Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
Docb er is nog een punt, betwelk bier niet uit bet oog mag verloren worden, dat namelijk ook dan, wanueer al de vergrootingscijfers naar eenen en denzelfden duidelijkbeids- afslaud berekend waren, zij, streng genomen, toch alleen volkomen geldig zijn voor bet oog van dengcncn, die de bcpaling hccft verrigt. ALUEMEENE DllIDEMJUIIEIDSAFSTAND. 520 Ter oplieldering hiervan diene lig. 95. A 13 stelle cene lens yooi', welker brandpnnt in p is; fg de oppcrvlakte van het hoornvlies van drie achtereenvolgens daarachter gehouden oogen, die wij I, II en III vvillen noemen, en welker dui- delijkhcidsafstanden zijn dc, de' en de". Voor den duidelijk- heidsafstand de van I, moet zich een voorwerp, dateen sclierp beeld op bet netvlies zal vormen, bevinden in 1 , en het kruis- singspunt der rigtingstralen binnen het oog ligt dan in a. Voor II is de plaats van het voorwerp bij 2, en het kruissingspunt in a' ; voor III moet het voorwerp nog verder van de lens verwijderd worden, tot in 5, zoodat het kruissingspunt in a" valt. IVu is het duidelijk, dat noch de gezigtshoeken, noch de doormeters der schijnbeelden in dcze drie gevallen gelijk zijn. I projicieert het beeld op den afstand de, de door- meter van het schijnbeeld is derhalve Ac, en de gezigts- hoek, waaronder hetzelve gezien wordt, is bac. Voor II is b'c' de doormeter van het schijnbeeld, en b'a'c' de gezigts- hoek; voor III zijn het b"c" en AW'. Naarmale dus de schijnbeelden, die zich van een en hetzelfde voorwerp, op de onderscheiden duidelijkheidsafstanden der verschillende waar- nemers, vormen, kleincr worden, nemen de gezigtshoeken in groolle toe. Nemen wij nu hier eenen algemeenen duide- lijkheidsafstand aan, b. v. de\ zoodat hi de doorsnede van het vlak voorstelt, waarop de projectie van het beeld in alle drie de gevallen plaats lieeft, dan zal deszelfs doorme- ter voor I ~ iv zijn, voor II — Ac, en voor III ~ nr. Indien derhalve ecu waarnemer, wiens duidelijkheidsafsland grooter of kleincr is, dan die, welken men voor den algc- meeuen hecft aangenomen , de grootte der door hem waar- genomen schijnbeelden herleidt tot die, welke zij op den algemeenen duidelijkheidsafsland zouden hebben, of, hetgccn 550 VERGROOTENI) VERMOGEN DER MIKROSKOPEW. hctzelfde is, indien hij het op dicn afstand gcprojicieerde bceld meet, dan zal dc uitkomst telkens min of meer vcr- schillcnd zijn. Stellen wij in het ondcrhavige geval voor den gemiddel- den duidelijkheidsafstand de' van II 25 centim.; dat verders I een bijziend oog voorstelle, welks duidelijkheidsafstand de zij — 15 centiin., terwijl die van het verziende oog III of de" 55 centim. hedraagt, dan zullen, in gevolge §111, de ver- grootingscijfers voor leuzen van de bijgevoegde brandpuntsaf- slanden, of voor de combinatien , welke hiermede gelijk staan, de volgende zijn: Brandpunts- afstand. I. II. III. 20 millim. 8,5. 15,5. 18,5. 10 16. 26. 56. 5 51. 51. 71. 1 181. 251. 551. Wanneer deze vergrootingscijfers herleid worden tot die voor den duidelijkheidsafstand van II, dan verkrijgt men: 1. II. III. Vcrhouding van I tot III. 14,2. 15,5. 15,2. 1 : 0,950. 26,7. 26. 25,7. 1 : 0,965. 51,6. 51. 50,7. 1 : 0,982. 251,7. 251. 250,7. 1 : 0,996. Deze uitkomslen leeren dus, dat overal, waar het op een zeer naauwkeurig kennen van het vergrootend vermogen aan- komt, zooals bij verschillende mikrometrische methoden het geval is, elk waarnemcr verpligt is, hetzelve voor zijn eigen oog te bepalen. Het blijkt echter tevens, dat het verschil voor ondcrscheidcn oogcn dcs le meer hedraagt, hoe gerin- ger het vcrgroolingscijfcr is; zoodat hetzelve bij ccuigzins 1IANDELW1JZEN l)EIl UEl’ALING V. II. VERGIi. VERM. 00 1 aanzienlijke vcrgrootingen , zulke b. v. , die 250 te boven gaan, zoo onbeduidend wordt, dat men het in de meeste gevallen zal kunnen venvaaiioozen. 206. Gaan wij tlians over tot beschouwiug der handelwij- zen zelve, vvelke tot bepaling van het vergrootcnd vermogen der inikroskopen kunnen worden aangewend. Alle komen daarin overeen, dat zij berusten op de vergelijking tusschen de grootte van het op den algemeenen duidelijkheidsafstand geprojicieerde schijnbeeld met de grootte van het voorwerp , (b. v. eene mikrometer- verdeeling), dal het beeld geeft. De middelen tot projectie van het schijnbeeld zijn in ccn vorig hoofdsluk behandeld (§ 177 en volg.), en het is ta- melijk onverschillig, aan wclk derzelven men de voorkcur geeft. Zij , die zich eene genoegzame vaardigheid in het dubbelzien (§ 18o) hebben eigen gemaakt, kunnen cchter de verschillende hierloe bestemde werktuigen onlbeercn, daar deze melhode verreweg de eenvoudigste is, en boven de andere projectiemiddelen het voordeel geeft, van iiet beeld onmiddelijk, zonder terugkaalsing en lichtverlies, te meleu, zoodat dezelve nog bij de slerkste vergroolingen toepasselijk is, waarbij de camera lucida , het Sommeringsche spiegellje, enzv. te kort schietcn. Wat naauwkeurigheid aangaat, zoo doet het dubbelzien voor geeu van dezen onder, mits eene genoegzame oefening zij voorafgegaan. Om de vergrooting nu met juistheid te bepalen , moeten cenige voorzorgen worden in acht genomen , waarbij wij ach- tereenvolgens willen stilstaan. Voorcerst onlstaat de vraag : welk voorwerp van eene be- kende grootte hierloe moet worden aangewend. De beant- woording dezer vraag schijnt zeer gemakkelijk, en echter 1c- 552 ViiHGUOOTEND VEIUHOGEN DEIl fllllUlOSKOI'EK. vert zij een eigendomlijk bezwaar op, daarin bestaande, dat de glas- cn schroefmikrometers , uit onderscheiden werkplaat- sen afkomstig, verre zijn van volstrekt overeenkomstige matcn aan te geven. Later, wanncer ik over bet meten van rai- kroskopische voorwerpen zal bandclen, zal ik op dit punt nader terugkomen (1), cn dan zal blijken, dat men in dit opzigt zooveel verscbil aantreft, dat dit eenen niet onbelang- rijken invloed op de vergrootingscijfers raoet uitoefenen. Deze toch worden des te aanzienlijker , naar gelang de volstrekte waarde van de aangewende mikrometer-verdeeling geringer is. Met twee mikrometers b. v., welker gelijknamige maten tot elkander staan gelijk 10 tot 11, (en zulke verschillen komen in werkelijkheid voor), zal eene vergrooting, die vol- gens de eerste gevonden is 440 te bedragen , volgens de laatste slecbts 400 voor denzelfden duidelijkheidsafstand zijn. Elke reeks van vergrootingsbepalingen , waarbij eene zekere mikrometriscbe verdeeling ten grondslag is gelegd, kan der- halve alleen als geldig beschouwd worden ten opzigte van den mikrouieter, die voor de bepaling gediend beeft. Bij glasmikrometers , welke uit dezelfde werkplaats afkomstig, en dus ondersteld kunnen worden op hetzelfde verdeelwerktuig vervaardigd te zijn, kan men eenen stap verder gaan, en aannemen, dat de volstrekte waarde der maat telkens de- zelfde is, en aldus, zicb eenigzins algemeener uitdrukkende, de vergrooting bepaald noemen, b. v. volgens den millimeter van Oberhaiiser, volgens den Ween, duim van PIbszl, of den Eng. duim van Dollond enzv. Bovendien zijn de afdeelingen van eenen en denzelfden (1) Uitvoerig is hetzelve uiteengezct in mijne Rcchcrchc s micromctri- ques. p. 7. MAATSTAF VOOU DE BEl’ALING. 353 raikromctcr nimmer onderling volkomen gelijk. Inzonderhcid is zulks bij glasmikrometers bet geval, cn bet is daarom eeu volstrekt verciscbte, opvolgcnd de scliijnbeelden van een ze- ker aantal dier vcrdeelingen te meten, ten einde eene ge- middelde uitkomst te verkrijgen, die nader bij de waarheid komt. Dit is des te rneer noodig, hoe sterker de vergroo- ting wordt, omdat men dan genoodzaakt is ook kleinere af- deelingen te meten. Bij eenen goeden schroefmikrometer is bet verschil in de, met onderscheiden gedeelten der sebroef genomen, maten, over bet algemeen geringer, en een voorwerp, welks door- meter vooraf met groote naauwkeurigheid daarmede bepaald is, b. v. de afstand tusschen twee streepjes van eenen glas- mikrometer, kan vervolgens zeer goed tot bet vinden der vergrooting worden aangewend. Indien men eenen glasmikrometer gebruikt,dan moet men ook bedacht zijn op de dikte der met den diamant getrokken streep- jes. Bij goede glasmikrometers is deze dikte wel is waar geriug, docb nog altijd aauzienlijk genoeg, om, bij eenigzios sterke ver- grootingen, niet verwaarloosd te knnnen worden. Het midden- gedeelte van elke streep duidt eigenlijk de ware plaats aan , waar elke uieuwe afdeeling aanvangt, doch bij de meting zal men beler doen met de randen der streepjes als de aanvangspunten tc beschouwen, mils men, zooals trouwens van zelf spreekt, daarvoor tclkens denzelfden kant neemt, lietzij de regtsehe of de linksche. Uit een en ander voIgt, dat bet bepalen der vergrooting, door de afdeelingcn van glas- of schroefmikrometcrs tot maat- staf te nemcn, eigenaardige bezwaren oplevert, die daar, waar het op groote naauwkeurigheid aankomt, het wenscholijk maken, een ander middcl op te spooren, hetwclk beler 35 i VERGllOOTEND VERMOGEN DER MIKROSKOPEN. aan hot doel beantwoordt. Dit middel wordt gevooden, door eenen dunnen melaaldraad ccn groot aantal (ecnigc hon- derd) malen om eenen dikkeren draad te winden, zoodanig dat elke winding juist tegen dc volgende aanligt , waarvan men zich door bet mikroskoop behoort te ovcrtuigen. Ver- volgens wordt de lengte dcr door de gezamclijke windingen ingenomen ruinate zeer naauwkeuvig gcmeten, en hct getal der windingen geteld, hetgeen bet best door afwinding op de draaibank geschiedt. De dikle van de draad is dan ge- bjk aan de geheele lengte der vroegere windingen , gedeeld door derzelver aantal. Indien deze bewerking met zorg ver- rigt wordt, dan kan men zich daardoor eenen vasten maat- staf verschaffen, die met veel meer zekerheid, dan eenige mikrometer-verdeeling, tot bepaling van het vergrootend ver- mogen kan dienen. (1) In de tiveede plaats is het voor eene juiste bepaling der vergrooting noodig, dat men aclit geeft op de verschillende vergrooting in het midden en aan de randen van het gezigts- veld, welk verschil het gevolg is van de krotnming van het beeld. In het enkelvoudig mikroskoop (§ 109) bestaat deze kromming altijd, en kan manner gelieel worden weggeno- men. In het zamengesteld mikroskoop is zulks wel is waar mogelijk, door eene juiste verhouding tusschen bet collectief- glas en bet oogglas (§ 151), doch die verhouding is geen- zins ook altijd te gelijker tijd de beste voor de meest voile - dige vcrbetering der aberratien , en , daar deze verbeteriug belangrijker te achten is, dan bet verkrijgeu van eeu gelieel plat gezigtsveld, zoo wordt dit laatste veclal opgeofferd aan (1) later zal ik, Lij de behandeling der mikrometrisclic tiandel'vijzen , op dit punt terugkoraen, en voorbeelden bijbrengen van dc naauwkeurijr- lieid, vvaarvoor deze metliode vatbaar is. 1NVL0ED VAN DE KROMMING VAN HET VELD. 555 de meerdcre scherpte van hct bceld in het midden van het veld. Nagenoeg altijd is dan ook daar ter plaatse de ver- grooling het geringst, terwijl zij n&ar de randen toe allcngs toeneemt. Het is om die reden noodig, bij de bepaling van het ver- grootend vermogen , hierop bedacht te zijn , en de melingen alleen te verrigten aan die gedeelten van het beeld, welke zich niet te ver buiten het middelpunt van het gezigtsveld bevinden. Bij het gebruik van een Huygenssch oculair kan men daartoe zekerheidshalve op het diaphragma, dat zich tusschen de beide glazen beviudt, eenen ring leggen, die het veld tot op de gewenschte grootte verkleint. Ten derde moet men zeer zorgvuldig acht geven, dat de afstand van het oog tot aan het vlak, waarop het schijnbeeld geprojicieerd wordt, steeds juist gelijk zij, en blijve, aan den duidelijkheidsafsland, dien men als den algcmeeneu heeft aangenomen. Het kan echter gebeuren, dat de inrigting van het werktuig niet veroorlooft het schijnbeeld juist op dien afstand te meten. Zoo b. v. , zal in vele gevallen de af- stand van de voorwerptafel tot aan de bovenstc oppervlakte van het oculair geringer dan die duidelijkheidsafsland zijn, zoodat men, door het dubbelzien, het geprojicieerde beeld op de voor- werptafel metende , eenen te geringen doormeter zoude vin- den. In dit geval kan men dien cchler gemakkelijk lot den doormeter herleiden (z. § 205), welke bet beeld zoude gebaa hebben, indien de oppervlakte der voorwerptafel zich juist op den duidelijkheidsafstand bevonden had. Ook is het voor mikrometrische docleinden wenschelijk, dat men de vergroo- tingscijfers kent, welke, zonder acht te geven op den duide- lijkheidsafstand . aan den afstand der voorwerptafel beant- woorden. 3oG VERGROOTEND YERMOGEN DER MIKROSKOPEN. Ten vierde mod, gedurende dc moling, het oog zooveel mogelijk onbeweeglijk worden gchouden, omdat zich bij de beweging van liel oog om deszelfs dvvarse as, ook dc plaats van het schijnbceld verandert. Eindelijk ten vijfde is het geenzins onverschillig, op welke wijze de meting hewerkstelligd wordt. Doorgaans raadt men aan , het schijnbceld op cenen verdeelden maatstok op te van- gen, en wanneer men slechts verlangt ten naastenbij het vergrootend vermogen te kennen , dan kan men hiermede volstaan. Doch voor eene eenigermate naauwkeurige bepa- ling moet men zich van eenen passer bedienen, welker pun- ten fijn genoeg zijn, om ook onderdeelen van den millime- ter te meten. Gevvoonlijk wend ik hiertoe eenen dubbelen passer aan, welks lange beenen de maat, die met de korte genomen is, vervijfvoudigen. Een goede gewone passer is echter ook bruikbaar, mits men vervolgens de maat zoekt met behulp eener genoegzaam fijn verdeelde schaal, waarop b. v. nog tiende gcdeelten van den millimeter zijn aangege- ven. Mist men zulk eenen, dan kan men zijn doel bereiken door op een papier eene regte liju te trekken, en hierop de maat tienmaal over te brengen; het tiende gedeelte der ge- zamelijke lengte is dan natuurlijk die der gezochte maat. Indien men voor de projectie van een der katoptrische hulpraiddelen gebruik maakt, dan is het niet noodig het beeld reglstreeks met den passer te meten, maar dan is het gemaklijker hetzelve op eene lei op te vangen, en hierop, met de fijne punt van eene griffel , deszelfs grenzen af te teckenen. Een aanlal dezer afgeteckcnde maten kan dan later achlereenvolgens met den passer worden gemeten, om de gcmiddelde lengte daaruit te viriden. Wanneer men, op de zoo even gezcgde wijze, hot veld BEREKENING DER VERSCHILLENDE VERGROOTINGEN. 7)7)7 van ccn zamcngesteld mikroskoop, door middel van ccncn in het oculair gebragten ring, verklcind heeft, dan kan men ook den doonneter van het schijnbeeld van dit veld meten , en na tellen, boevele afdeelingen van eenen mikrometer daariu begrepen zijn. Deze handelwijze is echter minder naauwkeurig dan de regtstreeksche meting van het schijnbeeld van het als maatslaf gebezigd voorwerp zelve, omdat de rand van het veld natuurlijk niet altijd juist op de grens eeuer mikrometer- afdeeling valt. 207. Het getal der vergrootingen van een zamcngesteld mikroskoop is gelijk aan het produkt van het getal der ob- jectiefstelsels vermenigvuldigd met dat der ocnlairen. Hot is echter geenzins noodig al deze vergrootingen elk afzondorlijk te bepalen , omdat men de vergroolingscijfcrs van ccn dcr objectiefstelsels met de vcrschillcnde oculairen , en die van van een der oculairen met de verschillende objectiefstelsels kennende, die der overige combinalien gemakkelijker door berekening vindt. Stellen wij , dat de vergrootingen gevraagd worden van een mikroskoop hetwelk G objectiefstelsels en 4 oculairen heeft. Hun geheele getal hedraagt dan 24, doch 9 bepa- lingen zijn toereikend, om ook de overige 15 daaruit tc be- rekenen. Men heeft b. v. gevonden , dal de objectiefstelsels, met het zwakste dcr oculairen, de volgende vergrootingen ge- ven : 55, 82, 140, 285, 575 en 490 maal, en dat de ver- grootingen van N°. 5 dcr objectiefstelsels met de verschil- lende oculairen bedragen : 140, 217, 522 en 451 maal. Dau staat het vergrootend vermogen van bet zwakste ocu- lair, waarvan ook het vergrootend vermogen met de overige objectiefstelsels bekend is , tot dal der overige oculairen als 22 358 VEHGROOTENl) VERMOGEN Mill MIKKOSKOPEN. 1:1,33, 2,5 en 5,08. Door vcrmenigvuldiging der cijfers van de eerst gevonden recks met deze vasle coefficicnten worden dan de vergrootingen gevonden , die de objecticfstel- sels met elk der oculairen geven. De coefficient voor N°. 5 der oculairen bcdraagl b. v. 2,5, en deszelfs vergrootingscij- fers zijn dus, met verwaarloozing der breukdeelen: 81, 189, 522, 051 , 865 en 1127. 208. Voor sommige onderzoekingen , zoo als tot telling van de voonverpen , of van de deelen van eenig voonvcrp , die zich in ecne bepaaldc ruimle bevinden, is liet weuschc- lijk, dat men ook de ware middellijn van het gezigtsveld kent, als ook deszelfs vierkanlen inhoud, dewijl deze gelijk is aan het gedeelte van de oppervlakte eens voorwerps, dal zich onder het mikroskoop bevindt. Deze bepaling kan ge- lijklijdig me) die der vergrooting geschiedcn , en het is nut- tig de uilkomsten op de tafel der vergrootingscijfers aan te teckenen. Hierloe wordt alleen vereischt, dat men de mid- dellijn van het schijnbeeld van het veld op den duidelijkheids- afstand meet. Daar ecliter, bij de aanwending van katop- trisclie hulpmiddelen ter projeclie, altijd slechts een gedeelte van het veld overzien wordt, zoo kan voor deze bepalingen alleen van het dubbelzien gcbruik worden gemaakt. Ook liier zijn een klein gelal melingen voldoende, dewijl deschijn- bare groolte van het veld enkel van het oculair afhangt. Men behoeft hetzelve dcrhalve slechts voor de vcrschillende oculairen te meten , en de uilkomsten te deelen door de vergrootingscijfers. Voor het zvvakste oculair van het straks als voorbceld gekozen mikroskoop, heeft men b. v. de schijn- bare middellijn van het gezigtsveld gevonden rr 172 mil- lim. Met lie) zvvakste objccliofstclsel is dus deszelfs ware BEPAL1NG DER GROOTTE VAN IIET GEZIGTSVEI.D. 339 172 middellijn = Vg- = 4,91 millim. , c» voor dc ovcrigc objectiefstelsels met hetzelfde oculair 2,10, 1,25, 0,61, 0,46 en 0,55 millim. Den vierkanten inhoud van hot gezigts- veld vindt men dan, door hel vierkant van de halve mid- dellijn te verincnigvuldigen met 5,142. Is dc middellijn van het veld 4,91 millim., dan is dus deszelfs inhoud ~ 2,455 x 2,455 X 5,142 = 18,925 □ millim. 22* OVER 1IET DOORDRJNGEND EN IIET BEGRENZEND VERJIOGEN DER MIKROSKOPEN. 209. filet is eene vrij algemeene dwaling, dat de hoofd- verdienste van een mikroskoop in deszelfs vergrootend vcr- inogen bestaat. Ook is de eerste vraag, welke elk onkun- dige op de lippen heeft, zoodra er sprake is van een mi- kroskoop: hoe sterk vergroot bet wel? Deze dwaling spruit voort uit een geheel onvolledig en zelfs onjuist begrip aan- gaande de eigenlijke bestemrning van dit Averktuig, gelijk zulks reeds vroeger (bl. 122) is aangewezen. Inderdaad be- kleedt dan ook bet cijfer der vergrooting, bij de waardee- ring van de belrekkelijke deugdzaamheid eens mikroskoops, eene zeer ondergeschikte plaats, en, in stede van, bij de keuze tusschen twee mikroskopeu, te vragen: welk van hen beiden vergroot bet stcrkst?, moeten wij de vraag aldus stellen : welk van hen beiden vertoont bij de geringsle ver- grooting dezelfde voorwerpen even goed? of, hetgeen op bet- zelfde uitkomt, welk van hen beiden doet, bij gelijke ver- grooting, in bet een of andcr voorwerp de meesle en moei- lijkst zigtbare bijzonderbeden waarnemen? Daar waar het oplisch vermogcn van een mikroskoop zal getoetst wordcn, moet dcrhalve een andere maatslaf wor- dcn gekozcn , om deszelfs working te beoordeelen , en deze OOORDR1NGEND EN IlEGRENZEND VERMOGEN OER M1KROSK. 341 maatstaf wordt gelcvcrd door de beelden zelve van de voor • vverpen , welke men door het mikroskoop waarneemt. Dat hierbij de graad van vergrooting dier beelden slechts in ge- ringe aanmerking komt, blijkt dadelijk, bij vcrgelijking der oudere mikroskopen met die, welke in dc laatste jaren ver- vaardigd ziju. Onder de eersten worden er sominige aange- trolTen, welker vergrootend vermogen 600—700 maal en meer bedraagt. Bij het onderzoek derzelfde voorwerpen, door deze en door onze nieuwere mikroskopen, blijkt echter, dat het eigenlijk optisch vermogen der eersteD , door de laatsten reeds bij eene 80—100 malige vergrooting bereikt, zoo nict overtroffen wordt. Vragen wij naar de reden dezer grootere voortreflelijkheid, dan moet dezelve in tweederlei oorzaken gezocht worden, welke, sclioon zij niet geheel onafhankelijk van elkander zijn, toch elk op zich zelve eenen bepaalden invloed uitoefenen. Deze oorzaken zijn: 1° de verbetering der aberratien, en 2° de grootere opening, welke daardoor aan de objeclieven hecft kunnen gegeven worden. Gaan wij thans in eenige bijzonderheden na, welke de in- vloed dezer beide omstandighedcn op het optisch vermogen der mikroskopen is. 210. Uit al het vrocger (§ 49, 36—38) gezegdc, betref- fende de uitwerking dcr sphaerische en der chromatischo aberratien, is het geblcken, dat bet noodwendig gevolg dcr- zelve is een gebrek aan schcrpe omlrckken, of, omeenenkel vvoord te bezigen , aan begrensdhcid der beelden. De chro- matische afwijking brengt gekleurde randen te wceg, en ook waar zij niet bestaat, zoo als bij de beelden door hollo sphaerische spiegels gevormd, daar vcrtooncn zich de randen loch ncvclachlig, omdat men niet ecu cnkcl bccld, rnaar 542 DOOULtUINGENI) KN UEGRENZENO VERMOGEN DEK M1KR0SK. ccnc laag van beelden van onderschcidcn grooltc ziet. In- dicn beidc aberratien volkomen opgehevcn warcn, dan zou- dcn ook de beelden volkomen begrensd zijn. Het is nu, wel is waar, in geen cnkel dioptrisch of katoptrisch werktuig, het- wclk lot bet vonnen van beelden bestemd is, mogelijk dit toppunl van volkomenheid te bereiken, docli hetzelve kan er toe naderen, en hoe grootcr de verbetering der aberratien is, des te beter begrensd zullen de daardoor waargenomen beelden zicli vertoonen. Dat gedeelte van deszclfs optisch vermogen , hetwelk op deze verbetering der beide aberratien berust, kan men derhalve door den naam van bet begren- zend vermogen ondersebeiden. Docli in de tweede plaats komt ook het aantal der licht- stralen in aanmerking , hetwelk tot zamensteliing van het beeld heeft medegewerkt, omdat van de lichtsterkte van dit laatste de sterkte van den indruk afhankelijk is, dicn bet beeld op het netvlies maakt. Daar nu de lichtsterkte der beelden loeneemt in reden van de vierkanten der doormeters van de lenzen of spiegels, waardoor de beelden ontstaan zijn, zoo volgt, dat in een beeld, hetwelk gevormd is door eene lens, die b. v. eene 5 maal groolere opening dan eene andere van gclijken brandpuntsafstand heeft, 9 maal meer stralen in dezelfde ruinate zijn zamengedrongen , zoodat dus sommige gedeelten van het beeld, die in dat der kleinere lens te weinig lichtsterkte bezalen, om door het oog ontwaard te worden, met de groolere zigtbaar zullen zijn. Het is deze invlocd van de hoegroolheid der opening van de lenzen of spiegels, waarop een ander gedeelte van het optisch vermo- gen berust, hetwelk men met den naam van het doonlrin- gcncl vermogen heeft bcslcmpcld. Deze benamingen zijn eigenlijk ontleend aan de slcrrc- DOORDRINGEND EN BEGRENZEND VERMOGEN DER M1KUOSK. 545 kundigen (1), aan wie de vcrschillende iuvlocd, wclke dc verbctering der aberratien, en dc vergrooting dcr opening van het objcctief, op bet optisch vermogen der verrekijkcrs beeft , reeds wel Jbekend was, tocn Goring aantoonde, dal dezelfde oorzaken ook bij de mikroskopen ecn gebeel overeenkomslig gevoig hebben. Het spreekl van zelf, dal een werktuig, hetzij vcrrekijkcr of mikroskoop , des te volkonaener zijn zal , hoe meer het beide vermogens iu zicb vereenigt. Tevens is bet duidelijk, dat bet doordringend vermogen , door de verbetering van bet begrenzend vermogen, toenemen zal, omdat het gezame- lijke beeld , helwelk ontstaat door het zamenvallen van alle de verscbillende boven elkander liggende bcelden, meer licht- slerkte moet hebben , en eenen sterkeren indruk op bet net- vlies te weeg brengen, dan de vereeuiging van diirusiebeel- den, welke hetzelve opvangt, indien de aberratien niet ver- belerd zijn. De ondervinding leert eebter, dat beide ver- mogeus onafhankclijk van elkander kunneu bestaan , zoodat bet eene werktuig een grooter begrenzend, bet auder een grooter doordringend vermogen kan bezitten. Met liet eerste zullen zicb dan de rauden der voorwerpen net en scherp ge- teekend vertoonen, zoodat bet mogelijk is twee zulke voor- werpen , die zicb zeer digt bij elkander beviuden , en waar- van eene genoegzamc boeveelheid liebt uitgaat, afgescheiden van elkander te zien. Met bet tweede, waarin het door- dringend vermogen overwegend is, zullen daarentegen de lichtzwakke gedeelten van een voonverp nog gezien kuunen (1) William lierschel heeft het eerst op den helangrijken invloecl van de groottc der opening bij spiegelteleskopen opmerkzaam geniaakt, in 7-ijne uitslckcnde verhandcling : On the Poxvcr of penetrating- into Space by Telescopes. Phil. Transact. 1800. p. 19. 544 DOOKMllNGENO EN BEGIIENZEND VEBMOGEN DEJt MIKROSK. worden, die met het cerste werkluig onziglbaar zijn, iu wcer- wil dat zecr nabij clkander zijnde voorwerpen door het twcede uiel ondcrsclieidenlijk kunnen worden waargenomen. IleL gezegdc zal het best door een voorbeeld worden op- gehelderd, cn, daar bet onafliankelijk bcstaan dier beide vermogens, uilhoofde van den aard der waargenomen voor- werpen, in verrekijkers scherper in bet oog valt, dan in mikroskopen , zoo acbt ik bet duidelijkbeidshalve gepast, al- vorens tot deze laalste over te gaan, een voorbeeld aan de werking van gene le onlleenen, en ik weet daartoe geen beler te keizen, dan door bier de uitkomstcn aan le voeren van een vergelijkend onderzoek van twee verrekijkers, door den lioogleeraar Kaiser (1) in het werk gesteld, en waar- van, blijkens deze uilkomsten , in den ceneu bet begren- send vcrmogen, in den anderen bet doordringend vermogen de overhand heeft. Het eerste der hier bedoelde werkluigcn is een kijker, ver- vaardigd door Christiaan Huygens, welks voorwerpglas eenen brandpuntsafstand van 5,966 met., en eene opening van 0,0616 met. heeft, terwijl bet vergrootend vermogen des kijkers 49 maal bedraagt. Het andere is een achromatische zakkijker uit bet Optisch Instituut le Miincben, welks voorwerpglas eenen brandpunts- afstand van 0,455 met. , en eene opening van 0,055 met. bezit, met een vergrootend vermogen van ruim 50 malen. » De slotsom van het onderzoek is,” zegt Kaizer, » dat » de kleine kijker , om zijue zoo geringe opening , iu licbt- » kraebt eenigermate voor den grooten moet wijken , maar (1) lets over de kijkers van de Gchroeders Christiaan en Conslan- t ij (i 11 uy gens, in liet Instituut bl. 39G. 427. D00RD1UNGEN1) EN REGRENZEND VERJUOGEN DER MIKROSK. 545 » het daarenlcgen in scherpte (lcr beeldcn aanmerkclijk van » hem afwint. Dc planelen vertoonen zich door den kleincn » kijker flaauwer, maar vecl scherper begrensd dan door den » grooten , doch de groote laat op hunne oppervlakte meer » bijzonderheden onderscheiden. De afgeplatle gedaante dor » planeet Jupiter vertoont zich door den kleinen kijker dui- » delijker dan door den grooten , maar de schaduw van den ' » ring van Saturnus op de scliijf der planeet, kon ik door den *> kleinen kijker niet bemerken , terwijl hij zich door den » grooten eenigermate onderscheiden liet. Door den grooten » kijker vertoonen de sterren zich als onbegrensde kleine vlak- »jes, maar door den kleinen als zuivere scherp begrensde »schijfjes, omgeven van lichte ringen, juist zoodanig, als » zij zich, in een volmaakten kijker, door de iuterferentic » van het licht moeten vertoonen. Door die zuiverheid der » beelden ziet men heldere dubbele sterren , met kleine af~ »standen, zoo als y> Draconis en £ Aquarii , door den » kleinen kijker beter dan door den grooten ; maar flaauwe » voorwerpen van den hemel laten zich door den grooten » kijker het duidelijkste onderscheiden. De kleine kijker ver- » toont den Hugeniaanschen wachter van Saturnus, onder » gunstige omstandigheden, als een fijn zecr zuiver lichtpunt. » Door den kijker van Huygens is hij vvel minder zuiver, »> maar helderdcr cn duidelijker. De zakkijkcr doet de twee » begelciders van <r Orionis , cn dien van m Orionis ontdek- »ken; maar door den kijker van Huygens wordt men zc » ligter gewaar , en de zwakste voorwerpen , die zich door » den kijker van Huygens met inspanning nog even onder- » scheiden laten , ziet men dikwijls door den zakkijker in het » geheel niet.” Het verschil in working lusschen deze twee werktuigen ^ 5iG DOOUDKINGEND EN HEGRENZEND VERMOGEN DER MlttROSK. welke in vcrgroolcmi vermogcn nagcnocg volkomcn gclijk slaan , raaar waarvan de opening dcs eenen bijna het dub- bcle van die dcs andercn bedraagt, is zoo treflcnd, dat bet overbodig is bier iets lot naderc verklaring bij te voegen. Zien wij Ilians welken invloed ecu dcrgelijk vcrschil op de waarneming van mikroskopische voorwerpen moet bebben. Reeds dadelijk stuiteu wij bier echter op eene tcgenwcr- ping, die wclligt reeds mcnig lezer bij zich zelve gemaakt heeft, dat men namelijk, bij het gebruik van het mikroskoop, bet groote voordeel boven dat van den verrekijker heeft, van de voorwerpen, die men weuscht waar te nemen, kunstmatig te kunnen verlichten, zoodat men het das in zijne magt heeft de helderheid van het heeld naar willekeur te versterken. Inderdaad is deze legcnwerping ook lot op eene zekere hoogte gegrond, en er zijn gevallen , waarin eene ge- ringere opening vergoed kan worden, door meer licht op het voorwerp te doen vallen. Dit is inzonderheid het geval bij ondoorschijnende voorwerpen, zoodat dan ook voor de- zulke de bclrekkelijke deugd van een mikroskoop meer be- paald wordt door den graad van het begrenzend, dan door dien van het doordringend vermogen, hetwelk bier eene meer ondergeschikte rol speelt. Het meerendeei der mikroskopiscbe onderzoekiugen bctrcfi echter voorwerpen, die uit huunen aard zeer doorschijnend zijn , zoodat zij slechts ten gevolge der afwijkingen van de oorspronkelijke rigting, welke de lichtstralen op sommige punten ondergaan, ziglbaar worden. Een gering verschil in brekend vermogen, een schuinsche inval der stralen, welke, daardoor gebroken cn teruggekaatst wordende, het oog niet bereiken, doen van zulke punten schaduwbeeldjes op bet nelvlies ontstaan, maar eene cigcnlijke verlichting van het DOORDRINGEND EPi BEGRENZEN1) VERMOGEPi DER M1KUOSK. 547 voorwerp, in dien zin, dat deszelfs zigtbaarheid zoudo af- hangen van de hoeveelheid licht, hetwelk men er van on- deren op laat vallen, en van daar uit het oog bereikt, heeft hicr geen plaats. Alleen het geheele gezigtsveld wordt ver- Iicht, doch zoodra deze kunstmatige versterking der verlich- ting zckere grenzen te boven gaat, dan worden de scha- duwbeeldjes minder donker , en de tegenstclling tusschen ben en het overige gezigtsveld, waarop de geheele zigtbaar- heid berust, geringer. Van daar, dat voor de waarneming van zulke doorschijnende voorwerpen een mikroskoop des tc beter zal zijn, hoe grooler, het overige gelijk staande, de openingshoek van het objectief is, omdat dan nog zwakke schaduwtinten waarneembaar zijn, die door een under, al is ook deszelfs begrenzend vermogen gelijk, en de helder- heid van het gezigtsveld tot op gelijke hoogte versterkt, nict meer waarneembaar zijn. Overigens kan men zich gemakkelijk van de ongcgrond- heid dezer tegenwerping overtuigen. Men beschouwe door een aplanatiscli mikroskoop eenig doorschijnend voorwerp, en vestige de aandacht op die gedcelten van hetzclve, welke blijkbaar het moeilijkst zigtbaar zijn, zoo als b. v. de dwarse en overlangsche streepjes op de schubben van eenen vliu- der, of van eenig ander insekt. Vervolgens leggc men op bet bovcnste glas van het objcctiefslelsel achtervolgens rin- gcn van verschillcnde wijdte, waardoor de opening van het objectief trapsgewijze meer en meer vernaauwd wordt. Deze ringen kunnen uit een kaartenblad geknipt worden. Zij brengen naluurlijk niet de geringsle vermindering te weeg in den graad van verbetcring der aberratien, ja zelfs mag men aannemen, dat in de meestc gevallcn, door afsluitiug der randstralen, deze verbctering nog icls zal toenemcn. Verders 548 DOORDRINGEND EN BEGRENZEND VERMOGEN DER M1KROSK; liecft men het in zijne magt, met bchulp van den vcrlich- tingslocstel , de helderheid van het gczigtsveld telkens weder op gclijke hoogtc le brengen. Dcsniettegenslaande zal men het volgende waarnemen. Reeds bij eene geringe vernaauwing der opening verdwij- nen de het raoeilijkst zigtbare dwarsstreepen ; bij mcerderc vernaauwing worden ook de leugtestreepen onduidelijk; men kan dezelve moeilijker onderscbeiden van de zelfstandigheid, die de tusschenruimten inneemt; in stede van gelijk vrocgcr, door scherpe lijnen begrensd le zijn, worden zij korrclig ; eindelijk verdwijnen ook zij geheel en al, en geeue verster- king der verlichting van bet gezigtsveld, zelfs ver boven de oorspronkelijk aangevvende, is meer in staat hen te voor- schijn te roepcn. Intusscben verloout zich het geheele schub- betje met volkomen scherpe en zeer donkere omtrekken, zoo- dat een ongeoefende ligtelijk meenen zoude, dat deszelfs beeld in zuiverheid en netheid niets te wenschen overlaat , en bij welligt zelfs, schoon zeer ten onregte, geneigd zal zijn aan zulk een mikroskoop de voorkeur toe te kennen boven een ander, hetvvelk een minder begrenzend maar een meerder doordringend vermogen bezit. Deze invloed van de vernaauwing dcr opening op de zigt- baarheid der doorscbijnende mikroskopische voorwerpen zal men in tallooze andere gevallen bewaarbeid vinden, en ik raad ieder aan, die zich een juist begrip wil vormen van betgeen men door de beide genoemde vermogens te verstaan hebbe, om zulks op de gezegde wijze te bewerkstelligen , dewijl bij zich hierdoor in kortcn tijd eene klaarderc voor- slelling van bunnen aard en uitwerking kan vcrscbaffen , dan de mecst uitvoerige schildcring der verscbijnsclcn hem geven kan. Telkens zal bij dan den rcgel bewaarbeid vinden , dat DOORDRINGEND EN BEGRENZEND VERMOGEN DER MIKROSK. 549 allc werkelijk ondoorschijnendc , of oolc dc gedeeltelijk on- doorschijnende , b. v. gekleurde, gedeellcn van ccn voorwerp bet miust in zigtbaarheid verliezen 'door de opening te ver- naauwen. Is, bij de vcrvaardiging van bet objectief, het be- grenzend vermogen gedeeltelijk opgeofferd aan een meerder doordringend vermogen, dan kan zelfs het geval plaats grij- pen, dat, door de opening iets naauwer te maken, zulke ge- deelten van het voorwerp in duidelijkheid vvinnen. Doch daarentegen zullen die gedeelten , wclke slechts ten gevolge der afwijking van de Iicbtstralen zigtbaar worden, b. v. de kan ten van zeer dunne kristalplaatjes, de randen van orga- nische vliezen, van cellen, van buisjes, van vezelen, enzv. altijd het best zigtbaar zijn, wanneer de opening gelieel on- bedekt is. 211. Ofschoon nu liet doordringend vermogen als voorna- melijk afbankelijk moet beschouwd worden van de grootte van den openingshoek, zoo zijn er echter ook nog andere omstandigheden, die op de lichtsterkte van bet beeld invloed hebben, en welke derbalve in aanrnerking komen. Reeds heb ik doeu opmerken (bl. 545), dat de verbetering der aberratien ook in dit opzigt gunslig werkt, zoodat van twee mikroskopen met gclijke opening niet alleen bet begrenzend maar ook het doordringend vermogen het grootst zal zijn in datgene , waarin de aberratien het volledigst zijn opgeheven. Daar verders de helderheid van bet beeld geheel afhangt van het aaulal der stralen, die tot deszelfs zamenstelling hebben medegewerkt, zoo blijkt, dat ook de graad van po- lituur der glazen of der spiegels hier ccnen niet onbelang- rijken invloed moet hebben. Ook het aantal der lerngkaat- sende oppervlaklen is geenzins onverschillig, zoodat, het overige 550 DOOKDMNGDND EN BEGRENZEND VERMOGEN DER MIKROSK. gelijk staande, het doordringend vcrraogen van een mikros- koop des to grooler zal zijn , hoe geringer hct gctal dcr het- zelve zamcnstcllende glazcn is. Ecnc doublet cn cene triplet kunncn echtcr, bij gelijk vergrootend en begrenzend vermogen, cen grooter doordringend vermogen bezitten, dan ecnc en- kele lens, orndat het meerdcre getal glasoppervlakten meer dan opgevvogen wordt door de grootere opening, die aan zulke stelsels kan gegeven worden (z. § 127). Eindelijk lierinner ik bier aan de vroegere (§ 175) vergelijking tus- schen de katoptrische en dioptrische mikroskopen, uit welke gebleken is, dat, indien ook al de opening van een katop- trisch objectief overeenkomt met die van een, in vergrootend vermogen daarmede gelijk staand , dioptrisch objectief, het eerste toch altijd in lichtsterkte, en dus in doordringend ver- mogen , door het laatste zal overtroflen worden. ONDEKZOEK EN BEOORDEELING VAN IIET 0PT1SCH VEKMOGEN EENS MIKROSKOOPS. 212. 11 a deze algemeene beschouwing van de inrigting en dc werking der verschillende mikroskopen, kunnen wij thans overgaan tot eenc meer bijzonderc uiteenzetting der regelen, welke bij de beoordeeling van het optisch vermo- gen eens mikroskoops moeten vvorden in acht genomen , en der middelen , welke daartoe kunnen diencn. Hierbij komen dan de volgende punten in aanmerking : 1° De graad van aplanatismc of de verbetering der beide soorten van afwijking. 2° De brandpuntsafstand en de groolte van den openings- lioek ; bij bet enkelvoudig mikroskoop die van de lens of van bet Icnzenstelse! ; bij bet zamengesteld dioptrisch mi- kroskoop die van het objcctief; bij bet katadioptrisch mi- kroskoop van den spiegel. 3° De meerdere of miuderc volkomenheid der polituur van de oppervlakten der lenzen en der spiegels, alsmede de ho- mogeneiteit van de zelfstandighcid, waaruit de eersten bestaan. 4° De licbtsterkte van bet mikroskoop, zonder en met den verlichlingstoestel , en de kleur van bet gczigtsveld. 5° De juistheid der centrering van de verschillende deelen, waaruit de optische tocstcl bestaat. ONDEltZOEK VAN EEN MIKUOSROOI*. >32 6” Dc uitgebreidheid van het geziglsveld , en deszclfs mecr- dere of mindere plalheid. ’7” Het begrcnzend vermogcn. 8" Ilct doovdringend vermogen. 90 Het vergrootend vermogen. Wij zullen aclitereenvolgens bij deze vcrschillende punten slilstaan. 215. Ten einde den graad van verbetering der beide aberration te onderzoeken , is mij geene meer gesebikte liandelwijze bekend, dan die, welke het eerst door Lister, later door Goring, als 00k door v. Mohl is aanbevolen. Zij bestaat daarin, dat men het beeldje van een vensler- raam, hetwelk zich in eenen droppel kwikzilver afspiegelt, als voorwerp bezigt. Men brengt daarloe eenige zeer kleine kwikzilverdroppels (die men verkrijgen kan door eenig kwik- zilver met water in eene flesch te sebudden) op een dof zwart- gekleurd plaalje, en plaatst het mikroskoop op a — 4 meters afstand van het venster. Elke droppel zal alsdan , door een mikroskoop beschouwd, een beeldje van dit laatste vertoonen, lielwelk grooter of kleiner is, naar gelang van de grootte des droppels, en van deszelfs afstand van het venster. Wanneer zulk een beeldje door een mikroskoop beschouwd wordt, hetwelk geene chromatische aberratie heeft; — b. v. door een katadioptrisch mikroskoop, hetwelk bovendien van eenen elliptischen spiegel voorzien is, zoodat de sphae- rische aberratie is opgeheven , — dan zal men , zoodra het beeldje zich op den juislen afstand bevindt, hetzclve scherp begrensd waarnemcn, zonder eenig spoor van eenen hetzelvc omgevendeu lichtnevcl. Het gelieele geziglsveld verloont zich volkomen zwart, met uitzondering van dc door bet beeldje GRAAD VAN VERBETERING DER ABERRATION. 555 ingenomcn plaals. Door den afslnnd tusschcn het mikros- koop en het beeldje te veranderen , zal dit laatste nagenoeg eensklaps verdwijnen, lervvijl zich een ronde lichtkring vormt, die wel niet scherp begrenst is, doch echter zonder dat ook nu zich een lichtnevel over het veld uilbreidt. In de werkelijkheid beslaat zulk eene volkomen ophcffing der sphaerische aberratie niramer, noch bij katoplrische, noch bij dioptrische mikroskopen , doch zij kunnen , gelijk wij. (§ 64, 159) zagen , in dit opzigt onder- of oververbelerd zijn. In beide gevallen verloont zich om het beeldje een lichtnevel , en , door den afstand te veranderen , kan men ontdekkcn of de aberratie onderverbeterd of oververbeterd is. Heeft namelijk het cerste plants, dan zal men bij benc- denwaarlsche verwijdering van het beeldje, van uit deszelfs juiste stelling, nog een lijdlang deszelfs omtrekken waarne- men, bij gelijktijdige vorming van den bovengcnoemden licht- kring. Bij toenadering daarentegen van het beeldje lot het mikroskoop houdt hetzelve op eens op zigtbaar te zijn. Is de sphaerische aberratie oververbeterd, dan beeft het tegen- overgestelde plaats. Bij toenadering zal dan het beeldje niet dadelijk verdwijnen, maar wel bij deszelfs verwijdering. Bij dioptrische mikroskopen worden deze verschijnselen iets zamengestelder, omdat men hier levens met de uitwerkselcn der chromatische aberratie te doen heeft. De graad van onder- of oververbetering dezer laatste kan echter door het- zelfde hulpmiddel bepaald worden. Wanneer het beeldje op den juisten afstand gebragt wordt, waarbij het zich het scherpst vertoont, dan zullen aan deszelfs randen, bij het gebruik van een niet achromatisch mikroskoop, duidclijk pris- matische klcuren worden waargenomcn. Brcngt men nu ver- volgens het beeldje nader lot het mikroskoop, zoodat hetzelve 23 554 ONDER/OEK VAX SEN MIKROSKOOP. zich tot den reeds gcnocmden lichtkring uitbrcidt, dan zal tncn aan dezen eenen tamclijk breeden rooden zoom waar- nemen , die naar den omlrek toe in geelachtig rood ovcrgaat. Door bet bceldjc te verwijderen vcrkrijgt daarcnlegen de licht- kring eenen vioictblaauw gekleurdcn zoom. Onderzoekt men nu op dezelfde wijze het bceldje met een goed achromatisch mikroskoop , dan zal men weinige of geene sporen van prismalische kieuren daaraan bespeurcn. In- dien men echter in den juislen afsland van betzelve ednige verandering brengt, dan zal men ook nu gekleurde zoomen ban den lichtkring waarnemen, die evenwel veel smaller zijn, dan bij een niet achromatisch mikroskoop. Nimmer ontbre- ken zij echter geheel, en kunnen zulks ook niet, eensdeels omdat eene acliromatische dubbellens, en zoo ook een stelsel van zulke lcnzen, slechts voor eenen bepaalden afstand van het voorwerp tot het mikroskoop vrij van de chromatische aberratie zijn kan (z. § 64) , en anderendeels dcwijl , ook bij het volkomenst bereikbaar achromatisme , nog de kieuren van het secundaire spectrum overblijveu (z. § 62). Ook zelfs wanneer de verbetering den hoogsten trap had bereikt, zou- den dus nog altijd, bij de vervvijdering en bij de toenadering van het heeldje, gekleurde zoomen ontstaan. Men kan daarotn alleenlijk uit de meerdere of mindere geringheid der zich liierbij vertoonende kieuren tot de meer of minder volledige upheffing der chromatische aberratie besluiten. Is deze on- derverbeterd , dan zullen zich de roode en de blaauwe zoo- men, schoon in minderen graad, onder dezelfde omstandig- hedcn vertoonen, als bij een niet verbeterd mikroskoop, ter- Avijl , wanneer oververbetering plaats heeft, hunne orde om- gekecrd wordt, d. i. de roode zoom ontslaat alsdan bij vcr- wijdering, en de blaauwe bij toenadering van bet bceldje. GUAAD VAN VERBBTEU1NG DER ABERRATION. 155 Wanneor do brandpuntsafstand van hot mikroskoop zccr korl is, dan wordt bet moeilijk bet beeldjc van bet vcnstcr in den kwikzilverdroppel nog te zicn , omdat de stralen als- dan door den rand van bet busje, dat de Ienzcn insluit, in Iiunnen weg belemmerd vvorden. In dit geval kan men, ingevolge den raad van Goring, in slede van kwikzilver- droppels, kleine luclitbelletjes aanwenden, welke men gemak- kelijk verkrijgt door bet schuddeu van eenig dikvloeijend vocht, zoo als eivvit, canadabalsem met terpentbij nolie aan- gemengd , of door het oplossen van gompoeder in water , enzv. Zulke luchlbelletjes werken even als kleine verstrooi- jingslenzen, en vormen dus schijnbeeldjes van alle voorwerpen, welker stralen door den verlichtingsspiegcl worden terugge- kaatst. Natuurlijk moet men hiertoe eenen vlakken spiegel gebruiken. Daar men echter deze beelden niet, zoo als bij die der kwikzilverdroppels, op eenen donkeren, maar op eenen verlicbten achtergrond ziet, zoo zijn zij tot het be- paalde doel om den graad van verbeteriDg der aberration te onderzoeken , minder gesebikt dan deze , dewijl inzonderheid de kenmerken der sphaerische aberratie hierbij veel minder in bet oog loopend zijn. De kwikzilverdroppels verdienen uit dien hoofde steeds verre de voorkeur , en alleen dan , wannecr zeer sterke lenzen cn objectieveu moclen beproefd worden, is men genoodzaakt tot de luclitbelletjes zijne toe- vlugt te nemeu (1). Nog andere bandelwijzen zijn , bcpaaldelijk tot beproeving der sphaerische aberratie, aanbevoleu. Zoo bezigde Goring hiertoe eene geemailleerde plaat met wilte cijfers op eenen (1) Op eene andere wijze , om zich van de door luchtbelleu gcvormde beelden te bedienen , tot bepaling der grenzen van het optisch vermogen een8 mikroskoops, zal ik later terugkomeu. 23* 35G ONBEItZOEK VAN EEN MIKnOSKOOP. zwartcn ondcrgrond. v. Mohl wenddc eene glasplaat aan, waarop hij eene dikke laag ooslindische inkt bragt, en daarin met eene naald kleine kringen en andere figuren trok, die nu bij doorvallend licht bcschouwd werden. Zoowel in bet eene als in het andere geval zullen zich, bij volledigc op- heffing der sphaerische aberratie, de randen dcr wille cijfers of der gemaakte streepen en kringen zcer scherp vcrtooncn, zonder dat men eenen lichtnevel, ter zijde van dezelve, op bet zwarte gedeelte van het gezigtsveld bespeurt. Bij toe- nadering tot of bij verwijdering van bet mikroskoop breidt zich het beeld uit, doch, hoewel deszelfs randen hierbij meer en meer in scherpte verliezen, zoo vertoont zich ook nu geen omringende lichtnevel. Indien er onderverbetering plaats lieeft, zal men, bij benedenwaartsche verwijdering, eenen slerken lichtnevel waarnemen, die zich binnen- en buitenwaarts uitbreidt, door welken nevel heen men nog een eind weegs de oorspronkelijke gedaante der figuur door ziet schemeren. Bij toenadering tot het mikroskoop vertoont zich daarentegen deze lichtnevel niet, maar blijft het gezigtsveld zvvart. Is de sphaerische aberratie oververbeterd , dan zal men bij de toenadering en bij de verwijdering juist de te- genovergestelde verschijnselen waarnemen. 