VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
‘Jezus moeten wy juist niet befchouwen’ àls ‘eenen eigentyken borg, wien nauw- keurig: zo veele zónden en niet meer waren toegerekend, of als- zulk tey die eene ftraffe moest lyden , net evenre- dig met de fchúld, die op hem gelegd was: maar als zulk eenen, wien God verordend had, om in hem zynen toorn -tegen de zonde te openbaaren, als den plaatsbekleeder van % menschdom , ‘in wiens perzoon de Rigter van Hemel en aarde de wraak oeffende over de zonde; met welke Adams nakomelingen zyne hoogheid beledigd hebben: in wiens lyden de Heer een openlyk‘bewys gaf, van het hei- lig en rechtvaardig ongenoegen , t welk hy tegen de zonde hadde opgevat. Jezus heeft dan eigenlyk geen ftraffe En | En i ce- ~ep Ivke aart dier.zaake volkomen overeen kwam met dat geen, * welk in de menschlyke zamênleving door deze woorden wordt uitgedrukt. Maar de géėst bedient zich van deze uit- drukkingen, om dat in het werk der verlosfing en verzoening fets is, ’t welk met eené betaaling van fchuld, en met de vrykooping éens “gevangenen eenige overeenkomst heeft, ’t Welk daarom onder deze zinntbzeldige benaamingen zeer ge- woeglyk kan. worden voorgefteld. Wy gaan dan buiten twyf- fel veel te verre, wanneer wy de genoemde woorden niet al- leen zo aanmerken, maar ze aanzien als eigenlyke befchryvin- gen van het werk der verlosfing; en wanneer wy uit de rech- ten, die omtrent het betaalen en vrykoopen onder de men- {chen plagts hebben, den aart en de gefteldheid van dit werk paauwkeurig willen bepaalen. —= Allẹ die bewoordingen moeten zekerlyk als zinnebeeldig worden aangezien. ’t Is daarom ongerymd , op derzelver eigenlyke verklaaring een ftelzel te bouwen, omtrend de natuur dier zaake, die door dezelve wordt üitgedrukt. ” | Rr 3 s d dns RÓ rine o PROENE: on mes leeden, die evenredig was, met de zonden van alle men- fchen 3 Maar Gods majefteit, en alle Gods volmaakthe- den , zyn a ares ecne uitneemende wyze verheer: Iykt. | en derden, het naast gevolg dan, °t welk Jezus gehoorzaamheid voor het menschdom heeft, is, dat God zich met de wereld verzoend heeft. De zonde maakte ‘eene fcheiding tusfchen God en den mensch. Is God zo heilig, zo rein vai oogen; de zonde floot dan den mensch buiten Gods gunst en,‚gemeinfchap., Gods wysheid liet niet toe, aan zondaars vergeeving te. Doch wanneer wy deeze begrippen daar laaten,en wy ons de voldoening voorftellen , als eene verheerlyking van Gods-deugden , dan krygt de: zaak eene geheel andere ` ge- daafite. Dan immers was ’er het zelvde noodig ter zali- ging voor zommigen, °t welk tevens voor allen genoeg- zaam is.” i Invloed van den Christelyken Godsdienst op *t geluk der ` Burgerlyke Maatfchappy , betoogd in vyf Leerredenen , door wylen den Heer LAGET, V. D. M. te Geneve, met Historifche aantekeningen. Uit het Fransch vertaald, Te Utrecht, by A. v. Paddenburg, 1784. Behalven de Voorreden, 135 bladz. in gr. o@avo. Yan het beloop en den inhoud dezer by uitftek aenpry- zenswaerdige Leerredenen, hebben wy al voor enigen tyd, by de melding der Franfche uitgave , gewag ge- maeckt (*)3 diestyds raedden wy derzelver vertaling reeds aen, en thans komen ze wel vertolkt in onze Mocdcr- fpraek te voorfchyn. Onze Nederland{che Lezers kunnen ‘er derhalven nu ook nut van trekken; en zullen, op ene aendachtige overweging der voorltellingen van den Eer- waerden Laget ten overtuigendfte zien, dat de Christely- ke Godsdienst, niet alleen uit eigen aert, maar ook naer uitwyzen der Gefchiedenisfen, alleszins gefchikt is, om het geluk der Burgerlyke rein te bevorderen; en dat de poogirigen van °t Ongeloof, om de Euangelieleer haren invloed, ware °t mogelyk , te doen verliezen, lyn- recht uitloopen, op het weder doen herleven der voorige Barbaarfche' tyden, en °t invoeren van Dwinglandy en fla- vermy, —— Zie hier, En dit nog by ons vroeger Be- tigt te voegen,) hoe de Kerwaerde Laget, in zyne laetfte Leerreden, de door hem betoogde byzonderheden deswe- gens te zamen trekt. Gefproken hebbende van de kracht van °t be voor de voortreflykheid der Ruangelieleere , ontleend uit de gebeurtenisfen , die onder onze oogen zyn, welken zvn Eerwaerde in deze Leerredenen heeft i doen ‚ C*) Zie Hed. Vad. meds VII D. bl, 63: r4 578 | LAGE T,. doen opmerken, herinnert hy den Tochoorderen de voor gedragen heilzame uitwerkzels der Euangelieleere, op di Ze Wyze. A s» Geliefde, is ’t niet waaragtig (1.) dat het Euangele in alle de gewesten, daar het wel bekend is geweest, de rechten der menschheid , door de vernietiging van de dwinglandy , herfteld heeft? Dat het.de gehoorzaamheid des Volks op eene vaste grondvest gegrond heeft, op de grondvest der goddelyke wetten, om aldus de eerbied voor de menschlyke wetten in te boezemen (*)? Is « niet waaragtig (2.) dat door de éénige wet der liefde, van wel- ke het Evangelie de grondwet der Christenen gemaakt heeft, het zelve de geesten en harten, de burgers en de natien door eenen onvergelyk fterkeren band vereenigd heeft, dan alle andere beginzels van Godsdienst en Regee- ring, tot op dien tyd uitgedaêt, ooit geweest waren ? A E (3-) niet waaragtig, dat het Euangelie de waare liefde tot het Vaderland: wederom, ontftooken heeft , niet dat blind vooroordeel dat alles aan één echig land opofferde , maar die tedere en yverige aankleeving aan de belangens van dat lichaam wiens lèden wy zyn? Is ’t niet waaragtig (4) dat het Euangelie het hoogwaardig. character van uit den He- mel afgedaalde wetten gegeeven heeft aan die menigte ge- zellige deugden, welken te vooren alleen befchouwd wier- den, als enkele gevoelens van eene vernuftige wysbegeer- te, als zinredenen der fchoolen , aan de eigenzinnigheid van een ieder verlaaten? Is ’t niet waaragtig (5.) dat het Euangelie de waereld verlost heeft van oneindige rampen, van bygeloovige verfchrikkingen , van ’t yzer juk, onder welk de volkeren zugteden, van de woestheid der overwin- naaren „van de barbaarschheid , die de vaderen aan hunne kinderen pleegden, van de geduurige offeranden van mer- fchenhloed , van de affchuwelyke ongebondenheid der bloedfchande, van het ombrengen vån gryzaarts, vaa de opoffering van gantfche huisgezinnen ter vereering van een dood lichəam, van de kampvegteryven, van de onmeníche- Iykheid der heeren omtrent huune dienstbaare , van bloed- dorftige fchouwfpellen , en andere tallooze verfocilvkheden È waarvan het denkbeeld alleen afkéêr verwekt ? Is * niet waaragtig (6.) dat door de herftelling van de beginzels van minzaamheid, en veele andere trekken, van welken wy de byzoaderheden hebben opgenoemd, het Euangelie dea a g koop- C’) Zie C. P,- WEGENER, Bewys dat de Godsdienst de ziel van een faat zy. MH. rr Afd. $ 53 Pp. 213. De Vert. INVLOED VAN DEN CH. GODSDIENST. … 579. koophandel oneindig; begunftigd heeft -dat het aan denzel- ven gemak, veiligheid, goede gevolgen verleend heeft, die hy te vooren niet had, noch ouwlings hebben kon? Is ’t niet waaragtig (7.) dat het Euangelie de order in de huis- gezinnen geplaatst heeft, de eensgezindheid onder de gee huwden te wege gebragt, het vaderlyk gezag in zyne billy ~ ke regten. hertield , de onderdanigheid der kinderen kragtig aangedrongen, de goede opvoeding, die men hen verpligt is te geeven, verzorgd, ongebondenheid en veele andere misdaaden voorgekomen; °t zy door de veelwyvery-te ont- zeggen, ’t zy door- het, gruwelyk misbruik, van verftooting en echtfcheiding te wraaken; dat dus alles in de voorige order, welke -die der {chepping is, is wedergekeerd? Is ’t niet waaragtig (8.) dat het Euangelie de volksflaaverny on- der de Christenen gantfchelyk vernietigd heeft ; dat het Bevolglyk. aan °t grootst gedeelte, van °t menschdom de rechten der vryheid, die het van. God en van de natuur ontfangt , heeft wedergegeeven? Eindelyk is °t niet waar- agtig (9.) dat, om alle deeze weldaaden in de waereld te handhaaven, het Euangelie eene openbaare bediening, een Godsdienst hċeft opgeregt, altoos en alleen bezig met de haudhaaving van de euangelifche, grondregels , welke den voorfpoed der Staaten kunnen bewerken ? Synodale Openingsrede over Hagg. Il. 5. voor de Hooge Kerkvergadering van Stad en Lande, gehouden te Gronin- gen, den 10 May 1784 en volgende dagen, uitgefproken door J. E. WINTER, Predikant te Zuidlorn. Te Gronin- gen, by J. Oomkens, 1784. In gr. cayo, 44 bladz. De Kerk een Gods gebouw , of Kerkelijke Redenvoering over Hebreen Ill. 4. l. d. ter fluiting van het Noordhollandfche Synode te Amfterdam, uitgefproken in de-Nieuwe Kerk als daar ‚den 5 van Oogstmaand 1784, door D. A. REGULETH , Predikant te Haarlem. Te Haurlem, by C. v. de Aa, - 1784. In gr. ollavo, 45 bladz. | wee Synodale Redenvoeringen , die , uit hoofde van derzelver oordeelkundige bewerking , den Eerwaerden Opftelleren ter eere ftrekken. Naer aenleiding der verhandelde textwoorden Hagg. II. 5, ftelt de Eerwaerde Winter zich voor te fpreken, „ over den voordeeligen s» invloed van den Godsdienst op het geluk eens Volks; ə» als het middel in de hand der Voorzienigheid , om EE: Rr 5 “> haar 85 Je Ee WINTER SEN D.'A. REGULETH'S RRDENv, z, haar ontwerp daar toeuit te voeren: en.over het geed „ men, uit aanmerking daarvan, ender opzien tot Gods 5, hulp, aan den Godsdienst, manmoedig werkzaam, en 5, in gezellige pogingen hebbe toe te brengen.” De Eerwaerde Reguleth doet ons, by de ontvouwing van 25 Apostels tael Heb. II. 4. die dit alles gebouwd heefs it God , die treffende waerheid bern, ss Hij, die de ‚, Kerk door alle tijden, de Kerk van ’s. waerelds uch- „‚ tenftond, tot op den tijd toen Paulus fchreef, gebouwd s> heeft, is God;” *t welk zyn Eerwaerde tot den te- genwoordigen dag uitbreid, zeggende : ,, Die de Kerk, „ doot alle eeuwen, tot op dit oogenblik , gebouwd heeft, sis God” Ter dier gelegenheid -gaet hy beknoptiyk alle de eeuwen der Kerke door, verzamelende de fislen van ondoorgrondlyke wysheid , oneindige almagt en onveran« derlyke trouw, daerin blykbaer, welken ons, by ene op- lettende befchouwing, moeten noopen, om uit te roepa, die dit alles gebouwd heeftis-God! waeruit zyn Eerwaerde dan laetstlyk de vereischte plichtsbetrachting afleid. | Leerrede door C. C. H. VAN DER AA, Dedienaar des God- Iyken Woords by de Gemeente toegedaan der onveranderde Augsburefche Geloofsbelydenisfe te Haarlem , Secretaris yan de Hollandfche Maatfchappy der Weetenfchapren enz. Uitgéfprooken den 29 Aug. 1784, by gelegenheid dat zyn ' Eerwaarde den Eerwaarden Heer P. A. HULSBEEK , als zy- ~ nèn Amptgenoot bevestigde. Te Haarlem, by A. Loos- jes Pz. (Ten voordeele van het Lusherfche Wees- en Arm- huis.) in-gr. obavo 18 bladz. ' N° ene korte uitbreiding van het. Apostolifche vwoorftel | a Cor. V. 20, beantwoord de Kerwaerde y. d. As hier de vraegt „, In hoe verre kan men van de tegenwoordige Be- „s.dienaaren van het Euangelie zeggen, dat zy boeden of ek kig Gar ei en God in Christus plaatfe zyn?” En hy trekt het door hem deswegens bygebragte in weinig woor- den «dus te- zamen.: ,, Daar de Heer Jezus Christus zyne 4, Apostelen, — die Herders en Leeraars enz. — en „> die wederom anderen in hunne plaats aangefteld hebben , „ — daar deeze inftelling niet alleen tot bevordering van waarheid en gelukzaligheid zo dienftig is in de Waereld, maar ronduit in zekeren zin noodzaaklyk, terwyl men „, anders meer dan waarfchyulyk het bederf en geheele ver 2 ss val van een en ander althans meter tyd had te duchten, a —— daar God aan. fommige menfchen byzondere krach- aa ten, bekwaamheid en neiging daar toe geeft, fomtyds iu «> eenen zeer hoogen trap, — — als dan de uiterlyke roe- ə Ping daar-by koomt , en wy Gods wil daarenboven in > gefchrift hebben, en aanwyzing wat en Joe wy dien al- ' „> len menfchen in t gemeen, en geder naar zyne vatbaar- ‘s heid in het Byzonder, zullen Noordraagen 3 hoe zal men ə» ons euvel kunnen duiden, wanneer wy zeggen , wy zyn », Gods booden in Christus plaats > God vermmant door ons, „2 Enz. Zo dat gééne roeping is, dan is rer in °p geheel > geene Godiyke roeping meer, en niemand kan met recht ə» Zeggen, in welken [taat hy ook zy, al is hy de hoogfte ‘ss of mindere overheid ; — „Ik ben door God , ofte door s» s» žyne Voorzienigheid, in deezen post gefteld , God heeft a» ss Wy tot dit Ampt geroepen.” — ‘En -dan loopt ‚… alles in de waereld maar zoo by geval door malkanderen, 3» —— en evenwel komt alles toch in het einde goed vir, ss En maakt een volmaakt geheel. Sbn op het Gemeen te beroepen in Kerkenraads. ver- A-áfchillen is zeer gebruikelyk , doch het doet gemeenlyk weinig af, om dat de zaek dus flechts van ééne zyde be- fchouwd kan worden, en men natuurlyk reden heeft, om te denken , dat ze door den Klager van de voor hem fchoonfte zyde zal opgegeven worden. Men kan des uit zodanig ene voordragt, niet wel, over het gefchil oordee- len, Dit heeft hier te meer plaats, daer. het verfchil van de 582 C, C. H. VAN- DER- AA, LEERÈEDE. de Lange met den Arhfterdamf{chen Kerkenraed hem niet betreft als een byzonder Lid der Kerke, maer bepaeldlyk als een Catechizeermeester, dds men, ter regtmatige be- oordeelinge , niet alleen de zaek ook van de andere zyde behoorde te kunnen zien; maer tevens wel byzonder kun- dig te zyn in de reglementen nopens de Catechizeermees- ters, dat hier, zo veel wy er over oordeelen kunnen, ‘bovenal in aenmerking zou komen, Brief van PAULUS VAN HEMERT , gefchreven aan de Eers waardige Clasfis van Rhenen en Wyk. Vergaderd te Rhenen op den 2g van Oogstmaand, 1784. Te Utrecht , by J. C. ten Bosch, 1784. Iñ gr. ofayo 16 bladz. Te dezen Brief geeft de Heer van Hemert der Eerwaerdì- ge -Clasfis rekenfchap van de reden, waarom hy zyne bediening, als Leeraer, in de Gereformeerde Kerk, ea tevéns zyn lidmaetfchap van dat collegie, heeft moeten ““pederleggen , neemende te gelyk een zegenend affcheid. van hunne Wel Eerwaerdens. Zyn Ed. zou, volgens het Voorbericht, dezen Brief, als het Gemeen niet rakende, niet uitgegeven hebben, was °t niet dat 'er geruchten lie- pen, als of hy de Eerwaerde Clasfis daar in zeer onbe- hoorlyk behandeld, en leeringen voorgefteld had „ die, ge- dyk hy zich uitdrukt, naer ik weet niet welke ketterven rieken. Ter ftuitinge hiervan kan ook deze Brief wezen- Iyk ftrekken, daer dezelve ene heufche behandeling van de Ferwaerde Clasfis behelst, en men ’er uit zien kan, dat men hier op gene zeldzame ketteryen heeft te denken, „maer dat zyn Ed. grootlyks van de Contraremonftrantfche tot de bekende Remonttrantfche denkbeelden is overge- gaen; °t welk hem dan genoodzaekt heeft zyn Ampt vry- „willig neder te leggen, als bezeffende, dat hy, behoudens zyne van de leer der heerfchende Kerk. zeer veel. verfchil- lende gevoelens, in die Kerk niet langer konde blyven Jeeren; daer hem de eerlykheid verbood anders te denken, en anders te fpreken. Zyn £d. heeft dit by geen oven haesten ftap gedaen, maer na een welberaden overleg , als uit zyne volgende voorftelling is af te nemen. „ Zoo lang ik, zegt hy, my door vooroordeelen liet regeeren, heb ik ook overeenkomftig met die begrippen gepredikt: maar zoo haast bekende ik niet de eenvouwig- beid der kristelyke deer, of ik moest myne predikwys ver- an- é BRIEF VAN PAULUS VAN HEMERT. , 58%, anderen , en ondervond meer dan eens, hoe moeilyk het zy, een eerlyk man te blyven, door, aan den eenen kant, niets te zeggen, °t welk tegen de aangenomen leer ftrydig is, en, aan de andere zyde, zyne konsjenfy niet te ver- kragtens Ik poogde wel het groot onderfcheid, tus= fchen het geen, wat eigenlyk leer van den Godsdienst is, en. den grondfJag legt. tot kristelyke deugd, rust „hoop , en-tusfchen de „verdere enkel befpiegelende leerftukken en, bepaalingen, fteeds in het oog te houden, mynen hoor- ders lievderyke en verdraagzaame gevoelens omtrend an- dere kristenen in te boezemen, en hunne aandagt , zoo „veel-ik konde, af te trekken van alle onvrugtbaare gefchij len, menfchelyke bene zie en eigendunkelyke uittedgin= gen der fchrivtuur , welken maar al te vaak aânléiding eeven tot dien beflisfenden toon, waarmede wy' énkele onderftellingen. tot het volkomen gezag van uitgemadkt Goddelyke leeren verheffen. Evenwel. wil ik niet ontvcin- zen, dat ik my telkens verlegen vond , vooral wanneer ik de Heidelbergiche Catechisme verklaaren ei van de zoo- _ genaamde partyleeren fpreeken moest. Het is tog den gee meenen hoop. der-Kalvinistifche Kristenen niet genoeg, de algemeene geloovsleer te hooren voorftellen „en de werks zaame leeringen, van Jezus hemelfchen Godsdienst te hoos, en aanklemmen; maar men wil fchier by alle gelegenhe- Aen het karacteristieke van Kalvins ftelfel, jaa zelvs de ver- fchillende begrippen, waarover de kristenen zig helaas van; elkanderen gefcheurd hebben! van den. predikftoel horen voordraagen 3 onttrekt de Prediker zig aan deze onktistcly= ke gewoonte, terftond word hy het.voórwerp der lievde-, looze verdenking en fmaadelyke nafpraak, gelyk ik ook in myn. perfoon ondervonden heb, -Hoe moeilyk derhalven jaa onmogelyk is het: voor eenen Leeraar , die begrypt, wat eigenlyk het Kristendom zy, en dat het Predikambt, niet, anders nuttig is, dan, wanneer het de menfchen waarlyk, verbetert , zyn ambt in consjenfy waar te nemen, onder, zulke Kristenen die den Prediker gewoon zya te beoordeén len:, naar maate van den yver, waarmede Hy de woorden’ behoudt, en-zig aan de formulieren. en uitdrukkingên ver-. bindt, welke, hunne Vaders gemaakt, en ‚als volftrekt nood-, zaakelyk voorgefteld, hebben, . Het, Predikambt „Mythe Broeders, houde ik van onberekenbrar nut, mits het zelve, wel. bediend worde; en ‘regtfchapet. Predikers “veel arg waardig: maar hoe ongelyk meer nüt, konden de dieraars van ’ Euangelie pan kunne Gemeenten toebrengen „indien pag 7. lay #34 BRĪEF VAN PAULUS VAN HEMERT.* zy het voorbeeld van Gods grooten Afgezant , en van de Apostels meer volgden, welken in alle hunne on derwyzin gen dat alleen als Godsdienst deeden voorkomen , wat wel- ezinde en regtfchapene meifchen maakt, ew de hersfenen er hoorders nimmer met hoosvliegende en netetige verfchile {rukken warm maakten! Geerne had ik op deze wys langer in dit ambt bezig geweest; dog de itaat, waarin de Her- vormde Kerk zig tot nóg: toe bevindt-, maakt dit onmo- gelyk.” . í f ' 4 De Heerfchende Persloop, (Dyfenteria-Epidemica,) die in “ de laatfie Jaaren, vovral in 1783, de Provincie Gelders land flerk gn heeft, nagef;oord , inzo derheid op heg wartier van Veluwen „en ten geme:nen nutte ve: handeld, ` dòor M. VAN GEUNS, Archiater dier Provinte, en Pre fesfor der Geneeskunde âan haare Aca’rmie , enz. Té “Harderwyk, by J. Moojen, en te Amflerdam, by Wi ~ Holtrop, goo bl. in gr. otlayos. ‘ Reel lang was het de wensch van alle waare Bemin- Najáaren der Geneeskunst, dat eene kundige hawd zig mogte verleedigen, om. oris eene vauwkeurige Befchryviag te geeven var den waaren aart, het beloop ‚de oorzaaken, en geneeswyze des heerfchendenPersloops, welke in den Jaare 1783, op verfcheiden plaatzen, voorvaamentlyk van Gelderland , zo veele verwoesting heeft aangeregt. Soort- gelyke Befchryvirigen , wanneer ze door éen-man van kem- nis en‘oordeel worden ter nedergefteld, kunnen niet am- ders dai de nuttigfté gevolgen , zo tot welzyn van her mfierischdom „als tot bevordering der Geneeskunst , hebben. =—— Deezer wêlmeenenden wensch heeft de Hoogleeraar san. Geuns vervuld, op eenê wyze, die gewis zyne beken= de. verdientteil eere “aandoe, —- Wie tog was oék beter tot , zulk een taak gefchikt, dan deeze Hóogleeruar , die deze verfchrikkelyke Ziekte , in haare- verfchillende ge- aanten , zelve gezien, zelve behandeld’ keefts en die „bo- véndiëri, ‘in. de groote kunst van wêl “waar 'te neemen, bedreeven y door dén névél der ‘vooroordëelen- weêt door té dringen, om, de natuur uit het waare geziëhtpunt te befchauwen. < 7 T | Zyn. Hooggeleerde beantwoord in deeze Verhandeling de drie volgende vraagen. ~- _ Vobr‘eerst. Kan men iets toebrengen ; om door ‘de algei j mee- M. VAN GEUNS, OVER DEN-PERSLOOP, 583 meene aanleidende oorzaaken deezer Ziekte niet zo Ligt getrof=: fen te worden ? | „Ten tweeden, Kan men ook voor: befmetting zich- beyeili=; gen „wanneer men by, of onder , de Zieken-verkeeren. meet? i „Ten derden. Hoe gaat men best de kracht der Ziekte yi swunneer ze werkelyk iemand aantast „tekeer? end . De Geleerde Schryver maakt een begin met de beant# woording der laatfte vraag , die eigentlyk de geneeswyze: aangaat. hy geeft vooraf eene korte „dog duidelyke „ bee fchryving, van den waaren aart en-de, onderfcheiden- kene tekenen der Ziekte, zo in deszelfs begin, als in.deszelfs voortgang, en onderfcheid vervolgens de Ziekte, in, Pers» loop, die fchielyk of aie langzaam aanvalt, terwyl elk dier twee foorten verder, of ligt en goedaartig , of zwaar eù kwaadaartig , pleeg te zyn. — De vêrfchynzelen van -beie de zyn verfchillende. —— De geneeswyze moet altoos ge» regeld zyn naar den byzonderen aart der Ziekte, en dit heeft ook de- Hoogleeraar wel degelyk in ’t oog gehoudens + Daar zyn , omtrent den aart deezer Ziekte, voornaam mentlyk twee misvattingen, die niet: zelden tot eene vere keerde behandeling gelegenheid geeven. Voor eerst, dat men, even als in den Buiktoop, zo ook in den Persloop , de voornaame aanleidende oorzaak zoekt in eenige ftoffen , die. in den Darmbuis-vergaderd zouden zyn, ’t zy gal, flym, diertjes , of fcherpe uitwerpzelen, : Ten tweeden, dat men , vooral onder de Lyders em By ftanders „misleid door de gewoone benaaming van Roodens loop, door deeze kwaale niet aangetast meent te zyn, om dat men, of zo lange, men geen rooden bloedigen afgang loost, en door dit wanbegrip wel- eens tydige hulpe ver- zuimt. —- Omtrent het eerfte merkt de: Hoogleeraar te regt aan; dat de oorzaak. voornamentlyk in eene fyne fcherpte te zoeken is, die de rokken van ’t gedarmte prikkelênem alle de verfchynzelen des Roodenloops voortbrengt. ms En wat de tweede misvatting betreft , -zo-is: het zeker „dat de ontlasting van rdode bloedige uitwerpzelen, geenzints behoort tot het:weezen of de eigene kenmerken vanden Persloop. `~% | eF e c ‚ In.de geneezing dringt de Hoogleeraar voórnamentlyle daarop aan, om, door verzagtende en- Krampftillende, mids delen, de hevige en ongeregelde, aandoeningen der dars men te doen bedaaren, de fcherpe prikkelende ftoffe:te. vers zagten, en „door.eene zagte transpiratie „ de: ftoffe vamdé darmen af te leiden, Wanneer ’er,in den beginne der Ziek- TATE .. n E 886 | M. VAN GEUNS es te ‚tekenen van vuile {foffen in deceerlte wegen mogten kenbaar maaken, als dan heeft zyn Hooggeleerde een zagt werkend braakmiddel heitzaam gevonden : obk kunnen zagte buikzuiverende middelen, in zodanige geval- len „ het zy-in den‘ beginne, het zy in ’t vervolg , der Zieke te, dienftig zyns -Dog de voornaame. geneezing -bee faat ín de hier vooren: genoemde ontwikkèlende éa kramp- ftillende middelen y en: tot het laatite, voornementyk, pryst de Heer van. Geuns.:de:Opiata. Wy- zyn het, hier. omtrent, volmaakt met den Hoogleeraar eens, em herin nerden ons; by-deeze gelegenheid , aan de geneeswyze die de groote Boerhave, in zyne. Brieven aan Busfandus, op- geeft y en zig, omtrent dit middel, aldus uitdrukt: Oprem Forte fummum in his meretur nomen fuper- omnia reliqua*). De voorzichtigheid’, die de Heer van Geuns by ’ gebruik van dit middel aanraad., verdient elks overweeging. : In de tweede Afdeeling beantwoofd de Hoogleeraar de eerfte vraag. Kan men dets toebrengen, om door de alge« meene aanleidend?.oorzaaken deezer Polkziekte- niet zo ligt getroffen te-worden? De regelen , die:tot deeze algemeene voorbehoeding behooren, moeten uit de natuur der Zieke te ontleend worden. > ber, NN * Dus toont de geleerde Schryver in de-eerfte plaats dat de aanleidende oorzaak niet altoos eene befmetring is; ten tweeden, dat de aanleidende oorzaak vooral ze zoeken is, in Luthts- en Weers:gefteldheid , welke niet alleen de neiging tot rottig bederf in het menschlyk leevend lichaam vermeerdert, moet ook de Beduuripe uitwaafeming , verhindert. ‚In de derde plaats word ouderzogt, of er ook. nog aan- eidende ‘ oorzaaken: te- vinden zyn, in woedzel , drauk, enzi! — — De Hoogleeraer brengt voldoende—redenen by; waerom menin:-deezen niet zo: zeer: eene aanleidende Gorzaak tot deeze: Ziekte moet zoeken, en pleit ook voor de -onfchuld der wruchten. te," | | „De groote vraag ;“waarom evenwel alle deeze aankidende Oorzaaken , dog wiet by allen nog overal, de Ziekte voortbren= gen? moet in ’t algemeen, uit de meerdere of mindere vat- baarheid der verfchillende Perfoonen en plaatfen beoordeeld worden. Ten dier einde befchryft ons de- Hoogleeraar, den op der beide Epidemien , zo van het Jaar 1779 als 17835 hy deelt ons verfcheiden zeer gewichtige aanmerkingen mede, zo'ten aanzien van het onderfcheid * welk men in dex byzonderen loop. deezer Ziekte heeft waargenoomen ; als -(*) Zie Epist. X. { OVER DEN PERSLOOP, 587 ook met betrekking tot de byzondere plaatfen in, en Luchts- gefteldheid onder , welke men voornaamentlyk deeze ziekte befpeurt, wit welk alles vervolgens zodanige algemee= ne gevolgtrekkingen worden afgeleid, die over de waare natuur deezer, Ziekte zeer veel licht verfpreiden, en ons duidelyk doen zien, aan welke hoofdoorzaaken men de meerdere of mindere vatbaarheid moet toefchryven. Behalven deeze algemeene oorzaaken komen ook de Sexe het onderfcheid van ouderdom, en de byzondere gefteld- heid des Lyders in aanmerking. —— Vervolgens gaat de Hoogleeraar over/ter beantwoording der vraage: Of deziek- te inderdaad cok befnettelyk zy — en of men haar uit 'ien hoofde zo zeer ontzien moete? en befluit uit de gêne waarneemingen , Vooreerst, dat de Persloop, in zynen eerie oorprong, gelyk ftaat aan gewoone ziekten, als zekeiiyk ortffaan kunnen uit algemeene, zo voorfchikkende als opwekkende, oorzaaken , zonder dat befmetting hiertoe vereischt word. Ten anderen, dat de Persloop ook aanwezig kan zyn, en heel afloopen, zonder blyken te geeven van een be- metlyken aart. Ten derden, dat de Persloop zeer ligt befinettelyk wore den kan, zo dra hy een kwaaden bederflyken aart aannece me. Uit dit'alles nu leid de Hoogleeraar de regelen af, die men by de algemeene voorbehoeding moet in ’t oog houden. Doch wy moeten hier, hoe ongaarne ook, den draad afbreeken, en onze Leezcr tot de uitge- werkte Verhandeling zelve wyzen. - Eindelyk , in de Derde Afdeeling , beantwoord onze Schry« ver de laatfte Vraag, namentlyk: Kan men ook voor bee Setting zich veiligen, wanneer men by of onder de zieken verkeeren moet? — De regels, die hier omtrent voorge- draagen worden tegen de voortplanting der werkelyk onte ftaane ziekten, voor zo verre zy aanfteekende of befmette= lyk is, komen ons voor alleszins voldoende te zyn, en eunen op het denkbeeld, welk ons de Hoogleeraar van de befmetlykheid der ziekte gegeeven heeft, Wy oordeelen het onnodig, iets meerder, dan deeze korte Schets, ter aanpryzinge van deeze Verhandeling bv re brengen. Wenfchelyk ware het, dat alle befchryvingen van heerfchende ziekten op deeze leest gefchocid wier- den: hier door zou de Geneeskunst oneindig meer win- nen, dan door alle de geleerd-fchynende Theorien, Met verlangen zien wy het Aarhangzel en de Bylaapen te gemocr. | VI. DEEL. ALG. LETT. NO. 14. Ss Na- 598 NATUURLYKE HISTORIE Natuurlyke Historie of uitvoerige Bifekryving der Dieren, Flantên en Mineraalen, volgens het famenjtel van den Heer LINNÆUS, met naauwkeurige Afbeeldingen. Derde Deels, Vierde Stuk. Te Amflerdam, by J. v. d. Burgh en Zoon, 1784. Behalven het Voorwerk, 498. blads, in gr. octayo. Velgens de voorheen gemaakte verdeeling van het derde Ryk der Natuure, dat der Mineraalen , of wel zo er gen der Delffboffen, in drie Clasfen , te weeten Dedfflof-. fen, (Fosfilia,) Steenen, (Petre) en Mynflofjen, (ati nere,) maakt de Heer Houttuyn, de twee eerstgemelde Clasfén afgehandeld zynde , met dit Stuk een aanvang van de befchouwing der laatstgenoemde, en verledigt zig om ons een naauwkeurig verflag van de Mynftoffen te geeven, —- Onze oplettende Natuurkundige verdeelt dezelven, naar de hoofdonderfcheidingen, in Zouten, Zwavels en Metaal- Ert fene Na cene voorafgaande algemeene befchouwing van de Krystalmaaking , komen des hier de Zouten eerst in aanmerking, die naar Linneus, tot de volgende zes Geflagten gebragt, en ieder afzonderlyk be- ichreeven worden. Salpeter, Kalkzout, Lymzeut, Peke zout, Aluin en Vitriool. Hierby voegt de Heer Houttuyn, om de Historie der Zouten eenigzins volkomener te mas ken, eene befchryving van eenige andere middelflagtige Zouten, die meest van eene Armoniakaale natuur zyn. Op de Zouten volgen dan voorts de Zwavels „die, onder de verdeeling van vyf Geflagten, in haare voor- naamfte byzonderheden nagefpoord worden. Men noemt ze Amber, rak vd: Aardharts, Zwavel en Rortekraid. Ten laatíte komen nog in aanmerking de Metaal- Ertzen, voor welker ontvouwing de Autheur laat gaan eene algemeene befchryving van dezelven, inzonderhei ten opzigte van de plaatfen daar men ze vindt, en de ma- nier op welke zy gewonnen worden; met eene aanwyzing van de voornaamfte Bergwerken in Europa en elders. Voorts fchikt hy , naar de gewoone verdeeling der Ertfen, dezelven in Huifmetalen en Metaa!en ; anders: on/meedbaare en fmeedbaare Metaalen geheeten. Tot de eerften behoo- ren de zeven volgende; Kwikzilver, Potlood, Spiesglas Soiauter, Bismuth, Kobalt en Platina of Wit-Goud: en ender de laatften zyn deeze zes te betrekken ; Tin, Lood , Yzer y VOLGENS HET STELZEL VAN LINN/ZUS. 589 Yzer, Koper, Zilver en Goud. De Halfmetaglen worden in dit vierde Stuk nog afgehandeld; en de zes erkende _Metaalen zal-de Heer Houttuyn in ’t volgende laatfte Stuk befchryven, welken hy daartoe afgezonderd heeft, om ze des te beter naar waardy en uitvoeriger te kunnen voor- draagen. Het een en ander door zyn Ed. , naar ge- woonte, met veel oplettendheid behandeld, verleent eene menigte van byzondere aanmerkingen, die ter ophelderinge van etlyke ftukken, raakende het Ryk der Delfftoffen , dienen ; des ook men dit gedeelte met veel vrugts zal door- bladeren. Tot een ftaal, uit veele, verftrekke in deezen - des Autheurs voorftellingen en bedenkingen, wegens den oorfprong van den Amber, welken wy hier den Leezer te liever onder * oog brengen, om dat wy onlangs gemêld hebben, hoe zommigen beweeren, dat men deszelfs oor- fprong nergens anders dan in eene zekere foort van Cache- lotten heeft te zoeken (*); ’t welk egter aan tegenbeden- kingen onderhevig is „als blykt ‘bit het geen wy in. dit Werk „ by de befchouwing van het Ambergrys , aangetekend vinden. s», De Ambergrys, zegt de Heer Houttuyn, wordt in de Oceaan , of nog op het water dryvende, of aar het Strand opgeworpen , gevonden. Voorndamelyk heeft dit plaats in de Oostindifche Wateren, en wel aan de Kusten van Ma- dagaskar en Sumatra, of ook aan die van Malabar, van de Molukkifche Eilanden en aan de Oostkust van Afrika. Somtyds, doch zeer zeldzaam , heeft men ze ook aan die van de Atlantifche Zee, in de Westindiën, of zelfs in de Noordzee, en wel aan de Westelyke Kusten van Groot- Brittanië, aangetroffen. Immers CAMEDEN verhaalt, dat aan de Noordelyke Kust van Schotland eens een groot ftuk Amber gevonden zy. Zonderling groot was dat Stuk , dat men by rumruius afgebeeld vindt, °t welk onze Kompag- nie uit Oostindie gekreegen hadt, weegende 182 Pon- den (a). Voorts meldt hy, dat de Koning van Tidore „ in °t jaar 1693, van zyne Papoefche Visfchers een Stuk Ambergrys hadt bekomen, van 194 Ponden, waar voor hem de Kompagnie gebooden hadt, elfduizend R yksdaal- ders. Dit was, volgens KÆMPFER een en ° zelfde Stuk, door de Kompagnie gekogt, weegende net 185 Ponden. Toen hy in Japan was, werdt aldaar op °t Strand gevonden een Stuk van 130 Ponden, waarvan het vierde deel ge te coop (t) Zie ons Mengelwerk, bl. pr Ca) Rumen. Amb, bie LIT. pag. 262. Ss 2 590 = NATUURLYRE HISTORIE koop werdt aangebooden (b). Dat ’er in °t jaar 1555, 0m- trent Kaap Kormoryn, bewesten Ceylon, tegen over de Maldivifche Eilanden, een Stuk gevonden zy van driedui- zend Ponden zwaarte, is minder geloofbaar. Evenwel kan men daaromtrent de Natvur niet bepaalen , aangezien het bedenkelyk is, of niet de groote Stukken uit famenhoo- ‘ping van kleinere gevormd worden. Het grootfte Stuk, ‘dat hy ooit gezien hadt , woog niet meer dan omtrent vyf- tien Ponden (c) „„ Omtrent den oorfprong van dit Product zyn zeer ver- fchillerde bedenkingen geweest. De algemeenfte verbeel ding, by de Ingezetenen cer plaatfen daar men het meest vindt, was, dat het een Uitwerpzel van Walvisichen of Kazilotten zoude zyn, weshalve die van de Zuidooster- Eilanden van indie bet zelve Vischdrek noemden. Een uud Portugeesch Schryver, van de Amber fpreekende, die zeer uitmuntende op de Maldivifche Eilanden gevonden wordt, verzekert, dat dezelve de Afgang zy van Vogelen, welke welriekende Kruiden ecten; en, als men aanmerkt dat Koedrek dergelyken reuk heeft 15 zulk een denkbeeld niet ongerymd: te minder alzo men in den Buik van groote Visfchen, by de Japanfche Eilanden gevangen, Amber ge- vonden heeft; maar het zelve neemt niet weg, dat deeze Sofie ook een anderen oirfprong hebben kan. Zeevogels kunnen zeer wel eenige Amber hebben ingeflokt, en dic weder uitgeworpen; dat zelfde uitwerpfel kan wederom door Kazilotten, of dergelyke Visfchen verzwolgen en door hun op nieuw geloosd zyn. Zelfs zou men zulks nog meer mogen denken, uit de zwarte kromme Bekjes, zomtyves in de Amber voorkomende , die denkelyk niet van Vogels, maar van Zeekatten, zyn; welke zekerlyk van dergelyie Visfchen in menigte verflonden worden. ~, Het zou ook kengen zyn het Schot of Zaad van der- gelyke Visfchen ,’t welk wederom anderen was in °t Lyf ge- raakt; daar de Visfchen, gelyk bekend is, niet vreemd van zvn. De geilheid van den Geur baart ten dien opziete bedenking. Men weet dat veele Dieren, zelfs de Kroko- dillen, bv of in-hunne Teeldeelen, ftofFen hebben van der- gelyken Reuk. In zekere Kazilot zyn zelfs in eene Blaas, met Oranjekleurige Olie gevuld, ronde Klonten gevonden, ‚van drie tot twaalf duimen dik, en van anderhalf tot twin- tig Cb) Amen. Exot. Fafe. III. bl. 634. te) 't Zelfde Werk, bl. 267. VOLGENS HET STELZEL VAN LINNZUS. 591 tig Ponden zwaar; in ’t eerst flinkende , vervolgens van een weer aangenaamen Amberreuk (d). » Dit alles fcheen den Dierlyken Oirfprong van deeze Sofe te bevestigen; doch anderen, wederom, hebben geoordeeld , dat heteen Plantaartig Voortbrengzel zy. Ze- ker Gouverneur van °t Eiland Mauritius, genaaamd HUBERT _ HUGO, id in ’t Jaar 1671, aan den Gouverneur Gere- raal te Batavia, hoe het hem voorkwam, dat het de verte Gom Ware van zekeren Boom, welke dezelve uit zyne Wortelen in de Zee ontlastte ; doch dit Denkbeeld is näder= hand niet bekragtigd, en dergelyke Gomharst zou ook waarfehynlyk niet in zulk eene gedaante, maar in gfgerone de brokken, gelyk de Barn(teen, verfchynen. „‚ De meesten zyn van gedagten, dat de Amber eene Aard- harst zy , uit Olie-Bronnen, in de diepte der Zee ontfprin- gende, gevormd, en fommigen ftellen dit zelfs vast, he- weerende , dat tot bewys daarvan ftrekken de vreemde din- gen , welken men ‘er in vindt, naamelyk Steentjes, Schul- pen, Beenders van Dieren, Vogelbekjes en Nagelen, en wat-dies meer is. (e) Ook wordt zulks van de overeen- komst, die in eenige opzigten, inzonderheid door Destil latie, tusfchen de Amber en den Barnfteen pláats heeft, afgeleid. (f) Maar dit Gevoelen is mede niet zonder zwaa- righeden, Omtrent den Oirfprong van den Barnfteen is meu zelfs niet volkomen zeker, en de Geftalte , waarin men die vindt, verfchilt te veel, om een volmaakte gelykheid van afkomst te onderftellen. Hy is veelal glad en van eene harstachtig doorfchynende gedaante , hebbende geen Reuk. Van waar bekomt de Amber haaren zonderlingen Geur, overal dezelfde, in welk gedeelte van den Oceaan zy ook evonden worde? Zou het niet een foort van Zeefchuim unnen zyn, gelyk dat men in de Zwarte Zee vindt, uit dergelyke in Zee vloeijende Olien gefprooten, °t welk door verteering in den buik der Walvisfchen of Kazilotten zynem Geur: bekomen hadt? Immers men heeft tor hon- derd Ponden Amber in zulk een Zeegedrocht gevonden , en, volgens K&MPFiR, is het omftreeks Japan gewoon , in zekere Dieren van ’t Walvisfchen-Geflagt , drie af op °t hoogfte vier vademen lang, Ambergrys te vinden, doch van de flegtfte foort. Dit zou wel tegen *t voorgeftelde Denkbeeld fchynen te ftryden; doch men begrypt ligt, . ; at (d) Zie 't I Deels IT Stuk deezer Nat. Hist. bl, 527. (e) Grorr. de Mat. Medica. Tom. l. p. 162. Cf) WALL. Syst. Min. H. B 120.. i ie 502 NATUURL. HIST. VOLGENS HET STELZEL VAN LINNZEUS. dat het een groot verfchil zy, of die ftaffe aldaar nog be- flooten legge, dan door den Afgang uitgeworpen voorko- me: terwyl hy zelf van de Amber in ‘t algemeen zegt, dat zy, versch door de Zee aan Strand geworpen , op °t oog gelykt naar Koeijen-Stront, en dat de Japoneezen die Stoffe ook, in hunne gewoone taal, Kufura no fun, dat is Walvisfchen-Drek , tytelen. (g) „ Dus zou de Amber, uit eene Aardharst of Aard-Olie haaren Oorfprong hebbende, tevens een fchuim der Zet, en niettemin een uitwerpzel van Walvisfchen of dergelyke Zeedieren, kunnen zyn, gelyk ik daarvan bevoorens ge- Íproken heb. (k) En dit wordt nog waarfchynlyker, wan- neer men aanmerkt, hoe verfchillende de Amber voorko- me; zodanig zelfs, dat men, naar ’t zeggen van K&MP= FER, uit de hoedanigheid, de plaats der afkomst, byna gelyk die van den Wyn, beoordeelen kan, ige fchryft hy, gelykt naar zwarte Aardharst of Joodenpek , Is digt en zwaar; een andere wit, ligt en zeer welrieken- de; een andere zo Spongieus, dat men ze gehouden heeft voor een foort van Zeezwammen. Zonderling is *, dat men ze niet in de Zee dryvende vindt, terwyl zy zo veel ligter is dan Water. Zeer aanmerkelyk is het ook, dat men ze kW vindt, daar geene Zeedieren van ’t Walvisfchen Geflagt zyn. Het Gevoelen van zekeren Autheur, nu ruim een Eeuw geleeden ter baan gebragt, dat zy uit een mengzel van Wasch en Honig, aan °t Zee-Strand door Byen verzameld, en vervolgens door de Baeren tot een Zeefchuim geworden, beftaan zou, maakt hy voor zeer belachelyk uit, en gelooft niet, dat ’er ooit Honigraaten in zyn gevonden. (i) es gemeide Denkbeeld wordt nog meer daardoor bevestigd, dat meg zelfs zogenaamde onrype Amber vindt, die geen Reuk heeft,- gelyk ik uit Oostindie bekomen heb, en andere , wel goed van Kleur en Zelfftandigheid, maar met weinig Reuk. Ondertusfchen geef ik dit voor een beter over.” (e) Amen. Exot. ut fupra. (h) Zie 't I. Deels III Stuk deezer Nat. Hist. bi. 528. (i) Amgen. Exot. ut fupra. t i. ^ C. NOODT, OVER HET REGT DER OPPERSTE MAGT. 593 Redevoering over het Regt der Opperfle Magt, door GERARD Noodt, in leven Hoogleeraar in de Regten, aan °s Lands Univerfiteit te Leyden. Naar het Latyn en Fransch ge- volgd. Te Amflerdam, by J. Weppelman, 1784. Behal- ven de Woorreden , 124 bladz. in gr. octavo. Je een tyd, daar de Natie meer, dan in vroegere jaaren , Ade aandagt vestigt op de wederzydíche regten van Over- heden en- Önderdaanen , brengt men dezelve zeer gepast , in onze Landtaale, onder het oog, deeze Redenvoering.s welke de geagte Hoogleeraar Noodt, in den jaare 1699 » by gelegenheid van ’t nederleggen van zyn Rectoraat, op ’s Lands Univerfiteit te Leyden , uitgefproken heeft. Dat dezelve niet eerder in °t Nederduitsch vertaald zy , en thans dus te voorfchyn kome, heeft men ongetwyfeld aan de verfcheidenheid der tydsomftandigheden toe ‘te fchryven, Edoch, wat hier van ook zy, dezelve is altoos, zo in °t oorfpronglyke, als in eene Franfche Vertaaling van den Hoogleeraar Barbeyrac, door alle Voorftanders der Burger- lyke Vryheid, onder eene Regeering, die het welweezen der Maatfchappye ernftig bedoelt, met. het hoogfte ver- maak geleezen , en door hun als een voortrefyk Meesterftuk aangemerkt. Eu onze braave Nederlanders zullen, op het aandagtige leezen van dit Stuk, ook zekerlyk hunne goed- keuring daaraan hegten, terwyl de overweeging van ’$ Mans Redenvoering zal dienen, om hunnen geest aan te vuuren , door hunne denkbeelden des aangaande te verfter- ken. Laffe Hooffche Vleijers mogen dit met een oog van verfinaading aanzien, men kan niet wel anders van hun verwagten ; maar, zo ’t gelukte, dat die of deeze ’er nog een oplettend oog op mogte flaan, ’t zou hem tot inkeer pengen, nadien. de Hoogleeraar alle de zodanigen , tot in unne diepfte. fchuilhoeken, volgt, en de overtuiging met zig voert.. Onze Redentat vangt aan, met het onderfcheid tusfchen een Vorst. eri. een. Dwingland voor te draagen, en te too- nen, hoe onbezonnen het zy, de zaak van den Dwinge- land onder den naam van een Vorst te verdeedigen, met den: Vorst boven de Wetten te verheffen. Dit denkbeeld met kragt van reden tegen te gaan , de vryheid des mensch- doms te verdeedigen, en de natuurlyke regten van den Souverain te bepaalen ; is het hoofdoogmerk deezer Reden- voeringe. Intusfchen verklaart hy egter aan den anderen Ss 4 kant, kant openlyk, „, dat een goed Burger zynen Souverain al s» le die eerbied moet bewyzen , die men voor een mensch a» kan bezitten; en dat eene Magt, die cenrnaal ter hand- „ haavinge van de algemeene rust en veiligheid is vastge- „ fteld, nimmer al te onafbanglyk, noch al te ver uitge ss ftrekt kan. wezen , mits.dezelve niet naar de ingevingen s van wreedheid of trotsheid, maar overeenkomftig de >> Voorfchristen van her gezond verftand, en den algemee- „ ten welvaart der burgeren, te werk gaa.” Na deeze verklaaring treedt dt Redenaar bepaaldlyk ter zaakc, om het voorgeltcide onderwerp trapswyze in een duide Iyker lichtere ftellen, en kragtiger te betoogen. Men heeft, doet hy zien, een valsch denkbeeld van grootheid, wanneer men daaraan verknogt het denkbeeld van onbe- paalde Vryheid , om naar zinlykheid en willekeur te mogen handelen; waar door een Vorst veeleer de laagheid dan de grootheid zyner ziele zou aanduiden. Te ver- geefsch zoekt men ook dit denkbeeld te verfterken , door God te befchouwen als den infteller. der Oppermagt; want al ware dit zo, °t geen intusfchen zo niet is, dan nog zov- den de Vorften egter geen onbepaalde magt bezitten. Zulks kortlyk getoond hebbende, tragt hy dit nog wat byzonder- Iyker te ontwikkelen, met den oorfprong van het regt der Oppermagt na te gaan. Ten dien einde vestigt hy erst het oog op de gelykheid aller menfchen, die hen allen in gelyke. Vryheid ftelt, doch welke natuurlyke Vryheid hun nogtans geen losbandigheid verooslooft: te minder daar de Natuur de menfchen leidde om in maatfchappy te les- ven, en gevolglyk wilde, dat zy alles in agt zouden nee- men, wat ter in ftandhouding der menschlyke maatfchap- pye noodig is. Hier uit afleidende wat denkbeeld wy te vormen hebben van de Vryheid in den Staat der Natus re, gaat hy verder na, welke zwaarigheden de megfchen verpligt hebben , om afftand van die Vryheid te doen, en burgerlyke maatfchappyen te vormen. De Hoogleere aar hecft dit alles was onderfcheidenlyker onwouwd, om daarop. te duidelyker te toonen, dat de- aart en ’t oogmerk der burgerlyke Maatfchappye zelve klaarblyke lyk bewyst , dat het gezag van den Souverain zig niet verder uitftrekt, dan tot het geen voor het algemeene wel- zyn ere Se - a » Het Oppergezag is, „„ zegt hy volgens die gronden,” geene natuurlyke zaak, zoo als de wetten der menschiyke famenlecving „maar de menfchen, die vry geboaren wore OVER HET RECT DER OPPERSTE NAGT. 505 den, en zelven ieder in dat geen, welk zyn eigen voordeel betreft , oppermagtige regters zyn, hebben ,na verloop van tyd, vrywillig en -door onderlinge verdragen het opperge- zag der burgerlyke regeeeriug zelven vastgefteld. Schoon nu door zoodanige eene inftelling ieder byzonder mensch van de verdediging zyner eigene vryheid afltaa; en fchoon het hem niet geoorlofd zy, iet meer te eifchen , dan het geen de Vorst of Oppermagtige Magiftraat nuttig oordeelt: voor de Maatfchappy, zoo is echter deze Oppermagt geenzins ten verderve der burgeren, maar alleen ter hun- ner verdediging vastgefteld, om namelyk al dat genete regelen, welk tot hun gemeen belang betreklyk is. In één woord, me heeft daar mede: nimmer gemeend, zich te ouderwerpen aan alle de Ae denkbeelden van den: Souverain; maar men heeft zich alleen, in vertrouwen op zyne eerlykheid en opregtheid, onder zyne befcherming begeven. zyne eerbied voor de oppermagt, voortaan vry en veilig dat geen zou kunnen doen, welk hy dienftig oordeelt 3. op dat hy meester zou zvn van zyn ligchaam , en naar gek over zyne goederen zou kunnen befchikken. 