Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
Te Hamburg stuitten de pogingen van onzen Gezant af op de verklaring der Rege- ring, dat de kas uitgeput was door de schermutseling met de Hertogen van Luneburg, en dat het volk Koning crarsrraan steeds van plannen tegen de vrije vaart op de Elbe verdacht hield, In plaats van haar gerust te stellen had vosserGer niets daartegen aan te voeren, dan de vermaning dat men thans ter liefde van de Kerk Geds alle veeten moest uitstellen. Na zich te Bremen ter naauwernood verledigd te hebben den Syndicus te. spreken, en zich te Oldenburg verplicht te hebben gezien des Graven uitnoodiging tot het middagmaal aan te nemen, kwam hij den 28sten Maart te ’s Gravenhage terug 1. Het eerste wat de Prins na zijne wederkomst deed, was van de Staten-Generaal volmacht te vragen om op nieuw eenen afgevaardigde te zenden naar de oorden, die vossrRaeEnN pas verlaten had, en wel ten einde de gerezen geschillen tusschen den Koning van Denemarken en den Hertog van Holstein bij te leggen. Blijk genoeg, dat die Koning in den Neder-Saksi- schen Kreis vrij wat tegenwerking ondervond 2, In dezen stand van zaken zouden de Staten de aanspraak van CHRISTIAANS zoon op de Coadjutorie van Bremeneniet openlijk hebben kunnen bevorderen zonder de achterdocht te versterken en derhalve de genegenheid van de Steden en van sommige Vorsten van den Neder-Saksischen Kreis om met den Koning van Denemarken zamen te werken nog meer te verzwakken. Dus hadden zij ! Te Lubek sprak vossracen den Koning van Bohemen. Deze deed hem belangrijke mededee- lingen aangaande den treurigen afloop zijner korte regering in dat Koningrijk, blijkbaar met het doel om zich te reinigen van den blaam, alsof hij de zaken te spoedig in den steek gela- ten had, hetgeen den Staten-Generaal grond zou hebben kunnen geven om de handen van hem af te trekken. Volgens hem hadden de rijksten en aanzienlijksten van Bohemen, zich op vrijdom- men beroepende of onvermogen voorwendende, zich onttrokken, terwijl de huisman moest bloe- den door belastingen en inlegeringen. Wegens wanbetaling waren de troepen, ook bij Praag, onwillig geweest om te vechten; ja, zij waren op het punt geweest om zich tegen den Koning te keren en die stad te plunderen. Bij ’s Konings vertrek hadden de ruiters van zijn eigen leger zijne reiswagens ledig gestolen en zijnen persoon gebrandschat. Zulke troepen had men den Sileziërs, die hun eigen krijgsvolk niet behoorlijk betalen konden, niet op den hals kunnen zenden. Ook poogde de Koning zich te verdedigen tegen den blaam van dezulken, die het afkeurden, dat hij zich thans niet naar de Palts begaf, om de Unie in het leven te houden en dichter bij maxsreLT te zijn (Zie deze en alle andere bijzonderheden in vospencexs Rapport, in h. Prov. Utr. Arch.). 2 Res. Stat.-Gen. 31 Maart, 1621.. 76* 1621— 1625. NEGANT AE UR NI LEO ro RES 604 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EE SI PEE EES 1621— niet zonder grond geweigerd in het verzoek te treden, hetwelk in de maand Februari zia (1621) door den Gezant axsTRuDTER, die op reis van Engeland naar Denemarken Koning Jaco- °$ Gravenhage aandeed, tot hen gericht werd. Allerlei redenen liet sacozus dezen Ge- a — zant aanvoeren om de Staten tot de bevordering der aanspraak van den Deenschen Prins ge dente bewegen. Twee groote Koningen, zeide amsrnuprer, hadden hen nu twee jaren Deenschen Prins. Jang wegens deze zaak aangezocht. Gaven zij thans toe, hunne eer zou er niet bij lijden, en hun belang er by winnen: want tot loon voor de hem bewezen dienst zou de Koning van Denemarken een handelsverdrag met hen kunnen sluiten, hetwelk de Koning van Groot-Britannië zou waarborgen. Tevens zou de zaak van het Protestan- tisme in die oorden verzekerd zijn: want tegen de pogingen der Katholieke Ligue om eenen Roomsche in het Aartsbisdom te dringen, kon slechts een mededinger overgezet worden, die, als zoon van een machtig Koning, in staat zou zijn om zich in zijn bezit te handhaven. Op dit vertoog van den afgevaardigde gaf men sacosus, na lange beraad- slagingen, een wel is waar in zeer zachte bewoordingen vervat, maar toch weigerachtig antwoord. Ook in het schrijven, dat amsrrupreR voor den Koning van Denemarken mede nam, onthielden zich de Staten van elke verbindtenis ten aanzien van de Coadju- torie }. Doch deze enkele weigering om cumistraans eerzucht te wille te zijn deed niets af. Het vertrouwen der Duitsche Steden op de Staten, in het najaar van 1619 nog zoo groot, dat de stedelijke Overheid van Maagdenburg toen nog hunne ondersteuning tegen den Bisschop en het Kapittel van Halberstadt inriep ?, dat vertrouwen was voor goed beschaamd. Nog vóór vosBERGENs terugkomst was de Deensche Gezant te ’s Gravenhage, dien ! Res. Stat.-Gen. 10, 15, 16, 17, 18, 19, 22, 25, 27, 28 Febr. 1621. 2 Res. Stat.-Gen. 1 Nov. 1619. 3 Zie Rapport van Aerssens legatie naar Venetië, in Berigten van het hist. Genootsch. te Utrecht , D. V. St. I. bl. 136. Bij het schrijven van hetgeen boven: bl. 456, Noot 3, te lezen staat, was het mij nog onbekend, dat dit Rapport, hoezeer in de secrcte kast der Staten-Generaal niet te vinden, niettemin in een afschrift bewaard is gebleven, DES VADERLANDS. . 605 ee A NEE Koning CHRISTIAAN gezegd had herwaarts te zullen zenden, omdat hij van vossencex 1 — nog geene voldoende geruststelling had kunnen bekomen aangaande de Verdragen, die de Republiek met de Hanse tegen hem, Koning van Denemarken, had aange- gaan. In Maart dan verscheen alhier de Deensche Rijkskanselier JACOB ULEFELT 200 z — sior onverwacht, dat hij niet behoorlijk ontvangen en verwelkomd had kunnen worden. Denemarken naar Hij werd gehuisvest in het huis van de Vrouwe van uxsmstepz. De Prins liet den — pus Staten van Holland weten, dat hij zeer gewichtige zaken te behandelen had. Intusschen strekte zijne zending eigenlijk slechts om van de Staten-Generaal de verloochening hun- ner alliantie met de Hanse te verwerven. De Koning, dus gaf de Gezant in zijne Propositie te kennen, zou voor God en de wereld gerechtvaardigd wezen, zoo hij zijne macht handhaafde tegen de aanslagen, met welke de alliantie van de Republiek met de Hansesteden hem scheen te bedreigen. Geen wonder derhalve, dat hij niet van zins was voor de geloofsgenooten in Duitschland partij te trekken, iets waartoe hij anders wel genegen was, zoo de Staten hem ten dien aanzien niet volkomen geruststelden !. Dus werd thans uitdrukkelijk van de Staten gevorderd, dat zij ten gevalle van den Koning van Denemarken het werk van OLDENBARNEVELT zouden afbreken, die aan de Vereenigde Provinciën door een bondgenootschap, ja, misschien door vereeniging met de degelijkste en voor de grootste ontwikkeling vatbare elementen van Noord- Duitschland eene kracht had willen verzekeren, welke alleen op den duur haar de mededinging van elke Mogendheid, ja zelfs van de grootste Zeemogendheid, had kunnen doen uit- houden. En welk voordeel werd hun daartegen aangeboden? De deelneming van Dene- marken aan de godsdienstoorlog in Duitschland. Zoo deze aanwinst tegen zulk een groot verlies kon schijnen op te wegen, het was omdat de Prins en zijne aanhangers op een ander, zooveel hagcheliber gebied het doel hunner eerzucht plaatsten. Trou- wens, zij konden daarbij op den steun der godsdienstige geestdrijverij rekenen, eene hulp, die aan OLDENBARNEVELT niet ten dienste had gestaan, waar hij, de godsdienst zoo veel mogelijk buiten het spel latende, staatkundige en zuiver maatschappelijke belangen op het oog had gehad. Het antwoord op vLEFELTs propositie gegeven hield in, dat Hun Hoog Mogenden tot 's Konings geruststelling in de alliantie, die de Gezant, naar hij zeide, gelast was hun voor te stellen, gaarne uitdrukkelijk de belofte zouden opnemen, dat zij zijne Majesteit naar hun uiterst vermogen zouden bijstaan, in geval hij, door den Koning van Bohemen en de Unie in den steek gelaten, van de zijde van den Keizer of van iemand anders aangevallen werd. Voorts, wat de Verbonden tusschen Hun Hoog Mogenden en de Hanse betrof, deze waren, dus verklaarden zij, gegrond op de oude handelsverdragen, en nimmer was hunne strekking geweest, den Koning in zijne soevereine rechten te land 1 Res. Stat.-Gen. 15, 16 Maart, 1621. Res. Holl. 1621, bl. 335. 606 ALGEMEENE GESCHIEDENIS e 1111117171717177117171 1621— of ie water, in de Oost-Zee, de Noord-Zee of elders, eenigzins te verkorten. — Deze (025^ Jaatste woorden waren den Staten door vLereLT in de pen gegeven: geen paard, had hij verklaard , zou zijn Meester zadelen, zoo men zulk eene betuiging niet schriftelijk leverde, en het tegenstreven van de Staten van Holland, die zich gaarne van zulk eene’ stellige verklaring hadden willen verontschuldigen, had niet mogen baten 1. Hierop begonnen de onderhandelingen over het sluiten van eene alltantie; doch weldra zouden zij afgebroken zijn geworden zonder de tusschenkomst van Zijn Excellentie, die de Staten vermaande, den Gezant niet onbevredigd te laten vertrekken, maar hem zoo veel mogelijk in te willigen, ten einde zijn Meester bij zijn goed voornemen gehouden werd ter ondersteuning » van de gemeenschappelijke christelijke zaak.” Dat echter de onzen zwarigheid maakten, kan niet bevreemden. Utersur verlangde een offensief en defensief Verbond, en de onzen verkozen niet verplicht te worden vijandelijk op te tre- den tegen al wie de Koning zou wenschen te bestrijden. Voorts verlangde Denemarken , dat de verleende onderstand na den oorlog zou teruggegeven worden. Ook dit was onaan- nemelijk, aangezien CHRISTIAAN steeds in het aanhouden onzer schepen bi de doorvaart van de Sont het middel zou hebben, niet alleen om ons tot het verleenen van hulp, maar ook tot de terugbetaling van den door hem verleenden bijstand te dwingen, ter- wijl wij, als de Koning in het een of het ander in gebreke bleef, niets zouden vermo- gen dan klagen en bidden. —’s Prinsen vermaning echter werkte zoo veel uit, dat in het begin van Mei (1621) het ontwerp eener alliantie was opgesteld. — Thans bestond er derhalve voor de Hansesteden dubbele grond van bezorgdheid. Men trachtte haar gerust te stellen door aan ArrseMA, dic op dit oogenblik te ’s Hage was, en weldra weder naar zijnen post zou vertrekken, aan de Hansesteden en de Vorsten van den Kreis de boodschap mede te geven, dat Hun Hoog Mogenden in hun Verbond met den Koning van Denemarken niets zouden vaststellen, dat eenigzins ten hunnen nadeele kon ver- strekken * — Reeds in den winter had die Resident verlof verzocht om naar Holland over te komen, daar hij zaken had mede te deelen, die hij aan geenen brief durfde toevertrouwen. 2 Res. Stat.-Gen. 6, 24 April; 4, 7 Mei, 1621. Res. Holl. bl. 340, 360, 363, 366, 378, 392. 3 Res. Stat.-Gen. 8 Jan. 1021. | DES VADERLANDS. 607 EE ER Eet eaten: ten van Hun Hoog Mogenden, wel gezind om alles ter zijde te zetten en zich den nood der Evangelische Godsdienst aan te trekken, en de voornemens van Hun Hoog Mogenden naar haar beste vermogen te ondersteunen. In het begin van Mei zouden zij te Lubek vergaderen en daar die gezindheid metter daad bewijzen. Wat echter de algemeene medewerking van den Neder-Saksischen Kreis aangaat, hiervan was zoo veel goeds niet te zeggen. Er zou een Kreisdag bijeenkomen; maar de Administrateur vox MEIDEBOKCH , die het recht had om die vergadering bijeen te roepen, hing geheel en al van den Keizer en van Keur-Saksen af. Zeer tegen zijnen zin had hij zich tot de bijeenreeping geleend, en de Punten van beschrijving, door hem gesteld, strekten om de leden van den Kreis nog meer te verdeelen, en de welgezinde Stenden in de volvoering van hun goed voornemen te belemmeren. Niettemin verwachtte onze Resident het beste van de besluiten te Segeberg beraamd. Toch kon hi niet ontveinzen, dat er gevaarlijke in- vloeden en hardnekkige achterdocht heerschten, die de uitvoering van de goede voor- nemens vertragen en nieuwe onrust onder de leden van den Kreis zouden kunnen teweeg brengen. Alzoo moesten Hun Hoog Mogenden zich beijveren bij hunne vrien- den en naburen alle kwade vermoedens zoo veel mogelijk weg te nemen Ì. — Deze mededeeling stelde de gezindheid der Hansesteden veel gunstiger voor, dan rij in- derdaad was, geljk nog onlangs aan vossencen zelven was gebleken, onder anderen, toen hij op zijne terugreis met verwondering bespeurde, dat er toen van de zijde van Lubek nog geene maatregelen tot het bijeenroepen van den Hansedag waren genomen. Maar arrszma’s voorstelling moest strekken om de bezwaren te bestrijden, die er hier te lande zelven tegen de vermeerdering van het gezag des Konings van Denemarken in die oorden bestonden. Waren de Steden willig om mede te werken, en kwam de tegenstand slechis van Keizerlijke ambtenaren en geheel- of half-papistische Vorsten, dan kon men onbezwaard onze nieuwe staatkunde ook op dat gebied volgen, ja, men was om des gewetenswille verplicht zulks te doen. — In vertrouwden kring zal ArrsEma de zaken meer naar de volle waarheid hebben voorgesteld. Ook had hij buiten dat verslag neg meer mede te deelen, en uit elke Provincie werd één lid gecommitteerd om zijne mededeeling te vernemen, en dat hij de zaak der Hansesteden niet willens verzaakt zal hebben, kan men afleiden uit het vertrouwen, hetwelk zij hem bleven schenken, gelijk hij dan ook nog tijdens zijn verblijf te ’s Gravenhage credentiebrieven van de Regering van Hamburg ontving om hare zaken te behartigen. Bij zijn afscheid werd bepaald, dat hij geene nieuwe geloofsbrieven mede zou krijgen, dan alleen aan Hamburg; niettegenstaande de Provincie Holland, ten einde later niet in de kosten te ver- vallen van het zenden van een buitengewonen Afgevaardigde, er op aandrong, dat hem ook zoodanige brieven medegegeven zouden worden aan de Vorsten van Brunswijk, van 4 ! Res. Stat.-Gen. 17, 28 Apr. 1621. 1621— 1625. 1621—. 1625. Alliantie met Denemarken, 608 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Holstein en van Mecklenburg, gelijk ook aan den Aartsbisschop van Bremen, om ze bij tijd en gelegenheid aan te bieden. Doch de Staten-generaal handhaafden hun genomen besluit » en om andere redenen en om jaloezijen voor te komen" !, Aangenaam zouden buitendien reeds de mededeelingen niet zijn, die arrszma te Lubek te brengen had: want hij zou de Hansesteden moeten aanmanen om de Staten in den oorlog bij te springen, op grond dat dezen zoo veel schepen moesten uitrusten » tot handhaving vam den vrijen handel tegen de zeeroovers.” ? Dit klinkt wel wat vreemd in eenen tijd, toem men weder op het sluiten van een verdrag met de Algerijnen bedacht was. Maar die eisch zal hebben moeten dienen, om, zoo men er niet al te sterk op stond, de Hanse- steden op andere punten toegefelijker te maken. Den 1442 Mei kwam er tusschen urererr en de Gecommitteerden der Staten-Ge- neraal een Verdrag tot stand. De aanhef gewaagde van de » goede oprechte en nabuur- schappelijke vriendschap,” in welke de Staten-Generaal » van lange tijden herwaarts” met den Koning geleefd hadden. In deze verklaring lag, juist omdat Zij onwaar was, de verbindtenis besloten om van wederzijde de vijandelijkheid af te leggen. Bij de artikelen zelven gaven de partijen elkander geenerlei belofte van te verleenen hulp, maar ver- bonden zich slechts, noch verdragen aan te gaan, die een van beiden nadeelig zouden kunnen zijn, noch hulp aan de vijanden der andere partij te verstrekken. Waren vroe- ger verbindtenissen aangegaan, die de belangen der andere partij bedreigden, zoo zouden die van nu aan niet ten haren nadeele uitgelegd kunnen worden. Uitdrukkelijk werden de traktaten, in 1615 en volgende jaren tusschen de Staten en de Hanse gesloten, hier- onder begrepen. Daarentegen verkreeg vuereLT niet, dat de Staten zich bij het Ver- drag verbinden zouden, geene traktaten te sluiten »met ’s Konings Vasallen, met name met den Bisschop van Bremen en de Stad Hamburg." Het laatste artikel bepaalde, dat de alliantie de Verdragen, met andere Mogendheden, Vorsten, Republieken en Gemeen- ten gesloten, niet zou opheffen, » evenwel behoudens het tegenwoordige Verdrag.” Dar artikel, min of meer in strijd met de voorgaande, diende slechts om de Hansesteden met geruststellende betuigingen te kunnen paaijen, gelijk arrsema dan ook nog in Jung (1621) den uitdrukkelijken last kreeg, om haar te verzekeren, dat Hun Hoog Mogenden de traktaten, met haar gemaakt, zouden onderhouden en nakomen 8. Nog voordat deze verzekering ontvangen kon zijn, zond Lubek eenen Afgevaardigde herwaarts, om reken- ! Later schijnt de Commissaris, die in den Neder-Saksischen Kreis troepen voor onze dienst ging overnemen, toch credentiebrieven voor arrsema aan de niet Deenschgezinde Vorsten en aan de Ste- den te hebben medegekregen (Res. Holl. bl. 449). Zoo zal Holland zich te gemakkelijker hebben laten . overhalen om het vertrek van dien Commissaris toe te laten. 2 Res. Stat.-Gen. 30 Apr.; 7, 8, Mei, 1621. Res. Holl. bl. 420. 3 Res, Holl. bl. 449, Res. St.-Gen. 15 Junij, 1621, DES VADERLANDS. . 609 schap aangaande de strekking van het Verdrag met Denemarken te vragen. Men gaf 1621— hem inzage van de Artikelen, en voorts moest hij zich met mondelinge inlichtingen idi vergenoegen !. — Het Verdrag liet de gewichtigste zaken onbeslist. Dus zou er tot nadere beraadslaging ter plaatse en ten tijde, door den Koning te bepalen, eene nieuwe bijeen- komst van wederzijdsche Gezanten stand grijpen, waar de vragen zouden uitgemaakt worden, met wat macht en middelen de partijen elkander in geval van oorlog zouden bijstaan, alsmede wanneer die bijstand zou moeten aanvangen, en of hij na den oorlog zou vergoed worden, al of niet ?. — Hiermede kon currsrraaAr zich voor het oogenblik tevreden stellen, in zoo verre de Staten de voor hem vijandelijke strekking van hun bondgenootschap met de Hanse genoegzaam verloochend hadden. Dit was een zeker voordeel, door hem behaald en intusschen kon hij zien, welke maatregelen hi later zou nemen. Zoo veel is zeker, dat hij de oorlog nog niet dadelijk verklaarde; zelf was er in de maand Junij sprake, dat hij, en de Hertogen van Brunswijk hunne troepen weder zouden afdanken. Tegenover Spanje nam cunistiaan de houding aan, alsof het Verdrag met de Vereenigde Provinciën niet anders dan den handel betrof. Zulks toch verklaarde zijn Commissaris sraick met zoo vele woorden, toen sprnorva hem omstreeks denzelfden tijd, op eene audientie bij den Aartshertog te Brussel, verweet, dat de Ko- ning, aan den Spaanschen invloed ontsnapt, door de onzen tot hunne zijde was over- gehaald 3. Dit veinzen had hij noodig om den vereischten tijd te winnen ten einde zijne veruitziende plannen tot rijpheid te brengen. Wel mochten die plannen ver- uitziende heeten, want ook het deelgenootschap aan de ondernemingen, door de Republiek in de West-Indiën beoogd, behoorde daartoe. Het denkbeeld, door onze Gezanten in 1618 geopperd *, was hem niet ontgaan. Immers liet vigPELT zich thans (in Mei 1621) door vssenrxcx nader omtrent de ontworpen Nederlandsche West-Indische Maatschappij onderrichten 5. — De Staten-Generaal daarentegen hadden bij het Verdrag geen dadelijk voordeel: zelfs wilden zij, tegen het-gevoelen van de Staten van Holland, van de pas aangeknoopte vriendschap nog geen gebruik maken om eene: aanvrage om hulp tegen het krijgsgeweld, dat de Provinciën bij de staking van het Bestand te wachten hadden, tot Denemarken te richten 9. Het spreekt van zelf, dat de toenadering tusschen de Republiek der Vereenigde pe houding van Nederlanden en den Koning van Denemarken de aandacht van den Koning van — nent Zweden trekken moest. Denemarken toch was de natuurlijke vijand van zijn Huis, en vooral ook omdat het hem uitzicht gaf op bescherming tegen Denemarken, was het ! Res. Stat.-Gen. 28, 30 Junij, 1621. 2 Res. Stat.-Gen. 8, 11, 14, 15 Mei, 1621. Res. Holl. bl. 412, 428. arrsema, Saken v. Staet en oorlogh, I, bl. 41, 42. 3 Resol. Stat.-Gen. 3 Julij, 1621. 4 Zie hiervoor, bl. 38. 5 Res. Slat.-Gen. 12 Mei, 1621. 5 Res. Holl. bl. 449. Res. Stat.-Gen. 8 Junij, 1621. III Deer. 5 Sruk. 11 610 ALGEMEENE GESCHIEDENIS VE I GE 1621 — bondgenootschap met onzen Staat hem zoo veel waard geweest. Nu wij ons zoo innig 1025. ^ aan dat Rijk aansloten, had hij, scheen het, geene ondersteuning meer tegen de aan- matiging van CHRISTIAAN IV van ons te hopen. Had Denemarken de omwenteling van 1618 met genoegen vernomen, Zweden had niet gejuicht in OLDENBARNEVELTS val. Integendeel ausraar ApoLrs Gezanten hadden al hunnen invloed gebezigd om de om- wenteling te verhoeden, daar zij in die Regeringsverandering de ondermijning zagen van den bodem, op welken Zwedens vriendschap met onzen Staat en Zwedens kracht in Duitschland en tegenover Polen berustte. Toch liet hij zich niet uit het veld slaan. Hij wist den Keurvorst van Brandenburg over te halen hem de hand zijner zuster, MARIA ELEONORA, toe te staan, ten spijt van den Koning van Polen, die deze verbindtenis tusschen zijnen vasal in Pruisen en zijnen vijand op den Zweedschen troon door zijn gezag poogde te beletten !, Ook door dit huwelijk toonde hij op nieuw openlijk partij te willen trekken tegen het Huis van Oostenrijk in Duitschland. Had hij de wegen der dubbelzinnige staatkunde, die Denemarken thans vaarwel scheen te willen zeggen, willen inslaan, hij had zich niet met den beschermeling der Vereenigde Nederlanden, den uit ’s Keizers oogpunt onwettigen bezitter van de helft der Kleefsche erfenis, moeten verbinden. Nu hij dit deed en de Prinses huwde, die men een tijd lang aan Prins mavunirs had toegedacht ?, verplichtte hij zich om des noods als beschermheer van dien Keurvorst op te treden; en, zoo de Staten-Generaal hunne staatkunde in Dwitschland verzaakten, op dit gebied de taak der Nederlanders op te vatten. Werkelijk moedigde hij reeds de Hansesteden aan, voortaan van hem den steun te wachten, dien de Staten-Generaal haar begonnen te onttrekken 3, Doch om die Steden vertrouwen in te boezemen, ‘was zijne macht nog te gering, en de Koning van Denemarken meende zich gerust in de Duitsche zaken te kunnen steken, hoezeer hij Zweden in den rug liet: immers zou deze Mogenheid, die de banier der Evangelische Godsdienst zoo hoog ophief, hem nimmer vermogen te benadeelen, als hij zelf voor die Godsdienst te velde trok. Zweden richtte dan ook in dit tijdsgewricht zijne krachten liever tegen Polen, ten einde in Lijfland de zege te behalen en Riga te veroveren, en dat niettegenstaande hij op geene hulp uit Nederland kon rekenen, daar de Staten hem niet tot den oorlog hadden willen aanmoedigen, vermits zij, zoo die uitbrak, verplicht waren hem troepen of geld te zenden *, en zij van nu aan hunne krijgsmacht anders dachten te gebruiken. 1 Wat over het huwelijksaanzoek van custaay ApoLP reeds door den ouden Keurvorst van Brandenburg, vader der bruid, aan onzen sticke werd medegedeeld, kan men zien in het Rap- port van dien Gezant aangaande zijne ambassade in Pruisen, op het Rijksarchief. 2 Zie hiervoor, bl. 244. 3 Resol. Stat.-Gen. 7 Nov. 1620. cagueron III, p. 398. 4 canzeton IIT, p. 186. DES VADERLANDS. — 611 EET DR Evenwel kon cusraar ApoLF de welwillendheid der Staten niet onverschillig achten. Hij stond nog bij hen in de schuld, en had van hen inschikkeljkheid noodig 1. Tegen het einde van de maand Augustus 1619 had de Ambassadeur van pnck na hartelijke dankzegging voor den onderstand, tot dusverre aan zijnen Meester verleend, vriendelijk verzocht, dat de termijnen, hem ter aflossing zijner schuld gesteld, eenig- zins verlengd mochten worden, in dier voege dat hij niet binnen vier, maar in zes jaren de schuld voldeed. In der eeuwigheid, voegde hij er bij, zou de Koning de diensten der Staten-Generaal niet vergeten. — Het liep meer dan eene maand aan, eer men deze aanvrage beantwoordde, en niet anders dan tegen den wil van de Provincie Holland, onder wier bewindhebbers vaw pick vijanden had ?, werd zij toegestaan 9. Maar zelfs bij deze vergunning viel het den Koning moeijelijk aan zijne verplichting te voldoen. Den eersten termijn, reeds in November 1619 verschenen, had van pick aan- genomen in Februarij daaraanvolgende te betalen, maar, in weerwil van herhaalde aan- maning, vermocht Zweden zich eerst in het begin van Junij van deze verplichting te kwijten *. Toen de Ambassadeur in deze maand met verlof naar Zweden vertrok 5, kreeg hij verscheidene vragen en verzoeken mede. Hij moest zijnen Koning polsen, of hij bij het uitbreken van den oorlog, tegen dat het Bestand geeindigd zou zijn, bereid was de by traktaat beloofde hulp te bieden. Voorts moest hij de. zaak van Bohemen en van de Duitsche Unie aan Zijne Majesteit aanbevelen, en hem verzoeken mede te werken, ten einde de in het Hansegebied gerezen moeijelijkheden te helpen bijleggen. Loo openden de Staten zelven, buiten machte om het geschokte vertrouwen der Hanse- sleden alleen door eigen eerlijkheid te behouden, aan ausraar anouy den weg om invloed in dat deel van Duitschland te krijgen. Eindelijk moest van pick zijnen Koning verzoeken, de termijnen, waarin zijne schuld moest afgelost worden, stiptelijk in acht te nemen, aangezien Hun Hoog Mogenden »in deze gevaarlijke en van alle kanten dreigende tijden hunne penningen ten hoogste zelven noodig hadden.” Dat de Ambassadeur met een Nederlandsch oorlogschip naar Zweden gebracht werd en bij deze gelegenheid een kostbaren gouden ketting ten geschenke kreeg 9, was een na die 1 Zie hiervoor, bl. 285, 286. 2 Zie hiervoor, bl. 465, 466, 471. 3 Resol. Stat.-Gen. 29 Aug.; 21, 30 Sept. 1619. 4 Resol. Stat.-Gen. 16 Nov. 1619. 10, 12 Febr.; 4, 30 Apr.; 4, 9, 26 Mei; 3 Junij 1620. In Augustus 1620 verzocht custaaF ADOLF op nieuw de tusschenkomst van der Staten crediet om 100,000 Rijksdaalders te mogen lichten. Dit verzoek werd beleefdelijk afgeslagen, en de Vorst aan zijne verplichting tot aflossing van de nog bestaande schuld herinnerd (Resol. Stat.-Gen. 26, 27 Augustus). 5 Zie hiervoor, bl. 465. 6 Resol. Stat.- Gen. 14, 20 Mei, 1620. 71* 1621— 1625. 612 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Fre dn ga UN 1621— beluiging dubbel slerk blijk van welgevallen in zijnen persoon, dat de Staten trouwens . 1995. niet zouden hebben verleend, waren murs en AERSSEN niet afwezig geweest !. Ook tot de verwezenlijking van zijn huwelijksplan kon cusraar de ondersteuning der Staten niet missen. Immers moest den zwakken Keurvorst van Brandenburg door zijne Hoog Mogende beschermers moed ingeboezemd worden om de verbolgenheid van zijnen Poolschen Leenheer te trotseren. Deswegens verzocht de Koning bij eenen brief, overge- bracht door zijnen Secretaris PETRUS FALK, den Keurvorst ten aanzien van zijne huwe- lijksaanvrage gunstig te willen stemmen, opdat de pogingen dergenen, die de vervulling van zijnen wensch tegenwerkten, verijdeld mochten worden. De Staten gaven hieraan gehoor 2% Maar weldra werden zij ook van de Brandenburgsche zijde met de zaak De Keurvorst gemoeid. De Keurvorst had der Staten ondersteuning hoogelijk noodig, daar de Koning — — van Polen het plan zijner verzwagering met ausraar tot voorwendsel bezigde om zijne mie o rin aanvaarding van het bewind in Pruisen te keer te gaan. Wel had de Keurvorst, dadelijk na zijns vaders overlijden, het kasteel te Koningsberg betrokken om zich als regerend Hertog te doen gelden; maar de Koning van Polen had hem, ten einde wettig met het Hertogdom beleend te worden, verwezen naar den Rijksdag tegen den 34a November (1620) te Warschau te houden, voor dien tijd kon hij niet als rechtmatig Vorst optreden, maar kwam het bewind aan de Kroon van Polen toe. Het liet zich aanzien, dat Polen deze tusschenregering nog wel langer dan tot dat tijdstip zou verkiezen te rekken; ja, er waren er, die Ko- ning SIGISMOND aanrieden, den Keurvorst van het leen vervallen te verklaren, op grond dat hij, de Gereformeerde Godsdienst belijdende, der Augsburgsche Confessie niet was toegedaan. In deze omstandigheden moest hij wenschen, dat zijne moeder hare | dochter niet aan cusraar beloofd had, of dat deze Vorst van zijn aanzoek afgezien of daaraan ten minste geen ruchtbaarheid gegeven had. Derhalve, opdat de rechten der Gereformeerde Godsdienst in Pruisen niet miskend en de beleening met dat Hertogdom hem niet geweigerd of aan vernederende voorwaarden verbonden mocht worden, verzocht hij de Staten eenen voornamen afgezant naar den Poolschen Rijksdag van den 5%» No- vember te willen zenden, ten einde aldaar zijne zaak te bepleiten en eene bemiddeling tusschen Polen en Zweden te beproeven. Tevens verlangde hij, dat Hun Hoog Mogenden de Pruisische Stenden zouden vermanen, hunnen Hertog eerbiedig te bejegenen, en dat zij zijne belangen bij de Hoven van Frankrijk en Engeland, van welke hij mede on- dersteuning verzocht, zouden bevorderen. DES VADERLANDS. 615 eed was hij achterlijk gebleven te betalen !, en toch kon hij zijn gezag in Pruisen niet prijs geven. — Dat alles liet de Keurvorst in de maand October (1620) door zijnen Gezant STEINTGEN te 's Gravenhage voorstellen; maar dadelijk besloten de Staten het verzoek om eenen Afgevaardigde naar den Poolschen Rijksdag te zenden, beleefdelijk af te slaan; de tijd, dit was de grond hunner verontschuldiging, was te kort om de toestemming der Provinciën tot zulk eene zending te bekomen en de aandacht hunner Vergadering, waarvan verscheidene leden met de Prinsen te velde waren, was op andere zaken gericht: het eenigste, waartoe zij konden overgaan, was eenen brief aan den Koning van Polen te schrijven. SrrInTGEN, voegden zij er bij, zou hunne verontschuldiging wel als billijk erkennen, »dewijl hij den tegenwoordigen bezwaarlgjken toestand van den Staat dezer Landen op de plaats zelve met zijne eigene oogen zien kon." ? — Voor het overige wilden de Staten den Keurvorst in zijne tegenwoordige moeijelijkheden “het leven niet nog zuurder maken. Niet alleen staakten zij alle aanmaningen tot aflossing van zijne schuld van 248,000 gulden, maar zelfs schoten zij hem de renten voor ?, te eerder omdat zij zijne medewerking in den dreigenden oorlog behoefden *. Ook de voortdu- rende bezetting van de vaste plaatsen in het Kleefsche en Guliksche hadden de Staten van noode, en er was hun veel aan gelegen, dat de Keurvorst zelf zich niet daartegen verklaarde, daar er steeds stemmen van de ingezetenen gehoord werden, die te kennen gaven, dat men de Nederlandsche troepen wel kwijt wilde wezen. Zoo drukten de Gezanten van de Steden en Ridderschap van Kleef, bij gelegenheid dat zij van de Staten-Generaal eene nieuwe acte van onzijdigheid kwamen vragen, tevens de begeerte uit, dat hunne vestingen en open plaatsen door onze garnizoenen ontruimd mochten worden. De Staten verleenden de acte van neutraliteit, maar dien wensch beantwoordden zij met de verklaring, dat sedert het Traktaat van Xanten, dat hunnentwege ten uitvoer gelegd had mogen worden, de zaken grootelijks veranderd en in een gevaarlijken toe- 1 Zie Rapport van axnssens Gezantschap naar Venetië, in de Berigten van het hist. Gen. te Utrecht, D. V. St. I. bl. 60, 68. 2 Resol. Stat.-Gen. b, 6, 7, 9, 12 Oct. 1620. caseron, III, p. 380, 390, 301, 392. In November (1620) vernamen de Staten van den Engelschen Gezant, dat saconus de investituur van den Keurvorst met Pruisen door zijnen Agent bij den Koning van Polen zou laten voorstaan (Resol. Stat.-Gen. 30 Nov. 1620). 3 Resol. Stat.-Gen. 6 Maart, 1621. In "t begin van Julij klaagde onze Ontvanger-generaal dat hij de tot 1 Februarij verloopen interest, ten bedrage van 35,026 gulden niet betalen kon, en zich te vergeefs deswegens tot de Brandenburgsche Overheid te Kleef had gewend. Hierop schreven de Staten aan dezelfde Overheid, dat zij, bij gebreke van betaling, deze som bij hooger hand in haar gebied zouden laten innen (Resol. Stat- Gen. 1, 2 Julij 1621). 4 Resol. Stat.-Gen. 19 Mei, 1621. 1621— 1625. 1621— 1625. 614 ALGEMEENE GESCHIEDENIS NS DS PR TE TD stand geraakt waren. Weshalve er thans aan geene ontruiming te denken viel. Evenwel om in de ellende der Kleefsche onderdanen eenigzins te gemoet te komen, zouden zij er wel toe kunnen verstaan, de onversterkte plaatsen te verlaten, wanneer hunne Hoogheden van Brabant daartoe insgelijks konden besluiten. Onder dezelfde voorwaarde waren zij ook geneigd de open plaatsen in het Guliksche te ontruimen. Bovendien besloot de Prins, de Stad en het Kasteel van Kleef, als minder ter verdediging geschikt, van ons garnizoen te ontheffen en neutraal te laten verklaren !, Dezelfde reden maakte hen mede eenigzins inschikkelijker jegens Zweden. Drong men bij deze Mogendheid al te zeer op de stipte aflossing der voorgeschoten gelden, dan vermeerderde men niet alleen haar ongenoegen over de innige betrekking, in welke wij met Denemarken geraakt waren, maar stelde ook den Koning buiten staat om de oorlog voort te zetten, die toch altijd eene afleiding in Oostelijk Europa teweegbracht, daar zij Polen verbood, den Keizer te hulp te komen. Dus stapte men over de vraag heen, of de Koning in het jaar 1620 werkelijk met Polen in oorlog geweest was, en wilde derhalve de door ons verstrekte bijdrage van 80,000 gulden als verplichte oorlogs- subsidie en niet als voorgeschoten geld, dat teruggegeven had moeten worden, aange- merkt hebben ?, In dezen zin werd het antwoord gesteld, dat pernus FALK op zijn reeds geruimen tijd onbeantwoord gebleven voorstel gegeven zou worden. In dat antwoord werd verwezen op het schrijven, aan den Ambassadeur van pisck medegegeven. Dus verloochenden de Staten dan geenszins wat zij toen verklaard hadden, en stelden den Heer muys tegenover den Zweedschen Ambassadeur in het ongelijk. Dit verdroot dien Heer, wiens koopmansijverzucht hem bovendien met van DICK in onmin had gebracht, en hij kwam er tegen op. Maar hoezeer rarx, ten einde niet langer opge- houden te worden, de weglating van de woorden, welke muys mishaagden, zou toege- staan hebben, namen de Staten ze niet terug 3. 1 Resol. Stat.-Gen. 3, 11, 12 Maart; 10, 15 Apr.; 20 Mei, 1621. Resol. Holl. 1621, bl. 394. 2 Resol. Stat.-Gen. 15 Maart, 1621. Resol. Holl. 1621, bl. 330, 330. 3 Resol. Holl. 1621, bl. 351, 363. De bijzondere reden van onmin tusschen murs en den Am- bassadeur van puck was deze. muys had weten te verwerven, dat de partijen koper, waarmede de Koning van Zweden zijne schuld afloste, aan hem werden toegezonden. Dit wekte de jaloezij van VAN puck, die werkelijk, door vermogende Nederlanders in den arm te nemen, te weeg bracht, dat hij zelf met de ontvangst van het koper werd belast. Doch muys wist dezelfde gunst op nieuw te verkrijgen, bereid zijnde den Koning op zijn eigen krediet, en niet langer op dat der Staten-Generaal, geld te verstrekken. Maar de groote Heren en Kooplieden, pe vera, VAN ASPEREN, BERKHOUT, DE GEER en KIEN, die de voordeelen, welke van pucr uit de ontvangst trok, deelden, lieten de zaak hier niet bij berusten. Zij lichtten muys in Zweden den voet. DES VADERLANDS. 615 De vriendschap tusschen de Republiek en Zweden bleef dus voor inbreuk bewaard. Maar nieltemin schijnt het gerucht, dat onze Regering zich aan Denemarken aange- sloten had, in Polen zeer de aandacht te hebben getrokken, en sicismunp zal zich gevleid hebben, dat wij nu ten minste Zweden niet langer tegen hem zouden onder- steunen, ja, misschien droomde hij van eene wijziging onzer staatkunde in eenen voor hem gewenschten zin. Had hij zich te voren reeds de mogelijkheid van een bondgenoot- schap met onzen Staat voorgespiegeld !, met hoe veel meer grond scheen hij van eene vriendschappelijke betrekking met de Republiek wat goeds voor zijne belangen te kunnen hopen, op een tijdstip, dat de verlenging van het Bestand nog van beide zijden gewenscht kon schijnen, en de Vereenigde Provinciën, zoo zij al geen bondge- noot van Spanje werden, ten minste in den ontbranden oorlog onzijdig schenen te zullen blijven. In de eerste helft van Junij (1621) kwam er een afgevaardigde van Polen hier te lande aan, met geloofsbrieven van den 19den Januarij gedagteekend. Zijn naam was PETRUS ZERONSKI, hoveling en secretaris des Konings, en hij voerde den titel van Internuntius. Zijn komst baarde opzien, en op het eerste bericht besloot men bij de Staten van Holland dadelijk, dat men hem zoo spoedig mogelijk weder moest doen vertrekken. Werkelijk kon dit bezoek niets goeds uitrichten. Integendeel, de vredes- partij, ter naauwernood gefnuikt, kon daaruit weder nieuwe hoop scheppen: immers kon zij zich afvragen, of de komst van eenen Gezant van dien met de Jezuiten bevrienden Koning niet misschien een middel was om onder de hand nieuwe en aannemelijker voorstellen te doen, en de hoofden des Lands konden lichtelijk door de verschijning van dien per- soon in opspraak komen, alsof zij toeh nog in geheime verstandhouding met de tegen- partij stonden. Werkelijk zien wij tegenover dezen bezoeker de houding nagenoeg herhaald, welke de verschillende partijen tegenover prcxrus hadden aangenomen. De Provinciën wilden hem in ernst en in alle vrijheid te woord gestaan hebben; Holland, daarentegen, verlangt hem slechts met de noodige voorzorgen tot het doen van opening toe te laten, en de Prins, door de Provinciën tegen het advies van Holland ondersteund, Maar cusraar oordeelde, dat zij zich niet aan het contrakt hielden. De kans van murs rees weder. Nu echter verweten hem zijne mededingers, dat hij in dienst was van den Koning van Zweden en das in eene voor een Nederlandsch Staatslid ongeoorloofde betrekking. muys noemde dit laster, en verklaarde, dat, werd dit verwijt bevonden waarheid te behelzen, hij zich zou getroosten de straf voor de overtreding te dragen. Bij de Punten van Beschrijving van de eerstvolgende zitting der Staten van, Holland, werden de Leden op nieuw verzocht gelast te komen op de vraag, of men aan ingeborenen niet verbieden moest, zieh in dienst van vreemde Vorsten te laten gebruiken . (Resol. Holl. 1621. bl. 418, 419, 428). 1 Zie hiervoor, bl. 283. 1621 — 1625. Een Gezant van Polen ver- schijnt te ’s Hage. 616 ALGEMEENE GESCHIEDENIS RE EN 1621— schijnt er prijs op te stellen om hem door een luisterrijk onthaal een hoogen dunk van mes zijne Vorstelijke grootmoedigheid en van de Nederlandsche onbekrompenheid in te boe- zemen. — De Latijnsche rede door zzaonsxr, den 124 Junij in de vergadering der Staten-Generaal gehouden, sloeg eenen toon aan, die het vermoeden moest wekken, dat de spreker met den waren staat van saken niet zeer bekend was of veinzen wilde daarmede onbekend te zijn, De hoofdinhoud zijner redevoering was het gevaar, hetwelk Polen van de zijde van Turkije bedreigde. Deze zaak behoorde de geheele Christenheid zich aan te trekken, Dus wachtte de Koning ondersteuning, bepaaldelijk ook van de Staten, al waren de beide Landen ook niet door staatkundige banden verbonden: na- tuurlijke banden waren er genoeg, en waar deze bestonden, waren er geene verdragen noodig: wie had ooit van vriendschapsverbonden tusschen ouders en kinderen gehoord? Van den aanvang aan waren de Polen met onzen roem ingenomen geweest, en van den anderen kant had de oorspronkelijke eenvoudigheid hunner zeden en het argelooze landmansleven door hen geleid in den tijd van onze oorlogen vele Nederlanders in hun midden gelokt. Voorts, leverde ons land hun artikelen van weelde, Polen, daarentegen, voorzag ons van hout voor onze schepen en van allerlei behoeften, ja, het was een graanschuur voor onze markten, Dus had hun Koning meer aanspraak op onze hulp ea wij meer belang bij een vriendschappelijk verkeer met zijn volk, dan anderen, die het genot van onze vriendschap en bijstand gehad hadden. Evenwel kon hij zeer goed plaats geven, dat wij die anderen boven hem in onze vriendschap hadden opgenomen. Zulke uitstekende beoefenaars der zedekunde, als wij, Nederlanders, hadden van den besten stjl- en zedemeester geleerd, dat er graden in de plichten waren, en dat een buur nader was, dan een ver vriend of bloedverwant. Toch waren er plichten, die men eerder aan een vriend of bloedverwant, dan aan een buurman bewees. Zulk een plicht deed zich nu ten aanzien van onzen natuurlijken Poolschen vriend aan ons voor. Immers, moesten de Polen voor de Turken bezwijken, zoo zouden dezen na hen de overige volken der Christenheid aantasten, Europa's kusten met hunne vloten omgeven, en den akkerbouw in Polen en Duitschland te gronde richten. DES VADERLANDS. 617 de Staten met zulke algemeenheden te belezen? Maar, het is waar, hij had nog nadere gronden tot zijn verzoek, en deze bood hij aan, in de volle Vergadering of voor eenige Gecommitteerden uit haar midden bloot te leggen. Zijne gehouden rede was voor de plechtigheid berekend geweest, en hij wenschte daaraan buiten de vergadering, en vooral in het Buitenland geene ruchtbaarheid gegeven te zien. Ten minste verzocht hij, dat zij niet gedrukt zou worden. Hoe het zij, werkelijk werd Polen in dezen tijd weder zeer door Turkije benard; maar het was niet geheel buiten ons toedoen, dat dit het geval was. Van den aanvang aan van het vorige jaar was te Constantinopel besloten, dat de Sultan zelf te velde zou trekken, en aan dit besluit waren de inblazingen van onze staatkunde niet vreemd, die aan Bohemen en Zevenbergen bij hunnen oorlog tegen het Huis van Oostenrijk in den Grooten Heer een medehelper bezorgen wilde, en aan sicismonn bij zijn verlangen om aan het gevaar, dat Oostenrijk benaauwde, eenige afleiding te verschaffen, een geducht beletsel in den weg gelegd wenschte te zien. Onze Gezant HAGA, met wien in dezen tijd een geheimzinnige briefwisseling gevoerd werd en die door de tot zijnen opvolger bestemden conxeris pauw nog altijd niet vervangen was l, had dan ook begrepen te moeten vragen, of hij den Sultan te velde volgen zou, en men had hem geantwoord, dat hij dit werkelijk doen moest, zoo hij daartoe werd uitgenoodigd en de Gezanten van Frankrijk en Engeland insgelijks mede gingen ?. Toen de Poolsche Internuntius zijne propositie gedaan had, besloot men het antwoord daarop ten spoedigste te laten ontwerpen. De daartoe gecommitteerden zouden in geen nader onderhoud met hem treden, voordat zij den Prins gesproken hadden. Deze echter scheen te wenschen, dat den Afgevaardigde meer onderscheiding werd bewezen. Hij stelde aan de Staten van Holland (want van de toestemming der andere Provinciën was hij verzekerd) de vraag voor, of de welvoegelijkheid niet vorderde, hem door eenige Gedeputeerden uit dit Gewest in zijn Logement te laten begroeten, en hem niet, gelijk een Gezant van minderen rang, slechts tot aan den dag, op welken hem gehoor ver- leend was, vrij te houden. Die van Holland achtten het een noch het ander noodig: hij voerde den titel niet van Legatus of Ambassadeur, maar van Internuntius: dus behoefde men hem niet als een Gezant van den eersten rang te bejegenen. — Dat het verzoek om bijstand tegen Turkije afgeslagen moest worden, daaromtrent was men het genoegzaam eens; maar erkennen mocht men niet, dat men met Turkije tegen Polen 1 Resol. Stat.-Gen. 11, 17, 20 Maart, 1620. Resol. Holl. 25 Maart; 20 Julij, 1620. conxELis pauw was in het. najaar van 1620 naar Aleppo teruggekeerd. In den zomer van 1621 werd be- sloten, hem te vergunnen zich aldaar door een tijdelijken hoofdconsul te laten vervangen en zelf naar het moederland terug te keren. Resol. Stat.-Gen. 18 Nov. 1620. 1, 19 Jalij, 1621. 2 Resol. Stat.-Gen. 16 Maart; 22 Junij, 1620. 6, 8 Jan.; 27 Apr.; 29 Junij, 1621. Res. Holl. 7 Jan. 1621, bl. 428. canteron, III, p. 315, 355. | III Deer. 5 Srux. 78 1621— 1625. Invloed door de Staten te Con- stantinopel geoe- end. 