Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
A. P. N. FRANCHIMONT. L. S. ORNSTEIN M. pe Haas W. REINDERS W. J. pe Haas P. van RomBurGH. A. F. HOLLEMAN. F. E. C. SCHEFFER. G. Horst. F. A. H. ScHREINEMAKERS. S. HOOGEWERFF. L. H. SIERTSEMA. A. Smits. R. Sissrneu. Tu. STRENGERS. F. G. WALLER. J. E. VERSCHAFFELT. P. ZEEMAN. Nu de oorlog weldra beëindigd zal zijn, mag verwacht worden, dat de toekomst der Ramsay-stichting voorloopig gewaarborgd is en dat deze internationale instelling zeer vruchtbaar zal zijn voor de chemische en chemisch-technolo- gische wetenschappen. rof. KAMERLINGH Onnes heeft aan den eerstondergetee- kende het verzoek gericht in Indië werkzaam te zijn, opdat gelden voor dit doel verzameld zullen worden. Daar nu ondergeteekenden het inderdaad waarschijnlijk achten, dat ook in Indië personen tot dit fonds willen bijdragen, stellen zij zich gaarne beschikbaar deze bijdragen in ontvangst te nemen en aan het Comité toe te zenden. Weltevreden, W. van BEMMELEN, (Observatorium). W. H. A. van ALPHEN DE Veem, (Depart. der BOW.) a De Piek van Korintji DOOR W. VAN BEMMELEN. De verhoogde belangstelling in de hooge Indische vulkanen, die tegenwoordig niet te miskennen valt !), geeft mij aanlei- ding om te berichten omtrent een bestijging van de Piek van Korintji, die ik in Mei ’18 ten uitvoer bracht en tevens een overzicht te geven van vroegere bezoeken 2), De Piek van Korintji of Goenoeng Gadang verheft zich tusschen den Patah Sembilan (2591 m), een vulkaantop in de westelijke Barisan, en den Goenoeng Toetjoeh (hoogste top G. Oeloe Djoedjoehan 2712 m) op den oostelijken keten gelegen. De berg ligt juist in het verlengde van het lengte-dal, dat van Moeara Laboeh tot de Danau di Atas oploopt. Dit meer is dientengevolge van zijn top even De eerste beklimmers waren A. L. van HasseLr en D. VETH resp. leider en lid van de Midden Sumatra-expeditie. Een beschrijving van hun tocht vindt men ten eersten in het Tijdschrift van het Aardrijksk. Gen: Bijbladen Ise D1, II, 1879: Berichten ontleend aan de Rapporten en Corres- pondentiën ingekomen van de leden der Sumatra-expeditie.”’ pag. 128 Hierin is ook opgenomen het door hen samengesteld panorama dat van den top gezien werd. ') Een desbetreffende bibliographie wordt samengesteld onder leiding van Dr, H. J. VAN LUMMEL, den secretaris der Vereeniging tot Bevordering van het Bibliotheekwezen in Ned.-Indië. *) Een reisverhaal werd opgenomen in de Java-Bode van 22 en 29 Juni en 6 Juli 1918. an 174 Ten tweede komt een beschrijving voor in het reiswerk der Expeditie: „Midden Sumatra” Deel I Reisverhaal 1ste gedeelte. Zij vertrokken den 5%" Dec. 1878 van Loeboek Gadang, in het Likidal, en volgden de bedding van den Timboeloen. Dien dag en den volgenden vorderden zij door het kappen niet dan langzaam en den derden dag waren ze, met veel moeite, maar weinig vooruit gekomen. Den gsten Dec. echter kwam van HasseExr tot bijna aan den kraterrand, maar moest, ten gevolge van het uitglijden en zich verwonden van één der Maleiers, omkeeren. Den 104" Dec. werd een kamp opgeslagen, vermoedelijk op de zelfde plaats, den Kaboen Boengo, waar ook tegen- woordig wordt gekampeerd. Den 114" Dec. werd daarna de kraterrand bereikt en voor het eerst kon door menschen een blik in den krater geworpen worden. Men vermocht echter: niet het hoogste deel van den kraterrand te bereiken, omdat een verticale wand dat voor hen ontoegankelijk maakte. Den 12den Dec. evenwel konden de beklimmers, door van de kampplaats uitgaande dadelijk westwaarts aan te houden, op dat hoogere randgedeelte en den top komen. Het weer was gunstig en Vera nam talrijke peilingen op bergen, die van Hassett in een panorama schetste. Van Hasserr en Vera meenden, dat de rivier waardoor de Danau Goenoeng Toedjoeh afwatering heeft, naar Korintji afvloeide en tcekenden op hun panorama een „rivier van Korintji” met sawah’s. Dat was echter een vergissing. Die sawah’s waren de Danau Bénto (uitgestrekte moerassen) en de rivier, de Sangirkarak, stroomt noordwaarts naar den Liki en neemt de Sangir Djarnah, die uit het Toedjoe-meer vloeit, op. De moerassen van de Danau- Bënto liggen op 14—1500 meter en zijn door een rug van de vallei van Korintji gescheiden. De diepte van den krater werd door v. H. en V. sterk overschat. Zij geven een valtijd van steenen van 14 sec. + — 175 — op en leiden daaruit een diepte van 960 m. af. Volgens de topographische kaart is echter de diepte onder den top maar 375 m. De hoogte van den berg werd omgekeerd onderschat, want instede van 3805 m, de later trigonometrisch bepaalde hoogte, leidden zij uit hun waarneming 3600 m af, terwijl toch die waarneming (482.4 mm bij 8°C) juist moet geweest zijn en in elk geval tot een hoogte van meer dan 3805 m voert. Omtrent de vulkanische activiteit schreef van HasseLr in zijn berichten Le pag. 128: „Indrukwekkend was ’t gezicht in de diepte, waar uit tal van spleten en gaten de stoom - naar buiten werd gedreven.” In het ,Reisverhaal” Dl. I, lezen wij: „daar beneden kookte het en stegen zwavel- en waterdampen omhoog, die het eene oogenblik de geheele ruimte vulden en in het volgende zich zoo verspreidden, dat de geheele hadom voor ons bloot lag.” „Die bodem deed zich voor als een zandvlakte, waarin op vele plaatsen zwavelmeertjes door hun gele kleur duidelijk te onderscheiden waren, met tal van aderen, die deze poeltjes voedden.” De activiteit van den krater was vroeger grooter. Zoo schrijft Junenvnn '): „In Maart en Juni 1842, zag ik herhaaldelijk groote rookzuilen uit den krater opstijgen, welke veel overeenkomst hadden met die, welke de Semeroe op Java uitbraakt.” Eerst in 1885 werd de berg voor de tweede maal bestegen, en een kort bericht hieromtrent werd door J. D. H. BosBoom te Padang aan het Kon. Aardrijkskundig Genootschap toege- zonden *): „De sergeant-majoor geémployeerde bij de triangu- latie van Sumatra, A. F. Worrr, besteeg in de maand December van het vorige jaar den Piek van Indrapoera, ') JUNGHUHN, Java Il, pag. 2) Tijdschr. v. h. K. Aardr. oe. 2 Serie Deel 3, 1886, pag. 177. — 176 — met het doel op het hoogste punt van dien berg een pilaar te bouwen, welke dienen moet als primair driehoekspunt voor den op Sumatra te verrichten triangulatie-arbeid. Hij slaagde daarin, en bouwde dien pilaar op het hoogste punt van den krater.” „Voor de bestijging werden uit Loeboek Gadang vier dagen besteed tot aan den oorsprong der rivier Timboeloen ; daarbij werden beurtelings de ruggen van den linker- en aan den rechteroever van die rivier gevolgd; op den vijfden dag werd het hoogste punt van den Piek bereikt.” „Bij den oorsprong van de genoemde rivier werd het houten geraamte van de hut, waarin de leden van de Sumatra- expeditie, juist acht jaar geleden, hadden gelogeerd, aange- troffen.”. Alvorens de Piek bestegen werd, ondernam Worrr een tocht naar den Goenoeng Toedjoeh. Hij had daarvoor niet minder dan 15 dagen noodig. Ook op dien top, boven het prachtige, eenzame meer bouwde hij een pilaar. De pilaar, door Worrr op den top van de Piek gebouwd, is ten slotte nimmer voor het trianguleeren gebruikt geworden; de bezwaren tegen het bezetten van het punt werden te overwegend geacht. In het Jaarverslag van den Topographischen Dienst over 1906 (pag. 2 en 3) leest men: „Voor het verkrijgen van deze aansluiting (op het drie- „hoeksnet van Sumatra's Westkust) was een driehoekspunt „der 1° orde ontworpen op de Korintji-helling van de Piek „van Indrapoera. Ten gevolge van de politieke verwikke- „lingen in dat landschap kon de pilaar op het ontworpen punt „niet worden gebouwd van uit Sandaran Agoeng. Er werd „daarom getracht van uit Doerian Taroeng in de Padangsche „Bovenlanden de Piek van Indrapoera te bestijgen, met „het doel naar de Koerintji-zijde af te dalen tot een geschikt „punt om den pilaar op te richten bereikt zou zijn. Bij deze „bestijging werden tot ongeveer 500 m. voorbij Kaboen ngo geen moeilijkheden ondervonden. Voorbij dit punt — 177 — „bleek tengevolge van aardstortingen de toestand der helling „echter van dien aard te zijn, dat verdere beklimming voor „personen met vrachten beladen onmogelijk en voor niet „belaste personen hoogst bezwaarlijk werd Het aanbrengen „van ladders was bij gebrek aan betrouwbare steunpunten „ondoenlijk. Daar de medegenomen koelies niet in staat „waren om den tocht te vervolgen, zoo werd de bestijging „door den verkenner, den sergeant Proxopovicn, vergezeld „van een bediende en een gids, die in deze streek is belast „met het jaarlijksch onderzoek en onderhoud der pilaren, „alleen voortgezet. Kruipend werd eindelijk de top bereikt, „alwaar bleek, dat de vroeger opgerichte pilaar P 29, nog „in goeden staat verkeerde, hoewel vroeger aan het Bestuur „was gerapporteerd, dat deze door afstorting was verdwenen. „Van een afdalen aan de Korintji-zijde, zooals eerst in de „bedoeling had gelegen, moest worden afgezien, daar het „pad aan deze zijde eveneens zeer gevaarlijk was. „Van een tot stand brengen van de verbinding tusschen „de beide hoofddriehoeksnetten met behulp van den bestaanden „pilaar op de Piek kan geen sprake zijn; instrumenten en „benoodigdheden zijn niet naar de pilaar te brengen, en „bovendien staat zij nog slechts op ongeveer een halven „meter afstands van den rand van den diepen krater, zoodat „zelfs het bedienen van den heliotroop levensgevaarlijk is „te noemen. Met den bouw van een nieuwen pilaar op de - „Korintji-helling zal dus moeten gewacht worden, totdat de „politieke toestand zulks toelaat.” zware moeilijkheden door Prokorovicm ontmoet zijn noch door zijn voorgangers och door latere beklimmers aangetroffen en zijn mij onverklaarbaar. Men zou kunnen meenen, dat hij met zijn gids van den Kaboen Boengo recht door naar het lage gedeelte van den kraterrand is geloopen en den steilen wand, die het lago van het hooge deel scheidt, heeft beklommen. Maar dan is nog niet het kruipend bereiken van de pilaar, noch het gevaarlijke van het pad naar de Korintji-zijde verklaard. LXXVIII : 12k, — 178 — In het volgende jaarverslag van den Topographischen Dienst vindt men eenige bijzonderheden omtrent den bouw van den 2den pilaar * „Daar de politieke toestand in het landschap Korintji den „bouw van den pilaar op het ontworpen hoofddriehoekspunt „op de Korintji-helling van de Piek van Indrapoera toeliet, „werd tot dien bouw, met Sandaran Agoeng—zie plaat I1— „als uitgangspunt, overgegaan. De werkzaamheden werden „opgedragen aan den adjudant onderofficier E. A. V. LÜBECK. „Voor het bereiken van de plaats, waar de pilaar moest „worden opgericht, een plek op enkele honderd meters „beneden den top van de Piek gelegen, werd een marsch „van negen dagen vereischt. Tot het meer Danau Bénto „werd het pad gevolgd, den gidsen in Si Oelak Daras, in „het Noorden der vallei gelegen, bekend; van af dat meer „moest een tracé worden gezocht, daar de Piek van Indrapoera „uog niet van uit Koerintji was bestegen. „Daar de meeste ruggen van dezen berg smal zijn en een „met rolsteenen bezaaiden steenharden bodem bezitten, welke „zich voor de oprichting van den pilaar minder goed eigende, „was voor de bepaling van de meest geschikte plaats nog „eene bijzondere verkenning noodig. Deze plek eenmaal „gevonden zijnde, moest daar eenige afgraving worden „verricht voor het verkrijgen van een plateau van voldoende „oppervlak om daarop later de voor den hoekmeter en diens „personeel noodige observatie- en verblijfshutten te kunnen „oprichten. „De verkenning met den pilaarbouw nam een viertal, de „terugmarsch vijf dagen in beslag. Daar de plaats, waar de „pilaar werd opgericht, nog op zeven dagen afstands van „de laatste doesoen gelegen was, moest een vivresvoorraad „voor ruim 14 dagen worden medegenomen voor den pilaar- „bouwer en diens vast personeel, de zes militairen, waaruit „de dekking bestond, en de koelies voor het transport der „materialen, gereedschappen, enz. ') Jaarverslag Topographischen Dienst 1907 pag. 3 en 4, = 19 — „Vermelding verdient, dat de medegenomen inlanders zich „ruimschoots van talismans hadden voorzien, en dat bijzonder „veel hinder van bloedzuigers werd ondervonden.” Waarschijnlijk is de oude pilaar bij de zware aardbeving van 1909 in de diepte gestort. Tusschen 1893 en "o" is de berg topographisch opgenomen. Naar de Korintji-zijde strekte zich die opneming uit tot de Danau Bénto (Bl. 63 en 63a, 1 : 40.000 en BI. XIV, 1 : 80 000).. Later is de Korintji-zijde volledig opgenomen !). Omtrent vroegere bestijgingen van den berg vernam ik nog, dat vóór 1893 de Controleur van het Binnenl. Best. Peurzer met zijn echtgenoote den tocht hebben ondernomen. De vroegere administrateur der Liki-landen, Scurrss, en met hem de tegenwoordige administrateur der oudste onder- neming, Soengei Landai, de heer SauLeNBACH, beklommen de Piek eenige jaren vóór en na de aardbeving. In 1913 maakten de H.H. van WATERSCHOOT VAN DER GRACHT, WeckHertin pe Marez Ovens en pe Beavrorr den tocht uit Korintji en kwamen den 134" October op den top. De Heer ENS herinnert zich, zooals hij mij onlangs mededeelde, dat het kratermeer tamelijk sterk borrelde en rookte. In het volgende jaar, 1914, kwamen van dezelfde Korintji- zijde twee Engelschen, H. Rorerrtson en C. Bopen Kross, zoölogen van het Museum te Koeala Loempoer (Fed. Malay States), die botanisch en zoölogisch verzamelden en ook meteorologische waarnemingen deden. Hun reisverslag zou opgenomen worden in het tijdschrift van de Straits Branch of the Royal Asiatic Society te Singapore, maar is nog niet verschenen. De natuuronderzoeker Epw. Jacogson, die in 1915, van begin Juli tot einde September, in het landschap Korintji ') Schetskaart van de Afdeeling Koerintji van de residentie Djambi; Schaal 1: 200.000, Top.-Inrichting Batavia 1907 i Deze kaart is ook opgenomen in Mededeelingen Encyclopaedisch Bureau afl. VIII 1915. = A ale wetenschappelijke onderzoekingen verrichtte, maakte in de maand Augustus een tocht naar de Piek en bereikte den 26sten den top. Omtrent eenige meteorologische waarnemingen, die hij daarbij deed, berichtte hij in dit tijdschrift !). Dr. J. Boerema voegde aan dit bericht enkele opmer- kingen toe. De werkzaamheid van den krater was bij dit bezoek minimaal; geen zichtbare dampen stegen op; toch was de sterke wind, die ’s morgens bij de bestijging op 3700 m hoogte woei, bezwangerd met zwavelzure gassen uit den krater. Jacopson heeft ook een paar weken bij den Panau Bénto gekampeerd en daar planten en dieren verzameld. Na dit bezoek ontving de berg, naar ik meen, nog tweemaal een gezelschap op zijn top, te weten eenige planters uit Soengei Landai en cen drietal heeren uit Padang. De tocht, die ik zelf in Mei deed, had tot uitgangspunt de wening van den administrateur van Soengei Landai, den Heer SaLLENBACH, die mij daarbij vergezelde. Den 114" Mei om 6" 's morgens werd afgemarcheerd en door de koffietuinen werd de bedding van den Timboeloen bereikt. Men behoeft thans die bedding slechts over een kleinen afstand te volgen en kan dan dadelijk een boschpad aan zijn westelijken oever inslaan, dat naar een opengekapte gedeelte van het bosch voert. Wij maakten echter enkel bij de afdaling van dat pad gebruik en bereikten den eersten dag, uit de rivierbedding klimmende, de kapping, nadat wij ook een gedeelte van den afstand langs den oostelijken oever hadden afgelegd. Om 2" in den namiddag werd naast het pad, op 1620 meter hoogte, een kamp opgeslagen; die plaats lag ongeveer anderhalf uur loopens voorbij de plek waar de vorige beklim- mers hun eerste bivak hadden gemaakt.. 1) Nat. ‘Tijdschrift v. NLD LXXVI, Iste aflev. pag. 18. — 181 — Den 12den Mei kon om 7u v.m. vertrokken worden en werd over tienen een open plaats aan den voet van een steilen wand bereikt; de gevolgde ribbe verheft zich hier plotseling. Links afhoudende daalt het pad in de bedding van den Timboeloen, verlaat het echter dadelijk weer en overstijgt een rug om in de bedding van een tribuant van den Timboeloen te komen. Deze bedding wordt over een kleinen afstand opwaarts gevolgd en daarna wordt opnieuw over een rug gestegen om in de volgende bijrivier af te dalen. Het pad over deze steile ruggen leidt door laag, maar zeer dicht geboomte en struikgewas; in de beddingen was maar spaarzaam water. De laatste rivierbedding wordt nu weer opwaarts gevolgd en weldra zijn westelijken oever gevolgd. Die oever vormt een vrij vlakke ribbe, op welke de Kaboen Boengo, de oude kampplaats ligt, die om 12u ee bereikt werd. Volgens mijn hypsometrische bepaling is de hoogte van dit punt 3057 m. Het topgedeelte was wolkenvrij, maar om 3" 30" kwam uit het dal een onweder opzetten, dat om 4" met stortregen losbrak; tot laat in den nacht bleef het zwak naregenen. Den 134" Mei om 5" 45m verlieten wij het bivak en volgden eerst den rug tot ongeveer 200 m boven de kamp- plaats en traverseerden daarna westwaarts naar den rand van den geul, die van den kraterrand afdaalt. Boven op den rand vormt de loodrechte wand van dien geul een plotselinge verhooging van den kraterrand, en het is tegen dien wand, dat van Hasserr in 1878 vergeefs beproefde op te klimmen. Benedenwaarts wordt de wand lager en tusschen de laatste verheffingen konden wij den westelijken kegelmantel, die van het verhoogde kraterrand-gedeelte afdaalt, betreden. Volgens mijn ee bepaling ligt deze rotspoort 3353 m hoo : De kegelmantel dealt verder af tot het bovendal van den Timboeloen en aan de andere zijde verheft zich dan een oude somma-rand, de Goenoeng Elok. Die ribbe loopt —. 182 — zuidwaarts. op en buigt zich daarna oostwaarts, om zich bij den grooten kegel aan te sluiten, Dit halfcirkelvormig deel is vrijwel horizontaal en 3600 m hoog. De rand van bovengenoemden geul werd nu verder gevolgd en zonder bezwaar op het hooge deel van den kraterrand aangekomen; die rand werd zuidwaarts gevolgd en om 7" 5e de top bereikt. Een krachtige Noordenwind dreef zoogenaamde hindernis- wolken over den kop van den vulkaan, dat zijn wolken, gevormd door de gedwongen opstijging van den wind, die den berg treft. Later in den morgen nam de wind af en verdwenen dientengevolge die’ wolken. De wolken, gevormd door de opstijging tengevolge van de verwarming door de zon, kwamen eerst na den middag het topgedeelte opnieuw omhullen. Om half tien werd iets ten Zuiden en 3'/, m onder den top een Rr waarneming gedaan, die geheel slaagde. De waarneming met den atmospherischen stofteller, volgens Aitken, gaf een voor de groote hoogte ongewoon groot aan kernen. Mogelijk waren hieraan de dampen, die uit den krater opstegen en, hoe weinig zichtbaar, toch ’s morgens e keel- en neusslijmvliezen prikkelden, niet geheel onschuldig. Maar ook de sterke Noordenwind kan ze aangevoerd hebben. Een dergelijke ervaring werd in 1916 door mij op den Raunkraterrand opgedaan. Van dierleven op den top merkten wij op twee zeer verschillende wijzen. Een vette veldmuis trippelde rond en stoorde zich daarbij in het geheel niet aan de nabijheid der menschen, liet zich zelfs optillen. Verder werd op den uitersten rand van den krater-afgrond het gebeente van een berggeit gevonden. Afgedaald werd nog zuidwaarts, naar het lage kraterrand- gedeelte, wat generlei moeilijkheid baarde. — 183 — De kratertrechter heeft zeer steile wanden, helling ongeveer 70° —80°, en was beneden gevuld met een meer van hel groene kleur, waarin eenige slierten gele zwavel ronddreven. Aan den Noordkant was een vrij krachtige gasopborreling zichtbaar en den volgenden dag werd nog op twee andere, dichter bij het midden gelegen punten een zwakke opborre- ling waargenomen. De wanden vertoonden nergens fumarolen. Eerst ná den middag werd naar het kamp in den Kaboen Boengo afgedaald en dat kwart over twee uur bereikt. Den volgenden morgen klom ik naar den noordoostelijken hoek van het lage kraterrand-gedeelte, wat weinig bezwaren gaf, maar het was mij niet mogelijk om van dien hoek den rand verder zuidwaarts te vervolgen, daar die rand dermate tot scherpe tanden uitgevreten bleek te zijn, dat hij volstrekt onbegaanbaar was. Ook op dat punt werd een vrij groote rijkdom der lucht aan stofkernen waargenomen, ondanks dat de wind de krater- damp geenszins naar dat punt toevoerde. Photo's van de verschillende deelen van den kraterwand konden genomen worden. In den namiddag konden nog eenige waarnemingen omtrent de hoogte van den plantengroei worden gedaan. Het was duidelijk dat in de geulen de afstortingen den plantengroei terugdringen, die op de ribben het hoogst is. Zoo zag ik de somma-rand van den Gng Elok tot ongeveer 40 m boven den hier te voren genoemden rotspoort begroeid, dus tot + 3380 m; kleine plantjes kon ik door den afstand natuurlijk niet zien en die kunnen zich dus hooger uitge- strekt hebben. Ook op de helling oostelijk van den rotspoort, was tot die hoogte plantengroei aanwezig, maar op den grooten kegel- mantel, zuidwaarts van die poort, daalde de grens tot een veel lager niveau. Volgens Jacosson’ vond Bopen Kross aan de Zuidzijde de grens op een hoogte van 3450 m. — 194 —. Den 15%" Mei werd om 6" 45™ van den Kaboen Boengo opgebroken en te 4" 45™ waren mijn metgezel en ik, be- gunstigd door mooi weer, reeds te Soengei Landai terug, terwijl de dragers een uur later volgden. Observatorium, Batavia, Juli 1918. Over Waterstanden in den Tijiliwoeng en regenval tijdens de bandjir te Weltevreden in Februari 1918 DOOR Dr. J. BOEREMA. De regenval gedurende de maand Februari 1918 vertoonde ` in de westhelft van den Archipel in nog sterkere mate de merkwaardige afwijking van den gemiddelden regenval dan in Januari 1916 '). In de Zuid-Chineesche-Zee en Oosthelft van den Riouw-Archipel bedraagt de gemiddelde val in Februari 156 mm.; Februari 1918 was hier geheel regenloos. Het omliggende gebied begrensd door een lijn loopende over de oostkust van Sumatra, over Banka, ten zuiden van Billiton en de westkust van Borneo insluitend, heeft een gemiddelden val van 200 mm., terwijl de val in Februari 1918 overal kleiner dan 20 mm. was. Een lijn loopende langs de oostgrens van de res. Benkoelen, over de Lampongs verder van West naar Oost over de Java-Zee, scheidde het regenarme gebied van de zuidelijker gelegen streken met overvloedige regens. Zware regens vielen in Zuid-Bantam en Zuid- West-Batavia; hier werden bedragen van 1000 mm. op meerdere stations waargenomen. | Veel zwaardere regens vielen nog in Midden-Java op de NW berghellingen van Pekalongan en Semarang. De grootste hoe- veelheid regen werd gemeten te Petoengkriono n.l. 3499 mm. ; de stations in de omgeving noteerden ook zeer hooge 1) J. BOEREMA. Merkwaardige regenval in Nederl.-Indié in Januari 1916 enz. Natuurk. Tijdschrift. Deel LXXVI Eerste Afl. pag. 31. — 186 — bedragen o.a. Lebakbarang 2669 mm., Tombo 2595 mm., enz. Voor de volledige opgave moge volstaan worden met verwijzing naar de „Regenwaarnemingen in Ned.-Indië Februari 1918.” Een sterke tegenstelling met deze ontzaggelijke regen- hoeveelheden vormde de val in de vlakten van de Preanger waar minder dan 200 mm. werd gemeten, maar vooral aan de Zuidkust, die nagenoeg regenloos was; zoo rapporteerde Tjimangkak een val van slechts 12 mm. Deze stations met droogte en een val tot 3500 mm. vormen wel een zeer scherpe tegenstelling. Op de Noordwestelijke hellingen van den Gedeh stegen de maandsommen tot boven 800 mm. De zware regens in dit gebied, het bovenstroomgebied van den Tjiliwong, veroor- zaakten hooge waterstanden in deze rivier, die voornamelijk in het benedenstroomgebied, te Weltevreden, de oorzaak werden van overstroomingen, waardoor verschillende stads- gedeelten onder water werden gezet. Uit het volgende moge het verband tusschen den regenval en de waterstanden in den Tjiliwoeng blijken. Het verloop van den regenval is in dit geval na te gaan door de gunstige omstandigheid, dat in het stroomgebied vier zelf- registreerende regenmeters zijn opgesteld n.l. te Weltevreden, op den top van den Pangerango, te Buitenzorg en te Gamblok Selong gelegen 184 m. zuidoost van Buitenzorg op 860 meter boven zee. Hoewel dit laatste station even buiten bet stroom- gebied ligt kunnen de registreeringen aldaar verkregen toch dienst doen voor de afleiding van de dagverdeeling van den regen. De gegevens omtrent de waterstanden in de Tjiliwoeng, zooals die werden waargenomen te Katoelampa (boven Buitenzorg), Kedoeng Badak (Buitenzorg), Depok en Matraman werden mij verstrekt door den Heer H. van Breen, Ing. der B. O. W. Aan de regendiagrammen van 12 tot 22 Februari zoowel van Buitenzorg als van Gamblok Selong werd de regenval in periodes van: A uren ontleend, omdat de grafieken der waterstanden ook gebaseerd waren op om de 4 uren ver- richte waarnemingen. —- 187 — Regenval in mm. te Buitenzorg. Datum. 12 18 14 15 16 17 18:29. 96 21 Fiir uren 0—4 vm 0 Si 8 12 4 li o Foo dech 12 4: 6 UM - 8216 0 p 8—12 , 8 e 3 Mn B 10 9 F9 PR i W Regenval in mm. te Gamblok Selong. uren 0—4 v.m. en e en De Ru B 4-8 , 3 ol TUD Ii yo p 8—12 , 10. Lib See Ss ` ep an 12—4 nm Baked AR 0-0 p e uo 3, Si Fb ee e, AE, Ae, y 8—12 , e on E Ennn In hoofdzaak is de regenval op beide plaatsen vrijwel gelijk over den dag verdeeld, het gemiddelde van beide kan aangenomen worden als voor het 'tjiliwoengstroom- gebied geldende. De waarnemingen met den zelfregistree- rende regenmeter van het Observatorium zijn niet gebruikt, omdat deze regenmeter geheel benedenstrooms ligt en de regen daar wegens de geringe breedte van het stroom- gebied weinig invloed op den waterstand uitoefent en zeker niet op dien in het boogere riviergedeelte, ook die van den Pangerango zijn niet gebruikt. — 188 — Som regenval te Buitenzorg en te Gamblok Selong = 2 X gemiddelde. Datum. 13 13 I4 15 16 17 18 19 290-21 Kele uren Got wm.) 0:78 116 8 36 1 4: 0 0 4-8, 16 45 18 18 A1 34 1 25 og e-ig 18 5 | 12—4 nm. 21 5 23 37 1 1-21 16 o 2 a8, B 6 e E e e ach ien, APR Om de regenverdeeling over het geheele stroomgebied af te leiden zouden we van elk regenstation de dagsom (verkregen met gewone regenmeters) in bovenstaande ver- houdingen kunnen verdeelen en verder het stroomgebied over de regenstations verdeelen. Door vermenigvuldiging der aldus verkregen 4-uur-waarden met bet oppervlak voor elk station en door vervolgens de som dezer producten te vormen zouden we tot den totalen val in het stroomgebied komen. De berekening wordt dan echter vrij omslachtig. Eenvoudig- heidshalve heb ik de gemiddelde dagsom van alle stations verdeeld in de bovenstaande verhoudingen. De dagelijksche regencijfers alsmede de gemiddelde van alle stations voor de data 12 tot 22 Februari volgen hieronder. a 2 REGENVAL in mm. 19 Jan. 1 E ge i dhl ee gt eal Pl atman 2b 23 Bed eë sg ef eg ag sind (de eN 27 Observatorium. … 25| 26 11 | e 42 | 50. 3/122} 18 ila 1 19 83.5 29 Meester-Cornelis | 36| 35| 33| 14| 59| 45| 4|129/ 13| —| —| 24 | 21 o 33 Pasar Minggo. .| 42| 4 17! 16 | 10| — +d CR LE ER BD 3 45 62 36 RE. 39 26| 10 DI 38) 31) CT 2) 15/ 42; 25 48 45 37 Bodjonggede .| 42' 30| 30! 83! 70) 69| 28{ 24 47| 29 20 41 T 38 |Kaoem-Pandak. .| 23. 49| 33| 42| 18| 54| 26| 30| 21) 2| 31) 12 | 48 op 40 |Kedong Allang. .100, 26| 22! 50| 16) 30! 29 30! 15, 42! 21 0 20 KOR 46 | Buitenzorg | 39| 108| 23| 49| 27| 67| 21| 43| 23| 10| 52| el 24 ER Hi, (Langdbit 40|:94| 40| 43| 38| 72| 21 28| aula -i D 18 48 (Obser ).| 35/116| 23) 46| 38| 59| 23) 47| 22| 23) 45 7 53 12 56 |Goenoeng Geulis.| 39| 27| 97| 19) ai ai lei =| 1/—| ul ml ei 51 |Pasirangin. .| 27|107| 27| 47| 29! 56) 9| 21| 28| Ae 10| 58| 17 38 | Tjiogrek. .| 45) el 32), 28| ai al 6] 25| 20/ 10] ai sl a 24 59 Bendoengan. + «| 27/120} 22| 52) 23] 53) 231 271 IE 4} 5 3 30 25 Tapos:. "| 38|100| 20) 52| 21| 51} 21| 20] 2| —| =| 145 | | GA 67 |Tjidokom. .| 31| 90| 50| 46| 32| 64| 18| 2| 31| 1) —| 55 72 47 68 Tjikopo. .| 3t|129| 21| 77| 24| 54 GIE 32| —| —| 108 83 69 | Artja Domas. .| 31/112| 12! 71| 23) 43 26| 27) 20) =| —| 163] 82) a cen. | 14-07! 3] 52} 23] 35) 10: 31) 33) misel 83 Il \Aloen Aloen. .| 44/136 15, 86| 38| 64| 39| 60 28, 1| 1| 139 | 118 72 | Gamblok Selong | 19} 72| 7{ 62| 37| 50 31, 24! 23 7 _ 27 92 14 \Naringgoel. | 41/182) 18/106| 58| 85| 40| 56| 41| 2| 58| 72 76 | Fabriek Ga | Mas. .| 39/159| 14) 92| 50| 65| 45| 46| 53| 3| 41| 121 | 129 7 Mandalawangi. = EGO -— De gemiddelden moeten nu verdeeld worden in de ver- houding: 87 18 21 13 10 73 45 25 5 5 0 1 10 18 53 23 23 5 22 16 13 35 9 37 Berts 5 21 53 34 1 ee | 35 34 24 20 1 O: o 1 1 45 14  als gemiddelde regenval over het geheele stroomgebied: Datum. 12. 18. 14. 15. 16 (2.38. 19-20 21 Febr uren 0—4 v.m. 8 8-3 6 1 i 4—8 „ an tb AAR 0 0 8-12 „ Ks ie €18 % 9 13 0 > 19-4 nm. 10 S 19162 tH t 0 B Ant 7 del ene se Bed pes Deze bedragen van den regenval zijn grafisch ingeteekend tegelijk met de waterstanden van den Tjiliwoeng te Katoe- lampa, Kedoeng Badak, Depok en Matraman. Regenval in min 2 Pa ze z , } : % AF NG N E Kedoeng Badak Pee: ter 4 i (Buitenzorg) z H 1 4 p A z , ECH \ i ; ~ da SZ, i i ' kd ke d j , ` k 2 a GE DARIN KI i > 4 d i i A ~ re ei i : e H S SL ` H | = Hoi \ N zon TA \ 7 N e td be SAF J Satz T fete GEM + Uren :? PE ES See EE A Ws Me 0 2 o 12 g 2 0 Datum 13 Febr 14 15 16 17 18 19 20 Zu 22 De hoogste waterstanden in den naävond van 13 Februari werden veroorzaakt door de regens in het bovenstroomgebied in den nacht van 12 op 13 Februari. Met toppen van de _regenkromme komen toppen van de waterstanden overeen ; een aantal overeenkomstige toppen zijn door stippelijnen verbonden, — 193 — Het tijdverschil grootste regenval—hoogste waterstand te Batavia varieeert van 16 tot 22 uren. De tijds-verschillen regenval —hoogste waterstand zijn ge- middeld te Katoelampa 5 uur, Kedoeng Badak 5!/, uur, Depok 8'/, uur, Matraman 19 uur. Of bij den zwaarsten regen- val en dientengevolge hoogste waterstanden de stroomsnelheid het grootste is, zooals verwacht zou worden, blijkt niet duidelijk. Te Katoelampa en Kedoeng Badak werden de hoogste waterstanden bijna gelijktijdig bereikt, de kleinste voortplantingssnelheid treffen we aan tusschen Depok en Weltevreden en is toe te schrijven aan het geringere verval. Dientengevolge zullen bencdenstrooms de watermassa’s zich moeten ophoopen, de grootere verschillen in de uiterste standen zijn hiermee in overeenstemming. De kleinere schommelingen in den waterstand zijn hier uitgewischt, waarschijnlijk doordat de overstroomde streken als water- reservoir en regulator hebben dienst gedaan. Van de bovenstaande gegevens kan gebruik worden gemaakt voor een controle van de formules van MELCHIOR ') v=c pi? Fq en T=, waarin v de snelheid van het water bij hoogsten waterstand, c een constante, i het gemid- delde verhang der rivier, F het oppervlak van het stroom- gebied, q regenval in M3 per sec. per KM?, | lengte van de rivier en T den tijd, dien het water noodig heeft om het stroomgebied te doorloopen. Het komt mij voor, dat deze controle der formule van belang is omdat zoowel Mercuror ') als pe Meyer " schrijven, dat voor dergelijke berekeningen in Indië geen gegevens beschikbaar zijn doordat juiste duur en tijd van de regens onbekend zijn. 1) A. P. MELCHIOR. De toepassing van de formules van LAUTER- BURG enz, Tijdschrift v/h Kon. Inst. v. Ingenieurs 1895—1896 bl. 48. 2) J. E. DE MEvIER. Bevlóeiingen bl. 78. id De gemiddelde regenval boven Buitenzorg was op 13 Februari - 109 mm. Na evenredige verdeeling wordt gevonden: 12 Febr. | 13 Febr. Uren 8—12 12—4 4—8 8—12 12—4 4—8 Regenval 11 13 8 6 45 27 Val op 13 Februari van 12 tot 8 uur v.m. 45 + 27 = 72 mm. di. 9 mm. per uur of 2,5 M3 per KM? per sec. Katoelampa Kedoeng Badak Depok .Matraman. F 150 KM? 180 256 336 q 2.5 M3 2.5 2.0 1.7 Fq 375 M? 450 514 580 ] 28 KM 40 70 120 h 320 M 200 70 8 i 0,0610 0,0450 0,0276 0,0167 v 1,40 M 1,28 1,09 0,91 di R SCH 5,6 uur 8,9 17,8 37 T 5,5 8,5 19 v werd bal uit fs Leg van Mercmror; de waarden van T van de laatste rij werden boven gevonden. Voor de berekening van het verval is het hoogste punt aangenomen op 2000 meter, verscheidene der zijrivier- tjes komen van een hoogte van 2600 meter, andere van 1800 meter. De berekende en waargenomen tijden T komen te Katoclampa overeen, maar verder benedenstrooms worden de verschillen tusschen berekening en waarneming aanzienlijk. Om voor Matraman en Depok tot overeenstemming te komen zou in v—c p i2 Fq aan de constante c in plaats van 1,31 ongeveer de dubbele waarde toegekend moeten worden. Voor het maximum debiet werd te Matraman 280 M? en te Depok 450 M3 per sec. gevonden '). ') Deze waarden werden welwillend door den Heer L. J. POLDERMAN, Ing. der B, O. W. verstrekt. LXXVII 13, — 194 — De regenduur t was 8 uur, T—19 uur te Matraman, 8'/, uur te Depok. Nu is max. debiet=2q F (—- oo of waarin «x aangeeft het gedeelte van den regenval, dat onmiddellijk tot afvoer komt. Ls ) volgens KLUNZINGER ') Depok. Matraman. k 0,6 0,995 q Fk 514 348 M3 per sec Max. debiet 450 280 e 450 280 V E VE Big Deze waarden van « zijn vrij hoog, maar we mogen ook aannemen, dat door de voorafgegane regens de bodem vrijwel met water verzadigd is geworden. Op bl. 78 van Bevloeiingen schrijft J. E. pp Meyer dat een bandjir zich in de rivier gedraagt als een reusachtige waterdruppel, die door een steeds minder hellende goot naar beneden rolt en op zijn weg voortdurend afplat, zoodat de hoogte kleiner, maar de lengis ea? poret, Wat de lengte betreft blijkt dit uit het onde de tabelletje. Daur bandjirtop T 2T Katoelampa onscherp 5 10 Kedoeng Badak ` 12 51/3 11 Depok 16 8!/, 17 Matrama 32 19 38 Tevens blijkt hieruit dat de duur der bandjir ongeveer het dubbele bedraagt van T. Het is mij niet bekend of dit een algemeene regel is. In dat geval zou het een eenvoudig middel - zijn om uit de bandjirkromme de T af te leiden. Observatorium. October, 1918. 1) MELCHIOR Le, Cyclonen in den Oost-Indischen Archipel ') DOOR Dr. C. BRAAK, De naam cycloon wordt in Indië zeer vaak ijdel gebruikt en het is daarom in de eerste plaats noodig vast te stellen, wat onder een cycloon wordt verstaan, en in het kort melding te maken van zijne meest kenmerkende eigenschappen. Onder den naam cyclonen worden samengevat de tropische kringstormen, die in West-Indië, nabij Mauritius, in de Arabische zee, in den golf van Bengalen, het ZW deel van den Grooten oceaan, en bij de Philippijnen voorkomen, en Waarvan de laatstgenoemden den afzonderlijken naam van typhonen dragen. Zij dienen wel te worden onderscheiden van de gewone depressies, die een veel grootere uitgebreidheid en veel kleinere luchtdrukverschillen bezitten, en van de windhoozen, die van zeer veel kleinere afmetingen zijn en die in Indié vaak cyclonen worden genoemd. Depressies kunnen zich, wanneer de omstandigheden gunstig zijn, tot cyclonen ontwikkelen, windhoozen zijn wervels van geheel anderen en zeer localen aard. Het stormgebied der cyclonen heeft een aitgebreidheid van enkele honderden kilometers, het heeft steile barometer- gradienten, zeer sterke winden en een goed ontwikkeld centrum, waar de luchtdrukking zeer laag kan zijn Zij zijn aan de zee gebonden (op het land lossen zij zich tengevolge van de wrijving snel op). "freeen ') Voordracht, gehouden in de debatingvergadering der Kon. Natuurk. Ver. van 23 a 1918. — 196 — Zij ontstaan in den tropischen kalmtegordel, vooral daar waar zwakke winden van tegengestelde richting elkaar naderen, waardoor een begin van rotatie kan ontstaan, dat onder den invloed van de omwenteling der aarde zich verder tot een draaistorm ontwikkelt. Een voldoend sterke middelpunt- vliedende kracht is om die reden mede een van de hoofd- voorwaarden, vandaar, dat cyclonen op den evenaar niet voorkomen, maar voornamelijk daar ontstaan waar en in den tijd dat de kalmtegordel de grootste noordelijke of zuidelijke breedte heeft. Een breedte van 5° is wel de laagste, waarop ze voorkomen, tusschen 6° en 8° breedte zijn ze nog zeer zeldzaam. Meestal beweegt het stormcentrum zich aanvan- kelijk in NW-lijke (N. halfrond) of ZW-lijke (Z halfrond) richting om daarna naar het N(Z) en vervolgens naar het NO(ZO) om te buigen. De snelheid van voortplanting neemt met de breedte toe Aan de oostkust van Australië stijgt zij van 6 km. per uur in het noorden tot 20 km. per uur in het zuiden. De cyclonen van de Philippijnen bewegen zich op 11° breedte gemiddeld met een snelheid van 9 km., op 30°.5 breedte met een snelheid van 31!/, km. per uur. In onzen Archipel, die zich slechts 6° ten noorden en maar voor een zeer klein gedeelte verder dan 9° ten zuiden van den evenaar uitstrekt, zijn de ontstaansvoorwaarden voor de cyclonen derhalve ongunstig. Cyclonen zijn dan ook zoo goed - als onbekend. Ook vlakkere depressies, zooals ze vooral in de gematigde luchtstreken voorkomen en die men in de tropen als nog niet tot ontwikkeling gekomen cyclonen zou kunnen beschouwen, komen zoo goed als niet voor. Ook zij zijn namelijk aan een inwerking der aardrotatie gebonden. De barometerstoringen bestaan in den Archipel bijna uitslui- tend uit zeer vlakke hooge- en lage-drukgebieden, waarin geeu bepaald windsysteem, noch een voortplanting is te onderkennen. Niet zelden gaan zware regenbuien gepaard met verticale wervels van enkele tientallen meters middellijn, die plaatselijk + — 197 — nu en dan aanmerkelijke schade kunnen aanrichten, maar dit zijn verschijnselen van geheel anderen aard, die onder den naam van windhoozen over de geheele aarde voorkomen. Met zekerheid zijn van den Archipel alleen cyclonen bekend uit het uiterste zuidoosten. De enkele, mij bekende, gevallen zijn de volgende: 1. Cycloon te Banda op 2 April 1778. Volgens het bericht in de „Nieuwe Nederlandsche Jaar- boeken XIV, 2° deel, 1779, pn 722, „is op 2 April 1778 „in bet gouvernement van Banda een allerijselijkste- orkaan „ontstaan, door welks verbazende uitwerkselen, binnen het „kort bestek van 4 uren tijds, de bewoonders van die »Specerijeilanden in de uiterste ellende zijn gedompeld, zijnde „uiet alleen vele duizenden vruchtdragende hoomen met „wortel en tak uit den grond gerukt, maar ook meest alle „gebouwen van daken en pannen ontbloot. „Deze orkaan, ’s morgens in het zuidwesten begonnen, „had vervolgens het allerfelst gewoed in het westen en „Wwest-noord-westen, achtervolgd wordende door een: zwaren „tot in den nacht aanhoudenden regen.” Uit het draaien van den wind is op te maken, dat het centrum van Oost naar West ten Zuiden van de waarne- mingsplaats is voorbijgetrokken. S 2. Cycloon op’2l en 22 April 1843 op Roti en Timor. Volgens het bericht in de Javasche Courant van 5 Juli 1843 werd in den nacht van 21 op 22 April 1843, het eiland Roti, benevens de nabijgelegen streken en ook Timor zelf, door een orkaan bezocht, welke een ontelbare menigte kokos-, pinang- en arengpalmen met wortel en al uit den grond rukte en vele huizen omver wierp, waarbij 75 menschen het leven verloren. 3. Cycloon op de Zuidwester-eilanden, van 30 April en 1 Mei 1908. — 198 — De cycloon heeft het sterkst gewoed op Kisser, minder sterk. op Leti. De ondervolgende bijzonderheden zijn mij medege- deeld door den goeroe van Kisser, den Heer WoupHuizen. De storm begon den 30sten April om 11 uur ’s avonds uit het zuidwesten. De wind was zoo sterk, dat ongeveer alle huizen omwaaiden en meer dan de helft van de boomen. Men kon wegens den winddruk nauwelijks blijven staan. Na een korte pauze stak te 1 uur ’s nachts plotseling de wind weer op uit het zuidoosten, nog sterker dan te voren. Na een windafname omstreeks 8 uur in den morgen van den Isten Mei, draaide de wind naar het noordoosten en bereikte zijn maximale sterkte. Het geheele eiland werd als het ware kaal geveegd, de afgebroken boomkronen waren later niet meer terug te vinden, men moest zich vasthouden om geen gevaar te loopen weg te waaien. De storm nam de Drauwen, die op het droge stonden op en sloeg ze stuk. Men kon niet uit de oogen zien van den bijna horizontaal voortgezwiepten sterken regen. Het bleef nog doorregenen nadat de wind was gaan liggen. Ongeveer 60 menschen vonden den dood, gedeeltelijk door de koude en ontbering. Volgens het bovenstaande zou de cycloon zich aanvankelijk ten zuidoosten (of OZO) van Kisser hebben bevonden, daarna ten noordoosten en tenslotte ten noordwesten, en zou derhalve om het eiland zijn heengedraaid. Dit is niet heel waarschijnlijk. Dat de sterkste winden achtereenvolgens uit het ZO en NO hebben gewaaid wijst er op, dat het centrum in westelijke richting ten noorden van Kisser is voorbijgetrokken. Dat het nd Leti minder geteisterd is, is daarmede in overeen- stemming. Door middel van de regencijfers is de baan van den cycloon over een aanmerkelijken afstand te vervolgen. Hieronder volgen voor eenige stations de datums, waarop gedurende een regenperiode van eenige dagen de zwaarste regen viel, alsmede het bedrag daarvan. De regen is ingeschreven op den ` datum van aftapping, welke ’s morgens plaats vindt. Hij is derhalve in den regel grootendeels op den vorigen dag gevallen. — 199 — wg ens Teeth Adaoet, Serwa- Ef koepang, Bai, Winge eil.) eil.) ber-eil.) (Leti). (Timor). (Timor). (Roti.) (Soemba). (Flores). Ve Datum April 28 29 30 Mei 1 2 2 Es 3 Regenval in mm. 42 26 19 180 33 15 17 11 ] Op den dag, voorafgaande aan het regenmaximum, vie te Serwaroe 120 mm. Dit bevestigt, dat daar in de buurt de cycloon het hevigst heeft huisgehouden. De voortbeweging van het centrum teekent zich duidelijk af in de bovenstaande data. De betrekkelijk geringe regenval te Adaoet wijst er op, dat het centrum aldaar op grooteren - afstand is voorbijgetrokken. Waarschijnlijk heeft de depressie zijn weg genomen ten NW van de Tanimber-eilanden, zich van ONO naar WZW voortbewegende, langs Kisser, ten N. van Timor langs en door de Flores-zee. De cycloon schijnt te zijn ontstaan in een regenachtig gebied, dat zich van Banda tot Merauke uitstrekte. De volgende regen-maxima werden in dat gebied waar- genomen: Banda Fakfak Merauke Adaoet Toeal. Datum April 25 26 26en27 25 26 Regenvalinmm. 164 62 73en61 181 50 Van een voortplanting was toen nog geen sprake; eerst den 27sten js een voortbeweging in de depressie te herkennen en heeft zij zich blijkbaar tot een cyclooncentrum ontwikkeld. Aangenomen mag worden, dat de dagen van maximum- regenval, althans bij benadering, samenvallen met de datums, waarop het barometerminimum zich op den kortsten afstand van de regenstations heeft bevonden. Tevens weten wij, dat in den vroegen morgen van den 1sten Mei het minimum langs Kisser is getrokken. Aan de hand dezer gegevens is op het bijgevoegde kaartje de baan van den cycloon uitgezet. sured Bima 4 a st — De data geven aan, waar het centrum zich om 12 uur ’s middags bevond. Op hetzelfde kaartje is ook de baan geteckcua van den cycloon van 11 en 12 /pril 1918, waarvan de beschrijving hieronder volgt. 3 gi KE April | NN KEE RW Padaca Biereg SEH E Kapan Apri SN ans P Samoe P Roli 12 Aprii 18 Se i Cycloonbanen in April 1908 en 1918. 4. Cycloon van 11 en 12 April 1918. Timor. In Midden-Timor werden huizen door den wind opgenomen, en vele kokospalmen zijn omgewaaid. Te Koepang strandden 4 schoeners, de steiger in aanbouw werd wegge- slagen. Zinken daken werden afgerukt. Een zoo harden wind herinnerde men zich niet uit vroeger jaren. Het sterkst was de wind omstreeks 11 à 12 uur ’s middags, den 114°". Een kwartier lang werd op den windmeter bij den vuur- toren een snelheid van 20 tot 30 meter per seconde afgelezen. Roti. In den namiddag van den 10%" storm uit het _W tot N, den 114" waaiende met orkaankracht. Sawoe. Op den 114" en 124" orkaan uit het westen met zwaren slagregen, gepaard gaande met sterke overstroo- mingen. 201 — Zuidwester-eilanden. Van 8 t/m 10 April hevige ZW- winden. Waarnemingen van het meteorologisch station te Koepang. Luchtdrukking. Het verloop van den barometerstand is, benevens dat van de temperatuur, den regen en de betrek- kelijke vochtigheid in de bijgevoegde teekening weergegeven. Den laagsten stand werd bereikt den 114" te 8 tot 9 uur ’s morgens; de maximale druk verlaging was ongeveer 6 à 7 mm. Het eigenlijke centrum is niet over het station getrokken, want dan zou het minimum wel veel scherper zijn geweest. m.m. 1a April o April v2 April d 2 J J Z d J 2 d J 2 d J 12 d d 12 759 / ` e 758 = 4 " 30° Luchtdrukking \ is PEP Pda 7 \ 28 FS 6 TEE, e ba, D 26 FEA hi KR \ A \ KS wi ke 755}—_+_] vAn Dn En en wier qs d Temperajuur | A 4 e 4 N- a. LC — n 753 p Ve / of AY N T — T See A z an 4 75e Ap e A An Fa 9 a y Vothhgheid. Leef, ET H D ` y e DH IA Tij i ta -x dd #0 eee A \ NI i A Ee , i z D 20 Rove, A an 60 my Ae g SH | A s - - ; se e l | d | L Cycloon te Timor Koepang van Ml April 1918. De barometerdaling is ook opgemerkt aan boord van den gouvernementsstoomer „Zeeduif” aan de zuidkust van Flores. Regen. Na een periode van vrij droog weer (1 mm. op den 2den, 3 mm. op den 6%", begint het den Lier te 1" n.m. te regenen en blijft het met slechts korte onderbrekingen — 302 — doorregenen tot 9E ’savonds van den 11der, In het geheel viel 151 mm.; de sterkste regen, ongeveer 1 mm. per minuut, werd waargenomen den 1Oden April van 10%30™ tot 11" n.m. en viel dus vóór het barometerminimum. Op het diagram zijn voor 2-uur-intervallen (uitgezet op het tusschenliggende uur) de regenhoeveelheden uitgezet. Temperatuur. De temperatuur is bijna constant, van 2" n.m. op den 104" tot 6" v.m. op den 124" schommelt de temperatuur tusschen 22°.3 en 24°.8 (zie diagram). Betrekkelijke vochtigheid. De betrekkelijke vochtig- heid schommelt van 2" n.m. op den 104" tot 2" n.m. op den 114" tusschen 89 en 1009/) en is het grootst kort voor het barometerminimum, (zie diagram). Zonneschijn. De zon heeft den 94" slechts een paar uren, den 104" en 114" jn het geheel niet geschenen, daartegen was de 124° een heldere dag. Wind te Koepang. Op den windmeter, opgesteld bij den vuurtoren, werden de onderstaande gemiddelde windsnel- beden (in mp.s.) afgelezen. Datum April. ` 9 10 11 12 13 T v.m.—22. 241.68 )\- B8: 44 4.6 12—6 nm. 3.6 3.5 6.7 5.2 4.6 5 n.m.—7 v.m. 16 2.5 1.8 | 2.1 1.8 Wind te Maety Miarang. De windwaarnemingen, ver- richt op den ruim 100 km. ten oosten van Timor gelegen vuurtoren van Maety Miarang leveren nog de volgende gegevens. — 203 — Windsnelheid in meters per secunde. Windrichting. 