Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
om met onze Republiek een bondgenootschap aan te gaan verzekerd meende te mogen houden en de Provincién verzocht werden de zaak op hare aanstaande Landdagen ter sprake te brengen, ten einde zij hare Gedeputeerden van de noodige volmacht mochten voorzien. Dit verzoek leidde tot het doel, en den 21"*^ Julij werden gecommitteerden benoemd, uit elke Provincie één, om eenige voorloopige artikelen te ontwerpen, waarop men met Venetië in alliantie zou kunnen treden. Maar het bleek dadelijk maar al te zeer, dat de Senaat der Italiaansche Republiek nog geenszins tot het besluit kon komen om openlijk een verdrag met de Vereenigde Provinciën aan te gaan. De brief, dien de Staten van de Venetiaansche Regering ontvingen in antwoord op hunne aan- beveling van de zaak der Boheemsche Stenden, bevatte niets dan onbepaalde betuigin- gen, waarmede wel erkend werd, dat de beide Staten één doel beoogden, doch tevens te verstaan scheen gegeven te worden, dat wat reeds tot bereiking van dit doel gedaan werd, toereikend was 1, Werkelijk had er in den Senaat van Venetië een levendige strijd plaats vóórdat de Doge en zijn Raad de vrijheid bekwamen om den Resident te ’s Gravenhage voor: goed te- machtigen tot onderhandelingen, welke tot een traktaat moesten leiden, Eene machtige partij schrikte nog altijd voor een verbond met een Protestantschen Staat, »als voor het hoofd van Medusa" terug ?. De gronden, die men tegen een naauwer aansluiting aan de Vereenigde Provinciën aanvoerde, waren: dat daar- door de oorlog met Spanje onvermijdelijk zou worden en Venetië buitendien reeds alle wenschelijke ondersteuning in schepen en krijgsvolk van de Nederlanders genoot, zonder dat er vrees bestond, dat dezen tot dat dienstbetoon op den duur onbekwaam zouden worden, daar zij door hunne overige bondgenootschappen tegen de macht van Spanje genoegzaam verzekerd waren 9, Intusschen zeite men alhier de pogingen voort om te weten te komen, hoe ver men met sumrawo vorderen kon, De Resident werd ter Verga- dering der Staten-Generaal beschpiden. Hier. verklaarde hij thans gelast te zijn om te ! Resol. Stat.-Gen. 31 Jan.; 2, 14 Febr.; 9 April; 24 Mei; 21, 23 Julij, 1619. 2 cABLETON, lll, p. 124. 3 part. NANI, Hist, della Rep. Ven., aangeh. bij pg sonce, Nederl. en Venetië bl. 108. III Deer, 5 Sruk. 59 1618— 1621. 306 ALGEMEENE GESCHIEDENIS vernemen, hoedanig verbond Hun Hoog Mogenden zouden verlangen, een verdedigend of een aanvallend. Hij had, zeide hij, steeds begrepen, dat een verdedigend verbond in de bedoeling lag, en hij begeerde te weten, hoe veel de Vereenigde Provincién in geval van nood aan schepen en krijgsvolk voor Venetië over hadden, en wat zij in gelijk geval van Venetië verwachtten. Hij voegde er bij, dat de Venetianen niet slechts eene nadere bevestiging van de tot dus verre bestaande vriendschappelijke betrekking, maar wel degelijk een eigenlijke alliantie voor een aantal van minstens twaalf jaren bedoelden: geen voorwendsel, hoopte hij, zou te baat genomen worden om de zaak op de lange baan te schuiven, — Nog evenwel achtten de Staten deze verklaring niet vol- doende: zij was mondeling gegeven, en de een meende haar dus, de ander wederom anders te moeten opvatten. Alzoo verzocht men den Resident ze schriftelijk te geven, maar kreeg ten antwoord, dat de Republiek, die hij verlegenwoordigde, zulks niet gewoon was. Wat hij doen kon, was, dat hij de verklaring door den Griffier uit zijnen mond liet opschrijven. Hierin werd niet zonder eenige zwarigheid toegestemd, en nu gaf sumrawo in zijn barbaarsch Fransch den Griffier in de pen: dat de Republiek van Venetië, bewogen door de gemeenschappeljkheid der belangen en de waardij der we- derzijds te verleenen diensten, geneigd was om in onderhandeling over een verbond te treden, maar daartoe bepaaldelijk verlangde te weten, of, ingeval zij geene schepen noodig had, de Staten haar zouden ondersteunen door het verstrekken van geld, of het bewerken van eene afleiding der vijandelijke macht. Hierop werden, nadat herhaal- delijk ook in tegenwoordigheid van den Prins en Graaf wriLLEM LODEWIJK over de zaak was beraadslaagd, de gecommitteerden van de zijde der Staten gemachtigd, den Resi- dent op schrift, doch zonder dag- of naamteekening, de volgende verklaring te geven: dat de Vereenigde Provinciën zeer geneigd waren een blijvend of tijdelijk verbond van wederzijdschen bijstand met Venetië aan te gaan, en haar met een zeker aantal oorlogschepen, behoorlijk toegerust en bemand, te hulp te komen, of wel met eene zoodanige som gelds, als waarop men de kosten van de vloot zou begrooten. Uit de beraadslagingen was gebleken, dat men bedacht was om, ingeval van dadelijke oorlog met den Koning van Spanje, eene vloot van twaalf schepen te verleenen, wier kosten in de maand op ongeveer 50,000 gulden begroot werden. Surrano nam aan, die ver- klaring, hoezeer hij ze wel wat meer bepaald gewenscht had, naar zijne Regering op te zenden. Nog vóór het einde van de maand September kwam er ten antwoord cen brief van den Doge, antomo prruLr, waarbij de Resident gemachtigd werd onderhan- delingen tot het sluiten eener Vereeniging aan te knopen 1, Toch kwam er aan zijne 1 Resol. Stat.-Gen. 26, 27 Julij; 1, 2, 5, 10 Aug.; 30 Sept; 1 Oct. 1619, canteron, III, p. 111, 117, 128. Den 18" October werd een ontwerp vastgesteld op den staat door de Neder- DES VADERLANDS, 507 weifelende houding nog geen einde. Wat voor de onzen eene reden was om de onder- handelingen bespoedigd te zien, de zucht namelijk om van de met moeite behaalde zege der parlij, die in den Senaat het sluiten van een verdrag met de Nederlanden had doorgedreven, een tijdig gebruik te maken, voordat de stem der andere partij weder den boventoon bekwam, dit gold voor sumrano in geenen deele. Integendeel hij had alle reden om eene wending in de staatkunde der Venetiaansche Regering te duchten, — Wanneer een Gezant zich bij eene vreemde Mogendheid tot een doel beijvert, dat in den Staat, dien hij vertegenwoordigt, algemeen gewenscht wordt en waarop men moedig durft aansturen, dan vergeeft men hem veel; maar bij sumrano was zulks niet het geval, en hij ondervond het, daar zijne Regering hem haar onge-. noegen deed misgelden wegens de lastige aanzoeken der onwillig op de vloot te Venetië dienende Hollanders !,. Dus was bi hem geenszins dat zelfvertrouwen aangekweekt, hetwelk hem thans tot een kloek besluit der onderhandelingen zou hebben kunnen doen. overgaan. Na de ontvangst van des Doges brief maakte de Resident nog gee- nerlei spoed: de eerste stappen kwamen van onze zijde, en wederom heette het, dat hij geenen last had om eenigen voorslag schriftelijk te doen. Deswegens kregen onze gecommitteerden in last om de voorgeslagen artikelen, als uit eigen beweging, zonder hunne lastgevers te verbinden, aan den Resident mede te deelen. Dit leidde echter zoo weinig tot het doel, dat onze Staatsleden met het bericht terugkwamen, dat svniANo in het geheel geenen last had om te onderhandelen. Toch gaf men het niet op, en werkelijk bracht men sumrano, eerst evenwel nadat er gewichtige berichten uit Venetië ontvangen waren, op nieuw tot het in de pen geven van zijne aanbiedingen. Voordat het antwoord van daar aankwam, was suriaro kiesch genoeg het geschenk van een gouden penning en kelen af te slaan, hem als tot vergoeding der kosten van het tweemaal onthalen van een Venetiaanschen Gezant; die hier op zijne reize naar Engeland doortrok, door de Staten aangeboden. Welhaast kwam er nu volmacht om de ontworpen alliantie te sluiten. Uit vrees, dat bij nog wenschelijke veranderingen het ontwerp weder naar Venelië terug zou gezonden moelen worden, en dat er aldus niets van de geheele zaak zou komen, waren de onzen bijzonder inschikkelijk, en nog vóór het einde des jaars, den 30°* December, werden onze gecommitteerden gemachtigd het verdrag, landsche Gezanten voortaan aan de verschillende Hoven te voeren; daarbij werden de bezoldiging en de getalssterkte van het gevolg van den Gezant te Venetië gelijk gesteld met die van de Gezanten in Engeland, Frankrijk en Denemarken, en zijn rang hooger geplaatst dan die der bij de Keurvorsten geaccrediteerde Ambassadeurs, 1 Resol. Slat.-Gen. 23 Mei; 9, 10 Aug. 1619. 39* 1618 1621, 308 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ————————— —s——— pH" 1618— behoudens ratificatie, voorloopig te teekenen !. Het verdrag behelsde, behalve de al- 1621. Het verdr komt tot. sand. ondersteuning van 50,000 gulden 'smaands, ingeval eene der beide Republieken vij- gemeene verzekering van wederzijdsche bevoordeeling en bescherming, de belofte eener andeljk aangerand werd. Venetié kon, inplaats van die som, schepen en krügsvolk ver- langen, en een Nederlander zou onder het opperbevel der door Venetië gestelde macht over vloot en soldaten bevel voeren. Onder de gevallen, die, wat Venetië betrof, als openbare oorlog werden aangemerkt, werd uitdrukkelijk de schennis van de Golf door vreemde oorlogsvaarluigen gerekend. Op haar uitsluitend gezag in den zeeboezem was de Republiek, wier hoofd jaarlijks een huwelijk met de zee aanging, bijzonder jaloerach. Zelfs geenen vrijen handel vergunden zij aan vreemde koopvaarders in dat heilig water- gebied. Burgemeester wrrsz, van Amsterdam, ondcrvond “het: van hem werden er juist in den tijd, dat de onderhandelingen voortgang hadden, twee schepen aangehouden , omdat zij de negen eeuwen heugende privilegiën der Venetianen in de Golf miskend hadden: zoo ver was het er af, wat men gehoopt had, dat er by de alliantie nog eenig handelsvoordeel te bedingen zou geweest zijn 2% — Voorts werd van de zijde van de Nederlandsche Republiek bij het verdrag gezorgd, dat hare krijgslieden geen overlast om de godsdienst zouden lijden, en dat de zieken en gekwetsten behoorlijk (beter dan vroeger) verpleegd zouden worden. Ten slotte werd er bepaald, dat de toegezegde hulp piet zou kunnen gebruikt worden tegen zulke Vorsten, Staten of Steden, met wie eene der Republieken vroeger verbonden gesloten had, waartoe, en eene nadere verklaring, aan het verdrag toegevoegd, getuigde zulks uitdrukkelijk, noch het Huis Oostenrijk noch Spanje behoorde 3, Deze verklaring was uitgelokt door de Nederlandsche gecommit- teerden en zij had haren goeden grond: immers had Venetië, in weerwil van alle vijan- delijkheden met Milaan en Napels, tot nog toe vrede met Spanje weten te bewaren. Dus strekte de clausule om ons de verzekering te geven dat die vrede niet op een geheim verdrag gegrond was, en dat de thans gesloten alliantie niet eeniglijk moest dienen om ossunas schepen uit de Golf te houden. Zoo was dan het verdrag tusschen de beide Republieken eindelijk tot stand gekomen. Door de schoorvoetende wijze, waartoe Venetië er toe was gekomen, was zulks zonder gedruis, zoo als caRLETON 4 zeide, met weinig glans naar buiten geschied. Bovendien 1 Ressl. Stat.-Gen. 4, 12, 14, 29, 31 Oct.; 1, 4, 5, 25 Nov.; 17, 19, 21, 30 Dec. 1619. CARLETON, lil, p. 138, 139, 159, 160, 171, 172, 181. cameron (p. 210) meldt, waarom men den Veneliaanschen Gezant op zijne doorreize niet vrij gehouden had: het was, omdat de Staten besloten hadden, zulke kosten voortaan te besparen. 2 Resol. Stat.-Gen. 18, 24, 26, 27 Julij, 1619. canteron, 111, p. 139. 3 pE sonce, Nederl. en Venetië, bl. 110—112. camareros, Ill, p. 159, 239—242. 4 Senza strepito, III, 117. DES VADERLANDS. 909 was er inderdaad niet veel meer bedongen, dan nu reeds werkelijk door de Vereenigde Provinciën, tegen betaling het is waar, aan Vene/së verstrekt werd. Een en ander moest de zaak voor Spanje en de tegenpartij in den Senaat minder aanstootelijk maken. De rechte glans zou eerst aan bet feit gegeven worden, wanneer een Nederlandsch Gezant, en wel in den persoon van FRANCOIS VAN ABBSSEN, naar Venelié gezonden werd. Daarop werd het dan ook van nu aan van 'sPrinsen zijde aangelegd. Maar vond Venetië te- genover Spanje er hare rekening bij, dat de alliantie weinig opspraak gaf, met Koning zacoBus was het gansch anders gesteld. Hij had er belang bij, dat Spanje door het ontzag voor de nu openlijk, ook des noods tegen haar, vereenigde macht der beide Republieken in ontzag gehouden, zich afgeschrikt vond van dadelijke hulpbieding aan Oostenrijk tegen Bohemen. Dus zien wij CARLETON tot tweemalen toe optreden en de Staten-Generaal ernstig aanbevelen, eerst om zonder verwijl de onderhandeling ter hand te nemen, daarna om aan het gesloten verdrag de door sacorus zoo zeer gewenschte openbaarheid te geven !. Immers kwam het er thans voor dezen Koning op aan, dat Bohemen zonder dat hij zelf vijandelijk tegen Spanje oplrad, in het bezit van zijnen schoonzoon gehandhaafd werd, — Na een sloutmoedig voortdringen van de legermacht der Boheemsche Stenden tot voor de poorten van Weenen, had de in zijne hoofdstad ingestoten ranprxanp welhaast weder adem kunnen scheppen ten gevolge van tijdig onder pamrieang aangerukte hulp, en van de nederlaag, spoedig daarna door sucquvor bij Budweis aan mANsreLD en mo- HENLOHE loegebracht. De Graaf van Tmunw moest op de beveiliging van Praag bedacht zijn. Intasschen kon reapinanp zich ter uitgeschreven Keizerskeus naar Frankfort begeven, en de vriendschap van maximmuuaan van Beijeren, die zelf de Keizerskroon veramaadde, omdat bij ze aan de belangzuchtige bedoelingen van den Paltsgraaf en aan andere Prolestantsche Vorsten dank zou hebben moeten weten, bewerkte dat FERDINAND tot Keizer werd verkoren. Doch den dag te voren (den 27°" Augustus, 1619) was FREDERIK V te Praag door de Stenden, die rerpinanp »als erfvijand van de gewetens- vrijheid en slaaf van Spanje en de Jezuiten" van den troon vervallen verklaard hadden, lot Koning van Bohemen gekozen. De Bohemers achtten het noodig, na de geleden neder- jaag en tegenover den glans, die FERDINANDS nieuwe Keizerlijke waardigheid op hem deed afstralen, eenen Vorst aan hun hoofd te plaatsen 2, en voor sacosus schoonzoon was het doel zijner kuiperijen bereikt. Wat langs slinksche wegen verkregen was, werd niet met vastberadenheid aanvaard. Toen rraepenrx bespeurde, dat zijne pogingen om MAXINILIAAN van Beijeren voor zich te winnen mislukt waren, en dat Oostenrijk geens- zins van meening was, zijne verheffing als eene soort van uitkomst voor zich en het ! Resol. Siat-Gen. 1 Oct.; 27 Dec. 1619. caaretox, III, 138, 139. 2 pristen, Gesch, d. Teulschen, B, IV, S. 430— 442. 1618 — 1621. Buheemsche zaken. 510 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 16318— Rijk aan te merken, weifelde hij, of hij de Kroon zou aannemen, Hij raadpleegde bijna 1621. — all Hoven, doch eindelijk verschanste hij zich tegen zijn geweten achter-den waan, dat hij door God geroepen was om, met die nieuwe waardigheid bekleed, de zaak van de Godsdienst en het Protestantisme te dienen, en tegen den Raad van bijna alle Duitsche Vorsien, van een deel der Paltsische Raden en van zijne moeder, wittem van Oranjes dochter, nam hij de Kroon aan. Zijn biechtvader scuurerus, in Nederland van de Nationale Synode te Dordrecht bekend, bracht niet weinig toe tot ’s Vorsten besluit. Doch laat ons zien, hoe zich de Staten-Generaal gedurende deze omstandigheden tegenover de Bohemers en de Geünieerde Vorsten en Stenden des Rijks gedroegen. Gedrag der Steeds bleven de oogen der Boheemsche Stenden op de Vereenigde Provinciën geves- Staten ten aan- (ied, en telkens zonden zij nieuwe afgevaardigden om de ontvangst der geleende sommen zien der Bohe- mers en der Ge- te bespoedigen, de voortzetting van de verstrekking der geldelijke bijdragen te verwer- ünieerde Duit- sche Vorsten. ven, en de lichtingen van krijgsvolk in deze en de aangrenzende kwartieren te bevor- deren. Hunne brieven hielden de Staten op de hoogte van hunne krijgsbedrijren en drongen steeds aan op de aanbeveling hunner zaak bij Savoye, Venetië, de Palts, de Hansesteden, en vooral bij Groot-Britannic. De Prins betoonde zich steeds hunne zaak ijverig toegedaan, en len hunnen behoeve was hij minder streng in het handhaven der ` maatregelen, die den overgang onzer goede soldaten in vreemde dienst beletten; ja toen de Overste rräncx, op het einde van Mei (1619), eene bedekking van Nederlandsche ruiters verzocht om zijne geworven manschappen door Duitschland heen te geleiden, zou hij dezen soldaten, bijaldien de Keurvorst van Keulen hun den doortocht geweigerd had, met eene ontzagwekkende macht eene veilige reize hebben verzekerd. Aan waar- schuwing tegen de dubbelzinnigheid van den Koning van Engeland ontbrak het niet, en toen de afgevaardigde xLras ROSIJN vow JAWERINCK weder naar Bohemen vertrok, kreeg hij op verzoek der Staten uit den mond van den Prins, met duidelijke zinspeling op JACOBUS tusschenkomst, den raad mede, dat de Stenden in tijds op hunne zaken letten en zich niet met onderhandelingen inlaten zouden, daar zulke bemiddelingsmaat- regelen gemeenljk slechts de verzwakking en den ondergang van de eene der partijen bedoelden: zij ten minste liepen gevaar door eene staking van den oorlog inwendige verdeeldheid te zien uitbreken en het hulpbetoon hunner bondgenooten te verlammen. Dat de oprechtheid en tevens het gezag van den raad, die hun van dezen kant toe- kwam, door de Directoren der Boheemsche Stenden gewaardeerd werden, blijkt uit het verzoek, dat zij in den zomer aan de Staten-Generaal richtten, om de toezending van eenige Gezanten ten einde hun met raadgeving bij te staan !, Toen de berichten van de nederlagen der Bohemers en van het ontzet van Weenen t Resol. St.-Gen. 21, 22, 23, 24, 25, 27, 30 Mei; 27, 20 Junij; 29, 30, 31 Julij; 11, 17 Sept.; 2, 3 Oct. 1619. cameron, III, p. 104. DES VADERLANDS, 511 | : " te ’s Gravenhage aangekomen waren, begreep men, dat de hulp van het Prolestantsche Duitschland noodig was, zou aan Bohemen niet op nieuw en knellender dan ooit het juk van Oostenrijk opgelegd worden. Dus wendden zich de Staten in de maand Julij tot de Geünieerde Vorsten en Stenden met de ernstige vermaning om, gedachtig aan het doel hunner Unie, zich de zaak der Bohemers aan te trekken en hen krachtdadig bij te staan. Doch liever dan zelven handen aan het werk te slaan, verzochten genen de Staten, dat zij hun binnen twee maanden de hulptroepen zenden zouden, bij de met hen aangegane alliantie bedongen. Het was een belangrijke vraag, of werkelijk uit die alliantie de verplichting kon afgeleid worden om in dit geval aan de Geünieerden hulp- benden toe te zenden. Over deze vraag werd in de tegenwoordigheid van den Prins en van Graaf wiLLEM LODEWIJK door de Staten-Generaal beraadslaagd. De Provinciën helden eenparig over tot het denkbeeld, dat zij tot het verleenen van hulp gehouden waren, z00 zij in haren eigenen toestand geen wettige verontschuldiging vonden, Even- wel werd er geen dadelijk besluit genomen, daar de Hollandsche Gedeputeerden de zaak aan het oordeel hunner Gecommitteerde Raden wenschten te onderwerpen, en dezen begrepen, dat men den brief der Protestantsche Duitsche Unie beleefdelijk zou beant- woorden, doch haar te verstaan zou geren, dat zij zelve de zaak van Bohemen wel wat vuriger had mogen behartigen: was dus de Republiek der Vereenigde Nederlanden daardoor reeds genoeg verontschuldigd, niettemin zou zij niet in gebreke blijven dat te doen, waartoe de alliantie haar verplichtte, mits anderen desgelijks deden !, Dat was een wijs antwoord. Immers ging de Unie niet voor, en gaf van de Mogendheden buiten Duitschland sacosvs van Groot-Britannië niet het voorbeeld eener tusschenkomst, dan zou het verleenen van hulp van den kant der Nederlandsche Provinciën eene groote vermetelheid, ja eene volslagen dwaasheid geweest zijn. 1618 — 1621. 312 ALGEMEENE GESCHIEDENIS (Ree — —— — 1618— eens den goeden dunk van Spanje wilde verbeuren, laat staan dan troepen tegen Spanje — in het veld wilde brengen, dat zou eene daad, even vermetel als onnoozel, geweest zijn. En werkelijk. de Unie zou niet krachtdadig optreden. De bekrompen veete van de Lutherschen tegen de Calvinisten overleefde de verandering. van den aard van het Calvinisme, en de Luthersche leden der Unie vraagden, of men de zaak van de gehate f secte in Bohemen zou gaan ondersteunen. Bovendien de Keizer hield den Geünieerden het lokaas der opheffing van de bestaande grieven voor; de Rijkssteden trokken zich terug; de vrije Rijksridderschap had. allerlei bedenkingen !; in één woord, de Unie zou de wijselijk door de Gecommitteerde Raden van Holland gestelde voorwaarde niet ver- vullen. — In weerwil van het advies van Zijne Excellentie, die eene volledige erken- tenis van de verplichting om de Evangelische Unie hulp te bieden verlangd zou heb- ben, zegerierde het gevoelen van die van Holland, eù het antwoord op den brief der Evangelische Duitsche Vorsten, hield allerlei verontschuldigingen in: de geldelijke on- derstand, zeiden de Staten, dien zij maandelijks aan de Bohemers verstrekten, was voor - een deel op aanzoek der Unie verleend: dus kon die bijstand als eene gedeeltelijke kwijting van hunne verplichting jegens de Unie aangemerkt worden; het leger, dat zij steeds op de been hielden, belette de Nederlandsche Aartshertogen hunne krijgsmacht naar Duitschland te doen optrekken: ook dit was zoo goed als dadelijke hulp; eindelijk een groot deel hunner troepen was binnenslands van noode om het volk in bedwang te houden. Niettemin, werden de Evangelische Vorsten aangevallen, of vatteden zij zelven de wapenen op, zoo zouden wij hun hulp bieden in manschappen of geld, overeenkom- stig het traktaat, en gingen de troepen der Aartshertogen in een noemenswaardig aantal Duitschland in, dan zouden wij onze ruiterij ter beschikking der Unie stellen 3, — Om te tegen dit geval beschikbaar te houden (zoo schijnt het), verkoos de Prins dan ook omstreeks dezen tijd aan de Compagniën door de Heren van GOLSTEIN en LANSKROON, Gezantschap hier te lande voor Bohemen gelicht, geen ruiters ten geleide af te staan 3. DES VADERLANDS, 515 TE de Staten eervol ontvangen en. mild begiftigd. Onder de gronden, die de Landgraaf ines door zijne afgevaardigden bij de Staten liet gelden, bekleedde eene eerste plaats, dat hy bij de dreigende godsdienstoorlog, zoo den vijand niet tijdig een dam werd opge- worpen, zeker een der eerst aangeranden wezen zou: immers was hij, als een der ijve- rigste leden van de Evangelisehe Unie door de Katholijken even onverzoenlijk , als Hun Hoog Mogenden zelven, gehaat. Doch hij vertrouwde, dus betuigde hij, op de bereid- vaardigheid van de Staten, en wist, dat zij overeenkomstig hunne gewone wijsheid altijd niet alleen: hunne eigen gevaren hadden voorzien en verhoed, maar ook die van hunne bondgenooten, tot welke hij er roem op droeg te behooren. — Reeds den dag nadat deze voordracht gedaan was, werd het antwoord der Staten, na ingewonnen advies van den Prins, vastgesteld. Ook zij, dus luidde bet, beschouwden den toestand des Rijks als hoogst zorgelijk; het was blijkbaar gemunt op de overweldiging van die Staten en Vor- slen, welke niet zouden willen medewerken tot de bevrediging der eerzucht van het Huis van Oostenrijk, Niettemin moest de Landgraaf bedenken, dat zij, naauwelijks bekomen van eene lange en zware eorlog, enmogelijk hanne strijdkrachten konden lee- nen overal waar het belang der gemeenschappelijke zaak zulks scheen te vorderen en de toegenegenheid der Staten zulks zou verlangen. Bovendien, zij boden den Bohemers reeds de behulpzame hand en hunne troepen hadden zij tot hunne eigene veiligheid van noode. Hoezeer nu dit een en ander tot verontschuldiging volstaan kon, herhaalden zij nieltemin hunne aan de: Evangelische Unie gedane belofte, en zouden, als de tijd daar was en in zoo ver hun eigen omstandigheden zulks veroorloofden, aan al hunne verplichtingen voldoen. Wat den Landgraaf in het bijzonder betrof, zij hoopten, dat hunne naburen, de Spanjaarden in het gebied der Aartshertogen, zich onthouden zou- den troepen in zijn land: te doen rukken uit vrees van daardoor aan de Staten grond te geven om op hunne beurt meer plaatsen in Duitschland te bezelten; mochten zj zich evenwel zoo ver vergeten, dan zouden zij toonen, dat de veiligheid der Staten van zione Hoogheid hun na aan het harte ging !. In de maand September liet het zich aanzien, dat de Staten een deel hunner troe- Bewegingen on- der d pen naar Duitschland zouden zenden om daarmede, volgens hunne beloften, een tegen- jee Artani wicht in de schaal te leggen tegen eene onderneming, die men van de troepen der ad ee Aartshertogen verwaehtte, Er kwamen uit Meurs, Gulik en Rees berichten in, dat de zide daartegen. garnizoenen der Aartsherlogen in den omtrek dezer steden order hadden gekregen om zich marschraardig te houden. Na, dacht men, zou het ook in die kwartieren tot vijandelijkheden komen, en dadelijk werd de Prins gemachtigd mede aan onze troepen 1 Resol. St.-Gen. 4, 5, 10, 11 Sept.; 31 Oct. 1619. De propositie der Hessensche Gezanten werd in het Hoogduitsch gehouden, doch op verzoek der Staten in het Fransch op schrift peu (Resol. 8t.-Gen. 10 Sept. 1619). III Deen. 3 Srur. 40 1618— 1621. Welken invloed de aanvaar- 914 ALGEMEENE GESCHIEDENIS aaa enn MEE Ee ee KUNDE bevel te geven om op het eerste teeken gereed te zijn, en een gonoegsadm aantal wa- gens te laten. aanschaffen tot het vervoer vam eene bende infanterie, die door de snel- heid ven hare vemschgeing op het bedreigde gebied hare geringe getalestarkte zou ver- goeden, Ook ging. men reeds met canLzzoW bespreken, wat nu deor den Koning, zijnen Meester, zou dienen. gedaan te. worden, en men. liet het niet op hem. aankomen, maas zond saconvs een kmoktigen brief, die hem door canos seu werden everbandigd. Van dag tot dag kreeg men nadere tijdingen: reeds, heette het, tokken de troepen der Aartshertogen te velde, en alna steldo de. Prins.de werving van waardgelders voor, om de troepen, die zeuden moeten uittrekken , te vervangen. Doch weldra, kwam, het bevreemdend bericht, dat de troepen der Aartshertogen niet tegen. den vijand, maar tegen Brussel optrokken. Het was waar. De Regering der zuidelijke Nederlanden had «eme militaire vertooning legen hare eigene onderdanen noodig. Hek betrof eene van die waelingen in Brabant, welke getuigden, dat het engelakkige volk zijne privilegiën terugwensehte, maar welke steeds met een afdoend machtsbetaon onderdrukt werden, Ditmaal wes de. burgerij der hofstad eptoerig geworden wegens eene nieuwe. belastiag op het bier, en na zieh. door een sterko krijgsmacht bedreigd te hebben gezien, meest zijnegen Compagnién voetvolk zich binnen hare muren zien legeren !. In sulke amstaadigheden laat het zich ne- gaan, of de Aartshertagen te Brussel op een vredebreul met kune noordelijke nabu-. ren bedacht waren. Neen, zij verlangden niets liever dan de vooridering van de ge- rustheid, die het Bestand hun van deze zijde. waarborgde, en weldra zou de man, die zich, als Spaansch Gezant te Venetië, hij gelegenheid van, de in. het verige jaar onder- drukte zamenzwering aldaar zoo zeer bleot gegeven, had, Don ALONZO BELLA QUEYA, markies van Bedmar, te Brussel aankomen, mede om over da voortzelling van: het twaalfjarig Bestand ta. onderhandelen. De, Spanjaarden. dedan hel voorkomen., alsof hin- nen weinige dagen die verlenging heklanken zijn zou, em daarmede de Duitsche Unie in den waan te brengen, dat zij op. onze. ondersteuning niet rekenen, moesten, Van onze zijde daarentegen nam men, ten einde de Aartsherlogen: ta meer van alle inmenging in de Duitsche zaken af te schrikken, het voorkomen aan, alsof mem de verlenging van 't Bestand niet wenschte, ten. mipste stellig niet verwachtte 2 Al trokken de Brabantsche troepen niet naar Duifschland.op, toch, stond den Bo- ding der Boheem- heemschen Stenden met hunnen nieuwen Koning, een hagcheljke strijd te. wachten. sche Kroon door FREDERIK V op de Staten? Dus meldden xij zich hij de Staten-Generaal aan met het. verzoek. niet alleen. om, voort- zelling van het subsidie voor nog twee maanden, maar ook om dg vergunning. om eene som van 200,000 daalders op hun krediet te mogen opnemen 3, Het antwoord, op deze nieuwe aanvragen te geven, moest afhangen van de wijze, waarop de Staten den 1 Resol. Stat.-Gen. 17, 18, 20, 23,24, 26 Sept. 1619, canteron, LIL, p. 132, 133, 134, 137, 138. ? GARLETON, lII, p. 13, 117, 118, 169, 170. 3 Resol. Síat.-Gen., 3 Oct: 1618. DES VADERLANDS. j 38 stap beootdeelden, waartoe de Boheemsche Stenden gekomen waren met eenen Koning te kiesen, Deze daad stiet de verwachting omver, dat zij cen gemeenebest, aan het hunne gelijk, in die gewesten zouden zien oprijzen, en in zooverre moest zij hen eenigzins teleurstellen; maar wan den anderen kami hadden zij reden genoeg om zich in de verkiezing van den Keurvorst van de Palis te verheugen. Zij meenden, name- lijk, niet zonder grond, dat sacoyus zich alsnu bewogen zou vinden om openlijk ter liefde van zijnen schoonzoon voor de Bohemers partij te kiezen. Zoo zou hij voor goed van de zijde van Spanje zijn afgetrokken; in de misschien weldra hervatte oorlog tegen dit Rijk zouden wij alsoo den Koning van Groot-Britannië tot bondgenoot hebben, in plaats van zijne bedekte zamenspanning met Spanje te behoeven te vreezen; en, wat ook op verre na niet onverschillig was, de scheepsmacht van Engeland zou zich een ander veld geepend zien, dan het verre Oosten en het hooge Noorden, waar zij slechts onzen handel en onze vischvangst belemmerde. Dus waren de Staten geneigd, tegen den tijd dat 2400308 met zijne hulp gereed zou zijn, de Bohemers en hunnen Koning niet te verlaten, en weinige dagen slechts na het verzoek der Bohemers was de verlenging van den duur van het subsidie met eenparige stemmen toegestaan, ja nog geen maand later werd besloten, de geldelijke bijdrage al weder twee maanden langer vol te houden, en de verstrekking van het gevraagd crediet aan de Provinciën aan te bevelen !. 2 Met een brief, uit Heidelberg gedagteekend den 182 Sept. 3 Resol. Stat..Gen. 11, 12, 14 Oct. 1619. canteton, lli, p. 144, 145. De Bisschop van Keulen en de Stenden van Munster en Paderborn antwoordden op het eerste schrijven, dat de ‘lichtingen, door hen gedaan, slechts gestrekt hadden tot beveiliging van hun land tegen de 40* 1618— 1621. 96 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— eindelijk zijn besluit genomen had, meende hij met brieven niet genoeg te kannen — doen, hij zond eener zijner Raden, den Heer vow nugsroney, herwaaris om den toc- stand met al de hem dreigende gevaren uit een te zetten en bepaaldelijk de som van 400,000 Brabantsche guldens, den bruidschat zijner vrouw, dien bij hier uitgezet had, maar thans noodig zou. hebben, op te vragen 2, Houding van Doch beantwoordde zacosus aan de verwachting der Staten, dat de verkiezing zijns E I schoonzoons hem tot een krachtig partijkiezen zou nopen? In geenen deele. Op de schoonzoons tot Koning van Bo- hemen. bewegingen in Brabant voorgesteld, had hij nader antwoord van zijne Regering ge- vragen, door eenige Staatsleden den Gezant canLeron bij gelegenheid van de troepen- vraagd, en dit was zoo uitgevallen, dat hij schroomde aan ’s Konings gevoelen rucht- baarheid te geven: had canrErow dat antwoord bij wijze eener propositie in de Staten- Generaal bekend gemaakt, hij zou het verzoek om schriftelijke mededeeling niet heb- ben kunnen afslaan: dus noodigde hij diezelfde Staatsleden bij zich en toen zij met gespannen verwachting dachten te zullen vernemen, welken invloed de aanvaarding der Kroon van Bohemen door zijnen schoonzoon op ’s Konings staatkunde zou hebben, zweeg de Gezant, en daar een der Nederlandsche Heren zijn ongeduld niet kon bedwingen en hem zonder omwegen vraagde, wat de Koning in dezen doen zou, gaf hij een ont- wijkend antwoord. Ook was de brief, bij welken canon bericht gaf van de wijze, waarop zijne Majesteit het schrijven van Hun Hoog Mogenden over dezelfde zaak had opgenomen, zoo weinig bevredigend, dat men besloot den brief geheim te houden,. uit vrees, dat ’s Konings gezindheid te ongunstig zou beoordeeld worden 2, Doch toen de zending van den Burggraaf van poxcasrTER in Duitschland, waar hij laatstelijk den zoo- genaamden Uniedag of vergadering der Geünieerde Duitsche Vorsten en Stenden had bijgewoond, was afgeloopen, moest hij, volgens de gegeven belofte, ’s Gravenhage aan- doen en de Staten-Generaal begroeten, en thans kon hij niet geheel van zijns Meesters inzichten en bedoelingen zwijgen. Den 28* December verscheen Mylord in de ver- gadering. 1 Resol. Stat.-Gen. 18 Oet.; 9, 10, 11 Dec. 1619. canteron HI, p. 145, 151. 2 CARLETON, lll, p. 142, 143, 144. Resol., Stat.-Gen. 14 Oct. 1619. DES VADERLANDS, 917 BEE verwachtte hij niet van zijne vriendschappelijke gezindheid te zijnen aanzien. Doch wat 3618- aanging, dat de Staten er op schenen te rekenen, dat Zijne Majesteit den Bohemers — met hunnen nieuwen Koning bijstand zou verleenen op gelijken voet als zij, zoo had zijn Lordschap in last, hun te zeggen, dat Zijner Majesteit niets ter wereld zoo lief was als zijne eer, en opdat deze zijne eer bij die Boheemsche zaak geen schade lijden mocht, achtte bij zich voor alle dingen verplicht, allen schijn van eigenbelang te mijden: reeds was er genoeg aanleiding om hem te verdenken, dat hij gedurende de onderhandelingen, aan welke hij op verzoek en tot dank van Spanje was overgegaan, de verkiezing van zijnen schoonèoon in het geheim bevorderd had. Maar hij riep God, den hartekenner, tot geluige, van hetgeen hij ook den Keizer gesmeekt had te willen gelooven, dat hij onschuldig was aan zulk een onwaardig bedrijf. Zoodra derhalve zijne eer gewaarborgd zou zijn, zou hij zien wat hij te doen had om zich aan het gemeen- schappelijke belang aan te sluiten, en dan zouden Hun Hoog Mogenden als Zijner Ma- jesteits goede vrienden en beste naburen de eersten zijn, die zijn besluit vernamen 1. — Das luidde de huichelachtige verontschuldiging van sacosus dubbelzinnige staatkunde 2. Het antwoord der Staten was alles behalve een bloote weerklank van nomcasrzRs rede. Wel beginnen zij met de betuiging, dat zij de zending, die de Burggraaf bij hen vol- oons ern- bracht had, als eene nieuwe weldaad van zijne Majesteit aanmerkten; maar van liever- "E — w lede doen zij den Koning de klare en krachtige taal der waarheid hooren. Zij hadden geboopt, dat het door hen zoo vaardig gegeven blijk, dat zij hunne bondgenooten niet ongestraft aan den vijand prijs lieten, Zijne Majesteit aanleiding zou gegeven hebben om zich insgelijks bereid tot ondersteuning te verklaren. Toch erkenden zij, dat Zijne Majesteit, hoe hoog wijs en welberaden ook in alles, nog niet had kunpen besluiten — zijne beslissing kenbaar te maken: immers wilde hij zich den tijd gunnen om de recht- vaardigheid van de geheele zaak te onderzoeken, opdat, zoo het tot een oorlog kwam, het ongelijk aan de zijde van de tegenpartij mocht wezen. Deze matiging zou in ieder ander minder dringend geval door Hun Hoog Mogenden niet anders dan geprezen kun- nen worden; maar, wanneer zij bedachten, dat die van Oostenrijk, gewoon traktaten te versmaden en er steeds op uit om de Vorsten door allerlei voorspiegelingen, naar bunne verschillende geaardheden berekend, te misleiden, thans van meening waren 1 Resol, Stat-Gen. 16, 18, 27, 28 Dec. 1619. 2 Ware het, in weerwil van ’s Konings eed, niet van elders bekend, dat hij de benoeming zijns schoonzoons tot Koning van Bohemen bevorderd heeft, het zou alleen reeds blijken uit dien brief van den Heer von riessen uit Heidelberg aan camugrow (111, p. 163), waarin deze woorden voorkomen: »wij erkennen de bewonderenswaardige bereidvaardigheid der Engelsche natie om hanne Keurvorstelijke Hoogheden bij te staan en hen die vereerende verkiezing en wettige roeping te doen verwerven.” 1618— 1631. 518 ALGEMEENE GESCHIEDENIS eee a ae PE eR Eee op alle punten een beslissenden slag te slaan, en het gezag van den Paus to herstellen , de Gereformeerde Godsdienst uit te roejjen, het Duitsche Rijk te overweldigen en de Evangelische Unie ten verderf te brengen, dan moesten zij Zijne Majesteit emeeken ia aanmerking te nemem, dat Duitschland verdeeld, Bohemen uitgeput, de Koning van Spanje in beweging en van een machtig leger voorzien was, en dat daarentegen hunne Republiek, hoezeer nog vermoeid van een zware oorlog, van binnem deor partijzucht bedreigd, en met het eind van het Bestand kort op handen, niellemin alle bedenkin- gen moedig ter zijde had gezet om hare vrienden bij te staan ten eimde den Koning tijd te geven, een kloek besluit te nemen. Mileiden zouden zij Zijne Majesteit, zoo zij hem in den waan lieten, dat hun Gemeenebest in staat was alleen tegen de gansche macht van Oostenrijk op te wegen: immers konden zij zich niet weerlaos maken doer hunne lroepen zoo ver weg te zenden. Dus was het voor Zijne Majesleit meer dan tijd om de zaak des Konings van Bohemen en zijner bondgenooten in het Rijk koninklijk en op eene zijner grootheid waardige wijze op zich te nemen, ten einde door zijn voorbeeld al de Vorsten en Staten, die hetzelfde belang hadden, aan te moedigen om de wapenen mede op te vatten. Koos de Koning die parlij, dan zouden de voorstanders van Oostenrijk tot nadenken komen en de geestelijke Vorsten zich terughouden, ter- wijl, in het tegenovergestelde geval, de Koning van Bohemen. zander ondersteuning van alle kanten overrompeld zou worden. Ten slotte verklaarden zij, dat zij het sich tot een eer zouden rekenen, zoo de Koning hun zoo spoedig mogelijk zijne beslissing ken- baar maakte: dan konden sij daarnaar in tijds hun besluit regelen, hetwelk zij ver- trouwden te zullen strekken. tot bevordering van de zaak van God, van den roem van Zijne Majesteit, van de vrijheid van zoo vele groote Vorsten en tevens van de rust hunner Republiek. — In den brief, dien sj er voor den Kening bij- voegden, drukten zij bovendien vrijmoedig den wensch uit, dat Zijne Majesteit de kunstgrepen zijner bedekte vijanden niet hoeger zou stellen dan de rechtmatige en dringende wenschen van hen, met wie hij ’t selfde staatkundig en godedienslig belang gemeen had, en wier behoud geheel en al van zijne gunst en koninklijke ondersteuning afhing. Zij van hunnen kant, dus gaven zij beteekenend genoeg te kennen, behoef- den niet achterhoudend te zijn: de feiten getuigden genoeg van gezond en krachtig streven, en hoezeer het voor hen bezwarend en gevaarlijk was dikwijls dergelijke slagen te willen slaan, niettemin zouden zij over alle bijzondere bedenkingen heenstappen en zich aan Zijner Majesteits ondernemingen aansluiten. — Zulk eene taal getuigde van eenen geest, door geen valsch begrip van eigenbelang tot lafhartigheid gedoemd, maar door een verheven doel tot stoutmoedigheid aangevuurd. — Met zulk een bood- schap kon de Engelsche Lord met zijn weidsch gevolg van bijna tachtig personen naar zijnen Meester vertrekken. De Staten stonden hem tot zijne reize twee schepen af, ten hunnen koste buitensporig mild van wijn en allerlei levensmiddelen voorzien, DES VADERLANDS. 319 WETEN a Hij zelf werd met een kostbaar kamerkehangsel vae 31 on eem halven gulden de el, begiflgd, en tet sijnen Scorétaria en predikant toe kregen geschemkem, Zoo meenden de Staten het best op zijn gemoed te kunnen werken; roo wisten zij tevens banne veronimaardiging te ontreinten, oves do bekrompene stuathuishoudkundipe beginselen en de schraapsncht. der Engelschen, dia nog op dit tijdstip soo duidelijk bleken, Eenige Nederlandsche keoplieden, nameljk, in: Engeland gevestigd, stenden wegens verboden uitvoer ven edel metaal toer de Stesrehamer te recht 4, en mu was, gelijk canon jaist gemeld had, de van. hen: geverderde boete op miet minder dan 145,000 pond sterling begroot, Zeker was de onlangs outsatigen laatste helft dor meer dan drie millioenen bedragende som, voor de aflossing der Pandsteden verschuldigd ?, nog niet teereikend omr de behoefte van de maohielooze staatkunde en de reddeleose sehatkist van: Koning sacesus te voldoen: Hoe het zij, Mylord ponqasran kreeg ernstige aanbevelingen: van do zaak:dier met onder- gang bedreigde Nederlandsche kooplieden mede *, welke trouwens reeds bij brieven aart BUCKINGHAM en andere gunstelingen. em Groeten was aanbevolen €, Het laat zieh’ denken, dat zoo saaosus zelf niet van sins scheen: sijnen sehoonzoon in zijne nieuwe waardigheid op te hemden, do: Staten aan: zijns erkenning als: Koning van Bohemen niet geneigd. waren sulk een karakter van openbare: plechtigheid en. fées- teljkbeid te geven, als anders hei geval. zou: geweest zijn.. woordigheid te ’s Hage gaande gemaakt, Immers kwamen er voor zijn Lordschap met een expressen bode uit Engeland brieven, die zelfs canukron niet mocht openen (carver. IIl, p. 168). & Resol. Stat.-Gen. 25 Sept. 1619. 5 Resol. Stat-Gen. 25, 26’ Nov. 1619. 1618— 1621. 1618— 1631. hij zijne plannen om onze Republiek aan zich ondergeschikt te maken, voorzeker nog kunnen verwezenlijken. Of handelde hij niet reeds alsof de strijdktachten van de Vereenigde Nederlanden de zijne waren? Ons alleen liet bij de Bohemers helpen en de Unie ondersteunen, en hij nam daarvoor van de vrienden van den Keurvorst van de Palts dank aan, alsof hij en niet wij dien dank verdiend hadden $. Was dit niet zoo goed alsof hij onze Republiek reeds als eene provincie van zijn Rijk aanmerkte? En aan zulke beschouwingen gaven de Prins en zijne vertrouwelingen voet, door zich uit te laten, dat ingeval de Palts door de troepen des Keizers bezet werd, sacosus hem zulks moest doen boeten door eene landing in de Zuidelijke Nederlanden te onderne- men 3, Zoo zou hij onze zuidelijke nabuur geworden zijn en de vrucht van de aflos- sing der Pandsteden verloren zijn gegaan. Neen! dan stond het te bezien, van wien hatelijker tirannij en geloofsdwang te wachten was, van Oostenrijk en Spanje, of wel van sacosus en de partij, die hem hier te lande voet zou gegeven hebben. Dat zij, die dus spraken, niet de raddraaijers der omwenteling waren, laat zich evenzeer begrijpen, als dat een ieder, die in de verheffing van raEpzRr& V niet juichte, door eenen car- LETON voor een Arminiaan of een Papist werd uitgemaakt 3, Wie zulke achterdochtige gevoelens ten aanzien van sacosus en Engeland koesterde, gevoelde zich daardoor als van zelve naauwer aan Frankrijk aangesloten, Onze Staats- leden, die canteton den 16% Februari, 1619, het antwoord op zijne » scherpe Pro- positie? van den 12% Januarij kwamen overhandigen, zeiden. het zelven. Zi vonden hem in eene vrij goede luim en namen die gelegenheid waar, om hem te verzoeken, zulke barde en scherpe verloogen niet meer te willen doen: het was gebleken, dat er van die propositie afschriften onder den man gekomen waren en er werd »zeer nadee- lig" van gesproken, en anderen (hier bedoelden de sprekers de Fransche Gezanten), anderen maakten daarvan gebruik tot losmaking van den vriendschapsband, die ons met den Koning van Groot-Britannië verbond, daar het hun in de oogen stak, dat wij van dien Vorst alles goeds verwachtten 4, Deze woorden wilden zeggen, dat Frankrijk van den heerschzuchtigen toon, dien sacosus en zijn vertegenwoordiger zich tegen ons rer- oorloofden, partij trok om menigeen van Engelands zijde af te trekken. Doch was Frankrijk in dit tijdsgewricht een bondgenoot, op welken onze Staat vei- 1 In een brief aan CARLETON spreekt de Heer van BENKINGHAUSEN, Raadsheer van den Hertog van Wurtemberg, even alsof de maatregelen, bij gelegenheid der troepenbewegingen in Brabant ge- nomen, niet door de Staten, maar door hem carreton en zijne Engelschen verordend en uitge- voerd waren (cameron, lIl, p. 162). 2 canLETON, lll, p. 232, 233. | 3 GARLETON, LIL, p. 146, 178, 179. 4 Resol. St.-Gen. 16 Febr. 1619. DES VADERLANDS. 321 lig zou hebben kunnen bouwen? Het spreekt wel van zelve, dat zelfs de vurigste Armi- nianen geene aansluiting aan Frankrijk begeerden, wanneer men daarmede tegenover Spanje in eene stelling bad kunnen geraken, die voor onze eenmaal bevochten zelfstandigheid ge- vaarlijk had kunnen worden. Wij behoefden, en dit begrepen ten minste de Protestanten in ons Vaderland algemeen, wij behoefden eenen steun tegen de Spaansch-Oostenrijksche staatkunde, maar eerlijker en veiliger dan men dien bij sacosus kon vinden. En was nu Frankrijk willens en bij machte ons zulk eenen steun te verzekeren? Neen! Nog altijd onzeker was het, welken kant Frankrijks buitenlandsche staatkunde zou uitgaan, 1618 — 1621. Frankrijks staatkunde, be- paaldelijk ten aanzien van de Boheemsche za- wanneer eene der beide binnenlandsche partijen zou getriomfeerd hebben, en. zoolang ken. geene dier beide partijen de zege behaald had, was Frankrijk machteloos. Dit maakte wezenlijk het uitzicht van ons Land bij de te verwachten uitbarsting der vijandelijkheden in Europa zorgelijk genoeg. In de eerste helft van het jaar 1619 scheen de vrede ge- teekend tusschen MARIA DE MEDICUS en haren zoon, en onze Gezant bracht den Koning in het begin der maand Junij uit naam der Staten zijne gelukwenschen wegens het herstel van den binnenlandschen vrede !; maar wanneer twee partijen een verdrag slui- ten, strekt juist dit ten bewijze, dat geene der beiden geheel is gefnuikt noch gezind is van hare aanspraken afstand te doen. Hoedanig echter de toestand van Frankrijk ook zijn mocht, het was van het groolste belang te welen, welke houding zij, die op ‘het oogenblik daar te lande de regering leidden, tegenover de in Bohemen voorvallende zaken zouden aannemen. Zoo veel prijs stelden onze Staten op eene gelegenheid om dit te weten te komen, dat zij zich door omkooping kopiën verschaften van de berichten, die te Heidelberg uit Frankrijk aankwamen ?, Het ontbrak niet aan pogingen, evenmin van den kant des Keizers, als van dien des Keurvorsten van de Palts, om Frankrijk elk voor zijne zaak gunstig te stemmen. De partij van den laatste beijverde zich aan het be- lang, dat zij voorstond, den schijn te benemen, alsof het de godsdienst betrof: zoo, meende men, zou Frankrijk overtuigd kunnen worden van de noodzakelijkheid om zich op zuiver staatkundigen grond tegen de macht van Oostenrijk te verklaren. Doch men kon Frankrijk de opdracht der koninklijke waardigheid van Bohemen aan raunk- nik van de Palts in geenen deele smakelijk maken. Zij zag daarin niet zonder reden het rechte middel om een algemeenen oorlog in Europa te doen ontbranden, en pu MAURIER, die, nadat Frankrijk in de zaak van OLDENBARNEVELT zoo zeer het hoofd had gestooten, zich nog steeds van openbare mededeelingen in de Staten-Generaal onthield, deed bij de staatsleden, welke hij spreken kon, zijn uiterste best, dat de Staten den Keurvorst de aanvaarding dier Kroon mochten ontraden. Weldra liet het Fransche Be- wind den Nederlandschen Gezant brieven van dezelfde strekking schrijven, en de Staten vermanen, even als de Koning van Frankrijk en zelfs gelijk die van Engeland, in de 1 Resol. St-Gen. 25 Mei; 15 Junij; 1 Julij, 1619. 2 Resol. St.-Gen. 27 Junij, 1619. UI Deer. 3 Srovx. al 1618— 1621. 522 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Boheemsche zaak de onzijdigheid te bewaren 1. Vooral werd maurits gewaarschuwd, dat hij over de Fransche regimenten niet tegen de vijanden der Bohemers zou mogen beschikken 2, Was dus van de zijde van Frankrijk, evenmin als van Engeland, on- dersteuning tegen de dreigende macht van Oostenrijk, door Spanje gerugsteund, te Onze handels- verwachten, ook de handelsbetrekkingen met Frankrijk stonden naauwelgks op beter betrekkingen met Frankrijk. voet, dan die met Engeland. Deze grieve recht duidelijk in het oog te doen vallen, was de strekking van het vertoog, den 2°" Augustus uit naam van de Magistraat van Amsterdam in de Staten-Generaal gedaan door FRANS HENDRIKSZ. OBTGENS, burgemees- ter, en ADRIAAN PAUW, raad en pensionaris van Amsterdam. Hun was door verschei- dene kooplieden en door de Bewindhebbers der Oost-Indische Compagnie bekend ge- maakt, dat een zekere MICHEL EUSTACHE onlangs een machtiging van de Admiraliteit te Rouen bekomen had om al zulke schepen te mogen aanhouden, welke bevonden werden aan de deelhebbers dier Compagnie toe te komen, ten einde aldus eene schade te verhalen van 600,000 gulden, die de Compagnie hem volgens zijn beweren schuldig was. Hierop waren verscheidene Nederlandsche in Frankrijk gevestigde kooplieden ge- dagvaard en gedwongen om bij eede verklaring af te leggen en inzage van hunne boe- ken te geven, ten einde blijken mocht of zij ook goederen en andere waarden, die de Oost-Indische Compagnie eenigzins aangingen, onder zich hadden. Ook de kooplieden van St. Malo, die zich zoozeer door de ambtenaren der Compagnie verongelijkt reken- den, en FORESTIER, die aanspraak maakte op een deel van een aantal kisten suiker, te Amsterdam in beslag genomen 3, hielden aan om brieven van represaille te bekomen. 