Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
Van de zijde der Mogendheden, die met de Republiek in diplomatieke betrekking Gelukwenschin- stonden, ontbrak het niet aan ambtshalve betuigde plichtplegingen en gelukwenschingen M bij gelegenheid van de ontdekking der zamenspanning. Den 1542 February had nv MAURIER deswegens gehoor bij de Staten-Generaal; den i5de Maart wenschte caRLETON hun Hoog Mogenden geluk met het mislukken dier » duivelsche conspiratie”. Hij verklaarde dat de genegenheid van de voornaamsten in het Rijk jegens deze Landen door deze zaak zeer was toegenomen, aangezien daaruit, alsmede uit het ontzet van Bergen op Zoom en wat er in den afgeloopen winter verder gebeurd was, voor elkeen duidelijk was ge- bleken, dat God Almachtig dezen Staat voor den ondergang wilde behoeden. Daarbij overhandigde hij eenen brief van zijnen Koning van dezelfde strekking. ` Sugano, die den 22sten Maart gehoor verkreeg, was sterker, dan een der andere vreemde vertegen- woordigers, in de uitdrukkingen, door hem op last zijner Meesters gebezigd: de Seigneurie, zeide hij, verblijdde zich over deze groote genade Gods, evenzeer alsof het haar eigenen Staat aanging. De Regenten der Republiek van Genève schreven eenen brief, waarin zij betuigden, dat zij met hunne geheele gemeente God den Heer gedankt hadden met eene onuitsprekelijke blijdschap 3. 1 Aan VAN DER MIJLE was vergund, zich van Goedereede (zie hiervoor, bl. 366) om redenen van gezondheid naar de Beverwijk te verplaatsen , nadat achtereenvolgens de Koning en de Koningin van Bohemen, die zijn huis te ’s Hage bewoonden, zich te vergeefs tot de Staten gewend hadden, om voor hem het verlof te verwerven van in de hofstad terug te komen (Resol. Stat.-Gen. 26 Maart, 1621. 22 Maart, 1622. Resol. Holl. 21 Dec. 1621. 23 Maart; 4 Mei, 1622). 2 Zie hiervoor, bl. 390. / i 3 Resol. Stni.-Gen. 15 Febr.; 15, 22 Maart; 2 Mei, 1623. Branpr, IV, 991. Op voorstel van Graaf ernsr CASIMIR was men bedacht op de oprichting van een korps van 40 »Carabijns”, te lichten uit ingezetenen van deze Landen, ten einde den persoon van den Prins tegen dergelijke aanranding te beschermen. De Prins zelf betoonde zich ook nu niet zeer ijverig tot bevordering van dezen maatregel (Resol. Stat.-Gen. 21, 24 Febr.; 8 Maart, 1623. Resol. Holl. 27 Febr. 1623). 101 * 804 ALGEMEENE GESCHIEDENIS A ES A EE EAN AAP neen Sm Het blijkt niet, dat het iemand in de gedachte is gekomen, dat de aanslag tegen den Prins door Spanje en de Jezuiten of in verstandhouding met hen zou zijn onderno- men. Ook moesten de Spanjaarden, zoo zij ten minste van den waren staat der zaken niet onkundig waren, in dezen tijd erkennen, dat zij veeleer reden hadden om de voort- during van ’s Prinsen leven dan zijnen dood te wenschen‘ Ì. Kon men de kracht der kooplieden breken, hunne zaken, ten minste voor een tijd lang, stremmen; kon men Amsterdam knakken, ja, ware het mogelijk, vernielen: die werven, waaruit de schepen zich over alle zeëen verspreidden; die kantoren, waar zooveel handel gedreven werd; die beurs, waar al die ondernemende mannen op gezette tijden vergaderd waren, in één woord, kon men Amsterdam, hetwelk zulks ruim zoozeer verdiende, evenzoo be- handelen, als men vijf jaren te voren Venetië had willen doen, — dat zou nog een slag zijn, die wat afdeed. En, zoo Prins mxwpnmk de woningen der onschuldige Braband- sche boeren was komen verbranden, was het minder geoorloofd Amsterdam, de zenuw en levensader der ketterij, in vlammen te doen opgaan? — Zoo zal menigeen, de zaak van Spanje met geestdrift toegedaan, gedacht hebben; maar of zulke denkbeelden een Geruchten van begin van uitvoering gekregen hebben, zulks is twijfelachtig. Toch bestaat er eene pogingen om 4m- sterdam in den brand te steken. overlevering, dat in het jaar 1625 in de gracht onder de toenmalige beurs eene schuit, met buskruit geladen, ontdekt zou zijn, aldaar gebracht met het doel om het gebouw in de lucht te doen springen. Tot aandenken, zegt men, van dit geval komen de jon- gens (want een weesjongen zou de ontdekking gedaan hebben) nog heden ten dage in de kermisweek zich op de beurs vermaken ?. Maar is het feit waar? — wass- NAER, schrijver van een Aistorisch Verhaal aller gedenkwaardige Geschiedenissen, van 1621 tot 1650, vermeldt ?, dat in het genoemde jaar 1623 door eenige zamenzweer- ders in Brabant het plan is opgevat om door eene soort van helsche werktuigen bij slormachtig weder de groote schepen in de haven, en de stad zelve op verschillende punten, bepaaldelijk de Beurs en het Oost-Indisch Huis, in brand te steken. Hij noemt verschillende personen, die, aangezet door zekeren kapitein var DER ELST, zulk eenen gruwelijken aanslag beraamd hadden. Die lieden zouden Amsterdam bezocht hebben om de gelegenheden op te nemen, en van hetgeen zij bevonden hadden, verslag gedaan hebben aan de Infante en aan srrnota. Doch toen zij geld tot belooning en tot uit- voering der zaak ontvangen hadden, zouden zij niets meer van zich hebben laten 1 Trouwens in Febr. 1624 werd aan de Staten van Holland en door dezen aan de Staten-Generaal bericht, dat zes Vlaamsche Jezuiten het voornemen hadden, behoorlijk van moordtuig toegerust, herwaarts over te komen om Prins waunrrs en Prins zeNprikK om het leven te brengen (Resol Stat.-Gen. 14 Febr. 1624). Dus te voren aangekondigde aanslagen zijn niet zeer te duchten. 2 Eene wandeling in Amsterdam, tn het midden der 172° Eeuw, daor Joanxgs AuneLics, 1859, bl. 40—42. | 3 In zijn VI Decl, fol. 62—64. DES VADERLANDS. 805 hooren. Daarop zou DON RODRIGO LAS, Graaf van SALAZAR, eenige Antwerpsche bootsge- zellen hebben aangezet om het stuk uit te voeren, onder het beleid van personen, door WaAssENAER wederom met name genoemd. Doch ook ditmaal leidde de poging tot niets. Ten derden male zou de zaak opgevat zijn om uitgevoerd te worden door ver- scheidene soldaten en ondergeschikten van denzelfden van per ELst. Ook de boeren slachtoffers van de branden, door Prins ‘nenpam in het vorige voorjaar in Brabant. ge- sticht, zouden thans mede in de zaak betrokken zijn geweest. Maar wederom ontbrak het aan de volharding der zamengezworenen. Graaf saLAzAR zou, in overleg met van DER ELST, begrepen hebben, dat men de Jezuiten moest overhalen om de lieden, die het stuk zouden uitvoeren, door zedelijken invloed aan te sporen. Werkelijk zouden alsnu de Jezuiten een paar Antwerpenaren hebben overgehaald, die een hoop boeren en soldaten aan zich verbonden. Dezen zouden zich inderdaad naar Amsterdam begeven hebben, maar wegens de strenge orde en waakzaamheid, die zij daar overal en bepaal- delijk in de haven in acht genomen vonden, onverrichter zake zijn teruggekeerd, om aan VELASCO €N VERREYCKEN verslag te doen. Nogmaals evenwel zou een zekere kapel- laan HENRICUS BELLENUS, die wel veertig jaren lang » een exorcist’? was geweest, nieuwe helsche werktuigen bedacht en daarbij eene stof vervaardigd hebben, die, in den vorm van balletjes in de vlam gestrooid, de lucht zoodanig vergiftigde, dat men niet levend vermocht te naderen om den brand te blusschen. Den Prins van Oranje, zegt de be- richtgever, zou zelf de aard dier giftballetjes gebleken zijn. Dezen BELLENUS zou een winstgevende geestelijke bediening, en dien Kapitein van per xLsT eene som van 60,000 dukaten en eene Compagnie ruiters tot loon toegezegd zijn geweest. — Na dit alles verhaald te hebben, voegt wassenaer er by: » De volkomen kennis van dezen handel is door den Kapitein BLAAUW of BLAAUWBEEN, op dezen tijd in ’s Gravenhage om zekere handeling gevangen, aangediend, daarvoor groote belooning trekkende.” — Wat leert nu het Register van de Resolutiën der Staten-Generaal? Daaruit ziet men, dat in den " zomer van het jaar 1625 eene zekere Kapitein van DER ELST, gezegd BLAAUWBEEN, in den Haag gekomen is. 806 e ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621 — het zij, zijne uitvinding werd onnut geoordeeld, en door hem geld tot zijn vertrek te SET geven, wilden de Staten zich van den gelukzoeker ontslaan. Doch hij was buiten staat de reis te aanvaarden, zoo men ook de door hem gemaakte vertering niet betaalde. Dit gaf hij te kennen, en tevens, dat er gecommitteerden aangewezen zouden worden om hem nader te hooren, Zulks geschiedde, en nu deed hij aanwijzingen, die er toe leid- den, dat hij op de Voorpoort in verzekerde bewaring werd gesteld, waar hij evenwel zeer mild behandeld werd. Ongetwijfeld hebben deze aanwijzingen de bovenvermelde aanslagen tot onderwerp gehad: daar hij zich zelf als daarin betrokken moest voordoen, zoo kan het niet bevreemden, dat hij alsnu gevangen werd gezet. De omstandigheid, dat de agent van den generaal maxsreLp een verzoek indiende ter zijner bevrijding uit de hechtenis, ‘wettigt de meening, dat hij in het leger van dien veldheer gediend zal hebben. In de maand Februarij van het volgende jaar werd de vraag, of men hem nog langer gevangen zou houden, aan den Prins ter beslissing gelaten, en deze oordeelde, dat hij nog een tijd lang op de Voorpoert moest blijven zitten !. Wat er dan van den beraamden aanslag op Amsterdam wezen moge, zeker is hel, dat de zaak in deze slad geloofd is geworden, en de meening, dat de tegenpartij ons niets minders dan den ondergang toedacht, getuigde wel, dat er in de voorstelling des volks voor de mogelijkheid eener verzoening geene plaats was, en tevens, dat men de hoop niet opgaf om bij voortgezetten strijd de onafhankelijkheid te handhaven. Houding van In weerwil van de schoone woorden van CARLETON, dat het duidelijk gebleken was, aen hoe God Almachtig dezen Staat voor den ondergang behoedde, bestond bij Engeland TEM althans zoo min de overtuiging als de hoop, dat wij onze onafhankelijkheid ongekrenkt zouden kunnen bewaren. Toen de Engelsche Gezant in de Staten-Generaal die tail voerde, was de Prins van Wales reeds te Madrid aangekomen, en de indruk van zijne verschijning was zoodanig geweest, dat de eerste minister ourvanez had uitgeroepen: »thans schiet ons niets over dan de Infante den Prins in de armen te werpen.” Dus achtte hij na zulk eenen stap van Engelands zijde het huwelijk zoo goed als beklon- ken. En zich, toen hij dat gezegd had, tot suckincHam wendend, voegde hij er bij: „thans kunnen onze Meesters de wereld met elkander verdeelen.” Zoo zou dan, meende 1 Resol. Stat.-Gen. 7, 16, 26 Aug.; 15, 25 Sept.; 9, 11, 15, 18 Oct.; 18 Nov.; 2 Dec. 1623. 31 Jan.; 3 Febr. 1624. Het was niet vreemd, dat men zulk een gevaarlijk mensch van zijne vrijheid verstoken liet. Dien coprnizp soot, van welken wij hiervoor (bl. 101) gewaagd hebben, hielden de Staten nog steeds aan de hand met een wedde van 300 gulden in het jaar, hem verstrekt onder voorwaarde dat hij zich stil houden en in de hem aangewezen plaats blijven zou. In Febr. 1624 begon hij zich weder met eenige zaken te bemoeijen. Nu besloten de Staten hem, met behoud zijner jaarwedde, het een of ander kasteel tot verblijfplaats aan te wijzen (Resol. Stat.-Gen. 1 Febr. 1624).. 1 DES VADERLANDS. 807 de Spaansche minister, onder den indruk van het gebeurde, de droom van Koning 1621— JACOBUS toch verwezenlijkt worden, en Spanje in het gebied over de wereld aan En- aii geland nevens zich eene plaats moeten inruimen. Wat daarbij van de onafhankelijk- heid der Vereenigde Nederlanden zou worden, laat zich gemakkelijk nagaan: wist sacozus de afvallige Provinciën, in welke mate dan ook, tot gehoorzaamheid aan Spanje terug te brengen, hij kon te eerder verwachten, dat door Spanjes invloed bij den Kei- zer zijnen schoonzoon de Pals zou teruggegeven worden. Werkelijk waren bij ’s Ko- nings voorstellen, betreffende de Palts aan Spanje gedaan, de Nederlanden mede hegre- pen: »mijn bode,” schrijft hij in Julij 1625, aan zijnen zoon en sucktnanam te Ma- drid, » mijn bode brengt u volmacht om te handelen over de Palts en Holland.” ! Evenwel het vergelijk was nog verre van getroffen te zijn. Oostenrijk zou niet willig bevonden worden, zelfs niet ten verzoeke van Spanje, om den verjaagden Keurvorst in zijne erflanden te herstellen. Men had het er op gezet, de Protestanten van eene stem in het Keurvorstelijk Collegie te berooven, ten einde verzekerd te zijn, dat nim- mer een protestant de Keizerlijke Kroon aan het Huis van Oostenrijk of aan eenig ander katholiek Vorstenhuis zou ontrukken. Het Huis van Oostenrijk, zoo schreef de Keizer gezindheid des in dezen tijd met eigen hand aan Don BALTHASAR zunica, had sedert MAXIMILIAAN geen ai "mE heftiger vijanden gehad dan het Keur-paltsische Huis. » Eenmaal,” voegde de Keizer er bij, » heeft de Hollandsche trouweloosheid tegen Koning rus haren oorsprong uit de Palts genomen, en die oproerige onderdanen zal men nooit tot gehoorzaamheid brengen, indien deze wortel niet wordt uitgeroeid." ? De Keizer was niet volkomen met de geschiedenis bekend. De Hollandsche » trouweloosheid’’ had geen anderen wor- tel dan het geloof, dat in Prins wruLem van Oranje en de ingezetenen geweest was. Doch waar is het, dat de heerschzuchtige Calvinisten in de Nederlanden steeds met die van de Palts in verband stonden: maar deze betrekking had de Prins hoogst ongaarne gezien, en die geestdrijvers waren ook zijne heftigste vijanden. Hoe het zij, de Keizer zou de Palts niet teruggeven; uit haar lot mochten de » oproerige”? Nederlanders zien, welk lot hun beschoren was, en de »executie” van de Universiteit van Heidelberg was het voorspel van hetgeen de Hoogeschool van Leiden te wachten stond. Derhalve was het raadzaam tegenover Koning sacosvs een afwachtende staatkunde in acht te nemen. De kans moest niet worden afgesneden, dat de Vorst, die nu bezig was ons te verraden en de kroon te zetten op de staatkunde, welke hij, gelijk zijne voorgangster, tegenover de Vereenigde Provinciën steeds toegedaan was geweest, dat diezelfde Vorst nog eenmaal onze strijdgenoot zou worden. Trouwens de gevolgen ‘van het ongelukkig gezantschap van het jaar 1622 moesten geleden ' worden. In de bewustheid, dat de sommen, door de Oost-Indische Compagnie te he- ! cuzor, un projet de mariage royal. ? ATTSEMA, I, p. 257. 808 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1 o talen, wederrechtelijk waren afgeperst, en dat er alle grond bestond om te verwachten i dat de Gezanten, op Nederlandschen bodem teruggekomen, zich wegens geweld hun aangedaan zouden beklagen, of de Staten de hun afgedwongen beloften zouden wraken, had de Koning en zijn Raad onze Gezanten persoonlijk hun krediet en eer laten ver- panden, en nu bleven dezen niet in gebreke zich te beijveren, dat de Staat de aan- Engeland wordt gegane verplichtingen erkende en liet voldoen. Van onze zijde moest de breuk niet aE ™ komen; ten minste zoolang zij niet volstrekt onvermijdelijk en Frankrijk nog niet vol- komen bereid was om met ons de wapenen aan te gorden. Vandaar dat men alle aan- leiding tot klachten van de Schotten tegen onze harin gvisschers zocht te voorkomen !; dat een kaperkapitein JAN LAMBERTS, tegen welken de Engelschen klachten inbrachten, in het ongelijk gesteld werd *, en dat men nu ook in de zaak van de walvischvaarders den Koning zoo veel mogelijk te gemoet kwam, door eene Commissie te benoemen met het erkende doel om Zijne Majesteit ten dien aanzien tevreden te stellen 5, Maar één eisch was er, dien men den Koning niet toestond. Nog altijd werd voor de havens van Leith en Aberdeen door eenige Nederlandsche oorlogschepen de wacht gehouden om op de Duin- kerksche schepen, die daar met hunnen buit op. de onzen behaald eene schuilplaats vonden, zoodra zij zich verstouten mochten uit te zeilen, dadelijk jacht te maken. Gedurig en nog bij gelegenheid van zijne plichtpleging na den ontdekten aanslag tegen den Prins, wendde canreron zich tot de Staten met het verzoek, dat zij die schepen terugroepen en ’s Konings havens openen zouden. Hoe beleefder het verzoek werd in- gericht, hoe liefelijker het met vergoelijking van de behandeling, die onze Gezanten hadden ondervonden, werd ingekleed, des te meer bleek, dat de Koning er om Spanjes wil grooten prijs op stelde, het zich ingewilligd te zien. Hij wenschte niets liever, dan dat Spanje gelooven mocht, dat de Nederlanders zich uit ontzag voor hem van vijande- lijkheden onthielden. Toen Kapitein LAMBERT HENDRIKS in dezen tijd op de reede van Wight een vijandelijk schip had buitgemaakt, toonde sacorus zich deswegens uiterst vertoornd; hij bedreigde dien vlootvoogd met zijne wraak, en beklaagde zich, dat de Staten zoo iets toelieten in een tijd, »dat hij zijnen zoon in Spanje had" 4. Maar de onzen ‚konden hunne oorlogschepen van de genoemde havens niet terugroepen: immers zou die inschikkelijkheid een blijk geweest zijn van zoodanige verslapping in de oorlog- zuchtige maatregelen, die men tegen den vijand genomen had, dat de meening ver- sterkt zou zijn geworden, welke der Nederlandsche Regering geneigdheid tot bestand ‘toeschreef. Dus verontschuldigden de Staten met de pen van sOmMELsDIJK eenen maal- 1 Resol. Stat.-Gen. 27 April, 1623. 2 Resol. Stat.-Gen. 1, 12, 26 Nov.; 13, 23 Dec., 1622.; 5, 10, 12, 17, 20 Jan.; 14, 20 Febr. 1623. — ? Resol. Stat.-Gen. 28 Maart; 6 Mei, 1623. 4 Resol. Stat.-Gen. 15 Mei, 1623. DES VADERLANDS. . 809 Ee regel, waarbij zij, zeiden zij, zich geenerlei recht tegen den Koning aanmatigden, 1621— maar alleenljk wilden verhoeden, dat hun vijand in de havens van Zijne Majesteit — eene veiligheid vond, die hij, door onze scheepsmacht bedreigd, in zijne eigene havens niet vinden kon !. Inderdaad, men wilde van onze zijde geen voet geven aan de meening, alsof men gezind was het oor aan eenig voorstel van bestand te leenen. Vam ’svijands kant werd Pogingen van im dezen tijd weder eene gelegenheid aangeboden om deswegens in onderhandeling te — treden. Ten minste geeft van prm cAPELLEN in zijne Gedenkschriften, op de maand * vernieuwen. Maart, 1625 ?, het volgende bericht: »De Heer van perersom (de naam van een aanzienlijk geslacht in de Zuidelijke Nederlanden) is in den Haag geweest met aan- bieding van bestand. Zulks is geheim gehouden (werkelijk leest men daarvan niets in de Resolutiën der Staten-Generaal of der Staten van Holland), en hij is weder ver- trokken. Sommigen zeiden, dat de Prins van Oranje hem ten antwoord had gegeven, dat hij eerst verklaring zou brengen, of de Koning de artikelen van Bestand, voor dezen toegestaan, wilde behouden hebben, zoo als zij zijn. Daarop is door die van Holland, bij monde van hunnen Advokaat pum, aan de Generaliteit eene propositie gedaan, om den nood van hunne Provincie in het licht te stellen en te bewijzen, dat zij de lasten niet wel langer zouden kunnen dragen. Voorts sloegen zij voor, of het niet raadzaam zijn zou in eene handeling van bestand te treden en een ambassade naar Frankrijk te +» zenden, waartoe Prins menpa hun de geschikte persoon voorkwam.” Dit bericht zou doen denken, dat de Staten van Holland, de onmogelijkheid inziende om den oorlog alleen met eigen middelen langer vol te houden, ernstig op bestand bedacht waren. Zoo veel blijkt, dat de Prins den afgevaardigde nader gehoord wilde hebben. Werkelijk kwam perersom in het begin van April terug, en wel, zegt VAN DER CAPELLEN ?, voor de derde maal. Maar de laatste woorden van het zoo even medegedeelde bericht van vax DER CAPELLEN wettigen het gevoelen, dat het bij die mededeeling van pum vooral te doen was om het besluit door te drijven, dat er een gezantschap naar Frankrijk zou vertrekken, hetwelk aan deze Mogendheid zou moeten verklaren, dat de Staten zonder hare kracht- dadige hulp tot het treffen van een verdrag met den vijand zouden moeten overgaan. Die klacht over de uitputting van Holland was dus minder een drangreden om de Ne- derlanders te brengen tot het staken van den strijd, dan om de Franschen te bewegen tot het mede aanvangen van den oorlog. Hiermede is in overeenstemming, dat wij de Gedeputeerden van Dordrecht, den 24 Maart (1625), in de Staten der Provincie, het voorstel hooren doen om de buitengewone zending naar Frankrijk in dezen bezwaarlij- ken staat der zaken niet langer te veronachtzamen: zij zou in last moeten hebben, 1 Resol. Stat.-Gen. 16, 21, 23, 28 Maart; 5, 12, 15, 27, 28, 29 April, 1623. Resol. Holl.. 18 Maart, 1623. 2 J, bl. 165. 3 bl. 170. Ili Deer. 5 Srvx. 102 1621— 1625. 810 ALGEMEENE GESCHIEDENIS an IP DE den Koning geluk te wenschen met den binnenlandschen vrede, en hem aan te sporen “tot bestrijding van den Spaanschen invloed in de Valtellina en tot vernieuwing van zijne oude alliantie met onze Republiek. Dit voorstel werd alstoen krachtig door den Raad- pensionaris ondersteund en met nog duidelijker redenen aangedrongen. Zij die grond meenden te hebben voor het gevóelen, dat de Prins met die zending niet was inge- nomen, werden weÂdra anders ingelicht door de mededeeling, dat Zijne Excellentie, geraadpleegd, de ambassade noodig en dienstig oordeelde. In de Staten-Generaal hadden die van Zeeland, welke zich zeker vooraf van ’s Prinsen goedvinden hadden willen ver- gewissen, de zaak tot nog toe tegengehouden; doch daar de Gedeputeerden van dat Gewest den 20sten April verlof gekregen hadden om daartoe mede te werken, 100 maakte ook de Generaliteit thans voortgang. Holland had reeds eene lijst opgesteld van personen, die in aanmerking kwamen om als Gezant benoemd te worden: zij be- vatte de namen van den Heer VAN NOORDWIJK (WIMMENUM), VAN BEVEREN, DE BIE en Doch ven derden Pensionaris van Amsterdam, Anniaan pauw l, Zoo bleek men dan nu tot voort- Staten kant is men op de voort- Zetting van den oorlog te hebben besloten en alle gedachte aan bestand" ter zijde te zetting van den oorlog bedacht, hebben gezet, ten minste zoo men Frankrijk daarbij tot bondgenoot hebben kon. Van- daar dat de Staten-Generaal van nu aan een krachtiger toon aannamen tegen de Pro- vinciën, welke hare verplichtingen jegens de Unie niet nakwamen, een verzuim, het- welk in de onzekerheid van de voortzetting des oorlogs een zweem van verschooning kon vinden. Bepaaldelijk haperde de opbrengst van Friesland. De geschillen tusschen de Leden dezer Provincie, die de betaling der geconsenteerde gelden vertraagden, wenschte de Generaliteit aan hare uitspraak onderworpen te zien; doch: slechts twee Leden der Staten van Friesland bewilligden daarin. Toen eindelijk een som van drie ton gouds was toegestaan en te Amsterdam zou opgenomen worden, kon de Provincie op eigen krediet geen geld krijgen. De Friesche Heren zouden zelven geld moeten schieten; doch hiertoe kwamen zij niet. Dus schreven de Staten-Generaal, in het nridden van April, aan de Staten van Friesland, dat zij niet begrijpen konden, hoe zoo vele ernstige brieven en de hooge nood des Lands Hun Edel Mogenden niet hadden kunnen bewegen eenige penningen, hetzij veel of weinig, over te zenden. 2 Resol. Stat.-Gen. 4, 11, 20, 25, 30 Maart; 14 April, 1623. DES VADERLANDS. 811 EN AE trouwen ken volvoerd worden, wanneer wij op Frankrijks krachtdadige hulp konden 1621 rekenen, zoo deed men vooral in dezen tijd al het mogelijke om deze Mogendheid US tevreden te stellen. Vorderde roprwisx XIII, dat de schepen, die met een paspoort, Men houdt des- wegens Frankrijk door hem verleend, en onder, zijne banier voeren, van het onderzoek van onze oorlog- te vriend. schepen ontheven, vrij naar de Spaansche havens zouden mogen zeilen, de Staten ston- den hem zulks toe. Zoo verijdelden zij zelven de verordende blokkade der vijan- delijke havens. Ten einde nu echter de voordeelen van de vaart op Spanje niet aan vreemden alleen te gunnen, kregen ook onze schepen verlof om allerlei artikelen, al. waren zij van Brabantschen oorsprong, in Engelsche en Fransche havens aan te. voe- ren 1, Daarentegen duldde de Koning geenen toevoer van benoodigdheden, die den op- standelingen in zijn Rijk te stade zouden kunnen komen, en om onze kooplieden de waarde van. zijne vriendschap te doen. gevoelen, maakte hij steeds een staatszaak van -de eischen der handelaars van Sf. Malo tegen de Nederlandsche Oost-Indische Compag- nie. Ook hierin bleven de Staten eene minnelijke schikking bevorderen ?. . Frankrijk evenwel kwam van zijne zijde de Republiek in haren wensch naar toe- nadering te gemoet. De hooghartige bedreigingen, waarmede de Koning van Spanje zijnen zwager LODEWIJK XIII van alle bemoeijing met de zaken van /talië meende af te schrikken, hadden den Koning van Frankrijk vertoornd, en het verdrag met Venetië en Savoye had zijn volkomen beslag gekregen 9. Bij hare plannen om in Italiẽ vijandig tegen Spanje op te treden, moest de Fransche Regering niets zoo zeer duchten als de welhaast misschien op het innigst vereenigde macht van Spanje en Engeland met de Nederlanden versterkt te zien. Daarom wilde zij.de onderwer- ping dezer Landen aan de voorwaarden, die de vijand hun verleenen zou, voorkomen, a. en om de oorlog gaande te houden, had zij gaarne eene geldelijke opoffering over. Jeannix, schreef LANGERAK, den 7den April, had vóór zijnen dood den Koning het bondgenootschap met de Vereenigde Provinciën aanbevolen, en de Koningin-Moeder, de moeijelijkheid ziende om de penningen, aan de Nederlanders beloofd, te bekomen, verklaarde dat zij liever hare eigene kleinoodiën en juweelen verpanden zou, dan dat die 200 noodzakelijke bijdrage ten behoeve der Nederlanders zou moeten achterblijven *. Zoo verscheen dan pu mAURIER, den 22sten April, met den uitdrukkelijken last om den Staten aan te zeggen, dat de Koning, tredende in- zijns vaders voetstappen ten opzichte ` 1 Resol. Stat.-Gen. 15 Febr.; 3, 21 Maart; 15 April, 1623. 2 Resol. Stat.-Gen. 20, 31 Maart; 13 April; 4 Mei, 1623. 3 v. D. CAPELLEN, I, p. 156—158. 4 Register der brieven, memor. ens. ingekomen uit Frankrijk, 1622-1625, op het Rijksarch. y. D. CAPELLEN, I, bl. 170, 171. 102 * 812. - ALGEMEENE GESCHIEDENIS 16231— van zijne genegenheid voor de Republiek, ons uit eigen beweging 600,000 -gulden toe- adds gestaan had, dadelijk te leveren, om nog voor het einde van het jaar door een even groote som gevolgd te worden !. Dit was niets minders dan de aankondiging der her- vatting van de staatkunde van nerprik IV. Maar nog kon Frankrijk de oprechtheid der bedoelingen onzer Bewindslieden niet vertrouwen. Steeds, meende men, hinkte de Prins op twee gedachten en waren de Contraremonstranten met hart en hand den steeds woelzieken Hugenoten van Rochelle toegedaan. En zoo lang men de Staten niet vol- komen vertrouwde, hield men de gelegenheid om zich met Spanje te verslaan, nog open. Geen wonder, dat Lanaznax nog vóór het einde derzelfde maand in een schrijven aan de Staten klaagde, dat de uitkering van de 600,000 gulden nog groote zwarighe- den ontmoette, en wel, vooreerst, omdat men in Frankrijk geloofde, dat men te 's Gravenhage bedacht was op de vernieuwing van het Bestand met Spanje: immers verzekerden de Spaansche Gezanten, dat er een wapenstilstand tusschen hunnen Vorst en de Staten-Generaal getroffen of ten minste heimelijk van weerszijde beloofd was ?; en ten tweede, omdat wij geene genoegzame voldoening gaven aan de kooplieden van Si. Malo. — Er was alles aan gelegen, Frankrijk behoorlijk in te lichten ten aanzien van de bedoeling der staatslieden, die, steunend op de wezenlijke nationale ‘kracht en wil, in dezen tijd den meesten invloed hadden. Met dat doel besloten de Staten, hunnen Gezant op die twee punten »de eigenlijke waarheid tot inlichting van den Koning mede te deelen," en op nieuw hielden zij zich in overleg met den Prins met de zaak der buitengewone zending naar Frankrijk bezig 3. Niet alleen bij de Fransche Regering bestond de meening, dat de Staten geneigd waren voorwaarden aan te nemen; maar in gansch Europa beschouwde men op dit tijdstip den strijd tusschen de Nederlandsche Republiek en Spanje als ten voordeele dezer laatste Mogendheid nagenoeg beslist. Immers, kwam de vereeniging tusschen Engeland en Spanje tot stand, dan was het nog slechts de vraag, wie van deze beide Mogendheden de Nederlanden zou aanvaarden: in allen gevalle zouden deze twee onderhandelende partijen elkander omtrent de Nederlanden, zonder hen te hoeren, ver- staan. Hierop was de Keizer verdacht. Hij begreep, dat Spanje zich te ver met Enge- land inliet, en duchtte de gevolgen van een bondgenootschap, dat tot eene schroomelijke vermeerdering van de macht van deze laatste Mogendheid kon leiden. Waren de Vereenigde Provincien een wisse buit, en was het alleen nog maar ongewis, wien die buit ten deel zou vallen, zoo zou hij, de Keizer, eene poging doen om ook zijne aanspraak te doen gelden: of had hij geene rechten, op het aloude verband van de Nederlanden tot het ~ Rijk gegrond? Buitendien, misschien zouden de Vereenigde Provincien de betrekkelijke ! Resol. Stat.-Gen. 22 Apr. 1623. ? Het Regist. hiervoor, op bl. 811, aangehaald. 3 Resol. Stat.-Gen. 7 Mei, 1623. DES VADERLANDS. 815 zelfstandigheid, welke de Leden des Rijks genoten, als eene verkieselijke uitkomst aan- ^ 1621— nemen, ten einde niet aan Engeland of op nieuw aan Spanje onderhoorig te worden, — en Prins wavnrrs kon zich immers zijnen Vorstenstand niet nader, eervoller of ‘veiliger dan van de zijde des Keizers gewaarborgd zien. Zulke denkbeelden schijnen ten grond- De Keizer zendt : s : Gezant her- slag gelegen te hebben aan het plan des Keizers, in het najaar van 1625 uitgevoerd, E Ie om eenen Gezant herwaarts te zenden. — Zoo breidde, intusschen, de volgens de taal der Calvinisten in 1619 gekortwiekte keizerlijke arend de vleugelen weder uit. Zoo ver was het gekomen met die Staten, welke zich met Keizer kang. hadden vergeleken, ja, werkelijk een soort van vrij erkende keizersmacht in een gedeelte van Duitschland hadden uitgeoefend. Dat scheen er weder geworden te zijn van dat Holland, welks gansche geschiedenis gestrekt had om het van den moederschoot des Roomschen Rijks los te maken en tot een onafhankelijk gebied te vormen, waar de vrijheid der wereld een onverwinbare toevlucht zou vinden! Gelukkig echter was de moed en de kracht niet in die mate uitgeput, dat men den Keizer in het minst gehoor zou gegeven hebben. Was de groote Prins vermoeid en moedeloos, de kooplieden, het volk, geloofden nog aan het recht en de mogelijkheid om, allen vijanden ten trots, zelfstandig te blijven bestaan. Dat zou de Keizerlijke afgevaardigde ervaren. Den 24%en September (1625) kregen de Staten-Generaal van hunne Gecommitteerden te Arnhem bericht, dat zekere prelaat zoan BAPTISTA GRAMAYE, primaat van Afrika, een geboren Nederlander van een bekend geslacht, door den Keizer gezonden, te Wezel was aangekomen met het doel om herwaarts over te komen ten einde Hun Hoog Mogenden en zijne Excellentie te spreken. Hoezeer de Prins, toen in die streken te velde, reeds order gegeven had, dat men hem de Waal af naar Holland zou laten gaan, gelastten de Staten, hem te Wezel, of zoo hij reeds van daar vertrokken was, te Arnhem te laten weten, dat het niemand geoorloofd was, door » vijanden steden” hier te lande te komen. Dus zou hij, voordat hem vergunning verleend werd om verder te reizen, Hun Hoog Mogenden eerst kennis moeten geven' van den inhoud zijner commissie. Hoe weinig de Staten met zijne komst waren ingenomen, en hoe zeer zij de zaak wantrouwden, bleek ook hieruit, dat zij lieten zorgen, dat de kei- zerlijke afgevaardigde niet met iemand »tot ondienst des Lands” in gesprek kwam. Ook de Staten van Holland schreven naar Dordrecht, Gorinchem en Woerden, dat men hem, zoo hij soms reeds zoo ver gekomen was, zou ophouden en hem zijne commissie afvragen. Dit deden zij, schoon zij reeds vernomen hadden, dat de Prins van oordeel was, dat men hem beleefd moest bejegenen. Ja, volgens den Prins moest men hem den titel van Excellentie geven, die echter slechts aan Ambassadeurs toe- kwam, van volkomen regelmatige geloofsbrieven voorzien. De- geheele houding van den Prins in deze zaak gaf veel opspraak, daar men in de komst van dien commissaris eene poging zag om het Land tot verdrag met den vijand te brengen. e. 1621— 1625. Zijn geloofsbrief. 814 ALGEMEENE GESCHIEDENIS In weerwil van die voorzorgen kwam de prelaat in den avond van den 26" te scheep te Dordrecht aan. Hier toefde hij wel een tijd lang, doch zijne papieren werden hem eerst te ’s Gravenhage afgevraagd, waar hij den 29sten ’savonds laat aankwam. In de vergadering van den volgenden dag besloten de Staten-Generaal hem zoo spoedig mogelijk zijn afscheid te geven. De Agent vaLxensunG ging hem op hunnen last dadelijk spreken, en gaf hem te kennen, dat, zoo hij Hun Hoog Mogenden iets voor te dragen had, zij gereed waren om hem onverwijld te hooren. Zijn antwoord was, dat hij geen gehoor verzocht, omdat hij niet wist of er soms iets in zijn geloofsbrief vervat was, dat Hun Hoog Mogenden niet zou aanstaan. Derhalve had hij beter geacht, een memorie te stellen, opdat zij, daarvan kennis genomen hebbende, zouden bepalen, of zij hem gehoor verleenen, of wel door Gecommitteerden met hem handelen wilden. In die memorie werd medegedeeld, dat de Keizer de Staten toesprak als onze en des Heiligen Rijks getrouwe, beminde, en verklaard, dat hij, GRAMAYE, niets zou te berde brengen, wat »den staat, praeëminentie of vrijheid” dezer Provinciën te kort zou kunnen doen. Voorts ging daarbij een afschrift van zijnen geloofsbrief. Dit stuk hield in, dat de Keizer, sedert hij het bewind aanvaard had, zich had beijverd, de rechten des Rijks zoo veel mogelijk te handhaven en het verlorene terug te erlangen, met name de verschillende Rijksleenen, door de ongelegenheid der tijden, deels opzettelijk deels onbewust, van het Rijk afgescheiden en in vreemde handen geraakt. Deswegens was GRAMAYE gezonden om in den Bourgondischen en den Belgischen Kreis naar de rechten en praeöminenties van het Rijk onderzoek te doen. Hij moest zien, of er ook een Rijkskamergericht te Keulen of te Aken kon worden opgericht: alles in overleg met den Koning van Spanje en de Staten der Vereenigde Provinciën, alsmede met de Ma- gistraat van Keulen en Aken, de Rijksvorsten, de Keurvorsten van Trier en van Keulen, de Aartsbisschoppen van Kamerijk en Utrecht, en andere mindere Nederlandsche Kerk- voogden, waaronder de abdis van Rijnsburg uitdrukkelijk genoemd werd. Al wie tot dusverre verzuimd hadden de investituur te vernieuwen of de Riksrechten hadden ver- onachtzaamd, moest hij zorgen dat zich weder aan den »keizerlijken arend” en aan den Keizer als opperleenheer onderwierpen. Bepaaldelijk was de vrijheid van den handel der Rijkssteden geschonden, en werden de keizerlijke beden in het Guliksche en Kleef- sche en in de Vereenigde Provinciën sints lang verzuimd, Van deze moest de afgevaar- digde bewerken dat de Geestelijkheid weder let vruchtgebruik verkreeg. — Dit stuk, waarbij de Keizer niets erkende vap hetgeen sedert eene halve eeuw in de Noorde- lijke Provinciën, ja, sedert ganz V in al de Nederlanden was voorgevallen, achtten de Staten in tegenspraak met anamayzs betuiging, dat hij niets zou te berde brengen, in strijd met hun soeverein recht, en met den titel, hun door den Keizer gegeven, meenden zij dat Zijne Majesteit hen als zijne onderdanen aansprak. Dus besloten zij, den Keizerlijken Commissaris door de Heren Goch, NOORDWIJĘ. en JOACHIM, DES VADERLANDS. 815 Lu a En d. gelal. Het eerste betrof de terugbrenging van eenige Rijksleenen. Het was zeer be- scheiden gesteld: de Keizer bedoelde niets tegen het rechtsgebied en de gerechtigheid van de Staten: slechts betrof de commissie leenen van bijzondere personen of ligcha- men, die door den inlandschen oorlog, buiten kennis, zoo men meende, van den Koning en van de Staten, aan het Rijk onttrokken waren. Voorts wenschte hij, dat de Prinsen, prelaten en Kapittelen, wien leengoederen toekwamen, in deze Provincién gelegen, in het heffen van deze hunne goederen geene zwarigheid mochten ondervinden, gelijk wederkerig het recht van ingezetenen dezer Provincién ten aanzien hunner leengoede- ren, in het Rijk gelegen, zou erkend worden. — Deze voorslag, hoe bescheiden ook ingekleed, druiste lijnrecht in tegen de soevereiniteit der Staten, die zich binnen hun gebied als opperleenheren beschouwden, en zich, by voorbeeld, om het beroep der IJselssteden op haar Rijksmuntsrecht evenmin bekreunden, als om de vertoogen der Heren van Batenburg, die onmiddellijk van den Keizer beweerden af te hangen 1. — Het tweede punt betrof den loskoop der gevangenen. Daarbij bood de Keizer aan, de zorg op zich te nemen voor de Nederlanders, die bij de Muzelmannen en de Spanjaarden in gevangenschap geraakten, en verzocht Zijne Majesteit, dat de Staten hunnen Gezant te Constantinopel zouden gelasten, wederkerig voor de loslating van Duitsche gevangenen, te zorgen. — Van dit voorstel was de strekking, dat wij in onze betrekking met de ongeloovigen den Keizer weder als beschermheer zouden erkennen. Doch het verzoek om de tusschenkomst van den Nederlander maca ten behoeve der Duitschers verried duidelijk genoeg, hoe de Keizer begreep, dat zijne onderdanen op dat gebied veeleer l MAXIMILIAAN VAN BATENBURG bekwam nog in 1628 een hevelschrift van den Keizer ter handha- ving van zijn recht om munt te slaan. Zie Vaderl. Museum v. Prof. c. a. sennunz, IV, bl. 208. 816 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ————————————— JJ —————————— "——————— P ————Ó— 1621— der Staten bescherming, dan de Nederlanders 's Keizers bescherming noodig hadden. — — Het derde punt raakte het herstel van de handelsvrjheid der Hansesteden. Ook dit strekte om ons den Keizer weder als beschermer te doen erkennen, ja, aangezien ook Nederlandsche steden tot de Hanse behoord hadden, 's Keizers bescherming voor on: zelven te doen aannemen op eeh gebied, waar wij, ten spijt van zijn gezag, de zaak der vrijheid voor anderen en voor ons zelven hadden weten te handhaven. — Het vierde punt handelde over de herstelling van het Hof te Aken, als rechtbank van ap- pel voor Gulik, Kleef en eenige Nederlandsche steden. — Zoo zouden de Staten ook de hoegste rechtsmacht over hunne ingezetenen aan een vreemde Mogendheid hebben moeten afstaan! — Het vijfde punt, eindelijk, gewaagde van het recht der eerste be- den tot collaties en beneficiën, die den Keizer in Deventer, Nijmegen en Utrecht on- wedersprekelijk toekwamen. — Al die punten vergden derhalve eigenlijk een volslagen aftreding van de Staten: zij getuigden, eensdeels, van het vernieuwde onbepaalde ver- trouwen der Roomsche keizerlijke en kerkelijke macht; anderdeels, van den waan, waarin men verkeerde, dat de Nederlanders, ontmoedigd en uitgeput, ten einde het her- stel van het Spaansche of het opleggen van eenig ander buitenlandsch juk te ontgaan, zich de bescherming des Keizers zouden laten welgevallen, onder den schoonen schijn eener erkentenis van onvervreemde rechten. Werkelijk gaf cRamaye bij de overhan- diging der vijf punten mondeling te kennen, dat de Keizer zijne dienst aanbood om Hoe de Staten dem vrede in het Rijk en in de Nederlanden te bevestigen. — Na de stukken onder- — °P Zocht te hebben, lieten de Staten ze.reeds den volgenden dag door den Agent var- KENBURG den prelaat terugbrengen met het bescheid, dat zij in eene beraadslaging over die punten niet konden treden zonder zich tegen de soevereiniteit dezer Landen te vergrijpen, zoolang hij geen behoorljken en aannemeliken geloofsbrief toonde. Dus sneed men nog niet alle onderhandeling af, maar liet den afgevaardigde in de mee- ning, dat men.hem, als de Keizer den Staten den door hen gevorderden titel gaf, nader zou willen hooren. Tegelijk bood men hem een paspoort aan in geval hij het Land wilde verlaten. Dit aanbod nam hij aan, en hij vertrok. Verlangden Hun Hoog Mogenden, dat hij daartoe zelf te Rijswijk kwam, dan zou hi DES VADERLANDS. 817 zich dadelijk daarheen begeven. — Blijkbaar was dit eene nieuwe poging om onder- handelingen aan te knopen. De Staten droegen varkxwsunG de taak op om hem te antwoorden, dat hunne onderdanen, meer dan eenige andere natie, wisten wat het te zeggen had, slaaf bij de Turken te zijn. Zij zelven hadden geene middelen onheproefd noch kosten onaangewend gelaten om de hunnen van die ellende te vrijwaren, en er niets beter op geweten, dan een verdrag met de Turken te sluiten. Tegen dit verdrag nu iets te doen, kon van hen niet gevergd worden: »om anderen te helpen zouden wij daardoor ons zelven onthelpen.? Alzoo vonden zij het niet geraden, aan GRAMAYES verzoek gehoor te geven, zich ergens mede in te laten of deswegens met iemand in onderhandeling te treden. — Dus werd de afgezant op nieuw afgewezen, en verder heeft hij niets van zich laten hooren. Hij had bespeurd, dat hier voor het oogenblik niets was uit te richten, en in het volgende jaar bij de veranderde houding van En- geland viel er aan de verwezenlijking van zulke ontwerpen niet meer te denken. — De Staten deden mededeeling van het voorgevallene aan de Gezanten van Frankrijk en Engeland, den Resident van Venetië, den Koning van Bohemen en den Maarschalk de crârrrron. Echter zagen zij zich liefst van het verleenen van kopij der stukken verschoond 1. Maar zoolang de huwelijksonderhandeling tusschen Spanje en Engeland nog gunstig stond, kon Oostenrijk zich nog alles beloven. Immers, was het blijkbaar, dat Frank- rijk Spanje in Italië ging bestrijden, met den Keizer scheen die Mogendheid vriend- schap te willen onderhouden. Verre van alsnog de Protestanten in Duttschland te stij- ven, verleende de Fransche Regering den nieuwen Keurvorst van de Palts, maximi- LIAAN van Beijeren, hare ondersteuning; ja, de onderhandeling, door haar met Graaf MANSFELD aangeknoopt en strekkende om zijne troepen naar het Zuiden te laten over- komen, kon als eene dienst worden uitgelegd, aan de Katholieken in Duitschland be- wezen, die op deze wijze van eenen bandeloozen hoop krijgsvolk, welke den toegang tot de Nederlandsche grenzen verhinderde, verlost zouden raken. Oost-Friesland zuchtte 1621 — 1625. MANSFELD blijft Oost-Fries- steeds onder den druk, welken in die tijden het verblijf van een leger met zijn ver- zand tot overlast. warden nasleep van vrouwen, kinderen en allerlei geboefte medebracht. Graaf Enno, zoo ver was het met hem gekomen, zag thans in de omstandigheid, dat enkele punten van zijn Graafschap, te weten Embden en Lieroord, door de Nederlandsche troepen, wier aftocht hij vroeger gevorderd had, bezet waren, nog eene uitkomst en een waar- 1 Resol. Stat.-Gen. 24, 27, 29, 30 Sept.; 1, 2 Oct.; 7 Nov., 1623. Resol.-Holl. 27, 30 Sept., 1023. arrsema, I, p. 216—222. wassenaer, VI, f. 31, 143—144. Deze laatste schrijver is zeer slecht van de geheele zaak onderricht, en zijn verhaal geeft ons een denkbeeld van hetgeen de Staatsleden van het voorgevallene onder de gemeente uitgestrooid hebben: het krenkendste lieten zi) voor haar verborgen. III Deen. 5 Srux. 103 1021— 1625. 818 ALGEMEENE GESCHIEDENIS borg, daar zij de benden van marsrerp buitensloten. Van de Staten-Generaal kon hij later nog genade hopen; maar van mANsrELD was voor hem niets goeds te verwachten. Deze hield hem gevangen en buiten toegang op zijn eigen slot, en verklaarde, dat, al trok hij af, hij toch de kasteelen en vaste punten, die hij bezet had, niet wilde ruimen !, De gemeenschappelijke nood bracht, ten minste voor een tijd, toenadering tusschen den Graaf en zijne onderdanen te weeg: zij sloegen de handen in een, om van de ellende verlost te worden. Maxsreup vorderde geld van de Oost-Friezen, bewe- rende, dat hij anders niet kon aftrekken, en om dat te bekomen ontbrak het hun aan krediet. Derhalve werden de Staten-Generaal door hen aangesproken, en eindelijk ston- den dezen in Julij (1623) toe, dat door hunnen Ontvanger-generaal de som van drie ton gouds ten behoeve en ten laste van Oost-Friesland zou worden opgenomen, om aan MANSFELD na Zijnen aftocht ter hand te worden gesteld, onder verplichting dat hij de helft dier som aan LODEWIJK DE GEER voor geleverde wapenen en geschut zou betalen ?. Doch nog zoo spoedig zou men van MANSFELD niet verlost worden. De drie verbon- dene Mogendheden, Frankrijk, Venetië en Savoye, draalden, en gebruikten hem tot geenerlei bepaalde onderneming. Toen nu de ingezetenen van Embden zich in hunne hoop bedrogen zagen, dat de overgang van MANSFELD in hare dienst tot minder behoeftigheid en meer orde in zijn leger, ja, tot zijnen spoedigen aftocht zou leiden, werden zij uiterst verbitterd. Er was te veel van den Nederlandschen bur- ger in hen, dan dat zij zich en hunne buitenbezittingen door benden, die alle welvaart verwoestten en alle zedelijkheid vertraden, langer ongestraft bedreigd wil- den zien. Het kwam tusschen hen en de Mansfeldsche soldaten in den omtrek tot vijandelijkheden. En hierin hadden zij den Nederlandschen Commandant met zijn gar- nizoen tot medestander 5, Dus deed zich het geval voor, dat de Nederlanders het leger van MANSFELD tevens ondersteunden en met geweld in bedwang hielden. En dit was gansch natuurlijk. Immers, hoe kon men, zonder het vertrouwen der Embdenaars geheel te verbeuren, hen beletten zich op hunne belagers te wreken? Gaven wij de verdediging der belangen van de Stad en het Landschap op, het zou slechts ten voor- deel van den Koning van Denemarken strekken, die den Oost- Friezen zijne bescherming aanbood. Namen zij dit aanbod aan, dan gingen zij metéén nagenoeg tot onze tegen- partij over, daar CHRISTIAANS ijver tegen eene den Keizer vijandige legermacht den lossen band tusschen hem en rerprvann niet anders dan naauwer toehalen kon. Boven- dien, Groningen en Friesland waren vast besloten dien wilden troep buiten hun | Resol. Stat.-Gen. 13 Maart; 7 April, 1623. 2 AITSEMA, I p. 225. Resol. Stat.-Gen. 25 Maart; 27 April; 4, 6, 7 Mei, 1623. 3 Resol. Stat.-Gen. 1, 5, 6, 7 Junij, 1623. DES VADERLANDS. | 819 GE AOT a E E Oe NES grondgebied te houden, en hoe kon men dan bij de naburen wraken, wat men zelf van zins was niet te dulden? Van den anderen kant echter moest men schroomen, door MANSFELD ten gevalle van die van Embden te tuchtigen, een wapen te breken, dat tegen den Keizer dienst kon doen, en Frankrijk en zijne bondgenooten, in wier dienst hij was, ongenoegen te geven. i | Maar de toestand zou nog ingewikkelder worden, wanneer riuy deze oorden zou naderen. Dit geschiedde ten gevolge van den mislukten tocht van Hertog CHRISTIAAN van Brunswijk. Op dezen Vorst waren de oogen van hen gevestigd, die nog aan de mogelijkheid van het herstel van de vervallen zaken der Gereformeerden in Duitschland geloofden, en hij wilde dat vertrouwen niet beschamen. Zijn oom, de Koning van Denemarken, en de Keurvorst van Saksen zochten zijne verzoening met den Keizer te bewerken; maar hij bleef standvastig. De houding van Frankrijk in het voorjaar van 1625 moest hem aanmoedigen om weder aanvallenderwijze te werk te gaan. In dezen tijd, namelijk, kwamen zich vier regimenten Franschen, onder den Generaal wowrznzAv, met Nederlandsche schepen afgehaald, bij de traepen van mansrerp voegen Ì, als ware het om het ledig aan te vullen, dat de soldaten van Vorst CERIBTIAAN, zoo zij Duitsch- land introkken, in Oost-Friesland zouden veroorzaken. Bovendien werd hij aangespoord door den Landgraaf van Hessen, die misnoegd was omdat de Keizer tegen zijne belofte zijn land niet van den overlast zijner troepen verschoonde ?. Maar vooral zag CHRISTIAAN zich door de Staten aangemoedigd met hun krediet tot aankoop van wapenen en geschut, ja met kurassiers en karabiniers, artilleristen, ingenteurs, en bootsvolk om bij het over- schepen over de rivieren dienst te doen 3, Zoo toog hij dan in het begin van Julij op aan het hoofd van een goed toegerust leger van 16,000 man voet- en 5000 man paardevolk, aangevoerd door verscheidene aanzienlijke Heren, den Hertog van SAKSEN-WEIMAR, den Graaf HERMAN OTTO VAN STIRUM-BRONKHORST, den Graaf van THURN, den Baron popo VAN KNIPHUIZEN en ande- ren. Tix zag zich ten taak gesteld, deze macht in het oog te houden. Hij trok haar uit de Wetterau, waar hij overwinterd had, tegemoet naar Hersfeld in Fulda, en van daar naar Eschwege in Nederhessen. 