veld ssennederland 01
Het zal duidelijk zijn, dat de in dit voorbeeld genoemde machthebbers, Sauckel en Speer, ieder voor zich bedacht waren op een optimale uitoefening van hun taken en een zo groot mogelijke machtsuitoefening. In de politieke vormgeving in het bezette Nederland waren zij totaal ongeïnte- resseerd, laat staan dat zij een eigen politieke of ideologische visie op deze zaak hadden. Dit gold merkwaardigerwijs voor de meeste Duitse machthebbers.? Dat neemt niet weg, dat de conflicten tussen hen of tussen hun representanten in Nederland, ook wanneer die een zuiver zakelijke, techni- sche of persoonlijke achtergrond hadden, er niet minder hevig om waren. Dat gold ook voor de lagere échelons van het bezettingsbestuur, waarbij het persoonlijke element verhoudingsgewijs een veel grotere rol speelde. Kortom, er ontbrak op hoog en laag niveau heel wat aan een sfeer van samenwerking, die toch niet overbodig ware geweest in de gelederen van een bezettingsbestuur over een vreemd en vijandig gezind volk. Een medewerker van een provinciale Beauftragter tekent de sfeer onder de besturende Duitsers in Nederland als ‘ein Kampf Aller gegen Alle”, niet ongelijk dus aan hetgeen zich ook in Duitsland zelf afspeelde. Wat die politieke vormgeving in Nederland betreft, was ook de belangstelling van Hitler zeer vluchtig, om niet te zeggen welhaast afwezig. Werkelijk geïnteresseerd toonden zich van de hoogste nazi-leiders alleen Himmler en de leider van de Parteikanzlei Martin Bormann.* Machtsvergroting in (1) Zie Sijes, Arbeidsinzet, p. 56, 57. (2) Zie bv. de onbenullige opmerkingen van Funk, als hij eens met dit soort problemen geconfronteerd wordt: Correspondentie van mr. M. M. Rost van Tonningen. Deel I 1921 — mei 1942. Ingeleid en uitgege- ven door drs. E. Fraenkel-Verkade in samenwerking met A. J. van der Leeuw, ‘s-Gravenhage, 1967. (3) Nr.or. (4) Tot aan zijn vlucht naar Groot-Brittannië in 1941 was Rudolf Hess de leider van het partij-apparaat onder de titel Stellvertreter des Führers (in diens oorspronkelijke kwaliteit van Führer der NSDAP), en werd de partij-centrale als zijn Stab aangeduid: zie nr. 345, noot 1. Wij zullen echter ter vereenvoudiging dit orgaan voor de hele duur der bezetting als Parteikanzlei aanduiden, en Bormann als de leider daarvan (in zoverre niet ten onrechte, waar Bormann al eerder tijdens het nominale leiderschap van Hess de feitelijke macht uitoefende). 83 HET RUKSCOMMISSARIAAT de bezette gebieden zou allicht de eigen positie in Hitlers rijk als geheel versterken. Daarbij speelde bij Himmler ook een zeker ideaal in de Duits-Noords-Germaanse sfeer een authentieke rol. In die zin gaf hij van het begin af aan orders aan zijn Höherer SS- und Polizeiführer in Nederland Rauter. Bormann werd, of hij wilde of niet, in de bezettingspolitiek ten opzichte van Nederland betrokken door de partij-representant aldaar, de Generalkommissar z.b. V. Schmidt. In de politieke conflict- situatie, die hieruit resulteerde, was de rijkscommissaris vaak meer bemiddelaar dan heerser. Zonder twijfel was er althans één Duitser, die wel degelijk besefte, hoe opzet en realiteit van het Duitse bewind in Nederland van elkaar verschilden: Arthur Seyss-Inquart. Zin voor realiteit kon men niet ontzeggen aan deze zeer intelligente, koude en introverte figuur, die een voor nazi-leiders opmerkelijke distantie ten opzichte van zichzelf kon opbrengen. In meer dan één betekenis scheen hij trouwens niet goed in het nazi-uniform te passen. Uiterlijk reeds kwam zijn lange, gebrilde, zich wat moeizaam bewegende gestalte (gevolg van een val tijdens een bergbeklimming) beter tot zijn recht in burgerkleding dan in het uniform met de hoge pet en de rijlaarzen. Maar ook anderszins was hij niet typerend voor de harde kern van het nazi-dom, zelfs niet het Oostenrijkse. Of juist niet het Oostenrijkse nazi-dom. De van huis uit katholieke advocaat uit Wenen — eigenlijk afkomstig uit een Duitse taal-enclave in Moravië — had een hoofd- rol gespeeld bij de vereniging van Oostenrijk met Duitsland in 1938, maar was kort daarop van dit toneel door de brute Gauleiter Bürckel verdrongen. Als plaatsvervangend gouverncur- generaal van het bezette Polen had hij daarna ruimschoots gelegenheid de onderlinge twisten tussen de Duitse heersers, met name tussen de Generalgouverneur Frank en de Höherer SSuPF, te observeren; bovendien werd hij daar zelf ook wel eens in betrokken.? Naar onze stellige overtuiging zeer tegen zijn zin. Het lag reeds in zijn aard om met diverse machthebbers een zo goed mogelijke relatie te onderhouden. In feite was hij in de Oostenrijkse affaire, met alle gecompliceerde verhou- dingen en intriges tussen kanselier, ministers, Duitse gezanten en gevolmachtigden, austro-fascisten, gematigde en extreme nazi’s, groot-Duits en centraal-Europees denkenden, fanatici, zwakkelingen en eerzuchtigen, door dit talent naar de voorgrond geschoven. Maar toen hij de absorptie van Oostenrijk in Hitlers Duitsland eenmaal verzekerd had, bleek de ‘intellektuelle Einzelgänger’, (1) Geb. 22 juli 1892 te Stannern bij Iglau, thans Stonarov bij Jihlava, in Tsjechoslowakije. Studeerde rechten te Wenen, onderscheidde zich als vrijwilliger in de eerste wereldoorlog, werd eerste luitenant en tijdelijk compagniescommandant, behaalde tijdens een verlof de titel van Dr. jur. Na de oorlog advocaat te Wenen, lid van enige Duits-nationale verenigingen; in 1931 donateur van de Oostenrijkse NSDAP, in 1932 lid van de Steirische Heimatschutz (zie voor dit uiterst rechts-radicale vrijkorps, waarin Rauter een leidende rol speelde, de annotatie bij nr. 1), desondanks zich enigszins distantiërend van de radicale Oostenrijkse nazi’s. Juni 1937 lid van de Oostenrijkse Staatsraad, februari 1938 onder pressie van Berlijn minister van binnenlandse zaken en nationale veiligheid, 11 maart 1938 onder zware Duitse druk opvolger van Schussnigg als bondskanselier, voltrekt als zodanig de Anschluss, 13 maart Reichsstatthalter van het nu geannexeerde Oostenrijk en tevens in de SS opgenomen als (honorair) Gruppenführer, een jaar later rijksminister zonder portefeuille. In oktober 1939 benoemd tot plaatsvervangend gouverneur-generaal van het bezette Polen, op 19 mei 1940 benoemd tot rijkscommissaris van het bezette Nederland. Door het internationale militaire tribunaal te Neurenberg ter dood veroordeeld, en op 16 okt. 1946 opge- hangen. (P 1; Grossd. Reichstag, Kwiet, Reichskommissariat, p. 46-48; Neuman, Seyss-Inquart, passim). (2) Zoals ook blijkt uit zijn houding tijdens het proces tegen de hoogste nazi-leiders, waaronder hemzelf, te Neurenberg; zie bijv. G. M. Gilbert (de Amerikaanse gevangenis-psycholoog te Neurenberg): ‘Seyss- Inquarts persoonlijkheid’, in Nederland in Oorlogstijd, orgaan van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocu- mentatie, 1949, december-nr., p. Io €.v. (3) Zie nr. 7, noot 1 en nr. 16. 84 DE RIJKSCOMMISSARIS: POSITIE EN PERSOON zoals een Oostenrijkse nazi-leider hem eenmaal had gekarakteriseerd’, niet in staat zich goed te handhaven in het turbulente milieu van partij-bonzen en alte Kämpfer der NSDAP. Hetgeen hij later over Rost van Tonningen schreef (“findet seine Stärke nicht in sich, sondern trachtet Unter- stützung und Halt von dritten Personen zu bekommen’?), was misschien wel het herkennen van een analoge situatie, hoe verschillend Rost en hij verder ook waren. Zijn onaanzienlijke positie in de NSDAP, en voorts zijn ervaringen in het bezette Polen, hebben hem zeker gebracht tot, of gesterkt in zijn voornemen om aansluiting bij de steeds machtiger Reichsführer-SS te zoeken, een lijn, die hij na zijn benoeming tot rijkscommissaris in Nederland doorzette. Waarschijnlijk is het vooral daarop terug te voeren, dat het in zijn gebied nooit tot een openlijk conflict tussen het burgerlijk gezag en de SS kwam. Wellicht valt die benoeming zelf uit deze factoren te verklaren; ten eerste was daar het feit, dat hem na de Anschluss van Oostenrijk een hoge positie was beloofd. Als zodanig kon men de positie van plaatsvervanger van Generalgouverneur Frank niet beschouwen: het was weinig meer dan een sinecure. Maar bovendien achtte Hitler hem een gewiekst diplomaat, geschikt dus om de Nederlanders te lijmen, en daarbij een niet al te sterke figuur, hetgeen ook zijn aantrek- kelijke kanten had. Datzelfde heeft Himmler misschien ook gedacht, die mogelijkerwijs een zeker aandeel in de benoeming van SS-Gruppenführer Seyss-Inquart tot hoogste civiele gezagsdrager in Nederland gehad heeft.’ Deze zag de functie, die hem in mei 1940 toeviel, echter niet als een eindstation. Het drong langzamerhand tot de heersende kliek in het nazi-rijk door, dat Seyss-Inquart de capaciteiten en de ambitie bezat om de nogal onbekwame Ribbentrop als Reichsminister des Auswärtigen op te volgen, tot welk doel hij de twee machtigste mannen in het nazi-Rijk op Hitler na, de leider van de SS Himmler en de feitelijke partij-leider Bormann, op gezette tijden met zijn schriftelijk neergelegde inzichten betreffende de internationale situatie bombardeerde. Hitler zelf bleef van dit soort corres- pondentie en van veelvuldig bezoek van zijn stadhouder in Nederland verschoond. Voorzichtig laverend wist Seyss-Inquart zo tot het einde toe het vertrouwen van Hitler te be- houden, en tevens een goede verstandhouding met diens belangrijkste secondanten te bewaren, zich terdege realiserend, dat zijn volmachten in Nederland in de praktijk beperkt werden door rijks- ministers, rijksgevolmachtigden en andere nazi-leiders in Duitsland, die hun invloed in de bezette gebieden deden gelden. Natuurlijk was het wel jammer, dat de Führer zijn diepste wens pas eind april 1945 per testament vervulde, toen hijzelf en het Duitse Rijk met alle buitenlandse zaken van dien op het punt stonden voorgoed te verdwijnen. Bovendien legde na de zelfmoord van Hitler het nieuwe Duitse staatshoofd, admiraal Dönitz, de wilsbeschikking naast zich neer.* Het omzichtig laveren, het kwispelen om de machtigen in het Rijk, het minutieus doseren van woorden en daden (1) Neuman, Seyss-Inquart, p. 58. (2) Ziep. 197. (3) Vgl. Henry Picker (hrsg.): Hitlers Tischgespräche im Führerhauptquartier 1941-1942, Stuttgart, 1963, p. 360; zie Neuman, Seyss-Inquart, p. 77, en hiervoor p. 78, 79, en noot 1 daarbij; ook Verkl. Lammers, p. 1. (4) Verslag van Mussert van bespreking met Seyss-Inquart op 12 febr. 1945, NSB 27 a. (5) Verkl. Wimmer II, p. 11; Verkl. Lammers, p. 3. , (6) Zie bijv. H. R. Trevor-Roper: The Last Days of Hitler, London, 1958 (3d. ed.), p. 197, 244-246; Walter Lüdde-Neurath: Regierung Dönitz. Die letzten Tage des Dritten Reiches, Göttingen, 1950, P. 47; ook o.a. Verkl. mevr. Seyss-Inquart-Máschka. 85 HET RIJKSCOMMISSARIAAT — niet te veel, niet te weinig — dat alles, wat Seyss-Inquart decennia lang beoefend had en geoliede routine was geworden, had tenslotte niet het verlangde resultaat opgeleverd. Het lag in de natuur van deze man — in tegenstelling tot die van zijn barse collega Terboven in Noorwegen — om zo weinig mogelijk tegen benen aan te schoppen, Nederlandse of Duitse benen, van ondergeschikten of hogergeplaatsten. Het is opvallend, hoe na de oorlog bijna alle Duitsers, die hem hadden gekend, met een zekere waardering over hem spraken. Een zekere waardering; die in de eerste plaats de Reichskommissar gold, minder de persoon van Seyss-Inquart, die zich heel weinig of in het geheel niet deed kennen. Men mag zeggen, dat ook aan zijn Oostenrijkse vrienden Wimmer en Fischböck, die hem het meest nabij stonden, hij zijn persoonlijkheid maar zeer ge- deeltelijk blootgaf — misschien geldt het zelfs voor zijn eigen vrouw. Tegenover anderen bewaarde hij, hoffelijk en voorkomend, een volkomen distantie. Alleen tegenover iemand als Mussert per- mitteerde hij zichzelf af en toe streng of bars op te treden om onmiddellijk daarna weer een glad en minzaam masker op te zetten, meestal met het beoogde effect. “Wenn ich mit Seyss-Inquart sprach, hatte ich immer das Gefühl, als wenn eine Wand von Glas zwischen uns wäre’ zei na de oorlog de chef van Seyss-Inquarts Präsidialabteilung. ‘Nicht zu durchschauen’, luidde een ander oordeel, dat een algemeen gevoelen vertolkte. Men vond hem niet uitgesproken sympathiek, maar ook niet het tegenovergestelde. Populair was hij niet bij het personeel van het rijkscommissariaat, maar er werd niet op hem gescholden? In de hogere échelons werd hij vaak, vanwege zijn katholieke achtergrond en de hem aangewreven dubbelhartigheid, met het epitheton ‘jezuïet’ aangeduid. Rauter noemde hem: ‘sehr fleissig, aber kühl bis ins Herz hinein. Ein Mann, der kein Herz gekannt hat... Er war erzogen in einer Jesuitenschule in Feldkirch in Vorarlberg’, en dat beïnvloedde natuurlijk zijn denken.: Dat laatste verhaaltje en de daaraan verbonden con- clusie berustten op niets, maar het leverde voor een aantal lieden een bevredigende verklaring, zeker voor de weinig genuanceerd oordelende Rauter, die — de hier gepubliceerde stukken tonen het aan — nog niet half de gecompliceerde politiek van Seyss-Inquart en diens even gecompliceerde persoon- lijkheid doorzag, en ook niet ten volle de fundamentele onzekerheid van de gesloten intellectueel Seyss-Inquart. Fundamentele onzekerheid inderdaad. Een Nederlands biograaf van Seyss-Inquart komt tot de slotsom, dat hij tegenover Tatmenschen een gevoel van onmacht had, dat velerlei gestalten kon aan- nemen, en dat zich bijvoorbeeld tegenover Hitler in kritiekloze bewondering uitte.* Wij zijn geneigd ons bij dit oordeel aan te sluiten. In zijn slotwoord in de rechtszaal te Neurenberg nog verklaarde Seyss-Inquart niet de man te kunnen afzweren, die hij gediend had, die ‘Grossdeutschland als eine Tatsache in die deutsche Geschichte gestellt hat.’® Dat hij juist dit naar voren bracht, en op deze wijze, tekent niet alleen de Oostenrijker — of als men wil, Sudetenduitser — Seyss-Inquart, maar ook de mens. Zijn intellectuele onzekerheid wordt bevestigd door een na-oorlogse uitspraak van zijn vriend Wimmer, die hieruit het feit verklaarde, dat Seyss-Inquart zo vaak het oor had geleend aan Schmidt, de radicale volksjongen met de ervaring van de demagoog en partij-man.® (1) Duidelijk in Musserts eigen verslagen van besprekingen met Seyss-Inquart in NSB 27 a; vgl. p. 240. (2) Verkl. Piesbergen, p. 4, 6, 7; brief van Heinrich Vogler aan L. de Jong van 14 juni 1950; de verdere karakterisering berust mede op grond van andere na-oorlogse gesprekken, o.a. met Wimmer, Hermann Harster, Vogler, Rauter, Wilhelm Harster, Schwebel. (3) Verkl. Rauter II, p. 12. Ook Rost uitte zich in een brief aan Wolff van 13 januari 1943 over Seyss- Inquart als ‘de U bekende Jezuiet’ (Ned. in Oorlogst. 1947, P. 155). (4) Neuman, Seyss-Inquart, p. 66. (5) IMT (Duitse uitgave) XXII, p. 459, 460. (6) Verkl. Wimmer II, p. 13. DE RIJKSCOMMISSARIS: POSITIE EN PERSOON De dubbelhartigheid valt ondertussen moeilijk te ontkennen. Dubbel spel spelen, het ene zeggen en het andere doen, de een tegen de ander uitspelen; het was in Seyss-Inquarts niet zó sterke positie eigenlijk een noodzaak. Dat hij daarmee nu zeer afstak tegen de intrigant Schmidt, de sluwe en dikwijls onoprechte Rauter, de duistere Himmler, kan weer niet worden gezegd. Dat juist hij bij medewerkers en tegenstanders als de ‘jezuïet gold, was vermoedelijk behalve aan zijn rooms- katholieke achtergrond te danken aan zijn intellectuele en gevoelsmatige distantie, zijn aarzeling, zijn behoefte om zijn eigenlijke bedoelingen vrijwel altijd te versluieren achter een scherm van in- gewikkelde zinsconstructies, dubbele ontkenningen, zogenaamde identificatie met het standpunt van zijn gesprekspartner, en altijd: voorbehoud. Wel mag men veronderstellen, dat een dergelijke figuur zich vermoedelijk niet al te veel illusies heeft gemaakt over de feitelijke inhoud van zijn positie. Hij kende de nazi-wereld, hij wist uit eigen ervaring in Oostenrijk en Polen, dat zijn alleenheerschappij in Nederland in de praktijk wat minder heerschappij, en wat minder alleen, zou zijn. B. Neven- en ondergeschikten Korter kunnen wij zijn over de Wehrmachtbefehlshaber - om zo te zeggen de militaire mede-regent van de rijkscommissaris — en twee van de vier commissarissen-generaal, namelijk die voor bestuur en justitie, en die voor financiën en economische zaken. In theorie waren rijkscommissaris en Wehrmachtbefehlshaber min of meer gelijkwaardige part- ners, maar juist hier kreeg de rijkscommissaris al gauw een aanzienlijk overwicht? Persoon en positie van de Wehrmachtbefehlshaber waren beide weinig formidabel. Ten eerste waren zijn bevoegdheden, ook op zijn eigen militaire gebied, beperkt: hij was niet veel meer dan een territoriaal toezichthouder op de Duitse troepen in Nederland, en in verschillende belangrijke opzichten, bijvoorbeeld disciplinair, had hij geen zeggenschap over hen.? Als, om iets te noemen, General der Flieger Christiansen bij een inspectie van de troepen door een of andere soldaat be- handeld zou worden op een wijze, die niet door de beugel kon, kon hij de man niet zelf bestraffen, maar moest hij daar bepaalde legerbevelhebbers om verzoeken — en maar afwachten, wat er dan van terechtkwam, zei zijn chef-staf von Wühlisch na de oorlog.* Kortom, erg veel had de Wehrmacht- befehlshaber over de bezettingstroepen niet te vertellen, als het er op aan kwam. Over de eenheden van de Waffen-SS in Nederland had hij in normale tijden zelfs helemaal niets te vertellen, en hoe het precies zat, afs hij in geval van een plotselinge geallieerde aanval tijdelijk operationele bevoegd- heden kreeg, wisten de heren zelf niet goed.° Bovendien was voor zo’n geval voorzien, dat zo snel mogelijk de eigen commandanten der aanwezige strijdkrachten, de echte generaals zou men haast zeggen, het bevel overnamen. De staf van de Wehrmachtbefehlshaber was een onduidelijke en magere organisatie, en bovendien zeer weinig efficiënt. Na de oorlog zei de vroegere chef-staf er zelf van: “, .. eine organisatorische Missgeburt, wie sie aber typisch für die Staatsführung Hitlers war. ..”* (1) Vgl. p. 160. Zulks niet alleen tegenover SS of NSB, maar ook tegenover bijvoorbeeld de Wehrmacht: zie — alweer bijvoorbeeld — nr. 525 I. (2) Bij de Oranje-demonstraties op 29 juni 1940 (‘Anjerdag’) schijnt Christiansen nog een hoge toon te hebben aangeslagen en gedreigd te hebben Seyss-Inquart te ‘massregeln’: zie nr. 38, noot 20. Eigenlijk zou het overwicht ook meer bij Christiansen gelegen moeten hebben op grond van de verordeningen, zie p. 79, 80. (3) Zie dein nr. 48, noot 1 genoemde bronnen. (4) Proces Christiansen, p. 232. (5) Zie p. 110. (6) Proces Christiansen, p. 233; de inlichtingenofficier was notabene een reserve-officier, die ook nog de welzijnszorg der troepen behartigde (inleiding bij de regestenlijst van het WBN-archief, p. 5; Vogler aan De Jong 14 juni 1950). 87 HET RIJKSCOMMISSARIAAT Toen sinds september 1944 Nederland weer oorlogstoneel werd, desintegreerden functie en orga- nisatie van de Wehrmachtbefehlshaber volkomen. Het heft bleef in handen van de legerbevelhebbers enerzijds, en civiel gezag en vooral SS anderzijds. Friedrich Christian Christiansen! was vroeger zo niet de oudste (‘ich bin der älteste deutsche Seeflieger’)® dan toch waarschijnlijk de meest bekende figuur uit de Duitse marineluchtvaart ge- weest. Om welke reden dan ook was hij een blinde verering voor de Führer gaan koesteren. Aan dit alles, en aan zijn carrière bij het ministerie van luchtvaart in de dertiger jaren, had hij waar- schijnlijk de protectie van Goering te danken, of misschien wel dat laatste, die carrière, aan de relatie met Goering. Vermoedelijk kwam ook uit die hoek zijn benoeming in mei 1940 tot de hoge post van Wehrmachtbefehlshaber in den Niederlanden, een functie, waarvoor de eenvoudige man, ex-matroos zonder academische of hogere militaire vorming, ten enenmale ongeschikt was, en zich ook ongeschikt voelde, zoals hij na de oorlog zei; men beloofde hem echter een deskundige staf ter zijde te stellen, die alle moeilijke dingen wel zou opknappen. Het gevolg laat zich raden: ‘ich wurde sowieso nicht für voll angesehen’. De protectie van Goering devalueerde tijdens de oorlog sterk, sinds de Reichsmarschall zich meer en meer tot een eclatante mislukking ontwikkelde, en door Himmler, Bormann en Goebbels naar een tweede plaats onder de Rijksgroten werd geschoven. Dat betekende, dat Christiansen tamelijk alleen kwam te staan. In die situatie bleek hij tegen zijn tegenspelers, van welke aard dan ook, niet opgewassen. Na de oorlog probeerde hij zich voor te doen, en trachtte zijn Nederlandse raadsman hem tijdens zijn proces af te schilderen, als een ruwe, eerlijke en rondborstige zeeman, van wie men emotionele uitspraken als de wens tot ‘ganz Holland zerstören’ niet zo letterlijk moest nemen. Er zijn ernstige redenen om hieraan te twijfelen, niet aan de ruwheid, doch aan de rondborstigheid van de ongeletterde zeeman. Maar wel moet men de ultima ratio in het pleidooi van zijn verdediger onderschrijven: het feit, dat Christiansen, wat intellect betreft, verre de mindere was van lieden als Seyss-Inquart en Rauter.* Misschien was het hierom, dat hij zoveel mogelijk contacten vermeed met het civiele bezettingsbestuur. Ten opzichte van Nederlanders was zijn houding minstens even afwerend. Vooral Mussert en zijn NSB genoten zijn hardnekkige antipathie, zonder dat de oorzaken daarvoor nu recht duidelijk zijn.® De zwakke positie van Christiansen vond mede zijn oorsprong in het feit, dat de rijkscommissaris direct onder de Führer ressorteerde. Al was Seyss-Inquart zo slim om niet al te veel gebruik te maken van zijn privilege om rechtstreeks naar Hitler toe te gaan, indien nodig, kon hij het doen. Deze mogelijkheid was er voor Christiansen ook niet. Alles, wat hij wenste te bereiken of naar voren te brengen, moest lopen via het Oberkommando der Wehrmacht en dit OKW onder de leiding van de ruggegraatloze Generalfeldmarschall Keitel bleek niet altijd tijd of zin te hebben om de zaken (I) Geb. 12 dec. 1879 te Wyk op het Noord-Friese eiland Föhr. Bekend kapitein der koopvaardij en sportvlieger. In de eerste wereldoorlog marinevlieger, daarna kapitein op grote passagiersschepen, van 1930 tot 1933 commandant van de vliegboot Do X, waarmee hij een opzienbarende vlucht maakte. In 1933 lid van de NSDAP, ambtenaar bij het Reichsluftfahrtministerium, 1935 commandant van de oplei- dingsscholen der Luftwaffe, 1937 leider van het Nationalsozialistisches Fliegerkorps (NSFK). Sinds mei 1940 Wehrmachtbefehlshaber in den Niederlanden ( WBN). In verband met terreurmaatregelen (executies van gijzelaars, platbranden van een deel van Putten en deportatie van een groot deel der mannelijke bevolking van het dorp) in aug. 1948 door het Bijzonder Gerechtshof te Arnhem tot 12 jaar gevangenis- straf met aftrek van voorarrest veroordeeld. In dec. 1951 in vrijheid gesteld. In 1972 gestorven. (Das Deutsche Führerlexikon 1934/1935, Berlin-Leipzig, z.j. (1934); Proces Christiansen, spec. p. 9-II, 165). (2) Verkl. Christiansen, p. 3. (3) A.V., p. 3. (4) Zie requisitoir en pleidooi in Proces Christiansen, spec. p. 158 en 164. (5) Zie nr. 79; nr. 157, noot 18; H. M. Hirschfeld: Herinneringen uit de bezettingstijd, Amsterdam-Brussel, 1960, P- 44, 45. 88 NEVEN- EN ONDERGESCHIKTEN van de Wehrmachtbefehlshaber in Nederland in kwesties met de rijkscommissaris of de Höherer SSuPF of met wie dan ook te behartigen, afgezien van de geringe mogelijkheden voor het OKW om zich tegen de invloeden van Himmler en Bormann c.s. te verzetten! Tegenover een Christiansen zag Seyss-Inquart dus wel kans zijn civiele gezag waar te maken. Wat zijn ondergeschikten betrof ondervond de rijkscommissaris onvoorwaardelijke vazallentrouw alleen van zijn Generalkommissar für Verwaltung und Justiz Wimmer. Niet alleen, dat deze een persoonlijke vriend van Seyss-Inquart was, op zijn arbeidsgebied deden de interferenties van poten- taten in het Duitse achterland zich veel minder voelen; Wimmer had alleen met de minister van binnenlandse zaken Frick en de minister van onderwijs Rust te maken, tamelijk machteloze lieden, die niet in staat waren de autoriteit van de rijkscommissaris ernstig te ondergraven? Dat arbeidsgebied omvatte het bestuur in engere zin, de ‘innere Verwaltung’, maar ook meer dan dat. Het geheel hield in overeenstemming met de heersende Duitse opvattingen zulke verschillende zaken in als bijvoorbeeld het voorbereiden van verordeningen, justitie, volksgezondheid, en onder- wijs. De aanduiding van een aantal Hauptabteilungen zegt genoeg: Inneres, Erziehung und Kirchen, ook Wissenschaft, Volksbildung und Kulturpflege. Maar alles, wat met politie te maken had, was zorgvuldig buiten de competentie van Generalkommissar Wimmer gehouden. De Oostenrijker Friedrich Wimmer? was oorspronkelijke kunsthistoricus, vervolgens jurist, en had in 1934 een functie gekregen in de afdeling onder de Oostenrijkse bondskanselier, die zich met constitutioneel recht bezighield, hetgeen allerminst verhinderde, dat hij tevens adviseur was van de illegale Oostenrijkse NSDAP, wie de grondwet van het land een doorn in het oog was. In het kort- stondige kabinet-Seyss-Inquart, dat in maart 1938 de Anschluss van Oostenrijk bij Duitsland vol- trok, was Wimmer als Staatssekretär onder de bondskanselier Seyss-Inquart diens plaatsvervanger.* Daarna verhuisde hij als Regierungspräsident naar Regensburg om die post op te geven toen Seyss- Inquart hem in mei 1940 verzocht een positie in het komende civiele bezettingsbestuur in Nederland te aanvaarden. Hij stond — evenals Fischböck — met de rijkscommissaris op voet van tutoyeren, dat wil zeggen ‘Du’ in het persoonlijk contact, ‘Sie’ tijdens dienst; met het haast onvermijdelijke gevolg, dat iemand eens Wimmer tegen Seyss-Inquart ‘Du, Herr Reichsminister’ hoorde zeggen.’ Zonder twijfel voelde Seyss-Inquart zich het meest verwant met Wimmer, die eveneens sterk ge- interesseerd was in kunst (vooral in muziek vonden zij elkaar), veelzijdig georiënteerd, en evenmin een harde Draufgänger was, ja, door dat soort mede-nazi’s ook gewantrouwd werd als katholiek- gebonden en weich. Hoe kunstminnend, rustig, beschaafd en week Wimmer ook was of gevonden werd’, het verhinderde hem niet om aan de meest harde maatregelen van het bezettingsregime zijn in het geheel niet onbelangrijke medewerking te verlenen, de meest hardvochtige besluiten in ver- ordeningen te verwerken, het doorlopend onrecht met legale techniek te schragen, zonder dat men ooit iets van een gewetensconflict bespeurt. Maar die houding is allerminst in tegenspraak met een (1) Proces Christiansen, p. 34. Het is Christiansen zelf, die in verband met de tegen hem ingebrachte beschuldigingen uiteraard de nadruk hierop legt, maar het wordt bevestigd door zijn chef-staf von Wüh- lisch (Proces Christiansen, p. 231-232) en door de contemporaine documenten (zie nrs. 384, 544 en de annotatie en verwijzingen daarbij, eveneens de inleiding bij de regestenlijst van het WBN-archief). (2) Zie Verkl. Wimmer I, p. 9. (3) Zie ook zijn curriculum vitae, geschreven naar aanleiding van zijn honoraire opname in de SS: nr. 6, met de annotatie daarbij. (4) Zie nr. 6, noot 6. (5) Verkl. Wilhelm Harster, p. 3; zie ook Verkl. Piesbergen, p. 4. Voor het volgende ook de na de oorlog gevoerde gesprekken met andere Duitsers (Verkl. Rauter, Verkl. Schwebel, e.a.). Met het hier weergege- vene zijn de naoorlogse gesprekken met Wimmer zelf (Verkl. Wimmer) o.i. allerminst in tegenspraak. (6) Een beleefde, doch zwakke figuur, is het oordeel over hem, niet alleen van de in de vorige noot genoemde Duitsers, maar ook van Hirschfeld, Herinneringen, p. 44. 89 HET RIJKSCOMMISSARIAAT in wezen zwakke persoonlijkheid. Zwak was ook zijn positie, want in feite alleen afhankelijk van de rijkscommissaris; een achterban in Duitsland van machtige ministers of partijfunctionarissen had Wimmer, zoals wij al gezegd hebben, niet. Belangrijke politieke impulsen gingen dan ook niet van hem uit. Zeer uitgebreid waren arbeidsgebied en organisatie van de Generalkommissar für Finanz und Wirtschaft. Die organisatie omvatte Gewerbliche Wirtschaft, Preisbildung, Ernährung und Land- wirtschaft, Post- und Fernmeldewesen, Eisenbahn, om maar een zeer losse en allerminst volledige greep te doen in de wirwar van afdelingen en onderafdelingen. Van zeer groot belang voor de Nederlandse bevolking, zij het niet voor dit verhaal, was de Hauptabteilung Soziale Verwaltung, die zich bezig hield met de uitzending (al spoedig: deportatie) van Nederlandse arbeidskrachten naar Duitsland. In 1942 werd deze instantie om nog te noemen redenen onder de Generalkommissar z.b.V. geplaatst, om in 1944 naar Finanz und Wirtschaft terug te keren! In feite was ook dit com- missariaat-generaal een conglomeraat van allerlei instanties, die voortdurend richtlijnen van Berlijnse bureaus kregen en onderling met toewijding hun competentie-veten bleven uitvechten. De Generalkommissar Hans Fischböck? was eveneens Oostenrijker, eveneens een goede bekende van Seyss-Inquart, en had, zij het op ander terrein dan Wimmer, een vergelijkbare carrière achter de rug. Na een tijdlang in het bankwezen en aanverwante instellingen werkzaam geweest te zijn, werd hij belast met de afwikkeling der zaken van de in 1936 ineengestorte verzekeringsmaatschappij ‘Phoenix’ (die ineenstorting had toen een schandaal in heel Oostenrijk veroorzaakt). Daarnaast diende hij Seyss-Inquart, in die twee laatste jaren van Oostenrijks onaf hankelijkheid de rijzende ster aan het politieke firmament, van advies op economisch gebied. In het Anschluss-kabinet van Seyss-Inquart was hij minister van handel. In tegenstelling tot Wimmer behoorde hij wel degelijk tot het harde soort. Dat iemand als Rost van Tonningen hem ‘een meester in cynische en geslepen manoeuvre’ zou hebben genoemd?, zegt op zichzelf vermoedelijk alleen, dat Fischböck hem te slim af was, maar zeer ambitieus en wantrouwend en bovendien onvermurwbaar was hij stellig.* Op economisch terrein speelde hij in Nederland een uiterst belangrijke rol, die echter betrekkelijk snel het karakter van rücksichtslose uitbuiting aannam, geheel in overeenstemming met de wensen van Goering en Funk, die beiden in de politische Neugestaltung van Nederland in wezen ongeïnteresseerd waren. Meer menen wij derhalve over Wimmer en Fischböck, hoewel beiden honorair SS-Führer waren, niet te hoeven zeggen. Daarentegen des te meer over het derde commissariaat-generaal, dat de vage aanduiding zur besonderen Verwendung had gekregen, en dat als enige onder leiding stond van een echte Duitser uit het Altreich: Schmidt. C. Schmidt De benoeming van Wimmer en Fischböck was een persoonlijke keuze van Seyss-Inquart geweest. Dat was niet het geval met Schmidt en Rauter. De laatste (die een apart hoofdstuk vormt, in meer dan één opzicht trouwens) was door Himmler naar voren geschoven?, Schmidt hoogstwaarschijnlijk door Bormann. Op 25 mei 1940 had Hitler in zijn hoofdkwartier in de Eifel de pas-benoemde rijks- commissaris en deze twee commissarissen-generaal toegesproken in verband met hun spoedig te (1) Zie Sijes, Arbeidsinzet, p. 57, 58; Präs I 10°C. (2) Zijn korte autobiografie voor opname in de SS hier afgedrukt als nr. 82. (3) KBI 2227. (4) Hirschfeld, Herinneringen, p. 6, 44. (5) D.w.z. Hitler had zijn keus gedaan uit een voordracht door Himmler van twee mannen: Rauter en E. von dem Bach-Zelewski (zie nr. 21, en noot 2 daarbij). 90 | SCHMIDT aanvaarden functies in Nederland. Daarbij was gezegd, dat Schmidt als representant van de Partei- kanzlei zou worden ‘beigegeben’. Tevens verwachtte de Führer, dat de Generalkommissare ‘engstens’ met Seyss-Inquart ‘zusammenarbeiten würden’. Van een duidelijke formele onderschikking werd niet eens gerept. Ambt en taak van de Generalkommissar z.b.V. waren uitermate vaag aangeduid in de desbetref- fende verordening?: hij was belast met kwesties inzake openbare meningsvorming en met opdrach- ten, die hij in speciale gevallen van de rijkscommissaris zou krijgen. Wat hield dit nu in? De twee belangrijkste Hauptabteilungen van dit speciale commissariaat-generaal kregen de omineuze namen Politischer Aufbau en Volksaufklärung und Propaganda. Kortom, het bleek al gauw, dat de taken bestonden uit het voeren van nazi-propaganda, en vooral van een nazificeringspolitiek. Pers, radio, film en dergelijke zaken kregen speciale aandacht van de Generalkommissar z.b. V., die al snel als de ‘politische Generalkommissar’ werd aangeduid. Aanvankelijk gingen vrijwel alle Duitse functio- narissen er als vanzelfsprekend van uit, dat bij het ontwerpen en realiseren van het politieke beleid hij de eerste secondant van de rijkscommissaris, en mede-bepaler van het beleid, zou zijn. Pas later ontwikkelde de SS zich met name in de persoon van de Höherer SSuPF tot een gevaarlijke concur- rent. Al met al reden genoeg om wat uitgebreider stil te staan bij de persoon van Schmidt en het apparaat, waarvan hij het hoofd was. Zijn commissariaat-generaal was niet alleen uit partij-mensen opgebouwd, maar voor een groot deel uit personeel, dat van het Propagandaministerium afkomstig was. De ene groep was trouwens gedeeltelijk aan de andere identiek; dat gold in de eerste plaats voor Schmidt zelf, die zoals men hieronder nog zal zien zowel in de partij-hiërarchie als in het propaganda-apparaat carrière had gemaakt. Onlogisch was de keuze van deze Generalkommissar en het personeel onder hem niet, waar één van hun voornaamste taken bestond uit de ‘openbare meningsvorming’, dat wil zeggen het voeren van propaganda en het controleren en beïnvloeden van de Nederlandse nieuwsmedia. Indien de Duitse minister van propaganda Goebbels het gewild had, had hij vermoedelijk vrij makkelijk van het Generalkommissariat z.b.V. een vooruitgeschoven post van zijn ProMi (Propa- gandaministerium) kunnen maken. Bij een bezoek van hem aan Den Haag op 29 juni 1940 (waarbij Goebbels zelf kon waarnemen, hoe de Nederlanders naar aanleiding van Prins Bernhards verjaardag voor het eerst openlijk tegen de bezetter demonstreerden) constateerde een ambtenaar van het commissariaat-generaal, zelf uit het ProMi afkomstig, verheugd, dat de minister ‘von meiner Dienststelle und den Äusserungen des Generalkommissar Schmidt den Eindruck gewonnen hat, dass unser Ministerium hier doch gut dasteht und sich weiter noch fester in den Sattel setzen wird.’® Maar hierbij liet Goebbels het, verder geen enkele interesse voor Nederland tonend en het terrein — Schmidt en diens onderhorigen — zodoende geheel aan Bormann overlatend. Daar kwam nog iets bij. Voor de oorlog waren de Rijksduitsers* in Nederland, die lid waren van de NSDAP, georganiseerd in de Landesgruppe Niederlande van de Auslandsorganisation der NSDAP, zij het later onder een andere naam. Na mei 1940 slaagden Seyss-Inquart en Schmidt erin de Landesgruppe Niederlande aan de Auslandsorganisation te ontfutselen, en in oktober 1940 — in navolging van het Generalgouvernement in Polen — te organiseren in een zg. Arbeitsbereich der (1) Verkl. Rauter II, p. 6. (2) VO 4/40. (3) CD14C; Verkl. Wimmer II, p. 11; Verkl. Janke, p. 10. (4) Personen met de Duitse nationaliteit, in tegenstelling tot Volksdeutschen (*Volksduitsers’), lieden, van wie een Duitse afstamming werd aangenomen. QI HET RIJKSCOMMISSARIAAT NSDAP in den Niederlanden, ondergeschikt aan de rijkscommissaris, met als leider de General- kommissar z.b. V. Schmidt.! Dit Arbeitsbereich was net zo georganiseerd als een Gau in Duitsland, met Kreise, Ortsgruppen, met de voor een Gau gebruikelijke bureaus en functionarissen, met neven-organisaties zoals de DAF (Deutsche Arbeitsfront), Reichsjugendführung, NSV (Nationalsozialistische Volkswohlfahrt) en dergelijke. Het grote verschil was, dat er nimmer een SA in Nederland kwam, en dat de SS in Nederland er volkomen los van stond. Niet alleen in de persoon van Schmidt was het Arbeitsbereich der NSDAP in den Niederlanden gekoppeld aan het rijkscommissariaat; ook een aantal functionarissen van het Arbeitsbereich hadden overeenkomstige posten in het Generalkommissariat z.b.V. Zo was de leider van het Referat Jugend in het zbV-apparaat tevens Beauftragter van de Reichsjugendführung in Nederland, en als zodanig functionaris van het Arbeitsbereich. De bewuste versmelting van partij en staat, in Duits- land al ver doorgevoerd, was hier ook meer dan alleen een personele unie. In de indelingsschema’s van het rijkscommissariaat werd het Arbeitsbereich min of meer als een soort instantie van de Generalkommissar z.b.V. opgevoerd. Medewerkers van DAF en NSV werden als onbezoldigde ambtenaren ín het rijkscommissariaat opgenomen. Er zijn nog meer gegevens, die in deze richting wijzen; de betrokken Duitsers wisten blijkbaar zelf vaak geen onderscheid te maken tussen bepaalde functies en activiteiten van het Generalkommissariat z.b.V en het Arbeitsbereich.? Daarbij kreeg Schmidt nog een derde ambt: de Generalbevollmächtigte für den Arbeitseinsatz Sauckel benoemde hem in oktober 1942 tot zijn vertegenwoordiger in Nederland (waardoor de eerder genoemde Hauptabteilung Soziale Verwaltung een onderdeel van Schmidts commissariaat- generaal werd). Soortgelijke functies hadden de Gauleiter in Duitsland gekregen; het staatskarakter ervan was dus stellig discutabel.* Misschien kan men in plaats van versmelting van partij en staat eerder spreken van verwarring, zij het een opzettelijke. Hoe dan ook, het verschafte Schmidt een nog groter, zij het niet doorslaggevend, gewicht. Als chef van het Arbeitsbereich kreeg Schmidt (het werd pas in oktober 1941 formeel zo gesteld) de rechten van een Hoheitsträger.* Dat ging al een heel eind in de richting van de zo zeer door hem begeerde Gauleiter-positie. Niet alleen tegenover zijn collega’s en concurrenten, ook tegenover de rijkscommissaris maakte het zijn positie sterker. De politieke winst ging echter ook naar Bor- mann, de opsteller van het desbetreffende decreet. De leider van het Arbeitsbereich in Nederland immers ‘ist in allen internen Parteiangelegenheiten an meine, in allen den politischen Einsatz des Arbeits- bereichs der NSDAP betreffenden Fragen an die Weisungen und Richtlinien des Reichskom- missars und Reichsministers Pg. Dr. Seyss-Inquart gebunden.’ (1) Verfügung V 9/40 van 7 okt. 1940, in Reichsverfügungsblatt der NSDAP, Ausgabe B, 11 okt. 1940. Men zie voor deze materie A.E. Cohen: ‘Ontstaan en betekenis van ‘Der Arbeitsbereich der NSDAP in den Niederlanden’, in Studies I, p. 24 e.v. (2) Het voorafgaande is afgeleid uit een vergelijking van gegevens uit persoonsdossiers van het rijkscom- missariaat, Organisationspläne, telefoonlijsten e.d. (Präs 43 en PA Präs); voorts H 1140. Schmidts opvolger Ritterbusch leidde n.b. zijn functie als Generalkommissar z.b.V. af uit die van leider van het Arbeitsbereich: zie nr. 423, noot I. (3) Circ. van Piesbergen 30 okt. 1942, Präs 1 10° 1C; T 48/177363; IMT XXII, p. 566-568; zie ook Sijes, Arbeidsinzet, p. 150, ISI. (4) Verfügung V 3/41, Reichsverfügungsblatt der NSDAP, Ausgabe A, 20 okt. 1941. Zie voor het begrip Hoheitsträger p. 18. (5) In Noorwegen was de rijkscommissaris Terboven zelf het hoofd van het Duitse partij-apparaat (daar niet Arbeitsbereich genoemd, maar Landesgruppe der NSDAP in Norwegen). 02 SCHMIDT Dat laatste, die gebondenheid aan “Weisungen und Richtlinien’ klonk heel wat tammer en vager dan de directe subordinatie, waarvan in de oprichtingsverordening sprake was geweest. Bormann kreeg nu meer greep op de leider van de partijorganisatie in Nederland. In een Verfügung van 2 augustus 1942, ditmaal van Hitler zelf, werd de onderschikking van de leiders der diverse Arbeits- bereiche (Polen, Nederland, het bezette gebied in de Sowjet-Unie) aan de leider der Parteikanzlei nog stringenter gemaakt;? vermoedelijk een openingszet van Bormann ter vergroting van zijn zeggenschap over de vele machtige Gauleiter in Duitsland zelf.* Himmler was niet de enige, die sterke posities in de bezette gebieden als springplank tot machtsuitbreiding in het hart van Hitlers rijk wilde gebruiken. In hoeverre deed ‘München’ (waar de Parteikanzlei zetelde) zijn invloed gelden? Over de relatie tussen Himmler en Rauter zijn wij door de hier afgedrukte correspondentie goed ingelicht, maar briefwisseling tussen hun rivalen, Bormann en Schmidt, is misschien wel gevoerd, maar in ieder geval niet bewaard gebleven. ‘Schmidt war ein Bormann-Mann; er war das Telephon des Bormann, die Hand zu Bormann’, beweerde Rauter na de oorlog.* Dat was niet helemaal onjuist, maar met deze formulering leverde Rauter toch voornamelijk een fraaie projectie van zijn eigen verhouding tot Himmler. Schmidt was niet als zijn SS-rivaal, die geen stap deed zonder er zeker van te zijn, dat hij geheel in de pas van zijn meester in Duitsland liep; integendeel, hij voerde een hoogst persoonlijke politiek, die door Bormann met stijgende reserve werd gevolgd. Daarbij oefende hij vooral in het begin van de bezettingstijd een sterke invloed uit op de aarzelende Seyss-Inquart. Onder de mannen, die met hem te maken hadden, heerste er een zekere communis opinio ten aanzien van de persoon van Fritz Schmidt? (afgescheiden van de NSB-leider Mussert, die geheel door hem werd ingepalmd). Onder de hoogste Duitse ambtsdragers in Nederland nam hij een wat aparte plaats in. Dat lag niet, zoals men zou kunnen denken, zozeer aan het verschil in nationale origine: Seyss-Inquart, Rauter, Wimmer en Fischböck, zij waren allen Oostenrijkers, Schmidt daarentegen, geboren, opgegroeid en omhooggeklommen in Westfalen, was de enige Noord-Duitser in dit gezelschap (dat, met een aantal lagere dignitarissen van dezelfde stam, soms spottend de Donauklub werd genoemd). Ook lag het niet aan het feit, dat hij de enige van hen was, die geen SS- rang had; zoveel had dat bij Wimmer of Fischböck ook niet te betekenen. Schmidt onderscheidde zich eerder door zijn sociale afkomst en carrière. Geen officier, geen banden met de gute Gesellschaft (1) In de Verfügungen] Anordnungen/Bekanntgaben. Herausgegeben von der Partei-Kanzlei, München, (1943), III, p. 198, 199, zijn de decreten V 9/40 en V 3/41 enigszins gewijzigd opgenomen, o.a. met weg- lating van de persoonsnamen. (2) Verfügung 8/42, Reichsverfügungsblatt der NSDAP, Ausg. A, 18 aug. 1942. (3) Dit wordt ook door Cohen verondersteld in Studies 1, p. 35. (4) Verkl. Rauter II, p. 11. (s) Geb. 19 nov. 1903 te Eisbergen (Westfalen). Gymnasium-opleiding; van 1922 tot 1926 soldaat in de Reichswehr. Opleiding voor fotograaf, tot 1934 foto-handelaar. Sinds 1929 lid van de NSDAP en de SA. Vanaf zijn intrede in de partij bekleed met regionale partij-functies. In 1932 Kreisleiter van Minden in Westfalen, in 1934 daarbij Gaupropagandaleiter en tegelijkertijd chef van het Reichspropagandaamt in de Gau Westfalen-Nord. In 1938 ‘zur Partei-Kanzlei berufen’, eerst gedetacheerd bij de Sudetenduitse Gauleiter Henlein, sinds het begin van de oorlog bij het Propagandaministerium van Goebbels. Op 23 mei 1940 benoemd tot Generalkommissar z.b.V. bij de rijkscommissaris van het bezette Nederland; op 7 oktober van dat jaar tevens Leiter van het Arbeitsbereich der NSDAP in den Niederlanden. Op 26 juni 1943 in Frankrijk door een val uit een trein om het leven gekomen (Grossd. Reichstag; P 154; PA Präs; Nieuwe Rotterdamsche Courant 8 juni 1940. Het volgende is, voorzover niet een precieze bronaanduiding wordt genoemd, gebaseerd op Verkl. Wimmer, Rauter, W. Harster, mevr. Seyss-Inquart-Mäschka, Piesbergen). 93 HET RIJKSCOMMISSARIAAT (in Wenen altijd hoog gewaardeerd), geen academicus. Of hij zijn gymnasium-opleiding heeft afgemaakt, is twijfelachtig.* In het begin van de twintiger jaren was hij een tijdlang beroepssoldaat, daarna werd hij foto-handelaar, en enige jaren nadien fervent lid van de NSDAP, waarin hij snel carrière maakte als organisator en spreker. Kennelijk gaf hij in 1934 zijn foto-handel op, toen hij behalve Kreisleiter van Minden (en dus Hoheitsträger, toen al) ook hoofd van het Reichspropaganda- amt voor de gehele Gau Noord-Westfalen werd, en daarmee trouwens ook een partij-functie op propagandagebied combineerde. Zijn hoofdtaak, mag men hieruit afleiden, vond hij dus in het staatsapparaat, van Goebbels met name, maar hij bleef daarbij partij-man. Een paar diverse, korter durende functies bevestigden dit type loopbaan, bevestigden vermoedelijk bovendien zijn type: geen intellectueel als Seyss-Inquart, geen condottiere als Rauter, maar een typische partij-apparat- schik. Toen hij tot Generalkommissar z.b.V. in Nederland benoemd was, kon hij moeilijk anders zijn dan een exponent van de partij. In meer dan één opzicht: de omhooggevallen ex-fotograaf in zijn partijbonzen-uniform en met zijn Hitler-snorretje was zo duidelijk de Emporkömmling uit het kleinburgerdom, die de brede kijk op de dingen miste ‘auf Grund von Kinderstube und Studium’? Hij was en bleef ‘“Parteigenosse Schmidt-Münster’; de naam van de Westfaalse stad werd vaak aan zijn eigennaam toegevoegd om hem te onderscheiden van de vele, vele andere Schmidts, Schmitts, enz., enz., die door en in de nazi-partij personen van gewicht werden. Die aanduiding trof onbedoeld het wezen van de zaak: van welke snorkende partijrang ook voorzien, hij bleef een hoogst onge- tituleerde meneer Schmidt uit het kleine provincie-milieu. Maar juist zo was hij veel representa- tiever voor de nazi-beweging dan ‘nette’ lieden als Seyss-Inquart. Die keek evenals de andere Generalkommissare zeker enigszins neer op de handige, welbespraakte volksjongen, die niet door intellectuele twijfels geplaagd scheen te worden. Anderzijds meende Seyss-Inquart, die die twijfels vrijwel voortdurend koesterde, juist daarom vaak op het politieke instinct van Schmidt te kunnen vertrouwen. Toen na enige maanden van Duitse heerschappij in Nederland de tegenstellingen tussen de NSB en haar radicale vleugel, die zich in de Nederlandsche SS organiseerde, duidelijker aan het licht traden, manifesteerden zich ook de eerste tekenen van een botsing tussen Schmidt en Rauter, die op Himmlers bevel de Nederlandsche SS onder zijn hoede nam. Steeds sterker begon een SS-politiek zich af te tekenen tegenover het streven van de NSB, gesteund door Schmidt. Was het, omdat hij als partij-man reeds in een zekere tegenstelling tot de SS stond, omdat hij als zodanig een grotere affiniteit had met de Nederlandse nazi-partij, of omdat hij in de naïeve leider van de NSB het meest bruikbare instrument voor eigen streven zag? Het een sluit het ander niet uit, en waarschijnlijk speelden alle drie factoren mee. De politiek van Schmidt om steun te verlenen aan Mussert, die een nationaal-socialistisch, maar zoveel mogelijk onafhankelijk Nederland voorstond, was niet alleen zeer voorwaardelijk en zeer kronkelig, maar in essentie onoprecht. Schmidt bestreed de SS-politiek, maar dacht eigenlijk nog imperialistischer dan de SS. Hij jongleerde met concurrerende Nederlandse rechts-radicale partijen, ja, ook met de Nederlandsche SS in plotseling samenspel met Rauter (dat even plotseling weer afbrak) om de NSB in de door hem gewenste richting te drijven. De lezer zal in deze publikatie gelegenheid te over krijgen om de bochten en sluipwegen, waarlangs Schmidt zijn doel trachtte te bereiken, te leren kennen. Haast onontkoombaar dringt zich de indruk op, dat Schmidt alle achterbaksheden, trucjes, leugens en intriges, die ook de grote staatsman niet vreemd plegen te zijn, voor het wezen van staatsmanskunst aanzag. De vraag is, wat hij met al zijn handigheden wilde. Daarover hield hij meestal zijn mond, maar in oktober 1942 liet hij tegenover een hoge regeringsambtenaar in Duits- (1) Gezien de vaagheid hierover in P 154 en PA Präs. (2) Verkl. Piesbergen, p. 9. (3) Als bij p. 86, noot 6. 94 SCHMIDT land toch iets los: hij steunde Mussert inderdaad, en wilde hem aan de macht hebben, maar na een aantal jaren onder het bewind van deze man zouden de Nederlanders wel tot het punt zijn gebracht, dat ze dan nog liever annexatie bij Duitsland zouden verkiezen. Misschien was deze uitlating van Schmidt alweer een halve waarheid, of onversneden opschepperij, maar iets onthullen deze woorden wel degelijk. Wat Schmidt uiteindelijk wilde, was een zeer hoge positie in Hitlers rijk, daaronder begrepen de bezette gebieden. Of juist die gebieden; welke dat waren deed er niet zoveel toe. 