Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,3 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 3
604 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1630 — met de andere Provinciën, die om te meer manschappen te lokken, eene onregelmatige ` wijze van werving tot voltalligmaking der vreemde regimenten wenschten toe te staan; vooris nam de Raad van State op zich, dat de waardgelders zoo spoedig mogelijk naar De schutterijen de fronlieren gezonden werden, en eindelijk werden de Provinciën verzocht de burgers a —e— т in hare steden gereed te maken, om, gelijk tijdens het beleg van Breda, де compagnien, die in de grenssteden lagen, des noods te vervangen. Deze besluiten werden den Prins en den Gedeputeerden te velde medegedeeld, en bij deze gelegenheid Zijne Excellentie, die zich niet ontzag en zelfs op gevaarlijke punten de soldaten tot ijver aanzette, ern- stig uilgenoodigd zijn leven te sparen, » waaraan den Lande zoo hoogelijk gelegen was” !. Dadelijk was Holland gereed met eene lijst van burgers, die des gevorderd zouden kunnen uittrekken, en spoedig was ook de noodzakelijkheid van het uittrekken der schutters daar. Immers met het bericht, dat рлрренниги werkelijk af kwam zakken, liet de Prins tevens weten, hoe hij uit onderschepte brieven van den Goeverneur van Breda bespeurd had, dat de vijand ergens eene onderneming op onze grenzen in den zin had. Zijne Excellentie deed daarbij aan de Staten den voorslag, met de garnizoe- nen, die alsnu door waardgelders en schutters vervangen stonden te worden, een inval in Vlaanderen te beproeven, ten einde den vijand af te leiden en hem voor te zijn. Vlaanderen lag thans geheel open, daar de vijand al de troepen, die daar nog gelegen hadden, tot ontzet van Maastricht had laten oprukken. Maar van den anderen kant was Graaf ууплжи van NASSAU door den Prins naar hel Limburgsche opontboden *: zoo- dat men van de weerloosheid van Vlaanderen anders geen partij kon trekken. Op den gegeven wenk lieten de Staten maurar, den Goeverneur van Sluis, raadplegen „ of hij niet, ook met aanwending van matrozen, een aanslag op Vlaanderen kon uitvoeren. Tegelijk drukte men allen commandanten van grensplaatsen dubbele waakzaamheid op het hart. Het getal der schutters, door elke Provincie gereed te houden om uil te trekken, werd bepaald als volgt: Gelderland moest 150, Holland 5566, Zeelasd 450, Utrecht 550, Friesland 500, Overijsel 100, Groningen 150 burgers leveren; alzoo de Provinciën gezamenlijk een bedrag. van 5066, die van den dag van hun uittrekken aan dagelijks tien stuivers soldij ten laste der Generaliteit zouden genieten. Hollandsche schutters gaven het eerste voorbeeld: want toen de Willemsstad van uit Breda eene overrompeling scheen te dreigen, vertrokken (wee compagnién uit Dordrecht derwaarts Weldra zonden de verschillende Provincien hare schutters elk naar hare grensplaatsen. Utrecht, door hare ligging hiertoe buiten de mogelijkheid, zond de schutters harer Һооҝ- stad naar Zutfen, en uit hare kleine steden naar ’s Hertogenbosch. Zeelands schutters trokken naar Staatsch- Vlaanderen, еп in deze Provincie werd zelfs een krijgsonderne- 1 Resol. Stat-Gen. 19, 26, 28, 29, 30 Julij, 1632. | 2 Resol. Stat.-Gen. 26 Jalij, 1632. arrseua, Ы. 1200. \ DES VADERLANDS. 605 ининин ming ontworpen, waarloe een viertal ponten met 80 bootsgezellen, en de tijdelijke hulp van een achttal compagnién vereischt werden. — Terwijl de Staten zich dus beijverden om den Prins al de soldaten toe te voeren, die zij door schutters zouden laten aflos- sen, deden zij ook een poging om де tusschenkomst der Liguisten door die van Frank- rijk te doen beantwoorden: zij lieten, namelijk, den Koning van dit Rijk weten, dat РАРРЕМНЕТИ naderde; herinnerden hem, hoe wij bepaaldelijk op zijne uitnoodiging on- zijdigheid met de Ligue bewaard hadden, en verzochten hem alsnu, daar de Ligue zich trouweloos betoonde, zijn. leger, dat, onder den Markies p'rrrrar in Champagne bijeen getrokken, thans in het Triersche stond, ons ten bijstand naar- Maastricht te doen op- rukken. De Koning sloeg dit verzoek’ geenszins in den wind, en toen PAPPENHEIM wer- kelijk gekomen was, kreeg р'єѕзтвёвз (want p'zrriaT was overleden) bevel om naar het Guliksche еп Luiksche af te zakken, ten einde рАРРЕМНЕГИ des noods het hoofd te bie- den 1, Maar zonder dien bijstand zouden wij ditmaal het dreigend gevaar te boven komen. In afwachting van de pogingen des vijands om het belegerde Maastricht te ontzetten, ging de Prins in de maand Julij voort zijn eigen leger zoo veel mogelijk te verzekeren en de stad van naderbij te bestoken. Wegens de nabijheid тап °з vijands leger kwamen onze troepen alle avonden in de wapenen, de infanterie aan de uiterste linie en de ruiterij achter haar. Eene ongunstige omstandigheid mocht het heeten, dat de Prins | slechts zes stukken tegen de stad in batterij had te stellen: al het overige geschut, uit veldstukken bestaande, moest tegen den vijand van buiten aangewend worden. Veel manschappen. en verscheidene, vooral Fransche en Engelsche, officieren werden gewond of sneuvelden bij de uitvallen der belegerden en de dreigende bewegingen van het Spaansche veldleger, onder anderen de Markies п”взтаох, luitenant-kolonel van den Hertog DE CANDALE, еп de Graaf van HANAU, ‘zusterszoon van den Prins van Oranje. Hoe krachtdadig de contrescarp door mijnen als anderzins ook werd verdedigd, eindelijk maakten de belegeraars in het begin der maand Augustus zich van dezelve meester ten gevolge van eenen aanval in den nacht op versehillende punten te gelijk, zoodat de vijand al zijne buitenwerken moest verlaten. Maar nu had ons leger eene droge gracht уап 50 voet diep voor zich, en eenige werken door de belegerden aangelegd beletten 1630-- 1634. De Prins on- dermijnt de stads- gracht te Maas- onze soldaten in de gracht af te klimmen. Om deze reden had de Prins besloten eenen bricht. gang onder die gracht door aan te leggen. Zoo kwam men met den zwaarsten arbeid lot aan den stadsmuur. Herhaaldelijk trachtte sanra-cruz over de Maas te komen, ten. einde des Prinsen verschansingen óp den rechteroever, die nog zoo goed niet verzekerd waren, te kunnen bestoken; doch hij kon dit noch doen op een meer verwijderd punt, 1 Brieven van LANGERAK van 2, 90 Julij en 3 Sept., 1632. Resol. Stat.-Gen. 4, 8, 9, 10, 17 Aug., 1632. Die van Holland bedongen, dat hunne compagniën schutters niet naar Vlaan- deren of Zeeland zouden gezonden worden (Resol. Holl. bl. 337). 606 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1680— waar onze macht hem niet zou hebben kunnen keren, noch met een genoegzaam aan- 1684. tal troepen: immers moest zijne hoofdmacht op den linkeroever blijven en den onzen den weg naar het hart des lands afgesloten houden. Mocht er eene macht van den oostkant komen opdagen, dan zou de Prins zich op eene zeer bedenkelijke. wijze inge- sloten vinden, onvermogend niet alleerr om door eene voorwaartsche beweging op de gemoederen in Brabant indruk te maken, maar ook om naar Holland terug te trekken. Weldra was die voor onzen vijand zoo gewenschte legermacht op den rechteroever der Maas aanwezig. — Den бфа der genoemde maand was ралрркмикм met 12,000 man le voet en 5000 paarden reeds boven Dusseldorp den Rijn overgetrokken, еп naderde Maastricht, alles op zijn weg ledig plunderende, en eenige plaatsen aan den Rijn met garnizoenen bezet latende. Den volgenden dag vielen 20 van zijne ruiters den onzen in handen; doch de Prins zond ze zonder losgeld naar hunnen veldheer terug, om den schijn niet le geven alsof de onzijdigheid van zijne zijde gebroken werd. Ook РАРРЕЧ- HEIM bewaarde nog een zweem van onzijdigheid, daar hy Maseik, op grond dat er Staatsche bezetting lag, onaangeroerd liet. Hoe het zij, hij begreep de onzen niet meer te kunnen schaden, dan door hun den weg naar Luik af te snijden, uit welke plaats, sedert de convooijen uit Nijmegen gevaar liepen van opgelicht te worden, ons leger © door middel van wissels uit Amsterdam van geld voorzien werd 1. De Luikenaars lieten РАРРЕМНЕГИЗ soldaten niel ongemoeid, Het maakte op hen en op de Brabanders een slechten indruk, dat de verwoester van Magdeburg door de Infante ingehaald was, tegen een Nederlandsch leger onder een Prins van Oranje: waarschijnlijk, zeiden zij, kwam hij om hun land even zoo te behandelen, als hij die ongelukkige stad bejegend had. De vlammen van Magdeburg waren рАрРЕЯНЫМ in den weg. Voor het overige behoefde ons leger het gemis van Joevoer niet te duchten, daar men voor meer dan twee maanden van тее en meel voorzien was. — Na de aankomst van РАРРЕЛИЫН zag de Prins zich genoodzaakt zijn uitgezette posten binnen onze Бобо te doen terug- trekken. Dus vermocht hij sanra-cavz, wien hij tot dusver den overgang ор den rechteroever der Maas belet had, niet langer van daar te keren, en in den nacht van den 194 Augustus sloegen PAPPENHEIM en SANTA-CRUZ vereenigd eene brug over de Maas. Deze daad, meende de vijand, zou den Prins het БадсрещКе van zijnen toe- stand doen beseffen. Dus achtte hij het een geschikt oogenblik om -het middel der over- гейша te beproeven. De Infante wenschte liever de hatelijke hulp van РАРРЕКНЕІИ niet te behoeven аар te wenden, en РАРРЕМНЕІМ zelf zou liefst de onzijdigheid niet al te De Hertog van in het oogloopend verbroken hebben. Zoo kwam dan de Hertog van Neuburg in ons —— leger. Op grond dat. voor Maastricht zouden opbreken, het garnizoen deze vesting zou verlaten en door een keizerlijke bezetting zou worden vervangen. Zijne redenen hadden geenen invloed. Im- mers deden zich reeds de voorboden op, dat de stad het niet lang zou kunnen uithou- den, en daarbij vleide zich de Prins tegen eenen aanval van buiten bestand te zijn. Dus verklaarde hij den Hertog, wel wetende dat zijne woorden te Brussel overgebracht zouden worden, dat hij, ten spijt van wie ’t beletten wilde, met Gods hulp de stad dacht in te nemen en daarna verder voort te rukken. Van пи 'аап schroomde pappen- HEM niet meer rechtstreeks vijandelijk op te treden, Den 1749 Augustus was de dag tot den aanval gekozen. Nadat men in den morgen van dien dag een allerfelst gevecht met de belegerden had moeten doorstaan, waarbij Graaf охғовр, luitenant-kolonel van den Generaal . VERE, sneuvelde, kwam РАРРЕМНЕМ op ons leger af met zes of zeven- 1680— 1634, PAPPENHEIM doet eenen aanval op ’s Prinsen le- duizend man, zoo te voel als іе paard, en twee veldstukjes, om де verschansingen ор 82“ een punt, dat den aanvaller eenig voordeel aanbood, aan. te randen. Niettemin werden de drie Italiaansche regimenten, die de eer van den eersten aanval hadden, tot vier malen toe afgeslagen. PAPPENHEIM wilde ze met zijne ruiterij op nieuw tegen onze ver- schansingen opjagen; doch weldra was hij van de hopeloosheid dezer poging overtuigd. Daar de vijand zijne dooden en gekwetsten en tevens zijna beide veldstukken mede wilde voeren, zoo hield hij zich nog tot des avonds acht of negen uren onder ons vuur op. Zijn verlies werd ор 14 ef 1500 man begroot. sarra-cRuz had geen ander deel aan het gevecht genomen, dan in zoover hi de drie Italiaansche regimenten aan рАРрРЕМ- nem verstrekt had. Hij moest zijn leger, het eenige bolwerk van het Spaansche Be- wind, sparen, en ontging zoo tevens het verwijt, hetwelk zijne zamenwerking met PAPPENHEIM hem op den hals zou gehaald hebben. Daags na dit gevecht was men met de mijn onder de gracht door tot voorbij den stads- muur gevorderd. Door tegenmijnen waren de stedelingen de ondergraving op het spoor gekomen, Doch ons volk verschanste zich in де mijn, en achter de aangelegde beschutting werden drie kamers gemaakt, om het kruit in te leggen , dat bestemd was eene bres te slaan. Nu werden de compagniën, het waren Engelschen, aangewezen, die door de bres zouden binnenstormen, en alles tot den aanval in gereedheid gebracht. In den avond van den 20sten deed men de mijn springen: schoon de vijand er in geslaagd was om een deel van de ton- netjes kruit, met welke zij geladen was, te ontfutselen, deed де ontploffing eene genoeg- | zame uitwerking, daar de muur ter breedte van vier roeden in de gracht stortte. Dadelijk werd de helling der gracht beklauterd en de bres bezet. De stedelingen snelden toe om den inval te keren, Terwijl eenige Engelschen de halve maan voor de Brusselsche poort innamen, herhaalden de belegeraars, aangezet door de hoop op den beloofden buit, onder het luiden der groote alarmklok en het jammerlijk geschrei van vrouwen en kinderen binnen de stad, tot drie of vier malen hunnen aanval op de bres, lotdat de Prins, bemerkende dat op deze wijze le veel volks verloren ging, bevel gaf tot den Bestorming van den wal van Maastricht. 608 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1630— terugtocht. Den volgenden morgen was er een stilstand van wapenen om van beide zijden de lijken op te ruimen. Daarna begon men van onze zijde weder te schieten; De Stad capi- doch de vijand durfde geen nieuwen storm afwachten, en gaf te kennen, dat hij іп tuleert. onderhandeling wilde komen 1. Spoedig werd de capitulatie vastgesteld, en alzoo werd gelukkig verhoed, dat ’s Prinsen krijgsvolk, met geweld in de stad gedrongen, de gru- welen herhaalde, door de Spaansche soldaten in 1576 en 1579 in Maastricht gepleegd. Dat de Prins, in strijd met zijn staatkundig belang en dat der Republiek, aan de be- stormers de plundering der stad tot loon beloofd had, is wel een bewijs, dat hij hier een bijzonder lokaas tot dapperheid noodig achtte. — Bij de capitulatie werd niet alleen de openbare uitoefening der Roomsche godsdienst bedongen, maar ook de geestelijke personen en Collegies uitdrukkelijk bij al hunne rechten en eigendommen gehandhaafd. Slechts zouden twee kerken voor de Gereformeerden ingeruimd worden. Пе Staten- Generaal zouden niels anders van de ingezetenen eischen, dan volgens de privilegiën aan den Koning van Spanje als Hertog van Brabant was toegestaan geweest, еп boren- dien de Stad gezamenlijk met den Prins-Bisschop van Luik besturen, als eene Provincie, van de andere Provinciën zoo der Staten als des Bisschops onderscheiden, gelijk de Koning van Spanje en de Bisschop haar te voren bestuurd hadden. Het garnizoen zou met krijgseer uittrekken, van vrachtwagens voorzien worden en met vrijgeleide zich naar het leger уап sanra-cruz begeven ? Dit geschiedde den 23%% Augustus. Op denzelfden dag was het bericht, dat Maastricht capituleerde, te °з Gravenhage aangekomen. Het eerste waartoe de Staten besloten, was, de tijding aan de Prinses van Oranje bekend te laten maken, Den 95чеп werd in het leger een plechtige gods- dienstoefening gehouden om God voor de overwinning te danken. Ook de Staten ble- ven niet in gebreke om in de Provinciën, tegelijk met vreugdeteekenen, eenen dankdag te verordenen 8. Bij de eerste Gereformeerde predikatie in de St. Mattheuskerk te Maas- tricht bleek op aandoenlijke wijze dat de uitroeijing der Hervormden door ranma haar doel niet zoo goed getroffen had, of er openbaarde zich bij de ingezetenen nog innige ingenomenheid met de vernieuwde invoering dier leer 4. Paprennere Vernemende dat de stad overgegaan was, meende рарРЕЧЕКІМ het gevaar van door trekt af. den Prins aangevallen te worden, te moeten ontwijken; dus brak hij op van Navaigne, waar hij gelegerd was om onzen toevoer uit Luik af te snijden, en trok naar Meersen, aan de Geul beneden Maastricht. Hier echter vertoefde hij slechts eenen nacht, om zich naar Urmont op den linkeroever der Maas, een weinig landwaarts in, tè begeven. Derwaarts trok ook saxra-cauz, door ееп goed deel der Nederlandsche ruiterij, niet 1 мтземА, bl. 1196—1206. Мет. de Fréd. Henri, р. 138—153. w. 1. xNoor, Belegering van Maastricht in 1632, in den Gids van Dec. 1855. 2 arrsema, I, Ы. 1206, 1207. 3 Resol, Stat.-Gen. 23, 25 Aug., 1632. 4 airsewa, Ы. 1208. DES VAQERLANDS, . 609 zonder dat er eenige schermutseling voorviel, achtervolgd. De Prins verwachtte nu, dat 1 080— PAPPENHEIM en SANTA-CRUZ vereenigd eenen aanval ор Roermond of meer noordwaarts zouden ondernemen. Dus waarschuwde hij de Staten op hunne hoede te zijn, en de schutters ter vervanging van de naar Nijmegen bestemde Compagnién de grensplaatsen te doen betrekken. Doch deze voorzorg was onnoodig. De beide legerhoofden bleven niet vereenigd. Dadelijk trok de Duitsche veldheer naar den Rijn en voorts naar Saksen, om zich met WALLENSTEIN te vereenigen, en de Spaansche naar Tienen en Diest, om Zuid-Brabant te dekken 1.. Dus lag het land oostwaarts van Maastricht voor den Prins open. Hij maakte er gebruik van door den Luitenant der Cavallerie, 8тАкнчввовк, den Sten September met еспе ү; inge- voldoende macht naar Limburg te zenden, om беге“ 1ай en haar kasteel in te nemen, 292%: Na weinige schoten, uit eene batterij van vier slükken op-het kasteel gedaan, ра! de stad zich over, еп wel ор dezelfde voorwaarden als Maastricht. De Graaf ре NoYELLEs, Goeverneur en Kapitein-Generaal van de stad en het hertogdom, verliet met het Spaansche Garnizoen de plaats op geen minder gunstige voorwaarden, dan de bevelhebbers der vroeger veroverde plaatsen. Daarna liet srakExBRoEK de steden Rolduc, Valkenberg en Daalhem bezetten. Zoo kwam het eigenlijke hertogdom Limburg en daarmede de kostbare bergwerken in de ‘nabijheid der stad van dien naam, die voor 500,000 gulden jaarlijks. verpacht werden, in der Staten handen. — De vermindering, welke ’s Prinsen leger door de bezetting der ingenomen plaatsen ervoer, werd meer dan vergoed door de 20 Com- pagniën ruiterij, op naam en door de bemoeijing van den Graaf van peN gene gelicht, benevens de twee regimenten voetvolk, elk van 15 Compagnién, het eene onder bevel van denzelfden Graaf, het andere onder den Graaf van FLoponr °. Zoo scheen dan nu de tijd gekomen om het groote werk ten uitvoer te brengen, en naar Brabant op te rukken in de verwachting, dat de ingezetenen zich van het Spaansche bewind zouden ontdoen. Aan het hoofd van een ten deele vernieuwd leger, en vooraf- gegaan door den roem ‘van de inneming van Maastricht, die de snoeverijen van Span- jaarden en Liguisten beschaamd en (een tijdgenoot zegt het ons) tot groote verwonde- ring van al de wereld gestrekt had 8, aarzelde de Prins thans niet om de onderneming te aanvaarden* . De Staten-Generaal aarzelden evenmin. Toen te Maastricht schaarschte 1 Resol. Stat.-Gen. 20 Aug.; 5 Sept., 1632. Mém de Fred. Henri, р. 154, 155. AITSEMA, Ы. 1208.. 2 Мет. de Fréd. Henri, p. 156. Resol. Stat.-Gen. 1, 11 бере; 3, 5 Oct. 1632. \ 3 дІТФЕМА, bl. 1208, 1209. 4 Zie de woorden op de aangeh. bladz. der Mém.: Cette cavallerie le Prince la fit venir а son quartier pour avec ce renfort tenter si Гоп ne pourroit pas entrer plus avant en pais et entre- prendre sur les ennemis.” ІШ Deer. 4 Sruk. 2. 77 610 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ыы. а nn etn 1630— van geld gevoeld werd, haperde het slechts daaraan, dat er geen veilig middel was om 1084, penningen derwaarts te zenden, en Hun Hoog Mogenden verklaarden, »dat zij niet van zins waren den verderen gunstigen uitslag, dien God Almachtig scheen te zullen ver- leenen, door gebrek aan geld in de waagschaal te stellen.” Ter gelegenheid van de verovering van Limburg lieten zij, behalve de gewone vreugdeteekenen , het kanon los- sen op de grenzen in Noord-Brabant, »ten einde den vijand te meer te ontmoedigen” 1, Ook ondersteunden zij een nieuwe onderneming tegen Vlaanderen, waartoe zich eenig krijgs- еп bootsvolk aan het vlak van Rammekens verzamelde 2! Ja, de poging, in Mei gedaan, om door het uitvaardigen van een manifest op de ingezelenen van de andere Nieuw manifest tot de Zuidelijke zijde te werken, werd door een openlijker en ruimer verspreiding van een dergelijk Nederlanders ge- richt. staatstuk herhaald. De gronden in den aanhef waren vrij wat minder aanstootelijk ge- steld, dan in de vroegere verklaring. Thans werd den Spanjaarden niets anders te laste gelegd, dan de onbepaalde voortzetting van den oorlog ten koste van de welvaart der Nederlanden in het belang der door hen beoogde volstrekte heerschappij, en by de vermelding dat de Staten een leger onder den Prins van Oranje te velde hadden ge- bracht, stond thans de verzekering, dat zulks niet strekte » om iemand te bederven, maar veeleer om de andere naburige Provinciën, Steden en Leden van dien de behulp- zamo en sterke hand te bieden, ten einde zij van het Spaansche juk verlost en in hare - vorige vrijheid gesteld mochten. worden” 3, Zoo scheen dan voor de Spaansche Regering niels anders te wachten, dat dat ons zegevierend leger eene beweging landwaartsin zou maken. Het bestond in de toezending van Gezanten. Hunne komst moest den Prins en de Staten doen denken, dat men ten laatste door onderhandelen alles wat men begeren kon, zou verwerven : reden gehoeg om elke vijandelijke beweging te staken. 1 Resol. Stat.-Gen. 17 Sept. 1632. 3 Resol. Stat.-Gen. 28, 31 Aug. 1632. Deze onderneming had echter geenen voortgang (Resol. Stat.-Gen. 15 Sept. 1632). 3 Resol. Stat.-Gen. 11, 17, 22, 24, 25 Sept. 1632. arrszua, bl. 1209, 1210. 4 Resol. Stat,-Gen. 17 Sept. 1632. v. р. сарвмек, I, bl, 657. DES VADERLANDS, | 611 ‘Bij het in de Spaansche Provinciën heerschend ongenoegen, door de aanzienlijksten des Lands gedeeld, was het raadzaam bevonden een wettig middel te verleenen ‚ om de bestaande klachten te uiten. Was dit middel gegeven, dan zou menigeen van verraad of openbaar verzet worden teruggehouden : zelfs de stoutste nieuwigheidszoeker, mils hij zich nog niet te ver op den weg der ontrouw begeven had, kon alzoo hopen, langs weltelijken weg zijn verlangen vervuld te zien. Bevreemden kan het derhalve niet, dat de Infante er toe besloten had, en dat wel zonder de noodzakelijke bekrachtiging van dezen maatregel door Koning Firs IV af te wachten, de Staten-Generaal der Zuidelijke Provinciën te Brussel zamen te roepen, iels waarop de Staten van verscheidene dier Provinciën sints twee jaren sterk hadden aangedrongen. Den 50sten Julij schreef de Aarts- hertogin de Goeverneurs aan, de Staten hunner Provinciën tegen den 24sten Augustus bijeen te roepen, opdat dezen zouden overgaan tot het benoemen van Gemachtigden, in het geringst mogelijk aantal, die tegen den 7den September te Brussel zouden bijeen- komen, belast met de grieven der bijzondere Staten еп met hunne adviezen dienaan- gaande. De zaak had voortgang in weerwil dat uit Madrid bericht gekomen was, dat zulke Vergaderingen niets goeds uitrichten konden 1, Toen de gemachtigden den 99 September in het stadhuis te Brussel vergaderden, 1080-- 1684. De Infante roept de Staten- Generaal der Zui-. delijke Provin- е с. сеп zamen. was Maastricht reeds ingenomen, en de nood dringend. De last, door de Vlaamsche. Gemachtigden medegebracht, hield in, dat zij het sluiten van een bestand met de » van Zijner Majesteits gehoorzaamheid afgeweken Provinciën” moesten bevorderen. De Luxem- burgsche Gedeputeerden vorderden hetzelfde, en zij voegden er den wensch bij, dat het , werkelijke bewind aan de Infante zou .toebehooren. Die van Artois, Henegouwen en Waalsch Vlaanderen verlangden, behalve vrede of bestand, herstel van de ondragelijke onordelgkheden der krijgslieden % Vóór den aanvang der beraadslagingen verbonden zich de leden bij eede, al wat er verhandeld zou worden, geheim te houden, zelfs voor hunne lastgevers, De Infante vreesde, dat wat er ter sprake zou komen, te °з Hage ruchtbaar mocht worden. Dadelijk werd, op voorstel van den Aartsbisschop van Mechelen, JAKOB BOONEN, aan de Infante voor de Gedeputeerden der gehoorzame Provinciën ver- gunning gevraagd om met de Vereenigde Provinciën te onderhandelen. IsAserLa stond zulks toe, onder voorwaarde dat men zich zou houden aan hetgeen ten tijde van den Aartshertog Атвевт geschied was 8. Geen ander antwoord was van de Aartshertogin te verwachten. Immers was zij zelve, reeds toen het Nederlandsche leger nog voor Maastricht lag, door den persoon van den Heer rrures Le ror, onder voorwendsel der behartiging van de belangen der ingelanden van den door Graaf wittem doorgestoken 1 Théod. Juste, Hist. а. Etats-Gén. d. Pays-bas, 11, р. 74, 75. | 2 Aldaar, р. 76, 77. 3 Aldaar, p. 80—82. | 77% 612 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ee | 1630-- Kouwensteinschen dijk, met den Prins іп betrekking ‚getreden. De mededeeling van LE вот had den Prins de ijdelheid der verwachting, dat de Zuidelijke Provinciën door opstand het Spaansche juk zouden afwerpen, doen inzien; maar van den anderen kant had hy den Belgischen afgevaardigde aan het verstand gebracht, dat er aan geene onder- handelingen te denken viel, anders dan door middel van de Staten der Landen, die onder de gehoorzaamheid des Konings stonden. Door de geheime zending van den Heer vas HEENVLIET naar Brussel werd de Prins nader bevestigd in de overtuiging, dat aldaar geene omwenteling was te wachten. — Zoo was men het van beide zijden eens, dat het noodzakelijk was tot onderhandelingen te komen, en dat zulks van wege de te Brussel vergaderde Algemeene Staten moest geschieden. Dien ten gevolge richtte zich de Hertog VAN AERSCHOT bij missieve van den 17den September tot den Prins van Oranje. Hij had zich niet, als EPINOY en BOURNONVILLE, door naamlooze brieven schrik laten aanjagen, alsof hij gevaar liep in hechtenis genomen te worden, en dus de vlucht raadzaam was 1. Integendeel nam hi in overleg met de Infante het hoofidbeleid der onderhandeling op zich. Zijn schrijven aan den Prins was van den volgenden inhoud: De rampen ziende, waarmede de oorlog het land dagelijks teisterde, verzocht hij, met toestemming der Infante, vrij geleide voor eenige Gedeputeerden, zoo van hare Hoogheid als van de Staten, thans te Brussel vergaderd, om een voorslag van schikking te komen doen, die, daaraan twijfelde hij niet, billijk en aannemelijk zou bevonden worden. — De Prins deelde dit schrijven aan de Gedeputeerden te velde mede, еп met hun goedvinden verleende - hij het verlangde vrijgeleide. Hiervan kregen de Staten-Generaal te ’s Hage Onmiddellijk » ` es Drie Gedepu- kennis ?. Nu verschenen te Maastricht de vrijheer VAN SCHWARTSENBERG EN HOHELANDS- teerden van de andere zijde ver- schijnen te Maas- schepen van Gent, en JAKOB EDELHEER, eerste pensionaris van Antwerpen. Zij verklaar- BERG, Gedeputeerde uit Luxemburg; WILLEM DE BLASERE, Heer van Hellebus, eerste den, dat, wanneer men aan onze ‘zijde mede genegen was een middel tot vergelijk te vinden, hunne lastgevers een grooter getal aanzienlijker Gedeputeerden zenden zouden. Het onderhoud, dat de Gecommitteerden van Hun Hoog Mogenden te velde, in overleg Negen punten met den Prins, met hen hadden, leidde tot het ontwerpen van negen punten, van dezen ontworpen inhoud: Bij eene onderhandeling, aan te vangen tusschen de Slaten-Generaal van al de Nederlandsche Provincién van de eene en de andere zijde, zou het traktaat van bestand тап 1609 in al zijne artikelen vernieuwd worden. De Staten van de Provincién van de _ andere zijde zouden de uitvoering waarborgen van alles wat іп dat traktaat door en van wege den Koning van Spanje beloofd werd. De Staten der beide zijden zouden zich wederkerig verbinden, niet alleen het te vernieuwen traktaat te handhaven tegen een iege- ШЕ, die het zou willen verbreken of op eenige wijze tegengaan, maar ook hunne vrij- heden еп gerechtigheden en de gemeene rust, en dat tegen allen en een iegelijk, niemand 1 Arrsema, р. 1208. 2 Мет. de Fréd. Henri, р. 155. DES VADERLANDS. 615 uitgezonderd, zoo aanvallender- als verdedigenderwijze, die de Nederlandsche Provinciën of eenige derzelven aantasten, bevechten of beschadigen zou. Dien ten gevolge zouden al de Spanjaarden, voor zoo verre zij krijgslieden waren, voor goed uit de Nederlanden moeten vertrekken, en de kasteelen geslecht of ten minste hunne werken, tegen de steden gericht, ontmanteld moeten worden. De krijgsmacht van de Staten der andere zijde zou аПеепщк staan in den eed van die Staten en van niemand anders, en door hen zelven worden aangenomen en betaald. Tot zekerheid tegen alle invallen, zou, in gemeen overleg met de onderscheidene Staten der Nederlanden, in de voornaamste zeesteden van Vlaan- deren zoodanige orde gesteld worden , dat er zonder bewilliging der Staten geen ander dan hun eigen krijgsvolk, in gelegd zou mogen worden. Intusschen zouden eenige weinige steden en plaatsen, nog niet genoemd, door het Spaansch garnizoen ontruimd en onzijdig verklaard, en eenige aan de Staten der Vereenigde Provinciën ingeruimd worden 1, Deze artikelen cijferden den Koning van Spanje ten eener male weg: de verplichtin- gen, welke dezen Vorst bij het Bestand waren opgelegd, zouden de Staten der Zui- delijke Gewesten op zich nemen; de handhaving hunner vrijheid en rechten behielden zij met uitdrukkelijke uitsluiting der Spanjaarden aan zich zelven, en zoo zij zich ver- bonden de .onafhankelijkheid der Provinciën tegen allen еп een iegelijk, niemand ùil- gezonderd, te verdedigen, belette niets ook den Koning van Spanje onder hen te begrij- . · pen, tegen wie zij zich wilden doen gelden. De voorzorg betreffende de Vlaamsche zeesteden scheen de mogelijkheid der inmenging van de Engelschen ten voordeele van Spanje te voorzien, en te willen voorkomen, dat de strijd, door Spanje te lande opgegeven, met behulp van Koning KAREL I ter zee werd voortgezet, hetgeen bepaal- delijk de Provinciën Holland en Zeeland in den gevaarlijksten toestand zou hebben kunnen brengen, vooral wanneer de Landprovinciën door trage opbrengst van de gelden, door de Admiraliteiten benoodigd, met den vijand mochten zamenwerken. Daar de behaalde voordeelen voornamelijk door Hollands beleid en met Hollands geld waren behaald, zoo laat het zich licht begrijpen, dat deze Provincie bij het ontwerpen dier negen punten in staat was om zulk eene voorwaarde te doen stellen. Maar hoe moesten de Infante en de Spaansche Regeringsleden die artikelen opnemen ? Dit kon niet twijfelachtig zijn, en het bleek ten overvloede uit het woord, door hare Hoogheid tot den Bisschop van Yperen gesproken: »dergelijke eischen zijn inblazingen van de Graven VAN DEN BERG еп WARFUSZE, en worden aangemoedigd door eenigen van onze zijde, die zich zelfs niet ontzien geld daartoe te gebruiken.” — De Verga- 1 Arrsema, 1210; 1211. Uit v. р. сарам, I, Ы. 656 kan men opmaken, dat als plaatsen door de onzen te bezetten voorgeslagen werden, behalve de Vlaamsche havens, de stad Breda, en wat de Spanjaarden nog bezet hielden tusschen Maas en Rijn. АлтгкмА noemt (Ы. 1213) Hulst, Breda en Gelder, als plaatsen, die men ғ (06 verzekering van de trèves” had verlangd te bekomen. -1680-- 1684. 1680— 1634. 614 ALGEMEENE GESCHIEDENIS знанне | dering van Brussel vreesde, dat het Bewind de aangevangen onderhandelingen dadelijk zou afbreken. Dus besloot zij, de Infante te bezweren de negen punten met bedaard- | heid te willen overwegen, zoo lief haar het behoud der Provinciën van haar gebied moest wezen. De overtuiging, dat niets de zegevierende Staatsche armee kon keren, en dat, zoo de Prins van Oranje optrok, niemand voorwaarden kon bedingen en de Roomsche Godsdienst zelve te gronde zou gaan, leidde zelfs de tegen het Spaansche Bewind geenszins ingenomen leden er toe om de Infante nadrukkelijk te raden, ten minste in schijn toe te geven: -later (wanneer de werking van WALLENSTEINS vernituwd | optreden bespeurd zou worden) kon men het verloren grondgebied herwinnen. In — dezen geest spraken bepaaldelijk de Bisschop van Namen en die van Atrecht 1. — Di was alzoo van nu aan de leus: in schijn toe te geven, ten einde van de beste gele- genheid gebruik te maken om de onderhandelingen te verijdelen. Bij de beoordeeling derhalve van den gang dezer onderhandelingen dient men in aanmerking te nemen, dat de betuigingen der onderhandeldars van de andere zijde niet geheel oprecht waren, en dat, zoo er stappen gedaan zijn, welke tot vertraging van dien gang gestrekt hebben, deze juist niet aan den invloed van Noord-Nederlanders te wijten zullen geweest zijn. De overeenstemming en verstandhouding tusschen de Staten te Brussel en de Infante was volkomen, zoodat deze laatste op het beleefde bezwaar dier Vergadering, of men hare Hoogheid niet te veel moeite vergde, antwoorden Көп: » integendeel, alles wat van de Vergadering komt, is mij aangenaam: want de Koning en ik zijn over haar vol- - komen tevreden 2? “Еп geen wonder, de nood van den tijd wilde men wel gebruiken ‘om menige onordelijkheid hersteld, en деп overlast, dien men van de Spaansche solda- ten leed, gematigd te zien; maar eene vereeniging met de Noordelijke Provinciën, 1% als Holland ze zou doordrijven, kon men пе! begeren. Immers om den wil van dit Gewest zou men zich moeten verbinden den oorlog ter zee voort te zetten: want di wist men aan beide zijden genoeg, dat Spanje dat wat het verliezen mocht, sleet: zou trachten te herwinnen, en dat Engeland thans vooral de Mogendheid zijn zou. met wier behulp men de voornaamste kracht en de bovenal gevaarlijke strekking van den Nederlandschen opstand in Holland zou pogen te fnuiken. Slechts enkelen, bijzonder vrijzinnig en Geuzen in hun hart, konden tot dien prijs met de Noordelijken verbonden wenschen te zijn;* maar zouden де Prelaten en Grooten, die zich uitnemend met de Spaansche staatkunde konden verstaan, zich tegen hun gemoed en belang (0 de handlangers der Hollandsche denkbeelden en belangen gaan maken? ` Die Prelaten en Grooten namen nu, overeenkomstig de aangenomen staatkunde, het voorkomen aan alsof de onderhandelingen hun ernst waren, en na de ontvangst van de negen punten, werden den 5dea October, op voorstel van den Raad. van State, tien 9 1 TH. JUSTE, t. a. pl. p. 85, 86. 2 тн. JUSTE, р. 87, 88. > + +. ed. r. “.. «е аж ae Ы] 47 as + +. aoe TUTTI Tete bbb att —— 7 заза a SEEN ЕЕГЕТТІТІТІТІТІТІГ ТІГЕЕГЕНІТІТІТІТТІТІТІТІН ТІТІТГІГІНТТІГІ = ridge be dd ty books id ded deed hee — ж 1593 ТТТ LAKEN Ad тж. EELT EEE an pitite HH РГТ] ТІТЕТІГІІ re err er PTTTLLI ea ee РРТС basar ІІЕТІТІТІТІТІТІ Benhura enn ee d ЕГЕТ Lote LE rrr rr E ereen E. a it GEen Rn teint шш bleeke ae SSCP eee Pee eee я Eikens BENEDEN я + — sn Р EEE EE в EEEL CLE TEEPE 351112111 Баса а. НЕ ana a a oa ет TESS РЕЗ МЕТІ ЕТІ пашан таваа ааа Sp — —— ТТЕЕТІТІТІТІ т k ser 4. тете 211131111 - ЕГЕ t ERR dd LEEN. ЕТТІ ü а а - т aes kad ва. в. TIETEET вввоввввва поза ene ЕІТІТІ eres eens eee EBA ALERTE ТІТІНПІГІ ТІІІТІГІТІ ttt tees tT ee PEET EEEN PEET TEELT ES E а - Ф ш a a + ГІ ж Bessette nde бай of ЕН в права 21111 баата tthe БЕБЕ сеагеететттав PRESSOR REGS Simen ik Gibas digen EERE EA Bien gen РЕТ паавайааа 50% Sadet ГЕТІТІТІТІТІПІ ва БЫ eee oe | Cote ered ТЕТ ЕГЕНТІТІТІТТІЕТІТ ГІТ паанаа Ерна тва а LELT TEES aac и в. ва ТЕНІШТІГІІІІІГГІГ ІТІГІТІГІТІГІГТІІІ mennen ТТІТІГІТІГІІТІГ! ТТТІТІТІТІТІ! ЕТТ) iio redden PE remen add dd ded teat tee тавиарай вра запита Lleol ci ciated 31-1 БЫНЫ зч пишаа Pred ttt tees ааа тре tit талів Еда. Ek  de Brusselsche Staten-Generaal geko- 1630— . . . 1684. zen, om zich tot den Prins en de Gecommitteerden van Hun Hoog Mogenden te Maas- тор aanzien- iricht te begeven, en aan het hoofd van die Gedeputeerden stonden de Aartsbisschop lijke onderhande- aars aan e van Mechelen en de Hertog van левѕснот. De overigen waren de drie te voren reeds andere zijde ge- 0 derwaarts afgevaardigden, en voorts FILIPS DE CAVEREL, abt van Si. Vaast; УІСІЛІЗ vAn Fen, MARCKE, eerste pensionaris en ‘griftier van het Vrije van Brugge; GABRIËL DU GHASTELER , Heer van Moulbaix en Dansermont; san DE nonnetT, schepen van Namen, en PETER DE BROIDE, eerste pensionaris van Douay. Juist het aanzienlijk karakter dezer Bezending moest de Hollandsche en Zeeuwsche Staatslieden en wie met hen eenstemmig dachten, doen inzien, dat zoo de Prins in overeenstemming met hen handelde, de omkering van zaken in België wel een strekking kon hebben voor Hollands belang zeer bedenkelijk. Zoo kwam men er toe, de zending der tien Gedeputeerden van de andere. zijde niet dadelijk met de benoeming van een luisterrijke Deputatie te beantwoorden. Integendeel, men besloot tegen het midden van October де Heren TERESTEIN, mAERSOLTE en den Tresorier Generaal, VAN СОСН, naar Maastricht te zenden om de komst van een aanzienlijker Gezantschap aan te kon- digen ; doch tot deze zending kwam het niet. Spoedig bemerkte de Prins, dat het der Staten voornemen niet was, de onderhandelingen te Maastricht te laten voeren, onder- steund door ons leger, ieder oogenblik gereed om naar Brussel op te rukken. Een eigenwilligen stap te wagen vermocht hij niet: immers was hij niet genoeg verzekerd, dat hij in Brabant naar wensch zou ontvangen worden en de onderneming niet tot spoorlooze ' verwarring en tot beschaming zou leiden, en, ten anderen, was hij om ook maar het minste met het leger uit te voeren, van de toezending van geld uit Holland en van de mede- werking der Provinciën “afhankelijk. Dus hield hij zich van nu aan verzekerd, dat de kans voorbij was: hij zou de onderhandelingen liefst afgebroken hebben gezien 1, en drong zelfs, niet zonder eenige kwade luim (zoo als het schijnt), op het opbreken des legers aan: bleef het werkeloos, zoo gaf hij te kennen, dan zou het spoedig door ziekte te gronde gaan. Uit de Gedenkschrifien, naar ’s Prinsen naam genoemd, blijkt dat hy de oorzaak, waarom de onderhandeling niet te Maastricht werd gevoerd, in den invloed vond door een bijzonder belang uitgeoefend 3, Het is duidelijk, dat hiermede het bij- , zonder belang van Holland bedoeld wordt, hetwelk niet verkoos tegen Spanje op zee zoo goed als alleen gelaten te worden, of misschien wel de Provinciën met den Prins aan het hoofd tegen zich te krijgen. Deze keer van zaken kon den Brabantschen Gedeputeerden niet anders dan hoogst gewenscht zijn. Zij verlangden van het gevaar, hetwelk de tegenwoordigheid van het Staatsche leger op weg naar Brussel boven hun hoofd deed hangen, verlost te worden, 1 v. р. CAPELLEN, 1, bl. 600. 2 Мет. де Fréd. Henri, р. 157. 1680— 1634. De onderhan- delingen sullen naar ’sllage over- gebracht worden. 616 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS еп leenden er zich gaarne toe om zich naar de plaats te begeven, die de Staten tot de voortzetting der onderhandelingen zouden aanwijzen. De pest, die in en omtrent Mas- tricht heerschte, was een grond, dien men aangrijpen kon om het vertrek van daar te verklaren. Eerst werd ’s Hertogenbosch voorgeslagen, maar daar zouden de Brabanders. bij .de stemming die nog altijd bij een groot deel der bevolking in de stad ! en in de gansche Meijerij heerschte, te zeer te huis geweest zijn. Dus werd ’s Gravenhage ш de plaats der onderhandelingen bepaald, еп de hoog aanzienlijke Heren, leden der Во. bantsche Deputatie, maakten geene zwarigheid om derwaarts op te komen 7, Dat men in Holland niettemin tot eene ten minste schijnbaar ernstige voortzetting der onderhandelingen besloot 3, getuigde van eene verstandige staatkunde : had deze Provincie zich achterdochtig betoond en tot geene openingen het oor willen leenen, zij had mogen vreezen een vermetelen stap tegen zich uit te lokken, terwijl zij thans de voorsianden van een vergelijk tusschen de strijdende partijen % met de hoop paaide, dat de zaak ten slotte nog naar hunnen zin kon uitkomen. Bovendien by den fellen strijd, dien висши nog altijd binnen zijn eigen land te voeren had om zich staande te houden, was men niet verzekerd, dat de toezending der subsidiën uit Frankrijk zou worden voortgeze. en de macht van Spanje niet met die van Frankrijk meer dan verdubbeld stond te worden. Hoe het zij, zoo ernstig schenen de onderhandelingen gemeend, dat desulken, die van geen vergelijk wilden weten, het er voor houden moesten, dat het ditmaal ver kelijk daartoe zou komen. Vandaar dat het niet aan waarschuwende vertoogen ontbrak. Zeeland, Friesland en Stad en Ommelanden hadden niet medegewerkt tot de ‘afraard- ging der Heren TERESTEIN, HAERSOLTE en VAN GOCH naar Maastricht. Immers Zeeland moest duchten, bij den vrede aan Antwerpen de vrije vaart op de Schelde verleend te zien, en de beide andere Provinciën, door een eigen Stadhouder bestuurd, zagen geen heil in overleggingen, die óf de Provincie Holland óf den ouderen tak van het Hus van Nassau tot verhoogden luister schenen te moeten doen geraken. Zoo deed zich het vreemde schouwspel op, dat Friesland (de Fries arrsema zegt het zelf), de Prour се, die »de traagste was in hare financiën en contributiën tot den oorlog, zich 19 moedig tegen den vrede toonde 5,” Dat de predikanten zich in zulk een gewichtig tijdstip niet onbetuigd lieten, en op 1 Resol. Stat.-Gen. 24 Aug.; 4 Sept., 1632. 2 aitsema, bl. 1211, 1212. Меп. de Fréd. Henri, t. a. pl. 3 Aanvankelijk verklaarden de Steden Над ет, Leiden en Gouda zich daartegen (v. 0. carti- һен, Ы. 658). 4 De Graaf van xomeasunc, die zoo lang met den Graaf van ben nenc in betrekking gestan had, dreef de zaak der onderhandeling zeer (v. р. сарин, t. a. pl.). 5 arrseua, bl, 1221 DES VADERLANDS. 617 den leerstoel der Staten beleid ter toets brachten, laat zich denken. Reeds den 29stea 10630-- . . 1634. July , 1652, besloten de Staten van Holland, dat de Gecommitteerde Raden eenige le- waarschuwende den van den Haagschen Kerkeraad ontbieden en vermanen zouden, te zorgen, dat bij gemmen бейеп den algemeenen vast- еп bededag van den 11% Augustus de goede bedoelingen der lingen. Heren Staten niet verdacht gemaakt werden: ook elders, waar het noodig was, zou de Magistraat dergelijke aanmaning aan den Kerkeraad doen 1. Vele blaauwboekjes, zegt АІТЗЕМА, kwamen als naar gewoonte uit,.»om de gemoederen een afkeer tegen de handeling, als vol bedrog, te geven; de predikanten op de stoelen preekten en baden daartegen. Een in den Haag nam in dezen tijd den tekst opzettelijk uit de profetién, die de verwoesting van Jeruzalem hadden voorzegd: want zoo wel zij, als vele ande- ren, menden, dat de zaak reeds te Maastricht zoo goed als gesloten was’? 8, Ook de West-Indische Compagnie, op nieuw vreezende zich in den loop harer veroverin- gen door den vrede gestuit te zien, herinnerde de Staten-Generaal aan het artikel van het haar verleende en nog voortdurend octrooi, volgens hetwelk bij alle vredestraktaten niets mocht bepaald worden, dat tot vermindering van haar recht zou kunnen strek- ken, terwijl de aangeknoopte onderhandelingen haar, voor het geval dat zij slagen mochten, met schade, zoo niet met den ondergang bedreigden 3. Maar vooral die Mogendheden, Frankrijk en Zweden, welke zich bij den vrede den steun dezer Provinciën zouden zien ontvallen, ja hare macht misschien eenigermate aan de zijde van Spanje zouden zien treden, lieten niet na, krachtige vertoogen tegen de onderhandelingen in te dienen. Den 134" October (1632) verscheen де Zweedsche Gezant, самЕВАВГОЗ, voor de Staten met het verzoek om onderricht te mogen worden aangaande den wezenlijken stand der onderhandelingen: immers, mochten zij tot vrede leiden, zoo zou de geheele last des oorlogs, zoo tegen den Keizer als tegen den Koning van Spanje, op Zweden nederkomen, en zou GUSTAAP ADOLF zich genoodzaakt zien het oor te leenen aan de voorstellen van vrede, ook hem gedaan * Aan den Zweedschen Gezant sloot zich de Koningin van Bohemen aan met het verzoek, dat in allen gevalle op de belangen van het Huis van de Palts mocht gelet worden, welks herstel een der groote oogmerken van het traktaat van Southampton, tusschen dezen Staat en Groot- Britannië gesloten, geweest was 5. Frankrijk liet zich het levendigst aan hetgeen hier verhandeld werd gelegen liggen. 1 Resol. Holl. 1632, bl. 336. 2 amsema, bl. 1213. Zie de titels van eenige dier blaauwboekjes van dit tijdstip in de Bi- blioth. van Pamfl. enz, door р. А. тв, р. 815, 316. Іп Котетһег werd een plakaat uitge- vaardigd tegen »seditieux spreken, seditieuse boekjes, liedjes” enz. (Resol. Stat.-Gen. 2 Nov. 1632). 3 Безді. Stat.-Gen. 11 Oct., 1632. artsema, Ы. 1213. 4 Resol. Stat.-Gen. 13 Oct., 1632. 5 Resol. Stat.-Gen. 15 Oct., 1632, arrsema, bl. 1213. ІП Deer. 4 ток. 78 1630— 1084. · Gezindheid en toestand van Frankrijk. 