Acta saecularia Academiae groninganae complectentia orationes et carmen in ...
Digitized by Goiogle SDSLSfiBJOOTAm^AKB UBBRBlf i roomSTANDMttASif BB^^ OBPSBAARS I>BR fTBTSlfSCffAPPES, A AN fTlBS DS BB- LANOBN DBZBR HOOOBJSCHOOL ZUN TOBBBTROU/TDt RECTOR MAGNIFJCUSt AAIUZIENLIJK HOOFD VAH DEtl AKA- DBMISCHBN SEN A ATI fTELEDELE^ HOOGGBLBERDE HEEREN ^ HOOGLEERAREN IN DE ONDERSCHEJDENE rAKKBN FAN ONDERWUS^ A AN DEZE HOOGESCHOOL, HOOGGEACHTE AMBTGENOTENI AANZIENLIJKE BN ACHTBARE MANNBN y DIE IN D7T GEfTE^T OF IN DEZE STA D FERSCHILLENDE JrAARDlGHEDEN rAN RBGtSPLBGiNG EN BBfriND BEKLEEDTt fFBLBBRJrAARDE HBBRENv BBDIBNAARS FAN DEN GODS^ DIBNSTIN ONDBRSCHBIDBNB KBRKGBNOOTSCaAPPEN t IfTELEDELE, ZEER GELBERDE HEEREN, DOCTOREN IN DE ONDERSCHBIDENE FACVLTBITBNt BDBtB JONGBLINGEN, fTELKE TOT BESTVVRDERS EN HBL^ PERS DER MENSCHHEIDAANDEZE HOOGESCHOOL fFORDT OPOELEIDI 6IJALLEN BINDBLIJK, f^dN fTEL^EN RANG OF STAND , DIE DEZE PLEGTIGHEID MET VWE TEGENW OORDIGHEID FBREERTI ZEER GEACHTE HOORDERSl l^aoneer wij oim roor een oogenbUk in oue Terbeelding nit heţ gedraitch «eaer woelige fiad op de ftiUe Telden der Natnnr TerplaaUeo , doet aicb bet tref» Digitized by Google 4 HERMANNUS CHRISTIAAN VAN HALL, fen^fie Terfbhfl Toor onse oogon op. — Hler is idm geftidig omriligd Vioi de werken der kunst ^n leeft men in al de onniat en terwmrringenf der tnoBrebelîjke mantfcliappij. Daar adenit men de yrije ludit onbelemmbrd in, daar geniet men de milde Truchten des yelda en leeft , in eene salige onbeiorgdheid , in bet mid- den van allea, vrat de weldadige Schepper aan aljne foheprelen Ichenkt. Wanneer wiji op den eentoonigen knnatw^ der dagelijklche besigheden Toortwandelen , Talt het fomwijten moeilijk , om ona soo geheel en al met on- se gedaohten op het veld te bepalen. Maar yoor velen Uwer, die eenen kor- teren of langeren tijd Uwa levena op het land doorbragt, en in het landelijk bedrijf Vvr grootfie genoegen Aeldet, TOor U kan dit yooraeker soo beswaar- lijk niet sijn* — O, boe gaaroe herinnert Gij. U met mij die genoeglijkedageSy toen wij, in den fchoot der Trije Natuur, den onbegrenaden bemel, soaverre ona gezigt reikte , befchou wden } toen wij de krachten der Natunr , ieder oo* genblik Toor onse oogen werkzaam, ontwaarden; toen wij die onbegrijpelijke werking dea Almagtigen, het leven, in şXLe Dieren en Planton aanwesig, en ieder droppel water, ala met lerende febeprelen beaield, opmerktianl Vanwaar komt het, dat hetgeen ona thana soo belangrijk roorkerat, soodik- wijla Diinder belang inboesemt aan hem , die dagelijka Tan die gelokkige topnee* len getuige ia? Ia de kennia, yan hetgeen hem oreral orogeeit, Toor den land- man minder gewigtig; of ia het flecbta die aoo gewone, ala noodlottige oQYer-r fchîlligheid voor hetgeen het meeat onder ona bereik vait, welke ook hier eenen fcbadelijken invloed uitoefent? Inderdaady geaohte Heordera, het laatfte kan niet twîjfelâchiig sijn. De land- man moge, dooraijne dageli jkfche werkzaamheden , allengs aan den raderlijken grond en Vaderlandfche yoortbrengfelen gewoon worden ; dese gewoorUe beeft hem echter nog geene wezenlijke kennia doen yerkrijgen, en men mag in ona Va- derland rondborftig yerklaren, dat de landman yan de Natourlijke Gefohiedenia yan sijnen geboortegrond , in bare toepaaflng op zijne nnttige beaigbeden , niet dan een zeer onyolledig begrip heeft, helwelfc hem yele saken onyerklaarbaar doet blijyen en bem den weg tot yerbet.ering en yolmaking yan zijn bedrijf geheel en al affluit Ik wil tbana niet fpreken yan het yerbeyen genot , hetwelk bij , bij dese be* fchouwing , konde genieten ; ik wil niet aantoonen , hoeyeel dit genot tot yerede- ling yan zijoF hart en geeat zonde kunnen toebrengen; aan zolke redenen tocb lee;* Digitized by Google ^INWIJDINGS REDteVdBRÎNâ. % mn niet alloi altoos even gume gehoor en romnugen selfi souden ieze aU Qdele Woorden en klanken Teroordeden. Vergnnt mij derfaalve , seer geeerde Toehoorders ^ dat ik in dit plegtig nnr U^ aandacht bepale Irij het belangy dat er 90or den landbouw gehgen ie^in de hennii der Natuurlijte Hietorie van het Vaderland. Plegtig noem ik het oogenblik, waarin ik, thans voor het eerat tot U fpre- kende^ eene waardigheid aanvaerde» waatvan * welligt niemand, meer dan ik, het gewigti met de moeilijkheden daaraan yerbondeni befeffen kan. Meer dan immer geyoele ik , wat het jsegt , geplaatst te sijn op een ftandpant , waarin niet alleen het goede, waartoe raen in ftaat ia, maar ook het minder gelokki* ge, hetwelk men Toortbrengt, een ieder eren seer in de oogen yalu En ware het niet 9 dat de mij opgedragen waardigheid mij tevens de fchoone gelegenheid aanbood, om mij, meer bepaald en onverdeeid, toe te wijden aan wetenrbhap-» pen, wier beoefening tot dos verre een groot gedeelte van het geluk mijns le« vena nitmaakte , ik zoude gewisfeh'jk eene roeping , die mij vereerde » nit 'ge- yoel Tan onvermogen , niet hebben duryen volgen. Thans echter is het lot geworpen en mijne aanvaarding heeft orer mijn toe- komftig xedelijk en wetenfchappelijk aanwezen befliat. — Ik fpreek voor eene Tohaar aansienlijke en geleerde mannen en voor eene rij van regtrchapene Jon- gelingen, die, in de kracht hons levena, voi ijver en moed op den weg van het goede en fchoone vooruitgaan. Wat bb'jft mij dan andera overîg, dan het mogelijke te beproeven, na van 17, geachte Hoordera, met aandrang om die toegevendhdd verzocht te hebben , waarop mijne jiren en miJne ongewooiibeid , om in het openbaar te fpreken, voorzeker eenig regt geven. Welaan dan, "met vertrouwen op die toegevendheid aangevangen en met beraden moed de mij ontfloten loopbaan ingetredent Digitized by Google $ HSHUAIiNU» CHRiSTUAN VAN HAU/, s Htf 9diee)e be^ijjţ tau 4w Uuadinţn kan en Ijiehoprt meU andlprs tp jd^ dflo heţ oordeejkiyiidig gebruik fier Toortbnngfelen yan de Nataor ^ geregeld Tpţ- gieM die onveranderlijke wetten ^ waarnaar sij groeîjen en xich Tcrmenigruldi^ii. Zija gezond verftand , ona%ebroken opmerkzaaroheid ea de toetş der ▼oorva4er- lijke ond^rvindiiţg flellen hem daartoe Toqral in Aaat.^ Nieta ontglîpt hem, die si j- ne landelijke werkzaaoiheden met gezetten ernşt en jirjirme^eealdrift bebartigU^ De luchtf die hem seUeni 2^ijn yee en alle zijae yeldvrochten omgeeft, kome dan in de eerfie ploats in aanmerking \ de lucht , die voor een deel toi yoedfel aan de gewaafen , die hij yoortteelt y yerilrekt , die zich door de opene porien en door middel van dgene lucbtbuizen in het gebede weefTei der planCen yerfpreidt en {n den akker, dien hij bsboawt, indringt* De lacht ia verCbbillend in eigenrdiap-» pen naar het verfchil der jaargetijden ; sij is andera in bergachtig^ Hreken , aoder^ ţnmoevaafen; anders aan den seekant^ als in het midden des la,nds, aiţders op welbedektay als op opene plaatfen. Heeft niet de met aseedampen bezwaogerd^ lucht van Zeeland ^ van HoUand , of van de knsten van Groningen j^i), eene pxtr dere \9erkiug op de planten en voert zij ^ bij het ploegen , geene andere beftand- deelen ia den grond^ dan de henvelige fireken van Gelderţand? Hoe kennelijk zijn niet de uitwerkfela der zeewinden en der nit zee. opkomeade nevels of zee^- vlamm$n en* hoe vele gewasfen ondervinden niet de nadeelen der onachtzaambeid van hem^ die dezelve aan dien fchadelijken invloed onvoorzigtig heeft bloot- geBeld? De landman daarentegeni die^ niet ala een werkta)g.y door blinde navolging van de handelwijze van anderen y in eenen gedari^n eenzelvigen kring wordt rondgevoerdi maar die over oorzaken en gevolgen nadenkt, iedere opmeriun^ der Natuur op zijne werkz^aamheden toepast, zil niet alleen aan den eigenaar- digen toeftand der lucht ^ op die plaata, waar bij den landbouw uitoefent, bîj aile zijne handelingen indachtig zijn , maar ook den wlarelvalligea toeftand van het weder met alle opmerkzaamheid in het oog houden, Zoodra hij dea mo^gena zijne legerftede verlaat | is zijn eerfte werk, om den ftaat der lucht en van het weder te onderzoeken. Eene gezette en herhaalde waarnemingi gepaard aan de kennia van onderfcheidene « uit de dagelijkfche on« dervindiDg ontleende, voorteekenen , ftellen hem in ftaat , om het weder van den dag, zoo al niet met volledige zekerheid, ten minfte met genoegzame'waar« Digitized by Google ftUjflUjkheid te bapalen. Warmte en koude, droo^te en yochtigbeid, da tVf Iciulleiide drokkibgder lacht, de rigCing der windRreek, alles is \&tt si|ner op^ Uitfenfdtj;6id waardig. Men poge echter de verfpreide Waarnemingen te verzamelen en tot een doel*' natig geheel te bren^en eh de landman althand neme deze zaak' tot een voor« irerp zijoer ernftigfte overwegingen. Hij kenne, waar hij zioh bevinde^ de ilit- werking der meestvooi^omende wlndftreken en b^chutte zijnen moestuin of boomgaard yooi^ de nadeeligfte derzelve. Hij houde zich verzekerd , dat iedere poging om de wenken der Natuur te Voi- gen, hem de fchoonfte vruohten zal opleveren* Zoo hâd men', bi) de jgroote en algemeene nadeelen , welke de bij ona zoo veel verbouvrde Bo^hweii Tan de nacfatvorsten in het voor jaar te lijden had , opgemerkt , dat de v6rat bare grootEta vetwoesting^i bij deze tedere planton aanrigtte, waliheer dezelve des naehta Tochtig waren. Hierdoor geleerd, trok de nijvere landman des avonds, wan- neer hij voorteekenen van aanftaande naobtvorsten bemericte , een gerpann^n koord over zijne boekweitvelden , waardoor de druppen Tan de planten afvielen en de« ie weinig nadeel van de koude te rrezen haddeuţ Wie weet, hoeteel er door dil eenvoadig middel niet ia behouden gebleven ? Digitized by Google 8. HERMANNyS CHRISTLUN VAN HMJ., H. Van niet minder In^Iang is yoorseker de keimia der a^aUren^ die onie, velden .omringen y of^ ran hooger oorden a^ed^ald f langa oiim gronden naar Jiae firopiţen. De ware LandJmisboiidkQiidige kent deneWer aard en boeveelheid en, puţ uit de gefchiedenis van den Vaderlandrchen hndbouw regelen vpor sijne ftoe* komftige bande]ingen« i— De ondenrinding van rampyoUe jaren^ ala die van 1816^ en 1817 ^18 voor hem niet rerloren* , Laag en Todbtig gelegen zijn wel de meette onzer landerijen , doch dese ligsing Iţeeft ook bare Tpordeelen en ia in fomniige jaron boren de meer drooge en hoogjBre liggiog van andere Gewesten verrevreg te verkiezen* (3)« Vandaar dat wij vaarten en kapalen dpor onse dorre heide- en zandgronden graven en hier« dpor hunne al te drooge ligging verbeteren* Vandaar dat wiji op seer fchrale ep nqg fcbier onbebouwde isandgronden , het water van nabijgelegene Clreken naar^ o^ze landen afleiden qn in şenp regelmatige drqnking van den grond eenq onuit- putbare hron van rijkdoip kunnen vinden* — In Duitachland zijn er te demn aan- zjen uitgeftrekte pndernemingen ged(|an en ook in ons Vaderland enkele proeven roet^ goed gevolg bekroond« Doch nţen wane piet 9 zelfs eenige hoop op eenen gelukkigen uîtflag f p bebbpn , «onder de allemaauwkeurigfte kennia van den natnnr- lijken toeAand der voorwerpen j die men behandelt* Is b« v. de betrekkelijke hoo^ dîer waţereq niet gepoegşaam bepaal4 1 dan verkrijgt men te weinig wa* teţy pf ^a bqitpn ft(iaţ.den te grooten ovţrvlqed op nijnen tijd weder te verminde- ren., Zijn de beftaoddpelen en eigeqrphappeq van het water ons niet volkomeii bekend ep bevţt het b« T* pltprachtige deelen, waarop wij niet gplet had^n, dan mislukt de onderneming en iiţ.beide geval|en isijn alte mpeitep en koaten geheel nuUpIpos. yerfpild, , Şij de Vfseteeilt , die een. soo groot en belangrijk gedeelte van onşe Vader-» landfche landbuishoudkande uitmaakt, is vooral het geseţ ondersoek naar het Tfater^ dat dopr het yee gebruikt wprdt, een noodzakelijk vereiscbte^ daar er buiten \w'i]k\ vele isi^kten | uit het niet wel zoiverep der flooten en andere drink*- plaşlfen van heţ yeş haren porfprong hebben. loasonderheid merkwaardig ia ii|^ ons Vaderland I^et ppderrcheid tiisrchen zont en zoet water (4) en hoe dikwerf heeft ^ich. de landman te. beklagen ^' dioi bij het aaokopen van yee, uit andere Provipcien berkoniftig^ pM onderfcbeid pîet genoegziam heeft in het opg ge^ houden 7 Digitized by Google INW.JID.INGŞ REDEVOpRING. Waar de grond selre door de aanfpoeling der vrateren wordt gerormd, is het verfchil derzelve nog sooveel te meer opmerkenswaardig. De Noprdzee werpt Tmchtbaarder kleibodem op, dan de Zuiderzee* Beide foorten sijn ge- heel verrchillend yan de ririerklei en maken in beide ftreken eene andere be« faandeling in den landbouw noodz^kelijk. III. Zoo komen wij als van selve tot het grootst en aangelegenst pant van den Vaderlandfohen landbonw, de kennis namelijk der grondfoorteny welke onse vrnchtbare velden en akkers uitmakeii« Alleen. en op zich selve bsat dese kennia weinig, doch sij wordt van het grootfte belang, ^oodra men haar in verband brengt met de kennis der luchtftreek en met den aard der ge« wasfen , die men wil aankweeken. Dan wordt sîj het iniddelpunt van alle lan- delijke werksaamheden , waarin al de onderfcheidene takken van landbouw sa- menkomen , en leert onis hoe , ook in deze wetenfchap ^ alle de yakken van menfchelijke kennis zich onderling in de fchoonfle overeeoftemming blijven ver- eenigen, Men ondersoeke vooraf den grond in, sijne grovere, meer sigtbare, beftand- deelen en dringe vervolgens meer naauwkenrig tot deaselfs fijnere ontledisg door» Men ondersoeke niet alleen, uit welke aardfoort de boowgrond hoofd- zakelijk befta , maar lette tevens,op hetgeende geheelenatourlijketoeftanddes lands op die plaats met sich brengt* Dese gronden sijn beter voor bouwland, gene voor grasland of boomgaard gefchikt. Dese sijn beter voor tarw, gene voor gersţi andere wederom beter voor rogge en boekweit en.worden sij fomwijlen naar dese eigenfcbappen als ţarwegrond^ gerategrond ens. onderfcbeiden (-5}. Digitized by Google 10 ttBRMANMUS €£Sl£STlAAN VAN HALL, Zoa de landman, die ?raii «1 de ondarfoheidaiie eigenfduippen r$n dan bodem geheet en al afhangt| maar ook yau alia daaalve aan voordaalfg gabrnîk kan maken^ dit allea sijne narporing niet overwaardig aohten? Hi; tergenoege zkh dan ook niet met de beichoowing yan de opperrlakte dar aarde, maar trachte dieper door te dringen* De ondergrondy dit weethij^ heeft grooten invloed op de boyenfie aardlagen en be?at dikwijb gehede bed«* dingen keijen en nitgeftrekte leem* of oerbanken^ welke den waadom der boo- men grootelijka benadeelen. Dese tocfa, gelijk wij uit de algemeene Natuur- kunde der Planţien weten, Tolgen doorgaana met hunnen ftam en takken den groei en de nitgeftrektheid der wortelen onder den grond. Vergee&i dat een Tnichtbare bodem den jongen Beui eenen voordeel^en waadom fdieen te belo- Ten« Welig opgeTofaoten , wordt zijn groei weldra belemmerd door de oerban« ken, waarop aijne wortela^ ala op eenen ondoordritigbaren mnur, ftaiten en^ na weinige jaren i doet eene telenrgeftelde hoop den kireeker de ftraf Toor sijne onkonde of traagheid ondervinden. AUe landbonwknndige behandeling moet derhalve naar den aard der gronden sijn gewijsigd« Aan geene algemeene ^ op alle landen toepaardijke , regdU*ia de- selre te binden. Zware kîeigronden yorderen eene andere bebouwing, met an- dere werktufgen en leveren andere yeldgewaaren op , dan de loafe sandgronden* Op sware en Taate gronden ia nog het braakliggen der bonwakkera bij velen in gebruiky doch hier gaat na yerloop yan yior, yijf of ses yaren een geheele oogBt yerloren. Dit is editer het geyal niet op andere gronden , waar men, door eene gepaate afwiafeling yan yeldyrnohten en genoegaame bemeatingt hat land zijne yrachtbaarheid doet behouden en soo , gelijk reeda de uitfpraak der Ooden waa ( 6) , het braken der hinden oyerbodig doet sijn« Het ia yoor een gededte hieraan, dat fommigan onser Zuidelijke landgenooten honnen yoortreffelijfcen landbonvr liebben te danken, welke ^ onder den naam yan de Belgifohe of Vlaaai- fchoy door geheel Buropa beroemd ia; een roemi welke door hen te meer wel yerdiend is , daar het grootfte deei yan het thana soo yruditbare land van ff'aes weleer niet dan het gehuit eener woette heide yertoonde. De ooraaak der mindere oorfpronkeiijke ymchtbaarheid yan fommige gronden ia dikwijls gelegen in eene te groote Mnselylgheid der befianddeelen , daar kieif aand en yeengrond, elk alleen op aidi zelve^ fohier geheel onrrochtbaar sijn | doch Uechta door oâderlinge yermenging yoor de kweekiog der gewaafim galcfaikt Digitized by Google INWIID^^INGS RBOEVOBRING. it woideo (7)« Vandaari dat de landman , die met den aiard-ran-deo bodeni| dieo hij bebonwt ^ wel bekend ia , dease Termenging , waar si; mogt ontbrdcen ^ kntettnatig tradit daar te ftellen, dat hîj ^de te sware kiei liietkalk of zand, hetModwedermet Ueigroiid kan brangen tot dat doelmatig erenwigt Tan werkende kraofaten, aonder welke de aarde geen groeijend Termogen soode besitlei]* — De groote Tarrohei«» denheid ran gronden^ hier le lande aanwesig, geefk dikwijb gelegenheid| om zeer onderlcheidene grondfoorten in een klein befiek bî|een te yinden , wanneer de geringfte oplettendbeid ona dadelijk de grootfte Toordeden rchenkt, soo wij maar niet Tenaimen te sden en te onderaoeken^ wat de Natnur voor een ieder openlegt* In andere landeA worden de al te swar6 en fiij?e gronden^ door fermenging met kalkaarde , tot grooter Truchtbaarheid opgewekt^ In de Noordelijbe Gewes- ten Tan Nederland miafen wij den eigenlijken kalkgrond geheel en al; doch zien dh genria, in onse nit ne aangerpoelde klaigrondeni yergoed door de kaftach- tige oTerUijfleb ran Tchelpdieren , welke de Oeeaan roorheen aldaar had aange« Yoerdy en waaraan deae gronden een deel hnnner nuchtbaarheîd verfchaldigd aifn. Welnui wat monden wij langer werkelooa klagen en het gemis deser ftof Toor OHM gronden betrenren? — De nijvere Nederlander soeke sijne welvaart^ waar hem de Natnnr bare w^gen openfielt I Nog voert hem de lee i ab in Yroe« ger dagen, hare Ibhdpen naar «jn ftrand^ welke Tchelpeni tot kalk rerbrand, een nitmnntend hnlpmiddel Toor srijnen hmdbonw nitmaken* lienhnlpmidâel^ niet beftaande in ijdele gisfingan van eenen Toorbarigen geeat, maar werkdijk door de onderTinding ala nottig beweaen { gelijk in de naburige KolonUn pan J9^eld(tâig^ hdd metterdaad is getoond* En waar konden wî| een Iniaterrijker roorbeeld ten betooge ran onae ftel- ling yinden^ dan daar, op dien weleer too Tergeten grond^ dat merkwaar»- dig uitwerkTel ran menfohelijk Temnft en fchrander overleg? «- Men had zieh het fchoonfte doel voor oogen gefteid : men wilde de woeste heide in Tmchtbare Tdden herfoheppen en aoo de aarde Toor hare bewoonera vei^ooten. punten aauroeren en moet vele wetenawaardige bîjzonderheden met fiilzwijgeh voorbijgaan* Ik gevoel dit vooral bij de overweging van het belang der ken- ţiis van de Vaderlandrqbe , mUe of gekweekte, gewasfen, voor onzen lanif- j^ouwt Hoeveel ia Iiier niet op te merken, hoeveel te leeren en te onderzoo- ken I Wat al verfohrîdenheden onder onze gekweekte boomen en planten ! Wat al verrobjUende foorţen van gronden, Welke îeder gevras bi; iutfluiting verlaogt! Wat al oioeilijkheden în de kweekiâg derzelve, wat al duiaterheid bij derzelver. Botanifche kennis en hoe weînige zijn niet de hulpmiddelen , die hier den Nederlander het juiste fpuor aanwijitenl Indien men in de gelegenbeid was , om onze granen, onze peulvmchten en andere uit vreemde landen horkeniftige planten , in hun oorfpronkeli/k Vader- land in het wilde te zien groeij^n , wij zouden gewis nog vele belangrijke ver- beteringen in onzen ^Nederlandfchen landbouw kunâen invoeren ^ door aan on- ze bouwplanten, zopveel niogelijk, deozelfden bodem te verfchaffen, als dlen, vaarin de Natuur boar het eerlle voortbragt. Wij kunnen dit werkelijk rfoe^ bij fommige foorten, welke in ons eigen latid iu het wilde voorkomen en wij yolgen den wenk der Natuur, wanneer wij b. v. Aiă Spurrie aankweeken în de fchrale heidegronden van Gelderland, waar zij tevens van Natuur in mo- nigte voorhanden is« Wanneer wij eenige onzer nutUgEo înlaftdfche planten, de Gn^/i», beler Digitized by Google INWUD/INGS. iRiED EV O B RING. «5 keoden iia whten 'te* 6hâerl(6faeideii, :wij'zohden Vboneker de beata en Toed* namfte foorten koniien oitzaaijen eiţ niet zobveel nuitdoos kraidin'.bnz^'gras*^ landen toekten* Wij'zottdeiiy indien Mfif prertuigd waren^ ăat bel RaijgrM (Lolium pereoiie) onder de iFoortrefielijkfte 'Grasfoorten behoorde , dit niet met veel inoeite uit aiidere landen ontbieden^ daar ditselfile Baijgraa hier zod alge- meen -ia^ dat er hijkans geene fti^eek in -Nederlabd is te ?inden, waar dit gewaa niet in grooten overvloed wordt aangetroffen. Eene menigte van wîlde pianten , welke doorgaans met den algemeenen , en weinig ondersoek ?orderenden| naani van onitraM/ beftempeld wordeii, zijn dikwijla in de hnishouding der Natuur Tan het hoogfte gewigt; en .van dadeli;keh invloed op den landbouw. Vele foorten van inlandfche pianten kanneh , in tijd van liood'v'tot voedfd voor menscb of vee verftrekken ^ andere dienen hem tot kleeding of brandftof, andere eindelijk om de ziekten, aah 'zijne landftrieek ei- gen, te genezen C^); zpodat ik weleena het deokbeeld heb gemeend te mogen ui- ten^ dat door de eigene «ptaHten en dieren onzer landftreek in âl onze ifolftrett noodzakeUjke behoVften zoude kunnen worden voorzien. Ia het niet vreen^ enfohier onbegrijpeKjk , dat de Nederlandfche landinan ^ich aiet nieer op de kennJ9 onzer inbndfche pianten toelegt j daar deze overal om hem groeijen, tbijna ieder pl^|d , dat hij onbezet laat , dadelijk innamen en hierdoor den meesten invloed op de teelt zijner gewasfen uitoeferien; ^~ De beroenufe BRVGiiiAB'a heeft opgem*erk{> dat fommige pianten door fchadelijke nitvloeifeU uit ' hiînne worteb iden. waadom van* ânderen behadeelen. Andere plahtfoorten tieren daarentegeh welig in elkandera bijzijn en fchijnen zioh wederkeerig te hel~ pen en te befcherment Welk. fterveling kent genoegzaam de oorzaak van deze handelingen der fteeds/ werkzame Natuur? Wien zd het g^even zijn, haar geheimenia voor zich en anderen te ontfluijeren ? Maar , ia het dna niet vergUnd, de oorzaken dier verfdiijnfelen te doorgron- den, wij kunnen hare uitwerkfelen zien, en , naar deze kennis handelende , vele voordeden genielen , vele nadeelen voorkomen. BJj het aaoleggen van houtplantfoen rigte bif ailea naar den eigenen aard.van iedere boomfoort in. Hif plante wondboomen bijeen^ even.ali siy oorfpronke^ lijk in de boafcben gevonden worden^ en wage hen niet op 'onbefchotte pleatien. Digitized by Google I N W II I) IN â S^R E D B y OB a IK a §6 Wiâalr alf TOorMker mindw y»el sodden fl^eii* - Anderea stja, dpor Imiifm n«« taurlijke ftaodplMts, meer aan wind tn koade gewoon en kan^m d»^ met ttiMT nat f langs opene wegen gephtft worden* Belangrijk is de faouttedt insoflderheid op onM nog.pnbeboQwde beidegrondent wdke hierdoor eenen aanvankeIi|keo graad van ymchtbaarfaeid verkrijgen» die hen naderhand tot meerddre bebouwiog gelbhîkt maakt* Ook hier kan men een begin tnaken met het aaopianten Ton die houtfoorten, «welke reeds Ten naţaiţr 6p diergelijke gronden MBwesig sijii« Berken en denoen isullen den gvond toorfaereiden^ waarop niderhand eiken en beoken sooteei te wdiger aollen dpwaBbsu In welk een Tertroostend Kolit doet eioh hier niet de beoefening van onae in- iand&he Plantkunde op, wanneer wij nagaan, dat er^ in onao Noordeiijke Ge» westen aileen ^ nog meer dan 600,000 bnnders woeste heide of zand geronden wordeot welke verbasende ui^efirektheid , door toenemende beplanting, vooral met OBM inlandfcfae houtfoorten, voorseker konde beperkt woiden. •— Ik Toor mi) reken de honttedt op alle ţlaatfen en in alle ftreken ran ona land , waar de emfiandi^eden dit maar eenigains gedoogen, niet aileen Toor het belangi maac bok Toor de Aellige pligt Tan elkon weldenkenden burger.) daar wij hierdoor niet aileen bet aanroeren van uitheemfche brandftof ^ ten voordeele van onaen handdi knmien verminderen , maar tevens bet nadeel verboeden ^ hetwelk ons door de oBophondelijke vergravingen onaer lage peermn gadurig wprdt to^gehragt en het* irelk vele landen in onafkienbare poelen doet veranderm. Het ia waar , dieselfile Plantkunde leert ona, welke gewaafen bet voornamelijk sijn ^waardoor de weder« aangroei van het vean wordt bevorderdj dooh die aangroei ia aoo langsaam^ dat bij niet kan opwegen tegen de vemielende kracht, waarmede wiji in den boe- rem van ona eigen land omwroetende ^ aooveel landa in water herlbheppenl Ifilne rede Ipoedt ten einde. Ik hab met U de kennia van Inchtftreek en grond en gewialeii in hannen invloed op het Umdbedrijf beTcboawd. De Dieren, did ooa beipea in onse werfaKwnbeden 1 4ie ona ligchaam voadeo^ ona kleeden Digitized by Google 16 .HERHA1SNU& CUftJQSTUAN Vm \ HAhU^ m da> anders: een^nige, lUlte der jKatanr jedffrifidigpn ^ tnogea oţB în de laştfte plaats bezig honden*. ..... Zoowel de Dierreorten, die tot bolp w^n den landboaMr vai| eldeţs eîja inge- yoerd) als de oorfpronkelijke bewpoers deşşr ftrel^n selve, kooien hier in aan- nerkhig. Of zoude bet onze/ belaogftellipg njet^ wekken, ţe w^ten, welke ras- fen ran Rnndyee. in onze yerfcbillende Qewesten te bi^is , behooren , en waar zij met de nieeate sorg worden in fiand gebo^den; waar de beate fchapen zîjn; in welke ftreken Jiet edel paard uitamnt| ^aar, met 6ân woord^ alle die bron- nen Tan UiideUjke welraart bet beat en beţ zaiverat vloeijen? Het ia ran belang , te weten , wat bij de overbrenging van het vee uit de eene ilreek in de andere.moet in het oog gehouden . worden j welke de algemeene porzaken van honne. oDgefteUheden 2î jn ; w^lke. siektei^ befmettelîjk worden en sooyele an* dere onderwerpen ^ waarran ^n a]gen^een begrip ?por den landman onmiabaar ^•g geacht. worden. • . ;. De .kenaia dec natuurlijke Gefcbiedoniff van elk di^r, in verband met die van ona eigen Jand sal vooral dan onşe zorgen bejoonen, wapneer wjj eenjge dierfoort nit andere oorden in de onze will^sn overbrengen ,. oţ oojse iniandfche foorten , door eene oordeeUcttndIge kruifing dejr raaren wenfchen te yero^elen. De land« man. lette.cvooral op de nataurdrift van elk dier» welke. zij ook in flavernij nim- mer verloocbeBien. Of waa ni^t de nabootfing der aan ^e , bijen eigene na- ttturdrift de oorfprong .der thana ^isqo yoordeelige bijenteelt ?. De «menach zag hunne huishoudiag en de.vraphtQi\J|up^er regelmaţige maatfcbappijen» Hi| lokte hen in ruimere wonicgen, verzprgde he|i. yan gefchikt voedfel ^ gaf hun eene beteca gelegeuheidom lujn ipftlnkt te volgen eii, zietdaar^ de vruclit van hunnen arbeid werd d^ zijnel Zojo.^wpejt bij zich, op eene andere wijze , indien het mi j vergund ia, U dok met fcb.ijabaar geriiige voorbeelden op te houden, door eene kieine oplettendheid , het onderhoud zîjner hoendera min kostbaar te maken,door hen in den boomgaard te houden ^ waar zij in eene menigte van Infekten of Infek- ten-eijeren een deel van hun voedfel vinden en tevena de vruchtboomen voor hun- ne fchadelijkrie vijknden beveiligen* Elk dier velgt zijne ingeichapene natunrdrift. onveranderliţk ^ dooh de men^ch, met hooger geealkradit beg^afd, weet dezelve naar wiUekei}rA<\(.9ijti^/V9qr4Qel te leiden^ zond^r dat de^ op lager trap yan ontwikkeling geplaatftey^ Djeren l^et; Digitized by Google IN WIID I NGS RED £ 70 £ RIN O. 17 ^Mgmerk sijoer handelingm kuii^m oTersien. ^ ZO0 kaa hij de vijandelijlQo Natuur van het eene Dier tegen het andere met : groot voordeel gebraîken i om de hem nadeelîge foorCen te .verdrijven. De Natuurlijke Gefcbiadenis onser in* landfefae Dieren en vooral der Vogerisa en Infekten geven ons hier eene me- nîgle meikwaardige Toorbeelden ^ waarvan fommigeil le algemeen bekend en ge- waardeerd sijn , dan dat ik daarvan coude mogen gewagen* Doch er zijn even« wel nog rele puntea in de natuurlijke biatorie dezer Dieren en vooral in die der Infekten | die onze tuingewasren en ooftboomen benadeelen , welke nog niet al- gemeen genoeg bekend zîjo. Hoe vele onfcbuldige Vogelen worden er ni^t jaar- lijka, ik zegge niet aan ona nat, roaar aan ona vermaak, ja zelfa aan onze grillige luimen en aan beuzelarijen opgeofferdi Hoe vele Vogela, waarvan ik Aecbts de door het verdel^gen der. Al hetgeen ik tot no toe in faet algameen orer de natunrlîjke Gefdiiedeiiia oiizea Vaderlatida aanAipte, ala bei yoorname hulpmiddel van de welvaart dea landmans, sal ODS dan insonderbeid te Aade komen, wanneer wij den Akker- bouw hier te lande ^ door de* nteviadii^ii eUera gedaan, "willen verrijken of Torbeteren* Moe vele roiaflagen worden er în dit opsîgt niet begaan, door het onvoorwaardeHjk toepasfen ran gebruikian^ eldera gebâzigd^ op oosen laod-r bouw f in oDzeto grond en in oose lucbtOreek 7 ţlk land he^ft te desen aanzien ieta eigenaardiga, hetwelk meu met fijogerpoâoen redekavdingen niet kan wegre- deneeren eh hetwelk aicb nooit firaffeloos laat Terwaarloosen. Ik Yoor mijy zoude onze laaggelegena Toortreffelijke weilanden voor geene Kunsiweiden^ hoezeer ook eldera aangepresen, willen Terwiafelen« Ik soude geene vreemde Theorien^ of zelfâ aldaar door de ondenrindihg aU nuttig be^» wezene gebroikeni op oneen landboow wiliien oyerbrengeni sonder die eerst aan de kennia ran den natmirlijken^ toeftand onaes Vaderlanda te bebben' ge«r toetst. Deze wijftt onă den w^^ dien wij moeten inflaan) en gelokkig hij| die dien wenk der Natour TerAaat en ohbevooropi^deeid volgen tnagi Wanneer ik in eene mij gebeei vreemde ftreek ala Iahdbouwer werd geplaatst^ ik zoude beginnen , met blindeHnga de aldaar in zwatig zîjnde handeiwijae te rol* gen; doch ik zoude fevena de natunr yan land en locbt traciţten te leeren kennen ien , op dien grondflag ov^roorsBafcen en geroigen nadenkentjle^ yan trap tot trap mijne verbeteringen inyoeren en ik boude mij yerzekerd| dat dan g^ene yerkeer^ de nitkomften mijne yetwaelitiiig zoudenr te leur fidien. "" Dat ook op ons Yaderland di Natuor baren eigen ftempel heefit' gedrokt en het yerbreken daarvan niet Araffelooa gedoogt, zal ik thananiet behoeven te'bewiyi» Digitized by Google INW0DINOS RBDâVOBRINOl «9 sen 9 doch ik wfl nog een enkel^TOorbeeld ter ophdderiog aAnhdra* — lf«ii be-» mioDwe den soo hooggeroemden îanăbomr in Bngehnd. Hoeyael ▼oortreffelijlte hij ooky in dat land» mbge besitten en lioeveel goeda er oek yoor ona nit waM orer te nemen, men wane echter niet^dat &ij in «ija geheel in obs kmd soa km- nen of behooren te worden overgebragt. Of sonda men dan niet te?w« die iiidit«^ ftreek en dien grond moeten liebbeo, yan de onse zooseer tarfebiUende; sonde men dan niet onzekleine landeîgenaara pachiboeren moeten gefenisoarnitgebreid ala die der Engelibhen , welke wel eskele perfonen ri|ker maken, dodi dar wal« Taart yan bet gebeei niet altoos beyorderlijk zi|n T Of beaft bet ^de onderyin*» diflg niet bewesen, dat onse kndbonwi naar eranredigbaid der opparvkkte jBh den bouwbaren grond, meir opbrengti dan de Engdfche? Eena oitkomat^ Hrelka velen Treemd sal voorkomeni dooh die evenwel op eaae naauwkaor^e barekabing gegrond ia (io). ^. , ■■ RdiLonen vrij ona dan gelnkktg , dit gezegend Vaderland | betwelk soo mim in alia onte beboeften yoorsiet , ta bewonen en fpannen wij alle onsa^ kraeh* ten iiiy om de uvelvaart yan betselye, vaar wj| kunne0| ta yarroeexderen en dan laiidbonwi diân becbtan grondflag yan ona Yolkabaftaan, tnkdla sijna daelen ta leereii kennen, te doorgronden an, met yereenigdâ ţiogingen, tot hoogar en booj(er yolkomanbeid te brengent' Geen Nederlander febama sicb dese pogingenl en bij , die, am da bând der Natnnr, ook op dese wijze sijnyerauft en alle zijne andare vermogena, aan de wdtaart yan dit ona gelukkig Vaderland, regt dienatbaar weet ta makan; iiij yoorseker sal in die welyaart, bi; eigen roem en ydordeel, yrnehtan plokken, die bem sijne vlijt an opofferingen diibbel snllan beloonan an yer- goadeni ^ • ■ Da algemaana beyordering yan bet goede > oofc tett opsi^te tan den land- bouw, wfta mede aan U aanbeybien, Edela' Grootaebtbarâ mannen, âan wian da sorg yoor dese Hoogefcbool door Z. M. onsen bemindan Koning ia tda« vertronwd. 6i) gaaft dan ook da ayertuigendfta bltjken , dat <iif dese Weten* fchap ala Watanfohap yoorftaat an baar^ om bare eigena waărde, beybrdart; Mogi si), met dâ baar aanyerwante takkeri yan nkanrcfa^jkâ kannia,'oMdar \Jw Digitized by Google ăo HBRMANNUS PHRISŢIMN VAţî :HAI^, toeVooi^s!gti «an dese Hoogerchool Uijven bloeijen ea mogt ik gelukkig genoe^ Bifţij om, in het inij to^belrouwdc vak, Uwe heiisame bedoeliiigşri piet geh^l en al te leur te ftellen. Mogt ik eenmaal in llaat sijn, om de plaata van mij- Den beroeaiden , der Wdtenfebappea te vroeg oatrukten , Voorganger op eene Toldoende wijse te Tervullen en door eene getroawe nakoming der mij opgeleg- de pligten en door infpanning ran alle mijne krachten dit hoogverheven doei xnijner pogingen eenigsina te naderen I OoderAeunt mij daartoe beftendîg met die achtbare en opbeurende toegevendbeid , welke teregt de Zuater der Wijaheid wordt genoemd» en vereert mij met een deel van die veelvennogende beroher*- mingi welke deze beroeoide Hoogerchool bij U altijd beeft mogen onderrindeo* Aan U, booggeaohte Ambrgeoooten , bevele ik mijne jeugd en mindere erra- jring, ala aan 2oo vele welwillende en veilige gidfen âan , terwijl ik sal traohten Uw Tpoor , op den weg Tan menfchelijke kennia en Wetenfcbap , na te volgen» .Yergunt mij Uwen raad te rragen^ vaar mijoe mindere kundigbeden dien vaor« seker isullen behoeTen. Ik gevoel al het belangrijke Taa den mij aaogewezeo leerAoel , in dit Geweat , meer nog dan elders in Nederland , ran de hoogfte aan* gelegenheid* Ik haiver op het denkbeeld dat ik mede geroepen ben, om den welverdieoden roem deser rermaarde Hoogefchool meC U te helpen handhayen ; doch ik gevoel mij te?ena, door de voorkomendfte yerwelkoming io deze gaatrrija Aad en door Uwe medewerking, waarmede ik mij meen te mogen vleijen ^ opge- beurd en bemoedigd« O Gij, die mij nog jong in Uwen kring opneemtiden vreemdeliog burger noemt , den naauwlijks bekenden ala vriend vrilt befchouwen y neeoit mijnen welgemeenden dank y voor zoo vele door U veeda betponde bewijzen valf welwillendheid 9 aan. (O Volgeof de merkwaariige proeven vao dea Hoogleerttr p, drikisbn» wordc er in dezee- iQchc dikwQlt eene merkl>tre hoeveelheid vrt) acUum hydroeUoricmm aangecroffen en is de zeeinchc zoo hierdoor, tli door tndere elgeofchappen , van de lacbc oic bec midden des Itndt verrcblUend. — • Men zie hierover een belangr^k (hik van den ce vroeg overledeoen Scbdkandfgen j.cDRiEifRN, de oda muriatici praefenHa in oBre athmMphaeric9 in Journ.f&r CAemie N« R« VI , a. p. 139— IS^*—* Alg. Knnsc- en Leccerbode 1803. p, 3(1 — 365. (O De onweden en hagelbDţjen komen op de eene plaacs in oos land veel menigvnldfger voor , dan op de andere. — Hec zoude niec onbelangr})ic zijn, om de hagelafleiders 9 waarop onze bekwa- melandgenooc a* van bebe CAlg. Knnsc* en Letcerbode iSss* bl, 394—397) pns onlangs oplec- teod beefc gemaakc , aan eene nadere beproeviog in ons Vaderland ce onderwerpeo. Dic onderwerp tocb. verdienc alle aandachc , indien men in aanmerking neemc , hoe grooc en afgemeen de fcbade is , welke bU ons jaarlijks door bagelflag wordc veroorzaakc, gelţjk nic de jaarlUkfche Scacen van Land- boQw genoegzaam blijkc. Men vergeiyke die van i8o5f S îs en43; 1807, S i » 3, 8, ia, 19, 90 en 4A, in welk jaar de fcbade alleen in Gelderland werd begrooc op/'iso^ooo* In bec jaar 1808 (Staac S 49) berekende men de geledene fcbade in bec kwarcier van Zucpben op meer dan / 844,000 en in de omllreken van N^megen op byna/ioo,ooo* Men zie voorcs den Scaac van den Landbouw io 1809, $ 3 en 43 ; 1810, % ^; 1813 9 § 3 , 8 en 4a , wanneer bec verliea in bec gewesc Groningen op meer dan /i5o,ooo gefcbac werd; 18169 § 41 ; 1817» § 4^9 1818» S 42; 1819, $ i , 3, îs en43; 1820, $ 1 en 13 ; 1821 f $ i » 3 » 3 , 13 en 49 ; 1893, $ 49 , in welk jaar men in Lnik bt) de /i5o,ooo meende verloren ce bebben ; 1893 , $ 19 en 49 ; en 1894, $ 4« 8, 91 ea 49. Ook in de jaren 1895 en 1836 zQn, gelijk wQ reeds voorloplg nic de nieuwspapieren wecen , aaiimerkeiyke fchaden door ha« gelihg veroorzaakc. Na 1S16 is er dns geen jaar voorb^gegaan dac wij in dic opzigc niec meer of minder bebben geleden en van al de }aren, waarvan wQ de gefcbiedenis van onzen landbouw beziccen» zQn de jaren 1814 en 1815 volftrekc de eenige, in welke wy van rampen door den hagel veroor- zaakc, niers in de. Scacen van Landbonw aangeceekend vinder. Ci) Men leze hieromcreoc de Redevoeriog van mVnen liooggeachcenieermeesceren vriend denHoogl. J« K o p 8 1 over den Noonim Nederlandfchen bodem^ ak meer g^ehikt vo$r den landbmnTj^ dm die van ve* ie andere tanden van Eurefa. AmQerdam itâi « bl. 5 en 6« CO 1° ^^ rampfpoedige jaren van 1^16 en 1817, waarin bec vreesfel^k aantal van 3889868 fcbapen in ons Kooingrijk, ten gevolge van de langdnrige vocbtige Inchtgefteidbeid , is omgekomen, is er io Zeeland en op bec eiiand Texel nog zeer veel behouden , door de fcbapen op de zilcige baicengrooden te doen weiden; hetgeen vooral zigrbaar was onder Bruinisfe^ waar een fchaapboeder, ztekte befpeu* rende onder zQne fcbapen, die bionendyks geweid werden, dezelve fpoedig genas, door ben op de fchorren of bnitendţfkfcbe landen over te brengen. Men vergelţjke den Staac van den Landbouw ge- durende den jare 18 17, opgemaakc door den Hoogleeraar j, k o pa. $ 36* (5) Men vergelQke h. thakr, Grnndsâsfe der racionellen Landwirtbfcbaft. Berlin i8op, I. bl. 40 — fa. C6) „Sed tamen alcernis facilis labort arida cancnm „Ne facurare fimo pingui pudeat foia; neve „ Effbetoa cinerem immnndum iactare per agros* y^Sic ipioque mntatis requiefcunt foetibqs arva, ,yNec nnlia interea esc inaracae gratia cerrae** viRGiLfus, Georg. I. v. 79— 83. (7) Zelfs zeer zware kielgrpnd, welke oogenfcbynlQk alieen nit klei fcbljnt ce beftaan, bevat nog alcoos eene vrţ) groote hoeveelheîd zand en zoude, zonder dezelve,' geheel onbandelbaar zljn* (8) Hec een eo ander biercoe betrekkeiijk beb ik gepoogd b^een cebreogen. In m^ne verbandding: Hocfdtukken der NatuutUjke Historie van Noard-Nederland bl. 83$ ce vinden in den Rjecenfeni aok der Bjcenfenten ]an. 1825. (9). Hec zal niec noodîg zJDn ce berinneren , dac bler de verdienftetyke MaacfcbappU tot nut vani *ÎAI» gemeen bedoeld wordr« die reeds roeer dlergeiyke vragen heefc opgegeven, ten eiode de wetenfchappen meer algemeen bekend en van meer dadeltfk nnc in hec prakcifche leven ce doen zUn. (10) Mea leze hec fluk van den Generaal j. van den bosch In bec maandwerk de Star^ 1819, bl. 293 - ^9^. Digitized by Google GABINI DE WAL O R A T I O D B PHIL080PHICA IURIS DOCTRINA, HAC NOSTRA AETATE MULTIS INIU8TE CONTENTA; rUBLieB DICTA GftOHIKOA.B DIB XXI DBCBMBBIS BIDOCCXXVf, QVAUnO UAGlSTUATVa ACADEMICI MUNERS ABIRET, Digitized by Google Digitized by ; Google ACADEMIAE CURATORBS, FIRI NOBILISSJMI, GRAFISSIMH QVI CURATORIBUS AB ACTIS ES, FIR SPBCTATISSIMS / DOCTRINARUM QUARUMCUNQUS PROFBSSORES, FIRI CLA- RiasiMl , COLLEOAB CONIUNCTISSIIUI/ SACRI CODICIS IHTERPRBTES AC PRABCONES FACUNDIS, SIMIt QUARVMCVNQVE DISCIPLINARVM DOCTORES, CONSULTI&. SIJUI, EXPERIENTISSIMI, ACUTISSIMII AVDITORES CUIUSCUNQUS ORDIN IS AC LOCl , ACCBPTISSI^ mi^ GRAFISaiMll FOS ETIAM IUFESB8 PRAESTANTIS8IMI ^ QVI AD INOENII ET ERUDITIONIS LAUDEM CONTENDITIS^ PATRIAE^ PA- EEHTUM ET PRAECEPTORVIU SPES ATQUB BXSPECTA^ TIO. i^MpinSi qnando Oratorem Academiooin roftra oonfoendentem iataebari me- cum cogitare coepi de provinciae fuae dificultate. Oportet enim eam dioendi argnnieotain îameref qnod neque alienam est a disciplina, ad quam ioyentotem inftitait; neqne, ad popularem intellîgentiam minas aocomniodatam , aegre tantom mente capiatnr ab iis, qui diyerfis ftadiis font dediti. Quam expedi-^ turn fit ipfi in audientiam reprehenfionem incnrrerei neminem fngit. Si enim tale qnid eligat, qnod capta facile , auribns non ingratumi neque ab omni Tennstate deflitutnm, iis placeat, qui hospitea funt in disciplina, dicenti prae Digitized by Google 4 OABINIDBWAL aliis oolta; fi banc diâdplinam e£forat ab ntilitatibos, qnaa praebet; fi dispatet de vinculo, quo aliis dootrinis coniuBgitar ; fi eiaş bistoriam adambret tqI in« de partem aliqaam fibi famat; fi primarium quendam eius coltorem laudet^ nt aliis fit exemplo; fi, inquam , tale quid eligat, forte probabitar in Tolgos era<- ditoram hominnm et plaufos illi impertientur ab omnibas , quibos laetum acei- dit, orationem ipfis anditam non tantom esfei Temm etiam intellectam. Seye^ rios antem ilU iudicabunt, qai| remm peritiores, ea magis appetunt y qaorum altior est indagatio. Hi igitur dolebant non ez intimis dootrinae recesfibus ao veluti latebris repetitum oBre disputationis argnmentnm, nnde monfiret Ora« tor 9 quid in disciplina faa valeat; indigQabnntâry e faggestn academice , lectisfi- mae doctorum Tiroram coronae , ea ptofi»rri , qnae rel in compitis andiantur , vel non argnant comulatiorem dicentis ernditionem* — Hanc prorinciae mole* fliam non tantnm experiuntur , qui Theologiam , Medicinam , Philofophiam , Mathematicam , PbyBcam, aliamre fimildm doctrinam profitentur, yerom ea loreconfiiltos etiam aflSoit. Qaando autem eam cogitatione complectebar^ de digendo condonis argumente occupatnS| maxime me bommotum fenfi, cum perfnafisfimum baberem, multos fore, five iidem fiudii generi deditos, fire aii* nd ezercenteS| quibus illud non posfit non displicere» At vere commotionem animi tantum fenfi, non vere demisfionem* Audacîam non quidem ezcitarit yiri* um mearum fiduda, ao fi ad fubterfugienda pericula habilius mihi esfet inge* niumt Imo looge alia fnit tranquillitatis caofal Ex eo enimi quod de perfo- naci quam nune fufiineoi difficnltate, mibi ipfi perfpectisfima , Audîtores ante eommonui, confido , paratiorem fore humanitatem eorum ac benevolentiam ^ qua nt dicentem profeqnantor , omnes obtestor atque obfecro, Magistratu igitur annuo me abdicaturus, ut mori reoepto Tatisfaciam, Terba facere conflitoi de PhilofopTUca Iuria Docirinâf hac noatra aetate multia iniu^ fie contemta. Accipite A. A. quare boc argumentam mihi placuerit« Ipfe ii- le annas, qoo Reotoris munus capesfivii ducenteGmus erat ab eo, qao fummaa inter nostrates vir, huoo ohotius, disciplinae figuram Iuri Naturali impo- fuit 9 notionem ioris aoourate exponendo , eius yeritatem argaendo , eios prin-* dpinm indagandO| eius primariaa pofitiooes explicando et tandem disciplinae, ita exfiructae , aliarmnque , ipfi vidnarum | varietates distinguendo. Haeo cogi-r tatione compIexuS| eo fponte ferebar, ut quae eias fata per duo faecula fuerint, memoria repeterem et in oaulas eorum | quae profpera illi , quaeque adyerfii ac- Digitized by Google o R A T I o. 5 cidemnt» mentem defigerem; Reminiaoebar ipfi» per omne tempos illud ; neqne enltorea ao laadatores^ neqoe reprehenrores atqne inimioos defaisfe, illos inter- dmm nimioa atqne immoderatosî hos raapius rehementes atqoe iracandos. In eo qaidem nortra aeUs disUit ab antiqoiori , quod, qoi Philofophioam laris Do- ctnnam vituperationa reprefaendanti ab opprobriis qaidem et oontumeliiâ fere abftineanty quibus olim et ipCt duciplina et eias doctores maligne petebantar; at in eo certa ntraqne conyenit, qood aeque muiti fiat| qui eam odio habeant totamqoe reiectam ydinti quiqae eios ooltorea vel defpicianty vel nercio qua mirerationa profeqoantar. Haina contemtas canfas, qaaa alii disGmulant» alîi apertins profitentor, infeatigare^ eiaaque rationea fao memento ponderare, et ab hoc loco 9 et a mea perfona non alienam exiatimaVi. Qaid enim germanae iuris* pmdentiae cnltori magia convenit » qoam diaciplinae , immerito vitupefatae , mb- leatiaa abfiergere ao dignitatem reEituere? Exemple mihi font e populariboa no«- Aria loria Doctorea bene mnlti , qni timentea , ne Romani Iuria ftudio i omnibua inato pretio n<m aeatimato, detrimentum aliqoando importaretar , eioa caufam £9rtiter egemnt. Qnid| qnaefo'i philofophicae iuria doctrinae cultorem retinebit| qnin homm agendi raţionam feqnator et diaciplioam faam defendat ? Servata igt- tar 9 qnae ingenaoa omnea decet dootrinarnm ftadiofoa^ animi moderatione, at fimnl ea nfaa dicendi libertate , line qna nnlla eat veritatia diaceptatio , fio arga- mentnm tractabo , ut non fingolomm ioria doctornm opinionea feparatim expo« nam, fed univerfe dicam de fententiia eoram, qoi philofophicae iaria doctrinae Sete oppofaertnt ; qnoniam animna mihi non eat hune illamve oratione mea pa- tere i fed diaciplinae dignitatem taeri« Rea autem meaa ita agam, ut primam dicam de contemtoa caufia et occafioniboa ; dein rationea exponam i quiboa ntuntor adverfarii earumqoe levitatemy ut ita Philofophioam Iuria Doctrioam ab iniuata defpeotione vindicem. Voa, A. Praeterea inter philofophiae iaria ftadiofoa' fuerunt y qui param moderate rea fnaa agentea, interdam alioa facto fuo excitaTorint, ut in ipfoa inTcherent. De obtrectatorum enim calamniia ut pleniua trinmpharent y non tantam diadplinam fnam ultra modnm extulerant, yeram etiam, inftituta ntriuaqae dootrinae com« paratione, iaria Romani laudibna , qoantam poterant , detrahere fiadâerunt«. Da iure igitor illo multa effutiyeranty partim fiota aperte, partim exaggerata. Tb« tom illud lua rudem indigeatamqoe molem direrant, e partibna longe diyerfia et male cohaerentibna conflatam^ fine ordine deleotuque diapofitam^ oontrariia fen- tentiia repletam^ incertamy ne fagaciafimia quidem eiaa cultoribaa penitna intel«> leptam y aliaqae multa eiuadem faavitatia« Saam antem diadplinam , ab ipla ra- tione | omnia yeritatia fonte , oriundami excellentiafimam praedicaverunt da- biiaque yacuam y utpote cuiua dootrinae fingulares y e certia prindpiia iuata argu- mentationci ad Matheniaticam rationem proxime accedente , deriyantur» Hano in Iuria conftitati locam fufiectam voluerant^ ut iadicaâtibua eafet norma ^ ie- cundum quam litea inter ciyes dirimerent. Hia utinam Iaria Romani fautorea non aliter obyiam iyiaient| nifi civilia fipientiae dignitatem et utilitatem lire- nue tuendo et monftrando, quantum praeftet confiteri potioa nefdre, qoae nefciuntur , quam proferre y quae temeritatem produnt oaulamque foam male defendere. At quod io aliia reprehendebant ipfi admiferant, et, ad honorem Digitized by Google ' o R A T I o. 7 Ittri Romano confenrandam ^ oon fantnm adyerfiuriomiD calumniam obtrive- rdnt et contaderont) yenun ipfiuD disoiplinani , oui arant infiosti, iisdenn felia petrremoty qoibas alios oontendisfe indigno tuleranl. Hinc enata inter utri-« naquo doctrinae ooltorea animoram contentio , qoi , Telot para parti oppofita , pro cuiuaque dignitate, fine uUa fere intermiafionef pngnaeiter certa verunt. O 9 qnantam latina fuiaret meminisfe e veteribna MABOVMOiCBaoNBM, anx- TUX POHPONIUJn^ X^CIuk aCABTOLAXs LABBONBM, XABCIANUM, PAPINIABUX aliotqne principea InreconAiltornai , ntriuaque iuria praeoeptia mentem imbntnm habuiafe^ eoqoe gloriam non inieritnram fibi comparasfel QDaBtam latina fniafet, fi nioderatiomm atque optiroornm InreooDftiItornm matigia lequnti, probariafent^ ntmmqne ina, naturale et drile, Tnia dotiboa eale oonimendabile faaque utilitate infigne, et ingenuum quemque iureconfiil- tnm fiae mbore alterutmm non ignorare ^ yel mediocriter tantnm cognitom haberel Qoantnm fatioa fuiafet fi oBOTiua, ULBioua HVBBBua, nood- Txva, acui;i.TiBOiua| BTNKBBaHOBKiva, BLiAa LcrsAccva, et, qni TCoentiorem aetatem iUnatrayernnt , cBAaaua et KBXPBBua, fi grayiafimi et acntiafimi quique etiam inter extraneoa lureconfiilti y iuria naturalia ao ciyilia ioientia aeqoe oonfpicui, omnibna fiiialent exemplol Tuno certe de diyerfa^ mm Ibholanun aaleolia mentio non fuiafet iniectai neque genuini praeoeptoria alionioa darioria diacipuli ab aliia distinoti fuiarent et feparati j tone non oppro-- briia et caţnranb qnaeque adyerlarioa lacerayiaret ; fed una omnibna oulta fuiaret doctrina I per partea fnaa quidem diyila, qnamm vero nonnullae multia yel fpretae non fiiiafent , yel etiam penitna neglectae. •— Ne yero pntatia A. A, omnea , qui in ouam qnamdam lureconfultoriim foholam Ibfe coniecerunt , imprimia ciyilia fapien*- tiae Aodiofoa , bene conyeniafe. Uti enim eoa , qui mentem in iuria philofopbia ezercebanti fumma in fententiia yarietaa leoemebati ita eoa, qni ad iuria ciyilia fcientiam lefe applicabant^non tantum fegregabat fimiliain opinionibua differentia ^ yemm inter eoa etiam erat controyerfia de oonfilio , deqoe yia ao rătione , qua tiBCtandom fit iua Romannm. Ante tempna enim iliud, quo clarisfima iuria- prndentiae lumina^ ANOEBAa ALCiATira, lAconua ouiaoivb^ yiOLiira AB ATTTAf Htfoo ooNBLLua, aliiqoo yiri excellentioria doctrinae, Romani Inria monnmenta ez Hiatoria et Afltiquitate iUnatrayernnt , omnibua recepta erat difiula oommentandi ratio, quatn baetolux, laeonli quarţidecimi iuria interpretem, auotorem habere femnt, in eo imprimia oocupata, ut omnia dis* Digitized by Google 8 GABINIDBWAL crepântia inter contraria ioris looa difidondo et distinguendo toUeretor^ ntqae nna esTet fibique conOans inria doctrina, ad ufum apta et acoomniodata. Lun ipfi iurU Romani dootores ia partea oppofitas abienmt» Altera Tolait, ioi illud, tanqoam yeteria aevi moniimentani longe pretiofiafiaram , illaminatae-» que Tapientiae testimonium , fuae tantom praeftantiae caofii excoli atque illa-* Arări. Altera ideo tantum in iUnd operam impendendam eafe yoluity itt nfoi forenfi inferviret caafisque orandis ac iudioandia normam praeberet ac regulam. Non quidem negavernnt omnea, qni ad hanc pertinebant, degoODitioria hnmanir tatia cultum iariapradentiae commodia confulniafe , caolM legam enudeando, errorea ezpnngendO| depravata oorrigendo» At fimul perhiboerant, longe aii* nm finem Themidia alumnia esle propofitum, qnam veteram lareconrultdram loois fanitatem reftitnere , et e fiitia , moribua , inIUtutia et lingua Romanoram ^ iariapradentiae decaa , omatnm ,. imo lacem afferre* Ad accaratam enim abfo« latamqoe iaria Toientiam enitendam eare exiatimayerant , at, qat ad caaiâa ci* yium dicendaa fefe acdngerent^ qniqae ad litea dirimendaa et iua faam oai» que tribuendnm yocarentar , habilea eşfent et idonei , iariaqae priocipiia ad ne* gotia inter hominea accommodandia imprimia exercitaţi* Boa, qni fierea lecta* bantur, ubi fractoa erant le^ndi, atot camalatae eruditioaia laade fiorentea, atut ingenii divitiia ancti^ ad rea tamen gerendaa param aptoa, imo magnaa inter opea inopea et egenoa eafe cenfaerunt. Haec pofterior iaria tractandi ratio, qnae practica dici folet, magna rernm iadicataram mole onerata magia , qaam omatai haeC| inqaam , iam olim yicit per Galliam et longe maiorem Germa* niae partem» Priaa yero in Bdgib jAuciaqoe Germaniae tractibaa diatiafima fietiti donec tandem locam cedere faerit coaota et elegantiaa iariaprodentiae ftadiam, fi qaidem non penitaa emortoami certe langaefcena et moribandam vîderetar* — Per omne tempaa non quidem defaerant| qui de utraqae raţio- na coniungenda monuerint , imo hoc nomine non eziguam laudem fibi compara* yerint. At hoc ipfom temperamentum fi)cit| ut literariam et hiatoricum iaria fiodiaro paulatim negligeretor, imo tandem delertum iaceret. Qaos enim hoo ftudii genua delectabat » ii > fi qoidem amabant diadpaloram frequentiam | ooge-« bantur ad practicam docendi raticnem fefe accommodarCf atque ea potiafimum explicare iaria capita , qui» ufu adhac yalebant, omittere aatem yd leviter attin* gere , qaae Remania erant propria , ab aeyi reeentidria moribua alieoa , etiam iaa publicam dyitatia Romanae« Quin hic rerum eyentua degantiori iuria ftudio Digitized by Google o. 9 ad interitam faerit fatalisi nemo unus dabitare poterit et rea ipfa monftrat. Per annos eniin fere triginta , qui faecaluai , quo virimos | proxime praecesr. femnt , vis ollum exAitit iarispradentiae elegantioria rpecimen , quod iia posfit comparări y qoae dederat aetas antiquior. — Ad hana ita neglecti Iuris Romani oauiam aocedebat alia, in eo pofitai quod iura patriae originia, fire medii ^ quod vocanii aevi tempore oondita, five etiam feriua recepta, olim parciua ex- cnlta, iam multorum diligenliam occupabant, quodque ea, quae uDi etiamnum ▼alebant, una cum caularura agendarum ratione, ia iudiciîa obfervafay iam publicis lecftioiiibua exponebantur , quo factum fuit, ut multorum animi a îure Romano fuerint avocaţi, quatenua illud iuri, tune temporia ufu yigenti, non cohaererett Ita rea fefe habebant , quando , yerfiia faeooli proxime elapfi finem , duae rea aociderunt , inter primaa memorabiîea , quiboa factum , ut mnlti ad iuria phi-*. 