VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
ke ftilte te genieten. — - Van zyne bezigheden, (de Man was een Koopman fcheidende, gaf hy zyne zaaken aan zyn kleinzoon over. — „ Zie daar, jongeling! (zeide hy, terwyl by hem de hand drukte,) ik ftel u hier van in’t bezit; gedraag u braaf ea „ eerlyk; zyt yverig; ik heb ‘er myne beste kragten aan opgeof- „ Ferd: on ik heb, daor eene behoorlyke winst, en door den zegen ‚> des Hemels, een tamelyken rykdam verkregen. Jk dank » den Hemel, (vervolgde by, terwyl de blydfchap van zyn wezen » ftraalde) dat ik nu het weinige van myne drg:n overig aan myne a Eenzaame overdenkingen mag wyden; en de volmaaktheden van » myn Schepper beter mag bemerken, door de befchouwing vat ‚ten verrukkelyk oort, waarin elk kruidje, clk plantje, my de ‚> goedheid van den Vader der natuur doet kennen, en my tot Zy- » nen lof opwekt.” De Gryzaart had de dagen van den winter reeds overlang geteld. —— De Lente kwam nu aan; maakte zig tot zyn vertrek gereed, en vertrok, in de helft van dit faioen, met zyn huisgezin, om het genoeglyke van het Buiten leven, te Ímaken. Hy had geene geduurige bezoeken, die het buitenleven lastig maaken; trouwens, dit was zyn oogmerk niet; behalven de bezoeken van zyne waardige kinderen, die ded en in zyne gencegens en tedere aandoeningen, zogt hy geen verkeering in de waereld. Onze Gryzaart was nu in 't bezit van dit zig voor lang voorge- fteld-geluk ; hy gedroeg zig hier als een Christen, als een Christen Wjsger. memmen 's Morgens, wanneer de zon zig uit het Oos y e PROBUS LE) Yerhief , liet hy zig reeds op een naby liggend: n begraasd en heuvel Vinden, om zyne gebeden vol vuurs en verrukking ain zynen Weldoener op te dragen: dit geiaan hebbende, ging hy, in vere Voering over zulk een morgenftond, over ’t fchzon der natuur, terwyl het vergenoegen een zagt waas over zyne kaaxen blies, haar zyne wooning. Hier vond: hy reeds zyn ontbyt gereed; E geen hy, onder ’t opzingen van een lofzang, met zyn: huisgezin gebruikte. ‘ » Ach! (borst hy dan dikwerf uit, terwyl een traan van tedere » Godsvrugt hein in de oogen biggelde) welk een geluk geniet » ik..? waardoor heb ik dit verdiend? Hoogfte goedheid! veele » braaven zugten; ik ben blyde; anderen moeten fpaarzaam leven, » en gy...! gy.. hebt my meer gefchonken, dan ik nodig heb! anderen moeten zwoegen onder veele, en zomtyds zwaare, bezigheden, en ik... ach! wie ben ik? — wat ben ik meer- der! ik fmaak de verkwikkelykfte de onbezorgdfte rust. —— In de jeugt van dezen de, in den morgenftond, lacht my alles reedstoe; ja! nauwelyks heb ik het logge dons verlaaten , of ‚al weder een nieuw bewys van ae zorg voor uwe fchepfelen, ey verkwikt my met het aangenaam{te en beste voedzel. — Daarenboven, geniet ik dit on{chatbaar voorregt, ik zink 3» weg in bewondering...! dit ailes aan te merken als gefchen- >> ken van myn Vader, ja! van de met my bevredigde Godheid. » — Myn Vader zorgt voor my! —— Ja! uwe voorzienig- » heid heeft my zelfs geplaatst in dit verrukkend oord, om myn » geluk te volmaken. | „ Last ik my dan, A Vader! mcer en meer in uwe liefde » baaden ‚al meer en meer uwe goedheid eerbiedigen; uwe deug- „den en volmaaktheden, zo ver de bepalingen van mynen » geest zig uitftrekken, leeren kennen! Dat ik dan nooit uwen a wil wederftreve. Neen! dit weet ik; alles moer tot bevorde » ring van myn geluk ftrekken, ja zelfs het kwaad, dat gy my » zoudtoezenden, is geen kwaad, wanneer ik let op de gevalgen5 ée neen! het is loutere goedheid zelve, het ftrekt tot verheerlyking » Van den oorfpronk der liefde 7 Hier zweeg myn vroome Gryzaart ‚en hield zyne vonkende oogen vol geloof en vergenoegen naar boven geflagen. Den ganfchen dag was hy vrolyk en vergensegd, en van zyne lip- pen vloeiden niets dan Gods-verheeriyking en bewondering: voors gaamenlyk, wanneer hy het (choone der natuur met een nauwkeu- zig oog nafpeurde. Dus fleet onze Christen Wysgeer zyne dagen; en in zyne laatíte oogenblikken, gaf hy zyne onfterffelyke ziel zynen Maker over, vol geloof en dankbaarheid, Yates WI DE DWAASHEID DER VAYDENKERYE, DE DWAASHEID DER VRYDENKERTE.. W (Eene Anecdote.) Gere woorden zyn, misfchien, onder de veelvuldige, die , in de tegenwoordige betekenis, zecr veel verfchillen van de oor- fpronglyke en ftrikte meening , verder daar van verwyderd , dan do woorden Detstery en Vrydenkery. Het eerfte, 't welk, in een bepaalden zin, niets anders betekent dan het Geloof in 't Beftaan eener Godheid. in tegenftelling van Arheistery, of Goatechening (in welken zin ieder Christen een Dit is,) wordt nu, in 't gemeen, gebezigd, om alle de zulken aan te dulden, die de Christlyke Openbaaring verwerpen. Het woord Vrydena Rery, geeft oorfpronglyk ons het denkbeeld eens Mans, die ontheven van volksvooroordeelen en bygeloof, de Waarheid met de edelfte oogmerken, en beste inzigten, zoekt, en een diepen eerbied heeft voor de Godheid: dan tegenwoordig ge- bruikt men deeze benaaming van Perfoonen, die, uit zugt om byzonder te weezen, en voor eerfte vernuften bekend te (aan, of,om te geruster de lusten van een boos hart opte volgen , waar- heden, door alle eeuwen heen en in alle landen aangenomen, beftryden. die de heilige banden der zamenleevinge losmaaken , en Hoop der Onfterfiykheid, de fterkfte prikkel ter Deugd en Gelukzaligheid, tragten uit te dooven: het gedrag eens Vry- denkers, 't zy hy zich door deeze beginzelen laat beftuuren dan niet, is verregaande dwaas, om het geen erger naam te gec- Eene Anecdote van den Heer M T levert ons cem merkwaardig voorbeeld op tot ftaaving van deeze bedenking. De Heer was een fterk Vrydenker, in den hedendaagfchen zin dier benaaminge, en gewoon voor zyne vrye gedagten zeer onbewime ges uit te komen. Hy fchroomde geenzins zyne gevoelens, waar y kon, te verfpreiden. » Myn Heer, ik had u zo dikwyls hoorcn fpreeken van de onmo- » gelykheid eens Toekomenden Leevens, en dat er naa den dood » voor de Deugd geen loon, en voor de Ondeugd geen ftraffe, te » Wagten (tondt, dat ik in verzoeking kwam om den gepleegden » Diefftal te begaan.” Wel Schurk, hervatte de Heer M T, vreesde gy de galg Biet? Hier op vervolgde de Knaap, zyn Heer fterk aanziende: » Myn Heer, wat raakt dat u, als ik lust had om dien kans te » Waagen. Gy zelve hadt my de vrees voor de grootfte ftraf ont- n Nomen: waarom zou ik eene mindere vreezen?” LIEFDESPOOR aan pr NEDERLANDERS. By gelegenheid der dro:vige Overftrooming in het Ampt van Maas en Waal en het Ryk van Nymegen. ’k Ha geen (chatten, Neen! myn vrienden! 'k Heb geen rykdom, ver van daar; Had ik (chatten, had ik rykdom, 'k zou u byftaan, droeve fchaar ! “k Zie uw rampen, Vaderlanders ! Hoe ontroert uw {taat myn hart! Hoort zugten, kent myn traanen! myn zug! Tekens hoe me uw lyden (mart. ` k Wil toch iets, myn Vaderlanders ! kaal iets tot uw heil beftaan ; Vol van Christlyk mededoogen, hef ik deezen Spoorzang aan. Gy, gy zyt het Nederlanders ! | Nederlanders, zo beroemd Om uw milde liefdegaaven, waar uw naam (lechts wordt genozmd, Gy, gy zyt bet, trouwe vrienden ! Wien dit Lied wordt toegewyd. Gy, die van s Lands oude deugden nog niet gantsch verbasterd zyt, zk Zie de pylenbundel fchittren, , , ` vastgeftrikt door Vryheids hand, Ja! er heerscht nog liefde en eendragt in ons vrye Nederland. Iaat het woord van Oorlog klinken | in ons anders vreedzaam oord, er Neerlandsch volk vatt’ moed en wapens, eensgezindheid geev’ het woord; 190 ' LIEFYDESPOOR ` a! wy a'len zyn nog broeders J 7 vi nog van dit vry gemeenebest ; Wy bezitten nog de panden, in der vadren bloed gevest ; Noeint men dan elkander Vrienden, Broeders, in deez’ vryen ftaat , Laaten 't niet flechts woorden blyven; komt, betoont het in de daad ; N Zict, hoe mede Vaderlanders , ongelukkig „hoofd voor hoofd, Door het hoog gezwollen water, | ` van hun goedren zyn beroofd. Ziet, dit wichtje derft zyn vader, | deeze Gag haar Echtgenoot; Hoort de Weduw, hoort het Weesje, jamren om hun traanenbrood. Huizen, dammen, weggezonken, Vee verzwolgen in den Vloed, Menfchen zonder dak en kleeders, Cal jaagt rilling door uw bloed. Kinders, door de boosfte ziekte . van hon leeftyd , aangetast , Worstlend met de bangfte (marten, zien zich door den Vloed verrast, Hoort de trouwe moeder fíchreijen, die het zieklyk kroost verloor. Goede Godheid! leen die klagten , leen hun fmeeken, toch gehoor. Gy, Gy liet de waters zwellen, ryzen boven pyl en maat, Doch Gy deedt het naar Uw Wysheid, die t begrip te boven gaat. Straffend , bleeft Gy goedertieren, daar gy zo veel nog behieldt. 't Is Uw goedheid dank te weeten, dat niet alles is vernield. Maar, barmhartig Opperweezen |! fla Uwe oogen gunitig neêr, En de kwynende armo gade, | zorg voor haar, Ô Hemelheer! —- Dan wat (meek ik, Vaderlanders ! voor het Volk van Nederland, * Werktuig van Gods goedheid zyt gy, die bedeeld zyt door zyn hand. Christnen! denkt aan uwen Meester, - , l d die voor u geleeden heeft, Staroogt op zyn liefdewerken, hoort die wetten, die De geeft. Lie d mer DN AAN DE NEDERLANDERS. Liefde tot het Opperweezen , < Liefde tot den medemensch, Dit 's de grondzuil zyner leering, Liefde is nog zyn wil en wensch, Zyt gy Christnen , Nederlanders ! en belyders van die Leer, Zyt met een dan wet betrachters , - “__zyt gehoorzaam aan uw Heer. Liefde moet door daaden blyken , fchoon oorfpronglyk in ’t gemoed. Ja! ik keur uw medelyden, uwe ziels ontroering goed. Maar, wat kan uw fchreijen haaten 't red den armen dorpling niet, Hoor, het geen de ftem der Liefde, t geen de Godsdienst, u gebiedt. Christus, die, uit loutre liefde, voor ons eeuwig welzyn ftorf , Die, voor onze wanbedryven, aan het kruis genaë verworf; Christus zal u eenmaal daagen , als hy 't Rechter ampt bekleedt, Als uw Meester onderzoeken, hoe ge uw fchatten hebt befteed. Welk een vonnis durft gy wagten, . zo ge uw broeders hebt verfmaad ? Dient hun hier met uwe goedren, metuw Liefde, met uw Raad, Dan zal u de Vorst der Liefde heil vergelden naa den dood , Ja! al kost ge een waereld (chenken, t loon bleef nog oneindig groot. Kont dan, dierbre Vaderlanders! dat ge uw eigen heil bellist, on vol ootmoed , werpt vol blydfchap , T Ga:f op Gaaf in de Offerkist. Oont uw bart nog onverbasterd; | dankend God voor uw geluk; S meekt Hem voor het heil uws naasten, geeft verligting in hun druk. Zoudt ge uw liefdepligt vergeeten, waar gy daaglyks blyk van gaaft, Dar gy andere Medebroeders, | in de Britfche kluisters laaft. Neen! gy zult hun zeker byftaan ` door de vrugten van uw vlyt, Toonen dat gy Nederlanders, ftaaven dat gy Cbristnen zyt. . A. T- Äär, IT LUCHTSGRSTELDHEID rz AMSTERDAM, FEBRUARI, 178r Bar: Th: Wind. Bar: Th: Wind. 29. O-A139 VZW o tion, ttofr. 28. 8-1141! VAW 6 jzeer 3? — O-4f dek | o It, donker 15 — 77-5144} NW 6 en ec O-2|39§ |} W 4 fomi helder — §8-6|39:|—=— A beem — O-BI38E [SWtW4 [net — — TO Sale 2 ore! 2< — 2-Of42 NNW 3 jomt. helder 16} —- 11-542} —— ó R. ~- — 3-7374 | N 2 þar. 29. C-7|39 [WNW 4 jo be -* 5-1136 |NNO 2 Les , f— 1-1138 i|- —— 2 zeer 3 = 4-6 28% ZW 4 donssictsSn. 17 — O-4143 [WZW 5 mm — 2-937 6 jn e 28. 11-8381 —— D |R l zc TO 40! WtZ 4 Test, 29. 0-4! 35 EINNW 4 wolk 4l — O-+a2 w e [donker 183 — o-8 43 Le D ` Lo 28. II 5 40 [am 83 zeer betr. Ì 28. 10-2' 39 LW 8 R. r wm JO-O3 40 mmm 8 ‘donker Re. (--8 18 5 40 WNW iis N$ don) SST 9-8l4r WtZ 6 motregen god — 8-T4I INW 4 izbe — 10-041} | W 4 ‘donker — 12-538 | N 6 en — 10-541 Iwez A gott, mist 29. 1-537 NU to '— 6? — 11-5|44 [WZW A natte mist 90) — 3-1 38i —— B jwoli 29. O-2|42 |W:N 2 meng — 3-535 lono 8 donl — I-34 lw 2 ‘zw. mist — 2-4 33 | S [Sn ye rä 3 donk. wolke gg) — 1-335! —— 6 TT — 1-437 zw 1 "o held — ]— 1-135 —— ó (reet O-O | | io i 38t 1870 2 Le — 1-533 NO 6 — 8 28. 10-5 ANA Z 2 ‘betrokken aal I- 36 '— 4 ‚wol — 9-6 46 [zw o. H me wessen O-2 365 NW 4 zee! {7 8-5 47 [—— na iets kewolke bag. WEEK 6 It od 27148 wez 1i ÎR. ze betre as — 11-238 le ‘Su — 10-Cj 424; lwzw 8 ‘helder ell KE EL _—. 2 wol — Gë alb | 4 berr mie L 1 ‘sn. — Il-3|464 |— 6. — — 2939 vz wn 304 — d 131 = g Jeer ker, 49 — s5 381, w S ÍR — H-9j43$ I 6 {donker = SOM a D ` le . | — JI-/ rel. | , — Z-DA0OÄl Av 4 ‘zel HS 8-7 en zo Sé 25d — 2-6|38 |wnw 2 fwa — ð-0ļ42i ro [zeer beer. mn Wi 36 jazw 5 ech — 9-4 BR — 2-Ol44ilzw 5 Leg ra 49 |WZW ro [omt belder 26) — 3-5138 ms Te 5 46 [ZtW i4 |[donk.zw.R. — 40374 W ` — gi a 242 WZW 16 {zebetrietsR, —- 0-8|38: LAN SZO R. 334 5-046 Wu joh. 27 27- 9-5 35 FONOraNW8 (ën, AS ja 10 28. ©-5 38 WI 2 wo — 5-3 43 |—— 3 |emt helder 7-2145 NNW ze | na Egas an a jaw R agpo | Ji z442 [waw 6 [zeer verr. (29 1-0 l Den 3 nam:3ku: Th. 36 13 — 3 U: — 47 28. 93:|ac?3) Sis 21 `s morg: 8 u: — 32 27'sav: 7a 74u: Bar: 27. gh. of Eng: 28. 74 mg ee E EE vg e ve NGELWERK, AYE LETTEREN,KONSTEN EN WEETENSCHAPPEN BETREKKELYK, DKUNDIG VERSLAG VAN °T GEEN, LANGZAMER- ° AANLEIDING GEGEEVEN HEEFT TOT DE KER- B VERDRAAGZAAMHEID DER PROTESTANTEN IN DE PRUISISCHE STAATEN. en uit zekere Hoogduitfchs Brieven, over den tegen. ren Staas van den Godsdienst in dat Ryk; gedrukt te Leipzig, 1778.) teekende verdraagzaamheid, welke zo veel Gezin- onder het gebied van den Koning van Pruifchen, lig, omtrent elkander in het ftuk van den Gods- toonen, klinkt zeer wyd onder de Proteftantiche 1, en boezemt den aandagtigen befchouwer van eringen in de Christen-Kerk een dubbele opmer- erwondering in. Men weet, dat zommige eene gaande verdraagzaamheid als een gunftig teken, e dezelve als een kwaad beduidfel aanzien , ten an de volgende lotgevallen der Kerke. De toe- tyden moeten dit ontzwagtelen. Wanneer die teid niet tot ecne volflaagene onverfchilligheid , ook denke nopens de Christelyke Geloofsleere , —- zo die verdraagzaamheid, met andere woor- e aanleiding geeve , om alle vaste beginfelen der e leerftelfels, welke verfchillende Aanhangen ge- ben, te verwerpen, "tr geen, naar ons inzien, het geval is van de verdraagzaamheid in Duitsch- deelen wyg dat de Christelyke Kerk wel groo- tweersbuiën dan deeze hebben boven het hoofd Ae Spalding , Semler, Steinhart en andere, hoe verdraag- mirent de begrippen, die andere over het Christendom a er zo verre af van alle leerftelfels des Christelykan bodem in te flaan, en dus de Christen-meníchen in wectenheid ten opzigte van ‘t geen de Christelyke o- leeraart, te laaten zinken, dat ieder hunner een leer- re MENGELW. NỌ. 5. &el- 164 GESCHIEDKUNDIG VERSLAG gehangen, — Dan wy willen ın deeze {toffe niet dieper dringen. Ons oogmerk is alleen den Gefchiedkundigen Leezer genoegen te geeven, en Hem te doen zien, dat deeze verdraagzaamheid niet, eensklaps , verfcheenen , maar lang in de geboorte geweest is. Zekerlyk heeft men het dulden van allerlei Godsdienst- begrippen , in den uitgeftrekeften zin, aan den thans beer. fchenden Koning, FREDERIK DEN GROOTEN , voornament- dyk, toe te fehryven. Dan men moet tot afgelegener bron- nen te rug treeden , uit welken de algemeene geest van ver- draagzaamheid, in deezen ftaat, cerst gevlocid is, — uit welke dezelve zig verfpreid heeft, (taande de regeering der elkander volgende Vorftens tot dat dezelve, van langzamer- hand, onder het roemrugtig bewind van den thans gebic- denden Koning , onwrikbaar gevestigd is. Eerftelyk willen wy de verstafgelegene oorzaaken dier Verdraagzaamheid opgeeven 5 Ten tweeden zullen wy die geene aanwyzen, welke wat nader aan onze tyden koomen 3 en Ten derden de allernaaste redenen te voorfchyn brengen, die aanleiding gaven om zo veel Ge- zinten van Christenen , op de vreedzaamfte wyze , met den ' anderen te doen verkeeren , en de wydst uit elkander loo- ende begrippen, om zo te fpreeken, te vereenigen. Het kan den Gefchiedkundigen Leezer niet onaangenaam wee- zen daar van een volledig verflag te hebben, en die zaak dus uit den grond te zien opgchaald. [Het oorfpronglyke is met bylaagen verrykt, die ons op de zekerlieid der vol- gende zaaken , met alle gerustheid , doen afgaan, maar die te omflagtig zyn , om in dit Mengelwerk geplaatst te worden. } L Werstafselegens oorzaaken , die de Algemeene Verdraag- zaamheid, in de Pruififche Staaten, bewerkt hebben. Niet lange na de Hervorming, werdt tot deeze Per- draagzaamheid de grond gelegd, en op denzelven is ver- der die allerheilzaamfte inftelling voor Kerk- en Burger- aat, ftelfel van het Christelyk Geloof. in hunne Schriften, verfpreid hebben, en daarvoor, met alle befcheidenheid, yveren. Dus geeft hunne verdraagzaamheid geene gelegenheid tot onweetenheid en onverfchilligheid , in dat opzigte, welke gevolgen men , doorguands, van de verdraagzaamheid vreest; en wat de betragting der God- saligheid betreft, men weet, dat de evengenoeinde Mannen de- zelve, by uitfteekendheid, in hunnen wandel vertoonen, en daar op, voornamentiyk, by hunne Toehoorders aandringen. VAN KERKELYKE VERDRAAGZAAMHEID. 199 flaat, — van niemand in zyn geweten, wegens den Gods- „ dienst , te verontrusten” , door veele veranderingen in de Pruififche Staaten, wyd en zyd gebouwd. JOACHIM DE EERSTE was een Vyand van Luther , en van de Hervor- ming; maar geen Vervolger. Zyne beide Zoonen , JoACHIM DE TWEEDE, en de Markeraaf: JOHAN, vervoegden zich fchielyk by de Lutherfche Leer. De laatfte omhelsde de- zelve eerst, in het openbaar, te Kustrin , in den jaare 1536, en verkoos. HENDRIK FRAME, een zeer verdraagzaam Man, volgens het getuigenis zelfs. van eenen Roomfchen Gees- telyken , tot zynen Hofprediker en Generaal Superinten- dent. Dan niemand werdt ter navolginge zynes voorbeelds gedwongen, alzo die Vorst het voor een ge weetenaak aanzag, iemand met geweld tot den Godsdienst te dwin- en. 8 JOACHIM DE TWEEDE nam te Spandau, in den jaare 1539, het Lutherfche Geloof aan, Het Hof, de Raad, de Bur- gers , mitsgaders eene groote party der Roomiche Geeste- Iykheid omhelsden zyne keuze, en gebruikten het Avonde maal naar de wyze, die de Lutherfche hebben. Daar over viel het Poolfche Hof den Keurvorst lastig, en de Gezanten van Koning Sigismund werden gelast in Berlyn te weeg te brengen, dat de Keurvorst, nimmer, deszelfs Gemalin , eene Dogter van Sigismund, tot dat Geloof noodzaaken ‚zou; aan welk verzoek de eerfte, met alle gewilligheid „ voldeedt. In de Kerk-verordening, welke hy, in den jaa- re 1540, uitgaf, en waar na men zich, in Frandenburg , ten opzigte van Leer en Kerkgebruiken, fchikken moest , ontmoeten wy een Artykel, dat ten klaare bewyze dient, hoe zeer hy de Christelyke Vryheid voorftondt (*). En in ’t jaar 1545 beval de Keurvorst, by gelegenheid, dar een eur- C*) Een ander deel van de Christelyke Vryheid is, dat we piet gehouden zyn ons te gedraagen naar de plegtigheden en regtsgebruiken der Mofaifche Bedeeling. Het ftaat den Christe- nen vry de gewoonten van hun Land, ook in dit (tuk, na te volgen. De Engelfche mogen zich van het Lngelfche, de Fran- fehe van het Franfche,de Romeinen zich van het Roomfche rege bedienen. Aan deeze vastgeftelde Wetten, voor zo verre 20 niet met Gods wil ftryden, hangt hy zyne goedkeuring, ja be- kragtigt dezelve: gelyk gefchreeven is by Rom. XIII. Alle ma dr van God; „ niet alleen de magt der Fooden, maar ook de magt vin andere Volken.” En de H. Petrus beveelt : weest alle menfchelyke orde enderdaanig. 1 Petri IJ: 13. O a 196 GESCHIEDKUNDIG VERSLAG Keurvorftelyke Kerkenraad wierd’ opgerigt , met nadrukiy- ke woorden, dat de andere Kerkvergaderingen, in de ge- wigtigfte zaaken, altoos den raad deezer Keurvorftelyke byeenkomf{te zouden inneemen; terwyl, langs dien weg, de magt der Geestelykheid beteugeld, en hunne veel gezag hebbende uitfpraaken , van tyd tot tyd, kragteloos gemaakt. werden. JOHAN GEORGE , zo deugdzaam als zuinig , deedt al cm best, om de Verdraagzaamheid in den Godsdienst te be=n vorderen. By cene verandering des evengenoemden Keur. vorftelyken herkenraads, liet hy , in de neteligfte og. ken, eenige zyner Kamerraaden, mitsgaders zynen Kam. celier, door deeze Vergadering roepen, op dat men, met alle nauwkeurigheid, de ter tafel gebragte ftukken onder zocken, en, met allen moogelyken fpoed, vonnis ftryken zou. °t Is waar, dat hy den Gecstelyken de magt liet behouden, om te ftraflen: maar niet, zonder bepaaling , en met uitdruklyk bevel, dat de Waereldlyke Regter het ‚ vonnis zou uitvoeren. Eenige jaaren laater voegde hy die Vergadering een weereldlyk pertoon tot Kancelier toe, en ‘belette haar dus het (aan na de opperfte magt. Zyne lief- de tot eensgezindheid was, buiten kyf, de oorzaak, dat hy het ontwerp van eendragt (*) in het openbaar , eerbie- digde. Muscurus en CORNERUS moesten hier aan arbeiden, en niets was duidelyker, dan dat de Keurvorst de algemeenfte eensgezindheid, en de rust zyner Onder- daanen , op het oog hadt. ` JOACHIM FREDERIK ftondt de zaak der Lutheraanen, ten vverigfte, voor, en betoonde zich geen vriend van de Hervormde te weczen 5 dan vervolgde hen „- in geenerki opzigte. Zeng Ziel ademde vrecde, en men kan geen voorbeeld van vervolging, onder deszelfs beftier, bybren- gen. Dan onder alle, die men als de verle Be- werkers van de thans heerfcheride Verdraagzaamheid in de Pruififche Staaten mag aanzien, verdient Keurvorst JoHAN SIEGMUND de eerfte plaats. De Slag, dien hy met den Hertog van NEUFCHATEL , in Dusfeldorp voerde , maar byzonder de nederlaag , den laatften toegebragt, deedt Hem, onder andere, tot ce Hervormde Kerk overgaan. Hy nam de plegtigheid des H. Avondmaals, naar het ge- bruik der Hervormde, voor het cerst, waar, op den eet ften Kersdag van ’t jaar 1613, cn lag, hier door, den grond- (*) Formula Concordie. VAN KERKELYKE VERDRAAGZAAMHEID. 197 tot de Verdraagzaamheid , die de Hervormde, in zyn Ryk betoond hebben. Voor zynen overgang Hervormde Kerk, was hy den Philippisten al by- genegen, en liet zich, vervolgens, door de be- ngen, welke zyne Hovelingen, wel eer in Frank- e Palts en Holland geweest zynde, van de eenvou- ‚des Hervormden Godsdiensts gegecven hadden, tot omtrent denzelven inneemen; dan de gemelde Slag w toe de meeste aanleiding. Deeze overgang was et Graaffchap Brandenburg , inzonderheid voor de n van den Godsdienst, van het groot{te gewigt. ne goedkeuring werdt eene belydenis ingevoerd, die ryormde Kerk ten regelmaat moest dienen; maar geen Lutherfche Belydenisfe dwong men tot de aannec- xr zelve. Zelfs liet de Keurvorst de grootfte ooglui- ken , by gelegenheid, dat de Lutherfche , op het aan- ran een Geestelyken der St. Pieters Kerke, oproer ten , wegens het wegvoeren der Beelden uit den En op den algemeenen Landdag te Soldin beloofde erpleguigst, van geene vervolging te zullen aanrcge egens Godsdienst; en dat hy, ten opzigte van stelyke zaaken, nict de minfte verandering dagt te a nog in den Lutherfchen eerdienst, nog in het regt Zoonfshap (*), nog in den Kerkenraad. n jaars 1614 liet hy een merkwaardig Bevelfchrift a itrekkende tot aanfpooring der Geestelyke , om cheidenheid en gemaatigdheid, op den Predikftoe! „ m blyken; en alles te weeren, ’t geen aanftoot gec- len wreede der Ziele ftooren, en de belangen van erk benadeelen konde. Ieder aandagtig befchouwcer sendragtlievende uitfchryving bemerkt daar in reeds len dier Godsdienst - verdraagzaamheid , welke de sgeerende Monarch, tot geluk zyner Staaten, op H vasten voet gebragt heeft. Agtervolgens erwys , dat de Leenare BERGIUS en PELARGUS hem elden, ftondt de Keurvorst, nopens het (uk van de sg der genade, in het gevoelen van ARMINIUS, die md veroordeeld werdt, en van daar kwam het, dat de Nationaale Synode, te Dordrest 1618 en 19 by- n, niets te doen wilde hebben, en geen e daar toe afgevaardigde CHE), Zekerlyk vindt men t regt van Kerkelyke aan te ftellen. halven de byzondere gevoelens van den Keurvorst, wegens 3 e 198 ‚…”___ORSCHIEBDKUNDIG VERSLAG men ‘in - deëzen ak eenen van de-merkwaardigfte gronden ; op welken de edelite geweetens-vryheid , in deeze Staaten , verder is voortgeplant. ` Onder den ongelukkigen Keurvorst GEORGE WILLEM , werdt de zogenaamde dertigjarige Kryg gevoerd. De Bet de tot de Proteftanten voerde: hem, maar tot zyn eigen on- geluk, in deezen verwoestenden Oorlog , die hem onnoem- Í ke chatten kostte, en wiens uitflag hy niet beleefde. Hy ierf; in den jaare 1640, te Koningsbergen, met veel hart- zeer en kommer wegens zync zo ongelukkige regeering. — Deeze zyn de verstafgelegene oorzaaken , die het dulden van allerlei gevoelens over den Godsdienst, in de Branden- burg fche Staaten, bewerkt hebben. — Wy gaan over tot II. Nadere oorzaaken , die deeze Algemeene Verdraag- zaamheid bevorderd hebben. Wy vinden ze onder de roemryke regeering der Keurvor- Den FREDERIK WILLEM, EN FREDERIK DEN EERSTEN. FREDERIK WILLEM nam de belangen der Hervormde, in de Westfaalfche Vreede-onderhandeling, met eene onge- loofelyke moeite, ter harte, en zegenpraalde, eindelyk, voor deeze Geloofsgenooten. De Hervormde drongen , na- mentlyk , op eene onbepaalde vryheid van Godsdienst-oefe- ninge, en de Keurvorst liet hunne zaak , ‘door zyne Gezan- ten , afzonderlyk bewerken. ` Dan zeer veel zwaarigheden i ontmoetten zy by de Keizerlyke en Roomfche Afgevaardig- ` den. t Kwam, namentlyk, in de geheele Oorlogs- — verklaaring, enkel om den Godsdienst begonnen, op de bee — antwoording deezer vraage aan; Is het regt van den sm ə Godsdienst te hervormen verbonden aan het regt van re- — > geeren; zo dat elk Landsheer, naar zyn eigen welgeval- — ss len, eenen anderen Godsdienst kan invoeren, dien zyne == e Onderdaanen , tot dus verte, niet beleeden hebben 2” — —— eeze vraag was voor alle ook een twistappel, vermits een -sem ieder eenen byzonderen Godsdienftigen aanhang toegedaan gw" zynde, verfchillend, over het Christelyk Geloof dagt, Des g:— - de algemeene genade, vaardigde hy ook niemand na de Holland{che===e Algemeene Kerkvergadering af, vermits hy voorzag, dat in deg veroordeeling van Arminius, ten opzigie van de Algemeene Sengem: de, de veroordeeling der Luther/che, die in dit ftuk met den Res monftrantfchen Hooglceraar gelyk dagten, lag opgeflobten. Or =m dan den Lutwerfchen, hier in, geen aanttoot te geeven, liet oo k de Keurvorst zyne Godgeleerden van de Synede te rug biyven. VAN KERKELYKE VERDRAACZAAMMEID, 199 gematigfte Godgeleerde ontkenden dezelve. Andere helden en middenweg, en oordeelden , dat de Vorften , zekerlyk , het regt hadden, om den Godsdienst hunnes Ryks te vers anderen , maar niet als met de toeftemming der Land-Staa- ten. Eindelyk, kwam men overeen, dat het, in den » Roomfchen Ryke, ieder zou vryftaan den Roomfchen of s» den Proteftantfchen Godsdienst, het zy den Lutherfchen, » of Hervormden, te belyden, en dat elk deezer Gods- ss dienften, in het openbaar, gevierd zouden worden op » die plaatfen, daar zy, in den beginne van 1624 , opent- s» lyk gevierd waren. Dan, wanneer de Onderdaanen , op » eene plaats van dat Ryk, een geloof waren toegedaan , de dat aldaar niet was ingevoerd, moesten zy afzien van an eene openbaare belydenis van het zelve, en, in ftilte, » zich met hunnen Huislyken eerdienst te vreede houden s a of de vryheid hebben van hunne bezittingen te verkoo- » pen, en naar zulk eene plaats te trekken, daar hunne oe Godsdienst in algemeen gebruik was.” Alle de Ryks-Staaten beloofden dit beding te zullen na- koomen , het Huis van Oostenryk alleen uitgezonderd; dit begeerde daar aan niet gehouden te weezen , en wilde nie- mand zyner Onderdaanen eenigen Godsdienst als den Room- fchen lagten belyden. Die daarmede niet te vreede was, moest het Land ruimen. Dan den Stilefier- Vorften werdt hunne vryheid, hier in , gegeeven , en den overige Silefiers ftondt men eenige openbaare Bedehuizen, by. gunfte , toe, De Hervormde , door FREDERIK WILLEM onderlteund , wils den het onbepaald genot eener Godsdienst-vryheid hebben. De Afgevaardigde uit Brandenburg , by welke zig de Hesfi- fche vervoegden, bragten het, cindelyk, ook zo verre, dat de Hervormde met die van de Augsburg fche Geloof shelydenis clyk gefteld wierden. Deeze yvervolle poogingen van den efirvorst ontítaken , gelyk men liet denken kan, by alle de Hervormde in Duitschland , Zwitferland en Holland, de grootfte vreugde. Ook werdt by den Westfazifchen Vreede één afzonderlyk Artykel , tot welzyn der He.vo mde, be- aald. Behalven deezen Vaderlandfchen yver, ter bevordering van de Godsdienftige belangen der Hervormde , in her Duitfche Ryk, wendde hy , inzonderheid , allen vlyt aan, om de verfchillende Gezindheden tot vreede onder el- ` kander op te wekken. Hy gaf den Brandenburgfche God- geleerden de vryheid , om de gefprekken by te woonen , die ever den Godsdienst in den jaare 1645- gehouden werden 5 en diende , agtervolgens den wensch van den Poolfchen Ko- 4 ning 200 | GESCHIEDKUNDIG VERSLAG ning Wladislaus, om de Roomfche met de Lutherfche, en He: vormde, te vereenigen. Dan dit gefprek liep niet alleen vrugteloos af, maar deedt ook den Godgeleerden Oorlog van Kalovius tegen de t{eivoimde ontítaan. Hy maakte voorts, in de zaaken van den Godsdienst , de allerbeste fchikkingen. Decze ftrekten , eensdeels , om de onder- fcheidene Geloofsgenooten tot vreede en eendragt op te wekken, en anderdeels der Geestelykheid de juiste paalen - aan te wyzen , binnen welke noch hun aanzien, zo onont- beerlyk , om de Christen-Kerk in (and te houden , gefnuikt „ noch hun gelegenheid gegceven werdt, om zich een al te groot gezag aan te maatigen , en het zelve, ten nadeele van den Staat en de Kerk, te misbruiken. Ook fchafte hy, van tyd tot tyd, het overtollige — het nuttelooze —- en het ` onverftandige van den byplegtigen Godsdienst af, —— Ik zal, ten opzigte van het cen en ander, zommige bewyzen voor het licht brengen. — — Den 2 Juny van ’t jaar 1662, liet hy cen gefchrift uitgaan, hoe de Hervormde en Luther- fche Predikanten, zo wel als andere Onderdaanen des Ryks, de cendragt onder den ander bewaaren moesten. — Twee jaaren laater beval hy, dat de He. vo. VAN KERKELYKE VERDRAAGZAAMHEID. 201 openbaar Gebod des Keurvorsts , den 6 Mey 1668 uitge- geeven , deeze onder de ftriktite verbintenis van hunne Broc- ders, nimmer, in hunne eer en voorregten aan te tasten. ‚ In ’t jaar 1678 lieten zich al eenige Geestcelyke kyken, die den aanhang van ARRIUS , SOCINUS en PHOTINUS begun- ftigden. De Keurvorst lict, daaromtrent, nauwkeurig ou- derzoek doen, en fchoon hy hun gecne vryheid vergunde, om hunne gevoelens, in het openbaar, te belyden , beval hy nogthans, in eene bekendmaaking van ’t jaar 1683 , dat men deeze perfoonen verdraagen moest, zo lang zy (til en vreedzaam leefden, en hunne dwaalingen niet voortplant- ten. Het gezag der Geestelyke li iet hy, aan den cce- nen kant, tegen allerlei at breuk en veragting beveiligen; en aan desandere zyde , drocg hy zorg, dat deeze nimmer door eene al te verregaande eerzugt en een aangematigd regt, dat hun niet toekoomt, eene onbepaalde gchoorzaamhecid des gemeenen Volks, aan hunne uitfpraaken, konden verkry- gen, welk de naaste weg tot vervolging en onverdraagzaam- heid is. Daar in openbaarde de Keurvorst de diep- fte Staatkunde. Geen van beide deeze uiterften moet in een Land plaats hebben, daar Geweetens- vryheid en Ver- draágzaamheid van allerlei eerdieníten de Ingezetenen, op de nauwfte wyze, verbindt. — — De bediening der Pre- aikanten moet aan geen verfmaading zyn blootgefteld 5 an- ders zyn hunne verrigtingen volftrekt vrugteloos: Dan zy moeten ook niet te veel magts bezitten, vermits, gelyk he- laas! de Gefchiedboeken leeren, zy ligtelyk overflaan om die magt te misbruiken. Den juisten middelweg wist de te Keurvorst, daarin, te houden, en, in het algemeen, men aanmerken, dat hy de Verdraagzaamheid ‚ In de Pruififche Staaten, langzamerhand verfpreidde ; ten minften het pad baande, op welk daarna FREDERIK WILLEM en in- zonderheid FREDERIK DE TWEEDE, aan alle hunne Onder- daanen de volmaaktíte cn onbeteugeldfte vryheid des ge- weetens verleenden. Deeze Belicericher, die zo veel deels in de verbetering van den Godsdienst gehad, en, om die reden , de grootfte verdienften verworven heeft, be- val , verder, tot bevordering van de bovengenoemde einden , dat, zo men iets, in Burgerlyke gevallen, tegen de Gees- telyke te klaagen hadt, dit door den Kerkenraad van de hand geweezen, en voor den Wercldlyken Regtbank ge- bragt moest worden, Even zo moest men, ten opzigte van beledigingen ecn eerroveryen, op "es Vorften bevel, handelen , wanneer die tusfchen Leeraar en Leeraar, of ‘ , 5 tus- COEDE UITWERKING VAN DE ASSA FETIDA, 10$ WAARNEEMING WEGENS DE GOEDE UITWERKING VAN DE Asfa Fetida, IN FENE HEVIGE MAAG- EN DARMPYN, DOOR UITZETTING VAN WINDEN VEROORZAAKT. (Medical Cafes and Obfervarions , by ANDREW DUNCAN, M. D.) R., M. E” Man van een fterke Lichaamsgefteldheid , en omtrent 38 Jaaren oud, wierd den 14 Juny, 1277, in het Hospitaal te Kdinburgh gebragt. Hy klaagde over eene hevige pyn in den omtrek van de Maagkuil, (Carti!ago Enfiformis) welke zig van daar benedenwaards tot den Onderbuik uitftrekke. De aanvallen duurden niet zeer lang , maar waren zecr hevig, en volgden zeer fchielyk Op elkander. Wanneer de Lydér eenige winden loosde, het zy benedenwaards of naa boven, gevoelde hy eene ver- ligting: daarby had hy opgemerkt , dat telkens, naa dat hy Wat gegeeten had, hy eene menigte winden van boven kwyt raakte; ook klaagde hy zeer dikwils over rommeling wan winden, (Borborygmi) die telkens met een plaatzelyke uitzetting der Darmen vergezeld was. Wanneer de pyn op zyn hevigfte was, dan gevoelde hy eene geweldige hoofd- pyn, met ligte huiveringe. Doch, offchoon deeze Symp- tomata alleen maar de hevige aanvallen van pyn vergezel- den , zo bleef tog de pyn omtrent de Cartilago Enfiformis meer of min beftendig;:en des morgens, wanneer de pyn gemeenlyk het minfte was, gevoelde hy cene ligte hoofd- pyn. De Pols deed omtrent zeventig flagen in een minut}; de Stoelgang was natuurlyk, hy fliep des nagts zeer wel; doch had weinig eetlust. De Lyder had..reeds drie jaaren lang aan deeze Toevallen gelaboreerd : geduurende den winter waren zy draaglyk ; maar tegens het voorjaar wierden zy telkens heviger. Hy fchreef dit ongemak toe aan cene Geluwe, die hy, elf jaar gele- den, gehad had; vermits hy zedert dien tyd nimmer vry was geweest van eenige ongemakken in den Onderbuik, hoewel zy zig eerst zedert drie jaaren op de bovenge- noemde wyze geopenbaard hadden. “ Hy had verfcheiden Geneesmiddelen gebruikt, en onder anderen , in den laatften tyd , de pillen van ANDERSON „die hy eenen geruimen tyd, zonder de minfte beterichap , gebruikt ` Ik 904 GOEDE UITWERKING VAN DE ASA FETIDA; Ik liet hem alle avonden, naa bed gaande, twee van de volgende Pillen inneemen: B. Asje Fetide. Aloes Socotrine, | Saponis Hispani. fingulorum dragm. unam. Syrupi fimplici fiat masfa , dividenda in pillulas gra- norum quinque. | Wanneer ik hem den 24 Juny bezogte , verhaalde hy my, dat hy dagelyks een of twee goede Stoelgangen had gehad. Hy was minder met de fpanning van winden gekweld; doch de pyn omtrent de Maagkuil was by aanhoudendheid geble- wen. Hy meende dat deeze pyn thans iets laager was dan voorheen. De pyn in het hoofd was minder, doch hy klaag- de over zwakte. . - Jk liet hem met het gebruik der pillen aanhouden. - Den 1 July zeide hy my, dat hy geen ander uitwerking gehad had, dan natuurlyke ontlasting. Zyn hoofdpyn bleek draaglyk, en hy klaagde minder over zwakte. Egter behield hy pyn in den Onderbuik. Het gebruik der pillen wierd voortgezet tot den 8 July, Hy had van de laatfte dofis pillen vier copieufe Stoelgangen gehad. Zedert eenige dagen waren de aanvallen van pyn omtrent de Maagkuil minder hevig geweest; en al de ove- rige toevallen waren aanmerkelyk minder. Ik liet hem vervolgens maar één pil des avonds inneemen. Den 15 July. Hy behield dagelyks ruimen Stoelgang , niet- tegenftaande hy maar eene pil gebruikte. Hy bleef van de hevige aanvallen der pynen, omtrent de meergenoemde plaats, bevryd, en gevoelde weinig of niets meer van de voorgaande ongemakken. Hy verliet het Hospitaal, en ik gaf hem den raad, om, naarmaate van zyne omftandigheden, de pillen verder voort te gebruiken. | N emm NATUURLYKE HISTORIE VAN DEN NACTECAAL. 205 NATUURLYKE HISTORIE VAN DEN NAGTEGAAL. (Volgens den Heer DE MONTBEILLARD, Medefchryver van den Heer DE BurFON.) (Vervolg en Slot van Bladz. 161.) T: Nagtegaal is, met den tyd, vatbaar voor verknogt- heid aan den perfoon, die hem oppast; wamneer hy Eens kennis gemaakt heeft, ontdekt hy aan den gang, zon- er te zien, de aankomst zyns Oppasfers , begroet hem, vor met een blyden toon te flaan; in den ruityd , doet hy rugtlooze poogingen om te zingen, en tragt dit gebrek te Nrergoeden door de vrolykheid zyner beweegingen, en zyn Beheele houding is te inneemender , daar hem het vermogen, Wan zich uit te drukken, ontbreekt. Verliest hy zyn Op- asfer, dan ‘fterft hy zomtyds van droefenisfe; overleeft y dien dan is er langen tyd noodig om hem aan eenen an- eieren te gewennen; gelyk alle vreesagtige en wilde charac- ters, is hy vast aan een en denzelfden verkleefd, om dat hy bezwaarlyk gewent. Eenzaamheidminnend zyn de Nagte- gaalen ; zy reizen alleen, zy komen alleen in de Maanden April en May, en vertrekken alleen in September; en, “wanneer, in het Voorjaar, het Mannetje en Wyfje zich by een voegen om te nestelen, fchynt decze byzondere verbin- tenis hun afkeer van de Vogel-maatfchappy , in ’t algemeen , te verfterken: want zy dulden als dan geene foortgenooten op de plaats, welke zy zich hebben toegeëigend. Men ge- looft dat zy dit doen om een veld te hebben, ruim genoeg om onderhoud voor zich en hun huisgezin te vinden ; ten blyke hiervan ftrekt, dat de nesten, in een landftreek „ “waar overvloed van woedzel is, nader byeen zyn; dit be- wyst ook dat de jJaloufy, gelyk zommigen willen, hun daar toe nict aanzet: want men weet dat deeze drift de af- ftanden nooit te groot vindt, en dat een overvloed van lee- vensmiddelen de verlegenheden en voorzorgen deezer Vo- selges niet vermindert. Ik paar begint zyn nest te maaken op het cinde van A- pril of het begin van May; zy vervaardigen °t zelve van bladeren, takjes en fteelen; van buiten, en van binnen vul- len zy het met draadjes , fyne worteltjes en hair; zy plaat- Zen °t op een goeden ftand, een weinig na het Oosten gc- eerd, 206 NATUURLYKE HISTORIE keerd, en niet verre van °t water; bet rust op de takken van laag Geboomte 5 of op hoog opgefchoote kruid , of ook zelfs op den grond, aan den voet van ’t geboomte; dit brengt te wege , dat de eitjes of de jongen „en zomtyds zelts de Moeders, ten prooi worden aan Jagthonden, Vosien, Bontzems , en dergelyk Gedierte. By ons ligt het Wyfje doorgaans vyf tes: eenpaarig donker groen van kleur, uitgenomen dat ze aan ’t dikfte einde doukerst, en °t dunfte het groenfte zyn. Het Wyfje broedt alleen, en verlaat het nest niet dan om ecten te zot. ken, en alleen "e avonds, wanneer de honger prangt; ge- duurende haar afweezen {chynt het Mannetje een waakzaam oog op °t nest te houden. Met den achttiendeft of twintig- ften dag komen de Jongen uit. Het getal der Mannetjes is doorgaans dubbel van dat der Wyfjes 5 wanneer men , derhal- ven, in de maand April een gepaard Mannetje wegneemt , heeft de Weduwe welhaast een ander, en dit weder weg- genomen zynde, cen derden; en het broeden gaat even goed zyn gang. Het Wyfje voedt de Jongen even als de anarie-vogeitjes , en wordt door het Mannetje , in dat ge- wigtig werk , onderfteunds als dan houdt deeze op met zin- gen, een ern{tiger bezigheid hebbende; men wil, dat Zy, geduurende het broeden, zelden digt by het nest zingen, uit vrees van ’t zelve te zullen ontdekken; doch, wanneer men het nest nadert, verraadt zich de Vaderlyke tederheid door het gefchreeuw over °t gevaar, in °t welk zich het broedzel bevindt, en °t geen daar door toeneemt. In veer- tien dagen hebben de Jongen vederen, en ’t is dan dat de zodanigen, dic men wil opvoeden, moeten weggenomen worden; wanneer zy alleen vliegen, beginnen de Vader en Moeder ecn nieuw broedzel,en „naa dit tweede, een derde; doch zal dit laatfte gelukken, dan moet Ter geen vroege koude komen; in hecte landen brocden zy tot vier keeren ; doch de laatfte broedzels zyn de minst talryke. De Mensch, die niet gelooft te bezitten, dan wanneer hy, 't geen hy bezit, kan gebruiken en misbruiken, heeft -= middel gevonden om de Nagtegaalen in den gevangen ftaat == te doen nestelen ; de grootfte hinderpaal was , de zugt tot de vryheid , zeer {terk in deeze Vogeltjes; maar men heeft deez e natuurlyke aandoening weeten op te weegen door even na Zu tuurlyke doch fterker aandoeningen, de noodzaaklykhcid= =d van minnen en voortteelen. Men neemt een gepaard Man- ei, netje en Wytje, en laat ze in een groote Vogelvlugt , or xf liever in den hoek van een tuin met klein geboomte he =- plaut —_— 9 VAN DEN NAGTEGAAL. 207 plant, waar van men eene vlugt maakt, door ‘er netten tondsom te zetten; dit is de zagtfte en zekerfte wyze om de Nagtegaalen, in den gevangen ftaat, te doen voorttce= len: het gelukt ook; doch bezwaarlyker, wanneer men dit Mannetje en Wyfje, in een weinig verlichte vlugt plaatst elk byzonder, hun alle dagen, op dezelfde uuren te ceten geeft, en van tyd tot tyd de byzondere kooitjes opent om , ze met de vlugt gemeen te maaken, die, met het begin van April, openzettende, zonder ze meer te fluiten, en hun alles te geeven wat noodig is tot het maaken van een nest. 