veld ssennederland 01
(1) Wanneer in latere jaren van de bezetting de benoeming van officieren in de Landwacht Nederland, notabene in opzet een zelfbeschermingsorganisatie van de NSB, die echter semi-politionele bevoegdheden krijgt en daarom onder controle van Rauter komt te staan, een zaak van de Duitsers dreigt te worden, tracht de Reichsführer-SS, die zich immers alle benoemingen van officieren in de SS en aan de SS ge- liëerde organisaties voorbehoudt, dit benoemingsrecht te usurperen (zie p. 394, 395). Weer een voorbeeld van het feit, dat Rauters formele en feitelijke bevoegdheden altijd voortkomen uit zijn kwaliteit van HSSuPF, zijn titel van commissaris-generaal is altijd een loos aanhangsel geweest. (2) H 1180: 12196. (3) H 467: 4237-45; Klietmann, Waffen-SS, p. 89. (4) Hoewel misschien de anti-Duitse demonstraties op ‘Anjerdag’ (29 juni; zie hiervoor nr. 38 en de annotatie daarbij) niet vreemd zijn geweest aan het besluit om de divisie in Nederland te legeren; zie Weidinger, Div. Das Reich, II, p. 297, 316. 107 DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND Zulks in tegenstelling tot de genoemde S$S-Totenkopf-Standarten. Immers, in beginsel hoorde dit soort eenheden niet eens tot de Waffen-SS, maar hadden zij, meer nog dan oorspronkelijk de SS-Verfügungstruppe toegedacht was, een politionele taak. Weliswaar had Himmler eind augustus 1940 toegestemd in een tijdelijke tactische subordinatie van de twee Totenkopf-Standarten in Neder- land onder de legerbevelhebber aldaar in verband met een mogelijke Engelse landing op de kust!, maar het oorspronkelijke karakter van hun functie bleek weer in februari 1941, toen de 4. SS- Totenkopf-Standarte in samenwerking met de Ordnungspolizei de februari-staking in Amsterdam neersloeg.? Men moet een en ander niet zozeer zien als een illustratie van het feit, dat de Waffen-SS vaak werd gebruikt voor het pacificeren van de bezette gebieden (dat was op zichzelf wel zo), maar meer in het licht van de ontwikkeling van Waffen-SS, Totenkopfverbände, en zelfs Ordnungspolizei tot regelrecht militaire formaties met een steeds meer militaire taak. In april 1941 werden de Ersatzeinheiten, de reserve-eenheden, van de SS-Polizei-Division in Nederland gelegerd. De divisie zelf behoorde weliswaar tot de frontdivisies van de Waffen-SS, maar was in principe samengesteld uit manschappen van de Ordnungspolizei.® De reserve-eenheden in Nederland werden aanvankelijk geacht bepaald niet tot de Waffen-SS te behoren: onder geen beding mochten zij het uniform van de Waffen-SS dragen. Hoewel zij niet tot de eigenlijke een- heden van de Ordnungspolizei in Nederland hoorden, schijnen zij wel hetzelfde groene politie-uni- form gedragen te hebben, gebruikten in ieder geval dezelfde rang-aanduidingen als bij de politie gebruikelijk (Hauptmann, Major, e.d.) en stonden enerzijds onder de bevelen van de Höherer SSuPF te Den Haag, anderzijds onder de bevelen van het Hauptamt Ordnungspolizei te Berlijn. Uiteraard resulteerde dit in onzekerheid over de eigenlijke status van deze troepen, die nogal on- duidelijk werden aangeduid als E[rsatz} SS-Pol. Schütz. Rgt. In mei 1941 werden officieren en manschappen ervan in kennis gesteld, dat zij nu toch tot de Waffen-SS behoorden. Nog later, in maart 1942, werden de politierangen vervangen door SS-rangen (Hauptsturmführer, Sturmbann- führer, e.d.). Het schijnt, dat deze eenheden grotendeels in Nederland zijn gebleven onder aandui- dingen als SS-Panzergrenadier-Ausbildungs- und Ersatz-Bataillone (SS-Pz.Gren. Ausb.u.Ers.Btl., de toevoeging Polizei ontbrak nu geheel); in een dagorder van 4 januari 1944 wordt gesproken over leden van de ‘ehemalige’ reserve-eenheden van de SS-Polizei- Division? De twee SS-Totenkopf-Standarten verdwenen tegen het begin van de Russische veldtocht medio 1941 uit Nederland. Zoals alle andere regimenten van hun soort hadden zij al in de loop van 1940 min of meer stilzwijgend de status van onderdelen van de Waffen-SS gekregen, en voor het begin van de Duitse inval in de Sowjet-Unie waren zij als S;S-Infanterie-Regimenter grotendeels opge- nomen in de formaties van de Waffen-SS, die aan het Russische front moesten strijden.’ Wat er in Nederland na juni 1941 tot september 1944, toen de nadering van het front weer een geheel nieuwe dislokatie van Duitse strijdkrachten in Nederland met zich meebracht, aan troepen van de Waffen-SS overbleef, was een verzameling van diverse reserve- en opleidingseenheden, waaronder dus bataljons en compagnieën, die kennelijk de vroegere reserve-eenheden van de SS-Polizei-Division onder een andere naam waren. Daaraan moeten twee formaties worden toege- voegd, waarin Nederlandse vrijwilligers dienst deden, die zich niet naar het front in Rusland wensten te begeven: het Wachbataillon Nordwest, dat de buitenbewaking van de Duitse kampen in Nederland leverde, en het regiment Landstorm Nederland. De lezer zal deze formaties verderop nog (1) Nr. 48; zie de annotatie daarbij. (2) B.A. Sijes, De Februari-staking, 25-26 Februari 1941, ’s-Gravenhage, 1954, p. 208. (3) Stein, Waffen-SS, p. 34. (4) HSSPF 327 a, b,c, d, 336 d; H 264; Verkl. Rauter VI, p. 12. (5) Verkl. Rauter VL, p. 13; Stein, Waffen SS, p. 103-105; D.A. van Hilten, Van capitulatie tot capitulatie. Een beknopte historische en technische beschrijving van de militaire gebeurtenissen in Nederland tijdens de Duitse bezetting van Mei 1940 tot Mei 1945, Leiden, 1949, p. 66. 108 DE WAFFEN-SS IN NEDERLAND wel tegenkomen. Hem willen wij hier ook een opsomming besparen van de andere eenheden van de Waffen-SS in Nederland, alleen al vanwege de veelvuldige naamsveranderingen en verplaat- singen; voldoende is het te vermelden, dat tot september 1944 het geheel naar schatting gemiddeld uit een 10,000 man bestaan zal hebben.! Een (kleine) Duitse divisie dus; evenwel vormden de Waffen-SS-troepen in Nederland noch formeel, noch in gevechtskwaliteit iets, wat op een divisie leek? De status van sommige troepen van de Waffen-SS is hier om twee redenen wat uitvoerig be- handeld. Ten eerste om nu reeds de tendens te signaleren van een politioneel naar een zuiver militair karakter van die troepen, iets, wat men bij de Ordnungspolizei in Nederland en bij politio- nele hulptroepen van Nederlandse vrijwilligers in Duitse dienst weer zal aantreffen, een ontwik- keling, die allerminst tot Nederland was beperkt, en die minder door de eisen van de oorlog dan door het specifieke karakter van het nationaal-socialisme tot stand kwam. De tweede reden is, dat Waffen-SS en politieke SS, geheime politie, Ordnungspolizei en Nederlandse politie, hier besproken dienen te worden om de feitelijke positie van hun aller chef, de Höherer SSuPF in Nederland in zijn relaties met andere instanties beter te kunnen bepalen. Als overkoepelend commando-orgaan werd in januari 1941 de positie gecreëerd van de Befehls- haber der Waffen-SS in den Niederlanden. In een vorig hoofdstuk hebben wij reeds gezien, dat com- mandanten met deze benaming ondergeschikt waren aan de Höheren SSuPF, die met name het gebruik van de Waffen-SS-troepen bepaalde. Wat betreft interne routinezaken, allerlei details op het gebied van bewapening, opleiding, uitrusting e.d. ressorteerden zij tevens onder het SS-Füh- rungshauptamt. Zo ook de BdW-SS in Nederland. Voorzover het de reserve-eenheden van de SS-Polizei-Division betrof, was hij zelfs tevens ondergeschikt aan het Hauptamt Ordnungspolizei. Maar in eerste instantie, dat was ook formeel vastgelegd, was hij het uitvoerende militaire orgaan van de Höherer SSuPF.? De functie werd in de eerste anderhalf jaar waargenomen door verschei- dene commandanten van Waffen-SS-eenheden in Nederland, die niet vermeldenswaard zijn, en sinds juni 1942 door de iets meer geprofileerde figuur van de Beierse voormalige politieofficier SS-Gruppenführer Karl Maria Demelhuber. Iets meer geprofileerd voor ons, niet alleen, omdat hij de post jarenlang bekleedde en er iets van wist te maken, maar ook, omdat hij althans blijk gaf bepaalde bevoegdheden op zijn eigen terrein voor zich op te eisen tegen de zin van zijn strenge Höherer SSuPF in. Want Rauter wenste zijn BdW-SS kort te houden. Zelfs het tactische bevel over het regiment Landstorm Nederland hield Rauter aan zichzelf, Demelhuber slechts een zekere controle op de routine-gang van zaken latend; naar Rauter zei, omdat het toezicht op de Neder- landse vrijwilligers in dat regiment het beste door hemzelf kon worden uitgeoefend.* Dat moge waar geweest zijn, het lijdt geen twijfel, dat hoe dan ook Rauter er alles aan gelegen was om de zeggenschap over de SS-troepen zoveel mogelijk zelf in handen te houden. Het lukte hem; Rauter bleek ten opzichte van zijn BdW-SS de sterkste van de twee. Toen Demelhuber in november 1944 van het toneel verdween, kwam er geen plaatsvervanger. Rauter had zichzelf inmiddels van een zuiver militair commando verzekerd: als SS-Obergruppenführer und General der Waffen-SS und der Polizei had hij het bevel over de Kampfgruppe Rauter, die na september 1944 de Veluwe en de brug- gen over de IJssel tegen geallieerde operaties moest beschermen. De Kampfgruppe Rauter was een heterogene strijdmacht, waarin de belangrijkste Waffen-SS-eenheden - onder meer de Landstorm (1) Deze schatting op grond van lokatie-gegevens in H 264 en HSSPF 327 g; Rauter sprak na de oorlog over 20.000 — 30.000 man, wellicht echter de SS-troepen, die na september 1944 In Nederland optraden, meerekenend (Verkl. Rauter VI, p. 12). (2) Zie ook nr. 531. (3) Nr. 55; HSSPF 327 c. (4) Nr. 531. 109 DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND en het Wachbataillon — en een regiment Ordnungspolizei begrepen waren. In zekere zin werd Rauter dus, zoals hij na de oorlog ook zelf zei, net als vóór januari 1941 weer zijn eigen BdW-SS.! Men hoeft in Rauters wil om zelf de volledige controle over de Waffen-SS-eenheden in Nederland te houden, niet alleen een persoonlijk machtsmotief te zien. Rauter koesterde terecht de vrees, dat de Waffen-SS in zijn gebied hem zou ontglijden. Himmler had dezelfde vrees, evenzeer terecht, want dit zeer reële gevaar was overal in het nazi-imperium aanwezig. De Wehrmacht had ontstaan en groei van het SS-leger niet kunnen verhinderen. Nu probeerde zij de Waffen-SS zoveel mogelijk aan zich te binden. Anderzijds groeide de Waffen-SS, die zich steeds meer tot een normale strijd- macht ontwikkelde, en zij aan zij met Wehrmacht-divisies vocht, ook mentaal naar het leger toe, hoewel er altijd een duidelijk verschil is blijven bestaan.? Uiteraard moesten de formaties van de Waffen-SS in gevechtsgebieden wel onder operationeel commando van legerbevelhebbers staan: daar was zeker een communis opinio over onder Wehrmacht en SS. Evenzeer gold als axioma, zeker voor de SS, dat de Waffen-SS in gebieden, waar rust en orde heersten, niets met de Wehrmacht had te maken. Dat gold voor Duitsland zelf, en in principe ook voor de bezette gebieden. Maar wat, als men in die bezette gebieden met massaal verzet, partizanen-acties, of vijandelijke militaire operaties te maken kreeg? Moest dan niet de Wehrmacht het tactische bevel over de aldaar gelegerde eenheden van de Waffen-SS krijgen, zo ja, wanneer, en vooral, hoe? Dat probleem werd niet opgelost. Men kwam tot plaatselijke en incidentele compromissen: zo Himmlers reeds vermelde toestemming tot een tijdelijke tactische onderschikking van de twee SS-Totenkopf-Standarten in Nederland in augustus 1940 aan de legerbevelhebber in dat land. Zo zijn toestemming om alle krachten van de Höherer SSuPF in Nederland, onder diens persoonlijke leiding evenwel, onder de Wehrmachtbefehlshaber te plaatsen, toen deze, teneinde de februari- staking in 1941 te onderdrukken, de uitvoerende macht in de provincie Noord-Holland gekregen had.* Naar voorbeeld van dit soort regelingen in Nederland en Noorwegen werd in april 1941 te Berlijn een Allgemeine Dienstanweisung für Wehrmachtbefehlshaber opgesteld. Men begrijpt, dat Rauter ook in geval van een militaire noodsituatie elke directe onderschikking (1) Verkl. Rauter VII, p. 1, 2; HSSPF 338 a; voor de Kampfgruppe Rauter nr. 597, noot 3en 5. (2) Zie Stein, Waffen-SS, p. 290. (3) Rapport van Rauter voor Christiansen 4 maart 1941, afgedrukt bij Sijes, Februari-staking, p. 207. (4) N 103 NOK W 1471. (5) Ziep. 75. (6) Nr. 498. IIO DE WAFFEN-SS IN NEDERLAND van de BdW-SS aan de Wehrmachtbefehlshaber langs hem, de Höherer SSuPF, heen, afwees! Himmler heeft ongetwijfeld het bijzondere karakter van de Waffen-SS willen behouden als een strijdmacht voor speciale doeleinden, zoals de Verfügungstruppe ook oorspronkelijk bedoeld was. Rauter eveneens, en naar wij mogen aannemen, de meeste Höheren SSuPF met hem. De hierboven gesignaleerde tendens naar een zuiver militaire functie van SS- en politietroepen konden zij — en wilden zij tot op zekere hoogte — niet tegengaan. Wel gebruikten zij Waffen-SS en politie voor het neerslaan van onlusten en verzet. Dat was hun oorspronkelijke bestemming, hun privilege, als bijzondere strijdmacht van de Führer. Men gaat zeker niet te ver door deze overwegingen bij Himm- ler te veronderstellen, en tevens de gedachte, dat deze acties een goed tegenwicht zouden vormen tegen de mentale en structurele groei van de Waffen-SS naar de Wehrmacht toe; bovendien waren zij een stimulans voor een verdere samensmelting met de politie. Wij wezen hierboven reeds op Himmlers toestemming om tijdens de februari-staking van 1941 SS- en politie-troepen onder het gezag van de Wehrmachtbefehlshaber te plaatsen, onder leiding van de HSSuPF evenwel, en ‘unter der Voraussetzung, dass die Befehlsstäbe und Kräfte des Höheren SS- und Polizeiführers voll und ganz eingesetzt würden’?; welnu, dit soort onaangename activiteiten liet de Wehrmacht gaarne van haar kant aan de SS over. Na medio 1941 verloor Himmler weliswaar goeddeels de operationele beschikking over zijn SS-Totenkopf-Standarten, maar het onderdrukkingswerk in het achterland kon even goed worden verricht, en naar verwachting met hetzelfde effect, door zijn politie-bataljons en de reserve-eenheden van de Waffen-SS-divisies.® Dat gebeurde ook bij de april-mei-stakingen van 1943 in Nederland. Rauter deelde het hele land in Sicherungsbereiche in, die over het algemeen parallel met de provinciegrenzen liepen, en stelde aan het hoofd van elk dezer districten een Kommandeur aan. De meesten waren politie-officieren, maar over Utrecht en Gelderland werden twee officieren van de Waffen-SS, commandanten van daar gelegerde Ersatz-eenheden, aangesteld. Omgekeerd had de Kommandeur van het Sicherungs- bereich Noord-Holland, een majoor en bataljonscommandant van de Ordnungspolizei, ook eenheden van de Waffen-SS onder zich.* Ook op het slagveld kan dit samengaan van politie en Waffen-SS herhaaldelijk worden geconstateerd: wij noemden reeds de Kampfgruppe Rauter. Het lijkt op het eerste gezicht paradoxaal, dat de militarisatie van gewapende SS-eenheden en politie niet de positie van het leger, maar die van de Höherer SS- und Polizeiführer versterkte. Tekenend voor de latere verhouding tussen Rauter en de Wehrmacht is het, dat hij in mei 1944 de Wehrmachtbefehlshaber ertoe wist te brengen om in geval van geallieerde landingen Wehrmacht- troepen ter beschikking te stellen van de HSSuPF voor diens semi-politionele taken in het achter- land. Daarbij maakte Christiansen wel de juiste opmerking, ‘dass es ein erstmaliger Zustand wäre, dass die Wehrmacht einem Höheren SS- und Polizeiführer, der im Ausnahmezustand dem WBN nicht persönlich unterstellt sei, militärische Kräfte unterstellen würde”. Nog geen maand daarvoor was bepaald, dat ook als de HSSuPF wèl ondergeschikt aan de Wehrmachtbefehlshaber zou zijn, namelijk als die in een militaire noodsituatie de uitvoerende macht zou overnemen, de politie- eenheden toch uitsluitend onder de HSSuPF zouden ressorteren. Zelfs zou dat het geval zijn met de Landstorm, die aanvankelijk wel een gering politioneel karakter had, maar die toch zeker als een eenheid van de Waffen-SS te beschouwen viel.’ Misschien moet aan deze schets van de verhouding tussen Wehrmacht en Waffen-SS nog iets (1) Nr. 531. (2) Als noot 3 op p. 110. (3) Zie ook Stein, Waffen-SS, p. 102, 103. (4) Telex van de BdS aan de Aussenstellen 30 april 1943, en rapport van de chef der Aussenstelle Am- sterdam, afgedrukt bij Bouman, April-Mei-stakingen, resp. p. 329, 365 en 366. (5) Nr. 549. (6) Nr. 532. DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND worden toegevoegd. Het succesvol rivaliseren van Rauter met de Wehrmacht kan men niet helemaal los zien van een persoonlijk element: de vroegere vrijkorpsaanvoerder was nu eenmaal essentieel anders dan het type van de Pruisische Generalstäbler van de Wehrmacht, die, de monocle in het rechteroog geklemd, zijn bureau-arbeid met wiskundige precisie wenste te verrichten. Bij uitstek was juist de Oostenrijkse nazi-revolutionair geschikt om met een samengeraapte strijdmacht van Waffen-SS- en politie-onderdelen troebelen neer te slaan, en acties in de sfeer van de guerrilla te voeren. Het leiden van de Kampfgruppe Rauter deed hij met hartstochtelijk plezier. Als iemand door zijn persoonlijkheid geschikt was om SS en politie samen te smeden tot een instrument in de militaire sfeer, en zijn troep daarbij toch een van de Wehrmacht afwijkend karakter te doen behouden, dan was het stellig Rauter. C. Sipo und SD in Nederland De Duitse politie manifesteerde zich in Nederland in tweeërlei gedaante: in de bureaucratie van Sipo und SD en in de militaire eenheden van de Ordnungspolizei. Zonder twijfel is de eerste categorie de meest gehate en gevreesde geweest. Men kan wel zeggen, dat bijna iedere Nederlander tijdens de oorlog tenminste enige malen met het gevreesde begrip $D geconfronteerd is geweest — en hoeveel Nederlanders zijn niet persoonlijk in onvrijwillig contact gekomen met de verafschuwde organisa- tie, die zich achter deze beruchte afkorting verschool? Leek te verschuilen althans, want, werden in Duitsland alle negatieve associaties met Himmlers geheime politie verbonden aan het begrip Gestapo, de Nederlander koppelde zijn beeld van de Duitse politieke politie, van arrestatie, ver- hoor en marteling aan de letters ‘SD’. Begrijpelijk, omdat het personeel van Sipo und SD, in de bezette gebieden bijna altijd geüniformeerd, op de linkermouw van het uniform de zwarte SD-ruit droeg. Wij hebben reeds uiteengezet, dat dit uiterlijke symbool, en het nominale SD-lidmaatschap van Gestapo- en Kripo-personeel, een mate van integratie van de drie diensttakken suggereerden, die er althans in Duitsland nog niet was.! Die integratie, die in het Altreich op zijn best nog slechts halverwege gelukt was, dacht men niet zonder reden in de bezette gebieden te kunnen versnellen. Voor het eerst met de invasies in 1939 van de Duitse legers in het restant van Tsjechoslowakije en in Polen inaugureerde het Reichssicher- heitshauptamt een nieuwe praktijk: in het zog van de legers verspreidden mobiele gemengde forma- ties van Sipo- en SD-personeel zich over de veroverde gebieden. Deze Einsatzgruppen, onder- verdeeld in Einsatzkommandos, kregen vooral later grote beruchtheid, toen zij in de eerste maanden van de Duitse veldtocht tegen de Sowjet-Unie zich wijdden aan de liquidatie op ongekende schaal van Joden, communisten, partizanen, lijders aan besmettelijke ziekten, enz. enz. Een massale moord- partij, die in de volgende jaren overtroffen werd, toen de vergassingsinstallaties in de Duitse vernieti- gingskampen in Polen op volle toeren gingen draaien. Maar reeds in 1939 maakten de Einsatz- gruppen in Polen de massamoord tot hun dagelijkse werk, zij het op kleinere schaal dan later in Rusland het geval was, zij het dat de slachtoffers in Polen in die tijd veelal tot de adel, geestelijkheid en intelligentsia van het land behoorden? (1) Zie p. 32. Tevens fotocollectie RvO, map 56 E; Mollo, Uniforms Allg. SS, p. (2) Zie o.a. Czeslaw Madajczyk: Die Deutsche Besatzungspolitik in Polen (1939-1945), Wiesbaden, 1967, p. 10, 11, verder: Broszat, Polenpolitik, p. 38 e.v., en Krausnick: ‘Hitler und die Morde in Polen’, in V/Z, 1963, D. 202. SIPO UND SD IN NEDERLAND Al zullen aan de woorden Einsatzgruppe en Einsatzkommando voor immer gruwelijke associaties verbonden blijven, toch hoefden deze begrippen in principe niet op moordcolonnes te duiden. Zij hadden slechts de betekenis van mobiele, als tijdelijk gedachte eenheden van Sipo en SD. Inder- daad werden zij doorgaans na enige maanden omgevormd in stationaire eenheden. Aan het hoofd van dit geheel in het bezette land kwam een Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des SD (BdS) te staan, die een regionale onderverdeling doorvoerde, met als chef van iedere regionale Sipo und SD-organisatie een Kommandeur der Sicherheitspolizei und des SD (KdS).* In de veroverde West- Europese gebieden penetreerde Heydrichs politiemacht en nestelde zich blijvend zonder één schot te lossen. Zo in Noorwegen, waar te Oslo een BdS zijn bureau vestigde; onder hem ressorteerden, verspreid in het land, vier Kommandeure der Sipo und des SD.” Zo in Nederland, waar onmiddellijk een Einsatzgruppe onopvallend en geruisloos binnendrong. De samenstellende delen van deze eenheid, de Einsatzkommandos, moeten zeer snel, op zijn laatst 4 juni, stationair geworden zijn, in vier plaatsen: Groningen, Arnhem, Amsterdam en ’s Hertogenbosch. De staf van de Einsatzgruppe vestigde zich in Den Haag, waar de rijkscommissaris en de Höherer SSuPF zich reeds bevonden. Eind juni 1940 liet men dit woord vallen, en sprak men sindsdien van de Befehlshaber der Sicher- heitspolizei und des SD ( BdS), waarmee al naar gelang van situatie en zinsverband de Befehlshaber zelf, het Haagse hoofdbureau, of de hele organisatie werd bedoeld.’ De vier Einsatzkommandos, met ieder onder zich enige Aussendienststellen, lokale buitenposten, werden iets langer gehand- haafd. De eerste BdS in Nederland, SS-Standartenführer Hans Nockemann, moest in juli 1940 al het veld ruimen naar aanleiding van de Oranje-demonstraties op 29 juni, de verjaardag van Prins Bern- hard. Zijn opvolger, de uiterst bekwame politieman SS-Standartenführer Wilhelm Harster, bracht in augustus echter een verandering aan, die de organisatie op een belangrijk punt deed verschillen van de BdS-structuur in andere bezette gebieden: hij hief de Einsatzkommandos op, en organiseerde een nieuwe reeks van Aussen(dienst)stellen, die direct en volledig onder zijn hoofdkwartier in Den Haag ressorteerden. Tot september 1944 waren het er over het algemeen zes, in de steden Amster- dam, Rotterdam, Groningen, Arnhem, ‘s-Hertogenbosch en Maastricht (hoewel er tijdelijk, met name in 1941, ook Aussenstellen in andere plaatsen waren gevestigd). In kleinere plaatsen — de belangrijkste was Leeuwarden — kwamen er nu Aussenposten. Inderdaad, Kommandeure der Sipo und des SD, die vergeleken met de leiders van Aussenstellen nog een tamelijk zelfstandige positie hadden, waren er in het kleine, overzichtelijke Nederland met Zijn goede verbindingen minder nodig dan in bijvoorbeeld Noorwegen of Frankrijk. Het ging Harster evenwel om een algehele centralisatie, om een zo groot mogelijke integratie van alle onder- delen van het BdS-apparaat; dat had hij met Heydrich, die hem persoonlijk bij Seyss-Inquart intro- duceerde, van tevoren besproken. Een territoriale centralisatie bereikte hij zeker’ Maar het was ook hun bedoeling om een functionele centralisatie tot stand te brengen, dat wil zeggen een grotere integratie van de verschillende Sipo- en SD-afdelingen onder hem. Het Haagse hoofdkwartier van de BdS was georganiseerd als een verkleinde uitgave van het Berlijnse RSHA. Evenals de Amter I en II te Berlijn hielden de Abteilungen I en II te Den Haag zich bezig met de interne gang zan zaken. De afdeling /I/ was, evenals Amt III van het RSHA, de eigenlijke SD in Nederland, een inlichtingendienst zonder executieve bevoegdheden. Dit in tegenstelling tot afdeling (1) In geannexeerde gebieden werd min of meer de indeling in Duitsland nagevolgd met Gestapo(leit) stellen, SD-Leitabschnitte, enz.: zie nr. 2, noot 5. (2) Doc. II 561 Noorwegen; The German Police, A 12. (3) Een en ander valt af te leiden uit de eerste rapporten van de Einsatzkommandos, gericht aan de Ein- satzgruppe. Dat de installatie van deze staf zeer onopvallend geweest moet zijn, moge volgen uit het feit, dat tot nu toe niemand die nomenclatuur was of is opgevallen. (HSSPF 38 c, 40 a). (4) HSSPF 38 c - so b; Verkl. Harster I, p. 5, II, p. 7; zie ook nrs. 3en 5en de annotatie daarbij. 113 DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND IV, die de Gestapo representeerde, en V, die de Kripo-functie waarnam. Er was ook nog een afdeling VI, die naar voorbeeld van Amt VI te Berlijn inlichtingen over geallieerde landen verzamelde, maar ook met toepassing van de nodige schaalverkleining viel deze afdeling in importantie niet te ver- gelijken met Schellenbergs spionage-centrum; in feite was deze Haagse V/ een aanhangsel van afdeling ZH. Een Nederlandse dépendance van Amt VII - dat nogal vage, ‘ideologische’ bureau van het RSHA! —-ontbrak geheel, evenals zelfstandige pendanten van andere instanties, waarmee het RSHA in de loop van de oorlog zich verrijkte? In principe was de arbeidsverdeling dus niet anders dan te Berlijn. De eigenlijke bestrijding van alles, wat oppositioneel tegenover de bezetter stond of geacht werd te staan, was het werk van Abteilung IV, van wat men dus beter Gestapo zou kunnen noemen, in tegenstelling tot het wijd verspreide spraakgebruik in Nederland. IV bracht de slagen aan het verzet toe, organiseerde de maatregelen tegen de joden, arresteerde en verhoorde verdachten, ook al was men vaak aangewezen op het inlichtingenmateriaal van Z, of het recherche-vakmanschap van personeel van V. Het accent lag onmiskenbaar bij Abteilung IV. Een functionaris van de afdeling ///, een SD-man dus in de beperkte Duitse betekenis van het woord, kon wel in bepaalde omstandigheden tot bijvoor- beeld arrestatie van Nederlanders overgaan, mits hij vergezeld was van een politieman van de afdeling ZV. Met het oog op dergelijke omstandigheden vond er in een bepaalde periode wederzijdse detachering plaats. De samenwerking tussen de verschillende afdelingen (het gaat hier praktisch alleen om de afdelingen ZI, IV en V) schijnt over het algemeen goed te zijn geweest, zulks in tegen- stelling tot de spanningen en conflicten, die in de boezem van het RSHA tussen de Ämter bleven bestaan.? Verwonderlijk is dat niet bij een apparaat, dat veel kleiner was dan de reusachtige centrale te Berlijn, dat temidden van een vijandige bevolking moest werken, en dat — belangrijk verschil met de situatie in Duitsland — zonder dat men rekening hoefde te houden met allerlei autoriteiten en historisch gegroeide verhoudingen, onder de straffe leiding van een zeer capabel vakman van de grond af aan als een eenheid kon worden opgebouwd. De genoemde Abteilungen waren weer samengesteld uit Referate, die teder een bepaald arbeidsveld hadden, en die vaak weer onderverdeeld waren in sub-bureaus. Vaak, niet altijd; een en ander hing af van de importantie van het arbeidsterrein. Op dit punt volgde de organisatie, die trouwens aan periodieke veranderingen en her-organisaties onderhevig was, geen rigide schema. Een duidelijk voorbeeld hiervan is het Referat IV B 4 (strikt genomen zou dit eigenlijk een sub-bureau moeten zijn), dat zich in het kader van de BdS met de jodenvervolging bezig hield: deze onderafdeling ressorteerde echter direct onder de BdS zelf.* Zoals het hoofdkwartier van de BdS in beginsel een weerspiegeling op kleinere schaal was van het RSHA, zo waren de Aussenstellen georganiseerd naar het model van het Haagse hoofdkwartier. Geheel anders dan in Duitsland had men hier te doen met kleine, compacte eenheden, die althans in de periode-Harster alleen maar lokale uitvoeringsorganen waren van de BdS te Den Haag. Men (1) Zie daarvoor p. 35 van de inleiding en nr. 519, noot I. (2) Aan de afdeling VI was blijkens een schema van de BdS in het laatste halve jaar van de bezetting een functionaris verbonden, die inlichtingen over het Canadese leger verzamelde. Dit was een Wehrmacht- officier, die men als een pendant kan zien van het Mil. Amt (de voormalige Abwehr) van het RSHA, (3) Doc. II Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des SD (als bron verder aangeduid met: “Befehlsh. Sipo’) a 1; schema’s van de BdS in Coll. Org. schema’s. (4) Not. 107, B.A. Sijes: ‘Adolf Eichmann und die Deportation der in den Niederlanden wohnenden Juden’, p. 27, 74, noot 23b. 114 SIPO UND SD IN NEDERLAND kan zich voorstellen, dat Himmler en Heydrich maar al te graag de Sipo und SD-organisatie, zoals dic in een bezet land als Nederland bestond, in Duitsland zelf zouden willen invoeren: geen wirwar van dubbele en driedubbele onderschikkingen, competentie-twisten en halfslachtige compromissen over de bevoegdheden tussen Amtschefs, Höheren SSuPF, Gauleiter, Inspekteure, Polizeipräsidente, enzovoorts, geen mengelmoes van verschillende hiërarchische onderschikkingen en verschillende territoria van lokale Gestapo-, Kripo- en SD-bureaus, maar één Befehlshaber, die inderdaad de bevelen gaf, en één organisatie van lokale bureaus, waar het verschil tussen functionarissen van ZI, IV of V welhaast onmerkbaar was. Geen enkele moeilijkheid met regionale civiele bestuurders, Duitse of Nederlandse: de eerste categorie had niets over de Duitse politie te zeggen, en de tweede nog minder dan niets; omgekeerd vaak genoeg. Het geheel was uitermate overzichtelijk en hanteerbaar. En mede daardoor kon dit apparaat, het instrument bij uitstek van de Duitse terreur en onder- drukking in Nederland, ook klein worden gehouden. Natuurlijk, men had altijd nog de Waffen-SS en de Ordnungspolizei en ook nog de Wehrmacht achter de hand om er indien nodig massaal op los te slaan, maar voor de controle op een vijandig gezind miljoenen-volk beschikte de Duitse geheime politie in Nederland toch over een tamelijk gering aantal personeelsleden. Een lijst van het personeel van het hoofdbureau van de BdS te Den Haag, die de stand van zaken in 1944 weergeeft, bevat, in- begrepen stenotypistes en andere hulpkrachten, o.a. de vaste kern van gedetacheerde collaborateurs uit de Nederlandse politie — niet de losse informanten en verklikkers — 185 namen. De Aussenstelle te Amsterdam, die zeer groot was (onder meer door haar uitgebreide aandeel in de jodenvervolging) telde met inbegrip van de vaste Nederlandse medewerkers, zij het zonder het gevangenispersoneel, 173 leden. De Aussenstelle Maastricht met al in al 34 medewerkers en medewerksters zal eerder een gemiddelde geweest zijn. De na-oorlogse bewering van Rauter, dat de Sipo in Nederland inclusief chauffeurs, typistes en Nederlandse arbeidskrachten uit een 650 à 700 man bestond, zonder deze categorieën uit 300 tot 350 man, is dan ook vermoedelijk niet ver bezijden de waarheid. Een paar honderd Duitsers, plus het onvermijdelijk aanslibsel van inheemse handlangers, die hun landgenoten verrieden om der wille van de zilveren penningen, uit ideologische overwegingen, uit persoonlijke rancune of uit zeer misplaatst ‘plichtsbesef’ — zij slaagden er niet in het verzet algemeen te breken, en hun methoden hebben de opkomst van het verzet stellig gestimuleerd, maar zij slaagden er wel in om vijf jaar lang een atmosfeer van schrik en angst onder de onderworpen bevolking te versprei- den en te onderhouden. Toch trad er op den duur in dit straf georganiseerde apparaat — voor een groot deel de verdienste van de tweede BdS Harster — weer een zekere decentralisatie op. Maar die had een volkomen ander karakter dan het verbrokkelde patroon van de politie-organisatie in Duitsland. Onder de derde BdS Erich Naumann, die in september 1943 Harster opvolgde, maar diens gezag en capaciteiten miste, werden de Aussenstellen zelfstandiger. De vierde en laatste BdS, Eberhard Schöngarth, bracht daar geen verandering in, wellicht omdat hij vroeger als BdS in het Poolse Generalgouvernement gewend was aan het systeem van onder hem opererende Kommandeure der Sipo und des SD.? Eerder lijkt het, alsof hij op een dergelijk meer gedecentraliseerd systeem aanstuurde. In werkelijkheid werd die ontwikkeling evenwel in hoofdzaak door het verloop van de oorlog bepaald. De maand september van 1944 vormt in de meeste opzichten de belangrijkste caesuur in de hele bezettingsgeschiedenis van Nederland. Zo ook in het geval van de Sipo (met welke term wij, voorzover uit het zinsverband niet anders blijkt, voortaan Sicherheitspolizei und SD willen samen- vatten). De geallieerde luchtlanding bij Arnhem en de daarmee beginnende bevrijding van het Nederlandse grondgebied schiepen een nieuwe situatie op bijna elk gebied. Het verkeer per rail werd door de spoorwegstaking lamgelegd, het wegverkeer door een steeds frequenter beschieting door geallieerde vliegtuigen. De verzetsorganisaties groeiden snel in ledenaantal, hun houding werd (1) HSSPF 292 c; Doc. II Befehlsh. Sipo, Aussenstelle Maastricht; Verkl. Rauter VII, p. 22. (2) Zie voor Naumann en Schöngarth nrs. 2 en 4 en de annotatie daarbij. IIS DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND steeds driester. Aan de Duitse kant was al eerder in september het bezettingsbestuur in chaos en paniek afgegleden, waarvan het zich slechts moeizaam herstelde. Deze situatie schiep bij de Duitsers de wens tot onmiddellijke lokale repressie, en hierin moet men de grondoorzaak zoeken van het het feit, dat de BdS nu naar het schijnt zich bewust richtte op grotere zelfstandigheid en meer be- voegdheden voor de plaatselijke Sipo-bureaus. De Aussenstellen werden nu weer in Einsatzkommandos veranderd, zonder dat overigens, evenals in de eerste maanden van de bezetting, de benaming Kommandeur opduikt. Maar die Einsatz- kommandos, versterkt met uit België en Frankrijk gevlucht personeel, vestigden zich nu voorname- lijk in het noord-oosten van het land, (onder meer Deventer, Zwolle, Almelo, Enschede en Sneek). Daarheen verplaatste zich ook het hoofdkwartier van de BdS, nu zoveel mogelijk tot een minimum gereduceerd, en over een aantal plaatsen verspreid. Verschillende Referate van het hoofdkwartier organiseerden zich tot zelfstandig opererende Sonderkommandos. Zowel bij het hoofdkwartier, aldus uit elkaar getrokken, als bij de diverse Einsatzkommandos is in dit laatste halve jaar van de oorlog een grote mobiliteit waarneembaar; het zou totaal zinloos zijn om de plaatsen te noemen, waar elke instantie zich kortere of langere tijd gevestigd had. Om een greep te doen: het belang- rijkste deel van de staf, reeds vanuit Den Haag naar Zeist verhuisd, vertrok in september 1944 naar Zwolle, en in april 1945, toen de algemene noord-oostelijke vluchtrichting door de bevrijding van het oosten van het land in een westelijke richting werd omgebogen, weer naar Den Haag. De BdS zelf zetelde in deze periode achtereenvolgens te Westerbork, Zwolle en Apeldoorn. Zo kwam één van de Einsatzkommandos, die het merendeel van zijn manschappen inmiddels uit gevlucht personeel van een Sipo-instantie te Rijssel in Noord-Frankrijk had betrokken, na korte stationerin- gen te Deventer, Almelo, vervolgens Rotterdam, te Heerenveen terecht, vanwaar het in april 1945 weer op Rotterdam terugtrok. De vroegere Aussenstelle Maastricht eindigde na enige omzwer- vingen als Einsatzkommando te Sneek. Dit alles kan voor een deel worden verklaard uit het oprukken van de geallieerden. Van Duitse zijde is later aangevoerd, dat deze her-organisatie voornamelijk is doorgevoerd om de aldus zelf- standige en meer mobiele eenheden een sterkere positie tegenover de Wehrmacht te geven.? Ook deze verklaring is weinig bevredigend. Ongetwijfeld hebben deze factoren meegespeeld, doch de decentralisatie en de omvorming in Einsatzkommandos (men herinnert zich, dat dit woord in prin- cipe een mobiele eenheid aanduidde) met een grotere geografische en functionele bewegingsvrijheid staat ook in verband met het optreden van de Sipo in Nederland in dat laatste halve jaar. Dat op- treden werd nu niet alleen bepaald door het toenemende verzet in Nederland, en de toenemende chaos sinds september 1944, maar tevens door de radicalisering in de Duitse houding tegenover de bevolking van de West-Europese landen in het algemeen. Die radicalisering was al iets eerder inge- treden. De eerste vier bezettingsjaren was de Duitse repressie weliswaar beslist niet vrij van willekeur, maar toch daarin aan zekere beperkingen onderhevig geweest. Nederlanders, die iets tegen de be- zettende macht ondernamen, werden nog vaak berecht; hoewel de basis van de Duitse rechtspleging in Nederland zeer kwestieus was, en de rechtspraak uiteraard doordrenkt met nazi-opvattingen, waren hier de traditionele normen nog niet geheel verdwenen. De berechting was in handen van civiele rechtbanken en rechtbanken van de Wehrmacht. Tekenend voor de verhoudingen was het, dat steeds meer zaken van de militaire rechter naar de civiele Duitse rechter werden overgebracht.’ Maar met zijn civiele rechtbanken (Landesgericht en Obergericht) speelde Seyss-Inquart het ten- slotte niet klaar. Nog in januari 1942 had hij op een suggestie van Heydrich om Polizeistandgerichte (1) HSSPF 53 c; Doc. II Befehlsh. Sipo, Einsatzkommando Deventer; Doc. II Befehlsh. Sipo, E-kdo Heerenveen; Doc. 11. Befehlsh. Sipo, Aussenstelle Maastricht. (2) HSSPF 53c. (3) Not. 22, J. R. de Groot: ‘Duitse strafrechtspraak in bezet Nederland’. 116 SIPO UND SD IN NEDERLAND op te richten geantwoord, dat hij dat voorlopig nog niet nodig achtte.! In de loop van dat jaar maakte het toenemend verzet, dat de rijkscommissaris er anders over ging denken. In juli 1940 was reeds bepaald, dat de rijkscommissaris sommige straf bare handelingen, die zich tegen leden van SS of Duitse politie richtten, onder de Sondergerichtsbarkeit van SS en politie kon laten berechten. In januari 1943 werden per verordening? de Polizeistandgerichte toch inge- voerd; ze traden, snel en hard, voor het eerst op tijdens de april-mei-stakingen van dat jaar. Deze rechtbanken bestonden uit een SS-Richter en twee SS- of politie-officieren als bijzitters. Feitelijk waren de Polizeistandgerichte, ook wat de procedure betreft, weinig anders dan verlengstukken van het SS- und Polizeigericht te Den Haag, maar strikt genomen hadden ze niets met elkaar te maken: het SS- und Polizeigericht berechtte leden van SS en politie, ook van de Nederlandse politie, en op voorstel van Rauter liet Himmler bij wijze van experiment Nederlandse politiemannen als bij- zitters optreden — naar bleek een geslaagd experiment.‘ Dat vloeide echter allemaal voort uit het privilege van de SS om rechtspraak in eigen kring uit te oefenen. De Polizeistandgerichte waren rechtbanken van de rijkscommissaris, niet van Himmler, hoe vaag het onderscheid ook in de prak- tijk geweest moge zijn. De plannen van Rauter om over Nederlandse onderdanen een SS-recht- spraak sui generis in te voeren, zoals de Wehrmacht die al uitoefende, kwamen niet boven een beginstadium uit,’ Voor de verklaring hiervan dienen wij terug te keren naar de Sicherheitspolizei. In juli 1944 had Hitler bevel gegeven om de berechting van “terroristen en saboteurs’ — die categorie werd al snel uitgebreid tot iedereen, die als schadelijk voor de bezettingsmacht werd beschouwd — in de bezette gebieden onmiddellijk stop te zetten. Het lot van deze mensen, voorzover de Duitsers hen niet ter piaatse dienden ‘niederzukämp“en’, moest in handen van de Sipo worden gegeven, daar naar het oordeel van Hitler ‘gerichtliche Todesurteile gegen Landeseinwohner der besetzten Gebiete Mär- tyrer schaffen.’® Men realisere zich: iedere niet-Duitser, die een verdachte indruk maakte, kon daar- mee door elke geüniformeerde Duitser worden neergeknald. Als dat niet gebeurde, kon hij worden opgepakt en aan de genade van de Sipo worden overgeleverd. Dat was voor Oost-Europa, voorzover nog in de Duitse macht, bepaald geen novum, eerder een legalisatie, indien men dat woord mag gebruiken, van reeds jarenlang beoefende praktijken. Voor de Scandinavische landen en Nederland — Frankrijk en België werden in deze tijd in snel tempo bevrijd — luidde het een nieuwe fase in, die tot het einde van de oorlog zou duren. In Nederland gaf de BdS Schöngarth op 11 september 1944 aan alle Aussenstellen bevel om hard toe te slaan. Wanneer bekend werd, dat ergens illegale vergaderingen werden gehouden of verzets- centra aanwezig waren, en arrestatie niet om bepaalde redenen wenselijker leek, ‘so sind diese Ver- (1) VJJu 13c. (2) VO 52/40. (3) VO 1/43. (4) Nrs. 200 en 481; Doc. II SS- und Polizeigericht Xa 1. (5) VO 52/40 werd bij VO 50/43 van 14 mei 1943 aangevuld; de Sondergerichtsbarkeit van SS en politie zou ook van toepassing zijn, wanneer de te berechten daden zich richtten tegen leden van de Nederlandse politie, die in opdracht van de Duitse politie handelden. Op grond hiervan werd de illegale groep, die in maart 1943 het Amsterdamse bevolkingsregister in brand had gestoken, door het SS- und Polizeigericht berecht. (6) Een bevel van Hitler van 30 juli 1944 behelst alleen het ‘niederkämpfen’ van op heterdaad betrapte terroristen en saboteurs ter plaatse, en het overgeven van anderen aan Sipo und SD (IMT 762-D). Het bevel tot opheffen van de Gerichtsbarkeit moet al eerder gegeven zijn, gezien een brief van Rauter aan Himmlers secretaris Brandt hierover van 6 juli (HSSPF 3 b). De hier geciteerde motivering van Hitler is te vinden in een brief van het OKW aan het ministerie van justitie van 15 sept. 1944 (Doc. II Gerichtsbar- keit - opheffing 1, Bijlage III, aanvullende bevelen van het OKW in IMT 763-D t/m 766-D). 117 DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND sammlungen rücksichtslos zu sprengen und die Teilnehmer niederzumachen’. Zoals men ziet, sloot Schöngarth ook taalkundig vrij goed aan bij het jargon van zijn Führer. De Sipo kon daarbij de woningen, waarin de verzetslieden zich ophielden, opblazen of uitroken, maar diende hierbij mati- ging te betrachten: ‘Die Bevölkerung darf nicht den Eindruck der Willkür erhalten, sondern muss fühlen, dass die Sicherheitspolizei hart ist, aber doch diszipliniert und massvoll vorgeht.’! Dit zg. Niedermachungsbefehl van Schöngarth dekte het ene aspect van het Führerbefehl, maar wat mocht en moest de Sipo met gearresteerde verdachten doen? Dat werd in augustus 1944, volgens een na-oorlogse verklaring van Rauter, ook snel duidelijk. De Sipo moest de taak van de Duitse rechtbanken — die men toch waarlijk geen slapheid, gebrek aan energie, of het opleggen van te lichte straffen kon verwijten — overnemen. In de voorafgaande tijd hadden Seyss-Inquart, Rauter en de Wehrmacht voor het geval van een geallieerde inval in Nederland, of de dreiging daarvan, ten koste van veel moeite en inspanning een fraai systeem voor de nood-toestand, de Ausnahmezustand, uitgewerkt. Als die geproclameerd werd, zouden onmiddellijk een aantal Wehrmachtgerichte en Standgerichte des SS- und Polizeigerichts in werking treden? Twintig rechters had men hiervoor al uit Duitsland aangetrokken, zei Rauter na de oorlog. Welnu, zij konden meteen teruggaan, want doordat Hitler de Gerichtsbarkeit met één slag had opgeheven, kreeg de Sipo de beslissing over leven en dood van elke arrestant van de bezetter in handen. Zelfs de allang beproefde, bepaald niet zachtzinnige Polizeistandgerichte mochten niet doorwerken. De Sipo ging nu over tot wat men een soort ‘administratieve rechtspraak’ zou kunnen noemen: de leiders van de Einsatzkomntandos (of, in de aanvang van deze justitiebedeling, de Aussenstellen) rapporteerden aan SS-Sturmbannführer Deppner, hoofd van de afdeling ZV, welke gevangenen zij hadden gemaakt, en voor welke feiten deze mensen waren gearresteerd. Deppner stelde dan het ‘vonnis’ vast, dat naar zijn inzicht ook door een Duitse rechtbank of krijgsraad geveld zou zijn. Het oordeel — hoe dat meestal luidde, laat zich raden — moest dan nog wel door de BdS Schöngarth en in laatste instantie door de HSSuPF Rauter worden bekrachtigd. Maar ook deze formaliteiten werden steeds soepeler gehanteerd. Deppner besliste vaak zelfstandig; zo ook de leiders van de Einsatzkommandos, die vaak zelf de gevangenen, die naar hun mening een doodvonnis verdiend hadden, eerst liquideerden, en achteraf pas bevestiging vroegen. Een en ander werd in vele gevallen per telefoon of telex afgehandeld. Daardoorheen weefde de Sipo een tweede methode, die de betrokken Duitsers na de oorlog als een soort tegemoetkomendheid tegenover de Nederlanders afschilderden. Men fusilleerde de in aanmerking komende gevangenen niet onmiddellijk, maar liet de ten dode gedoemden, de Todes- kandidaten, in leven teneinde hen na de volgende aanslag of sabotagedaad ter afschrikking van de bevolking neer te schieten, vaak op de openbare weg. Zo, redeneerden de Duitsers, had men geen echte represailles hoeven te nemen; de slachtoffers, die gefusilleerd werden naar aanleiding van een of andere verzetsdaad na hun arrestatie hadden hun leven toch al verbeurd.’ Men begrijpt, dat ook deze taak de zelfstandigheid van de Einsatzkommandos heeft vergroot, hetgeen Schöngarth öf opzettelijk, òf op zijn minst door onverschillige nalatigheid in de hand werkte. Hij had tenslotte enige jaren ervaring gehad in dit soort zaken, en naar men mag aannemen op veel (1) Doc. I Schöngarth 4; Doc. II Gerichtsbarkeit - opheffing 1, Bijlage V. Evenals het woord Sipo in onze tekst (voorzover uit het zinsverband niet anders blijkt) staat ‘Sicherheitspolizei’ hier bij Schöngarth voor het hele BdS-apparaat, dus Sipo und SD. (2) Zie o.a. nr. 554. (3) Proces Rauter, p. 282. (4) HSSPF 3 b, 4 a. (5) Zo bv. Verkl. Küthe en Verkl. Wölk; Rauter en Schreieder in Proces Rauter, p. 157-160, 183. 