VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Den zin dier woorden ontvouwende, doet hy zien, dat de- zelven nadruklyk ftrekken „ten bewyze, dat de Zondaer , niet door verdienftelyke werken , maer-alleen door een geloovig aennemen van Christus , kan, en zeker zal, zalig worden. == Ter nadere ophelderinge en verfterkinge dier waerheid verie digt hy zig vervolgens tot het nagaen der gelykenisfe vån den verlooren Zoon , door Jefus Christus voorgefteld , ‘volgens Luk.. XV: 11—932: welke gelykenis de Eerwaerde Ritfema in dien zin Jetterlyk verklaert, geestlyk: overbrengt ,'en gemoed- lyk toepast. — Nadien ’er nu menfchen-gevonden die deze Leer van Gods genade veranderen in ontuchtigheid:, zondigende, omdat zy niet meer onder.de Wet, maer ob- der de Genade zyn, zo.heeft zyn: Kerwaerde , ter beteugt- linge van zulk een misbruik, ’er nog bygevoegd, ene Vef- handeling over Hand.. XXIV: .16..In dit gedeelte {telt hy zich voor, om, met het. onsvouwen van ’s Apostols tael, -te m + N H. RITZEMA OVER DE GEMADE. Dy nen dar het de zaek var ate oprechte Christenen is , zich zele ven, met Paulus; den grooten. Voorftander van de Leer der Genade, daer inte oefenen, om: altyd ene onergerlyke- cop- fcientie te hebben ‚by God en de’ menfchen ; en dus zich zele ven te oefenen tot Gedzaligheid, en de Heiligmaking na te jagen , zonder welke zy weten, dat niemand den Heer zien’ zal. —— Ten laethe komt hier nog hy. een- Nafchrift , ‘behels zende ene uitbreiding der voorheen verklaerde woorden Rom.. V: 12—21; welke van dienst kan zyn; om het beloop der: eerte Verhandelinge te gereeder te verftaen. Zyn Eerwaerde heeft deze onderwerpen; naer ’t gewoone Rerbegrip onzer Nederlandíche Kerke ‚ voorgedragen; zyne ophelderende genmerkingen over de -bovengenoemde -plaetfen: oordeelkundig ‚ingericht; alles ten ernftigfte ter betrachtinge gengedrongen; en ’t geheele Stuk, -ten opzichte van sté: ver=: fchillende denkwyzen , die hier omtrent in de Kerk mogen heera fchen, met befcheidenheid behandeld; des, menfchen wen vere fchiltende leidingen °’s Mans denkbeelden ongek werst. kunnen. overwegen , en ‘er-met oordeel een goed gebruik, van staken, . | . ` [] uen $ Genade als bet grootheFporrecht voor alle Menfthen. Als mede. ‚ de allerbetamelyhftePligten', dewelke een iegelyk@Onbekeerde: zoo wel als Bekeerde) raaken. EMR in zwe betrekking:doors: . gefteld: doof D: V.. ALMONDE. Gedrukt voor den Ausbéur, en te bekomen te Amfteldam by de Erven F. Houttuyn 1774. . Bebalven bet Voorwerk 122 blade in graat:octavo, : :: z: ' ; ! i brar ; Ds s ; ; S Emoediyke ‘onderrichtingen. van een welmenend Schry-.' JF ver, voorgelteld aen Onbekeerden: er Bekéerden, tan.. einde hen: op te wekken en aen te: moedigen, om de Genade. al biddende te begeeren; en, diezontvangen ‘hebbende, God, als hunnen Vader in Chsistus , lief œ hebben , hem dankbaar- heid te betoonen, en in-alles, als zyne kinderen, (hem Bere evende ,) te gehoorzamen. Alles is zeer oppervlakkig ;.doch , ichtlyk voor bün , die aen foortgelyke Schriften gewoon:zyn 5 » zy verlenen wel geen verftandig overtuigende opleiding ;.maer dienen nog al; om de denkbeelden van Genade en Heiktgheid des levens , als onaficheidlyk aen een verbonden, voor te dragen; dat op ‘verfchillende wyzen, by onderfcheiden foor- - ten van Lezers» zyne nuttigheid kan hebben. Prota Proeve van Bybelbhoemen door j. PRINS. Te Leyden by J. He - febroek en A. Katlewiër 1773. Bebaloen bet Voorwerk 172 ‘bladz, in groot octavo. | E Verzamelaer dezer Bloemen heeft, als-uit de Voore: k den blykt, al over vele jaren lief hebbery gehad, om enige Schriftuurlyke aentekeningea te maken , uit het gene hy; zo in openbare Leerredenen als in byzondere gefprekkerr hoorde , mitsgaders uit het gege hem onder 't lezen opmerke- lyk: voorkwam; en ís thans te rade geworden dezelve deor druk gemeen te maken. Ze behelzen veelal beknopte ope hetderingen , leerzame denmerkingen of gemoediyke bedet kingen over deze en gene Schriftuurplaetíen,, die gemeeniyk met {tichting opgan kunnen worden , en waer uit men verder getegenheid tot ernftige overwegingen kan nemen. Van dien nert is, om “er een voorbeeld uit by te brengen, het geen. hy: over.P[. CXIX: vs.'4, 5 en 6 in aenmerking geeft. j meerder en algemeener gelykvoririgheid een Chris- ten bezitten mag aan de Wet der Liefde tot God en den Naas Hy is tog geen Wetbefity- der, die het Euangelie van Gods genade Bone willen gebrui- kerr tot onbandigheid; menfchen die Eutber aartig betytelde als hoogmoedige Duangelisten. Neen , een: flordige wandel, een fchraale overeenkomst met die Liefde- Wet, de mistree= den op den weg des Leewens: doen hem in tegendeel met’ bee ‘ fchaamdheid te rug keezen. ve ’t. Een en °t ander ligt opge floten in des Dichters betuiging in den CXIX Pfalm: REREE] bebt geboden , dat men uwe bevelen zeer bewaren zal; Och t myne wegen gericht werden, om uwe infeitingen te bews ren: foude ik (let wel) niet befchaemt worden, wanneer ik merken foude pp alle uwe geboden, Immers de Godvrugdgê Man onderftelt hier. mede , dat hy thans, of voorheen be fchaamd by zig zelven geworden waare , wanneer hy nauket rig lettende op sXe de geboden des Heeren, op de beide Tee felen der Goddelyke Wet, zag, dat zyne wegen niet gericht waaren geweest naar de reinigheid des Heiligdoms. Hy be- rustte nogtans niet zoetvoerig in het betuigen en fpreeken van zy <. © BXBELBLGEMEN. BS athens hdi eid: insdeezen, maar onder aankieevinge. | aan ’s Heeren hulpt bleev zyne zucht te gelyker tyd uitge- {reke zer bewaaringe van zyne inzettingen.. Zie daar dan de Print en de Proev van eenen, waaren Christen van alle tyden, die gezet is op een geloove, dat door de lievde werkt, daar door zig uitlaat en bekend maakt. Dat Hemelbeeld tog ftreelt zyn gemoed, als befeffende , dat Heiligheid-hier beneden: bee, gonnen Heerlykheid, is, terwyl d eens zegenpraae lende Heiligheid, zyn zal ; dat hd wal Gods aangezicht daor (gelyk fommigen Pf, XVIL. 15 liefst leezen) de gerechtigheid van Mesfias wenfche te.agn/Cbouwen:,maar- ook het doeleinde „ met. Gods beeld daar verzadigd te worden , gaarne hier in bee boau ne 4 ei) ‘ai a dont enia s reptzinnige Ghrissenen, tegen zekere aarlyke Stellingen , voorksomende in de Befchouwing der: Karur van den Hleer:o. BONNET. Door oRTHODOKUS. Al-' om te bekomen. In groot'octavo 28 biadz, Borre, een. Geneefsch:Wysgees, is, als Schryver van. de - I Befthouwing des. Narwar, metbetrekking tot het Godgee leerde , ter toetie gebragt door een Rechtzinnigen Nedertane. der,- Dat deze twee een(temmig in de Leer zouden zyn, was. niee te wachtens dan dit is °t minfte, ‘Er openbaert zich ene: grooter zwarigheid. Owkbodoxus vind: hier gevaerlyke dooline. gen; en zulks dringt hem zyne. Landsgenooten daar tegen.te waerfchuwen, —— Braef gedaen, .zo-’t in- oprechtheid ges: fchied! — ’Er zyn; vo gons onzen Autheur ‚in dat Gefchrift ftellingen, welker valschheid hy uit de Bovennatuurkunde „ de Rede en ‘de Openbaring kan aentoonen , en. wel zodani die, by afleiding „ gevaerlyke gevolgen hebben. — Ziet daer de achting van Bonnes, als Bovennatuurkundige, als Rede- neerkundige, en als een Christen in gevaar, —=: Doch. zou het inderdaed zo zyn? Hebben de hoogachters van den Gee neeffchen Wysgeer derante voor hem té vreezen? —-- Tot toe niet, naer t ous voorkomt, —= Men leze, zo men’ * der moeite waerdig oordeelt, dit Gefchrift, zie Bonsets., Befchouwing zelve in; en men zal, onpartydig te werk gaen- de, wel dra befpeüsen, dat onze Rechtzinnige Nederlander) de tael van den Wysgeer dikwerf niet wel verftaet; dat hy: meermaels Wysgerige fpreekwyzen op een Godgeleerden trant. verklaert; en ‘er langs dien weg haetlyke gevolgen uit afleid, die ’s Mans ftellingen gevaerlyk doen voorkomen, hoewel ze 306. WAARSCHOUWING : TEGEN C. BONNET. ze ’t inderdaat met zyaz: choon ze niet in ale deelen moge ten overeenkomen, met de Leer onzer Nederlandfche-Ker.. ke; waer van wen.in byzondere (tellingen verfchillen. kan, zonder juist: gevaerlyke ‘dwalingen te hebben.. | _De Profeiyt door’. A. FIDLER.: Naar den vyfden druk. Uit - bes: Hoogduitsch. vertaald, Twee Deelen, Te Amherdam “dy A. D. Sellfchap en P. Huart 1774. {n groot oĝavo. J Q iemand tast heeft om de Roomfche Kerk, in -hare Leer, Infteltinger-en Gebruiken; van de haerlykfte ży- de te befchouwen of indien hy vermaek fchept in °t nagaen, van de verfchillen tusfchen de Proteftanten en de Roomsch- gezinden, zo als ze ten fterkffe gedreven worden; die kan in-dege- Papieren van ‘den Profelyt ten overvloede terecht. pa De certyds Roomf{che Priester ; es mu Ruangelisçh wherfche Hoagleeraer, Fidler y is;uit hoofde van deze Zy- ne veranderde omftandigheden , natuurlyk -zeer gefchikt „om ‚dit onderwerp met vuur te behandelen. Zyne ondervinding ent oefening , benevens de. tegenftaiid vaù zommige Boomfché Schtyveren , loopen. (amen ,om dat vuur levendig te houden; en overeenkomfttg hier: mede ontdekt-zich in deze Schriften een: -yyerig Tegenftander der Roomfche Kerke, die % ’er:erne. {tig ap toelegt , onr Profelyten te maken. … Doch zyne Rhryfs wyze komt, ons wat ftêsk voor, om inwloed op party te hebben ; als. zynde meer gefchikt „ om de gemoederen op ‘te bitfen, dan in te netes.. .... .. - yit F a De gemaskerde Brieffchryver ontmaskerd: Door C.. DE MoL, „ V. D. M.-te Oostcappelle in Waleberen. Te Middelburg. by - P.. Gillisfen. Ju groot octavo, bebalven: de. Voorreden „149 vbladzyden. = 0 u a‘ Sooo t een n epe o` l i ser jen gelimiteerde’ Approbatie, in naem van de Beftierders der Walfche Kerke te Veere verleend, op de uitgave der Bede - Uuren van den Eerwaerden F. de Estor, in zyn les ven Leeraer in de Walfche Gemeente te Middelburg, heeft deszelfs Schoonzoon, den Eerwaefder de Mol, aenleiding gegeven, om dat Gelchrift vergezeld te doen gaen, van ene Aaumerking over bet Aanbangfel van de Vaorfche Approbatie. Hier op heeft een ongenoemd Schryver, ir de. Fraalche Tael, het licht doen zien, een Brief van een Vriend in Zeeland aan E eii N DE GEMASK. BRIRFSCHRYVER ONTMASKERD, $9? een Vriend in Holland, over deze Aanmerkingen van Do. de Mol, Zyn Eerwaetde heeft vervolgens dien Brief in °t Nederduitsch overgezet, en benevens de Approbatie , met de daar op ges ma-kte Manmerking , gevoegd vnor een Gefchrift, het welk ten tytel heett, de gemaskerde Brieffchryver ontmaskerd, of de bervorrmnde Leer van Gods Wraak en Wraakvorderende Gea vegrigbeid nagefpoort , opgebeldert en verdedigt, Men kan, uit het beloop dezer dus verenigde Papieren , genoegzaem afnemen , dat het artykel van Gods Wraak en Wraakvorderende Gerechtigheid hier boven al in aenmerking komt. Eene fterke uitdrukking van den Eerwaerden de Estor, în *t befchryven van Gods Wraekoefening , pat gelegenheid tot de gelimiteera de Approbatie; de Eerw. de Mol klachtig vallende over de Approbatie , poogde de Franfche Brieffchryver de onrechtmas tigheid dier kiachte aen te toonen; en daer op heeft de Eerw, de Mol , zyne klachten recHtvaerdigende , den Franfchen Brief. fchryver behandeld als iemand die het opgemelde Artykel loo- chent; dat is, in den zin, zo als de Eerw., de Mol het verftaeta Het Belang der Maatfthappye in bet beteugelen van den Rina dermoord , briefvuryze voorgefteld, door S. M v. D. Te Leeus warden, ter Drukkerye van H, A. de Chalmot 1774. gt bladz. in groot otavo. E de Verhandeling vari den Hooggeleerden Heet CAMPER , over de tekenen van leven en dood in Nieuwgeboorene Kins deren, waar van wy onlangs onze Leezers verflag gedaan hebben, wordt deeze volgende redeneeririg over den Kinder- moord gevonden: , Maar, waarom grouwelftuk? Legt de Maatfchappy wel zoo veel gelegen aan die misdaad, als aan die van Manfhg of Moord ? De Moeder, het is waar , bee neemt het lefa aan een Kind, maar in welk geval, en aar wiens Kind? Zy doet het in de vervoerendfte ván alle driften , en verdelgt dat Kind, het welk „door den Vader verlaaten, aan haar zelve alteen behoort ! Zy misdoet alleenlyk aan zich zelve en niet aan de Maat/chappye ! Zy misdoet aan dien God, die zelf misdaaden vergeeft} wanneer- zy door een oprecht bes rouw gevolgt worden ! enz. ”.' — De Wel Eerwäerde Schrya ver van deeze Verhandeling , die van zich zelven getuigt , niet té behooren onder die Geestelyken , welke altoos yubren om te Praffen , meent dat uit dit zeggen vi dat de Maatfthippy dan ook geer belang heeft, in *t ftraffen. van deeze misdaad a ja zelfs, dat het om der Maatfchappye wille niet noodig fs ; HI, DEEL. He LETT. NO. Je Cc dat 998 , -HET BELANG DER MAATSCHAPISE.. dat men dezelve te keer gaat. De Auteur wil wel deeze gee volgen den Hoogleeraar niet opdringen ; indien hy dezelve niet voor zyne rekening neemt; dog dit blyft volgens hem zeker , dat deeze gevolgen natuurlyk uit deeze ftelimg voor- vloeijen. Zyn oogmerk is daarom te bewyzen „dat zodanig eene en eten misdoet tegen de Maatfchappy , dat deeze ‘er bee Jang in heeft, en dat de Kindermoord , om. der Maatfchappy wille alleen, zoude verdienen geftraft te worden. —— Deeze Verhandeling is in vier Brieven verdeeld: in ieder wordt voore namentlyk een byzonder ftuk betoogd. — In den eerften Brief ‚ Ís ’t onderwerp, dat ieder. Mensch een Lid is der Maatíchap. py ‚en tot haare algemeene welvaart het zyne toebrengt : waar vit hy dan befluit, dat ieder Kindesmoord de Maatíchappy van een Lid berooft, van het welk zy nuttige dienften ver wachten konde. — Inden tweeden word getoond „dat het van belang is voor de Maafchappy, dat haare Leden deugdzaam zyn. — Inden derden bevestigt by „dat al °t geen van de One deugd in het'algemeen, in den Iden Brief, gezegd is „van den indermoord in t byzonder waar is; dat is, dat hy eenen nadeehgen invloed heeft op het geluk van haar, die ‘er zich aan. fchuldig. maakt , en dat deeze ongelukkige daar door een flechter Lid voor de Maatfchappy wordt, —- Hier wordt tevens bygebragt, dat ‘er veele voorbeelden zyn, waar in de Moeders , met opzet en overleg , de Kinderen omgebragt heb- ben. — De vierde Brief dient om te toonen, dat de misdaad van Kindermeord, om de aauchappy alleen, behoorde ge- ftraft te worden ; dewy} elk ondeugd nadeel aan haar toe- brengt. —— Tegen de Vondelinghuizen merkt hy aan, dat men niet. overal en op alle plgatzen dezelve oprichten kan: dit zoude ook niet in ftaat zyn., vap den Kindermoord geheel voor te kamen. — De Auteur kan'ook zyne'toeftemming niet geeven, om de twee- volgend Vraagen mep Ja te beantwoor- den.” De eerfte is of eene Kinder-mogrde er misdoet ; Ban iemÂnd , die zich zelven voorbedchlje. t leeven be neemt? en die. men. zonder genige ftraffe d Ziet begraaven; wordende kwanswys befchouwd als iemand, die van zyne Zinnen beroofd was. De tweede is, of °t Ver- ftand van zulk eene ongelukkige Moeder niet even zo zeer, zo niet meer , verbysterd ís, dan dat van eenen, die zich voor- hedachtelyk en moedwillig het, leven beneemt ? Waarom ver- dienen zy dan geene gelyke vprichdoning? =. "s Mans fchryfe wyze is duidelyk , vloeijend. en krachrig;en de zaak , welke hy beweert, is goeds dog wy gran over om te zien, hoe de Heer éAmeun, de tegen Hem gemaakte gevolgen beanewogrdt. - 12 © w - en ` dagelyks met luister CRDAGTEN VAN P: CAMPER: “409 Gedapten van PETRUS CAMPER, over de Misdaad van Kine - dermoord; enz. dienende tot Antwoord, op de ongegronde Aanmerkingen van den Wel Eerw. en zeer Gel. Heere 3. i. Ve De Te kende s ter Drakkerye van H, A. de Chal» met, 1774. 66 blade. in groot octavo. TS ’t begin van deeze Verhandeling , geeft de Hoogzeleerde A Heer CAMPER zyne verwondering te kennen , over den Ine houd van de vier Brieven „en de gévolgen , die de Schryver ’er van tegens hem gemaakt heeft. Volgens den Hoogleeraar , heeft de Auteur van die'Brieven de woorden van hem mis gevat. De Heer camper betuigt “er verre van daan te wezen ; van de onkuischheid te wilen befchermen, en den Kindere mòord te wettigen. Hy vindt zich daarom genoodzaakt zyneé eer te verdeedigen, door ’t klaarder uitleggen van zyne gee Voelens. Zyn oogmerk in de Gerechtelyke en Geneeskundige Verhandeling is geweest, den Rechter zekerheid te bezorgen 4 in het bepaalen: der ftraffe, en om de Kindermoorderesfen , zo veel mogelyk, in billykheid te verdeedigen , en eindelyk , van die geene die onder vermoeden van Kindermoord lagen, waná neer de Longén van zodanige Kinderen zonken, geheel vry te fpreekens laatende het dryven der Longen, als onderhevig aar eenige Uiczonderingen, onzeker. — Door de Muavft apoy verftaat hy-derzelver veiligbeid, — Over de ftraffen denkt hy met HUGO DE GROOT, dat dezelve rot oogmerk bebben °t toela zyn desi fcbukdigen, of bet voordeel van dezalken , welken 'er aan gelegen wâs dat die misdaad niet zefchiedde, of wel bet nut van allen in bet algemeen, — Verder oordeelt hy met den beroemden-vareL , dat de ftraffen eeniglyk ingerigt zyn s om zekerheid te bezorgen aan den Staat, en aan alle Inwoo. ners s dat ze niet verder moeten: uitgefbrekt worden dan did ZEKERHEID vereischt. —. ‘tIs in geench deele °t oogmerk geweest, van den Hoogleeraar te wilten beweeren 5 dat de zamentfeeving niet gen Lid verliest ; als ‘er gen vermoord wordt. = Maar dat het welweezen der ‘tufsdaadige door de doode Rraffe-behartigt worde ‚ontkent hy; dsg dit heeft in alledoods ftraffen plaats. —- De 2de Vraag is ,of die ftraffe is in voors deel van dië ‘er onmiddelyk belang-by hadde ; darde misdaad nieg gefchiedde ? Voorzeker neen , antwoordt HY; want het- Kind. is. reeds dood ; dog dit heeft wederom ook plaats in den tmanffag. — De 3de Vraag îs';-of ’er de ‘nuttfghefd en het welzyn der Maatfchappy wel: aangelegen legt ? ‘Hier op antwoordt de Hoogleeraar tweeledig. - Voor- ee verre hiet: ftraffen derzelver n C 2 Ze- 400 GEDÁGTEN VAN P, CAMPER zekerheid en veiligheid betreft , geenzints ; maar wel, voor zoo verre de hoope van een Lid te gewinnen, in de zamen- leeving , hier door vernietigd wordt; dog die hoop wordt min. der, als men in aanmerking neemt, dat van de 32 Kinderen gemeenlyk 20 fterven voor dat zy huwbaar zyn, en ‘er maar 12 overig blyven, De gedachten van den Schryver zyn dan, dat men genoeg door andere middelen, zonder tot de doodftraffe te koomen , voor de veiligheid en zekerheid der Maatfchappy , in dit geval, zoude kunnen zorgen , voor °t overige is't in geheel niet het gevoelen van den Hoogleeraar , dat de Kindermoord geene misdaad is, hy noemt ze een gruweldaad, houdt ze zekerlyk {trafbaar , en oordeelt zelfs °t ftraffeloos laaten ‘er van nadee- lig. —- ’t Voornaam oogmerk van den Auteur is geweest , om deeze misdaad voor te komen, en daar toe heeft hy, als puttig, aan zyne Landsgenooten de Vondelinghuizen aangt- reczen. — Hy geeft verder nog eenige bedenkingen over e Vondelinghuizen , en keurt niet af °t oordeel van fommi- gen y dat ’t niet noodig zoude zyn in ieder Stad of Dorp , eeu ondelinghuis op te richten; alzo men flegts behoorde verlof te geeven dat de arme Dogters , die in onecht kraamden , zon- der navraage, de Kinderen overgaven aan de Armebezorgers. — Handelende over de oorzaak van den Kindermoord , merkt hy op, dat de jonge Dogters in de vervoerendfte van alle Driften, in wanboop naamelyk, en wel alleen de „Arme, dat grouwelftuk pleegen: en dat zy, even daarom, verdienen of zachter behandeld of in die misdaad voorgekomen te worden. Maar nimmer heeft hy beweerd, dat, niet een enkele reize „ iemand ontaard genoeg zoude kunnen zyn, om een Kinder- moord te doen, in weerwil van een Vondelinghuis. Wy oordeelen genoeg gemeld te hebben, om onze Leezers in ftaat te flellen , een denkbeeld te maaken van dit ver- fchil. De woorden, zy misdoet alleenlyk aan zich zelve, en niet aan-de Maatfèbappy ‚ zyn op zich zelve in ‘t afgetrokkene enomen fterk , en íchynen meer uit te drukken dan de oogleeraar heeft willen te kennen geeven; dog daarom is 't noodig dezelve- in haar verband, met ’t oogmerk van de Ver- handeling, en de daarin voorkomende denkenswyze te verge- lyken : en als dan blykt het, dat de Heer camper geenzins daar in beweert , dat de Maasftbappy geen belang beeft , in beteugelen van den Kindermoord. - AR De Auteur maakt verder verfcheide Aanmerkingen over den Zelfmoord , welke verdienen nauwkeurig nagegaan te wore den. — Hier op volgen twee Proeven, ayer de ar en z € © e < v OVER DE MISDAAD VAN KINDERMOORD. 401 der lucht in de Longen van Kinderen , die dood ter wereld gekomen zyn , °t welk de Auteur in de meergemelde Verhan- deling meende, dat niet gemakkelyk gefchieden konde; dog door ‘gedaane Proeven is hy van °t tegendeel overtuigd gewor- den: deeze Proeven worden hier nauwkeurig befchreven, en bevestigen zeer duidélyk , dat men de lucht blaazen kan in de Longen van waarlyk dood geboorenens hierdoor is °t zeker, dat rear in de Longen bet erfrecht kan turyffelachtig maaken, EO Wiskundige befthouwing van een bellend Water-Scheprad s nieuwlmgs door den Heere A. G. ECKHARDT in ’s Hage uit- evouden. Dogr un. eNem, A. L. M. Ph. Dr. engid van et Genoodfehap der Weetenfcbappen te Vlisfingen. Te Am- flerdam ; by G. Warnars 1774. Bebalyen de Woorreden 34 bladze in groot oflavo, 35 \R zyn, gelyk de Liefhebbers der Waterwerktuigkunde weeten, zedert het Jaer 1771, toen de Heer Eckhardt zyne uitvinding van een hellend Water-Scheprad openbaarde s zeer verfchillende gevoelens over deszelfs nutheid , boven het gewoone Scheprad ontftaan. Zommigen hebben het zelve als zeer voordeelig ten fterkfte aangepreezen ; anderen oordeel- den dat het op den duur aan meerder zwaarigheden onder- worpen zou zyn jen eindelyk heeft het ook niet aan dezulken ontbroken, die beweerden, dat het gewoone Scheprad van ongelyk beter uitwerking was. flooten zyne aanmerkingen over dit onderwerp gemeen te maaken , om het nut deezer uitvindinge te doen zien, en de. zelve tot eere meerdere volmaaktheid te brengen. — In het tegenwoordige Stukje , hier toe betrekkelyk, bepaalt hy zig tot het ontvouwen van twee voordeelen in het werktuiglyke zamenftel zelve; die gatuurlyk gefchikt zyn, om de uitwer.. king van het hellend Water-Scheprad , boven die -van't gee Ce 3 waer ` 402. H.ZENEZ OVER. EEN. WATERSCHEPRADe , woone Scheprad te begunftigen: alzo, volgens deeze nieuwe uitvinding, de as van ’t werktuig zelfs diep vader ’t buiten- water geleid kan worden; en de binnenfte-rangd des opleiders van het nieuwe Rad onbeweegbaar blyft; waar van de voom deelen in dit Gefchrift, met nevensgaande-ophelderende Phm ten, wiskundig ontvouwd worden, Verder is des Autheucs oogmerk, in een volgend Stukje , eenige andere voordeelen aan te wyzen ; en tevens te toppen , wat men te denken hebbe van de zwaarigheden , aan welken dit nieuwe Rad boyen het oude onderhevig mogt zyn; en door hoedanige middelen men dezelven zou kunnen wegneemen , of ten niinfte maaken, dat zy zeer: weinig invloeds zouden hebben. .. Die alles ftaat de eer Ænee eindelyk te befluiten met een derde Stukje, bee helzende, echte proefneemingen , en berigten, uit eene beften- dige en aanhoudende ondervinding opgemaakt. —— ’% Is te wenfchen , dat de Autheur, wiens Theorie gunftig voorkomt, zyne denkbeelden duur de Praktyk beantwoord zal zien; of dat ten minfte hier door een einde aan dat gefchil gemaakt mag worden.. Kort Begrip van alle Weetenfchappen en andere deelen der Gee . Jeerdbeid. Door j. u. SULZER. Profssfor , en Lid van de Koniupl. Acad. der Weetenfcoappeu te Berhyn. Uit bet Hooge duitsch, volgens den-derden veranderden en vermeerder Druk, vertaald. Te Amf. by H. W. de Bruyn. Bebatoen de Voorreden 258 blade. in groot obavo. E Hoogleeraar Su/zer bedoelt, in dit Kort Begrip, geen beknopt onderwys van alle Weetenichappen; hier toe was dit beftek zeker te klcins maar hy heeft zig voorgefteld „ een algemeen verllag te geeven, van derzelver onderfcheiden natuur, mitsgaders derzelver verfchillende nuttigheid te ont- vouwen , en tevens eenigermaate onder ’t oog te brengen , hoe ver men in ieder Weetenfchap gevorderd zy ,en wat men van derzelver verdere voltrekking zou mogen hoopen. — Dit uite gebreide onderwerp, dat van eene algemeene nuttigheid is , als eene ligt bevatbaare doorloopende befchouwing der leerdheid influitende , heeft onze geleerde Schryver met zeer veel obrdeel behandeld. leder Hoofdweeteníchap wordt, in derzelver voornaamfte deelen, nagegagn, met opzigt tot de byzonderheden waar omtrent dezelve werkzaam is; ten aane zien van het mut, dat er de Maatfchappy uit trekken kan, wanneer dezelve naar den eisch beoefend wordt; en met De : treke J- G. SUEZER KORT BRORIP. 403 trekking torden tfaps@yzen voortgang die er 't Menschdom in gemaakt heeft, en verder zou können maaken. Men ziet dus, als mereen opflag van “t oòg, waar toe ieder Weetene fchap ftrektzen hoe verfchillende neigingen’ min of meer beter efchike zyn , tot'fret beoefen’ van verfchillende Weetene chappen; ` Men Ontdekt te-gelyk, dat die Weetenfchappen, voor welken wy geene neiging hebben , egter ook van eené weezenlyke' nuttigheid- zyn, en met vrugt beoefend kunnen worden „'door zulken, die er beter toe gefchikt zyn dan wy. m Indien mér , naar Zodanig eene leiding altoos zyne Stu- dien inrigtte , en dit wel in agt hame „zou men, aan de eene, żyde , groòterė vorderingen maaken, dan men nu, veel al, door eene: uitgebreide verwarde oefening doet; en, àin de andere zyde, hét njet wraaken, dat zommigen hét op eene zekere Weeteníchap toeleggen , die niet naar onzen fimaak is. — Men wordt daar benevens , ten opzigte van iedere Wee» kenfchap, welke men voor zig’ verkiest „gewaar, wat nog aart derzelver volmadking ontbreekt, en waar omtrent ieder zig, in °t beoefenen deèzer Weetenfchap ; boven al heeft te bevlys tigens dat, ín de kennis van derzelver trapswyze vordering „ tot eène dienftige aanfpooring ten verderen; voortgang kan (trekken. — Wanneer de feugi, en kundige Leermeesters s die de feugd onderwyzen, zodanig een gebruik vaj dit Gee Schrift. maakten, zou men ‘et, natuurlyk gewenschte’ #rugteix van te gemoet mogen zien. \ '' S De Hoofdweetenfchappen indezervocge alhier vobrgedtais gen zyn de volgende. (i.) De Philologie of Taalkennis. 2e De Gefchiedkunde. (3) De Konften en Wetenfchappen. (4.) De Wiskuridé: (5.) De Natuurkunde. (6.) De Wyslvegeertes (7) De Rechtsgeleerdheid; en eindelyk (8.) de Godgeleerd- heid, De byzondere Weetenfchappen , welken onder ieder deezer Hoofdverdeelingen behooren , worden iu eene geregel- de orde voorgefteld , die elk oplettende gemaklyk nagaan kans =~. Neem , by voorbeeld, de Wiskunde. 5 Deeze houdt zig , in alle haare deelen , enkel met zulke’ dingen bezig, die van de uitmeceting der Grootten af hángen.: Dus is er, in de eerfte plaatfe, eene Algemeene Wiskunst , die’ de Grootte alleen befchouwt in zo ver zy een getal uitmaakt; ‚ welke tweeledig is, als beftaande uir de Aritbmetica' of Rekem. konst én de Analyfis of de ontbindende Stelkunde, Vervolgens befchouwt zy de Grootte in de uitfpanning, en daa wordi zy; genaamd de Geometria of Aardmeetkonst , die weder ondere. icheiden is „in de gemeene of Euclidifcbe en de-boogere Aard. meetkonst =—— T ot dus ver-houdt zy zig enkel bezig niet 'Ccec4 denk. 44 J- G. SULZER ; denkbeeldige dingen „en men noemt baar de zuivere WPiskonst ; dan dezelve is hier aan niet bepaald; zy vereenigt zig met de Natuurkunde , en ftrekt zig uit tot de werkingen der Natuure zelve , wanneer zy den: naam verkrygt van de vermengde Wise kunde. Deeze flaat gade de veranderingen, die, door de bee weeging , in de Natuur gefchieden ; ten. welken opzigte zy den naam draagt van de Mechanica of Werksuigkunde, de zich, ten aanzien van de vaste lichaamen, verdeelt in de Stø tica en Dynamica, of Weeg-en Kragtkunde. Doch hier toe heeft men ook, ten opzigte van de vloeibaare ftoffen , te bee trekken , de Hydrodynamica of Waterkragskunde, (waar on- der begreepen is, de Hydrostatica of Waterweegkunde, ) en de Aërometrrie of Lugtkragthunde; en meer dergelyken , die omtrent ftoffen, welken ter beweeginge (trekken, in aanmer- king kunnen komen. Verder heeft deeze Wiskunde ook haare betrekking tot het licht; welks verfchynfels gelegenheid ge- geeven hebben, tot veelerleie uitmeetingen en berekeningen s waar uit het Optifche of Gezigtkundige gedeelte der Wiskon- fte ontftaan is: onder °t welke behoort de Dioptrica of Door- zigthunde , met de Catroptica of Spiegelkunde; en waar toe ook de PerfpeBiva of AG bid eend gebragt moet worden. Wyders komt hler nog het Vuur in aanmerking, met opzigt tot het berekenen van deszelfs beweeging, kragten en wers kingen; waar uit de Pyrometrica of Vuurkragtkunde onvftaat , en tot welke de Pyrotechnie of Vuurwerkkunde be hoort, Hier by komt, ten laaufte nog de Astronomie of Sterrekunde, met de daar aan verbondenc C4ronolag ie en Gnamanica of Tydreken en Zonnewyzerkunde. = Jeder deezer onderdeelen der Wis- kunde, (die , gelyk de Hoogleeraar verder aanmerkt, nog zeer . vermenigvuldigd kunnen worden , door ook andere onder- werpen in berekening te brengen , en zulks als byzondere Weetenfchappen te behandelen ,) worden hier, als boven aane geduid is, onderfcheidenlyk voorgedraagen. En om den Lee- zer ecn klaarder denkbeeld van des Autheurs bandelwyze in deezen te geeven , zullen wy uit dit gedeelte nog overnee- men , ’t geen hier , raakende de Sterrekunde enz, gemeld wordt; waar uit men ’sMans manier van voorftellen genoeg kan na- aan. a Het allergewigtigfte , zwaarfte en uitgebreidfte gedeelte van de vermengde Wiskunde maakt de Astronomie of Starre- kunde uit. Haar doel is om de beweging des hemels en van het geftarnte op het naauwkeurigfte te doorgronden, op dat men in ftaat zy om den fland van elke ftar, voor elk opge- geeven tydperk, het zy verloopen, tegenwoordig of dein weU y KORT BEGRIP. i z 405 mend, op hef naanuwkeurigfte te bepaalen; : Daar zyn echter tweederlei wegen om dit doel te bereiken. De eerfte door waarneemingen , de andere door mechanifche berekeningen. Waar uit eene tweeledige. Astronomie ontftaat. Wy zullen aan de eerte den: naam van de Spberifche Astronomie geeven,. de andere de Mdechanifche Astronomie noemen. | “3 De Spberifobe Astronomie westigd haare berekeningen van den ftand der ítarren op waarneemingen. Zy toont derhalven eerst, hoe em door welk werktuig men den tegenwoordigen fand van een fter.moet waarneemen , en befchryft de midde« len, waardoor men hàäare plaats aan den Hemel duidelyk kan opgeeven. Verder.toont zy, hoe men uit de waarneemingen van veele jaaren en zelfs van veele Eeuwen, zich de loopbaae nen; welke de Planeeten.aan den hemel befchryven , op het welflel van den hemel kan voorftellen , en eindelyk hoe men uit de fnelheid van den loop door de ondervinding bekend „ uit de duidelyke voorftelling der baan opde vlakte des hemels , - den ftand der Planeeten voor elken tyd kan berekenen. Dit zelfde toont zy ook vande algemeene beweging des hemels ender vaste Gerren, Deeze is haare voornaamite verrichting: Hier door neemt zy echter gelegenheid om ROCE gebeure tenisfen als zich‘aan den hemel door den loop der fterren opå doen, gelyk de Eclipfen, het af-en toeneemen der maan, de verandering der dagen en nachten en de faifoenen enz. te vere klaaren, en derzelver tyden en eigenlyke grootheid te bepaa- len. Eindelyk bepaalt zy ook de afftanden der fterren van de aarde of van elkánder, en haare grootte. | ‚> De Spherifche Astronomie is eene van de. alleroudfte wetenfchappen , en fchynt ras na de algemeene overftroming y in de chaldeeuwíche en arabifche landfchappen haar begin gé- nomen te hebben.: De oude Egyptenaars hadden eene tame- lyke kennis van dezelve. De Grieken kreegen ze iets laater „ en Thales zal de eerlte Griek geweest zyn , die eene verduis= tering, met eenige zekerheid heeft konnen voorzeggen. De Grieken echter bragten deeze wetenfchap tamelyk ver. Zy kenden de langte van een jaar of van den omloop der Zon tot op weinige minuten, en zouden mogelyk daarin zo ver geko- men ayn, als de nieuweren, wanneer zy de werktuigen tot de waarnemingen ‚en inzonderheid de verrekykers gehad hads den. Zederd het verval der wetenfchappen onder de Gries ken, hebben de Arabiers en Saraceenen dezelve voortgezet, en in de westelyke landen van Europa overgebrayt. Na de herftelling der weten{chappen hebben zich de Italiaanen , maar inzonderheid de Duitichers Pr onder Copernicus ,. s» De Astronomie heeft eene menigvuldige en zeer gewig tige nuttigheid. Eerftelyk , verkrygt then door haar eene juiste berekening. van den tyd of van de jaaren, tot gemak van het burgerlyke leven in de Historie, ook. dienen de be ? - dë … KORT BEGRIP. … `. EV > der Eclipfen om verfcheidene tydperken der oude- gefchiedee nis vastte ftellen. Ten tweeden, is de Astronomie de wea- zeulyke grondflag van de geheele aardbefchryving , dewy! door bunne hulp alleen :de.6guur. en grootte des aardbodems, en van- groote landen , de ligging der plaatfen en haar afftand vam elkanderen kan bepaald worden. Tev derden, is opde. Asx tronomie de veiligheid van de geheele Scheepvaart op de ruime: waereldzee gevestigd. , Want alleen door hear kan de fchips per. op zee: weeten waar hy is, hoe ver hy van de plaats zys ner afreis., of van.het doel zyner vaart, of van eene gevaarlyke en bekende klip is. . Dis.alleen was toereikend om de zeevaae, rende Volken van, Europa, over.te haalen, de geleerden daor; groote prylen ter witerfte verbetering yan de Astronomie aan. te moedigen. ee) B ‚9 Van-de Astronbmie zyn nog drie andere. gedeelteh der vermengde Wiskunde- af komftig, „Ue. wiskundige Aarlben: Sebryving ‚de wiskundige Tydrekening , en de Gromonica.. De. Aardbefchryving bepaalt de figuur en grootte, zo wel van. de, aarde in het algemeen „ als van defzeiver verfcheidene gedecl- ten; zy toont, hoe de eigenlyke ligging van elke plaats. door: Astronomiíche waarneemingen most bepaald worden , hoe men 20 wel van deaarde in ’t algemeen, als van: derzelver byzondere deelen juiste landkaarten kan vervaardigen, en eine- delyk leert zy, hoe een fghip.op zee moet gettuurd. wardens» opdat bet den rechtíten weg naar een voorwdfteld doel loope „ en hoe op de zegde. laagte en breedte eener plaats, volgens waarneemingen moct bérekend worden. OREN a» Het nut van deeze. weteulchap blykt. uit de befchryving van baaren inhoud. ‘Waarfchynelyk hebben de oude Phenter ciers den grondflag:tot dezelve gelegd , ‚van welken zy iat de: Grieken is gekomen. Dewyl zy echter alleenlyk van de vol», maakcheid der Astronomie afihangkelyk is, kon zy niet vole, maakter worden „dan deeze wetenichap was. Daaram moet, zy haare tegenwoordige volmaaktheid aan de nieuwere tyden, dank weeten. By het vervaardigen der Landkaarten van groo=! te landen zou. nog veel konnen verbeterd worden; want de: tegenwoordigen. zyn.zodanig gefteld, dat men de afftanden- der plaatfen daarop door geenen mhaatitaf kan afmeeten, de gewoone tekeningen der-landkaarten wyken te veel af van de: waare figuur der grootere landen; behalven dat mist de Aard- befchryving nog eene toereikende menigte van waarnemingen,. waardoor de landkaarten eene grootere juistheid zouden ver- krygen. Ten aanzien van de bepaaling der langte van de plaatfen ter zee, zou ook nog veel te verbeteren weezen , het geen o$ Je Ge SULZER KORT BEGRIP, en echter niet zo wel van de: Aardbefchryving als van de nomie moet voortkomen. ss De wiskundige Tydrekening is eene toepusfing der As- tronomie op de bepaaling en berekening. des tyds en de vere waardiging der Almanakken, Zy handelt overde langte van ‘het Jaar en deszelfs verdeeling in Maanden , Weeken en Da- gen, en toont hoede gewigtigfte Astronomifche gebeurtenis den, het af-en toeneemen der dagen , de ftand der Planeten, de duisternisfen „de verfchyningen der maan enz. op de eigen» Syke dagen en uuren van ieder jaar moetén opgegeeven wor- den, ‘zy verklaart ook de verfcheidene foorten der chronolo- gifche Cirkelen , waardoor zonder moetjelyke Astronomifche Se ihn de gewigtigite tydperken der -Jaaren bepaald worden. ` a, Deeze wetenfchap dient ter juister beftemming van den tyd voor de Gefchiedenis, voor de burgertyke verrichtingen. en voor de ordenlyke viering der heilige Feesten. Men weet uit de Romeinfche Gefchiedenis, welke groote verwarzingen uit de onwetenheid der Tydrekening konnen ontftaan. By de sneeste oude Volken was den Priesteren de bezorging van de juiste indeeling des tyds overgelaaten. Men vond echter, dat er nodig was om dobr de hulp van de Astronomie: eene bye zondere wetenfchap daaruit te maaken. Yulius Cefar heeft dezelve door de beroemdfte Sterrekundigen van zyrien tyd in. betere orde doen brengen, maar, in’ de laatere tyden, is de ‘Eydrekening doorde daarby gekomene ontdekkingen der As- tronomie nog vry volmaakter geworden, s, De Gnomonica is de wetenichap om zonnewvzers te ver- vaardigen. Zy toont derhalven, hoe op ieder gegeevene vlak- te, welke door de zon kan verlicht worden, het zy ze recht of krom is, een pennetje of iets van dien aart moet geplaast worden, welks fchaduwe den juisten tyd van den en zo lang de Zon daarop fchynt, aanwyst. Dus vestigt zy zich enkel op de kennis der Astronomie en der Aard - meetkunde. Men vindt reeds in de oudfte tyden fpooren van deeze Wet recap. in Chaldeá en Egypten. de zonwyzers zya mogelyk de eerfte horologien geweest, waardoor men de dee- len van den dag gemeeten heeft, In onze dagen kan weinig meer by deeze Wetenfchap gevoegd worden”, HET KUNSTGEMOOTSCHAP, DILIGENTIS OMNIA. 409 Letteröefeningen van bet Kunstgenootftbap onder de Zinfpreuk Diligentie omnia. Te Amfi. by M, Magerus 1774. Zn groot e@avo 322 bladzyden. E deezen bondel levert ons het Kunstgenootfchap Diligen- tia omnia , ter aantooninge wat eene riyvere Letteroefening vermag, eene keurige verzameling van uitgewerkte ftukken , in Profa en in Poëzy; die de Liefhebbers van Taal- en Dicht. kunde met greetigheid zullen doorbladeren. Aan * hoofd ontmoet ons eene Redenvoering voor ’ o richten van een gedenkteken aan Joost van den VONDEL. Het Kunstgenootfchap naamlyk, door hoogagting voor den Prins onzer Nederlandíche Dichteren bewoogen, heeft voor eeni- gen tyd , onder gunftige toeftemming van Amfterdams Groot- agtbaaren Magiftraat , een gedenkteken, naby ’s Mans graf- zerk, in de Nieuwe Kerk opgeri ‚ Dit bedryf is, gelyk het meermaals gaat , aan verfchillende beoordeelingen onderhevig geweest ;en dit gaf zr DS het opftellen deezer Reden- voeringe ; welke grootlyks ftrekt, om het gehouden gedrag van het Kunstgenootíchap ten deezen opzigte te verdeedigen. Onze Redenaar ftelt den grooten vonpeL hier, in zyne voore trefiykheden , roemrugtig ten toon; wéerlegt met leevendig- heid den laster, die ’s Mans luister zoekt te bezwalken; en toont met k van taal, dat die Dichter, op wien Neder- land ten hoogfte roem draagt, boven al, door een plegtig gee denkteken , verdiende onderfcheiden te worden. —= Toen ` men % raadzaam oordeelde , deeze Redenvoering door den druk gemeen te maaken , befloot het Kunstgenootfchap te gelyk eenige andere (tukken van hunne Letteroefeningen in ’t licht te geeven, en wel de volgende: ‚De Liefde voor bet Vaderland , in eene Redenvoering ge- fchetst, en de Grondlegging der Nederlandfche Vrybeid, in eenen Lierzang gezongen ; by gelegenheid van het tweede. Eeuwfeest der veroveringe van den Briel, Een kundig Rede- naar ontvouwt ons in dit Stuk, welk: een heil de Liefde voor het Vaderland, die onze Voorouders bezielde , ons heeft doen: erlangen ; en tevens een bekwaam Dichter zynde, zingt hy- den heuchlyken ommekeer, die de verovering van den Briel, Ee Lands zaaken, te wege gebragt heeft. == Hier op wore ons , ; De verfcheiden lotgevallen der Geleerdbeid en Weetenftbap- pen kortelyk afgeftbetst. En daar mede is voorts verknogt , cene Verhandeling over de aanleidingen , tot den eirfprong, WAS- 414 HET KUNSTGENOOFSCHAP ; DILIGENTLE OMNIA, Franche, noch in grootsheid voor de Hoogduitfche , noch in hoogdraavendheid voor de Spaanfche, noch in lisflykheid voor de Itatiaantche Taalen te wyken ”. - Behalven deeze opgemelde Stukken levert men ons hier nog eene Befchryving van bet Ryk der Historie; welke ons de deugden en gebreken der Inwoonderen die tot dat Ryk bes hooren , of ‘er zich în begeeven, op een vernuftigen trant, _ voordraagt. Onzé Reiziger naamlyk, beflooten hebbende eene Reis te doen, naar de wyduitgeftrekte ftreeken der Fraaije Kunften en Weetenfcbappen, nam Rede en Oefening tot zyne gidzen . Onderzoek tot beftierder van zyne waar- neemingen, en Opmerkzaambeid , om er behoorlyke aantee keningen van te houden. Met dit gezelfchap g hy zig fcheep op den Oceaan van 't Vernuft, aan boord van eene weluitgeruste Galei, genaamd Studie, waar op Weetlust het gebied voerde, Het eerfte Gewest; in °t welke hy voet aan fand zettede, was het Ryk der Historie, tot welks ir ving hy zig voor tegenwoordig bepaalt, =— vond dit Land verdeeld in drie Provincien, té weeten Historia , [tie serania en Romancia ; welken hy , als aan elkander grene zende, agtervolgende doorreisd heeft;. waardoor hy in (taat gefteld is , om een naauwkeurig verllag te geeven van de voornaamfte merkwaardigheden dier Landftreeken , en wel byzonder van de händelwyze der Historiaanen , [tinernniërss en Romanciërs, die zig aldaar, een ieder in zyne Provincie, onthouden; doch ook ‘zomtyds tot elkander overkomen, ten minfte eene onderlinge gemeenfchap hebben. ’t Zyn in. % algemeen Fabrikanten , die onderfcheiden foorten van Stof- fen weeven, en verfchillende lappen met hun Werk weeten té vereenigen; waarin de regte en braave Kunftenaars by uit- ftek wel flaagen 5 terwyl de Bedriegers en Broddelaars {legt Werk maaken. —- Onder deeze zinnebeeldige voorftelling worden hier de kunftenaaryen, en belachlyke fchryfwyzen s veeler opftelleren van HiStorifche Schriften, Reisefchryvin- A, en Romans, op eene geestige wyze gehekeld , terwyt ler tevens getoond wordt, waar op zodanige Schryvers agt te geeven hebben. — Dit Stuk isin gyne (oort aarug en laa zig zeer wel leezen, Z Hid KARACTER , ENZ, VAN H. DE GROOT, . 413 Het uitmuntend Karakter en de zonderlinge lotgevallen van HUGO de GROOT , berdaBt by de befcbouwing van bet Slot Loeveftein, Te Amf?, by J. ter Meulen. Bebalven bet Voor- werk 55 blade. in groot quarto. ® Nen ooit één van Nederlands Geleerden een plegtig aandenken , °t is ongetwyfeld de beroemde Hueco de GROOT; zo hoog te {chatten van wegens zyne bekwaamhe-: den, als merkwaardig ten opzigte van zyne lotgevallen. °t Is dus niet vreemd , dat de Letterminnende Geneesheer, Jacob Ploos van Amfteì, die met anderen medegewerkt heeft tot het oprigten van vONDELS gedenkteken „en aan wien wy de voore heen gemelde Redenvoering , met betrekking tot dat Stuk , verfchuldigd zyn, ook werkzaam geweest is ter (taatlyker ges ` dagtenisfe van DE GROOT, gelyk de hier aangeduide Reden. voering uitwyst. Dezelve naamlyk geeft ons, in ’t flot, verflag van een Pae pieren Gedenkftuk , het welk hy, volgens de tekening en vin- ding van den Heer Jacob Otten Husley, door den Heer Hen. drik Voerman heeft doen vervaardigen ; beftaande uit een Tempel ter eere van HUIG De GROOT. Toen dit Kunstftuk in orde gebragt was , heeft de Heer P/oos van Amftel. het zelve aan zyne Vryheid-en’ Vaderlandlievende Medegenooten ten toon gefteld , met eene nevensgaande verklaaring van alle deszelfs byzondere deelen, By die gelegenheid fprak hy vooraf eene ‚Redenvoering uit, ter ontvouwinge van °t uitmuntend karak- ter en de zonderlinge lotgevallen van dien grooten Man. Het een en ’t ander, aan elkander verknogt, ziet in deezen, uit hoogagting voor HUIG DE GROOT, het licht. — De Reden- voering zelve komt in als een gevolg van een togtje naar Loes veftein , dat de Redenaar met een gezelfchap bezigtigd heeft; en behelst een verflag zyrer aandoeningen en denkbeelden op het befchouwen van de verblyfplaats , en °t herinneren van ’ verdere wedervaaren van dien Geleerden. De Heer Ploos van Amftel kelt dit in eene welgefchikte orde, met eene natuure lyke leevendigheid , voor zen geeft wyders eene duidelyke op- heldering der zinnebeeldige fchikkinge van °t bovengemelde Papieren Gedenkftuk; dat getuigenis draagt van een vinding- ryken geest en kunftige hand; terwyl het in aliĝ deelen zeer wel aan ’t hoofdoogmerk beantwoordt. Ten ifte doet hy zyne Redenvoering afloopen met eene gepaste Mlanmaanings om de hoogagting voor pe GROOT beftendig aan te kwecken5 en fluit eindelyk indeezervoege. — „e Laaten wy onze uiter- lit. DEEL. H, LETT. NO. Je Dd e -- ~ mp fte poogingen aanwenden, om zyne gedachtenis van tyd toe tyd te verleevendigen, om, ware het mooglyk, onder onze Tydgenooten of by uns zelfs, door die prikkels tot waare eer, deezen of geenen aan te zetten, die, het zy in Deugd, in Godsvrucht , in Zedelyk Gedrag „in Geleerdheid, in Dicht- kunde, in Arbeidzaamheid of in andere hoedanigheden, hem op het fpoor volge, en zo niet gelyk worde , ten minften daar naar ftreeve ”e | Vervolg der Aanmerkingen op de verbetering der ontlasting van Rhynlands Boezemwater in bet Te, Door een Lief bebe ber der Waterloopkunde. Te Amf. by Yntemà en Tieboel 1774. dn groot oBavo 80 bladeyden. 