Thet Oera Linda bok. Naar een handschrift uit de dertiende eeuw. Eigendom der familie Over de Linden, aan den Helder, bewerkt, vertaald en uitgegeven door Dr. J. G. Ottema. Tweede Uitgave
ES Pim EN , end AE mi JHL | IGLL € OERA LINDA NAAR EEN | SAIUVUAIT NVOIJAHS HANDSCHRIFT Lv CO II B DER FAMELIE OVER DE LINDEN, AAN DEN: HELDER, re we a us AALO ZEN UITGEGEYEN DOOR z en Ne is ’ Ea ee D'. J. G OTTEMA, aad TWEEDE UITGAVE, er, Ku 25 et Geit 5 Ee en KE ne el ad ks a TE LEEUWARDEN, BĲ Heere P BRS. 1576. had EESTE TREE PEERS PEPER er se: ee ten ariel att ld : ed eed el wen bid ì Eese n edere see EX LIBRIS J.J. KALMA, er eren Pie KS ROMHERTEKLEAREKIMEN | … FHET OERA LINDA THET OERA LINDA BOK, NAAR EEN HANDSCHRIFT UIT DE DERTIENDE EEUW. EIGENDOM DER FAMILLE OVER DE LINDEN, AAN DEN HELDER, BEWERKT, WERTAALD EN UITGEGEVEN DOOR D". J. G. OTTEMA, TWEEDE UITGAVE. TE LEEUWARDEN, BĲ linn ol Cd OZ Wd Zl Gd BAS 1876, © Gedrukt bij J. R. Miedema te Leeuwarden. Om @ WALD daat ah Aat AL KEE Blk De eerste druk van het Oera Linda Boek is uitverkocht, en daardoor de gelegenheid ontstaan , om eene tweede uitgave ter perse te leggen. Voor mij is dit eene gewenschte zaak , omdat ik nu in staat gesteld ben hier en daar eene inge- slopen fout te herstellen of eene minder juiste vertaling te verbeteren. Van zijne eerste verschijning af, ja zelfs reeds voor dat het gedrukt was, heeft het boek eene groote tegenspraak en ver- oordeeling ondervonden. Vele pennen zijn daarover in bewe- ging gebracht, eerst om de uitgave te beletten en vervolgens om de verspreiding tegen te gaan. Niet alleen binnen ’slands, maar ook daar buiten is men tegen dat boek te velde getrokken, als of van de echtheid of onechtheid daarvan het welzijn van land en volk af hing. Wat heeft toch dat onschuldige boek gedaan , om zoo veel haat en verbittering op te wekken? Is het zoo’n bespottelijk pruischrift , zulk eene domme wartaal, niet waardig om ge- lezen te worden; wel nu men leze het niet. Maar als men het dan toch leest , dan leze men ook wat ik er bij en over ge- schreven heb inde Inleiding, de Geschiedkundige VI Aanteekeningen, de Koninklijke Akademie en het Oera Linda Boek, en de Deventer Cou- rant en het Oera Linda Boek. Doch dat is juist wat men niet doet. Men wil niet ingelicht wezen over den aard, de strekking en de wetenschappelijke waarde van het boek. Het is veel gemakkelijker en pleizieriger in den blinde te schermen en in het wilde te schreeuwen, dan zich te zetten tot een ernstig onderzoek. leder, die maar even het boek op- pervlakkig heeft ingezien, of er wat over heeft hooren praten, waant zich gerechtigd om er een afkeurend oordeel over uit te spreken. Dat oordeel maakt een triumftocht door alle nieuwsbladen , wordt door het van de zaak onkundig publiek toegejuicht, en het land is gered. Nu hebben de Heeren F. Muller en P. Smidt van Gelder, te Amsterdam, het papier van het Handschrift zoo het heet onderzocht, en beweren in de Nederlandsche Spectator no. 32 van den 5 Augustus 1876, dat het papier in deze eeuw is vervaardigd en wel in de laatste 25 jaren , dat het machi- naal papier vergé is en afkomstig uit de fabriek van de Heeren Tielens en Schrammen te Maastricht. De Heer Muller schrijft, dit gevoelen steunt op de navol- gende gronden : 1. Het papier was in de 13e eeuw geheel van katoen, dik, ongelijk, wollig, met zeer ongelijke onduidelijke waterlijnen, — dit papier is dun, gelijk, hard, hier en daar doorschijnend, met geregelde duidelijke waterlijnen. Antw. Het katoenpapier uit de 13e en vroegere eeuwen VII moest, eer men er op kon schrijven, daarvoor opzettelijk gepre pareerd worden door polijsten. De Arabieren en Gothen hebben dit gedaan op dezelfde wijze als de Egyptenaren hun papier en de Romeinen de fijnere perkamentsoorten glansden , namelijk door sterke wrijving met de slagtand van een wild- zwijn, apri dente levigatur (Plinius). Tot een gelijk doel be- dienen de boekbinders zich van een agaat. Door de sterke wrijving werden de papiervezelen dichter ineen geperst en daardoor het papier glad en effen en iets dunner als het was. Doch daarom kan men het papier van het H. S. niet dun noemen Het H.S. bestaat uit 96 bladen, die tusschen eene pers gezet eene gezamenlijke dikte hebben van ruim 12 m.M., waartegen de dikte van 2 boek best hollandsch schrijfpapier 12} m.M. bedraagt, zoodat de dikte van die beide papier- soorten gelijk staat. En best hollandsch schrijfpapier behoort toch niet onder de dunne papiersoorten. Ik moet het er voor houden, dat de monsters papier, welke de Heer Muller vroeger gezien heeft, nog ongeprepareerd en ongepolijst geweest zijn, en dat hierdoor het verschil verklaard moet worden, ’t welk hij bij deze vergelijking heeft opgemerkt. Q. Het papier is van oudsher tot ongeveer 4800 in het midden tusschen: de waterlijnen dunner dan ter weerszijde dicht bij de waterlijnen, — dit papier is bij de waterlijnen egaal, gelijk alleen het papier van deze eeuw 18. Antw. Ik merk hierbij op, dat die uitdrukking van oudsher niet verder gaat dan tot het midden der Î4e eeuw, toen het linnenpapier in de plaats van het katoen- VII papier is getreden en de papier-fabrikatie zich al meer en meer over Europa heeft uitgebreid. Die vergelijking heeft dus geene betrekking op het katoenpapier van de 13e eeuw, en leidt tot geene gevolgtrekking tegen het papier van het Handschrift, namelijk dat dit van de tegenwoordige zijn zoude. Het onderscheidt zich juist van het tegenwoordig papier in vier hier zeer belangrijke punten. a. De breedte der horizontale waterlijnen. Want in een af- stand van 33 millimeters telt men daarbij 16 horizontale wa- terlijnen , zoodat de breedte van elke lijn voluit 2 m.M. be- draagt. Het machinaal papier wijst in dien afstand 17 tot 18 zulke lijnen aan, of voor elke lijn eene breedte van niet meer dan 1.85 m.M. Zwaar Engelsch postpapier heeft op dien afstand 20 lijnen, elk ter breedte van 1.65 m.M. b. De afwezigheid van chloor. Eene proef, genomen in mijne tegenwoordigheid door wijlen den heer A. P. H. Kuipers, heeft aangetoond dat het papier in het minst niet reageert op zilver en dus volstrekt geen chloor bevat. Terwijl in deze eeuw geen papier vervaardigd wordt of het is met chloor be- handeld en laat bij dezelfde proef op zilver een witten aanslag achter. c. De afwezigheid van stijfsel, amylum. De proef met eene oplossing van iodium, die op machinaal papier eene zuivere en heldere violette kleur te voorschijn brengt, heeft op dit papier geene uitwerking en laat de bruine kleur van het iodium onveranderd, althans niet meer dan bij elke uit zuivere planten vezelen vervaardigde stof wordt waargenomen, EX omdat in alle planten vezelstof als natuurlijk bestanddeel eenig amylum aanwezig is. Dit papier is derhalve vervaardigd zon- der toevoeging van stijfsel en dus niet in de tegenwoordige eeuw. d. Ten aanzien van die waterlijnen is er nog een groot verschil tusschen machinaal papier en dat van het Handschrift. Bij het eerste zijn de lijnen van de vergeering uitwendig zichtbaar en vallen terstond in het oog. Bij het laatste zijn de waterlijnen van buiten bijna onzichtbaar, zoo zelfs, dat Dr. E. Verwijs in een brief, d.d. Leiden 4 Dec. 1870, (di. nadat het Handschrift gedurende drie jaren in zijne handen geweest was,) aan mij gericht, schreef: Verder het papier , dat èn om den vorm èn om de stof mij verdacht voorkomt. Oogenschijnlijk is het velĳnpapier, dat in den rook heeft gehangen. — Scheurt men de bladen in, dan vertoont het zich op de scheur veel witter. Een watermerk is ner- gens te vinden, en ik heb nooit middeleeuwsch papier gezien zonder watermerk en kan mij het zelfs niet denken.” Dr. Verwijs heeft dus in al dien tijd de waterlijnen niet gezien, zelfs niet toen hij naar een watermerk zocht. Dit was niet mogelijk, wanneer hij gevergeerd machinaal papier voor zich had gehad. 3. Dit papier is geel gekleurd en niet van nature geel, gelijk veele plaatsen bewijzen. Antw. Als het papier gekleurd, d. i. geverfd was, dan moest de kleurstof in het papier zijn ingedrongen , doch dit is niet het geval. Op de breuk ziet men duidelijk dat van X binnen de vezel wit is. De vuile geelachtig zwarte kleur van het papier is alleen het gevolg van den tijd, en de uit- werking van den ouderdom in een verloop van meer dan zes eeuwen. Dat overigens het papier nog zoo goed geconserveerd is en vooral door vocht of mot niet geleden heeft , is een bewijs voor de zorgvuldige bewaring van het H. S. als een om het zoo te noemen familie-heiligdom. A. Dit papier is afgesneden , gelijk duidelijk zichtbaar is; het papier der 13e eeuw laat zich niet afsnijden noch af knip- pen zonder vezels achter te laten. Antw. Dit laatste mag in zeker opzicht waar zijn bij on- gepolijst papier, maar bewijst niets ten opzichte van gepolijst en daardoor dichter zamengeperst papier, en hangt in allen gevalle af van de meerdere of mindere scherpte van mes of schaar. 5. Het afsnijden doet mij denken aan machinaal papier, waarin wel de perpendiculaire waterlijnen (pontuseaux) kun- nen gebracht worden, doch het is mij onbekend of daarin de horizontale lijnen van papierramen kunnen zijn; indien ja, dan houd ik dit voor goed machinaal papier, wat daarom niet ouder dan 25 of 30 jaar kan zijn, vroeger kon men in machinaal papier die lijnen niet maken. Antw. Ik heb voor mij liggen eene authentieke verklaring van de Heeren E. van Berk, P. Uurbanus, A. J. Leijer en T. Mooy aan den Helder woonachtig, waarin zij verzekeren, dat bij hen bepaaldelijk tusschen de jaren 1848 en 50 bekend is ge- XI weest het bestaan van het handschrift, toebehoorende aan de familie over de Linden, dat later is uitgegeven onder den titel van Thet Oera Linda Bok. Deze verklaring is in zijn geheel opgenomen in de Helder- sche Courant van den 12 Maart 1876. Daarmede vervalt de geheele redeneering van den Heer Muller omtrent het machinaal papier, dat volgens zijne ver- klaring voor 25 of 30 jaar, d. 1 vóór het jaar 1848, nog niet met horizontale waterlijnen gemaakt kon worden. Het papier van het H. S. is dus niet in deze 19e eeuw ge- maakt. Van de 14e tot de 18e eeuw is geen papier bekend of het is voorzien van een fabriekmerk (watermerk); maar in het papier van het H. S. is nergens een spoor van fabriek- merk aanwezig. | Het is dus ook niet vervaardigd in de 14e of latere eeuwen. Zoodat er geen ander besluit overblijft, dan dat het papier uit de 13e eeuw afkomstig moet zijn. 6. Dit papier is tot boek ingenaaid geweest, blijkens de gaatjes; het is veel te hard rondom die gaatjes om oud te zijn; ook is de wijze van innaaijen geheel modern en geheel anders als bij oude handschriften; daarbij gebruikte men minder gaten en dikker touw of perkament , dan hiervoor _ kan bezigd zijn. Antw. Indien de Heer Muller het geheele H. S. gezien had, dan zoude hij hebben opgemerkt, dat de rugzijde der katerns (of liever sexterns) nergens eene spoor van lijm of ander plaksel vertoont. Dit bewijst, dat het niet ingenaaid is ge- XII weest op eenige moderne manier, noch op touwtjes, noch op reepjes perkament, noch op strookjes, maar daarente- gen op eene zeer eenvoudige en primitieve manier, door on- middellijke vasthechting met naald en draad in een perkamen- ten omslag, gelijk men in den handel nog wel aantreft bij kleine boekjes, zoogenaamd los ineengehangen goedje, als al- manakken en dergelijke. Dit kan iedereen doen, en dit zal Hiddo oera Linda ook wel eigenhandig gedaan hebben, en wel reeds daarom, omdat hij zijn Handschrift niet kon toevertrouwen aan een boekbin- der, dewijl die kunst in de kloosters werd uitgeoefend, en zijn voorzaat Liko dringend gewaarschuwd had voor de mon- niken , papekappa, wier oogen vooral niet mochten gaan over deze schriften. 1. Het schrift is veel te nieuw voor een hoogen ouderdom; de inkt ligt op het papier; heeft het papier niet aangetast, wat bij hoogen ouderdom van den inkt noodzakelijk moet ge- beuren. De inkt is veel te zwart voor hoogen ouderdom, die was oudtijds lichter en werd na langen tijd geheel bruin. Antw. Hiertegenover stel ik de woorden van Wattenbach , das Schriftwesen im Mittelalter (Leipzig 1871) S. 137 : »In alten Handschriften ist die Dinte schwarz oder bräunlich, immer von ausgezeichnet guter Beschaffenheit. Nachdem aber von 13 Jahr- hundert an immer massenhafter geschrieben wird, erscheint die Dinte häufig grau oder gelblich, und ist zuweilen ganz verblasst.”’ >Als Bestandtheile des atramentum librarium giebt Plinius XTII Russ (lampenroet) und Gummian. Marcianus Capella erwähnt zuerst die Galläpfel: gallarum gummeosque commixtio.’’ »Eine Mischung von Kupfervitriol und Galläpfeln soll am häu- figsten sein.” Uit welke bestanddeelen nu de inkt, waarmede het H. S. geschreven is, kan bereid zijn, is mij onbekend; doch ik hecht aan de getuigenis van Wattenbach voor de goede hoe- danigheid der inkt tot in de 13e eeuw, als bewijs voor de herkomst van het H. S. uit de 13e eeuw. Om deze redenen kan ik mij niet vereenigen met of berus- ten in het oordeel van de Heeren Muller en Van Gelder, welk oordeel bovendien niet geheel vrij is van eenzijdigheid. Zij hebben zich hoofdzakelijk de vraag gesteld: komt het pa- pier van het H. S. in meerdere of mindere mate overeen met eene papiersoort van den tegenwoordigen tĳd, papier vergé. Dit is echter de tweede helft der kwestie, De eer- ste en voornaamste helft is: in hoeverre komt het Handschrift overeen met andere Manuscripten op papier die ouder zijn dan van het jaar 1300. In betrekking hiertoe heb ik hier nog eene opmerking bij te voegen. Het Handschrift is gelinieerd geweest , waarschijn- lijk met lood, doch de hooge ouderdom heeft die lijnen doen verbleeken en bijna uitgewischt, zoozeer dat ik in den eersten tijd ze wel vermoedde, maar niet onderscheiden kon, voor dat Jhr. Hooft van Iddekinge er mij opmerkzaam op maakte. Z00- XIV dra deze een deel van het Handschrift onder oogen kreeg , zeide hij: dat is gelinieerd geweest, en dáár kan men de sporen er van zien.” En toen ik zoo die sporen eens had lee- ren zien, viel het mij gemakkelijk ze overal op elke bladzijde te onderkennen. Daarom heb ik ook op het facsim'lé van bl. 45 de linieering hersteld, teneinde te doen blijken hoe nauwkeurig en zorg- vuldig die lijnen getrokken, en de letters daar tusschen ge- schreven waren, en tevens om te doen beseffen , hoeveel tijd en vlijt er aan dat H. S., waarvan slechts een paar honderd bladzijden zijn overgebleven , besteed is. Daarvan heb ik de proef genomen door op gewoon gelinieerd papier pagina voor pagina het H.S. in zijn eigen schrift te copieeren, en aan dat werk 300 uren moeten besteden. Dat is nog maar alleen overschrijven, en dan zoude een verdichter nog eerst het ge- heele boek moeten zamengesteld hebben, in eene taal, die van de bekende dialek'en van het Oud-friesch even onderschei- den is, als deze alle onderling verschillen ; want die oude Friesche wetten d. i. het wester Lauwers, het Hunsingoër , het Fivelgoër, het Oldampster , het Emsingoër, het Brokmer, het Rustringer recht, zijn in even zooveele verschillende dialecten geschreven en wijken in spelling en woordvormen van elkan- der af. Tegenover die alle zoude hij een afzonderlijk dialect moeten uitvinden, dat gesproken is tusschen het Flie en de Schelde. En ten slotte had hij nog een letterschrift moeten bedenken, dat meer en beter dan eenig ander voor de Frie- sche taal geschikt is. XV Ten aanzien van dat letterschrift moet ik eindelijk nog wij- zen op eene zeer kenmérkende bijzonderheid : Het alfabet heeft nog geen q en z. De verbindingen qu, sc, sch en de c aan het begin van een woord zijn nog niet bekend, ten bewijze, dat deze geschriften zijn uit den vóór Romeinschen tijd. De e wordt niet anders gebruikt dan in de verbinding ch, als geadspireerde of verscherpte g b.v. burch m.v. burga. In de Friesche Rechtboeken daarentegen heeft de taal die schrijfwijze uit het Latijn aangenomen, en afzonderlijke tee- kens voor verlengde vocalen verloren, gelijk mede die voor gs, ng en th. Die invloed van het Latijn heeft vooral sedert Karel den Groote het alfabet door vermindering van het ge- tal der letters vereenvoudigd, maar daardoor ook bedorven en minder geschikt gemaakt voor de aanduiding van aan de Friësche taal eigendommelijke klanken. Im dit opzicht heeft de Friesche schrijfwijze of spelling een verbastering onder- gaan, waarvan de gevolgen bij de tegenwoordige schrijvers diep gevoeld worden. Een verdichter zoude zich wel gewacht hebben aan de spel- ling en het alfabet van de oud-Friesche wetten iets te veran- deren , en wel gezorgd hebben door eenige verandering geen wantrouwen te wekken, Zie dat is niet een werkje, dat een of andere guit voor de grap uitvoert, alleen om iemand te foppen. Dit te ver- onderstellen is immers eene ongerijmdheid. Doch dat is niets. De negative kritiek der moderne wetenschap staat voor geene XVI ongerijmdheden. Als zij zich eenmaal in het hoofd gezet heeft niet te willen dulden dat het Oera Linda Boek echt is, dan moet het onecht wezen, het koste wat het wil. Nu loopt zij overal rond om den bedrieger te zoeken; er is zelfs sprake van geld bijeen te brengen om een prijs op zijn hoofd te stellen en den aanbrenger te beloonen. Doch alles even vruch- teloos , om de eenvoudige en natuurlijke reden, dat die man niet bestaat en nooit bestaan heeft. Intusschen meent zij overal het publiek af te schrikken en richt tot iedereen de inquisitoriale vraag: geloof jij nog aan het Oera Linda Boek? Mijn antwoord is: ja Mijne Heeren. Ik heb nu bijna zes jaren lang dat boek door en door als ware van binnen en van buiten bestudeerd, in verband met de geheele oude Grieksche en Latijnsche literatuur, maar nergens heb ik iets kunnen vinden , wat mij eenigen grond tot twijfel aanbood. Daarom geloof ik nog aan de echtheid van thet Oera Linda Bok,(*) en om deze reden heb ik de eer u eene tweede uitgave daarvan aan te bieden. LEEUWARDEN, Sept. 1876. Dr. J. G. OTTEMA. (5) Het woord Bok wordt in het Handschrift overal zoo ge- schreven; en daarmede stemmen alle Oud-Frieschc Rechtboeken overeen. De woordenboeken van v. Richthofen en Hettema schrij- ven Bok of Boe. De spelling Bôk is Kamper wanspraak. BNS Di TEN Ge(). De heer C. over de Linden aan den Helder, eerste Mees- terknecht bij ’s Rijks Marine-werf, bezit een overoud Hand- schrift, dat sinds onheugelijke jaren in zijne familie ver- erfd en bewaard is, zonder dat iemand meer de herkomst daarvan wist, of den inhoud er van kende, wegens de onbe- kendheid van taal en schrift. Alleen wist men, dat eene daaraan verbondene traditie van geslacht tot geslacht de zorg- vuldige bewaring daarvan had aanbevolen. Het is gebleken , dat die traditie berustte op den inhoud van twee brieven, waar- mede het Handschrift aanvangt; van Hiddo oera Linda Ao. 1256 en van Liko oera Linda Ao. 803. Het was aan hem gekomen volgens beschikking van zijn grootvader den heer Andries over de Linden, wonende te Enkhuizen en aldaar overleden den 15 April 1820, in den ouderdom van 61 jaren. Daar de kleinzoon echter destijds nog slechts 10 jaren oud was, moest het H. S. voor hem be- waard worden door zijne tante Aafje Meylhoff geb. over de Linden, wonende te Enkhuizen, die het in Augs. 1848 aan den tegenwoordigen eigenaar ten hand gesteld heeft, Dr. E‚ Verwijs daarvan kennis gekregen hebbende, ver- zoeht van dit stuk inzage te mogen hebben en herkende het terstond voor zeer oud Friesch. Hij bekwam tevens vergun- ning er een afschrift van te vervaardigen ten behoeve van het Friesch Genootschap , en was van oordeel, dat het een stuk van groot belang kon wezen, bijaldien het niet een on- dergeschoven en met bedriegelijke oogmerken verdicht ge- (*) Als verslag voorgelezen in eene vergadering van het Friesch Genootschap Februarij 1871 en bij deze uitgave onveranderd gelaten. XVIII schrift was, waarvoor hij vreesde. Het afschrift in mijne handen gesteld zijnde, liet ook mij in den aanvang nog in het onzekere, schoon ik minder bevreesd was, omdat ik niet konde begrijpen, dat iemand een valsch geschrift zoude op- stellen zonder eenig doel, en alleen om het geheim te hou- den. Doch de onzekerheid bleef bestaan, tot dat ik naauw- keurige facsimilés van een paar fragmenten en later het Handschrift zelf onder oogen kreeg. Het eerste gezicht daar- van stelde mij terstond omtrent den hoogen ouderdom van het geschrift gerust. Oogenblikkelijk toch stonden mij Caesars woorden voor den geest, als hij van het letterschrift der Galliers en Helvetiers sprekende B. G. 1. 29 en VI. 14 zegt: Graecis utuntur lite- ris. Echter blĳkt uit V. 48 dat het niet geheel grieksche letters waren. Caesar maakt dus slechts eene vergelijking en wel eene zeer juiste. Want het schrift, dat met geen bekende lettervormen geheel overeenkomt, gelijkt oppervlakkig nog het meest op het Grieksche schrift, zoo als het op monu- menten of in de oudste handschriften voorkomt, en behoort tot den vorm, dien men lapidair of steenschrift noemt. Daarbij is mij later gebleken, dat de schrijver van het laatste ge- deelte des boeks een tiĳdgenoot van Caesar geweest is. De vorm en oorsprong van dit schrift is in het eerste gedeelte des boeks zoo omstandig en uitvoerig beschreven, als men het van geene taal kan aanwijzen. Het is zeer volkomen en bestaat uit 34 letterteekens, waaronder drie afzonderlijke vormen voor de a en u en twee voor de e,‚ 1, y en o, bene- vens vier zamengestelde of dubbelde medeklinkers: ng, th, ks en gs. De ng, die als neusklank in geene andere westersche taal een afzonderlijk teeken heeft, is eene ondeelbare verbin- ding, de th is zacht als in het Engelsch en wordt somwijlen door d vervangen, en de gs komt slechts zeer zelden voor, ik geloof alleen in het woord segse , zeggen, in het heden- daagsche Friesch sidse, uitgesproken sisze. AIX Het papier, groot kwarto formaat, is katoen papier, vrij dik, zonder water- of fabriekmerk, op een raam of draadvorm geschept , met niet zeer wijde perpendiculaire lijnen. Een inleidende brief geeft het jaar 1256 op als het jaar, waarin het afschrift vervaardigd is door Hiddo overa Linda op overlandsch of buitenlandsch papier. Diensvolgens zoude het af komstig moeten zijn uit Spanje, waar de Arabieren destijds katoenpapier vervaardigden en in den handel brachten. Hierom- trent schrijft W. Wattenbach , das Schriftwesen im Mittelalter (Leipzig 1871), S. 93: „De vervaardiging van papier uit katoen moet bij de Chi- nezen sedert overoude tijden in gebruik geweest zijn, en bij de verovering van Samarkand omstreeks den jare 704 aan de Arabieren bekend geworden. Te Damascus werd dat fabriekaat een levendige tak van industrie, waarom het Charta Damas- cena genoemd werd. Door de Arabieren werd de kunst naar de Grieken overgebracht. Men beweert Grieksche hand- schriften uit de tiende eeuw op katoenpapier te hebben, en in de dertiende eeuw komen deze reeds menigvuldiger voor dan die op perkament. Men noemde het, om het van Egyptisch papier te onder- scheiden , Charta bombycina, gossypina, cuttunea, xylina. Eene onderscheiding van het linnenpapier was toen nog niet noodig. Tot de vervaardiging van het katoenpapier bezigde men oorspronkelijk de ruwe boomwol. Papier uit lompen vindt men het eerst vermeld bij Petrus Clusiacensis (1122—1150.) Van de Arabieren leerden de Spanjaarden en de Italianen de vervaardiging van dit papier. De voornaamste fabrieken waren te Jativa, Valencia, Toledo, benevens Fabriano in de Mark Ancona. (*) @) Verg. G. Meerman, Admonitio de Chartae nostratis origine. Vad. Letteroef. 1762. bl. 630. Mr. J. H. de Stoppelaar, Het papier in de Nederlanden, Middel- burg, 1869. bl. 4. XX In Duitschland is het gebruik van deze stof wel niet zeer verbreid geweest, tenzij het papier uit Italie of Spanje inge- voerd werd. Doch hoe meer de vervaardiging zich uit het oosten en de daarmede in verkeer staande landen uitbreidde , des te meer moest ook linnen in de plaats van katoen treden. Eene oorkonde van Kauf beuren op linnenpapier uit het jaar 1318 is van twijfelachtige echtheid. Bodmann stelt het oudste zuiver linnenpapier in het jaar 1324; tot aan 1350 komt er ook nog gemengd papier voor. Alle zorgvuldig geschrevene Manuscripten uit den oudsten tijd toonen reeds door de regelmatigheid van de regels, dat zij gelinieerd geweest zijn, ook waar de sporen daarvan niet meer herkend kunnen worden. Tot het linieeren bezigde men eene dunne schijf van lood, een liniaal en een passer om de afstanden te bepalen. In oude handschriften is de inkt donker zwart of bruin- achtie. Naar mate echter sedert de 13e eeuw meer geschre- ven werd, vertoont de inkt zich vaak grijs of geelachtig, of somtijds geheel verbleekt, ten bewijze dat zij ijzerhoudend is.” Dit alles is volkomen van toepassing op het voor ons lig- gend Handschrift uit het midden der dertiende eeuw, be- schreven met helder zwarte letters tusschen fijne naauwkeurig met lood getrokken lijnen. De kleur van de inkt toont dui- delijk aan, dat zij niet ijzerhoudend is. Door deze kenteeke- nen wordt het opgegeven jaartal 1256 geheel gewettigd en valt er aan geen lateren oorsprong te denken. Maar daar- mede vervalt ook alle verdacht van bedrog uit lateren tijd. De taal is overoud Friesch , nog ouder en veel zuiverder dan de taal van het Friesch Ajuchtboek of oude Friesche wetten en daar- van in vele vormen en spelling verschillende, zoodat zij een ge- heel afzonderlijken tongval of dialekt vertoont, en blijkens de lokaliteiten de taal moet geweest zijn, zoo als die gesproken werd van het Vlie tot aan de Schelde. De stijl is hoogst eenvoudig, beknopt , in korte volzinnen, XXI ongedwongen zich bewegende, even alsde dagelijksche spreek- taal, en vrij in de vormen der woorden. De spelling is eveneens eenvoudig en gemakkelijk, zoodat de lezing geene de minste moeite kost; en bij alle regelmatighe- den toch zoo vrij, dat ieder van de verschillende schrijvers, die aan het boek gewerkt hebben , zijne eigene bijzonderheden heeft , die voortkomen uit de wijziging van den klank der vokalen in verloop van lange tijdruimten , hetgeen natuurlijk het geval moet zijn, daar het laatste gedeelte vijf eeuwen la- ter geschreven is als het eerste. Als antiquiteit van taal en schrift, geloof ik te kunnen zeggen, dat dit boek geheel eenig in zijne soort is. Het schrift geeft aanleiding tot eene misschien zeer gewich- tige opmerking. De Grieken weten en erkennen, dat zij hun schrift niet hebben uitgevonden. Zij schrijven de invoering daarvan toe aan Kadmus, een Phenicier. De namen hunner oudste letters van de Alfa tot de Tau komen zoo geheel overeen met de namen der letters in het Hebreeuwsche Alfabet , waaraan het Phenicische wel naauw verwant zal geweest zijn, dat de Phenicische herkomst dier. namen wel niet betwijfeld kan worden. Maar de vorm hunner letters verschilt zoo geheel en al van die in het Phenicisch en Hebreeuwsch schrift , dat in dit opzigt aan geene verwantschap te denken valt. Van waar hebben dus de Grieken die letter vormen ontvangen ? Uit thet bok théra Adela follistar (het boek van Adelas hel- pers) leeren wij, dat in den tijd, waarin die Kadmus moet geleefd hebben, omstreeks 16 eeuwen voor Christus, een le- vendig handelsverkeer bestond tusschen de Friesen en de Pheniciers, die’ zij Kadhemar, kustbewoners, noemden. De naam Kadmus komt te nabij dat woord Kadhemar, om niet te besluiten, dat Kadmus eenvoudig een Phenicier beteekent. Voorts lezen wij, dat omstreeks denzelfden tijd eene Pries- teres van de Burgt op Walcheren, Min-erva, ook Nyhellenia nn XXII genoemd, aan het hoofd eener Friesche kolonie, zich neer- gezet heeft in Attika en daar de burgt Athene gesticht heeft. Alsmede uit de berichten, opgeteekend aan de wanden der Waraburch, dat Findas volk ook een eigen schrift bezat, doch zeer omslachtig en moeijelijk om te lezen; en dat daarom de Tyriers en de Krekalanders het schrift van Frya hebben ge- leerd. Bij deze voorstelling verklaart de geheele zaak zich zelve, en is het duidelijk, waardoor die uiterlijke gelijkenis tusschen het Grieksche en oud Friesche schrift ontstaan is, welke ook Caesar in het oog gevallen is bĳ de Galliers; alsmede op welke wijze de Grieken de namen van Findas en de vormen van Fryas schrift nevens elkander hebben gekregen en be- houden. Even opmerkelijk zijn de vormen der cijfers. Men noemt onze getalteekens gewoonlijk Arabische cijfers, ofschoon zij met de Arabische getalteekens niet de minste overeenkomst hebben. De Arabieren in Spanje hebben hunne cijfers niet uit het oosten medegebracht, want de Semitische volken bezigden het geheele alfabet tot het opschrijven van getallen. De wijze van met 10 teekens alle getallen uit te drukken hebben de Arabieren in het westen geleerd, doch daar vor- men voor gekozen eenigermate in overeenstemming met die van hun letterschrift, en toch geschreven van de linker naar de rechterhand op Westersche manier. Onze cijfers blijken hier oorspronkelijk Friesche ciĳfers (siffar) te wezen, wier vorm denzelfden oorsprong heeft als het letterschrift en aan de lijnen van het Juul ontleend is. Het boek, zooals het voor ons ligt, bestaat uit twee van elkander zeer verschillende, en in tijd vrij ver verwijderde gedeelten. Als schrijfster van het eerste gedeelte noemt zich Adela, de vrouw van Apol, grevetman over de Lindaoorden. Dit is vervolgd door haren zoon Adelbrost en hare dochter Apollonia. Het eerste boek loopende van pag. 1—88 (hier XXIII p. 4—120) is geschreven door Adela. Een vervolg van pag. 88—94 (122128) is begonnen door Adelbrost en voortgezet door Apollonia. Het tweede boek loopende van pag. 94—114 (128154) is geschreven door Apollonia. Veel tijd , misschien 250 jaren later, is een derde boek geschreven van pag. 114— 134 (156—180) door Frethorik. Vervolgens van pag. 134 tot 143 (180192) door zijne weduwe Wiljow, daarna van pag. 144169 (194— 226) door han zoon Konereed, alsdan van pag. 169192 (226232) door hun kleinzoon Beeden ; nu ontbreken bl. 193 en 194, waarmede het laatste stuk pag. 195—210 (235-253) moet hebben aangevangen, daardoor is de schrijver ons onbekend, hij zal wel een zoon van Beeden geweest zijn. Door Wiljow worden op bl. 134 (182) nog andere geschriften genoemd; daar vermeldt zij thet bok thêra sanga, (thet bok) thêra tellinga, and thet Hellênia bok; en vervolgens tha skrifta fon Dela jeftha Hellênia. Voor de tijdsbepalingen moeten wij uitgaan van het jaar 1256 na Christus, waarin Hiddo overa Linda het afschrift vervaardigd heeft, en waarvan hij zegt, dat het was het 3449 jaar nadat Atland verzonken is. Dit vergaan van het oude land, âldland, âtland, is bij de Grieken ook in geheugen geweest en Plato maakt in zijn Timaens, 24, nog melding van het verdwenen Atlantis, van welks ligging niets anders bekend was, dan dat het ver buiten de zuilen van Herkules had gelegen. Uit dit geschrift blijkt, dat het een uitgestrekt land geweest is ten westen van Jutland, waarvan Helgoland en de Noordfriesche eilanden de laatste schamele overblijf- selen zijn. Deze gebeurtenis, waardoor het schijnt dat een groote verstrooijing van: den Frieschen stam veroorzaakt is, was het aanvangspunt eener eigene tijdrekening, overeenko- mende met 2193 voor Chr. Bij de geologen bekend als de eerste Cimbrische vloed. Op bladzijde 80 (110) begint een verhaal in het jaar 1602 nadat Atland verzonken is en dus met 591 voor Chr.,en bl. 82 (112) XXIV het verhaal van den moord gepleegd aan Frâna, Keremoeder op Texland, twee jaren later, en dus 589. Wanneer nu Adela haar geschrift aanvangt met haar eigen optreden in eene volksvergadering, 30 jaren na den dag dat de Keremoe- der was omgebracht, dan zijn wij in het jaar 559 voor Chr. Uit het schrijven van hare dochter Apollonia vernemen wij, dat Adela 15 “maanden na die vergadering, bij eene over- rompeling van Texland door de Finnen, verslagen is; dit moet dus gebeurd zijn in 557 voor Chr. en hieruit volgt, dat het eerste boek door Adela gesehroven is in 558 voor Chr. Het tweede boek, door Apollonia geschreven, mag dus gesteld worden omstreeks het jaar 530 voor Chr. Het latere gedeelte behelst de geschiedenis van de bekende Koningen van Friesland, Friso, Adel (Ubbo) en Asega As- kar, genaamd: zwarte Adel. Evenwel is van den derden Koning Ubbo niets gemeld, of liever dit stuk is verloren gegaan, bl. 169—188 (zie bl. 226) ontbreken. Frethorik, de eerste schrij- ver, die hier voorkomt, is een tijdgenoot van de gebeurtenissen, die. hij verhaalt, namelijk de komst van Friso. Hij is een vriend van Liudgert, den Geertman, die als skelta bi thêr nacht op de vloot van Wichhirte den sêkening met Friso hier was gekomen, in ’t jaar 303 voor Chr., 1890 jaren nadat At- land verzonken was. Uit het dagboek van Liudgert heeft hij vele van zijne berichten ontleend. De laatste schrijver geeft zich zelven zeer duidelijk te ken- nen als een tijdgenoot van Zwarte Adel of Askar, omstreeks het midden van diens regering, welke bij Furmerius gesteld wordt van 70 vóór 11 na Chr. gelijktijdig met Julius Ceasar en Augustus. Hij schreef dus in het midden der eerste eeuw voor Chr. en droeg kennis van de verovering van het land der Golen (Galliers) door de Romeinen. Er liggen dientengevolge ruim twee eeuwen tusschen de beide afdeelingen van het handschrift. Van die Gôla lezen wij bl. 84: alsa hêton tha sändalinga XXV prestera Sidonis. En op bl. 124: tha Gola jeftha Trowyda. De Golen zijn dus de Druiden, en de naam Galli, over- gedragen op het geheele volk, eigenlijk de naam van eene Priesterorde of Priesterstam van oostersche herkomst, even als bij de Romeinen de Galli, Priesters van Cybele. De inhoud van het geheel is in allen opzichte nieuw , na- melijk er staat bijna niets in, dat wij van elders reeds wisten. Hetgeen wij hier van Friso, Adel en Askar lezen , verschilt gansch en al van hetgeen onze bekende kronijkschrijvers we- ten te vertellen, of wel doet zulks in een geheel ander dag- licht beschouwen. B. v. allen verhalen dat Friso uit Indie geko- men is, en dat dus de Friesen uit Indie afkomstig zijn, en toch voegen zij er bij dat Friso een Germaan was en behoorde tot een Persische stam, dien Herodotus Germanen noemt Keoudvtot. Naar de berichten, die we hier ontmoeten , is Friso ook uit Indie gekomen en wel met de vloot van Near- chus, maar hij is daarom geen Indiër , hij is van Friesche afkomst, van Fryas volk. Hij behoort namelijk tot eene ko- lonie Friesen, die na den dood van Nijhellènia , 15'/, eeuwen voor Chr., onder aanvoering eener Priesteres Geert, zich aan den Pangab (Imdus) neergezet en den naam Geertmannen aangenomen hebben. Die Geertmannen zijn slechts bij een van de Grieksche schrijvers bekend , namelijk bij Strabo , die hen vermeld als M'eouveg eene van de Boayuûaves in zeden, taal en godsdienst geheel en al verschillende volkstam. Bij de schrijvers van Alexanders tochten worden noch Frie- sen noch Geertmannen genoemd, doch zij spreken van In- doseythae; en geven daardoor te kennen een volk, dat wel in Indie woont, maar uit het verre onbekende Noorden af- komstig is. In de berichten van Liudgert worden geene namen ge- noemd van plaatsen, waar die Friesen in Indie gewoond hebben. Wij vernemen alleen, dat zij zich eerst in het land ten oosten van den Pangab hebben nedergezet, en later ver- XXVI huisd zijn naar den westelijken oever dier rivier. Verder wordt als eene bijzonderheid medegedeeld , dat in den zomer de zon op den middag recht boven hun hoofd stond. Zij woon- den dus nagenoeg onder den keerkring. En nu vinden wij bij Ptolomeus (zie b.v. de kaarten van Kiepert) juist daar op 249 N. B. aan den westelijken oever van den Indus den naam Minnagara, en een graad of zes oostelijk van daar op 22° N. B. nog een Minnagara. Die naam is zuiver Friesch, ge- lijk Walhallagara, Folsgara, en gevormd van Minna, den naam eener Heremoeder (zie pag. 74), in wier tijd de toch- ten van Teunis en zijn neef Inka plaats vonden. Die overeenkomst is te opmerkelijk om enkel toevallig te wezen, en niet dat Minnagara voor de hoofdplaats dier Friesche kolonie te houden. De vestiging van die kolonie in Indie aan den Pangab in 1551 voor Chr. en hunne reis derwaarts, vinden wij in Ade- la’s boek vrij uitvoerig beschreven, en wel met de bijvoeging van eene uiterst merkwaardige bijzonderheid, namelijk dat die Friesche zeelieden gevaren zijn door de straat welke in die tijden nog op de Roode Zee uitliep. Uit een bericht bij Strabo L. I fol. 38 en 50 blijkt dat Eratosthenes nog kennis gedragen heeft van die voormalige zeeöngte, waarvan de la- tere geografen geene melding meer maken. Zij bestond nog in de dagen van Mozes, Exod. xrv :v, daar hij zich legerde bij Pi ha chiroht, den mond der zeeëngte. Strabo vermeldt bo- vendien, dat Sesostris eene poging gedaan heeft om de land- engte door te graven , maar dat plan niet heeft kunnen uit- voeren. Dat daar werkelijk eertijds de zee doorgestroomd heeft, bewijzen de uitkomsten van het geologisch onderzoek van de landengte door de commissie voor het kanaal van Suez, waarvan de heer Renaud op den 19 Junij 1856 een rapport heeft uitgebracht bij de Academie des Sciences. In dat rap- port komt onder anderen voor: Une question fort controversée XXVII est celle de savoir, si à l'époque où les Hebreux fuyaient de PEgypte sous la eonduite de Moïse, les lacs amèrs faisaient encore partie de la mer rouge. Cette dernière hypothèse s’ac- corderait mieux que l'hypothèse contraire avec le texte des livres sacrés, mais alors il faudrait admettre que depuis Pépoque de Moise le seuil de Suez serait sorti des eaux. Ten aanzien van deze vraag is het zeker van belang in dit Friesche handschrift een bericht te ontmoeten , waaruit blijkt dat in het midden der 16e eeuw voor Chr. de verbinding van de Bittermeeren met de Roode Zee nog bestond en de straat nog bevaarbaar was. Het handschrift bericht verder, dat kort na die doorvaart van de Geertmannen beide zee en aarde beefden , en de aarde haar lijf zoo hoog ophief , dat al het water de straat uitliep en dat alle wadden en schorren als een wal oprezen. Deze dingen zullen dus na den tijd van Mozes geschied zijn, zoodat tijdens de uittocht (1564) de streek tusschen Suez en de Bittermeeren nog wel bevaarbaar was, maar bij lagen waterstand droogvoets kon worden doorgetrokken, Dit punt is dus de oorspronkelijke Isthmus, na welks vor- ming zeker spoedig de verdere inham noordwaarts tot aan de golf van Pelusium geheel is opgeslibd. Een duidelijk overzicht over de formatie van dit terrein geeft de kaart gevoegd bij: année scientifique et industri- elle etc. par Louis Figuier (première année). Paris, Ha- chette , 1857. Een ander bericht, dat ook alleen bij Strabo voorkomt, vindt hier insgelijks eene opheldering en bevestiging. Strabo namelijk is onder de Grieksche schrijvers de eenige die ver- meldt, dat Nearchus na zijne troepen in de Persische golf aan den mond van de Pasitigris te hebben ontscheept, op bevel van Alexander met zijne vloot weer de Persische golf uitge- zeild en om Arabie heen door de Arabische golf gestevend XXVIII is. Zoo als dit bericht daar staat, is het niet duidelijk wat Nearchus daar te maken had en wat het doel van die ver- dere tocht wezen kon; enkel tot het doen van geographische onderzoekingen , zoo als Strabo meent, behoefde hij toch niet eene gansche vloot mede te nemen, daartoe was een schip of twee voldoende. Wij lezen ook niet dat hij weer terug- gevaren is; waar is hij dan met die vloot gebleven ? Op deze vraag vinden wij hier het antwoord in de Frie- sche lezing van de geschiedenis. Alexander had die schepen aan den Indus gekocht van, of laten bouwen door de daar gevestigde afstammelingen van de Friesen, de Geertmannen, en van hen scheepsvolk in dienst genomen , en aan het hoofd van deze bevond zich Friso. Alexander had na de volbragte tocht en het transport van de troepen, die schepen in de Persische Golf niet meer noodig , maar wilde ze in de Mid- dellandsche zee gebruiken. Dat had hij in zijn hoofd gezet en dat moest gebeuren. Alexander wilde iets doen, dat nie- mand voor hem gedaan had. Te dien einde moest Nearchus de Roode zee opvaren, en aan het eind daarvan gekomen (bij Suez), vond ht daar 200 elephanten en duizend kameelen en werklieden en gereedschap, balken , touwen enz., om de schepen op het land te halen en over de landengte te sle- pen. Dit werk werd met zooveel overleg en ijver onderno= men en voltooid, dat na een arbeid van drie maanden de vloot in de Middellandsche zee weer te water gelaten werd. Dat de vloot werkelijk in de Middellandsche zee gebracht is, blijkt uit het bericht van Plutarchus (vit. Alexandri), doch deze laat te dien einde Nearchus met de vloot om Afrika heen door de straat van Hercules zeilen. Na de nederlaag bij Actium heeft Kleopatra, in navolging van dit voorbeeld, getracht hare vloot over den Isthmus te brengen, om naar Indie te ontsnappen. Zij is daarin verhinderd door de Pe- traeische Arabieren, die hare schepen in brand staken. (Zie Plutarchus vit. Antonii.) XXIX Friso is, toen kort daarop Alexander stierf, in dienst ge- bleven van Antigonus en Demetrius, totdat hij door den laatste op eene schandelijke wijze beleedigd zijnde , besloot met zijne manschappen het oorspronkelijke moederland, Friesland, op te zoeken. Naar Indie terugkeeren kon hij trouwens niet. Zoo vullen de berichten elkander aan en helderen elkander op, en verleenen daardoor eene wederkeerige bevestiging. Zulke enkele trekken en verrassende uitkomsten leiden mij tot het besluit, dat wij hier met meer te doen hebben , dan met bloote sagen of legenden. Sints een twintigtal jaren is .de aandacht getrokken door de overblijfselen van paalwoningen, het eerst opgemerkt in de meeren van Zwitserland en vervolgens in een aantal streken van Europa gevonden. Men zie daarover Dr. E‚ Rückert, Die Pfalhbauten. Würtzburg 1869, of Dr. T. C. Winkler, in de Volksalmanak t. N. v. A. 1867. Toen men ze gevonden had, trachtte men uit de onder het water aanwezige frag- menten van wapens, gereedschappen en huisraad na te sporen, door wie en wanneer deze verblijfplaatsen bewoond geweest waren. Uit berichten van historieschrijvers bleek daaromtrent niets meer, dan hetgene Herodotus Lib. v. c. 16 van de Paeonen schrijft. Alleen vond men eene spoor in een der tafereelen op de zuil van Trajanus, waarin de verwoesting van een paaldorp in Dacie is afgebeeld, Dubbel belangrijk is het daarom uit het geschrift van Apollonia te vernemen , dat zij als burgtmaagd (omstreeks 540 v. Chr.) eene reis langs den Rijn gedaan, Switserland (de Swetsar) bezocht, en daar de Meerbewoners (Marsaten) heeft leeren kennen. Zij be- schrijft hunne in het meer op palen gebouwde woningen, het volk zelf, zijn aard en levenswijze. Zij vermeldt, dat die Marsaten van vischvangst en jacht leven , en de huiden van het wild bereiden met de schors van berkenboomen, om die pelterij te verkoopen aan de Rijnschippers, die ze verder in den handel brengen. XxX Dit bericht omtrent de paalwoningen in de meeren van Switserland kan niet geschreven zijn, dan in een tijd toen die paaldorpen nog bestonden en bewoond werden. 