VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
D: verövering van de Bastille, en alles wat zedert dien tyd te Parys gebeurd is, verfcheiden Pennen en Penceelen overvloedige (offe aangebragt , en bezig gehouden, hebbende , heeft men in Duwtschland daar eenige Tooneelen uit zamen ge- fteld , die juist gefchikt хуп, om zommige buitenfpoorigheden : der Parysíche Burgers in het waare licht te plaatfen. Uit het korte Voorbericht, vóór dit eerfte , in 't Neérduitsch vertaalde, Stukje geplaatst, ziet men: dat binnen tien weeken , zo in Frankryk als in Engeland, over de zestig Satirén , zes ЊК Confesfiën , agt-Befchryvingen , vierendertig Verhaalen , tachtig koperen Plaaten, en eenige duizend Epigrammen, met en zonder Zout „> by gelegenheid van de verwoesting der Bastille, de wluche van eenige Grooten des Ryks, de te rug komst van NECKER „ Се. біс. verfcheenen zyn. Deeze Bronnen heeft de Schryver tot zyn oogmerk doen dienen, en verfcheidene Tafereelen ge- fchilderd , welke een uitfpanning zoekend leezer, zekerlyk zuilen ` bevallen. Het getal der Tooneelen van dit eerfte -ftukje beloopt zes en twintig, waarvan het Twaalfde een Kamer verbeeld, en flus voorgefteld word. ` » Paillard. (by eenige manufcripten). Dat drommelfche derde en vierde bedryf! Ja! dat nu net ееп Treurfpel 777 bedryven hebe ben moet (*)! Eerfte bedryf; oproer in °t algemeen. Tweede bedryf; overgang der Bastilie. Vyfde bedryf; de dood des Gou- verneurs , algemeene Volksvreugde ; maar dat onzalige. derde en vierde bedryf. Ik moet'er epifoden inwerken. Ja! indien ik de eenheid vau tyd 'er niet inbrengen moest , dan liet ik het ftuk reeds met den voorgaanden dag beginnen; maar dit kan niet , tegen de eenheid van plaats is buiten dien reeds gezondigt. ——9 Dus —— ja! epifoden ! — De geliefde eeneg gefneuvelden burgers; een uit de gevangenis verloste geliefde eenes- meisjens з een Vader wiens ketenen men verbrak, ——— Het helpt niet : frisch 'er mede door, eer een ander my vooruit тук. — Al- les roept Vryheid! Zouden de Muzen , in deeze (ër, dit gou- den Privilegie ook niet genieten? Een ABeur, (inkoomende.) Nu, hoe is het? Vaillard.- Drie bedryven zyn ‘er reeds gereed , de eerfte „ tweede еп vyfde, thans ben ik aan de derde ——— morgen , is bet werk tot uw order. «деит. En myne rol? e Vail (*) Over het algemeen heeft men dit bezwaar , waar over de Franíche ichter zueht, met recht reeds lang opgeheeven. N Y 3 ` 522 "JODNERLEM ТИ PARTS, Vaillard, Zoo brillant als mogelyk; gy zult, met den besten voeg, de rol eens jongen Engelsmans, Eduard , neemen kunnen, welk een Kommandants plaats ten deel gevallen is. Айейт, Bestig! —— Lees my ‘er iets van voor. Faillard. Van harte gaarn! hier! het gefprek 't welk hy tegen zyn Kommando voert. ' Weest flil, en hoor my aan: ik, Brit, ik voer de reden, En dan —— volgt dan my na bevieugelt uwe fchreeden , Doch, thans, thans treede sk, vol vryheids vuur u voor, Gy echter, weest zoo goed, en leent my ww gehoor. Ze Albion gevormd, in Vryheid оргегооб еп, Heb ik, met moedermelk, de Vryheid ingezoogen, Ді rech de waarheid, ja, ik Besch geb een тан, Elk uwer hoore ту — — xie 209 ——— dus vange ik an. Nu — attention, Monfeur! de jonge Brit fpreekt verder. deur. Gy maakt my nieuwsgierig. ——- Vaillard, Niet waar? geduld , geduld , het best komt nog „aan ; dus luister maar. ! De Vryheid, "t hoogfle goed, ор dueren pnt te aetten, Omheind door wear vernauf? , gelouterd de Wetten, Is waard, dat gy , ontvlamt door zelfgevoel en moed , Waagt alles, wat gy ibt» ja seifs uw eigen bloed. ` Zeo fiort een tyger zich in lafe fchaapenhorden ; Zeo moet өр °t laatst ‘het lam een prooi der wolven worden. Gy aweert den grooten Eed, aan "t Vaderland, u lief, Eischt nieuwe wetten, haakt naar d'edlen Vryheids brief, Ziet gindsch het rooversflot ——— "t houdt in zyn duistre holen, Frasçoifen, vry, als wy, in fimart en wee verfchoolen , . Hoe meenig een zugt daar ——— en wie hoort dit geween? -` Op, helpt de kermenden ор, ep, vliegt ras daar hees! Verdubbelt hart en moed ——— rukt over muur en dammen, Hes moordhol flortte пей", vliege op in rook en vlammen. Schreeuw door de flraaten door — moord! moord! brand! brand! holle! Draagt hout en zwavel hier, ook pek en luchtig Droe: Nebucgdaezar viel met Babel — ongeloogen , Slaat zoo den Gouverneur, o vrienden! op зупе oogen. Wet zegt gy van het beeld met NEBUCADNEZAR en Bebel? 48ewr. Volkoomes in voLTAIRES toon. Vaillard, Nu komt het einde van zyn rede , gelyk gy hoer sen zult; hy vervolgt dus: Komt mergen weér , dan ziet gy de ruïnen aan, En dear op't fchoon blazoen der edie Vryheid Geen 4 TOONEZRLYN IN PARYS эз. Al overal rinkink , eg en іп Regen, Trompet en paukgefchal nu klank en ап ооп tegen: ` De Vryheid leeve in eer —— de Gouverneur rol neér , Geef acht — hal ~ vaardig! — ep — en handen aan't geweer. ABeur. Daar is nu de heen marsch? Failerd. Zeer natuurlyk —— het moet geapplaudifeerd worden — ik heb den Brit eene geliefde gegeeven , anders kon ik geen rol voor Mlle C—t vinden. Het tooneel, waarop EDUARD van zyne MOLLY (dus heb ik zyne minnares genaamd) affcheid neemt, fchynt my ook zeer interesfant te zyn. | ABeur. (op зуп horologie ziende.) Nog zes minuuten heb V ed. Din mé h el is ul ~ A n moeten wy voortgaan; want het cooneel is ger kort, Zie daar: , , ` BDUARHR. Leef, Molly! ach leef wel, gindsch wenkt my de eerebaan,. En moedig ruk ik, zo als Cefar deed, voor aan. Schoon зу? gy , Molly! *£ rood, °t geen we op de roos zien hangen , "t Scharlaaken zelfs verdwynt , voor wwe purpre wangen, Voor uwe mond verbleekt granaus en druivenbloed, Op wwe honigkusch [maakt geen Champagne goed. De vlam ontvlamt uit fneeuw, "E zie marmer met koraalen, Ея vermiljoen op melk ——— uwe oogen feketen увай, e Enfin , gy Molly! ay der liefde een hemelryk , En Eden voor °t gevoel en Engel al gelyk. Die tedrheid in ’t gemoed, verrukking in myne oogen En lust in °t hart verwekt: —— uit uwe lippen zoogen De géien havigzaem en neâar, ja de min Zuigt hier ambrofia en zoete fuiker in.. . MOLLY, Ach! "k ben my sel»! miet meer! wat kan ту fchoonheid basten, Daar gy, myn Oogentroost, ту heden wilg verlaaten, EDUARD. Bedwing uw zielefingrt , betengel uw allarm; Na doorgeftaanen ftryd yi ik in uwen orm, Dan ben ik gansch voor и. ——— Met myne зг, fen, Voer ik u, vergenoegd, naar Pikeniks en dansfens Met pluimen fraai verfierd, dekt u eem nieuwe eedi Су keurt myn voorftel goed, en billykt тунеп moed? Geheel myn aanzyn fiaat, geliefde! и ten Lem a Ду teder Reudevous en by Tour a la mode. - | MO lee. 924 YOONZELEN IN PARYS ` MOLL Yo ~ Ach bhf! EDUARD. Ik kan niet, hoor de trommel roept my heen. | MOLL Ye ' Ik ben het leed ten doel ten doel aan "t naar geween; ` Jk dobber als een [chip ——— van hulp en troost verlaaten, ` De bleeke jammer plaatst my onder haar földaaten , By heure Wee, armee en rykt my de banier, Der klagten , Eduard! ach! Eduard , bAf bier! ` EDUARD. | . Gentsch bloed! Myn oorlogsmoed gevoelt verbaasde fìremming! & The liberty — neen, neen, ik moet naar myn beftemming. MOLLY. Zorg , zoo `t niet aérs kan zyn, dat gy и zelf bewaakt, Bedenk, dat gy alleen ту hier gelukkig maakt, Komt gy gezond te rug..... | | EDUARD. Waar vinde ik u dan weder? MOLLY, Gindsch, in den rooden Haan, «mum ik ga, en leg ту neder. A&eur. Bravo! waar maar zoo voort. Het tooneelftuk beleeft gewis zo goed honderd reprefentatien , als Aes Huwelyk van F garo; gy kent, zoo het fchynt, uw publiek! Vaar wel! (Hy vertrekt.) Vaillard, De uwe! — Zoo het aiet in Vaerzen was! De Duitfchers en Engelfchen fchryven in profa, in symlsoze Vatt- zen, ja zoo als zy willen , hunne Treurfpellen ; maar by ons moet alles berymd туп, en het гуш neemt verfchrikkelyk veel tyd weg. Ô /73heid! wanneer zult gy eens de ketens, det Dramatifche Dichters, verbreeken! " —— Wy zullen geene aanmerkingen op de Vaerzen van Jaillard s noch over derzelver inhoud , maaken; ieder ziet dat ze met 005; merk dus, en niet beter, gemaakt zyn. Iemand, die het gët Bedryf van zyn: Treurfpel reeds gereed heeft, zonder te weeten wat hy in het derde en vierde Badryf zal zeggen; die, behalven den Honger, een A&eur ten beöordeelaar heeft, die gaarne een brommende rol fpeelt; en dan meent dat hy daar door, naast de Dichter, het publiek zeer wel voldoen zal; zulk een Dicheer of Rymelaar behoort niet beter te fchryven , ten minfte den niet, wanneer de Tooneelen van Parys, ecnigzins, in nacuurlyke houding, met die van Am/terdam zullen firooken. A LGEMBEENÉ VADERLANDSCHE | LETTER.OEFENINGEN, De Pfalmên uit het Hebreeuwsch vertaald, door н. MUNTIN- сне, Th. Dr. Hoogl. der H. Godgel. en Кети. Geich, en Akademie-Prediker aan de Provinciale Gelderfche Hogé School te Harderwyk.. Te Leyden by А. en J. Нопкоорз. | 1790. dn gr. odlayo. ` B’ ons voorige vetílag nopens deze géwigtige ondernee ming van den Hoogleeraer Muntinghe , trok het bee loop en de inhoud van "e Mans Inleiding tot dit Werk dermate onze aendacht, dat we gene genoegzame ruimte - hadden , om verder iets Вугрпдегѕ ván zyne Vertaling en over igen arbeid in dezen te gewagen (*); waertoe we des de tegenwoordige gelegenheid gefchikt hebben: , Zyne Overzetting is, gelyk we diestyds reeds meldden, over 't algemeen zo ingeficht, dát ze, met in ágtneining уап de Oosteríche denkwyze , en manier van voorftellen, énigermate naer den Westerfchen fpreektrant gefchikt zy; dat dezelve voor den Nederduitfchen Lezer reeds ver- flaenbaerer maekt, dan de, gewoone vertolkingen, die ееп foort van Hebreeuwsch-Nederduitsch leveren. Daerenboe ven heeft de tael- en oudheidkundige Muntinghe fteeds met ene oplettende oordeelkunde gebruik gemaekt van de 3 in de laetíte jaren, met vrucht aengewende nafpooringen 3 van de taelgebruiken én zeden der Oosterlingen , mitsga- ders van hunnen fchryftrant, en de verfchillende fchikkine gen en lezingen ,. waeraen het Boek der Pfalmen , gelyk alle oude Schriften ,` door het lang verloop van tyd, on- derhevig geweest is; het welk hem meermaels іп itaet ge- fteld heeft, om den voorheen duistere plaetzen een klaer licht by te zetten. Verder heeft hy; terwyl hy ’t Oos- teríche dichtkundige beftendig in "t oog houd , er tevens zich op toegelegd, om zyne Vertaling onder een dichtkun- dige maet te brengen , en er dus, gelyk теп zegt, ene zekere poëtifëhe cadence aen te geven; 't welk Dichterlyke - van Profaïfche Schriften onderfcheid , en der overzettinge daedlyk ene bevalligheid byzet, — Мей neme ter prpeve | jera (*) Zie boven, bl. 24i, en verv. » LETT. 1791. NO. 8. А 326 и. MUNTINCHE hiervan , als de onpartydigíte keuze, maer den eet Pfalm, behelzende de вле ` | Jen Befchrij yat het geluk der vromen , en de rampe wie VI s SÉ т 4; 1. Wel hem, die іп der bozen raad niet komt, Noch op den weg der zondaars Daat, ` Noch in den kriug der fpotters zit ; е. Maar zijn vermaak vindt in Jehova's leer; Dezelve dag en nacht betracht. : a, Hij is gelijk een boom, geplant aan waterbeken, Die op ziju tijd zijn vrugten geeft, Wiens takken niet verdorren : Al wat hij doet, gelukt. 4. Zo is 't met de godlozen niet: Als kaf zijn zij, het welk de wind verftrooit ; $. Want in tr gericht beftaan дееп bozen, Noch zondaars in *t gezelfchap van de vromen: 6. Jehova toch befchermt der vromen we à er bozen weg dwaalt ten verderve at. Ter ophelderinge van het daerln voorgedragen deelt dé Hoogleeraer nog de volgende opmerkingen mede. »» VS. 3. Aan Waterbeken. Меп verfta hier gene natuur- lijke beken , maar kanalen of waterleidingen , welke men in de Afiati(che fteden met grote konst en moeite aanlegt, om de tuinen van water te voorzien; »» Уз. 4. Men zal deze fpreekwijs zo veel te beter vere ftaan, als men aanmerkt, dat het koorn in de Oosterfche landen, niet, gelijk bij ons, in de fchuren, maar op het open veld gedorscht wordt. Zie PAULSEN, over den al» kerbouw der Oosterfche Volkeren, bl. 174 enz: en smaw!3 Reijzen, I. D. Ы. 215. » VS. 5. Zij zullen den toets niet kunnen doorftaan, met de deugdzamen niet kunnen gerekend worden." Mey foortgelyke Korte Aanmerkingen, die, aen ’t einde dé Vertaling der Pfalmen , іп een afzonderlyk Stuk ver- zameld worden, doet zyn Hoogeerwaerde deze Overzetting vergezeld gaen. Dezelven ftrekken nu en dan, ter ver- klaringe van ’t oogmerk waermede, of de gelegenheid by welke, het Lied gedicht zy, alsmede van deszelfs algeme- nen inhoud, en wel inzonderheid ter aenwyzinge van dich- terlyke fchoonheden, vooral zodanigen, die op Oosterfche denkbeelden fleunen , en ons daerdoor minder eigen гуп, | 0 OVER bk.PsALMEN. gar bf, min nadruktyk voorkomen: - Kén' en ander voorbeeld zal genoeg zyn, ош dit den Lezer onder °t oog te brengen: Df. УП. 8. luid, naer deze vertaling ; , an Laat de volken u omringen ! us ,, En klim dan weêr op uwen hogen troon !” an De dichter doelt hier, zegt de Hoogkeeraet, zeket op de maniet, op welke de Oosteríche Koningen gerecht plegen te houden, zittende op een hogen troon, in het openbaar , eh omringd van ene grote menigte hunner onderdanen, Dien rechterftoei had God gefchenen enigen tijd verlaten te hebben, zo lang hij de vijanden van David ongeftraft in hun kwaad had laten voortgaan; thans bidt David , dat hij dien throon weder beklimme, door namelijk die vijanden te firaffen, en dus voor het oog der gehele aarde te tonen, dat hij de rechter van allen is." | Het eerfte lid van vs. 21 in den IXden P/alm, is hier, by omíchryving, vettolkt, doot, 6 God! maak hen te fchandes Eigenlyk (ае °ег. 6 God! zet een fcheërmes op hun. „Een, (gelyk hier opgemerkt word 3 Een voor onzen {maak niet gefchikt, bij ons gansch ongewoon, maar geheel en al Ooss tersch beeld. De Oosterlingen hebben een zonderlingen eerbied voor den baard: iemänd den baard af te fnijden , is daarom bij hen een teken van de gtootíte eerloosheid en fmading, 2 Sam. X. 4, $. Neh. ХШ. 25. Fez. VII. 20. L. б. Zie nARMAR , Waarn. over het Oosten , III. D. Ы. 72'en 73. en KUIPERS; aant. op de reis Уай D'ARVIEUX, naarde leger- plaats van den groten Emir, bl. 216." T uU In de Hebreeuwfche uitdrukking; Pf. XXVII. 1. mijn rotsfleen wees voor mij niet. lom is ene woordfpeling , die den Oosterlingen wel gevalZ, om dat zy ene hatde rots ené Jlomme rots noemen; Dan daer zulke woordfpelingen den Westerlingen niet behagen ,-&s zynde naet onzen fmaek te kunftig en gezocht, en wy ook onze begunftigers geen fotsfienen plegen te noemen, zo vind de Hoogleeraer, naer t geen hy in zyne aentekening meld, beter, biet, volgens het bedoelde , te vertalen: Mijn fchuts-God! wees voor mij hiet ftom. ,, De Oosterfche vernuften, zegt hy, zijn op ээ zulk foort van fpelingen meer gefleperi, en bij Arabifche s» dichters vindt men dezelve zeer veel” — Op des Dichters taal, Pf. XXXVI. 8, 9, Іо; Däer deze vertolking , | Za ag 8. Hoe 328 0 H. MUNTINGEE ' 48, Hóe kostlijk is uwe goedheid; Heer! ‚> Des ’t menschdom uten Schuts-God kiest. 9. Gij fpijst hen rijklijk uit uw huis, ' En drenkt hen uit uw wellustbeken ; zo, Rijk toch is de bron уап ’t leven, Door uw licht zien wij °t licht :” Plaetst de Hoogleeraer wel gepast de volgende aenmetking. s Gods goedheid is zo kostlijk , dat de menfchen, daar- door aangelokt, zich in zijne befcherming geven: en God neemt hen daadlijk op. Hij voert hen, even als een aan- zienlijk Oostersch Vorst zijne befchermelingen doet, in zijn huis; ep richt hun daar ene rijke maaltijd aan, drenkt hen met wellusten , uit de volle beken zijner algenoegfame goed- heid, die afkomen van die oorfpronglijke bron van leven en gelukzaligheid, die ‘er alleen bij hem is. Zo fchijnen de gedachten, in deze verzen uitgedrukt, te famen te hangen; zijnde allen genomen van de gastvrijheid van een rijk en aanzienlijk Oosterling.” | Ene dérgelyke zinfpeling , op het Oosterfche gastvrye , doet hy ons gadeflaen, op het zeggen des Dichters , in *t flot ván ys. 13. van Pf. XXXIX. , volgens zyne O verzetting, an Ik ben toch uw befchermeling, Een vreemdeling, als alle mijne vaders.” wn Wij moeten, zegt һу, dit vers uitleggen uit de gast- vrijheid, en de rechten van gastvriendfchap , die bij dé Oosterlingen zo heilig zijn. —— Dikwijls vergelijkt de Oos- terling het leven van iemand, die met veel rampen te wot- - Delen heeft, met ene feize door ene woestijn, die vol ge- vaar is, en vol van rovers, waarin geen water is, en waat e zonne onverdraaglijk brandt. De reizende keert dan dikwijls in bij enen goedhartigen Arabier, en wordt van hem beleefd ontvangen en befthermd: zo ook de leveling Gods bij God. „‚ Mijne vaders (de Patriarchen) waren s» vreemdelingen in ’t land Kanaan : maar gij waart hun ээ weldoener en verzorger; zij hadden bij u het recht van an vreemdelingfchap en gastvrijheid: ook ik ben gelijk een » vreemdeling , en hoop gelijke weldadigheid van u.” гра. Hebr. XI. 15, 14." ‚ Behalven deze foort van Aenmerkingen, die voor allerld flag van Lezers zyn , zal de Hoogleeraet vervolgens ook nog andere byzondere aenmerkingen voordragen; in welken hy rekenfchap zal geven van enige uitleggingen ,, of lezin- 2 О, gen; OVER DE RSALMEN. 889 gen, ia welken hy zich genoodzaekt gevonden heeft, van voorige uitleggers te verfchillen: om dezelven aen de toetze van hun te oyderwerpen, die genoegzame kundigheid in de Hebreeuwiche: ilologie ер Critiek hebben, om ‘er ayer tq oardeelen. U! de Voorreden leeren wy, dat de Opfteller van dit Gefchrift is, de bekende en achtenswaerdige Confi- ftoriaelraed te Zelle, 9. F. Jacobi, die het zelve, in een tachtigjarigen ouderdom, ftukswyze afgegeven heeft. Eerst bragt hy zyne beantwoording der voorgeftelde gewigtige Vrage te voosfchyn, zonder zyn паеш te noemen; dan kort daerna ljet hy op dit eerfte. een tweede Stukje volgen , met zynen naem ondertekend. Ву dit Stukje, °t welk hy als еце voortgezette beantwoording a het licht deed zien , kwamen voorts nog drie Byvoegzels, behelzende, ene korte aenwyzing. der voortreffelykheid van de Schriften der Open- baring , boven alle Godsdienst/chriften der Wijzen , die hunne Gods "ze: Leeringen daaruit niet geleerd en ontleend heb- :-ene korte gefchiedenis van de vorming der men/chen door. den Godsdienst , tot edele deugden en goede zeden : en enige aenmerkingen over de eerfte menfchen , de eegjte inrich- ting. der aarde, en den zondvlopd, uit zichthaare en klagte blijkelijke gronden; met ene beknopte beantwoording van enige bedenkingen tegen des Schryvers redeneertrant aeia gevoerd, Men heeft deeze afzonderlyke Stukjes byeen vere gaderd , en dus is dit Gefchrift , volgens de tweede , gansch, verbeterde, en, met genmerklyke byvoegzelen vermeerderde echte uitgave, in "t Nederduitsch vertaeld, en de kundige Overzetter heeft 'er hier еп daer enige aentekeningen op ge- maekt ; om den nadeeligen indruk, die enige, voorftelline gen, tegen ’s Mans roemwaerdig oogmerk , zouden kunnen maken, voor te komen. —— Des Autheurs hoofdbedoel- de, vaemlyk, is de voortreflykheid van de Leer. дег Opens baringe , vooral onder de Euangelifche bedeeling, boven de Une 23 83e WAT MOET- IK GELOOVEN EN HOPEN? kundigheden, welken het Natuurlyke Licht ons kan verle- nen, ten nadruklykíte aen te toonen. Zulke-vervoert hem wel eens, (hoewel hy geenzins de Man RE Oe de Wys- geerte te verfmaden, veel min om haer dig met de ware Godgeleerdheid te befchouwen ,) tot voorítellingen die te flerk uitgedrukt, of te vuurig uitgewerkt zyn; °t welk de Nederduitfche Vertaler, door zyne aenmerkingen nadez opheldert, om alle misbruik voor te komen, en te verhoe- den,.dat men geen overdreven gezag der Openbaringe, als *'t ware, op de puinhoopen der Rede gronde. Wanneer men deze opmerking beftendig in 't oog houd, zal men dit Gefchrift ,. an Men bedenke nog dit. Alle onze tegenwoordige be- ftrijders van den Christelijken Godsdienst moeten toeftaan , dat op dezen aardbódem nog nimmer een volk , ik zegge, nog nimmer, een volk eene zoo redelijke kennis vam God, en zoo verhevene en te gelijk van onnoodige lasten bevrij- dende voorfchriften van deugd gehad heeft, als de STe Z . ее e “WAT MOET IK GELOOVRN EN MOPEN? зЗ Leerlingen van Jezus onder de volken gebragt hebben. Nog meer, дееп Wijsgeer, die de Schriften der Apostelen niet gehad en daaruit geleerd heeft, heeft zich door zijn verftand tot zoodanige kennis van , en tot zulke veor- Íchriften van deugd, kunnen verheffen, Nog nimmer 15 een ezelfchap van Wijsgeeren, door hunnen zuiveren Natuur- кеп dsdienst, tot het befluit gekomen , om hunne eigendommen, hun gemak, hun vaderland te verlaten , en zich tot heidenfche volken te begeven, om ze redelijker en befchaafder te maken. Dit is geen onderneming van het gezonde, reine, wijsgeerige vernuft, —— Welke ftelling ontbreekt het nu aan meer, en wel innerlijke geloofwaar- digheid? Deeze? Die God, die eene zoo groote wijsheid en kunst aan een geringen worm , aan eene vergangn) e bloem befteed heeft, heeft een dooden met dat groot doelwit op» ewekt, om 't aanzienelijkst fchepfel der aarde, zijne men- fchen, tot de heilzaamfte еп weldadigfle begrippen, en tot edele gezindheden en deugden te brengen, en dit geflacht allezins volkomener, en zijne fchepping fchooner en heer» lijker te maken. Of ontbreekt het deze ftelling meer aan innerlijke geloofwaardigheid? —— Een gezelfchap geringe handwerkslieden heeft zich, door eigen doorzicht, tot de uitvinding van den alerredelijkíten en voortreffelijkften Volks-Godsdienst kunnen verheffen , en zich vereenigd , om alles te verlaten, met veele bezwaaren en met gevaar wan vervolgd en gemarteld te worden, zich tot meer volk ken, tot volken, waar geleerdheid en kundigheid van alle wacreldfche zaken op den throon zat, heen té begeven en dezen, door het leugenachtig voorwenden , dat God ‚hunne Leer, door de opwekking van eenen dooden, wien meer dan vijf honderd zijner bekenden gezien zouden heb. ben , bekrachtigd had, te overreden , om hunnen over- geërfden Godsdienst te verlaten, en dezen nieuwen aan te nemen; en heeft, door dit enkel voorgeven, gezegepraald over den tegenftand van veel vermogende Priesters, van Overheden, en wel befpraakte Wijsgeeren, en de grootíte en heerlijkfte verandering onder die volken te wege ge- bragt. ——, Ik wil toch hopen, dat de meesten, ook zelfs onder de Geleerden , het voelen moeten, dat de eerfte ftel- ling verre weg meer geloofwaardigheid heeft, dan de laat- fte. In de openbare belijdenis der allergrootfte Geleerden , ook nog van onze eeuw , die toch zelfs de Naturalisten vonr de verlichtfte houden , die de waereld gehad heeft bewijst dat zij het voelen. zn zou 'er onder de beftrijders „ФА van N 1 432 WAT MOET Ж GELOOVEN EN NOPEN? van het Christendom wel één еебіде zijn, die het ook maar eenigzins waarfchijnelijk zou durven (chen, dat, in .onzé tijden, ergens ander eenig volk, een gezelíchgp van eringe, ongeleerde meníchen , eenen zoodanigen Volks- dsdienst uit zichzelven zou uitvinden, te famen affpre- ken, om dien met levensgevaar. uit te breiden , en onderne- men om hun ontwerp , door het verdichten van eene gantsch Ongelooflijke gebeurtenis, uit te voeren? Ik kan mij niet overtuigen, dat-iemand van onze hedendaagíche Wijsgeeren iets dergelijks woor waarfchijnelijk zal aanzien CA," (*) „ Elk moet, dunkt ons, de kracht van dit bewijs voelen, Daartegen met den Recenf. der Alg. Lit. Zeit. in te brengen, dat fommigen zich evenwel niet kunnen laten overtmigen, dat de Godheid ons door wonderen en onmiddelbaare werkingen zou willen onderrichten , is bloote ontkenning, daar wij bewijs (waarom niet?) vorderen. Perf." 7 ` Bedenkingen van eenen Wiysgeer over den Godsdienst. Twee Deelen, Uit het Hoogduitsch. Door Y. VAN HAMELSVELD. Te Utrecht by de Wed. S. de Waal en Zoon , 1799; „ Behalven het Voorbericht 1009 bladz. In gs. oavo. E” Godgeleerd Wys eer handhaeft in dit Gefchrift de zaek van den Godsdienst, tegen het Ongeloof, so ten opzichte van деп Natuurlyken , als van den Geopenbaer den, Godsdienst. Hy behandelt de daertoe behoorende on derwerpen , by manier van eep.gemeenzaem onderhoud, dat, door het invlechten van geestige Voorftellingen , en treffende characteríchetzen , hier en daer grootlyks verle vendigd word. Zulks brengt nu en dan wel eens ene om- flachügheid en uitweiding te wege , welke bepaeld door- denkende Lezers liever vermyd zagen ; maer het zet, aen de andere zyde, zyner wysgerige redeneringen ene gevallig- heid by, die zeer wel gelchikt is, om invloed te hebben op Lezers; wien ens gezette wysgerige behandeling dezer ftoffe te droog is, om hunne aendacht gaende te houden; weshalven zy een Gefchrift , op dien trant uitgevoerd met meer genoegen op den duur Kunnen doorbladeren, en ‘er dus, wanneer zy recht oplettend zyn, ook meerder vruchts van zullen trekken. — Dit te bevorderen was des Autheurs bedoelde „ EN, by te kennen geeft; ,, trach- e id de afgerrokken{te waarheden ip ziulyke beelden : te , № Y. VAN HAMELSVELD, BEDENK. OVER DEN €ODSD. $533 э» kleeden , zo veel de waarde en deftigheid van °t ondere an werp zulks toelieten; in hoope, dat zy even deardoos s» voor zekere klasfen van Lezers verítaanbarer , aangena- s, mer en op het hart meer werkzaam zullen wezen.” Те elyk was zyn oogmerk , in het vervaerdigen van dit Opr tie ə te toonen , hoe onbillyk; men der Wysgeerte te laste legt , dat zy zou ftrekken , om den Godsdienst te onder- snynen; en integendeel te doen zien , dat zy, wel gebruikt zynde, één der vermogendfte fleunzelen van den Gods- dienst genaemd mag worden; waeromtrent hy in velerleie opzichten vry gelukkig geflaegd is; alleenlyk zou men wel eens mogen. denken, of hy niet zomtyds een flap te ver gegaen zy. Men geeft niet zelden dan Schryveren „ die de Wysgeerte en den Godsdienst vereffenen , na , dat zy de Godgeleerdheid naer de Wysgeerte fchikken; dau men zou dezen Schryver veeleer verdenken, dat hy zyne Wyss eerige denkwyze naer die der Godgeleerden fchikt, — et valt bier zeker bezwaerlyk het juiste pad te -hauden 4 ligtlyk flaet men, hier of daer, angemerkt, een zydweg in. Hes drieëenig beflaan уап Сой, geopenbaard in de drie Man- nen, verfcheenen aan Abraham ; benevens eene nieuwe vere dediging van 1. Joh. V. а. ter reden- en letterkundige overdenkinge van het geheele menschdom, onpartydig ont- youwd. Door G, TH, м, у. U. D. Gedrukt voor den Autheur. En te bekomen by B, Wild en J. Altheer, 1791. Behajven het Voorbericht 79 Mads, n gr. ойауо. | it is, zo veel ons voorftaet het zonderlingfte gefchrift dat ons, geduurende den loop der Vaderlandfche Leta teroefeningen, in handen gekomen is. By het eeríte inzien kwam de Autheur ons voor, als een Schryver, die medelya den verdient , ter oorzake van een overhoop geworpen hersfengefte 3 dan onder het verder doorbladeren. ontdek- ten we nog te veel fchikking en zamenhang, om dit vast te houden. We befpeurden te gelyk deze en gene denk- wyzen die ons enigzins op een ander fpoor bragten; het ftellig fchryven, het haog opgeven van afdoenende bewy- zen, de zonderlinge manier van voorftellen ,-het gebruiken van ingewikkelde en zomtyds moeilyk verftaenbare, zo niet onverftaenbare, uitdrukkingen, en wat van dien aert meer ту, herinnerde ons den fchryftrant van velen, in vroegere dagen, toen men min of meer hoog Шер met de Hermeti- | Z5 fche 834 HET DRIEENIG BESTAAN VAN COD. fehe Wysbegeerte , en ' dezelve met het Kabbalistifche vez mengde. — Деп dien fmaek fchynt dit Stukje best te beantwoorden, en deze denk- еп redeneerwyze, zo ze in vroegere dagen verfiaenbaer ware, (dat ons niet aenneme. lyk: voorkomt 4) is althans in den tegenwoordigen tyd ge. heel vreemd, en volftrekt ongefchikt ter overtuiginge: des wy den Autheur beklagen over zyne infpanning , en den Lezer raden om ’er zyn hoofd niet mede te breken. Heeft men: intusfchen echter nog lust, om een ftael zyner ma. niere van voorftellinge te befchouwen , men fla dan het oog op zyne nieuwe verdediging van 1 Joh. V. 7. welke aldus luid. — . ` ' ,, Mofes (a), en Johannes (5) , zijn eenftemmig, wam neer de eeríle zegt, dat aarde, water ей geest, zijn de beginzelen der waereld , en de tweede , als drie getuigen op aarde, opnoemd, geest, water en bloed, - a Bloed en ‘aarde zijn even gelijke betekenisfen in dien zin genomen, waarin beiden hier gebruikt worden. - ,, In bloed is bet aqua permianens, in bloed is de kos- telijkfte, reinfte en zuiverfte aarde, de terra adamica (с), de terra virginalis, haast mogt ik zeggen, een chaos. Bloed is de materie ," de Adam uit het Paradijs heeft mede - ` s ge- ` (a) e Gen. I.1, 2. (5) x Joh. V. 8." (c) ,, Gen, II. 9, 19. НІ. 19. IV. то, еп Bog veel meerdere plaatzen , komt het woord ре in de betekenis van amde voor, met inzigt om het van de. Aarde] re onderfchei- den; ook de Smaragdene tafel heeft deze amderfcheiding." —— Deze Smaragdene tafel, met welke de Hermetifche Wysgeren veel op hebben , (doch die voer hun, welken in 't geheimzinnige - dezer Wysgeerte niet ingeleid zyn, ‘ene onverfiaenbare brabbel- tael behelst,) ziet onze Schryver aen, als zynde met den Буй} het oudfle gewigrigfie monument . dat deshalven dubbe met aandass overwogen verdient te worden, Uit dien hoofde heeft hy dit Stuk , volgens het Phenicisch opftel , ook in Hebreeuwsch letteríchrift overgebragt , in koper doen graveeren, en in plaet by dit zyn Gefchrift gevoegd; met een nevensgaenden duidelyker Hebreeuw- fchen Letterdruk, en de Franfche vertaling , welke hy mede іп 't Nederduitsch gevolgd heeft; doch met die betuiging. Ik heb ' de Franfche vertaling , als de meest gerecipieerde genomen, uit vrees dat. bij eene nieuwe vertaaling , weinig voldoening mogt ge- ven, hoewel de Phenicifche text , in eenige flukken , tot diep nar denken , gelegenheid geeft: des we, met die buitengewoone gee maekte kosten en moeite van onzen Autheur nog niet cens ache ter het rechte geheim zyM HET DAIEENIG BESTAAN VAN GOD. .. $353 genomen. (п bloed heeft de geest , die alles beleeft , die de fpiritus mundi is , eene eigenfchap , welke te befchrij- ven, mijn tegenwoordig oogmerk te buiten gaat, die edoch in het boek , de wijsheid van Salomon befchrijvende (4), heerlijk gefchilderd word. De zegen van Jacob en Ezau , de verrighêden. der aarde en de daauw des hemels van boven Sek is waarfchijnelijk in deszelven kennis opge- flooten, Over Urim en Thumim, vid. Exod. 28: 3e. .Deut. 27: 2]. Verg. met cap. 7: 21, en 8: 8. mogte , met veel grond, door het zelve eene voortreffelijke op eldering kun- nen verfpreid worden. | an De eigenfchappen , welke in bloed ontmoet worden , vermoogen in een helder daglicht te zetten , waarom in het Oude en in het Nieuwe Testament, door het middel van bloed, zoo veele zinfpeelingen , in betrekking-op het werk der reiniging en der verlosfing , voorgevander Wor- den (f). Zij doen overtuigen, dat Johannes niet te vers geefs zoo veele moeite hefteed , om ons in de gewigtigheid van het zelve te onderrigten. Zij neemen alle bedenkelijk- heid weg , die beletten in het gevoelen over te gaan , Johannes de Evangelist , de "Theologiam Naturalem , in aare uitgebreidheid heeft gekend „en van derzelver aller- naauwst verband met de Theologia S ymbolica een getui- genis hecft willen afleggen. Hij heeft met verftaanbaare woorden (g) te kennen gegeven, dat al het geen uit God Een zij, de waereld everwinne, het welk Jacobus ook vestigt Ch). ‚3 De Mesfias , еп ook de geest van God zijn de mjd- delen uit God, waardoor de waereld, d. i, de on(innighe- den, waarmede de gefchape natuur befmet is, kau over- wonnen worden; nachtams word daarbij, als noodzaakelijk vereischt, dat ze daarvoor erkend , en als de middelen ter overwinning gebeezigd worden, daarom dan ook Johannes met het grootíle regt beweerd , dat niemand de waereld overwinne, dan die gelooft , dat Jezus is de Zoone Gods, Want deeze Jezus is, eveneens als Gods Geest , gekomen foor water en t'aed , niet door water alleen , maar door et water en bloed, еп de Geest is het, die getuigt, door verklaaring en uitwerking, dat de Geest de waarheid 5 u (2 Sap, УП, 24, 35, 26. (е) Gen. XXVII. 28, 39. (f) Lev. xvi II. "Heb. IX. 22. M ш) 1 Job. V. 4. (А) Jac. I. 27.. $36 HET DRIEENIG BESTAAN VAN GOD; En om dit dies te fterker re bevestigen , te weeten, dag de Theologia Symbolica en Naturalis (3), zoo wonderbaar, lyk overeenftemmen , voegt hy twee allerílerküe drangre» denen by, zeggende; ‚ Want drie zijn "er die getuigen in den hemel, de . Vader, het Woord en de.Heil. Geest , еп дете drie aijn een; en drie zijn ‘er die getuigen op. de aarde , de. Ee water en het bloed, en die drie zijn ' tot ееп a . Й en Deeze met de drie voorgaande vaerzeg (Г) , Паап in eene zulke betrekking tot elkanderen, dat het onmooglijk is, eene verandering daarin te onderneemen , zonder aan de intentie van den Apostel te kort te doen. Deeze, naar alle waacfchijnelijkheid het voorneemen gehad hebbende, op eene geheimzinnige wijze de bekenners van Jezus te on- derreyten , in welk een verband , de leere. van God en die van de geíchapene natuur, met elkander ftonden , heeft oedgevonden in zijne opgeftelde fchriften , hier en daar, Ке gewigtige verborgenheden in het bloed voor te en, om den leezer opmerkzaam te maaken, en. teffens te ken- nen te geven , dat hij deeze weetenfchap ig baare volko- menheid hebbe bezeten. 2 Ui . »» UR (0 » De Thesogia Symbolica," (zo als de Autheur ons vroe. ger tracht te beduiden, doch dat voor ons duister blyft,) ,, vac en baar voor den verfítandigen, leerd God kennen naar zijn be ээ ftaan en eigenfchappen; de Theolegia Naturalis daarentegen, an vatbaar voor. de zinnen , leerd God kennen in zijne werken » der natuur, eu in derzelver inrigtingen. In de eerfte worden Wij onderweezen , door welken weg de geestelijke mensch, an аап ziel en lichaam, in een volmaskte far kan gersaken; en » in de tweede verkrijgen wij de kennis, van аап het lichaam, an ln de natuurrijken, den hoogften trap der eigenaartige volko- » menheid, toe te brengen, en het daarin te onderhouden, zoo s» laag zulks, volgens de geregelde order, kan gefchieden.” (k), De woorden, ep dje drie zyn tot een, ftaan niet in de » Bijbel van Ariemontanus , hoewel zij te flaan behoorden , als » іп de waarheid zich dit zo bevindende.” Je den Bybel van ` Ariemontanus, of heter Arias Montanus, Паеп de laetfte woorden - piet in den tekst, om dat ze in vele Latynfche Handfchriften niet gevonden worden , echter Däer "er nog op den kant ef Ai bres unum funt, (zo als andere Handfchriften hebben ,) en фе drie ayn eth. (Л) I Joh. V. 4» 53 6; {э V HET DRIEENIG BESTAAN VAR GOD, 957 . en Uit dit vertoogde vermeen ik reden te hebben, flellig te moogen beweeren , dat alle deeze 5 aangehaalde vaers zen , miettegeriftaande alle daartegen ingebragte twijfelen , onder de canonicque fchriftuurplaatzen behooren , en dat zulke , die deshalven iti bedenken taan , hunne bedenke, Hijkheden zeer fpoedig zullen opgelost vinden, wanneer zij het voorneemen van Johannes, bij deeze gelegenheid ge- had , qne infpanning van geest, bij een gezond oordeel e ээ Men moet zich , onzes oordeels, op het lezen van het bovenftaende, (en het geheele Stukje is op dien trant ge- fchreven ,) natuurlyk verwonderen over de zeldzame wer- king van t Meníchelyke Verftand. —— De Autheur vind het voorgedragene ten flerkíte overtuigend; еп wy kunnen ons niet verbeelden, dat iemand het verftaenbaer kan vin- den 5 "t welk echter ter overtuiginge hoognoodig is. In- tusíchen heeft 'er de Autheur zo groote g achten van, dat hy zich verbeelde , dat zyn Geíchrift daedlyk kunne die- nen , om Christenen en Onchristenen , ја ook Godlooche« Baars, te overtuigen; en hy is, indien des kundigen ’er gunt over oordeelen, genegen, om het eok in 't Latyn en *t Hoogduitsch het licht te doen zien, ten einde het zelve tot des te uitgebreider nut te doen ftrekken, ——— —— Zo de Autheur geen medelyden verdient, en nog voor goeden raed vatbaer is, zouden wy hem raden daer van af te zien, en купе hersfens niet te pynigen, met die ver- moeiende denkwyze en ingewikkelde duisterheden ; maer ‘zich liever toe te leggen op het nafpooren van 't geen aen *t gezonde Verftand verftaenbaer voorge(teld kan worden. dn welke plaatzen van den Bybel word gefprooken van het aanzyn eenes Duivels? Of, тар men de lesre van eenen Duivel op goede gronden verwerpen? Uit het Hoogduitsch vertaald. Alom te bekomen. Behalven de Voorreden , 64 Mads, An gr. oGavo. | lits over de Zaligheid der Duivelen, aan den Heer gc, HOFF , door j—N. Te Rotterdam by J. P. Kraefft. In gr. обауо, 14 Mads, ! B ide deze Stukjes raken het thans op nieuw zeer verle- vendigd twistgeding , over het beftaen en de werking tue Duivels, —— Het eerst genoemde zag oorfpronglyk et 558. . kän dr ART EN ZALIGMEbU ' het licht , by gelegenheid der uitgave van ееп Papier ,. irl ^t jaer 1775 , getyteld ; Demeedige Bede om onderrichtigg aan die groote Mannen, welke aan geenen Duivel gelooven. In het zelve legt de Schryver het 'er op toe , om te too- nen dat de Bybel, wel verftaen zynde ; de gewoone leer ; rakende den Duivel, niet begunftigt3 en dat er zo wigtige reden zyn, om dezelve te verwerpen , dat ieder verftandig Man daer door genoopt moest worden , om dezelve ernftig tegen te gaen en geheel uit te rooien. — Het laetstge- melde Stukje is byzonder ingericht tegen de ftelling van den Heer Kirchhof, dat, het beftaen en den afval der kwade Engelen vastgefteld zynde, "er reden туп, om te beweren, dat hun ftraf niet eeuwigduurdnd is, en dat zy reeds tot inkeer gekomen zyn (*). ——- Уап het een en ^t ander Gefchrift moeten we betuigen , dat ze onze oplet- tendheid niet wel gaende hebben kunnen houden ; daer ’t ons verveelde, in °t wezenlyke niets anders te lezen, dan Ir geen ons, in de Papieren over de leef, rakende den Duivel , reeds menigmalen voorgekomen is. De beant- woorder der Demoedsge. Bede betreed het gewoone pad , dat niets nieuws aen de hand geeft, 't welk ter nadere ondere richtinge zou mogen flrekken, Еп de Tegeafchryver vari . den Heer Kirchhoff brengt niets te berde; dan het geen al voorlang, by herhaling, aengevoerd is tegen de Voorftan- ders der herftellinge aller dingen, ef def eindelyke zalige wordinge aller fchepzelen. . Het is lastig over een onders werp, dat zo veelvuldig malen behandeld is, geftadig ges noegzaem het zelfde te lezen en te herlezen, waerdoor men noch wyzer noch beter word. | Mogelyk zyn zy ‘er best aem , die zich de verfchillen over den Duivel eu deszelfs invloed niet fterk aentrekken; als wel verzekerd zynde, dat God, indien hy den kwaden Engelen toelaet invloed te hebben op de menfchen , om hen ten kwade te verleiden, dan ook zeker wel zorge zat dragen, dat de goede Engelen , vooral geen, minder, maer eer meerder ,' invloed op de menfchen zullen hebben om heg ten goede te noopen. Dit zo zynde, heeft.de Mensch, als hy wel wil, niets kwaeds van den Duivel te vreezen, еп hy kan zich zelven niet verontfchuldigen , wanneer hy деп kwaden Engelen meer gehoor verleent dan den goeden. Onder zulk ene werking en wederwerking , niet ongelyk aen den zogenaemden ftryd van Vleesch en Geest , ош t (*) Zie N. Alg. Pad. Lett, V. D. Ы. 45$. — - berk DoiveLER. 439 fiet gen op Ze Menfchen eigen beftiering van zyne neigingen en hartstochten; zonder dat hy veel belangs itelt in de be- flisfing van 't gevoerde twistgeding. - , Het leven van den Duivel , door justus criticus. — Eerjle Stukjen. In Holland, 1791. — Behalven het Foorberiché 64 bladz. Іп gr. oGayo. | Г dit Gefchrift word het Twistgeding van den. Duivel enigermate in 't grappige gebragt, dat ons, gelyk we het befpotlyk behandelen van ernítige onderwerpen over 't geheel wraken , gansch verkeerd voorkomt. Onder het voorgewende bewyzen van ’t beftaen des Duivels, uit zyne werkzaemheden , en het tusfchen beiden invoeren of daer mede vermengen van invallende gedachten , komt Justus Criticus voor als een Hekelfchryver, die de denkwyze, zes den en bedryven der tegenwoordige Eeuwe , al lachende , wil gispen. Doch Zyn (у! is gansch niet gefchikt om een algemeen gelach te verwekken 5 e characters zyn gewoonlyk te fterk overdreven , om doel te treffen 5 en daer hy geestig wil zyn is het vernuftige meerendeels ver te zoeken, of geheel niet te vinden. —— Hy fchynt gefchreven se hebben › om den Lezer te vermaken; zo dit gelukt zal het niet onder de befchaefdíle foort van Lë zers zyn. Dé Voorzienigheid door H. SANDER, Profesfor aan de Musa tre Schole te Karlsruhe, en Honorair Lid van het Genoot- Jehan van Natuuronderzoekeren te Berlyn. Tweede Stuk, Uit het Hoogduitsch vertaald. Te Utrecht by G. T. van Paddenburg en Zoon. Behalven het Voorwerk, 227 bladz. In gr. octavo. Т: achtervolging van het plan, door den Hoogleeraer Sander, by deze zyne befchouwing der Voorzienigheid - gevormd (*), is dit Stukje byzonderlyk gefchikt, tot het gadeflaen van het veelvoudige ongeluk in de Men/chenwae- reld , zo in °t algemeene beloop des menschlyken levens , - als in de lotgevallen veler byzondere Perfoonen , onder i re (*) Zie N. Ar, Fad, Letteroef. У. D. Ы. 546. (OCUPA genieten , het kwa $49 | Hi SANDER lerléie Volkeren , naer uitwyzen der Gefchiedenisfe. Ёд onze Autheur bedient zich van deze overweging, in ’e flot , ter verfterkinge van den grond onzer hoope op de onftervelykheid der ziele; onzes vertrouwens op ene over alles wakende, en eeng alles richtende Voorzienigheid , en dus onzer verzekerde verwachtinge enes toekomenden le. vens, — Dit laetfte iech vervrolykt de voorige, dik- - werf zeer treurige, befchouwing ; en de Hoogleeraer heeft ons het eerfte niet onder °t oog gebragt, dan met oogmerk om onze aendacht te levendiger op het laetíte te vestigen: ten einde ons te fterker te noopen, tot een aen die kundige heden beantwoordend gedrag. Hier toe leid hy den Lezer, na het aendringen van de wettigheid der gevolgtrekkinge , ten opzichte van een toekomend leven, uit de onheilen van het tegenwoordige , ten ernítigfte op, om de grootheid van *t heil, dàt den deugdzamen te wachten ftaet, levendig te bezeffen , en , onder ene vuurige plichtsbetrachting , den Godsdienst, wel verre van treurig, blymoedig te befchou- wen, en dien te handhaven, met ene grootmoedigheid van ziel en ftandvastigheid , welken denzelven eer aendoen. — De Hoogleeraer Sander toch, hoe gevoelig ook getroffen , door het veelvoudige ongeluk in de Meníchenwaereld , is enzins de Men , om deze Waereld als een Tranendal te efchouwen , dat men naetgeestig moet doorwandelen, en door zyn gedrag des, te onzaliger maken: maer als een doorgang tot een hooger gelukítaet, welks invloed ors ge- drag bezielt ; terwyl wy het goede van dezen doorgang e lydzaem dragen , en ons, in 't wel hartigen van onzen plicht, benaerftigen , om in denzel- ven het kwade te doen afnemen, en het goede, zo veel in ons is, te bevorderen. Ten dien einde deelt hy ons, on- der anderen , de volgende opwekkelyke leerlesfen mede. 