Verhandeling Over den Nederlandschen Versbouw
Bij deze versmaat wordt de eerste en derde regel veel- tijds rijmeloos voorgedragen; iets, dat haar zelfs, vooral bij stukken van grooteren omvang, breeder en losser doet vloeien, zoodat zij een zweem van ’t nationale Nevelingvers bekomt. | o Daar waar 't choor der serafijnen zijn eenstemmig hallel zingt, Waar het heir det uitverkoornen om den troon der Godheid kringt; Dáár eerst is het rijk der Dichtkunst, derwaarts richt zich onze vlucht! Dáár is schoonheid, dáár is waarheid, dáár voldoet zich onze zucht. Da Costa, des dichters lotbestemming. Ook werd die maat niet ongelukkig gekozen door D. J. VAN LENNEP om de Werken en Dagen van Hesıopus over te brengen (Amst. 1823), waarvan de aanvang al- dus luidt: Muzen , die van uit de bosschen , waar 't Piërisch land op boogt, Godenroem en heldenluister in uw statig lied verhoogt; Muzen, komt, verheft uw vader; zingt der goden vorst, Jupijn, Hem, door wien de menschen roemrijk, of veracht en eerloos zijn. Want, gezeten op de wolken, waar zijn vuist den bliksem schiet, Wenkt hij, en die moedig praalden, zinken weg in duister niet. Zwakken kleedt hij fluks met sterkte: grootsch verschijnen zij in ’t licht. Wie verdrukt heeft, wordt getuchtigd , waar Jupijn de vierschaar rigt. — 127 — 2. Iámbische verzen worden veel gebruikt, en gaan van: twee tot zes voeten. De iambus mag met een rijzenden spondeus (— +) afwisselen, waardoor de vlugge en. huppe- lende gang dezer verssoort krachtiger en deftiger wordt. B. v.: v to — — v yY De rijksstaf maakt / alleen / geen za/ligheid. Ook doet de anapæst (ll —) in plaats van den iambus somwijlen eene goede uitwerking. B. v.: HW OV De vorst vergunt aan uwen ouderdom. Heyse keurt den zwakken pyrrichius (u v) af; doch ook op dit punt nemen wij 't gevoelen der Duitschers niet onvoorwaardelijk aan. BILDERDIJK gaf reeds daaromtrent een wenk, daar hij in de voorrede zijner Mengelpoëzy (1) spreekt van de slaperige eentoonigheid, die zich te dier tijde in de nederduitsche versificatie had ingedrongen, en die gedeeltelijk ontstond uit » de Rotterdamsche ketterij , van onze verzen uit louter jamben te doen bestaan, in plaats van deze voeten met spondöen, pyrrichiën en som- tijds in den eersten en vierden voet met eenen enkelen trocheus af te wisselen.” | Buiten zulke vijfvoetige ïambische verzen, die in Duitschland gewoonlijk voor de samenspraken in het treur- spel gebezigd worden, en dikwerf een vrouwlijken uitgang hebben, zijn nog aan te merken: Viervoetige, ook dikwijls met een vrouwelijken uitgang: Een groote zanger word ik nimmer; ’k Gevoele dit maar al te wel: Want zing ik, ’t geldt mijn dorpjen immer, En ‘teen of ander beuzelspel. Zesvoetig waren de verzen der dramatische tweespraak bij de ouden, (die de Romeinen senare, èn de Grieken trimeter heetten) terwijl zij in dezelve (in plaats van (1) Rott. 1823, I. xvi. Die voorrede is geteekend uit Bruns- wijk 1798. Zie mede ons D. I. blz, 245. — 128 — iamben) op zekere plaatsen spondéen, ja, ook tribrachen (vv u), ænapæsten (v v -) en dactylen (~ © v) toelieten en dezelve gewoonlijk met eene cesuur in den derden of vierden voet voorzagen. Men deelt die verzen zoodanig, dat twee iamben als een verslid te samen genomen worden, b. v.: v — vl vu — © = v — Vv — Het recht des heer | schers, oefen ik | ten laatsten maal. w — v a was U -> Ww — — Den grave te o | vergeven de | ze waarde borst. SOPHOCLES overberoemd treurspel Ædipus vangt er mede aan: Q stoe, Kadpou rob nadar vix Tpopù, Tivas ef ddpas réadé por Soxtere, &a. Welke aanspraak van koning Eprpus in dezelfde maat aldus in 't Duitsch is overgegoten: O Kinder, jenes alten Kadmos’ neu Geschlecht, Warum versammelt ihr euch also schleunig hier, Und habt mit Zweigen euch gekränzt, wie Flehende ? Die Stadt zugleich erfüllet dampfend Räucherwerk, Zugleich mit schluchzendem Gestöhn Päangesang. Weil ich beschlossen, dieses nicht von Boten erst Zu hören, Kinder, bin ich selbst hieher genaht, Der allem Volke hochgepriesne Oedipus. Wohlan, o Alter, sage, weil es dir gebührt, Für sie zu reden, warum ihr hingesunken seyd, Ob fürchten, ob befriedigt; denn ich will so gern In Allem helfen; unempfindlich war ich ja, Wenn ihr in solcher Stellung mich nicht dauertet (1). Men kan niet loochenen, dat deze versmaat even deftig als verscheiden is, en dat de Duitschers en andere schrijvers van L Noorden, die er in hunne treurspelen gebruik van (1) Sophokles Werke, im Versmaasz der Urschrift übersetzt von Dr. Jon. Mincxwirz. Stuttgart, 1835. — 129 — maken (1), aan de Nederduitschers, hunne taal- en pro- sodie-verwanten, geen ongelukkig voorbeeld geven. Geheel verschillend van dien verstrant zijn de gerijmde zesvoetige iamben, die door de Franschen (althans wat den gang betreft) worden gebruikt, en waarmede de Neder- duitschers thans allengskens wat spaarzamer worden (2). Zij worden regelmatig in twee helften verdeeld, en ge- woonlijk volgen twee met vrouwelijke en twee met manne- lijke uitgangen afwisselend op elkander. Wij zullen, tot betere tegenoverstelling, hier hetzelfde fragment uit den ÆEdipus mededeelen, zoo als dit meesterstuk reeds in 1779 door BILDERDIJK werd vertolkt, of liever nageschetst: Gij, Kadmus nageslacht, mijn waardige onderdanen, Hoe zit ge dus bijeen, versmeltende in uw tranen, — En ’t hangend hoofd bekranst met heilig offerblad ? Een wolk van wierookdamp vervult de gantsche stad; De lucht weêrgalmt alom van droeve smeekgezangen , Door bange zucht op zucht en naar gekerm vervangen. Uw koning Edipus, die "Clos gerucht mistrouwt, Verschijnt (3), en wil dat gij hem de oorzaak zelf ontvouwt; Bewust, hoe ’s volks belang te deerlijk gaat verloren, Wanneer de koningen alleen door andren hooren. (1) Onder anderen OrarenscrLäcen, in zijn tragedie Kjartan og Gudrun , te Kopenhagen in 1848 verschenen. Men oordeele er over, uit deze duitsche verzen, in de oorspronkelijke versmaat geschreven: Orar. O Freia, warum brichst so oft die Herzen Du? Ixcesonca. Er nannte Freia, machte sich zum Heiden selbst, Der strenge Christ! Ja — wenn die Leidenschaft erwacht Dan sind wir Alle Heiden. Wahre Liebe nur Ist christlich, lebt und nährt von Opfern sich allein; Doch heidnisch ist der süsze, starke Rausch, worin Man alles ganz vergiszt, nur an den Einen denkt. (2) Hierover spraken wij reeds vroeger (D. I. blz. 251, 252). (3) Eene kunstige, indrukbarende oversprong, gelijk de ouden , vooral VırcıLıus, die  deze eer Aan uwen ouderdom, Hoe knielt ge dus ter neér? Wat onheil dreigt u ‘t hoofd, dat gij poogt af te wenden ? Of smeekt gij van de Goön verligting in ellenden ? Hoe wenschte ik in mijn hart u allen hulp te bién! Wat sterveling zou ook meêdoogloos kunnen zien Den toestand dezer stad, zoo moedloos en verslagen, En niet met recht den naam van een ontmenschten dragen ? 3. Dactylische verzen (ook Ossiansche genoemd) vindt men van twee- tot zesvoetig. Op de plaats van den dac- tylus kan soms de dalende spondeus gezet worden. Nieuwe dichters in Duitschland (en ook wel in Nederland) veroor- loven zich mede den trochæus. Ongemengd zijn, b. v. de volgende dactylen, waarvan slechts de laatste voet afwis- selend in eenen trochæus en in eene bloote lange afgeknot is, omdat de dactylus (althans in deze maat, waarover hiervoren blz. 12) voor 't slot van een vers niet past: Keten der liefde, door d’ Eeuwge geschapen , Zalig, wie nimmer uw schakelen breekt! Zalig! hij oogst tot zijn rustig ontslapen Al het geluk in van Gode gesmeekt. Verlangt men ook een specimen uit het oorspronkelijke gedicht Temora (VIlde boek) van den doorluchtigen schot- schen bard, die in de tweede of derde eeuw zou geleefd hebben? — Men hoore: | O Linna doir-choille na Leigo, * Air uair, eri’ ceo taobh-ghórm nan tón; Nuair dhunas dorsa na h’ oicha Air iulluir-shuil greina nan speur. Tomhail, mo Lara nan fruth, Thaomas duw’-nial, as doticha cruaim: Mar ghlas-scia’, roi taoma nan nial, Snamh seachad, ta Gellach na h' oicha. Wat verder verneemt men het rijm: Ta torman, a machair nan Crán Se Conar ri Erin at’ 4n, A taoma’ ceo-tanais gu dlu’ — 131 — Ait Faolon aig Lubhair nan fru’ Muladach, suigha fo bhrón, Dh’ aom an tais an ceach an loin, — etc. (1) Men behoeft het Gallisch niet eens machtig te zijn, om in dit fragment hoor- en voelbaar het versbouwstelsel, als gegrond op den klemtoon, te vatten: men verneemt den dactylischen gang ten duidelijkste in eenige der regels. Het stuk moge van Ossian al of niet zijn (hoewel de twijfel deswege ten voordeele van de oirbron schijnt op te houden), de verzamelaar heeft in allen gevalle den verzen- trant naar dien gevormd welke op de overlevering rustte , en, als voor den zang bestemd, zeker met den gang der muziek zelven overeenstemde. (1) Macpuerson vertaalt: » From the wood-skirted waters of Lego, ascend at times, grey-bosomed mists; when the gates of the west are closed on the sun’s eagle eye. Wide, over Lara's stream, is poured the vapour dark and deep: the moon, like a dim shield, is swimming trough its folds. ... . A sound came from the desert : it was Conar , king of Inis-fail. He poured his mist on the grave of Fillan, al blue-winding Lubar. Dark and mournful sat the ghost, in his grey ridge of smoke,” — etc. DERTIENDE HOOFDSTUK. Metrische Versmaten. DERTIENDE HOOFDSTUK. METRISCHE VERSMATEN. Epische Versmaten. § 1. Hexameter. Het voornaamste aller dactylische verzen is het heroïsche hexameter (het eigendommelijke vers der Grieken voor het heldendicht). Het is zesvoetig, blijkens zijn naam; echter wordt de laatste voet in eenen trochaeus of spondeus afgekort. De hexameter heeft derhalve den volgenden vorm: — — — — -Sol TIL el Sul vult Elke dactylus mag in dit vers met een dalenden spondeus verwisseld worden; alleen de vijfde voet blijft regelmatig een dactylus (1), Uit gebrek aan spondeën hebben de (1) Slechts tot wezenlijke vertraging der schildering in ’t vers voorgedragen, of om den zwaren voet die 't vers sluit (spondeus of trochæus) majesteit te geven, wordt in den vijfden voet wel eens, doch maar zeldzaam, een spondeus gebruikt; in dat geval staat in den vierden voet altijd een dactylus. Men geeft aan dergelijken hexameter den naam van spondaiek. Wie kent er VırcıLıus’ Cara Deûm soboles, magnum Jovis incrementum niet? en de schoone verzen van CartuLLus’ Argonautica: Emersere feri candente e gurgite vultus, Aequoreae monstrum Nereides admirantes. En het goddelijke vers van den Virgiliaanschen Vina op den Heiland : Supremamque auram, ponens caput, expiravit. ` Waartegen de dichter van den Messias schijnt te willen wed- ijveren : css. Er selbst kan nicht reden; _ Kaum mit bebender Zunge den bangen Abschied noch stammelen ; Athmet tiefer herauf! und kalter ängstlicher Schweiss lauft Uber sein Antlitz; das Herz schlägt langsam , dan stehts, dan stirbt er ! Terwijl Hermens op zijn beurt wellicht de oogen op dit tafereel — 136 — Duitschers vroeger trochæën in plaats van dactylen toege- laten; maar de beste tegenwoordige versificatoren, waaronder ’t genoeg zij PLATEN te noemen, maken zelden gebruik ` van die vrijheid, welke niet alleen de hexameters van KLOP- STOCK, maar ook die van GÖTHE jammerlijk ontsiert. De menigvuldige verwisseling der dactylen met spondeén en de strenge inachtneming der wezenlijke cæsuur is eene hoofdwet voor den bouw van dit vers, welks schoonheid grootendeels daarin ligt, dat het met de eenvoudige gelijkaardigheid van rhythmus de grootste verscheidenheid van metrum aanbiedt. Uit hoofde zijner lengte behoeft dit vers eene rhythmische cæsuur, die, valgens den regel, in den derden voet valt ; hetzij na eene lange (mannelijke boofdcæsuur), hetzij na eene lange met eene korte (vrouwlijke hoofdczsuur), en bij welke die op ‘t einde van een betoond woord al of niet op eene zin-afsnede komt, aldus : | | zo ll I [= — V V — Vv V — ? uv || —  zoo |, antwoordde de moeder met kalmte, Wierden wij arm, naer den wille | des Heeren dan moest ons daaruit ook ’t Heil en de zegen ontstaen, | dien God ons waerdig zou achten. ledere grond, opleverend mild | inheemsche gewassen , — enz. Of wil men een voorbeeld uit Vosz, den doorluchtigen vertaler der ouden, wiens werk tevens hunne versmaten weêrspiegelt : Mancherlei Freude verlieh mir | der Herr und mancherlei Trübsal Im abwechselnden Leben, | und Dank ihm’ sagt’ ich fur Beides. Gern nun wil ich das Haupt, | dies grauende, hin zu den Vätern Legen ins Grab; denn glücklich ‚| getrennt auch, bleibt mir die Tochter, had, toen hij in zijn gedicht op " Museum van Parijs over Laocoox zong; , of liever met andere prosodische kleuren naschetste: esasen Al de aadren spannen zich; het harte Slaat flaauw; ’t besmette bloed vloeit traag, staat stil, verstijft. — 137 — Het ontbreken eener rhythmische cæsuur in ’t mid- den van het vers kan alleen door twee cæsuren, best man- nelijke, vergoed worden, waarvan de eene in den tweeden, de andere in den vierden voet valt, zoo als: — cule lus olv vl T Wend u af, | weemoedige blik, | van de smart des Verlossers. Ga dan, groet het verrukkelijk oord van mijn vurige wenschen. Alle andere insneden, ter rechter plaatse gebruikt, kun- nen indrek maken, vooral wanneer met het einde des be- klemtoonden woords te gelijk eene zinrust plaats heeft; zij behooren echter niet wezenlijk tot het rhythmus van den hexameter, en zijn ook als de rhythmische cesuur ont- breekt niet toereikend om die te vergoeden. Het gebruik van trochæën, in plaats van spondeën, — moet hoogst spaarzaam geschieden, zoo als wij reeds voor- loopig aanmerkten ; wijl dat den hexameter verlamt, bijv: Alle volken foven Godes heerlijke wijsheid. Of: Alle volk verheft des Heeren opperste wijsheid. Keert een en dezelfde voet dikwijls in een hexameter terug, dan benadeelt dit zijne verscheidenheid, maar amphibrachische woorden, wanneer zij op elkander vol- gen, brengen vaak eene aangename huppelende beweging voort, bijv. : Roovers verwoesten de wereld en dragen de heiligste namen. | De volgende meesterlijk gebouwde duitsche hexameters, waarin WoLr den aanhef der Odyssea vertaalde, ver- dienen met aandacht te worden nagegaan : Nenne den Mann mir, o Muse , den Listigen, welcher so vielfach Irret’ umher, seitdem er die heilige Troja verheeret; Viel Wohnstätt auch sah’ er und manchcrlei Sitten der Menschen, Viel in der Meerfluth litt er des schmerzlichen Leids im Gemüthe, Sehaffend sich Rettung selbst, Heimkehr auch seinen Gefärhten. r — 138 — Gleichwohl rettet’ er nicht sein Volk, wie begierig er strebte; Denn durch eigenen Frevel erwarben sie Tod und Verderben, Thörichte, welcke die Heerd’ Hyperions, des Erdenbeleuchters , Schmauseten ; darum beraubte der Gott sie des Tages der Rückkunft. Dessen erzähle Du uns auch ein Weniges, Tochter Kronion’s. Men merke onder andere hoedanigheden van deze hexa- meters op, dat zij bijwijlen met eenen spondeus sluiten , iets dat tot het verschillend afloopen der versregels eene behoefte is. Nu wij aldus regels in proeven van het hexametervers beschouwen, kunnen wij ook terugkomen op de proeve van KiNKER om een gedeelte der Aeneis, beginnende met het 237 vers: Spelunca vasta fuit vastoque immanis hiatu, metricè over te brengen. Var KAMPEN, zoo als wij zeiden (blz. 102), liep er niet bijzonder hoog mede; en wat meer geldt, geen enkele nederduitsche schrijver heeft ooit metri- sche verzen naar 't Kinkersche stelsel durven opstellen. Men is dus niet weinig verwonderd professor DELGEUR in eene beknopte Prosodie, (1846), in het hoofdstuk over de versmaat der ouden in onze taal, te hooren zeggen: n Ieder weet dat de versmaat der ouden geheel gevestigd is op de lang- en kortheid der lettergrepen, die altijd zeker en onveranderlijk blijft. Bij ons nu, waar de quantiteit meer- malen wankt, valt het zeer moeijelijk goede verzen te maken in den trant der ouden. Niettemin heeft men meer dan eens, onderscheiden soorten in onze tael nagebootst” Hierop geeft de professor de scansie der volgende hexameters van KINKER ten voorbeelde : Wijkt! — niet nader! Proserpine komt; wijkt, wijkt, ongewijden ! (Roept de Sibille) verwijdert u van het woud dezer Godheid! Maer gü , Aeneas, trek nu het zwaerd! Volg, volg mijne schreden TKans is het tijd standvastig en trouw alle vrees te verbannen. Dus spreekt ze en snelt vol heilige ijver het ijsselijk hol door. — 139 — De gebreken van die verzen springen te zeer in ’t oog dan dat zij ooit ten voorbeelde dienden voorgedragen te wor- den. Inderdaad, het eerste vers heeft de vrouwelijke cesuur in den tweeden voet in plaats van in den derden, of van twee mannelijke cæsuren in den tweeden en vierden voet. Het tweede vers is nog gebrekkiger: verwijdert u van het woud; dert moest kort zijn, en er bestaat geene reden om aan 't daarop volgende u den nadruk van welspreken- den hartstocht te geven. Neen, eene prosodia mag zich nergens verwijderen, van de eigenaardige uitspraak der taal. Wie metrische verzen leest, moet niet verpligt zijn de taal te verwringen: eene lange syllabe moet natuurlijk lang, eene korte kort kunnen gelezen worden. En, wat professor DELGEUR (hier de bloote echo van anderen) ook over den moeilijken versbouw , ontstaande uit de wankende syllaben, in ’t midden brenge de in grooten getalle voorkomende syllaben worden ge- makkelijk door den versbouwkundige zoodanig geplaatst, dat zij hunne wankelheid afleggen, en kort of lang worden. Nooit is er een valscher begrip geweest dan het gene de Prosodieschrijvers algemeen aangenomen hebben: dat een- lettergrepige woorden willekeurig lang of kort mogen ge- bruikt worden, daar de toon of ’t accent in dergelijke woorden onbepaald zou zijn als de schrijver er geen bij- zonderen nadruk aan heeft willen geven: dat denkbeeld verwoest alle metriek. Beter, ja, onberispelijk goed, had Ren kunnen schrijven : | . . . « Verwijdert u snel van den woude der godheid. v Ook tegen den hoofdregel, dat metrische verzen een- voudig en natuurlijk moeten kunnen gelezen worden, zonder dat de lezer de versmaat behoeve te kennen om er de. woorden naar te verplooien, zondigen de hier voor pyr- richiën geldende woorden dezer, mijner, alle, heilig, dat trochæën zijn. Zoo is het ook gesteld met de klimmende. en dalende spondeën, waarvan sommige metrische dichters — 140 — de eene of de andere syllabe als kort hebben gebruikt, en met woorden als vaderland, burgerheir, die zij tot dactylen hebben willen versmeden, doch die in hunne hexameters, even als dikwijls in de trippelverzen van zoo velen, taal en oor verkrachten. | Zoo waar is het, dat de innige beoefening der neder- duitsche Prosodia oneindig veel tot de zachtvloeiendheid , althans tot de zachtvloeibaarheid der verzen kan toe- brengen. Dat de niet gelukkige proeven van KIVKER om `t metrum der ouden bij ons in te voeren, het gebruik er van meer benadeeld, dan bevorderd hebben, laat zich licht begrijpen. Knxer zelf schijnt gevoeld te hebben, dat hij wel eens te geweldig tegen den klemtoon aandruischte. In zijne be- kroonde Prosodia leest men, bij den aanvang zijner proeve van vertaling uit de Aeneis: Thans aanschouwt hij de diepe spelonk, wier schrikbarende ingang , Van haren poel omringd, door donkere wouden bedekt wordt: Geen vogelen zochten ooit ongestraft in ’t schrikkelijk lommer Van dit geboomte eene schuilplaats; want nachtdonkere dampen Zendt deze zwarte afgrond , uit giftige kaken, ten hemel. Deze proef, later in KINKERS gedichten opgenomen, heeft daar eenige verbetering ondergaan. Men vindt erhet derde en volgende vers aldus : Vogelen zochten er nooit, strafloos, in 't schrikkelijk lommer Van het geboomte eene schuilplaats; want zwartkleurige dampen Zendt de ontzagbre afgrond, uit giftige kaken ten hemel. Dat Kınker, die het spoor der Duitschers verliet om een dwaalpad in te slaan, practice geene leerlingen heeft gevonden en slechts door een paar prosodisten als een eenigsins goed model wordt voorgesteld, is bewijs genoeg tegen zijn stelsel, en tot staving van het gevoelen eens dichters, die mij schreef: » De tijd zal welhaest leeren, dat — 141 — onze tael niet minder dan de hoogduitsche geschikt is, om de grieksche en latijnsche schrijvers in hun eigenaerdig metrum over te brengen. Van onze taal moet waar zijn wat de Engelschman van de hoogduitsche zegt: zij is de algemeene vorm, waarin de doode talen der oudheid hergoten worden zonder iets van hunne bijzondere eigenaardigheid te ver- liezen. ” § 2. Pentameter. Tot de dactylische verzen behoort ook de zoogenoemde elegische Pentameter. Naar zijne gewoone meting vervalt dit vers door eene verssnede in twee helften (hemistichen), waarvan elke uit 21/5 voeten bestaat. De twee heele voeten zijn in elke helft dactylen, terwijl de halve voet eene lange syllabe is. In plaats van de dactylen in de eerste helft des Pentameters kunnen ook spondéen (somwijlen, doch bij uitzondering ook trochæën) gebruikt worden; maar de tweede helft moet uit zuivere dactylen bestaan. Op de verssnede moet eene lange slotsyllabe of lang woord staan, en bij 't scandeeren eene pooze gemaakt worden. De bouw van den Pentameter, die enkel in verbinding met den Hexameter wordt gebruikt, ligt in 't volgende schema: — Professor DELGEUR geeft eenige nagebootste disticha van KINKER ten voorbeelde; het zijn de bekende verzen van Ovrprus; waarin de rampzalige balling zijn boekjen, dat naar Rome op reis gaat, aanspreekt : Neve liturarum pudeat: qui viderit illas, De lperymis factas sentiet esse meis. Vade, liber, verbisque meis loca grata saluta. Contingam certe quo licet illa pede. Tristium, Li I, EL L Waarom toch schaamt gij u over uw vlekken? Och, elk die ze zien zal, Ziet in ieder een traan onder het schrijven gestort. Ga dan, en groet het verrukkelijk oord mijner vurige wenschen, Dat ik misschien eenmaal (fluister dit). weder zal zien. — 142 — Men ziet in deze pentameters (tweede en vierde vers), dat de vertaler in het eerste halfvers gebruik heeft ge- maukt van de maatverscheidenheid die het toelaat. De tweede hexameter zou een gebrek minder in dezer voege aanbieden : Ga dan, en groet het verrukkelijk oord van mijn vurige wenschen. Lyrische Versmaten. A. Sapphicum. De sapphische strophe herhaalt het sapphische vers drie- maal en sluit met den adonius : In het bekende stuk, ons door LONGINUS bewaard, ver- nemen wij SAPPHOOS eigene lier: Paiverat pot xfvos Uros Seoïsiv ppe gäe, boris kvavrios zot taddver, xxi Tlacloy adv eo: oxi o! Umaxover. Door CATULLUS aldus nagezongen : Ille mi par esse Deo videtur, Ille , si fas est superare Divos, Qui sedens adversus identidem te Spectat et audit. In deze zes sapphischen komt een enkele maal de snede na den vijfden voet voor (We, si fas est). Het is naast het Alcaïcum de geliefde odemaat van den Venuzijnschen zanger geweest, die de Romeinen over ’t gemis van een PINDARUS, vooral van een Arceus en bij- wijlen van eene Sarno heeft vertroost: voor niet minder dan zes en twintig Oden stemde hij zijne lier op den sapphischen — 148 — toon. In den tweeden voet stelt hij bestendig den spon- deus, en plaatst de cæsuur telkens na de vijfde syllabe, terwijl, over "t algemeen de Grieken met een dubbelen trochæus aanvingen. KINKER zeide terecht in zijne Pro- sodia, dat onze taal meer verscheidenheid in de verdeeling der klemtoonen bezit dan de latijnsche, en daardoor, zoo wel als door de samenstelling harer woorden en lidwoorden meer overeenkomst heeft met de grieksche taal: zoo dat wij t hulpmiddel van ’t latijnsche rhythmus niet volstrekt noodig hebben, en die Sapphischen dus naar ’t meer vrije grieksche voorbeeld inrichten mogen. Zie hier twee strophen van dien prosodist zelven : Vol verlangen zien | wij de lente naadren; Eeuwig jeugdig, doet | zij natuur verjongen. De aarde brengt zij °t scheppende woord der Almagt Door haren invloed. Door hare alverkwikkende zonnestralen Doet ze op nieuw de sluimrende kracht der schepping Uit den winternacht | met gevoel ontwaken : Alles herleeft weêr. Zonder van den onzuiveren doch bij Kınker stelselmatigen adonius: Door haren invloed, veel te gewagen, doen wij opmerken, dat in deze Sapphica de tweede voet bestendig uit een trochæus bestaat: de beste duitsche dichters van onzen tijd, zoo als een PLATEN, houden zich in dezen voet aan ’t Horatiaansche voorbeeld, en geven dan ook, bij die strengere maat de sapphische toonmelodie zuiverder weêr : Stetts am Stoff klebt unsere Seele, Handlung Ist der Welt allmächtiger Puls und deszhalb Flötet oftmals tauberem Ohr der hohe Lyrische Dichter. Op het door PLATEN bewandelde maatspoor treedt de belgische dichter DAUTZENBERG met eere voort: 't har- monische ruischen van den sapphischen zangvliet murmelt ons niet onbekoorlijk bij de volgende toongolving in de ooren : — 144 — Eene maegd, omwaeid van den geur der liefde, Als een dauwdrop rein, en bescheiden tevens Als het blank meiklokjen, dat, zonder klingklang, Beeft in haar hoofdhair , Opent arm en hart aen den vreugdedronk’nen Bruidegom, die, stom en onthutseld , Edens Zaligheên opvangt van de roozenlippen Zyner beminde (1). Buiten dezen dichter, schijnt men het in Belgie in de zuivere metriek niet verre gebracht te hebben. En hoe kan het bijna anders? In eene prosodie ten gebruike van het lager en middelbaar onderwijs door Professor VAN DE VELDE (St. Nicolaes, 1846) zien wij met leedwezen het volgende voorbeeld, dat alleen zoude voegen in eene prosodische cacographie : Geest der Dichtkunst! gy, die my 't leven zoet maekt, Zeg me, waer vind ik de verborgen hallen, Waer ge heil uw’ zaligen gunstelingen Rykelyk uitdeelt. Wen ge myn dauw vroeg, by het morgenkrieken , - Flikkren zaegt in zyn diamanten drupplen, Ik dan in 't windje u te gemoet blies, en speelde (2) Met uwe lokken. Wat ellendige wanklank in dien laatsten sapphischen versregel, een aan leden en gewrichten geradbraakt metrum waardig. Artem discant quam frustra docent! Een andere belgische bekwamer prosodist vindt dat KINKER de sapphica en den adonius van HorATIUS niet onaardig (1) Uit de ode Het Noodlot, voorkomende in De vlaemsche Rede ryker , uitgegeven door van KERCKHOVEN. Antwerpen 1848, blz. 32. (2) Metricè staat het woord blies te veel in dezen regel. — 145 — heeft nagebootst (Davin, Nederduytsch Spraekkunst, Meche- len, 1885, blz. 119): Grooten, wien 't aardrijk sidderend gehoorzaamt, Maar die aan duizend overdekte dolken Van ’t onstandvastige, onberaden volk u Zelven ten prooi geeft. Groot en voortreflijk roemen u de volkren; Aanbiddend zien ze, op 'tkronengoud en purper, Als het hooggloeiend hun in de oogen schemert, Huichelend opwaarts. Ja, knielend biedt elk zijne hulde u aan; maar Neêrgebukt, vordert hij uw gunstbewijzen. Diep en in ’t stof kruipt mededingende eerzucht Als zij u nadert. Ginds nadert juichend het verraad, en zwaait u ’t Hoogstijgend reukwerk in verpeste dampen Toe, en uit duizend rookende outerschalen Zwelgt gij den dood in. Als men de latijnsche verzen volgens ’t accent leest zoo als ’t volgens BENTLEI moet zijn, dan voldoet de daarnaar geregelde cadans dier nederduitsche sapphica; maar indien men, zoo als °t Vossius beweert, de latijnsche poëzy naar ’t scansum moet voordragen, dan zijn KINKERS verzen niet goed te maken (zie hiervoren bladz. 84). Zijne beide strophen, hierboven (blz. 143) voorkomende, zijn dus metrisch bewerkt, terwijl deze laatste bloot voor eene accentive nabootsing moeten gelden. Hij stelde name- lijk viervoetige trochæën, niet met een dactylus, maar met drie vrije syllaben vooraf. Professor DELGEUR in zijn Rijmwoordenboek geeft de- zelfde eerste strophe van KiNKER ten paradigma van een zuiver sapphicum, en scandeert haar volgens dit begrip! Hij voegt er bij: » Sommige onzer dichters hebben de sapphische maet met rijmen gebruikt: IIde D. 10 — 146 — Zoon van den lande dat ge mogt verweeren, Slaep in de grafnacht by uw groote vaedren. Vack komt de Vlaming, die de deugd blyfe eeren, Dankbaer u naedren. VAN Duyse. sa Dat de tweede en derde greep in deze laetste verzen haperen, zal ieder gemakkelijk gewaer worden.” In een brief over dit Rijmwoordenboek, welke voorkomt in het tijdschrift de Eendragt (Gent, 1846-1847) blz. 21, is daarop ’t volgende geantwoord: » Deze critiek is zeer onbezonnen ` wie kan gelooven dat van DuxsE den, de tweede syllabe van lande, in `t eerste vers; alsmede 't lid- woord in de Vlaming des derden regels, hebbe willen klemtoonen? Deze lompe fout ware allerbespottelijkst. Ik heb van Dress Vaderlandsche Poëzy opgeslagen; en lees er in de aanteekening op het metrum zijner Ode: Men heeft getracht het fraeie Sapphische metrum, althans voor het oor, hier weêr te geven (1). Het is blijkbaar, dat deze schrijver telkens met een dactylus, opgevolgd van een tro- . cheus, aanvangt, om voor het oor, niet volgens de latijnsche maet, dien zwierigen versklank weêr te geyen.” Inderdaad mijne verzen konden enkel voor nagebootste accentive sapphica gelden: ook waren ze, tegen den aart van metrische verzen, berijmd. “ Ziedaar dan een paar belgische scepterdragers der Pro- sodia, die den bal deerlijk misslaan. Geen wonder: zij stapten gereedelijk den hollandschen professor HESSELINK na, die voor sapphische maat de volgende twee strophen van professor D, J. van LENNEP _ (1) Zie die Vad. Poëzy, D. II, blz. 201 , waar nagebootste en rijmende sapphica in 't nederduitsch van 1649 aangehaald worden, — 147 — geeft, welke hij daarbij, mede op Procrustes' maatbed gebracht, scandeert: Schoonste der velden, boven al geprezen , Die met het bloed zijt van Adoon bepurperd, Roosje, wat treurt gij? Galathee bemint u. Treurt gij dan immer? Echter op zijn struik is het ongevallig. ’k Moet het u plukken, Galathee , melieve; Daar op uw boezem zal ik het geplaatst zien. Treurt ge nu, Roosje ? Van alle welke sapphische versregelen, accentivè be- werkt, alleen de eerste der tweede strophe van de andere afwijkt. De duitsche dichter A. GryPHIuS gebruikte dergelijke sapphica reeds omtrent 1585: Ehre der Engel! Lust der reinen Seelen ! Leben das blühend aus des Graben Halen Sich an dem Tode, den es gantz zerbrochen Sterbend gerochen. Kıopstock poogde de sapphische strophe te onttroonen door het invoeren van een ander metrum, dat, onzes be- dunkens, veel minder gelukkig is (1). Hij bediende zich, in den eersten regel, van ’t vers gebruikt door GRYPHIUS; de tweede regel was een hendecasyllabe, de derde het eigenlijke sapphische vers, gevolgd van den adonius. In die Todte Clarissa (1751) dichtte hij: Blume, du stehst verpflanzet, wo du blühest, Werth, in dieser Beschattung nicht zu wachsen, Werth, schnell wegzublühen, der Blumen Edens | Bessre Gespielin. a — — —— ⸗· — (1) » Kıorstock (zegt, vreemd genoeg, Kant Göprur, Deutschlands Dichter von: 1813 bis 1843; Hannover 1844, blz. xxix), hat die sapphische Strophe für zu einfach gehalten, und sich ihrer (weil von einen Weibe erfunden?) nicht bedient.” — 148 — Gunstiger dan wij dacht over dit niet rein gehouden sapphicum de dichter B. PH. DE KANTER, die het in zijne ode aan de Stilte nabootste : Godlijke stilte! dierbre telg des hemels! Daal, bewoonster van `t zalig rijk der geesten, Daal op englenwieken ter neêr: beziel den Zang u geheiligd! — enz. Terwijl hij dit stukjen tegen allen onberaden aanval be- schermde door de volgende aanteekening: » Ter veront- schuldiging der constructie van dit sapphische dichtstukje, welke dezen of genen mijner lezers welligt onregelmatig zou kunnen voorkomen, acht ik het niet ongepast, hier te doen opmerken, dat dezelve, in navolging van KLOPSTOCK en vele anderen, in zoo verre van de gewone latijnsche afwijkt, dat zij niet zoo als deze den in elk der drie eerste leden of verzen van iedere strophe voorkomenden dactylus steeds bepaaldelijk in den derden, maar eerst in den eersten, vervolgens in den tweeden, en eerst daarna in den derden voet heeft: eene naar het mij voorkomt, niet onaangename afwisseling. Uit een aantal zij het mij vergund, hier ten voorbeelde, eene strophe uit eene van KLOoPsTOCKS Oden aan te voeren : Les A Al vg LU Ai — vl. © Cidli, du weinest, und ich schlummre sicher, — eg LI A vl a vlavl Wo im Sande der Weg verzigen fortschleicht; — vl iw Aei wil v pu Auch wen sulle Nacht ihn umschattend decket, Schlummr’ ich ihn sicher.” Eene andere pooging van een duitschen Dichter, om een zweem van sapphische Ode in te voeren, is die van HALLER: Freund, die Tugend ist kein leerer Name, Aus dem Herzen keimt des Guten Same, Und ein Gott ists, der der Berge Spitzen Röthet mit Blitzen. — 149 — Doch hij zelf raadde later af haar na te volgen: » Ich rathe aber Niemanden es nach zu ahmen, da es die Gedanken zu sehr einschränkt, und überhaupt die vielen einsylbigen Wörter der deutsche Sprache bequemer zu den Jamben machen (1).” B. Asclepiadische strophe. Het schema der Asclepiadische strophe is: Vers 1 en 2. 21- PES o ¥ » 8. -sl4ecl-c ” 4. -zls leer Elk der beide eerste verzen bestaat uit een paar cho- riamben (— {v © —) gevolgd van eenen iambus en voorafgegaan van een trochæus, of, beter, dalenden spon- deus. Het derde vers bestaat uit eenen trochæus (of, beter, dalenden spondeus), een dactylus en een trochæus; het vierde heeft eene lange syllabe meer op ’t einde. Horatius is metrisch-goed door DAUTZENBERG aldus nagezongen : Welk teêrbloeijende knaep, geurig van roozenloof En welriekende vocht, huldigt u, Pyrrha, thans In die lieflike grotte, Welken vlecht gy het blonde hair, Gy, eenvoudig gesmukt? Ach, hoe beweent hy eens Uw ontrouw en der Godn wisselend gunstbewys! Opzien zal in verbazing Naer zwartduisteren storm ep zee, (1) Dit schreef Harrer in 1769 (Gedichte blz. 170). Het ziet er niet beter uit met het Catsiaansche getiktak van zijn gedicht die Alpen, bij ons vertaald door B. NıEUWENHUIZEN in 1799. — 150 — Die thans, ligt van geloof, zwelgt in uw gulden schoot, Die u immer getrouw, immer beminlik waent, En niet weet, hoe bedrieglik Zefyr aêmt. O beklagenswaerd, Wie onkundig u mint! Dat ik het natte kleed Eens ophing voor den God, welke de zee beheerscht (Dankbaer wegensde redding), Dat tuigt ’s tempels gewyde wand. Of verlangt men nog iets van een bataafschen zanger, die met ware voorliefde de metrische versificatie beoefent ? Aldus zingt Pu. DE KANTER aan een Droombeeld : Beeld, verrukkelijk beeld, dat, wen de duisternis Heerscht, en vriendlijk de slaap ’t stoffelijk oog bedekt, Vaak in maagdengestalte Mij voor 't wakende zielsoog treedt; Ach, wie zijt ge? van waar? — teelde u deze aarde als mij ? Kom dan; ijl in mijn arm, dat ik, vol teedere Liefde, in vurige omhelzing, Aan de kloppende borst u druk. C. Alcaicum. Het schema der Alceische of Alkaische strophe is: Vers 1 en 2. z+ -| 4 D — | — = » bd SH OV ww as w Beide eerste, aan elkander gelijke verzen hebben vijf voeten en zijn van iambischen rhythmus, doch de vierde voet is bestendig een anapæst, terwijl dit vers gaarne, in plaats van den Isten en 3den iambus, den stijgenden spondeus ontfangt. De wezenlijke cesuur dezer verzen valt in den derden voet: zoo men haar verzuimt, lijdt er het rhythmus door. Het derde vers bestaat uit — 151 — vier iamben met eene eindsyllabe, terwijl hier mede gaarne de spondeus in vervanging van den lsten en 3den iambus optreedt. Het vierde vers heeft twee dactylen en twee trochæën. Men weet, dat de sluitsyllabe aller verzen wankelend is, | | Even als in de sapphische strophe, worden in deze doorgaans twee voeten tot één verslid vereenigd. Uit Arcrus eigene bron (Apud Athen, X, 430, A); scheppen wij 't volgende : Kußßole toy ya, êri mèv äre nip, fy d xipvais olvov apedéos peltypdy, avtap api xopox podSaxbr djape'-yvapaddov. Welke strophe de Venuzijnsche zanger, die ALCEUS lier bij de Romeinen overbracht, aldus nazong (Od. I, 9, 5 — 8): Dissolve frigus, ligna super foco Large reponens; atque benignius Deprome quadrimum Sabina, O Thaliacche, merum diota. De metrisch-strenge PLATEN, schreef in 1827 aan GOETHE: Den dasz die Dichtkunst irgend ein edles Volk Aufregend hinreiszt,. Staunen erweckt es. kaum, Doch wer erstaunt nicht, wein ein Deutscher Konig in Busen erzieht Begeistrung. Ook vader BILDERDIJK bootste die strophe gelukkig na: O edel voorwerp onzer bedoelingen, Volsehoone deugd, maar zwaar ter betrachtinge , Wat is het schoon voor u te sterven, 't Aakligste, gruwzaamste leed te lijden. De onvergetelijke christendichter van de cantate de Starrenhemel wijdde aan de rust in God eenige alkaïsche — 152 — strophen zijner zuivere ziele waardig, waarvan wij den aanhef hier laten volgen : In God berustend trek ik de wildernis Der weereld eenzaam, zonder te vreezen, door. Gij zijt mijn rotssteen, mijn beschermer ; E Noem u het leven van mijn gezangen. Welk eene blijdschap, dat zich een arme worm (Die bevend voortkruipt , kruipende wederkeert Tot stof, waaruit hij is genomen) Monge in gedachten tot u verheffen. Mijn geest gedenkt thans aan zijne onsterflijkheid ; Mijn P gest verheft zich boven het aardsch gewoel; En zingt, terwijl mijn oogen vloeien, Blijde, verrukkende hallelujahs. Wat geeft deze aarde? Moeite met bang verdriet. Een vreugd van tranen voorgegaan, vaak En achtervolgd. Een vreugd die flikkert, Om in de duisternis te verdwijnen. Dat bij ’t opeenvolgen van monosyllaben, die volgens hunnen aart wankende zijn, de maat hier [alsmede in ’t Bilderdijksche voorbeeld (1) ] niet sterk genoeg uitkomt, en de dactylus elders niet zuiver is, behoeft geen bewijs. (1) Als voorzang van den Elus, geschreven in 1788, staat er eene alkaïsche ode, omtrent welke dezelfde aanmerking geldt. Dit stak begint aldus : Wie zal mijn speeltuig, niet op gebruiklijke, Niet op gewone mate gezangstemd , Niet met den geest der eeuw getokkeld, Wie zal ’t een oogwenk gehoor verleenen? VEERTIENDE HOOFDSTUK. Over de Dichterlijke Vrijheden. VEERTIENDE HOOFDSTUK. OVER DE DICHTERLIJKE VRIJHEDEN. § 1. Aanmerkingen over de Dichterlijke Vrijheden. Dit onderwerp, dat bij een nauwgezet onderzoek een zeer breeden omvang beschrijft ‚ is door ALEWIJN ex professo behandeld (1). » Het is met de boeken, zegt VOLTAIRE na ENNIUS, als met het vuur in onze haard- steden: men gaat vuur bij zijn buurman halen, en ontsteekt het te zijnent; men deelt het anderen mede, en ’t behoort aan allen.” Wij beginnen dus met te verklaren, dat ons zijn werk nuttig is geweest: maar wij hebben gepoogd het onze korter en vollediger te maken. Eenige der vrijheden door ALEWIIN behandeld, zouden wij liever met den naam van dichterlijke eigenschappen be- stempelen, omdat zij bijzonder den bevoorrechten dichter zijn vergund , en met smaak gebruikt, sieraden worden ; dergelijke zijn 't smeden van nieuwe woorden, en in som- mige vakken, het doelmatig aanwenden van ongewoone of verouderde woorden. _ | De vrijheden kan men in eigenlijke en oneigenlijke ver- deelen. Die welke men over ‘t algemeen, als der tale eigen, even goed in prosa als in poëzy mag gebruiken, (zoo als bijv. Dat's de man, zoo'n bevallig kind) zijn oneigenlijke. De eigenlijke zijn zulke, die, aan den prosaschrijver niet toegestaan, met overleg gebruikt worden. — — — —r — (1) Werken der maatschappij van nederduitsche letterkunde te Leyden; in-4°., 1774, D. IL en HI. Die verhandeling beslaat niet minder dan 150 bladz. — 156 — Moeten wij er bijvoegen, dat iets zeer wel geoorloofd kan zijn, zonder dat men 't daarom voor een sieraad hebbe te houden? Hierin, gelijk in menig ander ‘geval, doet het gebruik niet zelden vrijmachtig uitspraak. De dichter zorge maar immer, dat hij met FRANCALEU in de Metromanie niet te herhalen hebbe: Monsieur, la Poésie a ses licences; mais Celle-ci passe un peu les bornes que j’y mets. DICHTERLIJKE EIGENSCHAPPEN. Nieuwe woorden. Wie zou der Poëzy, die eigenlijke schepster, een recht betwisten, dat zij van oudsher bezat: het recht om nieuwe woorden te smeden, wanneer zij dat noodig acht, en zorge draagt dat die woorden welluidend en verstaanbaar zijn? De scheppende kracht onzer taal, straalt vooral door in hare geschiktheid tot woordkoppeling ; eene hoedanigheid die Huco DE GROOT deed zeggen, dat bij ons den kinderen vergund werd, wat MARO ontzegd was, en in welke zij de grieksche tale op zijde streeft. De koppelwoorden van pas gebruikt (licentia sumpta pudenter) luisteren inderdaad den dichterlijken stijl niet weinig op. Zeker is 't bij die koppeling wel den Dichter niet vergund quidlibet audendt, maar toch oneindig meer dan den stoutsten redenaar. Die hoedanigheid vergunt den dithyramben-zanger om PINDARUS op zijn duizelingwekkend luchtspoor na te zweven. Wie bewondert de volgende keurig gebruikte werk- woorden niet : Het weggezondigd Paradijs. Tre, Tijdwinst in ledige uren. Men tooit zich even als de waereld, Begoud, bediamant, bepaereld, En sluit zijn oog voor ’t godlijk licht. BODDAERT, Sticht. ged., I, blz. 86. De Papegaaivisch , die den papegaai gelijkt, In bek en schoone verw’, vertoont ons hoe hij prijkt Met zijne vinnen, die, als 't hem maar lust te roeren, Bij heldren zonneschijn, de golven paerlemoeren. F. pe Haers, Verh. en vern. Portugael, III B. blz 69. Wat partij hebben de nederlandsche hoofddichters, die dikwijls verbazende taalontginners en bevruchters, er niet van getrokken? Wie denkt hier niet aan den wonderen taalgeleerde, van welken Spanpaw (Gedichten, Gron. 1628, D. rv blz. 168) zingt, daar hij van de taal, als van ’t palladium der nederlandsche zeden en vrijheid gewaagt: Dat heiligdom van 't vaderland Werd door uw’ zegenrijke hand, O Hoofden, Vondels, ons ontsloten, En heel een goudstroom schittrend rijk, Hebt gij voor Holland witgegoten, O onnavolgre Bilderdijk. Merkten wij straks het zinrijk-gebruikte bepaereld in BODDAERTS poëzy op, niet minder schoon vinden wij verpareld bij BILDERDIJK : Dus kermt het bloemtjen tot den storm, houdt op! Ontzie den zoeten hemeldrop Die zich verparelt om mijn knop. Mengelpoézy: I, blz. 83. FEITH verjongt eene Herfstbespiegeling, door een der- gelijk werkwoord, dat achter twee in maat zeer schoon contrasteerende verzen volgt: Het veld, het woud, wordt steeds al doodscher om mij henen, Zoo is van lieverleê zijn levensvreugd verdwenen. Zij is hem ’tvallend blad, dat aan den boom ontruist, En in den stroom des tijds daar treurig henenbruist. Verlustiging van mijnen ouderdom, blz. 7. Onder de nieuwe woorden, tot welke eenigsins, dit laatste, zoo treffend door den rijmklank, behoort, verdienen vooral die verba opmerking welke, met een voorzetsel, — 158 — veelal achteraan komende, in een ongewoonen zin gebruikt worden : iets, waartoe de studie der hoogduitsche taal het hare wel zal hebben bijgedragen. Hij rilt den trap weêr af, beeft door den hof weêr heen. | FEITH, de Eenzaamheid, blz. 167. En dezelfde dichter in Het Graf, blz. 14: Gij zaagt met treugd den wenk van uw geliefde vaadren, Spraakt op uw knielend kroost voor °t laatst Gods zegen neér, En gaaft gerust uw ziel aan uwen Schepper weêr. Zie hier Tris woord weggezondigd door BILDERDIJK vernieuwd : Of baat het dat zijn hand getergde wraak verkondigt ? Neen, de indruk van zijn stem is lang reeds weggezondigd. Krekelzangen, XII, blz. 179. En wat verder: De vatbaarheid ontbreekt aan ’t ingezworen hart. Alsmede de schoone regel : De stoïcijnsche trots zwelt tegen de Almacht op. En, om nog enkele voorbeelden uit Frrrm te kiezen: De troon, de rijkdom , komt zijn nooden meer te staé; Hij kruipt van nooden weg, en raast die beiden na. Het Graf, bl. 15. Gelukkig herdervolk, bij zooveel deugd en zegen, Hoe gloeit nog in ’t verhaal uw schuldlooze eeuw ons tegen! De Eenzaamheid, bl. 174. leder koeltje ruischt mij tegen, Hoe geheel gij vader zijt. Oden en gedichten. Het wapprend koeltjen rond mij henen Ruischt mij uw dierhre namen aan. Ib. — 159 — Hoe lieflijk zwelt hem ’t leger aan, : Als hij zijn taak ziet afgedaan, En hem de zoete slaap de toekomst aan doet blinken. Ib. In zijnen Lierzang Aan de Hervorming [Verlustiging van mijnen ouderdom, blz, 55] zingt de Dichter betrekkelijk de menschheid : Gij. deedt op eens den morgen glimmen; En ijlings blaauwde aan heldre kimmen Haar weêr heur godlijke oorsprong aan. Zouden wij hier den stouten ANTONIDES vergeten ? De zanger van 't IJ zegt eenvoudig, doch fraai (blz. 17): Uw scheepswerf wiert wel korts met breeder plas bevloeit. + Bij sommige saamgestelde verba schijnt eene ellipsis door, en geeft dezen, bij die verkorte spraakwending, eene onge- meene kracht: dusdanige zijn losbrullen en blindstralen: Brul gruwzame Arimaan des afgronds kaken dos. ToLLEns, de Verlichting. De weërglans van haar naam straalt vreemden luister blind. | MARIA DOOLAEGHE, op PETR. MOENS. Hetzelfde uitwerksel brengt het actieve gebruik der verba neutra te weeg, zoo als blozen door VAN PAFFENRODE reeds aldus gebruikt; Het schaemrood bloost sijn kaken. FEITH zong in de Eenzaamheid, bl. 154: ‘Hoe vaak heeft t levenskoeltje er levensvreugd gebruist. En HEL MERS in zijne voortreffelijke Nagel. ged., blz. 23: Een goudstroom ruischt zijn gouden baren , Gelukkig Neêrland, in uw schoot! _ Gaan wij thans tot de koppelwoorden over, waaromtrent wij zoo even een woord aanstipten. In de middeleeuwsche dichters, wier melodijen door naïviteit gekenschetst worden, — 160 — ook dan als een JAN van HELU arma virumque canit, zijn zij schaars. Bij het eenvoudige komen zij ook weinig te pas; bijna niet meer dan in de gewoone spraak. Cats en Porrters (welken laatsten men als de hoofd- vertegenwoordiger der Catsiaansche poëzy bij de Vlamingen te houden heeft) bleven er schier vreemd aan, en vervielen aldus ook niet in 't misbruik, dat Poot er na Heinsrus van maakte, Verzen als deze komen zelden bij Pater PoIRTERS e tutti quanti voor: . … « Als gy op ons boosheyt groot Moest storten u gesmolten loot En eenen swavel-regen-slagh Soo fel als oyt Gomorra sagh (1). Wij mogen hier vrij nalaten met uit BILDERDIJK iets aan te halen, ofschoon wij niet beslissen durven of altijd zijne zamenkoppelingen het vers, dat een welluidend geheel moet daarstellen, volgens zijne eigene echte leering, uit dat oogpunt bevoordeelen. Wij weten zeer goed, hoe de meester getracht heeft deswege alle critische aanmerking te voorkomen. BILDERDIJK zelf zegt, dat de misslagen van een kundige nog heel wat anders dan van een onkundige zijn, en dat wel in hetzelfde werk, waarin hij tegen de recensenten zijner koppelwoorden uitvaart. Wij, die echter bij ‘s meesters woorden niet zweeren, vergenoegen ons zijne verdediging weêr te geven, en met den prosodist JONCKBLOET een woord, dat als een vers klinkt, te herhalen: Zoo ’t onvolmaektheid zij, 't moog’ tot volmaektheid dijen. Luisteren wij naar vader BILDERDIJK: » Men heeft mij onlangs gemeld, dat in eene recensie van mijn Buitenleven, mijne koppelwoorden berispt waren geworden, Ik vertrouw, dat in die recensie wel meer blijken van onkunde in het Nederduitsch en in den dichtstijl voor- (1) Het heylich hof van Theodosius; Iperen 1696, blz. 225. _— 161 — gekomen zullen zijn. Echte taalkenners ten minste hebben altijd grooten prijs gesteld op een gelukkig koppelwoord. Maar in een tijd dat men zich naar den walglijken smaak der Duitschen vormt, en onze goede dichters, zoo wel als de grieksche, voor hoogduitsche vodden die het menschelijk verstand onteeren achterliggen, is het niet vreemd, zoo men gants tegenstrijdige begrippen, met die der opbouwers van onze Taal- en Dichtkunst (1) koestere. Maar, mijne landgenooten , faat u het edel en voortreffelijk voorrecht onzer taal niet ontnemen. » Ik begrijp nogthans dat het mogelijk is, dat iemand die de melodie onzer taal niet vast heeft, aan sommige zeer goede koppelwoorden haken blijft. Dit kan niet wel anders, sedert dat de declamatie zoo verwaarloosd is” (2). BILDERDIJK zegt dit achter het vers: Mijn stem zal donderen door ’t enge bergkloofpad. Zou ’t vermetel zijn op dat door den meester zoo na- drukkelijk verdedigde koppelwoord eene andere aanmerking te maken; namelijk, dat een versregel zeer gevoelig is bij den afloop, die zelf wel iets heeft van een dalenden weg aan den voet eens bergs, en dat het harde slotwoord pad den afloop hier als vertraagd, zonder dat wij voor die vertraging eenige reden kunnen bespeuren ? (1) Zou de groote dichter onder hen ook SriesueL begrijpen die zulk een misbruik van de koppelwoorden maakte; den nederlandschen Esyivs, dien hij later meer om zijne begrippen, dan om zijne inner- lijke dichtwaarde, heeft omgewerkt; schoon hij van hem getuigde : Ja, Spieghel, gij doorwroet ons grondwoordrijke taal, En mijdt uitheemschen pronk, maar deze uw roem is schraal. En op wien men mag toepassen wat Bitperpijk zelf naar Ossian zong (Zie Fingal, II. 129): Zijn taal droeg 't merk zijns tijds, in zin en uitspraak duister, Eer ‘tlicht der Poëzy nog opging in haar luister. Jegens onzen SPIEGHEL geldt ten volle wat QuixTizraAn van Accius en Pacuvius getuigde (C. I, lib. 35). (2) Aanteek. op Fingal, in vi zangen. Amst. 1805, I. 156. JIde D, 11 — 162 — Zie hier nog eenige andere koppelwoorden uit BILDER- DIJK, die ze niet zelden met wonderbaar geluk, ter bezieling van zijnen dichtstijl, wist op te delven, en als buigbare klei, te boetseeren. Waar wilt gij, dat mijn hart die steenrotshardheid vinde ? Mengelpoézy, D. I, blz. 31. Eens bloeide ze als een lentebloem Met wasdomrijken daauw begoten. Ibid. D. IX, 144. En aldaar (blz. 134), ter plaatse waar men van golven spreekt : ’t Met schuim bevrachte hoofd van razernij doet rooken (1). In de Rotsgalmen (D. I, 171), zingt hij: Ter eer van Pallas stad of ’t Delfisch drievoetbrommen. 