VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
, Van'de twee holligheden’ was de ‘linker aat de regtër zyde, én de regter aan de linker 5 en dit maakte dat de Ooren van het Hert voksanders dan: gewoonlyk geplaatst waran 7 mat , > tota èt VENRANDELINGE NJ 893. het grootte der Ooren en de bolle Ader waren aar de linker zyde.van het Hert, en deeze Ader naar beneden daalende langs de wervelen van den. Rug, doorboorde het Middenrif . aan de linker zyde, en hieldt dẹzelfde zyde in den Buik , tot aan het heilig been. De ongepaarde Ader, uit de bovenfte ftam van de holle Ader voortgekoomen zynde,hieldt de Teg- ter zyde van de Rugwervelen. Het kleinfte Oor en de groo. te Slagader waren, geplaatst aan de regter zyde van het Hert, — ‘zo dat de gropte Slagader haare bogt maakte aan die zyde, en tusfchen de twee hoofden van het Middenrif. doorgegaan zynde,daalden zy naar beneden tot aan het heilig been , høy- dende de regter zyde van de wervelen der Lendenen, en de holle Ader geftadig aan de linker zyde.. -. a De Long flagader boog zich, by haaren uitgang uit de regter holligheid van het Hert, aan de linker zyde geplaatst, chuin naar de regter zyde; °t welk deedt gelooven dat de Longen ook van gldats veranderd waren, En inderdaad , de regter wás alleen verdeeld in twee kwabben, eh de linker in „drie; (trydig met de gewoone verdeeling. De Slokdarm je Borst ingaande, liep van de linker naar de regter zyde over de groote Slagader, en doorboorde; haaren weg vervolgen de , het Middenrif aande zelfde zyde 3. invoegen dat de bovenfte mónd van de Maage , zich ook ter zelfde plaatfe bevindende „met den, bodem was gelegen inde regter zyde van den boveribuik , en haar uitgang ìn de linker , waar de twaalf- vingerige Darm begon 5 welke zich in het darmfcheil ver= íchool , en in de regter Zyde weder te voorfchyn kwam ; Ni. hier bevondt zich het begin van den nugteren darm, Het eind van den omgewonden, het begin van den kolyk-darm- én de blinde waren geplaatst in de linker zyde van den on- derbuik; van waar de kolyK-darm beginnende op te klimmen paar den bovenbuik van dezelfde zyde „ onder de Maag voortging, om te koomen in de regter bovenbuik, en voorts langs de regter lendenen en benedenbuik inde holte van den onderbuik. Deeze koers is geheel ftrydig tegen dé gewoone, in andere onderwerpen, zo wel als die van alle andere dai- men, belialven den regten. _ … nr on, … 9» De Lever was geplaatst in de linker zyde van den Buik š haar grootfte kwabbe befloeg den geheelen bovenbuik van deeze zyde. De infnyding bevondt zich tegenover het zwagrte wyze kraakbeen’, en de kleine kwahbe week naar den regter bovenbuik. En zo liepen de galvoerders en Poort- Ader van de linker naar de regter zyde. E ss De Milt was gelegen in de regter bovenbuik; en het Å. DERL. Ne LETT. 0. Ox ” Ee TN AR 894 - DE NIEUWE REIZIGER: 'Alvleesch lag dwers van de regter naar de linker zyde „tegen het twaalfvingerige gedarmte. Men kon oek zeggen, dat de Nieren en de Ballen verplaatst waren : want de regter Nier was laager geplaatst dan de linker, en de regter Zaad- Ader nam haar oorfprong uit de regter uitmelkende Ader, en de linker uit de ftam van de holle Ader. En dezelfde omkeering Scheen ook plaats te hebben in de zwarte Galdoosjes; want het linker kreeg zyne Ader uit den ftam van de holle Ader, aan de linker zyde van de lendêwervelen; en de Ader van het regter Galdoosje kwam uit de regter uitmelkende Ader. Zo dat niet alleen de ingewanden van de Borst en den Buik verplaatst waren , maar ook de Slagaderen en Aderen”. De nieuwe Reiziger ; of befchryeing van de oude en nieuwe Wae- reld, uit bet Fransch van den Abt DE LA PORTE. Te Dord- recht, by A. Blus, IZlde Deel in groot otavo 434 blads, “XK TAn het Eerfte en Tweede deel deezes Werks hebben wy Y voorheen aankondiging gedaan ze den aart van ’t zelve voor oogen gefteld. Het derde Deel, ’t geen wy hier voor ons hebben neemt een aanvang met den XXEXften Brief en eindigt met den XLlIften. In den XXIXften Brief geeft de Abt eene befchryving van Ormus, Diu en Surarte. Het Ryk en de Staaten van den Grooten Mogol verfchaffen hem ftoffe tot de vyf volgende. De XXXVfte Brief befchryft Golconde ; de XXXVIfte behelst een berigt van de Kust van Cormandel ; de twee. volgende Zyn vervuld met merkwaardige aantekee ‘ningen over'Cylon; in de XXXIXfte ontmoet men eene be- fchryving van de Malabaarfche Kust; de XL en LXIfte han - delt van Goa en deszelfs ombeggende landftreeken. Wy zullen ’ een en ander, uit dit Deel, tot ftaaltjes, onzen Leezeren, “mede deelen, | | In den XXXVften Brief, die Golconde befchryft, geeft de ‘Abt DE LA PORTE, naa de beroemde Diamant- mynen van dit Gewest vermeld-te hebben, ‘het volgende berigt van den handel in die Edelgefteentens. „ In de mynen van Golcor- da, dat is te zeggen; te Kaolkonde en te Coulour, word een Zeer grooten handel ín diamanten gedreven. De koopliedeo komen ‘hier uit alle gewesten van Indiën , én-de wyze op welke zy onderling handelen, verdient dangemerkt te wor- ‘den, : Alles’ gefchied met de diepfte ftilzwygentheid. De r Koe: 5 (©) Nieuwe Pader, Lutter-Oef, ID. bladz, 58.. ‘N | “DE NIEUWE REIZIGER. 395 Kovper en Verkooper zitten opde hakker tégen over élkam- deren. ;Een hunner maakt zynen gordel los; de verkooper neemt de regterhand van den kooper, en bedekt dezelve in de zyne met het einde van deezen gordel. Zoo hy de ge- heele harid neemt, zoo betekent dit het getal van duizend, Zoo dikwvls hy dezelve drukt, zoo dikwyls werd dit getal. herhaalt. Zoo een Diamant duizend roupyen: wdardig is „zoo drukt men tienmaal de hand; maar zoo de verkooper alleen de vyf vingeren van den kooper neemt, zoo betekent dit al- leen vyf hondert. Iedere vinger wyst het getal van hondert aan. De helft van de vinger wil vyftig zeggen, enz. Door dit middel , fpreeken de twee belang hebbende perzonen, nog met de oogen noch met de mond, maar alleen met dé hand ;en het. gebeurt dikwyls dat, een Zelve diamant, op een „plaats, in tegenwoordigheid van een menigte gêtuigen vere cheide maalen gekogt en verkogt wordt, zonder dat iemand, bitgezondert de koopers en ‘verkoopers, konnen zeggen tot 2e nd Te Eea 596 DE NIEUWE REIZIGER: mede door denzelven regel, en men begint met de waarde van een fteen van een karaat, Veronderftelt dat een onvol maakte diamant vyftien karaaten weegt, en bepaalt de waar- de van de eerfte karadt op dertig of ten boogften op vyftig hollandfche guldens, volgens de trap van zyn fchoonheid. Vermeerdert zyn gewigt door vyftien; vervolgens vermeer: dert deeze uitkomst door de waarde van een fteen van een karaat, deeze vermeerdering zal de waarde van een onvol- maakte diamant doen zien welke vyftien karaaten weegt, Wanneer gy deezen regel volgt, zoo kunt gy ligtelyk de waarde van de twee fchoonfte fteenen weeten welke bekend zyn, de eerie in Áziu, en de andere in Europa, De eerfte is die welke voormaals in de {chatkamier van deñ Grooten Mo- gol was; hy woog by de twee honderd en tagtig karaaten, en men meent dat by thans in die van Thamas-Kouli-Kan is. Hy was volmaakt en van éen goed water , fchoone gedaante, en had alleen een klein barsje , zonder welk men de waarde van de eerfte karaat op tagtig hollandíche guldens zou moe- ten .bepaalen , maar wanneer wy hem maar alleen op vyf en zeventig guldens begrooten, zo moet zyne waarde vyf mile lioenen agt honderd en tagtig duizend hollandfche guldens bedraagen. De tfveede diamant is die welke de Groot Her- togen van Toskanen bezeten hebben, hy weegt hondert en dertig karaaten „en word twee millioenen en zesmaal hondert agt duizent drie hondert en vyf en dertig Franfche livres waardig gefchat. Hy is zuiver en van eene fchoone gedaante en alle zyden met facetten geflepen ; maar vermits zyn was ter eenigzints op het citrgenkleurige trekt, zo fchat men szyne waarde, maar op hondert vyf en dertig Fraúfche livres e karaat”.. ‘Tot een voorbeeld van eenen anderen aart diene, °t geen đe Abt ,in zynen XXXV IIften brief „die de eerfte over Cylon is, van den Piek van Adam en de algemeene gefteldheid van dat Eiland aantekent. „ Den hoogften berg van het geheele eiland is'die welke de Portugeezen de Piek van Adam noe: men, en die. men op een afftand van twintig uuren in Zee Ontdekt. -Uit dezelve komt een rots voort, die een vierde van eén uur hoog is en de gedaante van een pyramide heeft, maar zoo fteil is, dat men ‘er niet als door middel van een yzere keten kan opklimmen, die van den top tot dan de voe- ten reikt. Men rekent, van gen voet. van den berg tot aan den hoogften top van de rots, een weg van omtrent twee puren, die zoo moeijelyk iş, dat men meer als agt uured noodig heeft om dezelve af te leggen. Schoon de top puntig ge: En DE NIEUWE REIZIGER, : 587: gelykt , wanneer men hem uit de vlakte befchouwt , zoo : vormt hy-egter.eèn vlakte die meer als twee hondert felireden inde middelysbevat , in welkers midden een groot meeris „dat ~ zeer diep is, en het beste watèr- dat: men drinken kan. Uit het zelve komen verfcheide:beken- voort , die in (tortvloeden langs de zyden van den berg neder vallen, en ha dat zy zich: vereenigt hebben , drie groote rivieren vormen welke de’ vlakte befproeijen en vrugtbaar maaken. By dit-meer is ‘een breede fteen, in welke het indrukzel van een menfchen voet ' ftaat „die tweemaal de natuurlijke: maat ovértreft , en die zeer ! natuurlyk uitgehouwen ís ,-ats.of “het in wasch ingedrake ` was. In gedactiten dat dit een indrukzel van de voet vanon-! zen eerften Vader is, zoo hebben de inwoonders van dit land r hier een groote eerbied voor „en. befchouwen: het als ‘een : verdienftelyke zaak om hier een bedevaartsreis naar toe te: doen, voor al op den eerften dag van het jaar „ die voor hen * ia de maand ‘Maart voorvalt, Men ziet als-dan op dezen berg ommegangen van een tallooze menigte van! mannen „vrouwen en kinderên, Men heeft om dezen fteen boomen. andere zyde, fcheid zig gewoonlyk in het midden. van het eiland af; en den berg die in het midden legt, terwyl hy aan de eene zyde droog is, werd by. aan de andere.zyde bevogtigt. en ie 3 is t 398- pe NIEUWE RPIZIGĘR Uit eepe vogtige plaats trekkende, vind ik myeensklaps in eet brandende lugtftreek overgebragt „en den afftand van het zelve is niet meer als hondert fchreden van elkanderen gelegen”. Ten befluite van dit berigt „ftrekke de befchryving , die de Nieuwe Reiziger geeft van een Schouwfpel te Gos iú het Col- legie der Jefuiten vertoond. „ Het onderwerp van ’t zelve was de Vestiging van den Roomfchen Godsdienst in de Indien, en de bezwaarnisfen „die de Zendeli ontmoet hadden in het ftigten van de Kerk alhier. Dit uwfpel wierd door jonge Indianen uitgevoerd, die door de Jefuiten gedoopt en in den Raomfchen Godsdienst onderweezen waren. De eerfte uit- komst gefchiede door een Dansmeester die alleen danfte en die zich hier in vooreen Portugees wel kweet. De andere Dan- fers waren overeenkomftig met hunne rollen gekleet, maar zonder masker, en hadden ieder-een kroon van bloemen op hun hooft. De uitkomst, die het onderwerp van het: Ballet. deedt kennen, beftond vit vyftien perzoonen , die ieder een fluk van een gebroke pylaar droegen , die zy te zamen voege den om dezelwe te herftellen; andere hadden bloemkvransfen waar mede zy de pylaar verfierden, winneer hy herftelt was. Uit bet einde-van deze pylaar kwam een bloem woort „die zich van zelfs opende, en het afbeeldzel vah de Maagd Maria met ‘het Kind. Jefus in haaren arm vertoonde. Verfcheide fpron- gen van welriekende wateren kwamen ’er ter zelfder tyd uit voort „als'zoo veel fonteinen uit alle de deelen van de pylaar , en verfpreiden een zeer liefelyken reuk door de geheele Zaal, Deeze eerfte uitkomst wierd gevolgd van twaalf jonge India. nen die zongen, en ieder op. een- onderfcheide Muzyk Inftrue ment fpêélden.. Gemaskerde Mooren danften vervolgens met Castagnetten: die volmaaktlyk aan de Muzyk beantwoorder, en eenig Man kwam vervolgens „die op de-Spaanfe wys ge- kleet en gemaskert, en geheel met vogel nesten bedekt was, en maakté gebaarden en postuúreù van een Harlekein „dit was Zoo veel als de klugt van het {pel. Het ftuk eindigde door cen ùitkomst van twaalf kleine Jongens die als Aapen gekleed wae rep , en door een Concert op de Portugefe wyze. De Jefuiten zeiden my dat zy deze uitfpanningen van tyd tot tyd gaven, zoo wel om de Mahometaanen als. Afgodendienaars tot het Christendom over te haalen , en om de Kinderen’, na hunne Letter oefeningen eenige uitfpanning en vermaak te geeven”, mmm Op dit geval maakt de Vertaaler, die zyn Werk door nauwkeuriger Nederduitsch eenen voeglyken Zwier zou by- — a zetten, de volgende korte aanmerking. Zes treffelyk oagmerk | waariyk, men mag zulk een middel ter bekeering wel een duivel fche vinding naemen, ons deis Godsdienst te befpatten, Vee: J. A UNZER- MENGELSCHRIFTEN, 399 Verzameling van Mengelfchriften, door den Heere ] A. UNZER, M.D. Schryver. van en rez of Geneesheer. Üie bet Hoog- , duitsch vertaald, en met eenige Aanmerkingen vermeerderd, , IF de Deel, Te Amfterdam, by P. Conradi , in groot Oâavo,, 336 bladayden. ” Anneer wy van het eerfte Deel deezer Mengelfthriften berigt gaven Ç"), hebben wy genoeg van den aart deezes Werks gezegd. Weshalven wy in deezen niets anders ' zollen. doen, dan alleen den Inhoud der Stukken opgeeven,. en jets ter proeve onzen Leezeren, opdi.fchen. Dit tweede’ Deel bevat de XIX volgende ftukken. (I) De Zwakheid en Sterkté des Ligbaams Natuur , en Zedekugdig befchouwd. (II) Amtherkingen over bet Karaäer der Noord. Amerikaanfcbe Wil- den, (MD) Brief over eenige Heidenfche Religie Seen. CIV) Gedagten over eenige. Philofopbifcbe Gewoelens der Malabaaren, ) Aanmerkingen, over de Philofopbie der Kalinukken. (VD. Aanmerkingen over de Leewenswyze, bet Karakter en den Koop=- bandel der Laplandérs. ( YR Gedagten over de anfterflykheid, wan ’s Menfcben Ziele. (VID) Nieuw Leerftêlzel van de Zit- glaat: der Ziele, in een’ Brief aan Fongkvrouwe J]. (IX) Vere. baal van bet geene veele Wysgeeren van de Zielen deg Dieren gee ` dagt bebben. (X) Over het lang Leeven der Menfchén. D , Fan de Voarzerginzen uit de Aangezigten en Landen dèr feben. (XII) Onderzoeking of de Droomen iets betekenen XU) Gedagten over Droomen, Gezigten en Verfchynzelen. XIV) Oud Huisraad of Prullen uit delWeetenfchappen. (XV) erbandeling van de Zuure Gezigten. (XVI) Onderzoek of ,« en boe men dé Vergeteribeid kan bevorderen. (XVII ) Gedagten : over den Invloed der Sterren in de Woorden. (XVIII) Ondere zoek of de Wysbegeerte een waaren Troost voor de Ongelukkigen beeft? (XIX) Aanmerkingen over den Dood. Doctor UNZER. behandelt deeze onderwerpen op een’ trant , die dit Deel met geen mìnder genoegen dan het voorgaande zal doen leezen. `, “In het dertiende Vertoog , °t geen tot opfchrift voert Oud , Huisraad of Prullen uit de Weetenfchappen, vinden wy onder meer ándere, deeze opgeteekend, Prullen uit de Godzeleerd= beid, —— „ Het Gebod; zyn Bvennaasten en zyne Vyanden lief té bebben, Ik kan niet begrypên , waarom men deze Spreuk ` niet al over lang in de Catalogus van de Godgeleerde Pruiken , gefteld heeft: want wie ter Waereld maakt ’er toch wel eenig (*) Zie Vaderl, Lebtéroef, VI D. I St. blads. 462, 8 ` | e4. ~ Che i ` \ Íj A UNZER 4 gebruik van? Ik heb veele goede -Luiden bezogt , die hoa ‚ “Woonvertrek geheel, met dergelyke Gedrukte Spreuken, vérfierd hadden ; doch deze Spreuk heb ík ’er nooit onder ge- vonden. Een Oud Schoolmeester heeft my verhaald, dat hy die Spreuk , twee weeken lang, aan zyn Kamerdèur geplakt hed, doch nadérhand, (wyl zyn Buurman,-deswegen, den Gek met hem íchoor , welken fchimp hy niet verdraagen koù- de) dagr weder afgefcheurd hadde. Ik heb een beroemd God: geleerde gevraagd of ik deze Spreuk niet mede iù myn Cata. hgus konde zetten, en hy heeft my geantwoord: ja zekerlyk! == by Zo verre gy de Wetten, Pruilen noemt, dié helaas! al te weinig Meníchen opvolgen: — doch waar zalt gy * dan met de Tien Geöoden heen? Naar de Prulle Zolder. Neen! viel hy my daar op in de rede; zoek liever de Prullen in andere Weeténfchappen ; maar teek den Gek niet met de Gebreken der Menfchên £ 1 p 7 ` eR E ' Laaten wy zien hoe hy hier in flaagt. Prullen uit de Regisge» deerdbeid. hd De Pligten der Echte Lieden. Gee Getseuwd Perfoon ‘zal ontkennen, dat dit loutere Oude Pru©en zyn, Wanneer Echte Lieden zig hunne Pligten, omtrent elkande: ren, herinneren , ‘en zich daar aau onderwerpen ‘wilden dan. hadden zy wel dag werk! By de Burgers en Boeren is de Echt réeds Hemel genoeg op Aarde, wanneer Man en Vrouw élkan: dèr maar niet dagelyks Slaan $ by Voornaame Lieden, zo ‘zj maar niet dagelyks met elkander Kyven; en by de Allervoor- nàamfte, zo zy elkarider-maar niet dagelyks Zien. Deze zyn de eenigfte Pligten der Echte Lieden, die nog eenigzins ge- bruikt worden. Al het andere is mait Brulle-Kraam ®”. `- ' Brullen uit de Artzenykunde — „ Hier in zyn veele Prut- len! De gantfċhė Dieteticon, of de Onderwyzing, på- kende de Gezondheid door een Ordentelyke Levenswyze [is eén Prul.} De Arizen zyn als de Ouderwetfche Styfhaofdige Luiden, die zig met Oudmodisch Goed oppronken. Schoe- nén met Veters toegebonden ; Rolkouzen boven de Knie; Ka- mízoolen die over de Kniën hangen; lange Rokspanden, die tot over de Kuiten reiken; lange Dasfen, ja Genaaide Hang- dasfen, waar aan mèn bykans een gantfche Familie zoude kunnen ophangen; kort en rond afgefrieeden eigen Hair, dat loodregt als Zwavel ftokken, tot op de Schouderen afhangt ; zulk een Pruile Kraam is het , eneven zo Ouderwetsch, ja, even zo belagchelyk , wanneer eén Artz met Gezondbeids Regelen, vòor den dag komt. Wat Zal men wel van een Mensch den- ken, die tegen Gemanierde en Eergierige Lieden ‘zegt: , Dat Z9 zig niet moeten Dronken Drinken ; dat zy niet altyd mog-. :. `. ` A to t ch r nd — o ae = e mA me æ aa MENGELSCHRIETEN ` óf l ten Smullen ; dat zy niet geheele Nagten Iang Rinkelrooijen$ niet altoos met de Handen op den Buik, in een zagt Beklee- de Leuningftoel zitten; ja niet eens ontugtig zyn °? Zyn dat wel Regelen voor onze Hedendaagfche Waereld? Ik ben maar een Gering Mensch, (gelyk een Mensch zig Gering noemen kan, die het wel voelt, dat. de Nakomelingen zig over hem verwonderen zullen; zo als elk Schryver, of Auteur, een ering Menfche zyn kan; men zal my, hoop ik, wel vere laan s) ik ben maar een gering Mensch; doch „dat zoude voor my geheel Onverdraaglyk zyn , wanneer een Artz „die in Oude Tyden niet eens voor een regt Eerlyk Man geacht wierd, my den Raad wilde geeven, , ik my niet moeste Brgeren « wanneer iemand myn :Gefchrift verachte; dat ik my niet al te zeer Verheugen moeste', wanneer-my de Schryvers van ` Nieuwspapieren prezen ; dat ik my maar half Zat. moest eeten „ wanneer een Mecenas my eens trakteerde; dat ik geen Wyn noch Coffy zou Drinken, zo my een goed Vriend eens wat te goed wilde doen; dat ik niet zo veel zou Zitten en Schryven, wanneer my een Boekverkooper hoop gaf, om iets van mya Werk te zullen Drukken ; dat ik niet zo moeste Nagtbraae ken, wanneer ik een Werk onderhanden had, als, by Voor- beeld, dit tegenwoordige is; enz, ° Ik zou niet Wys zyn, wanneer ik zulke Raadgeevingen wilde opvolgen, en dat om geen andere reden, dan om Gezond te blyven., Wie zal wel, op zulke gemeene voorwaarden , Gezond willen blyven ? Wie zal matig, zonder Hartstogten, en fteeds Arbeidzaam willen zyn, om Qud te worden? Myne Heeren dArizen! uwe Ge- zondheids Regelen zyn maar Prullen! Wy begeeren niet Ges zond te zyn! wy verlangen niet Oùd te worden! Predikt Gy- lieden uwe Lesfen liever voor het Gepeupel ! , 3 Prullen uit de Metapbyfica, of Bovennatuurkunde — 5, De Leere van de beste Waereld, Zy raakt al uit.de Mode. Wieals Jongeling bewezen heeft, dat deeze Waereld de beste was, die an ze als Gryzaart naauwelyks meer verdraagen. Hoe kan ook wel een Waereld de Beste zyn, waar in zulk een groote meenigte van allerlei Pruilen is, als in de Weetenfchappen? -a Met één woord, de gantíche Mesbapbyfica is Prulle-kraam, Zy zal de algemeene Grondbeginfelen van alle Menfchelyke Kennisfe in zig bevatten , en evenwel zyn ’er geen ergere T wistmaakers, in de Geleerde Waereld, dan de Mesapbyfisi of Bovennatuurkenners sen geen Weetenfchap word van de Ge- learden zelfs meer aangevogten „fdan de hunne. De. Meníchen zouden immers niet over de Metapbyfifcbe Waarheden twis- ten, wanneer dezelve algemeene Gronden der Menfchelyke eile 402 TA ONDER Kennisfe waren. Men onderfcheid, in beide, Regtfchaapen Luiden, in ’t ge- heel niet van °t Gemeen. Men verlangt van. de. Aanzieniyk- fte Luiden, dat zy niet alles doen. zullen wat hen- belidagt ; „zy giller God vreezen, en hem voor: oggen houden; Zy zullen zelfs Bidden; zy zullen een Onberispelyken Leveriswándel leiden; niet Borgen zonder té Beraalen; altyd hun ‘Woord houden; kortom, Zy zullen zelfs nog zo Perlyk Leeven eii Sterven „als de Kleere- en Schöemmaakers’. Dit alles gast bui- ten twyffel te verre. Luiden van ‘Hoo Geboorte :moesteti eigentlyk hunne Zedekunde zelfs Opftellefs „en zodanig Schry- ven , als zy die voor goed bevonden ; wart:het is genoeg , dat zy zodanig. Leven, als het hen behaagt, en dat zy de Vry- heid alleen hebben , vau niet anders te Levén. Het iser byna ‚zodanig mede gefteld, als met de Tien Geboden: Het-is zeer - Joflyk, dat het Gemeen zig daar aan. verbind, en dezelve orr- derhoud; maar Zullen dan ook andere Adnzienbyke Luiden „juist, kings dien Zeifden Weg, ten Hemel komen ”? Pruilen uit de Litteratuur. == „ Hrer toe behooren de Oosterfche, Griekfche en Latynfche Taalen, dé Oudheden; de. Kennis der Muntfpeciën , Gedenkpesningen en de Oude Gefchied denisfen. ‘Alle deeze Pruiken Zyn reeds in de Uiterfte Verag- ting, en die tegenwoordig een Geleerd Man vander eerften Rang zyn wil, fchaamt zich byna, „Latyn en Griekseh te ver- ftaan. Deze Woorden Kraam en de :gantíchie overige Rom- melzoo „ welke tot de Oudheid behoord, verkrygt met regt zit plaats in de allerdonkerfte Hoeken van den Turfzoker. Waar- om zoude men zig ook wel daar mede het- Hoofd breeken , of de Hebreeufche Taal zonder Punéten geleerd ‘kan worden, of niet ? en wat DEMOSTHENES en CICERO dear over door mak kander Gezwetst hebben? Als ik Griekfche Dichters lezen wil, dan behoef ik flegts de Duitfche. Vertaalingen mate zien, welke den Poeët KLOPsTOK Övertreffen ; zo verftaan ik wan het eene zo veel als van het andere. Wil ik rorRATrts lezen, of fchynt my VIRGILUS zo noodzaakelyk te zyn , den -behoef ik MENGELSCHRIE TEN, 403 my flegts neêr te ‘zetten, en zelfs Oden of eene Æneas te fchryven : want niemand twyffelt meer , of ieder, Vernuftig Duitfeber is , alle Dagen , in {taat oni even zulke goede Vaar-, fen te maaken, als de Romeinen gedaan hebben. Wy kunnen alzo onze Vooroordeelen voor de Ouden zeker laaten. vaa- ren. Ik heb myn HOMERUS aan een Jood verkogt, en myn VIRGILIUS uitgefneden om den Band tot eet Omflag voor Cou- ranten en Nieuwspapieren, te gebruiken. Uit het Huis met die Pruilen! Weg met die Woorden Krameryl! Zaaken, Zaakon moeten ’er voor den Gee peb worden”! Nog iets, uit het X ertoog, Over den Inwloed der Sterren in de Woorden mma … Saturnus is een Huiverige en Koude Planeet, die, gelyk men weet „de Zielen , welke onder ne Regeering tot beftaanlykheid, komen, met Traagheid, oelzinnigheid en Affchuwelykheid overftelpt. Onder deze Droefgeestige Regeering is het Woord Echt gebooren. Vol- - gens zyn Natuur thoest dit Woord de yver der Liefde opweks “ ken en ontfteeken , de Driften gaande maaken, en de Harten ’ aller Menfchen met Kuifche Wellust vervullen. En Landfpel in één Bedryf van drie Tonelen, niet onei- gen gefchikt naer de bedoelde omftandigheden, -r 5 {poor te treeden; °t welk ooren, 804 -BATAEFSCHE VEEBVRBUGIK Pbilbston en Maris; twee oude Herders , kouten te zamen over her geluk „ dat men zich uit den Echt dier Doorluchtige Perfoonaadjen voorfpelt ; terwyl enige jonge Veldlingen bezig zyn met het vercieren ener E-rpoorte; waer over zy vervol- gens het goedvinden dier oude Herderen afvraagen. — — N: het verrek der oude Herderen, die weggegaan zyn, om de overige jeugd tot de algemene vreugdebedryven te roepen, voltooïen de jonge Veldlingen, naer den gegeven raed, het aengevangen Werk , en ieder Knaep heeft inmiddels het geluk dat hy het blyde Jawoord van zyne geliefde Herderin mag er- langen. —= Voorts komt Philémon en Meris weder met een evolg van jonge Lieden; Meris verzoekt aller aendagt op et geen Philémon {tast voor te dragen , en deze meld hun daer op het geluk van Nederland, door de Dapperheid van ’t Huis van Oranje, met voorftellinge van het heil, dat men uit deze Vorstlyke Echtverbintenis hoopt te erlangen. Hier op werd de jeugd door Maris, ter blyde Feesthoudinge, in zyne hut genoodigd , en aengemoedigd om in het zelfde Huwelyks. bilémon, op het toeknikken der jonge Veldlingen, zyne zegenwen{chen , Zo over hen, als over het Vorstlyk Paer duet uitboezemen. In tusfchen is ’er in ftilte, op het Toneel, een beeld der Min gebragt, waer aen ze alle hulde doen; maer zo als men het beeld wil be kroonen, verdwynt het eensklaps, en Cupido vertoont zich levende voor hun. Hy meld hun met korte woorden „ hoe hy tis, die de harten der jonge Veldlingen aen een verbonden heeft, op hunne vreugde over °t Vorstlyke Paer, dat hy ins- gelyks verenigd had, en hy wend zich vervolgens tot deze ooge Echtgeuooten, welken hy, onder °t aenbieden: eniger Írisíche bloemtjes, alle heil toewenscht. —= Het een en ander gaet gepaerd met gyslchan komenden Zang en Dans vat de Feesthoudende jeugd, die zich ten befluite aldus lat Goede Hemel, fla uwe oogen Op Oranje 2 zyne Bruid, In wier beil ons beil zich fluie. Spaer ben door uw aluermogen? ' Laet den Stadt, Laet al t Volk, in uwen zegen s i Hunne wenfchen zien verkregen. l En bet Zued Van dees Hooge Trouwgenooten geluk en beil vergrooten , - Dan kent hlydfchap paei nech maeti | NI ED WIE ` tn E ‘> WADERLANDSCHE © 7t LETTER - OEFENINGEN, ophanden veren pmen Bm nr mmemenensd LE) | _ , SEP i Oordeelkundige Bybelwerklaaring. ‘Door TH. CH., LICIENTHALÌ . Dof, Th. en Floogkeeraar-op de Akademie te Koningsbergen. Met eenige da merkingen vermeerderd, Derde Deel, Te Am- flerdam, by J. Loveringk, Behalven de Voorreden, enz. 639 ‚ bladeyden in graot Odavo.. >. en Et’twêede kenmefk enet Godlyke Openbaringe, doof ; den: Hoogleèrier LILIENTHAL vastgefteld ‚is, ‘datz hoch zich zelve, noch andere onwraekbare waerbeden-der ‘Redâ en der Ondervindinge, tegenfpreke (*). Het Ongeloof nù bee weert, dat dit kenmerk niet gevonden word, in de Openbad. fingsin *t Heilige Bybelboek voorgefteld. Men houd ftaendé dat die” Schriften dikwerf de-onloachenbaerftè waerhedert der Rede en def Ondervindinge tegenfpreken ; ja dat ze zelfs Ene menigte varf gezegdens en berichten in zich vervatten ; die onmogelyk: over ren gebràgt-konnen worden ; zo dat Men ten minftt Zoudé ‘moeren ftellen, dat eef dier tegens ftrydige stellingen voor valsch te erkennen zy. ‚Dit. voorgeven van ’t Ongeloof te wederleggen „is de taek welke onze Hoöglèeraer in dezen op zich neemt: waer omtrent hy Zich in-tt derde Deel bepaëlt; tot-het úit den weg ruiter der veelvuldige ftrydi hederì ; die mën den de Schryvers van dit Godlyk' Boek wil o ingen z bewerénde dat ’er -geen wezenlyke rhder flechts bm “ferydigheden in voorKotnen; die $ oor een ‘aeridachtig onderzoek en behoorlyke: onderfchei- ding , volgens dé regels ener welgegronde Uitlegkunde š zeer wel overeen te brengen zyn. >: Oe} In de aitvoëring hier van houd onze Autheur dezelfde han” delwyze dls‘ if *t'voorige. Na enige voorafgaende aenmers kingen 3/20 over-’t onderfchetd tusfchen ene dezenljke en ene fchyn-[frydigheid, en ’t geen men deswegens met opZicht tot den Bybel if ácht heeft te nemen; gaet zjn. Hoog-Eere waerde „ volgens de orde der Byhelboeken ; alle de Schrifé thurplaetfen ná, die met andéren fchynen.te ftfyden 5 er bevlytigt zich orn te toonen, hoe die féhyn ftrydigheden / ter oplosfinge qer tegenwerpifigen vati ;t Ongeloof, veret . . -> , ` e | ©) Zie bele BIB Of E DÉEL. N. LÉTT. NO. I% ` Ef | had 406 T. €. LALIBNT HAL fend konnen worden, -=== Men heeft dus iedit Deel ene niet ongefchikte Commentarie van alle zodanige plaetzen, dee Heilige Schriften, die met elkanderer fch te firy- den; en eze apdosfing van ctlyke zwarigheden , die veleg Lezeren der Bybelbladen , in den eerften opflag, moeite ba- fen; en hun zomtyds als onoplosfelyk voorkomen. Tot ene proeve hier yan diene het volgende ftael.. „ Mattb. XXI. 18-20. vergeleken met Marc. XI, 12°14; 20, 21. Menigerleye zwaarigbeden omtrent bet gebeur- de mes den vygeboom”, | z De berichten van Mattheus en Marcus, aangaande den vygenboom, dien Fe/us vervloekte, fchynen tegen elkander te Îtcyden. Mattheus verhaalt dit geval Cap. XXL, 18—20, dys : Es des morgens vroeg , als by wederkeerde , bongerdt ps en ziende eenen oygeboom aan den weg, ging by nagr bem ( "zoe, en yondt niet aan denzeloen dan alleenlyk bladen; en zeide mt bem: uit y worde geen vrucht meer inder eeuwigheid; en de zygebaom verdorde terflond. En de Discipelen, dat ziende, ver- goonderden zich, zeggende: boe. is de vygeboom zo terfland ver- dorret.! Doch het verhaal van Marcus Gap. XL f2=er4, luidt aldus: En des anderen daags, als zy ult Bethanien gingen, bon- gesde hem. En ziende van verre eenen vygeboom die bladen bad- ge, ging. hy om te zien, of by aqk iets op denzelven zoude vinden; dagr by gekomen zynde vand hy niet dan bladen;uiant bet was Fj wA der uygen niet, En Jefus antwoordende zeide tot denzel- en: nizuen ecte eenige vrucht meer van u in der- eeuwigheid. payne Discipelen boorden °te Hier op wordt verhaald het uit- gij vengen verkoopen en koopers uit den Tempel, en dat de Heere Jefus "s avonds wederom na buiten gegaan is. En dan wordt ys. 20,21 het verhaal in deezer voegen vervolgd: En es HK ZES TIER voorlig gaande; zagen zy.dat.de vygebaom vere dorret was van de wortelen af, En Petrus zulks indachtig ge worden zyyde, zeide tok kew: Rabbi! ziet, de uygebeam , dien gj vervloekt bebt is verdorret. Hier meent men eene viervoudige fkeydigheid gevonden te hebben; Volgens Mattheus zal dec- Nygebuem gellagn hebben aag den, weg- maar volgens. arcus van verre, De eerfte zegt, dat Fefus deezen boom vervloekt hehe, om dat er geen vygen aan waren ; en Mar ays voegt er by, dat het de tyd der vygen niet wass. en hiet k goy volgen „dat de ontitepteņis der vyrgen. geene genoeg: Zaame reden der. verwloekinge geweest zy „ gemerkt geen boom, voor den tyd, en. fragen kan. Volgens het be- richt van Mattheus hadden de Discipelen ‘zo, zeaftond be- J0 -dped BYBELVERKLAARING) 407 Jpeurd, datde vygeboom verdord was; het geen, volgens het verhaal van Marcus , eerst den volgenden dag gefchiedt zou zyn. En terwyl deeze de verwondering deswegen aan Petrus toefchryft, eigent Mattheus dezelve aan alle Discipge len. De eerfte zwaarigheid is van geen belang. De vygee boom ftond daadlyk aan den weg; maar in eenigen afftand van de plaatfe, alwaar Jefus hem eerst gewaar werdt... Vag meerder belang ig de tweede zwaarigheid, Men kan niet zeggen , dat Jefus zich alleenlyk gehouden hebbe , niet te ‘weeten ; of ‘er vygen op den boom waren, indien het nog de tyd.der vygen niet geweest zy. Het zou, by voorbeeld ,. ongerymd zyn, in den Lente, op eenen appelboom vruchten te zoeken. - Wie zal dan aan Christus zulk eene gedachte toeëigenen? Veel meer moet hy reden gehadt hebben; ta vere moeden „dat, in dien. tyd , op eenen vygeboom vruchten zyn, konden , fchgon deeze boom daar van ontbloot was.. Deg gef dan Christus daar dòor een blyk , dat hy, in den ftaat Zyner vernederinge, zich fomwylen van het volkomen gee panik zyner. Älweetenheid onthouden en veele dingen niet ` eweeten hebbe”, . en. EN, : 87 Pferd RE: to » Hoe Christus in ernst niet beeft konnen weeten, datop den geene vygen waren; naarden het buiten den tyd der . Wen was”, ` EE En «9 Hoe is dan uit deeze zwaarigheid. te komen ? Sommige meenen , dat de woorden van Marcus eene toetemmende ‘vraage in zich, vervatten : want „was bes niet de yd der vygen?. Maar dergelyke vraagen vindt men anders in de íchryfwyze der Evangelisten, by ’t verhaalen van gefchiedenisfen, pief. n waar mede zal men bewyzen, dat de eigenlyke tyd der vygen toenmaals reeds voor handen geweest zy? Volgens de edachte van anderen, zou. men wel in dien tyd vygen heba en konnen inzaïmelén ; maar.deéze boom was daar van. onte -bloot geweest „gm dat het toenmaals geên goed yyge jaar Was’, °t welk zeges betekenen zal „naamelyk, een tyd, die tot, -þet voortbrengen cener zaake-hekywaam is.. Maar deswègen Zouden evenwel.nog al eenige vygen op deezen boom heb- ben konnen geweest zyn; terwyl hy niet ééne vyge hadt; Nog minder kan men zeggen, dat Christus, deezen beom Wah verre ziende, dien gehouden hebbe voor eenen buom van keneri'anderen aart , die in dien tyd reeds rype vruchten, ‘hadt konnen draägens maar daar by gekomen zynde, was dezelve éen’ vygeboom geweest, waar van men toen nog. geene vanchsen verwachten kop: waht daar (laat wedr 2 3 4. ! ‘. kn 408 . T. C. LILIENTHAL lyk: Fefus zag eenen vjgenboom van verre. Ook kar Christus niet gemeend hebben ; dat misfchien nog vygen van den voorleden Jaare op deezen boom zyn zouden; want in zul- ken gevalle ‚zou deeze boom geene verfche bladen gehadt hebben. En waarom zou Marcus dan ook daar by gevoegd hebben: want bet was de tyd der vygen smiet. Doch men kan ‘zich dit geval Zeer wel voorftellen onder de volgende ont- ftandigheden. Christus, eene menigte bladen aan deezen boom ziende, meende , dat deeze vygeboom was van de vroege foort, die tweemaal °s jaars, in de Lente en in den Herfst, vruchten voortbrengen (*); want bet is bekend, dat aan de vygeboomen de bladen laater komen dan de vruchten, Vermits het nu de tyd der vygen nog niet was; dat is te zeggen : de gewoone tyd , wanneer men de vygen inzamelde, “was nog niet gekomen; zo kon Fefus vermoeden „den boom nog vòl Vrüchten te vinden, indien de boom anders vruchte baar geweest ware; maar hy vond niet, dan bladen ; tot een -zeker bewys , dat deeze boom, in weerwille zyner aange- naame vertooninge, evenwel onvruchtbaar was ; want cen vygeboom van de vroege foort moest toen reeds rype vruch- ten hebben. En zo hy pok van de laatere foort geweest ware, dan zonden “er ten minften kleine vygen aan geweest Zyn, haardien er reeds zo veele bladen aan waren. Derhalve vervloekte Christus deezen boom „deels tot een zinnebeeld, ‘hoe het met de Joodfche Kerk gaan zoude, en deels om te vertoonen een blykzyner Godlyke Almagt, dat hy, wari- neer hy wilde, van zZyne‘Godlyke Eigenfchappen volkomen _ gebruik maaken kon. Gelyk het in tegendeel mede noodig was blyken te geeven, dat hy, in den ftaat zyner vernede- tinge, van zyne Godlyke Eigenfchappen niet altoos een volkomen gebruik maakte: want anders zou het onbegrypes Jyk geweest zyn, hoe men hem zou hebben konnen vangen en dooden Ct)”. ~ e o po ' aO … (*) … Dergelyke vygeboomen waren in ’t Joodfche Land;war van te zien zyn jon. cLERICUS. in Nav. Test, ad Mare, XI. pag. 254 HERMAN. WITSIUS iñ Meletem. Leydenf, Disfert. X $. 7. pag. 410. EN HILLERUS in Hieropbytico. L. I. Cap, XVIL $. 14. PLINIUS His tor. Natur. L. XV. Cap. XVIII, Tam. II. pag. 194. gewaagt vaa zulke vygeboomen, die tweemaal ’s jaars, naamelyk ‚in den Oogt ‘tyd, en wanneer de druiven ryp wierden, vruchten voortbren | gen. Nu begon de Oogst in Canaën terftond na het Paaschfeest, | en dus niet lange na deeze gebeurtenis”. `- CH) » [Het zou: gantsch niet flreoken met het beftek van dit | Werk, ` a e BYBELVERKLAARING: 499 ‚ 3s Of de Distipelen zo terflond befpeurd hebben, dat deeze vy= geboom verdord was”, | f » De vervloeking van den vygeboom hadt terftond haare uitwerking, Mattheus zegt: de vygeboom verdorde terffand ; doch dit kon men niet zo aanftonds en oogenbliklyk befpeu. ren; want de verwondering der Discipelen, waar yan Mat- tbeus fpreekt , ontdekte zich eerst den daar aan volgenden dag , toen zy den boom verdord vonden, Dit blykt uit het onderwys ‚welk Christus aan hun by deeze gelegenheid gaf; en overeenftemt met het geene, waar van Marcus zegt, dat Christus de redenen van dit onderwys eerst den volgenden dag uitgefproken heeft. Hy zegt daarom ook alleenlyk „ dat de Discipelen het gehoord hebbea , toen Christus deezen ` vygenboom vervloekte, Hier op kwamen zy met Christus in de Stad, alwaar hy, die koften en verkoften , uit den ‚ Tempel dreef, en ’savonds naar Bethanien wederkeerde, En des morgens vroeg met zyne Discipelen weder naar Ferufa» lem gaande , worden deeze gewaar, dat de vygeboom verdord was van den wortel af, verwonderen zich daar over, en zege gen jegens elkander, hoe is deeze wygeboom zo terftond verdorret ! tot dat eindelyk Petrus dit aan Christus zelve zegt, die daar uit aanleiding neemt aan zyne Leerlingen ale lerlei heilzaame lesfen te geeven ”. | Werk, een aordeelkundig vertoog te doen van de verfcheide ops losfingen deezer zwaarigheid , welke de Uitleggers van alle tyden niet weinig belemmerd heeft. My komt de opvatting van Dr. DODDRIDGE over Mattb. XXI, 18-20, het allereenvoudigfte voor, en waar van onze Auteur, in het wezenlyke niet verfchilt,. Zid mede warray over Marc, XL, 13,1. M. H.”.] ‘ menens” sanne " nen en De Zedenleer der Heilige Schrift , in de Hoogduitfche Taal bee fehreeven, door J. L. V, MOSHEIM Kancelier van de Koning- lyke en Keurvorftelyke Hooze School te Gottingen : Naar ’t Oore _fpronklyke, volgens den Wierden, Vermeerderden en Verbeters den Druk vertaald, Eerfte Deel, Eerfte Stuk. Fe Utrecht, by G. T. en A. v, Paddenburg 1768. Bebalen de Voorreden 493 bladzyden in quarto, | Y die de Kern der Zedenleere van den Heer Mosheim, of het Volledig Uiterekzel. dier. Zedenleere, voor enigen tyd in ’t licht gebragt, doorbladerd hebben , zullen vry algemeen een verlangen gevoeld hebben , dat zo uitgewerkt ene Zede- leere hun eens volledig in hunoe Moedertale ter hand gefteld i Ff 3 mogt J` io f: Le v. MOSHEIM t~ a: ‘et fogt worden. Aen dit verlangen nu , wordt, met de uit- gave van dit eerfte Stuk , aenvanglyk voldaen ; en mien vleit zich , dat de Beminnaers der Christlyke Zedeleere ‘er geej minder genoeger in zullen vinden , danze zich uit de opge melde Schriften voorgefteld hebben. —— De geheele Zede- leer word in dit Werk by manier van Stellingen voorgedra gen, die door verdere aenmerkingen opgehelderd en bewe Zen worden. De nadere ontvouwing dier Stellingen in deze aenmerkingen is indiervoege ingericht, dàt zyn Hoog- Eer waerde ‘Natuur en Openbaring , het: Godlyk Woord en de dagelykfche Ondervinding geftadig hand aen hatid doet gaen; om, in ene welgegronde kennis der Menschlyke natuure, de vereischte plichtsbetrachting ten klaerfte onder ° oog te brengen. -De twee uiterften , die van ene al te ffrenge of al te flappe Zedenleere, waer door vele zedekundige Schriften Hunne waerde en nuttigheid verliezeù „ worden, door den Heer Mosbeim, het geheele Werk door beftendig in ’t oog gehouden , om ze te vermyden. ‘Hy benaerftigt zich alles-. e heiliging; en dit leid hem tot de volgende twelédigé ver. deling eit opgave van ’t beloop zynes Werks. l Aengèñrerkt hebbende, dat de Zedenlder op vërfchillende wyzen verdeeld, en dus op onderfcheiden mánierën ont-. vouwd kan worden , aet hy ieders fchikking in hate waets de, en &tukt zieh wegens de zyne in dezer voege uit. > Ik heb dien weg verltoozen, die de gémaklykfte; de naaste èn van de Heilige Schrift Zelve aangeweezër ise Ik brenge álles, wat tot de’ Zedenleer behooft, tat de ins woendige heilig peld der Ziele, en tôt de witwendige heiligheid des Legins. En onze Heiland heeft; zoo ik niet zeer mig hebbe, befeffefis Zyne getuigen; deeze verdeeling zelf aars de hand gégeeven. jes Zegt Matth: V: 16. Zaat uw Hebt alzo lichten voor de lieden, dat zy awe goede werken zien; en uwin Pader in den Hemel pryzen. Hy oniderfcheidt in deeze woorden twee dingen, duidelyk van malkätder, het inweris dig licht der ziele; dat hiemand zien kan, en de ûiterlyke oede werken , die gezien wördeh; Hy wil, dat het cerf oor de laatfte openbaar en bekend gemadke zal worden, et licht, *t welk naar Zytie uitfgraal, iri de harten Zyner eerlingen branden moet; is, het geen wy inwendige heilige beid noemen. De woorden Licht eñ werkicbting , betekenen j éigenlyk, in: de Heilige Schrift flegts die zalige verändes ring, welke in het verftand der wedergeéboerenen ontítaat. Maar wie weet niet, dat van veele dingen y die niee kantien gefcheiden worden, dikwils flegts het één gefteld, en tefa. ns alle gemeend en verftaan worden? Jefes noeit een ftuk yan de heiligheid der Ziele, eñ meent alles, wat ‘erf in de ziel toe moet gerekend worden. Wathy goede werker noemt, die hy als het fchynzel en den glans van °t inwendig licht danmerkt , dit is jaist dat geen , wat wy de uitwendig heiligheid des levers noemen. En dus is Jefas onze voorgan- ger in deze verdeeling. + Dit kondén wy uit nreer plaats zen zyner reden aantooneg. Doch waar is het toe hoodig % Wy willen flegts nog de ééne en andere plaats van zyne getuigen “aańhaalen , waat in dit zelfde onderfcheid voore komt. == Paulus befchryft den záaklyken inhoud der Zet denleer, met deezé woorden : de hoofdzomn van `t gebod is kefde van een rein bart, van een goed geweeténn, en van een oti- geveinsd gelaf: 8 Timor. Ie, 5. Mêr behoch niet te bew e u o ' ' 4 Zen £ \ 412. ‚Je 13 We MOSHBIM -~ ` zen, dat deeze plaats van de Zedeleer handelt; Het woord ; gebod, ìs’er al bewys genoeg van. Paulus is gewoon, alles; wat ter verbeteringe der Christenen behoort, het gebod te noemen, en tegen over dit woord het geloof te ftellen. Dit gebod, of de ganíche Zedenleer , beftaat, gelyk de Apostel zegt, in twee dingen, in de liefde, en in die dingen, waar uit de liefde vloejen moet, de welke hy een rein bart, een ‚ goed geweeten en een ongeveinsd geloof noems. Door de liefde; die hy hier vordert, moet men niet de inwendige genegen- heid tot God en den Naasten verftaan; maar de uiterlyke }iefde , die door tekenen, werken, weldaaden en gedienftig- heid beweezen wordt. ma De inwendige liefde is van het rein hart, en de overige dingen, die Paulus opnoemt, niet onderfcheiden. En, daar hy zegt, dat deze liefde komen moet uit bet Żart, dan moet ze eene uitwerking van het door God bekeerd en gereinigd hart, en geene inwendige eigenfchap daar van «ezen: -Men ziet hier, daarom wêer de beide hoofddeelen , die we opgegeeven hebben. — Wat wy de inwendige heiligheid noemen , dat wordt door Paulus, door de woorden, een rein bart, een goed gewecien, en een ongeveinsd geloof, aangeweezen. Hy klimt in deze woorden neder, en eindigt met het geen volgens zyne na- tuur het eerfte is. 