Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Eensdeels kan de verklaring hiervan worden gevonden in de vele werkzaamheden, die in het Scheikundig Labora- torium te verrichten waren. In Augustus en September 1853 waren n.l. de onderzoekingen in vollen gang omtrent „voedings- middelen, waarvan de Javaan zich bedient of zou kunnen bedienen, om bij schaarschte of duurte van rijst zijn voedsel aan te vullen,” welke onderzoekingen zouden plaats hebben, zooals de opdracht Juidde, „naarmate de tijd zulks zou toelaten.” De voornaamste taak van het Laboratorium „de bereiding van de zamengestelde geneesmiddelen voor geneeskundige etablissementen dezer gewesten,” bemoeielijkte vaak andersoor- tige werkzaamheden en had kort te voren Матев tot een klacht daarover aanleiding doen geven: ,!mmers" zoo heet het in een officieel schrijven dd*. 2 November 1852 „de pharmaceutische praeparaten moeten het eerst worden bereid, waarbij het dikwijls gebeurt, dat er gedurende een maand of twee niets aan scheikundige onderzoekingen kan worden gedaan”. Zonder deze verklaring geheel terzijde te stellen, kan een andere, in verband met den goeden naam, dien Scnanr£k reeds had, wellicht meer bevredigen. Het verzoek om dit gerechtelijke onderzoek te verrichten was nl. uitge- gaan van den Resident der Preanger-Regentschappen en gericht, niet tot den Chef van den Geneeskundigen Dienst, doch tot den toenmaligen Gewestelijk Eerstaanwezenden Officier van Gezondheid Dr. G. Wassink, die als bevorde- raar van natuur- en geneeskundig onderzoek in bizondere mate den blik op zich had doen vestigen. Waar nu iemand als ScHARLÉE tot de onder zijne bevelen dienende officieren behoorde, die zoozeer in zijne appreciatie deelde, was er geen reden dezen daarvoor niet in aanmerking te brengen. In dat zelfde jaar 1853 had Wassink hem openlijk geprezen pe 2. — om zijne welwillendheid en zijnen wetenschappelijken ijver bij het catalogiseeren der planten in den botanischen tuin aan den dag gelegd, dien Wassink, voornamelijk voor weten- schappelijke doeleinden, in 1850 op de pleinen en tusschen de zalen van het Groot Militair Hospitaal had doen aanleggen. Later zou deze, als Chef over den Geneeskundigen Dienst, waarover hij 6 Januari 1854 het bestuur had aanvaard, SCHARLEE, in een officieel schrijven 449. 14 November 1855, „de kundige Apotheker” noemen. De verdiensten van ScHARLÉE bleken niet minder uit zijne eervolle benoeming tot corres- pondeerend lid der Koninklijke Natuurkundige Vereeniging, toen hij in 1854 naar Muntok werd overgeplaatst, waar hij 4 jaren is gebleven. De grootste bekendheid heeft hij zich echter later, in April 1862, verworven, als ontdekker van het alkaloid іп de bast van de Alstonia scholaris. : Als over het hierboven bedoelde gerechtelijke onderzoek, dat zeer accuraat door ScHARLÉE werd verricht en uitvoerig beschreven, een opmerking mag worden gemaakt, is het deze, dat het in toxicologische richting nog geen differentieering vertoonde, doch geheel als een gewoon analytisch onderzoek werd opgevat. Met nauwkeurigheid werd, behalve de aan- wezigheid van arsenicum, koper, lood en tin, ook het vinden van dierlijke en plantaardige stoffen en van ijzer, aluminium, cobalt en kiezelzuur vermeld, als ook de in alcohol oplosbare en de in salpeterzuur onoplosbare bestanddeelen van het onderzoekingsmateriaal in gewicht aangegeven, doch de kwantitatieve bepaling van het gevonden arsenicum werd achterwege gelaten. De destructie der organische stoffen werd door middel van salpeterzuur en zwavelzuur bewerkt. ` Bijna 4 jaren later, van 25 Mei tot 28 Juli 1857 werd het eerstvolgende uitvoerig beschreven onderzoek op vergiften door Maren zelve in het Scheikundig Laboratorium verricht. Het was gerequireerd door den Resident der Zuid- en Ooster Afdeeling van Borneo en betrof lijkdeelen, uitscheidings- produkten en spijsresten, afkomstig van zekeren vermoedelijk aan vergiftiging overleden voorman bij het mijnwezen te Pangaran, zekeren Ј. D....... , waarin belangrijke hoe- veelheden arsenicum werden gevonden Uit het verslag, dat de stoffen „behandeld werden met zuivere chloorzure potasch еп zoutzuur, zooals men zulks in diergelijke ge- vallen gewoon is te doen” blijkt wel, dat de destructie- methode van Fresenıus en Ваво toen althans sinds eenigen tijd burgerrecht had verkregen, en algemeen werd toegepast. Na doorvoering van gewasschen zwavelwaterstofgas werd de destructievloeistof 4 dagen lang op een warme plaats gedigereerd. Het ontstane neerslag werd met ammonia be- handeld en wat hierdoor in oplossing ging voor een gedeelte weer „met chloorzure potasch en zoutzuur behandeld en zoodoende eene vloeistof verkregen, geschikt om de proef op arsenicum volgens Marsr te kunnen nemen". In hoeverre het gevonden arsenicum als een in water oplosbare verbin- ding in het onderzoekingsmateriaal voorkwam werd niet nagegaan. Ook het opsporen van andere vergiften bleef achterwege. Een half јааг later: van 18 Januari tot 20 Maart 1858 werd door Marr een ander onderzoek verricht, dat gerequireerd was door den Resident van Banjoemaas. Het betrof 0.130 gram van eene stof, waarin werden gevonden „0.040 wigtje metaaldeeltjes, bestaande uit tin en koper in zulk eene verhouding als dezelve wordt aangetroffen М) de gongs en andere soortgelijke inlandsche muziek- instrumenten,” 0.069 wigtjes fijngesneden haren, hoogst waarschijnlijk van jonge bamboespruiten, gemengd met een plantaardig extract, „waarin echter geen plantenalkaloïden aanwezig waren”. Het onderzoek hierop werd als volgt vermeld: „de geconcentreerde aether-alcoholoplossing reageer- de onzijdig: tot droog wordens toe ingedampt, bleef een zeer gering residuum, waaraan geen kristalvorm waartenemen was; het werd met een weinig gedestilleerd water en eenige droppels azijnzuur op eene warme plaats gedurende 24 uren getrokken en vervolgens gefiltreerd. Een deel van het filtraat — 124 — met galnootentinetuur behandeld, bleef helder; een ander deel van hetzelve met zuivere potasch behandeld, bleef ook helder.” Het eerst daarop volgende onderzoek, door Матев verricht, dateert uit de eerste helft van Mei van het jaar 1859. Een verzegeld pakje met zout was door het Hoofd van Gewes- telijk Bestuur te Telok Betong toegezonden, met de vraag of zich daarin „vergiftige zelfstandigheden bevonden”. Op arsenicum werd, als vroeger, doch met negatief resultaat, na behandeling met chloorzure potasch en zoutzuur onderzocht. Tot de afwezigheid van alkaloïden werd besloten, daar de aether-alcoholrest in gedestilleerd water met een droppel zoutzuur opgenomen, door toevoeging van kaliloog tot even alkalische reactie, helder bleef. De conclusie was, dat het zout geen vergift bevatte. Kort te voren, in hetzelfde jaar 1859, en wel van 8 tot 28 Februari en van 12 Maart tot 30 April, waren in het Groot Militair Hospitaal te Weltevreden twee gerechtelijke onderzoekingen verricht, door den Chef over den Genees- kundigen Dienst Wassink, pas van een tweejarig verlof (van 1856—1858) uit Europa teruggekeerd, opgedragen aan den Militairen Apotheker der 2° klasse Әснлвһввк en dien der 3° klasse A. G. VELTMAN. Ook hier valt bij de aanwijzing van genoemde experts niet aan gebrek aan waardeering van Marr te denken. In tal van opdrachten uit dien tijd werd het vertrouwen uitgesproken op de hem „eigene nauwgezetheid” of op zijne „gewone accuratesse”, terwijl na kwijting daarvan zelden een bijzondere dankbetuiging van den kant van den Chef over den Geneeskundigen Dienst achterwege bleef. In een brief dd*. 8 Maart 1858 komt o. a. het volgende voor: „In een zaak aan het onderzoek en de beoordeeling van de Commissie van Geneeskundig Onderzoek en Toeverzicht onderworpen, ..... heb ik de eer UHEG. te verzoeken die Commissie met uwe kennis en ervaring te willen bijstaan. .... Het zal mij aangenaam wezen te vernemen, — 195 — dat uwe overige dienstplichten daartegen geen beletsel opleveren. .... Het is noodig, dat de objectieve waarheid door een nauwkeurig chemisch onderzoek aan 't licht wordt gebracht, wat de Commissie de eer heeft van U te ver- wachten. Met belangstelling ziet zij daarom uwe verrichtingen tegemoet, enz." Er zijn in verband hiermee redenen aan te nemen, dat Матев іп die keuze van SCHARLEE en VELTMAN als experts zelf de hand heeft gehad. De gewone werk- zaamheden, als: geregelde keuringen, toenemende galenische bereidingen, lieten ook toentertijd buitengewone onderzoe- kingen in het Laboratorium niet wel toe. In weerwil daarvan waren daar reeds zoodanige in gang. Op 't einde van 1858 was door de Regeering op bespoediging aangedrongen van het onderzoek, opgedragen aan de 1° Februari 1856 benoemde „Commissie voor het nemen van lichtproeven met de meest verschillende inlandsche oliën,” en Marr, die niet alleen zitting had in die Commissie, doch het grootste aandeel in hare werkzaamheden nam, had op dien aandrang een beëin- diging van zijne taak in ongeveer 4 maanden in uitzicht gesteld. J. C. Bermeror Moens, de 2° Laborant bij het Scheikundig Laboratorium, legde toen, bij ander werk, de laatste hand aan zijne onderzoekingen over Nauclea orientalis (Kajoe Mas), waarin Wassink levendige belangstelling toonde. Het eerste der laatst bedoelde gerechtelijke onderzoekingen gold 1.78 gram „Kamalakian vruchten,’ door den Resident der Preanger Regentschappen toegezonden en waarvan de identiteit met Croton Tigliumzaden werd vastgesteld. Het desbetreffende proces-verbaal was ten deele een uitvoerige verhandeling over genoemde welbekende zaden, die het karakter eener niet onverdienstelijke monographie droeg. Het tweede betrof het ,,Schei- en geneeskundig onderzoek” van 0.634 gram eener kleverige, harsachtige substantie, in een bamboezen kokertje verpakt en van 2 gram soortgelijke stof, als inhoud van een aarden potje, een en ander aange- boden door den Magistraat te Benkoelen. Het minutieuse onderzoek, dat geheel als een gewone chemische analyse — 126 — verliep, “toonde de aanwezigheid aan van: natuurlijk zwavel- arsenik, dat een ruime hoeveelheid acidum arsenicosum bevatte, een weinig kwarts en magneetijzererts, haren van plantaardigen oorsprong (waarschijnlijk bamboeharen), hars, plantenextract en weefsels van dierlijken oorsprong. Ook hier werden de organische stoffen „op doelmatige wijze ge- destrueerd" door salpeterzuur, doch, in onderscheid met vroeger, werd nu niet alleen het totaal arsenicumgehalte bepaald, maar ook het in water oplosbare gedeelte hiervan, opgrond waarvan tot het voorkomen van 22%, As, 5; en 42%, As, Og werd besloten. Omtrent het negatieve onder- zoek op organische vergiften werd het volgende vermeld: „ten einde het harsachtig overblijfsel (dat door alcohol aan de stof was onttrokken) van het acidum arsenicum te bevrij- den en tevens op te sporen, of wellicht plantenbases (alka- loïden) of bitterstoffen aanwezig waren (ofschoon de smaak hier niet op duidde) werd het met verschillende reagentia, als: chloroforme, kalkmelk, enz. bij onderscheidene bewer- kingen behandeld” — „Dierproeven werden niet noodig geacht, daar de werking van de arsenikverbindingen op het dierlijk organisme en voornamelijk op dat van den mensch genoeg- zaam bekend is.” In één der conclusies werd vermeld, dat de dosis toxica niet te bepalen is, doch dat aangenomen mocht worden, dat 4-8 gram der onderzochte mengsels doodelijk zouden zijn. Het eerst daarop volgend onderzoek had 1!/, jaar daarna, van 15 October tot 6 November 1860, weer in het Schei- kundig Laboratorium plaats. Na exhumatie verzamelde lijk- deelen, van zekeren Inlander M. ...... benevens kleeding- stukken en aarde, waren door den Resident van Tegal toegezonden, om op vergiften te worden onderzocht. Aanvan- kelijk waren daartoe in commissie benoemd de Officier van Gezondheid 3° klasse Е. W. M. HooGENSTRAATEN en de Apotheker 3° klasse A. G. Verrman, beiden in het Groot Militair Hospitaal te Weltevreden geplaatst, toen de Chef over den Geneeskundigen Dienst het noodig oordeelde in — 127 — deze zaak ook Maren als expert te benoemen. Een dag nadat het onderzoek aangevangen was, werd als voorloopig resultaat offieieel kennis gegeven ,dat in den inhoud van de borst- en darmholte zwavelarsenik aanwezig is". Alvorens het „volledig onderzoek” te beginnen kwam de Commissie overeen niet naar organische vergiften te zoeken, doch slechts „een anorganisch onderzoek met het oog bizonder op zwavel- arsenik" te doen plaats hebben. Hiertoe werden de lijkdeelen vooraf gedestrueerd door 3 uur lang met salpeterzuur te dige- reeren en daarna chloorgas doortevoeren. Het daarop verkregen zwavelwaterstofneerslag werd door destructie met chloor- waterstofzuur en chloorzure potasch gezuiverd, alvorens daarop identiteitsreacties te doen en het arsenicum als „arsenikzure bitteraarde ammonia” neerteslaan en te wegen. „Hiermede was de aanwezigheid van As in dem vorm van zwavelarsenik (As S,), welke stof op de meeste passers in Indië te koop aangeboden wordt, bewezen.” In den romp werd hiervan 1.8 gram gevonden. Verder werd vermeld, dat men „in de Handleiding der Vergiftleer van van HASSELT de dosis toxica van dat gele zwavelarsenik vindt opgegeven 1 drachme =3.9 gram te bedragen”. Eveneens werd dit ,zwavelarsenik" door Матев gevonden in twee volgende gerechtelijke gevallen, beide uitgelokt door den Resident van Bantam. Het eene onderzoek, van Pitjong (Pangium edule) zaden, die „verondersteld werden met rottekruid vermengd te zijn," - afkomstig uit de afdeeling Lebak, werd verricht van 11 daaruit verzamelde en gedroogde bezinksel. Onderzoek en kwantitatieve bepaling van het arsenicum geschiedden na destructie met chloorzure potasch en zoutzuur. In het begin van Mei van laatstgenoemd jaar 1862 ging Marer met 2 jarig verlof naar Europa en was ScHARLÉE de aangewezen man, om diens plaats als 1° Laborant bij bij het Scheikundig Laboratorium te vervullen. Het eerst- — 128 — volgende onderzoek, insgelijks gerequireerd door den Resident van Bantam, werd ook namens dezen door den Chef over den Geneeskundigen Dienst aan SCHARLEE opgedragen. Deze was daar van 18 Juli tot 9 October 1862 mede bezig, ofschoon het bericht der resultaten met eenigen spoed werd tegemoet gezien. SCHARLEE bleef in onderscheid met Marer tot het einde toe zich door iets minutiëus, vooral nauwgezetten eerstbeginnenden eigen, in zijn scheikundigen arbeid ken- merken. In 60 ccm van eene waterige vloeistof werden alcohol, azijnzuur, vluchtige olie en eenig koperzout gevonden, terwijl eenige grammen van eene droge zelfstandigheid glas poeder, benevens schilvers van eene koperlegeering bleken te bevatten. Omtrent het onderzoek op vergiften uit het plantenrijk vermeldt het desbetreffende proces-verbaal slechts, dat dit geschiedde „volgens bekende methodes;" de nadere beschrijving ontbreekt. Eén der conclusies was, dat „kopervijlsel in den maag wel degelijk vergiftigingsverschijnselen, ja den dood kan ten gevolge hebben, en dat de meer of minder schadelijke inwerking bepaald wordt door den vorm, waaronder koper den mensch wordt toegediend.” Het laatste onderzoek, dat ik uit de eerste periode van forensisch-toxicologisch onderzoek eenigzins uitvoerig wensch te refereeren, is het eenige, dat in 1863 (van 26 Maart tot 20 April) plaats vond en namens den Procureur-Generaal van het Hooge Gerechtshof van N. I. door den Chef over den Geneeskundigen Dienst, behalve aan Scraruée, ook aan den inmiddels weder als 99% Laborant in functie getreden Militair Apotheker der 2° klasse Вккхкгот Moens, werd opgedragen. De onderzoekingsvoorwerpen bestonden uit een poeder en uit den inhoud van een aarden waterkan (2. 6. n. gendie), door den Assistent-Resident van Djocjacarta opge- zonden, en waarin de aanwezigheid van „Warangan” werd vastgesteld. ; et merkwaardige van dit onderzoek is, dat daardoor de ware aard van genoemde natuurlijk voorkomende arsenik- verbinding werd aangetoond, in zooverre „daarin niet minder — 129 — dan 91.2% arsenigzuur werd gevonden, welk gehalte tot 98.62%, klimt, wanneer men de toevallige bijmengselen als . zand, scherfjes der gendie, enz. aftrekt en buiten rekening laat.” In de reeks van conclusies werd verder vermeld, „dat hoezeer de toediening van zwavelarsenik (As S;) in groote hoeveelheden, bv. van 4--5 gram doodelijke gevolgen voor den mensch kan veroorzaken, echter de in het onderzochte mengsel gevonden hoeveelheid zwavelarsenik in verhouding tot het daarin voorkomende As O; zóó gering is, dat zij niet geacht kan worden eenigszins invloed op de schadelijkheid van het mengsel te hebben uitgeoefend en zulks te meer, daar zwavelarsenik in water onoplosbaar is;" „dat het As O, moet gebracht worden tot de ontstekende vergiften en dientengevolge bij de toediening aan den mensch levensgevaarlijke, ja doodelijke werking kan uitoefenen”. Als vergiftige dosis hiervan werd op het voetspoor van VAN HassELT 0.1625—0.195 gram aangegeven. In weerwil van de gebleken samenstelling werd in het proces-verbaal voor het gevonden warangan ten onrechte nog aan de toen gebruikelijk benaming van realgar vast- gehouden, en geschiedde zulks ook door anderen nog lang daarna. Eerst in Februari 1894 kwam J. J. P. WrssELINGH destijds Militair Apotheker der 1° klasse te Magelang in het Geneeskundig Tijdschrift voor N-I. deel 34, blz. 438 tegen dit verkeerde woordgebruik op, toen hem bij een onderzoek van 5 verschillende warangansoorten gebleken was, dat het arsenigzuurgehalte van die alle, boven 90%, reikte en van één der monsters zelfs 96.3%, bedroeg. Kort geleden werden deze onderzoekingen op mijne insti- gatie in het Scheikundig Laboratorium over een grooter aantal in den handel voorkomende en uiterlijk meest ver- schillende warangansoorten voortgezet; eerst, in 1909, door den toenmaligen Militair Apotheker der 1° klasse Dr. P. A. A. F JKEN, daarna, in 1911, door dien der 2° klasse Dr. P. H. Wrta, en bewezen ook deze uitkomsten, dat inderdaad de samenstelling van warangan slechts binnen LXXII x 9k, — 180 — enge grenzen varieert en het gemiddelde gehalte daarvan aan arsenigzuur op 95%, mag worden vastgesteld. Het direkte gevolg hiervan was eene belangrijke vereenvoudiging van - het toxicologisch onderzoek, aangezien de omslachtige bepa- ling van de in water oplosbare arsenikverbinding afzonderlijk, na het vinden van warangan, daardoor overbodig geacht kon worden. Ik heb gemeend bij de vermelding van dit eerste 14, eigenlijk 12tal der hier te lande in den loop van ongeveer 20 jaren voorgekomen gevallen van gerechtelijke onderzoe- kingen op vergiften eenigszins uitvoerig te moeten zijn, om u te beter een beeld te geven van de geleidelijke aanvangs- ontwikkeling, die op dit gebied valt op te merken, — doch bespaar u verder een volledige casuistiek dier gevallen, die niet alleen eentoonig zou zijn, maar bij de snelle toename van die gevallen ook bezwaarlijk zou kunnen worden voortgezet. Het zal toentertijd en zelfs vóór het jaar, waarmee de bovenvermelde casuistiek aanvangt, wellicht meermalen zijn voorgekomen, dat de aanwezigheid van een of ander vergift is vastgesteld moeten worden, doch er zijn omstan- digheden, die er op wijzen, dat zich de officieel behandelde toxicologische gevallen in de eerste periode tot 1864, inder- daad bij het kleine aantal hebben bepaald, dat uit oude bescheiden aan het licht is gebracht knnnen worden. Een der redenen, welke deze aanname te meer recht- vaardigen, is gelegen in de oudste geschiedenis der belooningen, voor gerechtelijke onderzoekingen toegekend, waarover in het „Recueil voor den Militair Geneeskundigen Dienst іп NI.” door E. W. A. Lüprking samengesteld en in Maart 1871 in druk verschenen, het volgende voorkomt: Ofschoon een Gouvernementsbesluit van 1851 (N°. 27 art. 49) vacatiegelden toekent voor verrichtingen door den rechter bevolen, geévenredigd aan den maatschappelijken stand en het beroep der deskundigen en aan het belang der verrich- ting, doch niet hooger dan f 5.— voor iedere vacatie van — 1891 — één uur, werd vóór het jaar 1856 deze bepaling niet toege- past „op de wetenschappelijk en tijdroovende arbeiden van experts, die met gerechtelijk scheikundige onderzoekingen zijn belast geworden" en ,werd aan het verrichten van deze onder- zoekingen door militare apothekers geen belooning toegekend". Heel op ’t laatst van 1856, bij Gouvernements Besluit van 11 December van dat jaar, N°. 79, werd eerst eene beschikking genomen in den zin der volgende overweging, voorkomende in het Bijblad van het Stbl. van N-I. N°. 24: „Het bedrag der schadeloosstelling aan deskundigen voor scheikundige onderzoekingen, in het belang der Justitie, is niet geregeld. De vraag heeft zich voorgedaan of den deskundigen voor zoodanige onderzoekingen kunnen worden vergoed de kosten en het tijdverlies daaraan besteed. De behoorlijke handha- ving van het recht en het belang van den Staat, dat kapitale misdrijven niet soms straffeloos zouden worden gepleegd, indien dergelijke buitengewone en somtijds veel inspanning vorderende werkzaamheden niet of niet behoorlijk worden verricht, hebben die vraag bevestigend door de Regeering doen beantwoorden.” De onderwerpelijke schadeloosstelling niet nader gestipu- leerd zijnde, werd alle contrôle gemist, om de ingediende rekeningen te beoordeelen, en zoo kwam het voor, dat deskun- digen zich soms schuldig maakten aan overdrijving bij het opmaken daarvan. Voor een negatief mikroskopisch en chemisch onderzoek van vlekken op een kleedingstuk, die vermoed werden bloedvlekken te zijn, en welk onderzoek nog wel een militaire zaak betrof, diende b.v. op 3 Juni 1858 te Semarang een Militair Apotheker der 2° klasse Pow. . een rekening in aan Së lande van niet minder det f 200.— Bij Missive van den 1%: Gouvernements Secretaris dd”. 31 December 1863 N°. 2920 werd den Chef over den Genees- kundigen Dienst opgedragen hiertegen streng te waken en hen, die zich aan zulk eene overdrijving schuldig maakten, van die onderzoekingen en daaraan verbonden voordeelen — 132 — uittesluiten. Naar aanleidine hiervan werd daarop door den Chef over den Geneeskundigen Dienst (Wassınk) in overeen- stemming met den 1° Laborant bij het Scheikundig Labora- torium (ScHARLEE) een gedetailleerd tarief ontworpen, slechts in civiele zaken geldig, volgens hetwelk de rekeningen behoorden opgemaakt en beoordeeld te worden. Eigenaardig, doch in hooge mate praktisch, is daarin de bepaling opgeno- men, dat de vastgestelde prijzen met 25°% werden verhoogd, wanneer het de behandeling gold van stoffen ‚waarvan verspreiding van stinkende of voor de gezondheid nadeelige gassen verbonden was, met name het onderzoek van stinkende of besmettelijke stoffen, zooals lijkdeelen, braaksels, uitwerp- selen van choleralijders, enz., die reeds in een min of meer gevorderden staat van ontbinding verkeerden”. Verder werd over onderzoekingen van lijkdeelen op vergiften in het tarief nauwelijks gesproken en waren deze ’t best te rangschikken onder de rubriek: kwalitatief onderzoek op bewerktuigde en onbewerktuigde zelfstandigheden en het kwantitatief onderzoek op slechts één der beiden, waarvoor, zonder meer, eene schade- loosstelling van f 150 was vastgesteld, met dien verstande echter, dat voor elk volgend onderzoek op vergiftige zelf- standigheden, in éénzelfde gerechtelijke zaak, slechts de helft van dien prijs kon worden bedongen. Volgens dit tarief werd verder voor één onderzoek op bloedvlekken f 60, van levensmiddelen f 75, van vervalschingen van muntstukken en van geschriften f 50 te goed gedaan. Geen wonder, dat gedurende de 20 jaren, waarin dit tarief van kracht is geweest, rekeningen van meer dan f 1000, niet tot de zeldzaamheden hebben behoord. Blijkt uit het bovenvermelde, dat, althans vóór 1856, het aantal officieel opgedragen onderzoekingen op vergiften niet dan uiterst gering kan geweest zijn, zoo wordt dit nader bevestigd door een blik op de geschiedenis, die het natuur- wetenschappelijk onderzoek in het algemeen en in het bizonder de praktische scheikunde in deze gewesten heeft doorge- maakt. = 188 — Volgens Dr. P. Duren, de talentvolle eerste Voor- zitter der Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in N.-L, tot welker oprichting deze den stoot gaf, kan (zie het Natuur en Geneeskundig Archief voor N-I. 1° Jaargang 1844 blz. 142) de geschiedenis der natuurhistorische wetenschap- pen in N-I. tot 1844, gevoegelijk in 3 tijdvakken worden verdeeld: Het eerste loopt van de vestiging der Europeanen alhier tot de oprichting van het Bataviaasch. Genootschap van Kunsten: en Wetenschappen. In hetzelve bloeiden Bortius, VALENTIJN, Комрнісѕ en Forrest. Met de veerkracht onzer vaderen ging ook de Compagnie allengs ten onder en met de Compagnie de geest van opsporing. Nog vóór de algeheele instorting van het gebouw dier handelsmogendheid ontwáákte echter weer die geest. Het Bataviaasch Genoot- schap verrees (1778), maar deszelfs aanvankelijk welige ontwikkeling leidde slechts tot een spoedige kwijning, omdat de physieke en moreele kracht van moederland en kolonie in den tijdstroom werden opgelost. Dit tijdperk, meer een tijdvak van vlugschriften dan van wetenschap, maakte plaats voor het derde, toen Brittanje's machtige invloed onze in Frankrijk ontbonden nationaliteit een Engelsch karakter opdrong, waaruit later onze zelfstandigheid is herboren. Merkwaardig is het, dat na het Engelsche tusschenbestuur de door Rarrurs gegeven impulsie door het Nederlandsche Gouvernement ten krachtigste is onderhouden door de daar- stelling der Natuurkundige Kommissie als anderszins, en dat sedert een rij van mannen is opgetreden, waarvan de natuur- lijke geschiedenis dezes Archipels de grootste verplich- ting heeft. De geschiedschrijver van lateren tijd kan van een zeldzame opwaking van natuurwetenschappelijk leven gewagen, die geacht kan worden met het jaar 1844 aan te vangen en waarvan genoemde BLEEKER in menig opzicht de ziel en de organisator was. In dat jaar 1844 nl. ontstond door zijn pogen en onder zijne redactie het ‚Natuur- en Geneeskundig Archief voor N-I. dat tot 1847 een kort, doch interessant — 184 — bestaan heeft geleid, en ophield te verschijnen, toen BLEEKER naar Semarang werd overgeplaatst. Deze verwijdering van Batavia deed hem in het volgende jaar in een te Singapore verschijnend Engelsch tijdschrift de verbitterde klacht uiten, dat het jaar 1848 in de geschiedenis van N-I. gedenkwaardig zou blijven, omdat sinds dien de Regee- ring haar stem aan wetenschappelijke activiteit had onttrokken. Over deze uitlating werd Brooker door niemand minder dan den Gouverneur-Generaal Косноѕѕем ter verantwoording geroepen en toen hij van dien blaam niets wenschte terug te nemen, er integendeel in zijn antwoord aan toevoegde, dat de Regeering althans zijn herplaatsing te Batavia zou goedkeuren, omdat hij de lust en de kracht in zich gevoelde om de wetenschap in Indië te doen herleven, dreigde zelfs een ontslag uit ’s lands dienst, zoowel van den kant van den Landvoogd als van den Procureur Generaal bij het Hoog- gerechtshof. Gelukkig werd dat door den Commandant van het Leger voorkomen, en tevens zijne terugkeer naar Batavia, als Gewestelijk Eerstaanwezend Officier van Gezondheid in de 1° Militaire Afdeeling op Java bewerkt, daar bij den Chef over den Geneeskundigen Dienst Dr. W. Вовсн het voorne- men bestond, Brooker aan het hoofd te stellen van de eerlang op te richten Geneeskundige School voor Inlanders, welke in 1849 haar beslag kreeg. Thans, te Batavia terug- gekeerd, had Brerker zijne stoute bewering gestand te doen en heeft bij dit ook inderdaad gedaan. (V.g.l. Natuurkundig Tijdschrift van N-I. deel XL 1880 blz. 20 e. у.). Zijne taak: de uitbreiding van natuurhistorische kennis en belangstelling te wekken in deze gewesten heeft hij schitterend vervuld, getuige o. a, het ontstaan van dé Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in N-I, in Juli van % jaar 1850 en van de Vereeniging ter bevordering der Geneeskundige Weten- schappen in N-I. іп 1852 en de toenemende belangrijkheid hunner tijdschriften gedurende de tien jaren, waarin BLEEKER aan een uitgelezen kring van natuurvorschers en genees- kundigen zijne bezieling heeft mede kunnen deelen. - e. 188 — Deze herleving van wetenschappelijken zin en belangstel- ling voor natuurwetenschappelijk onderzoek gold in den aanvang eigenlijk meer andere vakken dan de praktische Scheikunde. Trouwens in Nederland was hiervan vóór het jaar 1840, toen de geniale G. J. Murper als hoogleeraar in de Chemie te Utrecht optrad en zelfs in de eerste jaren van diens werkzaamheid aldaar, evenmin met recht sprake. De eer van in Indië op dit gebied de baanbreker geweest te zijn, komt toe aan P. J. Матев, na de repatrieering van Dr. BLEEKER in 1860, lange jaren verdienstelijk Voorzitter der Koninklijke Natuurkundige Vereeniging. Reeds van 1844— 1846, toen hij gedurende het 2-jarige verlof van den 1% Laborant J. C. А. DievericHs, diens functie tijdelijk waarnam, heeft Marer tot populariseering van het scheikundig onderzoek het zijne bijgedragen, doch vooral na 1 Januari 1850, den dag, dat hij als Chef van het Scheikundig Laboratorium optrad, en als zoodanig de handen volkomen vrij had, wist hij door veelzijdige en nuttige toepassing de analytische Chemie in de Indische maatschappij in eere te brengen. In een „in memoriam" van J. С. BerNevor Moens door Е. Хкснагв op de vergadering der Geneeskundige Vereeni- ging van 30 December 1886 uitgesproken, getuigde deze terecht, dat Moss in de jaren 1858, 1859 en 1860 aan Marer veel verplicht is geweest: De anorganische analyse had in Maier eerst haren waren beoefenaar in Indië gevonden. Scheikundige onderzoekingen van dien aard vóór hem waren betrekkelijk zeldzaam en van twijfelachtige waarde. Morns had dus bij zijn komst in Indië een man ontmoet, die op het gebied van anorganische chemische analyse sinds jaren met onverdroten ijver en talent werkzaam was geweest. In een reeds aangehaald schrijven 449. 2 November 1852 verklaarde Marer omtrent de inrichtig, aan wier hoofd hij geplaatst was, dat het Scheikundig Laboratorium, alhier gesticht om de samengestelde geneesmiddelen voor genees- kundige etablissementen dezer gewesten te bereiden, eerst sedert slechts weinige jaren van fijner gereedschappen en — 186 — instrumenten was voorzien, waardoor men in de gelegen- heid gesteld werd scheikundige onderzoekingen te verrichten. De tot hem gerichte vraag, of Dr. Crockewır onder zijn opzicht in het Laboratorium kon worden gesteld, ten einde scheikundige onderzoekingen van ertsen en mineralen, a. a. ten behoeve van het mijnwezen te doen, moest ontkennend worden beantwoord „omdat het laboratorium te groot gebrek had aan behoorlijke ruimte en middelen”. Door zijne uitgebreide kennis en zijn praktischen zin heeft Maren het evenwel spoedig daarna zóó ver gebracht, dat er een zekere renommée van het Laboratorium uitging en andere takken van natuurwetenschap zich zelfs onder chemisch protectoraat begonnen te stellen. Tot dit succes heeft ook in niet geringe mate bijgedragen de superieure persoonlijkheid van Dr. G. Wassink, die van Januari 1854 af tot November 1864, behoudens een tweejarig verlof van 1856— 1858, het bestuur over den Geneeskun- digen Dienst in Indië heeft gevoerd. Als zoodanig kenmerkte Wassink zich zoowel door zijn heerscherstalent als door welwillende hoffelijkheid tegenover zijne onderhebbende officie- ren, en bevorderde hij nog meer dan te voren niet alleen de zuiver geneeskundige wetenschappen, doch betoonde bij zich tevens de drijfkracht tot beoefening van aanverwante vakken, inzonderheid van de scheikunde. Zijne buitengewone verdiensten kunnen o. a. hieruit blijken, dat Wassink in het tijdperk vóór 1908 de eenige Chef van den Geneeskundigen Dienst is geweest, die den hoogen rang van Generaal-majoor heeft bekleed, waartoe hij in het begin van 1862 werd bevorderd, Onder den krachtigen invloed nu van deze beide mannen van beteekenis in de toenmalige Indische maatschappij drong snel het besef door van de voorlichting, die in menig opzicht door den pharmaceut-scheikundige kon worden geboden. Eerst toen gelijktijdig hiermee, ook het bewustzijn omtrent de praestaties van den chemischen toxicoloog was gewekt, kon er van een eenigszins geregelde gebruikmaking daarvan door den rechter sprake zijn. = BI — Gelijk in elken aanvang zich een min of meer onbewust zoeken naar verbetering openbaart, zoo vertoonen ook de uitvoerig gerefereerde verslagen van gerechtelijk scheikundige onderzoekingen op vergiften uit den eersten tijd veel gebrekkigs in vorm en methode, doch tevens een beeld van geleidelijke verbetering. De voornaamste der daartegen aan te voeren bezwaren werden reeds terloops aangeduid. Daaronder bekleedt wel een eerste plaats het gemis van een afgebakend toxicologisch systeem als grondslag. Wanneer het „werktuigelijk onder- zoek,” dat steeds uiterst conscentieus werd verricht, en waardoor vaak het gebrek aan systeem werd verholpen, tot een bepaalde uitbreiding der chemische analyse niet drong, werd veelal slechts volstaan met het zoeken naar arsenicum. Van een stelselmatig zoeken naar alle bekende vergiften is in geen geval te gewagen, allerminst wel waar het organi- sche vergiften betrof, wier opsporing naar huidige begrippen alles te wenschen overliet; — en wanneer eens het onderzoek zeer volledig plaats vond, leidde de weinige differentieering met een anorganische analyse ertoe, om allerlei absoluut onschadelijke stoffen te vinden en te vermelden, die met de rechtszaak als zoodanig niets uitstaande hadden. Ander verwijt dan dat daardoor veel onnoodige arbeid werd verricht, sluit dit laatste niet in, want het anorganisch-analytisch onderzoek stond hier destijds op behoorlijke hoogte. Ook voor Indië niet vergeefs was daarmee in den aanvang der 19° eeuw door een Berzermvs een schitterend begin gemaakt, had daarvoor Rose reeds in 1829 еп 1830 een klassieken grond- slag gelegd in een werk, dat niemand minder dan ІлЕвІб een „vortreffliches Handbuch” zou noemen, en had op dezen grondslag in 1841, 1842 en 1848 К. Екевемісв meesterlijk tot vrijwel het tegenwoordige standpunt daarvan voort- gebouwd. . De aangevoerde bescheiden stellen niet minder de fout in 't licht van een niet genoegzaam doordrongen zijn van de waarde eener kwantitatieve bepaling der vergiften, althans — 188 — voorzooverre deze in water oplosbaar waren, een fout, die allengs, vooral in het laatst vermelde proces-verbaal, werd gecorrigeerd en daarom ook tot zulk een belangrijke uitkomst kon leiden als de erkeming van den waren aard van warangan. Wat de beschrijving der verrichte onderzoekingen en hunner resultaten betreft, ook deze liet meestal te wenschen over. Wel geschiedde die van het makroskopische onderzoek in den regel zeer uitvoerig, doch overigens heerschte daarin groote willekeur, zoodat belangrijke onderdeelen van het chemisch onderzoek vaak slechts in vage, ontoereikende termen werden weergegeven. Het groote belang van een korte, doch zaakrijke beschrijving der verrichtingen en der daarbij waar- genomen verschijnselen zou eerst in een latere periode duidelijk worden ingezien. Hoewel op- en aanmerkingen omtrent de verslagen uit het eerste tijdperk gemakkelijk te vermeerderen zouden zijn, wil ik liever wijzen op de groote lichtzijde, die het onderzoek op metaalvergiften van meet af heeft vertoond, hierin bestaande, dat daarbij steeds voldoende rekening werd gehouden met de noodzakelijkheid eener destructie, of zooals men dat vroeger noemde ,decompositie" en „desorganisatie” der organische stoffen. Wel is waar drong hier het uitsluitend en algemeen ge- bruik der onovertroffen destructiemethode van REMIGIUS Fresenius en L. vow Bapo, in 1844 gegeven, eerst langza- merhand door, doch uit de toepassingen van salpeterzuur en chloorgas voor hetzelfde doel, bleek men voldoende inzicht te hebben in de hinderende werking, die vooral kolloïde organische stoffen op de afscheiding van metaal- vergiften als onoplosbare verbindingen uitoefenen. Vóórdat men tot de ontdekking van het laatste was geko- men en van de wijze om dezen hinderpaal te overwinnen, was het een ware puzzle om m.n. arsenicum in lijkdeelen aantetoonen. Men moest er haast toe komen om dit vergift het zonderlinge vermogen toe te kennen, willekeurig van eigenschappen te veranderen, en zich nu eens te vertoonen, == 139 = dan weer onder schijnbaar dezelfde omstandigheden schuil te houden. Deed men het met opzet in lijkdeelen, dan slaagde men er een enkele maal in het te herkennen, doch meestal was het niet mogelijk het daaruit als onoplosbare verbinding weer aftescheiden. Men vergenoegde zich in de oudste tijden dan ook met het zoeken naar een arsenicum-verbin- ding in substantie, en zoo dit geen resultaat had, staakte men verdere pogingen of nam men hoogstens den toevlucht tot proefnemingen met het onderzoekingsmateriaal op dieren, waartoe vooral honden en kippen werden aangeraden. Zelfs de oplosbaarheidsverhoudingen van arsenigzuur in water waren lange jaren een groot raadsel geweest. Eerst in 1816 hebben Krarrorm en Worrr, beide „der Weltweis- heit Doctoren" ten behoeve van hun „Chemisches Hand- wörterbuch” daaromtrent de „waarheid willende ontdekken,” eenige klaarheid gebracht. in die oplosbaarheidskwestie, waarvoor o a. toenmalige corypheën in de Scheikunde, als Professor FıscHer te Breslau en Bucmmorz met elkander in het strijdperk waren getreden. Deze Квлркотн еп Worrr hebben tevens naar aanleiding van hunne onderzoekingen een der eerste methoden aangegeven, „om arsenicum in lijkdeelen met zekerheid aantetoonen, indien de hoeveelheid ervan niet minder dan 15 milligram bedroeg”. Hun methode bestond hierin, dat lijkdeelen met een overvloedige hoeveel- heid kalilooghoudend water werden uitgekookt, de colaturen onder herhaaldelijk toevoegen van salpeterzuur werden inge- dampt, en ten slotte het arsenicum door warm kalkwater werd neergeslagen. De onoplosbare kalkverbinding werd vervolgens op gloeiende kolen geworpen, of. met koolpoeder gegloeid, waarbij een knoflookreuk optrad dan wel een metaalspiegel ontstond. Op aanwijzing van Rose werd het koolpoeder spoedig daarna door droge borax vervangen, terwijl later door Rosr ook zwavelwaterstof, in plaats van kalk, als praecipiteermiddel werd ingevoerd. Daar bij het volgen van deze methode de schadelijke werking van kolloïdale stoffen niet voldoende werd opgeheven, — 140 — bleek evenwel meer en meer, dat de volkomene praecipitatie van het arsenicum ook hierdoor geenszins was te bereiken. WACKENRODER, Professor der chemie en pharmacie te Jena, was de eerste, die een bevredigende methode aangaf om . hinderlijke organische stoffen bij het arsenikonderzoek onscha- delijk te maken, zoodat hij terecht beweerde, dat op die wijze zelfs kleine hoeveelheden arsenicum steeds tot aan- tooning konden worden gebracht. Deze in 1830 gepubliceerde methode bestond in eene langdurige behandeling met chloor, dan wel met zoutzuur en chloorkalk en had slechts dit bezwaar, dat men zich daarbij een bewerking moest getroosten van herhaald indampen en verhitten en herhaalde inwerking van chloorgas, die vaak dagen achtereen duurde. Hieraan was het mogelijk toe teschrijven, dat M. P. ORFILA, dien BERZELIUS de grootste toxicoloog van zijnen tijd noemde, — daarbij m. i. het terrein der chemische toxicologie buiten beschouwing latende —, in 1839 weer naar oudere methoden teruggreep. Voor alle zekerheid moest men echter het geheele lijk nemen. Dit moest uitwendig goed worden gereinigd, de weeke deelen moesten worden fijngehakt, de beenderen verbrijzeld, waarna het geheel met kalilooghoudend water moest worden uitgekookt. Door de groote plassen waterig substraat moest vervolgens onder verhitting en toevoeging van zoutzuur, zwavelwaterstofgas worden gevoerd, em het daardoor verkregen neerslag eindelijk verder bewerkt, met ammonia behandeld, etc. Met dat al werd de hinderende werking der organische stoffen hoe langer hoe duidelijker en daarom sloeg de destructie- methode van FREESENIUS en v. Baso met chloras kalicus en zoutzuur zoo algemeen bij de toxicologen in, welke de genoemde Wiesbadensche Scheikundigen als gevolg van een op de Naturforscherversammlung te Mainz in September 1842 aan- vaarde opdracht, in 1844 hadden uitgewerkt. Mits deze langdurig genoeg werd toegepast, behoefde thans van den kant inzonderheid der kolloïden geen gevaar bij de opsporing zelfs van sporen arsenicum meer te worden geducht. — 141 — In onderscheid met oudere chemici kan bij de jongere vaak eenige miskenning van het wezen dezer destructie worden opgemerkt, zoodat de meening, als zou zij vooral het oplosbaar maken der aanwezige mineraalvergiften beoogen, licht tot een ontoereikende uitvoering daarvan leiden kan. Niets heilzamer daarom in deze еп geen betere waarborg, dat in dit gewichtige onderdeel van het toxicologische onder- zoek niet wordt te kort geschoten, dan een blik in het verleden. In die „Sturm- und Drangperiode,” toch werd langzamerhand een klaar inzicht verkregen, hoe onder den invloed vooral van kolloïde organische stoffen overigens onoplosbare metaalverbindingen in kolloïdale oplossing kunnen blijven, zoodat men niet oneigenlijk van kolloïdale infectie zou kunnen spreken. Men begrijpt dan tevens beter de beteekenis der dialyse door GRAHAM in 1861 ingevoerd. Ook afgescheiden van het lichtpunt, dat bij het anorganisch- toxicologisch onderzoek in Indië van den aanvang af met deze ontdekking blijkt rekening gehouden te zijn, illustreeren de behandelde gevallen uit dien eersten tijd duidelijk den voorsprong, dien de beoefening der anorganische scheikunde steeds (in menig opzicht ook nu nog!) op die der organische chemie gehad heeft. De wijze van opsporing der organische vergiften, zooals die in de vermelde akten is aangegeven, was inderdaad, volgens tegenwoordige inzichten beoordeeld, geheel onvoldoende, en moest deze nog geheel de ontwikkeling volgen, die dat onderzoek in de centra der wetenschap tendeele reeds had doorgemaakt. De beschreven manipulaties ter aantooning van alkaloïden herinneren n.l meer aan toen bestaande algemeene berei- dingswijzen van deze lichamen dan aan bepaalde opsporings- methoden. In elk geval is het zeer onwaarschijnlijk, dat vóór 1864 ooit daarbij de toen reeds eenige jaren bestaande methode van Sras-Orro werd gevolgd, waarvan na genoemd jaar wel steeds als van een bekende en geijkte wordt gewag gemaakt. Te veel mag evenwel de oudstijds.hier gevolgde primitieve onderzoekingswijzen op alkaloïden niet worden gelaakt: de — 142 — in Europa meest gangbare, vóórdat Sras aan zijne klassieke bemoeienissen in het vermaarde proces van den Graaf Bocarmé openbaarheid gaf, waren evenmin onaanvechtbaar, in menig opzicht zelfs bedenkelijker. In zijne beroemd ge- worden verhandeling in het Bulletin de l'academie royale de médécine de Belgique (1852) XI: 304, begon Sras dan ook allereerst tegen de toenmaals gebruikelijke methoden te velde te trekken. Deze bestonden hierin, dat lijkdeelen met azijnzuurhoudend water werden uitgetrokken, de uittrek- sels, na indamping, met alcohol werden behandeld, de alcoholi- sche verdampingsresten zooveel mogelijk in water werden opgenomen en ten slotte de verkregen waterige oplossingen ter verwijdering van overgebleven hinderende stoffen òf met dierlijke kool werden gereinigd òf door azijnzuurlood, — soms ook door tinchloruur —, werden neergeslagen. De overmaat dezer laatsten werd uit de filtraten door zwavelwaterstof geëlimineerd, waarna uit de dus gezuiverde vloeistoffen, eventueel aanwezige alkaloïden door een alkalie werden afgescheiden. Vooral het gebruik van dierlijke kool ter zuivering keurde Sras af, omdat men daardoor, zooals de onderzoekingen van GRAHAM еп HOFEMANN pas hadden geleerd, kans had met de stoffen, die men verwijderen wilde, ook het voorhandeu alkaloïd te verliezen. Doch ook de zuivering met azijnzuur- lood had vele bezwaren. Behalve dat men daarmee een vergiftige stof inbracht, praecipiteerde dit niet alle vreemde stoffen en de zwavelwaterstof, die de loodovermaat moest verwijderen, gaf aanleiding tot de vorming van allerlei kleurende en kwalijk riekende stoffen, die bij het verdere onderzoek hardnekkig bijbleven. JEAN Servais Sras, uitmuntend en bescheiden geleerde, geboren te Leuven in 1813, gestorven in 1891, destijds Professor in de Scheikunde aan de Militaire School te Brussel en Directeur van de Belgische Munt, gaf door zijne conscien- tieuse en succesvolle werkzaamheid als expert in 't voor- vermelde proces Bocarmé daarvoor in de plaats een methode, — 149 — die niet alleen als norm zou blijven gelden voor het alkaloid- onderzoek, doch ook steeds vruchtbaar zou blijken voor elke nadere uitbreiding van het organisch-toxicologische onder- zoekingssysteem. Het geslacht, met de lugubere aanleiding tot deze eenvou- dige en toch zoo gewichtige ontdekking als van zelf bekend, behoort reeds lang tot de historie. Het kan daarom niet ` ondienstig geacht worden die aanleiding in dit verband uit het verleden op te halen, zooals die o. a. in het Repetito- rium für die Pharmacie 1851 blz. 368 e. v. wordt meegedeeld. 