VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
$ OVER DE BLADEREN. ' 395 ben: dewyl de eerfte waarnemingen nochtans zoo recht- matig en zeker zyn als de laarfte, mogen wg met recht befluiten, dat de natuur zich van verfchillende middelen bedient, door welke zy in de groeijing te werk gaat. Wanneer de vezelen, die uit het takje uitpuilen , een fteeltje zullen maken, loopen ‘er eenige te famen uit de naburige deelen, worden onder den ander famengevloch- ten, en maken fomtyds de gedaante van een net uit: dit vertoont zich wel inzonderheid in den Vygeboom: deze vezelen beftaan uit alderhande foort van vaten, die in het takje verborgen liggen: want men vind daar grote lang- werpige vaten, als mede kleener: trachea en vificule, of blaasjes: deze alle worden ineen gedrongen, puilen uit het takje, nemen eenen bast aan uit den bast van het tak- je, en blyven dus ineen gedrongen, onder de gedaante van een bondeltje, tot dat zy zich in bladeren uitbreiden: het bondeltje van vezelen, het fteeltje uitmakende , word op dezelfde manier te famengefteld als het takje; want in zyn midden heeft het ecn merg, gelyk aan dat van het takje: het Îteeltje breid zich eindelyk uit, en alle vaten verwyderen zich van den ander, wanneer zy bladeren zul- len maken: het fteeltje zelve maakt de rib der bladeren uit „loopende door haar middelfte gedeelte tot op het top- unt: gemeenlyk komen van dit ribbetje in de bladeren de zytakken te voorfchyn onder ftompe hoeken , aan alle . zyden, uit deze wederom andere, meestal onder ftompe hoeken , van allerhande gedaantens , of ook wel rechte, tot dat zy voor het blote oog onzichtbaar worden. Het ribbetje is des te fyner, hoe verder het van haren eerften oorfpronk af is, of ingang in de bladeren , en des te fyner zytakjes maakt het, en uit deze takjes wederom andere kleener , die zoo menigvuldig worden, dat zy den ander zeer naby komen, en de gedaante van een net uit- maken, of kleene inhammetjes, in welke veele kleene ven ficula , of blaasjes , leggen, die de gehecie tus{chenwydte vervullen. Sommige Geleerden hebben eenige twyfeling geopperd, of de zytakjes in de bladeren niet op dezelfde wys gefteld zyn als de flagaderen in *s menfchen lichaam , die alle met den ander gemeenfchap hebben ; nauwkeurige waarnemin- gen fchynen dit tegen te fpreeken : de vaten wyken alleen- jyk af van het ribbetje , welke bereids in het fteeltje van den ander waren afgezonderd, en naast den ander gelegen hadden , en dus wyker de vaaties , die in de gedaante yan 3 ara- 996 NAZUUREUNDIGE PROEVE draden onderfcheiden waren, van elkander alleenlyk af id het midden der bladeren , zoo dat zy hare holligheden geenzins mededeelen aan de holligheid van het ribbetje: de ribbetjes, of derzelver takjes, in het midden dooríne- den zynde, vertoonen overal een merg, hoedanig een in het ftecltje gevonden word: het maaktel , derhalven , door het geheele blad, ie zeer eenvoudig , en zich zelve zeer elvk. e 6 De ribbetjes maken eindelyk een net uit, en eindigen in veficule, of blaasjes, die in de inſulæ, of inhammen, gefteld zyn, in welke blaasjes de vochten uit de vaten zich bevinden, aldaar.bewaard, en door de zonneftralen bereid worden, uit welke zy langs byzondere richtingen vloeijen, en van zich geven veel {makelyker fappen, en als °t ware gekookter dan in de ftruiken , alwaar zy altoos wrang en onfmakelyk zyn: behalven deze blaasjes zyn ’er noch andere lichaampjes; dic harder zyn, in het zelfde weeffel geplaatst, die byna dezelfde grootte met de blaas- jes hebben, en aan de takjes der bladeren hangen: zy worden van de blaasjes onderfcheiden, om dat zy in we _ zen blyven, wanneer men een blad laat verrotten. Daarenboven worden cr eenige richtingen , of vochtlei- dingen , gegeven , in beide de oppervlaktens van her blad: de openingen worden door wonderbare vezelen vercierd, die op de manier van vingers gefteld zyn: men neemt ook eenige fluitípieren waar, op dezelfde manier als de iris in het oog geftekl ; hier uit vloeit gemeenelyk een tay vocht , dat de boventte oppervlakte der bladeren bekleed, en haar eenen glans veroorzaakt: in het’ andere gedeelte van het blad, na de benedenzyde, ziet men groter gaat- jes, uit welke een ander vocht distillcert of druipt, waar door het blad aan die zyde gemeenelyk met een gryze co. leur geverfd word: deze ftof is altoos terpentynachtig , om het blad voor verrotting te bewaren; mogelyk van wegens hare taaiheid onbekwaam „om de plant te voeden, - waarom de plant zich daar van, als °t ware een onnut uitwerpfel, ontlasten moet: het voedfel , derhalven, het welk in de bladeren overblyft, is van een. tweevoudig fap beroofd; dit loopt deels door Vaten, die hare leiding na het ribbetje hebben, naar de fteel, en wel inzonderheid naar den bloem, de vruchten en zaden : deels door hare pederdaling door den geheelen ftam tot op den wortel: het verftrekt derhalven tot een hulpmiddel , om den boom met fappen te voeden , die door hare opklimming uit dert wor ~ OVER DE BLADEREN. 397 “ON wortel tot dat einde niet toereikende waren: zonder dit zal de groeijing in een plantgewas zyn volle beflag nooit erlangen; een boom , wanneer zy van hare bladeren be- roofd word, zal fchielyk fterven 5 wanneer de voornaame fte , of veele, bladeren worden afgeplukt, zal een plant- gewas of vruchtbloem nooit tieren , de vruchten zullen van geen aangenamen {maak zyn, noch ryp worden: zy misfen het weltoebereide voediel in de bladeren , voor de vruchtbloemen gefchikt , voor de vruchten , en de zra- chee, dic in de bladeren zyn. Daarenboven worden er in de bladeren trachee acreæ, of werktuigjes , die de lucht voeren , gevonden : deze omvatten de netachtige bochten , en worden met werk- tuigen van eene andere bocht vereenigd : byaldien men, derhalven, een blad in het water fteekt „ het welk eerst van al zyn lacht ontbloot is, en daar na op de plaat van den luchtpomp onder een recipient geplaatst word, waar uit de lucht gepompt word, zal de lucht, die zich in deze trachea verfchool, onder de gedaante van lucht- blaasjes, in overvloed te voorfchyn komen. In het algemeen , de leidingen der vaatjes in de blade- ren na beneden in alle plantgewasfen , na de takken , het {teeltjc, de ftruik , ftam en wortels, kan men uit proef- nemingen afleiden: want, water op de bladeren der boo- men, van wat voor foort zy zyn mogen, gegoten, zal dit er onmiddelyk intrekken , en den geheelen boom, de wortels zelfs niet uitgezonderd , voeden. Deze geheele gemelde toeftel der vaten in de bladeren, eindelyk , is tusíchen twee tedere vliesjes geplaatst, die eigentlyk een uitgebreide bast van het fteeltje zyn; door deze velletjes of vliesjes word alles beveiligd tegens de “uitwendige ongelegenheden der lucht, en in dezelve or- de, waarin het van te voren was „gehouden: aan den rand ` der bladeren is dit vliesje, enkel verdubbeld , famenge- grocid, en derhalven dikker. Een boom, derhalven , kunnen wy Ter tot flot by voe- gen, groeit door vochten en fappen, die uit de wortels na boven opklimmen , zich door deszelfs takken verfprei- den; wanneer dic niet toereikende zyn, en de groeijing in den Zomer groter toevoer van voedfel nodig heeft, wor. den deze behoeftigheden door middel der bladeren gehol- pen, die de bloemen , vruchten en zaden weelig doen groeijen, en de fchaarsheid vergoeden , die de beneden- vochten zouden kunnen veroorzaken : byaldien men daar- - 4 en- 398 NATUURKUNDIGE PROEVE OVER DE BLADERBN, enboven op het maakfel der bladeren let, zoo als wy die befchreven hebben, inzonderheid by den ftcel en het rib» betje, heeft men zich geenfins te verwonderen , waarom ‘er uit één blad, in de aarde geftoken, een geheele boom kan groeijen. MIRANDOLA , en na hem veele kundige Hoveniers, hebben dit ondervonden. , , D AG VE RH A A L VAN EENEN. TOGT DOOR CHAMPAGNE EN LOTHARINGEN, GEDAAN IN DEN JAARE 1712. DOOR DEN Lieutenant-Generaal GROVESTINS. (Ons medegedeeld door den Ecrw. Heere L F. MARTINET, - A. Le M. Ph. Dr. Lid van verjcheiden Geleerde Genoei- Jchappen, en Predikant te Zutphen.) De beroemde togt, door den Vaderlandfchen Veldheer GROVESTINS , met zo veel belcid en glorie gedaan, door Champagne en Lotharingen, in den jaare 1712, is door den Historiefchryver WAGENAAR met deeze weinige woorden opgegeeven in °t XVII Deel der Y. H. , bl. 466. „Wat Jaater deedt de Majoor-Generaal GROVESTINS , aan °t hoofd van vyftien honderd uitgelezen Ruiters, eenen inval in Champagne, het platte Land en de Dorpen deerlyk ver woestende :” en de Hoogleeraar j. w. TE WATER, in de Historie van het Verbond der Edelen, II Stuk, bl. 424, dat aangehaald hebbende, laat "er dit op volgen: ,, De Heer U. VAN BURMANIA heeft ep my noch het volgende van medegedeeld. De wakkere GROVESTINS deedt, met een’ troep vrywilligers , waaronder verfcheiden jonge Of- ficiers, Friefche Edcllieden, en andere Jongelingen van goeden huize, eenen inval in Frankryk, tot zekeren af- {tand van Parys. Waar dat vliegend legertje kwam , werdt alles onder brandfchattinge gelegd. De byna ongelooflyke fpoed, welken het maakte; de fchrik , dien het , 200 onverwacht en plotfelings , tot in het hart van ’t Ryk bragt; het beleid van GROVESTINS , en de dapperheid zy- ner tochtgezellen , hebben eene ftaffe van verwondering, in dien tyd, uitgeleverd,” of d DAGVERHAAL VAN DEN LT. GEN. GROVESTINS. 909 Of men uit die beide Aantekeningen belluiten moet , dat WAGENAAR EN TE WATER nooit gezien hebben een met de hand gefchreeven Dagverhaal van dien togt, weet ik niet. Nergens heb ik het gedrukt gevonden; en het fchynt , daar het my cerst onlangs in handen gevallen is, nict regt, hetzelve langer aan onze Natie te onthouden. Ziet dan hier het Origineele Stuk, % ‚> Eer wy verflag geeven van den gemelden togt, moe- ten wy de redenen opgeeven, waarom men tot denzelven is overgegaan. Voor of na den zwaaren Veldílag hy Ouaenaarden, werdt er een Verdrag geflooten , tus- {chen den Fran/chen Intendant der Politie en Finantie, die de drie Bisdommen van Mets, Toul en Verdun, ge- legen in Lotharingen, beftierde , en de Ontfangers van onzen Staat; naamelyk, dat hy, naauwkeurig , aan de laatften , van drie tot drie maanden , zou betaalen de Contributie, op gelyke wyze als de Meyery van ’s Her- togen-Bosch en de Baronnie van Breda aangenomen had- den de haare te voldoen; om vry te zyn vañ anderc vy- andlyke invallen en fchattingen. Dan, na het maaken, van dit Verdrag aan weerskanten , verliep er cen geheel jaar, in *t welk de gemelde Intendant dier drie Bisdom- men geene poogingen aanwendde, om aan de Ontfangers van onzen Staat de gezegde Contributie te voldoen. Hier tegen bragt men, van onze zyde, geduurige klagten in, en zondt, van tyd tot tyd, kleine benden af, om Gy- zelaars uit die drie Bisdommen te haalen , en dus den Intendant te dwingen tot de betaaling der Contributien , gelyk men overeen was gekomen. Dan, de gemelde Heer antwoordde daarop niets anders , dan eenige voorwend- fels ‚waarom zulks niet gefchied ware. Daarop ‘heeft men de klagten verfcheidene keeren herhaald , en troepen afgezonden , 6m hem te noodzaaken, maar alles is zon- der vrugt geweest. De Intendant zou wel aan alles heb. ben voldaan ; maar hy bediende zich van het ongeluk , dat ons in het gevegt van Denain, en in het opbreeken van ’t beleg van Landry, overkomen was: ook dagt hy, dat de vrede naby ware, des hy als dan van het opbren- gen der bepaalde fchatting meende vry te zullen raaken. Eindelyk , daar dit den Lieutenant-Generaal GROVESTINS yerdroot, befloot hy, onder goedkeuring van HUN Hoo Ff 5 MCs 400 BAGVERHAAL VAN EEN TOGT MOGENDEN , den Intendant te toonen, dat hy hem met geweld tot reden kon brengen. Om zodanige ondernee- ming gelukkig te kunnen uitvoeren, zo hadt de Generaal GROVESTINS , te Bouchain zynde , van welke plaats hy Gouverneur was, in den winter verfchciden? vertrouwde Lieden gebruikt , om de gelegenheid der Rivieren , de gefteldheid der Wegen en Bosfchen , te onderzoeken, hoewel hy zelf daarvan eene naauwkeurige kennis hadt. Na alles ryplyk overwoogen te hebben, gaf de Generaal zyn Plan te kennen aan den Doorluchtigen Prins Eu- GENIUS van Savoye, die de zaak niet bezwaarlyk vondt. Weetende, dat dezelve aan zodanigen Generaal wel ver- trouwd was, zo werden de troepen , welke hy tot dien togt van hem vraagde , volkomen , naar zyn welgevallen , toegeftaan, en tevens daarvan kennis gegeeven aan den Graaf vin TILLY, aan zyne Hoogheid den Erf-Prins van MESSENCASSEL , en aan den Generaal DOPF, die aldaar bevel voerde over de Cavallery. Dus werden de volgen- de troepen bevolen zich tot den togt te bereiden, en, . voor vier dagen, broed mede te neemen. Dandigné — Dragonders . . + 100 Paarden. Prins Willem van Hesfen , Guarde Dragonders soo Dopf — Dragonders . . . 200 Schmittau — Dragonders . . e: 200 — Carabiniers van Albemarle . . . 100 — Lambert — Dragonders . e . 100 — Hesfen -— Cavallery en Dragonders . 100 — Oranje —— Cavallery . . . 200 ——. Groveftins — Cavallery . : . 200 — Glinftra — Cavallery ` . . « 200 —  dat zich by deeze bende zouden voegen de Brigadier GLINSTRA, vier Collonels, nevens de Collonel sPLENI van de Hufaaren , en LAMBERT, Collonel van het Regiment der Vry-Compag- nien: daarenboven nog vier Licutenant-Collonels , vier Majoors , en by ieder Escuadron eens zo veel Officieren. Meer andere Officieren voegden zich daarby als Vrywil- ‚ke A \ DOOR DEN LT. CEN. GROVESTINS. 401 ligen, en de Heer MOSBERGER werdt aangefteld als Genes raal-Quartiermeester. De gemelde troep kreeg in last, om, den to Juny des jaars 1712, ten vier uuren, zich te laaten vinden op de arade-plaats , aan de linkervleugel van de groote Arme, welke front maakte tegen Chateau Cambrezy, alwaar de Hertog van ORMOND met de Engelfche benden gelegerd lag. ’s Avonds na de geflaagen taptoe, toen het Leger in rust was, plaatfte zich de Generaal GROVESTINS aan het hoofd van dit groot Detachement , en trok op, tusfchen agt en negen uuren, lynregt naar Engien, voorky het Bosch van Chatillon, en zo voort naar Proés/y, alwaar men de Rivier d’Oyze tusíchen tien en elf uuren overtrok. De Graaf van Loqui, Generaal van de Franfche Dragon- ders, was intusfchen gelegerd langs de gemelde Rivier, ‘met eene bende Fran/che Dragonders, omtrent één uur van Guize, om allen overtogt over de Rivier te beletten , en tevens Champagne en Franche Comte te dekken tegen allen inval, die de Geallieerden zouden willen ondernee- men, om het Land onder Contributie te Stellen. ` Den 11 Juny. "e Morgens toog de Generaal GROVESTINS naar Veroni , Hoofdftad van Tiraske, waar de Burgers de poorten met wagens en karren hadden toegeftopt. De Stad werdt aan- gezegd aanftonds de poorten te-openen, zich te onder- werpen aan Contributie, Gyzelaars te geeven, als mede eene brandfchatting te ondergaan. Dit werdt toegeftaan , onder beding, dat men niet zou plonderen, Hierop trok het geheele Detachement naar de Abtdy van Val St. Viere, alwaar de Generaal twee Esquadrons £Zesfern liet blyven om Gyzelaars mede te neemen. De overigen toogen voort naar Moncorvet , en Oviecour. ’s Nagts bleef men tot Cenfe de Mougrofel, liggende in de vlakte van Rheims, in Champagne. Dan, ’s avonds hadden de twee Esquadrons van Hesfen zich weder gevoegd by het Detachement, mes debrengende de geëischte Gyzelaars: Op den togt van Moncorves zondt de Generaal de Hufaaren , met vyftig Dragonders van DANDIGNÉ, onder bevel van den Collo- ® nel SPLENI, en den Kapitein surMonT, met gidfen naar de Stad Cres/y fur Serre, om dezelve tot overgaat te drin- gen, ander Contributie: en brandichatting te ftellen, en Gy- 402 DAGVERHAAL VAN BEN TOGT Gyzelaars te vraagen: in geval van weigering moest hy dezelve in brand fteeken, en daarna de Back, die op de Rivier Serre ligt, overtrekken , en het Detachement weer vinden op deszelfs togt, in de vlakte van Rheims. De afgezonden’ Officiers kwamen te Cres/y, toen men eene jaarmarkt aldaar hieldt. De voorhoede der Hufaaren , aan de poort komende, begaven zich aanftonds aan het plun- deren, het geen eene zodanige ontíteltenis aan de Inwoo- ners maakte, dat zy de vlugt namen naar de markt. De geheele bende van Hufaaren en Dragonders volgde daarop, en verjoegen alles, waarna zy mede eene plondering be- gonnen. De Burgers liepen daarop te wapen. SprLent en SURMONT , dat ziende, verzamelden hun verftrooid volk , om zich te weer te ftellen, en maakten zich meester van de markt; zendende iemand aan de Regeering, om met dezelve te fpreeken ; maar men weigerde zich met hen in te laaten. Intusfchen verfcheen de Burgery aan de ven- {ters en op andere plaatzen, om zich te verdeedigen. SPLENI, dat ziende, gaf bevel om de Stad aan vier hoe- ken in brand te fteeken, en vervolgens te plonderen. Dit gefchiedde , en men nam daarna weg tagtig vette Osfen, die gefchikt waren voor het Fran/che Leger. Hierna keer- de men terug langs denzelfden weg, in ftede van de Back, op de Serre, over te trekken , volgens het ontvangen be- vel. Zo dat gebeurd ware, zouden sPLENI verfcheiden’ zeer aanzienlyke Perfoonen in handen gevallen zyn, zelfs de Aartsbisfchop van Aheims, die te zamen ter bruiloft waren op een Kasteel, een half uur van Cres/y geleegen; maar, door °t alarm en den brand der Stad gaande ge- maakt, de vlugt namen naar Rheims. De Aartsbisfchop en andere groote Heeren greepen in grooten haast de paarden hunner koetzen, en zetteden zich daarop, om niet gevangen genomen te worden. Zy bragten alles in beweeging tot de Stad Laon, alwaar drie kanonfchooten ‚gedaan werden, tot een teken dat de vyand in het land - gevallen was. ’t Alarm verfpreidde zich daarop tot Crevy en Nayon, welke haare poorten floaten, en de borgers op den wal deeden kamen, en zes dagen daarep blyven. Den 12 Juny. $. Het Detachement trok deezen' dag naar Neuchatel, op de Rivier D'Aine, alwaar cen Franfche wagt van GARDE- GEL was, die eene ophaalbrug, welke men daar vondt, | aan: * DOOR DEN LT. GEN: GROVESTINS. -. en wanftonds optrok, en zich agter dezelve rangfchikte, ne- vens een groot getal Inwooners, om den doortogt te be- letten. De Generaal zondt de voorhoede, om hun aan te zeggen de brug neêr te laaten, wilden zy niet aange- vallen worden. Eene waarfchouwing kwam ’er by van geen fchoot te doen, of men zou hun geene genade be- wyzen, en de Inwooners mede plonderen, of de Stad in brand fteeken. Intusfchen liet de Generaal zyne man- {chappen in orde ftellen, vyftig Dragonders afzitten , om den vyand in bedwang te houden, en zondt eenige gid- zen af, om de Rivier te peilen. Daarop gaf hy bevel aan den Lieutenant-Collonel WILLEMSDORF , Om met twee honderd Dragonders om te trekken naar Back Aubery, al- daar den ftroom a’Aine te doorwaaden, en hem by te blyven op de flank van het groot Detachement, op dat men by tyds gewaarfchouwd mogt worden, zo ’er eenige vyanden zich in de vlakte lieten zien; en, dat gedaan hebbende, zich weder by het groot Detachement te be- geeven. Toen zy, die aan Neuchatel’s opgehaalde bru post hielden, de gemaakte fchikking van den Genera zagen, en nu vreesden van agteren te zullen aangevallen worden, verzogten zy den eerften Pastoor der Stad den Generaal voor hun te willen fpreeken. Dat toegeftaan zynde , fmeekte de gemelde Geestelyke den Generaat, dat hy hun genade wilde bewyzen, en vry laaten van plondering en brandftichting; beloovende en de Burgers en de wagt van GARDESEL over te zullen haalen tot het nederlaaten der brug, tot de betaaling van Contributie., en het geeven van Gyzelaars, waar mede de Generaal te vrede was. Hierop deedt de Geestelyke zyn best by de Burgers, en de brug werdt neêrgelaaten , waarna de Ge- neraal met zyn Detachement door de Stad trok, zonder de minfte fchaade te doen. De Pastoor zelf gaf zich willig over als Gyzelaar, die voor de betaaling van de Contributie inftondt, en daarna getrouw by het Detache- ment bleef, geduurende den geheelen togt tot aan de Ris vier de Saar, alwaar de Generaal hem, op zyn woord van ecr, liet terug gaan. . Deezen dag trok men op naar St. Fean Surtap, en van . daar. tot St. Menhould, aan de Rivier d’Aine, waar de Burgers met hunne Vaandels op den wal gewapend fton- den , en drie Invalides, die op het Kastcel waren, dee- den een kanonfchoot tot een teken van aanval; Het De- tachement zag zich verpligt over eene fteenen brug, die dan de Poort:van de Stad lag, te trekken; maar de Bur- gers fcheenen beflooten te hebben, dien overtogt met ge weld te zallen beletten. Hierom liet de Generaal het De- tachement, op de hoogte der Stad, in eene linie plaatzen, en de opgaaf der Stad, het geeven van Gyzelaars, het netrieggen van het geweer, en het openen der Poorten, eisfthen , op ftraf van anders de Stad te zullen plonde- ren, in brand Reeken, en aan niemand, van welke Sexe men “men ware ,. het levem te: zullen haten beimuden. deeze verklaaring kwamen eenige Gedeputeerden van den Magiftraat naar buiten, en vraagden een’ Heer van aan- zien te mogen fpreeken 5 waarop de ‘Generaal den Collo- nel DIMMER heen’ zondt, om zyn laatfte befluit aan den- zelven te melden. Dan, de Gedeputeerden , niet kon- nende een volkomen antwoord geeven , verzogten één. uur tot beraad , om met den Magiftraat daarover nader te handelen ; doch hun werdt flegts een vierde van een uur tot dat einde vergund. Intusfchen liet de Generaal alle de Dragonders met een gedeelte ‘van de Cavallery af- zitten , verdeelde hen in pelotons , en liet ze , onder trommelflag , aanrukken tegen de muuren van de Stad, die, hier en daar, wat afgevallen waren. Toen.de Ste- delingen dat zagen , begonnen zy te fchreeuwen en te fmeeken. De Gedeputeerden kwamen ten: zelfden’ tyde “weêr naar buiten, om het antwoord: van den Magiftrast over te brengen „ naamelyk , dat zy. Gyzelaars zouden geeven , en zich aan de Contributie en brandfchatting onderwerpen , onder voorwaarde , ‘dat. niemand van: het Detachement zou mogen in de Stad komen. Dit werdt hun toegeftaan , maar te gelyk bedongen , dat mimand van de Burgers cen fchot zou mogen doen; wanneer men alles naauwkeurig zou vervullen. Opzettelyk hadt men dit dus bepaald, dewyl men merkte, dat ’er eenig mis- noegen onder de Burgers gereezen was ,* welke op het punt ftondt van te muiten tegen den Magiftraat, om dat dezelve den togt langs hunne Poorten vry. liet. - Toen liet de Generaal de troepen wederom opzitten, en zettez de den togt voort „ na dat de twee Gyzelaars van den Magiftraat aan hem overgeleverd waren, die met alle an- dere Gyzelaars, onder weg mede genomen, in verzeke~ ring gefteld werden onder eene wagt van een” Lieutenant met dertig Paarden. Daarop ging men voort naar Bosty ,. en Verrieres, waar men d’/ine wederom avertoog aan de Abtdy de Catreufe Nillers en Argoque , en het Vlek Boultey. Hier trok men over: de Rivier de Laire, en hieldt daar ’s nagts halte. (Het Vervolg en Slot hier na.) "a De 406 ‘WERIGT, VAN DE VERSPREIDING — nnn I BERIGT , VAN DE TEGENWOORDIGE VERSPREIDING DER GIPSIES IN EUROPA , VAN DERZELVER HUISHOU- DING , LEBVENSWYZE ) ZEDEN, GODSDIENST, TAAL EN WEETENSCHAPPEN. (Overgenomen uit Mr. GRELLMANN's Hoogduitfche Verhan- deling over dat Volk.) (Vervolg van blads. 363.) H“ Huisraad der Gipfes beftaat uit een aarden pot, een ‚yzeren pan, een lepel, een drinkpot, en een mes; hebben zy dit {tel volkomen , dan voegen zy "er zomtyds een fchotel by, die voor de geheele Familie dient. Irr- dien de Vader des Huisgezins een Smit van zyn handwerk is , hoedanigen men "er onder aantreft , heeft hy een blaas- balg, om het vuur aan te blaazen, een klein {teenen aan- beeld, een paar nyptangen , een paar hamers, eenige ou- de kleeren, een knapzak, cen tent, en zyn oude paard. —— Dit is eene volkomen lyst van den inboel eens zwer- venden Gipfe. | Weinig valt er te zeggen van de Huislyke Bezigheid der Vrouwen, de zorg „ die zy voor hunne Kinderen draagen , is wcinig, indien het eenige mag heeten. Nooit wasichen zy, nooit verbeteren zy hun kleederen , nooit maaken zy het Huisgereedfchap fchoon, zelden bakken zy, alle bezigheid komt neder op het bereiden,det fpyzen, tabakrooken, praaten en flaapen. Zy blyven den geheee len Winter in de Hut; doch zo ras de vorst ophoudt, breeken zy hun huis af, en trekken voort. Zodanig is de ftaat der Gipfies, die in Hungarye, Tur- kye, en andere Landen , omzwerven , die nergens, of liefst overal, thuis zyn. Het overige deezes Volks, ’t welk een gevestigder Leevenswyze heeft aangenonitn , vindt zich in betere omftandigheden, en leeft veel gefchik« ter dan de dus verre gemelden. Men mag met reden vere wagten, dat de Spaanfehe Gipfies, die Herbergen ophou- den , en Vreemdelingen huisvesten. „ befchaafder zyn; maar dit gaat ook door tot die in Hungaryen en Zeven. „bergen, die op onderfcheide wyzen hun brood winnen, Hunne Wooningen zyn gevoeglyk in kamers afgedeeld, met tafels, banken, keukengereedfchap en andere nood- Welle DER CIPSIES. kor ` weridigheden voorzien. De weinigen , die het land’ bou- wen, of vee kweeken, hebben een ploeg en andere ver- eischte werktuigen , dus is het met andere werklieden gelegen; doch nergens treft men: overvloed aan. Hunne Wooningen , Kleederen , zo wel als al het andere „’t geen hun omringt, duidt aan, dat zy tot de armfte foort van lieden behooren. —— Zy zyn zeer gefteld op Goud en Zilver ‚bovenal op zilveren Beekers , deeze eigenfchap hebben zy gemeen met de zwervende Gipfes. Zy laaten geene gelegenheid voorby glippen, om iets van dien aart te krygen ; liever honger lydende, dan dit tc misfen. Schoon zy weinig bezorgdheids betoonen, om rykdom- men voor hunne Kinderen op te hoopen, nogthans erven deezen menigmaal-een fchat van deeze foort, en zyn, op hunne beurt, verpligt, dit als een heilig Erfgoed te be- waaren. De gewoone zwervende Gipfies > die dus cert ftuk Zilvers bezitten , begraaven het doorgaans onder de vuurplaats van hunne wooning , om het zo veel mogelyk te verzekeren. Deeze neiging, om zich het noodige te onthouden, op dat men iets overtolligs in eigendom mo- ge bezitten, zo wel als veele andere hunner gewoonten, is vreemd, nogthans blykt dezelve oud te weezen, en hadden zy die mogelyk reeds, toen de Europeaanen hun eerst leerden kennen. Ä Misfchien is geen Volk onder de zonne, by ’t welk de Huwelyken, met zo weinig overlegs aangegaan, en met zo weinig plegtigheids voltrokken worden, als by de Gipfies. Zo ras een Jongen veertien of vyftien jaaren be- reikt heeft, begint hy te befpeuren , dat hem iets meer dan eeten en drinken ontbreekt. Geene vrees voor de ge- volgen: hebbende , onder geen bedwang zyner Ouderen {taande , gaat hy eene verbintenis aan met een Meisje, *t welke hem ’t meest behaagt , van twaalf of dertien jaaren oud, zonder eenige zwaarigheid, of het hem na in den blogde beftaat ,” of geheel van eene andere Familie. is. Godlyke Bevelen deswegen kent hy niet, en menschlyke "Wetten kunnen niet vecl invloeds hebben op hem, dic in > wilde leeft, afgefcheiden van het waarneemend oog ee- ner heerfchende Magt. De tyd van vryen duurt zeer kort, dikwyls alleen zo lang, dat de partyen tyd hebben om de wederzydíche genegenheid te kennen te geeven. Zy wagten na geene Huwelyks-inzegening: dewyl het by hun ’er niet op aan komt, of. dit naderhand, ja of dit in "tr geheel, wel verrigt werde. Nogthans fchynen zy niet . UL DEEL. MENGELW. NO. 10, Gg ge- 408 BERIGT a VAN DE VERSPREIDING U geheel’ onverfchillig ren opzigte van de Huwelykspleg- tigheid; niet om zich overeenkomftig met zekere Inftel- ling te gedraagen; maar uit een trots, om na te volgen wat by andere Volken gefchiedt, om niet minder dan zy te wcezen. Naardemaal de zeer jonge jaaren der Egtelin- gen, of eenige andere ongefchiktheden , tegenwerpingen by een geordend Geestelyken kunnen baaren , vervoegen zy zich menigwerf by een van hun eigen Volk, die voor Priester fpeelt, en het Paar verbindt. Het Huwelyk voltrokken zynde, bezorgt zich de Man een {teen tot een aanbeeld, nyptangen, cen vyl, een ha- mer, en wordt een Smit, of volgt eenig ander beroep , *t geen hy van zyn Vader geleerd heeft, en vangt een landloopend leeven aan. ‚ Begaat zyne Vrouw eenig mis- dryf, hy geeft haar eenige flagen om de ooren, ja dik- wyls laat haar om eene geringe oorzaak loopen. Zy moet, over °t algemeen , haar gedrag zeer regelen volgens zyn wil, en zy moet meer op hem dan op zich zelve let- ten. Nimmer trouwt een Gipfice een Perfoon, die niet var de Gipfics afftamt. Wanneer cene Vrouw in de kraam bevalt, ’t welk zeer dikwyls gebcurt, dewyl de Gip/ies zeer vrugtbaar zyn, wordt het Kind gebooren in de elendige hut, of, naar he“ beloop der omftandigheden , in de open lugt, doch ’t gaat altoos gemaklyk en gelukkig toe: eene Vrouw, die t cerst by de hand is, verrigt het werk eener Vroedvrou- we. Een daar toe gefchikt vat ontbreekende , graaven zy een gat in den grond, vullen het met koud water, en wasfchen "er het even gebooren Kind in: waar op het e, wonden wordt in eenige oude doeken, door de mueder- lyke bezorgdheid gereed gehouden. —— . Wat den Doop betreft , by deeze plegtigheid neemen zy liever vreemden, dan lieden van hun eigen Stam, tot getuigen; doch welk foort van volk dit is, kan opgemaakt worden uit de. wy- ze waar op zy ze onthaalen. ‘De Doop verrigt zynde, neemt de Vader die Perfoonen , die er over geftaan heb» ben, na ecn Bierhuis, of, wordt dat niet in de nabyheid gevonden, na een ander huis , en onthaalt dezelve op koekjes cn brandewyn. Is hy boven den laagften ftaat van behoefte verheeven, en mild, dan komt ‘er meer ont- haals by; doch de Vader zit niet mede aan, geheet bezig gynde met de gasten te dienen. Zo loopt deeze zaak af. De Kraamvrouw brengt den korten Kraamtyd, die zelden meer dan acht dagen duwt ; met haar Kind, in de Huts DER GIPSIES. 4c9 of onder een Tent, door by den rook. De Doopgetui- en'zenden haar zomtyds verfrisfingen; doch het gebeurt niet zelden , dat de Gipfies onbeleefd genoeg zyn „ om met dezelve te twisten, en van het ftaan over den Doop te ontflaan , als zy de gefchenken te gering oordeelen, of geen genoegen neemen in de gezondene ververfchingen. Gebeurt zulks, dan laaten zy het Kind andermaal. Doo- pen , ja. het-valt wel eens ten derdenmaale voor. — ' nige Vrouwen der Gipfies fmeeren haare Kinderen met eene byzondere foort van fmeerzel, leggen ze dan in de zon.of voor ’t vuur, ten einde de huid beter moge door- trokken , en de bruine fchoonheid volmaakter, worden, - Zy gebruiken geen wieg, dit flaaptuig is haar onbekend, het Kind flaapt in ’s Moeders arm, of op den grond, - De Kraam uitgelegen zynde , doet de Kraamvrouw haar Kerkgang , en vangt daar op onmiddelyk het bedelen of Geelen aan. , Terwyl zy het Kind nog op den arm draagt is zy diefagtiger dan op andere tyden , en neemt alles wat haar voorkomt weg; misfchien vertrouwende op het begrip , dat men by de ontdekking genadiger in °t flaan zal handelen. Indien zy zonder flagen ’er niet af kan komen, befchermt zy zich, door het Kind aan de flagen bloot te ftellen, tot zy gelegenhcid heeft om weg te ko- en. m Wanneer het Kind wat fterker wordt, en drie of vier maanden bereikt, draagt de Moeder het zelden langer op den arm; maar op den rug, waar het winter en zomer zit, met oude vodden bedekt, het hoofd boven de ‘Schouder van de Moeder uitfteekende. Krygt zy meer Kinderen, gelyk doorgaans by deeze vrúgtbaare Motders het geva js , dan gaat er een, of twee, aan de hand, terwyl de an- dere rondsom haar heen zwerven: indiervoege toegerust ‘doorzwerft zy Steden en Dorpen. Niettegenftaande. de bruine kleur der Gipſies, en Nordige opkweeking , zyn de Schryver éénpaárig in hun getuigenis, dat deeze Kinde- ‘ren *er wel uitzien, welgemaakt , leevendig, aartig zyn, en fchoone oogen hebben. De Moeder vlegt het zwarte hair der Kinderen op de kruin des hoofds , deels om het uit de oogen te houden, deels tot cieraad. Dit is alles wat zy ooit doet om haar Kind op te tooijen : want if den Zomer draagen zy geen kleederens tot den ouderdom wan tien jaaren, in den Winter moeten zy zich met he dekzel eeniger oude lappen behelpen. Zo ras de Kinderen buiten kunnen loo;en, worden zy Gge dan- | wv d 440 BERIGT a VAN DE VERSPREIDING danfen geleerd, 't welk beftaat in op een been rond te fpringen, en beftendig met het andere agter uit te fchop- pen. Met den tyd voegt men by deezen dans het maaken van allerlei postuuren, om met dezelve de voorbygangers te vermaaken , en hun eenig geld af te troggelen. Verder leeren zy, bovenal van de Moeders, de kunst van fteee len. Schoolgaan is een onbekend ding, en worden zy tot geen huiswerk gehouden, dan dat zy den Vader helpen in het aanblaazen van ’t vuur, als, hy fmeedt. Met het twaalfde of dertiende. jaar krygt de jongen ee- pige kennis van ’s Vaders bedryf, en wordt welhaast van e Vaderlyk gezag ontheeven, daar hy het als dan in ’t hoofd krygt, om, gelyk wy reeds vermeld hebben, eene andere verbintenis aan te gaan. Eene byzonderheid , wel ke algemeen is by onbefchaafde Volken, grypt ook plaats by de Gipfies. Ik bedoel eene onbepaalde licfde tot hun- ne Kinderen : de brou van het onverfchoonbaarst verzuim. De Kinderen der Gipfes voelen nooit de roede: zy betoo- nen de hevigfte vervoeringen van drift en koppigheid; doch hooren, in die vlaagen, zelfs van hunne Ouders niets dan vleitaal, en worden geftrecld. In vergelding hier van, gelyk dit gewoonlyk het gevolg is van zulk ee- he opvoeding, betoonen zy de verregaandíte ondankbaar beid, Deeze fterke gefteldheid op hunne Kinderen gaat met een voordeel gepaard, te weeten , wanneer zy aan jemand iets fchuldig zyn, ’t welk in Hungaryen en Zt- venbergen menigmaal gebeurt „neemt de Schuldeifcher een Kind, en krygt door dat middel betaaling : dewyl de Gip- fe alles aanwendt om de fchuld te voldoen, en de verlos- fing van zyn dierbaar pand te verwerven.. Zodanig is het gefteld met de Huwelyken en de Opvoes ding der Gipfies, waat op wel eenige, maar weinige uit- zonderingen vallen : en die nog in eene geringe maate , on- der het klein gedeelte, °t welk vaste woonplaatzen heeft, Daar nu het Volkscharacter door de O voeding gevormd wordt, hoe kan men zich dan verwonderen, dat de Gipe ‚es Lediggangers, Dieven, Moordenaars en Brandftigters zyn. Is het waarfchynlyk:, dat Lieden naarftie zullen weezen, die in luiheid zyn groot gemaakt? Kan men. verwagten, dat zy elk in 't bezit zyns eigendoms zullen Jaaten, daar Vader en Moeder beide., van de vrocgfte kindsheid af, hun fteelen geleerd hebben? Wie kan een algemeen denkbeeld bezitten van opregt handelen > die geen onderícheid weet tugfchen regt en onregt, en nooit go DER GIPSiE ds, att deerd heeft ‘eenig verfchil tusfchen goed en: kwaad, eugd en ondeugd? Strafen, anderen aangedaan, wes gens doot hun gepleegde misdaaden , hebben geen uita werkzels op iemand , die geene genoegaaäme aandagt toes brengt, Om vit anderer voorbeeld wys te worden: en als zyne eigene ondervinding hem gevoelig leert, dat hy de. handen van anderer goed moet afhouden, brengen geniná ge ftraffen geen duutzaameh indruk te wege: en de ftrene gere, waar het leeven mede gemoeid is , kunnen. omtrent den geftraften niets uitvoeren. Zo lang, derhalven, dé Opvoeding onder de Gípkes op dien voet blyft, is ‘et geen hoop’, dat er eenige Zedebetering: onder dat Volk ome. u É Veel heeft men gefprooken van de gezondheid det Gipa fies, en, in-de daad , zy genieten dat Leevensvoorrest onafgebrooken en volkomener dan de geregeldst leevendé Volken , die zeer oplettend op zichzelven zyn. Tegen alle. winden en weer gehard, weeten zy van geene vera koudheden , zinkingen , en dergelyke ongelteltenisfen: Eene heerfchende Ziekte dringt fchielyker door in dé Wooningen van befchaafden, dan in de Hut of Tent det Gipfies. Met andere Volken zyn ze onderworpen aan de Kinderpokken en Mazelen; doch met oneindig mindet gevaar van "er door weggefleept te worden ¿ zy vinden zich bloot gefteld aan eene oogkwaal, ontftaande uit dew beftendigen rook en damp in-hunne Hutten, geduurendé den: Wintertyd. In andere opzigten kennen de :Gipfes geene kwaalen , tot de. tyd der natuurlyke outbinding kome. Schoon dit niet altoos in eenen zeer hoo» gen ouderdom voorvalle, is het doorgaans ineen vry vet evorderden trap van jaaren 3 ’t is iets ongewoons onder de Gipfies vroestydig , of in de kindsheid , te ftervens Onbefchryflyk fterk is de zugt der Gipfies tot het teeven; nogthans pleegen zy bykans nimmer raad met eenigen Geneesheer, of neemen eenige Geneesmiddelen: zelfs in de gevaarlykfte: Ziekten, Meesten tyd laaten zy -het aan de Natuur , of het goed Geluk , overs indien zy lets ‘doen dan mengen zy eenig Saffraan in ‘hun foep, ook is het koppen en aderlaaten by hun in gebruik. Wannee de Ziekte klemt, en het waarfchynlyk is dat dezelve met ` den: dood zal eindigen , breeke de Kranke ‘in zugten en klagten uit over het aanftaande ‘verlies des leevens tot dat hy in zyn-gewoone verblyfplaats, onder een boom; of in een tent, den laatíten leevensadem. uitblaaze. Gg 3 Naar \ $52 BERIGT , VAN DS VERSPREIDING - Naardemaal de toebereidzelen voor den dood meestal geregeld worden naar de Godsdienst-begrippen, zo fterft een Gipfie , die niets weet of gelooft van de onfterflyk- heid der Ziele, van Belooningen of Straffen na dit lee- ven, doorgaans gelyk een Beest: onkundig van zichzel- ven , onkundig van zynen Schepper , en geheel onbe- kwaam om eenig begrip van eene hoogere beftemming te vormen. Op het oogenblik dat iemand fterft, vangt het weenen, kermen , rouwklaagen , en het uitrukken van het hair, aan „ dit doet de Vrouw over haar Man , de Kinderen over hunne Ouders. Ouders, die hunne Kinderen verliezen , vertoonen zich ontroostbaar. Weinig kan men van hunne Begraafenisfen zeggen, dan dat, te dier gele- genheid, het geklag en geween verdubbeld, en zeer ge- weldig wordt. Wanneer de Aanvoerder van een Horde fterft, gaan de dingen met meer ftaatlykheids toe. Zyn eigen Volk draagt hem, met grooten eerbied, ten grave, als dan fchynt ieder aandagt en ernst, fchoon zy ten zelfden tyde zich aanftellen dat het by anderen gelach moét verwekken. | Zo gaat het toe, als een Gipfie een natuurlyken dood fterft. Dan, dikwyls gebeurt het, dat hy het leeven op eene geweldige wyze verliest , niet door eigen toedoen: want zelfmoord , of het ombrengen van Kinderen, zyn ' by hun ongehoorde zaaken. Geen Gip/e maakt ooit een einde aan zyn eigen leeven uit verdriet, angst of wan- hoop; hy is zo zeer op ’t leeven gefteld , dat eene tot dat uiterfte dryvende verlegenheid of wanhoop hem niet bekruipe. Zelfs, in de grootfte ongelegenheden, is hy piet laaggeestig , altoos blyde , fterft hy niet voor dat by den dood onmogelyk kan ontwyken : deeze ontmoet hy dikwyls aan de galg, wanneer de uitgang menigmaal vergezeld gaat van zeldzaame en belachlyke omftandig- heden. Een Gipfe , die gehangen ftondt te worden, verzogt, als een byzonder gunstbetoon, dat men hem niet met het aangezigt na den weg toe mogt hangen; zeggende , ,, dat veelen zyner Kennisfen dien weg voor- ze by. gingen, en dat hy het zich zou fchaamen, dat zy » hem ” Op een anderen tyd te aan de galg zagen hangen.” ragten de Vrienden van eenen., die ter Straffe uitgeleid werd , als zy uit de gefprekken en de: houding bemerk- ten, hoe ongaarne hy. na de galg ging., by de Regters het volgende vreemde verzoek in.: y Heeren, wy bid- E o 3, den DER GIPSIES. 413 > den u, dwing cen Mensch niet tot-een ding , waar an toe gy ziet dat hy geene genegenheid altoos heeft.” -——— Dergelyke belachlyke tooneelen ziet men veeltyds by de Serafoeteningen , aan de Gipfies volvoerd: zy ftrek. ken ten blyke van de verregaande bedagtloosheid deezes Volks. Ct Vervolg en. Slot in een volgend Stukje.) e D Beem DE JALOERSHEID, ` (Naar het Hoogduitsch van S. GESNER.) De Jaloersheid is een der fterkfte hartstogten ; zy is de ver. giftigfte der flangen , welken de Furiën in onzen boezem werpen ; dit ondervond Alexis; — hy beminde Dafne, en Dafne beminde hem; — beiden konden ze roemen op fehoon- heid, —— hy was manlyk bruin, zy blank, en onfchuldig, gel lyk de Lelie, als zy in den morgenftord onpluikt. — Z hadden elkanderen eene eeuwige liefde gezwooren ; Venus- en de Mingoden fcheenen hen met ontelbaare gunften te bewreldaa- digen. — De Vader van Alexis.was van eene zwaare krank. heid gelukkiglyk herfteld. Myn Zoon! fprak hy , ik heb eene gelofte gedaan , om den God der gezondheid zes fchaapen te offeren : —— gaa heen, en breng deeze fchaapen tot zynen Tempel. Twee lange dagreizen was deeze Godstempel verre; = onder het ftorten van veele traanen nam hy affcheid van zyn Meisje; even als of hy eene lange reis ter zee te doen had, en treurend dreef hy zyne fehaapen voor zich heen; —— zich van zyn Meisje verwyderende, zuchtte hy, gelyk de Tortel Zucht, den ganfchen weg langs. Hy ging door de fchoonfte velden, en zag ze niet; de fchoonfte gezichten deeden zich voor zyne oogen op, en hy gevoelde hunne fchoonheid niet; hy zag alleen zyn Meisje ; hy zag haar in haare hut; hy zag haar by de wa. terbeekjes in de fchaduws; hy hoorde haar zynen naam noemen, en zuchtte, —— zo ging hy achter zyne fchaapen voort, ver. drietig , dat zy niet fnel waren, gelyk de Rheeën; eindelyk,’ echter, kwam hy by den Tempel. ———— Het offer was gebragt. 