VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Weest, die de arke des Verbonds doorgaans genoemd wordt, gemacht van het kostelijktte hout, en met goud К overtrokken, waarop een dekzel lag van gelijken maak- zel, den naam van het verzoendekzel draagenden overe schaduwd van gouden Cherubs of Engelen; en dat deze als het het heiligst en hoogwaardigst Ruk van het geheel huis des Heeren wierd aangemerkt, als de zetel van Gods zigtbaare tegenwoordigheid en heerlijkheid zelve. Een ie. gelijk, welke in die zelve Oudheden eenigzins bedreeven I$, weet ook, dat deze arke des Verbonds met haar toe- ftel, gelijk ook de zigtbaare blijk van Gods majefteit, op en over dezelve, ontbroken heeft in het. Heilige der Hei, ligen van den tweeden Tempel, welke ten tijde van Za- charias door Zerubbabel gebouwd wierd. Maar dat in derzelver Batz een Acen geleed is, welke boven den ak (2). En ор deezen Deen, denke ik zonder twijfel, dat hier gezien wordt. Deze was immers een еп, die in den eigenlijken zin gezegd kon . Worden voor het aangezigt van Årheiligen gelegd te zijn; nademaal hij en zijn opvolgers jaarlijks op den grooten verzoendag, tegen over den zelven ftaan- de, (a) Exod. XXV. 10 enz. 1 Kon. VIII. 6. (c) Zie het boek ота in de Mishna C. V. $ 2. in de uit- gave van Surenh, P. П. p. 233 Reland. Antiq. Hebr. P. 1. C. 9. $. 28. Buxtorf. Lex. Chald. Rabb. Thalm. p. 2541; Indien mijne gedagte gegrond zij, kan men uit deeze plaatze des Propheten dan befluiten, dat Zerubbabel dien Deen in het Bieiligdom niet eigenwillig, maar op bevel des Heeren zelven s gelegd heeft. Deeze fteen was dan in den tweeden tempel een voornaam ftuk (c); en men mag het ten uiterften onwaarfchijnelijk agten, dat bij de bouwing van dien tempel in de Schriften van dien tijd, welke over die stigtinge handelen, van denzelven geheel geen gewag gemaakt zou zijn. Het koomt mij derhalven inderdaad voor, dat ärger der Uitleggeren hier om deezen (ee gedagt heeft, inzon- derheid van zulken, die gewoon zijn zijn veel werks te maaken van alle de bijzonderheden van den joodíchem Tempel. Ondertusfthen, hoe aanmerkelijk een ftuk Geeze Beben ook zijn mogt in deezen, dezelve kon lang ire heerlijkheid en pragt niet haalen bij de Arke des Verbonds in den Ouden Tempel. Waarfchijnlijk was het dan, dat де Israelieten over dit onderfcheid ook bedroefd waren, gelijk bij Haggai over de vermindering der heerlijkheid van deezeu tempel in het algemeen. En gelijk die Pro- phet dezelve vertroostede met de toezegginge van nog grotter heerlijkheid, door de verfchijninge van Christus in deezen tweeden Tempel: Zo was het ook zeer gepast dat Zacharias, of de Heere zelve, aan Jofua en zijne Vrienden, dat groot en allerwenfchelijkst heil voorftelde, en wel zinnebeeldig, dat deszelfs oorfprong als aart dezen fteen verknogt was. Hiertoe brenge ik die betui-ging, dat op dien eenen fleen zeyen oogen zijn zouden, en dat de Heere zelve zijn graveerfel zou gravedken. Over die zeven oogen hebben ook de vitleggers аЪеі:е opvattingen verzonnen. Dog voor zo verre het Hebreeuwe - fche woord zo wel fonteinen, springbronnen, als oogen bee tekent; en het geen door gravererfel graveeren is overge- get, eigenlijk zegt openingen openen; en dit bijzonderlijk ook gebruikt wordt van het opwellen en voortvlieten des waters uit een bron (1): zo zoude ik dit gezeg liever dus vertaalen. [п dien eenen fleen zullen zeven wellen zijns eer Cc) Welk een hoog denkbeeld de Jooden daarvan maakten, kan men zien bij Is. de Bartenora, Maimonides en Sheringham. Aver de aangehailde plaatze van het Foma. "Das (De bier en elders ‘voorkomende taelkundige aentekeningen Hebben wij, om plaets te befparen, agterwege gelaten, oorderelende tevens dat des kundigen dezelven in het Werk wel zou- den nafpooren.) - K | / У 2 * ie | у. STINSTRA ‘Heer der heirfchaaren (d). Vreemd kan niemand hee vinden, dat een fontein verbeeld wordt uit eenen (leen te onspringen, die weet, hoe Mofes in de woestijne de Steenrotze geflagen heeft (c), dat daaruit water voort- kwam genoeg voor het gantfche volk, Het is waar, hier ftelt ons het zinnebeeld een gelegden fteen voor, niet een ne rotze, die in het aardrijk zelf als gegroeid was. Dog dit geeft dies te treffender de, wonderdadige werking van den Heere дег heirfchaaren te kennen. Gelijk seven wel den den overvloed afbeelden der genade en zegeningen, welke uit dit heiligdom zouden voortvloeijen. Wanneer men hier mede nu vergelijkt de fchilderij van Ezechië * In het XLVIe hoofd(tuk zijner voorfpellingen, van een wietend water, het welk uit het heiligdom voortkwam, en al verder loopende tot hoe langer hoe wijder en dieper troom aangroeide ; zal men bijna niet kunnen twijfelen, ot hier ter plaatze is het oogmerk der Godfpraake ook ge- weest, dat uit dit heiligdom, schoon zu veel minder luis= terrijk, de bedeeling van de geestlike, de heilrijkfte zee eningen van de Euangelifche genade haaren eeríten oor- brong zouden neemen: Dat ze derhalven dit heiligdom, Ясяхγ de Arke des Verbonds ontbeerende, hierom niet minder te waardeeren hadden. Dit wordt bij ons dies te aanneemelijker, als wij agt geeven op eene diergelijke zin- nebeeldige voorfpellinge van dezelve geestlijke heilgoederen aan het begin van het ХШ! hoofdftuk deezen zelven boeRs (f). Ten dage zal 'er eene fontein geopend zijn woor het huis van Dayid, en voor de inwooners yan Jeru. falem; tegen de zonde, en tegen alle onreinheid, en gelijk daar, zo volgt dan ook hier inonzen text ‚op de meldinge van de fonteinen uit den Teen onfpringende en geopend, zeer gepastlijk, en ik zal de ongeregtigheid deezes lands in eenen dag wegneemen; in eenen dag, dat is, in eenen eenigen „doorluchtigen, uitfteekenden, weergaeloozen dag, of tijd, den tijd van's Heeren dood, opftandinge, hemelvaart en zendin-ge van den H. Geest; doorlugtige gebeurtenisfen, die onmiddelijk op elkander gevolgd zijn, en door middel van welke Gods genade verzekerd, en dus de ongeregtigheid niet (4) Deeze gedagte vinde ik, niet tegenftaande het voorgemel-de, dat ook de Heer Camp. Vitringa de Oude, voor mij gehad heeft. Zie zijne Obf. Sacr. L. т. C. 15 р. 193 enz, (е) Exod. XVII. (f) Vergelijk ook Zach. XIV. 8, OUDE VOORSPELLINGEN. Wi: miet alleen van dat land, maar van de geheele aarde, vau alle landen,'en volkeren, (е) Die zig bekeeren, en deeze ре- · Dade aanneemen, is weggenomen. Dog ik kan van deezen Steen des heiligdoms niet af- fcheiden, zonder kortlijk nog te letten op twee andere plaatzen des volgenden ÍVsen hoofdftuks, waarin insgelijks van een Geen gefproken wordt, en welke van andere uit- leggers ook met onzen text worden vergeleeken ; om te bevroeden, of daar ook niet gezien' worde op deezen zel- ven Steen, welken ik tot ophelderinge van onzen text. In het 7de vers, roept de En-. hebbe aangebragt. gel, die aan Zacharias verfchijnt, ten aanhooren van dezen, voor het aangezigt van Zerubbabel zuit gij worden tot een vlak veld; welk zijnnebeeld te kennen geeft, dat de hoogíle magt zijnner wederítreeveren zou vernederd worden, dat zij hem niet zouden kunnen verhinderen van den opbouw des tempels te voltooijen (2). Want hij zal den hoofdfleen voortbren= gen; het welk men zou kunnen neemen voor het gebouw ten top toe, tot den hoogften (een des gevels op te trekken. Dog met geen minder regt kan men door hoofde Reen, den. voornaamften, den voortreffelijkften Teen, den boogíteu in waardij en aanzien verftaan. ‘En dan zou die een zijn met deezen, welke in het heilige der heiligen, in de plaatze van de arke des verbonds, gelegd moest worden. Het is ook wel te denken, dat dezelve van Zee rubbabel zelven, па de volbouwinge des Tempels, met veel plegtigheid derwaards heen gebragt is; en, gelijk er volgt, met toeroepingen, met eene openbaare blijdfch. En gejuich Chi van genade, genade, zij denzelven, zij denzen (ten eigen, en koome volgens de verbeeldin-ge, welke wij in onzen text opgehelderd hebben, met herhaald genade fraaijlijk verbeeld, uit denzelven voort-vloeijen; en dus ontvange men uit deszelfs volheid genade voir genade (2). Tot dezen zelven (een, kan des Proheten betuigingen in het 10'e vers deszelven hoofdütks ook bekwaamlijk behoore, wanneer wij maar de Overzerting verbeteren, en de schikkingen der woorden in dezelve te regt brengen. Onze Nederduitfche overzett-ing heeft daar. niet de minstere blijk van õеп Jeen: Maar het. Let geen daar voorkoomt van õепżt?nnen gewigt, het welkmen ziende in de hand van Zerubbabel zig verblijden zoude; daar баас in den grondtext een fleen van tin, zo als men dit woord gemeenlijk opneemt: Dog het geen men veel gevoeglijker uit de Oosterfche spraake kan vertaalen door afgezonderd, of het welk in. de plaatze van een ander (ик gefleld is. Deeze  fnellen loop tegen de oevers (laan en kletfen. Na welke bijzonde-re aaninerkingen ik het geheele vers dan in deezen voege vertaale en uitbreide. Want wie veragt den dag der. 3, kleinigheden? wie is er die geringe gedagten heeft van den tegenwoordigen tijd, waarin onze tempel met min-s, der luister praalt dan eertijds? wie zijn ze die denzelan ven weinig rekenen of zig daarover bedroeven? Dog zij as zullen zig verblijden, als zij zien den plaats veryullen-an den Steen. in de hand van Zerubbabel, wanneer dee. „Zie denzeit zal voortbrengen om ín het Heiligdom te plaatzen. Die zeven zijn de fonteinen des Heeren; zij öffnen zij verblijden, voor zij aan mijne God- ÖÖÖſchung gelöven, dat in dien eenen (teen zeven bron- ÖÖſchungen des heils voortbrengen; die de an ganze aarde als (tom- doorne doorfnellen zullen,” De Werde Stinjähr heeft, wyders, voor dit derde Deel, eene Voorreden geplaetst, waer in hy de zeker- heid der Godlyke Voorweerenfchap, ook in toekomende gebeuerlyke dingen, behoudens's Menfchen Vryheid, tracht aen te toonen; en tevens eenige ophelderingen aen de hand geeft, wegens Gods mededeeling van kundighe. Den nopens het toekomende aen de Propheten, en den trap, der wezenlyke Äеппіф, welke zy daer door van dat toekomende verkregen. De Leere der Ellende, Verlosfinge en Dankbarheid in "e Paradys geopenbaard, en door de Aards-Vadéren geörd; ontvouwd, door wylen Sufr. CORNELIA BROEDELET. Те Utrecht by A. van Paddenburg, 1786. Верачaven het Voorwerk, 486 bladz. in gr. 8yo. E Hë oogmerk van wylen Juffrouw Broedelet, in dit Ge- fchrift, was, na te fpooren, hoe de kundigheden, welken ons het É uangelie ontvouwt, nopens de zaligma- king des Zondaers door een Middeläer, reeds in het Paradys voorgedragen, vervolgens door alle tyden heen, zo voor als па de Zondvloed en vervolgens onder de Wettie fche bedeeling, levendig gehouden, en door de Geloovi- gen erkend zyn geworden: 't welk in dit (uk gebragt word tot op den dood Vier Vader Jacob. Zie heeft dit onderwerp met veel opletendheid, naer hare denkwyze, behandel, en ene gemoedigt getracht te wege te brengen; 't welk haer arbeid welgevallig zal maken in de oogen van velen, die zich met hare denkwyze kunnen verenigen. Dan 'er zullen ook veelen gevonden' worden, die oordeelen dat zy het stuk wat fterk getrokken heeft. Men vind Christenen, die te laag denken van de Godsdienstige kundigheden zelfs der voornaemften, onder de bedeeling des Ouden Verbonds; maer men vind ier ook aen de andere zyde, die de Schriften van dien tyd lezen, met kundigheden, welke zy uit de Euangelileer entleend hebben, en dezelven dan naer die kundighe den verklaren; waer door. zy ligtlyk gevaer loopen van den Aertsvaderen kundigheden' toe te schryven, die bykans de kundigheden der Christenen onder 't Euangelie evenaren; 't welk dan ook wel eens zenteiding geeft, tot en vergezogte verklaring van deze en gene Godspraken, En hiervan is Juffrouw Broedelet, (hoe achtenswaerdig Zy oak anders geweest zy,) naer ons inzien niet vry te teken,. Men oordeele deswegens uit hare opmerking op een gedeelte der Godspraek van vader Jacob Gen. XLIX. Ribs hij wascht zijn über die Wijn, ende zijn mächtigen mantel in wijn-druijyen-bloedt, „Door dit kleed, (zegt zy,) moet men verítaan de menschelyke natur van den Mesfias, welke hy als een kleed zou aandoen, met zyne Goddelyke Natuur vereeni. gen, en in welke.de volheid der Godheid lichaamelyk ‚A A | zou LI 144 | С. SROEDELET zou woonen. Kol. 2: уп. Dit kleed zyner menfchelyke Natuur was bevlekt, niet door eigen schuld, want hy was heilig, onnozel, onbefmet, Heb. 7. Maar door de tocge- rekende schulden zyner uitverkoorenen; want dien, die geene zonden gekend heeft, heeft hy (namelyk God) zonden voor ons gemaakt. 3 Kor. 5: ar. Hiervan zoude hy zyne menfchelyke natur zuiveren en afwasfchen door den: wyn, daar door verstaande zyn bloedig lyden, gelyk de wyn ten teken van zyn bloed in © H. Avondmaal wordt voorgefteld. Door dit bloed, dat hem door zyn 21е] - en lichaamslyden z „Door dit bloed, dat hem door zyn 21е] - en lichaamslyden z „Door dit bloed, dat hem door zyn 21е] - en lichaamslyden z „Door dit bloed, dat hem door zyn 21е] - en lichaamslyden z „Door dit bloed, dat hem door zyn 21е] - en lichaamslyden z „Door dit bloed, dat hem door zyn 21е] - en lichaamslyden z „Door dit bloed, dat hem door zyn 21е] - en lichaamslyden z „Door dit bloed, dat hem door zyn 21е] - en lichaamslyden z „Door dit ou uitgeperst worden, zou hy de toegerekende schulden, die op hem lagen, afwasfchen en wegneemen, en zo heiligde hy zichzelven; maar dit zou ookten nutte zyn van zyne uitverkorenen, op dat die geheligd mogten zyn in waarheid. Joann. 17. Daarom wordt er ook by gedaan „еп zynen mantel in wyn-druiven-bloed. - Door dezen mantel, in onderfcheiding van zyn kleed, word te kennen gegeven de uitverkoorene gelovigen, dee welke met den Heere Christus worden vereenigd, еп al. het geene hy gedaan en geleden heeft, ook hun wordt ‚ toegerekend , hebbende alzo ‘gemeen{chap met hem, gelyk een mantel gemeenfchap heeft met den genen, dien de- zelve omhangen is: nogthaus onderfcheiden van het kleed zyner menschheid, die hem ’t naast eigen was, en tot eenen Perfoon vereenigd; maar echter als een ruimer bo- venkleed , dat tot zyn geestelyk lichaam behoorde, en de- welke hem zyn tot heerlykheid en fieraad. Zie Jer. 11. en Jes. 62. 3. En gelyk een man in zynen mantel zich roert, wandelt, werkt en lydt, alzo zou Christus zyne gemeente aandoen; dat hy in haar tegenwoordig, krach- ‚tig werkzaam zou zyn, en zo is hy in hun, en zy zyn met hem. Gelyk de Hogepriester, het voorbeeld van Christus, іп гупе kleederen, en met den Mantel des E- phods omhangen, het heilig Priesterwerk deed en zyn dienstwerk verrigtte, welk werk dan ook al het volk werd toegerekend. En gelyk de Hogepriester met deeze kleede= ren bekleed zynde, en met den Mantel des Ephods om- . hangen, niet alleen gezalfd werd met de H. zalfolie, de gaaven des Geestes, maar ook befprengd met het bloed des zondoffers, om hem en zyne kleederen te heiligen, waarin hy en zyne kleederen als afgewasfchen en heilig werden ‘aangemerkt : Zo zou ook Christus niet alleen door zyn bloedig lyden zich zelven heiligen van de fchulden , die op hem lagen, maar ook zynen Mantel, de gemeint e Gods ; ^ LEER DER ELLENDE, VERL. DR DANKE. 145 Gods; met welke hy vereenigd het Priesterwerk zou verrichten , en dus dit kleed met hem geheiligd worden: waarom hy zelf in zyn Hogepriesterlyk gebed zeide, Joh. 17: 19: Ik heilige me voor hun, op dat ook zy geheiligd mogen zyn in waarheid, En dit wordt te kennen gegeven, als Jakob zegt, dat hy zynen Mantel waacht in wyn-druiven-bloed. Zynde zyn licham, en voornaamlyk zyn Ziels lyden, ° geen met den dood ein-digde; en gelyk het bloed der offerbeest, zo ftortte hy zyn bloed uit, en het winduit zyne zyde, na dat hy den Geest gegeven had, wan-neer zyne zyde, na dat hy den Geest gegeven werd; en zo wordt hier, daar te voren van wyn gefproken was, nu gezegd wijn.druiven-bloed, om te kennen te geeven. 1.) Dat de toefpeling is op rooden wyn, ter aanduiding van zyn bloed. 2.) Ook om uit te. drücken de perfing van den Heere Jezus in zyn lyden en bloedvergieting, gelyk de wyn uit de bezien geperst wort; welk hy te geme-te ziende zeide: Hoe word ik geperst, tot dat her volbragt zy, Luk. 12: 50. Waardoor de kracht zyner heilvere dien(ten. En de gaaven des Geestes, die by edelen wyn vergeleeken worden Jef. 55: "т. voörtkomen." Een edel, die wat bezadigd denkt, kan niet wel twyffelen, of hy vind hier veel, daer Vader Jacob vermoedelyk nimmer aen gedacht zal hebben. Levereden over 1 Kon. УШ. 29,.30, ter gedachtenis der Inwijing van de Kerk te Schildwolda, dooor arius ADRIANI, Predikant aldaar, uitgefproken den 15 van Wijnmaand, 1786. Te Groningen bij L. Huifingh, 1787. dn gr. 8yo. 38 bladz. et aendenken aen де ftichting van het Kerkgebouw te Schildwolda, voor honderd jaren, en deszelfs in standhouding tot op den tegenwoordigen dag, heeft den Kerwaerden Adriani genoopt, zyne gedachten daer. opverder te vestigen, en de oplettendheid zyner Toehoor. ders daer by inzonderheid te bepalen. Der dier gelegen” heid entvouwt hy der Gemeente bekonnte de Inwying van's Heren Tempel te Jerufalem, met ene nevensgaende verklaring van den hoofdzaeklyken inhoud van's Vorften gebed in die omstandigheden, volgens 1 Kon. УШ. 29, go Naer het beloop van Üvoorgeftelde fchikt hy ver- volgens het toepaslyke gedeelte zyter Leerreden.,, Deed’ Salomo, zegt Íлу, voor eerst, eene redevoering, waarin » hij van Israëls lotgevallen in 't gemeen, en van de tem- » pelbouwing in ’t byzonder, handelt, dit geeft ons aan- as leiding, in navolging van hem, om over de lotgevallen Ö der kerke in ons vaderland, en op deze plaatze, iets te » zeggen. Ten tweden, looft, dankt en offert hij den ÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖÖ ankbaarheid, moeten opwekken. Äеп derden, bidt hij om een гереп, wij zullen, een Äеп bepaald gebruik van onzen text makende, al zegenende s, en biddende befluiten.” Zyn Eerwaerde, dezen leiddraed volgende, fchikt гупе Redevoering, in '"t een zicht, zeer gepast naer de tydsomftandigheden. Naer zyne opgave hebben-de volgende Leeraers, zedert de her- vorming, het Eugangelie te Schildwolda bediend. 1611. heeft Theodorus Folkeri, hier eerst het zuivere Euangelie beginnen te prediken, en wierd op- А gevolgd 1637. door Everhardus Jacobi, en deze 1662. door Copius Meijer, die, de oude Kerk vervallen . zynde, het nieuwe Gefticht ingewyd heeft op den aen Dekor 1686: wien verder. opgevol 2] * 1687. Franciscus. Gomarus. Be zyn 1705. Adolphus Molanus, 1719. Eppo Hendrik Vinckers. (*) . 1755. Hermannus Diephuis. 1768. Hero Geres Heros. 1783. Arius Adriani, (*) Deze overleed in het jaer 1748, doch het liep, door cet enzaligen twist over де beroepinge, aan, tot het jaar 1755, dat deze Gemeente herderloos bleef. dan. C. BONNET AAN P. TAN HEMERT. 143 Aanmerkingen van G BONNET, o het tweede Stuk des Briefs van den Wel Ed, Zeer Gel. Heer p. van neg- MERT, over de Rede, en hasr gezag in den Godst. Briefswyze aan zyn Wel Ed. medegedeeld, Te Utrecht, by A. van Paddenburg, 1786. Jo gr. oGayo, 114 blads. N? ene optelling der byzonderheden, in oat genoemde Ge- fchrift van den Heer van Hemert behandel, maekt de Hoogleeraer Bonnet ene schifting van dezelven, als behoore- rende deels wel tot het hoofdverfchil, maer zynde ook deels daertoe niet betrekkelyk, en onder deze zodanigen, die eerst naderhand te overwegen zyn, als mede zulken die wel achterwege hadden kunnen, en ook zommlgen die bet hadden behooren te blyven. — De Hooglecraer be- paelt zich in dezen zyn En Brief voornaemlyk tot de eerst-bedelden; echter laet hy zich, na ’t afhandelen van 't geen tot het hoofdverfchil behoort, ook nog kortlyk uit over enige der andere byzonderheden, welken hy, zynes oordeels, niet wel geheel met stilzwygen voorby kon gaen. — — — Het zy men de ene of andere party in dit gefchil trekke, men zal, op het doorbladeren van dezen Brief, geworden, dat de Hoogleeraer zich beter by zyn Stok bepale, en geworden, dat de Heer van Hemert, dien hy ook daer toe tragt te brengen: ’t welk gewislyk de enige weg is, om dit-verfchilftuk met vrugt te behandelen. Der bereikinge hiervan doet zyn Hoog Eerwaerde, met het afloopen van dit Gefchrift, na enige bedenkingen over de, zyns agtens, vereischte schryfwyze, den volgen den voorflag; welken wy niet ondienstig oordeelen hier gen heel over te петеп. , In hoope dat UW Ed. dit [bovenaengeduide] in “vervolg zal onder oog houden, wil ik, ten gevalle one zer Lezeren, den Daat des gefchils, dat wy allereerst hebben af te handelen, onderfcheidenlyk opgeeven. , Uwe ftelling is deeze : de onderwerpelyke rede, het mene schlyk ver Stand, is niet bedorven. Voor dezeze (telling hebt Ge, naar myne gemäß aanmerkingen, geen een deugde-lyk bewys, 't zy uit de ondervinding, 't zy uit de ondervinding, 't zy uit de ondervinding, en tragt, vervolgens, aan te toonen, dat de bewyzen voor dezelve, uit de ondervinding, uit de dwa-lingen van het menschdom, uit den invloed dien de zonde het menschdom, (doch welk laatíte bewys ik niet gebruik,) en uit de Н. Schrift onleend, van geen de minte kragt zyn om die tegenftelling te wettigen. s» Wat nu deeze tegenftelling betreft , het men/chelyk vere fiand is bedorven, die heb ik, overeenkomttig de leer van onze Kerk, nader bepaald, en aangetoond, hoe wy die пісі eu al verítaan. Nier, als of de mensch, in den te- enwoordigen ítaat, volftrekt onbekwaam was, om waar- heden en pligten te Kennen; waarheden als zeker , pligten als betaamlyk, op goede gronden te beoordeelen, —— Maar, in zo ver hy, hoe kundig ook in de leere der Zae ligheid , echter uiet in ftoat is, de geopenbaarde waarhe- den, welke betrekking hebben op zyne eeuwige belangen, regt te kennen, met dat gevolg, dat hy, als een redelyk fchepzel, niet kan nataaten , overeenkomílig dezelve, ter bevordering van zyn waar geluk werkzaam te zyn. s Ingevolge deeze noodige bepaaling, heb ik aangetoond, dat de bezwaaren, van UW Ed. , tegen de leer onzer Kerke , aangaande het zedelyk bederf des menfchelyken verftands, ingebragt, van geen gewigt zyn: — en dat de bewyzen voor ons gevoelen, uit de ondervinding, uit de dwaalingen van het menschdom, en uit de Godlyke openbaaring, ontleend, doch van U afgekeurd, derzelver kragt behouden. ,; Het geen derhalven UW Ed. nu te doen ftaat, is, aan te toonen, ,, dat er deugdelyke bewyzen voor uw gevoe- „ len zyn; — dat de bezwaaren, tegens ons gevoelen , ingebragt, ongeacht myne Semaakte aanmerkingen , haare ‚ kracht behouden: — eindelyk, dat, het geen wy , voor ons gevoelen, (uit de ondervinding, uit de dwaa- „> lingen van het menschdom, en uit de Н. Schrift, ) aan- voeren, niet bewyst het geen beweezen moet worden. Der halven, dat de onderwerpelyke rede, met opzicht des menfchen waar geluk, en de regte kennis der gea, openbaarde waarheden, welke daarop eene naauwe be- trekking hebben’, niet kan gezegd worden, zedelyk be- 9, dorven te zyn.” Gelyk ik hier op uw antwoord verwagt, zo moet ik UW Ed. vooraf berigten, dat ik voorneemens ben, in myn wederantwoord alleen te onderzoeken, of uit het geen door UW Ed., over dit onderwerp, nader wordt medegedeeld, geet, wettiglyk dit belluit kan worden opgemaakt: de onderwer. pelyke rede is, met opzicht tot "s men/chen waar geluk, en de regte kennis der geopenbaarde waarheden, welke daarop eene tiaauwe: betrekking hebben, umr bedorven, Alle ane dere byzonderheden, die tot de hoofdzaak niet behooren, zal ik, of niet in aanmerking neemen, of, wanneer ik het noodig achte, afzonderlyk met U bèhandelen.” Het laetíte gedeelte van dezen voorflag ziet Op een voor- heen gemeld vereischte; om, naemlyk, al zulke bezwärts, an Ten, die niet tot de hoofdzaak doen, afzonderlyk te be- an handelen.” De Hoogleeraer zag gaerne, dat het wezen. Lyke van het gefchil altoos op zichzelve behandeld wierd; en dat dan byzonderheden van geringer belang, (doch hoe minder in getale hoe liever,) by manier van aen gevoegd mogten worden. Chemische Geschäft. „Door P. J. KASTELBIJN, Apotheker en Chimist te mflerdam. Lid yan het Provinciaal Utrecht genötig van Kunfien en Wetenfchappen, Tweede Deel, Te Amfterdam, by Ä. J. van Toll, 1786, in 8 *. 8vo. Inhoud van dit Zweede Deel, beftaande uit vyf Stuk-jes, is niet minder belangryk voor de Beminnaars der Scheikunde in "т algemeen, als voor de Apothekers, Fabrikanten en Trafikanten in "t byzonder, dan die van het Eerfte Deel, — Was er ooit een middel om Scheikundige Kennis algemeen te maaken, en den lust tot de beoefening dezer zo algemeen nuttige Weetenfchap 'onder onze Land. genötet aan te wakkeren; het is zekerlyk dat, 't welk e Heer KASTELEIJN daartoe heeft verkoozen; en indien wy uit de graagte, waarmede dit Werk algemeen is asne grnoomen, mogen befluiten, dan is het zeker, dat onze indige Schryver reeds vor een groot gedeelte zyn oog-merk reikt heeft. De menigvnl igheid der onder-wer Pen, in dit Deel voorkomende, verbied ons daarvan aan onzen Leezer eeu uittrekzel mede te deelen, terwyl eene bloote optelling daarvan zenigfints verveelende zoude, Zyn, te meer, daar wy geen oogenblik kunnen twyfelen, of zy, die eenig belang in de bevordering der Schei- en Naturkunde ftellen, zullen reeds genoegzaam met het Werk zelven bekend zyn. ——- De verdienften des Schryvers. zyn daarenboven zo algemeen bekend; dat het noodloos zoude zyn, iets ter aanpryzing, van deezen zy. Nen geleerdenen in de uitvoering zo moeijelyken, arbeid, by te voegen. Wy hoopen, dat de Heer KASTELEIJN, in zyne edel moedige bedoelingen, ten algemeenen nutte zal volharden, en zynen geleerden arbeid vervolgen. Pofitions Phyfice, quas, annuo labore, in ícbolis privatis explicat, experimentis illaftrat, et auditorum fuorum - meditationi proponit у. н. VAN SWINDEN; antehac in Academia Franequerana Phil. Log. et Metaph.; nunc vero in ll. Апі. Athen. Phil. Ргпрпппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппп� Staatsgeschäftsführer der Waterwegkunde. De Hong Konger behandelt den Tod der Natuurkunde in de wyduitge firektfte betekenis des woords Hyeroffat, welke men gewonnigt, doch die zich uitftrekt over Vloei- of Vlietftoffen van allerleien aart; het zu dieser Vlietftoffen, der als Luge onder de Veerkragtigen geteld worden. Zulks doch hem, na eene voorafgaande befchouwing der Vloeiftoffen in?t algemeen, en derzelver onderícheiding in Niet- of Al Veerkragtige, in de eeríte plaatze handelen over het evenwigt en de perfing der Vlaeiftoffen, die gee ne Veerkragt bezitten. — Hieromtrent komt in aanmerking de perfing der Vlaeiftoffen in "t algemeen, en derzelver werking naar alle kanten, wanneer ze etgens in befloten. Ein wyders de werking dier persfinge op vaste lichamen, welken in de Vloeiftoffen geheel in. gedompeld zyn, of min of meer op derzelver opper Vlakte dryven; en eindelyk de perfing van ongelyküagrige doch .(*) Zie Nieuwe Ae, Vad. Laitorosf. 1, D. Ы..8а4.: ` o 4 CH VAN SWINDEN, POSITIONEs PHYSÍC/, 12 WVioei(toffen, of zulken die van eene werfchillende zwaar- te zyn, onderling op elkander, - By de overweeging der perfiuge of min of meer ingedompelde lichaamen, voegt de Hoogleeraar eene ontvouwing van ’t nafpooren der verfchillende digtheid of foortlyke zwaarte van onder- fcheiden Vloeiftoffen en Vaste Lichaamen, door middel van Vogtmeeters en de Waterweegkunftige Balans. Hiermede afgehandeld hebbende het geen tot de Niets Veerkragtige Vioeiftoffen behoort, gaat hy in de tweede poss over,ter befchouwinge van het evenwigt en de per, ng der Veerkragtige Vloeiftoffen; waaromtrent hy zig tot de werking der Lugt in dit geval bepaalt, nadien tog alle Veerkragtige Vloeiltoffen, met de Lugt, hier aan de- zelfde algemeene wetten onderworpen zyn. In de behan- deling van dit onderwerp vestigt hy eerst het oog op de werking der veerkragtige Vloeiftoffen, die van derzelver zwaarte of gewigt afhangen; by welke gelegenheid hy een verflag geeft van de verícliillende foorten van Barometers. Vervolgens only by one de werkkrigen der veerkragtige vioiösen, die van der veerkragtige vioiösen, die van der veerkragtige vioiösen, of ook wel de perfing дет Lygt, byzonder haar vermogen uitoefenen: als daar zyn de Leagtpompen, de Windroers, Vogtmeeters die als Bsrometers werken, Ventilators of Lugtveraars en Waterdukelaars- Klokken. Wyders handelt de Hoogleeraar over de werking der Hette op veerkragtige vloeiftoffen, mitgaders deu hoogen trap, tot welken de Lugt verdund of verdikt kam worden; verklaarende te gelyk verfcheiden veríchten hier uit onftaande, byzonder in zodanige bewerkingen en werktuigen, waar in men zogenaamde (toom. of wuurmachine, tot het oppompen van water gebruikelyk, bovenal in aanmerking komt. Hier aan beer hy woorts «ene owerweeting van een klomp van veerkragtige vloeiftoffen, als mede van de digtheid en hoogte der beddingen, waar wk de zige is zamengefteld; en zyne befpiegeling deswegens brengt hy vervolgens over tot de daadlyke mee, tod de hoogten der Bergen op den Aardbodem, door middel wan den Barometer; en zo ook tot het nafpooren wen. de digtheid der lugt, en de 'hoogte van den Damp: &riag. Ten ħatfte handelt de Hoogleeraar nog van ’t dryven van lichamen in eene veerkragtige vlneiftoffe, of Äес opklimmen en nederdanlen- der Largtbolien in de Lugt, PG. Waare * 153 LR VAN SWINDEN, POSITIONES PHYSICA: waaromtrent hy de voornaamfte byzonderheden beknopt. lyk nagaat. Voorts zyn er аап ’t einde van dit Stuk nog geplaatst eenige Tafels, wegens de vergelyking der Barometers op veríchillende Schaaltekeningen, en de mee- ting der hoogten door middel van dezelven. De beoefenaars der Natuurkunde zullen, op het nagean der naauwkeurige uitvoering van dit alles, op nieuw reden vinden, om den arbeid van den Hoogleeraar yan Swinden danklyk te erkennen, en van harte na de verdere voltooij- ing van dit Werk te verlangen. De Geest der Wetten, door den Heere DE MONTESQUIEU. Uit het Fransch vertaald, door Mr. DIRK HOLA VAN NOOTEN, Raad in de Wroedfchap en Oud- Schepen der Stad Schoonhoven, Lid уп het Provinciaal Utrechts Genootfchap van Kunften en Wetenfchappen. Met Wyse geerige en Staatkundige Aanmerkingen, zo уп eenen Onbekenden als уп den Vertaaler. Vierden Deels eere Де en tweede Stuk, Te Am/fterdam, by W. Hokrop, 1786. In gr. 8vo., 536 blade. | T dit vier de Deel gaat de oordeelkundige MONTESQUIEU over ter befchouowing van het zoberoemde ZLeenrecht, waaraan hy de twee laatíte boeken van dit zyn oníterfel Werk befteed heeft. En gelyk men overal de on. baarfte bewyzen van's Mans diepe geleerdheid en fchrane der oordeel gevonden heeft, is ook de manier, op welke deeze twee boeken gefchreeven zyn, boven allen lof, en zal aan de liefhebbers van Oudheden niet alleen eene nieu- we verwondering verwekken, maar dezelve tevens verbaasd doen (aan over het nieuwe licht, ° welk zy hier op eene zo gemaklyke wyze, over deeze in zich zelve duistere Stof, verfpreid zullen vinden. Het Leenrecht is gelykde kundige Vertaaler wel aan- merkt, gezins zynen oorfprong aan de Romeinen verfchuldigd, hoe zeer de beroemde Hollandfche Schryver over het Leenrecht, Mr. Pr. Bort, dit heeft trachten te bewyzen. Met alle reden leidt de geleerde Schryver het zelve uit de Oudheden van Germanie af. Dit recht heeft zeer langen tyd enkel op gewoonte berust, zonder in be. fchrevene wetten vervat te zyn. — — Evenwel, men maakte in die tyden, in zwaarwigtige gevallen, veeltyds gebruik van de Advyzen van tsgeleerden, onder der |. mnm DE-MONTESQUIRU, DE GEEST DER WETTEN. 159 маат van Responfa prudentum, Responfa Sapientum, Ten tyde.van Keizer Frederik den eerílen begonnen twee zeer beroemde Milanfche Rechtsgeleerden, met naame Ober- gur de Orto of Horto, en Gerardus Capagistus, byge- naamd Niger (de zwarte) over het Leenrecht te febry- ven, en dit had- tent gevolge, dat, onder de r eering van dien zelfden Keizer, uit de inftellingen van de Keizers, uit de evengenoemde Schriften van Obertus de Orto en Gerardus Capagistus, en uit de byeenverfamelde van de Rechtsgeleerden, eenen foort van famenftel van het Leenrecht in de waereld kwam, in het welk door den Profesfor in de rechten Hugo, of Hugolinus, eenen van, de allerberoemd(te Rechtsgeleerden van zynen tyd te Bononie openbaar onderwys gegeeven wierd. Ten tyde van Keizer Fredericus den tweeden wierdt dit famenftel van Leenrechten in tweeden bekenden, en nonder den tytel van de tiende Collatie in het corpus Jua fis by de Novellen van Justinianus, welke uit negen collatien beftan, gevoegd. Hierin bediende hy zich voore namelyk van den raad en hulp van eenen anderen, niet minder beroemden rechtsgeleerden e Hugolinus, byge naamd dl Presbyteris. Zie Mascovius de jure Вай. Mee sn De Groote Jacobus Cujacius, een man van onvergelyke verdienften, heeft by deeze tweeden bekeen een me-nigte (lukken. bygevoegd, en eindelyk dezelve op nieuw in vyf boeken verdeeld, en met zyne allerheerlykfte aanmer-kingen verrykt. Dezelve zyn te vinden in de schonen uitgaave van alle de wetken van deezen grooten man, welke door de zorg en yver. van. Liborius Ranius, eenen Napolitaanfchen Rechtsgeleerden, in het jaar 1758, te Naeels in elf Deelen in folio is Öп de waereld gekomen, is t 9 Deel pag 1178 tot aan het Einde. Deeze boeken over het Leenregnet, bekend under den naam van Conquistudines Feudorum, (onder welken neam yars in het Corpus juris zyn te vinden) behelzen dus het nude Longobardicum leenrecht, of jus fenda. Le Lengobardicum, en dit recht word nog in Duitschland allem sein gebruikt voor een jus subjähr, of voor een recht, waartoe men, wanneer de Landwetten over de Leenen zwygen, zynen toevlucht neemt. Wie heben een ontelbaare menigte van Schryvers over het Leeurecht by alle volkeren, waar het zele bekend is, welke alle op te noemen een oneindig werk zou zyn. Ul II. DEEL, Ne ALG. LET Te NO» 4. L Men T34 DE MÖNTESQUIEU, DE GEEST DÈR WETTER. Men kan dezelve meest âllet vide by Seruvius în zeg bibliotheen juris. Onder de voornaamften is buiten twyfel Het aangehaalde werk van Cujacius. Ook heeft de Úberemde Profesfor Pohannes Voet in zynen Commentarius addetas agter Нес $86 boek tom. 2. pag. 609 eene uitmuntende digestio de Federung medegeligt. Om een kort klaar en grondig denkbeld van het geheele Leenrecht te heben; kart mèn zich bedienen van het werkje van Johannes Facobus Mascovius de jure feudorum imperio Romano-Germanico, in 8yo, "t welk in het jaar, 1763 voor de überde maal te Leipzich gedrukt te leezen principia juris publici imperii Romano-Germanici, Öп 8yo, vat denzelfden Schryver, "t welk in het jaar 1769 voor de vyfde maal te Leipzich gedrukt fe. En wat ons Vaderlandsch Leenrecht aangaat, hieróver kan men, behalven iu de werken van Petrus Gude. Kinus, Fredericus Sande, den Cornelius Neofladius, op eene altergrößigste wyze onderricht bekommen in het doorwrocht-té werk van Mr. Pr. Bort, het Hollandsche Leenrecht. In ktewedertte Stuk van dit vierde Deel, waarmede dee, zè nieuwe Nederlandische wissenschaft van Montesquieu befördert, wurde van der Welt, voor erst: cen Perdédiging van den Geest der Wetten, warten Dk сейдей opheldérihgen gevoegd zyn; voorts 2) Ophek erinpen van den Geest der Wetten, 3) Welmeenendt wanrbetulging aan een. menschlievend man: (een ftuk, ’t welk aan den Heer de Poltäre wordt toegefchreven) 4) Lyfachts. 5) Lofreden op den Heer Präsident pe MON TESQUIRU, door den Heer D'ALEMBERT. б) Lofr?- Hen op denzelvem, door den Heer de maUPERTUIS, 7) Korte fchets упden den Geest der Wetten door den Heer de maUPERTUIS, en cindelyk 8} Aanfpraak van den Heer Präsident de MowTrsQUIÉU aan de Franfche Academ. Been hy tot id yan dezelve dangenomen wierd, Alle eet ke fukken eenät aandachtige lêezing overwaârdig zyn. A e RE MARTINET, HISTORIE DER WAERELD. 259 Historie der Waereld, door у. F. MARTINET, Meester der угуё Konfen, Door in de Wysbegeerte, Lid van de Holland, che en Zecuwfche Maatfchappyen der Wefchen- fchappyen te Haarlem en Vlisfingen, en Predikant 18 de. Met Plaaten, Zevende Deel. Te Amfiere dam, by J. Alart, 1786. Ja gr. 8yo. 516 blads, adat de vernuftige en werkzaame MARTINET, in het voorige Deel (*), den draad der Gefchiedenis, by de Historie van Frankryk, bad afgebroken, vat hy denzelven thans weder op met de befchouwing der overige. Ryken van Europa, en wel vooreerst van Groot-Brittannie, waar- omtrent hy ons doet zien, dat het vry woest, oorlogzugtig en ontembaar was; dat het door de oude Bygeloovigheden en bui- tenfpoorigheden zeer veel geleden heeft, eer het tot den tegenwoordigen trap van verlichting en rust’ kwam; dat t, groot en Machtig zynde, geene geringe rol gefpel, heft über Europaas tooneel, en daar nog geen klein aan- zien blyft behouden. In de Gefchiedenis van dit Land heft by tevens al het merkwaardige ingevlnchten. ухе n van Ferland kan gezegd wo! ha, flegts met eenkel woord land is veel Sei ег, en uit di ver zich in deszelfs lotgevallen e uitgelaaten; waarop hy eenige b Brittannie laat volgen, om: ееп geregelder denkbeeld van deszelfs hedendaagfchen ‘ftaat te kunnen maaken, by welke legenheid hy ons een geestige Schetze mededeelt van E Karakter der Engelfchen, die wy niet kunnen nalten, als een Dal van °з Mans denk- en fchryfwyze, hief in te vlechten. „De Engelfchen,„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„� п kan dat opmerken in hunne Paarden, Osfen, Koeijen, Koeijen. Daar men dus zu wel gefchikt is als genegen blyft tot geweldige lichbaamsoefeningen, zal men ook uitdien hoof de CO Zie N. Ag. Dott. L ры 498. 256 7 р P MARTINET de daar meer, dan elders, hevig ryden, geweldig jäagen, fnelle wedloopen en verwoed.vechten, ontmoeten. De- wyl elk zich veel op de Vryheid laat voorftaan, en de Schryvers elken dag de Natie op weinig kostende nieaws- papieren, van allerlei inhoud, ontbaalen, oordeelt men het gezond verstand daat gemeener te weezen dan by andere olten, Deeze vryheid is de bron van-die mannelyke redevoeringen, die foms in het Parlement gehoord worden, hoewel ‘er, ook dikwils, veel onbefchaafdheids, onbetaa- melyke beledigingen, laffe en kwalykgeploat(te kwinkílagen in voorkomen, ten minften meer bewysredenen dan trek- ken van welfpreekendheid. Dan, aan deeze vrybeid moet men ook toekennen de fchaamtelooze behandelingen, die de Koning en zyn Gezin foms moeten uittaa . Zelfs van geringen. Dan, behandeln de Engelfchen hungen Koning zu laag en schandelyk, geen wonder, dat zy de Vreemdelingen gelyke ruuwheid aandoen, eu de verouderde Nationale ongeregeldheden behouden. Rangen in acht te neen men 1$ toch hier weinig bekend. De Aanzienlyken vere Jaagen zich foms ongemeen, en dit maakt hen bemind. Maar de geringe Delt zich ook vaak volkomen gelyk mét de Grooten, en dezen moeten zulks verdraagen. Dan, dese vryheid verwekt daarentegen een edele liefde voor Íс Vdderland, een kloeken yver voor "t algemeen helang. Jammet is het, dat deeze drift veel gepaard gaat met eene trotíche verachting van andere Volken, die zy met den nek aanzien, vooral de Franfchen, hunne oude naturlyke vanden. En het is niet vreemd, dat menfchen, die oor- deelen, al te mogen zeggen, het geen zy denken, en te doen, 't welk zy willen, veelal eigenzinnig, buitenge- woon ‚ zonderling en fpoorloos zyn, zo in hunne woorden als in hunne daaden. Deze verfmaading van andere Natiën meenen, fommigen, moeten toegefchreven worden aan eene misleiding, waartoe 't gemeene volk ongevoelig gebragt wordt door zyne dagelykíche Schryvertjes, die on- ophoudelyk andere Landen en Natién befchimpen. Dit is de beste verdeediging, die "er van gegeven kan worden, hoewel ze niet fchynt te voldoen, Drukpers is "et very, en dus wordt "er al gezegd, wat men maar wil. Niemand wordt "er ontzien; dan, hierdoor acht men ook bet kladden te minder, "t geen er zeer in zwang gaat. 