VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Met een el of daar uit gehaald, andere in de plaats geplaatst, en de aangetekende drukfouten verbeterd. Dit gedaan zijnde, wordt de vorm weer vast geflanst gelegd, en een Revise getrokken, die met de gecorrigeerde proef aan de Corrector wordt ter hand gegeven; die eerst na ziet of de aangetekende fouten wel gecorrigeerd zijn zonder nieuwe. De ROEKDRUKKER. 3 te maaken; waar na het de Revise nogmaals naleeft en corrigeert; indien hij nog iets ontdekt, zo wordt dit weer door de Letterzetter verbeterd, wel toeziend dat er niets overgeflanst wordt. Eindelijk worden er van dit gecorrigeerde en gerevideerde blad zo veel vellen afgedrukt, als er Exemplaren moeten zijn. Wanneer die natgemaakte hoop papier, of dat getal van vellen afgedrukt en opgehangen zijn om te drogen, wordt de gebruikte vorm in een bak gelegd met kokende Long afgevachten en met een Schuif afgeboend; men spoelt er de vorm weer af met water; brengt de vorm bij de Letterzetter, legt ze op een bord, en flaat ze los. Dan wordt de schoone Testers, door de Letterzetter of de Leerlingen verdeeld, en weer in haar eigen bakje gedaan om op nieuw door de Letterzetters gebruikt te kunnen worden. Wij hebben de gewone kunstwoorden in deze beschrijving goed gehandhaald, waar omstandig hier nog gemeld moet worden, dat als enkele woorden of regels niet genoeg met inkt geraakt, en derhalve kwalijk te lezen zijn, dan noemt men dit een misklik; en enkele letters te veel inkt hebben de zo dat ze kladdig staan, noemt men 't pas. De letters en cijfers onder aan de bladzijden heeten ze Aigreatuurën, en dienen tot onderrichting aan de Boekbinder, hoe hij de bladen vouwen moet. S en een plakje laken dat onder de Colom of pagina, alwaar dezelfde al te scherp drukt, gelegd wordt, noemt men dit een piek. Het stukje hout eindelijk, dat onder de bladzijde, alwaar deze al te scherp drukt, gelegd wordt, noemen ze drager. Aangaande de letters formaat aan te merken; dat iedere letter, naar haar vorm en grootte, scherp en zuiver in staat wordt gesneden; en die smering wordt dan zodanig gehard, dat men hem in te koper kan overzaan. De toffe, waaruit de letters gemaakt worden, bestaat uit een compositie van lood, ijzer, antimonie en koper. De toffe, op welke ze gespoten staan, noemt men corpus, die naar proportie van de letter, breed of hoog is, en elk soort vanchrift moet op een afzonderlijk corpus gespoten worden. Deze zijn 1. Capitaal. 2. Mijnsmaal frequentie en kleine Mishandeling. 3. De kleine en grote Misshandeling antiqua, de grote en kleine Canon, of Canon garamond, petit Canon antiqua en petit Canon cursive. 4. Nieuwe Romein of Pausaal text, of Romein antiqua en cursive, 5. Kroef en nieuwe Text-fraeurt of Text antiqua en cursive. 6. Bijbel Fraeurt of Paragon Antiqua de garamond, Paragon cursive de Grandjon, 7. Nieuwe gebroken tercia Fraeurt, of tertia antiqua en cursive, ook wel genoemd tertia antiqua de garamond en tertia cursive de Grandjon. 8. Grote en kleine Middel-fraeurt of media antiqua en cursive, of media antiqua de garamond en media cursive de Grandjon. 9. Grote en kleine Cicero fraeurt, of Cicero antiqua en cursive, of Cicero antiqua de garamond, en Cicero cursive de Grandjon, 10. Corpus garamond, of de Duitse Corpus fraeurt, de Latijnse Corpus antiqua en cursive, of Garamond antiqua de garamond, en Garamond cursive de garamond. 11. Grote en kleine Petit fraeurt of Petit antiqua en cursive, of Petit antiqua de garamond of Petit cursive de Grandjon, 12. Maagdewierschrift, of Mignon antiqua en cursive, 13. Nen pareil fraeurt of Non pareil antiqua en cursive, 14. De Duitse worden, behalven in de Bijbel, tegenwoordig zeldzaam gebruikt, dan alleen in de Schoolboeken en sommige Godgeleerde Schriften. De Loopende Letters zijn als p, v, w, z, met de pen geschreven waren "en" worden thans veel gebruikt tot het drukken van brieven, afstijgingen enz. Ook vindt men op enige voornaam Drukpersen, Hebreeuwse, Chaldeeuse, Syrische, Arabische, Echiopische, Egyptische of Koptische, Armeense, Griekse, Russische, Poolse, Tsjechische, Boheemse, Maleisische, Samaritaanse, Duitse Letters. De Geleerden en Boekhandelaars kunnen op de Drukkeryen Letterproeven vinden, om te zien welke Letters zij uitkiezen, om hun werken daar mee te doen drukken. Aanleunende schakeling van het voorgevallen bij 's Heilands Opstanding, tot aan deszelfs Hemelvaart doch K. A. volgens de orde van Mr. H. S. van Sen en Vast, in zyn Werkje geticuleerd, De groote Heilige Dag der Christenheid, met het Eerste en Tweede vervolg, Hij is de Bijbelminnaar overbekend, hoe de Christenen zich al van oudsher beijverd hebben, om de overeenkomst van de Evangelische berichten, aangaande 's Heilands Opstanding, en Het daar omringde voorgevallen, in alle de bijzonderheden aan te tonen, ten einde alle de twijfels daar in voorkomende te verhelpen, en dus de daar uit afgeleide zwaarigheden uit den weg te nemen. De Heer en Mr. van Son, al voor etijke Jaren, van oordeel zijnde, dat echter in alle de deswegens uitgegaven geschriften hier aan niet genoegzaam voldaan was, heeft dit onderwerp op nieuw met de uiterste aandacht nagegaan, en in het Jaar 1733 Zijn gedachten deswegens openlijk voor het licht gebracht, met de uitgave van een geschrift; dat ten titel heeft: De groote Heilige Dag der Christenheid. Het daarvoor voorbereidde heeft hij in de laatste Jaren agtervolgd met: Bij 's Heilands Opstanding, twee geschriften, het Eerste en Tweede Vervolg genaamd, welke dienen, zoo om Zijn denkbeelden nader op tehelderen en te bevestigen, als om 't verdere van 't Evangelische verhaal, dat in het eerste Stukje niet geheel afgehandeld was, te ontvouwen. En volgens het plan van die Heer staat ons nog een Stukje over dit onderwerp te verwagten, waarin alle de overige bijzonderheden hier toe betrekkelijk, en de tegenwerpingen, zowel tegen het Evangelische verhaal, als tegen de orde van onze Auteur, zullen overwonnen worden. - We hebben geoordeeld veelen onder ons Leezers geen ondank te zullen doen, met hun de orde van het Evangelische verhaal, volgens de Heeren Mr. van Son, onder het oog te brengen, te meer daar deze in verschillende bijzonderheden afwykt van den gewöoneden weg, en der overweegingen waardig is. Tot over elf vuren des avonds toe. De Persoonnen, wiens bezoeken op deze eerste dag inzonderheid in aanmerking komen, zijn etliche Vrouwen, (die een aanmerkelijk getal uitgemaakt zullen hebben), volgens Matth. XXV 55, 56, Marc. XV. 40, 41, Luc. XXIV 49, 55, 56, vergel. met vii 2 uit de Apostelen Petrus en Johannes, en dan nog twee Emmausgangers, alsmede de Wagters, die al vroeg van het Graf vlieten. Op deze bepaling van plaats, tijd en Persoonnen, heeft men het voorgeval, naar de orde van onzen Schrijver, op de volgende wijze verstaan. Maria Magdalena gaat, als het nog duister is, uit Bethanië, of daar omstreken, en komt met de andere Vrouwen tot het graf omstreken vijf uur. De ten afgewacht zijnde verlaat zij haar gezelschap, loopt alleen naar achteren, en boodschap haar weer te vinden aan Petrus en Johannes, die zich in Bethanië of daar omstreken bevinden; des het ongeveer zeven uur geweest zij, toen Maria Magdalena tot hen kwam, Petrus en Johannes gaan daar op het graf waardoor bezichtigingen het graf, en keeren weer naar huis, daar zij te vroeg of elf uur aangekomen konden zijn. De andere Vrouwen, die bij het Graf gebleven waren, zien, terwijl Maria Magdalena vertrokken is, na het verloop van enigen tijd, een verfchending, van Engelen, die haar verzekeren, dat Jezus opgestaan is, en bevelen den Apostelen te boodschappen, dat hij hun voorgaat naar Galilea. Op dit bevel verlaten zij het graf te zes uur, en gaan niet echt naar recht aan, maar langs verschillende wegen, om dit blijde boodschap aan enige Discipelen, wonnende, mee te delen, naar Bethanië; waar door ze veel langer dan drie, vier of vijf uur onderweg geweest zijn. Maria Magdalena, zijdon gelyktydig met Petrus en Jozef, gaat weder na het graf gegaan, komt echter door vermoeidheid of anderzins niet aan het graf, voor dat Petrus en Jozef reeds vertrokken zijn, en dus niet wel voor negen uur: Alleen bij het graf zijnde ziet zij, eerst een verfchyning der Engelen, en vervolgens Jezus Zelf, die haar beveelt tot de Apostelen te gaan. Hierop keert zij weer naar Bethlehem, daar ze niet wel gerder dan tien en twaalf uur gekomen zal zijn. De andere Vrouwen ontmoeten Petrus, Jozef en Maria Magdalena op den weg, om tien uur zeven en acht uur, verhalen hun de verfchyning en het gezegde der Engelen: verder bij deze en geen van degenen aangetrokken, zodat haar op den weg, eer ze nog naar Bethlehem gekomen zijn, tien en elf uur wordt, eer ze in Bethlehem hun boedelchap brengen: daar Petrus en Jozef misschien wat vroeger gekomen zijn, of, Zo ze zich onderweg bij zomer en opgehouden hebben, wel wat later. Vervolgens was Maria Magdalena, na de verfchyning van Jezus, ook bij de andere Vrouwen gekomen, en dus gelijklokkend met haar in Bethlehem weergekeerd, Jus waren ze met den middag allen bij elkander te Bethlehem. Gedurende de dag voor den middag bevinden zich twee peripatetikos op den weg tuffchen het graf en Betesda; deze ontmoeten, misschien eerst Maria Magdalena, zo als zij na Petrus en Johannes gaat, of wat later "tussen acht en negen uur; de andere Vrouwen, die van ’t graf weerkeren, en hun haar wedervaart bij ’t graf thekend maken; als mede wat later Petrus en Johannes, die, van 't graf komend, hun berichten 't geen zij gezien hebben. Het eene en ’t andere kan gescheiden zijn voor tien of af vuren. Op deze ontvangenen berichten beflitten ze mogelijkerwiis om naar Emmaus en verder naar Galilea te gaan; doch in twijfelmoedigheid bleven, om dat hij van niemand, volgens die berichten, nog gezien was, schynen ze, al wandelende in het veld, van den gemeenen weg afwijkend, nog merkelijk gedraaid te hebben; ja zelfs zijn ze, eer ze verder gaan, vooraf naar hun wooning gekeerd; des they niet voorstelend van den avond te Emmaus komen. Tussen zijn ook de Wachters, die al voor de komst der Vrouwen van 't graf gevallen waren, in Jeruzalem gekomen: niet ’s morgens vroeg, maar na eenig overleg onder elkaar; zo dat het voorgevallen tussen zeven en vijf uur. Men mag ook wel denken dat alles zeer geheim gebracht zal zijn geworden in Jeruzalem; zo dat 'er die dag voor den middag, en mogelijk de geheele dag, bij 't gemeen geen of zeer weinig kundigheid, van 't voorgevallen bij 't graf, in de stad geweefd zal zijn. De medegedeelde berichten, zo die van de Vrouwen 'In 't algemeen, als van Maria Magdalena in 't bijzonder, en van Peter en Paulus, kwamen de Apostelen en Discipelen te Berbaanie ongelooflijk voor; echter zo dat men meer een tragische geloofloosheid of opschorting van oordeel, dan wel een volledige weigering van geloof aan hun in 't algemeen moest toeschryven; en wel zo dat de een hier meer de andere minder te schuldigen was, van over te hellen tot ongelooflijkheid. Het meerder gedeelte van de nacht zal dan onder hen doorgbracht zijn, met aan de ene zijde hetgeen ze gezien en gehoord hadden nader aan te duiden en te bevestigen, met aan de andere zijde uitvluchten en zwareigheden op te werpen, die men van de andere zijde mocht te beantwoorden. Ook zullen ze onder hunnen bekenden rondom Berbaanie hun wedervaarten die na de middag vermeld hebben. Het is niet vreemd te denken, dat er bij deze gelegenheid een bevel genomen zou zijn, om alle de Discipelen tegen de avond samen te roepen; en dat hieruit ontstaan is die vergadering op de avond van de eerste dag, in welke Jezus aan de Apostelen verscheen. Van dit bevel schijnt Thomas, mogelijk niet kort bij de hand zijnde, geen tijdbesteding gehad te hebben, van waar hij in die vergadering des avonds niet tegenwoordig was. Petrus heeft vervolgens, na dit genomene bevel, zich in een eenzame plaats verzameld tot stilte overdenkingen; en indien tijdig is Jezus persoonlijk aan hem verschenen, waarop hij met deze blijde terugkoming zich naar de vergaderplaats begeeft, om zijn Broeders te versterken. Inmiddels heeft zich ook Jezus bij de Emmausgangers op den weg gevoegd, ongeveer vier uur na den middag, Hij komt onbekend bij hen, en spreekt met hen ter zaak van de Messias, en dizelfde lijden. Onder dit gesprek komen ze naby Emmaus en bewegen Jezus om met hen aldaar te blijven, nadien 't bij den avond „en de dag gedaald was welke spreekwijze de tijd van ongeveer zes of zeven uur in den avond aanduidt. Onder 't houden van den maaltyd aldaar ontdekt zich Jezus aan hen, en ontdekt zijnde maakt Hij zich weg uit hun gezicht. Hier op, na dat-ze enige overleggingen over dit voorval gemaakt hebben „staan ze op om weer te keeren, niet binnen in, maar, gelijk de Evangelist spreekt „na Jeruzalem „dat ook gezegd kan worden van zulken, die na Bethanië naby Jeruzalem gaan. Dit vertrek van Emmaus wordt men zich gevoegelijk ongeveer acht uur; en dus konden ze, nu met blijdschap zich haastende te tien uur bij de vergaderde menigte te Bethanië komen. Het vergaderde gezelschap maakt hun, zo dra ze daar verschenen, bekend, dat Petrus den Heer gezien had; en zy vertellen wat hun op den weg naar Emmaus en verder voorgekomen is. Terwijl het vergaderde gezelschap met de Emmausgangers over 't voorgevallen spreekt, vertoont zich Jezus, daar ze met geslapen deuren zitten, in 't midden van hen, tussen tien en elf vuren; en toont hun met onwrikbare bewijzen, dat Hij geen geest is, maar lichaamlijk in persoon zich aan hen vertoont, ter volkomenere bevestiging van de waarheid zijner Opstanding. De Heer en Mr. van Son hebben dus ver ontwikkeld, hebbende de bezigheden op den eersten dag der Opstandige, gaat vervolgens over, om op eene dergelyke wyze na te gaan, het gebeurde is van na die eersten dag af, geduurende de verkeering van onzen Heiland onder zijn Discipelen, tot deszelfs glorieryke Hemelvaart. In dit Tijdsvak heeft men een uitgebreider vertoonplaats; te weeten van Jeruzalem of van Bethanië, tot aan Bethsaida, aan den Noord - Golbeek van de Mer Tiberias gelegen; een afstand van zeven dagen reizen; en ’t tijdsbestek is van 40 dagen, van Zondag avond den achtenden April, tot op Vrijdag den vijftigsten Mei: aanloop van de Persoon, die hier in aanmerking komt „’tzyn in 't algemeen de aanhangers van Jezus. Wat nu het voorgevallen is, betreft de verschijning van Jezus op den avond van den eersten dag; men vindt bij de Evangelisten met opzigt tot den tafelentyd der eerste acht dagen niet bijzonder aangetekend, dan 't gesprek met Thomas, die niet aanwezig was toen Jezus verschijnt; alleen duidt hunne manier van verhalen aan, dat Jezus zich, na bovengenoemde verschijning, van zijn Apostelen heeft afgezonderd, en niet weer aan hun verschenen is, dan na die dagen eens bepaaldlyk op den twaalfden April. De Apostelen zijn waarlijk gedurende die acht dagen te Bethanië en in deszelfde omtrek gebleven; zich bezighoudend met geloofs-oefeningen, en inzonderheid met het overwegen en het spreken met elkaar over de Leer van Mozes en de Propheten, raakend den Messias, en het voorval met Jezus gedurende hun verkeering met hem tot op deze tijd. Na acht dagen verschijnt Jezus weer aan de Apostelen, te zelfde plaats en op een dergelijke wijze, als hij de voorgaande reis verschenen was. In deze bijeenkomst geeft Jezus de Apostel Thomas van zijn twijfelachtigheid, door hem gelegenheid te geven om het teken der nagels in zijn handen en voeten, en de spieren in zijn zijde te zien en te tasten. Het is waarschijnlijk dat de Heiland hun in de voorgaande bijeenkomst verwittigd zal hebben, dat zij den tocht na Galilea door den Engel aangegeven, nog eenigen tijd hadden uit te stellen; en dat hij nu bij deze gelegenheid, voor zijn afscheiden van hen, hun bekend gemaakt zal hebben zijn gang na Galilea "met een aanvankend bevel om hem derwaarts te volgen, en hoe zich te gedragen. Na dit gesprek zondert Jezus zich weer af van zijn Apostelen "en deze vertrokken met hun verdere gezelschap; mogelijk een dag of twee later van Bethanië na Galilea, om te komen bij of omtrend de Zee van Tiberias, na aftreden denkbeeldig te Betsaida, op den twee-en-twintigsten April. Hier openbaart Jezus zich ten derdenmaal aan zijn Discipelen, en wel eerst aan vier zijn Apostelen en drie zijn Discipelen; zo als zij op de visvangst leggen, doch vervolgens ook waarschijnlijk aan een meerder getal hernaderd toegevloeid. De Heiland houdt bij die gelegenheid, onder anderen, een merkwaardig gesprek met Simon Petrus. Aangaande de verdere verschijningen en verkeering van Jezus in Galilea kan men in zo juist een tijdsorde niet spreken, verminderd de Evangelische Schrijvers daar van slag met -een kort woord gewaagd. Onze Auteur brengt in tijdsorde, na af aan de laatste gemelde openbaring, de verschijning aan vijfhonderd Broederen op eenmaal, door Paulus gemeld; en hij is van gedachten dat deze voorgevallen is in Galilea, doch onzeker waar. Hieraan volgt, naar de geleide raad van Paulus "een bijzondere verschijning aan Jacobus, waarvan geen nader bericht in de Evangelien gevonden wordt. Dit verblijf in Galilea heeft waarschijnlijk veertien dagen geduurd; in die tijd heeft de Apostel, door een gemeenschappelijk verkeer, buiten de opgemelde merkwaardigheden, volkomen verzekerd geworden van de waarheid der Opstandingen van Paus Petrus; en voor die tijd genoegzaam onderwezen in de zaken van ’t Evangelie. Hierop heeft Petrus zich weer afgezonderd van zijn Apostelen, naar dat hij hun ongetwijfeld zijn bevelen heeft gegeven van weer te keeren naar Betanie of daar omstreeks. ingevolge hier van vertrekken de Apostelen den zesden of zwendende Mai uit Galilea; des zij den veertienden te Hebron in het Banit konden zyn. Felix onderzocht hen eer zij te Besançon gekomen zyn, en leidt hen vervolgens derwaarts. Onder dit... GEY van HEILANDS OPSTANDING, "34" geleiden herhaalt hij nogmaals zijn bevelen van het verbreiden zijner Leer en verzekert hen van de uitstorting der geesten des geestes, die zij te Feruzalem moesten afwachten; alsmede van zijn verdere aanhoudende bescherming en zegeningen laatstegent hij zijn Apostelen, en vaart op ten hemel: waarop deze, 't zij tenzelfden dag, of een dag of twee daarna, hun intrek in Jeruzalem nemen, om de vervulling der belofte des geestes, volgens 's Heillands bevel, aldaar af te wachten. Volgens deze ordeching verklaart onze geachte Schrijver het Evangelische verhaal met zeer veel nauwkeurigheid; en geeft doorgaande zo in 't werk zelve, als in de daaruitgaande toegiften, verschillende bedenkingen over dit onderwerp die een herhaalde overweging verdienen: in diervoorzoeft dat dit zijn geschreven onder de beste geschreven over de bijzondere omstandigheden van 's Heillands Opstanding te tellen zit. De Heer en Mr. van Son verdienen dus ongetwijfeld lof vanwege hun onvermoeide oplettendheid en nachtzucht, en hun bedenkingen over dit onderwerp zijn een waardige lezing overwaardig. Maar of, en in hoe ver, zijn manier van overbrengen der Evangelische berichten hoger te schatten dan die van beroemde Chrysostomus, en wel inzonderheid die van den geachten Macknight in zijn Harmony of the four Gospels, is niet ge... De ordeching van den Heer Macknight, met opzicht het voorgevallene op den eerste dag, waar in de grootste waarheden schijnbaar voor te komen, is kortzichtig aldus. De twee broers gaan Saturdagavond uit om het graf te bezien doch keerden weer bij gelegenheid van een aardbeving en storm. Zondag morgen komen alle de Vrouwen in gezelschap samen bij het graf. Maria Magdalena gaat na de Stad, om de Apostelen te berichten, dat het lichaam weggenomen was. Kort na het weggaan van Maria Magdalena, zien de Vrouwen bij 't graf ten voorschijnning der Engelen, en gaan daarop stedewaarts. "HET VOORGEVALLEN" Gereedelijk te bepalen: vervolgens zal onze Auteur ons hier toe beter in zijn stelerij "als hij in zijn volgende Stukje, zijdens zijn werk afgehandeld, en alles tot een volkomen overeenstemming op zijn gronden gebracht zal hebben. Tot zover dit geschrift inzonderheid strekt tot het weerleggen van de Zwaarigheden van het Ongeloof, zullen veel niet verbaasd zijn van te denken, dat er in sommige gevallen niet genoeg bewijs, en te veel vooronderstellingen zijn om het Ongeloof te overtuigen. Vervolgens zou men, het weerleggen van het Ongeloof op het oog hebbende, wel zo veilig doen, met, in navolging onder anderen van de beroemde Heeren Sykes en Beaufort, te zeggen "dat het genoegzaam voldoende is "de waarheid der Opstanding te verdedigen uit de duidelijke bewijzen in de Evangelieblader voorkomende; schoon genomen dat er enige bijzonderheden niet. De afgezondene broeders raken loopend daar de Vrouwen, zo blijven deze achter: zij volgen zo spoedig als haar mogelijk is, tot dat zij eindelijk haar ontmoeten, waarop zij stredewaards keeren. De broeders komen aan het graf, zo als Maria Magdalena, na een verschijning der Engelen en Jezus zelf gezien te hebben, het graf verlaat: deze ene ontmoeten Maria Magdalena niet, doordien zij een andere wandelaar ingefallen zijn. Maria Magdalena stredewaards gaande komt bij de andere Vrouwen op de weg, even na dat zij aan deze verschenen is. Zij houden enigen tijd stand, en verhaalen elkander haar wedervaart. Terwijl Maria Magdalena en de Vrouwen onderling in gesprek zijn, lopen de broeders, die met de Vrouwen uitgegaan waren, en de Engelen bij het graf gezien hadden, het veld dwars door met loop na de Stad, komen bij de Apotheken, en verhalen wat zij gezien hadden, aan de aanhangers van twee discipelen, die vervolgens naar Emmaus gaan, voor dat Maria Magdalena en de andere Vrouwen in de stad gekomen zijn. Na dat die twee discipelen naar Emmaus gegaan zijn, komen alle de Vrouwen in de Stad, en op het aanboren van wat zij verhalen, gaat Petrus ten tweede maal naar het graf, en wederkerende vertelling Jezus ook aan hem. (t) Zie Sykes over de Waarheid van den Kritieke Godsdienst het IX Hoofdstuk en inzonderheid bl. 201, 203, 207. Beaufois - Remarques sur le Nouveau Testament, sur Matth. XXVIII. BY DE NIEUWE HEILANDS OPSTANDJE: 289 Dit verhaal gevonden mochten, wederom, die niet wel met elkaar over een te brengen zijn. Die bijzondere omstandigheden toch kunnen aangemerkt worden als van zo gering een gewicht, dat ze de geloofwaardigheid der zaak niet kunnen benadelen: en een gering verschil van die aard zóó ver zijn van de geloofwaardigheid in het waarzijnlijke van de zaak te verzwakken, dat het veel eer, toegeflaane zijnde, om met partij daarover te twijvelen, met nadruk aangedrongen kunnen worden, om te tonen, dat de Evangelische Schrijvers niet samen hebben gebracht in het geloogen over een bedrieg. - Misschien was dit middel wel zo geschikt, om den Ongelovigen tot staan; en van daar tot nadere overtuiging te brengen; dan dat men hem, door het maken van onderstellingen, om deze zwareigheden weg te nemen, nieuwe zwareigheden baar. - Dit is gezegd om geen arbeid van hun, die een ander middel in het werk stellen, gering te achten: wij prizen in tegendeel alle die zich in dit bevinden om de goede zaak verstandig voor te staan; schoon zulk geschiede op een andere wijze, dan die wij de veiligste oordelen. Oorzaak die het Korengraan in de Halmbederf, door den Heep TILLET van Bordeaux, De voornamste inhoud van deze Verhandeling wordt ook gevonden in de uitgezochte Gesprekken No. 23. En wij hebben er, bij gelegenheid van dit Stukje der Verhandelingen, gewag van gemaakt. Onderzoek over het zelfstandig van den Heer Newton over ’t licht en de Kleuren, aan de Schrijvers van de Mem. de Trevoux medegedeeld Jan. 1761. Tegen de zes voormelde Voorstellingen van NEWTON worden zo veel andere rechtsgeldig overgegeven. 1. De Lichte straalen komen, volgens den Engelse Filosoof, door uitstralende van de Zon en andere lichtende Lichaamen. Hier tegen wordt aangeboden; de Lichtstraalen komen niet door uitstralende van de zon en andere lichtende lichaamen. 2. Deze straalen zijn, volgens de leer van Newton, in zichzelf gekleurd en ongelijkvormig. Het tegenovergestelde Voorstel is; de Lichtstraalen zijn voor hun zelf niet gekleurd en ongelijkvormig. 3. De derde Tegenstelling is: De lichte straalen zijn niet ongelijklijk breek- en buigbaar. 4. De Lichtstraalen geven, door hunne volmaakte vereeniging, geen witte kleur. 5. De Lichtstraalen geven de zeven grondkleuren niet, volgens Newton. De zesde Tegenstelling is: De Lichtstraalen, volgens haar verschillende voorstellen weeromgekeerd zijnde, geven niet aan elk lichaam zijn bijzondere kleur. Men vindt aan het einde van ditzelfde Magazijn, een Wederlegging van een gedeelte van het onderzoek van Newton’s zelf over de kleuren, door den Heer LE CAT, uit de Mem. de Trevoux. Waar is de Schrijver, tegen de onderzoekers mee VRYMORDIGE AANMERKINGEN. “Om Om ligt te toonen, dat het zelfstandig van den Engelse Wijsgeer over de kleuren, en in 't bijzonder over de verschillende breekbaarheid der Straalen, de gegrondste is van alle zijn stellingen. Volgens het streepje gemelde onderzoek, een brief aan de heer groot, geheime schrijver van de stad Danzig, over zijn gevoelen dat de zwaluwen geen trekvogels zijn. Uit de philosophische transactie, deel II, pagina 459. De schrijver van deze brief toont dat het onbegrijpelijk is dat de zwaluwen zich 's winters onder het water zouden verbergen, om dat ze niet leven kunnen zonder ademhaling, en bijgevolg onder 't water zouden moeten verstikken. Hier na brengt hij waarnemingen voor, waaruit hij meent dat het vertrek der zwaluwen naar andere gewesten, duidelijk blijkt. Uit deze brief, in de Genst. Mag. Funie 1761. Hierin wordt het gebruik van limoensap met water en suiker gemengd, voor de steen der nieren en blaas aangeprezen. Vast uit een brief van de geneesheer Joshua massa, hoogleraar in de geneeskunde te Rome in datum 24 november 1759, over de uitwerking van muskus inde valgende ziekte. Door dit middel werd de valgende ziekte genezen in een jonge Italiaanse dame, nadat veel andere middelen vruchteloos waren gebruikt gewesen. Korte Antwoorden van den Heer incuim, Geelman te Londen, over de Behandeling van de Blinde Honden. Hier in wordt de brandwond van de verwonde plaats met een gloeiend ijzer, als het veiligste behoed middel tegen de Waterverwering opgegeven, en door voorbeelden bevestigd. Korte beschrijving van het Werktuig, door de Heer incuim uitgegeven, om de Lengte der Zee waar te nemen; met een kort Verbal van de vergeachte pogingen, van tijd tot tijd gedaan, om tot deze zes wigtige ontdekking te geraken. Na dat men bevonden had, dat de Wachters van Jupiter, door hunne menigvuldige in en uitgangen, een gemak gaven, om, met juistheid, de Lengten op de Aardbol te vinden, was men bedacht dit ook op Zee te doen, maar hier in stak een grote moeilijkheid. De gewone Telescopen of Verrekijkers met glazen waren te lang om er zich een vergrootend beeld op Zee van te bedienen; en wanneer men de weerkaatstende Telescopen had uitgevonden, waren die, waar mee men de Wachters van Jupiter kon waarnemen, nog te lang en niet onbreekbaar, dan dat er een Waarneemer gebruik van kon maken. Om de hindernis van de beweging van het Schip voor zulk een Waarneemer weg te nemen heeft de Heer incuim een Werktuig uitgedacht, ’t welk de Engelsen een Zee-foek noemen; en waarvan het wezenlijke bestaat in hetzelfde op een opgehangen vlakte te plaatsen, zo dat het zo min als mogelijk is, deel aan de beweging van het Schip. Verscheidene Proeven hier mee genomen, zijn aan het oogmerk voldaan. Verhandeling over de behandeling der Kinderen in hun eerste kindertijd, getrokken uit het Werk genaamd, Traité de l’Education cars. porelle des Enfants en bas âge par Mr. Léonard Des-essarts. Cette œuvre contient surtout une traduction du travail de M. Léonard Des-essarts, où l'on trouve de très jolies leçons pour les pères de famille et mères. On y trouve, par la façon de la note, une très précise description des événements, tels que la naissance et la convalescence de l'enfant; ainsi que le danger pour les enfants non nourris. Quelques résultats avec l'Opium pris par le Dr. Lorry. On trouve ici confirmé que l'Opium ne produit pas de douleurs, ainsi que quelques preuves avec ce sap d'opium sur des chiens. Tableau de la durée probable de l'existence de l'homme, calculée à partir des tableaux de mortalité de trois paroisses de la ville de Paris, et douze paroisses de la banlieue de Paris. Le Nut de la Sagesse, étant une extraction de l'Essai ou les pensées sagesses de Jean-Jacques Rousseau de Genève. La Sagesse est présentée ici avec soin, et au-delà de la compréhension du peuple, élevée. De Vraag een Mensch aan zichzelf, zou de God genoegen in Mijn neemen? Onderzocht en opgelost, in een Voorrede van Prof. Reusch, voor de uitgave van Sarasa's boek, om in alle voorvallen des Levens vergenoegd te zijn. Briefstijl medegedeeld. In een aantekening, bij het begin van deze Verhandeling, wordt gezegd: "De Verhandeling getrokken uit het Werk van den Heer Sarasa, over de Kunst om in alle de voorvallen des Levens vergenoegd te zijn, vindt men in het laatste Stuk van ons Hollandsch Magazijn, blads. 231. Die Verhandeling was geschreven om den mensch te brengen, dat bij genoegen neemt in het beheer van den Almachtigen God. Dan blijft er natuurlijk over, om waarlijk gerust en vergenoegd te zijn in alle omstandigheden: Zou God ook genoegen in Mijn doen en denken hebben? Om den Lezer daar in te oefenen dient dit gedeelte. Nadeelen van de Loodsmelters. Getrokken uit het Gentse Magazijn 1761, bl. 341. Om dat de Rook uit de Loodsmelters, nabij huizen of velden, waar mensen wonen, mensen planten kweken, of vee laten grazen, door zijn kwaad eigenaandeel alles kan beïnvloeden, oordeelt de Schrijver van deze aanmerking, dat ze alleen op afgelegen plaatsen toegelaten worden. Deze Rook, zegt hij, is vol van een witte soep, welke niets anders is dan een beetende Sublimaat, zeer dodelijk voor het mensdom, en het allerergste Vergif in het Rijk der Mineralen, om dat men tot nog toe het Tegengif hier van niet weer heeft. Waarnemingen omtrent het Aantrekkend Vermogen van Kaarswier of de Kompassnaalden, door W. Chapple, Gent. Mag. Aug. 1765. Gelyk veel andere dingen in de Natuurkunde, zo werd ook door gemelden Feer, bijgeval ontdekt, dat een kaars nabij een kamer van een pasnaald gehouden, denzelfde aantrok. De nieuwigheid van dit verbale, zal, buiten twijfel, anderen aanmoedigen om dit nader te onderzoeken. Het komt ons voor, dat dit stukje van het magazijn geen minder wetenschappelijk en nuttige zaken bevat dan een der vorigen. Pharmacopoea Bateana, of de Apotheek van de Heer GEORGES BATH, M.D. Geneesheer van Karel de Tweede, en Lid van de Londense Societeit. Is welke omvat negenhonderd witgeleene geneesmiddelen, op de orde van een Alphabet worden opgegeven: zijnde tegenwoordig in gebruik van de heer res Dolororen te Londen, en voorts gans Engeland door, Uitgeven door de Heer JACHSIPTON, Door te Londen, Tweede Druk, Waarachter komt ANTONIUS DE HEIDE. Nieuw Licht der Apothekers, Tweede Druk, Te Hoorn, bij T. Tjallingius, 1762. De Werk, om deszelfs vervakelijkheid, in 't Latijn veelmaals gelezen en op verschillende platen herdrukt, wordt nu, door den Boekverkooper Zjallingius, in 't Nederlands vertaald, den Liefhebber en Oefenaar der Geneeskunst aangeboden, na dat het Eenigen tijd bij een andere Boekhandelaar, in 't duister, en als Vergeven, had gelegen. Het is, gelijk overbekend is, van voorname Mannen in de Geneeskunst feder de eerste uitgave en ook nog voor een der besten van dit soort van Schriften gehouden. Het bevat een grote menigte goede, en door ondervinding beproefde, samengestelde Geneesmiddelen, of voorzchriften, zodanig de zelven moeten byeengevoegd en bereid worden; en welke Dutigheden men ’er van te wagten heeft. De Voorzchriften op een Alphabetische volgorde gesorteerd zynde, kan men alles gemakkelijk vinden, als iemand zich de gemeene Latijnse namen van eenige Voorzchriften, als Aqua, Decoctum, Elixirium, Tinctura enz, herinnert: want een van deze genoemden tot zijn oogmerk Wil lende vinden, zoekt hij bij de titalen van deze Voorzchriften, zo lang hij ’er een vindt, ’t welk zijn oogmerk beantwoordt. Bij voorbeeld, ik ben begeerig naar een Oogwater voor een Ontsteking in de Oogen; Ik zoek de titel Aqua, en deze titel vervolgens, vinde ik qua Optheekbalmica, Oogwater. Ik moet een Scheurbuiksdrank hebben, ik zoek Decoctum, en vind hier onder Decoctum Scorbuticum; en zo in alle andere gevallen. Wes halve dit Werkje van groot nut is voor Chirurgin, ten platten Lande, die door nood gedrongen wordende inwendige ziekten te behandelen, en niet opgeleid zynde in de kennis en voorbereiding der Geneesmiddelen, hier een grooten voorraad voor zich heeft. Iemen wordt gemaakt. Achter deze Apotheek is gevoegd het Nieuw Licht der Apotheker door A. Dg neine M. Dr. een werkje aanbychen onze Landgenoten bekend, dat wel zijn waarde heeft, veel gewichtige Aanmerkingen en Regels, aangaande de samenwering en het gebruik van Geneesmiddelen vervat, en wel vers dient dat het gelezen worden. Purificatie van water, en Handleiding tot enige Proeven der Chemie, door Casparus Janssens Elinga, Predikant te Wormer. Te Leiden, bij Schans 1763. Is afzonderlijk 1 boekje. Het is een vervolg van een voorgaand Stukje van zijn Bijbelwerk, tot gemak enige Predikanten geschreven, waarvan we bij de uitgave enige bericht medegedeeld hebben, waar toe we den Lezer verwizen; als zijnde dit vervolg van dezelfde soort en waarde. Het tegenwoordige Stukje voegt bij het voorgaande een verzameling van Texten en Inleidingen, en opgave der Psalmen tot den naazang, voor Leerredenen ter Voorbereiding voor 't prediken over ’s Heilands Lyden; ter behandelende der Lydenstoffen zelf; alsmede van zodanigen, daar men zich van bedienen kan voor 's Heeren Avondmaal; waarbij ten laatsten nog enige komen, die ten grondlage van Belydenis Predikatiën, of zij over de Godgeleerdheid in ’t gemeen of over zommige delen in 't bijzonder. Zijn echt opgave strekken hier weer ten genoegzamen voorbeeld. n 6 Joh. XIV: 6. » 7. I Sam. V: 1—4. p Nazingen Pfalm LXVIII: 10. » CXVI: 2,3 (*) Zie boven %3. 496 „497. e ®. Raadplegingen of geheime gesprekken, geboden in het Collegie van Lodewyk de Groote, in het jaar 1708. Uit de Franse vertaald, is in Haag, bij H. Backhuizen 1762. Eerste en tweede Stukje behalve het Voorbericht 310 bladzijden in octavo. Dit geschreven komt voor als bevattende echte berichten van de gehouden raadplegingen van enigen der Paters Jezuïten in 't Collegie van Lodewyk den Grooten, gedaurende het verblijf van den Pater Provinciaal, bij gelegenheid der herstelling van 't Huis van Clermont, in het jaar 1708 gehouden. De Jezuïten houden jaarlijks gedurende het bezoek hunner Provincialen, die in ieder Huis voorzitten, raadplegingen over het gedrag zowel van de Opperhoofden, als van de Gemeenen hunner Maatschappij; het daar verhandelde wordt ten uiterste geheim gehouden, dan 't schijnt dat een misnoegde Jezuït, die in het jaar 1708 in het genoemde Collegie woonde, aan een van zijn vrienden de raadplegingen van dat jaar, rakende 't Huis van Clermont, heeft medegedeeld. Dit papier, die allen schijn van geloofwaardigheid hebben, die om derzelfde haatvolheid tot nog in de duisternis bewaard, en nu onlangs voor 't licht gebracht zijn, (nu het veiliger is iets van die soort uit te geven, vermoudens de verdachte en grootlijk gevallen afgunning der Vaderen,) behelzen in prijs van de soort der jaarlijkse raadplegingen, een rondomstrevige ontvouwing van het karakter der Jezuïten, opgemaakt uit hunne doorgaande handelingen, door die persoon zelf, welke aangegeven is, om daarop acht te geven: des men uit deze papieren de Jezuïten te kennen, niet zo als partijen hen malen, maar zo als die Vaders zelf de leden hunner Maatschappij beschrijven. ne gevoelens en zeden, in de vierde raadpleging bepalen ze zich nader ter beschouwing der Jesuiten, in de drie Huizen van Parijs; en wel, (het artikel van Deugd daar latende, als zijnde 't toegegeven, dat die Jesuiten daar op niet konden roemen boven anderen, ) om hun na te gaan vanwege hunne bekwaamheid; waar om trede die der Schrijvers boven al in aanmerking komen; zullende daar Predikers in een volgende byeenkomst overwogen worden. De Pater Provinciaal inzonderheid voedt in 't algemeen geen zeer gunstige gedachten van de Leden der Maatschappij, en verwijdt doorgaande de vleiende of verzagtende denkbeelden, die sommigen van dit gezelschap van hun voeden. Men zie in de volgende beschrijving zijne algemene denkbeelden van die Sociëteit. De Jesuiten vonden in 't eerst veel tegenstemming; dat kan men niet ontkennen. Men telde zich aanvankelijk tegen hen, en het minste dat men 'er van zei, was, het Genootschap in de wieg te smoren. De familiezwerende was algemeen. Doch, vermits onze eerste Vaders goede en daar en boven bekwame lieden waren, zoo raakten zij dit alles door hun geduld en verstand te boven. Men begon dan van langzamer hand ten hunnen opzichte te bedaarden; men verdroeg en achte dezelve, en begon te begrijpen zo veel mogelijk was. Dat het Genootschap in het begin zoo gehaat en veracht in de wereld, welhaast een der bloeiende en vermaarde Sociëten; ten der Kerk werd, zij hadden zich op die voet behoorden te houden. Maar wat hebben de opvolgers van die Heiden gedaan? Verblind door de voordeelige toe stand waarin zij het Genootschap vonden, deden zij even gelijk de uitputtende Kinderen, die van het goede hunner ouders vrolijk zijn, zij deden niet veel moeden, om derzelve eer en verdiensten de lach te worden. Zij dachten dat er nu niet meer gevoerd werd, als gebruik te maken van die voordeelige gevaarlijkheid waarin een ieder ten hunnen opzichte was, en zich te doen gelden, in plaats van te denken, om zich den roem hunnen voorzaten waardig te maken. Maar vermits de indringers, die men het Publiek geeft, juist niet aanstonds werden verslagen. uitgewift, zoo duurde de achting, die het voor hun, of liever, die het voor onze eerste Vaders had gehad, wel eenigen tijd, tot dat eindelijk nu ongeveer vijftig jaren geleden, die wij onze vijanden noemen, begonnen op te staan, en te brengen, door hetzelfde met de aller jaarval VRYMOEDIGE AANMERKINGEN. 797 zwarte kleur af te schilderen. Dit was zonder twijfel voor henzelf een groot kwaad, doch zij konden het niet weer bergen. Zij hadden om de achting van het Publiek te behouden alleen die middelen behoorden in 't werk gebracht te hebben, waarvan onze voorzaten zich bedienden; namelijk, neerzichtig, geduldig en aan hun plicht verkleed te zijn, kortom, zij hadden behoord te trachten geheel anders te schijnen dan men hun afschilderde, door in plaats van die gebreken, die hun te laat werden gelegd, in tegendeel allerlei deugden te vertonen: 'Maar wat deden zij? Zij schreeuwden aanvankelijk over lafheid; en zonder aanmerking te maken, dat zij hun proces voor het Publiek zouden verliezen, zo hielden zij echter niet op, te schrijven, aan te vallen, en zich te verdedigen. Zie daar wat onze naaste voorlopers gedaan hebben: doch wat hebben wij gedaan, die hun aanvolgend zijn gevolgd? Wij, gezien hebbende, dat onze voorzaten door zoo veel Schrijvers achter elkaar niets hadden gewonnen, hebben ons alleen toegelegd, om ons ontzaggelijk te maken. En, om hierin te vlaagen, hebben wij in het cerie gezegd, ons in de wereld in zo een aanzien te brengen, dat wij alle beproevingen kunnen doorstaan. Daar zijn geen bedriegerijen, die wij niet hebben gevoeld, geen werktuigen, die wij niet in het werk hebben geteld, geen vonden, die wij niet hebben gebruikt, om dat aanzien te verkrijgen en vervolgens te behouden. Zie daar, wat thans onze enige studie is. De Jesuiten leggen zich tegenwoordig niet meer toe, als om voor ontzaggelijke mensen door te gaan, en een vertooning van macht te maken, waarvoor alles beeft en bukt. Maar is het Publiek wel veranderd? Deze zoo ontzaggelijke en verbaasende macht brengt ons wel in eenige achting? En, of wij daarom al te meer bewonderd zijn, worden wij 'er wel te meer om geëerd of geliefd? Zoo zijn alle de lofuitingen, die wij eertijds van onze zeden en leer hebben gegeven, niet gehoor gedaan, zullen zij dan al het geweld, dat wij tegenwoordig tegen dergelijke, die dezelfde aanvallen gebruiken, wel goed keuren? In tegendeel, vermits een ieder vrij in zijn genegenheid en oordeel begeert te zijn, heeft niet veel meer deze Tyfannie alle de giften oproerig gemaakt? Hebben wij wel één eenige Vriend; ik wil zeggen, een waar Vriend? Men vertoont wel, als of men ons bemindt, om dat het belang of de Vreze daar toe verplichten; maar, waar zullen wij een vinden, die ons oprecht bemint? Waar zullen wij een vinden, die ons inderdaad haat? Men verbergt zich om ons te vleien, doch doet men het daarom te minder? Hoe veel onzichtbare haat brengen ons vleiers toe, die te gevaarlijker zijn, om dat men de plaats van waar ze komen, niet kan ontdekken? Zeggen wij dan, dat het geweld, de plaats der Deugd van onze Gerechte Vaders ingenomen hebbende, en zich bij de onmacht van 