Over Middennederlandschen epischen versbouw
Het vrouwelijke van smal, steeds mnl. smale geschre- ven, tegen den regel die hier geminering der konzo- nant zou gevorderd hebben, luidt bij ons weder smal- le, en wordt, zooveel ik mij herinner, steeds op orga- nische korten (wale , tale, male) gerijmd; mag men hieruit eenig besluit voor de uitspraak opmaken? Daar- enboven van het ww. versmalen (Wap. Mart. 10, 6) vint men ook hi versmalt, Limb. 5, 1757. Is er ook niet eenig bewijs gelegen in de verwisse- ling van talen en tellen, sagen en seggen, wale en wel, toren en torn, sceren en scem? £n Maerlants woordspeling, Die de werell eerst werrelt hiet, vergeleken met de doorgaande schrijfwijze in der Min- nenloop , werlt , bewijst zij niets voor den korten klank der onverlengde vokaal? Maar helaas, in de helft der dertiende eeuw was de verbastering in de uitspraak reeds zooverre gekomen, dat men , gelijk wij zagen , slechts in zeer weinig geval- len de echte kwantiteit der vokaal meer in de uitspraak kon waarnemen. Het zij daarmede hoe het zij, voor ons tegenwoordig doel is het genoegzaam gronden te hebben om aan te nemen , dat in een vroeger tijdperk van onze taal de oorspronkelijke korte vokaal ook bij verlenging van den woorduitgang door buiging of ver- voeging, hoorbaar bleef. Wellicht vinden wij daarvan 57 nog overblijfsels in yerschijnselen die op geene andere wijze te verklaren zijn. In allen gevalle zullen wij er op hebben te letten als wij de phonetische waarde van sommige uitgangen (er, el) zullen toetsen, als wij over het rijm handelen, en reeds terstond bij de be- schouwing van accent en nevenaccent. b) door konzonanten. Wordt in het pinl. een e letter- greep (niet de vokaal) lang door positie, dat is wan- neer zij gedekt is door twee konzonanten waarvan de eene ten minste tot die lettergreep behoort, gelijk dat in het Grieksch, Latijn en Mhd. plaats heeft? Uit de woorden van Grimm zoo even aangehaald blijkt niet duidelijk of hij dezen regel, thans bij ons zoo goed als over het hoofd gezien (*), alleen voor het mhd. geldig maakt dan of hij dien ook toepast op het mnl. Maar voor al wie eenigzins over metrum en rhythmus heeft nagedacht , zal die vraag wel overbodig zijn , omdat noodwendig in elke taal door twee of meer konzonanten in de uitspraak van de voorafgaande vo- kaal voor het gehoor eene zekere vertraging wordt te weeg gebracht, die zoo wel bij metrum al rhythmus niet over het hoofd kan worden gezien (-j-) , zoodat dan ook de Kamer in liefde bloeiende , die nog verklaarde (§) : )) nopende de kortheid ende lanckheid der silben weet (*) Verg. Hegel*s Vorlesungen ilber Aesthetik, ed Hotho, 3*, 293 — 4. »Die neuere Sprachen halten diese Regel nicht fest, son- dern raachen , wenn sie nacli Langen ond Kürzen rechnen , andere Kriterien geitend. Doch verden dadurch die der Pusition ohner- achtet als kurz gebrauchten Sylben \renigstens ofl genug hart gefunden, da sie die schnellere Bewegung, die gefordert ist, hin- dern." (t) Verg. Kinker Proeve eener Holl. Prosodie, bl. 323—324, in verband met bl. 163, 170 enz. {§) Twespraack van de Nederd. letterkunst, cd. 1649 bl. 60. 58 ick u glieeu wetten voor te schiJTen/' eveuwel zonder eenige aarzeling verzekerde : » dat dubbele klinckerB , tweklancken, ja wel meklinkers langhe silben maken is ontwyfelyck." Daar evenwel langzamerhand zoowel bij de mhd. dichters als ook, en vooral, in de mnl. verzen de in- vloed van de kwantiteit der lettergrepen op het rhyth- mus in zekeren zin verminderde , zullen wij in de vol- gende beschouwing deze wet van kwantiteitsverlenging door verdubbeling van vokalen of konzonanten slechts in zooverre zien in acht genomen , als de algemeene wet- ten der eufonie vereischen : bepaalde metrische verschijn- selen of uitzonderingen brengt zij bijna niet meer te weeg. (Men zie evenwel over de arsis). Het was noodig er bij stil te staan omdat wij in dit verschil tusschen kwantiteitsverhoudingen bij het mhd en mnl. de reden vinden van de afwijkingen die in verscheiden prosodische regels dier beide taaltakken zich voordoen. ACCENT. Daar het mnl. vers hoofdzakelijk rhythmisch is, dient ten stelligste te worden uitgemaakt welke regel omtrent het accent geldt. In de oude talen, het Grieksch en Latijn, was de versifikatie ook rhythmisch maar de grondslag daarvan maakte de natuurlijke lengte of kortheid der sylben uit, tot welker bepaling de klankleer, de uit te spre- ken letters y konzonanten en vokalen zelf den maatstaf aangeven; van daar dat men hare prosodie, duidelijk- heidshdlve, metrisch noemt. Niet aldus de nieuwere duitsche talen , en wij zullen 59 het yerschil en de oorzaak daarvan met de woorden van Hegel trachten in het licht te stellen (*): »Es bleiht aber dieses erste Gebiet der rhythmischen Yersifikation nicht bei der blossen Fignration und Be- lebung (-}-) der Zeitdauer stehen, sondem geht auoh wieder zum wirklichen Klingen der Sylben und Wörter fort. In Kücksicht auf diesen Klang j edoch zeigen die alten Sprachen , in denen der Rhythmus in der angege- benen Weise als Hauptseite festgehalten wird, einen wesentlichen Unterscheid gegen die übrigen neueren, welche sich vorzugs weise dem Reime zoneigfti. lm Griechischen und Lateinischen z. B. bildet sich durch die Flexionsformen der Deklination imd Konju- gation die Stammsylbe zu einem Reichtum von ver- schiedenartig tönenden Sylben aus, die zwar auch für sich eine Bedeutung haben , doch nur als Modifikation der Stammsylbe, so dass diese sich zwar als die sub- stantielle Grundbedeutung jener vielfach ausgebreiteten Laute geitend macht , in Rücksicht auf ihr Tonen aber nicht als die vomemhliche oder alleinige Herrscherinn auftritt. Denn horen wir z. B. namaverunty" so treten drei Sylben zu dem Stamme hinzu, \md der Accent scheidet sich schon durch die Anzahl und Ausdehnung dieser Sylben, wenn auch keine natürlichen Langen darunter waren, sogleich von der Stammsylbe materiell ab, wodurch die Hsiupibedeutung und der betonende Accent von einander getrennt werden. Hier kann das Ohr deshalb, in sofern die Betonung nicht die Haupt- sylbe, sondern irgend eine andere trifft, die nur eine Nebenhesümmung ausdrückt , schon aus diesem Grande dem Tonen der verschiedenen Sylben lauschen, und C) Vorlesungen über Aesthetik 3, 300—302. (t) Namelijk > durch Accent, GSsur und Gegenstoss dei Vers- und Wort-Accents." Verg. t. a. p. 293, 297 ff. ^ jlkfCT Brfveg;!!»^ JutehgAa, m dem es die irdUc fi beÜ bdwJl, aof dkr mdmiikke Fiosodie ra hncBy fiefa mm anfgeüofnlert findetf diese natariidiai ïjngr» oud Kiin£n riirtliiinscfa za bilden. Ganz anideri dagegen TcriuUl es sch z. B. nit faenti|pm deuUdben Spracbe. Was im Grieehisdien Lateiniscfaea in der eben angedeateten Weise dorch. Prafixa nnd Snffixa nnd sonstige XodifikatiiMien ansge- dröckt wird, das lost sicb in den neoeicn Spiacfaen bejrjffiders in den Verbis ron der Sfanunsrlbe los, ao éskis ftictf nnn die bisfaer in einem nnd demselben Wort mit rielfacben ?tebenbedentnngen entlalteten flexi- onssylben zu selbststandigen Wörtem zer^litlem nnd Tercrinzeln. Hieber geboren z. B. der stete Gebrancb der Tielen Hülfszeitswörter, die selbststandige Bezeicb- nnng des Optatirs durcb einige Terba n. s. f. , die Abtrennnng der Pronomina n. s. w. Dadnrcb bleibi nnn einerseits das Wort, das sicb in dem früber an- gegebcnen Falie zn dem mannigfacben Tonen einer Vielsylbigkeit ansdebnte, nnter welcber jener Accent der Wurzel, des Hanptsinns, zu Gmnde ging, als einfacbes Ganzes in sicb Koncentrirt, obne als eine Folge Ton Tonen zu erscbeinen, die, als blosse Modi- fikationen gleichsam, nicbt dnreb ibren Simt für neb schon so sebr bescbafiigen , dass nicbt das obr aof ibr freies Tonen nnd dessen zeitlicbe Bewegung binbören könnte. Dacb diese znsammengezogenbeit andererseits wird femer die Uauptbedeutong yon solcber Scbwere, dass sie den Nacbdruck des Accents dorcbaus aof sicb allein binzicht, und da non die Betonnng an den Ilauptsinn gebonden ist , so lasst dieses Zosammenfallen beider die natürliche Lange und Kürze der übrigen Sylbcn nicht mehr auf kommen sondem überiaubt sie. Die Wurzcln der mcisten Wörter sind ohne Zweifel ganz im Allgcmeinen kurz, gedrungen, einsylbigjoder 61 iweisylbig. Weiin nun, wie diess z. B. in unserer heutigen Muttersprache in vollem Maasse der Fall ist, diese Wurzein den Accent ausschliesslich fast für sich in Anspruch nehmen, so ist diess ein durchaus über- wiegender Accent des Sinns , der Bedeuturvg , nicht aber eine Bestimmung , in welcher das Material, das Tonen frei ware , und sich ein von dem Yorstellungsinhalte der Wörter nnabhangiges Verhaltnisse der Lange , Kürze und Aocentuiring der Sylben geben könnte. Eine rhythmische [lees: metrische]^ von der Stammsylbe und deren Bedeutung losgebundene Figuration aer Zeitbe- wegüng und Betonung kann deshalb hier nicht mehr stattfinden , und es bleibt , im Unterschiede des obigen Hinhorchens auf den reichhaltigen Klang und die Dauer solcher Langen und Kürzen in ihrer bunten Zusam- menstellung, nur ein allgemeines Horen übrig, das ganz Ton der sinngewichtigen betonten Hauptsylbe ge- fangen genommen ist. Denn ausserdem yerselbststan- digt sich auch, wie wir sahen, die modificirte Sylben* verzweigung des Stamms zu besonderen Wörtem, welche dadurch für sich wichtig gemacht werden, und indem sie ihre eigene Bedeutung erhalten, nun gleichfalls dasselbe Zusammenfallen yon Sinn und Ac- cent horen lassen, das wir so eben bei dem Grund- worte, um welches sie sich herstellen, betrachtet ha- ben. Diess nöthigt uns, gleichsam gefesselt bei dem Sinn jedes Wortes stehn zu bleiben, und statt uns mit der natürlichen Lange und Kürze und mit deren zeitlicher Bewegung und sinnlichen Accentuirung zu beschaftigen , nur auf den Accent zu horen, welchen die Grundbedeutung hervorbringt (*).*' Onze groote Ten Kate reeds had yoor alle duitsche O Verg. ook Dr. W. G. Brill, Uollandsche Spraakleer, bl. 187—188. 62 talen als grondregel aangegeven »dat ze altoos den Klemtoon op het zakelijke deel der Woorden laten val' len (*);" Hnydecoper had hem daarin hijgestemd (-j-) en Prof. Siegenbeek berustte in die uitspraak (§). Hoezeer die regel in vele opzichten yan toepassing is , verdient hij echter wel nadere toetsing bij een onderzoek over hollandsche of mnl. prosodie {^)i want ieder die eenigzins met onze taal bekend is weet dat er P. ver- scheiden woorden zijn lY^arin die regel, schijnbaar, tegen all^inalogie aan , wordt over het hoofd gezien , terwijl 2^. het zakelijk deel in een aantal samengestelde woorden verandert naarmate van den samenhang des zins waarinze voorkomen; 3®. omdat verscheiden voor- voegsels of uitgangen het accent doen verschuiven. Wat het eerste betreft, naar ïen Kates regel zegt men mistasten: daarentegen heet het bestendig misgun- nen, misleiden. Evenwel is in al die woorden het denkbeeld van ontkenning de hoofdbedoeling en dus zal de lettergreep die deze ontkenning uitdrukt wel de voornaamste , de zakelijkste zijn. Hier faalt dus de regel. Zoo zegt men misdaad^ maar wederom misdoen, waarin de regel van 't zakelijk deel, evenmin schijnt te gelden als in godloos en alomtegenwoordig^ herzéggen. Aangaande het tweede punt , de verandering van het accent naarmate van den zamenhang waarin een woord O Aanleiding 2,6. (f) Proeve van Taal- en Dichtk. 2, 350. (§^ Verhandeling over de Spelling, 106. (J Zie vooral Mr. J. Kinker, Proeve eener Hollandsche Prosodie (1« deel der Werken van de Holl. Maatsch. van fraaije Runsten en Wetensch.) bl. 210 vlgg. Ook de schrijver der Verh. over de Bastaardwoorden bl. 14 — 15 heeft Ten Kates regel bestreden, doch uit de hoogte, terwijl wij hier juist meer diepte verwacht hadden. 63 Yoorkomt, herinnere men zich slechts dat men zeg^t: »In Amsterdam niet in Amstelveen;** doch » in Amster- dam, niet in Rotterdam;" evenzoo vröuwenrok, ezels- kop, keizerin; maar: »een vrouvrenrók, geen vrouvren- kéars," of een ezelsköp in tegenstelling van een ezels' stadri ^ keizerin in tegenstelling van koningin. Overigens is het, ten derde, van sommige w^oorden zeer moeielijk te bepalen, wat het zakelijk deel uit- maakt , wanneer men die woorden op zich zelf be- schouwt zonder den samenhang te raadplegen, b.v. donkergroen^ lichtgeel. Ten vierde, betrekkelijk het verspringen van het accent door voorvoegsels of uitgangen , zij het genoeg aan te stippen, dat de woorden vriendschap y moedwil ^ lichaam derivata vormen als vriendschappelijk^ moed- willig ^ Itchdmelifk, * Al licht zou men dus tot het besluit komen dat Ten Kates regel voor onze moedertaal ongenoegzaam is, en geneigd zijn Lachmanns opmerking {^) ook op haar toe te passen: )>Wenn man als das Gesetz der Beto- nung in andem Sprachen ein mehr oder weniger ge- zügeltes Eilen zum Ënde der Wörter ansehen kann, 80 ist dagegen die deutsche Betonung viel mehr ein Herabsteigen , eine gemassigte Ëntwicklung aus festem Anfang ;" of gelijk Kinker zich uitdrukte (-J-) : »Ons taai- eigen helt, in 't algemeen, meer over tot het vormen van dalende , dan tot het aannemen der klimmende woor- den ; d. i. onze meeste , zoo wel enkele als zamenge- stelde woorden, eischen de meeste kracht op den eer- sten lettergreep." Yan den anderen kant moet men echter erkennen, dat de opmerking van Hegel, zoowel uit de ervaring (*) Ueber althd. Betonung und Verskunst s. 243. (f) Proere eener HoU. Prosodie bl, 214. CA als uit het wezen der duitsche talen geput, als alge- meene waarheid geldig blijft. Onderzoeken wij daarom in hoeyerre de bezwaren te- gen Ten Kate ingebracht steek houden , en zooze te licht worden bevonden , trachten wij dan Ten Kates uit- spraak te bevestigen door de uitzonderingen onder vaste regels te brengen. Vooreerst blijkt het aldra, dat de regel door Kinker aangenomen , evenveel uitzonderingen toelaat als die van Ten Kate; ten anderen dat beiden in nietsamengestelde woorden evenzeer gelijk hebben, want de eerste letter- greep is in echtduitsche woorden de stamsyllabe of het zakelijk deel. Wat de bovengemaakte aanmerkingen aangaat , de eerste en vierde treffen zoowel het eene als het andere systeem; de tweede en derde vloeien voort uit eene ver- warring van woord' en zinaccent ^ en vervallen dus van zelf. liet komt er dus slechts op aan de uitzonderingen onder vaste regels te brengen. En dit heeft vóór ons Dr. Brill gedaan in zijne Hollandsche Spraakleer, (hl. 186 — ' 202) en nog beter in zijne schoolgrammatika , bl. 82 — 95. Wij willen ons nog een oogenblik bezig houden met sommige uitzonderingen in het mnl. als meer bijzon- der ons tegenwoordig onderwerp betreffende. Ik moet hier weder aan Lachmanns woorden herinne- • ren (*): »Die Betonung der ersten Silbe jedes Wortes bleibt Regel in samtlichen deutschen Sprachen , obgleich wir sie bereits erschüttert finden wo wir die Betonung zuerst kennen lernen." Had dit reeds in de negende eeuw plaats , wij kun- nen ons licht voorstellen dat dit in de dertiende niet is verminderd; doch ook die uitzonderingen zijn onder weinige vaste regels te brengen. (*) Abhandl. der Berltncr Akademie, 1832, S. 243. 65 In de eerste plaats komen als uitzonderingen op den algemeenen regel in aanmerking, de zamenstellingen met sommige voorzetsels en partikels. P de zamengestelden met be* ge- ver' te- , die wij in het hoofdstuk over de samentrekking nader zullen be- handelen. 2® ant, her (*) en vol (f) blijft in elke zamenstelling onbetoond. 3® dor^ over^ onder ^ achter^ wanneerze als zuivere voorzetsels gebruikt worden en dus in samenstelling met verba en verbalia. Karel Gr. 2,711. Want genen strijt so eest dorleden (: gereden). Rein. 5326. Al soudic dese werelt dorgangen (: behan* gen). Disp. van O. Vr. 5,5 dorgaen: bevaen. 34,0 dor- waden: onberaden. Kar. Gr. 2,29 overliden: tiden; £sop. 175 overgaet: doet; Stoke 8,427 overgaet: raet; Flor. 1367 overgeet: weet; Flor. 1697 overghinc: orUfinc. Ferg. 2055 ondergaen: gevaen; Velth. 198 ondergedaen: hestaen; Velt. 226 onderlesen: wesen; Kar. Gr. 1, 840 ondervirU: kint; Kar. Gr. 2, 637 onderstaen: gedaen. Kar. Gr. 1, 974 achterwaren: gevaren; £sop. 148, achterwaeme: gaeme; Lanc. 4,5225: Dits ene spake diemen mach Achterhalen op enen anderen dach (§). (*) Over herbergen zie onder rer-. (samentrekking) (f) Vol. blijft ook voor znw. zwakker betoond , b. v. in Valleest Rymb. aangeh. Teutb. XXXI : Góf hem gr&cie énde volUést, Theoph. 1851: Dies moet wésen óns valleest. Zoo ook in volnd. Vroeger had het voor nomina den klemtoon. Zie Lachmann 1. h 250. (§) Bij tweesylbige voorzetsels, over, onder, achter, is de klemtoon in het vers wel eens moeielijk te onderkennen, daar 5 G6 Bij een nomen volgen zij den gewonen regel, dor- scoan^ overdoet, óndersate^ achterdeel. Hetzelfde heeft plaats met ombe (om), weder j jegen, 40. mes heeft Toor zelfst. naamw. den klemtoon: mésdaety Maerl. 1,1; mésprijs^ Gar. van Montgl. 144, méskief, Ferg. 3923 {*). Minder doidelijk waar het in een rijmwoord voorkomt , als : mésddet , Wap Mart. 42 , 1. Mésqudme^ v. d. Houte 112; tnéswént^ Doet. 2, 2177; méswinde, Beat. 48, Ferg. 278, Doet. 2, 2667; mésvdUe Doet. 1, 366; méskiéue, Ferg. 2725, 4787, (mésprtjs huiten 't rijm L. O. H. 2553, 3162?) Voor werkw. verliest het den klemtoon, b.v. mes^ meten Kar. Gr. 1, 1744; messcieden Kar. Gr. 1, 1112; 2, 4391; mesvdllen. Kar. Gr. 2, 3864. Verg. voorts de voorbeelden bij Glarisse op de Heim. der Heim, bl. 155—156 (f). 5*^. on: reeds in de negende eeuw was de betooning de eerste lettergreep sterker tuon beeft dan de tweede, hetgeen ze tot de valling eener toonverhefflng en daling geschikt maakt (Verg. Lachmann s. 249) ; doch men herkent licht die werkw. waar liet Yoorzetsel bijwoordelijk gebruikt wordt, als in achter- doen, achtersetten , omdat men bij die ww. het bijwoord ook achteraan gezet yindt; doen achter enz. Soms heeft er verwar- ring plaats b.v. met achter cruden, dat schijnbaar met het ac« cent op de penultima voorkomt in den Tr. Orl. (Oudvl, Ged. 2, 91a): Die roetsen dochten wederloden, Men ginc die blode achtcrcruden , terwijl het als achterdoen, achtersetten, den klemtoon op de eerste behoorde te hebben, als ook eene plaats bij Velthem (bl. 159) schijnt te leeren. Datmen sinen here achter croet, Ende sprac desen lachter groet. (*) Doch Wal. 8307, in *t rijm, tnesvdlJ (t) Doch Barl. 3, 88: Die misdoen willen met oerlogen, schijnt men misdoen te moeten betoonen. 67 van dit voorvoeggel zeer verwilderd (*), hoewel men naar aanleiding van *t grootste getal voorbeelden tot regel mag aannemen dat het den klemtoon had; en ook in het mhd. gold die regel zonder veel uitzonde- ringen (f). In het mnl. vinden wij dat en regelmatig den klem* toon heeft: a) in samenstelling met alle woorden die met de partikels be^ ge en ver aanvangen. Beat. 60, Kar. Gr. 1 , 699 éngheval; Kar. Gr. S, 982, Heelu 6472 ónghe- welt; Ferg. 3773 önghemate. Beat. 459 ónbequame; £sop. 211 onberaden; Beat. 647 önbescouden; Beat. 526 ónghetroaêt; Kar. Gr. 2, 622 dn-^ j/hemieke; Kar. Gr. 2, 2257 dnghereei; Ferg. 1644 dn-- vervoert; Boet. 1 , 200 ónversien, b) in den regel in samenstelling met substantiva: Heim. 1501 ömbate; Gar. £1. 901, 1112, 1130, 1220, óndaet; Rein. 4576 öndoget; Kar. Gr. 1, 240 ómmacht; Kar. Gr. 2, 3861, Heim. 1522, 1844, ömmate; (§) Esop. 46 ónhoude; Kar. Gr. 1, 290, Heim. 2126, Boet. 2, 1033 ónnere; Beat. 752 onrecht; Kar. Gr. 1, 1588, L. O. H. 2668 ónscout; Heim. 590 ónspoet; Kar. Gr. 1,238 óntrouwe; Gar. £1. 755 ónvrame; Kar. Gr. 2,1946, Boet. 3,1234 ónvrtent; Esop. 196 ónwerseepe; Kar. Gr. 2,1782, v. d. Houte 710 ónwille. c) bij zuiver nl. werkwoorden (waaronder ik het ge- romaniseerde annéren niet reken) ; Rymb. aang. op Esop. 145, Barl. 1,181 («) ónwaerden; Kar. Gr. 2,2620 ónbliven. In samenstelling met adjectiva mist het in den regel den klemtoon, b.v. (*) Lacbmann t. a. pi. 8. 252. (f) Verg. eenige voorbeelden bijgebracht in de Anm. z. Iwein Ts. 1391 (s. 328). (§) Kar. Gr. 2,2541 onméle; Wal. 265^ onrecht, (^) Docli , Barl. 3,43 onweert? 5* 68 Maer hi wart onlüêteeh sere. Sünp^ ende ansedle gewesen. Dat en gene ansiéne dinge. Dat sijt souden heblien onsiéne. Onblide wortsi vanden hare. Hine wils niet doen , hi hadt antnére Die heeft goeden raet onwaért. Dat ondiep was ende plat. Dies de graye wort onblide. Waest wonder dat si waren onblide, [. Want si es yoer Gode onmaér. Hi hadde minen vader onmdre. Maer die vrouwe hadt onmdre, Diet ontseide ende hadde onwaért. Want hi werd daer oec onmdre. Vallen alse die onvroede. Die riddre heft hem harde onwërt. Dat hi den cóninc só onwërt Heft. So suver heefse die ongiére. Beide soete ende ongiére. Dor dat gi Reinaerde sijt onhout (^) Ende hevet in siere herten onwaért. Hi stan ende [hi] versuchte onsóckte. Dat nieman so onspélUc was. Daer Brune die bere so onséehte, Maer si biten veel tonsóchter. Dit detse gheme al wasse onblide. Ende gaen onblide ten grave voert. Dan worpt mense in die beke onghiér* Daer bi es so vele onghiérs. So groet stanc, so vele ondiérs (-}-) (*) Doch Rein. 5297. Si sal önvroet wesen op mi. > 5916. Och armen mi ^as óncont. (t) Verg. aldaar vs. 3987, 4819. Kar. Gr. 1,1214. n 2,4208. M 2,3023. 1) 2,4130. Esop. 33. » 81. » 145. » 192. Stoke 7,1082. » 9,1160. HiUegaersb. P. 11 Rijmb. (I Isop. 81). • ( » 82). • ( » 145). Velth. p. 43. Heim. 87. Ferg. 628. 1» 1788. Rein. 414. » p. 292, » T8. UI. A 498. » 990. n 3022. V 3340. » 5171. V.d.L. O.H. 3842. » 4544. » 3962. » 3969. » 3070. 69 Boet. 1,808. Want ware hi onddnclic iet. » 2,2680. Gan die liede ondüchtech maken. n 3,921. £nde sijn Gode onddnkelic daer af. » 2,1260. £nde donnóselé bedriegen. » 2,3494. Om donnóselé te bevrien. Heim. 173. £nde onnóselen sal hi beraden d) Bij adjectiya van meer dan drie syllaben en die uitgaan op ige^ (ike?) heeft on den klemtoon, terwijl de neyentoon op de derde lettergreep valt, b.v. Kar. Gr. 2,2080. Daér hi ónmenigen dach. Huon Pb 274,28. Daer óm die óndadige man. Doet. 3,652. Dwaéa ende ónorbërlijc si (?) Hetzelfde heeft ook in het mhd. plaats. In Lach- manns aanteekeningen op den Iwein lezénwe s. 328 — 29 (ad VS. 1391): nDaz ist ein ünsihtiger geut, Solchen gedoppelten, die wurzélsylbe senkenden ton haben alle dergleichen adj. sowohl als participe mit un; unsaeligez wip 1468, ünschuldige magt 5645. üngnaediges mtioies, unsaeligeste 3962, ünbiUiche 1629, ünsprechénde 3870. Barl. 259 diu ünvertige Fênut — der hei ein ünverligez leben^ ir tinne unrehten muot gegeben; si lebete ünwiplicher gar; ir muot was schamender senne bar. 260,27. 263,27. u. m,^ 6^. ant blijft immer onbetoond, bij voorbeeld: Maer soé antwórde, alse die fiere Reinaert antwórde: gi doet quaet. Laet mi antwoorden sinen treken. Si antwórden altemale. Walewein antwórden saen. Deer Walewein antwórde saen. Antwórdi haer so hi eerst mach. Otte die coninc antwórde saen. Die vrouwe antwórde weder dan. Dlam antwórde: here in doe. Maerl. 1,73. Rein. 1740. » 1814. Wal. 146. n 1573. n 1593. Kar. Gr. 1,230. 1) 1,519. » 2,1725. Esop. 16. « 70 £sop. 307. Antwórde dwilt ende seide. Ferg. 2291. Ferguut antwoérde heme al te hant. » 2416. Ferguut antwórde al te hant. » 3618. Si antwórden hem gereit. Evenwel schijnt het ook betoond voor te komen, (antwórden) b.v. Wal. 87, 119, 1067, 1119, 1211, Beat. 119, Renout 202, Kar. Gr. III, 2, enz. Men late zich echter niet door schijn bedriegen maar be- toone: aniwördê (verg. bl. 78.) De woorden die eene vrouwelijke hoedanigheid uit- drukken en van mannelijken gevormd worden door achtervoeging van de of itme hebben het accent niet op de eerste lettergreep, b.v. apinne, cóninginne (*), baitaerdinne (Wp. Mrt. 26,9) en meestérse, eostérse, b.v. Kar. Gr. 1,495. Ende ontboden die meestérsse. Lanc.^ 2,15090. Meestérsse; Beat. 29, costérsse; doch 859 sónderse (?) Woorden met den uitgang ine (voor ene) ijn hebben den klemtoon mede niet op de wortelsylbe maar op de tweede, b.v. fFapine Wal. 1317; Ferg. 1034, 1243; vierine Franc. 1665; ordine Franc. 1788; wostine^ Rein. 508; wolkiue^ Esop. 86; beckijn Wal. 987. — Doch tDélpm^ Nat. bl. (op Esop. bl. 58). leman (-}-) heeft nu eens den klemtoon op de eerste, dan weer op de laatste (Verg. Lachmann , zu den Nibel. 8. 227) b.v. yemén Wp. Mrt. 19,13. Woorden uitgaande op ant^ int en ine hebben ge- neigdheid in *t rijm, het accent op de laatste let- tergreep te nemen, als viantj eilant^ coninc (Verg. Gramm. 1*, 165 — 166). Be accentsverplaatsing is daar evenwel slechts schijnbaar : zie hier achter over *t rijm. (*) Verg. Briü. Holi. Spraakleer bl. 777—8. (t) Andere samenstellingen met man hebben het accent re* gelmatig op de eerste: vreétman, Esop. 49; rijcman, Esop. 108; réchtman, Wp. Mrt. 2,7; wijsman, Doet. 2,136^181; enz. 71 Zoo viudt men in e^i buiten 't rijm altijd geaccen-a tueerd : ddchcortinghe , b.v. Maerl. 1,3. Wijsheit ende scone leringhe £nde reine dachcortinghe. Kar. Gr. 3,53. Want grote dachcortinghe «i» Parth. 120. Dit was sdaechs sine merginge, Sijn spel ende sine dachcortinge. Hahn merkt, in zijne aanteek. op Strickers kl. Ge- dichte s. 103, op: nVertsetzmig des accents, nurum» gekehrt, indem der anfang des worts in erhalt, findei auch bei verbis statt , die , fremdes iirsprungs , mit den untrennbaren partikeln zusammengesetzt sind, z. b. Parz. 43,30. Nu ist ènschumphiert ir wer ; 75,15 Und jna- negen gèzimierten helm; 536,11 Birre vèrmaldite mein! Ook dit kan men bij mnl. dichters waarnemen: Maerl. 1,340. Onse wive sijn niet géblankét. Kar. Gr. 3,519. Keert u, Témoyért paijn. » 3,831. Quap een yémoyért paijn. » 3,905. £nd deden Térmontéren boven. Tr. Orl. 1,34. Bi desen vércoevérden die Tróyine. Wat in 't algemeen vreemde woorden en eigennamen aangaat , 't schijnt dat de mnl. dichters ze nu eens als duit- sche woorden beschouwd , en hun den klemtoon op de eer- ste lettergreep gegeven hebben, dan weder ze als vreemde het accent op de laatste hebben laten behouden. Zoo vindt men in den Walewein serpent vs. 325, 351, 404, 434, 463, 570 en sérpmt 318, 439, 450, 487, 531, 543, 549, 565, 567, trensoén 413, 493, doch trénsom 439, portier 1653 en portier 1667, gdrsoen 9489. Zoo in den Kar. Gr. 1,336 en 355, bdliu 1,198, 370 bordeel doch 1,145 bordeel. Wat den neventoon in meersylbige woorden aangaat, wij hebben bl. 47 gezien dat in het oud« en mhd. de regel geldt, dat, als de eerste lettergreep , die den klem- toon of het hoofdaccent heeft , laug is , het nevenacceat 72 op de tweede valt; is de eerste kort dan heeft de derde den neventoon gelijk nog bij ons plaats heeft. Die invloed van de kwantiteit houdt in het mnl. op. Door afslijting der yoUe eindrokalen yan het oad hd. tot meer toonlooze werden reeds in het mhd. de toon- yerheffingen yooral tot zoogenoemde stamsylben be- paald (^) , en in het mnl. werd dit nog bevorderd door de tallooze aansluitingen en door het veelvuldig aan- I wenden van synkope en apokope , hetgeen door de zwevende kwantiteit der vokalen niet altijd naar den mhd. regel (f) plaats greep. Wij zullen daarom hier in geen bijzonder onderzoek naar den neventoon der meersilbige v^oorden behoeven te treden, daar vdj de bijzondere gevallen waarin eene oorspronkelijk onbetoonde lettergreep den neventoon krijgt zullen behandelen wanneer vdj over de toonver^ heffing zullen spreken. In het voorbijgaan wil ik hier alleen opmerken dat de driesylbigen veelal den neventoon op de derde let- tergreep hebben, gelijk reeds door Zacher was opge- merkt (§) wanneer de tweede kort is, als b.v. levende, löghenê^ he'melrike. Is de tweede lang, dan heeft zij den neventoon b.v. in waérhèide^ börchgrave,, scoénhède. (*) A. Koberstein, Grandriss der Gescbicbte der deutschen na- tional-Litteratuur^ 4e ausg. s. 132. (t) Habn mittelhd. Gramm. 19—20. (§) Berliner jabrbacher fur Wissensch. kritik , Mai 1843, coU. 718. 73 DE CAESUÜE OP EUST (*). Het zal voor ons volgend onderzoek dienstig zijn een punt vast te stellen dat in de medegedeelde schets van Lachmann , bl. 45 vlg. niet is ter sprake gekomen j en dat evenwel van invloed op het meten der mnl. verzen is geweest; ik bedoel de caesuur of rust die elk vers af- deelt. Wij hebben boven reeds gezien dat deze eigenaar- digheid aan Prof. Bormans niet ontgaan was; doch hij onderzoekt niet of in mnl. verzen die caesuur immer op eene bepaalde plaats valt , als b. v. in de oudfransche epische verzen van 10 en 12 lettergrepen (-{•), dan of die afdeeling is vrijgelaten als in de fransche achtsyl- bige verzen (§). £ene oplettende lezing der mnl. verzen leert ons, dat in den regel de caesuur valt achter de tweede toon- verheffing, zonder onderscheid of het woord dat in die verheffing staat ook nog in de volgende daling valt, b. V. Karel Gr. , 1,861 : Dus was die co | -ninc tongemake Harde ser | -e om dese sake; Ëntie vrouw | -e banderside Was hier av | -e sere onbUde, Om dat si | van haren here £s gedreecht | harde sere. Reinaert, 239: Ie dart wel seg | -gen over waer, Dat langer es | dan seven jaer, Dat Reinaert he | -vet hare trouwe; (*) Duidelijkheidshaive gebruik ik beide uitdrukkingen boewei niet onbekend met Huyd. Proeve 1,323 vlg. 396 vlg. (t) Diez, Abhandl. über den epischen vers, achter zijne Altro- manische spraehdenkmale , s. 76, 106. (§) 11. s. 110. 74 .Om dat Harsint | die scone vrouwe Dor minne end | dor quade sede Reinaerde si | -nen wille dede. Maerl. 1,13: Van allen qua | -den menscen thovet So es Ga I ym, dies ghelovet. Hi was deerst | -e in alle lant, Daermen vree | -heit ane vant: Hi was deerst | -e, hebt g^heloof, Die veste sticht | -e ende roof. Uitzonderingen hebben plaats: 1®. Wanneer een woord van drie lettergrepen, (of van vier wanneer de eerste een toonloos partikel is) met de eerste en derde op de tweede en derde toon- verheflSng staat, waarbij de caesuur achter de derde toonverheffing verspringt; b. v. Slaerl. 1,183 óm tontséttené | tien tiden. » 1,184 Ende Gij rus heeftene | bestaen. Dit heeft echter geen plaats bij viersylbigen die het hoofdaccent op de eerste hebben, b. v. Rein. 1433. Aldus om | -beraden staen. Evenmin bij drie lettergrepigen , waarvan de twee eersten beide in de toonverheffing vallen, als: Rein. 1669. Ware dat hóofso | -héde gróót. 2®. Wanneer met de tweede toonverheffing een tus- schenzin begint, waardoor de caesuur achter den eer- sten voet invalt, b. v. Karel Gr. 1,621 Gelloen, | die wel horde dat, Hiet Otten as | salgieren tstat. » 1,687. Dat ie, | duchtic boven al. Noch harde ser | -e becopen sal. » 2|1683 Here, | seit die vrouwe goet. Dies so hebb | -ie swaren moet. Kar. Gr. 1|1699. Want hi, | in weet omme wat, Dede te Goei | -ne in die stat. 75 3^. Wanneer met de tweede toonverheffing iemands eigen woorden volgen, waardoor natuurlijk de caesuur een voet vroeger invalt, b. v. Karel Gr. 2,1623. Seide: | Twaren her | dits goet. £sop. 60. Si seide: | Wie soude di ontsien? Beatr. 275. Hi seide: | Lief, dit hemelblau Staet u bat | dan dede tgrau. 4^. Evenzoo wanneer de zin uit eenen vorigen re- gel doorloopt en na de eerste toonverheffing gesloten wordt, b. V. Ferg. 996. Doe bleef hi in den roe van sindale Al bloet ; | hi stont hem herde wale. n 475 Die cnape gaf enen lach Daer hi den wrene comen sach: Hi grepen. | Int ghereide hi spranc: Den steghereep enz. {*)» Rein. 237. Die Reinaerde hevet al haer lijf Gemint; | so doet hi hare. Lanc. 3,13043. Die coninc doe Waleweine beval Te God ; | ende keerde saen van daer. DE TOONVEEHEFFING (AESIS, HEBÜNG). In alle duitsche verzen , die hoofdzakelijk rhythmisch zijn, deelt het accent de voeten ai. Het spreekt dus van zelf, dat in den regel de lettergrepen die in de arsis vallen , volgens de gewone logika der taal, den hoofdtoon, den klemtoon hebben moeten; met andere woorden, dat het de stamsylben zijn» die sterker uit- komen dan de daar achter of tusschen gevoegde letter- grepen, die in de daling vallen. In een voorgaand hoofdstuk hebben wij dit ontwikkeld. (*) De interpanctie van Prof. Yisscher gaat hier mank, zonder- ling dat Balbertsma die zóó overnam , Naoogst bl. 82. 76 Dit is zoo noodwendig , zoo duidelijk , dat een voor- beeld ter opheldering overbodig zou zijn ; en ik herhaal hier nogmaals , dat het onbeperkt voorbijzien van dezen fiindamenteelen regel het stelsel van den heer Bormans tot eene onmogelijkheid maakt. Evenwel, er zijn uitzonderingen op die algemeene wet; maar deze worden, door de bepaalde voorwaar- den waaraan zij gebonden zijn , zelve tot regel verheven. Bij het lezen der oude dichters ontwaart men spoe- dig, dat zij soms lettergrepen die een zeer zwakken toon hebben, ja zelfs toonloozen, in de arsis plaatsen. Het staat te onderzoeken welke regels zij daarin volgden. In het mhd. , waar zich hetzelfde verschijnsel op- doet, heeft men de volgende wetten opgespoord (*): ))P. Zwei unbetonte e in den Ëndsilben eines Wor- tes taugen noch einer Lange, oder was dasselbe ist, nach zwei Kürzen (nicht aber nach einer Kürze) zur He^- bung und Senkung, wenn sie durch Position bildende Gonsonanz getrennt sind {tihiénnes, sórgénde^ videlèndé); 2^. wenn sie zwar einen einfachen Consonanten zwis- schen sich haben , die zweite aber auf n ausgeht [Ikhé- ren^ mtchélen); denn bei anderen Auagange können sie nur eine Senkung bilden (-{-); 3^. ist eiüe Silbe mit, tonlosen (nicht stummen) e auch dan hebungsfahig , wenn das e der dazu gehö- rigen Senkung dem folgenden Worte angehort und von ihm wenigstens durch einen Consonanten, getrennt ist {Umgén envdnt, wérldé gewdn , je'nemé gevüde , houbét ver- Urn I aber nicht schdmelé erkktnc oder Idndé entran) ; vgl. zu Iwein5441; 6575; 5873; zu Nibel 305, 1; 1193, 4. nSpatere, wie Konrad von Würzburg, gehen aber (•) Aug. Koberstein , Grundriss der Geschichte der deutschen nat. Litt. 4e aufl. s. 132. (t) Volgens den regel die den toonloozen uitgang na eene on- betoonde sylbc doet verstommen. 77 solchen auf ein tonloses e gelegten Hebungen schon gem aas dem Wege; ygl. Haupts Zeitschr. Il, 375, undzu Engelhard 3174." Ik moet echter doen opmerken dat in het mhd. reeds uitzonderingeu op de twee eerste gevallen voorkomen: alleen de zuiyerste ^chters nemen die wet strengelijk in acht, terwijl anderen, als Heinrich von Veldeke, Stricker, enz. zich daaraan niet houden; men vindt b. V. bij Stricker: Ich bin din eigener hnéht; in den Tristan : » Ferrirréler Tristan , of Der verwdzéne nit (*). Vraagt men nu of in het nml. dezelfde regels wor- den in acht genomen , ik antwoord, na opgemerkt te hebben dat hier het onderscheid van lange of korte sylben geen invloed idtoefent (verg. bl. 53 vlg.)» met Toorbeelden. Aangaande het eerste geval: Karel Gr. 2,1. Dié verwórtélde nijt. Limb. 11,1183. Den hértoch jammerde dat. Wp. Mrt. 65,4. Maer sékérste is vlien tserpént. Kar. Gr. 2,178. £nde gadérde nacht end ddch. Dit schijnt vooral bevestigd te worden doordien HS. I. van den L. Sp. meestal de woorden die tot de uitzon» ringen op het volgende geval zouden behooren door verdubbeling der konzonant tot deze klasse brengt b.v. 3 B. 1,26: te winnénne (waar de anderen te winne ^ winnen hebben); 3,62 te sprëkénne^ 361 snijtténne^ 596 te vermoórdénne ^ 653 te ligghénne, 751 te cóménne^ 772 te spreTcénne; 14, 118 van ghiéténnfi; 15, 141 lóghénne. Aangaande liet tweede: Kar. Gr. 1,1362. £nde méchtégen hare mdge. » 1,1853. £nde vraégd* met haéstégen dóene. A 1,2081. Spreken in énégen sinne. O Verg. Lachmann, zu den Nibel. s. 318^, en Hahn, zu Stric- l(crs KI. Gcd. s. XV. 78 Kar. Gr. 2,2403. Den machlégen vórslre end rike. IK 2,2441. Vernemen op énégen déch. » 2,2716. Verslael noch 'die redenen mijn. » 2,3906. Dat hi énen gwapénden man. » 5,2B4. Ménech elléndégen wéét. B 2,346. Met achtien ridderen yri. £sop. 270. Als mèn den achtersten soüde slaén. Wal. 545. Ter navelen mén no meé. Even als in het mhd. heeft men ook hier onregel- matigheden, (zie bovendien bl. 96) en zoo leest men: Kar. Gr. 1,588. Dient sére ontférméde doé. Wal. 10855. Men télivreérdéne dier. Franc. 803. Daer hi aélmoéséne bét. Doet. 3,1512. Te danckéne hérde sére. Aangaande het derde punt: Kar. Gr. 1,439. Réchte tParisewaért. )) 1,563. Dat icsé met crachte gwinne. » 1,652. Van Kdrlé den keyser goét. » 1,718. So lange so (*) heéfti gréden. » 2,434. Niémén en móchts ontgaén. Wal. 109. Datter niémén was sóghedaen. Ferg. 415. Latene te hóve varen. Maerl. 1,184. Ende Cyrns heeftene bestaen. (*) Waarait blijkt dat de tweede geene toonlooze e behoeft te fijn, maar dat iedere onbeloonde vokaal dezelfde uitkomst ople- vert. Zoo b. V. Kar. Gr. 1,900. In liggen dit naéste jaér. Wal. 323. Te doéné nad&t es cómen Kar. Gr. 1,951. Léggén so v&ste gevaén Wal. 7287. Die cóntnc i^rarp ömmé sijn paért. Esop. 54. Dus méch hi winnen die doót. Rein. 1042. God géveré mi éf al goét. » 1966. Gawi end h&ngené so hóghe. Kar. Gr. 1,1. Yerkindené daer öp die st&t. > 1,117. Ende in die cémeré na dit. » 1,184. End doétené mi trouwen dén. 79 Kar. Gr. 2,293. Was deérsté gheloeft mi das. w 2,310. Die jóncsté ghelóyes mi. Men betoone echter niet: Maerl. 1,14. In róvené in steelne ie wane. Wp. Mrt. 65,10. £nde wort van lévené een rent. Door de samensmelting van Tokalen of door apokope krijgt men het regelmatige accent róvèn^ léven. Ik moet hier nog doen opmerken de accentsverster- king die dikwijls de meestal onbetoonde persoonlijlce voornaamwoorden ondergaan, b. v. Wal. 89. Sprac hi: bi mire cónincscróne. Men denke hier niet aan verkeerde betooning: reeds bij Otfried neemt men hetzelfde waar, en Lachmann merkt daarbij te recht op: »£s ist eine Freiheit wel- che der deutsche Vers nie gescheut hat, und die swe- bende Betonnng , die dadurch entsteht wenn man etwas mehr dem richtigen Accent als dem Verse folgt, giebt ihm mannigfaltigkeit (*)." Behalve deze gevallen zal men hier of daar wel eens een voorbeeld vinden van geheel verkeerde betooning: dit werpt echter den regel niet omver. Men zie slechts toe met welken dichter men te doen heeft, en men bedenke dat Jan de Clerc in den Lekenspieghel klaagt (•[•) dat ongeschikte personen zich aan de dichtkunst ver- grepen. End dat die liede van allen zaken Rime end dichten willen maken Ghelijc clerken. Men vergelijke voorts over " valsche betooning Lach- mann, zu den Nibel. 1803, 2 (s. 227) en Hahn zu Strickers KI. Ged. s. 102. T. 1. a. pi. lezen wij dat beidiü het accent op de {^) Ueber Althochd. Betonang und Verskunst s. 238. (t) 3 B. Gap. 15 VS. 1. (3 D. bl. 158). (§) Berlincr Jalirbüeher der Wissensch. Kritik 1843, kol. 718. 80 laatste heeft: zoo ook Iwein 3887. — Zacher heelt hetzelfde meeuen terug te Tindeu in ons beide (§), b. V. Doctr. 1,728: Beide den góéden ënd den quaden. Ik zou daarbij kunnen voegen Wal. 345: Bede met claeüwen ënd met tanden; maar het blijft nog de vraag of men niet beter doet hier de toonlooze e te apokopeeren. Zoo men zich overigens in het vers vrijheden ver- oorloofde , hetzij in klemtoon , hetzij in apokope , syn- kope of samentrekking en aansluiting, het was meestal in de eerste voeten: de laatste verheflSng en de haar voorafgaande daling vooral werden zoo zuiver mogelijk gehouden. Van de toonverheffing in 't rijmwoord spreken wig te zijner plaatse. DE DALING (SENKÜNG, THESIS). Uit de voorgaande afdeeling hebben wij reeds gezien dat de daling werkelijk soms tusschen twee toonver- hefiSngen ontbreekt; wij zullen er evenwel nog even opzettelijk bij stilstaan omdat men de bewijsbaarheid van dit verschijnsel zoo hevig aangevochten heeft (*), niettegenstaande de geschiedenis der duitsche poêzij van Otfried af dit duidelijk leert. Zij die niet willen erkennen dat in mnl. verzen de daling onder zekere bedingen mag ontbreken schijnen hunne theorie te bouwen op het begrip dat aan een vers de muzikale maat niet mag ontbreken. Hoezeer echter die maat, zonder uitzondering doorgevoerd, de wezenlijke melodie van een gedicht belemmert, en eentoonig en vervelend wordt leeren de verzen van Cals. Daarenboven laat de poêzij dien takt niet toe: wij zul- O Prof. Bormans, Belg. Museum 1846 bl. 194, 201. 81 len dit aantoonen met de woorden van een beroemd duitscher (^), en het zal te bezien staan of zich daar- tegen iets wezenlijks laat aanroeren. i»Wie sehr nun aber in Betreff auf Zeitmaas Musik und Poesie die ahnlichen Bedürfhisse befriedigen, so dürfen wir doch die Unterschiedenheit beider nicht Unerwahnt lassen. Die wichtichste Abweichung bringt hier ter Takt hervor. Man hat deshalb vielfach hin und her gestritten» ob eine eigentlich taktmassige Wie- derholung der gleichen Zeitabschnitte für die Metra der Alten anznnehmen sey oder nicht. lm Allgemei- nen lasst sich behanpten, dass die Poesie, welche das Wort zum blossen Mittheiliingsmittel macht , sich in Ansehung der Zeit dieser Mittheilung nicht einem ab- solut festen Maasse für die Fortbewegnng in so ab* strakter Weise unterwerfen dürfe, als diess in dem musikalischen Takte der Fall ist. In der Musik ist der. Ton das Yerklingende , Haltlose, das einer Festig- heit| wie der Takt sie hineinbringt» schlechthin be- darf, die Rede aber braucht diess Feste nicht , weil sie einerseits in der Yorstellung selbst ihren Anhalt hat, und anderseits sich überhaupt nicht Tollstandig in das Aeusserliche des Klingens und Yerklingens hinein legt, sondem gerade die innere Yorstellung zu ihrem we- sentlichen Kunstelemente behalt. Deshalb findet in der That die Poesie unmittelbar in der Yorstellungen und EmpfindungeU) welche sie klar in YYorten ausspricht, die substantiellere Bestimmung für das Maass des £in- haltens, Forteilens, Yerweilens, Zögems u. s. f., wie denn auch die Musik selbst im Recitativ schon der be- wegnngslosen Gleichheit des Taktes sich zu entheben anfangt. WoUte sich deshalb das Metrum ganz der Gesetzgebung des Taktes beugen, so ware der Unter- O Hegel, Vorlesangen über die Aestlietik, 3> 296—297. G 82 schied zi;vischen Masik und Poesie, in dieser Sphaerc wenigstens, durchweg ausgelöscht , nnd das Element der Zeit würde sioh überwkgender , als die Poesie es ihrer ganzen Natur nach gestalten darf geitend machen. Diess lasst sich als Gmnd für die Forderung hinstel- len, dass in der Poesie wohl ein Zeitmaass aber kein Takt herrschen, sondem dem sinn nnd der Bedeutung der Worte die relativ durchgreifendere Macht über diese Seite bleiben müsse. Betrachten wir in dieser Bezie- hung die besonderen Yersmaasse der Alten naher, so Bcheint freilich der Hexameter am meisten sich einer taktmassig strengen Fortbewegung , wie z. B. der alte Yoss besonders sie forderte, zu fügen, indessen wird im Hexameter eine solche Annahme schon durch die Katalexis des letzten Fusses verhindert. Wenn nnn Yoss gar die alcaische nnd sapphische Strophe in so abstrakt gleichförmigen Zeitabschnitten gelesen wissen will, so ist diess nur eine kapriciöse YVillkür und heisst den Yersen Gewalt anthun. Die ganze Forde- rung mag sich überhaupt aus der Gewohnheit her- schreiben, unseren deutschen Jamben in dem stets gleichen Sylbenfall und Zeitmaass behandelt zu sehen* Doch schon der alte jambische Trimeter erhalt seine Schönheit yomehmlich dadruch , dass er nicht aus sechs der Zeit nach gleichen jambischen Füssen besteht, son- dem umgekehrt gerade an jeder ersten Stelle der Di- podie Spondaen, oder als Auflosung auch Daktylen und Anapasten erlaubt, und in dieser Weise die gleichmas- sige Wiederholung desselben Zeitmaasses und damit das Taktartige aufhebt. Bei weitem wechselnder ohnehin sind noch die lyrischen Strophen , so dass es a priori gezeigt werden müsste , dass der Takt tin und für sich nothwendig ware, denn a posteriori ist 's nicht zu sehen/* Uit dit beginsel laat zich de uitlating der daling na- tuurlijk verklaren, en men ziet dat juist door die uit- 83 lating het vers eene aangename afwisseling en leven- digheid erlangt. De voorwaarde nu waarop die uitlating kan plaats hebben laat zich evenzeer uit het gezegde afleiden: de voorgaande verheffing moet uit haren aard lang genoeg kunnen worden aangehouden om in de maat de daling ontbeerlijk te maken. In het oudduitsch moest bij het ontbreken der thesis tusschen twee verheffingen de eerste daarvan lang zijn (zie hiervoor bl. 45 ): in het mhd. en mnl. was dit niet meer strikt noodzakelijk, omdat gelijk wij zagen de klemtoon in de prosodie der latere talen veelal de plaats der kwantiteit inneemt; het was daarom vol* doende wanneer zij slechts eene van nature sterk be- toonde was (*). Verder ligt het voor de hand om ook te besluiten dat in de caesuur, de rust midden in het vers, de daling dikwerf zal ontbreken; en de ervaring toont de juistheid van die gevolgtrekking aan. In het midden der dertiende eeuw begint men in het mhd. echter ook meer op het tellen der sylben te letten en de daling ontbreekt slechts hoogst zelden (-f). Hetzelfde streven neemt men ook in de latere epische mnl. dichters waar. Zie hier nog eenige voorbeelden van ontbrekende daling : Al mijn lijf ënd dorpéct. Baér die bérch was ondaén. Het was een deel nader noéne. Hi tr&c dat gras üter aérde. Al was hi ^loót, hi was coéne. Dien bilt hi só hi best móchte. Dat jou noótsin gebrake. (*) Verg. Koberstein t. a. pi. 4e aufl. s. 132. (t) L. 1. 8. 134. 6* Wal. 594. » 633. II 718. » 747. » 758. » 773. » 3384. 84 Wal. 3403. End houd mi vort mijn belóf. » 4986. Dié hem teerst was oncónt. » 6571. Twi en hèddi hém gherdst dan. » 10474. Ménich man Tiél daer doót. Wil men nog sterker voorbeelden zie hier: Beat. 316. Vercoépt voer guldine. Doet. 3,937. Dits eén doéght groet. Be vraag blijft: heeft men meersylbige dalingen, zoo als V. d. Bergh wil (*) en ook Zacher, hoewel weife- lend, aanneemt (-t-)? Men zou dit schijnbaar als even noodzakelijk gevolg uit Hegels redenering afleiden^ doch ten onrechte. Want de daling uit haren aard minder betoond en vluchtig zijnde zou men door het aannemen van twee zulke on- betoonde lettergrepen te kort doen aan de waarde der voorgaande verheffing die men noodwendig dan minder duur zou moeten geven en dus veel zwakker betoonen dan zij uit haren aard vordert. Men zou, om ter ver- duidelijking ons rhythmus eens met de antieke voetmaat te vergelijken, den trochaeus (- ^) niet oplossen in een dactylus ( - w w ) maar er eigenlijk een tribrachys (www) van maken, en dat ware naar den aard van het duitsche metrum ongerijmd, terwijl aan den ande- ren kant apokope of synkape hier noodwendig zou in- treden moeten. Evenstellig als Lachmann de meersylbige dalingen voor de mhd. poêzij ontkent (§) durf ik het van de goede mnl. gedichten tegenspreken. Zacher erkent zelf dat de regels omtrent samentrekking, samensmelting, elisie , synkope , apokope , ^nz, niet genoegzaam onder- (*) Zie bier boven bl. 41—42. (t) Berliner Jahrb. der Wissensch. Kritik, 1843 kol. 719. (§) Zu den Nibel. s. 293. Zie de plaats lüer boven bl. 43, geciteerd. 85 zocht sijn; en toch, gaat hj) voort, nbringt man dies alles mit in Ansehlag, so Terschwindet sicher schon die Halfte der verrafenen regellosen zweisilbig^ Sen- kungen, tind es Meiht nor ubrig zu n^tersuchen , ob für die andre Halfte Gesetze Torhanden sind, nnd wel- che? oder ob wirklich die reine Willknhr herrscht." (*) Bit Teel omvattend onderzoek maakt het onderwerp nit van de volgende bladen , en ik vertrouve dat vvrij bij het einde onzer onderzoekingen tot het stellige resultaat zullen gekomen zijn, dat in den regel geene tweesylbige dalingen bij goede epische dichters voorkomen, als misschien op eene enkele bepaalde plaats in het vers: in de caesuur namelijk. £n dit stoot den regel niet omver j want het ligt ge- heel in den aard de caesuur. Bit is zoo natuurlijk , dat ik niet noodig acht zulks breedvoerig te betoogen. Ook het oudfransch levert hetzelfde verschijnsel op in de 10- en ISsylbige verzen (-]*) , wier rhythmus niet alleen op klemtoon maar ook op sylbentelling berust; en zeer te recht merkt P. Paris aangaande de caesuur op: »cette nécessité d*un repos a la moitié du vers foumit naturellement aux poètes Toccasion d'ajouter xme syl- labe de suspension a rhémistiche.'* — uBass solche überfliessende* Sylben in dem Schema des Yerses nicht zahlten, ist gevds,** zegt Biez en vdj herhalen die woorden met betrekking op het mnl. vers. Zoo vrij nu al eene vrouwelijke caesuur (als menze noemt) aannemen , vrij stemmen daarmede nog niet toe dat andere dalingen tweesylbig mogen zijn* — > Zie hier eenige voorbeelden: (•) T. a. pi. kol. 720. 