VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
' "De Heer vink gaat vervolgens over tot eene befchryving van de Teekenen der ziekte; en wat in geopende doode beesten gevonden wordt; beide niet in allen gelyk; en in fommige beesten , aan de ziekte geítorven , heeft men naauw]yks eenige teekenen van bederf of aan(teeking ge- vonden, De werking van het Smetgift wordt afgeleid uit de ongefteldheid der deelen by doode beesten gevouden, en de.ziekte zelve hier uit eenigains verklaard, Hier by worden .óok de teekenen van aan(taande herftelling opge- geeven , en aangemerkt dat de ziekte niet altyd tot den dood of herftelling , maar ook wel in andere ziekten overga. d €”) Opera omnia, Loud. 17E 8. p. 456. MP LESSEN OVER DR VinHIEETE, a6y : De oortzsk betydt dé Schryver tot nóg tot onbekend te gen 3 men meg en kát zeggen wat 2e niet is , zonder te: Kurmen seggen waar in ze beftaat. | TEE : De vierde Les heeft tot onderwerp de Genees» en Voore- behoed + midåelen der Veeziekte. ooraf geeft de Heer Vink , nevens andere groote Mannen in de Konst, te ken- neti dat hy weinig vertrouwen heeft op middelen , welken inde Ziekte aangewend worden y hy oordeelt echter dat men hierom de moed niet moet opgeeven , maar alles be- , en ‚ wat reden en ondervirding aannéemlyk doen voor» men. Als zodanige pryst hy in 't n der Ziekte aan éene purgatie, zonder evenwel dezelve dikwils te herhaa- len; dan tegén de verzwakking en rotting te werken, met ‚den Dast van WHgeboomen. De Aderlaating meent hy, dat in "t begin det Ziekte maar zelden te pas kome , Braaks middelen wórden als bedenkelyk opgegeeven. Uitwendige: middelen, als, infpuitingen en wasfchingen van neuze en mond met rotting tegengaande middelen , infpuitingen van erftenwater in de keel, als een beest niet kan drinken , et rosfen met een yzeten roskam om de zweetgaten te openen , etterdragten door brandyzers of Spaanfche vlie- pen, klisteeringen , het zuiveren der (allen, enz. kunnen Raar gelegenheid en omítandigheden, het een van min, het ander van meer nut zyn. Niet tegenítaande alle deeze middelen behoorlyk aangewend worden, giet men niet dair al te dikwils de ziekte verzwaaren en doodlyk worden. het beest nog gevaar loopt van te bezwyken; of van eeni- ge nog overige ziek-ftoffe op eenig edel deel te vallen , wora den verílerkegde middelen „ door onzen Sehryver, aodig U. 1V. DEEL. N. LETT. NO. Ó. S | gee \ d sgo P VINS rdeeld, De Bast van Peru en de bast wordert r toe aangepreezen, en etterdragten ook dan niet onnut gehouden. Alle Voorbereiding om de ziekte gemaklyker en minder gevaarlyk te maaken wordt verworpen, om dat het gevolg hier van de verwagting niet heeft beantwoord ; en dezelve niets anders fchynt te doen dan de dierlyke huishouding te ontftellen , den natuurlyken trek tot voed- zel te beneemen, het Dier te verzwakken, en van gezond ziek te maaken. i . De Schryver geeft hier op ook zyn gevoelen aangaande de Inenting, welke hy niet befchouwt als een voordeelig middel om Runderen te behouden; en de berekening van de Heeren CAMPER en MUNNIES , in hunnen Voer > vindt hy gebreklyk en niet wel opgemaakt , terwyl naar zyne rekening van 172 beesten, aan de natuur ovgrgelaa- ten zonder inenting, meer dan 45 het getal der ingeënten , zouden gebeterd zyn. De berekening moet men in het Werk zelf nazien. Ook is het leven der Runderbeesten te kort om het voordeel te geeven van de Inenting der Kin- erpokjes. Hier by voegt de Heer vıNx nog zyne twyfe. ling ef men wel ten vollen gerust kan zyn, dat beesten door Inenting ziek geweest en herfteld zynde , naderhand tegen de natuurlyke befmetting zullen beftand blyven, voornaamlyk alsze maar ligt ziek geweest zyn, om dat ’er voorbeelden van nieuwe befmetting en dood zyn geweest; zynde deeze Inenting ook hier in ongelyk aan die der Kin» derpokjes , waar in de ligtíte teekenen van ziekte voor al- toos tegen nieuwe befmetting beveiligen. Alle middelen dan vrugteloos bevonden zynde gaat de Schryver over tot het eenige , welk hy oordeelt ons van de Veepest te kunnen verlosfen ; het weeren en afhouden , gamelyk , der zieke beesten van het gezonde Vee. Te vore is reeds getoond , dat er geen andere befmetting is of oit geweest is, dan van het eene beest tot het ander, hier ia aan andere. befmetlyke ziekten gelyk. Uit eenen brief van HALLER 5 se Weinige dagen geleden , zegt de Heer vink, aan eenen zyner vrienden alhier gefchreeven , wordt dit volgende gevonden”. De in de Nederlanden beerfchende Vee. ziekte beeft zig by ons, God zy gedankt! federt baare groote doorbraak in ltalién , in °t jaar 1211, nooit geopenbaard; onze grenzen worden wel, door nalatigbeid van min zorgvuldige naburen, zeer dikwerf van de longziekte aangetast, dog wy zyn ook allen ten eer [Len daar tegen bezergzaam , om baar niet algemeen te laten worden, Wy [ellen geenzinis eenige boop in't E een ^ * LESSEN OVER DE VEBZIBRTE. er bèn òf ander geneesmiddel, maar wy Nuiten bet befmette Dorp. of buurt op bet allernauwfle in, en als "er in eenen korten tya zes a zeven beesten flerven , zoo laten wy alle de overigen , gonder iets meer te doen , dooden, en wy verwonderen ons ; dat dit middel in Despotique Ryken niet nagevolgd wordt, °t welk even zo wel bet eenig Jle is als een nauw omgefloten cordon by de Pest. Dit was ook de raad van den Beroemden LANCI- sius, toen men de Ziekte in Ítalien begon te verneemen ; doch ze werdt verworpen ; tot groot nadeel der Ingezete- nen. Het eenige en groote middel is, alle befmet vee, zo dra en waar het. zich ontdekt , daddlyk te doen dooden; De Schryver voorziet wel; dat in ons Land zich verfcheide zwaarigheden van Huislieden hier tegen zullen opdoen ; waarom de Souverein hier noodzaaklyk zou moeten tuss fchenkoomen. Ook is het niet nodig , de beesten , die nog in het begin van de.ziekte zyn; te dooden en te bagraaven; de ondervinding heeft geleerd „dat het vleesch der zodani» gen, zonder hinder van menfchen, kan gegeeten worden ; de huiden en het vet kunnen ook verkogt worden. Doch men moet voornaamlyk het oog vestigen op het groote nut van op deeZe wyze van de Ziekte hevryd te zullen worden. Zo echter dit middel te bard mogt voorkoomen , geeft de Heer vink nog een ander in bedenking, om alle beesten, 20 dra'er eenige teekenen van de Ziekte aan befpeurd wof- den, van de gezonde beesten af te neemen, naar eenige afgezonderde plaatfen, en in hier toe met voordagt opge rigte fchuuren ovet; te brengen, om in dezelven door kuns dige lieden opgepast en behandeld te worden, tot datzé van de Ziekte gebeterd of geftorven zyn. Waar by deeze oplettendheid moet in acht genomen worden, vari de ge- beterden niét aanftonds by ander Vee, de Ziekte nog niet gehad hebbende ,. te dryven , maar na verloop van eenigen tyd; waarom het ook niet kwadd zou zyn, hunne huiden terst met water en azyn gewasíchen te hebben ; om *t (met. gift, welk nog in het hair of op de huid verholen mogt zits ten, aftefpoeleén. dk : E : Wy hebben deeze Letfén met veel vermaak doorbladerd 3 zy zyn met veele oplettendheid zamengefteld, en Zullem, twyfelen wy niet van onze Vaderlanders met genoegen eri D ant geleezen Worden. - S 2 l , Brief sys BRIEF AAN P. CAMPER, Brief san den Hoog-Geleerden Heere PETRUS CAMPER , Mee dicin. Anat. Chir. & Dot. Profesfor te Groningen. Bebel- zende eenige Proeven omtrent de [nentinge der befmestelyke . Vee-ziekte , genomen in de Vrybeid van Utrecht. Te Ur. . by G. T. en A. van Paddenburg, 1770. Gr, Logg, 21 bladz yden, DEZ Proeven van Inentinge, met en zonder het gee» ven van geneesmiddelen , ongelukkig afgeloopen , kunnen niet ten voorbeelde of aanmoediging dienen. eachte Schryvers van deezen Brief toonen alleen hier me- hunne goede geneigdheid, en yverige pogingen, door hen aangewend, op hope van het gemeene welzyn, zo 't mogelyk ware, te bevorderen. Dezelve is onderteekend doot c. J- SCHUTT, E. J. RÖMER, Med, Doctoren en p. ' VAN LANCKOM , G. GREEVE „ Chirurgyns. Brieven over Rusland, Gefcbreeven door den beroemden ALGA". ROTTI. Te Harlingen, ter drukkerye van V. vander Plaats Junior 1770. Zn groot octavo 252 bladzyden, — — * E Heer Algarotti geeft hier , in de acht eerfte Be, `, ` ven, gefchreven aem Milord ngnvEv , Vice- Kance- lier van Engeland, een verflag van zyne Rusfifche of Pe- terburgícbe Reis, in "t jaer 1739. Het dagverhael zyner Scheepsreize van Engeland ,langs de kusten van Denemar- ken en Zweeden , door den Finlandíchen boezem , naer St. Petersburg; van daer weder te rug naer Dantzig; en voorts te land over Dresden , Leipzich en Berlyn nset Hamburg, om daer fcheep te gaen naer Engeland, is zeer beknopt ; hebbende de Autheur zich voorgefteld zynen Vriend over gewichtiger zaken te onderhouden, Hy maeckt en meer gewag van zyne reisgevallen , dan de natuur. der zake vordert; maer bevlytigt zich om Milord Hervey, een onderícheiden denkbeeld te gevèn van den Koophan- , del, de Scheepvaert, Inkomften en Krygsmagt van Rus- land. Op deze onderwerpen heeft hy, geduurende .zyne reis , zyne aendacht gevestigd , en by alle gunftige gelegen- heden een oplettend gebruik gemaekt van de kundigheden, die hy desaengaende kon verkrygen; waer van hy in deze Brieven een naeuwkeurig bericht geeft. Met dit oogmerk fchryvende, deelt hy Milord , op deszelfs verzoek , ook wel. by- ALGAROTTI BRIEVEN OVER RUSLAND. ^ 873 byzonder mede een getrouw verflag van den oorlog, wel- ken de Rusíen in die dagen tegen de Turken voerden ; met melding van `t geen tot dezen Oorlog aenleiding had gege- : ven, en hoe die zedert het jaer 1735 was voortgezet ge- worden, tot dat dezelve, door bemiddeling van het Fran- fche Hof, in ’t jaer 1759 ten einde liep; grootlyksten voor- deele der Turken , daer "t in den beginne gefchapen ftond, als of die Oorlog den geheelen ondergang van het Otto- mannifche Kyk in Europa met zich zou flepen. —— De oplettenheid vanden Heer Algarotti op deze onderwerpen, en zyne nevensgaende aenmerkingen over de omftandig- heden en °t voorgevallene in die dagen , welken toonen dat hy gefchikt was voor den taek, dien hy op zich genomen had, maken: deze Brieven lezenswaerdig, voor ieder die, het zy uit nieuwsgierigheid of uit belang , lust heeft om den ftaet van 't Rusfi(che Ryk enigermate gegrond te ken- sen. By deze acht gemelde Brieven komen nog vier anderen, int jaer 1750 gefchreven, aen den Markgrave SCIPION MAFFE, te Verona, die, ten aenzien der behandelde ftoffe , zeer wel by de voorgaende voegen. Ze behelzen een ver- hael van etlyke merkwaerdigeden rakende den koophandel der Engelfchen op Perfie over Rusland’, mitsgaders de mise lukte ondernemingen der Engelfchen, en de gun(tige om- ftandigheden voor Rusland , met opzicht tot den Perfifchen handel. Dit géZIf onzen Autheur aenleiding om vervolgens ene naeuwkeurige befchryving van de Kaspifche Zee te ge- ven; en wyders byzonder ftaen te blyven , op ene herhaele de waerneming , volgens welke de oppervlakte der Kaspi- fche Zee ene geftadig toenemende verheffing heeft; waer _ van hy zich bedient ter ftavinge van "t gevoelen , dat het waterpas van den Oceaen allengs hooger klimt; welk ges voelen hy in zynen laetíten Brief nog nader tracht te beves- tigen; des deze laetíte brieven niet min aenmerkelyk zyn dan de voorigen. Zie hier het hoofdzaeklyke van ’s Mans berichten, rakende de Kaspifche Zee; waer omtrent hy , tia ene voorafgaende aenmerking over de thans verbeterde kune digheden deswegens , aldus vervolgt. mE s De Kaspifcbe Zee is in den eigenlyk(ten zin des woords cene Middellandíche Zee, en heeft geene de miníte uit- 3 | wen- ~ e^4 n ALGAROT7I wendige gemeenfchap met andere zeeën; ftrydig met het gevoelen der Ouden , welke dezelve, Herodotus en Ptolo- meus alleen uitgezonderd , voor eene Golf van den grooten Oceaan gehouden hebben. Zoude zy. egter geene ondere aardfche gemeenfchap hebben met de Perficbe Golf of met de Zwarte Zee ? Om op deeze vraag een voldoend antwoord te geeven, zoude men den Aardkloot moeten ontleeden (*), ‚> Men befpeurt in deeze Zee noch eb noch vloed 5 trou: wens dit is ook onmogelyk , aangezien dezelve, gelyk wy aanftonds aanmerkten, geene gemeenfchap heeft met an- dere zeeën , en daar en boven zeer naauw is. Haare wate- ren zyn zout ,en van zulk eene groote diepte, dat dezelve op eenigen afitand van de oevers voor onpeilbaar gehouden 3nogen worden. Voor ’t overige vertoonen zich hier niet meer die verfchrikkelyke zeegedrogten, welke deeze Zee eertyds zo beroemd maakten, noch die vervagrlyke klipr pen, welke in ftaat waren, om den aaníchauwer (chrik eg ontroering aan*te jaagen. | Po. . e, Van de maand May tot aan de maand September kan dezelve niet alleen veilig, maar zelfs met het uiterfte ver- maak bevaaren worden. De maanden Fyny, July en Aw gustus zyn de beste havens van de Kaspijcbe Zee, gelyk wel eer de doorlugtige SPINOLA aangaande onze Middel Jandíche Zee getuigde. Den meesten tyd waait hier een Weste Wind. De Ooste Winden zyn zeer zagt en gemaa tigd „en veroorzaaken zelfs in ‘et hart van den Winter zeeg aangenaam weder, Betreffende de Zuide en Noorde Wins den, die hunne kragten langs de gebeele uitgeftrektheid der Zee , in de lengte genomen (1) ,oeffenen , deeze waai: en zeer geweldig ; en de wateren voor zich heenen voort« dryvende , ftapelen zy dezelve dermaate op één , dat ze . meesttyds ter hoogte van drie of vier voeten, en fomtyds nog hooger klimmen. Zo dra de Wind wederom begint te bedaaren, krygen de wateren op nieuw hunne voorgaande effene en gladde oppervlakte: doch dit gefchiedt niet zon- der eene merkelyke beweeging ginds en herwaarts , en ee- (*) Zie 't geen we boven & 136—138 hier over medegedeeld hebben uit de Berichten over Afees ` (T) In de lengte genomen), dat is, Zuiden en Noorden; zynde het nu, hoewel zommigen voorheen de lengte dier Zee van "t Oosten, paar 't Westen gefteld hebben, bekend, gelyk onze Autheur fchryft, dat dezelye Zuid en Noordwaarts loopt, — l « BRIEVEN OVER RUSLAND. Uc tenen geweldigen ftroom ; welke laatfte egter veel onregel- maatiger en gevaarlyker is aan de kusten van Rusland , dan elders; het geen veroorzaakt wordt door den tegenttrydi- gen loop der rivieren de Gamba, de Yaick en de Wolga , welke zich aan deeze zyde der Kaspifcbe Zee in dezelve ontlasten. Trouwens dit is bykans het eenige gevaar , waar aan dezulken, die deeze Zee bevaaren , zyn blootgefteld , vooronderfteld zynde namelyk, dat zy in de Zeevaartkun- de genoegzaam ervaaren zyn, De Rusfen , welke deeze gewesten bewoonen , kunnen tot nog toe niet hooger , dan als nieuwelingen in deeze kunst aangemerkt worden; en ` het is U bekend , Myn Heer , dat de Perfsaanen nimmer -onder de geoeffende zeelieden konden gefteld worden. wn Aan de Kaspijche Zee liggen zeer weinige havenfteden, Aan den Noordkant werden er volftrekt geene gevonden, : behalven Astrakan, omtrent twintig mylen van den mond der rivier de Wolga geleegen. De oostelyke kust eindigt overal met fteilten en is meerendeels met klippen als bë- zaaid , welke den toegang tot dezelve onmogelyk maaken. Evenwel ontmoet men nog aan deezen kant eene kleine Golf , bekend onder den naam van de Baai van Alexander , een naam in het Oosten niet minder bekend en beroemd , dan die van Cæfar in Frankryk; en dan nog, behalven de reedsgenoemde, de Basi van Baikan , welke te regt de fchuil- plaats der Turkomannifcbe zeeroovers mag genoemd wore den. Op een uithoek aan den zuidkant levert Astrabad , gelegen inde mond van de rivier de Korgan eene foort van zeehaven uit. 1n de Provincie Manzanderan kunnen de fcheepen voor de fteden Alemmarood en Farabad ankergrond vinden. Eindelyk moeten by de reedsgenoemde nog ge- voegd worden de fteden Langarood en Enzellea in de Pro- vincie Gbilan , als die van tamelyk goede reeën voore zien zyn. : -. ə» Onder de fteden van de Provincie Sebirvan , aan den westelyken oever der Zee gelegen „is de ftad Bakow , onder welken naam de Kaspi/cbe Zee by de Turken alleen bekend is , de beste, om niet te zeggen , de eenige havenftad. Door dien de haven van deeze (tad alzo weinig bloot legt voor het geweld det winden als voor de woede der baaren, zo- behoeven de fcheepen , om in dezelve in veiligheid te kuns nen leggen, van ankers noch touwen gebruik te ‘maaken. In voorgaande tyden wierdtte Bakoween zeer fterken han- del. gedreeven in ongewerkte zyde uit Ghilan; en deeze {tad is heden ten dage nog bergemd van wegen den grooten , , 4 toe. 276 ~ CALONROTTS ` e toevloed: van' klipzout , falpeter-en faffraan , welke aldaar gefcheept en vervolgens naar eldera verzonden wordt, „Niezabad heeft insgelyks cene tamelyk goede ree, - » Derkest , fomtyds genoemd de yzeren Deue , of de Deur van de Kaupijche Zee, grehst zeer naa aan de bergen van D^gbistan, Deeze ftad, volgens het een verhaal gebouwd door Alexander de Groote, wierdt in het begin der Perfi/cbe beroerten door den Czaar veroverd : eene over winning, welke van dien Vorst zo gewigtig wierdt geoet. deeld, dat hy dagt, dat hem deswegen de gewoone eer- bewyzen van een plegtige en ftastelyke zegepraal zouden „worden aangedaan. En niet tegenftaande Nadir vervolgens. in den jaare 1742 deeze ftad voor eene vrye havenftad ver, ` klaarde , dezelve zal egter altyd zyn en blyven Beie male- Carinis , eene onveilige fcheepsreede. Het overige ge- deelte der zeekust , van Derbens tct aan Astrabad , is door gaands eerder laag dan hoog, en voor bet meerder gedeelte zeer vogtig en moerssfig ; invoegen , dat de lugt boven het zelve geduurende de eene helft van °t jaar dik en ne- selagtig is. ` wn Kaspifche Zee legt tusfchen de zeven en dertig en zeven en veertig graaden Noorder Breedte; waar uit volgt, dat dezelve ten naasten by even lang: is, als de oostzee. Haare grootíle wydte is omtrent twee honderd mylen; en op de hoogte van Bakew,alwaar zy allernaauwst is, zal zy niet veel boven de honderd mylen wyd zyn. De hooge ber gen, welke ten Westen en ten Zuiden leggen , verftrekken den Zeelieden tot bakens. De Demean , in hoogte niet on- elyk aan den Araratb , op welken naar het voorgeeven der erfiaanen , de Arke na den zundvloed rustte , verheft m kruin boven alle de andere bergen. Het gebeurt ook wils , dat de berg Araratb (*) by helder weder van de Kaspifcbe Zee kan gezien worden. Niet verre van Saken Jegt een zeer zonderlinge berg; waunêer dezelve door de Zon befcheenen wordt, zoude iemand deezen berg , ter oorzaake der groote menigte van Muscavisch glas , waar mede dezelve bedekt is, veelligt voor een Diamanten berg kunnen aanzien. - TE ; Het waterpas der Oppervlakte van dit wyd uitgeftrek- te Meir, [om ‘er dit uit hoofde van °t opgemelde nog by te voegen; ] wordt bykans alle dagen hooger door de groote me» a") » Deberg Argratb legt ruim zeventig mylen van de Kaspifcbe Ab |. BRIEVEN, OKER. RUSLAND. Loi míenigte zand en flyk , het welk de groote rivieren”, die . zich in het zelve, ontlasten , in haaren loop met zich voes ren. Sommigen hebben waargenomen , dat op-eene zekere plaats niet verre van Astracan tegenwoordig twaalf voeten water zyn „alwaar in den jaare 1792 nietmeer dan zes voe- ten waren. De waarneemingen der Perfiaanen temmen ten deezen aanziene met die der Rus/en vólmaakt overeen. Na- by Lamgared heeft de Zee , federt het begin der tegen- woordige Eeuwe, zo veel veld gewonnen, dat verïcheide- ne hutten , welke te dier tyd langs derzelver oevers bouwd waren, thans door het zeewater ten eenemaale be- dekt worden; en de Baai van Astrabad , welke in voorgaan de tyden een mensch konde doorwaaden, ` E niet minder dan tien voeten diep. Het plaats in eene Enge » tusfchen Deveris: geleegen in de Golf van Balkan; en een aan welke, nog niet zeer vegle jaaren g koopmasfchappen uit de fcheepen plegu den , flaat heden ten dage geheel onder water. »» Ondertusfchen behoeft niemand zich te verwonderen dat het waterpas van de Kospifebe Zee in veel korter tyd hooger wordt, dan dat van andere zeeën. Want behalven dat dezelve geene uitwendige gemeenfchap heeft met eeni- andere zeeën, in welke zy baue wateren ontlast, en Elte dat haare uitgeftrektheid niet zeer groot is; zo behoort men daar en boven agt te geeven op de gefteldheid der rivieren , welke in dezelve uitwateren. Het is wel waar , dat de rivier. de Oxus , langs welke voormaals allerleie koopmanfchappen , uit de Noordelyke Indiën. komende , maar de Kaspifcbe Zee gevoerd, en van daar vervolgens langs den Cyrus naar. Europa gebragt wierden , door de Tartaaren wan haaren gewoonen loop afgeleid zynde , en in de zand- .gronden verdwynende , heden ten dage zich niet meer inde gemelde Zee ontlast; dit niet tegenftaande ontvangt zy e] ter binnen haare oevers de Kur , den Sambur , de Jamba , de Dach, en eindelyk , na eenen weg van zeven honderd my- len afgelegd te hebben , in welken hy „indien myn geheugen my niet bedriegt, van niet minder dan twee honderd kleine rivieren wordt begroet ,de Wolga , eene der aanmerkelykíte rivieren van Afia , veel grooter nog dan de Donau, de voore naamfte riviër van Europa, en die op de Waerelkaarten in denzelfden rang geplaatst wordt met den Nl, de rivier Amázoonen , en de rivier de la Plata. $5 Ver- Zë Je Ae ONZEN D 7 x Verzameling van Mengelfcbriften , door den Heere j. A. Gren, M. D. Schryver vanden Artz of Geneesheer. Uit bet Hoogduitsch vertaald , en met eenige Aanmerkingen vermeerderd. Vyfde eg Jaarfte Deel. Te Amfi. by P. Conradi, in gr. o8sva 303 bladze Bebalven de algemeene Bladwyzer;. An de vier voorgaende Deelen dee gelfchriften „hebben wy , ten behe gedaen (*). Het Vierde Deel bevatie van de Twee en. twintig , behelzende A gen van de inwendige gefleldbeid der , van de oorzaaken der Aardbeevingen, dere Vertoogen vergezeld, komen in di volgende Opfchriften. (XV) Dar de i Onderaardfchbe Gemeenfsbap met elka. Beeld van de mogelyke Oorzaaken der , de Natuur, de Qorzaaken en- Voortpl welke met uitbarflingen van Vuur verl duitgeflrekte Aardbevingen , zonde n. Ir diepe geweldige Onderzeefche Ontfleekingen ontflaan. (XIX) Hoe de Opwelling der Zee en de Veranderingen: in de overige War zeren der Aarde van de Ontfleckingen veroorzaakt morden, (XX) Van de Werkingen der Aardbevingen „in den Dempkrisg en Wetrs- gefleldbeden. (XXV) Dat de Aardbevingen aan den invloed der, Hemelfche Lichaamen anderworpen zyn „desgelyks van baar invloed op de Dieren „en vande Middelen am dezeloe voor te komen. (XXII) Dagregister van de Aardbevingen in bet Jaar 1755. (1) Ge- dagten over de Werkingen der Comeeten op de Aarde. (II) Ge- dagten over den warmen Winter van bet aar 1756. qu Brief, aan Mejuffrouw B. F. C. B. over de Paar! Pisfery.. CIN) Eenige Hulpmiddelen tegen verfcbeide Infeten, (V) By een ver. zamelde Merkwaardigbeden wegens bet Koper. (VI) Nuttige Mid: delen, boe men Tzer tegen den Roest zal bewaaren, Met dit Deel wordt deeze Verzameling van Mengelfebrifien befloo- ten, en "t gaet vergezeld van eenen Algemeenen Bladwyzer Gelyk wy telkens "t een of ander, ter proeve, uit de voorgaende Deelen, opdischten , zullen wy ook , uit het geen thans voor ons openligt, iets neemen. Ter veranderinge kiezen wy uit het Vertoog, "t welk tot opfchrift voert. Eenige Hulpmiddelen tegen verfcheide InfeBen, % geen de Heer UNZER , tegen de Oarwormen en Boom/uizen aen de hand geeft. Van de Oorwormen handelende laet hy, op zynen be- valligen trant, zich dus hooren,. - s De natuurlyke Drift moet de Netten zyn, waar mede wy de ` PN (9) Zie van’ Ivde Deel Ne Vd, Lesteroef. WI Deel, 1 Stuk, bladz, 313, H E MENGEESCHRIF TEN, 279 Jufeden wangen ; want die middel is zo onbedrieglyk , dat de Infe@eri &elfs geen beter zouden kunnen uitvinden, om de Menfchen, hunne Tyrannige Beheerfchers, uit te roeijen, zo het onder hen mogelyk was , dit Voorftel elkander mede te deelen, Even zodanig als de Mensch in’t opvolgen van zyne vermaaklykheden zyn Dood vind, zo vinden ook de Mieren denzelven aan een met Honig beftreeken Glas, of san een Been ; de Motdiertjes aan de Terpentyn, de Vlie. gen aan vergifte Melk, err zo zullen ook de Oorwormen hun dood vinden. Men beboeft flegts agt te geven , wat deze Dieren beminnen, en waar ze zig het menigvuldigst verzamelen ; men rigte als dan, om zo te fpreeken, een Lustpaleis voor hen op , daar zy zig in vermaa. ken kunnen, dan zullen zy, niet anders dan de Dronkaarts en Wyn- zuipers , in de Herbergen en Kroegen , by menigte , derwaards komen ; en dan heeft men ze volkomen in zyn magt. De Dieren weeten de konst niet, van hunne natuurlyke geneigdheden te verbergen , wyl zy Bist ,gelyk wy Menfchen, rede hebben om er zig over te fchaamen, Hier door nu befpaaren zy ons de moeijelyke list, welke’ veele Huis. gezinnen zig geeven , wanneer zy de Iníecten of het Ongedierte regt meestertyk willen verdryven. Men zou deze Konst in de Huishou- ding zéer kunnen verligten, wanneer men "er zig meer op toeleide, ` om de Natupr der Infecten te leeren kennen, of ten minften op der- : zelver verrigtingen een weinig oplettende te zyn. Een Oorworm is een Vriend van zulke plastfen, die vogtig en overdekt zyn. Men zal denzelven niet ligt op drooge ‚nog op een vrye en voor de lucht blootgeftelde plaats vinden. Vermaedelyk ontftaat zulks hier uit, wył dezelve op vagtige plaatfen meer voedzel vind , en wyl hy op bedekte plaatfen in zekerheid gelooft te zyn, Deze plaatfen moeten niet glad , maar gaatagtig zyn, wyl zulks voor die Dieren tot meer gemak ver- ftrekt, en hun verblyf des te aangenaamer maakt, Dewyl een hon- gerige Oorworm zyn eigen lichaam opvreet , zo kan men ligtelyk denken, dat hy ook andere Infecten vervolgen zal, en misfchien is dit de oorzaak , waarom hy op vogtige en gaatagtige platten kruipt , wyl hy aldaar beftendig andere kleine Infe&en vind, die zyn honger ftillen moeten. Niets kan hun derhalven een bekwaamer verblyf gee- ` ven , dan een vogtig {tuk verrot en week hout, dat men met een grove patte lap bedekt, op dat het de vogtigheid des te langer behoude , en de Gast, die in deze wooning genodigd word, voedzel en huis- vesting daar in vinden moge, wyl het hem zo behaagt. Deze zyn ` de beste Valftrikken voor de Oorwormen , en men kan myne onder- vinding des te meer betrouwen, en geloven, wanneer men flegts de oude en vervuilde venfters na een regen opent, of de reeten in oud vogtig hout laat uitveegen, alwaar men dan buiten twyfel een verza- meling van Oorwormen zal vinden, vermits dezelve zig wyd en zyd rondom zulk een plaats vervoegen. De geene, derhalven , die in een Tuin van deze Dieren geplaagd word , kan ze zeer fchielyk , zo niet- E, droeg uitroeijen ten minften merkelyk doen verminderen, zo hy, droog weert, en op den heeten middag, als deze Dieren gewoon-, lyk s8o L A UNZER lyk naarde vogtigheid en koeke zoeker , een ukgelioldituk" verrod. bout , met een weinig water befproeid, en met een grove vogtige lap bedekt zynde, op een gevoeglyke plaats in zyn Tuin nedetfegt, en dit van dag tot dag, of binnen twee dagen , zagtjes e in een vat met water , of elders plaatst, daar de fhelloopende Wórmen het niet ontvlugten kunnen. Men zal als dan over de groote menigte van Oorwormen verbaast ftaan ;die zig onder zulk een fap verzamelen , by aldien op die plaats, of daar omtrent, zulke Dieren evonden worden. Men heeft niet te vreezen , dat deze Dieren het hout niet zouden kunnen vinden. Het is naauwiyks te gelóóvën , hoe fchielyk zy zulks bemerken, en het (chent, als of zy daar toe een byzondere neiging óntvangen hebben. Intusfchen kan men, met des te beter gevolg, meer zulke Vallen of Valftrikken in een Tüin, en wel voornaamelyk naby die plaats, alwaar zy de meeste fchade ver- oorzaaken , nederleggen. Men moet zelfs verder nadenken , op wit wyze men die Dieren best zat kunnen vangen, op dat ik aan hu Dood niet alleen deel wil hebben ”, MM Van de Boomluizen ‚boe men dezelve gevoegiykst kan verdelgen. „ De Boomluizen vertoonen zig doorgaans onder tweederlei daante, en dewy! zy juist niet zeef merkelyk van elkander verickil- Jen, zo kan men ze bestin zwarte en groene foorten. verdeelen , want die een roode kleur hebben, vind men zelden anders dan alleen op de jonge fpruitjes van Wilgenboomen. ` Zy voeden zig beide van de tederfte en weekfte of zappigíte kleine Zaaden der Schilvrügten ; doch aan dit klein Gedierte befpeurt men ook een byzondere fmaak. Dat, wat de Zwarte Boomluizen beminnen , mogen de Groene niet genie- ten, daar integendeel de eerstgemelde by de fpyzen der Groenen ook geftrenge kostveragters zyn. Zo zyn, by voorbeeld , de Boonen een aangenaame fpyze voor de Zwarte Boomluizen, wier Planten zy be. derven , nadien zy aan de Uitfpruitzels zuigen. In tegendeel vind men op de Artichokken fomtyds zulk een menigte van die -Groene Gasten , dat men niet in ftaat is, de vrugten daar van te gebruiken. Zy zyn ook groote liefhebbers van Roofenftokken (Stokroozen mo- gelyk) en byzonderlyk hebben zy eene neiging of trek tot de Roozen, welke wek zo groot is, dat men, in eenen eigenlyken zin zeggen kan, dat zy dezelve van Liefde opvreeten. Dusdanig heeft elk de: zer Infe&en zyn eigen gewoone fpyze en byzondere fmaak. Deze Liefde is duurzaam, en in de verkiezing niet Zeer onbeftendig , welk men in 't algemeen den Infe&en tot roem na geven moet , nadien by- kans elk zynen plant bemint, welke hy eet, zonder zich veel om an= dere te bekreunen. Intusfchen wie kan altoos een Del opkomende begeerte , een buitengewoone appetyt, of een hard ríoodlot dwingen , ` welk fomtyds flegts zulk een geringe voorraad van fpyze aanbied „die veragt zoude worden zo er iets beters voorhanden was. Men kan ei- genlyk niet zeggen, welke van deze Oorzaaken de Zwarte en Groene-. ' Boom- ^ MENGELSCHRÍFTEN, sss Boomluizen fomtyds op Eén Pfant te zamen brengt , 26 veel echter is zeker , dat zy dikwils met vereenigde kragten aan den ondergahg van éen Rente arbeiden, en in hun voorneemen niet ongelukkig zyn, welk daar in beftaat, dat zy zig deor hun ondergang, met hun Bloei. _ fel geneeren. Doch by dit Gewas , fchynen de Groene maar vreemde en origenodigde Gasten te zyn , daar integendeel de Zwarten zo veel nadeel daar aan doen, dat mén niet andérs geloven kan dan dat zy deze Planten voor hun eigendom moeten aanzien. ^ -+ ` aa Deeze Dieren ontílaan op eene tot nog toe onb&kende were, Men weet echter, dat zy zig veranderen , en in allerlei Gedaanten in de groote Waereld te voorfchyn komen. Aan de Boomen, en gelyk de Heer Dr. HENNING in de Bres/aufcbe Naturgefcbichten aange- merkt heeft, inzonderheid aan Pruimboomen, wanneer zy gebloeid hebben, ontftaan heldere droppels , welke zoet finasken, en glibberig en vetagdg op het gevoel zyn, en Meel of Honigdauw genoemd worden. Uit deze droppels komen de Boomluizen voort, maar de wyze, op welke zy ontítsan, word zeer verfchillende verhaald. De Heer Dr. HENNING heeft aangemerkt, dat die Droppels zeer fchielyk donker worden en een witten huid verkrygen, die eindelyk donker bruin. word. Zy lokken wegens hun zoeten fmaak de Wormen en Mieren tot zig, en veroorzaaken daar door byna even zo veel fchade, dat zy van deze Vyanden verteerd worden, als wanneer zy tot hun: beftaanlykheid komen, Inwendig zyn deze droppelen Meelagtig , en men heeft. door ver zen ontdekt , dat Meel uit een menigte van oneindige kléine Eieren beftaat. In de maanden Fuly en Augustus beet de Heer HENNING in eenige van deze bruine hullen of bekleed- zels een kleine levendige Tor gevonden, die op 't laatst in een gé- vleugeld Infect verandert is. Wat verder met dezelve gebeurt is, en hoe dezelve tot een Tor is geworden, als mede wat voedzel dezelve gebruikt, is ens onbekend. De andere Droppels, waar in geen Tor geweest is, zyn allengskens verdroogd , en uit de eijeren is niets ge- worden. Anderen houden den Honigdauw alleenlyk voor een natuur- Iyk uitwerpzel van zeker Ongedierte , welke aan het onderfte gedeelte van een blad hangt, en zig van deszelfs fap voedt. De Profesfor RANOW verzekert-die, in zyne Merkwaardigbeden der Natuur, en ftelt de volgende Proefneeming tot een bewys voor. Men houde éd Ruk papier onder een blad van een boom, waar aan veele van zulke Tore gevoaden worden, dan Zal binnen korten tyd een menigte fw daar op: vallen, welke aan de Honigdguw op'de bladen volkoinéh gelyk is. Deze Wormen hebben zes Pooten, een Snavel, en tweé Hoorens; kun Buik is dik en langwerpig rond, zy hebben drie Staarten en komen in grootte met de Honde-Vlooijen overeen , alhoewel ‘er ook Reuzen onder hen te vinden zyn, die wel driemaal groóter zyn. Hunne veranderingen zyn meenigerlei. Midden in het Voorjaat laaten zy zig het eerst vinden, en groeijen, in één Maand &eet gereit Kort daarna ziet men ze met Vleugels, en in hunne i voo- Di $292 ‚_« þh A. UNZER voorige Wooningen vind men de oude kleeren, welke zy afgelegd hebben, Het zyn wiste huiden, waar onder de kleine Vleugels ver- borgen lagen, van welke zy zig op dien tyd bedienen, wanneer zy de pooten en hoorens verliezen, het welk gewoonlyk na de eerfte verandering geíchied. De Vleugeled ontwikkelen zig in een half uur y en worden, ze wel als de Kop, allengskens zwart. Het ligchaam verliest zyn dikte 3 en verkrygt een bruine kleur; en dus ontftaat een Infe& , welke, zonder te vooren een Popjes gedaante noodig gehad te hebben, van het loopen teritond begint te vliegen. Haar bekleed- zel is niet ongelyk aan dat, waar in de Kikvorfchen ingefloten zyr; wanneer zy nog Dikkoppen (7etards) genoemd worden , en niet voort huppelen kunnen. Des Winters kruipen de Boomluizen in gaten - waar uit zy, in 't Voorjaar, weder te voorfchyn komen, om hunne Eieren te leggen. Zy zyn voor de Mieren een heerlyke fpyze , en ` men zal derhalve in dit gewest, alwaar een menigte Boomluizen is, ook beítendig gen troep Mieren aantreffen, die na. dezelve zo vlytig opklimmen, als of het hen, op het fterkfte, aanbevolen was. Mis- fchien fchryft men meenig een fchade , welke de Boomluizen alleen doen, op rekening van de onfchuldige Mieren, welke ons van deze vyanden zoeken te bevryden. Doch men kan hen de verdelging vam dit Ongedierte , ia waarheid , niet zekerder „dan den Bok in den Tum toebetrouwen , en het zal derhalve noodig zyn, van naar beter hulp- middelen om te zien, — — | am Op dat de Artzeny niet te laat bereid worde, zo moet men hee kwaad terftond in den beginne tragten te ftuiten, Men moet ten dien einde zeer vlytig naar de gewasfen zien , en de hongerige menig- te zoeken te dwarsboomen. Zulks nu kan het gevoeglykst gefchie- den, wanneer men dezelve alle op eegmaal dood drukt, of met een Veer op een papier affchud , om ze met weinig moeite, alle dood te trappen. Een nat ftuk Linnen, welk mer op een bord naby de Plant legt, waar op de Luizen geweon zyn te weiden, trekt dezelve door zyn vogtigheid naar zig, en werd voor hen tot een nieuw zwaarte punt, naar het welk geen een durft naderen, zonder daar aan vast te blyven, zo dat men dus de Boomluizen-jagt zeer natuurkundig kan inrigten. Fyn Roet, of geheel fyn geftampte Tabak, op die aangeftookene plaats geftrooid , dood of verjaagt ten minften die gering geacht Gedierte. Doch het beste is, wanneer men een (ek Kookzel van eenige of alle de volgende Kruiden , op die by eer gekropen diertjes uitfchud, by voorbeeld , Wormkruid , Tabak , witte Nieswortel , Coldquint , Loog, enz. aan gelegen is om een geheel groote meenigte Infecten , op een keer, te leeren uitroeijen , zo zullen , van tyd tot tyd , de uitgezogtíte vergiften tegen alle foorten van Dieren, die onze Tuinlust ftooren , Patriottisch medegedeeld worden. Want wy , als de verftandigfte Schepzelen op Aarde „wy zyn het; die alle Gedierten konftig weeten 4e dooden , die ons geen nut doen nog vermaaken, maar alleenlyk „ aan de drift en de bekwaamheid van andere, veel dommere deren: hebben wy het te danken; dat eenige ontftaan; die nut doen en ons vermagken". l ` * Een keuriger en vloeibaerder Vertaeling zou aen deeze Verzame. ling van Mengelfchriften gevoegd, en aen dezelve het behoorelyk ` tooizel gegeeven hebben. € De Beedelende Edelmgn, of de Edelmoedige Bedelaar. Door bem zelven befchreeven. Met Platen. Te Amfi. by S. v. Esveldt 1770. Bebalven de Foorreden 328 bladz. in octavo. EN niet ongevallige vertelling van een zeldzamen zamenloop van omftandigheden , die , naer den aert van dusdanige Ge. fchriften, een gelukkigen uitflag hebben. Een jonge knaep, in zyne eerfte jeugd , onder Bedelaers opgevoed , doch een goed hart be- waerd hebbende , geraekt gelukkig in handen van een aenzienlyk Geldersch Heer, die hem als iemand van zyne Maegfchap opvoed, Na verloop van etlyke jaren ontdekt hy zyne Grootmoeder , met welke hy onder de Bedelaers had omgezworven 5; deze ontdekking openbaert wel dra °t geheim zyner geboorte; en toont langs welke wegen zyne Grootmoeder en Moeder, (wier lot diestyds onbekend was, ) tot den Bedelzak vervallen waren, en by gevolglyk in dien flaet was opgevoed ; daer hy anders op ene Adelyke afkomst mogt roemen, Dit geeft hem aenleiding tot ene reis na Genua, na zyn Overoudoom, van 's-Grootmoeders zyde , en verdere Familie vau , ` de 88 DE BEEDULENDE EDELMAN: de andere zyde aldaer woonachtig, die daer ter plaetfe nog 1h groot menzien was. Alles flaegt naer wensch ; alleen de Familie, onzeker aengsende 's Moeders lot , kan zich niet wyder met hem intaten, Maer ziet, op de te rug reize met dien Overoudoom, ontdekt hy Vader en Moeder; en verftaet dat zyne Moeder, eertyds doar haer Cemael fehandiyk verlaten, tot den Bedelzak vervallen , door een gunftigen zamenloop toevallig hem aengetroffen heeft, en op zyu inkeer weder gelukkig met hem vereenigd is. Dit alles geeft een gewenschten keer , en °t verhael loopt af met melding van den geluk- ftset de "er op volgde. — De verfchillende lotgevallen der Hoofd. perfoouaedjen , vermengd met die der nevensgaenden , geeft ene ver- fcheidenheid ; en derzelver fchikking verleent ene gevalligheid , aan ` dit verhael ; die 't zelve in een verloopen uur met genoegen doet doorbladeren. Te meer , daer 'er niets in voorkomt dat de goede geden kwetst ; alles in tegendeel ingericht is, om de haetlyke gevol gen van Ondeugd en Onvoorzichtigheid ten levendigíte af te malen ; en boven al te doen opmerken , dat ene zuivere en ftandvastige deugd , gelyk in alle omftandigheden , zo ook wel byzonder in dreigen- de of drukkende rampen, niet te fterk aengeprezen kan worden; het awelk de Opfteller betuigt zyn hoofddoelwit in °t befchryven van de- Zen levensloop geweest te zyn. Gefcbiedenis van een Neger. Te Utrecht , by S. de Waal , 148 bladsyden in oQavo. | En Zedekundige Roman, die ons de lotgevallen eens Negers, op zyne reis met zynen Heer en deszelfs Huisgezin uit Suri- name na Holland , niet ongevallig verhaelt ; met melding van zyn wedervaren te Amfterdam, en Huwelyk aldaer met de Dochter zyns Heren ; na dat hy op de reis, aen een onbekend Eiland geland, en aldaer in den Christelyken Godsdienst onderwezen: zynde , den Christelyken Godsdienst reeds omhelsd had. Dit verhael ís door- mengd met bedenkingen over den Godsdienst en de Zeden der Chris- tenen, die gemeenlyk vry gegrond zyn, en redelyk wel ter fnede te pas gebragt worden, - NARICHT. E nieuwsgierigheid van den Heer n. n. te P... .... gaet wat te ' ver, om Ze te voldoen 3 alleen kunnen wy hem verzekeren , dat alle zyne bygebragte gisfingen misgisfingen zya. Voor 't overige willen we hem by deze gelegenheid wel melden , dat hy ’t bedoelde Gefchrift met ftichting kan lezen ; maer hoe *t hem in de gedachten kome, om deszelfs Orthodoxie in twyfel te trekken, of daer naer te vragen , vatten wy niet; nademael 't uitgegeven is, volgens Recken ordeninge, met Clasficale Approbatie. NIEUWE VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN. De Sléutel des Bybels, teri aenzien van dé rv Boeken vah MOSES. Door. wylen j. FR. osTERVALD. Herder en Leer- aàr der Gereformeerde Gemeente te Neufcbatel in Zwitfer: land. Uit bet Fransch vertasld. Te Harlem by Jj. Busch 1770. In quarto en octavo. Eeft ooit een Christen - Leeraer ene zeer algemene achting behaeld, onder Christerien van verfclüllen- de denkwyzeri ,*t is boven al de beroemde Osteroald ; wiens Franfche of in "t -Nederduitscli vertaelde Schriften, méér dan enige andere Tlíeologifche Werken, in velerleie han- den zyn. *s Mans gématigdheid, klaetheid, bondigheid en ernst maken ook zyne Schriften zodanig een lot waet- dig; en uit dien hoofde is mede dit zyn Werk, ter nutte lezinge der Heilige Bladéren ingericht; niet minder dàn zyne andere Papieren , allen aen te pryzen: MEM Dit Werk , in den aenvang bepaeldlyk gefchikt ten ‘dienst der Kerke van Neufchatel, is door zyn Eerwaer- den van tyd tot tyd befchaefd, en heeft ten laetíten zyn volle beflag gekregen, in ’t jaet 1744 , met ehe nieuwe Franfche üitgave van den Bybel te Neufchàtel i welke on- der 's Mans eigen overzicht voor hét licht gebragt is. Het. Zelve behelst een beknopt voorítél van den Znboud van ie~ der Hoofdftuk der Bybelfchriften , initsgáders ene korte aenwyzing van de voornaemfte Godsdienftige Bedenkingen, waer toe men inzonderheid, op "t lezen- vari ieder Hoofd- ftuk , gereedlyk opgeleid word, Daer by komen nog enige Oordeelkundige Verbeteringen van de gebruikelyke Franfche Overzetting der Gerefotmeerden / mitsgaders etlyke bes knopte Aëntekéningen op verfcheiden plaetíen, —— Men heet, reeds in de jaren i240 en 1744, uit ene vroegere ranfche uitgave’; den Nederduitfchen Lezer in onze fpraek medegedeeld ; het geen zyn Eerwaerde deswegens, met opzicht tot de Boeken des Nieuwen Testaments , diestyds in ^t licht gegeven häd: en thäns is °t oögmerk, het voor- geftelde, rage de Boeken des Ouden Testaments, ins- gelyks in onfE-tale over té brengen. Ter proeve hier van heeft men zich in dit Stük bepáelt; tot des Autheurs be- ré, DEEL. N. LETT. NO. 7. T dens 286 Je F. OSTERVALD denkingen en ophelderingen ten aenzien der Vyf Boeken van Mofes : "t welk , indien 't de goedkeuring onzer Land- genooten mogte wegdragen , eerlang gevolgd (aer te wore den van een ander Stuk, dat de Historifche Boeken des Oye den Verbonds zal betreffen. Zie hier, tot een voorbeeld, 't geen zyn Eerwaerde ons, met opzicht tot het eerfte Hoofdftuk van Genefis, onder 't oog brengt ; waer uit men enigzins over de wyze van uitvoering kan oordee- en. HET I. KAPITTEL.. Inhoud. Het Eerfle Hoofdftuk [van dit Boek] vervat in zich, de Scheppinge der Werelt. [| Namelyk:] I. Van de Stofe der We- reit, en van bet Eerjte Licht. vs. 1—3. M. Van bet Uite Jpanfel of de Lucht, vs. 6—3. UL Van de Zee en Aerde, met baere Gewasfen. vs. 9—13. IV. Van de Zon, Maen en Sterren. vs. 14—19. V. Pan de WVisfchen en Vogelen. vs. 20—23. Vl. Pan de Dieren en van den Mensch ; waer by komt, de Zegen over den Mensch, en de Goedkeuring: ‘van alles. VS. 24—- 31." BEDENKINGEN.. 