Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,3 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 3
618 ALGEMEENE GESCHIEDENIS In de krijgsplannen, die deze Mogendheid, ging zij eenmaal tot een openbaren oorlog over, tegen Spanje dacht uit te voeren, maakte de medewerking der Vereenigde Pro- vinciën een noodwendig bestanddeel uit. En steeds werd het waarschijnlijker, dat hel tusschen Frankrijk en Spanje tot eene oorlogsverklaring zou komen. Bij de vereeni- ging van den Hertog van Orléans met den Hertog DE MONTMORENCY , die zich in zijn Goevernement, Languedoc, aan het hoofd van den opstand had geplaatst, had Spanje onmiskenbaar het voornemen gehad de opstandelingen met troepen en schepen te on- dersteunen. Er was een Spaansch leger in Catalonië vereenigd, en uit Napels en Tos cane, welks Groot-Hertog de partij der Koningin-moeder met alle mogelijke middelen ondersteunde, verzamelden zich galeijen in de haven van Barcelona. Slechts was men het niet spoedig genoeg eens over de plaatsen, die aan de Spaansche krijgsmacht op Franschen bodem tot verzekering in geval van nood in handen zouden gegeven worden. De Spanjaarden draalden, totdat de Hertog van Orleans, door zijns broeders macht bedwongen, geene plaatsen meer af te staan had, en een groote Spaansche vloot wa te Barcelona eerst gereed toen zij dien Hertog niet meer van nut kon zijn 1. е schen had Spanje zich weder als de openlijke tegenslandster van het gevestigde Fran- sche Bewind doen kennen, en nu de Koning over zijne binnenlandsche vijanden hal gezegepraald, was Бе Че wachten, dat hij niet ter halver wege zou blijven staan en eindelijk de Mogendheid, die steeds met de opstandelingen zamenspande , door een krach- tigen oorlog tot rede zou trachten te brengen. Ное kostbaar daarbij het bondgenoot- schap met de Vereenigde Provinciën zou zijn, was in dit jaar (1652) duidelijker dan ooit gebleken. Na de Prins van Oranje aan de oevers der Maas te velde was getrok- ken, en de geheele Spaansche macht in de Zuidelijke Nederlanden in bedwang werd gehouden, kon de Koning van Frankrijk de macht, die op zijne aantastbare noord- oostelijke grenzen tegen elken overval waakte, voor het grootsle gedeelte den Herlog van Orleans, toen deze zich naar Languedoc op weg had begeven, achterna zenden. De dienst, welke de Staten op deze wijze aan de zaak van het Koningschap in Frank- rijk bewezen, werd dan ook ten volle erkend. De Maarschalk pe cHaTILLon verzuimde niet, den Koning opmerkzaam te maken, Кое door de inneming van Maastricht zint grenzen in volkomen zekerheid zouden gebracht worden. Іп de maand Junij (1652, had men, schrijft onze Gezant, te Parijs brieven uit Brussel, door een persoon van slaat geschreven en medebrengende, dat, indien Hun Hoog Mogenden niet te velde wa- ren gekomen, de Spanjaarden hun voornemen stellig zouden uitgevoerd еп » eenen m- ren en schadelijken inval in Frankrijk, ten dienste van Zijne Hoogheid van Orleans, gedaan zouden hebben.” Het was dan ook kwalijk te gelooven, meldt dezelfde Ge- zant, hoeveel blijdschap de inneming van Maastricht in Frankrijk veroorzaakte. Alle - ! Dépêches van taxcerak, v. d, 28 Mei, 25 Junij, 24 Sept., 1 Oct., 1632. DES VADERLANDS. 619 -- — ---- 2---.--- -.- а н — — С — — Prinsen, Graven en Heren, die in de stad waren, gingen den Nederlanschen Gezani geluk wenschen of hem ten minste eene plichtpleging maken, zelfs Mevrouw de Prin- ses VAN sorssons еп de oude Hertogin pz ventanoun, hoezeer haar zoon gehuwd was met de zuster van den ongelukkigen Hertog ре мохтмовехсү, wiens ondergang men uit den val van Maastricht meende te kunnen voorspellen: want, zeide men, nu zijn al de plannen van de vijanden des Rijks te niet gedaan; in Brabant zal men vreemde dingen zien gebeuren, en verneemt men in Languedoc de zege der Staten, zoo zal de Koning zijns broeders troepen spoedig uiteen drijven 1, — Al duldde dan ook Frank- rijks binnenlandsche toestand naauwelijks de uitbetaling van het subsidie, toch konden de Staten met vertrouwen daarop aandringen 2, . Dat Frankrijk zulk eenen bondgenoot, als ons Vaderland haar verstrekte, zich noode zou zien ontvallen, behoeft alzoo geen hetoog, en bevreemden Кап het niet, dat de Fransche Gezant, toen de. onderhandelingen te Maastricht aangeknoopt waren, een woord mede wenschte te spreken. Den 114" October verscheen hij ter vergadering der Staten-Generaal. Ofschoon hij zich, zeide hij, overtuigd hield, dat Hun Hoog Mogen- den gezind waren het traktaat, in 1650 met zijnen Koning gesloten, stiptelijk in,acht ie nemen, had hij het toch, wegens het heen-en-weder-trekken van Afgevaardigden van wederzijde, die gezegd yerden over vrede of bestand-te handelen, van zijnen plicht geacht, Hun Hoog Mogenden aan het derde artikel van dat traktaat te herinneren, waarin gezegd werd, dat gedurende de eerste zeven jaren de Staten rechtstreeks noch van ter zijde met hunne vijanden over vrede of bestand zouden handelen, zonder over- leg met Zijne Majesteit. Hij deed zulks om niets te verzuimen wat strekken kon om de goede verstandhouding en vriendschap, zoo mogelijk, nog te vermeerderen. Ook verzocht hij Hun Hoog Mogenden te willen gelooven, dat hij in geenerlei opzicht de “ vrijheid te kort wenschte te doen, die zij hadden om in zaken, welke hunne soeverei- niteit en onafhankelijkheid betroffen, besluiten te nemen; eene vrijheid, die zelfs hunne 1 Dépéches van wancenax v. d. 25 Junij, 2, 19 Julij, 13, 17 Aug., 3 Sept., 1632. 2 Resol. Stat.-Gen. 24 Julij; 24 Aug.; 4 Sept., 1632. Steeds konden de penningen niet los komen, tenzij er aan de hooge staatsambtenaren geschenken werden verstrekt. Aan вапст werd eene vereering beloofd, als de gelden bingen zouden zijn, en па v'erriats dood drongen zijne opvolgers in het superintendentschap der financiën, DE BULLION en BOUTELLIER, vrij onbescheiden op geschenken in lijnwaad. аап: hunne huisvrouwen kwamen LANGERAK dagelijks lastig vallen met de vraag, of Hun Hoog Mogenden reeds in de gift hadden toegestemd (Resol. Stat.-Gen. 26 Julij; 22 Aug.; 4 Sept.; 14, 16 Oct., 1632. Dépéches van LancenaxK, 24 Sept., 1632). Uit de briefwisseling van LANGERAK in 1632 schijnt te blijken, dat de verklaring, die in 1631 van den Prins verlangd werd (zie hiervoor, Ы. 581); op niets anders betrekking had dan op ge- | schenken, aan hen, die де aîtbetaling van het subsidie bezorgden, te verstrekken. Men wenschte daartoe °з Prinsen voorspraak bij de Staten. 78* den Gezant, 1630— 1634. Vertoog van Franschen 620 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Ook deed hij шен anders dan hen uitnoodigen om het пір beraad, zoo noodig in eene zaak van zulk cen 1080 — tegenpartij bij het eerste bestand hun had moeten toekennen. gewicht, in acht te nemen, opdat zij zich niet mochten laten verstrikken, en de Ko- ning, die bij de zaak zoo voor het tegenwoordige.als voor de toekomst geen klein be- lang had, geene stof: mocht hebben om zich te beklagen. Maar dit, zoo besloot hij, behoefde men niet te duchten, zoo men gedachtig was aan het wijs beleid, dat zij in al hunne vorige handelingen hadden betoond;“aan den voorspoed, die hun thans te beurl viel, en aan de gevolgen, die men mocht verwachten, als zij getrouw bleren aan hunne oude еп heilzame grondstellingen 1. Ор deze vermaning, met zoo veel he- leefdheid en voorzichtigheid gesteld om hunne onafhankelijkheidszucht niet te kwetsen, antwoordden de Staten, dat zij de zaak in overweging zouden nemen, om den Amh: sadeur later hunne bedoeling te laten weten. — Twee dagen daarna kwam gaver Hur Hoog Mogenden, ор last van Zijne Majesteit, hem verstrekt bij een schrijven uit Мо pellier, geluk wenschen met de verovering van Maastricht. Bij deze gelegenheid drone hij aan op antwoord op zijn voorstel. Eene week later verscheen hij alweder volgers uitdrukkelijken last om den Staten-Generaal bekend te maken, eerst dat de Koning met den Hertog van Orleans een vergelijk getroffen had, en straks daarop dat mowrnonescr zijne ontrouw met den‘dood* had moeten bekoopen. Deze uitkomst sneed de hoop af van hen, die zich met eene omwenteling in Frankrijk gevleid hadden, en verzekerde den Staten, dat zij, in geval zij den oorlog voortzetteden , Frankrijk steeds tegen Spanje aan hunne zijde zouden hebben. Dus had de Ambassadeur allen grond om bij deze gelegenheid stelliger te spreken en Hun Hoog Mogenden te. verzoeken, een kort en bondig besluit op de openingen van den vijand te nemen. Te minder konden de № derlanders aarzelen ten naauwste met Frankrijk verbonden te blijven, omdat ook de Fransche Hugenoten de blijken gegeven hadden, dat zij het tegenwoordig bewind rer- trouwden, daar zij bij den opstand in Languedoc’ vrij algemeen den Koning getrouw waren gebleven 2. |. Тоеп de Afgevaardigden van de Staten der andere zijde weldra in den Haag te wach- ten waren, was het tijd om de heusche herinnering, ruim eene maand te voren door Missieve der BAUGY gedaan, te beantwoorden. De Staten deden het bij eene missieve aan hunnen Staten tol бели Gezant te Parijs, gedagteekend van den 18%а November (1652). Zij twijfelden ше, sche Regering. 2 Resol. Stat.-Gen. 11, 13, 20, 22 Oct., 1632. Resol. Holl. 1632, bl. 385. DES VADERLANDS, 621 dat zij met hunnen vijand rechtstreeks noch van ter zijde, zonder overleg met Zijne 1680— Majesteit, over vrede of bestand zouden handelen. Ten einde den Koning in te lichten 094. ten aanzien van het karakter der aangevangen еп voort te zetten handeling, deelden zij hem hunne manifesten van den 22%" Mei en den 114 September mede. Den brief van den Hertog van АЕВЗСНОТ еп de komst van drie Gedeputeerden uit Brussel te Maastricht stelden zij als een gevolg dier manifesten voor. Voorts meldden zij, hoe, toen de negen punten door de andere partij niet verworpen waren, men zich genood- gaakt gezien had de Provinciën van het verhandelde te verwittigen, vermits er zonder hare bewilliging geen besluit in deze zaak mocht genomen worden. Weshalve, dus besloten 21), er tot nog toe niets afdoends nopens de handeling besloten was noch had kunnen besloten worden. Intusschen was er een grooler aantal van aanzienlijker Ge- deputeerden uit Brabant te Maastricht aangekomen. Het verblijf van die Heren met hun gevolg aldaar еп іп de omstreken іп dit saizoen achtten zij niet te strooken met de waardigheid dier personen en met het aanzien van dezen Staat. Voor het geval derhalve, dat de onderhandelingen werden voortgezet, hadden zij dien Gedeputeerden paspoort verleend om in den Haag te komen. Zoo zou men zien, wat de tijd en de gelegenheid in deze zaak verder zou willen geven. Niets beslissends zou er besloten worden zonder dat men daarop Zijner Majesteits hoogst wijs advies zou verzoeken. Moch- ten zij » eene christelijke, eervolle en verzekerde uitkomst van den oorlog” vinden, dan zou de mededeeling van ’s Konings bedenkingen worden verzocht, waarop alsdan met behoorlijk ontzag zou gelet worden 1. — Op deze mededeeling kon de Koning gerust zijn: immers moest hij het er alsnu voor houden, dat, aangezien de onderhan- deling, buiten de Spaansche Regering om met de Staten van de andere zijde plaats had, zij, in geval zij gelukte, tot den val van het Spaansche gezag in de Zuidelijke Neder- landen zou leiden. Dus antwoordde de Koning onzen Gezant, dat hij blijde was, dat Hun-Hoog Mogenden hem de eer aandeden, hunne gewichtigste zaken hem zoo open- hartig te vertrouwen, Evenwel voegde Zijne Majesteit er bij, dat hij van Hun Hoog Mogenden bijzondere omzichtigheid meende te mogen verwachten, aangezien de Span- | jaarden met die negoliatiën niets anders beoogden, dan tijd te winnen om hunne ver- warde zaken eenigermaie te herstellen 9, Ook in het binnenland beijverden zich de Staten-Generaal die Provinciën, welke be- zwaren tegen de onderhandelingen hadden, nader in te lichten. te laten liggen: immers nog in het begin dezer maand hadden de Staten-Generaal te -- ' arrsewa, I, bl. 1212, 1213. 2 Dépéche van LAXGERAK, van 16 December, 1632. ч. 622 ALGEMEENE GESCHIEDENIS betreuren, dat er geene Friesche Gedeputeerden ter Generaliteit tegenwoordig waren 1, Dit belette de Friezen niet om zich later te beklagen, dat men zonder hun medeweten zulk eene gewichtige zaak als de onderhandeling met den vijand had ter hand geno- men ? Пе bezending der Staten naar die beide Gewesten zou strekken, ‘om ze te stemmen. voor de onderhandeling met die van dé andere zijde. De Heren, naar Zeeland bestemd, waren CATS еп MARIENBURG, burgemeester van Deventer; tot de reize nar Friesland werden .uitgenoodigd жовһекі, Pensionaris van Amsterdam, en watt, бе deputeerde van Friesland ter Generaliteit 9, Bovendien gingen de Heren soxcx en RUITENBURG met gelijken last naar Groningen + Als grond deden zij gelden, dat men verplicht was de gelegenheid aan te grijpen, zoo ze zich aanbood, om met eere en gerustheid tot het einde van den oorlog te geraken: nu de staat van zaken in Europ gunstig stond; nu door den zegen Gods de regering dezer Landen in goeden toestand gebracht en de godsdienst verzekerd was; nu de grenzen sedert eenige jaren herwaarts, tot eer en glorie van deze Regering, naar wensch: waren uitgezet, in één woord, ou men zich in voorspoedige omstandigheden mocht verheugen, was het de rechte tid on goede voorwaarden te bedingen: zou men zich zonder noodzaak nog verder aan i rampen en onzekere uitkomsten van den oorlog onderwerpen? Ten slotte deelden zj mede, dat Zijne Excellentie alles rijpelijk overwogen had, en als zijn „advies doen ver- klaren, dat het tegenwoordig aanbod behoorde aangenomen te worden, indien men 001 uit den oorlog wilde komen, of dat anders de strijd onverzoenlijk zou worden en ar vallenderwijze diende te worden gevoerd, waartoe de Provinciën meer dan vroeger zat den moeten opbrengen. у 2 AITSEMA, 1213. З Resol. Stat.-Gen. 22, 23 Oct., 1632. Eerst was van ВЕУЕПЕХ benoemd, doch deze veront- schuldigde zich. | | 4 aitsema, 1213. DES VADERLANDS, , 623 nent oning van Spanje en de Infante, al of niet, vereischt zou wezen 1, De Gedeputeer- - den van Hun Hoog Mogenden in Zeeland kregen ten antwoord, dat de Staten der Pro- vincie hunne Gecommitteerden eerstdaags naar den Haag zouden zenden 2. Ook Fries- land zond buitengewone Afgevaardigden naar °з Hage. Doch weinig beantwoordden | de Gedeputeerden van Zeeland, Friesland en Groningen aan hetgeen men door die be- zendingen bij deze Provinciën had hopen te bewerken. Zij verklaarden zich dadelijk hevig tegen de onderhandelingen 8, en wilden er volstrekt niet van hooren, dat er ook op eenen anderen voet, dan op dien van vrije Stalen, of met het doel om slechts tot bestand, en niet om tot een eeuwigen vrede te komen, met die van de andere zijde zou mogen gehandeld worden. Tegen den tijd der aankomst van de Afgevaardigden der Brabantsche Staten in Holland werden. nieuwe bezendingen, te weten de Heren van FOREEST en FOEYT naar Friesland, еп de Heren зохск еп вогттемвовос naar Groningen gezonden, om die Provincies te bewegen, een minder slipten last aan hare Gedepu- teerden te geven, opdat dezen zich eenigermate naar den eisch der gelegenheden zou- den mogen schikken, waarin die van Zeeland reeds tot op een zekere hoogte bewilligd hadden. Doch ook die poging was vergeefsch, De Friesche Staten antwoordden, dat zij bij hun vorig besluit en bij de Instructie, aan hunne Gedeputeerden eens gegeven, volhardden. De Groningsche Staten gaven hetzelfde op bijzonder plechtigen toon te kennen. Hun besluit, verklaarden zij, strekte tot niels anders dan tot grootmaking van Gods heiligen naam, voortplanting van zijn heilig woord, handhaving van de soeverei- niteit dezer Provinciën en dienst van al onze Gealliëerden 4. Doch de lijdelijke en onwillige houding van een drietal Provinciën kon de voortzelting der eenmaal aange- knoopte onderhandelingen niet keren. | | | | Een eerste gevolg dezer onderhandelingen was, dat daardoor, beter dan door de krijgs- macht van sanra-crauz, de tocht tegen Brussel voor ons leger werd afgesneden. Echter om eenige kans te hebben, dat de vijand zich naar onze voorwaarden voegde, was het noodig, dat het- leger bijeen bleef. Doch werkeloos kon het niet blijven, waar het lag. 4 Ald. bl. 1231, 1232, Notulen — noopende de onderhandel. 14 Nov.; 9, 18 Dec., 1632. De buitengewone Zeeuwsche Gedeputeerden namen den 742 November zitting. Omstreeks denzelfden tijd verschenen dezulken ook van andere Provinciën (Resol. Stat.-Gen. 7, 9, 11 Nov., 1632). 5 Resol. Stat.-Gen. 17 Sept., 1632. 1680— 1684. 1630— 1634. Het leger breekt уап Maastricht ор. 624 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ШИИНИН grens, ‘waar men zich van die plaatsen kon meester maken, wier bezetting de Span- sche Regering der Zuidelijke Nederlanden zich nog had voorbehouden. Op deze wijze schenen de Staten reeds uitvoering te beginnen te geven aan het laatste der negen аг. tikelen, die aan de drie Gecommilteerden van den vijand, welke het eerst te Maastrich gekomen waren, ter hand waren gesteld, Dit artikel toch -hield in, dat zekere pha. sen door het garnizoen van den Koning van Spanje ontruimd en neutraal gemaakt, ез eenige aan de Staten der Vereenigde Provinciën zouden overgeleverd worden. Met be trekking tot dit artikel ‘verlangden Gelderland en Groningen en Ommelanden, dat ё stadjes Erkelens en Wachtendonk voor de Provincie Gelderland bedongen moesten ww. den, en dat Gelder, de eenige plaats in het Overkwartier van Gelderland, die nog nie in onze handen was, Breda, Zandvliet (aan de Schelde), Lingen, Rijnberk en (ші door ’s vijands garnizoenen ontruimd, en de laatste drie plaatsen ontmanteld en a hare Heren teruggegeven moesten worden 1. — Ное het zij, het leger brak den * November op, om te zien of er iets ten dienst van het land kon worden gedaan * Het richtte den marsch naar Roermond, terwijl de zieken, ten getale van 4500, i schepen de Maas af herwaarts gezonden werden. Met aflrek dezer manschappen w: het leger nog 12,000 man voetvolk sterk, en naar de getuigenis van den Herlog var AERSCHOT, die het zag optrekken, in zeer voldoenden staat en goede orde. Те Her. kenbosch en in andere dorpen in den omtrek van Roermond hield het zich tien df twaalf dagen op om zich te ververschen. Toen zond de Prins Graaf ууплки vas ust | met 5000 man voetvolk en 12 Compagnién ruiters uit op het beleg van Orsoy, wui | tegen kort te‘ voren een aanslag van WOLF MISLICH, VAN DIEDENS onderbevelhebber. mislukt was 3. De Prins won der Staten gevoelen in omtrent de vraag, of hij zelf de stad Gelder, slechts door eene geringe bezetting verdedigd, niet zou trachten u It nemen. Hij kreeg, zeggen 75 Prinsen Gedenkschriften, een weinig opwekkend antwoord, alsof de zaak de moeite niet waard was, en zag van de onderneming af <, De ar teekeningen der Besluiten van de Staten-Generaal melden daarentegen, dat Han Ho; Mogenden den Prins met vele en groote betuigingen van lof en dankbaarheid te ker nen gaven, dat zij hem hierin niet konden raden; maar dat zij een volkomen vertrou wen hadden ор zijn wijs beleid, zich overtuigd houdend, dat hij geene gelegenhe zou laten voorbijgaan tot vermeerdering van de veiligheid van den Staat 5. Zeker schijn! het, dat de Staten geen krijgsbedrijven in dit saizoen meer verlangden: ten minste ge- lastten 2) de Schutter-compagnién uit de Brabantsche grensveslingen terug te komen, 1 aitsema, 1, 1214. v. р. CAPELIEN, I, bl. 656. 2 Resol. Stat.-Gen, 5 Nov., 1632. 3 Resol. Stat.-Gen. 31 Oct., 1632. 4 airsems , 1211, Mém. de Егей. Henri, p. 13 5 Resol. Stat.-Gen. 15 Nov:, 1632. DES VADERLANDS. 625 СЕ hetgeen de gewone garnizoenen verbood, des gevorderd, met het veldleger mede te 1630— werken 1, 1634. Van Herkenbosch marcheerde het leger in twee dagen naar het dorp Wankum (tusschen Venloo en Stralen) en de omstreken. Terwijl het hier eenige dagen gelegerd bleef, kwam de Keurvorst van Keulen, voorzeker vreezende dat de krijgsbeweging zijne hoofdstad gold, te Kempen (tusschen Wachtendonk en Crefeld), een plaatsje van zijn gebied, op een paar uren afstands van °з Prinsen legerplaats gelegen. Van daar uit zond de Aarts- Ontmoeting tus- Bisschop een edelman om den Prins te begroeten, en Zijne Excellentie bij zich ten echen den Prins middagmaal te noodigen. De Prins begaf zich te paard derwaarts, vergezeld van zijne van Keulen. voornaamste legerhoofden, » allen wel in orde” De Keurvorst kwam hem ter halver- wege in een koets te gemoet, met welke hij den Prins naar Kempen medenam, ter- wijl hij hem in alle opzichten met de meest mogelijke onderscheiding: bejegende. Er vielen tusschen de beide Vorsten eenige woorden over de komst van PAPPENREIM: daar de Prins zich deswegens eenigzins. verstoord getoond had, trachtte de Keurvorst zich te verontschuldigen 2. De tusschenkomst van Frankrijk kwam den Keurvorst zeer te stade. - Anders had zijn Stift, aan de eene zijde bedreigd eerst door den Zweedschen Veld- maarschalk mogn en daarna door saupissen, die in dienst van den Koning van Zweden met een bende van 6000 man bezuiden de Lippe was aangekomen en Sieburg had in- | genomen 8, en aan den anderen kant door de Staatsche krijgsmacht, lichtelijk het slachtoffer eener vijandelijke bezetting kunnen worden. Doch віснеІлЕ08 staatkunde bracht mede dat Frankrijk met de Ligue en hare hoofden, de Keurvorsten van Beije- ren en Keulen, vrede moest houden. Niet alleen hield men aldus het zwaard dezer Mogendheden in de scheede en den Hertog van Lorraine, die met den Hertog van Beijeren verwant was еп met de westelijke Rijksvorsten eene lijn moest trekken, eeniger- mate in bedwang; maar ook ontging men op die wijze den blaam, alsof men den Ko- ning van Frankrijk met custaar Apour tegen het Katholicisme liet zamenspannen: slechts zoo rrcueLreu hiervan niet verdacht kon worden, kon de Paus, hoe sterk ook door de Spaansche partij te Rome gedrongen, met den Franschen Kardinaal en zijne maatregelen vrede hebben, еп de Geestelijkheid in Frankrijk op zijne hand blijven. Z66 goed lieten de clericalen zich paaijen, dat het gerucht geloof vond, dat de Ko- ning van Zweden zelf Roomsch zou worden, en de Kardinaal daarna alles met hem ten beste zou regelen 4. — De Keurvorst van Keulen had om de bescherming, die hij t Resol. Stat.-Gen. 11, 15, 18 Nov., 1632. 2 Mém. de Fréd. Henri, р. 158, 159. arrsema, 1244. 3 BAUDISSEN werd in Augustus, zoo het heette, met 19 regimenten voet- en 3000 шап paarde- volk op onze grenzen gewacht (Resol. Stal.-Gen. 24, 26 Aug.; 8 Sept., 1632). 4 Brief van глиовалк, V. 19 Julij, 1632. ІШ Deer. 4 Srur. | 79. 1680— 1634, 1626 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 4 bij Frankrijk vond, te beloonen, zijn woord gegeven, dat hij aan PAPPENHEIM geen doortocht zou verleenen 1. Toen die veldheer niettemin voor Maastricht was aangeko- men, was men in Frankrijk dan ook zeer verontwaardigd; men klaagde dat men door dien Vorst bedrogen was; Че Koning verklaarde, dat hij hem de onzijdigheid zou laten opzeggen, en de meening was dat saupissens aanslagen; ор Keulen zouden onder- steund worden 2% Doch toen de zaak zonder schade was afgeloopen, begreep Frank- rijk zijne staatkunde ten aanzien van Keulen te moeten volhouden, en stelde zich voor den Keurvorst tegen de wraak der Staten-Generaal in de bres, vooral na den Goever- neur van Bouillon, door hem ter rechtvaardiging van zijn gedrag naar Parijs gezon- den, gehoord te hebben: hij had, zoo verklaarde de Keurvorst, РАРРЕЧНЕГИ den tocht herhaaldelijk ontraden еп van dezen de verzekering bekomen, dat hy er van afzag’. Dit nam de Fransche Regering als waarheid aan, en de Koning verzocht de Staten, bg missieve тап den 342 October uit Montpellier, dat zij, het gebeurde vergetende, de onzijdigheid met den Keurvorst mochten blijven erkennen. van DER VEBCKEN bood zich aan om nader te bewijzen, dat zijn Meester aan varranurams bedrijf niet medeplichtig was geweest. Om den wil des Konings van Frankrijk liet men van DER ҮЕЕСКЕН toe, de aangeboden verklaring te geven * In weerwil dat de Keurvorst zoo veel verplichting aan Frankrijk had, verlangde hij toch zijne zelfstandigheid te bewaren, en weerstond hij den aandrang, Шеп men op hem uitoefende, dat hij zich, op den voet van zijnen ambtgenoo! van Trier, in Frankrijks bescherming топ begeven 5. Terwijl de Prins nog te Wankum toefde, ontving hij het bericht, dat Graaf witisss Inneming van onderneming geslaagd en Orsoy ingenomen was. Den 10dea November waren die Graaf Orsoy. — en de Heer van piepen voor deze plaats getrokken, en den 15е gaf zij zich over $. Hierna achtte de Prins den tijd gekomen om het leger te ontbinden en de verschil- lende korpsen hunne garnizoenen te еп betrekken. De waardgelders werden afge- dankt en de lichting van nieuwe manschappen voor de Fransche regimenten gestaakt 1. Den 2ásten November kwam Zijne Excellentie in den Haag aan, alwaar hi, гейі overal, waar hij was doorgetrokken, met veel toejuiching ontvangen werd 8. 1 Brief van LANGERAK, v. 23 Julij, 1632. 2 Brieven van 1лховвак, v. 30 Julij, 6 Aug. en 26 Nov., 1632. з Brief van LAxGERAK, v. 8 Oct., 1632. 4 Resol. Stut.-Gen. 20 Oct., 1632. 5 Brief уап LANGEBAK, v. 7 Nov., 1632. Toen in het voorjaar de Keurvorst van Trier op het punt scheen eenige vestingen aan Rijn en Moezel aan de Spanjaarden over te leveren, waar- schuwden de Staten hem daarvoor (Resol. Stat.-Gen. 8 Mei, 1632). 6 Mém. de Fréd. Henri, p. 159. aitsema, 1244. Resol. Stat.—Gen. 21 Nov., 1632. 7 Resol. Stat.-Gen. 25 Nov., 1632. Мет. de Fréd. Henri, р. 159. arrsswa, 1244. Resol. Stat.-Gen. 25 Nov., 1632. Resol. Holl. 1632, bl. 411. DES VADERLANDS, | 627 ЕТС De uitslag van den veldtocht van dit jaar en ten slotte de inneming van Orsoy ver- 1630— brak het evenwicht, dat er jaren lang in de naburige Duitsche landen tusschen onze en de Spaansche macht bewaard was. Doch de Duitsche Vorsten en Steden van die oorden hadden geen .reden zich. daarover te bezwaren, vermits de Staten hunne over- macht gebruikten om de Vorsten bij de onzijdigheid te bewaren en de ingezetenen zoo veel mogelijk tegen de inlegering der troepen zoo wel van РАРРЕМНЕІМ als van de Zweed- sche bevelhebbers te behoeden. Dit blijkt uit de vertoogen en verzoeken, welke Hun Hoog Mogenden van die zijde toekwamen. In January (1652) had de Hertog van Neuburg door zijnen Gezant wiseenntncx het с Вегеков dèr verzoek tot de Stalen herhaald, dat zij hem tegen elke aanranding, en zijn grondge- sten van westelijk bied tegen де knevelarij van vreemd, ook van hun eigen krijgsvolk zouden bescher- Duitschland. men 1. Den 28sten Februarij antwoordden zij den Gezant ор al de punten, door hem ter sprake gebracht ?. Nederlandsche soldaten, gaven zij thans toe, die zich aan eenig gruwelijk feit, waar lif en leven aan hing, hadden schuldig gemaakt, еп op heeter daad betrapt waren, mochten, nadat Hun Hoog Mogenden van de zaak verwittigd wa- ren, op de plaats zelve gestraft worden; maar om lichtere vergrijpen moest de dader steeds naar een Nederlandschen rechter: worden opgezonden. Voor de ontruiming van de door ons nog bezette plaatsen was het thans, zoo als de Hertog, zeiden de Staten,. zelf wel begrijpen zou, de tijd niet, en wat zijnen wensch aanging, dat de Koning van Zweden de onzijdigheid eerbiedigen mocht, zoo konden zij niet nalaten te zeggen, dat daartoe veel zou afhangen van de wijze, op welke de Hertog de Protestanten op zijn grondgebied behandelde: »paangezien de Koning van Zweden zich ten hoogste aan de restitutie van het Evangelische Wezen in Duitschland. liet gelegen liggen” — Ор,деге wijze wenschten de Staten hunne voorspraak bij eusraar дрот den Protestanten, die zich in het Neuburgsche de vrijheid van godsdienstoefening niet vergund zagen, ten goede te doen komen. En aan die voorspraak lieten zij het niet ontbreken. In het midden van Junij (1632) herhaalden zij bij den Koning van Zweden hun verzoek, dat hij de onzijdigheid der Guliksche Landen zou ontzien: anders zouden, voegden zij er М), de Keizer en Spanje, als ook anderen (waarschijnlijk bedoelden zij de Fransche ontevredenen), het gegeven voorbeeld meenen te mogen volgen. Zulke vertoogen, de Hertog betuigde het later zelf, waren niet vergeefsch. Toen echter savpissen bezuiden de Lippe verscheen, brandschatte hij het land van Berg en Gulik, en plunderde kerken, kloosters en kasteelen. De Hertog meldde zich alsnu op nieuw bij de Staten aan, die zich de zaak aantrokken 3, — Zoo waren de Staten eene toevlucht voor de verschillende partijen in r 1 Resol. Stat,-Gen. 8 Jan., 1632. | 2 Zie hiervoor, bl. 576, 577. з Resol. Stat.-Gen. 28 Febr.; 10 Maart; 14 Junij; 10, 13 Nov., 1632. | 79 * 1630-- 1684. 628 ALGEMEENE GESCHIEDENIS eed Westelijk Duitschland. De burgers van Bremen, in het voorjaar beducht dat papres- HEIM iets tegen hunne stad zou ondernemen, verzochten bijstand te water en te land. De Staten antwoordden, dat zij genegen waren de stad in nood met raad en daad bij te springen, en verzochten, dat zij ten dien einde een Afgevaardigde herwaarts zond 1, Terwijl het leger nog te velde was, gingen de Gedeputeerden der Staten in dat leger, op herhaalde smeekingen van de burgers van Duisburg en ten verzoeke тап de Bran- denburgsche Raden, er toe over, om bij den dreigenden overlast der Spaansche troe- pen onder меворе, » eene sterke partij soldaten met een goed officier, onder schijn van convooi, ‘binnen Duisburg te zenden, ten einde de goede ingezetenen met de schaduw van Hun -Hoog Mogenden te bedekken.” — Hun Hoog Mogenden schreven terug, dat men dat convooi terug zou doen komen om niet tegen de onzijdigheid te zondigen °. Korten tijd daarna verzochten diezelfde Brandenburgsche Raden onzen bijstand tegen PAPPENHEIM, die op zijnen doortocht het land van Kleef en Mark gebrandschat en ge- plunderd had. De Staten gaven te kennen, dat men zich by de andere zijde deswe- gens beklagen moest. Doch de Raden antwoordden, dat geene klachten baatten, maar dat er van onzen kant naar middelen diende omgezien te worden om zulke geweldc- narjen tegen onzijdigen te keer te gaan. In dezen zin schreven de Staten alsnu aan den Prins, en daarop volgde spoedig de inneming van Orsoy, nadat de Keurvorst van Keulen gedreigd was, dat men РАРРЕМНЕІМЗ knevelarijen ор hem zou wreken, vermits zich bij zijne troepen 5000 nieuw geworven soldaten van hem, den Keurvorst, gevoegd hadden 3. — Nog van een ander oord kwamen jammerklachten over рАРРЕМНЕГИЗ scharen tot de Staten in den Haag. Den 29% November verscheen alhier de Kanselier тап CHRISTIAAN, gekozen ‘Bisschop van het Stift Minden, geboren Herlog van Brunswijk- Luneburg. Na een drieëndertigjarig rustig bezit van dit Bisdom had de Bisschop van Osnabrück, rrans wittem, Graaf van Wartenberg, de ijverige hersteller van het Ka- tholicisme in die streken, hem met behulp “ап de troepen van рАГРЕМНЕИ daaruit ver- Jaagd, met het doel om bij hem, thans den oudsten Rijksvorst, de uitvoering van het Restitutie-edict te beginnen. Hij vertrouwde, dus liet hij weten, dat Hun Hoog Mo- genden het Stift, hetwelk van hen vrijgeleide verlangd had, en ten deele met hen ge- alliëerd was, niet door hunne vijanden onderdrukt zouden willen zien: immers ontbrak het hun niet aan de middelen om den Vorst bij te staan. Gelukte den Bisschop van Osnabrück deze gewelddadigheid, dan zou hij mede het Stift Verden *, en ten laal- 1 Resol. Stat.-Gen. 7, 8 Mei, 1632. 2 Resol. Stat.-Gen. 12 Sept., 1632. 3 Resol. Stat.-Gen. 17 Sept.; 19 Oct.; 3 Nov., 1632. á Пи de taal van den Gezant van den Bisschop van Minden moet men opmaken , dat Hertog JOHAN FREDERIK van Holstein, Luthersch Aartsbisschop van Bremen, toen nog in het bezit van het Bisdom Verden was , hoezeer dit in 1630 door den Paus aan den Bisschop van Osnabrück was toegewezen. DES VADERLANDS. 629 ste het Aartsstift Bremen bemachtigen, en de steden Bremen en Brunswijk aanranden, 1630— За, den ganschen Neder-Saksischen en Westfaalschen Kreis onder zijn bedwang beko- 1934, men, en zoo doende zou in die Provincién eene Mogendheid het aanzijn krijgen, aller- - gevaarlijkst voor dezen Staat 1. — Deze zaak was dus waarlijk van geen gering be- lang; doch zij stond met den uitslag van den geheelen krijg, in Duitschland gevoerd, in verband, en hoe Hun Hoog Mogenden zich de uitkomst van dien grooten strijd aan- trokken, zou weldra blijken. Intusschen lieten zij eenen uit hun midden, den Heer SCHAFFER, uit Groningen, een antwoord op dat aanzoek ontwerpen 2, Ook het Graafschap Oost-Friesland werd ditmaal weder met inlegering van vreemde Betrekkingen troepen bedreigd. Geen wonder, dat de Graaf, hoe jaloersch ook ор zijn gezag tegen- land, Елен over den invloed der Staten, hunne bescherming inriep. Omstreeks het midden van Augustus (1652) gaf cusraar apor, bij schrijven van zijnen Minister sauvius, dien Graaf te kennen, hoe hij verwachtte, dat ook hij wat » voor het Evangelische Wezen ” zou willen doen, en verzocht van Zijne Genade inkwartiering voor 5000 man. De Sten- den verklaarden met het Evangelische Wezen niets te doen te hebben; maar de Graaf wist niet beter, dan zich tot afwending van het gevreesde kwaad tot de Staten te wen- den: hij wees zelf het middel aan: de Staten, zeide hij, moesten over de zaak schrij- ven aan den Hertog raanz KARL van Saksen-Lauenburg, en aan den Zweedschen Re- sident saLvius. Hun Hoog Морепдеп besloten, zich behalve tot saLvrus rechtstreeks tot den Koning te richten 3. — De bezetting van de grenzen des Graafschaps door - eigen troepen, vroeger beraamd om tegen overweldiging van buiten gevrijwaard te zijn *, had wegens de herleving der oude oneenigheden tusschen de Stad Embden aan de eene en den Graaf met de andere Leden van het Landschap aan de andere zijde, geene uitvoering gekregen. De Stenden van Oost-Friesland weigerden dat wat de Stad Embden goed vond, namelijk het geschil aan de Staten-Generaal te onderwerpen, wien volgens het Oosterhuizensche en het Haagsche akkoord de uitspraak toekwam 5. Op dezen grond gaf de Prins zijn advies. 3 Resol. Stat—Gen, 23 Aug.; 8 Sept., 1632. artsema, bl. 1260. 4 Де hiervoor, Ы, 582. 5 Hoe goed zich ook gemeenlijk met Embden verstaande, daldden де Staten van de zijde dezer Stad toch niets, dat hun gezag te па kwam. Zoo verboden zij haar herhaaldelijk en met bedreiging, op het Noorder Wad een uitlegger te hebben, die onder den naam van bakengeld, belasting invorderde (Resol. Slat.-Gen, 22, 24 Sept., 1631. 1 Oct., 1632). - 1630-- 1634. 650 ALGEMEENE GESCHIEDENIS eee TC нед) | de landbewoners zich niet gehouden achtten, daartoe bij te dragen, zoo dreigde de | Stad met gewapende heffing. Dus kwamen de Gedeputeerden der beide partijen in bet voorjaar van 1652 alweder де beslechting der Staten-Generaal verbeiden. Dezen ver- mochten ze niet tot een akkoord te brengen, maar gelastten de opbrengst van de noo- en met Branden- burg. dige gelden tot onderhoud van het Embdensche garnizoen, des noods met soldaten, in te vorderen. In den zomer verschenen de partijen op nieuw in den Haag, en deden de Staten uitspraak, niet zonder bezwaren en klachten van. eene der partijen 1. Onder onze Duitsche naburen betoonde zich de Keurvorst van Brandenburg steeds zwevend tusschen den naijver op hetgeen hem van de zijde der Staten eene aanmatiging docht van soevereine rechten, die hem toekwamen, en de erkentenis van de behoefte. die hij had aan de ondersteuning eener Mogendheid, wier tegenspoed zijnen ondergang ten gevolge moest hebben. Gaarne zou hij twee onbestaanbare zaken hebben vereenigd. Тоо kwam de Graaf van sCRWARTSENBERG in Januarij 1652, na den beklagelijken aanhef, dat Hun Hoog Mogenden toch den ondergang van zijns Meesters arme landen niet zouden 1 Resol. Stat.-Gen. 1, 14, 18 Aug.; 20, 25 Sept.; 6 Oct.; 26 Nov. 1631. 22, 24 Maart; 2. 8, 9, 17 April; 14, 15 Janij; 3 Julij; 10, 17 Sept. 1632. In den zomer van dit jaar gebeurde het, dat een Oost-Indievaarder op Borkum strandde. De Graaf zond lieden aan boord, die de lading begonnen te lossen сп te bergen, terwijl zij de bootsgezellen dwongen zulks lijdelijk aan te zien, Dit maakte de verontwaardiging der Staten-Generaal gaande. Zij zonden den Her | HUYGENS tot hem, ten einde aan de Oost-Indische Compagnie de beschikking over haar eigen goed te verzekeren. Des noods zou hij met de sterke hand den wil der Staten doordrijven. De noodige oorlogschepen werden daartoe aangewezen. De Graaf bood geen tegenstand en kreeg nu zelfs eene dankbetuiging voor zijne vriendelijke bejegening van de manschappen van den Oost- Indievaarder (Resol. Stat-Gen. 19 Aug.; 6 Sept. 1632). In dezen tijd had de Graaf het denl- beeld opgevat der oprichting eener Abyssinische Compagnie. Daar de Staten het verzoek van eenen inlander, DIEDERIK van HEESDINGEN van Ufrecht, om het Land van Abyssinie te mogen bevarer.. ‘als strijdig met het recht der Oost-Indische Compagnie afsloegen (Resol. Stat.-Gen. 8 Oct. 1630. 3 Febr.; 29 Maart, 1631), zoo laat bet zich denken, dat zij °з Graven plan niet aanmoedigden. Ook leidde het tot niets (arrsema, 1244, 1259. Resol, Stat.-Gen. 8 Oct.; 3 Dec. 1632). Bij den doop van den jongen Graaf lieten de Staten zich vertegenwoordigen, en schonken eene rijkt pillegift (Resol. Stat.-Gen. 22 Nov.; 4 Dec. 1632). Aan onze Afgevaardigden ten doop werd of- gedragen den voorrang aan geene Gezanten te verleenen, dan aan die van gekroonde Hoofden. Na hetgeen hun uit Venetië medegedeeld werd, hadden de Staten ook daar de gelegenheid om ор het recht van hunnen Gezant te staan. Immers schreef de Heer van OOSTERWIJK, dat de daar aangekomen Fransche Gezant, pe ТПЕМЕ, hem had laten weten, niet van zins te zijn, hem den titel van Excellentie, noch ook in zijn huis de hooge hand te geven. Aan oosrenwijx werd in antwoord gelast, dat hij zich in alles zou laten bejegenen als den Gezant van een gekroond hoofd. en dat hij de ontmoeting zou ontgaan van al wie weigerde hem zoo te behandelen (Resol. Stat Gen. 31 Dec. 1632). ea “.5 ЕЛІН етене ет ашайна оизанав вана ЕЕЕ FEEF ВЕН шиша тетте в в в в a ae а а a = т a H я- 5-5-4 те bedaren .. НЕНІ fi Файайанша шаваншая а 44444 г) ER EE rare eee аа aaa id ванай ЕРТЕСІ. титана А жаз, — ——— — ас Ce — — — —— | --- rey oeaan wr OEN — жән «б -- - DES VADERLANDS. 651 FE begeren, met de volgende oude grieven voor den dag: dat hem onbillijkerwijze het 1630— onderhoud van’het regiment van van GENT werd opgedrongen; dat Emmerik, Rees, . 1084, Wesel, Burich en het Нов te Lobith nog altijd door Staatsche troepen bezet bleven ; dat de Staten in de landen van Kleef en Mark licenten hieven, hoezeer zij toch geene aanspraak hadden op regaal recht of jufisdictie op ’s Keurvorsten grondgebied, — Vol- komen zeker kon de Minister niet zijn van in alles wat hij beoogde, de Kleefsche on- derdanen des Keurvorsten aan zijne zijde te hebben. Althans verzochten de Ridderschap. en Steden van Kleef, dat Hun Hoog Mogenden niets ten hunnen nadeele met scawant- SENBERG zouden afspreken 1. Met betrekking tot het onderhoud van het regiment van VAN GENT werd ten laatste, evenwel onder protest van Gelderland en Groningen, een akkoord getroffen, De Keurvorst zou de kosten nog een vijftal jaren dragen, en dan zou het geschil onderworpen worden aan de uitspraak van ‘eenen der drie Koningen van Frankrijk, Engeland of Zweden * De licenten bleven in de Kleefsche. steden inge-. vorderd, niettegenstaande deze zaak in den zomer (1632) tot gewapend verzet te Wezel en lot vernieuwd verzoek om afschaffing van de zijde der Brandenburgsche Regering leidde 8, Bij al deze klachten en bezwaren van de Brandenburgsche zijde moet echter niet uit het oog worden verloren, dat des Keurvorsten belang medebracht, dat hij door’ dwang tot zijn krijgskundig bondgenootschap met de Vereenigde Provinciën genoopt scheen. Dit moest hem, in geval van nood, bij den Keizer tot verontschuldiging strek- ken, schoon de Keizer, had hij de macht gehad, die verontschuldiging kwalijk zou hebben aangenomen. г - Doch terwijl de betrekkingen onzer Republiek met hare Oostelijke naburen op dezen voet stonden, had de strijd in het hart van Duitschland tusschen den Keizer en den Koning van Zweden een uiterst belangrijk voorval opgeleverd. 