Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Stand van onze oceanographische kennis bij den aanvang der Siboga-expeditie. WEBER geeft in de eerste Monographie, welke het gevolg was van den arbeid dier expeditie, een kort overzicht van den stand van onze kennis ten aanzien der genoemde punten in dit gebied (21, p. 83 e.v). Volgens de kaart der zeediepten in onzen Archipel, uitge- geven door Brrenaus (15), zou de Banda-zee naar het — 155 — Noorden, naar de Ceram-zee toe, volkomen afgesloten zijn voor grooter diepten dan 500 M. m.a.w. de waterlagen der Banda-zee, dieper gelegen dan 500 M., zouden geen commu- nicatie hebben met den Pacifischen Oceaan. Dezelfde voorstelling vindt men terug op de kaart der zeediepten in onzen Archipel, uitgegeven door Scene (12). Beide kaarten geven voor Straat Manipa, tusschen Boeroe en Ceram, geen grooter diepten dan 500 M., terwijl zij bovendien tusschen Bocroe en de Soela-eilanden (Soela Besi) een onderzeesch plateau aannemen, dat niet dieper dan 200 M. onder den zeespiegel gelegen is. Deze voorstelling van zaken is in tegenspraak met die, welke op een der oudste kaarten van Kriimmen voorkomt (9). KrümmeL geeft daarop voor Straat Manipa reeds een diepte van 500 vaam = 900 M., terwijl bovendien de Banda-zee communiceert met de Ceram-zee door de passage tusschen Soela Besi en Boeroe, waarvoor hij diepten aangeeft van 3660 M. Ook staat volgens Krümmen de Ceram-zee in open verbinding met de Molukken passage door de Straat tusschen Groot-Obi en Lifamatola, waarvoor een diepte van 1830 M. is aangegeven. Hieruit zou volgen, dat de Banda-zee, waarin de laagste temperatuur reeds op 1600 M. bereikt wordt, langs de Ceram-zee, door laatstgenoemde Straat en de Molukken passage, in verbinding staat met den Pacifischen Oceaan, voor de waterlagen tot ruim 1600 M. diepte. Deze meening wordt naar het schijnt ook gedeeld door Vivien DE Sart-Marrixn en SCHRADER, althans voor den „Archipèl Asiatique” (10). Wij zullen zien, dat deze opvathing de Ween was. Zijis dan ook volkomen bev onde door de er Siboga-expeditie. De loodingen van het Duitsche zeilschip „Karl” tusschen Boeton en de Soela-eilanden. Te voren dient echter nog gewezen te worden op eene onjuiste voorstelling der zeedieptenin de Golf van Tolo, welke, totdat de resultaten der Siboga-expeditie bekend waren, voorkwam op de Hollandsche Zeekaarten. — £56 = Men vindt daarop tusschen Boeton en de Soela-eilanden een reeks loodingen aangegeven met een tusschenruimte van 20 zeemijlen, welke geen grooter diepte dan 55 tot 120 vaam aangeven, terwijl de aard van den bodem bepaald wordt met de aanduiding: „steenen en zand.” Duar moest dus en groot onderzce:ch plateau bestaan tusschen Celebes en de Soela-eilanden, misschien wel zich uitstrekkend tot Boeroe. Deze serie loodingen waren ontleend aan de opgaven van het Duitsche zeilschip „Karl” '). Zoo was de stand van onze kennis omtrent het bodem- relief en de gemeenschap der verschillende bekkens in dit gebied, bij den aanvang der Siboga-expeditie. Straat Manipa tusschen Boeroe en Ceram. De expeditie ` wendde zich allereerst naar Straat Manipa, tusschen Boeroe en Ceram en vond daar een smallen onderzeeschen rug, waarop de eilanden Manipa en Kelang gelegen zijn. Van West naar Oost loodde men op dezen rug diepten van 1067, 940 en 1195 M. De rug is zeer smal en gelegen in het Noordelijk deel van Straat Manipa. Hij strekt zich dus niet uit, zooals men vroeger meende, over de geheele Straat Manipa; ook is de diepte op dien rug grooter dan 500 M., maar vast staat thans: dat zich in Straat Manipa een onderzeesche barrière bevindt, welke de Banda- en Ceram zeeën in hare diepere lagen scheidt. Verbinding Banda-zee met den Pacifischen Oceaan. Reeds was door de Siboga-expeditie aangetoond, dat de Banda-zee naar het Zuiden, in de diepere waterlagen geen communicatie ') De gegevens zijn gepubliceerd in de „Annalen der Hydrography und maritimen Meteorologie, XIII, 1885. Prof. NIERMEYER vestigde er de aandacht op in het T. K. N. A. G, 2 Serie III, 1886 p. 487. De bovenbedoelde dieptecijfers komen nog voor op de „Overzichts- kaart van den Oost-Indischen Archipel” in zes bladen. Top. Dienst 1908: — 157 — had met den Indischen Oceaan; volgens bovenstaande was zij naar BERGHAUS en Scaune evenzeer gescheiden van den Pacifischen Oceaan, terwijl Kriimmen en Vivien DE St. MARTIN en SCHRADER wel eene verbinding met dien Oceaan aangeven. Om deze questie op te lossen begaf de Siboga-expeditie zich van Straat Manipa naar Sanana, gelegen op Soela Besi. Westelijk deel der Ceram-zee. Zij verrichtte negen loodingen in dit Westelijk deel van de Ceram-zee, welke het bodem- relief, waarvan tot nu toe weinig bekend was, aantoonen. (Hydrographic Results, Chart I). Daarna werd in de richting van Sanana gestoomd en op Station 190, ten Oosten van Sanana een diepte geconstateerd van 4082 M., de grootste, tot dat oogenblik bekende, diepte in de Ceram-zee. De temperatuur van het water op die diepte bedroeg 3,2° C., welke overeenkomt met de laagste temperatuur in de Banda- zee, welke op 1600 M. bereikt wordt. Hieruit viel reeds af te leiden, dat de Ceram-zee naar de zijde van den Pacifischen Oceaan gesloten moest zijn voor grootere diepten dan 1600 M Gemeenschap der Ceram-zee met den Pacifischen Oceaan. De Ceram-zee heeft langs twee wegen gemeenschap met dien Oceaan. In de eerste plaats langs de Halmahera-zee en de Djilolo-passage. Voor de laatstgenoemde Straat was reeds aangetoond, dat zij geen grooter diepte heeft dan 1000 M. De tweede verbinding komt tot stand door de Straat tusschen de Soela-eilanden (Lifamatola) en Groot-Obi en de Molukken-passage. Zooals te verwachten was, in verband’ met de gevonden temperatuur der koudere lagen in de Ceram-zee, bleek in eerstgenoemde Straat tusschen de Soela-eilanden en Groot-Obj een onderzeesche rug te bestaan, welke echter communicatie toelaat tot op diepten van ruim 1600 M. Men loodde als. grootste diepte op dezen rug 1724 M. De Ceram-zee staat dus langs dezen weg in open ver- binding met de Molukken-passage, welke laatste toegankelijk is voor de diepste lagen van den Pacifischen Oceaan. — 158 — Verbinding Banda- en "eram-zee Thans restte nog het onderzoek van de verbinding der Ceram- en Banda-zec' welke volgens Brranaus en Scnumine gescheiden zouden zijn door een onderzeeschen rug op 200 M. onder den zeespiegel gelegen. De Siboga-expeditie constateerde echter tusschen de Noordkust van Boeroe en de Soela-eilanden de enorme diepte van 4113 M. Boeroe en de Soela-cilandlen zijn dus door een zeer diepe zee gescheiden, waarlangs de Ceram- en Banda-zee in opin verbinding zijn. Men zette nu naar het Westen de loodingen voort om de bovengenoemde zeediepten, voorkomende op de Hollandsche Zeekaarten en ontleend aan de opgaven van het Duitsche zeilschip „Karl”, te controleeren. Men vond zelfs geen schijn van de aangegeven ondiepten. Daar waar men slechts diepten verwachtte van 15 à 120 vaam, gebruikte men niet de langste kabel; de kortere kabel werd geheel uitgevierd tot 4892 M. en ven was de bodem nog niet bereikt. De voorzetting van het diepe Banda-bekken in de Golf van Tolo. Het diepe bekken der Banda-zee strekt zich hier dan ook ver naar het Westen uit, tot dicht onder de kusten der Toekang Besi-eilanden, van Boeton, van Wowoni en van Manoei. | Later bleek, door aanvullende loodingen van den Hydro- graphischen dienst in Nederlandsch-Indië, dat ook naar het Noorden toe, tot dicht onder de Zuidkust der Socla eilanden, dat diepe bekken zich uitstrekt en daar zelfs diepten bereikt van 5098 M. !) ') Vgl. de kaart samengesteld door C. CRAANDIJK en gevoegd bij het artikel van Prof. NIERMEYER, T.K.N.A.G. 1909 (25). — 159 — De Golf van Tolo is dus eene voortzetting der Banda-zee, waaruit de Oostkusten der Toekang- Besi-eilanden van Boeton en van Wowond, zoomede de Zuidkusten der Soela-eilanden steil oprijzen. De Boeton-depressie. Ter plaatse waar men vroeger meende een onderzeeschen rug te moeten aannemen, tusschen Boeton en de Soela-eilanden, ligt een diepe depressie, welke wij verder met den naam van Boeton-depressie zullen aanduiden.. De baai van Tomori. Met een groote bocht, de baai van Tomori, dringt de golf van Tolo of liever de Banda-zee het lichaam van Celebes binnen en vormt zoodoende met de Tomini-bocht het Noord-Oostelijk schiereiland dat door Straat Peling gescheiden wordt van den REES EE en de Soela-eilanden. De metingen van H.M. Bali van 1904—1906 en van H.M. Borneo van 1907-—1908, hebben deze vaarwaters nauwkeurig bekend gemaakt. De resultaten zijn vastgelegd in de zeekaarten 309, 310, 313 en 140. Straat Peling. Uit deze kaarten blijkt, dat de duizend meterlijn nog dieper naar het Noorden tusschen Celebes en den Banggaai-Archipel voortdringt dan op „Chart I” der Siboga-expeditie is aangegeven. Straat Peling „is een geul „van groote gelijkmatige diepte met steile wanden en vlakken „bodem”. (25, p. Met de duizend Rate dieptelijn zijn wij dan weer in de Molukken-passage aangekomen. | Naar het Zuiden toe wordt deze passage begrensd door ‘het onderzeesch plateau, dat de Banggaai-Archipel en de Soela-eilanden draagt, tusschen welker afzonderlijke eilanden nergens grooter diepten dan 200 M. bestaan, terwijl Straat Peling's grootste diepte tot 920 M. reikt. = A De Golf van Tomini. De kop van het Noord-Oostelijk schiereiland van Celebes ,,Boca-Lemo’’ rijst eveneens zeer steil uit de diepte der Molukken-passage omhoog. Dicht langs de Oostkust loopt de duizend Meter dieptelijn, welke zich dan in W.N.W. richting langs de Togian-eilanden en den vulkaan Oena? voortzet. Om dezen vulkaan buigt zij kort om naar het Zuiden, om tegenover Tandjong-Api weder naar het Oosten toe een diepe zak te vormen, welke eindigt tegen de Westkust van Boea Lemo. De ingang van dien zak ligt tusschen Tandjong-Api en de Zuid-Westpunt der Togian-eilanden. Dicht onder de kusten van de Tomini-bocht vervolgt nu de duizend Meter dieptelijn haren weg, terwijl in het Noorden reeds bij Gorontalo de 2000 M. dieptelijn de kust zeer dicht nadert. De Tomini-depressie. Daar ligt in de Golf van Tominieen diepe tobbevormige depressie, welke diepten aanwijst van 3755 M. De verstrekkende gevolgtrekkingen, welke uit deze nieuwe onderzoekingen gebleken zijn kunnen als volgt worden weergegeven: 1°. De Oostkust van Celebes rijst zeer steil uit de Liane der omringende zeeën en golven op. 2°. De Molukken-passage en de Golf van Tomini zijn tot in de diepste lagen in open verbinding met den Pacifi- schen Oceaan. Het onderzeesch plateau, waarop de Banggaai-, de Soela- eilanden en Groot Obi gelegen zijn, vertoont tusschen beide laatstgenoemde groepen een passage met een diepte van ruim 1700 M. waardoor dus de Ceram-zee voor de waterlagen van 1600 M. diepte in open gemeen- schap is met de Molukken-passage Tusschen de Soela-cilanden en Boeroe bevindt zich een wijde passage. welker diepte zelfs reikt tot + 5 K.M. De Banda-zee is dus in open gemeenschap met de Ceram- zee en daardoor voor de lagen van 1600 M. diepte met den Pacifischen Oceaan. w ® o Ki — 161 — 5e. De Golf van Tolo is niet anders dan het meest Weste- lijke deel van de Banda-zee en vertoont tusschen Boeton en de Soela-eilanden eene depressie met diepten van boven de 5000 M. Deze resultaten zijn vooral voor Celebes merkwaardig en verstrekkend met het oog op de conclusiën, welke door de SARASINS in hun meergenoemd werk (Celebes III) gebouwd zijn op de uitkomsten der door hen ingestelde zoögeographi- sche onderzoekingen. Wij zagen tevoren reeds, dat deze onderzoekers in betrek- kelijk jong geologischen tijd (plioceen) eene landverbinding aannemen tusschen Java en Zuid-Celebes en tusschen de Philippijnen (Mindanao) en Noord-Celebes. De dubbele Molukkenbrug der Sarasins. Zoo reconstru- eerden zij op grond van de resultaten van hun onderzoek eveneens een landverbinding tusschen Oost-Celebes en de Molukken, welke nog tijdens het plioceen bestond en uitgaande van de Oostkust van het land, ter plaatse van de huidige Tomini-bocht, welke toen nog niet gevormd was, over de Banggaai,- de Soela-eilanden, Groot-Obi en Halmahera, Celebes in verbinding bracht met de Noordelijke, Molukken, Nieuw-Guinea en Australië. Bij de Soela-eilanden splitste deze brug zich in een Zuidelijken tak, welke over Soela-Besi, Boeroe en Ceram, Celebes verbond met de Banda-, Goram- en Watoebela-eilanden. (20, p. 139 e.v. fig. 2). WEBER vestigt vooral de aandacht op de onwaarschijnlijk- heid van de laatste landverbinding in verband met de geconstateerde zeediepten tusschen Soela-Besi en Boeroe, welke meer dan 4 K.M. diep is (vgl. 4°). (21, p. 87), zoomede in verband met de enorme diepten van de zee tusschen de Banda-groep ter eene, Ceram, Goram en de Watoebela-groep ter andere zijde (grootste diepte 5684 M.). Toch waren de resultaten door de Siboga-expeditie ver- kregen aan de Sarasıns bekend door WEBER’S opstel in LXXVI 11k, — 162 — PrererManns Mittheilungen (19). Zij handhaven echter hunne landverbinding : „Die einstmalige Existenz dieser Brücke haben wir in „den vorgehenden Capiteln genügend besprochen, so dass „wir sie trotz scheinbaren oceanographischen Schwierigkeiten, „nämlich einen heute tiefen Meere zwischen Sula und Buru, „glauben als gesichert annehmen zu dürfen.” Dit zal niemand verbazen, die kennis neemt van het standpunt, dat de Sarasıns innemen, ten aanzien van het hierboven aangeroerde vraagstuk over den ouderdom van zeeën en zeestraten in verband met hun diepte. Ondanks de ondiepte van de Java zee, namen zij aan, dat Borneo en Java nooit door die zee in directe landver- binding hebben gestaan. Zij wijzen er op, dat volgens Kaiser ') de Adriatische-zee, waarschijnlijk eerst in het dilivium ontstaan is, zoodat een derg. tectonische inzinking vrij snel in haar werk kan gaan. Op deze en nog andere gronden meenen zij gerechtigd te zijn om aan de zoögeographische uitkomsten van hun onderzoek een hoogere waarde te moeten toekennen dan aan oceanographische gegevens, wanneer deze beide categoriën niet met elkander in overeenstemming waren (20, p. 131). Zij handhaven dus hunne zienswijze ten aanzien van den in plioceenen tijd bestaan hebbende dubbelen Molukken brug, waardoor de uitwisseling van Soenda-Philippijnen-Celebes- soorten naar de Molukken en Nieuw-Guinea en omgekeerd mogelijk werd. Prof. WEBER stelt daartegenover, dat men dan volgens de Sarasıns zou moeten aannemen, dat na het plioceen zich diepten gevormd hebben van ruim 4 K.M. daar waar vroeger land bestond. Eene beweging, welke dergelijke inzinkingen tengevolge heeft, zooals het geval zou moeten zijn tusschen Soela Besi en Boeroe, kan onmogelijk locaal en zijn. Bovendien ') EM, KAIJSER. Lehrbuch der allgemeinen Geologie II, p. 337. — 163 — is juist dit Westelijk deel der Ceram-zee het diepste gebleken ; naar het Oosten toe neemt de diepte af, zoodat men logisch zou moeten aannemen, dat de geheele Ceram-zee post-plioceen ontstaan is (21, p. 87). Het kan niet op onzen weg liggen dit vraagstuk verder na te gaan, maar wij achten het niettemin nuttig er op te wijzen, dat voor dit Oostelijk deel van den Archipel o.a. door Dr. R. D. M. VrrBEEK werd aangetoond, dat de diepe depressie, welke ten Oosten van Saleijer geconstateerd werd, eene verschuiving is, die niet ouder kan zijn dan jong-tertiair (24, p. 35). Bovendien is door de onderzoekingen van Prof. MOLENGRAAFF e.a. op Timor, gebleken, dat enorme locale bodembewegingen van relatief recenten datum in het Oostelijk deel van onzen Archipel geen zeldzaamheid zijn. Naar onze meening wordt echter de door de Sarasıns aangenomen landverbinding over Soela-Besie en Boeroe het krachtigst gesteund door het volgende door VERBEEK geconstateerde feit: „De Banda-zee zelf ontstond door eene groote ellipsvormige „instorting, waarvoor reeds de vorm van de Zuidoostkust „van Boeroe en Ceram, benevens de ligging der kleine „eilanden aan de Oostzijde der zee spreken. Die instorting „betrof ook het Zuidelijk deel van West-Ceram (Hoea- „moeal); bij de latere opheffing van dit gedeelte kwamen „nergens mioceene sedimenten boven den zeespiegel, alleen „jong-tertiaire of kwartaire koraal-kalken, rustende op jong- „mesozoische eruptief-gesteenten; een bewijs, dat hier ter „plaatse de verwerping of instorting eerst aan het einde van „den mioceenen tijd — dus tusschen mioceen en plioceen — „heeft plaats gehad.” Het Z.O. schiereiland van Celebes zet zich onder zee in gelijke richting nog een eind voort; op het aldus bestaande onderzeesche plateau liggen binnen de duizend meter dieptelijn, tusschen Wowoni in het N.O. en Kabaëna in het W., de Boetonsche-eilanden: Boeton en Moena met hunne trawanten. — 164 — Ditzelfde onderzeesche plateau draagt de Toekang Besi- eilanden, ofschoon in de zoogenaamde „Boeton passage”, tusschen Boeton en Toekang Besi-eilanden, grooter diepten dan 1000 M. (n.l. 1857 M.) bestaan. Om deze onderzeesche grens van het Z.O. schier-eiland beweegt zich, zeer dicht onder de kustlijn der eilanden, de duizend meter diepteliin van Manoei in nagenoeng Zuidelijke richting langs Wowoni naar de Oostkust van Boeton. Bij de Zuid-Oostpunt van dit eiland ligt zelfs vlak onder den wal, in het Zuidelijk deel der Boeton passage eene ellipsvormige, kleine depressie met diepten van 3325 M. Steil, zeer steil rijst dus ook hier het lichaam van Celebes uit het diepe Banda-bekken op. Zoo is het ook met de wanden van het plateau der Toekang-Besi-eilanden. De duizend-meter-dieptelijn ligt dicht onder de kusten der eilanden, waardoor de schepen bij deze eilanden zeer moeilijk een ankerplaats vinden. Straks, bij de beschrijving van den bovengrondschen vorm van dit deel van Celebes, zal blijken, hoe, zoowel bij de Toekang Besi-eilanden, als bij Boeton, Moena en Kabaëna, de horizontale terrasvormingen van het oorspronkelijke rif, thans boven den zeespiegel geheven, reeds van verre herkenbaar zijn. Deze terrasvormingen zijn typisch voor de door diepe zeeën omringde eilanden. De Golf van Bone. Om Kabaëna heen buigt zich nu de duizend meter dieptelijn nagenoeg recht Noordwaarts, dringt dicht onder de Westkust van het ZO. schiereiland, het lichaam van Celebes binnen, en keert, aldus de Golf van Bone vormend, langs den Oostelijken rand van het onderzeesch plateau, gelegen langs de Oostkust van het Zuid- Westelijke schiereiland, dicht onder de Oostkust van Saleijer door, terug naar den Oostrand van het plateau, dat de Tijger-eilanden, Kalao en Kalao Toa draagt. — 166 — Overal volgt hier op kleine afstanden, de twee duizend meter dieptelijn, het beloop van de duizend meter dieptelijn ; steil 1 ijst dus het lichaam van Celebes, de Oostkust van Saleijer en de plateaurand der Tijger-eilanden, uit de diepten van deze Westelijke dépendance van het diepe Banda-bekken op. De Siboga-expeditie leerde het bodemrelief ten Oosten van Saleijer kennen, door een drietal daar verrichte loodingen, op een afstand van tien à twaalf mijlen van de kust, welke van Zuid naar Noord een diepte opleverden van 1627, 3110 en 1196 M. Tusschen deze laatste looding en de Noordpunt van Saleijer was reeds een diepte bekend van 2275 M. In zijn Molukken verslag (24, p. 34) zegt Dr. R. D. M. VERBEEK naar aanleiding van deze loodingen het volgende: „De ligging der zandsteenlagen (aan de Oostkust van „Saleijer) doet zien, dat zij aan den Oostkant afgebroken „Zijn, en dat dus aan de Oostzijde van Salejer eene verwer- „ping ligt, die volgens de daar door de Siboga in 1899 „verrichte loodingen, in vertikalen zin zeer belangrijk moet „zijn. Diepten van 1200, 1600 en zelfs 3310 M. (20 K.M. „van de kust) werden hier gevonden; wij staan hier aan het „begin der diepe Banda-zee.” Op grond van den aard van den hier voorkomenden zand- steen besluit VERBEEK, dat deze verwerping niet ouder kan zijn dan jong-tertiair (plioceen ?). Ook hier constateert men dus een groote locale inzinking in denzelfden tijd, waarin de Sarasıns zich voorstellen, dat hun Molukkenbrug tusschen Soela-Besi en Boeroe verbroken moet zijn. VERBEEK schrijft omtrent deze instortingen in het gebied der Banda-zee (24, p. 34). „De groote en zeer uiteenloopende diepten der Banda-zee „zijn waarschijnlijk veroorzaakt door talrijke instortingen in „zeer verschillende perioden.” Op het nauwe verband tusschen deze groote tectonische bewegingen in het Oostelijk deel van onzen Archipel — welke — 166 — zich tot bij de Oostkust van Celebes en zelfs tot in de Golf van Bone voortzetten — en den bouw van het boven den zeespiegel gelegen deel van Celebes, komen wij later uitvoerig terug. Hier zij nu reeds aangeteekend, dat volgens WICHMANN de Bone Golf een ,Grabensenke” zoude zijn. Tegelijk met het ontstaan dezer inzinking, moet dan ook de Oostkust van Saleijer afgebroken zijn, hetgeen valt af te leiden uit het in elkanders verlengde liggen der Oostkust van het Zuid-Westelijke schiereilanden en de Oostkust van Saleijer (16, p. 282). Evenals het onderzeesche plateau, dat de voortzetting vormt van het ZO. schiereiland, zich over de Boeton- eilanden met een boog naar het ZO wendt en eindigt in het plateau der Toekang Besi-eilanden, evenzoo zet het Z.W. schiereilanden zich voort over Saleijer om daarna naar het ZO. om te buigen en te eindigen in het plateau der Tijger-eilanden met Kalao Toa als eindpunt. Tusschen deze beide plateaux, het Z.O. en Z.W. schier- eilanden dringt dan de Banda-zee als Golf van Bone diep in het lichaam van Celebes. Alleen het Noordelijk deel van deze Golf, naar het Zuiden ongeveer begrensd door de parallel van 3°10' Z. Br. is ondiep en ligt voor het grootste deel binnen de 200 M. dieptelijn. De Floresbrug der Sarasins. Reeds werd erop gewezen, dat door de loodingen der Siboga-expeditie ten Zuiden van de Tijger-eilanden, tusschen het plateau, dat deze eilanden draagt en de Noordkust van Flores, de verbinding tusschen de Flores-zee en het Banda bekken, gezocht en gevonden is. Tusschen den Zuidelijken plateaurand en het Angelicarif werd 2560 M., tusschen laatstgenoemd rif en het eilandje Soekoer 2570 M. gelood. Flores- en Banda-zee staan hierdoor, ook voor de diepste lagen, met elkander in open verbinding. <<. en Niettemin reconstrueeren de Sarasıns hier hunne vierde landverbinding in jong-geologischen tijd, welke zij absoluut noodzakelijk achten ter verklaring van de door hen verkregen zoögeographische uitkomsten (20, 34—98—110 en vooral ook 138). Deze brug hangt aan den voet van het Z.W. schiereiland samen met den bovengenoemden Javabrug. Beide bruggen begrenzen, met de Zuidelijke Kleine Soenda-eilanden, de bekkens der Bali- en Flores-zee. De verbinding met Flores kwam echter eerst in plioceenen tijd tot stand (20, p. 134, fig. 2), toen de Lombok straat reeds ontstaan was. Ook na de afscheiding van Soembawa en Flores onderling, bleef Celebes nog verbonden met Flores. De inzinking tusschen Kalao Toa en Flores plaatsen de SARASINS dus in eene zeer jong-geologische periode (begin van den pleistocenen tijd, 20 p. 129 en 137, fig. 4). Het bekken der Flores-zee dringt Noordwaarts in tusschen de plateauranden van de Postiljon-eilanden in het Westen en van de Tijger-eilanden en Saleijer in het Oosten, tot dicht onder de Zuidkust van Celebes, de duizendmeter dieptelijn raakt hier juist de parallel van 6° Z. Br. terwijl de 200M. dieptelijn langs het Zuidelijke schiereiland tot 5°52' reikt. Door de eerste insnoering van Straat Makassar in engeren zin, bij de Z.W. punt van Celebes, staat dit bekken voor de waterlagen gelegen boven 600 M. diepte in verbinding met het Zuidelijke bekken dier Straat. Bovenstaande beschrijving van de het eiland Celebes omringende zeeën, baaien en straten kan als volgt worden samengevat : 1°. Het Westelijk deel van den Oost-Indischen Archipel blijkt eene voortzetting te zijn van het Aziatische continent, De Oostrand van het onderzeesch plateau waarop Sumatra, Java en Borneo gelegen zijn reikt tot Straat Makassar in ruimeren zin. © 3°. df De, a bh? bi — 168. — Eene opheffing van dit plateau van slechts 45 M., zou deze eilanden in ononderbroken landverbinding brengen met het Aziatische continent en onderling (24, p. 797). Ongeveer hetzelfde vinden wij bij het Australische continent, daar zou eene opheffing van slechts 50 M. - voldoende zijn om Australië met Nieuw-Guinea en de Aroe-eilanden te verbinden (24, p. 798). Tusschen deze beide machtige continenten ligt dan het Oostelijke deel van onzen Archipel, waarin wij eene aaneenschakeling vinden van zeer diepe bekkens: de Bali- en Flores-zee, de Banda-zee de Ceram-zee, de Molukken-passage de Celebes-zee en Straat Makassar, welke van de beide Oceanen gescheiden zijn door onder- zeesche ruggen, welke tot 1600 M. of minder diepte onder den zeespiegel gelegen zijn, met uitzondering van de Molukken-passage, welke in open verbinding is met den Pacifischen Oceaan. Behalve Straat Makassar in engeren zin en de Flores- zee, waartusschen geen open verbinding voor de diepe lagen bestaat, kunnen deze bekkens onderling open communiceeren. Door de afsluiting dezer bekkens voor de koudere lagen der beide Oceanen wordt de laagste temperatuur in deze bekkens reeds op 1600 M. bereikt (in de Celebes-zee reeds op 1300 M.) en schommelt tusschen 2,9° en 3,7° C. Uit deze diepe bekkens rijzen de plateaux, welke de verschillende eilanden en eilandengroepen dragen, met zeer steile wanden op, zoodat het vooral bij de kleinere eilanden moeilijk zoo niet onmogelijk wordt om te ankeren. De groote en zeer uiteenloopende diepten der Banda-zee (golven van Tolo en Bone) zijn waarschijnlijk veroorzaakt door talrijke instortingen in zeer verschillende perio- den, waarvan het ontstaan der Saleijer-depressie, door VERBEER bepaald, in jong-tertiairen tijd geplaatst wordt (22 p. 35). hi ee. Ki ge, ss 5 — 169 — De eigenaardige vorm van Celebes wordt vooral belang- wekkend door de diepte der dit eiland omgevende zeeën, baaien en straten, waaruit de onderzeesche voet van het eiland zeer steil oprijst. De vermeende ondiepte tusschen het Zuidelijke en Noordelijke bekken van Straat Makassar in engeren zin, in de insnoering bij Kaap Ongkona bestaat niet. Deze geheele straat vertoont dus diepten van meer dan 2000 M. met zeer steile wanden. De vermeende overeenkomst tusschen de vorming van Borneo en Celebes bestaat niet. Wel is er overeenkomst met die van laatstgenoemd eiland en Halmahera. !) Van het Zuid-Westelijk schiereiland gaan twee onder- zeesche plateaux uit, welke ter eene zijde, de Postiljon-, Paternoster, Kangean- en Madoera-groepen dragen, (de Javabrug der Sarasıns), ter andere zijde zijn daarop thans de Saleijer- en 'Tijger-groepen gelegen (de Flores- brug der Sarasıns). Ook het Zuid-Oostelijk schiereiland zet zich onderzeesch in een plateau voort, waarop zich thans de Boeton-, Moena, Kabaëna- en Toekang Besi-eilanden verheffen. Van den kop van den Noord-Oostelijken arm van Celebes strekt zich naar beide zijden een onderzeesch plateau uit. Naar het Noord-Westen draagt dit plateau in de Tominibocht de Togian-eilanden, naar het Oosten, de Banggaai en de Soela-eilanden (de Molukkenbrug der SARASINS). In het verlengde van het Noordelijke deel van het Noorde- lijke scheireiland, strekt zich op ongeveer 1600 M. diepte onder den zeespiegel een rug uit, welke van de Minahassa loopt naar de Zuidpunt van Mindanao (Kaap Tinaka), op welken rug zich thans de Sangi-cilanden verheffen. (De Philippijnenbrug der Sarasıns). ') Voor de zeediepten welke dit eiland omgeven moeten wij ver- wijzen naar de beide kaarten der Siboga-expeditie (Hydrographic results, Chart I en II). — 170 — Deze rug is van dien der Talaud-eilanden gescheiden door een diepe depressie, met diepten tot 3302 M. Ook de onderzeesche voeten van deze plateaux bezitten zeer steile hellingen, welke nagenoeg alle afvallen naar diepten grooter dan 2000 M. Op nog geen 20 K.M. van de Oostkust van Saleijer ligt eene depressie met diepten tot 3110 M. (De Saleijer- depressie). Bij de Z.O. punt van Boeton ligt dicht onder den wal een kleine depressie met diepten tot 3325 M. Ten Oosten van Wowoni en Manoei strekt zich tot dicht onder de kusten der Soela- en Toekang Besi-eilanden eene depressie uit met diepten boven de 5000 M. De Boeton-depressie). In de golf van Tomini ligt ten Oosten van Gorontalo vlak onder de Zuidkust van het Noordelijke schiereiland eene depressie met diepten tot 3750 M. (De Tomini- depressie). In de derde insnoering van Straat Makassar ligt vlak onder den Celebes wal, tegenover Kaap Mangkalihat (Borneo) eene depressie met diepten tot 3211 M., waardoor Straat Makassar in open verbinding is met het diepe bekken der Celebes-zee. Tjitjoeroeg, 6 October 1916. L. van VUUREN. REFRACTIE bij zonshoogten voor azimuth- bepaling nabij den aequator. Bij waarnemingen op hemellichamen aan een sterrewacht moet het bedrag der refractie met de grootstmogelijke nauw- keurigheid worden bepaald. E. von OPProLzer stelt daarvoor als desideratum, dat de fout in de refractieconstante niet grooter zij dan 0",01, de barometeraflezing tot op 0,13 m.M. en de temperatuur van de lucht tot op 0°,05 Celsius nauwkeurig worde afgelezen. Ten behoeve van de orienteering van veelhoeksmetingen en voor de contrôle op de insnijding van driehoekspunten van derde en lagere orde zal men uit den aard der zaak met een veel geringeren graad van nauwkeurigheid kunnen volstaan, vooral bij zonswaurnemingen nabij den evenaar, omdat alsdan de foutvoortplanting een gunstige is. Met behulp van de differentiaalformules van de spherische trigonometrie, toegepast op den parallactischen driehoek (zie o.a. het Lehrbuch van Dr. E. Hammer), vindt men namelijk: „a. zx wa waarin A het azimuth van de zon is. dh sin. A tg A’ Dit differentiaalquotient verkrijgt voor Nederlandsch-Indië zijn uiterste waarde bij b (geographische breedte) — — 10° en bij een zonsdeclinatie = + 23°30' en wel: bij een zonshoogte h — 10° is die waarde = 0,28 0,41 30° 0,62 40° 1,01. Staat men in het azimuth ten gevolge van de onnauw- keurigheid der refractie bij voorbeeld een fout toe van I. dan mag dus die refractie zelf bij een zonshoogte van 10° een fout hebben van bijna 4", bij 20° eene van 2",5, bij 30° eene van 1",5, terwijl bij 40° de fout in het azimuth even — 172 — groot zal zijn als de fout in den vertikalen hoek (in bedoeld ongunstigste geval), om welke reden dan ook grootere zonshoogten voor azimuthbepaling ongeschikt moeten worden geacht. De gemiddelde refractie bij 10° Celsius en 760 m.M. kwikdruk bedraagt voor 10°, 20°, 30°, 40°, respectievelijk 320", 159", 101" en 69", zoodat met een onnauwkeurigheid in het azimuth ad 1" een onzuiverheid in de refractie van 1,1°/,, 1,5°/, 1,6°/o en 1,4°/, mag worden toegestaan. Bij een zonshoogte van 22°30', welke als een gemiddelde kan gelden (dus gemiddeld om half acht voormiddags en half vijf namiddags) mag men dus procentsgewijze de grootste fout in de refractie toestaan. Men gaf reeds uit andere overwegingen van practischen aard de voorkeur aan waarnemingen op genoemde uren van den dag, maar ook van wege de refractie zal men liefst 400 min mogelijk van die uren afwijken. _ Is R de refractie voor een lichtstraal, die onder een verti- kalen hoek h het oog van den waarnemer bereikt, berekend voor een gemiddelden luchtdruk 1 en een gemiddelde temperatuur van de lucht t, dan zal de refractie R' bij een anderen luchtdruk L en een andere temperatuur T uitgedrukt worden door de formule: = xman SE 273 L Daarin is te stellen: e = 573 ti 7 com = —— Hieruit blijkt, dat voor gewone landmeetkundige doel- einden de luchtdruk L en de temperatuur T niet nauwkeurig bepaald behoeven te worden en de vraag dringt vanzelf naar voren, of daarvoor benaderde waarden kunnen worden aangenomen, zoodat het medenemen van barometer en thermometer onnoodig zoude worden. Zooals hieronder zal worden aangetoond, is dit inderdaad mogelijk, mits de hoogte boven zee van het standpunt van waarneming ten naaste bij bekend zij. — 173 — Wij maken daarbij gebruik van: 1°. de uitkomsten der „Observations made at secondary stations in Netherlands East-India”, waarvan het derde deel (1913) onlangs is verschenen. 2°. de ontwikkeling van de refractieformule in „BAILLAUD, Cours d’Astronomie, seconde partie”; 3°. de tabellen, voorkomende in de „Connaissance des Temps” voor de waarden van R, e en m, hiervoren bedoeld; en 4°. de tafels voor barometrisch hoogtemeten, voorkomende in de „Fünfstellige vollständige logarithmische und trigonometrische Tafeln” van Dr. F. G. Gauss. Op de elf barometerstations, gelegen tusschen 1°30' noorder- en 10°10' zuiderbreedte, tusschen 100°22' en 128°10' ooster- lengte van Greenwich en tusschen 3 en 3023 meter boven zee, bleken de dagelijksche en maandelijksche schommelingen in den luchtdruk zeer gering te zijn. Vergelijkt men de maxima en de minima met het voor het uur van den dag en het voor het geheele jaar verkregen gemiddelde, dan blijkt, dat voor elke plaats een gemiddelde barometerstand mag worden aangenomen voor den geheelen duur der zonswaar- nemingen met een maximum te vreezen fout van 0,5%. De coefficient m en daarmede de refractie R' worden daardoor hoogstens ook 0,5°/, foutief. Bij 10°, 20°, 30°, 40° zonshoogte is die maximum fout gelijk aan 1",6, 0",8, 0",5 en 07,3 en de daardoor veroorzaakte fout in het azimuth hoogstens gelijk aan 0",4, wat voor de in hoofde dezes bedoelde werkzaam- heden mag worden verwaarloosd. Ook voor de temperatuur op het tijdstip van een waar- neming is een gemiddelde te vinden voor elk der stations, waar een thermograaf is opgesteld of waar directe aflezingen van den thermometer hebben plaats gehad, doch de schom- melingen blijken belangrijk grooter te zijn. Toch kan men de gevolgtrekking maken, dat in hoofdzaak nabij den evenaar de temperatuur verband houdt met de hoogte boven zee en met het uur van den dag, beter misschien met de zonshoogte. — 174 — De jaargetijden hebben daar een geringeren invloed op de temperatuur dan op plaatsen met grootere geographische breedte. Zoo bedroeg te Ambon, 4 meter boven zee, de gemiddelde temperatuur om half acht "e morgens 25° Celsius, om half vijf ’s middags 27°. Het absolute maximum viel op 21 Februari 1913 om 3 uur namiddags en bedroeg 34°,0. Opgemerkt wordt, dat in geen der andere maanden van het jaar een hoogere aflezing dan 32°,8 is verkregen, steeds om 12 of 2 uur. Uit de gemiddelde temperaturen van de lucht ten half acht v/m. te Ambon, Batavia, Balikpapan, Manggar, Menado en Padang, alle zeer nabij de zee gelegen, werd een ge- middelde gevonden van 24°,9 met een middelbare fout van 0°,6. De grootste waarde is die van Manggar = 25°,9 en de kleinste die van Menado = 24°,2. Voor half vijf n/m. bedraagt het algemeen jaargemiddelde van dezelfde stations 27°,8 met een m.f. eveneens — 0°,6. Uit de gemiddelden van 16 andere secundaire stations, op hoogten van ongeveer 100 tot 3000 meter, werd een graphische voorstelling gemaakt met de gemiddelde tempe- ratuur in de x-as en de zeehoogte in de y-as. De 16 ochtend- waarden vielen met 24°,9 nagenoeg in een rechte lijn; hetzelfde was mutatis mutandis met de namiddagwaarden het geval. Door berekening werd daarna gevonden als meest waar- schijnlijke waarde voor de luchttemperatuur buiten de schaduw, doch den thermometer beschermd tegen directe en terug- gekaatste bestraling van de zon: t om half acht — 24°,9 — 0,00587 X H t om half vijf = 27°,8 — 0,00597 X H Deze formules op de hoogten van de 16 stations toegepast, werd bevonden, dat de middelbare waarde vanhet verschil tusschen waargenomen en berekende temperatuur — 0°,9 Celsius kan worden gesteld. Alle verschillen blijven beneden 1°,6 met uitzondering van de voormiddagtemperatuur van Kalisat, (H in meters). = IM = waar dat verschil —3° is. Dit is blijkbaar een gevolg van de bizondere ligging van dit station op het Noordelijk deel van het Idjen-plateau. Met die formules is de variates temperatuur (voor de meeste gevallen en alzoo voor ons doel) nauwkeurig genoeg bekend op de aangegeven tijdstippen van den dag, overeen- komende met de gemiddelde zonshoogte ad 22°30'. De gemiddelde temperatuurstoename per uur bij deze zonshoogte is mede uit de Observations” afgeleid. Daarvoor is gevonden: 1°. uit tien stations nabij de zee gemiddeld om 7“30" v/m. +1°,27 en om 4430" n/m. —0°,56 Celsius = temperatuur- verandering per uur; 2°. uit zeven stations op 80 tot 1022 meter hoogte +1,34 en —0°,83; en 3°. uit zeven stations hoog 1100 tot 3023 meter, gemiddeld +1°,06 en —0°,58. Hieruit maken wij op, dat wij volstaan kunnen, uit alle waarden het algemeen gemiddelde te ae hetwelk blijkt te zijn 1°,2 ’s voormiddags en —0°,6 ’s namiddags per uur. De afwijkingen van deze ae tot 0°,9 ’s morgens en 09,5 ’s middags bedragende, kunnen weder voor ons doel worden verwaarloosd. Het uur van den dag (plaatselijke middelbare tijd) kan voor den gordel tusschen 10° noorder- en 10° zuiderbreedte vervangen worden door de zonshoogte, waardoor een verschil van hoogstens 21 tijdsminuten bij 10° zonshoogte en hoogstens 48 tijdsminuten bij 40° zonshoogte ontstaan kan. Ten gevolge van bedoelde substitutie is het mogelijk in de berekening der temperatuur een fout van (1,2 + 0,9) X 48 : 60 — 1°,7 Celsuis te maken. Nog worde opgemerkt, dat de temperatuur blijkbaar ver- band houdt met de zonshoogte en niet met de aanwijzing van eenig uurwerk, zoodat laatstgenoemde fout eer te hoog dan te laag zal zijn. De tijdsvereffening laten wij om die reden ook buiten beschouwing. ee N er Nu wij de gemiddelde temperatuur uit de hoogte boven zee en uit de zonshoogte (’s morgens en ’s middags) kunnen berekenen, zouden wij op soortgelijke wijze den luchtdruk behooren af te leiden. In de „Observations” komen echter te weinig gegevens van den luchtdruk op hoogergelegen plaatsen in Ned.-Indië voor. Daarom kiezen wij een anderen weg. Voor eenige barometerstanden, namelijk 730, 700, 650, 620, 590, 560, 530 m.M. kwikdruk, bij een gemiddelde, uit de „Observations’”’ ruw geschatte, relatieve vochtigheid — 0,750, op gemiddeld 5° geographische breedte en met de uit de „ruwe hoogten” berekende temperatuur v/m. en n/m. werd de hoogte boven zee berekend (barometrische hoogtemeting- formule van Jorpan). De gemiddelde luchtdruk en tempe- ratuur op 0 meter hoogte, zoowel ten 7430” v/m. als ten Anä0m n/m., zijn uit de waarnemingen op vele stations bekend. In een graphische voorstelling met den barometerstand als x en de hoogte in meters als y werden twee flauw gebogen krommen verkregen, eene voor 7"30™ v/m. en de andere voor 4430” n/m. Die beide krommen toonen slechts geringe verschillen aan. Het verschil in luchtdruk op die twee tijdstippen bedraagt (gemiddeld) op 0 meter hoogte 2 m.M., op 1735 meter (Tosari) en 3023 meter (Pangerango) minder dan 1 millimeter, hetgeen met de waarnemingen op die stations overeenstemt. Wij kunnen dus gemiddeld voor een zonshoogte van 22°30' de gemiddelde barometerstand van de graphiek aflezen en ver- krijgen voor Tosari en Pangerango (de eenige hooggelegen stations): rond 622 en 534 m.M., terwijl de barograaf voor het gemiddelde 622,9 en 534,5 heeft gegeven. Deze ver- rassend goede overeenstemming is ons een voldoend bewijs, dat de waarden der factoren, die wij voor de barometrische hoogteberekening hebben gebezigd, slechts weinig fout kunnen zijn. Op de gemiddelde kromme wordt verder voor den gemid- — 177 — delden luchtdruk tijdens de door ons bedoelde zonswaar- nemingen afgelezen : Hoogte in meters... 0 250 500 750 1000 1250 1500 2000 2500 3000 Gemiddelde luchtdruk. 759 738 717 697 677 658 639 603 567 535 M.m. Vatten wij ook voor de temperatuur de waarden voor ochtend en middag te zamen, dan is gemiddeld: T voor 22°30' — 26°,35 — 0,00592 X H en brengen wij voor 1° verschil in zonshoogte 0°,06 Celsius temperatuursverschil in rekening, zoo hebben wij ten slotte : T voor een zonshoogte h= 26°,35 —0,00592 X H + 0,06 (h —22°30') waarbij H in meters. Voor eenige waarden van H en h geven wij hieronder de gemiddelde luchttemperatuur in Celsiusgraden. zonshoogte | +0 250 500 750 1000 1250 1500 2000 2500 3000 meter = H. 10° 250,6 240,2 220,7 210,2 190,7 180,2 16°,7 130,8 10°,8 79,8 Celsius 150 250,9 240,5 230,0 210,5 200,0 180,5 170,0 140,1 119,1 ; 20° 260,2 240,8 230,3 210,8 200,3 180,8 170,3 140,4 110,4 8,4 , 25° 230,5 250,1 2306 220,1 200,6 190,1 1796 140,7 1107 87 „ 30° 260,8 250,4 230,9 220,4 200,9 190,4 170,9 15%0 12,0 90 „ 350 270,1 250,7 2402 220,7 210,2 190,7 180,2 1503 120,3 93 „ 40° 270,4 260,0 240,5 230,0 219,5 200,0 180,5 150,6 1296 96 „ Vergelijkt men deze tafelwaarden met de in de „Obser- vations” opgegeven maxima en minima, voor zoover de daarbij opgegeven tijdstippen vallen binnen de zonshoogten van 10° tot 40°, dan ziet men, dat de daarmede verkregen uiterste verschillen hebben bedragen op de stations Ambon, Balikpapan, Bandoeng, Bangelan, Batavia, Manggar, Padang, Pangerango, Patjet, Pontianak, Sorokko, Tandjoengpandan, Tjibodas, respectievelijk: +6°,3; +6°,2; +7°,6; +7°,0 en —7°,8; +5°.8; —4°,2; —5°,0; +5°,5 en —4°,7; +6°,9; +49,9; +5°,7 Celsius. Daarmee is proefondervindelijk aangetoond, dat de grootste fout, die wij maken, door de temperatuur (zonder thermo- meter) met deze tafel te bepalen, gelijk is aan rond acht LXXVI 12k — 178 — graden Celsius. Vooral de waarnemingen van Bangelan, die over acht jaren loopen, zijn voor deze conclusie van groote waarde. Nuise=(1+ Ka : (1+ on ——), zoodat een fout van 8° in de waarde van T de berekening van e hoogstens met a of nog geen 3% onzeker maakt en dus ook de refractie hoogstens een fout van 3°/, kan verkrijgen. Voegt men hierbij de grootste fout ingevolge verschil van den gemiddelden luchtdruk ad 0,5°/, (zie hiervoren), dan verkrijgen wij als maximum te vreezen fout in de refractie bij 10°, 20°, 30° en 40° zonshoogte: 10", 5", 3",2 en 2",2, welke in het allerongunstigste geval (geogr. breedte — — 10° en zonsdeclinatie — +23°30') op het azimuth geen grooter fout dan van respectievelijk 2",8, 2",0, 27,0 en 2",2 kan veroorzaken. Voor werkzaamheden, waarbij een maximum fout van rond 2"5 in het azimuth is toegestaan boven de hoekmeetfout, zal men derhalve nimmer een thermometer of barometer behoeven te voegen bij de uitrusting van den opnemer en zal men voor de refractie gebruik kunnen maken van een tabel met dubbelen ingang, namelijk voor de ruwe hoogte boven zee en voor den hellingshoek. (Zie de bijlage, waarbij gemakshalve het bedrag van de EEN ale = EIN cos. h in rekening is gebracht). Bij het gebruik van middelsoort EE zal men reeds een thermometer, goed beschut tegen directe en teruggekaatste bestraling der zon, (doch niet onder ge- boomte, in het algemeen niet in de schaduw opgesteld) aflezen. Een barometer is slechts voor de allernauwkeurigste refractie-bepalingen in Ned.-Indië noodig. Moeten de azimuth- bepalingen zulk een hoogen graad van nauwkeurigheid hebben, dan maakt men echter geen gebruik van de zon, doch van de vaste sterren, zoodanig, dat de invloed van de refractie zoo goed mogelijk wordt geëlimineerd. — 179 — Ook al heeft men thermometer (en barometer) afgelezen, dan zal men toch van bijgaande tafel een nuttig gebruik kunnen maken. Wijken de aflezingen slechts weinig af van de gemiddelden voor luchtdruk en temperatuur, die aan de tafel ten grondslag liggen, dan kan men, ook iu verband met de waarde van beslissen, of de tafelwaarden direct kunnen worden dA dh ’ gebruikt. Blijkt een grootere nauwkeurigheid noodig te zijn, dan kan men met de afwijking in temperatuur (en luchtdruk) gemakkelijk rekening houden. Is bijvoorbeeld op 1000 meter boven zee en bij 20° zons- hoogte afgelezen: 674 ın.M. op d-n barometer (na correctie) en 28°,3 Celsius op den thermometer in stede van 677 en 209,3, zooals hiervoren als gemiddelden gevonden, dan heeft men de tafelwaarde 2'08" te vermenigvuldigen met: 674 = S 28,3 n” (1 a Met een rekenlineaal vindt men daaruit 2'04". dA Als men voor een stel waarn mingen de waarde van en bij gemiddelde zonshoogte heeft berekend, hetgeen voldoende nauwkeurig met een rekenlineaal kan gebeuren, dan kan men daarmede tevens beoordeelen, tot hoever de interpolatie moet gaan. Is die waarde bijvoorbeeld = 0,096, dan kan men — voor een azimuthberekening in secunden — in de zonshoogte (en dus ook in de correctie daarvan) gerust 5" verwaarloozen, waarmede bij d» interpolatie rekening gehouden worden kan. Hiermede hoop ik voldoende te hebben aangetoond, dat van bijgaande tafel een nuttig gebruik kan worden gemaakt, niet alleen wanneer met de gemiddelden voor luchtdruk en t-mperatuur genoegen genomen kan worden, maar ook als th rmometer en barometer worden afgelezen. — 180 — Ten slotte zij het mij vergund, een woord van lof uit te spreken over den belangrijken arbeid, door het Koninklijk Magnetisch en Meteorologisch Observatorium te Batavia op vele plaatsen van onzen archipel ondernomen, waardoor het mogelijk werd, eene voor ons doel deugdelijke voorstelling te verkrijgen van de voor de refractie nabij den evenaar van belang zijnde hoofdfactoren. L. P. L. van ver TAS. erg EEE rR eR oe 5 Ëer re e re in KI ES += Ki 2 om — = be © S = Sg S 2 2 & 2 CZAR ANNA RER eee RR Ie pen em = er a _ woe = 2 5 SP Sma E IE Fr BRAS TS SSF SA RELSISSE e $ SS z e ann MMM MN AN NN AN an Nee eem ra e y o y ee s | OO OOO 5 A je : + ee = E -_ SS Slsk WIR RAS|=8 89 IE HR RLILERRISRRARELISTR NER | 3 = 2 S - MMM MMM MM NN NN AN an NAN = nm m m m e mm m ROCCO] 23 EN a || ¥ H S a > aS || $ |3 F sss agsjas ss as ga gajeegg CHE v e U SIS | ee MMM MM AN wa AN an ANA e ec ra en u hes al age S > © 2 adi t | 4 = > e © = = = oS Sls P 288 BIR SR 25 SH FS FH RUSS BISR SAAN LEE RES S ho © S ls Je sen MMM mm nm MN NN ANIANAN = m en en oool 5 wu ld 3 $ E O a ' i ; au IE Fe: = | SBS ||2|5 S83 BSS Be RS SE SE SB Sats Bes BARA ESS EBS S oT oe 2 es |! PP gg MMM) mm nm ma AN NN| NNNNA = m m | -00 ZS oo O ke F Ka t 77} ‘ ~ | 9" 2 Els) Ree saglen s2 ze 88 zs EELER ET SIS|- wer wan|mm an MM AN AN| ANNA Nen en -oo| $ Bek is ee | 5 © véi £ = | — ` _ ken = Sag || ¿|3 > S82 853 58 An 25 88 $9 882- SENS SEIKE ERE S om > ed O < T Sim. = e ei E = "af || s| S jr S58 258 89 38 82 38 Bolsa Sees TSB RLLEER| S Get 3 = = ot aa tt) com nn mm ma nal annann NN et menen 0 5 DI La —— is <£ 2 = = <b EIS + SER 828/89 Sa RO 23 Ral PARE BESTEN, GE "e z A db - bss THT me MM MM MM ANINANN AN =m m | -mO = = N sa | — Ko =i 939 529/98 95 Ra zb 38 888a 1558 nn = mo S j- ser eat] em mm mm mm ma AANA NAA = amol 3 XE = Te Eeen KI Ss a E e o Sje = x 2 2 2 2 ESR AARA SRSA SAS RR |e niemeer mengen maare EN eee ee RA rem TI NO TULEN DER VERGADERINGEN VAN DE _ KONINKLIJKE NATUURKUNDIGE VEREENIGING IN NEDERLANDSCH-INDIË gedurende 1916. > Algemeene Vergadering op Maandag 10 Januari 1916. Aanwezig de Heeren: van BEMmMELEN (voorzitter), VAN ALPHEN DE VEER, Grisns, WOUDSTRA, ZEEMAN, WITKAMP, BoEREMA, Fues, NIJLAND, BROUWER en VAN [LUMMEL (Secretaris), de gewone leden: pe MEISIER, van OYE, OTTOLANDER en Mars. : Notulen en Jaarverslag. De notulen van de vorige algemeene vergadering worden gelezen en goedgekeurd. De voorzitter leest het jaarverslag voor, dat als gewoonlijk in druk zal verschijnen. De bibliothecaris doet hierna cenige uitgebreide mededeelingen over de bibliotheek, welke eveneens in een verslag zullen worden opgenomen, dat ook in het tijdschrift zal verschijnen. Tijdschrift. De toestand van het tijdschrift geeft aanleiding tot eenige algemeene besprekingen, over de wenschelijkheid van meerdere medewerking en als gevolg daarvan de vraag — 183 — van het al of niet honoreeren van artikelen, het aantal overdrukken enz. Aangezien men het er vrijwel over eens is, dat er wat gedaan dient te worden, tot opheffing van het tijdschrift doch dat men in deze vergadering niet veel zal kunnen bereiken in deze richting besluit met tot instelling van een commissie om deze zaak grondig na te gaan en te bestudeeren. In de Februari-vergadering zal het Dag. Bestuur hieromtrent nadere mededeelingen doen. Verificatie. De verificatiecommissie kon haar werkzaam- heden wegens treurige familieomstandigheden van een der leden niet in pleno uitvoeren. Het lid Wrrxamp heeft echter het geldelijk beheer nagegaan en den toestand van de kas met de bescheiden in overeen- stemming gevonden, hij adviseert dus den penningmeester voor zijn beheer dank te zeggen en hem te dechargeeren. Nadat de voorzitter het lid Orronanper, als zeker wel een der oudste leden van de vereeniging en beslist het oudste ter vergadering, een welkom had toegeroepen > na rondvraag de algemeanp vergadering gesloten. Bestuursvergadering op Maandag O Januari 1916. Aanwezig. Dezelfde heeren als in de algemeene ver- gadering. Notulen. De notulen van de vorige vergadering worden gelezen en goedgekeurd. 