Tobasche spraakkunst : in dienst en op kosten van het Nederlandsch Bijbelgenootschap
3°. Be persoon, van waar de verbeeldde handeling uitgaat ^ of iets dat als zoodanig bescboawd kan worden; b. v. i ma utang ni pandobo na 80 marutang, na so mardosa, ziedaar de boete van iemand, die zich tce- derregtelijk meester m^aakt van die noch schuld noch iets misdaan heeft; partiga-tiga djolma^ '» handelaar in menschen (slavehandelaar); j^ardor» ^^-""^ si-olijon i, die het te koopen meisje bezit (de te koopen docbter hebber); pasigadong ni amatta do i, het zijn de gadonghalers van Uwen vader; parabit na bottar an, gene witte abit aanhebber (gene in 't wit gekleedde persoon); panakJco napuran t, gezegden betel steeier; pandjalahi, de op- lossing van een tprhat-torhanan zoeker; pananggai * , de beschaamd ma- ker (om niet bijang, dat vaak een scheldwoord is, te zeggen); ^«r^or- >^ han, HorhaiC^ zegger (§ 52, 6°., die iemand uitdaagt, de oplossing van een torhat-torhanan te geven); parbonijaga horis i, die handel drijft in krissen; pamuro, die tegen de beesten waakt, die op een akker ver- woesting kunnen aanrigten; pangago, die ten verderve brengt, 't zij een verscheurend beest, een spion, enz., terwijl pengago (D.) van dingen gebezigd wordt (Ib., bl. 97, r. 13 v. o., 190, r. 17); pangisi (§ 1:^0) ni huta (de huta vullers), de bewoners van een huta, pangisi ni hadjut (wat een hadjut vult), de inhoud van een hadjut ; pandjoha , de onrechiwmatig op iets aanspraak maker; panundati (Ib., bl. 59, m.), 1 v ^ die zegt, aat iets niet doorgaat (sundat); pamorus (Ib., bl. 50, r. 16 v. o.), een dief van plantsoen; parmoaat, iemand, die m^odat * gebruikt^ am- fioenschuiver ; enz. Zoo men 't' geslacht wil uitdrukken, bezigt men bajo ' voor zulk een substantief voor 't mannelijke, en boru voor *t vrouwelijke; b. v. bajo panguUop, bajo parrajar, boru panurirang, enz. Minder vaak bezigt men boru-èoru in plaats ymboru; h. v. boru- ^ Dit woord had in 't Wdb. onder tangga II moeten gepUaiat worden. ' ^ Is in 't Wdb. vergeten. Het is nit 't Men. Mal. ^^^tS^é {toebereide opium), dat weder nit 't Hindustani (j(3w«) i> overgenomett. ^ 't Gebruik van dit woord maakt soms dat men rieebts 't stamwoord bezigt; zoo heeft men bajo loos = panaalaos (voorbijgamjer). ^ v^^ 186 hofu panggohkon (§ 120). Zelden echter wordt het geebckt uitgedrukt, daar de bezigliedea izan man en vjnouw* bepaald zyü (vgl. bl. 114, boven); zoo b. V. weet Bén, zoo mm'tleTeQ Tan deaBatakkeot, dat /UM^ofdls«^(zie Wdb. ordoH^ een maQiiel^k , en panumi (zie Wdb. 6<mi) een vrouwelijk peraooB. is; zeo ia. ook patmakan altijd een knaapje. — n. Voor dit sub- stantief wordt meestal een ander substantief gebezigd, om bepaakLelijk een persooa aan te duiden, zoo *t verband het niet genoeg uitw\jst; zoo b. V. zegt men daiu pangubung (een dooden opwekkende dalu), om het van pangubung (een doode opwekmiddeJ) te onderscheiden. Dikwijls be- zigt men pande, zoo men tevens de bekwaamheid, bg iet-s vereischt, wil te kennen geven; b. v. pande pangogungi (§ 60), de ogung-hespelers (de- genen, die in 't bespelen van de ogungs vaardigheid hebben, of zulks gewoon zijn te doen),, pande pctrsarune, 9arune-blQzer ; pande parodap , pande pak^aarif terwijl men bloot pargaisi of pargondang (muzykanf) bezigt. Omtrent 'i gebruik van deze een persoon voorstellende sub- stantieven is op te merken , dat zg dikwijls in plaats van 't werkwoord y als praedikaat voorop gezet worden om een bijzonderen nadruk op de voorgestelde handeling te leggen, en van daar vooral in eea verwijt of beschuldiging (vgl. § 152, 2°.); b. v. ai pangalatmm do ho di hami (want gij zijt een onp bedrieger), want. gij hebt ons bedrogen; pamogo ma ho di hepengnami (dan zijt gij een ons geld onrechtmatig achterhou- der), dan hebt gij om^ geld achter gehouden (niet, zoo als behoorde ons uitbetaald). In dit geval kan men ook 't actief gebruiken, miU door 't.relatieve. no, voorafgegaan (§ 126, 1°.); b. v. na mangahkkup ma ho di djolmakkj, (dan zijt gij de persoon,, die zich van mgn vrouw weder- rechtejgk heeft, meester gemaakt), gij hebt U wederrechtelijk van tni^^vroufo.niteester gemaakt,, a. Sommig^e sulstantieven, die geen werkwoord tegenover zich staan heb- ben, moeten toch naar den vorm hiertoe gebracht worden; voorbeelden. z\jn: pa- didit (bl. 56, Janm. 1), pahoppu (grootvader maker, $ 32, l.V), pangulubalang J {een geest door den datu tot vluóalang of voorvechter gemaakt); pakkabahaba {door een daiu verwekte storm), pangalaho, parsüi (in plaats waarvan D. pèrsi- Uki heêU, vgl. f IfSOh pèiuUthan (D.. è. Zelden beeft dü itobManiief een j^essiè^ébetée^nisreen voerbéèld U ptt- fUiding (de Wdb. ^1^). tn D. vindi men pHgkré (Ib., bl. 148, r. è v. o.)» en phtatêkên (Ib., bl. 180), getehenk (ifü gesehótilen #cfrdt). é. AU i^reepofeities tireden op paiutdin^ met lit v^r 't flnbstanÜef , dat bet in betreding stelt (zie Wdb. tMngi); pêmdhAn (D.), door tóèdoèn van (Ib., bl. f»t). M. iieeft niets ó^raerkemks; b. v. ti-pattoêjt pimngmu painkHk huratigirmM (Ib., bl. 246, boV.), dié voor V QA, 108, a) pinanff gehaald hSift (den piming- boout beklominoik), en die voo^ V heiél héifi kladr gemaakt. D. beiigt pëmttrune (H. 87, 6,) = pande partaruné; pdndo përglMéng = pandê pan'odapt ^i- Opmèrle^p tü^ përapurun (bl. 110) met de betéekenis van pamapurOHan, en pëmgasën naast «gasën, Jant. Het iü B. glebezigde piëmërê moet oorspronkel^k ^^^ beteèkend heb- ben (tan m}fre, stamw. ^e),' en beeft naderbattd de b^xondere beieékenis gekregen van die" iemand («nsteit o^ doebter) alê èrmd geeft (van daar sehoouhroêder, enz.). Een bewQs hieNttn is ibiébere (öëèJfre iw D., met weglating van de praepozifie, bl'. 40 Ü), 96,1 een önde passieve voria is van ^e (= lf)fre, $ 2^- /r.)', tnei her- Ming van de eerste lettergreep van 't stamWoord; immers eeïi ibébéré ii, ais' degene, £é naar Batakscbe gewoonte bQ nitnémeodhad aénspraA maakt op 96 ddéhier Vaa zQn itèkhig, een geteoOnkjl^ met dé bmid Usfiftigde (Beh rroè^^ ntainere in T. moet heg^gen beteekend hebben, W. 107, r. 2 v. o.). \ ^geleid van de tmeede en derde sowt van stamwoordei^ke toerkwoor- § 122. den (§ 39) of een iniransUief werkwoord met slechts 't voorhechtsél ma (§ 41) heeft 't aotief-verbale substantief ha tot vooïbechtsel,> terwi^}! de begin- oer van 't stamwoord met ^ijjn klinker tevens herhaald wordt *; b. v.; hasusuda van suda, haroró (( 20) yanro^harorobaYKamarobOyhapapt^ak (J 19, I) van pajdk (§ 40). De stamwoordelijke werkwoorden va» de De eerste soort der stamw. werkwoorden (^ 88) heeft slechts ha; b. v. ^- iulHaikg {^ 135)'. --^ adóng'(i 39; Jattm.y ythnitït als snMatitiëf n^dit van vorm (b. y, adongna, 't aanwezig zijn dr van). / 18& tweede soort hebben soms een vorm mei par , en du9 alsof er een actief met'tvoorh. mar tegenover, stond; b. v.parhabang (bl. ISÏ), parhuttdul ^ enz. Van de kwalificatieve werkw. (§ 42) afgeleid, heeft dit substantief nog een anderen vorm, namenti^jk 't voorhechtsel Aa en daarna 't in- hechtsel »»; b. y. hinadao naast hadadao (§ 19, I) van daó of madao. De vorm met 't inh. is gebruikelijk, vooral zoo 't stamwoord met een klin- ker of lipletter ^ begint {MnauU van ull^ hinapogos van/M>^(^), of oor- / spronkeHjk een substantief is (§ 43); b. v. hinadatu van daiu. Deze vorm is echter ook in gebruik gekomen b\j woorden, die met een me- deklinker beginnen, zonder dat er een bepaalde reden voor opgegeven kan worden; b. v. 't zoo juist aangehaalde hinadao. Dat een kwalifika- tief werkwoord dezen vorm niet behoeft nan te nemen is reeds boven (§ 4^) gezegd; maar op te merken is, dat het als substantief bepaald moet z^n 't z^ door ni en een volgend substantief, 't zjj door een pro- nominaal aanhechtsel; b. v. di-bam dengganiM (Ib. bl. 43 r. 9); inda iung- di-haen denggaUu (Ib., bl. 12, r. 1 v. o.), het is niet zoo zeer door mijn schoonheid dat men enz.; aUk anak ni napogo», h^jaea eongon i denggan ni abitna^ zoo h^j de zoon was van een arme, mtarom is zoodanig de schoon" heid van zijn kleeding? Onveranderd bezigt men zn)k een woord ook als substantief vooral wanneer reeds een afgeleide vorm voorgaat; b. v. hadadao ni èegu donok ni parsaulian (Ib., bl. 3, r. 14), het verwijderd z^ van kwellende geesten , het nabij zijn van hetgeen geluk aanbrengt, Waar 't stamw. eenlettergrepig is wordt 't voorh. ma behouden ; b. v. hinanuUo (§ 19, I) van maló {lo); evenzoo waar zulk een werkw. zonder verandering als substantief optreedt; b. v. di-baen malena (door zijn hon- gerig zijn). De werkwoorden met 't inhechtsel um worden nooit op deze wijze substantief. Een enkele maal vindt nienpar als voorhechtsel b\j zulk een werkwoord; b. v. parmodom van modom (zie echter § 124). a. Naast hadodoppak is pardoppcA (^ 123) ook in gebruik (misschien wel door Dairischen invloed). b. Is de voorgestelde hoed.taJgbeid iets ttjdeiyks, dan kan men ook een kwa- liftcatief werkwoord met 't relatieve na als substantief doen optreden; b. v. molo dau na birongmwna », hu -hurt pe, zoo het zwarte van U (die vuile zwarte stof op Üw mO op mQ aansmeert, dan tal ik het afioasehen; di-buri na hatntna i, hij wasehte die zeere plek op z^n ly^ (letterlek: zijn dat zeer wat). ' Be reden vtn dit laatste sie bl. 119, r. 10 v. o. Uitzonderingen z^n ha- mamago, waarnaast hinamago, van mago, en hapap^jak ($ 123). 189 e. Tusschen tuèu, alt suUtantief, en katutubu wordt onderscheid gemaakt: 't eerste beteekeat wat geaard wordt ^ baanel {tubuna, haar pas gehorm kintt), maar 't tweede het geboren worden, tijdstip van geboren worden (^ 128). 1). heeft b\j kwalificatieve werkwoorden deselfde vorming, maar bezigt ook për, alaof het sabstantief afgeleid was Tan een werkwoord met 't voorhechtsel flilr, en kan verder ook den Terbalen vorm met «i^ of I en een sloitenden nens- klank (bl. 41, JII) als sabstantief doen optreden; b. v. HnëbtffoJk van hnbtf;'aJt; hinHuh (bl. 86, 7. 4.) Tan kuh (bl. 8», XI); Hmdjuwah (Ib., bl. 90, o.) Tan hêtfjnwah. Voorts: hërëroh Tan rohj pétdahuh Tan éndabuh; përbnwe Tan èM- buwe; p%rdaoh (Ib., bl. *)78, r. 14) Tan èndaoh, en mahin mèlehena = di'baen V Wat de beteekenis betreft van dit substantief, z^ nadert die van on* } ^^* zen infinitief, maar wordt ook dikwijls gebezigd als benaming van tpd wanneer, plaats, van toaar, ja zelfs van de bijzondere wijze, waarop 4e inhoud van *t werkwoord plaats Ae^. In tegenstelling van den vorm met p stellen zij nooit een persoon voor, en men bezigt, waar men H laatste wil te kennen geven, *t werkw. met 't relatieve na (bl. 194); b. v. hinapo- -^ gos (het armoede l^den of arm zijn) maar na pogos (zie boven bl. 188). Als voorbeelden mogen dienen: hadadao ni begu donok ni parsatd\jan (bl. 188); songon na musu (bl. 168, d.) hu-ida halalahomuna, uUeder wijze van ü te gedragen is, zie ik, als *t ware vijandig; di halalahonami tu gindjang on, in ons gaan naar hier boven (toen wij hier naar boven gingen); songon biia ni ulok dart hinabisana, gelijk *t ven^ van de dari-slang is z\jn vergiftig zijn; madabu ma singgar-singgar tijan langit di harurmoar ni ulok », er viel zonneschijn-regen van H uitspaneel op 't tijdstip van het te voorsch^n komen van die slang (toen de slang te voorschijn kwam); i ma hasusün ni saem ni halak na djuppasa ulok bane doli, dat is H einde van H middel tegen een kwaad omen van ieniand,die een banedoli-slang ontmoet heeft (daar- mede eindigt de saem van enz.); m^h songon i hapapajak ni oppak ni ngingi na ni ktiik i , zoo aldus de ligging ia van de splinter van den ge- vijlden tand, enz. di-baen hadodoppak ni horbo i, naar de krijgssopo met den kop toegekeerd werd door hem geplaatst het front van den buffel (vgl. doppak bagas. 190 ni sukui i di-baen pardoppak ^ ni hffrdo t) ; dé^öaem mapgétmhêeMróni radja i, ky^ sédde de termjjnt waarop de vorst te komen had (Mj bepaflldei 't tijdstip tan de» vorsten komst)^ A-padatton ma dmoa b&tngin kaêOsakat td hdfrbo pamda m na tal» i tu na numattgt f, h^ hepaaldèHtoéfe etmalen als termi^ywaarap amnkomenmoeit d&kiffel, dm dê avenêonnèiê aai^ dm tioer^ temnaar al$ Hete had tê óetalem, ^^^^ Dik^rijld is ih Mfcffltaütiéf Ift gé' bniik tiiel di^iam ^m een hoogetv gfntkè tan 00» k^daHighéid als- fé- dco op Ut gdteo vaii' 't geen me» zeigt (J^ liti, 1I2^,< b. t. êi^djioU^ para* jahm; di paê^, pakna&n dè-haen Mmra^m, véeif $^ndémrde k^ mtft hradtt (§ 11») inj^aMs aeUer, opgm&óM toegme zêfn varH a^fn' (omdat h^' zoo'n groot vorst is); ai barita ni buea di-dok halak di si: masipado^ nan ihuma masitapparan pinggólna di-baen hinaioropna (Ib. bl. 92 m.)» wmt men zegt dam van de krokodiUent dat huntte staarten in elkander knoepeUy hunne ooren op slkaiuier Jktppen van toege Hunne énorme menigte; di-baen malena^ !hi} sohreeawde door g^n hongerig 9^n ((»lidat hij <0(/q boDger had). • hakdango (langó) beeft de aetieve betëektittis vati idê dat bedwelmt, M. volgt T.; b. V. tdriond& ma éMuk mmngaradju arémg BeMr d^ atutuht (bl. 26, II, d) ni anak nemera mmUjwta Mung i (Ib.y bl. 128', r. 16), Oe Dmtuk M, A, B. sUmd peingende itit hij 4e gebeêtte tfon geittXêenvW^teneoon (toea dat vontekind gieren werd). D. eveazoo; b. v. Mah Ato vè& ku-debmk mi Mang misrai^ka ÜmHJ» Mtt ku'ö^eiëH pMiabahna, iak masakade bogus f/ta (Ib., bl. 6, r. 8), «tf'MA» «1^ dei^ bamboe in dit nagenpeg êodemlooife ffOt Uten vallen, opdai ik luiHere Mtaf hst pallen er van, om te weten hoe diep hei is f përèwee ktena ps soda peiang nge duwa utrim (IK. bl. 183, r. 11 v. o.), daarbij is de veétMd ean' s^ eoeht (van die soikerpafan) sUekls éen peUmg en t^ee satiike (zQn vtooüt kedi^eg niet meer dan enz^); makt i-bëtoh sinff^rkn kërërohna, de menigte fiseet z^ komst nief (men weet niet, van waa)r h^ komt); si'Somada- ed^^ën iërëfohna (Wdb: bl. BIS). Btet bezigt ook een ota9ch!*gvi»g möt bëkas (faW^; b. v. kade mo asa i*inse kano békaskn rok, waarom toek is het, da* deer Ü ender- * Vgl. di'paudnr nasida ma pardeppaknk (Ib., bl. 188, 138 b.)\ mJ braehten kun front in éen rigting achter elkander (zq gingen achter elkandter mbt 't ge- laat naar éen kant toegekeerd loopen); ndér ma pardoppaimuria rap tuson, zij nUeder front gelijkelijk herwaarts achter elkander (loopt op eeii rei atohter dkan- der met 't gelaat naar dezon kant toegekeerd): 191 zoek gedaan worde naar wm^n harktmutf Ma kwèëioA i diie nan bHoAndgnê IjH^ roA, opdal ik weia van waar JJHeder komen ti. Zonder dat er een werkwoord met 't voorhechtsel r/uir tegenover J 12.4. staat, vindt men substantiven met ^dr. Zy' worden afgeleid van sabstan- tiven die een praepozitie voor zich hebben y of van dezulken , die met een praepozitie als bg woord optreden; b. y. pardihtUa van di huta {in de huid), parpudi van pudi (di pudi , achter), pardjolo van djolo (di djolOy vóór), Z\i stellen meer een persoon voor, en daarom kan ook uit een intransitief werkwoord zulk een substantief gevormd worden, waar men bevreesd is, dat de vorm met ha duisterheid mocht verwekken; zoo b. v. zegt men parmodom, slaper, slaapkop; parmodom balija», iemand ^^ die buiten (di dalman) slaapt (die de» nachia op è&a akkejr Ib «en bods biyft vernachten). Waar een bgwoox^ tegenover dit sabetantief aanwe- zig is, beteekeu^ deze vorm bepaald^^k e^n voorwerp, d^i in hetrMm^ tot een ander zeken plaats inneemt; b. v. partoru, die onder ««, in verg&^ liyking van iet& andeia de onderste {di teir»^ onder)-; petrgindjmng ^ ik booen is,, in vergjcl^king van iets andien de bovenste (di pindjan^y bonen); pardjohy de voorsite ^ de eerste ; parpudi ^ deackterstey de laeiHe;.partongai, de middenste (di ton^a, inttéBlden)\ parbal^an^y, de buitenste (jparbubfjaat^ par* hüA^jany de buitenste r^steak). Ook rangschikkende^ getaUm. hebben den vaxm van een aeéie^fi'wpbatd § 125. substantief; vaa daa£ pahi voor telwQocdeOf ^i b. ^^ pa^iioUv de derde. \ Om> dit in. verband te. brengen met. de werkwoorden, dia 't zamengew stelde voorhechtael mahi (§ 74) hebb^, zal mon maetea' venondesatelw len, dat zulk een snbstaatief lettenÜjk beteekent -.. die such tot drie maakt Zulke rangjtelwoordeu zijn echter meer in de jnot&M^aal gebruikel^k. ea zijn in de spreektaal door de ia \ 72 vennelda vecdiongen^ Ëen andere den vorm van een actief- verhaal sulwtautJef hebheade soort van rangschikkende telwoorden is reed» § 68 beband^eld^ Gak dè^ tim eerste maanden hebben een naam, die den vorm heeft van een actief- verbaal' substantief mét voorplaatMg van si (§162^2°)^ b. v. si-pahatoluy \ de derde maand. Een active vorm (maha^ )• komt' niet voor, maar moet toch beslaan- hebhen blijkens de werkwoorden met 'Vvoorhechtsel maka in 't Makasaarsch (zie Jdnm. alhier); Janm, Uit 't Maleiscb, waar men door 't voorJiecfatsel ia een telxvoord tot Hun adverbiaal gebruik met manoktanfj ^fr mij duister (zie Wdb. ond. tongtang). 192 saUtantief maakt om het rangsciiikkende beteekenis te geven (b. t. katiya , de derde), mag men vermoeden, dat een vxo^re actieve vorm {maha — ) ont- staan is door plaatsing van 't verbale voorhechtsel, zoodat een mahaiolu: de derde zijn moet beteekend hebben; zoo als bevestigd wordt door den verbalen vorm nuüha in 't Makassaarsch. In 't Alfoersch van de Minahasa wordt de vorm maka adverbiaal gebezigd (vgl. § 72); b. v. makatelu, driemaal. Vgl. 't gebrnik in 't Tagaalsch (Totanes, bl. 115). Jani. Dat maAa of maA vóot een stam woord, met een klinker beginnende (maAatëlu van atelu, een ei), in 't Alfoersch van de Minahasa eigentiyk = nuar is (bl. 126, onder) lydt geen tw^fel, daar k in die taal niet h is zoo als in het T., M. en 't Malagasy. § 126. 't Adiêf-nerbale BubdanHef wordt omschreven: 1*. Waar 't actief 't aanhechtsel hon, en een voorh. beginnende met M heeft (zie § 120). Men bezigt dan een zinsnede, bestaande uit 't relatieve na en 't actief; zoo b. v. iw makkehelaikkon do ho di halak, door uw onbetamelijk ^oorkometi z^t gjj iemand ^ die de lieden belee^ digt (of beschaamd maakt). Hier is na makkehelaikkon op dezelfde wyze gebezigd als pamogo en pangdUAèum in de boven (b). 186) aan- gehaalde verw^tende uitdrukkingen, en stelt dus een persoon voor. — Waar 't actief-verbale substantief de to^ze voorstelt en met hehé, geconstrueerd wordt (§ 121, 1*.), bezigt men 't actief en leidt het in door 't eerste passief; b. v. hekd ma ku^aen manaruhon ho^ sowada hU'èoto dalan tu si, koe moet door m{j gedaan worden V derioaarts ie brengen, wani ik weet den weg derwaarts niet (hehd ma panaruhottu di 'ho kan men niet zeggen). Waar 't subst. een middel voorstelt (§ 121 , 2".), bezigt men boen voor 't actief; b. y. pittór adóng do parumaenna, dirbowan ho, baen mangulakon ibana, er is nu een schoondochter van haar, door U gebragt, om voor haar veldarbeid te verrigten (Gij hebt Uwe moeder een schoondochter , die voor haar werken kan , toegevoerd). a. 't Actief van de werkwoorden met 't 'voorhechtsel pa, die 'taanhechtsd hon hebben, kan men met anggo ($ 165, II) 'voorop als substantief doen optre- den; b. V. anggo pagaburhon adóng do hu-boio, een toeekmatend middel is er weet ik (ik heb een middel, om het week te maken). 2°. Waar de voorgestelde handeling een bepaald tijdperk beslaat. Men bezigt dan 't actief meestal met na er voor, en een adjectief voor- . naamwoord als bepaling er achter, zoodat het zoowel als adjectief als I 193 als substantief kan optreden; b. v. dung na marpangir t, di-dokkon ma pahoppuna i (Ib., bl. 125, o.), gedaan dat zich met pangir zuiveren ^ be- val zjj haren kleinzoon ^ enz.; êaleleng ni na marrunggu i, gedurende dai zich vergaderen (zoo lang als de toen plaats hebbende vergadering dier vorsten duorde); nunga pitu ari nasida na marrunggu i, reed» zeven da- gen zijn z^^ die vergaderen (reeds zeven dagen lang zijn zij aan *t be- raadslagen); indadong mui be na manólon i, dat door een eed ontkennen dier twee twistende personen ging niet meer door. Bij diergelijke ad- jeeUve zinmeden is op te merken, dat 't werkwoord, dat bij ons als praedikaat optreedt, in 't Bataksch attributief (of als adjectief) staat, terwijl wat wij door een bijwoord of adverbiale bepaling uitdrukken er praedikaat is; in plaats van gedurende zeven dagen (adverbiale l)epa- ling) zijn zij vergaderd (praedikaat) zegt 't Bataksch zeven dagen zijn zij, die vergaderen ('t subject is alleen in 't Bat. en Nederl. gelijk). Zulk een omschreven substantief bezigt men ook na een subject, om 't praedikaat te bepalen door middel van een werkwoord, dat bij ons als infinitief door een praepozitie moet worden ingeleid, om als adverbiale bepaling te kunnen optreden, b. v. maiaohot ma nasida na margondang », zij hielden op, die muzjjk maakten = z\i hielden op met datmuzijk ma- ken; lodja hamuna na mardalani, vermoeid z^ gijUeden, die gereisd hebt •=■ g^lieden z^t vermoeid van dat reizen; dung sun nasida na mar- hata ii toen zy, die spraken^ afgedaan hadden = toen zij gedaan hadden met dat spreken; m^mortor ma na tarsonggot na mamida baÖ^at i, die verschrikt waren van dat zien van den tyger dansten; sahatbutong ma djol- mana i na mangan parbuwe ni rukkung banggik i (Ib., bl. 1), volkomen verzadigd was zijn vrouw van dat eten van die rukkung-banggik-vruchten. Voorts bezigt meü zulk een omschreven subs, als subject van een pass. (bl. 181); b. V. di-pasohot ma na margondang i, doorhem werd uitgeschei- den m^t dat muzijk maken (dat muzijk maken is hier 't subject van di- pasohot, door hen werd met iets uitgescheiden). In dit geval kan na ook wegblijven; b. v. di-pasadi halak ma martaba hariara inon (Ib., bl. 295, r. 8), door de lieden werd opgehouden met dat vellen van dien Jlcusboom (men hield op met dien boom te vellen). In een bijzin , die de re- den opgeeft, plaatst men zulk een omschreven substantief als praedi- kaat voorop; b. v. indadong au oio mangatton di-baen na so padjuppa i hami, ik wilde die kip niet opeten, omdat wij elkander niet ontmoet had- den; di-baen na mamunu djolma i hamuna di onan i ma asa ro i, om- dat g^lieden op de onan menschen hebt gedood, is het, dat die komt» / 194 De beteekeais vaa zulk een attributief optredend werkw. stelle meu niet gelijk met die van (Musen infinitief, want even als 't actief- ▼erbale substantief heeüi; bet meerdere beteekenissen, en kan ook een persoon Toorstellen. Dit geschiedt omdat de in $ 123 beschreven vorm iets anders dan een persoon voorstelt; van daar na ro (die kami of k<h men, de vreemdding of vreemdelingen j de aanvaUer of aa$tvaUer8, de ée^ zoeker of bezoeken) in tegenstelling van iaroró (bL 190); napogos {die arm ia, een arme, de armen) in tegenstelling van hinapogoe (§ 128). Wil men na ro b. v. de beteekenis geven van Aet komen ^ dan moet men ^^ het nader bepalen door een adject, voornw. , Hifi. er de meer bepaalde beteekenis aan geeft van daé op zekeren tijdplaaU hebbende komen (§ 144); b V. na ro l, dal komen, het toen plaaU hebbend komen; na ro on, het thdnê plaats hebbend komen; na so masuk on, dit niet binnen komen, het nu niet binnen gelaten worden (§ 100). De beteekenis is over 't alge- meen bepaalder, zoo b. v. beteekent na dao niet verte masir meer bepaald een plaats die ver is; b. v. dungpe ro di na dao au, asa aUtton tugottingmt, eerst zij ik gekomen op een verwijderde plaats, dan wind het om uw middel/ (wind het niet om uw middel voor ik ver af ben). Sommige van deze omschrevene substantieven hebben door 't gebruik geheel de beteekenis gekregen van een gewoon subst.; b. v. na poso (die jong is), bediende (pot verzachtende term voor sku^; na godang (die groot of volwassen is), ou» J ders; na metmet ^ (die klein is), een kind; na mora (die ryk is), vertegen* woordigend hoqfd van die van een andere marga zyn dan de vorst), enz. a. Zonder na kan 't actief als substantief een ander woord bepalen, zonder zoo als bij ons een praepozitie te behoeven; b. v. pande mamhaju, bekwaam gijn in hei vlechten. B. bezigt si in plaats van na (§ 149), maar laat het vooral in dit geval dikwijls weg; b. V. iëna djumpa kita ngo asa si-pekom merburu idi (Ib., bl. 4, b.), het moet door ons aangetroffen of verkregen worden voordat we uitscheiden met dat jagen. Eet Jctief-verbale substantief met 't aanhechtsel on. § 127. Door 't aanhechtsel ón verkrijgt dit substantief een algemeener be- teekenis, zoodat het niet meer een persoon of werktuig kan voorstellen, maar den inhoud van 't werkwoord Zuiverder weder geeft. Het heeft ^ meestal de beteekenis van een bedrijf of kunst, en kan ook een object B. V. torang ni arina, sipapungu (M. 137» ond.) na metmetna isi m-hmta i, den volgenden dag bracht ieder der bewoners van die huia zijn kinderen bijeen. 193 bij üvik b^l^b^a ssoud^r tw9PQbeAkom9t aener praepo^itie; b. y.panaonon éi^yiet pêtt«» mufviken aU bezigheid, bedryf of kunst ;/?affa0fioff;iad»5», f^nfmJc ^feUsny d. i. z^vl ^ttaa v»n fuiken als een kostwioning (manaon, tam); jpa^ad(mg(m ^'*«2aowia, ^ rooi/e» eai» gadtmg» is ^oar gewoon» lijk totfr^ oj9 '^ P^V {ma^igaiongy { 75); panguUopon, M 9chiek» met een ilaasroer aU kuni3t of bedrijft pamodilon^ de kumt vm met een geweer te schieten j pamèn^uon^ vlechtkumi; panurbum, *t verbranden van 'top een akker gevelde hout (als een bezigheid). Bepaald door eeq pronominaal aanh. of een met de praep. ni ingeleid subst., kan het ook bepaaldelyk de wijze of tpedragi van 't geen iemand uitvoert in tegenstelling van den vorm zonder aanh*, die eep persoon kan voorstellen» beteekenen; b. v. óehd ma pandjalaoita, hoedanig toch wa» onee ^9e van met het net te vie- schen? indada dung songon on pandjalaottu^ nog nooU was Mue m^jn met het net te viaechen (nooit heeft het zieh aldus toegedragen); t mapartiga» tigaon * ni na oto, zie dat is de terzet waarop die dom is handel pleegt te drijven (aldus doet de domme als h^* handel dr^ft); beha do partiga-ti- gaw if hoe heeft rieh dat handel draven toegedragen? (hoe is het er mede afgeloopenP); hinakkuhhon ni pandjoppnion eme i (Ib.» bl. 314, o), geee^ gend door (voor rampen beveiligd door) dat plaats gehad hebbend opnemen van de rijst (zie djqppnt), waar het subst. bepaaldelijk op een plegtigheid ziet, waaraan men naar gewoonte voldoet; margulut di hutanami ala ni panurbum nattoari (Ib., bl. 28 m.)> mm heeft twist in wze huta naar aanleiding van het gisteren plaats hebbend branden (van 't gevelde hout); ia hu-sarihon parrohaommi (§ 144) di au, indada godang ni rohém au tutu, zoo ik denk aan die uwe gemoedsgesteldheid jegens mij, dan ben ik niet wer- kelijk uw oogappel (zoo ik aan de liefde, die g^ voor m\j placht te heb- ben denk , dan ben ik niet meer uw voorwerp van liefde). Dit sub- stantief wordt ook als bepaling van een ander gebruikt; b. v. utang pangoUon^i de schuld pan 't koc^m van een vroum (Hgeen iemand b\j 't koopen van een vrouw pleegt te betalen). Het wordt ook met di- boen geconstrueerd (§ 123 op bl, 190); b. v. di-baen panggaUmgonna (Ib.» IV, bl ae), wegens zijn gastvrijheid. Op te letten dat dit subst. in vorm geluk I^an z\jn aan 't passief- verbale subst. , als dit afgeleid is van den verbreedden passieven vorm; panggoraon enparajahan b. v. z^n pasaief-verbale substantieven (§ 132). * Zoo men hier partiga-üga ni na oto bezigde, zoude de zin z\jn: de handel- drijper van een dpmme (die ten beboeye vai» een domme handel dr\}it, bl. 108, a). 196 i 128. Be stamwoordeUjke werkwoorden of die slechts 't voorhechtsel ma hebben, vormen dit substantief door 't Toorhechtsel ia, zonder herha- ling van den beginner van 't stamw. met zijn klinker, of 't inh. m (§ 122); b. V. hapogoêon van pogóêy hakon van male. De beteekenis is hier we- der algemeener, zoodat dit substantief nimmer zoo als het in } 122 behandelde een ijjéktip of wijze kan voorstellen; b. v. kapogoêon, ar- moedige toestand, hei l^den van armoede; kadortaon, éUnde; Aaleon, 't honger lijden, hongersnood; na ung ni4oppa na so djadi dudaon; na ung ni^k na so djadi panbaon^ molo pinauba inda patnnda hasusaon, anggo sowada pinauba, inda paiunda hasonangon (Ib., bl. 179, b.), wat gekookt is mag niet worden gestampt , wai gezegd niet worden veranderd, zoo het veranderd wordt, brengt het dan geen moeite aan? maar zoo het niet veranderd wordt, brengt hei dan geen gerustheid aan? (zoo men van zijn gegeven woord afgaat, raakt men immers in ongelegendheid , zoo niet, geniet men vrede); ijapinabowa mandjadi hailaon, ya so pindbowa man- djadi hapattunon djadi iu hadengganon, zoo men hei zegt wordt het een beleediging ^ maar zoo men het niet zegt, wordt het beleefdheid en ver- der tot het goede, Zoo het van een substantief afgeleid wordt, is liet de collectieve benaming van het door het substantief voorgestelde, en heeft het overeenkomst met onze substantieven op dom; b. v. ha- I IA begfon (het begu zijn), het geesledom , de bovenwereld, maar ook dapper- heid (^tX als een begu zijn, van na begu, § 43); hadjolmaon, het mensch- dom, het ondermaansche ; hasuhuion (het optreden als suhut in een aan- / gelegenheid, waarbij men als principaal een datu raadpleegt) heeft de bepaalde beteekenis van ernstige aangelegenheid, oorlogsaangelegenheid gekregen. Zoo 't subst. de benaming is van een ambt, stand, waar- digheid of bedrijf, dan beteekent de afgeleide vorm al 't geen aan dat ambt, enz. verbonden is, zoo als de bekwaamheden daarbg vereischt; b. r. hadatuon (wat men weien moet om een datu te zijn), wichelkunde; haulubalangon (alles wat er toe hoort om een ulubalang te zijn), krijgs- kunde, oorlogskunde ; haradjaon (de kunst van radja te zijn), regeer- kunde, vorstelijke eigenschappen. Ook dit substantief wordt met di- baen geconstrueerd (J 128 en 122, onder); b. v. si-sobur daro tala si- / har at duguUdugul, si-polgak utohutok di-baen habeguonna (Ib., bl. B. i. de toestand van maila ten gevolge vao makkeheUdkkon ($ 44). 197 a. Van maló heeft men hamalón ($ 8), bekwaamheid. B. bezigt nog 't inhechtsel in; b. ▼. kinigwrün (van gum) = hadatwm. Hier 18 dos de Torm meer in overeenstemmiog met den in § 122 behandelde. y^ 't AeHef'Wrhale whsianUef met 't aanheekisel an. Door 't aanhechsel an verkriggt dit substantief de bepaalde beteeke- § 129. nis van plaats, waar de door 't werkwoord verbeeldde handeling geschiedi of geschieden kan. Wij kannen het niet naar den vorm terog geven, en moeten vaak de toevlngt nemen tot een adjectieve zinsnede, die met een relatief bijwoord of een praepozitie met een voornaamwoord aan- vangt; zoo b. V. ia hudon pangaloppammu (§ 1&) indahan (letterlijk pot uw pangaloppdn of rijst kooken plaats, { 8, van tnangaloppa) , de pot, waarin of in dewelke gij r^at kookt, 't Aanhechtsel is hier weder in overeenstemming met 't aanhechtsel t, maar heeft nog ruimer beteeke- nis, zoo als uit de volgende voorbeelden blijkt: panibaenan parau i, waar men of iemand dat vaartuig maakt; panggowaran, van waar men ' of iemand zijn naam ontleent; panaJUhammt (Twiêt van 8. M. en B, D., bl. 19, o.), de plaats van den boom, van waar gij dat blad hM afge- houwen: di-pauba pakkaüanna, door hem werd veranderd zijn hengelplaats (hij ging op een andere plaats hengelen); oio do ho mamóuwat pango- eean padammuna £, wtU gij nemen waardo&t uwlieder verdrag nietig wordt (zult ge zorgen de dingen te krijgen, waardoor uw verdrag met hen krachteloos wordt); da-buwat ma loaung na tarulang boen panduddn ni na ta-ptdung t, een losung, die niet meer gebruikt wordt, worde gptomen tot 't geen f waarin men wat we aan ingrediënten hebben bij elkander gebragt stampen kan; debatd do pangguruan, de Goden zjjn degenen^ waartan men afhankelijk is (men moet tegen de Goden opzien als tegen een ^ guru); udjungna do patsohotan (§ 47, 3°.), het einde er van is 't geen, waarin men te berusten heeft. Ook dit substantief kan in vorm ge- l^k zign aan 't passief- verbale, zoo dit van den verbreedden vorm is af- geleid. (§ 116 en 1S2); b. v. tano parduguan ni horbo, aarde, waar door buffels gevochten is; pasibodHanan (waar op elkander geschoten wordt, § 77), slagveld; pasigadongan (waarin gadongs gehaald worden, § 75), gadong- zak; na tau pangutsandean , 't geen geschikt is tot iets, waarop geleund wordt (§ 81); partonanna, aan wien door hem is opgedragen woorden over ie brengen; panuhoran, van wien iemand koopt; panakkoan, van wien ie- mand steelt, de door iemand bestolene ^ waar iemand gestolen heeft; pa- 8 198 uortoram^ voorop door iemajid gedanst wordi of U (§ 133). — ^ De stamwoorden met m aanvangende of als zoodanig te beschou- wen (als b. V. masukf bl. 120) hebben nu eens 't voorh. ha (} 180), dan weder 't voorh. par; b. v. hamalnan, waarover men beschaamd ie (faaZ»)^ hamaeuhan^ waar men Innnen gekomen is of komt. De vorm met/Mr heeft echter dikwijls een beteekenis, die zoowel passief als actief kan opge* vat worden; soo b. v. khn parpangiram {pangir^doos, Wdb.) even goed opgevat worden als 'tgeen waaruit men pamgvr neemt ('t geen waaruit pangir genomen wordt) als 't geen^ waarin men pangir he^fi; nunga denggdn dida di si parasaraamm^ kjf sag dat goed daar was wai voor hem tot plaats van een nest te hebben dienen konde; parabitan, 't geen waar- y over men kleederen draagt (waarover de kleederen gedragen worden) d. ^ i. de deelen van 't lichaam, die mei^ bedekt; parhuién^ waar men een r ^ huta he^, de plaats waar een huta staat; pamapuranan, beteióuidel (waaruit betel gebruikt wordt» of waarin men betel heeft), parhapuran, pardamoTMt, parubean (Wdb., b\jvo«gsel), /lama/MUf , enz. -^ — Dezen vorm hebben ook de substantieven die een waarde, duur, of bedrag voorstellen, zonder dat er een werkwoord tegenover slaat; b. v. parsat- uwangetehan {v^n sa-woa^^^etek)^ wat de waarde heeft va» één uwang- etek (waarvoor men een uwAUg etek heeft te geven); parsadarian; 't geen een dag in duur beslaat ('t geen, waarop men een dag heeft te beste- den, als b. V. een reis), van sadari ($ 8 en 136); parsabahulan (sa-ba- hul) f wat een bahul bedraagt, waarin een bakul gaat; e^uhui parduwar^a- rant ^^^ slagtbeest van twee rpaHen waarde, In deee bijzondere beteekenis vindt men ook i in plaats Tan an (bl. 116, 4ani.)\ b. v. sada parbiisangi halga ni babinon (Ib., bl. 384, r. 8), de grootte van het varken is die een / bitsang waard is; 'babipalUma hupangi, een varken van 5 hupangs waarde; I babi parr^ari (of — patr^aran), een varken van een reaal waarde (ook — parsad§rijaran); parbanti, wat een baru waard is, 4. Het van nmpQto afgeleide pmnotoan ($ 120, onder) wordt met een negatie en een pKoneminaal aai^hechM vaak als ad?erbiale bepaling gebesigd; b. v. uut^ dekdek sa^ggul tj^ iangann» sowadadóng pamotoanna, de ranggvl viel uit hare 1^9 Aand, zonder dat zij het merkte (uncojueioMl^i naar den vorm beteakeiit jM- motoan: H geen waarvan men weet), Als praepontie is fonUm in gcbiaik ^ (doOTy te weeg gebracht door), Naast pariimiaAoan heeft men parimiMAoam. ^'f' M. w\jkt niet af; b. ?. pai^rbuam, toaar men iets (b. v. onkmid) heeft J[^ (f J -^ y verbrand (een plek waar grasstengels, enz. verkoold z^n); b. v. hij wenidde «^ "' gehede liehaam op zulk een plek om er ztoart uit te zien Qh., bl. 87, r. 10, 12, 13); parmanj'ogotan (Ib., bl. 182, b.), een weg van een morgen ëfitandj aha ma panolonannami, wat moet zijn 't geen, waarbij we door een eed dat moeien otttkennen; horèo ii-goeong ma panolonanmMf^'u , een rotte èmJV m^ *t geen waarèij gijUeden dat met een eed hebt te ontkennen, Over póngangi- nen zie Ib. IV, bl. 35. B. evenzoo; b. v. përtjëbonin (§ 121, 2^.) van ^'edoiK(bl. I4b); përmangamèn bezigt men = panganan (in de beteekenis van bord), daar in dezen tongval 't aanh. y^ an ook tot én verdnisterd is, zoodat jMrii^tf «e», daar het reeds ^=zpangatton is, doister zonde zijn. Men bezigt j?er^M^ (de btfaondere plaats, die iemand in een zekere mimte heeft of beslaat, Ib., bl. 93, r. IB) in tegenstelling van bëkae, om- dat dit ook halpw. is'($ 123); pénangkëngën {waar langs men of iemand naar bo- ven gaat, een etéilte) wordt =:r nakkohan gebezigd; èatu pihnerëiënku idiQb., bl. 2é6, b.), de steen, waaraam ik h.^ vastbond. — ^ Over përapurun zie bl. 187. AfgeUid van een stamwoordelijk werkwoord of van -een intran&iUrf § 180. werkwoord met slechts Hvoorhechtsel ma, heeft dit substantief woder 't Toorhechtsel ha, even als het in } 128 behandelde; b. v. haeundutan (sundut), hapajahafi {jfajdk), hangoluan {mangdu), haUdman (talu), ha- dengganan (denggdn), enz. — :— 't Voorhechtsel ma vervalt behalve bij een eenlettergrepig stamwoord; b. v. hamaloan (malS) en hamaiUgan (mede), De werkwoorden met m in plaats van 't inhechtsel vm ver- liezen nu eens de m, dan weder niet; b. v. haidjuran (midjur), hauwa- pan (muwap), hamulahan naast haulahan {mdak)^ hamaiean (mate), ha- magoan (mago), enz. 't Eenlettergrepige ro wordt herhaald ^; van daar haroroain^ van waar iemand komt, De beteeketda van dezen vorm komt overeen met dk van het in § 129 behandelde subst. , maar is hier naar 't pass. overhellende, omdat hier een intransit. werkw. ten grond- slag ligt (bl. 88, r. 4 V. o.). Voorbeelden zijn: hasundvian (waar de zon ondergaai)^ het westen; haèitsaran (van waar de zon opgaai), het oos- ^ Bit geschiedt om het van haroan (letterlek waarom tnen komt), feest te oadencfaeiden. 8* / 200 Un; hamoffoan, waar iemand omgekomen ie of zijn ondergang aan ie dan- ken oi te duekien heeft (sie aanh. onder banto) , waar iets verloren ge- raakt of ontvreemd is; hoêdjuran^ waarmede men naar beneden komt (au pe patupa 1»«, ik zal Hgeen, waarmede g^ naar beneden komiy bezorgen y ik zal maken, dat ge naar beneden knnt komen); kamat^an, waar iemand derft of gedood wordt; kamutahan^ woartft^ iemand's te- rugkomst hl^kt; hapajahan^ waar iets Ugt of ter neder gelegd is ( m badju-^adjuna t, waar haar buisje lag); hadekdehauy waar iets gevallen is (Twist van S.M, en D. D., bl. 14 onder); hamaloan, waaruU iemand's be- drevenheid blijkt y proeve van bekwaamheid; hasohotan ni na djuppa kalak vlok sende hüUmat di harangan , H geen , waarmede eindigt het door ie- mand in een bosch gevonden worden van een sende hulimat-slang (zoo ook i ma hasunan ni na djuppa halak si-gurappang na maroppa); hasurun- gan, waarin iemand uitmunt (sumurung); hamonangaUy waaruit iemsind^B winst bl^kt Ct geen hij gewonnen of bnit gemaakt heeft; b. y. sere ha- monanganki'j üf., H door mij gewonnen goud); hataluan, waaruit ie- mand's verloren hebben of overwonnen zijn Uijkt ('t geen hy verloren heeft; b. v. hu nengan on, m^n verlies van onlangs); unang niade- jakku husudammu; opdat niet te veel zij, dat ge hebt ten kosie gelegd (Ib., bl. 264 , r. 6). Met 't pronominale aanhechtsel ita, of bepaald door een substantief, door de praepozitie ni ingeleid, geeft deze yorm / te kennen, dat het door 't werkwoord voorgestelde de hoogste of de jniste by iets vereischte graad bezit ; b. y. a. In versierde bUnamen en andungAAxmen wordt van dit Bubetuitief veel gebmik genuakt, en geeft men het tevens den vorm van eigennaam; b. v. êija- dosan {H-hadomin, S 10, h,), waarin geUjkheid ia (broeder, enz., zie Wdb. b^v. onder ado9)\ tano iijapandolan (M.), de grond waarop geaUum wordt, {hapan doUm), ê0abuntuafi (êi-Aabuntuan), enz. Naut haaifaran heeft men pani- jarcm (ujar). Het actief -verlak substantief met H aanhechtsel un wordt ook door § 131. hagas (plaats) als hiüpwoörd omschreven, 't Hulpwoord hebben wij met een relatief b^ woord van plaats (waar^ waarop, waarin enz.) te verta- len. Deze omschrijving geschiedt vooral in de gevallen waar de gewo- ne vorm van ^t substantief aanleiding kan geven tot misverstand; zoo zegt men hogasnami monang ma i (Ib., bl. 290, m.), dat oorlogvoeren zij 't geen ^ waarin w^ de overwinning behalen, omdat hammumgan een an- dere toepassing door 't gebruik heeft verkregen (bl. 200). Verder is de omschrijving in gebraik, waar een nadere bepaling optreedt, zoo als b. V. waar men nog een persoon heeft te noemen, waarop met »t of met een pronominaal aanh. zoude moeten gewezen worden , en men den vorm nog eens zoude moeten gebruiken; b. v. t^fan i ma hogasna gahe si4olong dohot si-torop, van daar was H geen, waardoor T. en T. ri§k werden (= tijan i ma hagahean ni si-tolong dohot hagabean nisi-'to- rop); djuppasa ma musé sopo na di djappalan na bólah bogasnasida (§ 140, 7*., «O modom n/i rappon hah^na i si-adji-panurat (Ib., bl. 80, r. 1), daarop trof hij de sopo op de groote weide aan, waarin hy met zijn ouderen broeder A, P. hid geslapen (zoo men hier parpodoman be- zigde, zoude men het herhalen moeten); di-djudjur ma ari na üU, bulan na denggan bogasna marharoan, door hem werd een gunstige dag en een gunstige maand naar de regelen der wichelkunde berekenend gezocht om er feest .op te vieren (als zijn plaats van feest vieren; hier wMde parharo- . anan duister z^n, daar het als passief- verbaal substantief van marha- roani^ over iets feest vieren , op den dag of de maand zoude slaan). Zelden bezigt men 't hulpwoord te gelijk met den vorm; een voor- beeld is bogas hangoluan , waarnaast ook lapang hangotuan in gebruik is. Zoo 't werkwoord een beweging voorstelt, bezigt men soms als hulpwoord ook dalan (zie Wdb.). 1). bezigt 't hulpwoord vaker (vgl. ^ 128); b. v. lae hëkatna mërikan Hpat idi (Ib., bl. 198, b.), de rivifr, waarin hij pleegde viich ie VMn§en; lot ngo djëlmanghu èëkasiu mëdëm (Ib., bl. 41, m.), ii heb een vrouto waarbij ik slaap (b4 wie ik slaap); Véiung pënutupi bëkas ei-tagan d&n idi (ïb., U. 385, b.), 'tf^vtjzéïbloh dai bedekte 't geen waar zieA T. D, bevond (de plMfta van T. D.)> '^S^ ku-padankén H-bulany ningku, bëkoêku mèrpanarikin bai mantuma (Ib., bl. 280, r. 8 v. o.), ik heb een maand ah termijn bij Oom opgegeven, waarin mij te bedenken (gedorende welke ik gelegenheid heb na te denken); pêr- panden bëkasna mhtèpa idi (Ib., bl. 242, r. 8 v. o.), hjj voederde ook de tmidee^ waar hij smeden ging: rap dike mam ëndija dalan mhtangkih mi datas, waar langs zoude de weg zijn naar boven te gaan f Aant, 't Mal. en Men. bezigen têmpat, dat ook plaats beteekent, als hnlp- woord; b. v. mdlainkèn anakku tëmpat ajahnda mii^drahkèn nagiri tm, geen f andere dan M^'n ki$id {pj) zijt degeen, aan wien ik (Uw vader) 't rijk over draag: karma tijada sijapa akan tampatnja^ mangadukkn halnja, want er is niemand, aan wie hij de ongelegenheid, waarin hij eioh bevindt, klagenderwjje kan melden; manudju tampatnja mdnanam bdrhala ümas itu, hij ging naar waar h^ het gouden afgodsbedd had begrofoen; di^tjarinja limiow iin tijada lagi pada tampatnja manaruh, hij zocht naar de oranje-appel, maar die was niet meer waar hij die geptaatet had, Vgl. 't gebruik van gen in 't Jav. B. Hei Pasmf-verbale Substantief. 