VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
oroms. wordt uit een Engelsch Werk van dem Heer DENMAN, deszelfs Geneeswyze voorgeíleld, beftaande in onthsting der eerte Wegen te bevorderen, "t welk ook: van veele andere Scliryvers wordt goedgekeurd en aans genalens doch hy verkiest dit te doen door den Braaks green tot twée greinen by een poeder van Kreeftsoos gen gevoegd, en als het geene werking doet, laat hy het der met eenige’ meerdere maate van de Braak-wynftéem herhalen , tot Zo lang dat het middel genoegzaame ontiase ting heeft gemaakt ; en als het eenige braakingen heeft ver, wekt „; doet het den meesten dienst om de koorts te doen wyken. Hy fchroomt. de braakingen in Kraamvrouweu! niet, en zegt, haar dikwils, onmidlyk na de Verlosfing, braakmiddelen te hebben voorgefchreeven. Hy zondert echter uit vrouwen, welker maagniet eenige kleine gifte’ van den Braak-wynfteen. kunnen verdraagen, gelyk er ges: vonden worden. . Uo. t ‘Hier op volgen de aanmerkingen van den zelfden Schrya. ver over de Stuipen van Zwangere Wronwen op bet einde. baarer Dragt. Hy keurt niet goed op alle mogelyke wys, ze de Verlosfing te verhaasten; om dat men wel giet dat: ze zonder zulke buitengewoone hulpe verlost werden, em de Verlosfing onder de Stuipen bezwaarlyk, onm ert, of niet dan met gevaar te bewerken is, ‘Eéne:of meer aderlaatingen , naar de gefteldheid van de Lyderesfe, keurt: hy niet af: doch meent dat men, gelyk in de Koorts der Kraamvrouwen , ber meeste werk moet maaken van de ins! gewanden te ontlasten, en zo mien denkt dat middelen — van boven ingegeeveh; te langzaam zullen werken, door isteeren 5 ook ontraádt hy niet wenig rustverwekkend^ middel te gebruiken. OO ey Proeven , van Dr: boásoN, op: honden genomen’, toon- den dat Zunste middelén; de fInapyerwekketide hoedanigheid b | | vau ip GRNEESKONDIG TYOSCHRIFTe vån het Opium verminderen; en gevolglyk als tegefimidde>- len, waar het Opium in te groote maate gebruikt is, of te veel werking doet, kunnen aangemerkt worden. Gok blykt - uit deeze Proeven, dat het Opium, kort na het gebruik , den omloop van het bloed niet verhaast maar vertraagt. . Zonderling is het geval van eene Nageboorte met een beenige zelfítandigheid bedekt , als een fyn netwerk ; gelyk, den buitenften rok van een Meloen zen dit tot drie maalen,: in drie achtervolgende verlosfingen in dezelfde vrouw; in; de tweede en derde echter minder dan de eerfte. — , - De Aanmerkingen van den kundigen PERCIVAL POTT g: aangaaride Been -breuken en Ontwrigbingen zyn van veele aangelegenhéid voor de Heelmeesters in zodanige gevallen te behandelen en voor Lyders die 'er ongelukkige onder- werpen van zyn. Hy verwerpt de uitrekking welke ge= woonlyk gemaakt wordt , om dat dezelve ftrydig is met het oogmerk welk men bedoelt. De voordeeligfte {taat voor de herftelling en vereeniging , zegt hy , is, wanneer de- Spieren van het aangedaane deel in haare grootíte verflap= ping zyn, welke verflepping geen plaats heeft dàn wan- neer het deel half gebogen is. En dezelfde wyze van be- handeling wil hy ook in de Ontwrigtingen gevolgd hebben. , Dé geneezing van Long-teering, door de waasfem van. warm water, waar in Borst-kruiden getrokken zyn , met: behulp van een bekwaam werktuig , te doen inademen , heeft haare byzonderheid; en de voorbeelden van perfoo- nen, op deeze wyze geneezen , verwekken met reden de opmerking der Geneesheeren op dezelve. De Heer BUCHOZ geeft eene befchryving hoe het werktuig, hier toegebruikty- - gemaakt moet worden. De Heer LENTFRINCK voegt hier. by, dat fommige Teering-zieken , die voor ongeneeslyk. gehouden waren, door hùn verblyf nagt en dag, by de Koeijen, op een Koe-ftal te neemen, geneezen zyn. Gee vallen door den zelfden Schryver opgegeeven , en door ane. deren, met goeden uitflag , nagevolgd. - De natuurkundige befchouwing van den Slaap , ondertee- kend met D. H. , frerlyk opgefteld, zal hier ook met ver- maak geleezen worden. De naaste oorzaak van den Slaap, door den Schryver voorgehouden; zal wel niet allen vol- doende voorkoomen ; doch ze wordt van hem ook niet met verzekering aangedrongen. - Wat de redeneeritigen' over de Ontleedkunde voor Schil. ders en Beeldhouwers aangaat, wy kunnen niet zien i dat; 1, ' Ces GENEESKUNDIG "TYDSCHRINT. Li debzen id dit. Werk zeer te pas koomen. Wy achten: nied nodig meer van dit Werk te: zeggen, vastftellende dat het van veele onzer Vaderlandíche Genees: en Heel - meesters wordt geleezen; en wy hebben "er reeds meermaalen van gefproken. ` f n" H "yze ‘van de Inentinge-der Kinder- "erbaal van eene: Reeks van. Proef- t WATSON, M. D. Lid van de yy » en van het Koningklyke Col- en een der Beftierderen van het nede in eene Ferbandeling over bet WOLTER FORSTEN VERSCHUIR 3 - . Yntema en Tieboel, 1769. Gr. OBavo , het: eerfle 68. en de P'erbandeling 164 blada. Lhoewel "er in den laatften tyd veele en voortreflyke ZA Werken over de Inenting der Kinderpokjes in "t licht gekoomen zyn , kan men egter deeze twee Gefchriften geen» zins als overtollig aanmerken. In dezelven wordt een nieuw licht over deeze konstbewerking gefpreid ; waar door vee- le duisterheden en twyfelingen, waar mede dezelve nog eeuigzins beneveld was ,. wordeit weggenomen. Het is, namelyk „bekend, dat deeze Inenting niet van ale Gee heesheeren , die "er over gefchreeyen hebben , op dezelfde wyze voorgeíteld en gedaan wordt „zo ten bpzichte van de ‘Voorbereiding ,' de Verkiezing der pokítoffe, de Leefregel of het gebruik van Geneesmiddelen , voor of onder de Zieke te, en elk: de zyne boven: dr van-anderen aanpiyst. De Heer watson heeft het van gewigt geoordeeld de voor- naamfte hendelwyzeu, waar van by deezen en genen ge: bruik gemaakt wordt , door een genoegzaam getal van Proer ven, te ondetzoeken ; om door de uitkomst te zien welke men voor, de beste en van de gelukkigíte gevolgen:te hou- den badr.. Hy:was begeerig te weeten wat deel de.verfchil- Jende foort van pokítoffe ìn de goede uitkomst badt; of -het afhing van dezélve te neemen van de natuurlyke of ige Ente Kinderpokjes, van den waterigen of etterigen Daat Ke pokftoffes wat uitwerking de Kwikmiddelen of Kwike purgatiën onder de Voorbereiding bebben: en hy nam voor Ee manieren y waar van met een goeden. uitflag ge- -bruik gemaakt was, te gelyk met (ommige. anderen, wel- ken een gelyke veiligheid beloofden, in ’t-werk te ftellen, > Je, DEEL. Re LETT. RO, 2 ` E op ed /— "WATSON EN VERSCHUIR op dat indien eenige wyze, by ondervinding bevonden wierdt beter te beantwoorden dan de anderen, dezelve dan mogt aangenomen worden. De Heer WATSON, fe- dert verícheide jaaren een der Geneesheeren zynde van bet Hospitaal der Vondelingen , waar het vastgefteld is alle de Kinderen de Pokjes te laaten inenten, hadt hier toe de vereischte gelegenheid. ‘Een aunmerklyk getal van Kinderen werden ingeënt met pokftoffe , ‘genomen in haaren waterigen ftaat, van een perfoon welke de ziekte hadt, zo als men het noemt, op de natuurlyke wyze. Sommigen werdt eene buikzuivering van een.trekzel van Senebladen gegeeven, anderen wer- den zonder eenige geneeskundige Voorbereiding ingeënt. Geen een van deezen gebruikte, onder het beloop der Ziekte, eenig geneesmiddel. Vervolgens werdt een ander getal ingeënt met (toffe genomen van een puistje van de in- geënte pokjes; en aan fommigen van deezen werdt drie- taal vier greinen Calomel, zonder eenig byvoegzel gegee- ven. Anderen werdt een trekzel van Seuebladen gegee- ven; anderen werden geene geneesmiddelen tot Voorbe- feiding of onder het beloop der Ziekte toegereikt, Weder- om anderen met pokftoffe volkomen ryp van een ingeén- ten perfoon , fommigen zonder geneesmiddelen tot Voor- bereiding of onder de Ziekte. Van vier en zeventig per- foonen , met pokítoffe van zulk een verfchillende geftelte- nisfe ingeënt, en veelen alleen door onthouding van dierlyk voedzel voorbereid, was er geen één zo ziek om bekom- mering voor den uitflag te. hebben. De Schryver is naauw- keurig in-het beloop der:Ziekte van veelen byzonderen dee- zer inge£rten op te geeven, waar in wy hem niet kannen volgen, of alle omftandigheden melden zonder alles over te fchryven , dezelven kunnen in het Werkje geleezen wor- den; wy zullen alleen eenige gevolgen , welken hy by wy- ze van befluit, uit de Proeven trekt, hier by voegen; na -voor af gezegd te hebben dat fommigen , welken op de nen- ting geene uitzetting hadden gekreegen, na verloop van eenige dagen, voor de tweede maal werden ingeënt, ei gok dan geene uitflag krygende, by de overigen, geduue ‘rende het geheele beloop, gelaaten , om te zien of ze, ‘door de natuurlyke befmetting zouden aangedaan worden! en er niets op volgde. | Die met pokítoffe, in haaren waterigen (taat, ingeënt «waren , hadden het kleinfte getal puistjes , en de Ziekte wel- ke hier aan doorgaans gelyk is, ligtst; als ook, wanneer. - ` 20 OVER DE INENTING DER KINDERPOKJES. 65 ge te voren gepurgeerd waren. De bereiding van de Mera Eurius fcheen niets tot vermindering der puistjes toe te brengen, daar die welken het trekzel van Senebladen geno- men hadden , 'ereven gemaklyk afkwamen. Die ingeënt wa- fen met Zeer rype ftoffe , van ingeënte voorwerpen emm 9 en waar aan niets tot Veorbereiding gebruikt was , hadden het grootte getal van pokjes. Eenigen, welken ‚na maar viet dagen onthouding van dierlyk voedzel, ingel nt waren , hade den nogeen of ander puistje meer dan die welken Cslornel gebruikt hadden. - In het Aanhangfel op dit Gefchrift van den Heer wa'f- Son wordt een geval verhaald van een arme jonge Vrouw Van drie en twintig Dären, niet verre woonende ván de Nro River te Islington, welke door de Kinderpokjes aán- ust, nog ylhoofdig was, fchoon de pokjes reeds uitge- omen waren. De oppaster vau haar af zynde, liep zy uit het bed en uit het huis en fprong in de Rivier. Zy werdt b 2 eerst 68 Kb WATSON EN VERSCHUIR eerst vàn een oud man , aan de overzyde van de Rivier gaane de, gezien , die menfchen te hulp riep. Uit het water ge- haald werdt zy voor dood op het gras neergelegd. Zy werdt in een kist gebragt naar het Werkhuis te St. James Clerken- wel. De draagers, door flruikeling van den eenen, de kist op den grond hebbende laaten vallen, hoorden , onder het weder opligten een zagt gekreun, het welk zy, in het Werkhuis gekomen zynde, verhaalden. Men leide haar op het dekzel van de kist, onder een ope galery, en het was koud vriezend weder. Eerst ontdekte men een kleine beweeging in haar bovenlip, waar op men haar in een ka- mer te bed bragt; na eenige gedaane wryvingen en eenige verwarmende dingen in den mond gegooten te hebben, ge- ` raakte zy aan het overgeeven van veel wind en water, en begon langzaamerhand meer en meer te bekomen. Den volgenden dag zag nien de pokjes wel wederom uitgezet 5 'sdaags te voren hadt men wel eenige blaauwe vlakken in het aangezicht gezien en op de borst, maar van de Ziekte niets weetende, om geene pokjes gedagt, welken zich nu baarblyklyk vertoonden, en vervolgens goeden voortgang hadden , zo dat de jonge Vrouw gelukkig. herftelde. Zo wei- nig kwaad badt de koude aan de ziekte der pokjes gedaan: Wy gaan nu over om eenig verflag te-geeven van de vol. gende Verhandeling. ,, ln het jaar 1767 en 1768 in Enge. land zynde"; zegt de Heer VERSCHUIR, 99 om my verder in de Geneeskunde te oefenen, zo verzuimde. ik geenszins deeze gelegenheid van de Inenting der Kinderpokjes r aauwe= kenger te onderzoeken. Ik oordeele het niet onnut my- nen Medeburgers en Landsgenooten mede te deelen wat ik dien aangaande aldaar gehoord en waargenomen hebbe 4 waar by ik eenige aanmerkingen zal voegen,” let gezegd hebbende van de algemeene overtuiging van de nutheid der Inenting, welke hy genoegzaam by alle voornaame Geneese heeren vondt, geeft hy eenige Verhaalen óp van Inentin- gen, gedaan in het Hospitaal der Vondelingen te Londen, volgens zyne aantekeningen hier van gehouden. In het Eerfle Verbaal , zegt hy, werden vier en twintig Meisjes en elf Jongens ingeënt niet pokftoffe van een johg volwas- fen Vrouwsperfoon , hebbende een goed onderfcheiden foort van Kinderpokjes, door twee fleekjes te maaken met de punt van een Lancet, bevogtigd met pokftoffe , op den linker arm, aan de uitwendige zyde, ter plaatfe alwaar de Schouderfpier , Deltoides genaamd, eindigt. De Kinderen kwamen één voor één in het vertrek, waar de gemelde rouw en EK" ^ OVER DE INENTING DER KINDERPOKJES. 69 Vrouw zat; waarom de pokítoffe hier zo versch was als ze zyn kan. Tweede Verbaal. Vier en twintig Jongens en tien Meisjes werden ingeënt met rype pokítoffe, een half uur te vooren genomen van de pokjes van een vol- wasfen perfoon, die een onderfcheiden foort van natuur- lyke kindérpokjes hadt. Derde Verbaal, Vier en dertig Meisjes werden ingeënt. Men koos hier toe uit een dun vloeibaar vogt , het welk genomen werdt van kinderen die elf dagen te voren ingeënt waren: zo dat de pokítof- fe, genomen zynde met de punt van een Lancet van de plaats waar de fleekjes gemaakt waren , aanftonds gebruikt wierdt tot Inenting. Vierde en Vyfde Verbaal. Een en derug Kinderen , zestien Jongens en vyftien Meisjes, werden ‘ingeënt met onrype ftoffe , genomen van ingeën- te voorwerpen, Het gevolg en beloop der Ziekte op dee- ze veríchillende wyzen van Inentinge, is, van den Schry- ver, by elk Verhaal , naauwkeurig aangetekend; doch hier van kan niets afgelaaten worden, waarom wy 'er geene fchets van kunnen geeven , deezen moeten in het Werk zelf geleezen worden, en men zal het genoegen vinden van eene juiste vergelyking. Als dit het geval is, verzekeren voornaame Inenters, als de Heeren DIMSDALE, WATSON en anderen, dat de zoe danigen veilig zyn tegen de Kinderziekte 5 byzonder , wanneer ‘er op den gewoonen tyd de tekens, welke voor- boden van de uitzetting der pokjes zyn , waargenomen worden. De ondervinding heeft hen hier in bevestigd.” Nu volgen Aanmerkingen over de bebandeling van ingeën- Se perfoones , voor en na de Inenting. Waar in de Heer ver- chuir van het oordeel van den Heer WATSON, dat de , E 3 Kwik 7e WATSON EN VERSCHUIR Kwik meerder pokjes doet krygen , dan een purgatie zon-' der Kwik, in twyfel trekt, en meent dat de gemelde meer- derheid aan de Kwik niet is toe te fchryven , maar alleen san het toeyallige , dat één dier Lyders een merklyk groo- ter getal van pokjes hadt dan alle de anderen, en het getal van allen by malkander genomen een grooter middegetal maakte dan van andere ingeënten. Doch wyl'er zo veele honderden, zónder het gebruik van eenige Kwik-bereiding veilig en gelukkig zyniugeént, be(luit hy dat de Calomel , om de pokjes en der zelver toevallen te verminderen, niet „te ftellen is boven de andere purgeermiddelen. — — De voorzichtigheid, zegt hy, vereischt de Voorberei- ding voor de Inenting; onthouding, naamlyk, yan dierlyk voedzel en al wat verhittend is, met bepaaling tot een ve- tabel- en melk-dieet, als oek tot verkoelende dranken. en- of tweemaal zagtjes te purgeeren voor de Inenting oordeelt hy in veele gevallen zeer dienftig. Men houdt met de gemelde behandeling gemeenlyk tien of twaalf dagen aan, voor dat de Inenting gedaan wordt. Hy erkent dat deeze Voorbereiding wel geheel wordt nagelaaten , eri heeft dit gezien in het Small-pox Hospitaal ; de Lyders kwamen wel door de Ziekte: doch de toevallen waren, aaar zyne opmerking en ondervinding van anderen, niet zo ligt als van zodanigen die voorbereid waren. ,, Na de Inenting wordt dezelfde eetregel gehouden tot dat de Kin- derziekte zyn loop geeindigd heeft. Men herhaalt de pur- gaties daags na de operatie, en tegen dat de toevallen van de uitzetting der pokjes verwagt worden, met oogmerk om den ingeënten perfoon vyf of zes ontlastingen te doen hebben. Gemeenlyk verkiest men hier toe den tweeden en den zesden dag, zynde de Jaatfte twee dagen voor dat de tekens van de uitzetting zich openbaaren. Het is noodig zorg te draagen dat de ingcënte perfoon, geduu- rende den geheelen loop van de Inenting, behoorlyke ontlasting heeft, ten minften eenmaal daags; dewyl men waargenomen heeft dat de geenen , dewelke hier in te kort komen, de zwaarfte toevallen hebben, en dat de toevallen op het geeven van ieder zacht buikzuiverend middel ver- minderen ; ook is het zeer waarfchynlyk dat de purgaties mede toedoen tot het verminderen der kinderpokjes. —— ` Men herhaalt gewoonlyk twee- fomtyds driemaalen na het droogen der pakjes de buikzuiverende middelen , om. het lighaam ‘te zuiveren van de overblyffels der Kinderziekte 3 doch derzelver. nutheid in dit geval is nog niet zeker b ber EE | paald. * OVER DE INENTING DER KINDERPORJES$, rr d. Veel is ier aan geleegen dat men de ingeénte per- foonen voor- en na de Inenting, zelfs als de toevallen vau de uitzetting tegenwoordig zyn, koel houde, en dagelyks op een behoorlyken tyd'de vrye lucht laat genieten. —— Wat aangaat de pokftof , men kan dezelve neemen of van ingeënte perfoonen , of van de zulken, welke de ziekte op de natuutlyke wyze gekregen hebben: verder kan men ver- kiezen te gebroiken onrype, rype, of zeer: rype pokítof. ‚> — De Inenting gefchied tegenwoordig door een fteek- je te maaken in de huid, met de punt van een Lancet , het welk men even te voren bevogtigd heeft. met pokfboffe „ en het zelve {chuin tusfchen de opperhuid en huid in te brengen, gemeenlyk op een van de armen, aan de uitwen- dige zyde , waar de Schouderfpier , Deltoides genaamd, eindigt; men maakt één of twee fteekjes , naar verkiezing , het een omtrent drie vingeren breedte boven het andere, Voorts merkt de Schryver , eer hy hier affcheidt , nog aan, dat men geen algemeene naauwe bepaalingen moet maaken ten opzichte van de behandeling en leefregel, om- der het beloop der inenting , waar in een geneeskundig on- derfcheid moet plaats hebben tusfchen tedere en fterke, heete en koude geftellen, en niet alle op dezelfde wyze moeten behandeld worden. Voorts geeft de Heer venscuvm nog zvne Aannrerkin= gen over de zwaarigbeden dewelke tegen de Inenting gemaakt worden, De eerfte zwaarigheid of tegenwerping is, dat de Inenting der Kiaderpokjes de ingeënten in het vervolg niet beveiligt tegen de befmetting der natuurlyke Kinderziekte, wel verftaande, als de Inenting gevat heeft. Een andere zwaarigheid is, dat 'er eenigen aan en onder de Inenting eftorven, en door dezelve zwaare toevallen ontftaan zyn. en derde zwaarigheid wordt genomen van het verfprei- den der befmetting van de Kinderziekte door de Inenting, voornaamlyk wanneer ‘er geen natuurlyke befmetting heerscht, Anderen zeggen : het is niet zeker, dat iemant die de Kinderziekte nog niet gehad heeft, dezelve ooit zal krygen ; waarom dan den zodanigen eene ziekte te verwekken , welke hy misfchien nooit zou gekreegen heb- ben? Daar zyn ?er die zwaarigheid maaken tegen het oefe-. nen der Inenting wanneer er geen natuurlyke be(metting, heerscht ; en in tegendeel, die zeggen, dat het dan , als 'er een’ natuurlyke befmetting heerscht, gevaarlyk is in te enten, Alle deeze zwaarigheden worden hier, elk op zich zelve, beantwoord; en fchoon alles wat hier tegen gee . E 4 ^'^ zegt ve e “WERHANDELINGEN -zegd wördt, niet nieuw is, gefchiedt het met groote bam digheid, met een gloeijenden yver, en zulk een vloed van redenen en bewyzen , dat voor redelyke Lezers bezwaar- lyk gelegenheid overblyft om aam de nuttigheid der Ines- tinge te twyfelen, dezelve niet voor zich of de zynen te begeeren en anderen aan te pryzen. Men heeft in deeze twee Opftellen van de Heeren wAT- SON el VERSCHUIR , van welken het een bet ander ophels dert , in "t kort byeen "t gene aangaande de wyzen van Tnentinge der Kinderziekte , in verfcheide Werken gefchree- ven en verfpreid is; men vindtze tegen elkander vergelee- ken, niet alleen, maar werkelyk béproefd: zo dat iemant hier door in ftaat gefteld wordt, om zich naar de eene of andere, volgens zyne verkiezing, in de Inentinge te ge-* draagen , om dezelve , op de veiligtte en gemaklyktte wyze voor zyne Lyders, te oefenen. ` Verbandeingen uitgegeven door de Hollandfcbe Maatfcbappya ` der Weetenfchappen te Haarlem, Xl Deel. ý ` Tweede Berigt. 'Y verkiezen van de twee Antwoorden , in het tweede ` Stuk van dit XI Deel eerst iet te zeggen, en hier -ħa van de byzondere Verhandelingen aan de "Maatfehappye medegedeeld. De Vraag, waar op deeze Antwoorden ge- geeven zyn, is, Wat is er tot nu toe over de Natuurlyke Historie van ons Vaderland gefcbreeven ? Wat ontbreekt "er nog ann? En welke is de beste wyze waar op de gemelde Gefcbie- denis zoude dienen gefchreeven te worden. et eerfte Ant- ` WW to iNELÍUS NOZEMAN , Leeraar der un, wien de gouden penning is geeft, voor dat hy zich tot het 3 bepaaling wat hy door de Na- inds verftaat , namelyk : ,, Op fteunénde berichten en befchry- In wendige gefchapenheid van n wel inzonderheid , van des ille drie de Ryken der Natuur, doenlyk is, van de Einden , tot verordend zyn ; met operileg- ‘ft kunnen gaan , van het Geftel, er Voortbrengfelen en van huit ne VAN DE HOLL. MAAFSCH.' DER : WEETENSCHAPPER. 73 - pe Gefchiktheden, om de verordende einden te bereiken 3 vooral ook eindelyk , met aanduidinge van de Nuttigheden en Gebruiken , welken deeze Voortbrengfels in het gemeene teeven, en aan het menfchelyk geflachte.reeds toebrengen ; of zouden kunnen toebrengen. ——- Naest het. Land zelf „ is het Gefchapene in ’t algemeen, welk zig laet vinden in en op de aerde , en in de wateren en lucht van elk byzon- der Land , het onderwerp van deszelfs: Natuurlyke Ge- Schiedenisfe ”. . Hierop maakt de Schryver met aorlof van de bekende befcheidenheid der Maat(chappye , aangaande het eerfte lid: der Vraage : Wat is "er tot nu.toe over de Naiuurlyke Hütorie vas ons Vaderland gefcbreeven ? de onderítelling , dat zy hier onder niet alles begreepen wil hebben , wat 'er hier en daar in veele Werken , zoo van de oudere als laatere Na. tuurlyke- Historie -kundigen gefchreeven is en voorkomt er zeer veele Voorwerpen, die wel tot onze Provinciën, doch ook niet minder tot veelerleye andere Landen, ge- Westen, Zeën, rivieren enz. thuis behooren , en die over- zulks tusfchen andere oorden der aerde en onze Provinciën als gemeen gerekend worden. — Maar dat de meening en het oogmerk alleen zy zodanige Schryveren en Schriften aangeweezen te zien , Ce Vaderlandíche *t zy Uitlandfche , dewelken opzettelyk over dit of dat gedeelte van de Na=- tuurlyke Historie onzes Lands. handelen. - Volgens deeze onderftelling: geeft nu de Eerw. NOZEMAN de Schryvers en Schriften op welken over meer en mindere gedeelten of voorwerpen der Natuurlyke Historie van ons Vaderland gevonden worden, waar in wy hem niet kunnen volgen, ` Tot het tweede lid der Vraage overgaande zegt de Schry- ver, dat uit het aangeweezene wat wy hebben, gemaklyk is op te maaken wat er nog open fta, zo ten aanzien van ons Land zelve, als deszelfs Natuurlyke Voortbrengfelen in alle de drie Ryken der Natuure: ,, wat aanbelangt de. aanwyzingen van de innerlyke gefteltenisfen en van de Huishoudingen der dingen, waar door zy de wyze Einden. des Scheppers bevonden worden volkomen te bereiken ; de ontdekking ook van die. Einden, en van. de Nuttigheden en Gebruiken , waar toe de dingen dienen: of ftrekken kune . Ten; dat zeg Ik, ‘van deezen kant befchouwd , de Natuur- lyke Historie van ons Vaderland genoegzaam in alle haare deelen , wel van vooren af aan, en als op nieuw , .verhan-, deld mag worden”, Dit toont by , in ’t algemeen, in eeni- ES ' se 74. | VERHANDELINGEN ge voorwerpen en gedeelten der Natuurlyke Historie van on aderland,en geeft dan,om de Vraage volkomener te voldoen byzondere voorbeelden waar uit dit ten duidlykften blykes Op het derde lid der Vraage , welke de beste wyze zy waar op gemelde Gefchiedenis zou dienen gefchreeven ta worden , ant- woordt hy, van oordeel te zyn; dat best gedaan zou wore den, zo veel de Rangíchikking der Naturalia onzes Va- derlands, in de drie Ryken aanbelangt, de Methode van LINNZEUS te volgen; om dat zy Z dingen buiten verwar- ring houdt en gemak geeft, vooral omtrent de Gewasfen. Om nader te koomen , zegt de Eerw. NOZEMAN 5 ,,ten mins ften VIII Boekdeelen zou Ik welvoeglyk oordeelen (en die gewis van geen gering formaet) om een Lighaem te ver- vatten van onze Vaderlandfche Historia Naturalis”, In het Hie zou moeten gevonden worden een volledige Befchry= ving van des Vaderlands matusrlyke Gelegenbeid , Klimaat „ Landen, Eilanden, Banken, Zeeën, Ebben cu Vloeden, Rén wieren , Meyren , Poelen , en voornaem|te Dyken, Beeken y Wellen en Vaerten; Bergen, Heyvlakten, Duinen. Bosfchen en Wildernisfen ; Groeven , Moerasfen , Drooggemaakte Polders, Veenderyen „en Lander yen. — In het Ide een uitvoerige Ver- handeling van het Inwendige onzer Vaderlandíche Aarde , ig elke Provincie. In het Ulde het Uiterlyke welk de oppervlak- ten onzer Provinciën doorgaans meest vertoonen , te weeten Plantgewasfen , Heesters en Boomen , zo als die door de Natuur aan ’t Land gegeeven worden „en door vlyt en konst verbe, terd zyn. In het [Vde eene Befchryving van ons Vaderlandsch J'iervostig Gedéerte , zo tam als wild. In het Vde van de Fa- gelen. In het Vide van de Zee-en Rivier-Wisfcben, In het VIIde van Zeedieren, Weeke Dieren; Schael-en Schelp - visfchen , Zee-en andere merkwaardige Water- Dieren hier onder begree- pen. In het VIIIfte Onze Ampbibia „ons Gewormte,en onze Anfetien, Dit, zegt de Schryver, ,, zou het laetíte belag mogen geeven aan een Werk over de Natuurlyke Gefchie- denis des Vaderlands, het welk den Menfchen aanmerkelyk. Nut doen , en de Verheerlyking van den goedertierenen Schepper allerwege bevorderen zou”, Het tweede Antwoord op deeze zelfde Vraage is van den Heer JOHANNES FLORENTIUS MARTINET, A. L. M. Phil. Doctor, en Bedienaar des Goddelyken Woords te Edam. Dit Antwoord is zeer breedweidend, Vooraf geeft: de Schryver eene bepaaling wat hy door de Nataurlyke Histerte van ons Vaderland verftaat, namelyk , ,, Eene Befchryving van den aart en de hoedanigheden van alle de gefchapen” Ad VAN DE HOLL. MAATSCH. DER WERTENSCHAPPEN. 75: dingen, die zich in ons Vaderland, in de Wateren, in o£ op het Drooge, in of aan de Lucht , niets uitgeflooten , opdoen en vertoonen”. Hy voegt hier by: ,, Voorheen en nu nog, heeft men, wegens verfcheiden redenen, on- nodig hier te melden , dit alles, niet ten onregte , verdeeld. in drie zo genoemde Ryken der Natuur, naamelyk in dat der Dieren, der Gewasfen en der Delfftaffen, waar by Ik noodzaaklyk geoordeeld heb te voegen eene Befchryving. van de Lucht onzes Lands , en der Verfchynzelen , die. daar in voorkoomen „zo dat dan deeze Natuurlyke Historie onzes Lands — alles in zich bevat wat zich aan ons oog: ‘Ontdekt, of onder onze zinnen vallen kan", Zich begeevende tot het eerfte lid der Vraage: Wat "e tot nu toe over de Natuurlyke Historie van ons Vaderland gee Jebreven is? merkt de Eerwaarde MARTINET aan, dat e tot nu toe, zo veel hem bekend is, niemant is geweest ; die een Algemeene Natuurlyke Historie onzes Vaderlands heeft befchreeven., Men vindt wel hier en daar een brok van deeze of gene Provincie , of 't een en ander voorwerp der Natuurlyke Historie van ons Vaderland van onze Lands- genooten in aanmerking genomen, maar 't zyn alleen gee deelten of kleine ftukken derzelve, en niets 't welk alge- meen is. Hier op gaat hy over om te toonen wat ‘er van gefchreeven is , de verdeeling der drie Ryken nagaande , en begint met dat der Dieren , waar in hy den Men/cbe , of de inwooners van ons Vaderland de eerfte plaatfe geeft „ en dan de Dieren , in hoofdfoorten onderfcheiden. Vervol- gens tot het Ryk der Gewasfen ; en wyders tot de Delfftof= fen, waar onder het Land zelf en deszelfs Gronden, Turf- graaveryen , de Noord-en Zuiderzee , Meeren , Moerasfen , Rivieren enz. begreepen zyn. Hier na komt de Luchtsge- fteldheid en de Verfchynzelen die'erin vernomen worden,. ook aan Zon, Maan en Sterren niet uitgezonderd. Van alle deeze Voorwerpen geeft de Schryver op wat by eenige Auteuren of in eenige Schriften, hem bekend , Uitland- Sche, Vaderlandfche , over de Natuurlyke Historie in "t alge- peen, of van zeker Gewest, buiten of in ons Vaderland , of ook zelfs Historiefchryvers , zonder de Natuurlyke Historie te beoogen , aangaande eenig Voorwerp , 't welk ook tot de Natuurlyke Historie van ans Land betrek- lyk is, gevonden wordt. En dit zo naauwkeurig, dat hy hiet alleen aanwyst wanneer en waar: zodanige Werken gedrukt zyn , maar ook de boekdeelen en bladzyden van veelen waar het aangehaalde gevonden wordt, Dit maakt een | gë i VERHANDELINGEN een groote menigte van Schryvers en Schriften, welke van put kan zyn voor iemant dje over eenig onderwerp der Na- tuurlyke Historie waarneemingen wil doen of fchryven 5 voor zo veel hy hierin kan vinden wat er by deezen of genen over waargenomen en gefchreeven is. Nog volgt hier op een Aanbangzel» waar in een Lyst van Schryvers over de Natuurlyke Historie van de Indién, zo de Maatfchappy hier op ook het uitzicht hebben mogt als aangewonne be- zittingen van ons Vaderland. Nu volgt het Antwoord op het tweede lid der Vraage s Wat ontbreekt er nog aan? Hierin volgt de Eerw. MARTINET dezelfde orde welke hy in * vorige heeft waargenomen , en merkt nu by elk voorwerp aan hoe gebreklyk het be- kend en wat 'er nog by te voegen zy. y zullen nit het Ryk der Dieren alleen tot een voorbeeld geeven het gene van de Haanen en Hennen van ons Land gezegd wordt : an Wat is er weinig over de Jaanen en Hennen onzes Lands gezegd! hoe zyn die nuttige Huis-Vogels zo zeer vergee- ten? ze veríchillen in kleur, vederen (want fommigen heb- ben omgekeerde) grootte en vrugtbaarheid. Heeft men aangetekend , hoe veel een Schager Hen of Haan verfchilt in kleinheid van eene Gelderfche , en dat de Meierchen groo- ter zyn dan de laatstgenoemden? hoe veel ligter zyn de Eijeren der eerften ? hoe veel verfchilt hun romp of fcelet van die der anderen? hoe veele foorten deezer Vogels telt men in elke Provintie? en men zegge daar by: of de fraai- ften de voordeeligften zyn 3 hoe verre eene min fierlyke Boere-Hen uit de Meijery veele anderen in vrugtbaarheid overtreft; of men aan de Eieren zien kan, welke Haanen n welke Hennen voortbrengen zullen ,enz. Dit eenvoudig fuk ə waar aan niets gedaan is, was, uit hoofde van het voordeel, ’t welk het den Landman zou kunnen geeven , het aandagtig onderzoek der kundigen zeer wel waardig”. Het Ryk der Gewasfen , der Delfftoffen , der Luchtsgefteld4 heid en derzelver Verfchynzelen , op gelyke wyze nages gaan hebbende , komt hy, eindelyk, mE Tot het derde Lid der Vraage, Welke is de beste wyze , waar op gemelde Gefchiedenis zou dienen pefcbreeven te worden? By wyze van Antwoord ftelt de Eerw. MARTINET de Maatíchappye een plan voor, om dit onder haar Ed. be- fchikking te bevorderen, door bekwaame Mannen in ver- fcheide Provinciën, Steden en Dorpen van ons Land hier toe te verkiezen en aan te moedigen , om elk zyn byzondere taak waar te neemen en te befchryven, en het opgeftelde | aan VAN DE HOLL. MAATSCH, DER WBETENSCHAPPEN. 77 san de Maatfchiappye lu te léveren om gemeen gemaakt te worden: doch hy befluit, als de Maatfchappy dit zyn plan niet mogt goedkeuren, by haar zal helpen het zelve, hoe zeer het hem bekoore , den bodem in te flaan, en haar een ander voorftellen : ,, Zy verklaare"' , zegt hy „in °t openbaar , dat zy nooit de band aan de Befcbryving van de Natuurl yke- Historie onzes Vaderlands zal flaan , en met genoegen zal zien „ dat wy den Heere j. LE FRANCQ VAN BERKHRY belpen in zyn, begonnen Werk , dan zal ik alle myne Landgenooten bidden ,: dat zy zich met my vereenigen, om alle onze Waarnee-. mingen aan Hem te Zenden , en met alle kragten zo te, enderflennen , dat men, na verloop van weinig tyds ‚niet behoeve te vraagen: Waar is de Natuurlyke Historie van Nederland ”. ‚In het eerfte Stuk van dit XI Deel zyn nog eenige byzone dere Verhandelingen , waar van wy nu kortelyk eenig vere. flag zullen doen; als: Waarneersing aangaande eene moeije- lyke Doorzwelging , veroorzaakt door eene drukking op. den Slokdarm. Door LUDOVIC, ROUPPE, Med. DoG. te Rotter- dam. Hier in koomen voornaamlyk voor twee gevallen 3 het eerte van een ongehuwd Vrouwsperfoon , 6o jaaren oud, Deeze kreeg eenige belemmering in de Doorzwelging y en zeide een brok in haare keel te voelen, welken zy den. eenen tyd hooger, den anderen laager en ook minder en meer , ook met minder en meerdere belemmering in de Doorzwelging gewaar werdt. Zy klaagde, na verloop vam tyd, ook van pyn en zwaarte in de Maag. De kwaal langs zaamerhand , tegen het gebruik van veel gepaste geneese middelen verergerende, eindigde met uitteering van de Ly- deresfe, in den dood. Het lichaam geopend zynde, vondt de Schryver , behalven andere omftandigheden , naanwkeue rig door hem aangeteekend , doch de kwaal der belette zwelging niet verklaarende , omtrent de Lugtpyp en ter zyde van dezelve eenige verharde zwarte klieren , ter grootte van een boon en grooter. Den Slokdarm ontbloot hebbende zag hy eenige verzweering, welke in deszelfs holligheid doordrong, en vier vingeren breedte lang was, —— en omtrent het midden van:de verzweering ontbrak ruim een derde gedeelte van de zelfftandigheid van den Slokdarm, alwaar het Borstvlies alleen de daorgeflikte vogten tegen hieldt, en belette dat deezen in de borst vielen. Een hard ezwel op het lichaam der Wervelen , digt onder het: Mid- enrif, zo groot als een klein hennen ey op deeze plaatfe aan de boveníte opening der Maage, als ook aan de Maag. zel- WW ^t $$ o5 070 0 CAEKHANDELINGEN "2 dt zelve zeer vist en byna onbeweeglyk , fcHeét de naaste oorzaak der belette Doorzwelging té wezen; — en zelfs door het uitwendige vlies van dé Maag gedekt ch een ges deelte van het Alvleesch te zyn. : - Nog een geval, in een man van 69 ären, wordt hier, breedvoerig befdhreeven, Chet tweede gêval , hier tusfehert: ingevoegd, wordt maar kort gemeld en heeft niets byzon- ders.) Dees was behalven de belette Doorzwelging, welke langzaam doodlyk. werdt; ook pynev in de ingewanden: onderhevig. By de opening bevondt mieh dat de rokkert der Maage wat dikker en harder waren' dan natuurlyk.: Deeze dikte begon: omtrent twee finalle vingers breedté Boven de Portier, en firekte zich tot: fulm tweè vingers breedte voorby het Orificium fuperius, zo dat de Cardia int hét rond in deeze Verdikking begreepen was. Ook maakte deeze verdikking by het Middentif, op én langs de linker 2yde van de lichaamen der Werveleri, eeh langwerpig em aanmerklyk gezwel uit , welk middenm2atig hard , doch filet /citreus was. Voornaamlyk dient dit poeder tot bewaaring der Vogel vellen, welken , van de lichaamen afgefcheiden zynde, van binnen ryklyk met dit poeder beftrooid moeten worden , eer men dezelven opvulle. Ook moet het katoen, hennip ; wol , of wat men tot opvulling gebruikt, ryklyk met dit er beftrooid zyn. : KorteVerbandeling over den oorfprong van bet Zeilfteen-zand, Door jon, GOTTLOB LEHMAN. Het Zeilfteen-zand is , volgens den Schryver, een gruis, of een Zand, meesten: tyds van-een ondaantige figuur , nu eens grooter , dan klein- der van korl , zwart en van een glasagtigen aart ‚te vinden op de Zee-ftranden , en fomwylen aan de Oevers van Poe» lenen Meiren op het vaste Land,’t welk van den Zeilfteen zeer fterk wordt aangetrokken. Hy wyst aan op welke plaatfen het gevonden wordt , en dat het eigenlyk een foort is van Yzer-gruis ( Scorid Martialis) dat door onderaardfche Vuuren of vuurfpuwendeBergen voortgebragt,en in 'tFransch Lave, en in 't Iraliaansch Lava genoemd wordt. Voorts tragt hy door Proeven te toonen van waar het deeze Zeit fleen-kragt verkreegen heeft. | Bedenkingen over de aanfteekende Ziekte onder de Runderen; benevens eene Aanwyzing, boe de Befinetting van dezelve of uitgeroeit , of ten minften derzeloer voortgang gefluit zou kon- sen worden, Door SALOMON DE MONCHY Stads Doctor te Rotterdam. Na omftandig getoond te hebben dat al wat, tot nog toe , tot afweering der Ziekte of Geneezing der zieke Beesten gedaan is onvoldoende of nutteloos is ges weest, oordeelt de Heer MoNcHY het beste middel om de verfpreiding der befmetting wanneer zy zich begint te vere toonen te verhoeden , een Deest, zo dra. mem 'er eenig het minfte teeken van de Ziekte aan befpeurt, aanftonds van de gezonde beesten af te zonderen en te flagten. Tegenwerpingen en zwaarigheden welken hy voorziet dat hier tegen gemaakt zouden konnen worden, lost hy op: doch toont Ip een byvoegzel dat zulk eene wyze ' yan doen te laat is, als de befmetting zich reeds over het geheele land verfpreid heeft. Ook bewyst hy, hier in, dat LANCISIUS, ten tyde van de Vee-pest in den Kerkelyken Staat, omtrent het jaar 1713, van dit zelfda gevoelen was, fchoon bet niet gevolgd wierdt, en de uit- omst Go ep VAN DEELS MAATSCH. DER- WEETENSCH, kotnst.was dat; gedunrende negen’ maanden, van Augus- tus 1713 tot Mey 1714, omtrent dertig duizend Runde- ren, zo jong als oud, door de woede der Ziekte ftor- vens; terwyl de gemelde Schryver by zyn gevoelen vol- Hardde , dat men dé Beestén, waar $n zich zekere teekenen van Befmetting opdeeden , met een fnapbaan-kogel, op flaande poet, badt moeten doodfchieten , op dat "er geen befmettend bloed witgeflort wierd, en het; met een opmerklyke Proe-- ye, bevestigt. Eu hier mede koomen over een de Ordres van den Geheimen Raad des Konings en de Acten van ket Parlement van Engeland met opzicht op de Sterfte van het Rundvee , welken de Heer woNcuv hier nog laat volgen. Aanmerkingen over bet ont/loken of korstagtig Vel ap beb uit een Ader gelaaten Bloed; door JACOB VAN DER HAAR. Gedaane Proeven , hier aangehaald, hebben den Schry- ver geleerd , dat het.al of niet, eu het meer òf minder verfchynen van eene Crusta inflammata; in een waarlyk geinflammeerd bloed, voornamelyk afhangt van het lang- zaam of fchielyk koud worden van het zelve; en dat het ook ongetwyfeld hier van daan is, wanneer het bloed by de ‘huid neer of op een langzaame wyze of met een dun. ne ffraal, in een koude lugt en koud vat loopt, geroerd of gefchud wordt, byna nooit, ten minften niet naar es venredigheid der zaake , een korstagtig vel zal vertoo- nief.. - Voorts wordt het geheele. Werk met de Waarneemin- gen aangaande de Lugtsgefleldheid , op Zwaanenburg y hier van de jaaren 1767 en 1768, beflooten. e 7 - Wy twyfelen niet of dit Deel der Werbandelingen zal , gelyk de voorgaanden, met.genoegen ontvangen worden, Leerzaame Zamenfpraaken ober eenige Dieren, Vogels, Ine . Jetten en Visfchen. Met planten. Te Amfterdarmn, by de Erven van F. Houttuin. 1769. Gr. Oavo, 296 blades T Wit Werkje is gefchikt om de Jeugd iet in handen te geeven, °t welk, behalven dat het de nieuwsgie- righeid opwekt en de lees-lust gaande: maakt, haar ook teffens eenige weetenswaardige en nutte kundigheden ine drukt aángaande eenige Dieren, Vogels, Infe&len en Vis- ben, in de keuze van welken de Opfteller zich bepaald LEERZAAME ZAMENSPRAAKEN. 8r vondt door de Plaatjes, welken de Boekhandelaar in gee reedheid hadt , genomen , gelyk elk gemaklyk zien kan , uit een der Werkjes van j. LUIKEN; waarom de volgende al- leen tot onderwerpen van deeze Zamenfpraaken voorkoo= men. De Hond, de Kat, het Schaap, de Bok, het Zwyn , de Koe, het Paard, de Ezel, de Kameel, het Hert, de Leeuw , de Tyger, de Wolf, de Rot de Muis, de Aap, de Hoenders , de Duiven, de Musfchen, de Nagtegaal, de Paauw, de Zwaan, de Spin, de Dye, de Baars „de Kabbel- jauw en de Walvisch. Men vindt in het zelve, behalven de beíchryving van der Dieren aart en huishouding, waar in de blyken van een wyzen Werkmeester en Onderhouder dikwils getoond worden , een’ korte vermelding van het Íchriftuurlyk en zedelyk gebruik der verhandelde Dieren, hieren daar met een zedekundige aanmerking doormengd. Men heeft "er de gedaante van Zamenfpraaken aan gegee- ven; als oordeelende dus best gefchikt te zyn naar de vate baarheid der Jeugd, om op het onbedwongendst hunne vraagzugt en weetgierigheid te gemoet te koomen. Alle- zins, zegt de Auteur, zich van de jongfte en beste berig- ten bediend en gebruik gemaakt te hebben van de Werken der Schryveren in de Natuurlyke Historie , de kortheid , zo veel doenlyk betragt en het keurlgíle alleen opgegeeven te hebben. Om een denkbeeld van de behandeling zelve te geeven , kunnen wy niet beter doen, dan uit de een’ of andere Za- menfpraak iet uit te Kippen en onze Lezers onder ’t oog te brengen. Wy zullen hier toe , iet geeven uit het gefpre aangaande de Kameel, » WEETLUST. Zyn er niet verfcheide foorten van Ka- meelen, Myn Heer? „ NATUURKENNER. Ja, de groote Leermeesters in de Natuurlyke Historie , BUFFON en LINNAUS tellen er vier, twee die in Africa , en twee die in America huisvesten. 