. morgen. morgen. (ochtend) morgenstond. muis. misser. aro. disna. roweffraarsnaweer. muskiet. momes. muts. kafaion. mijn. (uw, zijn) beda, bena, ieda. » r. Naad. naaijen. naakt. poessom. kossip. biabeer. naald. riet, wairoes. naam. snorre, snori. naamgenoot. naapen, napraten. nabij. samfari. somfari. fandaar, fianam. nacht. rob. nacht. (van) robandaandi. nagel. namelijk. nangka vrucht. wea. imboi, beri. aknak. navel, nazien. sneppoendi. soeeerfsaso. neef. neen. napir. roba, naba. negen. nek. sioe. sasoeriknam. nest. nais. neus. neusgat. koskosna, snoembi^snor^korowi snoppondi. 219 Iirvrl. nirrrn. niruw. niczi'n. ni|»a. nocinrn. nojfmaal*. nog nirt. Iionnlrn. iioot. (vrurlit) iiotetiknikfT. (vniH) ii<>t<*iiinu.*<kaat. mi. rnjptan^. kianiajoc, alia. ko|>|M*m. habo, biabo. tnrrbiai*. nail. koftirri. WMT. rohaim. llflNtHT. kris. vaiinoir. nankawa. worirr. arimrain. o. Obic (aanlvrurlit) ollr ninht'lzcn. iiflillT. ohtlrnlrukkrn. omlrrliirpT. (van rrnrii balk) oh<l«'n<t<*iinr!i. nntlrrzorkm. <iukwrt.«baar. ntimii. imnjp. <»ntbrrkt*n. nlilkf'Iltiril. niitnu'trfi. niitMnaii. mitvuiitff'ii • ifitw.ikni. • >!i \nirht boar. ofi«:Ltr. f»»;M|i|ir) itfWnbllk <mm (Unt* van vafttraijde) Kakrjt*r t orbi. main. kofrani. MM'pibuwa , iriwab. IxxiiiaiigfP'min , koomjajnr. mm. i«onni«\ maini, mht«t, «uo. kofll*. koffbor. |**ji*k, imbrata. i!iuni-«ba, uvuor. fainUbn. jrr*fanin»je, kcttmako. <«aoc*M<Mn ilabirr. nta. (Ion*. j Mirnmui* ' iifftiniM. npun>iinmir M*OMM*. I bockinajiir,mainbai,iiun|(oriuir. 220 oor. knasi. oorlog. semberop, simoerniais. oorversiersel. robefa. oorveeg. beasri. oost. moeriin. openen. basi. opgaan. (de zon) dabeer. ophelderen. kobandier. opleiden. farkini. oprapen. sissera, sisfrai. oprollen. koppaarki. opschuiven. kwaimboer. opstoppen. piossi. opstijgen. dabeer. opvaren. dejek. opvoeden. kadoei, biarek, koffoni. orde. (reglement) wasorp,fundoerna. oud. imgoe, oengoe. ouderdom. sosseda. overgrootmoeder. akkaki. overladen. ifo , ifoifeus. overwogen. misserwendi. overschot. mamor, nianria. overscliot. (van eten) peaur, peaurerja. overstrooming. irwaa. I i Paal. (onder een liuis) Aujor, rire. paard. djarak. paardenvlieg. rankaniak. paars. beriik. pacht. bos. pak. panggoeni. palmwijn. swain. papaija. assowa. paradijsvogel. mambevoor. parang. soember. parel. mistiki. partijdig. kokkesie. pas. (zoo even) kuikirni. 221 penis. kapparsi, sirL peper. marisan, moor. peuteren. weerkioe. pikken. issos. pink. wapimsioenggoen. pisang. beef, beeijodi. pistool. fanda. plaats. robesasecr. plaatsen. bcrarbad, kofeni. plakken. bekroif. plank. ambofen. planten. kokejer. plantenvergif. bonajoer. plat. besaarbam. poften. riaken. pomp. konaren, snermoea. pompen. snarinwaijer. pompoen. (laboe) bati, ariain. pop. inonke, djina. portret. korowaar. pot. (aarden) oeren, tafaria. praanw. wa, wai. prikkelend. isam. prikken. kokkoeki. profeet. (valsclie) kowoor. put. waarweer, waarbejegir. P#- iko, pisang, ikoeboer. B !• Baadplegen. Spom. rand. rembrie, andier. razon. kossouke. reden. kossoem. reeds. kwaar, rape. regen. mekkin, imigoen, daarneer. regenscherm. (pajong) pauin. recfts. waambaarkakoe. regtuit. napees , inapes. rekenen. kokkori. reuk. isnarem. 222 rib. rabese. riet. (clik) aweer. ring. snoenbapin, kawin. rivier. waarbekki. roeijen. boris, kotoris. roepen. door, oeori. roer. fara, rembet. rollen. biarek. rond. ipenok. rondom. kojar. rondwandelen. simbron, moenda. rood. pierper. rook. idaas. rooven. fassaijer, spasejais. rottang. kabrapakrek. niim. sanandaar. rijk. niaro, kajan. rijkdom. kajanja. rijst. (in den bolster) vaas. rijst. (gekookt) vaas. rijstketel. (priok) oerimkausa. £ \. Sabel. Spada, soemberkwaim. sago, ^gekookte) kioem. sago, (raauwe) bariam. sagopap. (papeda) soe. sap. roer, indoer. sarong. sree. scliaar. inobemoek, inopaibemoek. schaduw. kadoep. schatten. arta. schedel. arwoerie. scheenbeen. wessimoerief. scheeren. iprif. scheiden. faspari. scheiten. bekapoe. schcl. (luid) imoarem, koeboer, riokkier. sclielden. ifiaki. schemering. wekkier. schenken. (inschenken) wauek, baki, sesari. ttS N*l|f'|l|M ( !l. whrj>|K # n. (watrr.) whrrf. (van phis of pot) M'hfTp. m'iirrt-«t ( ii. srhiMirrti. M-liii'tni. wlill. M'hililjKiil. M'illllfll. whim, whip. M'llOl'll. M-liiKiii. (/.ii!*trr) M-h<M>tiiu.iLcn. (ifii tuin) m !i<rt»it\.ult a r. (of iii(Mtlt*r) M !l<Kl||/IMll|. >4-hf>pjK'f|. M'llOPv M'lioiuit'rhhul. M-'inihlwii. H*!ir.i}f«ii. w!m*lr. «m ; inr||VK'I). •m hriLLcn. •M-hn»!iiirt. <•« ''iMMM It'll. «M firi|Vi*n. *« iiiih x 'iinliifU. m iiunn. *« 'mihi*. «* r.ul'l font) M-''|llli|. *• r.urlt. *• ;utt«ii -Luif. •»I.Llll. «i.up. (van hrt hooftl) I pas, licbtt, koppar. inirjif. isaur. fiutkbrsarbic*. ko.vopkrorbrn , inuajcfiuipocki. kortl. jif. watimix. koitfocf. niniinai. koppar. mwfSMinM'WitT. tloriybft*, nobtt*. iiiiobr*. inarijori. iijiori. nx'iiiooi>i. ajif. wlocarMwaniM. konbo, korib, koptufau. iprif. kfuwijrr, kowr*wak 9 wain. kaar. kamloor, brbort'ti. |Ktain. ko»o*. f.LL«. (N'lirf. ikraijrr, nurariN, korkf. moc*, kawuwoer. kamlgrii , ifiiorwerr. savour. niakL |<>|«>kmi. kono. n.iiii. momrn. orninuidi, vontirowori, rotm*- iu, kormni, kopnxr, kwami. anipcrnnaso. 224 slag. slang. slapen. slaperig. slavin. sleclit. slechts. slikken. slim. sloot. sluiten. slijk. slijpen. slijpsteen. sinaak. smeden. sraelten. snaarinstrument, snel. Snellen. snoeiines. snorken. snot. snijden. snijtand. soeplepel. soort. speeksel. spelen. spiegel. spinnekop. splijten. spook. sport. spraak. sprei. spreken. spreuk. springen. (in het water) sprinkhaan. spuwen. basroeki. manggoeano, ikok. denef. denefinin. womenbier. borbor, ibebo. moenda. konni , kossossi , oearni. fiofie. waarbekki. kosrismi, bekondsi. ikionem. kojas. keroe, kojas. kansaso. kokkam. froer bewaijer. sonkkeer. fasau, fasanbesin. ifraar, enibrar. mangkang karoewa. snoriyok. kainerif , is nof. karok. nasi. kasaif. ruvini. onanef , konanef. kofnok. kansina, krasko. arswojer, kabokkaki. kossop, kopponis. j manoeen. i kokar. ! sansoembrie. kokara. i , kowois. • ajat. 1 ariain, samsoen. | asses. i anenef. lib *pij«. ftaan. mbeon. <lorcs. ptaart. utainrlm. jioerari. ilowokorkoc. tUuiphlok. (voor rijst) CM\sri. stain |»rn. (rij*t) MW1. ko-^HM'i. knkwkki. kiarnuk, krau. krroc, boson. !»t««*'iijmij»t. *t«llrn. (let *ij«le) mor. korris, koppU. MUIU. stor. .-tii'fmocdcT. attarowa, male, nobri, ijmkrck, ipokso. inanfrirouri. Mil. mowi. Miliioihlrn. komna, imni. «til/ijn. M in ken. faM.«. imbrain. !»t<H'l. knprossa. *tofr*v , n. *t/ikkfrifT. >totn. alio. tlaarnam. i|»akrik. dapfof, ilawarfafirrfao. »tnm|»rn. kfx % k<Mvmi. «t<*im, <!ainp. *tiij»jwn. •tnri'ii. knunajor, nfio. k(i5MN*|ak, ko«**«o<*Us knvokopi waam<lof)ifT. ft* iut. ikwak. ifnokinan^irrn^mK). *traal. niniinai, Mnar. •traf .«ou!i<»k, >ik.sa, «ibiijanL ^traml. twan. »tnk. kopio<v»ir. koor, v*wi*koor. •Inuki'lrn. k*aaooijrr. »tri|krn. jOrrn. *t;jM. m«hi. mamami. •uikrrrift, «ulUn. 1 kop. fnanififUL 15 226 T. Taal. Wab. tachtig. samfoer di waar. tak. snau. talisman. aimamoen. tarn. fiofier. tand. nossi. tang, (van bamboe) kiasma. tang, (knip) armian. tante. (moedcrs jongere zuster) nanggoeni. tante. (vaders oudere zuster) sraarbebu. tatoueren. bepoko. teeder. sasoejer, imbrekip. teeken. (merk) wroer. teen, (aan den i met) wessiwapimsi. tegenwoordig. pimbirbei, deersna. tillen. kokori. terug. kossiweer. temgdraaijen. rorim beanggar. terugkeeren. koboer, boerweer, kossiweer tien. samfoer. tikken. sampier. tin. rebeer. toen. jainpassi. tokkelen. kajoefkonik. tong. kopreendi. toorn. inpik, missoor, kabo. toornig. jadoedoen. top. swanjoer. tot. (bij) di, ro. tot. * maro , offa , ro , faro. touw. kabrai. touw. (tali api) marom. traag. swampemba. tranen. waarriroeweer. trekken. nasobi , nasiob. tripang. pimam. troebel. miamim. trom. (tifa) jadif , roberok. trom. (groote) kabesaran. 227 trouwen. tuiii. tussclien. twaalf. twee. tweetal. twee en twintig. tweeling. tweehonderd. twintig. twist. twijfelen. tijd. firboek. djaf. fandoe. sanifoer sisser soeroe. doei, soeroe. soemsoemnis. samfoer di soer sisser soeroe. isasopeer. oetin di soero. samfoer di soero. famfabrie. jernaunaweer. rassomondireki. u. Uijen. uitdooven. uiten. uitrasting. uitschatcren. uitsnijden. uitsteken. uitstrekken. Bawa. saferi, imbreer. nadi, sobeen. sansonberaik. koilari. snouweer. weporrinsi. siobi, imbreer, koppas. V. Vadem. vader. valdeur. vallen. vangen. varkenshoL vasthouden. vastmaken. vechten. veder. veel. veelkleurig. veerticn. Rof. mami, dai, kamari. kcrouwokossopbesoep. sappi. koffori. roemprien. oeoef , joefi , jakin. koppoemi. moen, fanfabrie, kowesie, ko- soriki. inamboer. naboor. rowesso. samfoer sisser fiak. 15* 228 veertig. 8amfoer di fiak. vegen. sradamboer. vel. jif , rieb. venster. ponggir. ver. koewarin. ver, vreemd. amber. veranderen. sraarriswesseweer. verbergen. jokfi. verbieden. doeaarkki. verbinden. kopami. verbranden. koen. verbranden, verschroeijen. inanem. verbrokkelen. moen, moejien. verbijsterd. rewonpiarik, barborke. verdeelen. bewaroasie. verdolen. sosasoe. verdwijnen. ibiomen. vergeten. finandirrL vergif. daar. verhindering. koffararoen. verhuizen. boer. verkoopen. biobi. verkouden. kossijif. verkrijgen. kosma. verkwisten. daandadoe. verliezen. biori. vermengen. narwarren. vermoeid. imejer. vennoorden. moen,moffrie. vermeenen. naforkoor. verwekken. padadorim. verrigten. froeri. verrotten. • imkok. verruilen. farowoe, forweer. versch. bobo. verstand. fiafier. vertelling. fifaja. vertrek. si'im.' vervloekt. ifrasi. vervolgen. oesri, waijomi. vervolgens. besseri 229 vcnr. rnriasrlrn. rrwondenl. vcnuiinrlcn. rt ii*r. i<*riiond<*ni. mt on vtvrtig. m^t*r. ix-lihaak. 'iM.'hiii't. lut. I. mi. ImIitiiiuu). l.rk. l«rk. (mier praauw) l>»y. hwii. li«yj«\ (klrinc muskirt) llf>. (op lift OOff) liM'ilttar. l<M*k. llN'kl'll. lijtiif. •*-I«"ii. '(■rtMuL ol. '■l|*f-n. clknmrn. tMiriifjoffL iMiniudm. i««»r*J*||t*n. ♦■•r*j<Htl. uirttlurtnd. kouuni. famwwr. joo, bc*ijoi. jokiiuuuo. fiuidcx*r. iiufrii, krafbSba. fiak. ortin cli tiak. hainfcNT di fiak suwer tiak. wapiuui. ijin. kojcx*. uia, (uun. |iailirain<M*. lhak. awah. krafkakoc. happrrjir. aja*, adu* adie. rui. I irioh. momr*. Iirikkrn, »janwon. lii'Waijrr. bckkie. ifraha»i<*. ifm>ki\ koaarau. | hianibrawcs. fiowtvr. WP&<L wcsMwamia. inoaii. ifo. ko*H>. i pitlipprr. ; aaiicLiandL aiioki. • .•nonirbcr v kokkinpoiL fiaio>. | mamlanrio, 230 voorts. voorzieu. proir, poerke. besianson. voorzigtig. awaber, faniberi. voorzijde. braweer. vork. assiabekoekyni. vouwen. wampeer. vragen. vragen. (vergifl'enis) vrede. sori. kossoma. sesainfeer. vreezen. omkaik. vreten. kiarmomen. vroeger. vrouw. (echtgenoot) bepon. snori, swambrie, bin vrijgeven. (een vrucht. slaaf) fassparie. bon, aibon. vuist. vullen. oepri. kewi. vuur. voor. viiurslag. vijand. mannirimanjoer. simsooriais. vijf. rim. vijfhonderd. oetin di rim. vijftien. samfoer sisser rim. vijftig. samfoer di rim. vijlen. bekikier. vijlen. (de tanden) doonasi. w. Waaijen. (kiepor) waaijen. waar, waar zoo, waarheen. waarlijk. waarom. waarmede. wachten. wachter. wal. (vaste) walvisch. wan. wand, (van gabba-gabba) Seririe, korrir. saso. roriso. kokoeberi. roseibebewarie , bebie. roseiboek mondiri. nerri, risseri, faasnaja, pensjaka. soep. saro. kasepi, baja. siemieri, sparif. 231 warm. isam, oscham. warmte. isam. warong. boeboe. wasschen. boonbcnsia, pap, papkopami water. waijer. waterkruik. (gendi) kiemoe, badjoe. waterhoos. irwarren. watermeloen. (laboe) ariani, boti. wat? iso, rosei? wat is dat? roseria P wat wilt gij ? rosei boekoen? weduwe. kabom. weduwnaar. mosjan. wee , owee ! jamo. weegschaal. katie. week, (zacht) swoenik, ipokba. weenen. kienis. wees. awak. weg. njean. wegdrijven. kerotse, issauwerbie, ida. weggooijen. (in zee) poppiajcr, kassair. weggooijen. sanri, kaniwessie. wegjagen. waijomi. wegloopen. fraar, ifraar. wegnemen. wauwi weinig. krieki. weleer. pon. welk. mandiri. wenkbraauwen. oernkawoer. weiiken. koppanjaik. wensch. swarmanrimoenda. wenschen. marisein. wentelen. amijoen, oeber. werkman. piapek, poernioen, kipoe. werpen. kossai, soi. wervelwind. kierwarren. weten. nafaui. wie. isebe, sebe. wiel. webrie. willen. djana, noea, ina. wind. warn, wamia. 282 wind, (flatus) wond. woud. wreken. wringen. wroeten. wijd. wijsvinger. IJzer. ijzerhout. oekoebeer. paar. soeppire, imbioer. koflaroeer, baak. fiassen. swiaumpapoes , manara. snerrimarisemba. wapimsimauseerja, IJ. Manjarmoen, mookkanman. aukaboe. Z. Zaad. (stek.) zaag. zaaijen. zacht. zak. zalven. zamen. zand. zee. zeeft. zeeften (sago.) zeer. (veel) zeggen. zeil. zeilen. zeker. zelf. zemelen. zender. zes. zes en zestig. zeshonderd. zestig. zeug. (varken) zeven. Moor. sakriki. bakni. swoenes. kadoe. ipiosimanni. fandoer. kaijin. sarren. ariaim. ariaijer. monggenem. kofleni. saroeim. daoen, kajoejen. beri, kakoeberi. mangoen. vaasoerem, akokkem. kofhok. onem. samfoer di onem sisser onem. oetin di onem. samfoer di onem. roesna. fieL 283 ziek. nadoef. ziel. djiwa. zien. kowani, maim. zilver. seroko. zingen. kodisen. zinken. imsaar. zinnelijkheid. dewerie. zitten. koijin, kon, kokkain zoeken. soeserfi. zoen. sioem. zoet. mafin. zoet. (water) ipree. zon. ori. zonnehitte. orijas. zooals. koberarfso, rariorria. 