Verhandeling Over den Nederlandschen Versbouw
Van waar Alexandrijn (door Vofper uitgeschaterd , Wanneer de zegetoon in forsche klanken Klatert, Of als de groote bard der wraak van d’ Oppergod Tot in den afgrond ’t opgesteigerd Englenrot Neérbliksemt) zeg, van waar uw val zoo deerlijk? Kunstlied Dat, schoon den vreemde onueend, zijn eigen schoon vol gunst biedt Der nederlandsche luit en, vader Rijn gelijk, In kunstverwisling door zijn kronkelplooien rijk, Verkwijnt ten vliet! — Wat hand wil u, het hoofd met bloemen En lauwren opgecierd, tot diep vergeten doemen En kraeit uw weidschen trant en toonverscheidenheid , Zoo overweeldrig in uw rhythmusmajesteit, Voor arm, eentoonig uit, den neokunstenaren Ten eeuwigdurenden geratel van de snaren ? Neen, in verplassing van den dichterlijken vloed Mild — ja, oneindig mild, ontvonkt van heilgen gloed Der heldenpoézy , kunt gij de Bilderdijken Bezielen en hun lied met d’ echten greep verrijken, Men kan niet ontkennen in dit théme 4 double façon dat de Alexandrijn, althans onvermengd (doch niet zoo als — 252 — in den Lierzang of in den Dithyramb, waar hij dient om kleiner verzen te doen uitkomen), sedert eenigen tijd minder gebruikt wordt. Een bewijs: in de laatste gedichten van TOoLLEns komt hij niet voor; in zijne bundels van vroegeren tijd kwam hij veel voor. . Wij spraken reeds over KINKER in dit kapittel: hij poogde niet alleen de metrische kunst der Grieken en Romeinen na te bootsen, maar ook de gewoone, en door haar ge- makkelijke beoefening- zelve verloopen versmaat hooger op te voeren. In eene voorrede zijner gedichten heeft hij ons deswege aanmerkingen nagelaten die den Alexandrijn hoofdzakelijk betreffen, en door hen die voor en tegen 't zelve °t harnas hebben aangetrokken, verdienen overwogen te worden. Dit gedeelte eener voorrede is te belangrijk dan dat wij het hier niet zouden inlasschen: » Onze meer eentoonige, zwaar kadancerende en minder beweeglijke versmaten dan die der ouden (vooral wanneer men de verscheidenheid en verwisseling der verssneden waarvoor zij vatbaar zijn, veronachtzaamt) zijn weinig geschikt om de schoonheden hunner poëzy, in zoo verre deze daarvan afhangen, na te bootsen. Onze maten zijn meestal van eene jambische soort 4 | —v— — | enz. of van eene trochaïsche beweging — ~ — — | —v — — | enz., doch zoo, dat er de vier- of meergrepige voet der ouden, maar in twee deelen gesplitst, in gehoord wordt, dat is: zij be- staan uit halfvoeten van twee syllaben met of zonder voorslag, waarbij geen dactylische of anapæstische maat- verdeeling geduld wordt. Zeldzamer bestaan zij uit voeten van drie grepen, doch waarin de klemtoon genoegzaam alleen over de kortheid of lengte beslist. De eentoonigheid welke daaruit geboren wordt, is door de vrije en stoute versificatie van VONDEL, en die hem daarin volgen, voor een groot gedeelte weggenomen ; echter niet zoo geheel als noodig zijn zou om met den muzikalischen rijkdom der ouden in dit opzigt te kunnen wedijveren; en er zijn er niet weinige, welken, schoon zij voor het overige zeer hoog met VONDEL loopen, dit kunstmatig overschrijden der middenrust (bijvoorbeeld in de alexandrijnsche verzen) en van het eene vers in het andere, nog niet bevallen kan. mn — 253 — » En echter, hoe meer de stof van een dichtstuk eene ongezochte, maar niettemin gevoelige schildering der denk- beelden door den klank of het uiten van zweemende en vlugtige bijgedachten door middel van de melodie der spraak, noodig heeft, hoe meer men ook eene vrijere en meer ver- _scheidenheid toelatende versmaat in onzen gebonden stijl behoeven zal. » Ons rijm is zekerlijk eene groote vergoeding voor hetgeen wij aan eigenlijke metrische kunst, immers tot nog toe, missen; maar de eentoonigheid der klankvallen wordt er niet minder door. Integendeel, het rijm doet de gelijk- vloeijendheid der halfverzen (hemistiches) of andere hoofd- rusten nog duidelijker opmerken. GOTTSCHEDS theorie van het alexandrijnsche vers, waarin hij de fransche versificatie voor zoo ver de middenrust betreft, met gestrengheid vor- derde, zonder er de fransche [klank-] vrijheid die er de stijf- heid aan ontneemt in toe te laten, is oorzaak geweest dat men dit aldus in tweeën geknipte vers uit den hoogeren dicht- stijl der Duitschers verbannen en alleen voor puntdichten, grafschriften en tweeregelige versjes heeft willen behouden. Een gebrekkig hexameter kwam er voor in de plaats. » Schoon het zeker een aanwinst voor ons zou zijn, wanneer het rhythmus en metrum der ouden in onze dichtkunst konden ‘worden ingevoerd, zal ik echter gaarne toestemmen dat het nog beter is het alexandrijnsche vers, zelfs in heldendichten, treurspelen en uitgebreide leerdichten te behouden, dan deze maat door een heroïcus te doen vervangen, waarin de duur der lettergrepen alleen door den klemtoon aangewezen wordt (1); doch dan leere men, ten minste, het alexandrijnsche vers regt kennen en aan het gehoor toetsen. » Het metrische recitatief dezer maat bestaat niet uit twee met elkander verbonden verzen, waarvan elk deze (| 4--—— | ++) of, wanneer het den regel slepend eindigt, deze (U | 4. — — | +) beweging hooren doet; maar het stelt wanneer het in de strengste maatver- (1) Men weet, hoe ongelukkig ondertusschen de proeven van Kinkens metrisch stelsel, al werd zijne Prosodia bekroond , zijn uit- gevallen. — 254 — deeling genomen wordt, deze aaneengeschakelde klanklei- ding voor: had ft 4 a Gelijk in het volgende vers, b. v. Zijn | grootste veldheer | voerde ’t magtigst | leger aan. » Welke op den duur, al te regelmatige tijdverdeeling van het trimeter zeer vele afwijkingen toelaat, waarvan de volgende, welke het vers door twee zeer gevoelige rusten, in drie krachtige afdeelingen splitst, zekerlijk het meest geschikt is voor hartstogtelijke gevoels-uitingen, te weten: “u “a “a Gedurig zweeft zijn beeldtenis mij voor het oog. of met nog meer nadruk op elke vierde lettergreep, afge- wisseld door een chariambus (— ~v —) in de tweede afdeeling, dus: Zijn norsche blik | zoekt en vervolgt | mij overal. » Eene zeer gevoelige rust op de helft van het vers, gelijk de zangerige Cats deze overal hooren doet, is, onder alle deze afwijkingen, de krachtelooste aller maatverdeelingen van het alexandrijnsche vers; vooral wanneer de jambus gelijk in dit schema di jl u door geen spondeus gevolgd is, of de dubbelde voet van het trimeter in zijne vier lettergrepen altijd denzelfden klankval hooren doet; b. v. in deze verzen: Gij siet in dezen ring // den witten Armelijn Genegen uytten aert// om niet besmet te zijn.... » De minste afwijking van den nadruk, welke in den Catsiaanschen dreun op de zesde greep valt, moest deze al te eentoonige 6/3 maat, ook met het behoud van eene flaauwe middenceesuur allengs in eene meer zaamgekoppelde en tot een geheel verbonden 3/4 maat doen overgaan. » Dit is zij, vooral in de verzen van VONDEL, waarin — 255 — schoon ook meestal de zesde lettergreep de laatste of eenigste van een woord is, deze echter zelden met die gevoelige rust of cadanserenden nadruk gepaard gaat welke de Catsi- aansche versmaat kenschetst; daar integendeel, in de meeste zijner verzen, de syllabe, welke de tweede verssnede ken- schetst, deze rust afbreekt, door zich niet aan de voorgaande, maar aan de volgende woorden te verbinden. Het oor eenmaal aan deze beweging gewoon, ondervindt dan ook in die enkele gevallen waarin de middenrust gehoord wordt, eene gehoor-streelende afwijking van de doorgaande maat- verdeeling, welke, wanneer daarbij deze middenrust tevens met het einde van eenen volzin invalt, eene meer dan gewoone kracht aan de versificatie bijzet. Gelijk, b. v., in de vol- gende verzen uit de Herscheppinge van Ovinrus, waarin de telkens verwisselde verssneden, bij het overschrijden der verzen en het veronachtzamen der middenrusten, de alexan- drijnsche maat meer naar het trimeter der ouden, dan naar het senarius van Cats doen zweemen: _ Terwijl was Carron, / mensch en paert,/ gedient en blijde Met zulk een voesterkint / van goddelijk geslacht, / En door deze eer, / gemengd met moeite,/ in zijne kracht. . Hier kwam de dochter / des Centauwers by,/ wiens oogen Bekoorlijk flónkerden , / wiens blonde vlechten vlogen Om hals en schouders heen. / De vader teelt dit kint By eene vlietmaegd / van Chariklo, / waert bemint, Die aen den oever / van den vliet / in kraem gelegen / Haer noemde Ocrroë.” Eene moeilijkheid biedt zich in de getelde syllaben-maat aan bij 't gebruiken van woorden, samengesteld uit —_-__, die de iambisten volstrekt moeten verwerpen. Over ’t alge- meen plaatst men die in 't begin van ’t vers of halfvers. De voorbeelden er van biedt ANTONIDES stroomgedicht in aan- tal; doch ook nemen dergelijke antibachii (zwaarvallen) , door eene naburige zware syllabe ondersteund, wel den zetel van een anderen voet in. | In SPIEGELS omgewerkten Hartspiegel door BILDERDIJK , Ide zang, staat dus: Wat wondre omschepping van vergaan en weêr herleven. — 256 — De spondeussen plaatst men natuurlijk volgens dat zij als dalende of klimmende voorkomen: Hiertegen druischt het. halfvers van FEITH in.... eee eee ijskoud te rugge treedt, doch waar 't woord: ijskoud hier optreedt, is die klem- verrukking nagenoeg onmerkbaar. Ontwerp ziet in zijn meervoud den klemtoon niet om- keeren, b. v.: Een woedend ongeval slaat alle ontwerpen neder. Blijkbaar is dus het strenge iambismus onzer alexan- drijnen een droom der onwetendheid, tegen welken VAN ALPHEN reeds lang te velde trok, onder wiens banier wij hier gaarne strijden (1). Dat ook de spondeus in de vijf eerste voéten en de pyrrichius in den 2den, 3den, 4den en 5den voet, zonder kwetsing des gehoors gebruikt worden, blijkt uit de volgende voorbeelden: In den 2den en 3den voet (uit Vonpeıs Palamedes): Het las/teren / wint velt. Door d’ on/derkrui/pingen / en list van PALAMEDES. In den 4den, doch zeldzaam (uit Poors Ged., I, 51): By 'tlos verhael van suffende chronyken. maar zoo veel te meer in den 5den voet (mede uit den Palamedes) : De weerelt lijdt geensins twee schit/teren/de zonnen. Dit heeft mede in kortere voetmaten plaats, zoo als men. uit eene enkele bladzijde van Poor kan nagaan: De kreu/pel en / zyn rot. Pronkpa/rel der / Godinnen. Krijgstrom/len en / trompetten. Laat ons nu hetzelfde met opzicht tot den spondeus aan- toonen. Deze wordt zeer dikwijls bij den aanslag van "CL vers in den Isten voet gebruikt: Zwygt re/kels, luistert: sus! ° | Palamedes. (1) Inleiding der Dichtk. Verhandelingen, blz. uxxxvin. — 257 — Zoo ook met de onscheidbare voorzetsels: Rondtasten naar een pad in deze onmeetlijkheid. TOLLENS, MNova- Zembla. In den 2den voet (Palamedes): | Doch dick / schynt ruim /in ’t eerst. In den 3den (VONDEL): ` Ja, 't Klooster heeft / dien vloek / den lantsheer voorgeschreven. In den 4den: Doch dick schynt ruim in °t eerst / °t geen scherp / valt in ’t voltrekken. In den 5den (uit den Gijsbrecht van Aemstel): , De handen deerlijk wrong , het hair / trock uit haar hooft. of wil men liever: trock uit haar hooft, waar érok als eene aangrijpende muzieknoot, ten koste der volgende verlengd, geldt, en aldus den geweldigen ruk voor ’t oor afschildert. In den 6den voet (uit hetzelfde Treurspel): Het leger trekt vast in met duyzenden, een maght. Waar de spondeus op de gevoeligste plaats van 't vers mvallend, door zijn zwaarderen val, die macht schijnt Saam te dringen. Ook in Da Costa De Chaos en ’t Licht: .... Van daar in heel de maatschappij I _ Als in den enklen zoon van Apam die wan/orden. Men kan de voorgaande opmerkingen tot de volgende samentrekken : Naar de grootste strengheid (waaraan geen dichter die weet welke schoonheden er dikwijls door welgekozen afwijkingen van 't gewoone iambische schema geboren worden, zich altijd met eene stijve naauwgezetheid zal ver- binden) worden er in deze maat drie hoofd-klemtoonen, maar ook drie korte lettergrepen vereischt, ‘bij welke het nlet genoeg is dat er geen klemtoon op valle, maar die ook bovendien, met betrekking tot hunnen voorafgaanden greep, kort moeten zijn. Deze zijn de derde, zevende en elfde syllaben. Hierbij bemerke men dat de eerste, vijfde — 258 — en negende syllaben niet alleen lang mogen genomen worden, maar door hunnen meerderen nadruk de maatverdeeling duidelijker en gevoeliger voor het gehoor maken. Hij die zich hiervan overtuigen wil, merke het verschil van zoet- vloeiendheid en welluidendheid in de twee volgende verzen van VONDEL op: | vıL v = 12 u diel Zoo liep ik vast vooruit, de wreedaart achteraan. En Den voerman van 't gespan des lichts verdroot dees straf (1). Dient er ook bewezen dat zulks mede in kortere voet- maten gebeurt? B. v.: Het needrig hart/ voert hy / naar boven. Zoo mede in den trochaischen versgang : Jori/ren hield / woud en akkers lang genoeg door kod benard. HurzGA BAKKERS, Lentezang. In dier voege dat men vele regels vindt, waarin niet minder pyrrichiën (v ~) of spondeén dan iamben zijn. Wellicht zou men verlangen dit ook in een voornaam werk bevestigd te zien, ook daar zulks tegen den regel schijnt aan te druischen, in BILDERDIJKS épos? welaan, slaan wij de uitgave van Da Costa op, en geven wij zijne aanmerkingen weêr. Mde Zang, v. 259: Tovoacu grijnslacht. »'k Weet uw grootsche dienstbewijzen (Herneemt hij) : ’s Afgronds rijk herdenkt ze met afgrijzen En wellust. (1) Dit ter wederlegging van hetgeen Hesseuin« in zijne Prosodia, blz. 16, voordroeg, toen hij als algemeenen grondslag van den Alexandrijn opgaf het behoorlijk plaatsen van ’t accent of klemtoon. Zie {Kixxens] recenseering van dit werk in het tijdschrift den Schouwburg, III, 1808, biz. 177. — 259 — De klemtoon blijft (niettegenstaande de plaatsing van het woord aan het slot van den regel, en welk een kreet ook dergelijke vrijheden deden opgaan bij de voorstanders, zoo ver die nog gevonden werden, van den zuiveren eentoonigen iambe in onze alexandrijnen) op de tweede lettergreep aldus: met dfgrijzen. De schijnbare wanklank lost zich dadelijk op meesterlijke wijze in den overgang tot den volgenden regel op: met afgrijzen; En wellust, Fn juist alzoo schildert hier ook de versbouw klanknabootsend het tegenstrijdig ge- voel, dat de woorden uitdrukken, des te krachtiger af: e Afgronds rijk herdenkt uw diensten met áfgrijzen en wellust. Vde Zang, v. 301: Nu was ‘tgeen strijden meer van krijgren, geen slagorde, Maar leeuw- en wolvenmoord in de overvallen horde Van herders. Het woord slagorde, mits het accent eenigzins verdeeld worde uitgesproken, tusschen de eerste en tweede lettergreep, maakt hier een goed effect voor de versmaat aan het slot. IIde Zang, v. 286: Gij zaagt de helft der aard door hun geweld veroveren; Wat weérstond, neêrgeveld, verdreven of vergaan. Het woord heeft anders den klemtoon op de tweede syllabe, doch hier was eigenlijk de meening weer bood. IIde Zang, v. 542: Waar hooger zonnen, van heur warelden omvangen , Uitschittren, en met die in ’t perkloos ijdel hangen. \ Uitschittren, met den klem op de eerste lettergreep , drukt zeer juist de tinteling van het sterrengeflikker dier hooggeplaatste zonnen uit. De studie van dit werk, zoo als zij door den leerling van BILDERDIJK wordt voorgedragen, biedt een aantal opmerkingen aan omtrent de kunstmätigheid van 't alexan- drijnsche vers. — 260 — En wel ‘over de verdeeling der colons de volgende. Ude Zang, v. 189: Wy spannen.’tlichaam uit, en schenken lucht en licht Een’ doorgang , die 't verbergt voor aangreep en gezicht: Of doen het, meer verdikt door stoflijk samentrekken , En weêr bien aan 'tgevoel, en ‘toog ten voorwerp strekken, Gelijk ik thands aan u my aanbiê, schoone Maagd. En wat verder, v. 171: Hy stierf. Ik zag het zand zijn zielloos rif bedekken. "k Zag zes geslachten na hem opstaan, en vergaan. Wederom eene meesterlijke versverdeeling ter uitdrukking van den spoed en afloop der eeuwen : E Zag zes geslachten na hem opstaan | en vergaan. Vde Zang, v. 117: Zy vlieden. Velen, door de reuzenknots verslagen , Bedekken de aarde met hun lichaam. Meer op jagen Dan oorlog afgericht, beeft hier dezelfde hand, Die op 'tgediert des velds geen boogpees vruchtloos spant. Sprekend is hier de versificatie in de twee eerste vers- regelen. Die lange verskolommen: door de reuzenknots ver- slagen — bedekken de aarde met hun lichaam, drukken zeer eigenaardig de lengte dier lichamen uit, waardoor de grond bij het vallen der strijders als gemeten wordt (1). Zelfde Zang, v. 813: Zij werpen 'twapen weg, en grijpen met de handen De jagers bij de keel, of zetten heete tanden In ’s vijands spieren, dien hun woeste kop rammeit, En neêrploft, dan vertrapt in dolle grimmigheid, Of woedend opscheurt met gekromde nagelspitsen , Meer scherp en meer gepunt dan Segols jaagrenflitsen, Waarvan hun eigen borst de doodkwetsuur ontfangt, ` Terwijl 't gedrochtlijk lijf zijn overwonn'ling prangt En d' adem uitperst of den gorgel breekt. — De Koning Alleen, ontzachlijk, staat in schrikbre machtvertooning , . Met d’ opgeheven bijl, in 't midden van een wal Gesneuvelden, gelijk een hooge ceder, pal. — (1) Dergelijke uitwerking vindt men ook in de v. 387 —38g van den Isten zang. — 261 — Ontzachlijk van leven, kracht en beweging is geheel de beschrijving van deze worsteling en algemeene verwarring, waaruit men ten slotte alleen den groothartigen Koning het hoofd ziet omhoog houden, en door zijne verheven gestalte, opgeheven heirbijl en machtige stem de overwinning aan zijne zijde vestigen. Schooner regels, dan waarmede de Dichter op deze wijze aan den verschrikkelijken strijd een einde maakt, levert wellicht het gansche fragment niet op. Men lette vooral op de meesterlijke sneden in den versbouw: De Koning -alleen / ontzachlijk / staat in schrikbre machtver- tooning | Met d opgeheven bijl / in ’t midden. van een wal Ge- sneuvelden / gelijk een hooge ceder / pal. Elk dezer versko- lommen is als het ware een bliksem, die het hoofd der vijanden verplet. Andere plaatsen biedt dit Epos in ruime mate aan, waarin de versbouw met den woordenklank wedijvert: Ide Zang, v. 537: Het lot der aard hangt aan mijn wenken. ’k Leef voor haar, En ken geen laffe min bij 't dringend krijgsgevaar. Men merke op, hoe de zaak zoo door den klank als door de keus der woorden en geheel den bouw van het vers treffend uitgedrukt wordt. Vde Zang, v. 183: Hij stampt, ziet driewerf om, en viiegt zijn bende voor; Zij volgt hem en men streeft den afstand buldrend door. Men lette op de uitnemende werking van dat buldren, Juist op deze plaats van den regel: Zij volgt hem / en men streeft den afstand / buldrend / door. Da Costa’s aanmerking herinnert ons aan BOILEAUS vers, daar hij van MALHERBE getuigt, dat deze D’ un mot mis 4 sa place enseigna le pouvoir. Thans eene schoonheid van een anderen aart. IIde Zang, v. 268: let Eden, 't Englendom, de Hemel, God, verdween. 18 t — 262 — Meesterlijk wordt de opklimming door den zich telkens versterkenden toon, en de eigenaardige verdeeling van den regel, als op muzyk gebracht: Het Eden /’t Englendom / DE Hemet /GOD/, en daarop, met een ontzachelijken val in den laatsten voet: verdween. Omgekeerd van dien val in ’t voorgaande vers staat het volgende vers (263) des IVden Zangs in den aanvang stil: Hij staat. Zijn gloeiend oog ontzet den moed der reuzen. Zij deinzen. Maar een steen, die °t hoofd hem dacht te kneuzen, — enz. Krachtvol door de kortheid der uitdrukking en de plaat- sing is de eerste voet van den regel, Niet zonder effect komt in den volgenden regel vlak daartegen over: Zij deinzen. Gang en snede en melody onderscheiden een aantal an- dere verzen en plaatsen. Iste Zang, v. 447: Helaas, de onnoosle zucht om andren kommer, wreeder Dan kinderlijke smart om oudren dood, hoe teder! Men lette op de kunst- en zielvolle gang en snede dezer verzen, vooral op de smelting van °t eene in 't andere vers: wreeder Dan kinderlijke smart; en het schoone slot van dezen laatste: hoe teder! Ide Zang, v. 855: Het maanlicht scheen, als thands, In statelijke pracht aan de onbewolkte trans, Maar half bezwemen naar het Oosten. IIIde Zang: Helaas, geen leger meer, Maar overblijfsel van 't nog gistren schrikbaar heir. Men lette tot in de bijzonderheden op het altijd zangerige en volle van "e Dichters versmaat, en hier bepaaldelijk op ` de nuances der heele- halve- en vierdedeels-toonteekens: li I ° ii Maar / overblijfsel van ’t nog gistren / schrikbaar heir. — 263 — Men weet wat partij BILDERDIJK dikwijls van de, wat kwistig door hem gebruikte, koppelwoorden heeft weten te trekken, hoe keurig hij derzelver rhythmische melody _ wist aan te wenden: de dichter, getuigt Da Costa, heeft van die eigenschap een stout en onbekrompen, maar tevens kiesch en smaakvol gebruik gemaakt. Hem daarin navolgende, waar 't past, raadplege men toch vooral bij dergelijke woordvorming een fijn en geoefend oor. Voorbeelden hiervan zijn in den Isten Zang, v. 54: Men zegt, een Engel stortte, op 't uitgesproken woord, Een hemeldaauwdrop op zijn voorhoofd, die het teeken Des bloedvleks, als een schim bij d' ochtend, deed verbleeken, En ’tuitgewischt had, had aan 't wraakgeschrei der aard De vloek zijns vaders zich, bij 't misdrijf, niet gespaard. In hemeldaauwdrop valt de klemtoon op daauw; dus: Een hemeldaauwdrop op zyn voorhoofd, schilderachtig ter uitdrukking van het nederzijgen van den droppel (1). | Achter welke opmerking, men aantreft: Ongemeen is hier, mits behoorlijk uitgesproken het effect van dit dubbele had, het eene toonloos, het tweede lang: / En ’t uitgewischt had, had aan ’t wraakgeschrei der dard, — enz. om uit te drukken den strijd en botsing, als ware het, tusschen de poging ter uitwissching van het vloekmerk door den hemelschen Engel, en den vloek yan een ver- bolgen vader. (1) Zie mede in denzelfden zang, v. 435: Maar wie ontbreekt hier bij uw avondfeestvermaken. Waarin men, met va Costa, de fijne tinten der toonteekens met juistheid onderscheide in de schoone samenstelling : “u — VW avondfeestvermaken. — 264 — Nagenoeg gelijkaardig is de aanmerking op ‘tv. 886 van den Iden Zang: Ik, neêrgebukt van rouw, Blijf aan mijn broeder, aan mijn broederplicht getrouw. De klemtoon in het woord broederplicht wordt hier toch vooral op de laatste lettergreep gelegd. Wij hebben gedacht, dat een uittreksel van dergelijke studien op het Bilderdijksche epos-alexandrijn er 't best de regels van zou laten doorstralen, regels wier toepassing en wijziging zich in het oneindige, naar ’t genie des dichters, vermenigvuldigt en die versbouwkunst voortbrengt, waarin men, zoo als BILDERDIJK zelf getuigt, nooit volleerd is. Wij hebben de aanvallen tegen die verssoort gezien, en gelooven dat zij die ze waagden de zaak eenzijdig beschouwd hebben, en met den oneindigen rijkdom dier maat, door meesterlijke handen gekneed, niet geheel bekend waren. Ook tot zulken rechteren behooren de Duitschers. Doch hoe vele kundige heldenvers-dichters hebben wij in Holland over de moeilijkheid om er de eentoonigheid uit te bezweeren niet hooren klagen! De dichter van den Ondergang der eerste wareld zelf bekende, dat hij langs dien kant zich wel eens mishaagde, en dat men door veel verzen te schrijven eene hebbelijkheid bekwam om alles ronduit in een enkel vers uit te drukken: iets waarbij alleen zinspreukige ge- zegden kunnen winnen. Uit dien hoofde schijnt zelfs Da Costa eene schrede verder dan zijn meester te willen gaan, die 't minstgehoorde rijm voor 't beste hield (eene spreuk wier rechtmatige toepassing geldend kan zijn). Zoo als vroeger aarzelt Da Costa ook thans niet om onbeduidende woordekens als van, of en der- gelijke tot rijmklank aan te wenden: B. v. in zijn laatste gedicht De Chaos en het Licht, (1850) blz. 36: Ziedaar dan — de eeuwen door van mensch- en volkshistorie — Met hoe veel glansen ook van allerhande glorie Omwoeld — die ééne kwaal in talloosheden van Verschijnslen 2, beide mensch en menschlijkheid ten ban. — 265 — En wat vroeger : ’tIs de onverzaakte trek bij alle stervelingen, Naar onafhanklijkheid van die ons schiep te dingen, En met of zonder God, ons zelven, hoe ‘took zij, Ten God te zijn. Van daar, in heel de maatschappij Als in den enklen zoon van Adam die wanorden, Die tegenstrijdigheén steeds strijdiger geworden, Naar dat het menschlijk kroost zich veroneindigde of Ontwikkelde over de aard: Onkennis ruw en grof Of, in verfijnder vorm, nog schuldiger onteering Van de Almacht, van zijn wet, en wezen en regeering, Bij ’tbeeld, het maaksel van zijn geest. Geschiedenis Der volken, daag, daag op ! Zeker, vordert poëzy, in een wijsgeerigen vorm gegoten, vooral eene kunstig uit- en doorgezette verscheidenheid ; wij meenen evenwel dergelijke eindrijmen, tenzij in sommige effectvolle uitzonderingen, niet goed te mogen keuren. Verzen, die zonder den volzin of de zinsnede te sluiten niet met een naam- of werkwoord eindigen, maar met dergelijke niets beteekenende woordjens, gaan bijkans altijd aan zekere lamheid mank. | Wij zeiden, buiten enkele effectvolle uitzonderingen : Da Costa's meester zingt in den 2den zang van zijn epos, v. 95: (Was of ons Paradijs, al schuddende op zijn grond, Verbrijzelde op de puin van ’t lager wareldrond. Was vuur, verterend vuur, met buldren, kraken, donderen , Met rook en zwavelvlam, dat Eden af moest zonderen; ’t Was stikdamp; dien de hel van ondren opjoeg, om Ten muur te strekken aan der zaalgen heiligdom (1). Te recht zegt de Commentator dat die voorstelling van de afzondering tusschen het paradijs en het overige des aardbodems ontzachelijk is door woordenkeus en maatklank , terwijl de twee laatste verzen indrukmakend ineensmelten. (1) Deze verzen zijn van vier andere voorafgegaan, met de rijmen verstomd, gromt, hooren, chooren ; zoodat de o-klank hier in een tiental rijmen achtereen heerscht. — 266 — Die met ons begrip omtrent de bovenstaande afkeuring niet instemt, al ware hij een DA Cosra, bewijst ten minste dat het, niettegenstaande alle kunstmatige wendingen, dien ongermaanschen verze, krachtens 't zich opdringend iambus- mus, aan toonverscheidenheid veelal schort. Wij komen er rond voor uit: wij behooren tot de voorvechters van den Alexandrijn niet. Doch men versta ons wel: wij willen dit getelde-syllabenvers niet, ten koste dergene die zich met vrijer syllabental bewegen, verdedigen: wij zien niet gaarne het Nevelingenvers van zijn vaderlandsch eerstgeboorte- recht ten voordeele van den Alexandrijn verstoken, en den banbliksem des vooroordeels tegen de strengere metrische versmaat gericht. Wij zijn niet uitsluitend omdat onze ge- voelens gematigd zijn. Hoe meer versbouwvormen, des te weelderiger, rijker, eigenaardiger poëzy. Wie durft er ontkennen, dat een epos als ’t Bilderdijksche volkomen geschikt, bekwaam is om 't alexandrijnsche vers zelfs aan Nederland te doen overleven? Maar ook, wie moet niet bekennen, dat het zeldzamer gebruik van den Alexandrijn thans onze dichtbundels kenmerkt, en ten voordeele van in Germanie bewaarde of met goed gevolg aangewende dichtvormen pleit ? § 3. De Casuur in de middenrust. — Dóórloop aldaar. Sommigen willen bij ons, dat men in de alexandrijnen nooit de maat in de middenrust late vallen, even gelijk dit bij de fransche kunstrechters verboden is: wellicht schrijven zij dit voor, omdat onze alexandrijnen van de fransche afstammen. Over het algemeen is dit voorschrift niet onbillijk; doch somtijds kan 't gepast zijn daarop geen acht te slaan. LULOFS zong: Waar is die Koning thans, die in zijn dronken waan Sprak: » Ik zal diep in 't Noord, hoog boven zon en maan — — — 967 — Hoog boven ’t maatloos ruim der gouden stargewesten , Gelijk aan de eeuwge Goön, mijn vorstenzetel vesten” ? Ja, in den afgrond — in den afgrond zonk hij neér; Hij scheen een God — zijn ure sloeg: niets was hij meer. Zeker, waar poëtisch gevoel heerscht, daar moet de phantasie der maat heerschen. Men ziet, hier vooral in dien laatsten regel, ten gevolge van den trimetergang van 't vers, eene beweging, eene levendigheid, die met de afschildering van het voorstel over- eenstemt. Doch die laatste regel is een doorloopend vers, dat is, een vers waarin een woord eensdeels in 't eerste, anderdeels in 't tweede halfvers komt. Deze gelukkige vrij- heid is bijna met het nederduitsch geagregeerd alexandrijn geboren: in Hoort’s Geraerdt van Velsen, waarin nog, even als in de middeleeuwsche spelen van sinnen, Twist en Geweld persoonlijk optreden, zegt de een tegen den andere : 'tZy ghy gegrepen aen wilt hebben 't fransche rijk, Oft tegens 't Kristen volk des Moors verbolgen krop; Strandt tegens strandt, zee tegens zee, te maken op (1). BILDERDIJE, die zich niet ontzag van de hoogte zijns dichterlijken zetels tot den onderhoorigen stoel des philo- logischen commentators af te dalen, teekende daarop aan: » Schoone, schilderachtige regel, maar die misschien wei- nigen vinden zal om er 't schoone van te gevoelen, of er de uitspraak van te doen gelden. Dit moest men Punt hooren lezen om er door getroffen te worden (2).” (1) Het Virgiliaansche : Litora litoribus contraria fluctibus undas (Æn. rel, (2) » Een geoefend declamateur zal zelfs aan schijnbaar slechte verzen schoonheid weten bij te zetten : de declamatie doet een ge- dicht vijftig pro-cent rijzen of dalen. Hoe veel toch vermag niet de declamatie! Garrick (vertelt men) nam aan, louter het abc zoo op te zeggen, dat er vrouwen de tranen bij uit de oogen zouden springen, En daarom ware het te wenschen, dat men, even als in muzykstukken, zoo ook in verzen, den min geoefenden lezer eenige wenken kon geven hoe hij te lezen had, in welk tempo namelijk , met welk een toon van stem, enz. Ik zou dan, b. v., boven de — 268 — Inderdaad, het is zeer fraai, in den alexandrijn twee Stem- rusten te ontmoeten, de eene na den tweeden — de andere na den vierden voet: omdat aldus, bij gelijke tijdver- deeling, de gang van 't vers verlevendigd wordt, en er als ’t ware drie stappen of bewegingen,,in plaats van twee plaats grijpen, ook zonder doorlooping, b. v.: ‚Bedenk uw plicht: er is nog tijd. Uw ziele spreek’. Doch ook zonder trimetersche beweging kan de regel ziel en leven ontfangen, als metrum en rhythmus, verre van samen- en in een te vloeien, samen in strijd schijnen te komen, zoodat eene metrisch-langere syllabe, gesteld daar waar regelmatig eene toonlooze moest staan, door die afwij- king de aandacht inroept, en dat woord, doch zonder rhyth- mische verkrachting, als een beeld in een tafereel op den voorgrond doet komen, b. v.: Zijn woeste blik rolt, en vervolgt mij overal. Ook bij den aanslag van `t vers kan dit plaats grijpen : ik zelf heb aldus eene van VERBOECKHOVENS hoofdschilderijen nagemaald (Vaderlandsche Poëzy, D. III, blz. 23): Natuer, o schoone maegd, die voor geen rimpel vreest, Altoos zijt gij den Belg een minnares geweest. VERBOECKHOVE is uw zoon: de schapershonden hijgen, En 't witgewolde vee rust onder koele twijgen, Of blaet, verzadigd van het klavergroen en kruid, Of vlucht: een zwart orkaan brak ’t gramme noorden uit, En spreidde een wolkenfloers op de akelige kimmen. Woest ijlt de ram het schaep vooruit, met angstig grimmen. Ter veilge kooi drijft hen de bange herdersstaf, En ‘tglinstrend regenvocht lekt van de planten af. versregels, waarin Vonnet als krijgsdichter geprezen wordt, Allegro vivace, forte of zoo iets dergelijks plaatsen, en boven die over den kindermoord te Bethlehem , Adagio lamentoso of zoo iets; want gelijk toch de eerste telkens crescendo , ras, levendig , vurig , met eene hooge, luide, forsche stem gedeclameerd moeten worden, moeten de laatste zeer langzaam en slepend en met eenen somberen, doffen, lagen, weemoedigen stemtoon worden uitgesproken, waarnaar ook de Cesuur van 'tvers is ingerigt.” LuLors, over zijn gedicht ter eere van YonneL in gedeeltelijk-rijmende decasyllaben opgesteld. — 269 — Doch de doorloopende alexandrijn levert niet bestendig een trimeterschen gang, en wordt veelal verscheidenheids- halve gebruikt: de Doorloop gebeurt veelal door middel van een adjectief met een voorzetsel samengesteld. FEITH (in 't Graf): Een dorre wereld, ongevoelig voor uw smart. Eene prepositie zelfs, vooral wanneer zij beweging uit- drukt, kan zeer gelukkig ten Doorloop dienen. HELMERS zingt : Geen dijk bedwong den vloed, daar hij zijn bed ontzwollen, Zijn breede baren over de akkers voort deed rollen. Ook mag de Rust in een samengesteld substantief vallen, mits het tweede woord geen monosyllabum zij. Goed is: De veldheer sticht zijn krijgstroféén bij ’t altaar; minder goed, wanneer men trofeén tot een dissyllabum samentrekt, als: De veldheer sticht zijn krijgstrofeên op ’t oorlogsveld. en onlijdelijk zoo dit laatste woorddeel eensyllabig is: Die zege deed zijn krijgsroem °t aardrijk overklinken. Daarenboven moeten werkwoord en voornaamwoord niet door die rust in hun samenhang verdeeld worden: tenzij er buitendien eene wezenlijke redeverdeeling plaats hebbe die het vers breekt; en dit zelfde geldt van de possessiven met hun naamwoord (1). (1) Bnoerpux, Van de Versificatie in de Nieuwe taal- en dichtk. Verscheid., IIde deel. — » Samengestelde substantiva , als onverstand of medgezel (zegt hij mede) dulden °t vallen der rust in ’t woord niet.” Kinker, die in de Beoordeeling van Bilderdijks Spraakleer, " daarin voorkomende hoofdstuk op de Prosodie onderzocht, merkt blz. 279 aan: » Ik zie niet wat de al of niet zamengesteldheid der woorden hier tot het wel of kwalijk klinken toe kan brengen. VorperL en Hoorr dachten er anders over, en zij deden wel. Wanneer het gebrek van de middenrust slechts door eene rust op de vierde en achtste lettergreep vergoed wordt, is 't vers zelfs welluidender dan met de zwaarste middenrust.” — 270 — Wij herhalen 't, de Middenrust, waardoor het vers in twee gelijke deelen wordt gedeeld, als zij niet al te sterk en afgebroken gehoord wordt, zet aan ’t alexandrijnsch vers eene deftigheid bij, waardoor 't meer dan eenige andere ge- woone dichtmaat, eene bijzondere geschiktheid verkrijgt, om ernstige zaken voor te dragen; doch al te streng genomen en met groote gevoeligheid voor het oor telkens herhaald, brengt deze rust, in plaats van eene gepaste welluidendheid, eene vervelende eentoonigheid te wege, die men in onze alexandrijnen niet genoeg vermijden kan (1). § 4. Ineensmelting (Elsie, Synalæpha). In de middeleeuwen bezat de taal eene vloeiendheid die zij verloren heeft, en wel vooral in 't schrift, goeddeels door t stijve afscheiden van zulke woorden, welke de gewoone minder oratorische spraak, als te samenhangend uitbrengt. Uit dien hoofde moet dan ook voortijds de ineensmelting der vokalen in zwang zijn geweest. Lang voor MAROT den Franschen dien regel der welluidendheid leerde eer- biedigen, werd hij veelal bij de ouden in acht genomen Die quade Inghe, die hi hiet, en dat, bestendig (volgens JONCKBLOET) wanneer eene toonlooze e in de tweede daling (of cesuur, zoo als hij "t heeten wil) viel. Aan ’t vlaamsche spraak-eigen getrouw, elideerden zij mede als achter een woord met eene stomme e sluitend er een volgde, dat met een A begon; iets, dat sommige Antwerpsche dichters, zoo als van RIJSWIJCK en DE LAET, waar 't in het vers te pas kwam, hebben willen hand- haven, maar dat enkel in verzen van gemeenzamen trant zoude te verdedigen zijn. Had bij de Grieken in 't algemeen geene elisie, ten zij per apostrophe of afkapping, plaats, ook in de hoogduitsche poëzy heeft zich dat gebruik vastgezeteld.. (2) Zie Kiskens artikel in den Schouwburg, 1808 , blz. 181. — 271 — Het al of niet waarnemen der Ineensmelting heeft in lateren tijde bij ons eenigsins gewankeld: trouwens Cats en de vlaamsche rijmschrijvers die hem volgden (waaronder wij met eere L. DE MEvER tellen), onderhielden niet altijd hare wet: VonDEL zelf niet (zie Gijsbr. v. Aemstel, v. 221). VOLLENHOVE, die (eene taak den dichter van den Kruistriomf onwaardig) taalregelen en wat dies meer zij op rijm en maat bracht, meende nog in 1686 in zijne notulen die wetten te moeten herinneren » daar de leste en beste van de nederduitsche poöten dezen voet (dat is trant) in de dichtkunst alom hielden”, Men verwaarloost de Elisie achter de eerste rijmelooze helft van een voluit geschreven (doch in den grond dubbel) tro- chaïsch vers: BILDERDIJK zingt op den dood van een kind: ’k Moest mijn vaderland hervinden om te sterven op uw graf; ’t Was uw doodkist, dierbaar wichtjen, dat dit vaderland mij gaf. ’t Was uw doodkist! — Groote hemel! o vergeef eens vaders hart, Wat het opwerp’, wat het smore / in de wanhoop van zijn smart. Het Nevelingenvers, waar de aaneengeschakelde tro- chaïsche verzen, zoo zeer naar zweemen, elideerde mede niet te dier plaatse, b. v. 't vers 3598: Daz im iemen neme in sturme sinen lip. Men weet wat invloed de cæsuur op de verwaarloozing der Elisie in de latijnsche poëzy uitoefende (1): de rust die smore en neme medebrengen, is nog sterker dan eene ceesuur. Echter vermijdt men best elders, bij zulke gevoelige rust de Elisie. Mevrouw VAN ACKERE, Vlaanderens hoofd- dichteres, schreef de volgende strophe ter inhuldiging des (1) Quid struit aut qua spe inimica in gente moratur? (Virg.) en meer voorbeelden. De Cæsuur was in de trochaïsche verzen van ouds zoo sterk geteekend , dat zij op ’teinde der Vde eeuw reeds de Ineensmelting belette in de verzen des rhetors Sint Ennoprus : Abstinens manu, pudorem aure et ore verbero. Quidquid ars habet pavendum ars loquendi temperat. (Zie EnELEsTtan pu Mën, , Poes. lat. anter. au XIIme siècle, p. 132.) | — 272 — borstbeelds van den vlaamschen Ovıpıus, den teederen SipRONIUS Hosscuivs: Hij klimt; hij slaet den blik in ’t ronde. Nu vindt hij "rt ouderdakje weêr, En nog, nog staet daer de eiken sponde, Waerop hij rustte. Menig keer Heeft hij op ’tgindsche veld gezeten, Toen ’t schapenheir met grage beten Daer graesde. O onvergeetbaer uer ! Hoe roert ge, o dorp, hem de ingewanden ! Hij sluit zijn hand in broederhanden, En blaekt van heilig liefdevuer. Bij de nieuwe uitgave van dit lofdicht, in de Avondlamp, heeft zij niet zonder lyrische verbetering, gesteld : Toen schapen met zoo grage beten Daer graesden. Onvergeetbaer uer (1) ! § 5. De Oversprong. Hoort en VONDEL calqueerden wel ons alexandrijn en wat dies meer zij op het fransche patroon (indien men namelijk, het algemeene vooroordeel eerbiedigend, hen als de invoer- ders dier ontleende maat, welke zij slechts doorzetteden , wil aanschouwen), doch zij daguerreotypeerden hunne phantazy daar niet slaafs op: neen, al staat het vast dat ook de oude fransche school vrijer was in hare alexan- drijnsche wendingen dan die welke van LopewiJjK XIV dagteekent, wilden echter deze groote dichters der zeven- tiende eeuw den nederduitschen versbouw met den uit- heemschen niet vereenzelvigen. De gelukkige Dusartas, -die reeds in zijn leven zijn ganschen roem genoot om later vergeten te worden, de (1) Mogen wij hierbij aanmerken, dat de melody der gansche strophe veel lijdt van 't verzuim der rust achter 't vierde vers, dat den vierling min of meer gevoelig sluiten moest? (Zie blz. 322.) — 273 — - rijmschrijver dien men ook in 'tlatijn overbracht (1), werd gedeeltelijk door VONDEL (omtrent 1620) nagebootst : ‘Que vous estes heureux, ô delicats esprits, Qui par vostre fureur mesurez vos escrits. Vous n’allez espuisant les forces de vos aisles, Ains pendant vostre Avril, comme les philomèles, Sages, vous voletez de buisson en buisson, De suiet en suiet, de chanson en chanson. Mais moi, par trop hardi, i’ imite I’ arondelle; Je ne trouve où brancher; ie passe à tire d aisle Des longs siécles la mer, mer sans fonds & sans bord, Or’ emporté du Sud, or’ emporté du Nord. Met eenigsins vrijer vlucht, met meer speling in de cadans, bragt reeds VONDEL dit over: Wat zydy zaligh! die ghy [ghy die?] abel van verstand Uw rymen mate steld nae dat uw yver brand! Ghy put 't vermogen van uw vleugh’len t’ eenemalen Niet uyt, maer wispelsteert gelijck de nachtegalen Gedurende uwe lent van d’ een in d’ ander haegh, Van stoffe in stof — van lied tot lied — al even staegh: Maer ick de zwaluw’ nae te volgen niet en vruchte, Vind nergens nesteltack, passere met der vluchte Een veler eeuwen zee, die boom noch oever roert, Nu van het zuyden — nu van ’t noorden weghgevoert. Aldus vloeide de rijke verscheidenheid, die in de klassieke poëzy heerschte in de onze over: Hoort en VoxpeL legden hier niet alleen den grondsteen, maar kunnen nog heden veelal als modellen der dichterlijke periode beschouwd worden. Hoorr had zeker den griekschen en latijnschen versbouw nagegaan, en deszelfs toepasselijkheid in dit geval springt in het oog. Wij willen dit van naderbij beschouwen. De aart der latijnsche poëzy (om ons bij deze te bepalen) vereischt geensins dat elk vers op zich zelven sta of door (1) Guil. Salustii hebdomas. 1598. — 274 — | eene rust eindige, maar dat veeltijds een of meer woorden, den zin van 't redegedeelte toebehoorende, tot het volgende vers gebracht worden. Na zeker getal overvloeiingen van ’t vers, zorgvuldig tot vermijding der eentoonigheid afge- wisseld, sluit de phrasis met den versregel: de geest, wier aandacht door die gelukkige samenbinding geboeid was, schijnt eene poos te verademen om daarna nieuwe aandacht te schenken. Doch zulke enjambementen worden niet aangewend, zonder den aart en de quantiteit der woorden in aanmer- king te nemen. De dichter kiest daartoe geensins dezulke uit, die in 't geheel der phrasis van gering belang zijn: bestemd om de aandacht op zich te vestigen, moeten zij die verdienen. De, over 't algemeen, in het andere vers overgebrachte woorden zijn 't substantief, het verbum, of een merkwaardig epithetum, of verscheidene dergelijke te samen gevoegde woorden. Het valt licht die regels op onze dichtkunst toe te passen : Uw slaap is eindloos in de grafkuil en 't ontwaken Ver af. De morgenzon zal nooit uw koets genaken. BILDERDIJK , Mengelpoézy. ..... Maar gij, die boven ’s hemels sferen Aan ‘s Vaders rechterhand den ongeschapen troon Beklomt, gij, God van God. Dezelfde, Onderg. der eerste wareld, blz. 3. Argostan stond alleen Onschokbaar, bracht een heir van strijdren op de been. Dezelfde, zelfde dichtstuk. Het is mede een soort van oversprong, wanneer de begin- woorden van een versregel, zonder juist met de slotwoorden van den voorgaanden in onmiddellijk verband te staan, er nochtans een vervolg van zijn: immers door deze plaatsing trekken zij op zich zelve de aandacht. Hiervan komen voor- beelden voor in de Nova Zembla van TOLLENS: Hij rijst — omarmt hen in vervoering — slaat zijne oogen D’ onmeetbren afstand door, zoo ver zij reiken mogen — En siddert. — 275 — Het is het Noorderlicht. Nu zien zij 'tsiddrend aan, en bloedrood opwaarts klimmen, En spellen wee — dan danst en speelt het aan de kimmen. God dank! daar gaat een vonk van ’t sluimrend daglicht aan. Zij zien het twijflen — rakken ’t valluik heftig neder — En staren — Ja, God dank! — de morgen schemert weder — De maan verbleekt — de starren deinzen — heller glans Verlicht de klippen — kleurt de kimmen — tooit den trans. Doch, wat men doet ter bekoming van een schilderachtig of zielaangrijpend effect, wendt men niet zelden ook aan ter vermijding van eentoonigheid. Over ’t algemeen keert een gepast doorloopen van den zin dit slaperig gebrek af. BILDERDIJK schetst het eerste ochtendkrieken aldus: Geen morgenzon had nog het hoofd weêr opgebeurd. De nevel van de nacht was naauwlijks nog gescheurd. Reeds zweeg het nachtgespuis: nog zwegen de orgelkelen Der bosschen. Nacht en dag scheen door elkaér te spelen ; Niet als de roos der wang, met donzig lelieblank Of "Leit der oogen, met des levens flonkersprank Versmolten, maar als ‘tgroen der gladgeschubde slangen In ’t zilver zich verliest met weemlend beurtvervangen. Verscheidenheidshalve vindt dat ook plaats bij kortere versregelen : ’t Oorspronklijk vindingrijk vermogen , „ Door 't groote en schoone sterk bewogen , En aangespoord door eigen kracht, Poogt met geweld zich los te wringen Van de aarde — en eindloos voort te dringen Tot daar zich de oorsprong aller dingen Omzwachtelt met een donkren nacht. Daar de Oversprongen aangewend worden om de eentoo- nigheid te vermijden, zoude men, door ze niet af te wisselen, Juist in dat zelfde gebrek vallen. JUVENALIS vermeed het niet in 't volgende: _Festinat enim decurrere velox Flosculus, augustae miseraeque brevissima vitae Portio : dum bibimus, dum serta, unguenta, puellas Poscimus, obrepit non intellecta senectus. — 276 — Gebrekkige Oversprongen zijn mede zulke die de harmony van ‘t vers wegnemen, en iets haperends doen ontstaan in den rhythmischen samenhang van den regel die met een Oversprong aanvangt in den voorafgaanden; zoo als in Pieters Meibloesem (Antw. 1847): En het tweede was een lelie , In een blank gcwaed ; Op haer ranken stam verhief Zij zich in haer dos zoo lief. Schoon was ze in der daed. Niet beter ziet het er uit met het plaatsen eens adjectiefs op het slot van `t eene en het substantif in ’t begin van ’tandere vers: eene fout, waar zij geene schoonheid is, die bij VAN KERCKHOVEN en andere antwerpsche dichters tot stelsel- matigheid schijnt overgegaan, zelfs in stukken, zoo als de Elegie, waarvan zangerige welluidendheid eene hoofd- vereischte is. In de Dilabitur Nebula van den gemelden schrijver lezen wij: O, ik was verdwaeld en pligtig, Meisje, k had uw ziel miskend. Neen, ik wist niet hoe ’t verlaten Soms de reinste zielen schendt (?); Doch het moest mij diep berouwen; Meisje lief, vergeef den trouwen Minnaer die zijn schuld bekent. Bij verzen van minder ernstigen aart, waar dit eene ver- rassing zou te wege brengen, en zelfs als ter uitbreiding van den zin strekken, kan zoo iets wel eens beproefd worden. Ge ontsluit der Christenziel een eindloos - uitgebreid Verschiet, weldadige, geliefde onsterflijkheid ! Een monogyllabum is niet geschikt tot een vloeienden over- sprong, ten ware hij aan ’t volgende rededeel door eene — 277 — conjonctie vereenigd ware (1) of effectshalve op zich zelven stond. De fel besprongen leeuw, verzaamlend al zijn krachten, Deinst, vliegt hervoort. Ongelukkig is 't Vondeliaansche : Geen waterslang vernielde U, schoon haer vruchtbre hals van veele hoofden krielde. (Eneas, blz. 384.) Men gevoelt wat partij er te trekken is van 't Enjam- bement bij die tafereelen, welke vol beweging en leven moe- ten afgemaald worden. 