Het Museum-Boijmans te Rotterdam
Van den heer Edu. J. Jacobson, lid der Commissie, ontving het Muséum twee meesterstukken : een mans- portret van A. Cuijp — Thoré vond het „un peu sec,” maar hoe komt het Muséum weer ooit aan een portret van deze meesterhand? — en een Wildezwijnenjacht van den Rotterdammer A, Hondius. Over dit stuk moet men Maxime Ducamp hooren: „Voici une chasse qui ferait pâlir tous les animaliers de notre époque. „Une laie attaquée s’est acculée à un arbre et fait tête aux chiens ; de „ses pattes de devant étendues elle semble vouloir protéger ses mascassins, „qui fuient épouvantés à travers les morsures et les abois. La vaillante „mère, les oreilles droites, les yeux écarquilées, et beaucoup trop agrandies „ (défaut très-choquant), la gueule en sang, le poil hérissé, furieuse, „grognante, terrible, découd à grand renfort de coups de boutoir les „molosses qui l’approchent; les uns sont tombés, les autres s’éloignent „en geignant; un nouveau relai découplé arrive en fronçant les babines „et en montrant les crocs pour sé jeter dans la bataille. Une lice blessée „ s’est dressée sur ses deux pattes de derrière, renversant sa tête avec „un hurlement de douleur, montrant ses tétines gonflées de lait et son „flanc d’où s’élance un large jet de sang vermeil. Derrière cette scène „de carnage, qu’on est surpris de voir muette, verdoie un large paysage „calme et froid que parcourent des veneurs au galop.” Wat moeten die beesten : ’t wild zwijn, zijn jongen en de dertien honden geleefd, geworsteld hebben op dit doek! Wij denken daarbij aan ’t heerlijk stuk, dat de 105 heer DelarofF bezit, en betreuren dat het door geen ander kon vervangen worden dan door de twee, veel zwakkere, die nu in het Muséum hangen. Van Hondius’ stad- en tijdgenoot, die hetzelfde genre beoefende, van Adriaen Cornelisz. Beelde- maker, schonk de heer J. Kneppelhout een schilderij, dat bijna even groot was, en waarschijnlijk niet minder fraai. Hondius’ werken worden zelfs nu nog somtijds aan Beeldemaker toegeschreven. Dit stuk zal echter minder aangrijpend zijn geweest. Het stelde geen strijd voor op leven of dood, maar twee jagers met drie honden, levensgroot, in een heuvelachtig landschap met zonrijk verschiet. Het was in 1650 geschilderd, ongeveer een half jaar na Beeldemaker ’s eerste huwelijk, en zijn vertrek uit Rotterdam naar Leiden. Een derde groot stuk (1.90 X 2.65) was door den heer G. Leembrugge gegeven. Het was van den ver- maarden Vlaamschen dierenschilder Frans Snijders, maar geen jacht, grootendeels een stilleven. Een zwaan, een pauw, een kop van een wild zwijn en eenige kleine doode vogels op een tafel, met groen kleed ; rechts een mand met vruchten en daarop een papegaai. Voor de tafel, op den grond, een ree en een reiger bij een mand vruchten en groenten, en rechts een jachthond met vijf jongen, die een naderenden hond de tanden laat zien. Thoré rekende het tôt Snijders’ belangrijke werken „ comme dimension et comme qualité,” ’t Muséum wacht nog op een Beeldemaker en een Snijders, sedert deze io6 stukken, vermoedelijk tengevolge van hun omvang, een prooi der vlammen werden. Wat genre betreft, sluit zich bij deze stukken een werk van Pieter van Noort aan: een kat loerend op doode visschen, door den heer D. Vis Blokhuijzen geschonken in 1854. Volgens Thoré was het «assez largement peint, mais usé.” Deze schrijver was ver- trokken v66r het Muséum in Mei 1859 van den heer J. van Dam van Noordeloos ontving een schilderij van Cornelis de Heem: aardbeziën, een half ge- schilde Citroen, witte en blauwe druiven, roode en witte rozen en andere bloemen op een blauw porseleinen schotel — zooals ’t Muséum reeds bezat. Hier mogen wij wel gedenken de schilderij van Abraham van Beijeren, toen nog Albert geheeten, door den heer W. Bicker Top in 1851 gevoegd bij het stuk met zeevisschen, uit het legaat-Boijmans. Het zijne was veel grooter, en gaf niet alleen zeevisschen op een tafel te zien, als het andere, maar 00k een koperen emmer met konijnen. Wie zich den koperen vijzel op een van de vischstukken van Van Beijeren in het Prins Maurits- huis herinnert, zal zich kunnen voorstellen welke kleuren- pracht dit stuk met zilverige visschen, grijsbruine konijnen en ’t gele koper zal geboden hebben. Het meest geroemde portretstuk was een geschenk van den heer J. Abraham Nottebohm : Rijklof van Goens, met zijn gezin, in 1656 geschilderd door B. van der Helst, die toen op zijn hoogtepunt stond. r , A ■) ' ,V~1 VAN DER Helst, Rijklof van Goens en Familie. Teekening van J. Ph. Koelman. 107 Rijklof van Goens was Buitengewoon Raad van Indië, kwam in September 1655 voor korten tijd in ’t vader- land terug, en na zijn terugkomst in Indië onder- scheidde hij zich zoo, dat hij in 1878 Gouverneur- Generaal werd. Van Goens, zijn vrouw en zijn zonen, Rijklof en Volckert, waren op dit stuk levensgroot afgebeeld tôt de knieën. Thoré prijst het een meester- stuk en geeft er de volgende beschrijving van : „ L’homme est debout, de face, coiffé d’un grand châpeau noir par- „ dessus sa perruque, pourpoint citron, riche baudrier brodé d’or, hauts- „de-chausses gris. Il prend la main gauche de sa femme, assise sur une „ chaise et superbement vêtue de noir, avec une large guimpe blanche. „ L’autre main de la femme, nonchalamment abandonnée sur le velours „noir, est d’une finesse de ton délicieuse. Devant eux, presque de profil, „tourné vers la mère, leur plus jeune fils (12 jaren oud), avec de longs „ cheveux, un galant costume couleur de perle et un grand chapeau noir. „A droite le fils aîné (14 jaren oud), son chapeau gris à la main, „ présente une lettre. Il porte déjà l’épée, une arme de luxe, toute dorée, „pendue au baudrier, enjolivé de noeuds de rubans. Derrière les maîtres, „un Javanais, tête nue, debout dans la pénombre, tient le manteau rouge „et la longue canne du gouverneur. „Nous sommes à Batavia, il ne faut pas l’oublier. On ne s’en douterait „ guère à la qualité de la lumière, à la température de l’air, à la couleur „de la terre et du ciel. Van der Helst, qui n’est jamais sorti de la „ Hollande aquatique, brumeuse et froide, n’était pas obligé de connaitre „]a couleur du temps à Java. C’est cependant la rade de Batavia, la „plage javanaise et la mer des Indes, qu’on aperçoit là-loin, derrière un „ premier fond d’architecture aves un gros fût de colonnes, quelque „terrasse ou péristyle de l’habitation, probablement. Et sur cette mer „censeé tropicale, on distingue même des navires qui s’en vont transférer „au Nord les richesses du Sud.” io8 ’t Was wijs van Van der Helst, dat hij geen poging waagde om ’t Indisch landschap tropische kleuren te geven — die poging zou zijn mislukt en de in Holland’s lucht en licht geziene figuren hebben geschaad. Van dit heerlijk stuk rest ons slechts eene herinnering in de waterverfteekening van J. Ph. Koelman, in 1892 aan het Muséum geschonken door den heer D. Franken Dz., en een lithografie van B. Th. van Loo. De eerste wordt hier weêrgegeven. Nog een gewezen Gouverneur-Generaal werd in ’t Muséum gebracht door een geschenk. Een jaar na de komst van Rijklof van Goens, verscheen er door de welwillendheid van den heer A. F. Ebeling een levensgroot portret, ten voeten uit, van Jan Pieterse Coen, den stichter van Batavia, geschilderd door P. Moreelse. Thoré roemt in dit werk de breede, fiinke en sobere uitvoering en prijst het als een hoofd- werk van den schilder. Een jaar v66r den brand zond deze kunstkenner aan het Muséum een mansportret ten geschenke, dat heet geschilderd te zijn door G. J. Camphuijsen. Thoré was de eerste, die licht trachtte te brengen in de geschiedenis der schilders van dezen naam. Volgens de opgegeven voorletters moet hier gedacht worden aan Go vert, zoon van Jochem Camphuijsen, van wien geen schilderijen thans bekend zijn, zoodat wij eer denken, dat de signatuur verkeerd gelezen is, en Jochem, zoon van Govert Camphuijsen, bedoeld werd. Jammer, 09 dat het stuk verloren ging, en zelfs geen herinnering eraan overbleef. Bij deze schilderijen uit de zeventiende, kwamen enkele uit vroeger eeuwen. De heer J, L. C. van den Berch van Heemstede schonk in 1851 vier schilderstukken. Zij werden opgenomen onder de werken van „onbe- kende” schilders, als : I. Byzantynsche School. De maagd Maria met den dooden Christus ; II. Eene afneming van het kruis, uit het midden der i6de eeuw; III. De aanbidding der herders, i6de eeuw; IV. Christus aan het kruis, i6de eeuw. Het eerste en het laatste werden gered. Het «Byzantynsche” werd later toegeschreven aan Simone Martini; het andere werd herkend als een werk van den interessanten Meester der Vrouwelijke Halffiguren, die arbeidde van 1520 tôt 1540. Waren de twee verbrande behouden, ’t zou winst zijn geweest voor de kennis van een tijd- perk, waarvan men eerst in de laatste jaren de groote beteekenis en kunstwaarde begon te begrijpen. Minder kunstgenot zal gegeven zijn door een, voor de kunst- geschiedenis niet onbelangrijk werk, in 1859 geschonken door M. Kuijtenbrouwer, den door keizer Napoléon III gevierden en door koning Willem III hooggescbatten schilder. ’t Was een voorstelling van het Laatste Oordeel, volgens de handteekening in 1575 te Antwerpen geschil- derd door Maarten de Vos, en ’t zal wel — gelijk zijn meeste schilderijen — een mengeling zijn geweest van Italiaansche vormen en Vlaamschen schildertrant. lO Onder de geschenken waren ook enkele „moderne.” Een landschap van B. C. Koekkoek, waarvan wij geen beschrijving vonden, werd gelegateerd door den heer J. J. Milders, en ’t schildertje B. van der Laar schonk: De gevallen engel, uit Milton’s Paradise, op doek gebracht door J. E. J. van den Berg. ’t Is niet om deze twee werken, maar om de belang- rijkere, die verloren gingen, te betreuren, dat er niet meer af beeldingen bestaan. De redactie van de Kunst- kronÿk wilde in 1857 lithografieën maken naar de voornaamste werken : ’t bleef echter bij twee schilderijen, die nog aanwezig zijn. Op 13 Maart 1858 kreeg S. T. Voorn Boers vergunning tôt gelijke onder- neming. Al waren zijn litho's voor dien tijd niet kwaad, hij gaf er slechts zeven, omdat de uitgave zeker te weinig steiin vond bij het publiek. De brand. In den nacht van 15 op 16 Eebruari 1864, omstreeks half drie, sloegen de vlammen uit de middenste zolder- vensters van het Museumgebouw, aan de zijde der Pauwesteeg. Zoo luiden de gelijktijdige berichten. De uitdrukking „ middenste zoldervensters” kan niet nauwkeurig zijn, omdat de zolder aan elken zijgevel A. VAN DER Werff, Portret van J. Snellen. Teekening van H. A. F. A. Gobius. '.'f jt 1 1 1 drie vensters had. De vlammen zullen dus gezien zijn uit het middenste raampje aan de zijde der Pauwe- steeg. Omtrent de oorzaak van den brand liepen allerlei geruchten : het roet in een der schoorsteenen was aangegaan en het vuur had zich aan een der bindten meegedeeld ; werklieden hadden tôt in den namiddag op de zolders gearbeid ^). De meesten gaven de schuld aan de Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen, die in de verdiepingen beneden het Muséum was gehuisvest; en volgens schrijven van eenen Adolf Singen uit Rotterdam dd. 19 Februari 1864 aan E Illustration, 00k „dans les combles du bâtiment.” Thoré, die in Mei te Rotterdam was, schreef aan de Gazette des Beaux-Arts: „ Le malheur „fut qu’on y avait installé une école de dessin, qui „travaillait même le soir au gaz. Le gaz a été la cause „et l’aliment de cet incendie si violent et si rapide.” Den 3 den Maart werd aan den Gemeenteraad een brief van den Directeur Lamme medegedeeld, waarin vermeld werd een geschenk voor de wederoprichting van het Muséum „onder de nadrukkelijke voorwaarde dat het „ Muséum zal moeten opgericht worden in een gebouw. ’) Nieuwe Rotterdamsche Courant, 17 Febr. 1864. Nederl. Magazijn, 1864; The Illustrated Londen News, 5 Maart 1864. q L’Illustration, 27 Febr. 1864. I I 2 „waarin geen andere scholen of inrigtingen ge- „vestigd zijn.” Werkelijk had het Gemeentebestuur de onvoor- zichtigheid gehad eene gasleiding te laten aanleggen in de twee, aan de Academie afgestane verdiepingen, en uit een der redevoeringen, die bij de prijsuit- deelingen der Academie gehouden werden, blijkt dat in een teekenzaal op de benedenverdieping, vlak onder de vertrekken, waar de teekeningen, prenten en het porselein geborgen waren, ’s avonds een vier- dubbele gasspruit brandde! In de vergadering der Commissie op 29 Juni 1859 kwam ter tafel een aanvraag van de Commissie voor Plaatselijke werken, om een gaspijp te mogen leggen door den vloer der groote zaal van het Muséum, ’t Verzoek werd, gelijk vanzelf spreekt, niet toegestaan. Toen werd de pijp gelegd onder dien vloer, in de aan de Academie behoorende zaal. Was het onvoorzichtig onder het Muséum te huis- vesten een school voor jongelieden, die bij komen en gaan wel eens een pijpje rookten, — die gasleiding was een onbegrijpelijke onvoorzichtigheid, want ’t gas moest, in geval van brand, de vlammen een ontzettend voedsel bieden. Met een buitengewone snelheid — zoo bericht de iV. Rotterdamsche Ct. — verspreidde de vlam zich zoo wel naar de zijde van den Schiedamschen Dijk, als naar den achterkant van het gebouw, en sloeg weldra, na over de geheele bovenste verdi eping te zijn doorgedrongen, aan aile vier de hoeken uit ramen en dak, terwijl te gelijkertijd het vuur zich voornamelijk in het middenste gedeelte van het kapwerk vertoonde, tengevolge waarvan dë schoorsteenen weldra stonden te waggelen en eindelijk naar binnen instortten, een groot gedeelte van den nok medeslepende. Een oogen- blik later kwam aan de Boijmanssteeg het middenste zolderraam naar beneden, en spoedig werd dit door het overig gedeelte van zolder en vliering gevolgd. De geheele verdieping onder den zolder had kort daarna het voorkomen van een enkelen vuurklomp. Door het doorbranden der zolders en plafonds ver- spreidde het vuur zich weldra door het geheele gebouw. Wegens de hoogte van het pand werden de pijpen der brandspuitslangen uit de daken der huizen in de beide stegen op den gloed gericht. In weerwil van aile pogingen was het gebouw des ochtends ten 8 ure, met uitzondering van de benedenste (de grond-) ver- dieping, nagenoeg geheel uitgebrand.” Om half drie opgemerkt, had de brand in ruim vijf uren ailes verwoest. Het vuur had te lang vrij spel. ’t Was nacht, ’t was winter. Hoeveel tijd ging verloren eer de slangbrand- spuiten waren aangerukt, de aanjagers in den Cingel of de daar aanwezige bijten waren gelegd, de slangen waren geheschen op de daken der huizen in de beide stegen en de brandweerlieden van de pijpen gebruik S konden maken? Bovenstaand bericht leert, dat het ge- bouw in gloed stond toen er werd gespoten. Rotterdam bezat nog geen stoombrandspruiten, al waren deze reeds gernimen tijd te voren uitgevonden, verbeterd en elders in gebruik. De ingénieur J. W. del Campo wees er op in de Nieuwe Rotterdamsche Courant van i8 Februari, en verzekerde, dat „een paar stoom- „brandspuiten de kap van het Muséum gebluscht zouden „hebben, voor de brand tôt de schilderijenzalen ware „overgegaan.” Dat was misschien wat bout gesproken; onmogelijk was ’t toch ni et. De al te groote bedacht- zaamheid der Nederlanders was hier in ’t spel geweest. Rotterdam kocht de eerste stoombrandspruit van een Londensche fabriek vijf maanden na den brand! Hierbij komt nog iets, dat het redden bemoeilijkte : de verbouwereerdheid der menschen bij zoo’n brand. Daarvan bericht A. I(sing) bij een afbeelding van het gebouw door J. C. Greive Jr. in het Nederlandsche Magazÿ'n. Het pleintje voor het gebouw aan den Schiedamschen dijk was omgeven door een hoog ijzeren hek, dat ’s avonds gesloten werd. Ising vertelt, dat men den Custos van het gebouw niet wakker krijgen kon omdat dit hek gesloten was. In hunne verbouwereerdheid vergaten de menschen, dat de achter ’t hek gelegen hoofdingang een omweg was naar de woning van den Custos, en deze dadelijk te bereiken was door de deur in de Boijmansstraat. Verder vertelt Ising — en dit 15 werd ons bevestigd door tijdgenooten — dat, toen men eindelijk den Custos had bereikt, deze den sleutel van het Muséum niet had, en die aan ’t andere einde der stad moest gehaald worden. Dat andere einde der stad was de Nieuwehaven, waar de Directeur J. A. Lamme woonde. De Directeur was te Parijs, maar zijn zoon, de heer D. A. Lamme, ging dade- lijk mede. „Van het gedeelte dat portaal en zijkamer versierde, „is het meeste gered. Door de onverschrokken hulp- „vaardigheid van eenige stadgenooten, zijn van de „onderste rijen der groote en nevenzalen, evenwel „ook nog vele goede en waardige schilderijen van de „Nederlandsche school der zeventiende eeuw gered.” De geredde schilderijen en teekeningen werden ondergebracht bij de buren op den Schiedamschen Dijk. Hoe groot de verliezen waren, heeft men gezien. Enkele Rotterdammers uitten hun leedwezen in de dagb laden. Er kwam nog iets bij, dat de spijt ver- meerderde. Zeker in de verwarring, waren verscheidene minwaardige stukken gered. Thoré, die ’t Muséum lief had, schreef in Mei 1864 uit Rotterdam: „Ah, que „la Eatalité est aveugle, même à la lueur d’un si vif „ incendie! — au lieu de prendre dans ses bras des „Koekkoek, des Ommegang, des Schotel et Gedrukt Jaarverslag der Commissie voor het Museum-Boijmans, 31 Dec. 1860. „des Schelfhout, même unPieter van derWerff, «pourquoi n’a-t-elle pas tiré de la terrible conflagration «de vieux maitres consacrés ou des oeuvres rarissimes? «Il y avait un Denner; il a péri, c’est bon! mais le «grand tableau de Carel Fabritius, un des chefs- « d’oeuvre de l’école de Rembrandt, pourquoi la Fatalité «ne l’a-t-elle pas sauvé des flammes?” Geen wonder dan ook, dat Nederlandsche Spectator den brand vergeleek bij een loterij, waar tal van onbe- duidende prijzen werden getrokken en verscheidene der beste prijzen in den urn bleven. «Vier landschappen «van Ommeganck behouden — balsturig lot, aile «vier, tegenover zooveel schoons dat verging!” Straks zullen wij zien, wat er gered werd, nu moeten wij melden, hoe de officieele lichamen : de Commissie van het Muséum en de Gemeenteraad zich hielden bij deze ramp. De onverstoorbare Hollandsche leukheid verloochende zich daarbij niet. Op den 17 den Februari kwam de Commissie bij een. De Voorzitter opende de vergadering met eene her- innering «aan de treurige vernieling van het Muséum, «betuigt zijne voldoening, dat door de moedige hulp van eenige stad- «genooten nog eenige belangrijke nommers zijn gered, waartoe hij de «rotonde op het Stadhuis tôt provisioneele bergplaats had aangewezen, «en uit de hoop dat die kern met de te verwachten assurantiepenningen «tôt vernieuwde uitbreiding van het Muséum zullen leiden. b Gazette des Beaux-Arts, 1864, II, bl. 102. 17 „De oorzaak van den brand wordt besproken, doch blijft onzeker. „De custos Ross staat binnen en doet zijn omstandig verhaal van de ,,ramp. De heer D. Lamme komt ter vergadering, wordt door den „Voorzitter voor zijne moedige medehulp bedankt. Hij deelt mee nog „geen bericht van zijn vader, den Directeur van het Muséum, uitParijs „ontvangen te hebben. De Secretaris zal assuradeuren kennis geven van „het ongeval en de geredde zaken.” Kan het «zakelijker” ? Zou ’t anders zijn, wanneer een pakhuis met tabak was verbrand, waaruit „eenige belangrijke nommers” gered waren? ’s Avonds kwam de Commissie weer bijeen. Er werd besloten een advertentie in de beide couranten te plaatsen ; misschien omdat van het bestuur der Academie reeds dien dag een advertentie verschenen was. De advertentie van de Commissie kwam den iS^en^ behelsde de gebruikelijke dankbetuiging aan de redders, en de niet onbelangrijke meedeeling: „Voor zooveel uit de „gisteren en heden jiy Febr.) gedane opneming blijkt, „zijn door (hun) medewerking eenige schilderijen, waar- „onder belangrijke, en enkele merkwaardige Teeke- „ningen gespaard, zoodat de grond is gelegd tôt „vernieuwde uitbreiding van het Muséum, welks voort- „durend bestaan is verzekerd.” Uit de Rotterdamsche Courant vernemen wij, dat de custos des nachts ten twaalf ure zijn gewone ronde gedaan en ailes in orde bevonden had. Werd dit onder- zocht? Werden de persoon, die de vlammen ’t eerst gezien had; de onderwijzers en de leerlingen der i8 Academie ; de personen, die getracht hadden te redden wat te redden was, gehoord? Nergens vindt men hiervan een spoor. Veeleer krijgt men den indruk, dat de autoriteiten zich kalm neerlegden bij het gebeurde. Op den 2 3sten Februari kwam de Commissie weer bijeen, Meegedeeld werd dat een geteekend jongens- portretje, dat gehouden werd voor een portret van den heer Boijmans, onder ’t puin was gevonden. De ver- goeding, door assuradeuren te betalen, werd behandeld. Besloten werd den Directeur te verzoeken bij zijn thuiskomst een taxatie op te maken van het voor den brand aanwezige ten einde daaruit de waarde van het geredde te constateeren. Hiermee waren de zaken afgedaan, behalve een ergerlijk maar typisch verzoek van een vermogend ingezetene. Een van diens bedienden had bij het redden hoed en jas bedorven, en nu vroeg die „heer” hem behulpzaam te zijn tôt het verkrijgen van nieuwe. Besloten werd, requestrant als redder van Gemeente-eigendom aan Burgemeester en Wethouders te refereeren. Verbeeld u, een vermogend man, die het Gemeentebestuur, dat zoo’n groot verlies leed, komt vragen om een paar tientjes! Of die „Mijnheer” naar B. en W. is gegaan ? De Commissie voor het Muséum verklaarde in haar Jaarverslag dat er „ruim twee derden, of 293 schil- „derijen van de 480, die volgens inventaris aanwezig „ waren” verloren gingen. Er zouden dus 187 schilderijen gered zijn. Verder rapporteerde de Commissie: iig „Van de teekeningen zijn slechts i8 omslagen van de 31 gered. Het „zijn die der Nederlandsche School van de letters C tôt S, al de overigen, „met de zeldzame verzameling van Italiaansche en Duitsche meesters, „zijn een prooi der vlammen geworden. Van de prenten en etsen is „niets — van de eenige verzameling oud Oost-Indisch en Saxisch „porcelein — van het oud Delftsch aardewerk — van de proeven van „beeldhouwkunst is geen stuk of scherf gered, kasten en meubelen zijn „ allen vernield.” Groot was de verslagenheid derburgerij. Hoehielden zich de bestuurders der Gemeente? In de zitting van den Gemeenteraad op 18 Februari zeide de Burge- meester, alvorens de werkzaamheden, voor dien dag bepaald, aan te vangen, „met een enkel woord de aandacht te willen vestigen op de geduchte „ramp, die de Gemeente getroffen heeft door het geheel afbranden van „een onzer kostelijkste gebouwen en nagenoeg geheel vernielen der „kostbare verzamelingen van kunst en wetenschappen, die zich daarin „bevonden.” Ook in hetgeen hij verder zeide, werd over het onherstelbaar verlies der schilderijen en teekeningen van het Muséum — van de gravures en etsen werd niet gerept, ook niet van het porselein — op den- zelfden toon gesproken als over de verzameling pleister- beelden der Academie, afgietsels, welke dadelijk weer te verkrijgen waren. Daarna deelde hij mede, dat B. en W. Te oordeelen naar den toon van deze toespraak, die « met toejuichingen werd begroet, werd de ramp met gelatenheid gedragen. Trouwens, kunst was voor de meestén nog altijd niet meer dan een genoegen. / / Het Museum-Boijmans. Na den brand in 1864. HET MUSEUM BIJ DE HEROPENING OP 8 AUGUSTUS 1867. Het Gebouw. Na den brand was er van het Muséum weinig staande gebleven dan de voorgevel en het voorportaal der benedenverdieping. Met den voorgevel waren behouden het met beeldhouwwerk versierde fronton en de festoenen boven de ramen der eerste verdieping, ge- beiteld door P i e t e r R ij c x ; en het bordes, dat onder een balkon leidde naar den hoofdingang, waarboven het smeedwerk van Jacob Toorn bleef prijken. De achter- en de zijgevels, van roode baksteen met banden van dezelfde Bentheimersteen, waaruit de voorgevel was opgetrokken, waren vernield, gelijk de meeste binnenmuren, het dak, de balken, vloeren, trappen. Het gebouw was verzekerd voor yôo.ooo; de over- blijfsels werden geschat op 18.000. Volgens meê- deeling in den Gemeenteraad op 24 Maart 1864, zou dus uitgekeerd worden ^42.000 Op den i gden Mei dienden 122 B. en W. een voorstel tôt herbouw in. Het vierde artikel luidde: „het gebouw waarin het Muséum was „gevestigd, nadat dit wederom, volgens een door den „Gemeenteraad goedgekeurd plan, in behoorlijken staat „zal zijn gebragt, opnieuw maar tevens uitshûtend te „bestemmen voor de plaatsing van de kunstverzameling, „waaruit het Museum-Boijmans thans nog bestaat, en „hetgeen daaraan in ’t vervolg zal worden toegevoegd.” Dit voorstel kwam in behandeling op den lô^en juni en had eene gedachtenwisseling tengevolge, die den lyden werd voortgezet. Tôt juist begrip daarvan dient herinnerd te worden, dat voor de Academie van Beel- dende Kunsten en Technische Wetenschappen, die men volstrekt niet meer bij het Muséum wilde hebben, een gebouw moest worden opgericht. De heer C. E. Viruly gaf den lô^en jn overweging, het gewezen Muséum op te bouwen voor de Academie, met eene daaraan grenzende tentoonstellings-, verkoop- en concertzaal, om dan elders, op terreinen, die de Gemeente onder haar bereik had, een nieuw en meer doelmatig gebouw voor de kunstverzameliug te stichten. Hij meende dat dit voorstel te meer aanbeveling verdiende, nu voor de voorloopige raming van de ruïne slechts een gebouw kon gemaakt worden dat èn in bouworde èn in gémis aan licht èn in soliditeit dezelfde gebreken zou hebben als het afgebrande pand, en dus een weinig geschikte plaats zou opleveren voor een voortdurende tentoon- stelling van schilderijen. De financieele bezwaren zouden 123 niet veel hooger stijgen dan de / 64.000, waarop de herbouw van het Muséum was geraamd, terwijl dan nog moest voorzien worden in een nieuw lokaal voor de Academie met haar 700 leden en haar verzameling pleisterbeelden. Tegen het voorstel om het geheele gebouw te bestemmen uitsluitend voor de kunstverzame- lirigen van Boijmans werd in *’t midden gebracht, dat het hiervoor te groot was. Mr. S. G. de Bruijn her- innerde daarentegen, dat de verzameling Teekeningen vroeger niet naar behooren kon worden tentoongesteld. Den volgenden dag kreeg de prioriteit een voorstel van den heer L. Pincoffs, om „nu slechts in beginsel „uit te maken, dat het Muséum op ’t oude terrein „blijft, en B. en W. uit te noodigen een plan van „herbouwing in te dienen.” Met 18 tegen ii stemmen werd dit voorstel aangenomen. Een half jaar ging voorbij eer het plan tôt herbouw gereed was. Den 1 5den December ontving de Gemeente- raad een rapport van B. en W. dd. 5 December, met een plan en eene memorie der Commissie voor de Plaatselijke werken. Daarin werd het voorstel van B. en W. dd. 19 Mei, om het gebouw uitsluitend te bestemmen voor het Muséum, losgelaten, en in over- weging gegeven, daarin ook te bergen het Archief der Gemeente, voor zoover dit in het Raadhuis kon worden gemist. Blijkens een schrijven van B. en W. aan de Commissie voor het Archief dd. 10 December, was er ook plan om in het Museumgebouw de Boekerij 24 der Gemeente op te nemen bij het Archief. De Com- missie antwoordde, dat zij zich zeer goed met dit denkbeeld kon vereenigen, behoudens eenige, door haar aangegeven wijzigingen in het plan van indeeling der grondverdieping. Op 30 December viel de beslissing. Een voorstel om het Museumterrein te bestemmen voor een school van Middelbaar Onderwijs werd afgewezen met een herinnering aan het besluit van 17 Juni. Het door B. en W. overgenomen voorstel der Commissie voor de Plaatselijke Werken, werd goedgekeurd met 29 tegen 7 stemmen. Volgens dit voorstel kreeg het Archief de geheele grondverdieping, behalve de woning van den Concierge en de overwelfde steenkolenkelder, en op de beneden- verdieping een zaal voor de Verzameling Stedelijke Oudheden, gewoonlijk Rariteitenkamer geheeten, de groote middenzaal en één, spoedig twee vertrekken naast die zaal voor de Boekerij. De ingang tôt dit gedeelte van het gebouw kwam in de Boijmansstraat. Het Muséum, dat zijn ingang behield aan den Schiedamschen Dijk, werd weer geherbergd op de eerste verdieping, en kreeg daarbij op de beneden- verdieping drie vertrekken; één rechts en twee links van den ingang. Het derde vertrek aan deze zij de ontving het slechts tijdelijk in gebruik. Het gebouw werd opgetrokken op de oude fonda- menten. Twee belangrijke wijzigingen werden aange- bracht. De lage kamertjes aan de zijgevels, oorspronkelijk 125 bestemd voor slaapplaatsen van de bedienden der Hoogheemraden, verdwenen, en de daaronder liggende zalen der eerste verdieping werden 1^/4 meter hooger opgetrokken. Tôt de tweede wijziging gaf waarschijnlijk aanleiding wat reeds in 1849 was gebeurd met de groote middenzaal der eerste verdieping. Men zal zich herinneren, dat daar toen een vallicht was gemaakt. Dit voldeed niet. Op 9 September 1856 werd verzocht blinde ramen er onder te plaatsen, en op 1 1 Maart 1857 werd besloten in den zolder drie ramen te leggen, waarvan de kosten zouden bedrageny^io57. Nu moest die zaal weer bovenlicht krijgen, en men besloot tevens dat te geven aan de vier om die zaal gelegen ver- trekken. Boven de vijf vertrekken werden gebouwd ijzeren kappen met kleine ruitjes, en in de zolders der vertrekken werden matglazen ligramen gelegd. Het licht viel dus hoofdzakelijk op de vloeren en reflecteerde van de vloeren op de wanden en op de tegen deze hangende schilderijen. Dater werden verschillende maat- regelen genomen om de verspreiding van het licht over de wanden te verbeteren. Waarschijnlijk keek men toen niet zoo nauw. Anders toch had men den achter- muur van het voorste gedeelte van het gebouw niet zoo hoog opgetrokken, dat deze het licht in de groote zaal tôt den middag onderschept. In de zijgevels kon op deze verdieping van geen lichtge vende ramen spraak zijn, zoo min als in den achtergevel. Hier werden de zeven ramen geblindeerd ; wit geverfde cartons werden achter de ruiten gehangen, zoodat men ze van buiten aanzag voor gordijnen, en aan de binnenzijde werden de ramen betimmerd en behangen. Voor de acht ramen in elk der zijgevels werd dit overtollige weelde geacht. Daar werden zij eenvoudig dichtgemetseld. Hetzelfde deed men op de benedenverdieping met de twee Oostelijke en de twee Westelijke ramen, en op de grondverdieping met het meest Westelijke raam. Vandaar de sierlijke indeeling en de nog ’t oog bekorende welstand der zijgevels! De achtergevel van het onde gebouw was niet ver- sierd, omdat hij uitkwam op een met muren omringden tuin vol hooge boomen. Die tuin verdween, en de gevel moest worden versierd. Er werd boven de grond- verdieping in ’t middengedeelte een balkon getimmerd. Boven de drie ramen van dat gedeelte op de eerste verdieping werden festoenen gemaakt, en ook in het fronton. Hoe dat gedaan werd, men zal het straks hooren. De voorgevel had veel geleden, ook het beeld- houwwerk, men herstelde beide met Portland-cement. Het armoedig materiaal van den puinhoop werd zooveel mogelijk gebruikt, om dat te bedekken, werden aile gevels bepleisterd met Portland-cement. De banden en pilasters in de zijgevels werden hersteld, niet met Bentheimersteen, maar met Portland-cement. De fes- toenen boven de ramen en in het fronton van den achtergevel werden gemaakt van Portland-cement. Het Museum-Boijmans. 1909. T'y \ V 127 In plaats van ‘t hooge dak, dat behoort bij den stijl van het gebouw, werd een laag dak gemaakt, en daaromheen een balustrade gezet, die gelijk ailes, werd bepleisterd met Portland-cement. En wanneer al dat Portland-cement geverfd is, zooals om zekeren tijd geschiedt, dan glanst het gebouw in vollen luister! Van het oude gebouw bleven slechts de fraaie lijnen over ; van den voorgevel kan men nog de monumentale constructie bewonderen, maar de zijgevels hebben hun schoonheid verloren, en over den achtergevel zwijgen is ’t best. Het ijzeren hek om het voorplein werd weggenomen. Twee keermuurtjes op de beide hoeken van den voor- gevel kwamen daarvoor in de plaats. De toegang tôt de stoep bleef dus open, met gevolg, dat zij ’s morgens meestal getuigt van bezoeken van nachtschuimers, die er het noodige licht vinden door de kandelabres van gegoten ijzer „in Italiaansche renaissance-stijl”, geplaatst op het einde der keermuurtjes. Of de inrichting der Museumzalen, die geen boven- licht kregen, verbeterd werd ? De binnenmuren werden weer rechthoekig tegen elkander en tegen de buiten- muren gezet, soms vlak naast de ramen, zoodat het licht meer langs dan op de schilderijen en de teekeningen viel, die aan de zijmuren gehangen werden. De ramen bleven schuiframen, die te nauwernood een halve meter konden opgeschoven worden, en dus bij brand of ander ongeval onbruikbaar waren voor redding der kunst- 128 werken. De schoorsteenen werden ter „betere plaatsing „van de schilderijen voor het oog verborgen,” en in de binnenmuren werden rookgeleidingen aangebracht. Eenige leden der Commissie wenschten verwarming door warm water; maar dit werd afgekeurd door den Directeur, die aan kachels de voorkeur gaf. Dienten- gevolge werden in de drie grootste zalen en in de Directeurskamer op de eerste verdieping, en in twee vertrekken der benedenverdieping potkachels op zinken plaatjes gezet, onder bepaling dat zij slechts mochten branden zoolang het Muséum open was. De schilderijen hingen dus des winters over dag in een temperatuur van misschien 6o graden Fahrenheit, die van 4 uur in den namiddag tôt i o uur ’s morgens dalen kon tôt het vriespunt. Dàt zal de schilderijen veel goed hebben gedaan! Ventilatie ontbrak geheel — bij druk bezoek des zomers zeker een aangename toestand ! De trappen en vloeren werden gemaakt van vuren- hout. Op 25 October 1866 stelde de Directeur voor, de vloeren te laten parketteeren, maar de Commissie weigerde „om financieele redenen”. De zaalwanden werden beplakt met een goedkoop papiertje, dat spoedig valsch verschoot. Over een meesterstuk van bouwkunst zwegen wij nog. In den noordelijken hoek van ’t uitspringend middenvak van den achtergevel werd voor werkvolk gemaakt een smalle steenen spiltrap, die nàar aile verdi epingen voerde en uitkwam op het dak. Was er dan geen trap in het gebouw zelf? Zeker was die er, en aan haar dachten wij, toen wij aankondigden een meesterstuk van bouwkunst. Van ’t einde van de gang in de grondverdiepirig voert zij naar de beneden- verdieping; zeer stijl, 2^/4 meter breed, met twee scherpe bochten, stikdonker en levensgevaarlijk. Van de beneden- naar de eerste verdieping leidt de trap, die aile bezoekers ten dienste staat. Wil men hooger, dan moet men door de Directeurskamer gaan naar een langs die kamer gebouwde smalle trap, met twee scherpe bochten. Zoo komt men op het zoldertje boven de Directeurskamer, dat als dépôt en werkplaats wordt gebruikt. Wil men hooger, naar den grooten zolder, dan moet men langs een trapje klouteren, dat over de vorige trap aan een paar haken hangt. Men begrijpt, dat het onmogelijk is eenigszins groote schilderijen te brengen naar den^ dépotzolder, hetzij ter opberging, hetzij voor herstelling. Een modeltrap, niet waar? De geheele herbouw was een triomf van zuinigheid. Hij kostte slechts y^97.485.86, en was in het voorjaar van 1867 gereed. De verzameling schilderijen. Op den 7den April 1864 werd, namens de Commissie van het Muséum, den Gemeenteraad meegedeeld, dat 9 130 eene schikking met de assuradeuren was getroffen, tengevolge waarvan, na aftrek van ongeveer /'70.000 voor de geredde kunstwerken,/'i36.i2g.62 zou worden uitgekeerd voor de verbrande. Op den Mei ver- zochten B. en W. de Commissie mee te deelen wat zij wenschelijk achtte, en hierop antwoordde de Com- missie den iS^en Mei met een werkplan. In den aanhef vermeldt zij de voornaamste bepalingen uit het testament van den heer Boijmans, en vat deze vervolgens sam en in de woorden : „dat de verzameling Boijmans bijna „uitsluitend bestond uit voortbrengselen der beroemde „Nederlandsche schilderschool van de zeventiende eeuw ; „ — dat bij overschot van gelden, voor de verzameling „schilderijen uit de ly^e eeuw moesten aangekocht „ worden; — dat hij als middel tôt uitbreiding aanbeval „om landgenooten, die mede gedenkteekenen van oude ,,kunst in ons land wenschten te behouden, over te «halen om geschenken te maken.” Derhalve verlangde de Commissie, gedachtig de klacht (van Thoré) dat vroeger het Muséum overvuld was met schilderijen, zoodat sommige niet goed te zien waren, en overwegende dat qualiteit gaat boven quantiteit, alsmede dat zij tôt haar beschikking kreeg een som als wel nooit meer het Muséum zou ten deel vallen, terwijl de werken van oud-Hollandsche meesters zeldzamer en duurder werden, de tôt haar beschikking gekomen som te besteden tôt aankoop van eenige der beste werken van gemelde meesters van den eersten 13 rang, zoodat het Muséum met de keur der geredde schilderijen in grooter luister zou herrijzen. Helaas, zoo dachten de heeren niet! Het slot van hunne missive luidt: Om aile welke redenen de Commissie vermeent, volgens deii wil van den erflater en haar mandant, de gedeelte verzameling kunst ixit de zeventiende eeuw met beleid en zonder overhaasting zoo goed mogelijk door soortgelijke te moeten remplaceeren. Eenige weinige, ineer moderne schilderijen mogen uit de verkregen assurantiepenningen tôt plaatsvervanging van soortgelijke ontvangen geschenken aangekocht worden; zij zijn voor de geschiedenis der ktmst wenschelijk, evenals eenmaal de werken der nog levende meesters zullen zijn, als de tijd den stempel zal gezet hebben op hunne nu, in engeren kring^ erkende verdiensten.” Grooter verschil tusschen thesis en conclusie is niet denkbaar. In de eerste is van niets sprake dan van uitbreiding der verzameling Oude Kunst ; in de tweede is slechts sprake van vervangen der verloren gegane kunstwerken uit de 17 de eeuw. In de eerste geen woord over meer moderne schilderijen, noch over levende meesters; in de tweede worden beide opgenomen. In de eerste is verzamelen van kunst het doel; in de tweede treedt de historié der kunst op den voorgrond. Eene opvatting, die het kunstgehalte van het Muséum niet weinig heeft geschaad! Van de verzameling-Boijmans waren eenige schilderijen Wij cursiveeren. uit den vervaltijd der Hollandsche schilderkunst, uit den pruikentijd der iS^e en den dooden tijd van het begin der igde eeuw, gered. Wij hebben over hen Thoré gehoord. Toch zouden zij weer opgehangen worden, en de verloren geschenken, uit die treurige période, door soortgelijke vervangen. Met de „levende meesters” had de Commissie zich eigenlijk niet te bemoeien. Volgens een overeenkomst van 1863 zorgde het Bestuur der Academie voor de vertegenwoordiging van die schilders in het Muséum, en wij zullen zien, hoeveel schilderij en, door dat Bestuur in het Muséum gebracht, „door den tijd gestempeld” zijn tôt meesterwerken ! Toch wilde de Commissie 00k deze „ meesters” in haar werkplan opnemen. In het werkplan wordt slechts gesproken van schilde- rij en, wanneer wij de Commissie aan het werk zien, blijkt dat zij 00k de verzameling teekeningen wilde aanvullen. Aan een nieuwe verzameling prenten dacht zij, helaas, niet. Gemakkelijker is te begrijpen, dat zij de verzameling porselein in den steek liet. Op den lô^en Juni werd het werkplan door den Gemeenteraad goedgekeurd. Daarbij verklaarde de Wethouder Mr. A. Hoynck van Papendrecht zich er mee te vereenigen, omdat er uit bleek „dat de „Commissie schilderijen uit de lyden eeuw wil koopen.” Daarmee bond hij dit als hoofdzaak de Commissie op ’t hart ! Twee en een halfjaar werkten Directeur en Commissie 33 aan het herstel der verzamelingen Schilderijen en Teekeningen. Als wij haar arbeid overzien, dan moeten wij in de eerste plaats constateeren, dat zij zich niet beperkte tôt „remplaceering” der verloren werken uit de zeventiende eeuw/ maar verscheiden werken kocht van schilders, die v66r den brand niet in het Muséum vertegenwoordigd waren. Verder merken wij op, dat de Commissie veelheid stelde boven eelheid. Als de grootmeesters der Oud-Hollandsche kunst door één schilderstuk vertegenwoordigd waren, dan kocht zij geen tweede. De beteekenis van meesters als Lucas van Leiden, G. ter Borch, de Delftsche Vermeer, J. van de Capelle, J. van der Heyde, P. de Hooch schijnt zij niet te hebben verstaan. Immers er werd niets van hen gekôcht al was daartoe meermalen gelegenheid. Daarentegen behaagden haar ’t meest de bij de genoemden achterstaande schilders als B. van der Helst, N. Maes, enz. Aile genres waren haar welkom, behalve herbergtafreelen, al waren zij van de groote meesters Adr. Brouwer. Adr. van Ostade, D. Deniers Jr., zelfs van Jan Steen, die door twee minder luidruchtige stukken reeds in ’t Muséum vertegenwoordigd was. De heeren hielden kennelijk niet van boeren en werklui, van vechten en drinken, en hun deftigheid gedoogde in ’t Muséum niet dergelijke tooneelen, al waren het toonbeelden van kunst. In het eerste halfjaar waren zij blijkbaar bevreesd, dat de zalen niet vol zouden komen. Ook hierin waren 34 zij niet wijzer dan hunne voorgangers van 1849. Reeds den 4den juli werd de Directeur gemachtigd te koopen eenige door hem aanbevolen werken. Daartoe behoorde het zwakke zeestuk, door L. B a k h u ij s e n geschilderd in 1683, terwijl het Muséum reeds een veel fraaier werk van dien kunstenaar bezat, in 1856 uit het fonds van Boijmans’ „uitschot” gekocht voor f 2500. Voor dat overbodige stuk werd, notabene,y400o betaald, maar ’t was dan 00k 1 Vi meterhoogen 2 meter breed ! Verder werden gekocht twee koude behangsels met Italiaansche landschappen van A. P ij n a c k e r, die 00k reeds vertegenwoordigd was door een fraaier werk. Maar deze twee lappen waren elk 3 meter hoog en breed, daarom werd er gaarne y 4.840 voor neergelegd. Spoedig werden te Antwerpen aan den haak geslagen : een allegorische voorstelling, toegeschreven aan C. de Vos, bijna 2 meter hoog en 3 meter breed; drie portretten, die P. de Vos waren gedoopt, en een vrouwsportret, van een onbekende. Voor die vijf stukken werd be- taald/1.4 17. 50. De Directeur vroeg en kreeg machtiging een familieportret te koopen, waarvoor /looo werd gevraagd. Het was het bonté, harde, weinig picturale portret van drie kinderen, dat den knappen Jacob Gerritsz. Cuijp niet van zijn beste zijde doet kennen, maar de verdienste had 2 meter breed en anderhalve meter hoog te zijn. In October kwam erger. De heer Lamme had een veiling, daar werden gekocht vier — zegge vier — stukken van den Edelen Voetboog 135 te Goes, geschilderd door C. en W. Eversdijck, die geen aanbeveling hadden voor ’t Muséum dan dat zij te zamen ongeveer 14 meter breed waren, zoodat drie ervan een geheelen wand van een der grootste zalen bedekten. In November kwam erbij De Mond der Maas bij den Briel, in 1633 geschilderd door den Vlaamsch-Hollandschen Adam Willaerts. De zacht- moedige Max Rooses noemt het „minder welgelukt,” maar het vulde vier meter wandvlakte. Toch waren onder de 26 schilderijen, die in het laatste halfjaar van 1864 werden gekocht, enkele van hooge kunstgehalte. Met de behangsels van Pijnacker kwam uit Londen de heerlijke Vischmarkt van E manuel de Witte die slechts /960 kostte. Onder de aan Simon de Vos toegeschreven portretten was er één, van 1645, sieraad is van het Muséum. Injuli werd gekocht een groot stuk, voorstellend een wild zwijn, dat zich verdedigt tegen een aantal honden. Het droeg den naam van den vermaarden Vlaamschen jachtschilder F. Snijders, en werd hierom hem toe- geschreven. Daar het echter te kort komt in koloriet en energieke penseelvoering bij dezen meester, en zijn naam, die er later opgezet was, bij onderzoek verdween, werd het in 1894 toegekend aan Snijders’ schoonbroeder en navolger Paul de Vos. Grooter aanwinst was het Jongensportret, door Jan van Scorel in 1531 ge- schilderd. Dit heerlijk portret, dat iets geleden had, werd verkregen voor slechts f'jo. Ook de Haan met 136 kippen, door Gijsbert d’Hondecoeter in 1652, één jaar voor zijn dood, geschilderd, geeft kunstgenot. Een maand later dan deze twee, in November, werd aanvaard het stuk van J a n M ij t e n s, dat uit de verzameling van den heer A. H. van Hees van Tiellandt in September voor slechts yyz.ôS was gekocht: Jacob Cats en zijn huishoudster, de weduwe Cornelia Baars, op Sorghvliet. Behalve het laatstgenoemde, waren deze zes schilde- rijen plaatsvervangers, tevens verbeteringen, van ver- loren gegane werken. Verbeteringen kan men kwalijk noemen de portretten van den garde-kapitein M. Nieuw- poort en zijn vrouw, door Nicolaes Maes geschil- derd in 1672, in zijn vervaltijd, waarvan ’t verloren jongensportret met de papegaai, van 1 660 nog niet zoo sterk getuigde. 