veld ssennederland 01
Alweer een symbiose tussen de staat en de SS dus, maar in dit geval liet de staat, in casu minister Rust, zich niet zonder meer door de SS annexeren. Toen in 1942 twee van deze scholen onder de naam Reichsschulen in Nederland werden geopend, gaf een en ander tot uitgebreide en nimmer geheel opgeloste competentietwisten aanleiding? De taken van het zwaar geamputeerde SS-Hauptamt beperkten zich nu voornamelijk tot de aanwerving, de ideologische indoctrinatie van SS-mannen (en politiemannen) en hun fysieke training. Het eerste was het belangrijkste. In de loop der jaren werd door middel van verdragen met Duitslands satelliet-staten Slowakije, Hongarije, Roemenië en Kroatië, in die landen en zonder enige pseudo-legale formaliteit tevens in Servië, Polen en het door de Duitsers bezette Russische gebied de militaire dienstplicht in de Waffen-SS voor Volksduitsers* ingevoerd. Het was in feite het SS-Hauptamt, dat deze massale en gedwongen inlijving doorvoerde. Ook in Duitsland zelf werd sinds 1942 regelrechte dwang gebruikt om jongelui in de Waffen-SS te krijgen.* De werving in de Germaanse landen was principieel op vrijwillige basis, hoewel van het begin af ronselarij, valse voorspiegelingen, onhoudbare beloften e.d. allerminst geschuwd werden. Van belang is hier vooral, dat Berger door deze werving zeggenschap kreeg in de Duitse bezettingspolitiek. (1) Geb. ıı jan. 1897 te Gellersen. Tijdens de inflatie breekt hij zijn juridische studie te Göttingen af, werkt enige jaren als arbeider; pedagogische interesse. Inspekteur der Napolas; sinds 1942 bovendien Höherer SS- und Polizeiführer van Berlijn en omgeving. In 1941 getrouwd met de Reichsfrauenführerin Gertrud Scholtz-Klink. (SS-Dienstaltersliste 1944; Grossd. Reichstag; Who's Who in Germ. 11; IMT XX, p. 296; Not. 148, J. C. H. de Pater: ‘Die Reichsschule für Jungen te Valkenburg’). (2) Zie voor dit onderwerp hfdst. IV, § F. Horst Ueberhorst (hrsg.): Elite für die Diktatur. Die National- politische Erziehungsanstalten 1933-1945. Ein Dokumentarbericht, Düsseldorf, 1969, p. 29, 167, geeft Heissmeyers Hauptamt de naam: Hauptamt Nationalpolitische Erziehung. Bewerker dezes heeft deze naamgeving elders nooit aangetroffen. (3) Wij hanteren deze, indertijd niet ongebruikelijke vernederlandsing van het begrip Volksdeutsche, mensen van niet-Duitse nationaliteit, maar Duits van origine. De criteria daarvoor verwaterden ook snel. Tenslotte werden lieden in de Waffen-SS opgenomen, die praktisch geen Duits konden spreken, en verder ook geen enkele band met Duitsland voelden. (4) Trials of War Criminals before the Nuernberg Military Tribunals under Control Council Law No. 10, Washington (1951-1952), Case 11, spec. XIV, p. 550-551; Stein, Waffen-SS, p. 171-174. Op grond van de cijfers van de laatste auteur zou men tot een totaal van tenminste 150.000 Volksduitsers komen; Neusüss-Hunkel, SS, p. 104, noemt een getal van 310.000, kennelijk van Hausser, Waffen-SS im Einsatz, p. 19, overgenomen, en waarschijnlijk te hoog. 59 DE SS IN DUITSLAND De zuiver-militaire zaken, zoals opleiding, opstelling der Waffen-SS-eenheden, bevoorrading, enz. waren, zoals gezegd, in 1940 opgedragen aan het toen opgerichte SS-Führungshauptamt, een soort SS-pendant dus van het Oberkommando des Heeres. Met dit verschil, dat het over de operationele inzet niets te zeggen had, en daardoor nimmer een serieuze rivaal van het opperbevel van het leger kon worden, ook niet, toen na 20 juli 1944 Himmler Befehlshaber des Ersatzheeres, opperbevel- hebber van alle landstrijdkrachten in Duitsland, achter het front, was geworden, en Jüttner zijn plaatsvervanger in die functie. Wat de Waffen-SS betreft, was en bleef Jüttner afhankelijk van het mensenmateriaal, dat Berger hem leverde; zijn taak was eigenlijk alleen de mannen in eenheden te groeperen en ze klaar te stomen voor het front, waar anderen de beschikkingsmacht over de een- heden weer overnamen. Tussen Berger en Jüttner was in de loop der jaren een oprechte vijandschap gegroeid, waarvan anderen zoals Mussert, wel eens trachtten te profiteren. Tevergeefs. Tegen Berger was de kleurloze bureaucraat Jüttner absoluut niet opgewassen. Het Rasse- und Siedlungshauptamt (RuSHA) werd voor de oorlog geleid door Richard Walther Darré. Vroeger had Darré de jonge Himmler in niet onbelangrijke mate beïnvloed met zijn gedach- ten over bloed en bodem. Eén van de Leitmotive in de SS, de band met het boerendom, was voor- namelijk van Darré afkomstig’, die naast zijn positie in de SS ook minister van landbouw was. In april 1942 viel hij echter in ongenade, en moest hij zich feitelijk uit al zijn functies terugtrekken. Al eerder, medio 1940, was hij als chef van het RuSHA vervangen door Otto Hofmann, die zelf in april 1943 werd opgevolgd door Richard Hildebrandt. In de tijd van Darré had het RuSHA als een zeer belangrijk Hauptamt gegolden, de aangewezen instantie voor alle zaken in de SS, die iets met ras te maken hadden, zoals keuring van SS-leden, eventuele kolonisatie van SS-mannen als boeren, de scholing van alle leden der SS-organisaties enz. Maar gaandeweg verloor dit ‘ideologische’ Hauptamt aan betekenis. Toen na de verovering van Polen een begin werd gemaakt met massale kolonisatie van Duitsers op van Polen geroofde grond, bleek — in tegenstelling tot de opzet — slechts een betrekkelijk gering aandeel der werkzaamheden aan het RuSHA toe te vallen; het meeste en belangrijkste werk werd door andere SS-instanties verricht. Ook de ideologische vorming moest het RuSHA gaandeweg aan het SS-Hauptamt afgeven, zodat de arbeid zich hoofdzakelijk beperkte tot ras-keuringen, uitgevoerd door zg. Eignungsprüfer, en de zaken, die daarmee samenhingen: adviezen voor huwelijkstoestemming of -afwijzing door de Reichsführer, afstammingszaken, enzo- voorts. Inzake de kolonisatie moest het RuSH A samenwerken met twee andere, nog nader te noemen SS-instanties, en, zoals gezegd, speelde het in deze problematiek niet de belangrijkste rol. Daaren- tegen had gedurende een zekere periode in de oorlog het RuSHA wel de behandeling van salarissen, pensioenen en sociale zorg voor de SS-leden en hun gezinnen in handen, datgene dus wat de Duitsers Versorgung (wettelijke regelingen) en Fürsorge, de bijkomende financiële en sociale steun, die de SS haar leden gaf, noemden. Tot het begin van de oorlog had het Rasse- und Siedlungshauptamt vrijelijk kunnen theoretiseren over bloed en bodem, ras en cultuur, en de eens te verwerkelijken droom van een grootscheepse Duitse kolonisatie in Oost-Europa, met verdrijving dan wel uitroeiing van de niet-Duitse bevolking, voorzover van inferieur ras geacht, en Eindeutschung van die elementen, die blond en blauw-ogig en ook verder van duidelijk noords-Germaanse bloede waren — en politiek niet al te onbetrouwbaar. Na de verovering van Polen kon men een begin maken met het realiseren van deze denkbeelden, (1) Höhne, Orden, p. 49. (2) Who's Who in Germ. II, p. 25, 26; IMT XXII, p. 101. (3) Wij zullen dit geheel evenals men indertijd deed, enigszins onjuist dus, onder de term Fürsorge samen- vatten (de Versorgung ging later trouwens naar het Reichsarbeitsministerium). De Fürsorge voor de Germaanse vrijwilligers in SS-dienst zou in Nederland later nog een zekere politieke rol spelen. (The Allgemeine SS, M 3; zie ook nr. 88, noot 7, nr. 540, en noot 2 daarbij, en nr. 556; voorts Buchheim, Anat. Í, p. 246-248). 60 DE ORGANISATIE VAN DE SS-LEIDING die eigenlijk de kern van Hitlers programma vormden. De organisatie droeg Hitler op aan Himmler als Reichskommissar für die Festigung deutschen Volkstums (RKFdV), maar deze gebruikte daar niet in de eerste plaats het RuSHA voor, maar de Volksdeutsche Mittelstelle (VoMi), een partij- organisatie, die zich bezighield met de problematiek der Volksduitsers en die langzamerhand onder leiding van Werner Lorenz geheel onder SS-controle kwam te staan, en vooral een nieuwe instantie, die het Stabshauptamt van de RKFdV werd genoemd en geleid door Ulrich Greifelt. Beide organen werden later als Hauptämter in de SS-leiding ingevoegd. Hoe de taakverdeling was tussen de betrokken SS-instanties: Stabshauptamt, VoMi, RuSHA en ook nog wel andere organen als het Reichssicherheitshauptamt, bij de misdadige bevolkingspolitiek, die gedurende de oorlog in het door de Duitsers bezette Oost-Europa werd bedreven, doet er hier niet zo veel toe; in het kader van deze publikatie is een en ander slechts van belang, omdat Himmler zich op grond van deze taak als algemeen partij-gemachtigde voor alle Volkstum-zaken opwierp en zich door deze uitgangspositie met de West-Europese, Germaanse bezette landen als Nederland kon gaan bemoeien! Het SS-Personalhauptamt, geleid door Walter Schmitt en sinds 1942 door Maximilian von Herff, hield zich, zoals de naam reeds doet vermoeden, bezig met de personalia van de SS-leden, dat wil zeggen voornamelijk de SS-Führer, de officieren dus, zowel van de Allgemeine SS als van de Waffen- SS. In het algemeen speelde dit orgaan slechts een rol bij bevorderingen en uiteraard ook bij degra- daties en royementen. De formele bevordering van elke SS-Führer of degradatie en uitstoting uit de SS was uitsluitend en alleen een zaak van de Reichsführer-SS zelf. Wanneer men meent, dat dat bijna altijd in de praktijk zal hebben betekend, dat Himmler snel een handtekening plaatste zonder het voorgelegde document ook maar in te zien, vergist men zich: in bijzonder veel gevallen wijdde Himmler zich met alle aandacht en concentratie aan het probleem, of een bepaalde Untersturm- führer bevorderd diende te worden of niet (tekenend voor hem is ook, dat hij de benoeming van bepaalde onderofficiersposten in eenheden met Germaanse vrijwilligers aan zich hield). Het recht van bevordering der Gruppenführer en Obergruppenführer was echter aan Hitler zelf voor- behouden. Het Hauptamt SS-Gericht was in 1940 voortgekomen uit het SS-Gericht, dat ondanks zijn wat pretentieuze naam voor de oorlog slechts disciplinaire zaken en kwesties van ‘eer’ afdeed. Het had dus slechts een zekere regulerende functie ten opzichte van de privécode, die de SS zich had aange- meten. Dat veranderde, toen de SS er in oktober 1939 in slaagde een eigen jurisdictie te krijgen. Die ‘Sondergerichtsbarkeit der SS und der Polizei bei besonderem Einsatz’ gold in het algemeen geno- men voor alle gewapende SS-troepen en de gehele politie, inclusief de Sipo en de SD, en in tegen- stelling tot wat de naam suggereerde onder alle omstandigheden, zowel in de bezette gebieden als in Duitsland zelf. Bovendien vielen alle SS-leden, die in de SS hun beroep vonden — de functiona- rissen der SS-Hauptämter en plaatselijke bureaus in de eerste plaats — ook onder deze rechtspraak. Uitgezonderd bleven de leden der Allgemeine SS als zodanig, natuurlijk ook wanneer zij dienst deden in de Wehrmacht. Maar zelfs daar was het in speciale gevallen mogelijk overtreders door een SS-rechtbank in plaats van een krijgsraad van de Wehrmacht te berechten. Als wetboek van strafrecht werd het militaire strafrecht van de Wehrmacht toegepast, zij het met hier en daar bepaalde aanpassingen aan de verhoudingen in de SS.‘ Deze eigen rechtspraak is tekenend voor de macht, die de SS verwierf; de partij bracht het nimmer zover. Nu vloeide een en ander wel voornamelijk voort uit de noodzaak om de Waffen-SS (1) Zie daarvoor hfdst. VI, spec. § B. (2) Zie nr. 144. (3) Dit als algemene regel; blijkbaar bevorderde Hitler ook wel eens SS-officieren van lagere rang. Zo werd in april 1941 Rauter, toen nog SS-Brigadeführer, in rang verhoogd tot Gruppenführer door Hitler (P 1: 5670-1). (4) The Allgemeine SS, Annexe M; /dS Hamburg, CDI 78A, p. 13, 14. 61 DE SS IN DUITSLAND haar eigen krijgsraden te geven, maar typerend is het weer, dat SS-functionarissen en politie-amb- tenaren aan een rigoreuze militaire rechtspraak onderworpen werden. Typerend ook, dat deze rechtspraak de neiging had om zich over allerlei categorieën justitiabelen uit te breiden, die enigszins in relatie tot de SS stonden: personen in dienst van de SS, lieden, die overtredingen in een gebouw van SS of politie hadden gepleegd, enz. Wellicht heeft deze Sondergerichtsbarkeit der SS zich in Nederland (en mogelijk ook in het Tsjechische protectoraat) het meest verbreid: al sinds juli 1940 kon de rijkscommissaris gevallen van Nederlanders, die iets misdreven hadden tegen leden van SS of politie, verwijzen naar de rechtspraak der SS. Nederlandse politiemannen werden er sinds medio 1942 ook aan onderworpen, voorzover zij strafbare handelingen tegenover de bezetter begingen; daaronder werd ook het niet uitvoeren van een opdracht verstaan. Sinds 1943 maakten de Duitse autoriteiten in Nederland voor de berechting van verzetsdaden ook gebruik van Polizeistandgerichte, die formeel rechtbanken van de rijkscommissaris van het bezette Nederlandse gebied waren, in feite echter SS-rechtbanken. Het Hauptamt SS-Gericht nu was, eerst onder Paul Scharfe, sinds diens dood in 1942 onder Franz Breithaupt, de centrale instantie van de SS-rechtspleging. Samenvattend geformuleerd behandelde het alles, wat voor en na de eigenlijke procesvoering door de SS-rechtbanken plaats- vond; onder meer de behandeling van gratieverzoeken (de uiteindelijke beslissing werd in principe door Hitler of Himmler genomen) en het toezicht op de strafkampen voor SS- en politie-personeel en de speciale fronteenheden, waarin gestrafte SS- en politiemannen de kans kregen hun schuld te boeten — door de zeer gevaarlijke opdrachten meestal met hun leven.? Drie soorten SS-recht- banken waren er: allereerst een Oberstes SS- und Polizeigericht te München, dat zware gevallen als verraad, sabotage, aanslagen op de Führer e.d. moest berechten en bovendien elke zaak tegen een SS-officier in de rang van Brigadeführer en hoger. Het was geen hof van appèl, en had met de SS- rechtspraak in bezette gebieden eigenlijk niets te maken. In 1944 werd er op instigatie van Himmler ook een SS- und Polizeigericht z.b.V. (zur besonderen Verwendung) opgericht om ‘moeilijke en gecompliceerde’ zaken te behandelen — bedoeld werd voornamelijk een aantal gevallen van cor- ruptie in concentratiekampen. Een tweede categorie bestond uit krijgsraden te velde bij divisies en legerkorpsen van de Waffen-SS, de derde, voor ons meest belangrijke categorie, uit de SS- und Polizeigerichte, waarvan er in principe één in iedere Oberabschnitt van de SS was. In het bezette Nederland bevond zich het SS- und Polizeigericht te Den Haag; in februari 1944 verhuisde het naar Velp. Dit was dus in Nederland de werkelijke SS-rechtbank, die leden van SS en politie (ook Nederlandse politie) berechtte; formeel stond dit tribunaal los van de Polizeistandgerichte.* Het laatste hier te noemen Hauptamt was de Persönliche Stab des Reichsführers-SS (Pers. Stab RESS) onder leiding van Karl Wolffs, één van de jongere elegante society-figuren, die de SS in de dertiger jaren rijk werd; hij hoorde al voor de oorlog ook tot de vaste relaties van Nederlandse nazi’s als Julia op ten Noort en Rost van Tonningen. Daarbij was “Wölffchen’ bepaald de favoriet (1) VO 52/40, 75/42; nr. 200. (2) The Allgemeine SS, Annexe M. (3) Doc. II SS- und Polizeigericht X a 3; HSSPF 12 a-d. (4) Zie ook p. 117. (5) Geb. 13 mei 1900 te Darmstadt; vrijwilliger en tenslotte officier in de eerste wereldoorlog, daarna lid van een vrijkorps. Vervolgens werkzaam in het zakenleven, o.a. in het bankbedrijf. In 1931 lid van NSDAP en SS. In 1933 enige tijd adjudant van de Reichsstatthalter van Beieren, General Ritter von Epp, daarna adjudant van Himmler. Sinds 1936 Chef des Persönlichen Stabes des RFSS; in 1937 SS-Gruppen- führer, in 1942 SS-Obergruppenführer. In september 1943 benoemd tot Höchster SS- und Polizeiführer in Italië; op het eind van de oorlog voerde hij de geheime onderhandelingen met de geallieerden, die tot de capitulatie van de Duitse troepen in Italië leidden. In 1964 veroordeeld tot 15 jaar dwangarbeid; in 1970 vrijgelaten (Grossd. Reichstag; Who's Who in Germ. IL; P 69; KB 17531; N 26/4 IS 1795). 62 DE ORGANISATIE VAN DE SS-LEIDING van Himmler bij uitstek.! Oorspronkelijk adjudant van Himmler, was hij in november 1936 chef van de Persönliche Stab van Himmler geworden, die toen tevens de status van een Hauptamt kreeg? en tot een zeer heterogene maar stellig zeer belangrijke centrale instantie van de SS uit- groeide. Dat het Hauptamt Persönlicher Stab des RFSS en de chef ervan een rol van betekenis (ook met betrekking tot Nederlandse aangelegenheden) speelde, werd — en wordt o.i. — nog vaak onvol- doende ingezien; het duurde bijvoorbeeld na de oorlog meer dan vijftien jaar, voordat men besefte, dat de keurige, salonfähige SS-generaal Wolff, die in april 1945 tegen Hitlers wil de Duitse troepen in Italië had laten capituleren, inzake de misdaden van het nazi-regime een beduidend minder onschuldige rol had gespeeld dan hij lange tijd had weten te suggereren.? Vermoedelijk omdat men in de Persönliche Stab al die tijd slechts een adjudantuur van Himmler had gezien, wat het oor- spronkelijk ook geweest was. Al voor de oorlog evenwel had de Persönliche Stab zich ontwikkeld tot een orgaan, dat ruwweg twee categorieën omvatte:* ten eerste wat men een ware adjudanteska zou mogen noemen, een gecompliceerde verzameling van adjudanten, secretarissen, aide-de-camp’s, etc.; gezien zijn voortdurend optreden in deze publicatie moge hiervan Rudolf Brandt? genoemd worden, die zijn carrière als klerk met een steno-diploma aan Himmlers staf begon en als belang- rijkste secretaris, SS-Standartenführer, chef van de hoofdafdeling Persönliches Referat, intimus en medeplichtige van Himmler eindigde — hetgeen hem na de oorlog te Neurenberg aan de galg bracht — zonder dat hij echter de status van een Wolff kreeg. Een politieke invloed op Himmler zoals Bormann die op Hitler uitoefende, verkreeg Brandt nimmer. Daarnaast had Himmler nog een menigte andere adjudanten, die voor een deel tevens verbin- dingsofficieren met allerlei andere aan Himmler ondergeschikte organen waren, bijvoorbeeld een politie-adjudant, die de verbinding met het Reichssicherheitshauptamt en het Hauptamt Ordnungs- polizei verzorgde (en zelf weer chef van een afdeling was), of de SS-Richter, die de verbinding met het Hauptamt SS-Gericht onderhield, en, uiteraard, ook zelf de Reichsführer juridisch advies gaf. Door deze adjudanten, althans sommigen van hen, werd vaak de verbinding met andere staats- en partij-organen onderhouden. Dit alles bracht met zich mee, dat de Persönliche Stab de centrale werd, van waaruit Himmlers bevelen naar alle delen van zijn imperium gezonden werden, en waar alle informatie en alle kwesties, die de Reichsführer voorgelegd moesten worden, geconcentreerd werden, voordat zij terug naar de Hauptämter gingen of definitief in de archieven begraven werden. Dat gaf betrekkelijk ondergeschikte figuren als Brandt toch een zekere macht, die toch wel iets (1) Wanneer Wolff in maart 1943 een nierontsteking krijgt, noteert Himmler voortdurend de resultaten van zijn dagelijkse telefoongesprekken met de behandelende SS-arts (“Befinden Wolff gut’ etc.) (CDI 73 B). Vgl. ook nrs. 351 en 360. (2) Dit valt uit de Personalakt van Wolff af te leiden (P 69: 10246); al gauw werd deze instantie als zodanig in de organisatieschema’s van de SS opgenomen. (3) KBI 7531. (4) Voor het volgende over de Persönliche Stab, indien niet anders vermeld, The Allgemeine SS, Annexe J; N 26/4 NO 1681; AMT 1, I Doc. Book 1; Best, Deutsche Polizei, p. 102. (5) Geb. 2 juni 1909 te Frankfurt am Oder. Rechtenstudie en opleiding stenografie; in 1933 Dr. jur. In hetzelfde jaar lid van de NSDAP, het jaar daarop van de SS. In dat jaar als schrijver bij Himmlers staf, wordt secretaris-stenograaf; in 1937 of 1938 Persönlicher Referent des RFSS, met een desbetreffende afdeling in de Persönliche Stab onder zich. Kort daarop liaison-officer met het Reichsinnenministerium; wanneer Himmler in 1943 zelf minister van binnenlandse zaken wordt, wordt Brandt chef-de-bureau. Onderbreking van zijn werkzaamheden voor Himmler van maart tot mei 1941, wanneer hij op bevel van Himmler in de Leibstandarte-SS ‘Adolf Hitler’ de Balkan-veldtocht meemaakt. In nov. 1935 nog slechts SS-Untersturmführer, in 1944 tenslotte SS-Standartenführer. Na de oorlog door een Amerikaans militair tribunaal ter dood veroordeeld wegens medeplichtigheid aan medische experimenten op gevangenen en euthanasie, en opgehangen (AMT I A 62 4933-35; Trials Am. Trib., Case 1, Vol. II, p. 235-241; N 26/4 IS 31, IS 31, IS 360, NO 359; SS-Dienstaltersliste 1936). 63 DE SS IN DUITSLAND groter was dan met zijn positie overeenkwam.! Het gaf iemand als Wolff, die zich zo in Himmlers gunst mocht verheugen, en over zo vele relaties in toonaangevende kringen beschikte, ook een beduidend grotere invloed, dan men alleen op grond van zijn functie zou verwachten. De tweede categorie bureaus, waaruit de steeds groeiende Persönliche Stab bestond, omvatte allerlei, dat niet goed in een bepaald Hauptamt viel in te passen, zoals — typerend voor Himmlers denkwijze — een Zentralinstitut für optimale Menschenerfassung of de Beauftragte für das Dienst- hundewesen. Vaak betrof het zaken, waarin Himmler zelf hevig geïnteresseerd was. Zo was er een Amt Wewelsburg, zich occuperend met de zaken betreffende de burcht “Wewelsburg’ in Westfalen, die Himmler tot een geheimzinnig, romantisch centrum van de SS-orde wilde maken.? Het Amt Lebensborn hield zich bezig met de aangelegenheden van de SS-stichting Lebensborn, die zich ten doel stelde kinderrijke families van goed ras te ondersteunen, zwangere vrouwen, gehuwd of niet, maar dan vanzelfsprekend ook rassisch wertvoll, in speciale tehuizen onder te brengen en hen daar hun kind ter wereld te laten brengen, en voorts de verdere zorg voor deze moeders en de kinderen te verlenen. Het doel van deze Lebensbornheime was derhalve gelegen in behoud en uitbreiding van het waardevolle noords-Germaanse bloed? Daar was voorts, ook een dierbaar troetelkind van Himmler, Ahnenerbe, evenals Lebensborn als Amt in de Persönliche Stab opgenomen, anderzijds formeel een stichting.* De belangrijke rol, die de Duitsers Ahnenerbe in hun politiek ten opzichte van het bezette Nederland wilden laten spelen, en die het in relatie met de Nederlandse SS-groep inderdaad al sinds de voor-oorlogse tijd speelde, rechtvaardigt hier een summiere uiteenzetting? ‘Das Ahnenerbe’ e.V. was in 1935 opgericht om het Duitse volk langs wetenschappelijke weg zijn bloed en bodem, zijn Arische en speciaal zijn Ger- maanse erfenis bewust te maken: ‘Die Forschungs- und Lehrgemeinschaft «Das Ahnenerbe» hat die Aufgabe, Raum, Geist, Tat und Erbe des nordrassigen Indogermanentums zu erforschen, die Forschungsergebnisse lebendig zu gestalten und dem Volke zu vermitteln.’ Het kwam vooral aan op de popularisering van de bereikte resultaten, maar dat mocht niet uit- sluiten, dat die resultaten slechts ‘unter Anwendung exakt-wissenschaftlichen Methoden’ bereikt mochten worden.® In de praktijk bleek zowel aan het een als aan het ander wel iets te mankeren. President van Ahnenerbe, met alle bevoegdheden voorzien, was Himmler zelf. De wetenschap- pelijke leiding berustte bij Walter Wüst, hoogleraar in Indo-arische talen en culturen aan de uni- versiteit van München, uiteraard SS-Fiührer, tenslotte zelfs Standartenführer. Dezelfde rang werd bereikt door de Geschäftsführer en feitelijk leider van Ahnenerbe Wolfram Sievers’, die de lezer in de hier gepubliceerde stukken herhaaldelijk, veel vaker dan Wüst, zal tegenkomen. (1) Zie bv. nr. 103; vgl. nr. 588. (2) Zie ook nr. 10. (3) Zie voor meer gegevens over Lebensborn nr. 439, noot 3. (4) Zowel Ahnenerbe als Lebensborn waren een eingetragener Verein (e.V.). (5) De bewerker heeft helaas geen gebruik meer kunnen maken van het werk van Michael H. Kater: Das ‘Ahnenerbe’ der SS 1935-1945. Ein Beitrag zur Kulturpolitik des Dritten Reiches, Stuttgart, 1974. (6) N 27/1 488-PS. (7) Geb. 10 juli 1905 te Hildesheim. Werkzaam in de boekhandel, hield zich daarnaast bezig met jeugd- werk, Wandervogel, padvinderij. Sinds 1929 lid van de NSDAP, sinds 1935 Reichsgeschäftsführer van Ahnenerbe; bekleedde een dergelijke functie bij het aan Ahnenerbe verbonden Institut für wehrwissenschaft- liche Zweckforschung, en een functie bij de Reichsforschungsrat. Door deze posities betrokken bij medische experimenten op gevangenen in concentratiekampen. Na de oorlog door een Amerikaans militair tribu- naal te Neurenberg ter dood veroordeeld en opgehangen (AMT I Y 1-8; Trials Am. Trib, Case 1, II, p. 254-255, 299, 330). 64 DE ORGANISATIE VAN DE SS-LEIDING De organisatie bestond voornamelijk uit Lehr- und Forschungsstätten op het gebied van (indo-) germanistiek, volkskunde, prehistorie, archeologie, kortom alles, wat op dit vlak voor de SS interessant was, of waarvoor Himmler speciale belangstelling had: runenschrift, sprookjes en legenden, het binnenland van Azië, grotten, “indogermanisch-deutsche Musik’ — wat de SS-geleer- den daaronder ook verstaan mogen hebben — grafheuvels en oude boerderijen, enz., enz. Vaak bestonden deze afdelingen geheel of grotendeels uit universitaire instellingen van de desbetreffende hoogleraren, die voorzien van een SS-rang met hun instituut of seminarium, men zou haast zeggen met huid en haar, in Ahnenerbe werden opgenomen. Er waren ook enige afdelingen bij voor de exacte wetenschappen, teneinde de ‘liberalistische’ scheiding tussen geestes- en natuurwetenschap- pen te overwinnen.! Maar die laatste speelden (in ieder geval tot aan de oorlog) een bescheiden rol, aangezien met deze disciplines het geestelijk en biologisch erfgoed der Germaanse voorvaderen moeilijk viel te traceren — met uitzondering, in de SS-visie dan, van wetenschappen als biologie en Pflanzengenetik, waarvoor Ahnenerbe uiteraard de desbetreffende afdelingen bezat? Waarde-vrije wetenschap was derhalve allerminst de bedoeling. De wetenschap diende een hulp- middel te zijn bij de politieke bewustmaking van het Duitse volk, in nationaal-socialistische zin dan, en meer speciaal in SS-zin. En dit streven bleef niet beperkt tot het Duitse volk. Reeds voor de oorlog trachtten medewerkers van Ahnenerbe op voorzichtige wijze in het door hen Germaans geachte, maar bepaaldelijk on-Duitse Nederland bij lieden, die beroepsmatig of als amateur in het verleden geïnteresseerd waren een besef van gemeenschappelijke Germaanse afstamming, met alle politieke implicaties van dien, wakker te roepen. Pogingen, die na mei 1940 geïntensiveerd en straf georganiseerd werden: Ahnenerbe werd het centrum van Duitse imperialistische infiltratie langs cultuurpolitieke weg.* Die inschakeling van de wetenschap voor politieke doeleinden vervormde, zoals in dergelijke gevallen altijd gebeurt, de wetenschappelijke resultaten, die immers al min of meer door Himmler besteld waren, en bracht het wetenschappelijk niveau gevaarlijk in gedrang.* Onschuldig was dit gedoe dus allerminst. Regelrecht crimineel werd Ahnenerbe tijdens de oorlog door de activiteiten van een instelling, die een onderdeel van Ahnenerbe was geworden: het /nstitut für wehrwissenschaftliche Zweckforschung der Waffen-SS und Polizei, dat zich met experimenten op gevangenen in concentratiekampen bezighield. Zo was Ahnenerbe, en met name de zakelijk leider Sievers, ten nauwste betrokken bij onder meer de beruchte experimenten van Dr. Met alle troepen en bureaus, die er aan verbonden waren — verbindingstroepen, luchtafweer- (1) N 27/1 NO 303, 488-PS, NO 573; H 861, H 505 A. (2) Zieschema van Ahnenerbe, H 505 A. (3) Zie voor de voor-oorlogse periode, p. 212-214, voor de bezettingstijd p. 269 e.v. (4) Himmler dwong zijn wetenschapsbeoefenaars onhoudbare theorieën te accepteren, zoals de totaal onwetenschappelijke ‘Welteislehre’ van Hanns Hörbiger, en het werk van Herman Wirth, vooral zijn verdediging van het Oera-Linda-boek, een beruchte vervalsing (Ackermann, Himmler als Ideologe, p. 45-49). Hiermee is echter niet gezegd, dat alle wetenschappelijke arbeid van SS-zijde waardeloos zou zijn. (5) N 27/1 NO 573; H 861, H 505 A; IMT (ook voor andere medische experimenten) NO 15, 65, 85-89, 91; AMT I Y 1-8; H 849-866 is het dagboek van Sievers uit 1944. 65 DE SS IN DUITSLAND eenheden, bewakingstroepen als het Begleit-Bataillon Reichsführer-SS — waren dat naar geallieerde schatting nog altijd een 3000 man.* De staf hiervan, de Kommandostab Reichsführer-SS, van april 1941 tot mei 1943 geleid door SS-Brigadeführer Kurt Knoblauch, die in februari 1941 mee had geholpen de februari-staking in Amsterdam neer te slaan?, is blijkbaar een onderdeel van de Per- sönliche Stab geweest. Vermoedelijk is de situatie zo geworden, dat een deel van de Persönliche Stab, natuurlijk in de eerste plaats bureaus als Ahnenerbe en Lebensborn, te Berlijn (of München) bleven, en dat Himmler de adjudanten en secretarissen, die hij het meest nodig had, in zijn Feld- kommandostelle met zich meenam, en met puur-militaire medewerkers in zijn Kommandostab verenigde? De twaalf hier genoemde Hauptämter besloegen, zoals men heeft kunnen zien, het hele uitgebreide spectrum van de activiteiten der SS, of het nu spionage was, genocide, de opstelling van gevechts- eenheden van buitenlandse vrijwilligers, het ten dode toe uitbuiten van de arbeidskracht van millioenen gevangenen, of op zichzelf onschuldige bezigheden als de bewaking van Hitlers buiten- verblijf te Berchtesgaden, archeologische opgravingen, of de inrichting van kraamklinieken. Toch was dit alles slechts begonnen met de oorspronkelijke opdracht om de veiligheid van de Führer te garanderen. Die opdracht was in de loop der jaren verwijd tot het garanderen van de veiligheid van de Führer èn zijn rijk (hetgeen reeds in de nationaal-socialistische opvatting over het leiderschap opgesloten zat); daarbij kwamen het postulaat, dat de Schutzstaffeln zelf naar politieke opvatting en bloed de elite van dat rijk waren, en het feit, dat de zichzelf aldus opbouwende hiërar- chie onvermijdelijk een drang tot ongelimiteerde zelf-expansie vertoonde. Gestuit werd die zelf- expansie door het optreden van andere machtige organisaties, evenwel niet dan nadat de SS zich van een aantal arbeidsterreinen meester had gemaakt, waarop normaliter het staatsapparaat zich zou hebben bewogen. Wij wezen echter reeds op de middelpuntvliedende krachten in dit geheel. In de loop van dit proces immers waren de activiteiten, waarmee de SS zich ging bezighouden (en de mensen, die daardoor in de SS werden opgenomen), van zo diverse aard geworden, dat er een zekere vervreemding ten opzichte van de oorspronkelijke doelstellingen optrad, en dat bovendien de sub- organisaties van het SS-complex van elkaar dreigden te vervreemden. Ditzelfde was eigenlijk al met de nazi-beweging als geheel gebeurd, toen de SS organisatorisch en mentaal zich steeds meer van de NSDAP ging onderscheiden. Hetzelfde dreigde met de SS zelf te gebeuren. De eerste tekenen daarvan werden al snel na de Machtübernahme in 1933 bespeurbaar, toen Himmler en Heydrich zich van de politie meester maakten. Het was evenwel een gevaar, dat de Reichsführer niet was ontgaan. G. De Höheren SS- und Polizeiführer In de jaren voor de oorlog was de samenhang in de onderdelen van het SS-complex sterk verticaal van karakter. Immers, het Duitse Rijk vertoonde nog steeds de merktekenen van de oorspronkelijke federale opzet, zodat de machtsusurpatie van de SS, de Gestapo en dergelijke vaak op regionaal niveau moest worden bevochten. Daarvoor dienden de plaatselijke functionarissen krachtige rugge- steun en straffe leiding van hun superieuren te Berlijn te krijgen. De hiërarchische krachtlijnen (1) The Allgemeine SS, J 3; dit blijkbaar niet meegerekend de twee brigades, twee cavalerie-regimenten, en andere kleinere eenheden, die in 1941 direct onder bevel van Himmlers militaire staf stonden (zie p. 359). (2) Zie voor Knoblauch nr. 55, noot 2. (3) De bronnen zijn op dit punt niet duidelijk; het bovenstaande zou men kunnen opmaken uit The Allgemeine SS, J 3, en schema 1428, Coll. Org. schema's, in tegenstelling tot Klietmann, Waffen-SS, p. 393-395, die suggereert, dat de Kommandostab een zuiver militaire eenheid was. Gezien de instelling van deze auteur zegt dit echter weinig of niets. 66 DE HÖHEREN SS- UND POLIZEIFÜHRER liepen van de Gestapo-centrale in de Duitse hoofdstad naar de vele Stapo-Stellen, van Eicke naar zijn exclusieve domein van kampen en bewakingseenheden, van de Inspektion der Verfügungstruppe naar de gewapende SS-eenheden in de provincie. Steeds bleef er het gevaar van verzelfstandiging van al die diverse machtsapparaten der SS. ‘Wehe, wenn die Hauptämter in gutgemeinter, aber falsch verstandener Vertretung ihrer Auf- gaben sich mit je einem Befehlsweg nach unten selbständig machen würden’, waarschuwde Himmler zijn hoogste SS-leiders nog in 1943.* Allang voor de oorlog evenwel had de verticale *Befehlsweg nach unten’ veel van zijn noodzaak verloren, naarmate de SS tegenover andere instanties een sterkere positie had gekregen. Het kwam Himmler daarom uiterst gewenst voor een aanvullend horizontaal organisatie-beginsel in te voeren, waardoor regionaal alle organen van SS en politie met elkaar verbonden zouden worden? Iets dergelijks was in beperktere zin al in 1936 gebeurd door de creatie van de Inspekteure der Sicherheitspolizei und des SD, die de Sipo en de SD regionaal moesten samenvatten, en de /nspek- teure der Ordnungspolizei, die dezelfde taak hadden ten opzichte van de eenheden der ‘gewone’ politie in hun gebied. Het lag voor de hand hetzelfde te doen met al deze politie-organen en de SS zelf: ‘Mann setzte den beiden Inspekteuren einen SS-Führer, der im gleichen Gebiet den SS-Oberab- schnitt führte . . . vor, setzte gewissermassen ein Dach über beide,’ verklaarde een zeer deskundig Duits politie-functionaris na de oorlog.? Dat kwam inderdaad geheel overeen met de kern van de Erlass, die de minister van binnenlandse zaken op 13 november 1937 uitvaardigde, zij het, dat niet alleen Allgemeine SS en politie, maar ook de gewapende SS-eenheden eronder begrepen werden: ‘Es ist notwendig, für den Mob-Fall alle dem Reichsführer-SS und Chef der Deutschen Polizei unterstehenden Kräfte (Ordnungspolizei, Sicherheitspolizei, SS-Verbände) innerhalb der Wehr- kreise unter einen gemeinsamen Führer zu stellen.’ De titel van deze nieuwe functionaris zou ‘Höherer SS- und Polizeiführer’ zijn;* zijn positie ten opzichte van de lokale bestuursinstanties zou later worden geregeld.’ Uiteraard was niet de formele ondertekenaar van het decreet, de minister van binnenlandse zaken Frick, doch diens politiechef Himmler de opsteller van het stuk. De ‘Mob-Fall’ (Mobilisationsfall) zou zich twee jaar later voordoen, en tijdens het verloop van de oorlog zou de Höherer SSuPF — evenals vele andere nazi-instellingen — van een speciale functie voor een buitengewone toestand tot een normaal geaccepteerde instantie worden. (1) IMT 1919-PS. (2) Men zie voor deze materie Hans Buchheim: ‘Die Höheren SS- und Polizeiführer’ in Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte 1963, P. 362-391, enigszins gewijzigd opgenomen in Buchheim, Anat. I, p. 133-171. Met het onderhavige hoofdstuk wil de bewerker geenszins de voortreffelijke beschouwing van Buchheim (waaraan veel in deze pagina’s ontleend is) trachten te evenaren, doch slechts de nadruk leggen op bepaalde aspecten, die van belang zijn voor een goed begrip van de positie van de Höherer SS- und Polizeiführer in Nederland. (3) NI. de Orpo-generaal A. von Bomhard (IMT Aff. SS-87). (4) Wij zullen hier nu en dan de in het milieu zelf gebruikelijke af korting ‘HSSuPF’ hanteren (vgl. p. 6). (5) Geciteerd bij Buchheim, Anat. I, p. 133-134. 67 DE SS IN DUITSLAND Bij de aanvang van de oorlog werd het nodig geacht de thans hun taak aanvaardende Höheren SS- und Polizeiführer van een instructie te voorzien. De vaagheid, die de Erlass had betoond inzake de verhouding van de Höherer SSuPF tot de bestuursinstanties in zijn Wehrkreis, werd door de instructie niet opgeheven: over de positie van de HSSuPF naar buiten vermeldde het stuk niets. Het is trouwens kenmerkend, dat die instructie, in de vorm van een in deze publikatie afgedrukte Dienstanweisung', pas op 18 december 1939 Himmlers schrijftafel verliet, toen zijn Höheren SSuPF in het veroverde Polen al een maand of wat bezig waren een machtspositie met bruut geweld op te bouwen.? De instructie bevat alleen aanwijzingen voor de interne gang van zaken in de SS: in iedere Wehrkreis kwamen de inspecteurs voor de politieke en de gewone politie (de dS en de /dO), de chef-staf van de Allgemeine SS, het rekruteringsbureau voor SS en politie, de gewapende SS- eenheden, een instantie voor de zich vormende SS-rechtspraak, en nog een paar minder belangrijke SS-instanties allen onder de Höherer SS- und Polizeiführer te staan. Logisch was het tenslotte — de instructie zegt er zelf niets over — dat de leiders van de SS-Oberabschnitte de nieuwe functie kregen Maar de nieuwe ‘horizontale’ functie onderbrak niet de oudere, meer ingespeelde ‘Befehlsweg nach unten’. Het blijkt al enigszins uit de instructie: de HSSuPF dient op te treden bij gezamenlijke acties van SS en politie. Dat kwam in Duitsland zelf zelden voor. Zakelijk bleven politieke politie, criminele recherche, SD, geüniformeerde politie, gewapende SS, enzovoorts hun bevelen ontvangen deels van hun eigen superieuren te Berlijn, deels — met name Ordnungspolizei en recherche — van lokale civiele gezagsdragers. Een ontwerp voor een nadere instructie van begin 1943 stelde vast, dat alleen de diverse Hauptämter te Berlijn ‘Befehle und Weisungen auf fachlichem Gebiet’ konden geven.* Was de Höherer SSuPF, wanneer er geen gemeenschappelijke actie van SS en politie aan de gang was, dan ten enenmale buiten staat om bevelen te geven, en kon hij slechts inspecties houden, suggesties plaatsen, hier en daar wat druk uitoefenen? In de praktijk kwam het neer op toch wel iets meer. Zijn disciplinaire bevoegdheden mogen beperkt zijn geweest, maar een stok achter de deur had hij als Gerichtsherr van het SS- und Polizeigericht in zijn territortum. In deze eigenschap kon hij een onderzoek entameren, ieder lid van SS en politie in staat van beschuldiging stellen, en vonnissen al dan niet bevestigen.* De Allgemeine SS stond — om zo te zeggen: rechtstreeks en verticaal — onder hem. Bovendien spande Himmler zich ten zeerste in om de functie meer gezag en inhoud te geven bij zijn streven om politie en SS met elkaar te versmelten. (2) Zie Martin Broszat: Nationalsozialistische Polenpolitik 1939-1945, Stuttgart, 1961, p. 58. (3) Aangezien de SS-Oberabschnitt immers een afschaduwing van de Wehrkreis was; een uitzondering was Berlijn, waar beide functies gescheiden bleven (The German Police, A 4; IMT XX,p. 296). (4) Ontwerp voor bevoegdheden van de HSSuPF van 8 januari 1943, geciteerd bij Höhne, Orden, p. 397. (5) Zoals beweerd wordt door Bomhard in IMT Aff. SS-87. (6) SS-Disziplinarstraf- und Beschwerdeordnung (SS-BDO) z.j. (1943), pP. 22; nr. 531. (7) Heydrich aan Daluege 20 okt. 1941, gecit. bij Buchheim, Anat. I, p. 91. 68 DE HÖHEREN SS- UND POLIZEIFÜHRER de vervulling van al diens taken te vertegenwoordigen. Sterker nog: in de uitoefening van alle door deze figuur uitgeoefende taken. Zo bijvoorbeeld Himmlers taak als Reichskommissar für die Festi- gung deutschen Volkstums, later opzettelijk vager en veelomvattender gemaakt tot Volkstums- gemachtigde. Dat was een bij uitstek politieke functie, die in de nazi-maatschappij van alles kon inhouden, en in Himmlers handen ook ging inhouden. De Höheren SS- und Polizeiführer nu waren meestal ook uitdrukkelijk de regionale vertegenwoordiger van Himmler in deze on-eigenlijke functies.! Dat zou voor de Germaanse landen bepaalde consequenties inhouden. Een en ander wilde zeggen, dat de Höherer SSuPF in zijn gebied alles moest proberen door te drijven, waartoe Himmler bevoegd was of hetgeen hij eenvoudigweg geüsurpeerd had. Kortom, de Höheren SSuPF moesten de regionale Himmlers zijn, wilden het zeer zeker zijn, en waren het vaak ook. Aangezien de aanwijzingen vaag waren, hing het helemaal van de man in kwestie af, of hij er wat van maakte of niet. Dat gold voor de SS-interne gang van zaken, het gold ook voor het optreden naar buiten. Met zijn beperkte zeggenschap over de politie met name, die ook tot lokale civiele gezagsdragers in zekere onderschikking stond, zou de positie van de Höherer SSuPF tegenover een Oberpräsident van een Pruisische provincie of een Reichsstatthalter, die meestal ook de partij- Gauleiter van hun gebied waren, niet zo sterk geweest zijn. De grenzen van een Wehrkreis liepen echter dwars door die van een provincie, een Land, of partij-Gau heen, zodat een Höherer SSuPF met meerdere civiele gouverneurs te maken had, en omgekeerd. Hoe de verhoudingen precies lagen, bleef ongewis.? Dat werkte ten voordele van de SS. Voor de andere autoriteiten waren de Höheren SS- und Polizeiführer inderdaad de representanten van Himmler, achter wie zij altijd de machtige schaduw van de opperste leider van de SS zagen. Hier kwam nog iets anders bij. Uit de instructie van december 1939 zou men kunnen opmaken, dat de belangrijkste concrete taak van de Höherer SSuPF zou bestaan in het commando over alle SS- en politie-eenheden in zijn gebied, wanneer in speciale gevallen een gemeenschappelijke actie nodig zou zijn, bijvoorbeeld cordon-vorming bij een bezoek van Hitler, of ‘grosse Sicherungs- massnahmen’.* Het eerste echter was toch wel erg onwezenlijk, het tweede deed zich binnen Duits- land, inclusief Oostenrijk, aanvankelijk zeer zelden voor. Er is reeds eerder op gewezen, dat de regionale organisatie van de SS parallel liep aan de leger- indeling in Wehrkreise, en dat de organisatie en de lokatie van de gewapende SS voor de oorlog duidden op snelle actie in geval van binnenlandse troebelen. Het vermoeden ligt voor de hand, dat één van de werkelijke bedoelingen met de instelling van de HSSuPF was een figuur bij de hand te hebben, die regionaal gewapende SS en politie zou kunnen inzetten in geval van georganiseerde opstand tegen Hitler, met name van de Wehrmacht.’ Dit was echter een potentiële taak van de HSSuPF. Zijn feitelijke taak bestond, kort gezegd, uit coördinatie: intern door SS en politie in zijn gebied op elkaar af te stemmen, extern door de belangen van het SS-complex in al zijn geledingen tegenover bestuur, partij, Wehrmacht, etc. tot gelding te brengen. Hierop viel voor de Höheren SSuPF binnen de Duitse grenzen van 1938 het accent; zij (1) Soms, teneinde bepaalde civiele functionarissen niet voor het hoofd te stoten, met een omweg via deze lieden, zie Gutachten des Instituts für Zeitgeschichte, München, v.a. 1958, I, p. 249, 250; Broszat, Polenpolitik, p. 59. (2) The German Police, p. 7; Buchheim, Anat. 1, p. 134-137. (3) In juli 1940 legde Himmler nog de nadruk op het representatieve karakter van de functie, in Duitsland dan (Buchheim, Anat. l, p. 141). (4) Zie punt 6 van nr. 14; Best, Deutsche Polizei, p. 107, 108. (5) Zo ook Neusüss-Hunkel, SS, p. 48, 49, die echter dit als vrijwel de enige reële functie van de HSSuPF ziet, en te weinig oog heeft voor de functie als uitdrukking van Himmlers intern eenheidsstreven. Buch- heim daarentegen verwaarloost o.i. ten onrechte dit ‘staatsgreep-aspect’ van de HSSuPF. 69 DE SS IN DUITSLAND waren immers de vertegenwoordigers van de Reichsführer-SS voor al diens functies. Hier moet men de kern zoeken van de realisatie van de HSSuPF-functie in de praktijk, en hieruit valt te begrijpen, dat die functie een groeiende politieke inhoud kreeg. Aangezien men in de bezette landen geen rekening hoefde te houden met weerstrevende organen van binnenlands bestuur (en andere gevestigde belangen binnen en buiten de SS) kon de organisatie van SS en politie hier strakker worden aangepakt. De Höherer SSuPF in een bezet land had drie ondercommandanten onder zich: een Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des SD (BdS), een Befehlshaber der Ordnungspolizei (BdO) en - dat was geheel en al een novum — een Befehlshaber der Waffen-SS (BdW-SS). Geen Inspekteure, maar werkelijke bevelhebbers, die ‘mit umfassender Führungsbefugnis’ voorzien waren! De politie was nu geheel ontdaan van de wirwar van bevoegdheden en interferenties van lokale gezagsdragers. Daarin lag een kans op grotere integratie van de diensttakken; men had nu vrij spel. Vlak achter de oprukkende Duitse legers stortten zich Gestapo, Kripo en SD op het pas veroverde gebied, maar nu samengevat in mobiele Einsatzkommandos, die zich na afloop van de krijgshandelingen veranderden in stationaire Aussenstellen van een hoofdkwartier, waar de BdS kwam te zetelen.* De Ordnungspolizei manifesteerde zich in gemilitariseerde bataljons, in structuur praktisch niet te onderscheiden van zuiver militaire eenheden, die zich in het veroverde gebied onder het commando van de BdO legerden?, om zo te zeggen zij aan zij met eenheden van de Waffen-SS onder hun BdW-SS. Anders dan in Duitsland? was het bezette gebied meestal ingedeeld in districten onder een SS- und Polizeiführer (SSuPF), die gesecondeerd werd door een Kommandeur der Sicherheitspolizei und des SD (KdS) en een Kommandeur der Ordnungspolizei (KdO). Evenals op het hoger gelegen niveau stonden deze Kommandeure “in befehlsmässiger und sachlicher Hinsicht’ onder hun Befehls- haber, territoriaal onder de SSuPF; ook hier dus spanningen tussen de horizontale en verticale bevelslijnen.* Er nader op ingaan is overbodig, omdat juist in Nederland die onderverdeling in districten met elk een SSuPF, een KdS en een KdO ontbrak, vermoedelijk vanwege de overzichtelijke afmetingen van het land; in Noorwegen bijvoorbeeld waren ze er wel. De drie Befehlshaber van de drie diensttakken: Sipo und SD, Orpo, en Waffen-SS, waren echter niet uitsluitend aan hun Höherer SSuPF ondergeschikt. De ‘Befehlsweg nach unten’ vanuit Berlijn bleef gehandhaafd voor routine-aangelegenheden, of zaken van algemene strekking: de deportatie der joden uit Nederland werd georganiseerd door het Reichssicherheitshauptamt te Berlijn, en de bevelen liepen vandaar direct naar de BdS in Nederland en zijn Aussenstellen in de provincies van dat land. De Höherer SSuPF kon wel initiatieven nemen, sttmuleren, coördineren, enz. Werkelijk bevelvoerend werd hij, als Himmler hem met voorbijgaan van het apparaat te Berlijn orders gaf*, en uiteraard wanneer Sipo, Orpo en Waffen-SS in combinatie moesten optreden. (1) Best, Deutsche Polizei, p. 73, 74. (2) Zie hiervoor ook p. 113. (3) The German Police, p. 20; Neufeldt e.a., Orpo Il, p. 9-13, 16, 17; zie ook p. 38. (4) Zie voor de begrenzing noot 3 op p. 71. (5) The German Police, p. 8, 9; Doc. II Noorwegen; Broszat, Polenpolitik, p. 57; Documenta Occupa- tionis VI (red. Karol Marian Pospieszalski): Hitlerowskie ‘Prawo’ okupacyjne w polsce. Część II, Generalna Gubernia. Wybór dokumentów i próba syntezy, Poznań, 1958, p. 55, 56. (6) Uitgewerkt is dit punt bij Buchheim, Anat. I, p. 143-144, 165-166, die een duidelijk onderscheid maakt tussen de eerste bevelslijn, de ‘Routinebefehlsweg’, en de tweede, de ‘Sonderbefehisweg’; iets daarvan ook in een Erlass van Himmler van 21 mei 1941, H 193: 2521-2; zie het schema in Studies over Nederland in Oorlogstijd. Onder redactie van drs. A. H. Paape, ’s Gravenhage, 1972, L, p. 201. 70 DE HÖHEREN SS- UND POLIZEIFÜHRER Men krijgt overigens de indruk, dat de routine-bevelslijn — van een Berlijnse instantie naar een diensttak van SS of politie in een bezet land — van het meeste belang is geweest bij Sipo und SD. Van het Hauptamt Ordnungspolizei gingen vrijwel nooit belangrijke impulsen uit, evenmin als van het SS-Führungshauptamt — de militaire centrale van de Waffen-SS — onder de krachteloze Jüttner. In 1940 bepaalde deze laatste instantie met zoveel woorden, dat evenals de bevelhebber van de Ord- nungspolizei de bevelhebber van de Waffen-SS in een bezet gebied aan de Höherer SSuPF onder- geschikt zou zijn; hij moest daarbij het uitvoerende militaire orgaan van de HSSuPF zijn. Het SS- Führungshauptamt bleef direct richtlijnen geven over de opleiding.! Zulks gold ook voor de Ord- nungspolizei: veel meer dan instructies inzake uniformering, bevordering en dergelijke ontving de BdO in Nederland niet van het Hauptamt Ordnungspolizei te Berlijn? Er waren evenwel nog meer instanties, die territoriaal aan de Höherer SSuPF, maar ‘sachlich’ aan een hoofdbureau te Berlijn ondergeschikt waren: de SS-Ergänzungsstelle - het plaatselijke wervings- bureau voor alle takken van SS en politie — aan Bergers SS-Hauptamt, de Rasse- und Siedlungs- führer, die tot de staf van de Höherer SSuPF hoorde, aan het Rasse- und Siedlungshauptamt, enzo- voorts. En wat de Waffen-SS betrof, bestond er een ander gevaar voor de zeggenschap van de Höherer SSuPF: de Waffen-SS-troepen zelf hadden altijd al neiging vertoond zich zeer zelfstandig te gedragen. Naarmate zij zich tijdens het verloop van de oorlog steeds meer met het leger vereen- zelvigden (en het verschil daarmee in allerlei opzichten steeds geringer werd) bestond er des te meer kans, dat de Wehrmacht in de bezette landen, die immer al getracht had de Waffen-SS naar zich toe te halen, in die opzet zou slagen. 