Thet Oera Linda bok. Naar een handschrift uit de dertiende eeuw. Eigendom der familie Over de Linden, aan den Helder, bewerkt, vertaald en uitgegeven door Dr. J. G. Ottema. Tweede Uitgave
Van uit Wralda komt de aanvang en het einde, alle dingen gaan in hem op. Wralda is het eenige almachtige wezen , want alle andere macht is van hem geleend en keert tot hem terug. Uit Wralda komen alle krachten en alle krachten keeren tot hem weder. Daarom is hij alleen het scheppende wezen, en niets is geschapen buiten hem. Wralda legde eeuwige inzettingen, dat is wetten in al het geschapene, en er zijn geen goede wetten, of zij moeten daarnaar ingericht zijn. Maar ofschoon alles in Wralda is, de boosheid der menschen is niet van hem. Boosheid komt door loomheid, zorgeloosheid en domheid. : Daarom kan zij wel de menschen schaden, maar Wralda nimmer. Wralda is de wijsheid, en de wetten, die hij ge- maakt heeft, zijn de boeken, waaruit wij leeren kunnen, en er is geen wijsheid te vinden, noch te vergaderen buiten die. De menschen kunnen vele dingen zien, maar Wralda ziet alle dingen. De menschen kunnen vele dingen leeren , maar Wralda weet alle dingen. De menschen kunnen vele din- gen ontsluiten, maar voor Wralda is alles geopend. De menschen zijn mannelijk en vrouwelijk, maar Wralda schept beide. De menschen beminnen en haten, maar Wralda alleen is rechtvaardig. Daarom is Wralda alleen goed, en — er zijn geene goeden buiten hem. Met het Juul verandert en wisselt al het geschapene, maar het goede is alleen onveran- derlijk. Omdat Wralda goed is, kan hij ook niet veranderen ; 158 ând thrvch thet er bilywath, thêrvmbe is hy allêna wêsa ând al et ora skin. Thet Ôthera dêl fonre formleèr: Emong Findas folk send wanwysa, thêr thrvch hjara over- findingrikhêd alsa äârg send, thát hja-ra selva wis mâkja änd tha inewida bitjuga, thät hja thet besta del send fon Wr.alda; thât hjara gâst thet beste dêl is fon Wr.aldas gâst ând thet Wr.alda allêna mêi thânkja thrvch helpe hjaris bryn (”). Thät aider skepsle en dêl is fon Wr.aldas vnendlik wêsa ; thät hävon hja fon vs gâbad. Men hjara falxe rêdne ând hjara támlâse hâchfarenhêd heth -ra vppen dwâlwêi brocht. Were hjara gâst Wr.aldas gâst, sà skolde Wr.alda êl dvm wêsa in stêde fon licht and wis. Hwand hjara gâst slàvth him selva immer of vmbe skêne bylda to mâkjande, thér y äfternêi anbid. Men Findas folk is en Árg folk, hwand afskên tha wanwysa thêra hjara selva wis mâkja thát hja drochtne send, sa hávon hja to fâra tha vnewida falxa drochtne eskêpen, to kêthande allerwêikes, thät thissa drochtne wralda eskêpen háve, mith al hwat thêr inne is, gyriga drochtne fvl nyd ând torn, tham êrath ând thjanath willath wêsa thrvch tha människa, thêr blod ând offer willa ând skât askja. Men thi wanwisa falxa manna, | tham hjara selva godis skalka jeftha prestera nôma lêta, bürath Änd sâmnath ând gethath aldam to fàra drochtne thêr er navt , ne send, vmbet selva to bihaldande. Aldam bidrywath hja mith en rum emod, thrvchdam hja hjara selva drochtne wâne, thêr an ninman andert skeldich ne send. Send thêr svme tham hjara renka froda ánd bâr màkja, alsa wrdon hja thrvch hjara rakkera fât nd vmbira laster vrbarnad, ella mith felo stâtska plêgum, hjara falxa drochtne to-n êre. Men in trvth, (* Cf. Hegel a. h. L. 139 en omdat hij blijft, daarom is hij alleen wezen, en al het andere schijn. rin Het tweede deel van de oudste leer. Onder Findas volk zijn wanwijzen, die door hunne over- vindingrijkheid zoo boos zijn geworden, dat zij zich zelven wijs maken en de ingewijden doen gelooven, dat zij het beste deel zijn van Wralda; dat hun geest het beste deel is van Wralda’s geest, en dat Wralda alleen kan denken door hulp van hun brein. Dat ieder schepsel een deel is van Wralda’s oneindig we- zen, dat hebben zij van ons gestolen. Maar hunne valsche redeneering en hunne toomelooze hoo- vaardigheid hebben hen op een dwaalweg gebracht. Ware hun geest Wraldas geest, dan zoude Wralda heel dom wezen, in plaats van verstandig en wijs. Want hun geest slooft zich al- tijd af om schoone beelden te maken, die gij naderhand aan- bidt. Maar Findas volk is een boos volk, want ofschoon de wanwijzen onder hen zich zelven wijsmaken, dat zij goden zijn, zoo hebben zij voor de oningewijden valsche goden ge- schapen , en verkondigen allerwege dat deze afgoden de wereld geschapen hebben, met alles wat daar in is; gierige afgoden vol nijd en toorn, die gediend en geëerd willen wezen , door de menschen; die bloed en offer willen en schatting eischen. Maar die wanwijze valsche mannen, die zich zelf gods diena- ren of priesteren laten noemen, beuren en zamelen en verga- deren dat alles voor afgoden, die niet bestaan, om het zelf te behouden. Dat alles bedrijven zij met een ruim gemoed, naardien zij zich zelven goden wanen, die aan niemand ant- woord schuldig zijn. Zijn er sommigen die hunne ranken be- vroeden en openbaar maken, zoo worden zij door hunne rakkers gevat en om hunnen laster verbrand, alles met vele state- lijke plegtigheden ter eere der valsche goden. Maar in waarheid, 140 allêna vmbe thât hja-ra navt skâda ne skolde. Til thju vsa bern nw wêpned müge wêsa tojenst hjara drochtenlika lêre, alsa hÂgon tha fâmna hjam fon buta to lêrande hwat hyr skil folgja. Wr.alda was êr alle thinga, ând nei alle thinga skil er wêsa. Wralda is alsa êvg ând hi is vnendlik, thervmb nis thér nawet buta him. Thrvch ut Wr.aldas lêva warth tid And alle thinga bern, ând sin lêva nimth tid ând alle thinga wêi, Thissa sêka moton klàr Änd bâr mâkad wrda by alle wisa, sà thât hja-t an ôthera bithjuta ând biwisa müge. Is-t sâ far wnnen, sa sêith mân forther : Hwat thus vsa ommefang treft, alsa send wy en dêl fon Wr.aldas vnendelik wêsa, alsa tha ommefang fon al et eskêpne , thach hwat angà vsa dânte, vsa ainskipa, vsa gâst nd al vsa bithänkinga, thissa ne hêra navt to thet wêsa. Thit ella send fljuchtiga thinga tham thrvch Wr.aldas lêva forskina, thach thêr thrveh sin wishêd sâdâne ánd navt owers navt ne forskina. Men thrychdam sin lêva stêdes forthga, alsa ne mêi thêr nawet vppa sin stêd navt bilywa. Thêrvmbe forwixlath alle eskêpne thinga fon sted, fon dânte Ând âk fon thânkwisa. Thervmbe ne mêi irtha selva, ner eng skepsle ni sedsa : ik ben, men wel ik was. Ak ne méêi nên mánniska navt ne sedsa ik thánk, men blat, ik thochte. Thi knâp is grâter ând owers as tha-r bern wêre. Hy heth ora gêrtne, tochta And thânkwisa. Thi man en tât is Ând thánkth owers as thâ-r knâp wêre. fvin tha alda fon dêgum. Thàt wêt allera mannelik. Sâhwersa allera mannalik nw wêt ând jechta mot, thät hy alon wixlath, sà mot hy âk biĳjechta, that er jahweder âgeblik wixlath , ak thahwila-r sêid: ik ben, ând thât sina thäânkbylda wixle, tha hwile-r sêid : ik thánk. Instéde thât wy tha ârga Findas althus vnwerthlik after- nêi snakka ând kâlta, ik ben, jeftha wel, ik ben thet beste del Wraldas, ja thrvch vs allêna mêi-r thänkja, 141 alleen opdat zij hun niet schaden zouden. Opdat onze kin- deren gewapend mogen wezen tegen hunne afgodische leer , zoo behooren de maagden hen te doen van buiten leeren , wat hier zal volgen. Wralda was eerder dan alle dingen, en na alle dingen zal hij wezen. Wralda is alzoo eeuwig en hij is oneindig, daarom is er niets buiten hem. Door en uit Wraldas leven ontstond de tijd en werden alle dingen geboren; en zijn leven neemt den tijd en alle dingen weg. Deze zaken moeten klaar en openbaar gemaakt worden op alle wijzen , zoodat zij het aan anderen mogen beduiden en bewijzen. Is het zoo verre ge- wonnen , dan zegt men verder: Wat dus onzen omvang be- treft, zoo zijn wij een deel van Wraldas oneindig wezen als de omvang van al het geschapene. Doch wat onze gedaante aangaat , onze eigenschappen , onzen geest en al onze beden- kingen, deze behooren niet tot het wezen. Dit alles zijn vluchtige dingen, die door Wraldas leven verschijnen ; doch door zijne wijsheid zoodanig en niet anders verschijnen. Maar doordien zijn leven steeds voortgaat, zoo kan er ook niets op zijne plaats blijven. Daarom verwisselen alle geschapene dingen van plaats, van gedaante en ook van denkwijze. Daarom mag de aarde zelve, noch eenig schepsel zeggen : ik ben , maar wel: ik was. Ook mag geen mensch zeggen: ik denk, maar bloot : ik dacht. De knaap is grooter en anders als toen hij een kind was. Hij heeft andere begeerten, neigingen en denkwijze. De man en vader is en denkt anders als toen hij knaap was. Even zoo de ouden van dagen. Dat weet ie- dereen. Bijaldien nu iedereen weet, en moet erkennen, dat hij steeds wisselt, zoo moet hij ook bekennen, dat hij ieder oogenblik wisselt ; ook terwijl hij zegt: ik ben; en dat zijne denkbeelden veranderen , terwijl hij zegt: ik denk. In plaats dus van dat wij de boose Finda’s op eene on- waardige wijze napraten en snappen, ik ben, of wel ik ben het beste deel Wraldas, ja door ons alleen mag hij denken, 142 sà willath wy kêtha wral ánd allerwêikes wêr et nêdlik sy: wy Fryas bern send forskinsla thrvch Wr.aldas lêva ; by-t anfang min ând blât, thach immer wárthande And nâkande to fvlkvmenlikhêd, svnder â sa god to wrda as Wr.alda selva. Vsa gâst nis navt Wraldas gâst, hi is thêrfon allêna en af- skinsle,. Tha Wr.alda vs skop, heth er vs in thrvch sine wishêd-bryn, sintûga, hügia Ánd fêlo goda ainskipa lènad. Hyrmêi mügon wy sina skepsela ând sin êwa bitrachta. Fhêrof mügon wy lèra ând thêrvr mügon wy rêda, ella ând allêna to vs ain held. Hèêde Wr.alda vs nêne sinna jêven, sa ne skolde wy narne of nêta ánd wy skolde jeta reddalâser as en sêkwale wesa, thêr forthdryven wârth thrvch ebbe nd thrvch flod. “Thit stat vp skrivfilt skrèven „Talsand andwarde ora fâmna to-n färbyld. En vnsels gyrich män kêin to bârande by Trâst thêr fâm wêre to Stavia. Hy sêide vnwéder hêde sin hus wêi brocht. Hy hêde to Wr.alda bêden, men Wralda nêdim nène helpe lênad. Bist en âfte Fryas, frêje Tràst. Fon elder t-elder, andere thene mân. Thán sèide hju wil ik äwet in thin mod séja in bitrouwa, thát et kyma groja ând früchda jêva mêi. Forth sprêk hju ânde kèth. Thà Frya bern was, stand vs moder naked áând blât, vnbihod to jenst tha strêlum thêre svnne. Ninman macht hju frêja ánd thêr wêre ninman thêr hja help macht lêna. Thâ gvng Wr.alda to ând wrochte in hjra mod nigung ând liavde anggost ând skrik. Hju sach rondomme, hjra nigung kâs thet beste ând hju sochte skul vndera wâranda linda. Men rêin kêm ând-t onhlest wêre thât hju wet wrde. Thach hju hêde sjan 143 zoo willen wij verkondigen overal en allerwege, waar het noodig is: wij Fryas kinderen zijn verschijnselen door Wraldas leven; bij den aanvang gering en bloot: doch altijd wordende en naderende tot volkomenheid, zonder ooit zoo goed te worden als Wralda zelf. Onze geest is niet Wralda’s geest, hij is daarvan slechts een afschijnsel, Toen Wralda ons schiep , heeft hij ons in zijne wijsheid, brein, zintuigen , geheugen en vele goede eigenschappen geleend. Hiermede kunnen wij zijne schepselen en zijne wetten beschouwen. Daarvan kunnen wij leeren en daarover kunnen wij spreken, alles en alleen tot ons eigen heil. Had Wralda ons geene zintuigen gegeven , zoo zouden wij nergens van weten, en wij zouden nog redde- lozer zijn, dan een zeekwal die voortgedreven wordt door ebbe en door vloed. Dit staat op schrĳffilt geschreven. Taal en antwoord aan andere Maagden tot een voorbeeld. Hen ongezellig gierig man kwam klagende bij Troost, die Maagd was te Stavia. Hij zeide onweder had zijn huis ver- nield. Hij had tot Wralda gebeden, maar Wralda had hem geene hulp verleend. Zijt ge een echte Fries, vroeg Troost. Van ouder tot voorouder, antwoordde de man. Dan, zeide zij, wil ik iets in uw gemoed zaaijen in vertrouwen , dat het kiemen en groeien en vruchten geven mag. Verder sprak zij en zeide: toen Frya geboren was, stond onze moeder naakt en bloot, onbehoed tegen de stralen der zon. Niemand kon zij vragen, en er was niemand, die haar hulp verleenen konde. Toen ging Wralda heen en wrocht in haar gemoed neiging en liefde, angst en schrik. Zij zag rondom zich ; hare neiging koos het beste, en zij zocht eene schuilplaats onder de beschuttende lindeboom. Maar de regen kwam en het gevolg was, dat zij nat werd. Doch zij had gezien, 4 ho thet wêter to tha hellanda blädar of drupte. Nw mâkade hju en hrof mith hellanda sidum , vp stôka mâkade hju tham. Men stornewind kêm ând blos rêin thêr vnder. Nw hêde hja sjan thât tha stam hly jef, âfter gong hja to Ând màkade en wâch jon plâga ând sâdum, thet forma an êne syda ând forth an alle syda. Stornewind kêmto bek jeta wodander as to fora ánd blos thju hrof ewêi. Men hju ne bârade navt over Wr.alda ner to jenst Wr.alda. Men hja mâkade en reitne hrof ând leide stêna thêr vppa. Bifvnden hávande ho sêr thet dvath vmb allêna to tobbande, alsa bithjude hju hira bern ho ánd hwêrvmbe hju alsa hêde dên. Thissa wrochton ând toehton to sêmine. A sadenera wise send wy an hûsa kêmen mith stoppenbânkum, en slecht Ánd wârande linda with tha svnnestrêlum. To tha lesta hâvon hja en burch mâkad ând forth alle ôthera. Nis thin hus thus navt sterk noch wêst, alsa mot i trachda vmbet ôre bêter to mâkjande. Min hus wêre sterk enoch , sêider , men thet hâge wêter heth et vp bêrad ând stornewind heth et ore dên. Hwêr stand thin hus thán, frêje Trâst. Alingen thêre Rêne, andere thene mán. Ne stand et thân navt vppen nol jeftha therp, frêje Trâst. -Nean sêider, min hus stand ênsum by tha overe, allêna háv ik et buwad, men ik ne macht thèr allêna nên therp to mâkane. Ik wist wel, sèide Trâst, tha fâmna háv et my meld. Thv hest al thin lêva en grûwel had an tha människa, ut frêse thätste awet jêva jeftha, dva moste to fara hjam. Thach thêr mitha ne mêi mân navt fer ne kvma. Hwand Wr.alda thêr mild is, kêrath him fona gyriga. Fâsta heth vs rêden nd buppa tha dura fon alle burgum is -t in stên ut wryten: bist ârg bâtsjochtig sêide Fásta, bihod thán jvwe nêsta, bithjod thân jvwe nêsta, help thân juwe nêsta, sâ skilun hja -t thi witherdva. Isi thissa rêd navt god noch, ik nêt fàr thi nên bêtera. Skàmrâd wârth thene mân Änd hi drupte stolkes hinne. 145 hoe het water bij de hellende bladeren neerdrupte. Nu maakte zij een afdak met kellende zijden, op staken maakte zij dat. Maar de stormwind kwam en blies de regen daaronder. Nu had zij gezien, dat de stam luwte gaf. Daarop ging zij heen en maakte eene wand van plaggen en zooden ; eerst aan de eenc zijde en vervolgens aan alle zijden. De stormwind kwam terug, woedender als te voren, en blies het dak weg. Maar zij klaagde niet over Wralda, noch tegen Wralda. Maar zij maakte een rieten dak en legde steenen daarop. Bevonden hebbende hoe zeer het doet, om alleen te tobben, zoo be- duidde zij hare kinderen, hoe en waarom zij zoo gedaan had. Deze handelden en overlegden te zamen. Op zoodanige wijze zijn wij aan huizen gekomen met stoepbanken , eene straat, en eene beschuttende linde tegen de zonnestralen. Ten laatste hebben zij eene burgt gemaakt en vervolgens al de andere. Is uw huis dus niet sterk genoeg geweest, dan moet gij trachten het andere beter te maken. Mijn huis was sterk genoeg, zeide hij, maar het hooge water heeft het opge- beurd en de stormwind heeft het andere gedaan. Waar stond uw huis dan, vroeg Troost. Aan den oever van den Rijn, antwoordde de man. Stond het dan niet op eene nol (ronde hoogte) of terp, vroeg Troost. Neen, zeide de man, mijn huis stond eenzaam bij den oever; alleen heb ik het gebouwd, maar ik kon daar alleen geen terp voor maken. Ik wist het wel, antwoordde Troost, de maagden hebben het mij gemeld. Gij hebt al uw leven een afkeer gehad van de menschen, uit vrees, dat gij iets geven of doen moest voor hun. Doch daarmede kan men niet verre komen. Want Wralda die mild is, keert hem af van de gierigen. Fäâsta heeft ons geraden en boven de deu- ren van alle onze burgten is ’t gegrift in steen: zijt ge erg baatzuchtig , zeide Fâsta, behoed van uwe naasten, onderricht dan uwe naasten, help dan uwe naasten , zoo zullen zij het u wederom doen. Is u deze raad niet goed genoeg, ik weet geene betere voor u. De man werd schaamrood en droop stil af, 10 146 Nw wil ik selva skriwa êrost fon over min burch áând thán over hwat ik háv müge sjan. Min burch lêid an-t north-ende thêre Liudgàrda. Thju tore heth sex syda. Thriĳja thrittich fêt is hju hâch. Flât fon boppa. En lyth huske thêr vppa, hwâna mán tha stära bi- sjath. An aider syd thêre tore stát en hus, long thrija hond- red , brêd thrija sjugun fèt, êlika hâch bihalva thju hrof , thêr rondlik is. Altham fon hyrbakken stên, ánd fon buta ne send nênen ôthera. Om tha burch is en hringdik, thêrom en grâft diap thrija sjugun fêt, wyd thrija twilif fêt. Siath hwa fonêre tore del, sa siath hi thju dânte fon et Jol. Vppa grvnd twisk tha sûdlika hûsa thêre, send allerlêja krûda fon hêinde ánd fêr, thêrof moton tha fâmna tha krefta lêra. Twisk tha nortlika hûsa is allêna fjeld, Tha thrju northlika hûsa send fol kêren ánd ôther bihof. Twa sûdar send to fâra tha fàmkes vibe to skola änd to hêma. Thet sûdlikoste hus is thêre Burchfâm his hêm. Inna tore hangt thju foddik. Tha wagar thêre tore send mith kestlika stêna smukad. In vppa thêre sûderwach is thêne Tex wrytten. An tha fêre syde thêra \finth mân thju formlêre; anna winstere syde tha êwa. Tha ora séka finth mán vppa ôra thrja. Tojenst tha dik by-t hus thêr fâm stêt thju owne änd thju molmâk thrvch fjuwer bufla kroden. Buta vsa burchwal is-t hêm, thêr vppa tha burchhêra Ánda wêrar hême. Thju ringdik thêra is en stonde grât, nén. stjurar, men svnna stonde, hwêrfon twija twilf vppen etmelde kvma. In vpper binnasyde fona dik is en flät, fif fèt vndera krûn. Thêr vppa send thrija hondred krànboga, todekt mith wod áând lêther. Bihalva tha hûsa thêra inhêmar send thêr binna alingne tha 147 Nu wil ik zelf schrijven, eerst over mijne burgt en dan over hetgene ik heb mogen zien. Mijne burgt ligt aan ’t noordeinde van de Liudgaarde. De toren heeft zes zijden. Driemaal dertig voet is hij hoog. Plat van boven. Een klein huisje daarop, waaruit men naar de sterren ziet. Aan iedere zijde van den toren staat een huis, lang drie honderd en breed driemaal zeven voet, en evenzoo hoog , behalve het dak, dat rondachtig is. Al deze van hard- gebakken steen, en van buiten zijn er geene andere. Om de burgt is een ringdijk, en daarom heen eene gracht diep drie maal zeven en breed driemaal twaalf voet. Ziet iemand boven van den toren naar beneden, dan ziet hij de gedaante van het Juul. Op den grond tusschen de zuidelijke huizen, daar zijn allerlei kruiden van heinde en verre, daarvan moeten de maagden de krachten leeren kennen. Tusschen de noordelijke huizen is alleen veld. De drie noordelijke huizen zijn vol koorn en andere benoodigdheden. Twee zuidelijke huizen zijn voor de maagden, om school te houden en te wonen. Het zuidelijkste huis is de woning der Burgtmaagd. In den toren hangt de lamp. De wanden van den toren zijn gesmukt met kostbare steenen. Op de zuiderwand is de Tex gegrift. Aan de rechterzijde van deze vindt men de formleer; aan de lin- kerzijde de wetten. De andere zaken vindt men op de drie andere zijden. Tegen den dijk aan, bij het huis der Burgt- maagd, staat de oven en de meelmolen door vier buffels ge- kruid. Buiten onze burgtwal is de plaats, waarop de burgt- heeren en de krijgers wonen. De ringdijk daaromheen is een uur groot, niet een zeemans, maar een zonne uur, waarvan tweemaal twaalf in een etmaal gaan. Aan de binnenzijde van den dijk is een plat, vijf voet beneden de kruin. Daarop zijn drie honderd kraanbogen, gedekt met hout eu leder. Behalve de huizen der inwoners zijn daarbinnen langs den 148 dik jeta thrija twilif nêdhûsa to fâra tha omhêmar. Thet fjeld thjanath to kämp ând to wêde. Anna sûdsyde fon tha bûtenste hringdik is thju Liudgàrde omtûnad thrvch thet grâte Lindawald. Hjra dânte is thrju hernich, thet brêde buta, til thju svnne thêr in sia mêi. Hwand thêr send fêlo fêrlandeska thrêja áând blomimen thrvch tha stjurar mith brocht. Alsa thju dànte vsar burch is, send alle ôthera; thach vs-is is thju grâteste; men thi fon Texland is tha aldergrâte- ste. Thju tore fon Fryasburch is alsa hâch thät hju tha wolka torent, nêi thêre tore is al et ôthera. | By vs vppa burch ist alsa dêlad. Sjugun jonge fâmna wà- kath by thêre foddik. Aider wâk thrja stonda. In tha ôre tid moton hja huswäârk dva, lêra áând slêpa. Send hja sjugun Jêr wâkande wêsen, alsa send hja fry. Thân mügon hja emong tha mäânniska gà, vp-ra sêd to letane ând rêd to jè- vane. Is hwa thrju jêr fàm wêst, sà mêi hju altomet mith tha alda fâmna mith gà. Thi skrywer mot tha fâmkes lêra lêsa, skrywa änd rêken- Ja. Tha grysa jeftha grêva moton lêra hjam rjucht ánd plicht, sêdkunda, krûdkunda, hêlkunda. skêdnesa, tellinga ând sanga, bĳĳunka allerlêja thinga thêr hjam nêdlik send ‚ vmbe rêd to jêva. Thju Burchfâm mot lêra hjam ho hja thêrmith to wárk gâ mota by thá mânniska. Êr en Burchfâm hjra stêd innimt, mot hju thrvch thet lànd fâra en fvl jêr. Thrê grêva burchhêra ánd thrja alda fàmna gan mith hiri mitha. Alsa is-t âk my gvngon. Min fârt is alingen thère Rêne wêst, thjus kàâd vpward, alingen there ôre syde of- ward. Ho hâger ik upkêm, to ârmer likte mi tha mân- niska. Wral inna Rêne hêde män utstekka makad. Thet sôn thät thêr ain kêm, wrde mith wêter wr skêpfachta gäten vmbe gold to winnande. Men tha màângêrta ne dro- gon thêr nêne golden krona fon, Er wêron thêr 149 dijk nog driemaal twaalf noodhuizen voor de omwoners. Het veld dient tot kamp en tot weide. Aan de zuidzijde van de buitenste ringdijk is de Liudgaarde omtuind door het groote Lindenwoud. Hare gedaante is driehoekig , met de breede zijde naar buiten, opdat de zon daarin mag zien. Want daar zijn vele buitenlandsche boomen en bloemen, door de zeevaarders medegebracht. Gelijk de gedaante van onze burgt is, zoo zijn alle andere; doch onze burgt is de grootste ; maar de allergrootste is die van Texland. De toren van Fryaburgt is zoo hoog, dat hij de wolken tornt ‚en in even- redigheid van den toren is al het overige. Bij ons op de burgt is het zoo verdeeld. Zeven Jonge maagden waken bij de lamp. Iedere waak is drie uren. In den overigen tijd moeten zij huiswerk doen, leeren en slapen. Zijn zij zeven jaar wakende geweest, dan zijn zij vrij. Dan mogen zij onder de menschen gaan; om op hunne zeden te letten en raad te geven. Is eene drie jaren maagd geweest, dan mag zij somtijds met de oude maagden mede gaan. De schrijver moet de meisjes leeren lezen, schrijven en rekenen. De grijaards of greva moeten haar leeren recht en plicht, zedekunde, kruidkunde en heelkunde , geschiedenissen , vertellingen en zangen, benevens allerhande dingen die haar noodig zijn om raad te geven. De Burgtmaagd moet haar leeren, hoe zij daarmede te werk moeten gaan bij de mmen- schen. Voor dat eene Burgtmaagd hare plaats inneemt, moet zij door het land reizen een vol jaar. Drie grijze burgt- heeren en drie oude maagden gaan met haar mede. Zoo is het ook mij gegaan. Mijne reis is langs den Rijn geweest, dezen oever opwaarts en langs den anderen oever beneden- waarts. Hoe hooger ik opkwam, des te armer schenen mij de menschen. Overal in den Rijn had men kribben ge- maakt. Het zand dat daartegen kwam, werd met water over schapenvachten gegoten om goud te winnen. Maar de meisjes droegen daar geene gouden kroonen van. Voorheen waren 150 màr wêst, men sont wi Skênland miste, send hja nêi tha berga gvngen. Thèêr delvath hja yserirtha, thêr hja yser of mâkja. Boppa thêre Rêne twisk thet berchta, ther háv ik Märsàta sjan. Tha Mârsâta thät send mäánniska thêr in vppa mâra hêma. Hjara husa send vp pälum buwad. Thât is vret wilde kwik ánda bose mânniska. Thêr send wolva, bâra Ánd swârte grislika läwa(*). And hja send tha swetsar (+F) jeftha pÄlingar fonda hêinde Krêkalandar, thêra Kálta fol- gar Ând tha vrwildere Twiskar, alle gyrich nêi râv ând but. Tha Mârsâta helpath hjara selva mith fiska ând jâga. Tha huda wrdath thrvch tha wiva tomàkad ând birhet mith skors fon berkum. Tha litha huda saftlik fâmnafilt. Thju Burch- fam et Fryasburg ($) sêide vs thât hja gode ênfalde mân- niska wêron. Thach hêd ik hja êr navt sprêken hêred, ik skolde mênath häve thát hja nên Fryas wêre, men wilda, sa dryst sâgon hja ut. Hjra fachta ând kruda wrdon thrvch tha Renhêmar vrwandelath And thrvch tha stjurar buta brocht. Aling- en thêre Rêne wêr et alên, til Lydasburch (°*). Thêr was en grâte flyt. Invppa thisra fyt wêron âk människa, thêr husa vp päla hêde. Men thât nêr nên Fryas folk , men thât wêron swarte Ánd bruna mánniska, thêr thjanath hêde to rojar vmbe tha butafdrar to honk to helpane. Hja moston thêr bilywa til thju thju fläte wither wêi brûda. To tha lersta kêmon wi to-t Alderga. By-t suderhâvahâved stêt thju Waâraburch, en stênhus, thêrin send allerlêja skulpa, hulka, wêpne ând klathar wârad, fon fêre landum , thrvch tha stjurar mith brocht. En fjardêl dâna is-t Alderga, en grâte flyt omborad mith lothum, husa änd gârdum, ella riklik sjarad. Invpper flyt lêi en grâte fâte rêd, mith fônon fon allerlêja farwa. Et Fryas dêi hon- gon tha skilda omma tha borda to. Svme blikton (*) Leeuwen in Europa, Herodotus, VIL, 125, (f) Swetsar, Switsers. ($) Fryasburch , Freiburg. (**) Lydasburch , Leiden, de burcht. 151 er meer geweest, maar sedert wij Schoonland misten, zijn zij naar de bergen gegaan. Daar delven zij ijzererts, waar zij ijzer van maken. Boven den Rijn tusschen het gebergte , daar heb ik Marsaten gezien. De Marsaten, dat zijn men- schen, die op de meeren wonen. Hunne huizen zijn op palen gebouwd. Dat is wegens het wild gedierte en de booze men- schen. Daar zijn wolven, beeren en zwarte afgrijselijke leeuwen. En zij zijn de naburen of aangrenzenden van de heinde Krekalanden, der Kalta volgers en der verwil- derde Twiskar, alle begeerig naar roof en buit. De Marsaten generen zich met visschen en jagen. De huiden worden door de vrouwen toegemaakt en bereid met schors van berken. De kleine huiden zacht als vrouwenfilt. De Burgtmaagd te Fryasburgt zeide ons, dat zij goede, eenvoudige menschen waren. Doch had ik haar niet vooraf hooren spre- ken, ik zoude gemeend hebben, dat zij geen Fryas volk wa- ren, maar wilden, zoo onbeschaamd zagen zij er uit. Hunne vachten en kruiden werden door de Rijnbewoners verhandeld en door de schippers buiten gebracht. Langs de (andere zijde van) den Rijn was het eveneens tot aan Lydasburgt. Daar was een groote vliet of mare. Op deze vliet waren ook menschen, die huizen op palen hadden. Doch dat was geen Fryas volk: maar dat waren zwar- te en bruine menschen, die gediend hadden als roeijers om de buitenvaarders naar huis te helpen. Zij moesten daar blijven, tot dat de vloot weder vertrok. Ten laatste kwamen wij te Alderga. Bij het zuiderhavenhoofd staat de Waraburgt, een steenhuis, daarin zijn allerlei schulpen, hoorns, wapenen en kleederen bewaard van verre landen , door de zeelieden medegebracht. Een kwartier daarvan daan is het Alderga. Hen groote vliet omzoomd met schuren, hui- zen en tuinen, alles rijk versierd. In die vliet lag eene groote vloot gereed, met banieren van allerlei verf. Op Fryasdag hingen de schilden om de boorden toe. Sommige blonken, 152 lik svnna. Tha skilda thêr witking ând thêra skolta bi tha nachtum wêron mith gold vmborad. Abefta thêre flyt was en grâft grâven, to hlâpande dâna alingen thêre burch Fo- râna (*) ánd forth mith en ênga mude (f) in sê. To fàra thêre fläte wêre thit tha utgvng ând et Fly tha ingvng. A bêde syda thêre grâft send skêne husa mith hel blikanda farwa mâlad. Tha gârdne send mith altid grêne hâgum omtunad. Ik háv thêr wiva sian, thêr filtne tohnekna drogon as-t skriffilt wêre. Lik to Stavere wêron tha mängertne mith golden kro- num vppira holum Ánd mith hringum ($) om ârma ând fêt sja- rad. Sudward fon Forâna lêid Alkmârum. Alkmärum is en mâre jefta flyt, thêrin lêid en @land, vppa thâát êland moton tha swarte Ánd bruna máânniska hwila êvin as to Lydahis- burch. Thju Burchfâm fon Forâna sêide my, thät tha burch- hêra dêistik to-ra gvngon vmb-ra to lêrande, hwat âfte frydom sy, Ând ho tha mânniska an thêre minne agon to lêvane vmbe sêjen to winnande fon Wr.aldas gâst. Was thêr hwa thér hêra wilde ând bigripa machte, sa wärth er halden, alont er fvl lêrad wêre. Thát wrde dên vmbe tha fêrhêmande folka wis to mâkane , Änd vmbe vral àtha to winnande. ÉÊr hed ik anda Sâxanamarka to thêre burch Mánnagârda forda (**) wêst. Thach thêr hêd ik mâr skâmelhêd sjan, as-k hyr rikdom spêrde. Hju andere: sâ hwersa thêr an da Sàxanamarka en frêjar kvmath en mangêrte to bi frêjande , alsa frêjath tha mângertne thêr, kanst thin hus fry wêra tojenst tha bannane Twisklandar, hâst nach nêne fâlad, ho fêlo bufle häst al fânsen And ho fêlo bâra ând wolva huda häst al vppa thêre mârk brocht? Dâna ist kvmen thát tha Saxmanna thju buw anda wiva vrlêten häve. Thát fon hvndred to sêmine nên êne lèsa mêi ner skriwa ne kán. Dâna ist kvmen, thät nimman nên sprêk vppa sin skild neth , men blât en mislikande dânte fon en diar, thät er fälad £) Forana, Vroonen. (Y) fingamuda , Egmond. ($) Diod. Sic. V 2/, van de Galliers. (**) Mannagârdaforda , Munster. 153 gelijk de zon. De schilden van den zeekoning en de schouten bij nacht waren met goud omboord. Achter die vliet was eene gracht gegraven van daar voortloopende langs de burgt Forana en voorts met eene enge mond in zee. Voor de vloot was dit de uitgang en het Fly de ingang. Aan beiden zijden der gracht zijn schoone huizen met helder blinkende verwen geschilderd. De tuinen zijn met altijd groene hagen omheind. Ik heb daar vrouwen gezien die viltene tunikas droegen, als of het schrĳffilt was. Even als te Staveren waren de meisjes met gouden kroonen op hare hoofden en met ringen om de armen en voeten gesierd. Zuidwaarts van Forana liet Alkmarum. Alkmarum is eene mare of vliet, daarin ligt een eiland, op dat eiland moeten de zwarte en bruine men- schen verwijlen, even als te Lydasburgt. De Burgtmaagd van Forana zeide mij, dat de burgtheeren dagelijks tot hen gingen om hun te leeren , wat echte vrijheid is, en hoe de menschen in der minne behooren te leven om zegen te er- langen van Wraldas geest. Was er iemand die hooren wilde en begrijpen kon, zoo werd hij daar gehouden, tot dat hij volleerd was. Dat werd gedaan om de veraf wonende volken wijs te maken, en om overal vrienden te winnen. Weleer was ik in de Saxenmarken op de burgt Mannagardaforde geweest. Doch daar had ik meer armoede gezien , als ik hier rijkdom bespeurde. Zij antwoordde: zoo wanneer daar aan de Saxenmarken een vrijer een meisje komt bevrijen , dan vragen de meisjes daar, kunt gij uw huis vrijwaren tegen de verbannen Twisklanders? hebt gij er nog geen geveld? hoe- veel buffels hebt gij reeds gevangen en hoeveel beeren en wolvenhuiden hebt gij al op de markt gebracht? Daar van daan is ’t gekomen, dat de Saxmannen den landbouw aan de vrouwen overgelaten hebben. Dat van honderd te zamen niet een lezen mag of schrijven kan, Daarvan daan is het gekomen , dat niemand eene spreuk op zijn schild heeft , maar bloot eene wanstaltige gedaante van een dier, dat hij geveld 154 heth. And-ändlik, dâna is-t kvmen, thát hja sêr wichandlik ewrden send, men tomet êvin dvm send as et kwik, thät hja fänsa, ând @vin ârm as tha Twisklândar, hwêr mith hja orloge. To fra Fryas folk is irtha Ánd sê eskêpen. Al vsa rinstrâma runath vppa sê to. Ende fon thet Apollonia Bok. 155 heeft. En eindelijk, daarvan daan is het gekomen , dat zij zeer oorlogzuchtig geworden zijn, maar bijna even dom zijn als het gedierte, dat zij vangen, en even arm als de Twisklanders, met welke zij oorlogen. Voor Fryasvolk is aarde en zee geschapen. Alle onze rivieren loopen in zee uit. Het Lydasvolk en het Findasvolk zullen elkander ver- delgen, en wij moeten de ledige landen bevolken. In het heen en omvaren ligt ons heil. Wilt gij nu, dat de boven- landers deel hebben aan onze rijkdom en wijsheid, zoo zal ik u een raad geven. Laat het de meisjes tot eene gewoonte worden om hare vrijers te vragen, eer zij ja zeggen : waar hebt gij al in de wereld rondgevaren? wat kunt gij uwe kinderen vertellen van verre landen en over verwonende vol- ken? Doet zij zoo, dan zullen de krijgshaftige knapen tot ons komen. Zij zullen wijzer worden en rijker en wij zullen geen behoefte langer hebben aan dat vuile volk. De jong- ste van de maagden, die bij mij waren, kwam uit de Saxen- marken weg. Toen wij nu te huis kwamen, heeft zij ver- lof gevraagd om naar huis te gaan. Naderhand is zij daar Burgtmaagt geworden, en daarvan daan is het gekomen , dat heden ten dage zoo vele Saxmannen bij onze zeelieden varen. Einde van Apollonias Boek. Thaskriftafon Frèêthorik ând Wiljow. Min nôm is Frêthorik to nomath oera Linda, thât wil segsa ovir tha Linda. To Ljudwardja bin ik to Asga kêren. Ljud- wardja is en ny thorp, binna thene ringdik fon thêr burch Ljudeârda, hwêrfon tha nôma an vnêr kvmen is. Vnder mina tida is er fül bêred. Fül hêd ik thêr vr skrêven, men afternêi send mi âk fêlo thinga meld. Fon ên ánd ôther wil ik en skêdnese áfter thit bok skrywa, tha goda mánniska to-n êre tha ärga to vnêre. In min jüged hêrd ik grêdwird alomme, ârge tid kêm, arge tid was kvmen, Frya hêd vs lêten, hjra wâkfâmkes hêde hju abefta halden, hwand drochten likande bylda wê- ron binna vsa lândpäla fvnden. Ik brônde fon nysgyr vmbe thi bylda tho bisjan. In vsa bûrt strompele en ôld fàmke to tha husa uta in, immer to kethande vr ârge tid. Ik gyrde hja ling syde. Hju strik mi omme kin to. Nw wrd ik drist ând frêje jef hju mi ârge tid änd tha bylda rêis wisa wilde. Hju lakte godlik ând brocht mi vpper burch. En grêve män frêje my jef ik al lêsa änd skrywa kv. Nèê sêid ik. Thän most êrost to ga ánd lêra, sêid-er owers ne mêi-t jow navt wysen wrde. Dystik gvng ik bi tha skriwer lêra. Acht jêr lêtter hêrd ik, vsa burchfâm hêde hordom bidryven ánd svme burchhêra. hêdon vrrêd plêgad mith tha Magy, ând fêlo mánniska wêron vp hjara syde. Vral kêm twispalt. Thêr wêron bern, thêr vpstandon ajen hjara eldrum. Inna gluppa De geschriften van Frêthorik en Wiljo w. Mijn naam is Frêthorik toegenaamd oera Linda, dat wil zeggen over de Linden. Te ljudwardia ben ik tot Asga ge- kozen. Ljudwardia is een nieuw dorp, binnen den ringdijk van de burgt Ljudgarda, waarvan de naam in oneer geko- men is. Onder mijne tijden is veel gebeurd. Veel had ik daarover geschreven; maar naderhand zijn mij nog vele din- gen gemeld. Van een em ander wil ik eene geschiedenis achter dit boek schrijven, de goede menschen tot eere, de slechten tot oneer. In mijne jeugd hoorde ik klachten alomme: booze tijd kwam; booze tijd was gekomen ; Frya had ons verlaten ; zij had hare waakmeisjes terug gehouden ; want gedrochtelijke (afgods)beelden waren binnen onze landpalen gevonden. Ik brande van nieuwsgierigheid om die beelden te zien. In onze buurt strompelde een oud vrouwtje de huizen uit en in, altijd roepende over de booze tĳd. Ik draaide haar op zijde. Zij streek mij om de kin. Nu werd ik vrijmoedig en vroeg haar of zij mij de booze tijd en de beelden eens wilde toonen. Zij lachte goedaardig, en bragt mij op de burst. Hen grijsaard vroeg mij of ik al lezen en schrijven kon. Neen, zeide ik. Dan moet gij eerst heengaan en leeren, zeide hĳj, anders mag het u niet getoond worden. Dagelijks ging ik bij den schrijver leeren. Acht jaren later hoorde ik, dat onze burgtmaagd ontucht had bedreven en dat sommige burgtheeren verraad gepleegd hadden met den Magy. En vele menschen waren op hunne zijde. Overal kwam tweespalt. Er waren kinderen , die opstonden tegen hunne ouders. In verborgen 158 wrdon tha froda mânniska morth. Thet alde fâmke, thér ella bâr mâkade, wârth dâd fvnden in en grupe. Min tàt, thêr rjuchter wêre, wilde hja wrêken hâ. Nachtis wärth er in sin hus vrmorth. Thrju jêr lêtter wer thene Mâgy bâs svn- der strid. Tha Saxmánna wêron frome änd frod bilywen. Néi tham fljuchton alle gode människa. Min mâm bistvrv-et. Nw dêd ik lik tha ôthera. Thi Mâgy bogade vppa sinra snôdhêd. Men Irtha skold im thâna, thât hju nên Mâgy ner afgoda to lèta ne machte to thêre hêlge skêta, hwêrut hju Frya bêrade. Evin sa thet wilde hors sina mânna sked, néi thät thet sina ridder gersfallich mâkad heth, êvin sà skodde jrtha hjra walda ând berga. Rinstràma wrdon ovira fjelda sprêd. Sè kokade. Berga spydon nêi tha wolkum, ând hwad hja spyth hêde, swikton tha wolka wither vp jrtha. By-t anfang thêre Arnemônath nigade jrtha northward, hju sêg del, òl legor Ând lêgor. Anna Wolfamônath lêidon tha Dêne- marka fon Fryas lând vnder-ne sê bidobben. Tha walda thèr bylda in wêron, wrdon vphyvath ând thêr windum spel. Thet jêr After kêm frost inna Herdemônath ánd lêid ôld Fryas lând vader en plônke skul. In Sellamônath kêm storne- wind ut et northa wêi, mith forande berga fon ise ând stê- num. Tha spring kèm, hyf jrtha hjra selva vp. Ise smolt ewêi. Ebbe kêm And tha walda mitta byldum drêvon nêisè. Inner Winna jeftha Minnamônath gvng aider thurvar wither hém fâra. Ik kem mith en fÀm to thêra burch Ljudgârda. Ho drove sach et ut. Tha walda thêra Lindawrda wêron mêst wêi. Thér tha Ljudgârde wêst hêde, was sè. Sin hef fe- tere thene hringdik. Ise hêde tha tore wêi brocht ând tha husa leide in thrvch ekkórum. Anna helde fonna dik fand ik en stên. 159 werden de brave menschen vermoord. Het oude vrouwtje, dat alles openbaar maakte, werd dood gevonden in een grup- pel. Mijn vader, die rechter was, wilde haar gewroken hebben. Bij nacht werd hij in zijn huis vermoord. Drie jaren later was de Magy meester zonder strijd. De Saxmannen waren vroom en braaf gebleven. Naar hen vlucht- ten alle goede menschen. Mijne moeder bestierf het. Nu deed ik als de anderen. De Magy verhief zich op zijne slim- heid, Maar Irtha zoude hem toonen, dat zij geen Magy noch afgoden mocht toelaten tot de heilige schoot, waaruit zij Frya baarde. Even als het wilde ros zijne manen schudt, nadat het zijn berijder in het gras geworpen heeft, even zoo schudde Irtha hare wouden en bergen. Ri- vieren werden over de velden gespreid. De zee kookte. Bergen spuwden vuur naar de wolken, en wat zij gespuwd hadden, slingerden de wolken weder op aarde. Bij den aan- vang van Arnemaand (oogstmaand) neigde de aarde noord- waarts en zeeg neder, al lager en lager. In de Wolven- maand (wintermaand) lagen de lage marken van Fryasland onder de zee bedolven. De wouden , daar beelden in waren, werden opgeheven en een spel der winden. Het jaar daarop kwam vorst in de Hardemaand (louwmaand) en legde oud Fryasland onder een plank (ijsveld) verscholen. In Selle- maand (sprokkelmaand) kwam stormwind uit het noorden weg , mede voerende bergen van iĳs en steenen. Toen spring- vloed kwam, hief de aarde zich op. Het ijs smolt weg. Ebbe kwam en de wouden met de beelden dreeven naar zee. In de Winne of Minnemaand (bloeimaand) ging ieder, die durfde, weer naar huis varen. Ik kwam met eene maagd op de burgt Liudgaarde. Hoe droevig zag het er daar uit. De wouden der Lindaoorden waren meest weg. Waar de Liud- gaarde geweest was, was zee. De golfslag zweepte den ring- dijk. IJs had den toren vernield, en de huizen lagen door elkander. Aan de helling van den dijk vond ik een steen ; 160 vsa skriver hêd er sin nôm inwryten, thât wêre my en bà- ken. Sâ-t mith vsa burch gvngen was, was-t mith mitha ôra gvngen. Inna hàga lânda wèêron hja thrvch jrtha, inna dena landa thrvch wêter vrden. Allena Fryasburch to Tex- land wârth vnedêrad fynden. Men al et länd thet northward leid hêde, wêre vnder sô. Nach nis-t navt boppa brocht. An thâs kâd fon-t Flymâre wèêron nèi meld wrde thrittich sal- ta mâra kvmen, vnstonden thrvch tha walda, thêr mith grvnd ând al vrdrêven wêron. To Westflyland fiftich. Thi gráft thêr fon-t Alderga thweres to thet land thrvchläpen hêde, was vrsôndath Ând vrdèn. Tha stjurar ând ór fàrande folk , ther to honk wêron, hêde hjara selva mith mâga ând sibba vppira skepum hret. Men thät swarte folk fon Lydasburch Snd Alikmarum hêde alên den. Thawil tha swarta sûdward dryvon, hêdon hja fèlo mângêrtne hret, ând nêidam nimman ne kêm to aska tham, hildon hja tham to hjara wiva. Tha mânniska thêr to bek kêmon, gvngon alle binna tha hring- dika thêra burgum hêma, thrvchdam et thêr buta al slyp nd broklând were. Tha gamla husa wrde byèn klust. In 282 jêr (+) nêdon wi nen Eremoder navt had, and nw ella tomet vrlêren skinde, gvng mâÂn êne kjasa. Thet hlot falde vp Gosa to nômath Makonta. Hju were Burchfàm: et Fryas- burch to Texlând. Hel fon hawed ând klàr fon sin, êlle god, ánd thrvchdam hira burch allena spârad was, sach alrik thêrut hira hropang. Tjan jer lèttere kèemon tha stjurar fon Forana Ând fon Lydas burch. Hja wildon tha swarte mânniska mith wif And bern to thet lÂnd utdryva. Thêrwr wildon hja thêre Moder-is rd biwinna. Men Gosa (*) 2192-1888 — 305 voor Chr. (f) Sedert 587 voor Chr. Verg. pag. 110112 161 onze schrijver had daár zijn naam ingegrift ; dat was mij een baken. Gelijk het met onze burgt gegaan was, zoo was het ook met de andere gegaan. In de hooge landen waren zij door de aarde, en in de lage landen door het water vernield. Alleen Fryasburcht op Texland werd ongedeerd gevonden. 