Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,3 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 3
Omstreeks het midden van September (1650) hoorde men van cenen aanslag, dien de vijand tegen Kadsand of Schouwen beraamd had. Aan dit bericht werd zoo veel ge- wicht gehecht, dat de Prins zich naar Zeeland begaf om, zoo heette het, ter afwering bij de hand te wezen. De reis van den Prins zal evenwel mede ten doel gehad hebben om die van Zeeland nader omtrent de staatkunde van het oogenblik in te lichten, en hun de noodzakelijkheid van opofferingen ten behoeve der weerbaarmaking hunner Pro- vincie voor te houden. Vlissingen lag geheel open, doordien de Stad ongezind was de noodwendige vestingwerken te belalen, en de Staten der Provincie dezen last aan de Generaliteit wilden opladen. Gecommitteerden uit den Raad van State en de Staten- Generaal waren onlangs te Middelburg geweest, om Hun Edel Mogenden » eenige zaken van aanbelang” voor te dragen; doch zij waren in het overreden der Heren van Zeeland niet volkomen geslaagd. De Prins scheen іп persoon daartoe over te moeten komen. Vóór het midden van November was zijne Excellentie terug *, zonder dat er van. den kant des vijands iets was ondernomen. Doch was er dan dit jaar geen treffen op het slagveld voorgevallen, tegen het volgende jaar was men er op bedacht om metterdaad den oorlog te hervatten. De Prins had de machteloosheid der onderhandelingen om tot eene schikking te leiden ingezien, en wenschte nu te beproeven, of door de bemachtiging van een deel der Zuidelijke Provinciën de bevolking niet tot een duidelijker verklaring der gezindheid, die hij haar meende toe te mogen schrijven, te brengen zou zijn. Aan de Staten van Holland gaf hij te ken- nen, dat men er nu op bedacht moest wezen » от zich wederom te stellen іп postuur van 1 Resol.-Stat.-Gen. 23 Julij, 1630. 2 Zie hiervoor, bl. 456. 3 Resol. Stat.-Gen. 3 Aug.; 25 Sept.; 20 Nov. 1630. 4 Resol. Stat.-Gen. 2, 7, 18, 20 Sept.; 7, 8, 14 Oct.; 12 Nov. 1630. Nog in October (1630) was V. D. CAPELLEN zoo Overtuigd van het denkbeeld, dat de Prins vrede en verdrag met den vijand wenschte, dat ‘hij niet aarzelt aan den Prins bij dezen tocht naar Zeeland de geheime bedoeling toe te schrijven om de Zeeuwen op bestand belust te maken door de voorspiegeling van het gevaar, dat zij bij de oorlog liepen (zie zijne Gedenkschriften, 1, 600, 601). DES VADERLANDS, 517 1-2... T oorlog, en den vijand eene stad van Antwerpen of ander belangrijk lid afrukken” 1, By deze gezindheid van den Prins spreekt het van zelf, dat, hoe sterker de Staat, aan het hoofd van welks leger hij stond, door krijgskundige bondgenootschappen gemaakt werd, hij het des te beter moest achten. Vandaar dat toen de Zweedsche Gezant ca- MERARIUS op besluit had aangehouden op zijn verzoek om subsidie, een verzoek, dat door Graaf ввизт Casmir, die met verscheidene Duitsche Vorsten in betrekking stond, werd aangedrongen; en toen de toestemmende beantwoording van de aanvrage nog slechts gekeerd werd door het bezwaar, hetwelk de Staten van Holland maakten wegens den hoogen tol, te Danzig geheven, de Prins, door deze Vergadering geraadpleegd, haar voor oogen stelde, hoe belangrijk het was zoowel voor den Staat dezer Landen in het algemeen, als in het bijzonder voor de handhaving van den handel en van ons gezag op de Oost- en Noordzee, dat zijne Majesteit van Zweden in zijne plannen werd onder- steund: geschiedde zulks niet, en kwam die Koning de wapenen uit de hand te leggen, dan was het maar al te waarschijnlijk, dat wat er in Duitschland met ons zamenstem- de, onherstelbaar te gronde gericht zou worden. Om deze redenen vermaande zijne Excellentie Hun Edel Mogenden het sluiten van het traktaat van alliantie met Zweden niet langer uit te stellen. De zaak maakte van nu aan bij de Staten van Holland een punt van ernstige beraadslaging uit. Laatstelijk had de Ambassadeur gevraagd om voor- loopig eene som van drie of vierhonderdduizend guldens, des noods te leen, te ontvangen. Nog altijd waren er Leden, die begrepen, dat die tol eerst moest worden afgeschaft, en die de vraag opperden, of in allen gevalle de onderstand niet beter op eene andere wijze dan in geld zou verleend worden, opdat die gereede penningen door Zijne Majesteit niet gebruikt mochten worden tot vermeerdering zijner macht op zee en mitsdien tot nadeel van deze Landen. Geen wonder dat waar zulke twijfelingen bestonden, de zaak niet dadelijk haar beslag kreeg. Doch ten laatste kwamen de Staten van Holland, lettende op het groote belang, hetwelk hier, volgens de verklaring van den Prins, op het spel stond, tot het besluit, dat de alliantie met Zweden haar beslag behoorde te krijgen, met dien verstande, dat Koning cusraar АроІР, even als de Koning van Denemarken vroeger, ontvangen zou de som van 50,000 gulden per maand, zoolang hij eene land- en zeemacht hield, zoo sterk als waartoe hij zelf zich verbonden had. Van de afschaf- fing van den tol werd geene noodwendige voorwaarde meer gemaakt: slechts zou men onder de onderhandeling verzoeken, dat dit bezwaar opgeheven, althans het bedrag dier belasting verminderd worden mocht. Zoodra dit gevoelen der Staten van Holland in де. Staten-Generaal gebracht was, werden er reeds Gecommitleerden aangewezen om met CAMERARIUS in besprek te treden, al was het dat de andere Provinciën niet eerder dan 1 ү. р, CAPELLEN, Ы. 606. 1630-- 1684. Subsidie aan Zweden verleend. 1680— 1634. 518 ALGEMEENE GESCHIEDENIS tegen half Januarij (1650) op dit punt gelast konden zijn. Trouwens aan hare toestem- ming viel niet te twijfelen 1. Nu ег ten gevolge van dat alles tot de krachtdadige voortzetting van den strijd en tot deelneming aan eenen algemeenen oorlog besloten was, ontbrak het toch niet aan meer dan een verschijnsel, hetwelk rechtmatige bezorgdheid moest baren. Het scheen, namelijk, dat de ramp van den oorlog verdubbeld zou worden door pest en hongersnood. Van рва CAPELLEN rekende het in den zomer van 1630 een bijzondere uitredding, dat hij tot dusverre met zijn gezin behouden was gebleven » midden in het vuur van eene zware pestilentie, vast over al het Land verspreid,” en hij zegt, dat 75 Heren hand het lieve Vaderland sloeg en voor de toekomst dreigde »met harde bloedige slagen van pes- Duarte van het tilentie, oorlog en duren tijd” *. De dure tijd was eene ramp, tot welker leniging de graan en maatre- gelen daartegen. waakzaamheid der Regenten en de bedrijvigheid van den handel het hare moest toe- brengen. Aan geen van beiden ontbrak het. Sedert het midden der maand October (1650) zijn de handelingen der Staten-Generaal en sedert het midden van November, toen de Hollandsche Landdag weder was geopend, die der Staten van dit Gewest vol van beraadslagingen betreffende de duurte der granen en de middelen, daartegen aan te wenden. Een last rogge was te Amsterdam verkocht voor 516 goudguldens (van 28 stuivers het stuk), en een zak tarwe (dat is cen één achtentwintigste last) voor 22 gulden in den Haag. Er waren reeds beginselen van oploop bespeurd in eenige steden van Holland, maar in tijds gestild, Elke Provincie verbood den uitvoer, en eenigen stelden de granen: ор een bepaalden prijs. Hiertoe helden de meeste Steden van Holland over, maar Amster- dam ging dezen verderfelijken maatregel tegen: de schepen, dus redeneerde men daar, die granen uit zee kwamen aanvoeren, zouden onze havens niet aandoen, wanneer hier de markt kunstmatig verlaagd was, maar hunne lading elders heenvoeren, waar zij hoo- gere prijzen konden verkrijgen $. De invoer van buiten moest bevorderd en verzekerd worden. Hiertoe beijverde zich dan ook de Regering. Het land, op hetwelk men bepaaldelijk als op een voorraadschuur van granen de oogen gevestigd had, was Moscovië. Bij de oorlogstoebereidselen van den Koning van Zweden was uit de Oostzee geen genoegzame voorraad voor billijke prijzen te wachten. Dus moest onze handel zijne stoutheid en bekwaamheid toonen door het onmisbare voedingsmiddel op eene zoo veel verder gelegen en oneindig moeijelijker toegankelijke markt te gaan opsporen. Reeds twee jaren te voren waren onze kooplieden op een bericht uit Venetië, dat aldaar het broodkoren duur werd, er op bedacht geweest om het graan te koopen, dat іп April тап ! Resol. Stut.-Gen. 18 Sept.; 24 Oct; 19 Nov.; 13, 28 Dec. 1630. Resol. Holl. 1630, Ы. 983, 984. 14, 17, 21 Dec. 1630. v. р. caretten, Ы. 607. 2 2 v. р. CAPELLEN, р. 588. 3 v, р. CAPELLEN, 1, bl. 603, 604. DES VADERLANDS. ‚ 519 =e het volgende jaar (1629) in Moscovié zou gezaaid worden 1. En Шапз, in het najaar 1650-- van 1650, was er juist eene Ambassade derwaarts vertrokken. Deze nu besloten de 1684. Staten-Generaal bij оргейещКеп bode te machtigen, van den Grootvorst of andere per- sonen een 20,000tal lasten koren te doen koopen. Zoo veel haast maakte men met de zaak, dat, daar de andere Provinciën het aandeel, hetwelk elk aan dat tal lasten verlangde, niet zoo spoedig konden opgeven, de bode al vast zou vertrekken om 10,000 last, voor Holland alleen, te bestellen. En dit rekende men nog niet genoeg. Drie expresse bo- den zouden op verschillende tijden langs verschillende wegen naar onze Ambassadeurs in Moscovië worden afgevaardigd om koren te koopen. Maar men zag niet voorbij “wat men ook elders en in de onmiddellijke nabijheid kon bekomen. In het vorige jaar (1629) waren er reeds op kosten der kooplieden personen naar Frankrijk en Zweden gezonden om den uitvoer van granen, in beide Rijken verboden, te bevorderen 2, Door Gedeputeerden van Hun Hoog Mogenden zou thans. » tot vertroosting der goede inge- zetenen in deze dierte van het brood” bij de onzijdige buren granen worden opge- kocht. Tevens leenden Hun Hoog Mogenden de hand aan de Staten van Holland, die zich beklaagden, dat de andere Provinciën elk den uitvoer van granen verboden had- » den: dit streed, docht hun, tegen de Unie en de onderlinge vriendschap, alsmede te- gen de vrijheid van den binnenlandschen handel. —- Van onze naburen gewagende, had men bepaaldelijk het Munstersche op bet oog. Derwaarts zou een persoon van aanzien, van graanhandelaars vergezeld, zich begeven om de Regering tot vergunning van den uitvoer over te ‘halen. Het graan, dus opgekocht, zou op kosten van onzen Staat door onze troepen naar plaatsen op onze grenzen vervoerd worden, en van daar met sterk convooi afgehaald. Liet de Munstersche Regering zich niet bewegen, dan zouden Hun Hoog Mogenden haar verklaren, dat zij hel graan zouden laten halen door zoodanige middelen, als die van Munster le voren, in geval van weigering, genoodzaakt zouden geweest zijn, zich van den vijand te laten welgevallen 3, Zoo veel begrepen de Staten te moeten doen om dé bekommering der ingezetenen tot bedaren te brengen. Van welk een gewicht onze belrekking met Moscovië was en geacht werd, is ge- Handelsbe- ķ trekkingen met bleken uit de poging om bepaaldelijk van daar granen te bekomen. Zoo kan het dan ook сорс, geene bevreemding wekken, dat derwaarts een Gezanlschap was vertrokken. Maar niet alleen om eene nieuwe markt voor den graanhandel te vinden, was Moscovië belang- rijk. Bij den steeds meer verwarden toestand, waarin hel Oltomannische Rijk geraakte, bij de lasten en tollen, die den doorvoerhandel aldaar drukten, en bij de ongunst, welke onze koopvaarders, die de in Turkije geldende verbodsbepalingen noode verduur- ! Resol. Stat.-Gen. 20, 25 Nov. 1628. 2 Resol. Stat.-Gen. 13 Junij, 1629. Аптввмл, Ы, 849, 850. 3 Resol. Stat.-Gen. 19, 28 Oct.; 1, 20, 22 Nov.; 19, 21, 24 Dec., 1630. 1630-- 1634, 520 ALGEMEENE GESCHIEDENIS BE | den, zich door hun gedrag in de Levant en ep de kusten der Roode zee op den hals haalden 1, scheen het wenschelijk, den weg, langs welken ons de koopwaren, bepaal- delijk de zijde, uit Perzië toekwam 2, te verleggen, en die artikelen in plaats van over de Turksch-Aziatische Provinciën, liever over Moscovié te zien te bekomen 3, In het voorjaar van 1625 was hier weder een Moscovisch koopman aangekomen met brieven van den Groot-Vorst aan Hun Hoog Mogenden. Isaac massa, in wien de Ne- derlanders bij voortduring eenen man bezaten, die met sterke woorden betuigde de be- langen van hunnen handel in Moscovië ten spijl van Engeland op het ijverigst te be- 1 Resol. Stat.-Gen. 2 Junij, 1625. 2 Febr., 1626. 6, 20 April, 1627. Den 24ме Julij 1628 werd aan de Staten-Generaal een brief van maca medegedeeld, uit welken bleek, dat Ne- derlanders in de Levant nog altijd onder vreemde vlag voeren, of heeltenissen van Roomsche Heiligen voerden. Een schip had het wapen van den Koning van Polen en de woorden Santa Maria op den spiegel geschilderd, Bewijs genoeg dat om met de Christenen in de Levant han- del te drijven, men den naam van Hollander en ketter moest schuwen, De Turken, daarente- gen, waren op onze hand, maar konden dit bij zulk een gedrag der onzen moeijelijk blijven. Haca bleef een ijverig voorstander onzer belangen aan het Hof van Constantinopel. Toen Spanje sedert 1625 met de Porte over vrede onderhandelde, en het ons belang was, dat deze vrede niet tot stand kwam, mocht hij, even als de Gezanten der andere belanghebbende Mogendheden, cene zekere som besteden om door giften aan Turksche ambtenaren het vredewerk te beletten (Resol. Stat.-Gen. 14 Sept., 1625. 2 Jani), 1626). — Steeds had de genoemde Ambassadeur een gereformeerd predikant om in zijn huis de godsdienstoetening voor te gaan. De predikant axro- Nits PISCATOR, in 1627 na een vijfjarig verblijf teruggeroepen, zou in die taak vervangen worden door een Zwitsersch predikant, het Italiaansch machtig, dien BREDERODE, toen ter tijd der Staten Agent bij de Gereformeerde Kantons, te Genève zou opsporen (Resol. Stat.-Gen. 1 Sept., 1627. In Februarij 1628 vernam men van maca, dat er goede hoop bestond om де Gereformeerde godsdienst зіп de Grieksche kwartieren” voort te planten. Ор dit bericht besloten de Staten een 200-tal exemplaren van вкушв, de Belgicarum Ecclesiarum doctrina et ordine, naar Can- slantinopel te zenden (Resol. Stat.-Gen. 21 Febr., 1628), en later voorzagen zij den predikant ANTOINE LEGER, den Zwitser, die piscators opvolger geworden was, van eene kleine bibliotheek, bestemd om bij de Ambassade te blijven ten dienste ook van zijne opvolgers » tot voortplanting уап Gods woord en stichting der Gemeente” in de hoofdstad van het Mohammedanisme (Resol. Stat.-Gen. 12 Dec., 1628). 2 Onze Gezanten te Parijs lieten zich in Aug. 1625 van een gewezen ambtenaar der Engel- sche Oost-Indische Compagnie, die bij de Nederlandsche in dienst wilde treden, verhalen, dat de Perzische zijde zelfs de Chinesche overtrof. 3 De handelsweg door Rusland en over de Kaspische Zee was in een uitvoerig vertoog van Am- sterdamsche kooplieden, in Mei 1620 aan de Staten-Generaal gericht, niet zonder overdrijving aanbevolen geworden. Zie Dr. v. р. мков, Isaac Massa van Haarlem, een histor. studie, Amst. Fred. Muller, 1864, bl. 51—60. DES VADERLANDS. 521 TE vorderen !, was toen juist hier te lande еп werd met de taak belast om die missieven 1630— te vertalen: er bleek uit, dat de Czar dien Moscoviet gezonden had om fenige hand- l werkslieden, bedreven in het vervaardigen van kunstvoortbrengselen, van hier mede te krijgen 2. Hun Hoog Mogenden waren gezind hem hiertoe behulpzaam te zijn, en be- handelden hem vooris op eene beleefde wijze, met het oog op de dienst, die ons door de Moscovieten tot bevordering van den Perzischen handel in zijde kon bewezen wor- den 5, Maar door onzen Gezant maca uit Constantinopel onderricht van het ongenoegen, dat de handelsvoordeelen en staatkundige rechten, door onze Oost-Indische Compagnie in Perzië bedongen *, bij de Turken verwekten, verflaauwden de Staten eenigzins in dezen ijver 5, Niettemin bleef het ‘oog onzer kooplieden op Moscovié gericht. Geloofde men de berichten van massa, dan was het noodig, dat er eene Compagnie werd opge- richt, om eenheid te geven aan de handelsondernemingen in Rusland, daar de naijver der Nederlandsche kooplieden jegens elkander te weeg bracht, dat de één afbrak wat de ander opbouwde. Was eenmaal zulk eene handelsvereeniging tot stand gekomen, dan (schreef massa) »zouden wij krijgen wat wij begeerden, ja, al wilden wij dwars door Moscovië tot in Tartarije, ja, in Perzië en de Landen van den Khan reizen 6,” Toen massa, na in 1625 weder naar Moscovië verttokken te zijn om aan onzen graan- handel den weg aldaar te banen, in het begin van het jaar 1626 in Holland terug was, stelde men hem in de gelegenheid om de vruchten van zijne ervaring in het belang van onzen handel aan Gecommilleerden uit de Staten-Generaal uiteen te zetten; maar hij eindigde met, ten behoeve van zich zelven, voor 50 jaren het monopolie van den uitvoer van granen uit Moscovië te verzoeken 7. Korten tijd nadat door massa dit verzoek gedaan was, meldde zich alhier een Am- Verblijf van een Perzischen Ge- bassadeur uit Perzië aan. Hij werd met onderscheiding ontvangen: de Prins reed hem gant hier te lande. 1 Zie thans over dezen persoon de belangrijke, zoo even aangehaalde historische studie van Dr. А. уал DER LINDE. Ор bl. 24 (Noot 33) komt de Heer van per LINDE op tegen een beweren omtrent massa, voorkomende ір D. Ш, St. П, bl. 581. De gronden, welke ik voor dat beweren had, zijn in de Spectator van Oct, 1864 uiteengezet, maar door den Heer var DER LINDE in het- zelfde tijdschrift met juistheid wederlegd. 2 Hetzelfde verzoek deed ook de Perzische Afgezant, van wien straks gesproken zal worden ( Resol. Stat.-Gen. 28 Sept., 1626). 3 Resol. Stat.-Gen. 2, 3 Mei; 2, 20 Junij, 1623. 4 In de Resol. Stat.-Gen. (24 Dec. 1624) leest men van een traktaat, tusschen de Oost- Indische Compagnie en den Koning van Perzië gesloten, en later (zie ald. 6 April, 1625) schrijft HAGA, dat deze Koning de Nederlanders tot beschermers had gemaakt van al zijne kusten, en Orm in hunne handen gesteld had, 5 Resol. Stat.-Gen. 6, 15 April, 1625. 6 v. D. LINDE, t. a. p., Ы. 32. 7 Resol. Stat.-Gen. 17, 23 Jan., 1626. чт. в. шкок t. а. р. 61—65. ПІ Deer. 4 Зток. | 66 1630-- 1634, 522 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | tot Rijswijk te gemoet 1. Zijn naam was moussa-BEcH 2. Den 2bsten Maart, 1626, verscheen hij voor de Staten-Generaal met een brief van zijnen Koning, dien hij, na » volgens het gebruik van zijn land” een gebed te hebben uitgesproken voor den voor- spoed van zijnen Vorst en van dezen Staat, in de Vergadering voorlas. Hij bracht eenige geschenken mede in tapijten, zijde en katoen bestaande. Een Nederlander, met name sonax VAN HASSELT, was met hem medegekomen, en maakte, zoo goed als hij, op de waar- digheid van Ambassadeur aanspraak. Alvorens echter hem audientie te verleenen, lielen de Staten onderzoeken, of in de geloofsbrieven des Konings, omtrent wier inhoud, zelfs na de vertaling, bij Hun Hoog Mogenden groote onzekerheid bleef bestaan, ook van hem sprake was. Dit echter scheen het geval niet te zijn 3. — Twee dingen waren ег, die Hun Hoog Mogenden dit bezoek minder welkom moesten maken. Vooreerst, de vrees van den naijver, dien het te verwachten was dat de komst van een Gezant uit Perzie bij de Oltomannische Porte zou verwekken: om te voorkomen dat de zaak aan де Turk- sche Regering in een bedenkelijk daglicht werd voorgesteld, meldden de Staten het geval dadelijk aan maca *, Maar, ten anderen, was ook het, onderhoud van den Ambassadeur met zijn gevolg van 15 personen een bezwaar. Men dacht de Oost-Indische Compag- nie de kosten te laten betalen; maar deze Maatschappij weigerde zulks aanvankelijk , daar, beweerde zij, de Ambassade meer eene plichtpleging van Mogendheid tot Mogend- heid was en meer de staatkunde betrof, dan den handel: trouwens de Compagnie had reeds een contract in Perzië gemaakt 5, Bovendien hegreep zij, dat men meer dienst Yan VAN HASSELT, dan van den Perziaan verwachten mocht. De Staten gingen er der- halve toe over om VAN HASSELT, zonder hem audienlie te verleenen, door Gecommit- leerden te doen hooren. — Dal men in dien Aziatischen Afgezant weder een zonderlin- gen persoon ontvangen had, bleek al spoedig. Hij kreeg oneenigheid met zijnen tolk, zekeren рап. 2 Aitsema (1, Ы. 539) schrijft zijn naam, volgens de Resol. Stat.-Gen. мосзва Beeck; doch later in een rapport van vaN HASSELT hect hij mosasecn (Resol. Stat.-Gen. 29 Junij, 1630). 3 Resol. Stat.-Gen. 27 Maart; 1, 2 April, 1626. 4 Er was te gelijker tijd cen Perzisch Gezant in Engeland: dus konden de Engelschen althans niet jaloersch wezen (Resol. Slat.-Gen. 23, 27 Mei, 1626). 5 Resol. Stat.-Gen. 19 Dec., 1626. 6 Resol. Stat.-Gen. 2, 8, 12, 18 April; 1, 8 Mei, 1626. DES VADERLANDS. 595 hij, dat de Staten de Nederlandsche Consuls uit Aleppo 1 еп van elders zouden terug- roepen 9. Zij antwoordden, dal die beambten door bijzondere kooplieden waren aan- gesteld, en dat zij derhalve de macht daartoe niet hadden. Voorts verzocht hij, dat de onzen eenige plaatsen aan de Portugezen afhandig zouden maken; doch de Oost-Indi- sche Compagnie achtte dit ongeraden: zij zou, dus oordeelde zij, die plaatsen be- zwaarlijk kunnen bezetten 3. — Toen het Augustus (1626) geworden was, dacht men den Gezant tegen het eind der maand met schepen van de Compagnie weder te laten ver- trekken, en op zijn verzoek, dat hem iemand, als Gezant van hier, naar Perzië me- degegeven werd, verordende men, dat iemand van Batavia naar het Hof van Perzië zou worden gezonden. Zoo meenden Hun Hoog Mogenden, dat zij van den persoon, die hun lastig was geworden, ontslagen waren, toen hij den 12den September, uit Amsterdam teruggekeerd, weder voor hunne Vergadering verscheen met Oostersche klachten over de onheuschheid der Bewindhebberen van de Oost-Indische Compagnie. Dezen hadden hem niet toegelaten van den Prins afscheid te nemen *, en hem zonder geleide uit Amsterdam laten henengeân, als een hond. De Staten stelden hem zoo veel mogelijk tevreden, en om dit doel te zekerder te bereiken, deden zij hem eenige geschenken, die echter niet naar zijnen zin waren. Hoe het zij, na op nieuw, dan- kend voor de groote hier te lande genoten eer, afscheid genomen te hebben, zocht- hij uitvluchten om niet te vertrekken, en beurtelings zich lafhartig veronlschuldigend en zich onbeschaamd of onredelijk wegens het oponthoud beklagend, vertoefde hij bier tot in de maand Februarij van het volgende jaar (1627). Zijn verblijf kwam, naar dé bere- kening der Oost-Indische Compagnie, op eene som van 55,558 gulden te staan 5, 1 Совкешз witsen, zoon van den Burgemeester jonas WITSEN, was in het najaar van 1625 tot Consul van Aleppo aangesteld, en derwaarts op reis gegaan (Resol. Stat.…-Gen. З Sept., 1625. 2 Febr., 1626). 2 De geest van uitsluiting, die de Perzen bezielde, bleek ook uit het verzoek van den Gezant, dat de Armeniërs, die, zeide hij, hier te lande in menigte waren, uitgesloten werden van de handelsvoorrechten , die zijnen landgenooten zouden gegund worden (Resol. Stat.-Gen. 11 Junij, 1626). 3 Resol. Stat.-Gen. 1 Mei; 17, 18, 22 Таш), 1626. Resol. Holl. 13, 16, 19 Junij, 1626. 4 Op het afscheidsbezock, dat hij alsnu den Prins bracht, bood hij ‘dezen een voordeeligen ruil van handelsartikelen aan. Dit stond den Bewindhebberen niet aan: zij beriepen zich daar- tegen op het octrooi, dat uitsluitend aan de Compagnie den uitvoer van koopwaren uit Indië toestond (Resol. Stat.-Gen. 28 Sept., 1626). 5 Resol. Stat.Gen. 14, 17, 19, 24 Aug.; 2, 12, 15, 19, 26 Sept., 1626. 10 Julij, 1627. Toen de Gezant, deels door dralen, deels door bijgeloovigen schroom (ten einde op geen kwade dagen te vertrekken) de eerste gelegenheid verzuimd had om met de Oost-Indische schepen te gaan, zou hij over Moscovië reizen; doch de bezwaren, aan dien tocht verbonden, vernomen 66* 1630- 1634, 524 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1680— ЈОНАМ VAN HASSELT was reeds op eigen gelegenheid naar Perzië teruggekeerd !. 1684. In den zomer van het jaar 1650 vernam men weder ieis тап Шеп мопззл-вкся. Toen — kwam vaN masseLT herwaarts met eene zending van den Schach van Perzië, seri 1, mede met cene die middelerwijl (in 1629) was overleden ?, en bracht tevens eenen brief over van den tending van den gewezen Gezant, waarin hij voor de hier genoten goede behandeling zijnen dank be- belast, tuigde. Doch van masseLT had weinig goeds van hem te melden, zoo als bleek uit de propositie, den 29sten Junij (1650) door hem aan de Staten-Generaal voorgedragen. Zij was van den volgenden inhoud. Na, de steller zeide niet in welke jaren, Найе, Europisch Turkije, Egypte, Palaestina, Syrië en Babylonië doorgereisd te hebben, was hij aan het Hof van den Koning van Perzië gekomen. Dezen Vorst had hij met ons land en onze belrekkingen bekend gemaakt, en hoog opgegeven van onze Rijken in Indic. Zijne Majesteit had met groote verwondering vernomen, dat onze handel dien van alle natiën te boven ging: nooit toch had hij de Hollanders hooren noemen, die zoo als hij thans vernam, tegen »den grootsten van het Christenrijk” (hij bedoelde den Koning van Spanje) zulk een zwaren oorlog voerden. Daarop had hij van mASSELT verzocht onder den titel van hosta (of gast) aan zijn Hof te blijven. Ор °з Konings vraag, waarom de Hollanders niet ook in Perzië kwamen handelen, waar zij met allen hebbende, zag hij daarvan af. Nu wilde hij zelf een schip koopen of huren: want met onze Oost-Indievaarders over Batavia te reizen, begeerde hij niet. Maar de Bewindhebbers vergunden hem zulks niet, en vorderden tegelijk groote prijzen voor zijn vervoer op een hunner schepen. Alsnu verklaarde de Gezant voor de Staten-Generaal, dat Turken of Spanjaarden hem geen har- der behandeling hadden kunnen aandoen, dan hij van de Bewindhebberen ontvangen had. Zijne vrees om zich op een schip van de Oost-Indische Compagnie te vertrouwen, werd eindelijk over- wonnen, toen de Staten hem eenen Gecommitteerde mede gaven om hem onderweg te bescher- men. Ten slotte moesten Hun Hoog Mogenden hem verklaren, dat zij na een bepaalden daz niet meer voor zijn kosteloos onderhoud zouden instaan, Anders ware hij wellicht zelfs toen nog niet vertrokken (Resol. Stat. Gen. 29 Sept.; 1, 2, 13, 16, 23 Oct.; 4, 21, 22, 23, 24, 26, 28, 29 Dec., 1628. 2, 11, 12, 13, 14, 16 Jen.; 10, 11, 12, 20 Febr., 1627). 1 Resol. Stat.-Gen. 21 Sept., 1626. 2 Professor 6008 van Leiden zou de Perzische missieven vertalen, » voor zoo ver hem deze taal bekend was” In November, 1625, had deze Hoogleeraar, verlangende naar ’t Oosten te rei- zen, om benevens de Arabische taal zich in andere Oostersche talen te oefenen, van Han Hoog Mogenden eene acte bekomen met aanheveling, als hun dienaar, aan alle Mohammedaansche Vorsten en Heren (Resol. Stat.-Gen, 28 Nov., 1625). Gotivs was toen reeds, als Ingenieur, met ALBERT вит naar Marocco geweest (Resol. Stat‚-Gen. 19 Julij, 1625). Vroeger had Prof. garzxics verlangd, dat de Staten den Koning van Marocco verzoeken zouden zekeren persoon uit Saphi herwaarts te laten komen, opdat hij, garemivs, zich met hem verder іп het Arabisch zou bekwamen (Resol. Stat.-Gen. 12 Nov., 1624). DES VADERLANDS. 525 1 eerbied onthaald zouden worden, had hij geantwoord, dat de Engelschen beweerden met Perzië een verbond gesloten te hebben, hetwelk alle andere natién buitensloot. Dit bezwaar had den Koning echter niet belet, hem te gelasten, naar Holland te schrij- ven, dat, als onze kooplieden komen wilden, zij welkom zouden zijn. Deze brieven evenwel, dacht hij, waren niet terecht gekomen: hetgeen zeer verklaarbaar was, daar, zeide hij, de Spanjaarden, Portugezen en Italianen uit jaloezij gewoon waren elkanders brieven te onderscheppen. Deswegens had de Koning zijnen persoon, van geloofsbrieven voorzien, herwaarts gezonden, opdat hij met eenige koopvaardijschepen terug zou ko- men. Nog vóórdat hij toen vertrokken was, deden een Hollandsch en een Engelsch schip Gamron 1 aan, en kwamen eenige Nederlandsche kooplieden te Ispahan. De Koning was bereid, mits zij met eene zending van der Statén wege belast waren, hun alle eer te betoonen; doch dit was, tot zijne teleurstelling, geenszins het geval. Niet- temin werden zij, om van masseLTS wil, goed bejegend, ja, hun een paleis ten ge- bruike aangewezen, waar zij kosteloos onderhoud genoten. Zij woonden aldaar nog en hadden een handelsverdrag gesloten, dat nog onderhouden werd 7. Sedert had de Ko- ning de Turken van voor Bagdad verdreven 3, en na zijne terugkomst had hij moussa- BECH еп hem, VAN HASSELT, herwaarls afgevaardigd *. Door zijnen medegezant in zijne waardigheid miskend, was hij alleen, door de Oost-Indische Compagnie gemachtigd, naar Perzië teruggekeerd om over мопзза-вксн te klagen, wien hij meer dan ééne on- eerlijke of dolzinnige handelwijze te verwijten had. Ор zijne klacht had de Schach verklaard, hem alsnu alleen naar Holland te willen zenden, » орда hij niet op nieuw met zulke beesten gekweld mocht worden.” En nu was ’s Konings verlangen, dat hij hier in hoedanigheid van Perzisch Resident zou blijven. Ten slotte was VAN HASSELTS verzoek aan de Staten, dat Hun Hoog Mogenden bij de Bewindhebbers der Oost-Indische Compagnie bewerkten, dat hij als zoodanig door hen erkend werd. — De Staten be- sloten dadelijk deze propositie aan het Collegie van Zeventienen toe te zenden ше! уег- zoek, dat zij zich inschikkelijk jegens den Koning van Perzië betoonen zouden 5, Toen de Bewindhebbers zich niet haastten om zich op deze zaak te verklaren, herhaalden Hun Hoog Mogenden op van HASSELTS uilnoodiging hun verzoek, еп toen ook dit zon- 1 Ook Bander-Abassi geheeten, tegenover het eiland Ormuz. 2 Wordt hier het verdrag bedoeld, door de Oost-Indische Compagnie met den Schach geslo- ten, dan hebben wij in die Nederlanders personen te zien in de dienst dier Compagnie. 3 Daar dit krijgsbedrijf in 1626 heeft plaats gehad (vgl. Resol. Stat.-fren. 17 Nov., 1626), zoo vinden wij hier eene eerste bepaalde tijdsaanwijzing. 4 Dit is de zending, welke wij zoo even vermeld hebben. 5 Resol. Stat.-Gen. 14, 15, 29 Junij, 1630. 1630— 1634. 526 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | 1630— der gevolg bleef, noodigden zij eenige Bewindhebbers naar den Haag, om ten over- staan van hunne Gecommiltecrden met vaN HASSELT, » Agent van den Koning van Per- 549,7 in gedachtenwisseling te treden. Uit het onderhoud bleek nader, dat deze Vorst verzocht, met de schepen der Oost-Indische Compagnie voor zijne rekening eenige balen zijde uit Perzië herwaarts te mogen voeren en daarvoor eenige zeldzaamheden terug te erlangen. De zaak bleef onafgedaan, zoolang het traktaat tusschen Perzië en de Com- pagnie niet nader was overwogen: slechts wenschten Hun Hoog Mogenden steeds, dat aan VAN HASSELT redelijk genoegen werd gegeven 1. Dit geschiedde evenwel niet op de wijze, welke zij bedoelden: integendeel van lieverlede raakte van masseLTS waar- digheid als Perzisch Agent in de vergetelheid, en werd hij voor zijne teleurstelling door eene compagnie infanterie’, die de Prins hem verleende, schadeloos gesteld 2. Uit de houding der Oost-Indische Compagnie Ы) zulke pogingen om een rechtstreeksch han- delsverkeer tusschen de Nederlanders en den Koning van Perzië aan te knopen, bleek genoegzaam, dat zij ze niet bevorderde, evenmin als de plannen van eenen Isaac massa om eenen weg over Moscovië naar Perzië te openen. Zij wenschte krachtens haar oc- trooi den Perzischen handel over zee voor haar zelve vruchten te doen leveren. Even- wel, loen er uitgezien moest worden naar een nieuwe graanmarkt, en men daartoe de oogen op Moscovië geslagen had, kon het in niemands geest opkomen om de aankno- ping van betrekkingen met Moscouië te willen keeren. ° In een vertoog, strekkende om Hun Hoog Mogenden op де voordeelen te wijzen, die de weg door Moscovié op Zuid-Westelijk Azië voor den handel beloofde, hadden eenige Zending naar Amsterdamsche kooplieden reeds in Mei 1620 de zending eener Ambassade naar den Moscovië. Groot-Vorst aanbevolen 3, еп dat de Czar hunkerde naar de eer der ontvangst van een ` Gezantschap van ons Vaderland, was uit de mededeelingen van Isaäc massa ondubbel- zinnig gebleken. Niet alleen begreep de Czar, dat het bezoek van cen Nederlandsch Gezantschap het ontzag, waarop hij in Europa en bepaaldelijk tegenover zijnen mede- dinger, den Koning van Polen, prijs stelde, zou bevorderen; maar ook was hij met de hoop gevleid, dat door den toevoer van graan uit zijne Rijken naar Holland, aan de 1 Resol. Stat.-Gen. 10 Aug.; 15 Oct.; 3 Dec., 1630. 2 Arrsema, р. 1016. In Janaarij 1631 verkreeg ernst PHiLuirs voor zich en zijne handels- compagnons brieven van aanbeveling aan den Grootvorst tot uitvoering van hun voornemen om handel te drijven met Perzië door Moscovië en over de Caspische zee (Resol. Stat.-Gen. 25 Jan. 1631). Den 7 Febr. 1631 kwam er eene Capitulatie tot stand tusschen den Koning van Perzië en de Staten, waarbij aan de Perzische ingezetenen, die hier kwamen handel drijven, alle gewenschte vrijheden werden verzekerd, en in geval zij hier een kantoor vestigden, hun gelijke voorrechten werden toegezegd, als de Engelsche lakenkoopers te Delft en de Schotsche te Veere genoten (Resol. Stat.-Gen. 7 Febr. 1031). . | з Zie hiervoor bl. 520, Noot 3. DES VADERLANDS. 527 me | Polen de gelegenheid zou wprden ontnomen om van hunne granen die gelden te trek- ken, welke hen in staat stelden om hem den oorlog aan te doen. In het najaar van 1626 richtten zich op nieuw eenige handelaars op Moscovië tot de Staten, thans bepaal- delijk met het verzoek, dat derwaarts eeù Gezant zou gezonden worden met den last, om den vrijen uitvoer van granen uit dat Rijk te verkrijgen. De Staten vonden in-de zaak geene zwarigheid, mits de kooplieden, ten wier verzoeke en in wier belang de zending geschieden zou, genegen waren om haar te bekostigen 1. Het hield evenwel meer dan een jaar aan, eer Hun Hoog Mogenden, hiertoe bewogen door den toestand, _ waarin Polen, door Zweden beoorloogd, zich bevond, deze zaak weder opvatteden door Gecommitteerden te benoemen om met de bewuste kooplieden in overleg te treden 2. Maar wederom verliep meer dan een jaar vóórdat de hand met ernst aan de zaak werd geslagen. De schaarschte van koorn was toen te dreigend om langer te dralen. In Maart 1629 verzochten TIJMAN JAKOB HINDELOOPEN еп ELIAS TRIP еп de’ met hen geas- sociëerde kooplieden Hun Hoog Mogenden, des noods op hunne kosten, een Gezantschap met het meer gemelde doel tot den Grool-Vorst en zijnen vader den Patriarch te zenden. Maar aan dat aanbod verbonden zij de voorwaarde, dat zij zelven den Gezant zouden voordragen en 15 jaren lang het monopolie van de uit Rusland te trekken granen zou- den erlangen. De Staten van Holland keurden dezen voorslag goed, onder voorwaarde dat wel de handelaars op Moscovië de tot het Gezantschap voorgeschoten kosten door eene belasting ор de van daar herwaarts te voeren handelsartikelen zouden mogen vin- den, maar niemand uitgesloten zou zijn om op dat land te varen 3. De Staten-Generaal begrepen, dat de door Hun Hoog Mogenden af te vaardigen Gezant zich niet rechtstreeks met handelszaken zou mogen moeijen: deze {аак zou opgedragen worden aan ееп per- soon, in het Russisch ervaren en aan het Moscovische Hof bekend, die hem zou toege- voegd worden 4%) Middelerwijl bleven de Amsterdamsche kooplieden vasthouden aan het denkbeeld van de noodzakelijkheid der oprichting eener Moscovische handelscompagnie : geene bijzondere personen konden doen, wat tot verzekering van den geregelden uitvoer van granen uit een land als Rusland noodig was 5. In het voorjaar van 1629 kwam de Groot-Vorst Hun Hoog Mogenden tot het aankno- 1 Resol. Stat.-Gen. 22 Oct. 1626. . 2 Resol. Stat…-Gen. 11 Nov. 1627. 3 Holland bleef gestemd tegen het tot stand komen van cen monopolie in de handen cener Compagnie (Resol. Holl. 14 Julij, 1629). 4 Resol. Stat-Gen. 16, 22, 24, 31 Maart, 1629. Resol. Holl. 16, 21 Maart, 1629. arrsewa, bl. 889, 890. 5 Resol. Stat.-Gen. 29 Junij, 1630. Zie hunne gronden Res. Holl. 1629, bl. 708, en 6 April, 1629, еп v. р. LINDE, t. a. pl., Ы. 32, 67, 68. 1630 — 1634. 528 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS | pen van betrekkingen te gemoet. Toen ontvingen de Staten van hem een schrijven, waarbij hij hun een bedrag van 100,000 pond salpeler ten geschenke gaf. Daartegen verzocht hij 10,000 musketloopen, die hij aanbood te betalen hetzij met gereed geld, hetzij met bont of andere waren. Op voorstel der kooplieden, door wier toedoen deze zaak ter kennis van Hun Hoog Mogenden kwam, verordenden deze een oorlogschip om dat salpeter uit Archangel af te halen, gaven den Czar een deel van de musketloopen ten geschenke (de overige zouden door den handel geleverd worden), en wenschten hem en zijnen vader geluk met zijnen inmiddels geboren zoon. De taak om dit ook monde- ling te doen zou voorts aan den Gezant worden opgedragen, op wiens bespoedigde be- | noeming thans sterk door de kooplieden werd aangedrongen. De keus der Staten viel op den Gelderschen edelman, medelid van hunne Vergadering, den Heer var еск, die met een gevolg van 16 personen over Reval, daar hij tegen de reize over Archangel opzag, den tocht zou aanvaarden, en vele geschenken, ten bedrage van verscheidene duizenden guldens, voor den Czar zou medekrijgen 1. Nog altijd evenwel bestond er verschil, hoe voorloopig de kosten te vinden: de kooplieden maakten zwarigheid om geld uit te geven, zonder zekerheid dat de zaak gelukken zou 9; zij wenschten dus, dat de Staten het Gezantschap zouden bekostigen, om later de uit Moscovië inkomende granen tot verval der bestede gelden te belasten. Doch dit middel mishaagde aan de Amsterdamsche Regering, die schroomde de prijzen nog meer te drukken 3. Tegen het einde van het jaar 1629 besloten de Staten van Holland er bij de Staten- Generaal op aan te dringen, dat den Heer van еск een geschikt persoon, die de negotie wel verslond, werd toegevoegd. Doch nu was dadelijk de ijverzucht der Provinciën gaande gemaakt: althans Ше van Friesland verzochten, dat den Ambassadeur iemand uit hunne Provincie ter zijde werd gesteld.  ketting, door de West-Indische Compagnie tot dit doel aan de Staten verkocht of, zoo als elders staat, vereerd. Dit geschenk zon den Czar ongetwijfeld zeer aangenaam zijn: immers kwam in October (1629) zijn hofgoudsmid (cues vas EXEL) over, om van hier eenige kunstenaars in zijn vak mede te krijgen. Blijk genoeg dat hij dergelijk kunstwerk op prijs stelde (Resol. Stat.-Gen. 26, 27. Oct. 1629). Genoemde van zxr werd door de Staten uiterst mild onthaald. 2 Om er op te rekenen, dat er in Rusland steeds genoegzame voorraad van koorn voorhanden zou zijn, zou men van de geregelde bebouwing van sommige streken door menschen als onze boeren verzekerd hebben moeten wezen. Er werden in den zomer van 1629 aan Hollandsche boeren onder de hand allerlei aanbiedingen gedaan, om hen tot verhuizen naar Rusland over te halen; doch zulke pogingen werden van Regeringswege belet (Resol. Stat.-Gen. 27 Junij, 1629). 3 Resol. Stat.-Gen. 23 Mei; 5, 9, 12, 13, 22 Junij; 2, 5, 9 Julij, 1629. Resol. Holl. 11, 14, 18, 27 Julij, 1629; 16 Aug. 1630. Ф DES VADERLANDS. 529 mmm VAN Ecx alleen vertrekken. Maar Friesland betuigde de geheele zaak tegen te zullen werken, zoo zij haren zin niet kreeg. Holland verklaarde daartegen weder, in dit geval voor de gansche Ambassade geen penning te zullen uitschieten 1. Hetzij wegens dil geschil, hetzij, gelijk beweerd werd, wegens het thans ongeschikte jaargetijde, de reis van den Ambassadeur werd uitgesteld, en bij brieven dit uitstel bij den Czar verontschuldigd. Toen het geschikte saizoen met het voorjaar van 1650 scheen aangebroken, werd voorgesteld het Gezantschap te doen beslaan uit éénen Ambassadeur uit Gelderland, éénen uit Holland en éénen uit Friesland. Slechts noode gaf Holland hare toestemming tot dit besluit, en onder verklaring dat zij nu slechts voor de beta- ling van de helft der wissels, door de thans zoo veel talrijker Ambassade te trekken, zou inslaan: de andere helft, zeide zij, moest Friesland dan slechts voldoen. Eindelijk werd de Heer verrprier door Friesland , en de Heer ALBERT COENRAADS BURCH, vroed- schap van Amsterdam, door Holland benoemd. Maar nu werd weder goedgevonden, dat de reize over Archangel zou plaats hebben, en daar van вск hiertoe ongezind bleef, zoo viel deze Heer van het getal af, en Hollands vertegenwoordiger kreeg de eerste plaats in de bezending 2, De Instructie der Gezanten bracht niet mede, dat men, zoo als de kooplieden ver- langden, den handel met uitsluiting van andere natiën zou trachten te bekomen: slechts moesten zij zoodanige vrijdommen verzoeken, als des Czars eigen onderdanen of ten minste zijne allerbeste vrienden en geällieerden genoten. Ook mochten zij wel zinspe- len op het voordeel, dat door de levering van graan uit Rusland aan de Polen zou worden onttrokken; maar deze zaak, als eenen Vorst betreffende, ten opzichte van dezen Staat onzijdig, zouden zij in hunne openbare propositie niet mogen aanroeren, noch ook in geschrift gesteld mededeelen. Werd de vrije korenhandel toegestaan, dan zouden Hun Hoog Mogenden eenen Agent of Consul aan ‘het Hof van den Grootvorst houden om voor de levering van koren te zorgen, en geene kooplieden zouden om granen mogen varen zonder brieven van Hun Hoog Mogenden, daartoe strekkende, ten einde de Grootvorst des te meer gezind mocht zijn om den uitvoer te blijven toelaten 3. 