Geographie van Nederlandsch-Indië
§ 135. De producten dezer eilanden zijn niet van grool belang en zullen wel hoofdzakelijk in kokosnoten en olie en sago bestan. Maar zeer merkwaardig zijn zij in een een een een geheel eigenaardige bevolking bewoond zijn, die men wel als verwant met de Bataks beschouwt, maar waarschijnlijk in dezelfde verhouding tot de Dajaks of Alfoeren zou geacht hebben te staan, wanneer deze toevallig, in plaats van de Bataks, de Westkust van Sumatra bewoond hadden. Zij leven voornamelijk van de opbrengst van vischvangst en jagt of ook wel van sago; an landbouw doen zij weinig. Op de verschillende eilanden vindt men evenwel ook verschil in gewoonten. Koppeusnellen, bijv., is voornamelijk op Nias in gebruik. Op de Mentawi-eilanden schijnt het ras zuiverder gebleven dan daar; het tatoeeren, het beschilderen van het gelaat en het gebruik van pijl en boog vindt men daar nog heerschend; ook het pamali bestaat er, doch betelkaauwen doen zij er nict, en terwij L, bijvoorbeeld, op Nias de huizen uitmunten door stevigheid en eene zekere netheid van bouw, vindt men die op Engano nog in den vorin van bijenkorven. § 136. Aan de zuidkust zijn enkele eilandjes door hunne ligging in de Straat Sunda en hunne nabijheid van de Javaansche kusten meer bekend, als Laboean in de Se- mangka-baai, Lagoendi tegenover den middelsten uithoek. § 136. Aan de zuidkunden under voor de Luinpongbaai, en de Zutphensche-eilanden in het naauwste gedeelte van Straat Soenda aan den ooslelijken uilhoek. § 127. Aan de Oostkust van Sumatra liggen, behalve die vvelke lot Siak behooren, de cilanden die met nog andere de Residentien Riouw en Bangka uitmakcn, vvaarvan echter de eerste veeleer als met het Maleische schiereiland in verband staandc mocten beschouwd worden, terwijl ook Bangka, ofschoon slechls door de Straat van dien naant van Sumatra gescheiden, niettemin allccn wat die Jigging bet reft hier in dezelfde verhouding tot dat eiland gebragt wordt, als bijv. Padangi en Rantau. § 128. Bangka is voornamelijk aan de oostzijde vrij hoog; langs de kust van Straat Bangka vindt men veel laag en inoerassig land. In het> Noorden vormt de kust een inham , de Klabat-baai geheeten , die tot aan den voet van het Maras-gebergte landwaarts inloopt. Dit ge- bergte, waarvan de hoogste der drie toppen 2600 voet is, is het hoogste des eilands; weinig lager is de Fading, digl bij de Zuid -oostkust. Onder de rivieren behoort de Mera- vvang, die op den Maras ontspringt, tot de aanzienlijkste. Van de exploitatie van het tin, waaraan het eiland zijnc wereldberoemdheid tc danken heeft, is boven, § 57, reeds gesproken. De tinmijnen liggen meestal digt bij de kusten en wel bij die , vvelke van Straat Bangka zijn afgekeerd. — Behalve deze delfstof bezit het eiland niet veel belangrijks. De bevolking lceft meestal van den rijstbouw of van het zoeken der producten barer bosschen, zoo als damarhars, was, honig en. In de Klabat-baai wordt veel tripang gevangen. Door iets bijzonderscheiden de inwoners zich niet. Daar het eiland lang van Palembang afhankelijk geweest is, zijn de hoofden meestal van daar afkomslig. — In allc opzigten heeft het eiland Blitoeng (door de Gaspar-straat van Bangka gescheiden, onder w elker tallooze eilandjes Lepar het grootste en voornaamsle is) 8 vcel overeenkomst met het vorige. Zijn bergen zijn niet minder hoog en het bezil ecn paar rivieren, die meer dan kustrivieren zijn. Behalve tin vindt men er ook veel ijzer, waarvan de inwoners eenig werk maken. Meer opzettelijke vermelding verdienen de zoogenaamde Orang-laut, die op Blitoeng meer als Orang-sekat (of sekah?) bekend zijn, een slag van mcnschen, dat, gel ijk reeds de naam aanduidt, meer op zee dan op land woont; men vindt ze bet meest in de Klabat-baai en aan de ooslkust tusschen Pangkal- pinang en Koba aan de Koerou. (Zie ook § 130.) § 129. Verdeeling. De residentie Bangka bestaat uit negen districten, elk met een Europeschen adminislrateur, een inlandschen demang en een luitenant voor de Chineezen, die onder een kapitein te Muntok staan. Hoofdplaats is Muntok, aan den voet van den Menoembing en den ingang van Straat Bangka. De overige districten zijn: Djoboes, Blinjoe, Soengei-liat, Meravvang, hoofdplaats Batoe-rocsak, Pangkal-pinang, Soengei-selan, Koba en Toboali, hoofdpl. gn. of ook Sabang. — Van de ass.- residentie Blitoeng is de hoofdplaats Tandjoeng-pandan. De vijf binnenlandsche districten staan onder inlandsche ngabei’s, die den dipati van Blitoeng tot hun hoofd hebben, en de Chineezen van het eiland onder een kapitein op de hoofdplaats en een luitenant te Sidjoek, hoofdplaats van het gn. district, aan de noordkust. § 130. De residentie Riouwomvat het rijk van den Sultan van Lingga, Riouw en onderhoorigheden en dat van dien van Siak. Gelijk namelijk deze de souvcreiniteitsreglen over zijn rijk in 1838 aan Nederland heeft opgedragen, zoo heeft die van Lingga dit reeds gedaan in 1784, toen, tot besluit van een met hem gevoerden oorlog, zijne hoofdplaats door de onzen werd ingenoinen. De Sultan, die deslijds den titel voerde van Sultan van Djohor. Pahang, Riouw en onderhoorigheden, bij welkc namen ook die van het eiland Lingga gevoegd werd, toen hij, na die onderwerping, dat eiluiul tot zijne residentie koos, verloor u il ziju titel de beide eerste ten gevolge van hel Londensche tractaat van 182i, waarbij Nederland al zijne bezittingen op bet vaste land aan Groot-Britannik afstond. En daar de zetel van hel rijk, toen Malaka in ISM door de Portugeezen was ingenomen, van daar naar Djohor vcrplaatst was, zoo is het tegenwoordige rijk van Lingga niet minder dan een overblijfsel van het eenmaal zoo berocmde Sultanaat, dat bijna dric eeuwen lang te Malaka gebloid heeft en de bakennat van de mohammedaansch-maleische beschaving ge- weest is. Tot waarneming van de belangen van het Nederlandsche Gouvernement resideert er een Nederlandsche Armee, een eilandje, dat tegenwoordig, door verzanding, aan het grootere Bentan (Bintang) reeds zoo goed als verbonden is. Let Nederlandsche grondgebied strekt zich slechts over een kleine strook lands nit, doch het Gouvernement trekt de inkornsten van gcheel Bentan, en terwijl het bestuur van het rijk, onder den Sultan, aan den Bijksbestierder of Onderkoning verblijft, zijn er de Chineezen, die een groot deel der bevolking uitmaken, aan het Nederlandsch gezag onderworpen. De Rijksbeslierder, die den titel van Jang-di-pertoewan moeda voert (de Sultan draagt dien van Jang-di-pertoewan besar), is een prins uit een Boegi-neesch geslacht, waarin die waardighcid, in de vorige eeuw, lot belooning van bewezen diensten, werd erfelijk gemaakt. § 151. Tot hel rijk van Lingga behooren de Riouw-Lingga-Archipel, eenige eilandengroepen in de Chineesche zen eenige bezittingen of leenland. En op Sumatra, zoo als Indragiri en, nu en dan, naar het schijnt, Kampar en enkele kustplaatsen. Van de zee van den Riouw-Lingga-Archipel weet men nicer dan van de cilanden, waarvan gewoonlijk slechts de naain en de kusten en de een of andere pick hekend zijn. Onder die pike is die van Lingga ruim 3600 voet, die van Bentan, ook de Zadelbcrg geheetcn, ruim 1300 voet hoog. — De meest bekend eilanden zijn, in het noordelijke gedeeltc der groep, behalve het hoofdeiland Bentan, Batam, Boelang, Gampang, Galat en Karimon, en in bet zuidelijke, de Lingga-groep, die door de Straat Dempo van de Riouw- gr’oep gescheiden is en meer direct van Lingga nit het wordt, Lingga en Singkep. — Op Tandjoeng pinang ligt Riouw, de hoofdplaats der residentie, beschernd door het fort de Kroonprins, volgens het algemeene gevoelen cen lief klein plaatsje, en dus zeker zeer verschillende van het arm- zalige Da'i of Kwala-dal, de hoofdplaats van den Sultan op Lingga. De residentie van den Onderkoning, den ge- magtigde van den Sultan bij den Resident, is een klein eilandje tegenover Tandjoeng- pinang, het eiland Mars of P*“ Penjingat. § 152. De opbrengst van dozen Archipel is vooral peper, die op verscheidene cilanden gecultiveerd wordt, en op Bentan Me met de gambier-cultur uitslücnd in handen der Chineenzen en met die ook de eenige cultuur van belang is. Op een paar eilandjes, Singkep in het Zuiden en Karimon in het Noordwesten, wordt tin gevonden, maar lot dusver weinig geexploiteerd. Op sommige eilanden vindt men eene oorspronkelijke bevolking, die nog op cen zeer lagen beschavingslrap staat en door de meer geciviliseerde Maleijers als wilden (orang-oetan) beschouwd wordt. Terwijl deze in de bosschen leven, waar zij de producten verzamelen, vinden er wederom andere stammen hun bestaan met op zee rond te zwalken en lot op Bangka en elders tripang en agar-agar te gaan visschen : het zijn voornatnelijk Ling- ganeezen, die zich met dit laatste bezig houden. De hoofd- markt voor de producten dezer eilanden is Singapore. § 135. De eilanden in de Chincesche zee, die tot het rik van Lingga bhooren, bestaan uit drie hoofdgroepen, de Anambas-, Natoena- en Timbalan-eilanden. De eerste staat onder twee hoofden, een van Djemadja en een van. Digitized by Google 117 Siantan, de beide hoofden, de tweede onder de hoofden van de eilanden Boengoeran of Noord-Natoena en Serasan en nog een paar kleinere; de laatste onder het hoofden van het gn. hoofdeniland. IV. Borneo. § 134. Borneo ligt tusschen ruini 7° IN. B. en ruim 4“ Z. B. en tusschen circa 109" en 119° 0. L. De oppervlakle van het eiland is 12,969 vierk. g. m., d. i. ruim 21 maal die van Nederland en 3| maal die van Java. Deze verhouding wordt echter minder aanziellijk, wanneer men alleen de Ned. bezittingen berekent, want voor het rijk van Broenei en het gebied van Solok moet men ongevcer van het geheele eiland aftrekken. De grootste lengte, dwars over het eiland van bet Z. W. naar het N. 0., of van Kaap Sambar tot Ka. Opensang, is 180 g. m., ongeveer als van liier naar Rome. De grootste bredte van W. — 0., van Kaap Baloe-belah tot Kaap Kenioengan, is 130 g. m., d. i. altoos nog iets meer dan de lengte van Java. De afstand van de Chineesche en de Javazee over de meridiaan van Sekadau is echter niet meer dan 63 g. m., maar die van het noordelijkste en het zui-delijkste punt van ’t eiland, die slechts 2° in L. verschilen, is 173 g. m. Bij Borneo valt vooral de geringe ontwikkeling der kuslen in ’t oog, daar zij voor het geheele eiland slechts als van 1 : 1.82 is. De meer uitstckenden punten zijn de Kapen Simpang- mengajau (N.), Baram, Sirik, Datoe, Api (N. W.), Batoe- belah, Satei, Sambar (Z. W.), Poeting, Malatajoer, Soengci- baroe (Z.), Aroe, Kenioengan (0.), Oensang (N. 0.). § 153. Het eiland wordt van het Z. Z. W. naar het N. N. 0. doorsneden door een gebcrgte of licvcr cen berg- land, dat in het N. 0., waar zich tot een geheel buiten- gewone hoogte de Kinibaloe en misschien nog andere toppen verhefen, volkomen onbekend is, doch waarvan in het be- kende gedeelte de hoogslc toppen zelden 6000 voct bereiken, en dat nog geen algemeencn naam ontvangen heeft. Ge woonlijk noemt men het zuidwestclijke gedeelte Kaminling. Het vorint over bet algemeinen de grösseneid van de groole afdeelingen des cilands. Links (op 2" N. B.) gaal een zijtak nit, die tot T. Daloe de grensscheiding vomit tnsschen de Wester-afdeeling en bet rijk van Broenei, en die de natnen van G. Madei, het gebergte Van Batang-Loepar en van G. Krimbang draagt. Kegts loopen kleinere takken, die de grensscheidingen van Koetaringin, de Zuidei - afdeeling en de Groote en Kleine Dajak uitmaken, en vcrvolgens nieer anzijnliche, die ten Zuiden en ten A'oorden <ie grenzen van Koetaringin bepalen (1" 50' en 2“ 50' N. B.). IVog noordelijker is het binnenland zoo goed als onbekend. Het zuidelijke Koeteische gebergte buigt op een geringen afstand van de Ooslkust in eerie geheel zuidelijke rigtning om en loopt langs de grenzen van Bandjerrnasin en de rijkjes aan de Ooslkust tot in Tauah-Laut; bet zuidelijke gedeelte er van is, onder den naam van Meratoes- gebergte, inecr bekend. § 156. Al die bergen vormen tevens de waterscheidingen der voornaamste rivieren des eilands en gelijk vvij zagen, zoo als dit overal in Oost-lindie het geval is, de grenzen der ver-schillenden staatjes (waaruit blijkt, dat «stroonigebied » en staat » daar genoegzaam gelijke begrippen zijn) : in bet Zuiden van de rivieren van Koetaringin (onlstaan uit de Lemandau en Aroct), van Pembocang, van Katingan en van Mendawi, van de Kahajan, de Kapoeas-nioeroeng en de Baritoe; in het Oosten van de rivier van Koetaringin (de Makakam), van Boeloengan en de Tidoengschc rivier van Pontianak en de Bezah en Kelci), van Boeloengan en de Tidoengschc rivier van Matan de hoofdrivieren, terwijl in hct Zuiden de Rivier van Djelei nagenoeg de grenzen der beide hoofdafdeclingen onzcr bezittingen op Borneo be-paalt. De voornaamste rivier, die, buiten onze bezittingen liggende, in de Chincesche zee Vallen, zijn die van Sarawak, de Batang-Ioepar, de Redjang en die van Broei (de Limbang). Van die alien zijn de Baritoe en de Kapoeas de voornaamste. De Baritoe draigt eerst den naam van Soengei-Moereeng en behoudt dien in haren oostwaartschen loop door het landschap Siang. Waar zij zich vervolgens zuidwaarts wendt verwisselt zij dien met dien van Baritoe, maar wordt naar de gewesten, die zij doorstroomt, t. w. Doesoen-oeloe en D.-ilir, ook wel de Doesoen-landen komt zij in Bckoempei, cen gewest, dat zich tot niet verbenoorden de hoofdplaats langs de rivier uitstrekt. Slechts in het Siangsche kronkclt de rivier zich tusschen sleile oevers door bergachtig land; spoedig wordt het terrein, dat zij doorstroomt, vlak, en wel in zulk eene mate, dat gedurende den regentijd meer dan £ van het geheele strooin-gebied onder water staat. Door deze overstroomingen ont-staan, langs de oevers der rivier, uitgestrekte meeren en kanalen, welke laalste, door eenig punt van de rivier met een ander in eene regie lijn te verbinden, bij de talloozc krommingen van hct stroombed voor de vaart van grot belang kunncn zijn. De b clangrijkste meeren of datum's zijn die van Pamingir, Babei en Medara. De aanzienlijkste zijrivicren bevinden zich allc op haren linkcrocver: daartoe kunnen gerekend worden de Tewei, Mantalat, Ajo, Karau, Patci. Bahan of Rivier van Negara en Kajoe-tangi of Rivier van Martapoera, ook Rivier van Bandjermasin gewandt. Even als de Baritoe; de beide laalste worden ook wel Banjer geheeten en door de bijnamen Groote en Kleine enderscheiden. Voordat zij de Bahan opneemt verdeelt de Baritoe zich in twee armen, waarvan de ooslelijkc dien naam behoadt, terwijl de westelijke eerst dien van Poeloepetak, naar het gewest, waardoor hij loopt, en dan dien van Kleine-Dajak krijgt, t. w. daar, waar de Kapoeas-moeroeng hare wateren met de zijne vereenigt. De geheele lengte van de Baritoe is een 190 uren, van welke verreweg het grootste gedeelte, een afstand namelijk van 157 uren, voor groote schpen bevaarhaar is, terwijlhaar verval op die groote uitgestrekteid niet meer dan 143 voet bedraagt. De oorsprong van de Kapoeas is in het hart des eilands, even als die van de Baritoe. Te Sintang vereenigt zij zich met de Melawi, die de Pinoeh opneemt en om hare belangrijkheid ook Simpang-kanan genoemd wordt, terwijl dan het bovengedeelte van de Kapoeas Simpang-kiri heet. Behalve dezcn linker-zijtak neemt de Kapoeas onder anderen nog op, links de rivieren van Sepau en Sekadau en regts, de Katoenggau, de Sekajain (Rivier van Sanggau) en die van Landak, en werpt zieh met een aantal armen, waaronder zes grootere, in zee. Het land, dat de rivier door-loopt, is, even als dat van de Baritoe, zeer laag en staat tot Boenoct, hctgeen nog zeer ver boven Sintang ligt, jaarlijks in den regentijd onder water. Onder de meeren, die ook Hier worden gevonden, zijn de Danau Loear of D. malajoe en de danau Serian de grootste. § 137. De loop van de hoofdrivieren en de aard van het binnenlandsch gebergte biedt ruime gegenheid aan tot communicatie tusschen de verschillende kusten. Er zijn een aantal wegcn, die langs de rivieren van het Zuiden naar de binnenlanden van de Wester-afdeeling voeren en van Siaug en de Doesoen-landen naar het Koeteische. De Heer Schwaner is de eersle geweest, die een van die wegen gevolgd is, en van Palingkau langs de rivieren Kahajan (Groote Dajak), Roengan en Katingan het gebergte, en van daar, langs de Melawi, Sintang en verder Pontianak bereikt heeft, waar hij in February 1848 na vier maanden reis aankwam. Digitized by Google § 158. De hoofdbevolking van Borneo bestaut uit de zoogenaamde en welbekende Dajaks, een naam, die aan alle heidensche bewoners van dat ciland gegeven wordt, gelijk die van Maleijers wel eens aan de mohammedansche. Dit laatste evenwel ten onregte. De mohammedansche bevolking van de iVoord- westkust en van de noordelijke, des noods van de geheele Westkust mag men zoo noemen, al is zij met andere eleinenten vennengd, die dan toch de zeer klcine minderheid uitinaken, zoo als Boegineezen en Arabieren; inaar die van de zuidelijke Westkust en althans die van de zuidelijke Oostkust, noemt men beter naar de staten, waarin het land verdeeld is, of naar de volken, waartoc men sweet dat zij behooren, als Bandjareezen, Koeteineezen. Boegineen van de verschillende staten der Oostkust, enz. De erstgenoemde kusten zijn door mohammedansche Maleijers gekoloniseerd, die hun vaderland, het zuidelijk gedeelte van het schtereiland van Malaka, toen het rijk van Djohor, hadden verlaten; de andere door Hindoe Javanen. Van daar dat men eerst verder in het binnenland op de incer- dere zuverheid van de oorspronkelijke bewoners van het eiland kan vertrouwen, die vroeger, toen de gods- dienst niet zulk eene scherpe afscheiding maakte als tegen- woordig, veel gemakkelijker met de later gekommen bevolking moet zijn zamengesmolten. Van de binnenlandsche bevolking blijkt het dan ook, dat zij zich in verschillende opzigten zeer van die der kusteii onderseheidt, en van die der Westkust nog meer dan van die der Zuid- en Ost- kust, een onderscheid, dat zich, behalve in den slerkeren ligehaamsbouw der Kahajans (dat een vrij algemeen voorkoniende naam der binnenlandsche Dajaks is, gelijk die van het Baritoe-stroomgebied meer Beadjo'e en Ngadjoe — woorden, die wel niet anders dan Bovenlanders betec- kenen — genoemd warden), ook vooral in het tatoeeeren vertoont, dat men bij de Dajaks der Westkust niet vindt. Kopjesnellen, dat voor als de Dajaks steeds tot een voor- werp van afschrik en van velerlei fantaiseering gemaakt heft, is overal in gebruik, en hier en daar zijn daar ge- woonten medc verbonden, die den overgang tot het kani- balisrne der Bataks niet groot maken. — iSaast die Kahajans vindt men andere slammen, die ook niet Dajaks, maar met vele andere verwarring-barende nainen genoemd wordeu, en op een lagcren trap van beschaving staan dan zij. Bij de Kahajans toch staat bijv. de kunst om ijzer uit den erts te smelten en tot zwaarden te srneden op een inderdaad nerkwaardige hoogte en vormt deze een vak van industrie, met welke de Dajaks niets ter vergelijking kunnen aan- bieden. § 139. Verdeeling. Van de beide groote afdeelingen onzer bezittingen op Borneo is de Westcr-afd. bijna 9800 vierk. g. in. en de Zuider- en Ooster-afd. 6300 vierk. g. m. groot, d. i. gene iets grooter dan gcheel Java, deze bijna driemaal zoo groot.'• Wesler-afdeeling. — R. Pontianak, b. gn., aan de zamenvloeijing van de Landak en de Kapoeas, zetel van en Sultan. Afd. Landak en Tajan, twee slaatjes aan de gelijkn. rivieren, die in de Kapoeas vallen, ieder met een Panernbahan aan ’t hoofd. Afd. Mempawa, aan ecu klein rivierlje, dat ten Norden van de rivier van Pontianak in zee valt. — A'iet ver van hier ligt in het binnenland Mandor, waar een aantal Chinezen gevestigd is, de Kong-si Lanfoeng, die door zijn eigen kapitein (regent) onmiddellijk onder het Nederlandsch gegestigt is, den Panembah, van Mempawa. Zuidelijke afdeeling, hoofdpl. Soekadaua, zetel van een Panembah, met de staatjes Simpang en Malan (met de Karimata-cilanden), door inlandsche hoofden met dicnzelf-den titel van Panembah bestuurd. Behalte de genoemde slaatjes zijn er hier nog die van Meliau, ten Zuiden van de hoofdrivier, en die van Koeboe, in bet delta der Kapoeas. A. R. Sintang, die zich uitstrekt over de inlandsche rijkjes Sanggati en Sekadau (te zamen een district), Sin- tang, Silat, Soeahit, Selimbau, Piasa, Djongkong en Boe- noel (deze laatstc vormende hct district Selimbau en Boven- Kapoeas), alle niet ineer dan kleine plaatsjes, in de opge- noemde volgorde, beneden eu boven de h. Sintang aan de Kapoeas gelegen, en over het slroomgebied der Melawi. A. R. Sambas, h. gn., aan de Kleine Sambas-rivier; zetel van een Sultan. Pamangkat, met bet fort Sorg, aan de monding van de Sambas-rivier. A. R. Montrado, nidus genaamd naar het grootste der vijf Chineesche mijndistricten, die sedert de vorige eeuw in het Zuiden van Sambas gevestigd zijn. De andere vier heeten Boedoek, Sepang, Locmar en Lara. Voor de cultures is tegenwoordig het zuidelijk gedeeltc van Sambas, namclijk Montrado. Het meest van belang. Kofl'e reusseert er goed, en ook met katoen schijnt men hoop te hebben van vvel te zullen slagen. Uit een inineralogisch oogpunt zijn de zuidelijke streken, voornamelijk Kendawangan, van lielang, waar men beweert, dat de Chineezen vroeger veel tin zouden gecxploiteerd hebben. Ook meer noordelijk, in Mempawa en in 't iVoor- den van Sambas, schijnt er rede te bestaan om het aan- wezig zijn van metaalertsen te vermoeden. Diamanten wor- den in Landak gevonden. § 1(0. Zuider- en Oosler-a fdedin g. — Hoofdpl. Band- jermasin, met ecu 6000 of nicer inwoners, waaronder zecr vclc Chineezen. Grootendeels op palcn of vlotten gebouwd. Het fort en de hollandsche gebouwenig liggen op het rivier-eiland Tatas, aan wells noordelijken uilhoek Kween en aan den zuidelijken Schans v. Tuyll liggen, die te zamen de aadceling Kween uilmaken. Afd. Doesoeu en Bekoempci, met een gezaghebber te Digitized by Google Marabahan en cen Dajaksch hoofd voor Siang en Doesoen-oeloc en een voor Doesoen-ilir. De bevolking van de Bekoempei is mohaminedaansch en bcstaat nit Dajaksver-mengd met vreeindeliugen. Afd. Groote en Kleine Dajak, met een gezaghebber te Kwala-Kapoeas en Dajaksch hoofden van Poeloepetak en aan de Kahajan, de Roengan en de Kapoeas-moeroeng. Poeloe-petak is merkwaardig door zijn de bewoners van deze streek de eigenlijke handelaren van de binnenlanden van Borneo, die zij tot de Kapocas toe doorreizen. Zij zijn echler van zuiverder Da-jakseh bloed dan hunne noordelijke geburen, en gcen mobammcdancn, en daaraan zal het te schrijven zijn Dat de christelijke godsdienst bij hen eenigzins worlel begint te vatten. Zuider afdeeling (of afd. Sampit en de Zuidkusl), met een gegen dezaghebber te Sampit (Telaga-Tempaga). Aan dezen zijn ondergeschikt de hoofden van de gewesten Mendawi en Katingan, Sampit en Pemboeang. Het staatje Koetaringin staat onder een Pangeran van Bandjersche afkomst en is, wat de mohammedaansche bevolking betreft, bet aanzielijkste der gewesten aan de Zuidkust. — Goudwasschen en ijzersmelten houdt, even als in de Docsoen en Tanah-laut, ook in de Zuider-afdeeling een groß der bevolking bezig. Ald. Koetei en de Oostkust. De ass.-resident resideert te Tengaroeng, de h. van het rijk Koetei, een zeer groot gewest onder een lcenpligtig Sultan, het stroomgebied der Mahakkam. Beneden deze plaats ligt. Samarinda, een Boegineesche vestiging, de voornaamste handelplaats des rijks, die onder een Boegineeseh opperhoofd, met den titel van Poea adoe, staat. Het ten Zuiden van Koetei gelegen Pasir staat insgelijks onder een Sultan, en zoo ook de noordelijke staatjes Goe- noeng Teboer, Sembilioeng en Boeloengan met Tidoeng, waarvan tie drie cerste onder den naam van Berausche landen begrepen worden. — Op Pasir volgt ten Zniden het zoogenaanide Tanah-Boemboe, dat uit vijf kleine staatjes bestaat, t. w. Tjengal, Menoenggoel en Sampanahan. noordelijk, radikalijk, random de Pamoekan-baai, en Rangkalaan (boofdpl. Adjipali) en Tjantoeng met Boentar-laut om de Kloempung- baai, zuidelijk. — Daarna volgen de Koesansche-landen, t. w. Koes An (hoofdplaats Praboekarta), met de uitmuntende haven-plaats Batoe-liljin „ aan de naauwc straat van Poelau-Lant (of Laut-Poelau), welk ciland daar insgelijks toe behoort; voorts Pagatan en Sembamban. — A1 die staaljes, ten Zuiden van Koelei, bggen ten Oosten van het Meratoes-gebergte, langs de Straat van Makassar. Slechts Pasir bezit in de Kendilo eenige langs het grensgebergte loopt. — Met het oog op de bevolking van de Oostkusl verdient de invloed der Boegineezen, die zieh hier overal hebben neergezet, zeer de aandacht. Wat de producten betreft, moeten hier, behalve de gewone, rotting, damar, goud, enz. enz., de diamanten van Koesan en vooral de steenkolen van Koetei en P“. Laut genoemd worden. Afd. Tanah-laut. 11. Taboeniau, aan de monding van het gn. rivicrtje. Rijke goudslreek en in de bovenlanden van het rivicrtje Maloekoe de steenkolenmijn Ban. Joe-irang. De volontage Sultanslanden, n'est de afdeelingen Martapoera en Amoentai, zijn het stroomgebied van de riviercn Kajoe-tangi en Bahan. Aan de eerste ligt Martapoera, vroeger de hoofdstad des rijks, en hooger op, aan de Riam-Kanan, de kolenmijn Oranje-Nassau, te Pengaroeng. — Aan de Bahan liggen, daar waar de Tabaloeng-kiri en T. kanan zich vercenigen, het plaatsje Tahalocng en lager Kaloewah en het door zijne inlandsche wapensmederijen beroemde Amoentai; verder Negara, dat ook zijn naam aan de rivier lecnt, en eindelijk, niet zeer ver van de monding, het door zijne Hindoesche nntiquiteiten hekende Margasari. dal onder de afdeeling Marlapoera ressortecrt. V. Celebes. § 141. Celebes, 3304 vicrk. mijlcn groot, is een eiland van zeer in 'l oog loopende gedaante. Terwijl de Weslkust. Van Kaap Donda tot K. Laikang, slechts eene enkele meer anzijnlicke bogt vomit, die van Mandar. loopen aan de oostzijde twee golven diep landwaarts in, die van Go-rontalo (of Tomini) en die van Tolo, en eene aan de zuidzijde, die van Bone, zoodat er vier schiereilanden gevormd worden, waarvan bet meer noordelijke naar het Oosten en met dc uiterste punt naar het Noord-oosten, het volgendo evenzoo naar het Zuiden gerigt is. Behalvc deze golven zijn de volgende inhammen en uitslekende punten misschien de belangrijkste: aan de Noordkust, van de Noordkaap tot K. Donda, de baai van Menado, de golf van Amoerang, de baai van Kwandang, de Stroomen-kaap en de baai van Tontoli; aan de Westkust: de K. Temoel, de golf van Palos, de baai van Mamoedjoe, K. William, K. Rangaso (of Mandar) en de baai van Pare-pare; aan de Zuidkust: Kaap Lasoa (of Bira); aan de Oostkust: de Vosmaersbaai, de baai Van Nipa-nipa, K. Nederburgh, de golf van Tomori (of Tomaiki), K. Talabo. § 142. Het eiland Celebes is, wanneer men het ufterste nordelijke gedeelte en het zuider-schiereiland uitzondert, nog zeer weinig bekend. Wat de gesteldheid van den grond in de onbekende binnenlanden betreft, moet men zich bepalen tot het vermoeden, dat het eiland aldaar zeer bergachtig zijn zal, gelijk de vele steile kusten en van het strand zigtbare pieken en ook de vorm van het eiland zelf dit schijnen aan tc duiden. Waarschijnlijk sluiten de ber- geu uilgeslrekte hooglanden in, zoo als men dit onder anderen vermoeden zou uit de berigten der inlanders om- trenl verschillende meeren, die zich in hot binnenland zouden bevinden, en waarin vele rivieren haren oorsprong nemen zouden. Van die rivieren is die van Sadang de eenige, zoo ver bekend is, die een vrij langen loop beeft en misschien met de Solo-rivier op Java in lengte kan wed- ijveren. Zij komt uit bet Noorden en valt ten iVoorden van de baai van Pare-pare in zee. — Vulkanen zijn alleen in de Minahasa — zoo heet het uiterste noordelij Digitized by Google 127 anderen vrij langen in de Minahasa — zoo heet het uiterste noordelij Digitized by Google 127 anderen vrij langen in de Minahasa — zoo heet het uiterste noordelij Digitized by Google 127 anderen vrij langen in de Minahasa — zoo heet het uiterste noordelij Digitized by Google 127 anderen vrij langen in de Minahasa — zoo heet het uiterste noordelij Digitized by Google 127 anderen vrij langen in de Minahasa — zoo heet het uiterste noordelij Digitized by Google 127 anderen vrij langen in de Minahasa — zoo heet het uiter ke gedecke des eilands — bekend, dock misschien is in het Zuiden de Lompo-battang, de hoogste berg des eilands en bij de 10,000 voet hoog, ook een vulkaan, hoewel de menigvul- dige stalactiten-grolten in bet zuider-schierciland de kalk- aardige naluur van het gebergte buiteu twijfel schijnen te stellen. Het aanwezen van wanne bronnen doet intusschcn ook hier vuikanische elementen vermoeden, iets dat men op dergelijke gronden ook bijv. van de landen ten Zuiden van de golf van Goronlalo weet. § 145. Celebes is verdeeld tusschen het gouvernement van Celebes en onderhoorigheden en dat der Molukken. Tot het eerste bei der Weltkust, langs de Straat van Makassar, beginnende reeds met Tontoli, een klein staalje aan de Nordkist, dat eerst in 1858 bij dit gouvernement getrokken is, om beter het oog te kunnen houden op de zeeroovers, die op de eilanden aan den ingang van de Straat een bekend station hebben. — Rajeli, aan de golf van Palos, een vruchtbaar en goed bevolkt gewest, vvaar veel rijst en veel goud wordt gevonden. Van de beide hoofdkampongs, Palos en lfongala, ligt het eerste aan het binneneinde der golf en drijft veel handel met Parigi, aan de golf van Gorontalo, waarheen een bergweg voert, die in een etmaal kan worden afgelegd. — Mandar, ten Zuiden van het vorige, is een bondgenootschap van zeven staatjes, Balanipa, Madjene. Binoang, Pemboeang, Tjenrana, Tampalang en Mainoedjoe, wier hoofden bekend zijn als de  Kraeng-Magaoe (d. i. regrend Vorst), het hoofd is. De Mandareezen zijn en varen veel ter Iripangvangst en ten handel, om de opbrengsten van hun land, die in goud, was en vogelnestjes bestaan, tegen Europesche artikelen te verruilen. Ook buiten hun land zijn de Mandareezen op verschillende kuslplaalsjes, vooral op de Noordkust van Celebes en rondom de baai van Gorontalo, gevestigd. — Door de Boven-Sadang doorstroonid, ligt ineer binnenlands bet Boegineesche bondgenoolscbap Masanre-Boeloe (sic? d. i. Dat leunt tegen het gegen de bergvolken worden door de Boegineen in het algemeinen To-radja (volk van het Westen?) genoemd. — Ten Zuiden van dat staalje ligt het insgelijks Boegineesche bondgeuootschap (?) Adja- tapparang (d. i. heweslen het meer). Vijf staaljes worden genoemd als daartoe bchooreiule, Sawito en Alita, aan de Bivier van Sadang, Rapang, meer in het Noord-Oosten, Socpa, bekend door de expedition in 1824 en 1825, aan de baai van Parare-pare, en Sidenreng, aan of nabij het meer van Tempe of Tamparang-labaja (d. i. de zoetwater-zee). Dit nicer staat door eene rivier, de Walanae of Rivier van Tjenrana, met de golf van Bone in verband en is zeer visch- euendenrijk. Sidenreng is de voornaamste plaats in Adja- tapparang. Parare-pare is eene handelplaats aan de golf van dien naam. — Ten Zuiden van daar zijn de belangrijkste staatjes en plaatsjes Bterroe en Tanclte, het laatste insge- lijks in den oorlog op Celebes van 1 82 1 meer bekend ge- Worden. Onder de bergen, die deze landslreken in bet Oosten begrenzen, stekeu uit. de Karbouwen-piek en de Pick van Tanette. § 144. Op de genoemde staten volgt de afdeeling Noord-districten, met een A. R. ter h. Maros. Die districten zijn bij de dertig in gelal, alle onder ihlandsche hoofden. Digitized by Google 129 Na de h. schijnen Pangkadjene en Scgeri de voornaamste. Op een vijflal na, die Makassaarsch zijn, zijn het alien oorspronkelijk Boegineesche staaljes. Tello, nog kort geleden een leenrijkje lusschen de Noord-districten en Makassar, ressorteert thans onder de hoofdplaals. Makassar (in ’t Mak. Mangkadsara en in ’t Boeg. Mangkasa) is de zetcl van den Gouverneur en door een kleinc 200 Europeanen bewoond. Een der wijken, waarin de stad verdeeld is, draagt den naam van Stad Vlaardingen en het hoofdort Oedjeng-Pandang werd eenmaal ter eere van Speelman Rotterdam genoegzaam alleen een transito-handel. — Ten Zuiden van de h. ligt Goa, h. van het vroeger zoo beroemde Makassaarsche rijk van dien naam, doch niet meer het oude, waarvan de mines op korten afstand van Makassar te zien zijn. Voorbij Goa ligt de afd. Zuider districten, h. Takalar, in tweeen gedecld door Sanrabone, en aan de Zuidkusl het bondgenootschap Toeralea, bestaande uit de drie staaljes Laikang, Bangkala en Binaino. Daarna volgt, aan den voet van den Lompo-battang of Piek van Bantaeng, het gewest van dozen naam (met gn. h. een goed bevolkt plaatsje met veel handel op Makassar en Salajar) en, daaraan grenzend, Boeloekoempa, en eindelijk de nieuwe afd. Ooster-districten of Sandjai, h. Balang-nipa, aan de golf van Bone. Boeloekoempa is gedeeltelijk weder uit Boegine Esche districten zamengesteld: de voorafgaande landschappen zijn alien Makassaarsche. § 145. De landbouw in de Makassaarsche landen van het Gouvernement van Celebes is nog voor veel ontwikkeling vatbaar. De rijstculluur staat in Bantaeng op den hoogsten trap en daar groeit ook de beste koffie. De inlanders voeden zich over 't geheel veel met dagoeng en planten voor liun eigen gebruik een weinig suikerriet, tabak en indigo. Bantaeng levert ook beroemde druiven. Ilitnemend is het Ma- kassaarsche paardenras ; 't wordt voor het beste van den Archipel gehouden. De inlanders zijn bekend als de stoutste 9 Digitized by Google 130 ruiters. Ook zijn van Makassar de reukwerken en olien (waarvan de Makassaren voor hun lang en weelderig haar — een punt van onderscheid tusschen hen en de Boegineen, of althans de Bonieren, die het korl dragen — gebruik niaken) en, vroeger misschien meer dan thans, de fraai gewerkte sarongs beroemd. Voorts wordt er veel werk gemaakt van den scheepsbouw, daar zich echter slechts een bepaalde stain, de Limo-limo, uit Boeloekoempa afkomstig, mede ophoudt Digitized by Google En eindelijk van de vischvangst, inzonderheid van de tripangvangst, waarop zich insgelijks slechts enkele stam toelegt, de zoogenaamde Trojeenders, eig. To-ri-duO, d. i. watermenschen, omdat zij altijd op zee rondzwalken. De togten, die deze in hunne ranke vaartuigen tot aan de kusten van Nieuw-Holland onderneinen om daar de tripang te vangen, waarvan te Makassar voor de Chinese de grootste markt is, worden als de stoutste van dien aard beschreven. § 146. Ten IVoorden der rivier Tangka ligt Bone, tegenwoordig een leenrijk van het IVederlandsche Gouvernement. De thans verlaten h. Bone ligt aan een riviertje, aan welks monding het in de verschillende expedition bekend geworden Badjdwe gelegen is; iets verder heelt men de rotsvesting Pasempa. In het IVoorden wordt het rijk door de Walanae of Rivier van Tjenrana (aldus naar de voornaamste handel- plaats genoemd, en waaraan ook nog Pompanoewa, eene der voornaamste plaatsen van Bone, gelegen is) van het Boegineesche rijk Wadjo gescheiden, dat uit het oogpunt van den handelsgeest, die de inwoners kenmerkt en gemaakt heefl, dat zij door den geheelen Archipel verspreid zijn, zeker bet belangrijksle van alle Boegineesche staatjes mag hee- ten. lnzonderheid is het de Oostkust van Borneo, waar zij in grooten getale gevestigd zijn. Van eene kuslplaats in dat rijk, Woegis geheeten, meent men ook, dat de naam Tanah Boegis afkomstig is, dien de Maleijers aan de geza-  geweest de tolken in te nemen. § 147. Het bestür van Wadjo berust bij een Aroe-ma-tdwa, als president eener vergadering van zes Vorsten, waar-van er een als Rijksbestierder het opperhoofd is in vredestijd, een ander het opperhoofd in den oorlog. De Aroe-matowa kan door deze zes Vorsten worden afgezet, wanneer hij hun niet nieer aanstaat. Bij zijne verkiezing liebben echler nog een dertigtal andere, mindere Vorstjes een stem. Niet alleen dat er wel eens een lijd lang geen Aroe-matowa is, maar die waardigheid wordt tegenwoordig, bijvoorbeeld, bekleed door den Vorst van Pare-pare, die tevens Kijksbestierder is van Sid6nreng en Vorst van Pamana, eene onderhoorigheid van datzelfde Wadjo. Dit ambt van rijksbestierder bestaat, even als in de Maleische, zoo ook in alle Makassaarsche en Boegineesche slaten. Die van Goa voert den titel van Bitjara-boetta, die van Bone van To-ma-ri-lakeng. Ilij is de eerste der Rijksgrooten (Mak. add, Boeg. add) en waarschijnlijk de bewaarder der rijkssieraden. Die rij Kiesheeren zijn de groote Kiesheeren, te Goa ten getale van negen (bate-salapang), te Bone zeven (aroe-piloe: welk aroe gelijk staat met den Makassaarschen titel kraeng, en Vorstin beleeken), en de groote Vasallen des rijks, palilih, in Bone vier, waaronder Aroe-Palaka, gewoonlijk de aanstaande Vorst of Vorstin. § 148. De h. van Wadjo is Tossora, eenmaal blühend, thans zeer vervallen. Tempe, waarnaar het meer genoemd wordt, en Lagoesi, de h. van Pamana, beide aan de Rivicr van Tjenrana, mogen hier nog als een paar plaatsjes in Wadjo vermeld worden. Een andere aanzienlijke en zelf- standige Boegineesche staat is Soppeng, dat in het binnen- land aan het meer gelegen is, waar ook de tegenwoordige h. van dat rijk, Sengkang, digtbij moet liggen: vastehoofd- plaatsen toch worden dikwijls in die kleine rijkjes niet ge- vonden; van Sidenreng worden er wel vijf verschillende en tijdelijke genoemd. De invloed van hunne leefwijs op hun karakter is bij de Wadjoreezen niet uitgebleven, daar zij in tegenoverstelling met de Bonieren als open en rond worden geroemd. Overigens heerscht in de Boegineesche staten door het groote aantal vorstjes, die alien op kosten hutiner onderhoo- rigen leven en dikwijls aan opium verslaafd zijn, een groot ver Val. Men bewegt ook dat dit zeer toegenomen zou wezen sedert de Islam hier is ingevoerd, hctgeen in de eerste jaren der 17de eenw rnoet hebben plaals gehad. Sidenreng en Pare-pare maken door de mecrdere beschaving van hunnen Vorst hierop tegenwoordig eene gunslige uilzondering. § 149. Grenzende aan Wadjo en der rondom hel Noorden der golf van Bone uitgestrekt, licht het rijk Loewoe (h. Palopo), dat als de moederstaat der Boegineen be- schouwd wordt. De landschappen Geschichte en Lelewaoe, aan de Oostkust van het Zuid-oosler-schicreiland, worden gezeg van den Pajoeng, d. i. den Vorst, van dat rijk afhankelijk te zijn. A1 die streken leveren voortreffelijk ijzer, dat voor pamor gebruikt wordt. Meer zuidwaarls, aan den in- gang der golf, ligt Baikongka, alwaar te Pansoelai ook vele Boegineezen gevestigd zijn, die er met de omliggende kusten handel drijven: rijst, sago, klappers en olie worden er als de uitvoerarlikelen genoemd. — De landschappen Polean, Roembia en Tioro, aan de straat van dien naam, zijn aan den Sultan van Boeton onderworpen. — Op de Oostkust ligt ten Zuiden Laiwoei, alwaar aan de Vosmaers- baai, te Kendari, eenmaal een Nederlandsche post gevestigd is geweest. Daarop volgt noordwaarts Temboekoe (of Te- Boengkoe), dat om de golf van Tolo heen light, aan welks noordelijken oever zich de berg Tokala verheft. De rivier Bahoe-solo schijnt niet onaanzienlijk. H. is Lanona. Het uiteinde van het Noord-oostelijk schiereiland behoort bij het rijlqe Banggai. H. is Mondono. Men beschrijft dit land- schap als ezeer bloeijend en bewoond door eene talrijke, welvarende qp ijverige bevolking. Deze legt zich vooral op dc katoenteclt toe, welke men evenzeer in het zuidelijke Temboekoe aanlreft, zoo als ook rijstbouw. In het laatst- genoemde staatje wordt veel ijzer gevonden, waarvan gezochte zwaarden worden vervaardigd. — Beide gcwesten, Temboekoe en Banggai, zijn leenrijken van den Sultan van Ternale, die er aan het hof van den Radja een Oetoesan, d. i. een gezant, heeft. De handel is meest in handen der hoofdcn, zoodat wat cr van de welvaart des lands ge- meld wordt, allcen betrekking kan hebben op de streken. Die buiten het onmiddelijk bereik van dezen liggen. Ook resideert de Radja van Banggdi niet bier, maar op het eilandje van dien naam. Het meeste vertier voor den han-del gven de Mandareezen en Orang-badjo’s, die jaarlijks hicrheen komen om tripang en schildpadden te vangen, voor welke vergunning zij echter zware regten aan de hoofden hebben te bctalcn. Ook wordt er handel in slaven gedrevcn, die met weinig moeite op het eiland Peling moeten te krijgen zijn, welks bevolking op een allerlaagsten trap van beschaving staat. § 150. De Orang-badjo’s, hier en op de Noordkust des eilands, zijn een volk dat in leefwijs geheel overenkomt met de Orang-laut van Bangka, Blitoeng en den Riouw-Archipel, die ook onder den naam van Orang-badjo insgelijks aan de kusten van Borneo, niet het minst aan de Noord-westkust van dat eiland, voorkomen. De To-ri-djene van Makassar worden ook wel zoo genoemd. In het Oosten van den Archipel Ievert vooral het eiland ilalmaheira veel zulke zwervers, van welke die van Tabello op de ooslkusten van Celebes om hun niet altijd vreedzame bedoelingen zeer gevresd plagten te zijn. Natuurlijk dat ook deze alien vaak onder dien naam van Orang-badjo begrepen worden. Digitized by Google § 151. De uiterste naar het Noord-oosten uitloopende punt van het noordelijk schiereiland van Celebes, de Mihahasa, Klein-Java, zoo als men het wel eens noemt, is verreweg het meest belangrijkc gedcelte der Kes Identie Menado, die über het Gouvernement der Molukken ressortieert. Het is über 15 g. m. lang, op eene gemiddelde breedte van 6 g. m., en beslaat dus eene oppervlakte, die es grooter is dan die der residence Samarang op Java en met die onzer provincie Gelderland nageuocg overeenkomt. — Het binnenland der Minahasa is voor het grootste gedeelte een hoogland, dat zich in de longte in eene rig-ting van het Zuid-westen naar het Noord-oosten, van den berge Sapoetan tot Tondano uitstrekt Het omringende gebergte verheft zich in genoemden berg tot circa 3800 voet hoogte, in den Lokon, ten Noord-westen, tot ruim 3000. Het meer Tondano is 2200 voet hoog en staat naar het Noorden door de rivier van Tondano of Menado met de haai van Menado in verbinding, bespoelt in het Oosten den voet van het steile Limbcan-gebcrgle , doch nadert in het Westen slechts hier en daar de l>ergcn. Het noordelijk gedeelte van het land is een bergland, grootcndeels in- gcnoinen door de bergen Klahat, den hoogsten van het land, bijna 6400 voet hoog, en de Twee Gebroedcrs. In het Zuiden van den Sapoetan schijnt het gebergte zich niet aanmcrkclijk te verheffen. In dit gedeelte des lands wordt ook eenig goud gevonden. De Minahasa is gchcel en al vulkanisch. De meergenoemde Sapoetan is van de vulka- nen de voornaamste. Van den Klahat schijnen geen uil- barslingcn bekend te zijn . Overigens vindl men allerwege heete bronnen, zwavclmeeren en dergelijke vulkanische ver- schijnselen , vooral aan de wcstelijke en zuid-westelijke zijdc van het mecr van Tondano. Het incest bekende dier meeren is dat van Linoeng, digt bij Lahendong. De Minahasa is een uitstekend vruchtbaar land en bij uilnemendhcid ge- schikt voor de kolliccultuur. Behalvc dit product worden Digitized by Google er nog gecultiveerd rijst, zoowel natte als drooge, maar van minder goede hoedanigheid , djagoeng (miloe), kakao (voor de markt te Manila), koffie, muskaatnoten en kokospalmen. § 152. Het gewest wordt verdeeld in vijf afdeelingen: Menado (bij de Alfoeren Wenange geheeten), Kema (voorheen Tonsea en Likoepang), Tondano, Amoerang (waartoe Tanawangko behoort) en Belang, de eerste onmiddelijkonder den Resident, de overige ieder onder een Europeeschen opziener. Te zamen zijn zij verdeeld in 26 distrikten onder iulandschc hoofden met den titel van Hoekocm-besar en in enkele met den hoogeren van Majoor. Menado, aan een schonen baai, maar die alleen in den oostmoeson genoegzaam veilig is, met het Ft. Amsterdam. Amoerang met een gouvernementslijnbaan voor het vervaardigen van gemoeti-louw. Kema, goede ankerplaats, vooral in den westmoeson. § 153. De inlanders dragen hier, gelijk overal in de Molukken, den naam van Alfoeren. Zijn een vreedzaam % volk dat bijzonder vatbaar is voor de leer der zendelingen, die sedert 1852 onder hen gevestigd zijn. Van de 95,000, die de Minahasa er ongevcer bevat, zijn reeds meer dan 56,000 tot het Christendom overgegaan. De invloc Dien de bekecring van zulk een aanzielijk deel der bevolking gehad heeft, is tegenwoordig het geheele land door zigt-baar. De inlandsche Christenen gaan steeds behoorlijk gekleed en hunne negorijen, of dorpen, en woningen leveren een deenhanger van de Alfoersche morsigheid en zijn ook niet meer ingerigt om, zoo als men het bij sommige hei-densche stammen, even als bij de Dajaks, nog vindt, een grot aantal huisgezinnen te gelijk te kunnen bevalten. — De heidensche Alfoeren gelooven aan een menigte goede en wade empongs, waarvan de bceldjes op den zolder hunner huizen bewaard en die door walkin' s (priesters, een naam welke aan die dcr Dajaksche priesteressen in het Zuid-oosten van Borneo herinnert) met offers worden gediend. 