Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,3 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 3
1 Resol. Stat.-Gen. 13, 18 Nov.; 30 Dec. 1625. 2 Resol. Slat.-Gen. 30 Осі; 1 Nov. 1625. Ш Deer. 4 Зток. 15 1625— 1627. 114 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1695-- тез weken van levensmiddelen te voorzien. Іп plaats van de kapiteins, wier gedrag 1027. onderzocht zou worden 1, zou er voor goede bevelhebbers worden gezorgd, en een commandeur-generaal aangesteld worden. Aan de acht schepen van mauran, die, naar men zeide, in Engeland waren aangekomen, zou geschreven worden, dat zij zich in dezen dringenden nood onverwijld naar het bepaalde punt van vereeniging (op de hoogte van Duinkerken) zouden begeven, na de Franschen,.die zij aan boord hadden, te heb- ben laten overgaan op de Fransche bodems, die zij bij zich hadden. Eindelijk, allerwege zouden jachten heengezonden worden om alle verspreide oorlogschepen op te halen, en onze koopvaarders te waarschuwen, dat ег » onraad in zee” was 2. — Onder deze maatregelen trekt de aandacht de terugroeping van die schepen van нагтлтт. Zou wel- licht onder de redenen dier opzettelijke desorganisatie onzer vloot in de Noordzee ook deze geweest zijn, dat men eenen toestand wilde doen ontstaan, die de terugkomst der Aandrang tot Vioot van НАПТАПЯ tot eene noodwendigheid maakte? Zeker is het, dat het deel, het- terugroeping ү „Welk die Admiraal aan den aangevangen verdelgingskrijg tegen die van Rochelle gehad uit Frankrijk. had, hier te lande verontwaardiging had gewekt; de predikanten begonnen zich met de zaak te bemoeien; de Synode van Overijsel ging over tot het doen van eenen stap bij de Staten-Generaal en zou weldra op het terugroepen der vloot, ja op het verleenen van hulp aan die van Rochelle aandringen 5; afgevaardigden uit deze ongelukkige stad waren in den Haag aangekomen, en, al kregen zij op aandrang van den Franschen Gezant geen openbaar gehoor, al ontveinsden zelfs de Staten iets van hun verblijf alhier te weten, niel- temin hunne vurige taal en bitter heklag konden niet anders dan indruk maken, en men verwees hen niet naar dien Gezant, zoo als deze bleef verzoeken $ Hoe het zij, de Staten begrepen de vloot van navratn niet langer ter beschikking des Konings te kunnen laten, en namen de ontsteltenis op zee te baat om den Koning de terugkomst der hem toevertrouwde schepen als eene noodwendigheid voor te houden 5. Nog voordat SOMMELSDIJK de reis uit Zeeland had aangenomen, ontving hij een brief, dat hij op dien grond den terugkeer der vloot Үйоезі zien te verkrijgen. 3 Dit weten wij niet uit de Resol. der Stat.-Gen., maar uit die van Holl. 20 Dec. 1625. а Resol. Stat.-Gen. 6, 11 Oct., 1625. 5 Resol. Stat.-Gen. 3 Nov. 1625. DES VANERLANDS, 115 sadeur van Savoye gesproken en door dezen aan den Heer van LANGERAK overgebracht 1035-- woord, het voorkomen aannemen alsof теп °з Konings vergunning reeds bekomen had, en HAUTAIN eenvoudig last geven om herwaarts weder te keren, ien einde zijne schepen te reinigen, te herstellen еп op nieuw van voorraad te voorzien 1. De tijd van de aangekondigde komst der Lords BUCKINGHAM en HOLLAND was daar, Komst van de kort na het midden der maand December. Den 194 door den Prins van de Hoornbrug Lords HOLLAND (bij Rijswijk) afgehaald, en met de hoogste eer ontvangen, verschenen de Engelsche te 4 Gravenhage, Heren, door сАВЪБТОМ vergezeld, den 21% ter vergadering der Staten-Generaal. De gewone Gezant deed het woord. Hij vermeldde de punten, over welke de Koning ver- langde dat de onderhandeling met de buitengewone Ambassadeurs zou loopen. Zij waren vier in getal. Het eerste betrof het herstel van den Koning van Bohemen in zijne erf- landen, en dienaangaande erkende de Koning van Groot-Britannië dankbaar al wat de Staten voor zijnen schoonbroeder gedaan hadden en nog deden. Het tweede bedoelde het herstel van vrede en rust in gansch Duitschland, en met betrekking daartoe dankte de Koning voor de ondersteuning, door de Staten aan den Koning van Denemarken en den Graaf van mANsFELp verleend: trouwens Hun Hoog Mogenden, dit deed de spreker gevoelen, hadden ег het grootste belang bij, dat, cunrsrraan IV zich tegen den Keizer handhaafde, aangezien anders de stroomen Eems, Wezer en Elbe geheel en al onder de macht der keizerlijke veldheren stonden te geraken.- Het derde punt had de veilig- heid van 75 Konings onderdanen en bondgenooten ten doel tegen de dreigende uitrusting van Spanje. Ook hier had Zijne Majesteit den ijver der Staten te prijzen wegens de twintig schepen, door hen verstrekt; maar daarentegen moest hij op betere bewaking der Vlaamsche kust aandringen. Het vierde punt, eindelijk, betrof de handhaving der Hanne bemoei- Gereformeerde Godsdienst, en in de gedachtenis, hoe de godsdienstige geschillen nog Jing шер de gods- niet lang geleden den Staat der Landen op den rand van den ondergang gebracht had- 72 lende. den, vond de spreker aanleiding tot de vermaning om toch een waakzaam oog op de religie te houden ?, — Dit scheen eene ongepaste en onkiesche herinnering, maar inder- daad roerde de Gezant hier het gewichtigste punt der geheele zending aan. Het was er BUCKINGHAM om te doen, den Contraremonstrantschen geest te doen herleven. Zoo oordeelde hij het rechte middel te treffen om tegelijk alle gedachte aan een verdrag met Spanje af te snijden, еп aan het bewind van вісник den steun der Staten te benemen, De Prins met zijne gezindheid iot vrede gaf, meende hij, toe aan de denk- beelden, die de Remonsiranien hadden gekoesterd. Daartegen was het zaak den ijver der Contraremonstranten op te roepen, die, weder tot invloed gekomen, wel zouden welen te bewerken, dat geen Nederlandsche scheepsmacht den Kardinaal langer tot on- 1 Zie Rapport van de Legatie des Heeren v. Sommelsdijk ens. 2 Resol. Stat.-Gen. 19, 21 Nov. 1626. 15* 116 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1625— derdrukking van Rochelle ten dienste stond. Zoo zou en de oorlog krachtig voortgezet, 1607. en Frankrijk verdeeld en zwak blijven, opdat ten laatste en Engeland en de Prins van Oranje aan Spanje voorwaarden zouden kunnen voorschrijven, die deze Mogendheid te eerder geneigd zou zijn te vervullen, wanneer zij zich de gelegenheid zag aangeboden om zich ten koste van Frankrijks kracht en ondeelbaarheid schadeloos te stellen. Dit was de staatkunde, die een suckincHam hier te lande kwam. aanbevelen; dit het lokaas, hetwelk hij den Prins kwam-aanbieden, opdat deze den ingeslagen weg voor goed zou verlaten. Deze staatkunde evenwel moest den Hollandschen staats- en kooplieden, van welke de kracht der Republiek uitging, noch minder naar den zin zijn, dan die, welke FREDERIK HENDRIK bezield had: nog zekerder dan deze, scheen zij tot inwilligingen van Spanje te leiden, welke gevaarlijk konden worden voor de zelfstandigheid en zelfrege- ring der Hollandsche stedelijke Overheden. Maar de voortzetting van den oorlog achtten zij in allen gevalle noodzakelijk om het tegenwoordig gevaar af te wenden. Wie kon voorspellen, wat die oorlog zou opleveren? En intusschen zou sommerspisk te Parijs wel zorgen, dat er, tegen alle kuiperijen, in ons bondgenootschap met Frankrijk een tegenwicht gevonden werd. | De blijken, dat воскииснлиз tegenwoordigheid den Remonstranten geen voordeel deed, bleven niet lang uit. Daags na zijne plechtige ontvangst deelden de Gedeputeerden van Holland ter Generaliteits-vergadering mede, dat eenige onrustige personen te Utrecht zich verstout hadden twee vergaderingen te houden. Bij gelegenheid dat de eerste door den Officier werd verstrooid, had men dezen beambie met dreigementen bejegend, ja later had er eene bijeenscholing van gewapende manschappen op het St. Janskerkhof plaats gehad, en, bovendien, eenige leden der uiteengedreven vergadering hadden zich laten ontvallen, dat hunne zaak wel van hooger hand in bescherming zou genomen worden, en, voegden de Gedeputeerden er bij, » dergelijke ongerijmde propoosten meer.” — Het laat zich begrijpen, dat thans vooral zulke uitbarstingen, welke geschikt waren den Engelschen Heren alle vertrouwen op den Prins te benemen, streng moesten gekeerd worden. De hoop der 700 zou derhalve aan de plakaten weder streng de hand gehouden worden en was Vervlogen. шеп de hoop op verlossing der te Loevestein gevangen Remonstrantsche predikanten vervlo- gen. Die hoop was opgewekt door de bekende gezindheid van Prins немовик en ver sterkt door eenige gunstige beschikkingep. Zoo had CORNELIS VAN DER міл in de 1 Resol. Stat.-Gen. 22 Nov. 1625. DES VADERLANDS. 117 ‚ maand Julij (1625) van de Staten van Holland verlof gekregen om weder in den Haag te komen wonen; ja, op verlangen van den Prins had hij den 16den Seplember de plech- tige lijkstaatsie van Prins maumrrs bijgewoond. In dezen tijd was het mede, dat нооскв- BEETS, Op voorspraak van den Prins, Loevestein verlaten en zich op zijn Huis te Weer bij Wassenaar vestigen mocht, al was het ook slechts om daar spoedig te sterven. Bo- vendien werd HUGO DE GROOTS ZWager, NIKOLAAS VAN REIGERSBERGEN, tot raadsheer in den Hoogen Raad bevorderd 1, Maar zoodra de Prins zich in de staatkunde, door suc- KINGHAM te °з Hage gepredikt, had laten inwijden, welke trouwens in de hoofdgedachte met die van Prins мловгтз overeenkwam, gaven de goed ingelichten onder de Remon- stranten alle hoop verloren, еп оттемвослквт schreef in Julij van het volgende jaar (1626) eenen brief, waarin hij van Prins немрвік zeide: » het schijnt, dat hij de onzen maar met schoone woorden heeft opgehouden, totdat hij tot zijn voornemen aangaande het Goevernement zou gekomen zijn’? en: » of het de Prins ooit recht gemeend heeft, weet God.” 2 De Prins zelf heeft zich beijverd zijnen broeder te doen gelooven, dat hij het nooit recht gemeend had. Volgens eene mededeeling, jaren later door hem aan den Heer p’zsrnapes gedaan, had hij, ten einde met Prins мловгтз ор een goeden voet te blijven, dezen verzekerd, dat hij zich met de Arminianen nooit had ingelaten dan om. zijns broeders belangen te dienen en hem alles aan te brengen wat in hunne vergaderingen voorviel 8. Hier echter deed hij zich ongunstiger voor, dan hij verdiende, Zoo laaghartig was hij niet. De zaak is deze, dat hy en vóór 1618 en іп 1625 de overtuiging gekoesterd heeft, dat de staatkunde der Remonstranten de ware en met zijne persoonlijke belangen de meest overeenkomstige was. Doch hem ontbrak de erkentenis van een beginsel, dat zich den geest als eeuwig waar openbaart, en waarvoor men des noods zijn eigen belang kan verzaken, om slechts met dat beginsel te zegevieren. In weerwil van воскімснАМЗ aanbod om de religie tot cen punt van onderhandeling ie maken, hadden de” Staten de dwaasheid niet om den vreemdeling op nieuw recht van uitspraak in zulk een kiesch binnenlandsch belang toe te staan. Toch gaf men in dit opzicht den trouweloozen Engelschman reeds te veel toe. Bij hun afscheid verklaarden de Engelsche Gezanten, dat op het vierde punt, de Godsdienst betreffende, niel was gehandeld, »dewijl het God den Heer beliefd had, de religie zoowel in deze Landen, als in de Rijken van Zijne Majesteit te planten. Vermits echter de mensche- ке boosheid zoodanig was, dat zij de godsdienst ‘steeds zocht te ondermijnen, zoo ver- zocht Zijne Majesteit Hun Hoog Mogenden, de beginsels van tweedracht en oneenigheid in de religie bij tijds voor te komen, zoowel door goede zorgvuldigheid, als door autoris teit, opdat het kwaad niet zoo groot werd, dat het daarna niet te herstellen zou zijn, en tot 1 Waczsaan, ХІ, p. 44, 45. 2 Arrsema, I, р. 517. 3 Lettres etc. du Cte. d'Estrades, I. p. 47, 48. 1627, 1625-- 1627. 118 ALGEMEENE GESCHIEDENIS et eene dier openbare facliën kwame uit te barsten, hoedanige zelfs Koningrijken met groot gevaar, maar Republieken met den ondergang bedreigden, en slechts te verhelpen waren door onderdrukking van de eene der beide partijen. Zonder dit redmiddel zou deze Staat voor het minst zeer verzwakt en den vijand eene bres geopend worden om hier binnen te dringen, hetgeen de vrucht van de alliantien met Zijne Majesteit zou verijdelen. Om deze redenen zou de Koning niet gaarne zien, dat deze Slaat weder in dezelfde kwaal verviel als vroeger: de zaak zou dan vrij wat erger zijn, dan de eerste maal.” — Duidelijker konden de Staten niet verplicht worden tot nieuwe vervolging der Remonstranten. — De Staten antwoordden mondeling, dat, daar de Staat ор de religie gegrondvest was, ег zorg zou worden gedragen, dat er geene godsdienslige par- tijschappen ontstonden, maar dat zij geweerd en voorgekomen werden. En juist op den- zelfden dag, waarop dit gesproken werd, hadden zij besloten, den Staten des Lands en de Regering der Stad van Utrecht op hun reeds voor nagenoeg drie weken gegeven be- richten te antwoorden, en hen te vermanen een wakend oog te willen. houden en de vergaderingen van Arminiaanschgezinden te weren, opdat »de remediën daarna niet te moeijelijker vallen mochten, en verder geene meerdere matiging in de uitvoering der pla- katen te gebruiken, dan bij die plakaten zelven werd toegelaten 1,” — Zulke veror- deningen moesten eene goede uitwerking maken op de Engelsche Ambassadeurs. Doch wat richtten deze Ambassadeurs hier op de eerste drie punten der onderhandeling uit? Eerst was bepaald, dat de conferenties ter tegenwoordigheid van den Prins gouden plaats hebben; doch later werd voegzamer gevonden, dat Zijne Excellentie er niet bij tegenwoordig zou zijn, opdat hij te heter als bemiddelaar zou kunnen optreden. Van wege Gelderland was eerst вдмоутик als commissaris aangewezen; doch waarschijnlijk wegens de veelheid der andere bemoejingen hem opgedragen, zag hij zich door den Heer KELFKEN vervangen. Maar ook voor dezen werd een ander in de plaats gesteld, еп wel de Graaf van KurexBuna, misschien wel om iemand van den hoogslen rang Bijstand aan tegenover de hooge Engelsche Heren te stellen. — Het was er op aangelegd, dat Denemarken ver- leend. Deensche Gezanten aan de onderhandelingen zouden deel nemen. Maar reeds in Sep- tember was de Kansclier sakos vuLereLT te 's Hage geweest, belast met het verzoek dat men zijnen Meester, die de wapenen had aangegord om te verhoeden dat gebeel Duitschland werd onderdrukt, met zes of zevenduizend man, de troepen van mans- тк» daaronder begrepen, een drietal maanden lang zou bijstaan. Zoo zou hij in afwach- ting van de hulp, door Frankrijk en Engeland toegezegd, tegen TILLY еп WALLENSTEIN bestand wezen. Dit verzoek reeds door onzen Resident arrsema, herwaarts overgekomen, voórbereid, en aangedrongen door de overweging, dat de bezetting van de monden der Noord-Duitsche rivieren onze uitsluiting van den ganschen handel in die wateren en den 1 Resol. Stat.-Gen. 14 Dee. 1625. DES VADERLANDS. 119: nen ondergang van onze weerbaarheid ten gevolge zou hebben, vond een gunstig gehoor. 1625— Men besloot het regiment van HATzFELD, gebracht tot de sterkte van 5000 man, den 1927, Koning toe te zenden, en daarentegen ееп twaalflal Compagnién nieuwe ruiters, die men anders zou afgedankt hebben, in dienst te houden 1. Daar evenwel marzreLo in de dienst der stad Hamburg was overgegaan, zoo werd Kapitein HENDRIK VAN MERWE, die zich in de Palts onderscheiden had, tot kolonel over het regiment aangesteld, het- welk met eenige honderden van de manschappen, díe pas uit den ongelukkig afgeloopen tocht naar Brasilië waren te huis gekomen, voltallig zou gemaakt worden. Den 6den November (1625) ging de nieuwe kolonel met zijn regiment, dat echter nog geen 2200 man sterk was, op de kosten der Staten naar de Wezer onder zeil. Nog voor het mid- den van dezelfde maand kwamen die troepen ter: plaatse hunner bestemming aan; maar toen was VAN MERWE reeds overleden ®. Na zich tot zijn genoegen van zijne zending gekweten te hebben, vertrok ULEFELT, om echter weldra in gezelschap van den Heer CHRISTIAAN THOMASSEN 9 terug te ko- men, die met hem benoemd was om aan de onderhandelingen met de buitengewone Engelsche Gezanten deel te nemen %. Van de tegenwoordigheid van den Heer GABRIEL OXENSTJERNA, herwaarts uit Zweden Сваткі. oxen- overgekomen om de Staten еп den Prins ’s Konings deelneming bij het overlijden van пендеде. te's Gra- Prins мловттв te betuigen, maakten Hun Hoog Mogenden gebruik om austaar Abor te laten verzoeken, mede tegen het midden van November Gezanten over te zenden om bij die conferenties tegenwoordig te zijn. °з Konings gewonen Resident RUTGERS, werd daartoe procuratie gezonden, doch de dood belette hem zich van die taak te kwijten. Dien ten gevolge woonde geen verlegenwoordiger van Zweden de onderhandelingen by. Ook zou de Koning van Zweden, na de overeenkomst door Engeland met Denemarken ge- troffen, voor eerst geen werkzaam deel aan den oorlog in Duitschland nemen, te meer omdat de wapenstilstand, die den oorlog, door Zweden met Polen in Lijfland gevoerd, een tijd lang geschorst had, weder was opgeheven. Liever dan door eenen inval in Lijfland den Koning van Polen te beletten den Keizer hulp te bieden, zou GUsTAAF ApoLF zich rechtstreeks met de Duitsche zaken bemoeid hebben. Doch dit zou Denemarken niet naar den zin geweest zijn. Ook was vrererr, zoo het schijnt, eenigzins achterdochtig aangaande hetgeen oxEnsTsERNA nader te zeggen mocht heb- ben. Toen na de Deensche Rijkskanselier in October 1628 voor een tijd vertrokken 1 Resol. Stat.-Gen. 11, 22, 23, 30 бере; 1, 2, 3, 5, Oct. 1625. 2 Resol. Stat.-Gen. 11, 22 Oct.; 7, 10, 30 Nov. 1625. Аптвема, І, 468. з Arrsexa (Г, p. 478) noemt hem тномаз THO тномлвор; in het ligchaam van ’t traktaat heet hij bij Arts. THOMAS VAN TOMME RUP. 4 Res. Stut.-Gen. 28 Oet.; 23 Nov. 1625. 120 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1625— was, verklaarde de Zweedsche Staatsman nader, wat de Staten trouwens reeds door 1627. hunne Gezanten-uit Londen vernomen hadden, dat zijn Koning gaarne een leger zou bijeenbrengen ten behoeve van de groote zaak in Duttschland, mits hij tot de uitgaven eenige ondersteuning erlangde. De Staten konden hierop voor alsnog niet veel ant- woorden; maar zij verleenden althans al weder uitstel van betaling der door den Koning geleende gelden 1, Wat de Engelsche Gezanten door. vertrouwelijke gesprekken buiten de ambtshalve gevoerde conferenties mogen hebben uitgewerkt, de onderhandeling leidde tot een Verdrag met verdrag, den 94 December geteekend, en van den volgenden inhoud. Het verbond (dus Engeland 8 verklaarde de voorrede), tusschen Groot-Britanmé, Denemarken en de Vereenigde Pro- ten. vinciën aangegaan, strekte tot herstel en behoud van de vrijheid, rechten еп constitutiën van het Duitsche Rijk, en bij gevolg tot bestrijding van allen, die dezelve thans zoo gewelddadig schonden of ze in het vervolg schenden zouden. Daarop bepaalden de artikelen, dat de Koning van Denemarken zijn leger op de been zou houden, en het vermeerderen zou met 25 tot 30,000 voetknechten en 7 tot 8000 ruiters. Om hem daartoe in staat te stellen, zou hij ondersteund worden door den Koning van Groot- Britannië met eene bijdrage уап 500,000 gulden in de maand, en door de Staten Generaal met een subsidie van 50,000 gulden іп de maand 2? De Koning van Groot- Britannië zou voorts eene tweede vloot in zee brengen, waartoe de Staten hun aandeel zouden leveren. Bovendien verbonden dezen zich, tegen het volgende zomersaizoen een goed leger te velde te brengen, ten einde den Keizer te beletten met alle macht tegen de Denen op te trekken. De Koning van Denemarken was slechts in zoover aan de plichten van het bondgenootschap gebonden, als hem voldoende bijstand zonder fout verleend werd. Naardien de Koning van Frankrijk dien van Denemarken onder belofte van bijstand had uitgenoodigd de rechtsovertredingen іп het Rijk ter harte te nemen, zoo zou die Vorst uitgenoodigd worden tot het tegenwoordig verbond toe te treden, of ten minste zich van die belofte van bijstand te kwijten. Dezelfde uitnoodiging zou tot den Koning van Zweden gericht worden. — Ook Venetië en Savoye alsmede de Duitsche Keurvorsten en alle andere Vorsten, Staten en Steden, die er belang bij hadden, en met name de Vorst van Zevenbergen, BETHLEN GABOR, zauden aangezocht worden in het verbond te treden 8. Ziedaar een traktaat, dat wel blijken draagt van de lichtvaardigheid van den hoofde persoon іп de handeling, den hertog van suckincuam. Op welk eene onbewimpelde wijze werpen zich de verbondenen op als rechters in de zaken van het Rijk en als 1 Resol. Stat.-Gen. 3, 5, 6, 8, 13, 14, 28 Oct. 1625. - з Slechts Holland stond deze som onvoorwaardelijk toe; de andere Provinciën waren niet zoo vaardig (Resol Stat.-Gen. 5, 6 Dec. 1625). 3 Arrszua, 1, p. 480, 481. DES VADERLANDS. 121 TT handhavers van de geschonden Rijkswetten! En dan welk een ontzaggelijke som beloofde Engeland aan Denemarken. Waarlijk, daar het onmogelijk was om aan zulk eene drukkende verplichting te voldoen, zoo werd daarmede den Koning сивізттлах slechts een voorwendsel gegeven om zich bij min gelukkigen uitslag op grond van onvolkomen ondersteuning te verontschuldigen, of zelfs om zich aan zijne verplichtingen te onttrekken, Voorzeker zal вускіменам, in Holland van nabij ziende wat zulk een klein volk ver- mocht te dragen, de raming gemaakt hebben, wat het groote en machtige Engeland niet zou vermogen. Slechts vergat hij, dat dezelfde onuitputtelijke bron in Engeland niet vloeide. Inderdaad de Koning lag reeds overhoop met zijn Parlement, en de natie was verstoord over de wijze, waarop ’s Lands zaken door een kleinen kring van onwaar- dige vertrouwden werden bestuurd 1. Dus ontbraken vertrouwen en bereidwilligheid, en zoo weinig kon kaREL I reeds nu op de middelen zijner onderdanen rekenen, dat hij, terwijl zijne Gezanten te °з Hage schatten beloofden, zijne juweelen, ten einde in de eerste behoefte te voorzien, herwaarts zond om daarop geld voorgeschoten te krij- gen. En nog werden de Provincie Holland en de Stad Amsterdam door de geldschieters verzocht, met haar krediet tusschen beide te komen, alvorens zijne Majesteit op dat pand een paar millioenen guldens kon bekomen 8. Eene Memorie, bij het traktaat gevoegd, gaf meer bepaald te kennen, dat de terugkeer van den Keurvorst van de Palts in zijne erflanden de bedoeling was, en hield voorts in, dat het subsidie van Engeland zoo lang zou verslrekt worden, totdat Koning KAREL door een leger te land, zoowel als door zijne vloten, den Koning van Denemarken krachtdadiger zou ondersteunen, dan door geldelijke bijdragen kon geschieden. Eindelijk herhaalde de nadere Memorie, dat vóór den 20sten Maart eerstkomende het traktaat door de verschillende Verbondenen bekrachtigd moest zijn 3, Vóór hun vertrek verzochten de Engelsche Ambassadeurs nog de gunstige beslissing der Slaten op enkele punten van minder belang, en op het punt van de uitstaande ge- schillen tusschen de Oost-Indische Compagnién der beide natiën, Ор dit laatste punt beloofden de Staten, in geval de Engelsche Compagnie Gedeputeerden herwaarts zond, te zullen zorgen, dat er ook van deze zijde afgevaardigden aangewezen werden om de geschillen in recht en redelijkheid af te doen, en wanneer eenigen van de rechters van Amboina overkwamen of reeds overgekomen waren, daarop zulke orders te stellen, dat de Koning geene reden van ongenoegen zou hebben *. — Hiermede hielden de Staten de handen ruim genoeg. ' Rapport ә. de Legatie v. Sommelsdijk “enz. 2 Resol. Stat.-Gen. 13 Dec.; Resol. Holl. 23, 25 Febr.; 3 Maart, 1625. arrsema, I. р. 479. 3 aitsema, |. p. 482, 483. $ Resol. Stat.-Gen. 14 Dec. 1625. Een van de rechters was onlangs op een Engelsch schip in eene Engelsche haven binnengeloopen en aldaar in hechtenis genomen. Resol. Stat.-Gen. 8 Dec. 1626. UI Deer. 4 Srur. 16 1625-- 1627. 1625— 1627. Houding van den Franschen Gezant bij dat verdrag. 192 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ЕЕРЕЕ Na dit bescheid bekomen te hebben, namen de buitengewone Gezanten hun afscheid, bedankende voor de groote eer hun bewezen. De Staten beantwoordden deze plichtple- ging door van hunnen kant te danken voor de bijzondere toegenegenheid aan den Staat dezer Landen betoond, verzoekende » het traktement, dat Hun Hoog Mogenden naar de manier dezer Landen gedaan hadden, ten goede te willen nemen.” — Dus verontschul- digden zij zich eenigermate wegens een onthaal, dat wel niet overeenkomstig was aan de dwaze weelde, gewoonlijk door een воскіманли ten toon gespreid, maar dat niette- min mild genoeg mag genoemd worden. Ten minste werden BUCKINGHAM en HOLLAND al den tijd van hun verblijf vrijgehouden en kregen zij gouden lampetten ten geschenke, ter waarde gezamenlijk van 30,000 gulden. Савһівтох, die bij deze gelegenheid zijn gezantschapspost verliet om dien aan een opvolger over te laten, ontving de som van 500 dubbele rijders ten geschenke 1, Hem werd bij het afscheid door восктконли de getuigenis gegeven, dat wie hem ook opvolgen mocht, wij geenen Ambassadeur konden bekomen, die ons gunstiger was, dan cARLETON. — Zoo oordeelde de Engelsche Lord. De goed ingelichte Nederlander, daarentegen, ziet in canteron het werktuig, door sacosus bestemd om Nederlands kracht te ondermijnen. Hem scheen thans in zijn vaderland de waardigheid van Vice-Kamerling toegedacht. Als zijne opvolgers werden verscheidene personen, onder anderen AMSTRUDTER, gedoodverwd 2, Maar hoe gedroeg zich de Fransche Gezant bij al die onderhandelingen van de aan- zienlijkste vertegenwoordigers van Groot-Britannië en Denemarken? Nog den 50% October (1625) had hij op de vraag van Hun Hoog Mogenden, of hij gelast was, met de Engelsche en Deensche Ambassadeurs tot het sluiten van een nader verdrag mede te werken, toestemmend geantwoord 3. Doch toen het zoo ver kwam, ontsloeg hij zich van het geven van een antwoord op de vraag of hij nu gereed was, door de mededeeling van een door hem ontvangen brief aan den Prins van Oranje. In dien brief was hem gelast, geen deel te nemen aan de onderhandelingen der andere Gezanten, maar af te wachten totdat dezen het verdrag gesloten hadden, om eerst dan de bedoeling zijns | Konings mede te deelen * Het is duidelijk, dat men te Parijs niet gezind was de richting te volgen, Ше восктмонлм aan de staatkunde gaf. Dat die gevolmach- tigde van den Britschen Koning niet geneigd was het staatsbelang van Frankrijk, zoo als het Ministerie van den Kardinaal zulks begreep, te bevorderen of slechts te ontzien, bleek maar al te zeer uit den invloed, dien hij gedurende zijn verblijf in Holland uitoefende op de bevelen, аап maurar gegeven. Terwijl de mededeelingen 1 Resol. Stat.-Gen. 13, 14, 16 Dec. 1625. 2 Resol. Stat.-Gen. 14 Dec. 1625. Rapport van de Legatie v. Sommelsd. enz. è Resol. Stat.-Gen. 28, 30 Oct, 1625. 4 Resol. Stat.-Gen. 24, 25 Nov. 1625. DES VADERLANDS. 123 і. и van D'ESPESSES strekten om het voortdurend verblijf van mavrtarns vloot in de wateren 1695-- van Rochelle als den Koning steeds aangenaam, en tevens om het gevaar van nieuwe 1627. botsingen als voortaan opgeheven voor te stellen, gaven de Engelsche Ambassadeurs aan de Staten-Generaal bericht, dat hun Koning de Engelsche schepen uit Frankrijk teruggeroepen had, en dat wel met het kennelijke doel om bij de beraadslagingen, of men HAUTAS schepen nog tot het eind des jaars voor. Rochelle laten zou, de schaal tot een weigerend antwoord te doen overslaan. Reeds met het behoud van een deel dier schepen zou men in Frankrijk tevreden geweest zijn. Inziende, dat de Staten nimmer | zouden toelaten, dat al de twintig schepen vóór Rochelle bleven, bood de Koning aan, een zestal van wauTaINS schepen te koopen. Doch zelfs hiervan meenden de Staten, na die mededeeling der Engelsche Gezanten, zich op advies van den Prins te moeten ver- ontschuldigen. Daarentegen vergunde men den Koning hier te lande andere schepen te koopen. Doch deze vergunning kon natuurlijk niet bevredigen. D’zsrussrs ontveinsde dan ook zijn misnoegen niet: die verontschuldiging, zeide hij, zou geweten worden of aan onwil, of aan onvermogen. Noch het een, noch het ander zou ens voordeelig zijn, daar zulks den Koning, die slechts in schepen hulp van dese Landen kon verwachten, van ons zou kunnen vervreemden 9, Onder deze omstandigheden was de taak van sommerspijk te Parijs alles behalve gee instructie van makkelijk. Bij de innige verstandhouding, ten gevolge тап вгсктканлмв overkomst, buitengewoon 23 tusschen Engeland en de Vereenigde Provinciën ontstaan, verlangden de Staten, dat 80! in Frankrijk. SOMMELSDIJK in gedurige verstandhouding met de buitengewone Engelsche Gezanten, die in Frankrijk gewacht werden, zoude handelen 3, zonder er acht op te slaan, dat zij bj de Instructie, aan dien Ambassadeur gegeven, hem vrij gelaten hadden om ten minste in een bepaald geval zonder de Engelschen met Frankrijk te onderhandelen. Dit geval zou zich dan voordoen, wanneer de Koning er niet toe over wilde gaan om zich aan de alliantie, met Engeland en Denemarken gesloten, openlijk aan te sluiten. Hoezeer onze Gezant hem met het aanbod vleijen mocht, dat wij Zijne Majesteit, wan- neer hij zich aan de alliantie aansloot, als het hoofd van het geheele bondgenootschap zouden erkennen, was het toch niet waarschijnlijk, dat de Koning daar ooren naar zou hebben. Immers zulk, eene naauwe aansluiting aan Engeland, zulk eene zamenwerking tot ontbreideling der Gereformeerde elementen in Duitschland sloot vooreerst de staking der maatregelen tegen die van Rochelle, en voorts de aftreding van den Kardinaal in zich. Sommetsvisx begreep dus zeer goed, dat het. op eene afzonderlijke onderhande- ling tusschen ons en Frankrijk zou nederkomen, waarvan het doel zou zijn, dat wij, 1 Resol. Stat.-Gen. 21, 22 Oct. 1625. 2 Resol. Stat.-Gen. 25 Nov.; 5, 7, 10, 11 Dee. 1625. — 3 Resol, Stat.-Gen. 17 Dec. 1625. 16* 124 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1025— ondanks onze vereeniging met Engeland, van Frankijks gunst еп onderstand verzekerd bleven, een-doel dat lichtelijk te bereiken zou zijn, wanneer wij ’s Konings ministers slechts bevreesd maakten door te laten doorschemeren, dat wij anders tot vrede of be- stand met Spanje zouden moeten komen 1. Met betrekking tot den binnenlandschen strijd in Frankrijk hield de Instructie niets in, dan dit, dat SOMMELSDIJK , hier als in alles mel LANGERAK nevens hem, zich zou beijveren, den vrede tusschen den Koning en zijne Gereformeerde onderdanen te bemid- delen. Onze buitengewone Ambassadeur zag wel in, en wat hij dadelijk in Frank- rijk hoorde, moest het hem ook buitendien doen begrijpen, dat er voor die van Rochelle niets te bedingen zou zijn, daar de Koning vorderde, dat zij zich, na hem zoo zeer getrotseerd te hebben, op genade overgaven. Ook verklaarde LANGERAK, dit deel der Instructie ziende, dat Бр zich niets goeds beloofde van eenige tusschenkomst ten hunnen behoeve. . Niet minder bezwaar zag onze gewone Ambassadeur in de ver- plichting om de tehuiswaartszending van HAUTAIN te verlangen. Doch ten aanzien van dit laatste punt had sommeLspijk zijn plan gevat. Kon hij den Koning overtuigen, dat de Staten nach op bestand met Spanje bedacht waren, noch geneigd om hunne zelf- standigheid eenigzins ten behoeve van Engeland op te offeren, dan, meende hij, zou Zijne Majesteit hen niet vergen hem langer hunne vloot te leenen, eensdeels omdat dit de gemoederen ten onzent licht in opstand zou kunnen brengen en van Frankrijk ver vreemden; anderdeels omdat men na den slag, aan de scheepsmacht der Hugenoten toegebracht, en bij de aanzienlijke krijgsmacht, die tegen Rochelle in het veld gebracht werd, deze stad ook zonder de dienst onzer vloot wel zou kunnen bedwingen. Eerste gehoor Aan dit krijgsplan was sommerspijks eerste optreden geëvenredigd. Den 28sten November bij den Koning. had hij zijn eerste gehoor te St. Germain. Zijne ontvangst was gelijk aan die van den Gezant eens Konings, en bepaaldelijk niet minder luisterrijk, dan die van den Spaan- schen Gezant, Graaf conpoman, kort te voren geweest was. Hij hield bij deze gelegenheid eene uitnemend krachtige rede, waarin hij de onwrikbaarheid van den grondslag des bondgenootschaps tusschen Frankrijk en de Nederlanden staafde, en bepaaldelijk deed uitkomen, dat de Staten door het laatste verbond met Engeland volstrekt niet bedoeld hadden in strijd met hunne verplichtingen ten aanzien van den Koning te handelen; noch iets van hunne soevereiniteit hadden prijs gegeven. Hierop en na ’s Konings ver- plichtend antwoord vernomen te hebben, zeide hij dadelijk, dat Hun Hoog Mogenden, verstaan hebbende, dat zijne Majesteit goedgevonden had, dat HAvTAIN zich zou gaan ververschen, ten einde te bekwamer te wezen om den Koning tot den tocht naar Genua ten dienst te slaan, dezen vlootvoogd hadden gelast ten eersten huiswaarts te keren, te meer omdat hij noodig was om de Duinkerkers uit de zee te verjagen. Op dit woord і Zie de Instructie vóór soumsuspixs Rapport (op het Rijksarchief). — DES VADERLANDS, 125 + ыыы Д zeide de Koning niets, dan dat hij met zijnen Raad over de zaak zou spreken, — Zoo had de Nederlandsche staatsman eenen degelijken grondslag voor de onderhandelingen gelegd. De Commissarissen, met welke hij en zijn ambtgenoot LARGERAK handelen zouden, waren de Kardinaal, de Kanselier р’лілсве, de Maarschalk pe SCHOMBERG еп D'AUQUERRE, belast met het departement der Nederlandsche zaken, Maar voordat zij met deze staats- lieden in conferentie traden, hadden zij bij een eerste bezoek een onderhoud met den 1625 — 1627. Eerste bezoek Kardinaal, waar dadelijk de zaak van Rochelle ter sprake kwam. De onzen verzochten bij RICHELIEU. voor de Stad dezelfde genade, die de Koning aan de andere Fransche Gereformeerden vergunde; doch de Kardinaal achtte den Koning aldus geen genoegzamen waarborg gege- ven, dat zij niet op nieuw in opstand zouden komen, terwijl Zijne Majesteit afgeleid was door den oorlog buitenslands, en hij vraagde, of onze Gezanten, wanneer zij deze hunne hoedanigheid ter zijde zetteden en die van Raden van Staat van zijne Majesteit aanna- men, eenen anderen raad zouden kunnen geven, dan die strekte tot Rochelles volslagen on- derwerping in het staatkundige. De onzen konden hierop niet veel meer antwoorden, dan dat bij de overweldiging van het Huis van Oostenrijk het herstel van de zaken in Duitschland nog dringender was dan de. volvoering van ’s Konings voornemen tegen Rochelle, een maatregel trouwens onraadzaam wegens de moeijelijkheid aan het. bedwingen van eene zeestad verbonden, en wegens den schok , dien de trouw der Nederlanders daardoor lichtelijk zou ondervinden. Zelfs dit had geenen invloed op den onverbiddelijken Kar- dinaal: de Koning wilde en zou meester wezen van Rochelle en niemand kon dat voor- nemen beletten. Ook de openlijke toetreding van den Koning tot de onlangs door de Nederlanden gesloten о en defensieve alliantién zouden onze Gezanten, zoo sprak de Kardinaal zouder omwegen, niet verwerven. > Plaatste de Koning zich аап de zijde der Gereformeerden in Europa, dan zou niet één Katholiek Vorst met hem vereenigd blijven, en Spanje zou daardoor slechts het getal zijner aanhangers vermeerderd zien. Doch onder de hand zou Frankrijk alles kunnen doen, wat wij tot stijving van onze belangen be- geerden. Het voorbeeld van нвхрвік den Grooten, door de onzen den Kardinaal tot onizenuwing van zijne gronden te gemoet gevoerd, had de kracht niet om hem te over- tuigen. Dus gaven zij dat denkbeeld op, en verzochten, dat Frankrijk ten minste met onzen Staat een verbond zou willen aangaan, opdat Engeland, hetwelk ons met zijne alliantie begunstigd had, zich geenen invloed boven Frankrijk op onze Republiek gegund zou zien. Dit woord was wel geschikt om ’s Kardinaals aandacht te trekken, en uitgenoodigd om zich nader te verklaren , zeide soMMELSDIJK, dat het ’s Konings katholieke alliantién in Jtalië en elders eer versterken dan verzwakken zou, zoo hij zich openlijk tegen Spanje verklaarde en tevens met Engeland en onze Republiek, hetzij gemeenschappelijk of afzonderlijk, eene defensieve alliantie sloot tot verzekering van de Rijken en Landen der geallieerden. De Maarschalk van зсномвквс, hoezeer niet zoo openhartig sprekende als de Kardinaal, wien kracht fan overtuiging en wil beslissende taal ingaf, zeide mede, dat eerst Rochelle onderworpen moest zijn ‚ voordat Zijne Majesteit tot eenige nadere handeling met Hun Hoog Mogenden zou kunnen verstaan. | De Koningzal Zoo bleek van nu aan duidelijk, dat de Kardinaal ons de gunst van Frankrijks alli- eigne antie slechts verleenen wilde op voorwaarde dat wij niet het minste beletsel aan de nader bondge- nootachap verlee- nen, лоо niet бе van HAUTAINS vloot vóór die stad was hem een waarborg van de door hem begeerde eerst geschikt zij. gezindheid der Staten, en tevens een voornaam middel om zijn doel met Rochelle te bereiken, daar deze Stad slechts dan den strijd meende te kunnen volhouden, als die vloot vertrokken zou zijn. Intusschen was den 7den of Ssten December ten derden male aan dien vlootvoogd de last afgegaan om huiswaarts te keren. Had. hij die nieuwe aan- volvoering van zijn voornemen tegen Rochelle in den weg leiden. De tegenwoordigheid maning ontvangen en gaf hij er gehoor aan, wat kon de Kardinaal dan anders denken, dan dat de mannen, die in Holland zijne staatkunde wenschten te steunen, machteloos geworden waren, en dat de Provinciën zich voor goed aan de heillooze leiding van Engeland, bezield door een suckincuam, hadden overgegeven? Doch in de eerste dagen van December kon hij zich nog vieijen, dat нлотліх bij den strijd der invloeden in Holland zich vrij zou blijven achten om naar den zin der Fransche Regering te hande- len, en hoopte hij in зоммеъзрик den man te vinden, dien hij van het noodzakelijke zijner bedoelingen kon overtuigen en tot het doordrijven van de daarmede overeenkom- stige besluiten bij de Nederlandsche Regering zou kunnen gebruiken. Doch deze hoop zou teleurgesteld worden: want, beloofde вгснелко aan Nederland Frankrijks alliantie niet anders dan op voorwaarde , dat wij hem tegen Rochelle bijstonden; sommerso had het er op gezel, вісиғілео te overtuigen, dat Frankrijk Nederlands toegenegenheid еп vertrouwen slechts dan kon behouden, wanneer het ons van het verleenen van dien bijstand ontsloeg. Niet minder ijverig, dan de Nederlanders de bevrediging van Rochelle mochten wenschen, trachtte de Gezant van Savoye te Parijs, de abt вк 1”взслпла, deze uit- komst te weeg te brengen. Hij zeide, dat zijns meesters plannen op Лайв hoe eer hoe beter met Frankrijks onverdeelde macht verwezenlijkt moesten worden, of de Hertog zou zich genoodzaakt zien, ten einde niet alleen te blijven staan, de zijde van Spanje te kiezen. Derhalve verlangde die Gezant van sommerspiskK, dat hij bij die van Rochelle zijnen invloed zou gebruiken, opdat zij zich aan den Koning onderwierpen. Doch \ DES VADERLANDS. | ЕТІ инини зомикзоик begreep, dat hij hier met de uiterste omzichtigheid еп oprechtheid moest te werk gaan. Wie aan Frankrijks oppergezag de toekomstige regeling van Europa wenschte toevertrouwd te zien, moest Rochelles volkomen onderwerping begeren; wie, zich daarentegen, ter regeling van Europa's toekomst, al was het ook eerst па eenen oorlog, met Spanje wilde verstaan, moest wenschen, dat er een dubbelzinnige vrede in Frankrijk gesloten werd, waardoor de Koning zwak bleef en de Paus dezen Soeverein niet langer als den verdelger der ketterij nevens of boven Spanje kon erkennen. Zoo oneindig gewichtig was het vraagstuk van Rochelle, en, had воммегзопк. het vaste plan om zich eerlijk met Frankrijk en niet ten laatste met Spanje te verstaan, dan moest hij zich bij Frankrijks binnenlandschen strijd uitsluitend op ’s Konings zijde plaatsen. Zoo kon Rochelle slechts datgene van zijne voorspraak hopen, wat tevens door °ѕ Konings gebiedend belang zou gevorderd worden. In weerwil van zijnen toeleg om alle slinksche handelingen te mijden, nam som- MELSDIJK toch eene misleiding te baat om нлотаік op de -hoogte der zaken te brengen. Hij had ай zijn schrijven gemerkt, dat de brief der Staten van den 20% October, waarbij hij voor de eerste maal teruggeroepen was, dien vlootvoogd niet ter hand was gekomen. Waarschijnlijk had de Fransche Regering die letteren opgehouden. Dus schreef hij aan HAUTAIK eene missive, waarbij hij hem bericht gaf van zijne echtgenoot, en, zeide hij, eenen brief van hare hand toezond, zonder voorts eenigzinsop zijne terug- roeping te zinspelen. Maar die zoogenaamde brief van Mevrouw zAUTAIN was de aanschrijving van Hun Hoog Mogenden van den 20sen October. De eerste conferentie namen onze Gezanten te baat, om de Fransche Commissarissen tot de overtuiging te brengen, dat het weinig raadzaam was de belegering van Rochelle voort te тейеп, als zijnde eene onderneming eensdeels van onzekere uitkomst voor de eer des Konings, en anderdeels geschikt om ’s Konings gealliëerden achterdochtig te maken of in hun eigen boezem tweedracht en scheuring te verwekken. Er waren, veegden zij er bij, andere middelen genoeg om °з Konings eer in deze zaak volkomen voldoening te verschaffen. Gevraagd zijnde een zoodanig middel te noemen, stelden onze Gezanten de voorwaarden voor, die men van Rochelle zou mogen en moeten eischen, waardoor в Konings gezag over de Stad volkomen verzekerd zou zijn; slechts | moest zijne Majesteit niet op de slechting van de oude vestingwerken der stad aan- dringen, vermits daarin niet alleen de stedelingen, maar alle Gereformeerden eene schennis van het edikt van Nantes zien zouden, Deze taal mishaagde geenszins. Inte- gendeel, men kwam tot de verklaring, dat de Koning met die van Rochelle tot een vergelijk moest zien te komen, voordat de Oostenrijksche en Spaansche partij Duitschland іп sterkere banden sloeg; ja, de Kardinaal scheen verrukt over sommersnijks redenen еп. noodigde hem tot een afzonderlijk onderhoud, zeggende, dat zij te zamen wat goeds zouden kunnen tot stand brengen voor Frankrijk en de gemeene zaak. 1625-- 1627. 1625 — 1627, Voorwaarden \ welke de Kardi- 128 ALGEMEENE GESCHIEDENIS аа | Voordat dit onderhoud plaats had, kreeg onze Gezant in een gesprek met деп Gezant van Savoye еп BELLUJON, baron ре СОПРРЕТ, de gelegenheid zijne trouw aan RICHELS te toonen. Deze staatslieden zeiden de goedkeuring van den Kardinaal verkregen te hebben op het plan, dat de Staten-Generaal, de Hertog van Savoye еп de Connétable Ше van Rochelle zouden overhalen om, tegen onderwerping aan °з Konings eischen, van Zijne Majesteit vergiffenis te vragen. Bij deze gelegenheid, namelijk, zorgde sommeusnux, dat eensdeels deze stap niet tot een vergelijk mocht leiden, in hetwelk men licht een schoonschijnenden vorm ter bemanteling van eene zwakheid van ’s Konings zijde zou erkennen, en anderdeels, dat men zich vooraf van de goedkeuring der Koningin-Moeder zou verzekeren, орда! des Kardinaals tegenstanders, op welke die Vorstin invloed had, dat, wat er degelijks tot stand zou komen, niet uit haat tegen den Kardinaal in duigen mochten werpen. Den 7den December had het afzonderlijke onderhoud plaats. De Kardinaal ontving onzen Gezant met de betuiging, dat hij met hem wilde handelen, niet als met eenen Ambassadeur, maar als met den Heer ArnssEr, zijnen vriend. Hij wilde met hem een vaste vriendschap sluiten, gebouwd op goede fundamenten, daar zij beiden de dienst van hunne Soevereinen voor oogen hadden. Hij was, voegde hij er bij, zonder kuiper of achterdochtige handelingen, zoo hoog in aanzien gestegen, dat hij geen aardsch goed meer behoefde te begeren, en wenschte niels anders dan na zijn spoedig te wachten levenseinde een eervollen naam in de geschiedenis. Na deze inleiding trad de Kardinaal in eene beschouwing over de macht van al de Mogendheden, die men als verbonden tegen Spanjg kon aanmerken, еп kwam hij met sommenspisx overeen, dat zij beiden eene begrooling van de krijgsmacht, die elk dier Mogendheden zou kunnen leveren, zouden opmaken, deze beide begrootingen tot ééne zouden zamensmelten en ze aldus, tot één gebracht, den Koning zouden voorleggen, opdat deze daarop een besluit nemen mocht ten aanzien van zijn deelgenootschap aan den gemeenschappelijken strijd tegen Spanje en Oostenrijk. Maar, voegde hij er bij, de zaak van Rochelle moest eerst ge- schikt, anders braken zij zich het hoofd te vergeefs: immers kon hij Zijne Majesteit niet raden, den oorlog buitenslands te beginnen, tenzij hij van den vrede binnenslands ge- heel verzekerd ware. Zoo kwamen 24 dan over die zaak te spreken, en eindelijk naal aan die van werden zij het eens op het volgende middel: die van Rochelle zouden schuld bekennen, Rochelle gesteld wil hebben. 