VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
, SOrOUrD VAN ADRIAAN BUURT. Predikant te Amft. Te Amfi. by P. Schouten 1770. Bebalven bet Voorwerk en 't Register 540 bladzyden in groot ofbavo, ne Evrouw van Lynden,alleszins in redenkundige oefenine gen onder hare Sexe uitmuntende , verleent ons, met e uitgave van dit Stuk , ene openbare nieuwe proeve , ten bewyze dat het der fchoone Kunne niet aen natuurlyke vermogens mangelt; dat het Vrouwlyke Geflacht zo. wel als het Manlyke vatbaer is voor min of meer afgetrokken Verftandlyke Befpiegelingens wanneer het "er. mger op ene dergelyke wyze toe opgeleid. word , en het zelve een naer- fig gebruik van die aenleiding maekt. Zy heeft ten dezen aenzien het geluk gehad van een bekwamen Leermeester te hebben, aen den fchranderen Buurt; en zyn Eerwaerde js gelukkig geweest „ene leergrage en bevattelyke Leers 4 l , ng Je €. Ve LYNDEN REDENKUNDE. £47 in haser.anp te treffan; waer van onder andere. deze Lettervrucht. voor beiden geen ongevallig gevolg is. —— Mogelyk zullen zommigen zich .nog al verwonderen, dat ene Dame van die bekwaemheid juist geyallen is op de Lo- ica; ene fchrale oefening, die van zeer gering nut is, gee yk et zommigen van (preken : oogende op de kun{lige leidingen der Redenkundigen , waer door de eenvoudige natuurlyke Redekunde eer belemmerd dan onderfteund word. Dan men weet, dat ook deze kunst hare ernítige Voorftanders heeft. En men aal zich te minder verwon- deren, boe Mevrouw van Lynden, aen die zyde ftaende, bewoogen is om „niet tegenítaende de Logica van 's Grave» Jande , van Watts en anderen , in veler handen zy , op nieuw ene Logica aen den dag te brengen: als men bezeft, dat ze zich , naer luid harer Voorreden , -daer toe heeft laten overhalen, door haren Echtgenoot: dewyl zyn Eer- waerde haer vergekerde; ,, dat her van nut zoude kynnen gyn, om die wyze van denken , die hy zo zeer bemint , gemeener te maaken”, —— Hoe het zy, "t is iets onge- ` meens eene Dame ‚in deze Weetenfchap zo verre bedreven * te zien. Veele Navolgfters leggen wy Mejuffrouw Buurt niet toe, en weinigen zullen misfchien zo verre te bren- en zyn, om in deezen haare kragten te beproeven. Jebyniyke apaerheid in 't byzonder: verder, wat:ons in acht ftaet te nemen rakende de Meditatie, het nuttig Lezen van, Boeken, het voordeelig Disputeren, en eindelyk de wyze, gm de Waerheid recht voor te Helleg, =m Het een en 't , ' To | a 248 i y. €. V. LYNDEN ` ` ander word hier, met zo veel óordeel en juistheid , op ene beknopte wyze verhandeld, dat dit Werk mer recht ene plaets verdiene onder de Redenkundige Schriftén , die ver- fcheiden nutte onderrichtingen behelzen. — Wie lust heeft ene les van dien aert hier ten voorbeelde na te gaen , die fla het oog op de vólgende bedenkingen , rakende de Wooroordeelen , zo nadeelig in't onderzoeken der Waerheid, d Ee „, Een vooroordeel is een oordeel , dat men velt , eer men "er genoegzame reden voor beeft, « * aa Uit deze befchryvinge blykt, dat men dan zelf door vooroordeelen zondigen kar, wanneer de ftelling, die wy goedkeuren , op ene genoegeame reden {teunt , maar die reden aan ons, als wy ons oordeel vellen , niet bekend is, of van ons niet wordt opgemerkt,- | , $. . ,., Men onderfcheidt de vooroordeelen te regt in vooroore deelen des gezags ( Prajudieia au&toritatis, ) en in vooroordelen canal te veeler?rouxen op zig zelven ( Prajudicia nimia confie dentig.) De eerfte (teunen op het gezag van feilbare menfcben , ` zonder genoegzame reden daar voor te hebben; de laatfte op de al te groote-gedagten , die wy van ons zelven hebben. * ,, By het vooroordeel des gezags wordt, in plaats van het vooroordeel van alte veel zig zelven te vertrouwen , dat der ver/ebielykinge (Prejudiciunme precipitantie) wel eens gevoegd. Doch ’t komt ons voor, dat die benaaming zo algemeen is, dat men ze op allerlei vooroordelen kan toe- pasfen;- Daar zyn ook nog aridere gronden van verdelinge der vooroordelen. * Ten opzigte van het oer/cbil-onzer wer- kingen worden zy onderfcheiden in befcbouwende en beoeffe- nende : en een ieder van die krygt , naar bet oer/chil der voorwerpen , waar omtrent het verkeert , een verfchillenden naam. Ten opzigt van onzen keeftyd verdeelt men dezelve in vooroordelen der kindsbeid , der jongeling febap , der mane nelyke jaren en des ouderdoms. Anderen hebben nog al ar- dere verdelingen; doch, zo ’t ons toefchynt, kan men ze tot die twe , die wy in deze $ hebben opgegeven , alle we Schoon wy niet willen zeggen , dat onze verdeling der vooroordelen de enigfbe is, die men voor goed kan houden: moeten wy ‘er egter dit ter waarfchouwing byvoegen; dat. die verdelingen in "t gebeel niet deugen, waar door men een enderícheid maakt tusfchen verfcheide vooroordeelen , even als of zy een gebeel ander geflagt uitmaakten, daar zy nog- 7 ' tans -. REDENKUNDE. i 349 tans alleen moeten gehouden worden voor verfchillende foor- den van "5 zelve geflogt. Dus is b. v. het vooroordeel der opvoedinge niet onderfcheiden van "t vooroordeel des ge- zags; dan voor zo verre het laatfte een ge/lagt is , Waar tde verfcheide foorten behoren, en het eerjte alleen een foort van dit geflagt. Wanneer men zig voor dit gebrek van vers delen niet wagt, veroorzaakt dit ehe grote verwarring. Men moet, wel tef degen èen onderícheid makén tusfchen de coördinatie en de fubordinatie der dingen, eh dit zo wel in de verdelinge , als in de fchikkinge der bewyzen; in agt nemen. Dat is men moet dat, "t welk men aan iets anders onderfcbikken moet, niet met het zelve in enen gelyken rang - plaatfen;"" : 0$ 3 » De ooffpronk der vooroordeelen, ín °t algemeen, toet gezogt, worden in de Windbeid en. verwarringe van ons verftand; in de fchielykbeid en partjdigbeid des oordeels; An de boosbeíd des wils, die van nature afkeerig is vari % gene zynen pligt, en zalig^voorregt uitmaakt; in de vervoeringe door de uitwendige zinnen, de verbeelding, en de driften: met een woord in onze natuurlyke ver- dorventbeid. ^ ^ $. 4. as In "t byzondef moet men op de volgende uitwerkfels ‚ als‘oorzaaken der vooroordeelen, agt imelyke neiging, om iets voor waar of t wy gaarn daar voor aanzien; of voor dat wy daar voor gaarn willen gehou- de traagbeid, die ons eer aanzet om 1, dan de zaaken naauwkeurig te on- ze beginfels ontdekken zig zeer klaar, m, om, zonder genoegzaam beraad, vast plan te maken, naat "t welk wy, - elyk is, een groot getal zaken willen verklaren; en, 2. in ons gunflig of nadelig oordeel, naar mate dat de zaken ons, in den eeben opjlag , of zeer bee, Roren, of in tegendeel niet bebaaglyk voorkomen.” D ^ " den, die wy-in de vorige $ hebben ops onn val wig lat alle en m Le LENGEN zaak genoegzaam doorzien hebben. En de traagbeid A - pzien tegén de infpanning, ‘en wat "ef wordt, odi de zaken in den grond te *ft dikwils tot haar gevolg ,' dat men , : genoodzaakt te worden, fchielyk een n of genen; daar men agting voor heeft; If een oordeel velt op ene oppervlakkië def zaken. "7 e neiging; om Zytien zin gaarn te wil- og wel als de traagheid, een grote bin- belet; mogen wy ons eens zo uitdruk- e- leren denken; dat is onze gedagten zd aan één te fcbakelet als men in "t cyfferen moet doen. Want velen willen zo niet denken, uit vreze, dat zy dus ont- dekken zouden’ bunne rekening qualyk gemaakt te bebben, en dat zy daar door genoodzaakt zouden worden , om zig andets te gedragen, dan hunne genegentbeid medebrengt y en omi meer werk te doen, dan hun, naar hunne gemak: zugi, aangenaam is. » ' D gg Ooo ‘i De byzondere bronnen, waar doot otize verdorvent: heid zeer overvloedig is in "t voortbrengen van tooroof“ 1. loen , in "t waarnemen van den i'wierdem: en nogtans doen ou D ?OREDENKONDE; Sri het, bedíenende zig van de gemelde ontfchüldigingé, Ert gelyk de Mode dus veel quaads invoert: (trekt zy ook tor enen binderpaal in het uitvoeren van vele heilzame dingen „ die nagelaten worden, om dat zy ongewoon zyn, of uit vreze van den groten hoop def menfehen te zolen mishas en. Dus ziet men dikwils , dat zy, die tyd en vatbaar- eid hebben, om de talen, waar in Gods woord befchre- ven is , en andere nuttige wetenfchappen te leren, en die daar toe zomtyds wel enige genegentheid tonen, daar in te rug gehouden worden , oni dat dit onder menfchen vart hunne verkeeringe ongewoon ie, en zy reen deswegens Befpot te zullen worden. ” - sn De Apostel Paulus geeft-ons Epb. IV. 14, ene zeer aardige befchryving van de zodanigen , die niet door de opera reding der «vaarbeíd , maar door den firoom der menjcben , waar ender xy verkeeren, in hunne gevoelens en gedragingen be. ftierd worden. Hy noemt ze kinderen, door den vloed beewo- gen, en omgevoerd door alle wind der lere, in "t oragtfchip der men/cben. (Altans dus menen zommigen, dat men die woorden , door de bedrieger) der menfcben , kan overzetten, doer de arglistigbeld, tot de binderlaag der dwalinge; gely] men aanmerkt, dat de laatíte woorden vertaald kunnen worden. Hier ftelt de Apoftel ons dan de arglistigbeid voor. dls den flierman van dat fchip, en de binderlaag der deva. linge als de baven, waar heen die ftierman het fchip wit voeren. Hy fpreekt van de dwalinge, by perfoonsverbeelding y als van iemand, die in ene binderlage ligt, om zig voor al~ tyd meester te maken van het hart van hun, die zig door de arglistigheid laten beftieren, wanneer die ze daar ge- bragt heeft, daar zy ze gaarn zag.” ji »s * * De boedanigbeden van anderen; die veel fnvloed hebben, om ons hetmelyk in de gevoelens van ons hart re beftieren, zyn de Ouderdom, ene zekere deftigbeid in de houdinge en in het fpreken „ de ware of nagebootíle ge- deerdbeië cù Godorugt enz. Voor al moet men hier van niet "uitzonderen de welfprekendbeid, niet alleen die, die waar- Iyk dien naam verdient, maar zelf ene ' doot men zich bedient van verbeee k éne zekere vlotheid en ophef weet voo ` de verwarring en-dwsling zig daar on te verbergen: zo heeft de ondervindi Keerd, hoe gefehikt dit zy om aanbang niet vergeten te zeggen, dat 'er ander worden door ene onbefcbaafde en flordige manier van fpre- ken,” $5€ j. C; V. LYNDEN ken, waar aan de gedaante zelf van welfprekenheid ont- breekt. Men vindt ook imenfehen, die niet zo zeer door ‚ zekere hoedanigheden van anderen in het beftuur van hun, "^ eordeel.bekoord worden; maar die byna zonder onderícheid olles, wat hun voorkomt „ goedkeuren. ’ ` d . 1 6. `. ‚> Vraagt men naar. de byzondere bronnen , waar door on- ze verdorventheid ons zo dikwils zondigen doet, door vooroordelen van al te groot. vertrouwen op ons zelfs 5 deze zyn, I. gebrek van zelfs kerinisfe; 2. troisbeid, waar door wy ene begeerte hebben, om aan ons zelven en anderer bequaamer en beter te fchynen, dan wy zyn, en onzen naasten zoeken te verkleinen, Om daar door ons boven hem te verheffen.” D. EE an * Het is gemakkelyk te zien, hoe uit de ftraks gemel- e bronnen volgt; dat men liever onwetend wil zyn, dan het te /cbynen; en daarom over voorkomende zaken oor? deelt, zonder 'er bequaam toe te wezen; willende ook , als men iets geopperd heeft, dar gaarn flaande boyden. En ge- l]yk die brongen tot hun gevolg hebben, dat- men met het gene men zelf doet zeer is ingenomen $ veroorzaken zy ook, dat men wel eens het éne of het andere met veragtin- e befchouwt, 't welk niet van zyn eige uitvindinge of maake elis. Ook moet men in het gebrek van zelfs kennisfe, en. in de trotsheid, de bronnen zoeken van. den geest van tes genfpreken , of lust om te disputeren." D. "as * * Ik kan ook niet voorbygaan aan te merken, in deze en de vorige $ $ opgegeven , zeer veel toebrengen tot; dat fchadelyk vooroordeel, "t welk onder mt menschdom zeer de overhand heeft: genomen; te weten, dat men im zommige: gevallen geregtigd zoude zyn, bet quade te doen y op dat bet goede daar uit voortkome; en dus God niet wik Gren alleen regeren.” . d in s d „de Ze 5 55 EP . »» De, middelen , om zig van de vooroordelen te, ontdoen p Zyn in 't algemeen: 1, de ftelliugen, die wy voor waarheid: erkennen, 0p nieuws te beproeven; voor al;die, daar wy ene neiging toe vinden,.gm.zg voor waar te bonden, er dan nog te meer,.wanneer die neiging"zo in onze ziele plaats heeft, dat men,.by nader onderzoek , enen toeleg vindt om ze te verbergen. 2. Zyn oordeel op.té fcborten , tot dat men genoegzame reden heeft, om over ene zaak te é6ordelen. " Ee ` ' e A u "E mad D . » $c ` - + á a d 6v $ REDENKUNDE: ` 25d . S. 8. - ` , 3 In ?t byzonder is tegen het vooroórdeel des gezags zeer jenflig, zig voor te Dellen, dat de meníchen ; hoe aans zienlyk, hoe deftig, hoe geleerd, hoe fchrander, hoe deugdzaam zy ons ook mogen voorkomen, kunren dva. len; dat ook niet alles waar is, "t welk met ene ware of ingebeelde welfprekendheid word voorgeíteld. Voor al moet men niet denken, dat de Mode van het huis, van ds Dad, of van het land, waar in wy wonen, iets goed kaa waken, of dat de gewoonte van te dwalen de dwaling mia affchuwelyk maakt. "t Is ook goed zig veel daar by te te- palen, dat wy verpligt zyn, zonder te zien wat een an- der doet, in ons denken, en in ons doen, de hervorming van ons, zelven te beginnen; zig ook, in *t volgen van "c gene Waar en goed is, nergens door te laten ftremmen? n te geloven, dät Zo God voor ons is, de ongunst der inenfchen ons niet kan fchaden; en žo Hy tegen ons is, hünne gunst ons niet baten kan. ” , ` e 9. DC . wa Wanneer men ftaat naar eeh hedrig en menstblievend hart , dat tegt bezeft de bépaaldheid en het verdert van ons Verftand, en zig langzaam boat: ligt men minder, dan an ders, bloot voor de verrasfinge doof de vooroordeëlén van A 4 al te veel zig zelven te vertrouwen, ” | . Io, , ` "on En om de adndagt (a) op te wekken , eti zig tegeri de vooróordéletí te Wapenen, is het nodig zig deze erondre- gels diep in te drukken: dát de waarbeid waarbeid blyft , 4pat wy “er dok dan denken; en dat bet altyd voor ons nadelig is daar van te vetfchillen. Geen kragtiger bulpmiddel is Te egter, om in onde pogingen wel te flagen , en geen beter wapen otn wel te ryden dan éen welgefteld gebed. Dit zelf ls in alle gevallen. nodig.” ` | ` aa * Indien wy de middelen, die tot bevordering van dé aandagt, éń tegen de vooroordelen gelchikt zyn, ootmoe- dig willen gebruiken; is ‘er gegtonde hoop ; dat wy in 't mediteren wel Zullen (lagen. Maart indien wy daar geen ehágen în Reihen 2 1s het té dugten , dät onze zogetioem- a - (a) Mevrouw dan Lynden mëcht hier byzonder gètvag vin de ‘gandagt; alzo deze Bedenkingen over de vooroordeelen plaets heb. ben in een Hoofdftuk over de Meditatie; waet omtrent byzonder In aenmerking komen, bet opwekken van de aandagt , en P af: deggen ger vooroordelen: 00 ls AN, DEEL. N. LETT, NO. 6. R * e S54 P) NIEUWLAND: de meditatie meer gefchikt zal zyn, om ons waanwys , dan waarlyk wys te maaken. Salomon ftelt ons, Spreuk, XVHI. 1. het onderfcheid der vrugten van de ware en nagebootfle meditatie voor: indien "t waar is, dat men de woorden dus °t best vertaalt: die zig afzondert tragt naar «oat begeerlyks , [of] by laat zyne tanden zien tegen alle beflendige wysbeid, Dat is, hy flaat enen weg in, die ge- fchikt is, om waarlyk wys te worden , of hy raakt in tegendeel zo vol verbeeldinge, dat hy om zyne eige be- grippen, hoe flegt zy zyn, ftaande te houden, alle gron- dige wetenfchap tragt in den weg te lopen.” Letter- en Oudbeid-kündige Verlustigingen, van p. NIEUW- ' LAND, Leeraar der Hervormde Gemeente in ’s Gravenbape , en Lid van de Zeeuswfcbe Maatfcb Py der Weten/cbappen. ©- Vierde Deel. In ’s Gravenbage 5r hierry 1769. Bebal- ven bet Voorwerk 830 bladzyden in groot oChavo. 7 En ontmoet in dit Deel, niet minder dan in een der voorgaenden , een aental van geleerde aenmer: kingen, welken dienen ter ophelderinge van verfcheiden plaetfen der Heilige Schriften; ter ontvouwinge van ve- le byzondere gewoonten en gebruiken der Ouden , wek ker kundigheid aen vele uitdrukkingen van gewyde en Ongewyde Schryveren licht kan byzetten, in de Bur- erlyke en Kerklyke Historie. Daer by komen nog etlyké Verhandelingen over Theologifche Onderwerpen , waet onder fommigen byzonder ingericht zyn, tegen deze en gene Deïstifche ftellingen en bedenkingen. De liefhebbers van *t doorbladeren van zodanige Aentekenings - Verza- melingen zullen derhalven dit Deel, met geen minder gee noegen, dan de voorigen , konnen nagaen; en hier en daer aenmerkingen vinden, die hunne aendacht, naer bhun- nen verfchillenden fmaek, op ene byzondere wyze zullen trekken. Ter proeve hier van mogen de volgende korte ftaeltjes dienen, welken wy 'er hier en daer zullen uitkippen. "v s ` "De bekende plaets Pred. XI. a, en als de boom naer bet Zuiden, of als by bet naer bet Noorden vals, in de plaets daer de boom valt, zal by wezen , word van velen onzer Godgeleerden gebruikt, met betrekking tot het beflisfend let van 's meníchen uiteinde; dan hoe rechtzinnig en god- vruchtig dit denkbeeld ook moge zyn, inen heeft, volgens. m a VERLUSTICINGES. | Zei CH Eerwaerden Niéwwland ; tedén van dubben, of dit Satomons mening zy. ` | | 22 » De wyze man, zegt by, bad in Ket: evenvoorgaandë. op de betámelykheid van de mededeelfdailieid aangedron- „onder de keurige gelykenisfe van de wolken; welke - e wateren, waar mede Ze opgevult Zyn, niet vóor zielf zelve bewaaren ; mdar uitgieten op d£ droope datde, dus zyn de rykén alhier de wolken, de allmisfen zyn de wae iren; en de datde veftoont den armen. Orac. 93. Ps 605.” Deze en foortgelyke ophelderingen van de gewydé bladeren, waer in zyn Eerwaerde niet fchroomt den gemenerf weg te verläten ; als hem de teas fienhang , zeg inzietis, voorlicht ; komen hiet meermalen VoOf, ———— Schept lemand meer behagen în Zinnebeeldit ie voorftellingen ‚ hy kan în dit Werk fnsgelyks ftof voor Zyn befpiegelenden geest vinden. ^" =` ad «i | Rs ` ?s RES 256 7. NIEUWLAND. yy voorbeeld, fez. LXVE. 1o. sonder 't bybrengen van enige n, over het zinnebeeldig ge- an ene Moeder voorzien met tiding tot het volgende zinne- Nu _ befteed God en die Moederkerk niet, om bekwaam geestelyk voedzel , naar alle tyden , en emftandigheden , en ftaaten gefchikt, aan de gelovige leden toe te voegen; hier is de witte melk van fuivre Genade- leer, hier is verfchot en geduurige toevoer van alle leerin- gen, hier is groeizaam , vervrolykend , vermakend voed- zel, 't geen aan het geheimzinnig gehemelte ten verkwik- kelykfte fmaakt ; alles is hier eenvoudig „enkel, ongemengt voedzel, welk de geestelyk levende onmogelyk kunnen misten, waar op ze veilig rusten, en."t geen de geringe krachten doet aanwinnen , en kinderga in de genade tot mannen maakt, waar na ze ook eene onverzadelyke trek hebben en met het genieten van "t welk een onbefchryfelyk enoege, en kalmte vergezelt gaat! zoo veel wysheid als [ow heeft te koste gelegt in het formeeren van de eigent- lyke borften, volgens NIEUWENTYT Contempl. 8. $. 24. zoo veele heeft hy beíteed, om deeze geestelyke melk toe te bereiden, en om aan de geestelyke kinderen bet vermogen van gebeimzinnig zuigen te fchenken: zinnebeelden, welke CLEMENS dé ALEXANDRINER 1, 1. C. 6, Padag. reets aange- naam gebruikte, noemêmde alle rechtgeaarig Christbelyders yadaure Gayo: melkeeters ". - Laet 'erons ten flot nog byvoegen des Autheurs taelkun- dige aenmerking over onze Alkovien, waer uit hy gelegen- heid neemt ter ophelderinge van Num. XXV. 8. ` . s» Wy verítaan door onze Alkovien, in de huizen der aanzienlyken , zekere verwulfile ronten , waar in Ledekanten Er worden ; maar weinige weeten , dat dit woord uit et Oosten herkomftig is, Dy de Arabiers is Kuba en met et voorzetzel //] Kuba, zulk een verwulfzel , waar in men Bedfteden plaatst , gelyk de Grieken zulke vertrekken, en Bedfteden, welke in de verwulfde ftaan zsars, een fcbild- padsgswyze rond vertrek noemen; de LXX hebben dat ju- pirH XÍV. vs. 13. alwaar Bagoas den romp van Holofernes vind leggen is; «s; zraarldes in een verwulft, of fchildpads- gewyze vertrek. Deezp aanmerking ftrekt tot opheldering Van NUMERI XXV, vs. 8., Pinebas ging (niet, gelyk onze . ` . waat- VERLUSTIGINGEN. | ger waardige Taûlsaasgen: hebben , Ze ‘eds "Hoerenspinkel, ) napn "g in sene Bedfiede, welke:in een verwulft vertrek Pond, De Geleerden, zie pocuan T.T. I, Hieroz. } 4. C. 8. P 1092, hy (Pinehas) ging dan in het „Alkobatbon Jp zegt y de Hebreen en Chaldeen een wverwulft bouwen , opus concameratum [iruere , hy ging in tbalamo van eene Moabi- tinne; de LXX Overzetters hebben zduwos een Pernuir , en de Vulgats heeft onze Taalsmannen yan het fpoor gehol- pen, met re leezen én lupanar , in een Hoerbuis, mogelyk, dat de bedorve leezing van Symmachus, daar men sage leest voor septies daar toe aanleiding gaf. Zie ook MENAGE in Diêlion, Etymol. p.16. die dit woord uit Spanje afhaalt”. Warbandeling over de openlyke Godsdienstocffening der Remon- Jiranten: waar by gevoegd zyn eenige Aanmerkingen op bet laat[le gedeelte van eenen Brief aan Ds. HOFSTEDE over bet - zelfde onderwerp te Rotterdam uitgegeven, Te Leiden, by P. v.d. Eyk en D, Vygh, 1770. $n groot oGavo 56 bladz.- oon men niet konne zeggen,:dat dit Vertoog enige wezenlyke.nieuwe bewyzen, ter verdeediginge van de vrye Godsdienstoefening der Remon(ranten , aenvoere , waer van'in de voorige. papieren geen. gebruik gemaekt is, mag men echter deszelfs inhoud dèr overweginge wel waere cdig achten; voor zo ver het een en *t ander ter nadere op- . heideringe en. verfterkinge van etlyke .byzonderheden , daer toe betreklyk ; kan dienen. Boven al tegt hy 't 'er op toe, om onderí(cheidenlyk te toonen ,.dat de doorgaende hande- lingen van "e Lands Staten ,na't afloopen der woebeltyden,. en hunne van tyd tot. tyd.genometre. Refolutien , en. uite Grukkelyke Verklaringen, ten voordeete van de Societeit der Remon[lronien, in Verícheiden gevallen op de vigente wyze als ten aengier van de Luther(clie en Doopsgezinde Geweenten , ten handtastlyken bewyze ftrekken, van de onbetwistlyke. vrye openbare Godsdienstoefening der Re- mopftranten.:,, Zo dat er, gelyk hy zich ten laatften: uit- drukt, niet een maar verfcheiden Staatsbefluiten voor hane den zyn „ uit welke :kennelyk is; dat de billykheidlievende Vaderen des Vaderlands al te verre. van de oude en'pne christelyke vervolggeest verwyderd zyn, om geene andere godsdienstoeffening dan by wyze' van oogluiking toe te la- ten, aan zulken , voor wier opeulyke godsdienstoeffening : | A oa dg 158 PROEVEN fle, natüurlyke bilykheid en de fundamentėle : conftitntie van den lande boven die met Juider femme pleeg "Tees De Leer van bet Zedelyk gevoel, edit en verdeedigt in “eenen Brief aan een Geleerd Man. Te Gron, by J, Bolt 17703 ` Bebaloen de Poorrede 48 bladz. in groot oflavo. z^. oogmerk van den Schryver dezes Briefs is den Heer EE Pitsch, op ene vriendlyke wyze, ep met de uite&te befcheidenheid , te onderrichten , waer in de Leer vant Zedelyk Gevoel beset; en wel byzonder in heedarügem - zin de Eerwaerde. Hulsboff , en dezulken , die ; wat het wezenlyke aengaet, met hem inftemmen, deze Leer ver geedigen. De Autheur, van oordeel zynde, dat de Heer Petsch, in de Nederduitfche uitgave van "t Onderzoek der , Zedelyke Gevoelens doar Mofes Mendelszoan, getoond heeft, dit gevoelen verkeerd te verítaen , en dat hy uit dien hoofe de dit begrip met redenen tegenwerpingen aengetast heeft; diet zelve gansch niet raken, heeft zich verledigd, om hem dit, in een byzonderen brief, *onder?t oog te brene gen... Hy is 'er teimeer toe bewoogen; om dat die Heer zich voorftelde., zyne' nadere gedachten en nàvorfchingen, omtrent de Leer van een Zedelyk Gevoel, in't licht. te ger _ven; in welk. geval deze onderrichting hem mogelyk vaa dienst zou konnen zyn. De Heer Petsch heeft vervolgens goedgevonden het Gemeen, in zyn Nodig en. Zik Herigt, kennis te geven van deze byzonderé onderhandeling , en te. berichten, dat. hy daer op, om-reden, welken hy uit deérzelver inhaud ontleent, geen acht kon flaen. Dit nu heeft onzen Schryver. aengezet om dien Brief gemeen té maken, en denzelven met enige nader ophelderende Aen» tekeningen te voorzien ; niet met inzicht , om met dien Geleerden Man in een qwistgeding. te treden, maer be D nm En en PROEVE OVER "T ZRDELYK GEVOEL. s» den Liefhebberen. van "t beoefenen van dit onderwerp in % algemeen dienst te doen , en fommigen een beter en rechtíchapener denkbeeld der Leere van *t Zedelyk: Gevoel te verfchaffen , dan men doorgaens heeft; waer toe dit Stukje eigenaertig gefchikt is. — Zie hier hoe onze Schryver den hoofdzaeklyken inhoud dezer Leere , in ene tekening , beknoptlyk voordraegt. » Wanneer de Heer HuLsHorF y benevens anderen, een Iw Gevoel in onze Natuur fellen tot den Ed van alle onze Dé begrippen, willen zy ’er alleen-door len, — dat de Zedelykbeid der altereerfte Grond- Bellingen en Regels, waar uit alle onge overige redelyka Ieren door bondige redekaveling kunnen worden afges » waar op die zig gronden, en waar In ze zig ontbine n, niet uit eenige ngtuuriyke hoedanigheden, betrekkin- gen, overcenkomien ` en (trydigkeden:, der dingen (*) y kan worden afgeleid of betoogd, maar dat wy deselve one middelyk gevoelen, bezeffen, en zo-duidelyk gewaar worden, ale eenige zelf-blykbare befpiegelende JV/aarbeden (f) s of lie- ver, als °t geen.wy met onze oogen zien, en onzen fmaak proeven; ——— zo duidelyk als liché en duisternis , bitter en zoet, Dit Bezef nu veu Zedelyk Goed en ‘Kwaad, of van de asdelyke Regtheid-, Gepastheid en Voegzaamheid , dier. oorfpronkelyke Deginfelen , wordt „onzes bedunkens , zeer eigenasrtig het Zedelyk GEVOEL genaamt; — in onders fcheiding van het VERSTAND , of het bezi zuiver befpiegelende Waarbeid en Valschbeid | van de enkel noiuuriyke overeenkomften der dingen , in "t afgetrokken befchouwt ' aangename en onaangename uitwerkfelen oj want, hoewel het bezef van Zedelykbeid, Gred en Kwaad , wordt geboren. uit „ en van, onze begrij pen en befchouwingen-v tuurlyke of Säi che hoedanigheden en b Dingen, egter verfchilt het gant(chelyk e dezelva, en kan, maar onze mening, doc ` ` ` » de~ “CY Rerum Qualitates, Relattónes , Canvententie @ Discon- venientie Pbyfica.. — Natuurlyk wordt hier tegen over Zedek geftelt : verftaa dus, in deze en andere gelykluidende plaatfen , door natiirlyke hoedanigheden enz. alle dezulke , welke het bezef vag Zèdelykbeid niee reeds voor uit ftellen", - WW (4) Axtomata [peculativa- ` Q Verum & Faifum mere vinum d 4 ` $66 ' ' | © PROEVE denerligen daar uit worden afgeleid: Weshalven wy het Zediljk Gevoel van het fend ondérfcheéiden . even getyk men altoos gewoon is het Gevoel van Gerd en Kwaad, van ónze deffbandige be)piegelingen van ^t zuiver 'afgetrokkere Waure en Valftbe,te ondericheiden, Wy beweren nu, (ex Ait isons byzonder kenmerk) , dat , wanneer gevraagt wordt. ten opzigte van de allereerfte zedelyke Grond&téllmgen, « Waarein is deze wyze van beftaan en handelen zedelyk Goed , en-de tegenovergeítélde zedélyk K«vsad ? —— daar van geen andere reden kan gegeven- worden, dan dat wy het onvers ande?lyk. onderfcheid:op het allerduidelykst gewaar wof- den, of met andere woorden , ons beroepen op ons zedelyk Erdveel , 't goen men ooksertyds genoemd heeft, en nog wel noemt, het Geweten. Onze Partyen , fn tegesideel, wanen zulks uit andere Waarheden, ab b. v. uit de ecu- wíge ew onveranderlyke nasuurbyke Önderfcheidingen ën betrekkingen deg dingen deopr redekáveling te kunnen aflei- dert, en zo aan ons Verftand te verklaren. ——- Dus: meent men, uit onze natuurtyke en volftrekte afhankely&- held van het aanbiddelyk Opperwezen, dat ons gefchapen heeft én onderhoudt, deszelfb Regt, om over ons te ges bieden’, "en onze Verpligting , om zynen Wil-tot den regel onzer vrye bedryven:te'fbellen , aan te kunnen tonen en te Voldingen: terwyl wy van oordeel zyn , dat deze. onze zô- delyke Afvanketykbeid van het oneindig Wezen, uit hoofde. vin Schepping enz. , een enbesoogbare en zelf klare zaak is, die een teder mensch , wiens redelyke beginlels niet onders. drukt worden, noodwendig moet erkennen. Wy ftaan vote’ mondig toe, dat het-hoge Gods - Regt over ons gegrond is in onze natuurlyke :afbankelykbeid van dat allervolmaaktfte Wezen, en dat het derhalven zedelyk Goed is, zyn welbe- hagen in alles te eerbiedigen en op te volgen; maar. wy menen, dat dit in: onze Harten gefehreven is, en op het allerduidelykfte gevoelt wordt , zonder dat wy in ftaat zyn, óm zulks uit het enkel natuurlyk onderfcheid , en uit de. blote natuurlyke betrekking (*), tusfchen God en het res delyk Schepzel, daor enige redeneringen te betogen en af te leiden; — al zo min als. wy het bezef van pr, of van bister , kunnen afleiden „ uit het geen ons Verftand vindt in een fmartend lid , of in de (amenftellende delen van de Kina qu in de vezelen van de tong, niet tegenftaande alle men, fchen, wier Gevoel en Smaak niet verdooft of vergaan is, C°) Differentia G? relatio maturalis, feu pbyfca, , + OVER IT ZEDELYK GEVOEL, `” sér het pyslyks van het fmattén, em de bitiobbeid-van de Kim - duidelvit oudersinden. e WE ` Wyroordelen dat, het edu Giooel eens. adi tene gyde gefteld 29de , wy dan , uit alle onze bezeffingen van, en redeneringen over, de enkél natwurlyke hoedaniéhedon der dingen ; even zo min eenig denkbeeld zöuden kümsen' erlangen vanZedelykbeid, van zedelyke Afbankelykbeid:, of van zedelyk Goed of Kwuad , ale wy , Bonder. natuurlyke Geveligbrid, zouden weten wat natuurlyk Good en Kasaad: j$; ———: of ali$&o min als eân-doofgeborene eenig denke: beeld van Gelsiden, door eerie befpiegelende: kennis iew ‘de; allernauwkeurigfte befchouwingen -van de natuur der diite, gen, zou konnen verkrygen. - `. Nee, - », įk op nog aanmerken , dát de gewaande Bewyzen „ bvgebragt, otn het verband tusfchen het Zedelske- en- herí Natuurlijke ap me Verftand op te holderen en te verkla-» ren, zo'seal niet uitlopen, gelyk:ae guneenlyli don / im een beroepen op ons zedelyk Gevoel’, dan ester z6:diepuinirig» en zo verre boven'het begrip van een: gemeen vérfliid.agm y dat , al- waren ze voldingend ,'t-guên.wy geenzins toetain, de meesté meufahen „er egter niets aan zouden. hebben. Dan cop heeft.de:eerfte beginfels van alle Zedekunde tiot; afhankelyk gemaakt van onze fyn gefponnene redenerime; gen en twyfelagtige kibbelaryen, maar. zyn goedertierene) Hand heeft zein ohze Harten ingedtukt, zo datswy.even: noodzakelyk fommige vrye Bédryveri en Getnoedsgefleld-" heden zedelyk Goed of zedelyk Eapgadrkeur ep, dis wy" ditt of dat voorwerp /cboon of lelyk , aungallaam of ondang in démo vinden; ——- even noodwendig els wy het eeuwig en‘ one veranderlyk natuurlyk onderfebeid der dingen id Verte :ppe=! vallen onmiddelyk gewaar worden; en wy. eërbiedigen dit; aangeboren Zedelyk Gevoel , als eenen Straal van det: Vander der Lichten in onzen Geest., en con afdrukfel vat: zyn seid", , Brief van moses MENDELSZOON aan den Heer Diaken LAVA- TER te Zurich. . Waer in by rekenfcbap geeft van zyne pe. becbtheid aen bet Food/che Geloof, Ust bet Hoogduitsch. Te Utrecht, by J. v. Schoonhaven ey Comp. 1770. In groot (avo 21 bladzyden. | (nM verwachten velen, op het lezen van desen J Tytel, hier min of meer ene foort van verdediging 5 | van afne BRIEF :VAN MOSES MENDELSEOON. van den Joodfchen Godsdienst den dit valt geenseins in't: erk des Schryvers. De Heer Lapeter heeft hem, door, de Fee uittche Vertaliuge van de Palin- Pbi ique par onzet y ongen ane: ders , enigermate genoodzaekt, om sch sen % Gemeen uit 4e laten, wegens zyne beftendige aenkleving. van den. Joodíchen Godsdienst, En deswegens verklaert hy op de. allerernftigfte wyae, dat gene van baitenkomende reden,- die hem eer een anderen weg. zouden aenreden, daer om-, treat in senmerking komen; maer dat gulks alleen zen. ag heeft in de volkomenfte overtuiging zyner Ziele,. gegtoud ap een zuiver, onpartydig herhaeld onderzoek , : waer door de beflisfing , volgens zyn inzien, volkomen ten - voordeele van zynen Godsdienst is. Daer benevens geeft hy te kennen welke reden hem bewegen, om alle Gods- dienstgefchillen te vermyden; en hoe verre men zich , zyns. oordeels ; behoudaps een goed geweten , daer van konne. onthaudett; fehoon men by zyne medeburgers volks voore. oondeelen en verkeerde begrippen van den Godsdienst me-. ne te ontdekken. Eindelyk meld hy den Haer Zavater , dat het hem opgedragen. Werk ven dem Heer Bonset hem. gansch. niet overtuigend is voorgekomen; en belluit met: te verzoeken, dat men hem niet noodaake zich hier over: breeder uit.te laten, of hem in de verzoeking brenge , van zich buiten de palen te begeven, die hy zich zelven za wel voorbedacbt gefteld, h —— De (tap van den Heer Lavater ,. na dat hy meermaecls met den fchranderen Jood omgz dit onderwerp gefproken had, draegt meer blyk van welmepegheid dan van oordeel; en de Heer Mendelexoon beantwoord dit-uitlokkend aenzoek , in zyne omítandighe- den, sls sen ver(tandig m geet bescheidenheid , indier . voege dat het genoegzaem geaebt moge warden, om hem wooOrtaen van dérgelylke. aengoekingen te bevrydgn, Ne 4 «p zy aanvallen “of nesten'zoeken JNATUCRSUNDIGE /VERHENDELINEAN, 2e 387 GA Dä 207 20656 fi. Um cft) ESY ee beet sty Art kundige: Farbondelinken. ké VForagamélito. Saft Spang de Natuurkunde , Geneeskunde, Oeconomie en. Notti cidliyterfe bitte ende ; gi ab. uit de gedcbré Herken - dingel/cbe. : Franfcbe en Hoordustfbe Schbryoerr; en“tot een Eech Gëlle in pembide" "lästeg (De diesffe wan oantercdlanselonders vertaald, THe Deels s. betfie Siikja- TV Aajt by K. van Tobgeiló ipro: In gros opos? «5 > eco. PASAUTA YD aan S SS eeu fae cu oni novindt în dit vyfde Stukje, of cerflp'vitiChét twees À de Dect van dit Werk, gelyk Si vorigen, waar vei wy onze Lezers telkens berigt gegeeven hebben ; gen” vryl gosie vet febeidénheid vair fldffen, om -de nieuwsgierig. heid wan L ef hebbess van ecttige der'gemeldé Weeteníclragie pen tegemoet te koomen en hunne kundigheid:te'Verieerd gegen, au N LIT 778 TST > l U Oer e Ir ‚Het gene hier eerst voorkomt îs éetíe: VerBandeling. sep den Na Mak van den Gryzen Imber ; door: din Here og FRANCHE SES, 1 Verfcheillé gevoeleng-over den. Grysen Amber worden hier in voor celd en ter toetze gebreje f decae; dca Schryver orvoldoendé vobrkomende , geeft ‘hy het zyne op, hierin’ beftaande , dat hy uit vermenging van Wasch:en: Honig voortgebragt wordt, ` Onder andere be» wyzen hier voor vinde men oók dit, dat merrtenigé aad len:grooté Makken van Gryzen Amber, welken og` niet tot hunne volmaaktheid gekomen waren, opgéviSéhb, em dezelven-dóorbréekende, In het middeit Ite jes van ("nh NOUS a OP nig eh Wasch hadt gevonden, ` … Fan Hooi, dat door den Blixem in brand geraakt zijnde vo gen kalkagtigen klomp of Scorie geworden ise vind i B M ^g van de witte : x en. Waarin deere van ân- dere Mieren verfchi -én hbe zy: jederven,; weak ` | e e eg erte Afrika worden žy op verfcheide plaatfen gévapiétiu ^ ^ Ontleeding v de Spaanfebe Zeekat ; en ooorndaWil y K Your dii beerktuigeri, avüar-mede zy baar giari vogt titer pb, Door den: Heer LAMORIER. Dehálven andere deelen ven dit zone derling fchepzel wordt de zak, waar in zyn zwart vogt be~ waard; en lioe het uitgeworpen.wordt, als het dier zich. voor een visch „welke het zoekt te verflinden ; wil beveili- gen , befchreeven en in Plaat vertoond, Verfcheidene Kunstbewerkingen om veelerbande foorten van Dieren lange jaaren goed te. bouden, en eenige derzelven door konst nq te maaken, Hier in worden inzonderheid veríchei- " | c a -NATUURKUNDIGE . VERHANDELINGEN. de inengzels van bêwaar-vogten opgegeeven; en de ver- illende wegen van de gom Copal te ontbinden aange, WECEEN. .. c.c ele. A , &Kenige-Iyzonderbeden wegens bet Leven en de Schriften den Beroemden Academist den Heer DE 8KAUMUR, De voor. nsamfte takken’ der Natuurlyke Historie of Natuurkunde waar. op deie Heer. gewerkt, en: ontdekkingen. heeft goe daan, worden kier by malkander, in 't kort voorg Befcbryoing van bet Gebergte Andes of Gordilleras. Des- zele Fos zëck en hoogte bayen die: van di Piek op-'enerifa; her graot ondeefcheid vas de koude én hette op den besg o in de laagte, uo a ; Oeronomijche Verbandeling, over een nieuw foort: man Plante e Doer dem Hegr P. CLARUS NAYRs. Dn Plant wordt naguwksurig: befchrgeven, Jg de vrugt-is: wal. maar zyde gelykende beflooten ; deeze wol met eenig katoen. vere mengd kan gefponnen en geweeven worden. Ook is ze bekwaam qin.zyden watten vante maken,. … Nuttigheid, van het planten der Abeel-:of gtt, Populiere pat, 133052 451 2 25... 7 d. Befcbryving van een, Zee-beer , digt- by een eiland ten Oe, sen. van Kamjcbaika gevonden, Een tweeflagtig Dier van een byzondere gedaante en aarts waar van ook het huis» houdelyke eenigzins getoond. wordt ° |. —— , Meetkundig Vraagfiuk, om een; oneindige menigte Deich, hen te vinden, o. 4. Nieuwe Geimer ded: Warmte, door serjcbeide Proefneemingen ont» deks y: en- natuurkundig: beredeneerd, Door den Heere j, A De rr ring hin. Dos | MEE Befébryuing van de gin. Door den Heer SCHULZE» oL net maakt, maar zyne prooi N d - e e Aen A Xoan S wt, WW 3 Re- Je M. STOLTE BECHRYVING ENZ. 265 di der wanfchapene Tele woo aper rtr angeh „by gebrek van oen natuurlyk < JAN HENDRIK sTOLTE , Med. Do - Plasten. Te Zelle ,! by G: F; Je .O8avo, sp blad. —, — Ae heij ft.eem nasuwkeurige befcitrysin, Dui E -Teeldeelen van ezen Meng en en klein gedeelte van de Blaaze buiten het chaam., wel- ker rokken, of zelfftandigheid van aart veranderd, een foort van Blaas-breuk uitmaakt: want het verdwynt ge- nigzins als de perfoon op den rug Ze, puilt meerder uit zo’ ras hy ftàat, en wordt danmerkelyk grooter, als hy den adem inhoudt en den onderbuik perst, Onder aam dit lichzam. openen zich de twee Pisleiders, aan de lin- ker kant zichtbaar, aan-de regter. ongevaar een half duim meer naar binnen, Deeze ‘openingen vertoonen zich geene zins al ronde gaatjes , maar zyn in de daad niet anders dan twee fpleerjesẹ welkenrgeopend worden ten tyde van de ontlasting der Pis, en. aich wederom toetrekken zo ras de ontlasting gefchied is. Dit duidlyk kunnende gezien worden. merkt de Héer sToL'Te dit aan als de werking van eem Sleíitfpiertje , waar mede hy vast Delt elke ope- ning voorzien, te wezen, Door deeze openingen ondas zich de Pis, niet by druppen, maar met een klein ftraalt- je, langzaamer of Weieng binnen een bepaalden tyd, minder of meer te gelyk, naar maate de man nugter is of veel vogts gebruikt heeft, Wyl dit afloopen van de Pis den perfoon veel ongemak veroorzaakte, bedagt de een Werktuig van koper gemaakt, welk voor t lyf ge kon worden om de Pis op te vangen, en op zyn.tyd te: ontleedigen, waar by de man zich vry mel bevondt. deh, ir een Kalf, «ot het onderzoek.der ingewanden ge» fchikt, blootgemaakt vertoond ; van den Heer camre aan ier voornaariten bepaald: De Heer Vink zegt::,; Ik voege hier by eene vyfde, welke, in wat postaur, ^t 2y:teggen- de, t zy flaande', ’t beest: zig ook beviridt, altyd kar gm voeld worden en welker flagen het my noo&-reislükt is ge: waar te worden ; dezelve lóopt. im. eene byna regte lya var Seit vooren hoek.des oors‚naar Ben egterften hoek des bogs. ” “Hiet: op zyn de ingewanden van boken borsty te bunte matuurtyke plaatffng bloot gelegd zen in ’tibyzore der ‘aangeweeren, dat de Slokdarm zich niet In ge 4 gu doorgaans verkeerdelyk is :begreepen, uranr în dé eve, in de nkbuurfchap vån de Bons inplagt,. : «+ » 7 In de tweede Les: vindt men eene verklaring. van! de wier Mangen, de Herkaauwing e Chyiwording. Hier tit worden de Pens met haare holfigheden , pldoifen eis tepeb ‘tjes, met derzelvet nuttigteden? de Hoeve , bet Boek eg de Lebbe of vierde Maag befehreeven, ,, De opening des Slokdarms im de Hoeve is opmerkelyk , regt de. Heer ‘Vink ‚de binnenfte vliezen’ des Slokdarms fctrynen:siy ‘als om te buigen, en aan de binnenfte rokken van de:Hoe: we verlegd. te wordem: Deko: openieg word eg donus. LESSEN OVER DE VEEZIEKTE, 1267 der derde Maag’ zydelyks door twee langs de lengte der Hoeve voortgaande zoomen of opíteande boorden bepáald , welke tusíchem beiden eene goot overlaaten, mm De gemelde goot, altyd de befchreven: Zoomen tot zydelyke grenspadlen hebbende , loopt lânge den bovenften wand der Hoeve en verlengt zig tet aan 't-Boek', alwaar de twee zoomen òf wanden van deze goot famenkomen en omloo- pende, ook eenigzints bourlets of kranswyze met den boe dem van de goot een waar gat of kort kanaal, den oven gang van de Hoeve in "t Boek uitmakende, voortbrengen. —— De overgang: van de derde Maag in de vierde is niee ten gat of kanaal , maar alleen eene affcheiding ,- eene foort van fcheur of fpleet vertoöndiide , door middel van twee dikke, losfe, elkander niet rakende, fchelpswyze timpels , volmaakt wel overeenkomende met de zoogetaume. de klapvliezen of rimpels door de geheele vierde Maag vert fpreid, — Men ziet hier uit, hoe de weg uit den Siok- darm tot in de vierde Maag als verlengd wordt en open biyft. ^ De Schryver merkt hier by nog aan dat de Pens In kalven kleiner is dan in volwasfe beesten, om dat deese jaaten meer ruwe, dreoge en naderhand uitdyende voed- zels gebruiken, waar door de Pens van tyd te tyd mêer ` uitgerekt wordt Alles wordt door naauwkeurige Afbeel- dingen in Plaaten opgehelderd. OO, ier op volgt de verklaaring van de werking der Her- ksanuwing , welke naauwkeurlg uitgevoerd in het ‘Werk moct geleezen worden. De Heer vg verfchilt. van den Heer camper hier in: de laatstgemelde ftelt det: de fpyze ma de herkaauwing daadlyk uit den Slokdarm, in de derde Maag, zonder in de holligheid der Hoeve of Pens weder te keeren, overgaat: terwyl onze Schryver, met eerbied voor het gevoelen van den Hoogleeraar, beweert „det het herkaauwde zo wel als het eerst ingenomen voedzel in de Hoeve voornaamlyk te rug keert, doch niet zo zeer ih de Pens, welke gedeeltelyk vervuld, zamengetrokken i» en te rug werkt, daar de ve, waar in de Stokdetm citi- digt , den herkaauwden brok gereedst ontvangt ; die , genóeg bewerkt de, uit de Hoeve door de fleuve opgenomen æn in de derde Maag overgebragt wordt; welke ‘fléuf etr opening derzelve-in de Maag naauw is, en niet din zeer dunne, wel ondergebragte en verdeelde fpyzen kan one- Mangen. ~- : In de derde Les gaat nu de Hiper vink over tot de Ge- | chie« 4368 S7 "Re MINK ^od Achiedenis, Teekenen-en Gorzaaken der Veezitkte. Over de Historie der Ziekte laat hy zich niet uit, zo om dat vroege Historieícliryvers niet naauwkeurig genoeg geweest zyn om de regte kenmerken op te geeven, als om dat men dit in de Lesíen van den Heer cAMPER kan vinden. Hy merkt alleen aan, dat.dezelve- voor het jaar 3213 in ong Land. 