Verhandelingen : rakende de natuurlijke en geopenbaarde Godsdienst
Wie zal ons bovendien zeggen, of misschien niet alle HSS., die wij bezitten, afschriften, of afschriften van afschriften zijn van de reeds verzamelde schriften des N. Ts? Mocht dit zoo wezen — de waarschiĳnlijkheid pleit er voor — dan hebben wij zeker geen enkel HS., dat een onmiddellijk afschrift van het oorspronkelijke kan heeten. Want die verzameling werd niet gemaakt van de authentieke bescheiden, maar van meer of minder juiste afschriften, of afschriften van afschriften van deze. Al wat tijdens het eeuwenheugende werk dier verzameling, in het belang van den verlangden kerkelijken kanon, met en aan de 117 hier bjeengebrachte schriften mocht zijn geschied, is dan mede in al onze HSS. opgenomen; zeker niet tot verhooging van hun innerlijke waarde als getuigen voor den oorspronkelijken tekst. Doch afgezien van deze bedenking, het oudste HS. dat wij bezitten, het Vatikaansche, waarnaast of waarboven Tischendorf, gevolgd door schier niemand, den Sinaiticus * plaatste, klimt hoogstens op tot het midden der vierde eeuw. Welk een tijds- verloop sedert den dag g, waarop de Nieuw-Testamentische schriften waren uitgegeven, of aan hun adres bezorgd! Het schijnt bijkans onmogelijk, dat de tekst in al die jaren, bij het veelvuldig af- en wederom afschrijven, bespreken en gebruiken, niet op vele plaatsen zou bedorven zijn, zoodat hij ten slotte nergens meer volkomen zuiver werd bewaard. Het is waar, wij hebben nog aanhalingen bij oude schrijvers en overzettingen, die hooger opklimmen dan de vierde eeuw; en men heeft tot heden veel te weinig gebruik gemaakt van deze getuigen voor de diplomatische beoordeeling en vaststelling van den tekst. Maar die aanhalingen zijn, hoe kostbaar ook voor het grootste gedeelte, niet bijzonder talrijk, niet onberispelijk en miet alle onverminkt tot ons gekomen. Cobet heeft daarvan, zonder het te bedoelen, Mnemosyne IX : 815-—8, een merkwaardig staaltje meegedeeld mit de geschriften van Origenes. Deze kerk- vader heeft, blijkens hetgeen hij schrijft Contra Celsum 1 : 48, de later bij gissing gevonden lezing ἐν πειϑοῖ σοφίας, 1 Kor. Π : 4, gekend. Doch enkele regels verder, alsook Lab. VI : 276, wordt 1 Kor. Π : 4 aangehaald, juist gelijk wij in den receptus lezen: ... ἐν πειϑοῖς ἀνθρωπίνης σοφίας λόγοις κτλ. Zoo schreef natuurlijk niet Origenes, maar de man, die zijn werk overschreef en zich geroepen achtte, het bedoelde woord van Paulus naar den hem bekenden maar verbasterden vorm, te moeten „verbe- L Volgens Tischendorf +- 340; volgens Kuenen in de 2e helft der 5°, of in de 6° eeuw; volgens Hilgenfeld + 530 geschreven. 118 teren“. Een ander plaatste als variant bij Lib. VL: 276 de woorden: ἐν πειϑοῖ σοφίας λόγοις en hiet alzoo ἀγϑρωπίνης weg, maar behield het overbodige λόγοις. Wij hebben hier een treffend bewijs, hoe ondanks de aanhalingen bij oude schrijvers, lezingen spoorloos verloren konden gaan. Alleen reeds door den ijver van afschrijvers! Wat hebben wij dan niet te wachten van hun slordigheid? De oude overzettingen zijn meer volledig dan de aanhalingen. Ongetwijfeld. Maar zij zijn niet onveranderd tot ons gekomen, en ook niet zonder afwijkende lezingen; wij vragen daarom dik- werf, juist op plaatsen waar wij licht bij haar zoeken: wat heeft de vertaler gezegd? Als wij dat weten, kunnen wij gissen naar hetgeen hij vermoedelijk in zijn Griekschen tekst heeft gelezen. Doch behalve dat die gissing onjust kan zijn en in ieder geval een gissing blijft, de vertaler had niet de oorspronkelijke bescheiden vóór zich; maar een afschrift, misschien een zeer slecht, waar- schijnlijk een afschrift van een verzameling en dus wellicht een verren achterneef van den gezochten stamvader. In de diplomatie slaat men dus ook gewoonlijk — en daar niet zonder reden — weinig acht op de getuigenissen der overzettingen. Voor de con- jeeturaal-kritiek kunnen zij daarentegen uitnemende diensten be- wijzen. Eigenlijk behooren zij meer tot haar terrein, dan tot het gebied der oorkondelijke. Wij keeren tot de HSS. terug en herinneren ons hoe betrek- kelijk jong de oudste zijn; weshalve er veel vrees moet bestaan voor tekstbederf bij alle. Men wijst wel is waar, om dat sombere voorgevoel weg te nemen, op den schroom, die „natuurlijk“ de afschrijvers vervuld, van willekeurige veranderingen teruggehou- den en dubbel waakzaam zal hebben gemaakt, nu zij geen alledaagsch werk onder handen hadden genomen, maar schriften waarvoor zijzelf, en duizenden met hen, een diepen eerbied koesterden. Doch diezelfde overweging is even geschikt om de genoemde vrees voor tekstbederf te vertienvoudigen, Naarmate de waarde 119 van het N. T. in de schatting der Christenen toenam, hetgeen Ὁ ee | inzonderheid plaats had in de dagen der vaststelling van den kanon — dagen, waarvan de belangrijkste ver achter den morgen liggen, waarop men ons oudste HS. vervaardigde — klom het gevaar, dat afschrijvers ter wille van de kerkleer, of ter recht- vaardiging en ter verspreiding van eigen meeningen, de heilige schrijvers ietwat andere dingen zouden laten getuigen dan oor- spronkelijk in hun bedoeling hadden gelegen. Juist het zedelijk, het leerstellig belang, dat allen begonnen te stellen in de letter der schrift, kon zeer gemakkelijk een klip worden, waarop haar zuiverheid strandde, terwijl ongewijde teksten een dergelijk gevaar niet hadden te duchten. Doch wij behoeven ons hier niet met afgetrokken redeneeringen tevreden te stellen. Wij kennen onze HSS. en weten, wat reeds bij een vluchtige inzage duidelijk aan het hicht treedt, dat eerbied voor de schrift de verontreiniging van den tekst niet heeft kunnen voorkomen. Alle, de beste niet uitgezonderd, zijn vol fouten. Die fouten zijn zoo talrijk, dat een gewoon ontwikkeld theolo- gant, en mitsdien geen vreemdeling in zijn Grieksch N. T., niet zonder groote moeite en langdurige oefening een HS. redelijk vlug kan lezen. Men heeft in den regel, door het gebruik van kritische uitgaven met aanteekeningen, wel eenige voorstelling van den omvang der afwijkende lezingen, gapingen, inlasschingen. Maar die voorstelling is gewoonlijk veel te zwak, omdat men een gemakkelijk Jeesbaren tekst aan het hoofd der bladzijden vindt. Een uur op het Britsch Museum te Londen doorgebracht met den deftigen Alexandrinus, of in de Universiteitsbibliotheek te Utrecht met den minder oogelijken Boreelianis, brengt spoedig tot andere gedachten. Bij gebrek aan gelegenheid om HSS. zelf in te zien, kunnen facsimile's, als Tischendorf in 1860 bĳ zijn Notitia Cod. Sinaitiei voegde, gelijk in 1843 bij zijn uitgaaf van den Efraemi Syri rescriptus, wat Kipling deed voor den Bezae-Cantabrigiensis, Scrivener en anderen voor den Basileensis en voor memig ander 120 HS., witnemende diensten bewijzen. Zij laten beter gevoelen dan de uitgebreidste verzameling van varianten, waaronder met een ruime hand, gelijk in die van Tischendorf, niets beteekenende taalfouten zijn opgenomen, hoe diep bedorven de tekst is in alle HSS. | Zelfs het beste, dat wij bezitten, het Vatikaansche, heeft op menige bladzijde veel van een cacographie. Kuenen en Cobet somden in hun leerrijke Praefatio, XCIX-—CIV, ruim 90 fouten op, die „manifestae scribarum hallucinationes“ mogen heeten, en die met vele, „et ipsae satis certae et evidentes*, konden vermeerderd worden. Daarnaast bleven honderden onaangeroerd, omdat zij op twee of meer wijzen konden worden hersteld, of sommigen twijfelachtig voorkomen, terwijl de geleerde uitgevers zich hadden voorgenomen, niet een eigen tekstrecensie, maar den Vatikaanschen tekst van het N. Τ᾿. te bezorgen. Behalve de bijzondere zijn er algemeene, telkens im alle HSS. terugkeerende fouten. Zoo worden ΕἼΣ en EN, ἩΜΕΙ͂Σ en MELS, ΝΣ, TMA ΠΟ τα IO sTPOrensl Oan de letterteekens A4/ en E,‚ 1 en EI, EI en H,‚ Ol en YT, Of en Q, O en Q@, A en O, A en E, ontelbare malen met elkan- der verward; de jota subscriptum weggelaten; de 4, Ν, δι Σ ten onrechte verdubbeld of bij vergissing, in plaats van tweemaal, slechts eens geschreven, letters als 4, 4 en A, Π en Η, E en Ο, Ken IC, 1 en T' voor elkander aangezien '. De niet alleen mogelijke, maar ook werkelijk bestaande fouten zijn dien ten gevolge in alle HSS. schier ontelbaar. Daarbij komt nu nog, dat wij miet één HS. ongeschonden bezitten, ἃ. w. z. in den staat zooals het door de vervaardigers werd afgeleverd. Met uitzondering van den Sinaiticus, hebben alle uncialen grootere of kleinere gapingen. Alle, ook de Sinai- teus, zijn door een of meer personen nagezien, aangevuld, ver- t Vgl. Kuenen en Cobet, N. 7. praef., en Cobet Mnemosyne, IX : 310—314; 389—391. 121 beterd; dus ook, gelijk vanzelf spreekt, verontreinigd. Want zoo ergens, dan geldt hier de regel: alle verandering 15. geen verbetering. Hilgenfeld meende in δὲ de hand van drie schrijvers en van zes correctores te moeten onderscheiden. Kuenen en Cobet kwamen tot de slotsom, dat wij in B eigenlijk twee HSS. bezit- ten, die naast elkander kunnen worden gebruikt en waarvan beurtelings het eene en het andere de voorkeur verdient, terwijl meermalen beide zich op een tastbaren dwaalweg bevinden. Hier schĳnt de zoogenoemde tweede hand zich van correctie onthouden en tevreden gesteld te hebben met het bijschrijven van afwijkende lezingen. Doch al had een dergelijke tamelijk onschuldige aanvulling zoo dikwerf plaats, dat men misschien gerechtigd is te onderstellen: sommigen vergeleken en „verbe- terden“ HSS. zonder iets aan den inhoud te veranderen; dit neemt niet weg, dat anderen woorden doorhaalden om ze door nieuwe, al dan niet aan HSS. ontleend, te vervangen; of dat zij — laat het wederom zijn: te goeder trouw — met een enkel streepje OC = δὲ in OC (OC) —= Θεὸς; vijf en twintig — KE' in een heer —= KE — xvoue, gelijk menige 4 in A of A, C im E veranderden; en zich ook wel grooter wijzigingen in het schrift van derden veroorloofden. Nu is het zeker mogelijk, dat de aanwezige HSS., ondanks den bedorven toestand waarin de tekst verkeert bj alle, niet één uitgezonderd, elkander aanvullen. Waarschijnlijk 15. dit echter niet en allerminst zeker. Als honderd jongens, die niet kunnen schrijven zonder onophoudelijk fouten te maken, naar een tiental verschillende, doch alle foutieve afschriften van eenig oorspron- kelijk opstel, dit overschrijven; dan is het mogelijk dat alle woorden, waaruit het opstel oorspronkelijk bestond en juist zoo- als zij daar waren geschreven, in de verkregen honderd exem- plaren, zij het ook op merkwaardige wijze verstrooid, worden aangetroffen. Maar evenzeer mogelijk en oneindig waarschijnlijker is het, dat sommige woorden naar spelling of inhoud, zoo miet 122 in beide opzichten, onkenbaar geworden en andere onherroepelijk zijn verloren gegaan. Wie dan toch wenscht te weten, hoe de oorspronkelijke tekst van het opstel luidde, zal ondanks de hon- derd, ter zijner beschikking gestelde afschriften der schoolknapen, tot het maken van gissingen zijn toevlucht nemen. Het honderdtal heeft als zoodanig voor hem slechts een uiterst betrekkelijke waarde. Hij zou stellig meer zijn gebaat met het tiental, door de scholieren gebruikt. Doch al ware hem de inzage daarvan gegund, het kon toch zeer goed zijn, dat hij met behulp dezer gebrekkige afschriften, vooral indien er soms onder liepen die foutieve afschriften van foutieve afschriften waren, niet in staat was den oorspronkeliĳjken tekst van het opstel weder te geven, zonder hier en daar gissingen te wagen. Zoo 15 het ook met den oordeelkundige, die wenscht te weten wat oorspronkelijk in de verschillende boeken van het Ν. Τὶ heeft gestaan. De HSS., die alle gebrekkige afschriften van gebrekkige afschriften zijn, vol fouten, tekortkomingen, werke- lijke en ten onrechte zoogenoemde verbeteringen , aanvullingen, doorhalingen, bijschriften, kantteekeningen, geven niet den min- sten waarborg, dat zij te zamen den oorspronkelijken tekst hebben o% bewaard, zij het ook in duizenden deelen versnipperd, en niet dan met de grootst mogelijke moeite en ten gevolge van een allernauwkeurigste vergelijking te ontdekken. De geschonden toe- stand waarin zijzelf en de bedorven staat, waarin de door hen geleverde teksten verkeeren, maken het meer dan waarschijnlijk dat de tekst wel eens, ja dikwerf, bij alle onzuiver is, weshalve gissingen noodzakelijk zijn, om hem, zoo mogelijk, te herstellen. Die waarschijnlijkheid wordt bijkans tot zekerheid verheven door de opmerking, dat sommige lezingen, die de Christenen der eerste eeuwen hebben gekend, blijkens aanhalingen bij oude schrijvers, in onze HSS. niet meer, of bijna niet meer voorkomen. Wij hadden reeds gelegenheid, bl. 117, te herinneren, hoe Origenes 1 Kor. Π : 4 de overigens spoorloos verdwenen lezing ἐν πειϑοῖ 129 σοφίας heeft gekend. Dezelfde kerkvader vond in vele HSS. Mt. XXVII : 15, 16 in plaats van Barabbas: ’Mooöv Βαραββᾶν, Jezus den zoon van Abba οἵ Rabba, een benaming, die in geen onzer uncialen voorkomt. Augustinus las Hand. [ : 9, his dictis (eum haec diceret) nubes suscepit eum et sublatus est ab eis, wat wij nog alleen vinden bij D: ταῦτα εἰπόντος αὐτοῦ νεφέλη ὑπέβαλεν αὐτὸν καὶ ἀπήρϑη ἀπὸ οφϑαλμῶν αὐτῶν, hoewel blijkens οφϑαλμῶν niet eens geheel zuiver. Justinus heeft, naar het schijnt, als inhoud van de godsstem Mt. III : 17 gelezen, wat wij in geen enkel HS. vinden: Υἱός μου εἰ ov, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε. Sprekende en zwijgende getuigen bewijzen dat oudtijds aan het slot van Hand. XX : 28 υἱοῦ werd gelezen, dat nu in alle HSS. ontbreekt *. Origenes kende nog vele HSS., waarin μὴ vóór ἁμαρτήσαντας Rom. V : 14, dat tegenwoordig in alle uncialen staat, ontbrak. Irenaeus en anderen lazen 1 Joh. IV : 3 wat uit alle HSS. is verdwenen: ὃ λύει τὸν ᾿Ιησοῦν ; en Mt. XI : 27 πάντα μοι παρεδόϑη ὑπὸ τοῦ πατρός μου, καὶ οὐδεὶς ἔγνω τὸν πατέρα, εἰ μὴ ὁ υἱὸς, καὶ τὸν υἱὸν, εἰ μὴ ὁ πατὴρ καὶ ᾧ ἄν ὁ υἱὸς ἀποκαλύψῃ. Origenes kende nog den ouden vorm van Mt. XIX : 16, 17, die sedert in de wereld der HSS. verloren ging: Ζιδάσκαλε ἀγαϑέ, τί ποιήσω, ἵνα σχῶ ζωὴν αἰώνιον ; ὁ δὲ εἶπεν αὐτῷ: Τί ue λέγεις ἀγαϑὸν ; ὁ γὰρ ἀγαϑὸς εἷς ἐστιν, ὁ πατὴρ ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς. Het is overbodig meer voorbeelden aan te halen. Het feit wordt door allen toegestemd, „dat er oudtijds*, om met Doedes ἢ te spreken, „lezingen in HSS. gestaan hebben, die niet gevonden worden in HSS., welke wij nu bezitten, en dat lezingen oudtijds in vele HSS. aanwezig waren, die nu in zeer weinige meer worden gevonden“. Nu kan men natuurlijk gemakkelijk onder- stellen, dat de verloren lezingen niet de oorspronkelijke zijn geweest en dat het verlies derhalve zonder beteekenis is. Maar of die onderstelling, ongetwijfeld in het belang van de alleen- 1 Zie bij DL. ΠῚ, 2 Tekstkr. 257. 124 heerschappij der diplomatische kritiek, ook waarschijnlijk mag heeten? Dit zal men bij eenig nadenken kwalijk kunnen beweren. Te minder naarmate het ons duidelijker wordt, dat onder de alleen bij oude schriĳvers bewaarde lezingen althans enkele worden gevonden, die de voorkeur verdienen boven hetgeen de aanwezige HSS. ons voorleggen, wat, zoo miet van alle, toch zeker van de meeste der genoemde voorbeelden geldt. Zijn enkele oorspronkelijke lezingen, blijkens het verhoor der oude getuigen, ut de HSS. verdwenen; dan kan dit ook het geval zijn met andere, waar geen aanhalingen bij kerkvaders, of bij ketters, ons den weg wijzen en waar wij dus het verlorene alleen door gissing kunnen wedervinden. Maar dan is ook de noodzakelijkheid bewezen van de toepassing der conjecturaal-kritiek. Wij worden in deze overtuiging versterkt, als wij zien, hoe niet alleen oude lezingen verloren gingen, maar ook sommige zich binnen betrekkelijk korten tijd een zeker burgerrecht mm de HSS., soms in alle te gader, wisten te verwerven. Uit de kritische aanteekeningen van Tischendorf en van anderen — het gemakkeljkst wellicht uit die van Meyer — kan men in weinige oogenblikken een menigte „verbeteringen“ samenlezen, die lang niet altijd verbeteringen zijn en volgens de aan het woord zijnde oordeelkundigen haar ontstaan danken aan gissingen. ΒΗ deze „gissingen“ bestaat altijd nog de mogelijkheid, dat de oordeelkundige, die ze zoo noemt en daarom afwijst, zich bedriegt en dat voor een gissing wordt aangezien, wat werkelijk een bestanddeel is van den oorspronkelijken, doch misschien in andere opzichten jammerlijk bedorven tekst. Dat geldt echter miet van de gissingen, die Origenes volgens zijn eigen verklaring op Tegaoyvóv of Fadaonvór Mt. VIJL : 28, Me. V : 1, Luce. VIIL : 26 en op δηϑανίᾳ Joh. 1 : 28 maakte en die hij niet in den tekst wilde opnemen, omdat hij zulks een onoorbaar bedrijf achtte. Toch is zijn Ζεργεσηνῶν of Deoyeoalorv in de meeste en zijn δηϑαβαρά in vele HSS, overgegaan, terwijl beide gissingen 125 de eer genoten textus receptus en mitsdien gedurende eeuwen door niet weimigen met hand en tand als oorspronkelijke lezingen verdedigd te worden. Bij de beoefenaars der oorkondelijke kritiek vielen zij spoedig in ongenade. Maar zij zouden daar, tot op den huidigen dag, gewis met meer onderscheiding zijn behandeld, indien men niet toevallig had geweten, dat het gissingen waren. Hieronymus vond Mt. X:25 en elders in alle HSS. δεελζεβοὺλ, waarvoor hij gistte βεελζεβοὺβ. Sedert treft men dit woord in vele HSS. en vertalingen, o. a. in de oude Latijnsche en in de Luthersche aan. Het gezag van den kerkvader was zoo groot, dat men gaarne zijn „verbeteringen“, eerst met bewustheid, daarna onbewust overnam; evenals men een vlĳjtig gebruik maakte van de door hem en door andere vereerders van Origenes verspreide exemplaren van het N. T., die naar de opvattingen en inzichten van den geleerden Alexandrijn waren herzien. Wie zal ons zeg- gen, hoevele gissingen langs dezen weg oude, en daaronder waarschijnlijk toch ook wel oorspronkelijke, lezingen wit de HSS. hebben verdrongen? Tegenover of naast de werkzaamheid van Origenes’ vrienden, stond die van den presbyter Lucianus te Antiochië, - 311, en van den Kgyptischen bisschop Hesychius, + 911, die zich toelegden op de verspreiding en „verbetering“ van HSS. Doch al was de arbeid dezer martelaren in het westen niet bijzonder gezocht, gelijk Hieronymus bericht, hij vond toch elders ingang en in het westen werd des te gretiger gelezen wat onder het oog van Origenes, van den lateren Alexandrijnschen categeet Prierius, τ 280, van Hieronymus, van Pamphilus van Caesarea, + 309, of van Kusebius van Caesarea, + 340, was in orde gemaakt, dat wil niet alleen zeggen: afgeschreven, maar ook: hier en daar hersteld en verbeterd *. Is op die wijs — wat minstens waarschijnlijk moet heeten — door het vernuft van heel en van half geleerden en door den 1 Zie o. a. Hilgenfeld, Minl. 788— 790, 1 bo ὃ ijver van derden, menige oorspronkelijke lezing uit de HSS. ver- dwenen, om plaats te maken voor een nieuwe, die wij echter niet met onomstootelijke gewisheid als zoodanig kunnen aan- wijzen, dan moet het recht, ja de noodzakelijkheid der conjec- turaal-kritiek worden erkend, opdat zij beproeve, zoo mogelijk het verlorene weder te vinden. Die gevolgtrekking wordt mede gewettigd door het feit, dat de tekst niet alleen is bedorven door het invoegen van vernuftige zoowel als van de allerongelukkigste gissingen, en door fouten, uit domheid of uit onachtzaamheid begaan, maar bovendien door het inlasschen van meer of minder schrandere opmerkingen, toelichtende omschrijvingen, en door het aanbrengen van opzet- telijke wijzigingen in het belang van leer of leven, van christen- dom of kerk. De moordenaar, wiens leven het volk boven dat van Jezus van Nazaret stelde, verloor zijn naam Jezus Barabbas en werd in het vervolg Mt. XXVII : 16, 17 eenvoudig Barabbas genoemd, omdat de Christenen het niet voegzaam achtten, dat zoo groot een zondaar Jezus had geheeten. Origenes noemt hem in den tekst nog Jezus Barabbas, maar vermoedt in de aanteekeningen, dat het, met eenige HSS., Barabbas moet zijn „ut ne nomen Jesu non conveniat alieui iniquorum* *. | Nadat Porphyrius aan de kerk had verweten, dat de stamtafel Mt. 1 niet deugde, werd meer algemeen in HSS. geplaatst, wat een enkele reeds om dezelfde reden achter ἐγέννησε had geschre“ ven: τὸν 'Zwaxsiu' Twaxeiu δὲ ἐγέννησε. Ethische bevangenheid heeft reeds vroeg Mt. V : 22 εἰκῆ inge- voegd, dat, met uitzondering van B, m alle uncialen, in den receptus en in de meeste vertalingen een plaats vond. De doxologie, waarmede men naar kerkelijk gebruik het „Onze Vader“ placht te besluiten, is Mt. VI : 13 in verreweg de meeste L Michaelis, Winl. 334—335. HSS. en vertalingen opgenomen, als maakte het een deel uit van het gebed des Heeren. Bij Mt. VII : 21 teekenden enkelen aan, wat genade vond bij Fritzssche, doch door Meyer werd verworpen: οὗτος eioeherfoerar εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. D, L en eenige minuskels geven aan het φεύγετε εἰς τὴν ἄλλην Mt. X : 23 deze wtbreiding: p. & τ. / Cra , > ᾿ Ὑ διώχωσιν ὑμᾶς, φέευγέτε ELS TV ἄλλην. 7 Ὺ τέραν, κἂν ἐκ ταύτης Man Schwegler heeft ontdekt, wat latere onderzoekingen hebben bevestigd, dat de rechtzinnige kerkleeraars den bl. 123 genoem- den oorspronkelijken, thans uit alle HSS. verdwenen tekst van Mt. XI : 27, hebben gewijzigd, omdat de Gnostieken zich daarop plachten te beroepen, ten bewijze dat de God des Ὁ. Vs een onbekende moet heeten. Toch beschuldigt [renaeus te dezer plaatse zijn tegenstanders van tekstvervalsching '. Wat Justinus nog Mt. III : 17 had gelezen — zie bl. 123 — werd uit de HSS. weggelaten, gelijk het thans bij alle ont- breekt, omdat de latere kerkleer omtrent den in het vleesch verschenen Godszoon niet rijmde met de oude opvatting, dat Jezus bij gelegenheid van den doop tot zoon Gods was gewijd *. De oorspronkelijke lezing van Mt. XIX : 16, 17 — zie bl. 123 — werd uit alle HSS. geweerd, opdat de Monarchianen zich niet langer daarop zouden beroepen tegenover de kerkelijken, die de godheid van Jezus gaarne ook met teksten verdedigden *. In den Ariaanschen strijd stonden de woorden οὐδὲ ὁ υἱὸς, oorspronkelijk geschreven achter of ἄγγελοι τῶν οὐρανῶν Mt. XXIV : 36, den rechtzinnigen in den weg; weshalve zij ze op rekening schoven van de tegenpartij. Wat haar betreft, mogen wij ons, volgens Ambrosius, niet verwonderen „st et hoe falsarunt qui seripturas interpolavere divinas“, τ Hilgenfeld, Winl. 783. 2 Schulthess, Symb. II : 9, 3 Hilgenfeld, Theol. Jahrb. 1853, 235 ἡ en Hinl. 785. 128 De woorden πολλοὶ γὰρ εἰσὶ κλητοὶ ολίγοι δέ ἐκλεκτοὶ zijn Mt. XX : 16 in de meeste uncialen van elders ingevoegd. Hetzelfde geldt van zat τὸ βάπτισμα ὃ ἐγὼ βαπτίζομαι βαπτισϑήσεσϑε, vs. 23. Mt. XXI : 29 en 30 komen in sommige HSS. in omgekeerde orde voor. Evenzoo Fil. 1 : 16 en 17; 2 Kor. 1:6 εἴτε παρακα- λούμεϑα-σωτηρίας en τῆς ἐνεργουμένης-ὑπὲρ ὑμῶν. Luc. VL: 5 staat soms achter vs. 10. Mt. XXI: 44 staat in verre weg de meeste HSS., maar behoort, volgens Tischendorf's Vlla, niet tot den tekst. Aan het gezegde Mt. XXV : 13 voegen vele HSS. toe: ἐν 1 ὁ υἱὸς τοῦ ἀνϑρώπου ἔρχεται. Enkelen schreven bij Mt. XXVII: 55, wat receptus werd: wa πληρωϑῇ κτλ. Anderen, waaronder nog wel NBC, bij vs. 49, naar Joh. XIX : 34, ἄλλος δὲ λαβὼν λόγχην ἔνυξεν αὐτοῦ τὴν πλευρὰν καὶ ἐξῆλϑεν ὕδωρ καὶ αἷμα. De meeste HSS. vulden Me. VI : 11 wit Mattheus aan. Bijna alle uncialen laten Mt. XXVIII : 9 aan χαὶ ἰδοὺ vooraf- gaan: ὡς δὲ ἐπορεύοντο ἀπαγγεῖλαι τοῖς μαϑηταῖς αὑτοῦ. Met uitzondering van D, hebben alle uncialen Le. V : 39, dat volgens Baur, Marcusevang. 202, een antihaeretische inlassching is, volgens Hilgenfeld bepaald met het oog op Marecion. Het „Onze Vader“ komt Luc. ΧΙ : 2—4 in verschillende vormen voor, met alles behalve onschuldige afwijkingen. Joh. V : 3 en 4 heeft in de HSS. zeer onderscheiden afme- tingen, weshalve diplomaten als Meyer en Tischendorf ze, van ëxdey. af, voor later ingevoegd houden. Dat niet alleen verzen, maar geheele perikopen werden inge- lascht of weggelaten, blijkt uit een vergelijking der HSS. bij Mes XVI5Joh. VISS53 SS VLET Ron A VENEN Meyer ziet den invloed der hierarchie in de weglating van zat οἱ Hand. XV : 23 vóór ἀδελφοὶ in vele HSS.; een gevolg van de vereering der martelaren in het onechte μγείαις, dat eenige Rom. XIL: 13 hebben; een ascetische uitweiding in ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ καὶ ἐνώπιον, wat sommige vs. 17 in plaats van èvésruov lezen, 129 De oorspronkelijke teksten van Mt. XIII : 35, Me. 1: 2, Joh. VII : 8, 10 werden in een aantal HSS. gewijzigd , omdat bestrijders van het Christendom op daar aanwezige fouten hadden gewezen. Omdat Marcion Paulus voor den eenig waren apostel hield en zich op den brief aan de Galatiërs beriep, lieten eenige HSS. H. II : 5 het woordje οὐδὲ weg. Lue. XXII : 43, 44 ontbreken in eenige HSS., volgens som- migen omdat de rechtzinnigen in den strijd tegen de Arianen deze woorden met opzet verwijderden, volgens anderen omdat zij tot den oorspronkelijken tekst niet behooren en dus door de meeste HSS. ten onrechte zijn opgenomen. De leer van den maagdelijken staat, waarin Maria haar leven zal hebben doorgebracht, merkt Hilgenfeld op, deed τὸν πρωτότοκον; Mt. l : 25, uit vele HSS. verdwijnen. Doch al ziet men hier liever een vrucht van het streven om Jezus te ontheffen van broeders en zusters, in ieder geval werd de tekst om dogmatische redenen met opzet gewijzigd. De oorspronkelijke lezing van Hand. 1 : 9 — zie bl. 128 — ging in bijva alle HSS. verloren, omdat men tegenover de Gnos- tieken het bewijs wilde leveren, dat Jezus lichamelijk wit den hemel zou kunnen wederkeeren. Om dezelfde reden hebben de meeste HSS. Luc. XXIV : 51,52 bezwaard met καὶ ἀνεφέρετο εἰς τὸν οὐρανόν en met προσχυνήσαντες αὐτὸν. IJver voor de bovenaardsche afkomst van Jezus deed ὁ πατὴρ αὐτοῦ, Luc. Il : 33, uit de meeste HSS. plaats maken voor Ἰωσὴφ. Lust om een bijdrage te leveren tot het leerstuk van de godheid van Jezus, verwijderde uit alle HSS. υἱοῦ aan het slot van Hand. XX : 28 — zie bl. 123 — en veranderde meermalen κύριος, van Jezus gebezigd, in Θεὸς. Wie meer voorbeelden verlangt van dergelijke opzettelijke veranderingen en inlasschingen, die men zich oudtijds in de HSS. veroorloofde en die niet zelden in de meeste, soms in alle, zijn overgegaan, kan ze gemakkelijk vinden. Wassenbergh's ver- handelingen over de glossen en over de omzettingen in het Ν, T., 9 150 oordeelkundige aanteekeningen als die van Griesbach, Tischendorf, Meyer en anderen, kunnen hem desgevorderd goede diensten be- wijzen. De genoemde schijnen intusschen voldoende om ons te laten gevoelen, hoe gemakkelijk het oorspronkelijke, bij zooveel willekeur en meer dan gepaste vrijmoedigheid, kon verloren gaan. Men klaagde wel over vervalsching, waar men die ὈΠ de tegenpartij, in het belang van haar meeningen of gebruiken, meende te hebben ontdekt. Maar men behoeft nog miet met Schulthess het patronaat aller ketters te aanvaarden, om op deugdelijke gronden, met Hilgenfeld en anderen, te beweren, dat de Katholieken, de rechtzinnige Christenen, allerminst schroomden te doen, wat zij aan anderen verweten, meermalen zelfs, terwijl zij — om den schijn des kwaads van zich af te wenden? — ten onrechte anderen beschuldigden, dat zij de schriften verdraaiden en met onzuivere bestanddeelen bezwaarden. Wat met de recht- zinnige kerkleer strookte, vond genade, dikwerf verbazend spoedig in schier alle HSS., al was het een opzettelijke inlassching of een even willekeurige wijziging. Wat daarmede streed, werd zoo mogelijk verwijderd uit alle oude exemplaren en zorgvuldig bui- tengesloten bij de samenstelling van mieuwe. Zoo was het vooral in de eerste drie eeuwen. En zoo bleef het, zelfs langen tijd daarna. Nog in de 11e eeuw kon 1 Joh. V : 7,8 — indien niet geheel, dan toch blijkens het getuigenis der HSS. grootendeels — worden ingelascht en ergerde men zich zoo weinig aan een dergelijke poging om de schrift in overeenstemming te brengen met de kerkleer, dat de invoeging weldra een plaats vond in den textus receptus. In hoever dit kerkelijk streven invloed heeft gehad op het spoorloos verdwijnen van alle HSS. uit de eerste eeuwen — het oudste werd geschreven in de 4e — behoeft hier niet te worden onderzocht. Het feit verdient echter de aandacht, evenals het andere, dat wij bijkans niets met zekerheid weten van de talrijke tekstvervalschingen, waaraan ketters zich zullen hebben schuldig 191] gemaakt, terwijl wij in enkele gevallen kunnen aantoonen, dat de beschuldigers dwaalden, soms zelfs dat zij van kwade trouw niet zijn vrij te pleiten. Nu en dan kunnen willekeurige wijzigingen ongemerkt zijn voortgeplant. Even goed als dit later meermalen het geval was met fouten en afkeurenswaardige lezingen in de gedrukte teksten. Reuss deelt daarvan in zijn Bibliotheca vermakelijke staaltjes mede. De gissing van Erasmus, die povevere Jac. IV : 2 veran- derde in φῳφϑονεῖτε, ging in zooveel uitgaven over, dat zij bijna lectio recepta is geworden. Om harent wil moest Heringa, in zijn pleidooi tegen Valckenaer, toch één uitzondering toelaten op den regel, door hem verdedigd, dat de Statenvertalers zich steeds van gissingen hebben onthouden. De vaderen hadden hier, evenals Luther en anderen, onwetend van de verboden vrucht gesnoept. En hier miet alleen. ’Asrofavóvrog, Rom. VIT : 6, staat in niet één HS., maar kwam door een vergissing van Beza in den tekst en genoot de eer lectio recepta te worden. De Statenvertalers deden alsof er ἀποθανόντες stond; maar zij achtten zich toch ver- plicht aan te teekenen: „Anders: overmits die gestorven is, nl. de wet !* Na al wat men ons uit de oudheid bericht over tekstrecensies, tekstvervalschingen en den ijver van sommigen om verbeterde exemplaren in omloop te brengen, laat het zich evenwel kwalijk denken, dat alle willekeurige wijzigingen en inlasschingen ter wille van de kerkleer even onschuldig zouden zijn overgegaan in vele, niet zelden in schier alle, en soms werkelijk in alle ons bewaard gebleven HSS. Houden wij ons echter aan het bekende, dat door niemand zal worden weersproken. Willekeurige wijzigingen en inlasschin- gen zijn in enkele, in vele, soms in alle HSS. overgegaan. De gevolgtrekking ligt voor de hand: wie weet hoe dikwerf het- zelfde heeft plaats gehad, zonder dat wij door het aanvoeren van andere oudere getuigen het tastbare bewijs der verandering οἵ 132 of invoeging kunnen leveren! Wat eens en tweemaal geschiedde, kan meermalen zijn voorgekomen. Is een oorspronkelijke lezing, door opzettelijke wijziging van den tekst, uit de meeste HSS. verdwenen, dan kan zij voor alle verloren zijn geraakt. Is één bij alle spoorloos verdwenen, dan kan hetzelfde van andere gelden. Zijn enkele inlasschingen in bijna alle HSS. doorgedron- gen, dan kunnen andere werkelijk in alle een plaats hebben gevonden. Het groote aantal der in de HSS. bekende wijzigingen en bijvoegingen, ontneemt aan deze mogelijkheid den laatsten schijn van gezochtheid, terwijl het haar een groote mate van waarschijnlijkheid bijzet. Maar dan is ook de econjecturaal-kritiek gerechtigd en verplicht, ondanks de menigte HSS., die ons ten dienste staan, den tekst mede overeenkomstig haar beginselen te beoordeelen. Zij is dit des te eerder omdat, niettegenstaande den grootsten ijver van bekwame diplomaten, zoo dikwerf de onmacht der oorkon- delijke kritiek, in het behoorlijk herstellen van den overgeleverden tekst, is gebleken; terwijl de meest bevoegde oordeelkundigen niet zelden moeten verklaren, dat zij met behulp van de oude getuigen alleen, onmogelijk een zin kunnen hechten aan de in behandeling genomen bijbelplaatsen. Linwood vond op den tekst, dien Alford had bezorgd, zooveel aan te merken, dat hij den moed verloor om zijn plan te vol- voeren en een volledige beoordeeling te schrijven. Tischendorf, ontegenzeggelijk de eerste onder de nieuwere beoefenaars der oorkondelijke kritiek en in ieder geval de meest gevierde gedu- rende de laatste 25 jaren, heeft zonder het te willen of te bedoelen, eigenhandig den staf gebroken over de methode door hem gevolgd en aanbevolen als de alleenzaligmakende. Ken ver- gelijking zijner verschillende tekstuitgaven leert ten duidelijkste, dat hij telkens, bij nader overweging, moest erkennen te hebben gedwaald. Of de volgende recensie altijd beter was dan de voor- afgaande? Daaraan wordt, inderdaad niet altijd zonder reden, 199 getwijfeld. Enkelen waren, met onzen Michelsen, van oordeel dat zijn beste werk nog slechter was dan de door alle deskun- digen verworpen receptus, ja de onmogelijkste van alle onmogelijke uitgaven. Egli besprak in Hilgenfeld's Zeitschrift XIV : 143—148, de in 1870 verschenen ed. VIe. Hij bracht Tischendorf allesbe- halve aangename dingen onder het oog en beklaagde den armen student „om zijn geld en om nog iets meer“, die dit boek gekocht en naar de collegekamer had medegenomen, „während vom Katheder herab stets solche lesarten geflogen kommen, welche Bruder Studio in seinem Novissimum nicht findet !* Holwerda gaf in de Nieuwe Jaarb. 1860 een omvangrijke en grondige beoordeeling van Tischendorf's 118. major, die vernie- tigend zou geweest zijn, indien het ooit mogelijk ware, dat een Gorkumsch predikant den roem verbrijzelde van een, trouwens zeer verdienstelijk onderzoeker, die door koningen en keizers op de handen wordt gedragen. Sommigen, niet het minst Tischen- dorf zelf, mochten zijn VIII? met uitbundig gejuich hebben begroet; de meesten waren van oordeel, dat men geen te hooge gedachten moest koesteren van een werk, welks uitgangspunt overdreven ingenomenheid met den pas ontdekten Sinaiticus was. Het is tot heden niet gebleken, dat zij. die zoo oordeelden, hebben misgetast. Hilgenfeld, geen vriend van conjecturaal-kritiek, acht het trots den grooten voorraad van handschriftelijke lezingen, dien wij bezitten, niet wel mogelijk een bevredigende kritische uitgaaf van den tekst des N. Ts te geven '. Mannen, die diplomaten van den eersten rang mogen genoemd worden en die onder geen voor- waarde een gissing in den gedrukten tekst zouden hebben willen opnemen, als Wettstein en Griesbach, achtten de toepassing der conjeeturaal-kritiek niettemin noodzakelijk. Zoo oordeelden ook, om slechts enkele korypheën te noemen uit den tijd, toen wer- ει Wint. Vorwort. 194 kelijk een groot aantal HSS. vergeleken was: Schleiermacher, Lachmann, Weisse, Linwood, Holwerda, Straatman. Men vulle de lijst aan met de boven, Deel 1, genoemden. Hoevele uit- stekende beoefenaars der letteren en der theologische weten- schappen — voorwaar niet allen voorbarige naturen, maar onder hen zelfs personen, wier bedachtzaamheid aan vreesachtigheid grensde — zin na zelfstandig en grondig onderzoek tot de slotsom gekomen, dat conjecturaal-kritiek onmisbaar is bij een deugdelijke beoordeeling van den tekst des N. T's. Door zich uitsluitend aan HSS. te binden, zijn velen er toe gekomen, onzin te laten drukken in zoogenoemde kritische uit- gaven. Linwood heeft dit met reden aan Alford en aan Tischendorf verweten , wanneer zij er zich op beroemen, de eischen der gram- matica en der consequentie achter te stellen bij die der trouw aan de overgeleverde vormen. Voor de rechtbank der kritiek 15. het reeds onzin, een taalfout te laten drukken, omdat men een taalfout in «de copie heeft gevonden; en hetzelfde woord in het- zelfde boek op verschillende wijzen te schrijven, omdat anderen zoo dom waren dit vóór ons te doen. Maar zij, die den tekst recenseerden ad antiquos testes alleen, konden kwalijk anders handelen, indien zij de klip der gissingen wilden ontzeilen, wat intusschen nooit geheel en al mogelijk geweest is en dit nimmer zijn zal. In vele gevallen was hun bedrijf onzin. Onzin de lezing der beide genoemden: Fil. II: 1 εἴ rug omdáyyva καὶ oisriopoi '; Me. II : 25 ὁδὸν ποιεῖν, waarvoor het spraakgebruik het medium ὁδὸν ποιεῖσϑαι zou vorderen ἡ; Joh. VIT : 44 ὅταν λαλῇ κτλ. waarbij men aan een verzwegen zis zou moeten denken, wat „in recto casu“ en dat is in casu niet gaat *; Hand. XXI : 6 ἀπησπασάμεϑα, wat geen Grieksch is '; Ef. IV:29 αγαϑὸς πρὸς οἰκοδομὴν τῆς χρείας, wat niet te verklaren is '; Mc, XII : 4 λιϑοβολήσαντες ) Zie bij Dl. III. 135 ἐκεφαλαίωσαν, waarvan hetzelfde geldt *; Gal. II: 25 εἴξαμεν τῇ ὑποταγῇ, wat niet verstaanbaar is '. Onzin, wat zij en anderen in naam der diplomatie, of krach- tens de overlevering als receptus lieten drukken Gal. [II : 20; δ ΗΠ IVe sso SO Mem ltsol8 ΠΣ Lee Lue. Ns 10. JO se IIG ΞΟ EK 20 Hom! Xl 9: Ned dE et ie OE Kd ΚΟΥ ΧΗ 1 Cp AA B HI : 17/—19; 1 Thess. III : 2—3; 1 Tim. V : 13 en op vele andere plaatsen, waarvan het niet moeilijk zou vallen, aan de hand van de beoefenaars der conjecturaal-kritiek, een overrijke bloemlezing te maken. Inzonderheid kunnen de geschriften van den bedachtzamen Holwerda, die zich tienmaal bezint voordat hij een plaats bedorven noemt, wuitnemende diensten bewijzen aan hem, die een dergelijken, overigens niet zeer verkwikke- lijken arbeid zou willen verrichten. De genoemde teksten zijn intusschen meer dan voldoende om den aandachtigen lezer dui- delijk te laten zien, dat in de aangehaalde plaatsen fouten schuilen, die het geheel onverstaanbaar maken. Hier baat het niet, zijn toevlucht te nemen tot hellenismen en hebraeïsmen, tot ellipsen, anakoluthen , aposiopesen, hyperbaties, hypallagen, trajecties , pleonasmen, parenthesen en andere grammatische, rhetorische of stilistische figuren. Deze uitvindingen mogen voor nog zoovelen, die gebogen gingen onder witlegkundige lasten, reddende engelen geweest zijn en blijven, hier behouden de kruisen hun pijnlijken druk. Trots alle hulptroepen, slagvaardig en bereid om den noodigen bijstand te verleenen, blijft hier de diplomatische kritiek, die van gissingen afkeerig is, onmachtig om leesbare teksten te geven, laat staan dan, om te herstellen wat oorspronkelijk werd geschreven. Waarom zou nu onder dergelijke omstandigheden de conjec- turaal-kritiek niet een enkel woord mogen medespreken? Niet, } Zie bij DL II. 190 omdat het met een verdronken kalf goed sollen is. Maar, omdat men van haar optreden in vele gevallen iets goeds mag ver- wachten. Het is mogelijk, dat men bij gissimg een lezing vindt, die verloren is gegaan. De bewijzen zijn voorhanden. Beza vermoedde dat Luc. XXI : 32, tusschen ἄν πάντα, ταῦτα behoorde te staan. Het werd later im D gevonden. Markland stelde voor, ἐκ Joh. ΧΙ : 1 te schrappen. Het later vergeleken hs. 28 leest aldus. Heringa vond het bedenkelijk, dat Semler Joh. IV : 9 οὔσης wilde weglaten, omdat het in verschillende HSS. van plaats verwisselt. Later bleek dat D het miet heeft. Holwerda wenschte, Jaarb. XII : 42, Joh. XIX : 17 βαστάζων αὐτῶ τὸν σταυρὸν te veranderen in 9. αὐτοῦ 7.0. Vijf jaar later bracht Tischendorf’s VlIl* deze verbetering als een lezing van HSS. Rauwenhoff verklaarde in de 31e stelling achter zijn akade- misch proefschrift, dat hij Joh. VI: 51 ἣν ἐγὼ δώσω wilde schrappen en dan door omzetting lezen: ὁ ἄρτος, ὃν ἐγὼ δώσω ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου ζωῆς, ἡ σάρξ μου ἐστίν, Juist wat later in den Sinaitieus werd gevonden. Harting giste *, dat Joh. VIII : 57 gelezen zou moeten worden: ’Afoau ἑώρακε σέ; de Sinaiticus bracht: A. éboaxer oe, In plaats van het algemeene ἑώρακας. Deze voorbeelden staan niet op zich zelf, zoodat men aan de grillige werking van het toeval zou kunnen denken. Daar is een menigte gissingen, die later door de ontdekking of door verge- lijking van reeds bekende, doch vroeger niet vergeleken HSS. zijn „bevestigd“, gelijk men dat eigenaardig, hoewel hoogst gebrekkig, pleegt te noemen. Rob. Stephanus, Beza en anderen gisten, wat Erasmus Schmid opnam in zijn N. T., dat Mt. 1 : 11 aldus moest worden aan- gevuld: ᾿Τωσίας δὲ ἐγέννησε τὸν ᾿Ιακείμ' ᾿Ιακείμ δὲ ἐγέννησε τὸν ᾿]εχονίαν κτλ. Drustus, dat wij Mt. II : 6 misschien moeten lezen Byôheeu ΤῊΣ ᾿Ιοὔδα. Ll Bl 67—68 van zijn bovengenoemde Bijdrage. 157 Markland Mt. V : 19 καὶ διδαξῃ ΟΥ̓́ΤΩΣ. Erasmus „ V : 47 ἀδελφοὺς in plaats van φίλους. Wisendanger (Reuss, 33) Mt. VIL : 2 μετρηϑήσεται In plaats van ἀντιμετρηϑήσεται. Pearce Mt. VIII: 3 ἐκαϑαρίσϑη ἀπ᾽ αὑτοῦ λέπρας. Markland ϊ X:3len Luc. XII : 7 πολλῶ voor πολλῶν. Markland ᾿ ΧΙ: 8ὅ ἐχβάλλει TA πονηρά. Erasmus XIV : 31 χυλλοὺς ὑγιεῖς zijn later inge- voegd. Schultetus 5 XXI: 7 τὴν is later ingevoegd en voor ἐπάνω αὐτῶν moet gelezen wor- den: ἐπάνω αὑτὸν. Heinsius ke XXI: 41 werden de woorden “Ζέγουσιν αὐτῷ later ingevoegd. Barrington τ XXII: 14 werd later ingelascht. Heinsius „XXIII: 14 καὶ vóór προφάσει 15 onecht. Een ongen. (W.) * „ XXIII: 32 ἐπληρώσατε in pl. van πληρώσατε. Barrington . ΧΧΙΠΠ : 35 υἱοῦ Βαραχίου is een onoordeel- kundig toevoegsel. Markland „ ΚΧΧΥΙ: ὃ] vóór ᾿]ησοῦ Is τοῦ uitgevallen. Piscator „XXVI: 10 ἔδωκαν 15 een schrijff. v. ἔδωκα͵ Michaelis „XXVII: 16, 17 Ἰησοῦν Βαραββᾶν, wat Ori- genes nog in HSS. vond. Heinsius ᾿ „ XXVII: 32 ἡγάρευσαν, voor ἠγγάρευσαν. Beza „ XXVII:33 Γολγολϑᾶ in pl. v. 1 λ7οϑᾶ. Markland „ XXVII: 88 λεγόμενος is later mmgevoegd. Markland „XXVII: 85 ἵψα πληρ. is een kantteekening naar Joh. XIX : 24. Maldonat „ XXVIII: 7 εἶπεν voor εἶπον. L Voor de verklaring van deze en andere afkortingen zie men bij het begin van Dl. III. 158 Beza Me. II: 16 worde wit Mt. en Luc. aangevuld met πρῶτον Σίμωνα. Griesbach (Η. 428) „ Π|:51 zijn de versch. lezingen φωνοῦντες αὐτὸν, καλοῦντες αὐτὸν en Cyrouv- τὲς αὐτὸν alle onecht. Casaubonus (W.) Ε Υ : 98 ολολύζοντας in pl. v. ἀλαλάζοντας. Beza „ VIII: 26 εἴπῃς τινὶ ἐν τῇ zun, later ingev. Hutchitson „ IX:1l6 ru Aéyovouwr en met or À. Bois „ _IX:18óésoe voor ῥήσσει. Clericus 5 NX: 0 χείσεως behoort niet in den tekst. Owen : XN: 30 οἰκίας- διωγμῶν id. Beza (W.) 5 Χ : 92 χαὶ ἐφοβοῦντο id. Markland „ XII:27ovx ἔστιν ὁ ϑεὸς ϑεὸς νεχρῶν, αλλὰ ζώντων. Drustus „ _XI[:30 zijn de woorden ἐξ ὅλης τῆς δια- volag σου en ἐξ ἰσχύος kanttee- keningen. Tittman (H. 408) , XIII: 82 οὐδὲ ὅ υἱὸς een latere inlassching. Weston „ XIV :72 ἐπιλαβὼν nl. ῥήματος, in pl. v… ἐτιβαλὼν. Bengel Le. 1:22 achter χαϑαρισμοῦ moet noch av- τῶν ‚noch αὐτοῦ, noch αὐτῆς staan. Markland : ΠῚ : 48 door omzetting: καὶ εἶπε πρὸς. Beza „ _HI:36 Καιψὰν 15. onecht. Mangey ᾿ V : 20 ἐκστασις ἔλαβεν is een verklarende aanteekening. Mangey μ V:29 ἁμαρτωλῶν in pl. v. ἄλλων. Piscator é V : 85 zat behoort voor vore en niet voor ὁταν te staan. Michaelis (Kinl. 739) „ VI: 29 ἱμάτιον en χιτῶνα moeten worden omgezet. Toup „ VIT: 4 παρέξῃ in pl. v. παρέξει, Owen Ma AEN 1 αὶ αὑτῇ χήρα, Beza Drusius Markland Markland Pearce Price Beza Owen Owen Markland Bois Price Beza Owen May Semler Bos Wassenbergh (1: 19) , Demler (H. 435) Barrington Markland Erasmus (W.) Mangey Pearce Beza Venema (V.) Semler (H. 457) Mangey n ” δι] ” “ ” ” ” A KH XVII: XVIII: NEL: XIX ΧΧΙ: XXI: NXT: XXIII ΗΠ : 94 παρασκευῆς > ARE NTA: Π: 199 : 28 ἐγένοντο in pl. v. ἐγένετο. 127 ἐξ ὅλης τῆς διανοίας σου zijn later ingevoegd. 29 vóór πλησίον 15 ὁ uitgevallen. 17 γενομένοις In pl. v. zw. 23 χαὶ ἐὰν ἐροῦσιν. 6 ἠκούσατε In pl. v. ἀκούσατε. 91 περὶ τοῦ υἱοῦ In pl. v. τῶ via. : 9815 βασιλεὺς onecht. XIX: 47 door omzetting: γραμματεῖς καὶ ot πρῶτοι τοῦ λαοῦ ἐζήτουν. 6 behoort & niet achter ταῦτα. Ὁ. ἀπεχρίνετο In pl. v. αἀπεχρίνατο. 28 ἐπ᾽ ἐμοὶ ἴῃ pl. v. ἐπ᾽ ἐμὲ, σπαρασχευὴ. 10 door omzetting: Maoía ἡ Mayò. 94 λέγοντες In pl. v. λέγοντας. 0 15. χείμεναι later ingevoegd. : 1ὅ ἀνέτρεψε In pl. v. ἀνέστρεψε. ΙΧ: Dop : 90 “Ev γὰρ τοῦτο In pl. v. Εν γιτ. 18 τοῦ ἀναβλέψαντος later ingev. 28 et is onecht. : 21 δαιμονιῶν in pl. v. δαιμόνιον. : 26 χκαϑὼς εἶπον ὑμῖν behoort miet in den tekst. : 16 ἐνόησαν in pl. v. ἔγνωσαν. 2 γινομένου 5 γεν. : 14 15. later ingevoegd. : 15 o behoort miet vóór ἄλλος te staan. : 16 zijn de woorden παρέλαβον δὲ τὸν Ἰησοῦν καὶ ἀπήγαγον onecht. : 18 ἀπαγγελοῦσα in pl. γ. ἀπαγγέλ-- λουσα. 140 Owen Joh. _ XXI: 15 πλεῖον τούτων is later ingev. Mill (H. 437) Hand. II: lis zoowel ouofvuadór als ὁμοῦ onecht. Drusius: 5 Il: 18 καὶ προφητεύσουσιν is een kant- teekening. Mangey ᾿ Υ : 24 ἀρχιερεὺς in pl. v. ἱερεὺς. Markland 5 V:30 ἢγειρε TON 'Iyooöv. Owen Ἶ VI: 6 σπέρμα σου en niet αὐτοῦ. Owen : VII: 8 οὗτος in pl. v. οὕτως. Battier VIT: 57 κράξαντος δὲ „ κἈἈράξαντες. Owen 5 ΙΧ : 8 οὐδὲν , οὐδένα. Markland X: 20 ore Eden Mangey 5 XT: 4 αὐτοῖς TA καϑεξῆς. Bengel > Al: 18 ἐτροφοφόρησε in pl. v. ἐτροποφό-- ρησεν. Bowyer ὅ ΧΠῚ: 48 σεβομένων τὸν Θεὸν in pl. ν. oef. προσηλύτων. Toup 3 XVI: 19 ΟΥ̓ δυνάμεϑα. Castellio Σ XIX : 27 μᾶλλον δὲ in pl. v. μέλλειν τε. P. Junius 8 XX: 13 ἦν Òrarerayuivov. Markland Υ XXI: ὃ ὄντος en niet τοῦ; ὄντος. Markland „ XXVII: 539 ἐχδίυσαι In pl. v. &Eooa. Stunica Rom. Υ : 18 ἐλλογεῖτο In pl. v. ἐλλογεῖται. Law V:16 ἁμαρτήματος „ αμαρτήσαντος. 