Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
^5.1 • t ! Digitized by the Internet Archive in 2015 https://archive.org/details/b21908801_0004 * _. ' HET MIK110SK00P, DESZELFS GEBRUIK, GESCHIEDENIS EN TEGENWOORDIGE TOESTAND. EEN HANDBOEK VOOR NATUUR- es GEN EESKUNDIGEN , OOOR P. DARTING, Hoogleeraar aan tie Utrechtsche Hoogeschool. VIERDE DEEL. Met drie Platen. Te TIEL , bij GEBR. CAMPAGNE. 1854. ■ YOORREDE. In de Voorrede , geplaatst voor bet derdc dccl van Het Mikroskoop , enzv. , lieb ik een oordeel uitgcsprokcn , dat bij den eersten blik welligt loepasselijk kan schijnen op den inhoud der volgende bladen. Ik ben derhalve aan den Iezer verscliul- digd de redenen te ontvouwen , die mij tot hunne uitgave bewogen hebben , vvaarbij het levens van zelf blijken zal , wat bij daarin al en niet te wachten heeft , en uit welk oogpunt ik wcnsch , dat bet daarin bevalte bescbouwd worde. Nog steeds ben ik , even als vroeger , van mecning , dat eenc beschrijving van helgcen de waarnemiug door bet mi- kroskoop ons leert cigenlijk te huis behoort in de verschil- lende vvcrken , die over de onderscheidene vakken der na- tuurkennis bandelen , en dat : » bandboeken over ontleedkun- de , zonder dat er de leer der weefsels en van bet fijnerc inaaksci der dierlijke organen in is opgcnomen , — - over plan- tcnkundc , zonder eenc onlwikkelingsgcscbiedenis dcr cel en IV VOOHREDE. tier organen , die de plant zamenslellcn , — over dierkunde, zonder verraelding der alleen met bet mikroskoop zigtbare dieren , — over geologie , zonder gewagmaking van den in- vloed , dien tallooze kleine organismen op de vorming der korst onzer aarde bebben gebad , — thans even zoovele anachronismen zouden zijn.” Ook zoude de lezer , die hier eene weefselleer van planten en dieren verwacht , zich gebeel bedrogen vinden. Mijn doel was eeniglijk bem gelegenlieid te geven , om een geschikt praktisch beoefenaar dier weefselleer le worden , en de me- degedeelde waarnemingen en gegeven bescbrijvingen van een aantal mikroskopische voorwerpen moesten daartoe bet mid- del zijn. Eigenlijk is derhalve dit geschrift eene uilbrei- ding van het vroeger verschenen tweede deel van genoerad werk , en de daarin bevatte algemeene voorschriften wor- den hier op bijzondere gevallen loegepast. Ik ben daartoe overgegaan , omdat men er mij van verschillende zijdcn toe uitnoodigde , terwijl bovendien mijne eigene ondervinding mij meer en meer geleerd heeft , dat zeer vele beginnende waar- nemers werkelijk behoefte hebben aan zulk eene lot in de bijzonderheden tredende handlciding. Aan dit zuiver prak- tische doel getrouw , beb ik dan ook nergens naar eeuige volledigheid geslreefd. Integendeel beb ik dikwijls opzcttclijk veel onvermeld gelaten , betwclk , indien de bescbrijvingen doel in stede van middel waren geweest , niet onver- mcld bad mogen blijvcn , en beb ik mij bovendien , bij de keuzc der voovbccldcn tot oefening, slcchts tot diegenen be- VOORREDE. V pcrkt , welkc mij toeschencn het best aan bet voorgesteldc oogmerk te beantwoorden. Met de beknoptheid , die ik mij ovcral ten pligt heb ge- steld , zoude eene uitvoerige literatuur der behandelde on- derwerpen weinig gestrookt hebben. Waar ik derhalve , gelijk voor de eigenlijke weefselleer van plantcn en dieren (aan bet slot van elke afdeeliug) , naar algemeene werkeu beb kunnen verwijzen , waarin die literatuur tevens te vinden is, beb ik mij daartoe bepaald. Alleen ten opzigte der mikroskopisciic planten en dieren heb ik eene uilzondering gemaakt , omdat de literatuur daarvan veel mccr verspreid is. Over het al- gemeen zijn namen van auderen sleclits dan genoemd , wan- neer mijne eigene waarnemingen te kort scholen. Iiier en daar zijn daaronder eenige , wclke nieuvv zijn , docli ik beb deze nergens als zoodanig aangevvezen , ten cinde niet te schijnen eene uitzondering ten voordeclc van mij zelven te willen maken op den regel , dien ik mij had voorgeschreven. Het noodzakelijk gcvolg der fragmenlarische behandeling van cen aantal verschillcnde ondenverpen was echler , dat aan het geheel die eenheid moest ontbreken , welke men in cen wetenschappelijk werk teregt ougaarne mist. Ten einde deze zooveel mogelijk te herslellcn , zijn er de twee hoofdstukken over de levensgeschiedenis der cel bijgcvoegd. Deze zijn in eenen geheel andcren stijl geschreven dau het overige , en bestaan nit eene reeks van aphorismen , waarin ik getracht heb de hoofduilkomstcn van het ondcrzock der onlwikkclingsgcschiedcnis van de organischc wcefsels korlelijk VI VOORREDE. zaraen te vatten , inzonilerhcid ook met het doel , om de overeenkomst dier ontwikkeling in beide organisclie rijkcn nog duidelijker te doen uitkomen , dan zulks tot hicrtoe ge- scbied is (1). Ik ontveins nict , dat het mij, bij bet sclirij- ven dezer twee hoofdstukken , eenigc moeitc gekost hccft mijne pen in toom te bouden. Had ik haar den vrijen loop gelaten , dan zoude elk dier hoofdstukken tot een boekdeel zijn uitgedijd. Waarschijnlijk zal ik echter elders op cenige der daarin besproken onderwerpen uitvoeriger terugkomen. Zij bevatlen overigens het bewijs der volstrekte noodzakelijk- heid , om zich geenszins , gelijk nog velen doen , alleen tot het mikroskopisch onderzoek van menschelijke en dierlijke weefsels te bepalen , maar van zich cvenzeer bekend te ma- ken met de Aveefsels , die de planten zaracnstcllen. Indien de lezer mijnen raad wil volgen , dan houde hij zich een tijdlang voornamelijk , zoo niet uitsluiteud , met de laatste (1) Ik kail mij niet iveerhouden hier eene merkwaardige , dock , naar het schijut, weinig hekende zinsnede uit te schrijven uit de Considerations sur la thSorie de V auteur , door B i Id e r d ij k in 1803 gesclireven en geplaatst voor het werk van Brisseau-Ittirbel, Exposition do la thio- rie de V organisation vcgetalo , Paris 1809 , p. 30. Deze zinsnede luidt aldus : » Une fibre n’est pas plus simple qu'une cellule aux yeux de la nature ; et quoiqu’il y ait une diffirence tres essentielle entre le tissu cellulaire animal et celui des vlgetaux , et quo , comme I’obscrve Villa- stre Elumenlach , le premier ne porte ce nom qu’improprement , il sc pourroit qu’un jour on dicouvrit que touts espece de fibre so riduit , en derniere analyse , a une conformation analogue d ce tissu qu’on reconnait dans les plantes. En bonne logique il est assurement bien difficile de concevoir la fibre , comme un Stre primitif dans V organisation.’’ Inder- daad bevatten deze vroorden van den dichterlijken keimer der lialuur de voorspelling van hetgeen derlig juren later door Schwann werkclijk is aangewezcn. V00RREDE. VII bczig. De grootere gcinakkelijkhcid van hun onderzock , de mcerdere zekerbeid , welke de daaraan verkregen uitkomsten bezitten, verschaffen eene uitmuntende gelegenheid, om zich tot een grondig vvaarnemer te vormen. Eerst wanneer hij dcze eerste oefenschool beeft doorgeloopen , begeve hij zich tot het onderzoek van dierlijke weefsels , daarbij aanvangende met die voorwerpen , welke door de cenvoudigheid van hun maaksel nog het meest tot dat der plauten nadercn. Het is ook deze volgorde , welke in de tweede afdeeling zooveel mogelijk is in het oog gehouden. Ik voeg hier nog slechts bij , dat , ter bevordering der ver- spreiding dezer Handleiding , de tegenwoordige uitgever op mijn voorstel hesloten heeft haar ook afzonderlijk eu ondcr eencn bijzonderen titel verkrijgbaar tc stellcn. Zij maakt dan ook tot op eene zekere hoogtc een op zich zclf staand werk uit , ofschoon zij zich onmiddelijk sluit aan het vroeger verschenen grootere werk, en voor eene mecr uitvoerige uiteenzelting van verschillende handelwijzen en der gronden waarop deze herusten herhaaldelijk daarheen verwezen is. Utrecht 1 November 1855. H A R T I N G. I IV !i 0 U D. EERSTE AFDEELING. plantenweefsels bl. l. Eerste Uoofdstuk. Beknopte levensgeschiedenis tier plantencel en nan de voornaamste der door haar gevormdeweefsels . . . » » Tweede Uoofdstuk. Algemeene gangdes onderzoeks . . t 45. Onderzoek van den vorm ............ n> 47. » » de stof . » 54. » » » grootte en het getal » 58. Derde Uoofdstuk. Voorbeelden tot oefening. ; . . . » 62. Mikroskopische planten » Aanhangselen der opperhuid » 78. Het zetmeel of amylum » 86. Asorganen der dicotyledone planten » 92. » » monocotyledone planten . » 128. Bladeren » 140. TWEEDE AFDEELING. dierlijke weefsels ...... 159. Eerste Uoofdstuk. Beknopte levensgeschiedenis der dierlijke cel in vergelijking met die der plantencel. » » Tweede Uoofdstuk. Algemeene gang des onderzoeks . . » 193. Derde Uoofdstuk. Voorbeelden tot oefening » 200- Mikroskopische dieren » » De bloedcellen . » 235. » bekleedingscellen » 245. » haren der zoogdieren » 247. Het vcerkrachtige weefsel . » 252. De lijmgevende weefsels » 257. » spieren der willekeurige beweging » 264. » » » onwillekeurige beweging » 275. » kraakbeenderen ........ 277. » beenderen .» 284. » tanden ....'% 293. Het zenuwweefsel J i . » 298 EERSTE AFDEELING. PLANTENWEEFSELS. EERSTE HOOFDSTUK. Beknopte levensgeschiedenis der plantencel en van de voornaamste der door haar gevormde weefseh. 1. De cel is het grondorgaan van elke plant. Zij kan reeds op zich zelve ecn plantaardig individu daarstellen , doch naar gelang eene plant hooger georganiseerd is , bestaat deze uit cellcn van een mcer onderling vcrschillend raaaksel. 2. De groolte der cellen is zeer onderscheiden , van millimeter , en welligt kleiner , af , tot eenige centimeters toe. Die grootte verschilt reeds bij haar cerste ontstaan , naar gelang van den aard van het individu en van de weefsels , waarin de celontwikkeling plaats grijpt, o. De gedaande der cellen is desgelijks reeds verschillend bij haar eersle ontstaan. De jcugdige pas gevormde cellen kunnen bolrond , ellipsoidiscb , veelvlakkig , cylindrisch of pris- matisch zijn. 1 2 1.EVENSGKSCH1EDENIS DEE PI.ANTENCEE. Later wordt. de gedaante der cellen nog gewijzigd door vier omstandigbeden : a. door hunne onderlinge aaneensluiting cn gelijktijdige onlwikkeling in cene beperkle ruimte ; b. door dc rigling , waarin de celvorming door verdeeling geschiedt ; c. door de ongelijkmatige en ongelijklijdige ontwikkcling der verschillende weefsels, vvelkc een plantenorgaan zamenstellen ; d. door ongelijkraatigen groei van bet celvlies zelve , betzij dat bet zich in eene enkele bepaalde rigting vergroot , of dat hel op sommige punten uitgroeit , zoodat de cel zich vertakt. In weefsels , uit eene vereeniging van cellen bestaande , wordt hunne gedaante dikwerf door de gelijktijdige zamenwer- king van mcer dan eene dezer omstandigbeden bepaald. 4. Alle cellen bestaan uit een vlies , den celwand , en uit den daarin besloten inhoud. Zoowel de celwand als de cel- inhoud ondergaan , na eenmaal ontstaan te zijn, gedurende de verdere ontwikkeling , velerlei veranderingen. 5. In alle jcugdige pas gevormde cellen bestaat de inhoud ( protoplasma ) uit een troebcl vocht , waarvan de hoofdzake- lijke bestanddeelen zijn : water , gom (dextrine) en protcine. Deze laatste is er lioogstwaarschijnlijk in twecderlei toestand in aanwezig, namelijk als oplosbaar ei wit en onder den vorm van zeer kleine moleculen. 6. De inhoud, nict allccn van alle jeugdige, maar ook van alle nog aan de levensvcrschijnselcn deelnemende en vochlbe- vattende cellen is omgeven door een zeer dun , met den eigen- genlijkcn celwand nict zamenhaugcnd , maar daarvan af- GEDAANTE DER CELI.EN , BINNENBI.AASJE , KEBN. 3 schcidbaar vliesje , het binnenblaasje ( utriculus interims (1). Hoogstwaarschijulijk bestaat dit vliesje uit eene proteinc-zelf- standigbeid. 7. De jeugdige celleu van alle planteu , welligt allecn met uitzondering der laagste vvieren en zwammen, bevatten eene kern (cytoblast). In zeer jeugdige, zich nog vermenigvuldi- gende cellcn , schijnt deze kern uit eene niet door een vlies begrensde korrelige massa te bestaan. Op een later tijdperk bestaat zij uit een dunvliezig blaasje met cenen door zeer kleine raoleculen troebelen inhoud , waarin men doorgaans een , twee , zelden drie iets grootere rondo korreltjes (de kern- ligchaainpjes) waarneemt. In soramige dier kcrnligchaampjes bespeurt men nog een kleincr daarin besloten korreltje (9). 8. De gedaante der kernen beantwoordt doorgaans min of nicer aan die der cellen , waarin zij bevat zijn. Zij ziju gc- vvoonlijk rond in ronde of veclhockige , langwcrpig rond in verlengde cellcn. 9. De kernen ncmen in de cellen tweederlei plaats in Zij liggen of tegeu den celwand aan , daarvan alleen gescheiden door het binnenblaasje (o) , cn heeten dan wandstandige ker- nen , of zij liggen binnen in de celholte , in deze stelling bevestigd gchouden door zoogenaamde sapstroompjes , en dra - gen dan den naam van ccntrale kernen (4). (1) PI. I. fig. 2, jeugdige gestcelde kliertjes uit don bloemknop van Nicoliuna Tabacum. (2) PI I , fig. 1 , bolronde cel op de opperhuid van den stcngel van Mesembryunthovium cristallinum in den knoptocstand , en fig. 4 , cellen uit cen jong blaadje in den knop van Tradescantia crassicavlis. (3) PI. I , fig. 2. (4) PI. I, lig. 1. r LEVENSGESCHIEDENIS DEE PUNTENCEE. Deze sapstroorapjes zijn de nctvormige overblijfsclen van den vrocgcren troebelen iuhoud der cel in den jcugdigen toestand. 10. De kernen zijn betrekkelijk bet grootst in de jeugdigsle cellen. Naarmate de cel in omvang toeneerat , vergroot zicb ook de kern , doch veel langzamer dan de gebecle cel. In de volwassen cellen verdwijnen vaak de kernen , zonder spo- ren achter te laten. In de antheridien der boogere crypto- gamen zouden zich daaruit de zwermdraden vormen. 11. Alleen eene vorming van cellen biunen in andere cel- len is tot Jiiertoe met zekerbeid bekend. Deze celvorming verschilt naar gelang van den aard der weefsels , waarin zij plaats grijpt. Altijd echter ontstaat de celinhoud het eerst , daarna bet vlies van het binnenblaasje , en aan de buitenzijde biervan de eigenlijke celwand. 12. Men kan de verschillende wijzeu van celvorming tot twee hoofdklassen brengen : a. de vrije celvorming. Deze grijpt bij de phanerogame planten alleen plaats in den embryozak , kort voor het bin- nendringen van de pollenbuis in den eimond. De daarin bevatte zeer kleine moleculen vereenigen zich groepsgewijs en vormen een klein getal van kernen. Rondorn deze hoopt de troebele inhoud zich op , aan de oppervlakte daarvan vormt zich bet vlies van het binnenblaasje, en later daar ora been de eigenlijke celwand. b. De celvorming door verdeeling. Zij is veel algemcener dan de vorige , en bestaat in de voortbrenging van tusschen- scholtcn , waardoor eene cel in twee cellen wordt gcschei- VORMING DER CELLEN. s den , waarin vervolgens op hare beurt dezelfde verdeeling wederom plaats grijpt. Somwijlen gaat daarmede ook eene verdeeling van de celkern gepaard , doch doorgaans verdwijnt de eersle kern en vormeu zich twee nieuwe kernen. In zulke gevallen , waar men de vorming der lusschenschotten goed kan waarnemen , ziet men den celinhoud zich allengs in twee helften scheiden , beginnende nabij de randen der cel , daar- bij omgeven blijvende van het vlies van het binnenblaasje , zoo- dat hier eene ringvormige groeve ontslaat , die allengs dieper wordt , naar mate de afsnoering van inhoud eu binnenblaasje toeneemt , totdat eindelijk de verdeeling volkomen is. Gelijk- tijdig hiermede gaat van den aanvang af gepaard eene af- scheiding van stoffen tusschen de vrij geworden gedeelten der oppervlakte van het binnenblaasje , waardoor de eigenlijke cel- wand gevormd wordt. In de meeste gevallen is het ontstaan der tusschenschot- ten echter veel minder duidelijk , daar deze bij bun eersle verschijnen steeds zeer dun zijn. Altijd gaat evenwel de vor- ming van twee binnenblaasjes in eene moederccl de eigen- lijke celverdeeling vooraf (1). Soms , bij eenige algen , zwammen en haren , vcrmeerde- ren zich de cellen ook door afsnoering. In het wezen der zaak komt deze wijze van celvorming met de vorige overeen , al- leen met dit verschil , dat niet allcen het vlies van het binnen- blaasje , maar ook de eigenlijke celwand de verdeeling van den inhoud volgt en zich door eene al dieper en dieper wordende ringvormige groeve afsnoert. 15. De rigting, waarin de celverdeeling gcschiedt , haugt af (1) pi. i , fig. 2 A en B bij a, bij b jeugdig tusschenschot. 6 LEVENSGESCIIIEDEN1S DER PLAiNTENCEE. van dc groeiwijze van hct deel , en wedcrkcerig wordt dezc door de rigting der cclvermenigvuldiging bepaald. In weefsels, welke zich naar alle zijden tamclijk gelijkma- tig vergrooten, vormen zich de tusschenscholtcn in allerhande rigtingen. Bij weefsels cn organen daarentegen , die in eenc bepaalde rigting uitgroeijen , ontstaan de tusschenschottcn in de cellen loodregt op die rigting. 44. Bij de vorming der stuifmeelkorrels der phanerogaraen en der kiemkorrels van vele der hooger georganiseerde cryp- togamen , geschiedt de celverdeeling geregeld in twee rigtin- gen , die loodregt op elkander staan , en waardoor dus altijd vier dochtercellen worden voortgebragt (2). Somtijds (bij de stuifmeelkorrels) verdwijnen de moedercel- len weder , nadat de vorming der dochtercellen daarin heeft plaats gehad. In andere gevallen blijven de moedercellen be- staan , en vergrooten zich , ook nadat de dochtercellen op hunne beurt moedercellen zijn geworden , zoodat alsdan bet vlies , dat alle deze opvolgende generaties omgeeft , uit een daaraan beantwoordend getal lagen bestaat , die cchter slecbts onder gunslige omstandigheden (inzonderheid bij sommige uit eene eukele reeks van cellen bestaande zoetwa(er-algen) af- zonderlijk waarneembaar zijn. 45. In het nog zeer jeugdige celvliesje , dat pas aau dc oppervlakte van het binnenblaasje is afgescheidcn , kan het bestaan van cellulose niet altijd door de gewone rcaclie (de blaauwe kleuring door iodium cn zwavclzuur) worden aangewe- zen. Zoodra zich die blaauwe kleuring echter vertoont , neerat (2) PI. I, fig. 5, pollcnkorrels in liunnc moedcrccl von Antirrhinum mu jus. OPENINGEN IN HET JEUGDIGE CELVUES. 7 men in d e cellosclaag ecn groot aanlal van zcer klcine opc- ningen waar. Hieruit mag men echter nog gecnszins met zekerheid afleiden , dat er door deze openingen cene vrije gemeenschap tusschen dc aaneengrcnzende cellen plaats heeft , daar de inhoud nog omgevcn wordt door het binnenblaasje, tenvijl bovendien , waar de celwanden reeds cene malige dikte hebbeu vcrkregen , er zich op bunne wederzijdsche grenzen een dun laagje van eene slof (pectose) bevindt , die bij de bchandeling met iodium en zwavelzuur ongekleurd blijft (1). Deze kleine openingen in het cellulose-vlies zijn dan eens over deszelfs geheele oppervlakte verspreid , zoodat het zich als eene zeef doorboord vertoont, dan weder meer groepsge* wijs vereenigd. Hunne gedaanle liangt af van de rigting , waarin het celviies groeit. Bij cellen , vvelke geenen overwe- genden doormeter hcbbcn , zijn zij gemeenlijk rond , bij ver- (1) Door velen wordt dit laagje en desgelijks dat , hetwelk bij het ver- lioutingsproces daarvoor in plaats treedt , als eene tusschencellige stof be- schouwd , die de cellen onderling verbindt , doch niet tot den eigenlijken celwand behoort, ofschoon zij, welke die meening koesteren , tevens aanne- men , dat deze tusschencellige stof werkelijk uit de cellen afkomstig is. Eene breedvoerige uiteenzetting der gronden , waarorn ik aan de verder in den tekst bevatte beschouwingswijze de voorkeur meen tc moeten geven, zoude hier te veel plaats vorderen. Alleenlijk doe ik opmerken , dat alles af- haugt van het denkbeeld , hetwelk men zich vormt van den eigenlijken aard der plantencel. In het wezen der zaak bcstaat deze alleen uit het binnenblaasje met den daardoor omgeven inhoud ; het is daarin , dat de le- venswerkzaaraheid der cel hoofdzakelijk huisvest , terwijl het omgevende hulsel het teedere vlies van het binnenblaasje beschut , en , waar eenaantal dier blaasjes tot een weefsel vereenigd zijn, deze van elkander gescheiden houdt , en aan het geheel de noodigc stevigheid verschaft. Is deze be- schouwingswijze juist, dan zoude alles, wat , na de vorming van het bin- nenblaasje , aan deszelfs buitenvlakte wordt afgescheiden , derhalve de geheele doorgaans zoogenaamde wand der jeugdige cellen , als tusschen- cellige stof moeten worden aangemerkf. Daar echter , in een werk als dit, duidelijkheid een hoofdvereisehte is, en deze lijden zoude door -afwij- king van het gewone spraakgcbruik , zoo heb ik het beter geacbt de oude meest gehruikehjkc nomenclatuur te behoudcn. 8 LEVENSGESCU1EDENIS DER PLANTENCEL. lengde ccllcn spleclvorrnig cn dan vaak in cenc schuinsche rigting geplaatst, in vcrhouding tot de lengte-as der cel. Ook aan de overlangsche wanden van parenchymateuzc cellcn , wier dwarswanden van ronde opcningen voorzien zijn , zijn zij vaak spleetvormig. Waar zij sckuins geplaatst zijn , kruisen die der begrenzende wanden elkander. In sommige gcvallen vertoonen zich zulke spleten als openingen tusschen band- vormige vezelen , waaruit bet celvliesje schijnt te beslaan (1). 16. De verdikking van de wanden der cellen heeft, zoo- lang de celverraenigvuldiging aanhoudt en de cellen zelve nog in grootte sterk toenemen , aanvankelijk slechts langzaam plaats. De algemeene rigting der wandverdikking is, gedurende dit tijdperk van bet leven der cel , van binnen naar buiten , en vvordt te weeg gebragt door stoffen , die , in bet inwendige der cel gevormd , buitenwaarts aan bare oppervlakte worden afgescbeiden. Nadat de celinboud zich heeft afgesclieiden en daarom been het inwendige blaasje ontstaan is , dringen daar- uit de stoffen naar buiten , die den eigenlijk zoo genoemden celwand daarstellen, en daarbij van uit den oplosbarenin den door water onoplosbaren toestand overgaan. Te gelijker tijd ncemt echter ook de gebeele cel in omvang toe , zoodat er niet enkel aanvoeging , maar ook tusscbenvoeging (intus- susceptie) van deelen plaats heeft. Waar in cen weefsel de cel- leu elkander onderling begrenzen , berkent men , teu gevolge dcr regebnatigheid , waarmede de buitenwaartsche afscbeiding ge- scbiedt , ook dikwerf de grenslijnen , waar de wederzijds uit de begrenzende cellen afgescbeiden stoffen elkander ontinoet hebben. Wannecr , tijdens de buitenwaartsche afscbeiding (1) PI. I, %. 18. A en 15, niergcellcn van den knolligcn wortef van Georgina variabilis. GUOEl VAN 1IET CELVL1ES. 9 dier stoften, het verband lusscben de cellen plaatselijk verbrokcn wordt, zoodat ejr tusscliencellige holten on gangen ontstaan , dan worden deze soms geheel daardoor opgevuld , of slechls ten deele, zoodat er opene ruimten overblijven (1). in eenige gevallen , bepaaldelijk bij de zwermsporidien der algen , gescliiedt de vorming van bet cigcnlijke celvlies , dat de buitenzijde van het vlies van het binnenblaasje bekleedt, eerst nadat dit met den daarin besloten inhoud geheel vrij is geworden , door verlating van de moedcrccl , vvaarin de zwermsporidie ontstaan is. In dezen toestand is de opper- vlakte van de zicli vrij in het omgeveude vocht bewegende sporidie , lietzij geheel of voor ecn gedeelte , bezel met zcer fijne trilhaartjes , die verdwijnen , wanneer de vorming van het uitwendige celvlies aanvangt. 17. De scheikundige geaardheid der uit de cel aau hare oppervlakte afgescheiden stolfeu verschilt naar gelang van ha- ren leeftijd. Aanvankelijk bestaan zij uit cellulose en pectose , dikwerf ook in lagen geschciden , die eene periodiciteit in de afscheiding verraden. Later is het alleen pcctose , en ecn dun laagjc van deze slof , daaraan herkenbaar , dat het , bij de be- handeling met iodiura en zvvavelzuur ongeklcurd blijft , is bij zeer vele reeds volwassen cellen , op het punt waar zij elkan- der bcgrenzcn , als eeu witte streep herkenbaar. Wanneer de verhouting der celwanden aanvangt , verandert dit buitenste laagje van aard , en gaal in de meeste gevallen over in eene stof, die dezelfde scheikundige eigenschappeu bezit als de cutose. 18. De oppervlakte der planten is beklced met een eigen (1) PI. I, fig. 12, collcnchym in den stengel van Ilicinut communis. 10 LEVENSGESCIUEDENIS DER PLANTENCEL. ^lies, dat geheel uit dcze stof (cutosc) bestaat. Dit vlics {cuticula) ontstaat reeds in den allcrjeugdigstcn toestand der opperhuid , en zijn groei houdt met die der opperhuids-cellen gelijken tred. Aanvankelijk is lict zeer dun , heeft eene gladde oppervlakte, en bekleedt allecn de naar buiten gekeerde wanden der opperhuidscellen. Later , wanneer de groei dier ccllcn reeds verminderd is , neemt het in dikle toe , ten gevolge der voortgaande doorzweeting van stof door de celwanden been naar buiten, waardoor dikwerf daarop kleine knobbelachtige of streepvorraige verlievenheden (1) ontstaan , terwijl het zich bovendien dan ook in vele gevallen tusschen de zijdelingsche wanden der opperhuidscellen afzet. De verschillcnde aanhangselen der opperhuid , onder den vorm van haren enzv. , zijn er desgelijks mede bekleed. In den jeugdigcn toestand is ook bier het vlies glad , doch later vvordt het dikwerf met verhevene streepjes en knobbeltjes be- zel, die in zeer vele gevallen eene spiraalstelling liebben (2) , hetgeen bevvijst, eensdeels dat de doordringbaarheid van het onderliggend vlies niel op alle punteu gelijk is , anderdeels dat dcze doordringing , even als de latere inwendige wand- verdikking bij andere cellen , bier mede volgens de rigting eener spiraal geschiedt. Ook het buitenste vlies der stuifmeelkorrels van de phane- rogame planten , en dat der sporidien van vele cryplogaraen bestaat uit cutose, en is almede vaak voorzien van dergelijke verhevenheden , hetzij kleine kegelvormige wratjes of netsgewijs zamcnhangende slreepvormige verdikkingen. In dit buitenste vjies (exine) bevindeu zich eene of meerderc openingen , waar- (1) PI. I, fig. 9, A, opperhuid der ondervlakte van een blad van I/ella- lorus niger , van boven op gezien ; B , de loodregte doorsriede , a, cuticula. (2) PI. I, fig. 3, lop van een liaar van Chehnia purpurascent. CUTICULA , WANDVERDIHKING DER CELLEN. 11 door Let Linnenste vlies (intine) , of de eigcnlijke celwand , bij de vorming van de pollenbuis of bij de kieming, naar buiten trcedt. 19. Wanneer de cellen opgehouden bebben in de ruinate te groeijen , en de wandverdikking blijft voortgaan , geschiedt deze alleen door inwendige aanvoeging van nieuwe lagen , in dier voege , dat de binnenste Iaag de jongst gevormde is. Zeer dikwerf zijn deze lagen afzonderlijk onderscheidbaar (1), hetzij onmiddelijk , of na bchandeling met zulke reactieven (geconcenlreerd zwavelzuur , bijtende alkalien) , die op een gedeelte van de in den celwand bevatle stoflen oplossend werken. De graad van diktc , welke de celwanden aldus kunuen bereiken , is hoogst verschillend in onderscheiden weelsels. Slecbts zelden worden de wanden zoo slerk vcrdikt, dat van de eigenlijke celholten nog slecbts geringe sporen zijn over- gebleven (2). In sommigc weefsels verdikken zich de wanden van alle de cellen die bet zamcnslellen , doch er koinen ook vele geval- len voor , waar slechls ecnige wcinige , soms geheel afzonder- lijk gelegen cellen deze verandering ondergaan , terwijl de omringende dunwandig blijven. 20. Zelden is deze wandverdikking geheel gelijkmatig ; door- gaans daarcntegen wordt hct cene gedeelte van den celwand veel mcer verdikt dan bet anderc. Waar zulks met cene (1) PI. I , fig, 14 , bastcellen uit de Radix Uictamni albi des ban- dels. (2) PI. I, fig, 17 , cellen der zaadhuid van Phaseolus vulgaris, A. oj> loodregte , B op de horizontale doorsnedc. 12 LEVENSGESCIIIEDENIS DEE PLANTENCEL zekere regclmatighcid gcschicdt, daar blijven in den wand kleine kanaaltjes over , die zich , van boven op gezien , als ronde of elliplische kringeljes vertoonen , wclkc stippels hee- ten (1). Naar mate de wandverdikking minder gevorderd is, is bet getal dier slippelkanaaltjes in den regel het grootst. Hun eersle oorsprong kan verklaard worden uit de tegcmvoordig- heid der kleine openingen in de eerst gevormde celluloselaag , waarvan cenige bij de latere wandverdikking door de elkander opvolgende lagen gesloten worden. De slippelkanaaltjes in de wanden van aan elkander grenzende cellen staan steeds tegen elkander over. 21. In de vezelcellen , die het eigenlijke hout zameustellen , bevindt zich doorgaans , op de grens der beide tegen elkan- der inmondende slippelkanaaltjes , eene kleinere of grootere lensvormige holte , de stippelholte , welke zich van boven op gezien als een iets grootere kring vertoont, die het kleinere stippelkanaaltje omgeeft. Deze kring voert den naam van het hofje , en de daarvan voorziene stippels dien van hofstippels. Zeer dikwerf is in zulke cellen het stippelkanaal niet rond , maar heeft het de gedaante van eene spleet, welke schuins op de lengte-as van de cel staat. In zulk een geval kruisen zich de slippelkanaaltjes der elkander begrenzcnde celwanden ondcr eenen zekercn hoek. Het grootst zijn de hofstippels in de houtcellen der Coniferen en der Cycadeen (2). (1) PI. I, fig. 13, cellen van het hoornachtig albumen van Alstroeme- riaaurea; fig. 15B,C, mergcellen van Iloxja carnosa , in onderscheidene ontwikkelingsloeslanden ; fig. 16 , cellen uit het steenachtige gedeelte der vruchtschaal van Prunus Cerasus. (2) PI. I, fig. 24, gedeelten van houlecllen van Pimts silvestris , A op de radiale , B op de tangentiale doorsnedej fig. 22. gedeellc eener hotitcci van Cycas cireinalis. r.ESTIPPPXDE CELLED* SPIRAAL- EN NETVEZETXELI.EN. VATEN. 13 92. De verdikkingslagen nemen zeer dikwcrf de gcdaante aan van vezelen of banden , die , wanneer zij zich in cellen heb- ben gevorrad, vvelke in eene rigting sterker zijn uitgegroeid dan in de overige , doorgaans eeneu min of meer duidelijken spiraalsgewijzen loop hebben (1). In eene en dezelfde cel is de loop dier vezelen , welke de onderscheidene lagen zamenstel- len , soms verschillend , zoodat zij elkander onder eenen ze- keren hoek snijden (2). 23. De dikte , bet gelal , de rigting en de vorm dier ve- zelen of banden is lioogst ondcrscheiden in cellen behoo* rende tot verscbillende weefsels. Soins vorinen zij ringen (5) , nog vaker stellen zij ecn soort van netwerk daar met groo- tere of kleinere mazen , en tusschen zulke cellen en die , welke van ronde of spleetvormige stippels voorzicn zijn , be- staan allerhande overgangen. Eindelijk komt bet menigmaal voor , dat in eene en dezelfde cel een gedcelte van den wand ware stippelkanaaltjes bezit , terwijl de binnenwaarts gelegen verdikkingslaag een spiraalsgewijs of netsgewijs maaksel heeft. 24. Wanneer eene reeks van boven elkander geplaatste cel- len reeds op een jeugdig tijdperk met lucht gevuld wordt , dan vormt zich daaruit een vat. De dvvarswanden , niet meer met celvocht in aanraking zijnde , houden op gevoed te wor- den , en , terwijl het gebeele omgevende weefsel , en tevens de daarmede zamenhangende vaatcellen in omvang toenemen , ontstaan in de dwarswanden hetzij eene enkele ronde of meerdere spleetvormige openiugen. (1) PI. I, fig. 35, spiraalvezelcellen uit een anthcra van Tulipa Gessneru (2) PI. I , fig. 21 , gedeelte eener bastcel van Stapclia glaucu,. (3) PI. I, fig, 28, ringcellen in de nabrjhcid der vautbnndcls van Opun- tia microdasys. 1-i I.EVENSGESCHIEDENIS DEE PLANTENCEE. 25. Er zijn slechls twee wczenlijk van elkander vcrschil- lende soorteu van vaten : a. de zoodanige , welke zich vorraen lijdens het orgaan , waarin zij ontstaan , nog in de lengte groeit ; b. die , welke voorkomen in zulke weefscls , waar de lcng- tegroei geheel of nagenoeg gehecl heeft opgeliouden. 26. Tot de eevste klasse behooren de ware spiraalvatcn (1), met een of nicer spiraalvezelen , welke doorgaans draadvor- mig , zeldcn plat zijn ; verders de ringvaten en netva- ten (2) , waartusschen nog verschillende overgangsvormen be- staan. In zulke vaten is in den regel , wannecr zij volwassen zijn , geen spoor meer waarneembaar van de oorspronkelijke dwarswanden , die de vaatcellen van elkander bebben ge- sebeiden , omdat deze , toen zij met luclit gevuld geraakten , slechts eenen zeer geringen doormeter bezaten , in verhouding tot dien , welken zij later verkregen bebben. Heeft zich het orgaan vervolgens sterk verlengd , dan ver- toont zich het vat als eene enkele lange buis. Doch is de verlenging slechts gering geweest , dan herkent men ook later nog duidelijk de zaraenstelling nit afzonderlijke vaatcellen. Bij de vorming dezer soort van vaten dringt de lucht uit de oudere vaatcellen allengs in de jongere. Reeds voor dit geschiedt heeft zich echter de vezelvormigc vcrdikkingslaag be- gonnen tc vormen. Deze is dan evenwel nog uilerst dun , en de windingen liggen zeer digt bij elkander. Hun gelal neemt later niet nicer toe , maar de vezel wordt merkelijk dikker , en de afstanden tusseben de windingen , of , in een (1) PI. I; fig. 26, spiraalvaten uit den stengel ran Ricinus communis; fig. GO , spiraalvat van Mammillaria pusil/a } ten dcole ringen bevatlende. (2) PI. I, fig- 27, netvat uit den stengel van Tradescantia ■ crassicauiis. V0RMING DF.H VATEN. 13 ringvat , tusscheu clc ringcn , wordcn allcogs grooter ea groo- ter. Hicruit vloeit de algeincene regel voort, dat' de oudst gevormde spiraalvatea de wijdste windingen bezitten. 27. De tweede klasse bevat de gestippelde vaten, waarvaa mede verschillende soortea bestaan , al naar gelang van den vorm der stippels, die rond of spleetvormig kunnen zijn, en van bet al of niet aanwezig zijn eener stippelholte , met het daaraan beanlwoordende hofje , hetwelk het stippelkanaal om- geeft (1). Op de aanwezigheid hiervan oefent cchter de be- grenzing grooten invloed uit , zoodal op een en betzelfde vat aan de zijde , waar bet door een ander vat bcgrensd vvordt , bofstippels voorkomen , tcrwijl doze door stippels zooder hof vervangen worden , daar , waar het vat met de wanden van mergstraalcellen in aanraking is. In eenige gevallcn is de binnenste laag van een gestip- peld vat door ecne spiraalvezel gevonnd. Ook zijn er tot deze klasse behoorende uten , waar de laatste alleen bestaat , zonder dat er levens stippels aanwezig zijn. Hunne gedaantc en de plaats, die zij in het orgaan innemen , doet hen cch- ter alsdan van de ware spiraalvaten onderscheidcn (2). Daar deze vaten in deelen onlstaan , die niet mecr in de lengte groeijen , zoo herkent men er nog altijd de overblijf- selen van de oorspronkelijke dwarswanden der vaatcellen in , het- zij als ringen (3) , die min of meer loodregt op de vaatwand (1) PI. I, fig. 23, gcstippeld vat en houtcellen van Laurus Sassafras; fig. 29 , gedeelten van twee elkander begrenzende gestippelde vaten van Clematis Vitalla; fig. 32, gestreepte vaten van Angiopieris Theysmann- iana. (2) PI. I , fig. 30 , vaten en houtcellen van Tilia par vi folia. (3) PI. I, fig. 19, B a , ringvormig overbhjfsel van den dwarswand in ecu gestippeld vat van Laurus Sassafras. Ifi LEVENSGESCIHEDEN1S DER Pl.ANTENCF.r,. slaau , of van meerdere opcningen voorzicn (laddcrvormig) en dan gcmeenlijk in ccne schuinscherc rigting gcplaatst. Tijdens den overgang uit den celtoestand gaat ecne ge- ringc wandverdikking met aanduiding der toekomstige stip- pels vooraf. Eerst na het binnentredcn der lucht ncemt ech- ter de verdikking van den vaatwand aanmerkelijk toe. Daar deze vaten zich allcen in zulke wecfsels vormen , waar nog geen oudere vaten aanwezig waren , waaruit de lucht in de jongere zoude kunnen binnendringen , zoo is hicr de lucht het voortbrengsel der ’ scheikundige omzettingen in de naburige cellen. Hetzelfde geldt ook van de lucht , die in de spiraalvaten treedt tijdens hunne eerste ontwikkeling in de embryo. 28. De voeding van den vaatwand met zijne verdikkingsla- gen , geschiedt , bij de beide klassen van vaten , na de bin- nentreding der lucht , enkel door het sap , dat uit de be- grenzende cellen in den vaatwand dringt. Daar in een zich ontwikkelend vveefsel de later daarin voorhanden en elkauder dikwerf begrenzende vaten nimmer alien te gelijker tijd ontstaan , zoo kan de eene reeks van vaat- cellen tijdelijk den dienst van voedingscellen voor eene anderc reeks vervullen , waarin reeds de vaatvorming en de opvulliog met lucht begonnen is. 29. ISTiet zeldcn gebeurt het , dat de wanden van de liout- cellen , welke een gestippeld vat begrenzen, door de ope- ningen der daarin voorhanden stippclkanalen in de Iiolte van het reeds met lucht gevuld vat uitgroeijeu , op eene derge- lijkc wijze als zich vele haren aan de oppervlakle der opper- huid vormen. Aanvankelijk vertoonen zich deze celuilwasscn SCHEIKIJNDIGE BESTANDDEEJ.EN DKR CEI.WANDEN. 17 als kleine ronde blaasjes tegen den wand van het vat. Later nemen zij in oravang toe, cn worden do zitplaats cener cel- verdeeling, ten gevolge waarvan eindelijk de gehecle vaatholte met veelhockige dunwandige cellen gevuld wordt. 50. De scbeikundigc zamenstelliug der celwanden verschilt zoowel naar gelang van den graad van verdikking , dien zij ondergaan hebben , als ten gevolge van den bijzonderen aard der weefsels , waarin zij voorkomen. Vier verschillendc stoffen zijn door scheikundige herkennings- middelen in de celwanden aanwijsbaar, ofschoon cr waarschijn- lijk nog andere minder bekende aan liunne zamenstclling kunnen deelnemen. a. Cellulose , herkcnbaar aan de blaauwe kleuring door iodium en zwavelzuur. Zij ontbrcekt nimmer geheel , ofschoon hare tegenwoordigheid dikwcrf bedekl wordt door die van an- dcre gelijktijdig in den wand aanwezige sloffen , welke ecrst verwijderd moeten worden (door behandeling met bijtcnde polasch of soda), om do reactie te doen plants grijpcn. b. Pectose , eene bypothetische stof , welke door kokiug met water of door behandeling met mineralc zuren in eenen oplosbaren tocstand , dien van parapectinzuur , wordt overge- bragt, door alkalien bij de gewone temperatuur sterk opzwcll , bij hoogere temperatuur wordt opgelost , onder vorming van pectinzuur , cn bij de behandeling met iodium en zwavelzuur ongeklcurd blijft. c. Gutose , herkcnbaar aan de onoplosbaarheid in gecon- ccntrccrd zwavelzuur , en aan de oplosbaarheid in de kokende oplossingen van bijtcnde polasch of soda , terwijl iodium en zwavelzuur haar bruingeel klcurt. d. P r oleine , herkcnbaar aan de gole kleuring met gecon- IS LEVENSGESCIHEDENIS DEIl PI.ANTENCEE. centrecrd salpclerzuur (vorming van xanthoproteinzuur) of door de roodc bij bchandeling met suiker en zwavelzuur. 51. In jeugdige cchvandcn en in de zoodanigc , waar nog geen eigenlijke verhouting bestaat , gaat de cellulose altijd gepaard met pectose. Somvvijlen bcstaan de vcrdikte wanden uit afwisselende lagen pectose en cellulose (1). De cutose gaat steeds gepaard met proteine. In de wan- den van ware verhoutc cellen ontbreckt de laatsle niinmer. De cutose doordringt de reeds vroeger afgezelte lagen , en vormt de buitenste , de plants innemende der vroegere pectose. Bij sornmige cellen (die der kurklaag) bestaat een groot gedeelte van den eigenlijkcn cclvvand uit cutose. Vermoedelijk zijn alle vier deze sloffen gelijktijdig voor- handen in de wanden van ware verlioute cellen , doch in zeer afwisselende. betrekkelijke hoevcelheden. In de zeer dikke wanden der cellen , welke bet zooge- naamd hoornachtig albumen van vele zaden daarslellen , is met de cellulose eene stof verbonden , wier ware geaardheid nog minder bekend is. 52. Behalve de genoemde organisebe of verbrandbare siof- fen , nemen ook vuurvaste zelfstandigbeden deel aan de za- menstelling der celwanden. Daartoe behooreu inzonderheid kalk en kiezelzuur. De toesland van verbinding , waarin deze in den celwand bevat zijn , is niet naauwkeurig bekend. Bij de verbranding blijft de kalk als koolstofzure kalk over. Het kiezelzuur maakt een zeer aanzienlijk bestanddeel uit van de wanden der opperhuidscellen van vele planten (Gramineen , (1) PI. I, fig. 14 D. Gedeelte der wand eencr basicel van de Radix Dictamni albi , na bchandeling met iodium en iwavekunr. INHOUD 1)KR CELLEN. 19 Equisetaceen) en vomit de schalen der tot dc Algen behoo- reude Diatomeen. 55. Dc inhoud der ccllen ondergaat gedurende hunnc ont- wikkeling even groote veranderingcn als lmnne wanden. Dezo vcrandcringen hangen ten deele af van dc bepaaide verrig- tingen , waartoe de cellen bestemd zijn , en derhalve van de wcefsels cn organen , aan welker zamenstelling zij declncmcn. 54. De troebele cn slijmige inhoud der jcugdige cellen (zie § 5) wordt alleugs helderdcr. Daarbij verdvvijncn edi- tor niet tcrslond de kleine inolcculen , welke deze trocbel- beid te vveeg bragten , raaar , vvanneer de cel in omvang toe- neemt , verspreiden zij zich in iiet nicer waterig geworden sap en vertoouen daar het verschijnsel der zoogenaamde moleculair-beweging , of vvcl de inhoud scheidl zich in twee dcelen (1) , namelijk in tusschenruimten ( vacuolen ) , die met een holder vocht gevuld zijn , en in de reeds vermelde (§ 9) min of nicer nctsgewijs zamenhangende sapstroompjes , vvaarvan eiwit steeds een bestanddeel uitmaakt , waarin dc kleine moleculen zwevende vvorden gehouden , die dikwerf cene regelmatige slroomendc beweging bezitten van of naar de kern , vvanneer deze het middelpunt uitmaakt van het stroomnet. In nog andere gevallen wordt het middengedeclle dcrcel- holte door een walerhelder vocht ingenomen , en verzamelen zich dc kleine moleculen met hot deze inhullend slijmige sap langs den wand der cel , waar dan vaak eenc geregclde rondstrooming plaats grijpt. (1) PI. I , fig. 1 , ccl aan de oppervlakte van den slensel van Mesevt- bryanthemum, cristallinum in den knoplocstand. 20 LEYENSGESCIIIEDENIS DER PI.ANTENCEE. Eindelijk zijn cr ook eenige weinige gevallcn , waar niet alleen klcine moleculcn , maar ook vccl grootcrc ligchaampjes, die in hct celsap voorhanden zijn , op ccne dergelijke wijze door rondstrooming langs de wandcn der cel wordcn mcde- gevoerd. 55. Naar gelang de cellen in groottc en leeftijd locnemen wordt ook hun inhoud verschillend. De daarin voorhanden stoffen zijn of in hct celsap opge- lost, of in afzonderlijke blaasjes bevat , of daarin als vaste ligchaampjes aanwezig. Tot de opgeloste behooren inzonderheid : eiwit , gora , sui- ker , inuline , pectine , eenige kleurstoffen , verschillcnde plan- tenzuren en oplosbare zouten. Hunne tegenwoordigheid, met uilzondering van die der kleurstoffen , kan alleen op scheikundi- gen weg worden aangetoond , ofscboon daartoe vaak de reactie op de voorwerptafel van het mikroskoop voldoende is. De belangrijkste der niet oplosbare in het celvocht voor- komende stoffen zijn : amylum , verschillcnde vetten , harsacb- tige stoffen, etheriscbe olien , was, chlorophyl en eenige an- dere kleurstolTen , verschillende vaste proteinc- stoffen en eenige in water onoplosbare zouten als kristallen. Deze stoffen zijn in den regel alleen bevat in de ronde of veelhoekige cellen , welke de parenchymateuse weefsels zamen- stellen, en koraen slecbts bij uitzondering voor in de verlengde cellen der prosenchymatcuse weefsels , die de bout- en bast- bundels uitmaken. 56. Wanneer cellen geen deel nicer ncinen aan de levens- verriglingen der plant , waartoe zij behooren , dan verdwijnt het celsap en wordt vervangcn door luclif. Alleen bij de AMYLUM. 2 I vaatcelJcn hecft (lit reeds op ecu vroeger lijdperk plaals (zie § 24). 57. Ilel amyhm komt steeds voor onder den vorm van vastc aan drukking weerstand biedende ligehaampjes. Hunne grootte en gedaante is zeer uiteenloopend bij de onderschei- dene planten , waarin zij bevat zijn. Zij kunneu wezeu : bol- rond , cllipsoidisch , eiroud , lensvormig , meer of rain slaaf- vormig , niet zelden veelvlakkig cn naar kristallen gelijkende. In bet laatste geval is hunne gedaante bet gevolg der vereeni- ging van twee , drie of meer kleincre korrels tot cenen groo- teren zamengesteldcn korrel (1). Bij de groolere amylumkorrels neemt men steeds cene cx- ccntrisch geplaatsle kern waar , omgeven door cene reeks van lagen , waarvan de buitenste het hardst zijn. De groeiwijze der amylumkorrels is nog niet met voldocndc zekerheid bekend. Op bet tijdstip , dat zij bet cerst waar- neembaar worden } vertoonen zij zich , wcl is waar , reeds als uiterst kleine , doch goed begrensde, bet licht slerk brekende ronde bolleljes. Ilet schijnt, als of zij later grooter worden door builenwaartsche aanvoeging van slof, op de wijze der kristallen. Doch ccnigcrmatc hiermede in tegenspraak is de plaals , welke de keruen innemen in de zamengestelde korrels. Door bijvoeging van iodiura , hclzij als linctuur of opgclost in ecnc oplossing van iodurelnm polassii , worden de amy- luinkorrcls blaauw , cn daardoor gcraakkelijk van alle overige ligehaampjes ouderkend , die in het celvocht voorhanden kun- nen zijn. (t) PI. I, fig, 6 A, B en C, amylumkorreta uit den slengel van Pc/jc- romia obtusi/olia in oiidersoheidene ontwikkelings- toeslandcn ; fig, 9, van cen aardappel ; fig. 10 , yan den bol van Crocus vernus. 22 EEVENSGESCHIEDENIS DER PLANTENCEL. 58. Vctle olieen vormcn slcchfs zeldcn allecn den inhoud cencr plantencel. Doorgaans is de olie onder den vorin van min of nicer regelmatig ronde droppelljes le midden van den overigen inhoud verbreid. Hun slcrk lichlbrekend vermogen doet lien in de meesle gevallen reeds door den geoefenden waarnemcr herkennen. Ovcrigcns onderscheidt bet outbroken der blaauwe kleuring door iodium deze oliedroppels van arny- lumkorrels , terwijl eene langdurige trekking van bet vooraf gedroogde weefsel met ether ben doet vcrdwijucn , koude alkohol daarentegen ben onaangetast laat. 59. Door dit laatste kenmerk ondersebeiden zich ook de harsachtige stoffen van de vetten , waarmede zij overigeus , door den vorm , waaronder zij in de cellen voorkomen, en bun sterk liebtbrekend vermogen , overeenstemmen. Etherische olieen vormen niet zulke regelmatige ronde droppels als de vette olieen , vooral niet , wanneer zij uit de gekwetsle cellen te voorschijn treden. Zij verbreiden zich dan dikwerf streepvormig door bet omringende water. Koude al- kohol lost ben even als de harsen op. 40. De vaste proteine - sloffen in de volwassen cellen be- slaan , even als in de jeugdige , uit zeer kleine moleculeu van ecu gering lichlbrekend vermogen, cn waaraan men vaak, uit hoofde hunner kleinheid, geen bepaalde gedaantc kan herkennen. In enkele gevallen echler , waar zij iets grooter zijn , vertoonen zij zich als ronde , ellipsoidische , soins zelfs als staafvormige ligcbaainpjes. Door iodium -tinctuur worden zij donkerbruin gcklcurd. De gele kleuring met salpeterzuur is allecn waarncembaar ter plaatse waar ccn aantal bijccu- verzarncld liggen. De reactic met suiker cn zwavclzuur doet VET TEN. HAUSEN. ETI1ER1SCIIE OLIECN. PROTE1NE. CHLOttOPU VL. 33 wel deu geheeleu celinhoud zicli rood kleuren , maar dc kleine ligchaampjes verdwijnea daarbij. Het is om doze rcdeoca vaak zeer moeijelijk met zekcrheid te bcslisseu , of bet de kleioc raoleculcn zijn , of wel bet in bet celsap opgelosle eiwit , waaraan de genoemde kleuringen moeten worden tocgescbreven. 41. De groeDe kleurslof, welke zicli in den regel alleen vormt in zulke plantendeelen , die aan bet licbt zijn blootge- sleld , bestaat uit twee stoflen: het eigenlijke chorophyl en was. De laatste maakt er steeds verreweg bet grootste deel van uit. Doorgaans worden bcidc vereenigd onder den naam van cbloropbyl aangeduid. Men onderscheidt bet vormlooze en bet yevormde cbloropbyl. Het eerste vcrtoont zicli als eene half vastc zelfslandigheid van eene leveudig groene klcur , welke dikwerf de gebeele binnenvlakte van sommige celleu bekleedt , of over dc opper- vlakte van kleine amylumkorrels en andere in de cellen be- vatte ligchaampjes is uitgebreid. 