VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
112 ‘HANDELINGEN Handelingen van het Geneeskundig Genootfchap , onder de Zinfpreuk : Servandis Civibus. 8 ае Gei * Te Am- flerdam by P. Conradi, 1790. In gr. 8vo. 436 bladz. it Deel bevat een drietal Antwoorden op de gewigti Vraag, door het Genvotfchap uitgefchreeven, ss э» hoe veelerleie wyze kunnen ruime Buikontlastingen in an Borstziekten, met of zonder ontfteeking, heilzaam of з» fchadelyk zyn? Welke Dorstziekten verdraagen dezelve s, best, en welke zyn het, integendeel, waarin dezelve an hoogst gevaarlyk worden bevonden? Wat is dan, in ,, die verfcheidenheid van gevallen en omftandigheden, de an pligt van een Geneesheer, ten opzigte van het bevorde- э» ren of beteugelen van deeze Ontlastingen ?" Waar agter evoegd is eene Waarneeming van een, door den kundigen eelmeester A. N. RICHARD , Op Cabo de Goede Ноор, gelukkig verrichte Operatie, wegens de wegneeming van den rech- ter arm in het Schoudergewricht , aan een Slaaven Jon- en, wel kort, doch met de vereischte naauwkeurigheid , chreeven. Gemelde Antwoorden , ingeleverd door de zeer geleer- de Heeren J. jJ. VAN DEN BOSCH, Med, Dolt. 9с. ёўс. in "s Hage, j. VEIRAC, Med. Dot. Pie, Eër, te Rotterdam, en D. HEILBRON, Med. Рой. ёс. с. in °s Hage, draa- en alle het kenmerk eener uitíteekende kennis en bekwaam- beid in dit vak der Weetenfchappen; en, fchoon op zeer verfchillende wyzen behandeld, verdienen zy door elken , ra&yk oefenenden, Geneesheer, met alle oplettenheid ge- n en overdagt te worden. | Het eerfte, van den, aan de geleerde Waereld niet alleen, maar ook voor het nut der Maatfchappy oor een te vroeg- digen dood weggerukten van den Bosch , is geheel in eene ippocratifchen l, kort, duidelyk en naauwkeurig be- handeld; het behelst een fchat van geleerdheid, Wy be- rusten volkomen in de voorkeuze, door de Heeren Beoor- deelaars der ingeleverde Antwoorden , aan het zelve toe= ekend, en verklaaren nimmer een gepaster en voldoen- r Antwoord, op eenige Geneeskundige Vraage gegee- ven , geleezen te hebben. Het tweede , door den, uit de menigte zyner Schrif- ten еп bekroonde Prysverhandelingen, alomme geachten Veirac , is voor den minder door eige waarneemingeu geoeffenden Artz van zeer veel waardy, en zeer geíchikt | om VAN SERVANDIS CIVIBUS, 113 om hem ten vraagbaak, in zodanige gevallen, tc kunnen verftrekken. | | Terwyl het derde, meer op redenecring, minder op be- wyzen en ervaaring, fteunende Antwoord van den geleer- den Heilbron, cene zeer bekwaame handleiding voor de- zulken, welke nog geene aanmerkelyke vorderingen in dit gedeelte der Geneeskunde gemaakt hebben, Om de weetlust van dezulken, onder onze Leezers, op te wekken , dewelke zich niet verledigd hebben, om het Werk zelve in te zien, zullen wy alleen de corollaria, of het flot van het certe Antwoord, met weglaating der Cis tatien , atíchryven. s Uit het welk (zegt de geleerde van den Bosch) blykt: L » Dat ruime Buikontlastingen in Borstziekten met » ontfteeking , voor den vierden dag der Ziekte of op laa- a tere tyden, vooral op ае dagen van fcheiding, van zel „ ve ontítaan, of. door de Natuur zelve voortgebragt , van » eenen galachtigen aart, de Ziekte oplosfende, en уап » den Lyder gemakkelyk ondergaan wordende, ten aller » tyde voor heilzaam gehouden zyn. | ‚ ‚> Dat dezelve van aloude tyden in den beginne der s» Ziekte, zelfs tot den vyfden dag; of wanneer de Lyder ss Weinig of geene ontlasting hadde; of wanneer de py- s, nen bovenwaards zich tot de Sleutelbeenderen uitbreid- » den; of wel in hooggaande benaauwdheden van dé vn Borst, met Koorts verzeld, zelfs wanneer er reeds gal- s» achtige, en den vyfden dag, reeds eenigermaate etter- an achtige, Fluimen werden geloosd; of zelfs tusfchen dé » Aderlaatingen in de Pleuritis, door Klisteeren, welke an by ARETÆUS , zelfs boven de Aderlaatingen gefteld wore » den, zyn bevorderd geworden. Ill. Dat dit van gelyken door eigenlyk gezegde Pur: » geermiddelen gefchiede, wanneer de pynen zich naat » beneden verfpreiden; of in de Hypochondria zich ont- э» hielden ; of de Hypochondria opgezet waren niet geroni- » mel in de Ingewanden, en alzo in den eigentlyk gezeg- » den Apparatus primarum viarum; en de ontlasting door a het zo kennelyk uitzettende vermogen тд бруйу aange- » weezen werd. | IV. ,, Dat ze van gelyken ій beide gedaanten, ifi Vers э» Ícheidene andere foorten van Borstkwaalen, vaoral ird s» fommige Epidemien, doorgaans heilzaam bevohden ZY, e » Dat -dus, tegen deeze ontlasting door Buikzuives » rende Middelen bevorderd, geenzius in eenen volftrektelt LETT, 1791. NO. 3 1 iy $14 HANDELINGEN VAN SERVANDIS CIVIBUS. an zin freed, de zo gevreesde Aphorismus van HIPPOCKA. , TES, als welke geene gewoone, maar Borstziekten in ,, den hoogften graad byblyvende, en den Lyder ter ne- an dervellende, en aanhoudende ten onderwerp heeft, in ge welke de crifis weinig uitwerking hadde; daar uiPPo- an CRATES dan tegen zyn eigen Leerftelzel aan zoude ge- an zondigd hebben, als welke, in de opgenoemde gevallen , s, dezelve aangepreezen en in °t werk gefteld had. . ‚> Dat-dezelve van gelyken heilzaam geweest waren as in Ziekte zonder ontfteeking. ‚ УШ. ,, Doch weder hoogstgevaarlyk in alle fleepende s leeringen, (Phthifes Catarrhales) in fommige Tuberculá ss Pulmonum, in een droogen hoest: wanneer de Flui- » men terug bleeven, en meer dan matig waren, in de as Hydrops PeGoris. `. IX. ,, Dat een Geneesheer , zich in de byzondere geval- , len en omftandigheden , naar zekere regelen fchikkende, , een veilig richtfnoer hebbe, naar welke hy zich in de an voorkomende gelegenheden, op het voetípoor van kune » dige Voorgangeren, gerust te bevorderen, en waar die э» te veel of onmaatig zyn, of nadeel aanbrengen, te be- э» letten of te beteugelen. |. „ Dat van alle tyden hiertoe gefchikte en veilige „ middelen zyn uitgedacht, en in 't werk gefteld; zo an door het verftompen der fcherpte, hét uitfpannen en ə» buigzaam maaken der deelen, door het verdunnen der »› dranken en voedfels, het voorkomen der ophoopingen ,, en onthouden der drekíloffen , en het tegengaan van эу derzelver bederf, door tydige gepaste afleidingen, als- an mede door gepaste Buikzuiverende middelen, van onde- an ren en van boven, toegediend, XI. ,, Dat de laatere tyden / en vooral de tegenwoordige, an Zich hierin ор eenc zagtere en gemaatigdere handelwyze, an boven die van de aloude Geneeswyze, te beroemen hebe s» ben; door welke men tot die fterke middelen, waar van an de Ouden zich bedienden, niet behoeve de toevlugt te ‘ss neemen; maar zich van veele zachtere, en met deezen e Landaart meer overeenkomende , gebruik maaken konnen an En moogen. - . XII. ,, Dat, dit alles in acht genoomen zynde, men in з» dit, in den eerften opflag , duister fchynende gedeelte „› der Geneeskunde , eenen evengelyken gebaanden weg ,; Vinde , welke іп de overige gedeelten der heilzaam an Weetenfchap zo luisterryk uitfchittert." N . Ne Js CH. SEPP, NEDERLANDSCHE INSECTEMN. 135 JNederland/che Infecten, door y. сн. seer. Те Amfterdam by J. C. Sepp, 1790. In quarto. i n twee Plaaten geeft ons hier de opmerkzaame Sepp we- der eene zeer juiste afbeelding van eene fchoone Rups, zo als dezelve op een Heidetakje aast, en zig ook op de Wilgebladen geneert; zig vervolgens in een Spinzel ver- bergt, in eene Pop verandert en als een Vlinder te voor. fchyn komt; met eene nevensgaande tekening van deszelfs Ey, zo als het zig voor "t bloote oog, en, ter betere onderfcheidinge, vergroot laat befchouwen. By de, naar gewoonte , naauwkeurige befchryving van deeze Rups, in derzelver уоогпаат(е byzonderheden, deelt ons Au- theur, ter deezer gelegenheid, ook nog mede eene aan- merking wegens het Spinzel , waarmede de Rupfen zig, als zy in Poppen zullen veranderen, veelal omkleeden; die wel gegrond voorkomt, en de verdere waarneemingen der Lief hebberen vordert. — Een berigt gegeeven heb- bende van ’t Spinzel deezer Rupfe, ’t welk die byzonder- heid heeft, dat het, wanneer men 't in de hand, of tus- fchen de Vingers neemt, kleeft en vasthegt, even als of het met eenig kleeverig Vogt befmeerd, of met ongemeen kleine Haakjes voorzien ware, gelyk het zogenoemde Kleef- kruid (Aparine), zo tekent hy verder nog deeze byzon- derheid aan. » Men heeft het ook, doch niet zeer dikmaals ,» dat eene Rups, gelyk het my in dit foort is voorgekomen , door zwakte niet in ftaat was zich een behoorlyk Spinzel te vervaardigen; dit had ten gevolge, dat de Vlinder, welke uit eene zodanige Pop, zonder Spinzel zynde, uit- kwam, kreupel was. Dit heeft my in myn gevoelen vere , dat, namenlyk, een zodanig uitwendig Bekleedzel van de Pop, gelyk een Spinzel is, ook nog tot andere eindens en oogmerken , door eenen alwyzen Schepper be- was , dan maar alleen om de Poppen, voor van uitenkomende toevallen, het zy koude als anderszins te befchermen ; zekerlyk, ja, dient het zelve ook hier toe ten flerkíte 5; maar niet alleen. Want om hiervan meerder. overtuigd te weezen, of het Buiten-bekleedzel eener Pop; tot de volmaaktheid van eenen Vlinder, iets bydroeg, 20 knipte ik, dewyl ik toch de ruimte van Spinzels had, verfcheidene van dézelven open, nam de Poppen daaruit, en leide deze voorzichtig in eene Doos , zacht neder: het U I 2 5 116 L CH. SEPP, NEDERLANDSCHE ІМЅЕСТЕМ. gevolg was , ‘dat, uit alle die van hunne Spinzels beroofde Poppen, onvolmaakte of kreupele Vlinders voortkwamen. Het is bekend, dat alle Rupfen, ieder in haare foort, en op haare wyze, de Spinzels , waarin zy tot Poppen veran- deren moeten, zo vervaardigen, dat de Vlinder, wanneer het Poppevlies vaneen barst, een zeker Vocht voor uit de Borst of Kop van zich gevende, tegen het Spinzel aan, hetzelve daardoor als dan, daar ter plaatze, als van een weekt, en de Vlinder, ’er tegen drukkende, zich eene ope- ning in het zelve maakt, dus doende in ftaat is, 'er uit te komen. Dit uitkomen des Vlinders, door het gemaakte . Gat in het Spinzel, het welk maar naauwlyks zo groot is, dat de Vlinder 'er uit kan, moet noodzakelyk in de Vlerken van het nu geboren wordende Dier, om zo te fpreken , eene uitrekking veroorzaaken. En zoude het wel niet deze uitrekking kunnen zyn, welke tot het volkomen bereiken der volle grootte van de Vlekken, veel kan bydraagen; tere wyl een Vlinder, welke door geen Spinzel, 't zy van wel- ke natuur dit ook wezen mag, behoeft door te breeken, deeze uitrekking niet ondergaat en daardoor kreupel of met onvolmaakte Vlerken word. Doch ieder Liefhebber der Entomologie (Infectenkunde) begrypt lichtelyk, dat dit maar alleen betrekking heeft tot zulke Vlinders, welker aart en eigenfchap het mede brengt, om door een Spinzel, "t welk de Rups vervaardigd heeft, door te kruipen: want Rup- fen, welker natuurlyke eigenfchap het is , om dit geheel niet te vervaardigen , gelyk by voorbeeld de meeste Dagvlin- ders zulks niet doen, fpreekt het van zelve, dat de zodani- geu hiertoe niet behooren, of deze uitrekking der Vlerken niet nodig hebben." Volledige Befchryving van alle Konten, Ambachten, Hand- werken, Fabrieken, Trafieken , derzelver Werkhuizen, Ge- reed/chappen , enz. ten deele overgenomen uit de beroemd- Je buitenlandfche Werken; en vermeerderd met de Theorie en Pra&yk der beste Inland/che Konftenaaren en Hand- werkslieden. Met Plaaten. Vierde en Vyfde Stuk. Te Dordrecht by A. Blusfé en Zoon. In gr. oœ. 124 Ы. Es geest van naauwkeurige opmerkzaamheid kenfchet- fle de uitvoering der drie voorige Stukjes deezer on- cerneeminge dermaate, dat allen, die of daadlyk de hand hebben, of eenigermaate belapg (еп, in den Lande zo E nut- 7 ` VOLLEDIGE BESCHRYVING VAN ALLE KONSTEN, ENZ. LEI nuttige Konften, Ambachten, enz. deeze manier van der- zelver. befchryvinge met eene vry eenpaarige goedkeuring toegejuicht hebben. Daar nu dit vierde en vytde Stukje , ten deezen opzigte , vooral niet minder is, heeft men t'ovcr reden, om de voortzetting van dit Werk met een gunfig oog te befchouwen ; en de leergierigen aan te moedigen, от. ег een naarftig gebruik van te maaken, ter bevorderinge eener welgegronde T'heorie,en fteeds verbeterende Practyk,. waartoe de hier medegedeelde onderrigtingen alleszins dien- g Zyn. Het vierde Stukje gaat bepaaldlyk over den arbeid der zo~ danigen, die zig op de Leérbereiding taeleggen. Ter duide- Јукег ontvouwinge hiervan, neemt de kundige onderzoeker Kastelein de volgende fchikking in agt. Eerst flaat hy 't оор op den Leériooier , die zich, ter bereidinge der huiden tot Leér, onder anderen ook van Run, by de Duitfchers Loh, bedient: еп dan op деп Leértouwer, die het gelooide Leér , door trappen , kloppen , enz. dat men touwen noemt, tpt verdere volmaaktheid brengt. By deeze twee komen voorts in opmerking de Witlooier, die het Leêr, zonder Run, door middel van Aluin, Zout, enz. bereidt; en de Zeemleérbereider , die zulks doet, zonder Run of Aluin, door middel van velling , met eenig vet lichaam, Wyders geeft by ons een berigt van verfcheiden manieren van buiten- dfche bereidingen van kostbaare en meer vreemde foorten van Leêr, als daar is het Rusfifche Jugtleér , het Franfche. Hungaarsch-leér, het Engelfche Zootleer en meer dergely- ken, waar onder ook het Maroquin , Corduaan en Chagrin ;. van welker bereidingen hem minder of meerder leerzaame onderrigtingen ter hand gekomen zyn. Dit alles gaat einde- lyk vergezeld van eene befchryving der Werkplaatzen en reedíchappen van деп Leêrlaoier , Leértouwer, Wit- en. emlooier, met eene verklaaring van negen daar toe behoo- rende Plaaten , die, naauwkeurig uitgevoerd, ons deeze bes werkingen duidelyk voor oogen ftellen. Op eene insgelyks onderícheidende wyze wordt ons, im * volgende Stukje, de Kaarfenmaakery. ontvouwd , zo ten, aanzien van het voorafgaande fmeer-fmelten , als van de daadlyke bereiding, °t zy van getro of van gegooten, Kaarfen. Men geeft ook hierby eene nevensgaande ver- klaring van de toe vereischte Werkplaats. en Gereed- pen , volgens derzelver juiste afbeelding in een drie- Van weluitgevoerde Plaaten; en tevens eenige aanmer» ^ kingen over etlyke byzonderheden » die. tot de zuiverheid. 3 1 A Te 118 ^ . VOLLEDIGE HESCHRYVINO der Kaarfen, het wel branden, enz. betrekking hebber. Opmerkzaame Fabrikanten zullen in het een en ander Stukje nog al nuttige berigten ontmocten, en voor hun, die fmaak hebben, in nafpooringen van deezen aart, zal de behandeling, in meer dan één opzigt, mede haare ge- valligheid hebben. —— Onder dit flag van Artykelen bee hoort, uit veelen, het geen ons hier gemeld wordt, wee EC het aanvallige Maroquin , waarvan het verflag aldus uidt. ` s» Maroquin is eene fchoone daarftelling van Lecr, dien таат draagende na Marocco, de plaats, waar het zelve het eerfte en het beste gefabriceerd werdt. Het wordt uit Geitenvellen bereid; en wel nog heden het fchoonfte , in de Levant; bijzonder op het Eiland Cyperen, te Diara béker en in meer plaatzen, in Klein Afië. De vellen wore den gekalkt, onthairt, in eene loog van hondendrek , daar- па in eene loog van fumach (так) en galnooten, voorts in zemelenwater, сп ten deele in een af kookzel van honig of vijgen, in gesting gebragt, met olie gefmeerd , en rood , geel of zwart geverwd. an De Graaf van MAUREPAS zond, toen hij Minister van 't Zeeweezen was, ten јааге 1750, den bekenden GRANGER па de Levant, om er de Maroquin -looijerij te leeren. Vol- ens het bericht van den laatstgenoemden , werdt 'er , in den jaare 1749, te St. Hippolytus , in den Overelfas, eene fas briek van Marequin opgericht, welke, in 1765, zeer groo- te vryheden genoot, doch welke reeds weder vervallen is. Voor eenige јаагеп. zond de London/che Maatfchappij , ter aanmoediging van Kunflen , met het zelfde oogmerk , zekeren Armeniër, PHILIPPO genaamd , na klein Afië; volgens wiens berichten men in Landen eenige gelukkige proeven gemaakt. heeft, GRANGER en PHILIPPO flemmen in de hoofdzaaken overeen, en vermoedelijk is de behandeling in de Levan£, aan alle plaatzen, en voor alle foorten , niet eenerlij. In Duitschland heeft een zekere BINKEBANK , te Haile, eene Fabriek van Maroguin opgericht; welke echter, wel ras, van wegen de zeldfaamheid of duurte der Geitenvellen , is te niet geraakt. In °t algemeen is de Heer BECKMAN van oore deel, dat men, in de Europeïfche navolgingen , in verfchei- dene opzigten, van de Lcevantfthe wijze zij afgeweeken , en dus niet volkomen dezelfde waaren heeft verkreegen, — * an Volgens рни.трро (іп ’t Hannoverifches Magazin , 1770. J. бод.) zijn de ftoffen, voor de ronde verf, conchenille y «urcuma, alin, granaatappelen en zuiker3 voor de geele | Vel 3 VAN ALLE KONSTEN, ENZ, /— A9 verf, aluin en de bes/en van de oosteríche rhamnus: voor deeze laatíten neemt men bij ons graines d’Avignon; dec- ze kunnen ondertusfchen met de eerstgenoemden zeer vet- fchillen. ,. Veel waarfchijnlijkheid heeft het denkbeeld van vow jusTi, dat, namenlijk, de groote fchoonheid van hét fiá- fche Maroguin voortkome, doordien men daar toe neemt de vellen van de Angorifche Geiten, en dat men in elke Stad, in AfÈ, waar men dit Leér loait, flechts Мағодиір van ééne koleur maakt, zoo dat elk in de fchoonheid der koleur gelegenheid heeft om uit te munten, an Men heeft sPRENGEL verzekerd, dat het Maroquin, in Duitschland, van Boheem/ohe Geitenvellen bereid wor- de, dat men ze met /umach gaar maakt, gelyk men weet dat ook de /mak in А/К tot het looijen deezes Leêrs ge- bruikt wordt. s, Volgens den Heer DE LA LANDE bereidt men het Ma- requin aldus. In Parijs droogt men de Geitenvellen ; wa- tert ze drie of vier dagen, in eene gewoone houtloog , en plaatst ze daarna, even als de gewoone Kalfsvellen , in de kalkkuip; daarop worden ze gehaird, en nogmaals in de kalkkuip gebragt. Zoo wel volgens deeze, als naar de volgende bewerking, moeten de vellem volkoomen in wa- ter gezuiverd en met knotzen gevold worden: want guivering is hier vooral noodwendig, op dat het kalkwater de koleuren niet nadeelig worde, Нісгор zetten zij de vellen in eene loog van hondendrek, die het Leér zeer.. leenig maakt, en het kalkwater nog meer uittrekt, De uifche Looijers, zegt hij, naaien ieder vel toe; broeien de /ma& met heet water, en gieten dit, zoo warm als het vel zulks kan verdraagen, in het zelve; zoodanig worden eenige vellen in een vat geworpen, en daarin blijven ze 24 uuren; moetende het vogt een paar maal gewarmd wor« den; en na de vellen nogmaals aldus gezuiverd zijn, мове den ze rood geverwd. ə» Hiertoe gebruikt men kermesbeziën in water gekookt, of ook ftokjeslak , galnooten, aluin en conchenille in wam ter gekookt. Vervolgens worden ze door eene loog van ooten en water gehaald, Dan deeze laatfte loog komt in geene danmerking , wanneer de vellen in fmak gaar ge« maakt zijn. Ten laatften worden ze gewasfchen, met eene olie ingelineerd , gedroogd, met een hout glad geftreeken , en eindelijk gekrispeld, op dat de nerven weder zouden. epkomen. Ab men dit Leér geel wil verwen, doet men. l4 . hete 120 VOLLEDIGE BESOHRYVINC VAN ALLE KONSTEN, ENZ, het, voor het verwen, in de galnooten-loog, van welke men zich echter niet bedient, alsde vellen in (так ge- looid zijn. Het geel verwt men met Avignoníche bezión. — Zwart Maroguin willende verwen „ kookt men de vellen.in water met galnooten en Cyperfchen vitrieol; of men ftrijkt ze alleen met ijzerzwart. Blaauw, verwt men het, met Indigo, en groen met Spaansch graen, of met een mengzel van geel en blaauw. —— Eindelijk ‘weet men, dat het Maroquin ook den naam draagt van Sat, "n. ә Staat van Regeering , Godsdienst, Geleerdheid еп Копјіеп in Groot - britanje , omtrent het einde van de agttiende Eeuw ; door Dr. GEBH. FRIEDR. AUG. WENDEBORN , Predikant te Londen. Uit het Hoogduitsch vertaald. Te Campen, ser Drukkerye van J. A. de Chalmot, 1790. Eerfle Deel, 323 Маат. behalven bet Voorwerk. Tweede, Deel, 333 bladz. in gr. 8vo. (Tweede Uittrek (el) Ni nog eenige Aanmerkingen ter bevestiginge van zyn voorig LN gezegde bygebragt te hebben , vervolgt de Schryver (* ), an Men roemt de edelmoedigheid der Engelfchen , als een an trek van derzelver nationale karacter, еп men heeft in an veele opzigten gelyk, Uit dien hoofde zy zy ook zeer », geneigd, om de bewyzen , daar voor , openbaar te maken , an en de geheugenis daarvan te bewaren. .., De уегуоегіп- an gen van het medelyden, en de gevoelens der menschlie- s» Vendheid, vertoonen zig by hen fnel en heviglyk. Men an oeffent groote toegevendheid jegens zwakheden en mis- an ftappen..,. Ondertusfchen vindt men hier ook’ genoeg an lage zielen, die de gevoelens der menschlykheid verloo» an Chenen , en de edelmoedigheid weinig Кеһпеп,... De a bandelwyze der Engelfclren in Oostindie, en de daar ge- », plonderde arme Inwoners ftrekken іп der daad ‚ zo wel als vn Сепісе anderen, die het flagtoffer der hebzugt geworden aa Zyn , tot een onuitwisbare vlek voor dêze zo zeer geroem- an de edelmoedigheid, ре geregtsdienaars, die de fchulde- aa naren gevangen nemen , de kerkenopzieners van de hooge an Kerk, de beftierders van de armenítaten (t), zo wel, S ee BI, 253, um (1) In welk licht de Schryver deezen plaatze, ken men zien ж bet Bfe Hoofdituk des Iten Deels, m | - * C. F. А. WENDEBORN, STAAT ТАМ GROGT-HRITANJB. 121 » Als vele geestelyken van de Hooge Kerk, wanneer zy en hunne tienden en andere inkomften invorderen, fchynen en de edelmoedigheid zo weinig op de lyst hunner deugden з» te plaatzen, als de leden der heilige Inquifitie, of de frot- an {che invorderaars van de gemeene middelen.” De Schryver erkent „de milddadigheid der Engelfchen." Doch het geen hy onmiddellyk hierop laat volgen , maakt vry groote uitzonderingen op die algemeene erkentenis. ,, lk an heb, zegt hy (*), in geen land meer armen gevonden „ an dan in England, en in geen ftad meer bedelaars, dan in vn Londen. Нег gebrek ligt duidelyk in de verkeerde inrig» ting van de armeftaten, en in de kwalyk begrepen be, ' an fteeding van het daar toe gefchikte geld.... Ik denk.... » te kunnen. ... bewyzen, dat noch de inrigtingen die hier „ Vopr de huisarmen gemaakt zyn, noch de Godshuizen, » ееп voldoenden grond opleveren, om de milddadigheid in ,, een karakterfchets der Engelfchen boven aan te ftellen. » De belastingen , die de Staat Jaarlyks in alle de kerfpeleu an voor de armen laat invorderen , moeten, uit hoofde eener „> akte van ’t Parlement, zonder verweigering betaald wor- ээ den. De meesten tellen dit geld met tegenzin uit, dewyl э» Zy van begrip zyn, dat het oogmerk , om de behoeftigen ээ te verzorgen, daardoor niet bereikt wordt. Zy worden an geplaagd door bedelaars , en denken, dat zy het geld , in- an dien de verdeeling daarvan aan hun zelven wierd overge- эз laten, veel beter zouden kunnen befteden. Dus verdwynt, »» de milddadigheid aan de zyde des genen die zo denkende ээ $ geeft. 60 0 , ‚> Onder de Godshuizen zyn er ook velen, die geen be- , ter getuigenis geven voor de milddadigheid der Engel- » Їсһеп. Anderen egter doen het wel degelyk. Met betrek- s» king tot de eerften , is de aanleiding tot derzelver (Geng, э niet zelden aan by-oogmerken toe te fchryven, welken » bewyzen, dat ware edelmoedigheid niets tot den aanleg om heeft toegebragt (1). ... o | ‚ Nog zoude men op de godsdienftige ftigtingen der En- » gelfchen mogen aanmerken, dat het grootfte gedeelte der э» n- (*) BL 256. . Ф Ое Schryver brengt hiervan een voorbeeld by , dat wy overflaan, doch vóegt 'er nevens, dat ‘er veele Godshuizen туп, » die men moet aanmerken als onwraakbare getuigen van zulke » gemoedsneigingen , welken uit eene brom van mildheid em а Menschlievendheid voorgloeien.” d ` 12% | €. K A. WENDEBORN, | уу ingeteekende penningen , for the honour of the nation, $e ` ө» lyk men hier telkens hoort zeggen, dat is, ter eere van , de Natie, tot timmering van "t gebouw verfpild worden, , Men moet een aanzienlyk huis hebben, welk de oogen ,, tot zig trekt; eene fraaie Kapel,... met alles wat daar an by behoort, еп2,... Het onderhoud van zulk een ge- an bouw komt ook hoog te ftaan , en ik ben volkomen overe an tuigd, dat, onder meer andere ftigtingen van dien aart, an het Gasthuis voor vondelingen , en dat ter inénting van an de Kinderpokjes, ten minften, een derde meer van zulke an voorwerpen ‚ waar voor zy opgeregt zyn, zouden Konnen s, innemen, indien zy met minder pragt opgetrokken wa» ‚э Ten, en de dagelykfche herftelling niet zo veel kostede, an Uit al het gezegde volgt, dat een vreemdeling, die uit s; deze flichtingen, een befluit, omtrent het weldadige in , der Engelfchen karakter , wil opmaken , zig wagten moet , зэ van geen te overyld oordeel te vellen. Het is zeker, dat ээ deze Natie met hare milddadigheid veel grooter vertoo- wn ning maakt dan anderen ; doch aan den anderen kant, », heeft zy ook meer geld en meer nationalen hoogmoed , eg ээ tevens zoude men altoos met regt mogen vragen, of zy an niet in (аас was, in dit opzigt, veel meer te doen. Een wn Engelschman ként de waarde van 't geld byzonder wel, . … s еп begrypt met de Romeinen van juvENALIs leeftyd, dat ə, het geld de maatftok is, naar welke de waardy van een an Mensch wordt afgemeten (*).” ` .. De Schryver ftelt vervolgeus eenige Aanmerkingen voor, over de Invaliden-huizen te Greenwich en te Chelfea, bes treffende zo de pracht dier gebouwen zelve, als het , in even- redigheid van de Britfche Zee- en Landmagt, geringe getal der geenen , welken uit die ftigtingen onderhouden worden, n befluit dezelve, met deeze maar al te gegronde beden. king. ,, Om de waarheid te zeggen, kunnen de grooten s der aarde, die het leven van den geringen en eenvouwe ə» digen, zo zeer in den kryg, ter bereiking hunner oog» an merken, blootftellen , ligtelyk zulk eene kleinigheid als an 20danige Godshuizen , by wyze van lokaas uit werpen, ss Op dat een verminkte of afgeleefde Soldaat, die niet on- an der de wapenen is omgekomen, hoop voeden moge, van ag Zyne dagen in rust te zullen eindigen CH," Met, 0%) » Quantum quisque fat nummorum fervat in arcá, ' » lentum habet. ӧс fidei." sat. Ш, | . Géi, y£.1 (1) BI. 261. О. + STAAT VAN CROOT-BRITANJE. 128 . Мет lof fpreekt de Schryver van ,, de billykheid in han- p delwyze der Engelfchen ," zo in het gemeene leven, als van den geest van gelykheid, welke in de Engelfche wetten heerscht , ,, en de ondervinding, zegt hy, bewyst, dat » geld en aanzien іп de vierfchaar , fchoon ook de klager » arm zy, geheel niet te Tode komen, maar dat in tegen- „ deel de goede naam, die een befchuldigde іп de Werelt p heeft, zeer tot zyn voordeel ftrèkt, wanneer de klagte ‚„ aan eenige twyffeling onderhevig is. Ik geloof, dat geen wn volk uit aangeboren gevoeligheid, meer toegeeflykheid jee s, gens den zwakken, en meer medelyden jegens den onge- » lukkigen koestert, of zig vollediger naar de fpreuk van p SENECA: res facra mijer efl, gedraagt (*)." „ Dat de Engelfchen vrymoedig in hun voorkomen zyn, 5 Eischt geen uitvoerig bewys ([).... Іа dit land, cop ss zy geloofd ! zyn niet alleen de gedagten, maar ook de s tong, de pen en de drukpers, vry, en 't gevolg daarvan an 15, dat een Engelschman geen beweegreden heeft om ; den huichelaar te fpelen.... Jk wil my geenzins als een s voorípraak' der misbruiken van de vryheid der drukpers s, inlaten... maar des niet te min, durf ik... gerustelyk s, ftaande houden , dat het misbruik , welk hier, nu en dan, s Zig inmengt, oneindig, door het nut wordt overtroffen. s Het gantíche volk fpant hier de vierfchaar. . . . Ieder, s wordt gehoord en ieder heeft-.vryheid om zig te. verdedi- » gen aren 'er onder alle Natien zulke herauten, wier ,, luide ftem in (aart was om fchaamte en vrees op te wek- » Кеп; ware de gemeene man overal zo gretig als hier, om, an openbare bladen te lezen, zo zouden losbandigheid, оп- an derdrukking en bygeloof, uit vele ftreken, wel dra, by, з meerderheid van ftemmen , verbannen worden, en volke- э ren die lezen konden, en fchryven durfden, zouden ecr- » lang ophouden flaaven te zyn. ... Men huichelt ($) noch , over tafel , moch in de dagelykfche verkeering ,. noch in, ө de gefprekken , over welke foort van onderwerpen die ook » mogen lopen. Zelfs in 't ftuk van den Godsdient, komt » de Kwaker , de Herdooper, de Sociniaan , de Deist , even, p onbefchroomd voor e gevoelens uit, als de regtzin- з» higfte aanhanger der Bisfchoplyke Kerk, of de ftrengfte » Presbyteriaan: en het zonderlingfte is, dat deze zo on- en derfcheiden denkende hoofden , elkander die vrymoedig- aa nel (* Bl. 263. (1) ВІ. 266. ($) Те weeten, in Engeland, 124 в, F. A. WENDEBORN s p» heid niet kwalyk nemen. — Hoe vreemd moet dit niet ,, aan yveraars in andere landen voorkomen , die alles, zon- an der eenige wereltkennis, door den bril hunner vooroor. »› deelen befchouwen I? Volgens de Aanmerking des Schryvers (*) , welke niemand zal betwisten, ,, behoort de moed mede tot het karakter der an Engelfchen, maar zy hebben dien met andere volkeren an gemeen.” Hy fchynt, evenwel, te denken, dat zy , min- der dan anderen, den dood vreezen. By deeze gelegenheid fpreekt hy van den in Engeland zo menigvuldigen zelfmoord, en ftelt, als de voornaamfte oorzaak van denzelven, de al- daar gebruikelyke opvoeding , en de geringe vlyt, welke men aanwendt, om de kinderen tot het breidelen hunner driften te gewennen : rat, onder de Kwakers, die lucht en voedfel met de overige Engelfchen gemeen hebben , maar eene andere richting in de opvoeding Klee kinderen vols gen , de zelfmoord , zo niet ganfchelyk ongehoo ten minften in den hoogften graad zeldzaam is. · > an Men geeft voor, zegt de Heer WENDEBORN , dat treu- An righeid en zwaarmoedigheid den bewoneren'dezes Eilands > Zyn aangeboren: doch ik ben in geenen deele van dat ges ,, voelen. Allen zyn zy liefhebbers van °t vermaak , fchoon, an ieder zig het zelve naar zyn eigen verbe: lding „ en dik- an Wyls: in opvolging van de belagchelykfte invallen , vera ss fchaft. Dit gaat zo verre, dat a fhort life and a merry ,, 0", dat is, een kort en vrolyk leven, een uitdrukking an is die als een {preekwoord gebruikt wordt, en die zeer ,, velen, tot hun t nadeel, in praktyk brengen CEA" ` an In de Engelfche gezelfchappen heerscht zo veel vreugd an en levendigheid, als in die van eenig ander volk; en tat an myn groot genoegen, heb ik dat {tyve , die laffe boertery, ¿ die gemaakte geestigheid , die zugt tot twistredenen , an waarmede men elders:zo zeer geplaagd wordt, daar niet an gevonden. ... Onderwyl gebeurt het meermaals, zelfs in ээ talryke gezelíchappen, dat 'er op eens, na veel praatens s tn boertens, een ftilzwygen volgt, welk eenige minuten aanhoudt, en alle de tronien in een ernítige plooi brengt. Dit is een zaak, die den Engelfchen byzonder eigen is, an En zy zyn zelven daarvan zo wel bewust , dat zy zulk an tene Paufe jokkende as englifh conver/ation , een Engelsch gefprek , noemen ($). ... Spreekt een Engelschman wei- aa nt 39 (*) ВІ. 268. (1) Bl. 278. ($) Bl. 380. De Schryver laat hierop volgen, dat de @y£beid е STAAT VAN GROOT-BRITANJE. 123 ni im vergoeding, geeft hy ons in tien woorden meer gezond verftand , dan een ander dikwerf in honderd. Ver- ,; zekert hy my, met een enkel woord en het drukken van „ myn hend, dat hy myn vriend is, ik vertrouw fterker , op dat enkelde woord, dan T honderd ellendige en niets „s betekenende pligtpleegingen (*)." „› Men zegt, van de Engelfchen, dat zy voor zig zel- ‚„ ven denken; en dien lof kan hun in der daad ook nie. mand betwisten. Men treft hier... ook wel Menfchen en aan, die anderen voor zig laten denken, doch derzelver ээ geral is... niet groot: en {choon fommigen de geloofs- » belydenis van 't Hof in alle punten blindelings nabau- , wen, om dat zy jaargelden en andere voordeelen genie- ›› ten... 5 geloof ik egter, dat ‘er onder de zodanigen niet an Ve der Noordíche Volken, en de fnapachtigheid der Franfchen, den Engelfchen vreemd en wonderlyk voorkomen. Dit zy zo. Maar hy voegt ‘er by, dat HUGO DE GROOT, in het Jaar 1613, veel van zyne achting in Engeland verloor, ,, doordien hy meer fprak dau » de tieden hier verkozen te hooren. ABBOT, Aartsbisfchop van en Kantelberg,, zegt van hem, dat hy een fnapper was, en beves. э» tigt het oordeel van zyn’ Koning', welken men toch het recht oe van iemand, wegens pedantery uit te lagchen, niet weigeretr ae kon, dat pe cRooT een fchoolvos was, die veel woorden ge- s btuikte, maar weinig oordeel toonde.” ——- Het verwondert ons eenigzins, dat de kundige Vertaaler onzen grooten landgenoot niet verdedigd hebbe, tegen deeze raauwe befchuldigingen, en niet minder, dat de Heer WENDEBORN ze bybrenge , zonder eenige mispryzing, ja eerder met eene-foort van goedkeuringe, —— Of DE GROOT een man van oordeel ware, mag ieder beflisfen , welke in ftaat is om deszelfs Werken te verftaan. Wat ook de nyd eu kwaadaartigheid eenen satMAsius en anderen hebben doen fchry- ven, die Werken zullen altoos in eere blyven, zo lang waare ре. leerdheid en fchrander verftand eenige achting behouden. —— Koning улсов ve I was een der grootte pedanten van zynen tyd, en dus geheel niet bevoegd, om anderen pedantery te last te leggen , of hen daarom uit te lachen, ten ware men den repel Joh. VIIL 7. wilde vernietigen. GEORGE ABBOT was wen driftig tegenftander der gevoelens van ARMINtUs, en bezet met vooroordeelen tegen allen , welken dezelve begunftigden. Zie BRANDT's Leven van HUIG DE GROOT, bl. 49, 50. M. LE VASSOR , Histoire de Louis XIII, T. I, p. 212, 219, 747. T. II, p.751. T. II, p. 298. Dit zy genpeg , raakende een onderwerp , waar- toe wy hier ons niet verder kunnen inlaaten, ` (*) BL 292. An veel zyn, wier eenvouwdigheid verre genoeg gaat, om ,, de taal die zy voeren, en de grondregels naar welke zy „ leven, voor wadr еп goed aan te nemen. Zy, die door , een yverige verdediging van de vryheid, het Hof in de э, noodzaak gebragt hebben, om hen met guníten op zyne ,.Zyde te trekken, zyn even 20 weinig regtíchapen be. an keerlingen , als Joden , die zig, op hoop van telkens s nieuwe pillegiften te verzamelen , op onderfcheiden plaat- Ae zen laten doopen (*).... Voor ’t overige is men over- tuigd, dat een Mensch, die in aanzien (taat en kostbare of zonderlinge klederen draagt, even zo wel een Mensch 4, is als een ander (+). De aanzienlykfte Engelschman is s, Overtuigd , dat zyne landsgenoten zo vry zyn, zo wel gezond verftand bezitten, en zo wel hun denkend ver- mogen kunnen oeffenen, als hy zelve... Een Lord ct » VE, die Mogols en Nabobs voor zig zag nederbukken , s en als een Defpoot in °t Oosten regeerde , is in England > niet meer dan een ander Engelschman, enz. ($)." ‚ De Schryver oordeelt (1), dat de Hollanders in werk- gaamheid de Engelfchen overtreffen , en merkt aan , dat an geen foort van Мепісһеп zo zeer op Vier- en Feestdagen » gezet is, als de Engelfche handwerkslieden en derzelver э» knegten. Ik geloof, zegt hy , dat men hier veel ge- ə» maklyker willekeurige wetten zoude kunnen invoeren, » dan inbreuk maken op de gewoonte van 't gemeen a te ээ Londen en ook op andere plaatzen van England , om, ., ter gelegenheid der drie hooge Jaarfeesten, telkens agt з» dagen lang in ledigheid , dronkenfchap еп baldadighe- an den, door te brengen.” ` Van den heerfchenden dobbelgeest, en buitenfpoorige weddenfchappen der Engelfchen, fpreekt de Schryver naar verdienfte. Van de laatíte brengt hy een paar voorbeelden by, van welke wy één tot een ftaaltje zullen aanhaalen. » Daar viel iemand in de Theems. Onder de genen, die an aan den Oever (tonden , heerschten onderfcheiden ge- » dagten ə over de waarfchyulykheid, dat de Man zig zoude an redden of verdrinken , en ftraks ging men aan °t wed- » den. Zeker win ik , zegt 'er een , hy begint reeds te s Zinken. Op ’t zelfde oogenblik fteekt еен derde met э een boot af, om den ongelukkigen te redden. Houd ss daar ! roept de ander hem vol yvers na, dat is niet (*) Bl. 283. (1) Bl. 284. » ($) Bl. 285. (1) Ald. enz, ev 3? 93 77 777 1 С ВАТ VAN SROOT-SBRITANJE.. ^ 192 A БУК, zo doende, moet ik myn weddenfchap wel ver. 2 1 +)” ээ ^ Nieuwsgierigheid en ligtgeloovigheid , met onrustigheid van aart, worden mede geteld onder de charactertrekken der Engelfchen. De Schryver erkent , dat zy deeze met de Franfchen gemeen en, maar voegt 'er by, dat zy, by de laatften ,, meer voortfpruiten uit derzelver lugtigen , en ligtzinmigen aart, dan uit inwendige ontevredenheid 4, €m eem onvergenoegd hart, gelyk het geval doorgaans , is onder de Engelichen (+ ` Wy kunnen hem, in zyne Aanmerkingen over dit onderwerp , niet volgen , daar wy iu het tegeawoordige bericht reeds merkelyk buiten onze gewoone paalen zyn getreden. | Eene byzonderheid , nogthans , in het Engelíche cha- facter, is van te veel aanbelang, om ftilzwygende voor- bygegaan te worden. ,,In geen land zyn armoede en ou» 4, derdom meer veragt dan hier. Jong en arm te wezen a kan nog door den beugel, dewyl de mogelykheid van э ryk te worden overblytt : maar de ouderdom , fchoon s, ook van rykdom verzeld, is nimmer voor kleinagting be- ə чес. Nadien de verzadiging der begeerte , om naar a den hedendaagíchen trant te leven en mede te kunnen э doen, % welk hier wegens de duurte zo kostbaar. aans ae komt , overal , en inzonderheid in England, door den an grooten hoop voor het hoofdoogmerk van 's Mentchen an beftaan gehouden, en de drift daartoe vroegtydig genoeg aa door aanpryzing en voorbeeld gekweekt wordt, agt zig » de aankomende jeugd ten vollen beregtigd, om de oude an lieden, wier grooter of kleiner vermogen zy hopen te s, Erven, éen goede reis te wenfchen naar de andere wea aa telt. Men kan niet ontkennen, dat het zelfde in andere » landen ook dikwyls genoeg is ор te merken; doch in э» England heeft het by uitftek plaats, en wel inzonder- ss heid onder den middenftand, by welken men het elders » 20 doorgaans hiet ontwaar wordt.... De jonge lieden э van twintig tot agt en twintig jaren , zo van de eene » als de andere kunne, geven in England. den toon in de » Zogenaamde vrolyke en fatzoenlyke gezelfchappen. De » Moeders, en vooral de Vaders, laten zig door hunne s Aankomende kinderen regeren , en men zoude denken, » dat velen overtuigd zyn, dat het in der daad hunne ээ zaak is, de jonge lieden niet tegen te fpreken, terwyl С) Bl. 289. (t) ВІ. p, dezer ook zeer gereed zyn, om den ouden, niet alleert an te beduiden, maar zelfs openlyk in 't aangezigt te zeg- gen, dat de tyden thans veel verlichter geworden zyn, э» En dat het hun beter ftaat (til te zwygen , dan in den toon van grommende betweters te fpreken (*)." De Schryver befteedt vervolgens nog eenige bladzyden aan het character der Engelfche Vrouwen : doch hierin ‚zullen wy hem niet volgen. | Brukfeilen zyn bykans onvermydelyk in Werken. van eenige uitgeftrektheid. Met de onaangenaame taak van de- zelve op te zoeken, zullen wy ons niet bezig houden, Indien het Werk, gelyk het wel verdient, tot eenen twee- den Druk kome, mogten de volgende wel verbeterd wor- den. In het Berigt des Vertalers, bl. XII. reg. 7 ftaat vooroordeslen , in plaatze van voordeelen, reg. 26 fluikewyze voor flukswyze. Ше Deel,bl. 17,reg. 17, zonder voor OR- der, bl. 118, reg. 15, 16 voor 1600. bl. 139, reg. 25, ehouden voor gefchonden. Iide Deel, bl. 25, reg. 23, S асо den Eerten voor Facob den Tweeden. —— et deeze aanwyzinge vertrouwen wy den waarlyk kundigen Vertaaler, welke dit Werk op verfcheidene plaatzen met zeer gepaste aanmerkingen verrykt heeft, geenen ondienst te zullen doen, ——- Wy hebben de plaatzen niet aane getekend ; maar meer dan eens is ons voorgekomen vrieg , als de onvolmaakt voorleden tyd van vraagen. Regelmaa- tig zoude dit moeten zyn vraagde, Zie nuvDECoPER's Proeve van Taal- en Dichtkunde, bl. 264 enz. De Heer LELYVELD, in zyne Uitgaave van dat uitmuntende Werk, Ifte Deel, bl. 181, is ruim zo veel voor vroeg : maar vrie of vriech, fchoon het eene enkele maal voorkome , 2 door geenen Taalkenner, naar onze gedachten, goedge- keurd worden. Met Verlangen zien wy de volgende Deelen van dk Werk, het beste, dat wy in onze Taale over Engeland bezitten, te gemoet. (*) Bl. 294, enz, Vere М. N. CHOMEL, HUISHOUDELYK WOORDENBOEK. 129 Vervolg op M. м. CHOMEL , Algemeen , ‘Huishoudelyk , Natuur- , Zedekundig- en Kunst- Woordenboek, door |. A. DE CHALMOT. Verrykt met Kunsiplaaten. Tiende Stuk. Te Campen by J. A. de Chalmot, en te Amfterdam by J. Yntema, 1790. n groot quarto. aar al te dikwerf beantwoorden veele Boeken niet aan hunne beloovende Tytels; dan zulks heeft , naar uit- wyzen der voorige Stukken, іп dit Woordenboek geen plaats, en het thans afgegeeven Stuk verleent hiervan op nieuw overvloedige bewyzen; daar het, zig over ’t alge- meen uitbreidende, bovenal den Liefhebberen van Natuurs en Zedekunde, mitsgaders den beoefenaaren van Kunften,: eene menigte van leerzaame Artykelen aan de hand geeft. 