VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Als men deze uitdrukkingen naar den letter opvat, zegt men de overtuiging toe aan den wil, en betekenen bij gevolg niet minder dan, Ook behelzen ze dikwijks niets anders dan een plichtpleging, en plichtplegingen schijnen te hebben, dat ze niets behoeven te betekenen. In het algemeen, als men deze uitdrukkingen bezichtigt ten opzichte van een geschikt object, dat niet dan door rede beantwoordt kan worden, zegt men iets buiten sormgelijk, om dat de rede en het verstand zich niet anders dan aan de kragt van bewijzen kan overgeven. Maar als het geschikt een gebeurde zaak, een verhaal betreft, zo kan aan deze uitdrukkingen een redelijke en juiste zin gegeven worden. Als ik deze toepas op een Perzoon, die mij ten eenmalig onbekend is, zo kunnen ze eenvoudig betekenen, dat ik ten zijner opzichte, in een gevoelde ben, waar in de Liefde mij belast, dat ik, ten opzichte van mijn Naasten, al te moedig moet zijn, en meer geneigd te denken, dat hij eerlijk en oprecht is, dan dat hij vals en geveinsd is. Als ik diezelfde uitdrukkingen rikt aan een Persoon, wiens ik waarlijk hoog aanklook, zo wil ik er hem niet mee zeggen, dat ik in zijn getuigenis een redelijke, en volstrekte overtuigende bewijgbaarheid vind, maar alleen, dat ik zeer gunstig gevoel voor zijn Koester, zowel van zijn opreeptheid, als van de zorg, waarbij hij het gebeurde onderzocht heeft. Nog gebeurt het dikwijks, dat men in het gewone gesprek de waarschijnlijkheid met de volstrekte Overtuiging verwarrend; de rede hiervan is, omdat men in de menselijke voorstelling niet altijd een volkomen zekerheid kan wachten, om iets te versieren; wij zijn derhalve genoodzaakt ons door de waarschijnlijkheid redenen te bepalen, en wij volgen diezelfde met een gelijke gerustheid, als of zij volkomen overtuigend waren. Als in zodanige gevallen, een wijze geest zegt, dat bij die redenen voor goed en gewichtig houdbaar; dat die aanmerkingen en bewijzen de overtuigen, zo wil hij hier mee niets anders te kennen geven, dan dat diezelfde sterk genoeg zijn om hem te overtuigen, en zijn partij te doen nemen. Hier vandaag komt het, dat vele mensen, aan deze onnauwkeurige manier van spreeken gewend, zich zelden verbeelden, dat geloven wil Zeggen, een zaak "die seems waarachtig is, als volstrekt waar, aanvaarden, dat ze, zeg ik, zich dit zelden verbeelden, dat ze zelfs een tegenstelling maken tussen Gebroken en met zekerheid weten, en zo verre gaan van te zeggen, dat ze niet geloven dat twee en twee vier maken, omdat ze hier van ten volle overtuigd zijn. Maar, zo ze door geloven, dat zijn gissen, of vermoeden willen verstaan, betekent dat hen vrij is, 't is om alle twijfel weg te nemen, genoeg in plaats van geloven, de uitdrukking van overtuigd in, te gebruiken, en men zal zien, of 'er zouden of zouwen: hangen in streken, dat men zegt ik ben niet overtuigd van tenige zaak, om dat ik er ten volle van overtuigd ben, of "om dat ik de zaken zeker weet. Daar zijn in alle gezindheden, andere mensen die wonderlijk genoeg denken, om zich te verbeelden, dat het geloof in het stuk van Godsdienst, vindt een gantsch verstandvollend aan zeker is, dan de overtuiging die men in alle andere onderwerpen heeft. Ze zullen u zeggen, dat men over de waarden van den Godsdienst zo veel niet moet redekavende, dat men denzelfde door het geloof moet omhelzen; en om deze wilde uitdrukking door een stoort van bewijzen, brengen ze die woorden der H. S. bij, dat het geloof een geschenk van God is. Ze schijnen door het geloof een zekere werktuigeleke overreding te verstaan, welke de Godheid in de menselijke ziel werpt, zonder de zeleven op enige bewijzen of redenen te vestigen. Dat is te zeggen, dat het geloof, volgens hun verward begrip, een overtuiging zonder overtuiging is, welke eer het kenmerk draagt van een redeloos vooringenomenheid, dan van een oneindige wijsheid, en van den God des lichts, dien men begrijpt 'er den oorsprong van te zijn. wordt in alle, die het ligt van Rede en onderzoek vermijd, denken, van welken Godsdienst zij wezen mogen, en dat bij gevolg die vastigheid, van Rede ontbloot, niets heeft, waardoor dezelfde, als het werk van God, onderzcheiden wordt. Hij mag mij schoon zeggen, dat hij een inwendig gevoel heeft, 't welk hem de Standvastigheid van zijn Godhead doet onderscheiden van de vaste overtuiging, welke een Jood of Mohammedaan "wegens de waarheid van hunnen Godsdienst "hebben. Bij aldien hij mij niet weet te zeggen, wat in. dit inwendig gevoel bevat, op welke een wijze het die overtuiging voortbrengt, en door welke kenmerken hij kan weten dat dit gewaande gevoel niet een uitwerking van ontstelde harfenen is. Zo moet ik bespreken, dat hij in de lucht praat, dat hij niets begrijpt van het geen hij zegt, en dat het geen hij geloof noemt, een enkele harfenschim is. Bij aldien hij zo verre gaat, van mij te zeggen, dat hij de waag:heid van zijn Godsdienst door Zablazing, en door een onmiddellijke Openbaring gelooft, zeg blijft hij steeds onder dezelfde verplichting van mij te zeggen, door welke zekere bewijzen, hij dat geen, of welke hij voor een inblazend neemt; onderscheidt van harfenschimmen en inbeeldingen, die in ontstelde harfenen zwerven. Zo hij mij daaromtrent geen de minste voldoening kan geven, zal ik het nogmaals uit bespreken, dat hij niet gelooft het geen hij beweert tegelijkertijd, dewijl hij geen denkbeeld heeft van het geen, waarvan hij beweert overtuigd te zijn. Het is waar, dat, zo hij zo'n Inblazend aan zichzelf en mij bewijzen konde door de gaven van wonderwerken te doen en toekomende dingen te voorzeggen, ik oordeelen zoude, dat zijn Geloof waarachtigheid had. Ik zou zelfs verplicht zijn te denken, dat hijwegens de waarheid van zijn Godsdienst overtuigd is, of dat hij begrijpt dat dezelfde waarachtig is, en omdat zijn overtuiging een gevolg is van zodanig duidelijk en onbetwistbare bewijzen, als die wonderdadeugden. Ja ik zou achten dat het meer dan waarachtig is, dat die Inblazing zich hier toe alleen niet bepaald had, en dat dezelfde de waarheid van zijn Godsdienst openbarende, tegelijkertijd de redenen had bekendgemaakt, waaruit hij die waarheid opmaken kon. Ik besprek dit uit de standvastige handelwijze van God met allen, die hij ingefaseerd heeft, en uit het bestrengd gedrag der verlichte Persoon zelf. Het Ligt dat de Apostelen, ging dat niet verder, dan om met zekerheid te weten dat de Godsdienst door hun Meester geleerd, waarachtig, en van God afkomstig is. Waar wisten zij? Zoals de Grootmeester van die Godsdienst en deszelfs Leerstukken dient, navolgers van hun Goddelijk meester, vergenoegen zich niet met de mensen te overtuigen, door de waarschijnlijkheid van hun wonderwerken, en hen te dringen om een Leer te omhelzen, gepredikt door Lieden, welke de prediking met het merken van een bovennatuurlijk vermogen van wonderen bezegelen; neen, zij redeneren, zij bewijzen, zij bouwen op beginselen uit de gezonde rede gehaald, zij brengen de Wet en de Profeten bij, zij spoorden hen, die zij trachtten te onderwijzen, tot onderzoek aan, zij deden hun best, om ze in staat te stellen van rekenkundig van hun geloof te geven, zij behandelden ze met de waardigheid van vernuftige en redelijke schepen. Zij die Geestdrivende tot enig onderzoek befluiten konden, zouden zich hunne domme inblazending, tegen een gezonde redenering algekant, kunnen vergelijken met de verlichte inblazening der Apostelen, is er waarschijnlijkheid, dat hunne harten welhaast ontlast zouden raaken van de dampen, daar mee bezet zijn, en waarvan Zij hun werk schijnbaar te maken, om ze te behouden. Schoon de Natuur der Inblazending mij onbekend is, zo ken ik er echter de eigenschappen en uitwerkingen genoeg van, om overtuigd te zijn, dat het Geloof een gaven van God kan zijn, onafhankelijk van een onmiddellijke openbaring. Ik kan zeer gemakkelijk begrijpen, dat God volstrekt machtig meester van alle de tweede oorzaaken, onze lichamelijke tot de waarheid kan opwakkeren, onze natuurlijke taak weerspreken, onze hartstogten stillen, en onze ziel in een volmaakt evenwicht brengen, om door de zwaarte der bewijzen alleen, naar dezen of die kant, overgehaald te worden. Ik begrijp gemakkelijk, dat Hij ons de kracht kan geven, om onze gevoelens voor de vierkante van de rede te trekken, en ons in staat te stellen, om dezelfde aan de verantwoordelijkheid tevens en gestrengste wijze te beoordelen; Ik weet, dat Hij mijn bekwaamheid zo wel als neiging tot dit werk kan vermeerderen, en mij dus in staat stellen, om de waarheid te willen zoeken; en zekerlijk te vinden. OVER-HET GELOOF. -| 385. Hendrik den waaren zin der H. Schrijveren te doen doorgronden, den, en 't is hierdoor blijkbaar; dat het onderzoek: de eenige bron is van ons Geloof, dat men zonder onderzoek niet kan gelooven, om dat men zonder dit niet kan begrijpen, en dat een toevallige samenloop van barbaarsche legenden al zo weinig het Geloof kan uitmaken als een toevallige samenloop van ondeelbare delten het Heelal kan formeeren. Het is zelfs klaar, dat, als inblazing ons, zonder het onderzoek, volstrekt nutteloos zou zijn, wat zou dan wezen? Moeten we ten minsten, als we onszelf gelooven kunnen geïnspireerd te zijn, niet weten wat de Inspiritie is? Moeten we onszelf niet door duidelijke, en onderscheidelijke denkbeelden, door voorafgaande redeneringen overtuigen, dat de gaven van wonderwerken en voorspiegelingen, onloophoudelijke kenmerken van een bijzondere en onmiddellijke Openbaring zijn; maar nu, hoe zal men dit weten, zo men zijn aandacht nimmer op die onderwerpen gevestigd, nog dezelfde voorafgaand behoorlijk onderzocht heeft? Hier valt mij een bedenking in, die mij ontrustt. Ik merk, dat ik in zulk een lange rede niets nieuws gezegd heb, en dat zelfs alles, wat ik tot dusverre aanhangend, op de allereenvoudigste en natuurlijkste manier uitgelegd heb. een duidelijk denkbeeld van het Geloof voortvloeit, en zo gevolglijk is, dat het nauwelijks de moite waardig is, het zelve voor te dragen! Ik weet en erken dit alles, maar ik weet ook-tevens, dat zeer veel Godgeleerden zich nooit verwaardigen om deze klare en eenvoudige denkbeelden met behoorlijke aandacht te beschouwen. Het volk inzonderheid, en dezulken onder het volk, welke zich tot een zeker punt in den Godsdienst oefenen, toonen genoegzaam door hunne gevoelens en wijze van redeneeren, dat deze onderwesen heel vreemd zijn, doorgaans leggen zij zich niet op de beïntensching der Redenerij toes, de enkele naam maakt hen bang, en ik durf hoop, dat het hen niet onaangenaam zal zijn, om hier, als bij toeval, een lichte schets daar van te vinden, daar zij hun voordeel wel mee zullen wagen doen; daarboven, gelijk ik deze aanmerkingen, hoe gemeen ook, aan een ander Schrijver gericht, mag diezelfde door overerking als verduurd, en in zekeren zin verenigd hebben met wijn ziel, zo is het mogelijk, dat ik er een nieuwen en bijzonderen draai aan, gegeven heb, die ze met vermaak zal doen lezen, en aan sommigen vermaarder maken, dan toen zij dezelfde bij anderen aantroffen. Ik heb dit reeds te kennen gevonden; het is volstrekt noodzaakelijk dat het volk inzonderheid, het Protestantse volk zich gemeenzaam met deze denkbeelden verzoegt. De maak, die de grondlag is van alle onze kennis, wellicht die wezen mag. Maar met zorg zullen deze regels eeniglijk bekwaam zijn om de waarheid op te gronden, zodat ze ook alleen, welke den Geest der onverdraagzaamheid en vervolging veroorzaakt, de broederselijke liefde en verdraagzaamheid invoert, en de wanorde en verwarring uit het Christendom verbaat. Kunnen; het is een zekere en doorgaande ondervinding, dat de onkunde, verblindheid, en gebrek aan denkbeelden en beginselen altijd de regelmaat geweest is van den haat en bitterheid, die men tegen de zulken heeft, welke men als ketters beschouwt. Het is deze droevige ondervinding, welke mensen heeft uitgeleverd, die uit de aard tot zachtheid en goedaardigheid overhelden, en door hunnen ijver echter tot de allermooiste wreedheden en grouwzaamste geweldmaaiers waren geworden tegen de zulken, die met de lofelijkste zielsgevoelens en welmeenendste harten niet van het begrip hunnen soevereignen waren; waarvoor zo'n een wonderlijk verlies van dan? Hoe kan men een Godsdienst meer beminden, en ijveriger verdedigen, naar maat men denzelfde minder kent? Neen! maar de ware rede van dit verlies is deze, om dat de dwingelanden der Geweten niet wisten, wat gelooven zij? Onkundig, wegens de natuur der overtuiging, schreven zij dezelfde dwasvollig toe aan onzen wil, en hier uit vloeide vanzelf voort dat zij de dwaling schrafbrekkigheid en schuldig beschouwen meesten. Het merkten de ketters als het ergste en fnoodste foort van booswille aan, als Lieden, die zich vrijwillig tot hunne eigen beschaving verharderden, en die van anderen zochten te beletten, als zielenverdrukkers, als een soort van duivels, die hunnen naasten met zichzelf ten verderve slepen, door deze wijze, werd hunne zoon voor het mensdom een beginsel; om allerhande wreedheden tegen de arme monniken in het werk te zetten. Zo de Voorzien en Natuur van het Geloof en overtuiging begreepen, zo veel beteken hadden, dat men in de macht van de gevaarlijke ketters, maar rechtzinnig te denken, zo wonderlijk het was vanzelf, dat zij de zulken niet gehaat zouden hebben, maar alleenlijk bekaag moesten, en dat er geen andere volgers geweest zouden zijn; de zulken, die zo nooit Grypelijk verwaandheid, boos worden tegen iemand, die onderzoekt, en naar zijn overtuiging gelooft? Kan hij het kwalyk opnemen, dat hij zijn plicht van mens, van redelijk wezendi betrapt? Kan hij hem haten, om dat hij door bepaalde bewijzen niet even redelijk als hijzelf wordt getroffen? Zoo verplicht zijn te onderzoeken, dan moet men immers de gevolgen van dat onderzoek toelaten, welke die ook mogen; iemand te vergen dat hij onderzoekt, mits dat hij rechtzinnig blijft, is evenveel als hem het onderzoeken toelaat, mits dat hij niet onpartijdig onderzoekt, naar dieen hij, zich van deze plicht naar behoorden kwitend, niet in zijn keuze, of onder het bereik van zijn wil heeft, wat zich als waar of vals aan zijn verstand vertonen zal. Op de 5e Maart, brengen sommigen in, waarom behoudt men vóór zichzelf niet de vruchten van zijn onderzoek. Zeg ik dan eerst, waarom de Hervormers, waarom Jezus Christus en Zijn Apostelen hadden niet onder een voorzichtig stilzwijgen verborgen gehouden? Zij wisten, dat een openbaar onderzoek de eerste en voornaamste plicht van alle mensen, van alle redelijke schepselen is, en wilden zijn kundigheden mededeelen, om hen op den weg te helpen en zich voor zo noodig pligt te doen kwijten. Ik erken, dat deze plicht, even als alle andere, aan zekere regels van voorzichtigheid onderworpen is. Als ik een waarheid, welke van weinig belang of nut is voor mij of anderen, ontdek, en klaar voorzie, dat ik mijn medeburgers zal verbitteren, met dezelfde te verspreiden, zo handel ik voorzichtiger, met mijn rust en die der Maatschappij boven verwaandheid en zucht, om met mijn licht te schitteren, te beroekten; maar wanneer ik, na zulk een zorgvuldig onderzoek, als de bepaalde vermogens mijn ziele me vergunden, een waarheid meen te doorgronden, waar het mensdom ten uiters ten aanleiding komt gelegen, zo stemmen de gezonde rede en Goddelijke openbaring gelijk overeen in het bepalen "om mijn rust, en veiligheid, en belang en edele en hoogze gevoelens goed het welzijn mijn medemenschen op te afferen, en, al ben ik geacht en vervolgd, de Weldoener van ons Gezag te worden. Als nu het gehele gedrag van een mensch toont, dat hij bekwaam is voor zulke edele beginselen, zo verdient hij onze achting en liefde, al ben hij zich, wegens de gewaande waarheid en het nut zijner ontdekkingen, grovelijk vergist. Maar is het niet ten uitersten zeldzaam, zal men mij zeggen, dat de menschen uit zulke edele beginselen werken, en is het niet waarachtig dat verwaandheid en hoogmoed de meeste Leeraars van nieuwigheid bedrijven? Zeer waarachtig inderdaad; maar zijn wij Hartenkenners? En staat het ons vrij van deze algemene waarachtigheid een bijzonder geval te maken, en in voorkomende gevallen te bepalen, dat deze of diegene door een eeuwige verwaandheid wordt gedreven? Ik ondersteel zelfs, dat een Schrijver van een nieuw Sythema het beloop van alle zijn daden toont, ten uitersten verwaand te zijn. Is dat een wederlegging van zijn Sythema, of toont dit de valsheid van zijn bewijzen aan? Moet de begeerte naar roem, welke een mensch uit zijn werkeloosheid kan opwekken, en tot verheven onderneemingen aan te sporen, meer tot valsheid dan waarheid leiden? De zucht om zich een naam te maken is de voorloper van zo veel groote en nuttige ontdekkingen, als alle andere vooruitziendheden, dat ik het voor zeer mogelijk houde, dat dezelfde ook dergelijke voordelers in de Zalig maakende kennis te weeg brengen. Ik zie zelfs niet, dat deze Beweegreden onderhavig is aan de liefde van God aan de Naasten en de zucht tot de waarheid, in haarzelf berispelijk zij, en dat zij niet een zeer krachtig behulp zou kunnen zijn voor edeler en verhevenere oogmerken. Het is lichtelijk te zien, dat als wat er in dit geval te doen staat, is, de Schrijver van deszelfs Sythema te onderscheiden, het denkbeeld van onbetwistbare zekerheid, waarbij wij aan onze eigen gevoelens hegten, daarvan af te zonderen, en, met bedaardheid en onpartijdigheid, te onderzoeken; wat ons deze Schrijver voorstelt. Als men dus in die gewaande ontdekkingen een logge, zwaar, verwarde Geest merkt, die niets doofgrondt, die niets ontwikkelt, die zelf niet weet, wat hij beweert, wat hij aandringen of weerleggen wil; of als die Schriften een waanwijze Redenaar aantonnen, welke onbeschaamd berust, het geen bij niet bewijzen kan, die de eerste denkbeelden der Redeneerkunst mist, en dezelfde met lage beschimpingen draagt te goeden. Wat is dan gemakkelijker, dan het zwakke en beveriglijke van zulke Sythematiseeren in weinig woorden aan te tonen; mischien zal men, beter doen van dezelfde te lezen en te vergeten. Achtentwintig, en op hunne eigen puinhoop ten ladentafel gevallen; Maar als ik een Schrijver aantref, die redeneert, die beginsels voelt, en er gevolgen uit afleidt, die den zin van zyner uitdrukkingen bepaalt, zyne denkbeelden behoorlijk schikt, en altijd zyn aandacht vestigt op den staat van het geschil, zo wordt het een stuk van een ganzelden ander soort. De zaak is alsdan niet om de nieuwe voorstellen striks aan te nemen of te verwerpen; neen? Het onderzoek moet langzaam, bedaard, en zonder vooringenomenheid, geschieden; men moet alle mogelijkheid tot opheldering zoeken, en niet bezwaren voor dat men alle de redenen en bewijzen van zulk een eeuwige waardig Schrijver naar gewogen heeft. Bij alle daarmede een nauwkeurig onderzoek ons niet van ge dachten doet veranderen, zo is het ten minste zeker, dat wij er zeer veel voordeel uit trekken; wij krijgen er alsdan de aangename voldoening door, van in de waarheid bevestigd te worden, en het geen wij meenden te weten, met meer zekerheid en op betere gronden te geloven. Maar, zegt men, hij, die dus een nieuw licht en onbekende waarheden, of zij dan werkelijk of gewaand, aan onze onderzoeking voorstelt, zal, maar alle waarschijnlijkheid, de rust der Kerk verstoringen. Wat noemt gij de rust der Kerk? Is dit een zorgeloze slaap in den boezem der onwetelijkheid? Verstoort men de rust, als men de Leden der Kerk uit hunne vooroordelen en dwaalingen trekt, of liever, de oogen opent, wegens enige verwarde en onverstandbare klanken die zij als heilige waarheden verkondelen, zonder daar het minste denkbeeld van te hebben? Is het de schuld van hem, welke ons nieuwe kundigheden aanbiedt, als wij niet weten wat het is te geloven? nog een vreedzaam en onpartijdig onderzoek voor het enige middel houden om het ware Geloof te verkrijgen. Kan men iets buitengewoner begrijpen, dan dat men een mensch die mij probeert te verlichten, en op den weg der zaligheid te leiden, op denzelfden voet beschouwt, als iemand, die de oorlog aandoet? Het is waar, dat zyn handelwijze aan één stootelijk is voor den hoogmoed en de vadsigheid van zekere lieden, die gebeld schijnend zijn, omdat men ze niet voor onfeilbaar houdt, of aan het werk zoekt te gaan. brengen, zou ik een mensch dan, die zette ontdekkingen ter onzer onderzoek aanbiedt verwekt dikwijls haat en afkeer tegen hem, maar dit is gewisfelijk aan de kwaade gevoeldeheid toe te schryven; waar in zich bevinden, die de Kerk bedreigen, om hunne ziele te redden, te zien aangevallen. Geloof ik, VAN EEFE WN, te worden maar zij zijn inderdaad zelf de eersten aanvallers: zij shorten eenen man op ’t lichaam, die hen geen enkel leed dagte toebrengen, en wiens geheele misdaad hier in alleen bevat, dat hij zich van een recht bedient, dat welke hem is mensch toebehoort, en daar zijn plicht hem zelfs ge- en gebruik van te maken. Hoe! Ik onderzoek, ik onderzoek; ik doe geen alle wetten van rede en Godsdienst pas gebieden, en ik word deswegens gehaat, verbannen, mishandeld, vervolgd! Ben ik degenen, die den vrede der Kerk verstoren, of zijn het mijn onbillyke vyanden? Een vrij wilke zoekt niet anders dan na te gaan zorgen dat zijn zaken zorgen, en aarzelt af te hangen van de grilligheid eens heerszende meesters; een nabuurig Vorst neemt hen dit kwaad, en zoekt zich een Staat te onderwerpen, waar hij geen het minste recht op heeft; zoude het niet even buitenproportioneel zijn, om het vreedzame volk van den daar op volgenden oorlog te beschuldigen, als het is, om de zogenaamde ketters als verspersten van den vrede der kerke aan te klaagen. Nog werpt men mij tegen, dat het een lastige pligt zou zijn, altijd te moeten onderzoeken, altijd voor nieuwe aanvallen en omringd te blijven bloot te staan. Men kan onderzoeken, vervolgt men, terwijl dit het enige middel is, om te geloven, maar behoort er eindelijk niet eens een tijd te komen, waarin meer vrucht zijner onderzoeken mag genieten, en in het vreedzaam bezit te blijven van onze denkbeelden, die wij door voorgaande naderingen hebben opgehelderd, en thans verzekerd kunnen zijn, dat met de waarheid overeen komen. Dus te spreeken, is omzet evenzeelf, als of men zei: Het is waar, dat wij moeten werken, om onze Ziele van dwingelanden der aandacht te ontslaan, en deze onder bescherming te brengen van de deugd te brengen. In de staat stellen, waarin ze moeten, om nieuwe onderregtingen te kunnen ontvangen, en ten dien einde, onzen aandacht afwenden van de zekerheid of waarin wij zyn, ten opzichte van het begrip, dat men zoekt te betreden. Laat ons onderstellen, dat iemand aanbiedt, ons te overhalen, dat mijn denkbeelden wegens de Overschrijving vals zyn, en dat het mogelijk is ze gelooven, of geen mens er iets in de wereld is. Laat ons onderstellen, dat ik mij, op mijn beurt, vermaker om hem onbetwistbaar te bewijzen, dat die stelregel, in den zin, als ik die voorstel, zo zeker is, als er iets in de wereld is. Wat vordert hij van mij, welke dit onderzoek met mij wil aanvangen? Hij begeert, dat ik alle werstellings van gedachten vermydende en mijn geest van de zekerheid, die ik in mijn begrip stel, geheel aflebrende, mijn aandacht evenwichtig en alleen op zijn bewijzen vestig, en om dezelfde wel te winnen, in een volmaakte evenwicht zelle. Zo ik mijn vergenoeging met de schijna te maken, vasken hem zulk een billijk verzoek toe, van hem die ongekrenk blijft, op een opmerkelijke wijze. genomen, de zijne niet onpartijdig onderzoek, en in mijzelf zeggen, Hij mag doen, wat hij wil, hij zal mij toch niet overtuigen, alle zijn bewijzen moeten noodwendig, drogredenen zijn, naardien mijn gevoelen op vaste bewijzen steunt, zo handel ik zekerlijk ter kwade trouw met hem, door dat soort van verdrag niet na te komen, dat welke wij voorafsmaken gemaakt hebben, en volgens het welke wij verklaren zijn, om elkaar een wederzijds aandacht te verlenen. Gewis, indien men deze verplichting niet wederzijds telde, zou dat dwaasheid wezen, om ooit met iemand de onderlinge mededeling van onze gedachten te beginnen. Daarenboven, op wat grond zal ik van hem eisen, dat geen ik hem weiger toe te staan? wat voor recht heb ik in deze? Is het mijn overtuiging, die mijzelf geeft? maar hij beweert, dat de overtuiging aan zijn kant is, en dat hij zich bijgevolg hetzelfde recht kan aanvragen, om, onder schijn van een diepen aandacht, zijn gedachten te laten omzwerven; Dus zullen wij dan, in plaats van met elkaar te spreken, van weerskanten ons zelven onderhouden, en van de ander scheiden, met dezelfde begrippen, dat mijn partij dwaalt en ik recht hebbe. Maar wat waag ik daarentegen, met wezenlijk te onderzoeken het geen hij mij als een bewijs aanbiedt; Dit onderzoek ontwykende, toon ik duidelijk, dat ik mijn gevoelen wanen. Trouw, en niet bestand oordeel tegen de zwaarigheden, welke er tegen in gebracht kunnen worden. Terwijl ik verzekerd zijn een volledig bewijs voor mij te hebben, ik verwacht gerust te zijn, dat de waarheid voor geen drogere denkbeelden zal behoeven te zwijgen, of te wyken voor woordenklanken, welke niets betekenen, of die behoorlijk opgeheven, mijn denkbeelden, mogelijk bevestigen zullen. Voeg hierbij, dat het enige middel, om een ander op mijn bewijzen te maken, is, zelf een behoorlijk aandacht op de zijne te vestigen, en mij weten te vinden in die toestand, waarin bij mij verlangt. Uit hetgeen ik tot dusverre heb aangedrongen, is het makkelijk op te maken, dat de geschiktheid tot een bestendig onderzoek, wel verre van een voorvocht van twijfel aan te wijzen, het kenmerk van een redelijk vertrouwen in de waarheid van onze gevoelens is, en dat de tegenoverstaande geschiktheid daarentegen, voor zover diezelfde een wat trouwen in ons begrippen ontspringt, het kenmerk uitmaakt van een gebrekkige overtuiging, van twijfel, en onkerheid. Het vervolg in het eerstkomende Stukje. REDEVOERING. Door den Heer NAVARRE, Hoogleeraar in de Wijsbegeerte. Vervolg van bladz. 344. TWEEDE AFDEELING. A: Letterkundige Opvoeding, die den geest befaamt moet ook tevens het hart verbeteren, en van ieder leerling een recht verstandigen, een waar Christen, en een goed burger maken; men moet dan naderpooren, welk in Frankrijk het beste middel zou zijn, om de zedelijke deugden in te boeien, overeenkomstig met het karakter der Fransen: Christelijke deugden, volgens de Godsdienst der Fransen, en Staatkundige deugden betrekking op de Regeering van Frankrijk: een driemaal dubbel voordeel, welk uit dit Plan ontstaat, geschreven door eenen ware yver tot welzijn van het Vaderland. Wat helpt het ons, waarlijk, dat men een verstandig Spraakkundige, een goed Letterenofficier, een bekwaam Wijzegeer, een groot Repertgeleerde, en een diepzinnig Theologant is, met alle deze fraaie Titels, een hart heeft, dat aan de driften is ten prooi gevallen, zo de neigingen des gemoeds ondund zijn, en zo ons de gevoelens van eer ontbreken? Dat men dan onze jongeren leerlingen de grote kunst leert, van de plichten in de burgerlijke samenleving te vervullen; dat men hen in de praktische Zedekunde onderwijst, welke daarin bevat, dat men door overwegingen, en door ontdekking kan het vermaak aan deugdzame daden verwijsd, en de wroedigheid die van de misdaad onafscheidelijk is. Dat men hun goede grondbeginselen inboeekt, wat onze plicht is jegens God, jegens de Koning, jegens onze Ouders, jegens zyn gelijken, eh jegens zyn minderen, dat is voornaamelijk het geene, waar aan ons 't meest gelegen ligt. Van zulk een opvoeding hangt het lot van alle toekomende geslachten van den Staat, de welvaart van het Rijk, en het onderhoud der wetten en goede zeden, geheel af. Koome, dierbare vreemdeling, de hoogste van ons Vaderland! Ik zal zonder ophouden in uw ziel de Goddelijke leson voortstellen, die de deugden doen te voorschijn komen, en de zaden der ondeugden verrotten: ik zal u geen oogenblik uit het zicht verliezen, en ik zal u zeggen wat vromeness, oprechtheid, goede trouw, edelmoedigheid, mededogen, ijver, eerbiedeloosheid, groothed van Ziel, het beheer over uzelf zullen; middenwij, dat de wetenschappen uw geest andere gewesten zullen leiden, sinds de lang voorledene eeuwen, aan de uitersten der Aarde, en tot in de Hemelen. Ik zal u bij uzelf houden; en zo de wetenschappen u op Overwinnaars, Wetgevers, en Geleerden doen zien, zo zal ik u de recht verstandigen aantonen. De Zwakherd en het gebrek der Kindsheid gaat zo ver, dat, om ze te spreken, voor het gezicht, en als met de vinger, moet aantonen, waar in iedere deugd, iedere drift, en iedere misdaad bestaat. Men leert de deugden op dezelfde wijze als de wetenschappen; en daar is geen minder oefening nodig, om de scholing der Zedekunde te recht te helpen, dan om die der Letteren te volmaken. De goede smaak, die niet anders is dan een hevige liefde van de orde strekt zich zo wel uit over de zeden als over de werken der bevalligheid; en gelijk de ziel, door behulp der zintuigen, de kundigheden en de denkbeelden, welke de rijkdommen van den geest zijn, in stilte bijeenkomt, verzamelt ze ook in 't geheim; door de gewoonte en den gevoeligen indruk, de grondregels en voorbeelden, die tot voorraad van het leven dienen. Is de smaak der Kinderen van hunne tederde jaren af tot de deugd. gewend, dan zullen de goede daden uit zijn hart voortvloeien, om zich door de gehele samenleving te verfamen. Maar indien men verzuikt deze jonge planten met het sap der wijheid op te kweken; zullen haar wortelen uitdroogen, of een vreemd of vergiftig sap indrinken, en het gehele nakomendeschap gaat verloren of wordt bedorven. Aan welk eer misdrijf zij dan niet zulke Meesters schuldig, die in Frankrijk den geheiligden plicht van de Zedekunde te onderwijzen verwaarlozen, dat van zo gewichtige gevolgen voor het Vaderland is? Het edelste en het wezenlijkste gedeelte van hunne bediening, is, door hunne schuld, vrugtloos, en mist het begeerde gevolg: hierdoor vindt men geen regels van gedrag, geen ontwikkeling van deugden, geen grondbeginstelen voor het toekomende voorgesteld. Waar is de Leerling, die zij regtvaardiger, kloekmoediger, mildader en vromer maakt? Wie is ’t, wiens driftens zij beteugelen, of wiens valscheden denkbeelden omtrent de grootheid, de eeren geluk zij verbeteren? Dat zij Ons hunnen Fransen Eparhiondas hunnen Regulus hunnen Fabricius toonen! Gelukkig zijn onze Taigessen, die niet toevertrouwd zijn geweest aan zulke Stierlieden: zij hadden gewiss een droevige schipbreuk geleiden, en Frankrijk niet vercierd met hunne deugden. Dat dan de Kunsten en Wetenschappen, die hedendaags zo helder flitsen, ook strekken om onze Franse Leerlingen te verlichten, in alles wat tot hun welzijn dient. Dat het Boek, het welke de zuiverste Zedeleer behelst, ons wapenen verleent, die altijd gereed zijn, om hunne kinderlijke verwarring, hunne opstuwende driften, hunne onleerzaamheid en ongeduld te bestrijden; dat men alle de driften, nu nog in haar opkomst, voor hunne ogen afmaalt, met de haatlijke kleur van ziekten der ziel, welke veel gevaarlijker zijn dan die van het lichaam, en niets achter laten, dan kwelling, verachting en verlachting. In plaats van hunne ziel niets anders in te prenten, dan namen en tijdsperieken, graveert men daar in, met onuitwistbare letteren de oprechtheid, de billijkheid en de vroomheid; en, op dat zij, op den blooten naam onze les: "niet verfchrikken" "laat ons trachten dezelfde te vermommen, en ze met voorzichtigheid, zonder gemaaktheid, zonder geheimzinnigheid, voor te dragen: de geest der Kinderen toch is gelijk aan die enggehalsde kruiken, die vogt niet ontvangen dan druppel bij druppel. Dat zij in de Historie lezen, de gebeurtenissen der mensen die geleefd hebben, om te leren kennen de mensen met welke men moet leven: dat Ze zichzelf uiterlijk onderwijzen door voorbeelden. Laaten de Camilluspen en de Scipionpen spreken; die grote Meesters zullen hun de deugd beter lespreken dan wij; de daden der mensen, en wel van zulke mensen, die men niet meer ziet en hoort, zijn het best spreukende boek, dat de Kinderen zonder moeite lezen; hier in zien ze de voorwerpen als in een getrouwen spiegel, en hunne ziel schikt zich naar die onderrichtingen zonder er op te denken. Hier is pietas in zyne banden de eerwaardigste der mensen en Nero op den troon, de dwingeland des mensdoms. Hoe gelukkig zijn wij! De Tempel der Zanggodinnen, dien men niet gebruikt heeft dan tot een School van Wetenschappen en Letteroefeningen, kan dan ook het School der Deugd worden. En waar zou zulk een wyduitgestrekt veld aan ons gezicht vertoond worden? Moet de geest, gescheiden om het door te lopen, zich bepalen aan eenige voordeelbevattingen, of aan een eeuwige domme verwondering? Zullen Deoch waar in zult gy de wysheid vervatten in uw Franschert Leerling doen bestaan? In de trotsche onbuigbaarheid van een Romein of de onmenselijke strengheid van een Spartaan? De wysheid van een Franschman behoort, als die van een Athener, te zijn, zegt u, edelmoedig en minzaam, gegrond op de belchaafdheid en welvoegelijkheid; zij moet in alle manieren beantwoorden aan de Athener zedenleer. Ziet in ons die zagtheid van karakter, die heuschheid van zeden, die wellevendheid zonder dwang, en die algemene smaak voor de samenleving: de vreugde schijnt het element van een Franschman te zijn, de vreugde heerst in onze samenkomsten, op onze maaltyden en op onze feesten. Wat voordeel zou een gemeene en stuurkere deugd, die, steeds onvergenoegd, altijd gereed is om tegengelang aan de gebreken op te volgen, bij ons behalen? Wat zou die liefde voor de gerechtigheid, welke, in drift veranderd, geen ingekliktheid genoeg heeft voor de menselijke zwakheden, onder ons te wegen brengen? Waar toe zou die al te gestrenge billijkheid, welke de daden van anderen weegt, met die weinige toegevendheid welke zij voor zichzelf over heeft, dienen? Wat zou de vrucht zijn van zulk een gestrenge en straffe wijheid? Het ongeluk van even die mensen vertrouwen te maken, wekt zij tot eerbied zou willen dwingen. Beroemd den Heer Navarre. De deugd, die niet ingeëld zou zijn op het Christendom; als op haar natuurlijke staam, zou wel door haar voedende sap beroofd zijnde, nedervallen, en eindelijk niet anders dan een uiterlijke vertooning van deugd wezen. Het doelwit van al den arbeid van een Onderwijzer onder ons moet daar, een, het aanleeren van de Godsvrucht en den ware Godsdienst der Fransen. Maar indien hij den ware Godsdienst der Fransen bedoelt, zal hij dan zijn Leerling de bijgeloovige gebruiken inprenten, die den Godsdienst ondermijnend maken aan de eigenzinnigheid der inbeelding, een zuurzaan van dweperij, die Geestdrongers voortbrengt zonder Christenen te maken? Zal hij onderhandelingen, rebondenheid, en beuzelachtigheid van ongeloovige Toegelieken in den mond der Christenen te leggen? Zal hij onze allerheilige Verborgenheden op het Theater ten toon stellen? Den dood van Codrus en die van Abel samenvoegen, en den Tempel des levenden Gods in een Schouwburg veranderen? De Godsdienst der Fransen is niets van die soort eigen. De uitdrukkingen onzer Geloofs-Leere, en de uiterlijkheden der ware Christenen, in hunne Godsdienstoeffeningen zyn geheel bevredigend en geheel bevredigend. Onze Godsdienst is die van het Evangelie; die, welken wij putten, niet uit de Barbeden der mensen, maar uit de Heilige Schrift, die dezelfde taal voert, en bijna dezelfde regelen voorschrijft, aan Koning en Onderdanen, aan Ouders en Kinderen, aan Leerlingen en Meesters: deze Godsdienst behoort men de Fransen te leren. Zodat men zich ongehouden kon kunnen ageren van onder zo veel stemmen, waarvan onze Schoglen weerkaatsen, die van den Verlosser der Wereld te doen horen. De Onderdanen van het Allerchristelijkste Rijk op Aarde behoren geen andere dan een geheel Christelijke Opvoeding te ontvangen. Dan zullen zij het onfeilbare geleide van het wettige gezag volgen, en nimmer nalagen goede burgers te zijn. De dapperheid, de heldenmoed, de overgeven aan zyn Vaderland, en een onafhankelijke aankleding aan zynen Koning, maken een ware Franschman uit. Die naam, zo bevallig, zo eerwaardig, die geheiligde naam, welke de deug zelfs aankondigt en voortbrengt, de naam van Burger is altijd in Frankrijk een erelijke eernaam geweest, door de eer gegeerd, en door de verdienste en 't goede voorbeeld ondersteund. De eer, dat gevoelige indrukkelijk met ons gebooren, waar voorhoop van rang. Frankrijk alles vreemd heeft, en al het overige niets acht; die zegt tot roem, en begrijpt de hartstocht der Fransen, 'de geest van verhevene zielen, welke de bronader is van grote daden', trekt ons tot voltooiing van alle deugden; en als Frankrijk geen macht meer heeft, en zich uitgeput ziet, verleent de eer haar burgers, waarop zij al haar hoop vestigt. Er komt verwonderlijke uitwerking een regering onder welke de deugd, in de hulde der onderdanen, een verzekerde en harde waardige beloning vindt; daar de zwakheid, goedertierenheid en gerechtigheid gelijklopend heersen; daar het gezag, zo beminnelijk als wettig, de afhankelijkheid zo aangenomen als noodzakelijk maakt; daar iedereen zich, onderwerpt, om dat een iedere redelijker wijze vrij is, in het genot van die Vrijheid, die recht geeft om alles te doen wat de wetten toelaten, en daar de Souverein voor instaat. Frankrijk! Ô mon Père! Combien tu sais de confiance que je te dois, de notre amour pour toi, sur des motivés si fermes! Pourquoi nos enfants ne seraient-ils pas de nos maîtres, ne les seraient-ils pas aussi de bons citoyens? Pourquoi notre éducation ne servirait-elle pas, pour renforcer la négociation commune des vertus civiques? Pourquoi ne pourraient-elles pas apprendre, ne serait-ce que par l'exemple, l'amour du pays? Le Roi et Frankrijk sont deux objets, qui doivent être inéligibles à toute éducation critique, et doivent être présents à tous les cœurs des Français, pour être répandus et vécus, comme les lois fondamentales du pays. Pourquoi notre Royauté n'aurait-elle pas le même rang que la sagesse de la Lacedémone, d'Athènes ou de Chine, et nos collègues en Frankrijk ne seraient-ils pas des écoles de vertus royales? Pourquoi notre amour pour le Roi et pour le pays ne serait-il pas enseigné à nos enfants, de la même manière que la religion et les bonnes manières, de la même manière que nos futurs citoyens apprennent la géographie, l'histoire et les mathématiques? Le Roi, comme le fondement de l'existence commune, attire notre attention et notre affection; pourquoi notre enseignement ne serait-il pas orienté vers lui, comme vers le bien le plus précieux de la nation? Pourquoi nos enfants n'aimeraient-ils pas le Roi plus que eux-mêmes? Sont-ils moins ses sujets, parce qu'ils sont dans leur enfance? Si nous voulons qu'ils aient de l'affection et du respect pour le Roi, doivent-nous pas commence par les émouvoir, et les prédisposer, dès leur enfance, à ces sensibilités? La royauté, comme le commencement de l'existence terrestre, doit être présente à toutes les attentions de la famille; serait-elle moins dignes de notre attention et de notre amour, parce que le Roi est dans son enfance? La monarchie, comme le fondement de l'existence commune, exige nos émotions et notre respect; pourquoi notre éducation ne servirait-elle pas à développer ces émotions, à faire en sorte que nos enfants aient de l'affection et du respect pour la monarchie? Sont nos enfants moins des sujets de la reine, parce qu'ils sont dans leur enfance? Si nous voulons qu'ils aient de l'affection et du respect pour la reine, devons-nous pas commencer par les émouvoir, et les prédisposer, dès leur enfance, à ces sensibilités? La royauté, comme le commencement de l'existence terrestre, doit être présente à toutes les attentions de la famille; serait-elle moins digne de notre attention et de notre amour, parce que le Roi est dans son enfance? heden! Een geest van doolzinnigheid die der Ketters en muitelingen, het Eedgenootschap verwoedde mensen gaf, en de misnoodgedrukt Tegenhelingen, onder hunne Bevelhebbers, de Vandalen deed ontrollen. Frankrijk eist van u, Ô Leermeesters! Burgers, en de Burgers, welke ze u gelast haar te verleenen, moeten belangloos zijn, en onverschillig voor alles, uitgenomen voor 't Vaderland. Voedt uwe Leerlingen op in de Kunsten, voedt ze op in de Wetenschappen, wij zullen uwen arbeid toejuichen; maar vergeet niet de nutste en edelste der Kunsten, die vast de Koning en den Staat van dienst te zijn. Een onderdaan geheel trouw aan zijn Vorst, is meer waardig dan een millioen vreemde en wederzijde vijandige Geleerden. Onderricht uwe Leerlingen in de zeden, de gewoonten, de vrijheden, de beelden der Natie, en laat de kennis der Wetten, waar onder zij leven, in geen ondoorgrondelijke verborgenheid blijven. weeden, Denemarken en Polen delen aan hun edele Jeugd de openbare Handelingen mee, om hunne gevoelens en de gelelijkheid van het Rijk te leren kennen. Eén Koning, één Wet, één Gerechtshof in Frankrijk, zie daar het tafereel, dat alle verwondering verdient, het welke gij onophoudelijk het gezicht der Jeugd moet voorhouden; één Koning, die op ’t oogenblik alle de bewegredens van den Staat doet werken; één Wet, die de volmachtige en altijd rechtmatige wil des Vrowen is; één aanklikbaar Gerechtshof, daar deze wil ter uitvoering gebracht wordt, en daar de Koning en de Wet één ononderscheidbaar geheel uitmaken. Welke eenheidsverhevenheid, welke eenvoudigheid vertoont zich niet in dat Meesterstuk van Staatkunde, hetwelk zo veel rest heeft van na een onstelbare eeuw te staan! Wat jonge Fransman zal weigeren te erkennen het geluk dat hij heeft, van te leven onder zo wijs een Regeering, en niet ver- ### CORRECTION ### weeden, Denemarken en Polen delen aan hun edele Jeugd de openbare Handelingen mee, om hunne gevoelens en de gelijkheid van het Rijk te leren kennen. Eén Koning, één Wet, één Gerechtshof in Frankrijk, zie daar het tafereel, dat alle verwondering verdient, hetwelke gij onophoudelijk het gezicht der Jeugd moet voorhouden; één Koning, die op ’t oogenblik alle de bewegredens van den Staat doet werken; één Wet, die de volmachtige en altijd rechtmatige wil des Vrouwen is; één aanklikbaar Gerechtshof, daar deze wil ter uitvoering gebracht wordt, en daar de Koning en de Wet één ononderscheidbaar geheel uitmaken. Welke eenheidsverhevenheid, welke eenvoudigheid vertoont zich niet in dat Meesterstuk van Staatkunde, hetwelk zo veel rest heeft van na een onstelbare eeuw te staan! Wat jonge Fransman zal weigeren te erkennen het geluk dat hij heeft, van te leven onder zo wijs een Regeering, en niet ver- ### CORRECTION ### weeden, Denemarken en Polen delen aan hun edele Jeugd de openbare Handelingen mee, om hunne gevoelens en de gelijkheid van het Rijk te leren kennen. Eén Koning, één Wet, één Gerechtshof in Frankrijk, zie daar het tafereel, dat alle verwondering verdient, hetwelke gij onophoudelijk het gezicht der Jeugd moet voorhouden; één Koning, die op ’t oogenblik alle de bewegredens van den Staat doet werken; één Wet, die de volmachtige en altijd rechtmatige wil des Vrouwen is; één aanklikbaar Gerechtshof, daar deze wil ter uitvoering gebracht wordt, en daar de Koning en de Wet één ononderscheidbaar geheel uitmaken. Welke eenheidsverhevenheid, welke eenvoudigheid vertoont zich niet in dat Meesterstuk van Staatkunde, hetwelk zo veel rest heeft van na een onstelbare eeuw te staan! Wat jonge Fransman zal weigeren te erkennen het geluk dat hij heeft, van te leven onder zo wijs een Regeering, en niet ver- Niet Bart. IL Lett. V.) 00 Mijn Heer! > > ‘en, [X antwoorden der Vraag, of de Beurtwisselingen van Dag en Nacht ontstaan uit den loop der Zonne ons onzen Aardkloot, dan wel uit de omwenteling van den Aardkloot op zijn eigen as? mag men ten vooruitzien, dat die wyze, welke het gemakkelijkst en eenvoudigst is, naar den algemeenen loop der Natuur, ook die is welke gemeenlijk is vastgesteld, en waarvan zich de Almachtige God, de Schepheer der Natuur, bedient heeft. Nadat nu veel gemakkelijker het schijnt, voor de Aarde, eenmaal rond te wentelen, op zijn eigen as, in den tijd van vier en twintig uren, dan voor de Zon ons Aardkloot rond te lopen, en dus die wyfduitgerekte ruimte van ons jaarlijkse weg af te doen, in den tijd van vier en twintig uren, zo komt dit denkbeeld, van de dagelijkse omwenteling van onze Aarde op haar eigen as, schijnlijk voor, dan dat van de loop der Zon onzen Aardkloot. Men vogelonderstelt eens dat de omtrek van onze Aarde. in Waterhol, onder de evennachtslijn, groot is vier en twintig duizend Mylen; dan zal de oppervlakte van de Aarde, om eenmaal in vier en twintig uur op haar eigen as om te wenden, zich moeten bewegen met een snelheid van duizend mylen per uur. Maar men vooronderstelt dat onze Aarde staat in het middelpunt van de zaal, en dat de Zon rond dezelfde gaat, in vier en twintig uur; dan zal, zynde de afstand van de Zon van de Aarde, ongeveer één en tachtig miljoen mylen, de omtrek van haar weg, die ze in die tijd heeft af te lopen, zijn, vierhonderd zesenveertig miljoen mylen; en dus zal de Zon, om in de tijd van vier en twintig uur rond de Aardkloot te gaan, zich moeten bewegen met een snelheid van twintig miljoen mylen per uur. Daar nu een Kanonkogel geen grotere snelheid heeft, dan die van acht mylen in één minuut, en dus van vierhonderd en tachtig mylen per uur; zo zou de Zon, om in de tijd van vier en twintig uur de Aardkloot rond te gaan, zich ten minste veertigduizendmaal sneller moeten bewegen, dan een Kanonkogel in zijn uiterste snelheid. Daar en boven konden we, met behulp van de Telefoons, gewaar worden, dat alle de overige Hoofd-Planeeten zich rond de Zon bewegen, en de Zon niet rond dezelfde: het welke dus beweegt om te denken, dat de Planeet, die we bewoonen, zich op een gelykvormige wijze als de overige beweegt. Maar, aangezien dit enkel waarschijnlijke redenen zijn; en 't is mij bekend, dat U. Ed. zich niet voldoende laat overtuigen met blote waarschijnlijkheden, zo zal ik verder gaan, (te meer, om dat het Utd. eenig denkbeeld zal geeven van ons Planeetensstelsel,) en betoogen, dat de wisseling van dag en nacht niet veroorzaakt wordt, uit het draaien van de Zon rond de Aarde, maar door de omwenteling van de Aardkloot op zijn eigen as. Dit kan eenvoudig geschieden op den grondslag van een erkend feit, dat de Zon groter is dan de Aarde. Het is namelijk waarschijnlijk, volgens de wetten der Natuur, dat een groter lichaam rond een kleiner gelijktijdig om te bewegen kan worden, het zy in een circulaire of elliptische baan. Ten regten verstand hier van heeft: UEd. te begrijpen, dat volgens een vastgestelde Wet der Natuur, alle beweging natuurlijk rechtlijnig is, dat is, dat een lichaam, in beweging gebracht zynde, in eeuwigheid in een rechte lijn zou voortgaan, zo ’t niet geheellijk gebracht of verhinderd wordt, of zyne looplijn afgevingen werkt, door eenige grotere kracht. Hierbij heeft UEd. op te merken, dat, volgens een andere vastgestelde Wet der Natuur, de werking en wederwerking gelijk zijn: dat is, in evengelijke lichamen zijn ze van evengelijke kracht, en in ongelijke lichamen staan ze tot elkander, in evenredigheid met de hoeveelheid der stoffen, doch zo dat het ten aanzien der uitwerkingen, even hetzelfde is, in welke der lichamen in zich het krachtbedriegende vermogen bevindt. 