Handboek der pharmakognosie
Ie. Uitg. I. 157 en 2h Uitg. I. 202. B. und R. II. 238. — Is ongeveer 3 tot 7 duim lang , platrondachtig , aan beide uiteinden dunner, glibberig-week en koud op het gevoel , op den rug gewelfd , donkerolijfgroen , somwijlen zwart- of bruinachtig , dikwijls geelbruin en rood gevlekt, altijd van 6 evenwijdige , roestkleurige of geelroodc, meestal zwart gespikkelde en gevlekte , bandachtige strepen , en van eenen gelen rand voorzien. De platte buikzijde geelachtig-olijfgroen met zwarte wolk¬ vormige vlekken, welke naast den gelen zijrand tot strepen zamcnvloei- jen. Heeft geene zigtbare uitwendige ledematen, maar 90 tot 100 ringen. Het voorste dunnere uiteinde vormt den door geen teeken van het ove¬ rige ligchaam gescheidenen kop, welke 9 tot 10 ringen heeft, waarvan (*) Door anderen wordt deze orde, waarin men uitwendig geene kieuwen waar¬ neemt, beter Cryptobranchia , Bedekt kieuwigen , genoemd. C. 45 706 ABRANCHIA. 8 van onderen gesloten zijn, doch de eerste niet gesloten is en eene half- maansgewijze gedaante heeft. De top tan zich door eigenaardige bewe¬ gingen in ccne soort van poot veranderen , heeft op de bovenvlatte 10 oogen , weite er als zwarte , glanzende , hoefijzervormig geplaatste stip¬ pen uitzien, en op de ondcrvlatte den mond, die eene driehoebigc opening is , weite in eene driehoekige mondholte leidt , waarin zich 3 witte, kraatbeenige , halflinsvormige taten bevinden , wier boogvormige rand met eene rij van omstreeks 60 tandjes bezet is. Het achtereinde loopt in eene pootvormige , ter aanhechting geschikte schijf ( zuigschijf ) uit, en digt hiervóór bevindt zich midden op den rug de aarsopening. De bloedzuigers zijn tweeslachtig. Op de middellijn van hunnen buik ontwaart men in den 24sten ring de opening voor de mannelijke en in den 29sten die voor de vrouwelijke geslachtsdeelen. Zij leven van bloed, hetgeen zij aan kikvorschen , watersalamanders , visschen, enz. uitzuigen. 2. Sanguisuga officinalis savigny. Hirudo officinalis geiger. De officinele of Hong aar s ehe Bloedzuiger . Bevindt zich op gelijk¬ soortige plaatsen in Zuid-Europa , voornamelijk in Hongarije , Zuid- Frankrijk , alsook in het zuidelijk gedeelte van Duitsehland. — v. d. H. ie. Uiig. ï. 157 (in de noot) en 2e. Uitg . I. 262. B. und R. II. 237. — ■ Is 4 tot 7 duim lang, op den rug bruin, dikwerf geel- of roodach¬ tig , groenroodachtig gerand en van 6 roestkleurige strepen voorzien , waarvan die , welke het naast bij den groenroodachligen rand zijn gele¬ gen , er zeer donker en bijkans zwart uitzien. De buik olijfgroen, steeds ongevlekt , doch van 2 zijstrepen voorzien , die uit zeer ineengedrongene zwarte vlekken zijn gevormd. Beide bloedzuigersoortcn worden in de geneeskunde onder den naam van Bloedzuiger , Hirudo yiva, tot plaatselijke bloedontlasting aangewend. Hierbij vertoonen zij volgens rlüge’s waarnemingen eenig verschil: S. medicina lis zuigt zich 57a maal sneller vol, dan S. officinalis; de eerste zuigt veel korteren tijd , dan de laatste, nagenoeg in rede van 2:3; de nabloeding van de wond des eersten duurt niet zoo lang, als die des tweeden, omstreeks in rede van 2:3; de eerste zuigt omstreeks half zoo veel bloed op , als de laat¬ ste; een exemplaar van S. medicinalis ter zwaarte van 35 grein had b.v. , tot dat het afviel, 49 grein opgezogen, terwijl een exemplaar van 8. officinalis, dat 42 grein woog, tot dat het afviel , 86 grein opzoog. Over de bloedzuigersteelt , hunne bewaring, enz. leze men: kuntz- ABUANCHIA- 707 mann , Anatomische und physiologische. Untersuchung des Blutegels, Ber¬ lin 1817. — HAYEK in Arch. gén. de Médicine VIL 1825, p. 145 — 149 en p. 312 — 314- — Müller, Der medicinische Blutegel , Quedlinburg u. Leipzig 1830. — scheel , Belehrung über die Aufbewahrung und Zucht der Blutegel, Dresden 1834.- — otto , Der medicinische Blutegel , Weimar u. Ilmenau 1835. — h. e. v. egidy, Die Blutegehucht nach Ergebnissen der Erfahrung , Zittau u. Leipzig 1844. — Afzonderlijke verhandelingen in: Baierisches Kunst- und Gewerbeblatt , 1837, p. 813. — Das Haus - lexicon , lieft Y. — buchner’s Repertorium , Bd. 15, 17, 19 , 21,23, 28, 37, 42 en 55 , z. R. XIX, XXXIV, 46. — erandes Archiv , Bd. 5,9, 14, 16, 17, 10, 21 , 22, 24, 28 en 30 en in de neue Reihe , Bd. 7, 11, 13, 22. — Berliner Jahrbuch , XXVII, Heft 2 en XXXVII, Heft 3. — trommsdorff’s Journal , Bd. 14 en 26. — * Pharm. Central¬ blatt 1830, 1832, 1833, 1834, 1836. — Journ. de Pharm, et de Chim. VIII, 345. — Pharm. Journ. and Transact. III, 394. IV, 252, 297, 328. - — Magazin der Pharmac. Bd- 6 , 10 , 13 , 14 , 18, 22 , 23 , 24 en 29. — Annalen der Pharmacie , Bd. 5, 7, 8,9, 11 en 22. - — Jahrb. f. pract. Pharm. SX , 317 en XI , 112. — Correspondenzblalt des Würtemb. lanäwirthsch. Vereins , Bd- XL 155. — Finska Läkare-Sällskapets Handl. I. 3. Hclsingforss, 1842. — Oesterreich, med . Wochenschrift , 1845 , p. 1246. — Bulletin général de Thérap. med. et chirurg • ‘1845, p. 53. — Verwisselingen : Sanguisuga interrupta; S. chlorogaster ; Haemopis Sanguisorba savigny (Hirudo Sanguisuga l.). Tot de tweede afdeeling , d eborstelpootigen ‘ (Chaetopoda,) behoort: Lumbricus terrcstris l. De Pier of gewone Aardworm. Overal in tuinen, velden, vochtige gronden, op akkers, enz. Des daags blijft hij schier altijd onder de aarde, doch komt er des nachts of na een regenbui ook bij dag uit te voorschijn. — v. n. II. le. Uitg. I. 162 en 2e. Uitg. I. 267. — Draagt in de artsenijkunde den naam van Aard - of Regenworm. Lumbricus terrestris. Is 3 tot 12 duim lang en heeft de dikte eener pen tot die eens vin¬ gers ; is voorts cylindervormig , aan beide uiteinden gespitst , vlecsch- of bruinachtig-rood , doorschijnend en uit 120 ringen zamcngestekl. Heeft van onderen 8 rijen korte , breede borstels of tepeltjes , die de plaats van pooten innemen. Overigens is bet lijf naakt. Bezit eenen slijkeri- gen , bedorvenen reuk en geenen smaak. 708 DECAPODA. 2. CRUSTACEA. SCHAALDIEREN. Orden: Decapoda. Stomapoda. Laemadipoda. Aniphipoda. I sopoda. 1. DECAPODA. Ticnpootig cn. Familien : Macro ura. Brachyura. a. macroüra. Langstaartigen, 1 Astacus fluviatilis fabr. Cancer Astacus l. De Rivierkreeft. In langzaam stroomende beken en rivieren van de meeste landen in Europa. Ook in Azië. — v. n. H. le. Uitg . I. 436 en 2e. (Jitg. I. 769. B, und R. II. 58. — Levert de Kr eefis steenen of Kreeftsoogen. Lapides s. Oculi Cancrorum. Concrementen , waarvan er zich 2 stuks in bet voorjaar ten tijde der vervelling aan weerszijde van de maag bevinden [Verg. v. d. H. le. Uitg. I. 409 en 2e. Uitg. I. 715]. Komen meestal uit Astrakan, Polen en Mol¬ davië , alwaar men de kreeften boopsgewijs verrotten laat , vervolgens met water omroert en de concrementen uitslibt. Zij zijn cirkelrond, op de eene zijde gewelfd, wit, dof of eenigzins glanzend , op de andere zijde plat met eene vlakke groeve en vooruit¬ springenden , afgeronden rand van 1 lot 5 lijn in doorsnede, vrij hard, doch gemakkelijk met een mes af te schaven en pulveriseerbaar, reuk¬ en smakeloos, in water, alkohol en loogen onoplosbaar. Worden in kokend water rozenrood, somwijlen ook paarsch, blaauw of groenachlig. Zijn in zuren onder opbruising oplosbaar, waarbij eene kleurlooze, weeke , door¬ schijnende , vliezige massa overblijft , welke den vorm der kreeftsoogen bezit. In vuur branden zij eerst zwart en dan wit , zonder dat daarbij hunne gedaante verloren gaat. Bevatten volgens dulk : Vleeschextract , eiwit, spcekselstof , soda en chlorsodium. 11,43 Kraakbeenige , in wrater onoplosbare zelfstandigheid ■ . 4,33 Koolzure kalkaarde . 63,16 Basische phosphorzure kalkaarde ......... 17,30 Phosphorzure bitteraarde . . 1,30 Soda, waarschijnlijk met kraakbeenige stof verbonden. . 1,41 Vervalschingcn : kunstprodukten , uit krijt , klei , enz. met dierlijke lijm vervaardigd. ISOPODA 709 [Oudtijds bediende men zich ook van de Icrecftsscharen , Chelae s. U n~ gulac Gancrorum, cn van de hreeftsschalen , Testac Cancrorum.] 2. ÏSÖPODA. G el ij kpootig en. Familien: Oniscoda. Asellota. Idoteides. Sphaeromides. Cy- mothoada. Epicarides. a. oniscoda. Pissebed digen. 1. Armadillo officinarum brandt. D eofficinele Steenpis sebed. In Klein-Azië, Syrië, welligt ook in Italië. Leeft in kelders onder stee¬ nen , enz. — Y. D. II. 2e. Uitg . 1.750. B und R, II. 82. — Gebruikelijk onder den naam van Pissebedden of Duizendp ooien. Aselli s. Millepedes. Het geheele dier, door besprenkeling met wijn of in heete water- of alkoholdampen gedood en gedroogd. Is langwerpig-eirond, 6 tot 8 lijn lang en in het midden ongeveer 4 lijn breed. Het onderlijf plat, met 14 pooten , welke paarsgewijs met bijzondere gordels in verband zijn. De ondervlakte van den staart met kleine plaatjes en blaasvormige zakjes bedekt. Op de bovenvlakte zeer gewelfd, met 14 daksgewijs liggende, harde gordels bedekt- Deze zijn sterk naar beneden gebogen en van onderen vierhoekig, glad, glanzend, grijsachtig-olijfgroen , aan den achterrand licht roodachtig-geelbruin ; met een vergrootglas beschouwd , doen zij zich fijn groevig-gestippeld voor- Tot den staart belmoren er 6, lot het lijf 7 en tot den kop 1. De kop is in dwarse rigting zeer uitgerekt-vierhoekig , glad en van eene sleuf onder den voorhoofdsrand voorzien. Aan den uitgebolden rand van den kop bevinden zich 4 sprieten , waarvan de beide binnenste uit 2 en de beide buitenste groote uit 6 of 7 tot 8 geledingen bestaan. De staart heeft 2 gescheidene paren zijdelingsehe aanhangsels , waarvan het bin¬ nenste paar kleiner en éénledig en het buitenste grooter en tweeledig is. In levensgevaar verkeerende of op de opgegevenc wijze gedood wor¬ dende , rollen zij zich tot cenen bal te zamen en komen aldus in den handel voor. Hunne kleur is dan echter meestal blaauwachtig-grijs of ook eenigzins bruinachtig. Zij rieken bedorven , onaangenaam. Smaken onaangenaam-zoutig , zoctachtig en eenigzins scherp. Hun decoct wordt sterk door een aftreksel van galnoten in witachtige vlokken geprecipi¬ teerd , terwijl salpeterzuur zilver er cenen sterken , witten , kaasachtigen neerslag in veroorzaakt, welke in salpeterzuur niet weder oplosbaar is. 7 j O PULMONARIA. Schijnt veie chloormetaien , voornamelijk keukenzout , te bevatten, blei beweert er mierenzuur in gevonden te hebben. Verwisselingen : Armadi llidiu m commutalum, A. depressum; Oniscus murarius (Oniscus Asellus l.); Porcellio scaber; Glomeris marginata. — Men vermijde die, welke van zelve gestor¬ ven of door insekten aangevreten zijn. 3. ARACHNIDES. SPINACHTIGEN. Orden: Pulmonaria. Trachearia. 1. PULMONARIA S. UNO GO TA. Long- Spinachtigen. Familien: Pedipalpi. Araneides. a. pedipalpi. Pootvoelers. (S corpi onidae. Schor pioena ch tigen.) I. Scorpio europaeus h. De Europesche Schorpioen. In Italië, Ty- rol , Frankrijk , enz. , in spleten van deuren en vensters , muren , gaten in den grond , onder de steenen enz. van huizen en velden. — v. d. H. le. Uitg. I. 379 en 2e. Uitg . I. 681. — De geheele dieren worden on¬ der den naam van Schorpioenen , Scorpiones , gebruikt. — Het ligchaam 1 tot 2 duim lang. Het achterlijf is staartvor- mig verlengd , bestaat uit 6 leden , loopt in eenen haaksgewijs geboge¬ nen giftangel uit en is in zijne geheele breedte met het korte borst¬ stuk vergroeid. Onder het uiteinde des giftangels merkt men 2 kleine openingen op , waarin zich de bewaarplaatsen van het vergiftig sap bevinden. De huid bruin , aan het laatste staartlid geel , perkamenachtig en overal met korte , stijve , verspreide haren bezet. De kleine kop met het borststuk versmolten , van 2 oogen , verscheidene op oogen gelijkende vlekken en in de plaats van voelers, van 2 groote drieledige, aan den top in eene schaar uitloopendc tasters voorzien. De 8 gele pooten loopen in eene kleine haaksgewijze vork uit. De geslachtsopening bevindt zich vóór het laatste paar pooten , terwijl men hierachter een paar kamvor- mige , 8- tot lOtandige aanhangsels ontwaart. In Italië [en Zuid-Frankrijk] wordt er de schor pioenolie , Oleum Scorpionum, uit bereid. Te dien einde verhit men 20 levende schorpioenen met 1 pond vette bittere amandelolie tot kokens toe, en digereert hen alsdan hiermede in de zon. HEMIPTERA. 711 b* Araneides. Spinnen. 1 . Epeira Diadema walkenaer. Aranea Diadema l. De Kruisspin of gekroonde Spinnekop. Door geheel Europa, in stallen, oude gebouwen, op muren, enz. — v. d. II. le. Uitg. 1.383 en 2e, Uüg. I. 688. B. und R. II. 86- — 2. Epeira calophylla latreille. De Venster spin. Zeer algemeen in gebouwen , op vensters, enz. — B. und R. II. 92. — 3. Tegenaria domestica latr. Aranea domestica l. De gewone Huisspin. Door geheel Europa in huizen, stallen, op donkere plaatsen , in de hoeken van muren, enz. — v. d. H- 2°. Uitg. ï. 686. B- und l\ lï. 93. — Deze en meer andere spinnen leveren het Spinneweb . Tela Araneamm. Netvormige weefsels, welke zij ter bemagtiging eener prooi, door middel « van zekere daartoe ingerigte organen (spintepclljes) , vervaardigen. * Volgens SEDILLOT en cadet de vaüx bevat het weefsel der spinnen eene in water oplosbare, eene harsachtige en eene zoetachtig-biltere stof , enz. Met water uitgetrokken , levert het bij verbranding eene asch , zamenge- steld uit koolzure soda, keukenzout, gips, koolzuren kalk , ijzerverzuursel, kiezelaarde en aluinaarde — (welligt afkomstig van aanhangendc stoffen). In de zoogenaamde herfstdraden der spinnen vond mulder : Vezelsubstantie ..... lo,85 Albumine . . 64,00 Lijmachtige zelfstandigheid. . 18,04 Was en vast vet. ... 2,11] 4. INSECTA. GEKORVENEN. Orden: Aptera. Hemiptera. Coleoptera. Orthoptcra.Lcpi- doptera. Neuroptera. II y me nop te ra. Dipt era. 1. HEMIPTERA. Hal [vleug elig en. Deze orde wordt verdeeld in 2 afdeelingcn: II eter op te ra cn Ho¬ rn opt era. De laatste hiervan bestaat uit de Familiën: Cicadariae. Psillidae. Aphidii. Galljnsecta. 712 IlEMIPTERA. s* . gallinsecta. G al i n s ek t e n. S ch i 1 d 1 u iz e n. 1. Coccus Cacli l. Dc JS opal- Schildluis of het C ochenielj e - ins ekt. Leeft in onderscheidene provinciën van Mexiko op verschillende C ac tu s-soorten , inzonderheid op Cactus coccinellifer, C. Opuntia, C. Tuna, C. Pereiscia, enz. waarvan men aldaar, gelijk ook in Ma¬ laga , op Java , Maltha en Algiers , wegens deze schildluis groote plan- taadjes heeft aangelegd- — v. d. H. le. Uitg. I. 296 en 2e. Uitg. 1.505. E. und E. II. 217. — Terwijl de gevleugelde , op kleine muggen gelijkende mannetjes in de lucht rondzwermen, zitten de vleugellooze wijfjes in groot aantal en schier onbewegelijk op genoemde planten. De laatsten worden 3- en meermalen ’s jaars ingezameld, gedood en gedroogd, en vormen de Cochenielje. Coccionella. * % Men onderscheidt hiervan eenige, voornamelijk door hare uitwendige kleur verschillende soorten, inzonderheid de zwarte en de zilvergrijze , welke laatste met een fijn wit stof bedekt is. Waarschijnlijk is dit on¬ derscheid van de ongelijke wijzen , waarop zij gedood en gedroogd worden, afhankelijk. Ligte , zaadvormige korreltjes, waarvan ongeveer 70,000 stuks in een pond gaan; 1 tot 2 lijn lang, bijna eirond, van onderen vlak of uilge- hold , van boven eenigzins gewelfd en van vele evenwijdige dwarse sleuven voorzien, min of meer ineengekrompen en ongelijkhoekig, gemakkelijk pulveriseerbaar en reukloos. Zij zijn inwendig geheel met eene donker- roode , korrelige massa gevuld , geven een fraai donkerrood poeder, smaken bitter en eenigzins zamentrekkend , verhouden zich in vuur even als andere dierlijke stoffen en laten weinig asch over, zwellen in water sterk op, worden daarbij ovaal-rondachtig en laten dan hunnon geringden vorm en hunne 3 paar pooten op dc onderzijde duidelijk herkennen. Het water neemt daarbij eene fraai hoogroode kleur aan , wordt alsdan door een aftreksel van galnoten en sterke zuren roodgeel gekleurd , door kalk- water schoon paarsch gekleurd , door loodsuiker paarschblaauw neerge¬ slagen , door ammonia fraai rood gepraecipitecrd , door ijzerchloride don- kerzwartbruin , door eene groote hoeveelheid daarvan olijfgroen en door aluin hoogrood gekleurd. Alkohol kleurt er zich eveneens fraai hoogrood mede. Bevat volgens joïin : COLEOPTFRA. 713 14,0 1,5 Coceusrood ) Wasaardig vel . . 10,0 > 50,0. Waler ? Vliezige deelen. Dierlijke lijm 10,5 Chlorpotassium en Chlorammonium j Dierlijk slijm 14,0 Phosphorz. kalkaarde, bilteraarde en ijzerverzuursel^ pelletier en caventou vonden er nog een vluglig zuur en zwavelzure potasch in. — [Over vervalschingen , die met de cochenielje plaats vinden , leze men: haaxman, Tijdschrift enz. 1849, N°. 8, bl. 247 en 248.] — De uil Turkije komende Roode Kleur lappen , Bezetta rubra , zijn linnen lappen, welke met een decoct der cochenielje zijn roodgekleurd , en in de verwkunst gebruikt worden. 2. Coccus ïlicis farricius. De Kermes-Schildluis. Leeft in Zuid- F rankrijk , Spanje en den Griekschen Archipel op den scharlahen-eik , Quer- cus coccifera. — v. d. FI. 2e. Uitg. I. 505. 13. und R. 11.223. — De bevruchte wijfjes bevestigen zich in Maart , wanneer zij ongeveer zoo groot als gierstkorrels zijn, aan de takken en bladen van dezen eik. t Nadat zij dan ter grootte eener erwt zijn opgezwollen, worden zij in April ingezameld , met azijn of wijn besproeid , waardoor zich hare paarsch- zwarle kleur in eene bruinachtig-roode verandert , gedroogd en vormen nu de Karmozijn- of Scharlakenbessen. Grana Kermes s. Chermes. Ronde korrels ter grootte van erwten of kleiner; bruinrood, meestal zwartachtig-gevlekt , glanzend, glad, van onderen van een klein gat met witachtigen rand voorzien. Zij zijn inwendig hol , met een kruimelig , donkerroood poeder gevuld, hetgeen er ook in ontbreken kan, leveren een karmozijnrood poeder, smaken prikkelend-bitter , bezitten geenen reuk , verhouden zich in vuur even als andere dierlijke stoffen en laten weinig asch over, kleuren water fraai karmozijnrood , zonder in uitwendig aanzien aanmerkelijk te veranderen. Alkohol kleurt er zich meer geelrood mede. Bevatten volgens lassaigne : Coccusrood. Reukloos, verzeepbaar vet van eenen stekenden smaak. Slijmerige slof. Bruine vliezige zelfstandigheid. Succus Chermes is het sap, dat uit versch ingezamclde dieren ge¬ perst en met een weinig suiker vermengd is. Komt meestal van Montpellier. 2. C O L E O P T E R A. Sc hildvleug eligen , Kevers of Torren. Familiën: Creatophagi. Serricornes. Clavicornes- Palpicor- n c s. Lamellicorncs. Mclasomata. Taxieornes- ï r a ch e 1 i d e s. 714 COLEOPTER A. Rhyncliophori. Xylophagi. Platisomata. Cerambicinae. C r i— ocerides. Chrysomelinae. Erotylenae. Coccinellidae. Pse- lapb ii. a. trachelides. Halskevers. 1. Lytta§, vesicatoria fabrïc. Cantharis vesicatorius latreille. Meloë vesicatorius l. De gewone P leisterliever. In Zuid-Eu- ropa. Somwijlen ook in Frankrijk, Hongarije, Zweden, Rusland , Siberië, Duitschland , Nederland en Zwitserland, voornamelijk in Junij en Augus¬ tus op de bladen van Fraxinus excelsior, Ligustrum vulgare, Syringa vulgaris, enz, — v- d. H. le. Uiig • I. 325 en 2e. Uitg. I. 582. B. und R. II. 116. — Yóór het opgaan der zon zijn deze kevers als ’t ware verstijfd , zoodat zij bij schudding naar beneden vallen. Ingezameld, in heete water-, azijn-, alkoholdampen , in zwaveligzuurgas, gasvormige ammonia enz. ge¬ dood en snel gedroogd zijnde, heeten zij Spaansche Vliegen . Cantharides. Het ligchaam ongeveer 5 tot 10 lijn lang en l*/a tot 3 lijn breed. De bijna vierhoekig-hartvormige kop fijn gestippeld , met goudgroene. vlokkige haren bezet , van voren plat ; de gewelfde kruin in het midden van eene diepe overlangsche sleuf voorzien. Twee groote langwerpig- eironde , vlakke , doffe , donkerbruine oogen en hiervóór twee zwarte , draadvormige sprieten , welke uit 11 leden bestaan; het eerste hiervan is trechtersgewijs-knodsvormig, groen en fijn behaard, het tweede rondachtig en het kleinste , het derde korter dan het eerste , en het elfde of laatste omge- keerd-cylindrisch-kegelvormig , eenigzins gekromd en aan den top verdikt. De borst bijna vierkant, fijn gespikkeld, goudgroen, witachtig, vlokkig. Het duidelijk zigtbaar schildje driehoekig , goudgroen , van 2 overlangsche indrukken voorzien. De bovenvlakte van het uit 8 ringen bestaande ach¬ terlijf blaauwgroen. De dekschilden smal, bijna even breed, aan het uiteinde stomp-afgerond , dun, buigzaam, iets langer dan het lijf, van 2 fijne overlangsche rihben voorzien, zeer fijn en nelsgewijs-gerimpeld , glanzend, met eenen groenen, goud- en koperkleurigen weerschijn, van onderen bruin , bij doorvallend licht bruin. De hieronder gelegene vleu¬ gels dun, doorschijnend, lichtbruin, geaderd. De 6 pooten, welke paarsgewijs met de 3 afdcelingcn van het borststuk verbonden zijn , zeer lang en dun , zwart , fijn behaard ; de vier voorste 5- en de beide achterste CGLEOPTERA. 715 4lcdig. Rieken , vooral in grooterc hoeveelheid , eigenaardig-onaangenaam en smaken brandend-scherp. Zij worden ligtelijk door andere insekten , inzonderheid door Ptinus fur en Anthrenus muscorum , aange¬ vreten. Het beste middel om zulks te verhoeden zou daarin bestaan , dat men den heeten waterdamp, waarin zij gedood worden , met terpentijn¬ olie of de olie eener Lab i ata vermengt. Bevatten volgens robiqüet : Cantharidine. Groen , vast vet. Geel, vloeibaar vet. Piszuur. Azijnzuur. Gele , in water en alkohol oplosbare zelfstandigheid. Zwarte, in alkohol onoplosb. zelfstandigh. Parenchymateus, celachtig weefsel. Phosphorzure bitteraarde? Het met kamforiden analoge cantharidine krystalliseert in kleine op mica gelijkende schubben en is voornamelijk in de inwendige weeke dee- len van dit dier bevat. Verwisselingen: Lytta Gigas; L. violacea; L. vittata. Getonia aurata. Mylabris Cichorei; M. variabilis. 2. Meloë Proscarabaeus l. De gewone M eiworrn. Zeer verspreid in Duitschland , doch ook in Frankrijk , Spanje , Portugal, Siberië, Zweden, Nederland, enz. Komt voornamelijk van April tot Junij te voorschijn. — v. D. H. le. Uitg. I. 325 en 2e, Uitg. I. 581. B. und R. II. 113. — Is ongeveer 5 tot 20 lijn lang en 2 tot 5 lijn breed, blaauwachtig- zvvart met eenen paarschen weerschijn , onbehaard. De kop groot, stomp- driehoekig , van vrij diep ingedrukte , talrijke stipjes voorzien. De sprieten nu eens meer, dan weder minder glanzend, zwarlpaarsch , aan den top dofbruin, 1 1 ledig. De borst verlengd-vierhoekig , op de bovenvlakte diep en grof gestippeld. De dekschilden zwart of zwart-paarsch , eenigzins korter of iets langer dan het weeke , evenzoo gekleurde , fijn aderig- rimpelige achterlijf. Vleugels ontbreken. De 6 lange poolen , waarvan de voorste 5- en de achterste 41edig zijn , zwart-purperviolet. 3. Meloë variegatus donavan, Meloë majalis fahr. De bonte of vergulde Meiworm. In Duitschland, Engeland, Frankrijk, Italië. — 13. und R. II, 107. — Is omstreeks G tot 14 lijn lang en 3 tot 5 lijn breed, groen-goud- glanzend met eenen paarsch-purperrooden weerschijn. De onderlijfsgedeel- ten op de bovenvlakte zijwaarts zwart ; in het midden op iederen ring > eene langwerpige, groene, glanzige vlek, die eene paarsch-purpcrroode streep draagt. De kop eenigzins rimpelig en sterk gestippeld. De sprieten ongeveer Va maal langer dan de kop , gelijkvormig , aan den voet glanzend COLEOPTERA 716 en rood, aan den top dof en zwart. Het achterlijf groot, van onderen glanzcnd-groen ; de ringen echter somtijds aan den voorsten rand purper¬ rood en geel, van boven zijwaarts zwart en in het midden gevlekt Üe pooten purperviolet. 4. Meloë majalis l. De echte Meiworm. In Portugal, Spanje en Zuid- Frankrijk. — B. und R. Iï. 106. — Is ongeveer 5 tot 15 lijn lang en 3 tot 4 lijn breed, geheel zwart en onbehaard. De groote kop glanzend , fijn ingedrukt-gestippeld- — De sprieten omstreeks zoo lang als de kop en borst te zamen. Deze M e 1 o ë-soorten , voornamelijk de beide eerste, zijn de Meiwormen, Meloae majales s. Proscarabaei , der geneeskunde. Zij trekken bij aanraking hunne sprieten en pooten naar zich toe, en laten uit alle geledingen een geel, taai, doorschij¬ nend sap uitvloeijen. (*) Dit laat zich slechts langzaam met water ver¬ mengen , bezit eenen onaangenamen reuk en scherpen smaak en veroor¬ zaakt op de huid roodheid, zelfs blaren. — De ing e maakte meiwormen , Meloae majales melle conditi, bereidt men, door deze dieren met een pincet van den grond optenemen , hen den kop aftesnijden , en ze dan terstond in honig te werpen. — wittstein vond er in : Vette olie met een weinig aetherische olie. Mierenzuur. .. Hars . .. Osmazome met appelzure potasch , chlorpotassium , chlorsodium en chlorkalcium .. Eiwit, zomidine , suiker, zwarte kleurstof en zouten van appel-, mieren-, phosphor- , zwavel- en zoutzuur met potasch , soda en ammonia. Extractiefstof met phosphorzuur ijzer en phosphorzure kalkaarde. Humuszuur. Chitine. Water. 4,085 0,211 0,030 2,591 15,792 7,256 2,378 3,780 63,719 Later heeft sobrero aangetoond dat het daarin voorhanden blaartrek¬ kend bestanddeel cantharidine is. Verwisselingen : Scarabaeus Melolontha l. [Tot de familie der Co ccinelli dae behooren de onderscheidene Co c- (*) In sommige streken worden zij daarom ook Olictorrcn genoemd. C. HYMENOPTERA. 717 cinella-soorten , Onze Lieven- H eer shaantj es , welke ook nog somtijds gebruikt worden. — Verg. v. d. H. 1«. Uitg. I. 316 en 2e. Uitg. I. 546. B. und R. II. 131—140.] 3- HYMENOPTERA. Vliesvleugeligen. Familien: Mellifera. Diploleptera. Fossores. Heterogyna Serrifera. Chrysidides. Proctorupii. Ichneumonidcs. R h i- pid opiera. ». heterogyna. O o g e 1 ij k p a r i g e n. 1. Formica Rufa l • De gewone Mier. Verzamelt in de bosschcn (voornamelijk in dennewoudcn) takjes , bladen , aarde , enz. en vormt hieruit zeer kunstmatig ingerigte , stomp-kegelvormige woningen van 1 tot 4 voet hoogte (mierenhoopen). In deze hoopen leven mannetjes , wijfjes en geslachtloozen. — v. d. H. 2e. Uitg. I. 431. B. und R. II. 168. — De mannetjes omstreeks 5 lijn lang , geheel zwartbruin , gevleugeld. De wijfjes ongeveer 47a lijn lang en gevleugeld ; de kop bruinzwart , het borststuk zijwaarts en van onderen rood , de dijen en heupen fraai bruinrood. Alle overige deelen zwart. De geslachtloozen ongevleugeld , ongeveer 2 tot 3 lijn lang; het voorhoofd, de kruin en het achterhoofd bruinachtig-zwart ; het achterlijf bruinachtig-zwart ; de zijden van het aangezigt , het kopschild , de borst en pooten roodbruin. De sprieten donkerbruin; hunne voorste leden met korte grijze en het achterlijf, de heupen en poolen met lichtbruine haartjes bezet. — De geslachtsloozen zijn de Mieren , Formicae , Eiwitachtige stof. Phosphorz. kalkaarde. der artsenijkunde. — Bevatten volgens john : Mierenzuur. Vast en vloeibaar vet. Aetherische olie. Extractaardige zelfstandigheid. PFAFF vond er daarenboven nog appelzuur en gelei , en HERMBSTäDT ook wijnsteenzuur in. De aetherische olie bedraagt volgens hermestödt omstreeks 1 procent. Verwisselingen: Formica fuliginosa; F. fusca; F. rubra. I». mellifera. Honigdragers. 1. Apis mellifica l. Dc Honigbij. — v. d. H. 1 e. Uitg. I. 253 en 2e. Uitg. I. 415. B.und R. 11.177. — Leveren den Honig , Mei, het Was , Cera , en het Stopwas , Propolis, wier beschouwing tot de taak der chemie en pharmacie behoort. IV. ANI1HALIA KADIATA. STRAALDIEREN. Klassen: echinoderaiata. entozoa. acalephae. phytozoa. microzoa* 1. ECHINODERIATA. STEKELHUIDIGEN. Orden: Holothuriae. Crinoidea. Asteriae. Echini. 1. ASTERIAE. Z eest er ren. 1. Astcrias papposa l. De pluizige Zeester. — v. d. H. 2e. Uitg.l. 171. — Wordt sedert verscheidene jaren als aphrodisiacum bij dieren gebruikt en te dien einde in de apotheken verlangd. 2. PHYTOZOA. PLANTDIEREN. Orden: Bryozoa. 1) endrozoa. Anthozoa. Polypi. Spongiae. i. BRYOZOA. 31 o s hor al en. 1. Corallina officinalis l. Noduiaria officinalis lam. Het genees¬ krachtig Knobb elftor aal. In Europesche zeeën. (*) • — Het geheele moskoraal in de geneeskunde gebruikelijk onder den naam van Koraal mos. Musctis corallimis. Ineengedrongene zoden , zamengesteld uit opgerigte , gelede stammetjes van 2 tot 4 duim lengte , welke bovenwaarts driedeelig zijn, tweerijig- gevinde takken dragen , door ecne kalkaardige massa worden bijeenge- (*) Volgens schweigger’s onderzoekingen is deze Corallina officinalis ei¬ genlijk eene gelede TJlva-soort, welke gedurende haren wasdom, doordien zich kalk aan haar afzet, versteent. ïn zoodanig geval, zou dus hare beschouwing beter aan het botanisch gedeelte der pharmakognosie zijn opgedragen. C. DENDROZOA. 7 1 9 houden , en hierin als t ware vastgewortcld zijn. De stammen , welke uit eenigzins zamengedrukte leden bestaan , die */2 tot 3/4 lijn lang en ongeveer half zoo dik zijn , en hunne evenzoo gebouwde takken zijn wit, roodachtig-wit of groenachtig, na het droogen vuilwit, zeer bar- stig, uitwendig kalkaardig , inwendig hoornachtig, rieken onaangenaam, even als alle zeegewassen , smaken zoutig , branden in het vuur, zon¬ der hunnen vorm te verliezen en onder verspreiding van eene bran¬ dige dierlijke lucht, eerst zwart en hierna bijna geheel wit. Zijn in sal¬ peterzuur onder opbruising oplosbaar, waarbij een week , vliezig , geel¬ achtig skelet van den vorm des koraals overblijft ; de oplossing wordt door ammonia niet sterk neêrgeploft. Alkohol , water en loogen trekken er slechts keukenzout, chlorkalcium , enz. uit, zonder er overigens eene merkbare verandering in te veroorzaken, bouvier vond er in : Koolzure kalkaarde. • 61,6 Koolzure bitteraarde. . 7,4 Phosphorzure kalkaarde. 0,3 Zwavelzure kalkaarde. . 1,9 Gelei. ...... 6,6 Eiwitstof . 6,4 Chlorsodium ... .1,9 ÏJzerverzuursel . . . 0,2 Bevat ongetwijfeld ook jodium. — Meestal verbrokkeld en vermengd met Corallina Rosarum , C. rubens, C. corn iculata, C. spermopho- ros, C. fragilissima , C. cylindrica, C- moniliformis, schel¬ pen, fijne wieren, enz. 2. DENDROZOA. B oomkoralen. Familien : Pennatulina. Alcyonina. Fistulosa. Corticosa. ». corticosa. Schor skor alen. 1. Corallium rubrum lamarck. ïsisnobilis. l. Het rood-Koraal. In de Roode en Middellandsche zee. — v. d. H. le. üitg. I. 73 en 2e. Uitg. 1. 104. — Levert het Bloed-Koraal. Corallium rubrum s. Fragmenta Corallii rubri. De stammen en takken van het huis [polypari urn]. — Rondachtigc , zacht gestreepte stukken ter dikte van stroohalmcn tot die van penne- schachten ; verschillend gebogen , ten deele getakt , hard , digt , of slechts hier en daar van kleine, ronde openingen voorzien en somtijds op enkele plaatsen van binnen hol , reuk en smakeloos, fraai rood , in salpeter¬ zuur tol op cenigc gedachtige vlokken oplosbaar Uit de oplossing prae ANTHOZOA. 720 cipileert ammonia gedachtige vlokken. Worden , mei terpentijnolie ge¬ digereerd zijnde , wit. Bevatten volgens VOGEL : WITTING : Koolzuur. • 27,5 IJzerverzuursel.. 1,0 Koolzure kalkaarde. . 83,25 Kalkaarde. 50,5 Gips ) 0,5 Koolzure bitteraarde. . 3,50 Bitteraarde. 3,0 Keukenzout) IJzerverzuursel.. . 4,25 Water. 6,0 Dierlijke vliezen. 1,0 Gelei en zand . 7,75 STRATiNGH en FYFE hebben er ook jodium in gevonden. De roode kleur wordt aan het ijzeroxyde , door anderen ook aan eene eigene kleur¬ stof toegeschreven. 3. ANTHOZOA. Steen koralen. Familien: Actinia. Fungina. Daedalina. Acellina. Madrepo- rina. Milleporina. a. mabreporina. Sterkoraleu. 1. Madrepora oculata l. Het wit Koraal. (*) ïn de Indische zee. — Levert het Wit Koraal. Corallium album. (~j~) Het huis , dat meestal in stukken van 1 tot 4 duim lengte gebroken is. Het bezit cle dikte eener pcnneschacht tot die eens vingers en is 1 voet lang , boomvormig vertakt , heen en weder gebogen , rond , afwis¬ selend kortgetakt , wit, glad, eenigzins glanzend of dof en zwak schuins gestreept. Door rondachtigc holten met vooruitspringende randen , welke in twee rijen geplaatst en eenige lijnen van elkander verwijderd zijn, en waarin men stervormig gerangschikte plaatjes ontwaart, verkrijgt het huis een bultig aanzien , alsof het met vele oogen bezet ware. Is reuk- en smakeloos. Is in salpeterzuur onder sterke opbruising en overlating van hoogst weinig witte vlokken oplosbaar; de oplossing wordt door ammonia niet gepraecipitcerd. Bestaat schier alleen uit koolzure kalkaarde, stratingh en FYFE hebben er ook jodium in gevonden. (*) Deze Madrepora oculata werd vroeger als eene van Madr. virginea l. (=Oculina virginea lam.) geheel onderscheidene soort beschouwd. (Zie o. a. pallas , Nat. Ilist. der Plantdieren, vertaald door boddaert , Amst. 1798 , 11.381 — - 386.) Naauwkeurigere nasporingen van lateren tijd hebben haar echter slechts als eene variëteit hiervan leeren kennen. C. (*) Zou ook alkomstig zijn van Madrepora prolifera L. (= O c u 1 i n a pro- 1 i fer a lam.) , die zich dikwijls in den Atlantischen Oceaan en voornamelijk in de INoord- zee bevindt. C. 721 SPONG! AE. 4. S P O N G 1 A E. Sponsgewassen, 1. Achilleum lacinulalum sciiweigger. Spongia officinalis l. De ge¬ wone Spons. — Op den bodem der zee en op de hierdoor bespocide rotsen ; nooit in zoet water. In de Middellandschc zee , voornamelijk op de Griekschc en Syrische kusten , in do Roode zee en op de kusten van Noord-Amerika , Brazilië en Japan. — Nadat men haar van bare aanhechtingsplaats heeft losgeraaakt, wordt zij met water gewasschcn , door uitpersing van de gcleiachtigc massa , waarmede zij in den levenden toestand doordrongen en bekleed is , ontdaan en vervolgens gedroogd. Aldus bereid zijnde, draagt zij den naam van Zeespons. Spongia roarina 5*. Fungus marinus. De onregelmatige stukjes , welke er bij het fatsoeneren afgesneden wor¬ den , vormen de kop- of krop spons , Spongia in fragmentis s. Spon¬ gia ad Strumas s. Fragraenta Spongia rum. Deze afval wordt om de goedkoopheid gewoonlijk in de artsenijkunde gebruikt, waarbij men aan dien van de paardenspons, welke grootc poriën bezit, de voorkeur geeft. In de sponzen vindt men steenachtige concrementen , koralen, schel¬ pen , enz. welke men vroeger hieruit verzamelde en onder den naam van sponssteenen , Lapides Spongiarum, aanwendde. — Naar gelang der verschillende kleur, omvang, gedaante, weekheid en grootte der poriën onderscheidt men volgens martiüs de volgende soorten : Syrische of Sorian-spons , de beste en duurste ; komt van de Syrische kusten; is bleekgeel, fijn, week, veerkrachtig en van zeer gelijkmatige fijne poriën voorzien. Zoo men haar den vorm eener- zwamhoed gegeven heeft, dan heet zij champignon- spons , terwijl de platronde dames- óf toilet-spons genoemd wordt. [Komt op draden geregen in den handel voor ; iedere snoer weegt om¬ streeks 12 pond.] Calimnes- spons , van het eiland Calimnc in den Griekschcn Archipel; heeft gelijkvormige, eenigzins grootere poriën, doch verschilt overigens weinig van de vorige en is dus zeer gezocht. Fijne bad-spons , van den Griekschcn Archipel; is gedeeltelijk vast, zwaar , rijk aan zand , sterk geperst en van vele groote , doch weinig kleine poriën voorzien. [Wordt in den handel naturelle spons met zand ge nocmd.l Gedeeltelijk is zij ruw op het gevoel , door onvoorzigtige inzameling zeer gescheurd , of , zoo als zij tegenwoordig voorkomt , wcck-elastisch met 16 722 SPONG ï AE. iijnc poriën. De laatste draagt in den handel den naam van Kranidi- spons , en is zeer verspreid. Dalmatische spons; is vrij groot , gedachtig , stijf, bezit poriën van on¬ gelijke grootte en eenen rooden voetwortel. ïstrische spons ; is klein , ongelijk , donkergekleurd , ruw , vrij stijf en vast. Zeer geringe soort. Bastaard -spons ; is bruinachtig-geel , hard, vertoont vrij kleine, doch ook grootere poriën en zwelt in water slechts weinig op. Faarden-spons , Spongia equina, van de kusten van Turksche eilan¬ den ; is dikwijls meer dan 1 voet groot, donker gekleurd en van poriën ter grootte van 3 tot 4 lijn voorzien. Amerihaansche spons; komt sinds eenige jaren van Nevr-York, gelijkt zeer op paardcnspons, doch vertoont een fijner weefsel en veelvuldig ver¬ groeide en bovenwaarts opengescheurde buizen. Zij is donker en aan den voet roodachtig, groot, onregelmatig in vorm, gescheurd, zwelt in water sterk op , doch is wegens de fijnheid van haar weefsel niet zeer duurzaam. B ahama- spons ; is geelachtig-wit en bestaat uit ineengedraaide platen. Heeft de lichtste kleur. Tripolitaansche of Barharysche spons; wordt aan de kusten van Noord- Afrika door de zee uitgeworpen , heeft de minste waarde , daar zij niet van hare gcleiachtige massa bevrijd wordt , bezit groote poriën , is ruw , stijf, met eene bruine of zwarte korst bekleed en riekt eigenaardig-on- aangenaam. Het aanmerkelijk verschil , dat zich in deze sponssoorten openbaart , maakt het waarschijnlijk, dat zij uit onderscheidene A ch il leum-spe- cies bestaan. De sponzen bestaan , wat hare organische massa betreft , uit eene dierlijke zelfstandigheid , die volgens croockewit dezelfde is , als die der zijde, namelijk fibroine " C39 ll62 N!2 O17 , doch niet verbonden met lijm en albuminc , maar in de plaats hiervan op 20 atomen met 1 aequi- valent jodium, 3 atomen zwavel en ö aequivalenten phosphorus — 20 (C39 II62 N12 O17) + A -r 3 S + 5 P Zij worden door salpeterzuur oran¬ jekleurig, zijn in potaschloog geheel oplosbaar en verkolen bij verhitting onder verspreiding van brandige, ammoniakale , stinkende dampen, iikrberger SPONG I AE. 723 vond in de kool (waarvan men volgens preüss omstreeks */5 van het gewigt der sponzen verkrijgt) van de spons met fijne poriën : met groote poriën of paarden-spons : Jodsodium. . 0,9980 1 ,0924 Brompotassium . .. . 0,5321 0,6237 Chlorpotassium.. . 0,7170 0,7259 Zwavelzure kalkaarde • 4,3758 5,5803 Koolzure kalkaarde .. . 28,723 0 26,9930 Phosphorzure kalkaarde. . 3,7000 3,9802 Koolzure bitteraarde .. . 3,5672 4,2100 IJzeroxydulc .... . 8,9120 8,6710 Koperoxyde. . — sporen Kiezelaarde. . 9,0030 10,0010 Kool. . 39,4549 38,1014 [Bij een later onderzoek vond dezelfde in de kool van spons met fijne poriën : met groote poriën of paarden-spons : Chlorpotassium . 0,7376 ) \ 2 564* Brompotassium- .... 0,7020 Jodsodium ...... 1,1600 Chlorsodium 0,101 Zwavelzure kalkaarde . . 6,6400 Koolzure kalkaarde . . • 26,6640 31,871 ZU bas. phosphorz. kalkaarde 3,8000 7,723 Koolzure bitteraarde. . . 3,8680 LTzeroxydule ..... 8,3772 8,350 Koperoxydule ..... sporen 1,057 Kiezelaarde . 4,4920 26,024 Kool 38,2428 Kool enorg.zelfst.19, 176] De chemische zamenstelling van de spons en hare kool is ook door hornemann (Berl. Jahrb. f. d. Pharm. 1828 en 1829), door preüss en Sommer ( Archiv . der Pharm. IX, 134) en door ragazztnï ( Gazz • eeletic. di farm . 1835, p. 65) onderzocht. III. PHARMAKOGNOSIE DES DELFSTOFFENRIJKS. Het mineraalrijk levert inzonderheid die stoffen , waaruit de zooge¬ naamde chemische praeparalen der artsenijkunde bereid worden. Alles echter , wat hier over de daarbij gebruikelijke delfstoffen zou belmoren ter sprake te komen , wordt reeds door de mineralogie , chemie en phar- macie zoodanig behandeld , dat dit gedeelte der pharmakognosie zijne vroegere beteekenis geheel verloren heeft en het in een pharmakognos- tisch handboek , dat voor studerenden bestemd is , goedschiks kan gemist worden. — Om deze afdeeling echter niet geheel met stilzwijgen voorbij- tegaan , zullen wij nog enkele hiertoe behoorende stoffen beschouwen. A. ISrantïbare delfstoffen,. 1. Asphalt of Jodenlijm. Asphaltum s. Bitumen judaicum. — B. 221. — Drijft in groole , zamenhangende massa’s op het zoogenaamd Asphalt¬ meer van het eiland Trinidad. Wordt in groote hoeveelheid door de Doode zee opgeworpen en drijft dan langs hare oevers. Bevindt zich ook in bergmijnen van Engeland , Frankrijk en meer andere landen van Europa. De oorsprong is onbekend. Onregelmatige , fluweel- of bruinachtig-zwarte massa’s van 1,07 tot 1,23 soort. gew. ; digt , broos , op de breuk schclpachtig en vetglanzcnd , on¬ doorschijnend en slechts in dunne schilfers doorschijnend. Zij zijn reuk¬ en smakeloos, worden bij wrijvingen verwarming negatief elektrisch en B HANOIS ARE STOFFEN. 725 verspreiden hierbij eenen brandigen , op dien van steenolie gelijkenden reuk. Smelten bij + 100° , ontvlammen , verbranden met lichtende vlam en dikken rook; de overblijvende kool laat bij verbranding óf niets, of slechts weinig asch over, welke uit kiezelaarde , aluinaarde, ijzerverzuur- sel , kalk en mangaanoxyde bestaat. Leveren bij de drooge overhaling 32 tot 43 proc. brandige olie (0 1 eum Asph al ti) , een weinig water met sporen van ammonia, brandbare gassen en kool, waarvan omstreeks 34 procent overblijft. Potasch werkt er slechts in uiterst geringe mate op. Bijtende en koolzure ammonia lossen ongeveer Vse van het gewigt des asphalts op. Bijtende potasch lost er zeer veel van op. Vitrioololie vormt er eene dikke zwarte oplossing mede- Salpeterzuur verandert het bij langere inwerking in een bruin , in alkohol oplosbaar , bitter , harsachtig ligchaam en ten laatste in kunstmatige looistof. Terpentijnolie lost Vs? anijs- en rosmarijn- olie lossen Vs en papaver- , boom- en raapolie Vs asphalt met bruine of zwarte kleur op. Aether oefent er bijna geene werking op uit. Gewone alkohol kleurt er zich slechts groenachtig mede. Volgens john lost abso¬ lute alkohol eene gele , kleverige hars op , welke in aether en waterhou- denden alkohol ligt oplosbaar is en 5 procent van het asphalt bedraagt. Uit het overschot trekt aether vervolgens eene zwarte , in steenolie en aetherische oliën ligt oplosbare hars uit , welke er 70 proc. van bedraagt. De nu overgeblevene 25 proc. (boussingault’s asphalthène = C20 H32 O3) vormen eene zwarte, glanzende, op de breuk schelpachtige en glasglins- terende harsmassa , die bij -f 300° zonder ontleding begint te smelten , in terpentijn- en steenolie gemakkelijk en in lavendelolie moeijelijk op¬ losbaar is. Vcrvalschingcn : P i x n a v a 1 i s. Colophonium. 2. Steenkool. Lithantrax. — B. 215. — De gewone , schier in alle landen voorkomende , ieder bekende en al¬ gemeen als brandstof gebruikelijke steenkolen bestaan hoofdzakclijk uit kool en aardhars en daarenboven uit aluin-, kiezel- en kalkaarde, ijzerverzuur- sei , enz. Bij de drooge overhaling leveren zij , behalve vele andere Produkten, ook eene brandige olie, die onder den naam van steenkolcn- olie , Oleum Lithantracis, óf als zoodanig, óf gerectificeerd in dc artsenijkunde gebruikt wordt en wier nadere beschouwing aan de phar macie blijft opgedragen. Door destillatie der steenkolen van Orlawan met water verkreeg reichfnbach eene met bcrgnaphta overeenkomstige vlug- BRANDBARE STOFFEN. 726 tige olie. — Eene bijzondere vermelding verdient bier fehler eene steen- koolsoort van Fünfkirchen in Hongarije , aldaar zwartkool genoemd. Zij dient ter bereiding van de voor cenige jaren door polya in de genees¬ kunde ingevoerde anthrakokali , koolpotasch , welke verkregen wordt, door bij verseh bereide en smeltende bijtende potasch zoo lang hoogst fijn ge- wrevene zwartkool te doen , tot dat deze niet meer oplost. Na de bekoe¬ ling heeft men eene zwarte massa , die de anthrakokali is , welke zich geheel in water oplost , waarbij slechts de overtollig bijgevoegde zwartkool overblijft. Het is klaar, dat deze zwartkool geene eigenlijke steenkool is, en een nader onderzoek waardig is , opdat niet , gelijk zulks bet geval is, iedere steenkool naar goedvinden ter bereiding der anthrakokali gebruikt worde. Dezelfde eigenaardige steenkoolsoort is sinds dien tijd alleen nog door Büchner in de omstreken van München gevonden. Zij was geheel zwart, zeer glanzend, digt , vertoonde eene vlakschelpachtige breuk, een schilferig weefsel , geene organische structuur , was vrij zwaar en vet¬ achtig op ’t gevoel, liet bij verbranding 5 tot 6 procent asch over en gaf een geheel zwart poeder- 3. Steenolie. Oleum Petrae. — B. 224. P. I. 506. — Komt in vele landen boven steenkoolbeddingen in de door water afge¬ zette aardlagen voor en vormt er (even als water) bronnen in, waardoor de aardmassa’s zoo doordrongen worden , dat men deze als brandstof ge¬ bruikt. De aanzienlijkste steenoliebronnen bevinden zich in Persië (inzon¬ derheid bij Baku) en in Italië (voornamelijk bij Amiano). Wordt voorts in de nabijheid van vulkanen aangetroffen en nabij de Kaapverdischc eilan¬ den op de zee drijvend gevonden. — Wordt voor de aetherische olie van antidiliiviaansche pijnboomen gehouden , die door onderaardschc warmte uit de door de pijnboomen gevormde steenkolenbeddingen wordt opgedreven. — Daar , waar zij de aardmassa’s doorweekt , graaft men bronnen ter diepte van omstreeks 30 voet , waaruit men baar alsdan uitschept. Op vele plaatsen beeft zij , zoo als b. v. in Persië , alle vochtigheid uit de aard¬ massa’s verdrongen', zoodat zij zonder water opwelt, terwijl zij daarentegen in Europesche landen tegelijk met water te voorschijn komt. Dc steenoiie is beider, dunvloeibaar als water en grootendeels eene vlugtige olie, terwijl zij naar gelang der onderscheidene plaatsen, waar zij voorkomt, nu eens meer, dan weder minder met vreemde bijmengseïen verontreinigd is. Of echter deze bijmengseïen , gelijk ook de vlugge olie BH AN DB ARE STOFFEN. i'li van alle steenoliebronnen , van eenerlei aard zijn en dus slechts in betrek¬ kelijke evenredigheden verschillen , is nog onbepaald. De zuiverste wordt a. Naphta montana, Bergnaphta , genoemd. Komt voornamelijk uit Persië , is kleurloos of eenigzins geelachtig en heeft een soort. gew. van 0,753. De onzuiverdere en gekleurde soorten dragen den gcmecnschappelijken naam van ß. Petroleum, Steenolie. Komt inzonderheid uit Amiano in het her¬ togdom Parma in den handel. — Men onderscheidt hiervan: 1) Oleum Petrae album, witte steenolie. Is geel of roodachtig-geel met eenen blaauwachtigen tint, en heeft een soort. gew. van 0,844; en 2) Ö le um Petrae rubrum, roode steenolic. Is geelrood en heeft een soort. gew. van 0,90*2. Alle ruwe steenoliesoorten rieken onaangenaam-bitumineus, smaken scherp , bitter en bitumineus , reageren zuur en laten , zoo zij alleen of met water worden overgehaald, eene taaije . bruine, harsachtige massa over, wier hoeveelheid verschillen van de bergnaphta slechts zeer weinig bedraagt. De bijmcngselen , waarvan deze eigenschappen afhangen , schij¬ nen dezelfde te zijn , als in de produkten der drooge destillatie van hout zijn ontdekt, focus, v. kobell en gregory hebben in eenige soorten paraffine gevonden. De reuk schijnt voornamelijk door een gehalte aan krcosot en de zure reactie door azijnzuur te ontstaan. Door afwisselende behandeling met zwavelzuur en bijtende potasch en door herhaalde recli- ficatiën wordt er de vlugtige olie zuiver uit verkregen. Zij wordt alsdan Naphta genoemd. De naphta is volkomen kleur-, reuk- en smakeloos, onoplosbaar in water , moeijelijk oplosbaar in alkohol , laat zich met absoluten alkohol , aether en aetherische oliën in alle verhoudingen vermengen , brandt met lichtende , roelgevende vlam , ondergaat in aanraking met lucht en licht geene verandering en wordt door potassium , sodium en loogen niet aan¬ gedaan. Vitrioololie werkt er in de koude in 't geheel niet en in de warmte hoogst onbeduidend op. Geconcentreerd salpeterzuur kleurt er zich eerst in de warmte een weinig geel mede , zonder de naphta merkbaar te veranderen. — Schijnt altijd uit verschillende oliën van onderscheidene vlugheid en verschillend soortelijk gewigt te bestaan. Daardoor wisselt het kookpunt der naptha tusschen -f 75° R. en -{- 172° R. en haar soor¬ telijk gewigt tusschen 0,75 en 0,85 af. Alle oliën echter, welke er door B R AN D BA RE DE LFSTÖFFEN. 728 SAUSSUliË , BLANGHET CU SNEL L CU (löOr DUMAS Uit ofgCSCheideil Zijn , SjC- stonden uit G H en waren óf volgens de formule C ïl2 óf volgens de formule C3 H5 zamcngestekl. Volgens iiess zijn echter alle oliën, welke de naphta constitueren, isomerisch en uit 85,96 koolstof en 14,04 water¬ stof zamengesteld. Vervalschingen : terpentijnolie; vette oliën- — De bergnaphta zou dikwijls door rectificatie des petroleums verkregen en de roode steenolie met alkanna gekleurd zijn. 