Geographie van Nederlandsch-Indië
'W**X Lr" v v ti. ' V Vr * pr - *S£T*to * < r f'f . U is -y™!. J ' %*£**•;«* ** • •v: • ^ r-V- -« .?? . -V *\J> S t"jf . V- >V v^ ; 'li W 'iC! r-f , &L. ^ ^ % **« Vl-'fl'^:/ f'.”* "' . - - ^ i% 4 G*y r» j. %rf Hk V ! urr*M^ * ** #X. &*** ? <-?*■■ -i ' r*-. v . ""V J f <r> " v -^1 : . V 4 /^ 5 u - L ' cr ' tttv' *> L * ^ -iif ^ " 4rfJ ■£d~ l , - 4 **%*'*, >* _ ^UJs *4 ,4 J ■«R. ■ • «< V w- ♦AJl Jkv 5 -i#cV , >•• jf « « ,^V/= V *r ' .; V ' ^ \ 4 x J ' 4 ,^ «c > v ?V:'**r'^. ': *.s v Jr* , if v i .7^ >\ -< v- 1 ■ '^1 2 i^< .>> *vy >^'>V ‘ ^ -»t? 3 ^v* - . . y* s ^ ” “• Digitized by Google Digitized by Google Digitized by Google Digitized by Google Ml*.** fvv*^2®r « ^ ’ * * *■ NEDERLANDSCH-INDIE DOOB ’SGRAVENHAGE, MARTINUS NIJHOFF 1865. X* s t o?oh' a y> yV'y >Tr? y ry yyfVy frfr rjTAjQl*. 0<iHirafl by i DUITSCHE EN KNGELSCHE Boekhand ' van OTTO PETRI, ffiRDAM. v .'A i L-t f^{fT if I. • t> J .<• • "1 N -. . ' .. ... ■ ' ) ■ , ■ • v>.«'v . ..♦fiJ i v • ■ - • • v. • • •. . r. , A* ip tk*£K m : Cd *S ' ■ \ . i v ■ ■ • ••• V- -K ,j ' *£t . i Sfej? i' ‘ ' . O * » V* >Jt,y ' *V* r ^ ‘ » ' »4- - it, i. ..\® , £ ••■-• ? ,. ;.t - r ; • .• V^r=l v. Bii MARTINUS NIJHOFF te 'sGravenhage zijn* Yerscftentti de volgende werken over Nederl. Indie,i. 14 ,i .. .» Aanteekeningen betreflfende eene reis door de Molukken van Zqng Ej?p. den Uouvernenr-Generaal Mr. A. J. Duymaf.r van Twist , irTSept. en Oct. 1855. 1856. Gr. 8vo. ' ? 1.6* Banka, Malakka en Billiton, Verslagen van Dr. J. H. Cro’ock^it Rz., aan hot bcstuur van Neerl. Indie. Uitgegeven van wege het Eon. Inst, voor de taal- , land- en volkenk. voor N. Indie. 1852. Gr. 8vo* 1;*^- Chinesohe Aanteekeningen omtrent Nedcrlandsch-Indie. 18‘$8. Gr. $vo. Met chromolithogr. titel. In carton. ( , v — Over het openstellen van kusthavens voor den algemeenen.ihandel,* in Nederlandsch-Indie , door Mr. P. Mijer, 1859. Roy. 8vo^ , |*jt De vrije arbeid op Java, behandeld in » Felix Meritis *■, ,door Dr.iW. R. van HoevELL en Dr. W. Bosch. 1860. Gr. 8vo. i. i if 1.90 Vrije kultuur en vrije arbeid op Java, in verband met arti'56 van bet Regerings-reglement en de publicatie van 1838, door BARteoto. 1860. Gr. 8 vo. * ,i ‘ i " f 0.50 De axnhtenaar bij het binnenlandsch bestuur in Oost-Indie , meer bijzonder de kontroleur bij de landelijkc inkomsten en knltures. Eenige losse schetsen en opmerkingen door Bartholo. 1861. Gr. Svo.»l* fji0l6O Volkstelling in Ned. Indie, door T. J. Willer. 1861. Roy*. 8vo. f 1.25 Deportatie in verband met strafregt en koloniaal belang , dopr .Jhr. Mr. V. A. VAN DEN Veldek. 1861. Gr. 8vo. Vo:s'0 Nederlandsob Indie in de Staten-Generaal sedert de grondwet yrp 1814. Eene bijdrage tot de geschiedenis der koloniale politiek ift Neder- land , door E. of. Waal , vroeger f unger end Algemeen Sekretaris , laatst Direkteur der Middelen en Domeinen in Nederlandsch Indie. I860— '61. 3 dcelen. Gr. 8vo. 1 ,r ‘f 17.50 Bijdragen tot de geschiedenis van het koloniaal beheer , getrdkk^n uit de nagelaten papieren van wijlen den Minister van STAAT^Ki-Qt* , Oud Commissaris- Generaal over Neer lands- Indie. 1861. Gr. 8vo.5**f >2.50 Hoe Indie geregeerd wordt , door H. J. Lion, Oud- Officieih 1 van het Jndisch leger. Met zes bijlagen over spoorwegen in Nederland36h Indie en Britsch Indie. 1861. Gr. 8vo. .i».»«.f».l/IO De politieke en strategische toestand van Nederland en zijne Ovev- zeesclie bezittingen getoetst aan eigenbelang en zelfbehoud. lSbib-G* 1 .##). Met een kaartje. 0.70 Indrukken van Java, mcdegedeeld door Jhr. Mr. J. K. W. Quarles van Ufford. 1862. Gr. 8vo. f 0.70 De opkomst van het Nederlandsche gezag in O. Indie (1595— Hi 6). Verzameling van onnitgegeven stukken nit het Ond-koloniaal .alrtinief. Uitgegeven en bewerkt door Jhr. Mr. J. K. J. de Jonge. le deel. 1862. Gr. 8vo. f 3.60 Is het weder ingediende wetsontwerp betreffende de cultnurondeY'rttfift’fih- gen in Ned. Indie volledig? door Mr. W. B. Be*rgsma. 1862. Gr. 8vo*.' , f /l 0.50 Mijne ervaring als fabriekant in de binnenlanden van Java , door I>. R. P. IIasselman. 1862. Gr. 8vo. *f j0f80 Een oude zaak. (Dc Banka riistleverantie. ) Door E. de Waal. 1862. Gr. 8 vo. * ft.%0 Maleische spraakkunst voor eerstbeginnenden , door Dr. J. Pijnappel Gz. Post 8vo. f 0.50 Winkelgesprekken in bet Hollandsch , Engelsch en Japansch. Bewerkt en met voorkennis van Z. E. den Minister van Kolonien Jhr. J. P. Cornets de Groot van Kraaijenburg , uitgegeven door Dr. J. Hoff- mann , translateur van het Ned. Indisch Gouvemement voor de Japansche taal. 1861. 12mo. oblong. f 1-75 Digitized by Google De Japanache traktaten met Nederland , Rusland , Engeland , de Ver- eenigde Staten en Frankrijk in 1858 te Jedo gesloten. Fac-simile van den Japanschen tekst. (Met voorrede van Dr. J. Hoffmann.) 1862. 4to. ' f 6.— Verslag van het beheer en den staat van Nederlandsch Oost- en West- iNDie over 1859 en 1860. 2 deelen. Gr. fol. f 5. — Gatalogus der Surinaamsche koloniale bibliotheek te Paramaribo. 1862. Gr. 8vo. f 0.80 Catalogue d’une belle collection de livres anciens et modernes sur les possessions Nderlandaises aux Indes Oriemales et Occidentales , l’lnde Biitann. , la Chine , le Japon , la C6te de Guinee et le Cap de Bonne Esperance. En vente aux prix marques chez Martinus Nijhofp. 1863. (1235 nummers.) Gr. 8vo. Koloniale Jaarboeken. le en 2e jaarg. 20 afl. f 13. — . 3e jaarg. afl. 1 — 4. Prijs per jaarg. van 12 afl. f 7.80. De Koloniale Jaarboeken verschijnen geregeld in maandelijksche afleveringen van 4 blad kompr. druk of 64 bladz. telkens in het begin der maand vddr het vertrek der mail. De prijs is voor Nederland f 7.80 per jaarg. en voor Ned. Indie , franko per mail , bij vooruitbetaling f 12. —. Bij denz. is het depot gevestigd van de volgende werken en tijdschriften , die te Batavia het licht zien : Staatsblad voor Nederlandsch-Indie voor het jaar 1857 — 62. Offic. uit- gave. Per jaarg. bij inteek. f 5. — . Afzonderlijke jaarg. f 10. — Verslag van den handel , de scheepvaart cn de inkomende en nitgaande regten of Java en Madura over 1856 — 60. 5 din. Gr. 4to. Per deel f 5. — Overzigt van den handel en scheepvaart in de Nederlandsche bezittingen in Oost-Indie, buiten Java en Madura, over de jaren 1846 — 56. 3 din. Gr. 4 to. Per deel f 5. — Algemeen verslag van den staat van het schoolwezcn in Nederlandsch- Indie. A. Voor Europeanen en inlandsche Christenen opgemaakt door de Hoofd-Kommissie van onderwijs. B. Voor inlanders opgemaakt ter alsemeene sekretarie, over de jaren 1834 — 59. 10 din. Gr. 8vo. f 14. — Almanak en naamregister voor Nederlandsch-Indi§ voor het jaar 1862. Gr. 8vo. f 5.— Verhandelingen van het Bataviaasch genootscliap van kunsten en weten- schappen. Deel I — XX VIII. Met platen. Deel I— XX. in-Svo. Per deel f 4. — Deel XX1I—XXVIII. in-4to. Per deel f 8.— Tijdschrifk voor Indische taal- , land- en volkenkunde , uitgegeven door het Bataviaasch genootschap van kunsten en wetenschappen. Deel I— XI. 1. 2. f 6— Jaarlijks verschijnt een deel in 6 stukken. Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch Indie , uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige vereeniging in Nederlandsch Indie. Deel I — XXIII. 1 — 3. Gr. 8vo. Per jaarg. van 6 afl. f 6.— Acta societatis regiae scientiarum Indo-Neerlandicae. Vol. I — VIII. Gr. 4to. Per deel. ' f 6. — De Moluksche eilanden. Reis van Z. E. den Gouv.-Generaal Charles Ferdinand Pahud door den Molukschen Archipel , door P. van der Crab. Roy. 8vo. f GEOGRAPHIE VAN NEDERLANDSCH-INDIE. (fKimUKT BIJ OKBR. OIUNTA D*Al.BAXf. Digitized by Google ^ GEOGRAPHIE NEDERLANDSCH-INDIE. JJOOK. D r . J. PIJNAPPEL G*. ’SGRAVENHAGE, MARTINCS NIJHOFF. 1865. Digitized by Google Digitized by Googlej I N H 0 U D IN' atiiiirkiiiidig- gedeelte. I. LIGGING EN UITGESTREKTHE1D Bl. 1 If. HET LAND >» 5 Ilf. HET WATER » \\ IV. 1 )E L UCHT » ii V. VOORTBRENGSELEN . » 17 PLANTENRIJK » 18 DELFSTOFFENRIJK • . . » 11 DIERENRfJK » 17 Staatkundig gedeelte. IL java. » 76 IIL SUMATRA » 90 couy. v. Sumatra's westkfst » 92 BENGKOELEN. . » 105 PALEMRAXG - » 1 05 LAMPONGSGHE DISTR1KTF.N » 108 OVEBIG GEDEELTE » 109 OML1GGENDE EILAXDEN » 111 BANGKA EN BL1TOF.NG » I 15 R10UW » 111 Digitized by Google VI I N II 0 U D. IV- BOBNKO • • • Bl. 117 WESTERAFDEELING 192 ZUIDER- EN POSTER A FDEE LING . .... » 123 V. CELEBES » 126 GOI1V. V. CELEBES » 127 CfHIV. V. 1). MOLUKKEN » ^4 OMLIGGENDE EILANDEN. ■ ...... » 137 VL MOLliKKEN » *59 TER NATE w AMB01NA * BANDA . . w VII- KLEINE SOENDA-EILANDEN M Bijvoegsel . ... » iiil NOORDELIJK GEDEELTE VAN BORNEO. .... » » SOLLOK-EILANDEN 1 64 PHILIPPINEN . , ♦ • • - • .... »> 165 MALE1SCH SCHIERE1LAND » 1 68 Aanteekenixigen. • ... » 171 / Digitized by Google VOORREEE. Wanneer het dezen of gcnen goedgunsligen lezer wclligt verwondert, dat ik alleen eene geographie van Nederlandsch- Indie gecf, geene ethnographie, zoo als de naain van het vak, dat ik geroepen ben te onderwijzen, de land- en volkenkunde dier gewesten, alligt kon doen verwachten; dan gelieve hij twee redenen ter verontschuldiging aan te nemen, de eene, dat ik er nog wat tegen op zie om eene ethnographie van Nederlandsch-Indie te schrijven — ofschoon dit mij niet beletten zal daarover nu toch ernstig te gaan denken — en de andere, dat, al deed ik dit niet, ik toch nimmer twee zaken zou willen vereenigen, die in den grond verschillen en gewoonlijk zeer ten nadeele van elk van beide vereenigd worden, terwijl zij toch beide evenzeer, ja de meest ter zijde gestelde, de ethnographie, eigenlijk nog het mcest, regt hebbcn op eene zelfstandige hehandeling. Digitized by Google VIII VOORRRDE. Heeft nu het weglaten van een der elementen, die in zulk een werk als het mijne steeds vereenigd worden, den omvang van deze beschrijving zeer doen verminderen, tot de meerdere beknoptheid heeft ook dit bijgedragen, dat ik vermeden heb in bijzonderheden te komen, die men elders even goed, ja veel beter zal vinden, dan ik ze hier had kunnen geven. Het werk van Dr. J. J. de Hollander, Handleiding bij de beoefening der land- en volkenkunde van Nederlandsch Oost-Indie, waarvan in 1861 het eerste deel uitkwam, en het Aardrijkskundig en Statistisch woor- denboek van Nederlandsch-Indie naderen hunne voltooijing. Ik meende dus, dat, >zoo iemaiid meerdere uftvoerigheid begeerde, hij tot een dier beide werken zijne toevlugt zou kunnen nemen. Ook is in het <>eerstgenoemde >voor ^de volkenkunde, in het andere >voor de statistiek gezorgd. Wat dus bijzonderheden betreft, die in het tweede gedeelte van mijn werk *'op hunne - plaats hadden "kunnen zijn, heb ik mij bepaald tot hetgeen mij zoo al het belangrijkste 1 voor- ikwam, en op dat gebied ook de strenge. afscheiding van land en volk, die in de 'werkelijkheidmiet bestaat, niet : laten- gelden. ‘ Mijn hoofddoeb is derhalve geweest* eene; betere voorsbel- ling van de geographic van den Indischen ’ Archipel in het *algemeen en , voor zoo ver de schaarsche en gebrekkige ‘bronnen het toelieten , ook van de bijzondere gewesten te geven. ‘Tegelijk < heb ik echter eene korte schets ) willen VOORREDE. IX leveren van hetgeen die Archipel, met het oog op zijne bevolking, belangrijks aanbiedt, eene schets, die ook den student eene aanleiding tot verdere studie kan zijn. Ik wanhoop aan eene grondige kennis van Nederlandsch- Indie, zoo lang niet wel voorbereide en liefst opzettelijk daartoe bestemde reizigers het onderzoek van verschillende landstreken ondernemen, een onderzoek, dat in vele opzig- ten misschien niet veel minder moeijelijk zijn zal, dan het voor Dr. Barth geweest is zijne ontdekkingstogten in Centraal- Afrika te maken. Ik vrees dat anders de tijd eenmaal daar zal zijn, dat Nieuw -Holland beter bekend is dan onze Oost. Het eiland Java is er betrekkelijk schraler afgekomen dan andere eilanden. Om er heel wat van te weten is, door de overstelpende menigte werken , die wij er over bezitten , niet moeijelijk; maar eene goede geographic van Java be- hoort nog tot de pia vota : om van eene ethnographic nog niet eens te spreken. En toch zou een vreemdeling in die literatuur dit van Java ten minste anders verwacht hebben. De heer Junghuhn had het plan om bij zijne groote kaart van Java tevens eene topographische beschrijving van dat eiland te geven, maar hij heeft zijn plan niet kunnen I volvoeren. Wat de Aanteekeningen betreft , heb ik dikwijls met moeite besloten om die niet uitvoeriger te maken of haar aantal niet te vermeerderen , maar aanteekeningen mogen Digitized by Google X VOORREDE. niet de hoofdzaak worden , zoo lang zij niet als commentaar op den tekst dienen. Ik verzoek op aant. 54 te letten en daarnaar enkele opgaven in den tekst te verbeteren. Delft, Maart 1863. J. PIJNAPPEL Gz. NATUURKUNDIG GEDEELTE. I. Ligging exi XJitgestrektheid. § 1. Men kan den Oost-Indischen Archipel beschouwen als gelegen ten Zuid -oosten van Azie en ten Noord-westen van Australie, tusschen 20° N. en 11° Z. B. en tusschen 95° en 155° 0. L. van Greenwich. (Zie verder § 160 en de Aanm. bij § A en § 176.) § 2. Zoo bepaald is hij genoegzaam ingesloten in bet kwadrant , dal met ecn slraal van 50° van den Evenaar uit zijne noordelijkste punt wordt getrokken. Een derde van die ruimte wordt alleen door Sumatra en het Maleische schiereiland bencvens een klein gedeelte van de kust van Kambodja en van Borneo en overigens geheel door de Chinesche zee ingenomen. De beide andere derden bevat- ten in het Noorden de Philippinen , in het Zuiden de overige eilanden van den Archipel met een gedeelte van Nieuw- Guinea \ § 5. Ten Noord-westen van den Indischen Archipel ligt Achter-lndie; ten iXoorden liggen de Chinesche zee cn China; ten Oosten de Groote Oceaan en de eilanden van Australie; ten Zuid-westen en ten Zuiden het vaste land van Australie; ten Zuiden en ten Oosten eindelijk stroomt de Indische Oceaan. § A. De oppervlakte van alle eilanden van den Archipel zal ruim 56000 vierk. mijlen , d. i. bijna 4maal zooveel als die van Frankrijk, bedragen. Neemt men nog eens het. boven beschreven kwadrant als basis, dan kan men aan- l i Digitized b y Google Q nemen, dat de verhouding van het land tot het water is als van 1 tot nagenoeg Janm. In het verdere gedeelte van dit werk wordt eenvoudigheids- halve de benaming van Oost-Indischen Archipel gebruikt zon- der daaronder de Philippinen mode te begrijpen. In een bij- voegsel zal dezen regt geschiedeu. Ook Nienw- Guinea en de Papoescke eilanden (§ 160) reken ik er niet toe. § 5. Ondcr de vele honderden van grootere en kleinere eilanden zijn er in den Oost-Indischen Archipel vier, t. w. Borneo, Sumatra, Celebes en Java, die met hun vieren vijfmaal grooter zijn dan alle andere te zamen. Timor, dat in grootte op Java volgt , ofschoon bijna viermaal kleiner, overtreft daarin nog ons Koningrijk. In t geheel zijn er 23 die eene grootere oppervlakte beslaan dan onze provincie Noord-IIolland 2 . Wanneer men ons land gelijk 1 stelt, dan is Java bijna 4, Celebes ruim 5£, Sumatra ruim 15 en Borneo bijna 22. § 6. De gedaante der eilanden is, bij de grootere, meestal langwerpig, bij een enkel, zoo als Borneo, massief, bij eenige, zoo als Celebes, Halmaheira en Soembawa, sterk ingesneden. Hierdoor komt het , dat de lengte der kusten van Celebes toch bijna even groot is als die van Borneo , ofschoon dit eene bijna viermaal grootere oppervlakte heeft. In dit opzigt wint dat eiland het zelfs nog van Europa en staat Borneo met Zuid-Amerika gelijk. § 7. De Oost-Indische Archipel laat zich vrij natuur* lijk in zes groepen verdeelen , die der vier Groote Soenda- eilanden, gelijk men ze noemt, Sumatra, Java, Borneo en Celebes, elk met de eilanden die daar omheen liggen, die der Kleine Soenda- eilanden en die der Molukken. Men zou Sumatra , Java , de Kleine Soenda-eilanden en de Zuidelijke Molukken ook wel, met het oog op den boven getrokken boog van een cirkel , Buiteneilanden , en de andere, die meer naar het middelpunt liggen, Binneneilan- den kunnen noemen 8. Digitized by Google o II. Het Land. § 8. Aan de vorrning van het land in den Indischen. Archipel hebben neptunische krachtcn het grootsle aandeel, maar aan den westelijken en zuidelijken rand en in het oostelijk gedeelte hebben vulkanische daarmede zamenge- werkt. Enkele meer of minder groote oppervlakten van andere eilanden niet medegerekend , kan men zeggen dat alleen op Java de geologischc structuur des eilands in haar geheel vrij wel bekend begint te worden. Uit de onder- zoekingen , die daartoe op dit eiland hebben plaats gehad, is het gebleken, dat | er van uit tertiair gebergte bestaan, hetvvelk op zijne beurt hoofdzakelijk uit klei , mergel en zand- steensoorten , nu met kalk, dan met kwarlsen vermengd, gcvormd is, en het overige tusschen alluviaal en vulkanisch tcrrein gelijkelijk verdeeld is. . § 9. Ofschoon, zoo als bij voorbeeld op Sumatra en Borneo, ook graniet en dergelijk gesteente gevonden wordt, zoo vervullen toch de kalk- en zandsteengebergten in den Indischen Archipel eene voorname rol in de zamenstelling des lands. Men treft ze op de meest verwijderde punten aan. In de eerste verdienen , behalve de somtijds zoo zonderlinge vormen der geisoleerde massa's, vooral de holen en grotten, die men cr veelvuldig in aantreft , en ook die merkwaardige, phantastische druipsteengewelven , die ook in Oost-Indie niet zelden voorkomen, de aandacht. Zulke holen vindt men bijvoorbeeld zoowel op Sumatra, in de Padangsche bovenlanden, als op het eiland Timor; op Java, waar zij onder den naam van vogelnestklippen , om de eet- bare nestjes der salanganen, die zij bevatten, bekend zijn en zoowel aan het strand van den Indischen Oceaan , te Rongkop en te Karang-bolong bijvoorbeeld , als in de binnenlanden van Buitenzorg en elders gevonden worden, niet minder dan op Borneo, waar aan de Oostkust, te Digitized by Google 4 Bangkalaan, eene 5 uur gaans lange en 20 voet breede natuurlijke tunnel door eene kalkrots loopt , waar een riviertje doorheen stroomt en duizende zwaluwen hare eet- bare nestjes bouwen. Van de druipsteen- grotten is die op het eiland Noesa-kambangan , aan de zuidkust van Java, bet meest bekend ; men heeft haar den naam van de Steenen- moskee gegeven. Andere heeft men op Amboina, de Batoe- lobang, en bij Maros op Celebes, de Boeloe-sepong. In die grotten huizen gewoonlijk eene grootc menigte vleder- muizen , wier mest de inlanders tot het bereiden van salpeter benuttigen. § 10. Het alluviaal terrein , dat op Java cen vijfde van de oppervlakte des eilands uitmaakt, is op Sumatra van zeker niet minder en op Borneo van waarschijnlijk nog grooter uitgestrektheid. Op Java vormt het. aan dc noordkust eene breede strook van Djapara tot aan Straat Soenda, en komt het, behalve hier en daar aan de zuid- kust, ook in het Oosten des eilands, voornamelijk in de residentie Soerabaja, voor, waar het aangeslibde delta van de rivier van dien naam eene aanzienlijke oppervlakte be- slaat. Putboringen hebben doen zien dat het te Batavia en te Samarang eene dikte heeft van minstens 250 voet, terwijl men ook berekend heeft, dat sedert de Hollanders op de eerstgenoemde plaats gevestigd zijn, het alluvium aldaar jaarlijks niet minder dan 25 voet is aangegroeid. Op Sumatra vindt men het aan de oostzijde, waar bet zich hier en daar zeker diep landwaarts in uitstrekt. Op Borneo acht men dat de helft van het geheele stroomgebied van de Baritoe, de grootste rivier van het eiland, uit alluvialen grond bestaat, en heeft men ook in dat van de Kapoeas en andere groote stroomen zeer veel alluviaal terrein ont- dekt. Een merkwaardig gevolg van de vorming van dit terrein is het onderling vastgroeijen van eilanden. Zoo was vroeger Djapara met zijnen berg, even als de meest westelijke en noordwestelijke uithoeken van Bantam, een Digitized by Google afzonderlijk eiland; zoo ook het schiereiland Tandjoeng- pinang op Bantam, en mcltertijd zal men hetzelfde waar- schijnlijk van het eiland Madoera zeggen. § 11. Ook de koraalvorming heeft haren invloed op het ontstaan of de vergrooting van vele , vooral van kleinere eilanden gehad of blijft dien nog uitoefenen. Zij doet dit evenzeer op de vernaauwing van vaarwaters , zoo als in Straat Torres. Hoever echter die invloed werkzaam is ge- weest, is nog niet op te geven. § 12. De verhefling van den grond is zoowel in horizon- tale als in vertikale rigting zeer ongelijkmatig. De vorm der eilanden wordt gewoonlijk door de rigting der berg- ketens bepaald, die hen van het eene tot het andere einde doorsnijden, en het is daardoor dat men in de lange rij eilanden, die aan den omtrek van den boven beschreven cirkelboog liggen, eene aaneengeschakelde bergreeks meent le zien , die wederom over enkele eilandgroepen in de golf van Bengale zich voortzettende met het meest weste- lijk gebergte van Achter-Indie zou zamenhangen. Evenzoo heeft men reeds tusschen de bergen van Borneo en de meer oostelijke van het genoemde schiereiland ecu verhand gezocht. Maar daargelaten nog onze geringe kennis van de geologische zamenstelling dier gebergten, die, zullen onze beschouwingen over hunnen onderlingen zamenhang waarde hehhen, behooren vooraf te gaan ; op Borneo kan men althans in de rigting der bergen geen steun voor die « bewering vinden. Deze schijnt mij hier namelijk niet uit een middelpunt divergerend, hetgeen toch reeds moeijelijk met die veronderstelling zou zamengaan, maar veeleer van het N.-O. naar het Z.-W. strekkende le zijn, ter we^rszijden van welke hoofdreeks links en regts ver- scheidene takken naar de kusten uitloopen. En ook de rigting van de eerst bedoelde, meest westelijke, keten, die men veronderstelt te bestaan , ondergaat op het eiland Soembawa en verder groote storingen. Het is echter juist 6 in deze keten dat men de meeste vulkanen vindt. Verder oostwaarts, waar deze meestal nog slechts hier cn daar, als kleine eilandjes , de kruinen boven de zee verheflen , zou men zeggen, dat de lijn, die hen verbindt, zich eerst N.-O. en dan min of meer N.-W.waarts door de Molukken henen wendt, tot zij in bet Noorden van Celebes weder een geheel vulkanisch landschap vormt, van waar men ze dan nog verder in eene noordelijke rigting tot buiten onzen Archipel vervolgen kan. Indien nu echter de berg van Zuid-Celebes vroeger een vulkaan was , hetgeen men ver- moed heeft, en ook het noord-westelijke Borneo er in den Kinibaloe of andere zulke aan te wijzen mogt hebben, wat evenwel minder waarschijnlijk is, dan is de verspreiding van die vuurbergen in den Archipel niet zoo eenvoudig. § 15. Op Sumatra verdient het gebergte, dat het eiland langs de wcstkust in de lengte doorsnijdt, ten voile den naam van bergketen. Ook loopen daar soms over groote afstanden twee en misschien zclfs drie ketens evenwijdig nevens elkander, waardoor lengte-dalen worden gevornid, zooals bijvoorbeeld in het zuidelijk gedeelte der residentie Tapanoeli plaats heeft. Op Java is de hoofdketen onzamen- hangend en vormen de kleine bergketens somtijds, zooals bijvoorbeeld in de Preanger-Regentschappen , een moeijelijk tc ontwarren net. § 14. Het maximum hunner verhcUing bereiken de Oost- indische bergen op Java en een paar cilanden ten Oostcn daarvan gelegen. Op het eersie eiland is de Smeroe bijna en op Lombok is de Pick ruim 12000 Rl. voet hoog. Op Sumatra zal de Dempo misschien lict digtst daarbij komen, dien men op 10000 vt. hoogte schat. Op Celebes is de Lompo-battang, dezelfdc berg, dien ik boven bedoel- de, almede even hoog. Maar op Borneo is 6000 a 7000 voet al de grootste hoogte, die de bergen bereiken, al- thans wanneer men zich tot de Nederlandschc bezittingen bepaalt en den Kinibaloe, die daarbuiten ligt, niet medc Digitized by Google 7 rekent. Mag men van Java op andere eilanden besluiten, dan verdient het vooral opmerking, dat het neptunische gebergte zich aldaar nergens boven die hoogte verheft; dit zou dan eene reden te meer wezen om den genoemden hoogsten berg van Celebes voor een ouden vulkaan te hou- den 4 . — Hoogvlakten kent men verscheidene vrij uilge- strekte in de gebergten van Sumatra, vooral in hetNoorden van onze bezittingcn. Java heeft er weinige, eigenlijk slechts het plateau van Bandong, van aanzienlijker omvang. § 15. Onder de vulkanen in Oost-Indie behooren verreweg de meeste tot de «oude» of « uitgebluschte » : eene dikwijls zeer gewaagde en gevaarlijke benaming, zoo lang zij niet de duidelijke kenteekenen van volkomene vernieling aan- bicden. Rekent men alles mede wat den naam van vulkaan mag dragen, alle bergen, waarop een krater nog is aan te wijzen, alle plaatsen, waar zulke kraters bestaan, al liggen deze niet op de toppen der bergen, maar aan hunnen voet — een paar zulke vindt men op het eiland Java — , dan mag men hun aantal wel op nabij de 150 stellen. Een derde daarvan komt Java toe. Maar er zijn er nog geen 20 op dit eiland, die men onder de werkzame vulkanen kan rekenen en buiten Java misschien ook niet veel meer 5. § 16. De vulkanen van Java — van andere hebben nog maar enkele hunne beschrijvers gevonden — hebben hun vorm, den kegelvorm, met vele andere vuurspuwende ber- gen buiten den Archipel gemeen, maar daaraan toch dit bijzondere, dat zij, deze meer, gene minder, de Soembing het fraaist, van den top tot den voet van diepe voren doorsneden zijn , die naar alle zijden in den vorm van stralen omlaag loopen en zich "in een steeds grooter aantal takken verdeelen 6 . Een meer belangrijk verschil bieden de uitbarstingen der Javaansche vulkanen met die van andere, niet-Oost-Indische, vergeleken. Het is dit, dat zij geen lava uitwerpen, althans tegenwoordig niet meer. Oude lavabanken getuigen uit vroegere tijdperken anders, Wat Digitized by Google 8 zij uitwerpen is alleen asch, zand en grootcre of kleinere steenen. Daarbij kornt nog dit, dat men in vele kratcrs ineeren vindt, die daar door regen ontstaan zijn en zoolang de kraters nog niet uitgedoofd zijn een zuren smaak heb- ben door het zwavelzuur of de zwavelzure aluinaarde, die zij opgelost bevatten en die hun water tevens eene witte kleur mcdedeelt. Bij uitbarstingen nu worden die ineeren uitgeworpen, en hun water, zich met. die vaste stoffen tot modder vermengende, overstroomt het omliggende land 7. § 17. De graad der werkzaamheid van de vulkanen is zeer verschillend. Er zijn er, en onder dezcn behooren op Java juist de kleinste, de Lamongan, die slechts 5000 vt. hoog is , en de grootste , de Smeroe , die soms lange tijden , maanden en jaren achtereen, zand en steenen uitbraken; maar de geringe beteekenis van die uitbarstingen voorkomt de verschrikkelijke gevolgen, die men anders van zulk eene aanhoudende werkzaamheid verwachten zou. Andere vulkanen, zoo als een Goenoeng Goentoer «dc Donderberg » , de Merapi en de Keloed, insgelijks op Java, hebben in den loop dezer eeuw reeds menigmaal angst en verwoesting rondom zich versprcid. De meest hevige erupties hebben echter dikwijls uit zulke bergen plaats gchad, waar men ze — omdat men ze in volkomen rust waande — het minst van verwachlte. De Galoenggoeng , in 1 822 , en in de vorige eeuw de Pepandajan, in 1772, leverden daarvan de treurige bc- wijzen 8 , en het' onvergetelijkstc zeker van alle de Tembora, op het eiland Soembawa, in 1815. Voor dit jaar was deze de reus der Oost-Indische berggevaarten : zijne hoogte be- droeg misschien bij de 14000 voet. Een derde daarvan is bij de uitbarsting van dat jaar ingestort.. Volgens de laatste opgaven kwamen er meer dan 10000 menschen bij die gc- beurtenis om ’t leven en verloor het eiland door de gevolgen m«er dan 80000 bewoners, die of door gebrek omkwamen, of het land verlieten. Het vee — waarvan op' Soembawa voortreffelijke paarden een groot deel uilmaken — stierf 9 tot op een vierde uit , en dc schade aan het vruchtbare land en de boomen door de asch en steenen toegebracht , was zoo groot, dat zij zelfs nu nog bij lange na niet her- steld is. De asch, door een zuid-oosten wind voortge- dreven, viel, zegt men, neder tot Bengkoelen op Sumatra, Pontianak op Borneo en Palos op Celebes, en het geluid der ontploflingen liet zich nog verder hooren, terwijl verschei- dene weken lang de geheele Archipel bijna onophoudelijk op zijne grondvesten schudde. § 18. Maar komen zulke hevige uitbarstingen gelukkig zelden voor en schijnen de nadeelen, die de meer gewone te weeg brengen, zich tot een meer beperkten omlrek tc bepalen; in den loop der tijden is toch het gevolg van al die asch- en zandoverstroomingen uit zoo vele vulkanen niet achterwege gebleven en de vruchtbaarheid van den grond zou er zeer veel door geleden hebbcn, indien die niet weder door andere oorzaken ware bevorderd gewor- den 9. § 19. De vulcaniciteit van den grond openbaart zich ook in den Archipel nog in andere verschijnselcn , name- lijk in gas- en mineraalbronnen en in aardbevingen. Tot de gasbronnen zijn de salsen , slijk- of modderbronnen , te brengen, waarvan men op een eilandj^, digt bij de kust van Nederlandsch Timor , Poelau Kambing , een zeer merk- waardig voorbeeld heefl. In ecne vlakte, rondom door steile rotsen ingesloten , verheflen zich daar een twaalf of veer tien kegelvonnige heuveltjes, van 10 tot 23 en meer voeten hoogle. Op den top hebben zij een of twee gaten, soms ook nog van ter zijde, uit welke om de 50 of 40 seconden zich eene zware luchtbel verheft, die, met een dof geluid uite^n- barstende, eene geringe hoeveelheid week slijk uitstort, dat in de lucht spoedig droog wordt en waarvan de smaak duidelijk het aanwezen van zout verraadt. Ook op Java en in de Minahassa heeft men plaatsen, waar men icts dergelijks waarneemt, op Java inzonderheid bij Koewoe « Digitized by Google 10 in Grobogan. Daar is cene horizontale vlakte , Bledoeg geheeten, die van lijd tot tijd in den vorm van blazon omhoog rijst. Deze blazeu krijgen allengs mcerdcre uitge- breidheid cn barsten eindelijk met een dof geluid, als dat van een in de verte afgcstoken stuk geschut, terwijl de modder ter hoogte van 20 tot 50 voet en tot op een afstand van 50 voet in alle rigtingen wordt vveggeslingerd. Uit de blazen ontsnapt bij de ontplofling een donkerblaauwe, waarschijnlijk iodiumdamp, die in de rigting van den wind over de moddervlakte heentrekt en langzamerband verdwij- nende eene benaauwde lucht achterlaat. Tegelijk met den modder wordt een ziltig water uitgcworpen , waaruit de Javanen jaarlijks 12000 en nicer pikoels zout uitdampcn. Door de zon wordt een groot deel dezer vlakte zoozeer opgedroogd, dat bet voor den voet een vastcn, ofschoon golvenden bodem aanbiedt. — Eene andcre soort van gas- bronnen zijn die, waar koolzuur uit den grond opstijgt, zoogenaainde stikgrotten. Ook van zulke leverl Java mcer dan een voorbeeld, waaronder de Pakaraman «de heilige plek» , door vele overdreven verhalen, die haar zelfs den naam van Doodendal hebben doen geven , eene alge- mecne bekendheid verworven lieeft. — Merkwaardig is ook op Java die plaats tusscben Demak en Poerwodadi in de rcsidentie Samarang, waar een brandbaar gas uit den grond kornt, dat bij tijden van zelf ontvlamt. — Dat ook aard- olie, naphta, onder al die verschijnselen van vulcaniciteit niet zal ontbreken, mag men verwachtcn. Zij komt op Java als eene dikke olie voor, die in de nabijheid der vulkanen uit den grond sijpelt en op modderplassen drij- vende of aan allerlei voorwerpen klevende gevonden wordt. § 20. In een naauw verband met de gasbronnen staan do minerale bronnen, waarvan men nog op den duur liicuwe ontdekt. Het aantal der op Java bekcnd gewordenc zal wcl reeds de honderd naderen. Vele daarvan houden iodium in, en men heeflt berekend, dat de bereiding bier- Digitized by Google H van op Java jaarlijks eene hoeveelheid van minstens 2000 Ned. ponden zou kunnen opleveren. Onder de minerale bronnen is die van Gebangan, in Kendal, residentie Sama- rang, ook hier te lande door haar water bekend. § 21. De aardbevingen zijn in den Oost-Indischen Archipel wel zeer menigvuldig , zoo zclfs , dat er geen maand voor- bijgaat, waarin men er niet in het eene of andere gedeelte van den Archipel eene heeft, maar gewoonlijk zijn zij er niet hevig, en aardbevingen, zoo als die uit andere streken der aarde ons bekend zijn, die gansche steden verwoesten, hcbben in Oost-Indie, voor zoo ver wij weten, nog nooit plaats gehad. Zij staan nu eens met de uitbarstingcn van vulkanen in verband, dan weder zijn zij daarvan gehcel onafhankelijk. III. Het water. § 22. Tot die andere oorzaken, in § 18 bedoeld, waar- aan de vruchtbaarheid van de Oost-Indische eilanden moot, worden toegeschreven , behoort vooral de menigte rivieren, die door het land stroomen. Niet overal echter is haar aantal zoo groot en op vele kleinerc eilanden ontbreken zij wel eens geheel , zoodat men er voor drinkwater van put- ten of regenbakken afhankelijk is. Ook droogen er in den zoogenaamden droogen moeson vele uit, en zelfs de meeste grootere worden bij aanhoudende droogte ondiepe beekjes. , Met die enkele echter, die ook in Kuropa den naam van aanziculijke rivieren zouden verdiencn , is dit natuurlijk niet bet gcval, docb slechts op Borneo en Sumatra worden zulkc stroomen van mecr belang gevonden. De grootste zijn, op het eerstgenoemde eiland, de Baritoc, de Kapoeas en de Mahakkam, ook wel de rivieren van Bandjermasin , van Pontianak en van Koetei genoemd , en op Sumatra de rivieren van Palembang of de Moesi en die van Djambi. Van deze komen die drie van Borneo onzen Rijn in lengte nabij en is de Moesi eene rivier als de Seine. De Solo- 12 rivier, die dc grootste van Java is, zal niel meer dan 70 mijlen lang zijn, ongeveer als de Moezel. § 2o. Het verval der groote rivieren op Borneo — en op Sumatra zal ’t wel niet anders wezen, omdat er daar dezelfde reden voor bestaat — is uiterst gering , cn zij zijn , zoo als dit bij de meeste rivieren in den Archipel plaats heefl, aan hare mondingen bezet met banken, die den toegang dikwijls zeer bemoeijelijken. Ook is de deltavor- ming in de alluviale streken zeer algemeen en storten zich vcle rivieren door een aantal mondingstakken in zee. Het lage land van Borneo staat in den regentijd heinde en verre onder water, hetgeen langs de rivieren eene menigte meeren en kanalen heeft doen ontstaan, waarvan de eersten voor de vischvangst gewoonlijk van belang zijn en de anderen nuttig voor de scheepvaart , door de mogelijkheid , die zij dikwijls aanbieden, orn langs hen de tallooze kronkelingen van het rivierbed te vermijden. Eigenaardig is bij vele, vooral bij de grootste Oost-lndische rivieren, het ontbreken van magtige zijtakken , zoodat dan ook haar stroorngebied weinig ontwikkeld is. Dat van de Baritoc bijvoorbeeld is naauwelijks de helft zoo groot als dat van den Rijn, met wclkc zij , gelijk wij zagen , in lengte overeenkomt. De beide bovengenoemde rivieren van Sumatra maken daarop eene uitzondering. Zeer vele rivieren ontstaan uit de ver- ccniging van twee groote takken, en de Maleijers onder- scheiden die sinvpang's , gelijk zij ze noemen , in linker en regter cn passen die benaming juist andersom toe dan wij. § 24. Behalve aan zulke meeren van het vlakke land , als wij in de vorige § leerden kennen, en aan kleine berg- ineeren en moerassen (zoogenaamde rawas ), is Oost-Indie aan meeren niet rijk. De grootste liggen op Sumatra. Hot zijn de meeren van Toba en Singkara, die zoo groot zullen zijn als het gewezene Ilaarlemmermecr. Anderc zijn op dat eiland de meeren Manindjau en Ranau, en op Digitized by Google 15 Celebes die van Tondano en Tempe, om het nog weinig bekende meer van Kinibaloe, op Borneo, en andere even- min bekende in Celebes’ binnenlanden niet te noemen. § 25. De Indische Archipel is als t ware eene groote zeestraai tusschcn Azic en Australia, waardoor de Indische en de Groote Oceaan te zamen in vecbinding staan. In het Noorden en Noord-westen heet deze laatste de Chinesche « zee. Deze is door de straat van Malaka met den Indi- schen Oceaan vereenigd. Tusschcn de vier Groote Soenda- eilanden ligt de Java -zee, door den nog onvolkomen bekenden archipel ten Zuiden van Celebes met de Banda-zee, ten Zuiden door een aantal straten met den Indischen oceaan , ten Noorden tusschen Sumatra en Borneo met de Chinesche zee en door de straat van Makassar met de zee van Celebes (ook wel de zee van Borneo of van Sollok geheelen) zamen- hangende. In het Oosten eindelijk ontmoeten beide Occanen elkandcr in de zeeen van de Molukken, waarvan de zuide- lijke als zee van Banda, de middelste als Ceramsche zee en de beide noordelijke, die ten Westen van Halmaheira als Moluksche zee en die ten Oosten van dat eiland als zee van Halmaheira bekend is ,0. § 26. De Java-zee is onder die alien te beschouwen als eene binnen-, eene middellandsche zee, en de verschijnselen, die zij oplevert, kenmerken haar als zulk eene aan den ervaren zeeman 11 . Omtrent de Oost-Indische zeeen in ’t algemeen, hare diepte, hare kleur en doorschijnendheid , haar zout- gehalte, haar golfslag en wat daarmede in verband staat, schijnt weinig eigenaardigs te vermelden te zijn. De zoo- genaamde «Witte zee» in het verre Oosten van den Archipel schijnt daartoe te behooren, een naam, dien dat gedeelte der Banda-zee verschuldigd is aan de melkwitte kleur, die het water aldaar in de nachlen der maanden Junij lot Augustus somtijds aanneemt. — Hoog water heeft men in den Archipel over het algemeen slechts eenmaal daags. De eenige standvastige stroom is de Acquatoriaalstroom. Van de perio- Digitized by Google dieke stroomen zijn vooral die, welke tusschen de eilanden beoosten Java loopen , zeer sterk. IV. De Lixch.t. § 27. In de keerkringslanden is niet meer de warmte de hoofdfactor van het verschil der jaargetijden, maar zijn bet de periodieke winden en de daarmede in verband slaande regen en droogte; zoodat het jaar aldaar in slechts twee tijdperken verdeeld wordt, dat van den Oost-, gewoon- lijk tevens den droogen , en dat van den West- , gewoonlijk den natten moeson 12. § 28. De temperatuur blijft zich tusschen de breedle- graden , waar de Archipel gelegen is , gedtirende de twaalf maanden des jaars bijna gelijk. Te Batavia is, door elkan- der, April de warmste maand en de lioogte van den ther- mometer van Celsius is dan bijna 27°. Januarij is er de koudste en toch staat de thermometer dan gemiddeld slechts 1.17° lager. De gemiddelde jaarlijksche warmte is te Batavia een 80° Fahr. Waarnemingen van dien aard zijn er voor den geheelen Indischen Archipel nog maar betrek- kelijk wcinige gedaan en zoo is het dan ook strikt geno- men, nog niet uitgemaakt welk jaargelijde, het drooge of het natte, voor het warmere moet gehouden worden. Te Batavia is. het eerste iets warmer, doch elders heeft het tegendeel plaats. — Dat geringe verschil in thermome- terstand van alle maanden des jaars neemt niet weg, dat het verschil op een enkelen dag somtijds vrij aanzienlijk is. In den natten moeson is het kleiner dan in den droogen, in welken tijd het wel eens lo" C. bedraagt. In het natte jaargetijde is de teinperatuur over ’t algemeen ook meer constant en het kwik van den thermometer minder aan rijzing en daling onderhevig dan in het drooge. — Ilagel en, op de hoogere hergtoppen, rijp en ijs zijn somtijds waargenomen. De sneeuwgrens bereiken de bergen nergens. 15 § 29. Tusschen de keerkringen , in hel gebicd der standvastige winden, van den Noord-oost-passaat in het Noorden, en den Zuid-oost-passaat in het Zuiden van den Evenaar , heeft in Oost-Indie gedurende het zomerhalfjaar een aan die van den passaat tegenovergestelde rigting van den wind plaats. Het eene halfjaar , van October tot April , heerscht er dus , ten Noorden van den Evenaar, een noord- oosten- , in de andere helft des jaars een zuid-westen- , en in het Zuiden van den Evenaar , in dat eerste , ons winter-, d£ar het zomerhalfjaar, een noordwesten- , en in het andere een zuid-oostenwind. Die periodieke winden heeten naar een Arabisch woord moeson . De maanden April en October, die op de nachteveningen volgen, zijn de eigen- lijke maanden van overgang , maar zoowel in den juisten tijd waarop de moesons invallen als in de juiste windrig- ting is veel verschil. Ofschoon elders die overgangen schok- kender mogen wezen, zoo is toch ook in den Archipel de kentering, gelijk zij heet, door duidelijke werkzaamheid in den dampkring gekenmerkt. Er heerscht dan nu eens wind- stilte , dan weder een hevige wind, die door alle punten van het kompas been loopt; de invloed van den wind op den regen is gebroken ; de onweders zijn talrijker dan anders. In de Java-zee hehben al deze verschijnselen vooral bij de najaars-kentering plaats. Hooger dan 6000 voet waait het geheele jaar door meestal slechts de pas- saatwind, zoo als dit blijkt uit den rook der vulkanen die, in den Noord-west-moeson vaak tegen den wind in schijnt te waaijen. In de binnenlanden vervalt, door plaatselijke omstandigheden , ook dikwijls die periodieke vcrandering van den wind. Zoo heerschen er bijvoorbeeld in den oost- hoek van Java, tusschen de vulkanen, het geheele jaar door zuidewinden. In Probolinggo heeten deze gending , in Pasoeroean gronggong. Zij waaijen alleen over dag ; s nachts is er bijna volkomene windstilte. § 50. De tijd dat de Noord-west-moeson waait, is, Digitized by Google 10 in t algemeen gesproken, het nattc jaargetijde, die wan- neer de Zuid-oost-moeson heerscht , hel drooge. Door plaatselijke invloeden is cchler de/e regel aan menigvuldige uitzonderingen onderhevig. Op Java regent het dikwijls in den droogen moeson. Te Batavia is het aantal regendagen gemiddeld 147 in het jaar en komen daarvan slechts bijna 100 op het natte jaargetijde. In Buitenzorg regent het veel meer, in het Oosten van Java veel minder. Op Timor valt in den droogen moeson dikwijls in vele maanden geen regen. Op de Zuid-wester-eilapden is er in Mei nog een zoogenaamde kleine regenmoeson. Op de Aroe-eilanden valt er buiten de kenteringen weinig regen. Daarentegen valt op de Banda-eilanden , Amboina, de zuidkusten van Ceram en Boeroe , het zuidelijk uiteinde van Celebes , ten Zuiden van het hooge Lompo-battang gebergte, en in de landen rondom de golf van Tolo de mccste regen gedurende den Zuid-oost-moeson en is de IVoord-west-moeson daar weder- keerig de drooge. In de Minahassa zijn de moesons in hunnen invloed op regen en droogte wederom aan die op Java gelijk, en zoo is het ook op de zuid- en weslkust van Borneo, op Bangka en in Palembang ,3 . Op geringe breedte ten Noorden van den Evenaar zijn door den aequatorialen stiltengordel de winden nog ongeregeld. In het Noorden van onze bczittingen, op Sumatra, waait er een IVoord-west-moeson in het zomerhalfjaar en is dit de regentijd 14 . In den Riouw-Lingga-archipel zijn de moesons ook nog niet zoo bestendig als op meer noordelijke breedten; in November en December heefl men daar met noordelijke winden een groote en in Julij en Augustus een kleine regentijd. 