Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
Namentlyk bet eerfte zaadklompje werd aan die dingen gevoert en vaft geplakt door de zee y nemende voorts zyn voedzel uit de aardagtige fubftantie van 't zeewater, zoo komt bet , dat men deze avitte Kraalboompjes op andere klip- pen, ja zelfs op andere takken van Kalbabaar vindt, daar ze dan raar op flaan , en werden daar op gelaten. Dit oetje dan is bekent , rondom de Amboinfche en Molukfe ilanden, over al daar Kraalfteenen zjn, een of anderbalf vadem onder water , zynde de grond der zee dikwils zoo vol daar mede bezet, dat men die niet bewandelen kan zonder de voeien te bezeeren. Waar voor men zig ten boog ften wagten moet, want de fcberpe doorentjes en kanten kwet- zen niet alleen zeer ligt, maar den kwaadaardige flym , die daar aan bangt, maakt een moejelyke ulceratie , inzon- derbeid z00 de n lup Jtukjes daar in fteeken blyven, Deze Kraalboompjes bet eene jaar op de eene plaatze af= genomen, groejen na verloop van weinige jaren al weder- omaan, zoo lange men de avortelklippen „daar ze op groeit, Joan laat, 1 Gebruik. Hoe «vel deze vier zoorten veele fraye en zelt- zame boompjes uitleveren , 200 werden egter weinige na Europa gebragt , ten deele om dat ze zoo bros en moejelyk te bewaren zyn, ten deele om dat ze bier te Lande zoo over- wloedig zyn. Zoo men egter zoodanige bekomt , die gefchikt van gedaante, wat bard van fubftantie, of om een ftokje aardig gegroeit zyn, die werden tot rariteit bewaart. Tot dien einde legt men ze in de regen en zon, tot dat ze fpier wit werden, waar door ze ook meer bardig beid verkrygen. Daar en tegen bet meeftedeel bier van werd bier in Indien | verbefigt tot branden van kalk , zoowel alleen als met baar Kraalklippen. i Dit Kalkbranden gaat op een veel ligter manier ‘toe dan in Europa, zonder gemetfelde ovens. Men ftapelt maar een party bout op malkander op eenronden boop, ruim een vadem boog, twintig en vyf en twintig vadem in de rondte; bier op fmytende de Kraalfteen of Kopfteen, eerft in flukken geflagen , en daar op de voornoemde Kraal= boompjes bol over bol op malkander gefmeeten. Dit laat men eenige weeken flaan, tot dat de meefte ziltigbeid en flym des zeewaters afgefpoelt en opgedroogt zy, in welke tyd de verfche Kalkovens een onverdragen lyken vuilen zeeftank van baar geven, daar na wert bet vuur in zekere kruisgangen gejteeken, die door ’t gefta- pelde bout gemaakt zyn, en laten de so boop zoo te gelyk verbranden, bier door wert al den opgeflegten [leen tot kalk, en vervalt firaks tot een fyn wit meel, als men bem met vers water begiet, eer by koud wert: ^t welk een zonderbare weeten/chap is, dat men bem niet te vroeg of te laat bluffe, dat men t’/effens niet te veel of te weinig water giete, want bebalven deze precifiteiten Llyven "er evenwel nog veele ongebrande fiukjes daar onder. Int bluffen maakt by zulken geweld niet met-rooken en branden , gelyk den Europiffen Steenkalk , zoo dat den Inlander onder bet bluffen op den oven ftaan kan, en men beeft bier geene byzondere Kal&branders , maar alle Negoe ryen zonder onderfcheid moeten die handeling weten. A h Hoes \ 242 HERBARIIAMBOINENSIS Licet hec Calx non tam pinguis & acris fit quam Calx faxea , cunéte tamen arces, publica & privata edificia hac exftruuntur, quibus etiam fatis fortiter inheret , fi rite fit exufta. KC 1 Plurimumque intereft , inpofita faxa primum per ali- quot feptimanas ablui & depurari a falfo & foetente muco maris, qui profundiffime alioquin ipfis inheret, ` calcemque ipfam exftingui bona ac recenti aqua , fi enim hec non rite adrendantur, tum Calx diu falfe- dinem retinet, adjacensque perdit lignum tign!, mu- rique ipfi fordidum exhibent flavum vel viridem colo- rem per aliquot annos, immo in ipfis lateribus coctis. Calcis vitium augetur, fi muri exftruantur ex talibus faxis Corallinis, que ante preparationem ad minimum per femi annum non fuerint macerata , vel pluviis ex- pofita, quod vitium obfervatur potiflimum in cunctis Amboinz Caftellis,quz in bello nimis cito exftruuntur. uum hzc calx non modo ad muros exftruendos ad- hibecur, fed etiam ad mafticationem Siri pinang , plu- res obfervande funt circumftantie. Hunc in finem parvi formantur ex tenui & levi ligno furnuli calcarii, diligenter attendendo, nullum adefle fruftum noxii ligni Tadtefcentis. Hifce inponuntur prime bine fpe- cies fine multa contufione , inregulari modo „fed faxa altitudinem fubjeéti ligni habeant, hac tamdiu inpo- fita relinquantur, donec faxa per pluvias & folem rite albefcant, & foetor marinus penitus abfit. Dein accendantur fimul die fereno & ficco, ita ut fimul ardeant & decidant, per viginti quatuor horas poft uftionem fument, & maffa calcis adhuc calida re- centi exftinguitur aqua, tum cuncta fimul in fubtilem collabuntur calcem , quz leniter fuperne tollitur, ne cinis ipfi admifceatur , qui in fundo en reperitur. Hec calx dein aqua iterum tenuis redditur, & per pannos linteos toties cribratur, donec pulticula fit tenuis, que ad Pinange mafticationem fervatur, que „vel alba vel Curcuma tinéta pro cujusvis lubitu præ- paratur. Hsec ita abluta & cribrata calx mitis eft, & tuto adhiberi poteft ad Pinange mafticationem. Meo faltem judicio multo tutior calce rubra Siamenfi , quz ex mufculis & conchis exuritur. Quum vero quotidiana ifta Pinange mafticatione -tanta calcis copia confumitur, hinc facile concludi poteft ifta obfervata non ita ubique inftitui , fed m rima calcis pars, que mafticatur , fumitur ex quibus- vis vulgaribus furnis calcariis, quo fit, au plebejos Pinange calcem fordidam & arenofam efle, ac prete- rea per noxiam qualitatem gingivas crodere , & vacil- -lantes dentes cauffare, quod fit per ifta noxia ligna factefcentia & maris falfedinem , que non fatis fuit abluta. Magni calcis furni, qui aliquamdiu nudo exponun- tur cóelo , obtegendi funt Carice longa, fub qua per anni ia fervari poflunt, fed fi diutius relinquun- tur, pluvia fenfim pinguedinem calcis abluit. Omnis talis Calx mihi Latine dicitur Calx marina; Malaice Capur ; Belgice Zeekalk; Amboinice Aur. DS Vox Capur origine Arabica , Chaldaica, & Hebraica eft, ubique fere fignificationem habens illinendi, & *te&orio quodam incruftandi , quia Calx fere omnis ad dealbandum adhibetur. Hinc etiam cognominata eft Camphora apud Malajenfes Capur barus, quafi dicas calcem e Regione Barufarum in Occidentali Sumatre parte, ubi preftantiffima gignitur, & nomen habet a „ fimilitudine albe Calcis, hinc Greci fecerunt fuum Capura, ac Latini fuum Camphora. Canêta talia Lichodendra iftarum quatuor fpecie- rum, quz per longam in litore depofitionem faxea vel durioribus infixa faxis, ex natura fua faxofa funt, ad calcinationem inepta cenfentur, fed eo meliora ad raras res, fi fint integra & albefcant, ob ipforum du- riciem, & elegantem nodofamque formam. ` Sciendum itaque eft primas binas Carang bonga fpe- cies elegantem fubtilemque exhibere calcem , fed gra- cilem & mitem , magis utilem ad muros albos red- dendos, quam ad exftruendos majores muros. Contra Carang alea, przfertim quz altitudinem adtingit cor- nuum Cervi & Alcis, optimam & elegantiffimam ex- hibet calcem , fecundumque locum obtinet vulgaris calx, ex fequentibus faxis calcariis ufta. Minor feu quarta fpecies nihili fit, nec expetitur ad calcinationem. : Hic Liber XII. Caput XXL, Hoewel nu deze Kalk verre zoo vet en fcberp niet en is als den Steenkalk, 200 werden nogtans alle Fortreffen publieke en private gebouwen daar mede gemetzelt , daar aan by ook redelyk fterk boudt,als by ter degen gebrant wort Zynde bet meefte daar aan gelegen, dat de opgelegde fteenen eerft eenige weeken afgeipoelt werden van de zil- tige en fitnkende flymerigbeid der zee, die daar anders zeer diep in zit , en dat de Kalk met goed vers water ` ebluft werde, want zoo men bier op niet en let, 200 be- boudt de Kalk langen tyd zyne brakkigbeid, bederft bet aanleggende timmerbout , en flaat aan de muren leelyk geel en groen uit, en dat iange jaren, zelfraan de gebak- ken fleenen. De foute des kalks werd: vermeerdert , alsde muuren opgemetzelt werden van zoodanige Kraalfteenen die voor °t verwerken niet ten minflen een balf jaar uitge- verft zyn, welk gebrek men ziet meeft-aan alle Amboinfe Reduiten , die in den Oorlog te baaftig opgebaalt zyn. Dewyl men nu den kalk niet alleen tot metfelaverk &t- bruikt , maar ook tot bet ecten van Siri pinang , 200 moeten daar nog al meer precifiteiten by gebruikt werden. Want bier toe maakt men kleine Kalkoventjes, van dun en ligt bout, nzerftig oplettende , dat daar onder niet een flukje van eenige fchadelyk melkbout genomen werden. Hier op legt” men de twee eerfte zoorten Zonder veel te kneuzen, maar rondflomps over malkander , mogende de fteen wel zoo boog zyn als bet bout, dit laat men zoo lange leggen, tot dat bet door regen en zon ter degen wit gebleekt, en den Zee- geftank volkomen weg zy. Daar na fieekt ment in den brand op een droogen dag en maakt dat bet te gelyk brande, en nederzakke, latende bet nog een etmaal nu’t branden zoo fmeulen , en nog warm zynde werd bet met vers water gebluft, zoo valt alles tot fyne kalk, die men zoetjes boven afneemt , op das de affche niet daar onder kome, de welke men op den bodem gezakt vindt. Deze kalk werd namaals nog eens met water dun gea maakt , en door linnen doeken zoo dikwils gezeegen, tot dat by een fyn wit papje werde , den welke men dan tot bet Pinang teten bewaart , latende bem of zoowit, of met. Curcuma verwende na ieders believen. Deze dus uitpe- Jpoelde kalk is gants onfcherp, en zeker om te gebruiken by bet Pinang eeten. Immers mynes oordeels veel beter dan den rooden Siamfchen kalk, die uit Moffelen en Schulpen gebrand werd. a 27 Dog dewyl by dat dagelykze Pinang-eeten , een zulke meenigte kalk verconfumeert werd, zoo kan men ligt den ken, dat de voornoemde precifiteiten niet over al peobfer- veert werden, maar de meefte kalk, die genuttigt werd, neemt men van alderbande gemeene Kalk-ovens, waar door bet dan komt , dat by de gemeene lieden de Pinang-kalk zeer vuil en zandig is, daar en boven een fchadelyke kragt beeft, bet tandvlees te verteeren , en loffe tanden te maken, berkomende van de bovenflaande melkbouten , en ziltigbeid der zee, die men niet ter degen laat affpoelen. De groote Kal&-ovens , die een tyd lang onder den vryen Hemel moeten leggen , moet men bedekken met lang Fy ras, daar onder zy «vel een jaar kunnen goed blyven, dog anger aldus leggende , Jpoelt den regen allenskens de vet- tigbeid wit den Kalk. Alle zoodanige Kalk noem ik in °t Latyn Calx marina; in ’t Maleits Capur ; in ’t Duits Zeekalk; in 't Amboins Aur. Het woort Capur is in zyn oorfprong Arabifch , Chal- deeuw/ch, en Hebreeuwfch, altyd febier bebbende de bete- kenis van fineerem , en met een zeker dekfel als een korft te maken, om dat de Kalk tot wit te maken gebruikt wert. ` Hierom is ook de Campber by de Malyers toegenaamt Ca- pur barus, als of men zeide Kalk uit bet land/cbap der Barnefen , gelegen in bet Welten van Sumatra, alwaar ze zeer goed gevonden wert, en beeft baar naam van de gelykenis met de witte Kalk, bier van bebben de Grieken gemaakt-baar Capbura, ende Latynen bun Campbora. Alle zoodanige Kraalboompjes onder de vierbovenfiaan- _ de zoorten , dewelken door bet lange leggen op bet Drot verfteent , of op bardere fleenen gegroeit , van natuuren , Steenagtig zyn, werden tot bet Kalk branden onbekwaam gebouden, maar zoo veel beter tot rariteiten , als zy wel gebieekt en gebeel zjn „ wegens baare bardigbeid , en fraje knobbelige gedaante. Zoo is bet dan te weeten, dat de twee eer [le zoorten , Ki- rang bonga wel een fcboone fyne Kalk geven , dog mager en onfcberp meer tot witten dan tot metfelen van grofe muuren dienftig zyn. Daar en tegen de Carang alea, mz0n- derheid die zoo boog opfchiet als boorens van Herten en Eland-beeften geeft den fcboonften en beften kalk, en den tweede prys behoudt de gemeene kalk, uit de volgende Kats- Koppen gebrant. De kleine of vierde zoorte werd niet geag, nog gezogt tot bet kalkbranden. IE A ik Bee? XII. Bock. XXIL Hoofdft. AMBOINSCH KRUIDBOEK. Hic iterum commemorare oportet, multos erronee credere, duas primas fpecies Lithodendri ortum du- cere ex Alga quadam, ne fupra libro XI. fub no- mine Alge coralloidis defcripfimus , quum forma fua uadrant. Sed errorem efle ex eo patet, iftam Al- am Coralloidem in aliis penitus ac durioribus cre- {cere fcopulis, ae Carang bonga, ac nunquam nifi quibusdam menfibus Augufto & Septembri obfervari, poft quod tempus a fcopulis abluitur, $ in litus projicitur nunquam lapidefcens. Contra Lithodendra obfervantur propriis infidentia fcopulis, haud majora ifta Alga, feu Agar agar, que jam faxofa funt, & fenfim in magnas excrefcunt arbores. Ex fimilitudine fpinuloforum & ramoforum ramulo- rum prime fpeciei apud Malaienfes Carang- quoque vocantur tales nodi vel rofaria ex floribus confecta, fed potiffimum ex alba Bonga maneor, que ornamenti cauffa poft aures & in capillitio gerunt. Tabula O&uogefima Jexta Ad Figuram primam Litbodendrum exhibet Calcarium ereBum.. Figura fecunda Lithodendrum filtit Calcarium feffile. Figura tertia Litbodendrum denotat litoreum, ; 241 Ik moet bier nogmaals aanbalen » dat veele abufivel gelooven , dat de twee eerfle zoorten van "nsn a baren oor/prong bebben uit een zeker Alga, dewelke wy bo- ven lib. X 1. onder den naamvan Alga coralloides bejchree- ven bebben , dewylze in gedaante wel over'een Aen ep. Maar dat dit vals zy, blykt daar uit » dat de voornoemde Alga coralloides op gebeel bardere en andere klippen waft, dun de Carang bonga, en nooit dan in zekere maanden Au- gufiy en September gezien werd, na welke tyd zy van de» zelve klippen afge/poelt., em op Jtrant geworpen werd > zonder ooit fleenagtig te werden. Daar en tegen vindt men Kraalboompjes op baar eigen klippen , niet grooter dan de woor/cbreeve Alga, of Agar Agar, die alreede Steen- agtig zyn, en allenskens tot groote boomen werden; . Na de gelykeni/Je van de doornagtige en geknoptetakjes van "t eer(le gefiagte, werden by de Malyers ook Carang genaamt , zoodanige kwasjes of roosjes van bloemen ge» maakt, dog meeft van de witte Bonga maneor y die men tor cieraat agter de ooren of boofdbatr draagt. De fes en Tagtigfte Plaat Vertoont in de eerfte Figuur het opgeregte Kraalboompje. De tweede Figuur ftelt neer het piatte Kraalbsompje. De derde Figuur verbeeld het Strand, ofte kleine Kalle. _ CAPUT VIGESIMUM SECUNDUM. - Lithodendrum faccharaceum. > Carang gula. as arbufculas pro Veris Coralliorum atbufculis H quis haberet, fed ipfarum fubftantia nimis fra- ; giliseft, mediamque habent naturam inter Ac- ‘carbarium & Carang , quatum binas obfervavi fpecies , ‘albam & rubram. ` Primo. Litbodendrum [accbaraceum album, eft elegans, plana, & extenfa arbufcula, binos pedes alta & lata, ramis quibusdam feu laciniis extenfa, & eminens ultra vulgarem planitiem , mediique rami eleganter cancel- lati & concreti funt, ita.ut parva forment foramina. Supremi vero terminantur in breves obtufosque ramos, tminores digitos referentes. Tota arbufcula artificio- fum refert opus faccharaceum , externe, glabrum & ramofum , fed ad tactum parum rugófum , nec per- fette album , exceptis füperioóribus ramis, inferiores „enim magis cinere; & coerulefeentes quaft funt, ubi amplam format bafin, interna ejus fubftantia alba eft, duriorque precedente -Garang bonga „fed fragilior quavis Corallii fpecie , & fonora -elt inftar Porcella- ne tefte. ; de e Ru magis dure, meliusque referunt Flabellum. lintez tenuis, cujus fübtilia foraminula confpici pos- funt, nihilominus tamen faxofa & fragilis. ^. ` Nomen. Latine Litbodendrum faccharaceum; Belgice Suikerwerk; Malaice Carang gela, que omnia nomina. ex forma artificiofi cujusdam operis faccharacei. de- fumpta funt.. de 3 : Locus. TWEE EN TWINTIGSTE HOOFDSTUK. Het Koraalfleenige Zuikerwerk. aanfien , maar bunne fubftantie is te bros , en mas ken een middelnatuur tufjen bet Accarbaar of Koa raalgewas, en den Carang , waar van my twee zoorten zjn voorgekomen , Witte en roode. * 1. Het witte Zuikerwerk, is een fierlyk, vlak, en uit- gebreit boompje, twee voeten boog en breed , met eenige takken of lappen uitfteekende , buiten de ordinaris vlakte , zynde de middel[le takken aardig , en tralies gewyze aan malkander gegroeit , zoo dat ze kleine gaaten maken. De bovenfte eindigen in korte ftompe takken , als kleine vin- gertjes. Het gebeele boompje gelykt een zwikerwerk, van buiten wel effen, en rond van takken, dog in't aantaften een weinig ruig, niet zeer wit, bebalven aan de bovenfte takken, trekkende de onder[le.ma den graauwen, en ase blaauwen, daar bet een breeden wortel maakt, binnen is zyne fubftantie wit, harder dan de voorfcbreeve Carang bonga, dog broffer dan eenig Koraal boort te zyn, klinkt egter als porcelein. D: boompjes zoude men woor regte Koraalboompjes Men beeft nog eenveranderinge daar van, dienog vlak- Ker is, met breede en platte takken ook traliesgewyze door malkander gegroeit , witter van fubftantie dan bet voorige, dog 200 moot niet van gedaante, gelykende een zuikerwerk, dat op een vlakke tafel uitgegooten is , van bardigbeid als den ordinaris Carang. 2. Het roode Zuikerwerk is bet voorige meeft gelyk , : dog veel kleinder van gewas, niet boven een band boog , zommige boompjes ook niet grooter dan. een banekam, bet is lat, rond van takken , die in ftompe eindens uitloopen, over "t, gebeele lyf ligt-rood, als bleeke Koraalen , waar Voor men ze aanzien Sonde , indien ze barder waren, en van buiten de Koralyne firerpen. badden. De bovenjte ein- dens zyn bleek of witagtig, van bardigbeid als bet voorige, of wel zoo bard, en beter de gedaante «an, een wajer uit- makende, Hier aan vindt. men zomtyds vaftgegroeit bet navolgende Itsentje, item nog een ander /pier witte, en fynvan fubjlantie , als of bet lapjes van fyn linnen waren; 200 dat meti de fubtiele gaatjes daar door zien kan , niet te min [leenagtig , en bros. 2 - Naam. In ’t Latyn Lithodendrum faccharaceum ; in. "t Duits Zuikerwerk; in ’t Maleits Carang goela, alles na de gedaante van eenig konftig Zuikerwerk. |... SET EH Plaats. 244 Locus. Ambo rariflime inveniuntur, & quam rariffi- me integra adtrahuntur, quum ampla & firma radice inplantata funt dure filici, que plerumque ingens elt, nec facile cum hac fimul adducitur, inveniuntur enim potiflimum in argefti & boreali magne Ceramz ora, uti & in Bande infulis, fed tam raro, ut intra fpatium triginta annorum binas modo viderim utrius- -que fpeciei arbufculus. Ujus. Licet fubftantia ipforum tenuis aliquem ad- liceret loco Corallii vel Calbaharii interne adhibere, nullum tamen infticutum eft hujus rei experimentum, uti & certum eft nimis deviare a Coralliorum natura, nec ipforum gerere fignaturam.. Alioquin revera ra- riffime funt res pro curiofis , elegantia cum optimis 'certantes arbufculis marinis. Paucus requiritur labor , ut depurentur, recenter enim e mari protraéta hic & illic cenuem arenofamque habent cruftam , paucamque mucaginem, fed quae a prima pluvia abluitur ,. & quo diutius foli exponuntur , eo magis indurefcunt. N. B. Huic Capiti nulla a Rumphio adjecta fuit icon. CAPUT VIGESIMUM TERTIUM. Amarantus , ES flores faxer Bonga Carang. am duplices fequuntar florum forme, fed ex natura J Carang, quorum pr&cipuos modo defcribam. Primo. Amarantus faxeus eft Corallina alba, ali- quando inftar Rofe rotunda; aliquando oblonga, trans- erfalem circiter palmanrlata , multis acutis & flriatis licis vel circinnis intorta inftar floris Amaranti — vel dice floride , nunc alba nunc flavefcens , & ob fre- quentes & anguftas licis raro pura, quum mucus, qui ipfis inheret , non facile extricandus fit.. Subtus planam gerit radiculam , qua duris infixa fuit lapidibus, fub aqua crafld teéta muco, acureque ore ‚vehementer pres ledunt, fi eam quis pedibus cal- cat, que vulnera difficulter curari poffunt, maxima- ue ejus pars a mari in litus projicitur , ubi per folem befcit, fed raro integra reperitur. zem Secundo. Flores faxei , feu Antbopbylli faxei, quam maxime fubtiles & fragiles funt , magnitudine, & quo- dammodo etiam forma cum Caryophyllis convenien- ` tes, ex albiffimis conftantes ramulis, qui cancellati funt & concreti, fed tam fragiles funt quam ullum Saccharum, fubtus planam quoque gerunt rádiculam, quá Ser inter craffos ramos , & circa radicem precedentis Lithodendri calcarii albi, magna etiam copia inveni adcretos vetuftis baculis & fuftibus fifcel- larum, qui diu in mari fluétuarunt & femi corrupti erant, quibus tam copiofi adherebant, quam in pa- tria coni glaciales lignis infident , qui vero lignis increfcunt , multo fragiliores funt prioribus Caráng adcretis, ` - "Fertio. Auris elepbantis eft faxum tenue & planum, ` inftar placente, aliquando in medio excavatum inftar patine , aliquando intórtum , magnas referens Ele- phantis aures. Minora magis circinnata fimbriatam féferunt Brafficam, atque hinc Zraffica faxeá vocari poffunt. Nunquam albent, quamdiu etiam foli expo- nantur, fed pallide cinerea funt, parum rugofa j € ad ta&um granulofa. Ee Subtus gerunt craffam bafin qua rupibus Corallinis figuntur fub aqua ad orchias tres vel quinque. Quum feparari poffunt, ad calcinationem adhibentur inftar aliorum Carang, que vero ex acutis & fimbriatis con- ftant plicis, multis gyris decurrentibus inftar Braflice’ dictz albent ad folem , & elegantiffima funt, queque s curiofis fervantur tanquam res rariflime , fed ad cal- cis uftionem non valent, ac pedibus quam maxime noxiafünt. | . 2 Quarto. HERBARIIAMBOINENSIS ‘Liber XII. Caput XXIII. . Plaats. Beide werden ze zeer zelden gevonden, en nog zeldzamer gebeel uitgetrokken, om dat ze breet en vaji gen wortelt op een bardagtige-keifteen laan, die gemeenelyk wat groot, en met de visboek qualyk op te balen is, avant zy vallen meeft op de Noordweft , en Noordkuft van groot Ceram, ook in de Bandafche Eilanden, zoo weinig , dat ik in dertig jaren van ieder zoorte pas twee boompjes gen zien bebbe. r Gebruik. Hoewel bunne fyne fubftantie iemand zoude aanlokken, bet voor Koraal of eenig Kalbabaar binnens lyfs „te gebruiken, zoo beeft menegter nog geen preuve daar van genomen , gelyk ook zeker is, dat ze van de Koralyne na. tuur te veel afwykt, en geen fignatuur daar van bebben. Anders zyn ze in der daad onder de fraifte rariteiten te tel. len, im cierlikbeid met de befte Zeeboompjes pronkende. Zy koften weinig moeite om fchoon te maken , want vers uit zee komende, bebben ze bier en daar een dun zandig korsje, en weinig. flymerigbeid , die met de eerfie regen af poelt , en boe langer ze in de zonne flaan , boe barder ze werden. N. B. By dit Hoofdítuk is in het werk geen Figuur van Rum- phius bygedaan. at DRIE EN TWINTIGSTE HOOFDSTUK. De Steen Amarant, en Zee- - angelieren. de natuur des Carangs of Kraalfteens, waar van ik maar eenige der voornaamfte befchryven zal. I. Amarantus faxeus , is een witte Koraalfleen , zome tyds rond. als. eenrooze, zomtyds langwerpig; omtrent een dwersband breed , met oeele fcherpe en geftreepte ploojen of krullen door malkander loopende , gelyk de bloeme Amâ- N u Golgen tweederleì gedaante van bloemen , dog van rantus 5 of bet hert wan den bloemkool , zomtyds wit, zome ` tyds geelagtig , en wegens de veele en nauwe ploojen zelden zuiver, dewyl zig den Jiym , die daar op bangt , daar Glen zet, en niet wel uit te Jcbrobben is. P Van onderen beeft bet een vlak «vorteltje , waar mede "bet op barde fleenen gezeeten heeft , onder water met een dikke flymerigheid bekleed , en de /cherpe kanten kwetzen de "voeten eeuwel, als men daar in trápt , welke kwetzuren ‘kwalijk te geneefen zyn „ dog bet meefte deel werd door de zee óp firand gefmeeten , daar bet dan wit gebleekt, maar zelden gebeel gevonden werd. DS 2. Flores faxei of Zee-Angelieren , is een zeer fubtiel en bros goetje y in de grootte , en eenigzints de gedaante van Angelieren „ van fpier-witte takjes gemaakt , die tralies- gewys door malkander gegroeit zyn , maar zoo bros als ee- nig zuiker xyn-mag , van onderen. bebben ze mede een vlak worteltje, waar mede zy vaft zitten tuffen de dikke tak- ken, en omtrent de wortel van de witte Kraalboompjes of voorgaande Litbodendrum calcarium , ik beb ze ook in me- nigte zien vaft groejen, aan de oude ftokken van bobbers of visfuyken, die lange in zee gelegen, en balf vergaan ‘waren, daar bet zoo veel aan bing, als of ze in't Kader- land met yskegeltjes overtrokken waren, dog die aan bout groejen, zyn veel bro/Jer ‚dan de eerfigenoemde aan de Ca- , rang proejende. ` 3. Auris elephantis is een dunne, platte Koraalfteen, als een pannekoek, zomtyds in de midden bol als een febot- tel, zomtyds in malkander gedraait, verbeeldende de groo- te ooren van een Olyphant of een doopftsen. De kleine, die meer krullen bebben , gelyken een krullende kool , en mo- gen daarom BACA facta genante werden. Zy werden nooit wit, al bleekt men ze nog zoo lange , maar blyven ligt-graww , wat ruig , en korlig in "t aantaften. Wan onderen bebben ze alle een dikken voet , waar mede ze op de Kraalklippen valt ftaan, drie en yf vademenon= der water. Als men ze los kan si die , werden ze tot bet. e Kalk branden gebruikt., gelyk andere Karang , maar die geene , die van fcberpe en geplooide lappen gemaakt zyn s met veele krullen door Bende loopende als de võorjz. Kool , werden in "t bleeken wel wit, én de mooifte daar van tot rariteiten bewaart, maar deugen tot bet kalkbran= den niet y en zjn zeer zorgelyk woor de voeten. 4. Favus " ps NS DHL SIRIOS SSS AISA SON Won Wil Mel M) my D M m. Ñ gm? Ge WAS ray: A 74 ^i x E AN - AS AA ANA S - 2 e A N av EA 4 SS 7 Se ` XII. Bock. XXIII: Hood... AMBOINSCH KRUIDBOEK. Quarto. Favus faxeus, Belgice Wafelfleen', inftar rotundorum bulborum in eminentibus & rotundis an- * gulisaliorum Coralliorum adcretus eft, ubique diftin- ed in quadratas cellulas feu teflaras, quales confpi- ciuntur in favis & teftis libariis.; Quevis vero cellula interne fubtiliter plicata: & ftellata eft, fubítantiz fatis dure & faxofe. Sub aqua-denfo obducitur muco, in quo vita quaedam videtur latere , que tamen fupra aquam. dignofci nequit ,. attamen levem cutis pruritum ' gauflat, qualem cuncti precedentes flores faxei etiam dant, -- Hoc genus non facile per folem albefcit, fed avefcit, nec in ullo peculiari ufu eft. $i aliquamdiu in litore projecti decubuerunt, lapi- dei funt, albi vel cinerei, & foraminibus magnis exca- vati ,; in quibus ¡fte confpiciuntur ftellule. Aliud horum faxorum genus eft, que in profundo magis crefcunt mari, planaque funt inftar fragmento- sum tenuium placentarum , ftellulis referta , queque in litus proje&a duritiem filicum adquirunt, adeoque al- ba & polita, ut pro vero Calbahario haberentur, fed nulli etiam inferviunt ufui: Prime, bine fpecies ad calcis uftionem non adhi- bentur, fed elegantiffimz , rotundifimz, & integre a curiofis fervantur tanquam res rare, fi aliquamdiu in pluviis, & ad folem fuerint irroratz , fi vero nimis diu pluviis fuerint expofitz , nec multum a fole irradian- tur, neque diligenter abluantur & depurentur , fordide virefcunt, & defedantur. n : .. Ámarantus aliquando ad radicem parvum gerunt fili- Cem, qui fervandus eft.. Tabula Oöuogefima feptima Ad Figuram primam. 4marantum.exbibet faxeum, Figura fecunda Auren filtit Elepbantis. Figura tertia Coryopbyilum denotat faxeum. Figura quarta Antopbylium proponit faxeum , cum feparatis € ` vetuttis longioribus quafi fru&ibus, Capite 24. de(criptis, Figura quifita Reticulum obfert: marinum Cap. 25. deferiptum. CAPUT VIGESIMUM QUARTUM. Caryophylla & Antopbylla faxea. . "Tsjenke © Polang laut. | aris natura formam quoque mutuari debebat - pretioforum aromatum harum regionum, que -X in infulis crefcunt, ut in finu fuo fimile aliquid imitaretur, ac foveret, Caryopbylla nempe & Antopbylla. Primo. Caryopbyllum faxeum , Belgice Zeenagelen; Malaice Tsjenke laut , funt faxa Corallina parva, digiti . articulum circiter longa, ac multa fimul coadunata , inferius anguftam gerentia radiculam, ac fuperius am- plo capitulo donata, quod interne acute fulcatum & ftellatum eft, externe nunc planum, nunc ftriatum parum, quam proxime conveniens cum forma Caryo- phyllorum. Sunt autem aliquando plana, aliquando elevata inftar bulbi vel tuberculi locantur , frufto alius + Corallini faxi inpofita , acfi de induftria & arte qua- dam ipfi juncta fuiffent, fub aqua muco obducta, fed facillime infolari poffunt , ut albefcant. +... - Hec Caryophylla in mari adulta, femi digitum lon- ga funt, flavefcentia, & faxea inftar Calbabarii albi , qualia folitaria in litus proje&a videntur. Horum & major obcurrit fpecies, cujus Caryophylla digiti ma- gnitudinem & craffitiem habent , fuperius profundis foraminibus excavata & finuofa, fed non plura quatuor vel quinque fimul locantur, ipforum ore etiam pluri- mum abrupte funt, quum profunde in mari creícunt, nec nifi ipforum frufta in litus projecta inveniuntur. Secundo. Antopbyllum faxeum ; Belgice Steene Moer- nagelen; Malaice Polang laut , hecque formam habent arbufcularum, femi pedem vel palmam alta, in pau- . Cos curtos & craflos ramos extenfa, faxea, & profun- de ftriata, rugofa, & fordide cinerea externe. Quivis ramus in extremo fefe dividit in tres alios, in trian- gulo pofitos , quorum duo plerumque breviores funt tertio, ac vera referunt Antophylla, fed capitulum quur latius, interne ftellata & finuofa inftar przce- tium Caryophyllorum, quorum ore acute admo- funt, Se: . Arbu- 245 4. Favus faxeus; in ’ Duits Wafelftee ) ronde bollen op de uitfleekende en ronde boeken - e Kraalfteenen vaft gegroeit , over al verdeelt in vierkante lge of ruitjes, gelyk men ziet in de buisjes der Byég of Wafel-yfers. Dog ieder ruit is van binnen nog fubtiel geplooit , en gefiernt , redelyk Jteenagtig van o ase Onder water met een dikken flym bezet , daar in eenig le- ven fchynt te Becken, "t welk men boven water niet ben kennen kan, egter een klein jeuken op de buid veroorzaakt, Genk eh pom Steene blöemen. Dit geflagt laat zig niet ligt wit bleeken, maar blyft geelasti niets zonderlings gebruikt. E mg Hoi Als deze lange tyd op ftrant leggen , werden ze Been. bardy wit of graauwagtig, en vol groote gaten of cirkelt- jes, daar men de voornoemde flerren in ziet. Daar is nog een ander flag van deze fleenen , die wat dieper in zee waffen, plat, als flukken van dunne koeken, en vol flerretjes , die op ftrant komende zoo: bard werden als een keifleen , zoo wit , en glat, dat men ze voor goed Kalbabaar zoude aanzien , dog werd mede tot niets gee bruikt. De twee eerfte zoorten dienen tor Kalk branden niet maar de mooifle , rondfle , en gebeele werden tot rariteiten bewaart, als zy een tyd lang in regen en zon gebleekt zm, dog als men ze te lange in regen laatleggen, en wein nig. zonnefchyn bebben , en miet neerftig witge/poelt en ge- bor Belt werden, zoo werden zy vuil-groen , ‘t welk baar dan misfmaakt. zin book De Amaranthen hebben xomtyds cen klein keifteentje tot «en wortel , bet welk men daar aan laten moet; De feven en Tagtig fe Plaas Vertoont in de eerfte Figuur de Steen- Amaranth. De: tweede Figuur ftelt ter neer het Olypbants-Oor. De derde Figuur verbeeld. de Steen-nagel. De vierde Figuur ftelt voor, de Steen Moernagel, met eeni . Oude en langere als afgezonderde vrugten, in het 24. Hoofd- fiuk befchreeven. — . d De vyfde Figuur draagt voor het Zee-netje, in het 25, Hoofd- ` fuk befchreeven. ES |. VIER EN TWINTIGSTE HOOFDSTUK. De Zee-nagelen , en de Steene Moer-nagelen. A Jog moeft de Zeenatuur een fatzoen lenen van dekos- WI zebykfte Jpeceryen dezer Landen , die op ’t Eiland A N allen, om binnen baren {choot iets daar na te boot- zen. - Te weten de Nagelen en Moernagelen. ` ` `i. Caryophyllum faxeum ; in ’t Duits Zeenagelen; in't Maleits Tsjenke laut zyn kleine Kraalfteentjes, om- trent een lid van een vinger lang , en veele digt by mal- kander gevoegt , beneden met een [mai worteltje, én boven met een breed boofdeken , ^t welk van binnen fcberp gevo rent en gefternt is , van buiten of gen, of een wein geftreept, zeer na uitmakende de gedaante van Caryoffel nagelen. Ze ftaan zomtyds plat , sate ef verbeven als een bol of beuvelken , op een ander But Kraalfteen, als of ze door konft daar op gezet waren, onder water met flym overtrokken, maar laten zig zeer wit bleeken. . Deze Nageltjes in zee oud cbr > werden een balve vinger lang , geclagtig, en fteenagtig als wit Kalbabaar , gelyk men ze enkeld op bet firant uitgefmeeten vindt, Men vindt ook een groote zoorte bier van, «viens Nagelen zoo groot en dik zyn als een vinger , boven diep gegaat, en ge- plooit, maar ftaan niet meer dan vier of KE by malkander aan een bosje, ook zyn bunne kanten meeft uitgeftooten , dewyl ze wat diep in zee groejen, en niet dan met [tuk- ken op firant geworpen, gevonden werden. 2. Anthophyllum faxeum; in ’t Duits fteene Moer- nagelen; in ’t Maleits Polang laut , deze maken de ge- daante van boompjes uit, een balve voet of een band boog, in weinige korte en dikke takken verfpreit , fteen-bard, en diep geftreept , ruig , en vuil-graauw van buiten, Jeder tak verdeelt zig aan zyn uiter[le in drie andere , in een driefprong flaande , waar van de twee gemeenelyk korter zyn dan de derde , en verbeelden regte Moernagels , dog met een breeder boofdeken , van binnen gefternt en geplooit, als de voorfcbreeve Nagelen, waar van de kanten vry b : wat fcherp Ss i Di 246 Arbufcule minores, non ultra digitum alte , non lures gerunt quinque fexve fructibus, quam natura- iffime Antophylla referunt magnitudine, coloris ex fafco violacei , excepto quod externe nimis rugofa ac profunde ftriata fint. Majores autem arbufcule non tam accurate Antophylla referunt, quum majores mi- noresque fru&us promifcui funt. Hujus & alia peculiaris obcurrit fpecies, quz plura gerit brevia Antophylla, non femper in triangulo po- fita, capite lare & acute finuofo inftru&a, uti & om- nes rami profunde ftriati & rugofi funt , externe nigri, interne albi, venofi, & faxei inftar alius Corallii. Hzc nigredo per pluvias Ee, abluitur, fed tamen profundis inheret ftriis, unde & hee planta cinerea & fordida eft. Hzc arbufcula tribus gaudens ramis mihi in men- tem ducit Sinenfe verbum Sanbo fuy, quod tres quo- que denotat ramos , quo Sinenfes verum Corallium rubrum denotant , atque hoc per totam Sinam & Ja- -poniam in magno eft pretio, licet in tota non crefcat prm & per Europzos adfertur in granis & ramulis. Hoc nomen: Corallio tribuunt; quum ex ipforum re- latu cun&i ejus rami quam incurvi & intricati etiam fint, femper ad extremum in tres terminantur apices, uod tamen in Europzo Corallio non ita precife ob- ervatur.- Hinc dubito , an non ifti nationi faétitium obtrudatur Corallium , licet adfirment Sinentes , ta- lem Coralliorum arborem tribus gaudentem ramis , feptem pedes altam alicubi in Sina oitendi, ac prete- rea narrant, talia Corallia reperiri in Sinenfi mari circa periculofam infulam Lamho. Nulla porro pars binarum memoratarum Caryophyl- lacearum plantarum in ufu eft neque ad medicinam ; neque ad Calcinationem. ‘Prime fpeciei elegantiflima eliguntur tubercula, quibus infident Caryophylla di- og árticulum longa y & regulariter fibi invicem adpo- ti, que a curiofis tanquam rare fervantur res. Se- cunde fpeciei tales fumuntur arbufcule vel ramuli, qui diftinctiffima referunt Antophylla, ex fufco rubra, in triangulo pofita. Reliqui vero rami, ex mari pro- duéti, ac plerumque nigri, nec per infolationem al- befcentes in ullo funt pretio, atque praterea pedes Ces? maxime ledunt, fi quis fupra eos pedibus:ince- at, inftar vitri enim fcindunt, & in ramenta diffiliunt. Huc quoque pertinet alia fpecies, quz potiffimum invenitur in litoribus Loehcex’, funtque multi ramuli cancellarum modo coricreti ;'fed vagi, ita ut magna interftitia fuperfint , fed omnes albiffimi funt , pro- funde fulcati, & acute fcindentes, & parum intorti inftar Dechant penidii, nullius quoque ufus, & pedi- ‘bus noxii. . i T d Legitur in Epbemer. Acad. Curiof. ad. annum 1684. . ebferv. 190. Foannem Facobum Wagenerum in montanis ‘Elegeri locis circa Tigurum lapillos inveniffe , omni- ` noreferentes Caryophyllos aromaticos , atque hos effe albos & duriffimos, ‘ex ejus opinione in monte ifto fabricatos, quod fane nature miraculum eft, que non modo in Amboinenfi mari Caryophyllos, uti fupra "indicatum eft , norit reprefentare per Corallina hec faxa, fed etiam ipforum formam in Helveticis mon- - tibus poteft procreare. *N B. Horum Caryophyllorum & Antophyllorum marinorum, ut & fubfequentis Reticuli marini mentionem quoque facit Valentinus in India literata pag. 508. ac Buttnerus de Coral. lis: marinus paz. 13. eflque Milieporus & Porus matronalis Ingerati Hifl. nature pag. 817. & 818. CAPUT KC) HERBARIIAMBOINENSIS. Liber XII. Caput XXIV, De kleine boompjes bier van, die niet boven een vinger boog zyn š en niet meer dan vyf of fes vrugten bebben verbeelden zeer naturel de Moernagels , van grootte en vio- let-bruine couleur, bebalven dat ze van buiten te ruig en diep geftreept zyn. Maar de.grootere boompjes vertoonen de Moernagels zoo accuraat niet, vermits daar groote en kleine vrugten door malkander loopen. Zoo beeft men ook nog een byzonder zoorte bier van , die veel korte Moernagels beeft , den driefpronk altyd niet ob- Jerverende, breed van boofd „en fcberp geplooit , gelyk ook al de takken diep gejtreept, en ruig zyn , van buiten zwart, van binnen wit, aderig , en fieenbard als andere Kraal- fieen. Deze zwartigheid werd wel eenigzints door denre- gen afgefpoelt , maar blyft egter in de diepe ploojen zita ten „waar door dit gewas graauwagtig en ongezien werd; Dit drietakkig boompje brengt my in gedagten , bet. Chi- neeje woord Sanho fuy , * welk mede drie takken betee- kent, waar mede de Coineefen de regte Bloedkoraal benoe: men, zynde door gants China , en Fapan > in groote age ting y ‘boewel ze in gebeel Ooftindiën niet en valt, egter door de Europianen met korrels en takken genoegzaam daar in gevoert word. Dezen naam geven ze bet Koraal, om dat na baar zeggen alle deszelfs takken boe krom en vere wert dat ze loopen , aan 't uiterfte altyd in drie fpitzen eindigen , "t welk men egter aan ’t Europiffe Koraal zoo precies niet obferveren kan. Daarom twyfel ik, of aan die Natie niet wel een gefabrifeert Koraal daar onder geftoken zy, boewel ze baande bouden , dat een zulke drietakkige Kox raalboom Zeven voeten hoog ergens in China getoont werde, en daar en boven verbalen, dat zoodanige Koralen gevon- den werden in de Chineefe zee, omtrent bet periculeuze Eiland Lambo. : Voorts is van de twee bovenftaande Nagelformige Kraal- gewa/Jen niets me > nog tot ‘Medicyn nog tot Kalkbranden. Van de eerfte zoorte neemt men de mooifte heuveltjes, daar aan de Nageltjes wel een lid van cen vin- ger lang zyn, en gefchikt GG malkander flaan, om. tot rariteit te bewaren. Van de tweede zoorte kiefl men zoodanige boompjes of takjes „ die de duidelykfte Moerna- gels verbeelden , bruin-rood zyn , en in een driefprong Doan. Maar de andere takken, die uit zee gebaalt, meeft zwart zyn, en door bleeken niet willen wit- werden, zyn niet geagty en daar en boven zeer {chadelyk voor de voeten, als iemand daar op trapt, want bet fnyt en fplintert-als glas. — > Hier toe \beboort. nog een ander zoort, dewelke meeft gevonden werd op de firanden van Loeboe , zynde veele takken traaljes gewyze door malkander gegroeit, dog wat ydel, zoo dat "er groote garen tu[fen blyven, alle fpierwit, diep gevorent , en cberp nydende , ook een weinig gedraait als penytzuiker, mede van geen gebruik, en [chadelyk voor de voeten. : ; E Men leeft inde Ephem. Acad. Curios. ad annum 1684- obf. 190. dat Johann. Jacob. Wagener in de Bergleger, Zurg-fleentjes gevonden beeft , t'eenemaal verbeeldende de Specerynagelen, dog dat bet witte en zeer barde fleentjes waren, na zyne meenig in dezelve Berg ma gebootft , ‘t° welk zeker een wonder is , dat de natuur niet alleen in de Amboinfe zee, de Nagelen als bier boven gezegt , weet te verbeelden , in de Kraalfteenen, maar ook derzeloer gedaante in de Switferfe gebergten weet voort te brengen. N. B. Van deze Zeenagels en Moernagels, als mede van het - volgende Zeenet maakt mede gewag Valentyn in zyn gelet- tert Indien pag. 508. als mede Buttnerus overde Zee-Coralen pag. 13. en is de Milleporus en de Porus matronalis van Inpe- ratus Hifl. natur. pag. 817 & 818. ert XII. Bock. XXV. Hoofdf. AMBOINSCH KRUIDBOEK. | CAPUT VIGESIMUM QUINTUM. Reticulum marinum. Carang rede. majus Rofis vel floribus fimilibus; craffitie pan» 2 ni vulgaris, foraminulis refertum inftar reti- culi, multis plicis inter fefe mixtis, uti in floribus vel complicato panno, fubftantiz faxez, fed fragiliffimz , npa radiculam feu bafim formans , qua aliis figitur axis. Non facile dealbefcere poteft, fed flavefcens eft, vel fordide albens, nihilominus tamen purum & pel- lucidum. Quum ore fuperiores inequales funt, for- cipe poliri poffunt, & in floris formam formari. Albi adcreicit Calbaharii ramis vel circa ejus radices, & fe- curi parva artificiofe feparäri id oportet. Huc referri poflunt cunéta talia produéta, quz inftar reticuli per- texta funt & formam panni ‘habent , quorum variz funt forme, uti fupra in Lithodendro faccharato ru- bro tenuem talem texturam defcripfimus, Indico pan- no Tsjavoni dicto fimilem , uti & Caryophyllos fa- xeos, aliosque fimiles florés ea fimili perforato opere formatos. Nomen. Latine Reticulum maritum feu Saxeum ; Ma- laice Carang rede, verbo femi Lufitanico, Redé enim Reie denotat.: . Lotus & Up, Raro reperitur, nifi quum magna alba- que protrahuntur Corallia , fed accurate adtendendum eft, quum adfunt, ut dexteritate feparentur. Per fe- ptimanam pluviis & foli exponitur , ac dein tanquam quid rarum fervatur, locum optime merens, quum fint plante rariffimz , & radicula aliis figi poteft. fcopulis , utinnoxie tractari poffit. Figuram ejus vide fub finem Capitis 23. ` H oc unum eft ex rariffimis pelagi productis , haud N. B. Cum hoc convenit porus reticulatus, feu Crufta marina - Imperavi Hift. natur. pag. 821. CAPUT VIGESIMUM SEXTUM. Fungus faxeus. Carang culat. am fubfequuntur fpecies quzdam Corallinorum fa- xorum, m non. quidem perfectam formam flo- rum ac fructuum , fed alius cujusdam térreftris producti przbent , praefertim: Fungi, cujus tres pto- ducemus fpecies. pes . Primo. Fungus faxeus , Belgice Steen-Cambernoelien , fic di&us ex ejus forma, funt enim difci rotundi & pla- - ‚ni, fuperius parum elevati „ quidam altiores, quidam planiores, inferius parum cavi, & ibi in medio ali- uando pedunculum exhibentes , qua rupibus fed non eut inherent. ‘Superior planities compofita eft ex innumeris acu- tis vici > quales etiam in inferioré parte Fungorum terreftrium confpiciuntur, hique nunc majores nunc minores inter fe promifcue funt, craffitiem habentes membranz, duridimi inftar faxi, &fcindentes per mul- tos acutos dentes, ferre in modum pofitos, quique eum ornant, & omnes fimul circa mediam fiffuram concurrunt tanquam in centrum. Inferior pars denfe brevibus fed obtufis fpinulis feu verrucis obfita eft, tamque rugofa eft, ut vix tracta- *bilis fit. Sub aqua hi Fungi obduéti funt craffo vifco inftar Papedz vel amyli, quorumque plicz elevatiores ges runt. óras inftar denticülati limbi acicularum, quo fc- mine utuntur , hi infuper obfeffì func innumeris oblon- gis veficulis ex eadem Papeda formatis , in quibus aliquid vivum feu infectum obfervatur , fi adcurate fub aqua examinentur, quam primum vero extra aquam protrahuntur, hic mucus & veficulz inter plicas latent, & deliquefcunt inftar placente marine , teterrimum caufantes foetorem , antequam per pluvias abluantur. Depu- 247 VYF EN TWINTIGSTE HOOFDSTUK. Het Zee-netje, y it is een van de curieufte Scbepfelen: der sie , niet 3 grooter dan roosjes of bloemen , int de dikte van ges - meen doek , en vol gaatjes, als een klein netje, met veele ploojen door malkander lopende, gelyk-een an of gevouwen doekje , fieenagtig van fubflantie, dog zeer bros , van onderen een worteltje of. vöetje fofih?erénde , waar mede bet op andere Boegen odf zit. Het laat zig niet wit bléeken, maar blyft geklagtie o vuil-wit, niet te min zúiwer en klaar. Als de brik kantjes wat oneffen zyn, zoo kan mien Ze met een knip- Jebeertje effen fayden, en tot cen gedaante van een bloeme fatfoeneeren, Het groeit by den witten: Ktaalfteen , aan deszelfs takken of omtrent de !Wortelen , en moct met een Bylije bebendig afgeknipt werden. Hier by kan men bren- gen alle zoodanige gewällen, dienetsgewyze doorbooft „ en de gedaante van Linnen bebben, waar Vin Men wer/cheide fatzoenen vindt , gelyk wy boven in "t roode zuikerwerk een fyn geweef bejchreeven hebben, bet Indifche linnen Tfjavony gelykende , als mederde ftéenen , Angelieren , en andere dier gelyke bloemen van door gebrooken werk gemaakt. 