VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Dan zedert ruim een Jaar, dat ik naauwkeuriger daarop gelet hebbe en, in gevallen waar ik eenige ver- denking op dezelve had, de hoeveelheid water hebbe laaten bewaren , is my de Ziekte driemaal voorgekoo- men. Ik wenschte dat ik in ftaat was deeze drie Gevallen te gelyk te befchryven ‚ten: einde zo veel te overe tuigender te doen zien, welk een aanmerkelyk verfchil ‘er plaats heeft, omtrent de Oorzaaken , Toevallen en Genees- wyze deezer Ziekte. Dan doordien de eerfte Lyder buiten deeze Stad woont, en ik dus maar zeer weinig gele- genheid gehad hebbéhem te zien „ben ik niet genoegzaam van alles onderregt, om eene Befchryving daarvan te gee- ven. Het tweede Geval nos niet afgelooper zynde, zal ik my, voor het tegenwoordige , alleen tot het derde geval bepaalen. Een Man van ruim dertig Jaaren , die eertyds fterk aan den drank was geweest, klaagde my, dat hy, zedert by- naa een Jaar, aan eene fterke verzwakking laborecrde : zon- Bb 4 der gie 348 WAARNEEMING der eene voorafgaande Ziekte gehad te hebben. Ik vond hem inderdaad zeer bleek en vermagerd , zyn pols was zwak , en eenigzints koortzig; hy was zeer dorttig: zyn tong was droog; daarby klaagde hy overeen verlooren Eetlust. Ver- fcheide Geneesmiddelen waren hem reeds van zynen voor- aanden Geneesheer toegediend, dan hy had geene beter- ichap daarvan befpeurd. — Ik zogt de oorzaak van deezen toettand in zyne voorgaande Leevenswyze , en in het mis- bruik der tterke Dranken, en, terwyl hy my verhaalde, dat hy zedert twee Joaren niets meer daarvan gebruikt had, zo viel ik op de gedagten, of, misíchien , deeze on- ewoonte eenigen Invloed op zyne Ziekte mogt hebben; ik fchreef hem diensvolgens eenige geestige Geneesmiddelen voor, dan nog deeze ‚nog eenige andere, foorten van Genees- middelen , die ik hem tor verfterking en verbetering van zyne Vogten voorfchreef , hadden eene voordeelige uitwerking. By gelegenheid, dat hy my verhaalde, dat hy ecnen on- weerftaanbaaren dorst had , en dat hy eenige Mengelen vogt den dag over gebruikte , gaf ik hem myne verwonde- ring te kennen , dat be, door zo veel drinken , niet meerder opgezet van buik wierd; waarop hy my tot antwoord gaf, dat hy door de waterloozing nog veel meer vogts kwyt raakte , dan hy dronk. Dit gezegde was voor my ge- noeg, om hier eene gantsch andere ziekte te vermoeden , als ik tot hier toe vermoed had; naamentlyk, cene Dia- betes. Ik verzogt hem, de hoeveelheid water, dic hy:in a4 uuren loosde, te bewaaren; en vond , tot myne verwoi- dering, dat het byna 8 Mengelen bedrocg; hebbende hy in dien zelfden tyd niet meer dan 6 Mengelen gedronken. Het water was weinig gekleurd , had geen federhent , maar was eenigzints kleverig ; ik liet hetzelve , volgens de manier van DOBSON , uitdampen „en tot cristalfchieting op een kou- de plaats zetten: ik verkreeg eene zoutagtige zelfltandig- heid, die den zuiker, in fmaak , zeer naby kwam. Thans van deu waaren aart der zickte nader onderregt zynde , was ik niet alleen op middelen bedagt, die de alge- ‚meene zwakte des Lichaams, en het bederf der vogten ; konden verbeteren, maar die ook eene byzondere uitwer- king op de paralitike gefteldheid der Nieren en der Blaas konden hebben. Ik fchreef, ten dien inde , den Lyder ecn {terk afkookfel van de Kina voor, waar van ik hem , alle g uuren , ecn Theekopje vol liet gebruiken. Liter by voegde ik het gebruik van de Ainêtura Cantharidum , en liet hem daarvan , in denbeginne, dricmaal des daags, tel- ens WEGENS BENE DJADETES. 349 kens 5 droppels ván inneemen. Naa dat de Lyder veertien da~ ` gen met deeze Geneesmiddelen aangehouden, en ik van tyd tot tyd de hoeveelheid van de Tinĝ&. Canth. tot o droppels telkens had laaten vermeerderen , begon de Zieke merkelyk beter te worden; de dorst was veel verminderd : de hoeveelheid water , die hy in 24 uuren loosde, was op verre naa niet zo veel: en de pols was ook minder koort- zig. lk liet de genoemde Geneesmiddelen, op die zelfde wyze , voort gebruiken, totdat de Lyder volkoomen herfteld was: °t welk van dat tydítip , dat hy de Spaanfche vliegen Tinêtuur heeft beginnen te gebruiken, afgerekend, niet langer dan ruim zes weeken is, De Lyder bevindt zig: thans zeer wel, en heeft niets uit de Ziekte te rug gehoun: den, dan een ligte pyn in de waterloozing , welke ik aan de Spaanfche vliegen toelchryve; en waarvoor ik heur, ze. dert eenigen tyd, den Arabifchen Gom, in poejer, met een. goed gevolg, hebbe laaten gebruiken. Co -o m e -a e a Eee ee BRIEF, van D'. CORNELIUS PEREBOOM, aan den Wel Edelen Hoogberoemden Heere PETRUS CAMPER, OVER HET MANKGAAN. Wel Edele Hooggeleerde Heer ! H: is geen laatdunkendheid om UWEd. te willen verbe- teren; geen fchryflust om vertooning te maaken ; geen \ verlangen om als kampvechter met de penne in °t publick te verfchynen ; ook geen geneigdheid om de gedachten van anderen na de myne teíchoeijen; geen byzondere gemeen- ziamheid eindelyk met UWEd. noopt my tot het ontwer- cn van deezen Brief: maar UEds. uitnodiging aan een ieder, om deszelfs Aanmerkingen te berde te brengen , daar het immérs onverfchillig is, wie het Menschdom dienst doet (*), geeven my genoegzaam recht, een korte fchets aan UWEd, toe te eigenen, van denkbeelden , waarin myn Geest, betreklyk het onderwerp, jaaren achteréén , berust heeft zen die ik meermaalen gewenscht heb , om , by bekwaa- me gelegenheid , waereldkundig te maaken. Wy willen niet ontkennen, dat de oorzaaken «an Mank- gaan zomtyds zyn ¿cen breuk in den hals van het Dyebeen , ef deszelfs ontwrichting, zoo wel door geweldige uitwen- le (*) Zie boven, bl. 102, , b 5 559 DRIEF VAN C. PEREBOOM dige belediging, als doordien het gemelde hoofd langzaamere hand uit zyne Pan, door de inzypeling van Lidwater, na buiten geftoten word, welke uitftooting ook door een et- terzak gefchieden kan; gelyk dan ook de verëttering van het hoofd en den hals des Dyebeens eene ontwrichting kan te brengen, door dien de zamenhang tusfchen de Heup- kom en het Dyebeen word weggenomen ? het welk ook door verbreking of verrekking van den ronden Band gefchieden kan; maar de vraage is hier eigentlyk, na de gemeene of doorgaande oorzaak van het magkgaan der Kinderen; en waarin ligt opgelloten, de reden, waarom de Kinderen in ons Vaderland meer voor het mankgaan blootftaan, dan wel in andere gewesten ? De Kinderen zyn in bun eerfte jaar noch zeer week van geftel; het Heupbeen beftaat alsdan uit drie onderfcheiden beenderen (*), flegts door Kraakbeenderen vereenigd, die derhalven van elkanderen kunnen wyken, wanneer dezelven door ’t hoofd van het Dyebeen gedrukt worden. Maar , de- - zelfde weekheid is ook aanmerkelyk in den ronden Band van het Dyebeen, zo wel als in de Spieren van-de billen; — en deeze natuurlyke weekheid achte ik te zyn, de algemee- ne voorbereidende oorzaak van het mank worden, Deeze dispofitie is wel overal door de geheele waereld , maar in- zonderheid by ons meer , dan alwaar de Kinderen van fterkere gefteldheid zyn. Zoo draa nu hier by komt eene gelegenheid geevende oorzaak; genoegzaam ‚om het Dyebeenshoofd uit de Heup- kom te wringen, zullen de Kinderen, om zo te fpreeken, vermankt worden, als ‘daar zyn geweldige uitrekking van het Dyebeen , en deszelfs ronden Band ; onmaatige drukkin van de Heupkom door het hoofd van het Dyebeen 5 uit Lidwringing van beide genoemde beenderen door uitwendi-. ge kracht; en het blykt van zelven, dat al wat de reeds aangeweezen voorbereidende oorzaak kan vermeerderen, ook meer gelegenheid tot mankgaan geeft, weshalven zwak- ke Kindertjes boven anderen daar voor blootftaan. Het valt emakkelyk, om deeze algemeene aanwyzingen, op onzen: Vandaart, Leevenswyze en Opvoeding toe te pasfen. I1. Door het onmaatig knellend zwagtelen , kan het Dyebeen te zeer worden uitgerekt, en de Bilfpieren buiten ftaat gefteld, om het zelve met de Heupkom natuurlyk te doen zamenhangen : hier door word de ronde Band allengs veer. (*) B. s. ALBinds, Osteogen. p.100. AAN P. CAMPER. ` ` aer veerkragteloos , of te fterk gefpannen , en de voeding deezer deelen , zo zeer nodig tot den vorm en fteun van het li- chaam, beledigd. l , a, Door de Kindertjes te vroegtydig te leeren (aan en loopen , word de Heupkom te zeer gedrukt, en van des- zelfs ronde gedaante in een ovaale veranderd, terwyl ik ook niet ontkenne, dat het Heupkomvocht daardoor te zeer gelokt word , om zich in overtollige hoeveelheid uit: te ftorten, 3. Maar de gemeenfte oorzaak van het mankgaan is, het zwikken, Door de gewoonte van de Kindertjes op den. arm te draagen, (taan zy zeer boot, om door onvoorzich=' tigheid, of by ongeluk , eenige kneuzing of verwringing der heupe te bekomen. Hierdoor word inzonderheid de: ronde Band verrekt , waardoor natuurlyk het hoofd van het Dyebeen uit de Heupkom valt, en dus onder het gaan niet langer midden in de Heupkom draait , maar op der- zelver rand begint te fteunen 5 en, waardoor de natuur allengskens een nieuwe kom of fleuf poogt te maaken, De reden van het Mankgaan is dus niet alleen , dat het” eene been korter is dan het andere , maar ook dat het hoofd van het Dyebéen meerdere fpeelinge hebbe , als in een gezonden (aart, | , De Beursbanden der Heupkom , minder fteunzel hebben-' de in evenredigheid van de uitlidting van het Dvebeen „' daarentegen ook meer geprikkeld wordende door het moei- jelyke gaan , zullen meer Lidwater affcheiden dan in een ` gezonden Staat 5 en dus befchouwe iz de opvulling van: den Beursband door het Lidwater als een toeval van het” mankgaan , een toeval, zegge ik, welk het mankgaan kan vermeerderen. f j Thans herinnere ik UWEd. de bekende fpreuke , Sapienti Jat dii; om myzelven te verfchoonen van UWEd. gevoe- ` len te wederleggen , of liever op te helderen en te verbete- ren of het myne met langdraadige redenen en fluitredenen te ftaaven3 ik fchryf een Brief, en heb geen lust om eene Verhandeling op het papier te brengen: ik zal daarom op eenmaal een grooten fprong doen ,en van deeze Theorie tot de Praétyk overgaan, om met weinige woorden UWEd. iets te melden , van het geene ik daar uit nuttig oordeele , ter ~ bevordering van de geneezing van het Mankgaan der Kin- eren. UWEd. zal wel kunnen merken uit myne denkwyze, dat ik juist niet zeer gereed kan zyn, om de voorgeftelde Ope- ra- \ H ) 9352 BRIEF VAN C. PEREBOOM ratie van de opening der Beursband toe te ftemmen , ten zy flegts mogelyk in die gevallen , waarin het overtollige Lidwater de eigentlyke oorzaak van het mankgaan is , en niet het gevolg van eenige andere oorzaak ; welke gevallen my inder- daad gantsch particulier en zeldzaam voorkomen. Dan zie hier, wat ik achte van dienst te kunnen zyn; te weeten, de gelegenheid gevende oorzaaken te vermyden , en het gebrek , daaruit voortgekomen ‚te vervullen. Zodra men gewaar word, dat een kind mank gaat, moet men , in pldats van het door knellend zwagtelen te ver- zwakken, poogen, de Bilfpieren , door gepaste wryvin- en, by voorbeeld met Spiritus Matritarie , te verfter- en. Ik poem geen. andere wryf-middelen , gedachtig aan de zo ftraks gemelde fpreuke a. Men moet ter- ftond uitftellen , om de Kindertjes te laaten ftaan en loo- pen , tot dat de heup meer kracht heeft gekregen om het gewigt van °t lichaam te draagen. 3. Men moet de Kinde- ren niet meer op den arm laaten draagen,m«aar het Heup- been volkomen rust geeven, en befchermen voor alle uit- wendige belediging. Om nu de opkrimping van den verrekten band te bevor- deren , en het hoofd van het Dyebeen weder op deszclfs regte plaats te gewennen, moet men de Kinderen langen tyd in cen leggende of kruipende houding laaten. Men ` moet ze, zegge ik , alleenlyk onthouden van ftaan en gaan, om, zo veel mogelyk is, de geneezing van het markgaan te bereiken , en hun, fn plaats van met het eerfte , met het tweede jaar, leeren loopen , of, loopen zy reeds, hun weder tot den wiegftaat doèn te rug keeren. Dan het geval gefteld zynde, dat het manke kind reeds te verre in leeftyd gevorderd ware, om het zoo bepaald aan den wieg te verbinden, met een woord, aangaande het mankgaan der Bejaarden, geeve UWEd. ernftig in beden- king, en niet geheel zonder ondervindinge, of men door bekwaame zwagtelinge het mankgaan ook zoude vermogen tegen te gaan en te gemoet te komen? Niet flegts die Dye- fpieren, welken het Dyehoofd onder de lichaamsbeweeging na boven optrekken, kunnen daardoor in hunne werking gematigd worden; maar daarenboven zommige Scheenfpic- ren, by voorbeeld, de Fafcia lata, werken mede om het hoofd van het Dycheen in de Heupkom te houden ; en deeze medewerking kan bevorderd worden door konftige Windzels, : Ten dien einde geeve ik UWEd. in befchouwing, zon- cr AAN P., CAMPER. 853 der van geringere hulpmiddelen te gewaagen , het door my zo genoemde Broekwindzel, zullende beftaan uit eene be- kwaame zwagteling van een der Dyen, beginnende van bo- ven de Knie af tot aan den Heup, alwaar de zwagtel zich eenige maalen overkruizende voortloopt langs de andere Dye , en by deszelfs Kniefchyf eindigt. Zodanig wind- zel {chynt my aan den gebrekkigen gang eenig fteunzel te zullen geeven , om het uitfchieten van het Dyebeenshoefd uit de Heupkom te beletten, Wat wyders aangaat het gewoone toeval van het mank- gaan s ik meene het overtollig Heuplidwater , is het bekend, at men de opflorping deezer zondigende {toffe kan bevor- deren door Pappen en Stoovingen. Jk heb wel eens by manke Bejaarden , die voor Vloeijingen hier ter plaatze blootftaan , gewenschte geneezing zien volgen , door het aanleggen van fterkwerkende Spaanfche-Vliegenzalf op de Heup. De Gemberpleister van FULLER zoude men in dit geval ook wel eens mogen beproeven.. UWEds. doorzichtig oordeel zal de overige maatregelen eener gepaste levenswyze, die in deezen genomen moe- ten worden, wel doorzien.. ik voege hier flegts by, groote hoope te hebben opge- vat, dat , door deeze Geneeswyze , aan het overtollige Kie water, gelegenheid gegeeven word, om opgeflorpt te wor- den. ant hetzelve is hier immers niet ontaard , maar flegts te overvloedig; en de toevoer van alle affcheidingen word verminderd , alleen door de natuur rust te geeven. De opmerking leert, ten befluite , dat, al wat in (taat is, om de Bilfpieren te verfterken, waartoe behoort om veel rust aan het lichaam te geeven , by bejaarder lieden, het mankgaan te gemoet komt. My dunkt, dat ik geen voorftel gedaan heb, deszelfs beproevinge onwaardig. Ik eindige derhalven met betui- ging van diepe hoogachtinge ; my noemende, ` Wel Edele Hooggeleerde Heer ! UWE. Ond. en Gehoorzaame Dienaar, CORNELIUS PEREBOOM, Amfterdam , den 15. July, 1782. KA 354 NATUURLYKE HISTORIE NATUURLYKE HISTORIE DER VLIEGEN-VOGELTJES. (Volgens den Heer DE BUFFON.) He Vliegen-vogeltje vertoont aan ons oog, onder alle be- zielde weezens, de fchoonfte gedaante en de fchitte- rendite kleuren. De Edelgefteenten en Metaalen , door menfchen kunst gefleepen en gepolyst, komen in geene ver- gelyking by dit kleinood der Natuure : deeze heeft het zel- ve in den rang der Vogelen op den laagtten trap van groot- heid geplaatst. Zy is hoogst te bewonderen in haare klein- fte voortbrengzelen: en het kleine Viiegen-vogeltje haar meesterftuk : alle gaaven , gedeeltlyk toegercikt aan andereVo- gelen, ligtheid , fnelheid, houding , bevallighcid, en ryken optooi , bezit deeze kleine gunfteling alleen. De Esmaraud , de Robyn, de Topaats, fchitteren in zyne pluimadie, wel- ke het nooit befmet met het ftof der aarde. In zyn lugtge- westisch leeven , ziet men ’t nauwlyks , voor eenige oogen- blikken, den grond aanraaken: het onthoudt zich fteeds in de lugt, vliegende van bloem op bloem; den nektar daar uit zuigende, en geene gewesten bewoonende, dan daar dee- ze onophoudelyk vernieuwd worden: het heeft derzelver frisheid en gloeiende kleuren. ` In de heetfte Gewesten der Nieuwe Wereld bevinden zich âlle foorten van Vliegen-vogeltjes ; zy zyn zeer talryk, en fchynen tusfchen de twee Keerkringen bepaald: want die „ eduurende den Zomer, in gemaatigde Lugtftreeken komen, Piyven ‘er flegts cen korten tyd: zy fchynen de zon te vol- n, met dat Hemellicht te komen en te vertrekken ,en op de vleugelen der zagte windjes na eene altoosduurende Len- te te vliegen. - De Indiaanen , getroffen door den glans en gloed der kleu- ren deezer fchitterende Vogeltjes, hebben ze Ourisfia, of Zonneftraal geheeven. De Spanjaarden gaven ‘er den naam van Tomineos aan ‚om "er de kleinheid door aan te duiden ; de Tomine is een gewigt van twaalf Grein: ik heb , fchryft Nie- REMBERG , een deezer Vogeltjes met het nest zien weegen , en beide.haalden zy maar twee Tomines. De Engelfchen noemenze Heumming-Birch, de Franífchen . Oifeau-mouche. Burron geeft "er den naam van Mellifuga aan, en by LINS NEUS Daat het bekend, onder dien van Trochilus. De Bek is als een fyne naald en de Tong gelykt eene dun- ne draad: de kleine zwarte Oogen vertoonen zich niet an- CTS d <A DER VLIEGEN-VOGELTJES. age ` ders dan als twee fchitterende ftippen : de vederen der Vleu- gelen zyn, zo fyn dat ze zich doorfchynend vertoonen: nauwlyks ontdekt men de Pooten van wegen derzelver ` kort- en dunheid: zy maaken ‘er weinig gebruiks van , zich niet nederzettende dan des nagts, den geheelen dag zwee- ven ze in de lugt, hun vlugt is aanhoudend, brommend , en (el, MARCGRAvR vergelykt het geluid hunner kleine vleugeltjes by dat van een Spinnewiel, en drukt het uit met de woorden hour , heur , hour : zy flaan dezelve met zulk een ‘fnelheid, dat het Vogeltje, zich. in de lugt op- houdende, niet alleen fchynt te vliegen, maar Sonder eeni- ge beweeging in ’t geheel te weezen. Zy verblyven eeni- ge oogenblikken voor een bloem,en vliegen ‘er fchielyk af na een ander: in alle fteekt het den bek, flaat ’er op met zyne vlengeltjes, zonder "er ooit op te gaan zitten, of ze geheel te verlaaten: deeze Bloemliefhebber leeft ten koste der bloemen, zonder ze te befchadigen: en haalt ’er al- leen de honig uit: tot dit bedryf {chynt de Tong geheel en al gefchikt: dezelve heftaat uit twee holle vezeltjes , welke een klein kanaal maaken, aan "rt einde in tweën, verdeeld , van gedaante als een {nuit, welks werkzaamhe- den ze ook verrigt. Het WVliegen-vogeltje fteekt die, uit den bek,tot in’tdiepst van den kelk der bloemen , om ’er de fappen uit te zuigen. Dit is de leevenswyze deezer Vo- geltjes volgens alle Schryvers, die er de pen over op °t papier gezet hebben. ’t Is de Heer nADIER alleen, die, eenige overblyfzels van kleine Infeéten in een Wliegen-vo= geltje gevonden hebbende, daar uit opmaakt dat zy van Infetten en niet van ’t vogt der Bloemen leeven. Niets evenaart de leevendigheid dèezer kleine Vogeltjes, ef °t moest derzelver moed of liever ftoutheid weezen : zy | ver- 356 NATUURLYKE HISTORIE : vervolgen met vuurige drift, Vogels twintigmaal groofer dan zy, hangen ze aan °t lyf, laaten zich: mede voeren , en pikken , by herhaaling , tot dat ze hunnen haat gekoeld hebben. Zomtyds vallen ‘er hevige gevegten onder de Viliegen-vogelijes zelve voor. Onverduldigheid fchynt hun aangebooren. Wanneer zy een verflenften bloem nade- ren „trekken zg ert hart uit op eene wyze, die hun ongè- noegen te kennen geeft. Zy flaan geen ander geluid dan een zagt gefchreeuw /crep , fcrep, °t geen zy dikwyls her- haalen: met het aanbreeken des dageraads hoort men het in de bosfchen: doch zo ras de zon boven de kim ryst, neemen ze ale de vlugt, en verfpreiden zich over de velden, | Zy minnen de eenzaamheid: en * is bezwaarlyk te be- grypen, hoe zy, onophoudelyk in de lugt omzwervende, elkander kennen en paaren: dan de Liefde, die ailes over- wint en dwingt, weet de verftrooide weezens te verééni- gen: men ziet de Vliegen-vogeltjes, in den Broeityd, ge- paard. Het Nest, °t welk zy vervaardigen, beantwoordt aan de tederheid hunner lichaamen, °t zelve beftaat uit fyn katoen of een zydagtig plukzel van de bloemen verzameld , %X is vastgewerkt als zagt en digt leer, het Wyfje verst den arbeid terwyl het Mannetje de bouwftoffen aanvoert : het Wyfje volbrengt dit geliefde werk met allen vlyt , zoekt, fchikt en plooit de aangebragte vezeltjes om de zagte wieg voor ’t aanftaande kroost te bereiden: wryft met den hals de kanten glad en het benedenfte met den taart: bekleedt het buitenfte gedeelte met kleine ftukjes bast van gomastige boomen, daar rondsom aangeplakt, zo om de buitenlugt af te weeren als om alles te vaster te maaken: het Nest hangt aan twee bladeren of een enkel takje van een Oranje of Ci- troenboom, of zomtyds aan een ftroohalm van het dak eens huts. Dit Nestje is niet grooter dan de helft van een Abri- coos: men vindt er twee Eitjes in , geheel wit en van groot- te als kleine erten. Het Mannetje en Wyfje broeden , beurt- lings , twaalf dagen lang: de jongen komen op den dertienden dag oft, en zyn dan niet grooter dan Vliegen. heden, die oorpendanten van deeze fraaije Vogeltjes maas ken. De Peruviaanen bezaten de kunst om van de vederen fchilderyen te vervaardigen , welker {choonheid de oude ver- haalen hoog verheffen. MARCGRAvr, die deeze werke ftukjes gezien hadt, bewonderde de kleur en keurigheid. By het fchoon en de kleur der Bloemen , heeft men ook deeze aartige Vogeltjes een lieflyken geur willen toekennen: Verfcheide Schryvers gewaagen van een Muskus-lugt daar aan eigen: dan dit is cene dwaaling , waarfchynlyk herkoma fig uit den naam door ovirpo aan de Vliegen=vogeltjes ge- geeven, dien van Pasfer Mosquitus , ligt veranderd in dien van Pasfer Moscatus. Dan dit is het eenige wonderbaare niet, °t geen de Verbeelding by derzelver Natuurlyke His« torie heeft willen voegen: zommigen hebben beweerd , dat zy half Vlieg half Vogel waren , en van een Vlieg hervoort kwamen, Pen Fefuit , by erusrus, verzekert op °t fterkfte , getuigen van die Gedaantverwisfeling geweest te zyn: ook heeft men verdicht, dat zy met de Bloemen ftierven, om met dezelve te herleeven; dat ‘zy in cen ftaat van flaap en bedwelming den geheelen Wintertyd doorbragten , met den Bek aan een boomftam hangende; doch deeze zotternyen zyn door verftandige Natuurbefchryvers verworpen. CA- TESDY verklaart, op St. Domingo en in Mexico, °t geheele jaar door, deeze Vogeltjes gezien te hébben: ook is daar geen jaargetyde geheel van bloemen verftooken. SLOANE betuigt het zelfde van Yamaicas alleen "er byvoegende, dat zy zich, naa den Regentyd, in grooter getale vèrtonn- den; en MARCGRAVE hadt reeds gefchrecven, dat zy, het geheele jaar door, veelvuldig, in de bosfchen van Brafil , voorkomen, ÍV. DEEL. MENGELW. NO. Q. Ge HET A 355. ‚ RET VLIEGEND SCHIP HET VLIEGEND SCHIP VAN DEN HEER BLANCHARD. 5 domme onzer Nieuwspapieren hebben uit de Fram- D fche overgenomen „een berigt van een Vliegend Schip ss te Parys vervaardigd , door den Heer BLANCHARD. » 't Geen wy daar van vonden in de Gazette d’ Apricul- s, ture , Commerce , Arts & Finances , zullen wy hier plaats 3, geeven tot een voorlooper van den volgenden Brief des ae Heeren DE LA LANDE.” De Heer BLANCHARD , Werktuigkundige , fchynt , in goe- den ernst, bezig, om zyn Vliegend Schip, waar van ‘reeds in verfcheide Nieuwspapieren gefprooken is , te vervaardi- gen, Ip hoope van zyne onderneeming met een gewensch- ten uitflag bekroond te zullen zien. Een Perfoon , die zich uitgeeft voor een Natuur- en Werktuigkundige, verklaart dat de Heer BLANCHARD hem.zyne werkplaats ontflooten , en een klein Schip vertoond heeft, van gedaante als een root Zeefchip,en waar in twee of drie perfoonen zouden unnen zitten. , Ik kon,’ zegt deeze Waarneemer,: , my niet verzadie a gen met het nagaan van de vastheid, behendigheid, en , keurigheid der zamenftelling , en de ongelooflyke ligt- o heid. Maar ’t geen my ’t meeste van alles verwonder- » de, fs de vaardigheid der beweegingen , welke verfcheie > de vleugels op verfchillende wyze maaken, op het enkel > ftooten met den voet. Vier groote vleugels dienen om ə het Schip met den Stuurman op te heffen , en in de huge „die Zwaarte op te houden door eene enkele flingering, a voortgebragt door de middelpuntfchuwende kragt der a beweeging. Twee andere Vleugels, niet min vernuftig p uitgedagt , dienen om de vaart te verfnelen of te ver- e traagen , naar welgevallen van den Stuurman, die een a roer„aan den agterfteven hangende „ter beftuuringe in de ‚ hand houdt. My dunkt, voegt hy er nevens, , dat ik ‚ den Heef BLANCHARD reeds zie in de lugt , zittende in ‚ zyn Schip, met het vermogen, om , ondanks het geweld „der winden, min of meer {nel te vaaren , werwaards het , hem geluste: want deeze Kunftenaar heeft zorge gedraa- ‚ gen tegen alle ongelegenheden „en "er is geen hinderpaal > of hy heeft ze weggenomen: hy heeft een bekleedzel ver- e vaardigd om zich te befchuttentegen het geweld der lugt, „ zo dat hy daar in zitte als in een koets met glazen en » VAN DEN HEER PLANCHAND, 959 , blinden voorzien: Kleppen, kunftig gemaakt , dienen om > hem frisfe lugt te geeven; en dus zal hy zich tot het ‚ derde Lupgtgewest kunnen verheffen, zonder voor de fyn- ‚ heid der Lugt te fchroomén.’ Wy merken op, dat de Waarneemer hadt behooren te verklaaren , wat hy, en de Heer BLANCHARD., door het derde Lugtgewest verftaan. Wat hier van ook zyn moge, de onderneeming is vah dien aart, dat de uitflag ze moet beflisfen. Alleen moeten wy onze Leezers , te deezer ge- legenheid , verwittigen , dat de Heer BLANCHARD zich reeds door verfcheide zeer vernuftige uitvindingen heeft bekend gemaakt, en dat zyne baren (hy bereikt ‘er acht en twin- tig) zyn ger, en onvermoeide werkzaamheid , ons groote hoope van deezen Kunftenáar doen opvatten. mn EE BRIEF VAN DEN HEER DF. LA LANDE , OVER DE ONMOGELYK-= HEID VAN VLIEGEN VOOR DEN MENSCH, Aan de Heeren Schryveren van het Journal des Sfavans. MYNE HEEREN. Ik zou niet gedagt hebben, dat het noodig ware, u te on- derhouden over de zotte poogingen door de Menfchen aangewend, om zich in de sr op te heffen en te vliegen: indien , zints een jaar, geheel Parys niet was uitgeloopen „ om in de Straat Taranne een Schip te zien, waar mede de Heer BLANCHARD belooft te zullen vliegen; en indien het Journal de Faris, anders op zo redelyk en verftandig eene wyze gefchreeven , niet zeven of acht keeren van dit voor- wendzel gefprooken hadt , zonder de ongerymdheid daar van.aan te toonen, De Heer MERCIER Abbé van de Koninglyke Abdye van St. eger de “oisfons, een Man van bekende kundigheid , fchym zelfs zyn oordeel ‘op te fchorten, in een Gefchrift ` den 4 April 1782 uitgegeeven. Hy brengt, ten aanzien van dit onderwerp, eenige geleerde ganmerkingen in " mid- den, waar mede ik myne bedenkingen over de kunst van vliegen zal aanvangen. ROGER nacon hadt reeds het denkbeeld gevormd van een vliegend voertuig, dat misfchien den Kanunnik d'Es- tampes , den Heer DES MAZURES, tot Het begrip bragt van Cc a zyn m 860 OVER DE ONMOCELYKHEID VAN VLIEGEN, zyn vliegenden Wagen , waar van men vervolgens niet meer heeft hooren fpreeken. Vader rasgi ondernam het, een vliegend Schip te maaken, gelyk verfcheide andere Natuur- kundigen dit beftonden , wier naamen en werken ons wor- den opgegeeven door G. PASCHIUS, in gyne Inventa nova antiqua. Gap. VIL p. 636. Ed. 1700. in to. Jn dit werk vindt mep aartige aanmerkingen over de kunst om in de lugt te vliegen; over hun die dit beltaan hebben; over verfchei- de vliegende zelfbeweegenae. kunsttuigen : als de houten Duif van arcuyras van Tarente, die van Vader KIRCHE- Rus: den Vlicg en den Arend, aan den beroemden REGIOMON- TANUS toegelchreeven. Decze yzeren Vlieg vloog, zo men verhaalt, op verfcheide perfoonen te Neurenburgs en de Arend, naa Keizer careL den Vden op eenen vry verren afftand van die Stad te gemoete gevloogen te zyn, keerde met dien Vorst weder. Vader LAMA, die zich. zeer op het werktuiglyke bevly- tigde, befteedt het geheele vierde Hoofdftuk van zyn Pro- dromo all’. arte Maeftra, om de mogelykheid aan te toonen, dat een Schip in de Lugt zou zeilen, gelyk het vaart in het water. Dit Schip moest met mast en zeilen voorzien wee- zen. De Schryver gecft er eene afbeelding van aan ’t einde zyns werks: het hadt op den Voor- en Achter-fteven twee houten uitftekken, ieder een koperen kloot draagende , die geheel van lugt ontledigd moest worden. — gevolgen, afgeleid uit de zwaarte der lugt en de ligtheid , welke een vat krygt, daar van ontledigd, overtuigden va- der LAMA , dat de vier koperen klooten , waar. mede hy zyn Schip ‚voorzag , door derzelver ligtheid genoegzaam zouden weezen om’t gewigt van dit Werktuig „en de Men- chen daar in zittende, op te.weegen, zo dat het nood- wendig in de Jugt zou opvliegen , wanneer men de touwen Jos maakte, dat het daar in zou opgehouden worden, en zo gemaklyk door de lugt vaare als de Vaartuigen door het water. De Schryver voegt er by, dat de Theorie , waarop hy de mogelykheid van zyn Schip grondde , nauw- keurig naagegaan zynde door lieden des kundig, zy geen misflag in zyne rekening gevonden hadden. Deeze Prodromo van Vader LAMA te Parys zeer bezwaar- lyk. te bekomen zynde, onderrigt ons de Heer de sr. LE- GER, dat LG STURMIUS ; het geheele Hoofdftuk over het Vliegend Schip overgezet leeft: deeze overzetting door de Heer de sT. LEGER met het oorfpronglyk Italiaansch ver- ge- Ka VOOR DEN MENSCH. ~ 86t geleeken, kwam hem zeer nauwkeurig voor, en is dezel- ve herdrukt in het Werk van pascHius (*). Ondertusfchen heeft men niet veel berekenens noodig , om de denkbeelden van Vader LAMA om verre te ftooten. De Lugt is acht honderd maal ligter dan het Water , dus moest een fchuit, die in °t water dryft, niet alleen ontledigd zyn van Lugt , maar acht honderd maal meer uitgebreidheid hebben voor dezelfde klomp. Een Mensch heeft omtrent twee cubiq voeten in het water noodig om er zich in op te houden; nu eens gefteld zynde dat het Vaartuig niet meer weegt dan een Mensch , zal het. vier cubiq voeten in ’t Wa- ter moeten hebben, en drie duizend twee honderd in de Lugt: gevolglyk zou ‘er eene kamer noodig zyn die aan alle zyden vyftien voeten haalde, lugtledig was, en niet meer dan een Mensch woog , ’t welk menschlyker wyze onmo- elyk is. 8 Men heeft de uitgebreidheid tragten te vergoeden door vliegen, op de wyze der Vogelen: doch dit is even onmo- gelyk , uit hoofde van de zwakheid der Spieren in den ensch, met betrekking tot de zwaarte welke moet opge- heeven , de veelheid der Lugt die weggeftooten moet wor- den, en de fnelheid, welke men zou moeten geeven aan de beweeging der Vleugelen. De Heer couromB, een bekwaam Ingenieur, Lid van de Academie der Weetenfchappen, heeft in den jaare 1780 ecn gefchrift voorgeleezen : waar in hy onderzackt de grootst mogelyke uitwerking ; die de Menfchen zouden kunnen voortbrengen, geduurende eenige feconden, de fnelhei! , de tyd, en het gewigt in aanmerking genomen zynde: dit beproevende , bevondt hy, dat een Mensch, die honderd en veertig ponden weegt, eene drukking gelyk aan honderd veertig ponden, niet kan oefenen, dan met eene fnelheid van drie voeten in een feconde: en dat, om hem in de hiet op te houden, de oppervlakte der vleugelen met die fnel- heid bewoogen , zou moeten zyn van twaalf duizend voeten: hy zou nooit, zonder zyne fnelheid te verminderen „de druk- king kunnen vermeerderen ; ook is er geen hefboom , noch eenig werktuig , °t welk die werking kan vermeerderen. Mar, dewyl hy noodzaaklyk tyd zou behoeven en e pił- (*) Men vindt ook de Afbeelding van zulk een Schip, ap. ter de Principie Philofophie Naturalis van j. ope, en de re- denkingen deng Urrechtfchen Hoogleeraars daar over, in het tweede Deel diens werks. p. 149, Ce 3 362 OVER DE ONMOGELYKHEID VAN VLIEGEN. fpillen, om de vleugels op te heffen, en verfcheide andere dingen hier van zouden moeten worden afgetrokken, ware het misíchien noodig de Vleugels twee of drie maal te ver- grooten. Nu is het blykbaar onmogelyk, dat een Mensch, zonder eenig ander fteunpunt dan zichzelven te hebben, vlakten van honderd tachtig voeten lang, en even zo.veel voeten breed, dat is, veel uitgeftrekter dan de zeilen van een Schip, kan draagen en bewerken. Zulks alleen is ge- noeg om te verzekeren, dat geene pooging van dien aart ooit zal gelukken. De Spieren van de vleugelen der Vo- gelen zyn veel fterker naar evenredigheid van de zwaarte hunner Lichaarnen; en zy kunnen, gelyk de ondervindin leeraart, aan hunne Vleugelen ecne veel grooter Gebei green", dan de. Mensch in ftaat is, daar aan by te zet ten. Derhalven is de onmogelykheid om zich in de Lu op te houden om te vliegen, zo zeker,als de onmogelyk- heid om zich op te heffen, door de foogtlyke zwaarte van lichaamen , van lugt ontledigd. PROEVE , OVER DE NAAVOLGING , EN HET VERMAAK ` DAAR UIT ONTSTAANDE. CNaar het Engelsch van den Hoogleeraar JAMES BEATTIE.) De Mensch is , van zyne geboorte af, genegen tot Naa- volging, en fchept ’er groot genoegen in. Op een Leeftyd , wanneer. hy nog te jong is, om regels te verftaan of in agt te neemen , leert hy, door anderen naa te volgen, fpreeken, gaan, en veele andere dingen verrigten, tot het leeven en geluk noodzaaklyk. De meeste Kinderfpelen zyn Naavolgingen, en veele Tooneelagtig. Naaäaping verwekt lachen: en een juiste naavolging, van het Menschlyk Leeven, ‚op het Tooneel, is hoogst vermaaklyk voor lieden van ab Jerlei rang, Daat en vatbaarheid. Onze natuurlyke geneigdheid tot Naavolging kan, voor een gedeelte, reden geeven voor het Vermaak daar in op- geflooten : want het geen genoegen {chenkt aan sene natuur- Iyke neiging, is altoos aangenaafn. Nogtharis féhyne het byzonder behaaglyke der Nuavolginge ook op andere bc- ginzelen te rusten. -—— Het Afbeeldzel met het Oor- fpronglvke te vergelyken, en de byzonderheden, waar in zy verfchillen of overeenkomen, uit te vinden, is, op zich- zelve, cene aangenaame ogfening voor den geest: en, wan- neer PROEVE, OVER DE NAAVOLGING , ENZ. 863 neer dit vergezeld gaat van eene bewondering des naage- volgden Voorwerps en van het vernuft des Naavolgers , fchenkt het een nog hooger genoegen: en zal dit nog ver- leevendigd en verfterkt worden door de aangenaame hoeda- nigheden van het Werktuig der Naavolginge zelve, — als door de fchoonheid der Klcuren in eene Schildery , door de maatklank, in een Dichtftuk, door de hooge en laage en fmeltende toonen in de Muzyk. - En voegt men hier by, de verdienften van een zedelyk oogmerk , dan zal de Navolging zich in haare bevalligfte gedaante vertoonen, eu het verrukte hart erkennen, dat haar vermogen om te be- haagen ‚ Onwederftaanlyk is. o groot is het genoegen, °t welk wy in Naavolgin Scheppen, dat iets, °t geen, op zichzalven, noch vermaa noch fmert zou verwekken, aangenaam wordt , wanneer ber wel is naagevolgd. Wy zien, zonder aandoening, ver- fcheide aangezigen en andere voorwerpen „ welke ons da- gelyks ontmoeten: doch eene welgetroffen Schildery van een Steen of gemeene Plant, aanfchouwen wy niet onver- fchillig. Geen wonder, derhalven, dat iets, aangenaam in zichzelven , door de middelftoffe van kunftige naavolging befchouwd , hoogst aangenaam wordt, Een goed Schildery van een gemeen aangezigt behaagt; maar het Portrait van eene Schoonheid, even goed gemaald, behaagt nog meer, Ja,fchoon een Mensch in eene geweldige vlaag van woede , een gedrogtlyk wild Beest , of een Lichaam door pynen ge- folterd, een zeer onaangenaam vertoon opleveren, zal-nos-. thans, eene Schildery of Dichterlyke Befchryving met ge- noegen befchouwd en geleezen worden (*): °t vermaak, ’t - geen wy fcheppen in't vernuft des Kunftenaars , gepaard met onze bewustheid, dat het Voorwerp , waar mede wy te doen hebben, niet weezenlyk is, kunnen de onaangenaame gewaarwording, door deaffchuwelykheid der Figuur veroor- zaakt , ryklyk opweegen (+). Der Menfchen ondeugden x zwak- | Co ARISTOT. Poet. Sect. 4. GERARD, on Taste, p. 1. Sect. 4. GG) Schilderven., nogthans, van veel verdienen, als nan- volgingen , en van gewigt door de zedelykheid van het oog- merk, kunnen al te verfchriklvk weezen om met genoegen be- fchouwd te worden. Een Dief, in cen grafkelder ingebroo- ken, om een Lyk van de kostbaarheden te berooven , zezt men, dat, bv het openen van de kist, dermaae wetrcffen wicrd door het affchuwelyk beeld des doods, dat hy beevende en Ce 4 fchret. 964 ` PROEVE `. zwakheden , en ongelukken, op het Tooneel naar &isch vertoond, leveren een allergenoeglykfte uitfpanning op. Zo groot is de toverkragt der Naavolging. Alen heeft het voor een vreemd Vermaak gehouden , dat wy neemen in ’t befchouwen van treurige Naavolgingen der Meuschlyke bedryven, die ons zelfs tot medelyden aanzet- ten en droef heid baaren. Dan verfcheide oorzaaken fchynen zanen te Werken om dit Vermaak te wege te brengen. Voor eerst. Het geeft eene aangenaame beweeging aan de Ziel, deel te neemen in eene gebeurtenis, welke net gepaard gaat met eenig weezenlyk nadeel voor ons zelven of anderen. Ja zekere gebeurtenisfen , vergezeld van wee- zenlyken ramp, fchynen een fomber genoegeh aan eenige gemoederen te verfehaffen: waarom zouden veelen anders zo zeer loopen om Schipbreuken , Strafoefeningen , Opftan: den, Veldflagen , en Slagvelden te zien? Maar de Too- neeljammeren zyn niet weezenlyk, noch @orden daar voor gehouden; overzulks zyn ze gefehikt om den geest ap eene aangenaame wyze bezig te honden , niet verhinderd door eenige fmertlyke gedagte; en vergroot door het bezef dat alles verbeelding is. Zy die het voor weezenlyk opge, men , gelyk men zegt dat Kinderen zomtyds doen ,. hcbe ben Ter Smert, geen Vermaak. Ten tweeden. Bewonderen wy, onder het hooren uitvae. ren , he: vernuft des Dichters , "reen zich vertoont. iù taal, in gevoelens, ìn ’t beleid van °t gantíche ttuk, in de verfcheidenheid en het doorhouden der characters 5 als mee de in het verzinnen en fchikken van voorvallen , aangele» gen op zich zelve, en ‘medewerkende tot het groot oogmerk,. ' Ten - fchreiende heenen ging, nict in Daat om zyn oogmerk te vol- voeren. Ik heb een keurlyke Prentverbeelding van dit geval gezien, doeh kon dezelve een half minuut lang bekyken. A te veel voorwerpen van dien aart ziet men in HOGARTHS Pro- gres] FA Cruelty. — "Er is eene andere (oort van aanftoot- Tyke denkbeelden , welke de Dichters” niet altoos zotgvuldig enoeg vermyd hebben. [UVENALIS , SWIFT en POPE zelfs, leveren ons zomtyds walchlyke befchryvingen. En ik moet erkennen, dat ik, ondanks het gezag van ATTERBURY Cl AD- DISON, cn de algemeene verdienften aan die plaats toegekerd, nóoit genoegen heb kunnen fcheppen in zommige afichrik ver- wekkende denkbeelden, door MiLtex , tot onbefchryfljk gc- noegen van VOLTAIRE, te onbedagtzaam gevoegd in zyne uit- gewerhte Alegorio van de Zord? en den Dood. l OVER BE: NAAVOLGING, ENZ. ` 365 Ten derden. Moet de bekwaamheid der Ateurs en Ac- trices` gehouden worden, voor een hoofdoorzaak des ge- noegens , waar mede wy een Treur- of Blyfpel hooren. Een flegt Spel, goed gefpeeld , kan behaagen, ---- en het behaagt menigmaal: terwyl een goed Spel, flegt gefpeeld , ondraagelyk is. Ten vierden. Neemen wy deel in de aandoeningen onzer Medeaanfchouweren , en deeze vermeerderen onze aandoe- ning. Ik geloof dat niemand zou verkiezen alleen de aan- fchouwer te zyn van een Spel, als hy het even goed kon zien in een,‚talryk gezelfchap. Wanneer wg, leen zynde, een aangenaam verhaal geleezen hebben, tot het alle te- valligheid verloören heeft, °t welk de nieuwheid Ter aan kan byzetten , kunnen wy het genoegen vernieuwen „dour het in ezelfchap te herleezen, en zullen er misfchien meer over voldaan weezen, dan over de eerfte leezing. - Ten vyfden. De Cieraaden van het Tooneel , de Muzyk , de Vertooning, de luister van ?°t Gezelfchap , ja de Klee- ding der Speelderen zelve , brengen alle iets toe tot ons ver- maak: waarom zou anderzints zo veel gelds aan den toeftel en verfraaijing befteed worden ? Eindelyk moeten wy aanmerken , dat er iets zeer zonder- lings is in het Medelyden. De Smert, welke deeze nan- doening vergezelt , is van dien aart, dat een edele ziel zich ‘er niet van zou ont(laan , fchoon °t in haar vermogen ware. De wellust van wee, waar van de Dichters zingen , is geene enkele Spraakkunftige figuur, maar eene weezenlyke aundoc- ning, die elk gevoelig hart by ondervinding kent. Medely- den verwekt cene tederheid van bart, zeer geíchikt voor deugdzaame indrukzels, Het zet ons aan tot omzigtigheid en hederigheid , doet ons de wisfelbeurtigheid der Mensch- lyke zaaken opmerken, en onze afhanglykheid van der grooten Oorfprong onzes beftaans; terwyl geftaage vreugd, en onafgebrooke voorfpoed , den Mensch onoplettend, trots, en ongodsdienftig maaken. SaLomo heeft te recht opgemerkt; Het treuren is beter dan het lachen, want door de droefheid des aangezigts wordt het hart verbeterd (*). Het betoon van Medelyden , zelfs ten opzigte van ingebeeld lyden, kan misfen genoegen te (chenken , wanneer het vere gezeld gaat, gelyk het gemeenlyk doet, met de goedkeuring van Rede en Geweeten, die het eene deugdzaame aandoe- ping noemen, van eenen heilzaamen invloed op de Zamen- ‘ kx (*) Prenis. VIL 3, Ceg 366 PRORYE, OVER DE NAAVOLGING , ENZ, leeving , wonder gefchikt naar onzen ftaat , hieflyk voor on- ze natuur,en beminnelyk in het oog onzer Medemenfchen. 