Theophilus, gedicht der XIVe eeuw
Dan soe vende ik harte binnen, 616 En komt tot mij om raad gegaan, En wil van uwen herte staan, En doe ik dan een groet belof, Daar na stadia varing be oof; Als ik u begeef uwen wil Gedaan, beide luid en stil, Dan soe drijft ik mij te scherm, En dan begin ik u weer te veren, En ga ik tot uwen herte, die goedertieren Is, en ontva ik u schier; Aldus heb ik menech bedrogen. Al mag ik qualik gedogen; Maar wilt u hebben mijn raad, Ik zal de zeggen hoe het staat, Duc zu flickende en eest u lief, Gij schrijf mij een brief, En lees gij zelf binnen schrijven. Dat gij wilt mijn eigen blijven, En daarmee vast ik je meer zullen zijn Schrijf je aan doen den zegening din. Theophilius die viel op zijn knieën, En drukte des vijands voet, En zocht een ontmoeting, En schreef : Ik halm je God En desverre moeder en haar gebod, En ik wil met je zijn Eeuwig en vrij eigen, Koos jij dat het is lief, Nemt hier zegening en brief. Doe ik drukte binnen, als men is gewoon, Te menschenmaat, als 't is te doen. Hij nam onlangs en hij was vroeg, Dat hij schiet van hem alleen, En ging weer terug naar Met de Jood al onvervaard. Des anderen dages begon te berouwen De bisschop, dat hij den getrouwen Theophilus had gedaan Van zijn hove, en had ontvaan Een ander die nieuw naar Zo nuttig en was, als hij was daar. Hij begon ook met te dagen. Dat hij binnen onrecht had bedragen Quade gewoonte die daar waren. Die pleigen der valse heer niemalaren. Hij klaagde dat hij ook zelf was. Dat hij zouden geloven dat. Dat hem die quade tongen zelden, 665 Dat zijne van die den scheiding De goeden man zo lachterlijk; Des claghdie, en des gelijk, Soo dat hij riep een sergent, En beval hem te varen al te bant, 670 Om Theophilus dat hij kwam, En zijn ambacht weer naam. Die sergent en liet des niet, Hij deed dat hem die bisschop beval. Theophilus voer te hof waar hij waart, 675 Dit hij lang had begaan; Hij was veel meer welkom Dan de bisschop en ook hem sommen. Die bisschop die was zijn herder blij, Hij zette neer naast zijn zijde, 680 En vroeg dat bij hem zoude vergeven. Dat hij als had verdreven Van zijn hof, en van zijn raad, En hij zei, het hadden kwade Tongen gedaan, met kwade valsche spraken, Die goede lieden onweer maken, 685 Daar men zich vertrouwen; Van Codex moeten zij verstouwen, Die met dat deden verstaan. Dat gij tegen mij hadt gedaan; 690 Digitale Bront, ie zeg u wat gij doet, Vergoef mij uw evelen moet, Eer zit hier over dit land, Dat ik hebbe in mijn haat; Beide over laat en over goed 695 Wil ik dat gij mijn wil doet; Als dat gij wilt, dat zij gedaan, Aan uw wil zult al gaan. Beide mijn doen en mijn laten; Ik betrouw u etermatig 700 Wel, zijt gij betrouwen van mijn raad. Ik hoop dat niet God en liet, Dat deze dine aldus geselecteerd; Hij en liet dit voorbeeld zien, Dat wij ons allen daarbij zouden estien, Door ons, en door de zijne mede; Als wanneer dat die vijand dede, En was bij de vijand niet, Als wanneer dat bij hem gebeurde. Ik hoop dat God aldus wilde, Dat men aan hem vast hield, Met goede hart, en met vasten geloof. Al ware een onder ofte boven, Dat wij ons gewonnen bij deze man, En nemen voorbeeld hier aan, Dat ons genoeg was, dat hij ons gaf Waard armoede, waard grote rijkdom; Want zij nooit stil en staan. Die avontuur die zere gaat, Somswel op, somswel onder. Dus gaat zij voor en weder. Dus was Theophilus welkom, En hij was weer genomen, Beide genomen en gehoord, Daar hij gewest had te voren, En was veel meerder heer, En ging dat naar zijn kere. Van al dat te hove was te doen. Dan 't te voren was gewonnen; En is ook veel beter gehoord, En zijn wil gaat dat voor Dan 't ook deed te voren eer. Hij is ookzelf zonder keer, Want hij doet al dat zijn vlees begeert, En is worden zo verweerd, En ook van hemzelf zo ontbonden, Dat hij een acht op geen zonden; Dick kwam in zijn moed De Jood, vroegde hem of niet goed Sijn heer en dacht; dien dus zagen Sijn wilde had gedaan, Diens dus zagen had beredeneerd, En van zijn rouw ontladen. Hij dankte ook de Jood zere, Beide de Jood, en zijn heer, Bij wijze rade dat hij al stil Waande wesen te zijn wil. Te siere wilde, ende te siere genoegen, Ende hadde al sine gevochten. Alse Theophilus hief gheheven Dit leven, daer hi in sere zeeven. Beide gezeeven ende gedaan, Doen gaf hem God dat hi gevoel, Ende God maakte hem cont; Over ene korte tijd Maakte hi hem cont, ende leidde te voorhen Dat hi die edele ziele hief verloren, Ende hem sal staan te zijne Eeuwelijke in die helische pijn, In die pijn, in die ellende Eeuwelijke duurende zonder einde. Dus goed is God ende dus genade, Ende in genade dus gesteld, Ende dus genade in dat goed, Dat hi eiken zonderlinghe doet; Dus genoegelijk, dus goedertier, Ende gebedelijk is hi met zijne Wraking, daer men hem heeft mestaan; Dus lang laat hijt in voorste staan Zijnen slag. God Onze Here, Ende als hi slaat, so slaat hi zier; Dus gebedelijk is hi met zijne wraking, Dus onbeidt hi met gemaakt, Of die genade die heeft mestaan Van den zonden woude af stuiten. Want God ware vele baat genoemd Dat men van den zonden kwam, Ende dat men kwam van den zonden, Ende men deed in korte standen penitentie in dit leven, Ende hijt dan moeste terughenomen, Dan dat zij onbaren, Ende ter helen zouden varen, Ende blijven in dat grote torment, Daer nemmen zeer mensche in de went. Theophilus begon te mestaan, Dat hi dus badde gehandeld: "Ay mij ! zegt hi, ay mij ! ay mij ! Ay mij, wel zondig man! twi, Ay mij ! twi word ik gebooren. Dat ik dus hebbe verloren Mijn ziele ende mijn leven. Dat ik dus hebbe opgehouden Den vijand dus geweeldelijk; Ik ben verloren eeuwelijk. Ach, wat noodzakelijk was dit Te achtene dat verlies. Dat men met deze van den hof? Wat was met de mensen liefde, 800 Met de liefde en met de prijs, Daar ik God van den paradijs, En zijn moeder mee heb verwekt, En met zelf daar toebracht. Dat is in die helische pijn 805 Eeuwelijk staan te zijne rechterzijde ! Ach ! ach ! wat is met gehappend! Ach ! ach ! twijfel en peinsde niet. Dat ik God had gedaan Te veel goeds, had ik verstaan : 810 Ik was rijk van havens zere, Rijk van havens, en daar toe meer Was ik gehakt in die steden, En had gehoord met de mensen mede Dan ikzelf was in mijn geslacht, Om dat ik goeds niet en achtte. Wat was ik, ongelijk man, Wat gewonnen lag ik daar aan, Dat ik die ere dus begehrde, En ik met zelf deed onwaardig. 820 Ach ! ach ! ach ! ik mocht hebben gehad vrij. En gehouden met gemaakt. Buiten alle zondelijke sake. Met wie zal ik te raad staan? 825 Wat heb ik zelf gedaan ! Wie zal ik zelf geven raad. Na die dat ik geschenkt staan? Hoop en raad heb ik verloren! Twijfel en had ik me bepeinsd voor, Dat ik aan een Jood geloofde dan aan mijn wet, Aan een Jood, aan een dief; Wat noodzakelijk was dat ik gave brief? Was niet genoeg dat ik mezelf 835 Met de mond, daar en was brief mee? Was niet genoeg dat ik gave almoezen Met de mond en met de almszettingen? Ging ik af God en zond Maria, Innen moest nog verdien, 840 Zo verre dat ik moest geven Vaste zekerder daar af beschreven. Ay, ay, ay, ay, mi! Wat zal mijns worden hier bij? Je en weet wat je mag doen. Wat nood was mij dat je verspoot Den vandaat dat je daar toe kwam Dat je manschap aan hem nam. Ay, mi! ay, mi! je was te rijk, Je mocht wel gehumild zijn Hadden geleefd, en zonder pijn, Hadden geweest die mijne Avonturen goed gezin. Wat begeerde die hart mijn? Mijn stond te zich zonder werk, En zonder zonde, en zonder pleit, En zonder menig grote zaak, Wel te leven met gemaakt, Dat goede man wel  heb verloren ? Ik diende God wel te voren. Nu heb ik mijzelf gebonden, Met al zijn doperslijkste zonden; Daarvoor heeft mij de Jood gebracht. Ay, ay, ay, ay, mi! Dat ik dien en heb gedaan Hoe veel zonden dat ik deed, En hoe doperslikke mede. Wat zal ik doen, ongelukkige man? Daar alder wereld troost lach aan. Die mij van zonden had gebracht. Heb ik met zonden verworren; Dat ik in goede manieren En daar gaand tot die goedertieren, Al mocht ik nog zo goedertieren zijn, Haar daggen die zonden mijn. Wie zal nu mijn tale spreken. Die mij alder noots zoude gebreken, Sal over mij te doomsdag Na recht doen die eerste klacht. Wie zal ik in dat zware geding, Daar elké zal zonderling Van zijn zonden rede geven geven, Daar die ingel selen beven, Wie zal mij helpen in die nood, Daar alle zonden worden bloed, Die stillekine zijn geboden; Daar niemand er zal mogen ontgaan, Hij zal moeten rede geven Van de zonden die hij heeft bedreven; Daar elké zal zonderling Redene geven van alle dingen, Daar men die zonden zal vertellen; Daar men stieren zal ter hellen Die quade en ter pijn zenden, Daar zij nooit meer en wenden; En de met doenden zijn bevangen Selen die eeuwelijk loon ontgaan; Dat niet en zal blijven ongelovig; Daar men zal zien die hier gehoorde, En die waarheid met goeden gedachten, En die dorperlijke zonden wrochten; Daar zal men zien die harten binnen, Die men hier niet en mag bekennen; Daar niemand en zal blijven recht Noch gehalve, noch abdij; Daar zij dubbele pijn zullen voelen, Die hem eenvoudig buiten toegangen, Die binnen zijn al vol venijns; Wie zal daar ghedenken mijns? Daar zij over mij zal daggen, (Wie zal mijn hoop dragen?) Die in mijn hoop moesten staan, Zouden die helische pijn ontgaan. Ik heb verwerkt bij mijn scuren Die mij vergeven zouden; Daar men zal al die wereld doemen, Zij zal verbolgen jagen mij komen, Die God tot moeder heeft genomen. Wie zal mij daar kunnen troosten, Aan wie zal ik daar zoeken troost, Of aan Gods moeder, ja, God zelf mee? Zij zijn op mij verbolgen bede; Het ene is genoeg, Dat ik God en zijn moeder bate. Nacht aan zoveel klagen weder die, Hare die zouden verschenen met: 930 Dat zij mij haten, dat is recht; Het is wel te mijner plecht Dat zij mij goed en eer deden, En ik zeg hem loend met quaden. Als hij dus jammerlijke klaagten, En hij zijn zelf dus versagten; Zo zond hem God in zijn hart Een hoop metter smerte. Die hij in zijn hart voelde; Zo dat hij in hopen sloeg Aan Onze Vrouwen en zei: "Al hebben zij verlucht beide, Zent Marien en haar zoon, Noch al om dat zij het gewoon zijn. Die aan haar soeken, te geven troost, En heeft de meneghen ook verlosten. Die naar hem waren gegaan En hadden haar hulp gebedend; Hier bij dunkt mij de beste raad. Na dat mij geschreven staat Van mijn groten overvallen, Die ik hebbede bededend buiten paden, Aan haar de soekende troost en genade; Want zij mij kunnen adviseren, En ook die met goed vertrouwen Genade zoeken aan de Vrouwen; Ik ween, ik mij dus zal bewenden," En zie of ik kan venden Aan haar troost en goede raad; En als wil zij mij niet gehoorde, Zo weet ik over de waarheid wel Dat mijn gehoorde niet el. Hoe zal ik nog eens beginnen, En hoe zal ik die waarheid gewinnen Dat ik haar klachten kunnen verlichten? Want mijn zonden zijn zo groot. Dat ik ze hebbede verworren, En haar hulp hebbede verkocht Om een welkranke have. Onrecht waren dat zij mij gaven Troost, noch raad, noch hulp mee, Zodat ik die quarellededee. Dat ik haar verloren had Om een kleine onschuld. Dat waren onrecht, gaf zij mij raad, 975 Want mijn zonden zijn zo vreemd; Je deed hem denken suikerlachter, Het ware onrecht peinsten achter; Het's onrecht, en wraak zij zich niet, En loon ontvaan na ons bedorp; Hier boven geloof ik meest Dat die vader, die zoon en die heilige geest Een God en persoon zijn drie; Lieve Vrouw, gebrek ik ook mee Aan het geloof van de kerken, 985 Ik wil volgen goeden leiding, Aan mijn geloof, aan mijn wet, In dien dat zij mij wijzen bet. Vrouw, dit is mijn begeerte Met de mond en met het hart; 990 Hier bij wil ik gehoet zijn Daar men zal doen dieven mijn. Als hij dit had gezegd, Noemt onze Vrouwen uitmuntende Zodat zij haar gelegenheid Als of zij haar bloed niet; Maar zij voer in deze manieren Als zij verwonnen waren scierend Van hun rouw en van hun tranen; Zij zeiden: Ik zal jij vermanen, 1000 En staan die genoeg, 1005 En bidden over de En ik zal spreken dine woord, In dien dat ik de wachters voer, Door dat ik het beste kerstfeest, 1005 En gehoekt hebet gehad, En bij den teken dat ik gebaar, Dunke mij dat ik berouw heb gehad, En heb ik wil de te bekeren; Daarom help ik de genoeg, 1010 En ik zal doen de klacht, En zal de zonden bejagen. Mijn begonst te vroeg dacht, Zij voer dat hij zich niet meer en zag. De voorstelling bleef een paarlike 1015 Liggen en een geloofde Voer die afbeelding van Onze Vrouwen; Hem begonst meer te berouwen, En hij mengde zich veel meer Dan hij te voren deed eer. 1020 Hij weende, hij klaagde, hij smeet zijn haar, Hij wraaagt zijn banden, hij dreef zich te kwaad; Hij bleef liggend ter zijde Een paarlike in zijn gebede Drie dagen en drie nachten, 1025 Dat hij op zichzelf niet en achtte, En dat hij geen geest ontbeet, En dat hij klaagde dikwijks zijn leed. Des andermiddags kwam Onze Vrouwe, Als hij had dusdanig rouw, 1030 En zei: "Theophilus, wees vast, Vrede, je penitentie is zo Welkom en goed, Dat ik je moet brengen voort; Die zonden die met je zijn gedaan, 1035 Daarom ben ik je niet vergeten." — "Aan haar zal ik genade vragen; Bekijk ik hebben gezien in boeken. Dat God wordt veel beter Genadegeving dan rechtvaardigheid. 1040 Ach, heb ik veel misdaan Genadegeving zal voorbij gaan; Als ik geen iemand mijn genoegen. Want mijn zonden zijn zo groot, Ik zal haar bidden nog genade, Die den meneghen heeft beraden. Ze is zo hoffelijk en zo goedertieren, 1045 Ik hoop haar zal ontsnappen meer, Moge zij meer zijn, als waren ze meer nog. Mochten ze meer zijn; Daarom was ze verkozen, Daarom werd God van haar gebooren, 1050 Om ons te brengen uit onze zonden, Die met zonden waren gebonden, En ons te brengen op hemelrijk, Die waren verloren eeuwlijk, Door andere zonden en door die mijne Om ons te losmaken uit de pijn Van Lucifer en zijn geesten, 1060 Hierom werd ze koningin, En God toegewijd haar die min, Dat ze zijn moeder moest zijn, En daarvoor mag ze bevallen zijn. Een ware zonden niet gesciet, 1065 Soo en waar si Gods moeder niet, Wants en hadden die zonden gedaan, God en had haar niet ontfaan Meer dan mij, of ander mensen. Het gebeurde haar wel te wensen 1070 Doen haar God die minna deer; Si is gerecht in elke stede, Dat elk mens die hem hoopt. Hare meest ere naast Godt doet; Ja, naast Godt; wel veel mensen En dieren hem dit niet gemenen, Dat si aan God genade sochten Doordie zonden die si wrochten; Si bleven eeuwlijc verloren Om die zonden van tevoren. 1080 Maar dat si met goeder hopen En met uitmoedigheid hoop Die Vrouwe die God verwacht, Daar toe dat si geweent troost altijd Hem allen die met zonden zijn bevallen, 1085 In dien dat si zich afstaan; Zodan si is gekomen Bi onse zonden te dusdanig frommen, Te frommigheid frommen, te frommigheid ere. Dat si moeder is Ons Heeren, 1090 Zijn moeder, en hebben van haar Gehakt onze makelaar, Makelaar en taalmaker. Soo doe ik mijn troost daar aan, Mijn troost en mijn hoop; 1095 Soo dat ik met hart tot haar loep, En haar bidden genadeelijk : Genade, Gods moeder van herkomst rijkelijk ! Mijn maak geen goed gezien, Want God wil van mij velen. 1100 Gods moeder! ik klaag om mijn nood, Want uw genaden zijn soo groot; Gij zijt mij niet gebreken, Gij zijt mijn tale gespreken Voer uwwen lieven zoon, 1105 Alsoos gij overal gewoon zijt ghewen. Nog toch en kan ik denken hoe, Dat ik komen daar toe. Dat ik voor deze vrouw draag Mijn zonden en mijn klagen. 110 Zal ik spreken met de mond, Daar ik die dorpe­lijke zonde Met tegen haar heb gedaan? Die zonden zullen mij verslaan, En 't helserijer zal mij verdragen 1115 Die tong en het hart dat mij verraden Hebben, dat ik die zonden deed, En die lichaam alge­der mee. Beginnen oefenen van deze Die duivel zal zich aan mij wenden; 1120 Ik vrees dat hij mij kan halen Ziel en lichaam altemaal. Wil ik hem iets ontwijken Dus zware mag ik vervelen, Dat hij mij kan nemen ziel en leven, 1125 Dat ik hem heb opgeheven; Nochtans voorzichtig lang­her mee, Beter is camp, dan hals ont­weken, Mijn leven is dat ik verboude. Het zal blijven bij mijn eed, 1130 En wilt u mij niet gestadig, Zoek u aan haar genade. Met rechter trouwen en met hart goede, En ik zal voor u meer willen hoeden Van zonden, die ik heb gedaan, 1135 En in penitentie staan Alle die dagen die ik zal leven, Indien dat zij mij vergeven; En hoort u niet mijn klaag, Ik zal haar te doomsdag 1140 Verwijten dat zij al mijn zonden horen, Die nooit van wereld waren geboren, Dat zij mij ter nood gebruikten, En dat zij zonde op mij wreken. Ik bid haar genade uitmaken, En ik wil al staan der zonden eeuwige, En gaan in penitentie en in boeten, Had ik van haar die gevoelens; Haar zal genade ook breken Wilt zij mij ook daarbuiten steken; 1150 Zij is niet vol genaden En wilt zij mij niet staan in steden; Zo meer misdaan, zo meer baat, Indien dat men die zonden laat. Al zijn mijn zonden groet, 1155 Gods genade en is niet dood, Gods genade en die hare, Want ik altijd hoop op hare. Wilt God en zij mee, Zo zal gehoor zijn mijn bede, 1160 En niet weg geworpen en hebben on- Want zij hare genaden niet en sparen [verweren], Tegen alle diegenen die begeren Genade, en voert aan hare kerken. » Dus dacht hij, voert en weer 1165 Zijn zonden op en neer; Dus klaagde hij met grote menselijkheid Zijn zonden en met smart; Tot het laatste gaf hem God genade. Dat hij recht laat varen al 1170 De wereld en al haar bewaart, Dat de wereld toe bestaat. Hij zal hem hoeden met goed hart Van zonden en van begeren, Die daar toe hadden gedreven, 1175 Dat hij had al opgeheven Ziel en lichaam gebordeloos Van de vroomme eeuwige. Hem begon met goed trouwen Zijn zonden zwaar te berouwen, 1180 Met rechtvrouwigen, en met hart goed, En hij verwacht zijn hoop al aan de moeder, Daar God Onze Lieve af was geboren, En liep al stiljinnetje voor Haar beeld daar zij stond; 1185 En had de hoop groot en goed. Dat hij met hulp van haar Onverwacht zou kunnen gaan, Hij had ook hoop en geloof. Dat zijn van haar niet en zou verschoof zijn, En terwijl hem met genade, 1191 Zij had ook de menigte beraden; Dus viel hij neder op de vloer, Hij weende, hij klaagde dat hij voor Zo jammerlijk als hij doen mocht, 1195 Want hij niet dan genade zocht; Aan Jezus, de moeder Gods, Zocht hij genade altijd. Dus lag hijgend een paar minuten. Voer Onze Vrouw van hemelse rijkheid, 1200 Vast hij weende en klaagde ook mee Met hart en met smartende Genade op die heilige maagd. Die alle zonden verjagt. Die aan haar genade zoeken 1205 Met goeden geloof, met goeder moeten. Noit en dreef man dat mesbaer dat hi dreef; Gestadig dat hi bleef Viertig dagen en viertig nachten Eenpairolike in dit ghedachte. 1210 Alse die viertig dagen waren leden. Dat hi geclaght had en gebeden Ontmoedelike en met goeder trouwen Genade groet aan Onze Vrouwen; Ze en wilde niet langer sparen, 1215 Ze wilde haar openbaren. Die suiker moeder, die zuiver maagd, Die den zondegen bejaght Zondig jegens Onze Here, Op dat men aan hem beroekt. 1220 Dit is ons troost, ons toeverlaat, Dit is die gene die voor ons staat Jegens den vijand en zijn schaar; Dit is de rechtvaardige-maker, Digitale versie Google 31 Die Ondersteunt versooien jegens haar zoon, 1225 Dit is ze altijd gewoon, Als ze misdoet jegens hem twintig, Ze versooit ons jegens haar kind; Dit is onse hoop en onse troost; Bij haar zult u alle verloren Van de tertia van de hel, Daar u bij vrouwen leven in vellen. De eerste vrouw vertroostt algemeen Adama, onsen eerste vader; Zo dat hij wrocht tegen het gebod, 1250 Dat hem geboden had God. En ware dit vrouw en deze maagd, (Ze is de boete dragende, Jegens het vijand dat Jever gaf, Daar ze Adam mee vergaf, 1245 Hem en haar zelf en ons allen); Ze waren tot in de hel allen gevallen, En waren dat ze 't vijand versloegen Tot de dracht die ze droeg, 't Vrijen dat ze alle sloeg tot dood, 1240 Jong, uit, klein en groot. Alle die leefden voor God van haar was geboren. Alle die vrienden Gods die waren Tot voor de hel waren gevaren; 1250 Ze moesten allen gaande om zich heen Tot de tijd dat dit gescheurd was, En tot de tijd dat deze quam, En God menselijkheid aan haar naam. Dit is dat ons die profeten 1255 Lang te voren hadden beheerden; Dit is de Amarnaversen, de verhangen deden, En Sisaron versloegen ook daar mee. De Olifant sloeg af. Dit is de rood Aaron, de droog loof en noten binnen de eer, zonder sap en wortels kracht. Dit is de sterren van de zee, Dat niemand en mag ooit Ter havenen van hemelse komijnen Hine hebben geleid aan hare genomen. Dit is de poort van hemelse, Daar blijft zij ook eeuwige. De behouden zelen wezen. Dit is de ghenen daar wij af lezen, De boven alle ingelen zit, En haren zoon over ons bidt, Spiegel van de suverheiden. Violetten van uitmoedigen. Zij is in penitentie recht, Zij is de ghenen die voor ons vechten Tegen de vijand en haar kind. Die, door haar, ons allen mint. Hare genaden zijn zo groot, Dat niemand en zich te bloed, Mag sterven en ter hel varen. Wilt hij hulp aan haar zoeken, En daar niemand verloren blijft, Die nooit geboren was van vrouw. Al had hij gedaan alleen Alle die zonden, groot en klein, En alle die zonden die alle die lieden Gedaan hebben, en die nooit gescheiden. Wilde hij met goede trouwen, Genade bij het deze vrouw; Hij zegt dat hij genade vindt Aan deze vrouw en aan haar kind, Aan deze vrouw namelijk Heeft hij berouw gesteld, Als men mag zien aan deze man, Daar hij van eerste af begon. Hij had gedaan maar vijftig dagen Van zijn zonden die klagen, Van zijn zonden die groot waren. Dat hij eiken mocht vervaren; En Onze Vrouw kwam ook zo zien Daar na de nacht te hem ging, Als de goede, de goedertierde. Die verwonnen was wel sieve; Al hadde sie geweest verbolgen, 1505 Sine wilde den evelen moet niet volgen; Sie moeste toegeven haar natuur, Sine wilde hem niet maken zuur; Sie moeste haar laten verwinnen, Want sie sach sijn hart binnen, 1310 Dat hij met goede gedachte Genade aan hare soort; Sine mochte niet langer sparen, Sine moest haar openbaren. Digitized by Google — 32 Sie quam te hem ende sprak aldus ; 1515 "Wat wiltu, Theophilus, Doe pijas mij ende nopes mete Met dinen tranen, ende met dinen gebede, Met dinen gebede, met dinen tranen, Die mij genade riep vermanen. 1520 Wat genaden soekestu aan mij ? Twijfels en piekeltu niet waar bij. Dat de genade mag gebeuren; Wiltu dezelfde niet bezien? Na dinen zonden, na dinen daden, 1525 Het ware onrecht zou die besluiten. Dit mocht verdienen niet Dat de genadigheid gebeurt. Wanneer komt u die koender, Dat du dors genadigheid 1550 Bidden van dinen grooten zondt? Waar hebstu die koender vonden ? En gedoet niet en twintig Dat ghi mij ende mijn kind Heeft gelegd ende geheven 1555 Den vader ziele ende leven? Du heef je geboet dinen genaden, Daar ik u mede mocht hebben beraden; Al liet ik den lachter gaan, Die du mij heef je gedaan, 15410 Door dat ik die kerstijnse minne Alles met gestaden sinne, Ende sonderlinge alle die gonden Die mij dienen ende minen zoon; Al vergeef ik de minnen lachter, 1545 Het en mag niet blijven achter, Ik en mag dus vergeven niet Die zonden die u zijn gebeurt Tegen mijn zoon, dinen God. Waenstu dus houden spot, 1550 Dat tu zjns zouts alle met Metten monde, ende metter palmen, Ende daar toe met brief mee, Ende daar toe doe alle quetheid. Al stroom bestemd van dien, 1555 En de begin, de te bezien, Waar stuur dan vinden genade, En beginnen dan weerstand Met dinen bidden, met dinen tranen, Dat ik hem dine wille vermanen, 1560 En ik over die bidde dan; Twinne bessestou, sondige man? Al vergeef ik dine sonden, Daar du mee best gebonden, Hoe zal ik dorp jeven mijn kind 1565 Dine gewachten ik en twint? Hoe zal ik hem van die rechte dagen Laat en twint dorp gewachten ? Hoe zal ik komen voor mijn kinds ogen. Dat ik zal dorp betogen 1570 Dat je gerne naam genade, En dat je gervult ontladen Van de zonden en van de misdaad, Die je hebt gedaan vele en quaal. Al is mijn zoon goedgeordend» 1575 En de genade is van ziele Genade, heel een wonder; Nochtans en is dit niet zonder Genade, zijn genade is heel groot; Hij is genadig en rechtvaardig. 1580 Waar zal ik nemen dat genoegen. Dat ik daar komen voor mijn kind, Ten vreeselijke domesdaghe, En ik toegewijde dine klachten. Mijn denken is daar toe te bloed, 1585 Want dine zonden zijn te groot. Die je tegen mij hebt gedaan; Dit wil ik graag baten ontfaan, Dat je tegen mij hebt gesneven. Wilt u voorwaart goed man wensen, 1590 En wachten die van deze, En wilt u voor meer goed wensen, En bidt zelf mijn zoon voor zich. Dat hij dine bede hoort, en bidt hem met die toe, dat hij die genade doe. "O ja, edele vrouw, moeder mijn, zal me iets geholpen zijn, zal iets gezien dat met God die genade, uw hulp me er toe moet." Uw hulp en uw troost moet er toe, zal ik zijn verloost; werd ik verloost behouden, het moet zijn bij uw schuld. Bij uw schuld, bij uw raad moet ik verhalen mijn schade, of in een verhaal geen meer niet. Soort wat anders mijns gezicht, vrouw, al heb ik veel misdiensten, ik wil in penitentie staan, ik doe penitentie graag. Ik heb wil om te verweren tegen de vijand en tegen de zonden, daar ik mee ben gebonden. Vrouw, door uw uitmuntende penitentie is het goed, en daar toe is groot in alle ongebruikelijke nood. Vrouw, laat me penitentie doen van soms daar mee verspoot en verrieten ook mede die vijand met zijn grote macht. Penitentie maken kweten van soms daar koning David, die zulk een zonde had gedaan dat hij Urias deed verslaan, verslaan en ook verrieten, in dien dat hij schreef en hiet daar hij was gezet in die schare, ziet hij tierst verslagen waren. Hij nam Urias dus zijn leven, en daar toe verboden zijn vrouw. Noch aan vergaf hem God de bede met penitentie die hij deed; zo dat hem God ontsagde, dat hij zomerprofieter was. Als hij gehoorde had te voren. Niemand en had gehoord verloren Door zouden, daar hij in was geboren, Ne had Jezus gedaan, 1440 De Adam daar toebracht zei, Dat hij brak Gods gebod En deed als een zot, Daar wij alle verloren waren mee, En had gedaan die machteloosheid Dat God zoude zijn geboren Van der Magd uitverkoren. Die ons allen heeft verloren. Ay, moeder, nu weest mijn troost, En laat me penitentie doen, 4450 Ik wil die zonden verspelen, En wachten me voor van dieen. Moeder Gods, zeg gratie mee Dat ik mag in penitentie staan, En voor wilt me ontfaan. 1455 Sint Peter hier verloogde God, En ontving zin zijn gebod. Dat hij beende en ontbeende, En hij gaf hem in zijn hand De sloten van hemelrijk, 1460 En hier was in de aarde. Hij kwam te deze wereld Door penitentie die hij deed. Sint Paulus, die meest tirant, Die men in de aarde vond, 4470 Die al hadet God gewerkt, Hij onverdiend de heilige kerk; Hem helpte penitentie zo moedig. Dat hij het best is met Onze Here, En is een vergevingswerk 1475 Die te voor was een tirant. Sint Maria Maddalena, Zij is met God van Nazarena, Die zo lang en zo veel Hadde gevolgd der vrore spel, 4480 Dat onvermeld is dat men er vertelt; Janus helpte haar uit de hel, Mids penitentie die zij deed, En berouwenseloos zij had ook mee. Dat haar God zin ontslag das, 4490 Dat zij de allerijerste was, Diende saam met haar ogen Daar hij hem haar wilde vertogen, Voor dat hij was verzonken, Alzo wij in de evangelist lezen. 4495 Nooit en was zonde zo groot. Man die penitentie boet, Die se boet ende die se dede, Ende die dan volquam daar mee, Hine versoende jeghen Gode. Soete vrouwe, zijt mine boden Jeghen u liefste kind Gode, uw zoon, Als gij te zijn zijt gewoon Die haren herten aan te keren, Ende al dit zij aan te begeren Van dat hare zielen mocht baten; Vrouwe, en wilt u ook niet laten, Dat die hem om dat gij ziet minder; Moeder Gods, bidt voor mij uw kind, Ende wilt u ook geven uw genade, Want gij de meneghen hebt beraden; En zijt niet wreed jegten mij alleen; Uw huizen die is al gemeen, Beide ont, jong, groot en klein, Voor uw zoon Jezus van Nazareth. Doe antwoordde Onze Vrouwe, Ende zeide: "Vriend, dine trouwe Hebt u de vijand gegeven, Ende u ongelovige hebt mij verdreven Daarvoor dat ik u di troost moet geven, Daar door u af hebt gezien; Al hebt u veel misdaan, Ik zal u in hulp staan; Doet mijn raad, doet mijn gebot. Zeg dat mijn kind is God, En dat hij was van mij geboren, Ende hij bleef mag het, als hij was te voren, Ende dat hij ontsproten van mijn menselijkheid, Ende bleef gewaarborgd God mee; U moet geloven ook daar aan, Dat hij is ge recht God en man. U moet geloven ook daar boven Als dat de kerk het geloof aanbiedt." Doe zeide hij weer: "Soete troost, Die al de wereld hebt verlosten, Hoe zal ik aan mijzelf vinden, Ende hoe zal ik mij dit genieten. Dat ik met mijzelf sprak, ende zocht genade Daar ik bis dus ben verlazed. Ik weet hoe ik zal derren spreken, met een mond die dus doorkrante heeft gesproken, mijn gehoort en was nooit geboren. Doe zij zeggen: "Swighes, als stille, liefste vriend, doe mijn wens, doe mijn raad, of je wilt hebben verlaat van iets, dat zij zijn gesciet." Heb je goed geloof, en twijfel niet, heb je goed geloof, en soek genaden bij hemzelf, die soet genadig en goed is, die roet trouwen zijn overeenkomst. Wil je getrouw zijn en geloven, dan zul je van hem niet verschroken zijn. Zet je geloof vast, niet in steunloze lucht, dan zal je geholpen worden getrouwelijk. Doe drieëen berde groet misbaar, hij weende, ernstig en slecht zijn haar, hij sleutelde zijn haar, hij wratte zijn banden, hij beet te elkaar zijn tanden. Hem dachte dat hem zijn hart brak, als hij was komen zwemmen, sprak hij: "Ik geloof, zeggen, aan God, dat alle dingen aan zijn gezondheid gebeden moeten, en dat hij een vader is, en dat hij gemaakt heeft alle dingen. Dat boven is in hemelse rijken, en beneden in aardse rijken; aan zijn Zoon geloof ik mede, dat hij ontsprong menselijkheid van de heilige Maria, de magdelijn." Doe dat wij waren weggejaagd in 1565 Van onze haven, van onze stad, Door die zou den die Adriaan deden; Dat hij ging leren achter land, Daar hij dagelijks grote schande, En dat hij a Vernoey mensen weer zag, En dat hij aan 't kruis stierf, Daar hij troost had aan; Zonder zijn moeder en zoon Jan, Daar alle zijn vrienden begaven, En dat hij daar na was begraven; Dat hij verloren met zijn dood Zijn vrienden uit het hellichte noorden, En dat hij de hellepoort brak, En zijn vrienden daar uit trok, Die gebeden hadden daar naer Mengenen dag en meneghen jaar; En dat hij verrees op den derden dag, En dat men daar na dikke zag, En dat hij hem dikker vertrouwde, Door dat hij wilde dat men geloofde, En dat men met vastheid hield daar aan, Dat hij God ware en mens; En dat hij voor ten hemelen boven, Daar alle die engelen loven, En dat hij zit ten zijde van zijn vader, En dan komt zal ten tijden, Dat die doomsdag zal komen, En zal al die wereld doemen. Aan den Heiligen Geest geloof ik mede, Die met de Vader en met de Zoon mede Een gewaarheid God; En aan de heilige kerk en haar gebod, In verlatenheid onze zonden, En aan het gezelschap dat wordt gevonden Van alle heiligen en van alle heiligen. Hier God, tegengevallen met onze minne! 1601 Oefening dat wij alle zelve verrassen, Beide met ziele, en met leven, En ons allen God doen zaal; Moeder Gods, geeft mij daar goed geval, dat Theophiel, heb je bladje moet, 1606 Want uit mijn kinderen evels moet Heven vergeven, in die dat je Blijft een paarlijk, als je dit nu, 1609 In penitentie en in goeden geverk, En in t geloof van de heilige kerk. Doe zei hij weer en sprak : Als eerst dat ik te voren brak Dat geloof en dat gebod. Dat ons geboden heet God, 1615 Ik ben en die blijven zal in die Dat mij nooit meer en zal gezien Ik zal te penitentie zullen gegeven Alle die dagen, die ik zal leven. Gebenedijd zij zo moedig wensen, Sweet koninginnen, in deze Dat gij mij dus hebt bereden; Tot waren ik ben nog meer geladen, Ik moet u zeggen openbaar. Vrouwe, ik heb een groot verlies. 1625 Ik ben in verlies, ik ben in vrezen, Als ik te rechter wel macht zijn, Hoorde zijn ontslag ik mij, Vrouwe, ik kan u zeggen twee, Ik kan u zeggen, eerst uw liefde, 1650 Nu heb ik vrees om den brief, Om den brief die ik den vijand Gesreven gaf in zijn bezit. Vrouwe, zal ik uit vrezen zijn, Ik moet zeker zijn van deze. 1635 Mijn denken zal mij goed voorspieelen, Ik moet den brief nog weer zien, Ik moet zien, en hebben beide Bij uw raad, bij uw geleiding; En ook, vrouwe, bij uw genaden 1640 Ben ik hier toe beraden, Gij hebt mij ontladen en verloot Met uw hulp, met uw troost. Gebenedijd zij die, com AHk hemel, Hulpt me dat den brief gewonnen. » 1645 Doe bleef hij daar, ter zelfere stede, Liggend in zijn gebede, In zijn gebede, in zijn dag Drie nachten en drie dagen. Doe kwam weer Onze Vrouwe, Maar hij had met goede trouwen Hemzelf zoo ziek gemaakt. Dat hij zoo veel had gevaakt. Als zij daar kwam dat hij van haar Niet een twintig jaar was gezaaid. 1655 De vaer, die hem toe was gekomen, Hadde hem douchen zoo bene ben; Maar als zijn slapen zag. Sij ging tot hem daar hij lachte. Zijn wilde hem wakker niet; 1660 Gehemelijk dat zij liet Den brief vallen tussen zijn borst, En zij liet hem liggen in rust, En liet hem slapen met gemak. Tot tenslotte hij was wakker, 1665 En hij vonden had den brief. En vond hij nog dat hij de brief zo lief Hadde te vinden als hem de brief was. Toen dat hij binnen las, Hij hield den brief, en was wroet, 1670 Dat hij gehad had alzo. Digitized by Google 36 — Hem dacht dat hij ikwas was gaan Den vijand, die had gevaaracht Zoo over zere in zijn gevoel. Toen dat bij de brief belandt, 1675 Alzo die avontuur gebracht, Des andere dagen was het schoon dag. Dat men vierde van gebordetjen, En alle die lieden waren op kerk. Theophilus ging met deser, 1680 Als de evangelie was gelezen; Hij viel den bisschop op de voeten : « Here, zeg het dat ik God lonen moet, Here, dat ik God zelf loon, Dat bij ik de hemelse kroon; 1685 Here, vertel mijn avontuur. » Doe telde hij zijn avonturen, Dat zij boerden die daar waren. Al op, en boe bi badde gaan varen; Doe togbede bi sinen brief daar mee. Alle die daar waren ter zelfde plaats, Ende ook die bisdom die dat boerde Sine avontuur en sine woorden, Hen wonderde soetermaten. Dat sine onstem was zeiden : Sine wisten wat ben overginc; Soo wonderde ben van deser dinc. Ze danctens Gode, ze waren vroeg, Dat be geen avaren badde alsoo, Dat bem die zonden waren vergeven, Die soet sere badde gezonden. Dat God toegave al openbare, Dat be ook goedertieren was, Dat be dus verschenen mocht Die genade aan beendigen. Dit waren vroeg alle die clercen, En alle die daar waren in die kerk. Die bisdom stond op te bidden, En nam Theophilus bij der bidden, En hij ging ter poorten zien, En begon te roepen zien; Hij bad de leden dat ze tezamen, Alle gaander voer beendenden : Komt bare, zeggen, zoete leden» En boer wat wonderen hier geschiede; Komt bare, zeggen, en zie Wat wonder hier is geschenen; Komt hare, zeggen, de grote eracht. Die God zelf hier bewaakt; Komt bare, zeggen, de grote deugd, Die God hier bewaakt deugd; Komt en zie de genadebede. Die God kortwelke dede; Komt hier en zie hoe goedertieren Het God in alle manieren; Komt bare en en twijfel niet Hoe seconde dingen hier is geschenen. Komt hare, en zie wat krachtige bevestiging De tijd die men voor God geeft; Komt en zie met welken liefde God ontfaat die beest goed geloofd. Gomtbare ende die eracht van tranen, Hoe si ghenadigheid vermanen; Gomt bare ende siet boe grote sonden Bi penitentie is ontbonden; Gomt bare ende siet boe God is become Penitentie ende boe see vroomt; Gomt hare ende siet boe grote genaden Penitentie bevestigd beraden; Gomt hare ende siet wonder groot, Noit en was dies genoeg; Gomt hare ende siet hier en meer Dat onse geloof seert sterk; Gomt hier ende siet acht van Onser Vrouwen, Dat mogt nu al lease wel beschouwen; Gomt bare ende siet haren troost, Desen zondare heeft si verloost; Gomt hare ende siet boe grote goed, Dat si baren vrienden doet; Gomt bare siet ende verstaat Dat genie zonden en zijn soo quaal, Men mach er af hebben verlaat. Gomt bare siet ende en zijt niet te bloot, Soort genade voor dine dood. Want die zonden en zijn niet soo groot, Onser Vrouwe en vult se uitgeput Die genade zoekt aan hare Met vasten geloof openbaar; Die verloren was in zonden Ende dus kortelijk is gevonden, Ende vonden is dus kortelijk Die was verloren eeuwige. Alle die patiënten, Die mogen roepen en zien Wat kracht dat penitentie hevelt; God die in penitentie leeft, Hoe wordt hi is met Onsen Heer, Doet u liever moeder eer; Hi wordt ook met God soo lief, Dat hem gesonden is die brief. Die hi had den vijand Opgeheven in zijn hand. Dit is een teken van iets unieks 1775 Van vrijheid, van andoren ding; Die soms een hevig gevoel Dat hijzelf een gevoel had Te penitentie, korte, En had gegeven getrouwelijk. 1780 Hij had maar vierzig dagen Penitentie, dat zijn zorgen En zijn tranen en zijn woorden Voor God zich hadden gehoord; Dat hij de allerbeste boodschapper was, 1785 En de beste voor God Van de hemel ontving, En hem boodschap van deze dingen. Wie zal hem penitentie schamen. Of penitentie zodanig kunnen? 1790 Hij is dol die ze niet en doet, Ziet dat ze is zodanig goed. Hij is geëerd die ze waard moede, Daar ze dus goed is voor God. Wie is die wanhopen mag, 1795 Die nooit zodanige zonden pakt? Wilden ze zien op deze man, Zijn mogelijke hoop nemen hier; Hij en daar wanhopen niet Door zonden die hem zijn geschreven. 1800 Mensen die op deze zien, En tot Onze Vrouwen vliegen, Hoe mochten ze meer hebben meerdan; Wat zonden zouden de mens verslaan. Die wil in penitentie staan 1805 En zijn zonden afgeven. Die wil dat de bisschop staat En hij vertelde de schone daad, En hij zag de lieden verseghen. Soet als Theofilus en legt Op de grond op de bisschoppen voeten. De bisschop zei: Sta op, zoon, Siet uw brief en neemt hier; Ik wil dat u werpt in 't vier. Theofilus hij deed alsof, Alle die hij zag die waren vroeg; Ze waren vroeg, ze loefden God, Die dus de zin helpt te volgen. De bisschop die wijzen met de hand, Zo dat ze alle zwegen te handen; Deden hij de mis voor. Als hij mis had gehoord. Gaf hij Theofilus Onze Lieve Heer. Als hine ontflecten scheen hi soet geres Zijn aanzien alsoes daar, 1825 Als of die lichte zon waren, En de claren vele dan die lichten dak. Als dat volk die wonder sacht, Soo geloofden zij vele te bet, En hielden te bidden hare wet. 1830 Theophilus hieng meteen Daar hij Onze Vrouwe had gezien. Hij stond geschokt moedeloos Drie dagen en drie nachten eenpaarlijk Voer Onze Vrouwen en voor haar kind, 1835 Dat hij poerde niet en twintig Nochtans, no voet, no geen ledemde, Hij bleef staande terzelfde plaats, Als of hij had gezien gebonden, Daar hij Onze Vrouwe had gevonden. 1840 Als 't leden was die derde dag, Dan kuste hij die die hij daar zag. Hij nam onverwacht en verdween : De ziele voer daar ze God zag, Zijn lichaam leghet in die stad 1845 Daar God dat wonder deed. Bid ons God door Zijn onbevredigde Dat wij alle ons dingen ten goede En brengen, en worden gevonden, En zijn kwiek van onze zonden; 1850 Dit moet zijn ons volleste De Vader, de Zoon, en de Heilige Geest. Dit wonder is geschreven; God geef ons Zijn eeuwig leven. Digitized by Google Si sprak, alsoo 't haar geboet Haar pijn, haar angst, haar niet : "O vlei, vlees, lig hier dood, 15 Die wijlen had de wereld groot ! Di daden zijn vele leidde Door dine hulde, door dine miede. Waar is nu dine meisjeslede ? Nu en volgen u niet vele leidde. 20 25 30 Dijn ziel is u af te broken; Dine best niet in dinen roeken, In dijn paleis wijd ontploken; Maaar in een kleine vat besloten. Wat doen di nu dine grote leen, Dijn hoge borg, dijn hoge steen? Dijn huis van zeven voet in denenen Is der wormen al gemengen ! Ie, die een edel creaature Was gemaakt naar Gods figuur, En in den doopsel geworde puer, Ben besmet in korter tijd. Voer u ben ik voor Gode omhoog; Wacht, ach ach, of ik niet weer worden en weer waard zijn ! Door di moet ik doervelen zwaren Pijn in der duivels schare. Het's goed recht, ik laat me dwingen; Dine laat me gehenen doghelen, Duu trok me tot al anderen quaden ding; Dat zal me in pijn brengen, 40 (1) Dit gedicht is uit hetzelfde handschrift als het voorgaande genomen, alwaar het op bladzijde 153 voorkomt. Wylen de heer Lambrecht, archivist van de regering van Yper, ontdekte een fragment van dit stuk, beslendende in 278 regelen, dat hij in het Belgisch Museum (1838), uitgaf. Hier volgen we slechts de voorname varianten uit hetzelfde aantekenen: V. 1. In eenen. — 3. Was alle din over rust bleek. — 7. Een wilden. — 8. Maakte, en dikke riep: "O wacht!" — 11. Zodan meneghen zonde bevalen; Zodan zei. — 12. Haar vreemde en haar nood. — 15. Nu liggestrookt dood. Die wijlen had de wilden groot! — 17. Rijk en gedood, Toen dinen hulde, toen dinen vijand. — 20. Nu en stond niet in dien rook, In dinen paleis. — 25. Maar in een clene graf begraven. — 36. Dine hoge borgen, dine steenen? — 28. Der wormen eist, en dijn gemene. — 31. Of je ooit zou worden waar, Door de moet je die pijn zware Dogen in ere duiven scaren. — 38. Gerechtigheid gehangen, En trok met. — 40. Ten pijn te brengen. Daar je eeuwlijker in moet blaken; Alle die ooit met doodsgeweld spraken En leden, arme! niet veranderen Die minste pijn die je moet smaken. Noodan zo torment me meer Die pijn, die je doet van den zere. Dat je danseer van Onsen Here En mag schouwen nooit meer. Waar zijn nu op die steen, U goud, uw zilver al gemeen, Daar gij Gode om vergeef alleenen? Nu duist u uw rijkdoms clene. Du heb nu niet dine everzwijn, Jij herten, jij hinden en jij conijn. Jij grote kelders metten wijn, Jij schoone nappe zilverijn. Nu moet jezelf voederen. 