Dagboek van Louis Trigardt (1836-1838)
Zij zei, dat aan de vort geen man gevonden kon worden die mijn brief leesen kon, heb zij de brief na een naas aan gelegen plaas gesteurd, maar daar was niemand die ook leesen kon; zei de hoof van de vord, dat Gabriël wagten moes tot de schepen van de stad komd, die hij alle dagen te wagten is. Maar Gabriël zei dat hij niet wagten kon. Heb de Come- dant hen met hem mede gegeven, om met ons te ko- men, dat hij bang zouw weesen dat de Natie ons ver- mooren zal. Ik zei aan hem, dat het mijn mening is x), maar dat ik vrees voor de Natie, omdat ik gehoord heb, dat de minschen die ingetrokken is alle vermoord is ; en vraagte hem of hi j niet weet- of het de waarheid is. Zei hij van ja, dat Sakana met de Bloot kaffers het gedaan heb. En voegte hij erbij : de Comedant wil met Dunkaan een comando uit maken met zijn volk, en Dunkaan, om Sakama te vernielen, omdat hij dat gedaan heb. Ik zei, als hij vijligheid zag voor mijn, ik als- dan trekken zal, waarvoor hij mijn bedankte, en zei dat het goed weesen zouw, dat de Goeverneur mijn ’t laate weeten dat, als ik verkiest te komen, zij bijde met mijn komen moet. Het was te laat om na huis te gaan zij ik aan Rossetoe dat hij een kaffer steuren moet, om mijn vrouw te zeggen, dat ik daar blijven zal tot Gabriël komt. Wij had geen tolk toen wij daar kwam, heb wij ’) Nml. om te tret naar „die fort”. Aug. 183'/. j 157 met beduiden liem het laate verstaan, hij was aan- stons klaar. Ik vraag hem de avond waar ik slapen zal, zei in die huis, — wijs hij mijn aan. Ik vraag hem of daar wegeluisen in is; zei van ja, in al de huisen is. Zei ik, dat ik alsdan liever buiten slapen zal. Heb wij de nagt kouijd door gebragt. Ik zei, dat ik de morgen vroeg gaan wouw, dat hij vroeg mog opstaan. De morgen zoodra het dag was kwam hij bij ons, heb wij klaar gemaakt, ging ik uit zijn kraal, is hij met mijn gegaan. Ruilde hij van de Knopneus- sen een stukkie witte linnen, gaf hij mijn. Toen wij weg gaat, is hij met mijn een eind weegs mee gegaan. Kwam Gabriël bij. Zei x) aan mijn, dat ik hem helpen moed, dat zijn broer hem pakken wil. Ik zei, dat ik hem gezeg heb toen wij bij hem was, dat hij het doen moes, en dat nu de veld zoo sleg en droog voor de vee is, wij bijna alle dagen trekken moet, ik het nu bijna niet doen ken; maar dat ik mijn maats daar over spreken zal. Dinsdag den 8ste is wij omtrind middag te huis gekomen, heb ik aan Gabriël een schaap gegeven. Ga- briël zei, dat hij siek gewees is, dat het zijn afzijn en terug koms zoo lang gemaakt heb. Woensd. den 9de de morgen kwam Waaij Waaij en vraag aan mijn, de olivands tand, die ik hem be- loof heb als Gabriël van de stad komt. Ik zei, da.t hij niet volgens zijn belofte gedaan heb; dat hij met Ga- briël zouw gaan tot in de stad en als dan tot tolk voor hem dienen zouw. Zei hij, dat hij zijn kind gesteurd ‘) Lees : ,,zei hij”, nml. Rasethan, wat ’n ,,eindweegs meegegaan” is, waarskijnlik om Gabriël te ontmcet. 158 [Aug. 1837. heb, — het was zijn swager, — maar niettemin ik gaf hem de tand. Vraag hij mijn een bees om te slag- ten. Gaf ik hem ook, voor zijn gedane diens. Wouw hij van mijn de grote olivands tanden ruilen, zei ik, dat ik het voor die groffe goederen niet doen ken, wand dat het voor mijn wijnig bruikbare goederen bij is. Heb mijn vrou een stuk geruijt geruild voor en jonge bulle tand, en een kouije tand. Omtrind 3 uur kwam Doors. Ik zei aan hem, dat de hoof van de stad twee soldaten met Gabriël en Waa Waa mee gesteurd heb, om ons te bringen als wij het verkiest. Ik zei dat, terwijl hij met hen Kaf- fers spreken, hij haar zeggen moed dat ik nu niet op de ogenblik trekken ken, om reden dat Waaij Waaij zegt dat de veld afgebrand is waar wij door trekken moet; dat ik nu wagten moed tot de regen; dat het voor haar meschien te lang deuren zal om te wagten, dat ik eers een tog doen wil na de vort, om te zien hoe de veld is en hoe na ik met mijn vee bij de stad blijven ken. Zei Waaij Waaij, dat die twee soldaten bij mijn blijven moed tot hij komd, als hij zijn goed verruijld heef dat hij als dan met mijn zal gaan na de vord. Ik zei, dat ik mijn in die tusschentijd zal ge- reet maken, voor die tog. Gabriël had van de stad kleren gekregen, hij van (zat?) goed in de pluijen. Zag Doors hem. Sloeg Ca- rolus hem voor, of hij niet wouw mee trekken. Hij zei, dat Gabriël zeggen moet : Gabriel, zei hij, is de oudste, waar hij gaat zal hij ook gaan. Ik zei, dat ik hem niet dwingen wil, maar als hij het verkiest zal ik hem meenemen ; en als hij ver- 159 Aug. 1837.] kiest daar te blijven ken hij ’t doen, maar dat hij met mijn met de tog moed mee gaan, (dan) kan hij zelfs zien, en ik zal ook kijken, of het mijn daar aan staad. Zei hij van ja. Hij vraag, of hij een wagen krij- gen ken om zijn goed te halen. Ik zei de pakwagen. Zei Carolus : hij zal met zijn osse rijden ,wand Doors zal alleen niet te regte komen met de ossen. De agtermiddag is Pieta en Jan na de vee ge- gaan : Pieta om slag vee te halen en Ja na zijn vee. Sekiti is megegaan om de slagvee te bring. Dond. den 10 de heb Pieta 6 schapen gebragt. De morgen kwam Koot van juffr. Schepers zeggen, dat de leuw een os van jufr. Schepers, die nagt gevangen heb. Is zij en Jan zijn vrouw gegaan om de vlees te bewerken. Pieta gaat aan de tind van zijn wagen; de mijne had hij de vorige dag gemaakt. Carolus heef aan de soldaat Louwrins zijn geweer en schroef ge- maak voor de staal veer, en hij zouw de een geweer een staal op klinken, maar zijn dril-boor was niet goed, hij zal het anders maken. — Ik heb Pieta ge- zegt voor mijn een paard te brengen, zal ik na de vee rijden en hij zal die wagens regmaken en Maandag zal wij trekken. Ik heb van Waaij Waaij een stuk geruijt ge- ruild voor twee koeije tand(de), vier doekkies voor twee do. tanden. Carolus vijf elle voersits voor twee tanden. Ouwe Strijdom twee stukkies blouw goed voor een halve bulle tand. De middag is ik na de vee gereden. De avond 160 [Aug. 1837. heef Jan voor de leuw een stel gemaak; de nag is de leuw voor de stel gekomen. De morgen laat Jan mijn vragen of ik ook mee gaan wil om de leuw op te soeken, dat de leuw braaf tlouw (is?) en aljimmers (telkens) gaat liggen. Is ik en Willem mee gegaan, krijg wij de leuw. Toen de honden blaf kwam de leuw na ons toe, op een distantie blijf hij leggen, souw ik hem schieten, wijgerde mijn geweer, schoot Jan onder hem in maar geheel mis. Wouw ik mijn geweer de steen scherp slaan, brak het; had Jan ge- laaijd met dat ik een ander steen op setten zouw, schoot Jan hem op de week (lies) in, kwam hij weer een ind nader, blijf hij leggen, en was een wijnig daarna doot. Vrijd. den llde. Is ik en Willem na de schapen gegaan. Had wij stuifweer ; de avond hoorde wij don- der weer seer ver druis. Toen wij souw gaan slapen was de weer bij ons seer sware slagen maar niet veel regen. Saterdag den 12de is ik met Willem langs de ri- vier op gegaan om te sien hoe de veld is, maar ziende dat de veld nog slegter word, ben wij terug gekeerd. — Die dag heb Jan zijn en juffrouw Schepers haar wagens op gebrag. Pieta heef haar wagen gedrijwen met mijn ossen. Sond. den 13de ben ik na huis gekomen, en Wil- lem en Danster moet morgen vroeg komen, zal wij de wagens op bringen. Van de beeste getal gaat die bees, die ik aan Waaij Waaij gegeven heef, af, blijf de getal . 452 Aug. 1837.] 161 De agter middag kwam Rossetoe en zei aan mijn, dat ik met hem mog gaan om Selippe te gaan schie- ten. Zei ik, dat ik nu niet ken om dat ik voor mijn vee een goede plek soeken moet, dat mijn vee van armoed vrek. Zei (hij) dat ik ander kand van de Rooij. kaffers keijken moet, dat daar goede veld voor vee is, en goede water. Zei ik van ja. Maand. den 14de de nagt had wij harde rijp. Rossetoe kwam vroeg aan mijn zeggen, dat hij mee- gaat na boven, zooals ik hem verstond. Ik zei ja, maar kon denken dat hij weer bedelen wouw, zoo als alle kaffers of swarte natie gemeenlijk doet. Omtrind 10 of 11 uur is wij vertroken ik, Ca- rolus, ouwe Strijdom, ouwe Botha en ouwe Albagh. Wij heb veel moeten sukkelen met de les genoemde haar ossen, die bijna ongeleerd was, dat de moete niet was, moes wij de wagen uitstoten. Toen wij bij Jan kwam, had hij die dag te voren een koedoes bul geschoten, gaf zijn vrouw aan de mijne een blad, en aan ouwe Strijdom ook wat vlees. Zei Jan dat klijn Albagh ook een eland geschoten had. Avond te voren was Willem alleen bij de vee, was de avond 5 van ons paarde apsent; kwam Willem met soeken bij Louw en zei, dat zij merrie (Louw z’n) ook weg is, hij moes ook komen om het op te soeken, lagte hij Willem uit, en zei, dat het te donker was. Het was juis tegen volle maan. De ander dag, morgen kwam hij ook niet, Willem kon niet wagten, heb hij Danster laate soeken, is hij alleen na onder gekomen, om de wagens te helpen opbringen. Ik zei aan Willem dat 18 162 [Aug. 1837. als Louw hem zoo wijnig aan zijn merrie stoor als zij apsint is, dat hij als dan haar bij hem oppassen ken, wand dat het niet de eerste keer is dat hij zoo een vlouwe exschuis maak als die merrie verstrijk. En ik heb Albag dat gezeg dat die merrie somtijds alleen verstrijk, dat hij, als ik hem het laate weten hi j Louw of Isaak steuren moet om te helpen soeken ; maar zij heb tot nog toe niets anders als vlouwe ex- schuisen gemaak. De avond gaf ik Rossetoe een schaap en winste dat het de leste mag wesen, wand ik ben zijn gebedel al lang moe. Dinsd. den 15de is Pieta, Willem en Danster ge- gaan om te jagten, voor de volk te schieten. Rossetoe kwam de morgen aan mijn zeggen, dat hij na huis gaat, zei ik van ja; vraag hij mij nog eens, of ik met hem gaan wn dat de volk van Selippe hem doot maken wil. Ik zei dat waarom hij mijn pla- gen moet, of hij niet ziet dat mijn vee van armoed vrek, en ik hem gezegt heb dat ik plek of gras soeken moet voor de vee. Was hij tevreden. Toen verhaal hij mijn, dat hij van Doors gehoord heb, — of hij heb hem hooren spreken met Gabriël, — dat de twee volk van die stad bij mijn blijven moet tot de Bloot-kaf- fers komd, die zal mijn beeste halen. Ik vraag waar om Gabriël mijn dan daar niets van gezegt heb. Zei hij, dat hij dat niet weet. Omtrind 9 uur kwam Danster, brag tien scha- pen die Katos de vorige dag verloord had. Hij zei, dat een van die schapen van de jakhals in de nek ge- beten is, maar zij geen doode gevonden heb. De mor- Aug. 1837.] 163 gen kwam een jonge schaap, zei die volk dat het een malle sckaap is. Zei ik aan Carolus dat hij de schaap moet late bringen om de keel of te schnijden. Yraag ik aan Carolus of die schaap mal is, zei : dat April zegt, dat hij mal is. De morgen heb ik Louw laate weeten met Dan- ster, dat hij zijn merrie weg nemen moet; kwam hij, zei ik het hem zoo als ik aan Willem gezegt heb, en zei aan hem, dat hij ook maar een bastaard is, dat hij hem niet verbeelden moet dat ik verpligt is zijn merrie op te passen, als hij daar gaar geen belangen en stel als zij apsent is. En als hij mijn daar omtrind te veel voor zijn dienaar gebruiken wil, ik hem vijf en twintig riemslagen geven zal, zoo als die slag van volk als hij is. toekomd. De middag is ik en Carolus gegaan om te zien of wij niet schapen krijgen ken die verscheurd is, of nog meschien lewendig is ; maar vond niet als een die opgevreten was. Pieta heb niets meer gekregen als de tien; heb hij een kwagga geschoten maar toen zij bij hem kwam stond de kwagga op en ging voort, dat zij hem niet krijgen kon. Toen wij te huis kwam, een poos tijd daarna, hoorde (wij) een geweer schoot, omtrind Jan en jufr. Schepers haar wagen. Ouwe Strijdom ging daarheen, zei zij aan hem dat een geweer met smeeren is los ge- gaan, dog zonder eimand te beschadigen, in haar zoon Kobus zijn handen. Ouwe Strijdom zei, dat dezelfde geweer eens ook zoo is los gegaan tusschen een partij paarden en menschen, dat alle verwondert was dat niets beschadig was. Die morgen, toen wij van de onderste kraal na 164 [Aug. 1837. de bovenste trekken zouw met de wagens, zijnde den 14de Aougustus, is Gert Bosseman de morgen vroeg vertrokken. Men dag dat hij vooruit gegaan was om- dat hij niet gaan kon van de schoot door zijn bouten, voor de stel ; maar wij vond hem op de weg niet, en bij de Kraal ook niet. Toen maakten wij die gedagten dat hij hem zoo gehouden heb of hij niet gaan ken. Woensd. den 16de had wij de morgen troewel weer. Met trekken na boven heef de rooij witrug kouij van Carolus, die hij van Pieta geruijld heb, gekalf; Komt bij de beeste getal éen bij, is de getal . . 453. Pieta en Willem is van morgen na de schapen gegaan, heb Pieta een kwagga geschoten maar niet gekregen, zijn een been was af. Dond. den 17 de was het ooste wind en mis in de lug. Is Pieta en Willem na de schapen gegaan met de honden. — De nagt was mijn vrouw haar klijne kind bijna de geheele nagt door aan een soort van vloute; de morgen zei mijn vrouw dat ik Goestaf steu- ren moed om een wijnig oude Kolonie ^), en Glover- souijt 2) bij jufr. Schepers, of Jan zijn vrouw, Breg- gie, te halen of te laate vragen. Kwam jufr. Schepers en juffrouw Pretorius zelfs, heb zij haar ten eersten Kappiva in gegeven, — dat wouw niet helpen daar na gloversouijt, om te zien of het niet veranderen wouw. ') Eau de Cologne. a) Glaubers sout, s.g. „engelse” of Epsom-sou'.. Aug. 1837.] 165 Goestaf maak voor hem en Jerimie veldschoe- nen; Carolus maak voor de twee soldaten eider een paar. Gister heb Carolus voor mijn een paar ge- maakt. De avond kwam twee kaffers van Doors, en brag een hand vol palmiet, daar hij zoo veel beloof heef te steuren, en een schnoer kalmoes voor mijn, en Carolus ook een; maar heeft tegens mijn niets gesproken. — Ouwe Strijdom heef gister 16 stroppen op gehangen om het te berijden. Pieta en Willem is na de vee ge- gaan. heb Pieta een kwagga de been af geschoten. Vrijd. den 18de. Is ik en Jan gegaan met Dan- ster, om na de pat te zien na de Poort van Sekwatie, daar wij af gekomen ben. Ben wij de eerste dag ge- gaan tot aan de Hool(hol ?)revier *) ; Souw wij om- draijen, zei wij tegen elkander, dat het voor ons be- ter was door te gaan tot de poort. Wij had geen eete mee genomen, krijg wij vier elanden schoot ik een en Jan zijn geweer wijgerde. Kon wij de eland niet krijgen. op de bloedspoor en end weegs gegaan, kwam wij de elanden weer bij schoot Jan een kouij van ag- ter op de bouijt, Kwam wij omtrind bij, schoot ik mis; en haar vervolg hebbende, schoot Jan bij voor- branden van zijn geweer mis. Kwam haar de derde maal bij schoot ik mis, was zij door de ongelijkheid van de veld ons uit het gezig geraak. Na lang soe- ken vond Jan haar, op de lijf loopende, was zijn ge- weer niet geladen, kon hij niet gouw schieten; was zij hem weer uit gezigt. Op de koers vond hij haar, ') Ivewoeboe rivier. 166 [Aug. 1837. schoot liij haar met de 5de schoot doot. Heb wij zoo veel vlees en murg beenen genomen als wij voor an- dere dag nodig had. De nagt heb wij onder een olive boom *) geslapen, het was zeer kouijt; hoewel dat wij in dunne baatjes was, kon wij de nag doorbringen : wij had een goede vuur aan gemaakt. Saterd. den 19 de heb wij een vroegstuk genomen, is wij voortgegaan. Had wij een ontsaggelijke holte en steijlte door te gaan. Op de plaate gekomen zijnde was het over middag. Sat wij onder een koele bos te rusten, zag ik drie kaffers loopen, heb wij ze aan ge- roepen en gevraagt of wij aan dié kand aan de rivier komen kon. Zij antwoorde van neen, dat aan die kand geen wagen af komen kan. Vraag wij waar wij dan de beste aan de rivier komen ken, wijs hij ons aan de linker hand twee spitse koppies * 2) ; daar woon een kaffer, daar gaat een mooije weg af. Is hij met ons gegaan, omtrind een half uur, en de avond kwam wij daar, maar wij zag dat het te schuins en te stijl was. Vraag wij hem of daar geen vliegen is die de vee beschadigen zal. Antwoorde hij van neen. Die kaffer gaf ons in zijn kraal een plek om die nag te slapen, en een partij gras om op te slapen en een wijnig houijd. Ik vraag hem water, brag zij een kalbas en een wijnig slegte bier; is hij gegaan na een ander kraal, die een Suster van Rossetoe toekomd; brag hij een Kalbas bier. Zei hij, dat hij bij haar is ge- wees en gezegt heb, dat ik bij hem is, en dat hij niets ') Olievenhoutboom. 2) In die nabijheid van Masjaoe, oost van Uouistrichardt. Vgl. aantlc. i, bl. 13. 167 Aug. 1837.] heef, heb zij mijn de bier gesteurd. Heb wij die nagt doorgebragt met veel kouijden, want zij had wijnig houijd. Sond. den 20ste. De morgen zouw die kaffer ons wijsen waar wij langs trekken moet, en of wij geen vliegen krijgen zal. Toen wij het bezien had, ver- sekerde hij met de andere, dat daar geen vliegen is. Ik nam mijn voor om zelfs te zien of het de waarheid is, vóordat ik aan trekken ging. Wij sag dat de weg te stijl was. Nam wij (ons) voor om te trekken. Ging wij weer terug, na huis. Toen wij van de kraal af ging sag wij een partij koedoes, kwam van de volk en zei, dat wij éen schie- ten mog. Schoot ik een de voorbeen af; heb zij die genoemen. Vraag die de hoof van haar was mijn, om de vel, zei ik van ja. Is wij voort gegaan, krijg nog een klomp, die nam de vlug. Krijg wij vier bullen, heb ik een een schoot gegeven, ging die ouwe kaffer hem na tot waar de koedoes en een bos ging; — was een partij renosters is hij om gedraid.Kwam hij aan mijn zeggen dat hij met ons gaan zal ons de bos te wijsen, dat hij bij mijn een vel soeken wil. Ik zei van ja. Is wij gegaan tot aan de sterke rivier x) heb wij twee groote klompe Koedoes gekregen, maar zij nam de vlugt. Heb wij daar ons wijnig eten klaar gemaakt voor ons middag maal. Ben wij voortge- gaan, heb wij op de weg twee a drie klompen elanden gekregen, maar niet geschoten, (om) dat het te ver was om het te halen na ons huis. ') Pafoerie-rivier. 168 [Aug. 1837. Met dat de son onder was kwam wij te huis. Toen wij te huis kwam had mijn zoon Jeremie, zijn voed verbrand met een kool vuur, die hem in zijn veldschoen gevallen was en niet uit kon krijgen. Het was de dag te voren gebeurd, en (hij) had nog veel pijn aan die wond. Mijn vrouw zei dat Sekietie ge- gaan is de zelfde dag dat ik van huis gegaan is, om zijn vrouw en kind te halen. Maand. den 21ste. Is Pieta en Willem op de jagt gegaan; heeft Pieta een kwagga geschoten, en die dag met de osse gehaald. De middag was Jan bij mijn, sprak wij met die twee volk van de governeur van de vort; zei hij, dat zes dagen anderkant Dunkaan Engelse woon. Toen wij hen die volk deet uit duiden, en of zij vee heb, be- merk wij dat het Affrikaanders moet weesen, en maak wij ons gedagten op Moolman *), wand hij zei dat zij veel vee en paarden heb, en de drag omtrind zoo als wij, — ook vrouwen en kinderen. Hij zei, dat twee met hem gesproken heb die de Blootkaffers taal sprak; dat het Engelse is die daar woont, en zij een vort heb aan Kaap Natal* 2). Carolus en Louw Albach zouw de ander dag gaan om te zien of in de weg geen vliegen is, bij Masouw om, na de rivier. Jan zouw een endweegs trekken, om na Carolus te wagten. ') Jacobus Moolman, lid van die Uijs-Kommissie, wat in 1834 bij Trigardt voorbij is naar Natal. Vgl. Voortrekkermense, van die uitgw., Vs_ 21 Jan. 1916. 2) Dit is, natuurlik, verkeerd. Vgl. Piet Retief, bl. 124. Die Gr. Trek was toen aan Sandrivier in die Vríjstaat, en Retief maak sig gereed rir sijn eerste besoek aan Dingaan. Aug. 1837.] 169 De avond kwam Sekieti, en zei, dat de moeder van de mijd haar niet geven wil, omdat hij maar éen bees gegeven heb, dat hij niet weet hoe hij maken zal. Ik zei, dat ik ook geen beeste meer had om hem te geven, zei van ja. Ik vraag hem na de weg aan deze kand van de poort. Hij zei dat daar een voetpat door gaat, maar wij moet drie diepe kloven of riviren door, die te stijl is voor een wagen. Dinsd. den 22ste de morgen had ik geslagt voor Carolus; had ik drie á vier onpartijdige kaffers uit- gehoord, bemerkt ik dat wij dié weg bij Massouw niet door ken, als door de hoek van de vliegen. Daar op is ik, ouwe Strijdom, Carolus, Pieta na Jan en ouwe Botha, Albag gegaan; heb ik haar dat voorge- dragen, en zei, dat mijn gevoelen is, dat wij de weg bij Sekwati om nemen moet, dat ik Sekieti gevraag heb of wij de poort boven om en overkand voorbij ken, zei hij van ja, dat wij tussen Sekwati en Ma- kotoko door moet, dat het bosveld is maar niet vaste bos. Kwam wij over een dié weg in te slaan, dat wij alsdan buitfen gevaar van vliegen is. Jan zouw tot bij mij komen die dag, en de andere dag zouw (wij) gesamentlijk vertrekken. Is ik aan oppakken gegaan. Pieta kwam mijn zeggen, dat tante Antje mijn laate vragen, om haar te laate helpen tot bij ons. Ik zei van ja. Jufr. Schepers en ouwe Botha heb mijn — jufr. Schepers drie, en ouwe Botha twee — osse gevraagt; had ik haar gesteurd, en laate weeten dat, als zij op de plek is waar zij na ons wagten zouw (zij) mijn osse steuren moet tot wij weer trek- ken zal. 170 [Aug. 1837. Ik had mijn volk bij elkander laate komen, en haar gevraag of wij die weg inslanen zal; zij was verblijd dat wij alsdan de vliegen niet beboef te vre- sen, en beloof mijn te volgen waar ik gaan wil. De witte kalf die Carolus van Rammabooij ge- kregen heb, is vrek, gaat van de beeste getal af, blijf getal 452. Toen ik aan ’t oppakken was, heb ik 15 lb. kruijd uit gezit, om in tijd van aanval bij der hand te heb- ben; en zei aan Pieta dat wij kogels gieten zal waar wij de eerste dag kan overblijven, dat wij met op- pakken geen tijd heb. Woensd. den 23ste. Ben wij vertrokken tot boven onse osse kraal, bij kuijle water die onder vontijnen en de laagtes geef. De morgen telde ik, Pieta en Carolus de beeste. Ik tel 6 te min, Pieta 5 te min, Carolus 7 te kort. Ik (zei) aan de beeste wagter : dat hij opletten moet of hij geen beeste mis aan de haar. Die dag is wij gelukkig overweg gekomen met de wagens. Juffrouw -Schepers had mijn gevraag om twee agter osse en een voor, heb ik haar gegeven. Ouwe Botha vraagte mijn om twee voor-osse, heb ik hem gegeven. Toen wij op de uitspanplek kwam, vraag ik aan Adonis of hij geen beeste mis, zei hij van neen, dat de beeste alle is, hij heb ze doorgezien. Dond. den 2Jíste. Ben wij getrokken tot omtrind de Rooij Kaffers Captijn, daar Rossetoe gewoond heb T). Toen zij de wagens zag, kwam zij bijna alle ') Die koppies tussen Masjabas kop en die dorp : hoekbaken van Nooitgedacht, Ledig en Sentimoela’s lokasie. Aug. 1837.] 171 uit de kraal na ons, om de wagens te zien, zoowel mijde en kinders als mans. Terwijl wij de kaffer kende stelde ik dat in geen argwaan. Zij brag ons van alles wat zij had om vellen en vet te ruilen. Met trekken had die dag een kaffers kouij ge- kalf, de bruin witrug; Komd bij de getal éen bij, — is de getal 453. De morgen heb Carolus en Pieta de beeste getel, zouw het allemaal weesen. Vrijd. den 25ste. De morgen kwam de Capitijn Masappa *), brag mijn twee kalbasse bier, heb ik hem een jonge tijgervel gegeven, — die de kaffers van Mapelie mijn de vorige avond gaf en vraag mijn om hun te nelpen dat zij haar goed van (dat?) de Groot-kaffer van Mapelie haar ontnomen heef (te- rug te krijgen?) Ik zei dat zij wagten moet tot ik voor mijn vee een goede plek heb, dat ik alsdan zien zal of het de waarheid is wat zij mijn verteld heb. Toen wij ons osse een wijnig laate vreten had, is wij ingespannen, om (en) een ander half uur gereden hebbende, wouw een van de soldaten gen : Lourins, voor op de pak-wagen klimmen bij Willem Strijdom, die dat niet gewaar wierd als dat hij over de dissel- boom viel. Wouw hem bij de arm krijgen, had de mouw en zijn hand, en wouw hem optrekken, trok de mouw uit zijn arm, fiel hij voor de wiel, — die hem de eene over zijn bouijt liep en de de ander over zijn kruis. Ik was voor, riep zij, liep ik aanstons ‘) Masjaba of Machaba ; Masjabaskoppies, vgl. aantk. bij 24e. Aug. supra. Masjaba was die hoof van ’n Basoetoe-stammetje wat, naar ’n meedeling van eerw. Endemann, nou ongeveer 150 jaar in Soutpans- berg woon. 172 [Aug. 1837. daarop af, — heb wij bem op de agterkis van de wa- gen op een sak met veeren geleg, en kruit en vlouwe asijn in gegeven. Op de uitspanplek gekomen zijnde, klaag hij, dat hij niet wateren ken. Wij had hem tarmentijn en gegeven. Zei mijn vrouw, dat zij een wijnig wachten moed, zal wij hem Haarlimmer-olie ingeven voor de water. Toen hij dat in had heb wij hem met tarmentijn en vet laate smeeren. Omtrent de helfte van de schof viel ouwe Strij- dom zijn haar agter wiel, de vellingen en speken te gelijk af; had hij de naaf alleen. Heb wij hem een van mijn wielen op een tak gesteurd. Toen wij uitgespannen was is Jan, Pieta, ouwe Botha op de jagt gegaan; heb Jan een wildebees ge- schoten. Ouwe Strijdom kwam omtrind 8 uur en de avond bij ons. Saterd. den 26ste. Ben wij getrokken tot aan de Santrivier. In ’t rijden heb ik een schoot na een kwagga gedaan, dog niet gekregen. Toen wij omtrind 5 of 6 honderd tree van de uitspanplek was, schrik de osse van jufr. Sehepers voor de osse van ouwe Strijdom, die zijn zoon Isaak, inplaas van agter de wagens nefíens de wagens jaag. Ging juffrouw Schepers haar wagen, Piet, Carolus (hul wagens) en de Pakwagen op de hol, en Juffrouw Schepers haar klijn zoon Gert, die haar wagen lij, onder de wagen en osse door; zijn een been gevaar- lijks gewond, dog niet aan stukkend, en een gad agter in zijn kop. Wij heb dat aanstonds verbonden, met natte tabak op geleg. Ik vraag aan Isaak, waarom hij niet luister als een bejaard mens hem in ordentelijk- 173 Aug. 1837.] heid eits verbie; dat door zijn ongehoorsaamheid die kind, alzoo wel kon verongeluk weesen, dat zulks als- dan niet te vergeten was. Wouw hij mijn geen and- woord geven. Heb ik hem, om hem af te schrikken en de moeder, die zeer ontevreden was, moes wij troosten, (uitgelooid ?) Toen wij op de uitspan plaats kwam, was mijn klijn kind zoo sleg siek dat wij alle minuten haar laaste snik te wagten was. Het deurde de geheele nagt door; jufr. Schepers en Jufr. Pretorus was de halve nag bijn mijn vrouw, was zij een wijnig aan rusten geraak, is zij gaan slapen. Sond. den 27ste. heb wij de morgen schapen van Jan, die onder de mijne was, uit gevangen, en Wil- lem met een span osse de wiel terug gesteurd met Isaak. Goestaf heb ik met 8 osse gesteurd om een kwagga te halen, die ik de vorige dag geschoten heb. Is Carolus mede gegaan. Ouwe Hans Kaffer van Maletie kwam die dag te voren zoo als wij uit souw spannen, en brag een olivants tand. Ik vraag hem na de agterste menschen, maar hij wis van haar niets. Hij kwam de morgen om kos te vragen, heb ik hem een afjag gegeven. Wat de klijne kind betrof, zij bleef eeven siek. De middag is Jan na zijn vee gegaan, heb hij drie rooijbokken geschoten, de een niet gekregen. Maand .den 28ste. Is ik, Pieta, Jan, Goestaf, en een kaffer op de jag gegaan. Loop wij tot twee maal ') Malietsie ; vgl. aantk. 3, bl. 20 supra. 174 [Aug. 1837. renoster op de lijf op dertig veertig tree, wouw ik niet schieten, (om)dat dat varse elands spoor zag. Quwe Botha is ook uit gegaan, kwam hij rooij bok- ken, kwaggas en renosters bij, lij hij op een kwagga aan en sloeg de snelder af, gaat de geweer uit de rus los, schoot hij de kwagga de rug af. Ouwe Daniel is ook uitgegaan, hoorde ik van Jeremie toen ik te huis, of bij mijn wagen kwam. Ik was bevrees dat hij uit zouw blijven, en de wagens niet meer vinden ken. Toen ik bij de wagens kwam had ouwe Strijdom zijn naaf onderhanden, had daar zoo wat aan ge- kapt. Ik (vraag) hem, of hij ouwe Botha gevraagt heb om hem te helpen, zei hij van ja. Ik vraag hem, waar ouwe Botha is, — hij leg daar onder de wa- gen, zei hij. Wat heb hij dan gezeg ? Ik moet de naaf rond maken, dat de banden op gaat. En, ouwe Han- nis, zei ik, ken u dat niet doen zonder dat hij u het wijs ? Trek het met de passer rond, volgens de band, en kap het dan rond. Heef Carolus dat gedaan, is daarmee naar ouwe Botha gegaan, en in veertien steeken de naaf opgestoken. Had zij de eerste keer een speek gad te min. Dinsd. den 29ste. De morgen was ouwe Strijdom en Botha aan de speek gaate booren, heb ik de helf en Carolus en ouw Strijdom de ander geboord. Omtrind middag zei ik aan Carolus, dat hij aan een doot kissie moet gaan, dat ik ziet, dat de klijne alle minuiten swakker word, en haar einde niet ver is. Om éen uur, zoo als zij omtrind geboren is, is zij overleden, op Dinsdag den 29ste Aougus 1837. Pieta is de voormiddag na de vee gegaan. Toen 175 IAug. 1837.] hij te huis kwam was zijn susterje overleden. Toen de kissie klaar was, zei ik dat hij haar daarin leggen moet, en dan in een ander kis setten, tot zij begraven word, dat wij geen huis had. Ik liet aan de graffie gaan, zoo ver als zij die avond komen kon, om het na behooren te maken over mits de aarde droog en hard was. Woensd. den 30ste. Om 12 uur zei mijn vrouw, dat zij verkies dat de lijkie maar ter aarde zal be- steld worden. Heb Carolus de menschen bij elkander geroep, is zij ter Aarde besteld. a) Ouwe Strijdom zijn wagenaaf was klaar; is Ca- rolus aan de romp op zitten gegaan. Ouwe Strijdom zit de blaasbalk op om de band te korten. Daar kwam een kaffer van Rossetoe zeggen, dat Doors de avond komen zal, — en zal veel nuis brin- gen. Gevraagt hebbende wat voor nuis, zei hij, dat de Knopneussen om pikken gekomen is, en was zoo haastig, zei dat zij ons wil in wagten om ons beeste af te nemen. Ik vraag van wat voor Captijn die Knopneussen was; zei hij, dat Doors het weten zal. Ik aan hem : dat ik gaan zal waar ik heen wil, die het doen wil ken het prubeeren. Van de beeste getal gaat de kalf van de swarte kouij van Pieta af, blijf 452. De morgen te voren heb ouwe Hans kaffer mijn om kos gevragen, heb ik hem van deze morgen een schaap gegeven. De agter middag is Pieta en Danster na de vee gereden. ‘) In oorsp. teks onderstreep. 176 [Aug.-Sept. Ibó7. Dond. den Slste zouw de band opgetrokken wor- den, was het aan stukkend. Hier had men de swarig- heid : de band was te klijn en plaas van te groot. Pieta is na de vee gereden, heb hij een rooij bok geschoten. Ouwe Strijdom heef kolen gebrand, en de dewikken x) in de wiel gezet. Carolus heb de vellingen reggemaak. De morgen kwam daar en gerugte, dat er om- trind Albagh zijn wagen een leuw in een sloot was. Wij aanstons daar op af, met de honden en geweers, was het een bees van Jan, was van de wal gevallen. SEPTEMBER 1837. Vrijd. den lste. Heb Carolus en Albag de band gekord en gerek; het ging dan gelukkig. Pieta heb gelooijde vellen gerek. De avond had zij de band op- getrokken. Saterd. den 2de. Ben wij getrokken tot op de eer- ste draai van de rivier, aan de boven kand van ons. 2) Toen wij nabij de uitspanplek was, zag wij een partij elands bullen. Toen uitgespannen was heb ik, Carolus, Pieta met ons slegte paarde gereden, en Jan ging te voed. Heb ik een van geschoten en met de osse aan gesleept. Pleb ik een eider een stuk van gege- ven. Tegen de avond zei de kinders die bij de paarde was, een paar hondert tree van ons wagen af, dat ') Tappe of gate in die naaf, waar die speke in pas, vgl. deuvik. 2) Die teënwoordige Annaskraal, 2003. Sept. 1837.] 177 daar een renoster was met een klijne. Ging ik, ouwe Strijdom, Willem en Pieta daarop af ; schoot ik haar de blad af, heef Pieta haar doot geschoten. Toen wij bij ons wagen kwam, was daar 5 Knopneusen met klerasie goederen gekomen. De avond toen het pas donker was, laat zij mijn zeggen, door een van mijn volk, dat zij met mijn handelen wouw voor olivands tanden. Ik zei, dat hij haar seg- gen moet, dat ik niet in de donker handel, dat ik mor- gen met haar handelen zal, als ik haar goederen ge- zien heb, of het mijn aan staad; en dat zij daar zij is haar stilhouden moet, niet in de donker te loopen, dat ik haar zeker dootschieten zal; dat het bij al de kaffer bekend is, en dat ik haar het ook zeggen moet De nagt omtrind 2 uur kwam een van mijn volk zeg- gen aan de anderen, dat de Knopneuzen alle weg is, dat hij haar heb hooren loopen. Sond. den 3de de morgen zag men dat zij geflugt is van haar vuur. Zij had enige van haar pagagie goederen laat vallen, en aan haar spoor kon men zien, dat zij hard gelopen had. Ik zei, dat zij meschien de gedagte maak, dat wij dink, dat zij van de volk van Sakanna is, die de menschen vermoord heb, om dat (ik) haar zulke sterke order de avond gaf, en ander niet gewoon was. Maand. den 4de. Ben wij getrokken tot waar de Santrivier in de Takkaroes-rivier *) in malkander *) Van waar die trek aan Sandrivier gekom ’t, trek hul langs die regter-oever op. Die spruit wat hij hier bedoel val op die teenwoordige Mooimeisjeskraal 891 in Sandrivier. Met Takaroes, wat hul kort daarna 19 178 [Sept. 1837. loop. De vee was agter, was wij verpligt te wagten tot Sekieti komd, om ons te onderrigten wat voor weg wij in moet slaan, en of het wel de Matjesrivier was die in kwam. Toen Sekieti kwam, was het een ander rivier. Toen ons vee alle bij de wagens was, tegen de avond, kwam vier kaffer met een twee-jarige bul, ter ruil voor een veers. Toen zij bij ons was, was een kaffer gen : Tak- karoe er, die bij mijn gewoond had en weggeloop is. Hij (liet ?) zijn schild en assegajen bij de andere, was met lege handen. Ik vraag hem waar hij na toe ging, antwoord hij, dat hij met die kaffer mede gekomen is om mijn te zeggen, dat Maletie mijn beeste haalen wil, en dat hij expres gekomen is om mijn ’t te zeggen. Ik (vroeg) hem van wie hij het gehoord had; zei hij, dat hij alle dagen zoo hoor. Ik zei, dat hij mij geen leugens vertellen moet, dat ik hem daar niet na vraag. De avond toen wij gegeten had, liet ik hem roepen. Hij was bij Sekieti zijn veur en slaapplek. Ik vraag hem waar hij slapen wil, en of hij wel weet mijn te vragen als hij bij mijn komd waar hij die nagt door bringen zal, en was geresolveerd hem vas te houden tot ik Meletie laate roepen had, om als dan kok en koksmaat rusie te laate maken, om te zien of ik niet uit venden kon waar de spek gebleven is. Maar met dat ik opstond, nam hij de spad, en Carolus en Saka- na agter hem aan met twee jonge honden die hem ge- deurig aan zijn karos vatte, maar kon hem niet in de handen krijgen. Carolus met zijn geweer en Sakkana deur is, word waarskijnlik bedoel Dwarsrivier, waarvan ’n teënwoor- dige kaffernaam : Mononono ia. Sept. 1837.] 179 met een stuk brand houd. Hij had aan Carolu^ ge- zeg, dat Maletie diezeltde nag komen zal. Ik zei daar op, dat ik hem zoo veel vertrouw als Maletie en al de anderen; en dat mijn gedagte is, als éen kans ziet om beesten te haalen, geen van alle het laaten zal; en nam mijn voor mij te wagten voor de een zoo wel als voor de ander, en die bij mijn komd zoo ver te vertrouwen als ik hem ziet. Dinsd. den 5de. Ben wij getrokken tot aan Al- bags Gat. De morgen vraag ik aan Sekietie of Takaroe weer gekomen is, antwoord hij van neen; waar zijn geweers was, zei : daar bij zijn vuur. Laat ik het ko- men en deelde het aan mijn volk uit, en lied de an- dere komen. Zei aan die met de bul gekomen was, dat als zij gekomen is om de bul te verruilen zij niet bij die menschen gaat die osse ruild, en vraag of zij ruilen wel; wat zij hier bij mijn maak met die bul. Is zij bij Albag gegaan en vertrokken. Met dat de vee weg was van de wagens aan de over sij van de rivier, sag juffrouw Schepers een par- tij kaffers aankomen met een heele spul honden. Ik nam de verkeijker, was het tien in getal, zij kwam reg voor mijn wagen sitten. Ik ging ten eersten na haar toe, en deet haar met wijsen verstaan wat zij met de assegaaijen bij mijn komd haalen of doen. Ik had geen tolk. Zij wijsde mijn dan ook zoo wat, maar kon niets begrijpen door die geraas van haar hon- den; wierd ik onverduldig en nam een ongemaakte sambok, — eers over de honden, toen die weg was, over haar. Nam zij de vlugt de revier door, ging zij 180 [Sept. 1837. sitten. Zij had drie van haar veldschoenen laat lig- gen, riep die kinders haar toe, kwam een aan om het te haalen. Riep ik Danster, die bij de osse was, dat hij komen moet om te tolken. Ik laat hem vragen, wat zij met de assegaijen bij mijn komd, wat of zij doen wil. Andwoord zij, dat zij wild slagten wil, als ik schiet. Vraag ik hem hoe of ik het weeten zal of hij wilt slagten wil, en als hij wild slagten wil, hij zijn mes brengen moet, — of zij niet gehoord heb, dat ik laate weeten heb aan de kaffer alle maal, dat die bij mijn komd met lege handen komen moed, of dat ik haar voor vijhand aanmerken zal die met de minste geweer komd. Zei dat hij het nu aan alle zeg- gen zal, dat zij het niet geweeten had. Ik laat hem zeggen, voor mijn tabak en koorn te bringen waar ik de avond uit span, — mees om hem weer wat gerus te maaken. Hij beloofde ’t dan te doen. Vandaar ben wij getrokken tot waar de bossies en kaale veld omtrind scheij. *) Toen wij uitgespan- nen was is Pieta en Willem terug gereden na de vee. Wij had even uit gespannen of daar lij een os van Botha en een vanggat. Met uit halen was Botha en Albag de eerste bij ; naas aan was nog een gat, wou Albag agter uit trappen, viel hij in de andere gat. De middag toen wij uitgespannen was, zei ik aan Carolus, dat als hij wis hoe lelijk het voor een ander mens is als hij zulke dingen doet, hij het niet weer doen zal. Want hij had aanstons, toen ik de kaf- fers daar afschrikte met de ongemaakte sambok, zijn geweer en wouw doot schieten. Ik had goed tegen- 1 D.i. suid van Dwarsrivier, op die hoogte van Rhenosterpoort. 181 Sept. 1837.] stand bieden maar kon hem niet tot terug keeren krijgen als nadat ik hem voor verdoemde wintmaker had uitgemaak, dat hij dagte dat ik reg kwaad was. Tegen de avond waar wij uit gespannen was kwam een hele partij mijden en eenige mankaffers, met boonen, pampoenen, koren en een stuk voersits ter ruil. Heb mijn vrouw de voersits geruild voor een schaap, en de andere heb ook wat geruild. Het was te laat voor haar na haar kraal, loeseerden zij de nagt aldaar. Woensd. den 6de. De morgen vroeg kwam die kaffer die mijn de tabak beloof had en koorn, han- delde wij het van hem. Lied wij ons vee gaan niet ver van ons wagens af, viel een os van mijn en een gad, kwam Poemlana riemen halen, is ik, Carolus en ouwe Strijdom ge- gaan en heb de os uit geholpen met veel moeijte hoe- wel dat wij wel 10 of 12 man bij elkander was met kaffers en ons volk. Yandaar ben wij getrokken tot aan de renoster pad of Hasekraal aan de Santrivier. De agter middag brag de meijden een schaap vel, die de wildebees die been af getrapt had en niet gaan kon. Had zij die de keel afgesneden en de vlees late liggen om dat het zeer mager was. 