VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Op het gerucht van sacx kwam een bleeke en zwakke, doch levendige Gentleman op ons af, die zich bekend maakte als een clergyman, „ Dus een man als ik,” liet ik er on- middellijk op volgen. „ Ja maar,” hernam hij, „ die waar- fehijnlijk minder gelukkig is dan gij.” Hij had, namelijk, zijn predikambt voor een aantal jaren er aan gegeven, moe. tende, tot genezing van zijne borst, andere luchtftreken op- zoeken, Zoo had hij den vorigen winter op Madera door- gebragt, en zou den aanftaanden in Z#a/ië flijten, Met wel- gevallen merkte ik op, hoe Prof, sacx, die den Engel. fchen ftudent reeds had doen gevoelen, dat hij wél zou doen, om, in een vreemd land reizende, zich de taal van hetzelve eigen te maken, afwisfelend in het Hoogduitsch, Fransch en. Engelsch, tot onzen beklagenswaardigen geestelijke het woord rigtte, Toen echter het discours wat hooger liep, b. v. over den godsdienftigen geest, -in SHAKESPEARES en GÖTnE's drama's doorftralende, met betrekking tot welke de Hoogleeraar de partij des Engelfchen Dichters, de Brit daarentegen die des Duitfchers trok, was ik getuige van een gefprek, geliĳkfoortig aan dat van Niemeijer met. HERINGA, °t welk eerstgenoemde in zijne Waarnemingen op Reizen enz. heeft opgeteekend: de Profesfor en de Predi. kant redekavelden elk in zijne moedertaal ! s Nog andere. geestelijke perfonen waren er aan boord , en wel katholieke, die zich aan hunne kleeding dadelijk lieten kennen, Met een hunner echter was dit het geval niet, Ik kwam namelijk te ftaan bij een klaverblad van heeren, De kleine zwartrok onder hen, die overigens alles van cen’ Welt- mann had, was onlangs, op reis, met ALEXANDER DU- Mas in kennis gekomen, en verhaalde van diens geestdrift voor de kerken, derzelver reliquiën en verfierfelen ; „ maar,” voegde hij er, half fchertfend, half klagend, bij: „ ZZ n'est pourtant pas bon catholique; wat hem in de plegtigheden der Godsdienst zoo aantrekt, is het aesthetisch fchoone en anders niets, Hij is niet als een geloovige in aanbidding op- getogen,” Later werd ik door een’ uit het drietal in mijn 412 HERINNERINGEN AAN EEN’ REISTOGT vermoeden bevestigd, dat de reisgenoot van DUMAS een Duitfche pastoor was, en ik maakte van ’s mans rede, mu- tatis mutandis, de toepasfing op onze eigene Godsvereering. Nog hoorde ik van dezen priester en zijne beide Franfche geloofsgenooten de eene en andere juiste opmerking over hunne refpective moederfpraken: zoo gevoelde ik bij voorb. diep de waarheid van het door hen beweerde, dat het Fransch zich veel gemakkelijker ,“dan het Duitsch, zuiver en vlug laat fpreken, en het mede om deze gemakkelijkheid in za- menftel eù vorming de algemeen gangbare taal van Europa geworden is, Intusfchen, dacht ik, blijft het toch ook waar, dat het Hoogduitsch voor eenen Nederlander , wegens de groote verwantfchap der beide zustertalen, in vele ‘opzig- ten weder minder zwarigheden oplevert, Navita de ventis, denkt mijn vriend, terwijl ik nogmaals ` over dingen, die misfchien in het reisverhaal konden gemist worden, begin uit te weiden: ik dacht hetzelfde, toen ik B. om dezen tijd met een paar zeevaartkundige Engelfshen in druk gefprek gewikkeld vond, en hem daarna lang met den Kapitein van de boot op de raderkast heen en weêr zag wandelen, met de groote Rijn-kaart in de hand, en over de ondiepten in de rivier en verwante onderwerpen ijverig rede- nerende. Waarlijk dit togtje had voor den zeeman op de groote wateren, niet minder dan woor mij, iets van eene ontdekkingsreis ! Terwijl wij Hollanders — om dit toch nog van het bezig- tigde op dezen dag te zeggen — tusfchen een’ Belg en Rus en tegenover een’ Franschman en Duitfcher, beneden zaten te dinéren, (het etensuurtje was nu gefchikt naar de locali- teit der oorden, die we doorvoeren, zoodat het plaats vond ` op een terrein, waar betrekkelijk minder te zien was, dat vóór en na) kwamen wij tegenover den boven vermelden Jo- hannisberg. Dit deed ons toch, in weerwil van den, door het gezonde en aangename van onzen watertogt zeer opge- wekten eetlust, met velen van onze zitplaatfen oprijzen, om door de venfters nog beter dat vorftelijk lustflot van Oosten- rijks wereldberoemden Staatskanfelier te kunnen opnemen. Het bevindt zich meer van den oever verwijderd, dan de meeste andere kasteelen, die men voorbijvaart, maar doet ook op dien afftand eene treffende werking. Men zict de kerk naast ’s Prinfen woning prijken, en den berg, die eene langzame helling heeft, alomme met de vermaarde druif be- LANGS DEN RIJN. 413 plant, wier fap wij hier, even als de overige meestgezochte Rijn-wijnen, voor een’ zeer matigen prijs gedronken hebben, De overige Rújn-ftreken intusfchen, waarin de ftraks door mij opgetelde dorpen en fteden liggen, zijn veel merkwaar- diger nog, dan de omtrek van den Johannisberg. Het eene ftoute gezigt volgt daar, met onbefchrijfelijk fchoone vari: atiën, het andere onmiddellijk op; en men vaart bijkans on- afgebroken tusfchen hooge granietrotfen en wijnbergen he- nen, die door de vele kronkelingen der rivier nog treffender uitkomen, i Te Bingen verlieten twee Zwitfers, gewezen Bonnfche ftu- denten, de eene, volgens Prof, sACK, een bekwaam Oos- terling, de boot, na met al de levendigheid, aan den land- aard eigen, en de grootfte hartelijkheid, van dezen hunnen ` leermeester affcheid te hebben genomen. Nu was de door ons gekozen plaats, om het vaartuig te verlaten, de refiden- tie van den Hertog van Nasfau, ook niet verre meer, Wij floten ons nog nader aan onzen lieven Profesfor en deszelfs echtgenoote aan; fcheidden met eenige moeite; ftapten op de zeer groote diligence; hadden gedurende het ridje een aangenaam onderhoud met onzen Rus van Novogorod , en nog aangenamer gezigt op Wiesbaden , dat, ftraalregt vooruit aan de fchoone Landffrasfe in de laagte gelegen, zich vriendelijk voordeed, en genoten ruim{choots, naar gelang van den kor- ten tijd, dien we hier konden toebrengen, de voornaamfte fchoonheden, die deze vorftelijke badinrigting van de zijde van natuur en kunst den befchouwer oplevert. Zoudt gij het gelooven? Zelfs met het aanfchouwen van het faro- en rotonde-fpel vermaakte ik mij voor eene poos, wijl het voor mij iets nieuws was; fchoon anders het denkbeeld genoeg ftuitends voor mij had, inzonderheid *daar ik eene bejaarde dame met al den hartstogt der ongelukkige fpelers gedurig weêr haar goud en zilver zag opzetten, totdat zij, met een vuurrood gelaat, gelijktijdig met ons de zaal verliet. Doch haasten wij ons, om hier van daan te komen! (Het vervolg en flot in het andere No.) kl GRACE. GRACE, Eene ware Gebeurtenis. Grace MAC-ORTHY verloor, op het toppunt van een tot nog toe fteeds door het geluk begunftigd leven, met éénen flag alles, wat waarde aan dat leven had bijgezet, — de zaligheid, door liefde gelukkig te zijn en gelukkig te ma- ken, Haar echtgenoot, een Schotsch Zeekapitein, een man hare genegenheid en keus ten volle waardig, met wien zij zes jaren van een’ gelukkigen echt doorleefd had, verging met zijn fchip, hetwelk hij naar Barbados moest voeren, in een’ vreesfelijken orkaan; een lot, op hetwelk alle vrouwen bedacht moeten zijn, die haar levenslot aan dat van mannen knoopen, welke zich aan dit onzeker en gevaarvol beroep gewijd hebben. Doch Lady maAC-oRTHY, door het al te milde geluk verwend, had aan de mogelijkheid van zulk eene ramp nimmer gedacht. Derhalve, geheel door hare fmart ter nedergeflagen, zonk zij op het ziekbed, en langen tijd vreesde men voor haar leven; eindelijk echter behield de kracht van haar geftel de overhand , en aan den trouwen ijvert van eene vriendin harer jeugd gelukte het, haar in een leven te behouden, dat voor de zoo zwaar getroffene eene vreug: delooze woestenij geworden fcheen. Slechts éénen troost had het lot haar gelaten; zij was moeder , ‘en moederliefde is een fterke band, die ook de ongelukkigfte aan het leven vasthecht. De kleine vierjarige, GRACE was een kind van aanminnige geftalte en van heerliĳjken aanleg; uit hare donkere zielvolle oogen fcheen de geest des geliefden vaders de moeder aan te zien, en het lieftallige lachje, hetwelk om de teedere lippen van het kind zweefde, befchouwde zij als zijne nala- tenfchap. De trouwe Mifs CALTHORPE was het, die hare troostelooze vriendin op dit alles oplettend maakte, en, het kind in hare armen voerende, alle welfprekendheid van haar deelnemend hart in het werk ftelde, om voor MAC-OR- Tuy’s dochter het pligtgevoel eener wanhopende moeder té wekken, Eindelijk gaf de diepbedroefde gehoor aan de heilige ftem, die nimmer vruchteloos tot een vroom en aandoenlijk hart gefproken heeft: hare geheele teederheid , het volle van baar GRACE. 415 gevoel rigtte zij nu op haar aanminnig kind , dat met elken dag lieftalliger en verftandiger werd. Het aanzienlijk vermogen, hetwelk thans op MAC-OR- Tuy’s weduwe en dochter was overgegaan, en dat door eene erfenis nog vermeerderd was geworden, maakte het voor de Lady volftrekt noodwendig, zich naar Edimburg te begeven. Ook had Mifs caLTHORPE, die in bezigheden van eenen ernftigen aard een vermogend tegengif zag tegen het innerlijke hartzeer harer vriendin, hetwelk thans wel dieper in haar gemoed befloten fcheen, maar toch niet zonder kenteekenen eener bedenkelijke werking op hare gezondheid bleef, niet opgehouden, op deze heilzame plaatsverandering aan te dringen, : Zoo kwam de Lady dan met de kleine grAce, die door de moeder alleen en uitfluitend aan hare vriendin werd toe- vertrouwd, te Edimburg aan; en inderdaad fcheen het, als- of de reis, de nieuwheid der indrukken, de gang der werk- zaamheden, en de verftrooiĳingen, tot welke de Lady zich ongemerkt liet wegflepen, haar gewond hart troost en hee- ling aanbragten. Voornamelijk echter waren het de zich ge- durig heerlijker ontwikkelende ziels- en ligchaamsgaven van haar kind, die een’ verzachtenden balfem in hare wonden goten. Doch dit kind was ook van eene zoo uitnemende fchoonheid, dat het aller blikken tot zich trok, en zelfs fchilders hetzelve als een voorwerp, hun talent waardig, befchouwden. Volgaarne veroorloofde de daardoor gevleide moeder, dat men haren lieveling tot een modèl voor de fchoonfte engelenkopjes nam; en flechts de verftandige Mifs CALTHORPE misbillijkte deze het gemoed der arme vrouw zoo ftreelende vergoding. „ Het is niet wèl gedaan,” zet zij menigmaal, „GRACE tot het voorwerp eener zoo alge- meene oplettendheid en bewondering te maken; het liefelijkst en het veiligst bloeit het rozeknopje , even als het viooltje, verborgen onder het befchermend omhulfel der bladeren; daar kan de verzengende zonneffraal het niet treffen; daar grijpt het geene ruwe hand, om het aan den fteel te ontrukken, uit welken het wasdom en leven trekt: even zoo is het met de kindschheid gelegen, die hare bekoorlijkheden in het ge- heel niet behoorde te kennen, om nog gedurig bekoorlijker te worden,” Edoch, hetwelk de meeste moeders in haar geval gedaan zouden hebben, de Lady gaf aan deze welmeenende waar. 416 GRACE. fchuwing ‘geen gehoor; want het was haar trots en hare vreugde, met haar fchoone dochtertje te pronken, Daarom nam zij het allerwegen met zich, vertrouwde het aan nie- mands geleide, dan aan haar eigen, en flechts wanneer de kleine vermoeid was, mogt een bediende het nevens hare zijde op den arm. dragen. Op zekeren morgen keerde de Lady met hare dochter van een toertje, hetwelk zij gemaakt hadden, terug ; langzaam liet zij het rijtuig volgen, en, door twee bedienden verzeld, ging zij met het kind aan de hand te voet vooruig. Ploufe- ling geraakte zij in een’ dier volksoploopen, die even on- verwacht als onftuimig zamenftroomen, offchoon dikwijls de onbeduidendfte omftandigheid daartoe aanleiding geeft; en, eer zij er op bedacht was, werd, in het gedrang, het kind haar van de hand gerukt. Zij gaf een’ luiden fchreeuw ; met levensgevaar wierp zij zich in het golvende gewoel; niemand gaf acht op haar; niemand luisterde naar haar; flechts met de grootfte moeite gelukte het aan hare trouwe bedienden , haar uit den digten hoop te redden en in onmagt naar het rijtuig te-brengen; het kind was weg, en — bleef verloren, Geene fchildering is in ftaat, een denkbeeld van de aan krankzinnigheid grenzende fmart der arme moeder en van de ontzetting harer vriendin te geven! Die zijn geheele aard- fche geluk, met afgodifche liefde, op het hoofd van een eenig voorwerp gezet heeft, moet den doodflag ontvangen, wanneer dat voorwerp hem ontrukt wordt, Toen alle middelen van navorfching, welke men bedenken kon, en alle politie-maatregelen tot wedervinding van het verloren kind uitgeput waren, toen Lady MAC-ORTUY vruchteloos voor den geen, die het zou wederbrengen , tien- duizend pond fterling had uitgeloofd, en nu zelfs de laatfte hoop, welke anders in zoo menigen lijdenskelk overblijft, ver- dwenen was, verviel de beklagenswaardige vrouw in eene ongeneeslijke zwaarmoedigheid, floot haar hart voor alle troostgronden van Godsdienst en van vriendfchap , en, daar haar buitendien zwakkelijk geftel reeds eenmaal onder eene groote zielefmart bijna bezweken was, werd zij thans zon- der tegenftand het offer daarvan; — dit tweede fchrikkelijke verlies vermogt zij niet te overleven. Met onuitfprekelijken rouw ftond de trouwe vriendin bij het lijk van haar, welke zij zoo innig bemind had, doch was fterk genoeg om de goedheid van den Allerhoogften te prijzen, die de ongeluk- GRACE. 417 kige niet in razende wanhoop, maar natuurlijk en zacht haar lijdend leven liet eindigen. Evenwel ook op de vrien- din had dit groote en onherftelbare verlies een’ zoo dic- pen en zoo onuitwischbaren indruk gemaakt, dat zij van alle vreugden dezer wereld en van alle verbindtenis afftand deed, op welke hare beminnenswaardigheid en haar niet on- aanzienlijk vermogen haar aanfpraak gaven. Op deze wijs waren zes lange jaren voorbijgegaan, waarin men geen fpoor van GRACE MAC-oRTHUY had kunnen ont- dekken; zoodat Mifs cAL THORPE eindelijk met fmart ge- dwongen werd, alle hoop te laten varen. Velen geloofden, dat het fchoone kind de buit van eenen avonturier ge- worden en naar een vreemd land vervoerd was, Deszelfs groot vermogen werd, naar den wil van het ouderlijke testa- ment, door de Overheid beheerd. De bepaling der 10,000 p. ft. voor dengeen, die GRACE mogt wedervinden , en de MENGELw. 1839. no. 8, . Ee 418 GRACE. nafporingen naar haar, bleven dezelfde, en werden beide in Europa en in Amerika voortgezet. Na verloop van genoemde zes jaren dwong, op zekeren morgen, eene zaak, welke zij te werrigten had, Mifs caL- THORPE uit te gaan, en zij koos alleen den trouwen hónd tot haren geleider, daar zij wist, dat zij onder diens be- fcherming volkomen veilig was. Een kunstvol werkftuk hield haar voor een winkelvenfter op; zij bleef het eenige oogenblikken met bewondering be- „zien, en bemerkte niet, dat Friend zich van hare zijde verwijderd had, Plotfeling zag zij hem al fpringende terug- komen, en, onder allerlei bewegingen van bliĳdfchap , onge- wone toonen flaken. Zij werd oplettend, en volgde den hond met hare blikken, die op gelijke wijs, als hij gekomen was, in eene kraam aan de overzijde der ftraat terugfprong, vervolgens weder bij haar kwam, al blaffende om haar heren fprong, haar aan het kleed greep, en, den kop nu eens naar haar, dan weder naar de kraam werdende, alle pogingen deed, om haar met zich voort te flepen. Zij volgde hem ou terftond, en werd, toen zij in de kraam trad, een bijna tien- jarig, flank, fchoon, lieftallig en welgekleed meisje gewaar, tegen hetwelk de hond opfprong „ deszelfs banden likte, en zich met uitgelaten vreugde voor deszelfs voeten op den grond wenteldé Met eenen oogopflag bad Mifs CALTHORPE het verloren kind herkend, en, op hetzelve toe vliegende en het met de armen omftrengelende , riep zij: „GRACE! GRACE MAC- oORTHY! gij hier!’ .. Algemeene verbazing maakte zich van al de aanwezigen meester; GRACE — want zij was het werkelijk — zag haar een oogenblik aan, floeg vervolgens de armen om haren ` hals, en riep: „O, CALTHORPE! breng mij naar mijne lieve moeder !” In de dronkenfchap der verrukking, welke op deze ontdek- king volgde , bij de algemeene verrasfing en deelneming, had men den man niet in het oog gehouden, bij wien GRACE zich bevond, en hij-had de verwarring te baat genomen om zich weg te maken, zoodat er geen fpoor meer van hem tè ontdekken was. Volgens cRACE's opgaven moet hij een Griek geweest zijn, en had hij haar, op zijne onophoudelijke zeereizen, die hem als roover deden kennen, (teeds met zich genomet. GRACE. 419 Zijne behandeling was niet onzacht geweest, en hij had niets onbeproefd gelaten, om haar troost en afleiding te verfchaf. fen; maar GRACE had hare moeder en de verzorgfter harer kindschheid niet kunnen vergeten. Vermoedelijk had de zee- roover het fchoone kind voor den Harem van den een’ of anderen O#tomannifchen groote willen opvoeden, want me- nigmaal had hij haar geroemd, welk een gelukkig leven de Odalisken er fleten.’ Korteting eerst, waarfchijntlijk zich nu voor alle ontdekking veilig achtende, was hij naar Schotland teruggekeerd, om er eenige buitgemaakte waren te flijten, Grace kende hem flechts onder den naam van Kapitein ROB, De vlugt op zijn element had hem aan alle navor- fchingen onttogen. Juichend , en tevens vol van de vurigfte dankbaarheid je- gens den Goddelijken Albeftuurder, die het meisje befchermd had, bragt Mifs caL THORPE hare geliefde vondeling naar het hôtel terug, hetwelk zij nog altijd bewoonde; en hier ontwaakte nu, bij elken tred, de herinnering der jonge wee- ze, vooral op het gezigt van eene ten voeten uit gefchilder- de beeldrenis harer moeder, wier verlies zij met innige fmart beweende, ' as Aan wien nu anders kwam het loon van vinder toe, dan aan den trouwen Friend? Maar deze was, bij zijne on- baatzuchtigheid, daarmede niet te beloonen, daar hem eene liefkozing zijner kleine meesteres, van welke hij thans niet meer te fcheiden was, boven alle belooning ging. Men wees derhalve de 10,000 pond aan Mifs CALTHORPE toe, die in hare dankbaarheid de helft dier fom aan een gefticht van liefdadigheid fchonk, en wier eenige bezigheid het nu we- der werd, zichzelve en haar leven aan de opvoeding van het geliefde kind te wijden, den ochtend van welks leven eene zoo fchrikkelijke ramp verdonkerd had, en bij hetwelk zij thans de plaats der verlorene moeder poogde te vervul- len, door het tot een fieraad van deszelfs geflacht tè vormen, EEN BEROEMD BOTANICUS, DOOR EEN’ DORPSSCHOUT GEËXAMINEERD. En beroemd Kruidkundige, buitenslands reizende, werd op zijne botanifche wandelingen door den nacht overvallen, Te ver. van zijne woning verwijderd, ziet hij zich genood. Ee2 420 EEN BEROEMD BOTANICUS GEËXAMINEERDe zaakt, in het nabijgelegen dorp een nachtverblijf te zoeken, Bij het inkomen in de herberg, wordt hem zijn pas afge- vraagd. Deze had hij natuurlijk niet bij zich. „ Zonder pas mogen geene vreemdelingen hier overnachten,” verzekerde niet flechts de waard, maar ook de aanwezige Dorpsfchout, die reeds met eenige veldwachters was aangekomen, De Bo- tanicus, door deze afwijzing in verlegenheid gebragt, vroeg: „Is hier geen geestelijke in het dorp?” Daar deze vraag toeftemmend werd beantwoord, verzocht hij den Schout, hem tot denzelven te laten brengen, en hem te vragen, of hij niet eenen Hoogleeraar van dien naam kende, dien hij bij het inkomen in de herberg als den zijnen had opgegeven, De Pastoor werd uit zijn bed geklopt, en, uit het venfter kij- kende, hem deze vraag voorgehouden. „ Perfoonlijk ,” ant- woordde de geestelijke , „ ken ik dezen geleerde niet; maar ik bezit een werk, door hem gefchreven, Dat wil ik naar beneden werpen, . Daaruit kunt gij hem examineren, om u zoo te overtuigen, of hij dezelfde is, voor wien hij zich uitgeeft. Tevreden keert de Schout met het boek terug, en begint het onderzoek aldus: „ Hebt gij het boek gefchre- ven, dat ik in de hand heb?” De Botanicus, vermoedende welk boek het zijn kon, hernam: „ Als het den titel — hier noemde hij denzelven — voert, dan is hect door mij ge- fchreven.” — „ Regt zoo,” zeide de Schout, die nu ver- der vroeg: „ Wat ftaat op de eerfte bladzijde?” De Bota- nicus: „ Voorrede.” Schout: „ Waarover handelt het eer- fte hoofdftuk van uw werk?” Gelukkig ftond den Botanicus de volgorde voor den geest, en hij noemde: „ het rijk der natuur,” als het hoofdftuk, waarmede zijn boek aanving. De Schout: „Goed zoo!” Nu bladerde hij het boek door, en vroeg: „ Wat ftaat er op bladzijde 15?” De Botanicus: „ Dat weet ik zelf niet meer. Zoo moet gij ook niet on- dervragen. Gij moet de pagina zoeken, op welke een nieuw hoofdftuk begint, en dan zal ik u zeggen, wat er ftaat.” De Examinator volgde nu deze manier, en de ondervraagde hield gelukkig vol en — bekwam niet flechts een goed, uit het planten-, dieren- en mineralenrijk, daar het aan geen zout ontbrak , wél toebereid avondeten, maar ook een nacht- verblijf in een zacht en gemakkelijk bed. — PLIGTPLEGINGEN VAN EEN’ GOEDHARTIGEN SLAGTER, 421 PLIGTPLEGINGEN VAN EEN’ GOEDHARTIGEN SLAGTER. A het oorlogsjaar 1813, toen vele fteden bij aanhoudendheid zware inkwartiering hadden, liet de Burgemeester van ze- kere ftad eenen, van wege zijn goed vleesch bekenden, Slag- ter bij zich roepen. „ Wij zullen buiten twijfel nog meer troepen ingekwartierd krijgen,” zeide hij; „ zorg zooveel mogelijk om de ftad van goed rundvleesch te voorzien,” — „Ja, Hoogedel Heer Burgemeester,’ hernam de Slagter, » zoolang ik Slagter ben en gij Burgemeester zijt, zal het hier aan osfen niet ontbreken.” Deze in het complimentmaken. ervaren Vleëschhouwer had voor den koninklijken ambtman een twistgeding hangende. Na eenigen tijd werd de afloop en uitfpraak hem bekend ge- maakt. Hij wilde zich aanvankelijk daarmede niet tevreden ftellen; de ambtman zette hem echter ter neder en de zaak wat nader uiteen, hem tevens beduidende, dat hij er niets mede winnen, maar wel bij verliezen zoude, wanneer hij zich met deze uicfpraak niet vergenoegde. De nu eenigzins tevreden geftelde eifcher antwoordde hierop: „ Goed, Edel Heer ambtman, dan moet het er maar bij blijven. Mijn hand- werk verfta ik, maar in het krakeelmaken ben ik vrij wat dommer dan gij.” Onze complimentmaker bevond zich eens op eene publieke plaats. Onder de aanwezigen zag hij een’ perfoon, klein van geftalte, die zich met de hem omringenden gemeenzaam en vriendelijk onderhield. Als deze zich eene wijle uit de ka- mer verwijderd had, zocht-onze Slagter van de gasten te vernemen, wie toch dat kleine manneken was, Men be- rigtte hem, dat het Profesfor V. uit het Hertoglijk Sakfisch dorpje A. was. Daar valt hem in, dat hij dezen naam er- gens gehoord of gelezen had. Weldra bezint hij zich, den- zelven op de-onderfte regels van een vel druks gelezen te hebben, Naauwelijks was de Profesfor in het vertrek terug- gekeerd, of de praatzieke Vleeschhouwer wendde zich tot hem met te zeggen: „Ik heb de eer nog niet u te kennen; maar het verheugt mij zeer, dat ik heden Profesfor V. ont- moeten mag.” — „Hebt gij,” vroeg deze, „ welligt een van mijne werken gelezen?” — „ Gelezen in ’t geheel niet,- maar — worst er in gepakt.” Dat deze goedhartige man geen doel had, anderen opzet- 422 PLIGTPLEGINGEN VAN EEN’ GOEDHARTIGEN SLAGTER. telijk te beleedigen, blijkt daaruit, dat hij van zichzelven met dezelfde wellevendheid fprak. Zich eens in dezelfde herberg bevindende, liet zich plotfeling eene ftem hooren, welke als van de kamerdeur fcheen te komen, en die een daar zijnde fmid bij den naam riep. Deze ftond dadelijk op, met de gedachte, dat hij door een’ zijner kalanten geroepen was, om een flot open te fteken of iets anders in zijn be- roep te verrigten, Hij keerde echter dadelijk terug , daar er niemand te vinden was. Meermalen werd thans eene ftem gehoord, nu buiten, dan binnen het vertrek, waardoor de aanwezigen, door het geraas of geroep gewekt of verbaasd, zich ‘naar buiten of binnenshuis begaven , doch vruchteloos rondzagen en hoorden, daar zij niets gewaar werden, Ook onze Slagter werd op deze wijze misleid en buiten geroepen, . Eindelijk helderde zich de zaak op, en de buikfpreker, die deze ‘ftemafwisfelingen gebezigd had, overtuigde den naast hem zittenden Slagter, dat hij de fprekende en roepende was geweest; waarop onze vriend , van zijn vleeschhouwersver- ftand en doorzigt bewust, vol verwondering uitriep : „ Zul- ke dingen gaan mijn osfenverftand ver te boven !” AAN MIJNEN VRIEND, DEN WELEERW, ZEER GEL. HEER L. VROOM , BĲ ZIJN VERTREK NAAR ZWOLLE. Heer uw welbefpraakte mond ’t Laatst vaarwel nu uitgefproken, Neen, de band is niet verbroken , Die, mijn vriend! u hier verbond. Nog, nog zult ge in aller harte Blijven leven op den duur, En men denkt, met diepe fmarte, Dikwerf aan dat affcheidsuur. Velen zullen °t nooit vergeten, - Wat al goeds gij hebt gefticht , Die ge weêrbragt tor hun pligt, ‘Of, in druk ter neêr gezeten, ' >s Levens zorgen hebt verligt. O! hoe hingen we aan uw woorden, Als ge, in heilig vuur ontgloeid , Aller harten hieldt geboeid ; En wij °t van uw lippen hoorden:. „ Hoe ook, hoe met fchuld belaân , „ Jezus neemt de zondaars aan.” — Ruimer werkkring moge u beiden , Eervol zij uw roeping meê, Droevig toch valt ons het fcheiden , En het misfen doet ons wee, Dikwijls zal ik nog herdenken, Wat genot, zoo menig uur, AAN MIJNEN VRIEND L. VROCM. 423 Ons het fchoon der kunst mogt fchenken, -OFf het fchoone der ratuur: Als wij dwaalden door de dreven, En, door vriendfchaps hand geleid, Steeds, in blijde eenftemmigheid, 't Zoete maakten van het leven; Of bij ’t koestrend haardfteêvuur, Als ons *s Dichters zangen boeiden, Voor het fchoone en goede ontgloeiden , In het winteravonduur, — Deze band blijft ons verbinden, Onverminderd fteeds als nu; Gij gedenkt aan uwe vrinden , En de vriendfchap denkt aan u; Almelo, Ge TEN BRUGGENCATE, ix 6 Mei 1839. ONTBOEZEMING WEGENS EENE AANGEDANE GRIEVE, Da: men foms met fmart en grieven In dit leven kampen moet; Dat miskenning en verachting ’ Bloed vaak opwaarts ftijgen doet, — Dit zal vast geen mensch betwisten, Evenmin de Jood als Christen , - Scyt, Barbaar of Ottoman; Welk een’ rang hij moog’ bekleeden, Rijk, of arm in kundigheden, Ieder krijgt zijn deel er van. Maar niet altijd drukt de fmarte Van miskenning even zwaar; Ieder voelt zichzelven °t beste;, ’k Werd dit onlangs nog gewaar. `k Wil het daarom niet verhelen, Maar het andren mededeelen ; Dit vermindert fteeds ons leed; ’k Weet ook zeker, dat mijn fmarte leder zeer zal doen aan ’c harte, Als hij flechts mijn grieve weet. `k Oefende in mijn kindfche jaren Mij in wetenfchap en kunst, En ik deelde, door mijn vordring , Spoedig in mijns meesters gunst. Bij °t vermeerdren mijner jaren Werd ik vlugger, meer ervaren ; 'k Zag mijn werkkring uitgebreid ; 424 ONTBOEZEMING. ’t Werk van onderfcheiden takken, Velerhande kennisvakken Werden mij nu voorgeleid. °k Mogt daarin naar wenfchen flagen ; °k Werkte ftaag met nieuwen lust, En verzuimde bij mijn ftudie Menigmaal een uurtje rust, Ik doorkroop de wijsheidszalen , Wroette in onderfcheiden talen; Hoog- en Neêrduitsch, Fransch, Latijn , Engelsch, Spaansch , niets werd vergeten ; Grieksch , Hêbreeuwsch zelfs moest ik weten, Vreemd niet in °t Arabisch zijn,. Nu hield. Godsdienst, Wijsbegeerte, Regtsgeleerdheid , Medica, Dan Gefchied- en Aardrijkskunde Mij onledig , vroeg en fpâ; Zou ik al de kundigheden , Waar °k mijn’ tijd aan ging befteden, Noemen, ik had nooit gedaan; Dus genoeg, zoo is mijn leven, Onder werken, zwoegen, ftreven , Tot op heden heengegaan. Zou men nu ook niet verwachten, Dat men eerbied voor mij had, Mijn verdienften hoog waardeerde ? Ach, niets minder toch dan dat! Hoor , hoe men mij onlangs eerde, Mijn geleerdheid recenfeerde , Schoon wel negen talen rijk! ’k Was — het floeg mijn’ moed te pletter — (Mijn beroep is Letterzetter)) Een machine flechts gelijk ! Sneek , J. K. 19 Maart 1839. Letterzetter. KINDERLIJKE NAÏVETEIT 5 EEN WENK VOOR OPVOEDERS TEGEN TE VROEGTIJDIGE INSPANNING, 5 Vinin dat gij zoo klein voor uwe jaren zijt?” — Vroeg men aan zekren knaap; zijn antwoord was gereed : » Daar ik den ganfchen dag in vaders werk befteed, n» Heb ik tot groeijen nooit den tijd.” PUBLIUS, OVER HET RECENSEREN. Wervolg en flot van bl. 381.) PUBLIUS. oes boeken over hetzelfde onderwerp kunnen zeer in waarde verfchillen en nogtans betrekkelijk volkomen gelijk ftaan. Het eene kan gefchreven zijn door eenen man, die in dat vak federt jaren eenen welverdienden roem heeft verworven, en het andere door eenen voor het eerst optredenden jongen Schrijver. Is het nu niet de grootst mogelijke partijdigheid, in het geheel de per- fonen niet in aanmerking te nemen? Gefteld eens : VAN DER PALM geeft eene leerrede in het licht, en een jeugdig Predikant, om bepaalde redenen, insgelijks. Ik onderftel voor een oogenblik , dat beide ftukken in in- nerlijke waarde nagenoeg gelijk ftaan. Nu recenfeer ik beide, en zeg, dat beide ongeveer even nabij komen aan hetgeen de regelen der kunst mij als het ideaal eener doeltreffende leerrede doen kennen, zoodat beide Schrijvers zich even verdienftelijk gemaakt hebben. Zoo moet het nu zijn, want — ik heb zonder aanzien des perfoons geoordeeld, CAJUS. Neen; ik gevoel, ‘dat de jonge Predikant in dit geval betrekkelijk meer lof verdient, dan onze groote Kanfel- redenaar. Deze heeft flechts eene nieuwe proeve gele- verd van hetgeen men federt lang wist, dat hij in den grond verftaat; terwijl de ander, door het bereiken of nabij komen van het werk eens ervaren meesters, op buitengewoon hoogen lof aanfpraak heeft. MENGELW. 1839. No, 9, Ff 426 PUBLIUS, PUBLIUS. ToLLENSs geeft eenen bundel gedichten in het licht; een , hiet onverdienftelijk, aankomend beoefenaar der poè- zij insgelijks. Beider verzen verfchillen zeer in waarde. Wat zoudt gij van de onpartijdigheid mijner beoordee- ling zeggen , wanneer zij inhield, dat, ja, het werk des laatften eenigen, zelfs eenen goeden aanleg verraadde, maar toch verre beneden dat van onzen Puikdichter ftond, en noch in denkbeelden, noch in zuiverheid van taal en verfificatie daarmede kon vergeleken worden ? CAJUS. Ik zou zeggen, dat gij wel degelijk hadt moeten in aanmerking nemen , dat men van eenen eerstbeginnenden Dichter niet de hoogte van TOLLENS verwach.en kan; dat het nog eenigzins minder partijdig zou geweest zijn, wanneer gij den dichtbundel in gwaestie vergeleken hadt met den eerflen van TOLLENS, maar dat het nu een zeer onbillijk oordeel was. PUBLIUS. En evenwel een oordeel zonder aanzien des perfoons. CAJUS. Ik gevoel, dat gij gelijk hebt. En hetgeen gij als denkbare gevallen fteldet , daarvan meen ik mij een voor- beeld te herinneren. De reis naar de Noordpoolftreken, vóór eenige jaren gedaan, werd afzonderlijk befchreven door Kapitein PARRy.en den Scheepsdoctor FISHER; waarbij Recenfenten, en dat. zeer naar waarheid, op- merkten, dat, fchoon beider werk in algemeene waarde nagenoeg gelijk was, dat van PARRy daarom minder moest gerekend worden te zijn, vermits van hem, als het Aoofd der expeditie, een naauwkeuriger verflag kon verwacht , en alzoo het zijne betrekkelijk Zager moest gefteld worden, zoodra het flechts met anderen 4: lijk flond. PUBLIUS, Die beoordeelaars hadden volkomen gelijk; en gij ziet alzoo, dat de perfoon van den Schrijver wel degelijk in aanmerking komt, en tot onpartijdige niet minder OVER HET RECENSEREN. 427 dan tot juiste beoordeeling wel degelijk in aanmerking moet genomen worden. CAJUS. ; Volgens de Latijnfche fpreuk: fi duo faciunt idem, non est idem. Maar gij fpreekt daar van eene juiste beoordeeling. Die te geven, is toch waarlijk ieders zaak niet. PUBLIUS. l Niemand wordt gedwongen, Recenfent te zijn. Die het dus wezen wil, behoort de vereischten te bezitten, die tot dat belangrijk werk worden gevorderd. Heeft. hij die niet, dat neemt niemand hem kwalijk , maar dan wage hij zich ook niet aan eenen arbeid, voor zijne krachten te zwaar. Elk moet weten, om ook eens La- tijn te fpreken, guid valeant humeri, quid ferre re- cufent. Dat is op elken openbaren Schrijver, en dus ook op den Recenfent , van toepasfing. In het begin van ons gefprek gaaft gij, meen ik, te kennen, dat, naar uw gevoelen, niemand eenigen ar- beid moest beoordeelen, dan die in ftaat zou geweest zijn, om hetzelfde onderwerp beter en vollediger te be- handelen. Die vordering is evenwel, hoe dikwijls ook gedaan, onbillijk en overdreven. Men kan zeer wel in ftat zijn, om óver eens anders werk een juist, in allen deele ontegenfprekelijk oordeel te vellen, zonder dat men daarom iets even goeds hadde kunnen leveren. Ik zal nu niet zeggen , dat, volgens deze vordering, ieder , die het in „zeker vak tot groote hoogte gebragt heeft, op die wijze buiten of boven de kritiek zou geraken, fchoon deze opmerking de ongerijmdheid der vordering voldoen- - de aantoont; ik zal evenmin vragen , of dan een Dichter alleen door eenen Dichter zou kunnen worden gerecen- Sterd , omdat men zeer wel de regelen van goeden fmaak (en aan deze moet ieder dichtftuk beantwoorden) kan kennen , zonder daarom een Dichter in den eigenlijken zin te zijn; ik zal ook niet zeggen, dat men in het ge- ftelde geval geene reisbefchrijving zou mogen recenfèren over een land, dat men zelf niet naauwkeurig heeft bee Ff 2 i 428 PUBLIUS , zien, °t welk, indien het een vereischte ware, niet alleen reizen naar Kam/chatka of Japan zou vorderen , maar verre de meesten eene vlag zou verleenen, om fchootvrij tusfchen de vuurmonden der Tijdfchriften heen te varen. Maar ik bemerk, reeds gezegd te hebben, wat ik zeide niet te zullen zeggen. Moet ik er nog meer bijvoegen ? CAJUS. Gij hebt mij reeds overtuigd , dat de opgegevene vor- dering wel wat al te fterk is; maar dit neemt niet weg, dat men uitgebreide kundigheden moet bezitten , om goed te kunnen recenferen, dat is dan niet, na eene doodop- pervlakkige lezing , eene dito beoordeeling op het papier te werpen, en zich van een werk luchtigjes af te m- ken, misfchien in zoo vele minuten , als het den Schrij- ver dagen gekost heeft, PUBLIUS. Dat ontken ik niet. De openbare boekbeoordeelar moet ongetwijfeld eene grondige kennis bezitten van het vak van wetenfchap , waarin hij recen/eert „ zonder dat kan zijn oordeel niet anders dan oppervlakkig zijn. Hij moet eene uitgebreide belezenheid hebben, om te kun- nen onderfcheiden, welke denkbeelden oud en welke nieuw zijn, of, meer in het algemeen , in hoeverre de Schrijver een oorfpronkelijk werk hebbe geleverd. En toch zal de Recenfent met diepe geleerdheid en grondige wetenfchap alleen geene gefchiktheid hebben voor zijne taak. Ik heb geleerden gekend, die het in °t vak hun- ner fludie tot eene verbazende hoogte gebragt hadden, en die toch als Recen/enten vrij wat minder waren dan anderen, die niet het tiende gedeelte van hunne kundig- heden bezaten. CAJUS. En welk is dat vereischte ? PUBLIUS. Een zekere kritifche blik ; hoe zal ik het anders noe- men? Een fijn en bovenal vlug oordeel ; eene gemak- kelijkheid, om zich in eenen kring van denkbeelden te verplaatfen, en daarin aanftonds als te huis te zijn; een OVER HET RECENSEREN. 429 zekere tact , moeijelijk, misfchien geheel niet aan te lee- ren; eene fnelheid van bevatting, om het ware van het valfche als op den eerften blik te kunnen onderfcheiden. Beter weet ik het al niet uit te drukken. Begrijpt gij mijne meening ? CAJUS. Gij bedoelt dan fcherpzinnigheid; want ik zou u in het geheel niet moeten kennen, om aan te nemen , dat gij aan zeker mystiek, donker gevoel in dezen meerdere waarde hechten zoudt, dan aan /olide kennis en gezond verftand, Echter fchijnt mij uwe redenering het cerfte tenigzins ten koste van het laatfte te verheffen. l PUBLIUS, In geenen deele. Maar om in ftaat te zijn tot het le- veren van eene goede recenfie, acht ik het niet genoeg , het werk naauwkeurig'te hebben gelezen, des noods met de pen in de hand; de zaken, waarover het han- delt, te kennen, en noch voor, noch tegen Schrijver en boek ingenomen te zijn. Dat alles moge eene ge- leerde boekbeoordeeling leveren, die van de diepe kennis des flellers getuigt — het ware ontbreekt er nog aan. Wilt gij een Recenfent kunnen zijn , gelijk ik hem mij voorftel , dan moet gij eene gemakkelijkheid hebben, om fnel en vlug tot den geest van uw boek door te drin- gen; gij moet u in den loop der denkbeelden van den Schrijver zonder moeite kunnen verplaatfen; gij moet , ter toetfing van: zijnen arbeid, kameleontisch, om het Zoo te zeggen, nu uit ww, dan uit zijn ftandpunt de zaak kunnen befchouwen. Dan kan men zien, dat gij uwen Schrijver niet flechts begrepen, maar dat gij hem doorgrond hebt. Bijkans zoudt gij in taat zijn, het werk tevervolgen. Gij identificeert u met uwen Auteur. En dat doet gij vlot en vlug, zonder dat het u dagen Peinzens kost. Zoo toegerust, brengt gij uwe recenfie ten papiere, zonder dat gij ééne pen behoeft aan ftuk- ken te knagen. Uw fcherp oordeel, uw vlugge geest geeft u woorden, ftijl, denkbeelden ; en al ware het, dat gij geene bladzijde in haar geheel liet in het ganfche 450 PUBLIUS , werk — als de Schrijver een man is van gezond, onbe- neveld verftand, en vrij van eigenliefde, dan kan hem uwe beoordeeling niet kwetfen , ook al overtuigt gij hem niet volkomen, want hij gevoelt, dat gij hem niet hebt willen beleedigen; dat gij geene aanmerkingen op zijn werk gezocht hebt, maar dat het u onmogelijk zou ge- weest zijn, een ander oordeel, of hetzelfde ook flechts anders , uit te brengen. CAJUS. Gij fpreekt zeer aannemelijk, pvuBr rus; het ware wel te wenfchen , dat er zoo meerdere Recenfenten waren. PUBLIU Se Verfta mij wél. Ik beweer niet, dat men geen on- partijdig, bevoegd Recen/ent zou kunnen zijn zonder hetgeen ik daar noemde: ik recen/eer zelf, en gevoel levendig, hoeverre ik fta beneden den Recenfent , dien ik u fchetfte, en toch worden mijne béoordeelingen door- gaans nog al goedgekeurd. Maâr zoo zou, naar mijne overtuiging, een volmaakt Recen/ent moeten zijn. CAJUS. Gij toont, er hooge denkbeelden van te koesteren. Op zulk eene wijze zou een Recenfent een Genie moeten wezen, en zijne beoordeelingen minder naar de ftudeer- lamp rieken , dan anders wel eens het geval is. PUBLIUS. Uwe aanmerking brengt mij tot iets ánders. De tat, waarvan ik fprak, wordt vooral eenigermate gevorderd bij elken beoordeclaar in een gemengd Tijdfchrift. CAJUS. Ik zou gedacht hebben dáár het miñfte, omdat de menigte van uitkomende boeken y die zoodanig een Tijd- fchrift recenferen moet ,» kortheid gebiedt, en vele re- cenfiën niet veel meer dan aankondigingen-kunnen zijn. PUBLIUS. Maar welke? Welke boeken vorderen eene meer op- zettelijke beoordeeling? Van welke behoort men een uitvoerig verflag te geven? Bij welke is het mededeelen eetier proeve een volftrekt vereischte? Welke kan men OVER HET RECENSERENe 431 korter, op eene eenigzins joviale wijze behandelen ? Welke hebben genoeg, als zij flechts aangekondigd worden ? CAJUS. Hierover wil ik gaarne uwe denkbeelden eens hooren. PUBLIUS. Zulks tot in de bijzonderheden na te gaan, zou — niet ons te verre afleiden „ want het behoort regtftreeks tot ons onderwerp , maar — zou ons al te lang ophou- den, Van werken, die eene algemeen nuttige ftrekking hebben , welker kennis voor vele ftanden der maatfchap- pij van onmiddellijk belang is , inzonderheid wanneer zij van eenige uitgebreidheid en kostbaarheid zullen worden, acht ik een min of meer breedvoerig verflag doorgaans noodig. Vlugfchriften, gelegenheidsboekjes , ftukjes van den dag behoeven — even als doorgaans vervolgwerken — flechts eene korte aanmelding, tenzij derzelver ftrek- king eene opzettelijke toetfing volftrekt noodig maakt , om of eenige zaak aan te prijzen, of het lezend publiek te waarfchuwen tegen ftellingen , die ik voor verderfelijk meen te moeten, houden, Een vertaald boek kan, het overige gelijk ftaande, met minder af, dan een oorfpron- kelijk. Aan een’ aankomend’ Schrijver ‚ die onderrigt wil worden, zal doorgaans eene opzettelijke beoordeeling van zijn werk ook dán welkom zijn, wanneer hem meer dan weinige aanmerkingen gemaakt worden. Gedichten vorderen eene ptoeve. Doch in het algemeen moet juist die befprokene: tact de keus beflisfen. Verbeeld u eens eene breedvoerige kritifche befchouwing van eenen alle- daagfchen , uit het Hoogduitsch vertaalden Roman! Zoo ook ten aanzien van den toon. Denk u eens eene lui- mige aankondiging van eenen bundel leerredenen ! CAJUS. Dit laatfte fpringt zoo duidelijk in de oogen, dat men niet veel fmaak of tact behoeft te hebben, om het on- voegzame in te zien. Doch zoo is het niet met alles, en gij hebt het mij zeer duidelijk gemaakt , dat bij ken- nis ook oordeel en zekere gemakkelijkheid van begrip ko- 432 . PUBLIUS 5 men moet tot eene goede recenfie. Ik weet het ook niet beter te noemen, dan tact. De beoordeeling moet al- zoo op eene aan het onderwerp evenredige wijze inge- ' rigt zijn, en de blijken dragen van die Aumanitzit in den opfteller, welke men van elken beoefenaar der lette- ren verwachten mag. PUBLIUS. Dit laatfte ftem ik u in het algemeen insgelijks volko- men toe. En daartegen ftrijdt het nog niet, wanneer men, of onbekookte, of reeds duizendmaal wederlegde ftellingen , vooral ten aanzien van gewigtige waarheden , neem eens godsdienstleer, wijsbegeerte, ftaatkunde, vinden- de voorgedragen, aan zijne verontwaardiging in eene warm gefchrevene recenfie lucht geeft; of wanneer men een hartig woord bezigt tegen iemand, die meermalen be- wezen is een Schrijver van prullaria te wezen, en die echter , op nieuw optredende, verklaart zich aan geen » geblaf van Recenfenten’’ te zullen ftoren. Hier mag, meen ik, de fnaar wel wat fterker aangefpannen wor- den , fchoon de goede fmaak ook hier beter, dan duizend regelen , de grenzen aanwijst. 2 CAJUS.. Nu ja, met uwe claufule van goeden fmaak brengt gij het al vrij ver: ik zou anders nog wel eens lust heb- ben, de fchouders op té halen, en met luider ftemme: ne quid nimis! te roepen. Evenwel vrees ik, dat alle uwe exclamatiën en tirades weinig zullen helpen. De Schrijver lacht er om, of wordt boos, en werpt u op nieuw de gewone fcheldwoorden tegen uw gilde naar het hoofd. PUBLIUS. Ik geloof nog niet, dat dat lagchen veel verfchilt van dat van iemand, die kiespijn heeft. En wat boos wor- den aangaat — ik zou kunnen zeggen: qui fe fúche a tort. Maar alleen onverbeterlijke eigenwaan kan zoo fpreken. De Schrijver, wien het waarlijk om onderrigt te doen is, zal doorgaans eene grondige, welgeftelde re- cenfie in dank aannemen en er zich naar rigten , meer OVER HET RECENSEREN. 433 fomtijds, dan hij ronduit zou willen erkennen. En wat het publiek betreft; goede recenfiën zijn van veelzijdig nut, gelijk ik ftraks reeds met een woord zeide. Zoo wordt de boekenwereld nog eenigermate bevrijd van tal- looze prulfchriften; men weet nog eenigzins te kiezen tusfchen den zich eindeloos verdringenden kost b. v. voor leesgezelfghappen en leesbibliotheken, terwijl ook ‘uit een letterkundig oogpunt de recenfiën haar nut hebben. CAJUS. l Het eerfte fchenk ik u, als gij mij het laatfte wat na- der ontwikkelt. PUBLIUS. 