Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
2 UYTESBOGAERT, bl. 500—505. 3 WAGENAAR, X, bl. 25. 1610. 1610. Aanvang der onlusten te U- trecht, 446 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Reeds in de eerste tien of twaalf jaren na de Unie was het meer dan eens geble- ken, dat er te Utrecht eene partij woelde, die voor geen gewapenden opstand terug- | deinsde, om de bestaande orde omver te werpen. Door uitsluiting der mannen van die rigting uit de Geéligeerden der Collegién en uit de Ridderschap, en door den invloed ' dezer twee Leden der Staten 's Lands op de benoeming van de Magistraat te Utrecht, hield men de zaken in rust, totdat in 1606, toen errwonaA de rivieren trachtte over te steken, zich nieuwe beginsels van oproer openbaarden, welke gelukkig gekeerd werden. Nog in 1609 op den dag zelven der feestviering ter eere van het gesloten Bestand was er een valsch alarm verspreid om de burgers in de wapenen te krijgen !. De middelen, die men te baat nam om het volk op te ruijen, waren de zware belastingen en het verlies van eenige regten, vroeger door gilden en schutterijen uitgeoefend. In eenen Staat, zoo als de Republiek toen was, die niet van toevallige baten en bij tijden herhaalde afpersingen afhankelijk wilde zijn, werden geregelde belastingen geheven; deze nu wekten het ongenoegen van kwaadwilligen en onverstandigen, die niet in rekening bragten, dat zij thans van geweldige geldheffingen bevrijd en tienmaal vermogender wa- ren geworden dan te voren 2% En wat de vroeger door de gilden uitgeoefende regten - aangaat, zij hadden voor een krachtig stedelijk bestuur, dat van geene corporaties af han- kelijk kon zijn, moeten wijken. Slechts wie noch den nieuwen geest noch de roeping der nieuwe regering begreep, kon over het verlies van het oude morren; slechts wie de nieuwe orde van zaken vijandig was, kon het misnoegen van enkelen uit het volk wenschen aan te wakkeren. Tot ongunstige vermoedens aangaande het doel van zijn drij- ven gaf toen ter tijd te Utrecht niemand gegronder aanleiding dan de persoon van Jonkheer DIRK KANTER, een geleerd man, bekend door de uitgave van philologische werken en - met LIPSIUS en CASAUBONUS bevriend 3, Bij de verandering der Regering in deze stad, ten jare 1588, was hij Burgemeester geworden, en in deze betrekking had hij, de doer DUIFHUIS gestichte gemeente der St. Jakobs-kerk toegedaan, het zijne toegebragt om de zoogenaamde consistoriale predikanten de stad uit te zetten. Dit zal bij hem voorige- sproten zijn veeleer uit afkeer van den onverzoenlijken haat der strenge Calvinisten tegen Spanje, dan uit overhelling tot de gevoelens, daarna door de Arminianen voorgestaan. Althans is bij hem later zoo weinig van Arminianisme gebleken, dat sommigen, door ingenomenheid tegen de staatkunde van OLDENBARNEVELT verblind, in hem een slagt- — l VAN METEREN, X, bl. 244. 2 Dat vrome lieden er toen ook zoo over dachten, kan blijken uit den Christel. Vermaenbrief aen de Cathol. Ghereform. Ghemeente binnen der stad Utrecht, over de troublen aldaer onlangh gevallen, bl. 8 (N° 914 van de Bibl. v. Pamfletten). 3 BRANDT, Hist. d. Reform. ll, bl. 157—159, Ren. « DES VADERLANDS. 447 offer van den haat tegen de Contraremonslranten hebben meenen te kunnen zien !. Hoe het zij, in 1593 raakte hij van het kussen en weldra buiten alle regeringsbetrek- kingen 3, en dat het hem in 1610 om een doel te doen was, waarbij het behoud van de grondslagen van den Staat niet in aanmerking kwam, blijkt hieruit, dat hij zich openlijk uitliet ten gunste van volkomen godsdienstvrijheid, aan de Roomschen te verleenen, het- geen men in verband bragt met zijn reeds vroeger geuite meening, dat het Land, men mogt de zaken dan een tijd lang gaande houden, ten laatste nog weder aan den Koning van Spanje als den regten erfheer zou moeten komen, en dat de Landen door het Huis van Bourgondië zoo kwalijk niet geregeerd waren geweest 3, Deze KANTER nu, geholpen door HENDRIK VAN HELSDINGEN, die ook Schepen en Raad geweest, doch se- dert eenige jaren buiten bewind gehouden was, wist de gemeente op te ruijen door haar op den druk der belastingen, het gemis van vroegere vrijheden, en het, zoo hij voorgaf, onverantwoordeljk beheer der stadsgeldmiddelen te wijzen, met dit gevolg, dat omstreeks den aanvang van het jaar 1610 eenige schutters hunne kapiteins noop- ien om bij de Regering op het herstel der privilegiën aan te dringen. Zij kregen ten antwoord, dat zij een drietal dagen geduld moesten hebben; men wilde den cersten burgemeester, den Heer van auzensuac, uit 's Hage ontbieden, en zoodra hij terug zou zijn, na de Staten der Provincie in de zaak gekend te hebben, den eisch nader on- derzoeken, Het was den raddraaijers niet om eene regelmatige behandeling hunner grie- ven te doen. Dus hielden zij zich geenszins stil; zij strooiden uit, dat men intusschen krijgsvolk im de stad wilde brengen en sommigen de hoofden voor de voeten leggen. Dus uit vrees voor de gevolgen, die in geval zij niet alles wonnen, op hun bedrijf te wach- len waren, kwamen eenige burgers tot gewelddadigheden. Zij ontweldigden des avonds den wachtmeester, die de wacht aanvoerde, de sleutels der stadspoort, bragien in den nacht de schutters op de been, overal de menschen wijs makende, dat het volk in de andere wijken der stad reeds in het geweer was, en aan elk als doel der algemeene wapening datgene voorhoudende, wat men met zijne geheime wenschen begreep te stroo- ken. 2 WAGENAAR, X, bl. 26, 27. 3 VAN METEREN, X, bl. 247. ‘van METEREN, X, bl. 245. 1610, 1610. 448 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | | | wijze hadden de aanleggers in de gewapende burgerij een werktuig in handen, dat zich in de eerste vervoering tot alles kon laten gebruiken. Er werden lien of elf ge- magtigden gekozen, waaronder pmx kKAxten niet ontbrak, Dezen vervoegden zich bij den Raad met den eisch, dat de Overheid dadelijk afgezet en andere magistraatsperso- nen door de Gemeente zouden worden aangesteld. Men beweerde, dat men thans slechts op dezelfde wijze te werk ging, als waarop vroeger de twee eerste Leden der Staten in het Bewind waren gedrongen !, en dreigde met de rampen, die te voor- zien waren, zoo het gewapende volk, niet bevredigd, tot plundering en moord orer- sloeg. Hierop begreep de Magislraat geen tegenstand te kunnen bieden, en op het aanhouden der woordvoerders gaf zij bij schriftelijke acte verlof om voor deze reize an- dere wethouders te kiezen: de eenige waarborg voor goede keuzen, dien zij in de acte wenschte opgenomen te zien door er de woorden in te lasschen, dat men op personen van de religie zou te letten hebben, mogt voor den wil van kaxrer niet bestaan, daar hij die woorden in de uitdrukking personen van goede qualificatie deed verande- ren. Thans gingen de gemagtigden, wier getal tot vijf of zes en twintig vermeerderd De Regering te Was, tot de verkiezing eener nieuwe Regering over. ‘De keuze viel 100 uit, dat nage- Utrecht afgezet. noeg al de gemagtigden regenten werden. KANTER en HELSDINGEN werden burgemees- ters. De nieuwe Overheid zond afgevaardigden naar den Stadhouder met verzoek om zijne bekrachtiging. De Prins beried zich met de Staten-Generaal en magtigde daarop den bevoegden ambtenaar de nieuwe Regenten te beëedigen, evenwel vergde hij vooraf de belofte, dat deze maatregel zou strekken lot herstel der rust en het afleggen der wa- penen, en liet hij zich de plegtige verzekering geven, dat er onder het gebeurde geene »factie of papisterij’ verscholen was. De afvordering der verzekering, dat er niels van dien aard onderliep, bewijst slechts, dat er grond bestond om zulks te vermoeden. Te meer mag het onze verwondering wekken, dat. de Prins zijne bekrachtiging zoo gereedelijk verleende, en ook de Staten-Generaal geene zwarigheid schijnen gemaakt te hebben. Zeker is het, dat de Prins het gevaarlijke van de Utrechtsche beweging niet dan laat heeft ingezien, en de meerderheid in de Staten-Generaal zal, evenmin voor grooler kwaad beducht, geenen grond gevonden hebben om hem in de uitoefe- ning van zijn regt te belemmeren. In weerwil dan der belofte, door de afgevaardigden uit de nieuwe Utrechtsche Re- gering gegeven, bleef het volk nacht en dag in de wapenen, liep de tapperijen af en vervulde de stad met ergerlijk gedruisch. Hierlegen verhieven zich vele stemmen. Reeds hoorde men menigeen verklaren, dat men door de oude Overheid zoo slecht niet gere- geerd was geweest; dat het hun niet om de personen, maar slechts om vermindering van lasten en herstel van vrijheden te doen was geweest. De predikanten vermaanden 1 Zie Cort Verloch vant gene onlance binnen Utrecht gepasseert is (Bibl, v. Pamfletten, Ne, 838). DES VADERLANDS. 449 EE A EE van den predikstoel tot rustige pligtsbetrachting en onderhielden kamrg& en zijne ambt- 1610. genooten over de zwarigheden, dig zij duchtten. Op het vertoog, der predikanten kwam kastza rond voor zijn gevoelen uit betreffende der Roomschen regt op meer godsdienst- "jheid, en bij deze gelegenheid bleek hij zwanger te gaam van het plan om hen wer- kelijk in bezit van dat regt te stellen 1, Geen wonder, dat de Staten der Provincie - Utrecht, die het gebeurde in geenen deele eenstemmig toejuichten, het hunne begre- pen te moeten doen om aan dezen staat van zaken een einde te maken, De staatsregeling toch der geheele Provincie liep gevaar in den grond veranderd en haar band met de Unie verbroken te worden. Men beoogde niels minder dan de verkiezing en de be- voegdheid van hen, die het eerste Lid der Staten van Utrecht uitmaakten ?, terug te brengen tot den toestand, die vóór den oorlog bestaan had, En vele riddermatige per- sonen, om redenen, niet ter Statenvergadering beschreven, stonden thans op hun regt, Vooral REINHARD VAN ABSWIJNE, Heer VAN BRAKEL, die vroeger de stad was uitgezet, Maar KANTER op zijne band had en roemde in hooge gunst bij de gemeente te staan, had er alles opgezet om het regt van beschreven te worden terug te bekomen 3, Men bedenke hierbij, dat de afschaffing van belastingen de strekking had om de Provincie buiten staat te stellen aan hare verpligtingen jegens de Unie te voldoen en de beloofde bijdrage tot den Kleefschen oorlog te leveren, en men zaal bevroeden, dat de Staten van Utrecht, voor zoo verre zij niet met de oproerlingen‚heulden, alle reden hadden om op middelen bedacht te zijn ten einde het gevaar af te wenden, dat de gansche Repur bliek en haren stand in Europa bedreigde. Zij schreven alzoo aan de Staten-Generaal, pe staten van met het verzoek dat het hun gelieven mogt, zoo spoedig als eenigzins mogelijk was, diris gratis twee of drie Gemagtigden uit hun midden benevens den Prins Stadhouder naar de stad — Ge- Utrecht te zenden om orde op de zaak te stellen 4, Alvorens aan dit verzoek te vol- doen, begrepen de Staten-Generaal aan de Burgemeesteren, Schepenen en. Raad der stad Utrecht te moeten schrijven om inlichting aangaande den waren staat der zaken. ' In hunnen brief wezen zij op den ongunstigen indruk, welken die onlusten op de Ko- ningen van Frankrijk en Engeland, en de andere bevriende Mogendheden zouden l van METEREN, X, bl. 240, 247. * Het eerste Lid der Staten van Utrecht vormden de Gedeputeerden van de Geéligeerden uit de Collegiën, ook wel de Geestelijkheden genoemd. : Lie den Brief der Gecommitteerden bij v. p. keur, Maur. v. Nass. lll, bl. 273—275. Waar de Gecommitteerden van den toeleg schrijven om de vertegenwoordiging der Collegiën weder te doen geschieden, gelijk zij voór den oorlog bestond, voegen zij er veelbcteckenend genoeg bij: „U, H, M. kunnen bedenken, wat daarmede wordt gezocht.” $ Resol, van de Stat.-Gen. 1610 (3 Febr.). III Deer. 9 Srvx. di 1610. 450 ALGEMEENE GESCHIEDENIS te Utrecht gekant waren tegen de grondslagen van den Staat, die de genoemde Konin- gen en de bedoelde Vorsten hadden helpen vestigen en gezind waren te handhaven !. Op dit schrijven kregen de Staten-Generaal ten antwoord, dat ook de Regenten van Utrecht de komst van den Prins miet eenige gedeputeerden van de Staten-Generaal ver- langden. Thans besloot men aan dit verzoek toe te geven, en wel te gereeder, omdat, zoo het heette, de burgerij te Utrecht de wapenen had afgelegd. De bezending be- De Prins ver- Stond, benevens den Prins, uit de Heeren van anrsssEw, ambtman van Bommel en de trekt met Ge- magtigden naar Utrecht. Tielerwaard, Dr. kanrRTS, gecommitteerde Raad der Staten van Holland, soacnru, gecommitteerde van wege de Staten van Zeeland, ama , lid van den Raad van State, en DE sre, tresorier-generaal der Vereenigde Nederlanden. Volgens hunne instructie * moesten zij de rust trachten te herstellen; niets toestaan, dat tot nadeel strekken kon der Gereformeerde godsdienst; geene verandering dulden in den regeringstorm der Pro- vincie, noch afschaffing of vermindering der landschapsbelastingen. Bij hunne aankomst vonden zij, dus berigtten zij zelven aan de Staten-Generaal, de zaken »in veel be- awaarlijker stand, dan zij waren voorgedragen” De Heer van shAKEL was in de stad gekomen en wilde die in weerwil van de vermaning van den Prins en de Gecommit- leerden niet verlaten, en de Magistraat voornemens zijnde andere kapiteins op nieuwen voet aan te stellen sloeg zonder beraadslaging het verzoek des Prinsen af, die de oude kapiteins in hunne betrekking gehandhaafd wenschte te zien. Deze stoutmoeiligheid dek- ten de Regenten met het voorgeven, dat zij anders de burgerij niet in rust konden hou- | den 3. Niettemin was en bleef de burgerij hoogst onrustig. Zoo gebeurde het gedu- rende het verblijf van den Prins op eenen bededag ’s avonds te tien uren, dat acht of tien Roomschen in het midden der stad hunne geweren, met scherp geladen, al- | brandden en met woest getier het-volk aanzetten om in de huizen van sommige der voor- naamste Regenten te vallen, KawrzR en HELSspinatn wisten de rust te herstellen, door de belhamels uit te noodigen stil in een herberg te gaan zitten drinken: wat sij ver- teerden, zou men voor hen betalen. Zoo dreigend evenwel was de stáat van zaken op | dit oogenblik, dat de Prins geraden vond, eenige der Staten in zijn Hof te verbergen om hen tegen mogelijke ongevallen te beschermen 4, Nu het zoo in de stad toeging, en de burgers zich zelfs weder in de wapenen begeven hadden, nu zelfs de Gecommit- | ! Resol. v. d. Stat.-Gen. 1610 (4 Febr.) 2 Te vinden bij kuur, Hist. der Holl. Staatsregel. U1, bl, 484. Zij is gedagteekend van den — 9 Febr. 1610. 3 Zie hun schrijven bij v. p. xzuP, t. a. pl. 4 VAN METEREN, X, bl. 248. DES VADERLANDS, 451 en dl en leerden zoo in openbare vergaderingen als op straat beleedigingen moesten verduren en men hen, die in: ’s Prinsen Hof verborgen waren, dreigde daaruit te willen. halen *, loen kon de Prins met de Gecommitteerden met voeg niet langer in de stad blijven. b hj magtaloos, kon men vragen, tegen ‚het oproer, :öf wil hij zulke ongeregeldheden door zijne tegenwoordigheid. wettigen? Derhalve besloten de Staten-Generaal, den 6e Maart, gehoord het rapport van de Heeren gaBaRTs en zoaamrmr, door den Prins uit Utrech naar ’s. Hage gezonden, en »gelet op het gewigt der zaak voor de handhaving van het openbaar gezag van den Lande mitsgaders van zijne Excellentie in het bijzon- der," den Prins en den Gecommitteerden te gelasten, de Overheden der stad en Land- 1610, De Prins met de Gemagtigden schap van Utrecht te overreden om de zaken aan hunne beslissing te stellen, en bijal- terug ontboden. dien zij daarin niet onvoorwaardelijk bewilligden, onmiddellijk met de staatsleden, de oficieren der' stad Utrecht en anderen, die hem volgen wilden, de stad te verlaten, en den stedelijken Regenten te bevelen, hunne gedeputeerden ter beslechting der zaak naar ^s Hage te zenden. Ook konden de Prins en de Gecommitteerden, zoo zij dit raad- taam achtten, eene vergadering van gevolmagtigden van de Ridderschap en de stad van Utrecht in eene grensplaats van het Sticht bescheiden 2. De staat van zaken in Utrecht belette den Prins en de Gecommitteerden dezen stel- ligen last dadelijk na te komen. Men had in de oproerige stad besloten het uiterste le wagen. Den Prins had men nu eenmaal in de stad, en men wenschte hem daarin te houden om onder het schild van zijnen naam en zijn gezag eene geheele omwen- teling door te drijven. Maar het doel was eene ontbinding van den band der Unie, en hoe kon men daartoe eenen vorst gebruiken, die in den eed der Unie stond? Derhalve moest men trachten den Prins van den eed, aan de Staten-Generaal gedaan, ontslagen te krijgen. Dat de Prins zelf dit ontslag van zijnen eed verlangd heeft, blijkt niet; maar zeker is het, dat men hem het hoofd met een vloed van redenen zal hebben warm gemaakt, dat men hem zal hehben voorgehouden, hoe hij dan alleen in staat zou zijn wat goeds in Utrecht uit te rigten, zoo hij geheel zelfstandig handelen kon. Werkelijk, verschenen raprnrs en zoacuum, den 1354 Maart, wederom uit Utrecht te 's Hage, ditmaal vergezeld van Mr. sarmws, Schepen, JACOB VAN MEDEMBLIK, Raad der stad Utrecht, en Mr. nurson, Raad in het Provinciale Hof aldaar, om rapport te doen van hetgeen er sedert was voorgevallen.. De raadsheer rurscm voerde het woord en verzocht, dat zijne Prinselijke Excellentie door de Staten, ten minste voor zooveel hun Hoogmogenden aanging, ontslagen mogt worden van den eed, krachtens welken zijne Excellentie verpligt was den last te volgen, hem als Stadhouder van Utrecht gegeven. Als beweeggrond van dit verzoek werd opgegeven, dat-de Prins alzoo meer gezag zou 1 Resol. der Stat. v. Holl. 8 Febr. — 3 Apr. 1610, bl. 1t. » Resol. v. de Stat.-Gen, 57 * Die van Utrecht verzoeken den Prins van zijnen  HE NN 1610. kunnen doen gelden om de zwarighéden te beslechten, eene uitkomst, die geen langer uitstel kon lijden, aangezien de stad ieder oogenblik van het op de been geko- men gepeupel met plundering en dien ten gevolge met bloedstorting bedreigd werd. De Staten-Generaal waren wijs genoeg om hierop geen dadelijk besluit te nemen. De Regenten van Utrecht-moesten niet tot verdere feitelijkheden gedreven en de Prins voor alle dingen uit dien neteligen toestand gered worden. Daarom, na ook het goed bevinden van de Ambassadeurs van Frankrijk en Engeland verstaan te hebben, ver- klaarden zij, dat zij niets ernstiger wenschten, dan den Regenten en de gemeente van Utrecht in alles te believen, wat tot welstand der stad kon strekken; aangaande 's Prinsen ontslag van zijnen eed wenschten zij in overleg met zijne Excellentie, hunne Gecommilteerden en alle bevoegden uit de Staten en stad van Utrecht, ten spoedigste Die van Utrecht te besluiten. Weshalve dezen allen zich zonder feil noch uitstel binnen de stad Woer- Ee de cree den mogten laten vinden, alwaar zij de genoemde Ambassadeurs, de Staten-Generaal en Generealte Foer- den Raad van State zouden aantreffen om met hen gezamenlijk een kort besluit le nemen ten meesten dienste der stad en goede gemeente van Utrecht !. Uit dit besluit blijkt ten volle, dat de Staten-Generaal het gewigtige van het tydsge- wrieht volkomen inzagen. Op een ander slagveld dan waarop men veertig jaren lang tegen Spanje gestreden had, zou men nogmaals strijd leveren om het bestaan der Repo- bliek. Daartoe begaf men zich met al wat de Unie: aan achtbare staatsdienaren bezat, zoo digt mogelijk op de grenzen van het vijandige grondgebied, en bij de plegtige be- slissing, die hier zou vallen, noodigde men de Gezanten van Frankrijk en Engeland, als om te kennen te geven, dat het hier de grondslagen zelven betrof van het be staan der Republiek, over welke die beide Mogendheden, als het ware, als deopgetsr gen gestaan hadden. Het spreekt van zelve, dat de Staten van Holland niet achterbleven in belangstel- ling en welberaden maatregelen bij zulk eene gewigtige gelegenheid. Zij besloten, dat, met de Ambassadeurs en de Gecommitteerden uit de andere provincien, uit Hol- land naar Woerden zouden reizen de Heer van scHAGEN, de Advokaat van den Lande, EGBERTS (die toen weder te ^s Hage was) en SIMONSZ, en dat de gedeputeerden van de steden elk naar hunne committenten zouden vertrekken om van al het voorgevallene rapport te doen en vijf dagen later met volkomen last weder te ’s Hage terug te ke men, om naar bevind van zaken, hetzij Zijne Excellentie en de Gecommitteerden le Woerden zouden gekomen zijn of niet, jn al wat noodig zou wezen dadelijk te kur- nen voorzien ?, 1 Resolutie d. Stat.-Gen. (13 en 14 Maart, 1610). 2 Res. v. Holl. 1610, bl. 11. Die vijf dagen, waarop de leden der Staten van Holland volmagt van hunne principalen zijn gaan halen, moeten gevallen zijn tusschen den 16% en den 22^ DES VADERLANDS. ^ 453 NEET KM DVMECC ee RN MM Toen de oproeping naar Woerden te Utrecht bekend was geworden, waren natuurlijk 4610. de gevoelens verdeeld, of men den Prins uit de stad zou laten vertrekken, ja of neen. Sommigen dreigden alles het onderste boven te zullen werpen, zoo hij er uitging. Doch daar aan den Prins, zeo:men hem belette op de roepstem der Staten-Generaal de stad le verlaten, alle schijn van vrijheid zou benomen zijn, en ’s Prinsen handelingen niet. baten konden, indien hij ze door openbaar geweld gedwongen bleek te doen, zoo had het gevoelen van hen de overhand, die aan zijn vertrek geen beletselen in den weg wil- den leggen. Alzoo vertrok hij met de Gecommitteerden naar Woerden. Ook de stad zond hare gedeputeerden derwaarts, en de Staten van Utrecht, meest allen, uit vrees van overlast te lijden, heimelijk uit de stad vertrokken, verschenen ter zelfder plaatse 1, Eerst werden ter vergadering toegelaten de gedeputeerden der stad Utrecht, met name De Staten-Ge- de Heeren VAN LEEUWEN, RUYSCH en DE WILDT, Raden in het Provinciale Hof, sar- a MUS, VAN WEEDE, Schepen, VAN WERKHOVEN, Raad, en VAN vianen, advokaat der. stad Utrecht. Na een tafereel te hebben opgehangen van den toestand der stad alwaar het zoo ver gekomen was, dat niemand van zijn lijf en goed verzekerd kon zijn, verklaarden zij niet dan gedwongen te zullen overgaan iot de ontdekking van de oor- zaken der onlusten, aangezien de eer van menigeen hiermede gemoeid was, De eischen der gemeente hadden zij tot vijf hoofdpunten gebragt: zij betroffen, ten eerste, de zamen- stelling van het eerste, en, ten tweede, die van het tweede Lid der Staten, in welke Leden men andere personen gekozen of benoemd wilde hebben; ten derde van de regeling der wijze van verkiezing der Magistraat, die, klaagde men, te zeer onder den invloed der twee eerste Leden der Staten stond; ten vierde, het verbieden van de neringen en brouwerijen ten platten lande, die, ‘beweerde men, door de Ridderschap tot schade der ingezetenen uit de stad naar het land waren overgebragt; en eindelijk, het nazien der rekeningen van hen, die in het Bestuur geweest waren 2% Deze punten dienden ten spoedigste uitge- Maart, gedurende welk tijdperk er werkelijk geene vergadering der Staten van Holland gehouden is. Opmerkelijk is het, dat in de gedrukte Resoluties van Holland niets van het verhandelde betreffende de onlusten te Utrecht wordt aangetroffen. Wel vindt men daarvan iets in het al- gemeene verslag der gansche zitting van 8 Febr. tot 3 April, maar ook daar leest men, waar de insertie van een authentiek stak moest volgen, telkens de woorden: ts niet te vinden. Hoe echter de geest was der Staten van Holland in dit tijdsgewricht blijkt.ait dat algemeene verslag (Resol. bl. 12) duidelijk genoeg. Daar lezen wij, dat, na rapport van hetgeen er te Woerden in de daar beschreven vergadering was voorgevallen, »cendragtelijk bij de geheele vergadering de proceduren van die van Utrecht exorbitant en mits de kwade consequentie niet lijdelijk geoordeeld zijn." 1 van merenen, X, bl. 249. 2 Cort Verloch van ’t gene onlancæ binnen Utrecht gepasscert is. PI d 1610. 454 ALGEMEENE GESCHIEDENIS < EE Nn maakt te worden ten einde de gemeente tot rust te brengen. Derhalve stelde de Magistraat voor, vooreerst, de brouwerijen ten platte lande te verbieden; voorts, het aan zijne Excellentie en de Gecommitteerden overhandigde concept-reglement omtrent de verkiezing der Magistraat goed te keuren, em eindelijk (daarin het nazien der reke- keningen reeds bewilligd. was). de verdere punten van verschil aan de uitspraak van zijne Excellentie als Stadhouder over te laten, mits hij alvorens ontslagen werd van den eed, »dien hij.ter contrarie gedaan zou mogen hebben.” Ten dien einde drong men er zeer op aan, dat de Prins, gelijk hij dan ook aan de — beloofd had, naar Utrecht zou terugkeeren }. Men ziet de strekking - ni voorstellen gemakkelijk in. Terwijl men het eigenbe- lang der sladsbrouwers, door het verbieden der brouwerijen ten platte lande, die hun een doorn in het. oog waren, wilde bevredigen, onttrok men zich ten aanzien der twee eerste punten, waar het den raddraagers eigenlijk op aan kwam, en die buiten de al- gemeene Landsregering niet konden beslecht worden, aan.het gezag der Staten-Generaal , terwijl men den Prins als werktuig tegen de Unie wilde misbruiken: want wat de redenaar voor Utrecht zeide, dat men in hun voorstel betreffende den Prins geen zwarigheid behoefde te maken, omdat Zine Excellentie het advies der Staten-Generaal zou mogen gebruiken in zoo verre. het hem goed docht, deze reden diende meer om het bestaande gevaar in het licht te stellen, dan om de vrees daarvoor op te heffen. Nadat de gedeputeerden. der stad hunne voorstellen gedaan hadden, verschenen de aanwezende Staten. van Utrecht ter vergadering en vraagde men hen af,- of zij iets tegen die voorstellen, welke men hun mededeelde, in het midden te brengen hadden. Zij antwoordden met het verzoek. dat te Utrecht alles in den toestand zou teruggebragt worden, waarin de zaken vóór de gewekddadige benoeming van. de nieuwe Overheid geweest waren, opdat de Unie gehandhaafd mogt blijven in hare regten en met name de hand gehouden mogt worden aan het verdrag, waarop zijne Excellentie als Stadhouder der Provincie was aangenomen en den eed gedaan had, Na den middag verschenen de Staten van Utrecht wederam ter vergadering, en deelde men hun mede, dat de Staten-Generaal geen geschikter middel zagen om tot her- De Staten-Ge- stel der orde te komen, dan dit dat de partijen zieh aan de uitspraak der tegenwoordige neraal eischen on derwerping der Vergadering volkomen onderwierpen. De Staten antwoordden, dat, schoon zij de eischen partijen aan han- ne uitspraak. der gedeputeerden van de Magistraat. en de gemeente der stad Utrecht onbehoorlijk achtten, en met de belsechting der vijf punten de zaken niet geholpen zouden zijn, aangezien de plannen van de tegenwoordige sladsregering blijkbaar verder strekten, aij zich niettemin aan de Ambassadeurs, de Staten-Generaal, Zijne Excellentie en den Raad van State gaarne onderwierpen : slechts verzochten zij, eensdeels, dat er zou ge- 1 Zie Resol. van de Stat.-Gen. en van den Raad v. State, bij van pen zeur, Ill, bl. 281. DES VADERLANDS. |; 455 zorgd worden: voor hunne veiligheid, « als zij weder in Utrecht zouden vergaderen, en, anderdeels, dat, zoo men tot vermeerdering van de leden der Staten mogt besluiten, men slechts personen zou aanstellen van verdiend aanzien, van de gereformeerde Re- ligie, géboortig uit het land van Utrecht en noch partijsuchtig noch van eenige Over- heid afhankelijk. De leden der Ridderschap verklaarden afzonderlijk, dat zij zich nos pens de vermeerdering hunner medeleden en het punt der neringen en brouwerijen ten platten lande niet konden onderwerpen: de voordragt en benoeming van nieuwe leden in hun ligchaam kwam van God- en regtswege niemand toe, dan hun alleen, en ten aanzien van het andere punt konden edelen en dorpen zich op onbetwistbare regten be- roepen. De gedeputeerden der Landsteden van: Utrecht verklaarden, dat zij betreffende de neringen en brouwerijen met de stad Utrecht eenstemmig dachten, doch dat zij deze zaak door minnelijke schikking afgedaan wilden hebben; .voorts waren zij met de rege- ring der Staten van Utrecht volkomen tevreden en — zij zich met de door hen uitgedrukte gevoelens. Op deze verklaringen, waaruit - bleek, dat -sich de Staten, alleen de Ridderschap voorwaardelijk; onderwierpen ,::besloot de -Vergadering deselfde onderwerping aan. hare uitspraak eok aan de gedeputeerden der stad en gemeente van Utrecht voor te stellen. Dit geschiedde den volgenden dag, maar te vergeefs. De genoemde afgevaardigden 1610. Die van de stad Utrecht weigeren drongen omwrikbear aan op de inwilliging van hun verzoek. Bij deze gelegenheid zulks. werden er vrij scherpe woorden gesproken. Men verweet aan die van Utrecht hun ge- drag jegens den Prins 1, en dreigde hen met het ongenoegen van de Koningen van Frankrijk en Engeland, op welk laatste punt de vertegenwoordigers van de stad Utrecht zich lieten ontvallen, dat die Vorsten bij de verstoring der gevestigde orde te Utrecht geen belang hadden. Toen men hen zoo onbuigzaam vond, en hen toch niet alle bezadigdheid wenschte te doen verliezen, spiegelde men hun voor, dat men de Sta- ten van Utrecht zou trachten over te halen om hunne toestemming te geven, dat de Prins met de beslissing der verschillen belast en ten dien einde van zijnen eed ontsla- gen werd. De Staten van Utrecht toen weder binnengeleid, weigerden volstrektelijk daartoe hunne toestemming te geven. Thans werd den afgevaardigden der stad verklaard, dat de Vergadering te vergeefs getracht had de bewilliging der Staten van Utrecht le verkrijgen ; dus schoot er niets anders over, dan dat zij zich mede aan de beslissing der Vergadering onderwierpen: de zaak was te ernstig, dan dat zij dit weigeren mog- ten, en meenden zij, dat de Koningen van Frankrijk en Engeland in de zaak geen belang stelden, zoo vergisten zij zich grootelijks, Dit was, mogen wij hierbij aanmer- ken, geene grootspraak: immers weten wij, hoezeer bepaaldelijk mzwpmrk IV zijne ! Zie de Resol. v. d. Raad v. Stale, aangehaald door v. p, xeur, bl. 285, Noot 1., vergeleken met VAN METEREN, X, bl. 249. 1610. “am 456 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Ba Rag eas cers cA EE CHEERS EE zinnen op den togt tegen Gulik en Kleef gezet had, en door eene omwenteling in de ‘Nederlanden zou hem zijn krachtigste bondgenoot bij die krijgsonderneming ontvallen. Niettemin, die van de stad Utrecht waren niet tot onderwerping te krij- gen. Thans kwamen de Staten er rond vooruit, dat zij den Prins, hij zelve mogt het beloofd hebben, al of niet, niet zouden toelaten naar Utrecht terug te keeren: hij was Gouverneur van meer andere Provincien, en deswegens kon men hem niet bloot stellen. Hierop verklaarden de Gedeputeerden van Utrecht, dat zij voornemens waren vaar Utrecht te vertrekken, van hun wedervaren verslag te doen, en voorts de zaken Gode opgaven en afwachten wilden, wat er van komen zou. Zij kregen de ver. maning mede, dat, zoo er iets misdaan werd tegen de personen, dienaren, huisgezinnen en goederen van de Staten van Utrecht, de Unie genoodzaakt zijn zou zulks op de stad en gemeente te verhalen. Voordat de Vergadering te Woerden scheidde, vernam zij nog de bede der Stalen van Utrecht, die haar aanbevolen de zaak toch niet te la- ten varen, maar gedachtig te zijn aan de verpligting door de Unie aan de Provinciën opgelegd om elkander tegen onderdrukking en geweld te handhaven *, Des anderen daags, den 19°" Maart, vertrokken de Staten-Generaal met de Ambassadeurs, den Prins en den Raad van State weder naar 's Gravenhage, Zij waren voornemens, bijaldien de zaken te Utrecht niet spoedig naar hun genoegen en in het belang des Lands ge- schikt werden, meer van zich te laten hooren, In die stad intusschen hield de onrust aan , de soldaten werden hoe langer hoe brooddronke- ner, en vorderden bij avond en ontijden de menschen drinkgelden af: in één woord de slad was aan ruw gewapend volk overgegeven, en vele burgers begonnen uit vrees voor plunde- ring hun goed de stad uit te zenden ?. Zulke berigten naar ’s Hage overgebragt en tevens het wegblijven van elk bewijs dat de Regering het gezag der Staten-Generaal wenschte in te roepen of zelve de hand aan het werk slaan om de vroegere orde te herstellen, zie- daar aanleiding genoeg tot ernstige beraadslaging 3. Den 24'*" Maart kwamen dan ook de zaken van Utrecht, in tegenwoordigheid van de Ambassadeurs, den Prins en den Raad van State, in de Vergadering der Staten-Generaal ter sprake, en werd er besloten aan de Magistraat der stad Utrecht te schrijven, dat alzoo zij in gebreke was gebleven, de punten in geschil ter kennis en beslissing hunner Vergadering te stellen, en langer uitstel tot niets anders strekken kon dan tot groot nadeel van den Lande, tot ongenoegen van hunne Majesteiten en tot verachtering van de zaak van Kleef, het noodig bevonden 1 Resol. v. d. Stat.-Gen. 14—18 Maart, 1010. 2 VAN METEREN, X, bl. 249. 3 In deze dagen kwam er geen regtstreeksch schrijven uit Utrecht, dan alleen » een onbehoorlijke en ongegronde brief aan zijne Hoogheid” (vax metensn, X, b). 254). DES VADERLANDS, 457 f ur o p eu c E E e was haar wederom ernstig te vermanen, de bedoelde onderwerping alsnog te willen 1610. doen en daartoe hare Gedeputeerden in genoegzamen getale met volkomen last binnen vier dagen naar ’s Hage te zenden. Vonden zij beter, dat de geschilpunten binnen Ulrecht staatswijze behandeld werden, dit zou men toestaan, mits dat zij vier goede compagniën soldaten in garnizoen zouden ontvangen tot bescherming der Staatsleden en tot handhaving der orde !, Voor het geval dat dit schrijven de gewenschte uit- De Staten nemen werking niet had, besloten de Staten voorts Zijne Exeellentie dadelijk te verzoeken en — s le magtigen om behoorlijk orde te stellen, dat een Commandeur met ruiters en voetvolk "* te dringen. en wat meer noodig was, gereed gemaakt werd om dadelijk naar Utrecht te marcheren, len einde de stad tot rede en tot haren pligt te brengen 2% Ziedaar de bedoeling der Saten duidelijk gebleken om Utrecht des noods met geweld van wapenen te dwingen, De miskenning van hun gezag, de tegen de Republiek vijandige geest der bewindheb- bers en de alles kwaads voorspellende bandeloosheid des volks aldaar, de noodzakelijkheid om de opgevatte taak der bestrijding van de keizerlijke partij in Gulik le volvoeren, het- geen onmogelijk was zoolang de orde te Utrecht niet was hersteld, al deze redenen wet- ügen een dergelijk besluit ten volle. Het voornemen was om met dat krijgsvolk de toe- gangen lot de stad te bezetten, en alzoo „allen uitvoer te beletten en allen toevoer af te sajden. Dus hoopte men haar tot onderwerping te dwingen. Doch de Ambassadeurs en de Gedeputeerden van Holland waren van een ander gevoelen. Zij wilden dadelijk een vierlal goede compagnién naar Utrecht gezonden, en, zoo men deze daar binnen niet wilde ontvangen, de toegangen der stad bezet hebben. De Gedeputeerden der Staten van Utrecht waren van oordeel, dat zelfs alzoo de zaken te zeer op de lange baan geschoven werden; zij wilden de stad voor alle dingen door eene genoegzame gewapende magt in bedwang gebragt zien®. De Gedeputeerden van Zeeland en Overijssel daarentegen ver- langden bij het besluit tot het beschikbaar stellen. van troepen aangeteekend te zien, dat het met meerderheid van slemmen was genomen ‘4. Het kan ons niet bevreemden de Ge- deputeerden van Zeeland er prijs op te zien stellen, dat deze resolutie niet eenstemmig genomen was, In de Provincie Zeeland had de Prins stecds den meesten invloed, en de Prins zou gaarne alle geweldige maatregelen tegen Utrecht vermeden hebben. Het schijnt, dat:hij zich in de stad te zeer door beloften verbonden had en vreesde dat, als hij en de zijnen tot het bedwingen der stad medewerkten, men hem van woordbreuk zou beschuldi- gen, Den 27°" Maart werd een brief uit Utrecht bij de Staten-Generaal ontvangen en in de ‘van METEREN, X, bi, 264. ? Resol, v. d. Stat.-Gen., 24 Maart 1610. 3 Resol. v. d. Raad v. State, bij v. n. xeme, lll, bl. 200. í Resol. v. d. Slat.-Gen., 24 Maart 1610. III Deer. 2 Srox. 58 468 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ae 1610. vergadering overwogen, wederom in tegenwoordigheid van de Ambassadeurs en den Raad van State, De Prins had zich wegens ongesteldheid verontschuldigd. Be brief werd onvoldoende en zorgelijk gevonden. Bovendien was men in het zekere onderrigt, dat de Utrechtenaars hunne zaak door brieven aan naburige steden trachtten aan le bere- len, Dit was blijkbaar eene poging om in het Land dem opstand algemeen te maken. Dat men hoopte de bewegingen zich verder te zien uitbreiden, was genoegzaam ge- bleken uit de geruchten, die men te Utrecht had uitgestrooid alsof er in verschei- dene andere steden der Vereenigde Landen dergelijke opreeren waren uitgebroken !. Thans draalden de Staten niet langer. Men besloot ten spoedigste krijgsvolk nar Utrecht te zenden, den Prins hiervan terstond kennis te geven en hem te verzoeken over die troepen een Bevelhebber te benoemen, indien sijne engesteldheid hem niet toeliet Prins wavzirs het bevel zelve op zich te nemen ?, De Prins verontschuldigde zieh werkelijk op grond verontschuldigt — .. ‘ : . , - zich van het Be. Zijner ongesteldheid van de. aanvaarding des bevels; ja, wat meer is, daar hij vernam, M d dat de Staten-Goneraal bedacht waren zijnen broeder raanmark xzwpmik tot bevolhebber tegen Utrecht. over de onderneming aan te: stellen, verontschuldigde bij ook dezen, »als nog wezen jong en vermits het hem kwalijk zoude voegen den ondank op hem te halen?." Alm/ er ondank te behalen was met eene ondernemiag, die de Republiek meest wreken op muitelingen, welke haar tegenover het buitenland eene vlek aanwreven, hare meire- gelen tot handhaving eener hooge staatkunde verlamden, ja haar bestaan bedreigden. Of schroomde de Prins den kwaden dunk op zich te laden van de raddreajjers te Utrech tegen het geval dat hunne inzigten eenmaal zegevieren en de staatkunde der Staten schipbreuk lijden mogt, en wilde hij zich en de zijnen tegen die mogelijke toekoms onbesproken bewaren? Waarlijk, dan begreep hij niet, dat er bij zulk een schipbreuk voor Nederland geene andere toekomst overbleef, dan de ondergang. Liever houden wij het er voor, dat hij al het gevaarlijke van het oproer te: Utrecht nog steeds nie! inzag, en de vrees van woordbreukig bevonden te worden hem verblindde, Daarom verontschuldigde hij niet alleen zich zelven en zijnen broeder van het bevel, maar p zijnen wensch te kennen, dat men, alvorens eenig middel van bedwang aan te wenden, Utrecht nog eens tot onderwerping moest aanmanen. Doch de Staten-Generaal achtten dit noch voegzaam noch raadzaam; zij besloten de zaak door te zelten » met allen erns en naarstigheid om de Koningen geenen aanstoot te geven en de zaken van Kleef niet le verachteren”, en verzochten den raad van State hun besluit aan den Prins mede te deelen en hem ernstig aan te bevelen de zaken bij de hand te nemen en te bespoediger ‘ 1 van METEREN, bl. 252. 2 Resol. v. d. Stat.-Gen., 27 Maart, 1610. 3 Resol. Raad v. State, 27 Maart, 1610 (bij v. p, zeur, III, bl, 201). * Resol. Stat.-Gen., 28 Maart, 1610. DES VADERLANDS. 459 De Prins nam dit op zich, maar maakte niettemin allerlei zwarigheden: de cempagnién, 1610. die uit Vlaanderen en Vriesland moesten komen, zouden kwalijk in tien dagen aange- komen kunnen zijn; zoo het werkelijk tot eene belegering der stad moest komen, zou het Sticht door allerlei vreemd krijgsvolk geheel bedorven worden, en dergelijke !. Niettegenstaande maumrrs zijnen broeder verontschuldigd had, benoemden de Staten-Gene- raal Prins FREDERIK HENDRIX tot bevelhebber van den togt. Een vertegenwoordiger van Prins razpenik het huis van Oranje moest mede: de eer, de staatkunde en de gansche bestemming "nim Be van dit geslacht mogt niet van die der Republiek gescheiden worden. Voorts gelastten sij er at m den Raad van State zich zoo digt mogelijk bij Utrecht te begeven, en wel op den huize Zuilen of te Juiphaas, ten einde, zoo er te onderhandelen viel, er zoo min mogelijk tid sou behoeven te verloopen, alsmede om tegen alle ongeregeldheden ten platten lande le waken. Eindelijk verzochten zij de Staten van Utrecht staalsgewijze bijeen te blijven, en vaardigden een Manifest uit aan al de Provinciën, opdat hunne maatregelen niet misduid mogten worden, maar men algemeen mogt begrijpen dat zij daartoe tot be- velliging der Republiek en tot handhaving van hare eer gedwongen waren % Ook de bevriende Mogendheden wenschten zij regtstreeks omtrent huone handelingen ten aanzien van Utrecht in te lichten. Deswegens gaven xij dan de gezantschappen naar Frank- rijk en Engeland, waarvan wij boven gesproken hebben 3, den last mede om deze zaak ter sprake te brengen. In de Justructie der gezanten naar Engeland zeggen de Staten to hopen, dat wanneer de verbinding huns legers met de door den Kening van Frankrijk tegen Gulik aan te voeren troepen zal moeten plaats hebben, »de stad Uirecht tot rede zal zijo gebragt, hetwelk men als hoognoodig zal hebben voor te dragen, om den staat van deze Landen bekwaam te houden ten dienste zoo van Zijne Majesteit als van de Landen zelven 4.” : 1 Resol. Raad v. State (bij v. p. xz», III, 291). ! Men vindt dit Manifest bij vam merzaen, X, bl. 250—256, en het staat genoteerd in de Bibl, van Pamflett. N°. 836. Op den 31** Maart, 1610, verordenden de Staten van Holland dit stak der Stat.-Gen. te doen drukken en onder de Gemeente te verspreiden, » opdat een iegelijk daarvan kennis hebben moge" (Resol. v. Holl. 1610, bl. 157). ! Hierveor bl. 385, 387. “De gezanten begrepen. evenwel van de zaken van Utrecht niet te moeten beginnen, en hielden zich »alleen gereed om daarvan rekenschap te geven, indien men hen dienaangaande iets mogt vragen.” Op een gastmaal kort vóór het vertrek der gezanten begon dé Koning » van de gelegenheid der zaak van Utrecht, ook vragende, hoe zijne Excellentie zich daarin had gedragen , prijzende de Resolutién van de Heeren Staten, omdat H. Il. M. voorgenomen hadden dezelve met geweld tot rede te brengen, en dat zij tegen de principale auteurs met meer ge- sirengheid behoord hadden té procederen, en de eenigheid op het hoogste aanbevelende.” Zie Rapport van dit gezantschap, op het Rijksarchief. 58 * 460 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1610, — — De Instructie, door de Staten-Generaal aan Prins menpa medegegeven! , hield in, dat hij zich soude camperen voor de stad. Indien die van Utrecht eenige vijandelijk- heden pleegden, mogt hij hen verder-niet bij brieven of mededeelingen tot reden trach- ten te brengen; maar pleegden zij geene vijandelijkheden, of boden zij uit eigen bewe- ging aan, zich »tot rede te begeven,’ zoo mogt hun voor het laatst een brief van de Staten-Generaal ter hand gesteld worden, om zich daarop binnen vier uren te verkla- ren. Bewilligden zij in het innemen van krijgsvolk, zoo zou het garnizoen gebragt worden op ongeveer tweeduizend soldaten en eene compagnie ruiterij, en geene andere gewapende manschappen zouden ergens in de stad de wachten mogen betrekken. Kwam men niet tot zulk eene schikking, zoo moest de bevelhebber ten spoedigste de stad aantasten met de uiterste gestrengheid zonder op eenigen anderen last te wachten, Fs- DERIK HENDRIK en de Raad van State vertrokken den 51" Maart uit ’s Gravenhage en waren den 1'*^ April te Jutphaas, alwaar ook de Staten van Utrecht verschenen. Intusschen trok het leger uit verscheidene plaatsen rondom Utrecht bijeen. Toen di in de stad geboodschapt werd, kon men aldaar nog niet gelooven, dat het ernst was KaxTER, die genoegzaam met den staat der onderhandelingen betreffende de zaken van Kleef bekend was, beweerde, dat zoo er eenig krijgsvolk vóór Utrecht gezien werd, dit weinig te beduiden had, vermits dit spoedig hooger op en Kleefland in zou moe- Die van Urecht ien trekken, Maar weldra was er geene begoocheling meer mogelijk. Toch meenk | willen zich te weer stellen. Niettemin onder- handelen zij. 