VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
(09 zinfnydingen wel byzonder zo flordig, dat men geduld bee De onbefiendige:en zedenlgoze Fier is welet ect: ` | 5 toa -> J E. SCHUBERT onderwerp van dit Gefchrift , doch zyn Hoogeerwaerde behandelt dit onderwerp niet, als iemand, die zich fléchts ene Levensbefchryving voorgefteld heeft $ maer eer als iemand , die een oordeel-en gefchiedkundig berltht wil geven van een voornaem gedeelte der Kerklyke Historie , geduurende de zesde eeuwe , die in verfcheiden opzichten zeer aenmerkelyk is. En dit niet alleen; de Gefchiedkun- dige Sthubert , tevens een beroemd Godgeleerde , befthouwt dit alles met een Theologisch oog; behandelt de gefchillern van dien tyd naeuwkeurig , en maekt zyne bedenkingen deswegeris betrékkelyk tot latere denkbeelden „en vétíchi]- len obk in onze dagen; wel byzonder rakende het gezag der Kerkvergaderingen en "t handliaven der Geloöfsletizen in de byzondere Máetíchappyen der Christenen : Welke onderwerpen hier niet alleen by gelegenheid, en als in °t voorbygaen , in overweging komen , maet ook buiten dat, wel opzetlyk, ontvouwd worden. Op die manier , en met dat ooginerk , geeft hy denvang- k een bericht van de bevordeting van Vigilius tot de auslyke waardigheid; vóorts van de Pauslyke verrichtit= en diëris Kerkvoogds, als mede van de Scheuring ín dé Westerfche Kerkén door dien Paus verootzáékt. In dè ontvouwing hier van komen de Kétkvetfchillen vari dien tyd onderícheidenlyk in aentherking , en 't gedfag vart Tbeodora , Gemalin van Keizer 'uititianus , ten vootdéelé der Eutycbianen, geeft den Autheur byzonderlyk aehlei- ‚ ding, tot het uitvoerig voorftellen zyner gedachten raken= de de Verdraegzaemheid , en "t handhaven der Geloofs- belydenisfen , waer van de hoofdftellingen, de volgende zyn. "t Staet by hetà vaat, ,, dat deii wys eri régtesardig Vorst zig nooit eenige Heertfchappy over de géweténs zy- her Onüderdanen zal aammatigen, Niet te min, segt by, e. kuprieh "er omftaúdigheder zyn, die vereifchen , dat e opentlyke oeffening van Godsdienst Aen zekere Geloofs- regelen verbonden werde, en dat ook alle, die eenig Ker kelvk Ampt willen waárneetnen , zich aaf dezelve houde& moeten. (2.) Wanneêr nu diergelyké Geloofs-Fotmulieren eens aangeriomen, én van 'sLands Hooge Overigheid zyn bevestigt geworden, zo heeft geen Regent vryheid, in de Kerken, welke Zicht tot dezelve bekennen, Leéeraárs im te “fchuiven , die geheel anderè gevoelens aátigaatide den Gods» dienst zyn toegedaan. En eindelyk. C5.) Wat de Leere aanbetreft, zo mag niemant een opentlyk Ampt dannees men, Méien hy eier. van de waarheid-des Leerbegrips r J ` Lr ` Over. LEVEN VAN VIGILIUS. 103 overtuigt is, "t welk deeze Kerk beleid; veel minder tag hy Leerftukken voordragen, welke met haar Geloofsbely- denis ftryden". Op deze grondftellingen beweert dan ook de Hoogleeraer gevolglyk, dat de Keizerin Theodora geen regt had, te Conftantinopolen, Alexandrie en Antiochië Patriarchen in te fchuiven, die Eutychiahen waren; daer *t Chalcedoonfche Concilie, tegen de gevoelens der Euty- chianen , ten dien tyde het algemene richtfnoer der Leere, en ene Rykswet was, die de regerende Keizer zelf met grooten yver, handhaefde. De Hoogleeraer , in het dus ver voorgeftelde gedeelte van dit Gefchrift , afgehandeld hebbende, "t geen tot Jigi- lius en dien tyd byzonder betrekkelyk is, hecht daer aen in t vierde Hoofdftuk enige Betragtingen over bet Wie, {trekkende grootlyks ter wederlegginge van de hoofdftet. lingen der voorftanderen van ’t Pausdoin, ten aenzien van *sPaufen gezag en voorregten ; die uit de Gefcliiedenis van Vigilius duidelyk te wederleggen zyn. Wyders vestigt hy op ene dergelyke wyze het oog op de Concili£n, of byeen- komften, op welken allerleie Geloofs en Kerklyke zaken verhandeld en beflooten worden. In dit Hoofdftuk ovet- weegt de Autheur opzetlyk, de vraeg; Of algemeene Conci- liën een veilig middel zyn, Geloofs-Leeten te beffertimen , en men verplicht is, zich aan bunne uitfpraken in Geloofizakén te onderwerpen ? Het beantwoorden dezer vrage b geeft hem senleiding, om enige aenmerkingeti len, rakende het appelleren op een vry en al cilie in den aenvang der Reformatie; en zic paeldlyk uit te laten over *t nut en "t gezag va deringen in byzondere omftandighéden; wae flot deze drie gevolgen afleid. „ H Eene ring kan alleenlyk door de hoogíte verleid b den. (2.) De hoogfte Landsoverheid kan tot beroepen, wien zy wil. En (3.) De hooge ! ncille met regtetlyk gezag beguuftigen blyft ze nogthans altoos de hoogfte Regter belangen”. Het laetfte Hoofdftuk éifdelýk „--- -.-- -- Geloofsformulieren , en behandelt de twee volgende vraeg- ftukken. (1.) Of de Geloofsboeken bet menschlyk verftand S welt aandoen , en de orybeld van denken benevens de erkèhten der waarbeid bepaalen? (3.) In boe verre het aan ten Leeraar der Kerke geoorloft is , van de Geloofsboeken áf te wyken, zont. der, met opzigt tot zyn Ampt en zyn uiterlyke voordeelen ,a58 eenig ongelegenbeden. ondirbeuig ie zjn Y De eetfle Va wor 104 PAPIEREN word door den Hoogleeraer ontkennende beantwoord; em met opzicht tot het laetfte voorftel wil hy,.dat men een behoorlyk onderfcheid make tusfchen noodzaeklyke Leer- ftukken des Geloofs, en zulke Leerftellingen, die tot den ond des Geloofs niet behooren ; daer omtrent omzichtig- feia gebruike, en den Vrede der Kerke in 't oog houde 5. des 'er nog al enige ruimte overblyve , indien men de ftreng maer niet te ftyf trekke.. Papieren rakende den BELISARIUS van den Heer MARMONTEL 5 $n 't gemeen, en 't cbara&er van soCRATES in "t byzonder. Nder de veelvuldige Papieren, welken deswegens in den laetften tyd bet licht gezien hebben „zyn Ter ons, ‘buiten die Stukjes, waer van wy vaorhenen reeds gewag gemaekt hebben , gene voorgekomen, die byzondere aen- WW ^ nen, dan de volgende. irmontel verdeedigt , in de boedanigbeid van —. wer; in welk Tractaetje de Autheur zich be, ` toonen dat de misílagen van vernuft, door n Hofftede getekend, meerendeels verkeerd 1 een Gelchrift van die natuur zeer wel te yn. n over de Beoordeling van den Belifarius ver- Brieffchryver ftelt zich voor de vier volgen- »men. ,, r. Dat het Gefchil weegens Socra- vloed ter waereld heeft op de Goddelyke zoch van kragt is teegens de Deisten. 2. Dat en zeer Geleerde Heer C. Nozeman , ten on» Hofflede weegens de Verdeediging van Socrar t overgehaald. 3. Dat Socrates onfchuldig is ad, door Ds. Hofflede hem op nieuw te last 1 eindelyk, welke de oorfprong van dien las- t dezelve door Ds. Hoffiede geenzins is be- Stukjes zyn indiervoege opgefteld, dat ze , ieder in hunne foort, der lezinge waerdig zyn, voor hun die "er belang in ftellen, om de Zwevende verfchillen met Ds. Hofjtede over deze onderwerpen van de ene en andere zyde te befchouwen , alzo "er kunde en oplettenheid in doorftraelt. Ook ftaet het laetfte , volgens voorgeftelde be- kendmaking in de Nieuwspapieren , door den Eerwaerden Hofftede , min of meer beantwoord te worden, Intusfchen . eert- _ elfs zogenaamde Geest, RAKENDE DEN BELISARIUS. ` lo5 heeft men. uit ene andere hand reeds te voorfchyn zien komen, een Brief aan den Schryver der vier Infaame Brie- dan. Door je B. D. Z. die bet zich eene eer rekent, een Lid te zyn van de Herderlievende Gemeente te Rotterdam; die °t waegt het verfchilftuk over de volftrekte noodzaek- Iykheid der Godlyke Openbaringe in rym, op een beflis- fenden toon, te behandelen; en niets duidelyker toont, dan dat zyn yver groot, maer zyne kennis van dit vere fchilftuk klein is. Verbandeling over de, Scbertfer') van Socrates , over dess Jen over zyne Zeden , in °t Fransch gefchreeven , door den Abt rRAGUIER. In deszelfs leven Lid = van de Franfcbe Akademie, en van die der Opfcbriften en fraije Letteren. Deze wel uitgewerkte Verhandeling kan, fchoon men den Schryver niet in alles mogte toevallen , enigermate van dienst zyn, om zich een geregelder denk- Weld te vormen van de íchertfende leer en handelwyze. van Socrates dan men gemeenlyk heeft; 't welk aenzom- ‚ mige omftandigheden van zyne leer en leven nog al cnig licht zou konnen byzetten , indien men zulks bepaeldly in toog hield, — Men voege hier by een Stukje getyteld , De ongeveins- de en onbesoi mpelde Brieffchryuer , of vrymoedige Befchou- wer van alle de Schriften, die tot bier. toe, [betreffende dit onderwerp, 1 witgekomen zyn. — Strekkende voornamelyk ter ontmaskering wan den Schryver der zoogenaamde IV. Brieven enz. Deze Befchouwer heeft niet zo zeer voor het ge- fchil zelve- te behandelen , (waer in hy echter wat fterk party trekt,» als wel zyne gedachten over de deswegens uitkomende Schriften te melden, die met de onzen niet altoos eenftemmig zyn; daer we nochtans geen van bei- den. een harnas om aen aen te trekken, als hebbende leder zyn oordeel vry. | Ten gevalle van hun , die. voor 't grappige zyn, zou fen op dezen Lyst nog plaets konnen geven aen Arlie in Blindeman of Belizarius in 't Zondags Pak. Een tukje, waer in °t hoofdzaeklyke van °t deftige verhael van Marmontel in ene burlesque vertelling misvormd word. Men zal ongetwyfeld Lezers genoeg vinden , die "t lachen- lezen; maer zy die in Schriften van zodanig ene nas tuur geestigheid zoeken, en bitterheid wraken, zullen *t zekerlyk met verachting nederleggen. | M ' Te D H lo RENVOUO RN ZEDIG ANTWOORD. Eenvoudig en Zedig Antwoord, aan den Wel Eerw. Heere P. HOFSTEDE, wegens de Voerftelling , of de Hooge Overa me? aan ving der Re ranten dry verguns van o e Godsdienstoeffening of zy oopluikende geduld werd, In e Gravenbage by J. du Mee en F. Staatman. Jn gr. oĝavo 58 bladz. merk van den Eerwaerden Hofflede, in *t voorítellen dier vrage, derzelver noodgaeklykheid of nuttigheid , en ^t belang dat zyn Eerwaerde in derzelver beantwoording. kan hebben, behelst dit Antwoord, in zeker opzicht , hoofdzaeklyk ene uitbreiding of nader bekrachtiging der : bewyzen, in een deawegens voorheen uitge even Brief (*) bygebragt. De Autheur maekt er inzonderheid werk van om de voorbeelden van openlyke bevoorregting en hand- having zyner Societeit onderfcheidenlyk in ?t helderfte daglicht te (tellen; en doet daer op ten klaerfte zien, dat dit hoogloflyk gedrag van ’s Lands Vaderen, geduurende ene reeks van 140 jaren, ontegenzeglyk toont, dat die zogenaemde Eeuwige Edicten enz. , waer op zommigen zich in dit geval beroepen., geheel vernietigd zyn. B enige voorafgaende aenmerkingen over ’t oog- Dieet of Levens-Orde: door den Heroemden Heere JOHANN GOTTLOB KRUGER , Doftor in de Geneeskunde en in de Wysbegeerte; Hoogleeraar te Halle; Lid van de Rooms " Keizerlyke Academie der Natuur-onderzoekeren , en van de Koniuglyk Pruisfifche Academie der Weeten- fchappen. Uit bet Hoogduitsch vertaald door j. W. &us- TIG. Voor den Vertaaler. Te Groningen, by H. Veche nerus, 1769. Gr. OGavo, 320 bladz. i Enigvuldige Werken zyn er in ouden lagteren en hea VE dendaagíchen tyd gefchreeven over de Levenswyze m de gezondheid des lichaams te bewaaren , behalven de Verhandelingen en Regelen in de meeste famenftelzels der Geneeskunde ingevoegd. Men mag hierom zeggen, dat %er minder gebrek is aan goede Regelen , dan aan de apval= ging derzelven: wyl veele meníchen zich niet verledigens, . | o —— - €*) Zie N, Vaderl. Letter - Oef. DL D. bl, 573. Lec a "pai feredsdeeenr uuo oo CS X. ` ts Je G. CRUGBR LEVENS-ORDE, Zon of *t niet der moeite waardig achten hier over veel te lee- zen of te denken, en nog minder werk maaken om de voorfchriften hier omtrent gegeeven te volgen. Ondertus- fchen tragten de Geneesheeren , het wig hier van begry- de, door nieuwer en nienwer Schriften de menfchen ier toe op te wekken; doch dikwils met weinig of geen beter gevolg dan Zede-Schryvers door vernieuwde wer- ken over de Zedekunde, en het belang van deeze , aa voor ieder mensch zelve als voor het algemeen, de menfchen tot betragtinge van hunne pligten brengen. Dan, het zy 205 dit belet egter niet dat goede Werken over de Zede- kunde, en goede Regelen ter bewaaringe van gezondheid haare nutttigheid en waarde hebben, en van het verftandig en redelyk gedeelte des menschdoms ten hunnen voordeel gebruikt worden (*). De Geleerde KRUGER, door andere werken reeds zeer algemeen, en ook onze Vaderlandera bekend, heeft op dezelven ook nog dit over het gedeelte der Geneeskunde, de gezondheid te bewaaren , laaten vole gen, en het zelve uitvoerig, in een gefchikte orde, en met zo veel klaarheid verhandeld , dat het van Geneeskun-. digen niet alleen, maar ook van byzondere perfoonen, en van maar gemeene kundigheden en vermogens» en nu in T0 00007 ^^, ook van onze Landsgenooten kan vindt in het zelve zeer veel goede welken wel begreepen en gevalgd *id van veelen zouden bewaaren en len. Alles is beredeneerd , en het chtigen Dei gefchreeven , za dat het n geleezen warden : de Schryver voorkoomende zaak , wel eens wat nin- of meerdere langwyligheid onte aar op hy dit doet, en de aangele- id der zaake waarover, maakt dat rdriet baare, Zie hier hoe het Werk geheel vervat. Het eerfte heeft tat dbeid te bewaaren 3y, Het tweede , n zyn. Het derde, Hoe men Het eerfte is het uitgebreidfte, 5 en met reden, want de gezond- : heid (*) Men vindt eenige Leefregelen, in een kort beftek, in de A Paderl. Letter-Of. Il. Deel, 2, St. blada YA. `" 168 " Le €. KÉUGÉR heid te bewaaren' flrekt te gelyk om ziekten te verhoedert en het leven te verlengen. Van de Leven:-Orde , in °t algemeen , fpreekende , merkt de Heer KRUGER aan, waar in dezelve beítaat, welke nut- tigheid ze heeft, en dat dezelfde wyze, hier in gehouden , niet voor alle menfchen heilzaam kan zyn; zo wegens de byzondere gefchapenheid der menfchelyke lichaamen, Jdio- fyncrafie genoemd , als de gewoonte waar aan fommigen gehegt zyn, en welke niet minder verfchillende is dan de eigenaartige gefteldheid ; en elk dit van zich zelve best kunnende weeten, wordt met reden gezegd dat elk in zo verre zyn eigen Doétor moet zyn. Om dat de gewoonte veel invloed heeft op de gezondheid, en deezen van den menfche afhangt, raadt hy: zich aan alles te gewennen , maar aan niets te verflaaven. Om dat nu veele menfchen-, door een wanbegrip der Ouderen , in den eerften opgroei, een ongunftige lichaamsgefteldheid voor het verdere leven ` verkrygen, en aan verkeerde gewoonten, buiten hunnen Schuld, verknogt raaken, laat de Schryver op het voorge-. melde eenige aanmerkingen over de Opvoeding der Kinde- ren volgen. Men bederft de Kinderen , naar zyn oordeel , door al te groote zorgvuldigheid om hen voor de allerge- ringfte aandoeningen van de lugt, en alles wat men zich maar verbeeldt hun nadeelig voor de gezondheid te kun- nen zvn te behoeden; terwyl men ziet dat anderen, die vau *t begin af harden leeren, doorgaans, in den vroeger en ook laateren tyd gezonder en fterker zyn. Hy betrekt hoofdzaaklyk alles tot deeze Regelen : men gewenne de Kinderen alles te kunnen verdraagen , zonder aan iet zeda- nig te verílingeren, dat zy het niet kunnen laaten; men fta hun toe dat zy meer de orde der natuure opvolgen dan zekere fpitsvindige ftellingen, en verbiede hun flegts "t ge- ne klaarblyklyk tot hun nadeel ftrekt. Onder dingen den kinderen ten uiterften nadeelig rekent hy het eeten van on- - rype fruiten, en het drinken van kouden drank als zy ver- hit zyn. De beste drank meent hy, is fchoon bron- of put-water. Het befluit is: ,, Men gewenne hun in geen ding al te teder; men laate hunne gezondheid veel eer bee rusten op de natuur, dan op.de konst; men dwinge hen zo weinig als mogelyk; en, trachte hun meer door voor- beelden, dan door ftrenge zedelesfen , verftand , deugd en goede manieren in te fcherpen.". en open te zetten tot verlugting -y nfteen of buskruid. Hier by voegt eenige aanmerkingen over andere ugt, haare warrite , koude, fchaa« lken of uit het voorgaande Lannen 'eeder geleezen.worden. |. s ten en Drinken is zeer uitgebreid, lat hier in veele verfcheidenheden mt hier in overweging „de overs D ik; dan het Nadeel uit onihaatig« heid en te weinig Drinken ontffdande. Aangaande de béste Kost zegt hy : „ Hoe cakelvondiger eene fpys is ER hoe minder fcherpte zy heeft, hoe. nader zy komt ain E fchapenlieid ván onze. fappen „en hoe ligter zy daar fh kaft Overgaan , des te gezonder is zy. Spyzei en dranken vau IV. DEEL«.N. LETT, NO, je "OH Sep 1io LO KRUGER een fterken finaak en reuk maaken zich aanftonds verdage , dat zy ook in het licheam hevige beweegingen verwekken , en haare vlugheid brengt te wege, dat het nut van geen ‘langen duur ís, Dit alles heeft natuur gemyd by de fpyzen die zy zelve voortbrengt , betoonende hier mede dat “voor onze gezóndheid zorg draage. Daarentegen heeft de onst, die dit inzicht uit het oog verliest en de tong tot keurmeester aanftelt, geheel anders ‘er óver gevonnist; en fpyzen uitgevonden , die bevallig voor den fmaak, maar nadeelig voor de gezondheid zyn”, `. | Spyzen uit Gewasfen en Dieren oordeelt hy beide nuttig te wezens de algemeene beftand-deelen van goede fpvzen inoeten zyn zekere olieagtige en aardfche deelen, welken £y in zich bevatten. Hoe dikwils men dagelyks fpyzen moge, meent de Schryver, wordt best aan de gewoonte ` ‘Òvergelaaten: doch hy acht het een nodige talel-regel, de Spyzen ter deegete kaauwen. Spyzen die veel gelei in heb- ben zyn wel de voedzaamfte, gelyk het vleesch van jon gieren , doch het ís niet veilig voor de gezondheid zoda gen alleen te gebruiken, men moet 'er anderen uit sardge- wasten tusfchen voegen, Voorts maakt de Heer KRUGER eenige aanmerkingen over de verfcheide fpyzen ten aanzien Van de Landftreeken ; en „by gelegenheid van Brood, over de verkeerdheid van de kinderen met meel-pap of kaauw- wels van brood te voeden sover het onderfcheid der fpyzen Wt het Ryk der Planten en Dieren; en hoe dezelven tot gebruik bereid , gekookt of gebraaden moeten worden 5 over de Speceryen , zout, azyn , ajuin , chatotten , fuiker , Nan welk laatíte hy geen vyand is of dezelve veroordeelt eh eigenlyk gezegde fpeceryen. Hier op gaat hy over tot Me Dranken ; de gezondíte is water; wyn kan ook met nut gebruikt worden ; en doet in zwakke geftelten dikwils meer goed dan alle artzenyen. By gelegenheid van den wyn windt men hier een uitvoerige befchryving van de verfciüil- lende foorten van wynen uit HOPFMAN. Brandewyn heeft «ok zyn gebruik, doch moet als een geneesmiddel aange- merkt, en niet uit gewoonte gedronken worden. Bier i$ vok geen verachtelyke drank; de melk kan voor fpyze en drank tevens verftrekken. Koffy , chocotaat en thee hebben hunne voor en ns declen, welken voornaamelyk , door de maatigheid en gefteldheid der genen die dezelven gebrui- ken , bepaald moeten worden ; aan kinderen oordeelt hy best geene koffy te geeven. Van de mineraate wateren fpreekende , meent by derzelver voornaame kràgt te be, LEVENS- ORDE» fti fizan ini den vluggen geest, en hierom niet té kunnen nages bootst worden ; fehoon hy denkt dat de geneezingen zo zeer bevorderd worden door de uitfpanningen en vermaak« Iykheden , welken men by de bronnen houdt en geniet y “als door het gebruik der wateren. Tabak en fnuif, fchaon, op Zich zelve als artzenyen aangemerkt, welken van fterk prikkelende kragten zyn, worden, door gewoonte, zone ler kwaade aandoeninge, en van fommigen nog met eenig, tnt gebruikt. 4 Hier op volgt nu een ander Hoofdftuk van pud en Waaken. De rioodzaaklykheid van den flaap, tot herftelling van de verloore kragten , aangetoond hebbende , onderzoekt de Schryver hoe lang men moet flaapen, *t welk naar de verfchilfende gefteldheden en werkzaamheid der perfoonen: moet bepaald worden. Ook is een nfiddagflaapje niette veroordeelen; de natuur bet de dieren, alg zy gegeeten hebben; zich tot flaapen te dien, eu de verteering der fpyzen wordt 'er door be- vorderd; "Op den rug te liggen is kwaad, en geeft aanlei- oomen. it maaken 'geén gering deel uit vag en hebben grooten invloed op de 'aaklykheid der beweeging en haare ond. Zy kan op alle tyden van den doch best in den morgenftond , als wpgereezen; althans voor den maale | n nog overgeblevene ftoffen in de lbragt,en de o n. Zy mag wel zel, moet naar k een iegelyk, i zn , welken hi 1 het meeste nt KRUGER; ZY \ loch -wydloopi e » door arbeid füste heeft 5 bedienen, oordeelt hy o de natuur zelve leert. `. Welke aandoeningen de Hartstogten op de menfchelyke, Sc maaken weet elk door bevinding ; nodig is het, erhalve bier op in de Leyens-orde behoorlyk acht te : 3 aan, 119 Je €. KRUGER- - | 4 flaan. Toorn, fchrik, vreeze en droef heid ontítellen het lichaam , en zyn in 't algemeen nadeelig , en zoze iet goeds uitwerken, het is zeldzaam en aHeen by toeval; vreugde. en hope, in tegendeel, doen meer tot onderhoud der ge- ` zondheid en' des levens dan de kostelykfte artzenyen. Hier in heeft hy den beroemden HOFFMAN tot medeftemmer, Dienvolgens moet een jegelyk zich zelve naauwkeurig on- derzoeken tot welke hartstogten hy in 't byzonder over- helle; en zich benaarftigen om de nadeeligen door redes lyke befpiegelingen , of, zo deezen niet toereikende gevon- n worden, door zedelyke handelingen , door tegepge- ftelde hartstogten, of door andere middelen te maatlgen. Omtrent de Toorne merkt de Schryver, in 't byzonder „ aan, dat iemant die toornig is, zyn fpeekzel, °t welk te dien tyde een fchaadelyke eigeúfchap heeft, niet moet in- zwelgen maar uitípuwen „en niet kort na de toornige vlaa- gen eeten of drinken, en nog minder purgeer-of braak- middelen gebruiken. Aangaande het Studeeren , welk hier onder ook voorkomt , wordt geraaden ; ten minften zo veele. vuren tot beweeging van het lichaam , als tot het ftudeeren aan te wenden; noit aanftends na het eeten, of kort voor men zich ter ruste begeeft, fludeeren ; ja noit dan wanneer men een regte drift daar toe heeft, 8 , Nu volgt nog een Hoofdítuk van de Uitwer De gang, Waterloozing, onzichtbaare Uitwaasfeming enze. moeten alsze te weinig zyn bevorderd, en te veel zynde gemaatigd worden. Hier onder vindt men zelfs aanmerkin- ` gen over het wasfchen, kammen en blanketten. | Hier op gaat de Heer KRUGER over tot het tweede Deel, : Hoe Ziekten te verboeden zyn , "t welk zeer kort is. Wyl een. mensch niet altyd alle levens-regelen tot bewaaring der ge- zondheid “heeft waargenomen , of konnen waarneemen „ moet. hy de beginzels van opkoomende ziekten, zo dra hy. 'er eenigen bemerkt, in de geboorte tragten te finooren, ` door omzichtig te onderzoeken , waar in hy tegen de levens- órde mogt hebben gefeild „en dit, zo veel mogelyk , op de beste wyze te verbeteren, en de uitwerkzelen hier van te verminderen, Kan hy de oorzaak niet ontdekken , en begint zich reeds iet van eene ziekte te vertoonen, moet hy op Zich zelve acht geeven , waar toe hy trek , en, waar van hy afkeer heeft: wyl de involging hier van ,fchoon niet altyd, doorgaans heilzadm is tot afweering of vermindering vaú gene ziekte, Hier by worden nog eenige aanmerkingen de (c . . . yoe i LEVENS =ORDEe elt: woegd tot afwending van byzondere krankheden, welken byzondere opmerkingen vereifchen. Het derde en laatfte Deel van het Werk , ook kort vervat’ regelen , Hoe men booge jaaren bereiken konne. Na een onderzoek der oorzaeken van 's menfchen ouderdom en dood, zegt de Schryver, wie oud begeert te worden moet in de jeugd zyne kragten niet verkwisten door te veel en te zwaare lichaams- beweegingen, noch door veel te medicyneeren „inzonderheid purgeeren en aderlaaten ; hier by moet hy zyne hartstogtén beteugelen , behalven de blydfchap en hope, waar in hy zich wel mag toegeeven, Het ftudeeren en de arbeid des lichaams moet met het vyf- tigfte jaar wat verminderd worden. De ouderdom reeds aanwezig zynde, moet de verdouwing der fpyze , de ome Joop van het bloed, de ftoelgang enz. traag zynde gewor- den, door zagte wegen en middelen te hulpe gekomen worden, ! Die zyne gezondheid en het leven lief heeft, ziet, uit het gene wy gezegd hebben, dat hy in dit Werk goede Regelen ikan vinden, om de eene te bewaaren en he ander te verlengen. | Antbropotbeologia ‚ dat is, Aanwyzing boe men uit de Be- Jchouwinge des Menftben , naamelyk; zynes Lichaams, des- zelfs leden en derzelver verrichtingen ; der Ziele en baarer vermogens. Der vermeerdering en onderbouding des men- „Jcbelyken Geflachts, des levens, der geboorte , des oder, ' doms, van bet levensperk , der ziekten, des doods, en der opftandinge van den dooden, enz. de Alsnacht , W^ysbeid , Gerecbtigbeid , Goedbeid en Woorzorge Godts kan kennen, Tot verbeerlyking van den 'grooten Godt, en tot flichting ` des Naasten voorgefleld , door JOHAN HEINRICH SCHUTTE M. D. Landphyficus van °t Hertogdom. Cleef, oudfte Medelid van het Provinciaale Collegium Medicum te * Cleef , Uitvinder en Geneesheer van de Cleeffche Ge- zondbron. Uit bet Hoogduitsch vertaald door THEODORUS - WAN BRUSSEL. Mét koopere Plaaten werfierd. Te Am[ler- dam, by D. onder de Linden en Zoon. 1769. Gr. Oc- ' favo, 327 blads. | ) E Heer scuuTTE de overtuiglyke blyken van Godá magt, wysheid en goedheid, uit de befchouwing van ~ betmenfchelyk lichaam en leven, waar toe hem zyn beroep EE 3 ofte 114 | yj H, SEHUTTE _onophoudelyk ftoffe had: verfchaft „ gezien en ondervoa- den hebbende, heeft nog wel in het vier en zeventigfte jaar van zynen ouderdom, zynen evenmensch „door aanleiding tot gelyke befchouwinge te geeven, willen opleiden, om hier door tot verheerlyking van zynen Schepper bewogen te worden. Het Werk is verdeeld in agttien Hoofdftukken. De Schryver begint met de Schepping van het menfchelyk Ge- .flagt, en gaat dan over tot den Meníche in het byzonder; vertoonende het kunftig Maakzel des menfchelyken Li- ‚ chaams , de Geftalte of het Postuur , de Grootte , Samenftel- ling der Deelen, en komt dan tot byzondere gedeelten van het zelve. Eerst komt voor het Hoofd en de Herfenen, hier op het Aangezicht, de Oogen en het Gezicht, het Oor en het Gehoor, de Neuze en de Reuk, de Mond, de Tonge en de Smaak, de Tanden en het Kaauwen , het Speekzel, de Keel, de Slokdarm, de Maage en Spysver- teering, het Alvleesch -fap, de Galle, Chyl en het Melk- fap, de Darmen en Melkvaten, het Hart en de Omloop des bloeds, de Ongevoelige uitwaasfeming, de Longe en de Ademhaalinge , de Stemme en de Spraak „de Affcheiding ; de Lever en de Galle, de Milt, het Net, de Nieren, de Pis- blaaze , de Voortteeling en Voeding der menfchelyke Vrugt in "e Moeders lichaam , de Zenuwen en het Zenuw - fap , de Levensgeesten en het Gevoel, de Spieren, de Beenderen, Kraakbeenderen , Banden , Peezen, de Nagels aan handen en voeten , de Hairen, Alle deeze deelen worden, elk op zich zelve, befchreeven „en het verwogderlyke in dezelven aaggewéezen, om er de magt.en wysheid van God in te doen bemerken. De grootfte naauwkeurigheid vindt men ‘er niet in, doch deeze wordt ook in een Werk voor 't Gee meen geíchreeven, miet vereischt; genoeg egter tot het bee doelde oogmerk. ` | : ‚ Zie hier tot een voorbeeld wat hy, na het geftel der Zes Er BENE nuweg | t | ANTHROPOTHEOLGGIA. le laat het hier by niet, maar nderwerpen volgen , welken den in byzondere omítandigheden taat, de Huwelyks-Zegen, de iet affterven der Kinderen in de g Getal der geboorene Jongens »orte van elk mensch onder de de Ouderdom des menfchen „ Salomons befchryving van des Menfchelyk Leven, het Gadlyk H4 ` bes 4 . » Deese opgetelde zoosten zyn allen door den tyd nit 1M ` , a GD POM RL het zaad voortgekomen. . s, Plaats, De natuurlyke groeiplaats deezer vrugten, smelyk daar ze van zelven in "t wild voortkoomen, is oscovien, Armenien, en elders. In Moscovien heeft ze de vermaarde Krnidkenner amman in 't wild groeijende ge- wonden, dog met draoge en onzappige vrugten, en het is zeker, dat alle de veríchillende tamme zoorten allengskens or de cultuur, gevalig uit het zaad zyn voortgeko- men CU "n : Hier op wordt aangeweezen de Manier om Abricoofeboes ween te kweeken , Abricogfan te droogen , Groene Ahricoo/en in se leggen, Geeonfyte rypa dies: toe te maaken , Geroos- se Abricoofen, Confüuuren van-Groene Abricaofen, op meer dan eene .wyse, Marmelaade van Abricoofen , Abricooferi Koekjes te maaken , Abricoofen droog te confyten , Syroop vara ` Abricoofen te maaken. Zie hier wat van bet woerd, Adepti; zo geëerd ander de Chymisten, gezegd wordt. " Adepti noemt men de zule ken die in alle weetenfchappen, voornaamelyk in de Ges. wees-en Scheykunde, in geleertheid en.ervaarentheid boven . anderen uitmunten. By.eeuigen word het woord Adeptus voor ‚ Receptus of Adoptatus verklaart, "t welk zoo veel wil zeg- gen, als iemand die uit een byzondere’ genade, tot iets verkooren en afgezondert is. Ook vind men ’er, die het Kever van Adipiscor , erlangen, afleiden , om reden dat de zulken Adepti genaamt worden, die uit een byzondere’ gee. nade iets verhevens in kennisfe en geleertheid , boven hune ne meedemenfchen verkreegen hebben.” THEOPHR. PARAS . ezLsus is de eerfte Schryver, die Ter gewag van maakt, Er en zig zelven een Adeptus genaamt heeft, fchoon hy veele wonderlyke zaaken heeft voortgebracht , heeft nochtans ge ervaarenheid geleert, dat hy een bedrieger was. Her- ND, zyn Leerling, voor ervarender en geleerder gehou- en dan PARACELSUS zelve, noemt zig meede een Adeptus, en roemt zig gelukkig wegens die gaave, zeggende in zyn werk» dat hy door. vlyt en zwoegen, een verhevener trap wan licht heeft bereikt, als zynen Meester, De Alchymise ten Of gewaande Goudmaakers wilden aok boven alle an- deret depti genaamt worden, noemende hunne Wysbe- geert meede Adepta; dog de ervaarentheid heeft ons ge- jeerts dat veele van deeze zoort van Geleerden, na hun eigen Eed: en dat van alle de zulken, die zy dwaas ge-- tos 0 | noeg „à e HUISHOUDELYK WOORDENBOEK. ` 439 noag vonden, om aan hunne ydele voorgeevingen „geloot te daan, verteert te hebben, zommigen in de uiterfte ap, moede zyn vervallen, en van kommer en gebrek vergaan. ss Ansjovis , Encbraficbelus ; ook Apbia , of Apue ; (Clupea maxilla fuperiere longiore , LINN. Syf. Nature) , zyn Vische es van byna een vinger lang, zomtyds iets grooter. In de iddeland/cbe Zee zyn zy zeer gemeen en werden aldaar op - de kust van Provence , als mede by Genua , omtrent de maand Mey, Juny en July gevischt. "a Nagts worden zy gevangen ,iteekende de visíchers dikwils vuur of ligt op de vens van hunne fchuiten dewyl hun dit een mee nigvuldiger vangst verfchaft ; dog men zegt dat die zo goed niet zyn, als de geene welke zonder vuur gevangen wor- den: Wanneer de vangst thuis gebragt is , worden ’er direct de koppen afgefneeden a Om reden dat dit Vischte dè gal zeer hoog en als in de kop heeft zitten, en deze "er aanblyvende , het gantfche Vischje zoude bitter maaken 3 Men haalt ‘er mede de ingewanden uit , en pakt ze dan met zout in kleine tonnetjes of aarde kruiken. Te Bayonne, aan de Spaan/cbe Zee vangt men er ook veele die dezen naam voeren, dog zy zyn grooter, en komen digter by de Sare dynen of Sprot ; zy worden egter veel voor Ansjovis geílee» ten: Van den eigenften aart, zyn die, welke in zommige baren zo menigvuldig op de Zeeuw/che froomen en by Bers Bären gevangen worden: Deze en de vooren aangehaal- e zyn ’t best door hunne platheid van de egte Ansjovit. te onderfcheiden, | » De ingezulte Ansjovis is voor veele een lekkere. ver« fnapering , en worden veeltyds by "t defert geplaatst: Op een Collation maakt het ook geen onaangenaam fchoteltje „ en is zeer bekwaam om een glas. wyn goed te doen fmaa« ken; Gewoonlyk eet men ze als zalaad; Na dat ze van de. graaten zyn afgetrokken, laat men ze, ma maate zy zout zyn, in water of nog beter in dun bier uittrekken; {chikt ze dan rietjes op een bord of fchoteltje, en men nuttigt za met gehakte pietercely , boom-olyen azyn, als mede voee. . iemand die van de {maak houd, een weinig erego: Zy weke ken den eetlust op „en zyn zeer goed om de fpyzen te daer verteeren , ook worden zy in veelerlei zaufen gebruikt”. Een ander Artikel leert Gebeime Brieven ta /chryoen , die niemant anders leezen kan, dan die den fleutel beeft, Hier toe heeft men veelerlei caraGiers uitgevonden , die in plaats van letters dienen, welke Brieven derhalven niemand kan leezen , dan die de fleutel heeft , datis, die , welke weet, wat; ae — —; We, C HOME L woor letters of woorden doorde cara&ters verítaan worden 5 egter-kunnen ze evenwel nog ontcyffert worden van men- fchen die daar in geoeffent zyn. Maar daar is een manier p om geheime Brieven te fchryven, die niemand in ftaat is te ontcyfferen, dan die geene welke de Brief fchryft , ep aan wien hy gezonden word; * welke aldus gefchied : De- Schryver des Briefs verkiest een klein boek naar welgeval- Jen, hier in zoekt hy de woorden op, die hy van 't begin af om te. weeten nodig heeft, en zet dan alleen maar de bladzyde, regel, en het hoeveelfte woord het in de regel $$, na vervolg in de Briefs als nu die geene, aan welke de Brief gezonden word , ook dat boek van dezelfde druk heeft, zo kan hy de Brief ontcyfferen en deszelfs inhoud weeten; daar ondertusfchen geen mensch in de waereld , die van dit geheim niet onderrigt is, of onderrigt zynde, dat boek niet heeft, zulks zal kunnen doen; en men bee: grypt ligtelyk , dat het tusfchen den Sehryver, en die geene san welke gefchreeven word , voorheen moet afgefprooken zyn, wat boek de fehryver gebruiken zal, en dat de ont- vanger des Briefs zulks moet hebben, en ook teffens ge- heim houden; zodanige Brieven kunnen in veelerley geval- Jen dienftig zyn, als onder anderen in oorlogstyden, daar de Brieven van aangelegentheid in de handen der vyanden kunnen geraaken, enz. … — - Hier wordt nog bygevoegd: Om een Brief met onzigtbaare Letters te fcbryven , die men zigt- en leesbaar maaken kan. Op meer dan eene wyze; als ook, Om de gefchreepe letteren gebeel uit te doen. t s, Byl- brief; die ook wel Water- brief genaamt word , is eigentlyk de Obligatie , of om beter te zeggen , het Rever- faal , waar door blykt, dat iemant hypotheecq heeft op. een zodanig Schip , dat door den Scheeps-timmerman op water- regt is verkogt, en welk hypotheecq volkomen zyn kragt houd, tot zo lange de koop- penningen ten eenenmaalen voldaan zyn: De vereischtens van een Byl-brief zyn 1. dat de naam van het Schip ‘er in uitgedrukt fta; 2. de voors waarden, waar op de koop is gefchied; 3. hoe veel er op. betaalt is, en wat zom ‘êr is op fchuldig gebleeven; 4. hoe veel intresfen daar jaarlyks van zullen betaalt worden 3 g. dat fchip, masten, ankers , (ouwen, Seil en treil, als meede de perfoon en overige goederen van den koper , daar voor fpeciaal verbonden worden. Een dusdanige Byl- brief heeft preferentie boven alle andere fchulden , op de waarde. van het fchip met zyn toebehooren , behalven indien ‘er y HUISHOUDELYK. WOORDENBOEK. tag "is, waar voor hy moet agterftaan ; oek dient men verdagt te zyn, dat men in de Provintie van Holland n een dusdanige Byl -brief de veertigíte penning moet bee len”. . ` Wy zullen hier alleen nog op laaten volgen de befchrys ving der Draay-balfen: ,, Een Vogelen-geflagt door BRIS- son ‘en LINNZUS Torquilla en 7*ynx genaamt: deszelfs kene merken zyn , een rondagtige fpitze bek, ingedookene neuss sen, een rolronde tóng , die wormswyze, en by uitflek ig is, en een fcherpe punt heeft. s» Van dit geflagt is maar eene zoort bekend, zig in Hus ropa onthoudende , en die men voorjaars "t meest in derzei- ver noordelykfte gedeeltens ziet :- Linnæus in.zyne Faune Suec, noemt hem Cuculus fubgrifeus maculatus , reiricibus ep gris fasciis undulatis; dit vogeltje heeft de grootte van cen ik, en-is wegens derzelver fchoone koleuren eene der fraaifte van Europa; boven op-het lyf is het grys mes bruin en zwart overdwars, en als met golven gemengeld; van onderen is het roskleurig , met. zwarte dwarsftreepen ` "TT " osagtig wit, met zwart gefpik- 1 bleekagtig grys , met breede, ze vlakken en golfswyze ftreepe yn geelagtig bruin , de bek is sleek-rood. Het wyfje is in alle van koleur als het mannetje, gewoone voedzel Mieren, dia reter door het uitfteeken zyner, een lymig vogt vast dat jet op’ e inflokken zonder dat ze aam maakt by gemeenlyk in oude, ‚en broeid meest agt of negen luid komt zeer wel met eenige ereen; zeér woest en.wild van rd het jong uit zyn nest genoo« te om het te temmen: Hem in hy altoos zyn kop na agteren zulk een vreemde wyze , dat hy. aay-bals heeft verkreegen, ook kop even eens alseen kuif over- van den Draayhals word voor. nsen zommigen agten hem , ter ider dan de Ortolans ". ^ iggen , dat het van een zeer uit- aye Do groote verfcheidenheid 129 . f. HUME ' van onderwerpen maakt dat het is iet voor allen ? men vinde Ser in wat men denkt en niet zou denken. De Lyst van èen groote menigte van Inteekenaaren toont dat het van veelen begeerd wordt. Wy vinden (ommige Artikels vry wel uitgevoerd : doch om van alle te oordeelen werdt meer- der en algemeener kundigheid vereischt dan ons vere meeten te bezitten. De Vertaaler en Schryver of Schryvers Sen zulke vyanden van de letter y, dat zy alle woorden van Griekfchen oorfprong , in*t gemeen met een y gefpeld „ met een dubbele ij fchryven. | Historie van Engeland. Door DAVID HUME. Uit bet Engelscb vertaald. Ilde Deel. Te Rott. by Lofel en anderen 1769. In groot oëtavo 648 bladzyden. | 07 7 Olgens het Plan, dat wy ons in °t bericht van °t eerfte Deel dezes Werks voorgefteld hebben, om ons wel inzonderheid te bepalen tot het opgeven van de characters der Engelfche Vorften , zo als ze door de welbefneden pen dezes Historlefchryvers op "t papier gebragt zyn , (* ftaet ons, met den aenvang van dit tweede Deel, in de eerfte plaets het oog te vestigen op den oorlogzuchtigen Richard den I. die, zynen overleeden Vader, Hendrik den IL , opgevolgd , in *t tiende jaer zyner Regeringe , 6 April 1199 D en geest gaf; wiens character hier aldus word af- ema e ' ` 5 an Het luisterrykfte gedeelte dezes Konings geäertheit , beftond in deszelfs bekwaemheden tot den kryg 3 geen mensch, zelfs in die Ridderlyke tyden, bezat meer moed en onverfchrokkenheit dan hy „ welke eigenfchap hem den naem deed krygen van leeuwenhart, (ceur de lion.) «Hy haekte vuriglyk naer roem, voornamelyk, krygsroem; en naerdien zyn beleid in het veld niet minder was dan zyn moed, fcheen hy alle bekwaemheid te bezitten om dezelve te verkrygen. Zyne gevoeligheden waren insgelyks groot , zyn trots onverwinnelyk , weshalven zyne onderdanen , zoo wel als zyne naburen reden hadden te vreezen , dat żyne regering een geduurig toneel van bloed en verwoesting zoude uitgemaekt hebben. Driftig en oploopent van aert p. werd hy nogthans door zyne goede en kwade hoedanighe- den, welken aan zulk eene gefteltenis eigen zyn, onder” (*) Zie N. Pad. Lett, HI D. bl. 416. - ei be -— HISTORIE VAN ENGELAND.. tds | "ftheiden: hy was openhartig, vry , edelmoedig, oprecht en braef ; maer teffens wraekzuchtig, overheerfchende, eerzuchtig , hoogmoedig en wreed , derhalven, beter ge- fchikt om. de menfchen door de grootheid zyner onder- nemingen te verblinden, dan hun geluk te bevorderen, of zyne eige groothelt te bewerken , door eene gezonde en wel beleide ftaetkunde. " Zyne krygsbekwaemlreden fchy- pen hem, k de Historiefchryver verder aenmerkt , by de Engelfchen bemind gemmekt te hebben; fchoon Tegering onderdrukkend en enigermate willekeurig te noe- men zy, door de zware belastingen, die liy hun, dikwerf zonder bewilliging van de Staten of den Raed, oplei. 'sKonings Broeder J'ebamnes zich, ma Richards dood, meester van den Throon gemaekt hebbende, en ’t Koning- tyk beheerfchende tot op zynen dood, in "t jaer 1216, be. toonde geduurende zyne Regering ène geaertheid, ,, diè niets anders was , dan een famenhooping van ondeugden, allen even laeg en verachtelyk voor zich zelf en verde voor zyne onderdanen. La rtigheit e traegheit, dwaes- heit, wispelturigheit, ongebondenheit, ondankbaerheit, verradery ,. dwingelandy en wreedheit, alle deze hoeda- nigheden, komen zoo blykbaer voor in de verfcheide om- Tandigheden van zyn levensloop, dat men de oude Gee [thiedíchryvers van geen ontrouw verdenken kan, wane neer ze het in hunne verhalen met zulke verachtelyke kleuren affchilderen. ” Echter moet men "er in zommige omftandigheden iets aftrekken , volgens het geen de Heee Hume meld, als hy wat lager zegt. ,, De vooroordee- len tegen dezen Vorst waren zoo groot, dat men ge loofde, dat hy eenen gezant gezonden had naer den Mi» famoulin , of Keizer van Marocco, om van denzelven befcherming te verzoeken, onder aenbod om van Gods. dienst te veranderen en Mahometaens te worden. . Dog fchoon ons deze vertelling gedaen word door Matth. Pa- fis, achtervolgens geloofwaerdige berichten , komt ze Rogthans , in zich zelf, onwaerfchynlyk voor; ten zy men alles wat ongeloofbaer is aen een zoo dwaes en on- dengend Vorst als Johannes , wil toefchryven, ——— De Monniken befchuldigen dezen Koning grootelyks van ons vruchtigheid en zelfs van ongeloof , en verhalen ons, s een voorbeeld er van, zeker gezegde van den Koning, op een tyd dat hy een zeer vet Hart gevangen had , en arta Hiep. Wat is dit dier dik, vet en wel gement, en echten rf 124 7 D. HUME — durf ik zweren, dat bet nooit de mis gebeort. beeft! Deegg geestige fchimp op de welgevoedheid der.Priesters , mee; an alle zyne grouwzame misdaden, deed hem doorg; voor een Godverzaker.” Zyn oudfte Zoon, Hendrik de II, volgde hem in her Ryksbewind, werd 28 October 1216 plechtig gekroond. en gezalfd, en ruimde den Throon niet dan in het 56fte jaer zyner Regeringe , de langfte, welke in de Engeliche jaer- boeken te vinden is; zynde hy geftorven, 36 November 1272, in ’t 65íle jaer zynes ouderdoms. ,, De allerbevat- baerfte omftandigheit van het karakter van dezen Vorst is, zyne onbekwaemheit In *t regeren , welke hem zoo wel ee- nen gevangen maakte van zyne eigen Staetsdienaren en guri- flelingen, en zoo weinig meester van zich zelf liet, d. Wanneer hy door zyne vyanden vastgehouden werd; uit deze oarzaek , eer dan van ` ` verradery , ontftond zyn ver. beloften, en zyne neiging tc groot, dat hy daer aen de d volks goed geloof en vertrou: ne mildadigheid jegens zyne g aen vreemdelingen; de verar zyn haestig misnoegen, zyn keering tot genegenheit. In p zyner Edelen te fnuiken, do wetten omtrent hunne mindei in zyne eigen regeringswys t flrekken , werd hy aengeze volgen, en zyn goeddunkely Staetsdienaren , tot de eenige 1 In plaets van zich te fchikke: heit, naer de beflommerde « komlten, veroorzaekt door d nen oom, de verkwistingen heering der Baronnen, werd heffen door ongeregelde afper! te verryken, het volk verärm den. Van alle menfchen had fchikt om een dwingland te v van onderdrukking in zyne r eleid uit voorbeelden, hem ten, nogtans door het Gi verboden waren, en die ook ` gotas N HISTORMÉ VAN ENGELAND. 124 woede regering. Over *t géheel' mag men zeggen dat groo- ` ter bekwaamheden , gevoegd by de goede gefteltenis van dezen Vorst , hem behoed zouden hebben van in gebreken te vallen , gelyk die wäer aen hy onderhevig was, of, dat fnooder hoedanigheden hem in fteet gefteld zouden hebben, om die zelfde gebreken te handhaven en te verdedigen. 