Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
10. Jit*u vcrlangt oenc om»tandigc beschrgving dcr vrrMrhillrndc lotkstammcn , die dcu Archipcl U-xiiidcn dc stnutt van Singapocra ra diett van Liugga bewoiM^n, voomamtlijk met \rrmehling hunnrr AfkoAst, taal tn gcbruikcn. XXVllI VKAGEN. 11. Eciic dcrgclijkc beschrijving der Bajau's, Orang-laut, enz. , of in 't algcmceu van al die inlandsche stammcn, die den mecsten tijd op zee in hunne praauwen doorbrengcn, waar zij zich met de visclivaugst, tripangvangst enz. generen. 12. Men vraagt eene beschrijving der op vele plaatsen verschil- Icnde gebruiken en feestelijkheden, die onder de inlandsche bevolking van hct eiland Java, bij besnijdenis, huwelijk, begrafenis en dergelijke, plaats bebben , en waarbij vooral het onderscheid der standen veel in- vloed uitoefent. Dc Vorstenlanden komen hier minder in aanxnerking, daar zij in dit opzigt beter dan de aiidcrc Rcsidentien op Java bekend zjjn. 13. Welke zijn de volksvermakelijkheden der Javanen, zoowel die- gene, welke men overal op Java, of althans in de meestc residentien, aantreft, als zulke, die slechts aan enkele distrikten eigen zijn? Hoe hebben zij plaats? Wat is haar waarschijnlijke oorsprong? In hoe- ver kunnen zij geacht worden het eigendommelijke volkskarakter uit tc drukken? Feesten ab bedoeld in Vr. 12, zyn hier uitgezonderd, en de nteeH bekende der in deze vraag bedoelde volksvermakelijkheden komen, daar zij reeds dikwyls beschreven werden , thans voor die beschrijving niet meer in cene cerste plaats in aanmerking. 14. Welke zijn die zcden en gewoonten en de vooroordeclen der Javanen, wier kwetsing de Europeaan op Java, in zijn' omgang met den Inlander, niet alleen goedschiks kan, maar, tcr bevordcring der raeest mogelijk gocde verstandhouding met hem, ook daarcnboven zorgvuldig behoort te vermijden? 15. Er wordt verlangd ecnc zoo veel mogelijk voUedige beschrij- ving van het maatschappelijk leven in eene Javaansche dcsa of dorp- gemecnte. Onder anderen wordt gcvraagd : Welk onderscheid in rang of in rc^ten bestaat er tusschen de verschillcnde inwoners? Wie zijn do Sentana*s? Welke zijn de vereischten van geboorte of anderzins, oin het Bekclamt te kunnen bcklcedcn? Welke zijn do rcgten en vcrpligtingen van den B^kel? Hoc en naar welke n^gcls geschiedt dc vcrdccling der sawah's en andere akkergronden? Zijn dc akkergron- dcn gemcentegronden , of hcoft er ook particulicr grondeigcndom plaats? Waardoor is dit rcgt van eigendom dan verkrcgen? Waarin Inslaat hit parliciilici I'igcndomsrogt op hct water toi bewatering der VUA<ii:N. XM\ ah*»? Wcike iiiwoiHT'i zijii lot hct clocii van hconilioiiftUii vrrplitrt*' Wie ijjn daarvan uiticczonderd? Welk nnndecl verkrjjgcn zij, dir jcvm rgttvelden Utr bcarbcidin^ otitvanfren hcbUni, in den rijfttoo^«t? Wrlke rcgt«n hebbcn dc inwoncrs op de onbchouwdc of ioo<^*tuuimdi* woette gronden, die tot hiin dcsa beboorcn? Kan icmand door ont- ftinntng van ten gcdoelte daanran sich t-eiiig particulicr grondeigcndom , of eenig andcr voorrejrt, tcrwcnrcn? Hoe ni naar wclke ni;vli b<rfi dc repartitie van At op te bren^ne padj^g of landrcntc phuita? I)e beachrgving van dose en van alle nnderc mcrkwaardigo bijzon- ilrrfaedcn, die bet maaUcbappclgk Icvcu van cone Jnvaanaebe doq^gr- naceiite ktinncn scbetaen, vcrlangt men door cen statittiek van een d^ opgebclderd te zien, met opgnvc van dc di*sa en het gcwcAt, dat men bqnaldelgk op bet oog beeft, en welke afwgkingen daanan in andere gewestcn of desas oan den bcantwoortler bckend zijn. IIH tpreekt fta lelf dat men op dc kraait drr JavftAiuclie temicti. waar dir It pat koncB , grootea pr\j« ttelt. 16. Wordt gevrangd eenc naamrkemrige omAebrijvini; van alU zaleii. die door de priestera volgcna bet Mobnmmednanvbr rv^X wonlen lM>li!»t. 17. Uil welkc priestt'r* rijn «Ie prieUerraden tameniri'strld , en welke veiriscbten moetm r.ij lieiitten om tot Unlen van die mdrii te kuunen wonien lH*noemd? met op/avc boe en wnnr «lit in de ver- •rbillrtidc ttreken van Java fcrKrbilt? 1^. Onder de Jn\nnen leefden welecT atammen . die dezelfde taal •praken, maar licb vnn ben onder^ebeidtlen door bet Ijetraehlen van bijtonderc plegtigbe<U»n bij biiwelijken , gelKwrttn en fterf^avaUen. Mt-n normt uc Kalamj, IHiiQgir en (iailjak'ntati. In de Sattila PfadSta (art. 24) wordt vnn ilezi* stiimmen t'euoiu crit'gil tot opwekkinj;. niet i:»not'i lot l>evre«lii:inu' der nieiiwv^ien!»- hei<l. Maar dit blijkt er aliban* uit, d.it bet ondrr de njrrrin^ van p.%KOE-BOEWa!(fi den W*^ , noj: diT in<H iti» Hnanlii; «enl jfi^arbt te brpnlrn, ilat bet kind, ondcr <le KnhiM*f%, den »tint dts vmbT**, on- drr dc Pim^prt en Gadjakmatit^ tlien der moeder voltrt. l)e aanteekenini;i*n van moi'MER op «lal WetUxk (Tijilm-krifl ran \. /. Zi Mle Jaar^an^ , 1** ibtl), bi rlutlrn ««n.ue der rn^N ilo«u EArfLES, in lijne Ui*/>tftf ofJir,i^ t< r iird* ru«v!in**«'ftt" n\rrb-verin- gen omtrcnt den oor*pr<>iii: d«r K'.l.nu:'^. /.ij xrr-pitiibn n»« I *mI Itebt over bet onib^n^i-rp. XXX VUAGEN. Tijdciis do scheiding van hot Mataramsche llijk, waren dc Kalang's nog talrijk. De akte van verdeeling van het jaar 1755, w^staanelk dcr beidc Vorsten een getal van 3000 tjatja^s van den stam der Kalang^s toe. Dc iegenwoordige orde van zaken heeft de onmiskenbare strekking om de ineensmelting der opgenocmde stammen met de ovcrige Java- nen te bespoedigen. Wil men derhalve omtrent de Kalang's, Rng- gir's en Gradjahmati's berigten opzamelen, geschikt om de bestaande duisterheid te doen ophouden, dan behoort het ondenoek niet te worden uitgesteld. Het Instituut voor de Taal- Land- en Volkenkunde van Ne^l. Indie vraagt: a. Z^n heden nog onder de Javanen bekcnd de benamingen van Kalang^ Finggir en Gadjah-mati? b. Hoe groot is hun aantal in de verschillende provinden of dis- trikten van Java? c. Wat is de oorsprong dier stammen , ook volgens hnnne eigene overlevering? d. Wat was hun toestanc) onder de oorspronkelijke vormen van het Javaansch bestuur, bij voorbeeld, onder dc regering van den tweedcn Pakoe-boewana? Leefden zij toen in afzonderlgke dessa's, onder eigene hoofden? Waren zij aan bijzondere las ten of dienst- baarheden onderworpen? Oefenden zij bepaalde beroepen uit en wa- • rcn de overige hun verboden? e. Welke bijzondere plegtighcden waren eertijds en nu nog bij hen in gebruik, en wat is de beteekenis van deze? /. Wat is hun tegenwoordige toestand, zoo wel maatschappelijk, als godsdienstig? ff. Zijn zij van de overige Javanen door ligchaamsbouw en ge- laatstrekkcn onderscheiden ? 2i00 ja, dan zouden ophelderendc tee- keningcn belangprijk zijn. 19. Eene wetenschappelijko Verhandeling over de inlandsche mu- ziek op het eiland Java. 20. Men vraagt cenc zoo veiled ig mogelijke opgave der voorouder- lijkc wettelijke gebruiken , hadat , zoo als die bij de bcvolking in het gc- hicd dor Westkust vnn Sumatra bcstaan , en wel met verraclding van de oorspronkelijke spreuken , waarin die hadat vervat is, in de landtaal. VUAUKN. XXXI OUDHEIDkDNDK EN OESCHIEDENIS. 21. Gelyk Ofcnl clden, too wonlcn ook op Java, alt ovcrblgf- irli van vrocf^ert onbeachaafde of minder bcscfaaafde bewonert, eene nrtiigte uii vprschillendc steensoorten bewerkte voorwcrpcti gevonden, wtrr bcstrnimtng en fccbruik aU wapcncn , wcrktuigrn of grrerdarhap- pcti , in eeom igd waarop de hcwerkinic van mctalen nog iiiet be- kmd of algemcen ingevoeid waa, aU genocfpauim acker ktinnen wor- den aaogenomen. In den laatatcn iyd ia de aandacht ook op Java, meer dan vroe« fft, op dergeiyke, aldaar voorkoioende , overbl^CieU gevettigd. Ab boowttoflen en tot voorbereiding van een opaeilelgk onderxoek onitmil dii ondcrwerp wenacbi men te vememen: m. Wa£r die steenen werktuigen, wapenen enz. op Java, Somalra, Homco en Bali, of ook op andcrc eilanden onier Ooat-Indiiclie IW- aittingen , aU operbl^BeU temet rrotgert bercUtimg </ eertie beiehatimg Kntooden worden? Uaar CO in welke gvtlcelUn vooral op Java? — Ikvesiigt aich daarbij de opmerking, dat lij nict, of zcer icldcn, in hct ooatclijkc gnlrrlte van Java , dat ryk is in prachtige sUrenen gebouwen en bei*I- d«ti, voorkomen, en daarentegm in grootc roenigie gevonden worden in lie wefttelijke gedcrltcn, waar die oude overblgfteU van bouw- eu brrUibouwknnti onUireken? Zoo ja, welke redencn roeent men hier- %an tr kunnea geven? h. Welke zgn de vormen, nfnietingen en tlcmioorten dier oude werktuigen ena.? Waarin ondcrscheiden aich die ttcenen voorwerpen (wigyem^ immert, ^Ifti, awMCii, apeet' em pyipmuUm^ mei' eu ^pimMiee- mm em:, ems.) van defgelgke die nog by naburigc wilde volken in trvbruik ign, — en waarin koroen ig daarmede ovenvn? r. Urike ia de mrening van de inwonen omUcul hunoen oor- •prun^ en gebru'tk? Kennen xg aan die voorwerpen ook eenige kei* li^licitl en kraeht loc, of atellen ag hun beiit om aiidcre nrdcorn op tvfiiirin prgs? Zoo ja, welke xijii «lic r«len<*n? J. ()m]rr wclkr oni%Undigliedrii en bijxon<lerhedi*n , doitr lirhoorlijk ffrxMv hcbbende en vcrtrouwen %rrilifnrmlc o|>sjarrn i?i-^la.ifd , wrnliti XXXII VRAGEN. zij gevoiulen? In weiko lagcn? op wclke dieptc? met wclkc andero voorwerpen? enz. Zie 61, X van het Overzigt in het 2*** LeeL Men zie hetgeen de heer brumund schreef iu zijne Indiana, II, bl. 101 , en vcrder Tijdschrift voor de wis- en natuorkondige wetenschappen, uitgegcven door delate Klasse van het Koninkl. Nederlandach Instituat. Amst. 1852, DeelV, bl. lOG en volgg., en Nederl. Staats-Conrant van 5 April 1859, n<>. 81, Bg- voegsel, bl. \b en bl. 2a. 22. Men vraagt eene geschiedenis der Portugezen in den Oost- Indischcn Archipel, waarin voornamelijk in het licht gesteld worden de aard en de invloed hunner heerschappij in die streken, benevens de redenen van haar verval, en waarin al datgene wordtaangetoond, wat nog heden van dien invloed in iaal, zeden en gewoonten overig is, en in ecne eerste plaats ook dat gedeelte der bevolking wordt be- schrevcn, dat nog steeds naar hen genoemd wordt. Alle belangrijk« l)ijdragen ter beantwoording van deze vraag zullen welkom wezen. B K S (HI R IJ V I N (1 VAN EEN KALOERAHAN N1M>RDKR-AFDE£LINQ VAN UKT REU&NT8CI1A1* TJIANDJUEK. RESIDENT1R PREANGER-EEGENTSCHAPPEN. IMO. In de Bijdragrn tot de Tmi1-« [jtnd- en Volkenkuiidr vtn N. I., jaargmng 1852, dev\ I, nordt ondrr vnag 17 verlingd ettw xooverl mogrelijk vnUfdige besohnjving van het maat^rhapprlijk levcn in rrn Javtanitche deraa of dorpegenieente. Volgens hrt spraakgrbniik op Java is dease vraag (Nrnignna brperkt; immeni in dc Sundalandrn spreekt men van Java, als van fen gebeel ander land, rn d^ is ook het gemeenschappelijk leven van cen gehcel anderen aard. Het woord ^drssa*' of dorpsgrmecnte is dan ook in de Sanda- landen onbekend. In de overtuiging dat door de gesteUe vraag niet uitslai- tend bedoeld wordt een Javaansche deasa, doch dat daaronder ook kan worden begrepen de daannede in de Hundalanden hel naast overeenkomendc kaloerahan . sal ik trachten de in bedoelde vraag aangegevene pnnten op te helderen en te beantwoorden. en «el bepaaldelijk met bet rek king tot de kaloerahan*s der Noor- der afdeeling van het Regentichap Tjiandjoer , Residentie Prean- grr-Regentachappen , in welke afdeeling schrijver gedarende mim dhe jaren als Kontroleur bij de Landelijke Inkorosten en Kuitu* if werkxaam was. Het ermte pant ter beantwoording i»: 1 2 HE8CHRIJVING VAN EEN KALOERAHAN. "Welk onderscheid in rang of regten bestaat er tusschcn dc verschillende inwoners eener dessa?" Door deze vraag lettcrlijk te beantwoorden , zou geen duidc- lijk overzigt van liet maatschappelijk leven gegeven worden, daar het woord dessa (hier kampong) voor deze residentie te beperkt van zin is. Immers men kan met die vraag niet bedoeld hebben het maat- schappelijk leven van een twintigtal huisgezinnen , waaruit voor het grootste gedeelte de kampongs alhier bestaau; veeleer ver- meen ik, dat men op het oog heeft gehad de onderhoorigluiid van een Bekel, welke betrekking in deze Regent^chappcn niet bekend is. Bekel is echter ook maar in een gedeelte van Java de bena- ming voor Dorpshoofd: in vele residentien, zoo als ook hier, is hun algemeene naam Loerah, in Cheribon heeten zij Koewoe. Zulk een kaloerahan dan bestaat uit ^^n of doorgaans mcer kampongs, al naarmate de uitgestrektheid en volkrijkheid , en uit eenige gehuchten, tjantilan (Sund. babakkan). Uit de be- schrijving van zulk een kaloerahan zal dan tevens blijken liet maatschappelijk leven in een kampong. Tot verduidelijking der in de beschrijving noodwendig voor- komende namen van rangen, zal het noodig ztjn tot de hoogste Inlandsche betrekking in een afdeeling, die van den Regent, op te klimmen. E€n of meer kampongs (Sund. lemboer) met hunne babakkan wordt dan kaloerahan geheeten en bestuurd door een Ix)erah, die zijne bevelen ontvangt van den Lengser (Sund. tjSpPi, icmand, die alles met spoed, tjgpSt, doet), hoofd van de bale-bandong van het district. (Bale-bandong is de plaats, van waar alle bevelen uitgaan: het beteekent eigenlijk twee huizen, die tegenovcr clkander, met den voorgevel naar elkander staan ; roemah njang mengndep sama mengadep; Sund. pebandoeng-bandocng ; balt^ is een huis, dat niet gebruikt wordt voor huisvesting, maar tot het vcrrig- ien van bepaalde werkzaamheden , als: een kautoor). HKMIIKIJVINU VAN KKN KAL4»KtlAIUN. 3 Ik* iirfip«rr Ih cigtMilijk nirt^ niiiU'ri* clan clt* ovrrlm*iis;<'r \Tki\ (If* Im*v( Irn , oaii hem d(x>r dvn Tjamat voor cirii liot^nili I>r I>fifn«^r kriji^ zijiK* hrvrlrn vnn ileu Tjamat; tjamat is rrn vrrbastcring van \\vi Sund. M'mat rn hrtrekpiit frn Imni- ljo(<«pn ppfiiietjr. trr grootti* van vvn ?|)elcl, waarmedc f»rn |»i- Mngblail in den vnrm van cen lak wonit va^genpeld , om i*r wfti in te docn. I)r allrg()ri»clio lM*(c<*krni!i daarvan is dr volgrndc : als mm rrn pmngMod oprnit tDt fen xak , even als nirn wri prptT- liais]n« van pa|>ier roaaki, rn nM*n gcrft duraan gcrn vrrderr »trvighetd, dan zai dnr mk zich btj hrt vallrn wrdi*r ontvon* vm : t4!n eindr dit tr vcmrkomrn , ntcckt roan dairann nn tMunbonen apeld, 9(^mai. Evrn alii dir ii^nuit dieni om de nk i^rk tr maken, zoo dirnt ook dr Tjamat om hot DiMrict^hoofd , VVedana, ^tcrk tr maken. Ilrt ia dan drzelfdr per^oon voor den Wrdana, als de Pktih voor den Regent . cen peraoon , aan wien alle taken vmn het district wordrn opgfdragrn. In eenigzins uitgestrekti* diatrieten vindt men tvee of dn<* Tjimftt*s, die ieder hnn eigen deel vnn dr werknamliedcn in hel dvtrict hebbi*n (kmtjaroatian). I)e Tjamat ontvmngt Eijne bevelen van het Diatrictshoofd , Wedana, Mai. moeka« bet gelaat, zoodat de tjamat, lengner m loerah zijn ligchaam uitmaken. De titel van Wedana voor Dbtrietahoofd is ardert 1846 van Java in deie reddentie in- grTorid; vroeger hadden zij den titel van Kapala Tjoctak. Het Districtahoofd heeft een gemagtigde, Wakil, die door lr«i en onder zijn toexigt lielaM in met allr aangtJegenheden van de kofffjkultiiur. DtiEe pennmn i» echter niet officirel crkeiid: het Di5trictj»> hooftl draagi de geheele verantwoordeUjkheid voor sijne daden. De Wedana ontvangt zijne bevelen direkt van den Kegent. Voor de koftijkultnar aordt leder dintrict m troepen vrr derld. vaanran de hoofclen Patinggi h<*etrn: onder de Irvrirn 1 • 4 BESCHRIJVING VAN KEN KALOERAITAN. van ilczeii staaii Mandor's, hoofden van een bepaald aaiital koffijplantende huisgeziimen. De Patiuggi staat direkt onder de bevelen van den Wedana of deszelfs Wakil en heeft met de andere hierboven genoemde hoofden uieis te maken , als behoorende niet tot de koffijkultuur. De Loerah, ook wel in het Sund. genaamd Koewoe gede, heeft nog zijn Wakil's, Panglakoe, Sund. Koewoe l6tik, waar- van het aantal zich regelt naar de uitgebreidheid van zijn ka- loerahan. Heeft hij meer dan ^en kampong onder zich, dan is er in iedere kampong een Wakil, Panglakoe, Sund. Koewoe l6tikf die aldaar het gezag in naam van den Loerah uitoefent. Niet alle kampongs hebben tjantilan's of babakan's; men treft er aan, waar de tjantilan met de kampong, waartoe zij behoort, in^^n is gesmolten en slechts 66n groote lemboer vormt. In iedere kaloerahan is verder nog e^n of meer Amil's of Lebee's (dorpspriesters) , toekang mengoempoelken hasil boeat di kassi sama ketjil dan miskin. De werkzaamheden van den Amil of Lebee bepalen zich even- wel niet alleen tot het verzorgen van behoeftigcn, maar hij is daarbij nog belast met de regeling der huwelijken , namelijk ora te onderzoeken of er geen beletselen tegen een voorgenomen huwelijk bestaan. Na zijn onderzoek wordt het huwelijk door den Districts-Pengoeloe voltrokken. De werkzaamheden van den Lebee zijn al verder: het verzamelen der padie zakat; een belasting, bedragcndc; een tiende van den oogst, en waarvan alhier een klcin gedeelte wordt aangewend tot instandhouding van het Inlandsch hospi- taal te l^iandjoer, terwijl de rest onder de geestelijkhcid ver- deeld wordt; het verzamelen der bras pitrah (zakat zaum el fitrah) , een be- lasting , bestaande uit een onbepaalde hoeveelheid rijst , die door iederen Inlander tusschen den "25*^^ en 30*^^ der maand Ramelan betaald moet worden en welke verdeeld wordt onder de goes- RKS<'I1IIUV1N<& VAN KKN KAI.OKKAIIAN. h trlijkhrici. DoorpiaiiM iMnlniairt dir luK^Vfc'llicid vcu Iwlok (liaUi* Llap{ienlop) d. i. ± vvn kattir: hrt rrftelrn Avr 8<*dckah'?: hot h<*l|N*n vcrzaint»lrii dcr padif tjcwkr voor dm Regent: het ten uitvoor brrnpt»n van l)evelcn met betn*kking tot den landbouw, die no^ onbekend /ijn hij de bi*volking, bijv. het aanleggen eener nieuwe waterleiding ; het planten van vcwr de hevolking, waarover hij gesteld 19, nieuwe gcwamen; in ^n woord, werkz-iamheden, die bij zijne lievolking nog onbekend zijn ; eindelijk ii« hij nog Mtk»i met de aangiften van geboorten, huvebjken en !«terfgf*vallen , en de zorg voor de behoorlijke opkomtti der ouden< met hunne kinderen naar de inentingn- plaatsen. Yerder vindt men in uhIou* kalocTnhnn eenige pantjalangi*, policiedienarcn, en ern nehrijver In een van de kaWrahanM . waarvan door mij een iitatistiek is opgemaakt en die hierbij in gt*V(N*gd. vindt men nog een Pengocloe, (niet te verwarren met den lVngoel<K»-I>ijitrikt, wairvan er »l<Tht5 ^en in ieiler diiitrirt ii*) , een Kalipah. (\Va- kil-Pengoeloe) . en een gekommitteenle , Mht^t met het opzigt over «le wegen : van d<*7^ laatttte perKonen in er gewoonlijk e^n in irder di!«triet. Draw ondenK;heidenc rangen dan n»eapitulerende , meet men in ii'dere kaloerahan aantreffen de volgende: liOerah, I^engaer (de VVakil namelijk van den li^ngst^r op de hoofdplaat^ van het district) . Panglakoe , Pantjalang en Lcbee of Amil ; en kan men daarin nog aantreffen: l^amat, Patinggi, Mandor, Kommetir djalan, schrijver, Pengoeloe en Kalipah. Het onderaeheid in regten voor de leden van het dorpebestuur , PangkatB, regelt zich naar de rangen en bestaat bijna uibil at- tend in het rejrt : op een aandeel in de padie tjfH*ke voor den lioermh. I^^igser, Pantjalang, l)j(N*roeto<'li!«. Tjamat . Patinggi en Komroetir-djalan; op procenten voor de kofKjleverantie voor den lioerah. Pa- tinggi , Mandor en Tjamat : 6 IJESCUUIJVIXa VAN EEX KALOEllAIIAN. op ceil aandeel van de padie zakat en pitrah voor den Pengoe- loc, Kalipah en Lebee of Amil. Daarenboven hebben deze Pangkats nog regt op een zeker aantal fiahajats, zijnde menschen uit de kaloerahan, die om niet gedurende eenige dagen bij de Pangkats werkzaamheden vorrigten en in den regel om dc vijf dagen verwisseld worden. Do overigc ingezetenen eener kaloerahan worden verdeeld in orang boemie (Sund. tjatjah bakoe), menschen dddr geboren of die reeds sedert een reeks van jaren daar gevestigd zijn; me- noempangs, menschen van andere plaatsen afkomstig, en bonia- ga's, nieuwe aankomelingen. De twee eerste klassen van menschen zijn in den regel dienstplig- iig, behoudens de nitzonderingen, later in dit verslag voorkomende, tcrwijl de derde klasse, boniaga's, naar gelang zij al of niet behoef- tig zijn , langer of korteren tijd van diensten worden vrijgesteld. De leden van het dorpsbestuur worden doorgaans uit de boc- mies, soms ook wel uit de menoempangs, gckozen. Verdere verdeeling, met betrekking tot de hecrendienstplig- tigheid, zal lat^T, bij dc behandeling van dat punt, worden op- gcgeven. En hoewel, met uitsluiting der Pangkats, de overige ingeze- tenen regtens alien gelijk zijn , zoo oefenen ook hier langgeves- tigden, ouderen, vermogenden en zij die sawah's bezitlcn, eenig gezag uit over , en hebben eenigen invloed op nieuwelingen, jongcren , minvermogenden en lien , die geen rijstveldoii in eigen- dom hebben, zoo als dat overal plaats vindt. "Wie zijn de Sentana's?" Eigenlijkc Scntana's vindt men in de kampongs zeer zelden, want daarvoor moet men van goede afkomst wezen en den titel hebben van Asep, Oedjang of Agoes. In de kampongs worden Sentana's genocnid de zonen van tcgenwoordige of vroegcre Hoofden, die zich onderscheiden door vlugheid, verstandsontwikkeling (pinter), vn goede klecding. Krijgen deze evenwel eene betrekking, dan maakt de naam van i^'kintufia plaats voor den naam van hun nieuw ambt. IlKSi'llUIJVINU VAN KKN KALOKUAIIAN. i •*\\Vlkir atjjii (Ir vrifiM'hUMi vail tri*hoort<» of amier/iiiit om lu-t IxH*nihaiiiht iv ktiniitin iMrklerdcn?** I)i* Krkel op Java wonit in <*('ii<* vrrf^adt'riiig der iiigczetcncii >un ct*ii Avjm, inct*KUil oiuicr voorzitter»clui|) van den kontroleur drr afilcoling, d(K)r dv. ingr/ctoncn z«lvcn gekrasrii. Dii is in dr Sunda*landc'ii hot ircval nirt: alle )uK>{iit*n worden door hct bnogrre l)cstuur, zoiidcr m<Hi(*wcrking der iiig<'Z<7tcni*ii, aAngn- stcld ni onUlagen. Ik U'trckkinsr van Ijocrili ataat dan ook hit*r v(^l minder in aanzien dun die van Bekcl op Java. IVpaaldr vcnischtcn van (rt'lKX)rt«* limtaan nit*t; icder kan Loenh wonicn, »x) hij maar de g<^schikth«id hi*cft om die be- Irrkkiiig waar te nemeii. Ilet Imn?! duii V(K)rnanirlnk uf \ati de ki'Usi van het l>i}(tricU- hfMiid« dir l)ij vacatuns imtmuhii V(K)r die betr(*kking voordraagt. Uourgaann lK*)Ki;ilt zicli d(*zt* keu.s tot den Panglakoe, omdat die prnoon in zijiie lietrckking de wcrkscaamiu^en rt*i'd5 he^'ft l(*e* ren kennen. Ilc*t ecnige \ cmsc'lite Viior d« /e U'trckkiiig i», dat men be- krnd 15 met de werkzaamlih«*deii , fan een g(N*d gt*drag, van grmiddriden leeAijd en e^MiiLfzins bemiddeld, bijv. door het bc- Zit Tin hamah*3. ten ciiide het pre.^^tige voordie lH*tn*kking eeni- grrmate U* verhcM>i:t'n , te meiT daar de vcKinU^eU'ii , aan dexc lie- trekking verlKHidrn. van geeiii* Im t<M*keni.4 7.i|n. •*\VeIke zijii df njrleii en vvrpligtingen van den L^ienih?** lie regten van den l^tM'ruh Kijn zetr U*{MTkt, uU zijnde hij riecht,«» Ix'lnst met het doen uitvcMTen der U-^rlen, hem van ho(>- grr hand gegrvcn. IIij hf*cfl het regt iiiet om (igenc birvelen nit te vaardigi*n, al« aUeen die, wrlke in betrekking <t«an tot het bevmken en onderhouden xijner kaloeralian. Ifitdrijven en overtredingen heefl hij het n*gt met te vtraflen. mimr hij moet dc grarrc«ti*<*rdi n of b(*klaagden aan het l>i:itrirtAhoofd uitle\'ert*n. I>e rcgt4*n nirt betrekking tot de inkom^ten vn voordeelen , aan deie lietrekking verlmnden. zijn : 1®. het regt *m\ zijne stanairs, tot huog»t4'n» vrne uitgtYtrrkt- )Hi«i van drie Uiuws . te d<H-n iM-werken door •mdrrhoorisrrn. diu 8 BESCHRIJVING VAN EEN KALOERAHAN. daii vrij zijn van heerendiensten, doch niet van kultuurdien- sten en het onderhond der wegen. Voor die bewerking is de Loerah verpligt aan de bewerkers bij den oogst af te staan dertig gedengs (bossen) van de tjaing van 200 gedeng of 1000 kattie; 2°. is de Loerah vrij van het opbrengen van ^ zijner sawah's voor tjoek^ aan den Regent , voor zoo ver de opbrengst minder bedraagt, dan acht tjaing padie; van het meerdere moet hij twintig gedeng per tjaing opbrengen , dus de gewone belasting ; 3°. heeft de Loerah een aandeel in het ^ der door den Re- gent geheven wordende padie tjoek^; 4°. ontvangt de Loerah 2^ duit van iedere pikol koffij, die door de koffijplantende huisgezinnen van zijn kaloerahan geleverd wordt ; 5°. ontvangt de Loerah 1 dait van iedere uit zijne kaloerahan geleverd wordende koffijzak. De Loerah is verpligt zijn kaloerahan goed te bewaken en te onderhonden; te zorgen voor den geregelden en gescliikten aanleg zijner kampongs; de bevelen, die hij ontvangt, naauw- keurig na te leven; te waken voor de policie; te zorgen voor de gelijkmatige verdeeling der heerendiensten; aanteekening te houden van geboorten, huwelijken, sterfgevallen en echtschei- diiigen in zijn kaloerahan, waarvan hij iedere maand verslag uitbrengt aan zijn Districtshoofd , even als de Lebee of Amil dat doet aan den Districts-Pengoeloe ; eindelijk moet hij zorgen voor de tijdige bewerking der sawah's. "Hoe en naar welke regels geschiedt de verdeeling der sawah's en akkergronden ?" Door het in deze residentie vigerende individueel grondbe- zit heeft geen verdeeling van sawah's en akkergronden plaats. Ook de in de volgende vraag bedoelde gemeente akkergronden bestaan hier niet; het zijn in den regel particuliere eigendommen. Met betrekking tot het landbezit worden de sawah's alhier verdeeld in sawah toeroenan en sawah tjarik of keprabon. Van de ecrsten is het bezit in voUen eigendom, van de laatsten sslcchis in vruchtgebruik. Deze laatstc soort vereischt eenige toclichting. RK8C*llitlJVlN(; VAN KKN KALOKUAIIAN. 1^ l)i- InlainUche hoofdcii in dezt* rcMilciitii* gciiietfii gix*ii bf*- midigirig vin Gfmvc*riii*inriit.s\ir*gp, d(M*h V(H>rzicn in liunne be- hcN'ftrn door hc*t g(*deelte dat /.ij vati d<* d(K»r den K(*£rt*nt ge- hrven mordvndc belasting (tjoekr) ontvangen en diMir dr huu van hrt (fOUTeroemcnt toegrkendc kultuurprocentrn dtr koffijlo- vtnintie. Voor de belangrijke uithn^iding der koflijkultuur, uelke in liU*re jarcn in dew. btreken heeft pUaUi g(*had, waren dan ook dr inkomsten der Iloofden Z(*er gering: daarbij had de rijittliouw in vcrrc na uiei die uitgi*bn*idheid van heden, en washetdeel, dat bun daarvan tockwam, van neinig of gcen In^Ung. Om hun in hunne b<*hoeften te gemm*t te komen, werden dan o|i laai van den Rcgt*nt een groot oantal velden ini<awhh*fi hcr»cliaprn en dezc onder de Iloofden vcrdeeld. of liever in vnichtgcbruik toegekend aan de verMrbillcnde lietrekkmgen. Voor de jaarlijkitche bt;werking dier hawah*a werden aan de Iloof- den ecu zeker aantal hui.Hgezinnen , Panoekang:* genaamd. vo«>r \ui toegcvot^gd. Die Panockangs genoten hiervoor vrijtftelling van heen-n- docb niei van kultuurdiem^t, terwijl hunne voonieelen lM*tfton- den in hrt | der netto opbn*ngtft van den door lien bewerkten grond. Die nwab*8, door de geroeenten koitteloos ontgonnen ten ge- bmike banner eigenc boofden en erfelijk gemaakt in de ver- fchillende betrekkingen , bt^ntaan nog en maken nog altijd een grdreltc der inkomaten van de betrekking nit onder den alge- Bvfnen naan van Keprabon. Op deie uitzondering na rjjn alle eawab*8 toeroeiian, d. w. z. la ToUen eigendom van {Mrtikulieren. **Waftrdoor b dat regt van eigendom verkregen?** IKt regt ia gebeel volgens het Mobanini«*daanache n*gt ver- krrgm, door het erfregt (el ferail), door koop en verkoop {v\ faai) of door ontginning %'an nog onbelmumde gnitidrn (el f4iigla}. Ik darf cchter niet verzi*keren dat alle toenHiian*ii op dt- ttlUc rrgtmatige mjze xijn \erkn*gen. Ook liM*nn zullen vrl 10 UESCIIRIJVING VAN EEX KALOEUAIIAN. rnisbruiken ingeslopen zijn, waaraun de klcine man, tegenover zijne hoofden, altijd bloot staat. Onder de eigendommeii van Regenten en andere hooge In- landsche ambtenaren zuUen nog wel sawah's worden aangetroffen , waarvan het regtmatig bezit niet zoo duidelijk te bewijzen is. **Waarin bestaat het particulicr eigendomsrcgt op het water tot bewatering der sawah's?" Voor het grootste gedeelte worden de sawah's bewaterd door waterleidingen , die deels door den Regent met behulp der be- volking, deels door de bevolking zelve zijn aangelegd. De door de Regenten geheven wordende belasting, tjoek^;, is voor hen een spoorslag om de ontginning van sawah's daar, waar dit door waterleidingen mogelijk kan worden gemaakt eu de sterkte der bevolking het toelaat, te bevorderen. De verdeeling van dat water over de aan de leiding grenzende sawah's is opgedragen aan den Pengoeloe , en de verdere zorg daarvoor aan den mantrie oeloe-oloe. De sawiJi's, die in dezc verdeeling vallen, hebben dus evcnvecl regt op dat water. Er bestaat evenwel ook een partikulier cigendom van water tot bcw^atering van sawah's. Dit regt is op de volgende manier verkregen : lemand wordt door ontginning van nog onbenutte gronden meester van dien grond en wil dien in sawah's herscheppen. Tot dat tinde legt hij , zonder medewerking van anderen, een water- Iciding aan, waardoor hij het water uit een rivier, beekofwel op zijne nieuw ontgonnen velden brengt. Hij mag echter geen water aftappen op plaatsen, waar dit voor reeds bestaande Gou- vcrnements- of partikuliere slokkans benoodigd is. llceft hij op boven beschreven wijze water op zijne velden gebragt, dan is dat water zijn eigendom, en kan hij het, na gemaakt gebruik, wegschenken of verkoopen. De koopcr heeft dan het regt niet om dat water weder aan anderen te verkoopen ; bij overvloed en na gemaakt gebruik blijft (lit regt aan den oorspronkelijken eigenaar. **\Vrlkeinwoners zijn tot het doen van heerendiensten verpligt?" BESCIIRIJVING VAN EEN KALOERAHAN. 11 Met betrekking tot de heerendiensten wordt de bevolking verdeeld in: tjatjah bakoe, landbouwers, die in het bezit zijn van sawali toeroenan en de kern der dessa-bewoners uitmaken; inenoempangs , gehuwde menschen van andere plaatsen afkom- stig, doch die zicli reeds sedert eenigen tijd in de kampong hebben gevestigd; boedjangs, ongelmwde mannen, bij anderen inwonende, waar zij voor den kost werk verrigten; doeda's , weduwnaren ; djompo's, ouden en gebrekkigen, en boniaga's, nieuwe aankomelingen in de kampong. Oorspronkelijk berustte de dienstpligtigheid op het grondbezit, en werden alle werkzaamheden uitsluitend verdeeld onder hen , die eigenaars waren van velden, tjatjah bakoe. Langzamerhand echter geraakte het grootste deel der sawah's in handen van hoofden en nabestaanden van den Regent, en moest men in het daardoor ontbrekende aantal dienstpligtigen voorzien , door ook de menoempangs , onverschillig of zij al dan niet velden in eigendom bezitten, tot die diensten te verpligten. Volgens de oorspronkelijke instelling waren zij slechts helpers, die alleen bij groote werken een gering aandeel verkregen. Van deze twee soorten mag zich niemand aan den arbeid ont- trekken, doch is het veroorloofd dat zij een andcr in hunne plaats voor de werkzaamheden doen opkomen. De boedjangs deelen niet in den verpligten arbeid , tenzij daar- toe door hun meester, djoeragan, gelast. Doeda's genieten tijdelijke, geheele of gedeeltelijke, vrijstelling van arbeid, indien zij geen volwassen kinderen hebben. Djompo's zijn geheel vrij van alien arbeid ; en ook de boniaga's worden, naar gelang zij al of niet behoeftig zijn, voor langeren of korteren tijd van diensten vrijgesteld. In den regel nemen echter alien, kinderen en vrouwen zell's niet uitgezonderd , uit vrije beweging deel aan den koffijpluk. Een andere definitie van dienstpligtigheid, mij door den Re- 12 BESCHRIJVING VAN EEX KALOERAITAN. gent van Tjiandjoer gegevcn, komt in de meeste opzigten vrij wel overeen met het hierboven aangegevene, hoewel daar niet die indeeling der ingezetenen geraaakt wordt. Zij komt namc- lijk hierop neder: Tot het verrigten van heerendiensten zijn verpligt alle in- * gezetenen van een kaloerahan , die eigendoramen hebben en die niet begrepen zijn in de nader op te geven uitzonde- ringen. Tot deze eigendommen worden gerekend: vrouw, kinderen, ondergeschikten , sawah's, buffels, pedatties en kampongs. Dit zijn de vereischten, roekoen, voor een man, om hem heerendiensten te kunnen opleggen. Naarmate men 66n of meer dezer roekoen's , in de hierboven opgegcven volgorde bczit , worden de gevorderde diensten zwaarder. Een man, die al deze roekoen's bezit , wordt gcmblang, Mai. boeled, rond, geheeten, zoodat er nicts meer aan kan wor- den toegevoegd, maar ook zijne te prestcren diensten zijn gemblang, zijn rond, dus het zwaarste. Van het verrigten van heerendiensten zijn uitgezonderd alle pcrsonen, die eenig gezag uitoefcnen, vrouwen, ouden en ge- brekkigen, kinderen beneden de veertien jaar; personen, die al de hierboven genocmde roekoen's missen (orang miskin): verder zijn nog vrij de orang pawon, dat zijn menschen, die bij de verschillende hoofden voor cene b(;paalde huisbezighcid in dienst zijn, tegen eene belooning, als kok, staljongen, enz. De Rahajat, menschen die bij de Hoofden in dienst zijn zonder eene bepaalde bezigheid en de eene maand houthakken , de andere maand bijv. sawah's bewerken voor die hoofden, zijn vrij van heerendiensten, uitgezonderd van de koflijkultuur, en hot werken aan de wegen, waarbij zij op hunnc beurt ook moeten opkomen. Dit zijn de regels, volgens welkc de menschen al of niet heerendiensten moeten prestercn; evenwel wordt deze regeling zelden zeer naauwkeurig gevolgd. Als er een wcrk is, dat s|)Oc- (lig af moet gemaakt worden en waartoe vrel raenschon • noodig llESi'llKlJViNti VAN KEN KALOKKAIIAN. \l\ zijn, dill word<'ii nude licdrn , die* ii()<r W(*rk(*ii kuiineii. iSieiid. klowong, rii kiiulen*ii die, luiewel beiu'deii de vetTlien jarfii, toch renig kleiii werk kimnen vrrrigirn , 8<M'nd. kridnii , (*ii armc lirdm, die geen der bovengenoemdc* roekocnK liezit(<'ii, Soetid. gorol, tc luilp gerocpen. "VVclk aandecl in den oog?t vcrkrijgfii zij. dir, rclfgcen rij!<t- Tetden beadttende , die voor anderen bfwerken ?'* Voor dc bcwerking van sawahvclden wordt door den eigenaar in den regcl aan dm bewerker afge«taan [ der nett(>-opbreng*t, wmnnerr de zaadpadie , gereedschapiien en het ploegvee door d<*n cigenaar der velden vrrstn-kt worden, en J wanneer de bfwer- king met eigen gereeds^chapix-n en ploegvee* ge^chiedt, terwijl de zaadpadie dan ook door den eigenaar wordt ver>trekt. In beide gevallen wordt de belaiiting, tjoeke, vooraf van de hruto- cypbrengsl afgetrokken. Vele eigenaam van nawairs verhuren hunne velden voor een oogst en bedingf*n dnarvoor dan eene ho(!veelheid padie, onver- nchiUig wat de opbrengyt van den oog^t zij. Uit (|uantum ver- •cfaill natuurlijk naar gelang der meenlere of mindere vnicht- baartieid der saw all*? en de meerdcre of mindere gemakkelijkheid voor het tnni«|X)rt. Zelden lehter bedraagt dit meer dan 2| en Binder dan 1 tjaing per l)ouw, gi*middeld overeenkomendc met de belli tot het een vijfdc van den oogst. **Welke regten liebben de inwonem op de onbebouwde of SEfKV grnaamde woeitte gronden, die tot hun de«sa behooren?** Dr onbebouwdr gronden, tegallan , die rondom een kam|w>ng liggen, zijn de harim (katarikan) van de kampong; de inwonrrn kunnen de uitgi*>tn!kthetd daarvan naar willckeur ((tellen, mtt?* zij niet in het n*gt van anderen komen. Die velden zijn eom- muniaal cigendom en kunnen dcxir de kampongl)ewoner9 , met toestemming van den I^oenih . Ix^plant wortien. Zij kunnen niet van de kampong, woartoe zij behoon'n. vervreemd worden door terkoop als anderzin!i. doeh het overjarig<» plantj^xn . aU vnieht- boomen , Immboe enz. blijft het eigendom van den eerrten ont- ffinner en mag door dezen wonlen verkm-ht of weggesrhonken. 14 BE.SCHRWVING VAN EEN KAI.OERAnAN. J)oor het hersclieppen dczer onbebouwde veldcn tot sawah's, verkrijgt dc ontginner daarvan het regt van eigendom. Zoo lang er niets op dien grond geplant is, zegt de kleine man (tjatjah) harim aing , mijn harim ; heeft hij er wat op ge- l)laiit dan zegt hij taimeh aing. "Kan iemand door een gedeelte daarvan te ontginnen zich eenig ])articulier grondeigendom of eenig ander voorregt verwerven?" In het vorige antwoord is dit reeds aangetoond met betrek- king tot de onbebouwde gronden, die om de dessa's liggen. De onbebouwde gronden , die buiten den harim der kampong? liggen, zijn tannah moebah, hakoelah, Allah poenja. leder die wil kan zich daarvan een decl toeeigenen door bcplanting. Ook liier blijft het overjarige plantsoen het eigendom van den onU ginner. Is de beplanting slechts tijdclijk , bijv. door het aanleg- gen van tiparvelden, dan wordt na den oogst de grond weder moebah. Wordt de harim of hakoelah in sawah's herschapen , dan moct de eigenaar reeds van het eerstc jaar af de zakat opbrengen, tervvijl hij drie jarcn vrij is van tjoeke; van tipar- en gaga- velden wordt dadelijk tjoekd en zakat gehcven. Ten slotte wordt hier nog bijgevoegd de statistiek van twee kaloerahans uit de Noorder afdeoling van Tjiandjoer, voornft- mclijk met hetrekking tot de verdceling der huisgezinnen en hunne hecrcndienstpligtigheid. 's Gravenhacre , 13 November 18fiO. ii. w van makle. STATISTIEK eenek kaloebahan, oelegek in uet district Tjikondano, reoentschap Tjiandjoeb, besidemtie Prean- OER-ReOENT8CHAFFEN. De kaloerahan Tjiboentoe bestaat uit de volgende kampongs: 10. Tjiboentoe, met 3 babakkan's, geheeten naar dekampoiig, waar toe zij behooren. 20. Seda, met 2 babakkan*8. 30. Siangsana. 40. Tjirenjom, met 2 babakkan's. 50. Rarag, en 60. Sinangsarie, met 4 babakkan's. Deze kaloerahan telt 117 buisgezinnen , met 639 zielen. Onder deze 117 buisgezinnen zijn er 24 van Hoofden en 28 yan oude lieden, gebrekkigen, orang pawon en rahajat. De 24 Hoofden zijn : 1 Loerah , 1 Ldogsdr, 6 Panglakoe's, 4 Pentjalang, 3 Amil's, 1 Gekommitteerde voor de wegen, 1 Palinggi, 2 Mandor's, I Tjamat, 2 Schrijvers, 1 Pangoeloe en 1 Kalipah. • Zij zijn gevestigd als volgt: Te Tjiboentoe: 1 Loerah, 1 L^ngs^r, 2 Panglakoe's, 1 Pentjalang, 1 Mandor en 1 Amil. u Seda: 1 Panglakoe en 1 Pantjalang. // Siangsana: 1 Schrijver. // Tjirenjom: 1 Panglakoe, 1 Pantjalang, 1 Gekommitteerde voor de wegen, 1 Tjamat en I Mandor. // Karag: 1 Panglakoe en 1 Amil. If Sinangsarie: 1 Panglakoe, 1 Amil, 1 Pantjalang, 1 Patinggi, 1 Pengoeloe, 1 Kalipah en 1 Schrijver. Van de 117 buisgezinnen zijn de 52 hierboven genoemden vrij van hot verrjgten van beerendiensten j de overige 65 zijn ingedeeld als volgt: Voor de koffijkultuur 50 buisgezinnen. // bet onderhoud der woningen, beboorendc tot den Dalcm van den Regent 6 // u de steenbakkerij . . 2 u II II kalkbrandcrij 2 // u bet bezetten van waclilbuizen 2 // // de bewaking van bruggen 2 v >i II II der Pasangrahan 1 // 65 buisgezinnen. II 94 // 131 // 106 // If 11 u 13 9 15 // It 28 II 26 II 45 M It 44 u 54 II 61 II II 36 II 29 II 51 It u 32 II 35 II 47 U II 49 II 44 II 67 It STATISTIEK. van de kaloeraiian Tjinangsie, geleoen in IIET DISTRICT TjIK ALONG. Dezc kaloerahan bestaat uit de volgende kampongs: lo. Tjinangsie met 46 huisgezinn. met 85 maun., 110 vrouw., 123 kinder. 20. Tarie Kollot // 54 30. Passir Waroe // 7 40. Batoe Koeroeng..// 13 50. Bodjong menteng// 27 60. Tjilcmat, 11 19 70. Tjipedjgh 11 19 80. Tamp^leh w 31 De kaloerahan be- vat dus 216 huisgezinn. met 379 mann,, 442 vrouw., 515 kinder. Onder deze 216 huisgezinnen zijn er 103 van Hoofden, gebrekkigen, orang pawon en rahajat. De Hoofden zijn : 1 Loerah, 2 Mandor's, 1 1 Panglakoe's, 5 PentjaUng'a, 2 Amil's, 2 Wakil's patinggi, 1 L^ngs^r, 1 Sergeant Pentjalang; te sa- men 25 Hoofden, die gevestigd zijn als volgt: Te Tjinangsie: 1 Loerah, 1 Mandor, 2 Panglakoe's, 2 PentJalaDg's, 1 L^ngser, 1 Amil. // Tarie Kollot: 1 Mandor, 3 Panglakoe's, 2 Pentjalang's, 1 Amil, 1 Wakil patinggi. // Passir Waroe: 1 Panglakoe. II Batoc K.oeroeng: 1 Panglakoe. // Bodjong menteng: 1 Panglakoe, 1 Pcntjalang, 1 Wakil patinggi, 1 Sergeant Pentjalang. // Tjilemat: 1 Panglakoe. // Tjipedjch : 1 Panglakoe. // Tampcleh : 1 Panglakoe. Van de 216 huisgezinnen zijn de 103 hierbovcn genoemden vrij van heerendienstcn ; de lesterende 113 zijn ingedceld als volgt: Voor de koifijkultuur 84 huisgezinnen. Ocpatjara voor den Regent 1 huisgezin. Voor de kalkbrandcrij 4 huisgezinnen. // hct bezcttcn van wachthuizen 3 // » bewaking van Gouvernements-gebouwen 2 11 Pedattie voerders 6 11 Voor het veivocr van reizigcrs en goederen 6 // Timmerman voor dc Pascban te Tjiandjoer 1 huisgezin. Onderhoud van wcgen 4 huisgezinnen. Lahar pi adjoerit ^ 1 huisgezin. Een man en cen paard voor een oppasser 1 // 113 huisgezinnen. ^ leder Pradjoerit heeft 2 huisgezinnen om zijn huis, sawali's enz. in hot district van waar hij afkomstig is te bewaken en te bewerken. iiKinnntT de jageu. f an df*xrii gcleonlni (»hc>iitalii«t zijii oiis* tot dusverre nirt \v\c hiponiefhitlvn lN*kciHi. In het uaii oii/e lonrni wellM^krnde wcrk van Valentrn * viiidcii \iij omtn^nt hem XM*r wdnig o|i<(ct4*t- kcnd. btjv. dat liij in hct jaar 16G3 reeds in Perzie wan, nid dm rang van Onderkoopman, vn alduar tot aan iiet jaar 1696 van tijd lot tijd hc*eft vertoi*fd • omtrcnt wrlkc lijd hij aldaar in drn rang van 0|)|Mrrkoopman in ovrrli'drn. Vrrdcr , dat hij zctr inrairn wait in dv Oudr en llcdendaagschc Oostcrschc talen, ni vooral lerr was bodreven in de kennis van hot Sanscrit , *'dr ■Kxdertaal drr Ilrdendnagschr Oostrrvche talen.'* Van zijno wcrkzaamhcden girft hij e<'n vervlag in dc "IV^schrij- ▼ing van de overblijfjM*h*n van Pmcpolin en het Palein van Ikriii9«** zoo als het in het jaar 1G9«) do(»r de Jagrr l)czigtigd if. In N'ieuwenhuisi "Woordenboek van Kumiten en Wetcnucliap* prn *.** ecn irerk, dat ruim e<*ne eeuw na Valentjn op nieuw •rid uitgegeven — \inden wij iN'tnkkelijk nog mwr over dr- arn grlernle • flie daar al^ vreem(lf*ling voorkomt. Men ler^t nvrr hrm het volgende: **IIerlx>rt de Jaegi*r. iKikter en Natuurkundig Ketziger uit ^dr 17' ocuw, werdt in Inda»tan in llollandsche dienrt grbruikt "in 1666, to<'n hij naar Ritavia vtrtmk om aldaar de genees- **konit nit te rx-fenen en rjeh aan de beoefening der Natuur- > Vtlrntyo. Owl- m Niruv (Kttlndir. V drrl. I M.. M 220. 24«* * !li(«««tiliuu . ^oordniUiek i jn Kuo»trii rti MrlmtrlMpprti llmirn. w m rfkt m %^m<rtd«ftl tin, I8M. V tWI. bl. TB 2? 18 HERBERT DE JAGEK. "lijke Historic te wijden. Er bestaan slechts weinige narigten "omtrent dezen geleerde, welke zeer bedreven was in de Oos- "tersche talen, volgens getuigenis van Chardin; het jaar van "zijnen dood is onbekend. "Men heeft van hem drie beschrijvingen : over den Indigo, "over het zaaijen en over de Coutchou, geplaatst in de Men- "gelingen der Akademie van Natuurkundigen , 1683 en 1684; "benevens ecnige brieven, gerigt aan den beroemden reiziger "Rumph en door Valentyn * in zijn India Litterata bewaard/* Ziedaar alles wat wij gelegenheid gehad hebben over hem tc lezen ; wij vleijen ons dat het niet geheel en al van belang oiit- bloot zal geacht worden mede te deelen wat wij over dezen zoo verdienstelijken geleerde hebben opgeteekend uit de Notu- len der vergadering van 17° der voormalige Oost-Indische Com- pagnie en datgene betreft wat zijn vertrek naar Indie vooraf is gegaan. llerbertus de Jager werd te Zwammerdam geboren; hij stu- deerde aan de Hoogeschool te Leyden , op de beurs van Purme- rend, in het jaar 1657, toon hij zich met het verzoek aan dc Bewindhebberen der Oost-Indische Comp* wendde tot beko- ming eener subsidie tot voortzetting zijncr studien , om later als Predikant naar Inditin te vertrekkcn. Bij resolutie der vergadering van 17° van den 10 April van genocmd jaar, werd hem zijn gedaan verzoek afgeslagen. Uen 18 April van het volgcnde jaar verschenen in de voor- noemdc vergadering de Predikanten Irhovius en Coop k Groen, als gecommitteerden uit de klassis van Amsterdam, om namens deze den student de Jager aan de Bewindhebberen op het emstigste aan te bevelen en tevens te vcrzoeken, dat daar de tijd van de bcurs, waarop hij te Leyden van wege de stad Purmerend stu- l Michael Bernard Valentyn. Zie Gatalogus der werken over Nederlands- Indic, van Fred. MuUcr, 1854, biz. 74, N« 1129. HBRBKBT DE JAOEtt. 1^ ttoenle, bijiu ge«indigii en hij ecu pcmooii wa« van ongemeeno boop rn venrachting, die reeds zcer gevereeerd en ervaren was in de kennis dcr Oosiersche talen, en van wien men seer goede geluigcnifl kon afleggen aangaandc ''zijn haiidel en wandel;'* dat het de Comp* roogt kannen goedvindrn , hem voor den tijd van twee of drie jaren wat behulpsaam te wezen en ie gemoet te komen tot het voortaetten sijner studie, om, dc vereischte ken- nia in de Tbeologiache Vaeulteit bekomen hebbende, in dienst van de Comp* ala Predikant naar Indien venonden te worden. Te meer daar de Heer Hoogleeraar Gool had voorgeslagen, ge- noemden de Jager voor den tijd van een jaar op lijn eigen koalen te onderhooden; in het vii«te vertrouwen, dat uit de vor- deringen, die hij binnen dien tijd sonde komen ie makcn, de Conpi te eerder genegen zoude wezen om op zijn vroeger ge- dian venoek gunatig te beschikken. Dc vergadering vond goed te beiJuiten : <'dat men dew saeek ''voor de voonichreven tyd nog sal aanaien, om byaldien hj als ''dan sonde mogen worden bevonden van de verwachte bequarm* "heyd te wesen op het versogte sobsidie tot voortsettingp van "sjme stodien (avorabelyck te disponeren, ende oock om dm "Herr Gool en sjnc alsdan gedaane oneosten wrder te grmoet "te oofBen/* Een jaar later, op den A^^ September 1659, vrrsclicen de student Ilerbertns de Jager wederom in de vergadering van 17®, naar na voorzien met de bewijun van zijn arlirid. Hij bood byn de Thesrs aan, die hij openlijk zoude verdrdigt-n en die hij aan de Onnp* opgedragen had. Hij venocht tevens, dat ab n« ingrvolge het besluit, bij eene vorige vergadering, ten wijnen aanzien genomen, gonstig op de venK»chte sahsidie tot vervolg en voortjoetting van zijne studien zonde mogen worden gedispoDeert. Na voorafgaande beraadslaging werd gocdgevon- dcQ en besloten: '*hem op de goede getujgenisse , die hj met *^bem is brengende in nacoming van de resolutie van den 16 '^April 1658, die daerop is naegenen, mits dfsen voor den iyi **van twee jaeren, ten vyndv voonchreven t«MteIeggen. renr 20 HERBERT DE JAGER. **soinmc vail Hondert Rycxdaeldcrs jaerlijks, ingaende van dato "deses af, om hem middeler wyle soo veel doenlyk bequaem te "maecken tot den dicnst, daertoe hy in Indien sonde mogen "comen gebruyckt te worden." "Synde wyders tot een remuner^tie van de voorschreven de- "dicatie vereert met achttien Rycksdaelders ; ende wat aengaet "d' oncosten by den Heer Professor Gool albereyts aen hem "verschooten , is goedgevonden , de earner Amsterdam te autho- "riseren , omme met den voornoemden Heer Gool dien aengaende "te spreecken ende volgens de opgemelde resolutie van den 16 "April hem daerin te gemoet te comen." Weder waren er twee jaren voorbij gegaaii, toen de student de Jager, op den SO^^^^ September 1661 in de vergadering van 17° verscheen en hun op nieiiw de Theses aanbood, diehij ver- dedigd had; hij verzocht verder: "dat alsoo hy buyten het "defect in syne stem ende andere quade toevallen oock selffs de "mecste inclinatie tot de Theologische studien niet en heeffc, "dese vergadering hem gunstelyck sonde gelieven toetestaan, "diit hy noch den tijd van een jaer sonde mogen employeren in "het Studium Mathesios, mitsgaders de orientaelse talen." Na liierover tc hebben beraadslaagd , vonden de leden goed hem zijn verzoek toe te staan , ook op grond , dat de vergadering berigt was : "dat hy in beyde wclcke studiifn al seer vcrre sonde "wesen geadvanceert ende groote progressen gedacn," en mits- dien verstaan , "dat hem nogh voor den tyt van ^en jaer sal "worden gecontinueert, syn toegevoegde subsidie van twee Hon- "derd vyftig guldens jaerlycks, om hem middelerwyle in de Ma- "thematique const en do wctenschap, mitsgaders het stuck van de "fortilicatien daeraen dependerende ; voorts in de orientaelse tae- "len nogh verder bequaem gemaeckt hebbende, als dan in dienst "van de Comp* naar Indien gesondcn te worden; synde hem "wyders voor de voorschreven geschrifte tot een vereeringe toe- "geleyt de somma van vyfftig guldens." Den 16 September 1662, gaf de Jager aan de vergadering kennis, dat hij zijiie studien aaii do Akademie tc Leyden had IIKKHEIIT DK JAOKK. 