Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?IndieI? / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?IndieI?.
— 146 — Pasoeroean. | A | | Residentie of | | Berichtgever. Waarnemingsplaats, Gouvernement | Е Var |= en Eiland. | 8 Aardbevingsberichten over October 1904. Gewestelijk Ternate. | Ternate en Onderh.,| 1| 19» Om Secretaris. | ernate ; С. В. 30767/04. Sg Ven: Pasoeroean, Java. 6; 11° 40" en Kraksa С. В. 28249/04. мн Besoeki, > 6 | 12* 08 Resident. Tjiandjoer. Preanger, — , u Lis С. В. 28390/04. Rangkas-Betoeng. | Bantam, х 18 T" 307 Administrateur. Malabar. Preanger, 18 | 12 308 .G. В. 28595/04. | Lombok. | Bali en Lombok, 13 | 16% 25m CS | mbok. б. В. 31796/04. | Wahaai. Haud са Ceram. |18 gu 45m 3 | | A. R. W. Kerkhoven | Sinagar. | Preanger, Java. |91) 160 45» E uer Malabar. | 5 i | 21) 169 55" $5 | > 95 18" 98" Dr. 4. Sidhoardjo. Soerabaia, " 97| 21" 23” Ko has gge. | | Administrateur. Malabar. Preanger, © „ 98 | 21°. 9m R. 31433/04. Tjepoe. Rembang, „ 98 | 919 15m а a Ngawi. | Madioen, is 98 | 919 15" commandant. | Е.А. Gehie-officier. р 3 |: 98 | gin 15m : Н. Kothe — Grenggeng. Soerabaia, , Qe | 21" 20" | | Ed С. В. 29381/04. | ое табала Se А 98 | 214 23m б Б,  ijkomende verschijnselen | en en aard der beweging. i; opmerkingen. | Lichte schokken. ? Een lichte schok. E Seism. Se Batavia, aanv. — 23 lu 10m,5 В.Т, 2 ii | NO—ZW. Í Lichte schok. | | Пот, 23 Мет 3 У“ P. Pt Lichte EE schokken. | N. Lichte schok ke е еп Menes schokken waarge- van 15 à 20 secunden duur. Seism. Ehlert, Batavia, aanv. = T" 27m.4 B.T. E o Tamelijk. | =g, за lichte schok. Over het geheele eiland gevoeld. | IW—NO. | Twee op elkaar volgende ут | De eerste schok was vertikaal, de tweede Eb. uw „hevige schokken . horizontaa fa: |Lichte aardbeving. Seism. Milne, Batavia, aanv. = 16" 49m,8 В.Т. Cs | Tamelijk langdurig _ e i | . | Licht. | Seism. Milne, Batavia, aanv, = 20п 59™.8 В.Т. Ehlert э = 219: 07,0 » Ka | сн T шкы кк не. пик Richting opgegeven volgens seismometer in ` : | het fort „Ge ae van den Bosch". 0—w Ee ta seen DE NR Seismometer Lepsiu "| УМ of zes schommelingen. Hanglampen и ата + dM. heen еп | | weer. Deuren naar het " gekeerd gaan open en dieht. Horizontaal. | P T. | Vrij пет horizontale aard- | | beving. Werd het duidelijkst — op de helling yan den Smeroe, zoodat vermoed wordt, dat de aardbeving van dise vulkaan Kee 18. | In de muren van de kontroleurswoning te = Batoe en in de steenen neuten van het ` koffiepakhuis te Pontjokoesoemo, beide in de afdeeling Malang gelegen, zijn eenige ` scheuren ontstaan. z „АШ At ЕТЕ БАЊУ а, esc M МИ eg РА. A S ri Aw EE ти Кала И а 55 Se Зако cx EN EE EE E Jio. ur E Et E tee EE Ne etd cuu ene deet, e e Cl tr у 320 - $48 — = A PRE Residentie of Berichtgever. | Waarnemingsplaats.. Gouvernement 5. H | Б ш +. | en Eiland. a Aardbevingsberichtem over October 1904 / vervolg). В. 29920/04. | Wonogiri. | | Равене Јауа. | 28| 21"15* | – 1 R. 30034/01. о Kediri. | Kediri, s |98| 920m |—2l В. 29921/04. | Bondow | Besoeki, { 98 21"30- |—28 В. 29763/04. | Madioen еп | Madioen, S 38 21% 20m |—19 Ponorogo. | | В. 29764/04. | Pamekasan. | Madoera, Madoera. |28| 211 30m |—27 В. 30356/04. |Poerworedjo еп | Кедое, Java. 29) 21% m p Magelang. | | Aardbevingsberichten over Norember 1904. H. A. Engelken. Zeg ‚Soerakarta, Java. 3| 21 16m |—16 .. Administrateur. | M ‚ Preanger, 3| Lin 20m |— $ G. R. 33119/ Wahaa | Amboina, Ceram. | 5| 39° 10m 1—80 НА. Engelken. зот | Soerakarta, Java. 6 би 19m |—16 | G Е. 33149/04, | Wahaai | Amboina, Ceram 6; 19" 30m |—91 С. В. 32549/04. | Tondano | Menado, Celebes. | 6| 182 Ша |—19 A. Limburg. | Tomohon | 6| 18% Ши |—18 а B. 33149/04. Wahaai. Amboina, Ceni Я Tu 25m —91 _ Administrateur. Malabar. | Preanger, Java. 11! 18118529» — $ |" _б. Е. 33244/04. Mokko-Mokko | Benkoelen, Sumatra, |11| 21° Le on Administrateur. Mal ege | Preanger, в. 93| 16" 53m : в С. В. 33448/04. | Bim | Cel. en Ош. ‚Се1.|86| 12% 30m => Aardbevingsberichten over December 1904. С. В. 1884/05. — | Wahaai | о | ој поза |—9 © 6. R. 348 11/0 " | Amahei | Amboina, Ceram. | ei e Ke | —89 j. Е. 2585/ | Iwaki. | Wetter. | d 17° 30m |—1 | Administrateur, | Malabar Тын аса | 3|. 05 wp 3. R. 4946/05. | Оејбе | Menado, Е Sangi- en | 3 gu (m = | — Talaut- eilanden. | | SC € D E E : Bijkomende versehijnselen TR Intensiteit 7 Riehting. en en aard der beweging. | opmerkingen. EE | Te EE om 21% 30m gevoeld ali lichte e | aardbev L0—NW Hevige horizontale schokken. ` B... . | Зеро Pon | Ook te Besoeki, Banjoewangi, Djember en _ | | Panaroekan waar genomen. ^n . | Twee vrij hevige schokken. | sess. | Horizontale schokken. | | Х—7, | Eenige lichte schokken. | - | | 4 _10—_NW Een hevige schok. Voorafgegaan door onderaardsch gerommel. EU ы „у 1с T E "| Horizontale schok. d N—Z Vrij hevige aardschudding. | Op tafel staande voorwerpen in beweging _ : | gebracht. SC, om ` Horizontale schok. : a “Жош Schokken. Seism. Ehlert, Batavia, aanv. = 16" 41.2 B.T. IN No ntaal, vrij sterk. S Horiz ова schok. ; et de nachten van 7 op  18" 151.0 BT E Eh le rt, DI , ы 139.7 3 Aardschok. , Ehlert, i a NC 40m.) „ Licht. _| Lichte horizontale aardbeving. Ru | Horizon taal. Lichte schok. Vrij iud horizontale schok. vig ен. $e ЛЕ ө Оё E иа во ате етее | Ook te Tagoelandang en te Manganitoe waar- ` genomen. : po A | : - | | Residentie of | | : Beriehtgever. | Waarnemingsplaats. | Gouvernement | E | Uur | | | D | E | | en Eiland. | 5 | | | 3 Aardbevingsberiehten over December 1904 (vervolg ). . 6. В. 35240/04. | Menado. Menado, Celebes. 3| em » » Amoerang en T 3 9" 30m. | Sonder. | : » » Tondano. 1 а 3 9930» * | ` А. Limburg. Tomohon. 3 ; 3| gu 45m S "а. Ass.-Resident. | Fakfak. Ternate en Onderh., | 4! +13 Om E Nieuw-Guinea. _ Administrateur. Malabar. Preanger, Java Ai Län äm ` У 3? | РА 10 St 94m SS FER. 4946/04, Tomako. Menado, ly; 10% 30m 5 я Groot-Sangi. 89. В. 1752/05. Manganitoe. Menado, 10|. 119107 oot-Dangi. | .. Posthouder. Banggaai. Ternate, ‘Celebes 112 4t 108 19 | Ө. R 1600/05. | Gorontalo. Menado, | 12 + 3" 6. Е. р Tombatoe. a Е: 12| 49 Om Resid Soemedang. Preanger, Java. |14] 105 959 0 R 3124 104. Madjalengka. | Cheribon, '14 | 10% 457 i D p | 15 | In 45m G. R 1152/ 05 Manganitoe. Menado, 18 Це Pele dice -G. В. 1820/05. |Banda-Neira. Amboina, Ba 18| 21° 89 VP В. 1372/05. Kepahiang. Set, Sumatra. i 22" 0, » : Уз S м 45 За 30m Preanger, Java. 29 19 gan GE — 151 — D Intensiteit en aard der beweging. E Bijkomende verschijnselen en opmerkingen. . | Horizontaal. Vrij 1 Begon met zeer snel ор elkaar volgende к en, welke plot- seling overgingen in zware golvinge en. Sterke aardbeving eerst vertikaal onmiddellijk ` daarna gevolg oor een boxumitajon- schok. LK W wo e Wow cw. Win KU так а Кеч Почва > Eenige flinke schokken, vertikaal. Twee lichte horizontale schokken, sne KE aar volgend. Vrij 1 Lichte aardbeving Lichte schokken. Vrij hevige aardbeving. Tamelijk sterke schok. wee zeer hevige horizontale hokken Vrij siet писан schokken. Tamelijk, Сане: schokken. Een klok met de wijzerplaat naar "+ Noorden hangende stond stil. Seism. n Batavia, aanv, = 44 31.6 В.Т. e won yan den sasistent-rosideut werd vrij сме. beschadigd. WAARNEMINGEN BIJZONNEN EN METEOREN in 1904. Den 21%" Jan. werd door den Heer Р. L. Н. van WAYENBURG te Balik-Papan от 10% 9"р — gu 22™p Batavia-tijd een heldere шеїеоог waargenomen in het N.N.O. ongeveer op 45° hoogte, te vergelijken met een booglamp van 180 kaarsen. De vuur- bol sprong uit elkaar en verdween na minstens 4 sec. Den 26%" Oct. nam de wd.-kontroleur van Besoeki de Heer Н. SELLEGER een heldere meteoor waar. De meteoor vertoonde zich het eerst in het N. op + 45°, bewoog zich snel naar het zuiden, het zenith op + 15° ten oosten voorbijgaande, en doofde in 't zuiden op + 60° uit. Licht helder groen; duur 5 à 6 secunden. Den 7 Aug. tusschen 3 en 4 namiddags werd door verscheidene lieden der marga Soeka Pindah Tengah een bijzon op + 20° afstand van de zon, en op dezelfde hoogte, gezien. De kleur was rood en werd allengs lichter tot de bijzon tegen 4" verdween. Het hemelgewelf was met kleine wolken bedekt en zeer wazig. Den 7% Nov. te gu 40m a.m. waren (volgens bericht TM den Heer С. Hürsmann) te Tjikadjany, 16 paal ten zuiden van Garoet, drie zonnen te zien, alle gelegen aan den rand уап een cirkel, welke laatste scherp afgeteekend, bijna volkomen was. De middelste was de zon zelf, de twee andere bijzonnen, die onderling weder door een cirkelboog verbonden waren. In de bijzonnen waren heel flauw de kleuren van den regenboog te zien. — [2 MAMMALIA VOORKOMENDE IN NEDERLANDSCH-INDIE. In den tegenwoordigen tijd van brochures, tijdschrift- artikelen en korte mededeelingen, die in allerlei periodieken verspreid zijn, is het zeer moeilijk z00 niet geheel onmogelijk ‚om zich op de hoogte te houden van hetgeen over een onderwerp gepubliceerd: is geworden. Elke poging om samen te brengen, hetgeen overal verspreid is, heeft daarom reden van bestaan. De navolgende opgave van zoogdieren uit den Archipel is het resultaat van een dergelijke poging. Voor een kritische behandeling van het onderwerp ontbreekt in Indié het noodige museummateriaal. Gelukkig kan een dergelijke bewerking niet alleen van de zoogdieren maar van alle werveldieren binnen enkele jaren tegemoet gezien worden, daar door den steun van de Kon. Nat. Vereeniging een werk zal verschijnen, dat voor den Archipel is wat The fauna of British-India, edited by W. T. Braxrorp voor Britsch-Indié beteekent. In de volgende opgave is het voornaamste samengevat, wat betreffende de zoogdieren van den Archipel is gepubliceerd. In zeer vele opzichten is gebruik gemaakt van de Notes from the Leyden Museum, waarin Dr. Jextısk vele artikelen over de zoogdieren heeft geplaatst, en van de Verhandelingen over de Natuurl, Geschiedenis der Ned. Overz. Bez. door C. J. TEMMINCK. Voortdurend worden nieuwe soorten beschreven, waarvan het Ser blijkt, dat 21) reeds onder een anderen naam bekend zijn, of wel dat zij slechts als variëteiten van bekende soorten beschouwd moeten worden. Reeds hetgeen de ontdekkers — 154 — zelf omtrent hunne nieuwe soorten mededeelen, doet dit. dikwijls vermoeden. Zoo schijnen de onderzoekingen van С. 8. Mmes Jm. gepubliceerd in de Proceedings of the Nat. Museum (1903), de Proc, Acad. Nat. Sc. Philadelphia (1908) enz. beheerscht te zijn door het streven voor elk eiland en elke landstreek een afzonderlijke soort vast te stellen. De tientallen van nieuwe soorten door MILLER opgegeven en als zoodanig in de Amerikaansche musea voorhanden, zijn in een paar betrekkelijk korte reizen verzameld geworden. Dat eigenaardige streven blijkt b.v. op blz. 149 van de Proc. of the Ac. of Nat. Se. Philadelphia (V. 54) uit de volgende opmerking naar aanleiding van een exemplaar van Ratufa hypoleuca Horsr., gevonden in Indragiri: „As the type of HORSFIELD’S Sciurus hypoleucos was obtained by RAFFLES, it was probably taken near Bencoolen on the southwest coast of Sumatra, It is not improbable, therefore, that the Zndragiri form may prove to be distinet, though so far as can be determined from the original description Dr. Аввотт'5 specimens closely resemble those examined by HoRsrIELD.” Welke verschillen voor MILLER voldoende zijn om nieuwe Soorten vast te stellen, kan blijken uit zijne opgave betreffende Ratufa laenata, Sciurus mansalaris, Se. bancarus enz. Het zal bij een kritische behandeling zeer zeker blijken, dat verschillende van die soorten verworpen moeten worden. Trovessart heeft in zijn Catalogus Mammalium reeds ver scheiden tot ondersoorten teruggebracht. + Уоог de opgave van de Inlandsche namen еп de spelling er van heb ik hulp mogen ontvangen van den Heer L. TF. Maier te Mr.-Cornelis. Orde SIMIAE. Fam. ANTHROPOMORPHAE. l. Simia satyrus L. Syn. Papio wurmbii Latr.; Pithekus bicolor Is. GEOFFR; P. brookei Bum. : Р, curtus Вълтн.; P. owenii BLYTH; — 155 — P. satyrus Мавт.; P. satyrus Evans; Satyrus bicolor J. GRIFF; Sat. rufus Less. ; Simia abelii Fiscuer; S. agrias SCHREB.; S. curtus Buiytu.; S. gigantica Pearson; S. morio OWEN; S. pongo FISCHER; S. owenii Вълтн.; S. wallichii Buaixy.; S. wurmbii E, GEOFFR. Onderverdeeling volgens SELENKA: S. landakkensis ; S. batangtuensis; S. dadappensis ; S. genepaiensis ; S. skalauensis ; . rantaiensis; S. tuckensis; ‚Б. deliensis (sumatranus); 8. abongensis (sumatranus). te Inl. namen. Orang-oetan (Mal.); pongo (Borneo); maias, maias kessar, m. rameh, m. pappan (Dajak); mawej, mawas (Oost-Sumatra); kahieo, kahies (Zwid-Borneo); keoe ( Doesoen); het oude mannetje heet salamping en het wijfje boekoe bij de Beadjoe’s; orang-panda, orang-pendekh (Benkoelen). Maten. Strekking van de armen bij een volwassen wijfje 192 сМ.; hoogte van de voetzool tot de kruin van 3 exem- plaren respectievelijk: 198, 140 en 148 cM. Verspreiding. Sumatra(Zuid- Atjeh, Langkat, Kaap- Tamian, Deli, Gajoe- en Alaslanden tot aan de Westkust); Borneo (Sintang, Kapoeas, Roema-Manoeal, Mahakkam). Men heeft den orang-oetan van Sumatra en dien van Borneo tot twee afzonderlijke soorten gebracht. Door SELENKA is aan de Sumatrasche soort de naam 5. sumatranus gegeven, terwijl daarvoor door Crarke reeds S. abelii gebruikt is geworden, SgLENKA onderscheidt verder voor het Noord- Kapoeas gebied 6 rassen, die door natuurlijke grenzen als rivieren en bergruggen gescheiden zouden zijn, daar de orang-oetan niet zwemt en geheel op 't leven op boomen aangewezen is. — 156 — De groote mate van veranderlijkheid in kleur, grootte, lengte van vacht, skelet enz. aan den orang-oetan eigen, maakt het begrijpelijk, dat vele locaal-variéteiten zullen bestaan, zonder at men daarom reeds van afzonderlijke ondersoorten zal mogen зргеКеп. De orang-oetan bezit een liehtere of donkerdere roodbruine vacht; het gezicht, de ooren, de naakte deelen van de handen en voeten zijn in de jeugd donker geelachtig, maar later bruin tot zwart. Gezicht en voorhoofd zijn spaarzaam met roode haren bedekt, terwijl op de bovenlip en de kin helder kastanje-roode haren voorkomen, die bij het vrouwelijke dier minder goed ontwikkeld zijn dan bij het mannelijke. De haren zijn op 't voorste deel van 't hoofd kort; lang en naar voren gericht aan de slapen en de zijkanten. Tusschen de schouders is het haar lichter van kleur, eveneens aan de armen en de beenen. De iris is bruin, terwijl soms van de witte sklerotika niets te zien is. Vooral de mannelijke dieren hebben groote hoektanden. Volgens Hagen onderscheidt de inlandsche bevolking 1 Oost-Sumatra de „mawas-koeda” en de „mawas-messiah”; de eerste zou veel grooter dan de tweede zijn, en zich door de vosroode kleur van den rug onderscheiden. Hoewel in sommige streken van Sumatra nog vrij menig- vuldig voorkomende, schijnt de orang-oetan vroeger toch een grooter gebied bewoond te hebben. Op gelijken grond loopt hij half opgericht en ondersteunt zich met de voorste ledematen. Hij is langzaam en Zeer voorzichtig in zijne bewegingen, neemt geen sprongen, ook niet in de boomen. Heeft hij haast dan loopt hij in ee? soort galop, waarbij de beide armen als krukken vooruitgezet worden, daarna worden de achterste ledematen naar voren gebracht, die zwak ontwikkeld en kuitloos zijn. In koude, regenachtige nachten bedekt hij zich met bladeren, waardoor vermoedelijk het verhaal van het bouwen van hutten — 157 — ontstaan is. Het nest is zeer eenvoudig еп van 6 tot 15 meter boven den grond. De orang-oetan leeft eenzaam, uitgezonderd in den paartijd; het wijfje heeft dikwijls twee jongen, een ouder en een jongere bij zich. Zij bewonen meer de hoogere streken dan de lage moerassen. Ik laat hier volgen, wat Dr. Burrikorer volgens de Notes from the Leyden Museum, У, 19 over den orang-oetan mede- deelt. „Der Orang-Utan wurde von uns am Fusse und in den Bergwäldern des Kenepai und im Ketungan-Gebiet angetroffen. Sein Verbreitungsgebiet nórdlich vom Aequator scheint einzig auf die Berglandschaft mit ihren Sumpfthälern beschränkt zu sein, welche sich von der westlichsten Spitze von Borneo dureh Sambas bis zu den Batang-Lupar-Seen ausdehnt und das Quellgebiet der nördlichen Nebenflüsse des Kapuas sowie der nördlieh nach Sarawak abfliessenden Flüsse bildet. In der weiten Kapuas-Ebene ist er eine sehr seltene und stets nur zufállige Erscheinung, und an den südlichen Nebenflüssen Wird er gar nieht angetroffen, ebensowenig als im ganzen Stromgebiet des Kapuas östlich von den Batang-Lupar-Seen. In den Wäldern, die den Berg Kenepai vom Fusse des Berges bis zum Gipfel bedecken, fanden wir ihn häufig vom Fusse des Berges bis auf eine Hóhe von 600 M., so dass die von WALLACE aufgestellte Behauptung, dass er sich nur in den Sumpf- Wäldern der Ebene aufhalte, durch unsere Erfahrung nicht bestátigt wird. Der Maias, wie die Dajaks den Orang-Utan nennen, lebt fast ausschliesslich in den Kronen der Bàume und durchstreift stosse Waldgebiete nach Nahrung, welche in wilden Feigen, Durians und anderen Baumfrüchten besteht. Bedächtig bewegt ег sich, an den Aesten hängend und mit seinen gewaltig langen Armen weit ausgreifend, dureh die Baumkronen. Nie sieht man ihn sich auf einige Entfernung von einer Baumkrone In die andere hinüberschwingen, wie dies die weit lebhafteren Gibbons zu thun pflegen. Aus diesem Grunde ist der Maias — 108 — nicht selten gezwungen, in das Unterholz oder selbst auf die Erde herabzusteigen, um einen zufällig etwas zu weit abstehenden andern Baum zu erreichen. Infolge seiner Grösse fällt der Maias, wenn er seinem Futter nachgeht, leicht auf und bietet dessen Erbeutung für einen geübten Schützen keine Schwierigkeit. So lange er aber nicht tödtlich getroffen ist und noch über einen gesunden Arm verfügt, ist es nicht möglich, ihn herunterzukriegen. Ein altes Exemplar, welches ich in der Nähe meiner Station in den Wäldern des Berges Kenepai schoss, machte sich, einmal ausser Stande, seinen Riesenbaum noch zu verlassen, im hóchsten Gipfel der Krone ein Nest, auf welchem es sich niederlegte und starb. Ich habe nie gesehen, dass verfolgte Tiere zur Vertheidigung Aeste abbrechen und auf ihre Verfolger herunterwerfen ; ihre ganze Taktik beschränkt sich viel mehr darauf, so rasch wie möglich ein gedeckte Stellung zu suchen. Schiesst man eine Mutter, welche ein Junges mit sich führt, so bleibt das Letztere in der Nähe und wird dann nicht selten lebend gefangen. Junge Thiere werden in der Gefangenschaft bald zahm und zutraulich und sind auch mit gekochtem Reis, Maiskolben und allerlei Früchten sehr leicht am Leben zu erhalten. Eigenthümlich ist die Gewohnheit des Maias, sich ein Nest zu bauen, welches er des Nachts zum Schlafen benutzt. An den Abhängen des Berges Kenepai fanden WIE so viele dieser Nester, dass meiner Ueberzeugung nach nicht jede Nacht dasselbe Nest benutzt, sondern, sowie die Umstände dies erfordern, ein neues gebaut wird. Diese Schlafstellen haben ungefähr die Grösse eines Adlerhorstes und stehen nicht selten auf jungen niedrigen Báumen. In unmittelbarer Nähe meiner Bergstation am Kenepai (550 M. über Meer) befanden sieh zwei dieser Nester, welche kaum 10 M. hoch in den Kronen junger Bäume standen. Gewöhnlich werden beim Nestbau die Zweige um die Neststelle nach innen е“ geknickt und auf diese Basis kreuz und quer abgebrochene Aeste und belaubte Zweige gelegt. Viel Kunst und Mühe WIT aber auf den Bau eines solchen Nestes nicht verwendet, H — 159 — die meisten sind recht roh und ohne eigentlichen Bauplan zusammengefügt.” 4 Fam. HYLEBATIDAE. 2. Hylebates agiles К. CUVIER. Syn. Hylebates hoolock Милев; Н. pileatus GRAY; H. rafflesii Is. Grorrr.; H. unko Less.; H. variegatus TEMMINCK; Pithecus agilis Desm.; Simia lar RAFFLES. Inl. namen. Ongka (oostelijk van de Lematang); oengko- itam, oengko-poetih, seroedong, wau-wau (noordelijk van de Moesi en Rawas). Maten. Lengte van de kruin tot de anus 44 СМ. Verspreiding. Sumatra (Padang, Palembang, Lampong, Benkoelen, noordelijk van de Rawas en Moesi en oostelijk van de Lematang). De Н. agiles Е. Cuv. is bruin van kleur; de lendenen en de buitenzijde van de achterste ledematen zijn bleeker, geel- achtig; de handen en voeten zijn bruin-zwart, terwijl de borst bleek geelachtig bruin is. De wenkbrauwen zijn wit. Het bruin kan meer grijsachtig of meer roetachtig zijn; de kanten van het gezicht, de strot, borst, schouders, het bovenste deel van de voorste ledematen en de binnenkant van de dijen zijn soms zwart. Er heerscht niet alleen een groote ver- anderlijkheid in kleur, maar ook in de andere kenmerken; zoo hebben zij meestal 13 borstwervels en 5 lendenwervels, maar men vindt ook wel 14 of 12 borst- en 4 of 6 lenden- wervels; deze veranderlijkheid komt ook bij de andere soorten der Hylebatidae voor (KOHLBRUGGE). Volgens Neumann zouden in het Pane- en Bila-stroomgebied 3 variëteiten voorkomen: een witte-, een grijs-zwarte en een bruine of roodbruine. Evenals alle Hylebatidae bewoont ook deze soort de hooge boomen en komt zelden op den grond. Het geluid is eentonig — 160 — en zeer hoog en gelijkt op een gehuil; men hoort deze dieren het meest `$ morgens vroeg en tegen den avond. Zij leven veelal in troepjes van 4—5 en komen zoowel in het gebergte als in de laaglanden voor. Н. lar Ні. vindt men niet in Sumatra maar alleen op + vaste land van Azië. 3. Hylebates leuciscus SCHREBER. Syn. Hylebates javanicus Marscmr; Н. leuciscus Конь; Pithecus cinereus LaATR.; P. leuciscus G. ST. Hm; Simia leucisca SCHREB.; S. moloch AUDEB. Inl namen. Wau-wau (Mal.); oa-oa (Soend.). Maten. Afstand kruin tot anus bij 4 exemplaren 38, 39, 42 en 50 cM.; lichaamsgewicht 6250 gr.; hersengewicht 94,5 gr. Verspreiding. Java. Deze zilverharige gibbon is geel-grijs van kleur en op de kruin het donkerst; soms is de kleur bruin-grijs; de nek en het benedengedeelte van den rug is geelwit; de buitenkant ` van de armen еп de schouders soms bruin-grijs; de heupen en de achterkant van de dijen zijn soms geelwit, terwijl de vingers en teenen donker van kleur zijn. De kleuren kunnen nu eens meer grijs en dan weer meer donker zijn. Om het donkere aangezicht vindt men een krans van witte of lichtgrijze haren. De borst wordt bij de oude dieren meestal zwartachtig. De wau-wau loopt flink rechtop, waarbij de armen als balanceerstokken gebruikt worden. Hij beweegt zich met geweldige slingeringen, vlug en zeker door de kruin der boomen. Evenals bij de meeste apen is het voedsel niet uitsluitend van plantaardigen oorsprong maar worden ook insecten, Spinnen, eieren en zelfs jonge vogels genuttigd. 4. Hylebates mülleri MARTIN. Syn. Н. concolor 8. Малев; Н. funereus Is. GEOFFR; Н. leuciscus Ѕснвев, — 161 — Inl namen. Kraweh (Dingai, Borneo); wàwà (Z. O. Borneo); klampiau (Mal.); kalampiauw ( West- Borneo); mbliau (Dajak); kalaweh (Dajak). i Verspreiding. Borneo (Sakoembang, Siang-Koeboeng, Roema-Manoeal, Pawattan, Pontianak, Kenepai, Baiam-rivier, Dulit, Batang-Loepar); Soeloe-eilanden. Maten. Lengte van den kop 14,5 cM.; hals 8 cM.; romp 37 cM. Men heeft het geslacht Hylebates trachten te splitsen in een verschillend aantal soorten, maar ondervond daarbij groote bezwaren wegens de vele punten van overeenstemming tus- schen de verschillende soorten en de veelvuldige afwijkingen, die elke soort vertoont. H. mülleri en Н. concolor moeten als synoniem beschouwd worden overeenkomstig de mede- deelingen van Hose en het onderzoek van JENTINK, die 15 schedels onderzocht heeft en daarbij geen doorgaande ver- schillen kon vaststellen. Н. mülleri zou donker en Н. concolor licht van kleur zijn, terwijl zij in afzonderlijke streken zouden voorkomen, waarbij de Kapoeas-rivier de scheiding tusschen beide zou vormen. Men moet in overeenstemming met S. Мік (1844) aan- nemen, dat slechts 4 soorten in Indié voorkomen, 2 soorten van Sumatra, één van Java en één van Borneo. H. mülleri Magrix van Borneo verschilt in kleur slechts weinig van H. leuciscus van Java. De grondtint van de vacht is lichter of donkerder geelachtig bruin. De borst en de buik zijn lichter van kleur (bruin-geel) dan de overige deelen van het lichaam. De handen en het voorste gedeelte van het liehaam zijn dikwijls zwartbruin of zelfs roetzwart; vooral is dit het geval bij de dieren van Zuid-Borneo. Zoowel de mannetjes als de wijfjes hebben voor het voorhoofd een dwarsloopende geelachtig witte streep, welke kleur nooit voorkomt bij het ruwe wollige haar ter zijde van het gezicht. Omtrent de leefwijze is volgens Dr. BUTTIKOFER het volgende ор te merken (Notes from the Leyden Museum, У. 19): LXV. lik — 162 — „Кш viel lebhafterer Geselle als der Maias ist der Gibbon, der in kleinen Gesellschaften von 5—10 Individuen unter fortwährenden Lärmen und Schreien die Wälder durchstreift. Auch dieser Affe, bei den Malayen „Кашрац”, bei den Dajaks ,,Mbliau” genannt, bewegt sich fast ausschliesslich an den Armen hängend durch die Baumkronen, aber viel schneller als der Orang-Utan und mit dem Unterschiede, dass er sich mit grösster Leichtigkeit auf grossen Abstand von einer Baum- krone in die andere hinübersehwingt. Der Klampiau bewohnt mit grosser Vorliebe die Bergwälder, wo wir ihn bis zu einer Höhe von 900 M. angetroffen haben. In den Wäldern der Ebene scheint er nicht vorzukommen. In den Berg- waldern des Kenepai ist die helle Form des Klampiau nicht selten; eine Kolonie dieser lebhaften Тшеге pflegte ihre Jodel-Concerte morgens und abends in einer Felsschlucht ganz in der Nahe meiner Station abzuhalten. Diese Concerte künnen wohl eine Stunde weit von Bergwand zu Bergwand gehürt werden. Der Klampiau bewegt sich beinahe ausschliesslich in den höchsten, für einen gewöhnlichen Schrotschusz uner- reichbaren Baumkronen und kommt nur auf der Suche nach Futter gelegentlich auch in niedrigere Bäume herunter. — Infolge dieses Umstandes, sowie der grossen Schnelligkeit seiner Bewegungen, seiner Wachsamkeit und der Gewandtheit, mit welcher er sich den Blicken des Beobachters zu entziehen weiss, ist die Jagd auf den Klampiau sehr mühsam und zeitraubend, aber zugleich auch sehr interessant. Jung em gefangene Klampiaus werden sehr zahm und hangen oft mit einer geradezu rührenden Zärtlichkeit an ihrem Pfleger. ZU ebener Erde gehen sie aufrecht auf den Hinterbeinen. "#6 sie die unverhältnissmässig langen Arme entweder seitlich ausstrecken oder über den Kopfe kreuzen. Mit gestreckte? Beinen kann der Klampiau ebensowenig gehen als der Orang- tan." 5. Hylebates syndactylus Drsm. Syn MH syndactylus Anpersox; Pithecus syndactylus Пезма — 163 — Siamanga syndactyla Gray; Simia syndactylus RAFFL.; Syne dactylus siamang Вол. Inl namen. Siamang=si amang; imbau ( Oost- Sumatra). Verspreiding. Sumatra (Paninggahan, Serdang, Moeka- Moeka bij Manindjau; in Palembang ten Westen van de Lematang, ten Zuiden van de Rawas en de Moesi). Maten. Lengte van de kruin tot de anus 62.5 cM.; lichaamsgewicht 9500 gr. ; hersengewicht 130 gr.; een individu van + 92 maanden oud had een lengte van de kruin tot de anus van 28.5 cM., een lichaamsgewicht van 1250 gr. en een hersengewicht van 100 gr. Spanwijdte der armen 170 cM. De siamang is de grootste van de gibbons en komt uit- sluitend op Swnatra voor. Zij mist evenals alle andere Hylebatidae een staart. De kleur is gelijkmatig glanzend zwart, met uitzondering van de grauw of witachtige bakken- baarden; het haar van den onderarm is naar den elleboog gericht. De tweede en derde teen van den voet zijn tot aan het laatste kootje met elkaar verbonden. De oogen ziju zwart. Een soort keelzak dient om het geluid te versterken. De siamang is minder schuw dan H. agiles; zij leeft in de bos- schen tot een hoogte van 2000 M., komt slechts zeer zelden op den grond en loopt dan langzaam rechtop met de armen horizontaal balanceerende. Willen ze sneller vooruit, dan loopen zij als de orang-oetan, waarbij de armen als krukken gebruikt worden. Het zeer krachtige geluid is 's morgens en ‘savonds en soms midden op den dag of 8 nachts op grooten afstand te hooren. De wijfjes brengen een hoog geluid voort, terwijl de man- netjes een diepe bas hebben. Zij leven in kleine troepen van 4—10 stuks, slechts zelden afzonderlijk. Het geluid, dat zij voortbrengen, beschrijft HAGEN als volgt — 164 — (blz. 73): „Das hohle Geschrei der Imbon's, welche in den Walderen der umgebenden Randgebirge hausten, war über 10 КМ. weit zu hören (Plateau von Тобай). Dasselbe besteht in einer chromatischen Tonleiter, welche mit einem tiefen, hohlen, von einem Vorschlag begleiteten Ton beginnt, der wie U-puhp klingt, und anfänglich langsam, immer höher und schneller wird und zuletzt in einem so hóllischen Jauchzen und Bellen gipfelt, dass dem, der gerade unter ihren Concert- baum sich befindet, Hóren und Sehen vergeht. Es ist ein in den hóchsten Fisteltonen sich bewegendes, laut herausgeschrieenes Jaaah, das unter Jauchzen, Brüllen, Fauchen, Schreien und Jammern sich schliesslich zu einem kollernden Wau-wau-wau herausbildet. Die Tonleiter wird gewohulich nur von einem Mitgliede, sehr wahrscheinlich dem Pater familias, vorgesungen, obschon auch hie und. da ein anderes Familienglied auf eigene Faust sein U-puhp dazwisschen singt; bei der Kraft- steller aber, dem Jaaah, fállt die ganze Familie unisono, mit aller Kraft ihrer respectabeln Lungen, ein. Trotzdem ist dieser Passus nieht so weit zu vernehmen als das hohle, durcb die Resonanzkraft des kropfartig aufgeblasenen Kehlsackes her- vorgebrachte U-puhp. Fam. CERCOPITHECIDEA. Onderfam. SEMNOPITHECINAE. 6. Semnopithecus albocinereus SCHINZ. Syn. Cercopithecus albocinereus Desmarest; Semn. siamensis MüLLER en SCHLEGEL; Semn. nigrimanus Is. GEOFFR. Inl namen. Gij ak-gijak (Malakka, Oost-Sumatra); loetoeng. Verspreiding. Oost-Sumatra (Lahat, Palembang). Deze vorm is nauw verwant met Semn. mitratus. Zij ker merkt zich volgens Вснъвсв, door „la teinte d'un gris Е: de noirâtre des parties supérieures est plus ou mos iE ment lavée de brun clair, et tire ап blanchátre à la face ` зид а EN е же le — 165 — externe des cuises; elle passe insensiblement au noiratre vers le bas des extrémités et au noir parfait sur les quatre mains; les poils du front sont d'un noirâtre mêlé de brun; ` la huppe est teinte de fauve au lieu de noire (Semn. mitratus); la queue offre une teinte uniforme d'un brun noirátre mélé de brun clair à sa partie basale. Le blanc des parties inférieures est beaucoup moins répandu (Semn. mitratus): il n’occupe que le dessous du corps depuis le menton jusqu'à l'anus, S'étend sur le dedans des cuisses et des bras, pour diminuer ensuite peu-à-peu en largeur sur le dedans des jambes et de l'avant-bras, où cette teinte finit par se rétrécir en une raie étroite qui se perd sur le talon et le derriére de la base des mains antérieures." Het aantal ribben is 13 paren maar schijnt ook 12 te kunnen bedragen. 7. Semnopithecus mitratus MÜLLER en SCHLEGEL. Syn. Presbytis mitrata ESCHSCHOLTZ; Semn. nigrimanus Is. GEOFFR.; Semn. comatus DESMAREST; Simia fascicularis RAFFLES. Inl. namen. Soerili (Soendalanden). Verspreiding. West-Java. Maten. Lengte van Кор en romp 52.5 СМ.; van den staart 70 cM. met den haarkwast (4 сМ.). De bovendeelen zijn zwartachtig grijs, dat op de kuif en aan den kop in zwart overgaat. De onderdeelen van het lichaam en de staart zijn witachtig evenals de binnenzijde van de 4 ledematen. De handen en voeten zijn wit met zwart vermengd. Het jonge dier is lichter en grauwachtig 0p den kop, den nek, den rug en de bovenzijde van den staart. Zij komen tot hoog in het gebergte voor (1600 M.). 8. Semnopithecus frontatus 8. MÜLLER. Syn. Presbytes frontatus. - 186 — Inl namen. Djirangan- of irangang-goenoeng; bidjit (Serawak); sampoelan (Dajak). Verspreiding. Borneo. Maten. Lengte van Кор en romp 56 eM.; van den staart 72 cM. Het voorhoofd vertoont een driehoekig naakt, melkkleurig gedeelte, dat scherp tegen het zwarte gelaat afsteekt. Op ` den kop bevindt zich een kamvormige samengedrukte kuif. De onderip en een smalle streep op de bovenlip zijn vleeschkleurig; de lippen zijn verspreid bedekt met rosachtige haren. De vacht is geelachtig bruin, maar voor op den rug is deze kleur meer geelgrauw, terwijl zij aan de kanten der achterpooten en het eerste gedeelte van den staart roetzwart is. De handen en voeten en de haren aan de wangen en de rand van het voorhoofd zijn zwart. De keel borst, buik, en de binnenzijde van de bovenarmen en dijen is geelgrauw, maar lichter dan voor op den rug. De iris is bruin. ` 9. Semnopithecus rubicundus MÜLLER en SCHLEGEL. Syn. Semn. rubrieundularis; Presbytes rubicundus. Inl namen. Kalahie, kalasie, klassi, joeloe-merah. Verspreiding. Borneo (Магор, Liang Kubrug, Serawak). Maten. Lengte van kop en romp 60 cM.; van den staart 14 cM. í De dieren zijn gelijkmatig donker roodbruin, maar bij de jongen is de kleur veel lichter, vooral aan de onderzijde. De groote kuif is straalvormig. Het gezicht en de ooren zijn blauwachtig zwart; de lippen en de onderkaak 2)" : vuil vleeschkleurig. : De iris is donker tot helderbruin. Zij schijnen meer in de bergstreken dan in de laagvlakten voor te komen en trekken al schreeuwende in groote troepen door de bosschen. — 167 — Deze apen leveren een bezoarsteen, die bekend is onder den naam van batoe belliga. Zij zijn nauw verwant met Semn. melalophus van Sumatra. 10. Semnopithecus melalophus RAFFLES. Syn. Semn. ferrugineus SCHLEGEL; Semn. melalophus Е. Осу.; Semn, flavimanus Lesson; Semn. sumatranus var. aurata MÜLLER en SCHLEGEL; Presbytes melalophus Gray.; Pr. flavimana GRAY; Pr, nobilis Gray; Semn. nobilis Gray ; Simia melalophos RAFFLES. Inl namen. Simpai. Verspreiding. Sumatra. Maten. Lengte van kop en staart 54.3 cM.; van den staart 76.4 сМ. Dit dier is kenbaar aan zijn korten duim, zwart-roode smalle kuif op zijn kop en het geheel roode lichaam. De onderzijde is lichtgeel-rood, terwijl de kruin en meer of minder ook de rug zwartachtig bruin tot zwart is. Het gezicht is blauwachtig zwart en de oogen bruin. De huid der ooren en de naakte deelen den handen zijn roetkleurig. Het jonge dier is goudgeel. ` Van deze soort komen zeer vele locaal-variëteiten voor, waarbij de kleur meer geel of bruin is. ll. Semnopithecus femoralis HoRSFIELD. Syn. Simia maura RAFFLES; Semn. sumatranus MÜLLER en SCHLEGEL; Simia femoralis CANTOR. 2 namen. Loetoeng (Mal.); boeki (Dingai, Borneo); Sijak-gijak (Deli). Кеп volwassen 5 dier had volgens Наскх de volgende afmetingen. Maten. Geheele lengte van den vinger tot de punt van den Staart 157 cM.; lengte van den staart 74 cM., romp 51 сМ., — 168 — arm 37 cM., hand 13 eM. Een vrouwelijk dier had de volgende afmetingen: Lengte van den Кор 13 cM., hals 8 сМ., romp 38 сМ., staart 68 cM. Verspreiding. Sumatra en Borneo. De bovendeelen zijn zwartachtig bruin; de binnenzijde van de ledematen en de benedendeelen zijn wit met een grijze tint aan de zijden van de borst. De witte kleur van de pooten kan beperkt zijn tot de knieén, bij andere breidt zij zich echter tot den hiel uit. De witte kleur is soms geel- of grijsachtig. Voeten en handen zijn zwart. De iris is bruin. Dit dier komt v.n. in de bosschen der vlakten, maar toch ook in het gebergte voor, is zeer schuw en leeft in kleine groepjes van enkele paren. Het laat volgens Hacen een plotseling uitgestooten geschrei hooren, dat langzaam begint, langzamerhand sneller wordt en in een gelach eindigt. Het gelijkt op gjak-gjak-gjak- gjak-gjak-jak-jak-jak. De naam gjak-gjak wordt ook wel aan Semn. albocinereus gegeven, die volgens BLaxrorp misschien als een grijze vorm van Semn. femoralis moet beschouwd worden. Ook de verschillen tusschen dezen vorm en Semn. chrysomelas zijn niet scherp, zoodat men vermoeden kan, dat de laatste slechts de Borneo-vorm is еп Semn. femoralis de vorm van Sumatra en Achter- Indië. - Semnopithecus chrysomalis S. MüLLER et ScuLEGEL wordt in Mus. d'Hist. Nat. T. 9, blz. 46 door 8снгквк, opgegeven als synomien met: Cercopithecus auratus Е. GEOFFR., Semn. femoralis Is. Grorrr. en Semn. femoralis Gray. Zij zou zieh onderscheiden door de geringere uitgebreidheid van de lichte kleur aan de benedenzijde. 12. Semnopithecus obscurus SCHLEGEL. Syn. Presbytes Jubatus Waen.; Pr. obscurus GRAY; Semn. albocinereus Eypoux et Sour; Semn. halonifer САХТ. ; Semn. leucomystax 'ТЕмм.; Semn. obscurus Веш.; Simia maura 14 5. maurus HELFER; Presbytes barbei Вълтн.; Pr. phairei Вит — 169 — Inl. namen. Loetoeng-itam. Verspreiding. Sumatra, Banka. Gewoonlijk donker aschgrijs op het hoofd, romp en lede- maten, dat echter donker bruin kan zijn. Gezicht, ooren, handen en voeten zijn zwart; de bek en de oogleden wit- achtig. De benedendeelen zijn lichter gekleurd; de staart en de ledematen zijn dikwijls grijsachtig. 13. Semnopithecus maurus SCHREBER. Syn. Cercopithecus maurus ERXLEBEN; Presbytes cristatus Gray; Pr. maura Gray; Pr. maurus BLYTH.; Pr. pyrrhus Gray; Semn. cristatus Horsr.; Semn. edwardsii FiscHErR; Semn. maurus Honsr.; Semn. pruinosus Пезм.; Semn. pyrrhus Нове. ; Simia ceylonicus DesMouLINs; S. cristata RAFFLES; S. maura SCHREBER. Inl. namen. Loetoeng, boedèng (Java); lotong, loetoeng- Мат; loetoeng-merah. Verspreiding. Java. Maten. Lengte van kop en romp 58.5 cM.; van den staart 78 cM. Deze aapsoort vertoont zeer vele verschillen en mag men volgens Лкхихк vermoeden dat het blijken zal, dat Semn. pyrrhus еп Semn. pruinosus slechts variëteiten van Semn. maurus zijn, daar noch uitwendig noch inwendig doorgaande verschillen voorkomen. Semn. maurus zou dan de Java-vorm en Semn, pruinosus de Sumatra-Borneo-vorm zij van een- zelfde soort, die den naam van Semn. maurus zou moeten ragen. De kleur is gelijkmatig zwart; zoowel de vacht als de handen, het gezicht en de ooren hebben deze kleur. De buik alleen is eenigszins bruinachtig. Het gezicht is met lange afstaande haren omgeven. De jongen zijn goudgeel, met een weinig zwart op den achterrug en den staart; — 170 — deze zwarte kleur verspreidt zich echter spoedig over het geheele lichaam, zoodat na ongeveer 4 maanden het dier de _ definitieve kleur bezit. De loetoeng leeft in groote troepen. 14. Semnopithecus pyrrhus Honsr. Volgens HorsrieLp zou dit een afzonderlijke soort van Java zijn. Zoowel het jonge als het oude dier is rossig-rood, waarbij de nagels geelwit zijn inplaats van bruin. Ook zou de bek bij Semn. pyrrhus meer vooruit steken, en het gebit krachtiger zijn dan bij Semn. maurus. De Semn. pyrrhus (loetoeng-merah) zou veel door de inboor- lingen gehouden worden, terwijl, Semn. maurus (boedeng) wegens zijn droefgeestig en boosaardig karakter niet in de menschelijke woningen aangetroffen zou worden. Reeds SCHLEGEL spreekt het vermoeden uit, dat deze vorm een kleurvariëteit, еп wel een albino, van Semn. mauris is, KoHLBRUGGE bevestigt dit еп deelt mede, dat het niet juist is dat Semn. pyrrhus afzonderlijk leeft, daar zij in gezelschap met Semn. maurus voorkomt, zoodat onder groote groepen van zwarte apen steeds eenige roode aangetroffen worden. Ook zou de kleur niet volkomen rosachtig-rood blijven, maar veranderen. | 15. Semnopithecus pruinosus DESMAREST. Syn. Semn. cristatus RarrL.; бетп, mitratus CUV.j Senn. rutledgii ANDERSON; бита cristata RAFFL. Inl. namen. Djirangan-irangang; een onderscheid tus- schen irangang-ajer en irangang-goenoeng schijnt niet voor te komen; bochies (Dajak); tjingko of tshing-kau (Sumatra); baloeng, leso, mois (Kapoeas); pétoe of hiréngan (Вай). namen ,beroek" en ,loetoeng" worden in 't algemeen voor de Semnopitheci gebruikt. | Verspreiding. Borneo, Sumatra, Banka, Billiton. Maten. Volgens Наскх had een g dier o.a. de len afmetingen: geheele lengte 150 cM.; staartlengte 16 69а armlengte 45 cM.; beenlengte 54 cM. Zooals boven reeds gezegd is, is deze vorm 700 nauw verwant met Semn. maurus, dat zij vermoedelijk als een variéteit er van moet beschouwd worden. De kleur is niet zwart maar aschgrauw, daar de uiteinden der haren grijs zijn; de buik is lichter van kleur en de kop 15 van een korte kuif voorzien. De huid zelf is bij de volwassen exem- plaren zwart. Volgens KonrBruGGeE komt deze vorm niet alleen in de laaglanden maar ook in de heuvelstreken voor. Zij leven in troepen van 10 tot 15 en komen in Sumatra van af de lage kust tot op de hoogvlakte van Toba voor (HAGEN) en meer in de mangrovebosschen en bosschen op oude cultuur- landen dan in het dichte oerwoud. ; Het geschreeuw gelijkt op dat van Semn. maurus en is zeer ver te hooren. De jongen zijn eerst roodachtig behaard. НАСЕХ zegt verder nog: „Spassig benimmt sich der Lutung bei schwerem Regenwetter. Dann sucht er sich nicht etwa ein Versteck aus, das ihn vor dem Unwetter schützen könnte; er wählt im Gegentheil einen womöglich abgestorbenen, ` ganz freistehenden Baum, ohne Laub und dort hockt er sich, Jammer und Unglück in seinen Mienen, jedem Regentropfen preisgegeben, nieder, indem er die Arme über dem Kopfe faltet und den Rücken der Wetterseite zukehrt. Der lange Schwanz hüngt gerade herab. Ein soleher Baum ist oft von der ganzen Familie besetzt, wobei sie aber selten (nur Mutter und Kind) sich aneinanderschmiegen, sondern jedes Individuum sein eigenes Aestchen wiihlt. - 16. Semnopithecus eruciger OLD. THOMAS. Inl. namen. Bedjit (Dajak). Verspreiding. Borneo. Maten. Lengte yan het lichaam 52 cM.; van den staart 70 ем : — 178 — Dit dier is te herkennen aan het zwarte kruis, dat beneden het midden van den rug aanwezig is. Door Bürrikorer is het dier in de bergwouden van de Kenepai aangetroffen, door Hose in Serawak. Misschien is het volgens Нозк een variëteit van Semn. chrysomelas. 17. Semnopithecus hosei THOMAS. Verspreiding. Noord-Borneo (Serawak). Maten. Lengte van kop en romp 52 cM.; van den staart 67 eM. Dit dier onderscheidt zich van alle andere Semmnopitheci (P. Z. S. L. 1889, p. 160) door „the marked contrast in colour presented by its black erest, and white forehead and cheeks". | De algemeene kleur is grijs, door de vermenging van zwarte en witte haren. 18. Semnopithecus thomasi COLLET. Verspreiding. Sumatra (Langkat). Maten. Lengte van kop en romp 62 cM. en van den staart 81 cM. bij een volwassen mannetje; bij een wijfje zijn deze maten 60 cM. en 65 cM. „А central occipital crest sloping at first backwards, but reversed оп the occiput; a lower (indistinct) crest on each side of the forehead. Colour above dark grey, white under: neath; hands and feet black. The cheeks, front, and fore ead are white; a black stripe from the upper jaw 10 the ear and a black central stripe on the forehead; the very old male darker, with the upper part of the head brownish black, ` front whitish.” P. Z. S. L. 1899, p. 613. 19. Semnopithecus everetti THOMAS. Verspreiding. Noord-Borneo (Kina-Baloe). Maten. Lengte van kop en romp 55 СМ. Y staart 65 сМ. an den — 178 — S. everetti onderscheidt zich van 8. hosei, doordat de kop zwarter is. Misschien is het echter een variëteit van 8. hosei en geen afzonderlijke soort (P. Z. S. L. 1892, p. 582). Verder worden nog opgegeven: Semn. natunae Tuomas van de Natuna-eilanden, Semn. sabanus Tuomas van Borneo en Semn. potenziani BONAPARTE van het eiland Sipora (Sumatra) (TnovEssART 1904, p. 7). 90. Nasalis larratus GEOFFR. Syn. Cercopithecus nasicus DESM.; Nasalis recurvus VIGORS en HonsrIELD; N. larvatus ANDERSON; Rhynchopitheeus larvatus DaurBoom; Semnopithecus larvatus FISCHER; Semn. nasica SCHREBER; Semn. nasicus DESMOULINS; Simia nasica Е. CUY.; 5. nasalis Suaw; S. longimanus LINK. Inl namen. Bantangan ( Pontianak); bekantan (Bandjer- massin); pika (Sambas); rasong (Sinitau) ; bakora (Dajak). Verspreiding. Borneo (Smitau, Pontianak, Koetei, Ban- djermassin, Serawak). Maten. Lengte van het lichaam 70 cM., van cen staart 76 cM. De neusaap is gekenmerkt door den grooten neus, die bij de volwassen mannelijke dieren meer ontwikkeld is dan bij de vrouwelijke en bij de jongen betrekkelijk klein. De algemeene kleur is roodachtig; op den rug is de kleur donkerder dan aan de buikzijde, dof op de ledematen en op de stuit geelachtig wit. Ook de staart heeft dikwijls geheel of gedeeltelijk deze kleur. De krachtig gebouwde dieren hebben een vrij goed ontwikkelden duim; wangzakken ont- breken geheel, maar de keelzak is zeer groot. Het dier leeft in groote troepen en laat een eigenaardig geschreeuw hooren, dat eenigszins door „kahau” weergegeven = 174 — kan worden. Zij hebben een bedaard karakter en zijn niet zoo levendig als de meeste andere apen. E ` In de maag komt een bezoarsteen voor, die volgens КСМРНИ 8 coeliga-kaka heet. Dr. BürrikorER geeft de volgende beschrijving (Notes fron the Leyden Museum, V. 19): »Der Nasenaffe ist beinahe ausschliesslich ein Bewohner der Uferwälder des Kapuas und des Unterlaufes seiner bedeutenderen Nebenflüsse und geht nie ins Gebirge hin- auf. In der Nähe unserer Station in Smitau ist der .Rasong" eine häufige Erscheinung, doch scheint er am eigentlichen oberen Kapuas schon nicht mehr vorzukommen. Die letzten Nasenaffen, die ich während unserer Fahrt den Kapuas hinauf zu sehen bekam, waren ein Trupp von 5 Exemplaren, die in einem Uferbaume etwas unterhalb der Ausmündung des Palin-Flusses in den Кариаз sassen. Sie blieben ganz ruhig sitzen, obwohl unser Dampfboot auf nicht mehr als Büchsenschussweite schnaubend und pustend entlang fuhr und wir sie mit unsern Feldstechern auf das angelegenliehste fixirten. Am Sibau-Flusse und am oberen Mandai ist dieser Affe unbekannt, ebenso am Berge Kenepa. Die rüsselförmig verlängerte Nase ist namentlieh beim alten. Männchen stark ausgeprägt. Im Zustande der Ruhe hängt sie wie ein breiter Lappen auf die Oberlippe herunter, sobald aber das Thier unrath wittert, richtet sie sich lang- sam zu einer horizontalen Haltung auf. In Smitau erhielten wir einmal ein ganz junges Nasenäffchen das von semer angeschossenen Mutter fallen gelassen worden war. Dasselbe war beinahe rein weiss und hatte ein allerliebstes Stumpt näschen. Beim Umzuge nach dem Kenepai wurde esin einem Regenschauer ganz durchnässt und zog sich dadurch eme Erkaltung zu, die dem Leben des hübschen Thierchens el! Ende machte.” — 175 — Onderfam. CERCOPITHECINAE. 21. Macacus cynomolgus L. Syn. Cercocebus cynomolgus SCHREBER; Cere, cynosurus HELFER; Inuus cynomolgus WAGNER; In. palpebrosus WAGNER; Macacus aureus Is. GEOFFR. St. H.; Mac. auratus MÜLLER en SCHLEGEL; Мас. assamensis GRAY; Мас. carbonarius F. Cuv.; Mac. cristatus Gray; Mac. fur Stack; Мас. philippensis Is. GEOFFR. St. H: Pithecus aureus DanuBoom; Pith. cynomolgus Dgsw.; Pith, philippensis Пангвоом; Semnopithecus kra Lesson; Semn. buku Martin; Semn. fascicularis WATERHOUSE; Simia cynomolgus LIN. ; 8. fascicularus RAFFLES. Inl. namen. Kéra( Mal.); wariek ( Pleihari); bédés (Tenger); kétéq (Java); tjigaq (Menangkabau); kara (Oost-Sumatra); karau (Sumatra); koenjoek (Soend.); bakej (Beadjoe-Dajak); belo (Timor); slai (Koepang). Verspreiding. Sumatra; Java; Borneo; Billiton; Banka; Nias; Celebes; Timor; P. Karimon-Djawa (P. Kamoedian); Lombok; Flores; Soembawa. Maten. Lengte van Кор en romp 61 cM. en 59 сМ.; van den staart 49 cM. en 61 cM.; hersengewicht 71 gram; lichaamsgewicht 19 K.G. Dit z.g. javaanaapje heeft een zeer groot verspreidingsgebied nm. van Achter-Indié tot Timor en de Philippijnen. De haren op den kop zijn niet verlengd en gewoonlijk dadelijk achterwaarts gericht, maar soms gaan ze onregel- matig van één of meer centra straalsgewijs uit, of vormen een kleine kuif. De oorschelpen zijn breeder dan hoog. De algemeene tint van de bovendeelen wisselt van donker of grijsachtig bruin tot rood of goudbruin; de benedendeelen zijn licht grijsbruin tot bijna wit. De haren aan de boven- deelen wisselen van lichtbruin, bruin tot bijna zwart aan de basis en bezitten aan het bovengedeelte gele en bruine of “Warte ringen, op de schouders hebben de haren gewoonlijk drie ringen van elke kleur; meer naar achter hebben zij - 176 — minder ringen. De jonge dieren hebben haren zonder ringen en zijn eerst donkerder dan de ouders. Het gezicht, de ooren, en het ziteelt wisselt van vleeschkleurig tot donker; oogleden dikwijls wit of blauwachtig wit (BLANrorp). De kleur van het javaanaapje vertoont echter vele ver- schillen; over het algemeen zijn de dieren van Java lichter gekleurd dan die van Borneo en is het mannetje van een soort van kuif voorzien; op Borneo is de kruin meestal geheel zonder kuif, het gelaat dikwijls donker en de rug geelachtig bruin of bruingrijs. Op Timor zijn de dieren tamelijk donker gekleurd en zeer rijkelijk behaard: terwijl bij de individuen van Sumatra de rugzijde eenigszins roodachtig is en de algemeene kleur lichter dan bij die van Java. Het javaanaapje leeft zoowel in de laaglanden als in de bergwouden en is een brutaal dier, dat veel schade aan rijstvelden en vruchtboomen toebrengt. 