Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
lyk. Na bet afvallen van dit bloeizel blyven de knoppen zitten , twee en drie tegen over malkander, en zo digt tegen de fteel aan, als ofze daar aan gelymt waren , zyn- de omtrent zo groot als een Coriander-zaat , doch van vo- ren open , in de gedaante van een bekertje , daar bet voor- Jcbreeve groene borentje nog in flaat , en ten laatften ook uitvalt: Deze knopjes gelyken beft na de bolle wratten, dewelke men ziet aan de baarden van de Zee-kat , eerfk groen „ daar na uit den graauwen fwart-achtig , of aart- verwig , blyvende tegens den tak aan zitten , al zynze ge- . heel ryp, zy bouden ook meeft die ordre, dat als er drie aan eene zyde van den fleel fłaan , de naaftvolgende drie aan de andere zyde ftaan: In deze kelkjes legt beflooten een ‘fyn zaat , als of bet kaf was, of als afgebrookege Jpitzen van doornen, een weinig gekromt , en igt-bruin, bet welk daar mede metter tyd uitvalt, als de bezienlan- ge aan den boom bangen blyven. De flam is bekleed met een zapte fcborffe, omtrent een vinger dik, uit ontelbare ant ias Ds aoe vellet- jes gemaakt , gelyk men aan onze Berke-boomen ziet , digt malkander nde, vuil-wit, of vaal, men kanze ler fcbeiden , doch zyn zo teer ,datze „als " quel van malk “men de enkelde bandelt , terftont breeken. „Het onderfte van dezen [lam ziet men altyd mee fwart, als of bet verbrant de daar aan eai i le de teekenen van brant bemerken kan , en dat te verwonde- ren is, niemant beeft ooit dezen boom zien branden, die "er minft op letten , meenen dat "er zomtyds door de voor- bygaande eenig vuur tegen deze jum geworpen wiert, 't welk im deze drooge baft zeer ligt komt te watten, en al fmeulende voort te eeten. Maar dit kam niet zyn, im mers niet aan alle, en die verre van den weg afftaan. Want zo de baft bet vuur gevat, en inderdaat gebrant b / ; " bad- ] Bock. XXV. Hooff. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 73 ‘excitaffet, tum herbe adítantes quoque combufte fuiffent, hocque non in omnibus, fed in quibusdam tantum apparet arboribus , quod contrarium obferva- tur: Unde puto, ardentibus diebus eftivis hunc fic- cum & tenerum corticem, qui ignis fomitem tantum | refert, perardentem Solis fervorem incendi, non ta- men eo ufque, ut flammam concipiat , fed quidem ita exuri, ut combuftus quafi videatur: Hinc mez fen- tentie favet, quod femper hz arbores folitarie, nec aliis filveftribus mixte inveniantur, & fibi quafi folis in altis ac ventofis montibus locum occupent , nec multas circa fefe admittant herbas filveftres, excepto carice , aliifque. repentibus Filicibus. He quoque arbores femper vage ac remota ab aliis crefcunt, ita ut harum filve femper fint apertae & ambulationibus faciles, fed radiis folaribus admodum expofita. Si calidioribus diebus hafce perambulemus filvas, odor percipitur refinofus , nec umbras facile dant delaffatis atque anhelofis ambulatoribus, vefpertino vero tempore, vel fi nullos emittat Sol radios, q te he admodum funt filve , atque adeo jucundum dant rofpectum , ut quidam cum Hagana illas comparent ilva: Ex albo feu cinereo colore hz arbores e longin- uo facile dignofci poffunt , ac plerumque folo cre- pas rubro, pingui & argillofo , alba mixto terra at- que lapillis, quod haud facile alias producit plantas. Bacca mature feu fructus refinofum dant faporem, ad Myrtum accedentem, cum notabili adftriétione fine ullo calore; vetufte vero bacce admodum funt fic- ce, fragiles, ac fere fatue & infipide. Folia quoque adeo ficca funt, ut ex contritis vix ul- lus elici poffit fuccus. Lignum fatis durum ac grave eft, longitudinalibus conítans fibris, nec elegantem dat colorem, ex cinereo enim albicat fufco mixtum, r longitudinem facile finditur,immo fere fponte,fi fo- i fuerit expofitum , ejus medulla eft mollior, fungo- fior, ac plurimum rimas agit. /Edificiorum operi nul- lo modo infervit, quum non bene poliri poffit, faci- le findatur, ac cito cariofum fit: Lignum enim hoc fpurias ac malignas habet maculas, que cariofz ap- parent, & facile vermes feu coffos admittunt, quod autem plerumque in arboribus obfervatur fponte pro- lapfis: Econtra in aqua marina fatis durabile eft, fed tum non prolapfe fed recenter cæfæ eliguntur arbo- res, ex quibus cofte navium vel afferes formantur. Si fecetur hoc lignum, gratum fed debilem prebet odorem fere inftar Sandali, fique majora hujus ligni frufta levigentur, fibre apparent tenues ,. ipla autem haud facile poliri poffunt. | Arbor ipfa per fortiores facile disjicitur ventos ac imbres, quum folitaria fit locata, nec profundas ad- modum ac raras agat radices, atque projecta cito per äerem ac pluvias corrumpitur. Anni tempus. Flores dat Januario, ac quaedam menfe Martio ; fructus maturefcunt ab Augufto in Novembrem, nec facile progerminant , ita ut raro ex his arbufcula propullulent, que neque tranfplan- tari vel ab hominibus cali polini, Nomen. Latine Arbor Alba major. Communi Ma- laicenfi nomine Caju-puti, uti & noftre nationi dici- tur Witte-boom ; quidam Kilang-arbores vocant, ob fo- liorum odorem: Alii Brant -boomen feu exuftas no- minant arbores, quum incendii figna ad truncum ap- pareant: Verum nomen Malaiceníe eft, Caju-Gelam ac fructus Gelam: In Java & Baleya fructus vocan- tur Bollong & Bobolong. Paleofum femen ex caliculis feparant ac colligunt, vocantque Sari-bollong. "Ter. natenfibus dicitur Hate-kelang & Badjule. In lingua Amboinenfi varias habet denominationes juxta varia, in quibus crefcit, loca. Vulgo vocatur 4y-puti, fed Prop » Ian, & Elan: In Hitoë Camelan , ac- i dicerent Comal-Ilan feu Dammar-Ilan, quum hujus arboris folia magnam habeant fimilitudinem cum Dammar-arboribus. In Cerama a Lubunenfibus voca- tur Sakelan , in Banda Kelan , que omnia nomina fine dubio ortum habent a Malaicenfi Geldm: In Macaffa- ra vocatur Baru-Gallam & quoque fimpliciter Gelam. Locus. In omnibus fere occurrit infulis Archipelagi hujus Moluccenfis , a Celebes parte Orientali per Moluccas, Ceramam , & Amboinam , plurimum vero Tom. Ij. per D badde , zo zoude de naaft omflaande ruigte mede gebrant hebben, en zulks dan ook niet aan alle, maar alleen aan zommige boomen gezien werden, van 't welxe beide men nu bet tegendeel ziet: Zynde daarom myn gevoelen, dat by beete Zoomer-dagen , deze drooge en teere baft, die enkel tontel gelykt , door de brandende Zonne-bitie wert aangefbeeken , doch ecbter niet in een ligte brant komt te raaken „ maar wel zodanig verzengt wert, dat by daar door als verbrant komt te droogen: Hier toe, namentlyk tot dit myn gevoelen, belpt ook, dat deze boomen altyd by malkander y en nooit onder andere Bofcb-boomen vermengt Jaan , maar als voor baar zelver op booge lugtige bergen een plaats innemen, en niet veel ruigte onder baar lyden; bebalven bet Sny-gras , en alderbande zoorten van krui- pende Vaaren: Staande zelfs ook ydel en wyt van mal- kander , zo dat bet in deze Bo[Jcben altyd ligt en wel te wandelen is, maar zyn gevolglyk voor de Te ook openftaande. ? Als men ook by beete dagen door deze BofTcben wandelt, zo wert men een bersacbtige reuk gewaar , en men kai daar qualyk fcbaduwe vinden , om wat onder te ruften, of zyn aa[Jem te verbaalen, maar als er geen Zon en is, of by avont-ftonden, dan gevenze zo een aangenaame uit- zigt, datze zommige by bet Haag fe-bofcb komen te verge- lyken: Aan baare witte verrwwe of coleur, kan menze van verre wel bekennen, en zy fłaan gemeenlyk op een roode vette klei-gront , met witte aarde en fleentjes ver- mengt, zynde een harde gront, die niet ligt andere plan-- ten kan voortbrengen. e , De rype bezien of vruchten bebben een bersachtigen Jimaak , al mede na de Myrten trekkende, met een merke- lyke zamentrekking en egter zonder bitte,docb de oude bezien werden zeer droog , bryzelig , en bykans zonder fmaak. —. De bladeren zyn ook zo droog , dat men uit de gevrevel” ne qualyk eenig zap Arygen kan. Het bout is redelyk bart en fwaar , langdradig , en van geen mooye coleur , te weten uit den witten na den graauwen trekkende, daar wat ligt-ros onderloopt, bet [jt gaarn in de leng- te, en dat van zelfs, als 't in de Zonne legt, bet bert is weeker ; voo[fer , en meeft gefcheurt. Tot den buis-bouw deugt bet niet, om dat bet zig niet glat laat werken, ligt fcbeurt, en de «vorm baaft daar in komt, want dit bout beeft van binnen valfche plekken, die haar als ver- molzemt vertoonen, en daar ook de worm inkomt , doch 'twelk men meeft ziet aan boomen , die van zelfs omvallen: Daar en tegen is bet in Zee-water redelyk durabel , maur als dan neemt men geen omgevallene, maar vers gekapte boomen, die men dan in bouten , of planken afzaagt. In "t zagen geeft dit bout een aangename, boewel flappe reuk van zig, fchier als Sandel-bout, en als men goede maffyve ftukken daar van krygen kan, en die opgefcbaaf t werden, dan vertonenze baar fyngeadert, doch laten zig niet polyften. H De boom wert door flerke winden ligt omgeworpen, om dat by zo ydel ftaat, en weinige wortelen beeft, daar by dan door regen en lugt in weinig tyd bederft. Sayfoen. Zy bloeyen in Fanuari , en zommige in Maart; de rype vruchten ziet men in Auguftus tot in November , en teelen zo qualyk voort, dat men zeer zel- den daar wan jonge boompjes vint, en die en laaten zig ook door geen mente banden verplanten. Naam. In ’t Latyn Arbor Alba major. In 't gemee- ne Maleyts Caju-Puti, en zo ook by onze Natie Witte- boom, zommigen noemenze Kilang-boomen , na denreuk der bladeren: Andere Brant-boomen , om datze altyd eet- Zë teekenen van brant aan den flam bebben: De regte aleytfche naam is Caju-Gelam, en de vruchten Ge- lam, op Javaans en Balys , de vftichten Bollong, en ` Bobolong. Het kafachtige Zaat uit de kelkjes vérgade- renfe in 't byzonder, en noemen’t Sari-bollong. Op Ter- nataans Hate-Kelang, en Badjule. In't Amboins beeft by verfcbeide namen naar de plaatzen, daar by waft. h '"t gemeen noemenze bem GE , maar eigentlyker Kilam, Ian, en Elan: Op Hitoé: Camelan, als ofze zeiden Camal-Ilan, of Dammar-Ilan , om dat dezes booms bladeren en reuk groote gelykeniffe bebben met de Dam- mar-boom. Op Ceram by de Luhuneezen Sakelan, op Banda Kelani, alle welke namen waarfchynelyk afko- men van 't Maleytfche Gelám: Op Macafar Baru- Gallam, en ook flegts Gelam. Plaats. Men vintze fcbier in alle Eilanden van dezen * Moluxen Archipelagus, van Celebes Kmer door de Lut dg eram, en Amboina, doch meeft dar - e -4 HERBARII AMBOI per infulas ad Eurum fitas'ac forte ufque ad Novam Guineam , in Boero & Cerama totos occupat montes, ac vixullam in fuo diftriëtu admittit arborem , excep- ta Cafuarina Montana , alifque fimilibus ficcis arbo- ribus , quas circa fefe tolerat , prefertim in Ley- timorz montibus poft Caftellum Victoriam: Atque uti dicitur, pagus Kilang nomen ex hac arbore traxit , quum fit exftrućtus in colle, qui antea totus occupa- tus erat ab hifce arboribus, uti hic tractus plures tales profert arbores. Raro prope litus occurrit , fed in montibus ad Bombardz diftantiam a litore fefe offert: In altifimis ac frigidis montibus non lete germinat , fed locis ipfis vicinis ac radiis folaribus melius expo- fitis. Ufus. Hujus arboris cortex plurimum in ufu eft fal- tem Amboinenfibus, & in omnibus Moluccis ad ob- turanda eorum navigia, qui jun&uris interponitur, fi unus alteri neétitur affer, ficcus enim hic ac tener cortex in aqua Marina intumefcit , unde navigia ar- aifime obfolidat , ita ut Indis loco ftupe inferviat. Illud autem habet vitium , ut junéturis inditus fefe contrahat atque excidat, quod picando tamen fatis prohibetur. Cortex hic generali nomine vocatur Ba- ru, quod nomen commune eft omnibus rebus, que adhibentur ad navigia obfolidanda: Et licet hic cor- tex decorticetur, arbor hec eodem in loco novum iterum producit corticem , vulnufque intra aliquot annos iterum concrefcit, uti in Subere fit. Fru&us vel Bacce Amboinenfibus nullo funt in ufu, quod magis ipforum ignorantie adfcribo, quàm quod minoribus valerent virtutibus quam Javanenfes , in Amboinenfibus enim major vis aromatica percipitur, - vel faltem pe penetrantior eft quam in iis, Javanorum ciítis aromaticis tranfferuntur , qui pluri- mum infipidi funt, quum in Java ipfa non crefcant, fed in Borneo. In fapore tamen aliqua eft differentia, in Amboi- nenfibus enim baccis cum majori adftriétione, im fint , men fine aliquo fervore, unde concludo, Javanas ac Borneas has baccas non fuiffe decerptas ex Caju-Puti latifolia, fed ex fubfequenti anguftifolia, unde ulte- riores harum virtutes ad fubfequens defero caput. Cortex tener cum pauxillo Curcume & Tamaryn mafticatus, & apertis inpofitus apofthematibus, pus extrahit, ¡que depurat. Folia fiaque incoquantur cum illis Lagondi, hifque corpus lavetur, difficilem tol- urit pruritum. Lignum hucusque raro fuit in ufu: Amboinenfes , ac precipue Uliaffenfes ex hoc afferes formare fole- bant pro minoribus navigiis, quodque etiam nunc adhibent, fi aliud deficiat lignum, quum illud qui - dem fit durabile, fed nimis grave nec adeo minori- bus aptum navigiis; E contra natio noftra poftannum Javanis vero, fi recentes 1670. in magnum illud advocavit ufum , quodque non tan'um ad dium adhibet exftru&tionem , ad quam, uti dictum eft, non admodum eft durabile , nec valet , fed etiam ad coftas & fulcra majorum navium, ad qua bonum ac durabile obfervarunt „unde & plurime filve harum arborum circa Caftellum Viétoriam jam funt excife. Caju - Kelam in Occidentalibus erefcens infulis, uti in Java, Borneo, & Malacca, graciliorem habet trun- cum, non ultra crus craffum , qui inftar Picez erigi- tur, ad altitudinem quinque fexve ulnarum. Ejus folia funt pinguiora ac latiora, & lignum quoque du- rum eft ac grave: Ibi crefcit non in montibus, fed in lanis campis & juxta fluminum ripas in argilla rubra. Ejus lignum ibi infervit ad poftes & coftas, que gra- ve fuftinere bur, unde & pontibus infervit, qui ab una Calappo arbore ad aliam extenduntur, quos Tiffadores tran- feunt , binofque tales conneétunt pontes, uti alias cum Bambofis fit. - Hujus cortex ficcus feu Baru adhibe- tur non tantum junéturis navium , fed etiam cum pin- eui Oleo. Minjac-Caju mixtus, ad faces & candelas formandas, quod oleum ex arbore Koring elicitur, que folia habet inftar Mangii albi , fioue hujus trun- cus incidatur, vel foramen in illo perforetur, ataue ignis huic fubftruatur lentus, tum Oleum hoc exftil- lat qui in: is eft refinofus & fortior, fine dubio magis aromaticus eft, in utrifque ta- debent pondus, propter folidum ejusro-. NENSIS Liber M. cap. XXV, de Zuit-oofter Eilanden, en mi[Jcbien tot Nova Guinea toe, op Boero en Ceram bekleet by gebeele lange gebergten, qualyk een ander boom in zyn diftriét lydende, bebalwen de Cafuarina Montana, en andere diergelyke drooge bos men, die by aan de kanten by zig lyt, inzonderbeit op bet gebergte van Leytimor, achter bet Kafteel Vittoria: en xo men zegt , beeft de Negory Kilang baar naam bier van gekreegen, om datze gebouwt is op een heuvel , die te vooren vol van deze boomen was, gelyk bet diftriêt van de Negory nog is. Digt aan ftrant ziet men bem niet of zelden , maar in °t gebergte omtrent een Kanon-/choct daar van afgelegen, begint by zig te zertoonen: Op xeer hooge en koude bergen wil by ook niet vcortkomen , maar wel op plaatzen, die daar naaft onder aanleggen , endaar de Zonne-ftraalen beter vatten kunnen. Gebruik. De fchorfe van deze boom is meeft in gebruik, immers by de Amboineezen, en im alle de Moluccos , te «weten , tot bet digt maken van bare vaartuigen, wer- dende tu[Jcben de voegen gelegt, als men de eéne plank op de andere wil zetten , want deze drooge en teere baft fwelt in bet Zee-water op, en maakt de vaartuigen zeer digt, zo dat by by deze Indianen voor werk dient. Dog by beeft wederom die foute, dat by inde voegen inkrimpt, en uitvalt, °t welk egter genoegzaam belet. wort door "t kalefateren. Deze baft wert met een generalen naam ge- naamt Baru, een naam gemeen aan al bet geen-men ge- bruikt tot bet floppen, en breeuwen van vaartuigen: Hoewel by eigentlyk tot breeuwen niet dient, en al wert deze baft a (Warte, » 20 krygt den boom al wederom een nieuwe op dezelfde plaats , en de wonde groeit in eenige jaren wederom toe, gelyk aan den Kork-boom gefcbiet. De vruchten of bezien bebben by de Amboineezen geen gebruik, bet welk ik meer baar onwetenbeit toejcbryve , dan datze minder van kragten zouden zyn, als de Fa- vaanfcbe : «vant men bevint in de Amboinfche meer fpe- ceryachtigbeit, of immers merkelyker fmaak dan in de ge- ne, die in de Favaanfche Kruit-dozeń overkomen , de«vel- ke meeft zonder fmaak zyn, om datze op Fava zelfs niet aar is echter nog een klein onder/ebeit in de fmaak want in de Znbein cla: fep is ris a ; a e ker, met meerder zamentrekking , maar in de Potaón(óbej = zy vers zjn) is by buiten twyfel [peceryacbtiger s och in beide zonder eenige bitte, waar uit ik giffe ,- dat de Javaanfthe en Borneefche niet van deze groot-bladige ` Caju-Puti komen, maar van "t volgende klein - bladige , dies ik de verdere kragten tot dat [o ittel uitftelle. De jonge fcbor[Je met een weinig do rcuma en Tama- rymgekauwt , en op-opene Apofteunen gelegt, trekt dem etter uit, en zuivert dezelve. De bladeren in water ge: kookt met die van Lagondi , en daar mede gewaffen verdryven bet moeyelyk jeuken. : Het bout is tot nog toe ook in klein gebruik gepecht : De Amboineezen , inzonderbeit in de UliafJers pleegen daar avel planken van te maken tot kleine vaartuigen, en 't welk zy ook nog al doen, by gebrek van: ander bout, om dat dit bout wel durabel is, maar daar by fwaar , en tot kleine vaartuigen niet zeer bequaam ; Daar en te- en onze Natie bebben bet na 't jaar 1670. in grooter ge- ik gebragt , nemende "t zelve niet alleen tot den buis- bouw , waar toe bet echter, als gezegt , zo wel niet deugt, maar ook tot inbouten en ribben van groote vaar- tuigen , daar zy "t goet en durabelder toe bevonden hebben, en waar door de meefte Bo[Jcben rondom bet Cafteel Vi- ¿toria nu ook al uitgekapt zjn. De Caju-Kelam in de Wefterfche Eilanden vallende, als op Java, Borneo, en Malacca „ is wat ranker van flam, niet boveneendye dik, zo regt als een fparre , en vyf en zes vademen boog. De bladeren zyn wat vetter en breder , en bet bout is mede bart en waar: Het waft aldaar juift niet op de bergen, maar op de vlakke velden; en langs de Rewier-kanten , daar bet roode klei beeft. Het bout is aldaar gebruikelyk tot fparren en ribben, die eenige fwaarte moeten dragen, wegens bare fłevigbeit, als mede om de bruggen van de eene Calappus-boom tot der anderen te maken, daar’ de Teifferaers overlopen , dezel- we twee nevens malkanderen bindende , gelyk men anders met de Bamboezen doet. De drooge baft of Baru wert gebruikt niet alleen, om in de voegen van de vaartuigen te leggen, maar ook om met de dikacbtige Olie Minjac- Caju gemengt zynde, toortzen of kaar(jen daar van te maken, werdende dezelve Olie getapt uit den boom Ko- ring, dewelke bladeren beeft als die van *t Mangium al- bum, en als men den flam kapt of een gat daar in boort; ts en Tal. Pag. 75 - ae Z AN EEN a II Boek. XXV. Hooftf. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 75 lat primum molle inftar olei Calappi, dein autem adeo durum & album, acfi febum foret. YPLTCAT ŁO Tabule Decime $ exte , Exhibentis MyRTO-LEUCO-DENDRON foliis integris , lanceola- to inflexis , floribus ftaminofis © fructibus urceolatis , que ARBOR ALBA feu Caju Puri a Rwwpbio vocatur. A. Florem. B. Frucfum denotat. OB SER WAT IO. Hujas arboris ramum jam ante aliquot accepi annos a D. Garcin nomine M v R TO-LEuco-DENDRI' Indici , incolis Cajo-Purt dicti ; cujus defcriptionem nuperrime mecum com- municavit idem CL. D. GarciN ; quam in B. L. & Botano- philorum gratiam hic fubjungo. | Arboris hujus Moluccenfis, 50, immo 60. pedes -nonnun- quam alte, trunci verticem rami occupant , qui: plerumque unam alteramve ulnam longi funt, & quorum bipedalis utplu- rimum eft circumferentia; tortuofa czterum hac arbor eft, qua candido gaudet cortice, quem Betulze cortici haud im- meritó comparaveris, eo licet multo craffior fit ,. pluribufque idcircó conftet membranulis , quarum exteriores fecedunt & temporis tractu veterafcentes , in minutas diffciffz particulas, atque in fpiram circumvolutz (ut fit in Betulá ) fponté cadunt, | Arboris noftrz corticem vermium quoddam: genus , quorum ibi indies augetur numerus , fepê infeftat; ejusque pluribus in locis, in labyrinthi formam , cuniculos agit. dues - Rari, nudi, tortuofi , tenues, & fragilesexiftunt excelfiores Rami; tenuique, nec hujus, qui in trunco diffimili , AC proin candido, ut truncus , teguntur cortice (unde arbor hzc Caju- Puti Malaicenfé nomen obtinuit, ) bis aut ter bipartiti hi ra= muli ad extremum fuum tantum divergunt. Circa ramorum partem fuperiorem nati Ramulialtemi, rotundi , tenues, fra- giliores quam lentiores , duplici teguntur membranulà; Exter- nâ tenui, grifeà illi Betule fimili; craffa & viridefcente in- terna: Horum quilibet ex folii ala prodit, & in longiflimas A floribus & fructibus per totam fuam longitudinem refertiffimas fpicas, omnes abeunt. | ` Folia funt integra , longa, craffa, in acuminatum apicem , nonnibil tamen obtufum , definentia, paululum ficca & fra- gilia, ex viridefcente lutei parum obfcuri coloris; figura 8¢ nervis ad Bupleuri latifolii folia utcumque accedentia, modo rećta , modo falcata; pedunculo infiftunt (ut in Dammar- Posti) plano., per 4. linearum fpatium in folio pergente , & in nervos 4. ad extremum ufque folii pertingentes deinceps ab- eunte (quemadmodum in Plantagine anguítifolia id confpicitur, ] tenues , ex viridefcenti albefcentes ; hifque cara&eribus facilius qum tactu, (quo vix in folii dorfo percipiuntur) di- flinguendos. ` Qua mox prodiére folia, funt pallidiora , tenera, flexilia, tangenti non NH trinervia; tritu odorem fundunt fortem, aromaticum, gilia, que vetufüffima. Quatuor vel quinque pollices longa, duodecim vel quatuordecim lineas lata, & in ramulis alterna= tim funt pofita. , , Flores perfecti, pentapetali, regulares, hermaphroditi , o- varium coronant, multifque gaudent ftaminibus , annuli forma unitis in bafi, in 5. Horum antherz funt exiguz , fubflavx , petala minima , alba, in cochlearis formam excavata, fefqui-lineam ad maximum longa. Calix in s. fegmenta ovarium quoque coronantia dividitur. Tuba ex medio ovario furgens , = vae recta , albefcens , ubique aequaliter crafla, & rotunda. Ovarium , cui hec omnia infident , femi-fphzricum , adeo- que latius quam altum, ftilo deftitutum , in medio fuz cir- cumferentiz {pice ramuli fortiter adhzret. Maximus ejus diameter in parte fuperiore, lineam aequat cum dimidia. Ad glandis calicem figura externa accedit, interna autem ufque ad oras femine repletur. Alternatim difponuntur flores & fructus in fpicze formam difpofiti . qui infiftunt ramulo tenui , flexiliffimo , femi-pedalis uandoque longitudinis, ubi praefertim cuncti ejus flores pro- ierunt ; creftere non definit. NB. Frućłum, quum maturum non viderim , baud defcribo. Tom. II. | CAPUT liffima vero , conftantiflima , maximê fra=' en een klein vuur daar onder flookt , dan komt daar een Olie uit ,. die eerft week is als Calappus-olie , maar met- ler tyd zo bart en wit wert als ongel. UITLEGGINGE Van de zeftiende Plaat , Welke verbeelt een MyrrE-WirrE-Boom met bangende ex heele bladeren die Lanzets-gewyze omgebogen zyn , met veezelachtige bloemen en kruik-vormige vruchten, W 1x 1&« Boom of Caju-Po r1 van Rumphius genaamt, + Vertoont de Bloem, B. De Vrucht. AANMERKING E. Ik heb van deze boom al voor eenige jaren van den Heer Garcia een takje ontfangen met de naam van MYR To-LEvco- DENDRON Indicum, by de Inlanders CA] u-Purr genaamt , welkers befchryving ik ook onlangs van dezelve Heer Garcia ontfangen heb, welke ik hier nevens aan de Lezers en Be- minnaars van deze ftudie mededeele. Aan deze Moluccife-boom , die 50. en zomtyds 60. voe- ten hoog is, zyn veele takken in de kruin geplaaft, welke doorgaans de lengte hebben van een of twee vademen ; en de dikte van twee voeten in den omtrek , zynde deze boom zeer bogtig en krom, die een witte fchorffe draagt, welke gelyk is aan de fchorfle van de Berken-boom , fchoon hy veel dikker is, en daarom ook uit meer velletjes beftaat, waar van de buiten- fte afíchillen, en door de tyd verouderende, in zeer kleine ftukjes verdeelt werdende zig omkronkelen (gelyk in de Berken-boom gezien wert, ) eindelyk ook van zelfs afvallen; De fchors van deze boom wert dikmaals door een zoort van wurmpjes s die van tyd tot tyd zig vermeerderen, gefchon- den, en die op zommige plaatzen zelfs heele hollen als cen doolhof formeeren. De bovenfte takken zyn weinig , bloot, krom , en ligt bre. kende, en zyn omvangen met een dunne en witte fchors, zo als aan de ftam , waar van ook de Malytze benaming van Ca- Ju-Puti aan hem gegeven is; zynde twee of driemaal verdeelt, en deze takjes gapen van elkander. De takjes die boven de grootere takken uitwaflen , ftaan over en weer, zyn ront , dun bryzeliger, en niet buigzaam, en werden met een dubbeld vlies bekleet , waar van het buitenfte is dun, en grys, aan dat van de Berkeboom gelyk , het binnenfte is dik en groen. Elk takje komt uit de fchoot der bladeren voort, en eindigt in een zeer lange fpits , overal bezet en beladen met bloemen en vruchten, De bladeren zyn heel, lang, naauw , en dik, eindigende in een puntige fpits, doch eenigzints ftomp, zyade wat droog en broth, van coleur groen, met wat donker-zcel geme E in de gedaante en met zenuwen als van het Bupleurum lati lum , zynde dan eens regt, dan krom als een yfe, en ftaan op een plat fteeltje, als die van de Dammar.Pouti ‚ het welk in het bladt loopt ter fpatie van vier linien, die in 4 zenuwe eindigen , (zo als in het fmalbladige weegbree-bladt gezien wert) diedunzyn, uit den groene-witachtig: en door welke kente- kens zy beter als door het gevoel, waar doorze naauwly!:s van onder aan het bladt te onderfcheiden zyn, werden ontdekt. De jonge bladen zyn bleek , teer, buigzaam, en niet on- „aangenaam in 't aantaften, met drie zenuwen doorweven en gevreven, geven zy een fterke en fpeceryachtige reuk, doch de breedíte en oudfte zyn bryzelig, echterlangduurende, vier of vyf duimen lank, twaalf of veertien linien breet, ftaande over en weer aan de takken, De bloemen zyn volmaakt, vyfbladig , regulier , en herma- hroditen , die den Eyerfak omvangen , met zeer veel vezels best, die vereenigt zyn op de gront, als in een ring in de" ronte, welke doorgaans in vyf deelen verdeelt is > Waar van zommige door 8. of 9. andere door to. of 11., aan de ven zels bezet zyn, doch de middelften van deze vezels zyn de langfte, en der zelver nopjes zyn klein, en geelachtig. De bladeren van de bloemen zyn zeerklein, wit, en alseen lepel uitgeholt, op zyn grootfte anderhalve linie lang. De kelk wert in vyf deelen de Eierfak mede omvangende verdeelt. De pyp uit het midden van de Eiérfak voortkomende, is een- voudig , regt, witachtig, overal egaal, dik , en ront. i. De Eierfak, waarop alde voorgaande deelen geplaatft zyn, is halfrónt, en derhalven breeder als hoog, zonder fteil, en zit zeer vaft aan het takje in zyn omtrek, en zyn grootíte uitgeftrektheit is van anderhalve linie, en zyn uitwendige ge- daante gelykt wel na een kelk, ofte dop van een Eikel, dog van binnen is ze gevult met zaat, De bloemen en vrugten ftaan over en weer als cen koren- helm, op een dun takje, dat zeer buigzaam is. en de lengte heeft van cen of een halve voet, alwaar voornamentlyk al de bloemen voortkomen, want zo lang als de bloemen uitfchic= ten, zo groeit het takje ook. ` NB, Wyl ik de vrucht miet ryp gezien heb, xo befibryf ik miet, - e XXVI. op HERBARII AMBOINENSIS Liberll. cap. XXVI. CAPUT VIGESIMUM SEXTUM. Arbor alba minor: Caju puti, Daun Kisfjil, ut & Caju-Kilan. Aju-puti minor fpecies pracedenti quoad exter- nam faciem in omnibus fimilis eft , excepto quod omnes ejus partes fint minores; nec adul- ta & perfecta fit arbor, & aliquando pluribus exfur- gat ftipitibus, ita ut fruticem referat. Stipites hi raro ultra pedem , ac rariffime crus funt craffi , tenui , gilvo , ac multiplici obdućti cortice, uti in precedente, fed multo tenuior eft, rugofior , magis- ue laciniatus, ita ut ineptus fit fiffuris obfolidandis. Folia prioris funt fimilia, fed dimidio minora, tres quatuorve pollices longa, vix minorem digitum lata, parvique Salicis foliis fimilia, ac parum reflexa, tri- nervia, qua parvas quafdam atque incurvas tranfver- fales gerunt venulas, coloris precedenti fimilis, fed - non ita pallidi, ac magis herbacei, Ver firma, ficca, ac fragilia, odoris grati aromatici ad Cardamo- mum accedentis, ita ut ignari pro Cardamomi foliis hec habeant. ` Fructus feu bacce funt quoque multo magis aroma- tice & faporis calidioris quam precedentis , cum par- va itidem adítriétione, unde faporem baccarum Myr- ti emulantur: fi trunci fint craffiores , infima eorum par- te nigri & aduíti etiam apparent, uti in precedente, Radices. fepe arcuatim fupra terram femi-denudate decurrunt, paucifque fibrillis terre infiguntur, unde nec facile tranfplantari poteft. Lignum durius eft uam praecedentis, magis ad ruffum tendens & longe — ius eft; fed raro adhibetur, quum non fit craf- um... „Nomen. Ubique idem fortitur nomen ac præcedens, excepto quod cognominetur parvum feu parvifolium, fic Latine dicitur Arbor alba minor, & Sta Caju- puti, Daun-Kitfjil, fic & Caju-Kilan vocatur. * Locus. In Amboina crefcit, fed non ita frequenter ác precedens, terramque amat ficciorem & fcopulo- fiorem, cui ingentes & acuti mixti funt lapides, qua- lis in magna reperitur Amboina poft pagum Suly, uti & in promontorio Nu/fJanive , in infulis Manipa & Boero, ubique non procul a mari, aérem enim ma- rinum plus amat guam precedens: Copiofe etiam crefcit in anftrina Bornee parte, putoque ex hoc ar- borum genere produci aromaticos Bollong fructus, qui in aromaticis ciftis inveniuntur, & in forum vena- les adducuntur in Banjer Maffing , ac inde porro de- feruntur ad omnes Jave metropoles , licet he arbores quoque crefcant in Crimata & Madura: in Baleya vero & Java non progerminant, harum tamen fructus ubique venduntur. (nz, Cortex hic ufurpari nequit ad navium futuras obturandas , quum fit adeo lignofus ac fragilis: Fru- ctus & folia, que multo magis vim babent aroma- ticam & uno gradu calidjoris funt natura ac prece- dentis, multo quoque majorem rei medicz praebent ufum; ex hifce enim. Bollongh , quos cum Javanis éosdem habeo, multe preparantur potiones Medici- nales , Javanis & Baleyenfibus Dju-Djambu dicte , quas autem tot aromata 'ingrediuntur, atque in tam variis ac diverfis propinant morbis, ut vix diju- dicari poffit, quas vires: quodvis exerceat: Potio autem ifta, cujus bafis et Bollong , comperta fuit va- lere ad debilem corrigendum ac confortandum ven- triculum , fimulque propinatur puerperis ex lecto con- valefcentibus, ut interne corroborentur & coaréten- tur partes ; quidam etiam contra Cephalalgiam lau- = , fed bugs nondum certi obfervati funt füccef- hat : Amboinenfes hujus quoque adhibent folia, que cum floribus in recenti macerant oleo, quod dein cum Ben- zoin aliorumque fuftimigiorum fumo inpregnant, atque ex hoc fuum Minjac Mony h. e. oleum odoratum _ præ- XXVI HOOFDSTUK. Kleine witte- Boom. E kleine zoorte van Caju-puti is de voorgaande aan D uitwendige gedaante in alles gelyk, bebalven datze ` aan alle baar deelen kleinder is; ook geen volflaa- gen boom word, en zomtyds met meer Stammen opfcbiet , zo datze wel een firuik gelykt. De ftammen zyn ook niet boven een been, of zeer zel- den een dye dik, met een fyne, vale en veelvoudige baft bekleet , gelyk als de voorige, doch veel dunder , rimpeli- ger, ook meer Ree: en onbequaam tot bet floppen van de voegen. De bladeren zyn mede als aan de vorige y maar wel de belft kleinder , 3.en4.duimenlank, fcbaars ^ ` een kleine vinger breet, en de kleine Willige bladeren ge- lyk, ook een weinig voorwaarts gebogen, met drie zenu- wen in de lengte geftreept , dewelke eenige kleine enkrom- me dwers-adertjes bebben, van coleur insgelyks als de voorgaande, doch zo bleek niet, maar na den geel-groe- nen trekkende, ftyf, droog , em bryzelig » midsgaders van een aangenaame fpeceryachtigen reuk., zeer na by den Cardamom komende, zo dat ze de onwetende voor Car- damom bladeren bouden. .. De vruchten of bezien zyn- ook fpeceryachtiger , en beeter van fmaak dan de voorgaande , nog al met een klei- ne zamentrekking , en dierbalven den fmaak van Myrten bezyen- nabykomende : De ftammen, zoze wat dik zyn, ziet men aan "t onderfte ook fwart en verbrant „ gelyk de voorgaande. De wortelen leggen zomtyds met bogten op de aarde half bloot , en bangen met weinige wezelingen in de aarde vaft, waarom men hem ook niet wel ver- planten kan. Het bout is barder dan dat van de voor» gaande, meer na den rofen. trekkende , en duurzamer; ` doch wert weinig gebruikt , om dat bet niet dik is. < Naamen. Hy beeft overal dezelfde naam, als de voor- Leto » bebalven dat men den teenaam van klein of klein- ladige daar by doet, als in "t Latyn Arbor alba minor, en in °t Maleyts Caju-Puti, Daun-Kitsjil, en zo wort by ook Caju-Kilan genaamt. ah, Plaats. Hy waft in Amboina, doch.zo -veel niet als de voorgaande , en vereift een drooger en klippiger gront y daar -groote en fcherpe eegen onderlopen , gelyk men wint op groot Amboina, achter bet dorp Suly „ als mede” op den hoek van Nuflanive, op de Eilanden Manipa en oero , overal niet ver van Zee, want by bemint de Zee-lucbt meer dan de voorgaande : men heeft bem ook overvloedig op de Zuit-zyde van Borneo, en ik boude bet daar voor , dat van deze zoort van boomen voortkomt de Jpeceryachtige Bollong , in de kruit-doozen gevonden wor-. dende, en die men op Banjer Mafling ter markt brengt , en van daar voorts vervoert na alle de Koon tem van z: hoewel die boomen ook waffen op Crimata, en adura: Maar op Baly en Fava beeft menze niet, en echter werden de vruchten overal verkogt. ` : . Gebruik. Dezen baft en kan men niet gebruiken, om in de voegen van de vaartuigen te leggen, om dat by xo boutachtig en bryzelig is: De vruchten en bladeren, als. zymde veel fpeceryachtiger ; en wel een graad beeter van natuur dan de voorgaande , zyn in meerder gebruik tot de Medicyne: Want wit deze Bollongbs , ( die ik met de Fa- vaanfche voor eene en dezelfde boude ) werden veele Me- dicinale dranken gemaakt, by de Pm Baliers Dju Djambu genaamt , doch daar in xy zo eel fpeceryen onder malkanderen mengen , en die tot zo verfcheiden ` ziektens gebruiken, dat men daar uit qualyk oordeelen kan , wat kragt een ieder beeft: Evenwel die drank, daar de Bollong bet meefte in is, beeft men bevonden goet te zyn, om een onwillige of quade maag te verbeteren. en te verfterken » Werdende mede ingegeven de vrouwen, die van bun kramen opftaan , om de inwendige leden we- derom te verflerken, en te fluiten: Zommige gevenze ook in tegens de booft-pyn doch daar van beeft. men geenze- kere fucce[Jen gezien. 33 De Amboinezen. gebruiken ook deze bladeren „en wee. | ken dezelve met andere bloemen, im verfche Olie, dieze dan daar na met Benzowin ; en andere-reukwerken beroo-. ken» en daar uit baar Minjac Mony (dat is eleição Peg 77: l Wi — U \ U m \ U A : (H y “> che Zo) IT. — Aug ska ad Se ot "7: CR € cm id E a a cd a da E TE II Boek. XXVI. Hofi. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 7 preparant, quo fuum illiniunt caput; Quidam Java- ni & Malaicenfes his quoque foliis fua inplent pulvi- naria jucundi odoris gratia, fed qui noftre nationi ni- mis gravis foret. Eadem hzc folia fereno collecta die, atque in aperto aére parum exficcata, ciftisque inpofita, per gravem odorem varia arcent infecta, uedam autem folia aliquando manibus conterenda unt, ut hinc odor Cardamomi penetrans magis ex- citetur. Diciturque pulvinaria hifce jnpleta foliis ci- mices ex cubiculis fugare. Sari feu paleofum femen ex fructibus decidens fe- paratim colligitur ac venditur in aromaticis ciftis, uod medicinalibus quoque infervit potionibus .Dju- r jambu dictis, fed aliis femper mixtum ingredienti- bus. Arbufcule juniores prudenter effoff in hortis trans- plantari poffunt, ubi etiam progerminant, uti bis ex- perti fuimus. Folia calidiore collecta die, licet penitus ficca in- ponantur facco , ita fponte incalefcunt , ac humida funt, acfi in aqua forent macerata. Si hec diffecentur, & aque intundantur, ut per noctem fermentent, fique dein deftillentur, oleum extrahitur ex his tenue, pel- lucidum , ac fubtile, fed parva tantum quantitate, ita ut ex duobus faccis, his foliis inpletis, vix tres Olei iftius Drachme eliciantur , quod fortiffimum Carda- momi fpirat odorem , fenfim autem jucundius eft , fed facillime avolat. Hujus olei bine gutte cum cere- vifia vel vino propinate fudores excitant vehemen- tes, cui fini apta medicamenta India exhibet. per pauca. És EXPLECATIÓ Tabule Decima Septime, : Quz binas exhibet ARBonrs Are minores fpecies; qua- „rum Figura prima illam denotat, quz Caju Karan inco- . lis vocatur, a me autem Myr ro - LEUCODENDRON foliis lanceolatis , incurvis ; fructus in inferiore ramorum parte ges rens. Figura fecunda Wam , que Daun Poërr Krrsjit incolis vocatur. Hanc nomino Myrro-LEuco-DBNDRON. folis lanceolatis acutis , floribus © fructu fpicatis. ~ ` Á CAPUT VIGESIMUM A cu NERA PES M: r Æc minima Caju-Puti fpecies eft, forma © fa- ‘pore Myrtum anguftifoliam emulans: nequein adultam excrefcit arborem , fed truncum dat px > immo fepe humiliorem , quam precedens. Truncus hic plerumque pedis craflitiem habet, raro cruris ,* qui obducitur quoque tenui, rugofo, ficco , & fiffo cortice: Rami plurimum eriguntur , inque mino: res divifi fünt tenues aclignofos ramulos , qui comam — elegantem , ita ut e longinquo ingentem referat Rosmarinum: Folia irregülari ordine locata funt, atque adeo arte ramulos ambiunt, ut eos te- gant, quz tranfverfalem circitér digitum longa, cul- mum vel pennam lata funt, ab inferiore parte magis. acuminata quam fuperiore , feu ad finem , ubi fubrotun- da funt, quzdam autem apicem gerunt fubtilem, ac notabilem. nervum habent intermedium , cum binis aliis lateralibus, medio multo minoribus, coloris le- te virentis , faporis ex acido aromatici, cum parva adftrictione , nec adeo acria funt quam precedentium, fed magis pratas Si inferiora ramulorum foliola deci- dant, quod menfibus Septembri & Octobri obferva- tur, fuperiora racemofa quafi perfiftunt , cum mino- ribus quibusdam intermediis, ficque omnia fimul floris formam exhibent. Flores funt parvi , Alcanna flofculis fimiles, unguis digi- de Olie) maaken , waar mede zy bet booft beftryken ; Zommige Favanen en Malyers vullen ook baar laap-kuf- Jens met deze bladeren, om des goeden reuks wille, doch die voor onze Natie te fwaar zoude zyn: Dezelffte blade- ren by een belderen dag vergadert , in de lucht wat ge- droogt, en dan in kiften of kaften gelegt, beletten met baar fterken reuk, datter geen Kackerlakken , of ander ongedierte in en komen, doch men moet zomtyds eenige bladeren met de bant aan flukken vryven, op dat daar door de Cardamoms reuk werde opgewekt : En men zegt ook dat de ku/Jens „met deze bladeren gevult, de weeg-lui- zen uit de bedfleden verdryven. „Het Sari, of kafacbtige Zaat uit de vruchten vallen- de, wert afzonderlyk vergadert, en in de Kruit-doozen verkogt, dienende al mede tot Medicynale drankjes, of Dju Djambu , doch altyd met andere dingen gemengt. De jonge boompjes voorzigtig uitgegraven , kan men in de Tbuinen verplanten, en daarze ook opkomen, gelyk my tot Tweemaal toe gebeurt is. Deze bladeren, op een heeten dag gants droog vergas dert , en in een zak gedaan , zullen zodanig broeyen, datze heet worden, en’s anderen daags zynze zo nat, als ofze in "t water gelegen hadden. Rapt deze in ftukken s giet water daar over, en laatze eenen nagt fermenteren , en diftilleertze daar na, zo krygt gy een dunne klaare en Jubtyle Olie, hoewel zeer weinig „en van twee zakken vol bladeren , qualyk drieDrachmas , riekende zeer Jłerk naar Cardamom, doch wert "UT tyd lieflyker, en ver- rookt of dong Mea Jicht. Van dezen, Olie een paar droppen met Bier of Wyn ingenomen , doet geweldig zweeten , waar toe men anders in Indiën weinige bequa- me Medicamenten beeft. ` | ue. a UYTLEGGING: Van de zeventiende Plast, Dewelke vertoont twee kleine zoorten van de Wyrrk Boom, . waar van de eerfle Figuur verbeeldt die geene , die Caju „KrraN van de Inlanders genaamt wert, doch van my .. Mrrrs-Wrirrs-Boom met Lanzets-gewyze kromme blade kd dragende zyn vrugten aan bet Hi s e gedeelte der fiee- De tweede Figuur de andere, dewelke Daun Poëri Kiryyit ` van de Inwoonders genaamt wert. Deze noem ik MyR- - TE-WiTr;-Boow , met puntige Lanzets-gewyze bladeren, "met vruchten, en bloemen als een koorn-helm groeiende, Y tte. MOOY ver en pem p dg E XXVILH OO FDS T UK. 