Het worden, het leeven, de gezondheid, de ziekte en de dood des menschlijken ligchaams, volgends de leer van Brown ...
De warmte wekt in ’t Voorjaar de geheele' bewerk- tuigde Natuur op , doet ze leeven' en bloeienz doch ontbreekt de behoorlijke warmte, zo bevindt zich ons ligchaam flap, alle deszelfs verrigtihgen gaan traager, ten zij fterke beweeging of geesti- ge dranken voor als dan het verlies van de prik- keling der warmte vergoeden. Door gebrek aan warn“ (64) warmte vervallen wij in de eigentlijke zwakheidz eene al te grootewarmte: (hette ) wekt ons lig- chaam te fterk op; °’er ontftaat ecne zieklijkheid uit al te groote opwekking onzes ligchaams ; en duurt ‘de werking der hette nog langer, zo ver- Nlapt ons ligchaam ook, doch alsdan door uitput- ting der opwekbaarheid, en vervalt tot de onei-. gentlijke zwakheid. De“ geheele natuur leevert bewijzen op voor deeze werking der warmte. Hoe traag en zwak is niet het leeven der Planten en Dieren door gebrek aan warmte in de Landen bij de Polen geleegen? Hoe weelig is daarente- gen derzelver leeven in de gemaatigd warme lan- den van onzen aardbol? En eindlijk hoe flap zijn wederom de leevende fehepzelen in de heete landen - onder de linie van wegen de uitputting der opwek- baarheid door de overmatige hette. In landen der- halven, waar noch hette noch koude, maar eene maatige warmte heerscht, is all&&n het leeven der dieren en planten op zijn‘ leevendigst, in die lan« den vertoont zich de bewerktuigde natuur in haa- ren vollen luister. Weelig gedijt hier ieder be- werktuigd 'leevend fchepzel, van den grasfpier af tot den mensch toe, die alle&n. hier in zijne groot= fte volkomenheid verfchijnt. Aan de Poolen vervullen ons onmeetlijke ijs- zeeen, flegts hier en daar door enkele traage -die- ren bewoond, met fehrik. De barre landen aan de poolen brengen flegts verarmde planten voort 5 en eenige weinige viervoetige dieren leeven hier, waar de mensch, nog niet ontwikkeld, als een ve dwerg [BI dwerg; omkruipt. Onder-de aliate verfmacht da wandelaar in dorre verfchroeide zandwoestijnen ‚en ’t huilen van eenige 'hongerige roofdieren ‚is ’t ‚eenige , dat zomtijds de. 'treurige ftiltesafbreekt. In’de gemaatigde flreeken daarentegen vinden wij de fchoonfte gewasfen, de vroolijkfte en fchran- derite Dieren. Het denkbeeldig fchoon der mensch- ‚heid, met behoorlijke evenreedigheid zijner Lede- -maaten, met de fchoonfte couleur, met alle le- ‚vendigheid des ligchaams en der ziel 'behoort 'hier te huis. «Stellen wij;ons nu op de eene zijde den -Samojeed voor, op de andere den Neger en in het midden den Griek, en zien wij dan nier duid- lijik de werkingen der warmte op de levende Na- tuur? . Koude alzoo (gebrek aan en a ons ligchaam eigentlijk: Hette ( overmaatige,warm« teflof) verzwakt het zelve oneigentlijk, en alleen de wärmte,, de behoorlijke maatige :‚hoeveelheid van warmteltof, wekt ons weldaadig OP, veroor- zaakt de behoorlijke opwekking onzes Isladaney die wij; gezondheid 'noemen. Veelen echter leggen met moeite hun eloof aan de verfterkende kragt der koude af; en hunne voor- naame bewijzen ten voordeele van het VarsierBan de der koude zijn de volgende: (3.) De Noordefijke volken zijn flerker "dan le bewooneren van warme landen. (2. ) Wij, zelven zijn in den winter. (terker dan n den zomer, (c,) De koude trekt onze vezelen te zaamen, E maakt (‚66 ) maakt ze: digt, em verleent hen dus; grootere fterkte. (d.) Koude der närfierken i engem 'in zoo veele:zoorten: van ziekten. Wij willen deeze: ESRRÄREEL DR) nader si " licht befchouwen. De: bewöoneren van koude landeh zijm lite min-- der,-dan fterk; maar:een agterblijven in de gehee=- le voleinding van hun ligehaam «en een niet" ge-- heel ontwikkelde Geest maaken hun: nationaal ca=- racter wit. Hoedaanig is het‘: voorkomen van denı olijfverwigen Samojeed ‚en Laplander bij eene leng-- te van: naauwlijks drie voeten? Het is: wel: niett te loogenen, datin de min koude noordlijke :Lan«: den doch nog fterke menfchen woonen, maariook: deeze.komen echter in voortreflijkheid: van 'Geest:! en:ligchaam nog op ver na niet bij de zuidlijke: bewooneren van onzen Aardbol. (*) .Bij middel-- baare berekening leeveren de zuidlijke landen de: fchoonfte‘en volkomenfte menfchen op, ‘met. uit-- zondering echter van die-landen, waar.al te groo«: te weeldrigheid en verwijfdheid den mensch‘ naar: geest en ‚ligchaam 'agteruit‘ heeft gezet. De be-- won amt WOO«: (*) Er zijn veele noordlijke Volken, wien men de verzwak-- kende ‚nicwerking der koude niet aanziet,. maar daarvoor ‚leiden‘ zii ook eene veel meer prikkeiende levenswijs; zij eeten veell vleesch, drinken veele geestrijke dranken, gebruiken dikwijlss warme baden ; maaken 'veele ligchaamlijke beweeging, en opı deeze wijs vervullen zij ’t verlies van warmteftof,; dat hen doogı den kouden dampkring ontroofd wordt. (6) ‚wooneren der 'noordlijke' landen: ‚leeven vootwaar .n0g in alte kommerlijke en nooddruftige' omRan- digheeden, dan’ dat weeldrigheid en weekheid zieh hunner bemeesteren zouden«:De zorg voor''de daaglijkfche leevens- behoeften is’ daar'nog te groor; en zo al wezenlijk eenige noordlijke volken zom- -mige zuidlijke: in vastheid ‚en fterkte'des/ligchaams overtreffen,, zo beflischt dit Nog hiets ten voor- -deele van het verfterkend: vermogen ‘der koude’, „want. de flerkte des ligchaams alleen: maakt nog ‚den mensch niet; tot den volkomentten mensch‘: De mensch immers is voor: 'twee: waerelden „ naam- lijk voor. de zinlijke en voor de verftandelijkege- fchaapen: De volkomene mensch is dus all&&n’die geen, die in voortrefliikheeden van Geest enlig- chaam beide den hoogften hier op aard mooglij- ken ‘trap bereiktheeft; en waar was dit immer meer het geval, dan in de gemaatigde’ zuidlijke' ftreeken ? ‚In de gemaatigd' warme oorden der waereld vest- te zich de eerfte ‘zetel der’ uitmuntendfte forming ‘200 wel van: ligchaam als van 'geest 5 terwijl her .grootfte gedeelte van ’t meest afgelegen Noörden ‚nog heden vrij in ’t duistere' alle&n ligehaamtijk daarheen leeft.: Zelf de bewooneren der heetfte landftreeken, zijn doch nog door de hette zoo zeer niet verärmelijkt als de Pool -Bewooneren döor’de koude; immers wat is kunst, Dichtkunst, Gods- dienst in de Ifslanden? En even zoo elendig als wij bier de menfchen aantteffen „ z00 zijn ook. de ‚dieren in deeze landen; men yindt.’er flegts.- eeni- ge logge, lompe viervoetige 'dieren ‚en <enike Ea kou- (68) *koude water«dieren ; het plantenrijk toont hier ‚naauwlijks eenige,fpooren' van 'zich; eenige: zoor- ‚ten van mos', ven miswasfen van-boomen, die in -firuiken zijn. ontaard , zijn «de:'eenige" bewijzen :voor ”t beflaan-van- planten in»deeze barre 1Js- ‚landen. .. Ihrooi aus Hilnisew I: O8 mm -.» Doch 'waar :isde fehoone paauw;"de flimme tij- ger, de: moedige leeuw, ‘de zagtzinnige Olijfantz ‚waar de fchoonfte vogelen, zelf de fchoonfte infec- ‚ten ; waar de fchoonfte 'bloemen , de weeligfte plan- ten, de zwaarfte boomen; waar: eindelijk de vol- .komenfte; mensch“ anders te zoeken ; als in de warme landen? Iedere voetftap des »wandelaars ‚treedt hier op-leeven! Ja, zelf in de heetfte lan- den..is de natuur nog zeer luisterrijk , daar zij aan de poolen gantsch vervriest. (2) Wij zelve zijn in den zomer fterker dan 'in den winter! (*) ; Dit is geheel valsch: want all&&n jonge kloeke ‚volzappige menfchen: bevinden zich in den winter wel; maar zo de koude verfterkend 'was‘, dan moest zij juist den ouden, gebreklijken en zie- ken mensch het meeste goed doen, doch hiervan ziet men; iederen winter het tegendeel; de Herfst en de-winter zijn de gevaarlijkfte tijden voor de „ouden, de jichtigen, voor die. borstziekten heb- = ben f (*) Hier fchijnt eene vergising of een drukfout. plaats te Kebben ‚, en de flellin& juist omgekeerd te moeten worden, 2Z00= -dat'men leeze:' Wij zelve zijn in den winter flerker dan in den - zomess Anders zou onze fchrijver zich. zelf tegenfpreeken. (69 ) ben enz. Nooit zijn de Gasthuizen ‚voor armen: voller dan in den winter. Wat. bekommert zich daarentegen een jong, fterk,, volzappig mensch om het verlies van de prikkeling der warmte, ’t welk hij door fterkere ligchaams beweeging „ watifter- ker drank , of'vermeerdering van vleesch- - fpijs ge- maklijk vergoedt? „Het is hier wel de moeite waard, tee op te letten, hoe het met een ufhsch gaat „ die zeer aan koude is blootgefteld.- De volgende: ver- fIchijnenzelen doen zich hier voor..den onderzoe- ker op, » De koude lucht , die hem omgeeft, ae zijn ligchaam langzamerhand de vrije warmte-ftofj; de- zelve ftroomt door de huid naar buiten. in de:kou- de lucht ,„ en bij den. doorgang prikkelt zij de huid „ deeze wordt rood, en zwelt op, vooral ziet men dat aan de deelen des ligchaams die‘ ’t meest aan de koude lucht zijn blootgefteld, en de minfte inwendige omtrek hebben, als de punt van de neus, de ooren, de vingeren, en t6onen; door dit uitvloeien der warmteftof, door 'onze Oop- pervlakte in de koude lucht , wordt ‚de opwekking der huid eene wijl hooger gefpannen, haare’ werk- zaamheid vermeerdert, hier uit onıftaat een gevoel van inwendige flerkte ; maar hoelang duurt dat verfchijnzel? All&en zoo lang, als in ’t ligchaam nog genoegzaame warmte aangekweekt wordt, zoo lang dus als de maag in werkzaamheid is om veel voedzel of geestige dranken te ontbinden, en op die wijs nieuwe warmteftof te ontwikkelen heeft Y Ez en (70) en. zoo lang als het ligchaam zich ferke beweeging geeft „ welke beweeging gedeeltelijk reeds zelve en door zich .zelve nieuwe warmteftof los maakt, deels ook ‚met hulp van den daar ‘door vermeer- derden omloop des bloeds het ademen bevordert , vermeerdert en dus in de longen binnen. den zelf- den tijd meer ingeädemde lucht oplost, en alzoo meer warmteltof, die de lucht luchtformig daar- ftelt,, wordt ‚losgemaakt : alleen zoo lang duurt het gemelde gevoel van fterkte; doch zoodra ein lijk dit alles'ophoudt, zo ondervindt op het laatst het geheele ligchaam het verlies van de prikkeling der:warmte, dehuid valt in &en, alle verrigtingen ‚ des ligchaams verflaauwen, het ligchaam zelf ver- valt’eindlijk in eene volkomene werklöosheid, en in:flaap, of fterft ook wel. Doch brengt men vervroozene ligehaamen al te fchielijk’in een warm geftöokt vertrek , z0 zijn zij meestal onherftelbaar verlooren, want deeze warm- te is voor een zoo zeer opwekbaar ligchaam te groot, zij wekt het zoo fterk op, dat het door al te flerke opwekking op &enmaal varı zijne op- wekbaarheid beroofd wordt, zijn werktuiglijk ge- ftel ( organifation) Yost zich op, het wordt bran+ dig, enfterft plotsling ‚den dood der oneigentlijke zwakheid, ' Dit vöorfehrift om bevrozene menfchen E4 het Ga het leeven ‚weör te geeven ftrekt zich it over geheel de leevende natuur; alle vervroozene plan- ten en. vfügten : moet: "men flegts langzamerhand weder verwarmen, of zij-worden brandig, ‚men legt ze daarom vooreerst' in koud ‚water, ?t welk voor deeze verkoude ligchaamen: altoos n0g vxije warm- te genoeg bevat; want bevatte het die niet ,„ zo was het geen water meer, maär, reeds ijs gewor- den. Wie ziet niet jeder jaar de treurige gevol- gen van vervroozene ledemaaten, als men die oN- voorzigtig te fchielijk bij het vuur brengt:: Der» zelver verlies is meestal her ‚gevolg daarvan „-of voor ’t minst eene voor altoos verloorene gezond- heid deezer lieden. Men fteeke zoodanige verkou- de ligchaamen vooreerst in. geheel koud water, en daarna“ ga men -eerst met voorzigtigheid tot eene grootere graad van warmte over; doch is-z00- danig lid reeds mishandeld , .ontdooide het re fchie» lijk, zoodat daardoor brandblaaren ontitaan zijn; dan komt het gebruik van koude middelen niet meer te pas;:want nu is-ieene oneigenlijke zwakte in hetzelve ontftaan , de fnelle warmte naamlijk overdreef zijne prikkeling. - Het verloor plotsling zijne opwekbaarheid door vitputting, en °t gerin- ge overblijfzel. van opwekbaarheid „. dat ’er ‚nog overgebleeven is, heeft nu fterke prikkelingen :noo» dig om flechts tot opwekking gebragt te worden‘, waarom dan bij zulke blaaren van bevriezing wei» nige middelen helpen, en.die nog helpen zijn fterk prikkelende middelen , als /Diritus vini, therebinehi enz: Nog eene aanmerking moet ik. hier maaken, dat E28; ) dat naamlijk koude een: betreklijksdenkbeeld is ;: want wij meeten gewoonlilk' de graad van koude! en'hette ( zemperatuur ) der -dingen ; diesrondsom ons ‘zijn, met den maatftaf van. ons. eigen’ gevoel,,' (iemperatuur ) en naar die bereekening.':noemen - wij allen zulke ligchaamen ‚; die:-ons »aanraaken , koud, wanneer 'zij minder vrije:warmteltof hebben- dan ons ligchaam , en alzoo aan het zelve zijne. ‚warmteftof ‚ontrooven: Het gevoel uit.dit verlies van warmteftof ontftaande noemen wij koude ;) doch raakt ons een .ligehaam. aan, dat- meer vrije, warmteftof bevat dan ’t onze, en dus aan: het zelve bij ’t aanraaken warmteflof -meedeelt , zo noemen wij zulk een ligchaam warm, en ’t gevoel -dier in ons overvloeiende warmteftof, hiet warm- te. - Volgends . deeze aangenoomene ‚denkbeelden; nu van warmte emkoude kan de. mensch A. iets: warm vinden ,„ het geen den mensch B zeer koud voorkomt , wanneer naamlijk A minder vrije warm- te in zich heeft dan, B. . Uit dien’ hoofde. noemen! wij het bloed der visfchen,”t geen: voor de ’vis- fchen warm is, en zelf de ftrengfte koude weer-. faat , evenwel nog koud, wijl het naamlijk kou- der is dan ons bloed. — Eeven om die reeden noemen wij ieder bat, wiens graad van. warmte: (temperatuur) den onzen overtreft, warm; en in het tegenovergelteid geval, hiet het kond. Waare koude zou dus eene geheele: afweezig-, heid der vrije warmteftof zijn, zoo als waare. duisternis eene geheele afweezigheid van het licht zou zijn. Wanneer nu echter de gantfche natuur« Ez toont, ( 74.) toont, dat de warmteftof eene onontbeerlijke prik- keling ten leeven , ja zelf eetie der voornaamfte bedingingen tot het leeven is, hoe kan men dan ftaande.. houden ,„ dat’ koude , die niets wezen= lijks , die alleda een gemis is van warmteftof , (zoo als (duisternis een gebrek 'aan licht ) dat al= zoo dit Niers ?t vermögen Zou hebben var te ver= fterken? ! j Thands willen wij flegts nog zien, wat die ftelling betekenen moet; de koude trekt'de ve- zelen onzes ligchaams te zamen, dus, zij ver- fterkt ! Alle ligchaamen der niet bewerktuigde natur worden dan eens digter, dan eens zetten zij zich meer uit, wel is waar, naar maate zij meerdere of mindere warmteftof verkrijgen, welke naamlijk den zamenhang der deelen eenes ligchaams , 'wan- neer zij zich daar tusfchen zet, verzwakt, of wer ten laatften geheel wegnieemt; maar op een opwek= baar bewerktuigd ligchaam werkt zij niet‘ meer enkelönatuurlijk „ (PAijffsch) zij werkt hier opwek- kender, prikkelender wijze, zij krijgt hier eenen geheel anderen kring van werking , want eene op- wekbaare vezel is digter, wanneer zij geprikkeld wordt; zijtrekt zichalsdan te zamen; de proe- ven, die men tot dus ver genoomen heeft, om te bewijzen , dat de koude onze leevendige vezelen digter maake, doch de warmte ze verflappe, zijn met dood leder genoomen, ’t welk men’ in koud en in’heet water hield ; imaar wie zal nd 200 dwaas ziin, om hier uit het zelfde befluit met betrek-. king 7) king töt'eene opwekbaare vezel af te leiden? ‘Of is onze huid moogiijk niets anders als een dood, gelooid leder? De Leezer lacht misfchien over deeze wijze van befluiten te formen, en doch moet ik hem bekennen, ‘dat de uitwerking van veele voornaame geneesmiddelen aan zoodanig dood le- der beproefd is. Men looidde naamlijk en door- weekte leder met een aftrekfel van fchors van Chi: na, en trok daaruit een befluit van de te zamen« trekkende werking der China op ‚ons leevend lig- chaam! En eindlijk, gelteld dan ook , dat‘ de koude de vezelen onzes ligchaams digter maakte, zo volgt daaruit nog niet, dat zij verlterkt, Zee- kerlijk is wel eene meer digte ledere riem fterker dan een minder digte; maar is eene opwekbaare vezel onzes ligchaams ook fterker, als zij digter wordt; of is niet veel eer de digtheid eche ver- hindering der leevens- werkzaamheid , waartoe de hoogstmooglijke beweegbaarheid vereischt wordt? Alwie, na ’t voorige geleezen, en naargedagt te hebben‘, echter de koude nog als verfterkend kan aanprijzen, die fla het oog op de barheid der natuur in den‘winter: Uitgeput door haare tot hier toe betoonde werkzaamheid ,„ verflauwt zij eindlijk reeds tegen den Herfsr, wanneer de warmte allengs vermindert ,„ tot dat zij in den winter zelf geheel verlterft, en zonder zigtbaare tekenenen van werkzaamheid ter nederligt; dany daar haar thands bijna alle prikkelende iuvloed ont- breekt, zoo verzaamelt zij, geduurende den win- terflaap, eenen nieuwen voorraad van opwekbaar- heid, (76: )* heid,:om op den eerften roep der aanftaande voor- jaarswarmte met nieuwe.fchoonheid; te ontwaaken. Waar heeft tot heden toe eenig geneeskundig leer- ftelzel de 'huishouding des menschlijken ligchaams „ zoo naauw met de geheele overige natuur ver- bonden, voorgedraagen, als dat van.rrown? — De gantfche ‚natuur. geeft ons met iederen opflag van.’t oog de bewijzen voor zijne leer in wijd- affchitterende; letteren. te leezen! (3) Koude baden verfterken 200 alenije zigt- baar in ziekten? "De Leezer zal ,::na het voorgaande, aid zeif. daarover naardenken en. beflisfchen kunnen , waar koude baden nuttig,, en waar zij- fchaadlijk zijn; wanneer naamlijk een ligchaam te zeer opgewekt , en zijue werkzaamheid te hoog gefpannen is, dan kan een koud bad verkwikken, en wel uit dien 'hoofde, wijl het te zeer opgewekt ligchaam ver- zwakt, en-zijne opwekking laager fiemt. Deswegen vindt men in den zomer veele jonge lieden , wien het baden voordeelig is, en die zich na ’r zelve verkwikt bevinden,, wijl de koude de gefpannene opwekking laager ftemde. ' Ook kan -.een koud bad, als het maar een oogenblik duurt „ zeer: fterk ‚prikkelen , en ’t.‘leeven opwekken , -wijl naamlijk : het. ligchaam daardoor eenen fchok kriigt ,. doordien de warmteftof hetzelve uit.zijn binnenfte op! e&nmaal doorftroomt „ om in het koude water; over te. ‚gaan. .‚Daarop is- gegrond het‘, leevenwekkend vermogen. der druipbaden , der ftort- baden, en-van. ’t befproeien met koud Wa- (77 water; edoch een langduurig gebruik van koude baden veroorzaakt eindelijk een gevoelig verlies van warmteftof in ons Jigchaam , wij bevinden ons op ”t’ laatst onpasfelijk , onze vingeren ver- dorren en verfterven, de uiterfte ledemaaten Wor- den door krampen aangedaan, de werklooze onge- prikkelde vaten verflappen, neemen geen bloed meer op; in plaats daarvan hoopt het bloed zich in ’t binnenfte des ligchaams op; "het hart, de harsfe= nen lijden bij“ deeze overkropping' van het blöed, zoodat faauwten, ja meerimaalen beroerten de ge- volgen'zijn’ van’ langduurige koude baden, vooral wanneer het ligchaam buiten dien reeds niet flerk is. Voor zwakke en oude lieden, als ook voor tedere kinderen zijn de koude baden zeer gevaar- lijk: alleen volzappige , zeer klocke jongelingen of mannen kunnen; mits niet al te lang, var ba- den zonder merklijke nadeel, en dikwijls ter ver= kwikking: gebruik maaken. — Warme baden daar- enitegen zijn zeer nuttig in alle ziekten uit zwak« heid ontftaande. Doch een warm bad'is zulk een, dat de’temperatuur van ons ligchaam maar eenige weinige graden overtreft; -gaat het die veele graa- den te’ boven, dan is het een heet bad, en ver- zwakt alsdan door overmaat van prikkeling, voor- naamlijk door het fierke zweeten , ”t welk het veroorzaakt. — Een’warm bad prikkelt ons lig« chaam zeer weldaadig, bevordert den omloop des bloeds in de daardoor verlevendigde vaten onzer : ligchaams deelen, en neemt dus veele inwendige verftoppingen en krampen uit dezelve weg. Her Ver- \ (78)) verlappen. Sect. V. Bij veele Doctoren mag dit mooglijk meer uitwerken, (hoezeer het in een bock ftaat, wiens fchrijver nog niers waars uit.de Natuurlijke Histo- rie, de. Phijfica, de fchei- en ontleedkunde , enz. kon weeten ) dan alle de voortrefliijke bewij- zen, die nieuwere Geneesheeren uit de Natuur neemen. Ook caLenus nam veele fchaadlijke witwerkin- gen 'vanıkoude. baden .waar. Nu bedenke men’, hoe es (°80)) «hoe veele ‚menfchen tot ui toe door verkeerde ıbe« ‚Apiegelingen over’koude en hitre'lijden moesten „en »zonder .nut:met! koude gemarteld wierden , ten wä- re datınog.eenig nut door andere: gelukkig daarbij ‚gebruikte, geneesmiddelen bewerkt wierde: want gewoonlijkvgäven ‘de 'meeste Geneesheeren bijir?t ıgebruik van koude baden teffens 'verfterkende‘ 'art- szenijenen:voedzaame fpijs» Deveerfte konden ver- -Iterkinggeeven, en nu geloofden de Lecken,' en -zelf de Doctoren ‚: die niet beeter wisten, dat het koude bad dit bewerkt had. Jaarlijks worden ‚veele jonge! lieden het flachtoffer van onvoorzigtig .en te dikwijls herhaald koud baaden ,„ vooral zo het in kleine beeken , die onder de fchaduw heen «vloeien „ of over ’t geheel' in ftaand water ge- [chiedt 5. in ‚beide gevallen is’ de bodem: meestal libberig. en altijd“zeer koud. ' Minder ‘fchaadlijk zijn kort duurende baden ‚die men ‘op een zomer- “morgen of avond in ’t water van een openen vrijen „vloed gebruikt, 'wier grond ‚ veelal met keifteent- jes aan de glooiende oevers bezet, de invallende .zonneftraalen gedeeltelijk weer. te rug kaatst, en »@lzoo het: daarover ftroomende, döor het zand ge- „zuiverde water bijna tot laauwheid brengt:; en zelf „hier moet men nog voorzigtig zijn; men ga ’er „niet met een volle maag in, ook niet terftond: na eene heevige,beweeging: men ga ’er terftond weer „Lit „-zodra. men onaangenaame gewaarwordingen bemerkt : als duizeling, gapen, verfterven.der vin- .geren, klappertanden ‚en men maake zich daarop „gene zagte beweegings : Zoo als koude baden na- N / dee« f OR deelig kunnen worden, even zoo kunnen het ook heeie, overwarme baden; deeze naamlijk verzwak- ken oneigenlijk , door witputting der opwekbaar- heid, gelijk geene het doen door het niet genoeg- zaam opwekken der opwekbaarheid, en dus eigent- lijk verzwakken. Alle&ı de maatig ‘warme zijn de verkwikkende verlevendigende baden; heeft men die noodig, zo gebruike men ze des morgens een uur na het ontbijt ; men gebruike ze ook niet uuren lang, want het lange warme baaden is ge- srond op deszelfs aangenoomen verweekende ver- mogen; men wil zich gaarn regt doorweeken, om de ftukken Totz , die men zig inwendig verbeeldt te zitten, toch recht goed op te losfen. bekomen bad is men: verpligt ‚“eenige verkwikking te neemen, wijl de verteering , zoowel als ie- dere andere verrigting verhaast is geworden. Ten einde echter de winter ons ligchaam niet te zeer verzwakke, zo heeft de Natuur daar voor gezorgd; de lucht naamlijk op eenen helderen win« terdag bevat doorgaands altijd eene grootere me= nigte zuurftof, ook verliezen wij door het uitwaas« zemen, vooral door ’t zweeten in den winter. min« der zappen ;. want boven maate fterk zweeten bij den zomer verzwakt het ligchaam eindelijk ZeeT, F waal« - (82 ) waarom'men zich in felle hitte niet ligt veel be«= ‚ weeging behoort te geeven. — Tot .dus ver zagen wij, hoe de wärmte als levens-prikkel werkt 5 thands willen wij de opwekkende werking des liehts van nader bij befchouwen. HET LICHT. De licht-ftof, welker beweeging in onze oog- zenuwen de gewaarwording wan °t licht voort= brengt, is ook tot heden toe'nog,’zoowel als de warmte-ftof, een onoplosbaar, zoogenaamd enkel (zelfftandig) ligchaam.- Deeze ftof brengt in de bewerktuigde natuur verfchillende en treffende wer« kingen voort. Werkt zij met behoorlijke fterkte, zö behouden Dieren en Planten hunne behöorlijke frischeid en verw ; doch is de werking, zwak, of ontbreekt zij geheel, zo verflappen en verbleeken zij. Hoe kragtloos -en bleek wordt niet de plant in het duister? Hoe verflenst wenden zich niet al- je haare deelen naar dien kant heen, van waar “noch leenig licht binnen komt! "Menfchen en Bees- ten‘, die veel onder den grond woonen, verliezem hunne couleur, frischheid en kragt. Men wil opgemerkt hebben, dat geduurende de zonsverduisteringen alle ziekten, wit zwakheid ont- fprooten , verergeren, en op denzelfden grond ge« looft men ook, dat gebrek aan licht de oorzaak. zou zijn , waarom alle krankheeden, uit zwakte voort- (83) voortkomende, zich tegen den avond fterker- ver- toonen, en de benaauwdheid op de borst vooral. des nachts het heevigst is. ‘Ons geheel ligchaam wordt, wel is 'waar , ‘door het licht geprikkeld, doch?het oog wel het allermeest; weshalven men ook. hier de prikkelende werkingen van het licht het best kan waarneemen en-aantoonen. Een maa« tig licht geeft den oogen eene aangenaame prikke« liag, en houdt ze in welftand; doch: werkt een al te fterk licht op dezelve, zo wordt de opwekking ie groot, en hunne opwekbaarheid op ?t 'laatst nitgeput, zij verliezen langzamerhand hunne ont“ vangbaarheid voor ’t licht; daarom krijgen lieden, die veel bij ”t vuur werken, of, fterk verlichte voorwerpen lan& befchouwen , of wel veel-in-wit« te of roode floffen te arbeiden:hebben, meermaas len ontfteekimgen der oogen, ja worden op het laatst zelf blind. Zo daarentegen het ‘behoorlijke licht niet op onze oogen werkt, zo bederven zig cok, zij worden langzamerhand zwakker, en die is wel de eigentlijke zwakte ; hunne ontvangbaar« 'heid voor ”t licht wordt daarbij fterk verhoogdy hoe gevoelig ( opwekbaar )is daarom niet het 60g, wanneer het lang in ’t duistere bleef, "Het eerfte geringfte licht kan- dan’ voor ’t zelve.'ges vaarliijk worden, wijl het tit hoofde van de te zeer vermeerderde opwekbaarheid van ’t o0g' te fterk op het zelve werkt. Men heeft voorbeela den, dat: meifchen, die lang in donkere ‘gevariges nisien zaten, op E&ns in het daglicht gebragt zijn- de, blind wierden ; hunne oogen, door dit licht ‚Fa bo« (834) bovem‘maate geprikkeld, vervielen in de oneigent= lijke zwakheid. Ziet Gij dus:, hoe ligt de ei- gentlijke zwakte, door een onvoorzigtig en alte fchielijk prikkelen , bijna oogenbliklijk tot de te- genoverltelde oneigentlijke zwakheid kan overgaan! VAN DE VOEDING, ALS PRILKELING TEN LEVEN, ‘In ieder leevend fchepzel heeft eene beftendige verwisfeling der Beftand -deelen plaats; ieder ogen- blik worden oude niet opwekbaare deelen afge= fcheiden, en wederom nieuwe opwekhaare .deelerz aangevoerd , deeze herftelling noemt men voeding, tot het opneemen deezer voeding hebben de plan- ten, wortelen en bladeren; en zelf de dieren, — zo. lang hun»leeven nog nader bij ’t leeven van planten dan dat van Dieren komt — in zeeker op- zigt mede wortelen. : Wat is de Moederkoek, en de. daar uit voortkomende navelltreng anders dan wortel en flam voor de Vrugt, die nog in moe- derslijff is? Doch zoodra het kind van de moeder afgefcheiden verfchijnt „ zo ontvouwt. zich zijn maag ‚en Darm- Canaal, om het voedzel voor de inwendige 'vaten die zich hier even als wortelen openen, toe te bereiden, en aan dezelve toe te voeren „ welke dan, ”t geen voor °’t ligchaam noodig-is, daaruit zuigen. Alle Dieren, van den vlooi af tot den mensch toe, hebben een maag en een Darm-Canaal.e. Nu weet doch een. ieder, dat voed« B CI u voedzel ter onderhouding van alle zulke leevende weezens noodig is, die met een maag en een Darm-Canaal, of wel met anders , Jusrmede overeenkomende de’ ., voorzien ziiu, Ka be= hoorlijke hoeveelheu. voedzel geeft behoorlijke op=. wekking, behoud: hei leeven bij behoorlijke flerk- te, brengt de gezondheid te wege, en verteert de opwekbaarheid op een maatige wijze. Al wie zich -daarom behoorlijk en maatig voedt, die bevindt - zich wel, leeft niet te zwak, doch ook niet te haastig en )te fterk, maar houdt- goed huis met zijne opwekbaarheid; doch die onmaatig en zwaar voedzel in overvloed gebruikt, die leefi te haaz« tig, put zijne opwekbaarheid te vroeg uit, en wordt voor zijnen tijd oud; zij, die vroeg fterke dranken gebruiken, firekken hiervan inzonderheid ten bewijze. Ziet Gij, waarde Leezer! in growns Leerftelzel komt dit op veelvuldige plaatzen voor, ‘en’ doch zegt men: Het zou de zwelgerij voor- fchrijven, daar het zegt: prikkel u zelven, om, gezond te blijven — het zegt echter all&&n: prik- kel u maatig, niet te veel, en niet te weinig; Dan lecft gij in behoorlijke opwekking, ’t geen gezond« heid is. zrown toont duidlijk aan, hoe beroer- ten, jigt, waterzucht, enz. de onvermijdlijke ge= 'volgen van een overdaadig leeven zijn, wijl de overmaat van prikkelingen weldra oorzaak van on- eigentlijke zwakheid wordt. Eene al te fpaarzaa-- me en flappe voeding verzwakt ook, en dat wel eigentlijk ; zij, put de opwekbaarheid niet genoc& Sit; cene te zwakke kost benadeelt den mensch F3 in ( 86 ) ‚in’den natuurlijken en zedelijken zin. Reeds wir hoofde van °’t verfchillend voedzel- en de onder- fcheidene. levenswijs moesten de leerlingen var PIJTHAGORAS anders denken, dan die van Epicu=- RUS „ wijl geene flegte kost aten s„ en deeze ’er goed van leefden! — Het verwondere u niet, ö Atheners !’zegt PHILOCRATES, dat ik anders denk, als DEMOSTHENES; immers, hij drinkt wa« _ ter, en ik wijn! — De Braminen aan den Indus ‘ «leeven van louter water en groenten, zonder im- mer vleesch te proeven, daarom. wandelen zij als geesten om. Hunne opwekbaarheid is zoo: fterk opgehoopt „ dat de geringlte prikkeling van lig« chaam of ziel bij hun koorts- droomen veroor= zaakt; zij zijn, als-’t ware, wandelende droome* ren, die, door den honger verzwakt, beelden der Dhantafie zien, die zij dan aan ’t volk voor. hei» lige infpraaken verkoopen, hoezeer deeze beelden alleen uit hunnen leedigen maag ontftaan!: Het voedzel en danglijkfche drank heeft zelf'invloed op de geestgefteldheid van geheele volken. De Nas tin, die meer bijvleesch en wijn leeven,, zijn naar ligchaam en geest werkzaamer, dan dezulke, die zwaar bier drinken, of dat met bedwelmende krui- den vervalscht is, en daarbij veele groenten, of ongegoorde melk gebruiken: Hierom is het, dat de Geneesheeren menigmaal krankheeden "van de ziel door verandering van fpijs geneezen hebben; een Hijpochondrist is dan eens vroolijk, dan weer domber en beängst, ja zomtijds een zelfmoordenaar, al naar dat hij den middag ligte of zwaare kosr gegeeten heeft. Is (37) Is’ vleesch gezonder , ligter te verteeren, ‚dan groenten ? | ii Vleesch: is voedzaamer en ligter te verteeren dan groente; want, niet het ‚geen men ect, maär .al« 1e&n het geen verteerd wordt, voedt en herftelt het ligchaam. Verteeren naamlijk hiet: van alles’, wat tor voedzel dient, een geheel: te maaken ,?t welk op ?t laatst in ’t ligchaam zelf overgaat,, met ons ligchaam tot &&n wordt: Nu is doch vleesch eene reeds bewerkte dierlijke ftof ; Daarentegeh mmoeten mijne verteeringsvermogens zich zoo lang vermoeien , tot dat zij uit de ftof der planten, die voor ons ligchaam zoo vreemd is, eindelijk na veele fcheidingen en nieuwe zamenvoegingen eene dierlijke ftof bereid hebben. Te veel vocd- zel uit het plantenrijk, Zonder behoorlijke bijvoe- ging van vleesch, bederft eindlijk de maag, ver- oorzaakt het zuur , opgezetheid enz. het ge« heele ligchaam lijdt op ’t laatst door eigentlijke zwakheid ; want de toevoer van nienwe prik- kelende en voedende deeltjes uit de groenten gaat Jangzaam voort, en is gering; tot derzelvef ver- teering wordt een fterk verteerings-vermogen en een werkzaam leeven vereischt, en daarom kan’ een ftad-bewooner, aan een zittend leeven gewoon, de groenten niet zoo goed verdraagen, als een landman, die fieeds in de open lucht arbeidt. Na ?t geen gezegd is, is het dus niet verftandig ge- handeld, als men terftond in alle ziekten , it zwakheid ontftaande, het vleesch verbiedt, en al- len de krachtlooze groenten toeltaatz; men vindt F4 zeif (88 ) zelf Geneesheeren, die vleesch en wijn verbieden in dezelfde ziekten , waarin zij doch de China, ‘de Opium, de Campher en andere fterke prikkelingen toedieren, wier werking dikwerf nog oneindig fter- ker is, dan’ die van °t vleesch en den wijn. — Een Segt of bekrompen voedzel teert onze opwek- baarheid niet behoorlijk- op , het verzwakt ons ligchaam eigentlijk. Waarom dan uitgehongerde menfchen aan te zeer vermeerderde opwekbaarheid lijden, en dat dikwijls zoo, dat bij zulke elende- lingen dikwijls de .eerfte drifiig ingeflokte foep', of het eerfte glas wijn, door al te fterke opwek«- king, reeds duizeligheid en dronkenfchap veroor- zaakt, ja zelf door plotzelijke vitputting van alle hunne opwekbaarheid , dikwijls den dood der onei- gentlijke zwakheid te weeg brengt. Men gewen- ne dus dezulken alleen trapsgewijze aan eene fter-, kere, voedende kost. Om dan gezond te leeven, - gebruike men een voedzel behoorlijk wit‘ vleesch en groente vermengd; gevoelt men, dat de maag regt goed is, dan kan men wel een weinig meer gToente neemen; doch is de maag al wat minder, ' dan is een maatig gebruik van vleesch met een weinig wijn wel het beste, Men leeve dus niet te overdaadig, en ook niet te bekrompen! Op de laatfte wijze bederven zich in onze dagen veele menfchen, als zij de volksfchriften over den leef- reegelleezen ; zij onttrekken zich zelven, door ver« keerd onderrigt, alles wat maar eenigains prikkelt, en leeven als een treurig glimmend lampje zonder genoegzaame olij; en komen zulke ongelukkige cen- | ‘(839 ) #enmaal in de gelegenheid om wat meer te moeten eeten of drinken, zo-ondervinden zij terftond mis- lijkheid, kookingen, neusbloeden, enz. De Gevolgen, die wij uit het dus ver gezegde over de voeding, trekken kunnen, zi] deeze: on- (9) genoegzaam en flegt 'voedzel prikkelt ons niet g& noeg , de behoorlijke: opwekking onzes ligchaams voor de gezondheid noodig‘, ontbreekt, — Hetzel- ve lijdt onder de eigentlijke zwakheid; — Behoor- Hijk goed voedzelwekt ons: ligchaam voldoende op; de opwekbaarheid wordt behoorlijk verteertz hoopt zich niet te fterk op, gelijk in ’t voorige ' geval; Wij bevinden ons: wel’— fterker en meer voedzel, inzonderheid veele geestige dranken , voe- den ons te veel, vooral in’onze jeugd; wij leeven ‚ te fierk, worden ziek door al te heevige opwek- king onzes ligchaams; — nog' zwaarder voedzel, zog flerker en aanhoudender gebruik van prikke- _ lende dranken, bedwelmt ons eindelijk of brengt ons tot dien flaat van zwakheid, die BROwn de oneigentlijke noemt, wijl zij niet door ‚gebrek 4 maar.door misbruik van prikkeling wierdt voortge- bragt. In deeze zwakte is onze opwekbaarheid te fterk en te haastig: opgeteerd geworden; daarom is waterzucht,, jigt, beroerte , bezetting op de borst uit overdaadigheid gebooren, zoo zelden te hel- pen; menfchen daärentegen , die vanalte groote ont: houding ziek zijn, kan men met voorzigtigheid eer redden; echter’niet, zoo als gewoonlijk‘ gefchiedt , door nog grootere onthouding, of door ontleedi- gende middelen , als braaken,, purgeeren of aderlaa- ten; maar zoodaanige zieken moeten zich langza+ merhand en van dag tot dag aan wat meer prikke- lende fpijzen en geestige dranken gewennen; daar- bij zich in eene zuivere lucht veel beweeging ges- ven; met den woord, al zagtjes hun eigentlijk ver-. zwakt (a) zwakt: ligchaam meer. prikkeling toebrengen; en, ongetwijfeld. zullen. zij op deeze wijze geen onge- mak van. bloedingen of kookingen ondervinden, welke echter onvermijdlijk volgen , als zoodanigen zich op &enmaal en te haastig aan prikkelende din- gen gewennen- willen ,„ welke hunne opgehoopte prikkelbaarheid (zonder tot al te fterke opwekking gebragt te worden‘) nog niet veelen kan; maar dee- ze prikkelbaarheid moet maar zeer langzaam weer tot op de behoorlijke maat verbruikt wordeis VAN DE PRIKKELINGEN DER ZINNEN ALS PRIKKELINGEN TEN LEVEN, Eene aangenaame beezig- houding der zinnen is eene hoofd-behoefte‘ tot een aanhoudend gezond leeven. : Alle onze denkbeelden ontflaan. wekken immers ons ligchaam zeer op; een aange- naam licht verflerkt ons gezigt, en onß geheel lig- chaam; een al te fierk verblindt ons. In deezen zorgde de Natuur.op eene weldaadige wijze voor: ons lischaam, daar zii de lucht. met aangenaam, blaauw; en niet met-fchitterend: wit; de aarde met zagt groen, en niet met fchreeuwend rood bekleed-: de. Ons o0g zou deeze twee fterk opwekkende kleu- ren niet lang. zonder uitputting. der opwekbaarheid van. deszelfs zenuwen verdraagen kunnen.:— Aan- genaame indrukken van den finaak verwekken ook een aangenaam gevoel voor ’t geheele ligchaam „ enz. — Na ’t geen gezegd is zal ieder leezer het- zich zelven ten genoegen maaken, om bewijzen - voor de juistheid der opvolging van gedagten van BROWN te zoeken. Indien dus alle prikkelingen der zionen behoor- ljjk op ons ligehaam werken; indien zij ’t zeive tot behoorlijke opwekking brengen > dan bevinden, wij ons wel. Doch worden onze zintuigen niet behoorlijk geprikkeld, dan wordt op ’t laatst de varbaarheid onzes ligchaams voor prikkeling' te zeer overhoopt, zoo als het geval is bij alle phlegma«- tike menfchen, die een zittend ‚leeven lijden, en bij alle verteederde vrouwen. Een enkel glas wijn maakt (94) maakt zulke menfchen reeds ‚dronken; een eenig« zins fterke reuk bedwelmt hun; ‘een heldere,, blij- de zomerdag verblindt en verhit hun; een donder- Dlag of wel een fnaphaanfchoot bezorgt hen fuip- trekkingen. 0! rampzaalig menschdom ;„ dat in de waereld niet meer weet te verkeeren. “In tegenoverfteling echter hiervan 'bevindt zich ook her ligchaam zwak, maar oneigentlijk zwak, wiens zintuigen door al te heevige en langduurige prikkelingen te zeer geprikkeld‘, en dus eindelijk verflompt zijn geworden: De opwekbaarheid vaız zöodanige ligchaamen nam zoodanig af, dat het fterkfie middel "ter prikkeling naauwlijks eenige werking meer daatop doet. — Het te zeer ver- ftompt gehemelte vindt op het’ laatst voor zich geene -aangenaame , fmaaklijke fpijzen meer ; de fterkfte wijn doet het nauwlijks 'meer aan; de fpe= eerijjen van beide Indien prikkelen nase . (de maag meer ter verteering; de Geneesheer vinde nauwlijks voor zulke ligchaamen artzenijen Meer 5 die prikkelend genoeg zijn!!! — Tot dus ver fpraken wij van de voortreflijkfte wit- wendige prikkelingen ten leeven; maar'ook binnen in ons ligchaam zelf zijn nog dingen voorhanden, die ter opwekking van het zelve werkzaam zijn; de meest in ’c 00 loopende zijn de volgende: Het bloed, benevens de overige daaruit gemaakte zap- pen; ide beweeging ; de prikkelingen ‘der ziel ; ‚dat is, vooral de prikkeling van’ het «deuken en ‚de gemoeds- beweegingen. : Vooreerst dan van «het bloed, en de overige daat« (95) nk afgefcheidene zappen onzes ligchaams, “ prikkelingen ten leeven befchouwd. * De prikkeling der voeding is niet "blootlijk voor+ bijgaande ; maar 'zij geeft nieuwe deelen aan ons ligchaam af, en onderhoudt alzoo eene beftendi- ge afwisfeling zoowel van deszelfs vaste deelen y „als van de vloeibaare, die daarin beflooten zijn; want de leevensmiddelen herftellen ons bloed, uit ‘het welke alle overige deelen onzes idenkans Wwe= 'derom de herftelling erlangen van derzelver verlies ‚der verbruikte deeltjes. “ Eene behoorliijke hosveelheid Bike prikkelt het dierlijk ligehaam maatig; wekt. het 'gevoel- der ge- zondheid op; wanneer ons ligchaam de behoorlijke hoevecelheid bloeds bezit, dan is het gezond, wel gevoed, werkzaam , prijkt met eene frisfche : cou- leur: Gebrek aan bloed daarentegen veroorzaakt zwakheid, het ligchaam is bleek, men is door- gaandsch huiverig:, Dit is de eigentlijke zwakheid, de opwekbaarheid der vaten, en 'yan ’t geheele ligchaam wordt niet behoorlijk opgebruikt; ’t'ge- singfte ding treft zulk& menfchen , veroorzaakt hen krampen, trekkingen , hartkloppingen, en niet zelden de vreeslijkfte bloedingen „’welke Iaatfte zij dan (om zich te troosten) aan volbloedigheid toe= fchrijven,, en zich daarenboven nog wel doen ader« laaten , een fchraale keuken houden, geen coflij o£ wijn.gebruiken, en op die wijs een zieklijk leeven als met de hairen ’er bij fleepen, daar doch hunne geneezing enkel en allen door. voedzaame fpijs, meerdere beweeging , vervrolijking, en langzaam ver- (96) verfterkende middelen te verkrijgen is; zulke lig« chaamen echter moeten zich maar bij trappen aan - deeze prikkeling gewennen, om de al te groote opwekbaarheid hunnes ligchaams maar langzamer- hand tot op zijne behoorlijke maat”te verbui« ken, en dezelve niet door eene heevige, en alte haastig bijgebragte prikkeling te zeer in beweeging te.brengen , of wel- geheel te vernietigen. (*) - Al te veel bloed prikkelt ons te fterk, wij bevin« ‚den ons in de daad volbloedig, en kunnen eindelijk daarvan zeer ‚zick worden. Overvloed van bloed kan echter alleen- in die zeldzaame gevallen plaats hebben „als naamlijk een mensch nog niet dikwijls of niet erg is ziek geweest; als zijne werktuigen ter verteering nog. zeer werkzaam ziin; zijn eet- Just, fterk is; als men veele voedzaame fpijzen ee, en zondgr het. geringfte bezwaar verteert zonder .Zich. daarbij behoorlijke beweeging te geeven; in zulke gevallen kan men zich te volbloedig maa- ken; de‘ vaten en het geheele igchaam kunnen te zeer opgewekt worden, zelf op het laatst 'hunne opwekbaarheid geheel verliezen „het welk de dood is door oneigentlijke zwakheid; meenig toeval van Jigt , van. beroerten, enz. zijn gevolgen van oneigentlijke zwakte. Zo nu een mensch onder gemelde bedingen overvloed van bloed verkrijgt; zo zijn ligchaam daar door te fterk wordt opge- - wekt; (*) Men heeft voorbeelden, dat uitgehongerde menfchen van eenige te haastig ingeflurpte leepels foepe op de plaats dood zijm gebleeven. 25 wekt; zo hij zich ongefteld bevindt, dan zijn ader- laaten en verflappende purgatien de eenige midde- len, om hem bij tijds van de oneigentlijke zwakheid te redden. Op deeze wijze ziet men menigmaak aannaaderende beroerten ‘door aderlaaten en buik- zuiveren, (zo men ten minften de uitwerking dee= zer verzwakkings-middelen door de prikkeling van fpaanfche vliegen niet vernietigt) afwenden ; zo daarentegen de oneigentlijke zwakheid zich reeds werklijk vertoont, zo ‘de beroerte reeds daadlijk in eenen fterken graad daar is, dan zullen ver- zwakkings-middelen nadeel doen; en alleen de kragtdaadigfte prikkelingen zullen in deezen‘ de tliands nog geringe opwekbaarheid tot opwekking brengen: Daarom zietmen dikwijls, dat zulkemen- fchen door opium en fpaanfche vliegen gered: wor- den, zo men ten minften niet te gelijker tijd eene aderlaäting of diergelijk verzwakkings- middel me- de teıwerk flelt, en dus de prikkelende verfter- kende kragt der eerstgemelde middelen te niet ‚ doet,. of voor ’t minst verzwakt. Aderlaaten en te gelijker tjjd een fpaanfche vlieg te zetten, is het zelfde, als koud en warm tevens te gebruiken 5; men ‘doet.dan eigentlijk niets; het &«n neemt de uitwerking van ’t andere weg ; immers het den ver- zwakt, het andere verfterkt; en een fpaanfche vlieg prikkelt wel zoo fterk, dat het bij veele fterven- den nog het eenige middel is, om hun-we£r in * leeven te roepen , zo naamlijk hunne ziekte wit zwakheid ontftondt. Het bloed, wel is waar, piikkelt het gantfche G lig- h (9% } ligchaam , inzonderheid echter onmiddelbaar de vas ten, door ‚welke het loopt;. wanneer het dus ont= breekt, zo ondergaat het geheele ligchaam eene eigentlijke zwakheid, doch die zwakheid vertoont zich. dan, echter nog voornaamlijk in ’t geftel der bloedvaten. Gebrek aan goed bloed brengt om die, reeden meestal die zoort van ziekte voort, die wij fchorbut noemen; de voornaame toevallen der zwakheid doen zich hier inzonderheid voor in de bloedvaten; de pols wordt flap; men heeft me- nigvuldige bloedingen door de geringfte prikkeling, of, een foot op den neus, die Zoo vol vaten isz of den Endel-darm; er ontfkaan zwart - blaauwe vlakken op de huid, welke bewijzen zijn van uit« geftort .bloed uit'de zwakke vaten, die zich- on- der.de huid bevinden. Hier it ziet men, waar- om in de feorbut die middelen de meeste werking doen, die wel het geheele ligchaam, doch inzon- derheid het: gellel- der bloedvaten verfterken, en aanı het zelve fpoedig nieuw prikkelend bloed ver= fchaffen ; daarom is in fcorbur wijn goed , ook verfche vleesch-foepe, en over ’t algemeen alle verfterkend voedzel: Daarentegen zien wij ook, dat flegte fcheepskost, beflootene lucht, onreine lucht deeze ziekte het meest voorkweekt; immers zuivere lucht is volftrekt noodig tot goed bloed; zij verfchaft aan ’t zelve in de longen de voor- naamfte of hoofdprikkeling, naamlijk de zuur:ftofz; men ziet dus ook, waarom tevens zuure dingen zeer voordeelig in deeze ziekte zijn, ja zelf, dat deeze zuuren,, beneevens frisfche Jucht aan wal, „reeds (99) reeds alleön een middel ter geneezing van den fcorbut voor her fcheepsvoik zijn. Gelijk’het’bloed op zich zelf prikkeling aanbrengt, zo zijn ook de overige zappen , die uit het-bloed’ hunnen oor- fprong hebben, alle zoo veele 'nieuwe prikkelingen ten leeven voor ons'ligehaam. Is de hoeveelheid deezer zappen in de behoorlijke maat,: dan wor« den de vaste deelen van ons” ligchaam 'behoorlijk opgewekt , men bevindt zich wel; overvloed- van r zelve veroorzaakt ongefteldheid; gebrek insge- lijks. Hoe zeer verzwakt niet bij voorbeeld her menigvuldig Ipuwen van onmaatige tabaks-rookers? Hoe zeer verzwakt niet eene ionmaatige verfpilling van zaad,, .en hoe prikkelend is niet deszelfs over vloed? Hoe zeer verzwakt niet braaken en: purs geeren?‘ Het gröotffe gedeelte van ’t: menschlijk geflacht lijdt thands daaronder. Nadat Brown ontdekt heeft, dat de: lucht, de warmte, het licht, het voedzel, het bloed, de in- drukken der zinnen, de beweeging als prikkelin- gen'ten leeven invloed hebben op onze; opwek- baarheid, zo gong hij ook, over tot het. onderzoek vameenige opwekkende vermogens , wier wijze van werken niet z00 duidlijk onder ’t. opg. valt, en toonde eindlijk aaniz-dat ook het.denken en de driften»als prikkelingen ten leeven werken, | VAN. ( ıo1 ) VAN HET DENKEN, ALS PRIKKELING TEN LEE* VEN OP ONZE OPWEKBAARHEID WERKENDE. Eene bekwaame -infpanning van den Geest tot denken wekt ons ligchaam behoorlijk op, en ftrekt tot behoudt van onze Gezondheid. Niet te den- ken veroorzaakt loomheid en ziekten. Al te veel en te ingelpannen denken wekt ons te fterk op, ‚en put ons ten laatften geheel uit. Hiertoe moet men veele ziekten der Geleerde brengen, hunne ligchaamlijke welvaard wordt dikwijls een flacht- offer der befchaaving van den Geest. — De Na- tuur zorgde voortreflijk voor onzen welvaard,, maar is daarvoor.ook onverbidlijk in het firaffen van elke overtreeding haarer geboden, VAN DE DRIFTEN, ALS PRIKKE- LING TEN LEEVEN. Deeze zijn voor ’t menschlijk leeven onontbeer- lijk. De mensch zonder de fchokking der driften zou een polijpus of wel niets meer »„ dan eene plant, zijn. Alle driften werken op ons ligchaam als prikkelingen ,„ en verfchillen onder elkandren alleen in trappen, ingevolge deezer werking. Wel- tevreedenheid en hoop wekken ons op eene aan- genaame wijze op, en verleevendigen ons ligchaam behoorlijk: Treurigheid en vrees zijn de tegen- overgeftelde omitandigheeden van de beide voori= G3 gen. ( 102 ) gen. Zij ontrooven ons de prikkeling der welte- vreedenheid en der hoop, en verzwakken alzoo ten laatlten oris ligchaam eigentlijk; de omloop des bloeds wordt bij, mismoedigen en vreesagtigen traag, daaruit ontltaat gaapen en zuchten, ten ein- de dien omloop door het fierk inademen door de longen te bevorderen. Als kommer en vrees het ligchaam langen tijd verzwakken , dan. wordt des- zelfs opwekbaarheid zoo zeer opgehoopt, dat z00- danige ongelukkigen bij ’t minfte geritzel 'reeds van angst in elkandren krimpen. Veele menfchen fterven eindlijk den dood der. eigentlijke zwakheid door aanhoudende. kommer, vrees en heim- wee, Door loutere bekommering: kunnen vrouwen zich de gevaarlijkfte bloed - ftortingen en de moeiclijkfte . verlosfingen op den hals haalen. In zoodanige bloed-vloeingen doen zommigen daarenboven nog wel aderlaaten! Dit zijn die bloedftortingen , waar, tegen verlterkende middelen zijn aangepreezen, De vreugd is eene zeer prikkelende drift,; daarom kan al te groote vreugd het ligehaam ook verzwakken; deeze zwakheid echter is.het tegenovergeftelde van de voorige, die uit kommer ontllaat; zij: is de on» eigentlijke; de plotsling ontftaane vreugd put de opwekbaarheid uvit. _Twee Romeinfche vrouwen Slierven op ’t ogenblik,, als zij haare zoonen, die zij voor dood hielden, onverwagt uit den firijd za- gen wederkeeren. De gramfchap is eene heevige prikkeling voor ’t ligchaam : ceene fterke gramfchap vermeerdert de werkzaamheid van alle de. verrigtingen onzes lig» chaams , ( 103 ) ehaams, zij put het op ’t laast uit, en is daarom. niet zelden doodlijk: Een toornig mensch is als een dronken mensch; beide zijn thands den wilden dieren gelijk, want hun verfland is door de al te overmaatige fchokking des geheelen ligchaams be- dwelmd. Alle verfchijnzelen bij een toornig man zijn bewijzen van eene fterke prikkeling; het ge- zigt is rood, de oogen vonkelen; de lippen bee- ven; de tong ftameltz het hart klopt zwaar; de pols is ongereegeld, alle fpieren zijn gefpannen, zoodat dikwijls een, anderzins zwak, mensch in heevige gramfchap naauwlijks te houden is. Maar deeze verfchijnzelen der prikkeling duuren niet lang; weldra volgt de verfchriklijkfte uitgeputheid der opwekbaarheid, en zoodanige menfchen ftor- ten dikwijls dood, of ten minften dood-ziek ter aarde, door oneigentlijke zwakheid. De liefde is gewis eene der vermogendfte prik- kelingen voor ons ligchaam; maatige, beäntwoor- de liefde bevordert de gezondheid; fmachtende , vruchtlooze liefde ,„ of wel onmaatig genot van liefde verzwakt eindelijk ons ligchaam. Wij zien dus, dat ook de driften als prikkelin- gen ten leeven werken; dan eens aangenaam op- wekkend, dan eens bovenmaatig opwekkend, dan we&r door ongenoegzaame opwekking. Deeze is de uitlegging van ’t leeven volgends BROWN. 1k gaf mij alle moeite om die duidlijk voorteftellen, en de bewijzen daarvoor in de Na- tuur te töonen; ieder naardenkend Leezer zal daagliiksch in zich zelven, en in de overige na- G4 tuur, (104 ) tuur', rondom zich , No3 meenig treflijk bewijs voor deeze verklaaring van het leeven vinden. Wjj willen nu all’ het gezegde n0g eens kortlijk door- loopen , en de gevolgen ten flotte daar uit trek- ken. Ons leeven is dan een gevolg der werking van ‚zeekere uitwendige prikkelingen op de opwekbaar- heid van ons ligchaam; ons leeven is dus cen af- gedwongene ftaat, en het denkbeeld van eene in- wendige Natuur, die als ’t ware vrijwillig in ons werkzaam is, vervalt. De opwekbaarheid maakt het onderfcheid tusfchen de bewerktuigde, en de enkel phijfifche Natuur. Een bevrucht zaad- korntje in een doos, een bezwangerd ei in de ‚ kelder, of een POP van eene capel, die in de kou- de fluimert, zouden aan eenen onkundigen wel als enkel phijfifche, voor leeven onvatbaare ligchaa- men kunnen voorkomen; men plaatze echter het zaad-korntje in de warme aarde, en het wordt een boom; men gunne het ei de warmte der broeing, en ’er komt een kuiken uit voort ; de pop aan de zon blootgefteld zal weldra als vlin- der heen vliegen. Maar, nu Ieate men door dat zelfde zaad-korntje ,„ dat zelfde ei en die pop eenen flerken flag der Zlectrieiteir doorgaan , zo zal noch uit het koorntje een bvom; noch uit het ei, in weerwil der warmfte broeing, een kuiken; noch uit de pop een vlinder 'voorikomen. Er moet dus te vooren doch in deeze ligchaamen zeeker jets gefluimerd hebben „ het welk ik door de blectricizeit vernietigd heb , en, dit zecker jets 18 Se _ (105 ) RN is juist dat geen, wat srown opwekbaarheid noemt. Deeze opwekbaarheid heeft, om tot opwekking (leeven ) te geraaken, zeekere uitwendige krachten noodig, als b: v: delucht, de warmte, het licht, enz. Even dezelfde opwekbaarheid maakt, dat een bevruchte zaadkorn , en een bezwangerd ei de verrotting en de koude langer kan weerflaan dan een ’onbevruchte zaadkorn en een onbezwangerd Ei; immers in beide deeze ligchaamen is, wan- neer zij bevrucht zijn, de opwekbaarheid door middel van het manlijk zaad tot opwekking ge» bracht: Wel is waar, die opwekking is nog niet zoodanig , dat zij duidlijk under her bereik der zinnen. valt; maar zij vertoont zich allen daar- door, dat zij die ligchaamen ‚' waaraan .zij eigen is, menigmaal nog lang aan den phijfifchen in- vloed ‘onttrekt; Waarom dezelve dan ook niet zoo fchielijk verrotten ‘of bevriezen; ’t geen ech- ter eerlang gebeurt‘, als men de opwekbaarheid 'in dezelve geheel vernietigt. Maar deeze opwekking heeft, om zich volkoomen, als leeven, te doen zien, nog de bovengemelde uitwendige prikkelin- gen van nooden. Alle prikkelingen die maar immer op onze ligchaamen werken, zijn elkandren in den aard haarer werking gelijk ,„ zij prikkelen naamlijk en fchokken -In de maat der prikkeling echter zijn zij onderfcheiden: Zoo prikkelt ons bij v: de hette meer dan de warmte; wijn meer dan water; opium meer dan wijn; zonnefchijn meer dan maanefchijn ; peeper meer dan zuiker; heevige gramfchap meer dan alleijzagte vreugd; een canonfchoot meer dan G5 een ( 106 ) een fnaphaanfchoot, enz. doch de uitwerking van allen is prikkeling. Wat is dan, na ’t vastftellen deezer denkbeel- den, leeven, gezondheid, ziekte en dood? Wwij zullen deeze vraagen ligt en engedwongen beänt« woorden. 