Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Het standpunt, door den leider der Siboga-expeditie ingeno- men ten aanzien van de geo-tektonische beteekenis van onzen Archipel, blijkt al dadelijk uit den aanhef van de „Intro- duction”. Aangezien dit standpunt van groot belang is voor de beoordeeling der verkregen resultaten, mogen de enkele bewoordingen, waarin het is aangegeven, hier onvertaald volgen: „L'étude comparative de la terre nous a appris depuis „longtemps que l’Archipel Indien constitue Pune des plus „instuctives régions du globe”. „Interposé entre I’ Asie et l’ Australie, il représente l’ancienne „terre d’union de ces deux continents, qui, au cours des „âges géologiques, s'est subdivisée en un très grand nombre „diles d’étendues très diverses, séparées, soit par de larges „mers, soit par des détroits ou canaux rétrécis”. De Sarasıns meenen, dat hun standpunt, in dit opzicht, verschilt van dat van Weser (20, p. 157), toch schijnt dit verschil bij nadere beschouwing in wezen minder groot. De Sarasıns geven hun standpunt als volgt weer: „Wenden wir uns nun, den Resultaten des nächsten Bandes ') „vorgreifend kurz zur Geologischen Geschichte von Celebes, „um zu erfahren in welche Periode etwa unsere Landver- 1) Entwurf einer Geogr.-Geol.-Beschreibung der Insel Celebes. Drs. P. en F. Sarasın. Wiesbaden 1901. (Materialen enz. Band 4). BBE „bindungen zu setzen sein dürften. Da finden wir füs’s Erste, „dass noch im Eocän Celebes überhaupt nicht existirte, ja dass „damals ein sehr grosser Theil des heutigen, indo-australischen „Archipels unter Wasser lag. In Celebes selbst erreichen „die eocänen Kalkbildungen eine bedeutende Mächtigkeit. „In jener Zeit schied somit eine weite See Asien von „Australien. Daraus folgt, dass die Abtrennung Australiens „von Asien, wenn sie überhaupt, was ja sehr wahrscheinlich, „einen gemeinsamen Continent gebildet haben, vor der „Tertiärzeit, hypothetisch in der Kreitperiode, erfolgt sein „muss, wonach eine lange Isolierung die Ausbildung der „beiden so verschiedenen SC der asiatischen und der -anstralischen, erlaubte.” (20, p. 128). Ook zij achten het dus zeer anar datde Australische en Aziatische continenten verbonden zijn geweest, zij het dan dat zij deze periode terugplaatsen tot voor het krijt. Wezer heeft zich omtrent het tijdperk der vereeniging niet nader uitgelaten, hij stelt slechts in zeer algemeene termen, dat in den loop der geologische eeuwen het gebied tusschen het tegenwoordige Azië en Australië verbrokkeld werd. Het gradueele verschil bestaat hierin, dat WEBER aanneemt, dat de thans in het Oostelijk deel van onzen Archipel liggende eilanden, de resten zijn van het vroegere continent, terwijl de Sarasıns aannemen, dat in en na het krijt tot in den eoceenen tijd een ondiepe, wijde zee Azië en Australië gescheiden heeft; eerst na het eoceen zijn de thans bestaande eilanden, zij het nog niet in hunnen tegenwoordigen vorm, opgeheven, waarbij deze onderzoekers dan landverbindingen aannemen tusschen Celebes, de Philippijnen, de Molukken en Java en Flores. Dit gradueele verschil heeft tengevolge gehad dat WEBER mede op grond zijner onderzoekingen ten aanzien van de zoetwatervisschen, !) de fauna van Cebeles en van onzen Oostelijken Archipel in het algemeen beschouwt als een 1) WEBER, M. Die Süsswasser — Fische des Indischen Archipels, nebst Bemerkungen über den Ursprung der Fauna von Celebes. 1894. — 129 — „verarmde Indische fauna”, verarmt door het verval van het continent in talrijke kleinere eilanden, waarbij dus een voor- malig Indisch (aziatisch) karakter dier fauna aangenomen wordt, terwijl de Sarasıns krachtens hunne opvatting voor Celebes besluiten tot eene moderne gemengde fauna uit de vier naast gelegen gebieden nl. uit Java, de kleine Soenda- eilanden, de Philippijnen en de Molukken, waarbij het Javaansch — Filippijnsch karakter overweegt. De gelegenheid tot deze vermenging werd geboden door de landbruggen, naar die gebieden, welke wij spoedig zullen leeren kennen. De meening der heeren Sarasin wordt gesteund, door die welke VerBERK (24, p. 807), na aangetoond te hebben, dat de jongtertiaire sedimenten in dit gebied alle het karakter van vormingen eener betrekkelijk ondiepe zee dragen, als volgt onder woorden brengt: „Deze voorbeelden zijn voldoende „om aan te toonen, dat de diepe bassins en zeeën der „Molukken niet het overschot zijn van eene oudere, overal „zeer diepe zee, maar dat zij ontstonden door verzinkingen „van landterrein en van den bodem der ondiepe zeeën, hier „en daar reeds in den oud-mioceenen, maar voornamelijk „in en aan het einde van den jong-mioceenen tijd.” Deze geoloog stelt zich voor dat het Oostelijk deel van den Archipel behoort heeft tot een der geosynclinalen van Haug, in dit geval de „Thetys”, waarin het in het begin van den tertiairen tijd door den druk der beide begrenzende continenten is opgeplooid. De verschillende conclusién, welke mede naar aanleiding van dit verschillend uitgangspunt resp. door de Siboga- expeditie en door de Sarasin gesteld zijn, ten aanzien van het leerstuk van de lijn van WALLACE worden hierna besproken. Thans bepalen wij ons tot hetgeen beiden omtrent het onderzeesche bodemrelief om en bij Celebes hebben gevonden. Uitkomsten van de reizen van de „Challenger” en de » Gazelle’. Reeds vroeger waren door het Duitsche schip „S.M. gr H = 130 — (1874—1876) en door het Engelsche schip de „Challenger” (1872—1876) groote onderzoekingsreizen ondernomen, welker resultaten bekend werden door de verslagen dier. expeditiën (13 en 14). Een kort overzicht van de conclusién op oceano- graphisch gebied, welke ten aanzien van onzen Archipel het gevolg waren van deze beide reizen, geeft WEBER op p. 5 (21, Siboga, I). De Archipel is verdeeld in een Westelijk en een Oostelijk gedeelte. Het Westelijke deel omvat eene streek, waarin de zee weinig diep is: het begint aan de Z.O. punt van het Aziatische continent en omvat Sumatra, Java, Borneo, zoomede de zeeén tusschen deze eilanden gelegen, waarvan de ondiepe Java-zee de voornaamste is. Het Oostelijk gedeelte vertoont in tegenstelling daarmede, een geheel ander karakter, als gevolg van de aanwezigheid van talrijke eilanden, met zeer uiteenloopende uitgestrektheid, van elkander gescheiden, hetzij door meer of minder nauwe straten, hetzij door diepe en zeer breede bassins. In deze streek van den aardbol wisselen op korten afstand kuststreken af met diepe zeeën. Oudere loodingen, maar vooral die uitgevoerd door de Challenger” en de Gazelle”, hadden vastgesteld, dat die bassins diepten bezitten, welke tot 6'/, K.M. reiken en daardoor behooren tot de categorie van de diepste kommen der wereld. Men wist, dat tot deze diepe bassins van den Archipel behooren, de Bandazee, de Celebeszee en de Savoezee. Wanneer men een blik werpt op de kaart ziet men, dat deze bekkens onderling met elkander in verbinding staan door talrijke meer of minder diepe straten of kanalen. De studie van deze bekkens gemaakt, door de expeditiën van de ,,Challenger” en de „Gazelle”, leidde tot dit merk- waardige resultaat, dat in de Bandazee de minimum temperatuur van het water reeds bereikt wordt op een diepte van + 1600 M. en dat die temperatuur van 2,°9 à 3°C gelijk is aan die van het water der omringende oceanen op dezelfde diepte. Maar, terwijl in die oceanen de temperatuur van het water — 131 — blijft afnemen naarmate de diepte toeneemt, tot ongeveer 1°C., is dit niet het geval in de Banda-zee, waar op 5500 M. diepte nog dezelfde temperatuur heerscht als op 1600 M In de Celebes-zee is de minimum temperatuur zelfs 3,7°C. Men trok uit deze feiten de conclusie, dat deze bekkens van de naburige oceanen gescheiden moesten zijn door onderzeesche ruggen, welke het binnendringen der koudere waterlagen ver- hinderden. Voor de Banda-zee kon de kam van dezen rug niet lager liggen dan 1600 M. onder den zeespiegel; voor de Celebes- zee kon hij zelfs niet lager dan 1300 M. daaronder gelegen zijn. Dit zijn, in het kort, de belangrijkste resultaten van deze onderzoekingen. De kaarten van het onderzeesche bodemrelief naar de uitkomsten van de Challenger” expeditie gemaakt door Krümmer (19), Berenaus (15), Kan en Scaune (12), Vivien DE Saint Marin en ScHRADER (10), zoomede de temperatuur, ~ diagrammen gepubliceerd door genoemde expeditie, bevatten de graphische voorstelling van deze resultaten. De tegenstrijdigheden echter, welke men constateert in de verschillende kaarten en bovendien de vele vragen, welke nog slechts hypothetisch beantwoord konden worden, ondanks de vele feiten welke reeds vastgesteld werden, lokten uit tot het ondernemen van nieuwe nasporingen. Men moest aantoonen dat de ruggen, waarvan men de aan- wezigheid veronderstelde, in werkelijkheid bestonden. Anderzijds waren over groote oppervlakten geen loodingen gedaan, terwijl enkele gegevens weinig vertrouwen inboe- zemden. Om kort te gaan, aan de studie van het bodemrelief in het Oostelijk gedeelte van den Archipel, zooals dat door de kaarten, naar verspreide gegevens samengesteld, werd weergegeven, waren zoovele zoögeographische vraagpunten verbonden, welker oplossing niet voldeed, dat uitgebreide nasporingen noodzakelijk bleken. De belangrijkheid van de uitkomsten der Siboga-expeditie, welke, zooals boven gezegd, mede gericht was op de aan- vulling en verbetering van de bestaande gegevens ten aanzien et? ` han van het bodemrelief der Celebes omringende zeeën en straten, voor de kennis van den onderzeeschen vorm van dat eiland, is hiermede aangetoond. Wij zullen daarom trachten die uitkomsten zoo goed mogelijk weer te geven en aan te vullen met de sedert dien door onze opnemingsvaartuigen verkregen nieuwe gegevens. Een goede handleiding daartoe vinden wij wederom in een opstel van Prof. NIERMELER (25), waarbij gevoegd is een kaart der zeediepten rondom Celebes, samengesteld door C. CRAANDIJK naar de hydrographische gegevens door de Siboga-expeditie verkregen en aangevuld met gegevens ontleend aan de tot dat jaar (1909) verschenen zeekaarten. Vooral voor het zuidoostelijk deel van Celebes in de omgeving van Boeton, Moena en Kabaena, kunnen wij thans wederom nieuwe gegevens daaraan toevoegen, ontleend aan de welwillend door het Hoofdbureau van Scheepvaart afgestane minuutbladen van de opnamen verricht door Hr. MS. Sumbawa. Op de bij dit hoofdstuk behoorende zeekaart zijn de diepten van de zeekaarten rechtstandig, die van de Siboga expeditie cursief gedrukt, evenals op de kaart bij het artikel van Prof. NIERMEIJER. Alvorens wij nu overgaan tot de schets van het bodemrelief der Celebes omgevende zeeën, baaien en straten, moet nog, ter voorkoming van misverstand, in het kort gewezen worden op het vermeende verband, dat bestaan zou tusschen den ouderdom dier bekkens en straten en hunne diepte. Immers, tot de bewijzen, welke men heeft bijgebracht voor de juistheid van Warraóe'’s grenslijn behoort ook, dat Straat Lombok een zeer diep kanaal zoude zijn. Deze hypotheze sluit zich aan bij de zeer verbreide meening, dat daar waar een weinig diepe zee wordt aangetroffen, in geologisch betrekkelijk jongen tijd een land bestaan moet hebben, dat tengevolge van bodemdaling door de zee over- stroomd werd. Minder diepe zeearmen zouden dus wijzen op 1) Deze kaart is in bewerking. — 133 — eene landverbinding in een geologisch betrekkelijk jongen tijd, terwijl men daarentegen aannam, dat diepe straten, gelegen tusschen eilanden, van hoogen ouderdom waren. (WEBER, 21, p. 16). De Sarasıns (20, p. 130) meenen evenzeer, dat men in het algemeen geneigd is geringe zeediepten onvoorwaardelijk als een bewijs aan te nemen, dat daar ter plaatse, in geologisch betrekkelijk jongen tijd, land bestaan zoude hebben. Ofschoon dit in vele gevallen juist kan zijn, valt niet te ontkennen, dat ondiepte van een zeker zeegedeelte ook even- goed een hoogen ouderdom van dat gedeelte kan beteekenen, terwijl die ondiepte dan door een langzame opvulling veroor- zaakt kan zijn. Zelfs Warrace, de ijverigste verdediger van de hier voor- opgestelde meening, geeft in zijn „Island Life” (17, p. 453) toe, dat ondiepe gedeelten, door opvulling, vulkanische ver- heffing of koraalriffen ontstaan kunnen zijn en dan op ouderdom en scheiding wijzen en niet op eene vroegere verbinding. Deze schrijvers, de Sarasıns, hebben zich, bij het stellen hunner conclusiën aangaande de door hen aangenomen oude of jongere scheidingslijnen, waarop wij later uitvoerig terug- komen, meer laten leiden door zoögeographische gegevens dan door diepte of ondiepte. Men kan dus niet zoo maar zonder meer aannemen, dat eene zee van b.v. 2000 M. diepte ouder moet zijn dan eene van slechts 1000 M. diepte. WEBER meent dat de ouderdomsquestie geheel behoort tot de competentie der geologen. Het bodemrelief van de het eiland Celebes omgevende zeeën. De ligging van den Oostelijken Archipel tusschen Azië en Australië. In het Molukken-Verslag van Dr. R. D. M. VERBEEK (24, p. 797) wordt de aandacht gevestigd op de zeer bijzondere ligging der eilanden tusschen Borneo en Nieuw-Guinea. De beteekenis van deze ligging is voor Celebes zoo belangrijk, dat een korte wedergave van hetgeen door Dr. VERBEEK te — 134 — dien aanzien wordt aangeteekend hier dient vooraf te gaan aan de beschrijving der zeeën, baaien en straten, welke genoemd eiland omringen. Het. Westelijk deel van onzen Archipel — Sumatra, Java en Borneo met tusschengelegen eilanden — vormt het Zuid- oostelijk uiteinde van Azië. Het is thans daarvan gescheiden door een ondiepe zee, maar uit de op Java gevonden fossiele zoogdierresten (23, p. 987) blijkt, dat dit Westelijk deel van onzen Archipel in jong plioceenen tijd werkelijk met Azië verbonden geweest is. „Eene daling van het zeeoppervlak, of rijzing van den „bodem van slechts 40 M. zou Azië met Sumatra en Borneo, „en van 45 M. deze door een smalle landtong met Java „verbinden. „lets dergelijks vinden wij tusschen Australië en Nieuw- „Guinea. Hier zou eene daling van den zeespiegel van „slechts 20 M. Australië bij kaap York met Nieuw-Guinea „en van 50 M. ook de Aroe-eilanden met Nieuw-Guinea „verbinden. „Dr. VERBEEK wijst er dan op dat bij eene daling van „den zeespiegel van 200 M. twee groote landmassa's gevormd „zouden worden: ; „I. Azië vermeerderd met Borneo-Sumatra en Java. „II. Australië vermeerderd met Nieuw-Guinea, de Aroe- „eilanden, Misool, Salawati, Batanta en Waigeoe. „Tusschen die twee landmassa’s ziet men een terrein, dat „een geheel ander beeld geeft. De eilanden liggen hier in „eene zee, die voor het allergrootste gedeelte dieper dan „1000 M. is. Zelfs bij eene daling van den zeespiegel van „1000 M. zou het karakter van Archipel nog niet verloren „gaan. Wel zouden dan Halmaheira, Batjan en de Obi-eilanden „met Nieuw-Guinea verbonden zijn en de eilanden beoosten „Java tot en met Wetar één geheel met Java vormen — „hetgeen trouwens tot Alor reeds bij 220 M. daling van het ` „zeeoppervlak het geval zijn zou — maar het groote Celebes, „vermeerderd met de Banggaai- en de Soela-eilanden, Boeton = 185 — „en Saleijer bleef een eiland evenzoo Boeroe, de groote „eirkelvormig gebogen rug van Ceram tot aan Jamdena, de „Babar-groep, de Leti-, Sermata-eilanden, Timor, Roti, Savoe, „Soemba en de eilandjes in de Banda-zee.” Hieruit volgt dat het oostelijk gedeelte van onzen Oost- Indischen Archipel, met inbegrip van Celebes en de Timor eilanden, maar met uitsluiting van Halmaheira-Waigeoe en Nieuw-Guinea, in cene zee ligt, die eene verbinding van meer dan 1000 M. diepte tusschen den Indischen en den Grooten Oceaan vormt welke de Aziatische en Australische landmassa’s van elkaar scheidt. De zee ten Zuiden van Celebes. Wanneer men een blik werpt op de kaart ziet men ten Oosten van Java een langgerekt zeegedeelte dat zich ten Noorden van Bali, Lombok, Soembawa en Flores uitstrekt. Het Westelijk deel daarvan is door WEBER, Bali-zee genoemd (Siboga I) terwijl het Oostelijk deel pekond is onder den naam van Flores-zee. In het Noorden wordt dit bekken begrensd door een onderzeesch plateau, dat te beschouwen is als het verlengde van Java en Madoera, en waarop de Kangean-, Groote- Paternoster- en Postiljon-eilanden gelegen zijn. Deze rug zet zich voort naar het Zuidwestelijk schiereiland van Celebes, dat met Saleier, Tanah Djampea, en de beide Kalao- groepen de Noord- en Oostgrens der Bali-Flores-zee voltooit. Java-brug der Sarasins. Deze Noord- en Oostgrens zijn van zooveel belang, omdat de meergenoemde Sarasıns daarin landbruggen zien, welke vroeger Celebes met Java en de Kleine Soenda-eilanden verbonden. Zij baseeren op deze oude verbindingen hunne opvattingen nopens de scheidingslijn van WALLACE. Het verdient daarom aanbeveling hier weer te geven, hetgeen omtrent deze onderzeesche plateuax of ruggen bekend geworden is door de Siboga-expeditie. — 136 — De Groote Paternoster- en Postiljon-eilanden liggen op een rug, welke zich naar het Westen uitstrekt tot Java en in dat deel de Kangean-eilanden, Madoera en daartusschen gelegen talrijke riffen en eilanden draagt. Tusschen de Kangean en de Groote Paternoster-eilanden bevindt zich cen kanaal met een maximum diepte van 538 M. Dit kanaal strekt zich in Noord-Oostelijke richting uit tot aan de Zuid-Westelijke punt van Celebes en vormt de plotselinge daling van den bodem der Java-zee, welke gemiddeld slechts 50 à 60 M. diep is. In het Oosten wordt dit kanaal begrensd door den rug waarop de Groote Paternoster- en Postiljon-eilanden gelegen zijn, welke rug zich over het bekende rif de „Bril” voortzet naar de Zuid-Westelijke punt van Celebes. Ofschoon deze rug door vrij diepe kanalen doorsneden wordt, beschouwt Wrrer hem in verband met de diepten van de Flores- en Bali-zee, als eene formatie van groote beteekenis, hetgeen blijken moge uit de hier volgende woorden: »L’existence de ce plateau, qui prouve que Java a été „autrefois réunie à Celebes, m'a paru si importante, qu'à „notre retour nous avons de mouveau visité ces îles et complété „la série des sondages prodiqués au début de l’expedition. ') „Je suis donc heureux que M.MP. et F. Sarasın, dans „important ouvrage qu’ils ont récemment publié sur Celebes, „considèrent cette crête ou plateau comme une sorte de pont „qui, à l'époque pliocene unissait Java et le S.O. de Celebes, „et qui a permis à Celebes d'être peuplée par des formes „animales javanaises (asiatiques)’”’. (21, p. 23). Het plateau waarop de Paternoster- en Postiljon- -eilanden rusten, is gelegen op een gemiddelde diepte van 50 à 60 M. onder den zeespiegel, welke diepte overeenstemt met de uiterste grens, waarop de riffenbouwende-koraaldieren kunnen leven; deze laatste kunnen zich daar dus ontwikkelen. Deze 1) 4e. Bullentin der Siboga-Expeditie (Bulletin No. 27 der Maat- schappij tot bevord. v.h. Natuurk. Onderzoek der Ned. Kol.). = en ontwikkeling wordt bovendien begunstigd, wanneer het plateau niet geheel vlak is, maar plaatselijk verheffingen vertoont, waaraan niet getwijfeld behoeft te worden. Daardoor wordt tevens de vorming van talrijke eilanden verklaard, welke alle wel het karakter van koraal-eilanden dragen, maar in zeer verschillenden staat van wording verkecren. Vele, zooals Sailoes ketijl en Sailoes besar, Kawassang, Sarassa en Poposang zijn reeds met Casuarinen, (niet met klapper) begroeid, terwijl andere daarentegen nog geheel in den aanvang hunner vorming verkeeren: zij vormen als het ware slechts hoopen van zand en koraalresten, welke dikwijls slechts bij eb droogvallen. Niet alle zijn dan ook bewoond. De visschers van Makassar vestigen er zich tijdelijk om de gevangen tripang en schildpad te drogen. Bali- en Flores-ze. De Flores-zee dringt nu met een smalle bocht naar het Noorden, tusschen de Saleijer-groepen en de Postiljon-eilanden, tot dicht onder de kust van het Z.W. schiereiland door. De Saleijer-groepen rusten eveneens op een onderzeesch plateau, waarop de eilanden: Saleijer, Tanah Djampea met de Tijger-eilanden, Kalao met Bonerate, en kalao Toa met Madoe en talrijke kleinere eilanden en riffen gebouwd zijn. Tusschen Madoe en de Noordkust van Flores liggen het Angelica-rif en het kleine eilandje Soekoer. Uit deze beschrijving der Noordelijke begrenzing van de Bali- Flores-zee is gebleken dat naar het Noorden toe nergens gemeenschapswegen met een grootere diepte dan 600 M bestaan. De laagste temperatuur wordt in het genoemde bekken reeds bereikt op 1600 M. terwijl maximum diepten gelood werden van 5000 M. Naar het Zuiden wordt het bekken begrensd door de kleine Soenda-eilanden: Bali — Lombok — Soembawa en Flores. Van de tusschen deze eilanden gelegen straten waren Straat Bali, Straat Alas en Straat Sape reeds lang als ondiepe straten bekend. Door de Siboga-expeditie is aangetoond, dat ROR er ook Straat Lombok in het Zuiden door een barrière afgesloten wordt, welke belet, dat koudere lagen uit den Indischen Oceaan, door deze Straat het Bali-Floresbekken bereiken. ') Zoo ziet men het hier behandelde bekken naar het Z., W. en N. omgeven door barrières, welke geen water doorlaten, waarvan de temperatuur lager is dan 12°C., terwijl de temperatuur van het water in de Bali-Flores-zee tot 3°C. daalt (1600 M.). Deze laagste temperatuur, welke overeenstemt met die van het Banda-bekken, wettigde het vermoeden, dat de Flores-zee in open verbinding was met laatstgenoemd bekken. Door de Siboga-expeditie werden dan ook in den boven- genoemden “onderzeeschen rug, waarop de Saleijer-Tanah Djampea-Kalao en Kalao Toa-groepen gelegen zijn, tusschen laatstgenoemde groep en den Flores wal (Soekoer als eindpunt) twee diepe kanalen geconstateerd, welke door het Angelica-rif gescheiden worden en een diepte bereiken van 2560 en 2570 M. Door deze kanalen hebben dus de koudere varen van het Bali-Floresbekken gemeenschap met dezelfde a van de Banda-zee. Weger (21, p. 36) besluit uit dit feit, mede in verband met de overige resultaten der Siboga-expeditie, voorzoover betreft de gevonden zeediepten in het Oostelijk deel van onzen Archipel: dat, bij het Oostelijk einde van Java, met de Bali en Flores- zeeën, een systeem van diepe bekkens begint, dat zich voortzet, door de Banda-zee, welke tot het systeem behoort, naar de Kei-eilanden. Dit systeem strekt zich uit over evn lengte van 18°, of meer dan 2000 K.M , overeenkomende met den afstand van Parijs tot Ci EEE | Het wordt omgeren door eiland-n. In het Zuiden vormt de Saroe-zee een aanhangsel van dit systeem terwijl ook de Ceram- en Halmaheira-zeeën ertoe gerekend moeten worden. : Wij komen nader op deze ek ontdekking terug bij de behandeling van de grenslijn van WALLA — 139 — Floresbrug der Sarasins De N. O. begrenzing van het bekken der Flores-zee waarin de Siboga-expeditie de beide kanalen gevonden heeft, welke leidden tot de hierboven gestelde conclusiën, heeft ten opzichte van Celebes nog eene bijzondere beteekenis, welke daarin gelegen is, dat de SARASINS, (20, p. 34 e.v.) op grond van hunne dierkundige onderzoekingen, meenen te moeten aannemen, dat evenals tusschen Zuid-Celebes en Java, vroeger eene landverbinding bestaan moet hebben tusschen Zuid-Celebes en de Kleine Soenda-eilanden. Zij stellen zich voor, dat de verdwijning van deze landverbinding in verschillende phasen geschiedde. Eerst is een groot eiland blijven staan, dat de Saleijer-Kalao-groepen omvatte, in het Noorden door een smallen zeearm van Celebes (Straat Saleijer), in het Zuiden door een breedere Straat van Flores gescheiden. De verbrokkeling van dit groote eiland tot den tegenwoordigen vorm, beschouwen zij dan als de laatste phase van de verdwijning der landverbinding tusschen Flores en Zuid-Celebes. Straat Makassar. Het groote onderzeesche plateau. waarop de Westelijke-eilanden van onzen Archipel, Sumatra, Borneo en Java gelegen zijn, zet zich naar het Oosten nog ver buiten de Oost-grenzen van Zuid-Borneo voort. Wanneer men eene daling van den zeespiegel of eene opheffing van het land aanneemt van slechts 60 M. zouden Sumatra-Borneo en Java een vastland vormen, welks Oostzijde begrensd wordt door het kanaal, dat hierboven werd aangewezen tusschen de Kangean- en Paternoster- eilanden, in Noord-Oostelijke richting loopende naar de Zuid-Westelijke punt van Celebes. De Westzijde van Straat Makassar in ruimeren zin, ') vormt de Oost-zijde van het Java-Borneo plateau en verloopt in N. N. O. richting van de Kangean-eilanden langs de ') „In ruimeren zin”, omdat daarbij ook gerekend wordt, het kanaal tusschen de Kangean en de Paternoster-eilanden. Straat Makassar „in engeren zin”, noemen wij dan de Straat tusschen Borneo en Celebes. — 140 — Lima-eilanden en de Laurel riffen tot den 4°" breedtegraad. Daar buigt deze plateaurand, nu tevens westrand van Straat Makassar in engeren zin, eerst naar het N. O., tot dicht bij de Westkust van Mandar (Celebes), om daarna in N. W. richting langs de Kleine Paternoster- of Balabalagan-eilanden weder de Oostkust van Borneo te naderen en verder N. waarts op korten afstand de kust van genoemd eiland te volgen tot Tandjong Mangkalihat. De Oostzijde van het Zuidelijke kanaal loopt langs de Westkust der Paternoster en Postiljon-eilanden naar het rif „den Bril” tot tegenover de Zuidpunt van den Westelijken rand van de Celebesbank, waarop zich de Spermonde Archipel verheft. Hier sluit dit kanaal aan bij Straat Makassar in engeren zin. De plateauranden van den Bril en de Laarsbanken in het Westen en van de Spermondes in het Oosten, vormen hier de eerste insnoering van Straat Makassar in engeren zin. De Oostelijke begrenzing van deze straat wordt gevormd door genoemden Westrand van het Spermonde- plateau, welke rand, in Noordelijke richting evenwijdig aan de kust van Celebes verloopt, om even ten Zuiden van den 4% breedtegraad, bij Barroe de Westkust van Celebes te bereiken, welke kust dan verder de Oostelijke begrenzing van Straat Makassar vormt. Juist tegenover den naar het Oosten uitspringenden plateaurand, waarop de Kleine Paternoster- of Balabalagan- eilanden gelegen zijn, buigt de Westkust van Celebes, recht Westwaarts, om eerst bij Hoek Mandar de Noordelijke richting te hernemen tot kaap Williams. Zoo wordt hier de tweede insnoering van Straat Makassar gevormd. De derde insnoering vindt plaats door den bovengenoemden Tandjong Mangkalihat, het eindpunt van een naar het O., naar de Westkust van Celebes, voortdringend schiereiland van Borneo. Deze derde insnoering is tevens het einde van Straat Makassar, de poort naar het diepe bekken der Celebes-zee. — 141 — Profielen en Zeediepten in Straat-Makassar. Kanaal tusschen Kangean- en Paternoster-eilanden. In het kanaal dat zich van de diepe Bali-zee naar de Z.W. punt van Celebes uitstrekt is de grootste diepte 538 M. gemeten tusschen de Kangean- en de Paternoster-eilanden (station 316 Siboga-Expeditie). Naar het N.O. toe varieeren de diepten dan tusschen 300 en 360 M. om even ten N. van den Bril de 500 M. lijn te bereiken. Deze lijn buigt zich bij den Bril om langs de Laarsbanken ; eerst in N. daarna in W. richting, naar de Noordzijde van de Kaloe Kaloekoeang-eilanden om dan verder den Oostrand der Laurel riffen te volgen. Op nauwelijks 25 K.M. ten O. van deze 500 M. lijn loopt de 500 M. lijn langs de bovengenoemde Celebesbank der Sper- monde-eilanden eerst in ZW. daarna in Noordelijke richting. Tusschen deze beide lijnen ligt dan het Zuidelijkste deel van Straat Makassar met diepten van 630 tot 972 M. (1° insnoering van Straat Makassar). Uit deze insnoering verbreedt Straat Makassar zich tot een ruim en diep bekken. In het Zuiden begrensd door de ge- noemde Laars- en Kaloe Kaloekoeang-banken, in het Westen door de Laurel-Riffen, in het Noorden door den Zuidrand van het platcau, dat de Kleine Paternoster-eilanden draagt en door de Zuidkust van Mandar, in het Oosten door de Westkust van Celebes en den Westrand van het Spermonde- plateau. Tusschen de Westkust van Mandar en den Oostrand van het plateau der Kleine Paternoster-eilanden (de gae insnoering van Straat Makassar) is in September 1903 door Hr. Ms. Edi ten Westen van kaap Ongkona cen diepte gecon- stateerd van 2385 M. en in Februari 1904 door H. M. Bali ruim 6’ Oostelijker eene diepte van 2329 M. (vgl. 22, p. 799 en 25, p. 619). Ongeveer in het midden van dit bekken loodde de Siboga (Station 76) 2029 M. Het net bracht van deze diepte verrot hout en vruchten van Nipa-palmen, maar weinig levende dieren boven. Prof. WEBER — 143 — meent die armoede aan dierlijk leven op den bodem van dit bekken aan twee oorzaken te moeten toeschrijven. In de eerste plaats is uit hetgeen hierboven omtrent de begrenzing van het bassin werd gezegd reeds duidelijk, dat naar het Zuiden toe, dit bekken op grooter diepten dan 630 M. geen communicatie kan hebben met de Bali- Floreszee. Weser (21, p. 41) verkeerde in de meening, dat ook naar het Noorden toe ongeveer hetzelfde het geval was. Daarom vermeldde hij als reden voor die dierenarmoede op groote diepten, in het besproken Zuidelijke bekken van Straat Makassar, het gebrek aan gemeenschap met de diepere lagen der omringende bekkens waardoor geen water van voldoend lage temperatuur en geen diepzee-dieren konden binnendringen. Uit de hierboven medegedeelde, in 1903 en 1904 gevonden diepten in de 2% insnoering van Straat Makassar (resp. 2385 en 2329 M.) blijkt, dat naar het Noorden toe, het Zuidelijke bassin wel gemeenschap heeft met de diepere lagen van het Noordelijk deel van Straat Makassar en daardoor met die van de Celebes-zee. De eerste oorzaak, welke Prof. Weser voor die armoede aan dieren op den bodem en in de diepere lagen van het Zuidelijke bekken der Makassarstraat, zoekt in de geïsoleerd- heid van dat bekken, bestaat dus niet. De tweede oorzaak voor de dierenarmoede, welke door Prof. WEBER trouwens veel belangrijker wordt geacht, is gelegen in een feit, dat ook in het Noordelijk deel van Straat Makassar geconstateerd werd. In deze beide deelen van Straat Makassar worden door de rivieren van Borneo en Celebes fijne modderdeeltjes aangevoerd, welke ten slotte een dikke laag op den bodem der Straat vormen en door hunne samenstelling de ontwikkeling eener diepzee fauna beletten (21, p. 41). Aan de modder der Borneo’sche rivieren is ook toe te schrijven de geringe ontwikkeling der koraalriffen in de Javazee. seg" — Het Noordelijk deel van Straat Makassar. Het Noordelijk deel van Straat Makassar moet zonder eenigen twijfel beschouwd worden als de Zuidelijke voortzetting van de diepe Celebes- zee (21, p. 47). De Oostrand van het plateau, waarop de Balabalagan- eilanden gelegen zijn (Borneobank), zet zich van af de Oostelijke punt tegenover kaap Ongkona eerst in Noord- Westelijke, daarna in nagenoeg Noordelijke richting, evenwijdig aan de Borneo kust, voort tot in het schiereiland van Kaap Mangkalihat (3° insnoering Straat Makassar). Van dezen Oostrand daalt de bodem steil af naar de diepten van Straat Makassar, welke hier variëeren tusschen 2400 en 2900 M terwijl vlak bij de Westkust van het Noordelijke schiereiland van Celebes, juist ten Westen van het licht de Noord-wachter, dus in de derde insnoering van Straat Makassar, een kleine kom gevonden is met diepten van 2966 tot 3215 M. Wanneer men hierbij in aanmerking neemt, dat de laagste temperatuur der Celebes-zee reeds op een diepte van 1300 M. bereikt wordt, dan blijkt uit eerstgenoemde cijfers wel duidelijk dat het Noordelijk deel van Straat Makassar, en daarmede dus. in verband met de loodingen van H. M. Bali en Edi, de geheele Straat Makassar tot aan de eerste insnoering bijde Zuid-Westelijke punt van Celebes, tot in de diepste lagen 1rú kan communiceeren met de Celebes-zee. De Westkust van Celebes daalt in dit Noordelijk deel van Straat Makassar ook zeer steil af naar den bodem dier straat. Horizontale vorm en algemeen profiel van. Straat Makassar in engeren zin. Horizontale vorm. Uit bovenstaande beschrij- ving volgt dat Straat Makassar in engeren zin de volgende horizontale vorm bezit: In het Zuiden een smal kanaal tusschen de Spermonde- en Laarsbanken (1° insnoering) dat van de Flores-zee toegang geeft tot cen breed bekken, gelegen tusschen den Oostrand van de Borneo-bank, den Westrand van de Spermonde-bank en de Westkust van Celebes. — 144 — Naar het Noorden versmalt dit bekken zich tusschen den naar het Oosten vooruitspringenden Oostrand van de Borneo- bank en het Mandarsche schiereiland (2° insnoering). Deze insnoering verbindt het Zuidelijke bekken met het veel ruimere Noordelijke bekken, dat op zijn beurt in het Noorden versmald wordt door het schiereiland van Kaap Mangkalihat (3° insnoering), welke insnoering dat bekken verbindt met de Celebes-zee. Beide bekkens bereiken binnen de 1000 M. dieptelijn breedten van 150 K.M. en zijn resp. binnen dezelfde lijn 180 en 435 K.M. lang. De breedte der 1° insnoering bedraagt binnen de 500 M. dieptelijnen nauwelijks 21 K.M., die bij Mandar kan binnen de 1000 M diepteliin op + 25 K.M. gesteld worden; die der insnoering bij Kaap Mangkalihat is binnen dezelfde lijn + 100 K.M. Algemeen profiel. Ondanks de talrijke gegevens verzameld en in kaart gebracht door de verschillende wetenschappelijke expeditiën en door den Hydrographischen dienst, kan men nog niet met zekerheid een profielteekening van Straat Makassar op verschillende lijnen construeeren. In het algemeen kan men zeggen, dat Straat Makassar over de geheele uitgestrektheid van Makassar tot aan Kaap Mangkalihat binnen de 500 M. dieptelijn, zeer steile wanden bezit, welke diepten insluiten, die in het Zuidelijk bekken een maximum van 2029 M. en in het Noordelijk bekken van 2564 M. bereiken, terwijl in den toegang tot de Celebes-zee, dicht onder de Celebeskust, een klein bassin met diepten van 2965 en 3215 M. gelegen is. De grootste diepte in de 1° insnoering bedraagt 972 M. !) ') Ook de te mijner beschikking gestelde blauwdrukken der loodingen, verricht ten behoeve van den telegraafkabel-Makassar — Balikpapan — Menado, laten niet toe een profiel-teekening te con- strueeren. et ` Straat Makassar in ruimeren zin. Kanaal tusschen Kangean- en Paternoster eilanden. Naar het Zuiden toe staat Straat Makassar door het boven beschreven nauwe kanaal tusschen de Pater- noster- en Kangean-eilanden in verbinding met de Bali-zee. Dit kanaal vertoont nergens grooter diepten dan 538 M. De verbinding van Straat Makassar in engeren zin met dit kanaal wordt gevormd door de 1° insnoering bij den Westrand van de Spermondebank. Straat Lombok. Ook Straat Lombok moet tot Straat Makassar in ruimeren zin gerekend worden. Ofschoon de Bali-zee nog met een diepe uitstulping tusschen de eilanden Bali en Lombok indringt, is naar het Zuiden toe de Straat Lombok door een drempel, wıarop het eiland Penida en andere kleine riffen gelegen zijn, gescheiden van den Indischen Oceaan. Dit belangrijke feit werd door de loodingen der Siboga- expeditie vastgesteld (21, p. 16 e.v). Op gelijke wijze als in het Noorden de Bali-zee, dringt in het Zuiden van Straat Lombok de Indische Oceaan met de 1000 M. dieptelijn tot dicht onder de Zuidkust van Penida binnen. De onderzeesche drempel nu, die hier den Indischen Oceaan belet het koudere water van zijne grootere diepten naar het Noorden te stuwen, heeft ten Oosten van Penida lagere punten (maximum diepte 312 M.) dan ten Westen van genoemd eiland. Naar het Westen loopt de rug van Penida over de kleinere eilanden Tjeningan en Lembangan naar Bali’s Zuidpunt. Hier zijn de diepten nog geringer. Tusschen de beide genoemde kleine eilandjes is de zee zelfs doorwaadbaar. Tjeningan is echter van Penida gescheiden door een nauwe vrij diepe straat (191 M.), welke door Prof. Weser Tydeman- passage genoemd werd. De Sarasins (20) meenen op grond van de door hen verkregen uitkomsten bij het onderzoek van de dierenwereld ten Westen en ten Oosten van Straat Lombok, haar ontstaan LXXVI — 146 — te mogen stellen in plioceenen of in den aanvang van den pleistoceenen tijd, waarna zij een grenslijn, zij het ook van den tweeden rang, is gaan vormen ten aanzien van de fauna van Bali en de andere Kleine Soenda-eilanden. Door deze scheiding in bovengenoemde geologische periode verklaren zij de armoede der dierenwereld ten Oosten van Straat Lombok. WEBER (21) meent op grond van zijne bovenbeschreven waarnemingen, zoomede in verband met het zachte gesteente, dat de Zuidkust der Kleine Soenda-eilanden vormt, te mogen aannemen, dat de straten en inhammen tusschen en in deze eilanden tegenwoordig aanwezig, hun ontstaan danken aan den zwaren golfslag en de sterke stroomingen, welke de Indische Oceaan hier veroorzaakt, hetgeen uiteraard een veel langer bestaan hebbende landverbinding dier eilanden onderling en met Java veronderstelt. Voor de armoede der fauna ten Oosten van Straat Lombok, meent WEBER op grond zijner onderzoekingen, en in verband met de vroeger gedane waarnemingen een voorname rol te moeten toekennen aan de hevige vulkanische uitbarstingen in dit deel van den Archipel. Bovenstaande schets van Straat Makassar in ruimeren zin, veroorlooft ons de volgende feiten vast te stellen: Het Zuidelijk deel van Straat Makassar, in ruimeren zin, wordt gevormd door Straat Lombok, welke in het Zuiden door een onderzeeschen drempel (maximum diepten 191 M. en 312 M.) afgesloten is van den Indischen Oceaan; naar het Noorden echter in open verbinding staat met het diepe bassin der Bali-zee. Dit bassin, met een maximum diepte van 1445 M. communiceert, voorzoover betreft het oppervlakte water, door het meer- genoemde kanaal tusschen de Kangean- en Paternoster- eilanden (maximum diepten 630 M.) met Straat Makassar in engeren zin, welke ter plaatse is ingesnoerd tot een smallen zeearm tusschen de Laars- en de Spermonde banken, met een maximum diepte van 972 M. bo bi Ki 3°. 4°. == 947 — In aansluiting aan deze eerste insnoering scheidt nu Straat Makassar in engeren zin, Borneo en Celebes en vertoont over de geheele uitgestrektheid binnen de vijfhonderd M. dieptelijn zeer steile wanden, welke afvallen naar diepten, die variéeren tusschen 2029 M. en 3215 M. Dit geheele gedeelte staat in open verbinding tot in de diepste lagen met het diepe bassin der Celebes-zee. Naar het Zuiden bestaat voor Straat Makassar in engeren zin geen communicatie met de koude wateren van eenig diep bassin, terwijl, voor Straat Makassar in ruimeren zin, de barrière, in Straat Lombok gevonden, die communicatie met den Indischen Oceaan onmogelijk maakt. De overeenstemmende resultaten van de onderzoekingen der Heeren Sarasın en van Prof. Weser rechtvaardigen de aanneming van eene landverbinding, nog bestaande in eene jong-geologische periode, tusschen Java en Celebes, (de Javabrug der Sarasıns) terwijl in over- eenstemming met de conslusie der Sarasıns, na de hierboven vermelde loodingen van H. M. Bali en Edi tusschen het Noordelijk en het Zuidelijk bekken, aange- nomen kan worden, dat althans door Straat Makassar in engeren zin geen landverbinding in een jong-geologische periode tusschen Celebes en Borneo heeft bestaan. VERBEEK stelt de eerste vorming van Straat Makassar aan het einde van den oud-tertiairen tijd (24, p. 806). De Celebes-zee. Dit diepe bekken wordt naar het Westen begrensd door de Oostkust van Borneo van Kaap Mangkalihat tot Kaap Oensang. Van deze kaap af strekt zich tot aan de Zuid-Westelijke punt van Mindanao (Philippijnen) in Noord-Oostelijke richting de rij der Soeloe-eilanden uit, welke het Celebes-bekken scheidt van de Soeloe-zee, evenzeer een diep bekken, dat naar het Noord-Westen door de langgestrekte Palawan-groep van de Zuid-Chineesche zee gescheiden is. — 348 — De Noordelijke grens van de Celebes-zee wordt gevormd door de Zuidkust van Mindanao tot Kaap Tinaka, de Zuidpunt van dat eiland, waar met de Sarangani-eilanden, de nagenoeg Noord-Zuid gerichte eilandenrij begint, welke langs de Sangi-eilanden aansluit bij de Minahassa. Evenwijdig hieraan loopt van uit Kaap Augustin (op Mindanao) over Miangas (Las Palmas) de rij der Talaud- eilanden, door een diepe kom van de Sangi-eilanden gescheiden. Deze beide eilandenrijen begrenzen het Celebes-bekken naar het Oosten, naar de zijde van den Grooten- of Pacifi- schen Oceaan, terwijl de Zuidgrens gevormd wordt door de Noordkust van het Noordelijke schiereiland van Celebes. De groote beteekenis van dit bekken voor de kennis van Celebes noodzaakt ons ook hier tot eene korte wedergave van de tot nu toe bekend geworden gegevens. Als leiddraad dienen ons wederom de uitkomsten van het onderzoek der Siboga-expeditie (21). Diepten en profielen der Celebes-zee. Evenals voor Straat Makassar in engeren zin het geval was, blijken de wanden, welke het Celebes-bekken begrenzen, zeer steil af te dalen naar de dieptelijn van 3000 M. Een blik op de hierbij gevoegde kaart is voldoende om ons daarvan te overtuigen '). Het midden van den bodem wordt ingenomen door een diepe kom, waarin reeds diepten van 5024 en 5111 M. bekend waren, terwijl bij eene looding der Siboga-expeditie 4902 M. „geen grond” verkregen werd. De laagste temperatuur van het Celebes-bekken wordt reeds bereikt op 1300 M. diepte. Daarbeneden daalt de temperatuur niet meer. Deze laagste temperatuur bedraagt 3,°7 C, terwijl in de nabije Oceanen de temperatuur geleidelijk met de diepte daalt tot 1° C. Hieruit kan men reeds besluiten, dat ook het Celebes-bekken door onderzeesche ruggen gescheiden moet zijn van de koudere lagen dier Oceanen. ') Wij moeten voorloopig verwijzen naar de uitnemende kaarten van Siboga Ill. Onze kaart is nog niet gereed. — 149 — De Siboga-expeditie wendde, mede om dat te onderzoeken, het eerst den steven naar de Soeloe-eilanden. Van Darvel Baai, ten Zuiden van Kaap Oensang (Britsch Noord-Borneo), sterkt zich naar de Zuid-Westelijke punt van Mindanao de rij der Soeloc-eilanden uit. De voornaamste groepen zijn van West naar Oost: de Siboetoe-groep, welke door de Siboetoe passage gescheiden is van de Tawi-Tawi- groep. In deze passage loodde de Siboga-expeditie 221 M. en iets Noordelijker 450 M. Verder naar het Oosten volgen dan de Soeloe- en de Basilau-groepen, welke onderling en van Mindanao door minder diepe passages gescheiden zijn. Ten Noorden en Noord-Oosten van het eiland Soeloe dringt echter een vrij diepe arm binnen, zoowel van de zijde der Celebes-zee als van die der Soeloe-zee In eerstgenoemden arm loodde men 275 M. Dit is de grootste diepte welke op den rug der Soeloe-eilanden is gevonden. Zoowel naar de zijde van de Soeloe-zee als naar die van de Celebes-zee daalt deze rug steil af naar de 3000 M. dieptelijn. Uit een zoölogisch oogpunt waren de straten, tusschen deze eilanden gelegen, voor de visscherij der Siboga-expeditie ongurstig. Soms bestond de bodem uit zeer hard zand, arm aan levende organismen, dan weder trof men zand met steenen vermengd of een geheel steenachtigen bodem aan, terwijl ook grof koraalzand geconstateerd werd. WEBER verklaart deze bodemgesteldheid door de sterke stroomingen, welke in deze straten heerschen. Zij beletten het bezinken van fijn. gemakkelijk te transporteeren materiaal, maar voeren van verafgelegen punten zwaarder materiaal mede, zooals grof zand, dat dan gedeponeerd wordt op diepten, waarin reeds fijn materiaal aanwezig was. Deze krachtige stroomingen zijn een gevolg der getijden in de diepe bekkens van de Celebes- en Soeloezeeën, welke getijdestroomingen zich over de geheele uitgestrektheid van den smallen rug der Soeloe-eilanden doen gevoelen, vooral in de smalle straten. Zij slijpen den bodem dier straten af tot — 150 — op den rotsachtigen ondergrond, ondanks de geconstateerde diepte van 275 M. ten Noorden van de Soeloe-groep. Het net bracht geslepen steenen boven, waarop zich op breeden basis, kiezelachtige sponzen hadden vastgezet. Een volgende uitwerping van het net mislukte geheel en al door de sterke stroomingen. Van de Soeloe-eilanden stak de Siboga-expeditie over naar de baai van Kwandang op de Noordkust van Celebes. Daarna werd het onderzoek begonnen van de talrijke eilanden, welke de keten vormen, die zich over drie breedte- graden in Noordelijke richting uitstrekt van de Noord-punt van Celebes tot in het gezicht der Philippijnen, bekend onder. den naam van Sangi en Talaud-eilanden. ') Zoowel vroegere loodingen als die der Sihoga-expeditie hebben aangetoond, dat de rug der Sangi-eilanden zich uitstrekt van de Noord-punt van Celebes over de Sangi- en de Sarangani-eilanden tot aan Kaap Tinaka (Zuidpunt Mindanao). De grootste geconstateerde diepten liggen juist in de Zuidelijke en Noordelijke gedeelten van dit Sangi- plateau. Tusschen de Noordpunt van Celebes en het eiland Biaro vermeldt Kaart II der Siboga-expeditie een diepte van 1536 M., terwijl tusschen Marore (Ariaga) en de Sarangani- eilanden 1638 M. door die expeditie gelood werd. De gering- heid van deze diepten, in vergelijking met die van de Celebes-zee ter eene zijde en van den Pacifischen Oceaan aan de andere zijde, toont met zekerheid aan, dat de barrière, welke het koude water van den Grooten Occaan belet binnen te dringen in de Celebes-zee, de hooger aangegeven rich- ting bezit. Aangezien de mogelijkheid bestond, dat deze rug zich ook nog uitstrekt van Kaap Augustin (Mindanao) over Miangas (Palmas) en de Talaud-eilanden naar Siaoe, verrichtte de Siboga-expeditie nog eene looding tusschen de Talaud-eilanden (Salibaboe) en Siaoe, welke een diepte opleverde van 3302 M. 1) Voor land- en volkenkundige details zie Mededeelingen EB, Aflevering Il. —= 1, == Behalve dat hierdoor werd aangetoond, dat van eene ver- binding der Sangi- en Talaud-plateaux geen sprake kon zijn, werd mede in verband met vroegere loodingen het bestaan van eene diepe langgestrekte depressie tusschen de Sangi- en Talaud-eilanden geconstateerd, welke de Sangi-depressie genoemd is (22, p. 70). Vermelding verdient hier nog, dat de bodem der zee op het Sangi-plateau overal bestaat uit harde rots en hard zand '). Tusschen Siaoe en Tahoelandang (Station 124 Siboga) bracht het net van een diepte van 1327 M. niets dan kleine steenen van verschillende afmetingen boven. Merkwaardig noemt Prof. WEBER dit feit, aangezien men zich hier op 20 KM. afstand van de kust van Tahoelandang en op de genoemde diepte van 1327 M. bevond. De sterke stroomingen, welke tusschen de talrijke eilanden heerschen, komende van den Pacifischen Oceaan, beletten het bezinken van de fijne modderdeelen, welke zij ongetwij- feld medevoeren. Zij laten echter wel het bezinken van met water doortrokken zwaardere plantenresten toe. Zoo werden dan ook van een diepte van 2053 M. ten Zuid-Westen van Sangi (station 126 Siboga) een menigte vruchten en stukken hout opgehaald, terwijl ten Oosten van de Sangi-rug dus buiten het gebied der sterke stroomingen werkelijk de boven- bedoelde fijne modder den bodem der zee bedekt. (Station 132 Siboga, tusschen Talaud en Siaoe). Het groote belang van de kennis van het bodemrelief van het thans geschetste Celebesbekken, blijkt duidelijk, wanneer men de kaart beschouwt, welke de Heeren Sarasın op p. 146 van hun meermalen aangehaald werk: „Ueber die Geologische Geschichte der Insel Celebes auf Grund der Thierverbreitiung”, hebben opgenomen. Daar ziet men dat in het Celebesbekken zich kruisen: le. De door S. Mürver, reeds in 1846 getrokken grens- lijn (3) ) Vgl. het hierboven vermelde analoge feit voor den bodem van den Soeloe-rug. GE — AN — 2°. De beroemde door S. R. Warracre (5, 8 en 17) voor het eerst in 1859 aangegeven grenslijn, en 3°. De lijn zooals die door de Sarasıns in 1900 op grond van hunne onderzoekingen werd vastgesteld (20). Philippynenbrug der Sarasins. Op grond hunner zoögeogra- fische onderzoekingen meenen de Sarasıns te mogen besluiten tot eene landverbinding tusschen Noord-Celebes en de Philippijnen tot in betrekkelijk jong geologischen tijd (plioceen), welke verbinding ook door Prof. WEBER aange- nomen wordt, nadat de loodingen het bestaan van het Sangi-plateau van Kaap Tinaka tot de Minahassa hadden aangetoond. Men mag dus thans het vroeger bestaan dier landverbinding tusschen Noord-Celebes en de Philippijnen als zeker aannemen. (De Philippijnenbrug der Sarasıns). Anders staat het met de Soeloe-eilanden. Weser (21, p. 48) meent, dat men eene waarschijnlijke verbinding tusschen Borneo en Celebes over de Soeloe-eilanden, Mindanao en het Sangi-plateau niet miskennen moet, zoodra men op grond van dierkundige onderzoekingen wil uitmaken of Celebes en Borneo ooit verbonden zijn geweest, ter plaatse waar thans Straat Makassar in engeren zin gelegen is. Deze geleerde neemt dus de mogelijkheid eener verbinding tusschen Borneo en Celebes, over Mindanao in jong-geologi- schen tijd aan. Ofschoon het bodemrelief deze verbinding aannemelijk maakt, verwerpen de Sarasıns (20, p 124) zeer beslist het vroeger bestaan dier verbinding: „Diese Karte 45 beweist somit unwiderleglich, das keine „Landbrücke in jüngerer, geologischer iy vo nae Celebes „und Borneo verbunden hat;...... Op eene andere plaats in het belangrijke werk van deze onderzoekers is hunne uitspraak niet zoo beslist. Op p. 49 toch vinden wij het volgende: „Wir werden somit anzunehmen haben, dass Palawan „lange Zeit ausschliesslich mit Borneo, die Sulu-Inseln lange 483 — „Zeit ausschliesslich mit Mindanao in Zusammenhang gewesen „sind, dass aber dieses Verhältniss sich gelegentlich für „kürzere Perioden umkehrte, oder auch dass die beiden „Brücken zeitweilig ohne Unterbrechung Borneo und die „ Philippinen verbanden.” Dus toch eene landverbinding van Borneo en Mindanao (Philippijnen) en bijgevolg met Celebes; maar de nadruk moet hier gelegd worden op het feit, dat volgens de SARASINS deze verbinding slechts periodiek en roor korten tijd bestaan heeft. Het onderzoek van de Celebes-zee leidt tot de volgende conclusien: Het bekken der Celebes-zec is een diep bekken, met steile wanden, waarin de diepten over nagenoeg de geheele uitgestrektheid van het bekken varieëren tusschen 3000 M. en 5111 M. 2°. Tot in de diepste lagen staat het bekken in open verbinding met Straat Makassar in engeren zin. 3°. Onderzeesche ruggen scheiden het bekken van de Soeloe-zee en van den Pacifischen Oceaan, waardoor de koudere lagen dier zeeën geen verbinding kunnen hebben met de Celebes-zee. 4°. Als onmiddellijk gevolg daarvan wordt in de Celebes-zee de laagste temperatuur van 3.7° C. reeds bereikt op een diepte van 1300 M. 5e, Op gezag van de jongste onderzoekingen van WEBER en de Sarasins mag men als vaststaand aannemen, eene in jongeren geologischen tijd bestaan hebbende landver- binding tusschen de Phillippijnen en Noord-Celebes, loopende van de Minahassa naar Kaap Tinaka (zuidpunt Mindanao) over het onderzeesche Sangi-plateau. (De Philippijnenbrug der Sarasıns). 6°. Prof. Weser is geneigd evenzeer eene dergelijke land- verbinding aan te nemen tusschen de Philippijnen en Borneo loopende over het onderzeesche plateau dat thans de Soeloe-eilanden draagt. De Sarasıns mecuen, dat deze verbinding slechts periodiek en in ieder geval — 154 — slechts gedurende korten tijd bestaan heeft, zoodat zij zonder invloed gebleven is op de uitwisseling van dier- soorten tusschen Celebes en Borneo (en omgekeerd) via Mindanao. De Molukken Passage. De naam Molukken Passage werd door de Siboga-expeditie gekozen voor de wijde straat tusschen Celebes en Halmahera, omdat daarlangs de ver- binding plaats heeft tusschen den Pacifischen Oceaan en de meer Zuidwaarts gelegen binnenste bekkens der Molukken-zee, zooals die op de Hollandsche en Engelsche kaarten worden aangeduid. Terecht meende men den naam van Moluksche-zee in dien zin niet te moeten overnemen, nadat gebleken was, dat de Golf van Tolo en ook die van Bone als voortzettingen van het Banda-bekken te beschouwen zijn. Beide golven zijn in waarheid dus onderdeelen der Banda-zee. Bovendien zou de naam Moluksche-zee, zoo men die al zou willen toepassen, gegeven moeten worden aan de geheele uitgestrektheid tusschen Celebes en Nieuw-Guinea. Deze naam wordt dus niet overgenomen, op grond van de onderzoekingen der Siboga-expeditie. (Hydrographic Results, p. 69). Hiermede zijn wij gekomen in het gebied ten Oosten van Celebes, waar ten aanzien van het bodemrelief en de commu- nicatie der verschillende bekkens onderling en met den Pacifischen Oceaan de uitkomsten der Siboga-expeditie vooral voor Celebes van groote beteekenis zijn geweest. 