VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Het gaat nog heden als van ouds , Regis ad exemplar totus compo- nitur orbis :dat is te zeggen, het geen de Grootten doen, doen hun de kleinen na; gaan de Regenten veel ter Kerke, hun ftigtlyk voor, ee C°) By deze gelegenhcid kuunen wy niet wel nalaaten te meiden, hoe ens van gouder hand berigt zy, dat "or te Amfterdamn een [leer van 2an- zien is, die , op eene loortgelyk: wvze als de (leer PERRENOT te Sche- veninven gedaan hecft (a), te Muiderberg con Grafkelder voor twee Per- foonen becht laaten maaken. Zyn Ed. zelve verwagt, overleeden zynde, daar in begraaven te worden, En in gevalle dat de tweede plaats door nie- mand van zyne Famille, binnen de cerite dertig jaaten na dien tyd, be- Qaagen werd, dan zyn de Heeren Kerkmecstrs van Muiderberg, in dun tyd, zeregrigd, om de plaats aan te bieden, aan zodanig een Portoon , die, NI. by zvn Teeven, merkwaardige blyken van Menschlievendheid geoefend heeft. Men weet, dat aldaar nog meer gefchikte plaats is, voor bua die begeerig zyn dit voorbeeld na te volgen. (4) Zie Algem. Waderl, Lester-Ozf. Il. D, ble 54e Is as ` DE KERKGES$OELTEN. beeld wekt den yver van het gemeen op. Dit kan men ínzonder heid daaraan zien , dat die Predikanten , welken de meeste Regen ten onder hun gehoor hebben, ook gemeenlyk hunne Kerken vo zien; of daar moest. eene byzondere reden wezen, die zulks be lette. Het gemeen is gewoonlyk met een blind vooroordeel inge nomen voor het verftand van die geene, welken in boogheid ep geteld. Dit mag gelyk alle algemzenc regels, zyne uitzonderi hebben; 't is egter meerendeels waar. Wanneer het gemeen Regenten veel in de Kerk ziet, krygt het daardoor goede van het Kerkgaan; en wordt er toe uitgelokt. Zo nu de plaatze van Eer en Onderícheid uit de Kerken waren weggenomen , et de Regenten tusfchen de overige Menfchen verftrooid zaten , zo bet op verre na zo fterk niet in 't oog vallen, als 'er veel Regen ten in de Kerk wren ; daar zy nu, als tot één Lichaam vergaderd oog van de geheele gemeente trekken. „ Heeft Domine moo » Bepreekt'? is de gewoone eerfte vraag, welke gedaan word am iemand, die uit de Kerk thuis komt. En de tweede is » was de Kerk vol? Was er veel Regeering”"? Zie dasr hoe fter "er op gelet worde, of er veel Regenten in de Kerk komen. Ten tweeden, het onderfcheii van de piaatzen in de Kerke trekt ook daadlyk veele Lieden derwaards, welken, zonder dat daar weinig verfchvnen zouden. FraAromr beeft, zedert ee jaar eene bediening gekreegen, die hem regt geeft om in de Ker in ecne onderfcheidende Bank te zitten. Voorheenen ging b weinig te Kerke. Hy had er geene gevoeglyke plaats ; 't was her toen onmooglyk. Nu hy plaats heeft in eene Bank van onge fcheiding, faat hy geene preek over. Moest FLATOR nog. lyk te vooren, onder het gemeen zitten, by zou zekerlyk mi of nier ter Kerke komen. CoanueTTILLA zit in eene Familicbank, in 't midden va de Kerk, vlak over den Predikftoel. Alle de oogen vallen o bare plaats. Hier zit zy als ecne Prinfes. Haare Kank gaat dri tapies op, en dit maakt ze nog van grooter waerde. Op dez p'aats heeft COQUETTILLA eer van „haaren opfchik,en zy k.: van dezelve de bekoorlykheden van haare gedaance , houding mienen, en beweegingen, ten toon fprciden. COQUETTILL. heeft ook plaats in twee andere Kerken; doch daar heeft zy flegi Stoelen. Zy zou in die Kerken gevolgiyk onder den groote hoop van burger Mevrouwen , Juffrouwen en Meiden verwar moeten zitten, en hyna van niemant gezien worden. Coque TILLA gaat daarom nooit ter Kerke, dan in die daar zy een Bank heeft. Als zy ’er van daan komt, weet zy te zeggen, wi vr in de Kerk zyn geweest; wat meest alls de Dames hebbe aan gehad; zomtyds weet zy nog daarenboven den Text, maa nooit iets meer. Zou COQUETTIL La veelin de Kerk komen indien zy nict ín eene Bank van aanzien zate? PHILANDER gaat nooit ter Kerke, of het isom sYLvrat zien. Hy weet waar zy in de Kerk zit, en zoekt om die reder Sne plaats, waar hy ze duidelyk in 't oog heeft. Men zegt, be 8 \. DE KERKCESTOELTEN. ` 135 tT vrA OOk meer naar PHILANDER, dan naar den Predikant, kt, Had nu syLvIiA geene vaste plaats ; ging ieder in de Kerk zitten waar hy plats konde vinden, waar ZOU PHIL AN- pan zig plaatzen , daar hy van te vooren niet wist, waaromtrent hy zyne {choone hadde te zoeken? Het eenige dat ‘cr op te doen was, zou wezen, dat syrvra altyd zeer vroeg kwame, ten einde altoos dezelfde plaats te hebben; het geen egter dikwyls zou kunnen mislukken; en dat zeer ligt agterdogt en grond aan kwaad- artige gisfingen geeven zou. Sy LvrA dan haare plaatste ontnee- men, ZOU ZYN PAILANDER, zyne cenige beweegveer, om in de Kerk te komen, te ontneemen; en het zou misíchien SYLVIA telve ook te rug houden. Zie daar, hoe het hebben van plaatzen van onderícheiding en amien, of het hebhen van vaste en eigene plaatzen, vecle Men- ktea Kerksch maakt. Zonder dat zou noch FLATOR, noch co- QUET TILLA, noch ePuìLANDER, noch sYLvra, noch hon derd en duizend anderen, die, even gelyk zy, komen om te zien en om gezien te worden, in de Kerk verfchynen. Men zal Mischien zeggen, dat zulk Kerkgaan weing om `t lyf heeft, en Niet uit het regte beginfel gefchiedt. Dit willen wy gaarne toe- flan. Zoude evenwel het Kerkgaan van deze Menfchen niet beter zyn, dan da zy 'er in ‘t geheel niet kwamen? Dit is ten minten zeker, dat, terwyl zy in de Kerk zitten, zy geen kwaad daar buiten doen. Misfchien, 't is waar, befteeden zy wel den tyd om iets kwaads te bedenken; dan, ale zy niet in de Kerk wa- len, zouden zy mischien dien tyd gebruiken om het kwaad te ‚dat zy nu maar overleggen. Behalven dat, het kan gebeu- ten, dat zy, onder het zitten in de Kerk, onder het heen en weder kyken, by geval het een of ander hooren, dat indruk op hen maaken, en hen te regt brengen, of ten minften van het e:n of ander kwaad afhouden kan. , De een en ander pleit onzes oordeels, zo fterk voor bet handhaaven der oude gewoonte, dat het niet ncodig zy, bree- dor over dit onderwerp uit te weiden, 0. Q SS TTR N_e EE EEEEEEEegengegegegegegegen GEMENGDE AANMERKINGEN. Wir allen zyn gencigd ecn ander kundigheden mede te deelen, die by zelve, door middel zyner zintuigen, noodwendig meet bezitten. Het is koud — het is warm — het is repen- eRtig weder, — Zo iets is al dikwyls het tweede woord in de ‘lamenleving ; en waarom? — naastdenklyk uit gebrek van voeg- Ont onderwerp tot de redenwisfcling, of uit vrees van geheel Iprankloos te fchynen. Ar Eerzucht doet veel ondernemen, mame Leven cn welvaars zon ‚230 GEMENGDE AANMERKINGEN. zyn vaak haare flagtoffers , maar zeldzaam verwoest z overhellende geneigdheid tot het kwaade. — Zo is dit d; kwaade eerzucht, Vrienden te houden, is kunst: — het beste middel beftaat hierin, dat liefde en ontzag den evenaar in rust | — 't Geen een voorgaand gellacht pleeg te zeggen, da ook hier; niet te y en niet te fy. Herhaalde gewaarwordingen van hetzelfde foort doende: ning , in den beginne daardoor in ons verwekt, langzaan verflaauwen, en eindelyk geheel verdwynen. — Door woonte, worden de fchoonfte gezichten voor het oog onver! de kittelendfte vermaaken kragteloos of walgelyk. — - Z is het aardíche en zintuiglyke af van de volmaaktheid ten opzigte; — hoe meer ons de waereld freet, hoe meer ı een beftendig geluk verwyderd zyn. | Daar de zucht, om zig van anderen te onderfcheiden , en hen uit te munten, de voornaame dryfveer van het gebr: Modes is, kan het niet anders zyn, of derzelver involgin, eene geduurige verandering te weeg brengen; en men h mer daaraan een einde te wagten. Beter zoude hie flaagen zyn, was de deugd het geliefdekoosde middel: — een vroom hart heeft meest al weinige mededingers. Het aardsch geluk beftaat niet zo zeer in eene gebeele ont van ongelukken; dan wel daarin , dat men alle rampen dig en onverminderd te boven kome. Byzonder is het, dat men reeds van overlange de ger heeft, om het wenfchen van iemand's gezondheid meer bepa te doen plaats hebben by het drinken van wyn of fterke dr; aarfchynlyk ontftond deeze bepaaling in dien tyd men aan de overbodige inzwelging van dit vogt leven en g heid ten prooie gaf, zonder zig naar de voorfchriften der « heid te fchikken. Wanneer wy iemant, by het dri voorfpoed en welvaaren toebidden, en daarop onzen beke gen; dan geven wy daardoor als een fprekend bewys, dat v . niet ontzien willen, voor zyne belangens , onze eigene gezor in de waagfchaal te ftellen, Van hier het gebrui zogenaamde Pocaalen. Hoe lugenagtig zyn vaak ten deezen aanzien onze betuigingen ! Veele lieden zyn afkcerig van de bevallige Danskunst, = en zy beminnen gelyker tyd de Muzyk. Nogth het Danfcn in de daad niets anders dan eene gezichtkundige ` mceting. Een geleerde, die flegts maatig gezond meníchenverftan zit; is het befpatlykfte verfchynzel in de Maatfchappy; „ bezit wasrlyk gecne andere verdienften , dan die een bo heeft voor d2 man van ftudie. — —- Indien de gelee. dheid doet, dan onze edele vermog*ns befchaaven en verbeteren wordt zy den naam van geleerdheid onwaardig; GEMENGDE AANMERKINGEN. 137 Het gebruik van uiterlyke tekenen by het groeten is al van hoo» m ouderdom. Deeze tekenen zyn wel willekeurig; maar grootendeels zeer gefchikt tot verrigting ‘van dat geene, wat de Petten der wellevendheid ons opleggen. zo dient het ygen des hoofds, des lighaams of van de knieën, ten bewyze an onze onderwerping aan, en vernedering by, den geenen, die vy daardoor vereeren, —— dat betekenen ook de voetval, voct- tus, enz. Wy ontdekken het hoefd voor iemand, ten blyke van eerbied, welke wy hem toedraagen, —— het opryzen, waneer men zit, en het ftryken met den voet, zyn gepaste te- kenen van onze dienstvaardigheid en verlangen om `s naastens beve- ka ten uitvoer te brengen. Wanneer wy een ander on- 2 hand geven, en zyne hand aanvatten, dan zeggen wy daar- door, dat wy onze ganfche perfoon en welvaart giarne in zyne magt ftellen, en veilig aan hem toebetrouwen; en dat wy ons- gaeedelyk verpligteg om zyn belang als het onze te behar- gen. — - De omarmingen toon:n onze hartelyke vereeni- ing met iemand; gelyk de kusfen zodanig eene verkleefdheid tekenen ‚ die niet dan door onderlinge fcheuring, of losrukking „ ds 't ware, kan worden vernietigd. ; Men kan met redelykheïd van de Geleerden niet vorderen’, dat iy alkyd oor fprongeigke Werken fchryven, waarin alles van eigen 2y. — Dit ware een geftreng zedemeesterfchap. —- Genoeg, wanneer zy het algem.en zulke Schriften leveren , waarin zaken van aanbeláng, (fchoon ook reeds voor Eeuwen afgehine deld.) in een nieuw, verbetë:d, en behaaglyk licht te voorfchyn edn. — Eene menigte van oude en waarlyk goede boeken lignu, zo als men zegt, ¿gter de benk, enkel om dat de waereld. gaerne iets nieuws te befchouwen heeft; of, indien de taal, waarin zy befchreven zyn, eene levende taal is, om de tastbaare ruuw- heid in Gel en fchryfwyze, die in de befchaafder Eeuw niet misfen kan walgelyk te zyn. —— Des doet hy aan het menschdom reeds cench verpligtenden dienst , die het wezenlyke van deeze werken, onder een bevallig tooifel , doet herleven; en zaaken onder het ong mr algemeen brengt, die, buiten dat, mooglyk voor altyd, in eenen diepen nagt van verborgenheid zouden verfteken zyn gebleven. — Dan men eischt echter, met het hoogtte regt, dat by dk doe met die oordeelkundige omzigtigheid en openhartigheid , welke hier vereischt word; om by verftandige leezers goedkeuring te verkrygen, en hen te overreeden, dat men agting heeft voor de oude geleerdheid, die waarlyk in veele opzigten de bron der nieuwere is. En » Van boeken te fchryven is geen einde“, zo fprak Salomo, toen de waercld nog in den ftaat van jongelingfchap was: ——= ' wat, dankt ons, zou de man gezegt hebben, had hy drie Een- Wen na Laurens Koster geleefd. Oe veveo V TLEER- sai Të LEERZAAM BUITEN. T LEERZAAM BUITEN. t Nat buiten is een leer(chool. Wordt er alles opgemerkt, Dan erkent m’ in't minfte zaadje , dıt Gods grootheid wondren werkt, Waar, waar heen men de oogen wende „alles wat ons hier ontmoet , Roept ons toe, uit duizend keelen: God is groot en wys en goed, h Ja, dat tuigen al de bloemen, al de kruiden van het veld, , Zelfs 't geringtte, t kleinfte worn.pje, daar m' er duizenden van t telt. É Hoe verkwikt ons 't buitenluchtje! hoe verheugt ons r malfche E groen ! E Hier gevoelt o een ander leven in ’t herfcheppend lentzaizocn. Oogbekoorende vertooning! wat fchakcering! welk een pracht ! Wondre wysheid! schtbre blyken van des Hecren gunst en magt! Hoe verftischt ons ’t vlietend beekje ; by deez’ rykbegraasden boord! Dar men duizenden van femmen liefiyk kwinketeeren hoort. zt Windje ruischt hier door 't geboomte, wyt haar fchadawe ons bedekt, En voor 't heetst der zonneftraalen tot een koele fchuilplaats frekt. “ Nuttig vee, den ftal ontweeken, nu ber jak noch banden knelt, May zyn’ graagen lust hier boeten in het ruim en open veld. Ziet men zoo, ten dienst der beesten, °t veld met vrugtbaar gras , bekleed, Där 't zich dartlend in verlustigt , daar t zich meê te voeden “weet. C Wordt hier te aangenazmer als men de oogen flaatop 't voedend kruid, Dat ten dienst van Adamskindren mildlyk uit het aardryk fpruit. "mp Ryk beladen vrugtge boomte , zwangre bloefem, rypend ooft, Joogst gefchooten teedre lootjes, mies dat ons geen vrucht belooft. Zoo, zoo roept Ons al °t gefchapen, ’t minfte dat ons hier ont- «moet, Blykbaar toe: het Opperwezen, aller (chepz'len Heer, is goed.’ Die, fchoon menig fterveling Hem ftout verfmaad, den nek toe eert, Egter, nimmer moe van zeegnen, bangen nooddruft van hun weert 4 > Die, °T LEERZAAM BUITEN. 139 De, be rt lieflijk ochtendkricken,’t vogt verlangend traid gedenkt, En ‘t uit zyn azuuren zaalen met het vrugtbre daauwnat drenkt, t Digtgeflvoten bloempje geeft wetr, pas ontnuchterd, nieuwe geur ; t Geen in de avondkou verflenste, ftaat nu weër in volle fleur ; | Dan, vooral, wanneer de zonne, daar de duisternis voor zwicht, Daar de neevlen voor verdwynen, ’t veld weêr van rondöm ver, licht ; Hoe herleeft dan al ’t gezaaide, at ontífprotene in den hof! Alles toont een ander wezen, 't roemt om ftryd zyns Maakers lof Dan, hoe ras zou °t niet verdorren, daalde "er nimmer regen neêr, Wierd het door het fris(che wolknat niet bevochtigd keer op keer Hier voor zorgt ook 's Hemels goedheid, die by wisling, op den duur, Dan eens fchenkt cen milden regen, dan eens- ’t koestrend zonge- vuur. Roemt des „roemt des, 't Alvermogen! Hem wiens goedheid alles geeft; Die, fchoon woonende in den hoogen zorgt vooral wat adem heeft „ *t Redenloos eh redenmachtig (chepzel onderhoudt en voedt. . Wie, wie ziet niet in dit alles dat des Heeren hand het doet? Zwyg dan vrygeest: 't minfte kruidje, dat zich aan uw oog ver. A Moest de lippen doen verbleeken, daar ge uw Schepper dwaas mee hoont. Dank, myn Christen, juich van vreugde, hoe zoudt gy nu fpraak- loos (Gaang * Ganfche veld heft, God ter eere, zyn 'gewyden lofzang aan. Stemt dan in met al 't gefchapen', dat de weêrklank kaatfe alom: Groot en goed is God, de Schepper van het gansch gefchapendem ! T. LUCHTS, LUCHTSGESTELDHEID re AMSTERDAM, JANUARI, s: Bar: .Th: Wind. Bar: Th: Wind. 28-11-2440, AW Ir patte mist 28. 11-6]22% Suil veh 3l — 9-642 2 R. Id — Ii- Z en — 8-340 [WZW B [donker R. 7 Ei St See — 7-2 37% WwW A {omt heker ea — 9-3 36 |-——o Se ad — 7-0142 es 4 |wolk. o. h. 8-3391] Z o la {(— 3-037 WON 2 fbectrokken ` — 72-5139 | W 2 mai — 8-438 NW 3 |R. H.wolk. (— 8-61384| N et AJ 9-5,39k NNW 3 [wolk, Sn. ll. rg zo nt dof N:O ; ben — 10-634 rr ° wein.wolken 1-535 | N a |zeei — 11-3334 N O [Sn samumo ee 2-8 33 INNW zr fiets A4 29. 0-5,37 |NNW o jwolkig — I- 7136 Z 2.6'jbetr — 1-635 — ° 28. 10-0;33 |ZZW 6 Won — 3-5|29 'ỌtN o [damp betr. — 7-8 364 ZW 4 Iess §< — 3- 834 izzw “2 jzecer betre — 6-0 39 WZW4NO8'mist — 4-032 ZW 2 Je — 10-0'31§ [ONO A — 4-229 | Z SW — 11-0 91 eh O4 6% — 4-434 ZıW 3 Luz — 10-2 24$ je 3 — 4932 — A Fe C3 19* | 3 — 4-7134 — 3 [donk ictsSn. 7- D 20 | ` 7$ — 4-3 — A — y3 LC — 3-534 —— 4 | ias "ln 7.9'204 jotz 7 -3.0 E d NO 2 |zeer bett, — 5-6:20$ |ZOtO 6 — mene 4 243 — 4- lach Zo A eene A à: 2 NO 3 {omt helder —- 2-2137 6 — 7-6 30 - O 4 NO 2 [helder BR. 1-136 ZW 10 g4 — Bien [ONO 6 em, heller 2e} — 2- ` 36 NW zo EE 8-5 op) O 4-6 Fneld. wolk. 59 — 8- 2134 NWEN 6 — 8-2 274 OtN 7 Wett, donker — 6-0,31% LO 6 zoe + 3331| o o [wolk.belder gg J — 3-of3st ke 6 -+ 8$- 5 28 | 4 |hekder — 6-5/36 INW 6 — 97-2268! 3 ‘Ígonk.ietssn. — 11-5331 [TTT 2 Da 6-3 28 L- H ` ke za 29. — II; KP L — o Jo, held, =~~. 29. ag. etilsël Ars Den 20 nam. at u. Th. 31} 22 "e av. 11 u. — I8- gis uo LU. — 43 nn eG SS (ENGEL E ERE, 'OTPRAAYE LETTEREN,KONSTEN EN WEETENSCHAPPEN BETRKEKELYK, gn DE VERBROKEN VREDE: enminnige , heilaanbrengende Vrede! hebt gy onze t Gewesten verlaten! —- — hebt gy, Ô dierbaar He- lgefchenk , hebt gy ons begeven, cn, door uw vertrek onze Landftreken , dezelve blootgetteld aan de noodlot- en wisfelvallige , aan de zeer onzekere uitkomften van verwoestend , van het al vernielend Oorlog, nimmer rdelig , maar altoos verderfelyk voor deze Gewesten! — ô Dierbare Vrede! door uw vertrek loopen onze egende bezittingen gevaar; qnze vreedzame bezittingen 4 wy, zonder naar uitgebreider te haken, flegts maar {chen in rust te mogen behouden ! - Onze duur- ogte Vryheid kan gevaar loopen; want de uitilag van rlog is zecr onzeker. Onze Magen, onze Vrienden, welken wy door de heiligfte banden verbonden zyn, > Ouders, Vrouwen en Kinders, ons goed en bloed; onze gewenschte dingen ftaan bloot aan de gedugtfte Pallen: — - ze zouden door het Oorlogszwaard ge- d, of door het Oorlogsvuur vernield kunnen worden ! — Armoede, befchreienswaardige armoede, kan de ts van overvloed vervangen, en ons bejammerenswaar-= deel worden! — — ô Zalige, Ó zoete Fust! ——s sy hartftrelende alles overtreffende Vrede! Waarom, t gy ons verlaten, en ons daardoor aan alle die onhei- blootftellen ? Wat kwaads hebben wy tegens icmand r Nabuuren bedreven; wien hunner hebben wy bele- ‚of regtmatige reden gegeven, om ons zo veel onge- zulk een geweld, aan te doen? Wat beweegt hen ons lreigen, met alle de woede van eenen verdervenden og, met verwoestingen, met moord, met vuur, met die vernielende verwoestingen, welke door den balda- n en alverdervenden Krygsman, in de woede eener lamde moordlust, aangerigt kunnen worden? —- : hebben wy bedreven , dat ons daarom onze ftille rust, ‚ wenschbarc Vrede, ontnomen worde ? — Eene rust, . DEEL, MENGDLW. NO. 4. K naaf J42 ` DE VERBROKEN VREDE. n a naar welke wy zo algemeen haken; ecne Vrede, wariri wy onzer ailer heil ftellen ? Myne waarde, ô myne dierba- re Landgenoten, als ik op deze vraag moet antwoorden, dan perst my de waarheid dit niet vleiend antwoord af. Wy allen zyn het waardig. Wy allen verdienen het. —— Wy hebben al voor lang onzen genoten voorfpoed ver- beurd en verdarteld. Wy hebben ons de zoete rust en vrede geheel onwaardig gemaakt. Ik onderzoek niet, of wy onzen Aanvalleren reden hebben gegeven, om ons te ontrusten, om onzen voorfpoed te ftooren. Schoon men Ons op cene ongehoorde wyze moge aanvallen, fchoon men ons op het onverwagtst befpringe, en wy nooit oog- merken mogte gehad hebben, om onzen Nabuuren eenig leeds aan te doen, kan de Regtvaardige God nochtans Vy- anden tegens ons verwekken, om cen hoogmoedig Volk, dat zynen Maker fchandelyk vergeet, te vernederen. Myne dierbare Landgenoten! aan deze verfchrikkelyke euveldaden zyn wy allen, de een meer cen de ander minder, fchuldig. Wy allen hebben onzen Maker, onzen Weldoener , vergeten. Wy Doan fchuldig aan misdaden, welke ons de geringfte gunst, de mintte weldaden onwaar- dig maken. Hebben wy onze Nabuuren niet beledigd, wy hebben het den God des Hemels gedaans en zyn, hoc overvloediger Fly ons zegende, des te fterker, en verder van hem afgeweken. — —- De onbedriegelyke bevinding. de zuivere waarheid, moet dit elk oplettenden leren; z3 vorderen van ieder onzer deze onlochenbare fchuldbelyde- nis. —— De Almastige, die in den Hemel woont, Is fechtvaardig;s zyne lankmoedigheid, .zyne verdraagzaam heid, lang getergd, duld de fhoodheden van een Vof maar tot zo lang , dat zy een toppunt van hoogte be klommen hebben, die eene gevoelige {traf en wraak eischt Dan dalen de rampen in zo een getale, als de vo rige zegeningen, van den langgetergden Hemel neder, dat ontftaan "er bloedvergietingen, moord, vuur, en alles wal verderf , wat vernielingen aanbrengt. De woed met eene verfchrikkelyke vertoonine langs de ftraten; de vlammen in de*wooningen, De harten krimpt weg van angst en benauwdheid; en men ontvangt d Dood als het dierbaarst gefchenk ! —- Ongelukkigen, z ans dit lot te eeniger tyd treffen mogte! -— Nochtan is dit meer te vreezen , dan het tegendeel te hoopen, De rechtvaardigheid onzer zaak kan ons tot geen zekeren tot geen volkomen waarborg verftrekken. Men de. a a e Qi DE VERBROKEN VREDE. 143 ns meer onregtvaardig aangevallen; echter werden wy ge- \oodzaakt te ikken , en het den onregtvaardigen aanvaller ewounen te geven. Als onze overtredingen ftraf vorderen , (e onze misdaden °’s Hemels wraak lang genoeg getergd webben, dan word onze ftraf-noodzakelyk , dan is zy on- vermydbaar. — — En wie kan er bykans aan twyfelen, of dit niet het geval zy, waarin wy Nederlanders verke- ren! Onze overtredingen, onze baldadigheden zyn al lang tot die hoogte geftegen , dat zy de langmoedigheid van onzen Weldoenden Maker tergden ; en den opmerkza- men deden dugten, dat "es Hemels wraak, lang getergd, tens met eene verdubbelde woede op onzen kop zou neder- komen. Ziet, myne dierbare Landgenoten! dit noodlottig tydftip , dit rampzalig tyditip fchynt reeds voor ons geboren ! Eer wy er op dagten , in het mid- den onzer brooddronkene dartelheden, werden ons, op het onvoorzienst , eensklaps , onnocmelyke fchatten afgeno- men; onze weerloze Schepen , met ryke fchatten beladen, werden weggefleept; en de weerbare, door overmagt aan- gevallen, moetende bukken, werden te gelyk ten prooi on- zer Vyanden. Hierdoor houd onze Koophandel op, en ligt onze Zeevaard itil. Onze wakkere Zeelieden zyn, of onverdagt, door onze Vyanden heen gefleept , geboeid, en in akelige Kerkers opgefloten, of moeten ledig omzwer- ven; niets kunnende verdienen, om een Huisgezin, om Vrouw en Kinderen , mede te onderhouden. hebben niet onze overtredingen dit, en nog dui- endmaal meer, al overlang verdiend? Op onzen voorfpoed. oogmoedig , waanden wy, dat ons gene tegenheden trefe n konden. Dartel , brooddronken , onbedagtzaam , andelden wy daar henen, naar het goeddunken onzer bea rven harten. De trotschheid, de weelde, de K 2 | QVE- 144 DE VERBROKEN VREDE. overdaad , de pragt, de verkwisting, hebben alle die boog: te onder ons, myne Landgenoten , bereikt , waartoe zy mo gelyk nooit voorheen in ons Nederland geffegen Zyn. — De losbandigheid is by velen tot het uiterfte overgeflagen … cn heerscht onder allerleie rangen; het denkbeeld van pligt | ja dat van welvoegelykheid , is uit veler gemoed verbannen», De uitfpoorigfte, de belachelykfte moden en ge woonten , uit andere Landen, by ons ingevoerd, maakte, ons voorlang by al de Wereld befpottelyk ` en, dat nog het crgst van allen was, de fpoorloostte zeden van andere Vol. ken vereenigden zich zo fterk met onze reeds bedorven ze- den, dat "er cen algemeen bederf over de zeden van alle onze Landgenoten vuifpreid werd. Hieruit is ontftaan ee- ne toomclovze dartelheid , die onder de Inwooners van ons Gemenebest heerscht. Onze Voorvaderlyke zeden en gewoonten zyn wy al overlang vergeten, De def. tige Cénvoudigheid is in eene belpottelyke trotschheid veranderd. Onze manbare agtbaarheid is tot cene lage verwyfdheid overgegaan. Dartelheid , wulpíche brooddronkenheid becht de plaats onzer voorvaderlyke ‘deftigheid vervangen. Wat zal ’er nu van Nederlands heldenmoed te wagten wezen, waarmede onze Voorvaders ch by al de Wereld zo beroemd en ontzaggelyk ge- maakt hebben? — In onze Iluisgezinnen ziet men veel- al eene onverfchoonelyke Verkwisting; onze vorige Spaar- zaamheid is er lang uitgebannen. — —- Vreemde fpyzen, vreemde geregten, op cene ongewoone wyze door vreem- de Koks klaar gemaakt , eer verdervelyk voor onze gezond- heid, dan gefchikt om onze lighamen mannelyke kragten by te zetten, rigt men aan op veler tafels. Om zyne oog- merken te bereiken, gebruikt men veelal looze ftreken, en onregte handelingen. Genotene Weldaden te erken- nen is al lang by zeer velen buiten gebruik; men fehyut zyn wereld niet regt te verftaan, als men genotenc welda- den niet met de fnoodite ondankbaarheid durft beantwoor- den. —- Eene valfche Weysgeerte, die het fpoor baant tot allerlei kwaad, een dryfveer Is. rot weelde“, tot dartel- heid en ongevoeligheid, is by ons ingefloopen. De Deued was dour velen, jammerlyk , den voct op den nek guzets terwyl men zich openlyk beroemt op het plegen. van cuveldaden , waarvoor een welgefteld hart gruwt. — Hoe vaak worden cerbare voren gekwetst, door eene “vuile taal te moeten hooren. die, hoe fchandelvk ook, nochtans de aartiglieden van vele gezelfchappen uitmaakt? Opent- YE DE VERBROKEN VREDE, 145 yk te roemen, dat men een meisje hare eer benomen, f het bed van gehuwden bevlekt, heeft, merkt men aan ds eene wellevende Galantery. Hierover elkander te on- derhouden is de Ziel en het leven veler byéénkomften. — Eerlooze , dartele, beestagtige en gezondheidkrenken-- de onkuischheid , is by zo een groot aantal onzer Land- genoten doorgedrongen, dat de befmetting fteeds algemeen worde, Doemwaardig fchend men den Egtenftaat, verbreekt men de heiligfte banden, en verwekt men on- usten in de Huisgezinnen „die dezelve in een befchreiens- vaardigen toeftand brengen. —- Niets is zo heilig, dat ten niet beftaan durft het te ontheiligen; niets zo nood, at men het niet durft uitvoeren. —— De trouw, de ou- e trouw is van ons geweken; bedrog en valschheid hcb- mm derzelver plaats vervangen; goed word met kwaad loond. Men durft nauwlyks op zvnen Naasten ver- ouwen; te minder, daar dit plaats heeft, niet flegts on- r gemene rangen, maar ook onder de zulken, wier pligt t is, anderen de ftrengfte Kristelyke Zeden voor te hou- n, en te leren betragten. ---—— Beestagtig zuipen en velgen, waardoor men zich ver beneden het redelooze rlaagd , word by ecne groote menigte voor een point van r aangezien. De dronkenfchap is eene aartighcid en ver- tak geworden. Vloeken , zweeren, en vsfelvk God las- en, merkt men aan als cen kenmerk van zvn Wereld te rftaan. De Deïstery, ja zelfs het verzaken wan het Op- rwezen, ís “zo fterk in de beoefening, dat zommigen het s een point van wellevenhcid aanzien, geheel geen Gods- enst te bezitten, of met de gcheiligfte dingen openlvk n {pot te dryven. Nooit zyn mogelyk de Deïsten in poter aantal onder ons geweest, dan in deze bedorven gen. Een algemeen verval en kleinagting van den Gods- nst word Ter onder ons befpeurd. Jene koele onver- älligheid heeft de plaats vervangen van nauwgezette dsvrugt. Het bywonen van den openbaren Godsdienst in diep verval; en onze Lieden van de Wereld rekenen t te laag voor hunne verlichte Zielen zich daarmede op houden. Dit alles te zaam genomen , toont maar al te duidelvk, t die beginzelen van Godsdienst, welken alleen in ftaat n de menfchen te beteugelen, uit veler harten geheel ver- men zyn. ` En dit alles fchrceuwt ten Hemel, ja roept t wraak tot den Almagtigen. Neêrlands wanbedryf is in- ‘daad zo ver gebragt, dat rampen, tegenfpoeden en ye 3 CT» 146 DE VERDROKEN VREDE: derwaardigheden , dat gedugte tugtroeden volftrekt nood: zakelyk voor ons fchiynen. Dan, welke onheiken, myne waarde Landgenoten, welke gedugte onheilen (taan ons in dat vvoruitzigt niet te wagten! Onheilen, die wel groot- lyks de gevolgen kunnen zyn, van een oorlngend Nabuurig Volk, maar nog meer hct cigenaartig gevolg van het ag, meen bederf onzer Zeden. In omttandigheden van die na- tuur is het gevaar, in weerwil van alles, wat zich gunflig zoude mogen vertoonen, onvermydelyker dan men veel waant. Waarlyk onze tegenwoordige omftandigheden zyn zo gefchikt, dat ze clk deugdzaam mensch fchrik baaren… en eene onvermydelyke (rat noodzakelyk fchynen te ma Ken, Wy hebben cenen geruimen tyd niet anders dan voor fpoed genoten. Gelukkige tyden hebben wy gezien. Te genfpoeden zyn ons, door eenen twee- en dertigjarigen Vrede , bykans uit de gedagten. …, Echter hebben ve- len onzer ook rampen en wederwaardigheden gezien; tyden van angst en benauwdheid beleefd ; de Inwoners mistroos- tig, wanhopig tot verderfelyke uiterften zien overflaan; terwyl onze Vyanden ons van alle kanten befprongen , bee vauwden, en den voet ons op het hart drukten. Velen onzer Landgenoten hebben deze rampen met eigen oogen aanfchouwd; de jammeren des Lands, het verfehrikkeljk Krvesrumoer „met eigen ooren gehoord, Zy hebben onze Iawovncers zien bederven; Steden en Landen zien verwoesten , doer vuur, zwaard en moorde —- Staat ons nu dit aliss mieder te dugten? Onze’ overtredingen. onze fnoedheden zekerlyk zyn niet minder; en wat kan d omfiandigreden, de tyden , kommerlyker maken, dan wa neer ’s Volks vngeregtigheden vele zvn? Moer ni elk regtaartte Nederlander, wien Godsdienst en Vryh ter harie gaat, moet hy niet inwendig ontroerd , in de # bedroefd worden, wanneer hy met een bedaard gemoet alles overweegt, en nagaat hoe nauw ’s Lands alger wel- of kwalvk-zyn aan °t gedrag der Irngezetenen ver den is? Zo lang de Godsdienftigen, de Deugdzame de Braven de overhand behouden in een Gemenebe ‘er gegronde hoop, dat het zulk eene Maatfchappy v gaan, dat ze zal bloeijen. —----- Maar, wanneer de dienst in veragting komt, en der ondeugd den ruim gel word gevierd; — als de beginzels van eer uit verbannen, en de denkbeelden van pligt in de harte doofd worden, dan is cr vrees, groote vrees, da! DE VERBROKEN VREDE, 147 vaar groot en zeer naby is,—dan heeft men reden om te Vrezen, dat er tegens het dreigende kwaad nergens hulp- middels te vinden zullen wezen 5 of dat alle aangewende hulpmiddels iedel en kragteloos zullen bevonden worden, — dan wast het gevaar van ogenblik tot ogenblik aan; en dit is onze ware geiteldheid. Maar veelligt zal iemand zeggen, door zulk foort van woorftellingen flaat men onze Nederlanders ter neêr, en maakt hen flapmoedig, in een tyd, waarin de oude Hel- dlenmoed opgewekt, ontftoken, dient te worden. “Waarom hen niet liever aangefpoord om onze Aanvallers manmoedig het hoofd te bieden Niets , voorwaar , bezielt my meer, dan daartoc alle pogingen aan te wens den „en ieder te noopen tot het verdedigen onzer Vrybeid $ Regten en Bezittingen; om ons dierbaar Vaderland , met alle onze gewenschte dingen in het zelve, tegens alle aanvallen onzer wangunftige Vyanden manmoedig tc verdes digen, en te befchermen. Dan, het is te vreezen s dat wy geen waren Heldenmoed zullen toonen, als wy uit gene goede grondbeginzels te werk gaan, — — IK weet het, als de nood dringt, ziet men de gevoelens der men- fchen wel veranderen; men ziet hen hunne ongeregelde Zeden beteugelen, of eenigermate intrekken; de dartcl-, wulps-, en baldadige brooddronkenheid word veelal bce- dwongen, als men het Oorlogszwaard ziet glinfteren , het Oorlogsvuur van naby ziet branden. Maar dikwvls, dit getuigt de ondervinding, nemen dan de oneenigheden , ope roeren, en muiteryen , die verdervers van alle heilzame be- fluiten „hand over hand , toe, — Dan heerscht ’er wel eens eene volmaakte befluitelooshceid, geduurende welke aller handen flap hangen; dat de Maatfchappy aan een onbe, ftelbaar verderf blootftelt. — - Het is ook waar, nood lecrt zich wel befchermen en verdedigen. — Maar nood brengt ook niet zelden de grootfte verwarring voort, — die een Gemenebest het uiterst gevaar doct loopen. Wanneer men niets hoort, dan misnoegen, dan morren; wanneer de gemoederen van het Gemeen aan ’t gisten flaan , dan is een ftaat op den uiterften rand van zyn verderf, — Een- dragt, myne Landgenoten, moet onder ons heerfchen 5 — by Overheden, by Onderdanen; wy allen moeten eendragtig zamenfpannen , om onze Vryheid , zo duur doot onze Vaderen gekogt, om onze Regten en bezittingen, om onze Vrienden, Magen, Vrouwen, en Kinderen, ont alles; wat ons waard en dierbaar’ ts „te befchermen. Dat 3 7- K 4 Vuur 148 DE VERBROKEN VREDE, voor alle dingen, een eensgezind voornemen, éen eeñpa- rig onveranderlyk befluit, om in alles, en ten allen tyde, braaf en deugdzaam te zyn, den boezem var elk Neder- lander beziele. Leggen wy dus onze verkeerdheden af, dan, en niet eerder, zullen wy, in vertrouwèn op den God onzer Vaderen, den Vyand rustig en Kloekmoedig hee hoofd kunnen bieden. C. V. D. Ge VERHANDELING OVER DE RETAMA, z Kon. XIX. vs. 4. Fob XXX. ys. 4. Pfaim CXX. v5. 4 Door D. DE GORTER, He Hebreeuwsch woord Retama of Rotem, Can). by "de Argbiers Ratam, c—trs in de drie aangehaalde paatzen der Heilige Schrift voorkomende , ftaat in onzen ederduitfchen Bybel, Jenev.rboom, vertolkt. _ Doch ans dere Geleerde Schryvers willen dat woord liever door Brem, by de Latynen Genista geheeten, vertaald hebben. Deeze verfchillende Overzetting heeft my aanleiding ge- geeven tot het onderzoeken, of men, uit de eigenfchap- pen des Jeneverbooms en Brems, niet zoude kunnen be- oordeelen, op welk dier beide Geflagten van Gewasten de gemelde Schriftuurplaatfen best over te brengen zvn 5 en dus ook, op welke Overzetting men zig veiligst verlaaten kan, Dan, dewyl ’er tot die beide Geflagten verfcheide- ne VERHANDELING OVER DE RETAMA. 149 he Soorten gebragt worden, zal ik' tevens trachten op te geven, welke de eigentlyke Soort zy, die hier voorkomt, en voor de waare Retama moet gehouden worden. Woord Ketama beduidt, zo als de Taalkundigen my leeren, in het Hebrecuwsch , zamenvoegen , binden, Omdat nu in den Jeneverboom de Vrugt digt aan het hout hangt, en de eene Bezit aan de andere verbonden is, als ook het ĉene Blad zeer naauw aan het ander zit, zyn veele, ja de Meeste Schryvers van gedachten, dat Retama ‘Jenever- Oom moet betekenen. Zy voegen er by, dat deeze Boom Sarie groeit op bergachtige en woeste plaatzen; waarvan- daan de plaats in de Woestyne Rithma, daar de Kinderen Israëls hunne Legerplaats opfloggen, Num. XXXIII. 18, len naam fchynt verkreegen te hebben; en dat aldaar ook Vermoedelyk de Propheet Elias, (1 Kon. XIX. ys. 4.) na Cene dagreize, onder den Jeneverboom zou geflaapen heb- en. Voorts dat ’er op de Bergen twee foorten van Jenever- oomen groeïjen , wier eene laag, ende andere hoog is. Ter Nerklaaring der Schriftuurplaats, Yob XXX. vs. 4.» alwaar Staat, wier Brood was de Wortel der PFeneveren, zeggen zommigen, dat de ‘arme en behoeftige Luiden deeze Wor- tels verkochten,en geld daar uit trachtten te maaken , gelyk in Duitschland als nog allerlei witte Kwasten of Kleerbe- zems, ja zelfs Mandtjes uit de afgefneden en gefpalkte Je- neverwortelen, gebonden en gevlogten, en door geringe luiden te koop geveild worden. Anderen, omdat de Wor- tel der Jeneveren niet eetbaar is, vertolken het, wier Brood was als dat der Jeneveren, te weeten, onfimaaklyk, An- deren wederom, waar onder JOHANNES STENGELIUS, in zyne Verhandeling over den Juniperus Biblicus , (biblioth. Bremenk , Clasf. VIL. p. 864.) willen, dat het Hebrecuwsch woord O2, ook zou kunnen beduiden, om te verwarmen of warm te maaken; en dat de arme Luiden zigzelven van de Wortelen der Jeneveren bedienden, tot bereiding hun- ner Spys , of ze tot dat gebruik aan anderen verkogten. De vermaarde jo. cocceyus wilde, dat de Wortels der Jeneve- ren alle bittere Wortelen zouden beteekenen. Zinde- lyk, wat betreft de gloeijende PFeneverkolen, (Pfalm CXX. ys. 4.) verfcheide voornaame Godgeleerden, waaronder 7. RAY die tevens een groot Kruidkundige was, zeggen, dat de koolen van het hout des Jeneverbooms gebrand, met hun asfche bedekt, veel langer gloeijende blyven, en het yuur behouden, dau de "on van eenig ander hout; en 5 dat 150 l VERHANDELING dat dus de Hebreeuwfche woorden DPM "29. in dien Text voorkomende, te regt Jeneverkolen vertolkt zyn. Ik wil wel toeftemmen, dat eenige deezer bygebragte redenen fchynen te pleiten voor den Jeneverbooms egter komen my daarin ook zwaarigheden voor. Eerftelyk, is het te verre gezogt, de betekenis van het Wortelwoord van Retama, op de fchikking der Bladeren en Vruchten eener Plante toe te pasfen.. Veel eerder.kan men dat woord toe- eigenen aan het gebruik tot binden en zamenvoegen. Ten tweeden, groeit de Jeneverboom zelden ter hoogte van ee- nen merkelyken Boom 5 hy fs doorgaans eigenlyk cen Struik welke tot de aarde toe met takken voorzien is; en hee zulke puntige en fleekende Bladeren, dat iemand daar onder niet ‘gemaklyk zou kunnen rusten. Ten derden, de Jene- verichaduw , gelyk wireirius, (in Ecl. X. vs. 75, 76.) al opgemerkt heeft, bezwaart den geest, en indien ’er ie- mant lang onder blyft of flaapt, word hy daardoor, als door te veel Wyns, bedwelmd. (Zie BoERHAVE, Preæle&. de Morb. Nervor. p.e 232.) zelfs vermydt het kruipend Ge dierte den reuk des Jeneverbooms, waarvan ook de Griek fche naam dezes Booms, deeeudis OË &seeubos, afkomftig isa Ten vierden, kan de Wortel der Jeneveren , als zeer hare? en zonder fmaak zynde, niet tot fpys of brood dienen , gelyk anderen reeds aangemerkt hebben. Ten vyfden, grocit de Jeneverboom niet by andere Kruiden, die ziltig zyn. Ten zesden, wat aangaat de lang vuurhoudende Jeneverkoolen , en voorts al het geen de Autheuren omtrent den Jeneverboom ter verklaaring bybrengen, ziet alleenlvk op den gemeenen Jeneverboom, die voornaamlyk eigen is aan de koude Landen van Europa, gelyk ik, in myne Ver handeling over Jerem. XVIIL ys. 6. (*) heb aangeweezen, Dezelve groeit niet in Arabien; althans RAUWOLTT, HASSEL- QUIST FORSKÄL , en andere Kruidkundigen, die de Oos» terfche Landen doorgereisd hebben, maaken geen gewag van den gemeenen Jeneverboom. Zelfs komt het Gummi Fun:perisum, of de Gom des Jeneverbooms , dien de Arae bieren Sandarachba of Sandarac noemen, en ook in de À- potheeken te Kairo word nagehouden , uit Griekenland (+); t geen niet noodig was, indien de gemeene Jeneverboom in (*) Zie Holl. Mastfchappy der Weetenfchappen, XV. Deel, Bladz. 126. GJ Zie Forskäl de fcript, animal. enz. p. 156. OVER DE RETAMA. 15$ in Arabien groeide ; „want alsdan zoude aldaar, door de hitte des Lands, meer van deezen Gom, dan in andere Landen, voortgebragt worden. —— De Boomen, dic, we- gens de overeenkomst in hunne Kruidkundige kenmerken „ hedendaagsch tot het Geflagt der Jeneveren gebragt wor- den, en in de Oosterfche Landen groeijen, zyn, zo veel ik uit de Kruidkundige Reisbefchryvers heb kunnen ont- dekken, de Juniperus Lycea, Phoenicea en Sabina, die in foort veel van den gemecenen gerperus a of Jeneverboom, verfchillen. Ook zouden de drie gemelde Schrittuurplaat- fen, van de Retama gewaagende, niet gevoeglyk in alle OPzigten op een dier drie foorten van Juniperus kunnen toegepast worden. Wy gaan des over tot de Brem, die, onzes oordeels, veel meer, door het Hebreeuwsch Woord Retama, aangeduid word: en wel om de volgende edenens 1. Zyn de Twygen van de Brem dun, taay en buigzaam; en dus zeer bekwaam tot binden en zamènvoe- Ben, zo als het Wortelwoord te kennen geeft; 2. Het La tynsch woord Genista, brem betekenende, ftamt af van Geru een Knie, dewyl dit gewas als een Knie kan gebogen Worden; 3.Ïs het woord Retama, zo als de vermaarde oL. ceLsius in zyn Hierobotanicon, I. p. 247, en de groote Oosterfche Taalkundige sCHULTENS in zyn Werk over Job, aanmerkten , van de Saraceners overgegaan tot de Spanjaar- den,die als nog de Brem Retama noemen; 4. Groeit de Brem dikwils hoog en wyd genoeg op, om daar onder te kunnen liggen en rusten ; gelyk de zeer beroemde P. BURMAN , (ad Gratian. Cyneg. V. 130.) deswegens tot overtuiging het ge- zag van den grooten BOERHAVE bybrengt. DopoNnæus , fpree- kende over de Brem, die in Spanjen , voornaamlyk by Gi- braltar, groeit, haalt aan CALPURNIUS , welke Poëet in zyn Bucol. Ecl. 2. ‚van dat gewas gewaagendce , zig dus uitlaat; Cernis ur, ecce pater, quas tradidit ornita vacce, Molle fub hirjuta latus explicuere genista? en voegt ‘er nog by: Nos quoque vicini cur non fuccedimus umbris? Ook zegt VIRGILIUS, Georg. Lib. IL V. 434, 435- uid majora Jequar? Salices, humilesque geniste, Aut ille pecori frondem, aut pastoribus umbras, Suficiunt , fepemque fatis, et pasula melli. D e 152 ' VERHANDELINC De Retama der Spanjaarden, zynde het Spartium mono fpermum „by LINNZUS, grocit ‘er meer dan een mans lengten 1007, dienende dus de Bokken en Zwynen ter befcher— ming tegen de brandende hitte der Zon; terwyl de eertca ook de groene takken ceten. — Het Spartium junceum algemeen in de Kreidhoven bekend, onder den naam vaw- Spaanfche Brem , is die foort, waarvan de gedagte sURMA=— door BOERHAVE onderrigt is.. Ik heb dezelve in de Academ mie-Tuin te Harderwyk gezien, meer dan cen mans lenga hoog opgegroeid, toen zy door de ftrenge koude des Win tors in het jaar 1740 ftierf. De Geleerde DE PINEDA brenge gevolglvk te onregt tegen de Brem in, dat deeze Struik bs na gecn fchaduw kan maaken. 5. Is de Brem cen zitik- kruid, zelfs zo , dat men , van een zeer ziltige of zoute fi fpreekende , gemeeulvk zegt, zy is 20 Zout als Brem. Oe kan men, wanneer de Brem tot asch verbrand word, ummm het Loog eene groote hoeveelheid Zouts bereiden, °t wc in de Geneeskunde tot een fterk pisdryvend middel, in > Waterzugt cn andere Kwaalen, dient. — 6. De Wart e des Brems kan mooglyk al zo weinig tot Brood verftrekkenz , dan die der Jeneveren. Alie deeze bvgebragte redenen, denk ik, dat genoeg zyn, ter betooginge dat Retama liever door Brem, dan door Feneverboom, vertolkt moet worden. , Nu blyft ‘er nog over te onderzgeken, welke, onder zo veele Planten, die den naam van item draagen, en in ver- fcheide Gorden der Waereld huisvesten, en waarvan fom- migen tot het Geflagt van Genista en Spartium, ook tot dat van forbonia, Aspalathus, Hedyfarum, Ulex en Pfo- réiert gebragt worden, de cigentlyke fuort zy, die in de ° Ikki- OVER DE RETAMA. 153 Heilige Schrift bedoeld word. Deeze moct zo een zyn, waar onder iemand kan vernagten, en die in Arabien, al- Waar ELIAs gereisd heeft, gevonden ward. Hiertoe kan Men geen foort beter voordraagen, dan het Spartium jun- ceum of de Biesachtige Brem, waarvan ik reeds gefproken heb. Deeze is tog gefchikt, om "er onder te rusten, en Ook door RAUWOLFF in Judea by Foppe en Rama gevon- en, En wat betreft de Orcbanche ; hiervan wor- en agt foorten door LINN&Us opgegeeven. De gemeen- Île is de Orobanche major, die op de Wortels der Brem UN zandige gronden groeit ;en wiens Bloemen den reuk als Ien van een Angelier hebben. Deeze foort vind men op Veele plagtfen, ook in de Nederlanden; en overvloedig Ormmtrent Keppel, in. het Graafichap Zutphen, op de Wor- tels van de reeds aangchaalde Piesachtige Brem; gelyk Ouk aldaar de Monotropa in een Bosch op de Wortels der Denrieboomen groeit; en welke Plant, door de Oude \ruidkundigen, onder de Orobanche’s geteld wierd. Die zelfde Orəbanche major groeit mede, volgens gedagten RAUWOLFF,by Aleppo, en daar omfireeks in Arabien. Be- halven deeze foort, heeft Frorskär „ (Flor. Ægypt. Arab. p: 112.) nog een Orabanche met cen gekartelden Bloem, y Kairo, en eene andere foort, die hy Orobanche tinc- toria noemt, en ecn fappigen Steng had, groeiende op de Wortels van oude Planten, in Arabien by de Stad Më , aangetroffen, "Er word dus in de Oosterfche Lan- den ook zo eên Plant gevonden, die op de Wortels der Retama of Brem groeit, fchoun ’t niet de Wortel zelve - is, zo als men mooglyk ten tyde van jos gedagt heeft. en mme NATUURLYKE HISTORIE VAN DEN NAGCTECAAL. (Volgens den Heer DE MONTsEILLARD, Medefchryver van den Deer DE BUrFFON.) De Nagtegaal wordt in °t Grieksch 'Ardar, in °t Latyn Luscinia , in ’t Italtaansch Rosfignuolo, in °t Fransch Rosfignol , in. °t Engelsch Nightingale , in ’t Deensch Nattergal , in °t Spaansch Ruisfennor, in °t Zweedsch Naecktergahl , in °t Hoogduitsch Nachtigall, geheeten. Op ’t hooren van den naam deezes Vogels, is er geen Mensch die een gocd gehoor heeft, of hy brengt zich voor ` ` en {54 NÀTUURLYKE HISTORIE den geest, een dier fchoone voorjaars-nagten, wanneer dem Hemel helder, de lugt (til, en de geheele Natuur, om zc te fpreeken, aandagtig is, en met verrukking luistert namma den wildzang van deczen Boschzanger. Er zyn eeng, e Zang-Vogelen', wier ftem, in zekere opzigten, die vande e Nagtegaal na de kroon fteckt, en met veel vermaaks gae. hoord . worden , als de Nagtegaal zwyst; deezen flaan zm heldere klanken, geenen hebben een toon, even zuiver Cam) veel zagter; anderen ftemvallén even ftreelend; doch dar a is er geen één, of de Nagtegaal overtreft hem door dal, volmaakte vereeniging van deeze onderfcheide bekwaamher ane den, en de verbaazende verfcheidenheid zyns wildzang== —s. 