Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
370 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Wearlijk men mag dit wel het tijdperk van acncsens schrikbewind neemen, Dat.er daarbij volstrekt geene sprake was om eenige hervorming in te voeren in den sin der grieven, tegen het vorig Bewind ingebracht, laat zich denken: men wilde het wapentuig, dat men thans zelf in handen bad, niet moedwillig verstompen. Vandaar dat de Gecommitteerde Raden uitgestrekter volmacht bekwamen dan ooit; dat dit.Collegie. het Hof van Holland durfde voorbijgaan bij het geven van den last om de meubelen van meco ps aroot te Rotterdam te verkoopen, en den Hoogen Raad krenkte door, tegen het vroeger gebruik, den president en twee raads- heren tot het vernemen eener mededeeling voor zich te bescheiden % De klachten over provisien van justitie, door den Hoogen Raad verleend, kwamen thans van de zijde van Amsterdam, en als om ook de hoogste rechterlijke macht te doen gevoelen, wat zij te wachten hed, plaatsten de Staten van Holland op de nominatie van president van het Hof van Holland den Heer van sommersnrsk bovenaan 3. Ook in het kerkelijke hield de Regering den teugel vast, dien men het vorige Bewind zoo gaarne hed willen ontwringen, en dat wel zonder zich om het goedvinden der Staten-Generaal te bekreu- men. Dit toch was de strekking van den last, dien de Gedeputeerden van Holland den 18dea December, 1619, medekregen, te welen, om ter Generaliteit te verklaren, dat al werd ook de in Julij in hunne Provincie staatsgewijze vastgestelde Kerkeorde 4 niet deor de andere Provinciën aangenomen, hunne lastgevers zulks toch zouden doen » ten einde wat zekers te hebben om zich aan te honden” 5, 1618— van Holland rapport te doen? 1, 1631. Bravuuik, In een enkel geval ging men met het gebruik, dat men van de papieren van ouven- Midi, Ene BARNEVELT maakte, niet met het vereischte beleid, noch zoo voorzichtig te werk, als i ?-in de zaak van de zuivering der ambtenaren van het Gerecht, Waarschijnlijk droeg BRUININK, de Gecommitteerde uit Enkhuizen, daarvan de schuld, Den 30% November (1619) werd de Vergadering der Staten-Generaal bekend gemaakt met een verzoek der Magistraat van Enkhuizen. Onder or»xwsaxNavaLTS papieren waren brieven gevonden Van JAN SIMONSZ, BLAUHULK, equipagemeester van het Gollegie ter Admiraliteit te Enk- huizen, wearin hij het drijven van de Magistraat dier stad in den tijd der godsdienst- 1 Resol. Holl. 22, 30 Nov.; 5, 10, 18, 19 Dec. 1619. smxpr, Hist. d. Ref. 111, 909. 2 Resol. Holl. 3 Julij; 16 Oct.; 7 Nov. 1619. 3 Resol. Holl. 20 Dec. 1619. Met somuexzspisx stonden caowuovr en gonios op de nominatie. Men wist den Prins te bewegen, niet SOMMELSDIJK, maar cROMHOUT te kiezen (Resol. Holl. 24 Deo. 1619). 4 De Kerkeorde van 1686 was door de Nationale Synode goedgekeurd en daarna door Holland aangenomen (Resol. Holl. 19, 20, 21 Junij, 1619. sranpz, & a. pl. ILI, 027, 628, 749 — 752, 008). 5 Resol. Holl, 2 Julij; 18 Dec. 1619. DES VADERLANDS. . 971 KIM VENE EE MEV ME T MU féschillen ‘fn een onpansüg dicht plaatste, Deze’ zaak, wenschte de Magistraat, zou de Generaliteit zich aantrekken, en haren ambtenaar tot sen voorbeeld voor anderen afzet- ten, De Staten. besloten den persoen van srAUHULK nedr ’s Gravenhage te bescheiden. Buvmgunk kwam: aldaar spoedig genoeg aan; maar een paar dagen later werd. van wege den Prins van ‘Oranje het advies ontvangen, om de brieven van sLAUHULK geheim te houden, »ten einde. ongelegenheden en.zorgetyke vijandschappen te voorkomen.” Al dedelijk handelde men volgens dit advies, en intusschen werden de gesprekken over dete zaak met zijne Excellentie voortgezet. Het gevolg was een nieuw advies van dezen inhoud: Gaarne had de Prins gezien, dat de zhak door msravnmuvrxs verplaatsing geschikt kad kunnen worden; doch daar dit: niet deenhjk scheen, zoe ried hij, als BLAVHULK zimen post wel wilde nederleggen, hem zijn ontslag te verleenen met de vergunning van te Enkhuizen te blijven wonen, totdat hem eene andere betrekking zou zijn gegeven. Wilde hij zijme betrekking niet nederleggen, dan moest men hem ontslaan, doch eervol- Op dit advies werd besloten, dat de President der Staten den equipage- meester bij zich. zou: bescheiden, en hem in het vriendelijke » wegens de tegenwoordige gelegenheid van tijd en zaken” zou.trachten te bewegen, zijn ambt neder te leggen. Deze uitnoodiging beantwoordde sLavmoLKk met de verklaring, dat hij daartoe wel ge- negen zou zijn; maar dat het hem niet zoo zeer om zijn ambt als wel om zijne eer le doen was: dus ‘verzocht hij, dat men hem bij het Collegie ter Admiraliteit te Hoorn eene eervolle betrekking zou verschaffen, In allen gevalle verzecht hij zich nog nader le mogen bedenken. Dit uitstel bracht echter geene verandering in zijne gezindheid. Hij deed van zijnen post vrijwillig afstand tegen verzekering van gunstige aanbeveling lot eene andere betrekking te Hoorn, De acte van » vrijwilligen" afstand, vóór de vasi- selling door die van Holland onderzocht, behelsde, dat hij daartee » om zekere consi- deratién" besleot, en daidde hoogst loffelijk en eervol voor zijn karakter als ambtenaar en » getrouw dienaar van Hun Hoog Mogenden en voorstander van het Vaderland” 1, — Het laat zich denken, dat het verwijt, den Heer sLavmurx op grond zijner briefwis- *liog met oLDEKBAANEVELT- gedaan, eenen kreet van verontwaardiging zal hebben doen opgaan van de zijde van zoo vele aanzienlijke en edele mannen, die zich gedu- rende de vorige Regering mede vrijmoedig geuit hadden, en die nu aan eene even hatelijke vervolging bloot schenen te staan. Werkelijk moesten AxnssEn en zijne medestanders begrijpen, dat de boog wel te sterk kon gespannen worden. De hevige aanval, dien pu MAURIER omstreeks dezen tijd tegen hem op het touw zette, was be- 1 Resol. Stat.-Gen. 30 Nov.; 9, 11, 18, 14, 16, 17, 19 Dec. 1619. In de Resol. van Holl. vindt men niets van deze zaak, Wel wordt daar (onder 16 Dec. 1619) gewag gemaakt van eene gunst op aanbeveling van de Magistraat van Enkhuizen verleend aan een anderen BLAUHULK (WouTEA GERBRANDSZ). 47 + 1618 1621. 1618— 1021. Hoe men verder met de Gedaagde Remonstranten handelde. 912 ALGEMEENE GESCHIEDENIS SEAL SLIT teen stemd om zijne tegenstanders eene aanleiding te bieden ten einde hem met voordeel ts bestrijden, en getuigde bijgevolg, dat de Gezant uit de stemming van velen de heop ontleende, dat hij niet vruchteloes tegen hem zeu optreden. Dus scheen tot gerustsiel- ling van velen en tot verzachting van den toorn van anderen een verzoenende maatregel noodzakelijk. Althans naauweljks was het advies van zijne Excellentie om de zaak van BLAURULK te smoren door de Staten-Generaal ontvangen, of deze Vergadering benoemde eene Commissie om met den Prins eene algemeene amnestie te ontwerpen »over de laatst voorgevallene: zaken in den staat van het Land en de gehouden correspondentiën met wijlen JOHAN VAN OLDENBARNEVELT 4,” Eene vervolging als die der baljuws en anderen, die met ket Bewind in vertrouwe- like betrekking hadden gestaan, had men in zijne hand: men kon ze matigen naarmate - het belang het vorderde: want van de schuld, die men zou hebben kunnen aanwrijven, behoefde men niets meer ruchtbaar te maken, dan men zelf verkoos. Maar daar waar de overtreding door het gevelde vonnis duidelijk was omschreven; waar de schuldigen zich zelven aangaven en de straf tartten, daar moest de vervolging voortgang hebben tot het uiterst toe. Dit was het geval ten aanzien van de Remonstranten., Toen den gedaagden Remonstranten te Dordrecht hun kerkelijk vonnis was medege- deeld, was hun de last gegeven om voor alsnog die stad niet te verlaten 7. Aan dezen voorloopigen toestand. moest een einde komen, en de vraag deed zich op, wat thans met hen aan te vangen, Deswegens werd het advies gevraagd van de Politieken, alsnog tegenwoordig ter Synode, welke onder de inlandsche godgeleerden ter afdoening van overgebleven kerkelijke zaken nog tot het eind der maand Mei werd voortgezet. Den 21% Mei werd in de tegenwoordigheid van Prins mavnrrs over deze zaak door de Staten-Generaal beraadslaagd en besloten, drie leden uit deze Vergadering, met name Jonkheer SWEDER VAN APPELTERN VAN DE POLL, Jonkheer NICOLAAS YAN BOEKHORST Heer van Wimmenum, en nannmas, rentmeester van Harlingen, naar Dordrecht te zenden en de dertien Gedasgden met degenen, die zich bij hen gevoegd hadden, dat is, de beide Utrechtsche predikanten, voor zich en de daar aanwezige Politieken te bescheiden, ten einde hen ieder afzonderlijk deze vraag te doen, of zij zich vereenig- den met hetgeen in de vergadering, door eenige der Remonstranten den Dien Maart ? ! Resol. Stat-Gen. 14 Dec. 1619. Reeds was onder de Punten van beschrijving ter zomerver- gadering van de Staten van Holland (1619) de vraag opgenomen geweest, of het niet dienstig zou zijn, de Gecommitteerde Raden te machtigen tot het uitschrijven van eene algemeene amnestie van alle zaken »in de laatste bedroefde factieuse tijden” (Resol. Holl. 28 Mei, 1619); doch daarvan was tot nog toe niets gekomen. Den 6 Julij was de zaak uitdrukkelijk uitgesteld (Res. Holl. 6 Julij, 1619). 2 Tie hiervoor bl. 198, 199. | | 3 Zie hiervoor, bl. 187. DES VADERLANDS, 573 te Rollerdam gehouden, was afgesproken, dan of zij zich voortaan stil wilden homden 1618— sonder zich als predikanten te gedragen. Werd deze vraag toestemmend beantwoord, mns dan zouden de Gecommitleerden eéne verklaring deswegens bij schriftelijke acte van hen vorderen, en hun beloven, dat, zoolang zij aan deze verbindtenis getrouw bleven, de Stalen voor han onderhoud zouden zorgen, In allen geval zouden zij voor alsnog de stad Dordrecht niet zonder nader order mogen verlaten. Verre de meeste Remonstranten entwoordden stellig als uit éénen mond, dat zij, en wegens hunne eenmaal aangegane verbindtenis en als christenen in het algemeen, niet mochten beloven zich buiten de openbare kerkgebouwen van alle prediking te onthouden, al ware het ook dat de Staten bet hun bij plakaten verboden, hetgeen zij trouwens »in deze vrije Nederlanden” niet konden verwachten, De twee Utrechtsche predikanten, FREDERICI en NAERANUS garen, hoezeer gansch niet onbepaald of. onvoorwaardelijk, de belofte zich van alle prediking te onthouden; slechts uesaicus Leo onderwierp zich aan den gestelden eisch. Daar de Staten met hunne volharding zeer verlegen waren, en terugdeinsden voor de noodzakelijkheid om strenge maatregelen tegen hen te nemen, die hunne aanhangers in verscheidene steden tot eene uitbarsting konden brengen 1, zoo liet men het niet aan pogingen ontbreken om den Remonstranten schrik aan te jagen en hen, wanneer zij hun weigerend antwoord niet herriepen, tot de vlucht te bewegen; doch zij wil- den hunne zaak door zulk eenen stap niet bederven en trolseerden het gevaar, waarmede men hen bedreigde. Op het vernemen van het antwoord der Remonstranten, namen de Staten-Generaal zich voor, eene acte te ontwerpen, die men ben op eene nader te bepalen straf zou dwingen te onderteekenen; doch zij verschoven de uitvoering totdat de Dortsche Geloofsregels door de verschillende Provinciën bekrachtigd zouden zijn 2, Van de zijde der Synode was daartoe alles thans gereed, Den 30sten Mei toch Het Bestuur ! T der Nationale deed de president poasnman, vergezeld van zijne assessoren, den hoogleeraar POLYAWDER synode doet ver- en den secretaris zoumrus, ter Generaliteit in de tegenwoordigheid van den Prins verslag rsa ea a van het ter Synode voorgevallene, en verzocht Hun Hoog Mogenden alles te willen be- krachtigen. Nevens God, die »zijne bedrukte Kerk in de Nederlanden, ja, alle Ge- reformeerde Kerken na vele jaren van droefenis dezen zaligen tijd zijns heils had laten beleven,” dankte soceaman bij deze gelegenheid in Hun Hoog Mogenden en den Prins »de werktuigen, die God beliefd had tot de uitvoering van dit wonderbaar genadewerk le verwekken en te gebruiken”. Hij en de predikanten, die hij vertegenwoordigde, zouden aan hunne Gemeenten dankbaarheid, liefde en gehoorzaamheid jegens Hun Hoog Mogenden en Zijne Excellentie inscherpen. En alzoo uit de gewenschte uitkomst der Synode ten duidelijkste bleek, dat dit werk Gode aangenaam was, zoo baden zij 1 caaLETON, lli, p. 91, 92. 2 Resol. St-Gen. 16, 17, 21, 22, 28 Mei, 1619. srar, Hist. der Ref. UI, bl. 663—667. 1618— 1621. 944 ALGEMRÉNE GESCHIEDENIS de Staten en den Prins, rhet het volete vertrouwen over te gaan tot de uítvoering van hetgeen er nog overbleef: daatmede zouden zij tof em reet inoogsten bij de Christen- heid tot aan de voleindiging der wereld, en ‘hét loon » van hunnen loffelijken ijver - voor den welstand van Gods huis’ zou niet uitblijven evenmin in dit leven, als in de eeuwige heerlijkheid, — Zoo werd den Staten op de vervolgifg der Remonstranten de hemelsche zaligheid beloofd. — Of de roem, deswegens door hen behaald, het einde der wereld zal overleven, deze vraag is reeds na verloop van nég’ geen detdehalve eeuw gemakkelijk te beantwoorden, — Na het aanhooren dier taal verbonden zich de Staten, te zullen zorgen, dat de ‘Handelingen der Synode ‘ten spoedigste door de Piovincién bekrachtigd werden. Deze Handelingen onttrokken zij ibtusschen, door hare geheim- houding te verotdenen, aan alle onbescheidene aanmerkingen.: Voordat zij werden uits gegeven, moest het gebleken zijn; dat het Hun Hoog Mogenden met hare handhaving ernst was i, De Staten van Holland gingen den 19den Junj tot hare bekrachtiging over. Slechts de Gedeputeerden van Gowda verbonden aan hunné toestemming de voorwaarde, dat de uitvoering van het vonnis, in de’ Aeten der Synode vervat, in honne stad, wegens de godsdienstige richting, die tot nog lee aldaar de overhand had gehad en het groot aantal der ten hunnent gevestigde Remonstranten, met de noodige matiging mocht geschieden, opdát’de Goudsche Gemeente van lieverlede » zonder harde bedroefenis” tot overeenstemming met de andere Hollandsche Gemeenten mocht gebracht worden 2. | Intusschen begonnen de Remonsiranten, die- steeds te Dordrecht gehouden werden, te vreezen, dat men hen aldaar zou laten, van allen troost verstoken, zelfs van de voldoening om het offer, dat zj brachten, door het ondergaan van een eindvonnis te bekrachtigen. Ook de Regering van Dordrecht bégon te verlangen, van hen ont- slagen ie worden 8, Dus richtten ‘zij nog voor het einde der maand Junij een smeek- schrift aan de Staten-Generaal, waarin zij duidelijk deden uitkomen, hoe de Staten het openbare vertrouwen en hunne eigene uitdrukkelijke belofte als eenen strik hadden gebruikt om hen in te vangen 4, De Staten besloten dit rekest te laten rusten 5, Geen wonder: te antwoorden ware zooveel geweest, als de laaphartigheid, waartoe zij ver- vallen waren, te erkennen, of ze door nieuw onrecht te vermeerderen. 1 Resol. St‚-Gen. 30 Mei, 1619. carreton evenwel kreeg dadelijk inzage, van de Acten der Synode. Hij bemerkte, dat men verzuimd had den naam van zijne Groot-Britannische Majesteit daarin uit te drukken, en bewerkte, dat tot herstel van dit verzuim de eerste bladzijden herdrakt werden (esol. St.-Gen. 30, 31 Mei, 1619). 2 Resol. Holl. 19, 22 Junij, 1619. 5 Resol Holl. 20 Junij, 1619. 4 BRANDT, t. a, pl. bl, 674—679,~ carreton Jll, p. 07. 5 Resol. Stat.-Gen. 21 Junij, 1619. DES YADERLANDS, 275 De bekrachtiging der Dortsche Geleofsregelen kwam in sommige Provinciën niet zoo — 101s— spoedig tot sland als de Staten-Generaal te recht voor de fnuiking der gevreesde partij — noodzakelijk achtten. Utrecht was voor den invloed uit ’s Gravenhage bij de hand, 5 — ps en de omwenteling was aldaar volkomen geweest. De Prins had zich den 31% Mei de Provinciën. in persoon naar den Landdag van het Hertogdom Gelderland hegeven !, en zal hier evenmin als vroeger zijn gezag niet vergeefs hebben laten gelden, Dus schoten alleen de Provinciën Friesland, Overijsel en Groningen over. Tot dezen wendden de Staten zich schriftelijk met de verklaring, dat »er den welstand van den Staat des Lands ten allerhoogsten aangelegen was, dat de Dortsche Canones ten allereersten door de. geza- menljke Provinciën werden bekrachtigd en uitgevaardigd: de zaak leed geen langer uitstel, en er zonden vogenschijalijk. ongelegenheden uit: voortwloeijen , s00.er onzekerheid aangaande de beslissing. der geschilpanten bleef bestaan,’ Dus verzochten en begeerden zij zeer emstig en vriendelijk , dat de gendemde, Provinciën. binnen acht of tien dagen ien allerlangsten hare bekraehtiging wilden inzenden. — Han Hoog Mogenden verlangr den in staat gesteld te worden om sich. onverwijld van het te smeden wapen tegen de Remonstranten te bedienen. Men was vootaemens hen uit Dordrecht naar ’s Gravenhage te ontbieden, en reeds beraamde men wat,men hun hier zou afvragen en aanzeggen. Werkelijk werden zij tegen den 340 Julij ontboden, Maar vóór dien dag dienden de Handelingen der Nationale Synode goedgekeurd te zijn, en steeds ontbrak de bekrach- liging van . Friesland. Na de gedane stappen evenwel was er geen terugkeren noch stilstaan meer mogelijk, en nieltegenstaande de Staten van Friesland zieh nog niet ver- klaard hadden, ging men den 2% Julij zonder tegenepraak van den Frieschen Gede- puteerde, den Heer van vervou, tot de goedkeuring van de Canones der Synode over 2. De acte, deswegens opgesteld, noemde het bedrijf der Synode een greot en heilig werk, dergelijke nooit vaordesen van den aanvang der Reformatie gezien was ?, en betuigde dat de Staten bij de goedkeuring van de Handelingen der Synode niets meer ter harte namen, dan »de eer van Gads beiligen naam, het behoud der ware Gereformeerde Christelijke Religie, zijnde. het fundament van den. welstand en de band der Ver- eenigde Nederlanden, mitsgaders de eenigheid, rust en vrede der binnenlandsche Kerken, alsmede het behoud harer vereeniging met al de Gereformeerde Kerken, van ! Resol. Stat.-Gen. 31 Mei, 1619. © 2 Den 4*e* Julij werd een brief van de Staten van Groningen van den 19 Junij medegedeeld, houdende dat zij hun besluit ten aanzien der goedkeuring van de Dortsche Canones later door hunnen Gedeputeerde, den Heer scuarren, zouden kenbaar maken (Res. St.-Gen. 4 Julij). Dat besluit schijnt intasschen reeds den 2%" Julij bekend geweest te zijn. 3 Das spraken de Staten in navolging van hetgeen socerwan bij het verslag van den 30** Mei gezegd had. 1618— 1621. 976 ALGEMEENE GESCHIEDENIS welke wij ons niet hadden kunnen noch mogen afzonderen,” Weshalve elke andere leer verboden werd, en allen Overheden en rechters gelast dit verbod te handha- Acte, wier ven. — De acte, die men de ontboden Remonstranten zou vergen te onderteekenen, onderteekening van de Remon- stranteche predi- kanten gevorderd werd. was door die van Holland ontworpen en vastgesteld in overleg met den Prins van Oranje en Graaf WILLEM LODEWIJK, ter vergadering tegenwoordig. Zij hield de belofte in: dat zij zich binnen de Nederlanden van alle kerkelijke bedieningen hoegenaamd, het zij in het geheim of in het openbaar, middellijk of rechtstreeks uitgeoefend, ont- houden, en zich stil en gehoorzaam naar de bevelen der Overheid gedragen zouden. — Wie deze acte teekende, zou nog gedurende een halfjaar zijne gewone wedde ontran- gen, maar zich vooreerst nog niet-naar zijne oude gemeente mogen begeven: de Staten zouden hem eene tijdelijke verblijfplaats aanwijzen. Doch wie de onderteekening wei- gerde, zou als rustverstoorder uit de Vereenigde Provinciën verbannen worden !. Op den bestemden dag werden de ontboden Remonstranten één voor één ter vergade- ring binnen geleid. Men dachtte steeds, dat het voorbeeld van den een den ander tot volharding zou opwekken. Nutteleoze voorzorg | want al werden aij afzonderlijk aan de ver- zoeking blootgesteld, één was han geest en elk op sich zelven sterk genoeg om staande te blijven. Het eerst kwam L0 binnen, en, zoo als reeds af te leiden was uit zijn antwoord, te Dordrecht aan de Gecommitteerden gegeven, hij teekende de hem voorgelegde acte. Zij weigeren, Maar al de anderen verklaarden eenstemmig, dat die belofte te onderteekenen tegen op éénen na, allen die te on- derteekenen. hun geweten zou strijden, dewijl zij, tot predikanten beroepen, het talent, van cunisros ontvangen, niet in de aarde mochten begraven: voor het overige zouden zij zich rustig gedragen en hanne Overheid gehoorzamen, zich van alle openbare bediening in de kerken ontslagen achtende, — Daags nadat zij dit hun antwoord vernomen hadden, droegen de Staten aan hunnen bittersten vijand murs, bijgestaan door saumumx en VAN mumERT, de taak op om een voorstel te ontwerpen ter beantwoording van de vraag wat nu met hen te doen. Dit ontwerp, dat dadelijk werd goedgekeurd, behelsde, dat de weigering der Remonstranten om de hun voorgehouden acte te onderteekenen geheel in overeenstem- ming was met de oproerige en verderfelijke samenspanning, door eenige Remonstranten , bij wijze van Anti-Synode, zonder toestemming der wettige Overheid, den 5den Maart te Rotterdam gesmeed, van welke zij meerendeels beleden hadden kennis te hebben ge- dragen. Daaruit bleek ten duidelijkste, dat zij volstandig bleven bij hunne onlijdelijke hardnekkigheid en ongehoorzaamheid tegen hunne wettige Overheid, hetgeen tot niet anders leiden kon, dan tot vermeerdering van de onrust der gemoederen van de goede ingezetenen dezer Landen en tot stoornis zoo wel der staatkundige orde als der religie, welke zij bij alle middelen steeds getracht hadden en nog trachtten te scheiden van het eenstemmig en oprecht gevoelen van alle de ware Gereformeerde Kerken binnen en 1 Resol. St.-Gen. 24, 28, 29 Junij; 2, 3, 4 Julij, 1619. DES VABERLANDS. 377 O buiten s° Lands. — Op deze gronden berustte het besluit, dat de veertien Remonstranten 1618— met boden over de grenzen zouden gebracht worden, zonder weder te mogen keren, — zoolang zij zich niet bereid verklaarden de acte te teekenen, op boete van als verstoor- ders der openbare rust anderen ten voorbeeld volgens ’s Rechters goedvinden gestraft te worden. Voordat dit besluit ter kennis der Remonstranten gebracht werd, vraagde de President, de Heer proos, hen wederom één voor één in de volle vergadering, of zij zich niet nader bedacht hadden, er op vriendelijken toon de vermaning bijvoegende om niet langer weigerachtig te blijven, met aanbod van naderen uitleg der acte, bijaldien men zulks noodig achtte, Het antwoord was wederom uit éénen mond, dat zij zich genoeg bedacht hadden en met God te rade gegaan waren: dus bleven zij bij kunne weigering zonder in uitleggingen van woorden te willen treden: immers de strekking der acte was in allen gevalle duidelijk genoeg. — Zoo waren dan de Staten genood- zaakt hun het doemvonnis bekend te maken, — In den strijd waren der Remonstranten begrippen gezuiverd, zoodat het hun nu volkomen om het wezen zelve der godsdienst te doen was, en hun beroep op hun geweten behelsde inderdaad de betuiging, dat zij de stem Gods en der waarheid in hen noch mochten noch konden versmoren. Maar al hadden zij ongelijk gehad, opmerkelijk was het, dat de hoogste Overheid van een Gemeenebest, ontstaan uit den strijd voor de vrijheid tegen wereldlijke en geestelijke tucht, zich thans ten taak gesteld zag, om openlijk te verklaren, dat zij het behoud der godsdienst van uitwendigen dwang afhankelijk achtte, — De Remonstranten hoorden het door murs gestelde besluit voorlezen, en na hun vertrek werd hun door den deur- waarder aangezegd, dat zij zich met hunne huisvrouwen moesten beraden, werwaarts zij begeren zouden buiten het Vaderland gebracht te worden; den volgenden dag (6 Juli) hadden zij des morgens te 4 uren aan een bepaald huis bijeen te komen en zich te ontzien tot eenigen oploop van volk aanleiding te geven. In weerwil van deze waarschuwing, waren de Staten toch niet volkomen gerust: althans zij besloten den volgenden morgen reeds te vijf uren bijeen te komen »om orde te stellen op het vertrek der Remonstranten.” Doch alles liep uitwendig rustig af. III Dem. 3 Srvx. 48 378 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— diking moesten onthouden, en dat van hen, die op Brabantsch grondgebied geweken 1021. — waren, de Bisschop van ’s Hertogenbosch dit, zoo het schijnt, uitdrukkelijk gevorderd heeft, waarom dan niet liever de acte onderteekend? Maar stond het dan gelük, te zwijgen tegenover vreemdelingen en katholjken, met welke zij door geenerlei band verbonden waren, of zich door eene vrijwillige belofte tegenover gereformeerde land- genooten, tot welke zij zich geroepen achtten te spreken, den mond te laten snoeren !. Onder de beweegredenen van het besluit was door murs de vergadering der Re- monstranten, op den Die Maart te Rotterdam 2, als eene zamenzwering voorgesteld. De Remon. De Staten van Holland hadden dan ook niet verzuimd deze zaak te vervolgen. Volgens — ha d een der punten van beschrijving ter zomervergadering der Staten van Holland stond a ope Nx Hun Edelmogenden orde te stellen » op alle heimelijke of andere bijeenkomsten of ver- worden vervolgd. gaderingen onder het deksel van de Gereformeerde Religie, om daardoor allerlei zamen- spanningen in den staat van Land en Kerk te voorkomen." Diensvolgens besloot men, dat het Hof hen, die de bewuste vergadering te Rotterdam hadden bijgewoond, in rechte betrekken zoude. Gaevincnoven, vier dagen na OLDENBARNEVELTS dood bij eenen brief van wege den Prins en het Hof uit Rotterdam naar ’s Gravenhage ontboden, en ? duchtende dat men zijne bemoeijingen tot instandhouding van de gemeente der Remon- stranien voor een staatsmisdaad zou weten te laten doorgaan, vond raadzaam het land te verlaten, en het Hof, recht doende, alsof er reeds door de Staten een plakaat was uitgevaardigd, dat den Remonstranten het prediken verbood, veroordeelde hem tot balling- schap en verklaarde zijne goederen verbeurd ?, Ongetwijfeld zou men hem mede over de vergadering van den Di» Maart hebben onderhouden. Ter dezer zake toch werden nog in dezelfde maand Mei verscheidene Remonstrantsche leeraren voor het Hof gedaagd. . Onder hen toonden de afgezelte predikanten VAN DEN BORRE en curus, de een van Leiden, de ander van Woerden, de meeste standvastigheid, zich beroepende op de bepaling, juist in die Rotterdamsche vergadering gemaakt, dat niemand, onder voor- wendsel van vrijheid van Religie, zich verstoulen zou beroerle in het staatkundige aan te richten, Niettemin werden zij met de vijf anderen als rustverstoorders veroordeeld en uit de Provinciën Holland en Utrecht gebannen, welk vonnis de Staten-Generaal uit- breidden, zoodat ook het grondgebied der overige Provinciën hun werd ontzegd 4. Middelerwijl was de Regering er op bedacht, om een algemeen geldig verbod tegen 1 Toch zagen zij, wier woorden camLgrox (lII, 108) tot de zijne maakt, den vinger Gods in de omstandigheid, dat de Remonstranten te Waalwijk gedwongen waren te beloven, wat zij hier geweigerd hadden. . 2 Zie hiervoor bl 187. 3 pranpt, ¢. a. pl. IUI, bl, 749—752. 4 Resol. Holl. 28 Mei; 20 Junij; 16 Julij, 1019. Resol. Stat-Gen. 17, 18 Jali, 1619. BRANDT, IUI, 759*—760**. DES VADERLANDS. 579 GG de godsdienstige bijeenkomsten der Remonstranten in te voeren, Het scheen hoog tijd: want, schoon vele hunner predikanten, niet genoegzaam op de bezadigdheid der hoor- ders vertrouwende, zwarigheid zagen in het houden van talrijke vergaderingen buiten de kerken, die thans voor hen gesloten waren, zoo was men echter ongezind om door het bijwonen der openbare predikatiën en door gemeenschap te houden met de Contra- remonstranten den schijn aan te nemen alsof men het onrecht voor recht en de mis- kenning der waarheid voor iets onverschilligs hield, Derhalve had men in sommige gemeenten aangevangen in bijzondere huizen bijeen te komen. Bepaaldelijk te Alkmaar 1618 1621. Vergaderingen der Remonstran- en in den omtrek hadden deze bijeenkomsten een ernstig aanzien. In die stad hadden ten te Alkmaar. de Remonstranten sedert Paschen eerst ten huize van zekere kerkeraadsleden van hunne gezindte, daarna in eene schuur godsdienstoefeningen gehouden. Deswegens was de Heer van DUIVENVOORDE met twee Raadsheren tegen het einde van de maand April op last der Staten derwaarts vertrokken. Deze Commissie, ingenomen met de oprechtheid, waarmede de Remonstrantsche ouderlingen, die zij voor zich had gedaagd, het voorge- vallene in de vergadering te Rotterdam aan het licht hadden gebracht, had hen eer anmoedigend dan bestraffend bejegend. Niettemin was alstoen de voortzelling van zulke _ godsdienstoefeningen verboden, en de Kerkeraad der Remonstranten had beloofd zich daarvan te onthouden tot na afloop der Nationale Synode 1, Toen het nu gebleken was, dat. de besluiten dezer Synode hun geenerlei genoegdoening verschaften, hervatten de Alk- maarsche Remonstranten hunne bijeenkomsten, doch alsnu buiten de stad, daar zij voor de sterke mililaire bezetting beducht waren. Een plakaat, op last der Gecommitteerde Raden door het Hof opgesteld, verbood zulks op zware boeten, en zoo de schuldige eenige landsbediening bekleedde, op verbeurte dezer betrekking. In weerwil daarvan werd er in den Alkmaarder Hout eene Vergadering van wel tweeduizend menschen gehouden en voortgezet ten spijt van de waarschuwing van den Schout, met zijne die- naren op de plaats verschenen. Zulk eene stoutheid moest krachtdadig gekeerd worden, en dadelijk werden dan ook twee Leden der Staten naar Alkmaar gezonden, voorzien van brieven van Zijne Excellentie aan de krijgsbevelhebbers, daar men van zins was allen tegenstand met de wapenen te onderdrukken. Een der beide Staatsleden, met Dame JACOB VAN BROEKHOYEN, de Schout en twee Burgemeesters, door een ontzagwek- kend aantal soldaten met geladen geweer en brandende lont vergezeld, begaven zich den 23ste Jonij ter plaatse, waar de Remonstranten op nieuw bijeen waren. De Heren lieten sommigen door de soldaten met den blooten sabel slaan om ze te verdrijven; doch voor dit geweld althans weken zij niet 2, Weinige dagen later gold het bij de Staten de vraag, of men niet nog meer troepen naar Alkmaar zou doen trekken; doch op verzoek van de Gedeputeerden uit die stad zelve werd zulks voor alsnog uitgesteld, 1 manor, lll, bl. 717—726. Resol. Holl. 25 April, 1610. 2 camLETON lll, p. 96. 48* 1618— 162 580 ALGEMEENE GESCHIEDENIS totdat er een HE plakaat zou zijn uitgevaardigd 1. Reeds vóór het einde der Ken plaksat maand Junij (1619) was het plakaat in de Vergadering der Staten van Holland ver legen zulke ig gaderingen ont worpen. ^. Het staatsrecht op het stuk der Godsdienst blijft ongewijzigd, “genoeg gebracht om de Staten-Generaal met dit werk bekend te maken en met de gronden, op welke het steunde: » het gemeene volk, zoo heette het, werd door de predikatiën der Remonstranten opgehitst en oproerig gehouden tegen de plaatselijke en andere Overheden.” — Het was de vraag, of zulk een plakaat zou uitgevaardigd worden door de Provincie Holland afzonderlijk, dan wel van wege de Generaliteit.. Het aan- genomen beginsel van het verplichtende der te Dordrecht vastgestelde leer voor al de Provinciën pleitte voor dezen laatsten maatregel, Evenwel was het er ver af, dat zulk een beginsel reeds uitdrukkelijk in het Nederlandsche Staatsrecht zou zijn opgenomen geweest. Ten minste haasiten die van Holland zich niet met het nemen van een besluit op het vijfde van de punten van beschrijving ter hunner zomervergadering, van dezen inhoud: »het beramen van een goede orde en generalen voet, opdat men niet weder in gelijke zwarigheden vervallen mocht op het stuk van de Religie, die de band is van de eenigheid dezer Landen’ Ook in de Generaliteit werd de vraag geopperd, of de Provinciën gelast waren om te beraadslagen op de herziening der Unie (en het stuk der godsdienst alleen kon aan herziening onderhevig geacht worden); maar op die vraag werd besloten, dit te laten berusten totdat de Consenten van de Provinciën zouden worden geopend, daar in de Propositie van Zijne Excellentie en den Raad van State ter zake der Consenten, die herziening onder andere punten mede zou worden voorgesteld, Dus gaf men voor, in de Propositie tot de Gonsenten van het jaar 1620 wederom .eene aanmaning te verwachten als in die van het verleden jaar. Toen, in de Propositie tot de Consenten van 1619, den 64= December 1618 ingebracht, hadden de Prins en de Raad van State aangedrongen op de herziening van de voor- gaande contracten van de Unie, opdat men niet weder bloot zou staan aan verzwak- king van den band, Daarvan was niets gekomen, en — opmerkelijk genoeg — de Propositie, den 21*'» October 1619 ingebracht, bevatte niets van de geheele zaak: zij betrof slechts punten van financieelen aard ?. 3 Resol. Holl. 28 Mei; 21 Dec. 1619. Men scheen derhalve thans nog onzeker te stellen, wat men vroeger voor uitgemaakt had doen doorgaan, te weten, dat het verplichtende der Gerefor- meerde Godsdienst bij zulke traktaten erkend was. Vergel. hiervoor, lll. D. ll. St. bl. 760, 761. 4 DES VADERLANDS, 381 Holland ontworpen, werd van wege de Generaliteit aan alle Provinciën ter uitvaardiging — 1618— ennakoming toegezonden. In Holland zelf evenwel was het niet zonder tegenstand en — protest, al was het dan, ook slechts van éónen man, tot stand gekomen. Aan het Hof van Holland was door de Statefì de taak opgedragen om uit de plaatselijke plakaten tegen de ongeoorloofde godsdienstige bijeenkomsten een algemeen plakaat te ontwerpen. In dit Collegie nu had de Raadsheer LANCELOT VAN BREDERODE het gevoelen voorgestaan, dat zoodanig plakaat strijden zou tegen de fundamenten der Reformatie en met name tegen het 28% Artikel der Nederlandsche Geloofsbelijdenis 1, voorts tegen de Pacificatie van Gent en de Unie van Utrecht, tegen het gebruik van het Land, tot nog toe gevolgd, en eindelijk, wat alles afdeed, tegen Gods Woord. Van eene tijdelijke afwezigheid van hun medelid had het Hof gebruik gemaakt om het plakaat op te stellen en aan de Staten op te zenden, en over deze verrassching verontwaardigd had BREDERODE tegen de geldigheid van het ontwerp geprotesteerd, — Het plakaat, ten laatste ter Generaliteit vastgesteld, verhaalt op nieuw den oorsprong en den aard der godsdienstgeschillen en de slaatkundige strekking, die er aan werd toegeschreven, om met zware boeten al degenen te bedreigen, die bij de verboden bijeenkomsten betrokken zijn zouden, en get gevangenschap al dezulken, die de medeschuldigen niet zouden aangeven. Slechts de huiselijke godsdienst werd uitdrukkelijk vrijgelaten (zoo Holland er niet op aange- drongen had, zou zelfs dit punt niet toegestaan zijn geworden) en hierin eene genoeg- tame handhaving gevonden van de »vrijbeid van conscientie, tot nog toe in deze landen gemaintineerd." De uitvaardiging werd uitgesteld totdat de Dortsche regels en de sententie der Remonstranten in gedrukte exemplaren verspreid waren, hetgeen den 15» Julij (1619) plaats had gevonden 2. Met dit plakaat gewapend, meenden nu de Staten van Holland, die tot nog toe slechts op het platte land en in kleinere steden de godsdienstoefeningen der Remonstranten hadden doen beletten, ook in de groote steden en zelfs te Gouda tot denzelfden dwang le kunnen overgaan. Dit zou meer zwarigheid in hebben. Hier moest veel omzichtig- heid in acht genomen worden, en zelfs te Amsterdam was de Regering niet geneigd p, denkbeelden om ten gevalle eener richting, welke zij zelve tot de zege gebracht had, de be- — — pe langen der nijvere burgerij op het spel te zetten en den handel der stad eenigermate ac ie, ! Dit artikel stelt als den plicht van alle geloovigen, zich tot de ware Kerk te voegen, »al ware het, dat de Magistraten en Plakaten der Princen daartegen waren, en dat de dood of eenige ligehamelijke straf daaraan hing." De Raadsheer ging dus uit van de stelling, dat de Remon- stranten in gemoede overtuigd waren, aan de ware Kerk getrouw te blijven. 2 Resol. Holl. 21, 27 Junij; 2, 3, 15 Julij, 1619. Resol. Stat.-Gen. 28, 29 Junij, 2, 8, 11, 12 Julj, 1619. saasor, t. a. pl. Ul , bl. 764—766, 772, 783—789. 382 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— te benadeelen. Zou zij de verontwaardiging van zoo vele aanzienlijke ingezetenen uit- 1621. jokken en hen in de verzoeking brengen om hunne handelshuizen naar elders te ver- plaatsen, en was het dan in den bevrijdingsoorlog uit het voorbeeld van Antwerpen nog niet genoeg gebleken, dat, zoo een stad op den bloei haars handels prijs stelt, zij geen geloofsvervolgingen moet toelaten? In een smeekschrift, omstreeks dezen tijd door Amsterdamsche Remonstranten opgesteld, stond de veelbeleekenende wenk, dat men hun geen mindere vrijheid behoorde te vergunnen, dan anderen Christenen in deze landen, en ook den Joden binnen Amsterdam »uit geen ander inzicht dan van voor- deel in het stuk van koophandel, vergund werd” !, Dit beroep trof doel: ten minste trad den 8 Juli de Burgemeester pauw zelve in de vergadering der Gecommit- teerde Raden op, om de eischen der Remonstranten van ter zijde, maar niet te min krachtdadig te doen gelden. Hij gewaagde toen van de voor Amsterdams bloei zoo heugelijke gebeurtenis, dat er zich zoo vele Joden uit Portugal kwamen vestigen, die zich dan met de ingezetenen verzwagerden. Dit gaf, voegde hij er bij, groote opspraak, daar men den Remonstranten hunne religie verbood, terwijl men die van de Joden toeliet. — Zou men dan, dit volgde uit die mededeeling, ook den Joden vrije gods- dienstoefening ontzeggen, dat is, hen uit het land weren, of niet veeleer ook deg Remonstranten vrije godsdienstoefening vergunnen, daar het gerucht van hier te lande gepleegde geloofsvervolgingen reeds genoeg was om al die rijke handelaars af te schrik- ken? Derhalve verzocht de Burgemeester de Gecommitteerde Raden op deze zaak wel te willen lellen 2, — Dit was zoo veel gezegd, als dat de toestand en de belangen der groote koopstad omzichtigheid vorderden, en dat, al maakten de Staten plakaten, zoo veel als zij wilden, de Regering van Amsterdam ze binnen de mate, die haar goed docht, zou toepassen 3. Dus was men bereid op den eisch van het stoffelijk belang toe te geven, wat men op dien van het geestelijk belang geweigerd had, en had men het te voren onbehoorlijk geacht de Remonstranten te dulden, toen zij op het recht des gewetens pleitten, thans achtte men dit hoogst raadsaam, nu men de belangen van den handel ten hunne behoeve gelden deed. 3 De reglementen aangaande de Joden werden weldra aan de keur van elke stad overgelaten. Men vond niet goed, hen door een kenbaar teeken te onderscheiden, en stelde de Steden vrij, hen bij elkaar te laten wonen en in een afzonderlijke wijk af te sluiten, al of niet. Resol. Holl. 13 Dec. 1619. 4 BRANDT, é a. pl. bl. 760, 834, DES VADERLANDS. 383 Gam ENA — En c pe —~ Gedeputeerden uit haar midden, de Gecommitteerde Raden gevoelen, dat er rijp beraad 1618— noodig was voordat men maatregelen nam om in hare stad de openbare prediking der — Remonstranten te beletten ?, Zelfs de Magistraat van den Briel deelde den Gecommit- teerden Raden mede, dat zij zich »eenigzins bezwaard achtte in de uitvoering van het plakaat, vermits de Remonstranten aldaar tot nog toe vrije oefening in eene kerk gehad hadden: thans wist zij niet hoe zich te gedragen, of zij de kerk moest sluiten of een anderen maatregel nemen." Wat men in het geheim met de Rotterdamsche Regering schijnt afgesproken te hebben, ried men zonder omwegen aan die van den Briel: immers betrof het hier eene kleine stad met genoegzaam garnizoen: de sleutel (dit was de raad door de Staten gegeven) moest den Remonstranten afgevorderd en de kerk gesloten worden ?, Begreep men onder de groote steden met Amsterdam eenige oog- luking te moeten gebruiken; waar men in zulke steden tot vervolging overging, trof men onder de Remonstrantsche leeken slechts de geringen. Inderdaad, men zag onder de plaatselijke Regenten er nog verscheidenen op het kussen, van wie men geene belijdenis durfde vergen uit vrees van hen niet rechtzinnig te vinden: ook bleef het voorstel der Gedeputeerden van Haarlem zonder gevolg, volgens hetwelk, even als de pre- dikanten, de theologische professoren en de schoolmeesters verplicht werden de Dortsche Canones te onderteekenen ?, zoo ook de Magistraat-personen in steden en dorpen zich by eede zouden hebben moeten verbinden tot de belijdenis van de ware Gereformeerde Religie, » zoo als die nu geleerd werd 4. Doch geringe beambten en daglooners, aan Lands- of Stads-instellingen verbanden, gaf men hun afscheid, wanneer zij zich ver- stoutten de bijeenkomsten der Remonstranten bij te wonen. Dit ondervonden die ge- ringe lieden te Hoorn, waar men zelfs de armen, die in het gasthuis verpleegd werden, dreigde daaruit te zetten, zoo zij de bijeenkomst der Remonstranten bijwoonden 5. Dit ondervonden mede de werklieden en leveranciers der Admiraliteit te Rotterdam, dade- ljk na hetgeen den 21*« Julij aldaar was voorgevallen. Des zaturdags (den 20%" Jali) ^ phi. was er het plakaat tegen de bijeenkomsten der Remonstranten, niet zonder eenige op- = aes roerige kreten van gemeene vrouwen, afgelezen en met klokgelui afgekondigd. Denzelfden E — te dag waren de predikanten FRANCISCUS LANSBERGEN 6n CHRISTOFFEL HELLERUS afgezet, en de Prinsenkerk , die eenigen tijd geleden ten behoeve van de Remonstranten vergroot was, ! Resol. Holl. t. a. pl. 2 Resol. Holl. 19 Julij, 1619. 3 snaxpt, lii, 937, 938. Door schoolmeesters verstond men ook de onderwijzers aan de La- tjnsche scholen. Ware de zin der Dorteche Synode geschied, zoo zouden ook alle Hoogleeraren de formulieren hebben moeten onderteekenen, ja, geene godgeleerde onderwerpen zouden door de professoren der philosophie en der talen behandeld hebben mogen worden zonder verlof der theologanten (ssaxpr, IIT, 638). 4 Resol. Holl. 21 Dec. 1619. 5 ppAwpT, lli, bl. 834, 835. 1618— 1621. 584 ALGEMEENE GESCHIEDENIS o e — gesloten, Om het volk te toonen, dat de Magistraat op het bedwingen van allen tegenstand bedacht was, werden eenige burgers des nachts van het bed gelicht, Doch ’s zondags morgens vroeg kwamen de Remonstranten voor de Prinsenkerk bijeen. Na voor de gesloten kerk een psalm te hebben aangebeven, trok men naar de Havensche Roo poort, waar op eenige ledige erven, niettegenstaande de waarschuwing van twee Bur- gemeesters, ten aanhooren van wel drieduizend menschen gepredikt werd door pmr RAPHABLSZ. KAMPHUIZEN, predikant te Vleuten, dien men daartoe, als ten spot verkleed, met een ruitersrok over zijn predikantsgewaad, een stellaadje van biertonnen had laten bestijgen. Middelerwijl werd de vergadering door vier vendels soldaten met geladen geweer omsingeld. In weerwil van woest getier en felle bedreigingen van beide zijden ging de menigte, eerst door den predikant met de bezadigsten verlaten, langzamerhand uiteen. Na den middag had er een dergelijk tooneel op een ander punt in de stad plaats. Bij deze tooneelen nu hadden zich vele werklieden der Admiraliteit onderschei- den, en toen de Rotterdamsche Regering te ’s Gravenhage raad liet vragen, wat verder te doen, kreeg zij onder anderen dit bescheid, dat de personen, die bij de Admiraliteit in dienst waren of aan die instelling koopwaren leverden, zoo zij zich mede aan de beweging schuldig gemaakt hadden, behoorden afgezet of van de leverantie beroofd te worden. Ten verzoeke van de Gecommitteerde Raden van Holland besloten dan ook de Staten-Generaal, de Admiraliteit te Rotterdam aan te schrijven, dat zij, al wie van de schuldigen voor haar arbeidde, of eenige verplichting aan haar had, van zijn dienst ontzetten of van zijn handelsvoordeel versteken zou !, Het was voor de bestaande Re- gering gelukkig, dat zij met zulke maatregelen het oproerig karakter der bijeenkomsten | kon tegengaan: immers velen gaven aan de waarschuwing gehoor ?, terwijl de aanzien- lijke Remonstranten en allen die onder hen waarlijk edel dachten, afkerig werden van eene prediking, aan welke al het vreedzame en ernstige ontbrak, hetwelk bij geene godsdienstige handeling gemist mag worden. Te Rotterdam bleven den volgenden zondag (28 Julij) de voornaamste Remonstraten te huis en namen geen deel aan de poging om weder in ’t openbaar te hooren prediken, die dan ook door de ontwikke- ling eener sterke militaire macht werd belet 3. 