Handleiding tot de geneeskundige praktijk
Het oog lieelt eene zeer liooge semiolischc waarde, waarvan wij ons echter voorzeker alleen door de gave van opmerken en oefening in eenige volkomenheid leeren be- dienen. De eigendommelijke, meer of min levendige glans der oogen , die somwijlen tegennal uurlijk en ziekelijk toe- genomen zich verloonen kan, de uitdrukking en de zoo rijke, menigvuldig en teeder afwisselende beteekenis van den blik, die geene beschrijving loelaat, het vooruitstekende, groote, starre, of bet diepliggende en naar binnen getrok- kene van bet oog, de bewegelijkheid van hetzelve; bovenal echter de iris, bare kleur, grootheid, gemakkelijke en moegelijke opwekbaarheid, de verhouding van de pupil tot bet zien, eindelijk nog de oogleden met de traanwegen en de streek om de oogen zijn voor eiken praktischen arts zaken van aanbelang, waaromtrent de oogarts zeker nor- meer in bet bijzonder moet gaan. De ongelijkheid van beide oogen in grootheid, gedaante, kleur, rigting, enz., is voor de beoordeeling van ziekten, bij welke de herse- nen lijden zeer gewigtig, de veranderingen van bet linker oog zouden in ziekten menigvuldige!’ en van meer betee- kenis zijn , dan die van het regier oog. De neus en zijne beweging, bet openen en sluiten der neusgaten is dikwijls van zeer veel beteekenis voor sommige ziekten der borst; de warmtegraad van den neus bij vele aandoeningen der kinderen een gewigtig teeken , even zoo liet wroeten en plukken in denzelven; de aan den neus voorkomende kleurveranderingen en uitslagen zijn zeer dik- wijls alleen voorbanden , of toch van die in bet overige aangezigt verschillende; de plotselinge verandering aan den neus, liet spitsworden, invallen van denzelven in zenuw- achtige ziekten van eene aanmerkelijke beteekenis (S. G. Vo- gel geeft in zijne diagnost. Untersuchungen , II e Dl., p. 24G volgg-, over de beteekenis van den neus in een physiolo- gisch en pathologisch opzigt zeer veel belangrijks). De wangen zijn dikwijls door verschil van kleur, uit- 65 slagen, opzetting, invalling voor den geneesheer zeer ge- vviglig, zoo ook <lc lippen, die reeds in gezonden toe- stand de gewigligste deden van de uitdrukking des gclaats uitmaken, in vele ziekten echter eigendommelijk van groot- te, gedaante, kleur en andere eigenschappen veranderen; ook is de streek om den mond dikwijls de zitplaats van kritische uitslagen in acute ziekten. De kin (eene eigen- dommelijkheid van liet menschelijk gelaat) is met betrek- king tot den meer of min vooruitstekenden, spitsen of meer teruggedrongenen vorm, als ook met betrekking tot derzelver gladheid en baard gade te slaan. De o oren zijn door hunne kleur, hunnen warmtegraad, door het spits- en magerworden dikwijls de zitplaats van gewigtige ziekteteekenen ; de gehoorweg verdient wegens vreemde ingekomene ligchamen en verzamelde onzuiverheden dik- wijls een naauwkeurig onderzoek door gezigt en gevoel. De hals moet met betrekking tot zijne lengte en slank- heid, of tot zijne korte, dikke, zamengedrukte gedaante voor de beoordeeling van den aanleg tot sommige ziek- ten gadegeslagen worden, ook herkent men aan den- zelven dikwijls verkrommingen der wervelzuil, opzwel- lingen der klieren, hevig kloppen van groote bloedvaten enz. Verder is de hals wegens gemis van vet, en zij- nen fijnen vorm dikwijls meer dan andere deelen van het ligchaam tot waarneming geschikt, wanneer er over collapsus, vermagering, verandering van de kleur der huid enz., moet beslist worden. § 50. .1. F. Helveties, microscopium pkysiognomiae medicum , cuius ope anhni motus corporisque defectus interni et congrua reme- dia cognoscnntur. Amstel., 1670, 8°. Krüger, de pkysiognomiae in re medica utilitate. Hal., 1745, 8 n. Sam. Theodor Qüellmalz {resp. Ackermann), de prosoposcopia. Lips., 1748, 4°. Jac. Fridr. Ise^flamm {resp. Wegelin), de physioynomia patholo- gica. Erlang., 1782. Car. Led. Ki.ose, syntagma semioticum exhibens partem prosopo- scopiac generalis, ccphaloscopiae quondam edcndae prodromus. Vratislaw, 1810, 4°. /\. Huschke, mimiccs et physiognomicés fragmentum physiologicum. Jen., 1821, 4". Carl Guil. Reust, analecta ad semiolicen faciei, Bcrol., 1819, cn in M. Hasper, thesaur. semiot. patholog. Lins., 182.1, 8°, Vol. I. Christ. Lange, facies üippocratica levi penicillo adumbrata. Lips., 1651. Recudi curav. Christ. Godofr. Grüner. Jen., 1748, 8°. (ook in Jo. Ciir. Fraug. Schlegel, thesaur. semiot. palhol. Stendal , 1787, %. Vol. I). § 57. Sam. Fuens, nietoposcopia et ophthalmoscopia. Aigentor., 1615, 8°. Andr. El. Büchner {resp. Willmans), de fronte, morborum inter- prete. Hai., 1755. Christ. Wun. IIUrtel, über die Zeichendeutung des menschlichen Auges in Krankheiten. Uit liet Latijn met Bijvoegingen van Ueinr. Nudow. Koningsberg, 1791, 8°. Leber. Chr. Christoph. Fabricius (anct. Curt. Sprengel), de signis morborum, quae ex oculorum habilu petentur. Hal., 1793, 8°. Eduard Ltjdw. Löbenstein-Löbel , Grundriss der Semiologie des Auges. Jena , 1817, 8°. § 58. Andr. El. Büchner {resp. Rolle), de morborum signis, quae a na- ribus desumuntur, Hal., 1754, 4°. Phil. Meijer, de signis nonnullis ex naso atque olfaciu. Bcrol. , 1820, en in Mavr. IIaspeh, thesaur. semiot. pathol. Lips., 1825, 8°, Vol. I. Louis Laforgue, séméiologie buccale et buccamancie. Paris, 1814, 8° § 59. Jo. Car. Aug. Kortum, de signis ex labris. Duisb., 1795. .lo. Jac. Baier ( resp . Staudacuer), de labiorum pustulis. Altorf., 1709 Henk. Fkid. Delius {resp. Cellar), de ef/lorescentia labiorum. Erlang., 1704. Andr. El. Büchner {resp. Zimmermann), de ore ut signo. Hal., 17. >2, 4°. Ant. Jo. Hartmann, de stomatoscopia medica. Vitcb., 17fe0. Andr. Kl. Büchner {resp. Dennewitz), de indiciis auriutn tn mor- bis Hal., 1754, 4 U. S «o- Aan de borst heeft men in de eerste plaats den naauwen of ruimen, ronden en gcwelfden, of bedrukten en platten vorm waar tc nemen, verder liet meer of min vleugelvor- mig vaneenstaan der schouderbladen; eindelijk den regten ol schuinschen stand der sleutelbeenderen en van het borst- been, den gelijken of on gel ij ken vorm der ribben aan beide zijden. Het borstbeen zelf wijkt dikwijls in gedaante, of in oorspronkclijken bouw af, (breed of wigvormig vooruitstaan- de), of is door latere beenziekten misvormd geworden. Nog valt aan de borst de kleur der huid en bet verschijnen der huiduitslagen (b. v. gierstuitslag) op te merken , als- mede de beweging van het hart en der ademhaling; vocht- golving en luchtgezwellen komen zelden voor. Tot het onderzoek van sommige ziekten der borst is de door Leopold Auenbrtjgger te Weenen , in het jaar 1761 bekend gemaakte percussie, een belangrijk diagnostisch hulpmiddel. Hetzelve bestaat daarin, dat men met de bij- eengevoegde toppen der drie middelste, of ook van ver- scheidene vingers op verschillende plaatsen van de ont- bloote , of alleen met een dun gespannen hembd bedekte borst, herhaalde malen klopt en het daardoor ontstane geluid waarneemt, het best is, dat de lijder met terug- getrokkene schouders, naar beneden hangende armen en regt opstaand hoofd zit, wanneer men voor op de borst klopt; de armen moeten echter op het hoofd liggen, wan- neer de percussie ter zijde van de borst geschiedt. Ook ach- ter aan de borst heeft men dezelve verrigt, en daarbij eene eenigzins naar voren gebogene houding van den lij- der aanbevolen; intusschen leveren hier de rugspieren nog al verhindering op. Een ander middel tot onderzoek van de ziekten der borst is de op verschillende wijzen uitgevoerde auscultatie, die gedeeltelijk, onmiddellijk, of middellijk door het sLc- thoscoop van Laennec geschiedt. Eene bijzondere wijze van percussie wordt door den plessimeter van Piorrij volvoerd , die ook met bet stethoscoop verbonden kan worden, in zoo eene vereeniging van percussie en auscultatie daar- stcllen , waarvan reeds boven bij gelegenheid van de be- weging van bet bart en het ademhalen gesproken is. Ook deze werktuigen worden op de onlbloote of slechts zeer dun bedekte borst van den lijder geplaatst. Het onderzoek der borsten wordt noodig bij plaatselijke pijnen, opzwellingen en tubcrcula in dezelven, bet meest evenwel bij zwangeren en kraamvrouwen, waar namelijk ook de toestand der tepels in aanmerking komt. bovendien komt de aard der borsten bij gebreken der menstruatie, bij ziekten der baarmoeder dikwijls veranderd voor, gelijk dezelven ook reeds in gezonden toestand, bij bet begin der menstruatie en na de bevruchting somwijlen verande- ringen vertoonen. In de jaren der geslachlsontwikkeling onderrigten zij ons dikwijls omtrent bet terugblijven of toenemen der huwbaarheid, en bij verkrommingen der wervelzuil maken zij ons de diagnosis gemakkelijker. § 61. Leopold Auenbrlgger , inventum novum ex percussione thoracis humani , ut signo , abstrusos inlerni pectoris morbos detegendi, Vienn., 1701, 8°, ib. 1703, (ook in Franc. Xav. df. Wasserberg, opp. min. med. Vienn., 1775, fg.) ed. Corvisart. Paris, 1808,8°. R. Tiieoph. Hvac. Leannec , de V auscultation mediale et des mala- dies des poumons et du coeur . Paris, 1817, 8 Vol. I, II, in liet Duitsck verkort ; Weimar, 1822, 8°, (derde Fransche uitgave , Paris, 1831, 8°). P. A. Piorry , de la percussion mediale et des signes obtenus d Vaide de ce nouveau mogen d' exploration dans les maladies des organes thoraciques el abdominaux. Paris, 1828, 8°, in het Duitseh door F. A. Balling, Wurts., 1828, 8°. A. Raciborski, vollständiges Handbuch der Auscultation und Per- cussion oder Anwendung der Akustik zu Unterscheidung der Krankheiten. InhetDuitsch door H. A. Hacker. Leipzig, 1830, 8°. P. J. Philipp , zur Diagnostik der Lungen- und Herzkrankheiten mittelst physikalischer Zeichen. Mit besonderer Berücksichti- gung der Auscultation und Percussion. Berlin, 1830, 8°. § « 2. De onderbuik is door zijnen vorm tot een meer volko- men en algemeen onderzoek beter geschikt dan dc borst ; hetzelve geschiedt bet best door bet gevoel (manuaal onder- zoek) , zelden door bet gezigt, somwijlen door bet gehoor (auscultatie en percussie van den buik). Het onderzoek door de band geschiedt bet best des mor- gens bij cene weinig of niet gevulde maag, zoo bet mo- gelijk is, niet al te lang na cene vooraf plaats gehad heb- bende ontlasting. Men laat dan den zieken met eene weinig verhoogde borst uitgestrekt op een niet al te zacht bed zoo op den rug liggen, dat de armen aan beide zijden der borst op eene natuurlijke wijze uitgestrekt, de beenen en de knieën eenigzins gebogen naast elkander liggen, bij ge- volg de buikspieren verslapt zijn. Nadat men zich door het opleggen van de niet koude band op verschillende plaatsen van den ontblooten of slechts dun bedekten on- derbuik eene algemeene kennis van deszelfs omvang, ge- lijkheid, ingevallen of opgezetten aard enz. verkregen beeft, gaat men tot bet onderzoek van deszelfs bijzondere deelen over. Men onderzoekt door de vlak opgelegde ban- den eerst bet harlekuillje en de beide streken onder de korte ribben, ten opzigle van opzwelling, ingevallenheid, hardheid, gelijkheid, pijnlijkheid, terwijl men van het processus ensiformis af de einden der korte ribben nagaat. In het regter hypochondrium let men bijzonder op den omvang en den onderrand der lever, op den harden of weeken, gelijken of ongelijken aard van dezelve, handelt op dezelfde wijze in bet linker hypochondrium met de milt, gaat alsdan tot de middelbuikstreek over, terwijl men met beide banden altijd aan tegenovergestelde plaat- sen van den onderbuik werkzaam blijft, en onderzoekt eindelijk de onderbuiksstreek tot in de liesstreek naar be- neden, om over klieropzwellingen , breuken, enz. te kun- nen oordeelen. Bij dit onderzoek mag de zieke noch spreken , noch mei bet hoofd, de banden of voeten in beweging zijn, noch 70 den adem inhouden, lioLvvclk men terstond aan den sterk gespannen buik bemerkt: ook moet men gedurende bet ge- it eelc onderzoek de gelaatstrekken van den zieken waarne- men, om de plaatsen naauwkeurig te leeren kennen , welker aanraking pijn veroorzaakt; bij kinderen, bewusleloozen , sprakeloozen overtuigt men zich door herhaalde proeven van de ligging dezer pijnlijke plaatsen, bij anderen laat men zich naauwkeurig de bedoelde plaats aanwijzen, en neemt daartoe de eigene hand van den zieken te hulp. Somwijlen kan het noodig worden door opzettelijk hoesten, diep di- ademen van den zieken, of door eene geringe wending op zijde enkele onderzoekingen gemakkelijker te maken, opdat de opgezwollene plaatsen duidelijker te voorschijn komen. Voor de herkenning van eene verzameling van water in den onderbuik dient de percussie , die volbragt wordt door de eene hand aan de eene zijde van den onderbuik , vlak en geheel op denzelven te leggen , en met de drie mid- delste vingers van de andere aan de tegenovergestelde zijde van den onderbuik zacht aan te slaan, waarbij voor de stil liggende hand het gevoel van fluctuatie (het gevoel van eene tegenslaande golf) ontstaat, wanneer er waterverzameliug aanwezig is. Ook voor de herkenning van een luchtgezwel in den on- derbuik dient de percussie, er wordt ten dien einde bij- zonder op den klank gelet, die daarbij ontstaat; ook kan hiertoe de plessimeter gebruikt worden. Somwijlen is het raadzaam het onderzoek met de hand gedurende het staan van den zieken te doen, om datgene, wat men door het onderzoek bij het liggen meent gevon- den te hehben, op deze wijze te beproeven en te bevesti- gen, of om het een of het ander waar te nemen, hetwelk in het liggen niet, of minder naauwkeurig waargenomen kan worden, b. v. den onderrand der lever, de bewegelijk- heid van sommige gezwellen, de zwaarte of liglheid der opzwelling. De. gevallen, waarin hel onderzoek van den onderbuik in zoodanig eene ligging van den zieken, waarbij iuj op de ellebogen , handen en knieën steunt, zoodal de 71 buikingewanden door den voorsten buikwand gedragen wor- den, moet geschieden , zullen wel zeldzaam voorkomen. Het gezigt wordt tot onderzoek van den onderbuik zelden aangewend, met uitzondering van wonden, breuken, ver- anderingen van kleur, uitslagen en dergelijkeu , of waar het van belang is, de vorm van algemocne, wclligt nog wei- nig bemerkbare opzwellingen , of ccne ongelijkheid van beide helften des onderbuiks te ontdekken, welke liet ge- \oel niet kan waarnemen, of waar zekere bewegingen in den onderbuik zich meer door bet gezigt dan door bet ge- voel laten gadeslaan, of waar het de ingevallenheid van den gcheelen onderbuik of bijzondere dcelen van denzelven aangaat. De meeste dezer gevallen laten zich beter in eene staande dan in eene liggende houding van den zieken herkennen. Het gehoor zal nog zeldzamer bij het onderzoek van den onderbuik noodig zijn, en waar het aangewend wordt, geschiedt zulks deels door de reeds genoemde onmiddellijke of middellijke percussie, deels door de onmiddellijkc of middellijke auscultatie, ook wel door eene vereeniging van beide methoden. Om bet langzame toe- of afnemen van onderbuiksopzwel- lingcn te leeren kennen, bedient men zich van eenen baud, die ’s morgens vóór bet gebruik van spijzen altijd op de- zelfde plaats omgelegd en gemeten wordt. Dij al deze onderzoekingen is men aan vele misleidingen blootgesteld , terwijl gedeeltelijk de ligging der ingewanden bij verschillende individuen verschillend is, deels de buik- spieren van verschillende dikte zijn, of meer of minder vet m het celweefsel onder zich hebben liggen, deels het net meer of minder vet kan zijn. Ook is de gevoeligheid van den zieken bij de aanraking van den onderbuik verschil- lend. Sommige personen zijn in sommige streken van den onderbuik zeer prikkelbaar, of kunnen in het geheel geene drukking van de onderzoekende hand verdragen , ook is bet raadzaam noch te zacht met de. hand langs de bui k— bekleedselen heen te gaan , hetwelk ligt kitteling veroor- 72 Kaakt, noch ook hardhandig te zijn, zoo dat de lijder pijn gevoelt. Bij alle onderzoekingen van den onderbuik is het hovenal noodig, de ligging van deszelfs ingewanden en hunne ver- houding lot de buikstreken altijd levendig voor oogen te houden, daar anders noch de hand noch het oog iets met zekerheid ontdekken kan, waartoe alleen cene dikwijls her- haalde oefening aan lijken en levende personen, verbonden met cene grondige studie der anatomie, leiden kan. Het onderzoek van den onderbuik is hij de meeste ziekten zoo belangrijk, dat het bijna even zoo dikwijls pleegt ge- daan te worden, als het onderzoek van den pols en der pis, en niet alleen hij eigenlijke ziekten der buiksingewanden zei ven, maar ook bij vele andere. § 63. Jo. Chr. Ackermann , praesagia medica ex praecordiis. Gott , 1752. C \ sim. Christoph. Schmiedel [resp. K a uitman») , de praecordiis. Erlang., 1755. Jo. Georg. Plencker , de meteorismo ejusque praecipuis speciebus. Vienn., 1783, 8°. § 64. Het onderzoek van den aars wordt bij hevige plaatselijke pijnen , kwetsingen , opzwellingen , bloedingen , enz. som- wijlen noodzakelijk; het onderzoek van de geslachtsdee- len ( quae invitissimus quisque alteri ostendit ; Cels.Y 1.18.) bij syphilis, plaatselijke pijnen, kwetsingen, bloedingen, uitslagen, uitwassen, blennorrhoeën en bij sommige ziek- ten der piswerktuigen ; het onderzoek van de mannelijke geslachtsdeelen nog in het bijzonder bij opzwellingen der hallen, hardnekkige pollutiones, aanhoudende onmagt, enz.: het onderzoek der vrouwelijke geslachtsdeelen, behalve hij hoven reeds genoemde toevallen , ook bij aanhoudend terugblijven der maandelijksche zuivering in de reeds in- getredene jaren der huwbaarheid, hij zeer moeijelijke menstruatie, hij hardnekkigen fluor albus en bij zooda- nigen , die van eenen zeer gekleurde» of zeer bijtenden aard zijn; bij organische ziekten der baarmoeder en der cijerstokkcn , eindelijk bij vermoedelijke ol voorgegevene zwangerschap. Met bet oog moet men de genitaliën van bet vrouwelijk geslacht zoo zelden mogelijk onderzoeken, intusschcn wordt dil bij syphilitische en exanthcmatische gebreken of bij dc beoordeeling van haemorrhagieën en blcnnoriboeën nood- zakelijk. Het onderzoek van inwendige geslachtsdcelcn door inge- bragt licht, b. v. door den lichtleider van Bozzisi , en door de in lateren tijd in gebruik gekomene spccula utcri ( ¥ ) , is wel in de meeste gevallen ontbeerlijk, daar bet geoefend gevoel in de vingeren zeker meer afdoct dan bet zeer karig zien. Het onderzoek der inwendige geslachlsdeelen door de hand geschiedt zonder eenigc ontblooling, of terwijl de lijderes staat en de geneesheer op eene knie ligt, of (min- der goed) terwijl dc lijderes ligt, en hij aan hare regter zijde staat. • De met olie bestreken wijsvinger wordt voorzigtig in de scheede gebragt, terwijl de duim op den venusheuvel en dc overige vingers langs den bilnaad vlak uitgestrekt ■worden. De onderzoekende vinger moet den warmtegraad, de vochtigheid der scheede, de gchecle inwendige ruimte van bet kleine bekken en het onderste deel van bet groole met betrekking tot deszclfs vorm en inhoud waarnemen , en tot aan den baarmoedermond zoeken te geraken. In geen geval mag de geneesheer bet wegens den ziekelijken toestand van de vrouw noodzakclijk onderzoek der geslachls- deelen aan de vroedvrouwen overlaten, deze zijn geenszins in staat, hem eene zekere en practisch-nutlige verklaring mede te deelen, ook zou het voor zijnen geneeskundigen naam zeer nadeelig zijn, wanneer hij tot zoodanige onder- zoekingen zich van de vroedvrouw wilde bedienen. Dit kan ten hoogste tot de onderzoekingen omtrent aanwezige {*) Men vergeh over de noodzakelijkheid der spccula uteri in sommige gevallen Aanteekeningen cn Waarnemingen van IUgord, uit het Fransch door J. A. Mulder , pag. 87-— 96. Tc Utrecht , 1836. Dc Vertaler, zwangerschap zich bepalen, en dan alleen, wanneer het niet zeer veel op zoodanig een resultaat aankomt. In het algemeen volgc men den regel, altijd daar tot hel onderzoek der geslachlsdeelen over te gaan, waar het mondclijk ziekenonderzoek gcene zekere of slechts alge- meene, weifelende kenteekenen geeft, of waar de naar de mondelijkc opgave ingerigte herkenning zich in het verder beloop der ziekte niet bevestigt, of de volgens juiste en zorgvuldig gestelde aanwijzingen ingeslagenc geneeswijze geen gunstig gevolg oplcvert. Men late zich in zoodanige gevallen niet van het eigen onderzoek terughouden , en boude met de noodige bescheidenheid, maar ook met eene aanhoudende ernst vol. Bij jonge meisjes is de tegenwoor- digheid van de moeder of eene andere meer bejaarde vrouw noodzakelijk. § 65. Aan de ledematen valt, behalve de ongewone lengte of kortheid, iu het algemeen de verhouding tot den bouw van het geheel op te merken, hetgeen gemakkelijk is waar te nemen; gelijk ook de soms plaats vindende verkromming of dergelijke misvorming. Aan de bovenste ledematen is de voorarm vooral belangrijk, daar hij de vermagering des ligchaams dikwijls dadelijk door zijne platte, breede ge- daante verraadt, hetwelk bij het. polsvoelen terstond in het oog valt, en men kan dit oogenblik tevens tot de beoor- deeling van den warmtegraad, de vochtigheid en droogheid der huid bezigen; te meer daar aan de buigzijde van den voorarm nabij het handgewricht zich dikwijls het eerst het opkomende zweet, het week en warm worden der huid vertoont. Aan de handen zelven merken wij de waterzucht of andere opzwellingen, de bewegelijkheid der gewrichten en den warmtegraad van den handpalm, de opzwelling der laatste vingerleden , de kromheid der nagels op, teekenen. die in sommige algemeenc ziekten belangrijke diagnostische punten zijn. S M- Benevens den vorm des ligchaams en deszells bijzonden doelen is ons nog de constitutie en het temperament van den zieken belangrijk; twee zaken, die van elkander zoo weinig verschillen, dat men dezclven deels, hoezeer ten onregte, voor dezelfde gehouden heeft. In de constitutie toch moeten wij liet binnen de grenzen der gezondheid blijvende overwigt van een bijzonder orgaan of stelsel, in het temperament eene oorspronkelijke betrekking der le- venskrachten zelven erkennen, van waar dan het getal der verschillende constitutiön oneindig, zeer veelvoudig, ja willekeurig en onbegrensd is, daar elk bijzonder stelsel of orgaan op zich zelf, of ook verscheidene te zamen al- dus het overwigt kunnen hehhen, het getal der tempe- ramenten daarentegen vast bepaald moet zijn , omdat de betrekkingen, die de levenskrachten onder elkander heb- ben kunnen , eenvoudig zijn. Terwijl men nu eene of twee , dan acht of tien constitutiën geloofde te kunnen aan- nemen, is het getal der temperamenten altijd slechts vier gebleven, ten zij men er een middeltemperament (sinpccaia) wilde hij voegen, dat echter, als eene zamenstelling der overigen geen vijfde temperament genoemd kan worden; een meerder of minder getal van temperamenten hebben geenen blijvenden ingang in de geneeskundige scholen ge- vonden. Om dezelfde redenen is de constitutie meer van uitwendige invloeden afhankelijk, van daar niet zelden af- wisselend, dikwijls eerst gedurende den levensloop verkre- gen ; het temperament is van uitwendige invloeden min- der afhankelijk , door alle tijdperken des levens heen onveranderlijk, meer oorspronkelijk aangeboren, ter naau- wernood verkrijgbaar. Daar de constitutie altijd door het overwigt van een of ander orgaan of stelsel, of van ver- scheidene te gelijk gevormd wordt, zoo ligt reeds eeni- germate in het begrip van dezelve eene storing van het regelmatige, harmonische in het organisch leven van bet individu, en hoewel deze onregelmatigheid nog bin- nen de grenzen der gezondheid , als bet ware op haar 70 gebied, gelegen is, zoo nadert hierdoor de constitutie veel meer aan het denkbeeld van ziekte, dan bet tempe- rament, Avant bet laatste drukt toch niets anders uit, dan een zeker verband der levenskrachten, dat geene overhel- ling lot ziekte, maar alleen een verschillend karakter der gezondheid in zich sluit, daarom staat de constitutie reeds veel meer ter zijde van de ziekte (de zoogenaamde tegen- natuurlijke aanleg); bet temperament daarentegen meer ter zijde van de gezondheid. Het temperament wordt tot vier soorten gebragt, om- dat twee tegenovergestelde rigtingen van het ligchamelijk of geestelijk leven juist in vier verschillende wijzigingen kunnen zamen komen, terwijl óf beiden gelijkmatig ver- hoogd, óf beiden gelijkmatig verminderd, óf nu de eene, dan de andere verhoogd of verminderd kunnen zijn. De rig- U e U tingen zelvcn en hare wijzigingen kan men zich verschillend voorstellen, gelijk men dan ook dezelven in de verschillende geneeskundige en phylosopbische scholen, gedurende ver- schillende tijden, werkelijk geheel verschillend gedacht heeft; denken wij ons als gencesheeren de grondkrachten des le- vens zelve als ontvangvatbaarheid voor uitwendige invloe- den, en als geschiktheid, op dezelven terug te werken , zoo hebben wij eenen eenvoudigen en zekeren grondslag voor de leer der temperamenten, terwijl nu ontvangvatbaar- heid en terugwerking even sterk of even zwak zijn, dan of de eene of dc andere dezer grondkrachten sterker is, waardoor er eene viervoudige wijziging dezer grondkrach- ten ontstaat. Vinden wij beide grondkrachten van het or- ganisch leven in het geestelijke weder, als pogen naar ge- not en werkzaamheid, zoo blijkt ten duidelijkste de door- slaande zucht naar werken en naar het loon voor hetzelve, hel streven naar verdienden roem , in het cholerische tem- pcramcnt ; dc ai keer van werkzaamheid en de ontzegging van honger genot hij het phlegmatische temperament; het eenvoudig streven naar onbeloonde en onopgemerkte, maar goede en nuttige werkzaamheid in het melancholische temperament; en eindelijk de zucht naar vreugde en genot hij geringe en weinig aanhoudende werkzaamheid, die alleen zoolang aantrekt, als zij genot blijft, in het sangui- nische temperament. In plaats van alle Charakteristik , die deels in de physiologie, deels iu de pathologie gegeven moet worden , volgt hier eene zamenstelling van deze leer naar ver schillende inzigten, uit verschillende tijden en scholen. phlegmatisch, cholerisch, melancholisch, sanguinisch, slijm, gele gal, zwarte gal, bloed, koud en voehlig, warm en droog, koud en droog, warm en vochtig, koudbloedig, warmbloedig, dikbloedig, dunbloedig, traag, driftig, zwaarmoedig, levendig, ontvangvat- \ 'ontvangvat- I ontvangvatbaar- ontvangvalbaar- baarheid sger ï ing, baarheid ) sterk. , heid gering, heid sterk, terugwerking 1 terugwerking | terugwerking siert L , terugwerking ge- ring. streden naar rust, streven naar daden streven naar werk- streven naar genot en en roem, zaamheid en ware uitwendigen roem, deugd, Bij het onderzoek naar het temperament hebben wij te let- ten op de uitdrukking van het gelaat, de kleur der oogen, haren en huid , den algemeenen ligchaamsbouw, den pols en de gemoedsstemming, in welk laatste opzigt de stille tevre- denheid, verdraagzaamheid, toegevendheid, zelfs vreesach- tigheid van den phlegmaticus, het gehrek aan tevredenheid met zich zelven en anderen, het rustelooze, heerschzuch- tige, ligt opbruisendc karakter van den cholericus; het in zich zelven ingekeerde, onvriendelijke, wantrouwende, overal moeijelijkheden vreezende karakter van den melan- cholicus, bij inwendige deugdelijkheid, standvastigheid, en oenen rijken diepzinnigen geest; eindelijk het zorgelooze, gezellige, spaarzame, opene, maar hoogstvlugtige en on- bestendige, meestal oppervlakkige en baatzuchtige van den sanguinicus opmerkenswaardig zijn. Eene zeer goede uil- omzetting van de leer der temperamenten, vindt men m <1. Ern. Stahl , theoria medica vera (Hal., 1708). Lips., 183 J, 12 °, Tom. 1, p. 205 vuig., en in Imivian Kant s, Anthropo- logie. Koningsb., 1788, 8°, en herdrukt. § 07. Kriedr. Aio. Benjam. PccnELT , die individuelle Constitution und ihr Einfluss auf die Entstehung und den Charakter der Krank- heiten systematisch erläutert. (Ook onder den titel : Beitrage zur Medicin als ff issensch. u. Kunst. 1 Bändchen). Lcipz., 1823, 8°. A. G. Schmidt, de varia hominum constitutione. Jen., 1804, 4°. (ieorg. Ern. Stahl, neu verbesserte Lehre von den Temperamenten. Uit het Latijn door Ger. Heinr. Ulau. Lcipz., 1710, 1723, 8°. Frid, Hoefmann, diss. de temperament o , fundamento moruni el morborum. Hai., 1705, cn in opp. omn. Mich. Alberti, de fatis doctrinae temper amentorum. Hai., 1712,4°. Jo. Kumpf , Kurze Abhandlung von den Temperamenten. Schmalkald und Frkf., 1702, 8°. Ignaz Niederhcber , über die menschlichen Temperamente. Wien , 1798, 8«. Harro. W. Dirksen, die Lehre von den Temperamenten. Nürnb. und Sulzb., 1804, 8“. § 68. Tot volkomene herkenning eener ziekte is het noodig, dat de geneesheer den ouderdom kenne, daar in de ver- schillende tijdperken des levens de meest verschillende aanleggen en gelegenheidsoorzaken zich ontwikkelen, vele dcrzelven aan bijzondere leeftijden voornamelijk eigen zijn , of in verschillende tijdperken zelfs verschillend werken; daar verder de ziekteverschijnselen zelven een niet onbe- duidend verschil in de bijzondere tijdperken vertoonen ; vele ziekten aan zekeren ouderdom eigendommelijk zijn, en geheel niet of slechts hoogst zeldzaam in andere leeftijden voorkomen ; het beloop van eene en dezelfde ziekte zeer verschillend in onderscheidene tijdperken is, zelfs de ge- neesmiddelen en het voedsel hunne werking eenigermate naar den ouderdom van den zieken wijzigen , en einde- lijk liet gedrag van den geneesheer jegens individuen van meer of minder gevorderden leeftijd verschillend moet zijn. Men kan zich in vele gevallen met die naauwkeurige schatting van den leeftijd vergenoegen, die uit het uit- wendig aanzien in verband met ccnige andere omstan- digheden afgeleid wordt; ja het wordt voor eene onwel- voegelijke indringendheid gehouden, naar het getal der le- vensjaren zonder omwegen en regtuit te vragen. Ook is omtrent middelbare levensjaren veel minder naauwkeurig- heid in dit onderzoek noodig, dan omtrent de vroegere en latere jaren. Zoo wordt bij het kind de bepaling van den ouderdom bij maanden, weken en dagen noodig, terwijl in de jaren van den eigenlijk mannelijken leeftijd, het op eenige jaren meer of minder niet aankomt. Gedurende belangrijke tijdperken des levens, vooral van het vrouwe- lijk geslacht, moet de opgave van den bereikten ouderdom met de minder of meer toegenomene ontwikkeling des ligchaams vergeleken worden; zoo als bet tijdvak van de geboorte tot aan het doorbreken van den eersten tand, het- welk meestal in de tweede helft van het eerste levensjaar plaatsheeft; het tijdperk van de volbragte dentitie, name- lijk nadat de hoektanden zijn doorgebroken, tot aan het uitvallen der melktanden, hetwelk meestal in het begin van het zevende jaar valt; het intreden der maandelijksche zuivering en de zigtbare vorming der borsten, van het 12 Je tot het 15 de jaar, en het ophouden van de maandelijksche zuivering, van liet 45 ste tot het 50 ste jaar bij de vrouw, eindelijk het begin van het langzaam vervallen in uitwendig aanzien, en het duidelijk bespeuren van gebrek aan krach- ten bij beide geslachten. Op de blootc vraag naar den bereikten ouderdom , zal men zeer dikwijls niet naar waarheid beantwoord worden, en wel meer door het vrouwelijke dan bet mannelijke ge- slacht; in de lagere volksklasse zijn de individuen meer- malen geheel niet met hunnen ouderdom bekend, en weten ter naauwernood hunnen geboortedag. SI S 69. Frid. Gril. Wesener, specimen historiae hominis varias ejus vitae periodos coniplectentis physiologico-pathologicum. Virceb., 1804. 8°. •lo. Meicii. Zentgraf , de morbis netatibus speciatim imminentibns. Altorf., 1710. Frid. Hoffmann ( resp . Brdaeus), de netatis mntatione morborum causa et remedio. Hal., 1728. Puil. Fuiedr. Hopfengürtner , über die menschliche Entwickelung und die mit derselben in Verbindung stehenden Krankheiten. Stuttg., 1792, 8”. Ad. Henke , über die Entwickelungen und Entwickelungskrank- heiten des menschlichen Organismus. Nürnb., 1814, 8°. Heyfelder, Beobachtungen über die Krankheiten der Neugebornen. Leipz., 1825, 8°. Ja. Ciir. Ger. Jörg, Handbuch sur Erkenntniss und Heilung der Kinderkrankheiten. 2 Je Uitgave. Leipz, 1830, 8°. Frider. Benj. Osiandèr, über die Entwickelungskrankheiten in den Blülhenjahren des weiblichen Geschlechts. 2 Bande. Tübing. , 1817, 1818. 8°. Tweede uitgave aldaar, 1820, 1821, 8°. Gonst. Anast. Philites ( auct . J. Chr. Reil), de decreme.nto seu de marasmo senili. Hal., 1808. 4°. (In het Duitsch in Reil’s, Ar~ chiv f. d. Physiol. Bd. 9). Berckh. Geil. Seiler, anatomiae corporis humani senilis specimen. Erlang., 1799, 8°. (In het Duitsch in Reils Archiv f. d. Physiol , Bd. 0). Jo. Bernu. de Fisciier, de senio eiusque gradibus et morbis. Erford., 1700. 8°. In het Duitsch vertaald door Tiieod. Trom. Weichard. Leipz., 1770. 8°. § 70. Het geslacht van den zieken zal alleen bij zeer jonge kinderen door den geneesheer behoeven gevraagd te wor- den , hoe belangrijk deszelfs verschil ook, vooral in de mid- delbare jaren des levens, in het bijzonder ten opzigte van de vrouw is. De vrouw, door haren vorm en hare overige ligchamelijke eigenschappen in verschillende opzigten aan het kind gelijk, saprijk, met overwegende voeding, groo- tere veneusiteit en werking van de lever, met geringere re- 0 actie, vandaar tragere crisis m ziekten, onderscheidt ziel» door dit alles wezentlifk van den eerst later huwbaren en volwassen man, die cene meer drooge en strakke vezel bezit, en bij wien bet werk der ademhaling en de werk- zaamheid der slagaderen aanmerkelijk sterker is, als ook met betrekking lot de ziel door zijn verstand en wil bo ven de vrouw slaat, die zich meer door haar eigendom- melijk gemoed kenteekent. hij den man komen den geneesheer zeldzamer ziekten van het geslachlstelsel voor, en dit stelsel neemt bij dezen veel minder aandeel aan andere ziekten, dan dit bij de vrouw het geval is. Het zijn voornamelijk de onwillekeurige zaad- ontlastingen, onvermogen of nog meer de ongegronde vrees onvermogend te zijn, blennorrhoeën en syphilitische gebre- ken, breuken, enz., in lateren leeftijd dikwijls ziekten der pisoutlasting, waaromtrent de geneesheer geraadpleegd wordt. Bij de vrouw daarentegen beeft de geneesheer, reeds van bet naderen der huwbare jaren, van bet twaalfde jaar af, aan de verstoringen van deszelfs werking te denken, en door al de jaren der voortteling heen is het geslachtstel- sel der vrouw deels oorzaak van menigvuldige ziekten, deels heeft bet een aanmerkelijk deel aan alle andere ziekten des ligchaams. De maandelijksche zuivering is namelijk gedurende al de jaren der voortteling, een zeer zeker leeken van haren welstand, hoewel dezelve echter somwijlen geveinsd of ont- veinsd wordt. Het eerste vindt plaats bij dezulken, die onder bet vermoeden van zwangerschap zijn, het laatste somwijlen bij die, welke gaarne zwanger willen zijn of schijnen; som- wijlen ook bij zeer jonge meisjes, die voor de eerste maal de maandelijksche zuivering hebben, uit schaamachtigheid. Inlichting hieromtrent verkrijgt men bij volwassene meis- jes van de zieke zelve op eene zooveel mogelijk eenvou- dige en onbewimpelde vraag, waarbij men zich aan de in verschillende streken en standen zeer verschillende be- namingen daaromtrent houdt. De uitdrukkingen onpas- selijk zijn, zuivering, verandering, en dergelijke meer 83 bij fatsoenlijken; do uitdrukking maandelijksche stonde 5 enz. bij geringeren zijn de algemeen bekende en gebrui- kelijke. Bij jonge meisjes krijgt men wel hel best inlichting, wanneer men zich tot de moeder, oudere zuster of der- gelijke personen wendt. Dikwijls is het zeggen, dat men thans genoodzaakt is, het gebruik der geneesmiddelen eenigen tijd uit te stellen, voor den geneesheer een tee- ken, dat de maandelijksche zuivering begonnen is. Omtrent blooden, bewusteloozcn , dezulken, die dezelve ontveinzen of voorwenden, verkrijgt men van haar, die voor de verschoon ing van de zieke zorgt, de noodige zekerheid, liet is noodzakelijk te weten , of thans de zuivering aan- wezig is, en in dit geval, of dezelve op haren tijd, of te laat of te vroeg begonnen is, hoe lang het geleden is, dat zij het laatst verschenen is , en of zij toen op den behoorlijken tijd en ook overigens geregeld te voorschijn kwam ; sedert hoe lang dezelve ontbrak en of zij ook vroeger dikwijls op gelijke wijze niet verscheen, welke on- gesteldheden vroeger op het uitblijven van dezelve volg- den, en aan welke oorzaken dit uilblijven naar waarschijn- lijkheid toegeschreven moet worden; of de tegenwoordige ziekte op het uitblijven der zuivering volgde , of voor dit uitblijven reeds aanwezig was, of het laatste verschijnen der zuivering reeds in den tijd der ziekte viel of niet; over het algemeen is het den geneesheer noodig te weten, in welke betrekking de tegenwoordige en alle vroegere ziekten tot de zuivering staan , zoo ver zich dit laat verklaren. Bij vrouwen , die gekraamd hebben , lette men vooral hoe het sedert het laatste kraambed met de zuivering gesteld is, en (bij moeders van verscheidene kinderen) of dit hetzelfde is, als na de vroegere kraambedden. Overigens is het van belangde hoeveelheid, langdurigheid en qualitatieven aard (kleur, ongewonen reuk, vereeniging met slijm, scherpen bijtenden aard), eindelijk haren geheelen typus te kennen , ten minste in de meeste gevallen. Bij amenorrhoe is het belangrijk te weten, of er eeue gedurende de menses zelven ß* dooi' uitwendige oorzaken voorlgebragle onderdrukking [snj> pressio mensiutn ) plaats gehad heelt, ol wel eene van inwen- dige oorzaken uitgaande terughouding ( rete.nl io mensmm ). Bij /.wan geren ondervragc de geneesheer omtrent den vermoedelijken duur der zwangerschap, de nog ontbrekende ol reeds merkbare beweging van het kind, den toestand der borsten en tepels, de soms gebruikelijke huismiddelen d>. v. de zoo onnoodige en nadeelige aderlatingen), en den legenwoordigen welstand, en vergelijke het vernomenc met datgene, hetwelk in vroegere zwangerschappen heelt plaats gehad. Met betrekking tot de tegenwoordige ongesteldheid moet er het eerst beoordeeld worden, in hoe verre dezelve \an de zwangerschap afhangt of niet, of zij lot de gewone ziekte der zwangeren (geelzucht , waterzucht, verstopping, enz.) behoort, of vreemd en van meer belang is. Zij , die voor de eerste maal zwanger zijn, lijden gewoonlijk meer dan degene, die reeds gekraamd hebben, zwakkelij- ken, verloederden , door inrijgen en menigvuldig dansen benadeelden meer dan anderen, zij, die van eene manne- lijke vrucht zwanger zijn, minder dan die het van eene vrouwelijke zijn. Bij k raamvrouwen moet de geneesheer zich omtrent het verloop der verlossing, den tijd barer bevalling, de gesteldheid der kraamvrouw gedurende en na de verlossing, den toestand der borsten en het zogen, omtrent de vloei- jing der lochia en het zweet, den vroegeren en tegen- woordigen welstand van het kind , en hoe de moeder zich gedurende de zwangerschap bevonden heeft, doen inlich- ten. Ook behoort de geschiedenis van de vroegere zwan- gerschap en het kraambed, vooral de gesteldheid na het- zelve lot de vollooijing van het ziekenonderzoek. De vroed- vrouw en de baker moeten daaromtrent ondervraagd worden; het onderzoek der borsten, van den onderbuik, en, in zulks vereischende gevallen , der geslachtsdeelen mag echter de geneesheer aan deze personen niet overlaten. Was er bij de verlossing een verloskundige aanwezig, zoo is bet nood- zakelijk mei dezen Ie raadplegen, aan wieu ook de noodigc onderzoekingen kunnen overgelaleu worden. Ook moei hij naar de in kraamkamers zoo dikwijls en meestal zoude, i voorkennis van den geficcshecr gebruikte {geneesmiddelen onderzoek doen, naar de misslagen in de dieet, gemoeds- bewegingen enz., die liier meer dan ergens plaats vinden ; eindelijk van bet door de ondervinding geleerde voor de diagnosis gebruik maken, dat vroegere ziekten, die gedu- rende de zwangerschap gezwegen hebben, in het kraambed zich gewoonlijk weder instellen. De cessatie der maandelijksche zuivering bij bet einde van den vruchtbaren leeftijd is eene voor den genees - heer hoogst belangrijke omstandigheid, daar dezelve dik- wijls ziekte of eenen aanleg tot ziekte met zich voert: het vragen daarnaar is voor sommige personen gevoelig en kwel send, en moet daarom met de noodige voorzigtigheid ge- daan worden; het vragen naar bet aanwezig zijn der maan- delijksche zuivering hij reeds hoogbejaarde personen, kan dikwijls den geneesheer belagchelijk maken. De cessatie is overigens in betrekking tot de levensjaren, waarin zij voor- komt, het klimaat en het individu even zoo verschillend, als de eerste verschijning der maandelijksche zuivering bij aankomende meisjes. § 71. .1 AC. Fidel. Ackermann, über die körperliche Verschiedenheit des Mannes vom ff eile ausser den Geschlechtstheilen , uit liet Latijn door Jos. Wenzel. Mainz, 1788, 8°. Carl Gdst. Carus, Lehrbuch der Gynäkologie. 2 Bande. M. Kpl. Leipz., 1820, 8°. Tweede druk, Leipz., 1828, 8°. Carl Ludw. Klose, über den Einfluss des Geschlechts-Unterschiedes auf Axisbildung und Heilung von Krankheiten. Stendal, 1829, 8“ Car. Frid. Lud. Ancerhiann, catameniorum phaenomena in multere sana et aegrotante. Lips., 1793, 4°. Severin. Pinaeus, de integritatis et corruptionis virginum notis. gravidilate et parlu naturali. Paris, 1597, 8°, en meermalen; het laatst Francof., 1090, 12°, met Melch. Sebitz, de notis vir- ginilatis. Hierbij Car. Godofr. Geller, Pinaeani Manos. s. di lucidaliones veriores circa signa virginilatis. Rostock., 1703, 4“. Lrn. Guil. Brenner, de fallacia signorum in gravidilate. Marli., 1790, en in Jo. Cur. Traug. Schlegel, sylloge minor. opp. ad art. obstctric. Lips., 1795, 8°. Vol. I. (mman. Ci.i. Knebel, Grundriss zu einer Zeichenlehre der gesumm- ten Entbindungswissenschaft. Breslau, 1798, 8°. Georg. Ern. Stahl, de fine mensium initiis morborum varioruin opportune. Hai., 1710 , 4°., vc rtaaJd vindt men hetzelve in des schrijvers werk, Abhandl. von den Zufällen und Krankheiten des Frauenzimmers. Leipz., 1724, 8°. § 72. Gelijk alle individualiteit in betrekking tot de ziel en bet ligehaam van den mensch op twee elkander tegenwerkende, zich wederzijdsch beperkende invloeden berust, den gene- tischen en klimatischen, van welke de eerste bet ei- gendommelijke der afkomst door alle geslachten heen erfe- lijk poogt te bewaren, de andere hetzelve voortdurend door de plaatselijke invloeden van allerlei aard poogt te vernieti- gen. Zoo is ook in ziekten de waarneming van deze beiden van het grootste belang. Hiertoe behooren het vaderland van den zieken, zijne afkomst, de in zijne familie erfelijke ziekten, de endemische en epidemische invloeden tot ziekte, onder welke hij tegenwoordig leeft, die van bet klimaat, de plaats en het weder , waartoe ook vooral bet gebruik van zekere spijzen en dranken, de zeden, zelfs schadelijke gewoonten en vele andere zaken gebragt moeten worden, waardoor de ziekten van vreemdelingen en de voor ben gepaste behandeling dikwijls zoo zeer van die bij inboor- lingen zich onderscheiden. De werking van alle andere oorzaken der ziekten dient dus altijd in betrekking tot deze beide boven genoemde en hoogbelangrijke invloeden onderzocht en beoordeeld te worden. § 73. Will. Falconer, über den Einfuss des Ilimmelstrichs, der Lage, natürlichen Beschaffenheit und Bevölkerung eines Landes, der Nahrungsmittel und der Lebensart , auf Temperamente , Sitten, Verstandeskräfte , Gesetze , Bcgierungsform und Religion des Menschen , uit het Engelsch met aanmerkingen en bijvoegsels van den vertaler (Ern. Benjam. Gli. Hebenstreit). Leipz., 1782, 8°. 87 tun. CiONn. Weiss., climatologiae mcdicae initia. Lips., 1813, 4". Jos. Knirsch, synopsis climatologiae mcdicae. Vindob., 1815. Li d. Cerutti , collectanca de tclluns m organismum humanum actione. Lips., 1814. 4°. Krnst Horn, über die Wirkungen des Lichts auf den lebenden menschlichen Körper, mit Ausnahme des Sehens. Königs!). 1 709, 8°. Henr. Leop. Francke, de noctis efjicacia in mutando morborum de cursu. Lips., 1811, 4°. Leonh. Leop. Finke, Versuch einer allgemeinen medicinisch-prak- ti sehen Geographie. 3 Bde. Lei pz., 1792 — 1795, 8°. Friedr. Sciinvrrer , geographische Nosologie , oder die Lehre von den Veränderungen der Krankheiten in den verschiedenen Ge- genden der Erde. Stuttg., 1813, 8°. E. A. W. Zimmermann, geographische Geschichte der Menschen und der allgemein verbreiteten vierfüssigen Thiere. Met eene zoolo- gische Wereldkaart. 3 Bde. Lcipz., 1778 — 1783, 8°. Jo. Frid. Bremenbacii , de generis liumani varictate nativa. Gotting., 1775, 8°., c. L; ihid. 1781, 8°., ihid. 1795,8°. In het Duitsch vertaald door Jo. Gottfr. Grober. Leipz. 1798, 8°. § 74. De lucht, die den zieken omgeeft, kan, behalve hel eigendommelijke van de lucht der woonplaats, met welke zij alle voorname eigenschappen van den grond, zoo als vochtigheid, droogheid, veranderlijkheid, zwaarte enz. ge- meen heeft , nog door onzuiverheid en gebrek aan be- hoorlijke verversching, door kunstmatige rookingen van alle soort, zelfs door schadelijke gassoorten, dampen en uitwasemingen bedorven zijn. Van daar zal elk zorg- vuldig geneesheer zich , zonder eigenlijk meteorologisch waarnemer te zijn, of meteorologische tabellen te houden, evenwel aan de belangrijke veranderingen in den toe- stand van den barometer, thermometer en hygrometer, van wind en weder laten gelegen liggen, en het ziektebeloop in het bijzonder zoowel als den gang der epidemien daarmede in vergelijking brengen, waarbij vooral hel verschil van jaargetijden in aanmerking komt (Gels., Lib. 11, cap. 1) § 75. Herm. Jos. Jüc.er , de almosphaera et aëre atmosphaerico. Colon. Agripp., 181(5, 8°. Jo. Heinr. IIoffbauer, die Atmosphäre und deren Einfluss auf den Organismus. Ein Beitrag zur allgemeinen Pathologie. Leipz., 1820, 8“. Jo. Jac. Günther , die Atmosphäre und ihre vorzüglichsten Erscheine. Frankf., 1835, 8°. Wilii. Friedr. Bauer, über den Einfluss der äussern Wärme und Kälte auf den Organismus. Marl)., 1804, 4°. F. A. Rede, über die Wärme und ihr Wechselverhältniss mit dem Organismus. Mark, 1824, 8 U. Jo. Godofr. Leomiahdi , de frigoris atmosphaerici effectibus in cor- pus humanum. Fips., 1771, 4°. § 76. De kleeding komt het meest in betrekking tot den tijd ran het jaar en het weder als ziekteoorzaak in aanmer- king, terwijl ook de gewoonte hier eenen grooten invloed heeft. Het onvoorzigtig verwisselen van kleedingstukken , liet afleggen van eene warme winterkleeding in het begin van het voorjaar, het verteedcren der huid door eene te warme, het verkouden van dezelve door eene te luchtige kleeding, zijn de menigvuldigste ziekteoorzaken. Bij kin- deren is het vast inwikkelen met armen en al, het te warm bedekken van het hoofd , te dun kleeden der voeten, en hij meisjes het te vroegtijdig inrijgen, ten hoogste schadelijk; de gewone klceding der volwassenen van het mannelijk geslacht schaadt het meest den hals , de bovenbuiksstreek en den onderbuik, terwijl bij volwassenen van het vrouwelijk ge- slacht het harlekuiltje, het onderste deel van de borstkas en de horsten nadcelig gedrukt worden, en het bovenste deel van de borstkas en de onderbuik met de geslachts- delen daarentegen aan verhouding bloot staan. § 77. .los. Claiid. Rocuejiont, über die Kleidertracht , insofern sie einen nachtheiligen Einfluss auf die Gesundheit hat. Bonn, 1780, 8°. J. C. A. V ogt , de forma vestimentorum morbiifera. Viteh., 17S9. Georg. Jac. Gladbach, Beschreibung der Krankheiten, welche von der Kleidung herkotnmen , die vor der Külte nicht genugsam verwahrt. Frankf. a. M., 1703, 4°. (vroeger in het Latijn). Jag. Meueriiof, de vestimentorum vi et efficacia , deque optima ra- tione vestitus praesertim virilis apte instituendi. Bcrok, 1810, ft n p [ I fro* ° '7 ÖÖ' Wiui. Davidson, über den Einfluss der jetzigen Kleidertracht un- serer Damen auf die Gesundheit des Körpers. Berlin, 1798, 8°. A. Mighelit/. , progr. quo hodierna vestitus muliehris ratio valelu- dini perniciosa asseritur. Prag., 1803. Sam. Thom. v. Sömmerring en een ongenoemde , über die Schädlich- keit der Schnürbrüste. Twee prijsvragen (Leipz., 1788, 8°. Söm- merring’s werk omgewerkt. Met 1 plaat). Berlin, 1793, 8°. Pet. Camper, über den besten Schuh. Uit het Flansch. Berl., 1783, 8°., mit Kpl. § 78. Het voedsel wordt even zoo ten opzigte van gewoonte en eupliorie, leeftijd, geslacht en stand beoordeeld; in bijzon- dere gevallen kan zelfs het proeven van spijzen en dranken noodzakelijk worden, veelal zal het zien en ruiken genoeg- zaam zijn , om dezelvcn te beoordeelen, in de meeste gevallen alleen de opgave van den zieken en de aanwezigen. Uit- gemaakte smulbuiken en drinkers verschillen in den aanleg tot ziekte van matigen, en terwijl de eerste gewoonlijk tot altijd betere en fijnere geregten opklimmen , dalen de andere tot altijd slechtere dranken af. § 79. Beid. Mich. Kastler, de alimentis hominum generatim considera tiö. Vindoh., 1815, 8°. Jo. Frid. Zuckert, materia alimentaria in genera , classes et spe- cies disposita. Berol., 1769 , 8°, in het Duitsch door den Schrijver. Berk, 1775, 8°., met twee aanhangsels: von den Speisen aus dem Thierreiche. Berk, 1777 , 8°.; von den Speisen aus dem Pflanzenreiche. Berk, 1778, 8°. liet geheel in eene nieuwe uitgave door Kert. Sprengel. Berlin, 1790, 8°. Zos. Jag. Plenck , bromatologia seu doctrina de esculentis et potu- lentis. Vindoh., 1784, 8°, in het Duitsch. Wien, 1784, 8°. •Io. Trau«. Leber. J)anz, Versuch einer allgemeinen Geschichte de* menschlichen Nahrungsmittel. 1 Th. Lcipz., 1806, 8". J. Herdi. Becker, Versuch einer allgemeinen und besondern Nah- rungsmittelkunde , met eene voorrede van Sam. Gli. Vogei, , l c Deel : Geschichte und Literatur. Stendal, 1801, 8°.; 2° Deel: Dar- slellunq der Nahrunqsmitlel in alphabetischer Ordnunq. Stend., 1818, 1822, 8°. .1. N. Koeb, Bromatologie oder Ucbersicht der bekanntesten Nah- rungsmittel der Bewohner der verschiedenen Weltlhcile. l e en 2 e Deel. Hadamar, 1826, 1829, 8°. Odo Staab, Potographie oder Beschreibung der Getränke aller Völ- ker der TV eit. Frankl., 1807, 8°. (vergeh § 120). § 80. 