VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Hunne nijverheid ftelt ben in ftaat om onbekrompen te lè ven, en dit heeft gastvrijheid en vrolijkheid ten gevolge» vooral bij de Mahomedanen, Op het eiland Zerbi Wd men echter veel door de droogte; maar de dadel- , ciuroet” EENIGE BIJZONDERHEDEN > AANGAANDE TUNIS, 593 en oliĳfboom bieden als om ftrijd hunne faprijke vruchten aan , om den inboorling en den vreemdeling ge verkwikken, Ik heb vergeefs naar den /ażus gezocht, naar welke plang de. Ouden de bewoners dezer flreken Lotophagen hebben ger noemd. Ik heb er geen fpoor van ontdekt, en zelfs be, merkt, dat de Muüzelmannen zich die plant niet meer herin- nerden; een bewijs, dat de planten even zeer als de-tijdeu en inrigtingen verdwijnen. De: gehuchten en dorpen zijn hier zeer digt nevens elkan, der gebouwd; hergeen mij deed denken aan Provenceen Lane guedoc, De groote markt is nabij de haven, aan de noord. zijde, en dáár is een vrij belangrijke handel. in olie, zijde, wollen. ftoffen, dekens, mantels voor de Mooren, fhawls voor de vrouwen, en eene menigte andere inlandfche goc- deren en manufacturen, IETS WEGENS DEN CONSTANTIA ~- WIJN VAN KAAP DE GOEDE HOOP, — D: eerfte uitftap , dien ik deed , was naar het land- goed Conftantia, waar de vermaarde wijn van dien ndam wast, Op mijnen weg derwaarts had ik een gezigt van het land in den omtrek der Kaapftad, en vond hetzelve zeer ver: fchillend van. hetgeen ik mij had voorgefteld, In ftede van dien gloed der vruchtbaarheid en weligen plantengroei, welke wij in onze gedachten fteeds met een keerkringsgewest vere binden, zag ik. overal eenen kouden, dorren, kalen bodem, die mij de-onvruchtbaarfte flrêken van Schotland ten klaarfte vertegenwoordigde, Het éénige natuurlijke houtgewas fche- rien fchrale dennenboomen te zijn; en de ellendige ftruiken en het grove gras , welke’ kariglijk den grond bedekten , we- zen uit, hoe arm de bodem was, De boerderijen op Con. flantia zien er even als de overigen uit, hoewel hier alleen de druiven wasfen, aan wier kostelijk fap zij hare vermaafd. heid te danken hebben. De bebouwer van de kleinfte der- zelven zeide mij, dat hij de plekken had gekenmerkt, welke deze bijzondere foort voortbragten,en dar- wijnftokken, maar weinige voëteft: van deze lijn geplant, eene geheel verfcbil- lende en mindere vrucht gaven, Ier ware te wenfcher , dat men den grond onderzocht; immers de lekkere fmaak der Conftantia-druiven moet alleen aan deze of gene bijzondere. 596 GRIEKSCHE DAPPERHEID. GRIEKSCHE DAPPERHEID, Ta den 13 Junij 1. 1. de Helden van Misfolonghi, met den eerbiedwaardigen NOTIS BOZZARIs aan hun hoofd, zich te Napoli di Romania gezamenlijk naar General Ro- Cuer,‚den vervegenwoordiger van het Fran/che Commité , be- gaven, om hem eene voorfpoedige reis toe te wenfchen, zeide de Generaal, in zijne dankbetuiging , gewagende vzo de verdediging van Mis/alonghi: „ Ik verbeeld: mij, in » ulieden te zien de Helden, door HOMERUS bezongen, » de dapperften der dapperen van Griekenland.” — „ Ge- » nêraal!” hernam onmiddellijk een det audfte ftrijders, „de p dapperften zijn bij Mis/olonghi gebleven.” LAGE DUNK DES FRANSCHMANS VAN ZIJNE HOOGSTE LETTER. KUNDIGE VEREENIGING, Š Wa hebbeu wij, bid ik u, met elkander gêmeen ?” Zeide D'r... tO Le eee „ Hoegenaamd niets inderdaad, Monfeigneur!” was het antwoord: „ want gij zijt Akademist, en ik ben Letterkun. dige.” i DE GESTOLEN DIEF, A ERT (zoo fprak de Regter een’ voor hem ge- bragten paardendief aan) hoe durfdet gij u vermeten, op lichtklaren dag en de openbare ftraat, een paard te ftelen? — Ik een paard geftolen! (hernam de dief.) Weet, geftrenge Heer! det in eene naauwe fteeg mij een‘ paard in den weg fond, Ik had haast, en wilde het van achteren voortdrij= Ven. „ Voorzigeigl'.riep eene ftem mij toé; „ neem u in acht; dat paard fchopti™ Langzaamf floóp ik zijwaarts, ten einde mijnen weg te vervolgen. „Halt I” riep een karre- knecht; „niet te nabij; dat paard bijt!” War bleef mij thans over, wilde ik niet gefchopt of gebeten worden, dan mij op hetzelve te plaatfen? Maar naauwelijks zet ik mij in den za- del; of het weêrfpannige tos- neemt den kop tusfchen de poo- ten, en rent over heg en fteg , gelijk leen vogeì door de lucht, veertien. mijlen wegs met ‘mij voort. Eñ zoo, rn Heer Regter, ben ik hier: gekomen, -Heb ## nù het paard, of heeft het paard mij geftolen? MENGELWERK. VERHANDELING, OVER HET HOOGE BELANG VAN TEKA - KEN- EN SCHILDERKUNST ; ALS EEN MIDDEL TEA UITBREIDING EN VERHEFFING VAN HET VOOR< REGT DES GEZIGTS. | Bog N. WAR Ts [ Gehouden in 182g, bij de plegtige uitdeeling vån ereprijs _ zen, in het Inftituut voor onderwijs in de Teekenkunde, opgerigt door de beide Departementen der Maatfchaps pij TOT NUT VAN °T ALGEMEEN, te Amflérdam, (*)) et is doorgaäns niét het verwonderingwaardige, het is alleen het vreèmde en ongewone , dât onze verwontie- ring opwekt: Om deze vatbaarheid onzer nätuur op de regte Voorwerpen te rigten, wordt bijzondere ‘opmerke zaamheid en nadenken gevorderd. Dan echter gebeurt het ten opzigte der natuurlijke voorwerpen niet zelden 4 dat onze verwondering toeneemt, hoe meer gemeene zaamheid met dezelve,en bekendheid met de zamenftelling- en werking , die zou moeten doen verminderen, Verbeelde u de wording van den eerften mensch , hiet flechts in vols wasfen toeftand , maar teffens miet genoegzaam ontwiks kelde vermogens; en gewis is geen dichter in ftaat , dé verbazing, de verrukking, de vetpletteting van zijn geest en hart naar eisch te fchetfen. Het ongewone, het nieuwe vereenigt zich bij Kem miet het inderdaad verwon- = C°) Zoo iemand dit ftuk hier en daar te moeijelijk voor de kinderlijke bevatting vindt, hij wete, dat het ruim zoo zeer voor de overige toehoorders , de ouders en vrienden der leerlingen , als voor dezen is vervaárdigd, die wel bezwaar- lijk ‘naar eenig ftuk van dusdanige uitgebreidheid danhoudend zouden blijvén luisteren ;fehoon het bij de voorlezing eeuig- gins is bekort, 5 2 _ MENGELW. 1826, No, 19. / Rr 598 OVER HET HOOGE BELANG derlijke; en blijft zijn geest levendig op dit ftuk „ wordt bij niet- fpoedig moede van bewonderen, niets vreemds meer onderfcheidende, omdat alles even vreemd is, dan openen zich voor zijn gevoel dagelijks nieuwe bronnen van ‘al diepet en inniger gewaarwording. Ik wil niet ' herhalen, wat duizenden vóór mij gezegd hebben , wan- neer zij: de wonderen der fchepping vermeldden , van de planeten in haren geregelden loopkring, tot het vliegje, dat in de lucht gonst; maar dat zich deze voorwerpen rondom. ons bevinden, op eene bepaalde wijze beftaan , werken en veranderen, het doode zoo wel als het levene de, het bewerktuigde als het onbewerktuigde , == wij zien het, maar begrijpen het immers niet. Wij zien het, en wat is dan zien? wat is die wonderbare eigen- fchap waardoor wij tot alle de gemelde voorwerpen in zulk eene naauwe betrekking ftaan? Indien er geene duisternis beftond , indien vooral ons oog, even als het oor ‚ de vatbaarheid miste om gefloten te worden, men had ligt aan deze vraag nimmer. gedacht; het was dan als een natuurlijk gevolg befchouwd, dat hij, die beftaat, van zelve „als verbonden is met al wat rondom hem bee ftaat. Maar, zoo is het niet gelegen; waar het licht wijkt, daar verdwijnen de zigtbare voorwerpen; waar men het oog fluit, daar fnijdt men al de draden af, die ons als van duizend zijden met de wereld verbonden. 4} de draden, zeg ik? Neen! Er blijven enkele over, of komen in de plaats, die ten deele gefchikt zijn, ons nog nader denkbeeld van de dingen buiten ons te doen vormen. Het gevoel , namelijk , doet ons dezelfde voor- werpen , maar op kleiner afftand en met andere eigene Schappen , kennen, Doch, wel verre dat onze waarde- ring des anderen zintuigs hierdoor zou verminderen of Onze verwondering ophouden, nemen dezelve billijk echts te meer toe. Ja, de kennis door aanraking, „hoe zeer even onoplosfelijk voor den gewonen mensch, zal ligt nog iets zeer natuurlijks aan Aem toefchüjnen, die reeds begint in te zien , dat de aanfchouwing iets gè heel wonderbaars is. Hier zijn de voorwerpen bij mi; VAN TEEKEN= EN SCHILDERKUNST, 599 ik- betast ze met mijne gevoelige vingeren ; derzelver: ga- tuurlijke uitwerkfelen en de hoedanigheden; waarop die rusten, doen zich van zelve aan mij kennen; maar dááč ftaan zij verre buiten mijn bereik, en ik leer ze. echter, in menig opzigt, beter kennen, dan deze enkel gevoelde, Ik hoop, M, T., dat ik uwe belangftelling , door deze. voordragt ə eenigzins zal hebben opgewekt voor dg befchouwing eener werkzaamheid van ons dierlijk - za menftel , aan welke wij allen den fchoonften prijs toekene nen, Immers:ik wilde u {preken over het hooge belang wan Teeken- eñ Schilderkunst , äls' een middel ter uite breiding en verheffing van het voorregt des Gezigts. En ik meen deze verhandeling niet gepaster te kunnen aan vangen, dan met eenig antwoord op de vraag: wat is ziens? Ik zeg, eenig antwoord, M. Fl; want niets is waarschtiger , dan dat geen gefchapen geest tot het binnene fte der natuur doordringt. Drie derzelve komen hierbij- bepaaldelijk -în aanmerking; te weten, de ondoordringbaarheid, de sjlheid, en de aantrekkingskracht. Door ondoordringbaarheid verftaat men , dat het eene lichaam voor het andere ‘noodwendig moet wijken j en geene twee tegelijk op dezelfde plaats kannen beftaan; door de ilheid-, of poreufiteit # dat ech- ter geen ligchaam -de ruimte, door hetzelve-bezet, ge heel vervult ,.maar dat er in hetzelve immer openingen gevonden worden, in welke andere fijne ftoffen kunnen doordringen ;. aantrekkingskracht, eindelijk , is die hoe- danigheid , door welke de ftof onderling verkleefd en vere bonden blijft: zij betoont zich op velerlei wijze werk- zaam, in het kurkje ,dat,op het water drijvende , naaur welijks in de nabijheid van een ander: foortgelijk komt , of zij naderen elkander en vereenigen zich met fnelheid, en in onze aarde, tot welke alles wederkeert į wat niet meer met geweld in de/lucht opgeheven-wordt ; zoo wel de fteen , die zijne hem medegedeelde beweging verliest, als het paleis , dat geen fteun meer in de vermolmde pi ders vindt; ja , in ons ganfche hemelftelfel werkt en regeert. deze aantrekkingskracht: de zon, een verbazend uitge- breid en daardoor fterk aantrekkend ligchaam , houdt alle de planeten, gelijk onze aarde , door -dien invloed geke- tend , belet haar , in de rigting voort te gaan, welke zi bij heure wording fchijnen ontvangen te hebben , en deze draaijen , zichzelven aan haar licht en ‘warmte koesteren- de , immer om dit groote middelpunt rond, Maar er be ftaat, behalve deze algemeene en onverfchillige , ook. eene bijzondere neiging tusfchen werfchiltende ftoffen , welke niet minder belangrijk is voor het-beftaán en bepaalde we zen der zigtbare natuur. Men noemt haar de fchei- kundige verwantfchap, en zij is die eigenfchap , doos welke zekere ligchamen zich onderling: gaarne vereeni- £ gen, en’ andere volftrekt weigeren tə zaam te fmeleen. VAN TEEKEN-“ EN SCHILDERKUNST. bot Hoe gemakkelijk b. v. lost men fuiker in water op; en hoe onmogelijk valt het, olie of vet daarmede verbonden te houden. Wie weet niet, dat meest alle li gchamelijke voorwerpen uit een aanral:ftoffen beltaan, die de kunst te fcheiden en ook wederom te vereenigen weet ? — Ik zeg , de kunst; doch eigenlijk moest zij zoo niet heeten y het is veél meer bloot de wetenfchap , door opmerkzaamheid aan de natuur ontwrongen , welke den mensch leert , zoo» danige dingen met elkander in-aanraking en naauwe. vere eeniging te brengen, welke gefchikt zijn , door fchieiden en vereenigen , door ruilen en'af{taan van onder{cheidene beftanddeelen , geheel nieuwe ftoffén , met gansch verán- derde eigenfchappen , voort te png Ziet daar; zeggen wij, de eigenfchappen der ligchamen’, op \ win de zigtbaarheid ons toefchijnt te-berusten, Doch gij weet tevens, det het zien onmogelijk is: zon» der licht. En wat is nu licht? Hoe werkt hetzelve? Wat. ‘hebben wij van deze onmisbare voorwaarde tot het zien toch wel te denken? Wat wij er van weten, is, dat zer kere ligchamen en zekere om(tandigheden dien toeftänd , welken wij licht noemen, in -meerdere-of minderé maté en uitgebreidheid te-weeg brengen, Vermolmd houten fommige rottende voorwerpen ‘verfpreiden licht , enkele infekten desgelijks „en alwat verbrandt „heeft een’ min of meer helderen glans-ten onvermijdelijken gevolge. Voornae melijk echter ontvangen wij ons licht van den hemel met het rijzen en dalen der zon begint en eindigt de dag; met het meerder of minder ombelemmerd gezigt van dien fchoonen bol aan het uitfpanfel is de dag helder of don- ker; en wat wij bij den nacht zien , dat hebben wii aan de weêrkaatfing van het zonlicht of den invloed van meer verwijderde en foortgelijke lichten adn den hemel (maan en fterren) te danken. Uit dit alles heeft men het befluir opgemaakt, dat het licht zelf als eene zekere fijne ftof is te befchouwen , die, even als onderfcheidene: geurige uit- wafemingen , van bepaalde ligchamen uitgaat en zich in het ronde verfpreidt. Het eerfte algemeene uitwerkfel de» ger verfpreiding op ons gevoel is echter bezwaarlijk té 6o2 OVER HET HOOGE BELANG fioemen. Stelt u voor , dat geene enkele zaak onder het bereik van uw gezigt was, zelfs het uitfpanfel en zija blaauwe boog niet; dat uwe oogen onbewegelijk gerigt ftonden naar eene oneindige ledigheid: wat zou u dan de dag zijn, tenzij eene wat helderder en blijder kleur, over die oneindigheid verfpreid? Maar, nu doen zich de voorheen genoemde eigenfchappen der ligchamen kennen, in welke ook het licht deelt: de ondoordring- baarheid , waardoor het van vele voorwerpen terugftuit ; de ĳlheid , om welke het andere meer of min indringt ;de verwantfchap , waardoor het als ontleed wordt, en zijne zelfftandigheid ten deele in het ligchaam ziet opgeflorpt, ten deele teruggegeven. En dit maakt de ligchamen zigtbaar, het eene duidelijker, het andere minder klaar, het eene dus, het andere zoo gekleurd, Want de kles- ren zijn de zamenftellende deelen des lichts, of liever gulk een onvolkomen licht , welks voltooid geheel in het helder wit, in de afwezigheid van eenige met regt ZOO genoemde kleur aanfchouwselijk is. Maar, niet ons geheele ligchaam ziet. Het gevoel ab leen heeft onder alle zintuigen het voorregt ontvangen van over het gelieele dierlijke wezen verfpreid te zijn. Het oog is het bepaalde werktuig om te zien. Slet het, zoo helpt u geen licht; open het, en terftond ver- toont zich, in plaats van den donkeren Chaos des nachts, de fchepping s uit denzelven opgerezen, Wanneer wij mà dit oog en zijne werking op het licht wat nader befchou- wen, dan vinden wij, dat hetzelve gefchikt is, om een is aantal lichtftralen op te vangen, van alle kanten hetzelve vallende, en dus een groot veld aan zine werking te onderwerpen; en vervolgens zulk eene bsi- ging aan die lichtftralen te geven ‚dat het genoemde weld oneindige malen wordt verkleind , zonder nogtans eenige verandering of verlies te ondergaan; en dat nu dit ver- lichte veld met alle zijne daarop bevondene voorwerpen, hunne omtrekken en kleuren, ftaat afgedrakt op een weeffel van zenuwdraden, die alle deze toeftanden er hoedanigheden gevoelen , en de bewustheid daarvan , nas VAN TEEKEN= EN SCHILDERKUNST. 603 den aard der zenuwen , tot het algemeene kenvermogen , de ziel of het ik des menfchen , overbrengen. Een groot deel van deze gevolgen is zoo duidelijk na te gaan , dat onze werktuigen om het gezigt te verfterken, onze ver- grootglazen en onze verrekijkers op de kennis dezer uit- werkfelen , de kennis der eigenfchappen van het licht zijn gegrond , ja gedeeltelijke namaakfels van het oog zelf. Een ander deel, echter, blijft duister; en niemand is in ftaat u te zeggen, waarom gij de voorwerpen, door de gezigtzenuw opgemerkt, juist onder de gedaante van zien , in plaats van voelen, gewaar wordt. | Aldus heb ik gepoogd u eenig oppervlakkig denkbeeld van zien te geven, in zoo verre het op iets meer , dan de bloote ondervinding van elk mensch , berust ; fchoon dit weinige gewis meer ftrekt om de verwondering en weetgierigheid op te wekken, dan wel om die te bevre= digen. Doch misfchien bereiken wij, bij alle wereldbe- fchouwing , wel dan juist het wezenlijke, bereikbaar ge- ftelde oogmerk, wanneer we elkander opmerkzaam ma- ken op de groote werken Gods, en de algemeene ver- wondering en verbazing daarover „als eene vonk deraan- bidding en levende godsvrucht, in de ziele werpen. Wat wij toch verder gaan in dit onderzoek, wat wij meer- dere ‘wijsheid en weldadigheid ontdekken; fchoon we altijd ftuiten op een laatfte geheim , en demoed de vrucht der diepfte geleerdheid zoo wel, als fcherpzinnigheid moet worden. Wij zullen nu tot het tweede deel onzer verhandeling overgaan , waarin wij u het hooge belang van dit zin- tuig des gezigts willen leeren kennen. Wij bezitten vijf zintuigen, aan welke alle wij groote verpligting hebben. Hoe bezwarend zou het onderhoud des levens ons val- len, indien de fmakelijke fpijs en drank dit niet vergoed- den! Hoe veel zouden fpijs en drank, ja ook de wan- deling in het open veld en de frisfche morgenlucht ver- liezen, indien de reuk niet beftond! Deze beide , ech- ter, zijn van het minfte belang , om onze kennis te ver- meerderen zij doen ons de ligchamen niet, zij doen ons / 6o4 OVER HET HOOGE BELANG flechts ééne bepaalde eigenfchap, één uitwerkfel van fommige derzelve kennen. Maar de drie overigen zin als van hooger natuur. Het gevoel doet ons de dingen gelve , van. nabij en aan verfcheidene kanten, kennen. De vastheid , de ruwheid of gladheid, de omtrek , benevens warmte of koude, ligtheid of zwaarte, worden ons daardoor bekend. Nu weten wij, wat een ligchaam zij; onze gewaarwordingen „onze denkbeelden en begrip- pen zijn tot in het oneindige vermenigvuldigd, en ar is ftof- voorhanden, om ons verftand. nutte werkzaamheid te bieden. ` Met het gehoor is het anders gelegen; dat brengt zelfs geen beftanddreel tot ons zenuwgeftel over, òm door hetzelve verkend te worden, Het is eene blootè trilling van het voorwerp, die eene daaraan beantwoor- dende . golving in- de lucht voortbrengt, welke, door ‘onze. gehoordeelen overgenomen, -de waarneming eens bepaalden klanks in onze ziel daet ont{taan, Maar deze werking, op. welken afftand ook, geheel middellijk vonrtgebragt, em dus ongefchikt om het, voorwerp zelve te doen kennen, wordt toch in het gebruik niet alleen zeer rijk, maar ook zeer gefchikt , om juist het inwen- digtte. veler wezens uit te vorfchen, De natuur, nme: lijk , heeft. aan. meest alle levenden ecne ftem medegt deeld, door. welke zij hunne innerlijkfte gewaarwordin gen uitdrukken, „En de mensch heeft niet flechts cent bron van het aandoenlijkst gevoel in deze ftem en aler- lei ander geluid ontdekt, wanneer de regelen der toone kunst die defturen; maar bovendien is het vooreerst en vooral op. dit vermogen, dat de fprake is gebouwd = die grond van alle befchaving , dia band van elke maat fchappij , dat kenmerkend voorregt van ons geflacht, Jt, anbefchrijfelijk groat is de waarde van het gehoor, Me alle mogelijke moeite door den daartoe bevoegden man opgeleid, zijn de kennis en ket doorzigt van den zonder dit zintuig geborentn nogtans zoo beperkt, dat hij ge- acht wordt nimmer als volkomen bij zinnen te mogen worden aangemerkt. En echter aarzelen wij niet, aan het gezigt groote VAN TEEKEN- EN SCHILDERKUNST. 605 voordeelen boven allen toe te kennen. Vergelijken wij hetzeive met het gevoel, welk een uitnemend verfchil doet zich hier onmiddellijk voor! Tot op verren afítand: nemen wijde zigtbáre voorwerpen , in hun geheel of een aantal te gelijk, waar, en verkrijgen juist daardoor de volledigfte begrippen met wonderbare fnelheid, … Hierbij voegen zich de kłeuren , de verfchieten , de wijzigingen en afwisfelingen van {chaduw en licht, het -gewemel van duizend, levende en levenlooze- voorwerpen, die. een nooit ftilftaand tafereel voor onze oogen uitbreiden, O£ nemen wij zelfs het gehoor tot maatftaf: wat bezit hete zelve, dat het oog piet heeft, of niet op eenige wijze vergoedt? - Leert de ftem ons menigmaal de inwendige gepeinzen kennen, houding, gedaante en vooral gelaat , van elk dier, teekenen ons nieg min duidelijk zijn gevoel en voornemen, Verheft de nachtegaal zijne orgeltoonen , om onzen geest te ftreelen en te verrukken , de velden en de boomen, de bloemen en de infekten, het geyo- gelte en het gedierte, ja aarde, water en lucht, alles ig gefchikt om ons te vermaken en tot de zoetfte aandoe. ningen op.. te voeren, Tegenover de fpraak (tellen wij het fchrift, dat de mededeeling der gedachten’ wederom niet min verre uitbreidt ‚dan het gezigt het gevoel in lengte van bereik overtreft; dat dezelve als onvergankelijk maakt „ en eeuwen aan eeuwen, gelijk volken aan volken, vaste fnoert, En wil iemand de liefelijkheden van de menfchen- ftem, of zijoe kunst, om die te vormen en door maat- geluid te ‘onderfteunen of te vervangen, lofprijzend ver- heffen, wij verwijzen hem op de bevalligheden van het gelaat, op den indruk van het hemelsch lachje , op de taal van oogen en gebaren, op al de wonderen eener volfchoone en buigzame leest. Neen , er kan geen twijfel aan de overgroote vos. felijkheid van bet gezigt beftaan. Dat aantal voorwer- pen , die fchoonheid , over dezelve verfpreid , dat eigen- aardige waarnemen derzelve, als ’t ware veel volkome ner, veel helderder, dan langs eenigen anderen weg, fchenkt ecne voorkeur aan het oog, welke zijne plaatfing ` = 606 OVER HET HOOGE BELANG in het midden des gelaats en zijne fierlijke toerusting van zelve fchijnen aan te duiden. Spiegel der ziel is zijn naam, daar het tevens als tot venfter voor dezelve ver- ftrekt. Ja, wanneer wij eene zaak volkomen begrijpen, of met zekerheid berekenen, dan betuigen wij dezelve te zien, en leggen hierdoor het fprekendfte getuigenis af voor de hooge waarde van dit zintuig. Dat de blindge borene, ten aanzien van het verftand, beter te ontwik- kelen en tot de volkomenheid toe te vormen is, dan de doofftomme, waag ik niet te beweren. Zeer duister, dunkt mij, moeten noodwendig de denkbeelden zijn, die hij zich van de beftaande dingen vormt. -En zijne onge» fchiktheid tot bijna alle verrigtingen des levens, ja zelfs om zijn elgen ligchaam te leiden en te befturen , loopt van zelve in het oog; terwijl het rijk der fchoonheid, voor zoo verre het op vormen berust en zich eeniglijk in het oog fpiegelt, voor hem geheel verloren ís. Ziet daar dan , M, H., den aard zoo wel als de voors ereffelijkheid van het zintuig des gezigts met eenige faau- we trekken gefchetst en geftaafd. Het behoeft geen ant- woord, of de oefening en volmaking „de verfijning en uitbreiding van zulk een vermogen wenfchelijk -zij te noe” men. Ewen zoo min zal het betwijfeld worden , dat het- zelve daarvoor, zoo wel als iedere menfchelijke aanleg, vatbaar is. Het is zelfs vrij algemeen bekend , dat zéè- lieden en alle de zoodanigen , als dagelijks” gelegenheid hebben en er belang bij vinden , om van verre te zien en op grooten afftand duidelijk te onderfcheiden , het indeze kunst meestal verre brengen; terwijl eenige oplettendheid ten aanzien van werkzaamheden, die het oog met zeer kleine, naauwelijks zigtbare deeltjes bezig houden, ons hetzelfde gewisfelijk zal leeren, fchoon dan ook deze im- fpanning , min natuurlijk en meer vermoeijend , de flaopinz of flijting van het werktuig eer ten gevolge heeft. Maar er beftaat een andere weg, om ons tot volkomenet | genot van het fchoonfte onzer zinnelijke vermogens op 1e leiden. Het is de beoefening van Teeken- en Schilderkunst; | het is de welbeftuurde en dagelijks herhaalde poging „ oë VAN TEEKEN- EN SCHILDERKUNST. oy de natuurlijke voorwerpen en deelen der zigtbare wereld af te beelden, na te bootfen, voor het oog op doek, papier of paneel over te brengen, Ja,M, T. ,dđeze kunst, welke zoo belangrijk is voor de wetenfchappen „ bedrij- ven en ondernemingen der menfchen; zoo gefchikt om onze kennis te vermeerderen, ons vermogen te verhef= fen; bij natuurgefchiedenis, werktuigkunde en allerlei bouwkunst al even min zijnde te misfen 5 die onzen fmaak ftreelt, onzer teederheid ten dienfte ftaat, en de edelfte gezindheden bij ons opwekt, — deze kunst heeft te- vens de ftrekking , om ons oog oneindig keuriger en fek ler in het ontdekken van waarheid en fchoonheid te ma- ken. Let flechts op de pogingen eens ongeoefenden, om iets af te beelden; ftelt u daarbij zelfs voor , dat het hem aan de noodige behendigheid niet ontbrak , om lijnen en kleuren naar zijnen wensch te bezigen; wat zal het gevolg zijn? hij zal, misfchien, b. v. een mensch in het afgetrokkene daarftellen , maar zoo als die in de natuur nooit gezien is, noch kan gezien worden, geene werking op het gelaat, geene fpanning van eenige fpier, geen. onderfcheid tusfchen licht en fchaduw , noch verfchil van. kleur , naarmate het een of de andere daarop valt; in één woord, eene houten pop, om welke zelfs de minst ervarene, als om eene mislukte proef en dwaze onderneming, lacht. “En vanwaar deze misvatting , deze karikatuur of fpotprent, in plaáts van eene getrouwe af- beelding ? Immers- omdat de ondernemer niet heeft afge- beeld, wat hij zag; omdat hij niet gelet heeft op hete geen werkelijk beftond en plaats had; omdat hij flechts heeft gefchetst, wat zijne verbeelding uit verfchillende kundigheden had bijeengebragt, als den man , zijn kleed, kleur en gedaante moetende uitmaken, De fchilder , daar- entegen , Vraagt niet: hoedanig is de mensch , welke is de kleur vån zijn kleed , en hoe vertoont zich elk gedeel- te, behoorlijk in het licht zijnde geplaatst? Neen; deze kondigheden mogen hem in eenig opzigt van belang zijn, hij ziet flechts , wat zich dadelijk aan hem voordoet , ziet dit van een bepaald ftandpunt , omdat elke aanfchouwer 608 OVER HET HOOGE BELANG de zaak op eens flechts van ééne zijde kan zien; wat hý alzoo waarneemt, dat brengt hij op het doek , daarván flaat hij de minfte kleinigheid niet over „ en daardoor be- reikt hij die misleiding, welke ons, in plaats van fpot, bewondering en verrukking. ontwringt. Datgene echter , wat hij met zoo vele getrouwheid wenscht af te beelden, beftaat dikwijls flechts voor een oogenblik ;- met fnelheid moet hij het overzien , met juistheid moet hij het opmer- ken-en wel vast in zijn geheugen prenten.- En daar dit in de volkomenheid niet wel gefchieden kan , zoo wordt het voor hem noodzakelijk, de natuur onophoudelijk waar te nemen, zich hare gewone verfchijnfelen als vaste regels in het hoofd te brengen „en te allen tijde , als 't ware , alles paauwkeurig te zien. En dit is niet het éénige , gelijk het den kunftenaar niet eenigliĳjk om het afbeelden van een-of ander voorwerp is té doen, Zijne kunsg is veeleer {choos ne kunst, — zijn verlangen , fraaije , grootíche , aandoen- lijke beelden voort te brengen, En waar vindt hij die? _ In de natuur, T. T. ! de éénige leermeesteres , het éénin ge model en de voorraadfchuur voor den teekenaar. Maar voor den onachtzamen gaan die voorbeelden: verloren ; voor den oppervlakkigen befchouwer -leveren zij nietmeer dan een voorbijgaand genoegen op. Slechts door den be- fchaafden beoordeelaar en kunftenaar vaaral wordt dit ge voel ontleed, en de oorzaken van hetzelve in de juiste gefteldheid van het opgemerkte zorgvuldig nagegaan. - Ziet daar dan het gezigt gefcherpt , het gezigt opgewekt en werkzâam gehouden , het gezigt bijzonder voor het belangrijkfte , treffendfte-en fchoonfte in de natuur indruk- kelijk ea vatbaar gemaakt! Mogen wij dit geene verhef- fing en uitbreiding van deszelfs voorregt heeten ? Mogen wij dit niet, wanneer wij tevens op de voortbrengfelen der fchilderkunst letten, die niemand zóó waarderen en genieten kan, als de geoefende — als de man, die daarin zoo wel de natuurtooneelen zelve voor oogen heeft, als derzelver kunftige nabootfing hem ftreelt? Ja, voor hem bloeit het fchoone , het grootfche en verhevene, in de natuur en in de kunst, Waar anderen kortziend voor. bijgaan „daar opent zich voor hem een hemel. Moge de wrijngeer in de bepeinzing der waarheid , de navorfcher der natuur in hare wijsheid en weldadigheid zijn verzon- ken, de kunftenaar zwemt in blanker meer der weelde: het fchoone , dat alles verfiert, vervrolijkt en verheft; het fchoone , dat edel en zuiver tot hemelfche aandoening voert; het fchoone, bij de dieren niet gekend of gewaar- deerd , het zigtbaar afbeeldfel van hoogere volmaaktheid , is ‘zijn element, zijn afgeperkt vak , waarin zijne ‘ziel woont. Dan , niemand late zich door deze uitdrukkingen ver- leiden, om: mij voor een overdreven en partijdig lofre- ‘denaar der ‘fchilderkunst te houden. Er zijn misfchien een groot aantal beoefenaars dezer kunst, die van zoo- danig uitftekend genot der aanfehouwelijke natuur geheel niets weten, Er is geen ding zoo edelen groot, dat ‘men niet op ‘eene flaaffche wijze behandelen , waarom- trent men niet onverfchillig blijven kan , de oogen als ’t 610 OVER HET HOOGE BELANG ware toefluitende voor de uitmuntendheden , die hetgelve dagelijks aan ons vertoont, Eene eenzijdige vorming is daarenboven geene vorming van den mensch ; en de chil. der, die zijnen geest niet geoefend, zijnen omgang niet befchaafd , zijnen {maak niet veredeld heeft „ is niet veel meer dan het werktuig, waardoor men een groot tafe- reel op eene kleinere fchaal overbrengt, en dat van deze flijve naäping zijnen naam ontleent, Zonder te willen vorderen, dat één man alles zij; zonder de omftandighe- den te vergeten , die dit vaak zoo zeer belemmeren , bekoort toch elke kunftenaar daarnaar te ftreven, dat hi meer dan lijnen en fchaduwen kan maken , meer dan juistheid en moeĳjelijkheid in eene fchilderij of teekening kan be- oordeelen. Is hij in het algemeen geen man van fmaak, dan zal het penfeel alleen hem dit ook geenszins maken: Waar de geest niet werkzaam is, waar bij niet alle krachten oproept, alle. hulpmiddelen qe baat neemt, daar komt nimmer iets uitnemends tot land, De natuur ‚heeft alle kunften en wetenfehappen naauw verbonden, En een wezenlijk vernuft gevoelt deze behoefte ; hij gee voelt , zonder kunde en befchaving niet te kunnen op- fliĳjgen3 met poëzij, met gefchiedenis, met land- en vob kenkennis hand aan. hand , ftreeft hij eerst moedig dea {teilen berg der Zanggodinnen op. Doch, ik behoef deze aanmerkingen te minder, daar ik niet zoo zeer tot aanmoediging van het kunstvak fpre- ke, dat bij ons zoo wèl en rijkelijk is bezet , als veeleer om eenige oefening inde kunst bij jonge lieden van be fchaafden ftand aan te prijzen. Derzulken opvoeding mag niet voltooid geacht worden zonder eenige ontwik- keling van dit vermogen , dat welligt juist Azy het meest behoeft, die er de minfte vatbaarheid woor doet ken nen, Dit, dunkt mij, vloeit uit het gefprokene blik baar voort. God gaf ons het edele gezigt niet tot eenei blooten leiddraad door het eentoonige leven. Hij liet & boomen en de ftruiken niet enkel wasfen , om ons te voe den en te dekken. De kleuren, door Hem over de fcher ping verfpreid, zijn niet (lechts merken en grenzen, 92 VAN TEEKEN- EN SCHILDERKUNST. Grt de veelvuldige zaken te onderfcheiden. En al de fchep- felen, die daar woelen op aarde en in de lucht; al de bloemen, die daar prijken op vlakte en heuvel en dal; al de majestueuze vertooningen, die hemelhooge bera gen, met hunne breede fchaduwen, maken , zijn nie te vergeefs met zoo kunftige verfcheidenheid en gloed en luister toegerust, Dit zou eene regt dierlijke denkwijze zijn, op eten en rusten, op gemak en lagen wellust maar alleen gerigte Neen! tot hooger genot, tot bewone dering en verrukking, tot aanbidding en vreugde, tot werkzaam (treven naar geestelijk goed en navolging Gods zijn wij in dit paradijs geplaatst. Wie het verliest , die verliest het door eigene fchuld, Wie zijn genot flechts _ langs éénen weg zoekt, den verboden weg van traagheid of overdaad, die moet welhaast zijne naaktheid ontdek- ken, en de dood zetelt in zijn hart. Jongelingen! luis- tert niet naar de flang, welke u dien weg als vermakee ljk of zelfs vereerend affchildert, Luistert naar haar niet, welke gedaante zij ook aanneme, om u in hare ftrikken te doen vallen. Zegt nimmer: waartoe deze moeite? wat behoef ik zoodanige bekwaamheid? Werke zaamheid en bekwaamheid ‘zijn de rijkfte bronnen van vreugde in het leven. H.a wordt finds eenigen tijd, ook bij onze Landgenooe ten, al meer en meer gebruikelijk , den fchoonen Alijn, Ónzen vaderlandfchen hoofdftroont „in zijne liefelijkfte: ge- deelten te bezoeken, en bij die gelegenheid ook het aan geneeskrachtige wateren en fchoonheden der Natuur zoo rijke gebied van Nasfuu te befchouwen. Een Nederlan- der, die dezen zomer dien uitftap gedaan heeft , meent za de Reizigers, die lust tot dit toertje gevoelen, en mis- chien ook aan Anderen, geenen ondienst te doen, met hem eenige zijner opmerkingen mede te deelen. “ Om niet tweemaal denzelfden weg te bereizen, gaat men doorgaans te Koblentz over den Rhijn, bezoekt op - den regteroever de baden, en keert teland of te water door het Rheingau terug, zakt den Rhijn van Bingen tot Koblentg of Bonn weder af, en gaat verder te land , daar de Rhijn, wanneer men affcheid genomen heeft van het Zevengebergte , alle zijne fchilderachtige partijen verliest, en door een ‘vlak land ftroomt , aan het onze volkome gelijk , waar flechts, aan den ingang van Nederland, & Kleeffche, Elten- en Hoenderbergen nog voor een oogen blik de herinnering aan de voormalige grootfch@ toonet- Jen , hoewel flaauw , doen herleven, Koblentz „eén zeer gewigtig punt, z0ó wel in de Aard: rijks- als Krijgskunde , ontleent haren Latijnfchen naan Confluentia van den zamenloop des Rhijns en der Moest. De laatfte, in Frankrijk ontfpringende, die ons grond- gebied in het Zuzemburgfohe zoomt , wordt in Duitsch Jand tusfchen een gebergte ingeklemd, hetwelk haar tal- looze kronkelingen doet aannemen , daardoor haar bedd: vernaauwt , en ongemeen vele fchoonheden aan de liet hebbers der grootfche Natuur biedt. Bij Koblentz uit deze kluisters ontflagen , vloeit zij, in eene breede bedding, over welke eene {choone brug geleidt, in den Rhijn. De EN DEN NEDERRHIJN:: > vc. Órg Arin s die aan hare boorden groeit, is thans, nu Pruise gfen op alle vreemde, en dus ook op de Nasfaufche Rhijn fche wijnen zware belastingen gelegd heeft, in RAin- Pruisfen, of het Groothertogdom van den Nederrhijn , de. algemeene drank geworden , en wordt ook finds dien tijd zeer veredeld, Het bekende versje van KLEIST | Mofelwein, der Sorg E Schaft gefundes Blut, enz; wordt nog door de ondervinding volkomen bewaarheid, Deze ligging geeft der ftad goede gelegenheid tot den handel op twee Rivieren , hetwelk haar onder de Fran- Sche heerfchappij , en tenerwoordie nà het gemis der Ree fidentie van den Keurvorst van Trier, nog genoegzame middelen van beftaan verfchaft, Dezelfde ligging maakt haar tot een belangrijk purt van verdediging; maar zij zelve kan geenen tegen{tand bieden, daar zij volmaakt beftreken wordt- door de tegenoverliggende vesting Es #enbreitflein, Tegenwoordig, nu beide deze punten te zamen onder Prutsfen behooren, heeft mėn , volgens het nieuwere ftelfel van Vestingbouwkunde , Koblentz met geene hooge wallen en bolwerken, maar met vier vere fchanfingen , wier battérijen aan elkander beantwoorden , verfterkt, namelijk: 1) EArenbreitflein, aan dèn regter Rhijn- oever; 2) Fort Wellington, te voren Marceau, âan den linket of Koblentzersoever , tén noorden der ftad en der Moez el, eene zeer groote verfchanfing; 3) Fort Keizer Frans, in dezelfde rigting, veel kleiner dan het vorige; 4) Fort Keizer Alexander, of de, Karthaufe, actiter Áo bleniz, ì in het begin van het westelijke geberge. te. Koblentz is daardoor in zijn geheel misfchien de ge- wigtigfte vesting van Pruis/cn aan den Nederrhijn. ` EArenbreitffein vertoont zich aan de overzijde reeds, wanneer men hetzij van Bonn of van Mentz komt, op een’ geruimen afitand als een ftatige tafelberg , die bijna Yijnregt naar boven gaat, behalve een flingerpad, van alle kanten door het gefchut beftreken, Van onderen is het MENGELW. 1826. NO, 1% Ss 164 OPMERKINGEN WEGENS HET HERTOGDOM NASSAU -googenoëmde Helferiflein, voorheen naar een adellijk ge- -Jacht van dien naam, aan ’t welk het toebehoorde , zoo -geheeten, maar welks naam de Prui/en tegenwoordig, amet regt, op de onderfleuning toepasfen, die Helfenffein der hoofdwesting toebrengt. Het hoogfte punt van E4- vänbreitflein., van al het benoodigde voorzien , is zoo in- gerigt, dat het, ook wanneer Helfenflein en het bene- dengedeelte reeds over mogt zĳn, nog lang tegenftand kan bieden. De geheele vesting is voor bommen bevei- ligd (tot cafematten ingerigt) , de rots fteil en ontoegan- kelijk, de magazine , hospitalen enz. wèl voorzien, en Er is een zeer diepe put,die het noodige water verfchaft; de Kommandant heeft een’ tuin in de rots aangelegd : kort- òm, de vesting is naauwelijks door geweld, en niet dan ín een zeer langdurig beleg door honger te dwingen. Het gezigt van daar op Koblentz, de twee Rivieren, den drie- hoek tusfchen dezelve met de Karthau/?, van achteren en ter Zijde op het Taunus - gebergte en Neuwied , is al- Ierbekoorlijkst. Naar mijn gevoel is echter het uitzigt op de Karthaufe nog fchooner. Hier ziet men beide Ko- blentz en EArenbreitfleirt, den Rhijn en de Moezel als zil- veren ftrepen , den afgelegenen Hundsrück, het gebergte der Moezel, den mond der Lahn, enz. “ De weg tusfchen Koblentz En Ems op den regter Rhijn dever gaat achter ZArenbreitflein om. Bij de intrede in het Taunus- gebergte vertoont zich een heerlijk punt, hét Rhijndal, en eene menigte bloeijende fteden en dor- pén. (Koblentz fchuilt achter de bêrgen.) Oostwaarts gáát de weg al meef en meer bergop. Wij bereikten een heerlijk dal met geboomte, en, daar de oogst júist ge- ňmaaid was, met korenfchoven verfierd, en met bergen dfs een Amphitheater omringd, die met bouwland van allerlei ‘aard als eene ftaalkaart prijken; van achteren rijst een bergkegel uit het dal op, om welken de weg heer fliigert. Het fchilderachtige van dit oord werd nog ver- hoogd door eên’ wagen in de diepte , met osfen getrok- ken, = èen gebruik in deze länden, waar de paarde zeldzaam” fchijnem te Zijn. Thans bereikt men de gren zen van het Herfofdom Nasfau, ` ` kk EN DEN NEDERRHIJN. 613 : Dit land, thans een onregelmatige vierhoek tusfchen den Rhijn, den Main, Frankfort , Hesfen en de Lahn s (doch ook gedeeltelijk ten noorden dier Rivier gelegen) behoorde eertijds flechts ten deele aan dat Huis, hete welk -daarentegen meer noordwaarts andere bezittingen (Dillenburg , Dietz, Hadamar en Siegen) bezat, die thans aan Pruisen zijn afgeftaan. De tegenwoordig res gerende Vorst, van de Walram/che linie (Nasfau» Weils burg), bezit nu een aaneengefchakeld , zeer bergachtig land , waarvan alleen het zuidelijke gedeelte, het verruke kelijke Rheingau, aan den oever der hoofdrivier vlak iss Daarentegen bezitten de berglanden een’ overvloed van mf. nerale wateren , die door geheel Europa en zelfs naar ane dere: werelddeelen verzonden worden, zoo als Selters , Fachinger, Geilnauer, en die, in grootere hoeveelheid opwellende , gelegenheid geven tot baden , zoo als te Ems ; Schwalbach, Schlangenbad en Wi sbaden ; doch anders is het gebergte niet bijzonder vruchtbaar. Erns ligt in een dal aan de Län, eene hier vooral zeef fmalle rivier, die men in zeer drooge zomers, op fome mige plaatfen , zoo het fchijnt , met een’ {tok zou kunnen overfpringen. Tegenover dezelve verrijst een vrij hooge berg met geboomte. Deze badplaats is wegens ‘hare geneeskrachtige wateren zeer beroemd , zoodat dezelve in den zomer van 1826 onder anderen door de Erfgroot» hertogin van Weimar (eene Zuster des Keizers van Rus- land) en de Hertogin van Ragu/a bezocht werden. Ook is de inrigting van het badhuis zeer fraai én gemakkelijk ; er: zijn vele winkels van âllerlei artikelen van weelde; eene Jeesbibliotheek voor: de badgasten, enz. Doch dè wandelingen zijn beperkt «en, mijns inziens, niet vrij wan “eentoonigheid , en met andere badpláatfen ver. geleken. Van Ems geleidt een fraaije weg dangs de Lahn naat de ftad MNasfau, bover welke , op een? hoogen, digtbe- groeiden berg, zich het kasteel van dien naam ftatig werheft. Deze burg is het. Stamhuis van dat wereldbe. voemde gellacht., ‘hetwelk.-eénen Keizer aan het Duitfche Ss 2 615 OPMERKINGEN WEGENS HET HERTOGDOM NASSAU Rijk , en, wat veel meer zegt „eene reeks van heldhaftige bevrijders en befchermers aan het -magtigfte Gemeenebest van Nieuw- Europa gefchonken heeft, Dit Huis ver- deelde zich reeds vroeg in de twee ftammen van OTTO en WALRAM, ‘Uit den eerften kwam het eerfe Huis van Nasfau- Oranje voort, waarvan WILLEM I bet Prinsdom Oranje van zijnen neef RENÉ vaN cni. LONS erfde en den Staat der Vereenigde Nederlanden ftichtte, en wiLrem II in 1702 zonder kinderen ‚ftierf. Dit Huis werd ook wel dat van Dillenburg, vaar de hoofdftad “zijner Duitfche Staten, genoemd. Alst genaam van hetzelve, deed eensdeels de Koning van Pruisfen , anderdeels, volgens Testament van Prins WILLEM III, de tak van Nasfau- Dietz, mede uit den ftam van orTTo ontfproten, zich gelden. Deze tak , afkomftig van JAN den Ouden, broeder van wir= LEM I en ftichter der Unie van Utrecht, en door de vrouwen ook van den Vader des Vaderlands, werd dus het tweede Huis van Oranje- Nasfau, hetwelk thans met zoo veel roem de Kroon der Nederlanden draagt. — De tak van wALRAM verdeelde zich mede in tweeën: Nasfau-Ufingen en Weilburg. De eerfte bekwam in 1806, bij de ftichting van het RAin- verbond door nâ POLEON, den Hertogstitel, die tegenwoordig, na het uitfterven van den Ufing/chen tak y op Weilburg is ovet- gegaan , zoo wel als de groote vermeerdering van gronds gebied , daarbij verkregen, Alle deze herinneringen brengt men zich, bij het be klimmen van dezen ouden burg, voor den geest. Dit beklimmen. gefchiedt in het eerst zeer gemakkelĳk ca door hoog geboomte , tot men het kasteel Stein , omtrent op de helft van den berg, heeft bereikt, De Heer van dit flot, in de Gefchiedenis van Frankrijks overmagt in Duitschland zoo vermaard wegens zijnen heldhaftigen tegenftand, en den woedenden haat, waarmede NAP © LEON hem vereerde, heeft hier eenige zeer gemakke- lijke kamers doen inrigten „met eene kleine doch uitge lezene boekerij voorzien. Van buiten nogtans wertoo EN DEN NEDERRHIJN. 617 dit flot ook eene- ruine, Van hier wordt’ het geboomte allengs lager en de weg fteiler; doch vele bankjes ge= ven goede rustplaatfen. De ruine van Nas/au is nog vrij wel bewaard; men ziet nog den omtrek van de Rid- derzaal , en een’ zeer goeden ouden toren , naar welks top een trap geleidt. Het uitzigt is hier echter niet zoo uitgeftrekt, als de hoogte (althans zooo voet boven de zee). zou doen verwachten, daar het flot door eene menigte mede vrij hooge bergen omringd is, over welke men flechts op eenige punten kan heenzien. Aan den. eenen kant drijft een riviertje eenen watermolen, het- welk , van deze hoogte af gehoord, een zeer eigenaardig geluid geeft. Doch, verre af gezien , ligt de berg en de. ruine van ‘Nasfau verrukkelijk. De weg van Nasf/au naar Langenfchwalbach , over de armoedige plaatsjes Singhofen, Holzhaufen en Kemel, (niet met eene bogt over Naflätten , zoo als op de an- ders vrij goede Rhiújn-kaart, te Heidelberg bij EN- GEL MAN, geteekend ftaat) heeft niet veel bekoorlijks. De weg is voor rijtuig zeer flecht, gaat telkens op en neder , en vertoont toch geene bekoorlijke natuurtoonee-- len, dan hier en daar fraaije bosfchen. Des te treffender is het gezigt op het dal van Langen/chwalbach. Hier moet de Reiziger, uit hoofde der fteile helling , uit den wagen flappen en een kwartier uurs te voet gaan, hete welk ook te beter gelegenheid geeft tot een overzigt van het bekoorlijke Schwalbach. Met regt draagt deze ftad den bijnaam van Zang, daar zij als °t ware twee afzon- derlijke mas/a’s van woningen uitmaakt , (Ober= en Nieder- fchwalbach) door eene lange ftraat vereenigd. Belangrijk is het gezigt der bron, waar, vooral des morgens , de vrouwen hare kruiken gaan vullen , zoo als aan de put- ten ten tijde der Aartsvaders ; er is eene wandeling met hoog geboomte aan de zijde van een’ berg, eene andere , in een’ meer flijven vorm, met overwelfde prieclen , in den fmaak van LE NÔTRE, en eene fraaije zoogenaame de Koerzaal (vereenigingspunt der badgasten.) De Aro. delwel ‚de Lindene , Wijn- en Staalbron zijn de voornaam | 615 OPMERKINGEN WEGENS HET HERTOGDOM NASSAU fte minerale wateren, en de overvloed daarvan is hier bijzonder groot. In den omtrek van Schwalbach zin vele verwoeste Ridderburgen, ddolphseck , Hohenfiein, Greifenflein., Kattenelburg, enz. alwaar déze oude Ridders, die.. doorgaans tegelijk Roovers waren, veiligheid zoo wel als gelegenheid tot befpieden en plunderen der voor» bijgangers vonden. — Onder de logementen te iSchwa/bach is de gouden bron, tevens het posthuis , op den hoek der plaats, met een uitzigt op de bron, goed, maar niet goedkoop. | „Den weg van Schwalbach naar Wisbaden kan men ne men , hetzij over „Schlangenbad (hetwelk een. paar uren em is), hetzij over den oogen wortel. Neemt men den laatften (zoo als met den Schrijver van dit opftel het geval was), zoe mist men eene niet onbelangrijke badplaats, maar heeft daarentegen een der verrukkelijkfte uitzigten. Dit is de reeds, genoemde -Aooge wortel ( Hoke Wurzel),een hooge berg , van waar zich een blik in het Rhijndal opent, die te aangenamer is door het geheel verrasfende en onverwachte; Daar ziet men, bij helder wee der , Mentz , (zelfs , zoo als ooggetuigen verhalen , met een (terk gezigt, de ftreek tot Mannheim toe) Biberichen het geheele verrukkelijke Rheingau, met den zilveren Rhijn-{troom, als eene kaart voor zich liggen. Het is een éénig genot, waarvan de herinnering zich niet ligt verliest, te minder , daar men dat zelfde uitzigt nader- hand op de Piette en te Biberich nog meermalen, hoewel dan niet zoo uitgebreid , kan genieten. Doch zans duurt het flechts een oogenblik , gelijk. die fchoone, maar he laas! al te vlugtige tijdftippen in het menfchelijk leven, wanneer men over de bergen van zwarigheden , zorgen en bange vooruitzigten , die dit leven weeltijds omheïnen en beperken, eenen onbenevelden blik in de zalige gewes- ten kan (laan , waar alles harmonie en vreugde en zalig heid is, Van Schwalbach tot Wisbaden vindt men niet één dorp, naauwelijks een huis, Behalve het genoemde punt heersckt hier dezelfde eentoonige , berg- en boschachtige ftreek, EN DEN NEDERRHIJN. 619 als vragen Schwalbach en- Nasfau. nen bekend was, waarvan men nog vele overblijffels ge- vondeh heeft. Onder de Saž/che Franken heette zij Wi aes Van Wisbaden tot Bibérich is flechts een uurtje. Eerst komt men door een’ fchoonen aanleg, en weldra , bĳ het dorp Mosfbach, aan den vorftelijken tuin , die rgo mor- gen groot is, en altijd vrijelijk voor iedereen openftaat. 