VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
namen nook eenc Horizontaale flcllmg nan , flooten Tag des avonds eerdcr, en opendcn zig des morgens laater dn naar gewoonte. De koude verhardt de vaten, en maab; dezelve minder bekwaam tot beweeging; dit is de redcn, dat een gevoclige Plant cen deel haarer gevoeligbeid w» liest , als zy ecnige dagen uit de kast gcweest is , zo dat men de Bladcrcn verfcheide maalen kan aanraaken, zonder dat die zig fliiiten: zo dra men echter een weini| harder aan dczclve Hoot , (luiten zy zig oogenblikkelyk; een lichte trilling werkt alleen op die Blaadjes 9 die men fchiidt , daar cen (lerkere de tegenovergedelde Blaadjes 9 en de gantfche Plant, aandoet. Ten laatften befluii; de Autheur, dat, dewyl de Struc- tuur dcr Bladercn doorgaans dczelfdc , en deeze werkende ftoffe altyd voorhanden is , alle Bladeren dezelfde cigcn* fchap bezitten , hoewel in verfchillende graaden. De waarfchynlykhcid , zegt hy, van dit gevoelcn, is wel,ii waar, ten aanzicn der eene zekerdcr, dan ten aanzien der^ andere ; doch ik heb naar ryp onderzoek gevonden , dit^ alle Boomen en Planten denzclfden regel onderworpen zyo. OPMBRKING WEGENS DE WAARDY , VVELKE TOEOESCHtt' V£N WORDT AAN D£ ONDERSCHEIDE UEGINZELEN VAN WERKZAAMUEDEN IN DCN MENSCH. (Oveigcnoraen uit reid's Esfays m the active Powers of Mm.) y fchryvcn gcene Waardigheid toe aan Inftincten of Hebbclykheden. Zy leidcn ons aileen op , cm de Wysheid des Scheppers te bewonderen , in dezelve lO volmaakt te fchikken naar de Leevenswyzc der ondef- fcheide Dieren , by welken wy dezelve aantrefFen. — Bykans 't zelfde mogen wy zeggen van de NeigingflU Zy diencn eer ten gebruike dan tot cicraad, De begeerten na Kennis , Magt en Agting, ryzen ho* ger in onze waardcering ; en wy merken ze aan , at Waardigheid en Sieraad aan den Mensch byzettendc% I> bedryven daar uit voortkomende , fchoou cigenlyk g* fproken niet deugdzaam , zyn manlyk en agtbaar , d hebbcn een regtmaatigen eisch van meerderheid boven .enkel uit Nciging ontdaan. Dit denk ik is het eeopaan oordeel des Menschdoms. J Indien wy denzelfdcu maatftok vanoordeelvelling gebnuM, OVIR DB WBRKZAAMHBIO IN DBN MBNSCH. ft$9 tn ten aanzicn onzer Goeddaadige Gene^enheden , ko- len ze niet alleen manlyk en agtenswaarcUg , inaar ook ] eene hooge maate beminnelyk, voor. zyn bem.nnelyk , zelfs in de Dieren. Wy bcmio- en de zagtmoedighcid van hct Lam , de zactaartigheid ti de Duif 9 en de genegcnheid van een Hond voor zyn ^eester. Niet dan met gonocgen kunnen wy zien , dat let vreesagtig Schaap , ^t welk nooit den minften moed «toonde in 't verdcedigcn van zichzelve , moedig en on« eifchrokken werdt tot verdeediging van bet Zui'glam, n ftoutlyk aanvalt op vyanden , wier gezigt alleen ge- roon was hct Scliaap op de vlugt te dryven. Hoe genoeglyk is het , de Huishouding te zien van een aar kleine Vogeltjes , bezig in het opKweeken van bun roost; de Huwelyks genegenheid en trouwe der Ouden; umen onvermoeiden lustigen arbeid om voedzel voor het Seiin te verzamelen ; hunne fchranderheid om het Nest t bedekken; de kunllenaaryen wclke zy gebruiken, om, ftvyls met gcvaar des Iccvcns, de Roofvogels, en andere ^yinden , van Iiunne woonplaats te verwyderen , en de locfheid , weikc zy toonen, wanneer een Jongen het nest eftoord 9 hun van de d!crbaare panden hunner toegene- lenheid beroofd , en al dc hoop op het kwecken des ge- iaebts ontnnmen heet't ? Indien zagtaartige tocgenegen- eid beminnelyk is in de Dieren ; zy is het niet minder f de Menfchen. Zelfs de uitwendige tekens daar van ^bbcn eene treflende bekoorlykheid. £lk een weet , dat een Peribon van eene goede Opvoe- og ieder, met wicoi hy verkeert, behaagt. Enwatisdie ede Opvoediiig i Indien wy hct naar eisch nagaan , zul- I wy bevindcn dat dezelve bedaat in Gclaatstrekken ^ ^baarden , en Spreeknianieren , die de natuurlyke tekens h eigen gcmaakt hecft , dccze tekens naar eisch 9 en ider laagheid , te gebruiken , is de welopgevoede 9 de chaafde Man. iVflke is die Schoonheid der Weezenstrekken 9 boventl de fclioone Sexe , die door alien bewonderd en bemind rdt ? Ik geloof dat dezelve voornaamlyk bedaat in die kken , weike Goedaartiglieid aankundigen. Ieder aan- diQ|; van zagthcid , tederheid en goedgunftigheid , is t icboonheid. Terwyi , in tegendeel , eike trek 9 die otsheid 9 Oploopenheid , Nyd en Kwaadaartigheid te- eene Icelykheid uicmaakt. n van X t Tot- JOO OVBR DE WERRZAAMHEID IN DEN MSN8CH. Toegenegene Aandocningcn, dcrhalven, zyn beminoe in Dicren. Zelfs tekens en fchaduwen daar van hoo| aantrekkelyk in ons Menfchcn. In der daad, ze mu de vreugd en de troost des Menschlyken levens uit , i voor de braaven alleen , maar zclfs voor de ondeugenc Buiten de Zamenlcving, cn de lusrchcnkomst van! genegenheid , is de Mcnscli een naar , droefgecstig, van Vreugd verllookcn Sclupzel. Terwyl zyne Zid zorgen en vrees gcpraamd wordt, kan liy den balzem cen gezondcn (laap nict gcnietcn ; cn wegcns ecn bei dig diigten , voor over 't hoofd hangcnd gevaar, Ich cn trlt hy op het ritzelen van cen blad. Zyn 0 'ftaan open voor elk fchroombaarend gclu d : dc am •ftreelende Westewinden vocren vcrfchrikkingen aan. • Wanneer liy in de Maatlcliappy treedt , en gerusil vindt in de goedc genegenheid van Vrienden cn Nil ren , dan ecrst verdwynt zyne vreeze , dan ecrst k> zyn geest tot rust. Zyn Aloed wordt opgewekt , Verftand vcrlicht , en zyn Hart door vreugde uitgebr De Menschlyke Maatlcliappy mag vergelecken wor by ecn hoop Kolcn , welks dcc-lcn , afzondcrlyk geplu noch Hcht nocb bettc knnnen houden , te midden de omringende lilcmentcn ; doch , zanicngevoegd, gK zy onderling clkander licbt en warmtc ; de vlaro mi Hit , en niet allecn brandt dezclvc voort , maar vert wat 'er zich rondsom bevindt. De veilighcid , het geluk , en de fterkte der Mew lykc Maatfchappye , ontftaat alleen uit de wcderkee gocddaadige Aandoeningen der Letlcn. — lin deezci doeningen, fchoon alle prvi^enswaardig en beminlyk, het nict in even grooie maate. 'Er is tusfclicn da . eene ondcrgerchiktbeid ; en de agting, welke wv 'er tocdraagen I beantwoordt doorgaans aan de uitgeftritl van derz elver voorwerp. Dc goedc Egtgenoot , dc braave Vader , de gttfff Vrlend , ccrcn wy als Lieden , onze liefde en gene lieid waardig. Maar de Man , in wien deeze byijn gcncgenheden verzwolgen worden uit yver voor beste zyns Lands en des Menschdoms , die in zyn gang goeddoendc is aan alien ^ en gclegenheden opf| om nuttig te wcezen in zyn Geflacht, ccrcn wy als dan ecn gocd Man , ala een Held , als een Engd. LBEVENSBERIGT VAN tVlS CAMOXNS. 30I KNSBERIGT VAN LUlS DE CAMOENS , DEN BEROEM- DSN PORTUGEESCHEN HELDENDICHTER. T8 ccne algemeenc en gegronde aanmcrking , dat de Lcevensgefchiedenisren der Mannen van Letteren, Idzaam , zcer zcldzaam , overvlueijen van vreemde TOnderlinge voorvallen. In deezen algemeencn Re- I , die in vrocgcre tyden mcer uitzondcringen hadt 1 in de tcgcnwoordige dagen , maakt li is de ca- ENS, de beroemde, maar ongelukkige, Portugcefchc Idendichter, eene meer dan gcmeene uiczondering. ne Kindsheid gefleeren in de Ledigheid en OnkunJe I het PortugeeJ'clic Ilof ; zyne Jeugd doorgcbragt in nnchandelingen , of in Krygvoeren tegen de Mooren; le lange Reistocliten in ryperc Jaaren; zyne daar op gende aaneengefchakelde Ramplpoeden , en 't onge- Eig eindigen van zyn Lecven, geheel verwaarloosd , flrekt arm , maaken zyn volgend Lcevensverhaal zoa- ling, bclangryk, en Iccrzaam," ^ ^ ^ h DE CAMOENS , oorfpronglyk iiit een zccr aanzicn Jfoansch Gt'llaclit , werd in den Jaarc MDXVII le HWi gebooren. L)e ramplpoeden zyn^^ Lcevcns nameii ▼roeg ecnen aanvang. In zyne Kindsheid verloor ynVadcr, een Schcepshevelhcbbcr , die ia cen fcliip roa •t leevcn lict, cn tcflcns hot grootfte gcdeclte zy- Jczittingcn. — Zyne Moeder anna d;- macedo SANTARKNE bcllcide liem ter opvocdinge op de efchool te Lnimhra. Wclk een voorniad van kun- len hy daar opdced , toonen zyne Werkcn ; hy :e zich zo gcmcenzaani met de "Oude Schryvcrcn , y daar in een scalicer mogt evcnaaren; maar zyn fdbeid ftond onder den invlued van een Smaak , ge- le dicn van cen milton en een pope. Hoogefchool verwisfelde hy voor het Hof. Hy 20 men n il , vvelgemaakt , hadt fterkrpreekende , cn cen fchoonc kk-iir. Zyne Gt leerdheid, gcpaard le naiuurlyke viuirigheid en vro!yke leevendit»heid yn aart , vormdc hem tot een Heer van aanzicn. ".zyn over 't algcmecn dc toneelen van llreckcu en e handelingcn , cn warcn dccze , ten dicn tyde , aan X 3 het jot LREVENSilRlGT J bet Portugee/chc Hof zeer veelvuldig. De byzonderAfijV der Liefdcsiievallen van camoens zyn onbckend. Abfl blykt, dat hy uitzigten boven zyn rang koesterde; wlj hy wcrd van 't Hot gebannen , en in verfcheide zm Dichtftukken fchryft hy dit Ongcluk aan de Liefdetoc | Van *t Hof verwyderd , vervoegde hy zich hy IM Maagfchap van 'sMoedcrs zyde te Santarene. HierbM vatte hy zyne Letteroefeningen , en begon zyn DichtiyI over de Oatdekking van Indie. Johan de lllnuttetu dien dage zich ten kryg tegcn Africa toe. Camoens, eci werkloos en duister leeven moede, g ng op dccxcn Krygl tocht na Ceuta^ en gaf, in verfc^ieide ontmoetintttt, blyl van meer dan gemeene dapperheid. In een SchecDsftiji met de Mocrcn , in de Straat van Gibraltar , was oj (A der het enteren een der eerllen , en verloor zyn redffl Oog. De woeligheid van daadlyken Krygsdiensc , noc de verwyderingen van het Krygsleeven , doofdezyaGee uit. Hy zeite zyn Lufiadc voort, en vcele zyncr fiiw Sonnetten fchreef hy in Africa , terwyl hy , niar 1)1 cigen woorden, in de eene hand dc Pcu^ en in dcmm het Zwaard hielJt. De roem zyner betoonde Dapperheid hadt het HofW reikt, ©n hy kreeg verlof om na IJsfubon weder tckc«i< Maar, terwyl hy na een post dong, door hem in deoH verdiend , ftortte , gelyk hy in cen zyncr Brieven fcbqfR de kwaadaartigheid van flegte tongen zich tcgen hem Schoon de bloem zyncr vroeac Jeugd , door het wrt||( van eenige jaaren onder de fchroeiende lugtlb'eeke Hi Africa^ vecl verlooren hadt, en het gcmis van din hem misvormde , baarde zyne tegeiiwoordigheid ongpri* heid by Heeren in Familien van den eerllen rang, wurlj hy voorhcen vcrkecrde. Jaloufy is de donrfteekendfte 0^ ractertrek der Spanjaarden en Portugecfen^ hunnc ifffl* gierigheid, daar uit voortfpruitende,"kent geen paalcn,o CAMOENS oordeeldc de voorzigtigrte party te kiezen, ■< xich uit zyn cigen Vaderland te bannen. OvereenkooH met dit plan, begaf hy zich, in hetjaar MDLIII, fcW na lndie\ vast bcflooteu hebbende nooit weder te kctf Wanneer het fchip de Taag afzeilde , riep hy roctj woorden van het GrafTchrift van scipio apricanus « Ondankbaar Vaderland! gy zuh myn Gcbeente niet iesiUi Doch hy wist toen niet/welke rampen, in het OosceD \ befchoorcn, de zugt, om na zyu Vaderland weder tcl fCUy in hem zouden opwekken. VAN LUlS CAMOENS. 3«>3 roen CAMOENS in Indie kwam , lag 'cr cen Vloot zcil- udig om den Koning van Lochiu op den Koning van ncnu wraak te verfchafFen. Zonder aan land ecnigc &t tc neemen , naa za lang een Zeeteize , voegde hy :li op deczc Oorlogs vloot , en betoonde , in het vcr- eesteren der Alagada Eilanden, zyn ouden moed. In *l volgende faar vergezelde hy manuel de vascon- &LU) op een krygstocht na de Roodc Ztt. Hier zo Kcl TOor zyn Zvvaard als voor zyn Pen niet te doen indende » bezigde hy dc laatfte meest. Zyne werkzaam- 5id bepaalde zich niet tot dc Vloot , of de Legerplaats. y bezogt de omliggende ongastvrye gewesten van Afri^ I, door hem zo niecstcrlyk gefchilderd in dc Lufiadc en t een van zync kicinc Stukjes, waar hy de afwcezlghcid in zyn Beminde betrcurt. Tc Goa wedergekeerd , genoot liy eene rust die hem in ut (lelde , om , met mccr vlyts dan voorheen , aan zyn iddendicht te arbciden. Maar dceze heldere dagen wer- cn bcwolkt, misfchien door zynceigene onvoorzigtigheid. ly fchrecf eenige I [ckelfchriften , die veel aanftoots vcr- ittten , en hy werd , op last des Onderkonings fran- iltco BARRETO, na China gebannen. De bekwaamheden en innecmende Zeden van ca- ■osifs dceden hem , ondanks die ongenade en balling- chap , fchielyk Vrienden vindcn. Hy werd , in ftede van Icn overledcnen , bcnoemd tot Commisfaris op het Eiland \iacao^ eene Portt/geefchc Vastigheid in de Baay van Can'- Hicr zette hy zyn Lufiadc voort ; en vcrkrceg 'cr^ lu een^ vyf-jaarig vcrblyf , een wel geen grooten fchat, naar die aan zyne wenfchen voldeedt, Don con- ^jMmm DE BRAGANZA was thans Onderkoning van ndiCy en camokns verlangde na Goa weder tekeeren, in liet zyn Commisfarisfchap vaaren. Met cen Schip , 't jecn hy zclve bcvragt hadt, ftak hy van M(icao af, doch livier Mtf , op dc kust van China. AUes, wat hy vcr- sameld hadt, ging in de diepte vcrlooren ; zyne Dichtftuk- , die hy in dc eene hand hicldt , terw7l hy met dc todere zwom, maakten zyne ganfchc bezitting uit, op een ^ecmd ftrand. Maar de Inwoondcrs ontvingen hem op k vriendlykfle wyze ; hy hecft ze ook vereeuwigd in zy» [e Lufiadc. Op de oevers van de Mehen vervaardig- Ic hy de fchoone uitbreiding van den Psalm , waar in de ^ood^en verbccld worden de harpcn aan de Willigen te han* in 9 by de Rivieren van Babylon ; bewecnende hunne naby den mond van de X4 bla- 3©* LEEVENSBEMCT ballingTchap , buitcn liun Vadcrland. — De Hccr ca* MoENS blcef hier eenigen tyd , tot 'cr zich eqne fcheeps- • gelegeuheid opdeedt, om hem na Goa te vocrcn. Te Goa wedergekeerd , vereerdc Don Constantino M i^RAGANZA , de Onderkonitig. wiens hoofdcharactcrittk bcleefdiicid was , den ongelukkigcn cam(»ens tnet zyae ondorfcheidende cn cemccnzaame vriendfchap ; en wis deeze gelukkig tot dat de Graaf rrdondo de Regeerint aanvaardc. Zy, die voorbeen de bnllingfchap van den H^ \ keldichter bewerkt liaddcn, zvvecgen terwyl constantwo de magt in handen hadt ; doch nu (Idcien zy alle hunne kunflenaryen tcgen hem te werk. Redondo, bet Ondc^ koningichap aanvaardende , geliet zich dc Vriend van CAMOENS te zyn; nochthans liet hy toe, dat de onfchul- di^e man in de gemeene gcvangenis geworpen werd. Nil alle mogelyke verwylingen , om getuigen tegen hem fll hoorcn, gcliikte het camoens, in ecn openbaar Regtsp* ding , alle bcfchuldigingcn tcgen hem ingebragt , wcgcni zyn gedrag als Commislaris te Macao , ten volten tc w^ derleggen ; zyne vyandcn wcrden met veragting en fmad ovcrlaaden. Maar camoens hadt eenige Schulte fchers, dcezen hidden hem eenen langen tyd in de geW- penis, tot dat ecn Hccr te Goa^ zich fchaamende , (Uteca Man van zo veele verdicnilen , ondcr hun, dergelyt cen^ behandcling zou biyven iyden, hem in vryheid fteide, Deeze hadt hy niet bckomen , of hy bcgaf zich wcdcr ouder dc wapenen , en toog ?Is VryWilligcr ten ft-ydes iets onder de Portugcefen , ten dicn dage , in de Indu^ zeer algemeen. Korten tyd daar naa werd pf-DRO BARRETO tot Bevclhcbbcr aani^clleld van het Fort Sofda^ cn hy haalde , door grootc beloften , onzen Dichter ovcfi om hem dcrwaards te verzcllcn. De Bevelhcbber van ert afgelcgcne Stcrktc , in ee;i br'.rbaarsch Laud , deck eem* geVmaate in *t lot van ecn Balling. Dan , fchoon hei cenig oogmcrk van barreto was , om , in die ongcvaffip pr»st , het gcnoegcn der Tafclgemeenfchap van camoiHS te fmaaken , droeg hy gcenzins zorge , om het lecvei deezcn Gast aangcnaam te maaken. - Camoens, to* ontwuardigd over dus onvoegclyk eene behandeling , O | ecn rreruimen tyd gcflecten hebbcnde in de onaangenaan* | fte afhangelykheid van barreto , bcfloot na zyn Vadc^ land, waarvan hy te voorbaarig voor altoos aflchcid ©• nomcn hadt, weder te kecren. Een Schip, Lis/abm bcftemd| kwam op de t'huis reizc te Sofala^ en verfcbeV- VAN LUIS CAMOENS* Heeren, :ian boord van 't zelve, wilden dat camoens a zou verzellen. Naa eene afwecziglieid van zestien jaarcn , keerde ca- 0SNS9 in den Jaare MDLXIX, te Lisfabon weder. Onge- ikkig voor hem, woeddc op den tyd zyncr aankomfte de esc in die Stad , en hy voudt zich drie jaaren belet zyn /"erk in 't hcht te geeven. Eindelyk liet hy , in 't Jaar [DLXXII, zyne Lufiadc drukken: by den aanvang van et eerde Boek , vervoegde hy zich met eene allerfchoonfte itiakwending tot den Vorst , Koning sebastiaan. De kOning was dermaate getro(Fen door de verdienllen van tt^VL Dichter , dat hy hem ecn Jaargcid van vierduizend Linden fchonk, onder voorwaarde dat hy ten Hove zyn Ctblyf zou houden. Doch dit Jaargeld ward hem ontno- Icn door den Cardinaal hendrik, die dc Kroon van Por^ ^ml bekwam , welke sebastjaan vcrloor in den Veldflag n Alcazar. DeSchryvcr van de Lufiadc werd, in de daad, geheel ver- jeeten door hendiuk , ondcr wicns luisterlooze Rcgeering ^AMOENS zyn lecven in allc de elcn len der uiterfte armoede io^gde. Zominigcn willcn dat hy in ecn Armenhuis ftierf. : Blykt, egter, dat hy gecn vast en gcnoegzaam beftaan adt, 't geen deeze Huizen doorgaans uit1everen« By zich ieldl hy ecn zvvarten Knegt , die met hem oud geworden ras, en langen tyd de goedgunftighcid zyns Meesters ge- lOOten hadt. Deeze dankbaare Indiaan , ecn inbooreling 2Xi Java^ die, volgens eeniger fchryven, het leeven van yn Heer redde , toen decze by dc fchipbreuk zyne goede* !n verloor, bedcUie in de ftraaten van Lisfabon voor den imgtn Man in Portugal^ aan wien god de bekwanmhcden efehonken hadt , ftrckkende era den Geest van ecn ten il ncigend Volk op te wakkereu. Waarlyk, in 't oog van een kcurig Waarnecmer, fpreidt ct lot van CAMOENS een groot licht over dat zyns Lands: eider lot is met een nauwenband aan een vcrbonden. De elfde onkunde , dezclfde verbastering van Geest , die ge- oogde dat camokns grootendtels bcftond van de aalnines- \u door zyn onden Knegt op de i^raatcn van Lisfabon inge- ameld, veroorzaakte , dat het Ryk van Portugal tot de lagfte afhangelykheid verviel, die* immcr een vcrmecsterd X 5 volk 306 LEEV£N5BE11IGT VAN LDlS CAMOBNS. volk onderging. Terwyl de Ryksgrooten van PerUigM blind waren vi^or het vcrderf 't geen bun Ryk dreigeffik bovcn hoofd hing, zng camobns 't zelve met een'diep gricvend hartzeer , 't welk zyn eindc verhaastte. In eoa zyner Brieven vinden wy dceze aanmerklyke woorden: Ik ftaa gereed den loop myns Icvens te eindigen : de Wcreld zal kunnen getuigen hoe zeer ik myn Vaderlaod beininde. Ik ben 'er in wedcrgekeerd , niec aileen om „ in 't zclve, maar mci het zelve, te fterven (♦). In deezen ongcliikkigen tocHand (lierf, in den Jure MDLXXIK, in het zcven cn zestigfte jaar zyns teevens, bet jaar na de rampfpocdige nederlaage van sebastiaan^ LUIS DR cAaioENS , hct uitllcekendst Vernuft , ooit door Portugal voortgebragt , die in Krygsdapperheid voor de grootfte Portugeefcbs Helden niet behocft te zwigtem Op ecnc vvyzc, overeenkomdig met dien armoedigen (hatwttf in hy den Geest gaf, werd hy tcr aardc bcllcld, C*) Bene voorfpelling, die haare veryullinpbekwam: want,na dat Konhig scbastiaan in den Hag tegen de Mooren gefneuveld wUf werd de bovengenieldc Cardinaal hendrik toe Konlng van Pmmgd vcrklaard ; d(xjh , den Throon geen twee jaarcn.op ecnc onwaard^ yryzc bczetcn Ii«bbendc, ftierf hy. Waar op philippus db lU Koning van Spanje , die by het Iceven van hendrik reeds vwi nioeito nangewend hadt » om » als Zoon van Isabella * oudAe DoL^icr van Koning emanuel , zyn rc%t tot den Poftugirfehm Schcpter tc doen gclden, eindelyk het zo verre wist re brengcn* dat hy tot Koning van Portugal ^'cn zyn Zoon tot Opvolger, vcr- klaard werd. Onder wiens Ryksbeftuur Portugal dcrmaaie ten grondc ging , dat het gehecl ten val ncigde. Zie de la clede. Histoire Gemrak de Portugal. Tom. V. p. 38 1 » en Tom. VII. p. Sa EENICB LEERZAME BFSPTEGPLTNGEN OVER HET VERLOOPEN VAN DEH MMMER WEDERKERENDEN TYO. T)aar het onwedcrfprckelyk zcker is , dat de dagen » die wy gcnoten hebbcn , de eens verloopen tydcn , nooit of immcr- mecr zullen , noch kunnen wedcrkeren ; daar dczc waarheid ^ een icdcr gercdclyk word toc^eftemd, zal hct onnoodig zvn om- flag te maken , van dczclve re bewyzen ; vecl Hcvcr wii Ik dier- halvcn de aandagt myner lezcrcn by deze onte<:!:cnze^Iyke bcid wcinige ojrcnblikken ftil houden, cn ecnigc nutriije ovcrdco- kintrcn, cenigc Lecrzamc befpicgelingcn daar over maken. Dat eens voorby is keert nooit wecrom ! Hct voorledcne BESFl£GEL7VGBN OVER H£T VIRLOOPEN VAN DEN TTD. 307 weg — voor eeuwig weg verdwenen 9 oin nooit wecr te teren ! Wdk cen gcwigtig ftuk hoc waardig unze cyverdenkfng — — onze enistigfte overweging! Is de ver- loopen t^d kwalyk aangel(^d , wclk eene gedugte verantwoor- dvag voor iedcr mcnsch , die dcnzclven misbruikt heed ! _ Heat men intc^endecl zyn tyd wel bedccd ; welk ccnc gcrusc- heidf welk eene kalmte verwekt zuiks in 't gcmoed! Hoc vele Jaren zyn van veic mcnfchen niet al reeds verloo- pcfiy die ze doorgebragt, die ze agter den rug hebben» en hue wa'nige ogenblikkcn fiaan 'cr mogclyk, ja zeker voor eene groote nienigte» fl^s me^r voor handen! - Ziec daar » het gordyii vale 9 de rol in dczc bencdcn gewesten is ultgefpeeld ; zy ver- dwvnen van het Tooneel ; en, wie men^daar ook op moge zicn verjchynen , die eens verdwenen is , komt even zo min te rug, lis dc dagen wedcrkercn, weike wy reeds agter ons hebben. Hoe vele ogenblikkcn vcr\'ullen ecn Jaar van deszeits begin tot laa bet einde. Het fchynt eene onoverzienbare lengtc, wanncer men het intreed. Hoe uitgeftrekt vertoopt zlch •« mcnfchen leeftyd, by de ecrftc verfchyning op het Tooneel der werdd ; terwyi het , doorgebragt zynde , vvjarlyk niets fchynt , hoewcl gerekt tot eenen hoogen Oudcrdom! Men heoi't azegd van de werdd , dc Lcvensdagen zyn ten einde 9 mcMi rape 'er uit, en die verdwenen is* word naulyks mcer gcdagt! ban, fta men eens ftil met zyne aandagt by de ecrfte wording dicr dingen. Hoc vele Jaren hoc vele milllocncn van ogenblikkcn zyn 'er niet vcrllondeu, zedert dc eerde morgen aaolichte, tot op dit ogenblik, waar in wy nu nog ademen. — Alle die Jaren , die voorby zyn — — die milliocnen van ogcn- bi&tken 9 wclkc reeds zyn verdwenen zedert 's wcrclds aanb®- g|n ; aedert dc God des Lichts fprak : i^aar zy licht," tot op heden toe , welk eene uitgcrektbeid van tyd ? Byna zes dirizend jaren , wat (lerveling kan deze ruimtc ten einde zicn ! — Dan alic die ogenblikkcn zyn bercids verdwenen , geen van dezelve komt immenneer te rug. Welk eene on:ne:clyke ruimtc hadden onze eerfte Stam-Ouders voor zlch, toen toon zy, uit de handen hunnes oncindigen Makers voortgckomen i hun- neintrede in de werdd deden. — WelkCw-ncn leofryd zoud.n zy bereikt hebben , waren zy niet van 't regte Ipoor gcdwaaid ; baldadig met voeten tredende de beveien van hiinncn llocr en Scheppcr ! — Dan, zict daar, byna zes duizend Jaren zyn 'er zedert deze gebeurtenisfen reeds verloopen, en, leefUc dat corftc paar mcnfchen nu heden nog , zy zouden m<x?tcn bctu'iic ) ; by onze eerfte verfchyning, op dat Tooneel , konden wy dc rifnitsS niet overzien , die wy nu al zyn do jrgewandeld. En hcJcn al het geen voorby , 't geen agter den rug is , fchynt o:is nu maar flegts een ogenblik. Zo vliegt de tyd daar iienen , en laat naulyks voctftappcn agter zi^h? — Zedert ik dczo geJag- tcn spS VBRHANDBL. OVER DEN SLAAP , ENZ. DBR PLANTEN. namen nooit eenc Horizontaale flelling nan , flooten zig des avonds eerdcr, en open den zig des morgens laater du naar gewoonte. De koude verhardt de vaten, en maakt dezelve minder bekwaani tot beweeging; dit is de reden, dat een gevoclige Plant cen deel haarer gevoeligheid w- ■ liest , als zy ecnigc dagen iiit de kast gcweest is , zo dat men de Bladercn vericheide maalen kan aanraaken, zonder dat die zig fluiten : zo dra men echter een weinif harder aan dczclve (loot , fluiten zy zig oogenbUkkelyk; een lichte trilling werkt alleen op die Blaadjes 9 die mea fchiidt , daar cen (lerkere de tegenovergeflelde Blaadjes » en de gantfche Plant, aandoet. Ten laatllen bcfluii; de Autheur, dat, dewyl dc Stnic**, tuur der Bladercn doorgaans dezclfde , en deeze werkendc ftoffe altyd voorhanden is , alle Bladercn dezelfde cigc» fchap bezitten , hoewel in verfchillende graaden. De waarfchynlykhcid , zegt hy, van dit gevoclen, is wd,ii waar, ten aanzicn der ecne zekcrdcr, dan ten aanziendff andcre ; doch ik hcb naar ryp onderzock gevonden , dat alle Boomen en Planten denzcitdcn regel onderworpen lya. OPMBRKING WEGENS DE WAARDY , WELKE TOEOESCHII^ V£N WORDT AAN DE ONDERSCHEIDE UEGlNZif^LEN VAN WERKZAAMUEDEN IN DEN MENSCII. (Oveigenoraen uit reid's Esfays m the active Powers of Afok) W/y fchryvcn gcene Wnardighcid toe aan Inftinctenof ■ ▼V Hebbclykhcden. Zy leiden ons aileen op, cm* ; Wysheid des Scheppers te bewonderen , in dezelve xo i volmaakt te fchikken naar de Lecvenswyze der ondef- fcheide Dieren , by welken wy dezelve aantrefFen* — Bykans 't zelfde ipogen wy zcggen van de Neigingcn. Zy dienen eer ten gebruike dan tot cicraad. De begeerten na Kennis , Magt en Agting, ryzen ho(^ ger in onze waardeering ; en wy merken ze aan , A Waardigheid en Sieraad aan den Mensch byzcttcnde^ De bedryven daar uit voortkomende , fchoon cigenlyk g^ fproken niet deugdzaam , zyn manlyk en agtbaar , ^ hebben cen regtmaatigen eisch van meerderheid boven die enkel uit Nciging ontdaan. Dit denk ik is het eenpaarik oordeel des Menschdoms. Indien wy denzelfdeu maatftok van oordeelvelling gebruit tea OVBR DB WBRKZAAMHBIO IN DIN MBNSCH. ft$9 ten ten aanzicn onzer Goeddaadige Genegenheden , ko- men ze niet alleen manlyk en agtenswaardig , maar ook in eene hooge maate beminnelyk, voor. Ze zyn beminnelyk , zelfs in de Dieren, Wy bcmio- nen de zagtmoedighcid van het Lam , de zagtaartigheid in de Duif , en de genegenheid van een Hond voor zyn Meester. Niet dan met gonoegen kunnen wy zien , dat het vreesagtig Schaap , ^t welk nooit den minften moed betoonde in 't verdcedigen van zichzelve , moedig en on- rerfcbrokken werdt tot verdeediging van het Zuiglam, m ftoutiyk aanvalt op vyanden , wier gezigt alleen ge- ivoon was het Scbaap op de vlugt te dryven. Hoe genoeglyk is het, de Huishouding te zien van eeii ^aar kleine Vogeltjes , bezig in het opkweeken van bun croost; de Huvvelyks-genegenheid en trouwe der Ouden; lunnen onvermoeiden lustigen arbeid om voedzel voor het jcain te verzaaielen ; hunne fchrandcrheid om het Nest t bedekken; de kunllenaaryen wclke zy gebruiken, om, Iftwyls met gcvaar des lecvens, de Roofvogels, en andere Vyanden, van hunne woonplaats te verwyderen , en de roefheid , welkc zy toonen, wanneer een Jongen net nest cftoord , hun van de d'erbaare panden hunner toegene- enheid beroofd , en al de hoop op het kwecken des ge- acbts ontnomen heeft V Indien zagtaartige toegenegen- tid beminnelyk is in de Dicren ; zy is het niet minder f de Menfchen. Zelfs de uitwendige tekens daar van sbbcn eene treflende bekoorlykheid. Elk ecu wcet , dat een Perlbon van eene goede Opvoc- Qg ieder, met wicn hy verkeert, behaagt. Enwatisdie lede Opvoeding ? Indien wy het naar eisch nagaan , zul- ti wy bevindcn dat dezelve beftaat in Gelaatstrekken ^ ebaarden , en Spreeknianieren , die de natuurlyke tekens ch eigen gemaakt heeft , deeze tekens naar eisch 9 ea kiider laagheid , te gebruiken , is de welopgevoede , de fchaafde Man. W(lke is die Schoonheid der Weezenstrekken 9 bovenal de fclioone Sexe , die door alien bewonderd en bemind >itlt ? Ik geloof dat dezelve voornaamlyk beftaat in die kken , weike Goedaartigheid aankundigen. Ieder aan- idioff van zagthcid , tederheid en goedgunftigheid , is le ^boonheid. Terwyl , in tegendeel , elke trek , die orsheid , Oploopenheid , Nyd en Kwaadaartigheid te- ity eene Icelykheid uitmaakt. van X t Tot- BESPIEGELINGEN hunnc bccltenisfen , die ze vcrtooncn , verdwyncn op bet aller- onvcrwagtlle, en zy laien dc iniiifte voetftappeii niet agter. Den Wraakgicrigcn word lict hart d«)orknaagd , door cen fniveo- dig vorgif , waar door aJlc zync zappcn aangclloken en bedoN ven zyii. De wraakgicrige , dicn 't finert , a]s by zym fnoode opzctten mist, — vervolgt zyncn cvenmcnsch, — * bclaagt zynen natuurgcnoot , Imced duizcnd Ihoode aanfla. gen y oni den onlcliiildigcn tc verdrukken , om zyncn medebui]^ tc Ichadcn, waar hy kan, tc benadcicn. "Hy wood lUte- \ loos, om hem uit dc Maatfchappy tc vcrbanncn. Dan, cer- wyl liy zync gcvlockte maatregels ncemt , ftaat hy vaak op den uitcrfien rand van het graf te waggclcn : — Op den uiteriten rand van zyn vcrderf, waar in hy, necrgcftort, moec verfchynen voor cen Rcgtcr , wel langmoedig en verdraagzaam — iraar tevons rcgrvaardig, die dc werkcrs der ongcrcgtigheid vergddtnaar de fnoodheid hunncr handelingcn ; en den wraakzicken Ter- volgcr het gcwigt zyncr gramlchap, op de gevociigfte wyze,deet ontwanr w ordcn ; tcrwyl hy rcgt doet , zondcr aannemiie ' dcs perfoons. Hoc velen hebben niyne ogen in 't vefdm zicn ncdcrdortcn , die nu den loon al fniakcn van hunne liefd^ \ looze bcdryvcn, van hunne fnoode handelwys! j De- Wellustigc fpiit zync dagen in dartelheid, en wandelt dair : hcncn op den brcden wog dcs verderfs. Zync vermakcn volgen de een op de andere , cn zondcr dczc \erk\vync hy iA zich zelven. — Alies vervecit hem buiren wulplche dartelhedcB, en zondcr deze wcet hy niet , hoe hy den tyd Ichieiyk gcnocg j zal doorbrengen. Hy verdartelt zyn leven , die dc verlddende j aanzoekcn dcr verlokkendc wellustcn gchoor gccft , die Iiiscert | naar derzciver vleiendc ftcm , en verieid word door de bedriege- | lykc vertooningen barer bckoorlykhedcn. — Maar haastig gaan de wellustigc dagcn voorby, zc verdwyncn even als cen ligte damp j vap dc toppcn der hcuvelcn , wanncer die door de brandende i Zonneftralen bcfchenen wordcn. | Dan, wat uitzinnighcid vcrvoert U, wat bewe^ Ui ! gy wellustigc, om uwc Levensdagcn zo fchandelyk tc verfpillen,. daar gy niet, dan met een koude^'riUing , aan uw uiteinde denken ! kunt? — h dir, o dwaas, dc beftcmming van een redciyk Wfr zen, de wulpshcid cn dancihcid nate jagen en uwcn leeftyi te verkorren? — Dc ogenblikken van weelde en ongebondeo- heid zyn U ontvlodcn, voorgy 'er aandenkt, — en daar volgco vele vcrdrietigc dagen , — dagen van fmart, dagen van Iced — dagcn van pyn ( n jammerklagren ! — Dc wellustigc word vedal het treurenswaardig llngtofTcr zyner dartcle vennaken , cn brengt 'zync dagen ten cinde in verdriet , in jammer, en ellcnde. — Dan wic wcet, hoe veic darteic wereldlingen maar weinige 1e- vensdngcn meer over hebben , en ziet-, zy moetcH de werdd vcrlaien ; dc vermakcn cn wellustcn vaarwel zeggen. — Zy roue« OVER HET VERLOOPEN VAN DEN TYD. 3II leten van de wcreld fcheiden , en al derzclver volheld verla- 1, voor euwig vaanvel zc^gen ! Wie weet hoe vclcn *er den rand van hct graf , op dc uiterfie boord van hun cuwig rderf ftaan te dartclcn , onbewust wat hun zo ogenblikJyk ftaat er tc komcn , — onbewust dat *cr zo — zo ras ecn cind ftaac komen aan hunner vermakcn aan hunne losbandigiicden , n eind — voor cuwig een eind! 6 Dat gy het ist , hoe zou U het hart (Jaan ! — dat gy het wist , hoe gy Bf maar weinigc dagcn , zonis maar eenige uuren , mogeiyk maar me c^enblikken mcer zyn zultl — Gy, die thans nog zwemt de engebondcnfte wcliusten! — dat gy het wist, hoe kort het aarduurcn zal , of gy zyt een roerloos lyk, dat men van U ^en zal : „ daar ligt hy nu, die zig baadde in alle ongebonden- beden;'* hoc zoudt gy van angst ziddercn , en uwen boe- an van de doodsaugst kloppen. Dat men U in *t niiddcn wrer vermaken fiuittc, op den fchouder klopte, en zeide: „ Gy ault morgen (lerven hoe zou uw boezem door eene be- luwde doodvrces aangcgrcpen worden , in het midden uwer ver- aken! - Gewis , uw bioed flremde U in de aderen. Is nochtans eenige berekening op ons fterven te maken, ■ ,*I U den langst gerektcn leeftyd voor rek dien uit tot ^entig , tot honderd Jaren ; dan hoe weinigcn valt zulk een derdom te beurt! — lemand die vyftig Jarcn bereikt hGcit, n de vaste berekening makcn , van de grootfte hclft zyns ievcn* reids agter den rug te hebben ; dewy! hct duizend tcgen een isp t'hy nfet fterft voor hy nog vyftig Jaren beleeft. Maar de illustige brengt zclden zyne dagcn rer helft; dus kan hy, als vyf en twintig jaren gclecfd hecft, wel rckenen nicer dan de ft zyner levensdagen tc hebben doorgebragt ; en hoe vele zyn die dezen trap van jaaren niet berciken. Wel, ziet daar I 1 kan de wellustige zeker llaat maken , als hy vyf en twintijj en bereikt hedt, dat hy ten allerlangften nog zo vele Jaren voor iden kan hebben : dog hoe onzeker is deze alleruiigeftrektHe ening! — le'der Jaar, ieder maand, elke week, ialeredag, , ja ieder dgenblik kan de dood hem aanvallen , en in den •end d«i verderft ftorten ! Daar $12 BEIPIEGBLINGEN OVER HBT VERLOOPXN VAN DElf TTD. Daar dan deze dingen aizo zyn, vraag ik andermaaU watfl U dan te doen ? 6 mcnsch ! Mync dierbare Natuur- en nooten! wat bchoort ons eerflc, ons voomaamfte, werk te S] Dit , dat wy van iedcr ogenblik j 't gcen ons vcr^und woi een goed» een nuttig, gebruik maken. Waarlyk, dit is ecneed beziglieid , die we nfet kimnen verzuiinen , dan ten koste ^ ons eigcn geiuk. leder ogenblik, dat vcrllonden word , is di baar en mocc by ons op een hoogcn prys Itaan. Omtn onze goede voorncmens mag geen dralcn plaais grypen* — E ogenblik uitflels kan alles vcrydelen , om dat wy over een vi gend gcen befchikking licbbcn. Wy zyn van gene m& tor, dan allccn van dat, waar in wy adcmen. — Hy die d morgens uitftei necmt tot den avond , om zyn voornemen uit vocren* kan zich dikwils jammerlyk bcdri(^en. - Woet g] 6 mensch i wat dc avond zal voortbrcngcn , wanneer gy on morgenftond ziet aanlichten? Hoe vaak word een biyi morgen vcrvangen door ecncn treurigcn avond ! — Des rooigB is 'er wel ecns gejuig , dat 'er des avonds gewcen is. — 2 Wisfelvallig zyn alle ondcrmaantche dingen. • Zo wisielfi lig is ons levcn , 6 mensch ! Overwecgt dat by U zelven. - Werp uwe aandagt op uwc Natuurgcnooten. — Keer tot u ae ven in. — Zyt opmerkzaam. — Vcrgader Wysheid uit al hi gebeurde. — Ovem^ecg uwe bcftcmming. — Denk waar K gy verordend zyt. ■ Van uwen goeden Maker hebt ey ic mogens ontvangcn ; — Welaan laat ze niet euwig by u I8 ten : gy ontvong dczclve # om 'er een goed een nuttig gebni van te maken. Met uwe Natuurgcnooten , met uwe Son cn Landgenooten ftaat gy in de nauwftc betrekking. — Ve lies dit nimmcr uit hct oog: bcfcliouw uwe verplig^ omtrenr anderen , uwe verpligting omtrent uwen Evenmewe ~— Gy hebt behoeften, weike gy gaarnc vervult ziet: maar Evenmensch heefl dczelve ook, en die maakt op uwe hulp^en als gy op dc hunne , dezelfdc aanfpraak. — Leer dan hicr n uwe verpligting, cn vordcr even van U het zelfde , dat gy n anderen eischr. Dan dewyl deze Stof oene naderc cn uitgcbreidere overwegii dubbel waardig is , en ccn te ruimcn veld opcnt , om 'er tba In te trodcn , zo zal ik mync overdenkingen deswcgens tot ee nadere gelc^enheid uitflcUcn , om die , zo God wil en ik lew daoj als een vervoig op deze befpiegelingen , voor te dra^. C V. D. & \ENGELJVERK, r f RAAYfi LETTEREN , KONSTEN EN WBETENSCHAPPfiN BETRERKELYR. P yiRBAND TUSSCHEN HEX CELOOP IN DE CODLYKC filDINC VAN CHRISTUS , EN DAT VAN MOSES EN DE PROPHEETEN, AANGETOOND. (IJit )m Efigelscli.^ p dc verondcrftelde mogelykheid , dat de Gefchic- dcnisfcn , in de Schriften des Ouden Vcrbonds vef 1, cenigen zo onwaarrdiynlyk , en de Wonderwer- 10 ongeloof baar voorkomen , dat de Joodfchc Wct- •cr MOSES , huns agtens , niet meer eene Godlyke ling hadt, dan lycurgus of zoroaster, hecft men ien Vraagftuk in 't midden gebragt : „ of het nood- laUyk is , dat Lieden , met deeze begrippen ver- flld, Ongeloovigcn moesten weezen in jbsus ciiris-* us?** oe verre het mogelyk is het Geloof in de Godlyke lil^ van MosES , en in de Godlyke Inblaazing der Aeeten , af te fcheiden van 't Geloof in *t ChrisUff : hoc verre bet mogelyk is voor den zclfden Per- , het eerfte tc vcrwcrpen , en het laatfte vast te Icn? behocft hier niet nagefpoord, noch betwist te den ; want dat de Mcnsch bekwaam is tot het be- i van verbaazcndc onbedaanbaarheden , en buiten- righeden , zo in befpiegeling , als in gedrag , kan gereedlyk tocilaan. Ontelbaare bewysllukkcn too- sulks in ecne mnatc , grooter dan wy, waarfchynlyk » dfs mogelyk , zouden agtcn. De vraag , naar het .^chynt, komt hier op neder, of het eene natuur- eo bcftaanbaare zaak zy, dc Godlyke Zending van »TU« tc erkennen , en die van moses te verwer- cn of het laatfte , als men 't aan den toetfteen der chlyke bedry ven ftrykt , beftaanbaar is met het eer- overeenkomftig met dc bcginzels op welke wy in STUS gelooven; en zamenftemmende met dc gevoe- en vcrpligtingen , wclke dat Geloof medebrengt ? t kan niet gclochend worden , door hun , die dit zaaklyk verband in twyfcl trekken , dat 'er , in de iftcn, door de Chrisfencn voor Godlyk erkend^ MSlfOILWt IfO. 9. Y pUat* BET VERBAND TU8SCHBN HtT GBLOOr plaatzen voorkomcn , die uitdruklyk fpreeken van Geloot* in de Wonderwerkcn des Ouden Verbonds , a in de Godlyke Zcnding van moses , als omhelsd door cHRisTUS en de Apostelen ; en dat het Volks gcvo^ len aan die zydc was. 't Eenigc , 't wclk zy , derhai- ven , kunnen veronderltellen is , dat niet vereiscbt wicrd , dat christus of zyne Apostelen eenig baip liaddcn wegens de Zcnding van muses, meer dan buone ; Landsgenootcn; en dat zy, overzulks , natuuriyk met liet Volksgevoelcn inftemden. Mcer dan vyfhonderd Textcn zyn 'er , waat in de Sclivyvers van het NUt/we Ttstameut , plaatzen van dji dcr Schryveren des Ouden Testaments^ aanhaalen, cn dif uit bewyzcn o'ntlccnen; en dc getuigenisfcn der certe voor het Godlyk Gczag der laatften , zyn zo kliaret fterk, als men met mogelykheid kan verlangen. Laatdl wy ons op deeze getuigenisfcn beroepen , en dan iri de vraag weczcn , of ze kunnen gcwraakt en verwoip* wordcn, beftaanbaar met het Geloof in het Godlyk u^ za.^ van die ze overlevercn ? beftaanbaar met de gevoelcns van eerbicd cn ondcrwerp ng toegckend hunne Characters , en wczcnlyk aan hun verfchuldigi* Opmcrkclyk is de ftaatlykc verklaarinii: , in wokt CHiusTus fpreckt van dc betrekking, weike zyneeigcBi Zcnding en Ampt hadt tot mosrs cn dc Prophceten; i< dezclvc drukt hy zyn eerbicd voor beiden uit , cn dB agting voor hun , als Manncn die van gods wegfl fpraken : Meent nict dat ik ifekomen ben om dc JVet ^ de Fropheeien tt onthmdtn , ik ben niet gekomcn cm te ontbinden; mnar te vervullen , of te volmaaken , MATTBi V: 18. Opmcrkelyk is dc wyze op welke chW Tus zync eigcne Cot^lyke Zendhig met die van no* verbondcn hecf:, in een dcr uitvoerigfte en fterkflefP fprekken, welke hy ooit met de Joodtn ^lieldt, wegtt zyne cigenc eifchen op ecne Hemelfche Zcnding. 0! derzoekt de Scliriftcn: yi'ant in dezche mccnt gyneti^ wige Icevcn te hebbcn , cn die zyn het die van my gifi gen. Meent niet dat ik u yerklaagcn zal ij i Fader , die u verldaagt is moses , op yi'elke gy geh licit ; want indicn gy rfosbs geloofdc , zo zoudt gj 1 ge/ooyen: want hy hecfl van my gcjchreevcn: maar S9 zync Schri/ten nict gelooft , hoe zult gy myne fFoofi gelouvcn? joannes V: 39, 45. 46. 47. Opoetk .lyk is bet gctuigenis door cuki5Tus 9 iq den perfet IN CHRISTUS EN MOSES. 3'5 ufl ABRAHAM , aan MosRs en de Propheeten gegecven. f bsbbcn moses en dc Propheeten , dat zy die lioonn; dicn zy moses en d& Proplteeten niet hoorcn , zo zullcn f ook , al ware hec dat icmand uit den doodc opftoudt , \ch niet laaten gczeggen ^ luk. XVI: o.^. 31. ^ ^merkelyk was de blykbaarheid , wegens de afhan- ^enstj zo luistcrryk ten toon gcfpreid by de Verhecr- yking op den Berg , waar zich muses en elias vcr- oonden met Chkistls fpreekendc , matth. XVII: 3. )pmerke]yk was de wcttiging gefchonken aan het Volks- ^grip wcgcns dc Zcnding van moses en de Prophce- €Q , en aan hct vcrband waar in de Christcnheid daar nede ftondt , en het gefprck , 't welk chbistus hieldt sec zyne jongercn , die naa zyne Opftanding na Em- mm gingcn , wannccr Hy hun tc gemoet voerde. Owierfiandige cn trr.uiic van hartcn om te gclooven al fm de Propheeten gejprooken hcbbcu. Moest de CHiiis- rvs niet alle dccze dingen lydcn^ en alzo in zyne Heer- Uftdi'^ ingaan? En bcgotmen hebbende van moses en de Fnpheeten , ieide hy hun uit in alle de Schriften , *t feenyan hem ge/chreevcn was ^ LUK. XXIV: 25, 26, 27. Mogen wy , alle dccze plaatzen overwecgend.e , niet rrsttgen, is dit de Taal, is dit het gedrag van iemand, lie alleen zich hieldt aan hct hecrfchend Volksbegrip ? Is hct niet vcclcer dc Tanl en het Gedrag van ieniand ^ lie wist wat hy bevcstigde , die , in vcrband met de *erlichting9 welke hy hadt w(;gcns zyne cigenc eifchcn , >nderrichting ontvancjen hadt wegens dc Zending van •«0SBS cn de Propheeten 9 veel verder gaande dan le dcnkbeeldcn , wclke zyne Landsgenooten , of zelfs it Apostelen , toen bezaten — ondcrrigting , niet van U valschheid hinincr eifchcn , maar van hct Godlyk aczag op 't welk zy fprakcn , cn van het uitgeftrek- afgelegene cn vcrhcvcne oogmcrk van 't gecn zy oorfteldenV In de Bricven der Apostelen ^ ontmoct men ecne ge- ^urige overwyzing tot den ftaat der dingen v6<ir de ^diicing van hct Euangelie ; van deczen wordt deeds dprooken als van coo herkomftig , als door god bc- 3Uird , en als der/clver vervulling in christus beko- icnde. Van de Schriften des Oudcn Verbonds force- fil zy als de JVoorden Gods; en als Schriften gcfchikt di den Leezer wys tc maaken tot zaligheid. Dc Jvoden ^men 'er in voor als een .hooget begunfUgd Volk ^ Y a Sl( HET YERBAND TUSSCHElf HKT OELOOP dat dc Aannttming tot kindertn y de Hcerlykheid ^ i Vcrbonden^ dc iretgecving^ den Diemt van cod, Beloftetiisfen hadt. W^yders wordt dc Wet eenTuffm tcr tot op CHRisTus gehectcn ; en dezclfde god , dk in deeze laatfte dagen^ tot §ns gefprookcn heeft dmt nen Zoon^ wordt gezcgd, voortyds^ ve$lmaal% en tpju crlei vr/ze tot de Vaderen gej'prooken tc hebben door < Propbeeten; cn uitdruklyk luidt dc verklaaring , d4ti Prophetic oudtyds niet kwam door den wil van ccn mensd maar dat dc heiligc Mannen Gods , door den Hdiigt Geest gedreeven , sc gefprooken hebben. Zie ROM. DC: i CAL. Ill: 24. HEB. i: I. 2 PET. I: 2I. Wanneer men deeze Getuigcnisfen voor het Godlj Gezag van moses en de Propheetcn, door christos e de Apostelcn gcgeeven , overweegt , hoc onbeftaantaa ja , ik mag vry zej^gen hoe oneerbiedig is dan md ' de waarheid van hunne eifchcn , als uit coos nu fpreekcnde , tc erkennen , en nogthans , in dat gevil hunne getuigcnisfen tc verwerpen ! Indien zy nieii gecn geloof verdienen , mocten zy ondcr cene grow t bcftendige begogcling gcleefd hebben ; hunne rcdcnlttH lingen waren niet alleen onbehoedzaam uitgedrukt, ( zondcr wettige gevolgtrekkingen ; maar zy (leunden 0, vallchc beginzelen ; zy leidden tot dwaaling , en flw den het gezag ten d'enfte van cene bedriegery, dieccfl wen lang het Joudfcbe Volk misleid en verblind hadt Wie fchribt niet voor dusdani;zc veronderllclltti gen ! En , indien, mosrs niet nicer ccn Godljh Zending hadt dan lycurcus of zoroastcr, indien (fc Prophetic voortkwam van den wil cchs Menfchen, *f waren moses en de Prophcetcn Bcdricgcrs en MisK ders des Volks : want het kan niet gelocliend wordea, dat zy niet in hun eigcn Naam fpraken , maar in da Naam van ood , en raaakten eisch op ccnc Godljb Zending. 