VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Indien het hiet veroorzaakt was door het verfchriklyk denkbeeld, ’t geen zy vormden van de kanonftukken on- zer Schepen, door de fchets van de wyze, waar werkten, oordeelde men, dat zy de gelande Perfoonen den geheelen nagt zouden gehouden hebben. Want omar verzekerde hun, dat, indien hy met de zynen dien zeit, den dag niet aan boord wederkeerde, zy mogten wagten dat de Capitein op het Eiland zou vuuren. Ёп dewyl de Schepen tegen den avond digter aan wal kwamen, dan zy noga ooit geweest waren, iets, waar ор d&cInwoonders zeef nauw agt floegen, dagten zy misfchien ,det men dien vreeslyken aanval voor hadt,en lieten daar op hunne Gas- ten trekken: nogthans in de verwagting,om.ze.’s anderen daags ’s morgens, op ftrand weder aan te treffen. Maar ,. Capitein соок was al te zeer overtuigd, van het gevaar dat zy. reeds geloopen hadden,om het hervatten dier proe- ve iu overweeginge te neemen, Op dit Eiland , Кһооџ nooit voorheen door Europeaanen ` УАЙ САРТ. СООК, ENZ, 555 bezogt, bevonden zich thans Vreemdelingen. Omar, ne- vens Мг. Gore, landende, vondt onder den hoop , drie zyner eigene Landsgenooten. van де Socteteit-Lilanden. Ор den afftand van tweehonderd mylen van deeze Eilanden, сиѕ(сһеп welken een zeer gróote onbekende Zee komt, еп waar men zulke elendige Vaartuigen heeft, als daar ge- bruikt worden, alleen gefchikt tot een overtocht, in wel- ke men nauwlyks ooit het land uit het oog verliest; des, zen te ontmoeten op eene plaats ‚20 toevallig bezogt door het Volk van Capitein соок, heeft al het voorkomen van die onverwagte gebeurtenisfen, welke de Romanfchryvers ‘beminnen , om hunne Leezers te verrasfen , en die, als zy in hef gemeene leeven daadiyk voorvallen, om derzelver zonderlingheid, verdienen opgetekend te worden, ‚Меп kan zich ligt verbeelden , met welk eene verukking en voldoening omar en zyne Landgenooten elkander aan- fchouwden , en in gefprek traden. Hunne lotgevallen wa- ren verbaazend.: Omtrent twintig Рег(оореп , van beiderlei Sexe, waren te Otaheite іп een Canoe gegaan, om over te vdaren na het nabuurig Eiland Ultetga. Een geweldi- ge tegenwind opfteekende , konden zy het laatstgemelde niet.bereiken, en tot het eerstgenoemde niet wederkee- ren. Hun voorgenomene reis, flegts. kort zynde, was hun voorraad van leeftogt weinig en welhaast op. Verfcheide dagen bragten zy door, zonder iets te eeten of te drin- ken te: hebben. De landing van ons Volk, zegt Capitein соок, op dit Eiland, moeten wy als eene zeer gelukkige omftandigheid ‘aanzien, Wy kreegen daar door kemgz aan eene gebeur- tenis, die niet alleen zeer zonderling is, maar ook leer- zaam. De toepasfing van het boven opgegeevene verhaal volgt van zelve, Het dient, beter dar: duizend gisfingen зап befpiegelende Onderzoekers, om rede. te geeven, hot de van elkander afgelegene deelen der Aarde, en, in ’t byzonder, hoe de Pilanden in de 'Zuid-zee , eerst bevolkt zyn, en bovenal die, welke zeer verre van eenig Vast- land, of van den anderen liggen (*). Volgens OMAT's Бейес, van ° geen: hy vernam, vit de gefprekken met deeze drie Landsgertooten , waren dé Ze- den der WWhteeooërs, hunne wyze van de Vreemdelingen te behandelen, en doorgaande leevenstrant, zeer gelyk aan die van: Otaheite,en de Eilanden daar omftreeks. Hunne Godsdienstplegtigheden en gevoelens kwamen ook bykans op één uit. Elke omftandigheid ftelt het buiten allen twy- fel, dat de Inboorelingen van Waszeso, oorfpronglyk van denzelfden ftam herkomftig zyn, die zich op eene zo wonderlyke wyze over de onmeetlyke uitgeltrektheid, Ze (*) Voorvallen van deezen aart zyn waarfchynlyk niet ze!d- zaam іп den Stillen Oceaan. In den Jaare 1696, werden twee Canoes ‚dertig Perfoonen van beiderlei Sexe aan boord hebben- de, door geweldige tegenwinden, geäreeven op het Eiland Samal, een der Phslippyne-Eilanden, na omtrent zeventig dagen ‚ор Zee gezworven, en een weg afgelegd te hebben, van een Eiland, door hun Amorfot geheeten, dfiehonderd mylen ten Oosten van Samal. Vyf hunner waren door de moeilykheden der reize omgekomen. — In het Jaar 1721, werden twee Canoes, de een met vier- en twintig, én de ander met zes Perfoonen, Mannen, Vrouwen en Kinderen, van een Eiland, door hun Farroken genaamd, Noordwaands gevoerd na het Ei- land Guam of Guahan,een der Ladrones- of Mariannes-Bilanden. Doch deezen hadden geen zo verren weg afgelegd, als hunne Landsgenooten, die op Samal kwamen, zy waren ook niet meer dan,twintig dagen op Zee geweest. Lettres Edifsantes EP Curieufes. Zic ook de Modern Univerfal History. VAN САРТ. COOK , ENZ. ` 557 Zuidzee, verfpreid heeft. Men zou egter denken, dat zy op een verhevener afkomst boogen: want омат zeide, dat ‘zy hun Eiland den naam gaven van Wencoa no re Eatooa, dat is een Land van Goden; zichzelven aanzien- de als eene foort yan Godheden „ en vervuld met den geest van. EATOOA. , Dit wild ‚en geestryvend begrip {cheen omai zeer te fmaaken: hy merkte op., dat er bly- ken waren, hoe men ’t zelve op Qrakeite vak koesterde 5 doch dat het algemeen aangenomen werd , ouder de Ine woonders van Matata of Osnabrugh-Eiland. WW Capitein cook verliet Wateeso , den vierden April, ir den morgenftond: koers zettende па het andere Eiland, ín deszelfs nabuurfchap ontdekt. . | | Ct Vervolg by de eerfe gelegenheid.) Et 1 а D Р ВЕВІСТ , WEGENS NATHANIËL HENDERSON , IN NOORD-CAROLINA, … (Overgenomen uit д- Tour in the United States of America, ' Door } F. D. SMYTH, Esq.) ОР eene аапрепаате Plaats, -Nuthusti gcheeten, naar ееп. Kreek van dien naam, ontmoette ik een der zonderlingffe “Menfchen in America, en mischien in de geheele Wereld. Hy ‘heet NATHANIËL HENDERSON, Zyn Vader, die nog in leeven is, сеп arm Мап, woont nog te Nuthuski, waar zyn Zoon hem ‘een bezoek was Котеп geeven. Deeze Zoon was reeds vol. wasfen , zonder leczen of fchryven geleerd te hebben : door eigen bevlytiging bragt hy һе zo verre, dat hy leezen, (chry- уеп, en de beginzels der Rekenkunde, zich eigen maakte. Eerst werd hy Wykmeester, vervolgens Onderfchout. Nader- hand kreeg hy vryheid,-om als Regrsgeleerde te pleiten voor laage Regtbanken op 't land, еп welhaast от .2уге begaafdhc- den voor hooger Régtbanken te Іаатеп hooren. Zelfs, op ‘plaat- деп , waar de Welfpreekenheid niet minder fchittert, dan in de Zaal te Westminfier, ftak hy, binnen kort, boven anderen, uit. Zyn verheven vernuft verwierf eene algemeene tocjui- ching. Hy was teffens een Man van eenen lustigen, vroly- ken, en grappigen aart, zeer infchiklyk: en de algemeene lof, welke hy wegdroeg , verwekte hem geen één vyand. Tt Leedt weinig jaaren, of hy werd van de Pleitzaal tot Regter verbe. sven , en tot Mede-Opperregter van Noord-Carolina benoemd, In deezen hoogen rang пат de agting , hem toegedraagen , fteeds toe. , , „Doch verfcheide groote koopen gedaan, en eene leevenswy- | ze 558 BERIGT, WEORNS NATHANIËL HENDERSON, IN NOORD-CAROL. ze aangevangen hebbende, welke. zyne middelen en inkomfen verre te boven gingen, bedagt zyn vondryk vernuft een ftou- ter vlugt te neemen, om Middelen en Vermaardheid te ver- krygen , dan iemand vóór hem hadt durven beftaan. Onder het voorwendzel van eenige diep inwaardsgelegene Landen te gaan zien; ging hy na de Indisanen, onder den naam van Cherokéés bekend, en kogt, voor een geringen prys, (te weeten tien wagens, belaaden met goedkoope goederen, als groove wollen kleederen, ínuisteryen, eenige vuurwape- nen, en fterke dranken ,) van de Hoofden des Volks , eene groote vlakte Lands, in uitgeftrektheid gelyk aan een Koning. ryk; en wat den grond, de lugtítreek , de rivieren ‘en fchoon. heid. van ligging aanbelangt, beneden geen Koningryk op aar- de. Eene eríchappye, niet minder dan honderd Mylen za эс vierkant, gelegen in het binnenfte gedeelte van Virginie еп van Noord- en Zuid-Carolina , begrypende de Rivieren Kentuky, Cherokéé, en Ohio; nevens andere van minder паат. | «+ Deeze koop hieldt hy zeer geheim, tot dat hy de volkome- ne bekragtiging des geheelen Volks, op eene ftaatlyke wyze, ontvangen hadt. Van toen af, moodigde hy in alle de Land- fchappen de Lieden ий, om ‘er zich neder te zetten; hun Landen , op de voordeeligfte voorwaarden , aanbiedende ; hun teffens voorftellende, een Wetboek en Regeeringsvorm te zul- len opftellen, als meest voegden aan hunne byzondere omftan- ‚digheden. Hier mede lag hy zyne Ampt als Mcde-Opperreg- ter in Noord-Carolina neder. HeNDERsON vestigde indeezervoege еспе Nieuwe Volkplan- ting, talryk еп ontzaglyk teffens; hy was er de Eigenaar, de Beftuurder en Wetgeever. e vergeefsch lieten_de Be- velhebbers van onderfcheide Landftreeken, tegen hem en de .2упсп , befchuldigingen van overtreeding uitgaan; te vergeefsch booden zy belooningen uit, om hem te vatten; ге vergeefsch verbooden zy ееп iegelyk, zich tot hem te vervoegen, en in zyne Volkplanting te gaan woonen ; zich in dic alles gronden- de op eene algemeene Wet, die de flaatlyke toeftemming der Bevelhebberén en Vergaderingen van de verfchillende Land- fchappeu, als volftrekt noodig, elt, om de koop van eenige Landen der Indiaanfche Volken wettig te maaken. De Indi- aanen , deeze koop als ееп daad van zichzelven aanmerkende, ‘verdeedigen HENDERSON en diens Volkplanting: zy zyn even als een voormuur tusfchen Virginie, Noord- en Zuid-Carolina, en hem; dewy! zyn Grondgebied ten Westen van dit Geflacht der Indíaanen ligt. ZE- _ ZEDELYKE BEDENKINGEN. 559 ZEDELYKE BEDENKINGEN. aarom klaagt де onvergenoegde getadig? waarom is "ег niets naar 2упеп zin? waarom bedilt hy alles wat by van anderen ziet? ——— waarom ziet hy duizend gebreken in zy- nen Evenmensch, die in hem zelve zich met nog duizend an- deren, welke hy alle over het hoofd ziet, verenigen? —— Het is, dm dat Һет niets in de waereld bejegent, dat naar. zyn zin ів. —— Alles, wat hy ziet, alles, wat hem ontmoet , deugt niet; over geen ding is hy te vrede, en de ganfche ge- fchapenbeid moest naar zyn zin in eene andere orde gefchikt wezen, === [Dan laat alles goed zyn, laat "er nergens ge- prek befpeurd worden, zal het den zulken dan nog wel be. · agen ? Het zyn de deugdzamen, die met grond op Gods gunst hopen mogen. Dan hy, die altoos te onvrede is, kan die wel met regt den naam van deugdzaam dragen ? Zal men hem groot noemen, die zyne grootheid poogt te bouwen op den val van anderen ? Is een Vorst groot , em dat hy begeert, dat alles zich op zynen wenk beweegt? ` of is zulk een Vorst groot, die het geluk zyner Medefchepze- len op alle mogelyke wyzen poogt ге vergroten еп uit te brei- n Geef een heerschzugtig Vorst, Rykdom, Staten, Magt, en uitgebreide Heerfchappye,hy zal met Alexander om meer wae- reiden wenfchen, om zyn gezag nog wyder uit te breiden. Geluk is het dat alle mepichen ор het oog hebben, Geluk is het roerzel, het voornaamfte rad, welk alle de overia, Fe raderen, alle "e Menfchen bedryven,aan den gang brengt, еп in beweging houd. Geluk is het eenig doel van ’s Menfchen pogingen. —— Dan wat 15 geluk? ——— Dwazen en verftandigen hebben hier een zelve doel; kan dit niet zyn, om dat ze zo verfchillend handelen? =» Niets is echter ze- kerder. —— Geluk is eene fchone Vrouw == Geluk is vermaak —- Geluk zyn opgehoopte Schatten — Grote Ryks. dom en Geluk is dartele wellust —— Geluk is de omhelzin- gen te genieten van eene gekamerde Matres — Geluk is zig aan de groote ongebondenheid over te geven. = Geluk. is.. .... Neen, Ô Neen! Niets van dit alles. —— Het waar ' geluk kan nergens in gelegen zyn , дап in eene beftendige ver, ` genoegdheid, welke geboren word uit de deugd, uit bet ftand- vastig betragten zyner pligten, welke men zynen Maker, den Evenmensch, en zichzelven, verfchuldiga is. leder ftaar, elke ftand is eerlyk, ieder beroep is goed. — Gene опгег of fchande is verknogt aan een laag of nederig beroep. === Нег komt er Daat op aan, hoe men Eet waar. nc- s60 ` ZEDELYKE BEDENKINGEN. ‚ пете. == Jeder kau geen Koning of Vorst. zyn,elk kan niet evenveel fchitteren іп de waereld. Het is genoeg, als ‘men de rol maar wel fpeelt, waarmede men bedeeld is. | Hoe is het mogelyk, dat Vorften, wanneer ze maar een ogenblik als menfchen denken, en dus op dien tyd поойтеп- de begrypen moeten, dat zy met de daad ook niets meer dan meníchen zyn; het is onbegrypelyk, dat ze in ve'e gevallen zo kunnen handelen, als men de meesten tyd van hun ziet. Behoorden zy niet de grootfte menfchenvrienden te wezen, en wat heil zou het menschdom dan niet van hun te wagten heb- ben, naardien ze de vermogens en magt bezitten, om het te kunnen doen; dan het tegendeel is waar. De meesten zyn menfchenhaters, doodvyanden уап het menfchelyk getlagt. Alexander draagt den bynaam van groot. Waarom is hy groot, om dat ky duizende van піеп(сђеп heeft от het leven gebragt, en nog een oneindig groter aantal jammerlyk onge- lukkig gemaakt. —= Een ftruikrover еп ееп moordenaar wor- den gehangeir of gerabraakt, wanneer zy flegts één gezin on- elukkig gemaakt, of eene enige moord gepleegd, hebben. Alexander word verhoogd, en ontvangt eenen onfterfelyken naam , om dat hy gehele Landen verwoest, millioenen men- (hen vermoord , of: ongelukkig gemaakt heeft. Een Rover word ten toon gefteld, nadat hy zyne ftraf ontvangen heeft , ten affchrik voor anderen. Alexânder word aangevoerd tot een voorbeeld, van navolging, fchoon het menschdom oneindig veel meer nadeel by hem alleen geleden heeft, dan by alie de be- kende rovers te zamen. Hy, die veel weet, en tevens nederig genoeg is, om de waarheid hulde te doen, zal moeten bekennen, dat zyne voor- naamfte wetenfchap hierin befta, dat hy zich zelven heeft le- ren kennen, en vooral geleerd, dat hy níets, of zeer weinig weet. ' Gelukkig is de man, die de kunst geleerd heeft, om de ebreken van anderen te zien, zyne eigen te voelen en te ver. eteren. \ Een nydigaart is nimmer flegter te vrede, dan wanneer hy giet, dat het een ander: wel gaat; en hy verblyd zich nooit meer, dan іп den tegenfpoed van 2упеп evenmensch. Moet een Veldheer een Vorst niet met де allergroorfte aandoening getroffen worden, wanneer hy de plaats befchouwt, alwaar hy te voren zyn volk tegens vyand aanvoerde, en alwaar, na weinige ogenblikken, vele duizende mentchen fneuvelden? — Het ís nogtans niet vreemd, dat Уогћеп en Veldheeren de flagvelden vermaakshalve gaan zien, alwaar het bloedigst geftreden is. - | "Er is niets dat den mensch langer byblyft, dan de hoop. Alles mag hem verlaten. Hy mag, naakt en berooid, van vrien- den еп goederen beroofd worden, de heop. alleen blyft hem. Y. HEDRLYKE BEDENKINGEN, sót by. In de uure des doods blyft men nog hopen. In den Jaatften ademfnik, werkt de hoop , by zommigen, het alter. fterkst, en doet den mensch onverfchrokt , en ettelyke malen , den dood met verlangen te gemoet treden. ‚ De gulde middelmaat te houden, is ontwyfelbaar het vei- lige voor den mensch, еп maakt zynen ftand gelukkig. Меп kan іп alles te ver gaan , сп dan verwoest men zyn eigen ge- luk. | Het is om te verwonderen, (en noebtans gebeurt zulks niet zelden,) hoe zommige menfchen zonder moeite verkrygen, dat geen, waar toe anderen alles aanwenden, zonder noch- tans gelukkig te flagen. — Zo deelt de fortuin, naar "E gewoon zeggen, hare gaven zeer ongelyk, en in den blinde, uit. Dan laat ons liever geloven; dat het eene wyze Voorzienigheid is, die de zaken alzo beftiert, om hare ein- - dens en oogmerken, die nooit ophouden de beste te wezen, langs den geflchiktften weg te bereiken. Laat ons dan niet kwaad noemen, ‘t geen veelal in zynen aart goed en heil- gaam is.. Al wie in- zyne Schriften wil fchilderen, moet de Natuur al. 1005 tot zyn Patroon ftellen. mmm Men moet nooit naar hoog- klinkende woorden zoeken, om daarmede te willen fchitteren , Wanneer men treffende Tafereelen wil malen, —— Neen, die wel wil treffen, moet eenvouwig fpreken; niets tog is eenvou- wiger, dan de Natuur zelve. Opregt, en waarheidlievend te zyn, is ene uitfchitterende deugd, en de opregten en waarheidminnaars verdienen de ach. ting van al de waereld. Dan men kan de deugd zelfs te ver trekken, ep in alle gevallen de waarheid te willen zeggen , doet wel eens tot onbefchoftheid overflaan. Wanneer men den mensch by al het gefchapene , by het geen in het Aardryk verborgen is, еп ор hetzelve gevonden word , by de Vogelen des Hemels, by de Visfchen der Zee, en by al het . Gedierte des Velds vergely te dan bezit de mensch zeker eene voortreffelykheid boven al dat gefchapene. === Met dit voor- treffelyk werkftuk, befloot ае. grote Schepper op het laatst van den dag zyn voortreffelyk Scheppingswerk. === Dan verge. lykt men den mensch by de Engelen, men zal hem minder voortreffelyk vinden. == Maar hy is gebeel nietig, wanneer men hem by de hoge Godheid уегре!у с. у. р. с. LUCHTS. LUCHTSGESTELDHEID rz AMSTERDAM, SEPTEMBER, 1784, Bar: Th: Wind. Bar; wa betr. Rbuien 7209. а iets R. 169 — 2 Res 2 tO af— wolk iets R. С 1 á|wolk. o. helder 17. 1 t ofhelder > — {| о d oJ d 39 — a 184—1 Otz zo. beider — ol — о 1 d |—— 8.11 ijhelder 49 — 31—— 199 — 9 ale, helder — DË — ê zo 23 — — 21— — 8 ЖО о 59 — an 209 8 2 цеш, т. Бет. — ` Lon 1—4. 8з. 6. donker Wi — gl bet Ai гух заг. нц ofo. helder helder 219 29. о i al. helder — ijtelder — o [сз К. o. hed. — 8.11 ZZW ` sjwolkig — >. tfo. helder D — ir Zw gers R. dovker — helder — 9 |— toldonker Rbuien mf nevelig helder WZW lies К.т. Pa cider WiN aalwolkig zw. = NW al | = EW 1e helder | a WZW 30 a|wolkig z. be. — 1220 о. helder 19 nj 12 en — ofnevetig helder 2 19 — ijhelder wolkig — 81 604 INNO ` d DH иш — — 10-0 524 IN O afwolkig ` di — 10949 [ONO 5) 2. betr. ies R. BS 298 29. ei 54 Sne, wolken — 0-848 |O 4jwolkig — LAKE 1ZW ele, wolken R> — 304 — 1-6 52 |NO 4wolkig — 2-1 46 al 29. ШУТ а! Den учто gE u. Th. 56 Th. ‘sto. 5-58 146—6 0. — 1% е mid. 624 ’sav. 584$ MENGELWERK, TOT FRAAYE LETTEREN,KONSTEN EN WEETENSCHAPPEN BETREKKELYK. ee DE INWENDIGE VOORTREFLYKHEID VAN DEN CHRISTLY- KEN GODSDIENST. | Brief wyze door den grooten HALLER voor zyne Dogter Gë | vouwde. ZE zeer onlangs, dat wy onag Leezers den vootrtrefly- an “ken HALLER in zyne уоогпаатіїе Leevensbyzondêrhee э» den leerden kennen (*). Onder de trekken van гуй »› uitfteekend en beminnelyk Charaêter , ftraalde zyne en Godsdienftigheid ons imet verrukking in "tr ooge. {ў an maakte hier door eene uitzondering ap het algemeen эз aangenomen gevoelen, (welks gegrond- of ongegrond- an heid, wy aan zyne plaats laaten ,) dat veelen, dat de ax meesten van zyn Beroep, met den Godsdienst weinig an op hebben: en zyn voorbeeld ís eene befchaaming der > Zodariigen, ор welke decze blaam met regt kleeft, :=— an Wy oordeelden het niet ongepast, de gelegenheid zich ээ daartoe aanbiedende ‚ееп ftaal te geeven van zyne denke an Wyze in den Godsdienst „en wel bepaald met betrekking э» tot den Christlyken Godsdienst. Dit ftukje zal teffens a kunnen dienen, om de onedelmoedige befchuldiging af an te weeren, tegen de Voorftanders van het Christen om ээ ingebragt, dat de Geestlyken, áls belang hebbende iu ‚> die zaak, ss пе, alleen op zich neemen, Een lange lyst van de age ‚> tenswaardigfte Perfoonen, die geen Geestlyken waren, an еп van zelfzoekende inzigten niet kunnen verdagt дс» an houden worden , leugenftraft eene zo onedelmoedige be: з» tigting. Wie kent de Naamen, wie de Schriften niets ‚ уу om ‘er (legts eenigen op te noemen, van eenen рв an GROOT e NEWTON, LOCKE , BOYLE, ADDISON, WEST 4 an LYTTLETON , die zich voor den Godsdienst , den Geos an penbaarden Godsdienst, in de bresfe ftelden, en Балга an Zaak , op de beste wyze, handhaafden. HALLER , 99 dë." (*) Zie hier haven, bl. 164, enz, ^ VI, DEEL. MENGELW. NO. 13. Qq Е de verdeediging daarvan, als van hunne eige Tg je Pd 564 DE INWENDICE VOORTREFLYKHEID en de groote BALLER ,.mogen wy er byvoegen. Het vol an gend Stukje, lbriefswyze aan zyne Dogter ingerigt, over » de Inwendige Voortreflykheid уап den Christlyken Gods- э» dienst, zal het bevestigen. ++ 444 4 4 4 Ф WAARDE DOGTER, Indien de Leerftellingen van: het Christendom CODE ore. waardig waren , zou zulks alleen ons ten vollen verzeke. ` теп, dat ze geen Godlyken oorfprong hadden. De overe tuiging van de Inwendige Voortreflykheid der Leere, moet ber Geloof van derzelver Waarheid , noodwendig, voor- gaan. Nimmer kunnen wy een Mensch, als een Leeraar van сор gezonden, aanmerken „indien zyne Leer niet hei- lig is, en overeenkomftig met de Volmaaktlheden des gee nen, van wicn hy zegt, dat dezelve afdaalt, Vyftig jaaren zyn "er bykans verftreeken, zints ik een erling was van den ontterflyken BOERHAVE. Nog da- gelyks eb ik voor mynen geest, de eerwaardige eenvou- igheid van dien wydberoemden Man. Hoe dikwyis heeft hy, van de Voorfchriften onzes Zaligmaakers fpreekende, verklaard, „, deeze Godlyke Leeraar kende het Mensch, ae dom beter dan socrates! Maar wie was jesus, op zichzelven aangemerkt, wan neer wy alles bovennatuurlyk van hem affcheiden? — Jesus was de Zoon eens Timmermans, en hadt Visfchers tot zyne Bloedverwanten. Hy hadt geen Meester om hem te onderwyzen, niets geleezen , dan de Schriften van mo- zes en de Propheeten, geene lesfen ontvangen van de so- CRATESSEN , de PLATOS, de CONFUCIUSSEN zyns tyds. Welke , nogthans, was de Leer gepredikt door dien Zoon des Timmermans, door dien Bloedverwant van ongeletter- de Lieden, die zich met de geringfte beroepen bezig Ше den ? an Dat de enkele Begeerte, om eenige zonde aa te pleegeri, zelfs zonde "je," Eene Leer, die, fehoon in den tegenwoordigen tyd voor onbetwistbaar ge houden, niet te min eene geheel nieuwe Leer was „ toen ze uit den mond van cuuisrTus vloeide. De Pooden, wel Js waar, hielden veele dingen ongeoorlofd, welke door de Heidenen desgelyks voor misdryven werden aangezien; fchoon hunne denkbeelden van-derzelver misdzadigheid op geene regtmaatige grondbeginzelen fteunden, Naar hum ne bevatting, waren die dingen alleen Zedelyk kwaad, wel VAN DEN CHRISTLYKEN GODSDIENST. 565 welke de Wet verboodt, of met het welzyn der Zamen- leevinge ftryden. Maar zy veroordeelden alleen de Daad gelve „deeze alleen keurden zy ftrafwaardig — eene one derfcheiding niet alleen ongerymd , maar eenigermaate zich- zelven wederfpreekend. anneer een ontugtig Perfoon zyne verbeelding vervult met onkuifche denkbeelden, zul len deeze herhaald, met genoegen herhaald, niet misten, zyne Begeerten in zulk eene maate te ontvonken, dat hy derzelver geweld niet wederftaan kan. Dit zal noodwen* dig van de voldoening aan den ontftooken lust gevolgd worden , indien geen uitwendig beletzel hem verhindert, in het pleegen eener Zonde, tot welke hy inwendig reeds beflooten , ten vollen beflooten , heeft. ‚ Geene oneerlyke denkbeelden zullen immer gevormd wore den іа de zuivere Ziel eener Deugdzaame' Vrouwe; doch indien ze op dezelve indringen, en daar eene gun(tige bè- jegening ontmoeten , zal zy een gemaklyk vervoerbaare prooy zyn voor den eerften Verzoeker. Het ontglip- te der Waarneeminge onzes grooten Meesters niet, dat de eerfte verwerping van eene kwaade gedagten de beste Ье» fchutting was tegen ondeugd. Elk oogenblik, doorgebragt in peinzen op eenig misdryf, vermeerdert de kragt van het gevaarlyk voorwerp, °t welk onze verbeelding ver- meesterd heeft en ingenomen. Myn Leermeester BOERHAVE, (ik moet dien grooten Man weder ophaalen 3 bewonderde menigmaal het zeggen onzes Heeren. Wie eene Vrouwe aanziet , om dezelwe te begeeren, heeft reeds Overfpel in п harte met haar begaan, Deeze grondre- gel was daadlyk begreepen іп de Oude Wet, tegen het Overfpel. Maar het Menschdom e door driftvervoering ‘verblind, kon denzelven niet anderfcheiden, In dit kortbondig Voorfchrift, heeft cHrisTus het mid- del, om ons voor zondigen,op ‚de kragtdaadigíte wyze, te hoeden, aan de hand gegeeven. De еегйе aanvallen der Ondeugd zyn doorgaans zwak; de Reden heeft dan nog eenig bewind іп de ziel; indien wy, derhalven , ten zelf- деп oogenblikke, dat zodanige gedagten in ons.opwellen , of door van buiten aankómende voorwerpen verwekt wor- den, alle moeite aanwenden om ze onder te brengen, one ze gedagten daarvan aftrekken „en op iets anders vestigen, kunnen wy het naderend gevaar vermyden; doch kweeken en koesteren wy, integendeel, deeze denkbeelden aan, zy zullen ons onvermydelyk in de ftrikken der zonde doen vallen. , Одг . | Dee- _ 566 DE. INWENDIGE VOORTREFLYKHEID Deeze Wet, welke zelfs onze gedagten en overleggingert des harten aan den Godlyken Regtbank onderwerpt, is het eenig middel van zekerheid in ’t gezelig leeven. Menschlyke Regtvaardigheid heeft geen magt altoos over de Driften. Deeze kan nooit Misdryven verbannen , fchoon zy Misdaadigers ftraffe. °с 15 onmogelyk, dat eene Ziel, dagelyks met genoegen denkende op de verleidende be- koorelykheden van wellust, zich niet aan het daadlyk ge- nót zal overgeeven , zo ras eene gefchikte gelegenheid de voldoening belooft, van dat geen, welks enkel denk- beeld reeds zo veel vefmaaks verfchaft. Wanneer ik fpreek мап zinlyke genietingen, bedoel ik daarmede alle Ondeug- den zonder onderfcheid. Wereldlyke Regtbanken verzetten ’er zich allen tegen, door fchrik voor de gedreig- de (trafen, ingevalle de uitwerkzels de misdaaden van het hart aan den ag brengen. Maar ‘valt het niet gemaklyk voor een Mensch, verblind, door zyn Driften, zichzel- ven diets te maaken , dat hy zyne misdryven voor het oog zyner Medemenfchen zal kunnen bedekken? Zal hy niet veelligt, wanneer zyne Hartstogten het meesterfchap verkreegen hebben, uit zynen geest alles verbannen , wat derzelver voldoening kan wederftreeven? Zat hy alle ge- dagten van toekomende ftraffe niet verdrukken, geduuren- de dien tyd , dat zyne genegenheden op tegenwoordige genietingen geheel en al gevestigd zyn? Maar de Leer van снкіѕтоѕ bepaalt zich niet tot het affnyden van de jonge. fpruiten dier vergiftige planten 5 deeze vernietigt ze, terwyl ze, om zo te fpreeker, пот in den knop zitten , als het eenig middel om den verde- ren groey te voorkomen.. Hy, die сор altoos voor oogen heeft, by wien de vrees voor het Oordeel diens antzae- Јукеп Regters, een heerfchend beginzel is, zal niet ligt zondige gedagten in nen geest voelen opwellen; en nooit dulden, dat onzuivere denkbeelden zyne verbeelding befmetten; hy zal.zelfs niet blootgefteld zyn aan het ge- vaar, om eenige Ondeugd te pleegen, van welker eerfte beginzelen hy eenen afkeer heeft. Dat iemand , die de Zonde als het grootte kwaad befchouwt , zich op ééns zou overgeeven ‚ om ze іп de uiterfte maate ten dienfte te (taan, is indedaad onmogelyk; en ‘het is niet onwaar- fchynlyk, dat een Man, die op zyne hoede is tegen de еегїе aanvallen der ondeugd, їп ааг zal weezen , om de kragt daar van overwinnenden tegenftand te bieden. Het was eene heerfchend, zo wel als droevig wanbe- grip, onder PFooden en Heidenen, dat wy сор voldoening сопаёп geeven voor onze zonden, en zyne verloore gun- fte herwinnen , door Offeranden, еп het fchroomvallig waarneemen ‚van Plegtige Inftellingen: doch deeze konden gewis het Hart niet reinigen, Niets bragt meer toe dan dit denkbeeld, om eene fchuldige ziel gerust te dellen, en ` die Vreeze, welke het beginzel der waare Wysheid is, uit dezelve te verbannen. Indien het ftichten van eenen Tempel of Gewyd Gebouw voor verraad en moord kon boeten, hoe weinig zouden Snoodaarts , in ftaat om zulks te bekostigen, voor de gruwelftukken fchroomen? Indien een ryke Zondaar, door dubbele Tienden van zyne overe _ vloedige inkomlten te betaalen, zich aangenaam in ’t oog van сор kan maaken, zou hy dan het gereedíte middel niet by de hand hebben, om naar welgevallen te overtree- den — ftrafloos te overtreeden? Het ай аап van een gedeel- te zyner bezittingen, is den zodanigen eene veel mindere opoffering, dan het afleggen eener Troetelzonde. En hoe veel aangenaamer nog moet een Godsdienst wee- zen, die de middelen van Genaverkryging verfchaft, door het waarneemen van zekere uitwendige Plegtigheden, en deszelfs Aanhangers niet teffens verpligt, tot het te on- derbrengen van hunne vleeschlyke Lusten, waardoor zy dezelve kunnen opvolgen en botvieren, zonder zich te Ье» rooven van de gunst huns Regters, wiens vergiffenis zy kunnen hoopen еп verkrygen, tot zo gemaklyk een prys? Ik bedoel hier mede, zonder eenige uitzondering, alle de uitwendige gebaaren еп pligtplegingen, tot welken de Zone daar de toevlugt neemt, om GODS gunst te verwerven, en over de hervorming zyns leevens zich niet te bekreunen. De fmert, welke een dpör dweepery verwilderde Indiaan ondergaat, als hy een vat met fcherpe punten tot zyn vêérblyf neemt; de Godsdienftige Erfmaakingen; de onthoudingen van zekere Spyzen; het draagen van byzon- dere Kleedingen , en alle andere , gezette err eigenwillige Godsdienftigbeden van dien aart, zyn zeer kragtlooze mid- delen, om een Heilig en Regtvaardig Regter te paaijen. Indien wy de Euangeliefchriften mer de minfte maate van gezette aandagt leezen, zullen wy ontdekken, dat geene wan- en waanbegrip fterker wordt te keer gegaan, Ес ` Qqa3 dan 568 DE INWENDIGE VOORTREFLYKHEID dan de heillooze gerustheid, waar in fnoode en baatzugd- ge Priesters de Zondaars hebben zoeken te brengen, en bedriegelyk in den flaap van zorgloosheid te zusfen, — . CurrsTus voorzag de fchroomlyke uitwerkzels van deezen flaapdrank , en hoe zeer dezelve den Godsdienst, door hem ten Hemel’ afgebragt, kragtloos zou maaken. Niets wil gereeder by den Mensch in, dan de hoop op Behou- denis en Zaligheid, zonder verpligt te weezen om eenig eweld te doen, tot het bedwingen hunner geliefkoosde usten en Neigingen. De verftandige , de nadrukiyke Voorfchriften van onzen Hemelfchen. Wetgeever hebben nauwlyks kunnen voorkomen, dat de Christenen tot dit gevaarlyk zelfbedrog niet vervallen zyn. эс 15 myn oogmerk niet, myne Dogter,u іп deezen een breed verflag te geeven van de Zedeleer des Euangelies. Ik wil u alleen doen letten op de Vergiffenis van ongelye ken: eene Deugd, den Jooden bykans te eenemaale onbe- kend ; en fchoon eenigen der verftandigften , onder de Hei- denen „ deeze Deugd met de hoogklinkendfte loffpraaken ‘vereerden , kwam hun gedrag in geenen deele met het voorfchrift overeen. Het vergeeven van ongelyken is het kenmerk van eene groote Ziel: wy zyn ‘er, wat het befpiegelend deel aanbelangt , niet onkundig van; doch, in ouden tyde, was deeze grondregel, zo weezen- lyk tot eene zuivere Zedeleere behoorende, geheel onbe- kend, De oudfte Dichters en Gefchiedboekers draagen hier van. getuigenis, Zyn niet alle de Goden, alle de Helden, by HOMERUS , onverzoenlyk ? — De vergeeflvkheid van DAVID , ten opzigte van zynen doodvyand sAUL, D het eeng voorbeeld , % geen wy van deeze deugdzaame gemoedsgefteltenisfe , іп de Schriften des Ouden Verbonds, ‘aantreffen. | Ik Кар van dit onderwerp niet afftappen, zonder eenige andere Voortreflykheden der Zedeleere van crnmasTUs aan te flippen. - De oude Volken aanbaden in fr algemeen als Goden de zodanigen, die in vroegeren гуде Menfchen geweest, en onder hun verkeerd hadden. Zy veronder= Helden dat hun vyandige Volken dusdanige Plaatslyke Godheden bezaten. De Yooden zelfs, dan wien de waare con zich, in al zyne majefteit, geopenbaard hadt, lieten, nogthans , een denkbeeld zo rechtdraads ftrydig met de om eindige Valmaaktheden des ALLERHOOGSTEN , in hunne grove zielen. huisvesten, Des HEEREN Tempel! — De HEEREN Tempel; — Des HEEREN Tempel! was eene by hun VAN DEN CHRISTLYKEN GODSDIENST. 56) Ben geheiligde uitroep; еп ftrekte ten bewyze van het ydel vooroordeel, onder het geheele Volk heerfchende , dat, оор ‘alleen ‘hun сор was. Dit wanbegrip deedt de Joden eene Zaligheid verwer- pen, voor geheel her Menschdom verordend. Maar jesus ‘CHRITUS , fchoon onder dat geflacht gebooren, toonde door zyn eigen Да „dat alle de uitfluitende voorregten , welke de cone ige Aanhang zich boven den an- егеп жаттаапеде , van allen redelyken grond ostbloot waren, -Hy weigerde niet te verkeeren met eene Samari- taanfche Vrouwe — eene, die behoorde tot een Volk, zo gehaat en. vetagt te Ferufzlènmm Hy ontdekte zich aan haar wie hy was, in uitdruklyker bewoordingen, dan hy, tot пор; іењаћа gedakn Һайт; Ну verbleef eenigen tyd ten huize. dier ‘Vrouwe, door 'zyne Landsgenooten met een оар van veragting aangezien, — In eene Gelykenisfe , boesemde Wy het beginzel van algemeene Liefde en Goed- daadighefd in, doot den Samaritaan, die ’t zelve opge- volgd en -beoefend hadt, omtrent eenen ongclukkigen vere те te verheffen, boven den Foodfchen Priester, gebrekkig in het betrngten van dien ғеєг aangelegen Pligt. - у кек Ach zyne Leer belyden , do h gh met de bloo- te belydenis: vergenoegen, уап de Zaligheid witgelootem. Niettegenaande' de voordéëlen en voorregten, den i den, door humne “geboorte eigen, heeft de Zaligmaaker der we- геа hun, cgter, wel uitdruklyk verbooden, daarop een vertrouwen te ftellen, en zich ?ег meer op te veraa ten, dän op de-zuivere beleving van den Godsdienst. ну {инеш hun tegen e verwagting van,de еке 8 ем ;-dewy] z: en der ng, aech H gel "legt. Wer onderhouden hadden, ——— "с Was niet uit id 49 4 laa- № Р 570 ‚ОЕ INWENDIGE VOORTREFLYKHEID Jaaten beteugelen. Ik bedoel hier de Drift, welke de bei. de: Sexen veréénigt, — eene Drift, die haare kragt еп heerfchappy oefent іп de braafite en edeÑte harten. De Wysgeeren van Griekenland en China, hebben deeze Nei- ing. aangemerkt ‚als noodwendig voortvlaeijende uit "e Mienfchea gefteltenisfe; en deeze- daarom , met: alle zagtheid en toegeeflykheid behandeld, fchoon het misbruik daarvan niet mia verderflyk is, dan Trotsheid of: Gierigheid, ge kingen van Deugd verfchoonen, En het blykt niet, dat de Wysgeeren oordeelden, dat er iets fchandelyks in dee- ligt, en van alles wat in eenige maate arbeid vardert, . Dezelwe gaat, vergezeld van eene lange Пеер belemmeringen. en ongelukken y. verwoest fluit onze oogen ор, het vooguitzigt der Eeuwigheid der WES EAE, hunne ;Lând- en Hapepgoten.. daar de beuzelagsiafte oar- zaaken genoegzaam gereken ze veroprlowen. 1—77 Ве. Schee ‚onder, de Zosden In ерп Tydperk ‚: баг. zy. dens Ууз „іе werden, доот. Вупде Wet- en: Scheiftgeleer. den. . Hy predikte, hun de, zaaklykheid, vaa eene: gni- verheid in. Zaden , ten,- dicn sdage. onbekend. „Maar dit ` tix oor VAN DEN CHRISTLYKEN GODSDIENST, ent Voorfchrift van. het Euangelie is gemeenzaam heden tes даре; het wordt met ‘lof vermeld in alle onze Verhande- ingen over de Zedekunde, opgehaald іп onze Тоопее]- ukken , en, in onzen Ommegang met de wereld., voor een gewoonen Pligt gerekend. Maar toen jesus op God- Iyken last zyne Zending aanvaardde ‚ was hy de eenige Leeraar, die de Kuischheid prédikte , Huwelykstrouwe afs, „vorderde , еп alle Oneerlykheid. zelfs in de gedagten ver- __boodt. — Van waar nu kwam die Wet van Kuischheid , de niemand voorheen gedagt hadt, der Wereld: als een Pligt op te leggen? Zy kwam niet van de Meníchen 5 noch voort uit de harten , waar in de veroordeelde bui- tenfpoorige Driften diepe wortels gefchooten hadden: — -wy moeten het oog vestigen ор HEM , die „door Con onder- weezen , °ег де Intteller van was, die zynen, fungeren het wydftrekkend gebod gaf. Weest dan gylieden volmaakt , ge- dyk uw, Vader, die in de Hemelen is, volmaakt is. - Alle de voordeelen der Leere van cHaistus fchynen zamen te loopen іп dit éénig middenpuot. — — „ De „› Eeuwigheid is het. groot Voorwerp, ’t geen de Mensch "+ in °t oog moet houder,” en gevolglyk, dat wy de bezigheden deezes Leeyens moeten doen (rekken tot middelen, om ons tot dezelve voor te bereiden; dat w de Gunst уап aop voor ’t eenig. waare goed behooren tè houden. , | ‚©. | e, ‚….Overeenkomftig met deezen grandregel, veroordeelt on- ze. Asodleke Meester , die bezorgdheid, welke zich alleen дует. het tydlyke bekommert. Hy vordert , dat wy alles , жаб ons ‚dierbaar is, liever daar aan: zullen opofferen ‚ dan ‘ons met de befmettingen der zonde. bezoedelen. Ну waar- Fchuwt ons, dat dé weg ten Zaligen ‘Leeven, nauw еп moeilyk Ís, en dat wy niet dan ‘mét veel moeite, in het Koningryk deg Hemelen kurihen ingann.. Hy maalt ens het mishaagen van сор af ,.als.het. éenig kwaad, waat жоок wy. behooren’ te’ fchrikken. ae De grootfte Wyse „ onder het Heidendom, wisten (legts weinig van het ‘Foekomend Leeven , en zy fprtekén "er in zeer twyfel- agtige bewoordingen over. Hunne Lesfen hadden , der- halven, баг селат niet.op de harten, °t welk alleen. den sil: kan buigen, en °t geeù in onzen Zaligmaaker ten bee wys Птексе ven zyne Hemelfche herkomst. Lu 1 Has … XORT Kb OEBRUIK VAN DE NUX VOMICA KORT BERIGT ,WEGENS HET GEBRUIK VAN KRAAN-O0GEN, OF BRAAK-NOTEN (Nux Vomica), IN DE ROODELOOP; MET EENIGE AANMERKINGEN DAAR OVER. | Door JACOB VAN DER HAAR, De Heer HANGSTRÖM, by de geleerden bekend, pryst, in het XXXVfte Deel van de Koningiyke che Akademie der Wetenfchappen, het gebruik van de Nus Ve mica in de R e ор tene опдетеспе wyze. 44у gaf dezelve eenuvaal daags, drie of vier dagen na ek kender , tot. één Scrupel. Vooraf gaf hy doorgaans een rmiddel van Cremor Tartari en Rhabarber. — ' Zo de Mond bitter, en de Tong beflagen was, liet hy, met Ypecacuanha, braken, — De meeste Lyders wa- теп ,. па het gebruik van drie of vier poeders, welk hy ` æt warm bier, water, of met het Elte. Dinscordii ingaf , ‚ herfteld, —— By bloedrykheid of by andere omftandigr heden, deed hy vooraf eene Aderhating. -~ Een Man, die van de Loop herfteld, maar te fchielyk in de. lucht kwam, kreeg de Loop wederom, dog herfteb de ras na het gebruik van twee poeders, Nux aa Kinderen van zeven Jaren gebruikten dit er met een goed gevolg. —- Een Man, die eene R had, en daar by de Loop kreeg, genas van de eerfie, door het gebruik van zuiverende middelen „en van de on, fte „door Nux Vomica. Bene Vrouw, alsmede haar zuigend Kind van amderkedf Jaar, kregen beide de ‚ De Moeder mam Rhabarier en Nux тиса, en het Kimd een weinig Tiaĝuwr van Rhabarber; beide herftelden, Dikwyls gaf de Schryver aanftonds Nus Vomica козде Rabarber, met een goed gevolg, maar meent echter, dat de айе, vooraf gebruikt, beter is. Van озу zieken met de Loop, waren "et оз geftorven, waarvan "er то: dit middel niet wilden gebruiken , en 19 m- deron, die het te laat gebruikten. -———— Om de руп, kramp, еп menigto- van afgangen te Nillen, geven ODHELIUS 15, еп DAHLBERG 19 of 13 greinen Nux Vomica, twee malen daags. : - б 8 | Het IN DÉN ROODENLOOP, ` 573 фФФФФ Я 4 Фф Ф fchroomd азаргуғеп еп zelf рерғајкеп (* С Reeds. laig vóór tennsus, zyn Lien voorname -met even zo veel Deepriditem, en tusfchen beiden, doch Љу pozen, een half of бтен lonce. Laudanum Liqwidum, „met heete en:verflerkende middelen, ‘Nooit, zegt de op- zegte Man, en. woont.: dit met woofbeelden, genoodzaakt geweest te zyn, om dit poeder meer йал drie reizen , by- één en denzelfden Lyder, te gebruiken; en hy meent, naar evenredigheid , ту, wat meer Lyder dan gyne Medebroeders , of de Heer openen. hrerfteld te beb- ben (+). ‚ De berogmde… PRINGLE , aaf wiet Eufopa go seel ver- ligt is, had, in de Eerfte Drukken van zyn Werk, de oop als befmettelyk aangemerkt; maar was „in den volgen- den , vooral деп Zevenden Druk , van gevoelen veranderden in dat OI Algemeene Vaderl. Lesteroef. Vide Deel, Ы. 199 ; en over het Sem. Sabadill. SERLEGER in SCHMUCKERS, Vermischte Chi- rurg. Schriften ;Zweyter band. | (1) Loopziekte, die te Kampen in't Faar 1736, heeft gewoed. Haarlem, 1745. | € 574 GEBRUIK VAN DE NUX VONICAs IN DEN ROODENL. dat van LINNZUS en van hun, die dit reeds voorheen ge- fteld hadden , gekomen was. PRINGLE „zeg ik , gebied thans an deze Ziekte te purgeren , met vyf of acht greinen Calomel, en 95 of 39 greinen Rhabarber. En als, in het begin van deze Eeuw , en aldus vóór het algemeen go voelen , dat deze Ziekte uit of door: Infeéten voortkwam, dezelve te Harderwyk vry fterk heerschte , zegt de Heer Profesfor VAN ALMELOVEEN: als, voor weinige Faren de Roodeloop , by ons, flerk omging, heb ik, om te buikzuive- теп, nog geen middel gevonden, waarby meerder hulpe vond, -dan dat ik de Mercurius Dulcis , met andere purgeermiddelen eimengd , de Lyderen voorfchreef (*). - ‚ Dan het zy my gegund, met een enkel woord aan te -merken , dats genomen de Loop ontftond geenzins uit Infeten of hare Bijertjes „ maar uit eene andere ftofiyke ‘oorzaak, verdient. het ‘echter eenige opmerking, dat de- zelfde foortmiddelen, die veelal tegen Infetten in de Dar- men gebezigd worden, thans by de koop meer en meer ‘fchynen plaats te grypen. Onder deze middelen verdie- nen vooral ook het Opium ,eú alle sagte Olien. En дат, onder ‘en door ееп aanhoudend gebruik van Boom-olie, ser vele verzuimd, maar ook veel meer , fchoon langzaam , van deze Ziekte daardoor herfteld zyn, zal niemand, die ze by de Huislieden gezien heeft. ‚ konnen ontkennen. Jammer is het maar, dat de Ziekmakende oorzaak dear, door niet, of niet fpoedig en genoegzaam, word uitge- worpen. Zoude het Oleum Ricind, dat zo wel, en zo gemaklyk, laxeert, en tevens alle foorten van Wor- men, ja ook den Lind-worm uitdryft, aan beide deze oogmerken niet voldoen ? EE > Hersogenbosch ›. den їз September. EE Ca Buzan, PraByk der Medicynen, bladz. 404. Haarlem, 1712. . d - ОУ \ ~ AAN- AANMERKING OMTRENT DEN BRAAK: WYNSTEEN. 575 Eë AANMERKING OP DE PROEVEN EN WAARNEEMINGEN , ОМ- TRENT DEN BRAAK-WYNSTEEN (Tart. Emet.). Zie Algem. Vaderl, Letteroef. Vide Deel. No. zo. „bladz. 419. De Schryver merkt te regt аап, dat ‘er veele bezwaaten zyn ingebragt òver de onzekerheid en het onderfcheid уап den Braak-wynfteen. — Dit heeft zyn Ed. aanlei- ding gegeeven , tot het bekendmaaken van een werbeterde bereidingswyze , door hem gedeeltelyk overgenomen uit het Werk van WIEGLEB, —= Ik pryze zeer den yver van ‚деп Schryver; maar hy neeme my niet kwalyk , wanneer ik hem onder het ‚ооё breng, dat hy niet al te naauwkeu- rig is geweest, іп de opgave deezer bereiding , en dus oorzaak zou konnen geeven, dat һу, die: het Voorfchrift van zyn Ёа. letterlyk volgde, zeer bedrogen zou uftko= men. Hy zegt, dat de Heer wiecres een deel Spiesglas mengt , met twee deelen Cremer Tartari, еп, ‚ми dit mengzel, den ` Braak-wynfteen bereidt. Dit mengzel kwam my zeer zonder ing voor , en ik wiste dit, met de gronden der Scheikundige bewerkingen, ọn- mooglyk overeen te brengen. Ik floeg de plaats in wiec- LEB ор, еп vond dezelve bl. 244. van het 10е Deel zyner Handbuch der Allgemeinen Chemie, Berl. 1781. — — Hy zegt dat men moet neemen, 1 deel spieglacglas, en a deelen Weinfteen-Kristallen. et onderfcheid lige. derhalven hierin ; onze Schryver beveclt Spiesglas (anti monium) te neemen , en WIEGLEB fpreekt van Spiesglas- glas, of glas van Spiesglas (vitrum Antimonit). Welk een onderfcheid! Ik wil liefst dit verfchil eer toefchryven aan eene verhaasting , dan aan eene waare meening van onzen Schryver. De verandering, die de Schryver heeft gemaakt in de bereiding , is zeer goed , en komt byna. overeen met dien, welken ik reeds lang heb gevolgd. — Het woord Terpentyn-Steere mortier, in plaats van Serpen-: tyn-fleene, wil ik wel toefchryven aan den Letterzerter.. Dit weinige achtte ik noodig aan te merken, op dat onkundigen niet bedrogen zouden worden. ‘ | T т 4 Den Heere T. zy kennelyk , dat het woord Spiesglas ееп t `~ 576 AANMERKING OMTRENT DEN RRAAK-WENSTEEN, een Drukfout is, en veroorzaakt, door dat CRELL in-sys ne „Annalen (*), dezelfde fout begaan heeft. Wy bedan ken egter туп Ed. voor de mededeeling3 als ook den Weld, Heer у. Н. RUMPEL, M. D. en Le&or der Che, mie еп Pharmacie te Alkmaar, benevens den Heer r, y, KASTELEYN , welke Heeren ons dezelfde fout onder het oog gebragt hebben. — Men leeze dan- op bl. 420, van ons Meng. Glas van Spiesglas, in plaats van Spies glas, C*) Pag. 236. doch moet zyn 232. mmm nnn nn | NATUURLYKE HISTORIE VAN DEN KRAANVOGEL, (Volgens den Heer DE BUFFON.) D: Kraanvogel heet in het Grieksch régenss in t La- суа Grus; in ’t Italiaansch Grua ; in ’t Spaansch Grulla; mr Fransch Grue; in *t Hoogduitsch Krane 3 in °t Engelsch Crane; in °t Zweedsch Trasa; in ’t Deensch Trane. De gelykklankigheid der naamen, dec- zen Vogel, in zo verfchillende taalen gegeeven, op ° ge- '’ luid °t geen hy (laat gegrond, is opmerkelyk. Van alle Vogelen, die reizen, onderneemt de Kraanvo. gel de veríte en hachlykfte tochten. Uit het Noorden herkomftig, bezoekt hy de Gemaatigde Lugtftreeken , en trekt tot in °t Zuiden. Men ziet hem in Zweeden , in Schotland , op de Orcallifche Eilanden , iu Podolie , in · Volhinie, in Lühauwen en geheel Noord-Europa; іп den Herfst ftrykt hy in onze moerasfige vlakten, en bezaaide Landen, neder: vervolgens haast by zich na Zuidelyker ftreeken; met den Voortyd van daar wederkeerende , zet hy den koers Noordwaards , en volbrengt dus den ‘kring zyner Reizen, met het omloopen der Jaargetyden. 