Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
Wij weten, dat de waarheid gedrukt, maar niet onderdrukt kan worden. Zij is een erfgenaam der eeuwen en een dochter der eeuwigheid, die als.een vuur, hoe meer dat zij ineen wordt gedrongen, te sterker daarna zal uitbarsten, en haar hoofd te hooger opsteken, niet in uiterlijke wereldlijke aanzienljkheid, maar in goddelijke kracht. Dit zal geschieden, wanneer God, die merkelijk over onze en 's Lands zonden is vertoornd, siue welverdiende kastijding doende ophouden en zijne roede van ons nemende, den partijdigen dommen tuimelgeest, waardoor nu velen gedreven worden, zal doen verdwij- nen, en wanneer Gods zake, eens ter dege ontbloot van de uiterlijke, bedriegelijke, parlijzuchtige voorwendselen en bewimpelingen, sich vertoonen zal in haren eigenen glans en heerlijkheid. Intusschen willen wij ons beroepen op God én op sezus caris- mus, den Rechter der levenden en der dooden, die onze zaak zal rechten, en onze ooren tegen alle citaten op soodantge partijdige Synoade sluitende, zullen wij onder de geheorzaamheid van Uw Edel Mogenden onze gemeenten in stilbeid bediehen en voorls afwachten wat ons wedervaren zal 3.” — Zulke taal konden de Staten van Holand vernemen, zonder dat een edele geestdrift hen aangreep om met mannen, die zop spraken, liever te lijden, dan hen te vervolgen. Voorzeker zijn er ouder de regerings- leden, die door den Prins werden afgezet, velen geweest, die zich verruimd gevoalden dat aij van nu aan ontheven waren van de taak om tot de ongerechtigheid mede te werken. Hoe de Remon- Dat de Remonstranten, dic op de Delftsche Synode nog verschenen waren, niet zou- — Sore den zwijgen, was even gemakkelijk te bevroeden, als dat hunne klachten en verwijten niets zouden baten. Werkelijk liepen de wederzijdsche beschuldigingen en de geschillen over de vraag, wie oorzaak was van de oneenigheden, zoo hoog, dat de Remonstranten thans voor goed de Synode schenen te zullen verlaten. Deze slap zou voor het oog der —Á ! BRANDT, bl. 904, 923. 2 CARLETON II, p. 344. 3 BRANDT, (. a. pl. bl. 897, 808. DES VADERLANDS, 138 - oe cA MEE Me x E mos om, Ae eae p —— wereld alle heslaiten , die er genomen zouden wesden, krachteloos maken, en moest dus met alle mogelijke middelen gekeerd worden. Bovendien beriepen de Remonstrant- sche leden sich, met het oeg op Gouda, op de omstandigheid, dat niet alle Steden van Holland in deze Synode bewilligd hadden, hetgeen men als een anderen grond om wat de Vergadering verriehite, te verijdelen, kon laten gelden. Alzoo was er voorziening noodig. Caomnour begaf zich om raad en bijstand naar de Staten. Hij maakte hen bekend met den stand der zaken, ou meldde levens, dat de vragen, hoe te handelen met vonsrius en met de lidmaten, die als tot de dwaalleer verleid moesten beschouwd worden, de Vergadering bezig hielden: veasrius wilde men voor goed verwezen hebben, en van de misleide lidmaten meende men- schuldbekentenis te moeten vorderen. Ook begreep cromzour aan de Siaten te moeten mededeelen, dat het gevoelen der Remon- stranten over het gezag der Overheid iu kerkelijke zaken een punt der beraadslaging uitmaakte. — De Staten besloten zich aangaande al die vragen niet te verklaren; maar aan de beide staatslieden, hunne Gecomasitieerden, de taak op te dragen om toch te zorgen, dat de Synode aan een eind kwam, en dat wel zander dat de Remonstranten de vergadering voordat zij geslolen was, verlielen: dus had men alle doellooze geschillen achter wege te laten en alle menschelijke drifien af te leggen, maar veeleer God te bidden om eene goede uitkomst, Ten slotte verklaarden de Staten niet te weten, dat eenige van de Leden in de Synode niet zouden bewilligd bebben i. — Dus hield men het er voor, dat Gowda gerekend kon worden, al was het ook onwillens, ingewilligd te hebben, — Uit dat besluit der Stalen blijkt ten duidelijkste, dat zij, uit vrees vaar de ongelegenheden, die er mede gepaard gingen, geene deorgronding van de vraagstukken begeerden: met een schijnvertooning waren 24 levreden, en om dien schijn te bewaren , moest toch veoral bet veruek der Remonsiranten verhoed worden, Dit was de vrijheid, dit het ontaag bij de Overheid, dat de omwenteling den kerkediemarea had opgeleverd ! Zij mochten thans veer hun gewelen de vraag beantwoorden, mei hoe veel billijkheid zij OLDENBARKRYELT, dig de Haagsche Gonferenlie met zoo veel zorgvuldigheid bad ver- ordend en met aeo veel geduld had bijgewaond, eenen vijand der Kerke Gods hadden genoemd. 136 | ALGEMEREE GESCHIRDENIS — in. de noodsskelijkkeid .gebracht om den Hemonstenjsu. gelijk te geven of dis-beie Gedgsleerden. te verketteren, Toen zij verklaarden met. de Cantraremonstranten geen versehil. te hebben,. bijeidian dezen de tien door de Geldersche Synode: verworpn — siellingno insgelijks verwierpen, waren de Contyaremonsizenten geneodgaakt zich met he eensdenkend. te. vorklaren of een: gevoelen dogr de rechtzinnige Geldersche Korkrerg- dering. veraordeeld.tot het humne te maken !, Maar uit ak.die engten baanden zij zich een uitweg. Het belang der leerstellige vraagstukken was op den achtergrond geraakt: het was een strijd geworden om den triomf eener. eenmaal gekozen parji. -De Prosi- ciale: Synode moest in waarheid eene. voorbereidende Vergadering tet de Nationale Synode TAURINUS, schrijver van Weegschaal, ver- volgd. wezen; dat is, zij moest de Remonstranten ender de verdenking eener: onverzoenlijke schuld. san die Nationale .Kerkvergadering overleveren; en de laatste mogelijkheid al- snijden, dat sij aldaar de zege zouden behalen. Daartoe bestond:pen krachtig middel hierin, dat man: den bekwaamsten en welsprekendsten Remonetrantechen predikanien door schorsing of afzetting hel karakter benam, dat hun toegang tot die Synode verleende. Jacosus TAURIXUS bad spoedig na de afdanking der waardgelders, zich njet zonder grond te. Utrecht niet veilig meer achiende, de partij gekozen om naar Antwerpen nit te wijken 3, Hij werd voor den schrijver van de Weegschaal geheuden 3, en werkelijk heeft hj, ten einde da verdenking van dat boekje geschreven of er toe medegewerkt te hebben van pz GROOT of UYTENBOGARRT af te wenden, vóór zijnen deod erkend er de. schrijver van geweest te zijn. Het was hem niet raadzaam im het land terng le komen: om de zaak, der Remonstranten te bepleiten, Immers had de Prins het siet beneden zich geacht, caazsroms aandacht op nieuw op de zaak van de Weagschaal te bepalen en hem voorgesteld, te vorderen, dat het plakaat, door de Staten-Gesexal daartegen gericht, thans ook in Holland, Utrecht en Overijssel werd uitgevaardigd. In zijnen beief van den 15“ September aan den Prins had muco vz cxoor mot batrekhiag tot de Weegschaal ravansus genoemd 4, en de drukker verzweeg ne ook sijnen naam niet langer ?. Zijn dood verschoonde hem van de verplichting om veor.den schout en bet gerecht van Utrecht, die hem ingedaagd hadden, te verschijnen & In den Haag vermoedden sommigen, dat men hem vergiftigd had om alsoo de namen van hen, die tot de Weeg- schaal medegewerkt hadden, geheim te houden; anderen hielden het bericht van zijn dood voor een uitstrooisel, dat slechts dienen moest om de maatregelen van het gerecht te doen staken 7. Zoo vurig had men gewenscht, de mannen, op wie men het gemunt ! mun, f, a. pl. bl. 906. a BRANDT, b a. pl 11, bl. 820. CARLETON, ll, P 290. 3 Zie hiervoor, D. IlI. St, 1I. bl. 770, Noot. 4 saanpr, Leven v. p omoor, bl. 146. 5 CARLETON, Il, p. 200, 312, 327. Resol. Stat.-Gen. T 21 Sept. 1618. 6 snaxpt Hist, d. Reform, 11 bl. 833— 835. 7 cARLETON, lI, p. 327, 334. DEB VABRREANDS. CU 157 ———— € | — bed, obli tht ZiReidNr Wodysthda? ‘ani de-ongenade der Engelsche Regerivg pris gege ror ven te afta” NABI dood was; zou men gá&rne, ef ook dit nog icti opleveren’mosht; — tegen ‘ea’ Mimschen vertaler der Weegschaal even ‘streng ale togen · den schrijver zetten zjn opgetreden; doch thans kon men: vem de schult dier vertaling geen gewiolfüger pexsooté «dide Ker ‘dan "sentes, ‘Fransch predikant te -Ufrecht; die zich wegens rhe leersteliigé ^ gutoclehi — c etit de^ Wabche TA — coe mele! tè Delft Vétgatierd 1. — eins Of-vir?ENROwArxRT door zijn — — niet — genoeg — UrrkNBOGAERT was’ iniit ibo onthdbd hem de Zuidhollandsche Synode, Bij ursióve van den 2099" October? dh tegen den 4° November te komen vernemen, wat hem dé Synode zou voerstillin/ i? War hij totu te Antwerpen wat, kon hij onmogelijk ten besteinden tide’ tegerrodidig xin; Wiélternim nam de Synode op dien dag zijne: zaak terhand, en ont: zette heil; op grótið dat Kij zich bij de godsdienstgeschillen onbehóorlffk had gedrapéri; vah dl kerkelijke diensien, tofdat hij zich voor de Apad ef hare een Bevre- digend zu‘: vérihtwóord "hebben 2, - — ' feel, Et steirken stemm tonden de Remonstranten nog altijd bij den Rotterdamschen predi « — kert'earkvélcmoveN 7, Daar hij het gevoelen was toegedaan, dat zi in de’ gegevet e i onstedlighédfen" niet op de Synodén 'vermochten te verschijnen 4, zoo werd hij persoon: Hk vot dlc Délfische Synode ontboden. Toen hij, alvorens te komen, verzocht had te mogeii “Welter, - welke de gewichtige zaken waren, die men, ‘gelijk men zelde, hem mede t deelén had, zoo werd dit als éen weigering aangemerkt, en onmiddellijk tegen hem,tép' Grond van ‘minachting van het gezag der Syhode en vijandigheid tegen de wité" Getefermeerde religie, het votis van afzelting: gestreken 5. Ook cx2vrUs, pre: dikant 4e'Éfpersdén 5, werd ontzet 7, gelijk ook HENRICUS suarros, predikant te Bleiswijk: Dete ^ndn- Nad iek in ‘het jaar ‘16147 door zijne heftigheid en etrifillustiglieid ‘Hvdgst berispélfk ‘Pedihgen ©, dermate, dat pe Groot in zijne hoedanigheid van Pensionaris der Nal "Fófferdam, wier Magistraatspersonen ambachitsheren van Bleiswijk waren, zijne afsetting" Wedd‘ aangeraden; Thans was er reden om ie dachten, dat bij sich om het’ keikekji voie tel zou cm) en dox: NUM dien de — zenden zou om in «9 iml. =f t dpt, IT p JABA, unis, L a. pl M. ? Resol. Holl. 9 Nov. 1618. Om bizondere redenen bleef hem zijne jaarwedde toegekend tot- dat de Nationale Synode zou gescheiden zijn. ! masor, bl. 539—542. - — pos IIl Dem. 5 Srur. 18 138 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618.— zine plaats te prediken, zou weren. De Synode nam derhalve tot handhaving van hea — gezag de Staten in den arm, en desen schreven den Burgemeester van Rotterdam an, Tegenstand van op de zaak orde te stellen !. Doch ernstiger tegenstand zóu sich opdoen. Toen m- e ers HANNES TAURINUS, broeder van sacosus Tavainus, door de Delftsche Synode geschorst was op grond dat hij onwettig zou beroepen zijn (hij was volgens de Kerkeorde van 1591 tot leeraar gekozen en dit moest thans onwettig heeten), wendde zich de Haagsche Kerkeraad met een allerernstigst vertoog tot die Synode, haar verzoekende zich niet tegen haar eigen geweten te bezondigen en tegen de rust der gemeente zamen te spannen doer zich te bemoeien met eene zaak, die niet voor hare vierschaar behoorde. In weerwil der sehorsing liet de Kerkeraad rauninvs prediken, en zes leden dier Ver- gadering klaagden de Synode bij de Staten aan. Doch de Staten stelden hen in he ongelijk en verwezen hen en Tavnimes naar de Synode, wier gesag rij niel behoorden te miskennen. Weldra verzoende tavainus zich met de Contraremonstranten door open- lijk wegens onbehoorlijk en ergerlijk gedrag schuldbelijdenis te doen voor de Delûsche Gemeente, bij welke hij vroeger predikant was geweest en aan welke de Delftsche Synode hem voorgeschreven had voldoening te geven 3. Zoe bedroog ravames de Re- monstzanien, maar, gelijk vrrexsocAxRT schreef, allermeest zich zelven, en God gansche- lijk niet: die liet sich niet bedriegen nech bespotten 3. Maar in Rotterdam scheen de Stemming on- uitvoering van het vonnis, over GREVIRCKOVEN geveld, niet zoo gemakkelijk in ’t werk enh * te zullen gaan. De Synode, den indruk duchtende, dien de zaak ia die stad, waar de Remonstranten nog zoo talrijk waren, maken kon, stelde de witroeting van haar vonnis uit, totdat de Staten van alles verwittigd zeuden zijn, Alsoo beschreven de Staten den predikant voor zich, om hem bet vonnis der Synode «an te zeggen. Toen deze optoeping te Rotterdam bij het volk bekend werd, stropmde de bangerij naar zijn huis om hem te bidden en te smeeken niet naar den Haag te gaan: ex waren er die zeiden, dat zij miet dulden zouden, dat hij derwaarts ging, vermits hfj er zeker ge wangen gehouden zou worden. Deze betuigingen werden van lieverlede zoo krachtig. dat er reden was om woor oproer de vreezen. Nu gelastte de Magistraal zelse (het wu korte dagen na de verandering van de Wet), dat bij niet vertrekken zou; ja, GRETIG HOVEN vond zelfs middel om in weerwil van het verbod der Synode als leeraar voor de gemeente op te treden.. Van dezen toestand gaven vier afgevaardigden der Vroedschap en der Schutterij den Staten kennis, en de predikant rnamciscus zamssanen belastte zich met de bezorging van eene schriftelijke mededeeling van Gxevincnoven zelven aan den 1 Resol, Holl. 4 Nov. 1618. - 2 Resol. Holl. 5 Nov. 1618. sannt, 11, p. 916—918, 937—939. 3 Zie vYTENBOGAERTS brief aan Mr, n, van soncen, bij srant, 11, bl. 940. DES VADEREANDS. 159 Prins en de Staten. Zij brachten het bericht terug, dat de Staten caxvercnoyvsNs go- Mn drag afkeurden en hem vermaanden zich voortaan van alle kerkedienst te onthouden; alieenijk hadden zij, op het verzoek der Rotterdamsche Leden hunner Vergadering , be- houdens goedkeuring van Zijue Excellentie, elke nadere beslissing uitgesteld. Doch .den volgenden dag, zondag den 11% November, verergerde de. zaak nog aanmerkelijk. De heftige sars van Bleiswijk predikte toen op de openbare straat, met veorgeven, dat de gewone predikpiaatsen de schare van wegens hare menigte niet konden bevatten. Be Sinter zegen de zaakt seo ernstig in, dat.zij eene Commissie. van vijf hunner mede- jeden tet den Prins zonden om met hem in het geheim te beraadslagen, wat de dienst van den Lande vorderde, en toen op nieuw eenige afgevaardigden uit Rotterdam zich zelven en GREVINCHOVEN waren komen verontschuldigen, kregen rij tet antwoord, dat men tegen den volgenden dag de kamst van den Prins moest verwachten. De Prins echier verontschuldigde zich wegens ongesteldheid van die hagchelijke taak, en nu ver- trokken op zijn voorstel twee leden van het Hof van Holland, cronnovt en sunws, dermaaris; met eenen last, die verried, dat men geen geweld durfde gebruiken: de eene predik planis moest men doen vergrooten; 200 GREVINCHOVEN zich bezwaard achtte, had hy zich tot de Nationale Synode te wenden; alleen srarrus werd met straf aan den ljre gedreigd, zeo hij het nogmaals waagde te prediken 1, Ruimschoots maakte de Remonstranten, wier getal aanmerkelijk scheen toe te nemen, van eene nieuw ingerichte predikplaats en van- do bij deze gelegenheid vergroote Prinsenkerk gebruik 2. Den 75 Nerenber was de Delftsche Synode gesloten. Het was hoog tijd: want de Nationale Synode tou binnen eene week daarna geopend worden, en vóór dit tijdstip meesten alie voorbereidende maatregelen genomen zijn. Deze kortheid van tijd was eon uitnemend middel geweest om de afdoening der zaken te bespoedigen: zij gaf eene gereede vesontsehuldiging aen de hand voor de lichtvaardige behandeling van vraagstuk- ken, van welke het levensgeluk van zoo menig godsdienstleeraar afhing. Maar bo- Handelingen vendien leende zij een voorwendsel om de noodwendig onafgedaan gebleven zaken door — goa cene buitengewone Synodale Commisie te laten afdoen. Aan deze Commisie werd dals Commissie. volmacht verleend om op. alle plaatsen, die zij bezochten, en in alle gevallen, die zulks schemen te vereischen, op gezag der Synode te handelen, alsof deze Vergadering nog bijeen ware, en ten einde aan deze gerolmachtigden het ontzag bij te zeiten, dat sij bij de geweldige maatregelen, die zij nemen zouden, wel behoefden, zoò werden hun van wege de Statem drie staatslieden toegevoegd. In de Delftsche Synode hadden de Gedeputeerden . van elke Classis, op een deswegens genomen besluit, de namen van al ! Dit gebod overtreden hebbende, werd hij door het Hof vervolgd (Resol. Holl. 28 Dec. 1618). 2 Resol. Holl. 7, 0, 10, 12, 13, 14 Nov. Res. Stat-Gen. 12 Nov. 1618, snaxor, t. a. pl. II, bl. 944—940. — i 18 * 1618— 1621. 140 ALGEMEENE GESCHIEDENIS zulke predikanten aangebracht, die onder voorwendsel van het patronaatsrecht, dat is, in den geest van de Kerkeorde van 1591, beroepen waren, of wegens hunne leer of gedrag ergernis gegeven hadden, De zaken van die allen had men niet kunnen ender- zoeken, en.vele waren ook op de beschrijving ‘niet verschenen. Dus zag zich die Commissie den last opgedragen, »om bij hare visitatie op al zulke personen te letten, mitsgaders op anderen, die nog aan het licht gebracht. mochten worden." Zij werd samengesteld uit vijf ‘Contraremonstrantsche ijveraars, ‘met ABRAHAM MUISENHOL, predikant te Breds, aan hun hoofd, een man, die door de scherpe pen van GERARDUS JOHANNES VOSSIUS in al zijne bekrompenheid en hatelijkheid voor de oogen der nakomelingschap. geteekend saat !. Zoo zag cen aantal predikanten hun lot in handen gesteld van een klein deel partijdige ambtgenooten. Het is waar, wie zich bij hunne uitspraak bezwaard vond, kon sich op. de Nationale Synode beroepen 2; maar dit beroep scheen slechts uitzicht te geven cop langer angst, openbaarder schande, en naauwelijks minder ongenade. Ook was het er om te doen de handelingen der Nationale Synode te bekorlon, veeleer, dan deze Vergadering met eene menigte zaken te overladen. De Nationale Synode moest een wapen zijn, behoorlijk toegerust om kort en zeker te treffen. Wat zou het geweest zijn, zoo de staatkundige omwenteling door eene kerkelijke uitspraak ten voordeele van de Remonsiranten gewraakt ware? Dan zou de Prins ten onrechte tegen hen opgetreden, en alle geweld ten onrechte gebruikt zijn; men zou voor het Buitenland en tegenover zijne binnenlandsche vijanden te schande zijn gemaakt, Neen! aan zoo iets mocht niet eens gedacht worden. De Contraremonstrantsche predikanten moesten hunne taak wel begri- pen: zij hadden zulk een hagchelijke kans af te snijden; billijk te zijn stond hun niet vrij. Thans zagen zij zich medegesleept door de beweging, die zij, vaak op hunne beurt door geesidrgvers van geringen stempel opgezet, hadden gaande gemaakt. Zij waren van mu aan de speelbal van de machten, met welke zij gespeeld hadden: de staatkundige haststochten der Grooten en den godsdienstwaan des volks. Niets zou minder vrij, niels minder ernstig zijn, dan de Dortsche Nationale Synode. Toen de Synodale Commissie na hare aangevangen rondreis van Classis tot Classis de eerste slachtoffers getroffen had, deed zij van haar bedrijf verslag aan de Staten, en zij verkreeg hierap volkomen goedkeuring, ja eene onbeperkte volmacht: waar zij de zaken even zoo gesteld zou vinden, als in de gemeenten waar zij reeds hare vonnissen geveld en uitgevoerd had, »mocht zij op gelijken voet handelen: zonder verslag te behoeven te doen 3^ Natuurlijk waren de Staten met zulk eene krachtige manier van: handelen bijzonder tevreden; niets wenschten zij dan haar nog sneller werkend en onverantwoor- 1 Zie zijn brief aan B. De Groot, vertaald bij pmampT, & a. pL Il, bl. 804— 310. 2 BRANDT, bl. 918,.910. 3 Resol. Holl. 31 Nov. 1618. DES VADERLANDS. 141 EEDE delijker treffend te maken. Niet alleen had de Commissie toen reeds een paar dorpspre- 1618 dikanten, van Zoetermeer en Schipluiden, afgezet; maar ook in: den Haag wes zij als — machthebbende opgetreden. Hier was intuschen mosamus, wiens schorsing. was opge- heven, weder opgetreden. Hij predikte op zijne beurt in de Groote Kerk, terwijl toch de Kerkeraad van de Prinsenkerk, zoo noemde men de Klooslerkerk , afgezonderd bleef bestaan !, Lang evenwel duurde het gelijktijdig bestaan van twee Kerkeraden niet. Immers. werd door de Synodale Commissie, met goedkeuring van den Prins en Haar optreden de weinig tijds te voren veranderde burgemeesters, de oude Kerkeraad, die zich zoo ^ ' 7^ stout tegen de Delftsche Synode verklaard had, afgezet, en de predikant taparte, die de scheuring niet had willen goed heeten, geschorst. Wanneer het zelfs eene misdaad wezen moest, zich naar de Kerkeorde van 1591 gedragen te hebben, was het gemak- kelijk Kerkeraad en leeraar beiden van misdaad te overtuigen. Ten overvloede gaf men echter voor, dat LAPATLLES levenswandel zelfs een dadelijk ontslag zou verdiend hebben 2. Over den toestand, in welken zijne geliefde Haagsche Gemeente zieh door deze gebeur- tenissen gebracht zag, was urTENBOGAERT uiterst bedroefd. Doch hij gaf den moed niet op. Gaarne zou hij zijn leven er aan gewaagd hebben, indien dit had. kunnen baten. Maar ware hij weder in den Haag gekomen, hij zou zijne vrijheid enmiddellgk kwijt geweest. zijn en niets hebben kunnen uitrichten. Toch ried hij geheime godsdienstoe- feningen der Remonstranten aan: de ijver »om de ware vrijheid der conscientie voor God te bewaren” moest gaande gehouden worden ?. Werkelijk werd door de Haagsche - Hemopstranten, nadat zij zich tot axzvinczoven gewend hadden om eenen voorganger te bekomen, den 16% December de eerste afgezonderde vergadering gehouden ten huize De Remonstran- van eenen tuinman op de Laan, waar een student in de Theologie hun voorging. De Hage — Haagsche Magistréat bracht dit onmiddellijk ter kennis van de Staten, die daarop beslo- — nem ten, dat er een plakaat tegen diergeljke vergaderingen zou worden ontworpen, en dat de twee personen, die den naam van den voorganger niet hadden willen zeggen, op de poort gevangen gezet zouden worden. De uitvaardiging van het plakaat achtte men, zoo het schijnt, nader gerechtvaardigd door de verklaring van éénen Remonstrant , een smid van zijn ambacht, die getuigd had, dat de Remonstranten zich onderling ver- bonden. hadden ook den volgenden zondag te laten prediken, al zou het hun lijf en goed kosten; aldan dachten zij gewapend en voorzien van steenen op te komen. Het Plakaat daarte- plakaat bedreigde den voorganger en den eigenaar der plaats, waar de godsdienstoefening — zou . gehouden zijn, met zware boeten; dengeen, die, eenige jaarwedde van het Land genietend ‚ daaraan deel nam, met verlies dier bate, en de rechterlijke ambtenaren, die ! Resol. Holl. 9, 18 Nov. 1618. sranor, é a. pl. bl. 884. cameron, Il, p. 204." - 2 Lie Resol. Holl. 27, 31 Nov. 1618. 3 Zie zijnen brief aan van soncex bij snanpt, 11, bl. 940. 1618— 1621. 142 ALGEMEENE GESCHIEDENIS in side! bleven ‘de quem te belelten, met hun ke alles behoudens ar- bitrale correctie, Aan deze verordening waren de Staten van meening streng de hand te houden. De bezetting der stad werd met twee vendels vermeerderd. Ben eerstvol- genden zondag kwamen drie vendels in de wapenen, .en bij de minste beweging was bepaald, dat. de soldaten zouden oprukken, en de officieren van justitie bij de hand zonden’ zijn en een ‘vijftal belhamels in hechtenis zouden laten nemen om hen tot het noemen van de hoofdaanleggers te dwingen !. Intusschen ging de Synodale Commsissie voort met het afzetten en schorsen van een De Synodale groot aantal predikanten ?, Te. Sehoonhoven raakte rij in geene geringe — Commissie dervindt — stand te Schoon- hoven. . Derwaarts hadden zij verscheidene leeraars uit de Classis van Gouda bescheiden, einde zij zich aldaar op bepaalde beschuldigingen zenden komen verantwoorden. De ge- daagden zochien in den hun gestelden termijn, die volgens de instruetie der Commissie zelve te kort was, eene reden om niet te verschijnen. Slechts wirrrus, de Remonstrantsch- gezinde predikant van Schoonhoven, verscheen met zijn ambtgenoot aALEKUS in de kerkekamer, en verontschuldigde de teruggebleven predikanten. Terwijl de geestelijke Heren vergaderd waren, liep de kerk zoo uitermate vot volks, dat de Commissie en KYpws, die bij haar was, ernstig ongerust werden, ja rr»ros meende sich met groot misbaar wegens overlast, van de zijde des volks geleden, te moeten beklagen. Zelfs de soldaten, die de Regering in de kerk had laten komen, raakten daar zoo in gedrang, dat de kapitein ze weder liet aftrekken. Onder deze omstandigheden richtte de Com- missie te Schoonhoven niets uit 3, Maar het laat zich denken, dat ‘wrrrros, dien men beschuldigde het volk te hebben willen opruijen, het ongenoegen der zich beleedigd aehtende partij zou moeten ondervinden. De Gecommitteerde Raden, door zijne Excel- lentie op het gebeurde te Schoonhoven opmerkzaam gemaakt, zonden op zijn advies hunne medeleden pmnauovr en den Fiskaal grmscmor derwaarts. Hun verslag aangaande hetgeen zij aldaar hadden vernomen, leidde tot eene vervolging der schuldigsten; de baljuw werd naar 's Hage ontboden om zich te verantwoorden, en hierin niet ten ge- noegen der Gecommitteerde Raden geslaagd zijnde, afgezet. Wrrrros werd mede naar 's Hage ontboden, en aldaar opgehouden totdat de Commissie hare rondreize volbracht had. Toen werden hem eenige punten van aanklacht voorgehouden, waarop men zich gerechtigd achtte hem af te zetten, Dit vonnis, door de Staten bekrachtigd, werd van hunnentwege ter zijner kennis gebracht met hiet verbod om zander hunne uitdrukkelijke toestemming binnen Schoonhoven terug te keren, Terwijl wrrrros zich aan het veer tegenover deze stad bleef ophouden, hielden hier de afgezonderde vergaderingen der Remonstranten 1 Resol. Stat. v. Holl. 18, 19, 20 Dec. 1618. sranor, ¢ a. pl. IL, bl. 041—049. canLETUx, 11, p. 872, 373.. 2 Resol. Holl. 30 Jan.; 20 Maart, 1619. 3 UFTERBOGAER?, Kerkel, Hist. bl. 1040, 1041. DES VADERLANDS. 143 ET EEEN aan; doch de Staten meenden met omzichtigheid te werk te moeten gaan. Niettemin 1615 verboden zij die bijeenkomsten, en beschreven wrrrrus op nieuw naar 's Hage om hem er te bevelen zich uit de mahijkeid der stad te verwijderen 1. " Vonral ten aanzien van Gouda en Rotterdam namen de Stalen omzichtigheid in acht Bedacht veor opschudding in die steden, legden zij den iver der Synodale Commissie aan banden, en beletten haar tot vervolging en schorsing of afzeiting van de predikanten aldaar over te gaan ?. De zaak van aazvinanovan had reeds genoeg stof tot besorgd- heid opgeleverd, en zoo weinig waren de Remensttanien van Rotterdam geneigd om zich te ontzien, dat zij op den eersten kemdag (1618), als om te toonen dat de gewene predikpleateen bun aantal niet konden bevatten, ten overvloede voor en ma den middag op de Beurs voor zich lieten prediken. De scheenzeon van cazvmcnoven speelde hierbij eene groote rol, ea het gevolg was, dat op besluit ven de Geeommitteerde Raden ter tegenweerdigheid van zijne Excellentie genomen, thans te Rotterdam een plakaat Plaksat tegen werd afgekondigd, nagenoeg van denzelfden inhoud als dat te 's Gravenhage uitge- (2, ree” vaardigd 3, | De Neord-Hellandsche Synode, te Enkhuizen bijeengekomen, handelde in denzelfden Handelingen geest en op dezelfde wijse als de Delftsche Kerkvergadering. De toestand van de Haar- — lemsche Gemeente hield haar een germimen tijd bezig. De predikanten aldaar hadden de Kerkeorde van 1591 helpen invoeren; één hunner, DIONTSIUS SPRANKHUXEEN , was volgens die Kerkeorde beroepen, en zij hadden zich ongunstig over de bijecuroeping eener Nationale Synode uitgelaten. In éón woord, zij hadden zich gehoorzaam in den geest der vorige Regering uitgelaten en gedragen. Dit kon thans niet zonder berisping gelaten worden, en al hed men het ongewraakt willen lalen, de afgezette Kerkeraad drong bij de Synode aan op afsetting zan leeraren, op wier leer men niet de minste aanmerking vermocht te maken. Hiertoe evenwel kon de Synode niet besluilen; men bepaalde er sich toe, twee predikanten te verplaatsen, den een maar Woudrichem, den anderen naar Katwijk; de twee overigen erlangden na schuldbekentenis de gunst van te Haarlem te mogen hlij- ven 4, — In weerwil hunner bezwaren 5 waren twee Remenstrantsche Alkznaarsche predikanten naar de Synode vertrokken; doch daar zij niet dan onder zekere voorwaarde zitting wilden nemen, geenszins toegelaten. De Slaten werden met de zaak gemoeid, en op hunnen last getroositen zich de Remonstranten der Alkmaarsche Glamis op nieuw gedeputeerden te zenden. Doch aan dezen werd dubbelzinnigheid in de bedoelingen, — — — — 1 Resol. Holl. 29 Nov. 6, 12 Dec. 1618. 23 Febr.; 4, 12, 18, 20 Maart, 1619, vrrexsocaear, t. a. pl. 2 paart, l a. pl. bl. 944. 3 Resol. Holl. 28 Dec. 1618. rannt, bl. 046. A saaxpr, bl. 020—022. Resol. Holl. 10 Novbr. 5 Zie hiervoor bl. 183. - 144 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— met welke zij verschenen waren, te laste gelegd, en te verstaan gegeven, dat zij wel 1681- weder vertrekken mochten 4 Noord-Holland- De Gedeputeerden der Noord-Hollandsche Synode, die den 5** November gescheiden sche — Syuodale 4 » Commissie. Hear WAS, met Dame PETRUS PLANCIUS en JOHANNES GERARDUS, kwamen, bijgestaan door een optreden te Hoorn. vijflal predikanten en twee ouderlingen, tegen het einde van de maand December (1618) te Hoorn, waar de Remonstranten zeer talrijk waren, ten einde hier de kracht van den tegenstand te broken. Zij begonnen met twee predikanten dadelijk af te zetten en eenen te schorsen: de vierde predikant, sapma, was voor de Nationale Synode gedaagd. Voorts zetten zij de twee Kerkeraden af, en deden er een nieuwen, evenwel uitsluitend door Gontraremonstranten , benoemen. De Remonstranten lieten hen begaan, wel begrijpende, dat dergelijke verordeningen buiten staat waren eene gemeente van Contraremonstranten te scheppen, aanzienlijk genoeg om het gebruik der groote kerk eer aan tedoen, Ook duchtten de nieuwe Regenten, dat zij met de zaak schande zouden inleggen. In deze verlegenheid zonden zij hunnen secretaris tot den Prins van Oranje om raad. Zijne Excellentie, wel begrijpende, dat men van hem vergde eene onredelijke zaak met ge- weld door te drijven, ontveinsde niet, dat hij over den staat van zaken te Hoorn be- kommerd was, en raadpleegde de Gecommitteerde Raden. In dit Collegie werd goedge- vonden, dat men den Secretaris van Enkhuizen, snummkK, naar Hoorn zou zenden, om de uitvoering der verordende maatregelen te schorsen, zoo dit, behoudens het ontzag van de geestelijke Heren afgevaardigden der Synode en van de stedelijke Regenten, nog geschieden kon; doch zoo niet, alsdan de uitvoering door te zelten, « met vertrou- wen dat God de Heer het zegenen zou," dat is, met andere woorden: in de hoop dat de uitkomst het vermetel bedrijf goed zou maken ?. Nu meende de Regering der stad volmacht te hebben om elke beweging van de zijde der Remonstranten te keer te gaan, en maakte daarvan gebruik om de predikanten door den bevelhebber van het krijgsvolk te laten waarschuwen, de wachten dag en nacht door de bezetting in buitengewonen getale te laten betrekken, en des zondags, toen een predikant van Medemblik in de groote kerk prediken zou, soldaten buiten en binnen het gebouw te doen post vatten. Er werd gepredikt; maar het is licht na te gaan, van welken aard de hoorders waren en in welke stemming zij opkwamen, Toen de zaak aldus was doorgezet, vond Zijne Excellentie zich verder niet bezwaard, al het gebeurde goed te heeten: hij sloeg het verzoek der Remonstranten, die op het gebruik van eene der kerken, ten minste bj beurten, aandrongen, af; verbood hun alle godsdienstoefening, zelfs in bijzondere hui- zen, en verwees hen voorts naar de Nationale Synode 3. 1 paannt, f. a. pl. bl. 023—925. Resol. Holl. 2, 10 Nov. 1618. 2 Resol. Holl. 21 Dec. 1618. 3 maant, é a. pl. bl. 047—962. ^^ ‘has YÉDERLANbS "^! tis De ervaring, door de Gedeputeerden der Noordhollandsche ‘Synode te Hoorn opge” daan, deed hen beseffen, hoe raadzaam het was, dat zij bij hetgeen zij verder ‘dachten’ te volvoeren; even als de Zaidhollandsche. Synodale Commissie, door eenige burperiijke i Overheidspersonen werden ‘Kijgestaan. Mét een verzoek daartoe strekkende ‘meldden: zij zich, zonder dat de Provinciale Synode hun gelast schijnt te hebben ‘zulks te ‘doen, bij de Statén aan, en verkregen ‘gereedelijk wat zij verlangden 7. > Te Alkmaar’ onder: vend deze Commisie al spoedig de blijken: van het ongenoegen der Remonstranten. Terwijl zij aldaar met de Contraremonstrantscthe Classis in de kerkekamer vergáderd 1618— 1621. Onlusten te was, wérd de kerk door het volk overweldigd, en.de kerkekamer, die gelakkig tijdig 4 ^«^ door de. Vergadering verlaten was, ‘opengeloopen. Een der nieuwe vróeüschappen werd’ deor de menigte aangegrepen en in een Kruiwagen de ‘kerk rond en de stad door _ gereden. De maatregelen van voorzorg, door de Magistraat genomen,: hadden ‘riet “gebaat. Alsoo wendde men zich tot de Staten om vermeerdering van ‘garnitóen te: bekomen. Dit verzoek werd door den Prins dadelijk- ingewilligd, en sedert verpaderden de kerkelijke heren niet dan door eene bende soldaten behoorlijk verzekerd. Mer vet- trouwde de Schuttérij zoo weinig, dat er weldra: met den Prins onderhandelingen’ plaats’ grepen, otér de verandering van de’ kapiteins dezer gewapende burgermacht. De pre- dikant soHANNes Grestexanvs werd beschuldigd, ’s avonds vóór de - beroerte: eetlige gemeenteleden bijeengeroepen en hen afgevraagd te hebben, of hij hun wettig leeraar was al of niet, en of zij gezind waren hem tegen een ieder te handliaven 2.. Deswe- gens werd hij door de Synodale Commissie ter verantwoording geroepen. Hij: ontkende de aantijging, en men kon hem niet van schuld overtuigen. Maar daarna wégens ge- loofsartikelen ondervraagd, werd hij, zoo als de aard det zaak medebracht, bevooroor- deeħ aangehoord en onheusch bejegend, en toen hij zich over de handelwijze, waaraan hij ten doel gestaan had, in krachtige ‘uitdrukkingen schriftelijk beklaagd had, dadelijk afgezet. Zijnen broeder rernvs, predikant aan de beide Egmonden, trof’ hetzelfde lot, en daar men hunnen aanhang zeer scheen te vreezen, werden zij beiden door de Sta- ten, bij gelegenheid dat dezen ook de andere maatregelen van schorsing en afzetting ; door de Noordholfandsche Commissie getroffen, goedkeurden, tot een gedwongen verblijf te 's Gravesande verwezen. “Overdreven vrees: voor hetgeen men met hen voor mocht hebben — zij lieten zieh zelfs bang maken, dat de Staten hen naar Engeland zouden laten ontvoeren, om -daar als loochenaars van de Drieéenheid verbrand’ te worden — noople hen dat bevel niet te gehoorzamen, maar zieh naar Oostfriesland. te- begeven 8, 1 Resol. Holl. 1 Maart 1618. sraxpr, LI, bl, 357. — eo 2 Resol. Holl. 8, 19 Maart 1018. caarrron HI, bi. 32, 41,42. — 3 mar, t. a. pl. If, bl. 367—390. Resol. Holl. 19 Maart 1019. III Dee. 3 Srox. 19 1618— 1621. De Remon- strantsche predi- kanten te Utrecht afgezet. 146 ALGEMEENE GESCHIEDENIS mmm Uit zulke geruchten, hoe ongerijmd ook, blijkt, welk een dunk er toen ter tijd omtrent Engeland en de Engelschen heerschte. Wat de meening omtrent de gezindheid van den Engelschen Gezant betreft, zij blijkt hieruit, dat zeker vreemdeling hem omstreeks dezen tijd het voorstel durfde doen om de personen van OLDENBARNEVELT en DE GROOT ter zijner voldoening door sluipmoord uit den weg te ruimen 1, In de Provincie Utrecht reisde wel is. waar geen Synodale Commissie rond, om de Remonstranten reeds vóórdat de Nationale Synode uitspraak gedaan had, te veroordeelen en te straffen; maar de Regering vond er geene zwarigheid om zonder zulk een hulp- middel niettemin hetzelfde te doen. Toen de Prins te Utrecht geweest was om de waardgelders af te danken, had hij den Predikanten der stad te woord gestaan, hun verzekerd, dat de Nationale Synode niet strekken zou om de vijandige houding, door de Contraremonstranten tegen hen aangenomen, te wettigen, en met de hand op de borst beloofd, dat hij niet zou gedogen, dat iemand ter oorzake der Godsdienst en der bekende verschillen zou verdrukt worden: hij wilde, zeide hij, een vader en voorstander zijn der Remonstranten, zoowel als der Contraremonstranten, en bepaaldelijk zou hij niet toelaten, dat de Utrechtsche predikanten werden afgezet 7, Meteen gaf bij den oudsten predikant tot nadere geruststelling de hand. — Hoe weinig wist de Prins, dat er eene macht was boven hem, die zijne woorden tot leugen en bedrog zou maken. Immers in Februarij 1619 werden de Remonstrantsche predikanten der stad Utrecht voor de Vroedschap ontboden, om daar het vonnis hunner afzetting te hooren, met de even hatelijke als onwaarachtige verwijten van Burgemeester sexx tot toegift, verwijten , die trouwens door den predikant sprernoven eenvoudig en waardig teruggewezen werden. Sedert gingen de Utrechtsche Remonstranten in sommige naburige dorpen, met name te Vleuten, bij DIRK RAPHAELSZ. KAMPHUIZEN, ter kerk, totdat dit kerkgaan der stedelingen op het platteland verboden en ook xampuurzen afgezet werd 3, Zoo hadden de Staten van de bijzondere Gewesten, ja de Overheden der steden reeds nagenoeg voltrokken, wat de Nationale Synode slechts zou kunnen verrichten; zoo hadden zij de stelling der gevallen Regering, dat de Godsdienst ter beschikking stond der Provinciën en der stedelijke Overheden, eene stelling, wier felle veroordeeling de leus van. den tegenstand in de Generaliteit geweest was, op hunne wijze en in hun belang waar gemaakt en toegepast. Waarlijk, wie oLDENBARNEVELT zou willen recht- vaardigen, hij zou een overbodig werk ondernemen: zijne tegenstanders hebben dit door hunne gedragingen reeds genoeg gedaan. ! cARLETON, lll, p. 11. 4 BRANDT, uit de aanteekeningen van eenige der toenmalige Utrechtsche predikanten, II, bl. 810. 3 BRANDT, t. a pl. ILL, 590—394. DES VADERLANDS, 147 De Nationale Synode was niettemin bijeengekomen en vervulde hare bestemming. 1618 Van den aanvang aan hielden de Staten-Generaal een waakzaam oog over alles, wat — — den geregelden voortgang der Kerkvergadering kon verzekeren. Toen zich tusschen de Yóór de bijeen- Steden van Overijssel een geschil geopenbaard had, wáár de voorbereidende Synode nao Spade ge harer Provincie moest gehouden worden, en deze zaak de bijeenkomst dier Provinciale Synode scheen te zullen vertragen, wendden zij zich tot de Regeringen van Kampen en Zwolle met de dringende bede, dat zij »om het gewicht der zaak” toch over het bezwaar wilden heen stappen en Deventer genoegen geven: met die oneenigheid verliep slechts de tijd, en dat » moest met alle middelen verhoed worden." Eindelijk moesten de Staten toch nog de Regering van Deventer raden, aan den onveraettelijken eisch der andere Steden toe te geven i. De Provincie Holland, die thans selfs den schijn wilde vermijden, alsof zij eenigermate gedwongen de Synode voortgang liet hebben, en deswegens eene uitdrukkelijke acte van consent bij de Generaliteit inleverde 2, zag nog niet dadelijk af van de poging om zich op de Synode eenig vaorrecht hoven de andere Provinciën verleend te zien. Zij verlangde, dat terwijl elk van dezen op de Synode slechts ééne slem zou uitbrengen, de zes burgerlijke personen, die Holland derwaarts afvaardigde, op grond van het groot aantal der Kerken in Holland, gezamenlijk drie of minstens twee stemmen zouden hebben. Doch toen dit verlangen niet gunstig werd opgenomen, gaf zij de zaak op, om deswegens » geen onlust te weeg te brengen” 3, Neg altijd was het onzeker, of de Koning van Frankrijk aan eenige Gereformeerde Godgeleerden uit zijn Rijk verlof zou geven om de Nederlandsche Synode bij te wonen. Opdat zijne Raadslieden geen voorwendsel hebben mochten om zich aan de vroeger naar Frankrijk geschreven brieven te houden, waarbij de Staten van Holland verklaard hadden, dat de Nationale Synode geen wetligen voortgang bebben kon, werd na den ommekeer der zaken van wege diezelfde Staten aan den Koning van Frankrijk en de Gedeputeerden van de Fransche Kerken het bericht toegezonden, dat alsnu alle leden in de Synode bewilligd hadden 4, waarbij het verzoek gevoegd werd om de toezending van eenige Godgeleerden ter bijwoning der Synode. Ongeveer eene maand later kwam er een brief van LAwaERAK met de tijding, dat de Koning eindelijk, tegen alle ge- wetensheswaren aap, aan twee Fransche predikanten vergund had, zich herwaarts te 1 Resol. Stat.-Gen. 3, 17, 80 Sept. 1618. 2 Resol. Stat.-Gen. 29 Oct. 1618. Resol. Holl. 25, 27 Oct. 1618. 3 Resol. Holl. 27 Oct.; 1, 6 Nov. 1618. Resol. Stat.-Gen. 29, 31 Oct.; 5 Nov. 1618, Het getal Kerken in Holland werd op 500 begroot. 4 Gouda, waar de Regering nog niet veranderd was, hield zich echter toen nog aan — vroegere verklaringen. 19* 148 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— begeven. Doch dit verlof werd welhaast weder ingetrokken, en de Fransche Godge- 1621. Den Franschen de igre geefsche tusschenkomst der Fransche: Gezanten te weinig vriendschappelijk, dan dat onthouden om ter LOBEWIsKS Raadslieden gezind zouden zijn Ene: de Nederlandsche Regering in dit Synode te komen. leerden moesten de reeds aangevangen reize staken, De betrekking was bij de ver- opzicht te wille te zijn !. — — had De Godgeleerden der andere vreemde natiën kwamen van lieverlede aan 3. Der Staten leerden komen Agent BREDERODE had zich zeer ijverig betoond, Hij had zelfs eene reize naar Zwit- 2 serland ondernomen, ten einde de bemoeijingen van den Franschen Resident aldaar tegen te werken en de afreize der Godgeleerden uit Zurich, Bern, Basel en Schaff- hausen te bevorderen 3. Aanvankelijk was er slechts sprake geweest om de Kerken van Engeland, Frankrijk, de Palts, Hessen en Zwitserland te noodigen om Godgeleerden ter Synode te zenden, en men had nog onbeslist gelaten, of men ook Godgeleerden van Bremen, Embden, Brandenburg, Genève en Nassau beschrijven zou. Van het gevoe- len, dat de vertegenwoordigers der Kerken van Bremen, Embden en Brandenburg zouden voorstaan, schijnt men te weinig zeker te zijn geweest, en daarentegen scheen aanvankelijk de te Genève en in Nassau gepredikte leer te kennelijk den Contraremon- stranten gunstig, dan dat Godgeleerden uit die oorden zonder schijn van partijdigheid genoodigd konden worden. Later toen men de noodzakelijkheid erkend had om van de Synode het middel ter veroordeeling eener staalspartij te maken, scheen dit geen bezwaar meer. Van den anderen kant verschenen nu ook Godgeleerden uit Bremen en Oostfriesland. Uit Brandenburg werden insgelijks Godgeleerden afgevaardigd, doch de tegenstand der Lutherschen noopte den Markgraaf hen te huis te houden en hun weg- blijven met een beleefden brief bij de Staten te verontschuldigen. De godsdienstleeraars vam het Vorstendom Anhalt werden niet beschreven: de oude Confessie der Anhalésche Kerken was te stellig tegen de preedestinatieleer, die men wilde vaststellen, aangekant. Bij de Engelsche Geestelijken zond sacosus later den Godgeleerde WALTER BALCARQUAE, om de Schotsche gemeenten te vertegenwoordigen. Deze Engelsche Geestelijken zouden de groote steun zijn der zaak, die men wenschte te doen zegevieren. Can.eron ont- veinsde niet, dat zij van den Koning een bepaalden last mede hadden gekregen, hoe zich op de Synode te gedragen, en dat deze last strekte om de Arminianen verder ten val te brengen. De Engelsche Godgeleerde pernus serum, hofkapellaan van Koning KAREL I, verklaart onbewimpeld in zijne Geschiedenis der vijf Artikelen, dat sacosus ! Resol. Holl. 20 Sept.; 18 Oct. 1618, caauzron ll, bl. 851, 352, 370. Brant, t.a. pl. — 111, bl. 10, 11. 2 Resol, Stat.-Gen. 29 Oct.; 2, 3, 5, 10 Nov.; 15 Dec. 1618. 3 Resol. Stat.- Gen. 11 Oct. 1618. Vgl. hiervoor bl. 76. DES VADERLANDS, 149 ten gerieve der partij, die hij in de Nederlanden ondersteunde, zoodanige Godgeleerden had gezonden, van wie bij verzekerd was, dat zij in den gewenschten zin zouden spreken en handelen, en rrumrus vergeleek de Dortsche Synode bij de Kerkvergadering te Con- stantinopel van het jaar 869, waar niemand werd toegelaten, dan die zich te voren voor eene der beide partijen verklaard had !. 