VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Joan. Maer zie dan ook, vader! Wat er wyders omtrent den zelfden perfon volgt, Het gae u voorfpoe- Drag in uwe toerusting! gae voort op het woord der s» waerheit, der zagtinoedigheit en gerechtigheit, en uw rechterhand zal u wonderen leeren (1)." | Alle te famen. Dit is toch waer in hem! Ñö: JAK: En nog verder lezen wy: Uwe pylen zyn ,; (cherp! de Volken zullen voor u nedervallen (1)! a Joan. Niets zal ‘er feilen; wy zullen eerlang ver- Daen, 't geen wy nu nog niet begrypen.: Hy is het licht der werelt, elk, die hem navolgt, zal door hem verlicht worden. | z, ZER, Zo gaet dan Ñö: Gods Naem; des Heeren ze- gen blyve by u lieden! | SaLOME. Юе Heere make u als Ephraim па. Manas. fe! en verheffe u boven de Broederen uwes Vaders, *,, ZER, Gy moet ons папа en dan bericht doen toeko. an Joannes en jakoBUs. Wy blyven nog hier, tot hy ons afhalen, en ook by u komen "Zal, om u te zegenen; gelyk hy gezegd heeft." Се) РГ XLV. 3. (D 4, 5. G) 6. Verklaaring van den Brief van vauLUS. aan de Romeinen, deor „у. A. CRAMKR, Kancelier der Univerfsteit te Kiel, Uit het Hoogduitsch, Tweede Deel. Те Leyden „ by А. en J. Honkoop, 1787. : In gr, о8аун, 322 bladz, IN tweede Deel, op ene dergelyke wyze als het voor- gaende, waervan wy onlangs gewag gemaekt hebben, (*) uitgevoerd, behelst ene ontvouwing van het overige des Apostolifchen briefs, te weten, van het zesde Hoofd- ftuk tot op het einde. Om ook hier uit nog een ftael е (*) Zie boven bladz. 473. Rr a 543 200) CRAMBR, Leveren, zullen wy österreich des Kaneeliers. Voelen „wegens het geen de Apostel, ondet de benaming van het schrecken, Rom.. VII. 19-23. veritaet. — Voorängt- by ous. onder het. oog, hoe de Hoogleeraer Afosheim, die "er de, geheele. schreppend door bedeldagt, verfcheiden uitleggingen ‘dezer benaminge beoordeeld heeft. My schänd des Huogleegagrängers- beoordeeling: hoog, maer kan zich, mes her.gevoelen, waer aen dezelve den voorang eest, niet vereenigen;. Zodanig ene perfoonsyerbeelding van de geheele natur is hem in dit geval niet aenneemlyk; en,hy houd het veeleer daer voor, dat Pawlus "er zodanige perfoonem door beoogd, die daedlyk voos het verlangen, daer hy van spreekt, vorbaer zyn; en wel de nog niet tot Christus bekeerde Joden,. Het Joodfche Volk, zegt hy, het welk Jefus niet voor den waaren Mesfias erkende, verwagtte ертег" den Mesfias En met groot verlangen. Wat belet ons dan, dit voor de Schepping of de Schepzels te houden, die PAULUS, пепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепепе� In den zinnigen zinnigen, als een nieuw schrecken, te. gen de.nog niet: bekeerde Goden, z Kor. V. 17, Gal, VI. 15. noemt deswegens de Goden, in tegenflelligg, van de Heidenen; icts, dat or is, terwyl de Heidenen, om dat. zy. op zulk eene wyze niet уп God zyn geichapen geworden, niels genoemd worden, of dat 'er 'niet is, I Kor. L 98: wanneer Ну zegt: ‘Ged heeft widverkoren das ‘er nietis, op dat hy tot nict maakt het geen. ets is; het welk eene zo trotfche gedagte ven:zigzelven heeft, als of jet alken een werk. еп fchepgel van. God wase Decze, ‘etekenis van, het woord:/chaptel voaronderfteld zynde,; noet nu onderzogt worden, of de ‘Predicaten, welke by vet woord /cliepze? gevoegd worden, ook: voor Ant jen. Over Den Dspaan de Romeinen, 549 Dehe "Volk gefchikt zyn', daar het zelvé eenen Mesfias of Nerlosfer verwachtte; maar egter Jefus daarvoor niet "erken&en wilde. хи word van het /chepzel., waarvan de Apostel fpreekt, gezegd; Voor eerst, het waähd of hoopt Oköre de openbaringe der kindmen Gods; Ten Jweeden, het is der ydelheid: of der verganglykheid onderworpen, eu wel, nier volvends eigen verkiezing, maur om tiens wil’, die het aan dezelve onderworpen heeft, op hoop af de vere wagting van. eeno gelukzalige verandering. Геп derden, dit. zelfde fchepz:] zal уп: de dienstbaarheid der vargangı dykhoeid, tot deelnemiug ean de /ieerlyke vryhdid der. kinde- reu Gods, serkost worden., ‚Tan vierden.heet het, het sucht en /Ebroswst tevens alyd, en nu nag daor noah Ten yyfdens dit.fchépeel hodpt.tit niet alleen, maar ook die, welke. de eerftelingetv.das! Greestes., of Google Regda de gaven deszelven: onfangen! 'hadden, suchtren, daarnaa, en hohe tén op het kind, chap, dat 45 „op het valle. genos. van hee kind schap, op de verdasfang van bun lischaam. Het. is in bet byzonder uit het laatíte. Preedicatem duidelyk, dat de Apostel die genen, welke reads: ае cerlclingon des Gaestes hebben, (Eerfledingen zyn deseerfte vrucbten, bygevolg hier de eer fe gaven ут wem Heiligen Geest) tegens het Kehapzel ‚ of die репеп у, welke onderideezen: colieëtiven: naam moetén verítaan wormen, Hein, En welke kunnen deze anders zyn, indien meh deeze tegeníteHmg: miet uit bet oog ‘verliest?: Die, buiten twyfel, welke. ds gaven de Geestes nog niet ontfangen hebben.: Deeze ‘zyn de nog niet tot. Chrisgus ‘bekeerde Jodden, deveyl айе зяйре Prædicaren volmaakt voor dezelven gefchikt aa. Voor eerst zyn zy: de ychepping of het Jthe pze/,' welks Vervang op de openbaring der kinderen.Gods, of hunne gelubailigs heid gerigb is: Het Griekfche, woord “Ams pedsets. eest: — zekerlyk niet, Нет gean men: eenigénlyk nadruk.noemo, en 19. Öп. 2yne berekenis, van het woord Jas of verwagting, in den rond tiet: onderfcheiden., „maar betekent echter, niet alleen wegens zyne afltamming;, maar ook i verband met: bet volgende, ceren byzwaderen trap van de verwagsing, of. een. Züchtend. verwagten, en: wel naa de ‘openbaring der: kinderen Gods, Wie weet niee dat de Jooden over.het algernen "maat byzonder.de tot.Christus nog: niet bekeer, de Jooden „eene geheel 'buitengewoone verheerlylirig voor han Vok,.waar: nit blyken zu at zy in eenen byzon-desen zim;:hihderen des. АПеглоддПеп waren, zuchtende wagtten. Even e vaenmaakge ad was het,. waarin ‚al: «o3 r3 het enz "J. PRIRSTLEY, VRRBASTERING Historie der Verbasteringen van het Christendom, door JOSEPH PRIBSTLEY, Meester in de Кереп, Lid van de Koninglijke Мдарі se Londen, enz, Twee Deelen, Te Lingen, bij V. A. Julicher, Historie der Verbasteringen van het Christendom, door JOSEPH PRIBSTLEY, Meester in de Кереп, Lid van de Koninglijke Мдарі se Londen, enz, Twee Deelen, Te Lingen, bij V. A. Julicher, Historie der Verbasteringen van het Christendom, door JOSEPH PRIBSTLEY, Meester in de Кереп, Lid van de Koninglijke Мдарі se Londen, enz, Twee Deelen, Te Lingen, bij V. A. Julicher, Historie der Verbasteringen van het Christendom, door JOSEPH PRIBSTLEY, Meester in de Кереп, Lid van de Koninglijke Мдарі se 1287. Behalven het ‘Voorwerk, 893 blads, Öп gr. odavo. E is genoegzaem, onder alle foorten van Christen- 2 Godgeleerden, Öе zeer algemene klagt, over de vere basteringen, welken het Christendom van tyd, пи eeng minder, dan eens meer, nu hier, dan daer, itere kep.ondergaen heeft. De gegrondheid dezer klagte lyd geen tegenspraek : maer overmits de klagende Godgeleer- n niet allen op dezelfde. wyze over de Christelyke Leer denken, zo verfchitlen ze natuurlyk zeer veet van elkan- der, wanneer ‘ze hunne klegten uiten, en by de ftukken aen den dag leggen. Zulks ondekt men in "rt algemeen, wanneer men de Schriften over de Theologia Polemica, of. Strydvoerende Godgeleerdheid, doorbladerd; maer op ene zondere manier. is dit gebleken „met en redert de at, gefährt van dit-opgenoemde. Werk van den Heer Prisley, en.'t gegen men (gelyk, we vervolgens zulien zien,) daer tegen.iu "t. licht gegeven heeft. -De Heer Prisley geeft hier van, waer zyne denkwyre, een verflag, -onder ene historische: voordragt,: van °t gegen daeromtrent in de Christelyke Kerke (tand gegrepen ‘heft. Het óече gaet over de. volgende onderwerpen: De gevoelens - omtrent Jezas Chrislus, en dus verder over dei Leer der Drieëenáheid; het lärstuk der Genorgdoeninge; betreffende de Genade, de Erzonde en de Voorbefchikkiag; aengaendd de eerdienst aen Heiligen en Engelen, müssen aem overblyfselen der Heiligen bewegen; no-pens den: Stact der Dooden, óf °t ретеп, wédgeus den al of niet afzonderlyken Sract der Ziele, te denken hebbe. Zo verre het eere Dech Het tweede Deel gaet over de gevoelens, betreffende des Heeren Avondmael; den Doop, en de andere Sacramenten; verder over de veranderingen, welke in de wyze van het verrichten der openbare dienstoefening gemacht zyn; de Kerklyke Tugt; de Bedie-maers in de Christen-Kerk, en byzonder de Bisfchoppens de Pauelyke: Magt, en by die gelegenheid over de Kerkvergaderingen, het gezag van de Waereldlyke Magten, of de Burgerlyke Overbeid; in zaken.. van Godsdieast, en het gezag van Overleveringen yan de Schrifcen, en. M. 5з Der vervat dit Deel ook nog de historie van hct Мопйї Überleven, en der Kerklyke inkomften,. Hier aen hecht, de "Heer frische voorts nog en merkingen. ——— De eerfk is byzonderlyk tot über Hee hem voor, dat mien uit al h delyk kan. opmaken,,, dat d Überland; in alle ftukken va Überland; in alle ftukken va Überland; het wierd openbaar y destelfs herftellig! van ‘dee 4. Hjk gevolg is ‘van ‘andere Vordert van Het'Ongeloof, Übergeven van den eerften or ss Christendom - zelf-:° waer doet zien, ver té kort gefte foort van aenmerkingen еіс der tegenwoordige burgerlykt епот, "еп byzonderlyk ae befehéuwt in ‘dezelven, de Überland in deze zaaken bez з dig, in deze verlichte et зу zijn van de misbruiken Überland niet aanwenden om dezelv trent ‘de Bisfchop Hurd, ; roorlyks te befchuldigen is. le Er Priestley er nog by e Een kort begrip van тупе », dat de eerfte Christênen зэ mensch gehouden hebben.  Pviëstley goedevonden heft deze ftukken ook :geíchiedkundig te overwegen, 20 je daer nit (et wedefzyde ontílaen ene dafpooing wan de woelens der ‘Oudvaderen; die voor telen. meer byzonders dab behelzen. 30k werd ееп. onderzoek ewederlegging wan: dien sert: bovenal: door "r Prógrealma geëischt; als XMerderende', „бас do :wedérleggende Betoogen у inzon- 5, heid wit de bron der Keskgeíchiedenis, gollen worden y afbéfeid." En. aren’ ootdeelde, :gelyk:0ns in ’t Voorbe- ĝicht gemeld word, "deze bepaling e meer noodzaeklyk, Le om dat Priestley zyne voornaame бехе, ter beltryding » vat de'Waarheeden des Geloofs, in-die zelfde bron sy pezócht had, en wa dit, Бу. пабег: onderzaek ; zoudt ` a, Moeten blyken, hoe onbezonnen: ty. daaromtrent ware Îу te, werkigepüsr; en omdat ееп u Stroog en van elders «5 éëtkend betoog dier Leeröcken, welke zekerheid es ys gekádch ор de Godieke Openbaring. Rust en fteunt, niet Auge in eene езе Prysverhandelihg zoude konnen be- Î) greepen werden.” "rr," o: 27 -i bie AA 4 , - etste "ul 36 Ge'Ш М'i , - etste "ul 36 Ge'Ш М'i , - etste "ul 36 Gue dy 1787 gehouden. in de Lutherfche'oude Kerk te Am- fleldam. "Te Amfieldam, by A. Mens, Jansz. 1787. Behalven het Voorwerk., 91 blads. in gr. gvo. Ehrlich in. openbaren druk zeer onheufche en veroor- deelende mishandlingen hebben den Kerwärter. enigzins genaodzaekt, om deze zyne Redenvoering „ niet voor de drukpers gefchikt, en іп zo verre niet Äе: fchaefd, het licht те "оеп zien; ten einde de ongegrond’ heid der verdenkingen en befchuldigingen, ten zyuen las- te, daer uit ontléend, ter 7 77 7 toe гупе: nevensgaende Vei volgens het tegen hem ing » Eene geweldige wyze ge Öепе: nevensgaende Vei volgens het tegen het tegen het пепе: nevensgaende Vei doenivadrdige Zóndaats., s, beni om det Ћу gege. Öепе: befchouwende, déi Ву" Öепе: Engel des Donc" Men 1 te Doorbladeren, gn den at Sieg, "om "te zen" dat "onl Kier verenigen; van waer h Eene -verdrietelyke taek zy, т gen té verdeedigeh. ` „Ten ‘senzien-der gevoelen der Jooden te hebben, om- zy verklaren; пwäder: ie, als dezetee hun gét9, en onder: de voore 860. "A, STOLL, APHORISMS lingen, welke door den о Manlyken en Keurigen Syl, waarin dezelve zyn ter nedergelteld, nog een veel grotere waarde verkrygen, heeft de Hoogleeraar -dit Hand-boek: niet alleen op denzelfden traut eu in eenen 2oortge. ken Styl zaamgetteld, maar zelf dat gedeelte der pho- sisi van Вока НЕММ. Waarin de Koorts-Ziekten behandelte worden, ол een grondílag daar van genomen, еп de. zuelle op zulk eene wyze veranderd, verbeterd, gezui verd, gezui verd, gezui verd, als de veelvuldige verbeteringen, nadere ont-dekkingen, nadere ont-dekkingen, nadere onderkker, nadere onderkker, en daar toe een zeer ruinen voorraad opleverden. De Hoogleeraar is in deeze indedaad moeilyke onderne. Ming zo gelukkig geflaagd, als men van zyne groote Gøleerdheid, doordringend Oordeel en diep Inzicht, in de be-offenende Geneeskunde, bad kunnen verwachten; de Tafereelen, waarin hy het beloop der Zickten en hunne verfchillende veríchselen afmaalt, zyn zo treffend en levendig gefchiiderd, dat men, by elken trek, de meester- Éke hand, welke by vau de Natuur zelve ontleende, duidelyk erkennen kan; de kentekenen der onder- Scheiden Koortzen syn met die klaarheid en naauwkeu- figheid voorgefteld, welke tot derzelver onderfcheiding van zoortgelyke máar immer ntogelyk was -— de verfchillende oorzaaken, waar door zy worden voortge bragt; ——— de zamenftellingen, welke zy met andere Ondergaanj ———— de gevolgen, die uit dezelve vaorte woeijen; -—-—— de voortekenen, die de hoop op Íп ges lukkig gevolg, of de vrees voor.eene ongelukkige'uiskotnst, behaalen moeten; ——— de hulpmiddelen, waar door zy of ‘voorgekomen Of genégen moeten worden; — met éen woord, alles, wat tot het kennen en genégen der Koortzen en Koorts - Ziekten hoofdzaaklyk is, vindt mem in dit Werk; in-eenen eSphoristifchen Styl; welke waar dier van BOBRHAEVE zeer wel gevolgd is, op de volledigíte em ktaarftewyze voome(teld, en daardoor: by uitneemends heid gefchikt, om als het beste Handboek, 't' weil mess tot hier toe bezeten beeft, met ougemeen veal nut,.zo tot Akademifche voorlertingen, als tot het onderwys aan het Ziekestbed zelve, géberigd te worden; ———- Wat пш de orde:vau dere vfobiri;miv aanbelnggo, hier in: gaat de DE '. ооё“ Gegenden te hebben, vervolgens overgauat, om de hoofdorten der febres annuae, als de Febres inflammatoriae, 't zy eenvoudig, of met verfchillende plaatslyke entwicklungen verzeld, de Febres Biliofae, pituitofae & intermittentes byzonder te verklaaren, en wyders de zoda-nige Koortzen, welke uit eene der drie eerstgenoemde en de laatstgemelde worden zamgefteld, eerst ш het algemeen, en daarna de caufus of Febris ardens afzonderlyk behandelt. Als dan volgt de Febris putrida, als zynde eene byzondere modificatie van aanhoudende of zaamgeftelde Koortzen. Verders komen de Febres epidemice intercurrentes in aanmerking, waartoe de Zariolae, тоги & Scarlatina gebragt worden. Mata Febrilia, afzonderlich nagegaen en behandel, über den vorgeschlagen der Februar Sporadicae & finguares; tot een ftaal, van welke de Febris jaGea б purperralis in aanmerking genomen worden: terwyl de laatfte aafdeeling ter opt vouwing der Febris lenta, heGica, & phthifis pulmonalis, is afgezonderd. Onder de menigvul-dige byvoegzals, welke door den Hr.тош. zyn ingelascht, munten het Hoofdítuk over de Ga/koorts, Slymkoarts, Ine entend der -Kinderpokj4s, over de Mazelen en Scharlaken. koorts, voornaamlyk uit: gelyk ook onder de hoofdüfdee. lingen, de Februar fporalicae & Febris lenta hedica, en oder de hoofdüfdee. lingen, de Februar fporalicae & Febris lenta hedica, en oder de hoofdüfdee. In het algemeinen betreffenden, welche, der wyl zy de blykbaarite kenmerken draagen, van die ununterbrochenen in de kunst van waar te neemen, en dat verheven oordeel in het onderkennen en behandelen der meest zamgeftelde Koorts-ziekten, welke wy in alle "a Mans overige Schriften zu zer bewonderen, tevens den Geneeskundigen tot een onfaalbaaren baak verftrekken, naar welke zy hunne handelingen, zelfs in de moeilyk(te geval. len, tot behoud huuner Lyders, behoore. in te richten. IL DEEL, М. ALG. LETT. NO. 14. Ss Wijsa 562 MOSES MENDELSZOON Wijsgeerige Verhandlingen, Brieven en Gefprekken van MOSES MENDELSZOON. Uit het Hoogdwttsch vertaald, en met Aantekeningen, en het Leven van den Autheur, verjkt, door Å. BRENDER A BRANDIS, Leermeester $6 de Wis- en Sterrekende; Examinator van alle Stads Maaten en Gewigten, en Wynroeijer te Amfterdam; en Lid van verfcheiden Genootfchappen. | Eerfle Deel, Те Leyden bij V. Pluygers, 1786. Behalven hes Voorbt- richt 248 bladz. in gr. 8vo. Nat uitwyzen der Levensbefchryvinge van Moses Men- delszoon, voor deze Verzameling van enige zyner Schriften geplaetst, blykt het, dat hy onder die foort van beroemde Mannen behoort, welken, schoon in hunne jengd in gene gunstige omítandigheden geplaetst, echter, door ene aenhoudende werkzaemheid, hunne verstandiyke ver- mogens tot ene zeer. aenmerkelyke hoogte opgevoerd heb- ben. Van dit laette geven's Mans Schr. Iften doorläende Blyken, als waerin alomme een diepdenkende geest, een doordringend oordeel, en juiste manier in 't voorftellen en ontvouwen уай zyne denkbeelden heerscht; des het den Nederduiefchén Lezer niet anders dan gevallig zyn äап, dat, by de reeds vertaalde Stukken van dien Schryver, ook de overigen in onze Moederspraek hun aengebooden worden. Het thans afgegeben eeríte Deel vangt aen met zyne overwegden nopens de onfloflykheid der Menschiyke Zie de, waeromtrent hy zich de volgende Vragen ter beante woordinge voorftelt. (r.),, Kan de Stof, in zich zelve, », de kracht om te denken hebben?" Ор de bewering der onmogelykheid hier van, uit hoofde dat de Stof, hoe ook befchouwd, nooit ophoud uit deelen te beftaen, zo valt het antwoord van zelve in het ontkennende op de ade Vraeg :,, Wanneer de Stof, volgens haare natuur, onbe- js kwaam is om te denken; kan dan de Almachtige haet з deeze eigenfchap niet mededeelen?" De Heer Mendela zoon erkent dat de leerwyze der Cartefianen enige aenlei- ding tot dat bekende voorítel van Locke kan geven; dan hy tracht tevens te doen zien, dat men, zelfs volgens de Cartefiaenfche leerwyzs, kan toonen, hoe ’t in de natur der zake onmogelyk zy, dat de Almachtige aen de Stof de eigenfchap om te denken mededeele; maer dat God, gelyk hy ook wezenlyk gedaen heeft, wel En einem kracht tot den. VERHANDELINGEN, ENZ. 563 Henken schreppen, en die met de Stof verbinden kan; vere bindende die byzondere gefchapen kracht, met zekere gefelten van.werktuiglyke (й, zo dat ze beide te za-men het levend Dierlyke uitmaken. — Hier op vraegt men wyders (3.)., Zal de Ziel niet met het Lichaam vert, s. Zaan? — Zy wast met het zelve; lydt met het zelve; řs richt zich in alle haare veranderingen naar het zelve; Årſen on word in den oderdom zwakker naar maate het s’ Lichaam telkens afneemt. Ren ongelukkige flag op de shersfenpan verandert het grootíte Genie in een Weet-Å Niet. — Zal de kragt van denken niet geheel ophouden, an Wanncer het Lichaam niet meer is’ Onze W ysgeer verledigt zich om de hier aenvoerde verfchynzelen, uit de vereniging van de Ziel mer het Lichaem, of wel byzonder het Brein, ontftaende, op te helderen; en beweert dac men, ter dezer oorzake, uit de outbinding van het Brein niet kunne befluiten, tot de outbinding der Ziele. Zij an toch, zegt hy, bestaat niet gelijk het Brein, uit kleinde s, re deelen, welke, volgens de Wetten der lichaemlijke Å Natuur, te zamen hangen: zy is cene onfcheidbaare Eenheid, die de Wetten der Werktuigkunde niet onder- .» worpen kan zyn.’ Hy is niet vreemd van te denken, dat de Ziel, na de outbinding van het Brein, zich in een fyn werktuig onthoud, dat met het Brein niet te gelyk ontbonden kan worden, en dat, mogelyk, gelyk in de Na- tuur veelal gefchied, met het bederven van het Brein, ene nieuwe Organifatie aenneemt. Werkt men, -vervolgt hy, zodanig een denkbeld van haer olyvend beftaen, dan moet men, (want op de outbinding van een enkelvoudig wezen kan men niet denken,) de ziel vernietigen; en dus iets ftellen, °с geen in de gantche Natuur niet gevonden word, ja niet gevonden kan worden. „„„ Tuschen zijn en rief an Zijn is eene graft, welke de Natuur niet overtreden kan. з» Zij is zo min in аас om Jets in Niets te veranderen „ as als om, uit Niess, dets voort te brengen.” — Voorts hecht hy hieraen nog een onderzoek van enige zwarighe- den, die, volgens den Heer d'Alembert, den Wysgeren in den weg zouden liggen, om, zonder hulp van den Gods- dienst, of wel van ene beflisfende Kerk, zich van de One stolykheid der Ziele te verzekeren, Dan, hy bevlytigt zich om te toonen, dat wy het aenzien van een Paus of Kerk niet behoeven, om die knoopen los te maken. . [n ene hieror volgende Verhandeling ontvouwt hy ons zyne gedachten over de voornaemfle grondbeginfelen der Ss 2 Zog. fehoone Kunflen en Wetenfchappen; en deze gaet verzeld van zyne bedenkingen over de Waerfchyniykheid; waer by ten laetíte nog komt, gyne Verhandeling, door de Koning- Ivke Academie der Wetenfchappen te Berlyn bekroond, over de Klaarlykbaarheid in de  Wiskunde: welken ten deele in de zaek zeligten; doch daebenevens vergezeld gegen van zulken, die in de menchen, welke men overtuigen will, gevonden worden. De Wiskunde; naemlyk, heeft alleen te doen met de Onweetendheid, maer de Dovennatuurkunde moet flryden met het Vooroordeel en de Verbeelding, dat men bekwaem genoeg is om party te kiezen. Deeze Struikelblokken, sä zegt hy, liggen de Wijsgeerige Klaarblijkbaarheid nog op den weg; en van daar komt het, dat de Zekerheid, die in de Grondbeginfelen der Wijsgeerte ligt opgeflooten, nog geene algemeene overtuig beeft te wege gebragt. Het grootíte gedeelte der menfchen gaat met Waan- en Bygeloof te sheep, in een vast voorneemen, om met , hen de Vaart des Leevens te befluiten." Eindelyk brengt de Heer Mendelszoon dit alles wel byzonder over op de Klaerblykbaerheid en Zedekunde wasen hy ons, onder anderen, ook doet gadeflaen, het onderfcheid dez bewyzén, die ene befchouwende, en die ene werkdadige, overtuiging te wege brengen; waer uit wy de volgende opmerking hier nog ten befluite zullen overnemen. SE Äала uda ss , VERHANDELINGEN, ENZ. ` 565 ,, Alle demonftrative Waarheden werken niet even fterk op het vermoogen onzer begeerre. Veele overtuigen het Verftand, zonder het gemoed te beweegen: baaren duide- lijke erkentenisfe, maar zonder kragt, leven en werkzaam- heid; daar, integendeel, andere Waarheden, met minder zekerheid, het  hegeerte overgaan, en tot werkdaadige befinden. De Oorzaak hiervan is bekend. Wij menfchen bezitten, buiten ber Verftand, ook Zinnen en een Verbeldingskragt, Neigingen, die in de bepaaling van ons doen en laaten van het uiterie gelegt zijn. Het oordeel van ons Verftand komt niet ale tijd met het oordeel van onze mindere Zielvermoogens oovereen; en wanneer zij mef elkander früjden, dan moes. teu zij noodzaaklijk de een des anders werkzaamheid, in den wil, verzwakken. Dan alleen wordt de toeltemming eener Waarheid praktikaal of daadelyk, wanneer de gronden van het Verltand de mindere Zielvermoogens overwine men, of geheel tot hun Voordeel inneemen. In het laet-fte geval moet het gemoed, gelijk men ligtelijk begrijpen kan, veel meer ontflooten zija; want dan ftemmen het Verltand en de Verbeelding, de Geest en het Harte zamen, om ons tot Daaden aan te drijven, maar ook in elk geval, namenlijk, wanneer de gronden van ons Vere Öапапа. де tegenvoorftellingen der Verbeelding ondere drukken, dan wordt de erkentenis leevendig, en gaat tot Daadlykheden over. Befchouwing der Maatfzhappy en Zeden in Poolen, Russia, Zweeden en Decnemarken. Doorvlogten met Voora vallen, eenige uitfleekende Charaders betreffende. Door WILLIAM COXE, 71. M. F.R. S. Lid van °з Konings College. Gie te Cambridge, Kapellaan des Hertogs van Maribo. rough, Medelid van de Keizerlyke .Befchouwing der Maatfzhappy en Zeden in Poolen, Russland, Zweeden en Decnemarken. Doorvlogten met Voora vallen, eenige uitfleekende Charaders betreffende. Door WILLIAM COXE, 71. M. F.R. S. Lid van °з Konings College. gere, Medelid van de Keizerlyke Oeconomifche Societeit te Petersburg, als mede van de Konigke. Аса. demie te Koppenhagen. Tweede Deel, Te amfterdam, by J. Yntema, 1787. Zn gr. 8yo. 167 blads. Breedpraakig hebben wy, het Eerste Gedeelte van dit Werk aankondigend, den aart des Oor(pronglyken Werks, als het geen de Nederduitfché Vertaaler daar öffig gedan heeft, opgegeven, еп wyzen wy onzen Leezer. S 3 | er- 566 | w. COXE derwaards (*). Beloofde de Uitgave vau het Eeríte Deel bekend maakende, dat de Stukjes elkander spodig zouden volgen, hy houdt daar in zyn woord getrouwlyk; een maand flegts is er tusíchen beide verloopen; en die PMpoed heeft iets aanpry- zens in zich, dewyl de graagte der Leezeren, opgewekt, nader voldoening verlangt, en node een lang verwyl duldt. Met dit Deel арг de Heer coxe, nevens zyne Reisgeneoten, uit Poolen in Rusland over, en befchryft de (tränen van Smolensko na Moscow: Serfcheide Brieven betreffen die voormaalige Hoofditad des Ruschen Gebieds; de voornaamfte byzonderheden veriſeldende, met een verfängenden verfängenden verfängenden, bezwecken, by de voornaamften des Ryks aar afgelegt, die een denkbeld opleveren van de Leefwyze des grooten Adels; gelyk hy ook niet in eebreke bleef, om, onder den weg, de daar van zeer veschillende Leefwyze der arme Rusifche Boeren in ook niet in breede op tekenen. Wat Geleerdheid, Koophandel, en Scheepvaart, te Moscow, betreft, blyft niet onopgemerkt; en diezelfde voorwerpen worden te Vischnef Voloshok, een bloeiende Keizerlyke Rykttad, en te Tyer, gade geflaagen. Des Reizigers aandagt wordt, op den weg van Mfoscow, byzonder getrokken door Novogorod, een oude vermaarde, doch zeer vervallen, Stad; voorheen door eigen Hertogen geregeerd, en Zeer ontzaglyk; doch door IVAN VASSILIEVITCH DEN [enрем Ц van Vryheid beroofd, en op ott wreedst te onder gebragt; in dicrvoege, dat eene Stad, van welke meu ten fpreekwoord zeide, Quis contra Dcos GG Magnam Novogorodiam?,, Wie kan de Î, Goden en het Groot Novogorod wederllaan?" thans het nadenkend verstand met de droefgeestigíte denkbeelden van vervallene grootheid vervult. Gauze zouden wy geheel, wat hier toe behoort, overneen; doch reeds in het eeríte doorbladeren op iet an-ders het oog gevestigd hebende, zullen wy Ter alleen dit van optekenen. Novogorod, door den Czaar vaa Rusland te onder gebragt, stondt onder een’ Landvoogd, van dezen aangeíteld: de Burgers bleeven het volfte bezit hunner dierbaarfte Voorregten, zy behielden hunne eigenen Wetten, koozen hunne eigenen Overheidsperfonen, en de Landvoogd mengde zich niet in Staatszaaken, of men moest zich op hem beroepen. Ivan, geenzins te vit. Zic hier bovan bl. 489, ena. BESCHOUWING: 567 vrede met deeze bepaalde wyze van Bewind, wagtte eene gunítige gelegenheid af, om zyn Gezagsbetoon uit te zete ten, en, daar ‘het eenen magtigen Aanvaller nooit aan сеп, voorwendzel ontbreekt, belegerde hy Movogorad, De inwendige Partyfchappen en verdeeldheden, die langen tyd in dit Onafhangelyke Gemeene Best geworden hadden, derfteunden zyne oogmerken, en de Inwoonders waren enoodzaakt, alle de voorwaarden, door den magtigen Overheerícher ontworpen, te onderfchryven. De Pourten werden geopend, de Groothertog trok als Souverain de Stad in, en alle de Ingezetenen, den eed van onderda- nigheid.en trouwe zweetende, leverden aan hem over de Handvesten huoner Vryheid,. die zy, door eensgezind. Held, engen schon het heben kunnen bewären, —— Eene byzonderheid, door de Geichied (chryvers opgetekend, als. een bewys van de onvoorwaardelyke overgave van de Stad, is de pvervoering eener groote Klok, van ‚Novogorda na Moscow, door de Inwoonders de Eeuwige geheeten, en geſchieden als het teken hunner Vryheid, en het Paladium hunner Voorregten. Dezelve hing op het Marktveld ; het heilig gelui deedt terftond het Volk uit de verst afgelegene deelen zamenkomen, en diende ten teken, dat er gevaat van buiten, of opftand van binnen, was. De Groothertog eischte volftreke dit Voorwerp van openbaare Hloogagting, door hem de Alarmklok des Är. Hands geheeten ; en de Inwoonders merkten de overgave aan als het zeker voorteken van hunne verdwynende Vryheid.,, Novogorod, fchryft L'evesque met veel regts, ag onderworpen: geworden, verloor, van dag tot dag, van s» 2упе heerfchappy, volkrykheid ; handel en fchatten, ,, en, im minder dan eene Eeuw, zal Heute nauwlyks eenig aanbelang zyn, zo verteerend en verwoestend is de adem van den willpkeurigen Mensch (4)” Hoe dezelve, eerst door het vervoeren van duizend der voornaamfte Burgeren na Moscow, en vervolgens door de gruwzaame (achting van ettelyke duizenden, op't wreedst omgebragt, ontvolkt werd, leeze men in de Brieven zelve. Op iets anders hadden wy, gelyk gezegd is in het doorbladeren, ons oog gevestigd, dit moeten wy thans verfchaffen. In den loop van dit Deel der Reize, kwam on niet weinig voor van den Rusffchen Adel en Ryksa groten; doch, daar wy, te Petersburg komende, dezen 54 Weder zu länger aanreffen, en de Heer coxE ook de mindere Standen, en, bovenal, onder den weg, den Boerenstand gade floeg, bepaalden wy ons, om ‘er eenige Hoofdrek-en van op te geeven 3 eenige zyn hier en daar in 't Reisverhaal verfpreid, doch de meeste in den XXXVI Brief byen gezameld, waar van wy de voornaamite zullen af-fthryven. De Dorpen, die men nen dan langs den hobbeligen weg, van Moscow na Petersburg, aantreft, gelyken zeer naar elkander, doorgaans beftaan dezelve uit een enkele straat van houten Hutten, in eenige ziet men Steenen Huizen; de Hutten zyn veel beter, dan die wy tusíchen Tolitzin en Moscow zagen, (dese armhartige verblyspaatzen worden in den XXII Brief, in dit Deeltje, befchreven,) zy fcheenen, iu de daad, zeer geíchikt voor een Gewest, waar in eene strenge Koude heerscht, en zyn, schoon op de ruwíte en kunstlooste wyze aangelegd, vry gemaklyke wooningen. Elk G ebouw is een langwerpig vierkant, „t welk een open Plein influit, en omringd zyn- de met een hooge houten. Wand en een af hangend Dak, vertoont het zich van buiten als een groote Stulp. Het Woonhuis ziet na de ftraat van het Dorp, de trap komt aan de buitenzyde, en de opening der deure beneden het af hellend dak. Меп vindt Ter één, of ten hoogften twee, vertrekken, een derzelver wordt door 't geheele Gezin be- woond. , De bedden zyn zo weinig gebruiklyk in dit Land, dat ik in alle de Hutten , door my in Rusland bezogt , er aleen twee zag, waarin twee Vrouwen lagen, met de kleederen aan. Het Gezin flaapt doorgaans op banken, ор den grond, of op de kachel (6$). Mannen, Vrouwen, Kinderen , liggen , zonder eenig onderfcheid van ftaat of {ехе , en meestal geheel naakt , door elkander. In eenige Hutten zag ik eene foort van afíchutzcl , omtrent zes of zeven voeten boven den grond, van het eene einde des vertreks tot het ander, аап ’t zelve waren verfcheide dwarsplanken vast gemaakt , op deeze fliepen cenige van рес Gezin, de een met het hoofd, de ander met de voe- ten na beneden, in dier voegen, dat zy aan ons, aan zul- ke rustpiaatzen niet gewoon, voorkwamen, alle oogenblik- ken in gevaar van vallen te weezen. am Het ($) De Kachel is cene foort van Steenen Oven, befaat om. trent есп vierde gedeelte van "t vertrek, еп is van boven plat. BESCHOUWING. ` 569 J ',, Het getal der Perfoonen , dus in eene kleine ruimte zamengehoopt , en 't welk zomtyds twintig beliep , gevoegd by de hette des kachels, maakte het vertrek onverdraage- lyk warm, en veroorzaakte een ademhaaling belemmeren- den ftank , door de gewoonte alleen voor ons draaglyk. Dit ongemak was nog grooter in de Hutten, die geen Schoorlteenen hadden, als wanneer de rook, in 't vertrek beförden, de lugt met nog meer onzuiverheden bezwane. Indien wy ’s nagts de fehuiven open deeden, om, door het inlaaten van frisfe lugt, dien verveelenden dampkring te verbeteren, kwam 'er zulk een vloed koude lugt ter kamer indringen, dat wy de hette en den stank liever leeden, dan de fnerpende fcherpheid deezer Noorde Winden. In 't midden van elk vertrek hangt aan den zolder een Kruik met beilig Water, en een Lamp, die alleen byzondere gelegenheden wordt aangeftooken.; leder Huis is voorzien met de Schildery van eenigen Heilig, ruw op hout geklad, veelal meer gelykende naar een Ca/muk/chen Afgod, dan de afbeelding van een Menfchen Hoofd; aan deze Schildery bewyst het Volk de tekens van de diepfte eerbiedenisfe, Alle de Leden des Gezins misten niet, s morgens, als zy opftonden, en's avonds, als zy ter ruste gingen, zich voor den Heilig Te vervegen; zy kruiseten zich eenige minuuten lang op de zyden en het voorhoofd, boogen zich zerlaag, zomtyds zelfs wierpen zy zich op den grond neder. leder Boer ook, het vertrek intreedende, deedt zyne hulde aan dit voorwerp van eer-dienst, eer hy het Gezin aanfprak. : aa De Boeren zyn, in hunnen doorgaanden ommegang met elkander, zeer beleefd, zy neemen de muts af, als zelkander ontmoeten, buigen zich diep en veelvuldig in hunne begroetingen. Hunne gefprekken vergezellen zy тешveel gebaaren, en.zyn zeer flaafsch in hunne uitdrukkin-gen van beleefdheid, voor hunne meerderen; iemand van rang aanspreekende, buigen zich zich neder, en raaken den grond met hunne hoofden. Dikwyls stonden wy getroffen, als wy deeze soort van Oosterfche hulde ontvingen, niet alleen van Bedelaars en Kinderen, maar ook zomtyds van de hoeren zelve. In het voorkomen des gemeenen volks, verwonderden wy ons meest over de verbaazende dikte hunner Bei een; welche wy, in der erst, voor de wenigen, hielen; doch werden werden welhaast van het tegendeel overtuig, door het veelvuldige aanfchouwen hunner ontbloote Bee- 55 5 nen. Meter. De dikte, die onze verwondering veroorzaakte, opt-flondt uit de groote menigte van bekleedzelen, waar mede zu bekleedzelen, in den Zomer zu wel als in den Winter, ommtteilen. De Boeren zijn wel gekleid, wel gekleid, wel gekleid, en fy- nen een overvloed van gezonde Spyzen te genieten. Hun Roggebrood, welks zwartheid eerst het oog misbaagt, en welks zuurheid den kiefchen Reiziger stoot, is zeer gefchikt voor hunne hongerige maagen ; door де woonte ‘er mede vereenigd, voud ik het fteeds geen on- fmaaklyke beete, en, als de honger de faus bereid hadt, "t zele zeer lekker; Zy maaken. dit broad aangenaamer, door de byvoeging. van uijen, look, groen koorn, en het te befmeeren met zoete olie. Voorts beftaat hunne Spyze, uit dezelfde foorten van Voedzel, als ik reeds op тупе Reis па Moscow, van de Boeren gewaagende, befchreeven heb (naamlyk, Tarwenbrood, Eieren, gezoute Visch en Spek, de meest geliefde schotel is een Soep van zout of versch Vleesch, Meel met Zemelen, fterk aangezet met Uijen en Look ; deze beide gebruiken de Aus/en zeer veel (1)]. Alleen moet ik hier aanmerken, dat de Cham- ignonnes 20 algemeinen zyn in deeze (гекеп, dat ze een weezenlyk deel van den leevensvoorraad uitmaaken. Zel- den trad ik een Hut in, of ik zag ze in grooten overvloed; en over de markten gaande, [tond ik verfteld, van wegen de menigvuldigheid der te koop gebragte Champignons, derzelver verfcheidenheid was niet min, aanmerkelyk dan de menigvuldigheid der te koop gebragte Champignons, derzelver verfcheidenheid was niet min, aanmerkelyk dan de menigte, zy waren ‘er van veelerlei kleuren, inzonder- heid liepen de witte, zwarte, bruine, geele en groene my int oog. De gewoone Drank der Boeren is Quas, een gegest hebbend vogt, eenigzins gelykende naar zoz Dier, gemaakt door warm water op rogge of garíte meel te gie- ten; zy houden het voor een heerlvk middel tegen de Scorbut. Zeer zyn ze gefteld op Whisky, een geestryke drank, van Mout ge(tookt, 't geen de armfte zich van tyd tot tyd kan verfchaffen, en waarin zy zich menigmaal ver- loopen. | | De agterlykheid der Rushfche Boeren in alle Handwerk. ly» Су) Zie den XXII Brief. | BESCHOUWING. ` || 8. lyke Kunften , in vergelyking met de Boeren van andere volken in Europa, loopt den oppervlakkigften befchouwer in 't oog. "'t]s waar, toen wy digter by Petersburg kwan men, en nader aan de befchaafde deelen van Europa, konden wy niet naalaaten op te merken, dat de Dorpelin- gen iets meer van de geryflykheden des leevens bezaten, en eenigzins verder gevorderd waren , in de kennis der noodzaaklyke Kunften , dan zy die tusfchen To/iszin en Moscow onze opmerking trokken. De planken werden min- der met de byl gehakt „ het hout zaagen werd een ‚nin vreemd verfchynzel: de Hutten werden ruimer, gemakly- ker waren met grooter openingen, en doorgaans met Schoorfteenen , voorzien, ook was er meer Huisraads in, als mede houten en aarden Keukéngéreed(íchap. | „ Hanne vordering in befchaafdheid is, nogthans, ge- ring, en verfcheide blyken van verregaande barbaarschheid vielen onder onze opmerking, geduurende den dagelykfchen ommegang , dien^wy met de Boeren hadden, Eén voor: beeld zal ik "er van ophaalen, 't geen zal kunnen dienen, om te tvonen, in welk een jammerlyken flaat van onkmn- de het gemeene volk als nog gedompeld ligt. In veele Gezinnen trouwt een Vader zyn Zoon, terwyl deeze een Jongetje van zeven, acht of negen baren is, uit, aan een Meisje , veel verder in jaaren gevorderd , om , gelyk hy. Voorgeft, een bekwaam Vroewsperfon, tot het doen: van Huiswerk, te krygen: by houdt gemein schap met deeze zyne Schoondogter, by welke hy niet zelden vere fcheide Kinderen verwekt. Op myne reis zag ik, in zome mige Hutten, als 't ware, twee Moeders des Huisgezins, de een des Boers eigen Vrouw, oud genoeg, om diens Moeder te weezen, de andere, Öп naam, zyns Zoons Egtgenoot; doch met de daad Vaders Byzit. Deeze Bloedfchendige Egtverbintenisfen, door ingeworteld ge- bruik gewettigd, en toegeftaan door de Parochie Priesters, reepen voorheen meer plaats dan tegenwoordig; wants Saar het volk eenigzins befchaafder geworden is, en de Priester wat meer verlicht, terwyl ook het Staatsbeftuur die Egtverbintenisfen niet aanmoedigt, verminderen zy van tyd tot tyd, en 't is te hoopen, dat zy, eerlang, in °t geheel niet zullen geduld worden. | | ,, De Boeren, die Postpaarden bezorgen, draagen den naam van famshics, en genieten eenige. Zygondere voor-regten.. Zy zyn verpligt, de Postboden en Reizigers, торог eenen zeer geringen prys, aan Paarden te helpen ; in уег- 572 W. COXE, BESCHOUWING. vergoeding hier voor, zyn ze ontílaagen van het Hoofd- geld, en loopen geen gevaar, om als Soldat aangefchreeven te worden: dan, niettegeniasten deze vrydommen, is de prys,welke zy voor 't gebruik hunner Paarden ontvangen, zo gering, dat zy ze altoos met den grootíten wederzin leveren. — ° Is voor eenen Vreemdeling, die met fpoed begeert te reizen, volitrekt noodig, dat hy niet alleen een Paspoort, maar ook een Rusfisch Soldat tot Reisgenoot, hebbe. Deeze, in (tede van na het twisten der Boeren te luisteren, of na het traaglyk overleg des Postmeesters te wagten, treedt terftond, na het aankomen, in het Poste huis, en beflist de zaak door de kragtige tusfchenkomst vau zyn (tok. De Boeren, wel ras tot. zwygen gebragt door deeze tomme taal, maaken geen zwaarigheid, om terítond voor den bepaalden prys te ryden, en de Paar- den komen ras te voorfchyn. » Op onze Reis door Rusland Попа ік grootlyks vere. Field, over de geneigdheid der Inboorlingen tot zingen über die Voorryders waren, zaren niet op, of zy begonnen een Deuntje te zingen, en hielen daar mede, zort der ophulden, verfcheide uuren aan, Doch, 't geen my 't meest verwonderde, was, dat zy nu en dan in Party zongen: dikwyls ontdekte ik, dat zy eene foort van zamenípraak al zingende hielden, vraagen deeden, en antwoorden gaven, even of zy (als ik het zo mag uitdrukken) zingend fpraken. ÚÚ De Voorlieden zingen van het begin tot het einde van den Postweg; de Soldaten zingen zongen lang zy op marsch zyn; de Landlieden zingen onder het verrigten vau den zwaarften arbeid; de Herbergen weergalmden van de stemmen der Zangeren; en, by stille avonden, hoorde ik dike wyls de zingende Stemmen opgaan, uit de omliggende Dörpen. Wy hoopen eerlang weder in (аг gefteld te worden, om van dit aangenaam en leerzaam Werk te fpreeken. Heeft de Vertaaler met rede gezegd, dat MOORE geen COXE, en COXE geen MOORE is; wy moeten bekennen, by het leezen van dit tweede Deeltje, eene meerdere ge-jekheid tusfchen deeze twee gevonden te hebben, dan wy oons verbeeld hadden. 