Handleiding tot de geneeskundige praktijk
Als verschijnselen, onder welke de genezingen van de zijde der werkdadigheid van de natuur, derhalve der werkingen van de geneeskracht der natuur plaats hebben, kan men stellen: in het oog vallend vcrsLerkte en zelfs qualitatief veranderde werkdadigheid van een bijzonder or- gaan , vermeerderde en eigendommelijke ontlastingen, dik- wijls in nieuwe en bijzonder daartoe gevormde organen (blazen, puisten, abscessen, enz.); bloedingen, ontste- king, koorts, kramp, buitengewone slaap, eindelijk de zoogenaamde natuurdriften in ziekten, de begeerte naai- en de af keer van zekere spijzen, geneesmiddelen en dcr- gelijken meer, die bet doel der genezing begunstigen of tegenwerken. § 102. J)c voorwaarden, onder welke de natuur ziekten ge- neest, zijn meestal de volgende: 1) Eene nog in zekere mate bestaande ongeschondenheid van zekere organen , ten minste een in niet te hoogen graad ziekelijke vorm en menging derzelven. 2) De nog tot op eenen zekeren, naar individualiteit en ziekte verschillenden graad bestaande levenskracht , eene niet te diepe uitputting dcrzelve. 3) Wegneming van die oorzaken , welke de ziekte voort- gebragt hebben of onderhouden kunnen. 4) Vermijding van elke verstoring en tegenkanting in den door baar ingcslagen weg. Hierdoor wordt het duidelijk, waarom sommige ziekten altijd en onder alle omstandigheden der natuur alleen on- bedwingbaar zijn , waarom sommige bet alleen door lan- gen duur worden, of uit gebrek aan behoorlijke verple- I 15 »•ui" , I me het zamenkonien van sommige z ick I etocsla i n I « * 1 1 zelfs de anders geneesbare ongeneesbaar maken kan, waarom eindelijk de naauwkeurige beoefening- der verwijderde oor- zaken van den loop, welken de natuur bij de genezing- dei ziekte volgt, der verschijnselen, door welke zich bare rig— ting aan den dag legt, door de oude geneesheeren voor zoo gewigtig gehouden werd en hen mei gelukkige ge- volgen rijkelijk beloonde, enz. De voorwaarden, onder welke de natuur ziekten vermag te genezen, leeren ons, wat wij in ziekten te hopen en Ie doen hebben. § 103. Jac. de Man, de natura hominis quatenns sanilatis est custos , absentis vindex. bugel. Bat., 1754, 4". Jo. Een. Hebenstreit , dr ri vitae ad ntdicandos morbos, bips., 1749, 4°, <-n in zijne Palaeol. therap. bips., J779. 8”, p. 202. biiDov. Gun,. Christoph. Cappel, de viribus corporis hurnani , quae medicatrices dicuntur. Gotting., 1800, 4°. Georg . Friede. Christ. Greiner, der s. Irzt im Menschen oder die Heilkraft der Natur. 2 Bdc., Altenburg, 1828, 1829, 8°. Friede. Jahn, die Naturheilkraft in ihren Aeussernnqen und Wir- kungen. 1 e Deel, Eisenach, 1831, 8°. Marc. Herz , de varia nalurae energia in morbis acutis et in chronicis. 1774, 4°. Franz. Xav. Mezi.ee, über die Vortheile der Fieber in langwieri- gen Krankheiten. Tlil bet Latijn, lim, 1790, 8". § 104. Daar nu noch de vorm en menging der organen, noch de levenskrachten zieh bi j zieken altijd in zulk eenen toe- stand bevinden, dat de geneeskracht der natuur genoeg- zaam werkzaam kan worden, daar de bestrijding der ziek- teoorzaken en andere, de genezing verhinderende storingen en tegenkantingen dikwijls alleen van huilen af en van eene bekwame band komen kan, zoo blijkt de noodzake- lijkheid van de hulp der kunst voor vele ziektegevallen van zelve, maar ook te gelijk, dat zij alleen in verband met de geneeskracht der natuur kan staan, en alleen deze hare werking kan te danken hebben. 8 v ik; § « 05. Georg. Ern. Staiii. , do minister io artis naturae salutariter adhi- bendo. Hal., 1711, 4°. — Eiusd. de potestale artis medicue. Hal., 1712, 4". — Eiusd. de necessitate nrlis medicae. Hal. 1712, 4". Franz. Jos. Gali, , philosophisch-medicinische Untersuchungen über Natur und Kunst im kranken und gesunden Zustande des Men- schen. 1 Bd., Wien, 17U2, 8°. Tweede druk, Leipz., 1800, 8°. ('.ARL Wenzei,, über Natur und Kunst in der Arzneiwissenschaft. Frankfurt a. M., 1812, 4». Jo. Jac. Günther, Natur und Kunst in Heilung der Krankheden. Ein Leitfaden für angehende Aerzte. Frankfurt a. M., 1834, 8 1 '. $ 100. Het werk van den geneesheer heeft ten doel, deels om de hinderpalen uit den weg te ruimen, die de vrije wer- king van de geneeskracht der natuur beletten, deels zekere voorwaarden, onder welke zoodanig eene genezing alleen kan plaats hebben, te bevorderen. De hinderpalen, welke de geneesheer in vele geval- len geheel of ten deele moet uit den weg ruimen, bestaan in de voortdurende werking der verwijderde oorzaken, in ongepaste spijzen en levenswijze, in op nieuw bijko- mende schadelijke invloeden, verder echter ook in ziekte- producten, organische misvormingen en zekere ziektever- schijnselen zelven. De voor waarden, welke de geneesheer in vele geval- len meer of minder moet bevorderen , zijn: de tot op eenen zekeren graad van ongeschondenheid weder te herstellen vorm en menging der organen, de tot op eenen zekeren graad te verhoogen of te verminderen levenswerkdadigheid en werkzaamheid der natuur zelve, de rigting , die aan dezelve gegeven moet worden, en eindelijk de vrije werking der organen, door welke zij zich vertoonen kan. § 107. Blijkt hieruit, dat de geneeskundige behandeling in het algemeen derzelvcr grond in eene naauwkourige waarnc- ming van cle geneeskracht der natuur vindt, de bepaling daarentegen van die geneeskundige behandeling in elk bij- zonder geval hangt van de wijzigingen der ziekten en van den zieken zelven af. Zoo ontstaat de aanwijzing ( indi - ratio , 'é j als het ware de uit de hcerschcnde omstan- digheden zich opdoende eisch aan den geneesheer, om deze of gene behandeling aan te wenden, de aankondiging van hetgeen de geneesheer in het tegenwoordig geval te doen heeft. Datgene wat in betrekking lol eene reeds gegevene aanwijzing door zekere omstandigheden wordt afgera- den, noemt men legenaangewezen: er bestaat, naar eene geneeskundige wijze van spreken eene tegen aan w ij z i n g (contraindicalio ) , waarbij het van zelf spreekt, dat men niet alles, wat in een gegeven geval niet toegediend kan worden, legenaangewezen mag noemen, maar alleen dat- gene, wat in dit geval wel op zijne plaats zoude zijn, ware hel niet , dat sommige bijzondere omstandigheden deszelfs gebruik verboden. Zoo kan in een gegeven geval van gas- trische koorts een braakmiddel tegenaangewezen zijn: men zegt echter niet, dat de aderlating of de kina tegenaan- gewezen zijn, ofschoon zij hier niet loegediend worden. De geneeswijze, die aangewend moet worden, is het aan- gewezene ( indicatum ). § 108. De aanwijzing staat derhalve midden tusschen de her- kenning der ziekte en de behandeling derzelve in, zij is het rigtsnoer der geneeskundige behandeling en, waarhol vereischt wordt, ook de verantwoording van dezelve, en doet derhalve het meest den rationelen arts van hem, die het beroep van geneesheer als een handwerk uitoefent, onderscheiden. Alleen de omzigtig en zorgvuldig ge- stelde geneeskundige aanwijzing stelt ons in staat, om van onze geneeswijze ons zelven en onze kunstgenooten volle- dige rekenschap te geven, biedt ons in elk tijdperk der behandeling een zeker overzigt van dezelve aan, be- hoedt ons voor onnauwkeurigheden zoowel als voor eene schadelijke of ten minste nultelooze omslagtigheid. De 118 geh cc Ie geneeswijze kan derhalve in de opgave en in dn loepassing Ier aanwijzingen verdeeld worden. § 109. Jo. Ehn. Heuenstreit, de indicatione formanda. Lips., 1749, 8", rn in zijne Palaeolog. therap. Lips, 1779, 8°, pag. 390. Hiusd. de indicationibus cominunibns. Lips., 1749, 4°, en in Palaeol. therap. pag. 404. Laiiol. Lui». Krause, de invent ione indicatioiyim. Lips., 1753, 4° Ern. de Feu< ïiTERSLEisEN , lineavi' nta is agogen in doclrinam de in- dicationibus. Vindol)., 1834, 8°. § HO. De opgave der aanwijzingen moet even zoo omziglig en met omvatting van al het gewigtige geschieden, als de stelling der diagnosis, en er moet gelijk hij deze, het in- dividuele van het geval mede in aanmerking komen. Ook zal dikwijls liet volbrengen van eene naauwkeurige aanwij- zing nog mogelijk zijn, waar de diagnosis onzeker is geble- ven; de geneesheer moet ook in zoodanige gevallen, waai- de zitplaats en de soort van de ziekte niet volkomen duide- lijk geworden zijn, weten, wat hem te doen slaat, hij elke aanwijzing moeten ons de hier tegenover staande tegen- aanwijzingen voor oogen zweven, en door heide zorgvul- dig tegen elkander te overwegen, komen wij eindelijk lol de juiste aanwijzing. De geneesheer moet evenwel in de wetenschap en kunst zoo ervaren zijn, dat hij spoedig en zeker uit dit Lwijfelachtige het ware weet te vinden: de geneesheer mag met te veel en niet in alle omstandighe- den tegenaan wijzingen zien; deze moeten, waar het moge- lijk is, weggenomen worden, hetwelk voorzeker eene toe- reikende kennis van de praktische geneeskunst vereisehl. Men vindt gencesheeren , welke hunne onwetendheid of hun verward veelwelen l wijfelaehlig maakt, deze zien overal tegenaan wijzingen , en vermogen niet dezelven uil den weg le runnen en tot een besluit te komen; men vindt echter ook gencesheeren, die juist door hunne geringe kennis van hel praktische sloul en zorgeloos zijn - nergens logen- 11 !) aanwijzingen zien en van daar voorbarige, onvolkomene aanwijzingen stellen. De bronnen der aanwijzingen zijn de overeenkomstig bel individu gestelde diagnosis en prognosis , de verwijderde oorzaken, de verschijnselen en de loop der ziekte, de in dezelve zich voordoende natuurdriften, de waarnemingen van datgene, wat den zieken nuttig of schadelijk is, of wat hem vroeger voor- of uadeelig geweest is, eindelijk de geheele individualiteit van den zieken. Nooit mag men te éénzijdig aan eene dezer zaken blijven hechten, alleen de beschouwing van het geheel bewaart ons voor dwaling. Terwijl de geneesheer zich de bovengenoemde bronnen lol het stellen der aanwijzingen ten nutte maakt, moet hij bo- venal op het doel letten, waarom de aanwijzing gedaan wordt, en op het onderwerp, waarop dezelve gerigt moet worden. Hieruit ontstaan de volgende verdeelingen der geneeskundige aanwijzingen. § 111. Naar liet doel, hetwelk door derzelver toepassing bereikt moet worden, moet men de aanwijzingen op de volgende wijze onderscheiden. 1. De aanwijzing ter voorbehoedi ng {indicatio pro- phylactica ) , die bij endemisch of epidemisch heerschende ziekten, hij gevaar van besmetting , bij zekeren aanleg lot ziekte, zekere levenswijzen en beroepsbezigheden zeer dien- stig kan zijn, om sommige ziekten door gepaste dieet en mid- delen voor te komen ; ook komt zij in ziekten zelven en der- zelver herstel tegen ongunstige uitgangen en naziekten voor. 2. De aanwijzing tot verzachting ( indicatio jpare- gorica) voorgevallen, die geene genezing, maar alleen de matiging en verzachting der ziekelijke toevallen toclaten. Men mag deze indicatie niet met de later te meldene sympto- matische verwarren, want men kan b. v. eene teringziekte in hare hevigheid en uitpultendo eigenschap, eene hektische koorts, razernij en derg. volgens derzelver aard verzachten, zonder alleen op verschijnselen dcrzelven te werken.. 120 •3. De aan wij zing lot. behoud des levens (indicatio vital is) , bij welke bel alleen daarop aankomt, om bet le- ven uit bet thans dreigend gevaar lc redden, zonder eene grondige genezing te bedoelen-, b. v. eene bloeding te stillen, een verstorven deel weg te nemen, de gezonkene zenuwkrachten op te wekken, enz. Voor deze aanwijzing, waar zij bestaat, moeten al de overige wijken, en ook is zij somwijlen alleen voldoende. 4. De aanwijzing tol gen e zing {indicatio curato- ria) heeft de genezing der ziekte zelve, derhalve noch de voorkoming, noch de verzachting van dezelve, noch ook het bloote behoud des levens ten doel. § 112. Naar het onderwerp, waarop de aanwijzing gerigt is, kan men dezelve op eene drievoudige wijze onderscheiden , daar bet onderwerp zelf slechts drievoudig zijn kan. Want «laar elke ziekte bare verwijderde oorzaken en hare ver- schijnselen heeft, en lusschen deze beiden hare naaste oor- zaken laat gissen, zoo kan de rigling der aanwijzing op «■ene van deze drie zijden als op haar naaste onderwerp betrokken zijn. Hierdoor verkrijgen wij: 1. De aetiologi sehe aanwijzing {ind. aetiologica, ind. ad eau sas remotas ), die tegen de schadelijke oorzaken, die de ziekte voortgebragt hebben, of thans nog op den zieken werken, tegen de uitwendige invloeden, zoowel als den individuelen aanleg en de omstandigheden, die de ge- nezing verhinderen, moet ingerigt zijn; dezelve houdt zich daarom met bet voedsel en de levenswijze van den zieken en met die zaken, welke invloed op hem hebben, bezig, voor zoo ver dit van den geneesheer afhangt en «luor dezen bepaald kan worden. 2. De sy mptoma tologische aanwijzing (indic. symp- tomatologica , ind. ad symptomata) , die tegen zoodanige ver- schijnselen moet gerigt zijn, tlic den zieken op zich zelven schadelijk worden, nieuwe ziekten dreigen voort te bren- gen, of op de eene of andere wijze de genezing verhin- 121 deren, en welker bestrijding door de grondige behande- ling niet, of minder spoedig kan geschieden, dan de toe- stand vereisclit. Onder deze bepaling verschijnt de symp- lomatologische aanwijzing, als een belangrijk dikwijls on- ontbeerlijk gedeelte der geneeswijze, ofschoon zij op zich zelve en buiten deze voorwaarde aangewend, eene verach- telijke en schadelijke wijze van genezen wordt. 3. De aanwijzing tot de naaste oorzaak (ind. ra- dicalis , ind. ad causam proximam) bepaalt zich tot het wezen der ziekte, tot die inwendige toestanden zei ven, die uit de verwijderde oorzaken ontstaan , de verschijnselen der ziekte doen te voorschijn komen. Zij wordt daar vereisebt, waar de beide eerste aanwijzingen niet toereikend zijn, is daarom dikwijls geheel niet aanwezig, wanneer de ge- neeskracht der natuur alleen na het uit den weg ruimen der hinderpalen in slaat is de ziekte te overwinnen ; waar dit laatste het geval niet is, moet deze soort van aanwij- zing door leiding, ondersteuning en navolging van de gene- zende werkzaamheid der natuur het ontbrekende vergoeden. § H3. Naar dit onderwerp, waarop de aanwijzingen gerigt moeten worden, zal echter bij elke nieuwe verandering der ziekte en ook bij de herstelling gevraagd moeten worden. De straks opgegevene drie aanwijzingen bevat- ten daarom den regel van de geneeskundige behande- ling zelven, namelijk, dat de geneesheer na weggenomene aetiologische en symplomalologische hinderpalen, die de vrije werkzaamheid der natuur beletten, moet toezien, hoeveel deze in het gegeven geval in staat is te doen , en of en in boe verre de hulp der kunst dezelve moet on- dersteunen. § 114. De toepassing van de naar bet doel en onderwerp (§ Hl, 112) zorgvuldig ingerigte aanwijzingen, derhalve de uitvoering van het geneesplan, moet niet minder met hel regelen der levenswijze, dan met het voorschrijven der 122 geneesmiddelen zich bezig houden, de naauwkeurigc en zich lol alle kleinigheden uilstrekkende inachlneming van hel cersle is de ecrsle voorwaarde lol de "werking der ge- neesmiddelen. Men geeft gewoonlijk aan alle lol de be- reiking van hel geneeskundig doel aangewende middelen den naam van geneesmiddelen, en verdeelt dezelven in diütctische, pharniaccutische , chirurgische en psychische. De diëletische middelen zijn dezulke, die ook in gezonde dagen, maar niet lot geneeskundige oogmerken gebruikt worden; zij maken met de psychische meestal de hulp- middelen uit, die hij de toepassing van de aetiologische aanwijzing aangewend worden. De pharmaceutische geeft men inzonderheid ook den naam van artsenijen; de chi- rurgische hulptoestellen en hulpmiddelen, de verbandstuk- ken en instrumenten komen alleen en in een meer beperkt gebruik hij inwendige ziekten voor, daar de psychische geneesmiddelen , de opwekking of ternederzetting van aandoeningen en hartslogten, de keuze van verzorgers en toespraak , enz. niet alleen tot behandeling van zielsziek- ten, maar ook, meer dan men gewoonlijk gelooft, tot ge- lukkige bestrijding van ligchamelijke , namelijk chronische ziekten bijdragen. 5 115. Oudere geneesheeren waren gewoon de diëletische ver- ordeningen bij zieken, volgens de zoogenaamde zes niet- nal uurlijke zaken (der , cibi et pollis , exercitium el quies , sumnus et vigiiia , inanilio et repletio, animi passiones) te regelen, en hadden daarin, bij de juiste uiteenzetting, een niet ongepast overzigt van hetgeen bij de levenswijze van den zieken verordend moest worden. Men moet hier hij zoo natuurlijke omstandigheden zich niet aan de schijn- baar ongepaste uitdrukking (res non naturales) sloten, dit was niets meer of minder dan eene schoolsche spreekwijze, waardoor deze zaken onderscheiden werden van de legen- natuurlijk«' (res praeter nat u ram) , en van de natuurlijke res secundina naturam) , of de ligchamelijke en geestelijke werkingen in gezonden toestand; aan deze uitdrukking moei verder geenc bclcekcnis gehecht worden , dan dal, deze zes niel-naluurlijke zaken grootendeels van onzen wil afhankelijk zijn, hetwelk hij de natuurlijke en legenna- tuurlijke niet plaats vindt. Wij willen dezelfde verdeel ing volgen, zonder deze dikwijls berispte namen te gebruiken. § HO. Franz. May, Unterricht für Krankenwärter. Mautdi., 1782, 8°, derde uiig. (met veranderde titel : Kunst die blühende Gesund- heit zu erhalten und die verlorene durch zweckmässige Kran- kenpflege wieder herzuslellcn etc.). Mamili., 1820, 8°. Jo. Gottfr. PfUhrer, Unterricht für Personen , welche Kranke warten. Riga, 1703, 8°. Franz. Christ. K. Krügelstein , Handbuch der allgemeinen Kran- kenpflege, zum Gebrauch für Acrzte und Familienväter. Erfurt, 1807, 8°. (Georg. Friedu. Christ. Greiner,) Anleitung zur Krankenwartung Berlin, 1832, 8 U. Jo. Friedr. Dieffenbach , Anleitung zur Krankenwartung. Eisen- Berg, 1813, 8°. Jo. Georg. Beiher, Allgemeine, pathologische Diät oder Lebens- ordnung für Kranke. Schwerin und Wismar , 1700, 8°. Dan. Geil. Trieler, clinotechnia medico-antiquaria , s. de di- versis aegrotorum lectis secundum ipsu varia morborum genera convenienter instruendis commentarius medico-criticus, Francof. et Lips., 1774, 4". § 117. De lucht van de ziekenkamer moet zoo veel mogelijk zuiver, van middelbaren warmtegraad (ongeveer 14". Readm., 04°. Fahr., 17". Gels.) zijn, hij sommige ziekten iels war- mer, hij andere weder iets kouder, hij krankzinnigen, woedenden, door koude verstijfden, zelfs koud. Verande- ring van warmtegraad en logt moeten wel altijd vermeden worden. Kunstmatige zuivering der lucht is alleen hij be- smettelijke en epidemische ziekten noodig, en hiertoe dient chloorkalk op platte horden uitgespreid, van tijd lot lijd met eenige droppels water of azijn besprengd , de Giivlon- Morvcauschc berookingen met chloor uil keukenzout, bruin- stcenpocder en daarop gegoten zwavelzuur. Daar beide berookingen liet nadeel hebben, dat zij bun, die aan ziekte der longen ol‘ zwakte derzelven lijden, lastig en schadelijk worden, zoo bedient men zich in plaats van deze, ook van de berookingen met zuiveren wijnazijn (niet van den uit brandewijn door ecne vlugtige bereiding gemaakten azijn, die bet aromatieke van den azijn volstrekt, niet bevat), terwijl men met azijn bevochtigde doeken in de kamer uitspant, of alleen de kamer daarmede besproeit, of ver- sehe gloeijende houtskolen , welke men eenigzins bevochtigt, in vlakke schotels nederzet; zelfs schoon water, op deze wijze gebruikt en dikwijls ververscht, schijnt die eigenschap te hebben. Men moet evenwel daarvoor zorgen, dat door dit alles niet builen noodzaak vochtige dampen in de zie- kenkamer gebragt worden, waarmede men meer na- dan voordeel zou doen. liet eenvoudig luchten van de kamer, met die voorzig- ligheid, dat de zieke door geenen logt, in bet algemeen door geene koude lucht getroffen wordt, is, waar het zijn kan, bet beste middel ter luchtzuivering. Kunstmatige be- rooking is niet goed, deze bevordert den verontreinigden toestand der lucht, terwijl daarentegen de damp van verseb gebrande koffij iels luchtzuiverends , de besmetting weg- nemende schijnt te bezitten. Dij de lagere volksklasse treft de geneesheer meermalen vochtige vertrekken aan, zonder daaraan op het oogen- blik veel te kunnen veranderen; waar de luchtverwarming in gebruik is, treft men daarentegen in de vertrekken eene voor de gezondheid zeer nadeel ige droogheid aan , welke men door platte schotels met zuiver water neder te zetten, dat in zoodanige kamers zeer spoedig verdampt, ceniger- mate kan verhelpen. Zeer veel zal de geneesheer tot de zuiverheid der lucht in de ziekenkamer daardoor kunnen toebrengen, dat bij bet den oppassers tot eenen pligt maakt, al wat verontrei- nigt, ontlastingen van allerlei aard, verbandstukken, vuil linnen , enz. spoedig ml de nabijheid van den zieken te 1 25 verwijderen, en dat hij nooit veel nienschen tegelijk in de kamer toelaat. Of in het algemeen de zieke de. kamer, of zells het bed mag verlaten, hangt van den aard der ziekte, van de ge- bruikte geneesmiddelen, van het jaargetijde en het weder, en van individuele omstandigheden af. Voor zieken, die niet den geheclen dag te bed behoeven door te brengen, kiest men de latere morgen- en de namiddagsuren om op te staan, on ziet men liever, dat de zieken de vroegere morgenuren, den tijd onmiddellijk na het middageten en de avonduren in bed blijven. Het bed zelf mag niet te zacht in de onderlaag en niet te zeer met dekbedden be- zwaard zijn; de ligging van den zieken in hetzelve is nu meer, dan minder met het bovenligchaam verhoogd, hetwelk van het doel van den geneesheer , om liet bloed meer naai- de onderste of bovenste deelen te leiden, somwijlen alleen van de gewoonte van den zieken, of wel van sommige ziekteverschijnselen afhangt. De kleeding van den zieken te bed mag omstreeks den hals, het hartekiiiltje en de knieën niet drukkend zijn, en hangt van de omstandigheden af. Ook moet het linnen van den zieken en van het bed zoo zuiver mogelijk gehouden worden , het verschoonen moet evenwel met de noodige voorzigtigheid geschieden. In chronische ziekten, namelijk hij endemische, somwij- len ook bij epidemische invloeden, is dikwijls eene veran- dering van lucht wenschelijk, hetzij door blijvende of oogenblikkelijke verandering van woonplaats, duor reizen, het buitenleven, enz. (vergl. § 74). § 118. Ed. Romershausen , Luftreinigungsapparat zur Verhütung der An- steckung in Lasereihen und Krankenhäusern. Met eene plaat , Halle, 1815, 8«. Ledw. Wilii. Gilbert , für jeden verständliche Anweisung , wie man es anzufangen habe , um bei bösartigen Fieber-Epidemieen aller Art sich gegen Ansteckung zu schützen und der Verbrei- tung derselben durch mineralsaure Räucherungen Einhalt zu thun. Leipz., (1813), 8°. I 2(i § HU. 1 i < ‘ ( voedsel, de ([ualitatiove en ipjanlilalievc bepaling der spijy.ru rn dranken, is de naauwkenrigsle opmerk- zaamheid van den praklisclicn arls waardig, cu voorzeker zou hel gevolg van vele geneeswijzen zekerder en gunstiger zijn, wanneer de geneesheeren gewoon waren, in de stu- die en in de uitoefening van hunne kunst met meer zorg op datgene le letten, wat de voedingsmiddelen aangaat. Dat het voedsel zoowel aan de omstandigheden en de gewoonten van den zieken, als aan den aard en het tijd- perk der ziekte geevenredigd moet zijn, dat men daarbij op de verteerbaarheid , voedzaamheid en opwekkende wer- king letten moet; dat men overeenkomstig het geneesplan en de omstandigheden den graad van deze drie eigen- schappen hij voorkeur in acht moet nemen , en derhalve niet altijd de ligt verteerbare, meest voedzame, weinig prikkelende, maar < 1 i k w ij 1 s de tegenovergestelde eigen- schappen aan het voedsel der zieken de voorkeur moeten geven, is bekend. De beoefening van de leer der voe- dingsmiddelen en de waarneming van de gewoonten op de plaats van onze geneeskundige werking geleiden ons daarbij. Voor het overige leert de ondervinding, dat de zieke en zijne betrekkingen het door den geneesheer omtrent hel voedsel verordende des te strenger opvolgen, hoe naauw- keuriger en bepaalder die verordening geschied is; dat daarentegen losse en alleen algemeene voorschriften meestal en zeer grovelijk overlieden worden, daar men gelooft deze gemakkelijk in derzclver gronden te doorzién, gene echter niet, en juist daarom ook niet waagt iels aan dezelve te veranderen. Evcnzoo verheugen zich de positieve godsver- ecringen met eene zeer ijverige en strenge inachtneming, die de ceremoniën lot in bijzonderheden bevelen, gene ech- ter niet, die het alleen bij weinige vormen en algemeene zedelijkc voorschriften laten blijven (vergl. § 78). De voedingsmiddelen zal men aan het ziekbed ge- vocgclijk in zekere algemeene voorschriften kunnen zameu- 127 vallen, die in liet praktische leven liet meest voorkomen, en hiernaar onderscheiden wij: 1. Dieet voor niet koortsige zieken, hij welke zieh echter een opgewekte toestand van het bloedvatenstelsel , of van andere stelsels laat vreezen; eenc wel is waar niet onthoudende, maar toch slechts matig- voedende dieet, weinig vleesch, noch wijn, noch hier, enz. 2. Dieet voor koortsigen , weinig voedende, ligt verteer- bare, bevochtigende, niet prikkelende en verhittende dieet, geen vleesch en bouillon, geen hier, wijn, koflïj en wei- nig kruiden. 3. Dieet voor honger- en onthoudingskuren , als het ware het minimum van de behoefte tot onderhoud van het I ig— chaam; soepen en wittebrood in eene ter verzadiging niet toereikende, hoeveelheid. 4. Dieet bij chronische kwaadsappige ziekten van allerlei aard, genoegzame, evenwel niet al te rijkelijk voedende dieet, metvermijdingvanal wat vet, sterk gezouten, gerookt, gepeperd is, van visch en kreeften, kaas, zuuropwekkende en winden voortbrengende spijzen ; vlecschspijzen , bier en wijn zijn naai- de omstandigheden en in behoorlijke hoeveelheid toe te laten. 5. Dieet voor teringachtigen en sommige herstellenden; rijkelijk voedende dieet, met zoo weinig mogelijke opwek- king en geringe inspanning der verteringskrachten , waar- toe dierlijke en plantaardige gcleijen , plantenslijmen en meelachtige moeskruiden, (gort, garst, rijst, enz.) niet vet, weinig gezouten vleesch, oesters, eijcren, naar om- standigheden ook eene geringe hoeveelheid bieren zelfs wijn. 6’. Specerij achtige, eigenlijk geneeskrachtige spijzen, het gedurende eenige weken voortgezet gebruik van een zeker voedingsmiddel lot geneeskundig doel , b. v. druiven , aard- beziën, zuurkool, rundvlccsch , wei, melk, enz. kuren, die met de bronkuren veel overeenkomst hebben. De dranken kan men eveneens naar derzelver voor- naamste werkingen en gewoon gebruik verdoelen, waarbij men in het oog moet houden, dat zij veel meer genees- krachtige eigenschappen bezitten dan de spijzen, en dat 12K de toestand van het bloedvatenstelsel bijna racer nog, dan die van bet darmkanaal daaromtrent de wet geelt: 1. Eenvoudig dorstlesschende, de verlorene vochtigheid vergoedende dranken; water (niet gekookt, maar zuiver, verseb bronwater, dat door staan in warme vertrekken zij- nen al te lagen warmtegraad beeft verloren) is voor vele ziekten zeker de nuttigste, door de genecsheeren te zeld- zaam aanbevolene drank: broodwater, dat hiermede veel overeenkomst heelt, en in sommige gevallen ook een niet met ijzer bezwangerd zuur, gelijk seltserwater , dat zich zeker reeds aan de eigenlijke geneesmiddelen aansluit. 2. Verkoelende zure dranken; water met citroenscbijf- jes , met cremor tartari, met azijn en suiker , limonade; deze laatste dranken bederven ligt de maag, bet aanhoudend gebruik van zuren verhindert zelfs de voeding. 3. Inwikkelende dranken ; bet afkooksel van althaea- wortel, havergort, meeldrank, koemelk, amandelmelk, die echter ligt de maag bederft, de dorst en de droogheid in de keel vermeerdert en het hoofd benaauwt. 4. Voedende dranken; ezelinnenmelk , koemelk, bier; het afkooksel van mout, garst, gort, saleb, ijslandschc mos, en de chocolade, die evenwel meer tot de spijzen behoort, daar zij in het geheel de dorst niet leseht, en derhalve niets van de eigenschap der dranken heeft. 5. Opwekkende en verhittende dranken; wijn, krok, punsch , koffij , thee, die in sommige gevallen de plaats van geneesmiddelen vervullen , waarbij dan zorgvuldig op hare qualiteit gelet moet worden. 0. Geneeskrachtige dranken tot verschillende oogmer- ken; het bij de Fransche geneeshecren zoo hoog geschatte (ptisanen) gerstewater van eene oplossende, vochten ver- beterende, pis- en zweetdrijvende, fluimloozende , afleiden- de, aanhoudend versterkende, antiseptische werking enz. Sem. cydonior., hordeum vuig., rad. liquiri tiae , sem. fae- nicui., sem. anisi , maken meestal de soorten van de een- voudige ptisanen of ten minste de bestanddeelen van zoo- danige species uit. (vergl. § 78). 12 !) § 120. Jo. I' RiF.on. Zuckert , medicinisches Tischbuch, oder Cur und Prä- sentation der Krankheiten durch diätetische. Mittel. Jicrl . , 1771, 8°, derde druk, Bei'1., 1785, 8°. Jo. 11 Kt Mi. Varnhagen, Kochbuch für Kranke und Genesende. Liiricb., 1704, 8°. Derde druk, met bij voegs. door Christ. Ernst Fisciif.r. Eiincb., 1804, 8". Jo. Phil. Boiio Menzzer, neues medicinisches Kochbuch für Kran- ke. Genesende, etc. 2 doelen, Bremen, 1817, 1820, 8’. Cari. Friedr. Ludw. Wildberg, Entwurf einer Bromatologie und. Pomatologie für Kranke, oder kurze Anweisung zur Auswahl , Bereitung und Anwendung der Speisen und Getränke in Krank- heiten. Berl., 1834, 8°, (vergl. $ 70). § 121. Beweging en rnst zijn in vele ziekten geneesmidde- len, staan het naast met de krachten en de natuurlijke be- hoeften in verband, gelijk toch de matheid vóór aanmer- kelijke ziekten, en wel vóór en in koortsen een wenk van de geneeskracht der natuur is. Het belangrijkste, voor de beweging zoowel als voor de rust, is de behoorlijke, voor den toestand van den zieken juist gepaste maat van dezel- ven, alsmede de tijd , waarin beide plaatsvinden. De beste tijd voor de rust van den zieken, is reeds § 117 opge- geven; bijzondere ziekten, gelijk bloedvloeiing , water- zucht, nierziekte, enz. kunnen ook eene bijzonder op te gevene en aanhoudend aan te wendene ligging noodza- kelijk maken. Chronische ziekten en de herstelling zullen veelal matige lichaamsbewegingen vereischen, onder welke het gaan, in sommige gevallen en in daartoe geschikte omstandighe- den ook het rijden, de eerste [»laats hekleeden. Het gevolg kan niet bij eenige proeven, maar eerst hij eene lange en aanhoudend voortgezette beweging zigtbaar worden , en de krachten nemen door de oefening zelve toe. Het dansen, worstelen, loopen, klimmen, zwemmen, de gymnastische oefeningen dienen meer voor gezon- den , en als voorbehoedmiddelen tegen ziekten , zeld- 9 zaïner voorzeker in ziekten zclvcn. Eene bij ons te veel verzuimde oefening is liet luid spreken en lezen, bij de ou- den, gelijk de meeste lichaamsbewegingen , zeer op prijs gesteld (Cei-s., lib. 1, e. 8) en met versland aangewend, zeker van groot nut. De passieve bewegingen (gestatio, Cet.s., lib. II, c. J5) moeten dikwijls de actieve daar vergoeden, waar de krachten lot de laatstcn niet toereikend zijn, en slaan derhalve tusschen het te bed blijven en het opzitten in; meestal dient daartoe hij ons het dragen en varen. J ot orthopaedische doeleinden worden ook nog verschei- dene soorten van beweging opgegeven, namelijk het dra- gen van gewigten, enz., hetgeen echter hier niet verder behoeft uit een gezet te worden. Het gebruik van bijzondere werktuigen, om tot genezing der hypochondrie en dergelijke ziekten zekere bewegingen le verrigten, b. v., die van liet hout te zagen, enz., schijnt niet zeer aanbevelingswaardig, daar zich de verstandige zieke bij een zoo volkomen doelloos en vervelend werk niet zeer wel zal bevinden. In plaats van deze werktuigen doet het billardspeien, kegelen, kaatsen en verscheidene spelen van deze soort meer goed, waar gelijktijdig ligchaam en ziel eene doelmatige oefening en opwekking vinden. § 122. Clem Jos. Tissot , medicinisch-chirurgische Gymnastik oder über den Nutzen der Leibesübungen und der Ruhe hei Heilung von Krankheiten. Uit het Fransch, Lcipz., 1782, 8°. Die Heilkräfte gewisser Bewegungen des Körpers zur Vertreibung hartnäckiger Hypochondrie, Gicht und einiger andern Krank- heiten. Door eenen nietgeneeskundigen , Leipz., 1818. 8°. S 123. Slapen en waken, deze voor den gezonden mensch zoo onontbeerlijke afwisseling vereischt in ziekten eene niet minder zorgvuldige inachtneming. Dikwijls zijn beide toe- standen meer of minder op eene onnatuurlijke ivijze met elkander vermengd, verhinderen en storen elkander weder— koerig. gelijk in liet slaapwaken , phanlaseren in den slaap, le levendig; drooincn, nachtwandelen, enz. Dik- wijls lijdt de zieke aan slapeloosheid, minder aan eenen te diepen of te mcnigvuldigcn slaap. Waar echter ook al deze onwillekeurige toestanden niet aanwezig zijn , is toch de slaap door de ongewone matheid, het aanhoudend te bed liggen, de exacerbatie gedurende den avond, enz. dikwijls gestoord, of, zoo als dikwijls bij en na de crisis, buitengewoon diep en lang, (vcrgl. § 15). Voorts moet er gezorgd worden , dat de zieke des avonds niet le laat ga slapen, dat door gesprekken, bezoeken en opwekkingen de slaap op dien tijd niet verschoven en verkort worde, dat zoo min mogelijk uitwendige versto- ring daarbij plaats hebbe. De slaap gedurende den dag mag niet te zeer toegelaten worden, wanneer niet de jeugd of hooge jargn van den zieken, groote uitput- ting en zwakte (bij voorbeeld, na bloedvloeiingen en krampaanvallen), nabijheid van de crisis eene uitzondering vereischen ; vooral zal men den slaap , die de crisis verge- zelt, niet mogen storen, zelfs dan niet, wanneer hij bui- tengewoon lang mögt duren. Dikwijls kan eene waarne- ming van den zieken gedurende den slaap noodzakelijk worden, gelijk bij aanleg tot beroerten, bij krampachtige ziekten, geveinsde en ontveinsde ziekten, enz. In hoe verre de slaap in ziekten door geneesmiddelen bevorderd mag worden, moet de uit de omstandigheden genomene indicatie leeren. Dij kinderen en grijsaards zal men op het voorzigtigst te werk moeten gaan met zooda- nige middelen, die eene slaapbcv orderende werking heb- ben , en ook voor het overige alleen bij eene zeer bepaalde aanwijzing tot derzelver gebruik kunnen overgaan. Hunne werking is dikwijls alleen eene palliatieve en symptoma- tische, en alsdan des te bedenkelijker, dikwijls kunnen zij echter ook eene grondige en niet wel on I heerlijke wer- king hebben. Men zal den naehtelijken slaap van den zieken bevorde- ren , wanneer men zorg laat dragen , dat het bed des avonds behoorlijk opgemaakt en ververscht worde, dat even te voren 9 * de zieke hetzelve voor eenen korten tijd verlate, dal er des avonds nog stoelgang plaats hebbe, dat rijkelijke en late avondmaaltijden, bet gebruik van groene tbee en dergelijke opwekkende dranken vermeden worden, dat de warmtegraad van de kamer niette boog zij, dat alle be- naauwde kleederen afgelegd worden , en dat het bed zelf niet te warm en te drukkend zij. Warme kruiken en bedde- pannen moet men zoo veel mogelijk vermijden, zij geven aan liet bed eene onaangename, verslappende warmte en ontne- men aan hetzelve de eigenschap, de werking van de huid te vermeerderen en tot het doen uitstroomen van dierlijke warmte op te wekken ; bij kleine kinderen , bij bejaarde per- sonen en bij sommige ziekten kan men dezelven inlusschen niet geheel missen. § 124. Der Schlaf und. das Schlafzimmer in Beziehung auf die Gesundheit. Weim., 1802, 8°. Car. Gvst. Stenzel, de somno praestantissimo sanitatis et morbo - rum praesidio , veroque huius usn et abusu. Francof. en Lips.. 1725, (vergl. ^ 16). § 125. Ontlastingen, van welken aard ook, moeien in ziek- ten alleen tot de noodzakelijke bepaald blijven, hetwelk deels het organisch leven in het algemeen, deels de zie- kelijke toestand zelf vereischt. Daarom moeten kunst- matige bloedontlastingen van allerlei aard, afleidingen, braakmiddelen, zweetmiddelen, enz., zelfs wanneer de zieke vroeger die tot eene gewoonte maakte , voor dien tijd ver- meden worden, wanneer niet de arts, in bijzondere geval- len, in deze gewoonte zelve eene aanwijzing tot derzelver gebruik vindt. Verzwakkingen van dezen aard zullen te nadeeliger zijn, wanneer zij in eenen tijd plaats vinden , dat de crises zich voorbereiden of voleindigen, dat acute huiduitslagen of jicht- aanvallen zich instellen , dat natuurlijke ontwikkelingen , b. v. het tanden krijgen en het intreden der huwbaarheid plaats hebben, dat reeds aanmerkelijke ontlastingen, bloedvloeijin- gen, stoelgangen, enz. hebben plaats gehad, of dat liet individu reeds vroeger op eenc andere wijze verzwakt, of zeer prikkelbaar en zenuwachtig is. In het algemeen schaden onnoodigc bloedontlastingen bet meest in zenuw- en galziekten; afleidingen, bij huidziekten en ziekteschei- dingen naar de huid. De bevrediging van de geslachtsdrift moet deels als ver- zwakking, deels als opwekking aangezien worden, al naar dat overmaat daarbij plaats vindt of niet ( Concubitus — rarus corpus excilat , frequens solvil ; cum aulem frequens nonmtmero sit , sed natura, ratione aelalis et corporis , scire heet eum non inutilem esse , quem corporis neque languor ne- que dolor sequitur etc. (Cels., lib. I, c. 1). Dit geldt ook, met eenige bepalingen , van ziekten, waar de bevrediging der geslachtsdrift, bij langdurige tenminste, niet geheel kan ver- boden worden, zelfs voor vele gevallen gunstig kan zijn. In acute ziekten daarentegen kan dezelve in bet geheel niet toegelatcn worden, als ook in alle ziekten, waarin de graad van opwekking en verzwakking gevreesd moet worden, wel- ken dezelve voortbrengt. § 12 «. De werkzaamheden van den geest vereischen niet alleen in de eigenlijke zielsziekten, maar ook in ligcha- melijke gebreken, cene bijzondere beschouwing met be- trekking tot het doel der genezing. Eene gebrekkige lei- ding derzelven en nadeelige invloeden op de ziel verhin- deren de genezing der ziekte niet minder, dan eenige ligchamelijke nadeelige invloed. In de eerste plaats werken wij op de ziel van den zieken door de zintuigen, zoodat de invloed van het licht, van liet geluid, van de warmte, van de omgevende geuren, zelfs van den smaak der ge- neesmiddelen, zorgvuldig en overeenkomstig het doel der genezing geregeld moet worden. Er zal namelijk een hoo- gere of geringere graad van opwekking door bel gezigt , het gehoor en den reuk voortgebragt of vernietigd kunnen worden, en door aangename of onaangename indrukken van den reuk, den smaak en liet gevoel kunnen wij op J .'34 het gemoed van den zieken langzamerhand ul plotseling veranderend werken, (vergeh § 13). Meer nog dan de zintuigen heeft cene gepaste toespraak invloed op den zieken, en om deze reden is het van zoo groot belang, wie den zieken omringen. Men zorge, dat de zieke niet met dezulken in aanraking kome, die hem ongenegen zijn, of wier gedrag niet voor de ziekenkamer geschikt is (b. v. ungeduldigen, twistzieken, mocdeloozen en luid beklagenden, zulken, die ligt misselijk en flaauvv worden, enz.), oi die niet met zieken weten om te gaan. Men verwijdere zulke personen , die te veel spreken en deels den zieken daartoe opwekken, deels hem door het aanhooren vermoei- jen, hem nieuwigheden en opmerkingen mededeelen, die hem in gezonden toestand misschien geheel onverschillig zouden laten , doch in ziekte hem niet onbeduidend aangrij- pen. Men onlhoude hem beriglen, die hem misschien wel regtstreeks aangaan, maar hem thans door vreugde of droefheid te zeer zouden aandoen, en beware deze, zoo liet eenigzins mogelijk is , voor eenen meer geschikten tijd. In acute ziekten is voorzeker zoowel rust van de ziel als van het ligchaam de meest algemeene diaetetische re- gel, weshalve noch bet gemoed door aandoeningen en hartstogten bewogen , noch het verstand door diep , moei- j el ij k of aanhoudend denken beziggehouden, noch de wil tot de eene of andere daad opgewekt mag worden. Üit alles zou gedeeltelijk de reeds aanwezige ligchamelijke op- gewektheid op eene ondoelmatige wijze vermeerderen, deels de krachten verzwakken, deels de organische werkzaamheid van liet tot stand brengen der crises afleiden en terug houden. Het meest noodzakelijk is echter deze geheele rust van den geest , waar een van die ligchamelijke organen lijden, waarvan wij weten, dat zij in een naamver verband staan met bet zieleleven dan andere, zoo als de hersenen, het hart, de lever, of waar de ziekte zelve eenen zamenhang met het zieleleven toont, gelijk roos, krampziekte, enz. In chronische ziekten daarentegen is in het algemeen de gemoedsrust zeker we! eene gewünschte zaak , maar er kun- neu gevallen zijn , waar wij door gemoedsbewegingen /.elven op de ziekte pogen lc werken , aandoeningen en liarlstogteu als geneesmiddelen lol zekere doeleinden bezigen, den wil en de werkkracht opwekken, om ook ligeliamelijkde gezonkene veer- kracht te herstellen, het denkvermogen werkzaam te houden, om den zieken van de gedachte aan zijne ziekte, zijn lijden en zijne pijn af te leiden, kortom, waar wij het wagen door handelen het zieleleven aan te tasten, en met zeker doel de rust en de gelijkmoedigheid van den geest weg te nemen. Maar deze gevallen vereischen de beoordeeling van eenen ervaren en met het zieleleven door de natuur zelve, en niet alleen uit hoeken bekenden arts. In lussehenpoozende koortsen, krampziekteu , verlammingen, schijndood en flaauwte, bloedingen, terughoudingen, atrophiën is de psychische geneeswijze meermalen aangewend geworden. Uit dit alles blijkt, hoe belangrijk het voor den genees- heer is, wie zijne zieken verplegen en omringen, hoe hij ook deze tot volbrenging zijner verordeningen moet trach- ten aan te sporen, en hoe dikwijls alle geneeskundige hulp door de onhandigheid, het onverstand en den kwaden wil van hen, die den zieken omringen, kan verijdeld worden. Met waarheid zegt daarom Hippocrates: Ss ou póvov èuv- TÖV 7T«p£%£<V Tfii SsOUTX 7T0l£VVTCi, «AA«i i ICii TOV VOVBOVTU , XClï T0l)$ 7rcifsovTcu; , kuï T ci »de geneesheer moet niet alleen gereed zijn, het noodzakelijke te doen, maar ook de zieke , de omstanders, en al wat hem omringt moeten het hunne bijbrengen , (Aphor. 1 , 1 ). § 127. Hier. Day. Gaub, de regimine mentis quod medicorum est. Kei. tertia. Argent., 1776. Clem. Jos. Tissot, über den Einfluss der Leidenschaften an f Krank- heiten. Uit het Fransch door J. G. Breiting, Lcipz. und Gera, 1709, 8°. Mich. Lenhossek, Untersuchungen über Leidenschaften und Ge- müthsaffecten als Ursachen und Heilmittel der Krankheiten. Pesth, 1804, 8°. Fridr. Christ. Gij. Sciifjdemantei., die Leidenschaften, ah Heilmittel betrachtet. Hildhurghaus. , 1787, 8°, (vergl. ^ 14). IMS § 128. De pliarmaceulische geneesmiddelen, de eigenlijk zoo- genaamde artsenijen ( medicament a ) liccft men, om het noodzakelijk overzigt van derzelver groote hoeveelheid , uit verschillende gezigtspunten verdeeld, nu volgens natuur- 1 ij k- historische , dan volgens chemische, dan naar phar- maco-dynamischc grondstellingen , eindelijk in eene meer of minder gemengde, maar daarom niet minder bruikbare orde. Voor ons doel, hetwelk de kennis van de leer der geneesmiddelen reeds vooronderstelt, merken wij slechts aan, dat de geneesheer alleen in zoo verre door zijne ge- neesmiddelen geneest , als door dezelven de voorwaarden , onder welke de natuur ziekten vermag te genezen , worden bevorderd. Deze voorwaarden , voor zoo ver de geneesheer dezelven bevorderen kan (§ 10G), zijn de volgende vier: ]) Den vorm en de menging der organen tot op eenen zekeren graad van ongeschondenheid te herstellen, waartoe deels chirurgische hulp. deels de voedende, za men- trek kende en verweek en de methoden belmoren , die met het weefsel der organen en de menging der sappen in betrekking staan. 2) De levenswerkdadigheid en de werkzaamheid der natuur zelve lot op eenen zekeren graad te verhoogen of te verminderen, waartoe de versterkende, verzwak- kende, prikkelende en pij nstillende geneesmethoden, alleen de verhouding der krachten betreffende, dienen. 3) De rigting van de werkzaamheid der natuur over- eenkomstig het geneesplan te wijzigen, waartoe de aflei- dende, terughoudende en ontlastende geneeswijzen belmoren, dewijl zij het antagonismus der organen in wer- king brengen. 4) De ongestoorde werkzaamheid der organen te her- stellen, door hetwelk de geneeskracht der natuur vooral zich vertoont, en waartoe de oplossende en ontstem- mende geneeswijzen dienen, die met de meest inwendige verhoudingen van het leven der deelcn in betrekking slaan. Tol deze twaalf geneeswijzen ol grondmelhoden der the- rapie, kunnen wij de eigenlijke artsenijen, de schal van geneesmiddelen des artsen gemakkelijk terug brengen en voor het praktisch gebruik tot een doelmatig overzigt rangschikken. Waar altijd van de aetiologische indicatie (§ 112), derhalve van de schikking van het diaetctische moet uitgegaan worden, vinden wij alle geneeswijzen op de ondersteuning, leiding en navolging van de genees- kracht der natuur gegrond, en eene of meer der thans te verklarene geneeswijzen daartoe in werking gebragt. § 129. Jo. Ern. Hebenstreit, de cognoscendis medicamentorum facultali- bus. Lips. , 1749, 4°, en in zijne Palacol. therap. Lips., 1779, 8°, pag. 539. Georg. Christoph. Würz, conamen mappae generalis medicamento- rum simplicium , secundum affmitates virium naturalium nova methodo geographica dispositorum. Argentor., 1778, 4°. Met eene groote kaart. Puil. Friedr . Wilii. Vogt, Lehrbuch der Pharmakodynamik. Derde druk, 2 Band., Giessen, 1832, 8°. Christoph. Hj-inr. Ernst Bischöfe, die Lehre von den chemischen Heilmitteln , oder Handbuch der Arzneimittellehre. 3 ,lc Band , 1825 — 1831, 8°, Supplementband, Bonn, 1834, 8°. Gotthilf Wilh. Schwartze, pharmakologische Tabellen, oder sys- tematische Arzneimittellehre in tabellarischer Form. Tweede druk, Leipzig, 1833, fol. § 130. De voed ende geneeswijze (methodus nutriens , res au- rans ) , moet in het algemeen voor eene vermeerderde stof- vergoeding zorgen, waar dezelve niet genoegzaam aanwe- zig is, zoo als bij sommige herstellenden en in tering- ziekten. Dit doel wordt bereikt, deels door instandhouding en ondersteuning der spijsverteringen voeding, door regelma- tige ligchaamsbe weging, toereikenden en niet bovenmatigen slaap, matigen arbeid, vrolijke gemoedsstemming, beperking van bet verbruik der stof en van de inspanning der kracht in het algemeen , van daar vermijding van geestelijke en ligchamelijke uitputting van welken aard ook, voedende ligt verteerbare, zooveel mogelijk weinig prikkelende mid- »leien, saleb sajjo , bouillon, gelei, oesters, meelspijzen, melk, vooral ezelinnen- en geitenmelk; bier en wijn, in zeer matige, naauwkeurig met de individuele omstandig- heden overeenkomende hoeveelheid. Of hel sap der slak- ken, slangen en schildpadden, dat als zeer voedzaam ge- roemd wordt, werkelijk de voorkeur boven andere dierlijke geleijen verdient, heeft de ondervinding nog niet genoeg bevestigd. Als geneesmiddelen belmoren hiertoe liehen is- landicus en andere slijmige bittere middelen, de specerijen en carminative, namelijk zingiber, anijs, seinen carui, cor- tices aurantiorum, enz. § 131. 