Dagboek van Louis Trigardt (1836-1838)
Sond. den 29ste. Is ik en Carolus gereden om te zien waar wij de Maandag de avond komen kon. Wij zag groot moeite met de driften. Maand. den 30ste. Ben wij getrokken tot door de vijfde Drif. Toen wij een drif door was, krijg wij de Bo- thas revier. Was ouwe Botha eers met zijn wagen in een modder gad, en toen aan een ruigte pol. Had wij wel omtrind anderhalf uur nodig om die wagen uit te krijgen. Vandaar, door de Santdrif, kon de osse bijna geen wagen door trekken. Digtebij had wij de Houd-drif, was vol losse klippen dog ging het goed door. Pieta is van dag agtien jaar; heb hij die avond een partij hoenders laate slagte, had wij de avond een goede maal met eenige toespijsen van boonen, en zoovoort. Op een morgen zei ouwe Albagh aan Carolus dat zij schapen die avond schrikte, ging hij zien wat het was, liep hij ouwe Botha op de lijf, had een schaap gevangen. Hij maakte aanstons een groote geschreuw, liet hij de schaap los. Ik zei dat ouwe Albag mijn ook gezeg heb, dat ouwe Henderik nog niet zijn dingetjes wil laat staan; maar ik heb niet gevraag, en hij niet gezeg, wat voor dingetjes het is. Ik zei aan Carolus dat ik Albag zoo min vertrouwd, als hij ouwe Botha; dat ik niet geloof als hij gele- gentheid krijg hij zijn dingetjes laten zal. 234 [Okt.-Nov. 1837. Dins. den 31ste. Is wij getrokken tot door de zevende drif. Was ons osse die dag niet presint toen wij inspannen wouw. NOVIMBER 1837. Woensd. den lste. Ben wij getrokken tot door de Klip drif, was de tiende drif. Donderd. den 2de. Ben wij getrokken tot door de Santpoort, had wij de 13de drif. De avond zei Pieta, dat hij een vlieg gekregen heb en had die vlieg aan Jan gewesen, dat het van dezelfde is die haar vee dootgestoken had, gaf hij mijn die vlieg ook, vloog hij uit mijn hand. Maar ik (had) genoeg gezien, dat het van de zelfde is. Wij vraagte aan de andere wagters of zij niet ge- zien heb. Zei Jan zijn klijn Bosseman, dat hij een bij de wagen gekregen heb, wouw hij hem dootslaan vloog hij weg. Vrijd. den 3de. Is ik en Jan Pretorius gereden om te zien of wij de berg door ken, overmits Carolus zeg, dat hij de rivier door de Berg kon zien, maar niet door de poord is gewees. Toen wij een drif door was, krijg wij vliegen aan ons paarden. Is wij ge- reden tot voor de poord daar Carolus is om gekeerd, maar zag dat de rivier daar niet door loop. Is wij verder afgereden, maar ziende, dat voor ons geen kans is om de rivier af te komen, is wij terug ge- keerd. omtrind drie uur na middag. Met afrijden krijg wij en trop buffels, heb Jan 235 Nov. 1837.] een van gekwets en ik schoot na een bnl die wij op de lijf rijd, maar onder door. Een eind gereden, krijg wij twee renosters maar niet na geschoten. Verder krijg wij een olivant, heb wij twee schoten gegeven om haar uit de weg te krijgen. Een draai verder krijg wij twee sekouijen, heb wij ook zoo gelaten. Toen wij terug kwam krijg wij vier troppe buffels, twee klompe olivan- ten. Die buffels, was zoo onnosel, dat zij der- tig, veertig tree van ons af blijf staan. Ik zei, dat het te laat is om te schieten, dat ik hoop heb om uit de vliegen te komen. Wij heb de dag veel koedoes gekregen maar niet geschoten. Wij kwam de avond omtrind 8 uur bij ons wa- gen en zei dat wij de revier niet af ken komen. Ik zei aan Carolus, had hij maar de poord ook door ge- gaan kon hij gezien hebben dat wij niet langs de rivier af kon komen en dat wij dan seker uit de vlie- gen was gebleven; dat wij nu voor al ons moeite niets heb alsdat wij in de vliegen is. Hij zei; dat hij geweten heb dat het zijn schuld wesen zal, dat wij in de vliegen is. Ik zeg : neen kind, zoo niet ge- meend. Louw is mee gegaan omdat hij de vliegen ken en hij heb niets gezien, en omdat de veld hier goed is langs de revier (waren) wij alle haastig dat de vee gras krijgen zouw. Maar dat verander de saak, had wij geweten dat wij niet door de berg of langs de rivier af kon; maar op u woord, dat de ri- vier door de berg loop, is wij af getrokken. Nu is wij in de vliegen en ken de rivier niet af. Saterd. ^de. Zei ik, dat wij een schof terug trek- 236 [Nov. 1837. ken moet, overmits wij daar geen vliegen gezien heb. Zei J an, dat ouwe Botha zeg, dat hi j een lage plek ge- zien heb waar hij dink de berg over te komen, dat wij eers moet rijden om te zien of wij daar met de wagens over komen ken. Ik zei, dat wij liever een schof terugtrekken moet, dat het meschien, als wij weeten wil hoe het aan de andere kand gelegen is, 3 of vier dagen mee heen gaat, en dat wij bij of zo te zeggen in de vliegen is. Zei Jan, dat wij de vee na boven steuren ken. Ouwe Botha zei, als daar een pad over te maken is behoef wij niet weer de sware sant door te rijden. Daarop is ouwe Botha en Pieta gereden om na die nek te zien, of wij niet over ken. Ik zat Wellem die dag bij de schapen, en Cor- nelis van juffrouw (S.) ook uit haar orders. Isaak en ouwe Strijdom was bij de beeste, de agter middag kwam ouwe Strijdom en zei, dat de beeste alle bij malkander was. De avond kwam Isaak met omtrind de helfte van de beeste, is hij en ouwe Strijdom ge- gaan, kwam zij de beeste tegen dat zij aan kommen was. Die dag heb de roode kouij gekalf, komd bij de getal éen bij, — komd de getal op . . . . 444, Sond. den 5de. De middag kwam Pieta, zei, dat zij geen pad kan krijgen waar een wagen op ken, en dat de mis op de bergh leg, dat zij aan de ander kand van de bergh niet zien ken. Is hij om gedraaid, en dat ouwe Botha zeg, dat hij kans ziet met de wagens op te komen als wij ze uit malkander maak. De avond kwam ouwe Botha, zei, dat hij aan deze kand drie paaijen gekregen heb, maar in de ander 237 Nov. 1837.] kand geen een plek daar de vee of wagen af ken, het is éene krans. Maar hij had dan een nek gezien, waar de berg van de ander kant een hoek in geef, wil hij nog de andere dag eers gaan zien of wij daar niet over ken. Ik zei aan Jan, dat ik aan Pieta hooren ken dat het vergeefs is dat wij hier na een pad soek, dat wij liever op trekken moet, dat wij na boven kijken ken of daar geen weg te vinden is. Zei Jan, dat ouwe Botha goede moet heb. Ik zei, dat ouwe Botha zelf twijfeld, want dat ik hem in u presint gevraag heb waar de nek na toe gaat : na de linker hand of reg- ter, zei hij, dat hij het niet reg weet, maar hij dink na de regter hand, en dan ken wij bij de berg niet komen, wand hier komd geen ander kloof af van de berg als de krans poord daar geen bees of schaap door ken. Daar (maar?) zei Jan, waarom zouw hij het dan zeggen. Ik zei, dat ik het niet weet. Ik vraag aan Pieta, of daar nog een kloof opgaat, waar zij gewees is. Zei van nee. Zei ik, dat het dan de krans poort is, moet hij maar heen gaan kijken, zal hij het aanstonds zien. Jan zei, dat het meschien een van die kloven weesen ken daar zij op gegaan is. Ik zei als daar pad op gaat zouw zij dat gezien hebben. Zei Jan dat Pieta meschien niet goed op gelet hebben. Yraag ik Pieta; zei hij, dat (of) hij dan niet zal goed opgelet hebben. Ik zei, dat ik mijn schapen hier niet langer houden ken, of ik moet het publiek in de vliegen laat loopen, en dat het te vergeefs is dat wij hier na pad soek, wand als die nek na de regter hand loop is het de krans poord, en na de linker is het de grote krans kloof, zoo dat wij bij de berg niet ko- 238 [Nov. 1837. men ken. Jan zei, dat hij goeden moet heb dat Pieta zeg dat hij daar niet wel op gelet heb. Ik zei, dat ik aan Pieta zijn reden hooren ken, dat wij hier geen weg vinden kan. Daarop zei Jan : waar om zeg hij dan dat hij daar niet zoo op gelet heb. Zei ik : omdat hij ouwe Botha niet voor de kop stooten wil, en ik hoor dat ouwe Botha zelf twijfeld. Zei Jan, dat hij aan mijn gezeg heb dat wij vergeten heb ouwe Botha te vragen, waar wij de nek bij komen mot, of aan wat kand. Zei ik, dat ik hem waaragtig gevraag heb waar gij bij zat, en dat hij aan mijn gezeg heb, dat hij het niet reg weet, en al had wij hem gevraag, waar de nek bij komen rnoet. ^at kon hij ons dan meer gezeg hebben? Zei Jan, half kwaad zijnde, dat ik niet zoo waaragtig moet zeggen als hij met mijn spreek. Ik zei, dat hij mijn dat af vorder, wand als men hem eits of wat zeg al word hij over- tuig, hij nog daartegen strij en appelleer; en als men dan u (uw) vragen, andwoord, word gij kwaad, en daar geef ik wijnig om. Ik zei dat hij met de bergen juis zoo gesproken heb, en zei hij tot drie maal toe gezien heb dat hij zoo ver mis had, en niet willen weeten, en dat ik altoos stil geswegen heb, maar nu het op mijn verderf aankomd, ken ik niet swijgen. Toen Jan weg was, zei Pieta, waarom ik dog niet liever stil geswegen heb, dat nu door hem twis komd. Ik vraag : wat voor twis, — als Jan kwaad wesen wil, ken hij maar kwaad wesen. Maand. den 6de. Is ik de morgen na ouwe Botha gegaan, vraag ik hem of hij na de nek gaan wil om 239 Nov. 1837.] na pad te zien. Zei hij van ja, maar dat hij daar trekken zal, als wij het goed keurde; dat hij aan- stons weer terug weesen ken; dat hij vroeg loopen wouw maar ouwe Albag wouw Louw niet mee geven. Gister avond zei hij, dat Louw kon mee gaan. Ik zei dat hij daar om gaan kon, dat, als hij komd tegen de avond, hulp nodig heb, ik hem helpen zal; maar dat ik niet gaarne zouw zien dat een man agter blijf. Is hij en Louw gegaan. Toen wij ingespannen was, was van Jan twee osse weg, heb ik eenige tijd gewagt, zei dat maar de wagens in de drif kon bren- gen, onder de wijl zijn osse wel kon komen. De eer- ste wagen van ouwe Strijdom ging gelukkig door; de tweede was Carolus zijn, had ouwe Strijdom de lijtouw, nam de draai te kord, viel de wagen op zijn tind. Daar was niets aan stukkend, als een leerboom had een kraak, en die tind — die zeer sleg was — ook verschijde bogen aan stukken. Carolus was kwaad, zei dat ouwe Strijdom te kord gedraid heef, maar ik zei, dat die tak in de pad lij, en hij niet an- ders loopen kon; ik was aan de kand daar die drai was, maar kon de osse niet weg krijgen; en (als) hij, Carolus, de agter os van ver weg gekeerd had die wagen voor bij gekomen (was), Hij wouw de wagen bijn ziel daar laate leggen. Ik zei dat het niet de eerste wagen is die om vald, dat ik tot vijf maal de ongeluk gehad heb, en de beste is weer reg te maken zonder zoo veel praten. Die tind saagte Carolus af, pakte wij de andere goederen weer op de wagen. Is wij getrokken tot onse laatse schof x). ‘) Terug dus, deur die rivier, om uit die vlieë te kom. 240 [Nov. 1837. Eer wij klaar was met Carolus zijn wagen kwam ouwe Botha en Louw : was de nek boven een krans, daar men niet op kan. Dinsd. den 7de. Is ik en Carolus gereden om te zien of wij geen pad krijgen kon, waar wij, als wij de wagens niet a), de vee maar over kon krijgen, wand wij had met malkander gesproken dat wij de wagen(s) zouw laate staan, en ons vrouw en kinder(s) en vee na de vord te bringen, als dan middelen in het werk stellen zal om de wagens te halen. Wij vond dan een midelrug daar wij, als wij braaf werken wil, een pad de berg op maken ken, en aan de ander kand af vond wij, na lang soeken, een weg daar nouwelijks een wagen door ken, hoewel niet al te gevaarlijk. Ik zei aan Carolus, dat wij hier om- trind geen ander weg vinden ken, wij prubeeren zal de pad te maken, als ons maats ons helpen wil. Wij kwam de avond omtrind 8 uur bij ons wa- gens. Mijn maats kwam aanstonds na mijn om te horen hoe of ik het gevonden had. Ik zei het haar zoo als het was ; zouw wi j de andere dag aan de pad gaan. Donderd. den 9de b) de morgen ging wij gesa- a) Engelbg. teks : met. b) Die vorige aantk. is van die 7e. Tussen dag en datum was eers geskrijf : den Sste. Vgl. volgende aantk. Waarskijnlik is, dat die auteur hier ’n gebeure van die ge. onder die 8e. neergeskrijf het, dit nie eerder bemerk het als toen hij daarmee klaar was, en toen net die juiste datum daarbowe geset. Hieruit blijk ook, dat die aan- teke. nie dageliks bijgehou werd nie. Ge.nl. joubert en carolus trigardt. Hierdie portret werd geneem in 1891 te Middelburg, (Trv.), toen Carl Trigardt dus in zijn tagtigste jaar was. Nov. 1837.] 241 mentlijk aan het werk. De vrouwen en kinderen zouw ook helpen. Toen wij bij de eind van de pad komd, daar wij beginnen zouw, zei ik aan Jan Pre- torus, dat wij zien moet hoe wij de pad maken zal. Is wij voor uit gegaan in de anderen ging aan het werk. Toen ik en Jan de eerste hoogte op was om na pad te zien, hoe wij de beste door de bossen en klip- pen kon komen met de pad, zei Jan dat die werk voor ons te swaar wesen zal, dat hij dink dat wij die plaan a) zal moete veranderen. Ik stemde met hem toe, maar zei dat wij na de een en de ander kand, op een grote destantie geen weg vinden zal. Ik herin- derde hem hoe ver wij van boven de rivier af en na onder is gewees, geen plek gevonden heb daar wij over ken als hier. Hij zei, dat wij de Honingnes poord moet gaan bezien, of wij die niet door ken na de bergh; hij wouw dan gaan. Ik zei, dat mij voed zeer is, maar om van de nodeloose loop af te komen. Zei hij, dat hij met ouwe Botha gaan zouw. Is wij weer te rug gekeerd, zag wij weer de werk; zei hij, dat wij met ons mag veertien dagen nodig hebben zal om die pad klaar te maken. Ik zei van ja, dat ik dat gezeg heb, dat als wij werken wil wij als dan de weg klaar maken ken, maar niet zon- der veel werk. Ons werksvolk was de eerste steijlte bij na uit, toen wij terug kwam. Zei ik aan Caro- lus„ dat wij maar na de wagen gaan zal dat die werk te zwaar weesen zal voor ons; - Jan, en ouwe Botha zal gaan om te zien of wij de a) Engelbg. teks : plaas. 23 242 [Nov. 1837. Bijenes poord niet door ken komen. Ik zei aan Jan toen hij gaan zou, dat hij niet verder gaan moet eer hij die Poord bezien heb, wand dat Pieta zeg, dat het zoo ’n afgrijselijk nouwte is met krans aan bijde kanten, en dat hij niet uit blijven mag; dat ik, als wij de poord niet door ken, met de paard rijden zal om na een ander weg te zien. Maar (hij) kwam de avond niet. Ons vrouwen was onvergenoeg dat wij de werk staan liet, wand zij was verblijd te horen, dat wij een pad kon maken dat wij de wagens niet behoef te laten staan. Donderdag middag zei Pieta, dat die poord zoo nouw is, dat daar niets door ken. Zei ik aan Albag en de Strijdoms, dat wij maar weer aan die pad gaan, en zal hem oop kappen; als wij geen andere weg vinden ken is wij verpligt die te maken. Woensd. den 8ste. Ben wij opgetrokken tot on- der de berg, had wij een sterke rivier water en gras voor ons vee, voor die tijd dat wij meende daar te blijven. Vrijd. den lOde. Ben wij gegaan om de pad door te kappen. Omtrind middag kwam ouw Botha en Jan, had geen weg gevonden, en de poord had zij ook nog niet bezien; moes de andere dag bezien worden, en als wij die door ken heb wij niet nodig die klip en bos hoogte te maken. Ik zei dat Pieta zeg, dat daar niets door ken, als de water en de ongedier- te weet hij niet. Ouwe Botha zei, dat wij ons hier zal doot werken, dat wij liever na een ander plaatsje 243 Nov. 1837.] of klooffie moet keijken. Ik vraag waar wij die vin- den zal; zoo ver als wij die rivier af komt ken wij bij de bergh niet komen, en hoe ver is ik en Jan de rivier af gewees. Als wij nu verder soeken moet als wij weet dat niet te vinden is, kan wij liever die pad maken : is wij aan die werk gebleven. Die avond had wij de bosse door gekapt. Saterd. den llde. Ben wij de morgen aan de klippen gegaan. De avond had wij de bos hoogte na- bij gewonnen, ons werk volk was 18 in getal 17 man- lijk en een klijne Bosmans mijd. van Juffrouw Pre- torus. Mijn maats keurde goed, dat wij de Sondag de res van de bos hoogte zal maken, om dat wij als dan de helfte van de bergh op kan zonder veel pad te maken. Ik zei, dat ik niet graag zien zouw, dat Sondag gewerkt word, dat die eenne dag ons niet heljpen zal, als wij niet door komen moet; en dat het meer tot ons ongeluk wesen ken, om dat wij God daar mee vertorend. Sond. den 12de. De avond miste wij een kouij, zei ik, dat de kouij Woensdag, toen wij na de bergh getrokken is nog niet weg was, dat wij die beeste tellen zal om te zien of daar niet meer mankeerd. Maand. den 13de. Is wij weer aan de werk ge- gaan. Ik is gebleven om die beeste te tellen, man- keerde die kouij alleen aan de getal. Daar is bij ge- komen, Maandag van Pieta : Koffij en de drie speen kouij van mijn haar kalvers, drie bij : . . . 444 maak 447 Een van de zeven en veertig, die weg (is), de roode kaffer kouij 446. 244 [Nov. 1837. Dinsd. den lJj.de komd twee kalvers bij de beeste getal : die scheefhoorn kouij van Pieta, en die schee(l) kouij van mijn — komt de getal . . 448. De morgen zouw wij de bergh met de wagens beginnen. Ik zei dat wij die ossen eers moet late vre- ten, en dan eers éen wagen op bringen, en de agter middag drie; dan blijf nog drie staan, daar de vrou- wen en kinderen mee komen ken als wij die vee op bring. De avond had wij vier wagens op de eerste hoogte. Jan Pretorus en ouwe Botha, had same ge- maak, om haar wagens alleen uit te bringen *), zij spande voor ons in, zij had twintig osse in, zij zouw dan de eene wagen van Jan eers uit bringen tot om- trind de helfte van de bergh en de na middag ouwe Botha zijn. Ik zei, dat zij blij weesen mag als zij een tot bij de vontijn krijg. Wij ging met mijn pak wagen de eers op, kwam gelukkig boven, ook met twintig ossen. Jan en ouwe Botha brag Jan zijn wagen tot om- trind de vontijn, was het te laat, om ouwe Botha zijn op te bringen. Wij had die berg aan brand gestoken met pad maken, verbrand die berg dat wij voor ons vee om zoo te zeggen geen gras had als bijna (boven) op de bergh. Woensd. den 15de. De morgen laat wij de ossen vroeg uit jagen dat zij eers in de wij mag weesen als wij inspannen zouw. Jan en Botha span de mor- gen vroeg in haar twintig ossen ; ik zei, dat wij wag- ten zal tot wij dink dat die ossen wat gevreten heef, >) Tesame bestaat die trek uit 9 waëns. Vgl. 13 Desember. 245 Nov. 1837.] dat wij als dan nog tijd genoeg heb. Jan en Botha kwam niet verder als onder de eerste stijlte, blijf die ossen staan. Ik zei aan de kinders, dat wij maar be- ginnen moet; wij spande van de beste ossen 16 in de wagens van (?) om dat wij die dag te voren met de drie wagens ook 16 ossen in gebad beef, in mijn wa- gen, die de swaarste was, 18. Toen wij bij Pretorus en Botba kwam, was bevrees dat wij bij de wagen niet voorbij zal kunnen komen, vraag ik aan Jan of die ossen niet vatten wil; zei bij, dat die osse van Botba te sleg is, dat bij voor zijne jammer bad, die van Botba eers bad agter gespannen zijn span voor, en nu zijne agter is, wil niet meer als zes van de ag- terste vatten. Ik zei dat ik hier een ingespanne span osse beb, dat wij die voor setten ken om te zien of dat niet gaan zal, maar die van haar was zoo steeks geslagen en gegooijt met klippen, dat die ook niets doen kon. Ik zei, dat ik gewellig zouw weesen om mijne, die in de wagens is, in te haken, maar dat ik vrees dat zi] mijn wagen dan zal staan laten; dat bet te veel is twee wagens voor éen span daar uit. Botba zei van ja; zei ik, dat wij op de eene kand een pad voorbij maken ken, is wij uit gereden, kwam om- trind zeven uur in de avond bij de eerste water, was mijn vrouw met die vee (daar), zij bad aan genomen met de kinders de lammer schapen te jagen. Botha blijf de avond daar. De morgen blijf daar twee klijne kalvers, zei Pieta aan ouwe Botha, dat bij zoo goed mag wesen die te balen tot bij zijn wagens, als die kouijen te rug komd als dan bij zijn wagen te houden, overmits bet te laat wesen zal om bet te halen. De avond liep 246 [Nov. 1837. die kouijen af, die een kwam te rug en die een beijt de leuw bij ouwe Botha zijn wagen doot; hij heb een schoot na hem gedaan, dog wouw hij de kouij niet laaten, sleepte de aas weg was de morgen nog bij de aas niet ver van de wagen. De morgen steurde ik Isaak Strijdom, en Cornelis Schepers met die eene kouij om de kalvers te halen, kwam Diederik haar tegen, vertelde het aan haar was zij te angstig, kwam zij zoo terug. Is ik en Carolus de agtermiddag (ge- gaan) en de kouij gebrag. Botha gaf zijn Vrederik (Diederik?) om het te jagen. Botha zei, dat ik dog hem helpen mog dat hij daar uit komd. Ik zei dat mijn wagens nog niet boven is, maar als ik de mijne op heb, ik hem osse geven zal en de kinders bij. Zijn vrouw deed niets als huilen, zijn stiefdogter begon ook. Donderd. den 16de zei ik, dat wij die osse zal laate rusten. Is Jan na die kaffers aan de ander kand van de berg, ik krijg hem tegen de berg, zei hij, dat hij wouw zien om een paar van de volk bij ons te krijgen. Zei (ik) om wat te doen, — dat die kaf fer meschien, kwaad wesen ken ; dat hij zien moes Anthonie bij haar te bringen om te hooren of hij haar kend. Zei hij, dat hij de Bosseman heb. Ik zei, dat wij niet weeten ken hoe of die kaffer ten op- sigten van ons weesen ken. Zei hij, als zij ons maar die pad wouw helpen maken. De avond brag hij twee, het was van de Cap- tijn Marokkana T). Die dag zei men dat Jan gezeg *) Baroka, hoof van ’n stammetje van gemengde ras, S.O. van die teenwoordige Leydsdorp. Vgl. Buhloka-rand. Die i3e Febr. (sie Nov. 1837.] 247 heb, dat hij voor hem patattas en koorn, mielies halen wil, en zijn vrouw en kinders met zijn daar bij de kaffer te bringen tot wij een pad gemaakt heb, wand zij anders van honger sterven moet. Hij had nog ge- noeg vlees, om van honger te sterven. Vrijd. den 17 de; de morgen zij ik aan de kin- ders, dat zij de wagen haalen ken die nog op de hoog- te staad. Kwam Jan bij mijn, zei dat die middel rug, daar ik en Carolus gedagt heb af te komen, waar hij doot loop, een krans heb daar niets af ken; maar dat hij een paatje gekregen heb daar wij ons vee mooij af krijgen ken, — waar wij die pad gekregen heb, aan de linkerhand. Hij zei dat wij de wagens daar ook ter nouwer noot af bringen ken, maar dat wij ons vee met ons vrouwen over bringen moet, in dan de pad maken, dat de gras daar zoo mooij is. Ik zei, als wij die kaffers vertrouwen ken was het een goe- den stuk, dat ons vee met onweer hier niet houden zal; maar dat het voor ons een grote moeite wesen zal. Onder dat wij sprak kwam Jan zijn klijn Jan uit namen van zijn moeder vragen, of hij ouwe Bo- tha van dag niet zal uit helpen. Na eenige tijd ge- wag te heoben, zei hij, dat hij die vee moet laten loopen en aan de volk zeggen, dat zij zien moet dat de vee niet uit malkander loop. Niet lang daarna kwam zijn vrouw vragen, of hij Botha niet van dag zal uit helpen. Haar beandwoord hij met stilswij- aldaar) praat Tr. van : Marokkana of Soekororo, wat derhalve die- selfde persoon sal gewees het en kort tevore oorlog gevoer het met Legadimanie. Vgl. aantk. bij 14 Okt., bl. 223. Die lokasie van Sokororo is nou nog in die omgewing geleë, N. van Drakensberg en Olifants- rivier. Van hierdie stam het die trek veel kwaads beleef. 248 [Nov. 1837. gen. Ik was verwondert dat Jan zoo wijnig belan- gen stelde in een zaak daar hij die ander in gebragt heb. Ik had swarigheid om uit te komen; zij sprak daar heel lig a) over, was mijn gedagten dat zij dag dat zij geen nood had, en met mijn meschien te veel moeite hebben souw. Ik liet de wagens alle bij de vontijn bringen en de avond mijn vee. Botha had een stel gemaakt voor de leuw, kwam een wolf voor, zijn rug af. Die dag zei jufr. Schepers, dat juffrouw Botha aan haar vraag, of Jan aan mijn geen ossen gevraag heb, om haar wagen uit of haar man uit te helpen. Zei zij, dat zij het niet gehoord heb. Ik zei had Jan mijn gevraag zou ik hem zoo veel ossen kunnen gegeven hebben om bij de zijne te spannen, dat een goede span uit maakte. Ons schapen en bokken vrekte tegen de berg, maakte wij te same, ons vee met de vrouwen over bringen, en de wagens te laten staan. Ik stelde swa- righeid om dat wij de kaffer te veel gelegentheid geven moed, ons een kwade pard te kunnen speelen. De avond zei Carolus het aan mijn, dat zijn gevoe- len ook zoo is. Jan zei die kaffers lijk voor hem be- leef. Ik zei dat een schellem zoo juis moet wesen. Ik liet de kaffers roepen door Sakana zij was bij Jan, zijn wagen. Toen zij kwam, vraag ik haar wie haar hoof is of Captijn. Zij andwoorde : Marokka- na. Ik vraagte haar waar zijn plaats is waar hij woond; zei zij, waar Jan bij gewees is. Ik vraagte haar, of de Captijn ons niet volk geven zal om ons a) Engelenbg. teks : hullij. 249 Nov. 1837.] te helpen de pad te maken. Zei zij, dat de meeste volk met Magramanie en een slag is gebleven; dat zij nu een wijnig is. Ik merkte, dat wij van haar niet veel hulp te wagten weesen moet, veranderde ik van taal, en vraag haar of zij voor ons de andere dag niet mielies, en koorn, boonen, ter ruil bringen kon. Zij zei van ja. Ik gaf haar eider een stuk vet, beloofde zij het vas;ik zei dat wij voor vellen en vet ruilen ken, de andwoord was : ja. Saterd. den 18de. Komt bij de beeste getal, de bleek roije kouij, die de kalf niet hebben wil, die van Adonis, die schilder bonte kaffers kouij, en gaat af de koeskop gesneden bul, Maandag, van Pieta die de leuw heb doot gebeten gaat van twee van de 446 2 444 en komt 3 bij de getal 447 Sond. den 19 de. Den morgen vraag ik aan mijn makkers, of wij aan de pad gaan zal of niet. Ik zei, dat ons vee aan vrekken gaat van de tors (dorst?) dat ik bedag heb hoe eer wij van de berg af komen ken hoe liever het voor ons vee wesen zal. Zij keurde het alle goed, wand van een eider was schapen en bokken doot en siek. Is wij aan het werk gegaan. Toen wij de vontijns hoogte omtrind de helfte had, roepte Willem ons van ver toe, kwam hij na ons loo- 250 [Nov. 1837. pen. Wij dagte alle dat bij de vee onheil gebeurd was door de kaffers; wij steurde aanstonds ons vrouwen en kinderen na de wagens, — Carolus ging mee om bij de geweers te komen, kwam Willem zeg- gen, dat de leuw een os gevangen heb, dat het na de agter os van Carolus gelijkte. Wij steurde aanstons ons geweers halen, ging wij daarop af maar wij kon hem niet krijgen. Onder tusschen kwam de wind op, en de bergh viel eensklaps onder mis. Eer het avond was had wij regen op de bergh. Wij had de vee de morgen op de bergh gesteurd, om de avond aldaar te blijven, om reden dat de weg te moejelijk was : de morgen op en de avond af te komen voor de vee. Carolus souw een stel maken; ik ging na Pieta om te zeggen, dat de vee af komen moet. De mis was zoo dik, dat wij bijna niet zien kon als bij nagt! Blijf de avond van ons beeste uit. Zoo als donker was ging het sterk aan regenen, en de wind waaijde sterk. De morgen had ik dertig doode, Albag zei, dat hij vijftig had, Jan zes, jufr. Schepers had ook twee of drie en Botha ook wat. Een speen kalf was ook doot van mijn, gaat van de getal éen .... 446. De weer was de morgen nog even als de avond, zei ik dat ik de mijne na onder steuren zal; is ik en Pieta met de kinders de vee af gebrag, ouwe Strij- dom is dog mee gewees, maar kan de avond daar niet blijven. Carolus kwam de avond ook; die dag had wij onder warm weer, maar de avond zo als donker was ging het aan regen, wij had geen veur aan brand, kon wij nouwelijks voor ons veur krijgen. Kwam de leuw nam twee schapen weg. 251 Nov. 1837.] Maand. den 20ste. Is wij met de vee af gegaan, is een sieke merrie weg geraak. Dinsd. den 21ste. Was de weer nog niet gestild in de berg; is ik, Carolus (en) Jan bij de vee geble- ven. Heb wij twee geweers voor de leuw vas gemaak, waar hij de schapen gedoot heb, een lewendige bond wij daar vas, die wij dagte niet veel weerte was. De nagt hoorde wj de leeuw gestadig brullen, dogte wij dat hij schieten zouw, maar de morgen had hij niet bij de stel gewees. Op de berg is 8 of 6 beeste gebleven, heb een kouij, — de roode wit uijer — gekalf komt een bij de getal 447 Woensd. den 22ste had wij helder weer. Zei wij, dat ons aan de pad werken zal. Is, ik, Carolus, Jan en zijn klijn (Jan) Albag (en) Cornelis opgegaan. Was Albag, Strijdom, Botha en twee van Albag zijn kinderen en Botha de morgen vroeg aan het werk. Ik zei aan Carolus, dat hij maar met Cornelis en Albag gaan moes, dat ik gaarne schrijven wouw. Is Jan met hem gegaan. Toen wij de morgen na de pad ma- ken zouw gaan, zei ik aan Pieta dat hij de avond de geweers moet over haalen en een oude lammer ooij in de stel binden. Toen Carolus weg was, een wijnig daar na; kwam tien of twaalf kaffers met mielies ter ruil. Een eider was verlegen, had wij een wijnig tijd nodig om alles te ruilen. Toen wij klaar was, zei ik dat, als zij helpen wil die dag aan de pad te maken, ik haar een bok, die daar juis was gebleven toen de vee af gegaan is, en siek van de taa J) scheen, geven zal, en nog een 252 [Nov. 1837. die af geslagt was, en vet om het mee te koken. Zij was te vreden, ging derick voort. Zij vraagte mijn of zij een daar laten ken om te eeten voor haar klaar te maken. Ik zei van ja, ik bleef bij de wagens om dat al de mans als dan van de wagens was. Carolus Jan en Albag zei, dat zij (de kaffers) vlijtig werkte tot zij dagte ver genoeg te zijn. De avond kwam de weer op en het gaat aan regenen, is zij weg gegaan. De morgen kwam vijf met een bak mielies die zei, dat de andere na huis was, en zij zouw ook gaan. De weer was donker op de berg, zei ik, dat wij dog niet wer- ken ken, dat het niets was. Cornelia had Sakanna gesteurd om melk te ha- len voor haar klijn dogter, brag hij de leuwe vel meede ; hi j (de leeuw) had alle bi j de geweers af gelo- pen, de eene schoot was eits te ver na agtér en de an- deren was zijn agter bouijd been af, lij hij niet ver van de stel, heef die kinders nog ses schoten op hem gedaan. Die nagt heef de rode witlies veers van mijn gekalf, komd de getal op 448 Donderd. den 23ste. Ben Carolus, Jan, Albag, Botha, en drie van Albag zijn kinderen, ouwe Strij- dom gegaan, om de pad tot op de bergh te maken. Was de Bergh de gansche dag onder mis, is zij niet ge- gaan. a) ») Naar die skrif te oordele is die laaste volsin nie tegelijk met die voorgaande geskrijf nie. ‘) Daar staat : taa ; KliiVbanr dieselfde siekte als bedoel word in die aantk. van die ige, en later ook ,,nintas” genoem word, wat ver- oorsaak word deur die bijte van die bosluis. Vgl. 9 Maart, bl. 328. 253 Nov. 1837.] Vrijd. den 2Aste. Is zij gegaan, en heef de pad gemaakt tot tegen de groen nek, de laatste hoogte. Zei klijn Albag, dat Pieta heb laate weten dat als wij die berg over wesen wel met die ossen, het hoog tijd is, dat verscheije beeste en osse siek is. Diede- rick had een schaap gebrag met de pak os ; vraag ik, hij zei, dat een bees van Pieta de swarte scheijterij heb, het welk de beginsel is van de siekte en geen vas- ter bewijs om het te geloven. Wij was allemaal neer- slagtig voor die tijding, maakte alle overleggen, hoe wij kruijd en loot mee voeren zal. De een zei, zal van zijn wagen een kar maken, de ander zal het laaten staan. Ik zei, als wij de buik en leeren af gooijt en bring de stellen over, ken wij op gelijke grond van vier of ses (osse) of kouijen laate trekken, en nog wat op de stel pakken. Wij was in de grootste verge- legentheid van de wereld; en had de hoop bijna op ge- geven. Maar mijn gedagten heb laate gaan, zei ik, ik hoop de Alle Magtige zal het ten beste schikken voor ons ; wat hi j doet is wel gedaan. Saterd. den 25ste. Wij had de Vrijdag avond helder weer; had ik Pieta laate weeten de Saterdag morgen de vee op te brengen, om maar zoo ras wij ken te zien over te komen, al was het met een stel van een wagen om ons amenietie mee te voeren. De nagt val de berg op nu weer onder mis en regen, tot de morgen. Zei ik aan Jan, dat de weer te sleg is ons vee op te bringen, dat wij niets uit voeren ken, dat ik Pieta zal laate weeten : dat hij blijven moet. Is Carolus ge- gaan. Steurde hij Goestaf zijn geweer te haalen. Ik vraagte aanstons na de beeste zei Goestaf, dat Pieta 254 [Nov. 1837. mijn laate weeten : dat het een leugen is dat hij mijn laate weeten heb dat de beeste siek is, dat hij aan de beeste niets zien ken omtrind die siekte. Ik was ver- heng dat het een leugen was, die zij verteld heb. Goestaf zei dat een veers van Pieta gekalft heb, een roode, komdt bij de getal éen 449 Wij had de geheele dag troewel weer, de na mid- dag was het een wijnig helder, de avond had de bergh weer een mis bank de geheele nagt door. Sond. den 26ste. De morgen is Albag gegaan, Jan heef gesteurd om slag schapen te halen. Laat Carolus mijn weten, dat ik hem tog moet laate wee- ten wat of ik doen wel. Ik zei aan Albag dat als wij morgen (mooie) weer heb zal ik hem schrijven, als hij mij een geven ken, (om) die brief (te) bezorg. Hij presenteerd zijn Isaak aan. Cornelia zei dat een van Carolus zijn veerssen gekalf heb, de roode witvlies, komd bij de getal bij 450 Maand. den 27ste. Heb wij twee wagens over de klip hoogte gebragt. Was een kouij van Jan de morgen doot en ver- scheije beeste siek. Had de scheele roode kouij ge- kalf, komt éen bij 451 Dinsd. den 28ste. Hep wij de andere wagens over gebrag. Had wij regen tot omtrind de andere dag tegen negen uuren. Woensd. den 29ste heef wij de Groen-hoogte, de pad verbeterd. Is Pieta en Dederick na de vee gere- Nov.-Des. 1837.] 255 den overmits Wintvogel zei, dat een partij beeste weg was. De avond kwam zij en zei, dat daar niet aan mankeerd, als dat de tijger drie schapen van Jan doot gebeten heb; had hij gesteld wijgerde de geweer; — ook had hij een klijne kalf in de nek gebeten. Donderd. den 30ste. Hep wij de wagens op de groen hoogte gebrag met veel moeite, wand de grond was nat geregend. Die morgen is een paard vrekt, aan een siekte die wij niet bekend is, — omtrind zoo als de beeste vrekt, aan een soort van bossiekte, in ons land. DECIMBER 1837. Vrijd. den lste. Is wij gegaan om na pad te zien, waar wij de beste ons wagens af ken krijgen. Wij ging dan eers na de pad die Jan Pretorius gezien had, maar vond dat die geheel onmogelijk was te ma- ken om ooijt een stuk van een wagen over te bringen. Zei wij, dat wij zouw zien na die ik en Carolus van ver gezien had, maar ouwe Botha zei, dat daar een bank en grote klippen is, dat wij die ook niet af ken. Ik en J an is gegaan om te zien of wi j die wagens met stukken bij de Kaffers voet pad ken af krijgen. Hij zei dat, als wi j die wagens daar door heb wij het weer in malkander steken ken, en alsdan in de weg is die wij af rijden ken. Ik zei dat het beswaarlik gaan zal al ons wagens bij stukken door te bringen, om dat men met lege handen beswaarlik daar door ken. Ook zei ik, hoedanig wij de buik en leeren daar door 256 [Des. 1837. krijgen zal, en al ons goederen; dat een klijne daar met zijn lege lighaam niet door ken. De avond zei Bo- tha. dat wij die wagen daar door bringen ken, dat twee man altoos een stel met twee wielen daar door ken bringen. Ik zei dat ik gedag heb dat twee man be- swaarlik éen wiel door bringen ken. Maar, zei ik, wij moet niet met éen man spreken, wij zal morgen met de leste man gaan dat een eider het zien ken en dan ho- ren wat wij doen zal, anders gaat het zoo : als die een zijn wagen door is, doet hij aan de anderen zoo veel als hij wil maar niet zoo veel als hij ken en doen moes, zoo als het met Botha gegaan is toen Jan met hem af gesproken had hun wagens alleen op de von- tijn te bringen, moes ik met mijn ossen zoo te zeggen agt wagens op bringen, had Jan geen werk wand zijn wagen was boven, ouwe Botha blijf drie dagen onder de hoogte staan eer ik hem kon op helpen; en nu is het tijd dat wij vooraf ziet wat wij doen zal of ken. Mijn vrouw, Juffrouw Schepers (en) Jufírouw Pretorus zei, dat zij een gelegentheid gevonden heb dat haar gedagten is, dat als wij werken wil daar een pad af ken gemaak worden. Zij zouw ons de anderen dag het aan wijsen, — was de berg onder mis, kon zij de plek niet vinden; vond ouwe Strijdom het. Ik, Jan, en ouwe Botha, is gegaan om te zien wat Botha van die kaf fers pad zeggen zal. Wij zouw alle mee nemen, maar Botha zei, als wij met ons drie is, ken wij ge- noeg zien. Toen wij op de berg was zei Jan, dat wij de wagens, tot op die bank bringen ken en ging die pas af, dat was vaste klippen en stijl, en wijste waar die wagen kon blijven staan. Ik sweeg stil om te ho- ren wat Botha zeggen zouw; tot zoo ver sprak hij Des. 1837.] 257 niets. Ging wij dan de kaffers voet pad af. Op de eerste bank blijf Botba staan. Ik ging agter Jan af, kwam Botba ons na. Toen wij omtrind daar was zei ik in presint van Jan, dat ik tot nog toe geen kans ziet om een agter wiel bier door te bringen. Toen wij door was wagte ik na Botha zijn antwoord, maar bij sprak niet. Daar ging een klomp spooren van bokken of scbapen de berg af ; zei Jan dat die kaffers van ons scbapen gestolen beb ; ging ik op de spoor omtrind een twintig stappen, zag ik dat Jan met Botha sprak, wouw ik weten wat Botha zei, maar toen ik bij baar kwam sweeg bij stil. Vraag ik Botba of bij kans ziet om al de wagens hier door te bringen, zonder groot gevaar. Zei dat bij geen wiel door krijgen zal, want dat een wiel hem hier baas is. Jan zei dat (hij) winste dat hij een krans kon krijgen om de wagens en goederen af te sakken. Ik zei, als die krans van boven (zo) was, dat men van boven bij kon komen kon wij bet hier doen. Hij kijkte na boven, zei bij dat daar een groene streep af kom, dat wij moet gaan zien, ik stimde met bem, maar wis wel dat bet niet mogelijk was, wij zouw dan gaan. Wij zouw dan eers eider eenige tabak roken. 