VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
En de Schryver meent door voorbeelden van'boeren , enge« heele naatiën, die de kinderen in geene ryglyven prangen te konnen toonen, dat kinderen die ryglyven draagen meel wangeftalte krygen, dan die ongefchoeid gelaaten worde Het befluit van den Schryver is „dat de ryglyven zo gemaakt moeten worden, dat ze zich voegen naar het lichaam, en niet zo, dat het lichaam zich moet fchikken naar de ryglya ven. Zesde Lid. Wan de beweeging des lichaams, Deze wordt nuttig geoordeeld voor zeer jonge, en verder gevorderde kinderen. En de Heer DES-ESSARTZ is van gevoelen dat de Dames in *t algemeen ‘niet zo zwak en ligt geraakt zou den zyn, indien zy in haar jonge tyd, meer lichaamsbewes gin hadden gehad. En hy tragt dit te ftuaven door de ge- eldheid der boerinnen tegen die van de juffrouwen van de ftad over te ftellen. Wy kunnen onze Lezers betuigen „dat wy dit Werk met veel vermaak geleezen hebben. Alles is wel niet even nieuw; fommige dingen zyn reeds doorande- re Schryvers over de Geneeskunde aangemerkt, of in een al- gemeen gebruik: maar men vindt hier, in een goede orde byeen, de voornaamfte en beste regels, welken over de li- chaamlyke opvoeding der kinderen voorgefteld , door ’t ge- bruik gevestigd en door den Schryver zelve bedagt en er bygevoegd zyn. Alles is.doorgaans wel beredeneerd, en op een zeer verftaanbaare wyze ; zo dat het voor geneeskundigen, zo wel ‚als voor huisvaders en groeders van veel out kan zyn, 2 e A 302 , K MONRO A. Monroi R. S..L. S. in Acad.: Edinburg. Med. Profas ris, Tractatus tres, de Nervis eorumque distributione, de Motu Cordis & Duétu Thoracico , Latine redditi æ G. Coopmans M. D. Qui præter commentarium perpe- tuum adjecit Librum de Cerebri & Nervorum admini- {tratione anatomica. Editio altera. Drie Verhandelingen y van de Zenuwen en derzelver Verfprei- ding , van de Beweging van bet Hart, en van de Chyl-buis, dour A. MONRO L. v. d. K. L. S. en Profesfor in de Ge- neeskunde te Edinburg, én °t Latyn vertaald door G. Coopmans M. D. Die ’er bebalve doorgaande aanteke- ningen, de wyze hoe men de Herfenen en Lenuwen moet ontleeden , heeft bygevoegd. Tweede Uitgaave. Te Frane- ker by H. Hoitsma. 1762. dn groo: O&avo. 251 bladz. E Heer A. MONRO, al voor veele jaaren , eene Verhan- deling over de Zenuwen, gefchreeven hebbende, . waar van men , misfchien „het eerfte opftel vindt in de Ana- tomy of buman body van CHESELDEN, pag. 225-246. VI. Edit. 1742. heeft dezelve naderhand, op zich zelve, meer dan eens uitgegeven en verbeterd; gelyk uit de Voorreden van den Schryver, voor deze Uitgaave gedrukt „kan gezien worden. De Heer cooPMANs, dit Werkje aangenaam en nuttig bevindende, heeft het in °t Latyn vertaald, en met eenige aantekeningen vermeerderd, in °t jaar 1754 uitge- geven. Deze Druk uitverkogt en het Werkje echter gezogt wordende, heeft hy ’er deze tegenwoordige tweede Uitgaa- We van bezorgd; en het gene de Heer MoNRO, over de Że- nuwen in ’t algemeen, gefchreven hadt „’er bygevoegd. On- dertusfchen, zegt de Heer COOPMANS, had ik zelf zo vee- le opmerkingen en waarnemingen uitdoode lichaamem’, en zo veele aantekeningen uit andere Schryvers verzameld, dat ik wel een Kort begrip van de Zenuwen, op myn eigen naam, fcheen te kunnen uitgeven. Evenwel, hy verkoos het ~ Werk van den Heer Monro in °t geheel uit te geven, en ‘er zyne aantekeningen , {choon tot zyn eige gebruik ge- maakt, ‘er bytevoegen; oordeelende dat ze voor aankome- lingen in de Geneeskonst niet onnut zouden zyn. Men moet zich zeker aan den Heer cooPMANs verpligt fekenen voor dæ moeite van de Vertaaling „ waar door het Werkje van monro, in elks handen geraakt en van een algemeen gebruik is geworden; als óok voor zyne Aan-. tekeningen. Het Werkje van den Schryver heeft zyne waal- s -À VAN DE ZENUWEN. 303. waarde ; in het zelve wordt het moeilykfte gedeelte der Ontleedkunde , kort en met groote klaarheid verhan- deld. En de Aantekeningen van den Vertaaler zyn in geg- nen deele te verachten; zy vervullen, op menige gharien, het gene men in het eerstgemelde zou verlangen. Ook wor- den eenige verfchillendheden in den oorfprong en inplan- ting der Zenuwen, van die der befchryvingen des Heeren MONRO, opgegeven zen niet anders dan op wettige getuige- nisfen , of eige bevinding voorgefteld. Gevolglyk is het Werk, zo als het nu is, van veel nut en gebruik, om dat men ‘er een zeer goed Kortbegrip van de Leere der Zenu- wen in voorgefteld, en met veel naauwkeurigheid, zo veel de kortheid' heeft konnen toelaten, befchreven vindt. De Heer cooPMANs zegt ook, dat dit Korthegrip hem beter voorkwam dan eenig ander, om dat het de verfchillende ge- voelens van allen kort en op een aangenaame wyze voor- ftelt; en men, door het geheele Werk, een meer dan ge- meene klaarheid befpeurt. Het beste van WILLIS, vIEUS- SENS en wWINsSLow over de Zenuwen, ziet men hier, in ’t kort, by malkander gebragt. Ik heb; zegt de Heer coor- MANS, van Zich zelve, GALENUS dikwils met anderen en met onzen Autheur vergeleken en aangehaald , en zyne be- namingen der Zenuwen in de Aantekeningen gevoegd. Hy geloofde, hier door, de Werken van sPIGELIUS en andere ntleedkundigen , die voor EUSTACHIUs gefchreven heb- ben merkelyk licht te kunnen byzetten, om dat dezen, in de naamen der Zenuwen, GALENUS gevolgd hebben. Ook betuigt hy „dat hy in de vergelyking van de befchryving der Zenuwen, door onzen Schryver, met zyne onderzoeking in doode lichaamen, veel nut gehad heeft van de Plaaten van EUSTACHIUs, door den Heer ALBINUs uitgegeven. Bene- vens dezen heeft hy zich van de Plaaten van HALLER , ME- CHEL enz. ook bedignd.: En na de eerfte Uitgave zyner Vertaling , van de Verklaringen van G. MARTIN over de. Plaaten van EusTACcHIUs; de Verhandeling van KRUGER de Nervo Phrenica en het Werk van den beroemden CAMPER Demonftrat. dnatomico-Patbolog. Lib. I. behalve dat hem deze Heer heeft vergund, deszelfs overige hog ongedrukte tekeningen aangaande de Zenuwen te mogen gebruiken. Van het Werk zelve kunnen wy geen kort berigt geven 5 om dat al wat ‘er in verhandeld wordt, niets meer heeft , dan het gene noodzaaklyk vereischt wordt „en gevolglyk, niet kám verkort worden „zonder verminkt teworden. Wy zulleg echter, tot een {chets voor onzen lezer, iet uit de Verrek E | 3 ' ng eat 304 A. MONRAGQ ding der: Zenuwen opgeven ;: want de voorgaande Verhan. deling, aver de Zenuwen in ’t algemeen , vervat niets dan * gene zeer bekend, en, voor een groot gedeelte, voor en tegen betwist wordt. Zie hier wat door den Autheur en den Aantekenaar over het agtíte Paar Zenuwen gezegd wordt. , „ Het Agtfte Paar (*) Zenuwen der Herfenen of het ‚> dwaalend Paar, heeft zynen oorfprong van de zyden der „> Onderfte deelen der Olyfswyze lichaamen (f) met afzon- > derlyke vezelen; en als het ingaat in het voorfte inwen- » dig gedeelte der gaten, welken het Achterhoofdsbeen „ met het Slaapbeen gemeen heeft (4), wordt elk der zel- s ven famengevoegd met de Zenuw, welke binnen het har- „ de Herfen-vlies opwaards klimt, en afkomt van het tien- a de Paar van het Hoofd , van het eerfte en tweede vanden a Hals, en fomtyds van nog lagere Zenuwen. Deze wordt, a gelyk bekend is de Bykomende Zenuw genoemd {$). Wan- „ neer deze beiden uit het Bekkeneel gaan , wordt de Byko- s mende Zenuw van de Agtíte. gefcheiden, en fchuins naar s» buiten nederwaards daalende „gaat zy door de Tepelbeens- » Borst-been- Spier, waar aan zy takken geeft, en eindigt ə in de Monnikskops- en Ruitwyze Spieren van het Schou- s derblad. In ’t voorbygean vereenigtzy zich min of meer s» met de tweede Hals- Zenuw. Waarom dezen en ver- s» fcheiden andere Zenuwen, welken door verfcheiden ver- l _ » Ie (®) „ Is de Zesde famenvoeging van aaLeyus. De DisfzBlio- as ne Nervorum Tom. IV. Charter. C. 7. p: 244”. : Cf) „ Het ontftaat achter de Olyfswyze lichaamen van het ach- s, terfte gedeelte van het verlengde Merg. Dit Paar fchynt een s, tweederleien oorfprong te hebben, gelyk oak het Negende, s» en de Zenuwen van het Rugmerg, naamlyk, van het yoorfte s en achterfte gedeelte van bet verlengde Merg”, . ` °` | ' (}) „ ALBIN. Tab. Osf. 2. Fig. 1. T. & Tob. 3, Fig. 2. E”. (F ;, Ook de Wederkeerende Rugmerg - Zenuw. De Gorfprong ə van deze verfchilt van de andere Ruguierg- Zenuwen, ‘dat dee » zen uit de zydelyke voorfte-en achterfte deelen:van het Rug- ‚> merg voortkomen; genen, integendeel, alleen uit het achter- » fte gedeelte , beneden de achterfte takken van de Hals - Zenu- s wen , baare vezelen ontleenen. Deze Zenuw loopt onder de s» Tweebuikige Spier van de Onderkaak , over de ‘inwendige ‚ss, Hals-ader, Zy wordt van Garenus naauwkeurig befchreven s» bc. c. Fo. p. 245. Binnen het Bekkeneel maakt zy met het. n Agthe Paar eon aanmerklyke Vlegt'e. _ *. ` e « NAN DE ZENUWEN. 305 re afgelegen Spieren verfpreid worBen , dezen eerst door- `» booren, welken. zy hadden konnen aandoen, fchoon zy „ter Zyde van de doorgeboorden hadden henen gelopen, „ bekenne ik niet te weten”. ` OO „ De Stam van het Agtíte Paar (*) geeft terftond na zy- „ nen uitgang, zenuwen aan de Tong, het Strottenhoofd ; » het Hoofd van den Slokdarm (t) en aande Zetuwknoop > van de Twsfthenribbige Zenuw; en loopt van de Negende „en Tusfchenribbige, waar medeze, geduurende eenigen s voortgang, vereenigd is, gefcheiden, recht nederwaarts » naar den Hals, achter de inwendige Halsader, én ter zy- » de van de uitwendige Kropflagader. Vaordatze de borst » ingaat , geeftze , in beiden zyden , éen ‘aanmerklyke „» tak van zich: de tak van de regter zyde buigt zich » van het voorfte naar het achterfte gedeelte van de Ondere » fleutelbeensflagader 4 maar de linker om de groote hogt » van de Groote Slagader (§), en beiden klimmenze we- » derom opwaards ter gyden van de Slokdarm, waaraanze » takken geven, en eindigen in het Strottenhoofd. Dezen | z oo 2» WOL- (*) „ Deze is GaLeENyS ook bekend geweest en wordt i p €. befchreven”. ` E Sou ' a - (Ð » De eerfte tak, van het Agtfte Paar afkomende, word¢ » genoemd dé Tong -Zenuw van bet Agtfle Paar, gaat onder de » uitwendige Krop - flagader naar beneden, buigtzich ‘hier na o» » ver het Tongbeen, ‘onder het Priemwyze Uitfteekfel, en de » Priems-flokdarm-Spier, waarze ook zeer wel ontdekt wordt , » de gemelde Spier, naamlyk, een weinig gefcheîden en opge- » ligt zynde. Hier na komt zy ‘op deze Spier, tusfchen dezelve » ende Priems-'Fongfpier gaatze voort naar de Tong, eenigzins » boven de Tòngzenuw van het Negende Paar; == De twee „de durfte tak is de-Slokdarms. boofds- zenuw, in hetbegin met „ de Tongzenuw naauw vereenigd, looptze onder de uitwendi- » ge Kropflagader , en plant zich ter zyde van den Hoorn van » het Tongbeen in het Slokdarmshoofd. De derde tak, de Stro- » tenboofdszenuw, wordt, onder dezelfde Slagader voortgaande, „ tusfchen den Hoorn van het Tongbeen, en het zydelyk deel » van het Schildwyze Kraakbeen, onder de Schild-Töngbetns- „ Spier, ín: het Strottenhoofd ingeplant. ($) ‚Net op de plaats waar de Slagaderlyke buis in dezelve. » ingeplant wordt, ‘of in het hol van de Buis en de Slagädet ` gemaakt”, en, , Bi on . -Š ru NE 7 ao. 206 A. MONRO „» worden de te Ruggaande Zenuwen genoemd (*), en ‘moes „ ten gemyd worden in de Operatie van de Strotínede hoe- „ welze zo diep gelegen zyn, datze hier van niet ligt gé- y» vaar lopen; Dewyl de Spieren van het Strottenhoofd voor een groot gedeelte haare Zenuwen ontfangen van de te s» Ruggaanden, kan men begrypen, dat eene affnyding det ə zelven de ftem zeer zal doen verzwakken, fchoonze niet » geheel verloren worde , zo lang de bovenfte takken van » het Agtfte Paar geheel blyven. Waarom de te Rugöaan- sa de Zenuwen zo laag neerdalen, voor datze ùit het Agtfte „> Paar voortkomen , en zich eerst om de Groote Slagader » buigen, bekenne ik niet te weten, en waaromze dan we- „» derom zo hoog opklimmen (4). ’ De » Het (*) „ Beide de te Ruggaande Zenuwen zyn klaar afgebeeld p» door JUL. CASSER. PLACENT. Vide SPIGEL. p. 175. Tab. I. Fig. „iss VV. &TTZX. en befchreven p. zor. én roa Hy „ noemtze het Zesde Paar. Zie ook mALLeRi Fascic. 2. Arter, s» Zbyrioid. Tab. I. oaLenus befchryftze wel J. c. en zegt, dezen „ gebonden of gekwetst zynde, in levende Dieren, dezelven het » geluid verliezen. Van dezen krygt de Schild-Kraakbeens- Klier „ Een danmerklyke zenuw, en maakt een Vlegt met de Tusfchen- „ ribbige, ter zyde van de Klier. In het opklimmen gaan zy s door en onder de Spier, welke is de Samentrekker van het s» Slokdarmshoofd, en wyders door de Spleet, welke door het » Schild- en Ringwyze Kraakbeen gelaten wordt, en verdwynen » in de zydlyke Ringípleet.Spier, en eenige anderen van het s» Strottenhoofd. Zy dienen tot matiging van de ftem”. (Ð „ Vermids de te Rugkecrende Zenuwen tot het Strotten- » hoofd behoren, en een aanmerklyke tak geven aan de Schild- ‚‚ Kraakbeens- Klier, en de Klieren welken omtrent de Lugtpyp 2 gelegen zyn, begrypt men de reden, waarom alle deeze dee- » len, in een krampagtige Zeere- Keel, te gelyk aangedaan wor- » den, en dezelve door het aanleggen van een prikkeling verwek- s» kende Pap, inzonderheid als 'er de Rad. Rapban. rustic. , wel- s» ke als een Blaartrekkend middel werkt, onder gemengd is, s fchielyk genezen worde.’ Zie vaN swieren Comment. ad CI, ‚> BOER. Aphorism. $. 818, pag. 705. &c. Wanneer het prikke- »„ lende, welk de zenuw aandoet, naar buiten getrokken wordt, » is de Kwaal genezen. Het zelfde ondervinden wy dikwils van ‚wat Opium te geven. De Middelen welken een te grooten » aandrang van geesten afwenden, en de onregelmatige bewe- » gingen ftillen, opgefnoven, of looze Koppen in den nek ge- gezet, ftillen ditwils alles in een oogenblik. Hier uit is het ga OOk klaar, waarom deze deelen alleen, zonder de Oor-Klier, Lik 5 yaY n de w v E adai VAN DE ZENUWEN. sor ` „ Het Agtfte Paar, op of omtrent de plaats, waar de te „ Ruggaande Zenuwen van het zelve afgaan, of de te Rug „ gaande Zenuwen zelven, geven zenuwen aan het Hartzak- „je Œ), en anderen , welken zich met takken van de „ Tusfchenribbige te famen voegende, door het Hart ver- „ fpreid worden (4). | „ Na het afzenden van deze takken gaat het Agtfte Paar, „ aan beide zyden, nederwaards, achter de gróote takken „van de Lugtpyp, en geeft in zynen voortgang naar den „ Slokdarm, veele‘draaden aan de Longen(4.). Detak van „ de linker zyde neerdalende naar het voorfte gedeelte van » den Slokdarm, vereenigt zich, door verfcheiden takken, s metde regter, in haare nederdalinge naar de Maag, wel- „ ke hy met zenuwen woorziet. aar de regter loopt ach- ter den Slokdarm, verdeelt zich hier, en vereenigt zich » Wederom, eerze aan de Maag komt ($), waar aan hy ook „ zenuwen geeft. Maar hierop vereenigt hy zich , door > verfcheiden takken, met den linker tak, en gaat gelyke- > lyk voort naar de Buiks-Slagader , om zich te‘ vereenigen »„ met de groote halfmaanswyze Zenuwknoop , welke 39 An de beide Tusfchenribbige ‘Zenuwen gemaakt » wordt (SS). l s» Laat … „ de Onderkaaks -Klier „en die aan de zyde van den Hals gelegen „ Zyn, aangedaan worden; om datze, gelyk boven aangetekend » is, zenuwen van het Vyfde en Zevende Paar, en van de Hales. ‚ paaren ontfangen”. . , | ` (*) „ Somtyds heb ik de Hart- Zenuw, in de linkerzyde van » de te Ruggaande van dezelfde, zyde, maar in de regter van het » Agtíte Paar zien voortkomen”, (1) „Na dat het ‘Agthe Paar de te Ruggaande Zenuwen heeft „afgegeven , maakt het, met de Tusíchenribbige een groote » Vliegt, tusfchen de Onderfleutelbeens Slagader, en de Holle „» Ader, welke de Hart- Vlegt genoemd wordt” , (}) » Boven den Slokdarm, tusfchen het Hart en de Groote „» Slagader (als het Hart naar de regter zyde gefchoven is) ligt ` » in de linker zyde de Long -Vlegt: en zo ook in de regter zyde „» (als het Hart naar de linker opgeligt wordt ), by de regter a- „ derlyke Boezem en de regter Long- Slagader. Deze Vlegtin- » gen geven zenuwen aan de Longen, het Hart, en de Klieren ‚‚ der Longen”. En (6) ‚» Ik heb den regter tak zien verdeeld-blyven, en zo naar » de Maag gaan” (55) >» De regter tak van het Agtíte Paar, achter den Slokdarm l X5 „io 308 A. MONRO s» Laat ons, uit de verfpreiding van het Agtfte Paar kee- » Ten, hoe eenige kitteling met een.pen of iet anders, in „ de Keel, Walging en geneigdheid tot Braking verwekke. ə» Waarom Hoest Braking veroorzake „ of Braking Hoest. ə» Hier uit verftagt men waarom met een krampagtige Aam- » borftigheid en een ftuipagtigen Hoest, toeknyping vande s Spleet van het Strottenhoofd verzeld ga. Waarom be ss Zwaarlyke fpyze , in zwakke menfchen Aamborftigheid 2 veroorzake ; en waarom Braakmiddelen dikwils fchielyk » Aamborftigheid genezen. Waarom de pogingen om te » Braken de Aamborftigen in gevaar van verftikking brengen. „> Waarom de bovenfte'mond van de Maag za gevoelig zy, ə» datze fommigen toefchynt de zitplaats der Ziele te we- ə Zen(*). Waarom menfchen dig opfpanningen van de » Maag onderworpen zyn , zo dikwils meenen iet als een » kloot in de Keel gewaar te worden. Waarom de Opfty- ə Sing in de Keel, zo menigmaal , een geweldige wurging » van de fpleet van het Strottenhoofd by zich hebbe”. Jam- mer is het, dat men ons de wyze hoe deze gemeen{chap of medelydendheid door de zenuwen gewerkt worde, niet kan verkldaren. Onbegryplyk komt dezelve voor als men aan- merkt, dat de Zenuwen geene takken van zich geven, ge- łyk de Bloedvaten; maar alleen eenige draaden , welken met anderen , in eenen bundel famengevoegd waren, van dezel- ven afgaan, en in de deelen , waar toeze gefchikt zyn, inge- lant worden. De Heer Monro fpreekt hier van zelf op ze wyze: … Alhoewel de Zenuwdraaden in eenen bundel » Vast te famen verbonden, en verfcheiden Zenuwen in ee- „ nen Stam en denzelfden Zenuwknoop vereenigd worden; o - het 3, lopende gaat naar de Maag, en maakt by derzelver linker mond ;» de agterfte halfmaanswyze Vlegt ; wyders gaat hy over de Maag, y alwaar hy Kroon-Zenuw genoemd werdt, naat derzelver Uit » gang, waar hy de groote Kroon-Vlegt maakt, Maar de linker » tak maakt de voorfte halfmaanswyze Vliegt, by het bovenfte » en voorfte gedeelte van de Maag, gaat ook voort naar den Uit- s» gang, en: vereenigt zich met den regter, om de Vlegt te ma- » ken. Deze Vlegtingen worden niet alleen van het Agtíte Paar, » maar met het ‘Tusfthenribbige te famen gevòegd, gemaakt”. _(*) Waaronder van Heumonr. vide Cap. Ejus de Sede Anis ss me, p. 177. No. 7. & p. 179. No. 132. Ook hebben fommi- ‚ gen uit de Ouden de zitplaats van de lust tot Byflaping in de s» bovenfte mond van de Maag gefteld. Vid. naLLeER Preicâ. p Boerb, in Infis, Tom, V. Pert. Il, p, 187. $. 673”. l p het gevoel van elk deel van ons lichaam is echter zo onder- „ fcheiden , en wy hebben zulk een vermogen van de Spie-; „ ren, elk afzonderlyk te bewegen , dat, za deze beide! „ dingen voornaamlyk af hangen van de werking der Zenu-. » wen, gelyk, ik zal traaten te toonen, het gelooflyk zy „ „ dat ’er geen eigenlyke vereeniging, verwerring of famên-: „ hegting van Zenuwdraden plaats hebbe „maar elke zenuw-, „ vezel, van haaren oorfprong tot het einde, afgezonderd’ » en op Zich zelve blyve”. . De Nerv. in Gen. $, 24, i Achter het Werk van den Heer Monro heeft de Heer: - COOPMANS nog gevoegd eene Aanwyzing, hoe mende Her- fenen.en Zenuwen moet ontleden; waar mede hy, ongetwy- feld, Studenten en jonge Geneesheeren, die luft hebben, zich door eige onderzoek , in de Ontleedkunde te oefenen,. een aangenaamen dienst zal gedaan hebben. Wy twyfeten niet of het geheele Werk, welk zich „in alle opzichten „dan- pryst, zal greetig gezogt en met verinaak gelezen worden. Die eenig werk gemaakt hebben van het gedeelte der Opt- leedkunde , welk tot de Zenuwen betreklyk is, na te fpo? ren, zullen het wel op Zyne waarde weten te fchatten ; eñ den naarftigen en geleerden Heer caòPMANs, Voor het eeft en ander, dank betuigen. Oe Nieuwe Geographie, of Aardryksbefchryving , door den Heer Antoni Fredrik Bufching. Uit het. Hoogduitsch vertaald door Jacobus de Jongh junior. Tweede deels „eerfte fluk. Th s Hage by van Thol, te Amfterdam y van Esveld, en te Uta recht by van Paddenburg MDCCLXH. behalven de Voorres den 635 bladzyden in groot otavo. | | | E oplettende Aardrykskundige Bufthing geeft, in dit LJ Stuk, eene naauwkeurige befchryving van de Koning- ryken Portugal, Spanje en Vrankryk, De manier van ont- vouwing is dezelfde als in de voorige Stukken, waar van we bereids eenig berigt gegeeven hebben (*); en dit gedeelte zyner Geographie zal den Leezer niet minder voldoen dan * voorgemelde ; te meer daar °t Koningryken ten onderwer- pèn heeft, die in de tegenwoordige omftandigheden boven al de oplettendheid van veelen tot zich trekken; en de Au- theur, met riaauwkeurigheid, in eene geregelde orde, het weetenswaardige van deeze Landen en derzelver beftuuring breedvoerig voorftelt…” -_—— In ’t doorbladeren van dit Werk ontmoet ons zulk eene menigte van byzonderheden, e (*) Zie Vader), Letter-Oef, IL, D. bl, 595. 310 BUSCHING NIEUWE GEOGRAPHIE die we den Leezer met vermaak zouden konnen mededee- len, dat we ons naauwlyks in de keuze konnen bepaalen. Het denkbeeld dat een duidelyk berigt van de Pryheden der Gallicaanfche Kerke voor veelen niet overtollig, en zommi- gen aangenaam zal weezen, heeft ons ten laatfte doen be- uiten, het zelve uit dit gefchrift over te neemen: en ver- volgens heeft het ons goedgedagt, de befchryving , die on- ze Áutheur van de beroemde Koninglyke Vaart van Languedw eeft, den Leezer onder *t oog te brengen; als zynde eene yzonderheid die ten hoogfte merkwaardig is, en door on- zen Schryver zeer onderfcheiden gemeld wordt. Raakende het eerstgenoemde heeft de Heer Bu/ching het volgende. 5 De beroemde vryheden der Gallikaanfche kerk , of ge- » lyk men thans, om het roomfche hof niet al te zeer te » mishagen, pleeg te zeggen, der kerk van Vrankryk, be- ftaan in zekere fchikkingen , welken op den oorfprong- » kelyken kerkftaat dies tyds, toen Gallie nog onder de » Romeinen ftond, en op de eerfte kerkwetten der kriftely- a ke oudheid berusten , en tegen het invoeren van een nieu- » we en onbevoegde magt, te recht ftaande gehouden en > verdedigt worden. Het is niet mogelyk die allen op te „> noemen, of derzelver getal naaukeurig te bepalen. De s gronden derzelven zyn „in eene verklaring der: gezament- ə lyke geestlykheid van °t koningryk in hunne vergadering 3 Op den 29 Maart 1682 gehouden , opde 4 volgende Hoofd- ftellingen te zamengetrokken. ` | „ Eerftelyk , dat de Landsoverheid in alle wereltlyke din- ə» gen, eene volkomen en onafhangelyke oppermagt heeft; En aan de enkel geestlyke magt der kerke en van den Paus, ə» welke alleen tot zaken die de zaligheid betreffen , bepaald. » ÌS „in geenerlei wyze,noch onmiddelyk nog middelyk onder- ə» worpenis. Zo dat geen wereidlyke Overheid „door de kerk, s» van haar amt ontzet , en geene onderdanen, onder eenig » voorwendzel, van hunne plicht van trouwe en fchuldige a gehoorzaamheid aan dezelve ontflagen , en tot het weige- a ren van dezelve gerechtigd of verplicht kunnen worden. » Ten tweeden, dat de Paus aan de befluiten der alge- . » gemeene kerkvergaderingen onderworpen is ; welk leer- » {tuk niet alleen by de vierde en vyfde kerkvergaderingen s» te Kostnitz vastgefteld , maar ook van de kerk volkomen ə» is bevestigd geworden; waarom het niet alleen in tydeil p Van kerk verichillen, maar in alle gevallen, ftand grypen „> En In acht genomen moet worden, „ Fen OP AARDRYKSBESCHRYVING,s SII. „Fen derden, dat de magt der Pauzen niet onbepaald, „ maar aan de Canones dermaten gebonden is, dat ze niets verordenen ; oorloven noch bevelen kunnen, °t welk met „ dezelven , en de daar op gegronde gewoontens en vryhe- „ den van byzondere kerken {trydig is. „ Ten vierden, dat by het beflisfen van verfchillen over s» geloofszaken, de uitfpraak der Pauzen wel eene zondere » linge oplettenheid toekomt , maar dat de verbindende » kracht, onbedrieglykheid en onfeilbaare zekerheid, eerst door: de toeftemming der algemeene kerk daar aan gege- > ven word. » Ten opzicht van een zeer aanmierkelyk gedeelte des in- » houds dezer grondftellingen , is naderhand eene grote » verandering van leerbegrip gevolgd: dewyl thans, niet » alleen van het Franfche Hof, maar ook van de Bisfchop- » pen en godgeleerde Faculteiten in Vrankryk beweert » word, dat de Paus, ten aanzien der geloofsleere onhe- » drieglyk zy; ook is de vryheid om zich van den Paus op » cene algemeene kerkvergadering te beroepen „geheel > weggenomen. Al het gene wat; volgens de bovengemel- » de grondftellingen, en ongeftoorde gewoontens, en uit » de gefchiedenisfen bewyslyke gebruiken, van de vryhe- s den der franíche kerk nog is overgebleven , kan gevoeg- » lyk onder drie hoofdfoorten begrepen worden. , Het eerfte foort betreft de voorrechten der wereldlyke » Overheid, waar toe ro voorname hoofdftukken behoren, > van welke de meesten eene reeks van gevolgen met zich » voeren, 1) Wegens wereldíche-en tot de regering beho- » rende zaken, is noch de opperfte lands-overheid, noch » eenige derzelver bedienden, of ondergefchikteoverheden » eenige kerkentucht onderworpen. Dit geld niet alleen „ ten aanzien der Bisfchoppen , maar aok van den Paus; en is de hoofdoorzaak, waarom de Bulle ín Cena Domini in, » Vrankryk verworpen word, en van geen kracht is. 2), » De Paus heeft in Vrankryk geen ander rechtsgebied, dan „ bem door den Koning toegeftaan word. Weshalven de » pauslyke JVuntii en Legati , die enkele afgezanten van het „ roomfche Hof aan het franfche zyn, uit pauslyke volmagt geenerhande rechterlyk bedryf oeffenen kunnen, °t en zy » Zodanige volmagt van te. voren van den Koning toege- ftemd , en in het Parlament plechtig bevestigd zy gewor- a den. Geene rechtszaken kunnen naar Rome gebragt wor- » den, dat die uit krachte van het Concordaat en andere Ko- » ning). verordeningen aan de beflisúnge van dat Hof zyn | 3» OVEI- anche A 312 BUSCHING NIEUWE GEOGRAPHIE 2 overgelaten ; welke beflisfinge evenwel volgens geene an: à dere wetten, of pauslyke verordeningen mag gefchieden, s, dan die in Vrankryk uitdrukkelyk en plechtig zyn aange- » nomen geworden.. Voorts kan geen onderdaan gerecht. » lyk naar Rome gedagvaart worden; maar.in alle zaken, a Wegens welke van de geestelyke gerechtshoven aan dé s pauslyke vierfchaar kan geappelleert warden , moet de Paus y gevolmagtigden en Rechters in partibus benoemen. Ook » mag geen paufelyke comes palatinus, of Apostolifche No- „ tarius, zonder Koningl. bekrachtiging zyn werk verrich- a ten, en de pauslyke legitimatie van onechte kinderen „vint » niet verder plaatfe , dan om:dezelve tot de geestlyke Or- » dens bekwaam te maken. Eindelyk mag ook geene paus: s lyke verordening in Vrankryk bekent gemaakt worden, veel minder-voor rechtmatig, van kracht en waarde, ge- » houden worden , zonder alvorens onderzocht en door s plechtige goedkeuring der hoge Overheid bekrachtigd te » Zyn. 3) De zamenroeping aller kerkvergaderingen, zo s wel als de bekrachtiging van derzelver befluiten , behoort „alleen aan de Landsoverheid, zonder dat de pauslyke goed- s keuring daar by nodig is. 4) Schoon de Koning bevoegd os ia, wetten te maken, welke enkel het gedrag der geest- s, Iyken betreffen, en het gebruik van derzelwer magt bepa- > len , zonder daar toe de goedkeuring en bekrachtiging s van den Paus of eenige kerkvergadering te behoeven; zo a kan integendeel geen.kerkelyke wet of verordening noch s van Bisfchoppen , noch van den Paus, fchoon onder be- sı dreiging van eenige ftraffe of ook van kerkentucht ymand ss tot gehoorzaamheid verplichten , zonder koning). verlof s en bekrachtiging: $) De Paus kan van niemand geld op ə» neemen. of onder eenig voorwendzel, hoe genaamd, aï- s» VOrderen, buiten het geene door het Concordaat aan hem s» bewilligd is. De Koning daar en tegen kan den geestely- a» ken belastingen opleggen , zonder pauslyke toeftemming , s welke andere Landsvorsten , door eenige uitkeeringen s van diergelyke belastingen eerst kopen moeten, In de ə hieuste tyden heeft de Koning den geestlyken opgelegt » den 2often penning te betalen, en ten dien einde, eene » lyst van alle hunne goederen en inkomften ìn te leveren. aar over ontftonden grote bewegingen; en de geestlyk- » heid verplichtte zich 1753 , om jaarlyks, onder de benoe- » ming van vrywillige gift, 12 millioenen vres aan den » Koning te betalen , boven. de gewone vrywillige gift, » welke zy alle vyf jaren moet opbrengen >- welke 1755 gn eo » 1760 OF AARDRYRSBESCHRYVING. à13 < 1760 in 16 millioenen beftond. 6) Zonder koning]. be- » williging en bekrachtiging, mogen geene geestlykeftich. „ tingen, veel minder nieuwe ordens van Monniken en „ Nonnen, opgericht of ingevoert worden; en ftaan de or- ; densregelen ten onderzoeke en ter bepalinge der Over- „ heid. Dit is by den Orden der jethiten, daar zulks meest „ nodig was, ook alleropmerkelykst gefchied. 7) Den Ko- „ning komt de benoeming aller Aartsbisfchoppen, Bis- „ fchoppen en opzieners-der Kloofters toe ; ’t en zy ten op» s» Zicht der laatíten , tot bevordering eener ftrengere kloo- „ ftertucht, door Koningl. vergunning, de verkiezing der „» opzieners aan de kloofters-zelf gelaten worde Van zoda- » nige bedieningen, die met geene plechtige waarneming, _ Van eigenlyke zielzorge verbonden zyn, kunnen ’er meer 3 daneen aan een perfoon gegeven worden; waar van dien- s volgens de Bisdommen uitgezondert zyn. De Koningen „ van Vrankryk handhaven thans dit recht van benoeming » tot alle Prelaturen , uit krachte van het Concordaat, tus- » fchen Koning Frans den I en Paus Leo X. 1515 opgericht. » 3) Den Koning komt ook het zo genaamd Regale in het ‚ koningryk, in de engfte betekenis toe; het welk daar in 3 'beftaat, „dat hy de opertgevalle Bisdommen, tot de aan- 5 ftelling van een nieuwen Bisfchop.toe, zelf waarneemt; s doordien hy, in plaats der Bisfchoppen, alle geestlyke s» beamten benoemt; en de veryellene prebenden vergeeft, „ Alleen de pastoryen uitgezondert. 9) Alle geestlyk rechts- » gebied is aan de wereltlyke Overheid in diervoegen onder- » worpen; dat van alle uitfpraken der geestlyke Gerechts- ‚ hoven, beroep op het Parlament plaats heeft „zo haast het s geringfte misbruik der geestlyke magt, of inbreuk in ee- nig ftuk dezer vryheden, en overtreding der koning. verordehingen bewyslyk is. Deze zo genaamde Appels » comme d'abus „hebben terftond by de eerfte inftantie plaats, „ io) Alle waarneming der uitwendige kerktucht en hand- „ having der geestlyke magt, {taat onder opzicht der we- » reldlyke Overheid. Derhalven kan het Parlament, Zon- „ der eigenlyk appel of aangebragte klagte, alle {chriften » der geestlyken, zonder eenige uitzondering , onderzoe- » ren g en, in gevalle van benadeeling deezer vryheden , > ftraffen. EE > EE - -a Het tweede hoofdfoort van vryheden der Gallicaanfche » kerk, betreft de voorrechten der- Bisfchoppen. en geza- » mentlyke geestelyken. Deze kunnen bekwaamlyk in 4 2) ftukken bevat worden. De Bisfchoppen zyn. niet alleen 3 GO 314 BUSCHING NIEUWE GEOGRAPHIE » de eigenlyke Rechters in hunne Bisdommen, over allé » Zaken, welke het geloo: en-de leere betreffen, maar zyn $x ook verplicht voor de zuiverheid der leere te waken; en » tot nieuwe ftellingen, en beflisfinge van verfchillen. daar »„ Over ontftaande, niet dan na naaukeurig onderzoek hun- » He toeftemming te geven. 2) De kanonyke en door ftaats- 5, wetten bevestigde magt der Bisíchoppen ‚ten opzicht van » den godsdienst en kerkelyke tuchc, kan van den Paus » noch door algemeene voorichniften ; noch door byzonde- » Te bevelen, bepaald of vermindert worden. Dus berust » de inrichting der openlyke Formulier en gebedeboeken, „» ook de invoering van nieuwe feestdagen , en verandering » Van godsdienstige plechtigheden ; enkel op de befchikkiag » der Bisfchoppen. Geene pauslyke begunfting of veroor- » loving kan tegen hun rechtsgebied gebruikt worden ; ook „ Valt van hunne vonnisfen, geen ordentlyk appel, dan aan js de Aartsbisíchoppen, en primaten des ryks, en van dezel- » ve verder aan den Paus; waar van het onderzoek door » benoemde inlandíche Rechters gefehieden moet. Metde „> Ordensprelaten , uitgezonderde Kapittels, en onmiddely- » ke kerken, heeft het mede geene andere gefteltheid. 3) » Alle geestlyken zyn zo van buitenlandíche geldfchattin- gen, als rechtsplegingen vry; hunne inkomften konnen s» van den Paus „noch door uitkeeringen of Jaargelden „noch „ door verhoging van Roomíche kantellerykosten bezwaart, » noch hunne perfonen, om buitenlands te verfchynen „ge- 3» noodzaakt worden. 4) Alle Geestlyken kunnen Zich van s de befcherming der wereldlyke Overheid, tegen de mis- „ bruiken hunner geestlyke overheden bedienen; ’t welk 3 door, geen foort van kerktucht verhindert of befkraft kan worden. » 2) Yder een heeft vryheid om de H. Schrift ook in dé » moedertale te lezen, °t welk de geestlykheid noch ver- bieden noch verhinderen kan. 3) Niemand kan vande » Geestlykheid tot den Godsdienst gedwongen, of wegens » 7y | OF AARDRYKSBESCHRYvING: dig „Ayn gelof ontrust worden, zo lange hy zich onthoud „ van het uitbreiden zyner gevoelens, of het beftryden vin „ het Leetbegrip èn den godsdienst, welke door ’t gezag „ der Overheid vastgefteld is; en voorts aan geene overtre- „ding der Landswetten én verordeningen , ten opzichte „van verbodene godsdienftige zamenkomften, of huwe- > lyks copulatien, om de plechtige bewyslykheid van recht- „ matige huwelyken te verkrygen, zich fchuldig maakt. » Zie D. Siegm. Jaê. Baumgartens verhandeling van de vry- „ beden der kerke van Vrankryk, Halle 1753. vat welke ondige verhandeling ik my by dezeftoffe bedient hébbe. e tweede byzortderheid, welke wy voorgenomen had- den uit dit Wêrk den Leezer onder °t oog te brengen, is des Autheurs befchryving van de kostbare en zeer nutte Ko= ninglyke vaart van Languedoc , waar van hy ’t volgende meldt. » Deszelfs oogmerk is, den Oteaan met de middenlande »„ fche zee gemeenfthap te doen hebben , zo dat men te 3 fcheep uit dé eene zee in de andere konde komen zon- „> der Spanje om te varen. De Romeinen zouden alreede » dit voornemen gehad hebben. Onder Karel den Groten; > Frans den I, en Hendrik den IV , heeft men °t Zelve wee » der ter bane gebragt, maar niet uitgevoerd. Onder Lo- 3, dewyk de XIV overdacht Paul Riquet deze zaak 40 jären » lang in der ftiltes pleegde alleen raad met zynen hove- » Nier, en bragt het ontwerp eindelyk tė voorfchyn, dat 5, hy van 1666 tot 4680 uitvoerde. Die vaart of dat kanaal >» begint in het meir Thau, dàt door de haven by Cette of » Sette met de middenlandfche zee verknocht is, loopt niet a ver van daar dwars door de rivierén Eraut en Orb „en ver- » volgens nog door eenige anderen, onder welke de Fres- „ quel de voornaamfte is, en f vierde myl beneden Tou- » loufê wort het door 3 fluizen in de Garonne geleidt. Het » is 40 franfche mylen lang, heèft doorgaans 6 voet hoog » water, zo dat eene laading van 1800 Centners allerwe- » Zen daar op Kan voortgebragt worden; en debreedte ‚(de » beide oevers, zo ver die aart de Gräven van Caraman be- » horen, mede ingefloten) is 24 roeden yder van 6 voeten. „In het geheel kanaal zyn 64 Corps de Eclufes, en veele » van dezelveri beftaän uit 2, 3 tot 4 fluizen, de 8 by Be- » Ziers niet mede gerekend: Ten behoeve van het kanaak „is te St. Ferréol of Färriol 3 myl beneden Revel, tus- „ fchen 2 klipachtige bergen, die eénen halven maan vertos „nen, een groote waterbäk aangelegd, die 1200 roeden „ lang, en op de breedfte pläats 5oo- roeden breed. en 20 Uli DEEL. LETT. NO. 7. Y = diep 2) a S 316. BUSCHING NIEUWE GEOGRAPHIE z diep is, makende deszelfs oppervlakte 114573 rot en uit. 7 „ In dezen ruimen waterbak word alle het water van de » beek Laudot, die van de gebergtens afvloeit , opgevan- a gen, en met eenen muur van 24 roeden lang, 22 roeden „ hoog, en 24 voeten dik en daar en boven met eeh fterken dam,die weder met een {terke buitenmuur van gehouwen >» fteenen bezorgd is, befloten. Onder den gemelden dam ‚> kan men in een overwelfde gang tot aan de hoofdmuur ə komen, in welke, door 3 van koper gegotene kranen, » die met yzere boomen op- en toegedraayt kunnen wor- » den, en welker openingen eenes mans dikte wyd zyn „het » water met een geweldig gedruis in eene gewelfde water- ss leiding valt, en langs dezelve. door de buitenmuur loopt, » en als het daar buiten komt, onder den naam van de ti- „ vier Laudot, zyn weg tot in het kanaal, dat Rigole de la » plaine genoemd wort, vervolgt, en door het zelve tot » eenen anderen zeer fchonen vergaderbak by Nauroufe niet æ ver van Castelnaudari gebragt word, welke bak 200 roe- „ den lang en 150 breed is, -en waar in het water altyd 7 a» voeten hoog ftaat, en uit denzelven door fluizen zo wel » naar de zyde der middenlandfche zee, als naar den Oce- aan verdeelt word, wanneer het kanaal aan water gebrek » heeft. De bovengemelde kranen kunnen eenige maanden s lang open ftaan, eer het water uit den groten bak afgelo- s pen is. Omtrent ter helfte des wegs tusfchen Capeftan a en Beziers is de zogenaamde Malpas, alwaar het kanaal » ter lengte van 120 roeden lang, onder den berg Escama- ze doorgeleid wordt; welke doorvaart meerendeels van > gehouwen fteenen zeer hoog verwelft is, maar ten laat- » ften enkel door de zachte. potfteenige rots gehouwen is: » Wie verkoeling nodig heeft, kan dezelve onder dit ver- a» welfzel rykelyk vinden. Dicht by de Stad Beziers naar s» de Malpas, zyn 8 fluizen , welke eenen natuurlyken prach- » tigen waterval 160 roeden“lang, én 11 roeden hoog vet- s toonen, dienende om de {chepen uit het kanaal dwars: » door de rivier Orb te brengen, om verder hun weg op ẹ» het kanaal te vervolgen. » ning heeft het zelve met alle rechten en inkomften aan » den uitvinder Riquet en deszelfs manlyke nakomelingen » in diervoegen gefchonken ; dat het zelve eerst ‚na hetuit- »fterven zyner manlyke linie aan de kroon vervalt. : De > fchepen welke dit kanaal bevaren, moeten van yder Cent- » ner lading 20 Sols pasfagie geld betalen, en de koning » zelfs, wanneer hy oorlogsbehoeften of andere goederen „ over het kanaal zendt, onderwerpt zich aan ie belas- ” ting, zo-dat deszelfs inkomften „, voornamelyk, wanneer » de handel fterk gaat, zeer aanzienlyk zyn. Daar tegen » Zyn ook de kosten van onderhouding zeer groots. ver- » mits de bezoldingen der veele Opzieners en bedienden, » als Direéteurs, Ontfangers, Contrarolleurs, Rechters, » Lieutenants, fchryvers en wachters alleen op 100000 lis » vres, buiten de kosten van verbetering belopen. De » Graven van Caraman, nakomelingen van den voornoem- » den Riquet, zyn ook fchuldig vaartuigen op dit kanaal » te. houden; welke door muilezels of paarden getrokken » worden, om reizende perzonen te voeren, en fchoon ’en » geene voor handen zyn nogthans gezettelyk heen en we~ » der varen moeten. J. B. Nolin heeft van dit kanaal een » fchone kaàrt uitgegeven. Verdediging van de Eer der Hollandfche Natie. Te Amflerdans A Yntema en Tiboel, MDCCLXIII. bebalven een kort, oorberigt 56 bladzyden in Oâavo. D E Schryver van dit ftukje verdient met het hoogfte regt de agting van alle edelaartige Hollanderen „die de eer van - hunne Natie ter harte neemen; die, fchoun minder harts- togtlyk, en dus ook taijer vari geduld, dan veele andere Vol- keren, egter niet ongevoelig zyn voor eene wangunttige hastertaal , die het character der Hollandfche Natie op eene haatlyké wyze zoekt te bezwalken; en welke de Autheur van dit gefchrift op eene manlyke wyze, met oordeel en be- fcheidenheid te keer gaat. | en ` Het heeft naamlyk den Schryveren van The modern Partof an univerfal Hbftory ‚(de Hedendaagiche Hiftorie „of het ver > 3 volg 3r8 VERDEDIGING VAN DE BER volg van de Algemeene Historie ,) goedgedagt eene bes fchryving van ’t algemeene charaöer der Nederlanderen te gee. ven, waar in eene Engelfche kwaadaartigheid ten duidelyk- fte doorftraalt; en °t leezen hier van heeft onzen Autheur opgewekt, om ’t zyne toe te brengen tot handhaaving van de eer der Hollanderen, door °t wederleggen van dit opge- geevene character, dat hùn in geenen deele voegt. — Onze Schryver vangt dit ftukje aan met een foort van ver- toog, waar in. hy doet zien, Hoe de pryzenswaarde Liefde ` voor °t Vaderland te verre gebragt worde , wanneer men zich uit hoofde hiér van laat vervoeren tot kleinagting van. alle andere Natien ; en dat de Nederlanders deswegens niet te befchuldigen zyn, dewyl ze veel eer berispt zouden mo- gen worden van wegens hunne verregaande agting voor % een vreemd is, of van verre, koomt, en inzonderheid voor de kleeding, zeden en fchriften,der Franfchen en Engel- fchen. Men zou, vervolgt hy, hier uit mogen afleiden, dat nze Landaart veel eer de gunst en goedwilligheid dan de haat en mishandeling van vreemden verdiende: ondertus- fchen is °t eene zekere waarheid, dat de Engelfchen , (van wien ’t hem nu alleen lust te fpreeken,) hunne gewoone laatdunkende veragting voor alle Vreemdelingen den Ne- derlanderen boven al geduurig doen blyken: en ’t is inzon- derheid aanmerkelyk dat dit ons toekomt niet flegts van `t onkundige gemeen, maar ook van lieden van oefening; waar van ons de geleerde Engelfíche Sehryvers van ’t bo- vengenoemde Werk een nieuw bewys uitleveren, met hun- ne haatlyke opgaave van °t zogenaamde algemeene charaötr der: Nederlarnderen , volgens hunne befchryvimg is de Hol- landfche Natie, koel, onbartstochtig , (phlegmatic), ongees- #e, Cuninventive,) en onbefchoft, (brutal); het onderfchei- ende kenmerk van een Hollander 1s een taai geduld, en eene onveranderlyke aankleeving tot eige belang; en dus gefteld zyn- de brengt hy de zwaarfte onderneemingen ten einde, zonder ‚ éen glimp van geest, van vrybeid of van waare uitzicht. — Dit character, door deze Schryvers breeder uitgebreid, we- derlegt árize Aútheur van ftúk tot ftuk, en doet zeer duide- Iyk ziet, dat Zy door vooroordeelen, ligtgeloovigheid, waanwysheid óf kwaadaartigheid imr dezen geleid moeten zyn. Het is gelyk onze Autheur zegt nog eenigermaate te begrypen dat een Erigelschman , die dagelyks de verfchrikke- Dyke uitwerkingen van cen oplopende drift en toomelooze woede gewoon is te zien in een land, daár men zyne bartstogten denrui- men teugel viert, eh in geen ding de maat beudt, de Holland- DER HOLLANDSCHE NATIE. 