VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Ik heb de zodanigen op ’t oog, in onze geleerde Wee reld, die, of door onderwyzingen in hunne jongheid, of door bywooning van Genootfchappen en het zien van Proef- neemingen in de Natuurkunde , zig eenige denkbeelden hebben gevormd, aangaande de gefteldheid der Wereld, van Zon, Maan, Planeeten, Komeeten en Vaste Sterren, ja, die meer of min kennis bekomen hebben van de Re- enkunde en Wiskonst. Veelen, ja wel de meesten van ‚ hiet in de Sterrekunde ervaren, nog weetende op welk een grond derzelver Stellingen gevestigd zyn, geloo- ven wel, door ondervinding , dat fommige dagelykfche Verfchynzelen, gelyk de Op- en Ondergang van Zon en Maan, de ftand der Planeeten , de tyd van de Eb en den Vloed der Zee, kunnen berekend worden ; maar zy be- fchouwen dit even zo, als men gemeenlyk den gang van - een Uurwerk of Orlogie befchouwt, zonder iets te be- BI: DE WIJKONSTIGE ZEKERHEID 19a ypen van het Stelzel, waardoor die veroorzaakt wordt, fa het zigtbaare maakt alleenlyk indruk op hunne Zum, gen , terwyl de eigentlyke beweeging van hun zelfs ‘niet erkend wordt. Dat de een waaren, en de Zon flegts een /chynbaaren Omloop hebbe, gelooveh zy niet! Ondertusfchen is het zeer blykbaar , dat iemand, die nim- mer op °t Water was geweest, zig bevindende in een Vaar tuig, dat ep eene voor hem onzigtbaare wyze werdt voort. getrokken , of door den Stroom gedreeven, den fchynbaaren voortgang van Huizen, Boomen, Toorens en andere Voor- werpen , die zig aan hem vertoonden , voor een waaren voortgang houden zou, terwyl de waare beweeging van de Schuit hem ongelooflyk zou voorkomen. Dit was de grondilag van het alleroudfte Ontwerp, det al voor veele Eeuwen van ons Zonneftelzel gemaakt werk door PTOLOMEUS. De Aardkloot, die onbewoogen Chen, werdt door hem in °t midden geplaatst , naast denzelven liep de Maan, vervolgens Mercurius, Venus, dan de zon, voorts Mars , Jupiter en Saturnus, elk in zynen kring. Maar laater Sterrekundigen hebben gezien, dat dit niet vak den kon, alzo de twee onderfte Planeeten zig dan ook fom wylen tegen over de Zon moesten vertoonen, ’t welk nooit gebeurt , en derhalven is dit Stelzel, in ’t algemeen, valsch verklaard, en wordt thans van niemand meer in Áanmer. king genomen. ` Terwyl, nogthans, in de Heilige Schriftuur, van eenen loop der Zonne en van een fiiftand des Aardkloots gefproken wordt , zo meende een niet onbekwaam Sterrekundige, TYCHO BRAHE , zulks te verhelpen, op maakte een Ontwerp, waarin de Aardkloot het midden bekleedde met de Maan; en de Zon, om welke zig de vyf Planeeten bewoogen „om den Aardkloot werdt omgevoerd : doch de ongerymdheid van dit Stelzel en deszelfs onbekwaamheid , om reden te eeven van de Hemelfche Verfchynzelen, bleek’zo duide- yk, dat het ook van iedereen verworpen werdt. Toen kwam de beroemde copEerNicus ter baan, met een Stelzel , dat in °%t eerst wel veel aanftoots van de Geestelyken leedt, doch tot heden ftand houdt, en door den onfterfely« ken NEwTON onwrikbaar is bevestigd. Door hetzelve wore den alle Verfchyningen der Planeeten aan den Hemel volkoe men verklaard, en met de alleruiterfte naauwkeurigheid be rekend; de afftanden der Lighaamen in ons Zonneftelzel en derzelver Omloopstyden onwrikbaar betoogd, en alles e DER STERREKUNDE AANGETOOND. 193 danig opgehelderd , dat, onder de zo groote menigte van Sterrekundigen, niemand tegenwoordig aan de zekerheid van hetzelve twyfelt. , Dit, nu, is een aanmerkelyk ja volftrekt bewys. Immers, in alle Weetenfchappen , Ko en Handwerken , ver- trouwt men altoos , des onkundig zynde , op de kundieheid der ervarenen. Dit ook vereischt de reden! En hoe zou het m zyn, dat zo veele kundige Luiden, die alles ten naauwkeurigfte onderzogt hebben, hier in misleid wa- yen ? Bovendien is het zeker , dat de bepaaling van de groot- heden en afftanden, van de Zon , Maan en Pianeeten , zo wel op de Wiskonst gegrondvest is, als het meeten van afftan= den, hoogten van loorens, enz. op den Aardkloot. De waarfchynlykheid zelve pleit voor de zekerheid van het gedagte Copernicaanfche Stelzel. Men heef: al van ouds eeten , dat de Zon byster veel grooter was dan onze dkloot: doch in de laatfte Jaaren is men daarin zo ver ‚ van ten naauwkeurigfte te berekenen , dat hy one evaar een millioenmaal grooter is. Wie kan zig nu ver- Beelden , dat een zo ontzaglyk groot Lighaam, dagelyks , rondom zulk een klein Stipje, als onze Aardktoot, in verə elyking daarmede, is, zou worden omgevoerd ? Wat zeg K, dat zulk een oneindige menigte van Sterren, die moog- iyk ieder wel zo groot zyn als de Zon, ieder Etmaal een toer doen zouden rondom dit kleine Bolletje? Dit ftrydt te- gen alle ondervinding in de Natyurkunde: tegen alle wetten der beweeging. Maar, zal mooglyk iemand vraagen, hoe bewyst men dat de Zon, die ik by dag niet grooter zie dan de Maan by nagt , zo verbaazend veel grooter dan de Aardkloot, en de Maan, ondertusfchen, veel kleiner dan dezelve zy ? Ten dien opzigte moet men flegts opmerken, dat een Tooren, by voorbeeld, van drie honderd voeten hoogte, op een verren afftand gezien, zig niet hooger, ja zelfs laager , can een gemeen Huis van naby vertoont. Maar, zegt hy, hoe weet men dat de Zon zo byster veel verder van ons af is dan de Maan , die men op ’t oog zou zeggen even ver afltandig te zyn? Hieromtrent moet hy flegts in acht nee- men , dat alle Voorwerpen, van eenige hoogte gezien , hoe nader by, zig zo veel meer onder °t waterpas vertoonen , en die ver af zyn zo veel minder. Dit noemt men in de Hemelfche Lighaamen Verfchilzigt, en al van ouds is hete zeke door de Sterrekundigen afgemeeten , doch door de ver- betering van de naauwkeurigheid der Werktuigen langs hoe N nae 193 DE WISKONSTIGE ZEKERHEID nader bepaald, en uit hetzelve wordt, met alle zekerheid, door middel van ’s Aardkloots halfmiddellyn, de afftand van Zon en Maan berekend. In de vaste Sterren is dit Verfchil- zigt zo klein , dat men van derzelver afltand , met zekerheid, niets befluiten kan, dan dat dezelve nog ongelyk grooter zy dan die der Zonne en Planeeten CS), Men zou verder hier tegen kunnen inbrengen ə hoe het onverbeeldelyk is, dat wy alle Etmaalen met den Aardkloot omgevoerd worden , met eene {nelheid , zo groot als de vlugt eens Kanonkogels, van het Westen naar °t Oosten; doch, dewyl de Lugt met ons omgevoerd wordt , zo baart dit een zwaarigheid ; even zo min als iemand , in een {nel dende Wagen zittende, aan zyn voortgang zoude wyf len , om dat hy in °t Rytuig niet van plaats verandert. En wat den Jaarlykfchen loop des Aardkloots om de Zon aam- gaat, die kan in dit opzigt even weinig duisterheid haaten, Alle Waarneemingen der Hemelfche Verfchynzelen be- vestigen dit allernatuurlykíte Stelzel. Een voornaame oorzaak van de verwarring , in welke veel Menfchen ten deezen opzigte zyn , komt daaruit voort , dat zy de Ajftrologie niet van de A mie onderfcheiden. De eerfte , fteunende op Voorzeggingen, die men haalt uit de onderftelde , maar nooit beweezene, en geheel onwaar- fchynlyke , werking der Planeeten op ons Lighaam 5; of ook op den Dampkring; en daartoe afgeleid van derzelver ver- fchillende ftanden ten opzigt van onzen Aardkloot en van elkanderen , mist alle zekerheid, en is te beuzelachtig , am van Meníchen van Verftand in aanmerking te worden ge- nomen. De Co Vergelyk myne Bedenkingen over de Uitgefirektheid van "7 Heelal , enz. in 't voorgp Deel, bladz, 506. , DER STERREKUNDE AANGETOOND. 193 De Afironomie of STERREKUNDE , integendeel, fteunt op Wiskonftige grondbeginzelen, en is derhalve volkomen zee ker. Even zo vast als men de afitanden en hoogten van Loo, rens, enz. op den Aardkloot afmeet: even zo zeker zyn de afitanden en Lighaamelyke grootte der Zon, Maan en Pla- neeten , door de Sterrekonftenaars afgemeten , en: ten naauwkeurigfte bepaald. Dat Meníchen , die in de Wiskonst onervaren zyn, hier aan twyfelen , is eenigzins toe te geeven: hoewel zy zig, in deezen, aan de verlichte kundigheid van zo veele bekwaame Mannen, behoorden te onderwerpen. Zy twyfelen immers niet of allerley Konftenaars, in hun werk bedreeven, zyn in ftaat, om Konstwerken tot volmaaktheid te brengen , waarvan zy de famenftelling geheel niet begrypen ‚ maar de uitwerking zien. Neem een Horologie , een Uurwerk , ten voorbeelde. Hoe kunnen zy dan twyfelen aan de Grondbe-= inzelen der Sterrekunde , daar zy ondervinden, dat door ezelve de loop der Hemelfche Lighaamen zo naauwkeurig wordt bepaald. Maar dat iemand, een verheven trap van kundigheid moe- tende bezitten in deeze Weetenfchappen, een Door in de Wysbegeerte en Meester der Vrye Konften, de Sterrekunde gar gelyk ftellen, in onzekerheid, met de zo beuzelachtige oorzeggingen van de gefteldheid van het Weêr, dig, in "Tt algemeen gefproken , geen den minften grond hebben , dan eene geduurige verandering, van zo veele oorzaaken af» hangende, dat ‘er in ’t allerminfte geen peil op te trekken is, komt verwonderlyk voor. Ondertusfchen zien wy dit zodanig voorgefteld in de Bedenkingen van den Heer P. van AKEN, over het Zwak in de Natuur- en Sterrekundige Wee- en/chappen, onlangs in dit Werk geboekftaafd (*). Zyn Eerwaarde heeft, wat de Natuurkundige Weeten- Jchappen aangaat, in zyne redeneering zo veel ongelyk niets maar, wanneer hy een groot zwak in de Sterrekunde betoo». gen wil, uit de ongelyke bepaalingen van des Aardkloots Omtrek, als of dit een aanmerkelyken invloed had op de berekeningen van de afftanden der Planeeten en derzelver grootte a flaat hy den bal geweldig mis, en maakt zig y kundigen belachetyk. Eerst brengt hy de bepaaling van SNELLIUS ter baan, welke, zp deor denzelven, als door den beroemden MUs- SCHER: (°) In ’t Mengelwerk, III Stukje, of bladz. rro, hiervoor; eigentlyk , blade. 114 | DIENG. 1791. NO. 5. Q 194 DE WISKONSTIGE ZEKERHEID SCHENBROEK , grootelyks is verbeterd, en in allen gevalle was die in Rhynlandfche Maat berekend, daar de vermaars de PicarD dezelve in Paryfche Maat hadt opgegeven , zo wel als cassini, door wien, en vervolgens door andere Franfche Sterrekundigen, deeze afmeeting tot zulk een naauwkeurigheid is gebragt geweest, dat de Omtrek van de Aarde maar anderhalve Holland/che Myl grooter werde bevonden, dan de oude Egyptenaars dien bepaald had- den TC welk niet veel meer dan een vyf-duizendfte deel van den geheelen Omtrek verfchilt, zo de zeer kundige STRUYCK heeft opgemerkt (*). Wat onzekerheid nu kan dit kleine verfchil in deeze bepaaling geeven , daar men de waarheid fteeds nader komt? Zo eenige Meetkonftenaars, op verfcheide manieren en plaatfen ‚ de hoogte van den Westerkerks-Tooren , hier te Amfterdam , hadden afgemeten, en dus een half’ Voet of een Voet verfchil hadden, zou men dit een groot zwak in de Meetkonst kunnen heeten? Of zou dit eenigen in- vloed hebben op de vergelyking van Bergen, die twintig, veertig, ja tagtigmaal, zo hoog zyn, met dezelve ? Im- mers, de een kon den hoogften top op de rug van den Haan, de ander op deszelfs kop, genomen ; de een kon het onderfte gerekend hebben van den Drempel, de ander van den Grond daar hy op (aart, Dus was het ook veel beter , de hoogte van deezen Tooren , die de hoogfte in deeze Provincie is, te bepalen op, 300, een vol getal, dan op 299 Amfterdamfche Voeten. Dit driehonderdfte deel zou, in gezegde vergelyking , even zo weinig verfchil maa- ken, als het nog veel kleinere verfchil in de bepaaling van den Omtrek , en de daaruit afleidelyke middellyn , des Aardkloots, ten opzigt van de afjlanden en rootkeden der Planceten , tot welke men doorgaans maar „Aardkloots-mid- deliynen , of, op het kleinfte, len, gebruikt , zonder in deezen op Roeden, Voeten of Duimen, te denken. Maar een Voet is een Voet, of kan de Maat van een Voet beflaan, volgens den Heer van aken. Weet zya Eerwaarde dan niet, hoe groot een verfchil ’er in de Voetmaaten , zelfs hier te Lande 3 plaats heeft ? Zeker Heer, hier in de Stad, te Parys een Ledikant naar den . eerften fmaak willende laaten maaken, zondt derwaards ‚ de maat van de Kamer, daar het {taan moest, in Am- fterdam/che Voeten, en toen het kwam was het veel te groot. (*) In zyne Verhandeling over de grootte der Aarde, bl. 67. DER STERREKUNDE AANGETOOND. 198 , Want roo Paryfche Voeten maaken ongevaar z12 van deeze Stad. Dus hadt hy ook gedagt een Voet is een Voet, maar was daar door ichrikkelyk bedroogen. Even zo fchynt-gezegde Heer de Wereld te willen mis- leiden , door Rhyniandfche Voeten, waar van de 25 om- trent met 24 Pary/che overeenkomen, ten opzigt van den omtrek des Aardkloots in vergelyking te ftellen, om den zo edelen grondregel van de afltanden en grootte der Pla- neeten, ware het mooglyk ,wankelbaar te maaken, of van onnaauwkeurigheid te betigten. Ik zwyg, dat hy de oude op- gave van SNELLIUS, diereeds lang verworpen is, gebruikt, en die van PicARD is ook merkelyk verbeterd. Bovendien br zonderling, dat zyn Eerw. naderhand in de getalen , die nog wel het meeste tot vergelyking zouden kunnen úsflag heeft begaan, waar door en millioen Voeten fchynen te skonftenaar cassini heeft nooit n, en de Graadenin Vrankryk PICARD. Ik zou denken, of e zyn; maar, fchoon men de 23 neemt, gelyk zy zekerlyk evenwel niet goed. Dit zou Cirkel uitbrengen , op ruim den, daar tegenwoordig, vol- der Franfchen, dezelve geres „ ’t welk uitmaakt 123, 275, den geheelen omtrek des SERHAUD gerekend hebbe, en t zy, is my*niet bekend, One è bepaaling van ’s Aardkloots gezegd heb, niets ter zaake, wan m= an veeg oren Je Sterrekunde te betoogen. Dit weinige. heb ik met het gezegde oogmerk, tot aan- tooning van de Wiskonftige zekerheid der Sterrekunde, voore efteid. Wie twyfelt hedendaags, of de Aardkloot niet BR: , dat is een weinig: platter aan de Poolen zy, daar zulks door redeneering en ondervinding zo blykbaar is bevestigd. Voor ’t overige zou ik dit alles Wiskonftig kumen betoogen, maar het beftek deezer Verhandelingen lydt zulks niet; het is den Sterrekundigen genoeg bekend en anderen zou ik veel moeite hebben daarin te ondere , ngen. Os . Wës 196 'BERIGT KENER REISE BERICT EENER REIZE NA MONT-=ROSE. Door den …_Hoogleeraar DE SAUSSURE. (Vervolg van bl. 79.) Reis rondsom Mont- Rofe. aa dat wy, in deezer voege, op de beste wyze ons N mogelyk , de ligging van Mont- Rofe bepaald, en de inwendige gefteltenis waargenomen hadden, was het van aanbelang de uitwendige gefteltenis te kennen. Ten dien einde hadden wy noodig denzelven om te reizen; maar dewyl die Berg omringd is door zeer hooge en fteile Bergen , welke men niet over kan trekken dan op plaat- zen , die weinig bekend en weinig betreeden zyn, zou het my onmogelyk geweest zyn, dit ontwerp te vok. voeren, indien twee Kooplieden, de Heeren ALEXANDER COURSI en J. B. PAZURZA my den weg, dien wy volgen moesten, niet hadden aangeweezen. Hun reisroete diende ons ten gids in deezen doolhof van Bergen. Ik zal zeer kort opgeeven welk een weg wy namen, die zeer weinig verfchilde van den weg, door die Heeren voorge» fchreeven. l Op den vierden van Augustus vertrokken wy van Ma- cugnaga, en daalden neder in Jal. Anzasca, tot aan Ponte Grande, een kleine myl beneden Manzon. Daar trokken wy de Lanza ower, en namen onze nagtrust te Banio, een groot Dorp, op de hoogte van 338 Roeden, be- koorelyk gelegen. °t Was de Avond vóór het Feest van aria ter Sneeuw, de Patroones deezer plaatze. Een bog- tige Allée in een bosch van groote en oude kastanjeboo= men, geheel verlicht, en vervuld met gebedehuisjes een- voudig maar fraay vercierd, liep na de Kapelle van die Heilige , en ftortte de ziel dat gevoel van eerbied en ont- zag in, °t welk de toegangen tot Godsdienftig eerbewys altoos moeten tragten te verwekken. l - Den vyfden klommen wy eerst op na Bazanca, op de hoogte van 899 Roeden. De weg is niet effen, maar fteil en zeer naauws de lasten der muilezelen fchuurden dik- wyls langs de rotzen en de kleine hoogten, aan deñ kant des wegs; drie keeren vonden wy ons genoodzaakt ze te ontlaaden, ’t geen veroorzaakte dat wy vyf uuren, in NA MONT-ROSE <97 Bede van ten hoogfken vier, aan dien tocht befteedden. Van daar klommen wy nog ruim een uur tot op de hoog- te van Col de PEgua, 1104 Roeden hoog: en vervolgens daalden wy in ruim twee uuren af tot Carcofazo, een Dorp 485 Roeden beneden Col de (eu gelegen. De fteilfte plaatzen in het opklimmen moet men te voet afleg- gen, en‚het nederdaalen geheel; die weg is gansch oneffen: onze gidfen waren meermaalen verpligt de muilezels by den kop op te houden, terwyl wy ze by den ftaart vasthielden. Carcofaze verlieten op den zesden: dit is de hoogst ene Parochie, in dit gedeelte van Wal - Sefa, by- op, erfcheiding Val- Sefa Piccola geheeten. In groote vier uuren daalden wya ‚ en bereikten, deeze Valei volgende, Guuaiforra , een Dorp niet hooger dan 291 Roeden; daar aten wy. Vervolgens toogen wy de Rivier Sermenta over - die deeze Valei bewatert, en traden in al-Sefia Gren- de , anderhalf uur klommen wy om te Scopello, ter hoo te van 351 Roeden, te gaan flaapen. Wy hielden in dit Dorp (DI om dien dag de fmelteryen te zien van de Koper- myn van Allagna, welke wy ’s anderen daags bezigtigden. Den zevenden namen wy, na vier uuren reizens, ons middagmaal te la Riva, een groot Dorp , mede gelegen in Jal - Sefa Grande op 558 Roeden. "e Namiddags gin- en wy de Koper-myn van Allagna zien, drie vierde myl ven la Riva gelegen. Ik zal hier geene breedvoerige be- fchryving van die Koper-myn geeven, en ‘er alleen van zeggen , dat dezelve eene geele Pyriet is, in eene bedding tusfchen de zes en zeven voeten dik, die tusfchen de 25 en 30 graaden zuidoostwaards afhelt. Deeze bed- ding is beflooten tusfchen daaraan evenwydig loopende beddingen , van niet zeer harde rots, gemengd met Mica, yzeragtige Aarde, en witte Veldfpath. De Mineraal- bed- ding vertoont zich duidelyk in °t geheele hangen van ’t gebergte „sen is zigtbaar in het hangen van ’t gebergte "er tegenover, aan de andere zyde van de Valei: tot nog heeft men de diepte daar van niet ontdekt, en hierom zeggen de Mynwerkers dat Ter werk gevonden zal worden tot het einde der wereld. Naa het binnenfte van deeze Koper-myn bezigtigd te hebben, bezogten wy het Dorp Allagna zelve, een kleine halve myl verder pe egen, om een Magazyn van Lavezzi of Steenpotten te bezien. Deeze fteeugroeve ligt een myl hooger op. Wy keerden weder na la Riva om aldaar ta vernagten, O3 Den 298 - BERICT EERER EIER Den achtften trokken wy door Cal Debbia op de hoog- te van 1236 Roeden; en daalden van daar neder tot Gres- Joney , niet hooger dan Cy8 Roeden: de weg is, niet te enítaande de groote hoogte, zeer gemaklyk,-en wy bee fleedden niet meer dan vier en een uur in het op- en twee in °t nederklimmen De negende was Zondag , en dewyl onze Gidíen de Mis wilden bywoonen , was het laat eer wy Gres/oney verlie- ten (*). Wy kwamen in anderhalf uur by het Dorp in deeze Valei, Trinité de Gres/oney geheeten , en klommen van daar in één uur tot Betta, waar wy vernagt- ten. Het ligt op de hoogte van 1991 Roeden, Reis na Roth- Horn of Corne Rouge; uitwendig vertoon yan Mont -Rofe De tiende van Augustus was beftemd tot een Tócht. De drie Valeien, welke wy waren doorgetrakkken, Pal. Seia Piccola , Val-Sefia Grande en Val- Lefa of Wal du Lis, loopen alle uit op den uitwendigen omtrek van Maat, Reiz: maar de twee eerstgemelde zyn dermaate toegeflooten, aan het einde, dat het ons toefcheen dat wy geen hoop hadden om daar eene plaats aan te treffen, vanwaar wy een uit- geftrekt gezigt op Mont-Ro/e zouden hebben „en , met eenen Opflag van het oog , een groot gedeelte van den omtrek Kunnen zien. In E -Lefa, integendeel, breekt de westlykfte ergketen fchielyk af op een zekeren afftand van - Roh, en laat een ruim gezigt open. Bemoedigd door deeze hoop, klommen wy op den hoogften top aan het einde van deèze Bergketen. Deeze top draagt den naam van Roth- Horn of Corne Rouge; de hoogte is 1506 Roeden boven het waterpas der Zee. Onze verwagting wierd geheel voldaan, en ik vond deezen ftand de gunftigfte om wel te oordeelen over het maakzel van Mont - Rofe. De ommekring der kroon van Mont- Rofe, welke wy daar, van buiten, zagen, fcheen ons veel grooter toe dan wy die van binnen in den omtrek geoordeeld hadden: de ver- zameling. van Bergtoppen, die deeze kroon vormen, be- floeg in onzen Gezigtëinder meer dan 6o Graaden: waar- uit ‚(*) Myn zoon bediende zich van dat verwyl, om de middag- hoogte der Zonne te neemen, en befloot daarpit, dat Gresfoneg Op 45° 49/ 15// Breedte gelegen is. N MA MONT-ROGHE. 199 St volgt, dat, op den afftand, waar wy ons bevonden, de Diameter meer dan gooo Roeden was, en by gevolge bykans het dubbele van den binnenften Diameter. Pi wyst dat die omtrek niet gevormd is door een enkele reeks Bergen; maar dat Ter buiten zyn, welke men bin- nen niet ziet. Zulks ontdekten wy duidelyk op onze $tandplaats. Men ziet vandaar dat Mont- Ro/e geen op zich zelven ftaande Berg is: maar een middelpunt waar- op zeven of acht groote Bergketens uitloopen, die zich verheffen naar maate zy dat middelpunt nader komen, en eindigen door er zich mede te vereenigen, en deelen te wor- den van die Bergkroon. Eenige deezer fchynen afgebroo= ken: dus breekt dé Bergketen, van welke oth- Hon het uiterfte lte uitmaakt, op ’t onverwagtst af, eer de- zelve Mont- Rofe bereikt, en laat in de tusfchenruimte Betta en de hoogte van Val- Lefa. Maar dè keten even- wydig met die van Roth-Horn , aan den Oostkant, bereikt onafgebrooken het lichaam van Mont- Rofe. Twee arde- re Bergketens , die wy ten Westen zagen, liepen ’er even eens op uit. Alle deeze Bergen zyn Blad-rotfen van verfcheidenerlei foort: het onmeetelyk toneel van hooge Bergtoppen, ’t welk ik voor oogen had, vertoonde, zo verre een zeer goed gezigt kon reiken, geen rechtftandige Beddingen, noch Granieten in klompen. Bykans alle de Bergketens , op Mont- Rofe uitloopende , hebben haare Beddingen zagt afhel- lende; de fterkst afloopende fcheenen my toe, een hoek van tusfchen de dertig en vyf- en- dertig Graaden met den Gee zigteinder te maaken. ’t E$ om deeze rede, dat Mont- Rofe, ontoeganglyk van het binnenfte zyns omtreks, van buiten, zo °t my voorkomt, zeer wel te beklimmen zou weezen. Wy zagen alle die afhellingen bedekt met onmeetlyke Sneeuwvlakten, welker benedenfte gedeelte afliep op Rot- zen, veilig en gemaklyk te beklimmen en- die zich van- daar verhieven met middelmaatige fteile opgangen tot de hoogfte toppen. De zwaarigheid zou alleen kunnen ge- booren worden uit de gefteltenisfe der Sneeuw zelve, uit de fpleeten, welke men zou Kunnen ontmoeten, en den ngen.weg, welken men zou moeten afleggen over de bedrieglyke oppervlakte dier befneeuwde plaatzen, Van deeze Sneeuwfíchuinten, en bovenal van de tuse fchenruimten van derzelver hoogten, komen fchoone en veelvuldige Ysvelden voort, Het opmerkenswaardigst is dat, waaruit de Rivier Lis, welke aan de Valei deg ` O 4 nam too SERICT RENER REIZE naam geeft, voortkomt. Men ziet drie van deeze Ysvéle den zich tot één zamenvoegen, °t welk kronkelend nedera daalt tot de weidlanden van Trinité de Gresfoney , daar ontfpringt jet de Lis uit, en loopt door deeze weidlanden 3 bevogtigende het diepst der Valeie. : Tusfchen twee der Sneeuwtoppen, die deeze Ysvelden als kroonen, ziet men een zeer hooge engte en met {neeuw vuld, van welker hoogte men eene Valei ontdekt, bee fiooten in den ommekring van Mont- Rofe. ‘Er is hier te lande eene oude overlevering, wegens eene Valei, vol met fchoone weidlanden , welker toegang, men zegt, dat geflooten is door nieuwe Ysvelden. Men voegt ‘er b dat deeze Valei Hohen-Laub heette, en behoorde aan Fi bais. Zeven jonge lieden van Gresfoney, aangemoedigd door een ouden Priester, ondernamen het, nu zes jaaren ` geleden, deeze Valei op te zoeken, zetten hun koers na deeze engte, welker hoogte zich ten Noorden van dat Dorp laat zien. Den eeríten dag bragten zy door op de hoogfte rotzen, tot dat zy aan de Sneeuw kwamen; ns zes uuren wandelens.op de Sneeuw, kwamen zy, "e am- deren daags, aan den kant dier engte. Daar zagen zy beneden zich ten Noorden eene Valet, omringd met Ys» velden, en {chriklyke fteilten, deels bedekt met brokken rots, en doorfneeden van een Rivier, die door fchoone Graslanden liep, aan de regte hand; doch zy ontdekten geen {poor van Wooningen noch van Huisdieren. Zich verzekerd houdende, dat deeze Valei zeker die was, welke men voor verlooren hield , keerden zy, zich zeer op hunne: ontdekking beroemende, terug; men maakte "er veel ophef van , en fchreef "er over aan het Hof van Turin. Deeze vreemde gefchiedenis, van welke men my te Turin gefprooken hadt, als van eene bekende zaak, maakte myne nieuwsgierigheid gaande. Te Gresfoney ge- komen, deed ik myn best om er befcheid van te krygen, en ftond zeer verwonderd, als ik hoorde dat al de Boe- RA MONT-ROSE ' sor ren, die ik des onderhield, my verzekerden, dat het een. vertelzeltje was, of ten minften dat "er in hunne geberg- ten geene ontoeganglyke Valei beftond, Ik vond niemand dan de perfoon die het meeste gerugt gemaakt had van deeze ontdekking, en een zyner naaste Bloedverwanten , die het beftaan dier Valei beweerden: doch zy hielden het {taande op eene zo ftellige wyze, dat ik moest twy- felen. Ten laatften my met deeze twee perfoonen op een Ke van het Dorp bevindende, die, by °t uitgaan der isle, zeer vol volks was, ontdekte ik onder den hoop een Jager , die ftyf en fterk by my beweerd had, het niet be van die onbewoonde Valei. Ik riep hem, bragt hem by die het beftaan {taande hielden, en vroeg hem of hy zyn gezegde in hunne tegenwoordigheid kon doen geldem Hy zeide, Ja: waarop de Voorftander der ontdekking Hem te gemoet voerde: ,, Hoe kunt gy bewee- » ren, dat deeze Valei niet‘beftaat: dewyl gy zelve een a van de zes zyt met welken ik die Valei gezien heb! -=m as "LS juist, ” antwoordde de Jager, en om dat ik daar s» geweest ben , en ftaande gehouden heb , dat die Valei niet as onbewoond was: dewyl ik daar Koeijen en Veehoeders s, 22g.” De anderen wilden het ontkerfnen 3 doch ’er onts ffondt een algemeen gefchater, °t welk hun den mond ftop- te, en het gefchil dagt my volkomen beflist. Vervolgens, wanneer ik van den top van Roth-Horn de gelegenheid van de engte, waar die Jaagers meenden deeze ontdekking gedaan te hebben, wel gade floeg;' hield ik my overtuigd , dat de Valei, door hun gezien, juist die was van de Alpe de Pedriolo, waar wy op onze reis na Pie- Blanc twee nagten hadden doorgebragt. In de daad, deeze Valei is ten Noorden van die engte gelegen , en moet zich vandaar juist zoo voordoen als de Jaagers ze befchry- ven. En als men in aanmerking neemt dat de hutten van Pedriolo in het laagíte gedeelte der Valei ftaan, het verst van de engte af, en agter rotzen, die dezelve geheel voor t gezigt van de Zui yke Bergtoppen bedekken, begrypt men ligt, dat, indien de kudden weidden in de velden. ten Noorden beneden de wooningen, ten tyde dat de Jaagers van Gresfoney, voor de eerfte keer, aan den rand deezer engte kwamen, zy in deeze Valei geene wooningen of bees- ten gezien hebben. En mag men veronderftellen , dat zy, andermaal daar weder komende, en beesten ziende, van de eer hunner eerfte ontdekking niet hebben willen afzien, en verklaarden ‘er geen ontdekt P hebben. . Maar allengskens s , 5 ge: a dek BERICT ERNER REIZE NA MONT-ROSE. het altoos gaat, is het geheim uitgelekt, en de waan id heeft gezegepraald. Ons bekroop, en inzonderheid myn Zoon, eene groote nieuwsgierigheid om met eigen oo aver de gegrendheid Yan onze gisfing te oordeelen; doch het Jaargetyde was te ongunftig voor zulk eene onderneeming, en wy hadden geen twee dagen agterëen goed weer op het overige van enze Reis. Ct Vervolg en Slot by de eerfte gelegenheid.) BERIGT WEGENS OOST-TARTARYE , OF DE CRIM. (Opgemaakt , uit de Natuurlyke Historie van dat Gewest te Petersburg , door de Academie der Weetenfchappen uitgegeeven.) E Tet Schier-Eiland van Taurides was, ten tyde des Tochts der Argonauten, wel bekend, en toen deels bewoond door de Cimmeriaanen, van welk Volk de zodanigen, die het Gebergte bewoonden, zich Tauri noemden, en einde- lyk hun naam aan °t ganfche Schier - Eiland gaven. De zuidkyke en westlyke Oevers werden bezeten door eenige Griek/che Volkplantingen , die Cherfon bouwden. De oostlyke Kusten tot aan den Don , ftonden onder de magt des Griek- fchen Gebieders van Vospor, thans Kertsch. Het binnenfte gedeelte werd bewoond door Scythen , wier veelvuldige in- vallen de Griekfche volkplantingen noodzaakten de hulp van MÌTHRIDATES In te roepen: die, de invallen verdrvvende, het Koningryk van Zospor beheerschte, ’t geen toen ten tyde het zuidelyk gedeelte van het Schier-Eitand bevatte, en het daar tegenover liggende Vasteland tot aan Cauca- fus; terwyl het westlyke gedeelte bezeten werd door de Cherfonenaaren. Onder de Regeering van DIOCLETIANUS , veroverden de Sarmaaten "rt geheele Land. Op deezen volg- den de Alaren en de Gothen, en eindelyk de Griekfc Keizers , die zich nogthans buiten ftaat bevonden om het Schier- Eiland te befchermen, tegen de indringingen der Hungaarfche Cozakken en Tartaaren. Omtrent het einde der twaalfde Eeuwe , vestigden zich de Genueezen op de Oevers van Cherfonefus Taurica. —= In de dertiende Eeuwe gaven de Tartaaren den naam van Crimea (eene Sterkte), aan de Stad Solgate; maar de Ge- nucezen hielden alle de Zeehavens en Zeefterkten in bezit. BRRIGT WEGENS OOST-TARTARIE, OF DE CRIM. gei ‚ In den Jaare MDCCLXXIV verklaarden zich de Tartag- zen van de Crim, bygeltaan door de Rusfen , voor onaf= basgelyk ; en in bet Jaar MDCCLXXXIII werd het ge heele Schier-Eiland, onder den naam van Cher/onefus Tat- gica, vereenigd met her Rusfi/che Ryk. Het Landíchap, °t welk zo veel lotwisfels onderging, ligt tusfchen' de 45 en 47° Noorder Breedte , en tusíchen de zo en 55° Ooster Lengte. Noordwaards {trekt het zich wit tot het eftuur van Chaterineslau ; ten Oosten wordt het omringd door de Zee van Azow en de Rivier van Ku» ban; ten Zuidwesten en Noordwesten door de Zwarte Zee, Het kan gevolgelyk verdeeld worden , in vlak land , in e, het Schier-Erand Kerssch en het Eiland Taman. Het Vlakke Land behelst de groote’ Vlakten sichen de ` Zwarte Zee en de Zeeën van Azow en Sivache, die, Noorde waards heen ftrekkende, zich van den Dnieper tot Zeg uitbreiden , en verder dan de nabygelegene Rivieren Sal- ghis en Boulghanak. De grond beftaat uit eene geelachtige garde, die zich aan de oppervlakte graauw vertoont; door het mengzel der verrotte planten; op eenige plaatzen treft men veel Zouts aan. — De vrugtbaarheid hangt af van de vogtigheid en de hoeveelheid van zwarte vette aarde, Op de meeste plaatzen ontmoet men eene genoegzaame hoeveelheid van Weidlanden, ook gefchikt om beteeld te warden. "Er zyn geen Bosíchen ; doch de Vrugtboomen groeijen "er van zelve, …—— Het Rivierwater is modderig en flegt van fmaak , onftaande uit de flymerigheid van deg bodem en de traagheid des loops door een vlak land. Het Welwater is laf of brak. —— De Zoutmeiren zyn ongelyk van grootte, en doorgaans in de nabyheid van de Zee, tot welke zy waarfchynlyk eertyds behoorden, en ‘er valt wei- nig twyfel aan , of de geheele Vlakte was, in vroegeren tyd , door de Zee bedekt. Uit eenige deezer Meiren kan naauwe lyks eenig Zout gehaald worden; die van Perecop leveren ’t meeste uit, en "a jaarlyks verkrygt men vandaar eene groote menigte, Het Zout vormt zich a van het einde van Juny tot, ugustus , in vaste brokken, twee vingeren dik , beftaande uit kleine Kristallen, meest van eene onbepaalde gedaante. Zomtyds vindt men, op den bodem van het Meir, enkele Zoutkriscallen van eene aanmerkelyke grootte , doorfchy- nend en geregeld vierkant. Die Zoutbrokken worden , door houten fchoppen , uit de diepte des Meirs gehaald , aan ftuk- ken geflagen, in °t Water gezuiverd, en op Wagens, door Osten getrokken, op °t Land gebragt. He 804 BERIGT WEGENS OOST-TARTARYE, Het Bergagtig gedeelte wordt ten Noorden bepaald doof de Rivieren Salghir en Boulghanak , ftrekkende aan den eenen kant, na het Oosten , zo verre als Caffa, en aan den anderen kant na het Westen tot aan den mond vaa de Alma. Deeze Bergen vormen drie groote ketens, alle van het Oosten na het Westen loopende; de zyde na het Zuiden is fteiler dan na het Noorden. Zy be Voor naamlyk uit Kalkfteen van onderfcheide vastheid, de bed. dingen hebben, met weinig verandering, eene Zuidwaard- fche ftrekking. Eenigen nogthans zyn op onderfcheide ty- den gevormd uit bezinkzel van de Zee , andere door het Vuur voortgebragt; terwyl nog andere de duidelykfte ken- merken draagen, van geweldige werkingen des onderaard. fchen Vuurs tegen de kragt des Waters aandruifchende. In dit Bergagtig gedeelte zyn verfcheide bekoorlyke plaat- zen, en zeer vrugtbaare Valeien. De middelfte Bergreeks ` is met Houtgewas bedekt. Eenige van de Rivieren loopen Noord-Oost of Noord-West, andere Zuidwaarts, Deeze vor- men veele fchoone Watervallen , gelyk men doorgaans in Bergagtige Landen aantreft. Een derzelven ftroomt , geheel vry van Rots, meer dan 1000 voeten lang. Doch de meeste Rivieren zyn in den Zomer droog. De Bergen van de eerfte reeks zyn ongeregeld en ver- mengd , beftaande uit zagten Kalkfteen , vol van Verftee- ningen , en op veele plaatzen met Hakhout bezet. Aan de zyden deezer Bergen vindt men veele/Spelonken , de verblyfplaatzen der oude Inwaonderen; eenige blyken be- graafplaatzen geweest té zyn ; de wanden deezer Spe _ lonken zyn met fal teragti e uitgroeijingen bezet. —— Eene foort van Smebis , of Vulaarde, wordt hier in groote hoeveelheid uitgegraaven. De Tartaarfche en Turkfche Vrou- wen gebruiken dezelve in haare baden, en men bedient ’er zich van tot het vullen van lakens. De Tartaaren noemen deeze aarde Kil. — In zommige ftreeken van dit Ge- bergte zyn zigtbaare blyken van Vulcanifche uitbarftingen „ Lavas van verfcheide foorten , Puimfteen , en Yzer aarde. Op den top van een deezer Bergen fs een diep hol, waar ` in het Ys een geheel Jaar over blyft. De Zeebergen neemen eenen aanvang by Boulaclava , en loopen, een zeldzaam afgebrooken Keten vormende, even- wydig met de Oevers van de Zwarte Zee na Caffe. In deeze geheele uitgeftrektheid zyn veelvuldige voetfpooren van uitbarftingen des onderaardfíchen Vuurs, Verfteeningen worden in geen gedeelte van dezelve gevonden. Aan de OP DE CRIM. aog zyn ze met Houtgewas begroeid. De Steen is vast, van een donkergraauwe kleur, en behoort tot den Stinkfteen; want, gewreeven zynde, geeven zy een ftank als van bedorven Eieren, In de diepten en aan de kan- ten der beekjes, vindt men uitgeftrekte beddingen van Leie ‚mmm Op de toppen van alle deeze Bergen zyn groote vlakten , die heerlyke Weiden uitleveren, waar men des Zomers het Vee houdt, bevryd van het kwellen der In- felken. — De beroemde Wyngaarden van Scudak, voor de besten van Tartarye gehouden > liggen tusíchen deeze Bergen, en beflaan een Valei die tien Werften in de lengte t. Het Schier-Eiland Kertsch is omtrent twintig Werften lang, van twintig tot vyftien Werften breed: by den in- g zyn vlakten , verderop kleine Heuvels, en naby Kat kleine Bergen. De Oevers van de Zwarte Zee en van de Zee van Azow, die °t zelve omringen, zyn vry Reil en hoog, grootendeels uit Heuvelen van Potäarde be- Staande. In de diepten tusfchen dezelve ontmoet men Zout-meiren, In alle deeze (recken worden flegts eenige weinige Beeken gevonden , geheel zonder Water in den Zomer; het Water der Wellen is, meestentyds, brak 5 doch de Bergen in de nabuurfchap van Kertsch Fénicalé hebben uitfteekende Bronnen, De Grond is, behalven de zoute Moerasfen , vrugtbaar 5 en de ftreek rondsom Kertsch brengt meer Koorns voort dan eenig ander gedeelte deezes Lands. Gras groeit er in overvloed; Wynftokken en fyne Vrugtboomen zouden "et kunnen geplant worden. Op het Schier-Eiland groeit geen Hout. — De Bergen, op zes mylen afltands van Kertsch, maaken verfcheide Ketens uit, tusfchen deezen liggen wyd- ftrekkende Valeien, —— Noordwaards, op ééne Werst aftands van Jénicalé, zyn Zoute Springwellen op den top der Bergen, die Petroleum van den grond opleveren. Het Eiland Taman ligt langs de ftraat van Fénicalé , door welke het deels omringd wordt, en deels door de armen van de Rivier Caban. de lengte is het omtrent zestig, en in de grootfte breedte veertig, Werften. De ligging is hoog, de Oevers zyn bykans overal Teil, Het heeft groote Zoutputten en één breed Zout-meir; fchoon ‘er zich bl van Zoutdeelen op andere plaatzen opdoen, gaat de verzameling gemaklykst toe, in de afloopende Valeien tus- hen de Heuvelen. ’Er is geen gebrek aan Weidlanden. Boomen- noch Kreupelhout groeit er van zelve; noge 206: BERIGT WEGENS OOBT-TARTARYE , nogthans Vindt men in de nabyheid van Taman groote Boomgaarden. —= Dit Eiland heeft geen loopend Wa- ter; maar veele Bronnen. "Fr putten die een Zout- lym, en Zoutbronnen, die Petroleum, opgeeven. Bron- nen van zuivere Naptha, zegt men, dat gevonden worden by het begin van den Zuidlyken Arm des Riviers Cuban. Op het geheele Eiland is geen fpoor van Kalkfteen. De uitfteekendheid der Lugtítreeke in dit Gewest blykt uit de weelderigheid van den groei der Gewasfen. Behal- ven de Boomen en Planten, die bykans byzonder eigen fchynen aan de Zuidlyke Landen, groeijen ‘er de keur- Iykíte Vrugten, ook de zodanige, die zelfs in gemaacigde Lugtftreeken de zorgvuldigfte voorbehoeding vorderen, om ze t de koude te dekken. i Drie vierde gedeelten van het Jaar is het Weêr warm; de Natuur rust er flegts vier Maanden. De Lente begint met Maart. De Hette is, van het midden van Juny tot het midden of het einde van Augustus, fterk ; doch wordt ge- maatigd door Winden, die, geduurende al dien tyd, van den Morgen af tot "e Avonds ten zes uuren waaijen. In September en October is de Hette gemaatigd , en het Wetr aangenaam; dit fchoone Saifoen houdt aan tot het midden van November. In December komt de vaste Sneeuw ; doch het Weêr is veranderlyk, en de Vorst duurt zelden langer dan twee of drie dagen, Zelfs in Jan zyn de aame en warme dagen geen ongewoon verfchynzel. 