Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
of onbelemmerd zonden de Roomschgezinden hunne kinderen in grooten getale naar Braband om het Bisschoppelijk vormsel te erlangen en hunne oogen aan de kerkpracht le verklaren. Doch niet alleen Roomschgezinden maakten van den vrijen toegang tot de zuidelijke Gewesten gebruik, ook Hervormden, zelfs Leeraars en Krijgsbevelhebbers begaven zich uit Holland en Zeeland derwaarts om oude bekenden en betrekkingen te bezoeken 3: want hoe menigeen, uit Braband, Vlaanderen en de Waalsche Landen afkomstig, was ten gevolge der staatkundige en godsdienstige verdeeldheid herwaarts gekomen, zonder dat daarom alle banden ten eenenmale verscheurd waren. Men kan denken, hoe zij daar over het algemeen zullen ontvangen zijn: bij zulke gelegenheden toch spreekt het hart te luider, naar mate zijne stem langer door redetwisten en krijgs- 1 Resol. v. Holl. 5 Mei, 1611, bl. 364. Op het regt van lossing zouden de erven van riLms II aanspraak hebben kunnen maken, aangezien Prins wurEm van Oranje deze heerlijkheid ten jare 1559 van dien Vorst voor de som van f 60,000 gulden in pandschap bekomen had. 2 Resol. v. Holl. 1610, bl. 15, 16. 3 van uerenen, X, bl. 128. NI Deer. 2 Sruk, | |. 47 570 ALGEMEENE GESGHIEDENIS 1609. . rumoer is verdoofd geweest, Werkelijk werden zij, zegt van meTEREN !, allen wel be handeld: zelfs voert deze geschiedschrijver het voorbeeld aan van den Ridmeester rowr- - WIJK VAN RIJHOVE uit Gent, die aldaar, hoezeer zijn naam in de geschiedenis dezer stad zulk eene befaamdheid verkregen had, van stadswege »met der Heeren wijn werd beschonken.” Ja, zoo levendig werd weldra het verkeer tusschen de ingeze- tenen der zuidelijke Nederlanden en de derwaarts overkomende Noord-Nederlanders; zoo vurig waren.de laatsten in het verspreiden hunner denkbeelden, zoo gretig of geduldig voor het minst de eersten om hunne vertoogen aan te hooren, dat de Re- gering hieruit groot gevaar voor de Roomsch-Katholijke godsdienst vreesde, Den | Plakeat der 51°" December dezes jaars (1609) vaardigden de Aartshertogen een plakaat uit van Aartshertogen- dezen inhoud: » Overeenkomstig het Bestand hadden zij aan de ingezetenen der Yer. eenigde Gewesten vrijen handel in hunne Landen toegestaan, mits zij zich alhier sil en vreedzaam met hunne andere ? onderdanen gedroegen, zonder door daden of woorden tegen het Heilige, Katholijke, Apostolische, Roomsche geloof eenige ergernis te geven, Niettemin was men sedert eenigen tijd gewaar geworden, dat sommige oproerige geesten, zoo door predikingen als door onbehoorlijke vergaderingen bij nacht, en anderzins door ergerljke daden en woorden, hunne onderdanen trachtten tot nieu- | wigheden te verleiden tegen het Heilige Katholjke Geloof. Diensvolgens verboden zij aan een iegeljk, zoo wonende als komende in hunne Landen, in het openbaar d | in verborgen vergaderingen, eenige tegen de Roomsche godsdienst strijdige leer te pre- diken, te lezen of te verspreiden. Voorts verboden zij hunnen onderdanen op lifstnf | en eeuwigen ban zich naar zulke predikingen of verboden vergaderingen, zoo binnen. als buiten de grenzen, te begeven. Dezulken die van buiten in hunne Landen kwamen, moesten zich, gedurende den tijd van hun verblijf, stil gedragen, zich van twisten over — Staat en godsdienst, en van het zingen van kerkelijk niet toegelaten Psalmen on houden. Wel zouden zij niet gedwongen worden ter kerk te gaan, doch kwamen ij in de kerken, zoo waren zij gehouden, zich daarin eerbiedig te gedragen. Denzelfden - eerbied hadden zij op straat te betoonen, zoo zij het Hetlige Bondzegel des Altaars of eene Processie ontmoeteden, indien zij ten minste niet ter zijde of uit den weg weken. In het algemeen behoórden allen, die, hetzij uit de Vereenigde Gewesten hetzij uil andere Rijken en onzijdige Landen overkwamen, op der Aartshertogen gebied Roomsch te leven: beroemden zij zich openlijk eene andere dan de Roomsche godsdienst te be lijden, zoo zouden zij als overtreders van het Bestand en als verstoorders der openbare ! f. a. p. 2 Men merke dit woord andere op, alsof de ingezetenen der Vereen, Gewesten ook nog hunne onderdanen waren, DES VADERLANDS, 571 | rust aan den lijve gestraft worden 1.” — Uit dit stuk blijkt beter dan uit iets anders, 1609. hoe zich bepaaldelijk de Gereformeerde godsdienstleeraars bij het bezoeken der zuide- | lijke Provinciën gedragen hadden. — Het plakaat werd, eene maand later, gevolgd door Bevelsehrifi te- d j- de uitvaardiging eens bevelschrifts van dezelfde strekking door de Raden van Vlaande- ding van ketter- ren tegen de verspreiding van gevaarlijke geschriften, een maatregel, waaruit blijkt, "^^ geschriften. dat er hier te lande personen gevonden werden, die boekjes, verhalen en liedjes, met | . eme voor de Roomsche godsdienst en de gehoorzaamheid aan de wereldlijke Overheid gevaarlijke strekking, in grooten getale lieten maken, drukken en langs bedekte wegen, bj voorbeeld in tonnen gepakt, in de zuidelijke gewesten invoeren en aldaar in de ste- . den en ten platten lande verspreiden, Wie voortaan zulke geschriften invoerde of ont- ving, zou in het openbaar gegeeseld worden, voor elk boek tien gulden verbeuren en . bovendien voor altijd verbannen worden, op straf van de galg; ja, wie ze maar vier en twintig uren onder zich hield, zonder ze aan de Overheid uit te leveren, zou strafbaar wezen 2. Wanneer de handel, uit vrees voor den geheimen invoer van kettersche boe- ken, aan een onderzoek werd onderworpen, hoedanig in het bedoelde bevelschrift wordt voorgeschreven, dan laat het zich begrijpen, hoe het kwam, dat de Regering niet krachtiger voor de opheffing der belemmeringen pleitte, die de Zeeuwen der vrije vaart op de Schelde in den weg legden. Door al zulke maatregelen intusschen werd de band, dien de bevolkingen van we- cus derzijde zoo gaarne weder zouden hebben toegehaald, al meer en meer verscheurd, De en Zwid-Neder- verwijdering bleek, als uit een onfeilbaar teeken, uit de omstandigheid, dat zij die vaste goederen op der buren grondgebied bezaten, zich daarvan zochten te ontdoen: immers zoo doende bleken ze aan hereeniging te wanhopen. Dagelijks zag men vele Heeren en Edelen uit de zuidelijke Nederlanden, onder anderen de Heeren van AREMBERG, hunne goederen in de Vereenigde Gewesten gelegen te gelde maken, Opmerkelijk was het hierbij, dat de goederen der Belgische Heeren, in onze Landen gelegen, duur verkocht werden, terwijl ten onzent woonachtige eigenaars geene goede prijzen voor hunne in België gelegen gronden konden krijgen. De reden van dit verschijnsel getuigt niet gunstig voor den in de zuidelijke gewesten bestaanden toestand en den aldaar heerschenden geest : eensdeels, namelijk, waren er onder de onderdanen der Aartshertogen niet zoo velen bij magte om goede sommen te bieden; anderdeels lioopte men weldra, wanneer de goederen der Noord-Nederlanders weder verbeurd verklaard werden, voor spotprijzen in het bezit daarvan te komen 3. Geloofde men zoo weinig aan het voortduren van den vrede, hoe l var METEREN, X, bl. 220—223. Vergel. voorts Artikel 7 van het Bestand, en het hiervoor aangeteekende bl. 341. 2 van werenen, X, bl. 223—220. 5 van WETEREN, X, bl, 424. 47* 1609. 372 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS OE a gering moet dan niet de toegenegenheid, hoe groot het wantrouwen geweest zijn! Aan onze zijde betoonde men zich onbekrompener en trouwhartiger. Geen wonder, want aan onze zijde was de moed, die dengenen bezielt, wiens vaartuig voor wind met den magtigen slroom des tijds voorwaarts snelt... Maar kantte men zich in de zuidelijke Nederlanden aldus aan tegen de verspreiding van » het fenijn en de pest” der ketterij; hoe was men ten onzent jegens de Roomsch- Katholijken gezind? Bij het Bestand was niets ten aanzien van de: Roomsch-Katholijke ingezetenen der Vereenigde Gewesten bepaald. De gezanten, die met de onderhandelingen uit naam des Konings van Spanje en der Aartshertogen belast waren, hadden zeer goed begrepen, De staat van dat, zoodra zij de onafhankeljkheid der oproerige Gewesten, al was het ook dubbel- zaken in de Re- publiek ten aan- zien van de Ka- tholijken. zinnig, erkenden, zij tevens het lot der Roomsche godsdienst aan de willekeur der Her- vormde Gezagvoerders overlieten. De Spaansche Regering had zich tot de handhaafsler van het Geloof gemaakt, dus modest zij zich getroosten, dat het Geloof met haar was overwonnen. Voor eeuwen was aldus de zaak van het Katholicisme door het toedoen van zijne ijverigste voorstanders zelven verloren 1. Aan de Staten kon het niet slaan, de zaak der godsdienst van de staatkunde af te scheiden, en te herstellen wat de ver- dedigers der Roomsche belijdenis bedorven hadden. Het was nu eenmaal zoo, dat vi andschap tegen Spanje tevens vijandschap was tegen het Katholicisme, en verzoening met Spanje terugkeer scheen tot de » afgrijselijke pauselijke superstitión,? Zoo zou vrijheid van godsdienst aan de Roomschgezinden verleend als eene verloochening voorgekomen zijn van het beginsel, vanwaar men was uitgegaan. Aan het volk was hel mel geene me _ gelijkheid aan het verstand te brengen, dat vrije toelating van de openbare eeredienst der Roomschen geene onverschilligheid, geen verraad jegens de groote zaak zou ge - weest zijn. In sommige Regenten mogt, als in een nucGo, pz GaooT, het begrip zijn op- gegaan van eene staatseenheid, eensdeels op het natuurlijk onderscheid der nationaliteit, anderdeels op algemeene redegronden gevesligd; mannen als CORNELIS VAN AERSSEN €) '! Hier kunnen wij ons eenigermate op het gevoelen van eenen Paus zelven beroepen. Volgens sixrus V moest men den afkeer der Protestanten tegen Rome aan ries ll wijten: zij weigerden, meende hij, zich met de Kerk te verzoenen, minder om godsdienstige bezwaren, dan uit hast tegen FiLips en uit vrees hem zijns vaders plannen eener universeele monarchie te zien verwezen- lijken (privaat, Lettres indd. de 3, Liese, p. 14). Ook aan de Jezuiten kon de opstand tegen FILIPS zoo gruwelijk niet voorkomen: hun Generaal Lamez had op de Kerkvergadering van Trente de leer voorgestaan, dat alle gezag der wereldlijke Regeringen oorspronkelijk bij de gemeente be- rustte. Zij leerden de wetenschappen met eene verbazende onbekrompenheid: dus bleken zij de Wetenschap als middel tot den triomf van het Katholicisme over alle wereldlijk gezag te willen gebruiken. Ziedaar dus een ander punt van aanraking ten minste met de geleerden onder de Protestanten. Deze opmerking echter geldt slechts de staatkunde der Jezuiten tot omstreeks 1590. DES VADERLANDS. 573 BOUZA mogten niet aarzelen eenen erkenden katholjken geleerde, als zresrus, te hul- 1609.. digen en te ondersteunen, in de bewustheid, dat de vrijmaking van den menschelijken geest, door de studie der oude wereld en der schoone klassieke vormen bevorderd, menscheljker wijze den besten waarborg opleverde voor het behoud of de eindelijke zege van echte godsdienst en zedelijkheid; — maar hoe zulke denkbeelden algemeenen ingang te geven? Bovendien, wij hebben reeds boven ! aangeduid, dat de staats- eenheid nog onbereikbaar, dat het zelfstandige staatsburgerschap nog onverwezenlijkbaar was, dat souvereiniteit en patronaat bij de Stedelijke Regenten berustte, en krachtens de noodwendigheid des tijds berusten moesten. Bij zulk eenen staat van zaken be- boorde het opzigt over de gewetens der ingezelenen nog tot de bevoegdheid der Re- genten: het geweten der onderdanen vrij te laten zou eene daad van gewetenloosheid bij de Heeren en Meesters geweest en ook als zoodanig opgenomen geworden zijn. Om al deze redenen konden de Gezagvoerders in de Vereenigde Gewesten de Roomsche godsdienst niet vrij verklaren, Maar echter hebben zij naar de omstandigheden ten behoeve der Katholijken gedaan JEANNINS Ver- toog ten voordeele Besland was zijne zending afgeloopen) kweet hij zich van een pligt, hem door zijnen a cae wat zij doen konden. Vóór sranmins vertrek naar Frankrijk (want met het sluiten van het Koning opgelegd en hem nog onlangs herinnerd. Hij leverde in Junij 1609 ter ver- gadering der Staten-Generaal een Verloog in ten voordeele van de Roomschgezinden in de Vereenigde Gewesten. » Tot nog toe," zoo drukte hij zich daarin uit, »had hij het uitgesteld, hun van wege zijnen Koning eene bede te doen ter aanbeveling van de be- langen der Katholijken, die in hun land woonden. Dit eerder te doen, was hem on- geraden voorgekomen, om het getal der moeijelijkheden, die het goede werk des Be- slands hadden kunnen verhinderen, niet nog te vermeerderen. Thans kon men vrijelijk ten dezen aanzien beschikken, zonder dat een besluit ten gunste der Katholijken de Staten schaden kon of als afgedwongen kon worden aangemerkt. Twee redenen bewogen den Koning tot dezen slap: ten eersten, zijne verpligting als katholijk Vorst; ten an- deren, de overtuiging, dat, om de binnenlandsche eendragt te handhaven en aan ieder, die den Staat kwaad wilde, alle voorwendsel af te snijden, niets noedzakelijker was, dan zich voorlaan van gestrenge maatregelen tegen de Katholijken te onthouden, en de uitoefening hunner godsdienst, zoo al niet bij de wet te vergunnen, dan ten minste bij oogluiking te dulden. Vele waren de gronden, waarop hij deze liefderijke gezindheid jegens andersdenkende landgenooten aanbeval, Vooreerst mogt men het groote getal Katholijken in aanmerking nemen, alsmede de bereidwilligheid, waarmede dezen tot het voeren van den oorlog hadden medegewerkt, zonder zich te beklagen — — — 1 Hiervoor, bl. 351. 1609. 574 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ne over het gemis van godsdienstvrijheid, in de bewustheid dat dit voorregt hun heen in het belang van de veiligheid des Staats werd onthouden, Was het nu nët billijk, dat de Katholjken thans in het geluk der vrijheid deelden? Immers ondragelijker dwang was er niet, dan het gemis van godsdienstvrijheid. Dit hadden de Staten zelven metter daad bewezen, en God had hen en diegenen, welke in Frankrijk ter zake der godsdienst waren opgestaan, met eene gelukkige uitkomst bekroond, als het ware, om te bewijzen, dat het aan den Heiligen Geest toekomt de ware leer aan de harten aan te bevelen, en geene menschelijke magt bevoegd is de godsdienst voor te schrij- ven. Het hing, wel is waar, alleen van God af, de vredelievende gezindheid, welke het gevolg van de erkenning dier waarheid zijn moest, den Vorsten der Chris- tenheid, alsmede het Hoofd der Kerk zelven en den Kerkvoogden in het hart te geven; maar intusschen beijverde zich de Koning zijne onderdanen elkander in weerwil van het verschil van godsdienst te leeren verdragen en liefhebben. De toelating der Protestanten bij de wet en de stipte nakoming der verordeningen ten hunnen behoeve maakte in zijn Rijk aan het nadeel, dat de godsvrucht geleden had, aan de drei- gende partijschappen en aan de veeten tusschen de burgers onderling al meer en meer een einde. Wat nu ten zijnent proefhoudend was bevonden, beval hij onze Staats- lieden aan, te meer, daar er redenen waren, die zulk eene handelwijze hier te lande bijzonder raadzaam maakten. Zoo een Vorst geene andere dan de gevestigde godsdienst toeliet, had hij ten minste het regt voor zich; maar op welk regt zouden de Staten zich beroepen, zoo zij aan de Katholijken de vrijheid tot uitoefening der vroeger ge- vestigde godsdienst weigerden en hen aldus in de allerdierbaarste zaak van het genot der gemeenschappelijk ‘verworven vrijheid verstaken? Hoe nadeelig zou voorts die wei- gering zijn voor de belangen der Protestanten in landen, waar zij de zwakste waren en de genade der Katholijke Souvereinen inriepen, die, op der Staten voorbeeld, weder zouden kunnen vervallen tot den waan, dat het regtmatig en geoorloofd is, de zwaksie partij te dwingen zich naar de godsdienst der sterkste te voegen. Voor de Staten stak er geenerlei gevaar in, den Katholijken de verlangde gunst te verleenen; men zou hun- nen ijver tot handhaving der vrijheid verdubbelen, wanneer men hun vergunde deel aan het gezag en de bedieningen te hebben, terwijl men de magt had om het hun te onthouden. Daarentegen, liet men hen misnoegd en wanhopig, had men dan niet te duchten, dat de vijanden der vrijheid van den nieuwen Staat in hen geheime bondge- nooten zouden vinden? Er waren er, die beweerden, dat, daar de Staat op de Gereformeerde godsdienst gebouwd was, de toelating van tweeërlei godsdienst eene ge- vaarljke inbreuk zou zijn op de grondwet van den Staat. Maar men moest bedenken, dat aanvankelijk slechts vrije uitoefening der Gereformeerde Religie nevens die der Ka- tholjken verlangd was, en dat dezen mede de wapenen opgevat hadden, niet alleen ter verdediging der gemeenschappelijke privilegiën, maar ook omdat zij het onredelijk acht- DES VADERLANDS, 378 ten, dat de Gereformeerden geene vrijheid zouden hebben om God op hunne wijze te aanbidden. Bovendien de ervaring had bewezen, dat een Staat zeer goed bestaan kon, al werd er tweeërlei godsdienst beleden: ook bij verschil van godsdienstige belijdenis konden de onderdanen de wetten en de Overheid gehoorzamen, op niets anders bedacht, dan op de handhaving van de waardigheid en de grootheid van den Staat, waaronder God hen had doen geboren worden. Neen! de onthouding, niet de vergunning van ge- like vrijheid voor verschillende godsdiensten was een gevaar voor de rust van den Staat. — En beweerde iemand, dat de Katholijken, door den nood gedrongen, de Gereformeerde godsdienst zouden omhelzen, het was veel waarschijnlijker, dat zij door den druk te voriger aan han geloof gehecht zouden worden. — Of daar men. hun de vrijheid van geweten wel niet zou ontnemen, en hun slechts de uitoefening hunner godsdienst be- letten kon, zoo stond het te vreezen, dat zij, de praktijk der godsdienst ontwennend, tot goddeloosheid zouden vervallen, en alzoo de Staat vervuld zou worden met ingeze- tenen, die zich evenmin om de burgerlijke wet als om Gods geboden zouden bekreu- nen. Men kon zeggen, dat het den Katholijken vrijstond het land te verlaten en naar elders te gaan, waar zij hunne godsdienstige behoeften bevredigd konden zien. 376 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1609. zich geduldig te onderwerpen, en hun verklaren, dat zoo zij dit niet deden, Zij hen veeleer strafwaardig zou achten, dan rekenen, dat zij op Hare gunst en bijstand aan- spraak hadden 1,” | Zulk eene taal klonk in den jare 1609 in de vergaderzaal van de Staten-Generaal der Vereenigde Nederlanden. Zij mag wel ten bewijze verstrekken, dat het besef der redelijkheid van eenig beginsel aanwezig zijn kan vóór de mogelijkheid der toe- passing. Immers in Frankrijk zelve, uit welk land deze wijze raadgevingen tot on: kwamen, werd de vrijheid van godsdienst op den duyr niet in stand gehouden. De herroeping van het Edict van Nantes was het bewijs, dat er in dit Rijk denkbeelden waren opgekomen, waartegen de vrije godsdienstoefening der Hugenoten niet gehandhaafd kon worden. Het koningschap, door nexpam IV bekleed, vertegenwoordigde nog die een- heid des vaderlands, waarvan zijn gezant zoo welsprekend gewaagt: in de erkenning van zijn gezag waren alle Franschen één zonder onderscheid van geloofsbelijdenis, en alzoo was onder hem vrijheid van godsdienst mogelijk. Maar niettemin hing in Frankrijk het bestaan van het Protestantisme zamen met het patronaat, door de Grooten , die de partij der Hugeno- ten waren toegedaan, uitgeoefend, en naauwelijks heeft, in den persoon van Lopzwrixk XIV, het koningschap het karakter van een algemeen patronaat verkregen, hetwelk het pa- tronaat, vroeger door de Grooten, thans zijne cliënten, uitgeoefend, in zich had opge- nomen, of de kracht der omstandigheden drijft den Koning en zijne raadslieden tot het streven om over de gewetens zijner onderdanen te heerschen, — en het Edict van Nantes wordt herroepen. En hoe zou dan in ons Vaderland, waar aan de eene zijde geene duidelijk uitgedrukte uitwendige eenheid van den Staat bestond, en aan den anderen kant door de Regenten eene soort van patronaat over de gemeente werd uitgeoefend, hoe zou, zeg ik, in ons Vaderland volkomen vrijheid van Godsdienst mogelijk geweest zijn? Trouwens mzwpar IV zelve zag dit genoegzaam in: het boven medegedeelde stuk bewijst dit voldingend, en zijn gezant had hem daaromtrent vroeger voldoende ingelicht 2: vandaar dat hetgeen hij ten slotte voor de Katholijken vordert, op zoo uiterst weinig nederkomt, Inderdaad hij wenschte niets meer, dan de Staten geneigd waren Hoe de Staten toe te, staan. En wat deden de Staten-Generaal op sranmns Vertoog? Zij lieten hel JEANNINS Ver- toor o DB ameti niet openbaar maken, en deden er zelfs geene mededeeling van aan de Staten der bi- 1 jyawww, IV, p. 217—225. Men vindt in de Négociations (IV, 286) eene andere redactie van hetzelfde Vertoog, maar met veel minder fijoe vormen: zij schijnt bestemd te zijn geweest om nog vóór het sluiten van het Bestand te dienen, 2 Hij had den 104 Mei 1608 aan den Koning geschreven: » Pour le premier (le fait de hc Religion) ik (les peuples des Provinees-Unies) sont tous d'avis de n'en consentir aucune chose par traité," | DES VADERLANDS, 577 ——— RR ea aaa aD zondere Gewesten. Maar deze geheimhouding gaf niet te kennen, dat zij er geen acht op sloegen; integendeel, zij wilden zoo veel mogelijk aan het verlangen des Konings voldoen, zonder veel ruchtbaarheid aan de zaak te geven, hetgeen slechts ergernis en felle veroordeeling van hunne toegefelijkheid zou hebben uitgelokt. Hiermede was JEANNIN dan ook tevreden. Hij schrijft 1: »dit is thans genoeg, gemerkt de toestand, waarin zij zich bevinden; voor het tegenwoordige is er geene mogelijkheid om wat beters te hopen: integendeel, wilde men hen dwingen, zoo zou men slechts te minder van hen verkrijgen.” Zoo Jeannin zich op het woord der Staten verzekerd hield, dat zij tot tegemoelkoming aan de Katholijken, het uiterste doen zouden, »de ondervinding heeft geleerd, dat men hem met geene vergeefsche hoop gevleid had. De Roomschgezinden hep- ben door den tijd grooter vrijheid verkregen, dan szannin voor hen verzocht had 2.” Zoo spreekt WAGENAAR omstreeks het midden der achttiende eeuw, en in het algemeen is het waar wat hij zegt. Evenwel mag men niet verzuimen, daarbij op te merken, dat in 1612, toen de Jezuiten, na den moord aan menpark IV gepleegd, grootelijks in opspraak gekomen waren, de Staten-Generaal weder een plakaat uitvaardigden, gedag- teekend van den 27*** Maart, inhoudende » de order, waarnaar de Jezuiten, Priesters en Monniken van de Pauselijke Religie in de Vereenigde Nederlanden zich zouden heb- ben te gedragen 3." Dit plakaat was uitgelokt door de omstandigheid, dat dagelijks vele Roomsche Geestelijken, inzonderheid Jezuiten, hier te lande leeringen kwamen verbreiden, die het gezag der wereldlijke Overheid ondermijnden. Het een en ander op geldelijke boeten en andere straffen. Dit zal men geen al te strenge handelwijze heeten, wanneer men bedenkt, dat het onderwijs der Jezuiten zelfs in Spanje aan banden was gelegd, en dat zij in 1604 uit het gebied van Genua, in 1605 uit dat van Venetië waren verbannen, Maar bij dit zelfde plakaat worden ook alle godsdienstige bijeenkomsten van Roomschgezinden, zelfs in particuliere huizen, verboden. Alleenlijk worden de algemeene uitdrukkingen in het ligchaam van het plakaat eenigzins beperkt in den aanhef, waar gesproken wordt van »alzulke conventikelen en bijeenkomsten, waaruit merkelijk kwaad of ondienst voor de gemeene zaak zou kunnen ontstaan 4.” Wel was ! IV, p. 182. 2 wacenaar, IX, 466. 3 Den i Mei 1609 hadden de Gedeputeerden der stad Groningen en Ommelanden een Ver- bod uitgevaardigd »tegen het indringen van Mispriesters,” * paopaznt, I, p. 207. III Deer. 2 Srur. 48 1609. 378 ALGEMEENE GESCHIEDENIS a ——————————————— mm —— 1609. er toen tot geruststelling der gemeente, opgezet door talrijke pamfletten tegen de » secrete handelingen en praktijken” der Jezuiten eenige maatregel van Overheidswege noodig: te ^s Gravenhage liep het gerucht, dat men te Haarlem vele wapenen bij de » Papisten" had gevonden, en dat het plan bestond, in verschillende plaatsen alle Gereformeerden op den aanstaanden Paaschdag te vermoorden. Ja, zoosterk was de vrees onder het volk ver- spreid, dat een slag in de Groote kerk te ’s Gravenhage, op den 18%* April, bij de na- middagspredikatie veroorzaakt door den val van een slapenden jongen, genoeg was om de geheele gemeente in rep en roer te brengen op het vermoeden, dat de kerk door de Roomschen omsingeld was !. „Het Vertoog van-szanmin betrof slechts de Roomschgezinden in de Zeven Vereenigde Gewesten. Aan de belijders der Roomsche godsdienst in Noord-Brabant was, gelgk wij : hierboven: ? gezien hebben, ten minste op het platte land ? de openbare oefening hunner godsdienst toegestaan, Ook maakten twee Roomschgezinde Vorsten geene zwa- righeid zich na het Bestand op dit gebied der Staten neder te zetten. De een van Graaf ueRwan de beide bedoelde Vorsten was HERMAN VAN DEN BERG, die door zijn huwelijk met de VAN DEN BERG vestigt zich te oudste dochter van JAN VAN WITHEM, Heer van Bersele, en van MARGARETHA VAN MERODE, — Markgravin van Bergen-op-Zoom, in het bezit van dit Markgraafschap gekomen was, en zich thans met der woon in de stad van dien naam vestigde, alwaar hij op zijn Hof zijne godsdienst vrij mogt uitoefenen 4, Hij overleed reeds in Augustus 1611 5, Funes wize De andere was FILIPS WILLEM van Oranje, die in zijne baronnie van Breda zijn verblyf en: koos. Hier werd hij den 12° Augustus 1609 plegtig ingehuldigd, en weldra liet hy zijne gemalin, geboren Prinses van Bourbon-Condé, bij zich komen, die luisterrijk werd ingehaald, en ook door ’s Prinsen broeders MAURITS en FREDERIK HENDRIK begroet Den Prins was met de zijnen de oefening der Roomsche godsdienst toegestaan 6. 1 pnawpT, Hist. der Reform, II, bl. 179. 2 Bladz. 339. 3 Deze onderscheiding tusschen de steden en het platte land is in overeenstemming met het - ook elders in de Republiek geldend onderscheid tusschen beide: het platte land was niet vertegen- woordigd in de Staten en had geene politieke regten: zoo werd het dan ook hier, als het ware, minder aansprakelijk voor zijne godsdienst geacht. 4 VAN METEREN, X bl. 135. 5 VAK METEREN, bl, 493. 5 van meteren, bl. 135. Dat de Prins zelve bij zijne inhuldiging van wege de Staten-Generaal | door den Heer van BREDERODE is begroet, meldt van coor in zijne Beschrijving van Breda. vat wijs (op Wagen. X, p. 9) zegt, hiervan niets in de staatspapieren gevonden te hebben, doch ontkent het feit niet, DES VADERLANDS, 379 Eg De vestiging van ries WILLEM hier le lande trok om gewigtige redenen de aandacht 1600. der Regering. Reeds in Februarij 1609 werd van wege den Raad van State aan de Staten Generaal de volgende voordragt gedaan: dat de Prins van Oranje eerstdaags naar Breda stond te vertrekken om aldaar ingehuldigd te worden en op den gewonen tijd de Ma- ^ Voordragt van gistraat te veranderen; dat evenwel, vermits het regt zijner Doorluchtigheid op deze State — , lijk d ings- sad door der Staten wapenen was verkregen, hij haar van deze Landen te leen moest nes are — houden: als Heer van de Orde van het Gulden Vlies en vassal van den vijand kon hij 17s vat Oranje er geene aanspraak op maken, zoolang de Staten er de Souvereiniteit handhaafden, Steenbergen. en de stad met Landsgarnizoen bezet was. Diensvolgens gaf de Raad in bedenking, of men aan Zijne Doorluchtigheid niet diende aan te zeggen, dat de-staat van den Lande het plegen van eenige nieuwigheid in de burgerlijke regering of in de godsdienst binnen Breda niet zou kunnen toestaan. — Hier hooren wij den Raad van State het beginsel uilspreken, dat er na den oorlog en de verovering van aller Heeren landen door der Staten wapenen, geen ander Souverein bestond, dan de Staten zelven, en de daden der Staten-Generaal bewezen, dat zij deze leer in uiloefening bragten. Reeds in 1606, toen de Staten-Generaal den Prins van Oranje in het bezit hadden gesteld van zijne Heerlijkheden Breda, Oosterhout en Steenbergen, hadden zij zich de beschikking over de bewaring en verzekering der steden en sterkten en over de souvereine regten voorbe- houden 1, Evenwel .namen zij op de voordragt van den Raad van State geen besluit, — Tot Steenbergen stond de Prins van Oranje in dezelfde betrekking als tot Breda, Zoo werd dan ook de Raad van State omstreeks de maand Mei verwittigd, dat de Prins de stedelijke Overheid ook hier wilde veranderen. Op dit berigt droeg de Raad terstond aan twee leden uit zijn midden de taak op om den Prins te verzoeken, deze verande- ring uit te stellen, totdat de Heeren Staten-Generaal dienaangaande beschikt zouden hebben. Tevens moesten de twee afgevaardigde Raadsleden Graaf mAunrrs vermanen de Steenbergsche Magistraat te continueren, gelijk hij tot nog toe gedaan had, tot na- der order van Hunne Hoogmogenden. De Prins van Oranje verontschuldigde zich met het zeggen, dat die waarschuwing hem te laat geschied was, zoodat hij voor het tegen- woordige in zijne reeds gegeven bevelen geene verandering brengen kon. De Raad van State bragt ook deze zaak in de Staten-Generaal; maar ook op deze voordragt viel geen besluit. De Staten begrepen, dat hier geene regeringsdaden noodig waren, die ligt tot stoornis van de vriendschappelijke betrekking tusschen hen en den Prins leiden konden, en waarbij Prins wAvarrs zelf de uitvoerder van hunne besluiten tegen zijnen broeder zou moeten zijn. Immers twas rms WILLEM niet gezind der Staten gezag te miskennen. Reeds den 26**^ Februarij, kort na de voordragt van den Raad van State in de Staten- Generaal betreffende de zaak van Breda, verklaarde hij, het goed believen der Heeren 1 van pea KEMP, III, p. 231. 48 * 980 ALGEMEENE GESCHIEDENIS = ne oO MD MEME VUE Ne NEON EN NE Ce) , 1609. Staten-Generaal te willen nakomen !, en vóór zijn vertrek om de huldiging te Breda De Prins van te ontvangen verscheen hij, den 11 Julij 1609, in hunne vergadering, en na dank- Oranje neemt af- aps — f zegging voor de beleefdheden en eer, hem gedurende zijn verblijf te *s Gravenhage vóór zijn ne bewezen, nam hij afscheid met aanbod van zijne dienstwilligheid tot alles, waartoe de naar. 77 Staten zijne dienst zouden begeeren te gebruiken. Bij deze betuiging liet hij het niet, maar hij stortte zijn hart voor de Vergadering uit, terwijl. hij bejammerde, dat hij door zijne gevangenschap buiten staat was geweest de zijde dezer Landen te houden. Maar dit was zijnen Vader en Vrienden vergund geweest te doen, met opoffering van goed en bloed, en dus ook ten koste van zijne eigendommen, hetgeen hij de Staten ook tot zijne regtmatige schadeloosstelling verzocht te gedenken, opdat hij zich tot dezer Lan- den dienst verbonden zou gevoelen, Voorts bood hij aan, den Heeren Staten hulde te doen van de stad en baronnie van Breda, al was het ook, dat, naar het regtsgebruik van Brabant, de leenverheffing en hulde niet dan na voorafgaande sommatie ge- schiedde 2, — Waarlijk, waar men had kunnen voorzien, dat de Prins uit eigen beweging zoo zou handelen, waren. geene kwetsende maatregelen noodig geweest om hem den Staten onderdanig te maken. En neemt men de gemeenzaamhceid, waarmede hij in den tijd van zijn verblijf te ’s Gravenhage met oupexBARNRVvELT had verkeerd, in aanmerking, dan mag men het voor zeker houden, dat de Staten-Generaal door dezen staatsman vooraf van de gezindheid van den Prins verwittigd zullen geweest zijn. Hoe het zij, na 's Prinsen rede te hebben aangehoord, betuigden de Staten beleefdelijk hunnen dank voor zijn aanbod, namen het aan, en gaven hem uitzigt op de inwilli- : — ging van zijn verzoek om te mogen deelen in de giften, waarmede men besloten had, Prins van Oranje de diensten van het Huis van Nassau te erkennen. Het bleef bij geene belofte, Over- —— eenkomstig het aanzoek, reeds in Junij door de Gezanten van Frankrijk en Engeland ten behoeve van den Prins gedaan, verleende men eene gift van 25,000 gulden voor eens, evenwel niet onder den naam van erkentenis (recognitie), maar onder dien van » vereering over den wellekom en schadeloosstelling 3, De voortgezette Niettegenstaande dezen afloop van hetgeen er tusschen den Prins van. Oranje en de — sd Staten-Generaal was voorgevallen , heeft men OLDENBARNEVELT verdacht, alsof hij geneigd zou D Ue m geweest zijn, den Prins de souvereine regten op zijne Noord-Brabantsche Heerlijkheden VELT. te laten, en deze alzoo tot eenen onzijdigen Staat te maken, OLDENBARNEVELT ZOU, zoo werd het, blijkens zijn Verhoor 4, hateljk uitgedrukt, het Land van eene » notabele 1 vax DER KEMP, III, p. 260. 2 Zie vax wux, op Wagenaar, X, bl, 6—8, en 119—121. 3 van wijs, t. a. pl. bl. 9. 4 Op den 2geten Nov. 1618. Berigten van het hist. Gezelech. te Utrecht, 11 D., II St, bl, 173. nn — A m UH Ó A DES VADERLANDS, 381 ——————————————ÉÁ——"——r nn!" | frontier hebben willen ontblooten." Dat de Prins zelf op zoo iets is bedacht geweest, staat vast, en bij monde van zijnen Raad KERREMANS had hij oLpENBARNEVELT over dit denkbeeld gepolst. Dat voorts een dergelijk ontwerp aan OLDENBARNEVELT niet 200 on- gerijmd is voorgekomen; dat hij in eene mogelijke uitvoering geen staatsverraad gezien heeft, is ligt na te gaan. Nog altijd was het Bestand niet gesloten, en, moest de oor- log voortgezet worden, dan waren nog allerlei plannen aan de orde omtrent het lot der zuidelijke Provinciën in geval van zege aan onze zijde. Dat in deze plannen de’ Prins van Oranje was opgenomen, mag men als zeker stellen, wanneer men zich her- innert, dat in 1602 van de Staten het denkbeeld op den voorgrond is gesteld om rrures wiem in de plaats der Aartshertogen tot Vorst van de zuidelijke Nederlanden te ver- heffen. In overeenstemming met zulk een ontwerp zag OLDENBARNEVELT toen welligt in de baronnie van Breda een aanvang van zulk een Zuid-Nederlandschen Staat, welks beslaan, in plaats van ons Land van een » frontier” te berooven, ons veeleer eenen bond- genoot in het zuiden zou verschaft hebben. Kwam, namelijk, zulk een Zuid-Nederlandsche Staat tot stand, dan deed het er weinig toe, of het Roomschgezinde Breda daartoe al of. niet behoorde: integendeel, de vereeniging van Breda met het Zuiden ware natuurlijk en wenscheljk geweest, Doch toen het Bestand eenmaal daar was, zien wij, dat het besluit vast stond om der Staten souvereiniteit op Breda te laten gelden; de Prins van Oranje, ongetwijfeld omtrent der Staten inzigten genoegzaam ingelicht, was be- reid alle aanspraak op te geven, en JUSTINUS VAN NASSAU bleef het Staatsch garnizoen onder de oogen van den Prins in het kasteel van Breda commanderen !. Maar wie kon den staat van zaken ook na het Bestand anders dan als voorloopig beschouwen ? Blijkens twee brieven, den 23°" Augustus en den 4** September 1609, door den Prins aan OLDENBARNEVELT gerigt en die bewaard zijn gebleven 2, koesterde deze Vorst bij voortduring de hoop, dat er zich nog omstandigheden zouden opdoen, waarbij hij, wan- neer de Staat, »wiens stevige grondvesting hij boven zijn bijzonder verlangen stelde, eenmaal voor goed gevestigd zou zijn," met behulp van OLDENBARNEVELT, eene be- langrijke betrekking in de dienst der Nederlanden zou kunnen erlangen. 2 Men vindt ze bij van carsiLe, Filips Willem, bl, 256, 258. 1609. $82 ALGEMEENE GESGHIEDENIS u—————————————————————áÁ](mÓ 1609. ting te bederven, en, zonder eenige bepaling van tijd, nadere mededeelingen af te wachten. | Doch al bragt het Bestand slechts een voorloopigen stand van zaken mede, nietlemin wilden de Staten wat hun in eenigzins dubbelzinnige bewoordingen was toegekend, tot eene waarheid maken, door stoutmoedig als de vertegenwoordigers van vrije Landen op te treden. Trouwens van wien anders kon men verwachten, dat de zelfstandigheid " ak m . der Vereenigde Nederlanden zou gestaafd worden, zoo niet van de Nederlanders zelven? ` Toch niet van eene vreemde Mogendheid, van Frankrijk of Engeland! Of de voogden al verklaren, dat hun voedsterling alleen loopen kan, baat weinig, wanneer het kind. dit niet met de daad bewijst. Neen! geene acte van Engeland of Frankrijk kon tot de — zelfstandigheid der Republiek iets toe of af doen. Gelukkig zelfs dat zij haar nooit is verleend geworden. De Nederlanders moesten wat zij werden, aan niemand andes - te danken hebben, dan aan zich zelven. Niet door vreemde Vorsten moest eene acte onzer souvereiniteit, maar door ons zelven moest het bewijs onzer zelfstandigheid gele- verd worden. De Staten zen- Gelijk de jonge mensch getuigenis geeft, dat zijn leertijd nu is afgeloopen, door zich - d G t h * e es LE] hed * mar Buiten- in de menschelijke maatschappij te begeven en betrekkingen met volwassenen aan te — Mo- knoopen, alzoo traden thans de Staten op, en trachtten door het uitzenden van Gezant- schappen staatkundige betrekkingen met andere Volken en Vorsten aan te knoopen. En — al mogten zij niet in allen deele in hun verlangen slagen, zij konden zeker zijn, dat hunne uitgezondenen goed ontvangen zouden worden. De Groot eindigt zijne Geschie- denissen met de verklaring: »Toen de volken vernamen, dat men den magtigsten Ko- ning de erkenning der onafhankelijkheid en een deel van Indië had kunnen onlwrn- » * —— Wei en — gen, hoedanig iets men nooit te voren aanschouwd en tot dusverre niet voor mogelik : gehouden had, was hunne verbazing te grooter. Naar zulk eene uitkomst zag men hen de magt en de wijsheid der Republiek afmeten. Ten minste begonnen van dezen tid aan vele koningen, vorsten en volken naar bondgenootschap met de Nederlanden te streven.” En wat verklaarde de Venetiaansche gezant contanem bij het gehoor, hem den 12°" Mei 1610 door de Staten-Generaal verleend? Wenschende, dat de Republiek zich verder op goede grondslagen mogt vestigen, bij het genot van geluk en voorspoed, en dat de Staten-Generaal hunne zaken mogten blijven handhaven, gelijk zij dit zoo heldhaftig door hunne magt, hun goed en wijs beleid en hunne eendragt gedaan hadden, voegde hij er bij: » Daarom wordt gij de geheele Christenheid door, ja de geheele we- reld over, geroemd, bewonderd en geprezen !,” Naar Wage- In de eerste plaats komt de zending van woéL pe canon, Heer van Schoonewalle, m naar Engeland in aanmerking. Aangespoord door het gunslige geluigenis, hem door den ! pz joxcg, Nederl. en Venetië, bl. 48 en volg. DES VADERLANDS. 585 zonden de Staten hem in de maand Julij op nieuw derwaarts als hunnen gewonen Hof- gezant, met verzoek, dat het den Koning behagen mogt hem als zoodanig te ontvangen. Op dit verzoek, reeds vijf jaren vroeger gedaan, maar toen niet openlijk ingewilligd, werd de genoemde Heer thans tot spijt van Spanje in de genoemde waardigheid erkend !. De zending van MNoëL DE canon werd beantwoord door de aanstelling van nuporr wiswoop als gezant des Konings in ’s Hage. Met Venetië was reeds vroeger eene staatkundige betrekking aangeknoopt, eerst in 1596 len gevolge van de komst hier te lande van rRARCESCO monzsmu, door de Venetiaansche Republiek herwaarts gezonden om verlof te bekomen tot aankoop van graan ter voorzie- ning in de buitengewone behoefte, die toen te Venetië heerschte ?, Een geschil omstreeks het jaar 1600 ten gevolge van de vijandelijke behandeling, welke een Venetiaansch schip van de onzen had moeten verduren, gerezen, werd in 1604 door eenige inschikkelijkheid van onze zijde bijgelegd. Ja zelfs ging men toen reeds zoo ver, Venetië in voorkomende omstandigheden den bijstand der Republiek aan te bieden 3, Deze hulp, gaven de Staten loen te kennen, zou der Italiaansche Republiek voornamelijk tegen den Turk te stade komen. Doch men mag het er voor houden, dat de Staten onder deze leus hunne ware bedoeling verborgen om Venetië door hoop op ondersteuning in hare vijandelijke gezindheid te sijven tegen den Spaanschen invloed in Jíalié. Zeker gaat het, dat in 1605, bij gelegenheid van de felle oneenigheid van Venetië met’ Paus pautus V, de Staten hunne hulp werkelijk aanboden 4. Ook zag men toen welk eene heilzame afleiding een oor- log im Jfalsë kon aanbrengen; want de troepen van den Koning van Spanje, die reeds bevel hadden gekregen om uit Milaan naar de Nederlanden op te trekken, werden voor het geval, dat de vijandelijkheden mogten uitbreken, voorloopig teruggehouden, en daarentegen al de vasallen van den Paus, die in de Nederlanden in het Spaansche le- ger dienden, teruggeroepen, zoodat spinota door het gemis van menig bekwaam bevel- hebber aanmerkelijk in zijne krijgsbedrijven belemmerd werd 5, 1 van METEREN, X, bl. 128 en 129. 2 pg sonce, Nederl, en Ven. bl. 3—5. 3 pg sonGE, t. a. pl. bl. 5—8. 4 Zie hiervoor bladz. 222. Ook in het schrijven, in hetwelk de Staten hunne hulp aanboden, noemen zij den Paus niet, maar met verwijzing op den vroeger door hen degen den Turk beloof- den bijstand, en met de betuiging, dat zij het behoud der Venetiaansche Republiek tot heil’ van de gansche Christenheid wenschen, bieden zij inderdaad hulp aan tegen den Paus. Voorwaar hier steekt ironie in. Zie der Staten schrijven bij px soncr, t, a. pl. bl. 407. 5 VAN METEREN, aangeh, bij pe sonar, bl. 14. 1609. Naar Venetie. 1609. 584 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EE MI MEM CULMEN EN NEUETEUESNE CAE Ne Nadat er alzoo reeds eene betrekking van groote beduidenis tusschen beide Repu- blieken was aangeknoopt, kan het geene bevreemding wekken, dat de Vereenigde Gewesten na het sluiten des Bestands te rade werden, eenen afgezant naar Venelié te zenden, te meer daar den Ambassadeur der Staten bij het Fransche Hof ter oore geko- men was, dat het den Doge en der Republiek aangenaam zou wezen, eenen vertrouw- den persoon van wege ons Gemeenebest te ontvangen, ten einde een duurzaam vriend- schapsverbond te sluiten. Op voorstel van Prins maunits werd in de maand September besloten eenen Gezant af te vaardigen, en CORNELIS VAN DER MIJLE, Raad van den Prins, en schoonzoon van OLDENBARNEVELT, werd tot deze waardigheid benoemd. Zijn vader, tijdens Ausa’s landvoogdij uitgeweken, had eenigen tijd te Venetië gewoond en zal aldaar nog wel in aandenken geweest zijn, De Gezant nam de reis over Frankrijk om, vol- gens den hem gegeven last, den Koning over zijne zending te raadplegen. Hanoar IV, ried den Nederlandschen staatsman, zich eerst nader van eene eervolle ontvangst te- Venetië te vergewissen: anders mogt hij en de Staat, die hem afvaardigde, het slagt-_ offer worden van een kwaadwillig opzet der Venetianen. Ten dezen aanzien door den Venetiaanschen Gezant te Parijs gerust gesteld, ontving VAN DER MIJLE brieven van aanbeveling van den Koning aan zijnen Gezant te Venelië en vertrok naar zijne. bestemming. Men ziet het, de Republiek der Vereenigde Gewer ten wilde dezen slap niet wagen, dan eenigermate gedekt door het gezag des Konings van Frankrijk: tegen zijn goedvindén zou men de zaak niet hebben doorgezet. Dit ware ook onraadzaam geweest: om te slagen voegde den jongen Staat bij zelfverlrouwen bescheidenheid, en het zou den Gezant kracht bijzetten, zoo zijne Lastgevers bleken in hetgeen zij beoogden niet alleen te staan, maar in de Europesche staatkunde met deo grooten HENDRIK, als het ware, ééne lijn te trekken. Te Venetië werd van per MULE met dezelfde onderscheidingen ontvangen, die merf gewoon was aan de Gezanten der grootste Mogendheden te bewijzen, niettegenstaande de pauselijke Nuntius alle pogiogen deed om de eervolle ontvangst van den Nederlandschen Gezant moeijelijkheden in den weg te leggen. Bij het eerste gehoor, dat hem verleend werd, prees de Doge met luider stemme de wijsheid, de kloekmoedigheid en de eensgezindheid der Staten, en noemde Prios MAURITS den vermaardsten en dappersten veldheer van zijnen tijd. »Ik acht", voegde hij er bij, »de Staten-Generaal gelukkig, dat zij zulk een wijs en voorzigtig hoofd be zitten.' Toen de gezant van Spanje en de pauselijke Nuntius begonnen te duchten, dat er werkelijk een verdrag van vriendschap en handel tusschen Venetië en de Nederlan- den tot stand zou komen, waarschuwden zij de Venetiaansche Regering daartegen, en bereikten in zooverre hun doel, dat de Doge verklaarde het onraadzaam te achten, de vriendschap, die hij trouwens gaarne aannam, en het handelsverkeer, dat hij gezind was zooveel mogelijk te bevorderen, met een plegtig verdrag te bekrachtigen. Tevens echter kondigde hij de zending aan van eenen Ambassadeur bestemd om den States DES VADERLANDS. 985 ———————————————n an MáátÜ—n'—ÁÜ—" Generaal voor de aan de Republiek bewezen eer dank te zeggen. Van Venetië terugkomende nam VAN DER MIJLE de reis over Frankrijk, Den 6% January 1610. Gezantschap naar Frankrijk. had hij op nieuw een gehoor bij den Koning, die hem met de taak belastte, de Staten te | verzoeken , hem ten eersten eenige gezanten te zenden, ten einde met hen over de gewigtige belangen van het tegenwoordig tijdsgewricht te handelen. De Staten gaven aan dit ver- toek gehoor door WALVAREN VAN BREDERODE, VAN DER MIJLE en VAN MALDERÉE af te vaardigen. Doch zij beijverden zich aan dit Gezantschap het voorkomen eener onverpligte daad van wellevendheid te geven, door den Gezanten de betuiging op té dragen van der Staten dank wegens de ondersteuning, die de Koning hun in den strijd had verleend en al hetgeen hj tot het sluiten des Bestands had toegebragt, waardoor het, zoo drukten de Gezanten zich uit bij hun eerste gehoor op den 22** April, waardoor het » naast God de Koning geweest was, die de laatste hand aan het werk hunner bevrijding gelegd had." Zij be- riepen zich ter verontschuldiging, dat zij heim niet cerder plegtig dank gezegd hadden, op de stormen en overstroomingen, die hun land hadden geteisterd, en op de onlusten, die te Utrecht hadden gewoed. Voorts zwaaiden zij den Koning lof toe, dat hij voor- genomen had, de Vorsten, die zich in het bezit van de Kleefsche en Guliksche Lan- den gesteld hadden, te handhaven, ten einde aldus »tot heil der gansche Christenheid, de schadelijke meening te keer te gaan, door sommigen gevoed, alsof zij der geheele wereld de wet konden stellen’ Voorts vraagden zij den Koning, onder anderen, of hij hie geneigd zou zijn in een nieuw verdrag en nadere verbindtenis te treden met de Protestantsche Duitsche Vorsten, Engeland en de Vereenigde Gewesten. — Opmerkelijk . is de wijze, waarop deze mededeeling door den Koning werd opgenomen. Blijkbaar . Mishaagde hem de toon, door onze Gezanten aangeslagen. Hij begreep, dat hij met onzen Staat op zulk eenen voet stond, dat hier geene zoo deftige pligtplegingen en weinig afdoende verklaringen te pas kwamen. Hij verlangde dadelijk te doen hooren, wat hij met betrekking tot den Gulikschen oorlog van de Staten verlangde en hun ant- woord daarop te vernemen. Hij wilde met de Gezanten handelen »als met zijn eigen volk, zonder eené achterdeur open te houden, alles uitstortende als in den schoot van "je beste en getrouwste dienaren.” En sour drukte in een onderhoud, dat hij later ! pr sonor, 17—61. 