Verhandeling Over den Nederlandschen Versbouw
Samengetrokken syllaben durft hij kort stellen : Zwijmen, van oogléén en ziel even vermoeid en versuft, Men ziet het: hij vermijdt ook de klassieke mengeling der ondereen gevlochtene toonen in de metrische maat, doch (t zij met eerbied gezegd) let niet altijd genoeg om de monosyllaben zóó naast elkander te plaatsen dat zij, ook den gewoonen lezer, geene wankende kunnen toeschijnen (2). Men ga na, hoe BILDERDYK (epitheta perpetua zijn bij dien man, of, wil men, dien dichter overbodig) gespoord en gelaarsd, in den jare 1824, tegen de versmaat der Ouden in onze taal te veld trekt: hij wijdde daaraan een hoofd- stuk in zijne beschouwingen over de Versificatie (3). Prof. Davip, de groote bewonderaar van BILDERDIJK, trok eene kleine prosodie uit des Dichters verhandeling, en gaf (zonder aanduiding der bron) de tegenwerpingen die wij bedoelen, achter eene Spraekkunst weder. Over dit oppositie- systeem dus nader; al roepe BILDERDYK zegevierend uit: » Ziedaar de volstrekte onmogelijkheid van goede verzen in oude maat (hexameters) aangetoond. Wie hiertegen krijscht, (1) 't Heet, meenen wij: L. Apuleii ANEXOMENOZ, ex Menandro. Zie den Petronius, Blaeu 1669, blz. 98 van 't Aanhangsel. (2) Die laatste aanmerking gelde ook betrekkelijk ’t Alcaïcum den voorzang van den Elius (1788) uitmakende: te rechte gebruikt hij aldaar als spondeén eenige tweesyllabige koppelwoorden. (3) Nieuwe taal- en dichtk. Verscheidenh., d. II, blz. 87 en volg. — 96 — hij moge, en ik zal mij de zotheid der betweteren en aan- bidderen van hetgeen Duitsch is geenzins aantrekken.” Onmiddellijk na die tirade, die wij het liefst nu niet tegen- spreken, laat hij een proefjen volgen, dat hij vóór vijftig jaren vervaardigde, » wanneer hij zich [zoo als hij veelbeduidend erkent] uit zucht tot grondiger taalkennis ten aanzien van ons Nederduitsch, op dat alles bijzonder toelei ; welk proefjen zich tot een halven zang van de Endis uitstrekte”. Doch de Vorstin, reeds lang door hevige zorge bevangen, Kweekt het vergift in den boezem, en koestert verborgene vlammen. Immer herdenkt zy den krijgshéld, en immer den godlijken oorsprong Zijnes geslachts; zy prent zich zijn stem en gelaat in het harte; Ja, de onverpoosbré kwelling verbiedt häre leden te rusten. Divo, gy brandt! ja, gy brandt, onzalige! door tiwe leden Bruischt de verteerende vlam; zy zwiert door uwe aderen henen, Tintelt uit oog en gelaat. — Wat moogt gy ’t u zelve verbloemen, Heel tiwe borst staat in gloed, in blaakrenden, woestenden vuurgloed. Onze vermetele pen dorst aanteekenen: krijgsheld; den dalenden spondeus tot eenen trochæus gemaakt, Eenige regels te voren erkende BILDERDYK zelf, zeer toegevend ditmaal: » Het ware inderdaad in abstracto mogelijk bij ons voeten van twee lange sylben in deze (metrische) verzen aan te brengen.” De juxtapositie dezer twee monosyllaben kan ook hier de eenigzins beheerschte betoonde syllabe tot geene onbetoonde maken: hetzelfde zij van de tweesyllabige uwe en hare gezegd, bij welker uitspraak de gewonelezer hier eene halve hapering gewaar wordt. Deze gebreken (zij zijn ‘tin onze oogen) vindt men in de vertaling van Voss niet: een der voornaamste latijnsche dichters van Nederland, prof. Cracco, die ditzelfde vierde boek der Zneis, van °t 584ste vers tot het einde, in die- zelfde maat overbracht, is stellig van de mogelijkheid van goede nederduitsche hexameters in onze taal te maken over- tuigd. Onze hoogschatting van dien man wederhoudt ons echter mede niet, om zijn (Bilderdijksch ?) Prosodiestelsel af te keuren: beide staan daarin niet eens boven (misschien wel onder) Krorsrock. Wij zijn heusch genoeg om den — 97 — kundigen professor ten minste in goed gezelschap te ver- oordeelen. e Wij lezen bij hem : Barc£, sprak zij aldus dan de voedstervröuw aen van SICHAEUS: ‘Want haer voedster was reeds in 't dud vaderländ assche geworden. (1) IMMERZEEL en Tex Hoer (1813 en 1827). In 1827 verscheen er te Nijmegen een beschrijvend gedicht door C. ten Hoer, onder den titel van Gustaaf en Amanda. De schrijver begint met te verklaren, dat zijn stuk in de nederlandsche letterkundige wereld een soort van nieuw verschijnsel is, hetwelk hij gewaagd heeft op het voetspoor van Görnes Herman und Dorothea, en de Louise van Voss te bewerken [ofschoon er, ten aanzien van hexametersche keurigheid, tusschen die beide een breed verschil ligt]. Een recensent trad op, ter beoordeeling van dit » vreemd letterverschijnsel”, en wel in de Vriend des Vaderlands (Amst. 1828, II, 21): » De vraag (zegt hij) of het wen- schelijk zij, dat ten Hoer in dezen vele navolgers vinde, zouden wij ongaarne toestemmend beantwoorden, om daar- door het aantal prullaria in onze taal niet te vermenigvul- digen: want rijmlooze verzen te maken is nog gemakkelijker dan rijmende; en zij dus die vermeenen dat ieder dichter is, die zijne gedachten in eene zekere bepaalde maat weet te rangschikken, zouden voorzeker geene geringe verade- ming en ruimte daarin vinden, door het vaak zoo lastige rijm niet gebonden te zijn.” Men veroorlove ons die redenen als weinig steek hou- dende te beschouwen. Is ’t inderdaad ongemakkelijker getelde syllaben met rijm, dan gewogene zonder rijm tot verzen te schikken ? Moet men om ’t mogelijk misbruik een degelijk metrum vaarwel zeggen ? (1) Zie de Wanhoop en dood van Dido, in de Lettervruchten van het leuvensch genootschap: Tijd en Vlijt. Antwerpen 1845, blz. 198. — 98 — Tex Hoer zal 't geletterde publiek voor dergelijken vers- bouw rijp geacht, en zich wellicht, als gioratius, met weinig lezers tevreden gehouden hebben, en wel met zulken die op de vingeren en °t gehoor den echten versklank weten te onderscheiden, die mede zeggen: Legitimumque sonum digitis callemus et aure (v. 74, de Arte). Stouter was hij, denkelijk ten gevolge eener klassieke letteropvoeding, dan de dichter van Hugo van ’t Woud, een werk in alexandrijnen, eenige jaren te voren ver- schenen, in welks voorrede men leest: » BrrAuBkÉ is de eenige onder de Franschen die eene vertaling van Herman en Dorothea gegeven heeft: zij is echter in prosa en daardoor, ofschoon anders vrij naauwkeurig, minder bevallig dan het oorspronkelijke, hetwelk, zijne schoonheid ook gedeeltelijk ontleent uit den vorm der dichtmaat, waarvan zich GÖTHE be- diend heeft. De hexameters echter zouden in de fransche taal, geloof ik, al evenmin behaagd hebben als zij tot hiertoe bij ons in den smaak gevallen zijn” (1818). Deze misslag is te grof: wat is er gemeens, buiten den naam, tusschen onmogelijk te maken fransche en grondstoffelijk aan ’t Duitsch zoo nauw verwante hexameters (1)? (1) Wij moeten echter erkennen, dat ook in ’t Fransch de hexameter meer dan eens, sedert DusarTas en lang daarna, après qu’ ENFIN MALHERBE vr, is beproefd. Nog in 1815 schreef ConneuissEN (Spectateur Belge): Je ne crois pas qu’ il soit absolument impossible de faire un certain nombre de vers sur le métre latin, en geeft een proefjen daarbij: Flore étalait ses trésors. L’hyacinthe a coté de la rose, Se pavanait: plus loin brillait, la superbe amaranthe, Là croissait le sapin résineux; là fier de ton ombre, Etendant tes rameaux , rival du cèdre, o platane, Tu regnais. L'amitié se marie à l'amour et le lierre Au myrte, à l'olivier s'unit le pampre, et Minerve Du fils de Semelé dirigeant les pas, — etc. Het trippelende, aan 't Fransch oneigene , dat er in die cadans ligt, veroordeelt haar genocg. Dat men een dactylischen gang aan fransche verzen zou kunnen geven, is blijkbaar; dat zij een goed opium zouden wezen , is mede licht te raden. Wil men iets naar ToLLens: — 99 — IMMERZEEL liet het voornemen van GöTHEs werk na te bootsen, al spoedig varen » omdat hij inzag dat eene mankere vertaling een goed gedeelte der schoonheden van den text zou hebben doen verloren gaan, en hij zich niet vleijen dorst beter in zijne dichtmaat te zullen slagen dan zij die ’t vóór hem beproefd hadden.’ IMMERZEELS en MESSCHERTS echt-hollandsche huisdichten hebben wij meer dan eens in onze ziel nagezongen, doch ook de dichtmaat bij Ten Horr heeft ons niet gehinderd: verzen als deze kunnen vast elken onbevooroordeelde bevallen: Zie, hoe ons lindenbosch zijne lichtgroenbladrige kruinen Baadt in den zonnigen glans, die als vloeijend goud door de lucht stroomt. Zie hoe het bruingröene loof van gindsche höogstammige popels , Die ons geliefkoosd park omzoomen, in rustlooze wiegling t Heldérstralende licht al dartelend weder terugkaatst. | Ook de met grijsgroen mos en met klimop begroeide ruïne, Die in het midden des parks den oudheidminnaar geboeid houdt, Gloeit van tusschen de takken der over haar hangende wilgen. Zie, hoe de zilveren nevel, gelijk een golvende sluijer, Over de beemdén trekt, door fladdrende koeltjes gedreven. Hoor, hoe van over den stroom, uit het vriendlijk gelegene dorpje, Dat zijne landlijke daken, te midden van bloeijende boomen, Schildérachtig verheft, des nachtegaals fluitende toonen En zijn verrukkende slag, al smeltend en stervende, klinken. Malgré ses sermens, sa couronne de fleurs, L'enfant de Cypris à tir d’aile S'envole parfois. Alors quelles douleurs N'enfante pas cet infidèle! De nieuwsgierigen naar de geschiedenis der metrische Fransche verzen, verwijzen wij naar 't Magasin pittoresque, II, 190; VI, 310. Uit de Galerie hist. des contemporains (Mons, Leroux) art. Louis Napoleon leeren wij, dat op 6 April 1818 de ade klas van 't fransch Instituut den prijs toewees aan een werk van den abt Scopra over de vragen: Quelles sont les difficultés réelles qui ’s opposent a U’ intro- duction du rhythme des Grecs et des Latins dans la poésie française ? Pourquoi ne peut-on pas faire des vers français sans rime ? Zij waren voorgesteld als van eenen persoon herkomstig , die liefst onbekend bleef: die persoon was Louis Naroreon zelf. KS — 100 — CORNELISSEN (1815). Wie toch had er gedacht dat in dit woelige jaar, waarin de krijgskreet Nederland doordonderde, een Vlaming zich op de klassieke metriek zou toegeleid hebben? Maar ook die Vlaming was een belletrist, die, als dusdanige, de omni scink graag wilde ergoteeren. Hij koos den Spectateur Belge, van den abt Durour te Brugge, uit, om er zijne denkbeelden in voor te dragen (1). Hij verhaalt, dat er voor vijf en twintig jaren te Leuven een professor van Rhetorica was, O-HEARN genaamd en Ierlander van geboorte; een man, die drie & vier honderd hexameters naliet, waarvan CORNELISSEN de volgende meêdeelt : Arme philosophen, die met windwerkige tuygen Menschen versmooren, met verkensblaezen omhoog gaen. ss... Leeren met vragen en antwoord: A duplex punctum: plus B, en zulke gebrabbel, Dat AnisTOTELEs , nog statigen Zeno geleerd heeft. sos Caffe voor quezelen ende begijnen, Voor de philosophen die geeuwen van te studeeren. Primus in het Verken (2), in drinken, in eten, in.... hola! Zwijgen in een dichtjen waer’ veel voorzichtiger; — enz. » Deze aenhaling (zegt CORNELISSEN) kan volstaan om te doen zien dat die Ierlander vooral ‘toor, bij °t schikken der korte en lange lettergrepen, raedpleegde, en zich ver- volgens, doch eenigsins onderhoorig, schikte naer de voorschriften van den latijnschen, of liever van den min strengen griekschen, versbouw: ging dit door (regula positionis), men zoude zich ’t gebruik van duizend enkele, (1) In het zeldzaam geworden (als destijds aangeslagen) n blz. 226. Men spreekt in dit artikel over den heere N. C. (Nonszat CORNELISSEN) als over een derden persoon; maar ‘tis werkelijk uit zijne pen gevloeid. (2) Ongeestige naam van een leuvensch collegiehuis. — 101 — en samengestelde woorden moeten ontzeggen. De voorlaatste syllaben in beminnende, brandende, verlost; zijn wel degelijk kort in de uitspraak: in 't Grieksch of Latijn zouden zij vol- gens de gewoone regelen der prosodia lang zijn.” Hierop geeft hij een algemeen denkbeeld van den duitschen metrieken versbouw, en hecht er zijn zegel aan. Zoodat hij de vroeger door hem, op des leuvenschen Professors spoor, vervaardigde hexameters, niet aarzelt eenigsins te veroordeelen, zoo als daar zijn : Daer ondér lommér van Acacia, blinkt Amaryllis Boven Eöols dochtér, Anemoon; ook jeugdige lauwren Groeijen rond Erië, rond Champlain, rond Saratoga. Hij toonde zich echter genegen, om eenige dier woorden of syllaben die lang moeten schijnen, en nogtans, volgens de wijze waarop men ‘t vers uitspreekt, kort zijn of ’t in de gewoone uitspraak worden, als lang te beschouwen: ook moest men de cæsuur niet verwaarloozen. Tot opheldering daarvan geeft hij de verzen: O, mag ook vóor eeuwig den olijfboom, zoon van Athene, Verrijken ’t vrijland van Wasuincron, FRANKLIN en Apa. Waarin (voegt hij er bij) °t woord ook als toonloos voorkomt (est abbrevié), en de naam van WASHINGTON, zoo als "Look onze uitspraak vordert, de waarde van een dactylus heeft. De heer Durour antwoordde, en wij erkennen gaarne, dat hij gelijk had, toen hij die O-Hearnsche hexameters nevens de nugae difficiles der Acrosticha stelde. Zijn artikel behelst veel goeds (1). » Sedert Krorstock (zegt hij) is de hexameter algemeen door Duitschland aangenomen. Grondbeginsels, uit den aart der zake zelve geput, be- komen spoedig de goedkeuring van 'topenbaar gevoelen. Onzer school, mijns dunkens, ontbreekt er alleen een door- slaand gezag, een KLOPSTOCK, een Voss, een SCHILLER, (1) Zie in 'tberoepen werk blz. 238 — 246. — 102 — die den kluister des sleurs durve verbreken, en onzen versbouw met een nieuwen rhythmus verrijken. Trouwens, onze taal bezit al de elementen, die den versbouw van den germaanschen hexameter samenstellen: de analogie betoont het, en in beide zijn de etymologische [wortel] sylben be- klemtoond.” LULOFS. Keeren wij tot Holland terug! In 1823 twijfelde professor Lurors nog half aan 't mogelijke vaststellen van den metri- schen versbouw: minder moedig dan van KAMPEN, durfde hij zijn zegel aan ’t, dertien jaren te voren met maatschappij- lauweren bekroonde, stelsel van KINKER geensins ontzeggen. » Een geleerde (schrijft hij zeer bescheiden, — en zeker was KiNKER diens names volwaardig) heeft over dit onder- werp en hetgeen er mede in betrekking staat, eene aller- uitmuntendste verhandeling geschreven, en volgens deze verzen waarin elke syllabe, op vaste muzikale gronden, als lang, kort of onzijdig gebruikt is geworden” (1). » Aldus (vervolgt LuLors) luiden eenige regels uit een gedeelte eener vertaling van de Ænéis: Links af geleidt dé weg straks naar de Acherontische stroomen , Waar de éeuwig bruisende draaikolk kookt, e en in dringenden arbeid t Zwarte Cocytische zand parsénd en al opwellende uitbraakt; De afschrikwekkende Cuanon , de oude en grijsbaardige veerman, Norsch van gelaat en met slijk overdekt, voert hier het gebied; zijn Fonklend oog staat wild — dreigénd , de onbeweeglijke wenkbraauw. ’t Slordig gewaad hangt achtloos slingrend langs zijne schoudren , Als hij de roestige boot van ‘t land naar d’ anderen oever Afsteekt, en ’t vaartuig op ’tbarnende meer in bedwang houdt. Maar schoon oud, hij geniet al de sterkte eener jeugdige grijsheid” (2). Deze gebrekkige hexameters uit eene alleruitmuntendste vérhandeling, door een professor geschreven, en met lof (1) Lurors, Over Spraak- en Redekunst. Groningen 1823, blz. 398. (2) Naar Kixkens Gedichten. Nog gebrekkiger dan hier staan die verzen in zijne Prosodia , blz. 275. — 108 — door een professor afgeschreven te zien, ziedaar wat verbaast, en een pijnlijk gevoel verwekt, vooral jegens den bewie- rooker, die beter moest weten. Tantae molis erat romanum condere metrum ook bij overplanting in de Nederlanden ! Inderdaad, wien stellen wij hier tegen LuLors over, om den eerbied voor den klemtoon te handhaven? Lurors zelven. In die schoone Elegie, drie jaren vroeger door den verweduwlijkten gade, ditmaal waarlijk dichter, uitgestort , wacht hij zich wel zulk een wankenden versbouw (als 't Kinkersche opwêllende en grijsbaardige) aan te wenden; wacht hij zich wel maat en klemtoon in twee- strijd te brengen, Deze zielehulde verdiende dan ook in Belgie door 't fransche proza van CORNELISSEN, nog meer dan doer de fransche verzen des burggraafs D’ EXAERDE (in de Annales Belg, 1818) verspreid te worden. ............. Gij prijkte als de lelie der dalen Wen ze in het sneeuwkléed der onschuld, bepereld met daauw van den uchtend, Maagdlijk bij Zefirs gelispel het kwijnende hoofd naar den grond buigt. Lieflijkheid stroomde om u heen als het licht: uw harte was Leeder. Blank üwe ziel als de sneeuw, die in ’t dennewöud nedergezegen, Nog door geen voetstäp bezoedeld, haar donsige vlokken ten toon spreidt. Minzaam waart gij en zacht, als de ure des zomerschen avonds, Die van den wolkloozen hemel, met goud en met rozen bepurperd , Neërdäalt, en over de zwijgende velden haar schaduwen uitbreidt, Effen en kalm uw ziel, als een meer, in welks spieglende vlakte Luna des nachts zich belonkt, wen het windje in slaap is gevallen, En er geen lachje het zilver der kabblende golfjes doet krullen. Wij zwijgen hier liefst van leemten en gebreken (zoo ‘kan men de noodzakelijke cesuren in een der voorgaande verzen brengen, met te lezen: Neêrdaalt, óp 't stilzwijgende veld haar schaduwen breidend). Wij vragen liever, of iemand bij die adonica, 'tvers zoo harmonisch sluitend, en dus voor rijm of afperking geldend, nog wel 't achterwege laten van ons rijm zou betreuren? Wie zulke melody niet bemint, beklagen wij: hij heeft geen oor — 104 — in zijn harte (1). Ja, Nizuw1Lanps rijmende hendecasyllaben, in eene omstandigheid als deze uitgeboezemd, streelen ons min roerend dan deze hexameters van LULOFS. Pn. pe KANTER., Zijne gedichten verschenen vóór eenige Jaren te 's Gra- venhage: ook hij blijft in zijne voorrede den metrischen vorm, dien hij er veelal aan schonk, » nog ongewoon” heeten. Hij heeft den moed te bekennen, dat hij dit soort van ver- zen boven alle andere stelt, doch schijnt niet stout genoeg te zijn zich tot ridder zijner aangebedene aan te bieden. Trouwens hij zegt: » Het is er verre van daan, dat ik mij zou durven verstouten hier als verdediger van dat soort van verzen, waarmede de doorgaande smaak van ons publiek zich toch niet schijnt te kunnen vereenigen, op te treden. Alleenlijk moge het mij vergund zijn er dit weinige van te zeggen: dat ik de bedoelde vormen, zoo als zij (om hier van de Duitschers niet te spreken) door de meesten althans der niet zeer talrijke dichters die dezelve onder ons hebben beoefend, naar de eenvoudige theorie der klemtoonen gebezigd zijn, steeds boven de gewone rijmende beminde, en dat b. v., al het overige gelijk staande, de bevallige waardigheid eener alkaïsche of de zachte, min of meer zwaarmoedige golving eener sapphische strophe op mijn gevoel een streelender indruk maakte dan eene in zijne soort even zoo schoone rijmklank.” Nu, dat ten minste heet spreken: de bekentenis is volledig; de verdediging, bij zulk eene overtuiging, kon warmer zijn. Met zijne eigenlijke rijmelooze verzen, zoo als de Biddende naar MATTHISON, en een fragment uit een treurspel van (1) Zoo riep FENELON uit, na Virncmius verzen aangehaald te hebben: Fortunate senex, hic, inter flumina nota Et fontes sacros, frigus captabis opacum. » Malheur à celui qui ne sent pas le charme de ces vers!” — 105 — CONGREVE (1) enz., hebben wij volmaaktelijk vrede ; maar geensins met vele zijner metrische stukken. De bundel vangt reeds met dit Alcaïcum aan: Mijn sombre vriend, waar-om zoo droefgeestig steeds ? De doffe lier worde eenmaal tot vreugd gestemd , Zoo zegt ge: want dén God der liefde u Prijzen geen klagende weemoedstoonen. In zijn Elegiacum het Zeebad vindt men: Krachtvòl gevoelt ge u geneigd, als ten.spel, om de ruimte te klieven En ’t pentameter: | Lang nog bevochtige uw vloed minzaam des vaderlands kust. Welk een dactylus! zelfs in de trippelverzen van BILDER- DYK een steen des aanstoots (2). D. Cracco. Wij spraken er reeds met lof, doch met vranke vrij- moedigheid over. Hij belooft aan Nederland eene vertaling der Ilias, nog nooit metrisch bij ons, en reeds viermaal ten minste in 't Hoogduitsch overgebracht. Verscheidene frag- menten er van zijn voorloopig. verschenen. (1) In decasyllaben. Ook Wannstnck schreef vroeger twee dramaas in die maat; het eene op de dood van Wirem I, het andere op de neêrlaag van Bossu. (2) Bitperprxs leerling pa Costa schreef enkele disticha, doch die wij beschouwen als bloot ter weérspiegeling van den zin uit Gorue vertaald (zie ’s Dichters uitgave van den Onderg. der eerste wer. blz. 477); anders toch had hij dit stuk zóó niet geschreven. De vier slotverzen luiden : Doch wat baatte het mij dat zelfs de hand der- Chinezen Werrnen en Lorre vereeuwigde opt brooze, maar: kunstvölle glas ? Keizer noch Koning heeft ooit zich om Goerne bekommerd op aarde , - Hij, hij alleen was te zaam MecEEN en Augustus voor mij. — 106 — Wij schrijven er 't volgende van af (einde van °t Vdeb.): Dus sprak Zeus en beval aan Paizon hem te genezen, En nu spreidde Paizon verzachtende zalf op de wonde; En hij genas; want hy wás geenszins sterflyk geboren. (Schijnt dit hexameter niet wat te kort?) Zoo als het vygesäp ylings de sneeuwwitte melk strémt, die vloeibaar Schuimt: want met windsnéllen spoed wordt zij omgekéerd door den vermenger (1). Wij durven den grooten latijnschen dichter vragen, of hier in allen gevalle ('tstelsel daargelaten dat hij, den duitschen spore ontweken, volgt) niet ook in de syllaben eene vlugge beweging moest plaats grijpen? Schijnen de beide laatste hexameters niet wat te traag van rolling ? Homerus, de zangerige, zong wezenlijk : "Oe Por Ae yada Aevndv drecydpevos ouvernmnber, "Tagen db phla caine nepuorpiperar xuxbwvte BORMANS. Zie hier nog een naam, die op 't gebied der oude letteren, en ook op dat onzer tale, eerbied verwekt. Geen wonder, dat de door GRorros hyperbolisch vergode, door Rau hooggeschatte SARBIEVIUS hem, ook na HERDER en GOETZ, tot eene alkaische overgieting uitgelokt en verleid hebbe. BoRMANS, wiens eerenaam hier meermaals uit onze pen zal komen, was stouter dan Haug, die den poolschen Ode- zanger enkel in rijmelooze verzen vol van gloed bezong. De feilen van BormMans metrische vertaling zijn meer in ‘toog loopend dan die van andere geleerde dichters; doch zijn naam maakt ze niet minder gevaarlijk. 't Begin der Ode (Lyric. IL, 5) is vrij zuiver: 'k Verlaet dit aerdryk: leent my uw vleugelen, O Winden, wolkén, heft my ten hemel op! Hoe reeds de hoogsté bergen zinken ! Hoe daer beneén in ’t verschiet de landen En ryken liggén, — enz. (1) Nederdutsch Jaarboekje, 1848, blz. 76. — 107 — Wat verder: Hier straelt door 't veld éen ijz'lijke wapenglans Van blikseménd stael. Beide partyen staen Stil. 't Noodlot houdt zijn waeg geheven; Nog mikt onzeker de woede veerdig Ten strijd, en weifélt. Verder is de oorlogsgod. ee «© > >» > @ @ «© o es @ o o o 4 o © > ò a 9 Wat zeldzaem is, praelt stout als voorbeeld : Alle misdrijf wil geen misdrijf heeten ( 1). Dit laatste onstelselmatige vers is denkelijk de aandacht van den anders kieschkeurigen schrijver ontsnapt. ` Doch, dit is enkel eene proef geweest, in 1845 verschenen e toen de geleerde de geheimen der taal eerst begon na te sporen: de uitgever van 't Leven van St. Christina de won- derbare, dit middeleeuwsch kunstgewrocht, ziet, blijkens deze uitgave zelve, de zaak heden dieper in. N DAUTZENBERG. Even als HorrnHaM, de oorspronkelijke, die de duitsche taal voor zijne moedertaal had te houden en zich echter met hart en ziel op de nederlandsche toeleide, is DAUTZENBERG de beide verwante talen machtig. Hij is een der weinigen in Belgie, om niet te zeggen in Nederland, die, met jeugdig vuur bezield, den vooruitgang der Dichtkunst ook in den rijkdom des afwisselenden vorms willen doorzetten. Op van KAMPENS spoor, doch met meerder klam dan deze, heeft hij het metrische stelsel van KINKER, dat hij veeltijds valsch noemt, afgekeurd, en ‘tals.de oorzaak opgegeven dat de proeven onzer dichteren in die verzensoort over 'talgemeen ongelukkig zijn uitgevallen. o In Duitsch- (1) In de Lettervruchten van het leuvensch genootschap: Tijd en Vlijt. Antw. 1845, blz. 166. Zie de alkaische vertaling dier Ode door Goerz in Bingen Carmina (Argentorati 1803, bl. XIII). — 108 — land (zegt hij in de voorrede van zijn onlangs verschenen dichtbundel) waar men de lengte en kortheid der silben zoo nauwkeurig mogelik sedert Voss gemeten heeft, daar alleen vindt men tot heden toe de meesters in de kunst.” DAUTZENBERG heeft beproefd de in Belgie schier on- bekende metrische verzen in te voeren, terwijl hij niet alleen de bekendste metra der oude lier nagebootst, maar ook lyrische versmaten in den geest der ouden samenge- steld heeft. Niettegenstaande zijne groote vorderingen in ’t Nederduitsch, zoude men mogen wenschen dat hij, ter vermijding van stroevere vormen en wendingen, dit met machtiger greep wist te kneden, Wij deelen hier ten dubbelen bewijze eene sapphische Ode mede, waarin hij zijne hervormingsgedachten met overtui- ging voordraagt (1): Staakt uw rust, zingt vrolik uw lied, en voorwaarts ! Laat u niet blinddoeken van hen, die vreesvol Oude spoor aanraden: ge komt met siddraars Nimmer ten doeleind. Kent uw kracht, wantrouwt het gelei des leeraars, Die verwaand inroept het gezag van Onlangs; Eeuwig leeft wat waar is en schoon, en meesters Stierven in doling. Hebben niet dwinglanden beweert de machtspreuk : : Onze zang zy eeuwig beperkt in jamben, Trippelmaat » mankgaande trocheen ? Der waarheid Opent uw oogleên (2)! Al hetgeen Germania zingt, dat past ook Onzer luit; nooit worde versmaad een dichtvorm ! Trouw ik niet mijn eigen gehoor, ik raadpleeg ’t Zangrige Duitschland. (1) Gedichten; Brussel, 1850, blz. 99. (2) Oogen voor oogleén hadde een onaangenaam rijm weggenomen. TWEEDE DEEL DER VERHANDELING. EERSTE HOOFDSTUK. Over den oorsprong van den pottischen stijl en de beteekenis der woorden Prosodia , Metrum, Rhythmus. ~ ~ EERSTE HOOFDSTUK. OVER DEN OORSPRONG VAN DEN POËTISCHEN STIJL EN DE BETEEKENIS DER WOORDEN PROSODIA, METRUM, RHYTHMUS. Het behoort niet rechtstreeks tot onze taak eene ont- wikkelde bespiegeling voor te dragen nopens den oorsprong des dichterlijken vorms in ’t algemeen, en een min of meer nieuw, min of meer gegrond stelsel æsthetisch (zoo men 't heet) over de aanvankelijke prosodische regeling te schrijven. De kring van het theoretische door 't historische voorafge- gaan, omsluit ons. Echter meenen wij bij ’t begin van dit tweede deel dezer Verhandeling niet geheel en al over het meermalen opgeworpen vraagstuk te mogen heenstappen: te meer omdat er aanrakingspunten bestaan tusschen des- zelfs bespiegelend gedeelte en het blijkbaar-bewezene door de inrichting van onzen versbouw zelven. Beknoptelijk derhalve en goeddeels naar Dumarsaıs (1) dragen wij deswege eenige bedenkingen voor, die hun practisch nut kunnen hebben. Aanvankelijk i is de stijl poëtisch geweest (2): hij schilderde niet alleen in beeldspraak de gedachte af, maar bond ook die spraak aan regelen. Later, toen de aangewassen taal- rijkdom, bij ’t aanwenden der schilderende letterklanken. die zoo wel aan ‘’t oor als aan de verbeelding voldeden, den gebonden stijl (en dus mede die al of niet buitengewone dichtertaal) minder noodzakelijk maakte, naderde de stijl allengskens meer tot de proza of ongebonden rede. Dat zulks echter vrij laat moet plaats gegrepen hebben, ten minste onder den poétischen schoonen hemel van Griekenland, be- wijst het beweerde, dat een wijsgeer van Scyros, met name PHERECIDES, het eerst in proza zou geschreven hebben. (1) Essai sur l'origine des connaissances humaines. (2) Zie Vico, Philosophie de Chist., trad. par Micuezrr. Brux. 1835, I, 244 — 252. — 112 — Lang echter hield alom de van ouds overgeleverde poëtische spraakvorm stand, als onder den invloed van ’t gevoel of de verbeelding roerender en schokkender ; als welluidender door zijnen geregelden gang, en dus allesins geschikter dan de naakte, onregelmatige taalvorm, om in ’t hart en in 'tgeheugen der menschen bewaard te worden: destijds het voornaamste, somtijds eenige middel om de wetenschap van den tijdgenoot aan den nageslachte over te brengen. Men had dus aan die natuurlijke overleveringstaal des harten een vorm gegeven, en tot vermeerdering van hare harmony, regelen, uit den aart der taal zelve geboren, nagevorscht en uitgevonden. De Poézy was tot Dichtkunst overgegaan. Geen wonder dat men langen tijd deze wijze,van opsteller niet alleen voor de beste, maar ook voor de eenigst mogelijke hield: zoo lang het schriftteeken niet bestond, was zulks gegrond op de reeds vermelde meerdere geschiktheid van stukken in gebonden stijl, om van buiten geleerd en ont- houden te worden. | Op de vraag, welken versbouw men voor den besten te houden hebbe, zal menigeen zich geneigd gevoelen dien zijner eigene taal te noemen. » Wapenen wij ons echter tegen de vooroordeelen (zegt DuMARsAIS) en stellen wij ons heldere denkbeelden van de zaak zelve voor! Die prosodia houde men voor de volmaaktste, welke door hare harmony ’t ge- schiktst is om alle soorten van dichtkarakters uit te drukken. Drie dingen loopen tot die harmony te saam: de waarde der toonen, de afstanden waarop zij elkander volgen, en de beweging van ’tvers. Eene taal moet dus zachte, minder zachte, zelfs harde toonen, met één woord, toonen van allerleien aart bezitten; derhalve behoeft zij accenten, die de verheffing. en daling der stem bepalen; zij behoeft woorden, die in de toonverscheidenheid hunner syllaben allerlei bewegingen kunnen uitdrukken.” Met al die hoe- _ danigheden is de nederlandsche Prosodia niet middelmatig, maar mild, wondermild begunstigd. De wetenschap, die de Grieken Ilposweix, de Latijnen en Franschen naar de Grieken, de Hoogduitschers Tonmessung, de — 113 — Nederduitschers Toonmeting, Maatklank of Spraaktoonkunde noemen, beteekende bij de Ouden zangbegeleiding ; van daar dat de Latijnen het grieksche woord mede door accentus overbrachten, dewijl het enkele uitbrengen van den stoffelijken toon, of wat men de syllabische uitspraak heeft genoemd, in de spraak van alle menschen met eene soort van stem- buiging (modulatie) gepaard is, die men bij den zang heeft vergeleken, en accent (of stemtoon) in de ruimste beteekenis des woords zou kunnen noemen. Even als in den muzykzang den duur en de verheffing der toonen, moet men in het stemaccent den duur en de verheffing der uitgesprokene syllaben onderscheiden. De duur der syllaben maakt uit wat men quantiteit (maat, kortheid of lengte) noemt, terwijl de verheffing of daling der stem het eigenlijk-gezegde accent uitmaakt. De nader omschrevene Prosodia is derhalve de uitspraak of uitspraakleer der syllaben, volgens 't accent en de quantiteit die haar toekomen (1). Deze laatste, of de maat der korte of lange lettergrepen, duidt het betrekkelijk duren der toonen van de taal aan. Eene syllabe is enkel lang voor zoover eene andere kort is; maar welke ook de traag- of snelheid zij, waarmede men de woorden uitspreekt, de quantiteitsbetrekking tusschen de syllaben moet dezelfde blijven. In onze Prosodia, even als in de grieksche, latijnsche, ijslandsche, italiaansche, enz., neemt men aan, dat eene lange syllabe in duur met twee korte syllaben overeenstemt. In sommige talen echter zou een geoefend oor bevinden, dat die evenredigheid aldus niet altijd juist en zonder breuken te bepalen is (2). (1) Hier en verder volgen wij BERGMAN, Poëmes islandais ; Parijs 1838, blz. 108. (2) Zie Kinker, Over de metrische Maatkunde, waar hij over de verdeeling der lettergrepen in slechts twee klassen opzettelijk han- delt, blz. 144. Deze schrijver verzinnelijkte reeds de prosodische syllabenwaarde door het voordragen van muzyknoten; hierin volgde hem laatst prof. Bormans in de voorrede van zijne Catharina de Wonderbare, alwaar hij blz. tvu zegt: » Alle lange syllaben zijn niet a — 114 — Er zijn syllaben die men wankende heet; niet dat het twijfelachtig is of de syllabe op zich zelve kort of lang zij, maar omdat, in sommige gevallen en om zekere redenen, die syllaben iets langer of iets korter worden. Het eigenlijk-gezegd accent (of de toon) bestaat, zoo als wij zeiden, in de verheffing of daling der stem. Even als de guantiteit, berust het aanvankelijk op `t zelfde grondbeginsel, en strekt in zijne toepassing ten zelfden einde; ‚namelijk, om door een onderscheidend teeken die syllaben aan te wijzen, welke voor eenige hoegenaamde reden eene meerdere aangelegenheid dan de andere bezitten. Om der- gelijke syllaben aan te duiden, heeft de taal twee middelen; vooreerst de quantiteit, welke die gyllaben door den duur of 't aanhouden der stem doet afsteken; vervolgens `t accent, dat ze onderscheidt en doet uitkomen door een hoogeren toon van uitspraak. De taal heeft beide die middelen te samen aangewend, zonder echter te willen dat het eene met het andere tot hetzelfde doel gelijktijdig samenloope. Daar nu ieder afzonderlijk deel des woords, volgens zijne logische of gram- matikale beteekenis, volgens zijn uitwendigen stoffelijken vorm, en ten gevolge van tallooze toevallige omstandigheden, een minder of meer volstrekt of betrekkelijk gewicht kan hebben, heeft het gebruik van ’t accent en der quantiteit oneindig moeten veranderen. Beide zijn en blijven onafhankelijk van elkander: even als in de muzyk de duur en hoogte der toonen volstrekt vaneen gescheiden blijven, maar niettemin te samenwerken tot schepping of vermeerdering der harmony. Eene behoorlijke afwisseling van lange en korte letter- even lang, noch alle korte altoos even kort, en schier alles wat men van de noten en de maat in de muzijk leert, is ook op de kwantiteit der syllaben in een vers en op deszelfs voeten toepasselijk. Eene lange syllabe laat zich in twee korte ( Jam j 8), de korte in twee kortere ( fae A) verdeelen; eene lange kan bovendien ook verlengd worden (J.). De verhouding tusschen den duur van arsis (heffing) en thesis (daling) bestemt het rhythmus”. — 115 — grepen, tot zeker getal van voeten vereenigd, maakt een vers uit (1). | Metrum nu is bijzonder de maat of afmeting van een vers naar deszelfs leden of syllaben (voetmaat); het is de duur der syllaben op zich zelven beschouwd. QUINTILIANUS zeide reeds, dat elke samenvoeging en uit- gestrektheid van woorden uit Rhythmus of uit Metrum is samengesteld (2). Wat is Rhythmus? Door het Rhythmus of den spraakval verstaat men de, met hare voortgangen en rusten plaats hebbende, natuurlijke wijze, waarop de woorden, zinsneden en zinnen in een vers of verzen, zonder opzicht tot derzelver metrum moeten of kunnen worden uitgesproken. Rhythmus is dus: de be- trekkelijke meting der syllaben, in verband beschouwd met het Metrum. Men begrijpt gemakkelijk uit het voorgaande, dat er ook rhythmus in proza kan bestaan. VOLLENHOVE (3) teekende (1) Versus of vorsus, eigenlijk het draaien, omdraaien en, omdat men bij ’t einde der vore den ploeg omkeert, het ploegen. Uit de gelijkheid met eene vore is het woord versus in den zin van regel in het schrijven, bijzonder een poëtischen regel, geboren. Wij weten dat Sr. Aucustrn (de Musica, lib. v) en oude grammatici, waar- onder Manivs-Victoninus (Ars grammatica de Versu), andere, doch, minder natuurlijke etymologién dan de hier voorgedragene geven. _ (2) Omnis structura, ac dimensio, et copulatio vocum constat gut numeris (numeros fußpoüs accipi volo) aut uèrpw, id est dimen- sione quadam (Lib. 1x, cv, § 1). (3) In de note blz. 575, uitgave in 4° van 1686; ter plaatse waar hij, zonderling genoeg, Spraak- en Redekunstregels op rijm en maat voordragend, zegt : Ook wort op kunst, noch regel niet gelet, Die ‘t woordenheir net in slagorden zet. Dit was de zorg van welbespraakte volken , Nu los verzuimt bij dieze in Duitsch vertolken. Men slaat geen acht, wat voor of achter voeg’, Wat schikking, als muzyk, het oor vernoeg’ , Van woorden nooit getelt, noch net gemeten ; Maar 't valt zo 't valt, slechts overhoop gesmeten. — 116 — aan, hoe nauwkeurig er reeds bij de ouden op eene degelijke en aangename schikking van eene rede gelet is, bij voeglijken omtrek, verbindtenis en afmeting van woorden en lettergrepen; püôpès, bij ARISTOTELES, numerus en nume- rosa oratio bij de Latijnen genoemd. Het rhythmus is inderdaad de gelijke afmeting der onderlinge deelen, ten aanzien van tijd, evenredigheid, gelijkheid; b. v. venarum, of bij ons heirdoortocht. Het rhythmus neemt het zoo nauw niet op als de voetmaat, maar is voldaan wanneer er slechts dezelfde lengte of during van tijd is; b. v. in conterit, mensas en superant is hetzelfde rhythmus, (dat is, zij hebben ter uitspraak denzelfden tijd noodig) alhoewel zij als driederlei pedes, te weten dactylus, spondeus en anapestus in 't metrum onderscheiden zijn (1). Doch, eigenlijk gesproken, kan zich ’t rhythmus, voort- spruitende uit de opvolging en regelmatige verscheidenheid der syllaben, in een enkel woord, hoe lang het zij, niet doen gevoelen. Het beredeneerde schikken van syllaben om een rhythmus voort te brengen, is een begin van versbouw. Rhythmisch prosa (2) nadert reeds tot poëzy, en eene wel geregelde (gecadenceerde) zin of volzin (phrase of periode) maakt den. natuurlijken overgang uit tot het vers en de dichterlijke strophe. Het vers, of rhythmus in zekeren geregelden kunstvorm voorgesteld, maakt thans het onderscheidend karakter der Dichtkunst uit (8). Al wat tot den uiterlijken kunsttooi der Poëzy behoort, maakt het onderwerp uit van den Versbouw. (1) Scuettent, Lexicon, edente Ruhnkenio, sub voce. (2) Prosa of Prorsa oratio is zoo veel als recht-doorgaande rede bij tegenstelling van Versa oratio. In den kerkzang, zoo men weet, verstaat men door Prosa een hymne uit onmetrische rijmregels samengesteld: inderdaad, latijnsche regels zonder voetmaat zijn prosa. (3) Daar dit Rhythmus aan bepaalde regels gebonden is, zoo heet men de poëtsiche redé of schrijfwijze de gebondene; de prozaïsche, daarentegen, de ongebondene rede of schrijfwijze. TWEEDE HOOFDSTUK. Over den Oudhoogduitschen Fersbowo. TWEEDE HOOFDSTUK. OVER DEN OUDHOOGDUITSCHEN VERSBOUW. . °t Is op het gebied der aanverwante Noordsche talen dat men de oudste gedichten, als zoovele bronnen van onzen versbouw, moet nasporen. Met de hoofdélementen van hunnen versbouw willen wij derhalve nader kennis maken ; hoe weinig ontwikkeld die hier mogen voorkomen, zullen zij echter licht op onzen verderen arbeid verspreiden. LACHMANN schreef breedvoerig over dit onderwerp (1). Zijn algemeene regel, waarnaar men de oude metra te be- oordeelen hebbe, is de volgende: » Alle duitsche verzen, bepaaldelijk de oud- en middelhoogduitsche (tot op de zestiende eeuw, waarin de romaensche vorm óverwegend begint te worden), hebben een bepaald getal: voeten, name- lijk toonheffingen (arses), bestaande uit lettergrepen die een sterker toon hebben dan elke daarop volgende daling (thesis); echter mogen voor of tusschen de toonverheffingen de dalingen ontbreken. ” | Men weet dat Beatus RaerNANus in 1530, te Fressingh in Beieren, in eene bibliotheek eene omschrijvende vertaling van ’t Evangelie ontdekte, zeven honderd jaar te voren door den monnik Orrrrep (2), in frankisch dialect gedicht, De eerste Prosodia, die in Braband gedurende de twee laatste eeuwen schijnt uitgekomen te zijn, haalt er als een adel-oud specimen eenige verzen van aan: de prosodist (BouvaERT) na, in zijne eenvoudigheid gezegd te hebben: » Nieuwsgierigen lezer, kont gy dit over-oud duytsch kwalyk (1) Uber althochdeutsche Betonung und Verskunst, eene verhan- delmg opgenomen in de Abhandlungen der Königlichen Akademie der Wissenschaften zu Berlin, in 4°., 1832, I, 236 — 270. (2) Tusschen de jaren 863 — 872. — 120 — verstaen, ik niet beter”, voegt er bij: » Die oude poëten en zagen nae geen getal van syllaben, nog nae de lang- heyd oft kortheyd derzelve; verre van daer was het dat sy voeten of accenten zouden waernemen: als hunne linien maar omtrent even lang waren, dat was hun genoeg (1).” Doch aan deze onwetendheid, die tot in onze eeuw voort- duurde, stelde Duitschland paal en perk. LACHMAN teekent aan dat OTFRIED, volgens zijne eigen getuigenis, zong: zijn werk werd geboren uit het verzoek, hem door sommige persoonen gedaan, opdat zij, verergerd door ’t onkiesche gezang van leken, een tegengift dier we- reldsche toonen in 't lezen van zijn gezang mochten vinden (2). OTFRIED heeft zulk eene nadrukkelijke voetmaat aangewend, dat men onmogelijk kan betwijfelen of hij had de latijnsche verskunst in ’t oog, toen hij den frankischen liederen geen metrum toestond. Dat hij geensins zonder regelen zijne verzen voortschreef tot dat hij een rijm ontmoette, bewijst overal de plaatsing en keus zijner woorden. Hij zelf verklaart het ten duide- lijkste, als hij de aandacht des lezers op de Synalephe (elisie) inroept, zonder welke de welluidendheid dikwijls zoek raakt (3); deze moet de verleidende zachtheid der in- eensmelting (4) waarnemen, en de samenhorting vermij- den (5); terwijl van zijn kant de dichter op trum moet (1) Historie, regels ende bemerkingen wegens de Nederduytsche Rijmkonst; Antw. (1773.) 'tIs een posthuum werkjen. De voorrede vangt aldus aan: Men vind niet eene konst, waarvan niet zijn beschreven De regels en ’tgebruyck, en in het licht gegeven; Onz’ Rymkonst maer alleen en had nooyt dit geluk, Dat m’ haere regels zag verschynen doôr den druk. (2) Ut aliquantulum huius cantus lectionis ludum secularium vocum deleret. (3) Extensio saepius litterarum inepte sonat dicta verborum. (4) Synaliphae lenam [lenocinium]. (5) Conlisionem lubricam praecavere. letten (1). Ook staat die Synalephe in het handschrift door een stip aangeduid. Het Otfrietsche vers of halfvers, naardat men de strophen vier- of tweedeelig wil noemen, heeft bestendig vier heffin- gen (slagen), die in den eersten langen regel van 't volgende voorbeeld twee maal vier zinkingen vóór zich hebben, daar ’t vers telkens met de vierde zinking sluit. In den volgenden eersten halfregel ontbreken er reeds drie zinkingen, en hij heeft maar vijf syllaben: Nist mán nihéin in wérolti ther ál io thaz irsdgéti, allõ thio scönl, - wio wünnisam thar wari, Odo ouh swigénti es männes muat irhdgéti , in sinémo séngè odo ouh in hiwilönne, Ódouh thàz bibrähti, in herzen és irthähti, sin Gra iz io gihörti od óuga irscöuöti, Wio hárto fram thaz guat ist, thàz uns gibit druhtin Krist, .thaz gúates uns er gárotà čr er wérolt wdrahtà. Thára leiti, drühtin, mit thines sèlbes máhtìn zi thémo scönen libe thie holdun scälkä thine, Thaz wir thaz mämmunti in thinèra mùntì niazen uns in muüatè in êwön zi güate. De synalephen zijn van de lichtsten soort odo ouh, ora iz, ouga irscoudti of ouga irscoudti. De ver- houding der betooning van de woorden tegen een, heeft nergens iets stuitends, ook niet eens voor ons gevoel: want het wankelen tusschen ódo ouh en odo óuh, voort thaz wir (waar thaz wir nauwkeuriger ware) zijn vrijheden die ’t duitsche vers nooit geschuwd heeft; terwijl de zwevende betooning daaruit ontstaan, als men wat meer den richtigen accent dan ‘t vers zelve volgt, er verscheidenheid aan bijzet. In de betooning van enkele woorden zal ons bijna altoos de verhooging van de laatste heffing in ‘t oog loopen: waarom hier ’t vers de betooning der gewoone rede veranderen moet, bewijst — (1) Omoeoteleuton observare. — 122 — LACHMAN elders nader. Die eensyllabige lange of opvolgende zinking, thiö scöni, thaz gúat ist, verder de eerste lengte van ’t tweesyllabige woord mede zonder zinking in éwôn zi, zal ons minder hinderen dan ’t bijaccent in 'tmidden van driesyllabige woorden, langsyllabige be- ginnende, swigénti, sinémo, irscôuôti, mammünti, thinéra: de versmaat vordert die eensyllabige lang, even als de accentregel die hier in 't saamgestelde wúnnisàm alleen geschonden wordt. De betooning der driesyllabige, waarvan de eerste kort is, stemt met ons gebruik overeen, irsägeti, irhögeti, gárotà, wórahtà. Bij híwilönne, waarvan de beklemming zeker is, kan men over de quan- titeit der eerste syllabe twisten: niet minder nauwkeurig 1s FREISINGERS schrijfwijze in hiulonne. Is in 't begin dezer verzen de gang effen en zacht, op 't einde is hij flets, terwijl de Frankische poëzy nog meer fletsheid (weichheit) gedoogt, bijzonderlijk dewijl zij de zin- kingen zoo dikwijls laat ontbreken, 1, 2, 1. Wola, drihtin min, ja bin ih’ scäle thin: thiu arma múater min, éigan thfu ist si thin. Fingär thinan dua ana mind minan, thèni ouh hänt thinà in thia zúngün mina, . Thàz ich lób thinàz si lütäntäz,. gibùrt súnes thinès, drühtines mines. Daarentegen is snelheid, macht en kracht aan OTFRIED veel minder eigen, schoon de taal en de versen geene middelen missen om die aan te duiden. Die uitgezonderde middelen des versbouws, dien wij in de voorgaande voor- beelden nog niet vonden, zijn. de veelsyllabige samenslag (auftact), gelijk in de volgende versen, gistuant génér, in githréngi; en de samentrekking (schleifung) van twee syllaben; thâna, héreron, sinero. De betooning van verscheidene syllaben van een langer woord geeft de uitdruk- king der zwaarte, terwijl de betooning der eensyllabigen zonder opvolgende zinking snelheid en kracht te wege brengt. Pétrus ward es änawert joh bratter sliumo thàz svért: er hérzen sih giharta, inti éinan sar irwártà. Ih wéiz, er thés oub färtà, thes hôubites rämta, thés er thaz gisitöti, then-méistàr ärretiti Gistuant génér, wan ih, thénkèn thäz er wòltí wenkèn : thé slùag er imo in ward thäna thaz zésva örà. Nist ther widar hérjè sõ héreron sioan werje, ther úngisàro in nöti sd bäldlicho däti, Ther äna scilt inti äna spér sõ fram firliafi in däs giwér, in githréngi sö gindtd ‘sinero fiantd. | Omtrent gelijktijdig met OTFRIEDS werk ontstond er eene Nedersaxische vertaling van den ganschen Bijbel; eene taak door LODEwIK den Vrome aan een dichter opgedragen, dien eene wonderstem in den slaap ten dichterarbeid had geroepen. Van deze vertaling schijnt de nog bestaande Evangelienharmony een deel uit te maken. Zij is op rijm en ten opzichte van OTFRIEDS werk vormt zij eene volkomene, hoogst belangrijke tegenstelling. Een geheel naïeve toon kleurt de voordracht des dichters, die, als de gemelde saga gegrond is, den echten toon der volkspoëzy niet moest aanleeren, en haar niet, zoo als OTFRIED, met het latijn vergeleek. Ook met betrekking tot den uiterlijken vorm, wijst ons ’t werk des Nedersaxers achterwaarts. Het laat ons, benevens ’t Hildebrandsked (1) de verskunst der oudere heidensche poëzy herkennen, terwijl Orrrrep, bij t voorwaart, wijzen , de latere ridder-dichtmetriek ontsluit. Het oorspronkelijk epische vers van den duitschen Volks- zang was een regel van acht, deels toonontfangende, deels minder of meer toonlooze syllaben, door een rustpunt in twee deelen gesplitst. (1) Zie de opgave der beste bronnen van dit ond hoogduitsch gedicht van ’t begin der IXde eeuw, in Wiccems Belgisch Museum, Vill, 463, met het vlaamsche Hildebrandslied , zoo als 't nog in de lnatste jaren der XVide eeuw werd gezongen. De berijming is van omstreeks 1500, en wordt weérgegeven in ALBERDINGK Tuyms Ned. Ged. van 1170—1600 (Amst. 1850). » Ic wil te lande rijden, Sprac meester Hildebrant : Die mij den wech wil wijsen Te Barne in dat lant! Sy sijn my onbekent geweest, Soe menigen langen dach; In dry en dertich jaren Vrou Goedelijn ic niet en sach.” — enz. — 124 — De alliteratie heerscht tot in de achtste eeuw, en nog in den Heliand (een in oud-Dietsch eer dan oud-Saxisch, ge- schreven episch gedicht uit de eeuw van KAREL den Groote), dat de twee groote halfverzen door 2 — 8 — 4 gelijke aanvang-letters (rijm-letters) met de meest toonontfangende woorden verbindt. Halen wij eenige regelen uit dit aloud gedicht aan. Curistus spreekt van het laatste oordeel : Than cumid the bertho drohtin, Ovana mid is engilo crafta , Endi cumant alle tesamne Liudi thia io thit lioht gisahun , Endi sculun than lôn antfhan Uviles endi guodes. Than gangant engilos Godes, Helaga hevanwardos Endi lesant thia hluttron man Sundor tesamne , Endi duant sia an sinsconi Hoh himiles lioht. (Dan komt de glansende Heer Boven met zijner engelen kracht, Ende komen alle te samen Lieden die ooit dit licht zagen, Ende zij zullen dan loon ontfangen, Des euvelen ende des goeden. Dan gaen de engelen Godes , Heilige hemelwaerders , Ende lezen de loutere mannen Afzonderlijk te samen, En doen ze naar 't aller schoone Hoog hemels licht). 