VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Te Doncaster, op het plein Buttacrofs, had op den ? December 1816 een dergelijke verkoop plaats, te midden vz? cen’ verbazenden toeloop van volk, waar men eenen man zij- ne vrouw aan een’ fchilder zag verkoopen, voor den máti- gen prijs van vijf en een’ halven fchelling. „Op den 30 Januarij 1817 werd eene vrouw te Welling: verkocht voor den fpotprijs van een’ en een’ halven fchellios: verwijl de kooper bovendien nog een kwartje bier ọnvitg, om op de gezondheid des verkoopers te drinken, VERKOOP VAN VROUWEN TE LONDEN, 427 Eene andere vrouw, nog geen twintig jaren oud, werd, met eene ongehoorde onbefchoftheid, op den 4 April 1817 , met het touw om den hals, naar het vlek Dartmouth ge- fleept door haren eerloozen echtgenoot ,en verkocht voor twee Buinjes.: Het zigtbaar heftig zielelijden dezer ongelukkige , eerst federt anderhalf jaar gehuwd , wekte de levendigtte deele neming van allen. Te midden van haar ellendig noodlot had zij het geluk, het eigendom te worden van hem, die haar voorheen bemind had, Een postiljon, SAMUEL waLis geheeten, bragt desge. lijks zijne vrouw ter markt te Canterbury, en bond baar, met een’ halfter om den nek, aan een’ der palen, te zelfden einde dienende voor het vee; waarna zij door hem in her openbaar werd geveild. Een andere postiljon trad toe, om de aldus ten toon geftelde vrouw te koopen, welke’ hem ge- laten werd voor eene gallon (vier flestchen) bier en een’ fchelling , in tegenwoordigheid van tallooze aanfchouwers. De verkooper was flechts zes maanden Rens wd geweest ; zije ne vrouw telde negentien jaren, Een foldaat, met name TOONE, met groot RN te Not. tingharms zich bevindende, en reden meenende te hebben, om de huwelijkstrouw zijner wederhelft te verdenken , befloot , zich van haar op gezegde wijze te ontdoen; terwijl hij, fchoon vruchteloos, nog partij zocht te trekken van zijne waar, Bij opbod werd zij teu verkoop aangeboden, voor drie pence ((tuivers) ingefteld, en toegewezen aan een’ lief. hebber voor zes pence. Zij werd afgeleverd met den hal- fter, onder het gejuich eener groote volksmenigte. Niet alleen de verkoop der vrouwen door hare mans heeft Een openbaar gezag; maar ook die der mannen door hunne vrouwen, hoewel zeer zeldzaam, is niet zonder voorbeeld ; en, offchoon de regters den mannelijken verkoop afkeuren, durven zij echter deszelfs nietigheid even min handhaven, als van dien der vrouwen, Eene zaak van dusdanigen ongemeenen aard werd gebragt voor den eerften overheidsperfoon van Droghead, Eene vrouw, met Dame MARGARETHA COLLINS, verklaagde háren echtgenoot, als haar verlaten hebbende, om met eene andete vrouw te gaan leven, De man verklaarde, te zijner veront- fchuldiginge , dat zijne vrouw van een alterboosaardigst ka- akter was; dat Zij, in hare woede, hem aan haar, welker Eigendom hij thans was, bij verkoop bad afgeftaan en gele- B e a 428 VERKOOP VAN VROUWEN TE LONDEN. teverd voor twee pence; dat, herhaalde malen, zijne eeffte vrouw hem zoo geweldig had gebeten, dat hij, nog na ver loop van verfcheidene maanden’,- finds welke hij reeds baar hiet meer toebehoorde, daarvan de merkteekens omdroeg, (welke hij inderdaad vertoonde.) De vrouw , welke hem ge kocht had, als getuige geroepen, bevestigde deze daad: ken, alsmede den verkoop, en verklaarde, dat-zij dagelijks _ meer en meer voldaan was over hare. aanwinst; dat zij ver meende, dat er geene wet beftond, welke haar konde beve lën van dezelve afftand te doen, báardien het: regt der. vrou. wé, om baren man, met welken gij niet tevreden was, i verkoopen aan êene andere Vrouw, welke met hem gediend was, behoorde gelijk te ftaan met dat des mans, wiens regt te dezen werd erkend, inzonderheid, gelijk ín het onderha. vige geval, wanneer er eené wederzijdfche overeenftemming plaats ‘greep, De aanklaagfter werd zoo zeer verbitterd over het pleit, zoo vol gezond verfland , der koopvrouwe, dit zij, het ontzag vergetende, ‘hare beide wederpartijen in het aangezikt vloog, en, zoo men hen niet had gefcheiden, dé zelve met hare tanden en nagels Lude verfcheurd hebben, __ Hoe toch laat-zich de voortplanting van zulk eene fchande- lijke gewoonte, uit de eeuwen der batbaarschheid, tot op onze verlichte dagen, overeenbrengen met den Christelijkes Godsdienst? Ik waag het geenszins, dit vraagftuk op te los fen; mij bepalendè tot de opmerking, dat dit fchandelijk ge - bruik onafgebroken is in ftand gebleven; dat het „als 't wè re, dageliks in praktifk wordt gebragt; dat, wanneer eenig overheidspêérfoon der Graaffchappen, van dergelijke verko pen tijdig onderrigt, dezelve' trachtte te beleren, door mid- del vari getegtsdiefiaars of deurwaarders, het: graauw hen tk tijd heeft verdreven, handhavende hetgeen ber als zijn ot vervreemdbaar regt aanmerkt. (*)_- | (*) In de Engelfthe dagbladen ftond, dezer dagen, dit 3x tikel: „ Een zekere HILTON heeft zijne vrouw verkoc » op de markt--van Brighton. Naardien alle de aldaar ver » kochte vvorwerpen een Regt betalen , vervoegde zich de op- ‚ Zigter bij hem, om een’ ( Eng.) fchelling in te vorderen, » Gangezien het verkochte voorwerp (de vrouw) was begree „ pen in het artikel der niet uitgedrukte voorwerpen. > echtgenoot wilde niet meer géven dan B :(Eng.) -ftuivers: » een, Regt, geheven wordende van een beest, dat wijo% „ fchamen hier te noemer: eindelijk lier hif zich overreden, „ om het gevorderde te voldoen, De vrouw is verkocht voor » 30 fchellingen. Men heeft echter last gegeven, om » verkooper in Regten te vervolgen," — Fert. THEE VAN BAKSTEENEN. 429 THEE VAN BAKSTEENEN, (Uit c, TimkKOWSKY's Reife nach China.) Wie zou gelooven , dat er eene foort van Zakffeen beftaat, welke tot efen en tot drinken dient? En toch maken de Chi- nezen zulke bakfteenen uit Net overblijffel der thee, welke, met eene klevende ftoffe vermengd, in den oven wordt ge- droogd. In geheel Siberië worden deze fteenen geftampt, met heet water, melk en zout, ook wel met boter, ge. mengd , en zoo met veel fmaak gebruikt, Tot tijd en wijle, dat zij op die wijze genoten worden, gaan zij, als eene gangbare munt, van de eene in de andere hand over. VERSCHILLEND GEBRUIK VAN HET WOORDJE VAN OF VON | IN DUITSCHLAND EN OP CUKAGAO, CUit de Curapaafche Courant van 23 Maart 1?26.) Wi zien in de Duitfche nieuwspapieren, dat het thans in Daitschlaid, en vooral in die landen, welke onder de Vor- ften van het [eilige Verbond ftaan, op nieuw, op zware boe- ten, verboden is,om het voorzerfel yan vóór den familienaam te gebruiken} aan hen, die niet van adel zijn, en dat dit woordje von of van allèen aan den Adel wordt verleend, Dit doet ons denken aan het gebruik, hetwelk hier in deze kolo- nie plaats heeft, alwaar de flaven den familienaam hunner meesters aantiemen, met het voorzetfel yan; b. v.: een flaaf, die den Heer A. toebehoort, wordt genoemd JUAN VAN A Zoo ook PEDRO VAN Be, MARTIN VAN C. enze Het voorzerfel wan, hetwelk dus bij het Heilige Verbond het kenteeken van adel is, wordt in de koloniën gebezigd als kepteeken van den flavehftand, | | GIDEON ERNST VAN LAUDON, Deze groote Veldmaarfchalk der Oostenrijkers was, vóór den aarivang des-zevenjarigen oorlogs, een onopgemerkt , arm Officier bijeen Hontaarsch Grensregement. Wanneer hij , te dien tijde, bij- elken uicftap te paard-en iedere kleine reis,elk oord 430 GIDEON ERNST VAN LAUDON, naauwkeurig overzag, en daarna voor zich beoordeelde, of en hoe van hetzelve in den oorlog partij te trekken ware , en wanneer hij te huis beftendig in krijgskundige werken en landkaarten zich verdiepte, vroeg hem zijne vrouw, ELARA VAN HAGEN, wel eens, waarom hij zich toch met dat (tuderen en navorfchen zoo zeer vermoeide, „ Daz „ Alles heb ik noodig als Veldmaarfchalk !* antwoordde hij dan lagchende, En dit woord Werd waar. DE BOTERLEEUW, T n de Filla Falieri werd een groot gastmaal gegeven. Alle de Edelen van Venetië waren daar tè zamen. Met fchrik ont- dekt de Ceremoniemeester, bij het opdragen van het nage- . fegt, dat er een tafelftuk ontbreekt, gelijk weelde en praal zulks vorderen. Men raadpleegt den ouden PASINO, eea beeldhouwer, die zich, met zijnen kleinzoon CANOVA, toevallig in Ket paleis bevindt; maar de grijsaard ftaat verle. gen. Terftond heeft de jonge Canova eenen inval, Hij vraagt om een ftuk boter, en kneedt, met eene meesterhand, zoo fnel als (choon, hetzelve tot eenen leeuw , die, op de tafel geplaatst, de bewondering van alle gasten wekt. Men vraagt naar den maker, en wil,dat hij in den kring der Ede- len verfchijne, Met eene befcheidene fchroomvalligheid treedt de jonge kunftenaar de zaal binnen, om luide toejuichirgen over eenen arbeid te ontvangen, cie, vergankelijk van wege de ftof , niettemin de voorbode was van die onfterfelijke wer. ken, welke zijn beitel vervolgens uit marmer wrocht. DE GELUKRIGE DOCTORALE ROES, Zeker Arts werd, onverwacht, van eene vrolijke partij, waar de flesch drok was rondgegaan, gehaald bij een ééni; - kind «an drie jaren, dat, plotfeling door eene ongefteldheil overvallen, met een kaortfig- rood aangezigt , bewusteloos lag te rogchelen, De Dokter voelde den pols, fchudde he: hoofd „voelde zijnen eigenen pols, en zeide eindelijk : „ He: kraapje is dronken,” De verbaasde moeder weifelde, en ga! zelfs van verre te vertaan., dat zij deze uitfpraak zelve alı ket vitwerkfel van dronkeufchap befchouwde, De Dokte: DE GELUKKIGE DOCTORALE ROES, 431 - bleef echter bij zijn gevoelen, en bij onderzoek bleek , dat de kleine patiënt werkelijk zich aan eene flesch brandewijn vergrepen had, De genezing, dieusvolgens ingerigt, had het gewenscht gevolg. OM DEN WILLE VAN HET SMEER LIKT DE KAT DEN KANDELEER, Ánes, alles, wat befaat, Wat zich zien of denken laat, Wat men riek’ of hoor’ of voel’, Alles heeft zijn eigen doel, ’ Zij gij reist naar Gal of Brit, Naar den Moorman, zwart als git, Van het Zuiden tot het Noord, Naar het afgelegenst oord, Alles, wat u ooit omgeeft , Toont, dat elk zijn waarom heeft ; En dat leert ons zonneklaar *t Katje mee den kandelaar, Ziet eens, hoe het zindlijk dier IJvrig-en met groot pleizier *t Kaarsgerei al likkend fchuurt Hoe ’t op ieder fmetje tuurt, ~ En het mec de tonge wrijft, Tot geen ver meer overblijft, Ja, gewis, die zindlijkheid Dient met weidfchen lof verbreid, ‘t Beestje is fchoon en rein en nets ’t Likt... maar enkel om het vers Ja, alleen om ’t ver, voorwaar, Likt de kat den kandelaar ! Menig oud en jong gezel Lijkt het katje wonder wel. Daar, waar hooffche drukte woelt, _En ’t van wandiend goud krioelt, Of waar, in den hoogen raad, ‘t Dier belang van kerk en ftaat, Geest en (trekking van de wer, Honderdvoud uiteengezet, -OM DEN WILLE VAN HET SMEER Of, met reden lang of kort, Eindloos overwogen wordt, — Menig is er, war ge ook kijkt, Die het beestje juist gelijkt, Gaat op prachtige dinges, Of op ftatige pries, . Woont concert en danspartij , Bals en maskeraden bij , Of ontvangt flechts in den koek Van uw’ warmen haard bezoek; ’k Stel het vast, dat overal Zich bet katje melden zal; Dát zich 't mondje in plooifen trekt» t Spitfe tongjen ijvrig lekt, En dat dikwijls veel gefchiede Om het fmeer en anders niet, Ziet dien jeugdigen perfoon, Welgevormd gelijk Adoon , Die voor elk het hoedje ligt Met een lachjen op `t, gezigt, Die, tot aller dienst bereid, Een modèl voor vriendlijkheid,. Nooit zich vruchtloos nooden laat, Maar, waar hij gevraagd wordt, patt, En, door ’t welgekozen woord , Iedre' gistvrouw ras bekoort; Vrienden, *k denk hier, dat ge 'é vats Aan den kandlaar en de kat. 'k Denk aan.’ katje en aan het fmeer, Zie ik ginds een kruijig heer, Die, terwijl hij luchtig zwaait, - Om de meisjes henen draait , Haar, wat intresfeert , vermeldt, | En al ’t damesnieuws vertelt; ' Die geen eind heeft voor zijn reép, Maar een’ vloed van zoetighéên, Onder luiden lach en boert, Van zijn gladde lippen voert, —, Ja, 'k denk, bij dat kruijig heet, K Aan het katje eh aan het fméêr. “BIKT. DE KAT DEN KANDELEBR, Als bet vrouwtje ‘koost en vlêit, - Als het meisje (trikjes breidt, Neen, ik denk dan, wat- gefchied”, Zeker aan het katje niett... Maar, als ’ lief, aanminnig wichį, Ais een neefjen of een nicht « i Bloempjes leest en: bloempjes- (troóic , Oom en tante daarmeê, tooit, Kusjes geeft en kusjes neemt , En zoo zoet en lieflijk fleemt, `; O, Dan is * mij, of-ik waar’ Een befmeerdé kandelaar ! dd . . i. v vk Als, met menig compliment! -'7 Zich een kaalrók tot mij wendt, Mij al buigende begroet , k En mer hoflijkheên ontmoet; , A Als hij , die zichzelv’ beklaagt, a Van mijn vriendlijkheid gewaagt, En, terwijl hij voot mij haat, Niets dan van mijn goedheid praat, En zin mond mijn menschlijkheid °k Weet niet welken, lof: bereidt, =- Lieve vrienden, °k-denk dán wedd 7 o. Rad de kat en aán het (neer. Is ik in eén’ winkel kom, Ct Is her zelfde nu, waarom) | > En ik vraag de. julêr daar, >” Naar de prijzen van heur waar ; Als zij mij dan, zêef poliët, In de voifchiende òógen ziet, ` Fieêmend zegt; „Her is wat eel! ’k Vraag een ander -eêns, zoo veel į Kd Geef het (mâar Allee nan €) Í Waatlijk voor een’ fpotprijs nu.” 'k Denk dan; „Om het fmeer, voorwaar, Like de -kat den kandelaar Ko p 0, Her gaat er wonder oes Lieve vrienden, vraagt gij, hoe? Ziet dan bij en “dû u heen, ©} En gij fchouwt er menigeên ,. X k 434 OM DEN WILLE VAN HET SMEER Die zich, om ?t begeerde vet, Gretig aan het \likken zet; Die zijn geest tin banden dwingt „ *% Lijf in honderd bogten wringt, En, wanneer die ho: ding al -Hem een weinig moeilijk vall’, Dan zichzeiv’ wijst op het fmeer Van den gouden kandeleer. Waarom kruipt baron, en graaf, En de groorfte heer, als flaaf? Waarom buigt zich de edelman In het ftof , zoo diep hij kan? Waarom flikken velen , til , De ouverguide bittre pil? Waarom duldt zoo menigeen *% Bife woord, fchoon hard als fteen $} Waarom zien wij vaak de kunst Vrijen om der dwazen gunst? — Alles, vrienden, op mijne eert Om ’ zoo zeer geliefde meer. Waarom wordt die fchoonheid ras, Die vaak ftuursch en fpijtig was, Vriendlijk, lief, bevallig, goed, En als theebanket zoo zoet ? Waarom kust haar rozemoud , Die zoo veel bewondraars vond, - En waar *t waas van ‘t fchoone op teit, D’ eigen mond der leeliikheid ? Waarom wordt haar poezle hand * Deel van d' ouden vrek Argant P =s Om het fmeer, gelooft hét maar p Likt de kat den kandelaar, Zie ik in de wereld dan „ Dat een groot, aanzienlijk man, Die zijn koets en paarden rijdt, Zijnen mindren vleit en vrijt; Dat hij, als het niemand ziet, Hem de hand van vriendfchap biede p En eens helder met hem klinkt, En eens lustig bij hem drinkt, En hem, als ter loops, meteen Een’ zak guldens vraagt ter leen, — °k Denk dan, vrienden , weet gij wat? Aan den kandlaar en de kat. Als een fchrander advocaat Bij partij ten maaltijd gaat, Of een eerlijk praktizijn Op een’ vollen beker wijn LIKT DE KAT DEN KANDELEER, 435 Zijn kliënten gul trakteert, Daar bij ampel befonjeerr 5 A's een ftaatsman, heer of fchouc Ongewone feesten houdt, — °k Gun dan allen graag die pret 5 Maar ik denk alweêr aan ’t ver: *t Katje , vrienden , likt , voorwaar, Slechts om °t {meer den kandelaar! Je» zoo gaat het te allen tijd’; aar gij ziet, of hoort, of zijt, In de ftad en op het land, - Op de zeeën en aan ’t ftrand, Adel , burger, boer en heer, Allen doen het om het fmeer. Deze houdt zich willens blind , Die onnoozel als een kind, Gene doof en deze ftom; Maar — een elk heeft zijn waarom = Om het ver en fmeer, voorwaar, Likt de kat den kandelaar ! Wel dan, vrienden, hoort mijn’ raadt ’t Likken is fomtijds niet kwaad; Maar draagt zorg fteeds , dat het vee Nooit uwe eer en deugd befmet, Wel dan, °k zeg het ftouc en ftijf, Houdt die likkers van uw lijf: , Want zij doen het, zoo gij ziet, ‚ Om het fmeer en anders niet, Waar uw pad u brengen zal, ’ Is niet anders overal: Om het ver, “ is zonneklaar, „Like de kat den kandelaar. GERARD BRANDT MAAS, MORGENLIED. (*) Dar komt de blijde morgen. Hoe fchoon is zijn gelaat ! Met hem verdwijnt de fcheemring, En glanst de dageraad, *) Wij mogen onzen Lezeren kenbaar maken, dat deze bevallige dichtre- gelen wit de pen vloeiden van „, GERARDUS ABELS VAN DEN BERG.IG s Heerenveen, in Vriesland, van bedrijf Schoenmaker, die, hoewel in bee. s» hoeftige omftandigheden levende, zich menigmaal opgewekt vindt, om eea „ rijmpje of gedichtje te vervaardigen,” waarvan het hier medegedeelde teg proeve verftrekke. 436. MORGENLIED, i Daar rijst aan de oosterkimmen De zon met majesteit, Van waar zij voor onze oogen Haar heerlijkste licht verfpreidt, Zij fpiegelt zich in * beekje, Dat kabblend henenvliet, En kaatst haar’ lichcftraal weder, Voor ons, in ’t fchoonst verfchiet. Men hoort de vooglen zingen , In ’% lieflijk morgenuur; Elk wijdt zijn blijde toonen Den Schepper der Natuur, Ons eerst gevoel zij danken, Wen ons de morgen wekt; Daar Gij, o Hemelvader ! Ons mer tw zorgen dekt, ©. Bron vaf vreugde en levent Gij fchonke Natuur die pracht; Wij roemen in die weelde Uw wijsheid, liefde en magt. i DE ZONNEWIJZER., Gi ‚ Zonnewijzer! zijthet beeld Van menig Vriend , wiens gloed ons ftreelt, Zoo lang voorwaar, en langer niet, Dan ons de Zon haar ftralen biedt! , AAN t K gn, kan ,-zoo als gij zegt, juist allen-der Poëten (En `k (tem ’t u toe) geen Wijzen heeten; Maar,- -gij op den naam -van Dichter-niet-kunt-roemen _ Benoef ik elken Gek ook geen Poëet te noemen. ù a GR u L. V. anan r å ci puma AAN EENEN LASTERAAR. Greaarie fchimpt ge Op mij ih bitre l#stertaal , En. waakt aan elk bekend mijn feilen en-gebreken„… … r> « k Lijd alles met geduid, terwijl °k uw deugden madl, En van uw.edet hart en braaf gemoed Blijf fprekett; … Hoewel een ieder weet, zoo °k mij- niet. zeer bedrieg » Dat ik, zoo wel als gij , alsdan beftendig lieg! MENGELWERK, PROEVE EENER VERGELIJKING VAN DE OUDE ËN DE NIEUWE BESCHAAFDE VOLKEN , TEN AANZIEN VAN GEMEENSCHAPPELIJKE NUTTÍGË INRIGTINGEN4 Door À. VAN BEMMEL EN 3 Predikant te Oosterhout: (& W anneer ik deze Vergaderifig overzie ; waarin ik thâné de eer heb vóor de eerfte maal afs Lið en Spreker op te treden , dán is hét mij een aángenaamiì denkbeeld , dat Zij, Volgens hêt doel harer inftelling , in gèker derbánd flat met alle mienfchelijke veteenigingen ; die er; tèn beften= digen Zegen voor het ihensclidom , ooit df ergens běftaan ; of geweest zijn; of nog zĳjú zulle, Imuiers in deze Vergadering zic ik een gedeeltë van de väderlandfche Maat- fchappij, welk zich door harë fpreùk : Tos nut Sår het Blzemèen, èn door háre hiermede overeenkomftieg werke zaamheden , zoo loffelijk als weldadig onderfcHeidt ; mäat deze Maatfchappij Zie ik wederom zusterlijk de händ reis ken aän ahdere Nederlandfche inrigtingen ‚ waarin Wädát= dige medeburgers zich vercenigen, om wel verféhittende bedeéltén van deri akker der mrerischheid te bearbeiden , ïaàr wdarniedë zij toch allen , op kleiner’ of gröoter” afs ftand „ten doel helsbèn ; oth denzelven Vruchtbaär tè må- ken, en de fchoonfte vruchten vai kennis, deugd en Waat leverisgihot te doen opbrengen. Schouw ik daarens Bove rond blj andere tháns beftaahde Volkén 3 dan zie ik Bien heiligen kring def menfchelijke eenheid zich h6é lan- ger hoe meer verwijden ; dan vind ik bok bij Preemden C>) Uitgefproken in de Afdeeling der Maâcfchappij Toe mur van het algemeen, te Ter Heide, bij Breda, den 24 ven „Bloeimaand 1826: | BIENGELW. 1826, NO. 10, - ff 439 VERGELIJKING VAN DE OUDE EN NIEUWE VOLKEN, zulke maatfchappelijke verbindtenisfen , waaraan die mij- ner Landgenooten zich met eer en blijdfchap mogen an- fluiten; dan draag ik wel met reden roem op hetgene, dat mijn Nederland oplevert; maar ik verheug mij toch van ganfcher harte over. ten met deze gedachte: Het menschdom gaat toch , al is het dan met langzame, en misfchien alleen voor het one eindig helder ziende Oog merkbare ftappen ,. maar echter gewisfelijk vooruit. Het lust mij dan , mijne Heeren ! met u zulk eenen vere gelijkenden blik te werpen op het verledene en tegen: woordige, en u in dit uur verder voor te dragen eene Proeve eener vergelijking van de oude en de nieuwe be. El TEN AANZIEN VAN. NUTTIGE INRIGTINGEN: 4âg9 fehaafde Volken; ten aanzien van genteenfchappelijke wuttige Inrigtingen, Meer dan eene proeve durf ik het niet noemèn; Want; al waren mijne krachten berekend y om dit onderwerp naar eisch te behandelen ; dan zou: het hiet alleen den tijd; welken ik thans voor uwe aandacht met befcheidenheid vorderen mag, Verre overfchrijden y iaar zelfs den inkhotd van een gánsch boekdeel kunnen bitmaken £ het zal mij dus-tot genoegén zijn; indien ik u hiermede flechts eenige. aängename en trüttlge oogenblik- ken, en eenige ftof tot verder nadenken verfchaft heb. I. Indien wij den (taat van vergelijking tusfchen de oue de en de nieuwe befchaafde Volken ; ten aanzien der ges meenfchappelijke nuttige inrigtingen , die zij tot ftand ges bragt hebben , proefswijze zullen opmaken sen ons dus 4 in de eerfle plaats; tot de oude Volken bepalen; dan vergt gij zekerlijk niet van mij, mijne Hoorders! dat ile den ganfchen kring der dus genoemde oude Gefchiedenis met u doorlsope;s maar met eenige voorbeelden , even met den vinger aangewezen; zult gij u wel willen ver gedoegen , ong hiernaar het overige te beoordeelen; Hier vestig ik dan mijne aandaeht boven allen op de Grieken, dat in de gefchiedenis der men{chelijke befcha« ting beroemdfte aller: Volken, en op hunne navolgers 4 de Romeinen, die hen in meer dan één opzigt gelukkig Op zijde geftreefd zijnzop die beide Volken, welker overs Beblevene werken , nog tot op den tegenwoordigen dag 5 tanzienlijk veel bijdragen tot kennis en waardering van als les , wat waar, fchoon en goed is in Goddelijke en mens fchelijke zaken: = Befchouw ik nu deze vermaarde Nas tiën van naderbij; dan fta ik wel verbaasd, dat ik, buis ten het ftaare en krijgskundige ; Zoo weinige intigtingen - Vind, welke vatì dien gemeenfchappelijken geest ; van dat heilzame esprit de corps getuigen , waardoor zoo wel dé ware menfchelijkheid ; als de echte wetenfchap tën kracha tigte bevorderd: wordts maar het zij echter verte van mij 4 de blijken hiervan te miskennen, die de Gefchiedenis in Onuitwischibare trekken bewaard heeft { Neen! datt :zie ik te Sparta ente- Athènt:, die twee beroemd{te Staten der Ff 2 4O VERGRELIJKING VAN DE OUDE EN NIEUWE VOLKEN, Griekfche Oudheid , inrigtingen op kosten van het Gee meeriebest gemaakt, om jongelingen, door alleflei oefe» pingen van ligchaarm en geest, voor den Staat op te vot den; hoewel men toch twijfelen mag, of zij, althans in de Republiek van r ycurgcus, niet meer gefchikt wi- zen „om dappere en-geharde krijgslieden en blindelings ge- hoorzamende ondetdanen , dan wel om redelijke menfchen en -menschlievende burgers te vormen, Dan zie ik vooral te Athene de beroemdfte Wijsgeeren- hunne fcholen opt- nen, om jónge lieden van edelen aanleg met de lesfen der verhevenfte wijsheid te voeden, en voor den Staat of voor de Wetenfchappen op te kweeken ; maar ik mag het ' toch niet verbergen , dat aldaar , gelijk. … Doch hoe treft -het mij, mijnd Höorders! dat ik op dit pant bijkans moet blijven ftaan, en bij die Volken ván hooge befchaving zoo -wéinige verenigingen van wel- onderwezene en: welopgevoede menfchen aantref, tot bes vordering en algemeene verfpreiding van kunften en wes ten{chappen, van nuttige en allerwegen bruikbare kuns digheden. Mogt men al eens hier of-däar în Grieken. Jand cen Platonisch gastmaal zien , waár de wijsheid voors _ zat, en wijsgeerigen ernst met gulle vrolijkheid paarde „ om de belangrijkfte- en bevalligfte onderwerpen te behan. delen , het bleef toch tot dien vriendenkring bepaalds; het wond en zocht ook geene medewerking, magr liet het aan elken tijdgenoot en iederen nakomeling op ziche zelven over, om nog wijzer, zoo men kon ‚of misfchien wel nog dwazer te filozoferen, En wat zal ik dan uit de- beroemde Eeuw der Romeinen hiermede vergelijken? Ja, A UcusrTus verzamelde de fraaije vernuften zijns tijds an zijn Hof; mecenas noödigde hen aan zijnen Bisch , en de keurige vruchten van hunnen geest prikkele 443 VERGELIJKING VAN DE-QUDE EN NIBUWRE VOLKEN, den zijnen fmaak voor het fchoone , gelijk de geurige (pije gen zijner tafel hun gehemelte: zekerlijk „dit waren put ten van vereeniging, om welke zij zich om fẸrijd fohaare den, en in het verfraaijen van hunne werken wedijver. den; maar, al. wil men zelfs. piet vermaeden, dat de zucht ,om te fchitteren en zich te vermaken , hieraan we- derzijds een groot aandeel zal gehad hebben , zeker is het althans, dat het geene dpurzame verbindtenis tot (tand gebragt heeft , waaruit iets goeds vaor het algemeen wel- zijn is voortgevloeid, — Hoe zou men dus gok „tat be. Schaving der mindere klasfen „ iets, gemeenfchappelijks bij deze Volken verwachten? In zoagenoemde Volksregerin gen, het is waar, {chenen alle ftaatsburgers een zeker gelijk aandeel aan de algemeene belangen te hebben ; maar zij waren toch. dikwijls de-{peelbal -van woeste of listige volksmenners, die, na hun doel bereikt te hebben, op het onadellijkg valk met verachting nederzagen , en zich om hetzelve luttel bekommerden, En hoe weinig kon die gemeenfchappelijke geest, welke ieder , paar de mat zijner behoeften , zoekt; te verlichten, ingang vinden bij den hooghartigen. Romein , die zelfs, verfcheidene kunften en handwerken den vrijgeborenen onwaardig rekende, ja de opvoeding zijner eigene kinderen aan (laven of vrijge: maakten overliet? Neen! die geest was nog de geest dier Eeuw niet; de ware wijsheid des levens bleef meestal echts in de afzonderlijke kringen der Wijzen , misfçhien ook hier en daar in de Eleufinifche geheimenisfen der tem pels, waartoe ingewijden den toegang hadden , verbor- gen , en hare meer algemeene verfpreiding vaar heter? tijden bewaard, Indien er nag ergens onder de oude Volken eenige meerdere uitzetting dezer lichtftralen ten algemeenen bè hoeve op te merken is, dan vind ik haar eindelijk nog bij de Zsraëliten, Maar, hoe? zegt gij misfchien, mö ne Hoorders! bij de Zsraëliten, bij die Natie , die zich op dè loopbaan der kunften en wetenfchappen nimmet onderfcheiden heeft, en voor welke zelfs de eenige s A LOMO te groot was? Dit geef ik u gaarne toe , mijt \ TEN AANZIEN VAN NUTTIGE INRIGTINGEN. 443 Heeren! en ik weet u ook niets te zeggen van de opene bare vorming hunner jeugd, noch ook, wat goeds de inrigtingen van sALOMO mogen nagelaten hebben; ik wil u ook niet wijzen op de fcholen hunner latere Rab- binen, want ik weet, dat zij den waren fleutèl der kene nis en den echt liberalen geest van Mo ZES en de Pros feten veelzins verloren hadden. Maar echter kan ik niet nalaten, uwe aandacht een enkel oogenblik te vestigen op twee van hunne inrigtingen „die eenen algemeen nute. tigen,‚zoo wel als gemeenfchappelijken geest ademden 3 ik bedoel de klasfe der Priesters en Leviten, en de dus ges noemde fcholen der Profeten. — De eerfte was zekerlijk door den Goddelijken Wetgever beftemd , om de bedie- naars van het algemeene heiligdom der Natie, maar toch ook om de bewaarders en mededeelers van de kennis der Wetten te zijn: hiertoe woonden zij door-het ganfche land verfpreid', om de ftralen van het licht hunner kun- digheden aan alle plaatfen , zoo: veel het toen mogelijk was, te doen fchijnen 3 en hier konden zij dus de vraag- baken en raadslieden des Volks in verfchillende omftan- digheden des levens zijn, — En zou ik dan niet gewa- gen van die latere inrigting , welke wel van menfchelijken oorfprong fchijnt geweest te zijn, maar echter geene minder weldadige ftrekking moet gehad hebben? Het zijn die zoogenoemde fcholen der Profeten , of verzamelingen , Wwairtoe jongelingen en mannen werden toegelaten, om , onder aanvoering van een’ of anderen Profeet, zich in de heilige Zang--en Toonkunst, denkelijk dus ook in alles, Wat tot godsdienftige opklaring en befchaving toenmaals ‚bereikbaar was, te oefenen, opdat zij"des te meer be- kwaam mogten worden voor de ‘openlijke leergave , en des te meer vatbaar voor de hemelfche openbaringen ş waarmede zij mogten verwaardigd worden. Hoe bejam- meren wij het, dat ons giet meer bekend is van eene. in- rigting , die den edelen sdm ver waarfchijnlijk tot Stich- ter, Mannen als gLrAS en ELISA tot Hoofden, en Aanzienlijken, als oranja, acHaB’s Hofmeester, tot Befchermheeren had, en eene kweekfchool van het A44 VERGELIJKING VAN DE OUDE EN NIEUWE VOLKEN, ware en goede voar Israël kon zijn! Wij zien althans in dezelve eene kostelijke vrucht der Goddelijke Openbas ring , gelijk de eerstgenoemde eene Goddelijke openbaring en verordening zelve was; maar beide ten algemeenen nutte, naar gelang der tijden ten minfte, zoo gefchikt, dat wij niets dergelijks vinden bij Volken , in andere op- zigten verre boven de Zsraêliten verheven : in beide zien wij dus eene voorloopige zegepraal van den geopenbaar den Godsdienst, tot heil van het menschdom, JI. Wenden wij ons derhalve thans tot latere eeuwen, toen de ftaat der wereld, zoo wel. wetenfchappelijk als godsdienftig , aaumerkelijke veranderingen ondergaan had, Slaan wij het oog, in de tweede plaats, op de nieuws Volken , om te zien , of en wat zij, in gemeenfchappelij ke nuttige inrigtingen ‚boven de vorige geflachten gewoû- nen hebben,- Ook hier verlangt gij zekerlijk niet, mijne Hoorders| dat ik u door den doolhof der Gefchiedenis rondvoere, en u den langzamen voorigahg, of ook wel den ftilftand , ja den teruggang hierin ftukswijze aantoo- ne; gij wilt. liever, dat ik zeker uitftekend (tanápunt kieze , waar het beste van het oude vriend£chappelijk de hand biedt aan het beste van het nieuwe, en van waat men allengs met vereenigde krachten woorwaarts gaat, om het heil der menschheid alomme te ftichten. En wek ftandpunt zal ik hiertoe beter vinden, dan dat van de _herftelling der Wetenfchappen, in de veertiende en vijf- tiende Eeuw onzer Tijdrekening; dat altijd gedenkwaar: dige tijdperk, toen de kostbare fchatten van. Griekenland en Latium uit het ftof der Bibliotheken weder apgedol- ven, ja door de uit Konflantinopel verdrevene Grieken wijd en zijd in Zuropa verfpreid werden , om de wereld met nieuwe {chatten van geleerdheid en goeden fmaak tẹ verrijken ; toen de Volken allengs ontwaakten uit den dood: flaap der onkunde, waarin de duistere eeuwen hen ge dompeld hadden; toen de zon der waarheid , der gereg:. tigheid en des heils allengs hooger en hooger aan den gezigteinder der Natiën begon te rijzen? Ja! toen bẹ gon men, in alle vakken van menfchelijke volmaking, 4l: FEN AANZIEN VAN NUTTIGE INRIGTINGEN,. 448 lengs meer-en-meer krachten en middelen te vereenigen, om den verkregen fchat niet flechts elk voor zichzelven te behouden en te genieten , maar om dien alomme mede te deelen , en het genot allerwegen te vermenigvuldigen, Wat verdient hier dus eerder onze aandacht, dan het gemeenfchappelijke der pogingen tot onderwijzing der jeugd? En hoe treft, hoe bekoort het mij dan , dat ik, zonder het goede yan andere Volken eenigzins te miskene nen, ons Vaderland hierin op den voargrond en tot een luisterrijk voorbeeld mag plaaten! Hier toch zie ik , reeds in de veertiende Eeuw , den edelen GEERT GROETE niet alleen ‚de fchoal zijner vaderftad Deventer zóó here tellen, en tot zulk eene beroemdheid brengen, dat zij van heinde en verre bezocht, en allengs de kweekplaats der graot{te Mannen werd; maar ik zie ook in hem den oprigter van het Genootfchap der Broederen des gemeen pen levens, welks pogingen, tot herftel van het vervals lene in het Schaolwezen. en de Letterkunde, zich wijd en zijd uitgebreid „en met, het gelukkigfte gevolg gewerkt hebben. Door den invloed dezer Broederfchap werden op vele plaatfen „zoo wel buiten als-in ons Vaderland, fchoe len opgerigt, en naar betere inftellingen en verlichtere leerwijze gevormd en beftuurd, dan men tot dien tijd ime mer gezien had; fcholen, uit welke de voortreffelijk fte Mannen, de wagrdigfte herftellers der wetenfchappen , de fchoonfte fieraden van Kerk en Staat voortgekomen zijn s onder welke het genoeg zij , één’ voor allen te noemen , den beroemd{ten kweekeling van HE GIUS op de Devens terfche Schaol , den Nederiand(chen , maar door zijne ge leerdheid en fchriften wereldburgerlijken ERASMUS. Als zoa werd door dien GEERT GRORTE en de door hem opgerigte Broederfchap een werk tot ftand gebragt, dat zelfs voor de edelaardige wenfchen en pogingen van K As REL den Grooten en zijnen Staatsdienaar ALCUÏNUS te groot was geweest , en dat een onberekenbaar nut gee fticht heeft voor volgende tijden. Wij verheugen ons , dat de opvoeding en befchaafde vot- ming niet alleen der jongelingen, maar ook der jonge dochters het voorwerp der algemeene aandacht en behar- tiging bij ons en anderen geworden „en alzoo het bemine nelijkfte gedeelte van het menfchelijk geflacht op die ver- eerende plaats gefteld is, waarop het naar menfchelijks heid em Christendom ftaan moet. Wij dragen er roem op, dàt onze vaderlandfche inrigtingen van onderwijs zelfs door buitenlandfche Geleerden, die ze in oogenfchouw genomen hebben, ten hoogfte geprezen en aanbevolen zijn. Wij wenfchen de tegenwoordige en toekomende ge- lachten geluk, dat wij, onder zoo vele ftormen vant Staat binnen en rondom ons, dit kostbare goed van het lager en hooger onderwijs ongefchonden bewaard hebben, en thans onder de Volken ,die met ons voortgegaan zijn in verlichting , eene vereerende plaats kunnen beflaan, omdat wij eenen verlichten en ijverigen Befchermheer van hetzelve bezitten in onzen waardigen Koning. Zoo worden wij in onze befchouwing van zelf geleid tot eene andere algemeen nuttige inrigting, die de nieuwe Volken wel gedeeltelijk van de oude ontleend ‚doch waar- dan zij meer uitgebreidheid en eenen meer gemeerifchap- pelijken geest gegeven hebben, namelijk tot Aeé oprigien TEN AANZIEN VAN NUTTIGE INRIGTINGEN, 447 van Univerfiteiten of Akademiën, Hier moest het, naar de oorfpronkelijke inftelling, niet ve doen zijn, om af- zonderlijke (cholen van Wijsgeeren te (lichten, die zich elk eenen alleen ftaanden aanhang vormden, en zich deze naar PLATO en zijne Akgdemie, gene naar ZENO en zijne Staa, een ander naar ARISTOTELES en zijn Lys ceum noemde; maar het was , om bekwame Mannen uit allerlei vakken van wetenfchap aan te (tellen , die gefchikt waren, om jonge lieden van gunftigen aanleg in dezelve te onderwijzen, en tat de gewigtig{te posten der Maat» fchappij voor te bereiden ;om hiertoe elkander , door gee meenfchappeläke medewerking, de behulpzame hand te bieden „en het Rijk der kennis en der waarheid met vers eenigde krachten uit te breiden. Zulke Akademiën vine den wij, om nu van de Zrabieren en anderen niet te ge- wagen , reeds vóór: het bewuste tijdperk allengs opges rigt, eerst in Jtalië, daarna in Duitschland , in Franks fijk, in andere landen: en zou dan dit licht ook den vrije heidminnenden Nederlander niet bekoord hebben, die , hoe klein ook zijn grond zij, zich beroemen mag, de edelfte vruchten van den grooten wereldäkker daarop overe gebragt, en zelf gelukkig gekweekt te hebben? Ja! hier zien wij, met den voortgang der tijden, in het Noore den zaa.wel als in het Zuiden. van ons tegenwoordig Koe ningrijk „ Hoogefchalen opgerigt, die met de beroemdfte in andere gewesten van het befchaafd Europa mogten wedijveren , en met de voortreffelijkfte Leeraars in aller- lei wetenfchappen voorzien, die de uitmuntendfte leerlin- gen vormden., en door de heldere en liefelijke ftralen huns lichts den buitenlander niet minder dan den inboor= ling tot zich lokten. — Die Hoogefcholen , hoewel ook , gelijk al het ondermaanfche , deelende in de wisfelvallig« beid der menfchelijke zaken, vinden wij nogtans, onder alle beroeringen en fchokken der Volken , bewaard en ge- handhaafd; ja hier en elders, bijzonder ook in ons Va- derland , dank zij der gunftige befchikking van ons va- derlijk. fchappen , met alle die verzamelingen van Natuur en Kunst voorzien , waardoor de kennis volmaakt en uitgebreid, en de vrucht van alle landen en menfchen tot het ééne groo te doel, tot heil van allen, bijcenvergaderd en genoten wordt, — Die Hoogetcholen bloeijen , over het algemeen, meer en meer door eendragt en onderlinge medewerking, Die droevige tijden zijn meestal voorbij, en o, dat zij nimmer of nergens onder eenige gedaante wederkomen! die tijden, toen men zich ook aldaar met Corinthifche dwaase heid, ja met onheilige, dolzinnige woede ‚noemde „deze naar PAULUS, gene naar PETRUS, Cen ander nar APOLLOS, en elkander , met de ícherpst geflepene wa penén, elk hoekje van het veld der Letteren betwistte, Neen! vrede heerscht er in het Rijk der waarheid, dat zulke hulp, zulke verdedigers. niet noodig heeft; en wie eers , in- zijne ijdele swaanwijsheid of fombere - zwartgal- ligheid, den twistappel onder de menigte zoekt te wer- pen, en de kloekfte helden in het-harnas te jagen, die wordt met verachting woorbijgezien : wat waar-, fchoon en goed is, wordt aangenomen en hooggefchat en ge bruikt, waar of bij wien het ook gevonden worde: en alzoo rijst allengs het gebouw der Wijsheid, door de vereenigde krachten der bouwlieden , tot eenen heerlijken tempel „niet flechts aan eene denkbeeldige Mineswa ‚mat aan den eenigen God aller Volken, den Vader. van all licht, den Gever van alle volmaakte giften gewijd, Ik mag dan eindelijk nog een blijk van gemeenfchappe- lijken geest niet verzwijgen, die de nieuwe Volken in het tot ftand brengen van nuttige inrigtingen onderfcheidt, en- waarvan wij bij de oude fleckts flaauwe fporen ontdeke ken ; ik bedoel Aet oprigten van Genootfchappen en Maat fchappijen tot allerlei heilzame einden, dat zich vooral van het meergenoemde tijdperk der herftelde Wetenfchap- pen dagteekent, en zelfs, wanneer wij eene halve eeuw terugrekenen, zich zoo aanmerkelijk vermeerderd heeft, dat het de Eeuw der Genootfchappen zou mogen heoi ten, =» Ik weet wel, er kan hierin iets te veel , te over $ TEN AANZIEN VAN NUTTIGE INRIGTINGEN. Met vermaak zie ik dan reeds, in de laatfte helft der vijftiende Eeuw, den edelen LORENZO DE MEDI. Cis, als een” anderen, ja veel grooteren MECE NAS, de roem van Florence zijn , en zich , als Bevorderaar en Befchermheer. der Kunften en Wetenfchappen, met. Vors ftelijke mildheid betoonen. Met genoegelijke bewondering toef ik later bij de beroemde Eeuw van Lo bD eE wijk XIV, Waarin al, wat. op geleerdheid en goeden fmaak aanfpraak maakte , zich: rondom den troon van Frankrijk vereenìg- de, en zijnen nuttigen invloed ook op.de Letterkunde var indere Volken verfpreidde; En al heeft de Toskaarifche Groothertog zich den eernaam van Wader der Geleerdheid Met meer regt verworven , dan de Franfche Koning den titel van den Grooten, waarop de eerfte niet minder bils lijke aanfpraak had, ik zie echter met welgevallen beide dienstbaar aan de oprigting van Genootfchappen , ter bee vordering van Wetenfchappen en Kunflen „ waarin de bes kwaamfte Mannen uit alle vakken zich vereenigden , om 4 door gemeenfchappelijke pogingen, en elk in het zijne, tot uitbreiding- der verhevenfte en weldadigfte kundighes den werkzaam te zijn. Die geest der vereeniging en det maatlchappij verfpreidt ' zich hoe langer hoe meer in alle landen der wereld: Volken wedijveren hier met Volken ; 4 450 VERGELIJKING VAN DE OUDE EN NIEUWE VOLRKEN ; fteden , ja dorpen met fteden en dorpen; gezelfchappeú met gezelfchappen ; perfonen met perfonen ; om veríchil. lende gedeelten van dit ruime veld der kennis te beärbeie den: Hier wordt de kennis der Natuur; het zij in haré voortbrengfels , of in hare krachten en verfchijnfels ; daat de meer afgetrokkene wetenfehappen der Wiskunde et Wijsbegeerte; ginds de dagelijks nuttige Landbouw ; el- ders de fraaije en beeldende Kunften , hier weder de oudé of de nieuwe Letterkunde, daar weder de Leer van den heiligften Godsdienst genootfehappelijk behandeld: elk brengt ongehinderd zijne gaaf aan op het altaar der mensch: heid; en zelfs het penningsken wordt niet verfmaad ; tet dien{te der fehatkist des algemeenen heiligdoms der wasi: heid. Het is dus hiet alleen voor de feest geleerde eù miëett befchaafde ftanden der Maatfchappij ; dat zulke vereeni- ging tot Genootfchappen plaats gegrepen heeft; maat des ze beltaan ook hier en elders tot verf/preiding van befthd- ying onder allerlei flander, Wie zal hier zelfs de gren: ‚zen tusfchen deze en de vorige klasfe naauwkeurig afvi- kenen? wie van elkander fcheiden, wat zoo dikwerf oné merkbaar zamenvloeit? Zonder dus iemands regt en ver dienften te kort te doen; mag ik gerust hieftoe rekenen die openbare tentoonftellingen der verfehitlende voortbrenf fels van menfchelijke kunst en vlijt; welke thans in of derfcheidene landen 4 ook in het onze, gehouden worden; die, terwijl zij den lusten ijver opwekken en de kunst volmaken, tevens menfchen van allerlei rang en ftand met alles, wat menfchelijk is, gemeenzaam doen worden, ef! het onderling nut zoo wel als genoegen vergrooten; Met hetzelfde regt mag ik dus ook in dezen vereerenden rang allé zulke Genootfchappen of Gezelfchappen plaatfen, ds er. zich op verfchillende plaatfen van ons Koningtijk ; of van andere Staten , bekend , onbekend gevestigd ‘hebben ; en die, zonder zich de regtftreekfcehe vergrooting vat het gebied der wetenfchappen ten doel te ftetlen „ zich nogtans, evenals de loffelijke Amflerdam/che. Maatfchap- pij-van die zinfpreuk , gelukkig door verdienften mogen acht ' TEN AANZIEN VAN NUTTIGE INRIGTINGEN,. 45t ten, omdat zij ook hun ;die eigenlijk niet tot den geleer. den fland behooren, van tijd tot tijd aangename wande- lingen op dit heerlijke veld willen verfchaffen, en den fmaak voor “het ware, fchoone en goede in hen opwek. ken. En zou ik dan hier niet wederom die achtingwaar« dige Maatfchappij vermelden, waartoe wij, mijne Heee: ren! de eer hebben te behooren , die aan alle oorden van: Nederland hare afdeelingen heeft; die, door de vergadee ringen dezer afdeelingen , velen met het edele doel harer werkzaamheden bekend maakt, en tot bereiking van hete zelve in werking ftelt; die, door hare nuttige volkse fchriften, de algemeen bruikbare kennis en de ware lee venswijsheid ook onder de mindere klasten der Natie zoekt te verfprciden ? Ja! gelijk het goede van allerlei aard onmerkbaar ineens vloeit, en onder de hand der ware wijsheid en liefde één Schoon geheel wordt, komt alzoo ook aan onze Maat» fchappij niet: nog eene vereerende plaats toe in eene ans dere klasfe van Genootfchappen , waardoor de nieuwe Vols ken zich zelfs boven de hoogst geroemde der oude ondere Scheiden, en waarvan ik gewagen moet, eer ik van deze vergelijkende befchouwing aftreed? en zijn dit niet , bui- ten alte bedenking, de Genootfchappen of Maatfchappijen tot hulp van ongelukkigen ? Wat is er toch beklagelijker , wat js er deerniswaardiger , dan door onkunde, dwaling , vooroordeel en-ondeugd zijne hooge voorregten nict te kennen of te vergeten, en tot het peil van het redeloos ze, zoo niet nog lager cn verachtelijker , neder te zin- zen? Maar, wat mensch, wat vereeniging van menfchen s er dus eerwaardiger , dan die den natuurgenoot uit die aagte tracht op te beuren, en hem te doen gevoelen; Jat de mensch verhevener beftemming ;dan die van flechts le vruchten der aarde te verteren, van zijnen Schepper ynrvangen heeft? Zusterlijk reikt onze Maatfchappij dan le hand aan zoo vele andere, die hier en elders gevese igd zijn ‚om het lot der ellendigen onder onze broeders n zusters te verbeteren. Met welgevallen ziet zij in rrankrijk, zoo niet al vroeger elders, de eerfte pogin- ` / ASà VERGELIJKING: VAN DE OUDE EN NIEUWE VOLKEN, gen beproefd; en weldra in Nederlánd en andere landen gevolgd, om den dooven het gehoor ; den ftommen de {ptraak; later, hier en op meer plaatfen ; our den blinden het gegigt; zoo: al niet-weder te geven’, ten minfte-z00 Veel mogelijk té vergoëden, en hen wan -nuttelooze bal- lasten voor zichzelve en de’ maat{chappij in genoegelijke menfchen en ‘tuttige leden der zamenteving te herfchep- pen. Hier mag ik het dan voor u ëh mijzelven niet verber gen, dat, gelijk de wijsheid in den mensch dikwils zoo na aan de dwaasheid , het goede aan het kwade grenst ; alzoo ook deze zaak hare donkere zijde heeft. — Het algemeen verfpreiden van verfcheidene kundigheden onder allerlei rangen, het door duizend hulpmiddelen gemakkes lijk gemaakte, het met ligte moeite verkrijgbare van des zelve heeft, vrees ik; zekere oppervlakkigheid van wee ten en denken en fpreken te weeg gebragt; en zal die Bog verder te weeg brengen bij fommigen; wier aanleg s ftand en roeping het vorderen zouden, zich eene gron- dige geleerdheid te verwerven; Het van alles iets lokt Zoo vriendelijk , zoo bekoorlijk aan; men maakt er zulk eens fraaije figuur mede in de befchaafde wereld; het is zelfs voor den waren Geleerden en Wijzen „wegens den onder- lingen zamenhang def wetenfchappen ; in zeker opzigt on- ontbeerlijk: maar blijft men nu flechts aanzien , wat voof pogen iss dan wordt men van het wezen der zaak fteeds verder afgetrokken, en men kan zich niet verbeelden 5 dat men van het geheel niets bezit; == Bij anderen werkt het, en zal het welligt nog werken, ijdele waanwijsheid en onmatig ftrevén naar meerder, boven hetgene ; waars Baar men Ítreven kon en moest , in plaats van nederig gës bruik der voordeelen des tijds; en vergenoegdheid met de betrekking , waarin men op de wereld (taats, Het ftreelé der zoodanigen hoogmoed, dat zij twee, drie boeken meer gelezen hebben, dan hun buurman; en met niet weinig zelfbehagen, met medelijdend fchouders ophalen över de domheid van hunnen miedemensch; kramen zij het weinigje wijsheid, zoo nog maar wijsheid, uit, daé aij verkregen hebben,en werpen dan misfchien nog paars len voor de zwijnen, in plaats van, in nederigen dank y voor zichzelve en anderen hunne bate te doen met het verkregene ; -of zij morren over hun lot , en vergeten 4 dat wij niet allen Geleerden , hiet allen Geestelijken ‚ hiet tilen Kunftenaars kunnen of. moeten. Doch , mijne Hoorders ! wat zal ik dieper indringen in dit en dergelijk misbruik? Is er ééne zaak , zoo heilig op de wereld’, waarvan dit niet gemaakt wordt? Zullèn wij ` hierom het goede, het edele, het kostelijke verfmaden , dat God en menfchen ons geven? Zullen wij alle licht, alle vuur uitblusfchen , omdat een onvoorzigtige of kwaad- willige er hier of daar brand mede fticht? Zullen wij de zon verwenfchen, omdat een onnoozel kind er zich hier of daar blind op ftaart? — Neen! laat ons ook de hel dere, aangenaam heldere zijde van dit voorwerp aanfchou wen, en onze dierbare voorregten met hoogen dank waarderen ! In de pogingen der oude en der nieuwe be fchaafde Volken, tot het in ftand brengen van gemeen- fchappelijke inrigtingen ten algemeenen nutte, zien wij ' voor het tegenwoordige, en hopen wij voor het toeko- mende , eene verheffing der waarde van den mensch ; eene heerlijke , wel trapswijze en dikwijls onmerkbaar , mèar toch zeker voortgaande ontwikkeling der vermogens , waar- mede zijn Formeerder hem aan het hoofd der aardíche fchepping gefteld heeft; eene fchoone proef zijner vat- baarheid voor volmaking, en eene nadering tot het vol- maakte , zoo ver de grenzen zijner éindigheid hem toela- ten te naderen tot den oneindigen Geest, uit wien en door wien hij is, — In dien gemeenfchappelijken geest der Volken en der bijzondere perfonen ,tot onderfteuning van het ware en goede , befpeuren wij met blijdfchap een aangenaam blijk en tevens een gelukkig voorteeken vañ de verdere vereeniging der menfchen met elkander: hoe TEN AANZIEN VAN NUTTIGE INRIGTINGEN,. 455 langzaam ook tot ftand komende , hoe onvolmaakt hier ook blijvende, hoe ook, helaas! te dikwerf door bittere, verdeeldheden gefcheurd, zij komt toch alzoo ook door dit middel tot ftand ‚en het oogmerk van Hem wordt be- reikt, die de aarde niet gefchapen heeft , opdat zij ledig zoude blijven , of door eenzame kluizenaars bewoond wor- den, maar opdat een broederlijk en gezellig gefacht haar zoude bevolken en gebruiken, en menichen met men- fchen, Volken met Volken, Eeuwen met Eeuwen door de heiligfte en zachtfte banden mogten vereenigd wor- den, …— Door die onderlinge zamenftemming en medeär= beiding der befchaafde Menschheid van vroegere en latere tijden, vinden wij, met blijdfchap en hoop, de kostelijke zaden vant kennis en waarheid, van deugd en geluk on- der alle ftanden verfpreid. Da dı Februarij dezes jaars werd ik , benevens den Heer Je Pe VAN DOR P, Stads Medicine Doctor alhier, door den Burgemeester van Beest, den Heer P. J. VER STEGEN, JZ. verzocht om bij zijn kindje te komen, hetwelk daags te voren met eene zeer groote navelbreuk was ter wereld gekomen ; dan, daar ik dien dag bij eene verlosfing moest behulpzaam zijn, ging de Heer van DORP alleen naar Beest , die mij, bij zijne terugkomst , mededeelde, dat het kindje eene navelbreuk had van eene buitengewone grootte, en dat hij met den Heer G, Z E- GERS, Medicine Doctor en Vroedmeester aldaar, welke Mevrouw VERSTEGEN bij hare verlosfing had geäd- fisteerd, was overeengekomen , om de breuk met traps- wijze kompresfén , bevochtigd in rooden wijn, en eenen breeden navelband, te onderfteunen, Den anderen dag vertrok ik met den HeervAN DORP naar het kindje. Hetzelve was van het vrouwelijk ge- facht, had eene middelmatige grootte, was welgevoed, en zag er gezond en fterk uit. Het verband losgemaakt zijnde, zag ik met verbazing eene breuk, welker grond- vlakte bijna eene ronde gedaante had, naar voren een wei- nig fpits toeloopende,- hebbende overlangs eene uitge- ftrektheid van ongeveer 75 duim Rijnlandfecke maat , over- dwars 7 duim; zij ftrekte zich uit in de rigting van de . witte lijn, en nam een weinig meer het linker zijdelijk ge- deelte van den buik in; de navelftreng ontfproot uit het onderfte en regter zijdelijk gedeelte van-het gezwel, het- welk in zich bevatte het grootfte gedeelte der darmen 3 de breukzak had eene aschverwige kleur , en gaf eenen rot- achtigen ftank van zich. 