Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,3 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 3
DES VADERLANDS. 825 ы ЕН сн ннен ыы... ...шталта ABRAHAM CRIJNSZ, ЄП JAN VERDIEST Ì, werden іп het begin dier maand elk een gouden medalje ter vereering geschonken: zij hadden »onder anderen 17 koningschepen van den vijand opgebracht” Vandaar dat toen ре киотт naar Zeeland geweest was, om te voorzien in de schade, die de haringvloot verder bedreigde, hij terugkwam met eene aanbeveling tot trouwe betaling der premiën aan de commissievaarders: dan kon men van hunnen ijver en hun groot aantal de geweldigste wapenfeiten verwachten. Ja de Staten van Holland stelden voor, zich van Staatswege met de Zeeuwsche commissie vaarders te verstaan. — Gaarne ondersteunden de Staten-Generaal al zulke pogingen: immers besloten zij, den 20йга September (1655), op voordracht van Holland, den schepen ор nieuw een punt van vereeniging aan te wijzen, en le gelasten van daar uit » den vijand te gemoet te gaan, hem te vervolgen, aan te tasten, te vernielen, zoo door zijne bodems in den grond te schieten als te verbranden, de officieren en matrozen vechtenderhand dood te slaan en voorts bij alle mogelijke middelen, bedenkelijk of onbedenkelijk, hem zoo het doenlijk was, te vernietigen” 9, — Maar op deze wijze leden de Engelschen niet zelden last van den ijver onzer zeekapiteins, Zoo verleende de Raad des Konings ір den zomer (van 1655) brieven van schaâverhaal tegen onze oorlogschepen 5, omdat eenig Staatsch oorlogsvolk, ten getale van 80 man, den vijand tot in Scharenberg * najagende , aan land gegaan was, °з vijands schip weggehaald en verscheidene Engelschen gewond had. Hierover toonde men zich in Engeland ten uiterste verstoord, en de Staten namen zich voor, al het mogelijke aan te wenden, ten einde de verontwaardiging des Konings te doen bedaren 5, Weldra daarna vertrok de Engelsche Luitenant-Kolonel согрЕРЕВ van hier om in zijn vaderland zijne bediening als Luitenant-Goeverneur der Conque-Ports te gaan waarnemen, wegens de ongeregeldheden, die te Dover (eene dier vijf Havens) plaats hadden, en waarvan onze landgenooten de voornaamste schuld heetten te hebben. Zeven- maal waren de brieven uit de passagebark van ‘daar naar Calais gelicht; zelfs ’s Konings brieven waren geschonden. Vóór zijn vertrek gaf созрЕрев Hun Hoog Mogenden eene hooghartige waarschuwing 6. Рая had men bericht, dat de commissievaarder Jasper VAN KRUININGEN in eene besloten Engelsche haven een vijandelijk schip had aangetast, iets waarover de Koning gezegd werd zoo vertoornd te zijn, dat hij het dien kapitein, reeds gevankelijk naar Londen gevoerd, met den daod zou doen boeten 7. In November (1655) vernam men weder, dat kapitein van GALEN met elf der zijnen te Durham | Elders veapieux genoemd (Resol, Stat.-Gen. 27 Aug.; 29 Oct. 1636). 2 Resol. Stat.-Gen. 6, 10, 11, 20 Sept. 1635. Resol. Holl. 1, 4 Oct. 1635. $ Resol. Stat.-Gen. 6 Oct. 1635. | 4 Scarborough. 5 Resol. Stal.-Gen. 27, 30 Aug.; 25 Sept. 1635. 226 Resol. Stat.-Gen. 18 Sept 1635. 7 Безді. Stat.-Gen. 10 Sept. 1635. 1634— 1689.  trouwens zelf ontkende) zich in een En- 1689. gelsche haven van een fregat meester gemaakt en » met slaande trompet en brandende lont” de vluchtende Duinkerkers twee mijlen landwaarts in vervolgd had, waarbij een Engelschman was aangerand 1. — Bij zooveel redenen van onmin kwam de zaak der ten onzent gevestigde merchants-adventurers. Wegens een beslag, met vergunning der Rotterdamsche Regenten, op goederen van Hollandsche lakenhandelaars gelegd, hadden de Staten van Holland den handel der Engelsche Court tijdelijk verboden 2. Met hevige klachten en vinnige geschriften kwam sotawett herhaaldelijk daartegen op, en de Staten-Generaal smeekten die van Holland, wegens deze zaak de verwijdering tusschen onzen Staat en Engeland niet nog grooter te maken $, — Op al deze gronden beijverden de Staten zich, de invloedrijke personen, wier namen als van heren, die men te vriend moest houden, de Agent BoraweLL luide klinken deed *, door geschenken te bevredi- gen 5, Doch bovenal wenschten de Provinciën den toorn der Engelschen te ontwapenen Meuisbedacht door eenen builengewonen Gezant derwaarts te zenden. Holland hield dit tegen: de op het benoemen Staatslieden dezer Provincie begrepen, dat juist onze alliantie met Frankrijk de Engel- van een buiten- —— — schen ergerde, en dat derhalve, wat het Engelsche Hof ook zeggen mocht, het sprekend bewijs van die alliantie in eenen buitengewonen Nederlandschen Gezant, nevens den Franschen Gezant, DE SENETERRE, te Londen verschijnend, aan dat Hof niet anders dan onaangenaam kon zijn. Bovendien langen tijd hielden zij de trouw der Franschen voor verdacht, en dus de instandhouding der alliantie, waartoe men Koning кавш | zou. noodigen toe te treden, niet voor uitgemaakt. Ное het zij, onverdroten werd Holland aangezocht, zoo van de zijde der Staten-Generaal, als, bij brieven van pauw, van de zijde van Frankrijk 6, om de zending van eenen buitengewonen Ambassadeur niet langer іе keren, en wel met bijzonderen aandrang van den tijd af, dat ре ѕеметевве in Engeland voel aan wal had gezet 7, Doch toen de grieven van Engeland steeds zorgwekkender toenamen, zoo zelfs, dat nicHELTEU aan onzen Gezant gezegd had, dat in Engeland tegen Frankrijk partijzucht, tegen ons haat en bitterheid heerschte 8, begon men in 1 Resol. Stat.-Gen. 22 Nov. 1635. 2 Zij waren met het jaar 1635 van Delft naar Rotterdam verhuisd. Resol. Stat.-Gen. 20 Dec. 1634. Resol. Holl. 20 Dec. 1634. 8, 10, 22, 26, 27 Maart; 2, 5, 25, 27, 28 April, 2, 3, 8, 9, 11, 16, 22 Mei; 26, 27 Јај), 1635. 3 Безді. Stat.-Gen. 20 April; 6, 10 Mei; 28 Janij; 20, 28 Julij; 9 Oct. 1635. 4 Resol. Stat.-Gen. 6 Oct. 1635. l 5 Resol. Stat.-Gen. 14 April; 2 Sept. 1635. 6 Nepéche van 30 Maart еп 24 Aug. 1635. 7 Resol, Stat.-Gen. 2, 3, 14, 16, 26 April; 5 Junij, 1635. Resol. Ной. 2, 3 Mei; 26 Junij; 17 Julij, 1635. 8 Dépéche van 24 Aug. 1635. Ме ор het тап е gewoo paar 4 R24 ALGBMEBRNR GRACHIBEDENIS еі тама СЫДЫ rine oe ЕЕЕ БЕЛЕЕ Н ++ ЕНЕВ Н : a + - та PEELEN Е ж т н | edere rere + meaning — LE EEE EE = 4 та тағ — TE Pret = tT Ра а —— БЕТГЕІТІТТІТІ SEREEN en, anr, СТЕ Е ар анна вазата Ена NE EEn T. ETE J КЕБ КЕТЕ: Н-999. жа probe eden eed iaaa ++ verte а rope tirede р dah тва ВЕЕ фонии е аван аа * нации reren TE vite ! —9900 DES VADERLANDS. 825 С te zien, dat de zending toch wat goeds kon uitrichten. Immers kon 21) gelden als cen 1634-- bewijs van beleefdheid, еп dienen ter verzekering, dat de Staten де belangen van den Keurprins van de Palts niet gezind waren te verzaken. En toen nu ook de Prins en JOACHIMI bij vernieuwing daarop aandrongen, stelde Holland vast, dat de zending zou doorgaan: slechts hield de moetelijkheid om het ten aanzien van den persoon eens te worden, de zaak nog slepende. Weldra echter bepaalde de meerderheid hare slem op den Heer van sommeLSDIJK 1. By al die zorgen, met welke de toestand van onze zeezaken Hun Hoog Mogenden „е рей ор ое moest vervullen, kwam пор het ongeluk, dat op de vloot van van porr, die zich in Кеп. het najaar, daar de vijand op nieuw met eenige schepen uit Duinkerken stond uit te loopen 3, tot handhaving van ons gezag in zee zou vertoonen, de pest uitbrak. Reeds in September heerschte die ziekte te Leiden zoo zeer, dat de Regering van Amsterdam, om de besmetting te weren, het handelsverkeer met die stad had belemmerd. Тоеп hadden de Heren van Leiden in de vergadering der Staten zich over dezen » onnabuur- lijken door geen voorbeeld gewettigden’’ maatregel beklaagd, en verklaard, hunne toevlucht te nemen tot God Almachtig, de hulp der Vergadering inroepende, en kwijt- ~ schelding van lasten verzoekende, daar de Stad hare middelen tot leniging van den nood zou behoeven $, In December (1655) verschenen de Gedeputeerden van Schoonhoven niet ter Dagvaart wegens de groote » pestilentiale” ziekte in hunne stad. Doch niet alleen in de steden, maar ook ten platten lande, en niet slechts in Holland, maar mede in de andere Gewesten heerschte de ziekte, zoodat op verzoek van die van Holland door de Staten-Generaal tegen den laatsten October een algemeene vasten- en bededag werd uitgeschreven, om van God afwending van deze ramp af te smeeken % — Den 8“еп Oc- tober (1658) had van porr zich gereed verklaard, in zee te gaan. Van de Staten van Holland had hij de vermaning mede gekregen om » thans ten minste dapper te zijn ter liefde van de dienst des Lands en van zijn eigen goeden naam, opdat de vijand bij alle gele- genheden krachtig mocht worden aangetast en vernield, ten einde eenmaal de verloren roem ter zee ten goede van dezen Staat mocht worden herwonnen 5.” Maar weldra vernam men, dat de pest op de te Hellevoetsluis zeilreé liggende schepen was uitge- barsten, en dat de groote visscherij geheel van het convooi van oorlogschepen was ver- stoken, daar dezen meest allen door de ziekte genoodzaakt waren binnen te loopen. 1 Resol, Stat.-Gen. 30 Aug.; 2 Sept.; 30 Oct.; 21, 26 Nov. 1635. Resol, Ной. 7, 18, 28 Sept. ; 2, 3 Oct. 1635. ” 2 Resol. Stat.-Gen. 25 Sept.; 8 Oct., 1636. 3 Resol. Ной, 26 Sept. 1635. 4 Resol. Stat.-Gen. 13 Oct. 1635. Resol. Holl. 11, 16 Oct. 1635. 5 Resol. Holl. 4 Oct. 1685, Resol. Stat.-Gen. 8 Oct. 1635. Ш Deer, 4 Srur. 104 1634--- 1639. | Gebrek aan geld in het leger. 826 ALGEMEENE GESCHIEDENIS С“ Toch wenschten de Staten te volharden. Op het bericht, dat de vijand weder versterking uit Spanje over zee verwachtte, еп alreede eene handelsvloot der onzen, naar het Oosten bestemd, derwijze had aangetast, dat drie onzer koopvaarders waren genomen en de cor- vooijer in de lucht was gesprongen, drongen zij er sterk op aan, dat VAN ponr zou uilzeilen, en klaagden over zijn gemis aan voortvarendheid 1, totdat zij vernamen, dat hij, met de Kapiteins созтев en vLoo, door де » haastige ziekte” aangetast, van Helle- voetsluis te huis was gekomen. Nu zou, besloten de Staten, de Vice-Admiraal 1теРШЕВЕРА uitzeilen, voerende de vlag van den Luitenant-Admiraal. Hij gaf aan dit bevel gehoor 2. Deze zorgen waren niet de eenige, met welke іп de eerste plaats de te ?з Gravenhage achtergebleven leden der Staten-Generaal gemoeid werden. Daarbij kwam de zoo moei- jelijk te bevredigen aandrang om geld uit het leger. Tegen het begin van October (1655) bleek het, dat er nog even zooveel aan legerlasten noodig zou zijn, als er reeds verteerd was. Wegens gebrek aan geld, vernam men, had het leger op het muiten gestaan. Het regiment van снавмА Е had deswegens geweigerd de wacht te betrekken 3. By leening hadden de Gedeputeerden van Hun Hoog Mogenden eenig geld bijeengebracht. De werkbazen van de twee forten, die tegen Schenkenschans werden opgericht, bleren onbetaald en durfden zich niet vertoonen om niet van de soldaten, die hun tot arbeiders dienden, doodgeslagen te worden. De voerlieden liepen met hunne paarden weg, daar aok zij te vergeefs op hun loon wachtten 4 En op het verzoek, tot Holland gericht, dat deze Provincie de noodige penningen zou voorschieten, antwoordden de Staten van Holland, dat dit verzoek eensdeels onbillijk was, daar de Provinciën »het gansche zee- werk met den gevolge en aankleve van dien” op Holland lieten aankomen, en ander- deels onmogelijk na te komen, wegens de ondragelijke lasten, waaronder Holland buitendien gebukt ging. Dus moesten, verklaarden Hun Edelmogenden, de Provinciën zich ditmaal volstrekt niet op Holland verlaten 5. — Zoo was het noodig, dat de Provinciën ernstig werden aangemaand om de vereischte gelden op te brengen, en deswegens ver- zochten de Gedeputeerden te Arnhem, in plaats van naar ’s Gravenhage te komen, om de Vergadering aldaar te versterken, integendeel Hun Hoog Mogenden, zich voor een zeer korten Ша naar Arnhem te verplaatsen, ten einde op de plaats zelve raad te schaffen, Toch was er tot dit verzoek nog een grond, waarvoor men niet openlijk = — — — =a- = 1 Resol. Stot.-Gen, 15 Oct.; 2, 5, 14 Nov. 1635. Resol. Ной. 18, 19, 20, 22, 23 Oct. 1635. 2 Безді, Slat.-Gen. 16 Nov.; 4, 17 Dec. 1685. De ziekte van vax ровь was echter zoo erg niet, of den 2i%ea Dec, (1635) kon men in de Staten van Holland de vraag opperen, of men hem ter Vergadering zou hooren (Resol. Holl. 21 Dec. 1635). 3 Weldra dienden de Officieren van dit regiment een verzoek in om ontslag wegens wanbetaling en om scheepsgelegenheid ten einde naar hun land terug te keren (Resol. Stat.-Gen. 20 Oct, 1635). 4 Resol. Stat.-Gen, 1, 3, 11 Oct. 1635. 5 Resol. Holl. 9 Oct. 1636. DES VADERLANDS. . 827 а ЕЕЕ uilkwam. Меп verlangde namelijk over de zaak тап den vredehandel buiten het oog 1054-- van zoo vele vreemde diplomaten, als steeds te °з Gravenhage vertoefden, rechtstreeks 1089. met de Staten-Generaal ter tegenwoordigheid van den Prins, die het leger niet verlaten kon, te beraadslagen. De Staten-Generaal begrepen aan dit verzoek te moeten voldoen. Zij deden het echter, met het oog op het binnenland zoowel als het buitenland, vervuld van allerlei angstvallige bedenkingen 1, Den 19den October (1655) derhalve vergaderden Hun Hoog Mogenden te Arnhem op De Staten-Ge- ce 7 neraal vergaderen het Stadhuis in de kamer der Heren Gedeputeerden van het Veluwsche Kwartier. Voor te drniem. Gelderland waren zes, voor Holland vijf, en voorts voor de andere Provinciën enkele leden tegenwoordig. Alleen van Stad en Landen ontbraken de Gedeputeerden. De Prins werd ter vergadering afgehaald, en nu kreeg de Graaf var копкквоһо het woord. Hij zette uiteen, hoe Zijne Excellentie en de Gedeputeerden, die sints Augustus te Arnhem waren, tot hun overgroot leedwezen bevonden hadden, dat de zwarigheden van het Land en die van het veldleger in het bijzonder hoe langs zoo meer waren toegenomen, in | die mate dat daarvan niels anders dan » eene geheele confusie’’ stond te verwachten , tenzij daarin met wijze zorg en onmiddellijke opbrengst van penningen werd voorzien. Hierna meldde hij, dat eenigen tijd geleden de Maarschalk pr arzt еп de Baron pz CHARNACÉ den Prins hadden aangediend, hoe mazagın, de Pauselijke Nuncius te Parijs, vier plaatsen voorgeslagen had om in eene derzelven te onderhandelen: de Fransche: Heren hadden daarop verlangd te welen, of men van deze zijde mede geneigd was tot onderhandeling. Tegelijkertijd was dezen Slaat onder de hand door den vijand voorge- slagen in onderhandeling te treden. Deze voorslag had de Gedeputeerden zeer verlegen gemaakt, daar zij er groot gevaar іп zagen om zonder behoorlijke machtiging aan zulk eene gewichtige zaak gevolg te geven, en van den anderen kant de gedane opening Opening van van den vijand niet zonder nader onderzoek durfden verwerpen. De zending, van welke den vijand, de Griffier мозсн zich had gekweten, had aan het licht gebracht, dat men van de andere zijde geene behoorlijke procuratie bezat, en bovendien zeer vreemde en buiten- sporige eischen deed. — Op deze mededeeling werd ’s Prinsen advies gevraagd. Zijne Excellentie drong aan op spoedige voorziening in al de behoeften van het krijgswezen, want, zeide hij, de opening van den vijand kon niet in aanmerking komen wegens de buitensporigheid zijner voorslagen, daar hij zich had laten verluiden de teruggave van Limburg te begeren met de vier Landen van Overmaas, Maastricht, Roermond, Venloo, de Kruisschans, St. Jakob, Orsoy en Rijnberk, еп al de plaatsen іп West-Indsén bovendien, en dat alles tegen niets meer dan den afstand van de forten Schenkenschans en Zandvliet. Op het vernemen van dit advies besloten de Staten in de eerste plaats, Zijne Excellentie en de Gedeputeerden, aan welke de gemelde opening was geschied, voor hunrie be- ъ 1 Resol. Stal.-Gen. 14 Oct. 1686. 104* 1634— 1639. Onlasten іа Friesland. 828 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ed moeijing te bedanken, hun zegel hechtende aan alles wat op dit stuk reeds was geschied, en hen, doch zonder dat daarvan zelfs in de geheime acten der vergadering aanteekening zou geschieden, verzoekende de onderhandeling voort le zetten en daarin in overleg met den Prins te doen, wat zij naar bevind van zaken noodig zouden achten. Voorts werd besloten, onzen Gezant in Frankrijk van 7 vijand opening bericht te geven om daarvan het noodige gebruik te maken, en hem te gelasten »scherpelijk te vernemen,’ wat MAZARIN of iemand anders aldaar betreffende eenige handeling mocht te berde brengen !. Dit aldus vasigesteld zijnde, werd de Friesche Gedeputeerde sraakmans met den meest mogelijken spoed naar Amsterdam gezonden om te vernemen, ор wat som, uit Friesland aldaar gewacht, men oogenblikkelijk rekenen kon. Maar bovendien namen de Provinciën des anderen daags aan, binnen acht dagen de eerstverschuldigde penningen in baar geld in het leger te leveren, en Holland zou voorzien in de eerste behoeften van CHABNACE's regiment; maar ten behoeve der veslingen bi Schenkenschans meer voor te schieten, _ dan zij reeds gedaan had, dit bleef deze Provincie weigeren. Daar vooral Utrecht nalatig was in het voldoen aan hare verplichtingen ten aanzien der zeezaken, zoo werd de Heer VAN WEEDE derwaarts gezonden om te zien, wat hij van dit Gewest verwerven kon. Maar in geen opzicht waren de Gedeputeerden van Friesland by machte om stellige toezeggingen te doen tot het aflossen der zoo menigvuldige achterstallen van hun Gewest. Het werd derhalve noodig geoordeeld deze Provincie op nieuw te bezenden 7. In Friesland had gedurende dit geheele jaar onrust geheerscht. Vroeger had aldaar de Stadhouder en het Provinciale Hof de bovenhand; ditmaal kwam de tegenpartij, die zich vooral onder de Edelen en eigenerfden liet gelden aan de regering. Het nieuwe Bewind trachtte de vrije verkiezing der stedelijke Raden in de negen steden, welke daarin niet met Leeuwarden en Franeker deelden, in te voeren, vermits zoo de Raadsbestel- ling aldaar Ы) den Stadhouder en het Hof bleef, het Lid der steden de vorige Regering weder aan het roer zou brengen. Een ander middel om zich te handhaven, zocht de bovendrijvende partij hierin, dat zij de wijze, waarop de geldmiddelen door hare voor- gangers behartig? waren, in verdenking bracht. Dus werd een onderzoek ingesteld tegen het beheer van den ontvanger Boorsma. Daar deze ambtenaar niet vaardig genoeg scheen met het doen van rekening, dreigde men hem met afzelling, wanneer hij op een bepaalden termijn daarmede niet gereed zou zijn. De ontvanger beliep werkelijk de bedreigde schorsing, en bovendien zag hij zich aan hooge geldelijke eischen en aan de beperking zijner persoonlijke vrijheid onderworpen. Intusschen hadden де. Gemeen- ten, daartoe uitgelokt, hare Magistraat buitenstijds veranderd. Dit als zelfs niet in den tijd van den opstand tegen den Koning van Spanje geschied, vond bij velen afkeuring, en de overkomst van den Stadhouder scheen vereischt om order op zaken te stellen. 1 Secr. Resol. 19 Oct. 1635. 2 Resol. Stat.-Gen. 20, 21 Oct. 1635. DES VADERLANDS. 829 =“ «Ч Beseffende dat de Stadhouder tegen hun drijven wellicht door den Prins van Oranje ondersteund zou worden, hadden de bewindhebbers gezocht zijne Excellentie op hunne hand te krijgen door hem eenige voldoening voor te spiegelen op het stuk van het begeven der krijgsambten. Bovendien kon het niet anders, of er waren leden in de Vergadering der Sta- ten-Generaal, die aan de richting, welke in Friesland zegevierde, voorspoed toewenschten en haar niet onderdrukt verlangden te zien. Hoe het zij, de Stadhouder ging naar zijn Goevernement, van Gedeputeerden der Staten-Generaal, maar niet van krijgsvolk ver- 1684 — 1639, ПершаНе der Staten-Generaal gezeld. Het beleg van Schenkenschans, heette het, maakte dat men geene troepen Коп derwaarts. missen. Ondanks des Stadhouders tegenwoordigheid duurden de maatregelen, die be- slemd waren het beleid van het vorige Bewind te wraken, niet alleen voort, maar wer- den zij zelfs nog strenger. Eindelijk den 64" November 1655 verklaarde Graaf nex- DRIK іп de Statenvergadering, niet zonder ruwe antwoorden van verscheidene leden uit te lokken, dat hij niet verlangde gedrongen te worden tot het nakomen van besluiten, die hij onwettig genomen moest achten: anders zou hij zich genoodzaakt zien zich tot de Staten-Generaal te wenden, wier Gecommitteerden alreede tegenwoordig waren, Het waren de Heren van essen, eerste Raad ‘van Gelderland; uERBERTS, oud-schepen van Gouda; sork, Burgemeester van Hoorn, tot deze zending in de plaats getreden van den Heer srassen, die zich wegens ziekte verontschuldigd had 1, VAN RHEEDE VAN AME- RONGEN ЕП JOHAN VAN WEEDE, beiden Gedeputeerden voor Utrecht. Deze Heren hadden ` in last de Provincie aan hare verplichtingen jegens de Generaliteit te herinneren en eene orde van zaken aan te bevelen, welke haar het best bekwaam kon maken om die verplichtingen na te komen. Want zooals de zaken thans stonden, scheen Friesland » zich de zaak der Generaliteit niet aan te willen trekken,” en ging dit voort, dan zou de geheele Staat » tot irreparabele confusie vervallen, waarvan zich de beginselen niet dan al te zeer openbaarden” — De Stadhouder beriep zich tegen zijne partij met vol vertrouwen op de Staten-Generaal. En wel mocht bij dit. Immers, degenen, die in den boezem van Hun Hoog Mogenden de nieuwe Regering toegedaan mochten zijn, moesten van de verandering van zaken dit gevolg wenschen te zien, dat Friesland alsnu vaardiger zou zijn met het opbrengen harer quoten. Wil men, zoo zullen zij gezegd hebben, in Friesland de vrijheid als in Holland, dan moet men daar ook de middelen invoeren, als in Holland. Dit nu deed de nieuwe, evenmin als de oude Regering: beiden ontzagen zich, de gemeente door hoogere of min gunstig opgenomen belastingen tegen zich te stemmen. Het nieuwe Bewind wraakte het middel van geldleeningen, door zijn voorgangers aangewend; maar zoo stond het geschapen, dat het nog minder in slaat zou zijn om aan de eischen der Generaliteit te beantwoorden. Vandaar dat de Gedeputeerden van Hun Hoog Mogenden den Frieschen Heren zouden voorhouden, » hoe 1 Resol. Stat.-Gen. 31 Oct. 1635. 853 ALGEMEENE GESCHIEDENIS em) 1634— (1655), op het bericht dat nu ook prccoromrm de winterkwartieren in het Guliksche be-. trokken had, weder eenige regimenten uit de grensgarnizoenen om onder bevel van Graaf ууплжм het Huis te Bijland, op den zuidelijken oever van de Waal іп den omtrek van het Tolhuis gelegen, in te nemen en zich daar van den overtocht over de rivier te тепе- keren 1; Dus waren er gereede penningen noodig, behalve die plechtig beloofde som- men, welke, schreven de Gedeputeerden te Arnhem, nog altijd »door velen met gebrek en kommer werden verwacht, tot aanmerkelijke verkleining en schade onzer Regering.” Nog іп den aanvang van December waren de beloften niet voldaan 2, en kort te voren was den Staten de tijding toegekomen, dat zij ten gevolge van de herovering van de stad Limburg door- den vijand op het voordeel, dat de kalmijnberg aldaar opleverde, niet zouden kunnen rekenen 5, Hierbij kwam èn dat volgens de verklaring van den Raad van State zelven onder onze eigene troepen de wanordelijkheid en ongehoorzaamheid tegen het Overlast van Staatsgezag hand over hand toenamen, * én de ontzettende overlast, dien men van de de onbetaalde Franschen. Fransche soldaten, welke in onze steden ingekwartierd waren en van hunne Regering geene betaling meer kregen, te verduren had. Bepaaldelijk te Gorinchem scheen de toestand, door het verblijf van een overgroot aantal onbetaalde troepen te weeg gebracht, hoogst bedenkelijk. Tot bij Muiderberg stroopten Fransche ruiters; de Staten moesten de klacht hooren, dat » де Fransche jongens’ bij groote menigten door het land liepen bedelen, en in de laatste dagen van het jaar (1635) verklaarden de officieren der Fran- schen, te Wijk bij Duurstede in garnizoen, dat het hun onmogelijk was langer in zulk eene armoede en ellende te leven: zij konden toch, verklaarden zij, hunne eigene handen en voeten niet opeten: by gevolg zouden zij zich genoodzaakt zien іп die stad en ten platten lande de noodige middelen om te kunnen leven ter hand te nemen 5. 3 Resol. Stat.-Gen. 10 Кот. 1635. Over den overgang van Limburg zie airsesa II, р. 278, 279. 4 Resol, Stat.-Gen. 5 Dec. 1635. | 5 Resol. Holl. 30 Nov.; 1, 3, 5, 6, 7, 11, 13, 19, 21 Dec. 1635. Resol. Stat.-Gen. 7, 31 Dec. 1635. 14, 18, 22, 26 Jan.; 1 Febr. 1636. 6 Waczraan ХІ, Ы, 209. Noot 3. DES VADERLANDS. 855 buitengewoon, de ander met dat тап gewoon Gezant bekleed waren 1, Aanvankelijk had GHARNAGE begrepen, dat de inkwartieringskosten of zoogenaamde servicién door ons moesten gedragen worden, gelijk het іп Frankrijk het gebruik was, dat van vreemde soldaten, ten dienste des lands aldaar ingelegerd, die uitgave niet gevorderd werd: ор ons verzoek had de Koning die troepen hier achter doen blijven, en nu ware het on- voegzaam, zoo de Staten ze anders, dan hunne eigene soldaten behandelden, door niet ook voor hen die kosten te betalen 9. Іп denzelfden geest, schreef pauw, sprak men te Parijs 3. Doch het haperde niet alleen aan: de serviciegelden, verre van daar: in vijf maanden had het Fransche krijgsvolk geen betaling gehad *, en de Fransche Ge- zanien alhier erkenden op de aanmaning der Staten volmondig de verplichting van hun Bewind, en gaven de stelligste beloften van stipte betaling, die weldra ook door de Ministers en den Koning zelven bevestigd werden. — Maar den ganschen winter duurden de bekommering en het gevaar, door het verblijf dier vreemdelingen aangebracht, voort. De pest, die in verscheidene oorden heerschte, werd al mede aan de ellende, door de Franschen geleden, geweten, en, dacht men, was zoodanig het begin van de alliantie met Frankrijk, nu de krachten dezer Mogendheid nog versch moesten zijn, wat zou het vervolg opleveren? 5 Bij zooveel als men in den laatsten tijd van de slechte kansen en de ondragelijke kosten van den oorlog ervaren had, was het waarlijk zeer verschoonljk, dat men aan het voorstel, van de zijde des vijands gedaan, om in onderhandeling tot bestand te treden, het oor geleend had en bleef leenen. Zonder Frankrijk hierin dadelijk te kennen, had men zulks voorzeker niet vermogen te doen; maar ook Frankrijk, vermoedde men, stond mazArin te woord, zonder dat wij van het met hem verhandelde iets vernamen. Hoe het 2), onze Gezant te Parijs was sedert van de zaak onderricht geworden, en had de Secretaris der Fransche Ambassade, reeds op het tijdstip van de kortstondige verplaatsing der Staten-Generaal naar Arnhem, van de Staten van Holland verklaring wegens de onderhandeling te Kranenburg gevraagd, 6 in den aanvang van November had men снавтчасі van het hervatten der onderhandelingen niet onkundig gelaten. Ор den Біеа November (1635) had er op de Kamer van Zijne Excellentie te Arnhem eene bijeenkomst plaats. Zij bestond, behalve den Prins, uit de Heren Graaf VAN KUILENBURG, NOORDWIJK, VAN WAVEREN en VAN TIENHOVEN. Hier deelde hun de Prins mede, dat Donderdag (den 1sten November) aldaar de Ridmeester wrr- TENHORST was aangekomen,.met last van die van de andere zijde om eene vijfde ! Resol. Stat.-Gen. 6, 7, 11, 12 Dec. 1635. Него. Ной. 7 Dec. 1635. 2 Secr. Resol. 1635. fol. vee 354, en fol. rto 355. з Dépéche van rauw, van 7 Dec. 1635. 4 Misieve van 5 Dec. van de Gecommitteerden te velde (in de Fransche Correspond.) 5 AITSEMA, II, р. 324. 6 Res. Holl. 23 Oct. 1635. Ш Deer. 4 Sruk. . 105 1634-- 1689. 854 ALGEMEENE GESCHIEDENIS аси 1684— conferentie 1 te verzoeken, ten einde te handelen over een bestand tusschen den 1659. Koning van Spanje еп dezen Staat; als de plaats, waar ze zou gehouden worden, Voornemen tot sloegen zij Turnhout voor, alwaar men den 64 dezer maand 3 zou bijeenkomen. Op cene mien ща Ыр dit bericht werd besloten; dat de Griffier musca sich naar Turnhout zou begeven, om te Том. aldaar tegen den 158 de Commissarissen van de andere zijde te ontmoeten. De Grifter zou dezen trachten te bewegen, om voor het geval dat het bestand voortgang had, Breda, met haar grondgebied, Sehenkenschans en Gelder terug te geven, en zes mil- lioen gulden te voldoen. Tegen dit aanbod zou men zien, of de Staten geneigd zouden zijn Maastricht, Limburg (dat toen nog niet hernomen was) met de vier Landen van Overmaas, en de steden en forten in Brazilië met hun toebehooren af te staan en het te sluiten bestand ook voor de Oost-Indiën van toepassing te maken. Voorts zou musca hoop mogen geven op de slechting van de vestingwerken van Roermond tegen die van Gelder en Stralen. Maar benevens dat alles zou de Griffier verklaren, koe van weder- zijde de bestaande betrekkingen vereischten, dat mede met Frankrijk onderhandeld en de zaak daarheen geleid werd, dat ег ook vrede tusschen Frankrijk en Spanje werd getroffen. Deswegens zou onse gemachtigde voorslaan, dat op eene volgende zamenkomst iemand van wege Frankrijk verscheen. Теп slotte werden кооавуғық еп VAN WAVEREN gelast, den Heer pg cuannacé van het vertrek van den Griffier naar Turnhout en van de geheele zaak, voor zooveel Frankrijk betrof, kennis te geven 3. — Daar ре снлвкасі deze mededeeling onmiddellijk aan zijn Hof zal hebben overgeschreven, zoo was men vóór den 124° November te Parijs van de zaak verwittigd. De Koning was zeer ver- stoord op het vernemen, dat men van onze zijde zonder kennisgeving reeds sedert zoo geruimen tijd met den vijand in gesprek was geweest. Vooral was hij verontwaardigd, omdat hij nu althans op alle punten in openbaren oorlog met Spanje was, en па het verlies van Schenkenschans zijn leger, dat bij elders had kunnen gebruiken, ter onzer bescherming in de Nederlanden gelaten had. Grievend was hij door ons, op wier trouw hij gemeend had, zich te kunnen verlaten, teleurgesteld, en de nakomelingschap zou oordeelen, dat wij hem ongelijk hadden aangedaan. 2 In het verslag van den Griffier, te lezen in de Resol. Stat.…-Gen, van 15 Dec., staat den 8°". 3 Secr. Resol. 5 Nov. 1685. fol. 355, sqq. ” DES VADERLANDS. 855 aan makzf en СНАВМАСЕ volmacht geven om nevens ons met den vijand in gesprek te 1634 komen 1. Van de machtiging dezer Heren zagen de Staten in het begin van December de uit- werking. - Den 109 December werden de Heren pz snézk еп DE CHARNACE te ’s Gra- venhage op де gebruikelijke wijze als Gezanten ingehaald, en den 144 deden zij, voor de Staten-Generaal verschenen, de volgende » propositie’ De Maarschalk voerde het woord: hij gewaagde іп den aanhef van de voorlduring der goede gezindheid des Konings Vertoog van de Fransche Gezan- ten tegen onze on- om hen door al zijne bondgenooten als soevereinen te doen erkennen. Niet alleen in seat den vind het koningschap over Frankrijk, maar ook in zijne zucht voor dezen Staat was de ten aanzien der Staten, еп van het ijverig streven van zijnen vader, Koning menDRIKx IV, tegenwoordige Koning zijnen vader opgevolgd, waarvan zooveel millioenen schats еп het leven van zooveel dapperen, aan ons ten offer gebracht, konden getuigen. Toch was dat alles, scheen het, niet voldoende geweest om te beletten, dat wij of bezweken, of luisterden naar een noodwendig niet dan bedriegelijk vredesvoorstel van onzen vijand. Daarom had Zijne Majesteit den Heer вк cmannacé (in 1655) herwaarts gezonden, om ons nog machtiger bijstand aan te bieden. Evenwel slechts door groot geduld te oefenen, was deze Gezant er in geslaagd em ons van verdrag. met de Spanjaarden af te houden. Daarop waren de voor ons zoo voordeelige alliantie met Frankrijk en de oorlogsverklaring еп krijgsbedrijven dezer Mogendheid tegen Spanje gevolgd. De Spreker wilde hierop doen ` gevoelen, dat, had hij met het Fransche leger, hetwelk onder zijn bevel in de Nederlanden was gerukt, па de overwinning bij Rochefort niet op de krijgsmacht van den Prins gewacht en het belang van Frankrijk afzonderlijk willen behartigen, hij van den schrik, door die overwinning in Brabant verwekt, gebruik makende, dat land licht had kunnen veroveren. De langzame komst van ons leger, gaf hij te kennen, had den vijand in staat gesteld zich weerbaar te maken, en dit was de oorzaak van den treurigen afloop van den veldtocht. — Zooveel (ging hij voort) had Frankrijk er voor over om ons van bestand met Spasje af te houden, en toch was men weder tot onderhandelingen met den vijand overgegaan, en dat, in strijd met het plechtigst verbond, zonder Frankrijk daarin te kennen. Wel hadden de Heren ВЕ KNUYT, VAN NOORDWIJK en de Heer muscu zelf hem en zijnen ambtgenoot van het herhaalde onderhoud met de gemachtigden van den vijand gesproken, doch slechts om dat onderhoud als van geene beteekenis te doen voorkomen, en de Koning althans was van de zaak onkundig gelaten. Wegens dezen staat van zaken had Zijne Majesteit den Heer ве caannacé еп hem, in de hoedanigheid van Gezanten berwaarts gezonden, wetende, hoe genegen zij waren tot onze dienst, cene genegenheid, die bij hem, ваё, zoo groot was, dat hij eene hooge betrekking in Duitschland had verlaten, om er hier eene te komen aanvaarden onder den Prins 1 Dépéche van rauw, van 12 Nov. (eerst den 11 Dec. ontvangen). 105% 1634— 1639, 656 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Et van Oranje, in wiens handen zij niet alleen hunne personen gesteld hadden, maar ook al de troepen van een zoo schoon leger, waarover die Prins een even groot gezag had geoefend, alsof het door Mijne Heren de Staten zelven betaald ware. Trouwens de naauwgezetheid der Staten in het onschendbaar houden van hun woord, en de schoone en eilelaardige daden, gedurende zoovele jaren door hen bedreven, verboden te gelooven, wat uit Brussel, Keulen, Amsterdam en Londen, ја zelfs uit °з Gravenhage werd ver- zekerd, dat zij niet alleen voorslagen ontvangen hadden, maar het nagenoeg met de andere partij eens waren. Ook deden de onvergelijkelijke hoedanigheden van den Prins van Oranje verwachten, dat hij kwalijk in zulk een weinig eervolle handeling zou instemmen. Hij, BREZE, voor zich zou liever zijn eigen oogen geloof weigeren, dan ons bekwaam tot zulk eene daad en tot trouwbreuk te achten, die teweegbrengen zou, dat men voortaan niet meer op hun woord zou kunnen afgaan. Hoe was het mogelijk le denken, dat 24 met verzaking hunner gewone voorzichtigheid іп den gespannen strik zouden loopen, en hun zestigjarigen roemrijken strijd voor de vrijheid vergeten, zich blijkbaar tot de slaven van hunnen vijand en tot de onverzoenlijke vijanden van hunnen besten vriend zouden maken? Was het te gelooven, dat zij voor een onbeduidende som de Indiën zouden prijs geven? Het ware tijd verspild, zoo men meer woorden ge- bruikte om de onwaarschiĳnlijkheid van dat alles te staven. Zoo iets schandelgks was van mannen van eer en braafheid, als zij, niet te verwachten. lets schandelijks, zoo moest het inderdaad heeten: want wilde men Frankrijk, als men het eersl met Spanje eens was geworden, met de zaak moeijen, meenende dus aan den eisch van gemeen- schappelijk handelen te voldoen, zoo zou men slechts smaad en spot bij trouweloosheid voegen. En toch was het gerucht zoo algemeen, dat de Koning gemeend had hen her- waarts te moeten zenden, om over de zaak met de Staten te spreken, en hen te bewe- gen die conferenties te staken. Er was hoegenaamd geen grond om den vrede thans _raadzamer te achten dan vroeger. De inneming van Schenkenschans, welk fort ontwij- felbaar door den Prins stond hernomen te worden, zou blijken den vijand op niets dan op onnoedige kosten te slaan gekomen te zijn. Was dit zoo, dan zou men het er voor moeten houden, dat de Staten slechts een verbond met Frankrijk hadden aangegaan, om er een voordeeliger met Spanje te kunnen sluiten. Voor zulk eene beleediging zou een zoo hoog geplaatst persoon als de Koning van Frankrijk, niet ongevoelig zijn. Was er evenwel iels, dat den vrede thans noodig scheen te maken, zoo moesten zij zulks den Koning vertrouwen. Zijne Majesteit zou reden weten te verstaan. Maar dan moest het een eer- volle en degelijke vrede zijn in vereeniging met alle bondgenooten. Meenen moest men niel, dat zoo de Koning dus ijverde, hij bestuurd werd door de vrees van zich tegenover Spanje alleen gelaten te zien. Zijn Rijk was thans, God dank, eendrachtiger, rijker en krijgshafliger, dan ten tijde van ғалчв I, die niettemin tegen al de macht van het Roomsche Rijk, van Spanje, Italic, еп de toen vereenigde Zeventien Provinciën, door DES VADERLANDS, 857 Engeland ondersteund, besland was geweest. Slechts de belangen zijner bondgenooten en der vrijheid en rust in de Christenheid waren ’s Konings drijfveeren, еп zoo veel ver- mocht bij hem het gevoel van eer, dat hij liever zijn leven, reeds zoo dikwijls aan het krijgsgevaar blootgesteld, geven zou, dan ons te verlaten of het minste ons gegeven woord te schenden 1, Deze taal was wel geschikt om indruk te maken en van de ondoenlijkheid тап het sluiten eens verdrags met den vijand te overtuigen. De Staten-Generaal erkenden, dat de overredingskracht der Franschen het gevolg zou kunnen hebben, dat zij in de vrij- heid hunner besluiten belemmerd werden. Daarom besloten zij, onder protest van Friesland en Groningen, vooreerst aan niemand te vergunnen, die Propositie te lezen of daarvan afschrift te nemen 2, — Doch hoe kon ввётё verzekeren, dat de Koning niet was ge- waarschuwd, daar toch volgens het besluit, door de Staten-Generaal reeds den 19den Oc- tober te Arnhem genomen, aan den Heer pauw geschreven was, wat men voorhad ? Werkelijk was de brief van dien dag gedagteekend, maar hij werd eerst den 14 December, tegelijk met een schrijven van den '7den November, waarin het voornemen tot het houden der vijfde conferentie gemeld werd, te Parijs ontvangen 8. Het is onzeker, of dit aan tegenspoed bij het vervoer, of aan opzettelijk verzuim te wijten is geweest. Hoe meu te - Parijs de mede- ) deeling der door ons aangevangen onderhandelin- zoek van den Paus, te Constanz of elders zou plaats grijpen, waartoe al de Vorsten gen opneemt. der Christenheid zouden opgeroepen worden. Den 15den dier maand had HEEMSTEDE openbare audientie bij den Koning, die op zijne mededeeling verklaarde met genoegen te vernemen, dat de Staten niets in strijd met het traktaat zouden doen; liever dan zelf daarmede in strijd te handelen, zou hij (en dit herhaalde hij driemaal) honderd dooden sterven. De punten, schriftelijk door onzen Gezant ingeleverd „ werden den 19den December _ beantwoord door вогтнпллен, Dadelijk sneed deze Staatsman in zijne memorie de gelegenheid af, die de onzen aan de bemoeijingen van den Pauselijken Nuncius schenen te willen ontleenen, om hunne gesprekken met den vijand te verontschuldigen. De Paus, herinnerde hij ‚ achtte zich steeds geroepen om vrede in de Christenheid te stichten, en reeds vóór de oorlogsver- klaring van Frankrijk aan Spanje was mazanin tot dat doel te Parijs werkzaam geweest. Ook ditmaal, nu eene plaats, waar men over eenen algemeenen vrede handelen zou, was voorgeslagen, hechtte Zijne Majesteit daaraan niet veel; maar toch voor het geval dat de zaak ernstig gemeend mocht zijn, niet dan in vereeniging met de Staten willende handelen, had hij hun van den voorslag kennis doen geven. Zeer gunstig, zeide hij, t Airsema, П. p. 283—285. Resol. Stat.-Gen. 6, 10, 14 Dec. 1635. 2 Resol. Stat.-Gen. 14 Dec. 1635. з Dépéche v. Pauw, т. 4. 7 Dec. 1635. 838 ALGEMEENE GESCHIEDENIS наанаа] 1634— stak deze handelwijze af bij die der Staten, welke herhaaldelijk conferenties met den 1029. vijand hadden toegelaten, zonder daarvoor ronduit tegenover de Heren sz ваќт en CHARNACE uit te willen komen, en in die conferenties Бад men zich van den aanvang aan blijkbaar niet (zoo als men het wilde doen voorkomen) tet het afrorderen van pro- curaties bepaald. De Spanjaarden beroemden er zich op, dat zij welhaast op voor hen voordeelige voorwaarden vrede met Holland zouden kunnen sluiten. Dit mocht een list van hen zijn, де buitensporige eischen, die Don мавтіно paxes gedaan had, bewezen, wat zij hoopten, en men mocht veronderstellen, voegde de Fransche Staatsman tot waar- schuwing der Staten er bij, dat deze kunne hoop gesteund werd door geheime verstand- houdingen. Voorts had Zijne Majesteit zoo veel vertrouwen ep de goede trouw der Staten en den roem van oprechtheid, Шеп 16 zich verworven hadden, dat hij niet twijfelde, of zij zouden hunne tegenwoordige verzekering van niet dan in vereeniging met Fraakrijk te zullen handelen, gestand doen. Теп slotte herinnerde hij, dat, zoo er ernstig over vrede gehandeld werd, al ’s Konings bondgenooten, die door Zijne Majesteit ten deele tot den krijg waren aangemoedigd en zijne krijgsbedrijven reeds zoozeer gesteund hadden, daarbij verlegenwoordigd moesten zijn. Het zou den Staten tot groote eer verstrekken, zoo in hun land, hetwelk het tooneel was geweest, waar sints vijftig jaren de roemrijksle krijgsdaden verricht waren, een algemeene vrede, die de rust der geheele Christenher verzekerde, zou gesloten worden 1, De toon ook van dit antwoord, doer sournimiea geteekend, was zoodanig, dat de - Staten wel bespeuren kenden, dat, mits van nu aan alle geheim onderhoud met den vijand ophield, de Fransche Staatslieden geen wrevel tegen ons zouden blijven koesteren. — Нов men teMaar hadden dan de Franschen geen achterdocht uit het beleid van den veldtocht ge- Parijs oordeelde schept? Een Fransch schrijver zou het ons doen gelooven. Асавһт, in zijne Gedenk- over den onge- lokkigen lone, schriften 9, heeft beweerd, dat de Prins de Fransche troepen opzettelijk van honger heeft laten omkomen, om zich te wreken op den Kardinaal pz nicusurmu, die hem het Prinsdom Orange afhandig bad willen maken. Het bestaan van zulk eene beweegreden verdient evenmin ernslige wederlegging, als hare vermeende uitwerking 5. Toch, zou men zeggen, moest de slechte uitkomst тап den veldtocht een of ander verwijt in het gemoed der Franschen doen oprijzen. 3 Die wederlegging is trouwens dour waasnaaa beproefd (XI, Ы. 200—212). De Franschen, evenwel, ten minste de Maarschalk рк Вай, hielden het er voor, dat de Kardinaal pe исиги hier te lande zeer gehaat was. Zie een schrijven van зомивяры aan den Prins in de Archi. de la M. d'Orange, p. 90, 91. DES VADERLANDS. 859 vereeniging, zijn aangevoerd geworden: want er zijn ег, die zich jegens den Prins van Oranje als onderdanige dienaars en innige vrienden voordoen, maar hem niettemin zeer slechte diensten hebben gedaan. Gij zult wel begrijpen, wie ik bedoel.” — Het lijdt geen twijfel of hi heeft cranxaaá op het oog. — » Maar (voegt hij er bij) ik bid u, laat dit tusschen ons beiden blijven: want zij, die voor den Koning met uwen Staat onderhandelen, moeten hun krediet niet verliezen. Hoe het 24, ik vond toen Mijnheer den Kardinaal zeer wrevelig, daar de uitwerkselen niet heantwoord hadden aan de groote verwachting, die hý van het beleid van Zijne Excellentie gehad had: thans echter is hij veel minder ontstemd. Ziende dat deze kans verloren is, beraamt hij iets dat voor het vervolg wat beters belooft” 1, — Doch uit de brieven van den Gezant pauw ver- nemen wij rechtstreeks, hoe de voorvallen van den veldtocht te Parijs zijn opgenomen geworden. Den 2isten Julij, toen de aftocht uit Brabant reeds te Parijs geen geheim meer was, schrijft onze Gezant, dat de Kardinaal hem gezegd had, dat, al hadden de vereenigde legers nog niet zoa veel uitgewerkt, als verwacht was, men den moed niet moest laten zakken. Zij, de Franschen, hadden hunne belangen met die der Staten verbonden, en ten blijke dat zij het bondgenootschap met ons niet zouden opgeven, voegde hij er bij: zij wilden, nu beider eer er mede gemoeid was, des te meer met ons leven en sterven 2, En toen de terugtocht in zijne gansche beteekenis bekend was ge- worden, Це! de Koning den Ambassadeur bij zich roepen. Hij ontving hem buitenge-. woon welwillend, en zeide, dat nu de uitkomst niet gunstiger geweest was, men het er voor moest houden, dat zulks Gods wil was geweest. еп men er niemand де schuld van kon geven. Hij was, voegde hij er bij, wel onderricht van het wijs beleid en den uitersten ijver van Zijne Exeellentie, op wien hij een volkemen vertrouwen stelde. Den moed moest men om het gebeurde niet verliezen: integendeel, bouwende op Gods zegen, moest men met alle macht op den ingeslagen weg voortgaan. Ook de Kardinaal zeide thans, dat, bij de sterkte der vereenigde legers en de goede be- doelingen der aanvoerders (hij noemde in het gesprek den Prins herhaaldelijk den eersten Kapitein der Christenheid), iets noodlottigs in het spel moest geweest zijn om de goede uitkomst te verhinderen. — Het is blijkbaar, dat by, en de Koning op zijn ingeven, dus spraken om te verhoeden, dat de Staten in de ontmoediging van Frankrijk eenen grond mochten vinden om naar vredesvoorslagen te luisteren. Werkelijk ontried hij dit den Gezant juist bij deze gelegenheid uitdrukkelijk 3, — Toen Schenkenschans was verloren, was men in Praskrijk, schreef pauw, daarover van harte bedroefd; doch men troostte zich met de hoop, dat de Prins den vijand spoedig weder uit deze vesting zou verjagen < Doch toen onze Ambassadeur ег op aandrong, dat dit voordeel, door 1 Archiv. de la М. Ф Orange, р. 91, 92. 2 Dépéche v. 21 Julij, 1636. з Dépéche v. 31 Julij, 1635. 4 Dépéche v. 17 Aug. 1635. 1684— 1689, 840 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | аз) 1634- еп gemeenschappelgjken vijand behaald, van де zijde van Frankrijk door eenen inval 1639. in Artois mocht worden beantwoord, gaf men te kennen, dat zulks onraadzaam, ja, ondoenlijk was, en op zijn sterker dringen, ontving hij een bescheid, hetwelk hi niet geraden achtte aan de pen toe te vertrouwen 1, — Men zal in Frankrijk begrepen hebben, dat wij de noodzakelijkheid om Schenkenschans in het oog te houden en den vijand van dezen kant te weren, te baat namen om verder niets te ondernemen; misschien vermoedde men wel, dat wij deswegens de verrassching van dat fort niet zeer betreurden. — Zeker gaat het, dat de Fransche Ministers nog gaarne den een of anderen. krijgstocht ondernomen zouden gezien hebben, ja, juist toen de val van Schenkenschans te Parijs bekend was geworden, kreeg de Heer gorurr іп last om door sommeLsprsk den Prins te laten polsen, wat hij denken zou van eene landing gemeenschappelijk op de Spaansche kust te ondernemen, en Cadix te veroveren of zich in Andalusië te werpen en daar buit te maken om alom schrik te verspreiden, Toen misschien de Prins smaak in deze onderneming begon te krijgen, had шеп ze zich in Frankrijk weder uit het hoofd gezet 2, Aan de goede stemming van Frankrijk zou derhalve niets haperen, mits de onder- handelingen gestaakt werden. Doch ook binnen ons land openbaarde zich luide -tegen- kanting tegen die gesprekken met den vijand. Den 174" November (1635) verzochten de Gedeputeerden van Friesland eene ‚duidelijke verklaring betreffende de geheimzinnige onderhandelingen. Noch 1), voegden zij er bij, noch die van Groningen, behoorden daarbuiten gesloten te blijven, en toen zij geene voldoende opheldering bekwamen, be- tuigden zij voor de gevolgen niet aansprakelijk en aan de groote kosten, waar de zaak op loopen zou, niet gehouden te willen wezen, bepaaldelijk omdat zij geene kennis droegen van eenige machtiging, daartoe aan de Gecommitteerden te Arnhem gegeven 7, Binnen den boezem der Staten van Holland klaagden de Gedeputeerden van Leiden over »den onlust en het wangenoegen hunner principalen” wegens de onderhandelingen, die men zonder daartoe bevoegd te zijn, had aangeknoopt. Zij verlangden, dat in omvraag werd gebracht, of zoo iets niet behoorde verboden te worden. Alvorens hiertoe te ko- men, besloten de Staten de terugkomst van den Prins en van de Gedeputeerden af te wachten 4, Den 21%= December was de Prins in den Haag terug 5. Bijeenkomst te Intusschen had de vijfde bijeenkomstte Turnhout, en dat wel eerst op den 44" December, Turnhout, plaats gegrepen. musca had er Don martın p’axpe naar de verlangde procuratie gevraagd, maar ten antwoord bekomen, dat hij er alsnog geene kon overleggen, doch ze elken dag verwachtte. Daarop had de Griffier hem verklaard, dat onze Staat buiten Frankrijk ! Dépéche v. 24 Aug. 1635. 2 Archiv. de la М. d'Or. Ы. 78, 79, 82, 89, 91. 3 Resol. Stat.-Gen. 17 Nov. 1635. 4 Resol. Holl. 5 Dec. 1635. 5 Resol. Stat.-Gen. еп Resol. Holl. 21 Dec. 1635. 