VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
En zo zou men ook met reden hebben mogen verwagten, dat zyn Eerwaarde, zich bepaald uitlaatende over de egtheid der betwifte woorden r Joh. V. 7, niet flegts in ’t algemeen gezegd.zou bebe ben, dat die woorden worden, aangetroffen in Griekíche Hand- fchriften, wan ruim zao groote naakwkeurigbeid en waarde, als die Waar in dezelven niet te vinden: zyn: maar-dat hy uitdrukkelyk gemeld zou hebben, welken die Handfíchriften, en waar dezelven te vinden zyn: te meer daar ’t hem niet wel onbekend kan wee- Zen, dat 'er gevonden. worden, die ftaande houden, dat deeze betwifte woorden jn geen Griekfích Handfchrift, dat van eenig gezag is, of wel in geen Griekfch Handfchrift voor ’t jaar 140a gefchreeven, voorkomen. Het Leerituk zelve valt of ftaat zeker niet met deeze verfchillende denkbeelden , als behoorende dezel- ven niet tot een Theologifch, maar tot een Oordeel en Gefchied. kundig onderzoek van zaaken, die betrekkelyk zyn tot de byzons derbeden en lotgevallen van dit Leerftuk, Kort Vertogg van den Staat en de Gefchiedeniffex der Kerke, van de Scheppirige tot op Chriftus. Door Foeke Sjoerds. School- Dienaar te Nykerk in Ooftdongeradeel. Te Leeuwaarden, by Pieter Koumans 1761. Eerffe Deel, behalven de Voorreden , d enz. 740 bladzyden in quarta.. It eerfte Deel, het welk zich uitftrekt, tot aan het einde der Z Babylonifche Gevangenifle , behelft een geregeld Gefchied- OO Cee 4 | en 739 VRYMOEDIGE AENMERKINGEN, en Tyd-kândig berigt van de Kerklyke Hiftorie des Ouden Tefta: mentes , in ene gelyktydige aán een fchakeling met de gefchiede. niflen der meeft bekende aloude Volkeren : indiervoege dat in ieder Tydperk, (zynde dit Deel in vyf Tydperken afgedeeld, } eerft de Kerklyke Gefchiedenis onpvouwd, en vervolgens de ge- Jyktydige Wereldiyke Gefchiedeniflen voorgefteld worden. Het beloop van dit Werk is van dien aart, dat het door °t Gemeen zaet vrugt gelezen kán worden, om een oppervlakkig denkbeeld van de voornaamfte gefchiedeniffen en derzelver aan een fchake- ling te verkrygen. ` Nieuw: Denkbeelden of Leerregels over de Spraakkanft , de Wel- fpreekendbyd , de Digtkunde en de Wysbegeerte, uyt bet Frans vertaald, door Jan Sinkel. En door den Vertaalder vermeer- dert, met Leerregels over de Spellinge En eene verdedinge voor de Letter Y, tegen de Heer B Huydecoper. Te Amfierdam, by J. Schuring. Behalve ene korte Opdrag en ’t Voorberigt. 59 bladzyden in groot aayo. Or | E W Y hebben in deze nieuwe denkbeelden geen byzonder nieuws YY gevonden, en hog men 'er den naam van Leerregels aan kan geven, begrypen we niet: het ftukje beftaat uit loffe fpreu- ken, die meerendeels geen verband met elkanderen hebben. Tot gen (taalfje hier van dienen de volgende over de Wysbegeerte. s Wy Ontdekken onze ygen kragten, en die van de Natuur als » Wy haar tragten te doorgronden. o ' „ Het gemene gebryyk der dingen, veryft geene volmaakte s POR diepe kenaiffe. ‚‚ Hoe meer de dingen in haaren grond zyn verborgen, des te „ minder fchynen zy nootzakelyk, om ze tot onderhoud van het „ leven of het geluk, te moeten Kennen. » In de verklaring der Natuur is het veel gemakkelgker, om „ ze te betwiften , als te verdedigen. » Tot heden, hebben de Natuurkenders te vergeefs een alge: » meen en vplmaakt Leerftelfel gezogt. ‚‚ Het Sterrekundig Leeritelfel van Kopernik , is zeer waat: » fchynelyk. Men zou de grenzen nog gaande van het Geheel algemeen wel kunnen bepalen. Het is een groote vreemdeling te zeggen, dat het Geheel niet als voor de Mens en de Aarde is gemaakt. Het kan wezen dat de Sterren die de lucht schijnen, de broedsters zijn. Veel aandacht moet, komt ons voor, zeer weinig en zonderling denken, die zulke algemene spreuken nieuwe denkbeelden en Leerregels noemt. Met meerder rede had de Heer Vertaler zyne zogenoemde Aterregebs, of liever verwarde en terloops gefchrevene aanmerkingen, over de spelling, met den bijnaam van nieuw herschrijven, mogen opvallen, inzonderheid ten aanzien der Spelling en Taalkunde; als zijnde hij hier in menigvuldig zo bijzonder, dat het ons niet voorstaat zodanig en eene schrijfmanie bij een taalkundige. Schrijver, gelijk onze Auteur voorkomt; ontmoet te hebben. Ten getuigen hier van strekken de volgende voorbeelden. Onze Schrijver heeft aan voor aan, en dus aangenomen, aanvaard, enz. zo ook zeldzame en zeldzame voor zeldzaam en zeldzaam, De gewone spelling van een of, gelijk sommigen willen, eet wordt door hem opgekort in y; van hier sinlijk bij, gebij, gebleekt, wynig, onderwijden, bijden, zo ook van den weg lyden, en na een stad rijzen, ingevalens arrabyden en bleef bijden. Het kenmerk van den derde persoon des tegenwoordige tijds, [schijnt bij onzen Auteur te zijn; van daar bij waand, zegt, spelt, en dergelijke, waar voor men gemeenlijk schrijft waant, zegt, spelt, engag Hij schijnt geen zwaarheid te maken van den vierde Naamval te gebruiken in plaats van den eerste; bij voorbeeld, onze taalkundige [voor onze taalkundige] Heer heeft dat toe; daarover kan en moet mijn [voor mijn] Lezer oordelen. De woorden laat, zijn, dient, naam en dergelijke zijn volgens de spelling van den Heer Sinkel van ’t Vrouwelijke Geslacht, tegen het tegenstaande gebruik van onze betere Schrijvers. Wat eindelijk betreft de verdeling (waarvoor anderen zouden schrijven verdediging) voor de Letter T; wij twijfelen niet of de Heer Huydecoper heeft hier een misser begaan, doch de redenering van den Heer Sinkel zou ons niet van overtuigd hebben, zo wij in een ander denkbeeld geweest waren: nadat hij in een zeer verwarde redenering niet onduidelijk toont, dat hij den Heer Huydecoper niet verafgroot. Apologia Haariana of Ernstige Verdediging voor den Heere Jacobus VAN DER HAAR, Heel- en Hand-arts van de Stad en het Hospitaal der Heofstad van Hertogenbosch, is waar deszelfs laatste uitgekomen Verhandeling over de Natuur en Aard van de Klier: Knoeft. en Kankergezwellen: tevens aantonende de volledige mogelijkheid om deze laatsten daar in of uitwendig middelen. delen, dat is, door den weg van verdwijning, verzwaering, of afschieding te kunnen genezen. Door K.- AGNOMASTIX, Js groot onavondbarak 110 bladzijden, DE besprottende wijze van schrijven, door den Heer VAN DER HAAR, met betrekking tot de Heeren STORCK, DE HAEN en VAN SWIETEN, In een Geschrift, op den Titel van dit Werkje ge- meld; waar in ook de Vertaler van de Verhandeling van STORCK, Over de Cicuta, niet onaangevochten gelaten wordt, heeft niet kunnen nalaten veelen, by wien de namen van deze Mannen, niet zonder reden, in achting zijn, aanstootelijk te weten, en schrijven den Schrijver van deszelfde zo genoemde Verdediging, die zich on def 722 VREEMDE AANMERKINGEN den verfijnden naam van AGNOMASTIX verbergt, zeer getroffen, en te gelijk ontsierd en aangebracht te hebben, om' gemelde van DER 'HAAR de uitwerkingen van de Lex talionis te doen voelen. Het Werkje is met een scherp geschreven pen geschreven. De Op- dracht aan den Heer VAN DER HAAR zelf, in nabootsing van des zelfs Opdracht, zo wel als de Voorrede, is zeer kies, doch niet mindere stekelig. In de Verdediging, welke geheel schertsend is, worden enige algemene aanmerkingen over het Werkje van VAN DER HAAR, als van iemande persoon voortkomende, verdedigd. Behaagt het niet elk een, zegt de Auteur, het behaagt evenwel iedereen; en het kan aan den smaak der Lezers haperen. Zijn er eenige gebreken in, wie is zonder gebreken; en misflagen in het werk van een anderen aan te tonen, is geen moeilijke arbeid: ook bekent de Schrijver zelf, dat het met wat te veel verhaafting is opgesteld; en wordt van Hem niet als een volledige Verhandeling opgegeven. En men kan giften dat Hy, by een volledige Gra uitgaaf, zyne misavonturen zal bekennen en verbeteren. Hoe het zij, men zal moeten toegeven, dat de man, naar vermogen; zijn best gedaan heeft. Hierop volgt een Brief, als aan de Auteur gezonden; waarin Hem werk vermakelijk wordt, om naamlijk de zwarigheden op te lossen en te verdedigen, welken in deze Brief, tegen de beschrijving van de Natuur en aard der Klier- Kroefte en Kankergezwellen, in het geschrift van de Hr. VAN DER HAAR voorkomende, worden voorgehouden. Hierin wordt de bepaling van een Knoop en Kankergezwell, door genoemde Chirurgijn opgegeven onderzocht, en duister, onvoldoende en gebreklustig bevonden; gelijk ook 't geene vervolgens, door dezelfde, van deze Gezwellen, de naaste Oorzaak, en de ongeneeslijkheid derzelfde gezegd wordt. Waar tegen de Natuur van deze Gezwellen volgens anderen verklaard, over geacht wordt. Dit is wel het zaaklijke gedeelte van het gehele Werkje, en het is dit waarin het geschrift van de Hr. VAN DER HAAR meest ter toets gebracht, en in vele opzichten weerlegd wordt. Deze Brief is onderteekend f. ERNESTUS. Eer nu de Heer AGNOMASTIX tot beantwoording van deze overgaat, geeft hij nog enige gedeelten van een andere Brief, tot dezelfde softe betrekking, doch met wat meer ijver geschreven. Hierin wordt Meester VAN DER HAAR verwaandheid, onkunde, duistigheid in de schrijftelijke, ongelukkige redenerwijze enz. te laat gelegd. En deze Brief is onderteekend, g. RIXOSUS. Hierop volgt nu een antwoord op de twee voorgaande Brieven. De duifte schrijver van den Hr. VAN DER HAAR zal in dit stukje verdedigd, en het antwoord op de andere bezwaarlijke tot een volgend, als ware, gespaard worden; en in dit haalt de Schrijver nog eens diep uit met schertsen tegen en over den gemelden Heel en Hand-Art. Hetgene de laatstgenoemde Schrijver, in zijn Werkje, de Heeren STORCK, DE HAAN en VAN WIETEN, rechtstreeks betreffende, eht met aandacht op de krachteloosheid van de Cicuta, gezegd heeft, wordt ook hier en in dit geheel Geschrift, onaangekeken gelaaten, als of hier over in 't geheel gehandeld zou worden. Op het doen van belofte door VAN DER HAAR, van alles te zullen overgeven wat bij in de wereld bezit, aan bemiddelaars die eerst een Middel ontdekt waar mee alle ware Kankers volmaakt genezen konnen worden, maakt onze Auteur deze Aanmerking: „Eer ik met dit stukje eindig, moet ik den Heer VAN DER HAAR een ernstig verzoek doen uit naam van vele Zijn Genegenoten, te weten, dat het hem behaagt, hoe eenvoudig, hoe beter, een nauwkeurige opgaaf bekend te maken van al zijn bezittingen, om te kunnen zien, of het der voorwaard is, dat zij hunnen ijver verdubbelen tot het ontdekken van een middel waar mee alle Kankers volmaakt konnen genezen worden. Zij twijfelen geenszins, of zulks is mogelijk, uit hoofde zelfs van Zijn gulden aanbod, die zulks schijnt te ondersteunen, of anders vrij dwaas zou zijn, behalve, zeggen zij, dat de andere Vinding meermaal heeft doen zien, dat een edelmoedige benefactie meer dan alleen maar financieel steun biedt. loonende dingen mogelijk maakte, die te voor hen onmogelijk scheen. En hiermee eindigt dit Geschrift. Lees daar, een Oorlog ontstaan tuffchen twee Schrijvers, welke de gevolgen hier van zullen zijn, moet de tijd leren. Indien men ons tot Middelaars wilde verkiezen; wij zouden beide Partijen, raden, de Pennen neer te leggen, en een eeuwigdurende wapenstilstand te fluiten: om dat door Repliek en Duplice, op zulke Schriften, wel meer verbittering, maar zelden meer bevordering van waarheid voortgebracht wordt. Onderzoeken zou elk van deze Heren zíne vrijheid kunnen behouden, om over neutrale en nuttige onderwerpen te schrijven. Uitgezogte Verhandelingen uit de nieuwste Werken van de Sociëteiten der Wetenschappen in Europa en van andere Geleerde Mensen. Met nauwkeurige Afbeeldingen. Zesde Deel, vierde stukje 1741. Van Pagina 471 - 612. En vertelt welke zich in deze Verhandelingen voordoet, is een verhaal over de Manier om de Kraamvrouwen te verlooven van de Nageboorte, en de Voorzorgsmaatregelen die daar in, volgens de verschillende Omstandigheden, worden vervolgt; door de Heer Lever, thans Vroedmeester van Madame de Dauphine van Frankrijk. (Histoire de l'Acad. Royale de Chirurgie Tom. II. p. 216.) Wij hebben onze Vaderlandse Lektooren dit Verhaal reeds medegedeeld. Hierop volgt, De Nuttigheid van het te Paard Rijden onderzocht, door de Heer Joseph Benvenuti, Med. Doctor en Lid van het Keizerlijk Genootschap, als ook van de Sociëteit van Göttingen (Riflessioni sopra gli effetti del moto a Cavallo. Luik 1760.) De Schrijver toont, op een zeer bevatte manier, dat de verflapte Veulen en het Nut - a RE onee enden alen En RO EEn aan en Fisso VRIMOEDIAE AENGERKINGEK. Dus de vaste deelen, welken hier uit gesteld worden, door de beweging welke het Rijden te Paard in de lichaamen verwekt, vaakter en steviger worden gemaakt, de Omloop van het Bloed, de Scheidingen der Voorten en de Versterking der Spieren bevorderd. In deze zaken zal de traag voortgang van het Bloed door de Poort- ader hierdoor geholpen en voortgezet worden. Ook is een bewogen Lucht gezonder dan die stilstaat. Voorts worden bijzondere kwaalen opgeteld, waarin te Paard Rijden hulp aanbrengt; zowel van het Hoofd, de Borst, den Buik, in welke laatsten het te Paard Rijden voornaamlijk te pas komt. Vervolgens geeft de Schrijver eenige Kegels op, welken in dit Rijden moeten waargenomen worden, om het van niet doen te zijn. Dit is, gelijk de gehele Verhandeling zeer wel beredeneerd, en te gelijk zeer klaar voorgesteld. Nieuwe Proeven ter Ontdekking of het Zee-water door Glas been kan dringen op Zee in 't werk gevestigd door den Heer pr Cossiere, thans Koningrijk Ingenieur te Befangon (Memoir. de Mathematik. € Physique. Tom. 111. Paris 1760. pag. 1.) Deze Proeven toonen dat het water niet door de kleine openingen van het Glas kan hen dringen, gelijk sommigen geloofd hebben, na dat twee Jesuiten in 't jaar 1726 met het Schip de Jascon van l'Orient, naar de Indische Oceaan uitgezeild onder vonden meenden te hebben, dat zulks inderdaad geschiedde. Verklaring van een Woordtel der Gezichten; boe bet bykomt, dat ` men, met de beide oogen te gelijk „de Voorwerpen enkel ziet: door den Heer vu TOUR, Correspondent van de Akademie der Wetenschappen, pen van Parijs, te Riom in Auvergne. (Memoires de l'Académie des Sciences, Tom. IL. Paris 1760. pag. 514.) Dit wordt door Afbeeldingen van Pfygen opgehelderd, OO, Vertoog over de Bereiding van de Kaas van Roquefort, door den Heer MARCORELLE Correspondent van de Akademie der Wetenschappen te Parijs. (Memoires de l'Académie des Sciences, Tom. IL. Paris 1760. p.585.) Hier in wordt aangewezen. 1. De Manier, op welke men gewoon is de Kuddengen te voeden, die de Melk geven, waarvan men deze Kaas maakt. 2. Eene beschrijving gegeven van de plaats Roquefort, en van de Grotten, waar in aldaar de Kaas toebereid wordt. 3. De wijze hoe men hiermee te werk gaat. Er wordt een schets gegeven van den Koophandel in deze Kaas; besnede eenige verhandeling van andere Grotten, Holen of Kelders, die niet ver van deze afgelegen zijn, in welken men gewoon is de Kaas van Roquefort na te maken. o , l Zonderlinge vertooning aan een Varkens-Blaar. Aan deze Blaar was de Urachus, [Watergang of blaasband, ] welke- in deze Dieren voor de geboorte, open is tot in het Pisvlies, voor een gedeelte ongegeneerd gebleven; en werd door het opblaasje van de blaas, insgelyks met Lucht vervuld, zo ver dezezelfde open was. Deze blaas wordt hier met een gedeelte van een andere hier aan gelijk, in Plaat vertoond. | Hier achter volgen Waarneemingen omtrent de Lugtsgezelligheid te Amsterdam in de Maanden Oktober, November en December 1761. DE PROEF-ONDERVINDENDE NATUURKUNDE, volgens het beloop der Natuurkundige Leven, door Proefnemingen bevestigd, tot verheldering van allerlei dagelijks voorkomende zaken, door den Heer Abt Nollet, Lid van de Koninklijke Akademie der Wetenschappen van Parijs, en van de Koninklijke Sociteit van Londen. Uit het Frans vertaald. Derde deel, tweede Stukje. Te Amsterdam, bij K. van Tongeren. DECLXL Belangrijke inhoud enz. 454 bladzijden in octavo. De hooggeachte Onderwijzer der proef-ondervindelijke Natuurkunde handelt in dit Stukje over de Lucht, die een geïntegreerden invloed heeft op alle onze verzaalde eilanden en verrichtingen, en zonder welke we niet kunnen leven of werkzaam zijn. Ze komt in 't algemeen voor als een Vloeibare die ons van alle Zijden omringt, waar we ons ook bevinden; en men heeft van daar reden om te geloven, dat onze Aarde van alle kanten daar mee bekleed is. Welk bekleedsel, doorgaans Dampkring genoemd, ongetwijfeld tevens met de Aarde heeft gekregen heeft. Verder mids nu deze Vloeibare, als Dampkring aangemerkt, toeval- ige eigenschappen heeft, die haar, enkel als Lucht beschouwd, niet eigenschappen zijn, zo vindt de Heer Abt Nollet goed de eigenschappen der Lucht, die haar als enkel Lucht eigenschappen zijn, en die ze toevallig als Dampkring heeft, afzonderlijk te verklaaren. De eerste genoemde zyn deswegen het Onderwerp des tende Leven van dit Werk; waarin ons de Lucht aanvankelijk voorkomt als een vloeibare Stof, hebbende onbetwistbaar de eigenschappen die tot een vloeibare Stof behoren, als uitgebreidheid, deelbaarheid, weerstand en dergelijke. Het blijkt ook ten claarteste, dat de Lucht altijd een paar eigen karaktertrekken en onveranderlijke kenmerken heeft; waaruit men mag afleiden, dat de Lucht niet is een mengsel van allerlei deeltjes, die uit alle andere lichaampen uitwafselen. Men, maar is de daad een eigen Lichaam op zichzelf en is een voorstel van bijzondere vorm, wiens oorspronkelijke deeltjes gelijkvormig zijn, die wij door geen kracht kunnen ontbinden. Een van de voornaamste bijzondere eigenschappen van de Lucht is de Vloeibareheid; haar dermate eigen, dat menzelf nog nooit daarvan heeft kunnen bedoven, of haar tot een vast lichaam maken, gelijk men dat met water en sommige andere Vloeistoffen kan doen. Deze vloeibareheid ontstaat niet uit de samenstelling van de deeltjes, die door een nat papier niet kunnen doordringen, en daardoor niet aan hunne vorm en grootte te wijten, maar veel waarschijnlijker blijft de Lucht vloeibaar, "omdat ze volmaakt veerkrachtig is; en men heeft mogelijk haar sametellende deeltjes aan te merken als kleine dunne draadjes flangswijze gedraaid; die, hoe gepanst, echter niet van haar veerkracht beroofd worden, en haar onderlinge beweegbaarheid om en over elkander behouden. ——— Men zegt doorgaans dat de Lucht droog is; en 't is waar, dat zij dikwijks de werking doet van een Spons, en de vogten intrekt; maar het is min duidelijk dat de Lucht nat maakt, zo maar de waterachtige deeltjes, daar ze altijd min of meer mee belaadt is, "Zich gemakkelijker en sterker aan de lichaamen hechtend als aan de Lucht zelf; ook blijkt het dat ze aan de oppervlakten van de lichaamen blijft hangen, in de openingen, en zweetgaten zelf van de Huid indringt, als een Vloeistof die nat maakt, hoewel op een verfchillende manier met die der andere Vogen, gelijk zo de Vogen hier in zeer veel van elkander verfchillen. “De bovengemelde soorte zwaartekracht is niet beperkt altijd dezelfde; nadien ze afhankt van de dichtheid van de lucht, die dikwijks verandert, niet alleen door warmte en koude, maar ook door een minder of meerder graad van samendrukking; als zijnde de lucht een verkrachtig lichtgas, en wel in zover, dat ze, hoe ook gedrukt, haar volle kracht behoudt indien verward dat haar verkrachtigheid evenwicht maakt met de samendrukende kracht, enzelfde beperkt in verhogen gelijk blijft; zodat ook de verkrachtigheid van de binnenlucht, terwijl twee holle koperen halfronden bij voet beelden, een evenwicht maakt met de buitenlucht, die van dezelfde dichtheid is, en vervolgens naar evenredigheid zoveel verzwakt wordt, als die binnenlucht door middel van de luchtomp verdund wordt. Deze verkrachtigheid van de lucht wordt inzonderheid ten klimaat getoond door het gebruik van de luchtomp, hetwelk de heer Abt Mollet ten volle ophelder, door een onderzoekende verklaring te geven van het leeg pompen van den ontvanger, om het zogenaamd vreemde of luchtloze te maken; dat, gelijk die heer toont, moet een verdunde en zeer lichte lucht zijn; nadat men al de lucht niet volkomen zuiver uit den ontvanger kan uitpompen, maar de dichtheid van de lucht brengen tot 33 gedeeltes van die welke ze heeft als de barometer op primen in evenwicht met de gemeene lucht, staat. Hierin heelt onze auteur een zeer duidelijke ontvouwing van enige bijzondere vereisten van de werkracht van de lucht in het vloebeleven, die het voorgezegde onbetwistbaar daken: en gaat daarop over, om van de verdikking van de lucht te spreken; en te tonen tot hoever men haar dichtheid en verkrachtigheid kan verhogen, door haar onder druk te persen, dan die van den dampkring, te brengen.” Hy doet bij die gelegenheid zien, dat men de Lucht zeer veel kan verdikken, en derzelver Veerkragt in evenredigheid doen toeneemen; en merkt verder aan, dat de Heer Hales zegt, dat hij de Lucht tot een geringe gedeelte, of volgens de rekening van de Heer Buffon, tot een 1551ste gedeelte van haar omtrek gebracht heeft; doch de evenredigheid der samenpersing in de vijfde graad, zegt onze Auteur, is niet bekend. Tot dusver gezien hebbende hoe de lucht van dichtheid verandert haar Werkkracht af en toeneemt, door een zwakker of sterker samenpersing, zo heeft men nog naar te gaan welke uitwerking Hitte en Koud in deze Vloeistof voortbrengen. De Koud is, volgens de Heer Nollet niet iets stelligs en de Warmte, zegt hij, kan men aanmerken, als het witwerkje van een ongemeen fijn touw, wier groot Overvloed of werking de eigen deeltjes van het lichaam, daar ze in doordringt, van elkander scheidt, van een afgezonderd houdt, en dezelfde een gedeelte van haar beweging bijzet. Van hier heeft ze twee merkwaardige uitwerkingen: (1) zij veroorzaakt, dat dezelfde hoeveelheid van Lucht min of meer plaats inbevloed; te weten naar mate dat dezelfde min of meer heet gemaakt is (2) zij doet de Werkkracht toeneemen naar evenredigheid der samenpersing, waarbij die Lucht verdikt is: zo dat eenzelfde graad van hitte op eenzelfde Lucht twee of driemaal dikkere samen geperst werkende, derzelver Werkkracht ook twee of driemaal groter zal doen worden. Uit de Proefnemingen ter bevestiging hier van bijgebracht, blijkt onder anderen, dat de omtrek der Lucht in den graad van Glas gloeiend staat tot die, die ze heeft in den graad van IJskoud, als 3 tot 1; en dat het vermogen van de Werkkracht der Lucht door de hitte van kookend water een derde grooter wordt. Vervolgens toont hij de noodzaak van de Lucht voor het Vuur, en bewijst dat de brandbare stoffen geen vlam kunnen vatten dan in een opene en vrije Lucht, en dat zij, zodra branden, eensklaps uitgaan in het Wilde. Al het voorgezegde betreft inzonderheid de'Lugt, die de L:chaamen omringt; doch nademaal deeze Vloeiftof ook in tet binnenfte der Lichaamen gevonden wordt, en, om zo te fpreeken, een deel uitmaakt van ’t zamenftel , daar ’t Li- chaam uit beftaat, zo vereifcht ze, ten deezen opzigte „nog eene nadere befchouwing. Men vindt raamlyk in alle lichaamen. altyd Lugt, en men kan ’er dezelve uitdryven door `t lichaam in °t Ydel te zetten , heet te máaken, te ontbinden, of uit den ftaat van vlietbaarheid tot dien van een waft lichaam te doen overgaan: in hoedanige gevallen men door onbetwiftbaare proefneemingen ontdekt, dat de Lugt, die een lichaam bevat, en dus daar uit gedreeven wordt, niet alleen de groote van ’t lichaam , daar ze uit voortkomt, byna in omtrek evenaart; maar zomtyds etlyke en zelfs zeer veel ja meer dan 200 maalen in grootte en om- trek overtreft, wanneer ze alleen door °t gewigt van den dampkring bedwongen wordt. Dit zo zeldzaame verfchyn- fel tragt onze Autheur in. ’t breede op te helderen, met aan te merken, dat de Binnenlugt in een gelgel anderen ftat is dan de Buitenlugt, en wel waarfchynlyk gelyk aan den itaat van een gelpannen veer, welke maar wagt na ’t weg- neemen van de beletfelen, die haar tegen houden, om zich te ontfpannen en los te fpringen: waar by nog komt, dat | . lo Ri NATUURKUNDIGE LESSEN. . 72 ĝie Binnenlugt, uit de lichaamen getrokken, niet volkomen zuiver, maar belaaden is met een overvloedigen damp, die zick op eene byzondere wyze kan uitzetten, en dus den. omtrek der zogenaamde Lugt vergrooten : zo dat de om- trek der zuivere Lugt waarfchynlyker veel kleinder zoude zyn, indien men alle vreemde ftoffen daar van afzonderde. Ten flot deze Leffe brengt hij ons eindelijk onder toegang, hoe de vloot, waaruit men de Lucht getrokken heeft, zonder het lichaam te ontbinden, (door hetzelfde, bij voorbeeld, in het Idal te zetten, ) weer naar zich trekt het geheel men haar ontnomen heeft; wanneer men haar op nieuw aan de openbare Lucht bloot stelt: en toont hier men hierdoor de werken van iedere vloot, in opzicht van haar Binnenlucht kan leren kennen, en langs die weg zekere geuren, welke men wil, in de Vaten brengen. Hierop gaat de Heer Abt Nollet in de volgende Les over, ter beschouwing van de Lucht, aangemerkt als Dampkring, zijnde een gemengde Vloeistoof, een Lucht met Dampen en Uitwafelingen beladen, die men den naam geeft van Dampkring, om dat ze als een kring rondom de Aardbol maakt, vol van deszelfs Dampen en Uitwafelingen. Deze Dampkring is tweezins aan te merken, of als een Vloeistoof op zichzelf of als een Vloeistoof die bewogen wordt, en wier bewegingen op ver verschillende wijzen gericht, geart en werkzaam zijn kunnen. In het eerste opzicht heeft de Dampkring dezelfde eigenschappen met de Lucht, als enkel Lucht beschouwd; zij is van een beperkte Vloeibaarheid, en behoudt altijd haar Veerkrag, heeft Zwaarte en ingevolgens daarvan Drukking, welke af en toeneemt naar maat van de hoogte der Lucht-kolommen, en de breedte van derzelver voetstukken als uit herhaalde proeven met den Barometer blijkbaar is. Deze proeven hebben aanleiding gegeven tot verschillende berekeningen betreffende de Dampkring, die allen min of meer gebrekkig zijn, nadat er te veel bijzonderheden en onregelmatigheden in voorkomen, die niet wel nauwkeurig berekend kunnen worden. En is echter genoegzaam te zien dat deze kring zich moet uitstreken tot een hoogte van ten minste 6 mijlen, en dat ze misschien wel 15 tot 20 mijlen hoog zou kunnen zijn; het welk uit een berekening door 't Schemerlicht, (een uitwerkelijk van de weeromkeer van de Zonnestraalkwinkel tegen de Dampkring, ) bepaald wordt: ook heeft men waarzeggerijke redenen om te stellen, dat de Dampkring, even als de Aarde. Kloot, van een soort ronde vorm is. Dat deze Lucht vervuld is met vreemde stoffen, is een zekere waarheid, die door ontegenzegelijk bewijs bewezen wordt; en men onderscheidt doorgaans die stoffen in twee bijzondere vormen: Dampen, waar onder men alle begrijpt wat Waterachtig is, en Aftlossingen, waar onder men telt alle Zoute, Zwavelachtige, Vette en Geelse deeltjes. De Uitvlokkel hier van noemt men gemeenlijk Verbevelingen of Luchtvervlechtingen; en deze worden gevoeglijk tot drie vormen gebracht; Water-, Vuur- en Lichtverbevelingen, Van de twee laatste vormen staat onze Auteur te handen. Jen, in zijn Leven over het Vuur en het Licht; des daaraan hij zich in deze beperkt, tot de eerste vorm, en een onder- scheidende verklaaring geeft van de voornaamste ver schijningen, die men Waterwerkbewegingen noemt, als daar zijn Dauw, Ryp, Nevel, Mist, IJzeling, Wolken, Regen, Sneeuw, Hagel en Haagzen: onder andere bijzondere beiden deze Verhevelingen ontvouwd, vindt men hier ook een kortgebonden onderwijzing, hoe men de zogenaamde Wonderregens, als het regenen van zwavel, Zand, padden, bloed, koorn en dergelyken, op een tuurlijke wijze, buiten enig wonderwerk te verklaren, hebben te verklaan. Na dus de Dampkring in 't eerste opzicht beschouwd te hebben, heeft men dezelfde deel ten tweede aanzien na te gaan, en dan wordt men voornaamlijk tweeërde ver- schillende vormen van bewegingen in de dampkring gezien, die wij den naam van Geluid en Wind geven. Het Geluid ontstaat in 't algemeen uit de botsing of het samenvallen van twee Lichaamen tegen elkaar; waar de deeltjes, daar door aan 't schudden gebracht, de Vloeistof, die hen omringt, tot op zekeren afstand, instelvast doen trillen en schudden, die deze trilling aan alle andere lichaamsdelen, voor die beweegbaar is, in de gehele kring van haar werking, mededeelt, en dus ook dit haar vermogen op 't menselijke gehoor oefent; des het Geluid in driehoekige opvatten in aanmerking komt: voor zover het is in 't Geluid, een afstammeling Lichaam, in de Vloeistof die het overbrengt, en aan het Zintuig, dat er de indrukgevoelens van ontvangt. In een Geluidgevende Lichaam moet een mindere of meerdere veerkragt plaats hebben, en 't geluid, door 't zelf voortgebracht, is, zo in duurzaamheid als in kracht, evenredig met de trillingen, die deszelfs geschudde en trillende deeltjes maken, en dit heeft plaats niet alleen in vaste lichamen, maar ook in vloeistoffen, 't zy dat ze gefopt of tegen elkander aangebracht worden, om de overbrenging van 't geluid, wordt een Middelvloeistof verlangd, die een zekeren graad van dichtheid heeft, en met veerkragt begaafd zy: waar door derzelver deeltjes met genoegzame kracht en vrijheid in een trillende en schuddende beweging op elkaar kunnen werken: van hier geft een Klokje in 't Vaste geen geluid, en een fijne Vloeistof dan de Lucht zet het geluid niet voort; maar Water van Lucht gezuiverd is bekwaam om het geluid over te brengen; ten bewijs, dat de vachten veerkragtig en samen persbaar zyn, schaon wy dezelven door onze krachten niet samen kunnen persen. Het is onbetwistbaar dat het Geluid, door een Middelvloeistof gaande, enigen tijd besteedt in de same, tot aan ons gehoor, door te lopen; en nauwkeurig herhaalde proeven hebben doen zien, dat het geluid in één seconde 173 Toises of 1038 Parysche voeten, na genoeg 1074 voeten Rhijnlaads, en dus 895 Rhijnlandse roeden, al omloopt. De stroom van den Wind kan deze voortgang versnelig of vertragen, maar dag of nacht, een droge of vegenkige lucht, en de zwaarte van 't geluid maken hier geen verandering: ook loopt het geluid, in gelijke tijden, met een onafgebroken voortgang, altijd gelijke wegen af; des men hier van een dienstig gebruik kon maken, in 't meten van den afstand der platen. NATUURKUNDIGE LESSEN. kb %32 DE HEER ABT NOLLET, NATUURKUNDIGE LESSEN, verhandeling , over de onderfcheidene klanken van °t ge- luid, die men den naam van Toonen geeft , als mede eene beknopte onderrigting der vorminge van ftem en fpraak, van de voortzetting van °t geluid, en eenige aanmerkingen Over de werking van ’t geluid op ons geftel. Tot hier gehandeld hebbende van 't Geluid, gaat onze Auteur over om ten laatsten te spreken van de tweede soort van beweging in den Dampkring, die men den naam van Wind geeft. Dezelfde wordt omgeschreven als een bewogen en voortgedreven Lucht; een deel van den Dampkring, dat zich, even als een loopende stroom, met een zekeren trap van snelheid, en volgens een zekere streklijn beweegt en voortvloeit. Deze streklijnen brengt men gewoonlijk op het Compas ten getalle van 32, en geeft ook zo veel verschillende benamingen aan de Wind, naar de streklijn die hij volgt; en men verdeelt de winden gevoeglijk in acht Beurtvolgende Passaten en Veranderlijke Winden. De Heer Abt Mollet wijst zijn Leerzame, ter nauwkeuriger kennis van de Winden, tot de uitgevochte Verhandeling van den Heer Mussenbroek over dit onderwerp, en laat zich verder kortweg uit over de oorzaken der winden. Het is in 't algemeen bekend, dat de Winden ontstaan uit een gebrek van evenwicht in de Lucht; maar alle de oorzaken die dit te wegen brengen zijn zo zier niet te melden. Buiten kies doet Hitte en Koude, in zeker gedeelte van den Dampkring heerschende, hier zeer veel toe, ook kunnen giften in de Lucht en in onderaardse Gaten zulks te wegen brengen; hier bij kan ook nog komen het nederwaarts dalen der wolken, derzelver tegen een dryven, en een zwaar regen: ook zou men moeten giften, dat de ontwikkelde Lucht uitrottende, en de opstoring der Lucht in groeiende gewapnen, in zomerse jaargetijden en op sommige plaatsen merkbaar kan brengen, tot het verbreken van 't evenwicht in den Dampkring. Hier aan volgen nog enige korte aanmerkingen over de kracht van de winden, en eenvoudig wordt deze les bevolten, met aan te tonen van hoe veel nut de winden in de dampkring zijn. Planten en bomen groeien in het algemeen, en de doden in het bijzonder; door de heer BE GOYON DE LA PLOMBANE. (Zie Le Nouvelles Oeconomiques et Littéraires, Tom. II. P. 74—79.) De liefhebbing van het boomkweken is zo algemeen, en de kennis, die onze meeste liefhebbers van dezelfde natuurlijke gesteldheid en wasdom hebben, zo gebrekkig, dat wij meenen het grootste deel van onze lezers genwezenlijk dienst en vermaak te zullen doen met hen, wegens deze aangename en nuttige bijzonderheid der Natuurlijke Historie, een duidelijk begrip te geven, zonder ons voor het overige in de geschillen, die over het een of ander onder de geleerden bestaan, in te laten. Gelijktens aanmerkingen niet voor geleerden van de eerste rang geschikt zijn, zullen wij ons vergenegen om eenvoudig en kort datgene op te geven, hetgeen of de ervaring, of een hoge waarnemingskunst in dit onderwerp tot genoegzame kennis en overtuiging leert. De Leden van alle Planten in het algemeen zijn op zodanige een wijze gesorteerd, en hebben zulk een vorm, als met de aard van haar bijzonder soort, en met de bedoeling, die er de Schepper mee bedoelde, het overeenkomt. Men onderscheidt in het Hout der Boomen bijzonderlijk veel Verderhande soort van voorwerpen, die onze aandacht verleiden: als het Pit, de Vezels, de Pijpen, of Buizen, en de Bast, die alle niet slechts in den Stam, maar ook in de Wortels, en zelfs in de Takken, waar de Bladeren en Vruchten aan groeien, gevonden worden. Wanneer een Boom eenmaal een zekere grootte heeft gekregen, zo is het Pit niet meer noodig om denzelfde te doen groeien; en men ziet hierom dagelijks een oneindig getal Boomen; die geen Pit hebben. De Vezels en Pijpen, of Buizen, maken met de Houten, de Zouten, de Olijftijge en Zwavelige Stoffen, die er in zijn, een soort van weefsel, welke diezelfde standigheid is, die we gemeenlijk het Hout noemen. De Bast is insgelikt een weefsel, dat uit Vezels en Pijpen bestaat, maar welk minder dicht en fijn gewerkt is, en waarvan de Vezels takvaster en zarter zijn. Men kan met behulp van het Vergrootglas waarnemen dat alle die Pijpjes, af Buiskjes, daar we van spreken, in kleine hokjes of afgeschiktingen verdeeld zijn, waarvan elk met een soort van Sluisje, of val-deurtje, trapeziale gemaakt, voorzien is. Een gedeelte dier Pijpen hebben deze sluisjes of val-deurtjes naar den eenen, een ander gedeelte naar een anderen kant gericht; dat is te zeggen, dat zomere klepjes naar boven, andere naar beneden open gaan; dat door zomere Pijpen dus de Vogels wel opwaarts klimmen. Mensen, en de klepjes of schutdeurtjes naar boven openen, maar niet nederwaarts kunnen lopen, om dat zij dan door deze zelfde klepjes gefrust worden, terwijl andere wel nederwaarts kunnen komen, om dat de val-deurtjes zich dus openen, maar niet opklimmen. Elk, die enig het minimaal denkbeeld van de geluidsschok van het menselijk lichaam heeft, weet, dat het met de beweging der vleugels in hetzelfde ook veelal op gelijke wijze toegaat, en inderdaad, "deze bladeren in de Planten bevorderen den omloop van het vlees- maakend Sap ten naften bij op dezelfde wijze, als de slagaders en aders het bloed in ons lichaam, en in dat van alle andere Dieren afvoeren, en weerom te rug brengen." De bewegingen van het Hart in eenig Dier, welke men Syftolé, en Diajtolé, of toefluiting en opening van het Hart noemt, doen eerst het bloed in de slag-aderen loopen, tot aan de uiteinden van het lichaam, alwaar het in de aders vloeit, door deze weerom naar het hart wordt teruggenomen (H. Schoon nu de groeiende Lichamen, of de Planten. Men kan hier uit in het voorbijgaan een opheldering geven. Voorzover wegens een kleine bijzonderheid, die aan leden van de kant mogelijk te beuuzelagtig zal woorkwmen, om er van te spreken, doch welke ik ondersteunen denk, dat het gros mijn Lezers weinig bekend, en aangenaam zal zijn, zonder moeite of uitspanning, en met éénen opzeg van het oog, te leren. Men heeft ongetwijfeld meermaals opgemerkt, dat de Heelmeeesters, in alle aderlatijden, hunnen band boven de open: Bing leggen, welke zij in den arm, hand enz. maken. "Is dit niet verkeerd gewerkt?" vroeg mij onlangs een Vriend, bij gelegenheid dat men hem een ader opende, daar ik bij tegenwoordig was; "die band moet zekerlijk dienen, om het bloed te dwingen, om uit de gemaakte opening te vlieten; maar omdat het bloed, uit het hart, naar de uiteinden van het lichaam vloeit, zou men het immers beneden de gemaakte opening te richten, en den band af." De groei der Planten en der Bomen. Planten noch hart, noch longen, hebben, zo veroorzaakt er de lucht echter, die ten opzichte der Planten hetzelfde is, als het bloed ten opzichte van de Dieren, ten naaften bij de zelfde werking in. De hitte van den dag, en de koelte des nachts Zijn er de voorname sprongveeren van. De Zon verdunt de lucht, en het vocht, het vruchtmaakend sap dat in de Planten is, en dat welk mede verdund, en uitgezet, thans meerder plaats moet bevallen, klimt door middel der val. deurtjes van het een naar het ander, en gaat dus al langzaam van onderen van de wortels tot het bovenste der tammen, en het buitenste der takken voort. De koelte van den nacht verdicht dit zelfde vogt wederom, zo wel als den geheelen Dampkring, trekt het in minder volumes samen, of doet het kleiner plaats behan; terwijl de lucht en het sap, dat in de wortels en dus onder den grond bedekt is, de warmte van den dag nog langen tijd behouden. Men onderzoeke dit! Men graaf des nachts een voet diep in den grond, en men zal daar veel meer warmte dan boven op dezelfde gewaar worden. Wat moet nu hier niet voortkomen? Dat het vruchtvormend sap, dat welk in de wortels sonderling welke werk om zich uit te zetten en op te klimmen, en dus het vogt, dat des daags reeds opgeklommen is, nog al vertragen voorttoet, om dat het nu in minder plaats, dan kort te vooren bevat kunnende worden, ruimte verchaft voor het onderste, dat mede opwaarts wilde klimmen, het ander geduurig aanduw; dit duurt tot dat de lente geheelen Dampkring met haar stralen weer omhoog. heid van het menselijk lichaam onzichtbaar is. De oplossing daarvan is zo aanvaard gegeven. Het bloed vloeit uit het hart in de aderen. Deze zijn voor de Natuur met voorzorg dieper onder het vlees geplaatst, om ze zo veel beter te bewaren, terwijl derzelver kwetsuren altijd zeer gevaarlijk zijn; deze lijden deshalve weinig drukking door den band, die om den arm zit, en het bloed, uit het hart voortgestuwd, kan er bijna even goed door vloeien. Maar door aderen, die langer, en veelal zigtbaar liggen, te ruggaand om naar het hart te gaan, wordt het in dezelfde door den band gezet, en ons gedwongen, om door de gemaakte opening uit te lopen. Het wijft zich derhalve thans vanzelf, dat de band noodzakelijk is. EENIGE AANMERKINGEN OVER HET VERWARMDE, DE LUCHT EN ALLE VLOEIËNDOOSTOFFEN DOOR MIDDEL VAN DEZELFDE OP NIEUWS UITZET. Dan wordt derhalve dat vrucht makend lap, dat allerwijzer in de Pijpen is, gedwongen, om zich eene opening te maken, en grotere plaats te befallen. Maar waar zal het heengestroomd vloeijen? De schuittjes, die den val naar beneden beletten, en geen doorgang dan naar boven geeven, blijven onverwinlijke hinderpalen voorbij; het sap klimt derhalve nog al hooger op, of verspreidt zich terzijde uit, loopt door alle de kleine takjes, en dringt door tot alle de tederne knoppen, die zich ontwijkend, en daar nieuwe takjes, bladeren, bloemen, en vruchten uit voortkomen. Wanneer nu het vrucht makend sap op deze wijze zijn loop, om zo te spreken, ten einde is gelopen, dan verenigen zich aldaar aan het uiterste dier opklimmende Pijpen, als wij ze eens zo noemen mogen, andere Buizen met dezelfde, die hetzelfde sap een ganzaloon afvoeren en uit de knoppen of bladeren naar de takjes, van daar naar den stam, en voorts naar de wortels brengen. Wanneer men een groen Hout op het vuur legt; zo ziet men aan beide einden nat of schuim uitlopen; dit is niets anders dan het vruchtvormend sap, hetwelk, door de warmte van het vuur, zo sterker wordt uitgezet, dat het gedwongen is, om door die beide voorten van Vliegen de opklimmende, namelijk, en nederdaalende "daar wij van gesproken hebben, uit te lopen. Dit is een eenvoodige opmerking, maar die der zaak echter alreeds een aangenaam ligt bijzet. Doch om deze omloop der sapten nader te bewijzen, heeft men waargenomen, dat de wortels van Bomen, die uit den grond zijn genomen, takjes en blaadjes uit hun een einden hebben voortgebracht; terwijl deze wortels nu de sapten voorzelf niet uit den grond hebben kunnen halen "zo blijkt hier uit meer dan waarschijnlijk "dat het vruchtvormend sap, na eerst uit deze opgeklommen te zijn, derwaarts weer nederdaalt. Ook heeft men waargenomen, dat, wanneer men van een Boom, die in zijn sap zit, al de blaadjes afplukt, de Boom kwinje, en zelfs veel, gevaar loopt van te sterven; om rede, namelijk, dat de twee delen Vliegen, waar wij van gewaagd hebben, (de opklimmende en neerdaalende,) zich in het uiterste der kleine takjes, en waarachtelijk wel in de bladeren, verenigen; wanneer deze gevolgelijk worden afgeplukt, die gemeenschap is gebroken, de omloop der sapten verhinderd, en het sap, zo verre opgeklommen zijnde, als het klimmen kan, en belet weer neder te daalen, noodwendig de vaten of buizen moet verstoppen, terwijl de vaten, die hetzelve naar beneden moeten voeren, hun gewoon toevoer niet krijgende, het noodig voedsel aan deze delen van den Boom niet kunnen geven, welke hierdoor onderhouden moeten worden; dus kwinje, verwelkt, verdroogd, en sterft eerlang alles, om dat de gehele schikking en huishouding in de war wordt geholpen. Daar zijn Natuurkundigen, die menen dat de vruchtvormende sapten in de bladeren gekleefd, gezuiverd, en bereid moeten worden, en dat dit de eigenlijke oorzaak is, waarom de Rupslagen zo veel kwaad aan de Bomen doen, met name de bladeren af te eten. Dit gevoelen is, met onze uitlegging, niet geheel onbeïntegeld. "Ook wil men, dat gelijk de bladeren van jaar afvallen, dat dus ook de Pijpen, die het sap, het een jaar, hebben aangevoerd, het volgende jaar niet weer voor diensten mogen dienen, maar dat er alsdan nieuwe gemaakt worden. Men ziet inderdaad, dat de Boom ieder jaar een nieuwe Kroon krijgt, welke door het sap, als het tuutje het hout en den bast doorgaat, gemaakt wordt. Hierdoor nu moet de bast verder worden, naar mate de Boom in dikte toeneemt; waar door het komt, dat, als de bast al te nauw en gefrusteerd is, het sap denzelfde op verschillende platen doet splijten. Daar zijn verschillende soorten van Boomen, gelijk de Kersboom, de Notenboom, de Pruimenboom en andere, die, terwijl ze nog jong zijn, zulk een harde en sterke bast hebben, dat het sap denzelfde niet kan doordringen. Zulk een geval moet men met een mes een snee halen door den stam van boven tot beneden om den Boom, welke, zonder dat, zijn behoorlijke groei niet zou kunnen hebben, hierdoor te hulp te komen. Veel Boomen, gelijk de Eiken-, Oli- en Notenbomen enz. hebben een zeker aantal van zulke kringen, die men Spint noemt, hetgeen lichter van kleur onmiddellijk onder den bast, en op het hout, of beter het hart zit. Deze kringen nu, welke eerst het Spint zijn, worden allengs met het hout of hart van de Boom. De oorzaak hier van is buiten twijfel in de veranderingen te zoeken, welke in de Pijpen voorvallen, door welke het sap van boven naar beneden, en van beneden naar boven wordt gebracht. Dit sap, door deze Pijpen zo dikwijfel keerende, en wederkerende, laat daar allengs veel Gom- en Zwavel-". 