VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
„ De welriekende Benzoin-Boom wordt dikwils op Java ge- vonden; dezelve ís een foort van Laurier, die tot eene groote hoogte groeit, en in blad niet veel van den Citroen-of Li- moen-Boom verfchilt. Het voortbrengzel deezes booms is Hars, welke door infnydingen in de fchors, onder de kroon, wordt verkreegen. In bet begin is dezelve zeer dun, en even vloeibaar als water, maar door de geweldige hitte droogt Z ras tot een vast lichaam, ’t welk, zo de gom tydig werdt af- genomen, geheel doorfchynend is, doch doorgaans blyft zy Janger zitten , en verktygt dan eene donker oranje geele koleur, en is ondoorfchynende. Elke boom geeft maar drie pond Hars, en met hun zesde jaar worden zy ftraks uitgeroeid , om plaats voor nieuwe boomen te maaken, va à de jonge boo- men veel meer Hars geeven dan de oude. Het byzonderfte deel der Benzoin-hars betaat in derzelver bloemen; want m- dien de Benzoin heet gemaakt wordt, komt uit dezelve te woorfchyn een (heeuwwitte damp, die in de gedaante van eene fyne glansryke wol in een papier kan worden verzameld, en ecu (*) Zie Alg. Vad, Letteroef, Ve D. bl. 251 : ik de BESCURYVENG VAN BATAVIA, een zeer vlug esfentieel zout uitmaakt. Voornaamelyk gebruikt men deeze Benzoin-hars in reukwerken, hoewel zy ook zom- tyds inwendig tegen de langduurige hoest uit kbude ftoffen wordt ingegeeven. Uitwendig gebruikt men haar in zalven en pleisters om verzwakte en verlamde leden mede te herftellen ; terwyl de Tinétuur in Wyngeest tegen de puisten in ’t aange- zicht gepreezen wordt, en vooral de zogendemde Maagdemelk , uit een mengzel deezer Tinêtuur met water, gebooren.”” - „ De imaakelykfte van alle Javaanfche vruchten is de Man- gostan, welke in groote menigte in den omtrek van Bantam gevonden wordt. De boom, waaraan deeze vrucht wast, is ongeveer gelyk in grootte aan den Moerbezieboom, en heeft een ftam ter*dikte van een mans been onder de knie, uit wel- ke eene kroon met rondsom uitgebreide takken te voorfchyn komt. De appels of vruchten groeijen aan de einden van zeer dunne Takjes in twee bladen blocihoosgewyze : decze bladen zyn van buiten bleek, douch van binnen zeer fchoon groen s dikwyls ruim twee palmen lang en- met veele adertjes door- fneeden. De vruchten zyn van eene aanlokkelyke [choonheid , en komen voort uit een bleek knopje, *t welk zich opent en de vrucht ten voorfchyn brengt. Wadsriandfche Gedichten, onder de Spreuk : Amore Patriæ. No. 5. Te Weesp , ty J. Houtman, 1783. In gr. oflavo, 16 Had: Beide deeze Dichterlyke verzamelingen, van welker loflyke uitvoering wy reeds één en anderwerf gewag gemaakt hebben, houden zig by uitftek in haaren welverdienden roem ftaande. Zeelandus vindt zig, op ’t zien der afbeeldinge van den ten Voorftander der Vryheid, den Baron van der CAPFLLEN tot den por verrukt. De vergelyking van de hedendaagíche zeden der Nederlanders met die onzer Voorvaderen doet hem ten fterkfie aan. Hy flaat een vrolyk oog op den Wapenhandel wan het Utrechtfebe Genootfchap. En zyne gedachtenis aan gen Vaderlandlievenden Prediker leidt hem op tot het ieberzen van een valfchen en waaren Christen, en ten flot zyne aanfpraak tot dien Prediker in deezervoege inrigten. Mijn vriend, gij , die, aan’t volk , der Christnen godsdienst leert , En't jpottend ongeloof , uit onzen tempel, weert, Gij leert den Christen ook zijn Vadertar.d beminnen == Wanneer 't de vrijheid gelt , — of flerven of verwinnen l Een lafaart preek de leer der vuige flaavernij : Gij frreekt de taal van ’t hart en noemt uw burgers : VRIJ! Uw kart... en tregt des volks doen u die vrijheid leeren. Dit volk „dat vaders mint, erkent geen opperheeren! Of zou’t een misdaad zijn, als gij van Vrijheid preekt, De liefde tot dit pand „in”s Burgers harte kweekt ? e Neen ! demaatfchappij ‚fchoon Heerschzugt u mogt doemen, Zal u,omdezetaal, een fteun der Vrijheid noemen! Waar voord , mijn lieve vriend Heer aan de maatfchappij 3 Hoe zeer teen Christen voeg” , dat hijeen burger zij! Vergeefsch fpant alles faam , om burgers te verwinnen s Die God en °t Vaderland verèeren en beminnen ! Soortgelyke onderwerpen, die den Dichtgcest van Zeelan- dus ortvonken, vuuren ook de Opftellers der Vaderlandfcht Gedichten aan. De Wapenhandel van Leydens manhafte Schuttery doet den eenen tot derzelver lof zingen; terwyl een ander, op het befchouwen der Graftombe van den Admi- raal de RuiTeER, aan de dagen van dien Held gedenkt, eeft neerflagtig oog op de onzen flaat, en het tegenwoordige Geflacht noopt, om aan de listen en lagen, die der Vryheid gelegd worden, een dapperen _tegenfland te bieden. Het zelfde doel beoogt een derde Dichter, met onzen Landzaa- ten, als nakomelingen der Batavieren, een fpoor en puei 46 VADERLANDSCHE GEZANGEN EN GEDICTEN. te geeven, om, als echte zoonen, even gelyk hunne Vaders, manhaftig te firyden voor ’s Lands Vryheid ; en hun te keer te gaan, die der Vryheid haaren Speer en Hoed trachten te ontrukken. Hierby komt eene aanmoediging aan de Burgeren van Zutphen, die zig voor de Vryheid in de bresfe fellen, om, met bezadigdheid, en zonder oproerige bewceging , ftandvastig in-hunne poogingen te volharden, fteeds gedagtig aan de Spreuke, NEDERLANDS BURGERS LEEVEN VRY! En, terwyl Amiterdam op meer dan éénen Verdeediger van ’s Lands Vryheid boogt, gedenkt één deezer Dichteren byzon= der aan onzen loflyken Voorflander, den Weledelen Groot. agtbaaren Heer Burgermeester HENDRIK HOOFD DANIELSZ. 5 verëerende deszelfs beeldtenis met het volgende By{chrift. Zie hier de Beeldtenis van Burgervader HOOFD , Op wiens getrouw befluur en Stad en Staat mag roemen, Die in zijn hart, gantsch warsch van veinzen of verbioemen, Een’ recht Bataaf fchen gloed, een’ gloed van Vrijheid fiooft, Dat vrij de fcheelz Nijd en Laster hem begrimmen ; Nooit daalt zijn’ Gloriezon , maar zal fleeds glansrijk klimmen. T. aalkundige Mengelingen. Uitgegeven onder de Zinfpreuk Lins gue Patrie excolende amore. No. IV en V. Te Leyden, by F. de Does, 1784. In gr. oöavo. B? de afgifte der Nederduitfche vertaalinge eener Latynfche Verhandelinge van A. MALMENIUS , over de overblijffeis der Gotifche Taal, in het eerte Stukje deezer Mengelingen, is reeds opgemerkt, dat ’er, na ’t fchryven dier Verhandelinge „ buiten de Meelo- Gothifche overzetting der IV Euangelien , door Bifchop Uiphilas , op welke Malmenius zig beroept, nog een brok van ’s Bisfchops overzetting van den Brief van Paulus aan de Romeinen ontdekt zy. Men heeft vervolgens in het derde Stukje medegedeeld eene eigen Verhandeling , over de gemeenfchap der Gothifche en Nederduitfche Taal, trekkende om te toonen dat ze eene zeer naauwe gemeenfchap met el- kander hebben. Ter nadere bevestiginge nu hiervan behelst het thans afgegeeven, by manier van Bvlage , overeenkomftig met het diestyds toegezegde, den bovenaangeduiden brok > welke ons uit een zo groot verlies van Gothifche Schriften mede nog overgebleeven is. Dit overblyfzel felt ons in han- den de Meefo-Gothifche vertolking van Rom XI. 33—36; XII. 1—5. 172. XIII 1 5. XIV. 9—20. en XV, 3-13. Hier nevens is nog gevoegd het Onze Vader, de Lofzang van Maria en de Lofzang van Simeon, volgens de Go- thifche overzetting: alle welke flukken geheel met eene nicus we Melogotifche letter gedrukt zyn, Deezer anar or TAALKUNDIGE MENGELINGEN. 47 Gothifche flukken gaan vergezeld van eene woordlyke Neder- duïtfche vertaaling. Ook heeft men ’er bygevoegd een Meefo- gotisch, een Anglofaxisch en Runisch Alphabeth ; benevens werfcheide aantekeningen, daar agter geplaatst, die, zo ter bevestiginge der opgemelde gemeenfchap, als ter ophelderinge van het voorgedraagene „en ten beteren verande veeler onzer verouderde woorden, dienen: welke aantekeningen, zo als wy ’” begrypen, in een naastkomend Stukje verder vervolgd zul- len worden. Tot een flaal hiervan ftrekke de aanteke- ning op het M. G. woord Gatwairtbí, by ons Frede , Rom. XII. 18. „ ©awairthi] Dit M. G. woord is, zo als °t my voorkomt het zelfde met 't Al. GEWARHEIT, tuta fecuritas , by HALTAUS en SCHERZIUS (a) te vinden ; want alwaar zo een veiligheid plaats heeft,is ook vreede, Weme is in het A. S. pafum, fedus. Wy hebben nog waerbzief. Litere asfertorie, litere rei vendi- tæ. (b) ’t is Zo veel ais een teeken, waardoor bewezen wordt, dat ’er een pallum tusfchen twee luiden is gemaakt; waardoor het eigendom van eene zaak aan eenen anderen wordt afgeftaan. Wer is pa8um, fedus, by wacHrter. (c) baerd is by RUDOLP. Jowas (d) jucunda quies. Allen ftammen zy af van ’t M. G. Peardjan custodire. A. S. WEARDIAN-GAN , custodire , curare; ad- mintirare, vigilare. N. D. waeren , waerden. vetus. Custodire, fervare, curare. WAM. verus. obfervare et in oficia tenere Ce In de betekenis daar het A. S. wamre in voorkomt, meen ik, dat men ons verouderd ghemerre/ het welk ik by M. STOKE (f) vinde, ook moet neemen, namelijk voor getrouw, want de krijgslieden hadden immers trouw gezworen aan Jonker > Willem, welten hij hun verzoekt te houden. Op dat de uitleg- ging van dit woord te klaarer blyke, zie hier zyne woorden. Alst aldus was comen Lb Willam hevet genomen aet, wat hi best dade Met finen lieden. Men sport te rada Dat hi hem orlof foudt gheven En danken al fijn leyen. Hi dede al dat men hem riet Hi gof hem orlof, en hiet, Dat fi Jouden fijn ghewerre; Waert dat auame alfo verre, Dat de vianden quamen met here, Dat fi trecken mochten ter were En weder flaen de felle fchare. En in de bovengenoemde betekenis zo kan men de plaats uit War 62) In Glosf. Med, aevi Germ, h. ve (H) By KiLtAEN in Digion. c) In Glos/. Germ, bh. v. (d) Ditttonariel. Island: p. Rii achter zyne Grammatica te vinden. (e) Zie RILISBN in Difin, he Ve (f) Rymkren, B, VEL in init. 48 TAALKUNDIGE- MENGELINGEN. WALEWEIN ‚ door HUYDECOPER alhier bygebragt, zeer wel vers Îtaan, en is dan zeer gefchikt , om deze plaats op te helderen; Gewar vind ik by senerztus (g) door fidelis verklaart. KILIARN heeft gheweerigh. firmus, durabisis. In den zin van fidelis, getrouw, leest men, naar mijn oordeel , ook gewarich in den Spieg. Pasfion. (h) alwaar van S. Laurens gezegd wordt, dat hy boven anderen martelaaren iets zonderlings heeft, om zyne: gewarige en geopenbaerde martelicd. i. getrouwe en bekende; want om gewarich hier voor waar verus-te nemen, dunkt my, dat niet sets zonderlings Zoude geweest zijn voor S. Laurens. En in dezen zin moeten ook de twee door HUYDECOPER en STRIC- KERvS en uit het Fragmentum de Bello Karol..M. bijgebragte plaatzen verftaan worden.” | Een voorbeeld van eene andere foort zy nog de afgeleide betekenis der benaaminge van witte-vrouwe. Onze Au- theur gewag gemaakt hebbende van ’t M. G. Withi, dat over- eenftemt met ons Kete, fcientia €P renunciatio, relatio, fignifs- catio, oulinks ook Wit, tekent onder anderen aan, dat het j Ystandsch biti, dat met ons wete overeenkomt, niet alleen voor fcientia, prudentia in ’t algemeen, maar wel byzonder om de toverkonst, magia, mede uit te drukken, gebruikt is. ., Van dit viti, (zegt hy voorts 2 is het werkwoord bíta, fascinate, incantare, [toveren.] (a) Het eerfie hebben wy nog in ons ; ivite-wzoutwe / Witele wijf / witte vrouwe, wit Boüwed. Lamia, larva: faga, mulier eer kig” => Her tweede in ons; Wwiteighen eticinari, hariolari. —— IDite-bzouwen noemt KILI- AEN ook Mlet; doch of hij hierin juist wet al te zeer te gelo- ven is, twijtel ik fierk. Ik geloof voor my, dat hij alleen cen en dezelfde beteekenis heeft gegeven aan beiden dezen woor- den, op het gezag van Jo. GCR. BECANUS; want Alben, zegt hij, inqu't Becanus dicuntur Wit brouwen / f. albe mulieres, daar de alhen +) eigenlijk fchimmen of fpooken, fpeâra; maar de witte brouwen toveresfen zijn.” n Wygers heeft men br deeze Gothifche overblvfzels, en de daar nevensgaande taalkundige aantekeningen, nog gevoegd; een toegezonden Dichtftukje , zynde een Brief van de gefchon- den Thamar aan haaren trouwloozen Broeder Ammon. Deszelfs Opfteiler heeft de natuur zeer wel in agt genomen : doende Thamar de taal vain 't hart fpreeken, zo als het door verfchil. lende gevoelige hartstogten geflingerd wordt; als die van broe- derliefde , die haar ten val bragt; van verfoeijing des gruwel- ftuks; van (chaamte en hartzeer over ’t voorgevallen ; van wan- hoop wegens de gevolgen, en wederopbeuring door de min ; die haar nog doet hoopen, wenfchen en fmeeken, dat Ammon tot inkeer Zal komen, om haar, door een wetlyken echt, dé zyne te maaken. leder hartstogt laat zig, in haare eigenaartige taal , hooren. Cg) In Glosf. med. aey, Germ. he v. (h) Fol. 104 a HS, Ca) Zie Jen Inder vocuim achter het Zslandsch Landnamabok Hafn. 1erse (4) Zie hier over JOs GEORG, KRYSLER dutigge Septemtrion, P» 5OLe ALGEMEENE VADERLANDS CHE. LETTER-OEFENINGEN. Bybel der Natsur, ontworpen door de beroemde Geleerden J- J. SCHEUCHZER En M. $. G. DONAT, vermeerderd en uitgegeeven door Dr. A. F. PUSCKING: In 't Nederduitsch overgezet, en met aanvullende toegiften en aanmerkingen voerzien , door 1. MEIJER, Lid van de Holl, Maatfch. der Weetenfch. te Haarlem, en Predikant in Twyzel en Koo- ten. Met een aanprijzenden Brief van den Hoog Eerw. en Hoog Gel. Heere j. v. NUYS KLINKENBERG, A. L. M. Ph. Dr. Prof. Thel €? Hist. Eccl. in Ath. lil. en Predikant te Amfterdam , midsgaders Lid van 't Zeeuwsch Genootfch. der Weetenfch. te Visfingen. Te Amflerdam , by M. de Bruyn, 1784. Behalven het. Voorwerk, 612 biadz. in gr. oavo. - (Dyerbekend is het leerryke Werk van den hberoemden Scheuchzer , getyteld Phyfica Sacra, of Heilige Natuur- kunde, dat ene algemene achting verworven heeft, doch door deszelfs kostlyke uitvoering voor weinigen verkryg- baer was 3 het welk de nuttige gebruikmaking van dit Werk grootlyks belemmerde. Hierbv is gekomen dat de Natuurkenners , zedert den tyd van dien Geleerden, wel- ke dit zyn Werk in % jaer 1727 te voorfchyn bragt, zeer groote vorderingen gemaekt heeft, waerdoor de nuttigheid van dit Gefchrift,op ene aenmerklyke wyze, vermeerderd kon worden. Zulks heeft aenleiding gegeven tot het denk- beeld „om ene nieuwe afgifte van *t zelve te vervaerdigen, die te gelyk uitgebreider en min kostbaer zou zyn. Heer Donat heeft hiertoe de hand aen ’t werk geflagen 5 zich voorftellende de kostbare Platen achterwege te laten 5 etlyke niets betekenende aenmerkingen ter zyde te ftellen , en wezenlyk leerzame onderrichtingen in dezelver ftede te plaetzen. Het is hem gelukt de vyf Doeken van Mozes, naer dit zyn bedoelde, te behandelen; maer de dood heeft hem in dezen zynen arbeid geftuit, en ’t heeft hem niet mogen gebeuren de openbare uitgave van zyn Gefchrift te beleven. Men zag het zelve, in ’t jaer 1777 , aenvanglyk te voorfchyn komen, met ene Voorreden van den Heer VL DEEL: ALG. LETT, NO. 2, D , Bu- 50 BYBEL DER NATUUR. Bufching; die de bezorging der verdere uitgave op zich genomen, en tevens zyne geleerde en bondige aenmerkin- gen by die van den Heer Donat gevoegd heeft; met ovg- mêrk om dien arbeid verder te achtervolgen. Op het in- zien der oordeelkundige uitvoeringe , is men ook hier te Lande wel dra te rade geworden, om dit Werk in onze Nederduitfche Tale over te brengen; en de Eerwaerde Heer Meijer, (der oordeelkundige Waereld , van wegens zyne bekwaemheid, bekend,)heeft de moeite wel op zich willen nemen, om zynen Landsgenooten hierin ten dien- fte te ftaen3 van welken arbeid het eerfte Stuk des eerften Deels thans het licht ziet. Het hoofdbedoelde van den Heer Scheuchzer was, het Natuurkundige, waervan de Heilige Schryvers gewagen , en waerop hunne gezegdens fteunen of zinfpelen, te ver- klaren; en even dit ftelt men zich in de aentekeningen voor. De Tekst is het Werk van Scheuchzer , van overtol- ligheden gezuiverd, en met ene grotere Letter gedrukt. Hieraen volgen de aentekeningen van den Heer Donat , verder ook die van den Heer Bufching,en tevens die van den Eerwaerden Meijer; welke allen met ene kleinere let- ter gedrukt, en onderfcheidenlyk aengewezen zyn. De Eerwaerde Meijer,den arbeid van Donat en Bufching met oordeel nagaende, heeft reden gevonden , om hen niet al- toos flaefsch te volgen, maer wel eens de vryheid te ne- men, om ’ een of ander over te flaen, en zomtyds ene ‘kleine verfchikking te maken; voegende te gelyk zyne aenmerkingen by die der andere Heren; waernevens ook ‘komen enige korte Verhandelingen van zyn Eerwaerden , over zommige onderwerpen, die nog wel eene byzonde overweging vorderden. Men kan hieruit afnemen, dat dit Werk in deze Nederduitfche uitgave nog cne merkelyke verbetering ondergaat; en de ocfengrage Lezers zullen, in het doorbladeren van °t zelve, tover reden vinden, om te wenfchen, dat de Eerwaerde Meijer dit dus aengevangen Werk verder zal mogen voltgoien. Zy die de waerde der Natuurkennisfe in °t algemeen , en heer byzonder nut ter ophelderinge van de Bybelfchrif= ten recht bezeffen (*), zullen ongetwyfeld met groot ver- maek C*) Vind men hier of daer in ons Vaderland nog lieden van enige oefening, die het ongeluk hebben van deswegens ọn- kundig, en met vooroordeel tegen het beoefenen der Saar A en- BYBEL DER NATUUR. St mack zien, dat men dit Gefchrift, dus aenmerkelyk ver- beterd, in onze Tale gemeen maekt; ze zullen ’er alomme ene oordeelkundige belezenheid , met een fchrander gebruik vaa dezelve, in ontmoeten , die hun, in verfcheiden geval- len, veel lichts zullen geven , ten beteren verftande der Hei- ge Schrift, of de behulpzame hand bieden , om het bedoelde van derzelver Schryveren met een welwikkend oordeel na te gacn. Het thans afgegeven Stuk begint met de Schepping van ’t Heelal, Gen. I. en eindigt met Noachs uitgang uit de Ark, by welke gelegenheid God den Regen- boog tot een teken zynes Verbonds (telde; Gen. IX. 8— 17. waeraen ten befluite nog gehecht zyn, enige aenmerkin- gen — over de verandering der aerde door den zondvloed , —— en den hoogen ouderdom der menfchen voor den zondvloed; mitsgaders ene beantwoording der vragen, — of men de historie van den zondvloed ook in een verbloeme den zin kunne opvatten? — en, of ‘er ook andere volken kennis van gehad hebben ? In dit gedeelte levert ons de Eerwaerde Meijer, buiten zyne aentekeningen, by die van den Heer Donat gevoegd, ook nog vier beknopte Verhan- delingen over —- de [traf der Vrouwe, Gen. HI. 165 — de Cherubim en het vlammend Zwaerd, Gen. Ill. 245 — Kains teken, — en Kains Stad, Gen. IV. 15, 17. —— Gaerne zouden wy hier het hoofdzaeklyke van éne dier Verhandelingen overnemen; maer zulks zou te veel plaets beflaen , of wy zouden het al te fterk moeten inkorten. Wy zullen des, voor tegenwoordig , liever ene byzondere aente- kening van zyn Eerwaerden ter proeve uitkiezen, eu ons bepalen tot ’s Mans aenmerking , wegens Adams toeverzicht op Edens Hof, gemeld Gen. IL. 15. De Heer Donat, opgemerkt hebbende, dat Gods oog- merk, by °t plsetzen van den Mensch in °t Paradys, vo gens V. IŞ, Was, om het zelve te bouwen en te bewaren , te- kent acn, dat de Heer Richel dit vers aldus vertaelt. God zettede den mensch in den hof van het land Eden, ten einde hy het zelve bouwde en ’er opzicht over hebben zou; Rie us kennisfe ingenomen te zvn, dezulken zouden wy raden, den aenp'yzenden Brief van den Hoogleeraer van Nuys Klinkenber en de Voorreden van den Eerwaerden Meijer, voor dit Wer geplaetst, met oplettendheid te lezen; als waerin duidelyk getoond word, hoe onontbeerlyk deze kennis zy, voor een welgeoefenenden Godgeleerden ‚en een rechtfchapen Uitlegger der gewyde Bladeren. la] Gal 52 BYBEL DER NATUUR. dus het toeverzicht niet op den hof, maer op het land Eden. Hy grond zich op het alhier gebruikte afixum m femin.; doch de Heer Donat is van oordeel dat dit niet betrekkelyk gemaekt kan worden tot {TW , °t welk van ’t manlyk geflagt is, maer ziet op het v. 9 gebruikte woord. MID INs het aerdryk, hoedanig een aardryk ’er ook in ’t Paradys was (*). „, Maar behoeven wij, (vervolgt de Heer Meijer ,) hier zoo verre wel, met den Hr. DONAT, te gaan, om deeze ‚woorden op de vs. 9. voorkomende aarde betreklijk te maken? Het woord }À is van beide de geflachten, hebben- de in zijn meervoudig getal niet alleen ©), maar ook ruim zo veel FJ. Dus verhindert ons niets, maar inte- gendeel eischt het verband, dat wij de woorden TIYAY €718 op het onmiddelijk voorgaande [TS-[à betreklijk maken. Van welk geflagt nu ook het woord (Y$ zijn mo- ge, dat doet hier niets ter zaake , dewijl het tog afhangt en geregeerd wordt van het woord ?J. Edens hof moest de mensch dan, naar Gods oogmerk bouwen. Niet opgelegd tot een werkloos leven, of ledig-gaan , moest hij, niet tegenftaande zijn gelukkig lot, en den ruimften overvloed, waarmede hij, door de gunst van zynen Ma- ker, zich omringd vond, werken, zijne handen en lig- haams-leden, midsgaders ook zijne redelijke vermogens, in zulke uitwendige bezigheden, als zijne beftemming me- de bragt, oeffenen. En dit was hem lust en vermaak, dit was zijn leven; naardemaal hij van vermoeijing niet wist , die den tijd tusfchen rust en werken behoorlijk verdeelde , die boven zijne krachten zich niet aanftrengde , die geene Ongeftuimige driften prikkelden, dien de arbeid ook niet verveelde, die toen nog vrij was van het geene met zynen arbeid. na zijnen val, verzeld ging, en nog zijn nako- melingfchap daaronder doet zwoegen en zweeten, en eenen dikwijls verveelenden last doet oirdervinden. Arbeiden - moest *) De Eerwaerde Meijer, die zich in de Overzetting der behandelde Schriftuurplactzen , boven ieder Hoofdítuk gefteld, van cene vrye vertaling bediend heeft, om het byzondere tael- cigen der Hebreen , naer den aert onzer tale, zo veel hy kon- de, uit te drukken, vertolkt dit vers aldus. Jn deezen Edens hof nu leidde en brggt de Heere God den mensch, die hem zeive bouwen, en "er het opzicht over hebben zou. EYBEL DER NATUUR, 53 moest de menseh dan, naar Gods oogmerk , hier wel van Moses als de rede, waarom de mensch van God in het Paradys overgebragt wierd, flechts opgegeven; dog onge- ' twijfeld ook wel van God aan den mensch bevolen: dit eischten, ook zijne krachten en vermogens, hem, om ze door gebruik en oeftening behoorlijk te betteden, van God verleend. Dit vloeide ook uit de orde der dingen, en de betrekkingen, die de mensch ’er op, en die de dingen buiten hem op hem hadden; dus moest hij ook voor zich- zelven, en voor zijne natuurgenoten , met welke hij in °t vervolg in maatfchappij zou leven, nuttig zijn. » Dan zoogereedelijk zich de zin van deeze uitdrukking opdver , zo veel verder fchijnt die in de volgende te zoe ken te zijns het zij men het woord VW door bewaren „ behoeden , onderhouden, of opzicht hebben vertaale, hier ontdekt zich nochtans eene zwarigheid. Want de vraag moet zich hierbij terftond opdoen: waartegen moest dan die hof, waartegen deszelfs gewasfen s boomen en vruch- ten bewaard worden? Was ‘er toen reeds het geen ’er nadeel aan kon toebrengen? Was ‘er in dien ftaat der geheel onfchuldige natuur, buiten den mensch, die vallen kon, kwaad te duchten, waardoor die heerlijke lusthof „ Gods werk , gefchonden , ontluisterd , en voor den mensch, of andere des benoodigde fchepfelen, minder voordeelig kon worden? Wij kunnen nu op deeze vraagen geen voldoend antwoord geven, of wij zullen icts van die bij veele diepgewortelde begrippen , aangaande dien eerften itaat en tijd, en ’ lot onzer eeríte voorouderen , welken veelen, veclligt, zelfs geen arbeid zouden toeftaan, indien het hier niet uitdruklijk geleeraard wierd, moeten vaaren laten. Men ftelt zich namelijk, door te verre getrokken verbeeldingen, dien {taat weeltijds voor als volttrekt van alle onvolmaaktheid, en van natuurlijk gebrek zelfs onthe- ven: men verbeeldt zich dikwijls eene volmaaktheid, die de vatbaarheid der dingen te boven gaat, of wel zelf de natuur der dingen om verre ftoot: men wil daar alles, het geen men zich thans verbeeldt ongenoegen te ver- oorzaken, verbannen hebben. „‚Maar hier moeten onze begrippen’, zander buitenfpoori- ge in ongegronde verbeeldingen na te jaagen, naar de aanleiding van Gods woord, en de natuur en zamenhang der dingen gefchoeid worden. Wij vinden hier, om nu ter zaak te komen, dieren van veelerlei foort, die, door hun vertreeden, loopen, eeten en anderzins fchadeliik D 3 zijn s4 BYBEL DER NATUUR, zijn konden. Zy waren in den hof, toen ze, op Gods beftelling, van Adam hunne namen kregen: zij fchijnen ecnen vrijen toegang daarin gehad te hebben; want wij vinden de flang vervolgens bij de eerte menfchen, om hunne verleiding te bewerken. Zouden nu deeze geen fchade doen, en willen wij niet eene geduurig onmidde= lijk tusfchenkomende en dit belettende Almagt hierbij te hulp roepen, dan moest de hof door den mensch bewaard worden, In de dieren lag de vreeze voor den mensch, en nu zoo wel, en ruim zoo zeer dan naden zondvloed ; elijk wij Gen. IX. 2. vinden. Door zijne tegenwoordig- hei kon hij ze afweeren, door een woord, door eenen wenk ze affchrikken. De mensch moest, naar Gods oog- merk , zoo veel hij er toedoen kon, den hof beswaaren, en in dien faat houden, waarin hij dat goed van God ontvan- en had, En hierdoor kon de mensch ook mede zijne heere chappij over de dieren oeffenen.” De voortreflykheid , nuttigheid en noodzaaklykheid van de Ge. Jchiedenisfen des O. T. betoogd , in eene Redenvoering over I Cor. X. 11. Door Y. V. HAMELSVELD. $. Th. Dr. en Predikant, Lid van het Provinciaal Utrechts Genoodfchap, Te Utrecht, by A. v. Paddenburg en J. M. v. Vioten. Behalven het Voorbericht 36 bladz, in gr. octavo. ' y gelegenheid der gewoonte in de Utrechtfche Kerke, om, geduurende den Winter, op den dag des Herens en des Vrydag avonds, in de Domkerk een Hoofdftuk uit de zogenoemde Historifche Boeken des O. T., by vervolg te verklaren, heeft de Eerwaerde van Hamelsveld deze Leerreden, als ene foort van inleiding tot die ftoffen , uitgefproken. Zyn Eerwaerde ftelt zich, als ter weder- legginge van de minachting, cie zommigen voor dit gedeelte der Heilige Bladeren betuigen, voor, aen te too- nen: (1.) de uitmuntende voortrcfiykheid; (2.) de onge- mene en wyduitgeftrekte nuttigheid}; (3.) en vwolftrekté noodzaeklykheid deezer Gefchiedenis, Voorts ftaeft hy (4.) dit alles, met het gebruik dat men ’er onder de da- gen des O. T. van gemaekt heeft, en ’t gezag van Jezus Christus en deszelfs Apostelen, die ons, ook onder het N. T. tot derzelver beoefening opleiden ; en befluit ten Jaetfte zyne Leerreden met ene korte opwekking, verma- ning en vertroösting. In de behandeling van dit onder- werp Y. VAN HAMELSVELD , REDENVOERING, 55 werp is de Leeraer zo wel geflaegd, dat men zyne Lecer- reden -ongetwyfeld met genoegen kunne doorbladeren. Men hoore hem, (daar hy de nuttigheid van het nagaen dezer Gefchiedenisfen, als Mensch, als Bur er, en als Christen, ontvouwt,) byzonder als Burger preken, in welke betrekking hy zich indezervoege uitlaet. s» Vestig ik, als Eurger en lid der famenleeving, het oog op deeze gefchiedenisfen, dan vind ik in dezelven de voordeelen, die Vryheid — Eendragt en Vrede hebben, boven dwinglandy — werdzeldheten- —- en het verwoes- tend corlog. In de gefchiedenisfen van Jsraël zie ik een vrY Volk, het welk, onder Gods beftuur, vah niemand afhanglyk , geleid door zyne Oudften, de Hoofden der Stammen, en Vaders der Huisgezinnen , alle de voorrechs ten der Vryheid geniet. Een Volk, het welk, on- derdrukt zynde door geweldenaars, zich in Vryheid hers ftelt, en zyne rechten herneemt! - Ik bewonder onder dit Volk Mannen, die hun leven voor Vaderland en Vry- heid waagden, en de fchrik waren der Dwingelanden! Ja, onder het zwak geflacht vind ik Pas, -~ Heldinmen , die den onderdrukker van Jsraël , de ftraf zyner moorderyën en rooveryën met zyn bloed doen boeten; Deboras s Moeders in Jsraël, die de Helden opwekten ten firyde voor het Vaderland , en den lof van deszelfs Verlos- fers zongen. Wyze vrouwen, gelyk de vrouwe te Thekca, die daor voorzigtigen raad te fiad behoud > ên, roy den dood vau éénen oproermaaker , Burgerblocd aart ! GN | ij in dat zelfde Israël betreur ik de dwaasheid van een volk , dat zynen voorfpoed niet dragen kan; dat de fla verny, onder de Koninglyke alleenheerfching , verkiest bo- ven het heilryk' genot der Vryheid. En thans ont- dek ík het groot onderfcheid tusfchen deeze beide, en verklaar, dat, — wanneer ik in het Boek der Richtee ren: Het land was flil 40 jaaren, gelyk onder Othni- ël Het land was ftil 8o jaaren, onder Ehud enz. dit ftil en vreedzaam genot van vryheid en vrede my veel aan- minniger en ftreelender toelacht , dan alle de ‘grootfche overwinningen van David, of de oogverblindende luister van Salomons beerlykbeid. zalk pryze in Israëls Staat , zoo lang die een vry Gemee. nebest is, — — Hoofden der Vaderen, Voorgangers des Volks, Verlosfers van het Vaderland, die, warsch van eerzucht, het oppergebied ook zelfs dan, wanneer het D 4 | hun 56 Je VAN HAMELSVELD, REDENVOER ING, hun aangebooden wierd, weigerden te aanvaarden. =—— Een Gidion! ks —- zeide deeze voorftander van de Vryheid, — — Ik zal over uw nist heerfch n, ook zal myn zoon over u niet heeifchen: de IIEERE zal over u heer- fechen! — woorden die waardig zyn, om in den Tempel der VRYHEID, in het hart van alle Vryheids-Zoonen, met blyvende letters gegraveerd te zyn! „Oa ik over tot de Gefchiedenis van Israels en Yudas Koningen, dan fchittert deeze waarheid my in de oogen y dat de troon van eenen Vorst nimmer vastftaat, indien hy nict onderfteund word door de zuilen van de liefde en ach- ting des Volks, zo wel, als van rechtvaardigheid en ge~ rechtigheid. Ook in dit gedeelte der gefchiedenis: ontmoet ik groote Mannen, die het Vaderland beminnen, en moeds genoeg hebben , om tegen den Koning, die mis- bruik maakt van zvne magt, en zich tegen zyne Onderdaa- nen alles meent geöorloofd te zyn, te zeggen: — Gy zyê die Man! -— Dan dat ik niet verder uitweide enz.” mmm Ee EE B aar Bondel van Kerkelyke Redenvoeringen, waar in de Leer van Zaligheid, doer het Geloof in Fezus Christus, een- voudig verklaard, en ter beoeffening van Euangelifche Godzaligheid aangedrongen wordt. Door J. je LE SAGE TEN BROEK. A. L. M. Ph. et Th. Dr. Prof. Honor. Philof. en Bedienaar des Godlijken Woords te Rotter. dam, Lid van de Zeeuwfche en Utrechtfche Genootfchap- Pen. Eerfte Deel, Te Rotterdam by |. Pols 1783. Bee halven het Voorbericht en den Inhoud 391 blad. in gr. octavo. z ne welgeregelde uitlegkunde, ene gefchikte ontvouwing Ader Godsdienftige voorftellingen , naer ’s Mans leiding, en ene ernftige aenmoediging ter betrachtinge, in een def- tigen ftyl opgefteld, maken deze Kerkelyke Redenvoeringen- deerzaem en opwekkelyk. De Eerwaerde Je Save ten Broek behandelt hier in cif Leerredenen de volgende onderwer- pen. ‚‚(a.) De betaamelijke plicht en eigenaartige ge- moedsgefteltenis van eenen Euaugeliedienaar, afgeleid uit het voorbeeld van den Apostel Paulus , over Rom. I. 16. (2.) De kragtige drangreden, waarmede een rechtgeaart Euan- erge, in navolging van Paulus, moet worden aange- poord, om menfchen te beweegen tot het geloof in Jezus Christus, over 2 Cor. V, 11. (3.) De Gode betaamende en J. J- LE SAGE TEN BROEK, REBENVOERINGEN. 57 en God verheerlijkende vrucht der Fuangelie-verkondiging, in allen, die het Dooren, waardoor een rechtgeaart dienste knegt van het zelve moet worden aangefpoord „ oi overal, en ten allen tijde, in dat werk, ieverig, oprecht en ge- wouw, te verkeeren, over 2 Cor. II. 14—i7. (4) De waare belijdenis en afftand. van zomden, gegrond in, eft aangedrongen door, de beloften van Gods barmhartigheid in Christus , over Spr. XXVIIL 13. (5.) Het ééne noodige „ om aan de beloften der Godlijke gunst en goedertierenheid deel te krijgen , de kennis , de bekentenis zyner ongeregtig= heden, over Jer. lll. 13. (6.) Het tugtmeesterfchap der Wet, onder de oude huishouding van Mofes, over Gal. Jil. 24. (7.) De voorzigtige befcheidenheid , en zagtmoes dige Wysheid , waarmede Jefus zijne vijanden befchaamt 5 benevens de uitlokkende vriendelijkheid , en gepaste ge- trouwheid , waarmede Hy zondaaren behandelt, over Poh. VIH. ı—~1:. (8.) Het getuigenis, dat Jefus geeft van Joannes den Dooper, en van zig zelven, ten hbewijze dat blij de Christus was, en dat het Koningrijk der hemelen was nabij gekomen, over Matth. XL. 11. 12. (9.) De ons gelukkige gefteldheid des Joodfchen volks ten tijde van jezus omwandeling op de. aarde, en. de aanftaande vers waesting- van het zelve, afgebeeld in de gelykenis van eenen vijgenboom, die om zijne onvruchtbaarheid vers vloekt wierdt, over Marc. XL. 12—14, 19—21. (10,) over het ‘zelfde onderwerp, en (11.) De hoogfte betaames lijkheid ‘en uitneemende veiligheid van het geloovig toes vlugt neemen tot God, afgeleid uit de ontdekking van zijne gadelooze goedertierenheid, vooral in de wegen zijs ner genade , als eenen genoegzaamen grond des geloofs, over Pf. XXXVI 8” Veelligt zouden zommige Leden der Hervormde Kerke min of meer vreesachtig zyn voor ’t doorbladeren dezer Leerredenen, om dat de Eer waerde je Sage ten Broek, door enige nauwkeurige navor fchers der Rechtzinnigheid te Rotrerdam, van onrechtzin« nigheid verdacht gehouden word; dan ter hunne gerust- ftellinge dient, dat ze in dit geval des aengaende niet te duchten hebben; want deze Leerredenen zyn gevifiteerd en geapprobeerd door de Eerw. Clasfis van Schieland. | D 5 | Ver- 58 . VERHANDELING Verhandeling van den uri r Catechismus , door twee Godgeleerden. No. 5—8. Te Utrecht, by S. de Waal en G. v. d. Brink, Jansz. 173 dn groo octavo. en houd, in beantwoording aen °t oogmerk van dit Gefchrift, beftendig denzelfden voet in het verkla- ren van den Heidelbergfchen Catechismus; en legt het in- zonderheid toe op ene klare voordragt der zaken , die te verhandelen zyn. Tot ene proeve hier van verftrekke de recht oordeelkundige are welke in dezen ter ver- klaringe van het geloof gelegd word, om het zelve uit zy- nen eerften grond of kundigheid op te halen. s, Het geloof in °t gemsen is, {zegt de Opfteller dezer Verhandelingen „) niet alleen eene toeftemming aan eenig ge. kent getuigenis, maar zodanige toeftemming, waardoor men overeenkomftig dat getuigenis aangedaan en werkzaam wordt. Hieruit volgt datt. alle geloof vooronderftelle twee dingen. Moor eerst een zeker getuigenis het welk ons van een of ander Perfoon. aangaande eene of andere zaak ge- tuigd wordt, waaromtrent het geloof fleunt , of op de gc- loofwaardigheid des getuigers, of op de baarbiykelykheid van het getuigde, of op die beiden te gelyk. Ten tweeden, eene kennis of aren van dat getuigenis, dewyl ik onmogelyk wat toeftemmen kan, waarvan ik geen kennisfe hebbe. 2. Dat alle geloof beflaa in eene toeftemming, aanneeming of voor waaragtig houding van dat getuigenis. g. En tot zyn gevolg heeft dat men overeenkomftig dát ge» tnigenis aangedaan en werkzaam wordt. Vindt men daar in geen belang, dan is men onaangedaan daar over, en werkeloos daaromtrent ;- maar vindt men al belang daarin ; dan wordt men aangedaan en werkzaam naar vereisch van de getuigde zaak: is dezelve iets kwaads, men gevoelt {merten , en wordt werkzaam , am het zelve , zoo veel moog- lyk, af te keeren; maar wordt 'er wat goeds getuigd , men - wordt aangedaan met blydfchap en genoegen, en werkzaam om het zelve in bezitting te krygen. —— Op deeze wyze blyft men , onzes bedunkens, eerst regt by de kundigheid van geloof, by het degkbeeld van gelooven (*). ke Ce- » (*) Hier in, (zegt de tweede Godgeleerde, of Uitgever van dit Gefchrift,) heeft onze geleerde Schryver groot gelyk, en dit niet opgemerkt te hebben is oorzaak, dat men nict zelden be. VAN DEN BEIDELB. CATECHISMUS. 59 deezen vooraf gelegden grond zullen wy nu het Goddelyk heil. vatiend geloof wat Klaarder begrypen konnen, waaraan het veen befchryvingen van het zaligmakend geloove aantreft , welken zeer van den anderen verfchillen , en welken den waaren aart des ger leef: misfen, en andere denkbeelden behelzen; waardoor zeet ongelukkig, in een ftuk van zoo veel gewigt, donkerkeden en verwarringen by de Christenen veroorzaakt worden. — Zy die der Bybeltaalen niet kundig zyn, moeten niet denken, dat de Hebreeuwfche en Griekfche woorden andere denkbeelden, dan ons Nederduitfche met zich brengen, want zy fluiten juist dat zelfde begrip in zich. Het Hebreeuwfche komt van vastig= keid, waarheid, gelyk zelfs een ongeletterde uit het woord AMEN, waar van bet komt, oordeelen kan, en zegt dus iets woor zeeker, voor waar te houden; en het Griekfche komt van evertreeden, waar van de uitwerking her geloof, dut is, de over. treeding van de waarheid is. De Bybel geeft ook die kundigheid zecr duidelyk op, in de bekende plaauen, Joann. 3. 32, 33 en 1 Joann. 5. 9 en 10. Wanneer onze Godgeleerden zeggen, dat hongeren en dorften naar de geregtigheid , dat aan- neemen, eeten en drinken van Christus, dat toevlugt neemen, ka> men tot Christus, dat veele andere werkingen, waarvan Gods Woord preekt, GRLOOVEN is in den Bybeiltyl, dan moet men door deezen fleutel dat geheim openen. Alle die genoemde en bedoelde werkzaamheden zyn gevolgen van het opregte geloof; welken daar van niet konnen afgefcheiden zyn, fchoon ze, maauw gefprooken, HET GELOOF zelve niet Zyn. Men heldere dit door een of ander voorbeeld op. Daar wordt ons verhaalt en verzeekert dat ons huis in brand flaat, wy gelooven daz, wy neemen dat opregtelyk voor waarheid aan, dan worden wy ontflelt en bedroeft, wy verlangen naar redding, wy loopen naar huis, wy flelien alles, wat mooglyk is, ter blusjching te werk, enze Eik tast als met handen, dat die. aandoeningen en werkingen uit het geloof volgen, en, fchoon ze het geloof zelve niet zyn, nog- tans zoo onaffcheidelyk daar van zyn, dat, indien men die aan; doeningen en werkzaamheden in ierand, op zulk een verhaal; niet befpeurde, men tot hem zeggen zoude, gy fchynt het niet te gelooven! —— Dâar wordt aan iemand verhaalt, dat hy in eene zekere flad eene groote erfenisfe ontvargen kan. Hy gelooft dat, neemt het voor waar aan, dan wordt hy werblydt, vervult met verlangens daarnaa, hy reist derwaards , doet alle moeite om die erffenisje werkelyk te bezitten, enz. Wie ziet nict, dát die aandoeningen en werkzaamheden uit dat geloof vleeijen ? Schoon hy niet naauwkeurig fpreeken zoude, die zeide, dat blydezyn, dat verlangen, dat reizen is GELOOVEN , zoude het egter waar zyn, dat, indien hy dat verhaal niet geloofde, alle die aan- doeningen en werkzaamheden by hem geen plaats zouden ig EN. | 6o VERHANDELING VAN DEN HEID. CATECH. yeelen hapert, die wel eens met den Catechismus verleegen zyn, en die, of fchoon zy in de beoefening de zaak ken- nen, in de befchouwing nogtans wel wat meer licht noodig hebben. Wy hebben tot dat einde het zoo aanftonds gezeg- de flegts over te brengen tot Goddelyke en Geestelyke din- gen. Het opregte geloof zal dan hierop uitkomen. „, Het „> is die werkzaamheid der ziele, waar door zy Gods geken- s> de getuigenis tceftemt , voor waarachtig houdt , zo dat zy an EERE aan dat getuigenis aangedaan en werkzaam wordt. „ben. Als men nu dit tot die Bybelfche uitdrukkingen overbrengt. dan zal men alles gemakke!yk ontwarren „konnen. Broederlyke Mirieven, aan werfcheiden jonge Heeren, van Je €. LAvVPTER, Predikant te Zurich. Uit het Hoog- duitsch, Ins Gravenhage, by}. v. Cleef ‚1785. dn groot octavo 162 bladz, aer de verfcheidenheid der Perfoonen, inzonderheid met betrekking tot de omftandigheden, in welken zy zich bevonden, zyn deze Brieven op ene verfchillende wyze ingericht, doch zy komen hierin overcen, dat ze een aau- tal van deugdinboezemende lesfen behelzen: en van dien aert zyn ook de in ’ flot daerhy gevoegde Gebeden: des men, met ene opwekkende ftichting, een Godsdienftig gebruik van deze verzameling kunne maken. Men leze „tot een voorbeeld , de volgende, in één dezer Brieven, ten flot alleste famenvattende voorftelling , welke dus luid. s», Weltevredenheid met den Hemelen de aarde; vreugde in waarheid en deugd; vereeniging met al wat gocd3; vro- lyk, ‘dankbaar genot van al wat zuiver is, welks genot geen nadeelig gebrek na zich trekt; welks vergenoegen rooit fmert van het hi word — flille , op ene, ges ruste opmerlzaamheid op alle werken, werkingen en we- gen der hoogfte wysheid en goedheid. Innige vere eering van alle haare inrichtingen 5 kinderlyke onder- werping aan alle haare leidingen ; moedig vertrouwen in alle gevaaren en ongelegenheden3 oefening in daaglykfche aan- bidding en lofzegging van Hem, die wil, dat allen door alles wyzer, beter, van lyden meer bevryd , in hun levey vrolyker worden. — Vereering van zyn beeld in alle menfchelyke gedaanten. Openhartigheid jegens eik MOUW a J. C. LAVATER , BROEDERLYKE BRIEVEN, 6x wouw, wys en beproefd Charakter. Standvastig- heid jegens ieder onbefcheiden vrager en befpieder; beproe- ving van alle dingen, naar derzelver werklyken invloed op de menschlyke vryheid en gelukzaligheid, Vasthouden aan het beproefde; afkeerigheid van alles, dat ons vau Goden van ons zelven afleid; genoegzaame trouwe in ge- zindheden , beloften, verhaalen, getuigenisfen en handelin= gen — fterkte in het lyden; geweld over Zichzelven ; ont- hoeding van alles, wat ons drukken mogt; overleg voor alle daaden; moed by alles wat wel overlegd is; goede hoop op de beste uitkomst en duurzaame onderfteuning. Gezette gelaatenheid by alle tegenfpreeken van bui- ten, als men zichzelven niets te verwyten heeft; ernftige voornemens, en volhoudende bezigheid , om alles te verbe- teren en te vergoeden , wat door eigen fchuld verzuimd en mislukt is; onverbiddelykheid by alle verleidingen tot on- deugd of tot vernedering van ons zelven —- {nelle bereid- willigheid tot al war goed is, waartoe men roeping en kracht mogt hebben — gewillig infchikken , daar deugd en waarheid niets te lyden heeft — mannenkracht en kinders lyke eenvoudigheid; toegevendheid jegens anderen, ftreng tegen zichzelven. —- Befcheidenheid jegens alle feilende en zwakken; verachting van alle boosheid en valschheid —- onophoudelyke oefening, om zich in de plaats van an- deren te tellen. —— Oefening, om alles, wat men doet, of fpreekt, of denkt, of begint, of lydt, als den Heere te doen — voor lem te leven, die voor ons ftierf — of met één woord: de zin en geest van Christus; navolging van Hem; Christendom. —- Dit is het, en dit alleen, het welk den mensch tot het edelst, gelukkigst en vrolykst wezen maakt. Dit is het, myn dierbaarfte , dat ik U, als het oogmerk van Uwe reize en leven , als het waar- digfte doel van alle Uwe pogingen, zoude willen aanbe- veelen.” ‘Thefes Philofophico-Phyfice inaugurales, que ignem Aë- reum caloris naturalis, fanquinis rubedinis, & vite ani- malis caufam determinantem ponunt. Auctore. ADRI- AAN VAN SOLINGEN. Traj. apud 4. v. Paddenburg, 1783, in 4to. m. f. 