Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,3 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 3
4 Resol, Stat-Gen. 14 Oct 1629. Resol. Holl. 13, 14 Oct. 1629. DES VADERLANDS. 425 ———— | cavallerie en eenig voetvolk opdagen. Er viel eene schermutseling voor; maar de vijand 1627— trok spoedig naar zijn kwartier terug, om daags daaraan, den 15den October, daaruit 50. op te trekken, onzen bodem geheel te verlaten en zich naar Rijnberk ор weg te be- geven 1, Alsnu, zoo ooit, kon men tot afdanking ten minste der in den Jaatsten tijd ge- Afdanking van lichte ігоереп overgaan, die bijna 200,000 gulden іп de maand verslonden. Juist deed zich troepen, weder het geldgebrek nijpend gevoelen. De Raad van Slate verklaarde, voor God Almachtig en Hun Hoog Mogenden onschuldig gehouden te willen zijn, zoo de Staten niet ten spoe- digste geld verschaften of tot de afdanking besloten 2, De Zweedsche troepen konden wij in allen gevalle niet in dienst houden: cAMrRARIUS vraagde ze voor zijnen Koning terug. Het had nog veel moeite in, eer zij, behoorlijk ingescheept, naar de Oostzee op reis waren. Hun overste, FALKENBURG, verlangde meer, dan de Staten hem in billijkheid meenden te moeten verstrekken; toch beijverden zij zich, dat hij met tevredenheid naar den Ko- ning vertrok, opdat deze geen slechten indruk van der Staten bereidwilligheid mocht bekomen 3, Ook de waardgelders werden nog vóór het einde van October afgedankt *, en zijne Excellentie bewilligde in de afdanking van de 12,000 man, in het voorjaar op kosten van Gelderland, Holland en Utrecht gelicht, alsmede in de vermindering van de 50 Compagniën, in 1628 aangenomen, tot honderd man elk 5. Intusschen begrepen de Staten, dat, daar het leger van den Prins vol zieken en het saizoen reeds zoo ver verloopen was, de tijd was gekomen om het te ontbinden. Daartoe ging de Prins dan Het leger voor ook over 6; maar in plaats van volgens de uitnoodiging van Hun Hoogmogenden dade- дең Bosch ont- lijk naar den Haag ie komen, om mede over de zaak van het bestand te raadplegen, begaf hij zich naar Arnhem, om de grenzen aldaar in oogenschouw te nemen, en ver- der naar Wezel. Gedurende deze reis zond hij den Kolonel нлотевгув met eenig volk om de kasteelen van Isselburg еп Ringelberg in te nemen, hetgeen zonder moeite geschiedde 7. In den nacht van den 54а November kwam de Prins іп den Haag aan. De Prins in Den volgenden dag werd hij door eene Deputatie der Staten-Generaal plechtstatig welkom den Haag (сто. geheeten en bedankt voor de moeite en arbeid, door hem aangewend om de overwin- ningen te bekomen, waarmede God Almachtig den Staat had gezegend. Op deze toespraak antwoordde zijne Excellentie, dat hem alles wel was, zoo Hun Hoogmogenden tevreden waren, en dat hij zich verplicht achtte, al de genoten eer en vriendschap met dienst aan 1 Мет. de Fréd. Henri, р. 118. Resol. Stat.-Gen. 14, 15 Oct. 1629. v. р. сдрЕшЕН 550, 551. 2 Безді. Stat.-Gen. 13 Oct. 1629. з Resol. Stat.-Gen. 4, 5, 8, 12, 16, 31 Oct.; 5, 19 Nov. 1629. 4 Resol. Stat.-Gen. 19 Oct. Resol, Holl. 18 Oct. 1629. 8 Resol. Stat—Gen. 25 Oct. 1629. 6 Resol. Stat.-Gen. 18, 25 Oct. 1629. 7 Mém. de Fréd. Henri, p. 118, 119. v. р. cargtien, 558. 424 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ee | 1697— de Landen te betalen. Ook aan de Deputatie van Holland betuigde hij, dat hij de 1080. Landen in alle voorkomende gevallen met ijver en naar zijn uiterst vermogen zou bijstaan 1, Die van Friesland en Groningen hadden gaarne gezien, dat nog in dit jaar de reeks van voordeelen ware voortgezet met de belegering van Lingen, waaruit hunne Provin- ciën zoozeer werden bestookt. Doch de Prins achtte zulks in dit jaargetijde bedenke- lijk 9, Nog viel іп het begin van November Roeroord door. eene welgelukte verrassching in onze handen 3, en maakte zich STAKENBROEK op last van zijne Excellentie van Bu- rich meester * Deze beide plaatsjes zouden in het aanstaande voorjaar versterkt worden 5. Nog altijd waren er in evenredigheid van den geldnood en de verminderde behoefte aan krijgsmacht niet genoeg troepen afgedankt. Ook stelde de Raad van State деп 26sten October voor, de regimenten van MORGAN, FERENZ, ROSENCRANZ, HOLCK en nog andere Plan om eenige korpsen af te danken. Maar met deze troepen sloeg men een anderen weg in. De. На өрле ігеерей President der Staten opperde het denkbeeld om de genoemde regimenten met nog 24 te doen overwin- Compagnién, door zijne Excellentie nader aan te wijzen, in het land van Mark, en teren, alzoo in Duitschland, in een der met zijn deel der Kleefsche erfenis aan den Keurvorst van Brandenburg gekomen landen, buiten kosten van onzen Slaat te doen overwinte- ren 6. Ziedaar een stap van groot gewicht. Welk een bewijs van zelfgevoel gaf zulk een voornemen! Hoe zouden daarmede de Staten hunne stelling in Duitschland met fierheid hernemen! De Keizer, dus oordeelde men, zou den moed niet hebben, iets daartegen aan te vangen. Zijne strijdkrachten met de onze te meten, moest hij schroo- men, en ons, zoo hij het niet beletten kon, te verwijten wat hij zich zelf veroorloofd had, ging niet aan. Of had hij ons grondgebied niet zonder oorlogsverklaring in het belang van onzen vijand bezet? Welnu, wij zouden hem met gelijke munt betalen. Bovendien, tot op den bodem van Duitschland bestreden wij Spanje en niet den Kei- zer: of had Spanje niet nog aldaar eenige garnizoenen? Het is waar, wij wenschten de onzijdigheid niet openlijk verbroken te zien; maar toch, na het gebeurde ontzagen wij den Keizer minder, dan in de laatste jaren het geval was geweest. In de laatste dagen van Augustus verbood Graaf Еңхзт casimm aan die van Munster en Paderborn, » ор straffe van brand, lijf en leven,” eenigen toevoer van levensmiddelen aan де vij- anden te doen. De Keurvorst van Keulen beklaagde er zich over, als kon het zonder 1 Resol. Stat.-Gen. 4 Nov. Resol. Holl. 7 Nov. 1629. 2 Resol. Stat.-Gen. 1, 4, Nov. 1629. 3 Resol. Stat-Gen. 9 Nov. 1620. 4 Мет. de Fred. Henri, p. 119. v. p. careLLeN, р. 558, 559. 5 Resol. Stat.-Gen. 20 Nov.; 17, 20 Dec. Resol. Holl. 29 Dec. 1629. 6 Resol. Slat.-Gen. 26 Oct.; 5 Nov. 1620, v. р. сарех, р. 559, 560. DES VADERLANDS. 495 nd schennis der onzijdigheid niet geschieden 1. Tegelijk was de uitvoer van eet- en drink- waren naar de Eems boven Lieroord, naar de Wezer en de Jahde еп alle stroomen daaromtrent verboden, om de Keizerschen gebrek te doen krijgen. De mond der Wezer en de Хайде zouden, zoowel als de Eems, geblokkeerd worden 2. Bij het hernemen van deze stelling in Duitschland, vloeide ons dan ook weder de hulde toe van die Duitsche Vorsten, welke wat van onze tusschenkomst te hopen hadden, en niet genood- zaakt waren geweest op twee gedachten te hinken. Niet alleen de voormalige Koning van Bohemen kwam de Staten te Vucht geluk wenschen met de verovering van °з Her- togenbosch; maar ook Herlog surrus van Wurtemberg, die daarbij zijn zevenjarig zoontje aan Hun Hoog Mogenden aanbood ten dienst dezer Landen, tegen dat hij tot zijne jaren zou zijn gekomen. Пе Hertog van simmenn, broeder van den Koning van Bohemen, wenschte den Staten bij brieven geluk met hunne overwinningen, en durfde reeds op bescherming en onderstand hopen 3, „Пе Hertog FREDERIK van HOLSTEIN deed hetzelfde en bood hun zijne vriendschap aan. De Keurvorst van Keulen beijverde zich om van onzen vijand te verwerven, dat hem Papenmuts en Rijnberk in handen gesteld werden: dan zou hij ze neutraal doen worden, en als het den Staten aangenaam was, de ves- tingwerken slechten % De Keizer zelf scheen zoo veel mogelijk den inval te willen bemantelen. Ten minste schreef Graaf там van nassau den eersten November aan den Prins, dat hij order had van Zijne Majesteit om met zijn leger naar onzijdig grondgebied op “Rijks bodem terug te trekken, aangezien de aanleiding, waarom het binnen de Nederlanden gezonden was, had komen op te houden. Verder verzocht hij te weten, hoe de officieren en soldaten van zijn leger door de troepen van onze zijde zouden be- jegend worden, ten einde zich dienovereenkomstig te regelen. — Op dezen brief ver- zochten de Staten den Prins te antwoorden, dat hem geen bescheid kon worden gegeven, voor en aleer hij van wege den Keizer zou verklaard hebben, hoe zijn krijgsvolk zich tegen het onze zou gedragen 5. | Maar in allen gevalle vorderde de maatregel om die troepen op Duitschen bodem in garnizoen te leggen, overleg en voorzichtigheid. 3 Resol. Stat.-Gen. 18, 20 Sept.; 10 Nov. 1629; 8 Mei, 1630. 4 Resol. Slat.-Gen. 13, 14, 27 Nov. 1629. 5 Resol. Stat.-Gen. 10, 14 Nov. 1629. Ш Deen. 4 Sruk. 54 1627— 1630, 1627— 1630. 426 ALGEMEENE GESCHIEDENIS die aansprakelijk zou zijn voor alle overtreding der tucht. Spoedig werd Graaf ууплем VAN Nassau met dat bevelhebberschap bekleed 1, Eindelijk verklaarden de Raad van State en de Prins het eene bedenkelijke zaak het stuk dier inkwartiering zoo openlijk op den naam van Hun Moog Mogenden aan te leggen, in dier voege dat door de Staten beamb- ten gesteld werden om de penningen te ontvangen, uit welke die troepen onderhouden zouden worden. Dat zouden onze onzijdige buren, die anders, zoo als de Steden Essen en Dutsburg *, om van de Keizerschen verlost te blijven, onze bezetting niet ongaarne zagen, onmogelijk goed kunnen vinden: want voor den Keizer zouden zij het nimmer kunnen verantwoorden. Legde men de zaak meer geheim aan, zoo zou, adviseerde de Raad van State, er mogelijk eenig middel te vinden zijn »om altijd eene achterdeur open te houden” tot ontlasting van Hun Hoog Mogenden. — Het geheele beleid der zaak lieten de Staten na deze mededeeling aan den Raad en zijne Excellentie over 2, Alsnu beijverde men zich om de noodige gelden bijeen te krijgen, ten einde het be- wuste krijgsvolk eene halve maand soldij te verschaffen, een maatregel, die hoognoodig geacht werd om de uitvoering, van den aanvang aan, niet door wanorde in de waagschaal te stellen. 4. Immers het was woelig volk, dat bij het minste vermoeden van wanbe- taling tot balddadigheid oversloeg. Hierover beklaagden zich de Gedeputeerden van Utrecht 5. Het regiment van мовалк, dat aan den Koning van Groot-Britannië te betalen stond, werd, ten einde zijne oproerigheid te voorkomen, voorloopig door de Staten be- taald en ten spoedigste afgedankt 6, Ten einde van de afgedankte vreemdelingen geen overlast te hebben, stelden die van Holland voor, alle Duitschers naar Deventer, en alle Engelschen. en Schotten naar Rotterdam te vervoeren, ze aldaar te onderhouden en met de eerste gelegenheid huiswaarts te bezorgen. Wie zich na een te stellen dag nog ten platten lande zou vertoonen, zou als landlooper gestraft worden 7. Het middel, dat de Prins meende te moeten aanwenden om de Duitsche Vorsten en Legerhoofden geen al te boos vermoeden omtrent onze voornemens te doen opvatten, was de zending van eene legatie. Тплл had reeds over botsingen tusschen zijne en onze soldaten en over de blokkade van den mond der rivier de Wezer geklaagd 8, 1 у, р, CAPELLEN, 561. 2 v. D. CAPELLEN, Ы. 558, 559. 3 Resol. Stat.-Gen. 17, 20, 21 Nov.; 8, 9 Dec. 1629. 4 Resol. Stat.-Gen. 19, 22, 28 Dec. 1629. v. р. careLLeN, 562. 5 Resol. Stat-Gen. 1 Dec, 1620. 6 Resol. Stat.-Gen. 12 Кот.; 1 Dec. 1629. v. р. сарин, 561, 7 Resol. Stat.-Gen. 15 Dec. Resol. Holl. 14, 19 Dec. 1629. 8 Resol. Stat.-Gen. 30 Oct.; 6, 10 Nov. 1629. DES VADERLANDS. 427 1 Bremen met dezelfde klachten eenen afgevaardigde gezonden 1, Eindelijk op een bericht 1627— van AITSEMA, dat velen, dezen Staat afgunstig, den Hertog. van rarepuann sterk tegen 1080. ons innamen; dat ook тплт zijn best deed bij de hoofden der Ligue om de onzijdigheid met ons te verbreken, en op de verzekering van zijne Excellentie dat ook hem bekend was, hoe de handelingen van Hun Hoog Mogenden door de Duitsche Vorsten met grooten argwaan werden gadegeslagen, stelde men voor in de Staten Generaal, dat de Prins, in overleg met Gecommitteerden, aan arrsema zou schrijven en hem gelasten den Hertog VAN FRIEDLAND te gaan spreken, om zijnen ongunstigen dunk weg te nemen, en hem van de » oprechte bedoeling’ van de Staten te overtuigen. Voorts zou zijne Excellentic een bevoegden persoon naar den Keurvorst van Keulen zenden om hem eene diergelijke boodschap te brengen 9, De stelling van den Keurvorst van Brandenburg werd bi de wending, die onze zaken Houding der met betrekking tot Duitschland genomen hadden, in geenen deele gemakkelijker. Aan —— van de voorwaarden, den Graaf VAN SCHWARTSENBERG den 21% Junij gesteld 3, werd niet en Harte van stellig genoeg voldaan еп de executies gingen voort, zoodat ook de Gezant van den Palts-Neuburg, Graaf van Palts-Neuburg klaagde, verwijtingen deed en dreigde met ’s Keizers wraak, Het was nog in den tijd dat °з Keizers troepen niet met schande van den inval in de Nederlanden teruggekomen waren. Dus hadden die bedreigingen ook eenigen invloed op de Staten. Beducht dat de Keurvorst van Brandenburg zich in de armen des Keizers werpen mocht, staakten 25, op advies van den Raad van State, de executies: alleenlijk , om geen onherroepelijken stap te doen, behielden zij de goedkeuring van het akkoord tusschen de possiderende Vorsten zich nog voor, en van ontruiming van de door hun krijgsvolk bezette plaatsen іп de landen dezer Vorsten spraken zij geen woord. Om een en ander te rechtvaardigen, voerden zij den Baron spreminG op zijn verzoek om nader besluit tegemoet, dat de volmacht van den Koning van Spanje * verouderd was en op het tegenwoordig akkoord geene betrekking had 5, Sedert was ’s Keizers machteloosheid gebleken ‚ en de possiderende Vorsten hadden een aanmerkelijke vermeerdering van Nederlandsche inlegeringen te wachten. Ook de Overste van aenr іе Soest gedroeg zich weder eigenmachtiger dan ooit 8. 3 Zie hiervoor, bl. 380. 4 Zie hiervoor, bl, 380. 5 Resol. Stat.-Gen. 22 Junij; 9, 20, 21, 23, 31 Julij; 2, 3, 8, 10 Aug. 1629. 6 Resol. Stat.-Gen. 24 Nov.; 13 Dec. 1629. 7 Resol. Stat.-Gen. 6 Aug. 1629. Ба» 1627— 1680. alsmede tegen- over Oost-Fries- land. 428 ALGEMEENE GESCHIEDENIS weder herwaarts over te komen, om, heette het, over de uitvoering van het akkoord met Brandenburg nen andere zaken” te spreken. In April (1650) ontveinsde hij niet, dat het hem te doen was om den vrede te bevorderen. De Staten verontschuldigden zich hem te ontvangen 1. In weerwil van den voorspoed, waarmede hunne wapenen in het najaar bekroond waren, beijverden zich de Staten met zoo weinig opspraak mogelijk hunne stelling in Oost-Friesland te handhaven. Tegen het einde van Augustus (1629) trachtte de Com- mandant ERENTREITER de vermindering, welke zijn krijgsvolk ondergaan had *, bij de dreigende nadering van TILLYS еп WALLENSTEINS troepen, zoo spoedig mogelijk, hersteld te zien 3, Maar toen het naaste gevaar geweken was, bleven die van Embden op kla- genden toon op de voortduring van der Staten ondersteuning aandringen. De reden ligt voor de hand. Zij vreesden, zoo het tusschen onzen Staat en zijnen vijand tot een besland kwam, weerloos overgelaten te worden aan de wraak van al wie zij zoo stout getrotseerd hadden, van hunnen Graaf af tot den Keizer toe, Vandaar het verzoek door hunne afgevaardigden gedaan, bij gelegenheid dat zij al weder te ’s Hage waren om aldaar tegen hunne partij, den Graaf en de andere Oost-Friesche Stenden, gehoord te worden % Zij verlangden zoo niet openlijk, dan ten minste volgens de belofte, hun in October van het vorige jaar (1628) gegeven 5, onder de hand door Nederlandsche troepen tegen de Keizerschen bijgestaan te worden. Anders, verklaarden zij, was het onmogelijk de zaken in hunne stad bij den wanhopigen toestand, waarin zij verkeerde, langer staande te houden. Eertijds, dus voegden zij er bij, -hadden de onderdanen van Hun Hoog Mogenden bij anderen mededoogen, raad en bijstand tegen hunne vijanden gevonden; om den wil van Hun Hoog Mogenden waren zij in dezen gevaarlijken toe- stand gekomen, en zouden zij dan nu, door het Rijk voor vijanden verklaard, door Hun Hoog Mogenden versmaad en troosteloos verlaten worden: hielpen de Staten hen nu niet, dan zouden 24, naar het zich liet aanzien, later zoo spoedig niet geholpen worden 6. De laatste uitdrukking zinspeelt op het verwachte bestand. — Op die smeekbede kregen die van Embden aanvankelijk een uitstellend antwoord. De zaak was van te veel ge- wicht om zoo snel uitgemaakt te worden 7, De klachten van den Graaf over de ge- weldenarijen, welke de Stad zich veroorloofde om de landbewoners tot het onderhoud van haar garnizoen le dwingen, maakten anders op Hun Hoog Mogenden geen grooten indruk, evenmin als zijne beschuldiging, dat eene kleine partij aldaar alles dreef, het- 1 Resol. Stat.-Gen. 14, 15 Nov. 1629; 5, 12 Jan.; 28 Febr.; 9 April, 1630. 2 Zie hiervoor, bl. 382. 3 Resol. Stat.-Gen. 24, 27 Aug. 1629. 4 Resol. Stat.-Gen. 22 Sept. 1629, 5 Zie hiervoor, bl. 321. 6 Secr. Resol. 2 Oct. 1629. 7 Resol. Stat.-Gen. 1, 16 Oct. 1629. DES VADERLANDS. 429 geen, zeiden ’sGraven afgevaardigden, indruiste tegen de akkoorden, met toedoen der Staten-Generaal gemaakt, volgens welke de wettige machten moesten gehandhaafd wor- den 1. Stonden de Staten het verzoek der Stad Embden toe, dan behoefde zij het platte land niet langer gedwongen lasten op te leggen, en de twist zou veel van zijne bitterheid verliezen 3. Niettemin werden de Oost-Friesche partijen tegen het eind van November onverrichter zake naar huis gezonden, om in Februarij terug te komen en nader gehoord te worden. Die van de Stad kregen niets dan beloften mede en aan- roaningen om zich van verdere geweldenarijen te onthouden; doch zonder dat hun de verplichting werd opgelegd om de vorige te herstellen: vandaar dat die vermaningen weinig invloed op hen hadden, Eerst in April (1650) verschenen zij еп 75 Graven zaak- gelastigde weder te °з Hage. Ook toen bleven alle vraagstukken onbeslist, en een nieuwe termijn, de ‘eerste October, werd ter hunner behandeling bepaald. Alleenlgk verkreeg de Graaf op zijn verzoek van Hun Hoog Mogenden de verklaring, dat hun krijgsvolk binnen Embden еп Lieroord niets tegen den Keizer, het Rijk en den Koning van Spanje zouden aanvangen. Hierop verwachtte men, dat de Stad door den Keizer en den Koning van Spanje onzijdig verklaard zou worden, en dat zij dien ten gevolge hare achterdochtige houding zou laten varen $, De meening, dat de Staten ernstig op Bestand bedacht waren, maakten de vrees of hoop van nog andere Duitsche Mogendheden gaande. Den 94% October (1629) versche- nen twee Raadsheren van den gewezen Koning van Bohemen. Op grond dat, zei- den zij, Hun Hoog Mogenden ten gevolge van den voorspoed hunner wapenen door hunne tegenpartij om bestand werden aangezocht, verzocht Zijne Majesteit hen dringend niets te sluiten, tenzij zijn herstel er uitdrukkelijk bg bedongen werd. Bleef het Huis van de Palts gefnuikt, dan zou de Keizer steeds de gansche macht van Duitschland tegen dezen Staat te velde kunnen brengen. Het voegde, zoo verzekerden zij ten slotte, moe- dig door te tasten, nu Oostenrijk en Spanje na de roemrijke overwinningen, door dezen Slaat behaald, een gevaarlijke omwenteling begonnen te duchten 4. 3 Secr. Resol. 22 Nov. 1629. Resol. Stat.-Gen. 29 Nov.; 13 Dec. 1629; 3, 6, 10, 19 April; 18 Mei, 1630. | 4 Resol. Stat.-Gen. 24 Oct. 1629. 5 Resol. Stat.-Gen. 28 Nov. 1629. 1627— 1630. 430 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1627— pen, еп in het algemeen, dat zij zich rechtstreeks noch middellijk in de zaken des Rijks zouden mengen 1. Onderhandeling Niet alleen uit deze vertoogen van die Duitsche Vorsten blijkt genoegzaam, dat over bestand. er ernstig sprake van vrede was, maar ook daaruit, dat de Staten enkele besluiten uitstelden totdat op de groote zaak beschikt zou zijn. Met name verklaarden 10 op dien grond niet te kunnen treden іп het verleenen van octrooi aan verscheidene Leeuwen, die zich ter kaapvaart wenschten uit te rusten 9. Niettemin leidden de onderhandelingen nog altijd tot niets. marquerre schreef herhaaldelijk over de zaak aan BERKEL; doch deze kreeg in last de missieven hetzij met een bloot bewijs van ontvangst, hetzij in bewoordingen te beantwoorden, die de zaak op de lange baan schoven 3. Ook werden de katholieke belangen іп de onlangs veroverde Meijerij van den Bosch in geenen deele door de Staten ontzien, en wel op eenen grond, die van een godsdienstigen schroom getuigde, welke evenzeer van het sluiten van een verdrag met den vijand moest terughouden. Immers besloten de Staten den 30sten October, dat de Meijerij zoo veel mogelijk op den voet van de Stad zou gebracht worden, en dat in de kerken predikanten zouden worden ingevoerd, »opdat Gods woord voortgeplant en deze Staat gezegend moge worden *.” Vandaar dat zij geenen onderhandschen verkoop van geestelijke goederen, met het doel geschied om ze aan de Staten te onttrekken, gelden lieten, en zich bij de toepassing der beraamde maatregelen niet door bedreiging van retorsie lieten weêrhouden 5, Zelfs in weerwil van de » bezwaarlijke constitutie der zaken in ’s Hertogenbosch’ werd geene zwakheid betoond 6. Beschouwden dus de Staten de verbreiding der Gereformeerde Godsdienst als de roor- waarde van den zegen Gods, geen wonder, dat ook de predikanten zich in denzelfden zin verklaarden. In Zeeland stelden zij, hoezeer, gelijk 24 met eenige bitterheid te ken- nen gaven, onaangezocht, een betoog, waarin de vraag of men in goede conscientie vrede met den Koning van Spanje mocht maken, ontkennend beantwoord en in geval van vrede de wraak der Remonstranten en de ondergang der Dortsche leer voorspeld werd, en in Friesland raakte een lid van de Regering in groot gevaar, omdat hij had beweerd, dat wij juist gewetenshalve vrede sluiten moesten, vermits zoodra de Koning, tegen wien wij geene actie hadden, maar die eene actie had tegen ons, vrede aanbood, wij dien niet mochten afslaan 7, De West-Indi- Maar ook de West-Indische Compagnie liet zich niet onbetuigd en meldde zich ber- sche Compagnie ijvert tegen be- stand. 1 Resol. Stat.-Gen. 2 Jan. 1630. 2 Resol. Stat-—Gen. 27 Oct. 1629. 3 Resol. Stat.-Gen. 27 Oct.; 10, 12, 15, 16 Nov. 1629. 4 Resol. Stat.-Gen. 30 Oct. 1629. 5 Resol. Stat.-Gen. 2, 9, 10 Nov. 1629. 6 Resol. Stat.-Gen. 11, 14, 29 Dec. 1620. 7 aitsema, bl. 903—905. DES VADERLANDS. 851 Eeen haaldelijk aan bij de Staten-Generaal, om het sluiten van bestand ten sterkste te ontra- den. Zij beriep zich op de dienst, die het Vaderland van haar genoot, en herinnerde, welk eene kracht het aantal harer zwaar gewapende schepen en ervaren zeelieden aan den Staat verzekerde, welke rijkdommen zij in het Land bracht, en welk een afbreuk zij den vijand deed 1, De Compagnie verlangde niet door het sluiten van vrede zich de hoop afgesneden te zien op de zegepralen, tot welke zich nooit schooner kans had op- gedaan. In de maand Mei (1629) werd menor совмеав гомсо, als Kapitein-generaal, ЕП PIETER ADRIAANSZ. VAN VLISSINGEN, als Admiraal onder hem, van wege de Compagnie aan de Staten-Generaal voorgesteld. Zij had ook thans een groot plan, waartoe dadelijk 26 schepen noodig zouden zijn, waarbij binnen drie maanden andere 26 schepen met 5000 soldaten en 4000 bootsgezellen gevoegd zouden worden, wanneer de Staten 2000 solda- ten een jaar lang ten hunnen laste namen еп twaalf oorlogschepen leverden % Hun Hoog Mogenden beloofden niets, dan dat 21), wanneer het plan деп gewenschten uitslag niet hebben mocht, op het verlangen acht zouden slaan naar evenredigheid van ’s Lands vermogen 3. Ten einde de door haar ontworpen onderneming niet uit te stellen, moest de Compagnie de door haar aan het vaderland in den nood geleende soldaten spoedig terug verlangen. Daarentegen sprong zij de Staten ín dienzelfden nood volvaardig bij met kruit en met meel: zij en Че Oost-Indische Compagnie hadden zooveel krijgs- en mondbehoeften opgekocht, dat er anders voor het Land niet genoeg te hekomen zou geweest zijn *, Tegen het eind van Augustus waren de Staten bedacht om aan de West-Indische Compagnie hare troepen terug te geven. Er was toen sprake van een landing door haar krijgsvolk te ondernemen op de kust van Spanje of van Vlaanderen 5, Evenwel eerst in het begin van October, toen de Generaal waanpensune als bevelheb- ber van de soldaten, die op de onderneming zouden medegaan, in handen der Staten den eed deed, lag de vloot zeilreê. Toen stak zij te eer in zee, opdat zij, zoo het hestand soms beklonken werd, daardoor niet zou teruggehouden worden 6. Weldra kon zij haar verzoek om afwijzing van den vrede aandringen met het verhaal van den goe- den uitslag, waarmede een deel der vloot van den Admiraal parer terug was gekomen 7. De West-Indische Compagnie was een voorname oorzaak, dat de onderhandelingen 1 Resol. Stat.-Gen. 16, 17 Nov. 1629. літѕемА, Ы. 900—902. 2 Men vergelijke hetgeen vermeld is op bi. 3565. $ Resol. Stat.-Gen. 24, 25 Mei; 1 Junij 1629. v. р. cAPELLEN, bl. 505. 4 Resol. Stat.-Gen. 2, 20, 24 Aug. 1629. Resol. Holl. 18, 22, 25 Aug. 162). 5 Resol. Stat.-Gen. 25 Aug. 1629, v. р. capenten, I, Ы, 527, 530. 6 Безді. Stat.-Gen. 6 Oct. 1629. v. D. CAPELLEN , 556. 7 Resol. Stat.-Gen. 15 Nov. 1629. мтввма, I, Ы. 901. 1697-- 1680. 452 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1627— over vrede verijdeld werden, ook deswegens omdat het deel aan den buit, hetwelk hare 1680. veroveringen den Prins belaofden, dezen minder gesteld op vrede moest maken. Nog openden ten minste de openlijk aangeboden voorwaarden hem geen uitzicht op een meer verzekerde betrekking, en welke baten kon dan een bestand hem beloven, die eenigzins opwogen tegen hetgeen alleen de West-Indische Compagnie hem verstrekte? Zijne Excel- In November telde 21 Zijner Excellentie de som van 424,000 gulden als zijn aandeel in lenti dt ee oo ye . . z velerlei wijze be de prijzen, tot het tijdstip па de verovering van de Zilvervloot gemaakt. Nam hij, 200 voordeeld en ver- eerd. zeide zij daarbij, met dit bedrag geen genoegen, dan liet zij hem over zelf te bepalen wat hij begreep dat bem toekwam, met de verzekering dat zij naauwkeurig aanteeke- ning zou houden van de prijzen, die zij won, opdat daaruit op het stipst 75 Prinsen recht mocht voldaan worden 1. Ное kon by zulke aanbiedingen de Prins nog voor het bestand gestemd blijven? Toch verdacht men hem nog in January (1650) van de » mis- daad” dat hij in verstandhouding met degenen, die hem als Gedeputeerden te velde waren toegevoegd geweest, buiten kennis der Provinciën een bestand met Spanje ge- sloten had. Maar ook de Staten bonden den Prins met weldaden. Zij schonken hem 42,000 gulden wegens de buitengewone kosten, die het verblijf te velde van hem ge- vergd had; zij verleenden hem het vruchtgebruik van de domeinen van ’s Hertogenbosch, tot zoolang hij weder in het volle genot van de inkomsten en domeinen van Breda, op 25,000 gulden in het jaar begroot, zou kunnen treden, en, eindelijk, werd aan het driejarig prinsje, niet zonder den scherpen blaam van eenen VAN DER CAPELLEN, de titel en het inkomen van Generaal van de cavallerie verleend 2. Naarmate de Prins minder tot bestand overhelde en derhalve meer begreep, dat het daartoe niet zou komen, naar die mate werd hij te minder geneigd bevonden om in de vermindering der krijgsmacht toe te stemmen. Maar al wilde Holland mede geen bestand, verlichting van oorlogslasten vorderde zij en een veroverenden oorlog verlangde zij niet. Vandaar strijd van gevoelens. Eerst had deze Provincie in de vermindering der 50 Com- pagniën van 200 op 100 man toegestemd $, thans verlangde zij de geheele opheffing dezer benden, en besloot de 29 Compagniën, welke daarvan ter harer rekening stonden, af te danken *. De andere Provinciën trachtten haar van dit besluit terug te brengen, en den Бе December (1629) werden daartoe uit de Vergadering der Generaliteit, waar de Prins en de Raad van State tegenwoordig waren, Gecommitteerden naar de Staten van Holland afgevaardigd. Reeds had de Pensionaris cats ’s Prinsen bekommering over 1 Resol. Stat.-Gen. 19 Nov. 1629. 2 Resol. Stat.-Gen. 25, 26 Jan.; 28 Febr.; 1, 6 Maart, 1630. van рев сарин, І, Ы. 568, 509. 3 Zie hiervoor, bladz. 423. 4 Resol. Holl. 9, 10 Nov, 1629, Resol. Stat.-Gen. 12 Nov. 1629. DES VADERLANDS. 455 en het besluit van Holland te kennen gegeven: nog was de Ligue sterk op onze grenzen; 1627— in Brabant wierf men nieuw volk, en waren alle onze steden en frontieren behoorlijk 1630. bezet, dan bleef er een onbeduidende macht te velde over. De Gedeputeerden van Hun Hoog Mogenden, waaronder zich ook leden van den Raad van State bevonden, spraken krachtige taal; Zij verklaarden, dat hunne lastgevers zeer verwonderd en ontsteld waren over Hollands besluit, hetwelk, zeiden zij, door vriend en vijand uiterst vreemd werd gevonden. Niettemin volhardden de Staten van Holland bij hun voornemen. Maar de Prins, hiervan door cars onderricht, verzocht een onderhoud met eenige aanzienlijke leden der Vergadering van Holland, na hetwelk de Staten de zaak in nadere overwe- ging namen, de adviezen der Steden inwonnen, en voorloopig, doch met protest van Haarlem en Gouda, ш het behoud der Compagniën, altijd tot 100 man verminderd, bewilligden 1. - Daar deze zegepraal van het gevoelen zijner Excellentie op het besluit van Holland een bewijs was, hoe hij de staatkunde zou weten door te drijven, die hem met het uit- stel zijner hoop op een meer verzekerde betrekking in Nederland kon verzoenen, zoo moest deze Provincie de vraag aangaande het bestand te ernstiger in overweging nemen , Prasanna al ware het alleen om den Prins te doen zien, dat het voorbarig zou zijn, nu reeds fende het sluiten op de voortduring van den oorlog te rekenen en zich op dien grond tegen de vermin- тал ова лейді: dering der armee іе verzetten. De Gecommitteerde Raden van Holland maakten van de "1:6: zaak der vredesonderhandelingen een punt van beschrijving voor de Stalen, die in de laatste dagen van November zouden bijeenkomen. Тоеп de beraadslagingen over die zaak niet dadelijk ter hand genomen werden, waren er Leden, die weigerden over an- dere zaken ie stemmen, voordat over de groote vraag gehandeld zou zijn. De besluiten, alstoen genomen, werden met de meest mogelijke zorgvuldigheid geheim gehouden ?. Intusschen kon de andere partij haar ongeduld niet bedwingen. Мавопетте schreef den 4den December uit Brussel aan den Schout van Rozendaal, HENDRIK VAN ZEVENDER, hoe hij ongaarne gezien had, dat »die van de Nederzijde” het besluit tot voltrekking van »de groote handeling’ zoo lang uitstelden. Dit bracht groot vermoeden te weeg, dat zij deze zaak niet oprechtelijk meenden. Hij (marquerre) had de houding der Staten tegenover zijn Hof steeds ten beste uitgelegd, maar nu begon hij zelf kwade vermoedens te koesteren: dus zou hij de zaak verder op haar beloop laten en alles den Almachti- gen God bevelen, ten einde zich aan geen verderen blaam of ongenade bloot te stellen. Twee dagen later evenwel schreef hij alweder, ditmaal rechtstreeks aan BERKEL, met het verzoek om onverwijld bericht van der Staten eindbesluit: hij verlangde te weten ja of neen. De Staten namen deze uitnoodiging voor kennisgeving aan. Maar thans 1 Resol. Holl. 4, 5, 6, 7 Dec. 1629. Resol. Stat.-Gen. 4, 5, 9 Dec. 1629. 2 Resol. Holl. bl. 838. 28 Nov.; 1, 11 Dec. 1629. Ш Deer. 4 Зток. | 55 1627— 1680. Vertoog van Haarlem tegen bestand. 454 ALGEMEENE GESCHIEDENIS waren het die van Holland, welke Hun Hoog Mogenden in bedenking gaven, of het niet goed zou zijn de zaak levendig te houden. Men had voor, aan den vijand de volgende voorslagen te doen: dat ook de Staten der Zuidelijke Provincién het verdrag mede zouden onderteekenen, waardoor zij zich verbinden zouden den gesloten vrede des noods tegen den Koning van Spanje te handhaven; dat de West-Indische Compagnie zou in stand blijven; dat de Keizer zich verbinden zou, gedurende het bestand ons geenen oorlog aan te doen; dat Lingen, Rijnberk, de forten Zandvliet en Hoogewerf zouden worden ontmanteld, waartegen wij Lelloo en Blaauwgaren zouden slechten 1. — Nam de tegenpartij deze voorwaarden aan, dan was waarlijk de vrede niet verwerpelijk. Diensvol- gens legden die van Holland een ontwerp van antwoord voor, dat door BERKEL, schijnbaar uit zijn eigen naam, aan MARQUETTE zou gegeven worden. Met tegenkanting van Zeeland en Friesland, die alle onderhandeling afgebroken verlangden tezien, besloten de Staten- Generaal, den ontworpen brief af te zenden. Bovendien verzetten Hun Hoog Mogenden zich niet tegen een voorstel, dat de strekking scheen te hebben om die onderhandelin- gen in eenen anderen vorm te hervatten. Er was, namelijk, een voorslag gedaan tot een onderhoud tusschen beambten van beide zijden, om de betrekkingen van de bewo- ners der Meijerij te regelen. Hoezeer de Prins dit goed had kunnen vinden, was de Raad van State er tegen, èn op grond dat daarbij ons soeverein recht op de Meijerij te kort zou gedaan zijn, èn deswegens omdat »het bedenkelijk was in deze gelegen- heid des tijds eene: openbare conferentie met den vijand toe te staan, waarvan buiten en binnen de Landen zeer vreemd en verre buiten de meening en tegen de dienst van Hun Hoog Mogenden geloofd en gesproken zou worden.” In weerwil van dit advies besloten de Staten-Generaal de conferentie toe te laten, doch met den last om het recht der Generaliteit op de Meijerij in geen opzicht te laten betwisten, en zich niet in te laten in eenige onderhandeling op het stuk van het bestand 2. De зад Haarlem had tegen de inwilliging der reductie van de 50 Compagnién ge- slemd: zij had ze afgedankt willen zien; bewijs genoeg, dat hare Gedeputeerden als- toen voor den vrede gestemd waren. Doch, wellicht juist door deze gezindheid der Magistraat uitgelokt, openbaarde zich in deze stad zulk een heftig verzet tegen alle bemoeijing, die tot bestand kon leiden, dat de Regering zich ten slotte aan het hoofd van de minderheid stelde, die in de Staten van Holland de onderhandelingen afgebro- ken wenschie te zien. Deswegens richtten Hun Edel Mogenden tot de Haarlemsche Magislraat den 129 Januarij 1650 eene missieve, waarbij zij uiteenzetteden, hoe onver- antwoordelijk het zijn zou geen ooren te willen hebben voor een voorslag, die de ge- legenheid aanbood om een » goddelijken en eerlijken” vrede te verkrijgen, dat is zoo- 1 v. D. CAPELLEN, I, bl. 563. 2 Resol, Stat.-Gen. 13, 18, 24, 29, 31 Dec. 1629. Resol. Holl. 9, 11 Jan. 1630. DES VADERLANDS. 855 DF danig een, waarbij wegens het behoud der godsdienst de eer van God en wegens het 1627— behoud der onafhankelijkheid de eer des Lands gehandhaafd bleef. Niet dat zij Haar- 1% lem tot een roekeloozen stap wilden overhalen: neen! zij verlangden niets meer, dan dat deze Stad zich bij de meerderheid zou voegen, die de onderhandelingen verlangde voort te zetten mits men zich overtuigd kon houden, dat zulks »met zekerheid en vastigheid van Regering en Religie” kon geschieden, dat is, dat noch de soevereiniteit in andere handen overging, noch de godsdienst in een geest van verzoening met Re- monstranten of Katholieken gewijzigd werd. — Op dit schrijven antwoordde de Haar- lemsche Regering den 164 Januarij. Zij maakte zich in dit antwoord tot het orgaan van al de vooroordeelen, welke bij minkundigen aangaande het twaalfjarig Bestand in omloop waren. Op de verklaring, dat, om de onderhandelingen toe te staan, men eerst de Regering en de Godsdienst verzekerd moest kunnen achten, vraagde de Ma- gistraat niet onvernuftig, of die beiden dan nog eerst vastgesteld moesten worden, en of zij niet verzekerd waren, wanneer men zich hield aan de instellingen, die met eeden waren bekrachtigd? En bovendien, ging zij verder, zulk een verzekering van de Reli- gie zou niet veel te beduiden hebben,-waar (zoo als te Amsterdam, wilde zij zeggen, schoon dg naam dezer stad niet genoemd werd) de Remonstranten werden geduld, be- schermd, ingehaald en in de Magistraat gebracht. Het besluit der Haarlemsche. Vroed- schap was en bleef: de onderhandeling over bestand af te slaan. — Niettemin gingen © de Staten van Holland, nog vóórdat de Resolutie der Vroedschap van Haarlem inge- diend was, er toe over om een voorslag te doen, dat de Leden zich onderling plechtig en heilig onder eede zouden verbinden, de Regering, gelijk die thans geregeld was, en de Religie, gelijk die in de openbare kerken werd geleerd, te handhaven. Deze voorslag, in het geheim gedaan, werd ruchtbaar, ja in druk uitgegeven. 55% 1627— 1630. Toenadering van Frankrijk, 456 ALGEMEENE GESCHIEDENIS nega Katholieken zoowel binnen als buitenslands te doen beseffen, dat er bij zulk eene ge- zindheid geen verdrag denkbaar was. Van alle kanten bleek alzoo dat het voortzetten of weder aanknopen van oprechte onderhandelingen eene onmogelijkheid was. Nog een tijd lang duurde de briefwisseling voort tusschen BERKEL en MARQUETTE, ook over het bestand. In het einde van Januarij en wederom in April (1630) werd deze Heer, op de telkens vernieuwde verklaring, dat hij zeer gaarne een stellig bescheid op zijne vraag zou ontvangen betreffende der Staten gezindheid om te onderhandelen, al of niet, met het bericht bejegend, dat de bewuste zaak nog niet zoo ver gebracht was, dat er een einde mede gemaakt kon worden; doch telkenmale met protest van de Pro- vinciën Zeeland, Friesland en Groningen en Ommelanden, die, even als vroeger, de zaak geheel afgebroken wenschten te zien Ì, Met dezelfde maand April begon er op nieuw eene onderhandeling tusschen BERKEL еп VAN DER HOOGE aan deze, en mar- QUETTE aan gene zijde over de wisseling der gevangenen te water gemaakt; maar er werd zorg gedragen, dat zulks geen voorwendsel werd om de zaak van het bestand weder gaande te maken, hetgeen de andere partij vurig bleek te verlangen. Toen het trak- taat van wisseling was gesloten, verklaarde MARQUETTE, dat men van zijne zijde nog even gezind bleef tot bestand; doch zonder antwoord daarop te bekomen ?, Onbe- scheidene bemoeijingen echter met de zaak duldden de Staten niet, en WILLEM USSE- Lincs, die een geschrift, Waarschuwing tegen de Trèves, had uitgegeven, werd des- wegens sireng berispt 3, | De meening, dat er hier te lande ernstig over verdrag met den vijand gedacht werd, was wel geschikt om Frankrijk tot stappen van toenadering tot onze Republiek te brengen. Het beste middel toch om ons van vrede met Spanje af te houden, was ongetwijfeld een verbond met Frankrijk, waardoor wij van ondersteuning van die zijde werden ver- zekerd en hoop kregen, dat Frankrijk zelf zich eenmaal openlijk en op alle punten tegen Spanje zou verklaren. En dat Frankrijks belang grootelijks bedreigd zou ge- worden zijn, zoo wij ons aan den oorlog onttrokken, lag voor de hand. Zoo de Keizer zich handhaafde op het standpunt, dat hij in den zomer van het jaar 1629 gewonnen had, was Spanje tevens opgebeurd, en zoo dit Rijk zich tegelijk van de uitputtende 1 Resol. Stat.-Gen. 4, 26 Тап.; 7 Febr.; 7 Maart; 25 April, 1630. Resol. Ной. 26 April , 1630. 2 Resol. Stat.-Gen. 14, 18 Maart; 2, 25 April; 1, 10, 18, 30 Mei; 4, 8 Junij, 1630. Toen zoo alweder eene wisseling van gevangenen te water beklonken was, vreesden de Staten, dat de dus op nieuw gewettigde hoop op verlossing de heilzame vrees om zich aan den vijand over te geven, nog meer mocht verminderen, Vandaar een voorslag om voortaan of in het geheel geene wisseling meer toe te staan, of ten minste geen volk meer te lossen, dat gevangen geno- men was op schepen, die zich niet volgens de voorschriften weerbaar hadden gemaakt (Resol. Slat.-Gen. 5, 6 Junij, 1630). 3 Resol. Stat.-Gen. 14, 15, 21 Junij, 1630. DES VADERLANDS, 457 inspanning van den oorlog met de Vereenigde Provinciën ontslaan kon, zou men spoe- 1627— dig den Keizer en Spanje met onwederslaanbare kracht vereenigd zien om zich tegen 1080. Frankrijk, allereerst in Шайё, te doen gelden. Geen wonder, dat Frankrijk aan de Hugenoten vrede gunde 1 en zich met onzen Staat trachtte te verbinden, ten einde de voortduring van den oorlog in de Nederlanden te verzekeren. Zoo bracht juist ’s Kei- zers zegevierend optreden tegen de Proteslanten te weeg, dat de Fransche Gereformeer- den niet geheel werden verdelgd *, еп dat de Kardinaal nicuerrev de Gereformeerde Republiek op nieuw met kracht ondersteunde. 1 Zie hiervoor, bl. 375. 2 у, D, CAPELLEN, Ы. 515. 438 ALGEMEENE GESCHIEDENIS а 1680— 1634. VIERDE HOOFDSTUK. DE NIEUWE ALLIANTIE MET FRANKRIJK EN HARE GEVOLGEN. GUSTAAF ADOLFS OPTREDEN IN DUITSCHLAND. NIEUWE ONDER. HANDELINGEN MET DE ZUIDELIJKE NEDERLANDEN. NADER VERBOND MET FRANKRIJK. (1630-1634). Frakke van In het begin van het vorige jaar (1629) bleef, naar de klachten van den Ambassa- rende het jeardeur вагат te ’s Hage te oordeelen, de ontevredenheid der Fransche Regering voort- 1629. duren wegens de voorwaarden, die de onzen, om niet in onmin met Engeland te gera- ken, met de vergunning tot uitvoer van schepen en krijgsbehoeften naar Frankrijk moesten verbinden, en in de eerste plaats wegens onzen onwil om het door LANGERAK be- middeld traktaat te bekrachtigen 1, Bepaaldelijk was men in Frankrijk verstoord op son- MELSDIJK: men hield zich overtuigd, dat hij hier aan de meening voet had gegeven, dat de wapeningen in Frankrijk minder op Italië dan op de Hugenoten gemunt waren °, en inderdaad het mondeling verslag, dat sommerspisk in de Vergadering der Staten van Holland van zijn Gezantschap gaf, was niet geschikt om voor. Frankrijk in te nemen 3. бомме:зопк begreep in Holland niet als Franschgezind bekend te moeten staan: van- daar de toon van dat verslag; maar niettemin bleef hij ten sterkste der staatkunde van RICHELIEU toegedaan. Den 24sten Maart schreef hij aan den Kardinaal een brief, waarin hij hem den eersten man der eeuw noemt, en zegt, dat onze Slaat het vaste besluit genomen heeft om hem nimmer te verzaken en steeds te verdedigen. De Staten be- geerden (schrijft hij) hartstochtelijk den Koning en zijne groote plannen van nut te kunnen zijn. Des Konings glorie, grootheid en voldoening ging hun niet minder ter 1 Resol. Stat.-Gen. 2, 8, 10 Jan. 1629. Zie hiervoor. bl. 210, 211. 3 Archiv. de la Mais. d'Orange, Sér. Ц, Tom. ІП, p. 25—27. 3 Resol. Holl. 6 Maart, 1629. 