De zenuwkoortsen, in derzelver ziektekundige waarde beschouwd, benevens therapeutisch aanhangsel
Al heeft men dan nu aan deze verhouding , den invloed van het zenuwstelsel op het bloed, in lateren tijd eene veelvuldige opmerkzaamheid toegewijd, zoo heeft men daarentegen de omgekeerde verhouding, den invloed , welke het bloed in deszelfs veranderde bewegingsverhoudingen op den betrekkelijken stand der gevoelige levenswerkzaamheden uitoefent, veel minder in aanmerking genomen en aan het licht ge- bragt. En toch is deze verhouding voorzeker niet minder der beschouwing waardig, — ja dezelve is voor den ziektekundigen welligt nog gewigtiger dan gene, dewijl de eigenlijke gronden der koortsleer in haar hunnen eigenlijken grondslag schijnen te hebben. — Wel is waar dat deszelfs beteekenis door de practische geneesheeren nimmer geheel miskend is geworden; maar de heerschende systematiek des tijds , die de dierlijke bewerktuiging, als eene volstrekte alleen- heersching van het zenuwstelsel voorstelde, in welke het bloed slechts eene hoogst ondergeschikte rol speelde, heeft het, zoo als het schijnt, er niet toe laten komen , om aan hetzelve de behoorlijke op- — 39 — merkzaamheid te besteden , en zoo geschiedde van hetzelve alleen in dusdanige uiterste gevallen mel¬ ding, waar, zoo als bijv. bij de apoplexia sanguinea , deszelfs invloed geheel handtastelijk was. — Wij willen het nu beproeven, in eenige aanwijzingen meer op den omvang van dit gebied, waarop zich voor den toekomstigen navorscher, een wijd en vruchtbaar veld opent, heen te wijzen, dan door aanvoering van bijzondere daadzaken , eene bepaalde bijdrage te leveren , waartoe wij ons , zoo als wij openlijk bekennen , thans nog niet genoegzaam voor¬ bereid zouden gevoelen. — Overal , waar bij beschou¬ wing der dierlijke levensbetrekkingen , van opwek¬ king van het een of ander werktuig of gedeelte van een stelsel gesproken wordt, kan dit slechts in den zin en onder de vooraf bepaling geschieden , dat men daaronder eene opwekking van hetzelve naar des¬ zelfs eigendommelijken aard en wijze, naar den bij¬ zonderen grondvorm van de in hetzelve bestaande eigendommelijke levenswerkzaamheid, verstaat. Want ieder enkel meer gewigtig werktuig in het dierlijk ligchaam moet, in eene zekere mate, als eenen betrek¬ kelijk op zich zelf afgeslotenen eigenaardigen levens¬ kring, bijna als een schepsel in de bewerktuiging, dat met de overige tot eene hoogere eenheid ver¬ bonden is , beschouwd worden. Dit voorafgesteld zijnde, kan het ons niet bevreem¬ den, wanneer wij in koortsachtige ziekten, op eene vermeerderde prikkeling des bloeds, op een vermeer¬ derd momentum sangxdnis , verschijnsels zien volgen, die slechts op eene ziekelijke opwekking der enkele zintuigen , de hersenen als sensorium commune mede ingesloten , berusten , zoo als de verschillende soor¬ ten van ijlhoofdigheid, hallucinatie en andere meer lijdelijke aandoeningen der gevoelige levenszijde. — Laten wij in dit opzigt vooreerst slechts staan blij¬ ven , bij dat, wat als physiologische toestand nog niet in het gebied der ziekte valt, zoo hebben wij in den slaap en in de werking van geestrijke dran¬ ken , in de dronkenschap namelijk, twee toestanden te beschouwen, die met de gemelde ziekteverschijn¬ sels veel overeenkomst bezitten. Mogen wij namelijk den slaap beschouwen als het gevolg van den , den prikkel der zinnen overmeeste- renden , prikkel des bloeds , welke meening wel de geheel juiste zijn zal , voorafgesteld , dat men zich daarbij nog de algemeen geldende wet herinnert, volgens welke de dierlijke prikkelbaarheid den grond harer uitputting in zich zelf draagt, en het typi¬ sche, wat zich volgens de wetten der Natuur in de afwisseling tusschen slapen en waken bevindt , op de medelijdenheid van de kleine wereld [Microcosmus) met het Heelal en de geheele Natuur betrekking doet hebben , zoo hebben wij in den slaap niet alleen eene uiterlijke overeenkomst met menige, aan den- zelven verwante ziekteverschijnsels , maar beide be¬ rusten , zoo het schijnt , ook inwendig meesten¬ tijds op gelijke voorwaarden, want niet alleen dat bij de verschillende vormen des ziekelijken slaaps en verdooving , meestentijds wrel een overwigt van den prikkel des bloeds boven dien der zinnen, welligt onder medewerking eener omgekeerde polaire rig- ting, zoo als weomann wil, ten gronde ligt, maar komen de gezonde en de ziekelijke slaap , zoo als het schijnt, ook nog daarin overeen, dat bij beiden een Droomen plaats vindt, dat is een opvolgend spel van inwendige , alleen subjective beelden en ver¬ schijnsels , die hun ontstaan wel slechts aan eene , ook in den diepsten slaap moeijelijk geheel afgebro- kene, onordelijke opwekking der hersen - werkzaam¬ heid , door middel van den zich steeds vernieuwen¬ den prikkel des bloeds te danken hebben, daar eene afleiding van de in den droom zich Yoordoende beel- — 42 — den en gewaarwordingen , uit onvolkomen waargeno- mene indrukken der zinnen, in het algemeen en over het geheel te zeer van waarschijnlijkheid ontbloot is. — Dat overigens in den natuurlijken slaap het bloed zich werkelijk in betrekkelijk verhoogde werk¬ zaamheid bevindt , is niet alleen eene bepaalde leer der physiologie , maar de daadzaak , dat zekere ziek¬ ten , die op eene overmaat van bloed berusten , zoo als bijv. de apoplexia sanguinea , bij voorkeur den mensch gedurende den tijd des slaaps overvallen, staat hiermede in volkomene overeenstemming. Wat wij hier van den slaap en in het bijzonder van het droomen gezegd hebben , dit zelfde vindt ook deszelfs toepassing op de deliria , hallucinationes en andere zins - verbijsteringen, die wij in ziekten , na¬ melijk koortsachtige, waarnemen. Ook zij schijnen namelijk hoofdzakelijk uit de inwerking van oenen betrekkelijk verhoogden prikkel des bloeds , op de zintuigen en het sensorium commune , de hersenen , te ontspruiten , waarbij het niet eens noodig is , zich eene volstrekt te 'groote hoeveelheid van bloed als het eigenlijk werkzame te denken , daar in iedere wezenlijke koorts het bloed , ook wanneer het niet , zoo als bij de ontstekingen en ontstekingachtige koort¬ sen , op eene wezenlijke quantitatieve wijze deszelfs gebied uitbreidt , toch eene zoo geheele omstemming van deszelfs levensbetrekkingen ondergaat, dat het daardoor even als nieuw wordt , en ook in eene nieuwe en andere betrekking tot het overig ligchaam , en in het bijzonder tot het zenuwstelsel , treedt. Ja het is zelfs zeer goed denkbaar, dat in menige ge- vallen eene in evenredigheid mindere hoeveelheid hloeds , verschijnsels kan bedingen van eenen zooda- nigen aard , dat zij uitwendig bijna geheel overeen¬ komstig schijnen , met diegene welke inderdaad door eene zeker te groote hoeveelheid bloeds bedongen worden. Zoo verhaalt bijv. düvernoy, in een berigt over de zieken in het Katharina Hospitaal te Stutt- gard, gedurende het jaar 1833, dat hij bij zie¬ ken , die aan ijlhoofdigheid , duizeling , oorensuisen , schemering van de oogen enz. leden , welke ver¬ schijnsels hij in den beginne uit hevige ophooping des bloeds naar het hoofd meende te moeten aflei¬ den, de waarneming gemaakt heeft, dat deze toe¬ vallen gedurende de horizontale ligging der zieken weinig of in het geheel niet voorhanden waren, maar zich wel bij het oprigten en zitten hadden vertoond, waaruit hij dan , in overeenstemming met het, het aan¬ nemen van bloedovervulling der hersenen tegenspre¬ kende bevind bij de lijkopeningen , het besluit trekt, dat dergelijke verschijnsels somwijlen minder van bloed¬ overvulling, dan wel van bloedgebrek of ten minsten van eenen ontbrekenden prikkel, van een behoorlijk gemengd gezond bloed zouden afhangen. Want het in zijne inwendige gehalte verdund en verarmd bloed, kan in deszelfs uitwerking tamelijk gelijk gesteld worden met eene te geringe hoeveel¬ heid bloeds. — Buitendien echter schijnt ook nog, om de zaak geheel in een helder daglicht te plaat¬ sen, het volgende te moeten overwogen worden. Volgens eene algemeene wet der dierlijke opwek¬ king, neemt de vatbaarheid voor zekere prikkels in verhouding tot hunne zeldzaamheid en minderheid toe, en er zijn op deze wijze gevallen, waar wij, om ons op eene wel is waar oneigenlijke, maar echter zeer beteekende wijze uit te drukken, van eene vrije , niet gebondene en verteerde prikkelbaarheid spreken kunnen , even als de Natuurkundigen van eene vrije en van eene gebondene warmtestof spreken. Jets dergelijks zal welligt ook hier met betrekking tot het bloed en de met hetzelve zoo naauw in betrek¬ king staande hersenen plaats vinden, zoodat de prikkelbaarheid der laatsten , welke zij voor gene in zich dragen, door eenen geringeren stroom van het buitendien verarmd bloed , om ons op de begonnene wijze verder uit te drukken , niet volkomen gebon¬ den wordt , terwijl zij bij den vollen bloedstroom , die bijv. in de horizontale ligging naar de hersenen toevloeit, geheel verteerd wordt, hetgeen des te ligter het geval kan zijn , daar in zoodanige geval¬ len , waar de levenskracht der hersenen buitendien gezonken is , ook de eenigzins betrekkelijke en oogen- blikkelijke overmaat van prikkelbaarheid, onmooglijlc aanhoudend bewaard kan blijven. — TV ij moeten onze lezers voor deze oneigenlijke wijze van voor¬ stelling om verontschuldiging vragen, maar hebben dezelve echter daarom verkozen , dewijl wij onze meening op geene andere wijze zouden hebben we¬ ten duidelijk te maken. Dat , voor het overige , deze redenering niet op ijdele spitsvindigheden en drogredenen berust , maar dat dezelve inderdaad op wezenlijkheid gegrond is ; om dit te bewijzen, zouden wij alleen onze lezers aan de verbazende prikkelbaarheid des geheelen ligchaams, en bijzonder ook van het geheel vaat¬ stelsel behoeven te herinneren , die wij meermalen na zeer aanmerkelijke kunstige of ziekelijke bloed¬ ontlastingen waarnemen, en die in enkele, ons ter beschouwing voorgekomene gevallen, zoo bovenmatig is geweest , dat men zich slechts met moeite konde onthouden om aan te nemen , dat er een organisch lijden van het hart en de groote bloedvaten plaats vond, hoewel zulks overigens van grond ontbloot was. Iets dergelijks heeft ook bij de ware bleek¬ zucht plaats , en de hier gegevene wijze van verkla¬ ring zal wel de eenige zijn , die in beide gevallen het vraagstuk op eene bevredigende wijze oplost. — Verhoogde prikkelbaarheid is zoo doorgaande en al¬ gemeen de begeleidster van ware zwakte , dat reeds van deze zijde de aangevoerde waarneming van nu- vernoy eenige opheldering vindt, ook wanneer men niet geneigd zoude zijn , zijne toestemming te schen¬ ken aan de door ons in dit opzigt ontwikkelde re¬ denering. Deze ophelderingen voeren ons overigens ter be¬ schouwing van eenen ziektekundigen toestand , wel¬ ken wij , dewijl dezelve ook bij het onderwerp van ons onderzoek eene niet onbeduidende rol speelt , niet geheel met stilzwijgen mogen voorbij gaan. Wij meenen het Erethismus ; juist dewijl hierover in lateren tijd zoo menige elkander tegensprekende meeningen zijn uitgesproken geworden en het onder¬ werp toch voor den ziektekundigen van geene geringe beteekenis is , zal het noodig zijn , zoo veel mooglijk heldere en bepaalde begrippen daaromtrent te ver¬ krijgen, hetgeen wij bij de veelvuldige verwikkelin¬ gen , waarmede deze toestand te voorschijn treedt , geenszins voor gemakkelijk houden. Meestentijds vergenoegt men zich , onder Erethis¬ mus eenen toestand van verhoogde prikkelbaarheid des zenuwstelsels te verstaan , die zich gewoonlijk op zeer verschillende wijze kenbaar maakt. Wij zouden de zaak eenigzins meer voorwerpelijk kunnen nemen en onder Erethismus een’ toestand verstaan van ver¬ hoogde prikkeling (niet prikkelbaarheid) van het hooger dierlijk zenuwstelsel, zoo wel van deszelfs gevoels- als bewegingszijde, die naar de eigendom- mclijkc natuur en gesteldheid des zenuwstelsels zich hoofdzakelijk , dan eens op deze , dan op gene plaats uitdrukt, — in hoogcren graad door verkeerde rig- ting der zenuwwerkzaamheid dikwerf zeer eigendom¬ melijke verschijnsels te voorschijn roept, en aan welke het bloed reeds meer of minder aandeel neemt. — Dit schijnt zoo tamelijk het voorwerpelijk denkbeeld te zijn van datgene , wat men onder Erethismus ver¬ staat ; want van een onderscheid , tusschen Erethis¬ mus vasorum en Erethismus nervosus, kan naar onze meening geenszins spraak zijn, daar het juist tot het wezen en begrip van het Erethismus behoort, dat de prikkeling zich over beide stelsels uitstrekt, en menigwerf slechts naar de omstandigheden in de uit¬ wendige verschijning, de prikkeling van het eene of andere stelsel zich meer voordoet. — Het uitwendig kenmerk, onder hetwelk zich het Erethismus ver¬ toont , is dat van iedere prikkeling , die het zenuw¬ stelsel in zijn geheel , of ten minsten in eene groo- tere uitgestrektheid treft, en niet , zoo als de ware ontsteking , op een plaatselijk gevestigd ziekte¬ proces berust; verhoogde, versnelde, ja overspanne werkzaamheid zonder oponthoud en duur , zonder ware levenskracht en menigvuldige verwisseling van verschijnsels. — Wat het wezen dezes toestands be¬ treft, zoo heeft men zich meestentijds er mede ver¬ genoegd , hetzelve tot verhoogde prikkelbaarheid des zenuwstelsels terug te voeren. Deze verklaring kan ons echter niet regt bevredigen en het zoude ons bijna toeschijnen , dat men de gevolgen of de wer¬ kelijke verschijning , voor de oorzaak genomen had. Prikkeling vooronderstelt voorzeker prikkelbaarheid, deze echter ontbreekt nimmer in de zenuwen, en wij kunnen het ons volgens deze theorie niet regt verklaren, hoe het toegaat, wat zich toch bij de zoogenaamde febris nervosa versatilis , die wij als het toonbeeld van het snelverloopend, koortsachtig Ere¬ thismus moeten beschouwen , voordoet , dat zich bij tot dusverre tamelijk gezonden, ja dikwerf betrek¬ kelijk sterken menschen zich zoo plotseling met het intreden der koorts, een zoo hooge graad van prik¬ kelbaarheid ontwikkelt. Wij willen het daarom be¬ proeven, de meening , welke wij als het gevolg van ons nadenken over dezen belangrijken toestand ver¬ kregen hebben , in het kort aan onze lezers voor te stellen. Daar wij de verkeerde rigting der zenuwwerkzaam¬ heid in het Erethismus , voor een wezenlijk belang¬ rijk punt houden , dat in het enkel aannemen eener eenvoudig verhoogde prikkelbaarheid der zenuwen , moeijelijk eene bevreedigende verklaring zal vinden, zoo stellen wij, hoe weinig wij het ook met sachs, voor de uitdrukking eener gevoelige ontsteking van het zenuwknopenstelsel kunnen houden , en hoe moeijelijk het over het algemeen ook zijn moge, bij de inwendige verwikkeling , waarin de verschillende hoofdspheren van het zenuwstelsel tot elkander staan, iets bepaalds uit te spreken, omtrent het we¬ zenlijk aandeel , hetwelk deze of geene spheer aan het verschijnsel neemt, toch de volgende meening omtrent het waar Erethismus voor. De verschijnsels , welke wij met de algemeene uitdrukking Erethismus 49 — kenmerken , zijn slechts de terugkaatsing van eene verhoogde prikkeling des zenuwknoopenstelsels , op het een of ander gebied van het hooger dierlijk, het gevoel en de beweging besturend zenuwstelsel. Volgens deze meening kan men , zoo als wij ge- looven, al het eigendommelijke dezes toestands, de toevallen van een onwillekeurig lagchen of weenen bijv.de verkeerde gewaarwordingen en wat dies meer zij , op eene ongedwongene wijze verklaren. Want dat het hooger dierlijk zenuwstelsel hier eene lijdelijke rol speelt, is reeds in de enkele woorden opgeslo¬ ten. — Voorzeker is deze bepaling niet op iedere eenvoudig verhoogde zenuwprikkelbaarheid toepas¬ selijk , deze echter kunnen wij ook niet voor wer¬ kelijk Erethismus verklaren. Wat is echter nu, zullen onze lezers vragen, do gewigtige oorzaak, die het zenuwknoopenstelsel in eene zoo aanmerkelijke prikkeling verplaatst, dat dezelve zelfs in het gebied van het hooger dierlijk zenuwstelsel overslaat P Want dat het zenuwknoopen¬ stelsel niet tot 'het gebied der zenuwen voor het gevoel behoort, stellen wij als bekend vooraf, waar¬ in dan ook de rede gelegen is , waarom de prikke¬ ling van hetzelve zich slechts hoofdzakelijk door het hoogere positief en bewegend zenuwstelsel , met hetwelk de zenuwknoopen in zoo veelvuldig ver¬ band staan, kan doen kennen. Op deze vraag kunnen wij slechts het volgende antwoorden : wat in snelverloopende gevallen , want met deze slechts hebben wij hier te doen , en wij vermijden met opzet de beschouwing van het slepend 4 — 50 — Erethismus om niet al te lang bij dit onderwerp te verwijlen, de prikkeling des zenuwknoopen-stelsels bewerkt, is het bloed, in deszelfs volle beteekenis en in den geheelen omvang van deszelfs invloed ge¬ nomen. Het bloed, als het voertuig en de faktor van iedere koorts, deze levende vloeistof, die door middel eener regelmatige ziektescheiding tot hare natuurlijke gesteldheid tracht terug te keeren en evenzeer door iedere , niet tot uitvoering gekomene of in en gedurende deze gestoorde ziektescheiding op het onmiddelijkst beroerd wordt, is in koortsziekten de eenige denkbare gewigtige oorzaak , die opwek¬ kend op het zenuwknoopen-stelsel kan werken. Mogten onze lezers ook tot hiertoe met ons overeen¬ stemmen, hetgeen wij welligt niet algemeen durven hoopen , zoo is echter daarmede het onderzoek omtrent het Erethismus nog geenzins geëindigd. Al¬ tijd blijft dan nog de vraag ter opheldering over: van waar het dan komt, dat het bloed juist in deze of gene ziekte het zenuwknoopen-stelsel zoo aanmer¬ kelijk prikkelt , terwijl dit toch in andere ziekten niet het geval is ? — De beantwoording dezer vraag zal wel de allermoeijelijkste zijn, wanneer men zich niet uit de zwarigheid wil redden, met de eenvou¬ dige uitspraak, dat dit juist in de bijzondere Natuur der ziekte ligt. Doch zoo gemakkelijk willen wij het ons niet maken, maar ook hier den knoop voor zoo verre in ons vermogen staat, zoeken te ontwarren. Het is moeijelijk, dikwerf oneindig moeijelijk , in de geheimen der ziekten te willen indringen , maar wij gelooven toch de ondervinding op onze zijde te heb- 51 ben, wanneer wij de meening uitspreken dat ieder Erethismtis zelfs zoo als het zich in snelverloopende ziekten vertoont, oorspronkelijk en hoofdzakelijk op constitutionele verhoudingen gegrond is, en dat zonder deze constitutionele voorwaarden , zonder deze individuele voorbeschiktheid tot Erethismus eene ziekte, welke zij ook zijn moge, zich niet ligt on¬ der dit kenmerk zal ontwikkelen. Want wij moeten het maar terstond verklaren dat, hoe voortreffelijk en uit de Natuur geput de beschrijving van p. frank, van de febris nervosa versatilis ook zijn moge, wij dezelve echter voor niets anders, dan voor eene wijziging van een bijzonder kenmerk, en niet voor het uitwendige, altijd overeenkomende beeld eener zelf¬ standige koortsziekte, voor eenen morbus sui generis (eigenaardige ziekte) kunnen houden, waarvoor p. frank zelf, dezelve waarschijnlijk niet gehouden heeft. — Voor zoo verre onze ondervinding reikt, hebben wij steeds de opmerking gemaakt, dat eene en dezelfde ziekte bij het eene voorwerp onder den vorm van Erethismus , bij het andere onder eenen geheel an¬ deren uitwendigen vorm verloopen is, en dat ook zelfs de aard en natuur der ziekte, hoe gewigtigj dezelve ook in dit opzigt zijn moeten , hierop geenen beslissenden invloed uitgeoefend hebben , wel echter de constitutionele verhoudingen. Zelfs de door schön- lein zoogenaamde typhus abdominalis , van welken men het volgens deszelfs natuur misschien het eerst verwachten konde , scheen zich aan deze wet te on¬ derwerpen. Ten opzigte van het door sachs be¬ schrevene Erethismus universalis , causus, onthouden h * — 52 — wij ons ran alle oordeelvelling, om reden wij ons niet onthouden kunnen van te twijfelen aan het we¬ zenlijk bestaan dezer ziekte. Waai'in bestaan echter deze cowsifftaft'owefeverhoudin- gen , deze individuele voorbeschiktheid ? — Daar wij bet Erethismus, overeenkomstig de ondervinding, hoofd¬ zakelijk in jeugdigen leeftijd en bij het vrouwelijk ge¬ slacht waarnemen , zoo zoude men zich misschien het meest geneigd gevoelen, de voorbeschikkende beweeg¬ rede (momentum) in een zeker constitxitioneel over- wigt van het zenuwknoopen-stelsel boven het overig zcnuwgebied aan te nemen, om het even of dit over- wigt aangeboren, of door leefwijze, schadelijke psy¬ chische invloeden, door het bijzonder levenstijdperk enz. verkregen moge zijn. Bij deze meening ligt ook w'elligt een zeker gedeelte waarheid ten grondslag. Echter moesten wij volgens ons individueel oordeel den eigenlijken grond nog iets dieper zoeken. Wij geloo- ven namelijk, dat de eigenlijke verhouding in een constitutioneel verschil, in eene gebrekkige over¬ eenkomst tusschen de beide grondstelsels des dier¬ lijken ligchaams , het bloed en zenuwstelsel (hier voor het naast het zenuwknoopen-stelsel, welks nadere betrekking tot het bloed bekend is,) te zoeken zoude zijn, dat of aangeboren is of op zeer verschil¬ lende wijze kan verkregen zijn. Hiermede zouden wij de zaak te meer in verhand willen brengen , de¬ wijl naar onze meening, daar, waar een volkomen gezond en ten eenenmale krachtig bloed het ligchaam doorstroomt, en aan dit een behoorlijk krachtig, door psychische en gemoeds invloeden niet ge- — 53 schokt of overprikkcld zenuwstelsel tegenoverstaat, zich ook niet ligt, zelfs in eenc snelverloopende ziekte , het Erethismus ontwikkelen kan. Het is hierbij geenzins ons doel, den magtigen invloed, die de gemoedsaandoeningen namelijk op het zenuwknoo- pen leven uitoefenen, te bestrijden; liet dunkt ons echter, dat men ook hierbij te eenzijdig alleen de werking op de zenuwen op het oog gehad, en de voorzeker niet minder gewigtige werking dezer invloeden op de menging en geaardheid even als op den geheelen levensinhoud van het bloed , daarbij al te zeer over het hoofd gezien heeft. — Ook biedt deze wijze van beschouwing het voordeel aan , van de constitutionele aanleg tot Erethismus ook uit an¬ dere , dan zuiver psychische oorzaken te laten ont¬ springen, waarbij wij echter voor als nu niet langer verwijlen kunnen , maar waarvoor de ondervin¬ ding wel stof zal opleveren. — Wij herhalen nog eens het hoofdbegrip onzer meening, volgens welke de constitutionele grondslag van het Erethismus op eene geschokte verhouding, op een, hoezeer nog ligt en daarom uitwendig nog niet zeer merkbaar zich verradend , verschil der beide grondstelsels van de bewerktuiging, en wel in derzelver eigenlijke wor¬ tels, in het gebied der zenuwknoopen, berust. Waar het dierlijk levensproces deszelfs volle kracht ont¬ wikkelt, waar de ware natuurlijke overeenstemming tusschen de beide grondstelsels voorhanden is, daar bestaat ook geen Erethismus. Na deze ophelderingen omtrent het Erethismus keeren wij tot onze vroegere beschouwing terug. Wij hebben vroeger te gelijk met den slaap, dien wij als het gevolg van het overwigt van den bloed-prikkel over dien der zinnen en over het hoogere bewust zijn der hersenen hebben voorgesteld, aan de dron¬ kenschap gedacht als aan eenen toestand , die ons ten bewijze zoude dienen voor de werkzaamheid , die een vermeerderde bloedprikkel op de opwekking der hersenwerkzaamheid uitoefent. Hieromtrent willen wij nog het een en ander aanmerken. Wanneer wij de werking der geestrijke dranken in hun ontstaan, beloop en gevolgen beschouwen, zoo kunnen wij in geenen deele de meening van ons afweeren, dat de door dezelve in den aanvang voort- gebragte prikkeling en opwekking der zintuiglijke werkzaamheden, slechts het uitwerksel zij eener ho¬ ven de gewoone maat gestegene werkzaamheid des bloeds , van eenen in verhouding en hoeveelheid ver¬ anderden en vermeerderden bloedprikkel. Ja wij zouden, daar zoo als het reeds bekend is, de wijn eene wezenlijke prikkelings-koorts kan te voorschijn brengen , den hoogeren graad van deszelfs werking voor de ware physiologische overeenkomst kunnen verklaren, met dien ziektekundigen toestand, welken wij koorts noemen. Even als in deze het bloed des¬ zelfs gewoone grenzen overschrijdt en in eene nieuwe verhouding tot de overige bewerktuiging treedt, zoo schijnt het zich ook hier te verhouden; — wij kun¬ nen ons ten minsten over het algemeen niet overtui¬ gen, dat de naaste en eerste werking der gewoone geestrijke dranken , zoo als vele willen , slechts hoofdzakelijk het zenuwstelsel zoude treffen en zich van daar uit eerst verder ontwikkelen. Werkelijk kunnen wij ook in de zich volkomen ontwikkelende dronkenschap alle graden ontdekken der werking, die een boven deszelfs gewoone maat gestegene en immer hooger stijgende bloedprikkel op de herse¬ nen en derzelver bewustzijn allengs gewoonlijk uit- — 56 — oefent, — namelijk in den aanvang: gestegene en verligtte, met cenen verhoogden graad van welbevinden verbondene , werkzaamheid van alle zintuiglijke verrig- tingen, zoo als wij dezelve meestentijds in den ge¬ zonden toestand, ten gevolge eener matig versnelde, aan het vormings-doel der bewerktuiging beantwoor¬ dende, werkzaamheid des bloeds waarnemen, vervol¬ gens echter op het hoogste punt der opwekking, allengs- kens bezwijken der hersenwerkzaamheid , zoo wel in derzelver het gevoel , als de beweging voortbrengende rigting, onder de den hoogsten graad van derzel¬ ver overmagt bereikt hebbende kracht des bloed- strooms , tot dat ten laatsten het geheele tooneel, voor zoo verre dit mooglijk is, niet alleen uitwen¬ dig, maar ook in deszelfs inwendige verhoudingen overeenkomt met die lijdelijke toestanden, die wij in koortsachtige ziekten zoo dikwerf als het gevolg eener de hersenwerkzaamheid overweldigende magt des bloeds waarnemen. — Deze evenredigheid laat zich zelfs zonder dwang tot in de verrigtingen der afscheidings-werktuigen vervolgen. Het zoude ons hier te verre voeren, wanneer wij ons nog bepaalder met de beschouwing van dergelijke toestanden wilden inlaten , bij welken de in graad of wijze veranderde zintuiglijke werkzaamheid slechts op eene verandering in de levensverhoudingen des bloeds berust, en bij welleen dit laatste punt een wezenlijk bestanddeel van deszelfs inwendig wezen uitmaakt. Werkelijk zal men , daar alle dierlijke vorming — en wat kan tenlaatsten niet hiertoe gebragt worden ? — in zoo onmiddelijken zamenhang met het bloed staat, slechts bij weinige toestanden in het gebied der slepende, zoo wel als der snel verloo- pende ziekten aan eene in dezen zin voorgestelde be¬ schouwing alle grond ontzeggen kunnen. Ons is het genoeg, deze verhouding, voor zoo verre zij met het onderwerp van ons onderzoek in betrekking staat , aangeduid te hebben. Als algemeene slotsom dezer betrekkingen , mogen wij misschien het volgende uitspreken : de herse¬ nen, even als alle zenuwachtige weefsels, behoeven tot derzelver levenswerkzaamheid de onafgebrokene toevloed van eenen slagaderlijken bloedstroom ; wordt deze aan dezelve op de eene of andere wijze onttrok¬ ken , het zij door wezenlijke ontlediging of door eene belemmering der ademhalings verngting of door eene dusdanige orastemming van de inwendige ver¬ houdingen in de menging des bloeds, dat dit daar bij deszelfs organisch- vitalen aard verliest, (slan¬ gengift, pestgift volgens wolkar 7. 7), zoo moet ook de levenswerkzaamheid der hersenen , naar mate der omstandigheden, vroeger of later uitgebluscht worden. — Wat de meer enkel in graad veran¬ derde levenswerkzaamheid des bloeds aanbelangt, zoo schijnt eene tot op een zeker punt, dat overi¬ gens steeds slechts betrekkelijk en individueel zijn — 58 en niet algemeen opgegeven kan worden, verhoogde werking des bloeds, voor zoo verre zij den impul- sus sanguinis (aandrang van het bloed) vermeerderd en eene versnelling van de dierlijke stofverwisseling begunstigt, de levenswerkzaamheid der hersenen in eene vermeerderde, hoewel dan ook somtijds eenigzins ongeregelde, opwekking te verplaatsen, terwijl eene, het aangewezen punt overschrijdende aandrang des bloeds dezelve meer of minder onder¬ drukt, en in deszelfs hoogsten graad, zoo als bijv. bij de apoplexia sanguinea , geheel doet bezwijken. Daar overigens alles, wat wij omtrent de bewerk¬ tuigde levensverhoudingen vermogen uit te spreken, slechts op eene betrekkelijke waarde mag aan¬ spraak maken, zoo spreekt het ook van zelf, dat het zoo even uitgesprokene slechts in eenen be- trekkelijken zin kan gemeend zijn. Veel komt hier ook op de gelijktijdige stemming van het zenuw¬ stelsel aan , en daar aan hetzelve eene belangrijke werking op de inwendige levensverhoudingen des bloeds niet kan ontzegd worden , zoo kunnen de aan¬ gevoerde betrekkingen menige beperking ondergaan door de inwendige verhoudingen , waarin de ver¬ schillende streken des zenuwstelsels tot elkander staan. Deze verhoudingen zijn buitendien meer aan onze waarneming onttrokken , en zoo kan het somtijds werkelijk het geval zijn, dat wij eene verhoogde opwekking , waarin zich de hersenen bevinden, aan de onmiddelijke werking eener ver¬ meerderde aandrang des bloeds toeschrijven , terwijl zij slechts het middelijk gevolg is , eener het zenuw- knoopen-stelsel onmiddelijk en op liet naast tref¬ fende opwekking des bloeds, welker werking door dit naar de hersenen wordt toegevoerd. Hoe dit echter ook zijn moge , zoo blijft toch zoo veel zeker, dat, in koortsachtige ziekten ten minsten, de arts slechts in de aangeduidde betrekkingen den sleutel tot het ware inzigt te zoeken heeft, en dat in deze de inwendige grondbeginsels bevat zijn , waarop alle uiterlijke verschijnsels , onder welke deze ziekten verloopen, berusten. Terwijl wij van deze algemeene uitwijding om¬ trent de betrekkingen, welke in de levende be¬ werktuiging tusschen het bloed en zenuwstelsel plaats vinden , terugkeeren , zien wij ons genoodzaakt , eerst met eene korte beschouwing der koorts in het alge¬ meen te beginnen, dewijl zonder eene bepaalde meening omtrent deze, ookgeene juiste meening om¬ trent de zoogenaamde zenuwkoortsen kan verkregen worden. Hierbij willen wij echter uitdrukkelijk aan¬ merken, dat het geenzins ons voornemen is, eene bepaling der koorts in den gewonen zin der school te leveren, daar naar onze meening de wetenschap met dusdanige pogingen juist het minst zoude ge¬ diend zijn, en den ziektekundigen hier, even als in zoo vele gevallen, waar het onderwerp veel meer omvattend is., niets beters te doen overblijft, dan de hoofdtrekken , waardoor zich een ziektekundige toestand kenschetst, met duidelijkheid voor te stel¬ len, bij welke handelwijze hij ook het best de zwa¬ righeden en spitsvindige onderscheidingen vermijdt, die meestentijds aan het opstellen van schoolsche — 60 — bepalingen verknocht zijn. Ook zijn wij hier even min als in het geheele beloop dezer bladen vermetel genoeg om aanspraak te maken op nieuwheid en eigendommelijkheid van meening, ofschoon het der zaakkundigen van zelf duidelijk zal zijn, waar wij van de gewoone meening afwijken. — Even zoo willen wij niet nalaten op te merken , dat de volgende ophelderingen, slechts op de wezenlijke koorts betrekking hebben, waaronder wij iedere koorts verstaan die zich niet als eene eenvoudige prik- kelings of uitteerings-koorts voordoet , maar waarvan wij geenzins die koortsachtige toestanden uitsluiten, welke pokken , maselen , roodvonk en andere huid¬ uitslagen vergezellen en daarom volgens de strenge , welligt al te spitsvindige onderscheidingen der school als symptomatische koortsen beschouwd worden. Welligt heeft zich bij geen onderwerp der ziekte¬ kunde de aanwending van het eenen tijd lang en ten deele nog tegenwoordig, bij de geneeskundige schrij¬ vers zoo gemeenzaam denkbeeld van gevoeligheid , 'prikkelbaarheid en wedervoortbrenging minder vrucht aanhrengend bewezen, dan juist bij het onderzoek omtrent het wezen der koorts. De zeer veelvuldige beteekenis en de wijde omvang van deze afgetrokkene denkbeelden maakten het wel juist niet moeijelijk, om met dezelve een veelvuldig spel te drijven, en uit hunne vermeende veranderde betrekkingen onder elkander eene schijnbare verklaring af te lei¬ den; voorzeker echter zoude de waarheid beter be¬ vorderd geworden zijn, wanneer men zich, in plaats van aan deze, aan de eenvoudige verschijnsels zelve — 61 — gehouden en getracht had hunne beteekenis uit te vorschen, zoo als dit de weg van onze voortreffe¬ lijke voorvaderen geweest is, en ook steeds de weg van echte navorsching en ware wetenschappelijk¬ heid blijven zal. — Hoe weinig wij derhalve ook in het beloop onzer beschouwing met de genoemde denk¬ beelden zullen te doen hebben, zoo kunnen wij toch niet nalaten, ten bewijze van bet zoo even uitgesprokene, de volgende door toeval ons te bin¬ nen schietende plaats uit een overigens zeer bruik¬ baar en verdienstelijk boek met letterlijke getrouw¬ heid hier mede te deelen. »In de koorts” heet het in de 2lJe supplementband tot de specielle therapie van den reeds afgestorvenen richter bl. 26. »is in het »vaatstelsel de behoorlijke overeenstemming tus- » sehen de prikkelbaarheid en gevoeligheid opgehe- »ven en de koortsverschijnsels zijn juist de pogingen » om dit gebrek aan overeenstemming op te heffen , »hetwelk hun eindelijk door de ziektescheiding »gelukt.” — Nu vragen wij echter aan iederen verständigen lezer: wat hij zich onder de in het vaatstelsel opgehevene overeenstemming , tusschen prikkelbaarheid en gevoeligheid denken kan ! — Tot dusdanige 7ion-sens, zoo als de Franschen het gewoon zijn te noemen , kan alzoo het spelen met op zich zelve onbepaalde en niet heldere denkbeelden zelfs goede schrijvers verleiden! Wanneer men aan de hoofdzakelijkste verschijnsels der koorts ook maar eene eenigermate indringende beschouwing wijdt, zoo zal men de overtuiging niet van zich kunnen afweren, dat de wezenlijke voort- 62 — gangen van dit ziekelijk proces over het algemeen slechts hinnen den werkkring van het leven des bloeds plaats vinden, en dat alle verdere verschijnsels schier niet anders dan uitstralingen zijn van de in dit le¬ vensbeginsel zich voordoende inwendige voortgangen. Wij zeggen binnen den werkkring van het bloed- leven, dewijl wij de gewoonlijk onjuistere uit¬ drukking »vaatstelsel” niet gebruiken willen, daar men aan deze gemeenlijk tevens het denkbeeld verbindt eener zekere dadelijke werkzaamheid van de eigenlijke bloedvaten , welke in der daad aan deze in het geheel niet toekomt. De vaten ver¬ houden zich namelijk hier, even als in het alge¬ meen bij den bloedsomloop, doorgaans meer lij¬ delijk dan werkzaam, en het is een onmisbaar ver- eischte voor een dieper inzigt in het wezen der koorts, om den grond van alle dezelve kenschet¬ sende verschijnsels slechts op de inwendige levens¬ verhoudingen des bloeds als zoodanig, niet echter op eene bijkans zelfstandige levenswerkzaamheid, die van de vaten uitgaat, te doen betrekking hebben. — Van de nietigheid dezer meening kan zich een ieder overtuigen. Want niemand zal, om met den ver- nuftigen schnürrer te spreken, de versnelling des bloedsomloops in de koorts, alleen van vermeerderde beweging van het hart willen afleiden, daar de hartklopping en de koortsachtige bloedbewegingen van zoo geheel verschillenden aard zijn. Zijn het derhalve de innerlijke levensverhoudingen des bloeds, die in de koorts eene verandering onder¬ gaan , en uit welke alle pathognomonische verschijn- — 63 — seis van dezelve ontspruiten, waarbij het van zelf spreekt, dat de vaten, even als de geheele overige bewerktuiging, hier aan noodwendig aan¬ deel moeten nemen, zoo zullen wij ons welligt de koorts het best voorstellen, als een ziekelijk ver¬ hoogd levensproces, dat in en door het bloed voltrokken wordt , en waarbij dit ten opzigte van deszelfs natuurkundige , scheikundige en be¬ werktuigde levensverhoudingen, met een woord, ten opzigte van alle deszelfs levensverhoudingen , een meer of min aanmerkelijke verandering on¬ dergaat, waarvan de eigenlijke vereffening eerst door vermeerderde afscheiding van ziekelijk veran¬ derde stoffen mooglijk wordt ; — of wij kunnen ons ook , daar er geene verhoogde levenswerkzaamheid in het bloed denkbaar is, die niet veranderde be¬ werktuigde vorming ten gevolge heeft , en daar iedere koorts, van welken aard zij ook zijn moge, ten laat- sten tot afscheiding van ziekelijk veranderde bewerk¬ tuigde stoffen strekt , de koorts als een ziekelijk ver¬ hoogd vormings-proces voorstellen , dat in en met het bloed voltrokken wordt, waai'bij het zoo als schndrrer reeds aanmerkt, wiens meening wij hier eigenlijk slechts terug geven, geenzins noodzakelijk is, de neiging van dit verhoogd vormings-proces alleen tot eene voortbrengende (ontstekingaehtige) in den ge- woonen zin des woords te beperken , maar waarbij dit denkbeeld veeleer in eenen meer algemeenen zin moet opgevat worden. Hoe algemeen nu ook de zoo even gegevene voor¬ stelling van de koorts over het geheel moge gehou- den zijn, zoo zal zij toch zoo tamelijk het wezen¬ lijke omvatten , en het zoude zelfs bedenkelijk schij¬ nen , aan het algemeen begrip der koorts eenen meer bepaalden stempel te willen geven, daar zoo menige bemoeijingen van dezen aard, zich als geheel mis¬ lukte pogingen betoond hebben. Deze meening echter vordert nog eenige opheldering. Het eigenlijke punt, van hetwelk naar onze meening iedere wetenschappelijke beschouwing der koorts moet uitgaan , bestaat in de veranderde ver¬ houdingen , in welke het bloed in de koorts tot de overige bewerktuiging geraakt , daar uit deze ver¬ houdingen alle , het koorts-proces eigendommelijke , verschijnsels hunnen oorsprong ontleenen. Hierbij moet men zich echter vooral van alle voorgestelde, door de in lateren tijd heerschend gewordene dynamische natuurbeschouwing, zoo geliefkoosde meeningen van een overwigt , van een oppergezag des zenuw¬ stelsels over alle overige stelsels der bewerktuiging geheel ontslaan. Want zonder ons met een onder¬ zoek der zich hier opdringende vraag te willen inlaten , daar dezelve bezwaarlijk tot eene be» vreedigende beslissing leiden zal , of namelijk in de koorts de opwekking des bloeds meer het ge¬ volg eener dadelijke werking van het met de bloed¬ vaten verwikkeld zenuwknoopen-stelsel zij , of dat dit deel des zenuwstelsels slechts ten gevolge der in het bloed zelf en onmiddelijk zich ontwikkelende op¬ wekking en ziekelijke uitzetting (turgescentia) in het zièkte-proces mede betrokken wordt , zoo is toch zoo veel zeker, dat het bloed in de koorts, tegen — 65 — over de overige bewerktuiging, in eene betrekkelijk zelfstandige verhouding treedt, en, voor zoo verre dit in het algemeen mooglijk is, eene zelfstandige rol speelt. » In de koorts , dit vereffeningsbedrijf, dat »tot ieder nieuw vormings-proces noodwendig is,” zegt schnürrer in zijne vernuftige algemeene ziek¬ teleer »verkrijgt bet bloed weder deszelfs oorspron- »kelijke beteekenis , is niet meer het bewogen, »maar het zich zelf bewegende,” en duidt met deze weinige woorden de ware verhouding der zaak op eene treffende wijze aan. — • Eene op zich zelve bij voortduring gestegene, de gewoone grenzen van deszelfs werkzaamheid meer of min overschrij¬ dende ziekelijke levenswerkzaamheid des bloeds, die vroeger of later tot vorming van ziekelijke be¬ werktuigde voortbrengsels leidt , en bij welke het bloed in eene nieuwe, van de gewoone verschillende verhouding tot de overige bewerktuiging treedt, is alzoo het ware kenmerk van dien ziektekundigen toestand, welken wij koorts noemen. Zeer belangrijk voor den ziektekundigen is de ver¬ houding van het hooger dierlijk zenuwstelsel, dat tot de beweging en het gevoel behoort, gedurende de koorts. Deze is namelijk voorheerschend lijdelijk ; ten minsten verhoudt zich dit hooger zenuwstelsel in de koorts slechts werkzaam, voor zoo verre het door het bloed wordt opgewekt , en deze , zoo als wij gelooven , onmiddelijke waarheid is het tweede punt , hetwelk men bij de beschouwing vast in het oog moet behouden, wanneer men in gee- ne dwalingen wil geraken, ofschoon hetzelve slechts 5 66 — het onvermijdelijk gevolg is dier eigendommelijke verhouding , in welke het bloed met het begin der koorts tot de overige bewerktuiging treedt. Want hij de innige wederkeerige betrekking, welke in het dierlijk ligchaam tusschen bloed en zenuwen plaats vindt , is het niet mooglijk , dat het eene stelsel längeren tijd een aanmerkelijk, de gewoone grenzen overschrijdend overwigt kan behouden, zonder dat het andere allcngskens meer moet bezwijken. Dit bezwijken van de hoogere verrigtingen des gevoels cn der beweging is wel bij iedere koorts meer of minder waar te nemen ; maar er heeft toch in deze betrekking, naar omstandigheden, eene zeer ver¬ schillende verhouding plaats, en wij moeten ons in dit opzigt op het vroeger aangemerkte beroepen, alwaar wij hebben trachten aan te wijzen , hoe eene vermeerderde werkzaamheid des bloeds en naar der- zelver graad, en naar de bijzondere omstandigheden, dan eens opwekkend, dan eens nederdrukkend op de zintuigelijke verrigtingen des zenuwstelsels werkt. — In eene nog meer algemeene verhouding, als dit welligt van de zintuigelijke verrigtingen geldt, schijnt in de koorts, wanneer men die gevallen uit¬ zondert, waar zij ten gevolge van overmatige prik¬ keling ziekelijk verhoogd is, de willekeurige bewe¬ ging te bezwijken, en dit welligt om die rede, dewijl het dezelve beheerschende ruggemerg-zenuw- stelsel eene minder zelfstandige plaats, dan het hersen-zenuwstelsel inneemt, en dus meer prijs ge¬ geven schijnt te zijn , aan de werking van het zenuwknoopen-stelsel. Welligt berust dit echter ook — 67 — op de tegenstelling , die zich in de koorts vertoont tusschen de spieren , die aan den invloed van den wil onderworpen, en tusschen diegene welke aan denzel- ven onttrokken zijn. Want terwijl de werkzaamheid en kracht der eersten bijna geheel bezweken is, ontwikkelen de laatste eene buitengewoone werk¬ zaamheid. De voorheerschende neiging van het organisch levens-proces , leidt tot organische vorming; — alle verdere dierlijke levensontwikkelingen worden eerst door deze vorming , die nimmer geheel stil staat , en welker voortbrengsel het gevormde, de bewerktui¬ ging is, mooglijk. De hoofdstof, welke daaraan het meest en onmiddelijk -deel heeft , is het bloed ; en daar de koorts bij voorkeur eene ziekte des bloeds daarstelt , zoo moet zij ook , volgens derzelver hoofdzakelijk kenmerk, eene vormings ziekte ( Bil - dungskrankheit ) zijn, en als zoodanig wordt zij ook door de ervaring erkend. Hieruit derhalve kan men zien , wat de ziektekunde behouden moet van eene meening, die de koorts bij voorkeur als eene dyna¬ mische ziekte , bijkans als eenen strijd van de be¬ werktuiging tegen van buiten werkende schadelijk¬ heden enz. voorstelt. Ook andere echter, niet onbe¬ langrijke beschouwingen verbinden zich hiermede. Is de koorts , wat de hoofdzaak betreft , eene ziekte van de vormende werkkringen der bewerktuiging, zoo wordt het reeds a priori waarschijnlijk, dat dezelve slechts dan ontstaan zal, wanneer het vormend pro¬ ces, de bewerktuigde plastiek, dat wij ons vereenigd met het proces der afscheiding denken moeten, of dat 5* veeleer zelf als een bedrijf van bewerktuigde af¬ scheiding gedacht kan worden , ergens eenige bena- deeling, eene stoornis ondergaan heeft. Dit vermoeden wordt ook door de ondervinding bevestigd. Werpen wij namelijk eenen onderzoekenden blik op de verschillende oorzaken der koorts, zoo verkrijgen wij den uitslag , dat dezelve gezamentlijk slechts in zoo verre eene wezenlijke koorts kunnen vóórtbren¬ gen , als zij eene eenigzins diepere wanorde in de stoffelijke huishouding der bewerktuiging veroorza¬ ken. Deze laatste zal zich nu in de meeste gevallen voordoen , als eene zoodanige , die van de belemme¬ ring dezer of gene dierlijke afscheiding uitgaat , waardoor het hloed overladen wordt met stoffen, die hun dierlijk kenmerk hierbij meer of min heb¬ ben verloren , en dien ten gevolge tot onderhoud van het levens-proces niet meer geschikt zijn. Want zonderen wij de op eene smetstof berustende oorza¬ ken der koorts, door welke het bloed in een vor- mings-proces van eeneu eigenaardigen aard verplaatst wordt, uit, zoo zullen wij de meeste en het menig- vuldigst voorkomende koorts-oorzaken , volgens de leer der ondervinding, uit invloeden moeten afleiden, die in den uitwendigen dampkring bevat zijn, en door middel van dezen op het menschelijk ligchaam wer¬ ken, zoo als verkoeling, nat worden, groote hitte, vreemdsoortige gesteldheid der buitenlucht enz. , en het laatste gevolg dezer uitwendige invloeden , waar zij niet onmiddelijk eene veranderde , van de gezonde meer of minder afwijkende, bloedmenging bedingen , zal dan meestentijds op de onderdrukking — 69 — of belemmering van deze of gene dierlijke afschei¬ ding uitloopen. Even als de oorzaken , welke eene koorts voort- — 70 — brengen, steeds op stoffelijke stoornissen berusten, op verrigtingen waarin bet bewerktuigd vormings-pro- ces hoofdzakelijk werkzaam en meer of min beperkt is, zoo bestaat er ook geene wezenlijke koorts, die zich niet wanneer zij in genezing zal overgaan , op eene stoffelijke wijze, dat is, door vermeerderde of ten minsten naar den aard veranderde, dierlijke af¬ scheiding vereffent. Wat men ook van het bestaan van onstoffelijke ziektescheidingen in koortsachtige ziekten gezegd heeft , de ware geneeskunstoefenaar zal zich daarvan nimmer laten overtuigen, al moet hij dan ook toestemmen, dat de verschijnsels van stoffelijke ziektescheidingen in vele gevallen niet zoo in het oog loopend zijn , als wel bij het meerendeel derzelve , en zich niet immer tot de afscheiding van grove tastbare stoffen laten beperken. Voorzeker zoude het eene met de ware Natuur van het be¬ werktuigd leven geheel onbestaanbare meening zijn, wanneer men in die vermeerderde en volgens hunne inwendige geaardheid veranderde afscheidingen, welke de koorts besluiten slechts de afscheiding wilde aan¬ schouwen van dezelfde stoffen, welke juist door haar terug blijven in het ligchaam , de koorts veroorzaakt hebben. Zulk eene lijdelijkheid, als deze meening van de zijde der bewerktuiging op den voorgrond plaatst, laat zich met het ware denkbeeld van het bewerktuigd leven , welks kenmerk is zelf werk¬ zaam te zijn, en welks werkzaamheid in eene onaf- gebrokene stofverwisseling bestaat, niet vereenigen. Zelfs daar, waar tegen het einde der koorts op de uitwendige oppervlakte eqne stof afgescheiden wordt, — 71 die van volkomen gelijke Natuur is als die gene, welke door derzelver opname in het ligchaam , de gcheele ziekte veroorzaakt heeft , namelijk bij de door eene smetstof ontstaande koortsachtige ziekten, valt aan eene dergelijke lijdelijke doortogt van eene buiten af opgenomene stof, door de bewerktuiging, niet te denken : maar de geheele ziekte bestaat juist slechts in een, door gene uitwendige magt, even als door eene ziektekiem te voorschijn geroepen , ziekelijk vor- mings-proces van eenen geheel eigendomraelijken aard, dat tot het vóórtbrengen van volkomen ge¬ lijke zietekiemen geneigd is. — Reeds het bloed alleen dat toch hier wel hoofdzakelijk den drager dezer materia peccans moest opleveren , kan men zich on¬ mogelijk in eene zoodanige doode lijdelijkheid denken, zonder alles te verloochenen , wat ons Physiologie en Pathologie omtrent deszelfs Natuur en innerlijken levensinhoud leeren. 