Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
Op grond van deze beschouwingen werden alle maatregelen, aangaande hen door de Synode en de Politieken verordend, volkomen goedgekeurd ?, — Dus waren nu de Re- monstranten in het vrijgevochten Nederland om des geloofs wil, nog vóór de kerkelijke rechtspraak en zonder dat zij zich aan het minste vergrijp tegen hunne eigenlijke pa- tronen en Overheden hadden schuldig gemaakt, tot arrest veroordeeld in de stad, waar de Vergadering zetelde, die met hunne personen niets meer te doen wilde hebben 3, Niet geheel en al echter zweeg de stem der billijkheid. Maruxrasse was nog altijd lid van de Staten-Generaal — eerst met den aanvang der maand Mei trad de reeds in het begin van Februarij door de Staten van Holland benoemde Heer van wiamenvm in zijne plaats op 4 —, en bij deze gelegenheid kon hij zich niet onthouden te zeggen, dat de Gecommitteerden zich niet schenen te vergenoegen met de rol van rapporteurs, maar dat zij ook als beschuldigers optraden. Ja, zelfs de Prins, niet volkomen gerust bij den weg, dien men bewandelde, zeide, dat hij niet begeerde, dat men iemand zou dwin- 1 praxpT, lll, bl. 289—290. 2 Resol. Stat.-Gen. 17, 18 Jan. 1619. 3 Niet alleen had men het voornemen niet om hen nog op eenig punt te hooren, maar zelfs belette men met de meeste zorgvuldigheid, dat er zich Remonstranten onder de hoorders bevinden mochten. Zie saanpt, III, bl. 396. 4 Resol. Stat.-Gen. 1 Mei. Resol., v. Holl, 2 Febr. 1619. DES VADERLANDS, 181 gen, of iemand in eenige zaak , die de conscientie aanging, zou lastig vallen. Op zulk eene — 1613 wijze liet hij zich uit, dat maTHENEsSE naderhand van hem verklaarde, dat Zijne Excel- 1921; lentie toen de zachtste en gematigdste geweest was van alle leden der Vergadering, die vrij dorsten spreken !. Het was de oude eerlijkheid van den Prins, doch die hem niet belelte, als de invloed van anderen of de drang der omstandigheden hem te machtig werden, zelf de onbillijk bejegende partij te treffen of ze door hare tegenpartij te laten treffen. Den 21* Januarij werd den Remonstranten te Dordrecht, voor de Politieken ontbo- den, die Resolulie voorgelezen. Zij verzochten daarop, dat het verzoek, hetwelk zij reeds een paar dagen vroeger gedaan hadden, hun alsnu werd toegestaan om eenigen uit de hunnen naar ’s Hage te zenden, ten einde hunne onschuld en de oprechtheid hunner handelingen te bepleiten. Het werd hun ontzegd. Maar, en dit was voorzeker een gevolg zoowel van 's Prinsen gebleken verlangen, als van de blijkbare afkeuring, die de bejegening der Remonstranten bij het publiek en bij de Uitheemschen vond, twee dagen later werd hun door de Politieken aangezegd, dat, alhoewel zij van alle verdere Synodale handelingen waren uitgesloten, en de Synode gemachtigd was, hun gevoelen uit hunne geschriften te beoordeelen, de Heren nogtans, om hun alle oorzaak van pe Politieken klagen te benemen, toestonden, wat zij nog verder tot verklaring en verdediging van Gedaagden = hunne vif Artikelen bij te brengen hadden, binnen veertien dagen den President seen nog der Politieken ter hand te stellen. Met deze vergunning waren de Remonstranten hoo- verdedigen. gelijk ingenomen; zij achtten, dat men hun daarmede nagenoeg alles verleende, wat zij begeerd hadden; alleenlijk klaagden zij, dat de tijd, dien men hun stelde, veel te kort was. Toch namen zij op zich, tegen den bepaalden tijd in die mate, als zulks mogelijk zijn zou, gereed te wezen. Intusschen wendden zij zich bij brieven zoowel tot de Staten-Generaal, als tot den Prins van Oranje, om de ware toedracht der zaken aan Hun Hoog Mogenden en aan Zijne Excellentie mede te deelen, en over het onrecht te klagen, door hunne herderlooze Gemeenten en alle Remonstranten in het land gele- den. » Al ware het, schreven zij aan de Staten, dat zij van de Synode mochten ver- oordeeld worden, nogtans vertrouwden zij, dat Hun Hoog Mogenden niet zouden toelaten , dat hunne goede zaak onderdrukt werd, en dat men den heerljken roem, dien de be- scherming van de vrijheid der conscientie Hun Hoog Mogenden de geheele wereld door had doen verwerven , nu in de zaak der Remonstranten niet zou laten bevlekken." In den anderen brief zochten zij door eene onbewimpelde voorstelling van hunne grieven op ’s Prinsen rechtvaardig gemoed en mededoogen te werken. Op geen dezer brieven echter, in kopij aan de Politieken te Dordrecht toegezonden, is immer eenig antwoord gevolgd ?. 1 smaspr, llI, bl. 401. 2 spaxpr, lll, bl. 402, 411, 412, 415—418. esol. Stat.-Gen. 29. Jan. 1619. 182 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS ————————————————————————m————]———"oÓ 1618— Op den bepaalden termijn leverden de Remonstranten een geschrift in, meer dan 1021. tweehonderd bladen groot, hetwelk nog slechts over de eerste twee Artikelen handelde. Naauwelijks hadden de Politieken het ingezien, of zij bestraften de Remonstranten we- gens verschillende vergrijpen: zij hadden in de voorrede, die zij aan dit geschrift hadden vooraf laten gaan, de Synode op nieuw beschuldigd; zij hadden zulk een uitvoerig werk geleverd en toch nog niet alles op den bepaalden tijd afgehad, en, eindelijk, hadden zij zich veroorloofd, ook het gevoelen der Conlraremonstranten te weerspreken. Evenwel werd hun voor den arbeid, zóó verbazend groot in gewicht en omvang bij de naauw- keurigheid, die zij zich voorstelden, dat zij zelfs hunne nachtrust veil moesten hebben, van tijd tot tijd nieuw uitstel verleend. Toch haastte men hen gedurig en gewaagde meer dan eens op eene hoogst onkiesche wijze van de kosten, op welke zij het land jaagden !. Het laatste van alle door hen gestelde geschriften, werd door hen aan de Politieken overhandigd in eene zoo moedige en lustige stemming des geestes, dat men duidelijk zien kon, dat zij de voldoening smaakten van mannen, die hun geweten ge- kweten hadden en boven alles verheven waren wat het gevolg van hunnen stap kon zijn, Hun slotwoord luidde aldus: »Laat nu deze Nationale Synode over deze zaak raadslagen en vonnis strijken; laat haar ons afzelten en in den ban doen; niettemin be- tuigen en verklaren wij oprechtelijk, als in de tegenwoordigheid van den oppersten Her- der, voor wiens rechterstoel wij en onze wederpartij zullen verschijnen, dat wij de leer- punten, die wij tot nog toe bestreden hebben en alsnog bestrijden, alleenlijk uit een eerbiedige vreeze Gods verwerpen; en op dit getuigenis der goede conscientie steunende , zullen wij onzes Meesters voelslappen drukken, en dengenen, die rechtvaardiglijk oor- deelt, onze gansche zaak aanbevelen.” — Slechts welstaanshalve nam de Synode van deze geschriften kennis, en de adviezen over de artikelen waren, in het algemeen gesproken, reeds vastgesteld, voordat de verdediging der Remonstranten gelezen was 2. Na de uitzelting der Remonstranten gingen de zaken in de Synode over het algemeen voorspoedig en vlug van de hand, Alles wat belemmeren, afleiden of opspraak verwek- ken kon, trachtte men zoo veel mogelijk te vermijden. » De Synode,” schrijft nares aan CARLETON, » gaat nu voort gelijk een uurwerk. De voornaamste raderen, die het Beklag over de geheel in beweging brengen, zijn het minste in het gezicht: want alle zaken van ge- wijze, sedert door wicht worden in geheime zittingen verhandeld. Hetgeen in het openbaar wordt gedaan, de Synode ge- volgd, om met ceschiedt slechts voor het oog en welstaanshalve’’ De zeldzaamheid der openbare zit- gesloten deuren te vergaderen. tingen was een groote teleurstelling voor zoo velen, die gedurig uit andere steden kwamen om de Synode te zien, en voor hen, die voordeel hadden bi het vertier, hetwelk het verblijf van zoo vele vreemdelingen in de stad medebracht. Dus was men op een middel bedacht ter bevrediging van het verlangen van dezen en genen, Men 1 paanpT, lil, bl. 431—434. 2 BRANDT, Ill, bl. 513, 514, 525, 520. DES VADERLANDS, 185 Ee rond er dit op, dat telkens als de Synode bijeenkwam, iedereen ingelaten werd om 1618~ het schouwspel der vergaderde Heren te genieten: de toeschouwers mochten blijven tot did dat het gebed was gedaan, maar moesten dan weder vertrekken. — Toen men begonnen was de oordeelen over de vijf Punten voor te lezen, kwam er beklag tegen die gewoonte om met gesloten deuren te beraadslagen. De Engelsche Godgeleerden, die voor het publiek verantwoord wilden zijn, dat zij de overdreven uitdrukkingen, waarin de Cal- vinisten vaak hunne stellingen begrepen, geenszins goedkeurden, lieten zich dus hooren , dat de oordeelen der Collegién (in welke de Vergadering naar den landaard en de Pro- viciën verdeeld was) zoo niet in het geheim behoorden gelezen te worden: er was huns bedunkens voor de eer der Synode grootelijks aangelegen, dat dit zoo openlijk mogelijk geschiedde: het moest den schijn niet hebben alsof men reden had te schroomen, dat eenig verschil van gevoelen aan het licht zou komen. Doch de Engelschen lieten zich overreden, zij berustten in de beschikkingen van den President, in overleg met de Politieken getroffen, en de gansche Vergadering vereenigde er zich desgelijks mede !. Groot echter was de invloed, dien deze Engelsche Gedgeleerden op den loop der Invloed door de zaken in de Synode uitoefenden. Deor hun toedoen is meer dan eene ergernis voor oda — uitbarsting behoed. Zij behartigden hunnen last, en die schreef hun voor, te zorgen, — in. dat de Staten in de Synode een gewillig werktuig en in hare handelingen geene belemmering de uitgeoefend. of stof tot beschaming zouden vinden. Tot het bereiken van dit doel leende hun canteron gedurig de behulpzame hand, zoo zeer dat deze Gezant van den Koning, wiens ware gezindheid jegens de Republiek genoeg bekend is, een hoofdbeleider der in de Dort- sche Synode verrichte zaken genoemd mag worden. Toen er tusschen MARTINIUS, eenen der Godgeleerden uit Bremen, en aomanus een twist was uitgebarsten over de wijze, op welke cuniervs het fondament der Verkiezing was, en de felheid van den laat- sten het ergste deed vreezen, riep de Bisschop van Llandaff eene bijzondere zamen- komst der uitheemsche Godgeleerden ten zijnent bijeen, om mantis tot toegefelijkheid te stemmen, en verkreeg van hem de verzekering, dat er ter zake van zijne meeningen geene oneenigheid in de Synode zou ontstaan. Opmerkelijk is de wijze, op welke de Bisschop van deze zaak in een brief aan cARLETON melding maakt: » Gisteren, schrijft hij, heb ik mij een soort van bisschoppelijk gezag aangematigd. Ik heb een der voor- naamslen van ieder Collegie der Uitheemschen laten komen, en wij hebben ten mijnent een kleine Synode gehouden. Ik heb hen doen gevoelen, hoe noodig het was, dat wij het onderling eens waren, en welk een schandaal er uit zou kunnen voortsprui- ten, zoo er verschil tusschen ons bestond, — Zonder bezwaar verzekerden mij allen, dat + hun oordeel over het eerste Artikel met het onze overeenstemde, en men bedankte mij zeer, dat ik dit middel had gevonden om hen overeen te brengen. Dit was zoo veel 1 pnaxpr, lll, bl. 425, 440, 407—499. — 1618— 1621. 184 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —————————————————— ÀÓ——— gewonnen voor de Synode, Evenwel éón was er, die zwarigheid maakte (te weten MARTINIUS), en om hem tevreden te stellen was de bijeenkomst voor een deel bestemd, Hij scheen zich vast te klemmen aan zekere dingen (de Bisschop bedoelt het woord !, dat God zijnen eeniggeboren Zoon in de wereld gezonden heeft, opdat een iegelijk, die in hem gelooft, niet verloren ga); maar (voegt hij er bij) wij hopen hem ten laatste wel stil te krijgen. Wij hebben hem bij ons ten eten gehouden en hem met liefkozin- gen overladen. Men zal niet in gebreke blijven hem te vleijen ten einde hem te, win- nen,.en hem gronden bij te brengen ten einde hem in te lichten. Ons doel is de Synode voorlgang le geven, en meenen hier in twee of drie uren meer gedaan te hebben, dan men in verscheidene ziltingen gedaan heeft” 2. Werd mantuwvs hier met streelende middelen bewerkt, een andermaal werd hij door bedreigingen tot rede "gebracht, en die bedreigingen kwamen van niemand geringers, dan van Graaf WILLEM LODEWIJK ‘zelven, en eenige anderen uit den Haag, die hem waarschuwden, dat hij zien zou wat hij deed om niet in ongenade te vervallen: klaagde men over hem bij de Magi- slraat te Bremen, dan liep zijn bestaan groot gevaar 3, Deze waarschuwingen gewerden hem bij gelegenheid van een fellen aanval op hem gedaan door stRANDUS LUBBERTUS, hoogleeraar te Franeker, ondersteund door comanus en scupTRTUS van Heidelberg. De woede, welke Gomarus toen liet blijken, was zoo groot, dat de Bisschop van Llandaff er eene vermaning op liet volgen, die het den Voorzitter betaamd had te doen, en het ongenoegen der Bremensche Godgeleerden steeg zoo hoog, dat zij op het punt stonden de reize huiswaarts aan te nemen, niet zonder het voornemen van in een openbaar geschrift rekenschap te geven van de wijze, op welke zij behandeld waren. Dit schan- daal moest op alle manieren verhoed. Wederom werden daartoe de Engelsche Godge- leerden in den arm genomen, hoezeer de Bisschop zelve door comanus beleedigd was. Men schreef aan GARLETON, of het niet mogelijk was, dat hij zelf over kwam om den » brand te blusschen.? Barcanquar verwittigde den Prins en Graaf WILLEM LODEWIJK van den staat van zaken, en dezen haalden den Gezant over, om een ernstig woord aan BOGERMAN, dien hij van nabij kende, te richten, en hem te vermanen, dat hi het twistvuur zou tegengaan, in plaats van het aan te blazen door zamen te spannen met LUBBERTUS en GOMARUS, die door de Engelschen als mannen van een onverdragelijk humeur gebrandmerkt werden. Deze brief was van uitwerking; van den anderen kant was MARTINIUS gewaarschuwd, en zoo werd de twist bijgelegd 4%, Later werd scuLTETUS op last van zijne Groot-Britannische Majesteit door caRLETON gewaarschuwd, en aan het ! Evang. van Joh. 3: 16. 2 CARLETON, III p, 4, 5. BRANDT, li, bl. 409, 410. 3 pranpT, Ill, bl. 460, 461. 4 praxpt, III, bl. 451—454, 458—400, 543. carreton, III, p. 20—22 DES VADERLANDS. 185 —«-———————————————————————————nsmo—Á— nm bevel herinnerd van zijn Vorst, den Keurvorst van de Palts, in wiens dienst hij was !. Wanneer de ervaring, dat het gevoelen, hetwelk men zich gerechtigd achtte als hoogst 1018— 1621. Het gevoelen gewichtig te beschouwen, ten laatste toch niet zal zegepralen, eenigen grond geeft van — ooxAnus wordt door de tot misnoegen, dan had Gomarus alle reden om hoogelijk misnoegd te zijn. Hij dreef synode geenszins de stelling, dat God den mensch bij het besluit der Verwerping had aangemerkt niet toegestemd. als gevallen, maar vóór den val. Dit gevoelen nu miste van den aanvang aan alle kans van aannemelijk gevonden te worden. Intusschen, verwierp men die stelling, dan mocht men wel geheel tot de zijde der Remonstranten overgaan, want wie stelt, dat God, behoudens zijne rechtvaardigheid, niet besloten kan hebben den mensch te straffen ? zonder hem als schuldig of gevallen aan te merken, hij bindt de Praedestinatie ter Ver- werping inderdaad aan eene voorwaarde, en op hem zijn ten slotte al de aantijgingen van Pelagianisme, met welke men de Remonstranten brandmerkte, toepasselijk. Dus kon het gevoelen van Gomarus niet rechtstreeks veroordeeld worden, en terwijl men jaren lang hardnekkig geweigerd had, zich met de Remonstranten te verstaan, wist men thans het verschil tusschen Benedenvaldrijvers en Bovenvaldrijvers te bemantelen, en eene inkleeding van het leerstuk te vinden, waarbij geen der beide meeningen ontkend werd, en waarin alzoo de beide partijen konden berusten 2% Zoo leverde de Synode zelve het bewijs, dat de door OLDENBARNEVELT aanbevolen onderlinge verdraag- zaamheid, in zich zelve uitvoerlijk , slechts door partijzucht onmogelijk gemaakt was. Of zou de liefde niet hebben kunnen tot stand brengen, wat hier door den gemeenschap- pelüken haat tegen de Remonstranten, en door de noodzakelijkheid om tegen hen een- stemmig te zijn, werd uitgewerkt? Terwijl men alzoo over en tegen de Remonstranten beraadslaagde, werd het hun dikwijls bang, gedurende hun lang voortgezet gedwongen verblijf te Dordrecht, bij de gedachte aan de bekommerde huisgezinnen en betrekkingen, die zij achtergelaten hadden. Toen de Utrechtsche predikanten onder de Gedaagden, FREDERIC: en xrerurus, plotseling bericht kregen, dat zij waren afgezet, — de eerste vernam er nog bij, dat hem zijn huis tegen een korten termijn was opgezegd, — drongen zij bij de Politieken aan op het bekomen van verlof 3. Nog smartelijker was het gevoel van den Hoornschen pre- dikant sapma, mede een der Gedaagden, toen hij tijding bekwam, dat aan zijne zwan- gere vrouw van wege de Magistraat bevel was gegeven haar huis binnen acht dagen te verlaten. Ten einde zijne echtgenoot in dien druk niet aan zich zelve over te laten, versmaadde de predikant natuurlijk al de gronden, die de Politieken aanvoerden, om hem het vertrekken naar huis te beletten, te meer omdat blijkbaar deze Heren 1 caszeton, lll, p. 37, 2 pnaxp?, lll, bl, 500, 501, 503, 604, 600, 507, 620. 3 paaxpT III, bl. 407, 468, II Deer, 5 Stok. 24 SAPMA begeeft zich naar Hoorn. 1618— 1621. Onlasten aldaar. 186 ALGEMEENE GESCHIEDENIS zelven sonderling gestemd waren bij die terechtstellingen, door stedelijke Overheden uitgeoefend tegen personen, wier zaak hangende was voor eene rechtbank, op het ge- zag der Staten-Generaal bijeengeroepen. Eenen grond van bijzonder gewicht deed hij gelden: uit dat opzeggen van zijn huis bleek, docht hem, dat hij afgezet was: afgezette predikanten mochten, volgens de beslissing van de Staten-Generaal, niet onder de Gedaagden optreden: bij gevolg mocht hij zijne medebroeders niet langer behulpzaam zijn, en stond het hem in alle opzichten vrij te vertrekken. Hij vertrok. Te Hoorn gekomen, werd hem terstond door de Magistraat de last toegezonden, dat hij zich van alles had te onthouden wat eenige oproerige vergadering van gemeenteleden ten gevolge kon hebben. Weldra kwam er van wege de Staten van Holland bevel, dat hij dadelijk naar Dordrecht terug moest keren, en hij maakte dan ook aanstalten om in stilte de stad te verlaten. Maar de Magistraat wilde, zoo het schijnt, aan zijn vertrek het voor- komen van een gedwongen uitzetting geven, op het gevaar af, dat dit onlusten kon verwekken. Zij deed op een later uur van den morgen den stadswagen ópenlijk voor zijn deur komen. Toen sapma dien met vrouw en kind bestegen had, begonnen som- mige Contraremonstranten het volk te tergen met te zeggen: » waar zijn nu de Armi- nianen? Waarom slaan zij nu hunnen valschen leeraar niet bij?" Hierop grepen eeni- gen uit den hoop de paarden bij den toom, sneden de zeelen aan stukken, haalden den predikant met de zijnen van den wagen, en braken de wielen. Daarop rukten de soldaten aan, die de Overheid reeds een paar uren vroeger in de wapenen had' laten komen; zij werden met het werpen van pannen begroet, daar de slraatsteenen vast ge- vroren lagen. Schieten met los kruid baatte niet. Toen kregen andere soldaten, het waren Zwitsers, het bevel om met scherp te schieten, en er vielen zes of zeven lijken bij een veertigtal gekwetsten. De baldadigheid dier soldaten bedreigde of trof daarna nog meer dan éénen vreedzamen burger, terwijl sapma met de zijnen op een anderen wagen niet zonder levensgevaar werd weggevoerd. Ware de gemeente der Remonsiran- ten, in den tuin van eenen afgezelten burgemeester vergaderd, het was op een zondag, niet deor hare voorgangers teruggehouden, de soldaten zouden aan de wraak der bur- gerij niet ontsnapt zijn. vrijheid hunner conscientiën gelegd worden, of zij en hunne nakomelingen zouden al- tijd slaven moeten zijn van den Calvinistischen geest. De Gedaagden te Dordrecht oor- deelden evenzoo. Urrexsoaazar bleef raden in denzelfden zin, maar hij wenschte, dat men de leden der verdrukte gemeenten ernstig afvragen zou, of zij den beker wel drinken wilden, dien hun Meester gedronken had, en opofferingen over hadden ook tot verzorging van hunne weldra door den Staat niet langer bezoldigde leeraren. Vooral wilde hij hen herinnerd hebben, dat het hun niet te doen moest zijn om deze of gene meening te handhaven of wereldsche partijschap onder het dekkleed der godsdienst te voe- den, of om iets dat wereldsch was, maar om een recht godzalig leven onder de menschen te planten, en alzoo een ruimen toegang te verkrijgen in het Koningrijk van srzos cunistus 2, Dus schreef vyrexsocarnt, terwijl hij als een misdadiger eerst voor den kerkelijken, straks voor den burgerlijken rechter gedaagd, zijn huis in den Haag be- waakt, zija goederen verbeurd verklaard werden *. Dus trachtte hij, terwijl de Dortsche Vaderen doode versiandsvormen smeedden, en de Kerk tot een werktuig ter bereiking van wereldsche bedoelingen leenden, in het vrije Nederland eene gemeente van ware belijders in stand te houden. Waar de Regering in Holland geen anderen dan zulk eenen tegenstand tegen over zich had, kon zij zich rustig gevestigd achten, Bovendien van de hoofden des volks was men sinis lang verzekerd, Hadden de Staten van Utrecht en Overijsel reeds in de maand September van het vorige jaar nieuwe Raden van wege hunne Provinciën in de Collegién ter Admiraliteit te Hoorn of Enkhuizen, te Rotterdam en weldra ook te Amsterdam aangesteld, met intrekking van den lastbrief der oude ! paanpT, lll, bl. 472— 477. Resol. Holl, 4, 7, 11, 12, 18, 21, 25 Maart; 30 Apr.; 1 Mei 1619. Resol. Stat. Gen. 2, 18 Maart, 1619. canteton (111), wiens bericht op bl. 33 te vergelijken is met zijn nader en juister bericht op bl. 41, 42. 2 saaxpr, lil, p. bl. 480—405. De brief van vyrEN»ocArRT wordt aldaar aangehaald, bl. 496. 3 cameron, lll, p. 43, 01. Resol. Stat.-Gen. 18 Mrt. 6 Apr. 1619. 24* 188 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— leden !, in Holland maakte de zuivering van de Deputatiën ter Generaliteit en ten 1621- Rade van State een der met advies van Zijne Excellentie ontworpen punten van be- schrijving uit tegen de bijeenkomst der Staten in den winter van 1619 2. In de steden was men door de verzetting der Wet zeker, dat men in de Magistraat gewillige werktuigen vinden zou, en oordeelden deze stedelijke Overheden meer gezag of bijstand te behoeven, zoo hadden zij zich slechts, volgens besluit van den 16°° Maart, tot de in OLDENBARNEVELTS lijd zoo naijverig bestreden Gecommitteerde Raden, tot Zijne Excel- lentie, of tot het Provinciale Hof te wenden, die gelast waren haar de hand te bieden, en haar met raad en daad bij te slaan, »alsof de Vergadering der Staten zelve bijeen ware” 3, En waar men aan de bevolking geene wapenen toevertrouwde, en zulks veilig geschieden kon, ging men tot eene verandering over van de bevelhebbers der Schutterijen, gelijk men deed in den Briel, in de maand November (1618), en te Woerden en te Alkmaar, in Maart en April 4. Had de Regering alzoo geen geweld te schroomen, des te meer was er haar aan gelegen, dat de aanhangers van het vorige Bewind als gevaarlijke vijanden van het Vaderland Regeringscom- verdacht bleven. Daartoe kon de maatregel dienen, dien de Staten van Holland om- - missarissen Holland use streeks dezen tijd verordenden, en die hierin bestond, dat in verscheidene Noordholland- e ecd schen plattelandsgemeenten, waar nog veel Roomschkatholieken onder de Regenten wa- te zetten. ren, » bij autoriteit," zoo als men het noemde, en onder dezelfde leus, die de omwen- teling tegen Spanje gevoerd had, de bevordering van de ware Religie, zulke Regenten door anderen werden vervangen. In dezen zin besloten de Staten van Holland, den 21" Maart, op verzoek van den Kerkeraad en de Vroedschapsleden van de ware Religie te Warmenhuizen, eenen burgemeester van Amsterdam en van Alkmaar te »commilleren en te autoriseren,” zich naar die Gemeente te begeven, en aldaar, » ten overstaan van den Ambachtsheer en de Magistraat al zulke orde op alles te stellen als de rust zou vorderen, met zulken verstande dat zulks geschiedde zonder praejudicie van het recht van den Heer of het Dorp.” Den volgenden dag, toen de Staten gescheiden waren, werd op de begeerle van » zijne Vorsteljke Genade wegens de tegenwoordige gevaarlijke tijden en geruchten van de uitrusting van den Koning van Spanje en van de lichtingen van de Aartshertogen acte van autorisatie verleend aan den Heer wrrez, lid van het Collegie der Gecommitteerde Raden, zich te begeven naar Texel, Vlieland en Terschelling en naar het Dorp Huisduinen, en aldaar de Magistraten te veranderen, en aan te stellen » bevoegde eerlijke personen van de ware Christelijke Gereformeerde Religie 1 Resol. Stat.-Gen. 3, 7, 14, 15 Sept. 1618. 2 Resol. Holl, 20 Dec, 1618. 3 Zie Resol. Holl, 16 Maart 1619. 4 Resol. Holl. 9, 15, 16 Nov. 1618, 20 Maart; 11, 15, 24 April 1619. DES VADERLANDS. 189 anne ee a m — — —Ó 220€ ——— a nee ees — en liefhebbers van het Vaderland, met last voor een iegelijk hem in zijne hoedanigheid te eerbiedigen en hem allen bijstand te verleenen.” Eene afzonderlijke dergelijke acte kreeg hij van »zijne Vorstelijke Genade.” — Op den laatsten dag der volgende maand (April) werd in de vergadering der Staten van Holland de mededeeling ontvangen, dat » Zijne Excellentie goed zou vinden, dat men tegen den tweeden Pinksterdag iemand zond naar Noordscharwoude op Langedijk om aldaar bij autoriteit die van de Religie le maken het meerder getal.” Hierop kwamen twee afgevaardigden van die Gemeente in de vergadering, en zij kregen de belofte, dat men volgens het goedvinden van den Prins handelen zou. Werkelijk werd aan den Heer wrrsz geschreven, dat hij bij zijne terugkomst van Huisduinen zich tot die laak tereenigen zou met den Heer van DER BURG, die weldra, belast met eene andere dergelijke commissie, naar Noord-Holland stond te vertrekken. Immers daags daaraan werd, mede op advies van Zijne Vorstelijke Genade, denzelfden var ven BuRG, met den Meester van de Rekening somannes sastus en den Fiskaal xinscnot, de last opgedragen om zich met den Heer van puivEvoonpkz te ver- eenigen, die met twee Raadsheren naar Alkmaar vertrokken was om de godsdienstige bijeenkomsten der Remonslranten te beletten. De vier Heren moesten zich gezamenlijk naar Egmond en de onderhoorige dorpen begeven, ten einde aldaar alle regenten en ambte- naren te ontslaan en in hunne plaats, hetzij bij herkeuze of bi nieuwe benoeming, aan te stellen » bevoegde personen, professie doende van de ware Christelijke Gereformeerde Religie of fen minste liefhebbers van dezelve en.van den Staat en het welvaren van het gemeene land: alles alleen voor deze reize en zonder praejudicie van eenige rech- ten.” Ook het eiland Wieringen moesten de Heren wrrsz en VAN per BURG bezoeken, om daar »hetzelfde te doen, wat zij te Noordscharwoude gedaan hadden” Zoo was Noordholland vervuld van Commissarissen der Staten, die aldaar handelen moesten alsof onder oLpENBARNEYELT de ware Religie gevaar had geloopen, en gelijkelijk optraden tegen Roomschen en Remonslranten, alsof dezen evenmin als genen voor ware lief heb- bers des Vaderlands te houden waren. Groot gevaar van tegenstand schijnt er voor die Commissarissen bij het volvoeren hunner taak niet te duchten geweest te zijn. Evenmin als in Holland maakten zich de Remonstranten elders aan oproerig verzet tegen het geweld schuldig. Wel kwam er omstreeks het midden der maand Maart be- richt van de Politieken uit Dordrecht, dat het volk te Kampen dag en nacht zamenrotte tegen de »rechtgevoelende Gemeente,” en dat aldaar eene Luthersche Gemeente was 1 Resol. Holl, 21, 22 Maart; 25, 30 April; 1, 8, 9, 10 Mei, 1619. 1018— 1021. 190 ALGEMEENE GESCHIEDENIS — opgericht, die het met de Remonstranten zou houden; doch toen de Staten-Generaal op advies van den Prins deswegens een waarschuwenden brief aan de Magistraat dier siad geschreven hadden, kwam er een schrijven terug, waarbij de Regenten van Kampen verklaarden niels van zulk een zamenrotting vernomen te hebben: ook was er huns wetens geene Luthersche Gemeente opgericht. Zij verlangden, schreven zij ten slotie, dat de namen van hen, welke diergelijke onwaarheden verbreidden, hun kenbaar ge- maakt mochten worden, opdat zij dezulken naar verdienste mochten bestraffen 1, De Geloofsre- Geregeld was in de Synode de mededeeling der Oordeelen van de verschillende Syno- Suis caidas dale Collegién over de vijf Artikelen voortgegaan, en thans kwam het aan op het stellen der Geloofsregelen. Hoe eenstemmig de besluiten ook tegen de Remonstranten geweest waren ?, bijna bad de door den Voorzitter voorgestelde wijze om de Geloofsregelen te stellen tot nieuw ongenoegen geleid. Bocraman, namelijk, had reeds eenige Canones, die de uitspraak der Synode zouden inhouden, in gereedheid, en deze wenschte hij, behoudens de door de Collegién noodig gekeurde wijzigingen, aangenomen te zien. In dit plan zagen voornamelijk de Uitheemschen eene onlijdelijke aanmatiging van den President, en men dreef door, dat aan hem en zijne Assessoren eenige zoo uitheemsche als inlandsche Godgeleerden werden toegevoegd om de Geloofsregelen te ontwerpen. Desniettemin achtte BALCANQUAL de saak der billijkheid en der redelijkheid aldus nog niet genoeg verzekerd, en hij schreef aan cARLETON, dat, »indien deze zich nu niet beijverde, dat er goede raad tot het maken der Canones gezonden werd, het dus of zoo stond, dat men de Synode voor alle eeuwen ten spot zou stellen 2,” — Hoe zouden deze Canones uitvallen? Ziedaar thans de vraag. De gevoelens herroepen, de uitdruk- kingen wijzigen en als het ware uitwisschen, die men zoo langen tijd tegen de Remon- stranten had gedreven, dat vermocht men niet. Zoo toch zou men die verbitterde te- genstanders ten slotte nog gelijk gegeven en met de daad verklaard hebben, dat het land in rep en roer gebracht was om een geschil, dat met een weinig inschikkelijkheid op te lossen was geweest, Dus was het belang der inlandsche Godgeleerden er groote- ljks mede gemoeid, dat de Geloofsregelen wel degelijk eene duidelijke veroordeeling van de gevoelens en stellingen der Remonstranten inhielden. Zulk een belang dreef de 1 Resol. Stat.-Gen. 14, 15, 22 Maart, 1619. 2 Van deze eenstemmigheid werd hoog opgegeven. Den fà Maart getuigde de Heer murs daar- van in de vergadering der Staten van Holland, en den 24" dier maand berichtte diezelfde Heer in de vergadering der Staten-Generaal, dat drie dagen te voren de laatste Oordeelen over het laatste Artikel gelezen waren en de zaak »met eene zeer gewenschte en ongeloovige overeenstem- ming besloten was.” Zoo staat er te lezen in de Resol. d. Slat.-Gen. Men schijnt te hebben willen zeggen ongeloofelijke overeenstemming. 3 pRaxpr, III, bl. 539—545. cameron, Ill, p. 46, 47. DES VADERLANDS. 191 nD) . Uitheemschen niet, en daarom was van hen meer billijkheid te wachten. Doch waren er onder hen, die tot dusverre geloofd hadden aan de mogelijkheid om de Canones alzoo te stellen, dat de Remonstranten er zich mede hadden kunnen vereenigen, zij zullen in den tusschentijd, die er vóór de vaststelling dee Canones verliep, wel ingelicht geworden zijn omtrent de noodzakelijkheid, die gebood den invloed van den President bij het ontwerpen te laten begaan. En de Remonstranten zelven verlangden thans in geenen deele de uitspraak der Synode dus te zien uitvallen, dat zij er zich aan zouden hebben kunnen onderwerpen. Zij waren te grievend beleedigd, dan dat zij geene eer zouden gesteld hebben in de rol van onderdrukten, die de onbillijkheid hunner tegen- partij hun bad opgelegd. Zouden zij thans hunnen vervolgers de hand moeten toereiken, en ten slotie erkennen: gij zijt toch niet zoo onbillijk, als wij u verklaard hadden te wezen? Neen! dan werden zij liever tot den einde toe mishandeld, opdat de wereld zien mocht, hoedanig hanne tegenpartijders waren. Er was, docht hun, geen heil mo- gelijk dan in de overmaat der kwaal. De breuke moest niet bewimpeld, maar recht gapend gelaten worden. Voor het beginsel, dat zij gevoelden te vertegenwoordigen ‚ zou het gevaarlijk zijn, met de zegevierende richting een vergelijk aan te gaan, en die richting mocht, dit gunden zij haar, ondervinden, hoe ver zij het, aan zich zelve overgelaten, brengen zou, — Denkt men zich aldus de stemming der Remonstranten, dan laat zich de moed en fierheid, in dit tijdsgewricht door hen aan den dag gelegd, ten volle verklaren: zij zegepraalden in de nederlaag; hunnen zielen, dus drukten zij het met Darids woorden uit, bunnen zielen zou het bang getallen zijn te wonen bij de- genen, die den vrede haatten 1. De Canones dan werden met groote eenstemmigheid door alle leden goedgekeurd, en daaraan een Besluit of Narede toegevoegd, waarin, op voorstel der Engelsche Godgeleer- den, eene reeks van harde manieren van spreken, die zich sommige Contraremonstranten veroorloofd hadden, gelaakt werden 2%, Gaarne hadden de Engelschen en andere Uite heemschen die reeks uitgebreid gezien; doch niet al te zeer ken men de rol van zaak- waarnemer der veroordeelden op sich nemen 3, Het was den 22°" April, toen over dat Formulier van harde manieren van spreken beraadslaagd werd, en thans wenschten de Staten, dat de Synode ten aanzien van de veroordeeling der Kemonsiranten ten spoedigste tot een eindbesluit kwam 4, Het was tijd, dat er eindelijk uitspraak gedaan werd over het lot der Gevangenen, en hiermede wachtte men totdat de Synode met het voornaamste deel harer taak gereed was. Reeds had men de gemoederen des volks tot het gewichtig tijdstip, dat het vonnis over ouDEs- BARSEVELT zou geveld en uitgevoerd worden, willen voorbereiden door het uitschrijven 1 praxpr, lll, bl. 549. 2 Acta Syn. Nat, bl. 317. -> sranpt, LI, 553—568. ^ srant, lll, 542, 657. 1618— 1621. 1618 — 1621. Een Vast- en Bededag schreven. uitge- 192 ALGEMEENE GESCHIEDENIS c—————————————————"a———À van een plechtigen, algemeenen Vast- en Bededag. In den uitschrijvingsbrief heette het, dat »eenige eerzuchtige menschen, tot bevordering hunner bijzondere oogmerken, de geheele Godsdienst in de Nederlanden vernietigd en het Land ten eenen male te gronde gericht zouden hebben, ten ware men de Nationale Synode bijeengeroepen en het wettig gezag der Regering en der Justitie hersteld bad.” Het laat zich denken, dat menig predikant bezwaar vond om de gemeente op eenen Bededag, op zulke over- wegingen uitgeschreven, voor te gaan. In Gelderland en Utrecht en in de stad Kam- pen liet men dan ook bij de uitschrijving de aanstootelijke uitdrukkingen weg. Maar toen de uitschrijvingsbrief in Holland onder het volk bekend was geworden, grepen er hier en daar onordeljkheden bij de godsdienstoefening plaats. Te Nieuwpoort, dus kwam de predikant rrprus van Oudewater bij de Staten van Holland aanbrengen, had er onder de predikatie groot getier en moedwil plaats gehad. Te Zevenhuizen had op den zondag vóór den biddag (die op woensdag den 17** April stond gehouden te worden) de predikant zijne preek niet ten einde kunnen brengen, en het liet zich aanzien, dat er, ten ware er orde op gesteld werd, op den Biddag niet gepredikt zou kunnen worden. Te Hazerswoude ontstond er op zaturdag, den 15%, onder aanvoering van een jongen, die een half vat als trommel gebruikte, een oploop voor de kerk, waarbij eenige baldadigheden gepleegd werden. De Staten namen de noodige maatregelen. Den predi- kant van Oegstgeest lieten zij naar 's Hage komen om zich te verantwoorden wegens de wijze, op welke hij zich tegen den uitschrijvingsbrief verklaard had. Men wilde hem doen bekennen, dat hij zich door anderen had laten opstoken, want steeds was men begerig vat op mannen als cRevmcuoven te krijgen, en toen hij niemand be- zwaarde, werd hij door een deurwaarder op de gijzelkamer gebracht om door het Hof nader gehoord te worden 1, Te Gouda en te Rotterdam zag men door de vingeren dat de predikanten den uitschrijvingsbrief of niet, of niet zonder verkorting of protest, van den predikstoel aflazen, Maar de predikant vay peN norme van Leiden werd wegens zijne weigering om dat stuk in zijn geheel te lezen uit zijne bediening gezet. DES VADERLANDS. 195 PAE a en er E ieee SS E — overlast, en het huis werd ongestraft geplunderd en gesloopt 1. — Ook de Gevangenen 1618- zelven, wier vonnis door dien Biddag werd aangekondigd, wilde men in hunnen kerker tm aan de algemeene godsdienstoefening deel doen nemen. Men vraagde hen, verhaalt CARLETON ?, elk afzonderlijk, of zij hem vieren wilden, zonder hen de bijzondere gele- genheid te doen vernemen, waarbij hij was uitgeschreven. Zij deden dit allen gaarne, en zonder zich met elkander verstaan of eenige gemeenschap met elkander gehad te hebben, zong elk hunner met zijn bediende en bewaker den zevenden Psalm. Deze overeenstemming is niet zoo vreemd als eagLETON meent. In geenen Psalm toch vonden zij hunnen toestand treffender geteekend, hun zielsverlangen juister uitgedrukt. Die Psalm was hun een geliefkoosd troostlied geworden, Maar bedroog nu het diepste gevoel hunner zielen hen niet, logen hunne lippen niet, terwijl zij zongen, welk een getui- genis legden zij dan niet af aangaande hen zelven en tegen hunne wederparlijders, toen zij op dien dag als met ééne stem hunne harten in de eenzaamheid voor God uitstort- ten met de woorden; » Mijn God! zoo ’k immer heb bedreven Het booze stuk, mij aan- gewreven”... en met vol verlrouwen er bij voegden: »Sta op, o Heer..... Beklim dan, boven dit gewoel, Uw hemeltroon, uw rechterstoel. Geef dan, o Heer, dat voor elks oog Mijn recht en vroomheid blijken moog!” 3 | Lang zou de Synode de Staten nu niet meer pphouden. Den 23" April werden de Canones door al de Leden der Synode, 200 uitheemsche als inlandsche, onderteekend, De Politicken onderteekenden ze niet, dan alleen met deze woorden: » Dat dit alles over de vijf betwiste hoofdartikelen der leer alzoo besloten is, getuigen wij 4.” Dezelfde sententie tegen Jeden der Synode, die met het stellen der Canones belast geweest waren, ontwierpen 2, P*montran- ook een Formulier van het Synodale vonnis tegen de Remonstranten, Dat ontwerp be- stempelde hen niet alleen met de namen van dwaalleeraars, schenders der godsdienst en scheurmakers, maar ook met die van beroerders des Vaderlands en der Republiek. Deze laatste benaming echter werd bij de, herziening weggelaten, op grond, dat het der Synode niet toekwam, hen ook als staatkundige misdadigers te veroordeelen. 4 pmampt, lll, bl. 569, 602. Acta Syn. Nat. bl, 320. III Deen. 5 Srvx. 25 1618— 1621. 194 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EEE beide Secretarissen der Synode, pAMMAN en HOMMIUS, hunne namen er onder. De Secre- taris der Politicken onderteekende ze met de woorden: »tot getuigenis dat dit alzoo ge- passeerd is 1’ — Nu de zaak der Remonstranten en mitsdien der Gedaagden beslist was, ontbrak verder alle voorwendsel om hen te Dordrecht op te houden. Op een re- kest, den 26**^ Maart aan de Staten-Generaal aangeboden, en op een schrijven aan den Prins, waarbij zij verzochten uit hun arrest ontslagen te worden, hadden zj een af- wijzend antwoord bekomen 2% Maar thans rees de vraag hoe met hen te handelen, met nieuwe kracht. Deze vraag deden dan ook de Politieken den 26*** April bij monde hunner afgevaardigden ter vergadering der Staten-Generaal, waar ook de Prins tegen- woordig was. Naar aanleiding hiervan werd denzelfden dag eene buitengewone verga- dering der Staten van Holland beleid, Daar de zitting den 21*** Maart gesloten was, waren thans slechts de Gecommitteerde Raden bijeen, en in zulk een belangrijke zaak begreep men de Staten buitengewoon zamen te moeten roepen. Echter kwam alleen een grooter getal Edelen, dan gewoonlijk de vergadering der gecommitteerde Raden bijwoonde, en sOMMELSDISK en MARQUETTE ontbraken niet. Voor het overige verschenen geene vertegenwoordigers der steden, dan die, welke tot het Gollegie der Gecommit- teerde Raden behoorden. Grootendeels waren de aanwezigen tevens rechters in de zaak van OLDENBARNEVELT, en dat mors als afgevaardigde der Politieken uit Dordrecht tegenwoordig was, spreekt van zelf. In deze vergadering dan werd de vraag herhaald en de overweging er bijgevoegd, dat het voor de rust van het Land en van de steden, waar. zij gediend hadden, niet geraden was, dat men hen liet vertrekken. Hierop werd besloten, dat men uit naam der Staten van Holland in de Generaliteit zou voorstellen, den gedaagden Hollandschen Remonstranten 's Gravesande als plaats van hun voorloopig verblijf aan te wijzen, totdat de Staten van Holland volkomen van alles onderricht zouden zijn: zij zouden aldaar intusschen hunne jaarwedde blijven genieten en het noodige tot hun onderboud bekomen, mits zich aldaar stil en rustig houdende. Den volgenden dag besloten de Staten-Generaal, dat de Politieken den Gedaagden, wanneer hun vonnis afgekondigd en hun medegedeeld zou zijn, gelasten zouden, tot nader order van hun Hoog Mogenden te Dordrecht te blijven 3. ! maarr, lil, bl. 560, 561, 584. Acta Syn. Nat. bl. 323. mvo pe caoor, in zijne Veraniw. bl, 84, vindt het vreemd, dat de Staten, zoo ze niets anders aangaande die sententie getuigden, daarop echter zulke harde plakaten gebouwd hebben, door bloedige terechtstellingen gevolgd. BRANDT (111, 602) weerspreekt dit niet. Doch beiden bedenken niet, dat de Staten de handelingen der Synode in het algemeen uitdrukkelijk goedgekeurd hebben, bij Resol. van den 24" Julij 1619, opgenomen in de Acta Syn. bl. 323, 324. 2 smawpT, LIT, bl. 545, 546. Resol. Stat.-Gen. 5 April, 1619. 3 Resol. Holl, 26 April, Resol. Stat.-Gen. 20, 27 April, 1619. DES VADERLANDS. 19% Ee In dezelfde vergadering van den 27 April werd ook bepaald, dat alsnu de Neder- 1618— landsche Geloofsbelijdenis en de Heidelbergsehe Catechismus in de volle Synode gelezen, — De Belijdenis- en zoowel de Uitheemschen als de Inlandschen gevraagd zouden worden, of zij daarin schriften door de iets strijdigs met Gods woerd hadden opgemerkt. Alleenlgk zouden het 31” en het —* se a 52ste Artikel der Geloofsbelijdenis later door de Inlandschen alleen onderzocht worden, » aangezien in die Artikelen over de kerkelijke orde gehandeld werd, en sommige Uit- heemechen in dat stuk van de onzen versebilden.”” Reeds den volgenden dag, nadat de Politieken in de Synode de begeerte der Staten, dat de belijdenisschriften zouden onder- zocht worden, hadden kenbaar gemaakt, begon men de omvrage over de Confessie, en nog denselfden dag, den 30° April, hadden allen, zoo Inlandsche als Uitheemsche Leden verklaard, dat zij niets daartegen aan te merken hadden. Den 1% Mei werd de Heidelbergsche Catechismus voorgelezen en in de namiddagvergadering voor onverbe- terljk verklaard. —' Zoo wisten dan voortaan de Nederlandsche Godgeleerden, waaraan zij zich ten aanzien hunner wetenschap op den predikstoel en niet minder op de Hooge- scholen te houden hadden; zoo was van nu aan de Gereformeerde Kerk in Nederland aan fermelieren gebonden; zoo werden geschriften, opgesteld in het geloof, dat de geest die hen ingaf, geen menschelijke hulp behoefde, en bestemd om van eene bestaande eenheid van overtuiging rekenschap te geven en allerminst om eenige overtuiging op te dringen 1, onder de bescherming der Staatsoverheid geplaatst, opdat zij al wie niet bij hen zwoer, in Kerk en School vervolgen en straffen mocht. — Bevreesd geworden voor zine vrijheid, had het Nederlandsche volk zijnen eigenen geest aan banden gelegd. — Dat gewichtig werk kwam haastig genoeg tot stand. Wel wetende, dat het de wensch des Konings van Groof-Brilannië was, vonstivs, dien hij als zijnen persoonlijken tegenstander aanmerkte, eindelijk uit de Republiek ver- bannen te zien, had men begrepen, dat dit niet beter dan ten gevolge eener veroordee- 1 Men vergelijke hier, wat Prof. x. raum opmerkt en aanhaalt in de Gids van Maart, 1860, bl, 389, 390. 2 snapt, lll, bl. 574, 578, 570. 3 Resol. Stat.-Gen. 1 Mei, 1619. 2b * 1618— 1021. De leer van VORSTIUS door 196 ALGEMEENE GESCHIEDENIS eee ————————————— l ling door de Synode kon geschieden. Maar men vreesde, dat de bebandeling zijner zaak een onafzienbaren tijd zou kosten. Daarom liet men in de maand Maart den Engelschen Gezant polsen, of het niet kwalijk zou genomen worden, zoo men in ge- breke bleef vorsrws en smEnTIUS te dagvaarden en de geschriften van venaror, die onlangs te Orléans gestorven was, te onderzoeken. De laatsten twee vermeldde men er bij om caRLETON te doen gevoelen, dat men niet de zaak van vonsrrus alleen naliet in het bijzonder te behandelen, De Gezant antwoordde met het Latijnsche spreekwoord: » het gerecht schenkt vergiffenis aan de raven, en is meédoogenloos voor de duiven” !, De duiven, die hij bedoelde, waren de Remonstranten, en zijne ean- haling moest dienen om de Staten te doen gevoelen, dat, zoo zij ter hunner voldoening onschuldigen of, ten hoogste, geringe overtreders hadden getroffen, er ter voldoening van CARLETONS Meesler wel een erger schuldige mocht getroffen worden. Hierop lieten de Staten bij hunne vertegenwoordigers ter Synode vernemen, hoe men aldaar de zaak van vorsrius met het minste tijdverspil zou kunnen ter hand nemen, en carLeToN schreef naar zijn Hof: »de manier laat ik aan hen zelven over, mits het Land maar van zulke menschen verlost worde, en de Synode over hunne leer vonnis velle 2.? Van nu aan was vorsTIUS zaak verloren, Hem schoot geen beschermer meer over dan de Heer van MATHENESSE, die, Curator der Leidsche Hoogeschool tijdens zijn beroep uit het vreemde land herwaarts, zich verplicht rekende voor zijn onderhoud en vrijheid te zorgen. Toen de toenmalige Curatoren bij de Staten van Holland hadden laten vragen, hoe verder met vorstius te handelen, die tot dus verre de jaarwedde als Hoogleeraar had genoten, had hij de handelwijze, die men tegen hem voor had, met den naam van tirannij be- stempeld 8, Doch wat vermocht die Heer in dezen tijd? Hem in zijnen gunsteling te grieven was slechts een prikkel te meer, Den 27% April derhalve, toen de Staten-Generaal de voornaamste eindbeschikkingen de Synode ver- betreffende de Synode namen, werd ook bepaald, dat er een uittreksel uit de schriften van oordeeld. 