De natuur en geneeswijze der rotkoortsen beschouwd, en met aanmerkingen vermeerderd over eenige verscheidenheden, verdeelingen en geneeswijzen der koortsen in het algemeen ...
Het is bekend , en door het onderzoek van alletijden over de Natuur en de verdeeling der koortfen tast- baar geworden , dat er ziekten van den verfchillendften aard, ziekten in iedere afmeting wpegende, beftaan, welke men allen met den gemeenfchappelijken naam van GENEESWIJZE ver ROTKOORTSEN 37 van Koorzs beftempeld heeft. Door dit zoo alge- meen gebruik eener enkele uitdrukking , zoo wel in de Scholen der Artfen als in het dagelükfche leven , moet iedere bepaalde algemeen verftandige beteekenis van dezelven geheel verloren gaan. Alwie van eene koorts hoorde fpreken „ moest noodwendig eerst verder navorfchen, van welke ziekte eigenlijk gefproken werdt, om ten minften een begrip, ik wil niet eens zeggen een juist begrip, daarmede te vereenigen. Duizende boeken zouden niet gefchre- ven noch duizende tegenftrijdigheden gevoerd, be- flist noch onbeflist zijn geworden , indien men van ouds af, aan het woord %oorzs een bepaald ,juist, onomftootbaar vastgefteld begrip verbonden ot met hetzelven niet zoo vele en wezenlijk verfchillen- de ziekteformen aangeduid had. Wanneer men eenen man die geen Geneeskundige is, maar voor ’t ove- rige een gezond verftand bezit, in een Ziekenhuis bragt en hem aldaar eenen mensch door een ligt catharrhalisch of rheumatiek gebrek overvallen „ aan- wees, dat tegen den avond eenige hitte en ’snachts eenige onrust veroorzaakte , maar binnen weinige dagen zonder gevaar voorbjging; ——— daarop ecı perfoon, die in de brandendfte hitte en de woedende hjling eener hevige fynocha lag, —- nu weder eenen Ca bij 383 over pp NATUUR En pr bij welken zich de reeds gefchilderde verfchijnfelen van den zoogenaamden rottigentoeftand,de zwakte,, de mengingsveranderingen enz. bij het grootfte le= vensgevaar vertoonden, — daar tegen over, eenen man, 'waar ditalles , metbetrekking tot het gevaar, gee» ne plaats vond , maar waar echter in her oog val« leade Zenuwverfchijnfelen aanwezig waren „— verder nog eenen bij welken zich grooter of geringer lüden van de ontfteking eenes inwendigen werktuigs open- baarde, — daarbij anderen, wier huid, in zeer verfchillende graden en formen van een algemeen kwaljk bevinden, met pokken, mazelen, fcharla- ken uitflag enz. Daar intusfchen dit algemeen misbruik van het woord Aoorts plaats heeft en de daaruit te zamen- geftelde benamingen oyeral aangenomen, en door het Spraakgebruik gewettigd, ook tot hiertoe door geen beter vervangen is, zoo blijft ons niets overig dan Ca daar- 4 ° 0ER DE NATUUR En vr daarmede juiste begrippen te vereenigen,, waarop het in alle wetenfchappen ook veel meer, dan op namen aankomt. Tot zulke juiste begrippen meene ik, ge- raken wij, indien wij den te voren vastgeftelden al- gemeenen verdeelingsgrond van alle ziekten, op de koortfen toepasfen, en boven alles bij iedere daartoe sereekende form onderzocken en vastitellen; of daar- bij, bij vitfluiting ,„ de Prikkelbaarheid , of de Ge- vooligheid, of de Reproductie, zich in eene zieke- like betrekking bevind ? ——— Wij verkrijgen daar- door drie algemeene hoofdklasfen van koortfen, on- der welke ieder kwalijk-bevinden zonder zwarigheid, gerangfchikt kan worden ,„ dat men, met regt , on- der de kaortsachtige rckent. Il. KOORTSACHTIGE ZIEKTEN DER PRIKKELBAARHEID., il. KOORTSACHTIGE ZIEKTEN DER GE VOELIGHEID, II. KOORTSACHTIGE ZIEKTEN DER RE- PRODUCTIE Zal de uitdrukking koorzs ,„ of koortsachtige ziek- te, niet te wankelende of te onbepaald blijven, dan moeö- GENEESWIJZE ver ROTKOORSEN. 41 moeten wij haar voorloopig ten minften zoo bepalen, als ik zulks in mijn vorig gefchrift, (over de Ze= nuwkoortfen Bladz. 4 en 5,) gedaan heb „ dat zij nameljjk bij uitfniting alleen dat beteekent , wat dg nieuwere eene Haaikooris genoemd hebben. Zal eene ziekte derhalven met regt eene koorts kunnen heeten, (zij moge voor het overige op de eene of deandere af« meting betrekking hebben) dan moet zij met aanmer- kelijk verfterkte zamentrekkingen van het Hart en de Vaten vereenigd zijn, waarvan verfnelling en andere veranderingen des bloedsomloops ,„ Koortskoude , koortshitte, in een woord, de bekende verfchijnfelen eener vaatkoorts de gevolgen zijn. In dezen zin moet de koorts altjjd en zonder eenige uitzondering eene ziekte van het Prikkelbaar ftelfel zijn , en zij kan eigenljk flechts in zoo verre op de overige af- metingen betrokken worden, als in derzelver ftelfels de Prikkelbaarheid terugkeert ‚en derzelver eigendom- melijke ziekelijke betrekkingen zich met eene vaat- koorts vereenigen. Na dit vooraf bepaald te heb- ben, zal ik hier de srondtrekken tot eene alge- meene verdeeling der koortfen, volgens het voor- loopig aangeduid plan, trachten te ontwerpen. * 4 over pe NATUUR EN De I KOORTSACHTIGE ZIEKTEN DER PRIKKELBAARHEID. Febres Irritabilitatis. De eenvoudige koorts in de Prikkelbaarheid , van welke, buiten devan de gezondheid afwükende zamen- tre';kingen in het Hart en de Slagaderen , geene andere ziekelijke betrekking in het bewerktuigd geftel zigt- ‘ baaris, maakt de eenige kooris inde Natuur, daar- bij, de op zich zelve altijd gelijkaardige grondform van alle overige koortsachtige bewegingen vit. Men heeft haar de eenvoudige jrikkelkooris, de eenvoudi- ge algemeene oniflekingskooris , de eenvoudige pyrexie of /ynocha genoemd. (Febris ex jlimulo fimplici , inflammatoria fimplex.) Zij kenmerkt zich, in een voor het overige gezond ligchaam, eenig en alleen door verfterkte en verhaafte zamentrekkingen van het Hart en de Slagaderen, en door de daarvan onver- mijdelijik afhangende gevolgen „ de koortskoude , de hitte, den vollen, harden, menigvuldigen pols- Dag, de geftremde affcheidingen , de dorst, de on- rust GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN. 43 zust en flaaploosheid enz. Ook vindt bij haar door- ganns geen verder onderfcheid plaats, dat meerdere formen dezer eenvoudige koorts ten grondflag kan leggen ; alle verfcheidenheid rust eenig op de uitwen- dige invloeden, welke deze koorts in een anders sezond ligchaam, kunnen voortbrengen op haren graad, duur, en hare mogelijke gevolgen. Met op- zigt tot al deze betrekkingen, heeft er volftrekt de grootite verfcheidenheid plaats. Is zulk eene koorts voorbiigegaan, de harmonie in het ftelfel der bloed- vaten herfteld, dan moet zich daaraandevolkomene gezondheid „ zonder ecnige ziekelijke betrekking der gevocligheid of der seproduttien paaren. Zulk eene eenvoudige koorts beftaat eigenlijk denk- beeldig; op zijn hoogst kunnen wij aannemen dat zu in een gezond ligchaam „ van eenen fnel voorbijge- gaanen indruk, van eenen zeer geringen graad , en van zeer korten duur in de Natuur mogelik zii, — dat daarenboven noodwendig de gevoeligheid zoo wel als de zeproduczien daarbij lijden moeten. Dik- wils gefchiedt zulks in eenen zeer hoogen'graad. Van het lijden der Gevoeligheid, ftrekt ons dit reeds tot bewiiss,„ dat ook de eenvoudigfte prikkelknorts wann» 44 oVEr ps NATUUR en DE wanneer zij flechts flerk genoeg is, niet zonder een meer of min in hetosg vallend ziektegevoelblijft, dat niet, zelden tot zulk‘ eenen sraad ftijgt, dat het den zieken hoogst onaangenaam wordt. Voor het over ge weten wij reeds dathetbij iedere dezer koortfen tot £igenlijke Zenuwkenteekenen komen kan, dat zij in eene Zenuwkoorts overgaan, in ZOO v£eIte zij, na of bij de Vaatkoorts nog ecne bijzondere ziekte van de Hersfenen en het Zenuwgeßtel ontwik- kelt. — Nog merkbaarer, en veeivuldiger. zijn de fchendin- sen der Reproduectie, welke zich onvermijdeljk bij eene niet te zwakke en niet te fpoedig verdwijnende koorts voegen, al ware de koorts zelve de eenvou- digfte, De zieke verliest zijn estlust en zijne verdu- wing wordt gefchonden ,„ er hebben zickelijke af- fcheidingen in de verduwings-werktuigen plaats, ter- wijl de zuiverfte tong dikwijls reeds in de eerfte dagen met een beflag overdekt wordt. De gefteldheid van den heeten adem ftrckt ten be- wijze van de mengings-veranderingen in de Longen; de uitvlocijingen door de huid, de nieren en de dar- men , zijn eenen zekeren tijd opgeheven , volgen daar- na * GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN. ag na des te fterker, en ’er worden ftoffen uitgeworpen, welke in derzelver mengingen overige eigenfchappen , van de gezonde betrekking verre afwijken; van hier Ontftaan het veelvuldig zweet 9 de troebele pis, het bezinkfel in dezelve enz. Verdwijnt de he- vige koorts eerst na verloop van zeven of negen dagen, dan zien wij altjd de gevolgen van ver- minderde voeding des geheelen ligchaams. Bijzon- der in het 008 vallende en merkwaardig is de in« vloed der Vaatkoorts op de menging en op de overige eigenfchappen van het blocd, waarop de fterkere zamentrekkingen in het Vaatgeftel zeer beflisfend werken: of deszelfs vatbaarheid om te ftollen, zijne neiging om nieuwe bewerktuigde voortbrengfelen te verwekken , necmt zigtbaar toe , en de gevolgen daarvan zijn, de ontftekingshuid, de Iymphatifche uitzweetingen en uitftortingen „ de daar door gevormde vliezige , polypachtige mas- fen , de verwafching der deelen onder elkander ; of ’er treed ovk wel, bij eene zeer hevige koorts, onder andere öngunftige omftandigheden, die men- gings-veranderingen in de bloedmasfa bij, welke ik hier boven bij den zoogenaamden rottigen toe- ftand befchreven heb. In beiden gevallen is een plaat- 465 0vEer de NATUÜUÜR En dE8 plaatfelijik ziekelijik proces der vegeratie, der ont“ fteking zeer eigen. Vit dit alles blijikt het dat die ziekte welke de Artfen onder den naam var eene zuivere „ een« voudige Synocha befchrijven „en welke zij als eenen echten Dynamifchen toftand , eenig en alleen uit eene disproportie der opwekbaarheid afleiden , noodwendig „ ook uit het gezigtspunt van belee- digde gevocligheid, en nog meer wit de verande- rende vegetatien „ moect befchouwd worden. Voor het. overige beftaat er geen zieke-toeftand van ons ligchaam „ waar deze ook in heftaan moge, geene ziekte, het zij heete, eene algemeene ‚of eene plaatfe- like, eene acute of chronifche enz., welke niet door eene Vaatkoorts kan vergezeld worden „ die bij alle vreemde verfcheidenheid, op zich zelve dien toeftand uitmaakt, welke zich door onge- regelde zamentrekkingen van het Vaatgeftel ken- merkt. dl GENEESWIJZE ver ROTKOORTSEN. 47 1. KROORTSACHTICGE ZIEKTEN DER GEVOELIGHEID. Febres Senfibilitatis. Ouder deze zamenftellingen maken de koortfen der Gevoeligheid een hoofdzakelijk onderwerp uit, Het wezenlikst kenmerk derzelven ligt daarin „ dat de Hersfenen of het geheele Zenuwgeßel met eene doorgaans eigendommelijke ziekte bezwaard is, welke hier altijd het hoofzakelijk gebrek uitmaakt. Met deze‘ vereenigd zich alsdan eene Vaatkoorts van zeer verfchillende graden,, ook voegen zich daarbij meer- malen mengings-veranderingen , dikwerf zeer aan« merkelijke gebreken in de vegetarien. — Daar ik deze koortfen in min vorig Gefchrift uitvoerig behandeld heb,, kan ik daar over hier niets vei- der bijvoegen. IIl «48 over bez NATUUR Ew DE I11. KOORTSACHTIGE ZIEKTEN DER REPRODUCTIE. / Febres Vegetationis, Reproductionise In deze groote klasfe , welke de veelvuldigfte ziek- teformen in zich vervat, beftaat het hoofdzakelijke sebrek in eene ziekelijke betrekking der vegerarien, dan ceens in de geheele bewerktuiging, dan weder in afzonderlijke deelen. De mengings-veranderingen de affcheidingen en vercenigingen van veelvuldige ftoffen „ het ontftaan van hieuwe vooitbrengfelen , en de oplosfing of verwisfeling der aanwezig zijnde, dit alles kenteekent zich hier in eene voorzeker oi- overzienbare verfcheidenheid ,„ welke dan nog door de toetreding van hoogere of geringere graden eener ‘Vaatkoorts ,„ en door menigerlei gebrek der ge- voeligheid vermeerderd wordt. Al deze verfchei- denheden laten zich intusfchen gemakkelijk tot de volgende gezigtspunten brengen: PZ 1.) De Gastrifche koorts „ met beledigingen der- ‘ . werktuigen tot de verduwing, met opzameling | en — \ GENEES SETZE Beh RÖTKOORTSEN. 48° en bederf Yan onverduiid gebleven Yocdfel (Tea bres faburrales, Roortfen wir buikvervuiling) met ziekelijke affcheiding van flym of gal, (Febres Pituitofae , biliofüe , fEim en g@lkoßrtfen , ) wier voortbrengfelen zich niet alleen in de eeifte wegen, maar dikwijls buiten dezelve ophoppenz ook op verfchillende wijzen vitgeworpen worz den, eindelijik ook met wormen (Fedres vyermi: nojae, worm-koortfen.) In jeder dezer geval: en kän de Vaatkoorts in hare graden ; loop 3 duur, in ’t kort ;s in alle hare betrekkiüigen al de reeds gemelde verfcheidenheden aanbieden z hetgeen ook omtrent äl de volgende koortsachs tige ziekten der Reproductie geldende is; %) De overige Ziekelifke affcheidingen mer Koorss van welke de Oarharshus „ de Buikloop,; en de kootts met gekrenkte affeheiding van het zog ; tot de merkwaardigfte behooren;: 3.) DE plaatfelijke ontftekingen van if- en uitwen. dige werktuigen,, die, offehocn wel de Pfikkel: “ baarheid en Gevoeligheid in ieder ontftoken deel aanmerkelijk lijden , evenwel het juist als zieke- like yegeratien aangenomen worden, Wadirmede Be: Zieh 4 u $9 OVER DE NATUUR:’EN DE zich eene Vaatkoorts tot de bekende afgemaalde ziekteformen verbind. 4.) De Hustuwitflagen; die eigenaardige vegeta- tien en herfcheppingen in de huid,, waaraan het _ scheele ligchaam, onder de zigtbaarfte men- gings-veranderingen, deel neemt , vergezeld door “ eene meer of minder hevige Vaatkoorts „ de uitflagkoorise (Febris exanıhematica.) | 5.) De uiiteringen of vermageringen des lig- chaams; zigtbaar verminderde of geheel opge- houde voeding des ligchaams, gewoonlijk met aanmerkeliike ziekelijke herfcheppingen in afzon- derlijke deelen, welke hier de hoofdzakelijke ziekte uitmaken. ledere vittering . wanneer zij eenen zekeren graad bereikt „ wordt eene a flepende, of teringkoorts „ (Febris lenta hecti- ca,) welke voor ’t overige als Vaatkoorts niets eigendommelijks heeft. 6.) Eindelijk de boven uitvoerig befchrevene Ror- koorts , welke , na de wijdloopig daargeftelde daad- zaken, als eene geheel bijzonder in ’t oog val- lende ziekte der dierlijke herfchepping moet aan- | op GENEESWIJZE Ber RÖTKOORTSEN. ä gezien worden, Deze ziekte, in dit opzigtjzelf ftandig en eigehdommeljjk van aard, kan geheel Önafhankelijk van eene Vaatkoorts beftäan, ich nogtans met haar tot velerlei graden en formen der Rotkoorts vereenigen, (bladz. 21.) Ik befchouw derhalyen deze z00 eigendommelijk# ziekte, welke de Artien eene Rotkooits geiioemd hebben; op Zich zelve, in het gelieel niet als eend koorts, maar als eene ziekelijke betiekking van genen geheel eigenen aard , welke het naast op de dierlike mengingen en vegeiatien betrekking heeft , madr zieh echter in de geheele bewerktuiging ; met veelyuldige Ziez kelijke kenmerken der prikkelbaarheid en gevoeligheid vereenisds Zoo min de velerlei ongeregelde aficheis "dings-procesfen , zoo min de Pokken, de Mazelen ; de Scharlaken uitflag en dergelijken, 200 min da uittering des ligchaams, het Scheurbuik, de Geala zucht, de Venusziekte, de Scrophula enz. op zich zelven koort/en zijn, maar even zoo vele elsendoni= inelijke herfcheppingeh daaxftellen ; -—— even zoo inii kan dat eene kooris ziju, wat bij de Artfen ouder den naam van Rotkoorts voorkomt s mäar het is inss geliiks een eigendommelijk gebrek dei herfehepping; Dit gebrek is ook geenszins een bloot tbevallig ding Da bj dver pe NATUUR en DE bij eene Vaatkoorts „ volftrekt geen foevallig ge- yolg van dezelve, maar een selfftandig hoofdzakelijk gebrek, waarbij veeleer de Vaatkooits toevallig zich vertoonts Na deze voorftelling, blijkt gemakkelijk , welk oordeel men over zoo menig eene andere benaming en verdeeling der zoogenaamde Rotkoorts, welke wij in de nieuwite bewerkingen der koortsleere , vellenmoet. Ik wil hier‘, met voorbiigaan van eenige vroegere , al- -1een de bekendfte herinneren, welke men in onze da- gen heeft zoeken te doen gelden. Daar ieder afzon- derliik Schrijver bljxbaar bij alle verwarring van de wetenfchappen, in het algemeen zijne inzigten voor de juiste, en zich zelven voor onfeilbaar houdt, zal ik liever de uitvinders en verdedigers van dezel- ve hier ongenoemd laten. on heeft de Rotkoorts eene Vaatkoorts genoemd, welke naam zij echter „volgens het opgegevene , niet verdient, daar zij flechts met deze koorts onder ze- kere betrekkingen te zamenloopen kan; men heeft on- derzöcht of zij tot de verlammingen der Vaatkoorts , of tot die van het bloed behoorde, en daarbij veler- lei van verminderde levenskracht van het bloed, van den GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN. 33 den geheelen dood van het bloed enz. eefproken. Al wat als waarheid,, onder deze zinnebeeldige uit- drukkingen moge gelegen zijn , bevestigt reeds geheel en al, dat wijhier met eene eigendommelijke fchending der Herfchepping, en met eenen zeer nadecligen in- vloed van dezelve op de prikkelbaarheid te doen heb- ben, maar daardoor wordt de Natuur dezer ziekte even min opgehelderd , als door de oude uitdruk- king van de rotting, rottigen toeftand in de eerfte wegen of in het bloed, en dergelijken, Wijders noemde men de Rotkoorts eene astheni- Jche Spier en Slagaderkoorts , volgens eene algemeene verdeeling der Zyphus, in drie klasfen: 7° Yphus neryo- Jus, museularis en Iymphatieus, naar mate de zieke- lijke betrekking, in het een of ander dezer flelfels „de overhand had. Daar intusfchen de Spier-zwakte, en de zwakkere zamentrekkingen van de Slagader in de Rotkoorts flechts een kleiner gedeelte der ver- fchijnfelen witmaken , en daar z1j bij het feorbut en in zoo vele andere gevallen aanwezig zijn, zoo kan daaruit, gelijk in ’t algemeen wit verfchijnfelen , het wezen van onze ziekte des te minder afgeleid wor- den, daar zij openlük op eene eigendommelike groo- ie menging-verandering , op eene ziekelijke Her- D 3 fchep- 4 over oz NATUUR ey D® fchepping berust , van welke die zwakte eerst het gevolg IS. — Volgens het inzigt der gewoone eenzijdige opweks kings-theorie , welke alleen koortfen van vermeerder de en van vermänderde levensfierkte , IniterBhersbjche en astheni/che koortfen „en flechts cene trapsgewijze ver= fcheidenheid derzelven erkent,, zal de Rotkoorts onder de hoogere graden der astheni/che koortfen behooren , en alle mengings-veranderingen „ welke bij haar voorkomen, zullen van. eene de bovenhand hebben- de asthenie des vaatgeftels afhangen. Gelukkig is gene zoo onvruchtbare voorftellings-wijze van de verfchijnfelen van ons bewerktuigd geftel, welke des- zeifs opwekhaarheid, dat is zijne van de vegetatig afhangende ziyde opvatte 5 bij alle denkende Artfen , ua korten door aanmatiging Kunflig bewerkten roem , veeds weder ten sronde gegaan. GENEESWIJZE orr ROTKOORTSEN. 38 nıe koorts ontftaan, want Ave Berk behoort men dan te zijn, om gezond te blijven ? Ik dacht, hoe fter- ker de kracht, destevolkomener de gezondheid. Wat men fihentfehe ziekten genoemd heeft , berust ge- heel alleen op eene disproportie in de afmetingen ; zon- der zulk eene is in *t algemeen volftrekt geene ziekte - mogeliik „ en wanneer in afzonderliike ftelfels en werktuigen , bij voorbeeld,, bijde Synocha inde Slag- aderen, fterke krachtsoefeningen plaats hebben , zoo zijn zij daarentegen bij andere openlijk verminderd 3 ook kan bij zulk eene disproportie in de levenswerk- zaamheden , de harmonie in de gevoeligheid en in de reproductien geen oogenblik zelfs beftaan. Ik moge het dan wel zien dat men mij bewijzen kan, dat de verfchijnfelen der Synocha eeniglijk van vermeerder- de levensfterkte , als van haren eerften bron afhan- gen, en dat daarvan de verhoogde ftolbaarheid der Sympha het gevolg zij, en geen aandeel aan het oor- zakelijke hebbe, Maar nu, indien iemand zeide dat het juist tegenovergefteld met de zaak gelegen ware; Gat ’er op dat cene Synocha zich in hare eigendom- melijke form vertoonde , eerss in het wel doorvoede, volfappige lischaam, ecene verandering in de men- gingen en reprodwetien voortgaan , "het bloed zeif frolbarer „ plastifcher , levendiger worden mocst , D4 om #5 ovsr nd NATUUR EN Ds om nu toch eens zinnebeeldis te fpreken, en dat als dan eerst de fterkere zamentrekkingen in de Slagader,, in het kort,al de verfchijnfelen van vermeerderde le- xenslterkie, daarvan de gevolgen waren ? Of wanneer esn ander zeide, dat in de als een geheel te befchou- wen bewerktuiging , geäjkzijdig disproportie in de Scheikundige en Dijnamifche zijde van het bewerk- tuigd geftel plaats hebben, op eene bepaalde wijze in+ cenloopen moet, om eene bepaalde ziekteform mo- gelijk en wezenlijk te maken, daar de bloote verfterk- ws en vermeerderde zamentrekking in de Slagader , gelijk ieder gezond mensch willekeurig dit door loo- pen , geestrjjke vochten „ enz. bewerken kan , op verre na nog geene ziekte zj® — Al wie over zoodanige Rellingen, ——— niet in de taal der Scholen alleen fpreken en zich niet in breede twisten uitlaten, — maar daaröver op aene bevredigende wijze beflisfen moet, de zoodanige zal zich in geene geringe verle- geiheid bevinden. neeskunde , is dit in de laatfte dagen der Letter- kunde meer het-geval geweest, dan met de zooge- naamde asthenie. Men vrage de aanhangers dezer onvtuchtbare op- wekkingstheorie bij al de boven opgenoemde koort- fen, (Bladz. 97, 38. ) menvragehem bij honderden nog, bij honderd zoo verfchillende ziekten , welke derzel- ver oorzaken of hoofdzakelijk oogenblik zij , welk kenmerk zij bezitten, of waarop zij gegrond zij, en 2ij zullen u eenparig, even als of zij iets regt ver- ftandigs zeiden „ doen. vernemen 5; wij nu zeggen hei is asihenie! — asthenie ‚en overal a:thenie,; cen tovervoorfchrift , dat'nu zijne kracht verloren heeft s en dat wi) geheel verbannen moeten , wanneer wij dieper in de Natuur der ziekten willen indringen. Iedere bepaalde ‘, zelfftandige ziekteform „ flelt als zoodanig eene eigendommelijke ziekelijke betrekking in het bewerktuigd 'geftel vooruit, en deze betrek= king za. bij het allergrootfte gedeelte der ziekten , veel meer in de dierlijke vereenigiagen en herfchep- pingen gelegen zijn, dan in enkele toe- of afkeming 4 Ds3 d.r 5335 over ps NATUUR En DE’ der opwekbaarheid. Wanneer eens twee perfonen zwanger werden , eene robuste, fterke, volfappige, welke altijd goed geleefd had, de andere eene zwak- ke, welke welligt cenmaal in ceen Weeshuis opgeno- men geweest is „waar men haar niet te overvloedig voedfel saf , of welke eene reizeinkoud weder gedaan had, of op welke de anders bijzonder verzwak- kende vermogens werkten ; — heeft nu de eeıfte welligt eene /ihenifche of wel eene Ayperfihenifche,, de laatfte echter eene asiheni/che zwangerfchap ? Zoo befpottelijk het zijn zou over deze vraag te twisten , zoo hebben wij nogtans in de laatfte jaren tallooze dergelijke twisten over de Ahenijche of asthenilche Natuur der ziekten moeten !ezen ,dikwijls zelfs daar, waar een openliik gebrek der vegeiatie of der her- fchepping plaats had. Wordt ’er bij den diep gezon- ken toeftand van onze Letterkunde niet zoo veel be- grijpeliik, en moet het dan niet onbegrüpeljk zijn, dat nog in onze dagen zulke onvruchtbare Ziektex kundige , 'Clinifche en andere Handboeken kunnen sefchreven worden, waarin alles om Ayperß£henie en asihenie ,„ in gedachtelooze „ traage eenvorimigheid draait? Bij de verkoudheid asıhenie, en bijde Rot- koorts asthenie!! Had men dan ten minflen, onder de veclvuldige onderwerpen ,„ welke mn onder dit 1.1618 GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN. 39 nietsbeteekenend woord „met blinde willekeur zamen- gefteld heeft, de zwakte der prikkelbaarheid en ge- voeligheid, en die der herfcheppingen onderfchei-. den, en zoo als eenige Natuurwijsgeeren thans met regt doen, de eerlte verlamming , de tweede verjler- ging genoemd! Wanneer toch een verlamd deel zijn bewegingsvermogen, niet zelden tevens zijne gevoe- ligheid verloren. heeft, daarbjj ‚echter nog jarenlang jevend blijft en gevoed wordt, dan heeft toch in het zelve cen2 geheel andere asthenie plaats dan in een lid, dat voor weinige uren nog gezond was, enreeds dadelijk in verfterving overgaat, of in het ligchaam yan eenen fcorbutieken , of van eenen aan Rotkoorts ziek liggenden, voorkomt ? Men heeft op verrena nog niet alles, maar toch iets gezegd, wanneer men de ast he nie in het eerfte geval , verlamming „in hettweede ver- fterving noemt. De aanneming van enkeletrapsgewijze verfcheidenheid der asthenie, als eenen togreikenden grond voor de verfchillende ziekteformen ‚is een ijdel, willekeurig fpeelwerk R waaruit zich in het geheel niets verklaren laat, Even zoo willekeurig ishet, de eigenfchappen der Rotkoorts van eene bijzondere asıhenie van het Vaatgeftel af te leiden , bij voor beeld de petechiae, de pasfive bloedvloeijingen enz, Is dan de asthenie in de Zenuwen, in de Spieren, e in (ee over or NATUUR Eur DE in de Verduwings-werktuigen bij die ziekte geringer ? Uit bloote #sZhenie der vaten, welke wij bij onmagt, bij de geelzucht en in tallooze andere gevallen veel grooter, zelfs tot geheeleonvoelbaarheid van denpols, aantreffen, ontftaan:noch Perechiae noch bloedvloei- jingen, maar er wordt daarbij alrijjd eene bijzondere mengingsverandering des bloeds voorafbepaald. Deze mengingsverandering is alleen reeds toereikende, die Symptomata voort te brengen „ waar de krachten nog openlijk in eenen hoogen graad beftaan, de zieken niet altijd bedlegerig zijn. Uit deze aanmerkingen blijkt buiten allen tegenfpraak,, dat de verdeeling der ziekten in fihenifche en asthenifche, welke.op zich zelve reeds niet veel zeggen wil, waar het op eene wezenlijke kennis hunner natuur en formen aankomt, niets daartoe kan. bijdragen „ ‘om de Rotkoort- _ fen derzelver juiste plaats in de Ziektekunde aan te wijzens Velen onzer nieuwfte Schrijvers meenden de Na- tuur der Rotkoorts, daar door volkomen bepaald te hebben , dat zij dezelve eenen Zyphus „ eenen zeer hoogen‘, den hoogflen graad van Typhus noemden. Maar hoe kan hier een woord beflisfen , wiens betee- kenis van de oudfe tijden af bedriegelijk was , en waat- GENEESWIJZE ner ROTKOORTSEN. 6i waarmede men, vooral in onze dagen van verwaf- ring, geen enkeld bepaald begrip verbonden had? De Zenuwkoorts heeft men immers ook T'yphus ge«= noemd, (Bladz. 20.) ja men heeft deze benaming op iedere koorts, welke geene openbare Synocha is, uitgeftrekt, derhalven ook op zoodanigen waar ge- deeltelijk flechts eenen geringeren graad van zwakge plaats heeft, gedeelteliik de eigendommelijke men- gings-veranderingen der Rotkoorts geheel ontbreken. En wanneer men dan ook aannemen wilde, dat 7y- phus altijjd eene zwaare, boosaardige, zeer gevaar- lijke ziekte beteekende, en men ook, gelijk Zenuw en Rotkoortfen ,eenen ZypAus: nervofus en Typhus putria dus onderfcheiden wilde, dan zou daarmede evenwel de Natuur van onze ziekte niet beter , als door de oude uitdrukking Rotkoorts , bepaald zijn. — Sedert ongeveer een jaar, is het bij zekere Schrij- vers en Onderwijzers, hier en daar zelfs ineen Zieken- huis tot mode geworden, tusfchen Synochus en Z'y- Dhus, nog eenen Synochus te plaatfen,„ en deze drie koorts-rangfchikkingen, gelijk men ze Roemt, de Tusfchenpoozende en de Sluipkoorts, als eene toe- ‚gift bij te voegen. Men leert van deze drie Hoofd- koortfen het volgende: ,, Men kan eigenlijk drie s Roorssy 62 oVEer pe NATUUR 2x BE Roorts-rangfchikkingen aanhemen ;„ van Welke de eene aan het elektrick oogenblik in de Prikkelbaarheid, de andere aan het elektrick oogenblik in de Repro= duciie, de derde aan dat in de Gevocligheid beant- woord. Deze drie kooris-rangfchikkingen , welke men ook flagaderliijke, aderlijke, Zenuwachtige ; Ölekirieke „magnetifche, [cheikundigenoemen kan, zijn de Synocha, de Synochus, de Typhus. Tot Synochä behooren alle, onder den bijzonderen naam bekend van ontfiekingachtige ‚tot Synochus de gastrifche, en tot Typhus de eigenlijke Zenuwkoortfen.” Daar met betrekking tot onze Rotkooftts van de Syrocha hier niet verder gefproken kan worden „ zoo blijf ik bij- zonder,thans bij den Synochusen den TypAus ftil ftaan: Synochus putris, remitiens, Febris biliofa inflam- matorid , Febris biliofa putrida , Febris cum co Zuyie pituitae in primis Yüis „ Febris verminofa ; piinitofa, Febris asthenica, Gastrifche kooris; Calkoorts, Rotkoorts, zijn de veelvuldige benamin- gen der koortsfoorten , welke de door ons voorgejtelde zweede orde afbeelden, en van de eene zijde aan de Synocha, en van de andere aan den Typhus gren- zen. De Synochus is bij ons, die kooris, waar de Slagaderlijkheid in de Aderlijkheid gegrepen i5;5 en dat wel primair of [ecundair. Waar de Slag-. ader's GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN. 63 aderlijkheid onmiddelijk in de Aderlijkheid gegre- pen is, daar is de eig genlijke Synochus primair ger plaatst. Daar echter, waar de Slagaderlijkheid in de Aderlijkheid aangedaan was , dan echter dieper afsonk, en de Aderlijkheid bereikt, daar heeft Sy- nochus, maar flechts [ecundair plaats. De zitplaass des Synochws is in de Ader lijkheid. Warineer iemänd zedert tien EN in den Chaos der geneeskundige Letterkunde ‚in deze Mode, in de- ze Modedwaasheid gedeeld, wanneer hij zich aan iedere meening van den dag overgegeven, van maand tot maand van overtuiging verwisfeld, en hedendaar- öp gefchimpt had, wat hij nog gister met ruwheid en aanmatiging verdedigde; dan zou hij naauwelijks in ftaat geweest zijn, grootere verwarting in de koorts-leere te brengen en in. het oogvallende tegen de regelen der redeneerkunde , en tegen uitgewezen daadzaken aan te druifchen „ dan in de opgegeven ftel= GENEESWIJZE per RÖTKOORTSEN. d3 ftellingen gefchiedt«: Wie beweren wilde, Hetkeei wezenlijk gefchied is, dat deze verdelingen en ber namingen der koortfen , boven alle overigen den | voortang daarom verdienen ; om dat z5 het Wezenen het Karakter derzelven naauwkeuriger verklaren , dia ‚zou zonder tegenfpraak , volftrekt geene kennis ; geen gevoel van datgene hebben , waarop het hier eigenlijk aankomt. Openlik zijn die verdelin- gen gegrond, deels op ijdele onderftellingen en woor- den, op de voorgewende Electrieke , Magnetifche en Scheikundige betrekking, van welke ik daarna fpre«: ken zal, deels op verfchijnfelen bij de koortfen; weis ke als iets uitwendigs, derzelver wezen nimmer be= palen kunnen, en het allerminst onder de handen von eenen Uitlegger, die met ligtzinnige willekeurte werk gaat, en bij wien men niet zeker is; of hij zijtie ftellingen vanı heden, morgen niet weder terug neemt , en die ’er zich verder niet aan bekreunt of Hij eerie zaak zwart noemt „ welke hij even te voren bewe- zen had, dat zij wit was. Deze wijze om de weä tenfchappen te bearbeiden , brengt dezelve met jedes ren dag den ondergang nader: Dochter zake: “Wat wij thans onder het woord Synochus ,indewilz lekeurigite verwarring zamen geworpen zien; zijn 5 voor 6 ovzer pe NATUUR € o£ voor het grootfte gedeelte „zelfflandige ziekteformen 5 | welke alle hare bijzondere eigenfchappen bezitten, bij voorbeeld „ de ontfteking ,„ de galachtige , de flijmige toeftand ,„ de gebrekkige betrekking der her- fcheppingen bij de Rotkoorts enz. Al deze eigen- fchappen worden daardoor op !seene wijze opgehel- derd, dat men de Vaatkoorts die dezelve vergezeld, eenen Syzochus noemt. Het overeenftemmende van 200 vele verfchillende ziekteformen , welke allen ‚Synochws heeten moeten ‚in eene ontfleking van de inwendige oppervlakte der Aderen te fkellen, behoort tot de wonderbaarfte in- yallen, welke de nieuwfte omwentelings-zwijmeling , iu GENBESWIJZE der ROTKOORTSEN #4 in de Geheeskunde bevorderd heeft. Vooreerät is het aanwezen dezer onfteking in de Aderen, vooral bij geringere sraden "eener Vaatkoorts , noch bewesen noch bewijsbaar , derhalven loutere verdichting 3 (*) en al ware 2ij ook bewezen, en al had zij bij ‚alle hevige Vaatkoortfen s als gevolgen hunner he: vigheid, plaats, dan begrijp ik nog niet, Hoedaaruit ie: (*) Geheel ten onregte beroept men zich op den verdienstyollen p. FRANK, en verdraait, te vergechs, zijne ftelling. Hij zegt niet, dat die oorzaak eene ontftekingskoorts voortbrengt , welke het Hart en de Slagaderen ad continuglas contractiones prikkelt , maar dis oorzaak doet zulks, welke VIOLENTAS et bontinuatas contrackionel maakt. Zijne ontdekking van het merkwaardig verfchijnfel van het weik hier gefproken wordt, drukt hij met de volgende woorden uit In VEHEMENTISSIMIS inflämmatoriae naturae febribus, fub ENORZ dt cordis arteriarummgue aglinliore, non modo has ipfas, fed yenarım zoiam compagem, interna [uperficie undique profunde rubentes ac 4: frammatas , nos primum confpexzimtis » fimiltesque artering > imprün nid magnae , phlogofes pertiales, fub üsdem cireumflantüs » jam pluries ostöndimus. Hoe kan men uit deze waarneming, welke bij de ont- fteking i in de Aderen , uitdrukkelijk cene enorme beiveeing der va; ten in de hevig/te Ontftekingskoortfen, voor afbepaalt, de gevoltrekking afleiden : dat het wezen van alle bovengenoemde zov verfchillende ziekteformen — in eene ontfteking der Aderen beftaat, van die kootts- formen, waar de Vaartkoores dikwijls allergeringst is? Wie zich tot zulke gevolgtrekkingen geregtigd acht, kan viij alles bewijzen; Wäk her fechts invalt? m E 3 68 0VER DE NATUUR EN DE iemand tot eene flechts dragelijke kennis van het we zen eener Gal, Sliim „ of-Rotkoorts , enz. ge- raken zou, wanneer men hem het holle voorfchrift voorwierp; de Slagaderlijkheid was in de Aderlijkheid gegrepen, de inwendige oppervlakte der Aderen was ontftoken? Gefteld eens dat men daarbij eenen be- paalden ziekentoeftand der Aderen denken kon , wat nut zou het aanbrengen, om ons over deeigendommelijke. ziekte der mengingen en herfcheppingen bij de Rot- koorts opheldering te geven, dat men de Rotkoorts,, volgens de boven opgegevene verdeling onder den Typhus sangfchikt ? — - Na dit alles kan de tusfchen gefchoven Synochzs ons niet uit die verwarring ontheffen „ waarin de Koortsleer door de aanneming van bloot Ahenifche en asthenijche koortfen, en door het onbepaalde ge- bruik van het woord Typhus, geraakt was, veel-. eer wordt die verwarring nog vermeerderd „ wan- neer men van den Synochus nietg beters weet te zeg- gen dan hetgeen ik nu rceds aangevoerd heb. Wij behoeven derhalven op deze vitdrukking der Mode geen. verder acht te geven of ons immer verbeelden , dat de Schrijvers en Artfen die tot hiertoe niet dan van Synocha en Typhus, of van Ayperfihenifche en asıhe- Ten GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN. 69 nifche koortfen gehandeld hebben „ en dezelve ge- Wazen, in hunne inzigten ware vorderingen gemaakt hebben , wanneer zij , geliik van cen nieuw mode artikel dei weelde, van eenen Synochus Ipreken, en denzelven als iedere andere koorts behandelen. Naauwelijks tien jaren geleden was het de Mode, geenen Gastrifchen koorts in voorlezingen , gefchrif- ten en Ziekenhuizen te dulden ; die de zoodanigen niet dulde , was een groot Man ,„ opgeklaard door de nienwfte groote vorderingen in de Geneeskunde ; van deze koortfen te fpreken was de onfeilbare weg om als cenen onwetenden aanhanger van oude dwa- lingen befpot te worden; —— thans komen deze zelfde koortfen, onder de firma van den Synochus op nieuws aan de orde van den dag, en alwie met den voortgang der wetenf: chappen eenen gelijken tred “ houden wil, moet thans vaster aan dezelvegelooven , dan zelfs de oude Gastrifche Scholen deden. Ach! welke eene ellendige wisfeling der dingen, in eene wetenfchap, van welke men ons bij alle ie eenherlen wil doen inbeelden „ dat zij op ware en vaste, on- veranderlijke grondwetten. gebragt en dezelve een hoogst wetenfchappelijk beginfel gegeven zij! Juist die Mannen , die ons zulke verzekeringen geven „ drijven, meer dan anderen, met de arme mishandelde E 3 Ge- za over pz NATUUR En DE Geneeskunde een waar kinderfpel,en het is voor hun vatg weinig beteekenis,om dezelve heden vast opte bouwen, om Ze morgen met den toverftaf hunner phantafieen befpiegelingen te beroeren, en weder te doen inftorten De verdeling der koortfen van pınEL, diebij de nieuwfte Franfche Schrijvers in een voortrefielijk aan- zien ftaat , kan zoo min als eene der. tot hiertoe aangeyoerde, iets bijdragen, om de Natuur en de juiste plaats der Rotkoorts te bepalen. Hijverdeelt, 200 als bekend is, de koortfen in Fieyres angioteni- gues, (Synocha) Meningogastriques ,' (galachtige 3 Gastrifche koorts) Zdeno-meningees „ (Slijmkoort« fen) Adynamiques „ (Rotkoortfen , wier kenmerk valfchelifk in eene groote flapheid (atonie) der geza- men!yke Spieryezelen gefleld wordt) ataxiques (Ze- nuwkoortfen) en adenoneryeufes. (de Pest) De Fie« yres adynamico ataxiques maken alsdan onze rottige Zenuwkoortfen mit. Wanneer een Landsman van PI- NEL de gezondheid ,„ de juiste betrekking der le- venskracht, Enzoodynamie, de te fterke verhooging var dezelve, Hyperzoodynamie, de zwakte echter. Azsodynamie noemt, en tot de laatfte onze Rot- koorts rekent, dan ig daarmede yerder ook nietg ‚opgehelderd. — Ein- GENEESWIJZE ver ROTKOORTSEN. 71 Eindelijk wil ik hier nog een Scheikundig inzigt aanvoeren, volgens hetwelk men de koortfen in het algemeen heeft zocken te verdelen, en de Rotkoorts hare plaats trachten aan te wijzen. Naar den over- vloed van fommige en het gebrek aan andere flof- fen in het Bewerktuigd Geftel, verdeelde men alle ziekten in oxygenifeerde „ calorififeerde „ hydroge- nifeerde , asotinifeerde en gephosphorijeerde , en ftelde de Rotkoortfen gedeeltelijk onder de hydroge= nifeerde,, vooral wanneer Zij met eenen galachtigen toeftand verbonden waren, gedeeltelijk onder de #30- tinifeerde. Tegen zulk eene ftelling intusfchen moet ik herinneren „ dat wij de mengingsverande- ringen in ons levend ligchaam in het algemeen , der- halven ook in de zoogenaamde Rotkoortfen te weinig kennen, dan dat wi) ze volgens Scheikundige Proces- fen in de doode Natuur zouden mogen beoordee- len; voorts dat, wanneer wij ock in de ziekten ze- kere ftoffen , het Hydrogenium , het Azotum enz. in eene disproportie aantreffen „ dit alles iets uitwen- digs, een gevolg van mengingsveranderingen is, wier wezen wij daaruit niet nader leeren kennen , wan- neer men zegt, datdeze of gene tofrijkelijker in het lig- chaam verwektenafgefcheiden word. Kennen wijdan de rotting in de doode Natuur , offchoon wijook weten dat / | Ra | daar- 72 QVER per NATUUR zen DE daarbijj Ammonium en nog meer andere ftoffen, zoa wel yerwekt,, als uit de vereeniging met andere ftoffen voortgebragt worden. — Ik bepaal mij thans tot de eorgaken der Rotkoorts, en wel vooreerst tot den, in het. bewerktuigd geftel ; lisgenden toereikenden grond harer verfchijnfelen , welke men ook de naaste oorzaak „ of het hoofd+ pogenblik genaamd heeft. Omtrent deze naaste o0r- zaak ,„ aangaande het Wezen der eigendommelike ziekteform weten wij tot op dit oogenblik njets meer, dan dat hiereen bepaald gebrek der dierlijke vegesatien , eene bepaalde mengingsverandering , in de dierlijke ftof nanwezig zijn moet, welkeop zich zelve van de Vaat- koorts geßeel onafhankelijk is. GENEESWTIJZE ner ROTKOORTSEN. 73 ‚dere voorwaarden van het Leven ? Deze vragen heeft men reeds dikwijls met velerlei onderftellingen , niet zelden met volkomen onzinnige redeneeringen trach- ten te beantwoorden, van welk ik hier flechts eenige met weinige woorden aanroeren wil, Ik fla daarbij 200 veel over, wat ten hoogften op de waarde van een gedicht aanfpraak kan maken; want als , bij voor- beeld, iemand wilde zeggen: Het levens-proces is een opgefloten ljf, en het Lijf een verligchamelijkt Ie- vens-Brocesy, de Herfchepping der flof, he: zigtbare vandelen yan den geest; — dan zijn dit of ijdele voorfchriften „ of die triviale wijsheid, welke zij ver« bergen , ligt zoo diep, dat het der moeite niet waar- dig is, dezelye te zoeken. Alwie zich bij de Her- {cheppingen van de ftof in de Rotkoorts .„ daarmede vergenoegen kan „ het zichtbare wandelen van den geeest daarin te erkennen, dien moet men in zijn geloof niet ftoren „ noch hem zijne droombeelden yarı den gezonden en van den zieken P/yche „ welke over de Herfcheppingen heerscht en befchikt, gaar- ne overlaten, Het is daarentegen even billijk niet te verlangen, dat men achter zulke dichtftukken ware inzigten zoeke! Te voren geloofle men de Natmur der Rotkoorts 19 5 dıar- 74 0OVErR DE NATUUR zn vE daardoor volkomen bepaald te hebben , dat men wa- ze rol!ing in het Ligchaam, of in het bloed, of in de eerfte wegen aannam. Maar zoodanig eene, zoo als wi) ze in de doode Natuur aantreffen , heeft nimmer in het levend ligchaam plaats , veel eer is het leven zelf de grootfte hinderpaal daartegen. Daar de zekerheid dezer ftelling reeds lang uitgemaakt is, zoo zal ik mij daarbij niet langer ophouden. Wilde men zich achter de uitdrukking': eigendommelijk Zickeliik bederf , geringe graad van rotting,, neiging tot rotting en dergelijken verbergen ,„ ZOO zou dit de zaak toch niet ophelderen ; zoo veel is intus- fchen allezins waar, dat de eigendommelijke ziekte der Herfchepping bij de Rotkoorts , ieder afzonder- lijik deel in het geheele ligchaam zeer geneigd maakt, naden dood „fuel en fterk tot rottingovertegaan, gelijk wijreeds gezien hebben. Wijzijn derhalven zondertwij- fel geregtigd om eene neiging tot rotting inonze ziekte anf te nemen; zij is echter gevolg, en wij leeren uit haar aanwezen de hier plaats grijpende ziekelijke betre';king der Re, roduetien niet nader kennen, — Zwakte, asthenie heet het verder , is het hoofd- oogenblik, waarop de Rotkoorts , even als zoo vele. andere ziekten, berust. Dat dit woord hier , ge- lijk GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN, 75 lijk nergens, onze inzigten niet vermeerderd, heb ik reeds aangeduid. Wanneer wjj den robusten, fterk- fien mensch ,„ wien ieder den hoogften graad eener Jihenifche gefteldheid of aanleg zonder aarfelen , toe= fchrijven zou, wanneer wij dezen plotfeling , bin- nen weinige uren, in den hoogften graad van eenen rottigen toeftand zien vervallen, en welna uitwendi- ge invloeden „ welke openlijik de Herfcheppingen aantasteden, bij voorbeeld, na befmetting, wie zou daar in cene bevredigende oplosfing omtrent zulk een verfchijnfel kunnen vinden,, wanneer men antwoor- de; dat het fterke ligchaam plotfeling tet op den hoogften graad verzwakt was geworden? Waar is dan op eenmaal die groote fPhenifche lterkte gebleven? Waaroım ontwikkelt zich daarbij, onder andere om- ftandigheden, eene Synocha? Van waar dikwijs zul- ke hooge graden van zwakte zonder eenige in het 008 ‘vallende mengings-veranderingen , die weltot verlam- ming, maar niet tot verfterving overgaan ? Alwie deze en dergelijke vragen niet bevredigend beant- woorden kan „ moet niet verlangen „ dat men in esthenie den. toereikenden grondflag der Rorkoorts ppgegeven hebbe ! — Gebrek aan Zuurflof, zal, volgens anderen, de ou» 76 over pe NATUUR Een DE onveranderliike oorzaak van het Scorbut en der Rot» koorts zijn ; volgens anderen overvloed van Waterflof en Stikfiof, nog anderen, hebben de Koolftof, de Zwavel, de Phosphorus, de Warmte, deLucht, de Electrifche, de Warmteftof, de Magnetifche Stof,enz., niet alleen rollen medegedeeld, maar ook derzelver, twee, drie, vier, vijfledige vercenigingen. Al deze Ntellingen „ welke de willekeurigfte Befpiegeling iederen dag op nieuw aanbieden kan, ontbreekt het voor- zeker verder aan niets, dan aan het bewijs, dat in het gebrek' of den overvloed .der genoemde ftoffen , de wezenlijkfte voorwaarde der Rotkoorts werkelijk beftaat. Niets is daarin waar noch tegen allentegen- fpraak bewezen, dan dat aanzienlijke mengingsver- anderingen „ belangrijke verplaatfingen der dierlijke ftof, deze ziekte volftrekt voorafgaan, Maar den srond zelven is het toch, dien wij zoo gaarne'ont- dekken wilden ! Weanneer nu een gezond mensch, door befmetting plotfeling. vauı GENEESWIZE ver ROTKOORTSEN. 77 van de naaste oorzaak der Rotkoorts ;„ ontwaart men daar wit niets.! Andere, nadat reeds te voren de zuivere „ eer- voudige ontfiekingskoorts, van eene disproportie der electrieiteit afgeleid was, laten nu dezelve ook als oorzaak des Zyphus geiden ; zij gelooven, of veeleer eyertuigen zich zelven, dat het koortsbeginfel geen under 3ij, dan ie electrieke flof, en dat de voort- Drenging der kooris, op zich zelve,in de daad niet anders zij, dan een eigendommelijk Proces der Elec- iriciseit , of van het Galyanismus,, in de opwekbare werktuigen des dierlijken ligchaams „ enwel her naas- te in de Zenuwen en het felfel der Slagaderen. Jam- mer intusfchen dat wjj ook bij het onzijdigfle aan- zien en onderzoek van eenen aan Rotkootts lijden- den,niet de geringfte fpoor,niet de verwijderfte daakzaak vermogen te ontdekken „ welke ons op eenen zamen- hang zijner ziekte met een bewezen „ electrick: ver- fchijnfel op eene luisterrijke wijze kan terug wijzen. Tot aan deze ontdekking , blijft alles cene individuce- de wijze van voorftelling , welke ieder naar willekeur maken kan, zonder dat wij daardoor in ons weten verder komen. Het moet zelfs belaschelijk fchijnen , geliik mi) ergens is voorgekomen, eeren Dorpsheel- MEeeS- 8 övEer ze NATUUR Ex vF meester van die ingewikkelde , hoogst zämengellelde ; en met den toeftel van het Herfengeftel en deszelf Raderwerk overeenkomende Voltaifche Zuilorde te hooren fpreken „ welke onder anderen zelfs de ziel Jixeren kon. Wat baat ons dit te weten. Een groot bewijs van onze inzigten en van onze fterke Geneeskundise grondftellingen moge het zijn; dat wij onder zoo vele elkander tegenfprekende meningen, thans beginnen van Eleciri/che, Magne- tifche en Scheikundige koortfen te fpreken „ waarbjj dan de Rotkoorts gedeeltelijk onder de Magretifche,, gedeeltelijk onder de Scheikundige koortfen geplaatst wordt: Waarom nu de Typhus älleen cene Schei- kundige koorts zijn zal, is des te minder in te zien; daar juist in den Synochus de grootfte mengings-ver- anderingen voorkomen, welke zelfs bij de Synochä niet geheel ontbreken. En watis dan eene Magne= tifche koorts ? Men neme alles te zamen wat wij van Magnetifche verfchijnfelen in de Natuur dadelijk kennen — en wij kennen immers alleen verfchijn- felen, want eene Magnetifche ftof of kracht wordt, als grondftof derzelven thans aungenomen, —— en beproeve het „ daarin eenen zamenhang met den toeftand Yan eenen koortszieken te vinden! Ik twijfel aan het | ger GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN. 79 gevolg van zulk eene pogiug. Want al wat ons de Natuurwijsgeeren vertellen , van dat, wat in den Mikrokosmus , de Magneet in het Makrokosmus verte- genwoordigt, van het Magnetismus in de Aderlijk- heid en in de Reproductie,, van den ftrijd van het Magnetismus tegen de electriciteit, en van zoo vele dergelijke dingen, zal toch, hoop ik door ieder een daarvoor worden aangezien , wat het werkelijk is, als ijdele redekavelingen ,„ die in een gedachteloos ge- dicht, waar het alleen op kunftige woordplaätfingen aankomt,. derzelver plaats zeer goed behouden. Maar de echte Natuurkenner, de Arts, die in het dierlike ligchaam eene Magnetifche betrekking aannemen „ en daaruit het ontftaan der ziekten afleiden wilde , die ? zal dezelve boven alles vooraf in blijkbare daadza- ken willen opgelost zien. Deedt.hij dit niet, dan zouden zijne uitzigten geene meerdere waarde heb- ben, dan de leere van den eenen, omtrent warme ; koude „ vochtige en drooge hoedanigheden; — of van’ den anderen , van eene eeuwige ziel der wereld,, welke met de drie, vier, vijf of zeshoekigen kleine srondligchaampjes fpeelt; of van eenen derden, omtrent het Sulphur, de Mercurius, Tartarus etc. ftandigheden werkelijk Zien ontftaans WVele det nieuwfte gefchriften , die voorgeven tot volkömenheid der Geneeskunde te hebben bijgedragen ; imhädt voor een gedeelte aan den anderen kant; onvetftan= dige, dwaafe, fcheeve, of ten minften fcheef uitge: ‚drukte ftellingen beyatten „ zijn ’er verre van af, om de zoo zeer verwarde Aetiologie juister te maken; veeleer maken zij de verwarting no& grooter. Dis lezen wij, bij voorbeeld , a/ war de MerJijkheid hare ı Electriciteir ontrooft, kan den Synochus verwekbeniz De Synochus, gelijk alle koort/en en ontfekingen zal dan ontflaan , wanneer de betrekkelijke cohaefi2 in de yolfrekte tracht over te gauan, de Slagader Ader: worden wil, en dat hier , bij den Synochus, vnmid- delijk in de Adır. Alle invloeden, welke dit yermö= gen uit te werken, brenzen den Synochus voor& Der: ‚halven al wat de kleine Slagaderen tusfehen de vkex F geh 32 d$ver De NATUUR e£n dB zen der aderen op den zeer wonderbaren inval brengt om Aderen te worden, brengt Rotkoorts voort. Kan men iets aardiger zeggen? De invloeden, welke den Synochus verwekken, zijn die, welke tot de lucht- fireck behooren. Even gelijk de Synocha aan den winter, 200 ook beantwoord de Synochus aan den z0= mer. ’Er kan volfirekt geen Synochus ontffaanz waar niet vooraf de Expanfie de bovenhand in het Be- werktuigd Geflel i heeft. Bij andere gelegenheden on= dervinden wij voorwaar dat de velerlei tot Synochus gerekende ziekten, in alle jaargetijden kunnen voor- komen. Wat de Rotkoorts betreft, zoo zien wjj haar dikwijls , zonder eenigen invloed van het klimaat, ontftaan, en omgekeerd, brengen deze invloeden ‚ hitte, vochtigheid , lage gronden, nog op verre na geene Rotkoorts voort. ledere Hemelsfireck , yelke met het voorjaar overeenkoms , verwekt ont« fiekingachtige Galloortfen, onder heete Hemelsfre- ken heerscht de zuwivere Biliofa , de meer vochlige koude klimaten brengen de Rotkoorts vwoort. Wie weet niet dat dit alles in de Natuur geheel anders is. In alle plaatfen kan de Rorkoorts heerfchen ,„ maar het meest daar,en bereikt haren hoogften graad, waar zij het heetfte is. — Door het verlies van vochten wordt den grond tor de Rot, door de gemoedsaandoe- Nine GENEESWIJZE bir ROTKOORTSEN 84 Hingen,sot de Gal, door flecht voedfeltot Slijm-koorts gelegd. Waar velen dezer invloeden te gelijker tijd voorkomen , veroörzaken zij allen de Rötkoörts als den laagfien zrap des Synochus. Opmerkelijk voor- waat! De robuste, volfappigfte menfchen Zien wi dikwijls fpoedig in Roikoottfen vervallen, ei ande- re die na bloedvloeijingen , buikloop ,„ zäadverlieg enz. op den uiterften graad van krachteloosheid ‚ge- bragt zijn, bekomeiı niets minder dan eene Röta koorts. En Rotkoortfen , bij velen de hoogfte trap des Typhrs, hier de nedetigfte, de laagfte trap van den Synochus, lager, dan eene onbeduidende ontfte- kings Galkoofts. Waarliik kan onze fpraakverwats ring. wel genen hoogeren graad bereiken ? — - Ti verwekking des Symochtus worden te regt ook de Cone tagia gerekend, bij de Rotkoorts ten minflen Hide dit geen twijfel. Zij werken te zamen genomen oß geene andere wijze dan dat zij de samentrckking ten Yoorfchijn roepen, [oms kunnen zij noch üntlicking noch kooris veroorzaken. Wanneer ’er toteeneRot- koorts niets anders nodig ware , dan esne 00r= zaak ; welke de zamentrekking in de. Bloeträten te voorfchiin riep, dan zou ongetwijfeld iedäre koorts eene Rotkoorts zijn, en de wereld ware als. dan waarfehinlijk reeds uitgeftorven. De hier plaat3e\ | Fa heb-. &4 over de NATUUR en DE hebbende mengings-veranderingen, ftellen gcheel an« dere gronden vooraf. Deze einige proeven , welke gemakkelijk vermenigvuldigd kunnen worden, mo- gen bewijzen ,„ hoedanig het met de Aetiologie der Rorkoortfen inde Gefchriften gelegen zij, welke ons arme Empirici van het hoogst Natuurwijsgeerig flandpunt af, verlichten moesten. — De Rotkoorts kan onmiddelijk, maar ook als het gevolz van andere ziekten ontftaan, zij is dan eens Morbus primarius, dan eens Morbus fecundarius. 