VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
G) Capree, zegt ByONDUS in GESNER, levisfimo Cervo Similes Junt, cademgue arte, gua Cervi, decipiuntur. - > Rr 3 $32 VERHANDELING mengevoegd worden, om een onvoorzigtig Man te vere beelden, die zich zelven us ongelegenheaen redt, waars om zou dan het Mart en de Vogel hier niet te zamen die nen ‚ter aanduiding van een Mensch, die sich selven daar in werpt; de flerkse en "héich van de Rhes daar niet min eigenaartig inkomende n hier de bedagtlooshcid en ‘ fchielykheid vañ het Hart? Naa dat ik de twee halve Verzen, naar den voorheen aangeduiden Regel, met elkander vergeleken, en de on- voegelykheid van de gewoone Overzetting bevonden hadt, viel ik eerst op de gedagten van het Hart, doordien de Griekíche Overzetting hier het woord sa¢eq Hart bezigt, Dit ziende, floeg ik andere oude Overzettingen na, ala de Chaldecuwfche, de Syrifche, en de Arabifche, en be- vondt , dat ze allen met de LXX overeenftemden in de be- tekenis van het woord (*). Deeze overeenftemming za veeler Overzettingen van eene groote oudheid en gezag, dagt ik by my zelven, moet op een zeer goeden grond Dennen, En welke zou die weezen, dan dat de onder- fcheide Afíchriften, naar welke zy hunne Vertaalingen vervaardigden , in ftede van Tue, een Dwaas, gelyk onze tescnwoordige Afíchrifton hebben, bew (+), een Hart, lanzen 3 ce Jod, die in de Dagesch begreepen was, (ge- lyk dikwyls gefchicd) uitdrukkende?- ($) Maar deeze Uitleggers , niet weetende wat te maaken van een Hart, aan Banden, Boeijen of Ketens, en denkende, dat deeze gefchikter waren voor een Hond, pasten zy dezelve aan een foad toe ($), en maakten dus twee Gelykenisfen | van (*) Alle deczen bedienen zich vam hetzelfde woord. als de Hebreeuwjche Text heêft , alleen gefchreeven met verfchillende Vecaalen , aan de byzondere Taalen cigen ; de Chaldeer heeft Aila, de Yyrier Ailo. de Arabier Aiial. (+) In deezer voege moeten de woorden gefchreeven worden, als ze gezuiverd zyn van de mismaaking en overlast der Maso. retifche Punten. “$ Dit is geenc nieuwe waarneeming. Want BOCHART Íchryft, Alii Obfervarunt Oræcos pro Ye Stulto, legisje r Cervum, Hieroz Lib. H. Cap. 56 ad fin. Maar fchoon apderen dit beb- ben waargenomen, vind ik piet, dat zy gebruik gemaakt hebbem van deeze hunne waarnecming, 't welk dezelve nogthans wel verdiende. (+) Men heeft gedagr, dar de LXX, in ftede van het tegen- woordig Hebrceuw/che woord nis laazen 292, den gewoonen pun j OVER SPREUKEN VII: 22, 23. 553 wen één: Want de Griekfche Overzetting heeft Qer: nuur EFi Der get 6AZgos TOLIMMUTE TewrAnyas LIG 70 nmap (7), En even zo. de ftraks gemelde Overzettingen. Terwyl die Vertaalers , (hadden zy in agt genomen dat het, woord Sow (Mufar); waar van zy hun deeuws fchynen ontleend te hebben, zo wel Netten of Strikken (t) als Ketens en | Baro naam van een Hond. ‚En indien, indedaad, vva» de oorfprong: Iyke leezing is dier Overzettinge, moeten de Vervaardigers van ezelve genige reden gehad hebben, om het zo te vertolken. Doch "er is zulk een wyd verfchil tusfehed pay en abo, dat het nauwlyks mogelyk is, dat iemand het een voor ’t ander zou ge- nomen hebben, Ik zou veel eer denken , dat die Overzetrers het oog hadden op het Griekfche Spreekwoord- Kum ens Berge, Een Hond aan een Keten, Ct welk ERASMUS niet onvoegelyk rot het uk, ’t welk wy thans’ overweegen, verklaart van iemand, dik sich ze:ven-hals over hoofd in flaaverny of elende dompeld y "op byvoegende, dat het Spreekwoerd ontleend is van Honden, die mén gemakiyk aan de Ketting kan leggen, indien men ze met een Ruk’ breeds lokt. Adag. Chil. II. Cent. VII. Proverb. 67.) ; of anders dat zy ih °t Hebreeuwsch iets aantroffen, Ir geen hun dagt dica zin te begunftigen: ’t welk niet onmogelyk is, indien dox (Akas) in het Arabisch thans betekent Honden een Stier omringende. Zie Kamas, op bet Arabisch woord. 4kas. ` 8 (*) Een zeer geleerd en verftandig Vriend gist, dat de waa- re Leezing vun de LXX deeze kan. zyn, Qenie Sum ezi dicas eps; tog € Tektvaaes tewAnyas. enz. Sicut Cvadit) irruens in recia. cervus Ec. BOCHART gist, dat ever een Schryffout k zyn voor «vaar, It welk cen foort van Werktuig betekent, tot het gevangen zetten of ftraffen der Mis aadigeren :. als mede den Misla6diger zelven, die verdiend hadt gevangen gezet of geftraft te worden. Volgens dezelfde vryheid mag ik gisfen, dat het gefteld is voor x»0w-, °t welk betekent opligren, Of ligt en gee inaklyk maaken; en dan zal ber de Uitlegging begunftigen, weh ke. wy hier naa geeven zulien van oor. en beantwoorden aan zape, T CHRON. VIL waar. wy leezen por ws depradis onb qu opion, - r ji Ct) Het woord in deezeñ Yin is ontleend van ne, 't welk heide gevangen neemen en gevangen houden beteken ; en voegei lyk toegepast kan worden op het vangen van een Hart; t zy wy veronderftellen , dat zulks gefchiedde, door het met Merten of Strikken te omzetten, ’t welk BUDDAUS in OESNBR HOCME car bafeum ceptum, of door den kop in gulk een foort van Strik te klemmen , als de Grieken wosorpaíy noemen, waar van wy ecne braede befchryving SR in XENOPHONS Cynegetics. 14 Y DI “7 VERHANDELING Banden betekent , het niet onvoegelyk geoordéeld Sondeg hebben, de gan cen Hart toc te voegen.. Dus verre zyn wy, myns bedunkens, met weinig moei- te gevorderd, tot de vertaaling ‘als cen Hort na de Strik. ken. Indien men de Leezing van Yw een Hart voor ye een Dwaas voor eene zwaarigheid rekent , denk ik daar op te mogen antwoorden: dat, fchoon wy in onze Ver- klaaringen van den Heiligen Text ` t te werk gaan, met alles wat eenig ` tégenwoordige Leezingeti verzwakt verandering zó ‘zeer gering is, als val, die de. Vocaalen, (eene en pynen ») ter zyde gezet zynde, nie! andering van een you in een yod, weezen doer eene uithaaling der p M > dat ze de. opmerking van gen zorgvuldigften en opmer- kendften Uitíchryver ontglipte;.waar, zeg ik, de veran- dering in zulk-cene. kleinigheid ; in zulk eene jata beftaat, als hier, mogen wy, hoop ik, zonder eenig leed toe te brengen , of eenige oneerbiedigheid voor de Bybelfchrif- ten te betonen , ten opzigte van dezelve dezelfde vry- tiejd necmen , die bedagtzaame Oordeelkundigen omtrent ‘andere Schriften gebruiken : en waar wy eene Leezing aantreffen die, naa het aanwenden van alle moeite, geen draagiyken zin oplevert, het waagen eene andere aan te bieden, die een beter fchenkt. ` De Heilige Schriften , hoewel door gops Geest inge- geeven, worden aan de zorg der Menfchen toevertrouwd, n aan de volgende Geflachten overgeleverd , op dezelf- de wyze, als alle andere Schriften, dat is, door geduu- rig affchzyven. En , fchoon wy niet, zonder ons aan groote oneerbiedenis fchuldig te maaken, kunnen veron- derftellen , dat het oog der Godlyke Voorzienigheid op eene byzondere wyze waakzaam geweest hebbe over dit Heilig Gefchenk , ’t welk haare Eere en het Heil des Menschdoms van zo naby betrof, zullen wy, door deeze Godlyke. tusfchenkomst , om de zuiverheid des Bybels te bewaaren , zo verre uit te ftrekken, dat men de mogelyk- heid lochent van eene verandering, in zulk eene kleinig- heid. als wy voor ons hebben , in grooter zwaarigheid aan de andere zyde brengen: om naamlyk te beweeren , dat de veelvuldige Affchryvers , door wier handen dit Boek gegaan is … behoed waren tegen alle mogelykheid , om eene Schryffout te begaan „’t welk wy niet kunnen : loen y OVER SPREUKEN VII: 22, es. 555 ‘&oen, dan met te veronderftellen , dat zy beftendig one der den onmiddelyken invloed eener Godlyke Ingeeving gefchreeven hebben : eere: veronderftelling , de zodanigen , die zich "het heftigst tegen de verfchillende Leezingen verklaard hebben, 20 ik geloof, niet op zich zullen neemen te verdedigen (*^. - De mogelykheid din" van zulk eene andere Leezing toegeftaan zynde, zal het volgen, dat, wanneer wy de ' gelegenheid aantseffende om "er eene te veronderftellen „ welke, ‘gelyk ik hier boven aanduidde, niet veronder- field moet worden dan in gevallen van ce uiterfte nood- gaaklykheid , en als. ales anders ons ontvalt,) dezelve niet alleen voegelyk is aan te grypen ; maar dat het ` onze pligt is’, daar op een nauwkeurig onderzoek te doen , en ons te bedienen van alle voordeelen , welke. dezelve aanbiedt ,. ter begunftiging van een redelyken , en aan den Zamenhang beantwoordenden , zin; inzonder- heid dan , wanneer zodanig eene. andere Leezing niet alleen den Zamenhang; maar ook het gezag der oudíte Overzettingen voor zich heeft, gelyk in het tegenwcor- dige geval. Dit is: niet alleen regt doen aan het gezon-. de Verftand , doch teffens een gepast gebruik maaken yan de vroegte Vertaalingen ; een: gebruik-, waar toe cop. zelve ze heftemd heeft; die, in beärkwoording van zyn: genavol oogmerk., in deezc: Godsdienstlesfen. niet eileen. te openbaaren A. maat' aak. te. Jewaaren „ door de pen zyner uitverkoorene -Dienaaren , ook een aantal Man- nen verwekte , welke in. vroege. tyden , en in. veríchil» lende: Lander, ze in- hunne Landtaale vertolkten , en dus ten .kragtdaadigfte: medewerkten tot beide deeze gee wigtige einden, e . : (*) De verandering van eene Letter in:eene andere „ welke ‘er veel gelykheids mede heeft, . zal. thans min zwaarigheids en tegenipraaks dan voorheen ontmoeten ; wanneer de Zamenha voor die verandering pleit; naa dat de Hebreeuwfche Hand/chri ten, gelukkig door den Geleerden Dr. kennicort. ontdekt, uit- wyzen , dat ze eene groote menigte onderítheide Leezingen , die zeer veel meer verichillen, behelzen : men vindt desgelyks, dat de.gedrukte Uitgaven dikwyls van den anderen afwyken, bovenal in gelykvormige Letteren. (Het Vervolg en Slot in een volgend Stukje.) - Rr $ ` WAAR: 556 WAARNEEMING OMTRENT MAAGPYNEN. nnn PPP — rr WAARNEEMING WEGENS HET NUT VAN HET ELIXI. . *_RIUM VITRIOLI MYNSICHTI, IN MAAGPYNEN. Door * * * M, D De Meseres > vooral in ons Land, oen mak, dat zeer dikwyls voorkamt, en niet zelden Ges neesheer voel moeite kost, om te geneezen. — Een der gewoonlykite oorzaaken daar van is eene verflapping der Spierveezelen , waardoor de Spysverteering bedorven, en veelal een Zuur gehooren wordt. — Eene diene ftige Diëet, het vermyden van warme Drenken, en vere fterkende en Zuur verbeeterende middelen , doen in dee, ze Ziekte veel af : in het byzonder zyn de faamentreks kende middelen, als de Cachu en het Aluin, van eene geer goede uitwerking, en ik heb, in zeer veele geral len, langduurige Maagpynen daar meede geneezen. Doch ik heb onlangs een dergelyk geval gezien , waarin alle de epgenoemde foorten van middelen. vruchtloos waren, en waarin ik van het £lix. Vitriol. Abt de uitmuntendfte „werking gezien heb. Het was eene Dienstmaagd , die langer dan twee jaaren aan geduurige Maagpynen gezukkelt hadt , en. waarvan hoogstwaarfchynlyk de oorzaak ia het ommaatig gebruik van warme en verflappende Dranken geleegen was, — verfcheiden , anderzins zeer dienftige , middelen waren vruchteloos toegediend, —- de L sfe was voor ’t overige volkoomen gezond, ——— fchreef haar eene bepaalde leevenswyze voor , liet haar niet als koud wa ter drinken; daarenboven nam zy alle twee uuren 15 droppels van het Elir. Vitriol. Mynf. Zy begon na ver, loop van eenige dagen reeds beterichap te befpeuren s in den beginne fcheen dit middel de pynen eenigzins te vermeerderen , doch dit duurde niet lang, en na dat de Lyderesfe omtrent een inaand met dit middel hadt am- gehouden, is zy volkoomen heriteld geworden. e x BERIGT , WEGENS ELN ZWARTEN PANTHER. 557 BERIGT , WEGENS EEN ZWARTEN PANTHER,. Door den Heer pe LA METHEBIE, _ _ A \ N (Journal de Phyfique, Juilles 1788.) en Dier, door my in de Tour, te Londen, gezien, geleek volkomen op een Panther. De hoogte is om- trent twee voeten en tusíchen de twee en drie duimen ; de lengte. omtrent vyf voeten, De Staart is lang en vol- hgirig. De Kop heeft dezelfde afineetingen als die des Panthers, de Spuer is breed, de Ooren zyn kort, de Oo- gen klein: De Oogappel is ligt graauw, ‘en het weinige des Oogs geelagtig graauw. De Pooten Zyn fterk , en digt met hair bezet, De beweegingen , welke het Dier maakt, vlug en fchigtig. Zyn uitzigt is , gelyk dat des Pap, thers, onrustig en wreed.: , : ‘Het eenig onderfcheid, ’t welk zich opdoet tusfchen dit Dier en den gewoonen Panther, is de kleur, die in het eerfte voorkomen zwart iss doch wanneer men dezel- ve nauwkeuriger befchouwt , is ze zeer donker bruin, Men ontdekt er nog donkere Viekken in, welke naar de ` Vlekken des Panthers gelyken. Als het Dier de hatred overcinde zet, zict men van onderen èen geelagtig fchyn- gel. | | ' De Dierbefchryvers hebben van cen" Zwarten Tyger ges fprooken; de Heer pennant heeft er zelfs eene Afbeel- ding van gegeeven. He noemt dien Black Tiger, Zwarte Tyger, aguar. Hy brengt den Zwarten Couger vati- BUFFON by als het zelfde Dier; doch deeze foort gelykt niet naar dit Dier, waar van ik fchryf. Deszelfs kleur is veel min donker; het benedenfte van den Buik, van den Hals, en de deelen om den Bek, zyn ligt geel: daar- enboven komt dit Dier uit de Westindién , terwyl het Dier thans in den Tour, te Londen, uit Bengale gezon.. den is, en geen wit altoos heeft. ` Dit Dier {chynt eene nieuwe foort te zyn, en zou, in den fimaak van LINNA4US, genadind mogen worden Feks fusca, maculis nigris fParfis. Ik noodig de Natuurkundie gen in Andie uit, om een nader onderzoek op dit Dier te nen, “RRIEF 558. - "++ BRIEF BRIER VAN DEN DEER JULES HENRI POTT, Boekhande. laar te Laufanne, aan de Heeren Schryveren van het Journal Phyfique, OVER MET YS, °T WELK ZICH OP DEN GROND DES WATERS VORMT , OF HET GROND-YS. — MET EENE BYGRVOEGDE AAN- TEKENING VAN DEN HEER DESMAREST. MYNE HEEREN! H“ gevoelen der grootíte Natuurkundigen is tot hier- toe. geweest, dat het water altoos aan de oppervlak- te begint te bevriezen. In de daad, alle Waarneemingen. en Proeven, deswegen gedaan, dienen tot fteunzel van dit begrip: zy hebben doen twyfelen ; of de Ysbrokken, op de Stroomen en Rivieren zich vertoonende, by den aanvang van een ftrenge Vorst, zich wel op de diepte des waters konden vormen; en dat men ze tof nog aan- gezien heeft als Ysfchotzen , in eenigen hoek, of aan den. oever der Rivieren gevármd , door het ftroomen des wa- ters. los gemaakt ,-en mede gevoerd, en door de mindere foortlyke zwaarte, ten opzigte van het water, op de op- pervlakte dryvende. In dit denkbeeld ftonden de Heeren MUSSCHENBROEK., DE MAIRAN, NOLLET , ER andere Nea. tuurkuridigen. Ik heb dit begrip omhelsd in myne Kleine, Waturlchre „te J.eipzich, in den Jaare MDCCLXXIX ge- to , Een myner oude Vrienden en Landsgenooten, de Heer BRAUNS , Baljuw van zyn Gvootbrittannifche Majefteit e Keurvorst van Hanover , te. Wilhermsbosrg , een, Liland in de Elve, sichen de Steden Hamburg en Harburg, gaf my terftond zyne twyfelingen deswegen op. Hy deelde my de Waarneemingen mede, welke zyn verblyf mt midden eener groote Riviere, en de verhaalen der Schip-. pers a hem hadden doen verzamelen. Zyne bygebragte. ewysredenen waren niet van ichyn ontbloot, zy decden. my eindelyk in °t door my omhelsde gevoelen waggelen; doch niet meer dan een Dwerg zyhde , in vergelyking der Reuzen in de Natuurkunde, die zich zo ftellig verklaard badden tegen de vorming van: het Ys, op den bodem der wateren , durfde ik "er my niet tegen verzetten, voor dat ik zekerder van myn ftuk was. Zints twintig jaaren van groote Rivieren verwyderd leevende , kon ik zelve geene Proeven doen op dit Verfchynzel. Ik ftapte daarom het fu OVER HET GROND-YS. eem Artykel van het Ys, 't welk zich vormt op den grond der Rivieren, en in ’t Hoogduitsch den máam van Grand. eis, (by ons Grond) draagt, met ftilzwygen vóorby , in een Werkje » door my vervolgens in ’t Fransch uitge- geeven (*). - . i | | | $ In den fiare MDCCLXXXIII gaf ik den Heer sp As te Wilhelmsboyrg een bezoek, hy deelde my zyne nieu- we Waarneemingen , over die foort van Ys, mède. Ik fpoorde hem aan, dat hy zyne. nafpeuringen zou voort-. zetten „en egte getuigenisfen inwinnen , ten bewyze van ‚dit ftuk. Hy wilde het gaarne doen, en zondt my eene uitgewerkte - Verhandeling , door hem- in den voorleden Jaare geplaatst in No. 20. 21 en 22, van een Weekbla etyteld Hanoveri/cher Magazyn, Naardemaal dit Week. d weinig bekend is buiten. het Keurvorftendom ; Hano- ver „ liep de veelvuldige moeite „ door den waardigen BRAUNS gedaan, gevaar, om geheel nutteloos te ‚weezen voor buitenlandfche Natuuronderzoekeren. Dit’, -myne Heeren! heeft my overgehaald, om UE. een breed Uit- trekzel te doen toekomen van die Hoogduit/che -Verhan- deling , en dus van myn kant het weinige ; ’t welk in myn vermogen is , toe te brengen tot bevordering der Natuurkunde, welke, in onze dagen, met groote fchre- den, tot de volmaaktheid nadert.. … o, De Heer srauns ftelt drie foorten van Ys. Voor eerst. °t Geen zich aan. de oppervlakte..des Waters vormt, en elk bekend is. ‚en tweeden., Eene foort van Ys in °t Noorden van Duitschland, met den naam van Sick, of Sich/-cis, benoemd (+). Dit Ys beftaat uit kleine door. zigtige klootjes, gelyk aan Yzel. Deeze. kleine klootjes hangen onderling weinig zamen. Het komt van den bo- dem der Rivieren, by den aanvang van een fterke Vorst. De deeltjes verzamelen zich op de oppervlakte des wa- ters , en vormen doorfchynende Ysfchotzen , die de ftroom des waters medevoert, vóór dat het Grond-ys komt, of e | de (5 Getyteld : Des Elemens, ou Esfai fur la nature, les pra- prictes, les effets, ES Vutiidte de l Air. de l'Eau, du Fey ES de da Terre, in 8vo, 2 Vol. 1782. Een Werkje, te: Parys te he. komen by DEMONVILLE, Imprimeur Libraire de PAcademie Krane éeije. l ` EN Ct) Wy zullen, geen Nederduitsch woord kerinende', welk dit denkbeeld tot ons genoegen uitdrukt, dit Hoogduitsch woord ouden. … OO os < e Sa EN BRIEF de oppervlakte :bevrooren is. Mer mag vermoeden , dat deeze foort van Ys zich tusíchen de oppervlakte en den d des waters vormt. — Ten derden. Het egen, e Grond-ys, °t welk: dan het bedde der Riviere komt, door den Heer woLLET Bouzin geheeten. Deeze foort span Ys onderfcheidt zich van het gewoorie Ys door de weinige doorfchynenheid. Het gelykt na een dwars door- {needen Wesperi-nest; doch is min geregeld; en het ge- gal der celleties kleinder. | ‘Deeze holligheden zyn deels rechtftandig ‚deels een weittig fchuins, deels leedig , deels mert kleine klootjes vervuld, gelyk aan kleine Hagelkor- Teis. De meeste maaken een dfiehoek uit, welker wydte - niet meer is, dan ecn- vierktante duim. -" Nat eenige Aanmerkingen, over t geen de Heeren ng MAIRAN, de Abbé NOLLET, MARTINET, D: KRUNITZ, en ik, over dit Ys gezegd hebben, Brengt de Schryver het gevoelen by van den Heer waxes, die ‘er-zich in dee- ger voege over uitdrukt. Dat hy op de oppervlakte ee- ,, nev Riviere teffens'Ys gezien heeft, ter dikte van een on derde gedeelte van een duim, en door dit Ys heen an- s der Ys, 't'welk aanden grond der Riviere zat, en, los 3) gemaakt zynde , bykans de dikte: hadt van een half yy duim. Dit beneden Ys, voegt hy er nevens, hegtte _ « zich aan de kanten fterk aan het boven Ys. Maar hoe s» dieper het water werd, hoe meer de ruimte tusfchen die twee foorten van Ys vermeerderde. Dewy! o> men nooit gezien heeft, dat de Poelen » Moerasfen , of „> Rille Wateren, van den grond af beginnen te bevrie- a zen, moct noodwendig de ftroom des waters in de Ri- en vierert daar van de oorzaak weezen: want het gaat vast, - ay dat inf ftilftaande wateren , even als op de Aarde , de op- s, pervlakte altoos veel kouder is dan de inwendiger dee- so len; maar, integendeel, in ftroomende wateren, waar an de bovenfte deelen zich met de benedenfte vermengen , ə» worden die beide omtrent even zeer verkoeld: en de- 3, wyl het bovenwater met meer fnelheids vloeit dan hct ae benedenwater „ fchoan tot denzelfden trap verkocld, sy zal dit het laatst bevriezen.”. , % Is vreemd, zegt de Heer BRAUNS, dat, ondanks dee- ze verklaaring eens beroemden Natuurkundigen, en fchoog de Heeren DE MAIRAN, de Abbé noLLET, en de an emisten vas Parys; alle jaaren, en bowenal in den KC DCCXLIJË, tu de Saiso Ysfchotzes ‘gezien heb» ben, welke benedenfte gedeelten met (ek, mosch, a a OVER HET GROND-yS. + SL ändere vreemde licheamen , van de bedding derf iviere mede- : gevoerd, bezet waren,. de mogelykheid ontkend hebben, Set die Ysíchotzen zick onder het water hebben kunnen „vormen. De Heer BRAUNS tragt, vervolgens , de. mogelykheid te bewyzen, dat het Ys Ach beneden aán den See Ri- wiere kan vormen, ”t-zy men deeze werking der Natuure Stelt in de vermindering der Vuurdeelen, ’t zy men met DE LA HIRE , MUSSCHENBROEK , en de Gasfändißen , Zout- of Zalpeteragtige Yomaskénde toefteat: want „in het eer- fte geval, zal de Vuurftaf „ die zich altoos tragt op te -heffen , de benedenfte, derden , eer dan de bovenfte‘, verlaa- ten; en in ’t andere geval, moeten. die Ysmaakende dee? tjes veeleer na de diepte gaan , dan zich aan de oppervlak- te des waters houden. i d? , Dan, bet belangrykfte gedeelte der Verhandelinge: van den Heer BRAUNS beftaat in zyne eige Waarneemibgen, en de Bewysftukken, hem medegedeeld door geloofwuar- dige Lieden, welke hy verzameld heeft, om zyn gevo len , wegens de formeering „en het beftaan van, het Órend. ys te ftaaven. Naardemaal deeze Verkinaringen te veel van derzelver oorfpronglykheid zouden verliezen , daer ze alleen by uittrekzel ‘voor te draagen, zal'ik ‘er eenige, niettegenftaande de veelvuldige herhaalingen, -welke daag in voorkomen, geheel vertaalen. . d De Heer BRAUNS heeft over dit onderwerp veele kundi- ge Lieden geraadpleegd , als Pastoors , Opzienders van Dyken , Capiteins , Sluiswagters , enz. Mannen van oplet- tenheid, en derzelver eenpaarig- getuigenis. bevestigt zyn gevoelen. ze eo Zie hier de Verklaaring van Capitein WOHLERS , die eg- _ nige Reizen na Suriname gedaan, en zich onder anderen bekend gemaakt heeft door de Zeeksarten, van hem uit- gegeeven. Hy betuigt geheel niet te twyfelen aan. het an beftaan van het Sichkeós¿ dat dit Ye, by den asang aa VAR 54 * 7 BRIEF vases - yy van een-fterke Vorst, uitde diepte opkomt, en veel. an Vuldiger van Zandgronden ,.dan van vettere gronden: ‚a> dat. het zich beneden in het water vormt, als het ge- “ay heel doorkoud geworden ¿s3 en vervolgens in groote -», {chotzen op de Oppervlakte komt. Dat hy dit Ys zeer an dikwyls gezien heeft in den mond der -4ve, van het an Huis, Bunte Haus gensamd , af, tot ep anderhalf myl ‚ss boven Hamburg tot. de Rood Zon, beneden. Rsszebüt- vaa tel.” o "re > >. Myn geleerde Vriend,” vervolgt de Heer BRAUNS „ s, de overleden Heer BECKMANN , Opper-Opzigter der Dy- ~ ken te Harburg, bekragtigde niet alleen het gezegde s, van Capitein WOHLERS , door. zyne eigene :ondervin- wn ding; maar voegde: er nog by, dat hy, uit-hoofde van Zyn post, verpligt zynde in kleine Vaartuigen, mt an einde van den Herfst, of het begin van den Winter, >, op de Elve te vaaren, menigmaal waargenomen hadt, -39 bovenal wanneer de Rivier, uit hoofde van de bewee- as ging des waters , by ftrenge Vorst. nog bevaarbaar bleef, s dat "er zigtbaar zo veel Schier beneden uit het water es opkwam, dat de zyden van het Vaartuig "er geheel me- an de bezet geraakten. Dat hy, dit ziende, dikwyls, zo sy Tas hy aan den oever kwam, de Vaartuigen hadt doen an omkeeren, en den bodem omkorst. vondt met dat Ys, Ge in de gedaante van doorfchynenden Yzel, omtrent ge- as lyk het Zout in de Zoutpannen -Kristallen fchiet, of de s»: Zuikerbakkers Zuiker over de Confituuren {preiden.— s» Dezelfde Heer BECKMANN heeft my ook bevestigt het as Verhaal, door veele andere Bewoonderen van de oevers sy» der Efe my gedaan; te weeten , dat, by den aanvang ss van de Vorst, terwyl de Rivier nog bevaarbaar is, de a> Visfchers hem dikwyls Ysklompen vertoond hadden ae met hunne ftokken , uit de diepte des waters gehaald. ə» Dat hy, dat Ys onderzogt hebbende, `t zelve zeer ver- we Schillende gevonden hadt van ’t gewoone Ys, 't welk s» zich op. de oppervlakte vormt, en dan nog niet op de yy Rivier te zien was. a | ` on Eene menigte. van Visfchers op de Five verklaaren o> eenpaarig, dat inde koude dagen van den Herfst, lan- an gen tyd vóór dat ‘er eenig Ve op de oppervlakte der an Riviere te zien is, het beneden Ys, naar Yzel gelyken- ‘ de, hun belet in 't visfchen. Dit Ys hegt zich als dan va aan hunne Netten, En brengt te wege, dat zy dezelve an niet dan zeer bezwaarlyk kunnen ophaalen. D d Me 99 e ~ 7” pa eee OVER HET. GROND-YS. :563 ¿y De tegenwoordige Pastoor van de Kerk te Wilhelms „s bowrg , die vóór het Jaar MDCCLXX op het Eiland 39 Finckenwerder geftaan hadt, het boventaande gevesti- s gende , verhaalde my, dat geloofwaardige Lieden van 39 zyne voorgaande Standplaats > die den Visch in de s, Noordzte ‘gaan vangen, eń dikwyls regtftreeks-met de s Vangst na Londen vaaren, hem betuigd hadden , dat zy 5, verfcheide keeren Ankers in den Zomer verlooren , en in „ den Winter weder vonden, dat het Grond-Ys dezelve y) uit de diepte, aan de oppervlakte des Waters, bragt.. 5. Dit bewys dagt my volkomen beflisfend , ik oordeel- de het der. moeite waardig , *t zelve op de nauwkeurig- , fte wyze- te onderzoeken. Ten dien einde wilde ik in eigen Perfoon die Visfchers fpreeken , welke woonden op. het gedeelte des Eilands Fiuckenwerder , toebehoo- rende aan de Stad Hamburg, en ik verzogt den Heer WOLKMANN-», Raadsheer te Hamburg, toen Schout van 9, dat gedeelte des Eilands, my die Lieden te zenden, ` an naa dezelven als Schout vermaand te hebben, om my an een getrouw verflag. hunner waarneemingen te doen. an Ingevolge: hier van , kwamen, im February dee Jaars as MDCCLXXXIV, twee deezer Finckenwerderfche Vise an fchers, die tot in de Noordzee vischten, by my. Zy an bekragtigden ‘niet alleen het bovengemelde berigt van an hun geweezen Pastoor, maar voegden ‘er by , in ’t 99 voorleeden jaar gezien te hebben , «dat een groote Steen, aa aan welken een der Tonnen, die de gevaarlyke Plaat. ' an zen. op de Rivier aanwyzen, met een Keten vast ge- an maakt , met den vloed tot by Finckenwerder geko- an men was; dat die Steen met de zwaare Keten geheel ss met Grond?s zich omkorst vondt, zo dat men klaar an kon zien, en met zekerheid mogt befluiten, dat dit ' sn Grond-Ts, uit hoofde van deszelfs foortlyke ligtheid , a, dit alles tot de oppervlakte des Waters hadt opgehee- an ven. Dat, te deezer oorzaake , "er geen Voorjaar voor- an by gaat,'of zy ontmoeten op de Zandbanken , of ande- an re Plaatzen, waar men zulks niet zou verwagten , der- an gelyke Steenen met de Ketens, aan welken de Merk- aa Tonnen hadden vastgelegen. Als mede groote Steenen , an die men met veel kosten aan den kant der Riviere ge- an bragt hadt , om de Dyken tegen den flag des Waters te „> beveiligen. Eindelyk , dat zy dikwyls het verdriet an hadden „om hunne Vischnetten met de Zinklooden an daar aan, op °t Water te zieh dryven, uit hoofde van Ill, DEEL. MENGÉLW. NO. 14. ` Ss „ het 864 , BRIEF ze het Sich/-¥s, °t welk zich daar omgezet hadt, en ze y) deedt opdryven, terwyl mes geen ander Ys iu de Ri- y) vier sag; dat zy, omtrent dien tyd, Grosd-Ts onder an het vaaren aan °t einde hunner lange Haaken vosden. an ==” Deeze zelfde Lieden beweerden, dat men in de yy Elve het Grond-Ys veel langer vindt dan het Ys op de- a» zelve: want in het Voorfaar , wanneer de Rivier geheel „, Open is, en men et geen. Ys meer m ziet dryven , reak- yy ten zy zeer dikwyls met hunne Vischftokken op het an Grond-Ts .. °t welk nog op de bedding der Riviere hg, wn °t welk dan, door herhaalde ftooten los geworden, of uy ‘uit zich zelven , of met de Netten te gelyk , boven kwam. y» Dat men , de geheele Rivier door, Grond-7s aantrof , zo >, daar de. grond zandig, als waar dezelve modderig, is. an Dat de oppervlakte van dit Grond-7s zuiver en vlak yy Was 5 maar het benedenfte gedeelte doorgaans eene a, Zwartagtige , of andere. kleur; hadt, naar dat de bed- a, “ding: der Riviere medebragt. Dat zy dikwyls dit Ys py ZO vast en hard gesonden hadden, als °t geen op de Wi Opparviakte „gevormd wordt. Dat het, eindelyk, s» fehoon het zich nog fberk vastgehegt vindt aan de bed- y» ding der Riviere, ecr het met geweld los gemaakt was, „shet de ligtheid hadt van gewoon Ys3 en dat het, zo y) Tas men het rondsom met ftokken los ftootte , in on- wn geregelde klompen 'opwanrds (keeg , eene dikte hebbe, o, welke het Opper-Ys nooit kreeg; als mede, dat bet, „.op de Rivier dryvende, door den ftraom werd medege y) voerd, zonder ooit weder ua: den grond te zinken.. y» Deeze befchryving van de gedaante , dikte , digtheid, y en ligrheid, deezer Ysfchotzen, die, verre van al het 3, andere Ys verwyderd, zich dikmaals , van de bedding s, der Riviere apkamende, boven op de Oppervlakte ver e toonden , werdt my niet alleen bevestigd door eeng y» groote menigte Inwoonders en Zeelieden, van dit Ei- an land; maar ook: door het getuigenis van den Opzigter „ der Dyken op Wilhelmsbaurg , en- des Sluiswagters ; 55, deeze laatstgemelde woegde "er by, dat, op een tyd, an wanneer het Water er Ys was, het Grons.Ts hem ve vaak groote ongelegeuheid veroorzaakte , deeg het, an gehegt aan het benedenfte gedeelte wan de Sluis, het ,, Openen en digt doen der Deuren verhinderde , tot dat an hy, door middel wan Haaken , °t zclye wegftootte ; a, dat dit Grond Ys als dan voor zyne oogen boven kwam, „ en door de ftroom werd weggevoerd. - pe Ä o. 1 — u. OVER HET GROND-YS. 565 »» De Opzigter dor Dyken yan dit Eiland verzekerde ae my desgelyks, dat hy, veelmaalen last gekreegen heh- s» bende, om openingen in het Ys te doen maaken, tot s» bevordering yan den loop des Waters, en dikwyls ter » diepte van zestien en twintig voeten, zwaare ftukken s» Grond-fs gevonden hadt, op den bodem der Riviere as Vast zittende, dat deeze, door middel van met Ys be- » -Stokken lps gemaakt, fchiéJyk boven kwamen, » en bleeven dryven.” De Heer BRAUNs hadt, zich ook willende verzekeren , of men Grond-Ts in de Noorder Zeeën vondt, en zich niet voldaan hopdende met de antwoorden der Zeelieden van Eland, den Heer BEREND ROSEN , een der grootite lieden te Hamburg, aangefprooken , en verzogt, dat deeze hem eenigen zyner ervaarendfte en kundige Cae iteins wilde zenden , om ze over dit ftuk te onderhoudeñ. e Heer Rosen zondt hem, op den twee- en- twintigften January MDCCLXXXIY , twee Capiteins, GERRIT coo- TER en BOOY MANNES. Decze Zeelieden hadden veertig Jaaren lang alle bekende Zeeën des Aardkloots bevaaren „ aleen de Zuidzee uitgenomen . en fcheenen daarenboven, wry kundig in de Natuurlyke Historie. Zyberuigden, o; verfcheide Plaatzen , de twee foorten van Ys, na welke Z Heer snAuns onderzogt, ontmoet te hebben; doch meer ju het Zeewnter dan in de Rivieren, tot de diepte vaa achttien vademen , of achthonderd voeten, en zo lang de ` lakte des Waters niet bevrooren was. Dat zy, in tegendeel, het nooit angen in de Noordzee, ter plaatag waar de diepte meer ys dan achttjen vademen; maar wel gomtyds in:de:Baltifche Zoe. Dat men veel Ys aantrof op den grond der:Zee in Holland, in Texel, omftreeks Am- frerdam „en boven al in de Zuiderzee, niet tegenftaande dezelwe een klei- en moddergrond hadt. Dat zy het niet ontmoet hadden op hunne Tochten na Groenland en de Straatdevjds, als wear zy "` o Zomer , en. welke Oordei Vriestyd aankwam. Dat i hadden in bet Kanaal, in « dandfche. Zee, in den Ocea by “rchangel; doch dat : waaren. hadden , ten tyde d De Capitein GERRIT coor hem, bv den aanvang van re MDCCLXV, gebeurd 1 ' Ss 2 het ` 566 BRIEF ‘het Bovenwater nog niet bevrooren was, een Kabeltouw in de diepte der K/ye geworpen, van zelve bover kwam, geheel met Ys omzet. . De volgende Waarneemingen en Proeven heeft de Heer BRAUNS zelve gedaan. 1. In den Winter, der Jaaren MDCCLXXII en -MDCCLXXXII , wierp hy, in een diep houten Vat, Spykers, Naalden, Yzerdraad , met Hair en Wol omwon- den. Dit Vat, met Water gevuld , zette hy op de opper- vlakte van een fteeds loopend Water, °t welk daarin eene beweeging onderhield , gelyk aan die eene Rivier veroor- zaakt. Alles, wat in dit Vat gedaan was, werd aan den bodem met Ys omzet, terwyl er boven in geen Ys was; een dergelyk Vat, door °t welk geen ftroomend Water ging, bevroor van boven, zonder dat de daar in gewor- en goederen met Ys omzet werden. Hy merkte in deeze ‘Proeve op , dat het Ys zich in het eerstgemelde Vat, meer dan het Hair en de Wolle , dan aan het Yzer, gehegt adt. 2. Hy hadt in den nagt , tusfchen den twaalfden en dertienden Maart, des Jaars MDCCLXXXV , in een Ka- mer, die nochtans niet zeer koud was, gezien, dat een korst Ys zich zette op den grond van een Tinnen Vat, terwyl het.bovenfte vloeibaar bleef; maar dit Ys ging los, zo ras hy het hadt aangeraakt , en klom bovenwaards, even als het Grond.Ys in de Rivieren. - 3. Dikwyls verpligt zynde in den Winter, zelfs op ge- vaarlyke tyden, op de Alve te vaaren , hadt hy., even als de Heer BECKMANN, opgemerkt , dat de buitenkant van zyn Vaartuig van onderen omkorst wierd ‘met kleine doorfchynende Ysklootjes, ter grootte van een Ert. Ten zelfden tyde klaagden de Visichers, die hy ontmoette , dat zy hunne Netten, in ftede van met Visch, met Ys uit de dicpte bezet vonden. - 4 By zyn menigvuldig vaaren op de Zive , hadt hy waargenomen, dat, by den aanvang van de Vorst, uit de diepte des Waters, eene groote menigte dier doorfchynen- de Ysklootjes opkwamen , die zich op de oppervlakte za- men voegden „ nieuwe Schotzén vormden , of de reeds dryvende vergrootten. « , | 5. Het zagte Weer , °t welk men gehad hadt, op ’t einde van January en in ’t begin van February des Taars MDCCLXXXVI”, het Ys geheel van ’t oppervlak der Elve hebbende doen verdryven, ontítondt er, den twee- + . ea ex OVER HET GROND-YS. 567. én drie- en- twintigften van February, fchielyk eene ge- weldige koude. De Heer BRAUNS, na Hamburg geweest zynde , keerde na Wölhelmsbourg weder , op een diep- gaand Vaartuig; met een voor den wind, ging het Vaar- tuig, een arm van de Elve fchielyk overfteekende , over een Ysbank heenen met een ongewoon geraas , even als f het over oud yzer getrokken werd. De Scheepslie- en bezagen, by hun komst te Wilhelmsbourg , het Vaar- tuig van bengden, en vonden ‘er kleine Ysíchotzen , als yzel, aan vast gevrooren. u 6, Reeds in den Jaare MDCCLXXXIV , hadt een Knegt des Baljuws van Wilhelmsbourg den Heer BRAUNS verteld , dat de Korven , in de diepte der kive gezet, ` om Aal te vangen, menigmaal, by het begin van de vorst boven gekomen waren, geheel met Grond-Ts en Sichl-Ts omzet, Hy wilde deeze Proeve zelve necmen, en. - beftondt het in de Winters van MDCCLXXXIV en MDCCLXXXV verfcheide keeren; doch, zonder daarin te flaagen : dewyl het bovenwater altoos te vroeg be- vrooren , en met fneeuw bedekt was. Dan eindelyk gee hıkte het hem volkomen by de eerfte Vorst, in de maand November MDCCLXXXVI. Twaalf Aalkorven hadt hy meer dan twintig voeten diep laaten zetten. Den zes- den November, ?s morgens ten acht, uuren, toen de Ri- vier nag zonder Ys was , bleeven die Aalkorven onzigt- baar : maar omtrent den middag kwam dit twaalftal boven , van buiten omkorst met die doorfchynende Ys- klootjes.. Van binnen waren zy vervuld met kleine plaat- jes Ys , welke zich aan den kant, de een boven de an- der , gezet hadden , deeze haalden niet meer dan twee vierkante duimen in oppervlakte , en ten hoogften A in dikte 5 doch ze waren zo ver van elkander verwyderd , dat ze tusfchenruimten leverden, beftaande in een groot getal ledige cellerjes , van eene pyramidaale figuur . en veríchillende grootte, beftaande de ruimte van 3 vierkan- te duim. Deeze foort van Aalkorven worden altoos in dier- voege gelegd , dat de wydíte opening gekeerd ‘is naar den {troom des waters: waar uit de Heer BRAUNS op- maakt, dat dit binnen Ys ’er niet ingebragt kan geweest zyn door den ftroom : maar dat het omkorftend Ys, de Korven ligter gemaakt hebbende , dezelve ophief , vóór dat het Ys daar binnen zich geheel kon vormen. 7, De Heer BRAUNS in de ftrenge Winters van de Jaa- ren MDCCLXXXIV, MDCCLAXXV en MDCCLAXXVL , W S 3 e 268. BRIEF de Proefneeminge, No. 1. vermeld, herhaäld hebbende , merkte in de ftrengfte koude op , dat het water in de va- ten , welker oppervlakte in rust was, tert zelfden t van boven en beneden bevroor , tefwyl het water tusfchert beiden vloeibaar bleef, ondertüsfchen was her Ys bene- den altoos zeer verfchillende van het Ys boven. 8. In de maand January, MDCCLXXXVII, hadt hy op de Eiye, onmiddelyk onder eene groote uitgeftrekt- heid doorzigtbaar boven Ys; eene andere Ysbedding waar- genomen , volkomen gelykende naar Sichi-Ts , dat is te Zeggen beftaande uit doorfchynende klootjes. Deeze tweede Yslaage moet gevormd zyn , na dat het watet reeds van boven bevrouren was ¿ Zonder zulks zou het ach na de oppervlakte verheven hebben: dewyl de foortlyke Zwaarte van het Ys altoos ligter is dan dic van het water. De menigvuldige Proeven van den Heer Brauns hebben hem geleerd, dat de Lichaamen, die het fehielykst met Ys onder het water omkorst worden, zyn , Zeildoek , Lin- nen, Hair, bovenal gekookt Paardenhair ¿ Mosch 4 Boomtast met Mosch begroeid: onder de Metaalen , Ko- per» Geclkoper, Staat , en bovenal Tin, wordt eer met s aangedaan , dan Yzer, zo lang dit niet geroest is. Onder de Steenen worden de zagte, en die vól hoolen zyn, eerst aangedaan, de gehouwen en gebakken Steenen weinig , en een ronde Vuurfteen geheel niet. Voor ’t overige namen Zegellak, Pik, Harst, Zyde, befeid Lex der, Wasch , gewascht Linnen , enz, Hout , zonder bast, en glad gefchaafd „ &cen Ys onder water aan. De Heer srauns befluit uit deeze Waarneemingen en Proeven. | L Dat, onder het water, Ys gevormd wordt, wánneer het bevriezen van de oppervlakte verwyle. 11. Dat zich, by den aanvang eener (trenge Koude , veel kleine doorfchynende Ysklootjes uit het water ver- heffen „ verzamelen , en op de oppervlakte groote Ysfchot= zen vormen. in °t Noorden van Duitschland , bekend ot- der den naam van Sick of Sick-eís; maar dat hy nog onzes ker is, of deeze foort van Ys gevormd wofdt op den grond der Riviere, of tusfchéen dezelve en dè oppervlakte y waar de beweeging zo groot niet is als aan de oppervlaktes HH. Dat, behalven dit Ys, zich op de geroden der Ri vieren groote Ysfchotzen vormen „ die zich niet bovert water vertoonen „ dan na dat ze zyn los gehaakt ¿ of wanneer zy zich gehegt hebben aan lichaamen, met zo vast OVER HET OROND-Y8. “ 865 - wast vereenigd met het bedde der Riviere, of zy kunnen ‘er wan gefcheiden worden, zo ras zy, door middel van dit Ys, eene mindere foortlyke zwaarte gekreegen hebben dat het water -°t welk zy wegftootens en dat deeze foort van Ys deg naam van Grond-Ts by uitftek verdient, om het te onderfcheiden van het Sich27s, TV. Dat deeze beide foorten van Ys eene groote graad- Koude vorderen; en dewyl deeze niet algemeen , of ten minften van korten duur is in de zuidelykfte gedeelten van Europa, heeft men zich geheel niet te verwonderen, dat de Franfche en Haliaan/che Natuurkundigen tor dus lang de mogelykheid ontkend hebben, dat het Ys onder lret water kan gevormd worden. | V. Eindelyk , dat wel is waar het Grond-%s, volgens- alle Proeven, dus verre genomen „ zich ligter dan het ' boven Ys haat las maaken 5 doch dat het nogt > Op een ` hoopend, zeer fehadelyk kan weezen voor Dyken en Wer _ ken, aan den oever der Rivieren. Ik heb,: myne Heeren , niets te voegch by dit Uittrekzel van het vertoog des Heeren BRAUNS, dan alleen den op- regten wensch, dat allen, die tot nu toe met my getwyfeld hebben, wegens de vorming van Ys onder water, van die dwaaling te rug komen, en dat dit ftuk der Natuurkunde in ’t einde eens op een vasten voet gefteld worde. Indien gy, myne Heeren , of eenigen uwer kundige Leezeren , ondertusfehen deeze Waarmeemingen niet bee flisfend genoeg vinden, zo bid ik u, door uw Journal; my de daar op gemaakte bedenkingen te laaten toekomen; teu elnde ik die twyfelinge korine overzenden aan myn ` Vriend, en hém om oplosfing verzoeken. fk ben, enz. j. N LAUSANNE 10 Jan. 1788. De Heer DESMAREST heeft de volgende Aantekening ` W by dit Stuk gevoegd. ` ‘De Waarneeming , welke gy my wel hebt willen mede- deelen , paart zich met verícheide ardere, door-my ge- pläatst in het Journal Phyfigue , 1783, Far. en daarom oordecl ik ze u te moeten mededeelen.. - in de Verhandelingen , van de Holland/the Maat/chapay der Wettenfchappen te Haarlem, (XV. D. p. 530.] berig- ten de Heeren VAN'DEK GEER en ZILLESEN, ., dat een „ Voerman te Krimpen aan de Lek, by ondervinding , ge- sa zien hadt, dat een zwaare Pont, waar mede de Rydtui- Ss 4 am SER - 570 . BRIEF. OVER HET GROND-YS. an gen overgezet worden , in den Herfst by ongeluk ge- y, zonken , en welke zy, naa veel aangewende moeite, „s nogthans niet hadden kunnen boven krygen , zo dra an het ’s Winters aan t vriezen raakte , boven kwam >, met een ganfche fchol Ys, daar om vast gevrooren. 