Geschiedenis van het buddhisme in Indië
Vroeger waren patiënten en ideale hoofdbronnen van hun leer den zodanig, dat de rede, Brhaspati, zonder dat zij daarom aan diens goddelijkheid geloofden of aan de mogelijkheid dat hun tekstboek werkelijk door Brhaspati zou vervaardigd zijn. Zonder twijfel hebben de zonen van Buddha’s hoe langer zoveel dat wat allegorisch bedoeld was als platte werkelijkheid opgevat. In plaats van aan een alomachtig opperwezen geloofden zij aan een alomachtig oppermensch, aan wie zij met te meer innigheid denken en gehecht zijn omdat hij van gelijke bewegingen is als zijzelf. Nadat een reeds bestaand ideaal van wijsheid en goedheid voor het oog der verbeelding vlees en bloed had aangenomen, werd het nog aantrekkelijker, omdat het niet volstrekt onbereikbaar leek voor de mens, zodanig ook de Heer was. Al is hij gestorven, zodat hij hun niet meer in nooden kan bijstaan, hun dankbaarheid is er niet minder groot om, want hij heeft in zijn Dharma alles achtergelaten wat de levenden noodig hebben voor zaligheid. In dat geloof en die dankbaarheid ligt de kracht van de religie, niet in de geschiedkundige waarheid of onwaarheid van het- geen de gelovigen als hun evangelie aannemen. TWEEDE BOEK. DE DHARMA. HOOFDSTUK I. Begrip, omvang en oorsprong van de Dharma. NINANI Dharma betekent: orde, wet, recht, religie; en in het meervoud: eigenschappen, functies, bestaansvormen, plichten, deugden; alsook: de dingen. In één woord, dharma geeft te kennen het hoe iets moet zijn of noodzakelijk is. Het omvat dus zowel de orde der dingen op zedelijk en maatschappelijk gebied als de wereldorde, de wetten der natuur. Naarmate wij ons verder in de oudheid verplaatsen, zullen wij ontwaren dat het verband tussen de natuurlijke en de zedelijke orde in inniger onderling verband gebracht wordt en het kan ons dus niet bevreemden dat in het oudste Indiase wetboek, dat van Manu, niet alleen de zedelijk-maatschappelijke wetten en inzettingen, maar ook de orde der dingen in de natuur, als daar zijn: schepping, herschepping, tijdverdeeling, wereldperioden, enz. geopenbaard worden. Met deze ruime opvatting van dharma is geopenbaard door Manu de Schepper en door overlevering voortgeplant. Volgens de latere Indiase scholastiek zouden alleen de Veda's geopenbaard zijn, de erop, de de leer, uitmaken, terwijl Manu, het Mahabharata, en dergelijke werken, door hen tot de smrti, d.i. de overlevering, gerekend worden. Er is een kiem van waarheid in dit. DE DHARMA, 281 Dharma komt de Buddhistische geheel overeen, en wel om de eenvoudige reden dat het Buddhism niet is dan een eene variatie van een Indisch-Arische plant, die na op anderen bodem te zijn overgebracht een vreemdsoortig voorkomen heeft aangenomen, zodat men ze bij een kunstmatige indeeling tot een bijzondere klasse heeft gebracht, terwijl ze naar de natuurlijke, genetische indeeling een variatie van het Hinduisme is en blijft. Aangezien de Dharma alle dingen beheerscht, kan de Buddha slechts een onderdeel ervan zijn, staat hij er onder, is er in vervat. Tot op zekere hoogte neemt hij dan ook in de leer een ondergeschikte plaats in. Hij heet wel is waar de bron des Dharma's, van hem komt de Dharma, doch men kan dit ook zo opvatten dat hij de verkondiger, de Manu is, een getuige die constateert, maar niet schept. Maar, zal men zeggen, indien de Buddha onder den Dharma staat, waarom komt hij dan als een der Drie Kleinooden naast den Dharma voor? En hoe is het dan mogelijk dat hij Swayambhû, de uit zichzelf geworden, en Dharmarâja, beheerscher der Wet, genoemd wordt? Om het antwoord op deze vragen te vinden moeten wij voor ogen houden dat de termen Buddha, Dharma en Sangha tweeërlei betekenis hebben: een mythische, of wil men: stoffelijke; en daarenboven een geestelijk-zedelijke. In natuurmythischen zin is de Buddha het ontwaakte licht, het begin des dags, des jaars, enz; persoonlijk opgevat: de Schepper. Hij is het begin en de oorsprong der zichtbare wereld, Brahma Swayambhû, wiensnamen talloos zijn. De Dharma is de voortzetting van het scheppingswerk; persoonlijk: de Zonne- en Tijdgod in zijn regelmatigen loop, Vishnu. Deze scholastieke opvatting, in zo ver de Veda de cruti bij uitnemendheid is en daarom voor elken Ârya officieel een verplicht leervak is, maar met de onderscheiding van openbaring en menschenwerk heeft het onderscheid van cruti en smrti niets gemeen. De Veda zelf is niet alleen de cruti, maar ook de smrti bij uitnemendheid, en de oudere schrijvers noemen hem dan ook uitdrukkelijk een traditie (smruti). Omgekeerd heet het Mahabharata niet alleen een smrti, maar ook een Veda, en te recht. De latere Indiase scholastiek was vergeten wat met cruti bedoeld is; ze meende dat er alleen shooren betekende, maar het is ook vleeren, discere, en dat is bedoeld, wanneer de Veda cruti genoemd wordt. Manu betekent ook, o.a., aanwijzer, moniteur. De Dharma werkt in het tegenwoordige, de Buddha in het verledene. Eindelijk, met Sangha, de vereeniging der heiligen, wordt aangeduid het schimmenrijk, waar de vrome en zalige afgestorvenen onder Yama, de god des Doods — die slechts een andere vorm van den god des levens is — wonen. Nu eens houden de Zaligen in ’t uiterste Westen te wonen, dan weer in ’t hoogste Noorden. De eerste voorstelling is ontstaan uit het feit dat de zon in ’t Westen ondergaat; de andere uit het besef dat de zon zich ’s nachts in die streek moet bevinden welke lijnrecht staat tegenover het Zuiden, alwaar zij op het midden van den dag staat. Yama, de Tijd, de Dood, “vereenigt alle”, leest men herhaaldelijk in Indische geschriften, en strikt genomen zou zijn rijk, welken naam men hem ook geve, de derde zijn van de Drie Kleinooden, de Sangha of vereeniging. In plaats van het punt des ondergangs heeft men genomen het rijk der gestorvenen, der mukta’s (verlosten) en dewijl het woord voor zeën rijk ook de gezamenlijke bewoners aanduidt, kan men met Sangha het derde en laatste standpunt van den Daggod uitdrukken. Hoewel het nu één en hetzelfde luisterrijke wezen is dat de drie schreden zet, krijgt hij toch verschillende namen, naar gelang van zijn onderscheidene functies. Buddha is de wakkergeworden, en derhalve in de eerste plaats de oorsprong of aanvang van den Dharma, doch aan den anderen kant mag hij ook bij de voortzetting van zijn werk denzelfden naam blijven dragen, te meer omdat hij in de loop der tijden de functies van Bodhisattva en Daggod met elkaar heeft verwisseld. Yama en Manu zijn in werkelijkheid één; vandaar dat zij in de mythologie der Arische volken van rollen wisselen. Wijsgeerig opgevat is Yama de god der onsterfelijkheid, omdat de dood eeuwig duurt. Op deze Oud-Indische voorstelling heeft de leer der zielverhuizing inbreuk gemaakt. Diens ten gevolge werd de onsterfelijkheid, die identiek werd geacht met den dood, verplaatst tot de bereiking van wat de Buddhisten nirvana, andere anders, noemden. Daarom zijn nirvana en amrta, dat onsterfelijke, twee namen voor één en dezelfde zaak: de eeuwige dood. De latere verplaatsing van Yama’s rijk naar het zuideinde der aarde is een gevolg van de waarneming dat de zon op 21 December zich bevindt in het zuidelijkste punt van haar jaarlijkse baan. Eigenlijk is Yama, die de heerscher van het Zuiden heet, één met Kubera, de god des rijkdoms, die in het hoogste Noorden troont; dus moeten ook bij de Grieken Pluto (Yama) en Plutus, de god des rijkdoms (Kubera) splitsingen zijn van één en hetzelfde wezen. Bij de Shivaiten is natuurlijk Shiva de Tijd, de Heer van leven en van dood. Sangha betekent trouwens ook „punt waar twee vlakken, enz. samenkomen”. DE DHARMA. 283 Dewijl Buddha ook de wijze in ’t algemeen betekent. Hij heeft een drievoudige aanspraak op den titel van Dharmarâja, koning van den Dharma: 1. omdat hij de eerste, de spits is van den Dharma; 2. omdat hij dien handhanteert; 3. omdat hij, als Koning Yama, die Dharmarâja bij uitnemendste geheeten wordt, de dooden tot een heilige schare, sangha, vergadert. Yama is de Buddha bij zijn ondergang. In nauw verband met de splitsing van den zonneloop in opkomst, hoogtepunt en ondergang; van den tijd in verleden, heden en toekomst; van den inhoud der Buddhistische leer in drie Kleinooden; staat die der gewijde letterkunde in Drie Mandjes of Kistjes, Tri-pitaka. Die drie verzamelingen heten Sutta-, Vinaya- en Abhidharma-pitaka. De Sutta's zijn de toespraken, preeken en schoone gezegden des Heeren; het Vinaya-pitaka beheelt de regelen der tucht, de kloosterregelen; de Abhidharma is de metafysica. Beginnen wij, om den draad te vinden, met het laatste. Wij weten dat de Abhidharma door den Buddha aan zijn moeder in het rijk der zaligen gepredikt werd. Voorts staat het bij de Buddhisten officieel vast dat »de Sutta's bestemd zijn voor alle mensen; de Vinaya voor de monniken; de Abhidharma voor de goden». Met goden zijn hier de paradijsbewoners, de zaligen, de geesten, bedoeld; de abhidharma vervangt. Als Dharmarâja heeft hij onder zich tot Dharmasenâpati, hertog des Dharma’s, Çäriputra, de ster y van den Ram, omdat deze de rij der Nakshatra's bij het nieuwe jaar opent, dus aan de spits van ’t heel staat. Terwijl er een drievoudig Dharmarājaschap bestaat, schijnt de term cakravartin slechts een tweeledige opvatting toe te laten: 1. als degene die ’t rad begint te rollen (de opkomende zon, de aanvang des jaarkrings, enz.); 2. als degene die als soeverein, oppervorst, heerst (de zon in den meridiaan; in dat punt van hoogste declinatie). Ook ons wraddraaier betekent zoowel degene die de troep voorgaat als die het hoogste woord voert. Dit woord hebben de N. Buddhisten en ook de Singhalezen o. i. verkeerd vertaald met het Skr. śāstra, eigenlijk "maatlijn", en verder, volkomen gelijk aan het Latijnse regula, eigenlijk "maten, maatstok" ook regel. Nu beantwoordt een Prakrit sutta evenzeer aan Skr. sūtra als aan Skr. sūkta, een goed woord, een schoon gezegd. Daar de Sutta’s de toespraken van den Buddha bevatten, en tevens de verzen van ’t Dhammapada, die "schoone spreuken" zijn, wat anders subAdshita genoemd wordt, zoo moet men opmaken dat met Suttapitaka bedoeld is Sūkta-pitaka. De proef op de som levert een uiting van Agoka: "wat de Heere Buddha gesproken heeft, dat is goed gesproken", subAdsite, Skr. subAdshitam = sūktam, en niet = stram. Zie Cunningham C. Inser. 97. 284 DE DHARMA, Plaats ons dus naar het rijk des zonnenondergangs, dient om ons te leren wat wij hiernamaals te verwachten hebben. In één woord, het is de leer der toekomst. De Winaya leert de monnik hoe hij zich te gedragen heeft in het tegenwoordige. In zeker opzicht behoort de Winaya dus bij den Sangha, maar de Sangha zelf is slechts een navolging van de gemeenschap der heiligen in Yama's rijk; hij tracht het ideaal der verlossing al het leven te bereiken, en hoe meer dat leven een schijnleven gelijk wordt en de bewegeloosheid en gevoelloosheid van den dood nabij komt, hoe beter. Daar nu de Winaya dan ook niet de Sangha zelf tot onderwerp heeft, maar de plichten, den dharma voor de broederschap, mag het Winaya-pitaka beschouwd worden als de bewaarplaats van den Dharma. Eindelijk, de Suttas, hoe leerrijk ook voor het heden, zijn toch in de eerste plaats gelegenheidsredenen en behoort dus tot het verleden. Men zou den inhoud der drie schatkistjes aldus kunnen beschrijven: het Sutta-pitaka bevat alles wat wij noodig hebben te weten van den Buddha en het verleden; het Winaya-pitaka alles wat men in acht te nemen heeft als regel van gedrag, als geestelijke Dharma in het heden; het Abhidharma-pitaka heeft ten inhoud al wat men noodig heeft te weten om zaligheid en verlossing deelachtig te worden, hier naals als het levenslicht is uitgeblust. Moge de symmetrie tussen de drieëige wetenschap van 'het verleden, heden en toekomst' en het onderwerp der wetenschap, de Trias van Buddha, Dharma en Sangha, in sommige opzichten onvolmaakt schijnen, daaruit zal men toch wel niet het gevolg trekken dat er tussen de twee reeksen geen verband bestaat. Het ligt voor de hand aan te nemen dat dit streven is niet alleen Buddhistisch, maar algemeen Indisch. De trias, gewoonlijk Triratna genoemd, heet ook Trayâ. Dit laatste is overbekend als naam van den drievoudigen Veda: Rik, Yajus, Sâman. Uit het Aitareya-brâhmana 5, 32, blijkt dat de Schepper (Prajâpati) met Rik het werk van Opwekker of Oproeper (Aâtâr) vervulde, met yajus dat van den Brandofferontsteker; met sâman dat van den Uitgalmers of Slotzanger. De Schepper is, zooals men ziet en ten overvloede herhaalde malen uitdrukkelijk verklaard wordt, de Zonne-, Dag-, Jaar- en Tijdgod. Ook in Yâjñaval'kya's Wetboek 3, 122 is het wezen of het licht der Zon verdeeld in Re, Yajus en Sâman. DE DHARMA. 285 Er zijn wijzigingen in het oude stelsel gebracht zijn ter wille van de ontwikkeling der denkbeelden. In den oudsten vorm moet de Trias een ware drieeenheid geweest zijn. Diezelfde die door licht en orde in de baar te brengen, de natuur uit haar slaap doet ontwaken, de taak van schat vervult, is ook de vader, de Prajapati, der geestelijk-zedelijke wereld, omdat hij de denkende wezens uit hunnen sluimer, uit bewusteloosheid in den toestand van niet-weten ten leven opwekt, zodat alles wat het menschelijk brein uitdenkt ten slotte aan zijnen invloed te danken is. Hij, de eerste en grootste Meester, is tevens, wanneer hij het luisterrijkst straalt, het toonbeeld van vrekelooze reinheid, en „wanneer hij bij 't naderen van den nacht van de aarde afscheid neemt en uitdooft, is hij de manier tot getrouwe plichtsbetrachting. ! Indien men het onderscheid tusschen Brahma en Buddha met één woord zou willen schetsen, zou men kunnen zeggen dat de eerste voorgesteld wordt als hij wiens machtingwoord de dingen doet verrijzen en ondergaan; de laatste als hij wiens machtig woord leert hoe de dingen verrijzen en ondergaan. De kern van deze overtuiging is vervat in een beroemd geloofsformulier, hetwelke aan beide afdeelingen der Kerk gemeen is. Het is kennelijk uit een der tongvallen, wellicht het Pali zelf, in ’t Sanskriet overgezet, zodat wij hier alleen den Palitekst — die echter ook niet geheel in orde is — zullen laten volgen. Het formulier, dat in vers opgesteld is, luidt aldus: Ye dhammâ hetuppabhavâ, Tesham hetum Tathâgato âha; Teshaïca yo nirodho, Ewamvadî Mahâsamano. Er is een fout tegen de versmaat, die ook in de Sanskrietredactie voor- komt. Wanneer de Zon en ook Shiva de Tijdgod, trayajanu, d.i. de Trias tot lichaam hebbende, heet, dan is dat natuurlijk omdat hij uit verleden, heden en toekomst bestaat. Ook de zonnewagen, d.i. zonneloop, of zoals de Buddhisten plegen te zeggen „het rad der Wet” is trayatmya, drieledig. Die Trias is meteen de drieledige Veda, in den zin aangeduid in de aanteekening hierboven; de Buddhisten zeggen: ~de drie kleinooden”; wij zouden zeggen: de drie glanspunten. Komt. Het eenvoudigste redmiddel is te schrappen. Doet men dit, dan luidt de vertaling als volgt: Alle dharma's komen uit een oorzaak voort; hun oorzaak heeft de Thathagata verkondigd, alsmede hun onderdrukking (of: einde), hij, de waarheidsprekende Grote Asceet. | Behoudt men te, dan zal de vertaling moeten luiden: »Van de dharma's welke uit een oorzaak voortkomen, heeft de Tathagata de oorzaak verkondigd”‘; enz. Of het formulier niet meer veranderingen ondergaan heeft vóórdat het den ons bekenden vorm aannam, laten we daar; de hoofdbedoeling is klaar; de Tathagata leert ons hoe alle dingen een begin en een einde hebben volgens een onveranderlijke wet. De dharma’s zijn dus te nemen in den meest omvattenden zin van alle dingen, maar tevens zijn de woorden zóó gekozen dat men daaronder, desverkiezende, de werkingen van den menschelijken geest of de zedelijke plichten verstaan kan. Met andere woorden: het formulier is zóó ingericht dat het een materieele en een spirituele opvatting toelaat. Dit document is gecorregeerd op 16 mei 2022. Hoe veelomvattend het formulier ook zij, de theïstische Nepaleezen hebben het door een schijnbare beperking nog uitgebreid. Zij hebben deze wending er aan gegeven: "Van de dharma's welke uit een oorzaak voortkomen, is de Tathâgata de eindoorzaak en het einde." Men mag veilig aannemen dat deze lezing een latere wijziging der tekstwoorden van het vers is, maar het is niet te ontkennen dat de Nepaleezen door die verandering te brengen teruggekeerd zijn tot het oudere, vóór-buddhistische standpunt. Dat zij met bewustheid gehandeld hebben blijkt uit het feit, dat de grote Buddhistische tempel te Kathmandu gewijd is aan Swayambhû-Nâtha "onzen uit zichzelf ontstane Heere", die niets anders is — al heet hij iemand anders — dan Brahma, of, zoals de N. Buddhisten hem betitelen: Ádibuddha. Hun voorstelling mag op zichzelf beschouwd niet onjuist heeten, maar ze is niet echt Buddhistisch, want in het echt Buddhistisme is de Buddha alleen de verkondiger der orde, en al kan men zonder moeite opklimmen tot de oudere voorstelling, dat hij degene is die door zijn woord, d. i. zijn openbaring, zijn licht, de orde in 't leven roept, men mag niet beweren dat de bedoelde voorstelling met de leer der Kerk in overeenstemming is. Wat ook de vóórhistorische vorm van gezegd formulier geweest zij, zóóals wij het voor ons zien, kan het o. i. niet anders bedoelen dan dit: "de kennis van alle dingen, zooals zij zijn of zich in den menschelijken geest afspiegelen, zijn wij verplicht aan de leering van den Buddha." HOOFDSTUK III Wereldstelsel. Soorten van wezens. Wereldomwentelingen. 1. WERELDSTELSEL. Het wereldstelsel dat wij in de Buddhistische geschriften aantreffen vertoont, evenals dat der oude Indiërs in het algemeen, een bont mengsel van werkelijkheid en verdichting. Hoofdzakelijk is zulks daaraan toe te schrijven, dat overoude voorstellingen hun gezag naast de latere en meer wetenschappelijke behouden hebben. Enige van die oude voorstellingen blijken volkomen juist te wezen, mits men ze van de dichterlijke beeldspraak ontdoe; andere berusten op gebrekkige waarneming en beperkte ondervinding; weer andere hebben kennelijk, van den aanvang af, geen andere strekking gehad dan om te dienen als allegorie. Naarmate de beeldspraak haar zinrijkheid verliest, doordat de betekenis der woorden zich in verloop van tijd wijzigt, wordt ze platter opgevat of averechts verstaan. Zooodoende wordt de kloof tusschen de dichterlijke en de prozaische voorstelling van één en hetzelfde feit van lieverlede grooter en ontstaan er ten slotte twee geheel verschillende voorstellingen. Zo ontwikkelde zich bijv. uit de dichterlijke voorstelling van ’t bestaan eene vloeistof die de gehele aarde omgaf, een eenvoudig door misverstand, de waan dat een oceaan de aarde als een slang omkronkelde: uit den ouderen hemelse Varuna kwam de jongere, denkbeeldige aardomspoelende Varuna. Het is onmogelijk bij de beschouwing der Indiase denkbeelden omtrent den bouw van ’t heelal de grens te trekken tusschen de zuiver wetenschappelijke en de voor mystieke doeleinden vervormde voorstellingen. Van de eerste vernemen wij uit de Buddhistische schriften weinig, maar er zijn toch genoeg aanduidingen dat de Buddhisten met hun Indiase landgenoten aan den vooruitgang der wetenschap deelnamen. Zo kennen zij de teekens van den dierenriks, die ten tijde der stichting van den Sangha in Indië nog onbekend waren en overgenomen zijn van de Grieken. Van de Grieken zelven wordt in hun geschriften herhaalde malen gesproken. De alledaagse kennis van door waarneming bekende feiten uit de hemel- en aardrijkskunde, in onopgesmukten vorm en aan alle Indiërs, hetzij aanhangers der Kerk of niet, gemeen, had geen ander doel dan elke nuttige kennis hebben kan en treedt daarom in de schriftuur op den achtergrond. Het tegendeel geldt van de mystiek-didaktische vervorming. Het karakter van deze laatste bestaat daarom dat van de aarde en den mensch, kortom van alles wat aardsch en alledaagsch is, slechts ter loops gewag wordt gemaakt, terwijl de verschillende hemelen en hellevelden met de grootste uitvoerigheid behandeld worden. De grondslag van die indeelingen der ruimte is geenszins denkbeeldig, maar de mystieke toepassing die er van gemaakt wordt is fantastisch, of beter gezegd: heeft een bepaalde wijsgeerigzedeelijke strekking. Het zoogenaamd Buddhistische wereldstelsel — het is van belang dit te doen uitkomen — is niets anders dan de door bovenzinnelijke kennis verkregen voorstelling van de rangorde der hoogere en lagere werelden in den geest van den Indische wijsgeer-toovenaar, den yogi. De monnik is van vak een toovenaar in het klein, gelijk zijn patroon, de Buddha, het in het groot is. Men moet die bovenzinnelijke kennis van den houwer des heelals zich eigen maken ten einde in staat te zijn de natuur te beheersen, en meesterschap over de natuur leidt tot een dubbel doel: men bewerkt daardoor verlossing voor zichzelf en kan tooverij uitoefenen tegenover anderen. DE DHARMA, 1289 Tussen het stelsel der Buddhistische monniken en dat der Yogins bestaat geen noemenswaardig verschil. Om dit aan te tonen zou men niets anders behoeven te doen dan beide stelsels in de vorm van twee tabellen naast elkaar te plaatsen, en in een werk, dat zich de vergelijking van de Indische secten ten doel stelt, zouden zulke tabellen niet mogen ontbreken. Hier echter moeten wij ons daarvan onthouden en ons vergenegen met te gelegener plaatse op enkele punten van overeenkomst meer bijzonder de aandacht te vestigen. Het heelal bestaat uit talloze sfeeren (cakrawâla’s), waarvan ieder zijn eigen aarde, zon, maan, hemelen en hellen heeft. Het middelpunt van elke aarde wordt ingenomen door den glansberg Meru of Sumeru. Tussen de sfeeren ligt een bijzondere hel, Lokântarika, de 'tussen-wereldsche' geheeten. De aarde wordt verdeeld in 4 werelddeelen: 4. Uttara-Kuru, het land der Hyperboréërs en zaligen in het paradijs, ten Noorden van den Meru; 2. Jambudwîipa of Indië ten Zuiden; 3. Westelijk-Godâna ten Westen; 4. het verblijf der Oostelijke zaligen 5 ten Oosten. De voorstelling in den Een overzicht hiervan vindt men in den commentaar, toegedicht aan den Wedawyâsa (Cd. i. Vishnu, als verzamelaar van de sagen en kundigheden der oudheid), op Patañjali’s “Mogaleerboek, 3, 25. In den tekst: luidt de regel: „de kennis der werelden (gewonnen) ten gevolge van volledige concentratie des geestes op de Zon." Het volledigste overzicht van de mystische cosmologie der Z. Buddhisten geeft Hardy in zijn work “Religion of B. 1 vgg. en in diens Legends and Theories of the Buddhists, 80 veg. Bij gebrek aan voldoende bronnen is ons overzicht hoofdzakelijk aan deze werken ontleend. Deze berg, de Kim, neemt in de mythologie dezelfde plaats in als de Olympus bij de Grieken; hij is het godenparadijs. Eigenlijk is het de Noorderkim, later de Noordpool. Daarom wordt dan ook uitdrukkelijk gezegd dat alle hemellichten op bepaalde afstanden dagelijks om de Meru draaien. Het is volkomen duidelijk wat de ware bedoeling is van een hel. Het is, zooals trouwens een aantal Indische woorden voor "hel" genoeg doen blijken, een gap, opening, lege ruimte. Men zal niet dat de voorstelling aan naiviteit haar oorsprong verschuldigd is; de valse voorstelling is jonger dan de ware. In een geschrift der N Buddhisten wordt de Buddha het volgende in de mond gelegd: "De helle, o Maïtura, zijn verdicht door onwetende mensen, die dwaze geloven hetgeen niet bestaat; ze zijn het gewrok van hun verbeelding;” zie Burnouf Introd. 544. Dit is niet geheel juist; de uitvinders waren iets anders dan dwaas. Purva-Wideha. Wideha is ook de naam van een gewest in India, maar daarmede heeft Ait paarva-wideha niets gemeen dan den klank; wideha is weelderlijk lichaamloos, zalig, hemelrijk, een geest; hetzelfde als mukta. De term is bijzonder eigen aan de Yoga, bijv. Yoga-sūtra, 1, 19. De Yoga is enigszils afwijkend, in zooverre de aarde, in wier midden de gulden Sumeru staat, wel in 4 kwartieren, doch tevens in 7 werelddeelen verdeeld wordt; de Jambu-boom en het daarnaar genoemde Jambudwipa wordt insgelijks ten Zuiden van de Meru geplaatst. De Buddhisten, althans de Zuidelijken, weten ook, dat, wanneer de zon opkomt in Jambudwipa, het middag is in ’t rijk der Oostelijke zaligen, zonsondergang in Uttara-Kuru, en middernacht in Westelijk-Godāna. Dit boek is een revisie van de oorspronkelijke tekst om het lezen te vergemakkelijken. De wetenschappelijke uitdrukking van dit feit der kosmische aardrijkskunde treft men in alle leerboeken der Indiase sterrenkundigen aan. Zij verdelen den evenaar in 4 gelijke delen, ieder van 90 graden. Den eersten middagcirkel trekken zij over Ujjayini, het hedendaagse Ojein, in Jambudwipa of Bharatawarsha. Waar de eerste middagcirkel den evenaar snijdt, ligt volgens hen Lanka, Ceylon. Op 90° Westelijk van Ceylon ligt het werelddeel Ketumala met de stad Romaka; op denzelfden afstand Oostelijk het land der Bhadravas met de stad Yavakoti of Yamakoti; op 90° Westelijk van Romaka ligt de stad der Gelukzaligen, de Insulae Fortunatae der Romeinen. De Uttarakurus zijn verplaatst naar het Westen, maar blijven altogether 180° van Jambudwipa, omdat Noord- en Zuidpunt ook even zo ver van elkaar staan. Elke sfeer bestaat uit drie boven elkaar liggende lagen. De laagste heet Kama, d.i. kwasi, gebied der zinnelijke begeerten, maar in werkelijkheid: gebied van den schemer, 't eerste gloren; want Kama is, + Dezelfde boom waaronder de kleine wonderdadige Siddhartha zat bij het ploegfeest. 3 Ketumala en Godana kunnen niet anders dan synoniemen zijn; ketu en go betekenen dan ook beide: lichtstraal, een licht. Mala of mala is krans; dat zou met dana kunnen bedoeld zijn, want dana is „binden”, en dema band, krans. Doch godana zou ook kunnen betekenen: „plaats waar de lichten afgesneden worden”, en indien dit de oudste opvatting ware, zou mala niets anders zijn dan een gewestelijke uitspraak van Mara, dat dood en tegelijk Mala, de schemering, aanduidt. Hoe het zij, op de kaart behoeft men niet naar Godana te zoeken. Hiermede is zonder twijfel een geografische plaats gemeend; het woord betekent oogenschijnlijk „punt van Java”; wellicht is Koeti op Oostelijk Borneo bedoeld. Andere hebben aan Japan gedacht; niet onmogelijk. Volgens Hardy, in zijn boek "Legends of the Buddhists", zouden de voorstellingen der Buddhisten al zeer kinderachtig wezen. Hij toont zelf op tal van plaatsen dat hij het onderscheid tusschen dichterlijk-mythische en wetenschappelijke voorstellingen niet begrijpt, zodat zijn mededeelingen over dit onderwerp niet te vertrouwen zijn. DE DHARMA, 294 Gelijk wij gezien hebben, in de cosmogonie hetzelfde als raga, als Mâra. Boven de Kamavacara verheft zich het gebied der duidelijk zichtbare vormen, Rupavacara, verdeeld in 4 trappen of perken van Mijmering (dhyâna). Nog hooger is het gebied van ’t vormenloze of onzichtbare, Arupavacara. Deze lagen zijn, op zich zelf, niet hersenschimmig: het zijn mythologisch-dichterlijke uitdrukkingen voor aardvlak, lucht en hogere hemel, of, wat op hetzelfde neerkomt, voor horizonvlak, sterrengewelf en de grenze- en grondloze ether. Tijdelijk opgevat, zijn het de drie fasen van schemering, licht en verdwijning van licht. De Yogins kennen die drie lagen of fasen onder den naam van: 1. Mahendra, d. i. Indra’s of Oostelijk gebied: 2. Prajapati Mahat, d. i. des scheppers groot gebied; voorts Brahma’s Janaloka en Tapoloka; Brahma’s Satyaloka, d. i. waarachtige wereld. Ook in het Buddhistisch stelsel vormen de tweede en derde laag te zamen den Brahma-hemel. De eerste laag is de woonplaats van 6 godenklassen: 4. de vier koningen der windstreken, d. i. in proza: de vier cardinaalpunten van de horizon; 2. de 33 Dewa's; 3. de Yama’s, d. i. de bewoners van Yama’s rijk; 4. de Tushita's; 5. de Nirmânarati's; 6. de Parinirmita-Wacawartins. Weinig afwijkend luidt de opsomming van deze schemerwezens in de Yoga: de 33 Dewa’s; de Agnishwatta’s, een soort van voorvaderlijke schimmen; de Yama’s; de Tushita’s; de Aparinirmita-Wacawartins en de Parinirmita-Wacawartins. Hoezeer niet alle namen geheel duidelijk zijn, blijkt uit de opsomming, dat de plaatsen aan deze zes godenklassen toegewezen alle gedacht worden te liggen aan of vlak onder de horizon, tusschen nacht en dag, duisternis en licht. Meer gewoon is de naam Maharloka, dat 'glashelder' betekent, en dus nog duidelijker aan de wereld van de spaken beantwoordt. Bij de Yogins deewanikaya’s. Behalve deze goden worden in ‘t Buddhistisch stelsel tot de Kâma-laag of -wereld gerekend te behooren de 5 plaatsen voor 1. mensen; 2. booze geesten; 3. schimmen of spoken; 4. dieren; 5. helbewoners. Alles en alles zijn er dus 11 soorten van wezens die in het rijk van Kâma wonen. Yama is eigenlijk niet alleen de avond-, maar ook de morgenschemering; vooral duidelijk komt dit niet in de Iransche mythologie van Koning Yima. Bij de Germanen heette hij Twisko (d. i. tweeling, wat Yama ook betekent, en tweedonker, tusschen wezen). Wij weten dat Mâra, de schemeraar en duisterling, ook Wagawartin heet. licht. Al die orden worden afgeschilderd als plaatsen van genoegdoening, zoowel door de Buddhisten als door de Yogins. Bijzonder genoegelijk is het verblijf der Tushita’s. Tegenwoordig verblijft zich daar de toekomstige Buddha, de valliefderijke Bodhisatva Maitreya. Ook de tegenwoordige Buddha verbleekt daar, zooals wij weten, onmiddellijk vóórdat hij in den schoot zijner moeder drong als witte olifant. De tweede laag, de Rûpa-dhâtu of Rûpâwacara, wordt verdeeld in 16 stukken. Dit getal, zijnde tweemaal de acht windstreken, dient ter aanduiding van een geheelen cirkelomtrek. Verdeelt men den cirkel die de hemellichten gedurende een etmaal doorlopen, in zestien stukken, dan zullen acht er van bij dag, de volgende acht bij nacht boven den gezichtseinder staan. Men kan echter het zichtbare uitspansel in 46 segmenten afdeelen. Het gehele gebied omvat 4 trappen van Dhyâna's, d.i. Mijmerij, Mijmerplaatsen. Alle de bewoners derze heilige gewesten staan niet meer onder den invloed van kâma, kennen dus noch zinnelijke genoegen noch pijn, en volgens de Yogins leven zij van dhyâna. De eerste trap van Dhyâna wordt ingenomen door: 1. de Brahmaparishadya's, degenen die rondom Brahma, — hier vermoedelijk de Poolster — gezeten zijn; 2. de Brahma-purohita’s, zij die Brahma tot voorzitter hebben of de hoofd-beambten van Brahma, waarmede denkelijk de Zeven Wijzen, de sterren van den Grooten Beer bedoeld zijn; 3. de Groote Brahma’s. Een synoniem Dit behoort zoo, want tusita betekent „voldaan, tevreden.” Zulks neemt niet weg dat de oudere en ware zin een andere kan geweest zijn. Alle Bodhisatva’s zijn liefderijk of menschlievend, want het zijn alle variëteiten van Mitra, de Morgenzon, en mitra betekent ook: vriend. De Rûpabrahmaloka en Arûpabrahmaloka maken tezamen den Brahmaloka uit. De termen worden nu eens ruimer, dan weer enger opgevat. Dhyāna kan in de cosmogonie even goed licht als geschemer aanduiden. De term is Dhyānadhyāna, wat in geestelijke zin kan opgevat worden als vijfde toeleggende op Dhyāna. Bij sommige N. Buddhisten vindt men in plaats van deze de Brahmakāyika’s, degenen die tot het Brahma-korps behoren. De Lalitavistara heeft daarentegen Brahmakāyika’s en Brahma-pārśadya’s, en dit komt overeen met het stelsel der Yogīns, die in den 1ste Brahmahevel, Janaloka, plaatsen: de Brahma-purohita’s; de Brahmakāyika's; de Brahma-mahākāyika’s en de Onsterfelijken. Deze Onsterfelijken kunnen niet anders zijn dan de uit andere Indische bronnen bekende bewoners van de Noordpool. DE DHARMA. 203 van dit laatste is Cikhin, dat, onder andere, een komeet, maar ook vuur kan betekenen. Ter vertaling bezigen de Europeesche geleerden den term Aartsengel. Den tweeden trap van Dhyāna nemen in, achtereenvolgens: 1. de Parittābha's, de goden van beperkt schijnsel; 2. de Apramānābha's, die van onbeperkt schijnsel; 3. de Ābhāswara’s, de min of meer schijnenden. Tot het derde Dhyāna behooren de verblijven: 4. der Parittācubha's, de hemelingen van beperkte helderheid; 2. der Apramāna-cubha's, van onbeperkte helderheid; 3. der Cuhakārṣṇa’s, der gans en al helderen. De goden van het vierde Dhyāna zijn: 4. de Brhat-phala’s; 2. de Āsaṃjñā-satva's, zij voor wier wezen men geen term heeft; kwantsuis: onbewusten van wezen; 3. de Avrha’s; 4. de Atapa's, die zonder gloed zijn; 5. de Sudarca's, de goed zichtbaren; 6. de Sudārcana's, die schoon zijn om aan te zien; 7. de Akaṇiṣṭha’s, zij onder wie er geen jongste of kleinste is. De laatsten zijn de Maruts, de geesten van onweer, storm en weerslicht, wier bijnaam van Akaṇiṣṭha uit den Weda bekend is. Het lijdt geen twijfel dat ook de zes vorige groepen de raadselnamen van meteorische verschijnselen zijn. Volkomen duidelijk is het dat de punya-prasava's dezelfden zijn die in de gewone taal de garbha's van wolken genoemd worden. De Brhatphala’s kunnen iets soortgelijks zijn; de Sudarcana's de bliksemkransen, enz. In den Yoga beantwoordt aan deze afdeeling niets, tenzij men de bewoners van den Maharloka: de Kumuda’s, Rbhu's, Pratardana's, Afijanâbha's en Pratitâbha's, vergelijken wil. Wij zouden die vergelijking zeer gewaagd achten. Hooger of dieper — naar men wil — en verder dan de Rûpadhâtu ligt In den Yoga wordt deze afdeeling de Tapoloka, de gloedhemel, genoemd; zij omvat de Abhâswara’s; de Mahâbhâswara’s, die een groot schijnsel hebben; de Satyamahâbhâswara's, de in waarheid groot schijnsel verbreidenden. In ’t Pali: Subhakinga, d. i. helder gestrooid of verspreid. Pali: Wehapphala. Of dit het ware equivalent van brhatphala is, durven we niet beslist; het laatste kan, krachtens zijn etymologie, betekenen: grootelijks vruchtbrengend; en: groot loon hebbende. Bij de Noordelijken eenigszins anders: 1. de Anabhraka's, de wolkenloozen; 2. de Punyaprasava's, wier geboorte heilzaam is; 3. de Brhat-phala's; 4. de Asaṃjñā-satwa’s. DE DHARMA de verschijnsellooze wereld, de hoogere Brahma-hemel. Deze wordt verdeeld in vier plaatsen: 1. die van het Âkâcânantya, de oneindige ruimte; 2. die van het Vijfânântya, het einde van onderscheiding en begrip: 3. die van ’t Âkāmāntya, het niemedal; 4. die van ’t Naiwasarpināsarpināsarpināsarpinā, waarvan men evenmin begrip als geen begrip heeft, wat onuitsprekelijk is. De Yogins noemen dezen verschijnselloze Brahmahemel den Satyaloka van Brahma en plaatsen daar insgelijks de groepen van goden: de Acyuta’s, de Cuddhanivâsa's, de Satyâbha’s en de Sarpināsarpināsarpināsarpinā. Het doel van de wijze moet zijn: zich van de lagere, meer gekleurde, minder reine streken in den geest te verheffen tot de hoogere gewesten van den vrekeloozen aether of de ijle ruimte. Zoodra hij deze in waarheid bereikt heeft, zal hij ook verlost zijn van het werelds bestaan. Nog in dit streven, noch in het medegedeelde wereldstelsel is er iets eigenaardig Buddhistisch te ontdekken; beide is door en door Indisch. Nog de oorsprong noch de toepassing van het stelsel is het werk der Congregatie; ze vond dit bij haar optreden kant en klaar. SOORTEN VAN WEZENS. De werelden zijn bevolkt met talloze wezens, die naar gelang van den toestand waarin zij verkeeren ten gevolge van hunne verdienste in vroegere existenties zich laten verdeelen in 5 klassen: 1. goden; 2. mensen; 3. schimmen van afgestorvenen of spoken; 4. beesten; 5. helbewoners. Er is evenwel nog een andere, zuiver mythologische indeling der wezens, beginnende met de hoogst begaafden in geestelijk vermogen, d.i. in lichtvermogen, en eindigende met dieuelken die in volstrekte duisternis verkeeren. De grootste lichtgevers zijn dan de Buddha's, de zonnen. Den tweeden rang nemen de Pratyekabuddha’s in; den 3den de Arhats; den 4de de goden, Deva's; den 5de de Brahma’s; den 6de de Gandharva's, zekere lichtgeesten die de hemelse zangkoren vormen; den 7de de Tiger de... Men maakt niet hieruit op dat het der Kerk tot grieve moet aangerekend worden dat zij hieldt wat goed was of haar zo toescheen. DE DHARMA. 295 Garuda’s, gevleugelde wezens, die nu eens als vliegende bliksemstralen, dan weer als zonnearenden voorgesteld worden; den Beid de Nâga's, Nikkers, gewoonlijk afgebeeld als menschen met een slangenkroon op het hoofd; den Oie de Yaksha’s, een soort Dwergen of Elven; den 40% de Kumbhânda's, aardmannetjes of kabouters; beide, Yaksha’s en Kumbhânda’s zijn schattenbewaarders, evenals de Elven en Dwergen der Germaanse mythologie; zij zijn soms goed-, soms kwaadaardig. Den 41% de Asura’s of Demonen in; den 42% de Râkshasa's of Reuzen, Titanen of Giganten; den 43% de Preta's of schimmen der afgestorvenen, spoken. Eindelijk komen ten 44% de bewoners der helsche duisternis. Voor zover deze wezens overvloedig bekend zijn uit de mythologie van andere volken, vereischen zij geen nadere beschrijving. Bij de overigen hebben wij iets langer stil te staan. Op den eerste blik schijnt de Pratyekabuddha's een schepping te zijn van het Buddhisme. Het woord zou kunnen betekenen "een bijzondere, particuliere Buddha," en wordt dan ook officieel aldus verklaard, hoewel de opgegeven zin veel op onzin lijkt. Terwijl de Buddha's hun licht ook voor andere wezens laten schijnen, het pad verlichten dat tot Nirvana leidt, lichten de Pratyekabuddha's louter voor zichzelf en kunnen zij wel zelf het Nirvana bereiken, doch missen ze ten eenenkelde het vermogen om andere wezens van de kwalen des bestaan te verlossen. Ook is het een vast kenmerk van een Pratyekabuddha, dat hij nooit tegelijk met eenen Buddha leeft; hij openbaart zich uitsluitend in het tijdvak dat verloopt tusschen het Nirvana van de eenen Buddha en de opkomst van de volgenden, d. i. tusschen zonsondergang tot zonsopgang. De Pratyekabuddha kan derhalve alleen "aan nachts schijnen, want overdag zwicht zijn licht voor dat van den Zenkeng Buddha. Bedenken wij dat de snoode Dewadatta na zijn ondergang op 't einde der maand, na een kalpa, d. i een dag, als Pratyekabuddha herboren wordt, dan herkennen wij in deze personages onze oude bekenden, de 6 dwaalleeraars, de vijf planeten en de Maan. Nu is het ook klaar dat het zeer geestig bedachte woord op te lossen is, niet in Pratyeka en Buddha, maar in Prati en Ekabuddha, zodat het betekent: wedergade of wederpartijder van den Eénige Buddha. Wij kunnen het dus zeer gevoegelijk vertalen met Antibuddha. Na de Zon, en de Maan met de planeten, komen de sterren. Deze worden in de Buddhistische mythologie aangeduid met den titel van Arhat, d. i. magister, magistraat; niet ongepast is de vertaling zijn heilige;” ze breidt een stichtelijke tint over die figuren der monnikenmythologie uit en geeft vrij wel den indruk weer die het woord op het gemoed van de gelovige maakt. De Arhats heeten ook Mukta’s, verlosten ! en Ârya’s, meesters, eerwaardigen. Er zijn ook aardsche Arhats, of zooals andere Indiërs plegen te zeggen: Rshi’s, Gurus; dat in de medegedeelde opsomming bovenmenschelijke Arhats bedoeld zijn, spreekt vanzelf; men behoeft daarvoor de lijst slechts te doorlopen, waarvan de mensch zorgvuldig is uitgesloten. Alle Arhats onderscheiden zich door buitengewone gaven. Vooreerst bezitten zij eene vierledige bovenzinnelijke begaafdheid voor het doel, de bedoeling of de zaak; voor de Wet (den Dharma) of de natuur der dingen (de dharma’s); voor de exegese, woordgronding of afleiding; voor tegenwoording van geest in ’t spreken, in ’t dispuut. Daarenboven zijn zij 1 Im den ouderen tijd moet mukta ook eenvoudig een wijze, wijsgeer betekend hebben, zooals reeds vroeger is opgemerkt. De term is Patisambhidām, moeilijk met zekerheid te verklaren, daar hij nooit dan in een bepaalde verbinding voorkomt. Etymologisch zou het woord zoowel "wonderscheiding" als "bijzondere verbinding" kunnen aanduiden. De N. Buddhisten hebben daarvoor pratisamvid, besef; wat stellig niet het oorspronkelijke woord is, zooals aldoor door Childers gevoeld is (Pali Dict. 367). Mogelijk is sambhiddh ontstaan door omzetting uit sambidhd, van samenwidhyati, doorschijnen, doordringen. In beide gevallen zou het samengesteld woord synoniem zijn met moksha of mukti, in de oudere opvatting van grondige wijsheid, of van afgordening, en tevens in die van bevrijding, het losgelaten worden. Aangezien mukta en gukta in één opvatting samen kunnen vallen en sambheda = samyoga is, kan patisambhidām = praktisamyoga zijn. In Milinda Pāha 340 schijnt vaardigheid in dialektiek bedoeld. DE DHARMA. 297 begafd met 5 of 6 soorten van hogere kennis (Abhijña), als daar zijn: 1. tovermacht; 2. het hemelsch oor, zodat men alle geluiden in het heelal vernemen kan; 3. het vermogen om te bevroeden wat in een ander gemoed omgaat; 4. de kennis van een vroegere staat; 5. het hemelsch oog, waardoor men ziet wat er op de wereld rond plaats heeft en waarbij men weet hoe de verschillende wezens in de onderscheiden werelden sterven en herboren zullen worden. De 6de Abhijña is de kennis ten gevolge waarvan de smetten vernietigd worden. Een onmiddellijk gevolg van de algehele verwijdering van smetten is het Nirvana, en daarom is het verklaarbaar dat als een der kenmerken van den Arhat de bereiking van het Nirvana wordt opgegeven. Reeds in een der oudste boeken der heilige schrift komt de Arhat voor als begaafd met de 6 Abhijñas. In den ouderen tijd van het Buddhisme werd het Arhatschap ook bereikt door vrouwen, hetgeen even natuurlijk is als dat zulks later zich niet meer heeft voorgedaan. Immers de ware Arhats zijn de sterren, inzonderheid de zo genoemde maanhuizen of zonneherbergen, en daaronder komen ettelijke vrouwen voor, zoals Revati, Rohini, Jyeshtha, Chitra, enz. De Arhats welke eerst half zoo genoemd worden, omdat zij als sterren van de eerste grootte onder de menschen schitteren, staan op den vierden en hoogsten trap van heiligmaking. Over hen zullen wij later te spreken hebben in verband met de Srotapanna's, Sakradagamins en Anagamins. De 4 trappen van heiligmaking hangen ontwijfelbaar samen met even zooveel fasen van een hemellicht, maar zijn in het stelsel zoo vergeleken - sit venia verbo - dat het raadzaam schijnt er op deze plaats niet verder over uit te weiden. Hetzelfde vermogen verwerft zich de Yogi; Yoga Sutra 3, 40. De sterren heeten de spionnen van Koning Varuna, de duizend ogen des hemels. Om het Nirvana te bereiken moet men een Arhat of een Buddha wezen. Vrouwen kunnen geen Buddha's worden; ze werden ook geen Arhats — behalve in de mythologie; zij kunnen derhalve, volgens het stelsel, zich niet verheffen tot het Nirvana. Volgens de Weda kan een vrouw evenzo als een man de verlossing deelachtig worden. Daaruit volgt dat de vrouw bij de Buddhisten lager geplaatst wordt dan in de Weda. Hoe laag de vrouw gesteld wordt, zullen we later zien. Hoe duidelijk de natuurmythische grondslag der Abhijñas ook zij, in hunne vervorming mag men ze beschouwen als de uitdrukking van de bovenzinnelijke geestelijke virtuositeit welke de Indische Yogins en wonderdoende monniken zich toeschreven en de vrucht achtten van diepe gepeins. Dat beweerde meesterschap over de natuur heeft geleid tot de toeterij der fakirs en het shamanisme der bonzen, en schijnt dus eer den naam van lagere dan van hogere wijsheid te verdienen, doch in oorsprong is het noch gemeen, noch laag of populair: het is het uitvloeisel van een zeer schoolsche mystieke wijsbegeerte. De bovenzinnelijke begaafdheid van de Arhat zeker niet enkel verlossing voor zichzelf, maar zijn ook bevorderlijk aan het welzijn van andere schepsels. Ze zijn bijzonder geschikt om de ongeloovigen en twijfelaars van de waarheid der leer van de Tathagata te overtuigen en bekeeringen tot stand te brengen. Uit de aard der zaak konden ze evenwel minder goed dienstbaar gemaakt worden aan de zedelijke opvoeding des volks. Het is dus wel te begrijpen dat de Congregatie voor dit doel meer partij getrokken heeft van het reeds in ’t volksgeloof doorgedrongen leerstuk der helsche folteringen. De Zuidelijken kennen 8 voorname hellen, namelijk: Safijiwa, Sangatha, Kalasutra, Raurawa, Maharaurawa, Tapas, Pratap en de diepste en gruwelijkste van alle: Avici. Alle hellen, groot en klein, zijn 136 in getal, buiten en behalve de Lokantarika-hel of open ruimte tusschen de sfeeren, waar de schimmen rondwaren. De Noordelijken bezitten 8 hitte hellen, die nagenoeg dezelfde namen dragen als de bovenvermelde; en voorts 8 koude: Arbuda, Nirarbuda, Atata, Hahawa, Huhawa, Utpala, Padma Bonze is het Sanskriet voor wandya, weleerwaarde, een titel aan de monniken gegeven. Shaman is het Präkrt en Pali Samano, Sanskriet Gramano, ascet. De bekeeringen gewrocht door de Buddha, die tevens de hoogste Arhat is, geschieden, zoals de Legende ons leert, alle in een punt des tijds. Van hem kan men met recht zeggen: hij kwam, zag, overwon. Werkelijke preeken of sermoenen houdt hij voor reeds bekeerden, hij predikt les convertis. Wij hebben reeds vroeger gelegenheid gehad op te merken dat avici niets anders is dan het laagtepunt, het nadir. Het is een gewestelijke bijvorm van avici, laagtepunt, gevormd als udici, hoogtepunt of noordstreek. 