VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Dat is niet te zeggen, dat men al zyn Land tot zoo een Warande maaken , en dat men dus al zyn Land met floo- ten en graften omgraaven , of met Palisfaden omzetten moest! , s Dat graven van zodanige flooten of graften,-en het zetten van die Palisfaden, waaraan zommige duizende te koste leggen, was ten tyde van Hugo Grotius nog niet bekent. Der Heeren Hoffteden of Buitenplaatfen waren als toen meerendeels, maar rontom de Huifingen, met zoda- nige gragten of fluitingen voorzien, als men tot zyne be- veiliging , tegens geweldenaars en Dieven, noodig oordeelde; maar naarmate dat er meer en meer ander foort van Ja- gers zyn gekomen, en naarmate dat de infolentien van de Jagers zig verder hebben uitgebreid, hebben zommige ci- genaars verkofen haare gragten , flooten en Pallisfaden me- de verder te extendeeren, ten einde haar van die infoler- tien meer te bevryden, en een rustiger verblyf van hare Buitengoederen te kunnen neemen, zonder gevaar van door die Jagers op haar eige grond met de Snaphaanen zoo ge- makkelyk op haar lyf gefchooten te worden, of eenige on- aangenaamheden af te wagten. | ‚, Hugo Grotius heeft gefproken van waranden te mi- ken, om Conynen te houden, door de geene die dat gred yond; maar geenfinds van. Graften en Palisfaden te maken, om menfchen uit te fluiten. En voor my ik zoude nieuws- gierig zyn , naar het beftek , dat de jagers gemaakt hebe ben van die graften en Pallisfade-makerije ! Moeten dezelva zoo zyn, dat een Jager ’er nog te Voet nog te Paard kan. over OVER HET JACTREGT. 463 overfpringen , doorwaden of overklauteren ? of ftaat het ter discretie van de Jagers? Voorwaar, zoo het op discretie ftaat, een flegt vooruitzigt, voor de eigenaars van Land- goederen, in een vry gevogten Land! Naar myn gedagten zyn er maat weinig Buitenplaatzen in Holland, daar, niet jegenftaande alle gemaakte voorzorg, niet in te dringen zoude wezen , die van de Wel Ed. Heeren Meesterknae= pen van de Houtvesterye van Holland en Westvriesland niet uitgezondert. 2 My dunkt, hier hoor ik veel Jagers te gelyk uitroe- pen: Wilt gy uw Land of Buitenplaats niet omflooten of met Pallisfaden bezetten, het ftaat u vry, maar dan hebt gy geen eigendom aan de Conynen die daarop zyn! Maar ik beken dat ik op de Conynen,die los op myn land loo- pen, zo verl eigendom niet heb, als op die gene die op- gefloten zya, en met rede, want de eerfte kunnen weg- loopen. | it geef ik volkomen gewonnen; maar gy Jagers zult zeggen, dan komen wy die fchieten op uw grond; dog Jagers daar hebt gy geen regt toe, want ik verbied u te komen op myn grond; dat zegt immers Hugo Grotius duidelyk §. 6., fprekende van de Jagt: dat yder een mag een ander verbieden te komen op zyn grond, en dus Jagers gy moet wagten, tot dat de Conynen, die op myn Land liepen, op ecn anders land gelieven te komen, alwaar gy, vooraf, permislie, om die te vangen, bekomen hebt, of zoo zy van myn Land afloopen in de Wildernisfen onder de Houtvesterye gelegen, daar kunt gy die, gequalificeert zynde, ook gaan vangen. +, Zoo dat Grotius ‘er wel zeer verre van daan is ge- weest, om de eigenaren der Landeryen te noodfaken , de- ze vrymaking van haare Landgoederen, als tegens dieven en geweldenaars te moeten doen; om dat anders het ver. bieden, om te komen op tens anders grond, onnoodig was, dewyl het als dan zig zelve verbied. ‚> Hoe men dezen Autheur ook raadpleegt of niet, hy is die Jagers altoos in de weg; misfchien worden zy nog toornig op ’s mans nagedagtenis! maar bedaar Jagers, hy heeft ons als Regtsgeleerde geadvifeert, als Jager had gy misfchien favorabeler uitfpraak gehad; dewyl ik denk dat hy niet zoo groot Jager als Regtsgeleerde was: althans zoo vertrouw ik, om dat op zyn reize van Loeveftein bleek, dat hem de kennis van ’t geld ontbrak, daar hy, Jager zynde geweest, ten minfte de zilvere Spetien zoude gé- kent hebben, om de Koddebeijers wat in de haud ge ftop- pen.” li 3 Ne- A64 NEDERLANDSCHE REIZEN. nn Nederlandfche Reizen tot bevordering van den Koophandel, na de meest afgelegene Gewesten des Aardkloots. Door- mengd met vreemde Lot evallen, en menigvuldige gevas- ren, die de Nederlandfche Reizigers hebben door eftaan. Met Plaaten. Derde Deel. Te Amftlerdam , by P. ‘Con- radi, en te Harlingen, by V. v, d. Plaats, 1784. Ingre otavo, 224 bladz. | Zeven onderfcheiden ‘Reistogten der Nederlanders , naar de Costindiën, zyn in dit derde Deel byeen verzameld; te weeten. Ken tweede togt van den Admiraal Jacoh van Neck, geduurende de jaaren 1600—1604. Een Scheeps- togt van den Admiraal Stephen van der Hagen, gedaan in de jaaren 15991601. Eene Reis van twee Hollandíche Schepen; byzonder na het Koningryk Achem, in de jaaren 1600 en 1601. Fen Reistogt van den A:miraai Fecob van Heemskerk, in de jaaren 1601 en 1602. Een Scheepstog van den Admiraal Wolphart Harmansfen, geduurende de jaaren 1601—1603. Een togt van Krrnelis van Veen, in de jaaren 1602 — 1604. En eindelyk een eerfte togt onder den Admiraal Joris van Spilbergen, in de jaaren 1601— 1604. De Uitgeevers deezer Reizen houden zig beftendis gan dezelfde manier van uitvoering, bepaalende zig tot het behouden van het merkwaardige, met agterlaating of inkorting , naar °t gevoeglykst gefchieden kan, van *t geen min gewigtig af te langdraadig is. Tot eene niev- we proeve uit deeze leerryke verzameling diene het vob gende berigt, nopens het Koningryk Siam, en de daaraan grenzende Gewesten. „a Van de hayeu van Martavan begint de kust van het Koningryk Siam, [liggende op het Schiereiland van Indië aan deeze zyde van den Ganges,] hebbende eene uitge- ftrektheid van vyfhonderd mylen , en loopende tot aan de Stad Tavaïa. in overouden tyd was dit Koningryk zo magtig, dat de Oppervorst met den tytel van Keizer be- kleed wilde worden. Maar toen de Koning van Pegu, it den jaare 1568, met een Leger van eenige honderdduize- den Krygslieden, zich te velde hadt begeeven , floeg Fy het beleg roudom de Hoofdftad van het Koninkryk, ci insgelyks den naam van Siam voert. Het beleg duurde twee jaaren, en kostte den belegeraaren meer dan vyfror- derdduizend man. Ten langen laatfte wierdt de Stad doer verraad bemagögd, —— Aanleiding tot deezen bloedt ‘ ce ke NEDERLANDSCHE REIZEN, 463 gen en veclkostenden oorlog gaf het volgende beuzelagtige voorval. De Koning van Siam hadt twee witte Elefanten. De Peguaanen, welke deeze dieren een godsdienltigen eer- bied toedraagen, vernomen hebbende, dat in Siam twee witte Elefanten waren, zonden Gezanten derwaarts, om dezelve te koopen, tot wat prys het ook maet weezen. Doch de Koning van Siam hadt hier geene ooren na. Die van Pegu, over deeze weigering in arren moede ontftoken , trok hierop te velde, en magkte zich niet flegts door ge- weld meester van de Elefanten, maar maakte het gehéele land fchattingfchuldig, naa dat hy alvoorens cen gedeelte van den Adel hadt doen: ombrengen, de andere gevank- lyk weggevoerd, en alle hunne fchatten en kostbaarheden na zvn eigen land gezonden hadt. Op het berigt, dat zyne Hoofdftad in ’s Vyands handen was gevallen, nam de Koning vergif in, en maakte alzo een einde van zyn leeven. „ De grond deezes Koninkryks-is gedeeltcelyk vlak en effen, gedeeltelyk bergagtig. Overal is hy vrugtbaar in Weilanden en verfcheiden andere dingen; doorgaans aan- genaam, vet, overvloeiende van Ryst:en andere leevens- noodwendigheden; leverende , onder andere, zeer veel Pe- per, die van eene goede foort is. De bergen geeven Goud, Zilver , Tin en verfcheiden andere metaalen. Men ont- moet 'er ook veele Paarden en Elefanten.” - s In ’t algemeen zyn de Landzaaten genegen tot vleesch- Iyken wellust, overdaad en brasfery. Zy gaan zeer prag- tig gekleed ; bykans allen beroemen zich van Adelyke af- komtte te weezen, Zy oeffenem geenerhande Ambagten of Handwerken, maar lnaten dezelve voor hunne Slaaven over. Zeer zyn zy gefteld op de Muzyk. Zy hebben openbaare Schoolen, alwaar de Jeugd in de ‚Wetten des Koninkryks en in den Godsdienst, in de gemeene land- taale, onderweczen wordt. „> Zy betoonen godsdienftigen eerbied gan verfcheiden foorten van Afgoden ,: voornaamlyk, aan de vier Elemen- tens hierom begeeren zy doorgaans, na hunnen dood , be- graaven te worden in die Hoofdftofle, welke zy, by hun leeven, inzonderheid gediend hebben. Zy, die de Aarde bovenal hebben aangcbeeden, worden ’er in begraaven, De vereerders van het Vuur begeeren verbrand te worden, Ia het Water worden dezulken geworpen, die het als hunne Godheid gediend hebben. En Luchtvereerders li 4 wor- 466 NEDERLANDSCHE REIZEN, wordeft opgehangen, om door de vogelen gegeeten te worden. ‚, De- muuren der Hoofdftad , naar welke het geheele Koningryk wordt genoemd, zyn meest vervallen, Uit de overblyfzelfs, egter, is het nog duidelyk te zien , dat zy zeer fterk moeten geweest zyn. De Stad is groot, volk. ryk en zeer gefchikt tot den Koophandel, als zynde gelee- gen aan eene wyde en diepe Rivier, „ Behalven deeze groote Stad, ontmoet men ’er nog veele andere Steden; onder andere Camboya, leggende aan den oever eener fchoone Riviere, welke in China har ren oorfprong heeft, en die, naa verfcheiden andere Riviee ren in haaren boezem te hebben ontvangen, een Meir for- meert, °t welk meer dan tweehonderd mylen in zynen om- trek beflaat. ‚> De Siammeezen zyn Afgodendienaars, goede Soldaaten en Zeelieden, doch zeer beestagtig van leevenswyze: want zy gelooven dat menfchen en beesten weezens van eene zelfde foort zyn. De Vrouwen worden te gader met de Lyken hunner Mannen verbrand, By het overlyden van den Koning, werpen zich niet alleen zyne Vrouwen, maar ook een goed aantal Ryksgrooten, uit eigen beweeging , op den Houtítapel, op welken zyn Lyk verbrand wordt. » Campan is insgelyks eene Zeeftad, in het zelfde Ko- ninkryk geleegen. Van hier koomt het beste Aloë-hout, 't welk, by alle Oosterfche Volken, in geene mindere waar- de dan Zilver wordt gehouden. Het wordt gebruikt tot het verbranden van de Lyken der Koningen , Prinsfen en andere groote Heeren.. ss In het Zuidlykfte gedeelte van het Koninkryk legt eene Stad, Síncapura genaamd, tegen over eenen Uithoek of voorgebergte , °t welk, naar den naam der Stad , Kaap-Stn- gapura wordt geheeten. Van hier koomen zeer veel Paarden en Elefanten. Ook ontmoet men in de wildernisfen zeer veele Leeuwen, Tygers, Aapen, Meerkatten en meer an dere dieren. „ Uit de Schriften van FERDINAND MENDEZ PINTO, een kundig en oplettend Portugeesch Reiziger door het Oosten, tekenen wy hier aan, dat de Hoofdftad van het Keizerryk Sornau, in deeze gewesten doorgaans bekend by den naam van Siam, Odiaa wordt genaamd, en dat ten zynen tye de, dat wil zeggen , in den jaare 1540 , de Keizer aldaar gyn Hof hieldt. p Volgens decacn Schryver bellaat het Keizerryk > do Enge NEDERLANDSCHE REIZEN, 467 lengte zoo Spaanfche mylen, en in zyne grootfte breedte 160 mylen. Meestal is de grond laag; doch de landeryen worden wel bebouwd , en door fchoone rivieren befproeid. Zy geeven Ryst en eene menigte van andere leevensmide delen. „ De bergen zyn bedekt met boomen, van welke dni- zenden van allerlei foort van fchepen kunnen getimmerd worden. Men vindt ’er Mynen, welke Goud, Zilver, Staal, Lood, Tin, Zwavel en Salpeter opleveren. Wy- ders vindt men nog in ’t Land veele Zyde , Arendshout , ` ” welk in de Indiën wordt gebruikt tot het balzemen der Lyken, Benjoin, Lak, Anil, Katoen, Robynen en Saphy- ren. Aan en omtrent den Zeekant groeit veel Brafilien- hout, en nog eene foort van zwart hout, van het welk alle jaaren wel honderd Jonken eene laading inneemen, en het na China , Anian en Camboja brengen. Eindelyk valt er ook zeer veel Honig, Wasch en Zuiker. „ De inkomften des Konings bedroegen , ten deezen ty- de, jaarlyks, ruim twaalf miljoenen Dukaaten , of drichon= derd en zestig Tonnen Gouds, behalven de dienften , wel ke de Ryksgrooten voor hem moesten verrigten , en de fchattingen , die zy verpligt waren hem op te brengen 3 al het welk insgelyks eene zeer aanzienlyke fomme be- liep. r In de geheele uitgeftrektheid zyns Ryksgebieds lagen zes en twintighonderd bewoonde plaatzen, beftaande uit Steden , Vlekken en groote Dorpen : want de kleine ge- hugten zyn hier. onder niet begreepen. De meeste dier plaatzen zyn open en weerloos , en alleen van Schans- paalen omringd. De Inwoonders zyn uit den aart traag en lafhartig. „, De Hoofdftad Odiaa alleen is mhet een Muur omgece- ven. Men wil dat binnen dezelve ruim vierhonderdduie zend Huisgezinnen woonen, van welke ten minfte het vierde gedeelte beftaat uit Vreemdelingen, uit alle oorden en gewesten der waereld. Want vermits dit Koninkryk zeer uitgebreid, en wel geleegen is tot den koophandel op alle Indifche gewesten en eilanden, verloopt ‘er geen jaar, of er gaan en komen ten minfte duizend Jonken , behalven een groot getal andere kleine vaartuigen, van welke de Ri- vieren en Havens opophoudelyk krielen. | >, De Koning noemt zichzelven Prechau Salen, zo veel betekende als Heilig Lidmaat Gods. Slegts tweemaal `s jaars verfehynt by in *t openbaar, en dit gefchiedt met lis zeer 468 NEDERLANDSCHE REIZEN. geer veel ftaatelykheids. Nogthans erkent hy de opperheer.. fchappy des Keizers van China, aan wien hy hulde b toont, en eene fchatting betaalt voor de vryheid om zy ne Jonken te mogen zenden na de Haven van Combai, e aldaar handel te dryven. » Behalven de koopmanfchappen en levensbehoeften, van welke wy boven reeds gefproken hebben, levert dit land zeer veel Peper, Gember, Kaneel, Kamfer, Came Fistula, Tamarinden en Kardamon; met waarheid mg het derhalven genoemd worden, een der beste en ntie Koninkryken der geheele waereld. , Aan Siam grenst het Koninkryk Tenasfarin. De Sud van dien naam wordt veel bezogt van de Portugezen, dit ?er eenen fterken handel dryven. Zy is de ftapelplaats dr goederen, welke uit Peru en Siam koomen, en diut worden zamengebragt, om na Malacca verzonden te wot- den. Men vindt ’er, onder andere, veel Indizanfchen Brandewyn, die van Kokosnooten -wordt geftook. Op verfcheiden andere plaatzen van de Indiën, en vooroaan łyk te Goa, wordt deeze drank bereid; doch die van Ta nasfarin wordt voor de beste gehouden. De Indizokche Vrouwen zyn zeer verflingerd op deezen drank, en drin- ken dien greetig, wanneer zy het kunnen doen bunet weeten van hunne Mannen, want voor deeze fchaamen zj aich dien drank te gebruiken. „„ Het Koningryk Tanasfarin (taat tegenwoordig ® zichzelf. Voormaals plagt het fchattingfchuldig te 7M nan den Keizer van Siam, wiens fterkte en rykdomme merkelyk verminderd zyn, zints de Oorlogen, welke hy gevoerd heeft tegen den Koning van Pegu, aan wit hy zelve thans eene jaarlykfche fchatting moet betaalen. ‘9 Van zynen kant, egter, voert de Koning van cen zeker appergebiedt over Camboya, Jacoma cn d $ heele ttreek. lands Patana, te weeten van de Oosrzyde van den Hoek van Ma/acra tot aan Pahan, Tot cen bi van afhankelykheid zenden de Koningen dier gewest jaarlykfche gefchenken aan zyne Siamfche Majefteit. 09 den band van afhankelykheid en wederzydfche verbinten's: te vaster toe te haalen, zenden de opgemelde Vorften eet ge. hunner kinderen ten Hove, in fchyn om aldaar opt” voed, dat is, in de daad, om als een onderpand van £ trouwheid bewaard te worden.” W. HURD, GESCHIEDENIS ALLER GODSDIENSTEN, 460 name er en ASNE Oude en tegenwrordige flaat van alle God,dienften, van de Schepping der W'aereld tot op den tegenwoordigen tijd. Door w. HURD D. D. Uit het Engelsch vertaald. Vyf- de Deed. Vercierd met een prachtig fiel Kunstplaaten. Te Amfterdam, by M. de Bruin, 1784. In gr. octava 627 bladz. Gn. Ops de voorheen in dit Werk gemelde Afgodifche Vol- keren, waren tot nog de Americanen niet begrepen, en dit doet den Heèr Hurd, ter voltooijinge van zyn arbeid in dit opzicht, hier het oog flaen, op den Godsdienst der aloude ot wilde Amerikanen, verftaende daerdoor dezulken , die voormaels Afgodendienaers waren, of het nog heden zvn. By die gelegenheid verleent hy ons ene befchryving van de verfchillende Godsdienften der voornaemfte Volkeren in de Nieuwe Waereld. En daerop gaet hy, den Room- fchen eN sel reeds ontvouwt hebbende, over tot het behandeleh van den Proteftantfchen Godsdienst. Vooraf gaet ene Inleiding; behelzende cen oordeelkundig verlag van den oorfprong en aenvanglyke invoering der Hervormin- ge; waeraen hy zich voorftelt te hechten, eerst een bericht van zulke Godsdienften, welken, onder den naem van Proteftantfchie , onder werfchillende Natien zyn vastgefteld ; en daerna van de zodanigen, die gemecenlyk by den naem Due; of anders denkende, bekend zyn. Hy bepaelt zich in dit Deel tot de Luterfchen , en de Engelfche Kerk , van welke beiden hy een uitvoerig verflag verleent; ftaende de overige Proteltantfche Gezintheden , in ’t volgende Deel , nader overwoogen te worden. — Wy hebben, reeds ‚ meermaels van dit nuttig leerzacm Werk gewag gemackt hebbende, juist niet byzonder ep op de ene of àn- dere befchryving der Heideniche Godsdienften; dit noopt ons, daer ze nu in dit Deel voor ’t laerst inkomen , nog ene proeve te geven van zodanig ene befchryving5 waertoe wy ons, om gene al te breedvoerige te plaetzen , ons bepalen tot het bericht „ het welk de Heer Hurd ons geeft van den Godsdienst der Wilden van Hudfons Baai, dat aldus luidt, s. Zeer duistere en verwarde begrippen hebben de in- wooners van Hudfons Baai van den Godsdienst; want zij hebben eene groote menigte van verfchillende Godheden of liever Afgoden , welke zij vereeren naar hunne grilligheden. In de daad, de losbandige , zwervende leevenswijze dec- zer Wilden is een kragtige hinderpaal, dat zij ten ils 470 W HURD kunnen flaan op`betaametijke begrippen van Godsdienst ot van den waaren God. Even als de Manicheen, in de vroegtte tijden van het Christendom ,fchijnen zij twee Begin- zels, het eene goed, het andere kwaad, te aanbidden. De Zon houden zij voor het goede, en de Maan voor het kwaade Beginzel. Dit fchijnt eenige overeenkomst te hebben met het gevoelen der Ouden, welke alle fchade- lijke en heillooze uitwerkzels aan de Maan toefchreeven. „ De Wilden, van welke wij thans handelen, Schijnen de Zon aan te merken als den Opperheer van *t Heelal: want zij offeren haar Tabak, in plaats van Wierook; dit noemen zij de Zon rooken. Op de volgende wijze wordt deeze plegtigheid volvoerd. » De hoofden der huisgezinnen vergaderen met het nn- brecken van den dag, ten huize van eenen der aanzien- lijkfte Landzaaten. Deeze ontfteekt den Tabak, en ofen denzelven aan de Zon. Met beide handen dit kruid bewee- gende met den loop der Zonne, zendt hij, ten zelfden tij- de , tot haar zijne gebeden op, fmeekt om haare befcher- ming, bid: haar, dat zij hem het verftand wil verlichten en beftuuren, en enay alle de gezinnen van het gewest aau haare zorge op. Naa dit alles rookt het Opperhoofd den Tabak, en deelt dien, aan elk der aanweezenden , beurte lings mede. >, Calumet is de naam van het werktuig , waarvan zij, tot het Godsdienftig rooken, zich bedienen. Het is eene foort vau zeer langen Pijp van roode aarde gemaakt, verfierd met de hoofden van Houtfnippen, en eene foort van Eendvo- gels, die op boomen nestelen. De hoofden deeze Vogelen zijn van de fchoonfte fcharlaken kleur, welke men zich kan verbeelden 3 niet minder fraai zijn alle hunne overige vederen. Midden op den buis, of het lichaam van de Calumet, maz- ken zij zekere vederen vast, genomen van den vlerk eens Vogels, Kibon bij hen genaamd, die veele gelijkheid met een Arend heeft. Altoos wordt de Calumet gebruikt, zo dikmaals zij een Kruistogt zullen onderneemen. ‚‚ Eene pnaauwkeurige befchrijving van de Calumet, ontmoeten wij bij Vader HENNEPIN, een geleerd Jefuit, die deeze gewesten bezogt, en ‘er eenige jaaren vertoefd heeft. Het is, dus fchrijft hij, een groote Tabakspijp, vaa rood, wit of fmart marmer, veel gelijkende naar een Heirbijl, met een zeer gladden kop. De buis, die ongeveer derdehalf voet lang is, is gemaakt van fterk rie: of rotting, met veeren van allerlei kleuren bezet, door tie GESCHIEDENIS ALLER GODSDIENSTEN, 47t weeven met vlegtzels van Vrouwenhair, Hieraan binden zij vast twee vleugels, die het werktuig, eenigermaate , doen gelijken naar dat geen, van ’t welk de Gezanten van ouds, bij het fluiten van den Vrede, zich plagten te bedienen. Dit Riet fteeken zij door den Nek van zee kere Vogelen, met zwarte en witte vederen gefprenkeld , en ongeveer van grootte als onze Ganfen, of door den hals der bovengemelde Eerndvogelen. „, leder Natie geeft aan de Calumet zulk een gedaante, en aanbidt dezelve op eene wijze welke haar meest be- haagt; of liever, allen volgen, ten deezen opzigte, de aloude vastgeltelde gewoonte, De Calumet is een vrijge- Jeide voor de geenen, welke van de eene plaats na de andere zich begeeven. En vermits het een zinnebeeld des Vredes is, zijn zij allen van gevoelen, dat eene in ’t ocg loopende wraak zou nederdaalen op het hoofd der gee- nen, die vermetel genoeg waren, om dit teken van goe- de trouw te fchenden. ’t Is het zegel van alle openbaare onderneemingen , van alle gewigtige handelingen, van aile gewijde plegtigheden. ` =, Doch laaten wij wederkeeren tot de overige plegtig- heid deezes volks. Nimmer, dan by zeer buitengewoone gelegenheden , wordt de plegtigheid van het rcoken der Zon- ne onderhouden. Want, doorgaans, zenden zij hunne get beden óp tot zekere kleine Beelden, welke zij bij zich draagen, en die gemeenlijk door hunne Gochelaars hun worden ter hand getteld. Zommigen hunner zijn van ge- dagten dat de ftormwinden worden veroorzaakt door de Maan, die, volgens hunne begrippen , zomwijlen haar verblijf houdt op den bodem der Zee. | Om haar, derhalven, te vrede te ftellen, offeren zij haar het waardigfte , welk zij in hunne Kanoe hebben, en werpen alles in de Zee, den Tabak niet uitgezonderd, Deeze offerande wordt voorafgegaan van een gezang en zekere dhdere plegtigheden, die de kragt bezitten om den boozen Geest te verjaagen. Weinig onderfcheids fchijnt in dit alles plaats hebben, tusfchen. deeze gebruiklijkbeden en de gewoonten der Ouden: want zij zijn op verre na'niet zo wild en onbefchaafd als veele andere Amerikaanen, ` s, Om den uitflag. van eenige zaak te weeten , vervoegen zij zich bij hunne Gochelaars, die met veel pleztigheids en Kunstbetooningen hunne antwoorden voortbrenger, De Gochelear plant ftokken in de aarde, en bouwt op dezelve eene ronde Hut, welke hij bekleedt met de vetlen 472 W. HURD van beesten. Boven in den top laat hij eene opening, wijd genoeg voor een mensch om daardoor na binnen te kruipen. Hier iluit zich de doortrapte Gochelaar alleen op; hier zingt hij, ftort hy traanen, tuimelt op en neder, pij- pizt zichzelven, en brengt eene menigte bezweeringen voort. Naa dit alles ontvangt hij een antwoord met eene donderende ftemme. Dit alles is zeer overgenkomftig met de begrippen, welke de Heidenen aangaande het Godlijk Opperweezen voeden. ‚‚ Deeze begrippen, naamlijk , doen hen gelooven, dat hunne Goden de antwoorden op hunne gebeden, akoos, met eene donderende flemme moeten voortbrengen. Ja, zij zijn in het denkbeeld; dat geen antwoord van de Go- den zou komen, ten zij het min of meer de wetten der Natuure opfchorte. Ongetwijfeld is zulks waarheid. Doch het geen deeze verdwaalde volken voor de (temme des Opperften Weezens houden, is niet anders dan een trek, door hunne Gochelaars gefpeeld, met aogmerk om het Volk te misleiden, en hun eigen gezag te, handhaaven. . Zo dra het geruzt gehoord wordt begint des Goche- Jaars zinverrukkeude verbeelding zich te openbaaren in een mompelend geraas, gelijk dat van eene nedervallende rots. Alle de ftokken fchudden met zulk een geweld, dar het fchijne als of het geheele gevaarte tegen den grond zal vallen. Te midden van deeze gewijde beroeringen, open- baart de Gochelaar zijne Godfpraaken. Niets kan kstiger overleid zijn dan dceeze vond: want hij neemt de gel- genheid waar, dat des Volks gemoederen door vreeze en angst bevangen en ontfteld zijn. » Wat het Huwelijk onder hen betreft, zij trouwen zo veele Vrouwen als zij kunnen onderhouden. Niets is gemeener, dan dat vijf of zes zusters gezamentlijk éésen Naa hebben. Die het eerfte kind ter waereld brengt, ge- niet boven de andere verfcheiden voorregten. Naast den Huisvader, wordt zij als het hoofd van bet huisgezin aangemerkt. Dit heeft meestal plaats overal daar de Veeb Wijverij geduld wordt, a a, In ’'t oogenblik dat een Wilde op eene Vrouw ver- lieft, openbaart bij zijne drift, en, om het doelwit zijner wenfchen te bereiken , onthaalt hij haare Bloedverwanten op een plegtigen maaltijd. Aan haaren Vader doet hij Eenige gefchenken; en naauwlijks heeft hij deszelfs toe- Hemming verkreegen , of hij geleidt zijne Beminde , zonder eeni- GESCHIEDENIS ALLER GODSDIENSTEN, 478 eenigen verderen: omflag of plegtigheid, na zijne eigen woouing. Nimmer treeden zij in °t Huwelijk, met 00gs merk, om geduurende hun geheele leeven aan elkander verbonden te blijven; want zij woonen niet langer te za- men, dan zij in elkander behaagen fcheppen. Dezelfde gewoonte heeft plaats, onder de meeste Noord- Americaan- fche Nauen. De ‚, Met zo veel ftaatelijkheids, als hunne omftandighe- den gedoogen, begraaven zij hunne dooden. Zij kleeden hen aan, befchilderen hunne wangen en het geheele lich: aam met verfchillende kleuren, en leggen het vervolgens in eene Kist van den bast van boomen gemaakt, welke zij van buiten met puimfteenen glad polijsten, Daarnaá planten zij paalwerk in de aarde rondom het Graf, ter hoogte van zeven of acht voeten boven den grond. ‚, Daarenboven richten zij maaltijden aan ten behoeve van de dooden, overeenkomftig met hunne zeden en ge~- woonten in andere. opzigten. Alles vertoont een treuri en droevig gelaat, naar evenredigheid van de omftandighe= den des tijds. De naastbeftaanden van den overleedenen houden een diep flilzwijgen, en gedoogen niet dat ’er' ge ` zongen of gedanst wordt. Alle de‘gasten doen gefchene ken aan de Ouders en Bloedverwanten van den Overlce- denen , en werpen dezelve neder dan hunne voeten, onder het fpreeken van deeze woorden. Dit dient om hem te bedekken; dit om eene Hut voor hem te bouwen; dit om zijn Graf te omheinen. Alle zijne nooddruftigheden worden al- dus opgenoemd. | s Wij mogen deeze Afdeeling niet befluiten, zonder alvoorens te hebben aangemerkt; dat verfcheiden van dee- ze Volken meer befchaafd g geworden in hunne zeden, zints de Engelfchen eene Maatfchappij van Koophandel voor deze gewesten hebben opgericht. Hieruit blijkt het groot nut van den Koophandel, en het gebruik, welk van denzelven altoos behoorde gemaakt te worden; naamlijk , de befchaaving der gemoederen van een ruuw onkundig Volk, op dat zij de voordeelen der zamenleevinge, cn de zegeningen van den Godsdienst, mogen genieten.” Ga 424 | GEDERKSCHRIFTEN Gedenk/chri ten, van den Marquis DE pPoMeat. Twee Deis. Te Amfterdam, by D. Schuurman, 1784. Behalven de Vosi- reden 605 blads. in gr. odave. | Het voorgevallene in ’t Portugeefche Ryk, geduurende het Ministerie van den Marquis de Pombal, is van te veel! ge- wigt geweest, en heeft nog te duurzaame gevolgen, dan car men niet shed zoude zyn, om deezen Staatsminister wat nader te leeren Kennen; waartoe deeze Gedenkfchriften dies nen. Derzelver Opfteller komt alleszins voor als kundig, en de nevensgaande bewysftukken verleenen ons een genoegzas- men grond van geloofwaardigheid; ’t welk de leezing van dit Gefchrift aanpryst. Het zelve behelst een agtervolgend verflag van ’s Mans leevensloop zints zyne Jeugd, van zvne trapswyze opklimming, tot dat hy eindelyk het gantfche Ryks- beftier als in handen had; met eene ontvouwing van zyne voornaamfte Staatsverrigtingen, en een byzonder verflag van zyn bewind, met betrekking tot den toeleg op het leeven des Konings en de (traf der zaamgezwoorene, als mede tot het ver bannen der Jeluiten en de Vredebreuk met het Hof van Rome. Zyn Character was, over ’t geheel, in den hoogften trap ei- endunklyk en wreed; voor ’t overige was ’er in zyn beftier , in verfchillende tydperken, zulk eene verfcheidenbeid in den aart zyner bedryven, dat men naauwlyks bezeffen kunne, hoe ze door éénen eh denzelfden Man werkftellig gemaakt zyn. » Wy zien, zegt onze Autheur, hiervan fpree- » kende, wy zien nier dan twee zaaken, in welken camvam » Ho (*) altoos aan zigzelven gelyk geweest is; naamlyk , een » geweldige dorst naar Rykdommen, die hy niet kon lesfen ef » verzadigen, en eene onverzoenlyke wraakgierigheid tegen zvne » wezendlyke of ingebeelde vyanden. Deeze beide driften ef a» hartstogten grociden by hem aan, naar mate van zyn vermo- » gen, en hy liet zig door dezelve zo verre wegflepen ais zy » hem konden brengen”. Hier van ziet men, inzonderheid met betrekking tot het wraakgierige, een zoo doorflziod te- wys, dat het moeilyk valle een foortgelyk voorbeeld van verre- gaande wrsakgierigheid in de Gefchiedenis aan te treffen. Zulks ontdekt zig in een door hem verdichten toeleg op des Konirgs leeven, die geheel Europa verbaasd heeft; waardoor Carvaihe, zig wreekende over zyne Vyanden, het bloed veeler zanzien- lyke Perfoonen des Ryks, als waren zy fchuldig aan eene za- menzweering tegen den Koning, heeft doen ftroomen. Dit (+) CarvaLHo was de Geilagtnaam van deeze Minister, onder welken by in dit Gefchrift gemeenlyk voorkaint, waarom wy denzelven ook voorts zale Ten bezigen, VAN DEN MARQUIS DE POMBAL, 475 Dit zooveel gerugts verwekkende, en zoo veel gevolgen met zig fleepende geval, eunt, naar uitwyzen van deeze Gedenk- fehriften bykans geheel en al op een verdichtzel van den wraak- zugtigen Carvalho; °t welk wy te merkwaardig vinden, om ‘er niet eenige byzondere melding van te maaken. Het in deezen bygebragte verhaal is te lang, om geheel geplaatst te worden; maar zie hier kortlyk wat ’'er van de zaak zy. Een Officier, verbonden aan den huisdienst van het Paleis, met naame Zexeira, was een vertrouweling der Minnaryen van Koning Pofeph, en vergezelde den Vorst in zyne koets, zo menigmaal als hy by nagt uitreed, om, in het geheim, zy- ne Maitresfen te zien. Met deezen Texeira was de Hertog van Aveiro, Grootmeester van het Huis des Konings, in woor- den geraakt, welken tot die hoogte geftegen waren, dat de Hertog zeide, „ Ô ongelukkige, zeg dank aan de muuren van » dit Paleis, welke voor dit oogenblik myne wraakzugt be- „ letten; maar zyt verzekerd, gy zult my niet ontfnappen.” Zedert dien tyd zogt de Hertog gelegenheid, om zig van zyn vyand te ontflaan, en tragtte dit inzonderheid by nagt te ver- rigten, om des te gemakkelyker zyn oogmerk te bereiken. Na verloop van eenige dagen, toen men vastftelde, dat de Koning met Carvalho, des nagts, in zyn Staatskabinet arbeidde, en toen de geftrenge rouwplegtigheid, wegens het overlyden van des Konings zuster, naauwlyks toeliet te den- ken, dat de Koning eene nagtvifite van die natuur zou onder- neemen, befloot die Vorst, en wel ter zaake van de rouw- plegtigheid, met de uiterfte geheimhouding, zig ten deezen einde, in den berugten nagt van den 3 September 1758, te bedienen van het rytuig van Texeira, welken hy doorgaans met zig nam. Op het wederkeeren word dit Rytuig door drie mannen te paard aangerand. Een van hun, welke men voorgeeft de Hertog van Aveiro geweest te zyn, fchoot op den koetzier met een karabyn, welke by geluk geen vuur vatte; de beide andere bedienden van dien zelfden Heer fchoo- ten op het agterfie van het rytuig. Wanneer men nu naaukeurig agt geeft op de omftandigheden van deeze droevi. ge gebeurtenis, dan heeft men moeite om zig zelven te over- reeden, dat de Hertog een ander oogmerk gehad heeft, als dat van Texeira dood te [chieten, wiens rytuig hy kende. De koetzier dus gelukkig ongekwetst gebleeven zynde, gelyk "7 gezegd hebben, riep in zyne verbaasdheid uit: „ Ô Onge- lukkige wat doet gy? de Koning is ’er in.” En op dit gefchreeuw namen die ongelukkige zamengezwoorenen fchielyk de vlugt, in plaatfe van hunne onderneeming te volvoeren, en zig daar door te dekken,en ze bewaaren voor nadeelige en dood- lyke gevolgen, welke natuurlyk dien heiligfchendenden aanflag voor hen moest hebben. —— De beide pistoolfchooten van ag- teren op het rytuig gedaan, gingen juist tusfchen den Koning en VL. DEEL. ALG. LETT. NO, II. Kk Te- 476 GEDENKSCHRIFTEN Texeira. By ongeluk’, en het welk eene foort van gemeen- zaamheid aantoont, die tusfchen den Vorst en zynen vertrouw- ling heerschte, zat Fofeph aan de linkerzyde,en werd gekwetst aan het bovenfte gedeelte van zyn regterarm. ——- Zyne eerie zorg was, zo dra hy zig gekwetst gevoelde, den Koetzier te beveelen hem te brengen , by den Marquis van Angeya, wiens Hotel in de nabuurfchap was. Na dit verhaal zal men, buiten twyfel, verwonderd ftaan, van in het Manifest van den ọ December van dat zelfde jaar te leezen, dat de Koning is aangerand geworden, op het oo- genblik wanneer hy uit Zyn lusthuis kwam, Quinto do Meye genaamd, om de kleine plaats, welke het zelvě van het Ko- ninglyk Paleis van Belem afzondert, dwars over te ryden. Byaldien dit waar is geweest, wat had die Vorst dan noodig, om zyn toevlugt naar het Hotel van Angeya te neemen, welk meer dan een myl van Belem is verwyderd. — Intusíchen, dat hy in dienzelfden nagt derwaards gegaan is , zulks was eene openbaare waarheid , welke men niet in twyfel kan wek- ken. Maar CARVALHO , die de party van deeze groote gebeurtenis wilde trekken , maakte ‘er geen zwaarigheid van, om alle omftandigheden te veranderen , de gemoederen in on- zekerheid te brengen, door die verfchillendheid der verhaalen, en de zaaken onder zulk een gezigtspunt te plaatzen, als met zyne oogmerken het meest overeen kwam. Het was reeds in het hol van den nagt, en de Marquis de Angeya had zig te rust begeeven, maar zo dra hem de komst des Konings werd aangekondigd , ftond hy fchielyk op, en hy werd met verbaasdheid bevangen, zo dra hy uit den mond van zyne Majefteit zelve den aanflag vernam op zyn perfoon gedaan. Hy vroeg ’s Konings order, welke hem beval zyn heelmeester Antonius Soares te doen haalen. Waarop de Mar- quis van Angeyaszelve hem ging opzoeken ;hy wekte hem op; en bragt hem by den Koning. Na dat men dien Vorst het eerfte verband gelegd hadt, ftelde men zyne Majefteit voor, om hem naar zyn Paleis te vervoeren , alwaar men hem gevoeglykst de noodige hulp konde toebrengen ; doch Fefeph was niet van dat gevoelen, en kon in ’t eerst hier toe niet befluiten; maar op fterk aanraaden en gedaane voorfte\lingen liet hy zig overhaalen , en vertrok naar Belem, alwaar by meer dan drie maanden, of tot aan 't midden van December, vertoefde , zonder zig publiek te vertoonen. Hy liet zig ge duurende dien tyd van niemand zien, zelfs niet van de Ko- ningin, die zomtyds , maar altoos in "t donker, in ’t vertrek kwam : voorts waren Carvalho en de Chirurgyn Soarez de eenig- ften, die in zyn vertrek kwamen; en het was uit handen van den laatften, dat hy zyn voedzel en zyne remedien ontving. Ondertusfchen hiel Carvalko de Hovelingen in onzekerheid, door nieuwe tegenftrydige berigten, welken hy hen telkens van VAN DEN MARQUIS DE POMBAL, 477 van des Konings toeftand gaf. En middleiwyl bereikte hy, in zyne aanhoudende eenzaame gefprekken met den Vorst, ligt zyn oogmerk, om hem, met behulp van zyne gewoone betuigingen van getrouwheid en aankleeving , te overreeden, dat men eene zamenzweering tegen zyn perfoon gemaakt had, aan welker hoofd zig de Hertog van Aveiro, de Marquis van Tavora en de Graaf van Asonguia (*) bevonden. Hy af hem te kennen, dat hun voorneemen was, om den Infant on Pedro op den troon te brengen, op hoop van zelve het Ryk onder zyn naam te regeeren. mmm Et} OM zyne trouw loce ze inboezemingen des te meer kragt by te zetten, zo herin- nerde hy den Vorst, zonder ophouden , het droevig noodlot van zyn oudoom, den Koning Alphonfus; onttroond door de listige aanflagen van eenige zyner onderdaanen, die zo ftout- moedig als vermogende waren. —— Hy befloot hieruit alzo de noodzaaklykheid, in welke hy was, om, door een groot voorbeeld, den oprustigen en oproerigen geest van zyn Adel te beteugelen , om hunne hoogmoed te fnuiken , en ze binnen de waare grenspaalen te fluiten; eene magt, welke zo doode- lyk was geworden voor het gezäg, en zelfs voor het leven van den Souverein. Een Vorst, als Fofeph, vreesagtig, ag- terdogtig en reeds onderdrukt, kon zigzelven niet lang behoe- den voor den firik , welken men hem fpande. — — Hy geloof- de blindelings, al wat de Minister hem zeide, en gaf hem vol- magt, om de daaders en medepligtigen van het gewaande com- plot zamengezwoorenen te firaffen; waarop Carvalho, zonder eenig uittel, de volvoering zyner bloedige ontwerpen een aane vang deed neemen; van welker fchrikbaarende voltrekking de Autheur verder een uitvoerig verflag geeft. Gemerkt het algemeene beloop hiervan genoegzaam bekend is, en Wy, Zon- der te wydloopig te worden, op geene byzonderheden kunnen ftil flaan, zo zullen wy ons daarmede niet ophouden. Aleen- Iyk hebben wy nog een kort woord te melden, wegens de voorzorg van Carvalho, om den gepleegden Regtshandel gedekt te houden ; die egter, na verloop van eenige jaaren , verydeld is. De Minister naamlyk was, na de voltrekking van alles, niet gerust. —— Het denkbeeld alleen, dat men met 'er tyd eenige twyfelingen kon maaken aangaande de naauwkeurigkeid van het Vonnis van 12 January 1759, dat men dit gewigtig Proces kon herzien, en veelligt de onfchuld ontdekken van zo veele asn- zienlyke ongelukkigen, en op het enkel zeggen van hunnen be- fchuldiger, veel eer, dan op wettige bewyzen, veroordeelden ; dit denkbeeld alleen, zeg ik, veroorzaakte hem ongerustheid , en C°) Deeze Heeren, met hunne Maagfchap, waren boveral eebaat by Carvalho, om dat ze zyn eigendunklyk beftier en invloed op den Koning meermaals dwarsboemden’, en dikwils hunnen afkeer van hem te kenken gaven. Kk 2 3 478 GEDENKSCHRIFTEN VAN DEN MARQUIS DE POMBAL. en een altoosduurende vreeze en benaauwdheid. - Om nw deeze herziening van het Proces, zo veel ten minften als in zyn vermogen was, onmogelyk te maaken, deed hy een Aivara of Edict des Konings uitgegeeven, gedateerd den 17 January, het welk in alle ftukken de Sententie van den 12 den dierzelfde maand bevesiigde, en op het nadruklykfte en plegtigfte gebood, om dezelve nimmer aan eenig nieuw onderzoek te onderwerpen =— — Maar de doorlugtige Vorftin, welke thans Portugal re- geert, heeft het Request van den Marquis van ølorna gunftig ontvangen, dat berugt Edict op den 9 October 1780 vernietigd , de herziening van die Sententie bevolen, en den 23 Auzos:us 1781 te Lisbon een Decreet, tegen het onregtvaardig geàng van dien Minister, plegtig bekend gemaakt: een Decreet, in ’'t welk de Koningin, meer haare Goedertierenheid dan haare Regt- vaardigheid raadpleegende, den fchuldigen de firaf kwyt fchelts welke hy verdiend heeft, maar enkel uit hoofde van zyn dom en zyne zwakheden. Gefchiedenis der Vereenigde Nederlanden voor de Vaderland/che en p reign Te Amflerdam,by J. Allart, 1784. In wodec ; et voorige Deel bragt ons 's Lands Gefchiedenisfen, tot op den dood van Keizer Karel den Grooten en deszelfs opvolging door zynen zoon Lodewyk den Wroomen; waarop dan dit twee- de aanvangt, met een verflag der gefteldheid des Keizerrvks in die dagen, ten deszelfs verdere verdeeling onder de nako- melinge” van opgemelden Lodewyk. Voorts wordt ons hier ontvouwd de aanvang van ’t Graaffchap Holland, in *t jaar 863, en 't verdere beloop der Graaflyke Regeeringe. tot op den tyd dat Filips van Bourgondie, met het overlyden van Vrouwe Facoba in den jaare 1436, des Graaflyken bewinds volkomen meester was. De Autheur behandelt het voorgévallene in die dagen, in zeven gelprekken van een Va- der met zyn zoon, op de eigenfte wyze als hy het vroegere tydbeftek heeft nagegaan; vestigende fteeds de aandagt boven- al op zodanige byzondere omftandigheden, die cen merkely- ken invloed op ’s Lands toeftand hadden, en leerzaame aan. merkingen, ook met betrekking tot laatere dager, aan de hand geeven. Hier door kan dit Gefchrift van te ‘meerder dienst zyn voor de Vaderlandfche Jeugd, welke eene geregel- de kennis onzer Gefchiedenisfen niet te duidelyk en nadruklył ingeprent kan worden, om dezelve van kindsbeen af op te leiden tot handhaavers van Nederlands Vryheid en Welvaart. Leer. LEERZAAME GESPREKKEN. 479 Leerzaame gefprekken voor de Feugd, of kort begrip van veele nuttige Weetenfchappen. Te Amflerdam, by J]. Wesfing Wil- lemsz. 1784. Behalven het Voorwerk, 326 blads. in. olavo. Een aanvanglyk gefprek van een Vader met zyne Kinderen over de Sterren geeft hier aanleiding tot een verder onder. houd over de Sterrekunde: en de Vader, de leergierigheid zyner Kinderen bemerkende, verklaart daarop nader wat hy voor heeft, ter hunner onderrigtinge te doen. „, Het ís, zegt „ hy, my lief, dat gy leergierig zyt, en als gy daarin behaa- ‚‚ gen vind, zal ik, behalven over de Sterrekunde, ook over ‚, andere zaaken, die leerzaam en vermakelyk zyn, met u „, fpreeken: by voorbeeld, uit de Sterrekunde is de Zeevaart „ ontfprooten, door de Zeevaart zyn de Landen ontdekt, door „ het ontdekken der Landen heeft men kennis gekreegen aan ‚‚ de wonderen der Natuur, die in andere Landen zyn, en „ door den omgang met vreemde Volkeren, zyn de menfchen ‚‚ befchaafd geworden, en de Konften en Weetenfchappen tot „ een hoogen top geklommen. Hiermede wil ik zeggen, zo „ gy 'er lust in hebt, dat ik dan zal fpreeken over de Sterre. ‚… kunde, de Zeevaart en Geographie of Aardryksbefchryving , „„ over de Watuurlyke Historie, en eindelyk over den Mensch, geen in’t byzonder over de, Handwerken, Konften en Wee- De Bilak us welken by. oeffent, en tusfchen beidén zal ik „ uw werfkand met andere nuttige dingen trachten op te feher- , pend” se~ Naar dit plan gaat het eerst afgegeeven ge- deelte, over de, Sterrekunde, de Zeevaart, de TNerotatinde, de Aardrykskunde, en de Natuurlyke Historie; komende tus- fchen beiden, by gelegenheid, ook andere onderwerpen in overweeging; als daar zyn de Heidenfche Goden en Godinnen, : de Romeinfche Gefchiedenis, de gewaontens en zeden der Perfiaa- nen, de Godsdienstplechtigleden, Zegepraalen en Heirbaanen der Romeinen, de Mythologie of Fabelkunde, en zo ook ten flot een gefprek over de Electriciteit. Alle deeze onderwerpen, met zodanige tusfchenpoozingen voorgefteld, behandelt de Schryver deezer gelprekken, naar de vatbaarheid der Kinderen, op zodanig eene manier, dat zyne onderrigtingen vry wel ge- fchikt zyn, om ’er den Kinderen een oppervlakkig denkbeeld van in te boezemen; en ’t oogmerk is de verdere uitvoering van het Plan in nog één of op zyn hoogst nog twee Deeltjes te voltooien. Kk 3 Proe- 480 A. V. D. BERG, PROEVEN. Proeven van Geestelijke Oden en Liederen: uitgegeeven, daor | AHAZUEER VAN DEN BERG, Tweede Deel. Te Utrecht, by de Wed. J. v. Schoonhoven. Behalven de Voorreden , enz. 119 blads. in olavo. žene tweede verzameling van treffende Zangftukken, waarvan Godsdienftige gemoederen een opwekkend ftigtelyk gebruik kunnen maaken. Men ga, ten voorbeelde, na, het volgende Lied, getyteld AvONDBEPROEVING. 