Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
478 ALGEMEENE GESCHIEDENIS GEEN EE EEn vrij. Ziedaar wel een bescheiden toepassing verlangd van een beginsel, dat de tegen- woordige Bewindslieden, toen zij tot de tegenstanders van de Regering behoorden, met zooveel nadruk hadden verkondigd. Toch begeerde men het verzoek niet toe te staan. Men zou het, dus werd geantwoord, in bedenken houden tot dat de kerkeorde eenmaal vastgesteld zou zijn. Doch dit was slechts eene uitvlucht, en om de bitterheid van zulk eene bejegening van een billijk te achten wensch te verzoeten „ stelde men dadelijk bij de Staten de verbetering van het onderhoud der Kerkedienaren aau de orde, en, hetgeen mede dienen moest om de predikanten te bevredigen, men besloot de Dortsche kerkeorde, des noods zonder de andere Provinciën, goed te keuren en vast te stellen. Doch het was er verre af, dat men de kerkeorde wilde aannemen, zoo als zij daar lag. Ook de wijziging van verscheidene punten in den arbeid der Dorische Synode zouden de predikanten zich moeten laten welgevallen, en het was voor de Staten slechts de vraag, hoe op de minst aanstooteljke wijze het doel te bereiken. Konden de mannen der Synode het gevaar niet afwenden, dat de Dortsche kerkeorde aan eene herziening werd onderworpen, zij verzochten de Staten, dat er ten minste geene wijzi- gingen ingebracht werden zonder dat de Zuid- en de Noord-Hollandsche Synode er in gekend werden. De Staten antwoordden hoogst beleefd, en, wel mochten zij dit, zij prezen de predikanten om hetgeen zij deden tot de rust en het welzijn der Kerk; maar intusschen onthield men hun, om hunne aanmerkingen af te snijden, elke schrifte- lijke mededeeling van de voorstellen ter wijziging. Middelerwijl vertrouwden zij de voor- stellen aan eene Commissie uit hun midden, welke in last kreeg haar advies te geven, op welke wijze. men de Hoven van Justitie en de Synoden van Zuid- en van Noord- Holland » allergevoegelijkst mededeeling doen zou van de voorgestelde wijzigingen, om niet te geraken in disputen,” en van nu aan besloten zij, dat zekere Steden zich in het armwezen niet aan de kerkeorde zouden behoeven te houden; dat geene Synodale acten iemand zouden verbinden, zonder door hun Edelmogenden bekrachtigd te zijn, en dat voortaan geene klassikale vergaderingen zouden mogen gehouden worden, dan in de hoofdsteden, die gedeputeerden in de Statenvergadering hadden; eindelijk, dat alle predikanten voor de Staten eenen eed zouden moeten afleggen. Zoo bleek zonneklaar, welke eenheid in kerkelijke zaken, en welke zelfstandigheid voor de Kerk te verwachten was: de klassikale vergaderingen op het land waren een middel tot bereiking der be- doelingen van de raddraaijers der thans zegevierende partij geweest: reden genoeg om ze alsnu te verbieden. — Welke manier van mededeeling der wijzigingen voor de »gevoegelijkste’’ gehouden werd, bleek spoedig, toen men voorstelde, ze met de ver- hooging van de jaarwedde der behoefligste predikanten gepaard te doen gaan, en later nog meer bepaald voornam, die verhooging dan toe te staan, wanneer de kerkeorde zou goedgekeurd zijn, Dus zou de Synode haren armen ambtsbroederen het brood uit den mond houden, wanneer zij zwarigheid maakte legen de wijzigingen, die de wille- DES VADERLANDS. i 479 C keur der Staten in de Dortsche kerkeorde bracht !. — Zoo trachtte men de kerkedie- naren in deze zaak tot gehoorzaamheid te dwingen, en ook in alle andere opzichten brachten de Staten hun aan het verstand, dat zij geen overlast of machtsaanmatiging van hen zouden dulden. Toen de Zuid-Hollandsche Synode, te Gouda vergaderd, het onderzoek naar het geloof van vossrus wilde voortzetten 2, gaven de Staten haar te kennen, dat zij »om te ontgaan meerdere disputen, die er (God betere het!) slechts meer dan te veel in den Lande geweest waren," de zaak van vossrus aan de Theolo- gische Faculteit te Leiden zou overlaten ?. Toen voorts de Gedeputeerden van de Noord-Hollandsche Synode eene aanmerking betreffende zekere bepaling der huwelijks- verordeningen maakte, antwoordden de Staten, dat in de politieke ordonnantie de zaak was uitgemaakt, en zij niets daarmede in strijd zouden toelaten 4; en eindelgk werd op het verzoek van de Zuid-Hollandsche Synode om een uit haar midden naar de Utrechtsche Synode te mogen afvaardigen, kortaf geantwoord, dat in dezen » gebleven zou worden bij den ouden voet, zonder voor alsnog op het stuk der correspondentie verder te gaan.” 5, By deze stemming van Holland sprak het wel van zelf, dat er niets komen zou van de herziening der Unie ter versterking van den godsdienstigen band tusschen de Provin- ciën. In de handelingen der Staten-Generaal is er geen spoor meer van eene dergelijke voordracht; slechts moest men in Holland sommige onnooselen nog een enkel maal paaijen met eene aanbeveling dier zaak. Hiertoe strekte, dat op voorstel van de Gede- puteerden van Haarlem aan het slot van de acte, waarbij de consenten voor het jaar 1620 werden vastgesteld, de Gecommitteerde Raden aan de Staten-Generaal verklaarden , andermaal gemachtigd te wezen, » de Unie te helpen herzien en zonder hare ontbinding zulks te verbeleren, dat de band tusschen de Provinciën vaster werd tot verzekerdheid van den staat van den Lande en tot bewaring van de ware christelijke Gereformeerde Religie, verzoekende de andere Provinciën hare Gedeputeerden daartoe, alsmede tot de aanneming van de algemeene kerkeorde, desgelijks te willen machtigen 6,” Met hoe sterken aandrang deze verklaring in de Staten-Generaal gedaan werd, behoeft niet be- paald te worden; maar zeker is het, dat deze Vergadering er geen gevolg aan gaf; gelijk zich Holland dan ook genoodzaakt zag de kerkeorde alleen voor zieh in te voe- ren. En hoe konden de Gecommitteerde Raden bij de Staten-Generaal eene algemeene 1 Resol.: Holl. 2 Zie hiervoor bl. 389. 3 Resol, Holl. 12 Aug. 1620. 4 Resol. Holl, 28 Aug. 1620. 5 Resol. Holl. 14 Sept. 1620. 9 Resol. Holl, 20 Maart, 30 Junij, 1620. Gelderland nam in Julij van dit jaar de Dortsche kerkeorde, niet belangrijk gewijzigd, aan (snarpt, Hist, d. Ref. IV, bl. 288). 1618— 1621. Het vraagstak betreffende de herziening der Unie geheel ter zijde geschoven. 480 ALGEMEENE GESCHIEDENIS -——————————————— ——————— mpm "PA Ü ("n EUR aanneming der Dortsche kerkeorde wenscheljk of mogelijk achten, terwijl men ze in Holland zelf slechts gewijzigd en niet volstrekt algemeen kon ingevoerd krijgen? Op- merkelijk zijn bovendien in die verklaring der Gecommitteerde Raden de woorden zonder ontbinding der Unie. Werd Holland dan verdacht van den toeleg om den band der Unie los te willen maken, en dat terwijl deze Provincie een voorstel deed, hetwelk alleen de ver- sterking van dien band kon bedoelen? — Dit juist niet; doch het was maar te duidelijk dat dit voorstel tot versterking van den band ijdel was, en daarentegen bleek het maar al te zeer dat er bij Holland veeleer de begeerte schuilde om de Unie in het belang der vrije beweging en heerschappij dezer Provincie los te maken. Van veel vertrouwen op de gemeenschappelijkheid van belangen tusschen de Provinciën getuigde het althans niet, dat Amsterdam onder verscheidene andere voorstellen »tot verbetering van den . staat,” vrij geheimzinnig aan de Staten van Holland aangeboden, ook dit punt te berde bracht: » dat om den luister van: Holland en -West-Friesland te bewaren, niemand cor- respondentie zou mogen houden met andere Provinciën, noch gifte of gave ontvangen.” — Onder die punten behoorde mede, dat geene personen tot eenig ambt bevorderd zouden worden, dan die de ware Gereformeerde Religie beleden en dat dezulken (deze toe- voeging verzwakte het voorstel ongemeen), wanneer het overige gelijk stond, boven anderen zouden verkozen worden. Hoezeer die Amsterdamsche voorstellen, in Maart gedaan, op de punten van beschrijving ter zomervergadering zouden gebracht worden, werd de behandeling met die van het voorstel van Haarlem, zeggen de Resolaties der . Staten, van zilling tot zitting uitgesteld 1. Het voorstel van Haarlem was geen ander dan dat ter herziening der Unie. Alzoo schoven de Staten van Holland, in weerwil der verklaring, die zij door hunne Gecommitteerde Raden aan de Staten-Generaal had- den gedaan, zelven de zaak op de lange baan. Het werd er op aangelegd, haar ig bet vergeetboek te brengen, en ook den laatsten nagalm van de leus der omwenteling in het niet te doen verloren gaan. Welhaast waren de Staten van Holland zoodanig in zaken van oorlog en vooral van financiën verdiept, dat er naauwelijks voor het noodigsle onderwerp van anderen aard tijd en aandacht overschoot. Want de Duitsche oorlog zou ons Land tot deelneming medeslepen. — Toch ontbrak het ons Bewind evenmin aan gronden als aan aanzoeken, om tot stipte onzijdigheid over te gaan. Jacosus bleef nog altijd werkeloos, en nu deed ook Frankrijk eene poging om ons tot de staatkunde over te halen, die hare houding tegenover de in Staat van zaken Duitschland strijd voerende partijen bestuurde. Van den kant der. Oostenrijksch-Spaansche —— partij waren alle maatregelen ontworpen om den Keurvorst van de Palts te tuchtigen en hem buiten staat te stellen in Bohemen eene voldoende macht tegen den Keizer te velde te brengen. Daartoe moest de krijgsmacht der Geünieerde Vorsten belet worden 1 Resol, Holl. 12, 20 Maart; 20 Julij; 15 Sept. 1620. DES VADERLANDS. . 481 mogelijkheid verschaft worden om zijn leger den Keizer toe te voeren. Dit doel kon slechts dan bereikt worden, wanneer tegen.den tijd, dat de dienst van het leger van. hertog wAxiMmiLIAAN in Bohemen zou gevergd worden, de Duitsche Unie door een nieuwe krijgsmacht en wel door die van serxoLa, uit het Gebied der Aartshertogen opgetrokken, werd bezig gehouden. Frankrijk moest op de hand van Oostenrijk zijn, omdat het meende niet te kunnen dulden, dat door de vestiging van den Keurvorst van de Palis in Bohemen het getal der Protestantsche Keurvorsten voortaan dat der Roomsch-Katho- lieken te boven ging, waarmede het evenwicht in Europa ten koste der Roomschen verbroken scheen te worden. Dus ondersteunde het de rustige volvoering van dat krijgs- plan. Van ééne zijde scheen het beraamde ontwerp nog krachtdadig gedwarsboomd te kunnen worden, namelijk, van die der Vereenigde Provinciën: zonden dezen tijdig eene belangrijke macht naar Duitschland, dan was de uitkomst voor het minst aan eene hagcheljke kans blootgesteld. Dus kwam het er op aan, dat de Nederlanden zich van zulk eene tusschenkomst onthielden, en geene andere Mogendheid kon in dien zin invloed op de besluiten der Staten-Generaal trachten uit te oefenen, dan Frankrijk alleen. Gelukte het dit Rijk om de Vereenigde Gewesten weder zoo naauw aan zich te verbinden, dat van die verbindtenis eene gemeenschappelijke staatkunde het gevolg moest zijn, dan was men naar wensch geslaagd. Ditmaal trachtte men geenszins zulk een oog- merk te bereiken door omverwerping der legenwoordige Regering: men achtte ze van nu aan te stevig gezeten om daaraan te denken: althans men begreep de bestaande Regering en zelfs den Heer vaN sommetspisx door inwilligingen tot aansluiting le moeten overhalen. 1618—: 1631. Sedert Mei (1620) kwamen er brieven van LANGERAK uit Parijs, waarin hij er op — Voorkomend. heden van de aandrong, dat men er alsnu toe zou overgaan om een buitengewoon gezantschap der- zijde van Frank- openlijken stap van vertrouweljkheid aangenaam zou vinden, en dal ’s Konings raadslieden geneigd waren zich len aanzien der personen, die met de zending belast zouden worden, met onze Regering te verstaan? Zelfs kwam het Fransche Bewind er in dezen lijd toe om alhier onder de hand zekere mededeelingen te laten doen, De Staalsman, die zich daarbij op den voorgrond plaatste, was de tot nog toe protestantsche herlog, maarschalk LBSDIGUIERES, Hij liet een zijner edellieden, den Heer pg settuson *, de berichten van LANGERAK naar ’s Gravenhage overbrengen, en deze Heer gaf den Griffier der Staten- ond 1 Res. St.-Gen. 14, 28 Mei, 1620. 2 Bij canLETON heet hij pe »zLLEAUJUIN; doch in de Resol. der Stat.-Gen. vindt men den naam ma eenige weifeling in de spelling (zoo als gewoonlijk als er een nog onbekend persoon optreedt) eindelijk gespeld pr settuion. Maar sELLUJON js de ware naam van den edelman, uit de brieven van MORKAY aan LESDIGUIËRES bekend, Ill Deen. 5 STUK. 61 waarls te laten vertrekken 1. Wat gaf dit anders te kennen, dan dat Frankrijk een rijk. '1618— 1621. 482 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Generaal ter mededeeling aan deze Vergadering te verstaan, dat de meening van den Koning en zijnen Raad aangaande onze Bewindslieden, door toedoen van den Maarschalk , zoo zeer veranderd was, dat, zoo men thans de gelegenheid waarnam, een buitengewoon Gezantschap alle kans had om met do meeste welwillendheid ontvangen te worden. Men zag thans zelf in, dat Zijne Majesteit verkeerd was ingelicht geworden, en dat Hun Hoog Mogenden en Zijne Excellentie in hetgeen men le voren had afgekeurd, met wijs beleid gehandeld hadden. — Dit was niets minder dan eene voktrekte verlooche- ning van de tot dus verre gevolgde staatkunde en van den persoon van DU MAURIER, en eene volkomen erkenning van de Regering, die alhier na den val van Frankrijks ouden vriend was opgekomen; ja, het scheelde niet veel, of Axassew zelf werd thans in het gelijk gesteld. Ditmaal nog, gaf serLLvsOr te kennen, wenschte de Koning zekeren persoon van het Gezantschap uitgesloten te zien, maar na deze reize zouden Hun Hoog Mogenden als Gezant kunnen gebruiken, wien zij maar wilden !, Dus werd aan AERsSEN het uitzicht geopend om eenmaal weder als Gezant in Frankrijk op te treden. — De Prins was niet gezind de uitwerking dezer poging van Frankrijk iets in den weg te leggen: immers kon hem die inwilliging ten aanzien van den persoon van zijnen gun- steling niet anders dan genoegen doen, en bovendien was de Fransche edelman de overbrenger eener schikking tusschen den Prins van Condé en hem betreffende het Prinsdom Oranje. Dus was het met zijne goedkeuring, dat de Staten een beteefden brief aan respiauiknes schreven. Meer deden zij voor het oogenblik niet, daar zij in aanmerking namen, dat de geheele mededeeling zonder openbaren last geschied was: zelfs ontzagen zij het den gedienstigen bode eene vereering te geven om DU MAURIER niet te grieven 2% Ook was het buitendien de vraag, of men er toe zou kunnen be- sluiten, aan do zoete woorden van Frankrijk het oor te leenen. Wel gaf Frankrijk veel toe, en, sloot men eene vernieuwde vriendschap met die Mogendheid, men kon te- genover de ingezetenen als reden daarvan opgeven, dat zij nu ook alles goedkeurde wat tegen. OLDENBARNEVELT verricht was; bovendien de mededeeling, uit naam van uesoraurkaes ge- schied, scheen eene vermindering van Lurnes invloed aan te duiden, van wien deze Staat niels goed verwachtte, en dien Prins maurrrs vooral gaarne moest zien vallen, vermits zijn onbegrensde eerzucht ook op het Prinsdom Oranje vlamde. Maar toch, men was reeds te ver gegaan met de ondersteuning van Bohemen en de Evangelische Unie, om ze na te kunnen verlaten zonder het verwijt van verraad op zich te laden; men had de zaak van den Koning van Bohemen als onze eigene hoogste zaak, als de zaak der ware godsdienst voorgesleld, en vond in het voorstaan van die zaak de rechtvaardiging van alles wat men bedreven had en bedreef, en zou men haar dan na verlaten en zich ten slotte . Resol. Stat..Gen. 6 Junij 1620. 2 Resol, Stat.-Gen. 10 Junij, 1620. caretox, III, p. 315, 321, 323, 324. DES VADERLANDS. 485 EE Ae met dat Frankrijk vereenigen, onder welks bedwang men zeide dat OLDENBARNEVELTS staatkunde ons had willen brengen. Zoo zou men zich al de vervloekingen op den hals halen, waarmede de openbare en bedekte tegenstanders van den Koning van Bohemen van den predikstoel werden overladen, en hoe kon men dan nog de vervolging volhouden der baljuws, die men uit den weg ruimen wilde, en die, daar de beschuldiging van Spaanschgezindheid voor de leugen zelve te leugenachtig was, als gevaarlijk wegens hunne Franschgezindheid waren voorgesteld? Neen! de daden der menschen hebben noodwendige gevolgen en, eenmaal vrij uitgevoerd, leggen zij den dader aan banden. Doch ook in Frankrijk was het er ver af, dat men kracht en vertrouwen genoeg zou bezeten hebben om eene openlijke vriendschapsverbindtenis aan te gaan met de Protestantsche Republiek. De Regering zag steeds in de Hugenoten hare vijanden, en, verwachtten de Gereformeerde geestdrgvers de uitroeiing der Papisten, de Roomsch- Katholieken legden het, met meer voorzichtigheid maar met niet minder hardnekkigheid , toe op de fnuiking der ketters. RıcmeLmu oefende wel reeds invloed uit, maar by stond nog niet aan het hoofd der zaken. Dus kon het tusschen de beide Staten voor alsnog niet lot een oprechte aansluiting komen, en, werd de buitengewone zending naar Frank- rijk steeds noodzakelijk geacht, zij zou de wegruiming van de misverstanden, die den handel tusschen de beide Staten belemmerden, tot hare voorname bedoeling heeten te hebben 1. Werkelijk bleven er voor onze handelaars op Frankrijk steeds bezwaren te vereffenen - 1618— 1021. Gepaard aan nieuwe eischen over. Nog altijd was de zaak van de aangehouden kisten suiker hangende, en wederom om ` schadever- legde micHEL EUSTACHE, uit kracht van brieven van de Admiraliteit van Rouen, beslag op de goederen van in Frankrijk gevestigde Hollandsche kooplieden, ten einde zich recht te verschaffen tegen de Nederlandsche Oost-Indische Compagnie, door welke hij zich steeds verongelijkt achtte 2, Ook betroffen, in weerwil van de vertrouwelijkheid dier onderhandsche mededeelingen, de openbare onderhandelingen in dezen tijd slechts de tusschen bijzondere personen gerezen moeijelijkheden. Juist toen de Heer pn sgu- Luzon ie ’s Gravenhage was, kwam er een brief van den Koning van Frankrijk in antwoord ep de verklaring der Staten, betreffende de klachten over den Vice-Admiraal LEGER., Hij had ze, schreef de Koning, met genoegen vernomen, en rekende er thans op, dat Hun Hoog Mogenden hunnen onderzaten niet meer zouden toelaten, iets op de Fransche kust-in het gezicht van de havens van Zijne Majesteit te ondernemen, alsmede, dat zij de goederen, door Leca genomen, »met het geheele schip of de waarde van dien" zouden teruggeven. De woorden, door pu magmen bij de overhandiging van * In dezen zin spraken de Gedeputeerden van Holland in de vergadering der Staten-Generaal, den 164= Sept. 1620 (Zie Resol. ald.). 2 Resol. Stat.-Gen. 11 Mei; 3 Julij; 19, 29 Aug.; 2 Sept. 1620. ' 61* goeding: -=  veeleer om den gunstigen indruk te verzwakken dan te WEN versterken. Hij bestempelde het tegen nicmanpikre gepleegde feit met den naam van .een roofstuk, en herinnerde, dat het eigenlijk voorbeeldig gestraft had behooren te worden. Voorts vorderde, zeide hij, de waardigheid: des Konings, dat de teruggave van de genomen goederen, of zoo zij niet meer voorhanden waren, van hunne waarde en van die van het schip geschiedde ter plaatse, waar het schip prijs gemaakt was, of ten minste te Parijs. Evenwel ten slotte verklaarde de Gezant, dat Learem recht zou mogen zoeken tegen hen, op wier aanwijzing hij beweerde het schip prijs verklaard te hebben, en dat; zoo ricnanpikar bleek zich werkelijk aan zeerooverij te hebben schuldig gemaakt, de Koning hem deswegens zou laten tuchtigen. — Dadelijk namen de Staten maatregelen tot het opsporen en begrooten der terug te geven goederen of waarden, te meer daar het genoegzaam bleek, dat het der Fransche Regering ernst was met den gedanen eisch !. Toen de inventaris gereed was om aan DU MAURIER overhandigd te worden, gaven de Staten-Generaal hem, tegelijk met de verklaring dat de Koning over het bedrag kon beschikken, een antwoord op zijne laatste propositie. Met genoegen, dus betuigden zij daarin, hadden zij gezien, dat hun vorig antwoord (hetwelk zij met al zijne onderdanige uitdrukkingen herhaalden) den Koning aangenaam was geweest. Ten gevalle van Zijne Majesteit zouden zij order stellen, dat hunne onderdanen voortaan niets meer tegen ’s Konings wil op de kusten van zijn Rijk ondernamen, en nederig verzochten zij hem, zich verzekerd te willen houden, dat zij nooit verlangd hadden zich eenig recht op zijne kusten aan te matigen. Alleenlik hadden zij gemeend, de zeeroo- vers, die vijanden van het menschelijk geslacht, tegen welke zij alleen nu reeds sedert zoo vele jaren eene groote oorlogsvloot in zee hielden, ook in de havens der Vorsten, die bij hunne uitroejing belang hadden, te mogen vervolgen, hetgeen de Koning van Groot-Britannië toestond. Niettemin, zouden zij, daar zij niets liever wenschten, dan Zijne Majesteit te behagen en te dienen, niet in gebreke blijven de bewuste voldoening te geven om ’s Konings gunst en genegenheid te behouden, die zij hoopten zich meer en meer waardig te zullen maken. — Dus schenen zij van hunnen kant de toenadering der Fransche Regering, zoo deze daartoe meer openlijke stappen mocht willen doen, niet af te wijzen, en waarlijk bij de onbeschaamde trouweloosheid van Engeland, die juist in deze dagen op nieuw ten duidelijkste bleek, konden zij het geval vooruitzien, dat zij geen andere toevlucht zouden hebben, dan een naauwer verbond met Frankrijk. De kans daartoe scheen nog niet verloren: want nog denzelfden dag was een brief van den Hertog px LesprauikaEs met betuigingen van dezelfde strekking, als zijn zaakgelas- tigde hier gedaan had, aan de Vergadering medegedeeld 2, Voor het overige moet erkend worden, dat de Staten Frankrijk niet misleidden: want nog onlangs hadden zij — — 1 Resol. Stat.-Gen. 12, 22, 25, 27 Junij 1620. 2 Resol. Stat.-Gen. 29 Junij 1620. NEL Em — eet — DES VADERLANDS. il 485 den Gezant opening gedaan, wat zij, ingeval er eene legermacht van de zijde der — 1618— Aartshertogen in beweging kwam, van zins waren te doen !, Ontveinsden zij derhalve — voor Frankrijk niet, dat zij de Bobeemsche zaak getrouw bleven, zij bleven van den. anderen kant gaarne waarborgen geven, dat zij de oproerige onderdanen niet tegen den Koning wilden opstoken. Immers in Jalij kwam herwaarts de Heer pz Luc met het verzoek om een oorlogschip, dat hem naar Brouage zou voeren, eene vesting bij den mond der Charente. Daar was hij tot Goeverneur benoemd, maar, zeide hij, over land kon hij wegens de tegen den Koning vijandige gezindheid van die streken in zijn Goevernement niet komen. Tegen de inwilliging van dat verzoek maakte men geene zwarigheid, en zoo zou wederom een aanzienlijk koninklijk ambtenaar met een Staatsch oorlogschip voor het oog dier Protestantsche bevolking verschijnen 2. Sedert het midden van Mei (1620) was het uit de lichting van voet- en paardenvolk , door de Aartshertogen verordend, duidelijk, dat hunne macht bij de oorlog in Duitsch- land niet werkeloos zou blijven. Dadelijk verboden de Staten den uitvoer van paarden, om hun van onze zijde de oprichting hunner benden ruiters niet gemakkelijk te maken 5. Maar, wat meer zegt, ’s Prinsen plan was genomen om de Nederlandsche krijgsmacht — ie een veldleger te laten betrekken op onze Oostelijke grenzen. Zijn doel was, de bewe- op de grenzen te gingen der uit Brabant oprukkende macht gade te slaan en den vijand tot nadenken te = brengen en hem wellicht terug te houden, zijne troepen verder te zenden. Ook zal de Prins niet vreemd geweest zijn van het denkbeeld om, wanneer zulks geraden zijn mocht, door het plotseling afzenden van een deel des legers, een beslissenden slag te slaan. Doch het was bij den binnenlandschen toestand gevaarlijk het land bijna geheel van troepen te entblooten. De Stedelijke Regeringen konden niet ongewapend blijven tegen het ongenoegen van zoo vele, aanzienljken en geringeren: de uittrekkende soldaten moesten door anderen vervangen worden, en wel door waardgelders, die de Provinciën voor den tijd dat het leger te velde zijn zou, in dienst zouden nemen. Dadelijk werd bepaald, hoe velen van het geheele getal van 4000 zoodanige soldaten elke Provincie zou werven en bekostigen. Evenwel de naam waardgelders had sedert het jaar 1618 een te kwaden klank, dan dat die nu kon behouden worden, en de te werven soldaten kregen den naam van garnisoenhouders, Holland 1 Resol. Stat.-Gen. 24, 25 Junij 1620. 2 camLETON, lll, p. 353, 354. In de Resol. van de Stat.-Gen. vindt men niets van dit bezoek van den Franschen Heer, dat toch opzien genoeg baarde. Thans kon men zulke dingen beklinken , zonder de Staten-Generaal er in te kennen. In OLDENBARNEVELTS tijd zou er van de zaak een schandaal gemaakt zijn. CABLETON noemt den Franschen Heer Mr, pr Luc. Het zal timoéox D'zsPINAY geweest zijn, Heer van Saint-Luc, Graaf d'Estelan, Maarschalk van Frankrijk en zoon van den dapperen sAINT-LUC. | 3 Resol. Stat.-Gen. 14, 16, 18 Mei 1620. 486 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— leverde meer dan de helft der manschappen. Omstreeks het eind van Junij waren zij 1621, reeds in de wapenen, en alzoo juist op den tijd, dat, volgens de berichten, de troepen . der Aarlsherlogen marsehvaardig zouden wezen !. De Prins zorgde tegen denzelfden tijd gereed te zijn en voorzag zich van de noodige wagens en trekpaarden, alsmede van bootsvolk om de soldaten langs de rivieren opwaarts te kunnen voeren ?. Het liep even- wel tot in het eind van Julij of het begin van Augustus, eer serxoLa, die van den Paus eenen standaard met zijnen zegen ontvangen had, uit Brabant optrok, en Prins savais zich, vergezeld van eenige Gecommitteerden te velde, te weten vier leden van de Staten- Generaal en drie van den Raad van State, naar het leger op de grenzen begaf. Naar hetgeen men CARLETON opgaf, voor wien men echter reden had onze macht gering te doen voorkomen, bedroeg het leger te velde ongeveer 10,000 man voetvolk en 2400 ruiters 3, Bg deze belangrijke toebereidselen ten oorloge waren het voornamelijk twee dingen, die den Prins en de Regering zorg moesten baren: de houding van Engeland, en de moeite, die het inhad, vooral bij de geringe volvaardigheid van sommige Provinciën, om aan de noodige gelden te komen. Houding van Onze Staat had, behalve de maandelijksché toelagen aan Bohemen en de Unie, de S M iE ontzettende kosten van het te velde brengen van een leger veil; van dat leger zou wel- Palts bedreigde. cht een deel ter verdediging van de Palis met sermoLA slaags raken, en zie, JACOBUS roerde zich niet om den bijstand aan de Unie te verleenen, waartoe hij zich- bij de Alliantie verplicht had, en zijnen schoonzoon by te springen, ja, ernstiger dan ooit, en GARON meldde zulks uitdrukkelijk 4, werd met Spanje over het huwelijk van den Prins van Wales met eene Spaansche Prinses onderhandeld. Wel had men in het voor- jaar van het lichten van eenige troepen in Engeland ten behoeve van Bohemen verno- men; maar dit geschiedde slechts door de bemoeijingen van bijzondere personen: het eenige wat de Regering daarbij’ deed, was, dat zij zulks niet uitdrukkelijk verbood: bovendien zij rekende er op, dat die troepen over de Nederlanden naar hunne bestem- ming zouden vertrekken: zoo raakten zij met de vele andere soldaten, die daar voor Duitschland geworven werden, vermengd, en de ergernis was voor Spanje des te gerin- ger. De Staten hadden gaarne gezien, dat die Engelschen over zee naar Bremen waren gezonden en vandaar de reize naar Bohemen hadden aanvaard 6; doch dit kwam met En- gelands bedoelingen niet overeen. Intusschen hoe zou sacosus den aandrang en de gegronde 1 Resol. St.-Gen. 20 Mei; 9, 13, 15, 29,30 Junij, 1620. Resol. Holl. 22 Mei ; 15, 24 Junij 1620. De voorname Steden van Holland , zelfs Gouda en Alkmaar, leverden 200, Amsterdam alleen 400 man. CARLETON ILI, p. 311. 2 Resol. St.-Gen. 11, 19, 20, 27 Juni; 1 Julij, 1020. 3 Resol. St.-Gen. 6, 18 Julij; 3, 6, 11 Aug., 1620. carteron HI, p. 328, 340, 361, 366. 5 Resol. St.-Gen. 8 Janij, 1620. 5 Resol. St.-Gen. 7 April, 1620. DES VADERLANDS. 487 verwijten van de Nederlanders beantwoorden? Wat hun te gemoet voeren, zoo zij dreig- den, hetgeen zij werkelijk deden, dat zij zonder Engeland de ondersteuning van de zaak van FREDERIK V zouden moeten opgeven 1? — Wederom was sAcoBUs er op bedacht eene moeijelijkheid op te werpen van dien aard, dat de Nederlanders, ten einde de zaak slechts door de inschikkeljkheid des Konings bijgelegd te zien, zich gaarne van alle lastige aanzoeken zouden onthouden. Ditmaal was het eene vijandelijke ontmoeling tus- schen de Nederlanders en de Engelchen in de Oost-Indién, welke sacogos te baat nam. Vorderde hij daarvoor voldoening, dan waren, docht hem, de Staten genoegzaam in het naauw gebracht om van hem wat door de vingeren te willen zien. Door een schrijven van canon, hetzelfde, waarin hij van de zwarigheden meldde, die saconus maakte met het ken- neljke doel om zich van het verleenen van hulp aan de Duitsche Unie te verontschuldigen , waren de Staten reeds verwittigd, dat er in Engeland over die ontmoeting in de Oost geklaagd werd en de door de Engelschen geleden schade op niet minder dan 50,000 pond sterling werd begroot ?, Dit, gevoegd bij de nog altijd hangende zaak van de Hollanders, die wegens uitvoer van gemunt edel metaal vervolgd waren 3, scheen genoeg om de Nederlanders prijs op ’s Konings goedertierenheid te leeren stellen. Toen dan nu den 23sten Junij eene Deputatie van vier leden der Staten-Generaal tot cARLETON gezon- den was om hem plechtig te verwittigen, dat het leger van semota het op de Palts gemunt had, en van hem te vernemen, welken last hij deswegens van zijn Hof bekomen had, en, in geval bij nog geenen last ontvangen had, hem te verzoeken, ten spoedigste daarop aan te dringen, vermits de zaak haast had, — toen was het voor Engeland tijd om aan zijn hatelijk voornemen gevolg te geven. Op die stellige vraag had de Gezant niets anders te antwoorden gehad, dan dat hij nog geenen » openbaren” last van zijne Ma- jesteit had ontvangen, hoezeer bij er herhaaldelijk om geschreven had, gelijk hij nog- maals doen zou. Voorts had hij de Heren verzocht in den namiddag terug te komen, Teen had hij eenen brief van Zijne Majesteit, van Maart laatstleden, opgedolven, waarin hem gemeld was, dat de Koning Gezanten naar Dustschland zou zenden om in veree- niging met de Fransche Gezanten den vrede tot stand te zien te brengen, maar dat, bigaldien de vijand intusschen de erflanden van den Keurvorst van de Palts mocht aan- randen, Zijne Majesteit zich daartegen verzetten zou. Nu wisten de Staten genoeg, en zij besloten den Koning te schrijven, dat de lichtingen van den vijand zoo buitengemeen groot waren, dat hunne macht alleen onmogelijk toereikend was om hem te keer te 1 canLETOY, lll, p. 336, 339. 2 Resol. St.-Gen. 8 Junij, 1020. 3 Resol. St.-Gen. 4 Mei; 8, 29 Junij; 4, 13 Julij, 1620. Carox had geaccordeerd, dat de zaak geschikt zou worden voor een bedrag van 60,000 pond sterling, aan Zijne Majesteit te betalen. Van deze som verzocht bij nu nagenoeg een vierde van de Staten. Doch de Staten van Holland keurden het accoord gestrengelijk af (Resol. Holl. 13 Julij, 1620). 1618— 1621. 1618— 1621. Opgeraapte klachten van Ex- geland over vij- andelijkheden door de onzen in de Oost bedreven. 488 ALGEMEENE GESCHIEDENIS gaan: weshalve zij Zijne Majesteit ernstig verzochten en vermaanden dadelijk een moe- dig besluit te nemen om de verdedigers van de Palis bij te staan. Het besluit tot het afzenden van dezen brief was voor caateton het sein om in de Staten-Generaal met zijne klachten voor den dag te komen. Terwijl de Engelsche Regering, sprak hij, bij de gewelddadigheden, die hare onderdanen op zee van de onzen te verduren hadden, met ons handelde als met goede vrienden, buren en bondgenooten, te weten door mid- del van vredelievende verloogen, gingen de onzen voort met hunoe gewone daden van vijandelijkheid, alsof zij met verklaarde vijanden te doen hadden. Nu hadden zij weder te Bantam en elders in de Oost-Indië vier schepen en eene pines, aan de Engelsche Oost-Indische Compagnie toekomende, genomen, en dat wel niettegenstaande het bericht van het tusschen de beide Gompagnién gesloten accoord reeds tot hen gekomen was, en de Engelschen bezig waren vreedzaam peper in te laden op de reede van Tecco: acht en twintig personen waren daarbij gedood, en de overigen beleedigd en uitgescholden en in boeijen geslagen. Deswegens verzocht de Koning spoedige voldoening en schade- loosstelling. — Deze taal jaagde den Staten niet veel vrees aan: ook zij hadden berich- ten uit de Oost, en zij wisten, dat, op het tijdstip der ontmoeting, ten minste de tijding van het traktaat van vereeniging der beide Compagnién aldaar onmogelijk bekend had kunnen wezen, en hoe konden de Engelschen zoo onbeschaamd zijn zoo veel ophef van die zaak te maken, aangezien er sedert Sir THOMAS pare met eene vloot in de Oost gekomen was, een openbare oorlog tusschen de Engelschen en de Nederlanders was aangevangen 1? Dus ging de brief aan saconus af, en canon kreeg daarbij den last om hem den Koning in persoon te overhandigen, en bij hem aan te houden op een spoedig krachtdadig besluit »ten einde bij tijds alle onherstelbare ongelegenheden te voorkomen.” Canreron gevoelende, dat hij met dat gezochte bezwaar van het voor- gevallene in de Oost niet ver zou komen, wist er niet beter op, dan op nieuw de zaak van” de haringvisscherij op te halen, en ontzag zich niet, voor de even heersch- zuchtige als laaghartige bedoelingen van sacoBus met onzen Staat nagenoeg onbewimpeld uit te komen. 2 Resol. St.-Gen. 22, 23, 24, 25 Junij, 1620. canreton lll, p. 326, 327, 344—349. DES VADERLANDS. 489 ee et en de Republiek zich daardoor geenszins onvoorwaardelijk ter zijner beschikking gesteld had, hij geweld zou gebruiken, om haar naar zijnen zin te zetten. Aangezien nu JAGOBUS op zich zelven niet sterk genoeg was, zoo lag in die bedreiging de beteekenis, dat hij zich met Spanje tegen ons zou verbinden. Werkelijk openbaarde hij in dezen tijd aan Spanje zijn voornemen om den Prins van Wales met troepen naar Holland te zenden, ten einde de Hollanders tot reden te brengen !. — Zoo de Vereenigde Pro- vinciën door Engeland aan Spanje geleverd werden, zou de Prins van Wales eenmaal al de Nederlanden als bruidschat der Spaansche Prinses, naar wier hand hij dong, kun- nen erlangen, en er bleven, dus droomde men, slechts twee machtige Koningen over, dubbel machtig door hun verbond, sacosvus van Groot-Britannië en riuies van Spanje, — Ziedaar welke bittere vruchten en welk een vreeselijk gevaar voor het Land het heulen met Engeland medebracht, waaraan zij, die thans aan het Bewind waren, zich hadden schuldig gemaakt om OLDENBARNEVELT ten val te brengen, die steeds begrepen had, dat de Republiek zich tegen Engeland moest versterken. Intusschen had de zekerheid, dat de tocht van sPnoza geen ander doel had dan een aanval op de Palts, indruk op den Koning van Groot-Britannië gemaakt. Hij werd er door bewogen, de lichting van vierduizend man, in zijn Rijk ten behoeve van Bohemen ondernomen, openlijk toe te staan (zoo althans liet hij het aan de onzen voorkomen), en vaste zaakgelastigden bij de Geünieerde Vorsten en bij den Koning van Bohemen ‚aan te stellen. Hiervan kreeg caRLETON dadelijk bericht, en hij deelde het den 27% Junij aan de Staten mede. Hij voegde er de tijding bij, dat er in Engeland in haast twintig schepen tegen de zeeroovers werden uitgerust. 2 — Wat had dit te beduiden? 1618 — 1621, Engeland neemt het voor- kbmen aan, eene Was de zaak eensklaps zoo dringend geworden, dat de Koning, die zoo noode tot be- vloot, met de langrijke krijgstoerustingen overging, zich genoodzaakt gezien had tot die onderneming te besluiten? — De reden zal deze geweest zijn. In de maand Februarij waren uit onze havens dertien oorlogschepen uitgezeild om de zeeroovers in de Middellandsche zee in ontzag te houden; tevens was bepaald, dat in Maart daaraanvolgende weder drie schepen zeilree moesten zijn, en dat die dertien bij hunne tehuiskomst in het najaar dadelijk dertien andere gereed zouden vinden om hen te vervangen; bovendien zouden steeds drie schepen tot beveiliging van het Kanaal in dienst gehouden wor- den 3, Deze sterke oorlogsvloot in de nabijheid der Spaansche havens was allezins ge- schikt om Spanje vrees in te boezemen in eenen tijd, dat de omstandigheden eene vijandelijke ontmoeting tusschen hare krijgsmacht en die van de Staten in Duitschland konden medebrengen. Konden de Nederlanders die schepen niet gebruiken om zich van 1 Dit deelt x. cacmgr mede uit de Corresp. des Archiducs, in het Arch. v. Belgie. Zie Lettres ined. de p. ». RUBENS, Introd. XXVI. 3 Resol. Stat.-Gen. 27 Junij, 1620. 3 Resol, Stat.-Gen, 24 Febr. 1620. III Deer. 3 STUK. 62 onze vereenigd, tegen de zeeroo- vers uit te zenden, 1618— 1621. 490 ALGEMEENE GESCHIEDENIS een pand meester te maken ten einde Spanje tot werkeloosheid of des noods tot schade- vergoeding te dwingen? Eene vloot, tegen de vloot der Nederlanders opgewassen , bezaten de Spanjaarden niet; maar werd door Koning sacorus eene vloot, mede onder de leus van de beveiliging der zee tegen de zeeroovers, derwaarts gezonden, dan kon zijoe scheepsmacht, des noods met die van Spanje vereenigd, die der Staten in bedwang houden. Toen nu de Staten in het begin van Junij hunne scheepsmacht nog sterker schenen te willen maken en aan al hunne Admiraliteitscollegies aanschreven, al de be- schikbare oorlogschepen met allen spoed in behoorlijke orde te brengen en alleen nog maar tot de bemanning nader bevel af te wachten, toen was het voor sacozus tijd om aan de toerusting der vereischle schepen te denken. Wel was Burgemeester Pauw op nieuw bij de hand om van de groote schade te gewagen, welke de zeeroovers van Algters onzen kooplieden weder berokkenden !; maar wie stond er voor in, dat die belangrijke toerustingen geen bijoogmerk hadden, en dat letterlijk waar was, wat de Staten in het midden van Julij verklaarden, dat er maatregelen dienden genomen te worden »tot behoud van den vrijen handel op de Levant, die anders langer niet kon gedreven worden." Werkelijk werd alsnu besloten, geen kleiner scheepsmacht tegen de zeeroovers uit te zenden, dan van 21 bodems, waarvan 16 binnen de Middellandsche zee en Š buiten in de Spaansche zee dienst zouden doen. mavTAiM zou als Admiraal- Generaal over die scheepsmacht gesteld worden met twee Commandeurs onder hem 2, Waarlijk, was die macht alleen tegen de zeeroovers bestemd, dan mocht zij overmatig heelen, vooral daar het hier eene natie betrof, wier koopvaarders zelfs niet gewoon waren. DES VADERLANDS, 491 nf opdat de beide vloten gemeenschappelijk zouden kunnen te werk gaan 1, Verklaarde 1618- zijne Majesteit zich deswegens nader, zoo zouden zij, maar niet eerder, de instructie in mededeelen, die zij hunnen Vlootvoogd mede zouden geren ?. Misschien hoopten zij, nu de Koning eenmaal overtuigd moest zijn, dat zijn schoonzoon het slachtoffer worden zou van zijnen valschen Spaanschen vriend, de Engelsche vloot tot eene vijandelijke houding tegen Spanje mede te slepen: zoo veel is zeker, dat toen de Staten bericht hadden, dat de Engelsche Admiraal den last mede krijgen zou om met de onzen bij gemeen overleg te handelen ?, er een plan werd opgeworpen, waarvoor caRLETON reeds half gewonnen schijnt geweest te zijn, maar dat sacozus, nog altijd hinkend op twee ge- dachten, met het vertoon eener edele verontwaardiging van zich wierp 4, gelijk hij dan ook zijne toestemming tot de vereeniging der beide vloten niet gegeven had zonder eenig wantrouwen aan den dag te leggen en te kennen te geven, dat hij eigenlijk meer reden had om met den Koning van Spanje gemeenschappelijk te handelen, dan met hen, die zijne onderdanen in de Oost-Indiën zoo slecht bejegenden en, terwijl zij thans zoo veel ijver aan den dag legden om de beide vloten te vereenigen, te voren de za- menwerking tegen de zeeroovers hadden afgewezen 5. Zoo onbeschaamd en beleedigend durfde cARLETON ons aan ’s Konings vroegere dubbelzinnige plannen herinneren en nogmaals van het gebeurde in de Oost-Indiën ophalen. — Nadat sacosus ernstig ver- maand was, alsnu zijne vloot met de onze te vereenigen, vertrok HAUTAIN nog voor het einde van September, maar tegen het einde des jaars lag hij nog voor Duins: — men had begrepen, de vloot bi de dreigende breuk van ’t Bestand voor eerst niet ver van huis te moelen zenden 6, Weldra daarna echter ging zij naar de Middellandsche zee onder zeil, zonder dat er van eene vereeniging met de Engelsche sprake was. De Staten verzuimden niets om die klachten over het voorgevallene bij Bantam te logenstraffen, Er kwamen gedeputeerden van de Bewindhebbers der Oost-Indische Compagnie opzettelijk naar ’s Gravenhage om verslag te doen: van de laatstelijk uit de Oost ontvangen berichten, en de Admiraal van DER HAGEN, van daar terugge- keerd, was in staat omtrent al wat men verlangde nader inlichting te geven. Met deze 3i — ur berichten toegerust, gaven zij aan CARLETON het volgende antwoord: de vijandelijkheden laatste klachten van Engeland. 1 cARLETON lIl, p. 361. 2 Resol. Holl. 18 Aug. 1620. 3 Resol. Stat.-Gen. 14, 15 Sept. 1620. 5 canLETON, LII, p. 380, 381. 5 canteton, lll, p. 377. 5 Resol. Stat.-Gen. 17 August.; 18, 21 Sept.; 27, 28 Decemb. 1620. Bij al die toerustingen tegen de zeeroovers, scheen ook Frankrijk niet geheel achter te willen blijven. Althans liet de Hertog van revers bier te lande een zevental schepen uitrusten en wapenen om tegen de zeeroovers te dienen. Met Februarij (1621) waren er vijf gereed (Resol, Stat.-Gen. 12 Oct. 1620. 3 Febr. 1621). ` 62* 16018— 1621. 492 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ——————————————————————————————— TM van THOMAS DALE waren de aanleiding van het gebeurde geweest: onder schijn van vriendschap had hij zich van een rijk geladen Nederlandsch schip meester gemaakt, de matrozen gevangen genomen, en gedreigd den goeverneur op te hangen en al onze schepen te nemen. Te Jacaíra had hij ons belegerd, ons eene nederlaag toegebracht; in één woord hij was opgetreden, alsof hij ons geheel uit de Indié verjagen wilde, waartoe hij dan ook , zoo erkende hij zelf, gekomen was. Was de oorlog te voren tot de Molukken, Ambosna en Banda, beperkt geweest, hij had ze (misschien tegen zijne instructie) in de kwar- tieren van Bantam overgebracht. Hoe kon het dan euvel geduid worden, dat de onzen zich hunne vernietiging niet hadden laten welgevallen, maar zich tegen hem te weer gesteld hadden. Er had eene ontmoeting plaats gehad op den 2¢= Augustus en op den 1sten October 1619, terwijl het traktaat van vereeniging den 74 Julij van dat jaar gesloten was: hoe kon dan toen de tijding dezer gebeurtenis reeds te Bantam bekend geweest zijn? Wel was het schip de Ster in December 1618, toen de gecommitteerden om over de vereeniging te handelen aangekomen waren, uit Engeland vertrokken; doch loen was de gunstige uitslag der onderhandelingen niet te voorzien, en dat schip had ook bevelen mede om op het voetspoor van pate met geweld te werk te gaan. Thans was door het tot stand komen van het traktaat in de zaak voorzien, en waren de par- tijen tot wederzijdsche schadeloosstelling verplicht, Dus konden Hun Hoog Mogenden niet begrijpen, wat de Bewindhebbers der Engelsche Oost-Indische Compagnie had kunnen bewegen om Zijne Majesteit met zoodanige klachten lastig te vallen, te meer daar die Heren zelven reeds in Mei aan onze Compagnie over de zaak geschreven en verklaard hadden, op grond van het traktaat, op schadeloosstelling te rekenen. Ten slotte smeekten zij den Koning, wel te willen gelooven, dat Zijne onderdanen nimmer hetzij in de Oost, hetzij in het Noorden, vijandelijk door de onzen bejegend waren zon- der eerst uitgedaagd te zijn. Derhalve verzochten zij Zijne Majesteit de noodige bevelen te geven, dat zulke aanslagen niet meer plaats grepen. Wat de beleedigende woorden aangaat, door de matrozen tegen Zijne Majesteit gebezigd, Hun Hoog Mogenden ver- foeiden ze onbepaald, en zouden daarvan bij de eerste gelegenheid het bewijs geven, opdat de eerbied blijken mocht, die zij Zgner Majesteit toedroegen 1. 