Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
Den 28% Maart 1609 was zoman wrrem, Hertog van Gulik, komen te overlijden. — Bij zijnen dood was het de vraag, wie regt had op de erfenis der landen van Gulik, Kleef, Berg, Mark, Ravensburg en Ravenstein, die volgens de huwelijksvoorwaarden van de grootouders van wijlen den laatsten Hertog nimmer vaneen gescheiden mogten worded. _ Dé Hertog had geene kinderen, maar slechts vier zusters nagelaten, die om haar regt - te bewijzen zich konden beroepen op een privilegie, in 1646 door ranet V aan den Hertog van Gulik geschonken. Hierop geen acht slaande, beschouwde de Keizer av „voLr II de genoemde landen als leenen, die hij ontstentenis van mannelijk oir aan het Rijk vervielen, en cuarstraar II, Keurvorst van Saksen, beweerde reeds vroeger met de thans openstaande leenen wettig beleend te zijn. Doch het liet zich aanzien, dat de Keizer zich om zijne belofte aan'den Keurvorst van Saksen gegeven, niet zou bekreu- pen, maar, aan de inblazingen der Jezuiten gehoor gevende, ten laatste over de erfenis DES VADERLANDS. 401 SLA AT O U PV TM ten behoeve van eenen Katholjken Vorst en bondgenoot van zijn Huis zou beschikken. 1610. De Hertog van Gulik was aan het Katholicisme trouw gebleven, en, werd hij door eenen Protestantschen Vorst opgevolgd, zoo was de Hertog van Beijeren onder de Duitsche Vorsten van den eersten rang de eenig overgebleven Katholijk. Moest nu het regt der zusters van den overleden Hertog gelden, dan zou werkelijk een Protestantsche Vorst zjn opvolger wezen. Zijn oudste zuster, namelijk, was in 1572 gehuwd met ALBRECHT maven, hertog van Pruisen; de oudste dochter uit dit huwelijk had den Calvinistischen Prins JOHAN siGisMOND, Keurvorst van Brandenburg, getrouwd, en deze vorderde thans, uit naam zijner gemalin, de gansche nalatenschap. De tweede zuster van den laatsten hertog van Gulik was gehuwd met den Lutherschen Vorst rrurs topewux, Paltsgraaf van Neuburg, wiens oudste zoon, WOLFGANG WILLEM, van wege zijne moeder op dezelfde nalatenschap aanspraak maakte op grond dat een mannelijke nakomeling, volgens de wellen des Rijks, de voorkeur had boven de dochter der oudste zuster. Nog twee andere zusters des hertogs, de eene getrouwd met soman, Hertog van Ztweibrück, broe- der van den Paltsgraaf van Neuburg, de andere met karen, Markgraaf van Burgau, en zoon van wijlen den Aartshertog rrRDMAND, vorderden ten minste een deel der erfenis; maar haar eisch kwam weinig in aanmerking, daar hare magt, bij die der erven harer oudere zusters vergeleken, weinig te beduiden had, Alzoo gold het hier de vraag, of de magt van het Huis van Habsburg met de Gu- — liksche en Kleefsche landen zou vermeerderd, en te gelijk eene nieuwe kans tot over- op het spel ston- wigt in Duitschland en Europa aan het Katholicisme zou verzekerd worden. Te gewis- iis ser kon men verwachten, dat Protestanten en Katholijken in Duitschland bij deze ge- legenheid hunne krachten zouden beproeven, omdat juist de verbilterimg tegen de Ka- tholijken eene. Unie der Proteslantsche Vorsten had doen ontstaan, waartegen zich de Katholijke Liga onder Hertog maxmıuraan van Beijeren gevormd had. Voor de Republiek der Vereenigde Nederlanden was de zaak bovendien van onmiddellijk belang,. vermits die landen aan hare oostelijke grenzen paalden. Vestigde zich daar een bond- genoot van Spanje, van de Aartshertogen en het Katholicisme, dan kon zij er op re- kenen, gedurig van die zijde bestookt te worden, en bij eene hervatting des oorlogs zou een gewigtig terrein van krijgsondernemingen zich met al zijne hulpmiddelen in de hand harer vijanden bevinden, die van daaruit de Provinciën gemakkelijk zouden kun- nen overstelpen. Ill Deer. 2 Srox. 51 . 1010, 402 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Á —— A ——— ——————— — —— — tenis het sluilen van dit Verdrag weder min raadzaam te maken. De Staten verklaar- den terstond, dat zij zich tegen elke onderneming der Aartshertogen in de landen van Gulik en Kleef met kracht verzetten zouden. Ja, Prins mavnrrs zou derwaarts da- delijk krijgsvolk hebben willen zenden, eer anderen den onzen vooruit mogten zijn !. Maar de Overheden van de genoemde hertogdommen verzochten zoowel de Staten als de Aartshertogen niets in hunne landen te ondernemen, verklarende, dat . zij gezind waren, geene troepen van welken Vorst of Mogendheid ook binnen hunne grenzen toe te laten, voor en aleer uitgemaakt zou zijn, wie hun wettige Heer was ?, Beiden, de- Aartshertogen en de Staten, waren te begeerig om het Bestand gesloten te zien, dan dat zij met deze schikking geen genoegen zouden genomen hebben. Ook beloofden zij, | ieder van hunnen kant, aan de Kleefsche Regenten, zich van elken maatregel ten aan- zien van de door hen bestuurde landen te zullen onthouden, onder voorwaarde, dat De ian van HENDRIK Í niemand anders ze bezette ?. Deze overeenkomst kon minder geruststellend schijnen - voor de belangen, die de Staten voorstonden, aangezien de Guliksche en Kleefsche Overheidspersonen grootendeels afhankelijk waren van den Keizer en van den Koning van Spanje, en zich sints lang in het genot van jaarwedden bevonden, hun door deze Vorsten verstrekt, Zelfs de Drossaart van Gulik, de eenige belangrijke vesting, was op de hand van Spanje 4, Zoo kon de onzijdigheid moeijelijk eerlijk gemeend wezen. Daartegen echter stond over, dat Prins mavarrs meende insgelijks op eenen aanhang in de hertogdommen te kunnen rekenen, sterk genoeg om er de keizerlijke en Spur sche partij uit te houden 5, Hoe het zij, het Bestand werd, in weerwil van de nieuwe aanleiding tot oneenigheid, gesloten. Alleenlijk bleef men van onze zijde op zijne hoede, en OLDENBARNEYELT verklaarde, dat de Staten zich reeds sedert lang tot hulpbieding | aan den Keurvorst van Brandenburg en den Paltsgraaf van Neuburg verbonden hadden in geval hunne regten mogten miskend worden, en dat zij diensvolgens niet in gebreke zouden blijven de wapenen ten hynnen behoeve aan te gorden, mits de Koning van Frankrijk mede gewapenderhand partij wilde trekken 6. Dat menaik IV weigeren zou dit te doen, daarvoor behoefde geene vrees te beslaan. met betrekking Zijne staatkunde met betrekking tot de beide Vorsten, die aanspraak maakten op de tot deze zaak. 1 zEANNIN, Negoc. IV, p. 52, 53, 61. 2 seaxnin, IV, p. 39, 46, 50. 3 zrANNIN, IV, p. 50. A Nis A p. 46, 51, 52. 5 sEANNIN, IV, p. 57. 6 ygannin, IV, p. 59, 61. DES VADERLANDS. 405 RE Guliksche nalatenschap, was altijd dezelfde geweest als die van OLDENBARNEVELT, en te oordeelen naar den brief, door hem dadelijk na het vernemen van het overlijden des Hertogs van Gulik aan zijnen Gezant in Holland geschreven, zou hij gaarne de onderhandelingen over het Bestand hebben zien afbreken, ten einde dadelijk bij magte te zijn, met Fran- sche troepen, ondersteund door het leger der Staten, .krachtdadig op te treden !. Inderdaad, gerpark IV meende, dat thans de tijd gekomen was om zijne beginselen en de magt van Frankrijk tegen het Huis van Habsburg en den invloed van Spanje le laten gelden. In Spanje zag hij steeds den grooten tegenstander tegen de zege van zijne staatkunde tot in zijn eigen Rijk toe. Wat tegen zijn beginsel van staatseenheid , op gewelensvrijheid en standsvrijheden gegrond, was aangekant, spande stilzwijgend of meter daad met Spanje zamen, Spanje dus moest gekrenkt worden, wilde hij meester blijven in zijn eigen Land, en was Spanjes hoop gevestigd op bondgenootschap met de Habsburgers en: op de zege zijner staatkunde in het door twisten verscheurde Duitschland, zoo moest Spanje door Frankrijk in Duitschland bestreden worden; Werd hier de zege behaald, zoo zou HENparK eenen toestand van zaken in het Duitsche Rijk welen in te voeren, Juist tegenovergesteld tegen den geest van Spanje, welke alle individueele zelfstandigheid doodde; eenen toestand, die welligt Frankrijks verheffing lot den rang van zedelijk opperhoofd van een Europesche Staten-Republiek zou medebrengen. Tot de verwezenlijking van zulke plannen scheen het tijdstip aangebro- ken, Van den Keizer was weinig krachtsbetoon te wachten; de Protestantsche Unie behoefde niets zoo zeer, verlangde niets liever, dan nexprik als haar opperhoofd te erkennen, en eindelijk suur hield niet op den gunstigen staat van Frankrijks geld- middelen uit te meten. Zag mrxwpnix alzoo ongaarne de kans vergaan om dadelijk na 's hertoga overlijden den gewenschten slag te slaan, het was te wachten, dat, liet zich eene vijandige magt in de Kleefsche landen gelden, hij niet lang talmen zou met tus- schen beiden te treden. Weldra zagen zich zoowel gernaik als de Staten geroepen tot eene gewapende tusschen- komst. Beiden, soman sicismonp, Keurvorst van Brandenburg, en FILIPS LODEWIJK , Paltsgraaf van Neuburg, zich niet bekreunende om het besluit der Kleefsche en Guliksche magistraats-personen, die verklaard hadden de beslissing des Keizers te willen afwach- ten, begonnen zich als weltige heeren der opengevallen landen te gedragen, daar elk hunner de Stenden van Gulik tot de huldigingsplegtigheid opriep en ambtenaren be- noemde. Deze houding der Vorsten gaf den raadslieden. des Keizers eene geschikte aanleiding om de zaak voor den Rijkshofraad te brengen: immers scheen door den strijd der mededingers de landvrede gevaar te loopen van verbroken te worden, Thans wer- den de beide Vorsten gewaar, dat, zoo zij voorlgingen elkander de erfenis te betwisten, ! naxys, LV, p. 31—35. 51* 1610. Maatregelen van de Vorsten van Brandenburg en Neuburg. 1610. 404 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EEE deze ligt voor hen beiden verloren zou gaan. Zoo gaven zij dan thans aan de 100 dikwijls herhaalde aanmaningen van de Staten-Generaal en aan den raad: van eenige vredelievende Vorsten gehoor, en sloten te Dortmund, in de maand Mei 1609, een ver- drag, waarbij bepaald werd, dat zij de »landen voorloopig te zamen zouden possideren, administreren en regeren, totdat de principale zaak zoude vriendelijk verdragen of an- ders beslecht wezen.” Van dit hun verdrag gaven zij in de maand Julij » bij aanzien- lijke Gezanten" kennis aan de Staten-Generaal en »verzochten hunne Hoog Mogenden in effecte tot handhouding van dien 1.” Zoo waren dan de Vorsten tot den slap ge- komen, dien de Staten steeds van hen verlangd hadden. Geen wonder, dat zij de me- dedeeling met blijdschap vernamen en hunne handhouding volvaardig beloofden. Ook de Koning van Frankrijk gaf door eenen brief aan den Landdag te Dusseldorp zijn genoegen over het besluit der Vorsten te kennen, en beloofde hun zijne gunst en bij- stand, betuigende, dat hij zich tot dezen stap geroepen achtte, daar hij, wien God het edelste en magtigste koningrijk in handen gegeven had, zich als den natuurlijken hand- haver van rust en geregtigheid in de gansche Christenheid beschouwde 2, Doch de te- geppartij zat niet stil. De Keizer vaardigde een bevel uit, waarbij den Raden, Stenden en onderdanen der Guliksche Landen verboden werd vóór ’s Keizers beslissing iemand als opvolger van hunnen hertog te erkennen. Zijne nalatenschap werd voor een open rijksleen De Aartsher- verklaard, en aan den Aartshertog Leororp, bisschop van Passau en Straasburg, werd tog LEOPOLD te Gulik. de taak opgedragen om het land vooreerst te bezetten. Deze Vorst, die reeds om het bezit van zijn bisdom Síraasburg aan het hoofd van gewapende huurbenden gestreden had en van wien weinig inschikkelijkheid te wachten was, verscheen onder den titel van Commissaris des Keizers in de stad Gulik, waar hij goed ontvangen werd, dewijl NESTELRAAD, de drossaart der stad, zich reeds ten behoeve van den Keizer van deze plaats verzekerd had. Wel wetende, van welken kant de krachtigste tegenstand zou komen, liet trororp de Staten-Generaal in de maand Augustus door brieven en ge committeerden verzoeken, de Vorsten; tegen wie hij was opgetreden, niet tegen hem te willen ondersteunen. Hierop antwoordden de Staten, dat zij aan de possiderende Vorsten (want zoo werden zoman siGiswowp van Brandenburg en FILIPS LODEWIJK van Palts-Neuburg sedert het verdrag van Dortmund genoemd) in volle vertrouwen op de regtmatigheid van hetgeen dezen verrigt hadden, bandhouding van hunne overeenkomst beloofd, en de naburige Koningen en Vorsten een gelijk besluit genomen hadden. Groot was dus thans hunne bevreemding dat zijne vorstelijke Doorluchtigheid zoo ge- ! Memorie in 1614 door ouprrsaanevert gesteld en toegezonden aan VAN DER MYLE, der Staten Gezant te Venetië, Van deze Memorie, berustende in handschrift op het Rijksarchief, is ook in het vervolg gebruik gemaakt. 2 van METEREN, X, bl. 267. DES VADERLANDS. 405 LT —————————————————————————Áuü NND streng tegen de possiderende Vorsten opkwam. Ten slotte gaven zij hunne hoop te kennen, dat hij weldra, beter ingelicht, het verdrag der Vorsten zou laten gelden !. Intusschen trachtten de possiderende Vorsten zich in staat te stellen, het geweld van den Keizerlijken Commissaris met geweld te keeren. Rustte zich Leoroup ten strijde en stroomden hem Spaansche, Italiaansche en Waalsche, soldaten toe, de Vorsten daar- enlegen verzekerden zich van de verdedigingsmiddelen, die het land buiten de stad en vesting van Gulik aanbood, polsten de Staten-Generaal en den Koning van Engeland, of zij op hunnen bijstand konden rekenen, en ontvingen van den Koning van Frankrijk bekwame krijgsbevelhebbers, tegelijk met de verzekering, dat de Fransche soldaten in de dienst der Vereenigde Provincien ter hunner beschikking gereed waren ?. In Januarij 1610 kwam er te Hall in Zwaben eene vergadering bijeen van Evangelische Duitsche Vorsten en Stenden, alwaar ten overstaan van de Gezanten der Koningen van Frankrijk, Engeland en Denemarken, het verdrag van Dortmund vernieuwd en versterkt werd. Een gevolg dezer bijeenkomst was, dat er van wege de possiderende Vorsten met zennark IV en JACOB I, alsmede met de Staten-Generaal, onderhandelingen geopend werden, die tot de uitkomst leidden, dat elk dezer drie Mogendheden zich verbond om een zeker aantal troepen te leveren, ten einde LeoroLp van Oostenrijk uit het land te verjagen.. Loo zou dan onze Staat, nog geen jaar na het zoo vurig gewenschte Bestand, de wapenen weder opvatten! In het vooruitzigt van hetgeen de Kleefsche zaken konden opleveren, hadden sanni en Prins mavunirs den Staten geraden geen enkelen krijgs- man af te danken, voordat de bekrachtiging des Bestands van den Koning van Spanje tou zijn ingekomen 3. Na de ontvangst dezer bekrachtiging werd de legermagt, die volgens de jongste monsterrollen twee en veerligduizend voetknechten en vierduizend ruiters bedragen had, tot op dertigduizend man voetvolk en drieduizend man paardevolk verminderd. Deze vermindering echter werd niet verkregen door verkleining van het aantal vendels, maar door de beperking van het getal manschappen van ieder vendel ! Het is opmerkelijk waar te nemen, hoe OLDENBARNEVELT in de genoemde Memorie aan VAN DER kri den eigenlijken zin opgeeft van dezen (door vax uerenen, X, 280—283 medegedeelden) met zoo veel bekwaamheid gestelden brief, »Daerop, schrijft hij, bij hare H. M. — geantwoort, dat zij aan — de possiderende princen belooft hebben de hanthoudinghe van haer accordt — jegens alle violente ende feytelijcke turbatien; oock dat hare H. M. wel verzeeckert waren, dat die na- burighe coningen ende eenighe cheur- ende fursten van gelijcke te doen geresolveert waren; ver- tochten derhalven Sijne — deurluchticheyt, dat hem gelieven zoude die zaccken tot ghene extre- milcylen te laten kommen.” | 2 De bevelhebbers der vierduizend Fransche soldaten, toen in de dienst der Vereenigde Gewes- ten, werden, even als die der drie Engelsche regimenten, door de Staten betaald. 3 massiv, Negoc. IV, p. 53, 53.. 1610. Bijeenkomst te Hall. 1610. De Staten be- sluiten tot gewa- pende tusschen- komst. 406 ALGEMEENE GESCHIEDENIS GENET RESI ue da A a CP Sa Ea IS RUE UN EEEINNCNNENT. tot zeventig man 1, Dus behield de Staat nog eene aanzienlijke krijgsmagt op de been en in het behoud der kaders bezat men het middel om het leger zonder omslag weder tot zijne vorige sterkte te brengen. Dit was maar al te zeer noodig. Want dankten de Aartshertogen ook veel volks af, dit was voor de Staten meer eene schijnbare dan we- zenlijke vermindering van het hen steeds dreigend gevaar; immers gingen de manschap- pen, die zij afdankten, in de dienst van den Keizerlijken commissaris te Gulik over ?. In de lente van het jaar 1610 besloten de Staten niet alleen tweeduizend man voet- volk en vijfhonderd ruiters onder het beleid van Prins FREDERIK HENDRIK den Vorsten, die zich in het bezit der Kleefsche landen gesteld hadden, ter hulp te zenden; maar hen bovendien; buitengewoon en tijdelijk, met nog duizend ruiters en tweeduizend | soldaten en eene niet onaanzienlijke hoeveelheid stukken geschut, voorzien van de noodige munitie, te ondersteunen. Deze troepen zouden te velde trekken, zoodra het leger des Konings van Frankrijk bij Mésiéres of elders de Maas zou zijn overgetrokken. Voegden zich bij deze vereenigde magt nog de troepen, die de Koning van Engeland voor dezen krijgstogt bestemde, dan rekende men, dat uit de Nederlanden omtrent twaalfduizend soldaten te voet en meer dan zestienhonderd ruiters met een redelijken trein van geschut zouden oprukken $3. Henorik IV Maar nenpark IV had veel grooter plannen. Hij maakte een geducht leger in vermoord. Gevol- gen van deze ge- Frankrijk marschvaardig en was op het punt om zich aan het hoofd dezer krijgsmag! beurtenis. te plaatsen, toen hij den 14°" Mei door het mes van ravarrLuac om het leven kwam. Uiterst gewigtige gebeurtenis voorwaar! De zaak van het Protestantismus, de zaak van het verzet tegen de Spaansche staatkunde in Europa scheen gewonnen, nu het tot eenen oorlog onder het opperbevel van HEeNpar den Grooten komen zou. Door den dood van dezen éénen man scheen de Paus, scheen Spanje, scheen de zwakke Keizer, schenen de Jezuiten alles te winnen, — en toch hebben zij bij dezen moord weinig baat gevonden en ten slotte oneindig veel verloren. Hadden gexparks beginselen van Staatsbestuur in Frankrijk toegepast kunnen worden, zoo zouden de Rijksgrooten, in hunne heerlijkheden gevestigd, de patronen hunner onderdanen gebleven en meer en meer geworden zijn; terwijl zij thans, weldra door mrcueLmeUu vertreden, onder mazani door dwaze aanslagen verzwakt, door zonrwuk XIV ontzenuwd, het volk aan zich zelve en aan 's Konings willekeur zouden overlaten, opdat het eenmaal trachten zou - zich zelven regt te verschaffen, en alle banden van aristocratie en priestergezag beide 10 afwerpen. Zoo hebben zij, die juichten in mxwnnrxs val, door de eindelijke gevolgen 1 yganmin, IV, p. 133. 2 VAN METEREN, X, bl. 200. 3 Rapport van-de HH. Gecommitteerden geweest hebbende in Engelandt in den Jaere 1610. In het Rijksarchief, DES VADERLANDS. 407 gm van dien dood hun rijk, ten minste voor eenen tijd, geheel vernietigd gezien, En voor 1610. ons Vaderland was de ontzettende gebeurtenis van den 14** Mei van eene heilrijke werking,: Zoo raakten wij eenen beschermheer kwijt, die misschien onze zelfstandig- heid, om zoo te spreken, in zijne vaderlijke omarming zou verstikt hebben. De on- heuschheid van zacoB van Engeland kon des noods met mannelijke taal beantwoord worden; maar tegen den toon, door nexprik IV tegenover ons aangenomen, viel niet te redeneren. En wat hem onwederstaanbaar maakte was juist dat zijne plannen treffend met het belang der Republiek en de haar door de kracht der omstandigheden voor- geschreven staatkunde zamenstemden. Vandaar dat hij en OLDENBARNEVELT, wien geen Europeesch staatkundig vraagstuk te diep of te ingewikkeld was, elkander zoo goed verstonden, en mexpark den Hollandschen Staatsman als een der bevorderaars zijner de gansche Christenheid omvattende inzigten beschouwde. Vandaar dat Prins mavatrs nog - in het jaar 1609, sprekende van de hulp, den Keurvorst van Brandenburg in Gulik te bieden, tot den Gezant van den Koning van Frankrijk de uitdrukking bezigen kon, dat hij, maunrrs, gezind was in deze zaak zijne Majesteit te dienen 1. Zoo zou onze Republiek medegesleept zijn in alles wat de Koning ean het hoofd van zijne veertig- duizend man zou ondernomen hebben. Misschien zou zij de hand hebben moeten leenen lot eene geweldige omwenteling in de zuidelijke Nederlanden, en zich al de hagche- lijke gevolgen hebben moeten getroosten eener verdeeling der Belgische gewesten. Doch op het oogenblik zelve was de slag, die Frankrijks grooten Koning getroffen had, wel geschikt om zijnen vijanden moed if te boezemen, en zijne vrienden te ont- stellen, De Aartshertog LeoPoup, die in de eerste maanden van het jaar 1610, ziende welk een storm er over zijn hoofd stond los te barsten, piet wars was geweest van het denkbeeld om met de beide possiderende Vorsten eene overeenkomst te treffen, vemam naauwelijks den moord van mxwpnaix IV, of hij dacht niet meer aan verzoening, en begaf zich eerst naar Praag en vervolgens naar den Elzas om manschappen te werven ten einde den oorlog met verdubbelde krachten voort te zetten. Onze Staats- lieden echter verloren den moed niet. Zij begrepen, dat nu de last der taak van de D^ ries vast- verdediging van mENDRIKS staatkunde voornamelijk op hunne schouderen zou nederko- HENDRIKS dood. men, zij zich voor die taak berekend moesten toonen; dat zy bewijzen moesten, dien beschermheer te kunnen missen, en verre van zich radeloos aan te stellen bij zijn ver- lies, door de behartiging van hetgeen zij de zaak der Christenheid achtten en noemden, de door hem nagelaten erfenis moesten aanvaarden, Dank zij God, en eeuwige eer zij bepaaldelijk OLDENBARNEVELT, dat zij zoo gedacht en zoo gehandeld hebben, Dit is de voorwaarde van de grootheid onzer Republiek geweest, — » Na den gruwelijken moord, — — — ten 1 yeaxnin, 1V, p. 58. 1610, 408 ALGEMEENE GESCHIEDENIS mmm) schrijft oLDEXBARNEVvELT !, werd niets nagelaten, dat eenigzins tot opbeuring der beide Vorsten in de Guliksche en Kleefsche Landen dienen kon en in het vermogen van hunne Hoogmogenden was; zulks dat de hun beloofde bijstand wel zevenmaal hooger dan naar evenredigheid, zoo van volk van oorloge te paard en te voet als alle andere benoodigdheden, vermeerderd werd, en bovendien ondersteunden zij de Vorsten met geld, krediet, geschut en oorlogsbehoeften”’ In de Resolutién van.Holland, op den 28"* Mei, lezen wij: »dat de verfoeijeliike moord, bedreven in den persoon van den Ko- ning van Frankrijk, de Heeren Staten behoort te bewegen tot meerdere standvastigheid en vastberadenheid, zoo voor de bescherming der Vereenigde Landen als ten dienste der bondgenooten, bepaaldelijk der possiderende Vorsten.” En dadelijk na de ontvangst van de treurmare uit Frankrijk schrijven de Staten aan de Gezanten der Republiek, die zich te Londen bevinden, en in eene opzettelijk gevraagde audiëntie geven dezen aldus der Staten gevoelen weder: » De aan den persoon des Konings van Frankrijk ge- pleegde moord geeft allen Koningen,. Vorsten en Gemeenebesten der Christenheid vrij wat stof om ernstig op de uitroeijing der voornaamste aanleggers van zulke helsche prak- tijken bedacht te zĳn” En na den Koning verzocht te hebben de bestaande orde in Frankrijk, zoo veel in hem was, te handhaven, en de hulp, die hij aan de Guliksche Vorsten verleenen wil, te versterken, voegen zij er bij: »Hunne Hoog Mogenden zijn van oordeel, dat hiervan niet alleen het heil der Keurvorsten en der andere Evangeli- sche Staten van Duitschland afhangt, maar ook dat van uwen koninklijken persoon en kroon, ja van de geheele Christenheid, daar op dit oogenblik aan uwe Majesteit de gelegenheid gegeven is om der wereld te doen blijken, dat Zij bij magte is om de zaken van Frankrijk, van Duitschland en van de Vereenigde Provinciën uit de klaau- wen van hen te houden, die van de Alleenheerschappij droomen. Het antwoord bij monde van den Heer Groot-Thesaurier luidde: »dat hoewel zijne Majesteit en die van zijnen Rade nooit getwijfeld hadden aan de sinceriteit en rondeur van de Heeren Staten, zij nogtans alsnu door de mededeeling van die stukken te meer redenen hadden om te gelooven, dat Hunne Hoogmogenden met zijne Majesteit openlijk 1 In de hovenvermelde Memorie. — = DES VADERLANDS, 409 en sinceerlijk wilden te werk gaan.” Niettemin had de inzage der met HENDRIK ge- wisselde stukken het vermoeden gewekt, dat er, buiten Engeland om, nog iets tusschen Frankrijk en de Vereenigde Nederlanden verhandeld was. Dus verzocht men nadere inlichting, en hoe behendig de Gezanten ook antwoordden, er bleef achterdocht be- slaan, en de Groot-Thesaurier liet zich uit, dat de Koning van Frankrijk gemeend had een meesterlijken slag (coup de maistre) te slaan, maar dat wie alles wilde hebben, wel alles kon verliezen, en dat men zulks niet behoorde gedaan of ter hand genomen te hebben zonder zijner Majesteit van Groot-Britannië er mededeeling van te doen !. Dps bleef de Engelsche Regering jaloersch tot na meNDRIKS dood toe. De opgewektheid ontbrak om de taak op zich te nemen, die menprix onvoltooid had gelaten, anders zou men HENDRIKS staatkunde niet zoo spijtig beoordeeld hebben. De hulptroepen, die En- geland ten behoeve der possiderende Vorsten beschikbaar stelde, zouden niet vermeerderd worden, zoolang men niet onderrigt was, dat Frankrijk zich geheel terugtrok. In één woord, het bleek duidelijk, dat „Engeland zich niet geroepen achtte om zich aan het hoofd te stellen. van den kruistogt, dien de Staten-Generaal zoo welsprekend pre- dikten, en zoo bleef den Staten niets over, dan zich zelven groot genoeg te rekenen OM HENDRIK, zoo niet in al zijne misschien hersenschimmige en in allen geval ons niet voegende plannen, dan toch in de strekking van zijn staatkundig stelsel op het krachtdadigst na te volgen. Maar al had men. besloten om des noods zonder Frankrijk de zaak door te zetten, het was geraden om het uiterste te beproe- ren, ten einde te verhoeden, dat Frankrijk zijne hulp en het gezag van zijnen naam aan de onderneming tegen den keizerlijken Commissaris in Gulik onttrok. Dadelijk werd er dan ook een Gezant naar Parijs gezonden, — het was wederom VAN DER NLB, — die den 31" Mei zijnen last ontving, den 2%* Junij vertrok en reeds den 5" op de plaats zijner bestemming aankwam. Hij was gelast, en dit was niet meer dan overeenkomstig eene gezonde staatkunde, om de zaken dus voor te stellen, alsof de Slaten zwarigheid zouden maken de taak van de handhaving der Vorsten zonder Frankrijk op zich te nemen. Wat zij tijdens het leven van menpark IV niet zouden hebben willen erkennen, dat zij tot het verleenen van bijstand slechts besloten hadden op voorwaarde, dat de Koning van Frankrijk voorging en zij volgden, deze bewering was thans raad- zam, nu het er op aan kwam Frankrijk tot de vervulling der aangegane verbindtenis an te sporen. De rollen waren omgekeerd. Thans waren wij de hoofdaanleggers en daarom was thans onze Gezant de eerste om alle pligtplegingen ter zijde te stellen en stuur op zijne beurt met rondborstigheid te gaan spreken. Inderdaad, het scheelde Weinig, of Frankrijk had de zaak der possiderende Vorsten laten varen. VILLEROI ver- klaarde in een vertrouwelijk onderhoud met VAN DER MIJLE en YAN AERSSEN, dat Frankrijk ! Lie het Rapport, in het Rijksarchief. UI Deer. 2 Srvx. 52 1610. Gezantschap naar Frankrijk. 1610. 410 ALGEMEENE GESCHIEDENIS thans niet in slaat was HENDRIKS plannen door te zetten; dat het bezwaarlijk zou val- len om aan het traktaat van Hall gevolg te geven, want dat er een opzet bestond om het tegenovergestelde te doen van hetgeen nenpnik gewild had. Dus was zijn raad, de Aartshertogen te Brussel door een verdrag tot onzijdigheid te nopen, in welk geral - de Vorsten, door de Staten ondersteund, sterk genoeg tegen LEOPOLD wezen zouden. Zelfs ontzag suLLY zich niet te klagen, dat in den Rijksraad, die tegenwoordig groot was, vol contradictiën en factién, niets werd verhandeld, of het kwam binnen één uur daarna ter kennis van de Pauselijke Gezanten en den Ambassadeur van Spanje, En nog een ander van de daor onzen Gezant toen te Parijs gesproken Fransche Grooten zeide, dat terwijl men bij het leven van zijne Majesteit in één uur honderd groote zaken af- - deed, men nu in honderd uren kwalijk ééne zaak kon verrigten. Niettemin zegevierde | ditmaal nog de invloed der vrienden des overledenen Konings, en de pogingen van var DER MULE, die, met onzen gewonen Ambassadeur VAN AERSSEN vereenigd, onvermoeid was - in het bezoeken van invloedrijke personen en het raadplegen metde belanghebbende Ge- | zanten, zullen daartoe het hare hebben bijgedragen. Den 8" Junij verkreeg hij ge- hoor bij de Koningin-Regentes en den minderjarigen Koning. Maar wat het naauwer en eeuwig verbond betreft, dit kon, dus werd van pan mul? mondeling door zzAwwiw onderrigt, voor dezen tijd niet gesloten worden, zonder oper ⸗ DES VADERLANDS, | All — uu —— e re like vredebreuk met Spanje, iets waaraan onder een minderjarigen koning niet te den- — 1010. ken viel, Dit mag een rondborstig antwoord heeten: thans wisten de Staten, waaraan rj zich te dezen aanzien voor het tegenwoordige ie houden hadden !. Hoe het zij, thans minder dan ooit kwam het aan op geschreven traktaten. Waar daden spreken, zijn geene woorden noodig. De Nederlandsche Staat was inderdaad de hoofdleider geworden van een verbond, dat de helft van Europa omvatte, De rol van HENDRIKS staatkunde was door de Staten, de taak zijner krijgsmanstalenten was door MAURITS overgenomen. Dit gevoelden vriend en vijand zoo zeer; zoo duidelijk scheen met HENDRIKS val nog weinig gewonnen te zijn, wanneer mavaits in leven bleef, dat er te dezen tijde te Antwerpen op de beurs in het openbaar weddenschappen werden aangegaan, dat Prins mavnirs binnen eene maand dood zou wezen, Ook verzochten de Staten den Prins, zijnen persoon ten dienste van den Lande in acht te nemen ?, Doch hadden de Staten hunnen zin gehad, zoo ware maunrrs niet aan het hoofd De Staten wen- des legers naar Gulik opgetrokken. Geen minder gunstige dunk van welken aard ook ME omtrent zijnen persoon was hiervan de reden. Integendeel zij achtten des Prinsen tegen- = woordigheid in het land bij het gevaar, dat uit de zuidelijke Nederlanden dreigde, vol- strekt noodzakelijk, Binnen tweemaal 24 uren-konden de Aartshertogen eene aanzienlgke magt (wel dertigduizend man) tot voor Grave of ’s Hertogenbosch brengen, en men vertrouwde die Vorsten niet, niettegenstaande zij op den Landdag van Dusseldorp onzij- digheid beloofd hadden. Bleef de Prins in het land, dan zouden zij het Bestand niet durven schenden. Daarom hadden de' Staten FREDERIK. HENDRIK, onder den naam van Generaal-Commandeur, tot opperbevelhebber van den Gulikschen krijgstogt aangesteld. Maar dit was den krijgslustigen mavrrrs te veel. Henpam IV, wij zagen het reeds, had zijne tegenwoordigheid in het leger verondersteld; de Vorst van Anhalt, veldheer ! Minder ruiterlijk kwam viLLEROr voor de zaak uit. Hij zeide, »dat zoo veel de nadere alliantie aanging, onze liberale en goedhartige aanbieding aangenaam was; maar dat zij bezig waren om l met Engeland iets aan te gaan, hetwelk gedaan zijnde men het andere bekwamer bij de hand zou kunnen nemen; doch dat daarin zwarigheid werd gerencontreerd, doordien de Engelschen niet willen besluiten, tenzij hunne Majesteiten beloofden goed te doen aan den Koning van Groot-Britannië remboursement van het derde deel, hetwelk uit kracht van het traktaat, gemaakt door den Heer sutty, gefourneerd is geweest aan Uwe Hoog Mogenden bedragende ter somme van drie millioenen en viermaal honderd duizend gulden tot X 1. grooten. Waarvan met ons verder willende spreken en mij verzoeken, daarvan rapport aan Uwe H. M. te willen doen, hebben ge- kelijk gezeid een zake te zijn tusschen anderen gehandeld, zonder Uwe H. M, daarop te hooren, en daarenboven dat wij geenen last daarvan hadden” Zie het Rapport des Heeren van der Mijle, in het Rijksarchief, waaruit ook al de bovenstaande bijzonderheden ontleend zijn. 2 vas winx, op Wagenaar, X, bl. 35. 52 * 412 ALGEMEENE GESGHIEDENIS | 1610, der possiderende Vorsten, had verzocht, dat het bevel aan mavmrrs mogt worden opge- | dragen, omdat hij alleen onder zoo vele hoofden genoeg gezag zou hebben om | eenheid in het beleid des oorlogs te brengen, en toen het er.nu in Julij 1610 op aan kwam, en het tot een strijden zou komen, toen kon de Prins zich niet bedwingen. | Hij kon niet dulden, dat er krijgsbedrijven verrigt, gevaren geloopen, lauweren inge- oogst zouden worden zonder hem; hij was buiten staat naar reden te luisteren; in het besluit der Staten zag hij boos opzet; hij achtte en verklaarde zich »in zijnen roem en eer verkort, daar hij te huis zou blijven, terwijl ’s Lands voornaamste krijgsmagt uittrok : voorwaar, dat had hij na zulk een langdurig dienstbetoon niet verdiend.” De Staten beschouwden deze mismoedigheid van den Prins als eene zaak van groot gewigt. Zj namen het advies in van den Raad van State, die in last kreeg eene poging te doen om den Prins tol andere gedachten te brengen, »opdat hij zou mogen gelooven, dat - de Staten-Generaal zijne eer en goeden naam buiten- en binnenslands, even zeer als hij zelf, gezind waren te handhaven.” Doch deze stap vermogt niets op den Prins. Na de herhaling van dezelfde boodschap bleef hij even ontevreden, doch verklaarde, » daar het den Heeren Staten zoo geliefde, dat hij daartegen niets kon doen." Nu werd de Raad van State ten derden male tot den Prins afgevaardigd, thans mede met den last om hem af te vragen, welke Middelen hij dan aan de hand kon doen om gedurende zijne afwezigheid ’s Lands veiligheid te verzekeren. Eindelijk besloten de Staten de zaak aan de bescheidenheid des Prinsen over te laten, de verdediging des lands in geval van nood toeverlrouwende aag WILLEM LODEWIJK en zijnen broeder knxwsr casrum , die, hoezeer mede hoogstongaarne, achterbleven, en dadelijk over 40 vendels soldaten te voet, een goed getal ruiters en eenige artillerie beschikken konden !. De staat van za- Het laat zich denken, dat mavarrs zich spoedig in het naar Gulik optrekkende leger Ken bi) Gulik. pevond. Maar hoe waren de zaken bij Gulik gesteld? Deze vesting hadden de troepen der possiderende Vorsten reeds in het eind van het vorige jaar, zoo goed hun doenlijk , Was, ingesloten, en meermalen hadden er bloedige ontmoetingen plaats gehad, daar men elkander den een of anderen post, die bij de verdediging of de belegering van belang kon zjn, betwistte. De Paltsgraaf van Neuburg had zich in December van de stad Duren verzekerd , en handhaafde het bezit van Aldenhoven; de Graaf van. Solms, een der veldheeren in der Vorsten dienst, had Schleiden op LeoroLpa volk heroverd? Het eerste wapenfeit, waartoe Staatsche troepen de hand geleend hadden, was in de maand April van het jaar 1610 voorgevallen. De Prins van Anhalt, namelijk, generaal der possi- derende Vorsten, had van Prins maurrrs een geleide ruiterij verzocht, om hem, bj zijn vertrek uit Nederland, van de grenzen naar Dusseldorp, waar de Staten van Kleef 1 Zie de Resolutign der Staten-Gen., aangehaald bij van win, op dici , X, bl. 29—34. 2 VAN METEREN, X, bl. 205—297. DES VADERLANDS, 413 SS en en Gulik vergaderen zouden, te vergezellen. De Prins, niet zonder de voornaamsten der Heeren Staten in deze zaak te kennen, had eenige detachementen aangewezen, die ! sich onder bevel van zijnen broeder razpzaik mxwpRix ter bestemder plaatse, tusschen | Stookheim (aan de Maas) en Maastricht, vervoegden. Hier troffen zij geene onbeduidende ; menigte krijgsvolk aan, voornamelijk Spanjaarden en Italianen, tot versterking van Lgo- roLDS leger bestemd. Deze kans kon niet verzuimd worden. De vijand werd verrast, - en geslagen: drie kornetten, wel vierhonderd paarden en tien- of twaalfhonderd voet- knechten vielen in de handen van den Prins van Anhalt, en bovendien werd in den- zelfden omtrek eene loopplaats van voor LEoPor» bijeentrekkende soldaten verstoord en het volk uiteengedreven. Na dit wapenfeit trok de Prins van Anhalt zegepralend Dus- seldorp binnen, en FREDERIK HENDRIK was op denzelfden dag weder in den Haag te- rg 1. Ware de dood des Konings van Frankrijk niet tusschen beide gekomen, zoo tou de waarschuwing, welke de Aartshertog LeoroLp door deze nederlaag zijner troepen enving, welligt genoegzaam geweest zin om hem van verdere maatregelen te doen afzien. Maar, wij zagen het reeds, die dood gaf hem nieuwen moed en verlamde de. Vorsten. Zoo kwam er den ganschen voorzomer geene merkelijke verandering in den. stand van zaken ter wederzijde. Maar nu het Staatsche leger in het begin van Julij bij Schenkenschans bijeen was gekomen, was er iets beslissends te wachten. De Prins ver- - voegde zich den 15%* dezer maand in persoon bij dit leger om het opperbevel op zich te nemen. Het bestond uit meer dan veertienduizend man voetvolk en drieduizend rulers, de Fransche en de Engelsche troepen, die in der Staten dienst waren, daar- onder begrepen. Deze krijgsmagt was uitnemend uitgerust, en dertig stukken geschut, on- der het opzigt van den Generaal van kesser, Gouverneur van Geertruidenberg, aangevoerd, waren bestemd om Guliks wallen te beschieten. Bij het voorbijtrekken van Rhijnberk ondervond men geenerlei belemmering van den kant dezer tot het gebied der Aartsherto- gen behoorende vesting. Integendeel, overeenkomstig de verklaring van het Brusselsch Be- wind, nam de Gouverneur ruentes de onzijdigheid in acht, hij bood Prins mavarrs den. vrijen togt langs den Rhijn aan, en kwam hem zelfs met een talrijk gevolg van Ede- len, waaronder ook Spanjaarden waren, beleefdelijk begroeten. 2 Vergel. eenen brief van Prins mavnits aan de Stat.-Gen., bij v. n, KExP, ILI, bl. 302. 1610. Gulik berend. 4t4 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1610. het eind der maand was Gulik berend, en werd een aanvang gemaakt met het aan- leggen der loopgraven. Thans was het leger met de troepen van den Vorst van Anhalt versterkt, doch deze bedroegen niet meer dan vierduizend man. De Maarschalk pr za cuataz hield zich met zijne Franschen nog steeds te Trier. Hij beweerde, dat hij den togt vandaar niet met gerustheid kon voortzetten: — serora mogt hem onder weg belagen. — Dus verzocht hij, dat men hem eene genoegzaam sterke magt zou tegemoet zenden, Ware aan dit verzoek voldaan, zoo zou het beleg niet met kracht doorgezet heb- ben kunnen worden, voordat de Fransche troepen waren aangekomen. Maar mauus begreep, dat de Maarschalk den togt veilig kon ondernemen, en zond hem slechts den Graaf van Solms -met eenige vanen ruiters tot over de Moesel tegen. Viel spmora de Fransche troepen aan, hij was bereid om het beleg onmiddellijk op te breken, en de Franschen te ontzetten !, Evenwel bleef de Fransche bevelhebber te Trier, totdat hi, ziende, dat hij geene talrijker benden uit het leger des Prinsen te wachten had, ein- delijk optrok en den 18% Augustus vóóf Gulik aankwam. Hij gedroeg zich sedert zeer hoffelijk jegens den Prins. Deze had intusschen de zaken zoo ver gebragt, dat de overgave der stad spoedig te wachten was: gaarne had hij haar nog vóór de komst der Franschen in zijne handen gezien, maar daartoe was zij te sterk en werd, onder het beleid van den Maarschalk vow RAUSCHERBURG aan ‘het hoofd van tweeduizend man, te goed verdedigd, Den laatsten Augustus bespeurden de belegerden, dat de stad tegen de mijnwerken en het geschut van maumrrrs niet te houden was, en zonden eenen trommelslager om voor de huisvrouw van vow BAUSCHENBURG verlof te verzoeken, den Maarschalk pm LA cnmárnE ie spreken. Dit verzoek was waarschijnlijk op de meening gegrond, dat pn» LA cHÂåTRE, als Franschman en dus wellevend voor vrouwen, en als Katholijk, geneigd. zou zijn gunstiger voorwaarden toe te staan en, door het in hem gestelde vertrouwen gestreeld, tegen den Nederlandschen en de Duitsche Prinsen door te drijven. Misschien ook wilde men de vesting wel aan Frankrijk in handen stellen. Hoe het zij, het verzoek werd afgeslagen. De bode kreeg van Prins mavarrs ten ant- woord, dat de Vorsten, wien de zaak het naast aanging, zelven vóór de stad waren, en dat met niemand anders te spreken was, dan met hen: voorts, wilden zij de stad niet overgeven, dan kwam er in het geheel geen spreken te pas. Daarop kwamen ti met eenige voorwaarden voor den dag, op: welke zij de stad wilden overgeven; maar deze werden verworpen, en in plaats daarvan door de belegeraars andere opgesteld, aan l Gulik geeftwelke zij sich des anderen daags met eene geringe wijziging onderwierpen, Volgens zich over. : i : deze laatste artikelen zou in de uitoefening der Roomsche godsdienst geene verandering gemaakt en de stads Overheid en burgerij bij hunne voorregten gehandhaafd worden. De stad en het kasteel met het geschut, het krijgstuig, den leeftogt en andere oorlogs- ! Brieven van Maurits, bij v. p. keur, LLI, 303, 304.  gesteld, Het garni- mogt met slaande trommels en vliegende vaandels aftrekken, en wie wilde mede ad verlaten, Zoo werd het land door al de gewapende aanhangers van den Aarts- g LEOPOLD ontruimd, en traden de ‘Vorsten in het volkomen bezit der landen, p zij aanspraak maakten !, De stad Gulik zou sedert »tot gemeen profijt en t van de beide Vorsten bewaard worden," en deze taak werd opgedragen aan RIK PITHAN, serjani-majoor 2 van het regiment van zaxsT casmır, Graaf van iw. Alzoo zag zich een officier, in den eed en de dienst der Staten-Generaal, met aardigheid van Gouverneur van Gulik bekleed, in welke betrekking hij van jaar ar werd gecontinueerd 3. Weinige dagen na de overgave keerde pz LA cmármz met troepen door Luxemburg, waartoe hij van de Aartshertogen verlof erlangd had, naar krijk terug. Aanvankelijk scheen: het niet onraadzaam, het Nederlandsche leger nog :n tijd in het Guliksche te laten, ten einde bij de onderhandelingen ter beslechting e zaak der landen van Gulik en Kleef voordeeliger voorwaarden ten behoeve der n te verkrijgen. Hiertoe werd echter niet besloten, ten einde geene achterdocht ‘wekken, en op het eind van de maand September was het leger weder op den andschen bodem aangekomen en ontbonden $. Na vele beraadslagingen en verga- ren, die te moeijelijker tot een goed einde te brengen waren, omdat de Keizer liksche hertogdommen op nieuw aan het Huis van Samen had opgedragen, kwam indelik den 18% Maart 1611 te JDutterbock tot een Verdrag, waarbij bepaald dat de Huizen van Saxen, Brandenburg en Neuburg de landen van Gulik, ‚ Berg enz. ongedeeld te zamen zouden bezitten; de Gouverneurs zouden den an trouw doen aan de drie Huizen, totdat de groote zaak zou zijn uitgewezen, a de twee, die in het ongelijk gesteld zouden worden, den overwinnaar zouden ien. e uitkomst zou niet bereikt, maar de invloed van Spanje en het gezag van het Habsburg in deze landen gevestigd geworden zijn, zonder de gewapende tusschen- met een zoo sterk en voortreffelijk leger, dat binnen weinige dagen weder te zijn kon. Het resultaat was wezenlijk verbazend. De Republiek had buiten hare n op het gebied van het Duitsche Rijk tegen het gezag van den Keizer een ig belang beslecht, en daartoe Frankrijk en Engeland als in haar gevolg mede- ot. Wat zij sedert lang, door de noodwendigheden van den krijg gedrongen, N METEREN, X, bl. 375—387. units noemt hem Luilenant-Colonel in zijn brief, bij van per xxxP, III, 305. 2morie VAR OLDENBARNEVELT, in het Rijksarchief, e brieven van Prins mavsits, bij van per kgxp, lll, bl. 305 —308. 1610. 1610. Grond der ker- kelijke geschillen. 416 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ne met het kleine Embden gedaan had, waar zij den invloed van Spanje en den Keizer door gewapende tusschenkomst tegen den Graaf steeds geweerd had en bleef weren !, dit had zij thans op een tijdstip, dat de zwaarden weder opgestoken of nog niet uilge- togen waren, voor het oog der geheele wereld ten behoeve of ten spijt van de aan- zienlijkste van Europas Vorstenhuizen gedaan. 