VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
(zegt onze Autheur, na dat hy *t voor: ede oùtvouwd heeft, ): weetende dat de ik van Bcijeren een onderhandelinge met de tot Schoonhoven begonnen hadt , heb- opd November, hunne gemagtigden daar om met des Keyfers en Bisfchops gefanten jens bet maken vaneen verbond met Carel lerzydfch lästhebbende kwamen alhier in sen, dan dat "er tot C: over gehan- T. Op den Kersavond zyn de afgefap- tep van Carel de sde, Graaf Floris van Burenen Egmont, Geert Mulert, Joost Sasbolt òf Sasbout , Peter van S. Pier re, en des Bisfchops lasthebbende Mr. Wolf van Asfen- ftei en Philip Borchart, nevens de Gedeputeerden van de Straaten van Overysfel aldaar aangekomen, Men was aan beide "den overtuigt , dat het voor Overysfels behoud, 9 SÉ ‚Was, een verbintenisfe met den Keyfer te aken. . Doch omtrent de voorwaarden ep bedipgen war " ` trent. LCR D Ten GESCHIBDENIS DER. STAD ZWOL. 990 së fy het^ofieens; De ysfélfehén., hee zeer, verfe. kert,. dàt.de Keyfer " Land.: konde behouden, waren ges neigt bem elle voordeelèn, buiten de heerfchappye van Overysfel, aan te bieden. Sy'mogten felfs wel lyden , dat de Keyfer het. regt van de verkiezing van bun Landsheer. hadt: maar fyn onderdanen te worden, beviel hen geheele ` lyk niet. Carel de sdes-gevolmagtigden verklaarden hier op, dat bun Heer fyn mceninge. was , om een-ongedrukt Sebryvers waorden de myne te maken, ,, fig met de Lan- en den van Overysfel ,int-kleyne nog int grote te willen s» bekroenen; ten waer fake fy hem als haren fouvereie əs nep Erfheere, als Hertog. van Brabant , ep Grave van y, Hollant, pure ende fimpliciter: voor hem, en: fyn erf- 95 n ende fyn nakomelingen ; ende voor haar , ende an haren erfgenamen wilden aannemen” (*) Welke voore flag dien van Overysfel fo gewigtig fcheen, dat alle de le- dem uitftel verzopten, en verkregen, om met bun Mees» ters hier over te beraden.” E . s» Hartog Carel merkte ligtelyk , dat den goeden uitílag van defe onderhandelinge ,, voor hemrampfalig moeste zyn, Ook Tier hy-de-drie Hoofdfteden niet engemoeyt, om haar war voornemen te doen veranderen. Onder anderen, raade gen die van Zutphen, uit fyn last, aan de. Steden Leven, ter , Campen en Zwolle , feer ernftiglyk. de onderhande- Vingen gf te en: haar door vele redenen en voorbeel- den de noodfakelykheid betanende ` en vele fchone faken. van Carel. belovende.” E ; s» Te regt (loeg men defe vermaningen in den wind, en de Staten bervatteden tot Campen met des Keyfers Gezan- ten, OD den 7 Januarius van.bet volgende Jaar, d'onder- handelingen. De Heren van deRidderfchap, de volle toee ftemminge tot 's Keyfers wille gegeven , en de Regeringen der drie. Haofdfteden, ` daar in bewilligt hebbende „ flootenmet de Gezanten van Keyfer Karel de sde een verbond (1); waar by in het fakelyke slegt wordt. Dat.de Staten van Overysfel beloven, den Keyíeren desfelfs erfgenamen voor wettigen Landsheer te erkennen, mids dat hen Bisfchop Hendrik van den gedanen eed van getrouwigheid ontíloeg. ‘Waar voor den Keyfer van fyne fyde verfprak de Ridder- | - | | chap Cen Willen Nagge in fyne ongedrukte Overysfelfche Jaarboe- ` QD Arent tee Bocup in fyne ongedrukte Overysfelfche Ant- quichén. — | 496 30 BEJT VAC HATTUM. 2: 7D fehap eh Seden en: ingefetenen in het gerust belit: van aiia bare Land -Regten , Stad-Regten , Leetregten, Dykregt teu, Voortegten, vrylieden, bezittingen en.oude gewoom tens te zullen laten, welke fy tot nog coe gebruikcen en bes ‘Taten. Ten aden dat den Keyfer, des Paus:goóedkeuringe van des Bisfchops afftatsd zoude verwerven, du middelers wyl tegens den Paas, on wie'het ook was , Ovérysfel zoui de befchermen, ‘Waar toe hy ten sden, ook in alle andes re voorvallen verpligt was , mitsgaders om: de twisten eus- fechen de Staten opryfende, gelyk een goed Vorst te ver- effenen, en de ingefeténer van overysfel-aiet: min gunttig, als zyn andere onderdanen , te behandelen. "Ten 4den, dat hy binnen de drie naascvolgende Woren verbieden doue de, geen turf uit Overysfel te voeren, en na: den befters den tyd , ieder last turf met een oude fchild tor fyn voor deel te hefwaren: ten einde het gebrek vanbrand ce verbod. den, Ten sden , dat hy geen vrede mer Hartog Carel mogte fluiten, ten ware de verlorene en oreweldigde ge westen en fteden weder ‘aan Overysfel geltegt widrden, d’ ingefetenen in het vrye befit hanner goederen in Gelders lant en'elders herftelt „ de fterkeens by Deventer sfgebro ken, én'die van Zwolle van de vyfhonderd goudgatdene hekkegeld , door de Stad Zwolle aan Hartog Caret belooft, ontflagen wierden, Dat ten óden, die vanOverysfel „ tot het voeréd van den oorlog met den Clorcoggpnio waarde mogten worden belast, als (y in ftaat waret te dragen, en fy voortaan met des Keyfers bewilliginge' de gewone (thats tingen op den ouden voet faogten uitfehtyven , Om *s Lands fchutden af te losfen, Ten 7den, dat de drie Hoofáfteden ` nooit genood(aakt zouden zyn, tegens detotkomende Key- fers iets te doen, om geén nüdéel ib hare voorvegten van de Keyfers verworven te lyden, Ten 8ítet ; zou de Koy- - fer al fyn vermogen aanwenden, dat Hartog Carel de vien duyfend Guldens, door hem by het vredes: verdrag van het jaar 1524 bedongen, het Land quytfchold. Eindėélyk -be loofde de Keyfer, met fyn algemene Munttheester , te zuk Jen beramen en onderfoeken, -of het geld der drie Hoofd. fteden door fyn geheele heerfehappye loop mogte hebben of niet. Deze Voorwaarden wierden onder- voorbehoud ‘van des Keyfers goedkeuringe, op den 7 Januarius, geflo- ten, Em ondertekent, door fyn lasthebbenden , " welken hier uit den Prerdragsbrief met namen opgenoemd wordgB« _… we Keyfer Corel het verdrag in alle .fyn delen hebbende goedgekeurt , zyn de Staten van Overysfel , op. den 1a | @- - GESCHIEDENIS DER STAD ZWOL, Sai ` f'etstdafhsi (idoor den Bisfthop van hut eed obt(sgen, : De Sacer hebb op deti ageften daar aan volgende, hunaen Landsheétr vat fyn eed ontheft. Georg Schenk, op den-3 Maars tat Campen Bekomen zijnde (*), heeft, na fyn ver» toonde Jastbrieven; in: maar des; Keizers „als. Hartog van Brabatid en Graf van Holland de Beet van fyns Heers ped y eren hel Bemelde gerang in alle fyn len te: olgen. Na dst vooraf de gevolnm, van bet Land: aan den Keylepien fyn omen. Eo ea ouw,” te'ailleti eyn gefworen hadden” (t) ME í oy, De obt! des Keyfers, door het gemene Land en Siad: Carpet „op den sq» Mitt gedaan zynde ‚is Georg Soheti van dàsr ga Deventer .vertrokken. ` Hy nam’fya reyfe:doof Zwolle, alwaar hy, gelyk een opgedrukt Schry- Ver fpreekt} p feer heerlyck ende liefelyck ontfangen epda egrweetdélyke getratlort is", Na de volbragte inhuldinge tbt Deventer, i$ be. ten felfden einde binnen de Stad Zwols leto rugigékeer& De blydfehap-by fyn intrede was alhier ongemeen groot, en hy wierdt door een menigte gewapom de Burgers, fo wel te voet, als te paarde, met veele pleg- tighedéh; Dimmer gehaat, en Verwenekomt. Den vol den dag, zynde den laatíten van de maand Maart, wierdt den Keyfer door de Stad Zwolle, ingehulgigs (8). Georg Schenk fwoer „ uit fyn Majelteits. naam, de Kerk en wedu- wen en wefen te zullen befchermen ; de Regeringe, ia alle haar re ten, eoe ba en oude gewoontens te laten d en e » met alle hare burgers en ingefetenen, i ge ` de pligten van een Landsheer, te verdedigen Deh eed was in bredere bewgprdinge. uitged=""" ` ` » De Regenten en burgers fwore! gerer *YiBgers „ den or en artogen van Brabant, en. Graven y perbeeren se antfangen, en hen altor gym. «De plegtigheden der inhuldir yerrigt zy8de , (trooyde men onder « ep de kerkhof , gouden en filveren p vervolgens na St. Michaëls Kerke, - ge WEE ge- Willem Nagge as:boven.. CD Uit de inbuléingsbref der Staten... `. . {$) Een onbekend Schryver , verhalende den oorlog tusjcben de Geiderfeben en Overysfeiehem, …… …: eii Pal kel 392 D SO. EX 62 n gelang .vah:den Lofzeng Heere ty. loven u op, hrt-Chhot voor dep hogen Autaer „devotelyk knielde-?55-gelyk; een ongedrakt Schryver zegt. De, Regeringe, onthaalde hem, en vele voorname Dames der- Stad, des middags: in het Stads Wynhuis, op een: pragtige maaltyd: welke, na: het bedryven van vele. vreugderekens., :door danfon em fpelen, mer den avond eindigde, Schenk ontfing van:da-Stad een fchoon. paard, en meer andére vereeringen en. gefchenken, Door. de geheele. Stad , wierden op denfelfden dag vele vreugdetekens bedreven. .De blydíehap. was. ongemeen groot onder het gemeen; het welke (ig met regt „ voortaan gelukkiger tyden voorfpelde , dan het fadert -een ruim ge tal van. jaren beleeft hadt”, . —— Ook. was het ,.gelyk de Autheur vervolgens meld, van dat gevolg s dat Hertog Ca- rel, zich eerlang in't nieuw gebragt ziende, nog voor’ n van dat jaer met Carel den sden. vrede .maekte ; welke vrede, fchoon niet volftrekt voldoende aen de ver. wachting van die van Overysíel, echter de rust in Land Nieuw en volkomen Woórdenbdek van: Konflen: en WW setenfchape Ben, eng, Door EBERT buys ,' Hofraad' van benne Pool: fche en Pruisfifche Majefleiten. Tweede Deel; Ben C, te - Amft. by S. jJ. Baalde 1770, 9o8 bladz, "nn, o Y hebben reeds van het eerfte Deel van dit Werk eenig berigt van het algemeen befoop en: de behan deling der byzondere ftukken en onderwerpen Begeerten (*5; wy zullen dan nù alleen eenige artikels of gedeelten derzelveh voorhouden , om het Werk- otze Lezers Do wat meer te doen bekend wotdeh. * … ` u _ Zie Kier de befchryving vda een’ ftad. s, Bayonne, eene fraaije Stàdt van Vrankryk , in de Provincie Van Gareenje sin het Landfchap Labour , aan den mond van de Rivier Lebour ; alwaar de Beek de Neva in dezelve loopt, met een groóte Haven voorzien , niet verre van Bíscajen,. . . . d » Men krygt van daar allerlei Soorten van Wynen, Brandewyn , Pruimen , Rozynen , Kastanjes , Hammen, Pek, Terpentyn, Wol, Honing en'Lignzaai: Men heeft aldaar jaarlyksch twee Markten, die'elk 14 Dagen duure. NS dE De (*) Zie N. Paderi. II Deel}, blads. 425 ISSO un 2 WOORDENBOEK. 293 De éerfte begint den eerften Dag in de Vasten ; en de twee- de den eerften Augustus, Het Gewigt is gelyk met dat van Amfterdam ; en het Wisfelen gefchied als op Parys ”. Van de Baf/altes vimdt men het volgende : ,, Bafaltes , (in de Natuurlyke Historie) insgelyks Coticula; Lapis He- raclius en Lapis lydius genaamd , een Soort van Marmer van een zeer fyn Weefzel en een gloeijende zwarte Kleur, ge- lykende naar die van gepolyst Staal, zynde niet vermengd met eenige andere Kleur, of uitwendige Stoffe, hoe ge- naamd. De merkwaardigfte Hoedanigheid van dit Marmer is deszelfs Figuur, wordende nooit in Beddingen gevon= den, maar altoos ftaande in de Vorm van geregelde hoe- kige Kolommen , beftaande uit een aántal van Gewrichten, die zo net geplaatst en in malkander gevoegd zyn , als of zulks door de Hand van een Konftenaar gefchied was. Het is ongemeen hard en zwaar, men kan er met Staal geen Vuur uitflaan ; maar ’t is een ongemeen fyne Toetfteen, - ‚s De Bafaltes wierde eerst gevonden in Kolommen in ` Etbiopiën, in Brokken in de Rivier Timolus, en op eenige andere Plaatfen 3 en nu vind men het dikwils zo in Kolom- men als in Stukjes, in Spanje , Rusland, Polen, by Dresden, en in Silefhën , maar de beste Voorraad daar van , in de gantíche Waereld, fchynt in Ierland te zyn, alwaar men een gantfche Bedding, die men tbe Giants Caufe-way , dat is, de Straatweg van den Reus noemd, vind, welke verre in het Land loopt, de Bodem der Zee overkruist, en aan de tegenzydíche Oever wederom opryst. » Berg - Koe, is (volgens HUBNER) een Diér dat op het Land en in het Water leeft , en zo groot als een tweejaarig Rund is, en dezelfde Gedaante heeft, doch met een veel dikker Kop, geen Hoorns , een korte Snoet, groote ronde Oogen, korte Pooten, en Lighaam met fterk, dun Haair bewasfen, De Huid is byna twee duim dik, het Vleesch food, malsch en aangenaam van Smaak, het Vet is fpier wit. Dit Dier onthoud zich in Bosfehen en groote Rivie- ren, aast op zeker Mos dat aan de Oevers groeit. Zo dra het eenig geritzel ontdekt, begeeft het zich in de Diepte ; waarom men het niet anders dan in den flaap kan dooden ”. Op het woord Bibliotheek vindt men de volgende Aan- teekening. ,, Bibliotheek of Boekery , een Gebouw of Ver- trek, gefchikt tot het bewaaren van een aanzienlyk'Getal Boeken , op Planken in order gefchaard ; of de Boeken zelfs, die aldaar geplaatst zyn. d IV. DEEL. N. LETT. NO. 9. Cc | as De an De eeríle, die te Athénen een Bibliotheek oprechte „ was de Tyran PISISTRATUS, welke door Xerxes naar Pere Dën overgevoerd, en vervolgens door SELEUCUS NICANOR weder te Atbénen gebragt wierd, PLUTARCHUS zegt, dat ‘er onder EUMENES, te Pergamen , een Bibliotheek was van meer dan tweemaal bonderd Duizend Boeken , en die van PTOLOMEUS PHILADELPHUS , bevatte "er, volgens A. GEL- LIUS , meer dan zevenmaal bonderd Duizend, die alle door de Soldaaten van CÆSAR verbrandt wierden. CoNsTANTYN en zyne Opvolgers rechten te Conflantinopolen eene prach- tige Boekery op , daar in de agtíle Eeuw meer dan driemaal bonderd Duizend Boeken in waren, en onder anderen één waar in de Jliade en Odysfea van HOMERUS met goude Let, teren, op de Darmen van eene Slang gefchréven waren. Doch deeze Bibliotbeek wierd verbrand op Bevel van Leg JSAURUS. De allerberoemfte Boekeryen van ’tOude Romen, waren de Uipiaan/cbe en Palatgnícbe , en in het laatere Ro men, die van het Vaticaan; de Grondlag tot de Vaticaan- fcbe Bibliotheek wierd gelegd door Paus Nicoraas, in ?t jaar 1450, dezelve wierd naderhand verwoest by het plun« deren van Romen door de Conftabel van Bourbon , en herfteld door Paus sixrus de Vde, zynde federt aanmerklyk vere rykt met het overblyfzel van die van Heidelberg , die door Graaf TILLY in 1682 geplundert wierd. Een van de com- pleetfte Boekeryen in Europa , is die , opgerecht door COSMO DE MEDICIS , hoewel dezelve nu overtroffen word door die van den Koning van Vrankryk, begonnen door FRANÇOIS del, vermeerdert door den Kardinaal de Richelieu, en voltooit door Mr, COLBERT. De Keizerlyke Boekery te Weenen beftaat , volgens LAMBRCIUS, in 80,0co Deelen, en 15,9,40 keurlyke Legpenningen. De Bodleiaan/cbe Biblio» theek te Oxford, overtreft die van eenige Univerfiteit in Europa, en zelfs die van eenige der Europeaanfche Vor- ften , uitgezondert die van den Keizer en den Koning van Vrankryk, die beide wel honderd jaaren oud zyn. Dezelve wierd eerst geopent in ’t jaar 1602, en is federt door de weldaadigheid van veelen , rykelyk vermeerdert : wel is waar , dat de Boekery van DE MEDICIS , die van BESSARION te Penetien , en de évengemelde , dezelve overtreffen in Griek/cbe Manufcripten , maar zy heeft daar tegen meer Oostelfche dan zy alle; en wat de gedrukte Boeken belangt, daar in zvn de Biblioteeken van AMBROSIUS van Milaan en van Wolfenbuttel de beroemdílen, doch moeten echter voor ne - de WOORDENBOEK. ' 808 (e Bedleiaanftbe beide zwichten. De Boekery van Cotton beftaat geheel uit Manu/cripten , byzonder dezulken die tot ` de Historie en de Oudthéden van Engeland behooren ; wele ken, zo als ze nu gebonden zyn, omtrent Duizend Banden uitmaaken. s Te Leiden en Edenburg zyn ook zeer goede Boekeryen tot die Univerfiteiten behoorende, waar in de Boeken en Moneripien alle zeer net en in goede order bewaart wore en d * f De meeste Artikels zyn kort en beknópt , doch men vindt ook eenigen met meerdere uitvoerigheid behandeld’, als Boek, het Boekbinden en Doekdrukken, en voornamelyk het Hoekbouden , welk hier in alle omftandigheden befchree- ven en geleerd wordt. . Aangaande het gebrek Brocbecele [ Broncbocele wordt ges meend, in dit woord is een drukfaut , hoedaanige Ter meer ` 2yn , inzonderheid in latynfche naamen] wordt gezegd: ,, in de Heelkonst een Gorgelgezwel „of Keel-fcbeur „is eeng groote Zwelling aan den Hals, en in de Klieren onder de ong, fpruitende uit eene taaije Stof die zich in de Klie- : ren heeft geplaatst, en veroorzaakt word , door taaije enl Slym-maakende Spyzen, door Wynen en Wateren die veel Tartarisch Zout in zieh hebben. Dit Gezwel verhard ge- . Worden aynde is zeer moeijelyk of geheel niet weg te kry- gen: maar nog zagt zynde, kan men het ligt doen verdwya ` nen. Een Hals- band van Lood met Kwik gemengt belec het groeijen als het ’er niet geheel door verdwynt. Som- migen raaden het metde Hand van een dood Mensch of met een Doodsbeen te wrvven, en anderen fchryven ver^ fchiet van bygelovige Middelen voor; doch het beroemdíte Middel is dat te Coventry in Engeland verkogt, en door den Uitvinder geheim gehouden word. "Men legt het 's Nagts te bedde gaande onder de Tong ". Tot de Ketter-historie is betreklyk het gene hier op Brownisten aangeteekend gevonden wordt. ,, Brotonisten, of volgens onze Uitfpraak Bruinisten , (in de Kerkelyke Historie), eene Gezindheid die op het Einde van de zese tiende Eeuw in Engeland ontítont , en dus genaamd wierd naar eenen ROBERT BROWN , gebooren te Nortbampton. Zy zonderde zich van de Engelfche Kerk af, uit hoofde van haare Tucht en Regeerings-Vorm. Zy hadden een gelyken Afkeer van de Bisfchoppelyken en Presbyterianen. Zy veroordeelden de plechtige Voltrekking van de Huwelyken $96 E. BUYS WOORDENBOEK. in de Kerken, beweerende dat het Huwelyk een burgerlyb Verdrag, zynde, de bekrachtiging daar van door de Magi. ftraat moest gefchieden. Zy verwierpen allerlei Formulier Gebéden , en leerden dat men het Gebed des Heeren niet by de Gebéden moest opzeggen, als alleen gegeeven zyn». de tot een Modél om onze Gebéden na te fchikken. | wn Calendula, (in de Botanie ), Gouds-bloem, Een Ge- lacht van de Pelygamia necesfaria Klasfe der Planten, de faamengeftelde Bloem daar van is geftraald; en de byzon- dere Hermapbrodiet bloem tyl-achtig e en luchtig verdeeld in vyf Strooken van de Lengte van de Kelk ; daar zyn geen midpuntige Zaaden van de Schyf; die van den Omtrek zyn fomtyds , doch zelden, eenzaam: Zy.zyn van een Vlies- achtige Subflantie, neergedrukt en gerand. Deeze Plant word by de Artfen voor Gift - weerftaande en goed tegen de Moederkwaalen gehouden. ,» Carrouftl, een openbaar Ridderfpel , of Wedloop met Wagens en Paarden , of een Prachtig Schouwfpel , door de Vorften by eene. Gelegenheid van algemeene ‘Vreugde ge- geeven. Het beftaat uit eene Cavalado van Heeren die kos- telyk gekleed, opgefchikt, en na de wyze der oude Ride ders in vier Esquadrons verdeeld zyn , malkanderen op eene open Plaats ontmoeten, en allerlei Exercitiën aanrichten. De laatíte Carrou/els wierden gehouden onder de Regeering van LODEWYK XIV. , Carpus , (in de Anatomie), de Voorband, beftaat. uit verfcheide ongenoemde Beenderen, die wan eene verfchil- lende gedaante zyn, Dezelve worden met zeer fterke Bar den, die van de Elle en Armpyp voortkomen, vastgemaakt en by één gehouden. Deeze Beenderen zyn in twee Ryen geplaatst , zo dat de vier eerfte aan de Ellepyp , en de overige vier met de Beenderen van de Hand vereenigt zyn”. ` Deeze Staaltjes, elk derzelven, met voordagt, uit een byzonder foort van Onderwerpen gekozen , zullen onze Lezers kunnen doen zien , hoe ook dit tweede Deel behan- ise In INLEIDINGE TOT DE'MATHRM. WEETENSCHAPPEN, 997 Inleidinge tot de Matbematifche Weetenfcbappen, of gemeen. zaame Leerwyze der Aritbmetica en Algebra. Te Amfler- dam, by J. Morterre, 1770. Bebalven de Voorredèn 132 - Madxyden in groot oGbato. E Uitgevers van dit Gefchrift bedoelen wel inzonder- heid den eerstbeginnenden nuttig te zyn, om hun de eenvoudigfte grondbeginfelen der Rekenkande en Stelkunde in te boezemen; in welk oogmerk zy redelyk wel geflaegd zyn; zo dat hunne poogingen, om vervol- gens een dergelyk Stukje over de Meetkunde in *t licht te geven a aenmoediging verdienen. —— Het tegenwoordige tukje behelst „naer dit bedoelde , ene voorafgaende onder- wyzing in de Rekenkunde, ingericht op zodanig ene ma. nier , dat iemand , die ‘er met oplettenheid gebruik van maekt, even daer door gefchikt worde, om de grondre- gelen der Stelkande voorts des te gereeder te begrypen. ier op volgt dan ene zeer geleidlyke en duidelyke ont- vouwing van de eerfte gronden der Stelkunde, met het noodige onderwys rakende het gebruik der Regelen in "t algemeen , en betreffende de Herleiding en Oplosfing der Vergelykingen, tot die van de tweede Magt in "t byzon- ‚ der 5 benevens ene ontknoopimg van enige Stelkundige Vraegftukken , die tot eenvoudige en vierkants Vergely- kingen gebragt worden, zo dat men zien konne, hoe der- zelver oplosfing natuurlyk uit de voorheen verklaerde Grondbeginfelen, volgens de betoogde Regelén , afgeleid konne worden, — Dit alles te famen genomen verftrekt dus tot ene bekwame handleiding, waer door jonge Lie- den, deze Oefening eerst beginnende, op ene gefchikte wyze in ftaet gelteld worden, om met weinig moeite , zo ze er recht lust toe hebben, in deze zonutte Wetenfchap, ter meerdere volmakinge , tot een hooger trap te vorderen. De Saargetydem , in wier Zangen , door NICOLAAS SIMON VAN WINTER, Te Amfterdam by P. Meijer, 1769. Be- balven bet. Voorwerk 197 Mad: in 4to. IX Dichter VAN WINTER’, die , vaor eenige jaaren , by de uitgave van zyn Amftelftroom, geen geringen lof, op den Hollandfchen Helikon , heeft verkreegen , i 398 ` 'DE JAARGETYDEN deelt den Zangberg nu mede een Dichtftuk van een an- dren fmaak en trant. Onze Dichter heeft , yit de vermaarde Saizoenen van den Engelsman THOMSON , dat geene uitgekipt, welk hem best behaagde , of hem , naar zyne meening , meest te ftade kwam: dit heeft hy aangevuld met eigen , of van elders gehaalde befpiegelingen , en die ftoffaadjen allen tamelyk wel, fchoon niet overal even gelukkig, aan een ‚gelaschte Zyn oogmerk is, als hy met de vier eerfte verfen zegt, te zingen tot glorie van den Schepper der Natuur, Het jeugdig Lentefchoon, het Zomerzonne vuur, Den rykdom van den Herfst, des Winters heerfchappye ; . Al *t mildgefchenken nut van ieder jaargetye. N Wy hebben ons gefchikt , zodra dit Dichtftuk in handen kwam , om het onze Leezers aan te kondigen, en toen eenige plaatfen uitgekipt als proefjes ; doch eene herleezing bragt ons meêr anderen jvoor den eest , die ons meér fcheenen te maaken, Zo gaat het in een aangenaame overvloed : keur geeft angst. De fraaije befchryving van de Infecten, in de Lente, wierdt getekend als eene te geeven proefítaal: Zy behaagde ons toen, en by herleezing bleef ze behaagen , evenwel kwam Ze ons toen wat te uitvoerig voor? by deeze gelegen- . heid merken wy aan, dat, zo deeze en zommige andere befchryvingen , in dit Dichtwerk, min uitgebreid waren, dezelven, misíchien, fterker werken zouden. Niet alles, geen kleinigheden’, maar de treffenfte deelen van een voorwerp moet de Dichter vertoonen, In eene Natuur- lyke Historie laat een fchryver niets onaangeroerd: een Dichter maalt alleen het aandoenlykfte : de eerfte ondere ‘wyst , de laatfte werkt op de verbeelding; deeze zoekt door weinige fterke trekken de Inbeelding te roeren ; die poogt onze kurdigheden te vermeerderen. Is ’t anders, het hart dat gevoelen wil, ontmoet te veel; maar de herfens die alleen leeren willen, te weinig in zulke dicht- kunftige befchryvingen. | In de herleezing van deeze poetifche befchryving der Infecten, meenen wy ook eene valfche ftelling , in deer ze woorden , befpeurd te hebben i was DOOR N. 8. VAN WINTER. | ...899 was, nooit verzaade fchaar f | "t Viervoetig Dierenheir in honger dus aan 't woeden, Al "t groeibre was te min om hen en ons te voeden. want, niet het verfchil in de hoeveelheid van den hon- ger, maar het veríchil in de magtige menigte der. voort- brenginge moet deeze gedagte opmaaken. Vermits wy de Lente en de Zomer hebben laaten voor- bygaan, en nu eerst in den Herfst, van deeze Jaargety- den, in onze Letter-oefeningen fpreeken, zullen wy ook. uit dat Saizoen wat proefjes plukken. Evenwel moeten wy noch heen en weêr eens te rug treeden naar de Lente, en daar in befchouwen de Pasfion of tbe groves, zegt Mr. THOMSON ; de min der wouden vertaalt het de Heer VAN WINTER. Deeze íchildery , zo kunftig door den Engelsman gemaald, is zeer fraai door den Hollan- der, op deeze wyze , gecopieerd, Het lust my °t loofryk bosch om u thans in te ftreeven; Door uw geluid gelokt, uw woonplaats door te zwecven, Door welk een zangchoor word myn geest hier opgewekt ! ó Nachtegaalen , die myn luistrende aandacht trekt! Leert my den wonderen loop, den zwier , den val der nooten Die 't hartbetoovrend zoet van uw muzyk vergrooten; Stort die, tot roem der Lente, in myne vaerzen uit; Geen koekkoeks koekkoekszang, eentoonig vau geluid, Wiens aanhef ons de komst der Lente doet befeffen, Belet me, ô vlugge rey! om met u aan te heffen, Ik zing een onderwerp dat fchoon, doch onvermaard, Den zangberg onbekend, der dichtkunst dubbel waard', Nu myne zinnen flreelt: ik zing de min der wouden. Niets kan de magt der min bepaalen noch weérhouden,. Die 't im der lucht vervult, natuur bezielt en blaakt5 Doòr wie voor 't woudgezin de dag der vreugd genaakt. "rt Bepreeft allengs zyn ftem met meer en meerder krachten, "Terwyl 't zyn veêrtjes plukt, en fchikt zyn vlugge fchachten, En zingt en kwinkeleert den langvergeeten trant. . Jn "t einde neemen liefde en blydfchap de overhand, De fchelle morgenboô, de Jeeuwrik , opgevlogen, Wekt al het fluimrend choor, fnelt zingend’ naar den hoogen. De lysters, finks ontwaakt, betwisten in den drang Van riet- en distelvink , de meerlen kunnen rang. 'k Hoor van die gindfche braak het eenzaam muschje fluiten. De galm der ertolans {chynt hier op `t loof te ftuiten; Ce. 4 Neen, 400 DE JAARGETYDEN Neen, *t goudvinkje antwoord « hoor hee kuifmees , kaddensas, En wielewaal en fysje en paapje en tuimelaar, Hoe frytertie, appelvink en kwikftaart zich veréénen, Het tilpend muschje waagt dit choor zyn hulp te leenen. Wat flaat de kwartel fchel! "t Gekras van raaf en kraai En fperwer, mengt zich in "t gefchreeuw van wouwe en gui. Wat mengeling van ftem rest hier aan allen kanten, — | Van hoenders, duiven, ván patryzen en faizanten ? "Ir Gezin der eenden kwaakt. ` De paauw roept uit zyn magt. Wie kieyit, hoppe en tjirk en tortelduif. veracht , UC Om warrend wangelaid, °k hoor hen den toon verfterken , En 's roerdomps fchorre ftem bevalig medewerken. ' De Amfions van het woud, wiet toaverend geluid Het kunstmuzyk verdooft van harp en veél en fluit; ` De nachtegaalen, die, nieuwsgierig toegefchoten , Den zwier niet ffooren van dees maatelooze nooten, Beluistren hun muzyk; doch doen, by ’t licht der maan, Hunn’ klank dien klank, hoe fchoon, nog vert te boven gaan; En de echo poogt deg val dier toovrende orgelkeelen , l Tot roem der Lente, uit bosch en haagen na te fpeelen. Dees blydfchap is de kracht, dees zang de ftem der min: "t Behaagen zy een kunst, zy fcherpt die kunst hen in} `` Het mannelyk geflacht beproeft, om te overwinnen, Al °t geen de liefde ooit peinsde in vindingryke zinnen. Het (tort, klapwiekende, in zyn tedre vleijery ` Zyn zieltjes minzaam uit; het ftreeft zyn fchoone'op zy’, Of zweeft geftaâg, vol drifts , rondom in luchte kringen, Om fleehts één lonkje zyn bekoorfter af te dwingen, Eén lonkje van haar oog, ten halven afgewend , Blykt flechts van verr! dat zy die taal der liefde kent, Wat drift, wat vuur fpeelt dan haar minnaars niet door de adren | Zy onderneemen ftraks, vervuld door hoop, te nadren 5 ` Maar, fchielyk afgekeerd, (aan zy bedeesd en ftom: Met nieuwe poogingen voert hen de min weérom. Hoe zweeft de zege in 't einde op de uitgefpreide vlerken , Die, daar elk veêrtje beeft, in hun triömf lien fterken ! Nu komen wy in den Herft, ons tegenwoordig Sate zoen: Het Vorftelyk vermaak , de Jacht, heeft daarin „te recht, ook haar beurt. | Zie, zie hoe wyd en verr de jartftoet fnelt en rent. Al ’t veld is vol gewoel , waar ik myne oogen wend’. Wat klinkt de zege luid op °t fchuwfte dier verkregen ! De haas, op "t ruim der hei door 't veldrumoet verlegón, Zoe maet ——— we — DOOR N. $. VAN WINTER. 40t. Boek’ vry de beddingen van overhangend zand ; Hy fchuile in vaaren, door den zonnegloed gebrand, Of poog’ met ftoppels , die zich langs het braaktand ftrekken In kleur aan hem gelyk , zich in den nood te dekken; Hy fluite nimmer 't oog, gefchikt om °t ruime veld In 't ronde te overzien; hoe ligt daor vrees ontfteld , - Schyn' hy thans ftout te zyn; hy roer noch hoofd noch voeten, . En waan’ dat in dien ftaat geen leed hem zal ‘ontmoeten ; A Helags ! zyn legerplaats word door hemzelv’ verraên ; Zyn zweet verfpreid zich met den daauw door ruigte en blaén; De jagthond vat dien reuk en weet hem op te fpooren. De haas fpringt op, en fnelt met vlakgeftreken ooren, Langs hoogte en kreupelbosch, op veld en akker voorr, Een drom van honden, door gefchreeuw ftaâg aangefpopord , Streeft op den looper gan, die, onder 'tommekyken, ` Dan voor- dan zywaarts, zyn vervolgers poogt te ontwyken, Zy raamen, loopende, in bung fprong hem neér te flaan, ` Maar hy ontfnelt hun vaart, en kruist op nieuw de paên 5 Of poogt, hoe afgemat, al kermend zich te weeren, ` Maar ziet door 't hondenrot welhaast zich overheeren: Een fterker basfer hoed hem wel voor hun geweld, ` Doch qm door 's jaagers vuist eensklaps te zyn geveld. Maar ?k Verlaat al 't jagtgewoel in velden en landouwen , Om fchooner fchouwtooneel met blyder oog te aanfchouwen. Hoe vrolyk toont de Herfst ons "t veelverfcheiden groen, Zo fraai gemengeld in het luisterryk plantfoen , Dat wy, tet in °t verfchiet, op °t aangenaamst zien praalen, Befchenen en verguld door °t licht der zonneftraalen! — Hier ftreelt het veldgewas, daar 't weidend vee ons oog. Hier heft een landhuis, ginds een bosch zich naar omhoog. Natuur fchept nog vermaak om planten aan te kweeken 5 Zie laate bloemtjes nog de hoofdjes opwaarts fteeken. Het windje dertelt langs den koesterenden muur, ` Gefierd met vrucht by vrucht gerypt door °t zonnevuur. De fchoone perzik zien we, in dons gedost, hier bloozen. Daar gloeit van onder 't groen het goud der abricoozen. De donkerblaauwe pruim is met een’ waas bedekt Dat duizend diertjes tot een’ kiefchen nektar ftrekt. Hier houd de zoete vyg zich onder °t loof verholen. e druif, in 't weelig groen des wyngaards ginds verfcholen , Zwelt mild van dag tot dag, en deeze fchoone vrucht a Mist hier noch hoogen grond noch liefelyke lucht ` Ces ` ^ — De 4 4p2. DE JAARGETYDEN De boomgsart lagcht ons aen, weer we ook onze oogen keeren Wat al verfcheidenheid van spplen en van peeren , Die jn de onvruchtbaarheid van 't guuríle jaarfaizoen 't Gebrek vervullen en 't behoeftig menschdom voén! De befchryvingen van de oor/prong der brennen es vloe- den; als ook de vorming van bet edelgefleemte , gaan wy, hoe fchoon ook , om niet te lang te a voorby, om een klein gezichtje van onze Vader che hoogten, de Duinen, te neemen Dear toont het ryzend duin, fchoon flaauw door’t zonnelicht Beftraald , zich in 't verfchiet; het blinkt ons in "t gezicht, En: vormt een’ witten kring rondom dees groene ftreeken, Tot min by tuin beplant, doorfneén van heldre beeken. Het voorduin noodigt ons; het lagcht ons minzaam aan, Begroeid met kreupelbosch en helm en ruigte en blaên; Het laat ons van zyn hoogte en ruim tooneel befchouwen. Hoe zinken thans voor °t oog de beemden en landouwen! Wat fchimmen zwerven hier? Een heir van dieren zweeft ` Geftadig om ons heen. ’t Is of hier alles leeft. Maar hoe! wat deed dit heir op 't oogenblik verdwynen? Neen, alles huppelt weêr. ’t Zyn jeugdige konynen, By veele duizenden verfpreid door °t zandig duin. Zy Dellen van de hoogte, en vallen 't faam op tuin En koolhof greetig aan om voedfel op te fpooren. Vlucht, kleine dieren! vlucht , de landman komt u ftooren, Wat 's dit! verbergt gy flechts, onnoozelen! uw hoofd, In loof en ftruiken, daar ge u veiligheid belooft; En waant ge op deeze wyze u aan 't gevaar te onttrekken? De landman fnelt u na; hy weet u ras te ontdekken ; Zyn Dok verplet uw leén; hy zoekt in u zyn’ buit. De befchryving van de konynvangst , op onze Dul- nen, wordt hier zeer uitvoerig in fraaie verfen vervolgde Onze Dichter fchildert voorts de voorwerpen van den Herfst , geeft verder een fchets van de Planeeten, EH eindigt aldus dit Saizoen 6 Vastgeftarnte, dat ons tintelt in °t gezicht! Is elk van u een zon, die waerelden verlicht? Ontelbaar hemelheir! wat maakt ge ons opgetogen Wanneer de wysbegeerte ons met gewapende oogen Uw duizenden doet zien ! ô ruimte! ô wyd gebied! , Hoe klein is nu de zon! onze aarbol is een niet! o i wo 00 DOOR: &. 8. VAN WINTER. 408 - Hoe vmmchüoos tracht het oog den melkweg in te driùgen ! . Verbaazend meesterftuk van de Oorzaak aller dingen ! . Onbegrensd heelál! verrukkend ftargewelf ! , Hoe ras verliest de geest, die u befchouwt, zichzelv' ! . Wy durven alle Leezers van eenigen {maak tot dee» ze Jaargetyden nodigen. Men vind in elk Saizoen, bee vallige , leerzame en f[ligtende tafereelen , die kunftig , niet weitsch, en doorgaande natuurlyk zyn uitgewerkt, De befchryvingen , fchoon fomtyds , als aangemerkt is, wat al te breed, hebben haaren eisch , de vaerfen hun- nen klank , woorden en fpreekwyzen zyn juist en wel, gepast. Beminnaars der Natuurlyke Historie , een lief- hebbery nu in de mode,leezen hier,in een aangenaamem dichtftyl , fommigen hunner waarnemingen. Een Dichter dent aan alles, is "t niet volkomen , echter eenige ken- nis te hebben ; welke kennis , gevoegd by een gezond verftand , hem genoeg in ftaat ftelt , om uit een groote voorraad van fchriften , over dit deel der Wetenfchappeg handelende , dat geene te verzamelen, welk tof zyn oog- merk dient ; onze Dichter fchynt dien weg , behalvem' bet fpoor, dat THOMSON hem gebaand had, met oordeel bewandeld te hebben. M De belegering van Haerlem. Treurfpel. Te Amft. by Izaak Duim 1770. Bebalven bet Voorwerk 76 bladzyden.. Aerlem , door de Spaenfche Krygsmagt belegerd , door der Inwoonderen dapperheid tot op het uiterfte ver- deedigd , en eindelyk in ?s Vyands hand gevallen; niet door deszelfs zwaerd', maer door een nypenden hongersnood van binnen, in de onmogelykheid van onzet van buitens benevens het lot van enigen der aenzienlykfte Voorftande- ren der Vryheid, in die omftandigheden, word hier, door - Mejuffrouw Juliana Cornelia de Lannoy, op ene treffende wyze ten Tooneele gevoerd. Dit onderwerp, dat zich in den eeríten opflag niet wel voor den Schouwburg fcheen te vlyen , heeft haer vindingryke Geest indiervoege weten te veríchikken , dat enige bykomende omftandigheden het zelve niet gansch ongevoeglyk voor het Tooneel gemaekt hebben. Hier toe heeft ze inzonderheid het Stuk niet doen afloopen met het overgaen der Stad, maer de vry- heid genomen om "er het voorgevallen met den Grave de 0$- a de ^ DR BELEGERING Bo:fu te Hoorn, (fchoon wat later gebeurd ,) enigermate mede te verbinden; en daer door de ontílaking van ette- Iyke tot den dood verwezen dappere verdeedigers der Stad, tot het gevalliger einde van dit Treurfpel gefchikt, —— De vier eerfte Bedryven naemlyk, behelzen na ge- noeg, naer ’t beloop der Gefchiedenisfe , ene ontvouwin van ‘tgeen den uiteríten nood en °t eindelyk overgaen det Stad betreft. Hier aen hecht onze Dichteres in `t laetíle Bedryf, een vertoon van °t doodlyk vooruitzicht veler Hel- den, die aen 's Vyands wraek bloot gefteld waren; in 't zelve word ons het rampzalig lot van dezen en genen, en wel inzonderheid het ombrengen van den Bevelhebber Ripperda, gemeld; als mede vertoond dat ook aan de ove: rigen het eigenfte vonnis ter uitvoeringe gebragt flaet te worden. In dat hachlyk tydgewricht ontvangt de Spaen- fche Veldoverfte verflag van 't lot van de Bosfu , met verze- keringe dat het zelve verder grootlyks zal afhangen van het Spaeníche gedrag met de gevangenen te Haerlem. Dit bericht verkrygt de Veldoverffe uit den mond van „Amelia, eene vooronderftelde. Dochter van de beroemde Kenau Hasfelaer,'en Echtgenoote van Ripperda, welker verfchyning op ’t Tooneel , daar ze °t ontzielde Lyk van haer Gemael ontmoet, de aendoenlykfte rollen verleent. Deze verwandíchap van Kenau met Ripperda, door ?t Huwelyk met Amelia, heeft, om dit in.'t voorbygaen aen te mer- ken, ene doorgaende verbintenis meg het geheele ftuk; ab zo 'er vooronderíteld is, dat zy zieh in 's Vyands hand bevond, welke zy nu in die laetfte omftandigheden ont- vlugt was. Deze vooronderftelling , die geen geringen in- vloed heeft, op enige vroegere rollen van Kenau en Rip- perda , ftrekt hier omallestetreffenderte maken; en brengt in dien toeftand een gunftiger ommekeer te wege , dan de Aenfchouwer had konnen verwachten: dewyl ’t den Spaenfchen Veldoverften , uit vreeze voor X gevaer van de Bosfu, doet befluiten, om de reeds verwezenen op vrye voeten te ftellen. De manier, op welke Mejuffrouw de Lannoy dit uitge voerd heeft, zal haer als Dichteresfe ongetwyfeld ter ee- re ftrekken. Ene manlyke Poézy, voorgedragen in ene zuivere tael, ingericht naer den verfchillenden aert en om- ftandigheden van verfcheiden characters, -maekt dit ftuk gevallig; en men gaet het met te meer genoegen na, alzo de fchikking der Bedryven behoorlyk geregeld , en °t waer- fchynlyke, (daer de Dichteres, ten gevalle van "r Top . ` neel, - VAN HAARLEM, degt ` feel, enigzins van de waerheid der Gefchiedenisfe afweek, ) zeer wel in acht genomen is. ’ [s waer onze Dichteres zal, niet tegenítaende dit alles, nog al enige moeite hebe ' ben, om volkomen verzoend re worden met hun, die de Poétifche Billykheid , omtrent het zegenpralen der Deugd, .op den Schouwburg, wat fterk trekken. Doch hare ver- deediging deswegens, in °t Voorbericht, is vry wel ge- fchikt om derzulker vonnis, op de gemeenlyk gehouden regelmaet fteunende , ten wille van de Kunst enigzins te verzachten zen de voor ’t overige pryzenswaerdige uitvoe- ring maekt, dat men dit zogenoemde gebrek te beter over "t hoofd kan zien. Dit gaet inzonderheid met de Aen- fchouwers van dit ftuk op den Schouwburg te gereeder 3 daer de Dichteres met de keurlyk opgeftelde rollen van Ame- lia aller gemoederen treft; en de zaken in *t flot ten min- ften nog zo gunftigen zwaei doet erlangen, dat het leven veler brave Helden nog gefpaerd worde, terwyl ze zich beftendig als moedige voorítanders van Nederlands Vryheid gedragen; 't welk den Aenfchouwer, in die omftandighe- den getroost, het ftuk in zo verre met genoegen ziet af- loopen, — Zie hier, tet ene proeve van den ftyl, ende denkwyze, welke in dit Dicht(lnk heerscht, hoe Mejuf- frouw de Lannoy den Spaenfchen Veldoveríten en Haer- lems Helden doet fpreken , toen die Develhebber deze dap- ere zielen nog tot ene laf hartige onderwerping aen 't Spaenfche Juk zogt te bewegen. - p TOLEDO Gy, Mutters , die gezag noch reden kon bedwingen, Verhardíte en fchuldigite van alle ftervelingen ! Wel nu? betrouwt ge nog op uw gerechte zaak? Voor 't minst verneder u voor ’s Hemels ftrenge wraak, Befchouwt, befchouwt de vrucht van uw uitzinnig woeden, En durft, indien 't u lust, nog zucht tot oproer voeden, ’k Moest, zonder dat myn gunst u hoop van uitkomst boodt, Ja zonder 't minst beraad, u leevren aan de dood; . Geen ftrengheid kon naar eisch uw misdaad evenaaren. Zien we echter of gy-zelf uw leven tracht te fpaaren : Maar weet, ik houd met kracht myn gramíchap in bedwang. Uw minfte weigering, bepaalt uw’ ondergang.. Spreekt: wilt ge, in °t ftof gebukt, oprecht uw misflag boeten, En uw vergiffenis verwerven aan myn voeten ? Wilt ge u van gantícher hart verzoenen met uw’ Heer , En fterven voor zyn’ dienst, voor zyn belang, zyne eer? V , . ef- 305 BE BELEGERING Verkiest, beflist uw lot, myn last is reeds gegeeven , En op myn eerfte wens, zyt ge alle zonder leven. VAN V LIET DÄ Gy, Helden, die met my dees munren hebt verweerd. Gy hebt my met de zorg van uw belang veréerd; Gy zwoert dat myn befluit het uwe zou beflisfen: Niets zal die heuschheid ooit uit myn geheugen wisfchen, Maar neen, ik fmeek 'er om, ontlast my van dat recht: "t Is billyk dat gy-zelf zo groot een zaak beilecht,. Komt, Helden, zoud ge uw borst rampzalig zien doorftooten? Kies, Stuiver, var der Laan (T), doorluchtige Amptgenooten, En ge, die Hoofden waart van Haarlems Burgery ! Bukt, eer dit oogenblik u ten verderve zy. Gy fchrikt 5 gy deinst te rug! hoe! niemand van ons allen, Niet één die Alvass Zoon voor ’ minst te voet wil vallen! Zie, Dwingland! wie gy hoont: hebt ge u de vreugd beloofd Dat ons uw zegepraal den moed had uitgedoofd ? Wat durft uw razerny van 's Hemels wraak gewaagen? Maak, zo 't u billyk fchynt, een eind’ van onze dagen; Maar zie met meer ontzag de waare grootheid aan. Het vur, het oogenblik , dat ge ons ter ftraf doet gáan , Zal ons een reiner vreugd, een’ eedler wellust geeven, Dan al de gunst van `t lot kan ftorten op uw leven, - *t Verdriët ons dat niet reeds ons voorbeeld , onze dood,. : Een Volk dat u verfoeit tot nieuwe deugden noodt. T OL ED Oe ‚Ben ik Toledo nog! Kon ik die reednen hooren , vi En door de wreedfte ftraf zo trotsch een taal niet ftooren? Maar heb ik *t niet voorzien? °k merk welk een hoop gy voed, Gy denkt dat ik uit nood uw dagen fpaaren moet. Bewust hoe groot een haat uit uw verderf zal fpruiten, —. Verbeeld ge u dat my zulks in myne wraak zal fluiten : Weläan, ziet of myn ziel zal hellen naar genaé, Ontzinden! leer uw’ pligt by °t Lyk van Ripperda. (Men (9) Burgemeester VAN VLIET richt in dezen zyne aenípraek eent tot zyne Lo:geneoren , de Raaden der Stad, en de Hoofden der Buvgery, be- nevens BEEDERODE Arygiover/e, en HASSELAER Vaandrig , aldaer tegen- woordig. 