veld ssennederland 01
MINISTERIE VAN ONDERWIJSEN WETENSCHAPPEN RIJKSINSTITUUT VOOR OORLOGSDOCUMENTATIE BRONNENPUBLICATIES DOCUMENTEN, NR 2 DE SS EN NEDERLAND DOCUMENTEN UIT SS-ARCHIEVEN 1935-1945 DEEL I S-GRAVENHAGE - MARTINUS NIJHOFF - 1976 at MK mar DE SS EN NEDERLAND DOCUMENTEN UIT SS-ARCHIEVEN 1935 -1945 INGELEID EN UITGEGEVEN DOOR N. K. C. A. IN °T VELD WITH AN ENGLISH SUMMARY DEEL I INLEIDING/DOCUMENTEN 1935-1942 ’S-GRAVENHAGE - MARTINUS NIJHOFF - 1976 Copyright 1976 by Netherlands State Institute for War Documentation, Amsterdam. All rights reserved, including the right to translate or to reproduce this book or parts thereof in any form. Printed in the Netherlands ISBN 90 247 1671 3 Woord vooraf Grote delen van de archieven van het nationaal-socialistische Duitsland en van de National- sozialistische Deutsche Arbeiterpartei en haar formaties zijn in de laatste fase van de tweede wereldoorlog vernietigd, maar veel is bewaard gebleven. Voorzover deze archieven af komstig waren van de NSDAP en haar formaties werden zij na Duitslands ineenstorting geleidelijk samengebracht in het onder het Amerikaanse bezettingsbestuur ressorterende Berlin Docu- ment Center. Een deel van die archieven ligt daar nog steeds, een ander deel werd in 1948-49 naar de Verenigde Staten overgebracht en in een later stadium overgedragen aan de regering van de Duitse Bondsrepubliek. Nog voor het transport naar de Verenigde Staten plaatsvond, hadden leden van de staf van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie toegang gekregen tot het Berlin Document Center. Het betrof hier dr. A. E. Cohen en drs. P. F. M. Fontaine. Zij zijn, soms onder moeilijke omstandigheden, vele maanden in Berlijn werkzaam geweest en hebben er zorg voor gedragen dat het Rijksinstituut fotokopieën ontving van de vele tienduizenden documenten met betrekking tot ons land die zich in het Berlin Document Center bleken te bevinden. Van speciaal belang was dat tot de collecties van dat Center ook een groot deel behoorde van het archief van de Persönliche Stab des Reichsführers-SS: de correspondentie dus die door of namens Heinrich Himmler gevoerd was; daarbij bevonden zich talrijke stukken die gewisseld waren met de Reichskommissar für die besetzten niederländischen Gebiete, Dr. Arthur Seyss-Inquart, en met de Höhere SS- und Polizeiführer, Hanns Albin Rauter. Het heeft van meet af aan in het voornemen van ons college gelegen de belangrijkste stukken uit de bedoelde archieven in druk te doen verschijnen en dan op de bij onze instel- ling gebruikelijke wijze: voorzien van voetnoten alsmede van een uitvoerige inleiding. De selectie is in hoofdzaak verricht door dr. Cohen; hij gaf tevens een eerste concept voor de eerste twee paragrafen van hoofdstuk I van de Inleiding. Na Cohens benoeming tot hoogleraar te Leiden werd de voorbereiding van de bronnenpublikatie korte tijd door mr. D. W. Kok, vervolgens definitief door drs. N. K. C. A. in °t Veld overgenomen. Hij droeg zorg voor de uiteindelijke selectie en bracht in jarenlange arbeid de talloze gegevens bijeen die in de voetnoten en de inleiding verwerkt dienden te worden. De betekenis van deze bronnenpublikatie is, naar ons oordeel, niet slechts dat vele hon- derden stukken, die van primair belang zijn tot goed begrip van het door de Duitse bezetter in de jaren ’40-’45 gevoerde beleid, thans in gedrukte vorm een plaats kunnen vinden in bibliotheken van wetenschappelijke instellingen en in particuliere bibliotheken in binnen- en buitenland, maar vooral ook dat deze publikatie van begin tot eind onderstreept hoezeer ons land als het ware een politiek proefveld is geweest van de SS en haar denkbeelden. Wie ooit zich afvraagt wat de Duitse en de Nederlandse nationaal-socialisten met Nederland voorhadden en wat er van Nederland geworden zou zijn indien Duitsland de tweede wereldoorlog had gewonnen, zal op deze vraag een antwoord kunnen vinden in dit werk: De SS en Nederland. HET BESTUUR VAN HET RIJKSINSTITUUT VOOR OORLOGSDOCUMENTATIE A. F. MANNING, voorzitter P. W. KLEIN P. J. VERDAM VI Inhoud DEEL I Woord vooraf Inhoudsopgave Lijst van afkortingen INLEIDING I De uitgave A De bron B Bewerking en weergave C Inhoud van de uitgave II De SS in Duitsland A Het karakter van de SS B De Allgemeine SS C SS en politie I Sicherheitspolizei en SD 2 De Ordnungspolizei D Concentratiekampen en Totenkopfverbände E De Waffen-SS F De organisatie van de SS-leiding G De Höheren SS- und Polizeiführer III Het rijkscommissariaat A De rijkscommissaris: positie en persoon B Neven- en ondergeschikten C Schmidt IV De Höherer SS- und Polizeiführer in Nederland A Rauter: persoon en functie B De Waffen-SS in Nederland C Sipo und SD in Nederland D De Ordnungspolizei in Nederland E De Nederlandse politie F De Reichsschulen V Het politieke doel van de SS A De opdracht aan de rijkscommissaris B Het ideologische uitgangspunt C De idee van het groot-Germaanse rijk D De Duitse werkelijkheid VI De Germanische Leitstelle A Coördinatie van de Germaanse politiek B De Anordnung 54/42 C De Germanische Leitstelle in Nederland VII VII Saw I2 26 30 37 42 45 58 66 78 87 90 98 107 112 121 126 137 146 148 154 160 164 167 172 VII Prehistorie der Nederlandsche SS: de voor-oorlogse radicalen A De volkse tendens in de NSB 177 B Rost van Tonningen 190 C Der Vaderen Erfdeel 197 D Feldmeijer en de Mussert-Garde 217 E Zomer 1940: plannen 224 F De oprichting van de Nederlandsche SS 232 VIII De Germaansche SS A De actieve SS 243 B De begunstigende leden 257 C Propaganda en indoctrinatie: Storm-SS, de Volksche Werkgemeenschap, Avegoor 263 D De verhouding tot de NSB 285 E De ondergang van de Germaansche SS 303 IX De Nederlandse vrijwilligers in de Waffen-SS A De leidende figuren 310 B ‘Westland’ en ‘Wiking’ 313 C De Standarte ‘Nordwest’ 233 D Het Nederlandse vrijwilligerslegioen 334 E De SS-brigade ‘Nederland’ 362 F De Landstorm en andere eenheden in Nederland 372 G De Landwacht 385 H Slotopmerkingen over de vrijwilligers 403 Slotbeschouwing 415 Appendix: De groot-Germaanse rebellie in de Jeugdstorm 425 ILLUSTRATIES DOCUMENTEN 1935-1942 DEEL II DOCUMENTEN 1943-1945 BIJLAGEN I. Tabel van SS-rangen II. Schema van SS-instanties SUMMARY DIGESTS OF DOCUMENTS GLOSSARY BRONNEN EN LITTERATUUR Lijst van afkortingen met betrekking tot bronnen en litteratuur REGISTERS VIII tussen p. a.D. Adj. A-Fall A.K. AO AOK Art. ATL Ausb. Az Baone Batl., Btl. bayr. BdO BdS BdW-SS Befh.d.Tr.d. H. BL Brig. BRK Btl.kdr CdS CdZ DAF De Vlag Dion d.Sch(p) Abteilung ausser Dienst Adjutant Angriffsfall Armeekorps Auslandsorganisation der NSDAP Armeeoberkommando Artillerie Algemeen Toezicht Leden Ausbildungs- Aktenzeichen Bataillone Bataillon bayerische Befehlshaber der Ordnungs- polizei Befehlshaber der Sicherheits- polizei und des SD Befehlshaber der Waffen-SS Befehlshaber der Truppen des Heeres begunstigend lid Brigade Beauftragter des Reichskom- missars Bataillonskommandeur Chef der Sicherheitspolizei und des SD Chef der Zivilverwaltung Deutsche Arbeitsfront Deutsch-Vlämische Arbeitsge- meinschaft Division der Schutzpolizei E- EK E-Spiel Ers. E-Stelle e.V. fdl. FHA Flak Freiw. FS, Fs Fürs. Geb. geh. Gen. Gend. germ. Gestapo Gren. HA Höhere(r) SSuPF; HSSPF HW (i)d.R. IdO IdS Inf. Ing. I.R. Jabo Jäg., Jg. Kav. Ersatz Eisernes Kreuz Englandspiel Ersatz Ergänzungsstelle eingetragener Verein feindlich(e) Führungshauptamt Flug(zeug)abwehrkanone Freiwillige(n) Fernschreiben Fürsorge Gebirgs- geheim(e) General Gendarmerie germanisch Geheime Staatspolizei Grenadier Hauptamt Höhere(r) SS- und Polizei- führer Heimwehr (in) der Reserve Inspekteur der Ordnungspolizei Inspekteur der Sicherheits- polizei und des SD Infanterie Ingenieur Infanterie-Regiment Jagdbomber Jäger Kavallerie KdO Kdos. KdS KL Komp. (Kp.) Kripo KVA Kv-Heer L-Fall M.d.R. MG Napola (NPEA) Ndl. Nenasu NIVO NS., ns. NSB NSDAP NSKK NSNAP Pol. Kommandeur der Ordnungs- polizei Kommandosache Kommandeur der Sicherheits- polizei und des SD Konzentrationslager Kompanie Kriminalpolizei Küstenverteidigungsabschnitt Kriegsverwendungsfähig-Heer Landungs-Fall Mitglied des Reichstags Maschinengewehr Mobilisations- Nachrichten Nationalpolitische Erziehungs- anstalt Niederlande Nederlandsche Nationaal-So- cialistische Uitgeverij Nederlandsche Instelling voor Volksche Opvoeding nationalsozialistisch Nationaal Socialistische Beweging Nationalsozialistische Deutsche Arbeiter Partei Nationalsozialistisches Kraft- fahrkorps Nationaal-Socialistische Ne- derlandsche Arbeiderspartij Nationalsozialistische Volks- wohlfahrt Oberabschnitt Oberkommando des Heeres Oberkommando der Wehr- macht Organisation Ordnungspolizei Personal; persönliche Parteigenosse Politische Organisation (der NSDAP); politieke organisatie (der NSB) Polizei Pro Mi Pz. RAD Res. RFSSuChdDt Pol Ret. RK RKFdV RSHA RuS RuSHA SA SD Sipo SS SS-DBO SS-Brif. SS-FHA SS-Hstuf. SS-KV SSPF SS-Staf SS-Stubaf. SS-TV SS-WVHA Stapo Stellv. UK VDA Verdinaso V-Mann VoMi WA W.Bfh. Ndl. (WBN) WE z.b.V. z Kt Propagandaministerium Panzer Reichsarbeitsdienst Reserve Reichsführer-SS und Chef der Deutschen Polizei Regiment Reichskommissar Reichskommissar für die Fes- tigung deutschen Volkstums Reichssicherheitshauptamt Rasse- und Siedlung(s) Rasse- und Siedlungshauptamt Sturmabteilung Sicherheitsdienst Sicherheitspolizei Schutz-Staffeln SS-Disziplinarstraf- und Be- schwerdeordnung SS-Brigadeführer SS-Führungshauptamt SS-Hauptsturmführer SS-Kriegsverwendungsfähig SS- und Polizeiführer SS-Standartenführer SS-Sturmbannführer SS-Totenkopf-Verbände SS-Wirtschafts- und Verwal- tungshauptamt Staatspolizei stellvertretende Unabkömmlichkeitsstellung Volksbund für das Deutschtum im Ausland Verbond van Dietsche Na- tionaal-Solidaristen Vertrauensmann Volksdeutsche Mittelstelle Weerafdeeling Wehrmachtbefehlshaber in den Niederlanden Wehrertüchtigungs- zur besonderen Verwendung zur Kenntnis(nahme) INLEIDING HOOFDSTUK I De uitgave A. De bron Van het begin af aan heeft de leiding van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie ernaar gestreefd zo spoedig mogelijk materiaal over de bezettingsgeschiedenis te verwerven uit de archieven van centrale Duitse instellingen. De geallieerden hadden na de capitulatie van de Duitsers in 1945 grote hoeveelheden van dergelijk materiaal gevonden, en die o.a. samengebracht in het Brits- Amerikaanse Foreign Office — State Department Document Center (FOSD) te Berlijn, waar de archieven van het Auswärtige Amt en de Reichskanzlei werden bewaard en bewerkt, en het Ameri- kaanse 777! Document Center te Berlijn, meer bekend als het Berlin Document Center (BDC). De stukken daar werden gesorteerd in verband met het onderzoek voor de processen tegen oorlogs- misdadigers te Neurenberg. Toen begin mei 1947 een Nederlandse delegatie, waaronder enige mede- werkers van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, toegang kreeg tot het FOSD-Center, kon men van de gelegenheid gebruik maken om ook het materiaal in het Berlin Document Center te bestuderen. Hier werkten vrijwel uitsluitend, tot zijn terugkeer naar Nederland in september 1947, dr. A. E. Cohen, en, aanvankelijk samen met hem, vervolgens alleen tot eind maart 1948, drs. P. F. M. Fontaine. Zij richtten hun aandacht niet op al het materiaal in het BDC, maar concentreerden zich op het voor hen belangrijkste, de z.g. Himmler files. Dit was een verzamelbegrip voor een zeer groot aantal archivalia, die althans met elkaar gemeen hadden, dat ze afkomstig waren van een of andere SS-instantie. Kwantitatief en kwalitatief het belangrijkst bleken de stukken te zijn, die van het Hauptamt Persönlicher Stab Reichsführer-SS afkomstig waren. Oorspronkelijk moeten deze stukken zich bevonden hebben op Himmlers bureau in de Prinz Albrechtstrasse te Berlijn, maar hoe zij in het BDC zijn terechtgekomen, is onbekend. De Nederlandse delegatie trof ze er in ieder geval in grote mate van wanorde aan; of deze wanorde was ontstaan op de oorspronkelijke opbergplaats dan wel als gevolg van evacuatie, van vernietigings- pogingen of van de terugvoering naar Berlijn, is niet duidelijk. Daarbij heeft de Schriftgutverwaltung van Himmlers staf kennelijk op verschillende tijdstippen verschillende indelingscriteria gehanteerd, maar die niet stipt toegepast. Men vindt geheime en andere stukken door elkaar, daarentegen ingekomen brief en doorslag van het antwoord niet steeds bij elkaar. Enige groepen stukken, die over Nederlandse zaken handelden, waren kennelijk gezamenlijk geregistreerd, maar lagen soms vrij ver uiteen in verschillende briefordners. Het materiaal van andere Hauptämter van de SS-leiding of van onderdelen daarvan leverde wat Nederland betreft weinig op, en was relatief onbelangrijk, met uitzondering van archivalia van het Rasse- und Siedlungshauptamt, en het SS-bureau voor wetenschappelijk onderzoek, het Ahnenerbe (onderdeel van de Persönliche Stab). Hier werd tamelijk veel aangetroffen, dat voor Nederland van belang was, zij het niet in die mate als met de hierboven genoemde stukken het geval was. Tegen het einde van de werkzaamheden van de heer Fontaine bleek, dat behalve de Himmler files nog een andere collectie voor het werk van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie van belang was, nl. de verzameling uit het SS-Personalhauptamt van de persoonsdossiers der SS-officie- ren, voor ongeveer 80 % compleet. Hierbij waren ook de persoonsdossiers van Duitse functionaris- DE UITGAVE sen, zowel te Berlijn en München als in het bezette Nederland werkzaam, die een honoraire SS-rang hadden, maar tevens van een aantal Nederlanders, die SS-Führer, d.w.z. SS-officier, waren. Al dit materiaal werd door de heren Cohen en Fontaine nauwkeurig doorgezien om vast te stellen of het op Nederland betrekking had. Dit laatste ruim genomen; gegevens over Duitsers, die zich tijdens de bezetting in Nederland bevonden, werden ook geacht voor de Nederlandse geschied- schrijving van belang te zijn wanneer zij betrekking hadden op de levensloop elders van deze Duitsers: zo bijvoorbeeld de levensloop van de Höherer SS- und Polizeiführer in Nederland Rauter, die niet te begrijpen valt als men zijn Oostenrijkse tijd niet kent. Ook werden stukken van belang geacht, die inzicht gaven in organisatie en werkwijze van centrale SS-instanties, die veel met Nederland te maken hadden, of analoge situaties in andere bezette landen (b.v. Noorwegen) belicht- ten. Van elk stuk, dat op een of andere wijze voor de geschiedschrijving van de bezettingsperiode van belang leek, werden fotokopieën gemaakt, meestal zowel voor het Rijksinstituut voor Oorlogs- documentatie als voor de Bijzondere Rechtspleging. Hoezeer de documenten in het BDC voor deze laatste instantie van belang bleken te zijn, werd treffend geïllustreerd door het proces tegen Rauter, die toen geconfronteerd werd met een aantal van zijn brieven aan Himmler. Om allerlei redenen (de wanorde in het materiaal, wijze van reproductie en overbelasting van het personeel van het BDC, etc.) was er in de verzameling fotokopieën, die aldus werd verkregen, geen logische volgorde. In de praktijk leverde dit, mede door de beschrijvingstechniek, die door het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie wordt gebruikt, weinig moeilijkheden op. De gehele ver- zameling van fotokopieën wordt thans als de BDC-collectie van het instituut aangeduid; achter de aanduiding ‘BDC’ worden de stukken (d.w.z. de fotokopieën) aangeduid met een H wanneer zij uit de Himmler files afkomstig zijn, met een P wanneer zij uit de collectie persoonsdossiers af komstig zijn. Links onderaan de hier afgedrukte stukken vindt men deze aanduidingen; in de noten is de aanduiding ‘BDC’ kortheidshalve weggelaten, men vindt daar dus alleen de letter H of de letter P, gevolgd door de nummering. Intussen bevinden zich onder de H-nummers ook enige fotokopieën van stukken, die niet tot de Himmler files horen. Zo is met name door een medewerker van het BDC, Bruno Schumacher, de collectie verrijkt met kopieën van documenten uit de zeer fragmentarisch bewaard gebleven archieven van de Parteikanzlei en van het bureau van de Reichsschatzmeister der NSDAP. Dat de archivalia in het Berlin Document Center incompleet zijn, is zeker; in hoeverre, kan men slechts gissen. Van de gevoerde telefoongesprekken is bijzonder weinig overgeleverd. Aangezien Himmler evenwel vaak afwezig was, moest men zich veelal per telex tot hem wenden. Teneinde overbelasting van het telex-net te voorkomen werden veel zaken evenwel toch per brief afgedaan. Bij de crisis rond Berlijn in 1948 werden de Himmler files uit het BDC weggehaald en naar de Verenigde Staten overgebracht. De persoonsdossiers bleven in Berlijn achter. De collectie foto- kopieën voor het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie en de Bijzondere Rechtspleging was toen al gemaakt. In de Verenigde Staten werd het materiaal herordend en voor een deel gefilmd. Over- zichten van die films werden (en worden) gepubliceerd in de door de National Archives uitgegeven Guides to German Records microfilmed at Alexandria, Wa. Voornamelijk de delen 32, 33 en 39 hebben betrekking op de SS. Inmiddels werd in het begin van de zestiger jaren het grootste deel van de Himmler files (tezamen met ander materiaal) teruggebracht naar Duitsland, waar het nu berust in het Bundesarchiv te Koblenz. De dossiers van het SS-Personalhauptamt (waar onze fotokopieën met het P-nummer dus vandaan komen) bevinden zich nog steeds in het BDC te Berlijn. B. Bewerking en weergave Vrijwel meteen rees de vraag: hoeveel van de ongeveer 12.000 pagina’s van de BDC-collectie — ver- geleken met andere archieven en collecties, die het instituut bezit, niet eens zo veel — te publiceren? Dr. A. E. Cohen, die pas na de opbouw van de verzameling de gelegenheid had het gehele gefoto- BEWERKING EN WEERGAVE kopieerde materiaal in zijn onderlinge samenhang te bezien, kon uiteraard verscheidene selectie- normen hanteren: sommige stukken kwamen in aanmerking, omdat zij belangrijke feitelijke infor- matie over de bezettingsgeschiedenis gaven, of omdat zij karakteristiek voor bepaalde politieke opvattingen waren, andere vanwege de oorzaken die tot hun ontstaan hadden geleid of de gevolgen die zij opriepen. Daarnaast achtte hij het echter nodig een algemeen selectiecriterium te hanteren, hetgeen hij meende te vinden in de vraag, of Himmler, de Reichsführer-SS, van de stukken kennis had genomen of hun ontstaan had bevorderd. De hoofdmoot van de uitgave bestaat dan ook uit stukken, afkomstig uit de Persönliche Stab, grotendeels door Himmler zelf gelezen, geparafeerd en soms van strepen en notities voorzien, dan wel gedicteerd. Een kleiner gedeelte werd door Himmlers persönlicher Referent — minder dan adviseur, meer dan secretaris — Dr. Rudolf Brandt afgehandeld. Maar de inhoud van de binnenkomende stukken werd dan door Brandt toch aan Himmler voorgelegd, en de uitgaande stukken werden door hem aan de hand van meestal gedetail- leerde instructies van Himmler geschreven. Het aantal stukken, dat uitsluitend door Brandt werd behandeld, is minimaal. Het opnemen van een twintigtal andere stukken, afkomstig van andere SS-instanties dan de Persönliche Stab, werd gerechtvaardigd door het belang van het stuk of het feit, dat Himmler de inhoud ervan gekend moet hebben; dit alles resulteerde in een scherpe selectie van het aanwezige materiaal. Hierop wordt weer een uitzondering gevormd door de Ahnenerbe-stukken, waarvan er een veertig- tal voor de publikatie is uitgezocht. Zij bevatten echter veel, dat typisch is voor de verhoudingen tussen de Duitsers onderling, bepaalde onderwerpen, die elders niet ter sprake komen zoals bv. de Friese kwestie, gegevens uit de eerste periode van de bezetting (toen Rauter nog weinig aan Himmler rapporteerde) en zij geven een kijk op een bepaald aspect van de Duitse politiek, nl. de semi-culturele Volkstum-politiek, die door de Duitsers zelf van zeer groot belang werd geacht. Een scherpe selectie is tevens gemaakt uit de vele P-nummers van de BDC-collectie. Een deel daarvan vormt normale briefwisseling, die ook in het archief van de Persönliche Stab aangetroffen had kunnen zijn, en daar trouwens soms inderdaad aangetroffen is. Gepubliceerd zijn de auto- biografische schetsen — in het algemeen vereist bij opname in de SS in een officiersrang — van drie van de vier Generalkommissare van het Duitse bezettingsbestuur in Nederland (de vierde, Fritz Schmidt, had geen honoraire rang in de SS), waaronder die van Rauter ongetwijfeld de belangrijkste is, voorts van de vier Befehlshaber van de Duitse politieke politie (Sipo und SD) in Nederland, van de Voorman der Nederlandsche SS Feldmeijer, en — ter vergelijking met Rauter — van de Oosten- rijkse SS-officier Helle. Verder zijn er enkele stukken opgenomen, die weliswaar een H-nummer dragen, echter niet uit een SS-bron afkomstig zijn, maar uit de archieven van de Parteikanzlei en de Reichsschatzmeister der NSDAP. Aangezien aan hen geen afzonderlijke publikatie gewijd kan worden, gezien hun geringe aantal, zijn ze in deze uitgave het best op hun plaats. Tenslotte zijn er in deze publikatie een drietal stukken opgenomen, die in het geheel niet uit het BDC afkomstig zijn, maar uit andere archieven en collecties van het Rijksinstituut voor Oorlogs- documentatie. Inhoud en importantie van deze stukken (waaronder een uiterst belangrijke brief van Rauter aan Himmler uit juli 1941, uit een periode, waarin het restant van hun correspondentie zeer schaars is) rechtvaardigen o.i. echter ten volle de opneming in deze uitgave. Een klein aantal stukken, dat in deze uitgave gepast zou hebben, is er niet in opgenomen, met name enige correspondentie tussen Rost van Tonningen en Himmler, die beter op haar plaats is in de bronnenpublikatie over Rost van Tonningen, verzorgd door mevrouw drs. E. Fraenkel- Verkade. De volgorde van de documenten in deze uitgave is de chronologische. Men ziet zo de gebeurtenissen zich ontwikkelen zoals ook Himmler — wiens gezichtspunt bij de opzet centraal werd gesteld — ze heeft gadegeslagen. Men bedenke hierbij, dat de kern van de bijna 7oo documenten in deze publikatie gevormd wordt door de correspondentie tussen Himmler en Rauter, waarbij zij in één brief of telex- DE UITGAVE bericht herhaaldelijk meerdere en zeer diverse onderwerpen aan de orde stelden. Er is intussen geen evenwicht tussen het aantal stukken in de loop der jaren. De vooroorlogse jaren en ook 1940 en 1941 bieden weinig, hoewel men niet de indruk krijgt, dat er veel ontbreekt. De topjaren zijn 1942 en 1943 met tezamen meer dan de helft van het totaal, maar dat zijn dan ook juist de jaren van de hevigste politieke strijd en spanning tussen de verschillende facties in het nazi-kamp. Die strijd, wij zullen er elders nog op terugkomen, vormt inhoudelijk de hoofdschotel van het hier gebodene. Het jaar 1944 biedt weer minder en 1945 uiteraard weinig. Wat de wijze van uitgeven aangaat volgt deze publikatie in het algemeen de door dr. A. E. Cohen opgestelde “Regels voor de bewerking van de bronnenpublikaties van het Rijksinstituut voor Oor- logsdocumentatie’. Tal van administratieve en andere gegevens zijn in de druk weggelaten; indien van belang, worden ze in letternoten weergegeven. Niet van belang geacht werden aanduidingen als ‘Geheim’, ‘Geheime Reichssache’ e.d., aangezien het grootste deel van de brief- en telexwisseling tussen zo hoog geplaatste functionarissen een geheim karakter droeg. Op een aantal stukken zijn stenografische notities geplaatst, die echter helaas vrijwel onleesbaar bleken; in sommige gevallen bevatten ze klaarblijkelijk de tekst van een aansluitend document; die gevallen zijn in de annotatie opgenomen. Voorts is de tekst formeel genormaliseerd. Wij wijzen er hierbij op, dat kennelijk onbetekenende verschrijvingen zijn verbeterd; waar twijfel zou kunnen bestaan, d.w.z. de mogelijk- heid van spelfouten, onvoldoende taalbeheersing of Fehlleistungen, is de tekst ongewijzigd over- genomen. Handtekentngen onder brieven zijn in beginsel letterlijk uit het origineel overgenomen. Waar ze, zoals op doorslagkopieën, ontbreken of waar slechts de paraaf of de voornaam neergezet is, zijn de ontbrekende namen of letters tussen rechte haakjes toegevoegd. Niet weggelaten, zoals dat in vele moderne bronnenuitgaven wel gebeurt, zijn de aanhef en de slotgroet, aangezien de sub- tiele verschillen tussen de ene en de andere formulering vaak tekenend zijn voor bepaalde ver- houdingen in een autoritaire staat. Een deel van de niet of niet letterlijk voor de druk overgenomen gegevens vindt men in de formele aanduiding, die boven de tekst van elk document is geplaatst. Hierin zijn doorgaans de Nederlanders aangeduid met vermelding van hun voorletters. Wat de Duitsers betreft is voor de zeven belangrijkste van hen een uitzondering gemaakt. Links onderaan is de vindplaats in de BDC-collectie van het Rijksinstituut voor Oorlogs- documentatie (RvO) vermeld, alsmede aard en ontwikkelingsstadium van het document zoals ‘vertaald afschrift’, ‘oorspronkelijk’, ‘doorslagkopie’ e.d. In de weinige gevallen, waarin dit gegeven niet met zekerheid viel vast te stellen, is het meest waarschijnlijke genoteerd, indien nodig met een verantwoording in de annotatie. Volgens de hierboven genoemde ‘Regels’ dient de annotatie kort gezegd het volgende te bevatten: verwijzingen, verwerking van het niet gepubliceerde uit het desbetreffende archief (in dit geval de BDC-collectie), achtergrond leverende gegevens, al dan niet kritisch commentaar. Er is, zonder naar een onbereikbare volledigheid te streven, geopteerd voor een tamelijk uitgebreide annotatie; dit heeft o.a. het voordeel, dat waar ruwweg gezegd alle belangrijke stukken van de BDC-collectie hier gepubliceerd zijn, en de minder belangrijke in de noten zijn samengevat, de lezer dan wel geen vol- ledig beeld van de bezettingsgeschiedenis krijgt, maar in hoofdzaak wel van het materiaal in de collectie. Voor het leveren van commentaar, achtergrond, en daarmee een correctie op het materiaal, (en anderszins nodig of nuttig geachte gegevens) putten wij voor de annotatie uit de andere archieven en collecties (bijna alle van het instituut), en vervolgens uit de litteratuur. Gepubliceerd materiaal is in de voetnoten de eerste keer volledig, en vervolgens — behoudens zeer incidenteel vermelde werken - verkort weergegeven; met archivalia is dat steeds het geval. De complete titel of aanduiding kan gevonden worden door middel van de alfabetische lijst van bronnen en litteratuur, alweer met uitzondering van de slechts zeer incidenteel gebruikte werken. Van bepaalde Duitse instellingen zijn de namen, ook indien voorafgegaan door een Nederlands lidwoord, ter verduidelijking weergegeven als woordgroep zonder lidwoord (‘de Höherer SS- und Polizeiführer’ is er één; ‘de Höheren SS- und Polizeiführer’ zijn er meerdere). INHOUD VAN DE UITGAVE C. Inhoud van de uitgave Wat behelzen nu de hier gepubliceerde stukken? Vermoedelijk zijn er in de huidige wereld weinig mensen, die de lettercombinatie ‘SS’ en de daarbij behorende Sig-runen niet meteen associëren met massamoord en brute onderdrukking op een schaal, die in vroeger tijden ondenkbaar geweest zou zijn. Toch zal men in deze documenten en in de inleiding, die er aan voorafgaat, weinig bespeuren van het optreden der SS als instrument ter uitvoering van een tamelijk coherent programma van massale onderdrukking en moord. Weliswaar werd dit programma voornamelijk in Oost-Europa gerealiseerd, maar ook in het door de Duitsers bezette westen vervulde de SS taken in hetzelfde vlak: de vervolging en deportatie der joden, de bestrijding van het verzet, tenslotte een steeds wildere terreur. In de hier gepubliceerde stukken komen deze onderwerpen echter relatief weinig aan de orde. Voor een groot deel ligt dit aan de aard van de stukken, die immers uitgingen van de politieke top van de SS. De vervolging der joden in Nederland was voor een belangrijk deel zaak van een gespecialiseerd politie-apparaat, namelijk het Reichssicherheitshauptamt, de SS- en politiecentrale te Berlijn, ter plaatse in Nederland uitgevoerd door een aparte sectie van de Sicherheitspolizei'; het onderwerp zelf vraagt dan ook een gespecialiseerde beschrijving. Zulks in overeenstemming met het Duitse regeersysteem, waarbij zaken van algemeen beleid, die meerdere landen betroffen, en routine-zaken door de centrale instanties te Berlijn werden afgehandeld, zaken, die daarentegen van incidentele of onverwachte dan wel territoriale aard waren, door de territoriale machthebber. Vandaar, dat de hoogste SS-chef in Nederland, de Höherer SS- und Polizeiführer Rauter, onge- getwijfeld een van de stimulerende krachten bij de jodenvervolging in Nederland was, maar dat zijn praktisch aandeel beslist geringer was dan dat van de bevelhebber der Sicherheitspolizei, die onder hem ressorteerde? In de weinige brieven van Rauter aan Himmler, waarin de jodenvervolging ter sprake komt, overdreef hij daarbij zijn eigen aandeel nog. Dat laatste gold beslist in veel mindere mate voor de onderdrukking der bevolking, de bestrijding van het verzet, en de toenemende terreur in Nederland. Dat immers waren duidelijk territoriaal gebonden zaken, die, zoals ook uit de stukken blijkt, in de latere oorlogsjaren in toenemende mate de aandacht van de territoriale Höherer SS- und Polizeiführer vroegen. Hoe dan ook, de hier afgedrukte stukken zijn, met de correspondentie tussen Rauter en Himmler als kern, voornamelijk afkomstig van die SS-leiders, die hun taak allereerst zagen in de politische Gestaltung: in dit geval de politieke toekomst van het bezette Nederland, en de rol, die de SS daarbij diende te spelen. Toch zou het iets te simpel zijn het probleem alleen maar af te doen met een verwijzing naar de aard van de stukken. Die vraagt immers zelf om een verklaring. Welnu, de lezer dient zich eigenlijk voortdurend het perspectief voor ogen te stellen, van waaruit verreweg de meeste stukken geschreven zijn — het perspectief namelijk van een door Duitsland gewonnen oorlog.* Voor de niet-nazi moge de betekenis van het Hitler-imperium in de eerste plaats liggen in de poging tot vernietiging van het jodendom. Merkwaardigerwijs valt die prioriteit ook vast te stellen bij Hitler zelf, naast zijn plannen voor verovering en germanisatie van Oost-Europa. Maar in het algemeen was voor de nazi’s de bestrijding en uitschakeling van tegenstanders eigenlijk secundair ten opzichte van de ‘positieve’ politiek. De razzia's, represailles, executies in een land als Nederland, de Silbertanne-moorden*, (1) Zie voor de juiste betekenis van deze term p. 33-35, 112-114. (2) Not. 107, B. A. Sijes: ‘Adolf Eichmann und die Deportation der in den Niederlanden wohnenden Juden’. (3) Zie nrs. 216, 224, 235. (4) Vgl. p. 120. (5) Zie voor deze speciale vorm van SS-terreur nr. 467, noot 4. DE UITGAVE het wegvoeren der joden, de oprichting van de kampen bij Amersfoort en Vught, dat alles had in de ogen van de hoogste functionarissen van het Duitse bezettingsbestuur, ook in de ogen van Himmler en vele anderen, de functie, die in de vijftiger jaren in Oost-Europese landen als Tsjecho- slowakije en Hongarije de onderdrukking, executies, deportaties, dwangarbeidskampen, enzovoorts hadden voor ‘de opbouw van het socialisme’ aldaar. Voor de politieke strategen de functie van noodzakelijke bijzaak. Dat er in deze stukken zo relatief weinig over gezegd wordt, en het weinige, dàt er over gezegd wordt, is tekenend voor de gezichtshoek van lieden als Rauter, Seyss-Inquart, Mussert, maar ook van lieden als Voorhoeve, Kranefuss, Rost van Tonningen, Snijder, Theunisz, Van Geelkerken, om maar een losse doch steeds rake greep te doen uit de dramatis personae van deze publikatie. Dat de joden moesten verdwijnen, de ‘reactie’ onderdrukt, ‘sabotage’ in de kiem ge- smoord, was althans voor de felle nationaal-socialist vanzelfsprekend. Veel belangrijker voor hen was wat er na de opruiming dan wel onderwerping der tegenstanders met Nederland zou gebeuren: zou dit een nationaal-socialistische, met Duitsland verbonden, maar zelfstandige staat worden zoals de NSB voor ogen stond? Moest het, waar weinig Nederlanders doch niet zo weinig Duitsers naar streefden, eenvoudigweg bij Duitsland worden ingelijfd? Of waren er mogelijkheden voor een opgaan van Nederland en andere ‘Germaanse’? landen mèt Duitsland in een groter verband, een groot- Germaans Rijk, zoals de SS zich ten doel stelde? Hoe moest Europa worden gereorganiseerd, en wat zou de plaats van Nederland in dit nieuwe, door Duitsland beheerste Europa zijn? Zit die deze vragen als de essentiële politieke problemen beschouwden, zagen het liquideren van de werkelijke of vermeende vijanden inderdaad als bijzaak — als afbraak van het oude op de grond, waarop zij hun diverse blauwdrukken van de toekomst in nieuwbouw wensten om te zetten. Tijdens de oorlog, die naar de meeste nationaal-socialisten tot diep in 1944 dachten?, stellig door Duitsland gewonnen zou worden, verwerkelijkten zij niet alleen de nodig geachte af braak, maar be- gonnen zij ook al in bescheiden mate aan de opbouw. De negatieve, nihilistische kern van de nazi- leer is stellig mede oorzaak geweest van het opvallende feit, dat de aanhangers zoveel succes met het eerste gehad hebben, en zo weinig hebben terecht gebracht van de politische Gestaltung, die hen voor ogen stond. Het verloop van de oorlog maakte voorts, dat van hun doen en laten slechts de destructie overbleef. Daarop viel na de oorlog het volle licht, en derhalve kwamen de ‘positieve’ politieke strevingen van de nationaal-socialisten in de bezette gebieden nog meer in de schaduw te staan. In het bijzonder gold en geldt dat voor de SS, veelal gezien als het instrument bij uitstek voor de door het nationaal-socialisme aangerichte destructie. Op zichzelf niet ten onrechte; de SS wilde en was echter meer dan dat. Behalve moordmachine was de SS ook ideologische stoottroep, poli- tieke pressiegroep, militair keurkorps, om de belangrijkste functies te noemen. Sommige daarvan waren voortgevloeid uit de oorspronkelijke taak van de SS om veiligheid van Führer en Rijk te (1) Wellicht niet zo vanzelfsprekend voor Mussert en gelijkgestemde NSB-ers. Wat de behandeling en de deportatie der joden betreft is er reden om aan te nemen, dat Mussert daar zijn twijfels over had. Hij wilde of durfde evenwel nimmer daarvan een punt van discussie met de bezetter te maken. Bovendien lag ook bij hem het primaat duidelijk bij de politieke toekomst van het nationaal-socialistisch te maken Nederland. (2) De aanhalingstekens bij dit begrip menen wij voortaan te kunnen weglaten zonder bij de lezer de verdenking te wekken de verpolitisering der nationaal-socialisten van (twijfelachtige) taalkundige of anthropologische termen te delen. In aansluiting op het taalgebruik in het beschreven milieu betekent ‘Germaans’ hier Nederlands, Noors, Deens, Vlaams, soms ook Zweeds, Fins (!) en/of Zwitsers, een enkele maal tevens Brits, en omvat het in de praktijk niet het adjectief Duits. “Germaanse vrijwilligers’ zijn dus vrijwilligers, af komstig uit Nederland, Noorwegen, Denemarken en Vlaanderen (eventueel ook uit andere geheel of gedeeltelijk Germaans geachte landen), ongeacht het uiterlijk van de betrokke- nen. Duitse vrijwilligers zijn derhalve niet onder deze term begrepen. (3) Zie bv. Verkl. Wybrands Marcussen in Doc. I Wybrands Marcussen. INHOUD VAN DE UITGAVE waarborgen, andere had de SS zich door de machtsverhoudingen in bepaalde omstandigheden kunnen toeëigenen. Voor een deel was er samenhang tussen deze functies, voor een ander niet onbelangrijk deel waren er tegenspraken. Verderop in deze inleiding zullen wij gedetailleerder schetsen, hoe de SS tot een complex was uitgegroeid van organisaties met verschillende doel- stellingen. Geen wonder, dat zich in dit geheel ook centrifugale krachten openbaarden. Men ziet de SS in deze documenten dan ook niet zozeer in haar destructieve functie, maar in- tegendeel voornamelijk in een politiek vormgevende rol — althans in een poging daartoe. Men zou kunnen zeggen, dat dit boek in wezen de poging bevat van de SS om in Nederland een bepaalde politiek door te voeren en zich van de daarbij behorende machtspositie te verzekeren. Laten wij zo bepaalde aspecten van de SS in het duister, anderzijds plaatsen wij het milieu, waarin de SS zich in deze functie manifesteert, in het licht: het bezette Nederland als object van de bezetter, als politiek krachtveld, waar het bezettingsbestuur, Duitse nazi-instanties en Nederlandse nazi-groeperingen elkaar vonden, beconcurreerden en vaak heftig bestreden. Natuurlijk valt de SS ideologisch en mentaal niet van die andere politieke krachten te scheiden. Wat de situatie merkwaardig en gecompliceerd maakt, is het feit, dat ook formeel en structureel er alliages zijn. In Duitsland was de SS, ook toen zij tot een complexe super-organisatie was uitge- groeid, nog steeds een formatie van de Duitse nationaal-socialistische partij, de NSDAP, en had zij notabene geen eigen rechtspersoonlijkheid. De vertegenwoordiger van de Reichsführer-SS Himmler in Nederland, de Höherer SS- und Polizeiführer Rauter — beiden ongetwijfeld de twee belangrijkste personages in deze publikatie — was niet alleen de hoogste SS-autoriteit in het bezette Nederland, maar ook onder de wat loze benaming Generalkommissar für das Sicherheitswesen een der hoogste en belangrijkste functionarissen van het bezettingsbestuur. Dat laatste was ook het geval met zijn politieke rivaal, de Generalkommissar zur besonderen Verwendung Schmidt, die in het bijzonder de taak had om Nederland nationaal-socialistisch te maken. Deze Generalkommissar was tevens hoofd van de NSDAP-organisatie in Nederland, waar echter de SS in Nederland weer geheel los van stond. Maar het filiaal, dat het politieke deel van de SS in Nederland onderhield, bestond nu juist vrijwel alleen uit de Nederlandsche SS, die echter formeel een weerkorps was van de Nederlandse nazi-partij, de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) onder Musserts leiding. Zo zijn er nog meer alliages: de versmelting van SS en politie in Duitsland, en de poging daartoe in Nederland bijvoor- beeld. Ook zal men in deze publikatie het militaire deel van de SS, de Waffen-SS, vaak tegenkomen in de vorm van de eenheden, waarin Nederlandse vrijwilligers in groten getale dienst deden, zij het, dat zowel in de inleiding als in de stukken dit geenszins onbelangrijke militaire aspect steeds betrok- ken wordt op de kern: de politieke machtsstrijd der bezetters en hun handlangers in Nederland. Want dat is het centrale thema in deze publikatie. Wat hadden zij voor met Nederland, behalve dan de vernietiging van hun tegenstanders? Welnu, zoals wij nog nader hopen aan te tonen, waren zij het allen over één ding eens, hoe vaag en onbestemd het hun ook voor ogen stond: Nederland moest, in meerdere of mindere mate, genazificeerd worden. Voor de Duitse nazi’s was dat eigenlijk identiek met een of andere mate van germanisatie. Het hoofd van het Duitse bezettingsbestuur in Nederland, de rijkscommissaris Seyss-Inquart, moest die nazificatie en die verduitsing geleidelijk tot stand brengen. Die taak liet hij in de eerste plaats uitvoeren door de hierboven genoemde Generalkommissar zur besonderen Verwendung, de exponent van de Duitse nazi-partij tevens. Na een tamelijk veelbelovend, doch kort en mislukt experiment met de Nederlandsche Unie, een niet- nationaal-socialistische burgerlijke groepering, die tot op zekere hoogte tot collaboratie met de bezetter bereid was, wendde de bezetter zich bij gebrek aan beter tot de NSB. Al heel gauw bleek echter de SS, d.w.z. de Reichsführer-SS Himmler, en in Nederland de Höherer SS- und Polizei- führer Rauter met zijn inheemse trawanten, georganiseerd in de Nederlandsche SS, aan te sturen op absorptie van Nederland in een later te vormen Germaans Rijk. Mussert en het grootste deel van de NSB echter wilden wel meewerken aan het nazificeringsproces, doch wensten Nederland zo onafhankelijk mogelijk van Duitsland te houden, waarbij de NSB in hun ogen vanzelfsprekend DE UITGAVE de leiding van staat en maatschappij zou krijgen. Om machtspolitieke redenen vooral kreeg de NSB een zekere steun van Schmidt en het Duitse partij-apparaat. Er ontstond een gedeeltelijk ideolo- gische, maar vooral machtspolitieke tegenstelling tussen de Nederlandse en de Duitse nazi-partijen enerzijds, en hun SS-formaties anderzijds, waarbij de allesbeslissende instantie, Hitler, de zaken voornamelijk op zijn beloop liet, en de verantwoordelijke topfiguur in het bezettingsbestuur, Seyss- Inquart, tussen de rivaliserende concepties en de rivaliserende machten in balanceerde. Een verge- lijkbare situatie treft men in het door de Duitsers bezette Noorwegen aan, ook wel in België, minder in Denemarken tengevolge van bepaalde omstandigheden. Toch propageerde de SS in al deze Germaanse landen! de idee van het Germaanse Rijk, en stiet zij in al die landen op tegenwerking van andere autoriteiten en van de inheemse nazi-partijen. Al die Germaanse bezette gebieden waren voor de SS van groot belang; de SS streefde — niet anders dan andere Duitse machtsapparaten, met name de rivaliserende NSDAP-organisatie — naar machtsposities in deze landen om die als springplank naar grotere macht te Berlijn te benutten. Onder die landen nam Nederland door zijn ligging, zijn veronderstelde gemakkelijker aanpassing aan het Deutschtum in vergelijk tot de Scandinavische landen, en vooral door zijn bevolkingsaantal zonder twijfel de eerste plaats in. Natuurlijk dient men Nederland niet onder het vergrootglas te leggen. Voor de leiding van het Duitse Rijk, voor middenkader en volk, voor de NSDAP als geheel, en niet te vergeten voor Hitler zelf heeft Nederland geen enkele essentiële betekenis gehad (mogelijk met uitzondering van enige militaire crises in 1940 en 1944). Voor het gros van de Duitse SS eigenlijk ook niet. Maar de hier geschetste optiek gold wèl voor Himmler en een aantal lieden uit zijn om- geving, die zich met de politieke strategie van het gehele SS-complex bezig hielden. Zo gezien krijgt het centrale onderwerp van deze publikatie, de politiek van de SS in Nederland, een meer dan incidentele en meer dan nationale betekenis. Uit het voorafgaande kan men reeds afleiden, van welk groot belang de hier gepubliceerde docu- menten zijn voor de geschiedschrijving van de tijd der Duitse bezetting in Nederland. Anderzijds blijkt tevens, en ook op dat aspect zullen wij later nog nader ingaan, dat deze documenten allerminst een evenwichtig beeld geven van de bezettingsgeschiedenis. Verre van dat; zelfs voor de onderlinge strijd der Duitse machthebbers en hun meelopers kan al dit materiaal uit SS-bron per definitie geen objectief en volledig beeld geven. Dat beeld krijgt men slechts door de hier gepubliceerde stukken te bestuderen in samenhang met andere bronnen: wij noemen hier slechts, om een willekeurige greep te doen, de archivalia van de NSB, de naoorlogse gesprekken met hoge Duitse functionarissen, de vaak belangrijke restanten van het archief van de Höherer SS- und Polizeiführer. Daar is voorts de samenhang tussen de gebeurtenissen in Nederland, en de gebeurtenissen elders, met name te Berlijn. Op dit laatste punt kan de steeds overvloediger litteratuur over het nationaal-socialistische Duitsland een onmisbare aanvulling en verdieping geven. De inleiding bij de documenten heeft dan ook een tweeledig doel. In de eerste plaats heeft de bewerker getracht de lezer een overzicht van en inzicht in de structuur van de SS te geven als achtergrond bij de hier gepubliceerde documenten. Dit uitgangspunt brengt met zich mee, dat het hier gebodene geen uitputtende beschrijving van nazi-Duitsland en zelfs niet van de SS is. Veel van hetgeen voor deze organisatie van belang, karakteristiek of zelfs bepalend is, komt zowel in de inleiding als in de documenten niet of slechts zeer terloops aan de orde; zoals bijvoorbeeld de pogingen tot penetratie van de Duitse economie, de politiek tegenover de bevolking van de bezette (1) Wallonië werd sinds 1943 ook Germaans geacht. Zie Edgar Erwin Knoebel: Racial Illusion and Military Necessity: A Study of SS Political and Manpower Objectives in Occupied Belgium (diss. univ. van Colorado), 1965, p. 324-333. O INHOUD VAN DE UITGAVE gebieden in Oost-Europa, veel aspecten van de conflicten met de Wehrmacht, enz. Voor een ge- schiedschrijving van de SS, waarbij al deze zaken beschreven worden, zij de lezer verwezen naar de litteratuur. Anderzijds wordt in deze inleiding wel dieper ingegaan op kwesties, waarvan een goed begrip essentieel is voor het verstaan van de afgedrukte documenten. Wij noemen hier de positie van de Höheren SS- und Polizeiführer in Duitsland en de door de Duitsers bezette gebieden, of de voor-oorlogse ontwikkeling van een bepaalde vleugel in de NSB, die zich later in de Germaansche SS zou manifesteren. De inleiding is thematisch opgezet om als het ware een tegenwicht te leveren tegen de chronologisch gerangschikte documenten, waar men de meest diverse zaken in bonte warreling achter en door elkaar aantreft; de bewerker heeft de hoop, dat zodoende de structuur van de SS duidelijk zal worden — altijd dan in relatie tot de politieke verhoudingen in het bezette Nederland. De inleiding laat zich splitsen in een deel, dat de Duitse kant van de zaak behandelt: de SS in Duitsland, het Duitse bezettingsbestuur in Nederland, de rol van de Höherer SS- und Polizeiführer in Nederland en de aan hem ondergeschikte organisaties — waaronder bijvoorbeeld de Nederlandse politie — de doeleinden, die de Duitsers zich ten opzichte van Nederland stelden, en de institutionele pogingen, die de SS in het werk stelde om de realisatie van haar doel: de vorming van een groot-Germaans Rijk, voor te bereiden. Het ‘Nederlandse’ deel van de inleiding behelst de voor-oorlogse groeperingen binnen de NSB, die later zich in de Nederlandse SS organiseerden, de organisatie van deze formatie, een overzicht van de hoogst conflictrijke verhouding van de formatie tot de NSB; tenslotte de Nederlandse vrijwilligers in de Waffen-SS, en de eenheden, waarin deze mannen dienst deden. Voorts wil de inleiding ook het scheve en eenzijdige beeld, dat de documenten zonder meer zouden kunnen oproepen, op belangrijke punten corrigeren. Dat is ook, naast het verschaffen van feitelijke gegevens, het doel van de annotatie. Uiteraard was het daarbij niet de bedoeling iedere onvolledig- heid, leugen, losse bewering, of onhoudbare opvatting te signaleren en tegen te spreken. Daaren- tegen zijn hier en daar in de annotatie langere stukken opgenomen, die op speciale, tamelijk isoleer- bare verschijnselen betrekking hadden. Wij hebben, ondanks de af en toe misschien wat bezwaar- lijke lengte der voetnoten, deze informaties niet opgenomen in de inleiding, waar zij de gang van het verhaal al te zeer zouden hebben gestoord. Eén van deze aparte onderwerpen, dat toch nauw verband houdt met het streven van de SS en o.i. wat meer aandacht verdiende, is in een appendix behandeld. HOOFDSTUK II De SS in Duitsland A. Het karakter van de SS Vrijwel vanaf het begin van haar ontstaan had de NSDAP, de nationaal-socialistische partij van Adolf Hitler, naast zich een para-militaire formatie, de Sturmabteilung (SA). Deze Gliederung van de NSDAP had in de eerste plaats zaal- en straatterreur tot taak, en kon heel goed als politiek pressiemiddel gebruikt worden; van de gesloten geüniformeerde colonnes gingen zowel intimidatie als aantrekkingskracht uit. Dat was kort gezegd althans de visie, die Hitler op de SA, zijn korps van ‘politische Soldaten’, had. De chef van de formatie, Ernst Röhm, had evenwel andere denkbeelden, waarvan wellicht de belangrijkste was, dat hij de SA als een soort schaduwleger zag. Aangezien vele SA-lieden de ideeën van Röhm deelden of in hun doelstellingen of loyaliteit anderszins voor Hitler van dubieuze waarde waren, achtte deze het al gauw gewenst een kleine kerntroep te vormen van mannen, die hem onvoorwaardelijk trouw moesten zijn. Derhalve werd in maart 1923 te München, het centrum van de nazi-beweging, een Stabswache opgericht, die uit een aantal op betrouwbaarheid geselecteerde SA-mannen bestond. Deze kleine groep, als een soort lijfwacht van Hitler bedoeld, en reeds voorzien van de doodskop op de ski-pet, en de zwart-omrande armband met het hakenkruis, die later zo karakteristiek voor de SS zouden zijn, werd twee maanden later omgezet in een ‘Stosstrupp Hitler’; na de mislukking van Hitlers Putsch in november werd met de partij en de SA ook deze groep verboden. Terwijl Hitler tijdens zijn gevangenschap Mein Kampf schreef, viel de nazi-beweging uit elkaar. Toen hij in december 1924 uit de vesting Landsberg werd losgelaten, vond hij weinig meer dan een puinhoop over van zijn organisatie. Rivaliserende nazi-leiders dreigden het heft in handen te nemen. De SA bleef verboden, en was bovendien meer dan ooit de troep van Röhm, niet van Hitler. 