Reis door Noord Amerika
Zy heeft aan de weflzyde enen ronden toren met twee verdiepingen , in de onderflc van weiken de Idokken hangen; aan de ooftzyde is ook een klein rond torentje. De preekiloel is verguld. De banken zyn frai. 2. De Jefuieten Kerk, zynde ene kruiskerk, en hebbende enen ron- den toren. Deze was de enige kerk in de ftad die een uurwyzer en flag had. - 3. De kerk der Barrevoeters of der RecoïleEleti, leggende vlak over de poort van 't flat. Zy ziet 'er vry wel uit , en heeft enen enigfins ho- gen fpitfen toren en een klokkenhuis. 4. De kerk der Urfclinen, hebbende enen ronden fpitfen toreft. 5. De Hospitaalkerk. 6. De Kapel des BifTchops, 7. De Kerk in de benedenftad, gebouwd in 't jaar 1690. na dat de Stad van de Engelfchen vry geraakt was. Zy wordt Nötre Dame de la FiSloire senoerad, Zy heeft eenen kleinen vierkanten toren , van bo- ven rond,'" midden op het dak. 8. De kleine Kapel van den Gouverneur op het Slot , welke ook voor ene Kerk kan gerekend worden. III. Het Huis van den BilTchop, welk het eerde is dat men aan de regterhand ontmoet, als men van de benedenftad naar de hoge Stad gaat. Het is een frai groot gebouw, met enen moestuin, die in zyne muren legt. IV. Het Kollegie der Je futeten, dat ik op ene andere plaats breed- voeriger befchryven zal. Het ziet 'er pragtiger uit dan het Slot zelfs , dog legt zo aangenaam niet. Het is byna viermaal zo groot als het Slot, en het fchoonlle gebouw van de Stad. Het legt aan de noordzyde van ene ' marktplaats, aaa welker zuidzyde de Hoofdkerk ftaat. V. Het Kloofter der Barrevoeters, leggende weftwaards nevens het Slot Q U E B E c. 17449. 119 Slot, vlak daai- over. Het is een groot gebouw met enen frayen tuin. Het huis is twee verdiepingen hoog, op elke van welken een lange gang is met cellen. VI. Het Hotel Dieti zal ik nader befchryven. De Nonnen die de zieken oppafTen zyn van de Augullyner order. VII. Het Huis äer Geeftelykbeid (*) is een groot gebouw aan de noordooftzyde der Hoofdkerk. Aan den enen kant heeft het enen rui- men hof, en aan den anderen , tegens de Rivier aan , enen groten boom- gaard en moestuin. Geen van alle de gebouwen in de Stad heeft een- zo bekoorlyk uitzigt als 'er in dien tuin is, waarvan men benedenwaards in de -Rivier en alomme heen over 't land ver weg ziet. De Jefuieten 'm tegendeel hebben geen uitzigt ter wereld. Ook kunnen zig de Bar- revoeters over het hunne niet zeer beroemen. In die gebouw wonen alle de Geeftelyken der Stad met hunnen Opzigter by malkander. Zy bezitten hier in Kanada op vele plaatfcn grote landeryen ,. die hun door de Regering gefchonken zyn , van de welken zy de inkoraflcn genieten , waaruit zy rykelyk beftaan kunnen. VUL Het Nonnenkloofter der Urfelineti, zal ik beneden nader be- fchryven. Meer openbare huizen van enig aanzien vindt men hier in de Stad niet, dog noord well even buiten dezelve legt het huis van den Inten- dant ^ een openbaar gebouw, zo groot en aanzienlyk' dat het wel voor een Slot zou kunnen doorgaan. Het is met blik gedekt,- en ftaat in ene cwede benedenilad , welke zuidwaards op de Rivier St. Charles legt, en heeft aan de noordzyde enen fchoncn en groten tuin. Hier worden alle de beraadflagingen die het land in 't algemeen raken gehouden , en^ de Heren die 't belHer van regts en burgerlyke zaken hebben vergaderen hi:^r. De Intendant zit als dan voor. Dog als het zaken van groot ge- wigt zyn komt 'er de Gouverneur zelf. Aan de ene zyde van dit ge- bouw is het Magazyn der Kroon , en aan de andere het Gevangenhuis. De Huizen zyn hier doorgaans van fteen. In de bovenftad hebben zy gemeenlyk maar ene verdieping , alleen de openbare gebouwen uit- genomen. Hier en daar ftonden nog enige houten huizen ; dog als die bouwvallig worden mag men ze niet vernieuwen. De ftenen huizen en. de kerken zyn niet van tichelftenen ,. maar van de zwarte kalklèyen, waaruit de berg daar Ouebec op legt beftaat y gebouwd. Als men deze leyen. uit den berg haalt zyn zy in 't eerft zo vall: dat zy niet aflchilferen. INIaar als zy enigen tyd in de lugt geweeft zyn beginnen zy zig in dunne Ichyven te verdelen. Deze fteen is week, en ligt re bearbeiden. De muren rondom de Stad en om de tuinen in dezelve beftaan ook groten- deels (*) Lt Seminair£_. I-o KANADA. deck uit dezen fleeii. De daken der openbare gebouwen zyn met "ge- mene leyén' gedekt, welken men uit Frankryk herwaards brengt, de- wyl 'er hier ce kmde genen van dat foort gevonden worden. Deze leyen- daken hebben het enige jaren tegens de lugt en 't weder goed ge- maakt, en zyn nog in ftaac. De andere huizen zyn meed met plan- ken gedekt, leggende of met de fpavren evenwydig dwars over dezelven been. De hoeken der huizen en de poilen der venders waren dilvwyls van enen grauwen fynen kalkrteen , die ilerk ruikt. (*) -Deze fleen was op fommige plaatfen beter dan de zwarte kalldeyen, die in de lugt altyd in fchyven vallen. De meefte huizen waren van buiten gewit. De ven- fters floegen meed allen naar binnen open , dat veel plaats in de kamers wegnam. Des winters bediende men zig op fommige plaatfen van dub- belde vcnders. Men verwarmde de vertrekken met kleine yzeren kac- chels. De vloeren waren zeer morflig, en wierden niet meer dan eens in 't jaar gezuiverd.. ' Het Buskruidmagazyn ftaat op het hoogde van den berg waarop de Stad legt, een weinig ten zuiden van het Slot. De draten in de bovendad zyn breed genoeg , dog zeer oneffen door dien de Stad op enen berg legt, zo dat het hier ladig is te gaan en te ryden. De zwarte kalklei deekt hare fcherpe hoeken dikwyls omhoog, het welk de fchoenen fchrikkelyk flyt. Voor 't overige heeft men gene regelmatigheid by, 't aanleggen der draten gebruikt , zo dac zy krom en dwars lopen. De menigte van tuinen , die zo wel by de byzondere huizen als by de klooders zyn , maken dat de Stad vry groot fchynt , dog dat zy geen zeer groot getal van huizen bevat. Van 't zuiden naar het noor- den is zy zeshonderd , en van den oever aan de benedendad tot aan den wedelyken muur driehonderd vyftig of vierhonderd Toifes lang. Dog deze gehele ruimte is niet bewoond ; aan de zuid en aan de wedzy- de zyn digc aan de muren grote opene plaatfen , waar tegenswoordig gene huizen daan , en die men betimmeren kan indien de Stad in 'c vervolg meer iny>?oonders krygt. DEfiidchop, die hier zynen zetel houdt, is de enige in gantfch Ka- l'chop ' ^^^^- ^i'i'' S^b^^^ ^^-^^ ^'S ^^t ^°^ Louifiana^ de Bai van Mexiko en de Zuid Zee. Geen Bidchop, uitgenomen de Paus, had oit een uit- o-edrekter Bisdom. Dog de geedelyke fchapen, die zyne demme ho- ren, zyn op zekeren affland van Ouelec zeer weinig in getal, en hou- den zig dikwyls enige honderd mylen ver van malkander op. QUE- (*■) Gelyk het Nitnm Suiïlum van Linn. S. N. vol. 3. p. 86. of de Lapis ■Suillm prifmaticus vnnWALhER Min.p.59, 41. DeHeerFoRSTER noemt dien (leen ^tinir/tone^. Imrod. to JVIinera). p. 40. iCroottc. Q U E B E c. 1749. 121 QuËBEC is de enige zee- en handelpiaats van Kanada , van waar alle Handel. <?e waren die naar buiten gaan worden afgezonden. De haven is op de Rivier onder de Stad. De St. Laurence is daar omtrent een vierde van ene Fr. myl breed en vyfentwintig vadem diep. De grond is goed om te ankeren. Men legt 'er voor alle ftormen in zekerheid. De noord- ooften wind is hier de gevaai'lyklle. Toen ik aankwam telde ik der- tien vaartuigen, groten en kleinen t'zamen genomen, -en men verwagt- te 'er nog meer. Dog men moet aanmerken dat gene andere dan Fran» fche Schepen hier komen mogen. Egter konncn 'er velen zyn, die uit /^ verfcheiden havens zo in Frankryk als in de Franfche Amerikaanfche Eilanden komen. Vele Franfche Kooplieden uit Montreal^ na meer dan een half jaar onder de Wilden te hebben gereifd , om pelteryen op te kopen , van waar zy gemecnlyk op het einde van Auguftus te- rugkomen, begeven zig van daar in September en Oftober nzstx ^iebec , om daar hunne waren aftezenden. Dus zoude men denken dat de Stad Ouebec uit hoofde van dit voorregt van alles te verzenden, zeer ryk moeft zyn, dog velen zeiden dat dit zo niet was. Enigen, ftond men toe, waren wel gegoed; maar de meeften bezaten niet bo- ven het geen zy noodwendig tot hun onderhoud van noden hadden , en zeer velen waren diep in fchulden. Dii fchreef men aan de pragt toe, willende de een voor den ander niet onder doen. De Kooplieden hiel- den veel van zig korthaar te kleden , lekker te eten en te drinken , vele fchetels op rafel te hebben , en grootfch te leven. De Vrouwen gin-. gen alle dagen zo opgefchikt als moeden zy aan 't Hof wezen. De Stad is rondom, en byzonderlyk aan de landzyde, door enen ho- Sterkte. gen muur omringd, die nog niet geheel voltoid was, dog men arbeid- de fterk 'er aan. De muur werd ten dele van de voorheen gemelde zwarte kalkleyen, en ten dele van enen grauwen zandlleen gemetfeld. By de poorten gebruikte men enen grauwen kalkfteen. Aan den water- kant had men nog gene muren aangelegd , dog de natuur heeft daar de plaats vry fterk gemaakt, dewyl de berg daar niet wel te beklimmen is. Buiten dat heeft men hier gefchut geplant, zo dat het genoegzaam on- doenlyk is met vaarniigen voor de Stad te komen , zonder in den grond gefchoten te worden. Aan de landzyde leggen ook hoge bergen. Dus fchynt de plaats , en door de natuur en door de konft , vry wel verfterkt. QuEBEC wierd door den Gouverneur Samuel de Champlain in hetjaarLot«-e- 1608. aangelegd. De Stad nam langzaam toe. In 't jaar 1 629. maakten 'er vallen, zig de Engelfchen , onder Lcwis en Thomas Kerk , met vertli-ag meefter van. De Engelfchen vonden Quebec en gantfch Kanada in zulk enen ftaat van gebrek aan noodwendigheden , dat zy daar veeleer als vrienden dan als vyanden ontvangen wierden. De genoemde Kerks waren broeders van den Admiraal David Kerk^ die met zyne vloot een weinig lager lag. //. DeeL Q In ,122 KANADA. In 't jaar 1632. v^tråQuebec te gelyk met Kanada by den vrede aan^ de Franfchen teruggegeven. Aanmerking verdient het, dat men in dien tyd in Frankryk in overweging nam of het der moeite wel waard we- zen zoude Kanada van de Engelfchen terug te vorderen. De meeften oordeelden dat men het niet terug moeft eifchen, dewyl het een koud ge- well was , de uitgaven de inkomften ver te boven gingen , en dat Frank- ryk een zo uicgeflrekt land niet van inwoonders voorzien kon zonder zig zelf uitteputten , gelyk aan Spanje gebeurd was. . Beter was 't het volk in Frankryk te houden, en het aantemoedigen tot het beoelFenen van allerlei handwerken , waardoor de Europer s , die in Amerika volk- plantingen hadden , genoodzaakt zouden worden om met hunne waren in de Franfche havens te komen ten einde daar de Franfche handwerken te halen. Dog zuiken die wat verder dagten waren van oordeel , dat de lugtllreek zo ruw niet was, en dat 'er grote misflagen door de Maat- fchappy begaan wierden , waardoor de uitgaven zo hoog liepen. Men ; moeit , zeiden zy , niet ene grote menigte volks op eenmaal , dog al- lengskens enige weinigen te gelyk , zo dat Frankryk het niet voelen kon , oveivoeren. Daar was grond om te hopen dat dit Land met den. tyd Frankryk magtig zou maken , dewyl 't het volk gelegenheid ge- - ven zou van zig op dezeevaart, de haring-dorfch-vvalvifch- en robben- vangil: toe te leggen. Dus zou dit land in een zeker opzigt ene fchool voor zeevolk worden. Voorts vertoonden zy wat voordelen 'er gelegen wai'en in 't bezit van zo velerhande foorten van pelteryen , . in de beke- ring der Heidenen , en in zo grote boflchen waaruit men fcheepstiramer- hout halen kon. En al trok men 'er geen ander voordeel van , zo vorderde nogthans het belang van Frankryk door 't bezit van dit Land den aanwafch van de magt der Engelfchen in Amerika te hinderen , en dus hun toenemend vermogen ,. dat voor Frankryk anders onverdraag- lyk ftond te worden , palen te zetten. De tyd heeft geleerd dat deze lieden een goed inzigt in de zaak gehad, en den grond gelegd hebben voor den aanwas van de magt der Franfchen. O ! hadden wy Zweden de zaak ook dus ingezien , toen wy in 't bezit van Nieuw Zweden , het befte van alle de geweften van Noord Amerika , wai-en ! Een wys en voorzigtig man ziet niet aUeen op het tegenwoordige maar ook op het toekomende. In 't begin van Fcbruri 1663. gevoelde men te Ouehc, en ineen groot deel van Kanada , die zware aardbeving waar\'an men nog de te- kens zien kan. Dog geen menfch verloor 'er het leven by. In Oftober 1 690. wicrd Ouebec door den Engelfchen Géneraal ^Vil- ïiam Phibs belegerd; dog hy moeit na enige dagen met groot verlies aftrekken. De Engelfchen poogden wel enige reizen de geledone fcha- de te boeten; dog de St. Laurence liecft altyd getoond enen goeden voer Q U E B E c. 1749. 123 voormuur voor Kanada te zyn , en dat een onervarene en een vyond de- zelve niet ligt opvaart zonder fchade te lyden. Op enigen afftand van Oue- bec is zy vol van verborgen' klippen ; de flroom is 'er geweldig ; en de fchepen zyn op vele plaatfen genoodzaakt dikwyls te wenden. De Stad wordt gezegd haren naam van een Normanfch woord, we- Naam. gens hare legging op een uitilek lands , te ontlenen. Ais men op de Ri- vier by Isle iPürleans is kan men de Sf. Laureme boven de ftad niet zien , en de Rivier St. Charles , die beneden de ftad loopt , fchynt hec vervolg van de St. Laurence te zyn. Dog wat hoger opkomende ziet men den regten loop der St. Laurence , die op 't eerile gezigtnaar enen groten zeeboezem of den mond ener rivier gelykt. Dit had enen der Matrozen die dit gezigt onverwagt in 't oog viel aanleiding gegeven van in zyne fpraak uitteroepen , Que bec ! dat is naat een uitjlek lands ! En hiervan meent men dat de ftad haren naam gekregen heeft. Anderen lei- den dien naam van 't Algojikinfche woord Quebego of Quebek af, hec welk het vernauwen ener zaak beduidt, dewyl de Rivier voor de ftad nauwer wordt. De St. Laurence is voor de ftad een vierde van ene Franfche myl breed. Het zoute zeewater komt noit tot voor de plaats, en het meefte water dat men hier gebruikt wordt uit de Rivier gehaald. Allen riemden hierin overeen, dat, hoe breed ook de Rivier is, en hoe fterk ze ook vooral by de ebbe üroomt , zy nogthans den gehelen winter met ys bedekt is, zo dat men 'er byna al dien tyd over gaan of ryden kan. Men wil zelfs , dat , als de Rivier in Mai open is , het fomtyds gebeurt dat 'er in die maand, zo koude nagten invallen, dat zy op nieuws toe- vrieft, zo dat men 'er over gaan kan. Dit is een duidelyk bewys dat de koude hier zeer geftreng is, vooral als men let op het geen zo aanftonds aangaande het ty in deze Rivier zal gezegd worden. De grootfte breed- te der Rivier by haren uitloop in zee zal omtrent zesentwintig Fr. my- Jen bedragen , fchoon men de juifte palen tuflchen de Rivier en de zee by hare vereniging met dezelve niet kan aanwyzen , dewyl zy allengskens wyder en wyder wordt en ongemerkt in zee Itort. Het meefte water, dat in vele grote Meren in Kanada is, waaronder 'er vier of vyf gevon- den worden die zeer groot zyn , moet zig door deze Rivier in zee lo- zen. De vaart uit zee langs de St. Laurence is uit hoofde van den Her- ken ftroom en de menigvuldige zandbanken , die zig nu en dan verzet- ten , zeer gevaarlyk. De Engelfchen hebben dit tweemalen ondervon- den als zy Kunada wilden aantallen. Derhalven befchouwen de /'><?«- Jchen deze Rivier als den voormuur van Kanada. (*) Q 2 De (*) Ziehier ene aantekentng van den Engel/eken Overzctter, „ De Rivier „ St, Laurence was niet langer een voormuur tegens de overwinnende Brit- ,,J'<:'he 124 KANADA. De vloed gaat, gelyk ik reeds gemeld heb, verboven Ouebec. Het onderfcheid tuflchen den hoogden vloed en de laagfte ebbe is daar ge- meenlyk vyfden of zeflien Fr. voeten. Dog by nieuwe of volle maan wil men dat het verfchil wel zeventien of agttien voeten bedraagt, het welk inderdaad een aanmerkelyk verfchil is. Glnhi"-. Ginseng is de naam dien de Franfcben hier te lande aan ene plant geven, op welker wortel de Chinezen gi'oten prj's fteUen. C*^ Van onhenglyke tyden af is zy in Cbintefch • Tartarye- en in Korea ge- waden , waar zy jaarlyks verzameld en naar China gevoerd wordr. Vader Du Halde (f) zegt dat zy de koftelykfte en nuttigde plant van allen is die in Ooft Tartarye vallen, en alle jaren ene gro- te menigte kruidzoekers naar de woefteoyen van dat land lokt. De Mantcbou Tartaren noemen ze Orhota , dat is de Koningin der planten. (§) Zy wordt zo \m de Tartaren üs Chinezen zeer goroemd^ zo wel om hare uitmuntende kragt ter genezing van vele zware ziektens , als wegens het vennogen dat zy hebben zou ter verfierking van de krag- len des lichaams en ter opwekking van verzwakte zinnen. Zy is in zulk ene agting dat het once goeden Gin/eng te Peking zeven of agt oneen zilvers geldt. Toen de liefhebbers der kruidkunde in Kanada deze ploait het cerft afgebeeld zagen , herinnerden zy zig ene diergelyke daar te lan- de gezien te hebben. Zy wierden in hunne mening bevefligd doordien verfcheiden' llreken van Kanada op juift de zelve Poolshoogte leggen als die plaatfen van Tartarye waar de Ginfeng in 't wild wad. <3ok bedro- gen zy zig niet. Zy vonden die plant op vele plaatfen van Noord Ame- rika in de bodchen, zo wel in de Franfche als in de £»gf//fÅe Volkplan- tingen , in menigte van zelfwadènde. Zy zoekt de fchaduw en ene die- pe tuinaarde , dog gene natte of verhevene plaatfen. Men kan egter niet zeggen dat zy zeer gemeen is, want fomsyds kan men enige mylen door de bodchen reizen zonder ene enkelde plant te vinden. Dog waar zy wad: „ fche vloot in den laatden oorlog. De Veding\verken van Queb'ec waren „ toen ook niet in flaattie wakkere rnnvallen van het Engel fch Ik ir te land te „ wederdaan. Dk ftelde de goede Franfchjes in Kanada ymixmi hunne gun- „ dige gedagte aangaandcde derkte van hun land teloor, l'hnnszynzy gelukkig „ door deze omwenteling der Fortuin, wtlke. hen aan den Britjcjien Ryks- 5, daf onderworpen heeft , wiens zoete in vtocden zy thans genieten. (*) De Kruidkundigen kennen deze plant onder den naam van Panaxquin- quefolium, foliis ternis quinatis Linn, Mat. Med. §. ii6. Spec. Plant. v. 15. 12. Gronov. Fl. Virgin, p. 147. Zie ook Catesby's Nat. Hijt. of Carol. vo',. 3. p. 16. t. 16. Laffitau Ginf, 51. t. i. Ciurlevoix Hiji, de la Nmtv.. Frame Tom. 4. p, 308. Fig. 13. en Tom. 5. p. 24. Ct) Description de V Empire de la Cbine. Tom. 4. p. 9. i§) Zie Osceck's ^oyage to Cbina Vol. i, p. 225.. Q U E B E c. 1749- ^-5 waft ; waft zy in menigte, Zy bloeit in Mai en Jnni , en de bcfl&n zyn 17P op het einde van Aiiguftus. INIcn kan ze met den wortel 'er aan ver- planten, en zy gaat dan weer ten ecrilen aan 't gi-ocyen. Enige mcn- Ichen , die de bellen in hunne tuinen gezaid hadden , zeiden dat zy een of twee jaren in den grond bly ven leggen voor dat zy opkomen. De Iro- quoizen noemen deze wortels Garangtoging^ het welk een ^-/W betekent, dewyl zy enige gejykenis op een kind hebben. Dog volgens de mening- van anderen beduidt dit woord ene dye , waarnaar de wortel meer ge- lykc. De kragt, welke de Franfchen dezen wortel toefchryven , beflaat daarin dat zy de benauwdheid der borfl wegneemt , de maag verlterkt , en de vrouwen vrugtbaar maakt. Men dreef 'er thans enen Herken han- del mede. De wortelen worden hier in menigte verzamelt, en naar Frankryk gezonden , van waar men ze met groot voordeel naar Chhm verzendt. (*^ In 't eerll toen men ze naar Europa begon te zenden wier- den zy duur betaald. Men verhaalde dat enige Franjche ongelooflyke fchatten met dezen handel op China gewonnen hadden. Dog de menig- te die 'er van overkwam heeft den prys in China , en gevolglyk in Frank- ryk en Kanada zelfs zeer doen dalen. Egter vinden de Kooplieden hun- ne rekening zeer wel by dezen handel. In den zomer van het jaai' 1748. betaalde men te Qucl/ec zes Fran/cbe Guldens voor het pond. Gemeen- lyk geldt het daar honderd So/s. Toen ik in Kanada was kregen alle de Kooplieden tQ^ebecQn te Mo«/re«/lail van hunne Korrespondenten in Frankryk om ene grote menigte Ginfeng overtezenden. Dus v/erd zy thans meer dan oit getrokken. Men zogt ze dan ook met alle vlyt. De Wilden vooral zwierven alomme om ze te vinden , en ze den kooplieden te Montreal te brengen. Den ganfchen zomer konden de Boeren in den omtrek van die fiad niet enen Jmerikaan krygen, om, volgens ge- woonte , hen in den oogft te helpen , zo bezig was dat volk met het zoe- ken naar Ginfengs. Velen vreesden dat als men enige jaren voortvoer met deze wortels zo y verig te zoeken , zonder hier en daar enige plan- ten te laten (laan ten einde het geflagt voorttezetten , 'er weinig binnen korten tyd van overbly ven zou ; en dit is zeer waarfchynlyk. Ook be-^ rigtte men in 't algemeen dat dit 'gewas voorheen overvloedig rondom' Montreal plegr gevonden te worden , dog tegenwoordig was 'er niet ene enkelde plant te zien. Dit dwong de JVilden dezen zomer om ze ver binnen de grenzen der Engelfchen te gaan zoeken. Men heeft mee deze wortelen, na dat zy door de Wilden zyn aangebragt, nog veel Q 3 moei* (*) De Heer O s b e c k fchynt te twyfelen of de Eiiropers enige vvinfl doen met den handel in den Gin/eng in CJiina , aangezien de Chinezen de Kanadafcbe wortels zo lioog niet icliattcn als de TartaarfcJien, waardoor de cerrtcn nauwlyks half zo veel gelden als de laatfleii. Zie Oseeck's FoyGgeto China, Vol. i. p. 223. F. .12-6 KANADA. •moeite; vvani; men lege ze uit malkander op den grond om te drogen-, waartoe twee maanden of meer tyds vereifcht wordt , naai'dit het weder is. Ondertufichen moeten zy daags eens of tweemaal omgekeerd wor- den , op dat zy niet befchimmelen , of verrotten. Wat ten noorden van Montreal heeft men ze nergens in 't wild gevonden. De Opzigter der Geeflelykheid hier te lande en anderen verhaalden my dat 4e Chinezen den Kanadafcben Ginfeng voor even zo goed als den l'tirtaarfchenhoM- den ; (*) en dat nog niemant wel wift hoe de Chinezen ze toebereiden. Dog men denkt dat als de wortel begonnen heeft te drogen zy eenafkook- lel van de bladeren maken, en hem daarin laten weken. De wortel in China toebereid is doorfchynend en ziet 'er uit als hoorn. Om goed te zyn moet de wortel zwaar en van binnen gefloten zyn. rfler'ja Het doorgaans in Kanada, zo genoemde Herha capillaris (-f) is ook tapüla- een van de gewaiïcn waarmede dit geweft enen fterken handel dryft. De ,?•«■. Engelfehen noemen het Maagdenbair. (§) Het groeit overvloedig in alle hunne Jrnzrikaanjchs Volkplantingen, die ik doorreifd heb. Ook is het zeer gemeen in de zuidelyke delen van Kanada , dog omftreeks ^uebec heb ik het niet vernomen. Deze plant flaagt niet dan in de fcha- duvv en op goede gronden. Verfcheideu menfchen te Alhany en in Ka- nada berigteden, dat de bladen derzelven zeer veel als thee in teringen, verkoudheden en andere borflkwalen gebruikt werden. Dit had men van de Wilden geleerd, die van overoude tyden her van dit middel zig be- diend hadden. De jimsrikaanjche Herha cafillaris zou in de Genees- konll; beter zyn dan het Europifch Frouivcnhatr. (*) Ook wordt 'er jaar- lyks veel van naar Frankryk gezonden. De prys is niet altyd de zelve, en fchikt zig naar de deugd der waar, hare toebereiding, en de menigte die 'er van is. Gemeenlyk kofl het pond te ^uebec van vyf tot vyftien fols. Om dezen tyd van het jaar begaven zig de JVilden in groten getale naar de bolTchen ver boven Montreal om dit gewas optezoeken en te vergaderen. Moes- i3e Moeskruiden komen hier zeer wel voort. De ivitte Kool üond zeer wel , fchoon de rupfen ze zeer befchadigd hadden. De Uyens wa- ren , zo wel als de andere foorten van Look , zeer in gebruik. Niet min- der at men hier kawoerden, meloenen, falade, endyvie, erwten, bo- nen, peen, en komkommers. Men had ook taraelyk veel rode Beten, Ra- (*) Dit flrydt lynregt met het geen de Heer Osbeck verzekert. Zie bov. Bl. 125 in de Aant. (j) Dit is het Adiantum pedatum van Linn. Sp. PI. p. 1557. Cornutus in zyn Canadenf. Flant. Hijloria, p. 7. noemt het Adiantum Amerieanuni) en ^eeft by de belchiyving ene afbeelding 'er van , p. 6. (S) Maiden-haii. {*) Adiantum Capillus Vemris, kruiden. Q U E B E c. 1749. 127- R'adys, Tym, en Marjolyn. Ook zaide men veel Rapen, die inzonder- heid des winters veel gegeten werden. Witte peen gebruikte men ook tjinielyk veel. Weinig hield men van Artisjokken. Nog de gemene ^*) nog de Bnmadifche Fotatocs (f) worden hier geplant, om dat zy voor Imakeloos gehouden worden, enmenlachtedeii/ige^^ffwuit omdatzy 'er zoveel werks van maakten. De ^r<?;/f«go»^/o^«vanLiNN^EUs(§}was onbekend in geheel Noord ^Jmerika by de Zweden, å&Engelfchen, de Hollanders , Ieren , Duit febers en Franfchen. De genen die hier zig op het aanfokken der Moeskruiden toeleiden hebben my verzekerd , dat zy genoodzaakt waren jaarlyks nieuwe zaden uit Frankryk te doen komen , dcvvyl zy in Kanad.i met het derde jaar hunne kragt verloren , en niet meer zo goede en fmakclyke planten voortbragten. By de Wilden, die van overoude tyden iSm Noord Amerikagewoonå Onkuii- hebben, en die van enerlei afkomft zyn en dezelve taal fpreken, heeft '1^ der men nimmer enige letters, veel minder gefchriften of boeken ontdekt. Zy fanden,, hebben gevolgely k vele euwen lang in de groflle onkunde gelecld. Dit isoor- zaak dat zy niet het minfle weten aangaande de oude gelteldhcid des Lands , en al wat zy 'er van weten fteunt op lode vertellingen en horen zeggens. Nicmant is 'er die wete of voor deze Wilden , die nu hier wonen , een ander volk in bezit van 't Land geweell is, nog of iemant voor Coluni' bus' tyden dit Werelddeel bezogt hebbe. Even zo onbekend is het of voorheen hier oit het Chriflendom gepredikt zy. Ik" vroeg ver- fcheidene Jefuieten, die door die grote Land omreisden, of zy oitbyde Wilden enige fporen hadden kunnen ontdekken van Chripenen , die voor heen hier geweell mogten zyn ; dog zy willen 'er niets van. Zo onkun- dig als deze Wilden in het fchryven en de wetenfchappen zyn , en altyd ^ geweefl: zjn, zo onkundig zyn zy ook in de bouwkunil en de handvver-- ken. Vergeefs zoekt men by hen weigebouwde Heden en huizen, ves* tingvverken, torens, pilaren, en diergelyke dingen, well^en men in de ■ oude wereld van vroege tyden af kan aanwyzen. De gebouwen dezer menfchen zyn flegts eicndige hutten van boomfchorllèn , aan alle zyden voor regen en wind open. Al hun muurwerk beitaat daarin dat zy enige ftenen rondom de plaats daar zy vuur in hunne hutten maken leggen , om te verhinderen dat het vuur te ver voortkruipe , of liever om dus de j^aats te onderfcheiden voor het vuur. Een Reiziger vindt hier niet het tiende deel van het vermaak dat men in andere van ouds bewoon- de ■ (*) Solanum tuherofwn. (f) Cotivolvulus Batatas. ■ (§} Dit is een fooit van Kool met lange ronde eetbare wortelen , die boven den grond wallen, wanrin zy van Brasfica Napobrasfica verfcliilt, welker wortels onder den grond groeven. Btidc de fjortcn zyn gemeen in Duitj'ch' - IdTid-, en de ecrlte in Italië* F, - i2{! K ANAD A. de h.nåcn in 't reizen geniet , waar men hyna icderen daa: ecn overblyf- fcl der Aloudheid ontmoet, nu ene beroemde ftad, dan puinhopen van ecn ond kalkcl ; nu cen flagveld , waar enige euwen geleden een bloe- dig treilen tuflchen magtige en beroemde \^orfi:en of VeldoverHens voorgevallen is ; dan de geboorteplaats van den enen oF den anderen ge- leerden en door de gantlchc wereld beroemden man. Op zulke plaatfen kan men zyne gedagten op \-elerhande wyzen ftrelen, en zo vele gebeur- de zaken levendig voordellen. Dog hier vindt men niets van dezen aard. De gefchiedenis gaat hier niet hoger dan de aaukomfi: der Europers. Wat men van vroegere tyden verhaalt heeft groter gelykenis naar enen droom of een verdigtfcl dan naar ene gebeurtenis. Evenwel heeft men enige merktekens van Oudheid in Noord Amerika gevonden, waaruit men opmaken kan , of dat dit gewell in de voorgaande euwen van hec een of ander in de wetenfchappen meer ervaren volk , dan het welk de Euro-pers daar gevonden hebben , is bewoond gewceft , of dat 'er uit de Oude Wereld herwaards een zware krygstogt moet ondernomen zyn. Reisover Dit wordt door een verhaal beveiligd, dat ik den Meer Ferandrier ^ land nnar die zelfde onderneming naar de Zuid Zee ^ van de welke ik zoaanllonds de Zuiå gewagen zal , geleidde , aan de tafel van den Gouverneur Generaal hoor- <^-'^\ ne ^'^ '^^'^" ' ^^ ^^^'"^ '"^ naderhand verfcheiden ooggetuigen beveltigd ontdek- hebben. Zie hier kortelyk waar in dit verhaal bellond. Weinige jaren kingen, voor myn aankomfl: hier te lande kreeg gemelde Heer Ferandrier szxiåsn toenmaligcn Gouverneur Generaal , den Ridder De Beauharmis, bevel om met enen hoop krygsvolks enen togt dwars door Noord Amerika , van Kanada af tot aan de Zuid Zee, te doen, om te onderzoeken hoe groot de afïïand dier zee van dat geweeft ware, en welke voordelen Kfinada of Louiftana van de gemeenfchap mee dezelve trekken konde. De reis wierd van Montreal af te paard, en, zo veel het ftromen, me- ren , bergen , en zo voorts , toelieten , regt toe weftwaards aan voort- gezet. Toen zy diep in het Land gekomen , en velerlei volken voorby gereifd waren , vonden zy fomwylen grote velden , geheel van hout ont- bloot en met zeer hoog gewaflèn gras bedekt, die enige dagi-eizen aanhielden. Op velen van deze velden was de grond doorgaans met voren doorfneden, als waren zy voorheen beploegd geweeft. En hier moet men aanmerken dat geen van de thans in Amerika woon- agtige wilde volken deze voren heeft konnen trekken, dewyl dezen nog° paarden, nog oiTen, nog ploegen, nog enig onder bouwgereed- fchap bezitten, en voor de aankomft der Europer s noit enen ploeg gezien hebben. Op twee of drie plaatfen, dog ver van malkander, waren in de rorfen indrukken van voeten, zo wel van kinderen als van volwalTen menfchen te zien. Dog dit is ontwyffelbaar voor een fpel der natuur te houden. Toen zy zo ver naar 't weden gekomen wa- Q U E B E c. 1749. i2y waren, waar, zo veel men weet, noic een Europer geweeft is, vonden zy hier en daar, zo wel inbolTchen als op uitgeftrekte vlaktens, grote pylaren van fteen , ruftende tegen malkander. De pylaren beftonden elk uit een ftuk,en de FranfchenV^on^Qn niet anders zien of zy waren door menfchen- handen opgerigt. Somtyds vonden zy zulke ftenen op malkander, en als tot een muurgemetfeld. Op enige plaatfen waar zy zulke ftenen aantroffen zagen zy gene andere ftenen in de nabuurfchap. Op genen van deze ftenen konden zy enig fchrift of letters ontdekken , hoe zeer zy 'er ook naar zogten. Eindelyk egter vonden zy enen groten fteen gelykenden wel naar enen pylaar , en op dien enen kleinderen , die aan beide zyden van onbekende letters vol was. Dezen fteen , die omtrent de lengte van enen Franfchen voet en de breedte ener hand had, braken zy los, en voerden hem naderhand naar Kanada , van waar hy naar Frankryk aan den Graaf van Maurepas gezonden wierd. Wat 'er vervolgens van ge- worden was , wiften zy niet , dog zy geloofden dat hy nog in 't Kabi- net van dien Heer was. legt ,• en het fcheepsvolk zal naar alle gcdagte deze gedenktekens hebben op- gerigt, en de voorvaders zyn geweeft van enige volken, Mozemleks gcmamd , die enigfins belchaafd zyn. En ander gedeelte dezer vloot fchynt op de kuft van Mexiko geraakt te zyn, en den ooorfprong aan het Mexikaanfcbe Ryk gegeven te hebben, het welk, volgens de verhalen der Mexikanen zcWen , zo als ons de Spanjaarden bcrigtcn, niet zeer oud is; zo dat zy nauwlyksmeer dan zeven Vorften' voor Motezwna den tweden weten optenoemcn , die re- geerde ten tyde dat de SpaanfcJien onder Fernaiido Cortez daar inhetjaar 1519. aanlandden. Gevolgelyk begon de eerfte dezer Vorften in het jaar 1270. te regeren , onderllellcnde dat elk van hun drieëndertig jaar en vier maanden ge- regeerd heeft , en men daar de zcftien jaren van Motemuza bydoet , omtrent welken tyd Kuhlai Khan, de overweldiger van geheel China en van Japan, op den troon zat, onder wiens regering ik meen dat de gemelde ongelukki- ge togt op Japan werd ondernomen , die Amerika van bcfchaafde inwoonders zal voorzien hebben. Daar is, indien ik my niet bedrieg, ene grote overcen- komll tuifchen de gedaante van de Afgodsbeelden der Mexikanen en die van Zlll- //. Deel. R i 30 KANADA. zonclen* Franjcben zig alle bedenkelyke moeite gaven, om van de ^ar- omftreeks wonende Amerikanen te vememen , wanneer en van wien die fteenpylaren opgerigt waren , wat overleveringen zy daarvan hadden , wat die letters te kennen gax^en , wie ze 'er op gezet hadden , wat foort van letters het waren, en tot welke taal zy behoorden, en diergelyken , kon- den zy 'er niet de minfte onderrigting aangaande krygen , en de JVilden waren 'er ruim zo onkundig omtrent als de Franfchen. Het enige dat zy wis- ten te zeggen was dat die ftenen daar van overoude tydcn her geftaan hadden. De plaatfen waar men deze overblyflels vond waren wel ne- genhonderd Fr. mylen weftwaards van Montreal. Het ware oogmerk dier Reis, namelyk om tot de Zuid Zee doortedringen , en den aflland derzelver van Kanada te bepalen, wierd door deze afgezondene man- fchap niec bereikt , dewyl zy zig bewegen lieten om deel in enen oor- log te nemen tufTchen twee ver van Kanada af wonende wilde volken y in den welken enigen van de Franfchen gevangen genomen , en de overi- gen gedwongen werden van 't voortzetten hunner Reis aftezien en terug- tekeren. Van de allerverft wonende Wilden ten wellen , by wie zy kwa- men, verftonden zy egter, dat zy maar enige dagreizen van de Zuid Zee afwaren ; dat zy zelven dikwyls met de Spanjaarden aan die Zee wo- nende handel dreven , en fomtyds naar de Hudfonsbai reisden en met de Engelfchen handelden. Enigen van deze Wilden hadden huizen van aarde gemaakt. Velen van die Volken hadden nimmer van te voren enen Franfchman gezien, ^y waren gedeeltelyk met vellen geldeed , dog ve- len gingen geheel naakt. Vlaktens Allen die in Kanada waren en ver landwaards in , 't zy naar 't zui- iiictvo- den, dog voomamelyk naar 't weften, gereifd hadden, kwamen hierin ren door- Qye^een^ ^at men daar op vele plaatfen grote vlaktens aantrof, geheel trokken. ^^^^ j^^^j. ontbloot, en waar de grond met voren doorfneden was , als wa- zulke Tartaren die den godsdienft van den Dalai Lama aankleven , welken godsdiend Kublai Kban iïet eerfl by de Moguls heeft ingevoerd. De Wilden van Mierika fchynen ene*.- anderen oorlprong te hebben , en zyn waarfchyn- lyk afkomliig van de Jukaghiri en Tkbuktkhi, die in enigen der noordooftelyke delen van ^Jia wonen , van waai' , volgens de berigten der Ru[fe7i , de over- togt naar Amerika 'niet zeer lang is. De woefiheid dier twee volken , gelyk aan die der wilde Amerikan&n , de gewoonte van zig het aangezigt te befchildcren , hunne geiïeldheid op llerke dranken , waarvan zig 'er de Jukagbiri enigen uit ver- giftige en bedwelmende paddenftoelen weten te bereiden, welken zy van de RuJJen kopen , en vele andere overeenkomllen , tonen duidelyk aan dat de beide volken den zelven oorfprong hebben. De Eskimaus fchynen een en het zelve volk met de Groenlanders , de Samoyeden en de Laplanders te wezen.. Zuid Amerika ^ en byzonderlyk Peru , is waarlcbynlyk uit het grote onbekende Zuidland be- volkt, het we'lk digt by Amsrika legt. F. Q U E B E c. 1749. t3t waren daar voorheen beploegde akkers geweeft. Waar dit van daan kwam kon niemant zeggen; want de koornlanden van het grootfte dorp der IV Uden kunnen niet wel meer plaats beflaan dan vier of vyfvanonzemer- gens , en de gemelde gevoorde vlaktens bellaan dikwyls ene ruimte van verfcheidene dagen reizens , uitgenomen dat men hier en daar ene enkel- de plaats aantreft waar gene voren zyn , en enige kleine heuvels. Meerder overblyflels van de Oudheid konde ik in Kanada niet te we- ten komen , hoe ftcrk ik my 'er ook op toeleide. In 't vervolg myner Reisbcfchi7ving gedurende het jaar 1750. (*_) zal ik gelegenheid vinden nog twee merkwaardige zaken aantetekenen. Dog dat onze Skandinu' viers lang voor Columbm reistogten naar Noord Amerika ondernomen hebben , heeft onder anderen de Heer George Westman in zyne te ^obo in 't jaar 1 747. ter verkryging van den gi-aad van Meeficr verdedigde Verhandeling bewezen , werwaards ik den Lezer verzcnde. Den S. Auguflus ging ik des morgens het grootfte Nonnenkloofler istq,,^,,,,. in ^uebec bezigtigen. Het is genen man geoorloofd 'er intekomen , klooikr. uitgezonderd in zekere vertrekken die door tralies van het overige afge- fcheiden zyn , door welke tralies men van buiten met de Nonnen van bin- nen fpreken kan. Dog om my des te groter gunfl: te bevvyzcn maakte de Gouverneur Generaal dat de Biflchop my verlof gaf het Kloofter van binnen te bezien. De Bisfchop alleen kan deze vryheid geven, dog het gefchiedt zelden. Alleen mogen de Geneesheer en de Wondheler 'er inkomen. De Heer Gauhhier, een man van grote inzigten zowel in de Artfenykonft als in de Kruidkunde , was thans Koninglyke Arts , en verzclde my in 't Kloofter. Wy bezagen eerft het Hospitaal, datzoaan- ftonds befchreven zal worden, en daarop gingen wy in 't Kloofter, dat een deel van 't Hospitaal uitmaakt. Het was een groot ftenen gebouw, van drie verdiepingen , van binnen in lange gangen , met kameren , zalen en andere vertrekken aan beide zyden afgedeeld. De kamers der Non- nen waren op de bovenfte verdieping aan beide zyden van den gang. Zy waren klein , en van binnen niet gefchilderd , alleen hingen 'er papieren printjes van Heiligen en diergelyken, gelyk ook het beeld van den Zalig- maker aan het kruis. Een bed met gordynen en ene goede legging, een kleine Icflènaar, en een paai' ftoelen, was alles wat men 'er vond. Noit wordt 'er vuur gemaakt , en de Nonnen moeten 's winters in de koude leggen. In den gang ftond een yzeren kacchel , die 's winters gcftookt wordt , en als men dan de deuren der kamertjes open laat zo komt 'er nog al enige wanne lugt in. Op de middelfte verdieping warende \-crtrek- ken daar zig de Nonnen door den dag ophielden als zy by malkander kwamen , onder anderen het vertrek waar zy werken. Dit was ruim , gefchilderd en net. Ook ftond 'er een kacchel. Hier waren zy met al- R a ler- Q*') Dit üuk is nog niet uitgegeven. 132 KANADA. 