Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
ligt voor de hand. Het was niet geraden, terwijl de Duitsche Unie ontbonden en op de medewerking van den Koning van Denemarken nog niet te rekenen viel, zonder eenen enkelen machtigen of naburigen bondgenoot, eene onderneming te wagen, die, zoo zij mislukte, ons aan de genade van onze vijanden en valsche vrienden zou hebben prijs gegeven. In dezen tijd werd in de Staten van Holland de kreet gehoord, dat wij, van alle vrienden verlaten, in den uitersten nood verkeerden !. Geene wending van zaken was er in de Zuidelijke Nederlanden te hopen, zelfs niet bij des Aartshertogs dood, die blijkbaar niet lang meer zou uitblijven ?. Immers wat was er thans van de vrijheid, die voor veertig of dertig jaren de geestdrift van alle Nederlanders had gaande gemaakt, in de vrijgevochten Gewesten geworden? De vreedzame overwinningen, gedu- rende OLDENBARNEVELTS bewind behaald, hadden opgehouden, en slechts de zucht om in de voordeelen van handel en nijverheid, door onze Provinciën genoten, te deelen, kon sommigen in België eene vereeniging met het Noorden doen verlangen. Maar han- delsberekening bezielt niet tot heldhaftige daden, en bovendien wie kon er voor instaan, dat die handel en scheepvaart thans, nu wij zoo weinig goeden wil en verlrouwen zelfs bij onze vrienden vonden, niet voor goed gefnuikt zouden worden en al die voor- deelen niet aan de Zuidelijke Provinciën in den schoot zouden vallen? Eene omwenteling, die, in Frankrijk of in Engeland uitgebroken, aldaar de gevestigde Regeringen omver- wierp, om in het eerste Rijk den Hugenoten, in het andere den Puriteinen vrij spel te laten, en aan ons, van de verplichtingen, die wij ten aanzien dier Regeringen hadden aangegaan, ontheven, de leiding van de geestdrijvende elementen der Reformatie, in gansch Europa ontboeid, in handen te geven, — zulk eene omwenteling, het is waar, zou een gunsig - verschiet geopend hebben. Maar zou Prins mavrrrs op den leeftijd, waartoe hij than: ! Res. Holl. 15 Sept. 1621. 2 Toen de Deensche Agent srrick in de maand Junij te Brussel audientie gehad had, was hem in het oog gevallen, hoe de Aartshertog het hoofd van zwakheid op de borst had laten neder- zinken en aan serxoLa de taak om te antwoorden had moeten overlaten (Res. St.-Gen. 3 Julij , 1621). DES VADERLANDS. 629 EF gekomen was, nog moeds genoeg gehad hebben om de ontzettende taak, die hem bij M zulke gebeurtenissen zou voorgesteld geweest zijn, alsnog op zich te nemen? En in l allen gevalle, vóór het zoo ver kwam, mochten wij niet vergeten, dat wij door traktaten en door de heiligste betuigingen met het wettig Bewind in die beide Rijken verbonden waren. Wat schoot Prins mavairs derhalve anders over, dan niets te wagen, en af te wachten? — Hij had thans alles wat hij had verlangd: onbeperkt beschikte hij over de middelen der Republiek; aan het hoofd van een geducht leger bevond hij zich; orner- BARNEVELT was hij kwijt; maar door den drang der omstandigheden was hij meer ge- bonden, dan hij dit ooit door dien staatsman geweest was. Doch laten wij zien, hoedanig in dit tijdsgewricht de betrekkingen van onzen Staat met Frankrijk en Engeland waren. Met hoe weinig voldoening de Gezanten, die in den nawinter naar Frankrijk ge- Betrekkingen weest waren, van daar waren teruggekomen, is ons gebleken 1, Het Gezantschap met Pra»tror. had gestrekt om Frankrijk gerust te stellen, dat wij, in weerwil van onze omwen- teling, niet met de Hugenoten zouden zamenspannen; maar zelfs geene beloften van eenigzins stelligen aard hadden wij daarvoor van het Fransche Goevernement terug ontvangen. Dus waren wij genoodzaakt, onze voorkomendheden voort te zetten, opdat wij niet alle hoop mochten verbeuren op de vrucht onzer onderwerping aan 's Konings belangen. Dat men die noodzakelijkheid begreep, bleek spoedig genoeg. — groote inschik- Er bestond een vrij levendig handelsverkeer tusschen Calais en Duinkerken. Daar nu pingere a met den afloop des Bestands, de Vlaamsche havens door onze vloot geblokkeerd stonden dit Rijk. te worden, zoo zou deze handel worden afgesneden. Daartegen trachtte het Fransche Bewind een middel te vinden, en pu maurrer kreeg in last om te vragen, of de Sta- ten geneigd zouden zijn, het vrije vervoer van bouwstoffen tot herstel der vestingwerken van Calais uit onze en de Vlaamsche havens toe te staan. Hoezeer nu die toevoer van bouwstoffen blijkbaar slechts een voorwendsel was om de voortzetting van het handels- verkeer met Vlaanderen te bemantelen, slapten de Staten van Holland ten laatste heen over het bezwaar, »dat het hoogstbedenkelijk was, in het begin van den oorlog de Vlaamsehe havens onder dien schijn te openen ‚en dat de gemeente alhier, die men thans ten uiterste persie om geld te vinden, daardoor licht ontsticht zou worden,” en op de vermaning van de andere Provinciën en den Prins, dat men »den Ambassadeur te vriend moest houden, opdat hij in deze bezwaarljke gelegenheid iets goeds voor deze Landen van den Koning en den Hertog pe Lurxes verwerven mocht,” werd het ver- zoek toegestaan ?. Doch het bleek niet, dat deze inschikkelijkheid de gewenschte uit- -— € ! Zie hiervoor, bl. 536—548. 2 Res. Holl. 1621, bl. 391, 403. Arrsema, Saken van Staet en Oorl. I, bl. 50, 51. Res. St.- Gen. | Julij, 1621. 1621— 1625. 650 ALGEMEENE GESCHIEDENIS MNN NOTRE EN EADE werking had. Integendeel weldra hadden de Staten grond om te duchten, dat het ta- melijk gunstig bescheid, door onze Gezanten in de zaak der kooplieden, die hunne schade op de onzen verhalen wilden, verkregen !, weder gewijzigd zou worden. Alhoe- wel de Koning toegestaan had, dat de klagers hunne zaak voor den Hellandschen rech- ter mochten brengen om die binnen vier maanden uitgewezen te zien, had zich tegen het midden van Mei nog niemand hunner ten onzent aangemeld. Moest men het er voor houden, det die vier maanden met het vertrek der Gezanten uit Frankrijk (omstreeks het midden van April) waren ingegaan, dan schoot den rechters nu reeds slechts een geringe ruimte van tijd over. Kort vóór het einde van Mei verscheen de zaakgelastigde Van RICHARDIKAE, maar weldra kwam hij met het verzoek voor den dag om de zaak van zijnen lastgever in der minne te mogen schikken, en toen de Staten zwarigheid maakten dit verzoek ioe te staan, heette het dat de Koning niet anders begrepen had, dan dat de geschillen binnen vier maanden ien genoegen zijner onderdanen bi minne- lijke schikking en niet door eenigen rechter beslecht zouden worden, en de eiseh der Franschen werd wederom krachtig door den Prins van Oranje ondersteund, met dit gevolg, dat de Staten-Generaal vier Gecommitteerden benoemden, om de zaak onder de hand tot een spoedig eind te brengen, en zelfs aan de te 's Hage aanwezige Ge- deputeerden van de Bewindhebbers van de Oost-Indische Compagnie bunnen wensch te kennen gaven, dat ook zij hunne zaak met gustacue en de zeehandelaars van St-Malo en Dieppe zouden afmaken. Maar de Oost-Indische Compagnie was gansch niet gezind zich tet deze overgroote inschikkelijkheid der Staten te leenen: hare Gedeputeerden waren ontboden om hunne zaak tegen de Fransehen voor den rechter alhier te beplei- ten, en dit verlangden zij nu ook dat geschieden zou. Doch de Handelsmaatschappi moest voor de redenen van staat de vlag strijken, en daar ook de Admiraliteit van Middelburg niet begreep, waarom men RICHARDIÈRE 200 veel moest toegeven, werd zij door de Staten, die haar den Heer urens toezonden, ingelicht ten aanzien van den wensch en meening van den Prins betreffende deze zaak. Jammer maar dat al die inwilligingen de Franschen slechts te stouter maakten, De voorwaarden, op welke zij in schikking treden wilden, kwamen den Gedeputeerden der Oost-Indische Gompagnie dan ook volstrekt onaannemelijk voor. DES VADERLANDS. | 651 met den Kanselier van Frankrijk en sraNmIN te Parijs, de breuke te verhoeden, en de — 1621— Oost-Indische Compagnie te bewegen, een aanbod. van 200,000 gulden te doen tot af- mos koop van alle klachten !. Doch deze som achtten de Franschen te gering, en de Staten namen hunne maatregelen om den slechten indruk, die het te verwachten was dat de terugkomst der klagers zou maken, aan het Fransche Hof zoo mogelijk weg te nemen, terwijl pu mavarer verklaarde, dat hij in staat wenschte te zijn de ongelegen- heden, welke hij uit dit geval voorzag, met opoffering van eigen middelen af te wenden 2. Maar hadden de Prins en de Staten een zoo oprechte trouw voor den Koning van Frankrijk en. zijn Bewind, dat zij niet den minsten voet wilden geven aan de verwachtin- gen van zijne oproerige Protestantsche onderdanen, noch de kansen berekenden van een voor den Koning mogelijk noodlottigen afloop der binnenlandsche oorlog, die hij te voeren had? Neen! zoo ver ging de oprechtheid hunner vriendschap niet, en de Ko- ning had alle reden om zich over de geheime bedoelingen der Nederlandsche Be- windhebbers te verontrusten, terwijl de Hugenoten meer dan ooit van de Republiek meenden te mogen verwachten. Thans immers was de man, die hun steeds als een ver- rader en als de groote vriend. van de Papistische Regering was afgeschilderd, uit den weg geruimd; thans had de Vorst, die slechts door dien man scheen terug gehouden te zin geworden om zijnen zwager den Hertog van BoviLion en tevens hunne zaak in Frankrijk met de macht der Republiek te hulp te komen, thans had Prins mavarrs de handen ruim, en zij hoorden, dat hij zijne legermacht aanmerkelijk versterkt had, dat hij weldra te velde zou trekken. Zij begrepen, dat na den afloop van het Bestand geen tegenstand van serxonaA hem moest beletten, zich op Frankrijks Noordelijke grenzen dus te laten gelden, dat de Koning zich genoopt mocht zien hunne eischen in te willi- gen en de banden met welke Frankrijk en Oostenrijk hem omstrikten, te verbreken: dit eerst was de ware weg om de zaak van den ongelukkigen Koning van Bohemen en het Protestantisme in Duitschland te herstellen. Het was niet te denken, dat de Prins dit niel zou verlangen, en men moest, zoo meenden zij, hem inlichten en opwekken, dat hij toch eindelijk zijn ware gezindheid aan den dag leggen en de alliantie met hunne vijanden in hun Vaderland als een noodlottige erfenis van het bewind van oLDENBAR- sEvELT mocht verscheuren. Vandaar dat de Vergadering der Gereformeerden te Rochelle Afgevaardigden besloot afgevaardigden naar ’s Hage te zenden. Dit kon niet geschieden, zonder dat de A E i Koning zich zulks ten sterkste aantrok en de mogelijke gevolgen trachtte te verhoeden. ! Evsracae wilden zij niet tevreden stellen, »aangerien genoeg bleek, dat hij een zeeroover was" (Res. St.-Gen. 15 Sept. 1621). 2 Res. 8t.-Gen. 4, 14, 18, 19, 20 Mei; 2, 18, 21, 22, 25, 28 Junij; 1, 5, 13, 14, 15, 20, 26 Julij; 3, 6, 7,9, 11, 14, 17, 20, 21, 24 Aug.; 1, 15, 16, 24, 25 Septemb. 1621. Res. Holl. 1621, bl. 468, en 24 Sept. 1621— 1623. 652 ALGEMEENE GESCHIEDENIS gu ———————Á— ———— cence... a Hij zond uit zijn leger voor St. Jean d'Angély den Heer pe crAvDEBONNE herwaarts, die met pu MauRIER den eersten Julij voor de Staten-Generaal verscheen. Hij had vernomen, zeide hij, dat hier afgevaardigden van Rochelle te wachten waren, om de loezending van schepen ter hulp van hunne partij te verzoeken en andere voorstellen ic doen, en verzocht, dat Hun Hoog Mogenden die personen niet zouden ontvangen, maar hen, zoo zij op eene audiéntie aandrongen, den Koning gevangen zouden overleveren. Evenwel hield de boodschap niet bloot een waarschuwend verzoek in, maar, in het geval, dat der Staten toegenegenheid den Koning trouw bleef, gaf zij uitzicht op Frankrijks ondersteuning. Dit toch was van nu aan de staatkunde van ropEwuxs raadslieden, dat zij ons hunne medewerking beloofden, zoodra de burgeroorlog zou ge- dempt zijn. Zoo scheen ons belang de spoedige onderdrukking van den opstand mede te brengen. Dadelijk besloten de Staten den Heren BOETSELAER, NOORDWIJK, MAGNUS en LYCLAMA de taak op te dragen, om over deze zaak met den Prins te spreken; maar voorloopig bepaalden zij, dat den Franschen Gezant ten antwoord gegeven zou worden, dat zij nog niets van zulke afgevaardigden gehoord hadden, doch, als zij kwamen, aan het verzoek van den Koning indachtig zijn zouden. Werkelijk werd een antwoord in dezen zin ten spoedigste vastgesteld. Daarbij betuigden de Staten, dat de beweging, die de rust van ’s Konings Rijk verstoorde, hun zeer leed was, en dat zij niets liever wenschten, dan dat hunne tusschenkomst aangenaam zijn en strekken mocht om eene zoodanige bemiddeling te bewerken, dat ’s Konings gezag ten volle gehandhaafd en zijne Majesteit bijgevolg gezind en bij machte bleef om hun de ondersteuning te ver- leenen, die zij thans zoo hoog noodig hadden. Hunne handelingen hadden geenen van 's Konings onderdanen grond gegeven om van hen eenigen steun tegen zijne Majesteit te verwachten; maar werden zij niettemin daartoe aangezocht, zoo zouden zij ‘zich dus gedragen, dat de Koning alle reden zou hebben om over hen voldaan te zijn. — Hoe- zeer de Staten in dit antwoord de zaak der Hugenoten niet veroordeelden, ja, het voorstel opwierpen om tusschen den Vorst en zijne onderdanen als bemiddelaars op te treden, toch nam de Gezant er genoegen mede. Ook was werkelijk niet te vergen, dat men zijne geloofsgenooten geheel en al zou verzaken. Intusschen kwamen er afgevaar- digden herwaarts van de Vergadering der Kerken te Rochelle en van de Overheid en de burgerij aldaar, en in plaats van deten dadelijk te doen gevoelen dat men zonder de plechtigste beloften, aan hunnen Koning gegeven, en het verbond met hem gesloten, te schenden, niets voor hen doen kon, en hun te raden zoo spoedig mogelijk ons grondge- bied te verlaten, liet men hen hier vertoeven, ja de geestelijken onder hen op den kansel optreden, en zoo zij al geenen toegang tot de Staten-Generaal verwierven, toch onderhielden sommige leden dier Vergadering zich gedurig met hen. Wenschelijk was het voorzeker voor ons, dat de Koning van staatkunde veranderde en, voor zijne thans met de wapenen bestre- den oproerige onderdanen partij kiezende en op hen steunende, tot herstel van de zaken der DES VADERLANDS. 633 Á m Á—J——A On Evangelischen in Duitschland met ons ééne lijn trok. Maar vermits de daartoe vereischte omwenteling voor alsnog eene onmogelijkheid was, en wij buiten machte waren om ook nog den Koning van Frankrijk openlijk den oorlog aan te doen, zoo had ons Bewind geenerlei hoop aan de Protestanten, te Rochelle vergaderd, moeten laten, noch zich eenige gemeenschap hoegenaamd met hen behooren te vergunnen. Hiertoe echter was men te zwak. De Staten lieten in overleg met den Prins onzen Ambassadeur te Parijs gelasten, voor de Fransche Gereformeerden tusschen te treden, terwijl zij ou MAURIER verzochten, zijne Regering te waarschuwen tegen de pogingen, in dezen tijd door Betjeren aangewend ten einde Frankrijk over te halen om den Keizer de hulp- zame hand te bieden. Doch wat ernstiger gevolgen kon hebben: op verschillende wijze legde men gemis aan ontzag voor het Fransche Bewind aan den dag: want aan den eenen kant werden uit Amsterdam belangrijke bezendingen wapens aan de oproerlingen toegezonden, en aan den anderen kant veroorloofden zich soldaten van ons leger, uit Zeeland op Franschen bodem tusschen Calais en Duinkerken aan wal gezet, van daar het gebied der Aartshertogen te bestoken. Dit moest dezen Vorsten een geringen dunk van de kracht en macht der Fransche Regering inboezemen, te meer daar de onderda- nen van den Hertog van Bouillon, die in hunne Gewesten handel dreven, met brieven van vrijgeleide optraden, hun door de Staten-Generaal verleend, alsof zij aan de be- scherming van den Koning niet genoeg hadden. Klacht van pu MAURIER deswe- over de bejegening, welke de Afgevaardigden van Rochelle hier ondervonden, tegen gens. de belofte aan CHAUDEBONNE gegeven; voorts over de toezending van wapenen "aan 's Konings binnenlandsche vijanden en de toelating van allerlei liedjes en schotschriften, waarin de handelingen der Fransche Regering alhier verdacht en hatelijk werden ge- maakt. Maar bi de klachten voegde hij de verzekering, dat wat men ook tegen den Koning uitstrooide, hij de voetstappen van zijnen vader zou blijven drukken: immers hield hij zich aan het Edict van Nantes, wel wetende, dat het Gode alleen toekomt, over de gewetens te heerschen. Voorts gaf hij op nieuw duidelijk genoeg te kennen, dat, wanneer zijne Regering eenmaal aan de binnenlandsche onlusten een einde had gemaakt, wij op hare ondersteuning mochten hopen. Jammer maar, dat men ten onzent meende, op zulke beloften geen genoegzamen staat te kunnen maken, ja, vreesde, dat Frankrijk haar te eeniger tijd herkregen vermogen om handelend in Europa op te treden, gebruiken zou om, met Spanje en Oostenrijk vereenigd, de Hervorming en onze Republiek, haar voornaamsté bolwerk, te verdelgen, eene vrees, waartoe grond genoeg bestond, zoo lang zekere personen en invloeden in Frankrijk bleven gelden. — Men haastte zich niet op de propositie van DU MAURIER III Deer. 5 Sruk. 80 1621— | 1625. 634 ALGEMEENE GESCHIEDENIS te antwoorden; het eenige wat er voor het oogenblik geschiedde, was dat de Staten van Holland hunnen Fiskaal gelastten, de drukkers en vervaardigers der liedjes tegen den Koning van Frankrijk op te sporen. Intusschen had topewrsx reden genoeg om reeds tevreden te zijn, dat hij zonder rechtstreeksche belemmering van deze zijde de oorlog tegen onze geloofsgenooten in zijn Rijk kon aanvangen. Hij moest den staat der gemoederen hier te lande ontzien. Althans drong pu wAvumrER geenzins op antwoord aan. Eerst tegen het einde van September verscheen hij op nieuw ter vergadering der Staten-Generaal. Hij deed het om aan te kondigen, dat de Koning wegens de halsstar- righeid van die van Rochelle, welke geweigerd hadden het oor te leenen aan den raad der uitstekendste mannen van hunne geloofsbelijdenis, zich tot zijn leedwezen genood- zaakt had gezien, den strijd tegen hen te openen. De uitslag was aanvankelijk zoo voorspoedig, dat velen reeds in onderwerping kwamen, waarbij de Koning hun de rechten behouden liet, die het Edict van Nantes hun verzekerde. Toch was hij nog te ‚velde en bezig met het beleg van Montauban. Ten einde deze vesting den toevoer vah _ onderstand uit Rochelle af te snijden, had hij zijnen onderdanen alle gemeenschap met deze laatste plaats ontzegd, en totdat zij zich aan hem onderworpen zou hebben, waarschuwde hij onze kooplieden den handel met haar te staken, daar hij ook allen toevoer van buiten op verbeurte van lijf en goed verboden had. Gaarne zou hij zien, dat de Staten ook van hunne zijde bij plakaat alle verkeer met Rochelle verboden, en om hen te gereeder te doen besluiten tot zulk een ondubbelzinnige verklaring, die de benarde stad alle hoop op den bijstand dezer Republiek benemen en elk voorwendsel tot gewapende tusschenkomst moest afsnijden, eindigde hij met de betuiging, dat, hoe meer de Staten de Koning ondersteunden, Zijne Majesteit des te eerder gereed zou zijn om het hen te doen. — Het laat zich echter denken, dat de afgevaardigden van Rochelle, alsnog te 's Hage tegenwoordig, dezen uitersten nood hunner stad niet verno- men hadden, zonder alhier het uiterste te beproeven. Wat hun hoop gaf, was dat huns bedunkens het gevaar, hetwelk het Protestantisme bedreigde, thans te klaar in het oog viel, dan dat onze Republiek zich nu nog door beloften en verdragen aan een Goever- nement als het Fransche verbonden kon rekenen. Hadden die Afgevaardigden hun verblijf alhier gerekt, Hun Hoog Mogenden hadden daarvan geene kennis kunnen nemen, noch hen anders bejegenen, dan de andere vreem- delingen, die in groote menigte hunne landen met volle vrijheid bezoeken; maar ver- zekeren konden zij, dat zij hun verblgf niet misbruikt hadden om den Koning hier hateljk te maken of schotschriften tegen hem uit te strooien. Trouwens dit zouden Hun Heog Mogenden niet geduld hebben. Ten overvloede hadden zij het Hof gelast, naar de vervaardigers van zulke lasterlijke boekjes onderzoek te doen. Wat de wapenen betrof, door een Amsterdamschen koopman Ì geleverd om aan ’s Konings tegenpartijders te worden toegevoerd, dit was buiten hunne kennis geschied: slechts hadden zij ver- gunning verleend, om eenige hier te lande niet bruikbare wapenen naar onzijdige landen uit te voeren. Alzoo vonden zij vreemd, dat zij en de Prins van Oranje daarvan in een lasterlijk geschrift, in Frankrijk uitgekomen, beticht werden, en ver- verzochten den Koning de auteur vam dien laster te straffen. Voorts zouden zij voortaan allen uitvoer van wapenen verbieden, zoo die niet door den Koning zelven was toege- staan. Nederig dankten zij Zijne Majesteit, dat hij hen uitgenoodigd had om de koop- lieden te waarschuwen tegen de gevaren, die de blokkade van Rochelle voor hen kon opleveren: die waarschuwing hadden zij dan ook reeds gegeven. Ten slotte, al wat in ! LODEWIJK DE GEER. 80 * 1621— 1625, 656 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EREA EE hen was, zouden zij aanwenden, dat de moeijelijkheden, die Frankrijk kwelden, zoo spoedig mogelijk werden opgeheven, ten einde zij het vertrouwen verdienen en de welwillendheid mochten doen toenemen, waarmede Zájne Majesteit hen steeds ver- eerd had !. Loo waren op nieuw de stelligste beloften van trouw aan het Fransche Bewind gegeven, en alle dubbelzinnige handelingen gewraakt. Inderdaad het ware al te hag- cheljk geweest, dat Bewind de oorlog aan te doen. Ja! zoo wij in vereeniging met Engeland die partij hadden kunnen kiezen. Maar daar was het verre van daan. Im Houding van tegendeel, de houding van den Koning van Groot-Britannié was steeds van dien aard, Koning JACOBUS in dit tijdsge- wricht. dat hij genoegzaam bleek het herstel van zijnen schoonzoon veeleer tot den pris van de vernedering en de verzwakking onzer Republiek van Spanje en Oostenrijk te willen koopen, dan gezind te zijn door ons te ondersteunen die Mogendheden tot de vervulling van zijnen wensch te dwingen. Het was duideljk, dat de Engelsche Regering in de betrekkingen, welke er in de Oost-Indién en in de Noordelijke zeeën tusschen hare onderdanen en de Nederlanders bestonden, een middel had om ons haren onwil te toonen en de belofte eener nadere aaneensluiting onvervuld te laten. De woorden over dat onderwerp met onze Gezanten in het voorjaar van 1621 in Engeland gewisseld, hadden de zaak onzekerder gelaten dan ooit. De Koning had het voorkomen aangeno- men, alsof hij omstreeks Pinkster van hetzelfde jaar Gedeputeerden uit Nederland wachten kon om op nieuw over de zaak te onderhandelen. Onze Gezanten hadden ons Land daartoe niet verbonden; integendeel zij hadden voorgeslagen, dat er commissarissen uit Engeland herwaarts over zouden komen ?; maar niettemin begreep men, dat sacosts de overkomst van Afgevaardigden naar Engeland eischen zou. Om dit, zoo mogelijk, le voorkomen, liet men omstreeks het midden van Mei, toen men niets van de komst van Engelsche zaakgelastigden bespeurde, den Ambassadeur cagLETON weten, dat men zich ten onzent overluigd hield, dat de geschillen tusschen de beide Compagnién uit een later misverstand waren voortgekomen: slechts moest men met dezelfde Gedeputeerden van vroeger de zaak weder opvatten, waar zij gelaten was, en wel hier te lande, omdat de aanvankelijke overeenkomst alhier onder bemiddeling van hem, CARLETON, getroffen was, Tevens zou dan de Koning wel eenige vertegenwoordigers van degenen, die zich door onze Noordvaarders verongelijkt rekenden, herwaarts willen zenden. — Het laat zich denken, hoe de Ambassadeur de dus ingekleede weigering om tegen Pinkster Gedepu- teerden naar Engeland te zenden, opnam. Hij verklaarde zich ongezind om zulk eene boodschap aan zijn Hof te doen toekomen, maar in de vergadering der Staten- ! Resol. Stat.-Gen. 29 Junij, 1, 2, 3, 22 Julij; 12, 14 Aug.; 1, 10, 11, 13, 29 Sept; 1, 2, 9, 11, 12 Oct. 1621. Resol. Holl. 11, 20, 30 Sept.; 2, 5, 6, 8 Oct. 1621. 2 Zie hiervoor, bladz. 528—535. DES VADERLANDS. 657 Generaal zou hij "s Konings bevel dat de Nederlanders ditmaal in Engeland moesten ver- — schijnen, in persoon komen aandringen. Zulks deed hij. Maar de Staten waren nog niet pij eischt de gezind "s Konings bevelen zoo stipt te gehoorzamen. Nu de Gezant hunne verontschul- isis p digingen niet aannam, trachtten zij en de Prins den Koning door hunnen Ambassadeur per * te Londen tevreden te stellen. Maar canon antwoordde spoedig, dat de Koning niets handelen. toegaf, en de Prins begrijpende, dat men in de netelige omstandigheden, waarin wij ver- keerden, de goedgunstigheid van Engeland, evenmin als die van Frankrijk, om geene koopmanszaken moest verspelen, ried den Staten ernstig, hem te wille te zijn. Dus werd het van nu aan een punt van beraad met de Bewindhebbers der Oost-Indische Compagnie, of men nog gedeputeerden naar Engeland zenden zou. Deze vraag, eenmaal gesteld, kon niet anders dan toestemmend beantwoord worden. Maar de Oost- Indische Compagnie wilde haar rechten en belangen niet opgeofferd zien, en protesteerde legen de zending. Carreron, dit bemerkende, vervoegde zich den 2den Junij (1621) bij de Raadpensionaris van Holland, om hem te verzekeren, dat, zoo men sacosus niet te wille was, Zijne Majesteit de vereeniging der beide Compagnién als verbroken zou aanmerken, en zich zou wreken op onze Oost-Indievaarders, waardoor de geheele Oost-Indische Compagnie zou moeten te gronde gaan, en nog meer verwijdering zou veroorzaakt worden tot groote ondienst van deze Landen l. — Zoo sprak de Vorst, wiens gunst men gemeend had te zullen winnen door den man ten val te brengen, wiens staatkunde alleen tegen zijne raadslagen was opgewassen. En terwijl hij dus zijnen wensch verklaarde om de hartader van onzen Staat door de vernietiging van onze heer- schappij in Oost-Indië af te snijden, deed hij tevens zijn best om onze krijgskundige Hij ondersteunt ..de ingen van stelling op onze Noordergrens te verzwakken. Dat het handhaven van de bevoegdheid d Grate vad om Staatsch garnizoen op het Huis Lreroord te houden, eene zaak was voor de verdedi- Mia — ging van een zwak punt van het uiterst belang, had de Prins door zijne handelingen ™™é te krijgen. zoo stellig mogelijk verklaard ?, en juist op de ontruiming van die sterkte drong 3acosus met alle krachten aan. De onwil van den Prins om Lieroord prijs te geven, had den Graaf van Oost-Friesland tot den maatregel genoopt om zijne vrienden onder de Vorsten , . die met onze Republiek in betrekking stonden, in den arm te nemen, en zijnen Syn- dicus srxrus amama, in Mei 1621, herwaarts te zenden. Hij trachtte het bezwaar, dat het kasteel, zoo wij het verlieten, in Spaansche handen zou vallen, door deze rede- nering weg te nemen, dat juist het verblijf onzer troepen aldaar spirora een voorwendsel aan de hand zou geven om het kasteel aan te tasten. Voorts beweerde hij, dat het bezit van dat punt niets tot beveiliging onzer grenzen toebracht. Hij ging nog verder, en verzocht dat ook Embden door onze bezetting zou ontruimd worden. De Aartsher- |! Resol. Stat.-Gen. 14, 18, 28 Mei; 9, 11 Junij, 1621. Res. Holl. 1621, bl. 432, 444. 2 Zie hicrvoor, bl. 557, 558. 1621— ~ 1625. De Staten be- sluiten op nieuw Gezanten naar Engeland te zen- den. 658 ALGEMEENE GESCHIEDENIS togen hadden in der tijd aan die stad vrijen handel toegestaan, mits zij zich niet met den vijand inliet: gedurende het Bestand nu kon zij niet verdacht zijn van overtreding dezer voorwaarde; doch hoe thans op het behoud van dat voorrecht te hopen met een Nederlandsch garnizoen binnen hare muren? — Zoo bleek het ten duidelijkste, dat de Graaf zijn land voor de Spanjaarden wenschte te openen. De Staten schenen dan ook zoo weinig geneigd om, al ware het slechts de ontruiming van Lteroord, toe te staan, dat zij het vertrek van eenen Gecommitteerde uit den Raad van State en van eenen ingenieur, die op het punt stonden, derwaarts af te reizen, om de komst van amawa geen oogenblik wilden vertraagd hebben. Twee dagen later evenwel waren die beiden nog niet vertrokken, hetgeen de Raad van State, tot verantwoording geroepen, aan de noodzakelijkheid toeschreef om voor den Heer poma , die zich van de zending veront- schuldigd had, een ander lid met de taak te belasten. Hoe het zij, canteTon onder- steunde het verzoek van amama met de verklaring, dat het zijnen Meester zeer aange- naam 20u zin, zoo de Staten het inwilligden, en een zeer scherpe brief van den Graaf, waarin hij de Staten » op hand en zegel sommeerde" hem zijn kasteel terug te geven, en dreigde zich bij alle Mogendheden te zullen beklagen, maakte op de Staten van Holland zulk eenen indruk, dat zij besloten, Zijne Excellentie te vragen, of de zaak een zoodanig gewicht had, dat men zich daarom zulke verwijten mocht getroosten. Op hetzelfde aanbeeld sloeg canteton: wat zou men zich, zeide hij, de ongunst van al de Vorsten, die met den Graaf verwant waren, op den hals halen, door hem gehoor te weigeren in eene zaak, waarbij hij het recht zoo onmiskenbaar op zijne zijde had? Toch gaf de Prins, wien de Provinciën de beslissing overlieten, de zaak nog niet op: hij hoopte den weerbarstigen Graaf nog steeds tot rede te brengen, en zond den Groningschen Afgevaardigde scmarre& met eene bijzondere zending tot hem. Doch onverrichterzake kwam deze Heer terug, en de Prins moest tot de ontruiming besluiten, Evenwel hij haastte zich niet om dit besluit ten uitvoer te brengen !. Maar wat besloot men ten aanzien van den zoo veel gewichtiger eisch van sacozcs? Men was het weldra eens om hem genoegen te geven, zonder zich om den tegenstand der Oost-Indische Compagnie te bekreunen. Reeds ging de Koning zoo ver, den tijd te bepalen, op welken het Gezantschap moest verschijnen. Den 94 Julij ging hij op reis om eerst in het najaar terug te komen, en vóór dien dag diende de zaak te zijn afge- loopen. Dit was evenwel het onmogelijke gevergd. De bezwaren van de Oost-Indische Compagnie waren niet plotseling uit den weg geruimd. Nog tegen het einde van Julij waren de Staten-Generaal genoodzaakt hare Bewindhebbers te doen weten, dat er 1 Resol. Stat.-Gen. 1, 3, 8, 10, 15, 17, 18, 19, 21 Mei; 1, 11, 22, 23, 24, 28, 29, 30 Juni; 2, 5, Julij; 12 Aug; 5 Oct. 1621. Resol. Holl. 1621. Resol. Holl. 1621, bl. 433, 441, 444, 476. ` Tuy eS men hie sene wenge ne Kh namme dbmmaraa deo et rsr eS Sess: - Sib LI a abe Pal. „men LIE d EE LOL LIT — — = EEE ——— PTs. MÈ Stl E otters a Ba LLLLLLLLLLLLLLLLLLLALLLLLI LECET] H xd -- bb ee dmn * : mra ecu cw s LI u dERAG4R* ERRARE fitness Pe eee es ee | EE E i [7-1] nibs sie oe REG lekken db h deuote -*-- db eee rere ee miara papane H +p i. — HH! WEGEBEAGEEETGNZQUTG NOS dem | d i ——n ved eee ee ddr Patten gd fe ee ERN EEEN ETTEN STEE H H I HHR ji HE HE ben sted sein — — ITI 1 i FIIIT F - PLEET ] [ TrwReTES reinen! fe Rd d edere ben norm HL ILLI ESL Aes L L SST 1J WREBHIEEELAEESAE PER oe we a HALLLILLLIITILLIDIIZP LI 1 r3 mc cm. saen put ded m LIN iB oh kc o oe sca m dd a bed da mi * HH 222 ndi dept [2d TI-H r fadt bedje crepes ho as ees deden ep bbe ttt ihe tones PEA EN Ee alt adaig terete imm mcm s AAN A a d H rr * EEE EEE tre te IEEE T LH Lr oun rF Bertin menne ILLI LL Hi AL he ae ee ai Aa tes umm pd I 1 i 111 H She bbe eee 4 t- - a+ IEE rr TE H HI Ht iii AT 4 H + EEEN g&iriri4iricacma La li Sy TETTETETT 3 + L3 per 4-4 - LL FL Hu eases ma uds rada dek HEEE AE ad acad d pd ka =$ s LIET ks std dak dt a TH Liu 4 = 1 bede dehik eh edb bar eset à SHHUHBEHHE - He HH * T ees eee So oe rit LI k “4 tr -- thee ee - TH. * T » TELLI ITHHTHPHPREHS t I EENDEN EEN EN TtTTtTTTTC HH — "FT OEREN AERON jean, po Bde Bhd dk Urn SIBI itt BH 4 — = — HHHH Hepa T 4+ + z a. aaa T J raa 1 2 mma EEE EEE EERE EEE EEE EE 4 bajipipspirdpajasatadadtadapatypainpapahatagy p delete bade dp demon i = Tit „rr ICE tet or e+e — EERE EEE EEE EEE - E NININININI Lu x di ones ath oh baby etal LLELLI a- + Debitit EELEE Eldee dede zm Hee HE ~ bedded eddie ree eet L-HI-LCH-EHA Stott LLLLLELA HEEE EHH Hd H the E tree. att Cit HIM + HT EEE EEE BEER TH L tT RARTRIA EL ETE LL Li z 1 IE H i H aes ee wl Pee kl H HHIHIHIBITCH. H H H tn HEH HÀ. * 1 . e : LM 5 I, t . A ba uno s " e M . TEE „` . a V : . : t PCS * eU i : a^ 5 x Rda ‚sr T "m ; . s ‘ D EC * m - ` * $ . p L : a ' i : | — 43.1 si ME. s » of o 4 iJ E g e 8 "s è n. t á ‘ ^ 3 i ` " € T — S ae , sti ' HS I . A i y ve zi te r’ PLI . a : . s 1 se n — m 1 1 Qv" pe n — It. E we ye De , 7 e ° i 8 b ot 113 3 $ p» $ H " s z 5 ^. iA M s M 4o teat ~ a * te ed | f — z * E * g P ! í oe ae + H *. 4 4 M e 4 * = s ? . ^ . wow z ae . d it . = ti . 1 die s 6 as rere E a e tw s t. yan elijkhe- gs Yi . " . ; ` TM E TIL EAS í ; "et 2 « . ‘ t, — ‘ g * a * R + ` . LU ~ « * à a .* s 4 * M Es si E a ? ; f a LI. : . .* ' r y - ta 4 » ta : ^ i , ) bf < m t as is aig i ‘ ` ENE | 1 4 * ` 84 EI x . t "e be » " 2 à $ : 2 4 a ^ . see * * > z * ZEE ie a LI s 4 ^. z . . , * * > 16 * on | - 8 . : . ` 3 ! m . S $ te " š. 4 a . 1 E 0... l. ta e e pa ES ai e ; i ve " ie "m a NE) * I ; f } a . t » Te , y . t, , 2 id * * «7 t s. i 1 *t 1e. , ; * - ` x e j - n g NS ATI » i EL * & 3 * — è < 4 « * TEE 2 . LEN: EEG a 3 * ^ *. ` " Ee à 2 s . 70e 19 . i " $ 2. £s . * ` ° M * — E 0€ "E i i 7 QU P ae | ` E" " * KE € 78 4 x . HEC * ee -1. a E i 3 : N . e? i . ae ` ii E L] * * y n ^ 1 x " $ . é 3 » a ‘ f a . . - ` ' *. LEM" " PY te N scu " — 2 ‘a t. a ` « s, * " — wee , x s * t è ae - f _ wu 1 . ye ee E E c M ae C REED UE. Te “ook: : * .* * " ES. m . " . 4.15. — rt s, A ye 4 (22 EN tas [E . S M EE 16€ mU i *. Ee E 1 ^os. Li J » . — - * vy? "m " x PE n „A t n" be — ct soy M ' > ase at so ` a - . Li zi * A ` 4 *$ ve ^. ` e 4 $ as » d s Lf S zq a .! . an f "mam E i, a! * F . " A a ¢ E a. r E . | ; hi "E. ä Du. 095 0 va Y Y : r cts toate 1 4 - P > E 05 A =. 0.4 toy X = 3 ot ptg, » * L " " ] — i ' " * E ` (à : Sa " " E ‘4 ; e a E P t4 ` . œ N a " iz On ME ^ ` t 4 a . L]. E I ~ LI : £ 4 y : "ER it f n , ` J 1 . ae ; to? " r > , i [ en 1 » * , k , PE m3 5 Gomi le 31 E 5. P 2 M f t : H D ' $ i * * t g 1. te " » . & 1 (6*] * F 7 A F b Ns e "ael re M" o" e , * * ue o a vt ANO 0b Pede. et. me kan a - t 5 a e = oe « 4 ` * a " UM ‘, „ í ^ P! ` ` potet . dye l ‘a E i ⸗ * J 09 ? 4 ae ‘ ja - . . d. 2a» `~ ô be we Hier HE EHH HHHH HHTHH ^ UGANDA ng DES VADERLANDS. 659 —————————————————————————Á————————áH niet aan te twijfelen viel, of de Koning zou, bijaldien de zending niet ten spoedigste voortgang had, tot vijandelijke maatregelen tegen onzen handel overgaan, zoo hij er niet alreede toe overgegaan was, hetgeen men reden had te duchten, aangezien hij ge- weigerd had, canon over deze zaak ie woord te staan. In dezen tijd, dit moesten de Directeuren der Compagnie bedenken, was Hun Hoog Mogenden aan het behoud van ’s Konings vriendschap alles gelegen. — Op zulk eene aanmaning onderwierp zich de Handelsmaatschappij, zoo als zij zeide, »om redenen van staat.” Alleen was zij ongeneigd ook nog de kosten eener zending te dragen, die haar niets dan schade eu schande kon opleveren 1, Doch reeds scheen het sein tot vijandelijkheden door Engeland gegeven. In de eerste helft van Augustus (1621) vervoegde zich een jong Engelsch vlootvoogd, la zich noemende » Admiraal van de naauwe zee," bij den burgemeester van Vlissingen, en meldde hem, dat hij daar gekomen ‘was met vier oorlogschepen, die omtrent West- kapelle lagen, met last van zijnen Koning om te verzoeken, dat een Schotsch schip, door Kapitein LAMBRECHT HENDRIKS opgebracht, dadelijk zou ontslagen worden, en voorts, dat de havens van Vlaanderen voor de schepen zijner onderdanen open en vrij mochten zijn. Werd dit verzoek geweigerd, zoo zou hij die havens openen met zijne bijheb- bende schepen en nog acht bovendien, welke hij eerstdaags verwachtte, — Ziedaar eene handelwijze, nog roekeloozer dan alle vijandelijkheden tegen onze heerschappij in Indië wezen konden; ziedaar eene daad, waarbij de Koning openlijk inbreuk maakte op de onzijdigheid in den strijd tusschen ons en onzen vijand om voor den strengen kastijder van zijn eigen schoonzoon partij te kiezen, — De Staten-Generaal dit bericht van den Prins vernemende, besloten dadelijk, » overwogen de importante consequentie van deze zaak,” Kapitein wennrixs, die zich op dit oogenblik te Rotterdam bevond, voor zich te bescheiden, en des avonds van denzelfden dag met Zijne Excellentie, die in de vergadering genoodigd werd, over de te nemen maatregelen te beraadslagen. Reeds bepaalden zij den Heer van oBDAM te gelasten, zich ten eerste naar de vloot ter Vlaam- sche Kust te begeven, en onmiddellijk order te stellen, dat alle ongelegenheden tijdig mochten verhoed worden. Dus vertrouwde men, in staat te zijn, de Engelschen van hun stout opzet terug te houden. En men had redenen genoeg aan te voeren, die hen tot nadenken konden brengen. Immers wanneer wij den verjaagden Koning van Bohemen voorloopig aan zijn lot overlieten en met onze buren over de vernieuwing van het Bestand wilden handelen, iets, waarnaar zij altijd ooren schenen te zullen heb- ben, dan kon de zaak voor den Koning de schroomelijkste gevolgen medebrengen, daar wij dan, zeker van door niemand belet te worden, ja, met de hoop van bij eene machtige partij in Engeland steun te vinden, onze wapenen tegen hem konden keren. Dit zal de » mondelinge’ boodschap geweest zijn, die oppam, nevens A ee. ! Res. Stat.-Gen. 3, 8, 15, 16, 17, 24, 27 Julij; 6, 13 Aug. 1621. Res. Holl. 1621, bl. 454, 465, 474. 1621— 1625. Vijandelijkhe- n van Enge- nds zijde drei- gend. 1621— 1625. Verdere hulp aan den Koning van Bohemen te verleenen, al of niet ? 640 ALGEMEENE GESCHIEDENIS benevens kreeg de Admiraliteit van Zeeland bevel om de oorlogschepen, die, ter harer repartitie staande nog op de Vlaamsche Kust ontbraken, dadelijk derwaarts te zenden 2. Zoo dreef dit onweder af. Jammer maar, dat, wanneer wij dreigden, ingeval sacorvs zich tegen ons vijandig betoonde, den Koning van Bohemen te zullen verlaten, wij ons daarmede stilzwijgend verbonden, om dien ongelukkigen Vorst te ondersteunen, zoo zijn schoonvader ons goedgunstig bejegende. Het zou voorzeker niet weinig vertrouwen op de vruchten van zulk eene opoffering geweest zijn, zoo de Staten op nieuw overgegaan waren, om FREDERIK V onderstand te verleenen. Het volk te ’s Hage had de armzalige over- blijfselen van zijn Bewind in Bohemen voor oogen in de Edellieden uit dat land, die hem herwaarts gevolgd waren, en zich nu gedurig, ten einde geen gebrek te lijden, om geld te leen te krijgen tot de Staten moesten wenden ?. Men zag bovendien den onttroonden Koning zelven niet zonder zekeren wrevel hier. Waartoe, dus dacht men, begaf hij zich, zoo zijne zaak dan nog niet geheel verloren was, niet in persoon naar de plaats, waar enkele zijner veldheren zijne banier nog opgeheven hielden 8. En in- derdaad, dat de Koning dit niet deed, bewees ontwijfelbaar, dat hij nergens in Duitsch- land op een onthaal, zijner waardig, meer kon rekenen. Het verblijf te midden van een schier ontbonden legerafdeeling, in de schaduw van eenen mANSFELT, ziedaar het eenige, wat hem restte. De Vorsten van de Unte zouden hem niet zeer welwillend ontvangen hebben. Steeds hadden zij geklaagd, dat rrepeam, bij zijn vertrek naar Praag hun opperhoofd gebleven, om zijne Boheemsche Kroon de Unie verwaarloosd en uitgeput had * En zou men dan hier, te midden van onzen eigenen nood, goedmoe- dig voortgaan met geldelijke offers ten zijnen behoeve te brengen? Men duchtte reeds, dat, wat men deed, het beoogde doel niet eens zou treffen. Daarom besloot men de vergunning aan den Koning verleend om op het krediet der Staten 150,000 gulden op te nemen, 5 aan de voorwaarde te verbinden, dat deze som tot niets anders gebruikt zou worden, dan tot ondersteuning van de krijgsondernemingen van Graaf MANSFELT. Maar spoedig werd wederom meer dan der Staten krediet gevergd. Tegen het eind van Augustus (1621) verscheen een afgevaardigde van Vorst Hans aEORGE Markgraaf van srar- DENBURG-JÄGENDORFF , Commissaris-Generaal van den Koning van Bohemen , met het bericht, dat men in dat Land weder een vrij groot aantal Duitsch krijgsvolk te voet en te paard ' Res. Stat.-Gen. 11, 14, 21 Aug. 1621. 2 Res. Stat.-Gen. 6, 15, 27, 28 Julij; 7, 13 Aug,; 4, 9, 21 Sept.; 2 Nov. 1621. 3 Zie hiervoor, bl. 603, Noot 1. 4 Rapport van Aerssens Gezantschap n. Venet. in Berigten v. h. hist. Gen. te Utrecht. D. V. St. I. bl. 68. 5 Zie hiervoor, bl. 571. 