VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
65. Vooronderstelling dat men uit de katernen der Geneeskunde alles zal verbannen, wat geen ik in mijn Redenaar voering gezegd heb dat geweerd behoorde te worden, zo begin ik mijn Verhandeling over de Geneeskunde. Met Physiologie, of de kennis der dierlijke huishoudingen in den staat van gezondheid, vergezeld van redeneeringen gegrond op een goede Natuurkunde. Beschouw ik die zeventiende dierlijke huishouding in den staat van ziekte geen de Pathologie uitmaakt, of de kennis van de beginfelen der Ziekten; die zich verdeelen in prenumere of procatarctische beginfelen; waarvan de laatsten zich aan ons vertonen, als werkzaamheden die van buiten een nadeeligen invloed op ons hebben, of als werkzaamheden van den mensch zelf ten nadeel: terwijl de prenumere beginfelen ons de gebreken der vaste deelen en der Vloeistoffen, of de gebreken die den vasten deelen en den Vloeistoffen gemeen zijn, doen zien. Handel ik over de verschillende soorten van ziekten, van zekere toevalen derzelver, welker kennis in de praktijk van nut kan zijn. Ik bepaal de ziekten niet dan uit de symptomen, of de bestanddeelen, onveranderlijke en merkbare kenmerken. De oplettendheid en de ondervinding moeten het overige leeren. De Therapeutica of kennis van Geneeswijzen wordt tot drie hoofdzaakjes gebracht, het Diëten, de Chirurgie en de Pharmacie. De onderrichting van 't gebeuren in de ongezondheden breng ik inzegelijk tot drie, als hebbende haar opzicht op de vitale, op de curatieve en palliatieve middelen, of de levenswijze, en 't geen dienen kan om de ongezondheden te genezen of te verzagten. De Hygiëne, of Gezondheidsbewaaringsleer, welke spreekt van de lucht, het voedsel, de drank, de beweging en rust, het slapen en waken enz. behoort tot de pragnomen beginstelen van de Pathologie. De Semiotiek, of Tekenskunde, die ten onderwerp heeft de kennis der kenmerken, behoort tot de Fysiologie en Pathologie. Des men alles tot deze drie kunnen brengen, de Fysiologie, de Pathologie en de Therapeutiek. Over het geheel zou ik begeeren, dat de Leermeester nooit enige straf omtrent zyne Scholieren hield. Vindt men 'er eenigen onder die onverbeterlijk zijn, zoo behoort men zich te vergenoegen met dezulken weer te geven in de handen hunner Ouderen; die dan, op hunne beurt, verplaatst zijn, om met den Regent van 't School mede te werken ten meesten nut van den Staat, en de oogen niet te fluiten, gelijk meerendeels geschiedt, met opzichte tot de gebreken hunner kinderen. Mogelijk zal een Jongeling die de Kerk tot schande geweest zou zijn, het Vaderland van dienst wezen in 't beroep van den abbaard. Het zou daar en boven te wensen zijn, dat de gezagsvoerende Hoven onveranderlijke regelen vast stelden, voor de handhaving der goede orde in de Scholen; opdat de Meesters hunne Leerlingen niet onrechtmatig kwelden, en de Leerlingen niet ongestraft tot een plaag voor de Meesters bleven. Ziet daar wat mijn ijver voor 't algemeene welzijn van de opvoeding der Fransen mij op 't papier heeft doen zeggen. Ik onderwerp mijn denkbeelden gewillig aan de beoordeling van een ieder, die vertrouwd is dat hij beter denkt dan ik; in zodanig een geval ben ik de eerst om mijn kwartier te wakken; maar mijn liefde voor mijn Vaderland zal ik mij altijd tot eer rekenen. Et renovabis faciem Galliae, En je zult het gelaat van Frankrijk vernieuwen. En beschouwt de zulken, die zich met het zoeken van den Philosophischen Steen bezighouden, als gekken, en men heeft gelijk. Daar is te weinig waarschijnlijkheid, dat men hem vinden, en te veel, dat men er zichzelf mee in den grond zal verliezen. Men vertelt, wel is waar, duizend verwonderlijke historie over dit onderwerp, en zelfs personen, die geen belang hebben, om dezelfde te bevestigen, verhalen ze als waarachtig. Een Prins in Duitsland, een man van verstand, verzekerde mij, op zekeren tijd, dat hij een Adeptus bij zich in huisgenoten had, wien hij niets dan voedsel en koolen gaf, die man "na verloop van eenige maanden afscheid van hem nam, en hem vijfentwintig mark goud vereerde. Het geheim van het algemene geneesmiddel wordt doorgaans met dit van den Philosophischen Steen, of het goud maken verbonden, even als of het een nog niet van grootzaam belang was zonder het ander. Bijna alle diegenen, die goud kunnen maken, bezitten ook de kunst om 't leven verlengen. Als ze hun Kunst enige jaren in Europa geëxposeerd hebben, drijft hen de honger en armoede naar Azië "ze gaan tot den Mogol over, en verrijken, in bedelaars gewaad, alle landen, van de wereld. Ik zal mij niet ophouden met alle de historie van dit soort, nog alle de wonderlijke voortgangen en werkingen, daar de boeken der Alchymisten mee vervuld zijn "te vertellen. Maar ik zal aanmerken, dat onder de bekwaamste scheikundigen, terwijl sommigen hun leven met dit onderwerp doorbrengen, anderen 'er de gekken mee scheeren, en de zaak voor onmogelijk houden. Het is 't werk van een Wijzegeer de mogelijkheid van dit onderwerp te onderzoeken, zonder zich veel te belemmeren met het op te lossen. De Natuurkunde brengt het tot de volgende voorstellingen. 1. Of; alle stoffen is gelykaardig, en dan vertoonden de Lichamen niet, dan door de verschillende vormen en schikkingen hunner deelen. 2. Of; alle de deelen der stoffen moeten tot zekere gestalten gebracht worden, welke de hoofdstoffen aller lichamen Zijn. 3. Of; alle de deelen der stoffen zyn zelve zo verschillend als alle de verschillende lichamen der Natuur, en dan zal elk dier lichamen samengesteld zyn uit deeltjes, die vormelijk met hetzelfde gelijk zijn. Het Goud zal alleen bestaan uit gouddeeltjes, het ijzer uit ijzerdeeltjes, het hout uit houtdeeltjes enz. Op de eerste onderstelling zou het vermetel zijn te zeggen, dat het onmogelijk ware, om aan sommige deeltjes der stoffen een andere figuur en een andere schikking te geven, dan die, welke ze hadden, en meer zoude ‘er niet vereist worden, om Lood of Hout in Goud te veranderen. In de andere onderstelling, kan men even weinig zeggen, dat ‘er geen mogelijkheid is, om die hoeveelheden en schikkingen, welke de hoofdstoffen hebben moeten om Goud te maken, te kunnen ontdekken. En in de derde onderstelling eindelijk zou ‘er nog minder grond zijn om te verzekeren, dat geen lichaam in de Natuur, het Goud alleen uitgezonderd, gouddeeltjes be- vatte, of dat het onmogelijk is, om ‘er dezelfde uit te aalen. Onder wat oogpunt men dan den Philosophischen Steen beschouwt, men kan 'er de onmogelijkheid niet van aan toe nemen; Het is ondertussen duidelijk de dwaasheid te zien, van hen, welke hun tijd en moeite daar aan te koste leggen, Omdat niet minder deszelfs prijs, hoe onwaardevol, nog niet groot genoeg is om de geringe waarschynlijkheid geprijsd te maken, dat dit geheim ooit ontdekt zal worden. EEN KIND, DAT MET EEN HELM OP HET HOOFD TER WERELD KWAM, Door den Heer LANDEUTTE, Koningrijk Genees: - beer der Krijgshospitaalen te Bitche. Ee Moeder van dit Kind is de Vrouw van een zwaardveger te NANCY, in de oude stad, by het oude Hertoglijke Paleis en zij beviel van hetzelfde in de maand May 1769. o Rr. e N 533 BEN KIND MET EEN HELM GEBOOREN, e arbeid was zeer moeijelyk3 Het kind kwam met de bi} etjes vaar, en wierdt by de beentjes verlost. Het waseen meisje, men hadt eerst geene gedagte op die zeldzaame ver tooriing ‚die men ftraks daar na ontdekte,en welke beftondt in een helm op het hoofd, die wit, fteevig, en zeer hard van zelfitandigheid was, en de wezenlyke en natuurlyke pecaante van een helm hadt , met een lang helmítuk, zeer aag by den rug neergaande „en in ‘het midden als in twee bla: den gefplitst „daar zig een zoort van pluimagie op vertoonde het welk ‘er merkelyk boven -uitftak. Deze Helm was van ’t Hoofd volmaakt onderfcheiden „en men bemerkte deszelfs begin zeer duidelyk op het tedere voorhoofd der jonge Ama- goone. - OO ~A . Het kind is na den tyd, en, volgens het voorgeven er Moeder, eerst op de tien maanden geboren.‘ Zou die tien: s, de maand, vraagt onze Geneesheer, ook noodig wezen, s, om dezen uitwas te voltooijen ? Men weet dat de juiste term » der bevalling van eene Vrouw, negen maanden is; zou- > den nu alle monfters, (als ik my van die uitdrukking be- s dienen mag) wier lighamen te veel of te weinig hebben, > moogelyk niet wel laater of vroeger dan den tyd, dien ’er. De Natuur heeft de gewone gevallen voorzien, ter wie Wereld komen? Gelijk dit kind te veel had, en later geboren werd, zocht het niet onnatuurlijk aan, dat een ander, ’t welk te weinig leden heeft, voor de gewone tijd verschijnen moet. Verder was de Moeder, gedurende haar zwangerschap van dit Kind, gekweld met een hydropische fistel in de lymoeder, en zij merkte hierbij aan, dat men zelden buitengewone monstertjes ter wereld heeft zien komen, zonder dat de moeder merkelijke ongemakken, gedurende haar dragende tijd, hebben uitgestaan; waaruit men kan opmaken, hoe belangrijk het valt voor de Natuur, haar gewone weg te verlaten, en dat haar dwaalingen om zo te spreken, altijd verschilde wanorde na zich slepen. Kindelijk geeft hij in bedenking, of men uit dergelijke gevallen de werking der inbeelding van zwangere vrouwen op haar vrucht niet zou mogen beschouwen. Dog gelijk hij hiervan niets nieuws zegt, en zelfs niets bepaling, en wij de ongegrondheid van dat gevoelen duidelijk, zo wij agten, ge toend, en een verstandbare verklaaring diervoor gegeven hebben. Zodan wij ons ook hier niet verder zullen inten. BESCHRYVING VAN HET EILAND TENERIFFA. Uit het Engelsch van de Eerw, Mr. JOAN LINDSAY. P.I. Eiland Tenerifa is het grootste in den omring, van alle Eilanden hier omstreks gelegen, en hoewel Groot Kanaria overvloediger koorn voortbrengt, en Madera vrij meer beroemd is, wegens den wijn, die daar valt, geeft echter de Bisschop dieser Eilanden, die zijn hoofdverblijf heeft op Groot Kanaria, den voorrang aan Tenerifa, als waar hij zich meest altogether onthoudt. = Het land, of liever de rots (want eigenlijk gesproken "land" vindt men hier zeldzaam) is zeer oneffen en hoog, inzonderheid tegen het N.O. waar het de gedaante vertoont eener schriklijke vermenging van rotzen en dalen onder een' verward, van bergen op elkander gestapeld; dermate dat de Piek zelf "beroemd voor den hoogste berg des geheelen aardkloots", nauwelijks gezien kan worden, uit hoofde der omliggende bergen, bij de Haven "Port Santo" genoemd; daar ze, door haar verbluffende hoogte, tot op den aftred van honderd en tachtig mijlen zichtbaar is. De grond van dit Eiland is zeer tijgt, zandig, en vol van kleine rondborstige steentjes. Ik heb ook waargenomen, dat men eenige voeten onder de oppervlakte delvende, drie of vier verschillende (graten) beddingen van steen aantreft, van elkander verschillende in kleur en hardheid: ieder bedding is ongeveer 18 duimen of iets meer diep. De zandige grond der oppervlakte is niettemin vruchtbaar, gevend' 's jaarlijks twee oogsten, en van sommige gewassen drie. Alle jaaren hebben ze een overvloed van moeskruiden, en behalven die daar natuurlijk vallen, hebben de inwoners eene groote menigte van de onze, welke men voor een maatigen prijs koop. Hunne appels, in de daad, zijn zo fmaaklijk niet als de onze, maar ze kunnen dit rijklijk ver- goeden door zoete en bittere Oranje appels, Bergamot Limoenen, gemeene Limoenen, Granaat-appels, en verschillende andere Zappige vrugten, in die heete gewesten veel edeler van smak dan in onze koele landstreken. De spier van het gros der inwoners is zeer gering, een paar eieren met een weinig gebraadde kastanjes, noten of vygen, die ze in groote menigte hebben, trekt tot een zeker kern. Die van meerder aanzien zijn, genieten mede geene aanmerkelijke verschillen van spierzen, gebraadde vogels, vogelfallen, varkensvleesch, en moeskruiden mad- am r5 oa sen Amer. L 534 BESCHRYVING ken het grootste gedeelte uit. Wat rundvleesch betreft, die komt zeer zeldzaam voor, dewyl het weidland er zo schaars gevonden wordt. Geiten Kunnen ze gemakkelijker voeden, en weiden ze ook op de bergen men koopt ze voor drie of vier schellingen per stuk. Ik zag er eenige schoone Osfen die uit Engeland of Holland kwamen, maar men verhaalde mij, dat ze niet waren om gedood te worden; dewyl ze zo wel als de koeien gebruikt werden om het land te ploegen, door gebrek aan muilezels en paarden, die men bijna ge- heel niet ontmoet; de ezel is het algemene last en rijddier. Het brood is er gemeen, doorgaans bruin van kleur en de wijn, die ze, in stede van water, gebruiken, geeft er een zuurheid aan, die zeer onaangenaam is voor de vreemdelingen. Wat hunne zeden aanbelangt, zy, die van enig aanzien zijn, zijn zeer wellevend, en schoon zy tot nog toe de gewoonte blijven om draadwerk in hunne vensters te maken en niet zeer, algemeen de openbare vermaaklijkheid bijwoonen, zullen egter de Juffrouw een vreemdeling, die goede voorzichting heeft, in hunne kleine samenkomsten toelaaten en zonder vleierij in zyne tegenwoordigheid danzen: de mannen zyn insgelyks merklijk gebeterd van de oude Spaanse jaloersheid, ook hebben zy voor een goed gedeelte die onaangenomen en kostbare gewoonte van plegtige bezoeken onder elkander afgelegd, verkiezende liever op eene vriendlyke wyze elk aan zyn huis te gaan zien, dan beurtlings elkander te noodzaaken tot kostbare voorbereidingen voor staatslijke bezoeken, die voortyds plaats hadden. Benevens de geestgesteldheid hebben zy ook meerendeels de dragt der oude Spanjaarden uitgescheiden; niets is daarvan overgebleven, dan de fluitje voor de vrouwen en de lange mantels voor de mannen; deze beide dragen zy nog, niet zozeer als een wezenlijk gedeelte van hun dragt, als wel tot een deksel voor zomerse leelijkheid, en een begrijpelijk gewaad van andere luiheid, en die ’t doen kunnen, volgen, wanneer zy uitgaan, enigzins de Franse mode in alle hunne toerusting; dit hebben zy begonnen sinds den laatste oorlog tussen Spanje en Engeland, en zy dit, binnens huis, de toerusting der voornaamste lieden willen volgen, beginnen te wenschen dat de wreede gewoonte haar wilde toelaaten om ook hare beweeglijkheid in ’t openbaar, zonder fluitje te tonen. Van de herbergzaamheid der inwoners van Tenerifa zal ik een voorbeeld bybrengen. — Om zo veel als doenlijk was, alle gelegenheden tot onlusten voor te komen, was de onze Commandeur bevolen, dat alle de schepsvolken, alle avonden ten zeven uuren van 't strand moesten afgaan. Een Heer van onze vloot, zich in den tijd verlaten op het land waar hem alles nieuw voorkwam, was achtergelaten. Door den nacht overvallen in een stad waar noch herberg noch kroeg was, en geen kennis aan eenig mensch had, wien hy zijn toestand vrij kon openbaren, bevond hij zich in een onaangename omstandigheid. Over dit overleed hy te mijn, wanneer hem een Spanjaard ontmoette. De eer kon geen Spaansch spelen, en de Spanjaard verstond Latijn noch Fransch. Deze maakte echter door het behulp van anderen dat de Heer begreep, dat hij vermoedde of hij ook een vreemdeling, en door den nacht overvallen was; en dat hij als dan hem verzocht om de eer te mogen hebben van hem onder zijn dak te nemen. De Heer nam het aan, en werd op het uitstekendst ontvangen. De Juffrouw van den huize vermaakte hem, na den avondmaal, met op den klavier te spelen, en eer hij 's morgens kon vertrekken, moest hij een menigte van vrugten, die toen in den tijd waren, mee nemen. Tot een staal hunner menselijkheid strekte het volgende voorval. Een Engelsch Heer van onze vloot, op de algemene landingplaats in den boot zullende stapten, viel, bij ongeluk, in 't water en werd bijna dood opgehaald. Een Spanjaard, dit ziende, schoot toe ten zijnen bijstand, en riep zyne knechts, op 't eigen oogenblik, om den Heer in zyn huis te dragen, en alle mogelijke hulp toe te brengen. omgenomen onze Officieren, stelden zich daar tegen, niet willen dat de Spanjaard daar van enige overlast had, terwijl men in het huis van de Engelse Consul gaan kon. Op dit zeggen antwoordde de Spanjaard met veel drift. Wat betekent het huis van de Consul voor die arme Heer? Eerst heeft hij misschien bijstand ontvangen kan, is hij misschien niet meer! Dus bezorgde hij hem fysiek in zijn eigen huis, verleende hem alle hulp naar zijn toe stand gescheikt, en bracht hem naar zijn herstelling met alle teerhartigheid aan boord van het Schip, waar hij behoorde. Deze, en andere beleefdheid ontvingen wij van hen, en des niet tegenwoordig waren wij zo onbeschadigd, en zo gelijk aan ons zelven, dat wij op hunne straten en in hunne haven gefillofen. De, door het beschouwen van enige zaken in. Beschrijving van een eenigheid hadden, zodanig tot groot ongemak voor de Bisschop en de Gouverneur, die genoodzaakt waren zich in een tijd van onrusten te mengen, als in grote schande voor het volk. Door deze goede hoedanigheden hebben ze er eenige dies zeer flink zyn; inzonderheid vergeven de mannen in liefdesgevallen zichzelf zo verre, dat ze zelfs op openbare wegen terzijde afwen met de beste flansen welke ze ontmoeten, schoon ze weten "dat, door bedrijven van deze soort, op dit Eiland, een boze vuile kwaal zeer gemeen van de Vader tot de Zoon, en verder tot verschillende gevangenissen overgaat. — Geen van hen worden hier in de Heilige Orde toegelaten "dan die bekend staan voor van een gevangen genomen; van hier is dat niet zeldzaam onder lieden van rang, dat ze, om zich voor kwaade geruchten te dekken, de Geestelijkheid omkopen om een van hunnen bloedverwanten en naamgenoten in de Kerk of een Klooster te nemen; door dit middel ontdoen ze in één zomine van vrees, wehgen de verdenkingen van anderen, en stoppen allen mond. Deze hunne buitenfpoorige minhandel zal nog te vreemder voorkomen, wanneer men weet, gelijk het zeker is, dat de Juffers inschiklik, welgemaakt, redelijk schoon, en door het gebruiken van een fuser op straat en't veel in huis zitten, van een zeer goede kleur zijn; terwijl die kruishoeren, met welke ze een zo openbaar als schandlijke minhandel plegen, boosaardig, morbidd, en doorgaans leelijk bevonden worden. Openbare Gebouwen zag ik er weinig die meldens waardig zijn. De heerfchende maak van gemeene huizen, en in de stad en op ’t land, is een soort van vierkante gebouwen, met een plein of open plaats in het midden, ’t geen een beoogde koelte veroorzaakt, die men in huizen, naar onzen trant gebouwd, niet vindt. Hunne Kerken zijn, gelijk in alle Roomsche Landen, met grote kosten gemaakt en prachtig, of liever, volgens den smaak van ’t volk, ruw en kinderachtig opgecierd, maar ’t maakt alles een weidus vertoon. In de stad Santa Cruz vindt men twee Kerken en een Convent, en dewijl dit de voornaamste zeehaven en de sterkste plaats des Eilands is, heeft men de Baai die de Haven maakt, langs welke de stad gebouwd is, met niet minder dan negen kastelen, of liever, batterijen versterkt, wegens welker versterking de Spanjaarden zeer hooggehouden zijn voor Vreemdelingen en inzonderheid voor de Engelsen; ja dit trekken ze zo verre dat ze een van onze Stuurlieden gevangen namen, en ons daarna te voet en te paard na hadden. Dit dan een gevaarlijk en beledigend werk zijnde, was de enige weg om, met eenig denkbeeld van de versterking te maken, dat ik aan ’t boord van verscheidene van onze schepen, die in de Haven, op verschillende afstand lagen, ging: doch dit is een heel Onwetendheidsvermakking, dewijl ’er kanon in staat om veel uit te voeren, voor den verrektstekker kan verborgen kunnen wezen. Het meeste geschut is van koper en zeer verschillend van grootte. Alle de wallen zijn van steen, doch geen behalve de Citadel van eenige aanmerkelijke dikte. Omtrent vier mijlen, ten westen van Santa Cruz, ligt, op een zeer verdrietigen toegang; de hoofdstad, Laguna geheten. Uit verschillende straten die ik doorging, dunkt mij dat de stad bijna vierkant moet zijn, ze is omtrent drie mijlen in den omtrek. De straten zijn breed, geregeld, rechtdoor opgemeten, vlak, en zuiver: de hele stad is opgecierd met kerken, conventen, en nonnekloosters, in een van de zelven zijn 300, in een ander 200 nonnen, van welke er geen onder de zestien jaren mag worden aangenomen. In de zomer is de Pieck beklimbaar, doch dan zelf is het op den top zo vinnig koud, dat de Bezichtigers blij zijn met 'er zo snel als ze kunnen van af te komen; maar in de winter, zelfs aan den voet een kamfuut dikwijls tot overlast is, kan men met geen mogelijkheid verre op de Pieck klimmen, uit hoofde van de koude. Daar worden gelijk gevallen verhaald van mensen, die het ondernomen hebben; maar terwijl ze klommen aan de bloedpotten geraakten, en, genoodzaakt zynde weer te keren, voor op verre na den top bereikt hadden, kort daar aan flauwegevoelers werden van hun eigen roekloosheid. De juiste manier derhalve om de Pieck te beklimmen is wel te kavelen: bij nacht na den voet van de Pieck te gaan, daar eenige vuren te rusten en in de koelte van den morgen opwaarts te gaan, langs een langzame opgaand pad, wanneer ge op 't heetste van den dag in een aangenaam schaduw zit, om kortom een mijl van den grond, daar moet men het overige van den blijven, dewijl de paarden niet boeger kunnen klimmen. Om de Bezijkers en hunne paarden te ontvangen, is er aan 't einde van den langzame weg, op 's Lands bevel, een verblijfplaats opgeregt, waar men, voorraad met zich genomen hebbende, den nacht moet doorbrengen. Met den opgang der Zon opstaande, vervolgt men den komend dag zynen weg te voet zo goed men kan; doch niet langs eenen zo wel geordend en gemakkelijken weg; want om de korte afstand, als mede, om door den nacht niet overvallen te worden, doorgaans perpendiculair opklimt, en veelal op handen en voeten, doch zonder enig gevaar van vallen. Op deze wyze omstreeks twee mijlen perpendiculair in de hoogte opgeklommen hebbende, bevindt men zich op den top eener kleine vlakte, van ongeveer zes morgens na bij deze is een vuurbraak, die sinds veertig jaaren niets anders dan rook heeft uitgegeven; nogtans bevindt ze bij een haarmoeite laatste uitbarstingen Garatchia, een vermaaklijke Stad en veilige haven aan de noordzijde van het Eiland, in een staat gebracht dat ze op verre na zo gemakkelijk of veilig niet is, als de open reede voor Santa Cruz. Hier heeft men, boven de wolken verheven, indien het helder weer is, een vermaaklijk gezicht van al dat geen rondom ligt, en van Eilanden op grote afstand hier en daar verspreid; maar de nevel die geduurig den top bedekt, bemoeit veel met het vermaak van 't gezicht, grootendeels weg en iemand is gelukkig wanneer hij in 't wederkeeren een spiegeling voortgang kan maken dan in 't opklimmen. "Behalve dit gemelde is er nu eens iets zeldzaams op dit Eiland, of men moest daar onder tellen zomige hunner boomen die ten cieraad of tot gebruik dienen, als de Papaya-Appel, de Palmboom en de Arbor Dracaena. Zij hebben ook een zeer ongemeen soort van Huislok, dat zo wel op de velden als op de huizen groeit, en van welke ik er gezien heb die zes of zeven voeten in de hoogte waren. Daar zijn ook andere geneeskragtige planten en kruiden, als Aloë enz., die, daar zij wel bekend en gemeen zijn aan landen op deze breedte gelegen, geen verder melding verdienen. BERIGT VAN DE HOLLANDSCHE MAATSCHAPPIE DER WETENSCHAPPEN TE HAARLEM. In de Jaarlijkse Vergadering van de Hollandse Maatschappij der Wetenschappen, op den 6 Mei 1764, tot het beoordelen der Antwoorden, en opgave van een Nieuwe Vraag, gehouden, is geoordeeld, dat de Vraag, in het jaar 1762 opgegeven om te beantwoorden voor het begin van Maart 1764, niet behoorlijk beantwoord is. Die Vraag was: Het bepalen van de Voornaamste Strekkingen der Stroomen in de Noord-Zee, zowel langs de Kusten als overvallende Bijvloeden en Ebben op bijzondere dagen der Maan, en vaak aanstaande de winden, welke eenigen korten tijd, of 1 of 2 dagen te voren gewaaid hadden, zoodanig mogelijk, ook de meerdere en mindere krachten of snelbeden der Stroomen op deze plaatsten, naar bijzondere omstandigheden van Weer en Wind, tevens met aanwijzingen van de beste en zekerste wijze, om de grootte der krachten, welke aan de Vloeden of Stroomen meedoen, te bepelden." Veren, te bepalen, of om die snelheden te meten. Gemerkt nu de Maatschappij echter graag zag, dat, ten nutte van het Algemeen, deze Vraag beantwoord zou worden, beeft zij ten einde, zoveel mogelijk is, daar toe tijd en gelegenheid te geven, bevestigden, deze Vraag nog eens voorstellen, om ze voor den eerstgenomen samenvattend antwoord 1766. te beantwoorden. De Schrijvers nochtans in het oog houden, dat als de Maatschappij bepaald te weten en nauwkeurig te zien de trekking der Stroomen in de Noordzee, langs de Kusten, enz. de loop der stroomen niet alleen voorbij de Hollandse, maar ook voorbij de Zeeuwse Kusten, is het mogelijk, mede dienen aangewezen te worden; dat ook de krachten of sterktes der Stroomen dienen bepaald te worden, benevens de daarvoor veroorzaakte wordende misleiding in de gefuste koers van een Schip, waaraan den Zeevaarder niet weinig gelegen is. Men diende te bepalen, met welke kant vooraf gewaaid hebbende of noch waijende Winden, de Zeelieden, het zij van het Zuiden ofte van de Hoofden komende, ofte ook van het Noorden, zich door de stroomen meest verleiden, (dat is, van hare volgens kursen gestelde Verhouding te komen, meest afwijkende) bevinden, in het aan doen der Hollandse en Zeeuwse Kusten en Zeegaat. "Ten onten; en hoeveel, naar de omstandigheden van Plaats, Weer en Wind, deze Stroming verleiding en daardoor veroorzaakte misgingen der Zeelieden, (zoo veel de Ondervindingen toelaten) naar de een of andere zijde bevonden word. Van hoe veel belang dit is voor op verre reizen vaarenden Zeelieden, als zij de Hollandse en Zeeuwse Kusten en Zeegaten moeten aandoen, ofte van dezelve afgaande, een voorgeplande plaats willen bereiken, en zich in het Vaarwater houden, zonder (althans om zoo min mogelijk) door de strooming misleid te worden, behoefte geen breedde herinnering. Ook heeft de Maatschappij befloten tot een Vraag op te geven: elken zin de beste en minst kostbare Middelen, om het afneemen der Oevers van het Haarlemmer Meer te beletten? Men verlangt niet zoo geer enkel Theoretische Beschouwingen, maar Voorstellen dewelke met Voorbeelden gestaafd zijn, het zy van het geene met goed gevolg hier of daar om het Haarlemmer Meer plaats heeft of gebruikt wordt, het zy het geen bij andere Meeren gezien kan worden, dat van goed gevolg is om het afneemen der Oevers te beletten: alles op de ondergeschiktheid der gronden van de Oevers van het Haarlemmer Meer geapliceerd. De pris, gesignald op ieder van deze vragen voor den geene Bie haars oordeels dezelfde best beantwoord heeft, is een Gouden Medaille, op den gewoonen Stempel der Maatschappij geflaagd, met den naam van den Schrijver, dewelke den pris behaalde, en het jaartal op den rand. De Antwoorden op de gemelde vragen moeten niet met den eigenen naam der Schrijvers, maar met een Zinspreuk getekend, en met een verzegeld Briefje, hetwelke dezelfde Zinspreuk hoor opstchrift heeft, waar in deze Schrijvers naam en adres gemeld Zijn vergezeld, VOOR het BEGIN van JANUARI 1766. dan C. C. H. VAN DER AA, Secretaris deze Maatschappij, zeer leesbaar geschreven in het Nederlands, Frans of Latijn aan gekozen worden. iedere een, wie hij ooit wezen mag, staat vrij; na den pris te dingen, uitgezonderd hen, die in eenig opzicht Leden van deze Maatschappij zijn. Ook zal het den geneen, dewelke den pris behaalt, vrij staan zyne Verhandeling, waarop hem de pris is toegekend, het zij in het geheel ofte ten dele; het zij apart ofte bij eenig ander werk, te doen drukken, zonder expressie toestemming van deze Maatschappij. NB. De Vraag in het Jaar 1763, om ze te beantwoorden voor het BEGIN van JANUARI 1765, op de gewone voorwaarden opgegeven, is: Hoe moet men het Verstand en het Hart van een Kind bepalen, om het te eeniger tijd een gelukkig en nuttig mensch te doen vereenigen? Angina Paralytica zie Keel. Apocynum ; een Plant waar ùit men zyde wint. 269 Arm (gebroken), merkwaardi- ge operatie ep denzelven. 82 aanmerking 220—228 . deswegens. pie uít de Plantgewasfen befchreeven. 442 Bedryf eener Fabel, wat daar omtrentinagtte neemen. 290 — 292 Beeltenis (een) wordt op gelyken af(tand van allen niet even groot gezien. 276 Beenbreuken geneezen, lang naa den gewoonen tyd der t'za- menwellinge, 226 — 228 Begr zelfde. zie Gelooven. Beftaanlykheid, zekerheid die de mensch heeft van zyne eige- ne,en van die van ’t Heel-al. 1V. DEEL MENGELW. NO. 13, en en Gelooven zegt het 2, 3. hoe deeze hem opleide tot de erkentenis van een- noodzaaklyk beftaand Wee- zen. 4—8 Betovering in eene geveinsde ziekte voorgewend. 115—117 Beuzclingen konnen oorzaaken zyn va gewigtige voorval- len. 52 — 58 Blinde (eene) derzelver zonder- linge bekwaamheid. 15ł—159 Blindheid met heldere oogen, waar uit ontftaan kan. 275. Bloemen (versch ontlookene), hoe in den Winter te hebben ? j 78,79 hoe in haare leeyen- dige kleuren te bewaaren, I 96 — 209 Boeken, welke op Aarde te maaken zyn. 409 — 412 worden zomtyds veroor- deeld om dat ze te wel rede- neeren. AIS Bovennatuurkunde, hoe te on- derwyzen. 478, 479 Brandblusfen, door middel van Tonnetjes, met eene chymia fche compofitie gevuld, in den Brand te werpen. 235--239 Brieven (vier) van Gellert en Ra- bener. 458—464, 499—503 Buiten-leeven (een ftil) voor : weinig meníchen gefchikt. 364 — 366 Burgermaatfchappy. zie Maat- Jchappy. By- Ss BLAD WYzZEf. Byzeloof verzwakt de Rede. 513, 514 Cellus (de) in Beenbreuken groeit zomtyds langzaamer dan men gemeenlyk vermoedt. Camfer behoort tot het Rijk der Planten. Het wordt uit verschillende Planten gehaald. Hoe het verzameld en gezuiverd wordt, staat in de zelfde boek. De personages in de Fabelen, wat daaromtrent in acht te nemen. Condor, een Amerikaanse Vogel, beschreven. Dankbaarheid omgeschreven, nader verklaard, in haar voornaamste bijzonderheden ontvouwd. Gronden van verplichting. De boom Denne, hoe men Teer enz. uit dezelfde haalt. Deugd in God maar één, eenige, standvastige beloond. Deut. XIII, 1-5. verklaard. Dier (een) sterft in een beschreven Lugt, en waarom. Dieren hebben zeer veel overeenkomst met de Planten. Scheikundige beschouwing derzelver. Donder en Weerlicht best te verklaren uit Electrische proefnemingen. Hoe hierdoor van een plaats af te leiden. Doodstraffen, hoe van meer nut dan ze heden zijn te maken, QUI == 213. Droefgeestigheid de Chaguenots niet eigen. Duitsers, hun karakter. Dwaaling als Dwaaling is nooit strafbaar, maar de agterzichtelijkheid of moedwilligheid om iets waar en vals te maken, maakt iemand schuldig. Wetmatigheid (Gods) is onvoorwaardelijk verknogd met de noodzaakelijkheid van Zijn bestaan. Eigenschappen, die uit het denkbeeld van een noodzaaklijk Wezen voortvloeien. Engelsen, hun karakter. Etter, derzelver oorsprong en 38—49. Evenaarspunt verduurzaam één ware natuur, graden in 72 jaaren. Tydrekenkundig gebruik hier van. PES (Erfelijkheid) wat tegenverdienen. 287. waar men in derzelver samenstelling, op te letten heeft, ten aanzien van het zedelijke. 287—290. ten opzichte van het bedrijf. 290—292. met betrekking tot de karaktertrekken 344-346. en Sanganda den fy 3471—348 Franse, hun karakter. 131. 333,33: hoe te onderwijzen: volgens den inborst van hun landelijke hart. 333—343. hun hart te vormen, volgens het karakter hunner zeden. 35353 A. I. 8. verklaard. 283,284 Gebed onzes Heeren rige breid. 49—51 Gedicht, een vreemd lichaam in BLAD WYZE in 't zelve gegroeid, en door den aanstaat uitgetrokken. 498, 499 Geest (een Man van) die niet redeneert, hoedanigeen ? 420. hoe onbekwaam ter overtuiging. Geestdriviers, zeer ongelijk aan de Apostelen van Jezus Christus. 373, 374 Geheugen der Jeugd, hoe te oefenen. 335, 429—432 Geleerde (een) die niet redeneert, hoe moeilijk te overtuigen. 422, 423 Gellert, deszelfs gesprek met een Huisvader. 459,460. met den jongen Graaf van Donbach, 461 Geloof (het) is eene zaak Gods. 372. verward en redeloos begrip dier stellingen. 372, 373. hoe te vormen. 374 ‘Gelooven is een daad des Verstand. 367. hoe ver de Wille hier in aanmerking komt, 368. geloven en begrijpen zijn woorden van dezelfde betekenis. 368, 369. tegenwerping uit de verborgenheden des Geloofs, 369. beantwoordt door de Zaak die geopenbaard, en ’t Hee dat verborgen is, wel te onderscheiden 369, 370. misbruik van ’t woord geloven in den gemeenen wandel brengt hier verwarring te weegte. Het is onmogelijk. Het onderzoek is de enige bron van geloof. noodzaaklijkheid en nut van het vooreenvolgen deze denkbeelden over ’t Geloof. Geluk is het uiteinde van aller mensen daden. in dit leven niet te vinden. Geluk, verkeerdelijk gewaarzeggd, wordt vrugtloos gezucht. Geneesheer (lege), deszelfs loopjes. hoedanig een te verkiezen, Geneeskunde hoe te onderwijzen. zeer onzeker en weinig gevorderd. Gespraken, men rekent drie gesprekken op honderd jaar. Gesprekken der Joden vereisen oplettendheid op dezelve. hunne zorgvuldigheid daar omtrent tot op, en ook eenigen tijd na Jerusalems verwoesting. hunne tegenwoordige onzekerheid deswegens bewys voor Jezus als den Messias hier uit ontleend. Gezag gegeven voor den grondslag van het geloof. vult de noodzaakelijkheid van onderzoek niet uit. God bestaat noodzaaklijk, is onveranderlijk, eeuwig. Volmaakt. Werkzaam, vrije machtig. Godgeleerdheid, hoe te onderwijzen. Godloochenaars in hoe ver te verdragen, en wanneer ze strafwaardig worden. Godsdienst (de Christelijke) kan de Natuurlijke niet vervangen. Om dit te bewijzen, zal de eerste verdediging opnieuw verduisterd worden door de bijtoegelden. Koos daar om te handelen is in vroere dagen. Hoe zulks nu heden plaats heeft. Onze verplichting om zulks te gaan. Gom, een vleugje sap der planten. Scheikundig onderzoek, aldus diens dienst voor de gewassen. Gom-hars in. Hoe uit de Denenboom verzameld wordt. Harsen, Gom hoe te onderscheiden. Sap uit beiden samen gescheurd. Heelal (het) bevat. Heeft een oorsprong van zyn bestaan. Is uit niets voortgebracht. Helm, een kind daar mee geboren. Herodes de Groot, of hij de Joodse Geslachtregisters heeft verbrand. Higt (E.W.) Lijkt op denzelfden. Hond (een) onderscheidt door de reuk niet alleen iedere soort van Dieren, maar ook iedere Dier in zyne soort. Hondsrauzerny, middel tegen dezelfde. Honing, een verdikt sap der planten. Deszelfs eigenschappen. Scheikundig onderzoek. Hoofdplijter der mensen. Hoogmoed, derzelver dwaasheid ten toon gegeven. Houtluis in Amerika beschreven. Voor. $9—3OL Huisvrouw (ledige en luie) afgeschest, 413, 414 I. en J. | kuisuiten, hoe ingang gekregen | bij de inwoners van Paraguai. 294. hunne regeeringswyze aldaar. 295—297. hun gezag en invloed in dat gebied, 297,298 Jeesus de Messias, bewezen, 23, 24 ——— deszelfs Godlijk zending uit de wonderwerken bewezen. 277—286 —— en deszelfs Apostelen, hun wijze beleid in hunne leer aan gemeene lieden voor te dragen: — 419—423 Jeugd, boven alle te onderrichten in de Zedelijke leer. 383—39E Inbeelding, haar vermogen op de vrucht eener zware Vrouwe wederzproken. 24—36 Inkt, middel om denzelfde van papier en linnen weg te nemen. 159 K. Koos (brandende) in een besloten Ruimte. zie Ruimte. Kaart (Grammaticaapmachine) hoe te maken. 434. deszelfs dienst. | ald. Karel de XIIde, eenige bijzonderheden wegens die Vorst. 173—176 Keel (benauwde) door verlamming, waarneeming deswegen. 229—231 Keukengereedschap (koper) hoe gevaarlijk. 64—70 — e —— (ijzer) in Frankrijk gemaakt, wat opgang gehad heeft. 146. hoe verkrijging geraakt is. 147. nieuwigheden der tegenwerpingen tegen deszelfs gebruik. 148,149. nieuwigheden der verplichtingen voor 't gebruik van 't koper. 150—154. voordeelen van 't ijzer boven 't koper. 154, 155 Jeugd (lopers) zie Haag. Winkelen, welke nadeelige neiging in een Natie aanmoedigt, zo men er niet tegen op zyn hoede zy. 491, 492 Koperroest, (chadelijke uitwerpselen van 'tzelfde. 64—70. zie verder Keukengereedschap. Kunstenaars (hage) van (legte Geneesheeren berispt. 102—115 Kwaadspreekendheid, derzelver nadeelige gevolgen. 328, 329, waar uit ontstaat. 331,331. hoe zich daar voor te wagen. 331, 332 Kwik , derzelver takfchieting , - hoete wegen te brengen, zon- der 'er eenig ander metaal by te, doen. r o 356 Lagauna befchreeven. 537 Leermeester, invloed van aes- ` zelfs charaêter op de Leerlin- gene 47 Leeven (het tegenwoordige “ heeft meer kwaad dan goed. 3 Leezen, hoe eene blinde moge- ` Iyk gemaakt. ` 158 Letteren (fraaije) hoe te onder. wyzen. 338 473—476 Letteroefeningen , hoe in Frank- ryk te onderwyzen , zie Ma- nier (nieuwe) van ftudeeren. Lichaamen (Platonifche), vyf, en welke. 37, 385 Lichtjes aan de masten der fche- ` pen zyn in den werkkring van , een donderlugt. 456. hoe der- zelver gevolgen af te wenden, 457,458 Liefde tot de Waereld, in wel- ` ken zin verboden. 165—168. hoe dezelve te matigen en te beftieren. 169—171 Luc. II. 3, 4, 36. licht toege- bragt. 19, 20 Lugt (in eene beflootene) gaat ““een brandende Kaars uit, en een dier fterft, 71. de rede hier van. 72—75 M. Matfchererer ‚ (Burger) VE waar uit ontftaan zyn. gr — 96. uit wat hoofde zich uit- gebreid hebben. 97.98 Maatfchappy (Holland{che) der- zelver uitfchryving in `t jaar 1764. 539, 540 Man (de gemeene) vatbaar voor onderwys, 419 beter gefchixt om zich van de Godsdienttige waarheden te overtuigen, dan de zogenaamde Geleerden. ‚ 419— 425. deszelfs verplig- ting om den Godsdienst te onderzoeken. ald. in hoe ver 't hun mogelyk zy zulks te doen. “___4Ô5—468 Manier (nieuwe) van ftudeeren den Franfchen voorgefteld. 332-343, 383—391 ». 428— 441 „473-483, 519—529 Manna , een verdikt zap der Aardgewasfen. 399, komt zeer * na aan den Honing. 399. hoe vergaderd wordt. 399,4cO Matth. VL. 9—15. uitgebreid. 49— 51 — 19 verklaard, 201— 205 Maupertuis (P. L. M. de), Lieve-nesbericht. 138, 139. zware lading karakter. 140, 141 Meetkunde te leren voor de Sterrenkunde. 485 eisje in 't wild opgewassen, 33 de des- BLAD WYZER deszelfs gevallen. 11—16 Merg, deszelfs nuttigheid voor de Reenders, Misdaadigers (doodschuldige) te gebruiken tot Genees-en Ontleedkundige Proeven. 211 Monstres, of mismakende Mensen, hoe veroorzaakt wordt. Muis, deszelfs heilzame uitwerking in een vallende ziekte, 271 N. Neteerkende hoe te onderwijzen. 481—483 Natuurlijk gesteld der mensen hoeveel? 94—96 Nederigheid te leren uit de noodzaak, en geraadzaam verdeler onzer poogingen. 52, 53, 58 Nederlanders, hun karakter. 133, 134 Newtons gevoelen, over de ver schillende broekbaarheid der Zonneschermen, bevestigd. 273 Natuurlijke wereld, hoe oud zijn? 216—219 Olymische Spelen in de Planigewassen. 402. dezelver dienst, 402, 403 Onderzoek, de eenige bron des Geloods. 375. het middel ter verdraagzaamheid. 376. tegenwerpingen tegen het onderzoeken in den Godsdienst beantwoord. 377— 382, 415—427, 465— 472 Onoplettendheid maakt den mensch onbekwaam om te oordelen over waar en valsch. 511 Ontdekkingen te doen, wegens de onbekende zuidelijke Landen. 183—186. de Patagons aan den zuiderhoek van Amerika. 187. den doortocht door 't Noorden. 188, 189. de miswijzingen van 't Compas. 190, 191. het vaste Land van Afrika. 207. de Egyptische Pyramiden. 208. de Sterrenkunde. 219, 211. de Ontleed- en Geneeskunde. 212-216. in de Natuurlijke Historie. 250, 251. in het lezen van proeven met het Microscoop. 252, omtrent de Brandspiegels. ald. wegen de Electriciteit. 253. In de natuurkunde, onveranderlijkheid (Gods) onafhankelijk verknogd met de noodzakelijkheid van Zijn bestaan. Oordeel (jundvaardig) zeer gemakkelijk, heeft plaats met opzicht tot daden, tot oogmerken, tot omstandigheden. Strijd met de Regtvaardigheid en Liefde, en trekt vele hatelijke gevolgen met zich. Uit welke oorzaken het voortvloeit. Hoe zich daar voor te wagten. Oorlog en Vrede uit beuzelachtige oorzaken onstaan. Oorzaken (beuzelachtige) hebben menigwerken grote uitwerkelten. Opvelding (geleerde) moet zeker zijn om vrome Christenen en goede Burgers te maken. Ouderdom der wereld, volgens Newton, soo jaar minder dan de Tyderekenaars zeggen. Overtuiging in Godsdienstige waarheden kan er niet zijn, zonder onderzoek. Strategie, het gedrag der Jezuïten aldaar. Personenbeving in de Fabelen, wat daar omtrent aan te nemen. Phariseën, hoe ongekocht om op de Evangelie te letten. Phil. III. 5. licht toegebracht. Piek (van Canarische Eilanden), eenige bijzonderheden deswegens. Pik uit de Plantengewassen beschreven. Hoe vergaderd wordt. Pisblaas, derzelver maaksel. Planten, Scheikundige beschouwing van derzelver vaste delen, van derzelver rauwe sap, van derzelver gekookt sap, van derzelver voortbrengselen. 