Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Om U dit duidelijk te maken zal ik U het een en ander mededeelen omtrent de barometerveranderingen van langeren duur. Reeds lang bekend is het feit, dat in de meteorologi- sche verschijnselen cen 11 jarige periode bestaat, die aan 4-58-55 деп invloed der zonnevlekken wordt toegeschreven. Aan deze 11 jarige schommeling is langen tijd groote aandacht besteed, echter is het niet gelukt voor een voorspelling een praktisch bruikbaar resultaat er uit af te leiden, omdat de verando- ringen zoo klein zijn en niet zeer regelmatig. Een andere periode, namelij van ongeveer 3 jaar, is ook reeds langen tijd bekend. Echter is eerst in den laatsten tijd aan deze meer aandacht geschonken. Het is deze 3 jarige periode, die wij nu iets nader zullen beschouwen, welke voor een voorspelling op langen termijn een bruikbare basis kan vormen. Haar aard is vooral duidelijk in het licht gesteld in een werk, in het jaar 1908 uitgegeven door de Solar Physies Committee in Londen. Aan de hand van dit werk zal ik U een kort ovetzicht er van trachten te geven. De luchtdruk vertoont een regelmatige schommeling van ongeveer 3.5 jaar, waarvan de amplitudo gemiddeld, gerekend van maximum tot minimum, 1 mm. kwik bedraagt. Zij doet zich over de geheele aarde gelden. Aangezien de massa der dampkringslucht constant is, ligt het voor de hand, dat met een positieve afwijking op de eene plaats een negatieve op de andere moet overeenkomen. Merkwaardigerwijze laat zich de aarde in twee ongeveer gelijke deelen verdeelen, die tamelijk scherp gescheiden zijn, waarvoor de phase der afwijkingen juist tegengesteld is. De grenslijn is van jaar tot jaar vrijwel dezelfde, de beweging plant zich derhalve niet om de aarde voort. Als representanten der beide typen worden euius en Cordova (Zuid-Amerika) genoemd. Beide liggen midden in een gebied van stations, welke het karakter het zuiverst weergeven. Nabij de grenslijn, die eenerzijds ten Oosten van Australië, door Midden-Azië en N.W.-Europa, anderzijds langs den oostrand van den Atlantischen Oceaan en door het zuidelijk deel van Canada verloopt, heeft de verandering een meer gemengd en onregelmatig karakter. Merkwaardig is hare gelijkvormigheid voor de stations, a E = die in en om den Indischen Oceaan zijn gelegen. Vooral Voor-Indië, Oost-Indië en Australië vertoonen het Bombay type zeer regelmatig en duidelijk. Voor de beide eerste gebieden is de amplitude gemiddeld 1 mm., gemeten van maximum tot minimum, voor Australië waar ze grooter is dan ergens elders, bedraagt ze 2 mm. ` Tot zoover de genoemde publicatie der Solar Physics Committee. Het zal U hieruit duidelijk zijn, dat we hier met een zeer algemeen verschijnsel te maken hebben. Dat boven Australië de amplitude het grootst is werd | reeds opgemerkt, echter dient, nu wij den Indischen Archipel meer in het bijzonder op het oog hebben, er op te worden gewezen, dat in onze onmiddellijke nabijheid n.l. in Noord- Australië de plaats gelegen is, waar niet alleen de amplitude het grootst is, maar tevens de schommeling het regelmatigst optreedt. Op de teekening is deze regelmatige schommeling gede- monstreerd aan de barometer veranderingen te Port-Darwin (evenals in de andere figuren zijn om de korte schomme- lingen te elimineeren 6 maandgemiddelden berekend, die maandelijks zijn uitgezet). De betrekkelijk groote amplitude der schommeling springt duidelijk in het oog bij vergelijking met de grootte der schommelingen welke te Batavia worden waargenomen. De groote regelmatigheid laat zich duidelijk demonstreeren bij vergelijking met de schommelingen te Cordoba (Zuid-Amerika)en Stykkisholm (Ysland) waargenomen. Hierbij zij opgemerkt, dat Cordoba het station is waar het aan Port- Darwin tegengestelde type het regelmatigst optreedt Stykkis- holm vertegenwoordigt hetzelfde type als Port-Darwin, wat bij oplettende beschouwing ook wel te zien is, echter spelen de storingen van korteren duur hier een zeer overwegenden rol. Als U bedenkt dat het Ysland minimum in nauw verband staat met den Golfstroom en zóó voor een groot deel het klimaat van Noord-Westelijk Europa beheerscht, zal het U duidelijk zijn met welke moeielijkheden een voorspelling op langen termijn aldaar moct gepaard gaan. — d ail Wij zullen nu nagaan : welke pasce in de lucht- circulatie in den Archipel met de 3 jarige barometer- periode gepaard gaan.-Reeds à priori is dit niet moeilijk te zeggen. Indien U slechts vergelijkt de barometerverando- ringen te Port-Darwin en Batavia, waarvan de eerste ongeveer de dubbele amplitude heeft van de tweede, zal het U duidelijk zijn, dat in de jaren van maximale luchtdrukking het druk- verschil in de richting Port-Darwin — Batavia, in de minimum- jaren in de tegenovergestelde richting een versterking onder- gaat. Op den wind toegepast, zal dit beteekenen dat in het eerste geval de oostmoesson verzwakt en de westmoesson versterkt wordt, en dat in het tweede geval het omgekeerde plaats vindt. Dat zulks inderdaad het geval is moge blijken uit de schommelingen, die in de sterkte van den Oosteom- ponent van den wind te Batavia optreden. Feitelijk is de wind te Batavia voor zoo’n onderzoek een lastig element omdat land- en zeewind storend kunnen optreden en 's nachts de windsterkte tot 0 daalt; daarom is alleen de waarneming te 11 uur ’s morgens gebruikt, omdat op dien tijd de zeewind nog niet is doorgekomen en de moesson, die 's nachts den grond niet bereikt ook beneden is begonnen door te staan. Men moet om deze reden echter alleen aan den algemeenen gang der veranderingen zijne aandacht schenken. Dan blijkt inderdaad de bovenafgeleide afhankelijkheid van wind en barometerstand te bestaan. Ten opzichte van andere, en ook tropische landen, is dit het groote voordeel, dat we met het oog op een voorspelling hier in Indië hebben, dat eenerzijds de veranderingen worden beheerscht door de luchtdrukschommelingen in Noord- Australié, welke in regelmatigheid die van overal elders overtreffen en dat in de tweede plaats het mechanisme der veranderingen in de circulatie aan de hand van het wisse- lende drukverschil zoo betrekkelijk eenvoudig te beschrijven is. Wat is nu ons doel met een moessonvoorspelling? Voor den zeeman zal een voorspelling van de sterkte der moessons met het oog op de meerdere of mindere ruwheid der zee EB en niet zonder belang zijn; het grootste voordeel echter zullen ongetwijfeld de cultures van een voorspelling hebben wanneer tijdig kan worden aangegeven of - abnormale droogte of regenval te wachten is. Evenals ik zooeven voor den wind het verband met de barometer veranderingen heb aangegeven zal derhalve ook moeten worden nagegaan in welk verband de regenval tot de luchtdrukking staat. Ik wil beginnen met U eerst mede te deelen wat een statistische berekening over dit verband leert om U dit later nog voor Java meer in bijzonderheden grafisch te demonstreeren. Voor verschillende deelen van den Archipel afzonderlijk is het onderling verband der maandelijksche regen- en barometerafwijkingen in mathematischen vorm gebracht; over de wijze waarop dit geschied is zal ik U niet lastig vallen. Alleen zal ik U het resultaat laten zien. Ten eerste een tabelletje, dat U de correlatie geeft van de barometerveranderingen (steeds is Port-Darwin kn met de regenvalafwijkingen in West-Java. LUCHTDRUKKING PORT-DARWIN — REGENVAL ` WEST-JAVA. Correlatie. Januari Februari 3.49 Maart 1.37 pril 0.63 Mei — 0.56 Juni — 1.07 Juli —1.01 Augustus т-9.81 September --0.65 October — 4.01 November —4.44 December — 0.17 De + teekens geven aan dat in het algemeen genomen hooge druk met veel regen gepaard gaat, de — teekens dat d E ш hooge druk met weinig regen samenvalt. U ziet hieruit dat west- en oostmoesson zich verschillend ten opzichte der barometerschommelingen gedragen. Vooral wilde ik echter Uwe aandacht vestigen op het feit, dat het teeken voor iedere moesson afzonderlijk voor de verschillende maanden zoo constant is, wat er op wijst dat we met een werkelijk en niet met een toevallig verband te maken hebben. De omkee- ring van het verband van moesson tot moesson, dat hierboven voor West-Java werd opgemerkt, vertoont zich ook in geheel Java, het zuidelijk deel van Sumatra en Zuid en West-Borneo. Vooral opmerkelijk is echter het algemeene voorkomen van de negatieve correlatie in den oostmoesson, waarop alleen het Noordelijk deel van Sumatra een uitzondering maakt. Dit wil dus zeggen dat op het genoemde uitzonderingsgebied na, in den Archipel in het algemeen hooge regenval met lage, lage regenval met hooge luchtdrukking gepaard gaat. De getallen, die de correlatie aangeven zijn in dit jaarge- tijde ook grooter dan in den west-moesson zoodat een voor- spelling voor den oostmoesson meer kans van slagen heeft dan voor den westmoesson. Zooals is reeds opmerkte hoop ik U straks voor Java het verband tusschen regenval en luchtdrukking nog meer in bijzonderheden te toonen. Het is nu de vraag in hoeverre de barometerveranderingen zich van te voren laten vaststellen. Zooals de kromme leert is het geval niet ongunstig. Voor een deel past zij zelfs merkwaardig goed in een bepaald schema. Beschouwt men namelijk de periodes 1878— 1880, 1885—1891 en 1896—1904 dan laat zich de kromme schema- tisch voorstellen, zooals in kromme IV is aangegeven. De extremen vallen vrijwel op 1 Januari en wel zoodanig, dat van minimum tot maximum 2 jaren verloopen, van maximum tot minimum 1 jaar. Door het ontbreken van vroegere barometerwaarnemingen te Port-Darwin laat de regelmatige 3 jaarlijksche schom- meling zich bezwaarlijk terug vervolgen. In de figuur is dit да TO ss voor de schematische barometerkromme IV nog gedaan voor de jaren 1876 en 1877 door middel van de waarnemingen te Batavia en Adelaïde. Wel zeer opmerkelijk is het echter, dat de zoutproductie te Madoera van 1835 tot 1853 een zevental maximumjaren aanwijst, welke zonder uitzondering telkens juist 3 jaren uiteen liggen, zooals uit het onderstaande tabelletje moge blijken. ZOUTPRODUCTIE VAN MADOERA in honderden koyangs (1 koyang — 2000 kg.). 1831 131 1839 124 1847; 295 1832 111 1840 201 1848 3 1833 408 1841 318 1849 253 1834 213 1842 192 1850 475 1835 428 1843 204 1851 168 1836 188 1844 309 1852 187 1837 121 1845 308 1853 358 1838 463 1846 203 1854 334 De regelmatige perioden zijn bij uitstek geschikt om den barometerstand langen tijd van te voren te voorspellen. Er liggen echter storingsperioden tusschen, waarin de Port- Darwin kromme den indruk maakt dat het maximum gedu- rende eenige jaren niet tot ontwikkeling is gekomen. Indien deze storingsperioden op willekeurige niet nader van te voren vast te leggen tijdstippen intraden, zou de zekerheid, waarmee de barometerafwijkingen kunnen worden voorspeld, belangrijk minder worden. Gelukkig echter schijnen deze storingen geenszins zonder regelmaat in hun optreden te zijn, zoodat de mogelijkheid bestaat ze van te voren aan te kondigen. Merkwaardigerwijze vallen namelijk de storingen in de barometerkromme samen met de maxima van het aantal zonnevlekken (kromme ID, terwijl tijdens de perioden met gering vlekkental de regelmatige barometerschommeling zich - = qd ongestoord ontwikkelt. Wel is het aantal der zonnevlekken- perioden, waarvoor deze vergelijking mogelijk is, slechts gering, maar de onderstelling ligt toch zeer voor de hand dat men hier niet met een toevalligheid maar met een werkelijk verband heeft te doen. Wanneer wij nu eens voor de regelmatige periodes het verband tusschen wind, regen en luchtdrukking meer in bijzonderheden nagaan, dan zien wij wat de wind betreft, dat inderdaad tijdens de regelmatige barometerperioden de schommelingen in de moessonsterkte het zuiverst zijn „ontwikkeld. Verder is aan de hand der teekening voor de regenval in West-Java (kromme V) het volgende af te leiden : Wij kunnen ons tot de oostmoessons bepalende) volgens de schematische barometer kromme het onderzoek in drieën splitsen : l. De oostmoessons der jaren, waarin de barometer zich van maximum tot minimum beweegt; dit zijn over- gangsjaren. 2. De oostmoessons, volgende op het barometerminimum; de luchtdrukking blijft gedurende het geheele jaar beneden het normale. 3. De oostmoessons, voorafgaande aan het barometermaxi- mum De luchtdrukking is gedurende het geheele jaar boven het normale. Het eerste geval doet zich voor in de jaren 1878, 1886, 1889, 1897, 1900, 1903 en 1912. De teekens der afwijkingen van den regenval in de maanden Juni tot en met November zijn respectievelijk: Fr Het tweede geval doet zich voor in 1876, 1879, 1887, 1890, 1898, 1901 en 1904. De regen afwijkingen zijn '): dq 1) Voor de jaren 1875—1878 is de regenval aan de waarnemingen te Batavia ontleend, de luchtdrukking (schematische kromme IV aan die te Batavia en Adelaïde. E SE In het laatste geval verkeeren de oostmoessons van 1877, 1880, 1885, 1888, 1891, 1896, 1899, 1902 en 1911. Do teekens der regen afwijkingen zijn: In de overgangsjaren is het teeken wisselend, echter zijn in de lage-druk jaren alle moessons te nat, in de hooge-druk jaren van de 9 er 8 te droog geweest, hetgeen toch zeker geen ongunstig percent te noemen is. Bij het bovengegeven overzicht zijn reeds opgenomen de jaren 1911 en 1912. Hierbij is ondersteld, dat sinds 1911 een nieuwe regelmatige serie een aanvang heeft genomen. Wanneer men bedenkt, dat sinds 1911 het aantal zonnevlekken zeer gering is, mag men zulks naar analogie met de vooraf- gaande serión verwachten. Daar voorloopig geen nieuwe storing tengevolge van een groot aantal zonnevlekken te verwachten is, is het waarschijnlijk, dat zooals de voort- gezette schematische kromme leert, het jaar 1913 door lagen, 1914 door hoogen druk gekenmerkt zal zijn, zoodat verwacht mag worden dat in 1913 een zwakke oostmoesson met een te veel aan regen, in 1914 een sterke oostmoesson met een te kort aan regen zal optreden. Tot nog toe hebben wij de kwestie alleen statistisch behandeld. U zult het echter met mij eens zijn, dat, afgezien. van de voldoening die aan den onderzoeker het opsporen der oorzaken der verschijnselen geeft, het voor de zekerheid waarmee een voorspelling kan worden opgesteld van veel gewicht is, wanneer men het mechanisme der verschijnselen heeft leeren doorgronden. Daarom wil ik nog in het kort de vraag behandelen waardoor de barometerveranderingen wor- den beheerscht. Deze kennis zou ons in staat kunnen stellen over den aard en grootte van eventueele storingen in de regel- matige barometerschommeling van te voren iets te zeggen. Een verklaring wordt eenerzijds gezocht in de wisselende zonnewerking en wel in de veranderingen waarmee het wisselend aantal der protuberansen verband houdt. Uit de e dE — teekening (kromme TID zult U echter zien, dat het verband tusschen protuberansen en luchtdruk niet zoo heel erg sprekend is. Hoewel in den beginne een analogie in de krommen is op te merken, ontwikkelt zich blijkbaar later de barometerperiode onafhankelijk van het protuberansen aantal. Om verschillende redenen, waarop hier niet nader zal worden ingegaan, schijnt het mij het meest waarschijnlijk, dat we hier met uitzondering van de storingsperioden, met een aardsch verschijnsel te maken hebben. Onder anderen wijst hierop het feit, dat de extremen der Port-Darwin kromme zoo sterk aan bepaalde jaargetijden zijn verbonden. In algemeene trekken zou men zich het verschijnsel als volgt kunnen denken. Letten wij eens nader op de temperatuur veranderingen te Batavia waargenomen (kromme VI). Deze veranderingen gaan zeer regelmatig met de Port-Darwin kromme op en neer, zoodat onmiddellijk de gedachte aan een zeer nauw verband zich opdringt. De extrémen van de temperatuur blijken in den regel een half jaar na die van den barometer te vallen. Wanneer men nu uit deze temperatuurwaarnemingen concludeert tot over- eenkomstige veranderingen in de temperatuur van het zeewater, dan kan men zich het volgende schema van veranderingen voorstellen. Wanneer eenmaal door toevallige omstandigheden іп Oost Azië, den Indischen Oceaan en Australië een barometer- minimum is ontstaan, dan zal dit eenerzijds de Zuid-West moesson in de Arabische golf, anderzijds de NW moesson in de Javazee en zijn Noordelijke en Noordoostelijke verlenging in de Chineesche Zee versterken. Hierdoor zal in beide gevallen kond water worden aangevoerd (zie de temperatuurkromme) hetgeen een verhooging van den druk tengevolge zal hebben, gepaard gaande met een verzwakking van de circulatie, waardoor de zee temperatuur weer stijgt en de druk weer zal afnemen. Tijdens het volgende minimum zal de circulatie weer toenemen, de opstijgende beweging LXXIII бк, der lucht en daardoor ook de condensatie in de actie-centra van Noord-Australië en Voor-Indië zal toenemen. De daarbij vrijkomende condensatiewarmte kan dienen om de energie te leveren welke het kringproces aan den gang houdt. Het toevloeiende koude water zal daarna weer reguleerend optreden en de nieuwe phase weer inleiden. Waarschijnlijk treden in andere werelddeelen analoge ver- schijnselen op, zoodat men van algemeene circulatiewisselingen kan spreken. De regelmatigheid en groote amplitude in Noord- Australië wijzen er echter op, dat waarschijnlijk hier het proces het intensiefst optreedt. Zoo wijzen er vele factoren op, dat Zuid-Oost-Azié en Noord-Australië min of meer als de bakermat kunnen worden beschouwd der 3-jarige periode en dat men haar kan beschouwen als een wisseling inde sterkte der algemeene luchtcirculatie, in dien zin, dat tijdens het Port-Darwin mini- mum de drukverschillen over de geheele aarde worden vergroot en de luchtbeweging wordt versneld. Dit zal een versterkte verdamping tengevolge hebben, welke tot versterkte conden- satie aanleiding geeft en door de vrijkomende latente warmte de noodige energie levert om het proces in stand te houden; aan den anderen kant werkt het toestroomende koude zeewater als een regulator, welke de periode bepaalt. U zoudt mij kunnen tegenwerpen, dat hetgeen ik U zooeven mededeelde nogal theoretisch is en nog wel eenige onder- steuning van het experiment behoeft. Ik zou dat volkomen met U eens zijn en ik kan U mededeelen dat dit inzicht voor mij een factor te meer was om gaarne van de gelegenheid gebruik te maken om de kwestie der moessonvoorspelling voor U uiteen te zetten. De oplossing van het vraagstuk is namelijk met het beschik- bare waarnemingsmateriaal niet mogelijk. In verband daarmee. is reeds een beroep gedaan op Uw welwillende medewerking, namelijk voor de bepaling der zeetemperaturen op de trajecten der Paketvaartbooten van Pontianak naar Singapore, van e BÉ = Bandjermasin naar Soerabaja, van Donggala naar Balikpapan van Makassar naar Bima en van Menado naar Ternate, om op deze wijze gegevens te verzamelen omtrent de wisselingen in de zeetemperatuur, in “е eerste plaats om den samenhang met den barometerstand nader te onderzoeken. En mocht dit onderzoek tot een gunstig resultaat leiden, dan zullen deze waarnemingen cen grooten steun kunnen geven voor het opstellen eener goed gebaseerde moesson voorspelling. Aangezien alleen op deze wijze door onderlinge samen- werking van waarneming en theorie de oplossing van dit belangrijke vraagstuk kan gevonden worden, wilde ik niet nalaten U ten slotte ook met het theoretische en nog eenigs- zins hypothetische deel van deze kwestie van het mechanisme der moessonwisselingen bekend te maken. Wat het experimenteele gedeelte betreft houd ik mij voor Uwe welwillende medewerking aanbevolen. De Raoeng en zijn jongste eruptie ') DOOR Dr. H. А. BROUWER. De vulkaan Raoeng 2) maakt deel uit van het bergcom- plex van den Idjen in de residentie Besoeki en behoort tot de allerhoogste vulkanen van Java (hoogste punt van den kraterrand 3332 M. b. z). Met den Kawah Idien behoort hij tot de werkzame vulkanen van het Idjen complex, waarvan de produkten het oostelijk gedeelte der afdeelingen Djember, . Bondowoso en Sitoebondo en het grootste gedeelte der afdee- ling Banjoewangi bedekken. De Raoeng vormt het knooppunt der drie waterscheidingen tusschen de noord-oost- en zuid- kust van Java; zijn zeer groote en diepe krater is rondom gesloten en heeft zelf geen afwatering. Over de geologie van den Raoeng werd o.a. door JUNG- HUHN 3), Ѕтӧнв ^) en VERBERK 5) geschreven). JUNGHUHN 1) Voordracht gehouden in de Bestuursvergadering der Koninklijke Natuurk. Vereeniging van 21 Juli 1913. Een uitvoerig rapport zal verschijnen in het Jaarboek van het Mijnwezen. 2) Naar mededeeling van den assistent-wedono te Soekosari (distr. Wonosari) is het woord Raoeng een klanknabootsing van het gehuil van den „andjing oetan”, dat vroeger door bewoners uit de omgeving, die op de Raoenghelling een gewilde houtsoort zochten, werd gehoord. 3) F. JUNGHUHN. Java. 3, 11e schets. 4) E. STÖHR. Die Provinz Banjuwangi in Ost-Java mit der Vulkan- gruppe Idjen-Raun. Abh. der Senckenberg'schen naturf. Ges. Band IX 1874, blz. 106 e. v. R. D. M. VERBEEK en R. FENNEMA. Java en Madoera. 1 blz. 92. EE HEEN FE ZZ me ex EE EL EAT RON Ро е OGS Ж” MEAN E = C Z = > SEEN BT ien - A FIG. 1. SCHEMATISCHE VOORSTELLING DER RAOENG-ERUPTIE OP 7 JUNI 1913. TN < < 32 SE, ЖО PND Л Ж) 2.25 3 7 S (е к N ; A IN << (С Se > «=, er “4%. » 4 4 I FIG. 2. DE ERUPTIEKEGEL OP 7 JUNI. FIG 3. DE ERUPTIEKEGEL OP 20 JUN (NAAR PHOTO) (NAAR PHOTO) beschrijft hem als een der lastigst beklimbare vulkanen van Java, de bestijgine van den Semeroe kostte hem veel minder moeite, want deze is niet, zooals de Raoeng, met kloven doorgroefd. Van den aanblik in den ontzaglijken, hoofd- zakelijk uit los materiaal opgebouwden krater, zegt hij, dat elke nieuwe blik opnieuw een gevoel van angst en verbazing іп hem verwekte: „Nimmer sloeg mij een dergelijke vrees om het hart, terwijl de oceaan zijne baren 30 voet hoog opstuwde en ons schip, zuidwaarts van de Kaap de Goede Hoop, dagen lang door stormen voortgezweept, over de grondelooze diepte heen en weder schommelde.” (Java. 3, blz. 907). Volgens de topographische opneming is deze krater ellipsvormig met een NW— ZO gerichte lange as van 2280 M. en een korte as van 1760 M. De binnenwand is zeer steil en vertoont een afwisseling van lavastroomen en losse uitwerpselen, waarbij de lavastroomen in de minderheid blijven; de bijna vlakke kraterbodem ligt ongeveer 630 M. onder het hoogste punt van den rand, en ongeveer 460 M. beneden den noordrand. De met diepe ravijnen doorgroefde buitenhelling van den krater bedraagt dicht bij den rand ongeveer 30°, welke helling aan de met asch- en lapillilagen afwisselende lavastroomen, die hier en daar de oppervlakte der helling vormen, duidelijk kan worden gemeten. Het bovenste deel der helling is onbegroeid, de boomgrens ligt aan de noordzijde ongeveer 200 M. hooger dan de triangu- ‚ latiepilaar op 2640,72 M., dus op ruim 300 M. beneden den noordrand. JuNGHUHN spreekt van een volslagen gemis aan plantengroei tot 2000 voet beneden den rand; daar hij den krater eveneens van de noordzijde besteeg, wijst dit op een belangrijke verschuiving van de boomgrens sinds 1844. Deze kaalheid bevreemdde Јоханонх, daar hem niets bekend was omtrent vroegere erupties van den Raoeng, hij was geneigd om aan te nemen, dat van tijd tot tijd uitbarstingen plaats hadden, die niet werden waargenomen door bewolking van den top en doordat niemand in de nabijheid van den berg woont. = B == Vroegere erupties van den Raoeng. Dat het bovenste deel van de Raoenghelling, in tegenstel- ling met die van den Semeroe, met diepe ravijnen is doorgroefd, staats o.a. in verband met de veel geringere activiteit van den Raoeng in den jongsten tijd. Echter wijzen de kale buitenhellingen van den Raoeng, waarop zich de boomgrens sinds Juxamunw's bestijging sterk naar boven heeft verplaatst, op erupties; die niet zeer lang geleden plaatsgrepen en van veel grooter intensiteit waren, dan die welke ons door de opgaven van ooggetuigen uit den jongsten tijd zijn bekend geworden. Gegevens omtrent vroegere erupties van den Raoeng tot 1816 werden verzameld door C. J. Bosch !) De eerste eruptie zou volgens verhalen hebben plaats gehad, toen pangeran Tawangaloen over het rijk van Matjanpoeteh regeerde, dii omstreeks 1638. Groote overstroomingen had- den hierbij plaats in het gebied tusschen de Kali Setail en de Kali Klatak ?), nadat de Raoeng reeds verscheidene dagen een heftig gedonder liet hooren en het rijk van Matjanpoeteh in voortdurende trilling verkeerde. Duizenden zouden bij deze overstroomingen zijn omgekomen. Ook omstreeks 1730 zouden groote overstroomingen, gepaard met zwaren aschval, hebben plaats gehad, terwijl ook toen vele menschen zouden zijn omgekomen. Verdere erupties moeten hebben plaats gehad onder het bestuur van den kommandant C. ре Harris (1787—1799), 1) C. J. BOSCH. Uitbarstingen der vulkanen Idjen en Каип (Banjoe- wangi). Tijdschr. voor Ind. Taal- Land- en Volkenkunde 1858, blz. 219 e. v. ?) Daar de rivier Klatak ten Noorden van Banjoewangi ligt en zich tusschen deze en den Raoeng bergen bevinden, acht Bosch (loc. cit) het waarschijnlijk, dat de overstroomingen niet zoover noordelijk kwamen. Mij lijkt het meer waarschijnlijk, dat de verwoestingen niet alleen door slikstroomen, welke van de Raoenghelling afdaalden werden veroorzaakt, doch in elk geval ten deele door zware bandjirs. De bandjirs, die den 13en Mei 1913 in de beginperiode der jongste Raoengeruptie afkwamen, omvatten juist hetzelfde gebied, dat wordt begrensd door de Kali Klatak en de Kali Setail. ышт. onder het bestuur van den kommandant J. C. vos WIKKER- MAN (1800—1808) en onder het bestuur van den resident А. Мастжор (1815—1816). Steeds waren daarbij het gedonder van den berg en een meer of minder sterke aschval de optredende verschijnselen. Tijdens JuwcenHunw's bezoek іп 1844 had, naar zijne beschrijving te oordeelen. de krater ongeveer zijn tegenwoordigen vorm. Het uiterlijk van den kraterbodem deed hem denken aan een vroegere algemeene waterbedekking, terwijl daarvan slechts op eén plaats een, naar schatting een paar honderd voet groote moerassige plek was overgebleven. Op twee plaatsen, dicht bij den voet van den zuidoostelijken wand, stegen dampen op, waarvan het geluid vanaf den rand slechts zwak werd gehoord. Volgens een bericht in de Javasche Courant van 14 Decem- ber 1849 werd omstreeks dien tijd door den Raoeng EE eenigen tijd rook uiteestooten. Vanaf den 9% Juli 1864 !) wordt weer een DUE van den Raoeng vermeld. De lucht was verduisterd en om twaalf uur waren overdag de voorwerpen in de huizen te Djember niet te zien. Geluiden als verre donder werden gehoord, uit den krater werden nu en dan vlammen gezien. Den Ger Juli was het onderaardsch gerommel nog steeds te Djember te hooren, den 8°" was het geluid nog slechts flauw. Van de asch dezer eruptie werd een monster onderzocht door S. A. BLEEKRODE 2) met het volgende resultaat: SiO, 51,45 AL,0, 22,70 Бе,0; 14,20 СаО 7,64 Mo) 1,13 KA 0,47 Na,O 1,02 H,O 0,52 In water oplosbare zouten 0.77. Som 99,90. Сз) Natuurk. Tijdschr. Ned. Indië deel 28 blz. 288. 2) m. Idem. blz. 154. ‚ — 88 — Den 21° Juni 1885 !) werd door den Heer OrrorANDER een uit den Raoeng opstijgende rookzuil waargenomen, hetgeen vergezeld ging van dof gerommel. Een dunne aschlaag viel gedurende den nacht en den volgenden dag o.a. te Pakisan en in verschillende dessa's van het district. Soeko- kerto In de afdeeling Banjoewangi is de aschregen niet bespeurd. In 1890 was de Raoeng in werking gedurende de maanden Juli en Augustus en gedurende de helft van September. De heer T. OrroLanper 2) deelt omtrent deze eruptie mede, dat korte slagen als van kanonschoten en donderslagen werden gehoord, terwijl wolken van rook en asch werden uitgestooten. Soms waren de slagen vrij hevig en zeer kort na elkaar, dan was er weer eenige uren rust. Volgens een bericht van 13 September was toen de hoeveelheid damp en asch veel grooter dan in het begin. Soms stegen twee rookzuilen tegelijk op boven den ouden kraterrand, 's avonds was dik- wijls een roode gloed waarneembaar. Asch viel alleen in de onmiddellijke omgeving. Dat in het jaar 1597 door Corners Hovrman een uit den Raoengkrater opstijgende rookzuil werd waargenomen, wordt door niemand betwijfeld. De hevige eruptie van „de brandende bergh, die boven Panaroekan leyt". die enkele jaren te voren moet hebben plaats gehad, wordt door sommigen toege- schreven aan den Raoeng, door anderen aan den Ringgit. Door deze eruptie werd groote schade aangericht en kwamen vele menschen om het leven. Dat de kraterrand van den Raoeng door instorting van een vroegeren, spitseren en hoogeren top is ontstaan, wordt door VERBEEK als zeker aangenomen. Srömr 3) vermeldt een 1) Natuurk. Tijdschr. voor Ned. Indië deel 46 m 20. 2) Ide Idem. . 318. 3) E. STÓHR. Der erloschene Vulkan Ringgit in seis? und sein angeblicher Ausbruch 1586. Nenes Jahrb. f. Min. Geol. u. Pal. 1864 blz. 452 — ` e sage, die op de instorting van den veel hoogeren kegel betrekking heeft. In den krater van den Raoeng woonde volgens de sage de smid Empo, die zoo hard werkte, dat de vonken tot de woning van den naburigen god Bima vlogen, waarop deze de werkplaats van den smid omver- wierp, zoodat de stukken tot aan de zee in het Zuiden vlogen, waar ze bergen vormden (o.a. den goenoeng Krikil). De eruptie van 1913. Ongeveer in het midden der maand Mei kwamen berichten binnen omtrent een verhoogde werking van den Raoeng. Bij helder weer werd een rookzuil boven den Raoengtop Waargenomen terwijl gerommel en schoten van wisselende kracht in den omtrek werden gehoord. De kraterrand werd door mij tweemaal en op verschillende plaatsen van de noordzijde beklommen, de eerste maal !) op 7 Juni, de tweede maal op 20 Juni, terwijl tusschen de beide bestijzingen waarnemingen omtrent de eruptie werden gedaan ор de helling van den naburigen Goenoeng Soeket. Bij de bestijging vanuit de passangrahan Soemberwringin bivakkeert men tusschen pondok Soemoer en den triangulatiepilaar op 2640,72 M. of, indien men den volgenden morgen vroeg op den top wil zijn, dicht bij den triangulatiepilaar. Water wordt onderweg niet -Apngetroites en dient dus te worden meegevoerd. Op 7 Juni stond op den bodem van den ouden Raoeng- krater een nieuwgevormde kegel, die in heftige eruptie verkeerde. Reeds tijdens de bestijging van de noordzijde was den vorigen nacht het uitwerpen van gloeiende bommen tot ver boven den ouden kraterrand waargenomen, doch de 1) De eerste tocht werd medegemaakt door den heer T. OTTO- LANDER te Tamansarie bij Banjoewangi, en diens dochter. Geer 90 ac groote hevigheid der eruptie bleek eerst vanaf den top van den kraterrand, daar het geluid door de hooge, steile wanden werd gedempt en het eigenlijke eruptiecentrum beneden den rand voor het oog was verborgen. Zeer heftige explosies volgden elkander met tusschenpoozen van slechts enkele seconden op, terwijl uit den krater van den nieuwen eruptiekegel een grauwzwarte rookzuil met groote kracht opsteeg. Gloeiende lavabrokken werden in zeer groot aantal en soms tot ver boven den ouden kraterrand uitgeschoten. De brokken hadden bij het uitschieten een onregelmatigen vorm en braken soms nog in de lucht in stukken, terwijl duidelijk kon worden vervolgd, hoe ze den ronden of gedraaiden typischen bomvorm aannamen, alvorens neer te vallen. Al deze brokken vielen op de hellingen van den nieuwen eruptiekegel of op den ouden kraterbodem terug ). ` De op 7 Juni ruim 100 M. hooge eruptiekegel stond niet geheel in het midden van den kraterbodem, maar een weinig naar het Noord-Oosten; hij werd zeer snel, sinds het begin der eruptie in ongeveer drie weken opgebouwd. Het is zelfs zeer waarschijnlijk, dat de eruptie met het uitschieten van een trechter in den ouden kraterbodem is begonnen, zoodat de kegel zich eerst later, na de opvulling van den trechter, heeft gevormd. Als voorbeelden van sneller gevormde kegels kunnen worden vermeld de parasitaire slakkenkegel op den Etna, welke in 1669 in drie maanden een hoogte van 250 M. bereikte en de kegels, welke in 1865 aan den voet van de spleet van Frumento in enkele dagen een hoogte van 100 M. bereikten. 1) In Juli werden op de noordelijke Raoenghelling dicht bij den kraterrand enkele zeer poreuze stukken lava in de asch gevonden (het grootste omgeveer 7 c.m. lang), welke waarschijnlijk tijdens de eerste periode der eruptie werden uitgeworpen. — 91 — Bijna de geheele oude kraterbodem was met de nieuwe eruptieproducten bedekt; onregelmatigheden in het relief kwamen voor in de zuidwestelijke helft, in het midden waarvan een zeer klein en sterk geërodeerd kegeltje, dat reeds ten deele onder de jonge eruptieproducten was bedolven, misschien de resten van een vroeger eruptiecentrum voor- stelde. In zijn omgeving werd op vijf plaatsen het opstijgen van damp uit spleten waargenomen; overigens waren geen plaatsen, waar dampen ontweken op den ouden kraterbodem zichtbaar. In het noordoostelijk deel was een deel der zwarte bodemoppervlakte sterk doorploegd en geleek op den chaos van opeengestapelde blokken, die dikwijls de oppervlakte van lavastroomen kenmerkt. Het uitvloeien van lava werd cchter thans niet en ook niet tijdens mijn tweeden tocht waargenomen. De gemeten hoogten van de rookzuil wisselen tusschen 2 en 3 K.M. boven den ouden kraterbodem, alvorens zij in min of meer zuidelijke richting werd afgedreven; de aschval was tijdens de eerste periode der eruptie langs de noordhelling zeer gering en heeft ook elders in de omgeving geen last van beteekenis veroorzaakt. De volgende dagen bleef de eruptie — te oordeelen naar het dikwijls zeer duidelijke gerommel tot op grooten afstand van den vulkaan — met groote kracht voortduren. Na 12 Juni begon de rookpluim in meer westelijke richting af te wijken en op 13 Juni viel op mijn weg van Litjin naar de Ongop Ongop een hinderlijke aschregen, terwijl de zon door een bruinzwarte wolk was verduisterd. Op 14 Juni was de rookzuil gezien vanaf Djampit zeer donker, bijna zwart, en op de helling van den Soeket was op 14 en 15 Juni het gedonder soms zwaarder dan tot nu toe door mij op denzelfden afstand van het eruptiecentrum was waargenomen. De bladeren der boomen waren met een dikke aschlaag bedekt, hetgeen het kappen van het pad zeer hinderlijk maakte. Den 16% Juni 's morgens steeg uit den Raoeng een lichtgekleurde dampzuil op en was het geluid sterk efgenemen. De volgende dagen werd weinig of geen gerommel gehoord, de kracht der eruptie was blijkbaar afnemend. Op 20 Juni was langs de noordelijke Raoenghelling slechts af en toe een zwak gerommel hoorbaar; op de bladeren der boomen lag thans een vrije dikke aschlaag. Op den kraterrand bleken sinds de vorige bestijging de kracht van het geluid en de hoeveelheid uitgeworpen bommen sterk te zijn afgenomen, de rookzuil was echter nog zeer krachtig en donker gekleurd. De toename in grootte van den eruptiekegel was gering in vergelijking met die tijdens de eerste periode der eruptie (Vergelijk fig. 2 en 3). De krateropening was veel grooter en van tijd tot tijd was een klein deel van het binnenste van den krater zicht- baar, waarbij een binnenwaartsche helling als gevolg van het instorten der wanden en van het terugvallen van uitgeschoten materiaal kon worden waargenomen. De uitge- worpen bommen bereikten veel geringere hoogten, waren niet roodgloeiend en bestonden blijkbaar in hoofdzaak uit reeds vroeger uitgeschoten en daarna in den krater terugge- vallen materiaal. | De buitenhelling van den eruptiekegel vertoonde thans ondiepe, radiaal gerangschikte, goten, niet ongelijk aan de oor afvloeiend regenwater op vulkaanhellingen gevormde barranco’s, doch welke hier voornamelijk gevormd werden door het afrollen der groote bommen, die op de helling van den eruptiekegel terugvielen en dan kleine aschlawinen deden ontstaan. Op veel grooter schaal werden dergelijke geulen door aschlawinen op de helling van den Vesuviuskegel ge- vormd, tijdens de eruptie van 1906. De bestijging van het bovenste onbegroeide deel der noordelijke Raoenghelling werd de tweede maal verzwaard door een aschlaag, die minstens !/, c.M. dik was terwijl op beschutte plaatsen een dikte van 10 c.M. werd gemeten. De rookzuil werd thans en den vorigen dag in noordweste- lijke richting gedreven, dus ongeveer in de richting van Bondowoso. In het bivak bij de triangulatiepilaar was de aschregen hinderlijk, op het bovenvlak van den pilaar waarop 7 Juni slechts een zeer geringe hoeveelheid asch Wie €— À bedroeg de dikte der aschlaag thans 4 m.M. De vulkanische producten van den Raoeng. A. Het materiaal van den ouden krater. Zooals reeds boven werd vermeld bestaat de oude Raoeng- krater uit afwisselende lagen van lava, asch en lapilli, waarin de beide laatste overheerschen. Het laatste onbegroeide deel van de buitenhelling ligt bezaaid met stukken lava, terwijl de vaste lava in den steilen binnenwand van den krater en op verschillende plaatsen van den rand, afwisselend met asch- en lapillilagen is ontbloot. 1) Tot en met 19 Juli werden door een opnemer waarnemingen omtrent de eruptie gedaan, waaraan het volgende is ontleend. Op 1 Juli steeg geen constante rookzuil meer uit den eruptiekegel op; met tusschenpoozen, die van enkele minuten tot een half uur wissel- den, werd een rookzuil uitgestooten, terwijl het uitschieten van lava- brokken niet meer werd waargenomen. De vorm der krateropening was veel onregelmatiger, de westelijke rand was het laagst, terwijl zich een spleet langs de westelijke helling van den eruptiekegel, vanaf den rand tot aan den ouden kraterbodem, had gevormd. Op 12 Juli werd voor het eerst waargenomen, hoe ongeveer gelijk- tijdig met een ongewoon sterk gedonder, vuur te voorschijn kwam aan den westelijken voet van den eruptiekegel bij de zooeven ge- noemde spleet; damp of steenen werden hierbij niet uitgestooten Dit verschijnsel heeft zich sedert enkele malen herhaald. Tijdens mijne bestijging op 20 Juni was de dampontwikkeling in het zuid- westelijk deel van den kraterbodem reeds opgehouden, doch steeg op eén plaats tusschen den eruptiekegel en den noordoostelijken Wand damp op. Later werd hier op zes verschillende plaatsen, verder op verschillende punten tusschen den eruptiekegel en den zuidooste- lijken wand en op enkele plaatsen op de noordelijke helling van den eruptiekegel zelve, dampontwikkeling waargenomen. Tusschen den triangulatiepilaar en de boomgrens en vooral op het bovenste onbegrovide deel van de helling werden monsters verzameld van gesteenten, die, voor zoover thans onderzocht, in de volgende groepen kunnen worden onder- gebracht: 1. Olivijnrijke bazalten. 2. Olivijnarme bazalten tot olivijnhoudende pyroxeenande- sieten. 3. Augietandesieteu. 4 Hypersteenaugietandesieten. Ашы : "s A Onder de rolsteenen in de Kali Setail bij Gambiran, die van den Raoeng afkomstig zijn werden eveneens hyper- steenaugietandesieten en olivijnhoudende basische augietande- sieten of olivijnarme bazalten aangetroffen. Als phenocristen bevatten de laatste gesteenten veel, zeer basischen en ongeveer niet zonairen, plagioklaas, lichtgroenen augiet en weinig olivijn. B. De asch der jongste eruptie. De asch der jongste eruptie is zeer donker, bijna zwart, gekleurd. Op verschillende afstanden van den krater en op ver- schillende dagen tijdens de eruptie werden monsters verzameld, die alle dezelfde mineralogische kenmerken vertoonen. Onder het microscoop blijkt de asch voor het grootste deel te bestaan uit lichtbruine fragmenten van glas, waarin zich microlieten van verschillende mineralen hebben gevormd. Verder worden herkend: basische plagioklaas, augiet, olivijn en veel magnetiet. Magnetiet kan gemakkelijk met den magneet worden verwijderd, waarna door een scheiding met bromoform een mengsel van lichtgroeneu augiet en olivijn wordt verkregen; rhombische pyroxenen werden in dit mengsel niet aangetroffen. De olivijn is doorgaans geheel helder en onverweerd, doch een geringe omzetting in een rood- bruine substantie komt voor. Bij idiomorphe begrenzing kunnen zoowel de steile pyramide als het prisma sterk overheerschen. Het lichtbruine glas is ongekorreld, isotroop en bevat plagioklaaslijstjes, pyroxeenmierolieten еп ertskristal- letjes. De chemische samenstelling van de asch, die in den nacht van 14 op 15 Juni op de oostelijke Soekethelling viel, blijkt uit onderstaande analyse (I), uitgevoerd door den ingenieur bij het Mijnwezen W. HornEMAN; ze gelijkt veel op die van den bij Batoe dodol aan straat Bali in zee loopenden lavastroom van def Merapi (Idjen complex; vgl. Anal. III). | E H. HI. SiO, 53,97 51,45 54,04 А1,0; 14,95 99,70 13,90 Ее,0; 10,62 14,20 15,41 FeO 7,72 СаО 8,12 1,64 9,82 MgO 2,69 1,13 3,84 K,0 0,65 0,47 0,69 Ха,0 1,17 1,09 1,07 Н,0 0,69 0,59 1,31 Som. 100,51 99,90 100,08 I. Raoeng asch, gevallen in den nacht van 14 op 15 Juli 1913 op de oostelijke Soekethelling. II. Raoeng asch, gevallen 2 Juli 1864. Anal. 5. A. BLEEK- RODE. Vgl. Nat. Tijdschr. v. Ned.-Indië. deel 28. blz. 154 (in water oplosbare zouten 0,77°/o). "-—B аа III. Bazalt. Batoe dodol aan straat Bali. Vgl. Емп, Ѕтӧнв. Die Provinz Banjuwangi etc. Abh. der Senckenberg'schen Naturf. Ges. Bd. IX. 1874, blz. 17. De door den Raoeng in zijn verschillende perioden gele- verde producten hebben blijkbaar gewisseld tusschen echte bazalten en olivijnvrije andesieten met vrij basische plagio- klazen:- Zeer zure andesieten schijnen, ook onder de overige gesteenten van het Idjen complex, te ontbraken; dat ook in het pyroxeenandesietische magma van den Kawah Idien de kristallisatie van olivijn mogelijk was, bewijst het sporadische voorkomen van dit mineraal in enkele kleine homoeogene plesiomorphe insluitsels, die in hypersteenandesieten van de steile helling naar de sluis der irrigatie werden ver- zameld Bij vergelijking der jongste met de vroegere erupties, blijkt dat die der vorige eeuw groote overeenkomst met de tegen- woordige vertoonden. De Raoeng һай blijkbaar reeds zijn tegenwoordigen afgeknotten vorm, het eruptiecentrum bevond zich ook toen reeds op den bodem van een zeer diepen krater, terwijl in de omgeving slechts geringe aschval en de rookpluim boven den ouden krater werden waargenomen. De tijdens de eruptie van 1864 geleverde asch was eveneens vrij basisch. Enkele eeuwen géleden moet echter het karakter der erupties heftiger zijn geweest еп de Raoeng verkreeg waar- schijnlijk toen zijn tegenwoordigen vorm. We herinneren er ter vergelijking aan, dat bij de eruptie van den Papandajan in 1772, die aan 3000 menschen het leven kostte, de kegel in één nacht werd vernield, terwijl een pyroxeenandesieti- sche lava uitstroomde, en dat onder den druk van een dergelijke lava de kraterwand van den Semeroe in 1885 bezweek, waardoor de steenlawine, die de vlakte verwoestte, ontstond. ue A = Dat het bovenste deel van den Raoengkrater voor een groot deel uit los materiaal bestond is in verband met het karakter van het overgebleven deel waarschijnlijk. Hier kunnen in vroegere perioden slikstroomen of steenlawinen zijn ontstaan, welke een zeer vernielend karakter moeten hebben gehad door den geïsoleerden stand en de groote hoogte van den vulkaan, waardoor de massa met zeer groote levende kracht aan den voet moet zijn gekomen. LXXIII Tk. Over den Invloed der Straling op de Wolkenvorming ') DOOR Dr. C. BRAAK. Volgens de theorie, welke James Hurrox іп 1784 opstelde. voor de verklaring van het ontstaan der wolken, en die langen tijd een groot aantal aanhangers heeft geteld, is de wolkenvorming het gevolg vau de vermenging van lucht- stroomingen van verschillende temperatuur. Uit het feit, dat de maximumspanning van den waterdamp bij stijgende temperatuur sneller dan evenredig met de temperatuur toeneemt, volgt inderdaad, dat de relatieve vochtigheid bij deze vermenging stijgt en derhalve de vermenging van twee reeds nagenoeg of geheel verzadigde luchtstroomingen tot condensatie zal voeren. Het is echter niet moeielijk aan te toonen, dat deze verklaringswijze absoluut onvoldoende is ` om van de werkelijk plaats vindende verschijnselen reken- schap te geven. Een tweede verschijnsel van secundair belang is de afkoe- ling der lucht door uitstraling gedurende den nacht, waardoor bijna verzadigde lucht tot condensatie kan worden gebracht. erreweg de voornaamste factor is echter de afkoeling, welke de lucht bij opstijging ondervindt, doordat bij de expansie onder de afnemende luchtdrukking arbeid wordt verricht. Is eenmaal condensatie ingetreden dan ontstaat door de vrijwordende latente verdampingswarmte een temperatuur- verhooging, waarvan uitzetting еп lichter worden der lucht het 1) Voordracht, gehouden in de EE der Kon.. Natuurk. Vereeniging van 21 Juli 1913 — 99:=— gevolg is en waardoor verdere opstijging intreedt. We hebben hier tot op zekere hoogte met een zich zelf versterkend proces te doen. i In hoeverre het proces zich zelf versterken zal hangt voor een groot deel af van de verticale temperatuurverdeeling in de atmosfeer. Zoodra namelijk de opstijgende lucht minder snel in temperatuur afneemt dan de omgeving, zal de opstij- ging in een versneld tempo verder gaan; neemt zij minder snel af dan zal de beweging spoedig een einde nemen. Nu is de temperatuurafname per 100 m. stijging van nog niet tot condensatie overgegane lucht ongeveer 19C. per 100 m., wanneer geen warmtetoevoer van buiten of warmte- verlies plaats heeft. Is het condensatieniveau bereikt, dan wordt door de vrijkomende condensatiewarmte plotseling deze afname belangrijk minder. · Deze vermindering is in de eerste plaats afhankelijk van de hoeveelheid waterdamp, die condenseert en hangt derhalve voornamelijk van de temperatuur af. | Voor lucht die bij een temperatuur van 30°C. van de aard- oppervlakte opstijgt en op een hoogte van 800 m. tot condensatie overgaat, cen onderstelling die eenigszins den toestand boven Batavia weergeeft, is de theoretische temperatuurafname de volgende. Ter vergelijking is de waargenomen gemiddelde temperatuurafname boven Batavia mede vermeld !). H. ie Ш |0--800| 800 | 2000 | 4000 | 6000 | 8000 | 10000 eters. waargenomen 00.58 09.54 |09.54 | 09.58 |09.72 | 09.89 theoretisch | 09.98 | 043| 0.45 | 0.50 | 0.57 | 0.70 | 0.88 verschil 09.15 | 0.09| 0.04 0.01! 0.02 | 0.01 . !) W. van BEMMELEN, Die Erforschung des tropischen Luftozeans in Niederländisch-Ost-Indien. Luftfahrt und Wissenschaft, 5 Heft, p. 40, аз” Тұ == Van 0 tot 800 m. is de werkelijke temperatuurafname sterk veranderlijk, 's nachts is zij beneden de theoretische (adiabatische), gedurende het warmste gedeelte van den dag stijgt zij in de benedenste lagen in den regel daarboven, hetgeen opstijgende luchtstroomingen in het leven roept, die zich in de eumulusvorming kenbaar maken. Boven het condensatieniveau is zij eerst vrij belangrijk grooter dan de theoretische, echter wordt boven 4000 m. het verschil zeer. gering. De cumulusvorming zal dienten- gevolge naar boven toe in intensiteit afnemen, hetgeen door de waarneming wordt bevestigd. Echter is toch gemiddeld de waargenomen afname de grootste, zoodat de adiabatisch opstijgende luchtstroom tot op zeer groote hoogte warmer is dan de omgeving; wanneer eenmaal een wolk zich heeft gevormd. zou dan als regel de verdere ontwikkeling tot zeer groote hoogte een algemeen verschijnsel moeten zijn. Dit is echter geenszins het geval. Bij de meest bekende wolkenvorming, namelijk de mooiweer cumuli, die dagelijks onder den invloed der locale verwarming der aardopper- vlakte aan den Indischen hemel zich vertoonen, ziet men iets geheel anders gebeuren. In den regel vormen deze wolken een min of meer aaneengesloten laag van geringe dikte en maken zij den indruk alsof juist met dit begin der condensatie de krachten der opstijgende luchtkolommen zijn uitgeput. En wanneer hier en daar, zooals gewoonlijk voor- komt, enkele exemplaren zich wat sterker ontwikkelen, eindigen zij na tot 2000 à 3000 m. te zijn opgeschoten toch hun ontwikkelingsgang in den regel met in elkaar vallen en snel verdwijnen. De indruk wordt derhalve gewekt alsof er nog een factor aan het werk is, die verlammend op de wolkenontwikkeling inwerkt. Vervolgen wij nu het ver- schijnsel eens tot grootere hoogte. De maand Juni van dit jaar met zeer rustige atmosfeer bood voor de studie der cumulusvorming een zeer gunstige gelegenheid. Kiest men als waarnemingsobject achtereenvolgens cumuli met telkens toenemende hoogte, dan ziet men in de onderste kilometers — 101 — nog steeds hetzelfde verschijnsel van het zich opbouwen en ineen storten der wolken. Ten slotte komt men echter aan een niveau, waar het proces van aard verandert. Wanneer de maximale hoogte van de wolk dit niveau in geringe mate overschrijdt, ziet men, nadat de opstijgende beweging tot stilstand is gekomen het bovenste deel van de wolk zich vervormen. Het valt niet meer naar beneden, maar er schieten korte stompe stralen uit en de wolk wordt ook zelve van een meer stralige structuur. Het volume en de dichtheid veranderen bij dit proces niet noemenswaard en toch blijft deze wolkenkap op dezelfde hoogte als een dichte cirrostratus wolk voortzweven, terwijl het overige deel ineenstort. Bij wolken, die zich nog hooger verheffen, ontwikkelt het ver- schijnsel zich in den regel tot een donderbui en neemt het een ander karakter aan, want cen maximale hoogte, waarop de beweging tot rust komt is dan niet meer aanwezig en er heeft een voortgaande opstijging in de wolk plaats, waarbij de gecondenseerde waterdamp naar beneden valt en de lucht in het bovenste deel der wolk naar alle kanten afvloeit, hetgeen te zien is aan de reusachtige cirrusstralen, die tot op grooten afstand de plaats van de bui kenbaar maken. 