Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
"Het daor vgf regvlmatig vicrboekige terrassen, die acht stukken van het N. O. naar het Z. W., op een regelgende boog vormen. De onderste terras is 6 - S voot booger, dan het voorafgaande in de onderste boeken 40 schreden middelijk, doch de bovenste z'n ietkleiner. Zijwaarts loopt de grond stiel af. Hondom, en ook op den grafachtige terrassen, groeiden Poespa - (Sckma noronhae), Sempoer - (Diictnia spec.) en andere boschplanten, Bamboe Tali (Bambusa apiu) en Alang-alang (Imperata Koengii); het meest trokken echter enige palm-achtige varens, die wij tot nog toe nergens in de westelijke eilanden van Java gezien hadden, onze opmerkingsloosheid. Het waren 20- 80 voet hoge Pakoe Hadji, waarvan de plaats haar naam ontleent, en die ongetwijfeld daar aangeplant zijn. Nevena iedere soort stond er een. Z'n tamelijk dikke, gladde, graanwachtige vleeschkleurige stam met gemeen fraai, sierbaar of waaierachtige kroon, wekte reeds in de verte een belangstelling. Op elke van de drie middelste terrassen stond midden op den voorzijde kant een beeldje, in de opvolgende gelijk zij van ons afgezien, met fig. 1 van onderen beginnende; bevattende het bovenste en benedenschste terras geen oudheden. Het beeldje fig. 1, waarvan het hoofd ontbreekt, is 0,65 meter hoog. Het houdt de armen onder de borst tegen elkander. De inlanders noemen dit beeldje eenvoudig Tjandi." Het beeldje fig. 2 bestempelen zij met den naam van Aki Sadjee Het is in het geheel 0,28 hoog. Door zijn sterk vooroverhangend hoofd, verkrijgt het een aapachtig aanzien. Zijn handen houdt het voor het hoofd. Beeld fig. 4 op Pl. III, genaamd de Cycas dreinatus. Pakoe of Faki, de meest voorkomende naam voor de varens; Aadji betekent in het Kawi: 1. voorraad, voorat, en ten 2. als tooverformaliteit, overtreffend, overwinnaand; voorta in het tegenwoordige Javaans: 1. kostbaar, van waarde, en 2. priester, pelgrim, zijnde deze laatste betekenis niet het Arabisch overgenomen, en bij gevolg de invoering van den Islam, in de vijftiende eeuw, daar in geboekstaafd raakten. Volgens Blomphius wordt hij in de Molukken ook op de graven geplant. De Thomasee-Christenen in Malabar — verhaalt Rhede — bezigen de bladeren tot het sieren hunne kerken op zekere feestdagen, om tevreden redder de Portugezen die Palma (Palmatreeën) noemen. Akif betekent in het Soendanesch grootvader, en van daar, als van een berucht, een zwerf en man in het algemeen; sadju, in het Kawi, troon. OUDHETWAREN VAN JAVA EN SUMATRA. Het beeldje fig. 3, dat de inlanders noemen Tan hewan Pijat, is een grote buks, gelijk de voorgaande, een barkende hond. Velde niet zwaar of de zeer verengde kin een ontsponten en langen baard; wij zouden geneigd zijn het een olifant te noemen, maar de lengte van het beeldje bedraagt 0,64 meter. Het la, een hokje bedekt 0,28 meter. Het laatste zijn al de twee andere verrassend. De vergunning betreffende de inlandse wetten van de Koninklijke Gerechtshof voor Java, en nog een aantal andere officiële stukken voorkomen, bij de inlandse wetten onder de tentoonstellingen van Java en Sumatra. Aan alle die plaatsen heiligen en wenden de rechters, vrijspreken, en onderzoeken deze. Ook in de stammen van Batoeijrap worden nog hier en daar stukken van verlaten dorpen gevonden. De Hanggar van Batoeijrap komt met officiële stukken, aldaar liggen Nagan Dhomaa, Nagan Djati, Nagan Tandjong Singa, Nagan Parbo en anderen. Wij behoelen die genoemde wetten. Daar Nagan Dhomaa ligt naast de kampong Tjisalak, op de linker van de rivier (IJi) Groot Jang. Men bemerkt aldaar een leger. Aan de algemeene titel voor die districtshoofden. In het binnenland van Sumatra, waar men de inwoners dit tijdens de reis aan ziet. Het trokken van een stamhoofd van een dorp aldaar kunstenaars, Sanier, verhalen, etc. - hoofdplaats, ook rijk, gewone, eerwaarde, geestelijke, eerbare mensen, leden, herten, herten, herten. Bij de verordening van het Koninklijk Huis en de rechterlijke instantie is een herziening geworden. Weekblad: leger, klei, bereid; rijst, de koorn van een Rhino-plant, en de gewone kersen, die de tropische planten zijn die daadwerkelijk kunst en werk zullen opleveren. Opperhoofd van de inlandse rang. Het tweede boek, acht honderd. NEDERLANDSE OUDHEIDEN VAN JAVA EN SUMATRA. Centrums Yerhoogde, langwerpige vierkante afdelingen, van welke elk door een diepe sloot omringd is. De grootste afdeling is ongeveer 400 schreden lang en 150 breed. Zij liggen alle, in een N.O. of Z.W. hoofdrichting, vrij regelmatig naast elkaar. Het gebeel, thans met struiken en Alang-alang begroeid, gelijkt veel op een oude Verstelling. Mogelijk is het een overblijfsel uit de menigvuldige oorlogen en opstanden in de zestiende en zeventiende eeuw, of schoon de inlanders een hogere onderdrukking aan willen toekennen. Fig. 5 en 6. Deze beide beelden zijn uit het district Tjipcarche, een kleine dagreis ten N.N.O. van de plaats, waar het fig. 2, H.n. afgebeeld, zeer verminkte Chmesa-beeld gevonden wordt. Zij staan een goed half uur gaans van de indigobriek van Tagal-Bedja, in een klein moerassig dal, naast een warme bron, die zich aan de wekte kant van het dal bevindt, terwijl langs zijne oostzijde een riviertje stroomt. Het lauw warme water der bron, die enkel Tjipanas (warm water) zou genoemd, loopt met een dunne straal, door een steenen goot van 2 voet lengte en 1 voet dikke, in een daaronder liggend trogvormig hulpje boomstam. De bewoners der omstreken baden zich aldaar, vonden gamel op Vrijdag, alvorens zij naar de moskee gaan. Noordeijk naast deze bron bevinden zich de twee beelden, op een plaat, langwerpig vierkanten steen geplaatst. Ze zijn, even als de uit een grof korrelig doleriet vervaardigd. Het beeld fig. 5, staat voor, die bezig is iets te eten. Dit voorwerp is, van het voetstuk op de grond van den kop, 0,30 meter hoog, en bij het voetstuk 0,25 meter lang. — Het beeld fig. 6, zoude naar de meening van Bew eene vrouwelijke Gandharva of hemelse zangeres zijn. Als verklart ten minste Beuken, de afbeelding, bij Balutes, Vol. II, H. fig. 1, welke met de onze in de hoofdteksten overeenstemt. Volgens de tekeningen, door den heer Beunings meegedeeld, schrijft Beuken. EENIGE OUDHEDEN VAN JAVA EN SUMATRA. 109 veren - komen deze figurines zeer dikwijls voor als bouwkundige sieraden, de tempels van Boro-Boedor; en eens, in een bas-relief van die tempel, zittend bij Ganesha met Hanoeman en India, zodat het schijnen zou, dat Saraswati, Brahma's vrouw, godin der muziek enz. gezien werd. Deze aanmerking brengt ook de gedachte, dat met den nevens ons beeld zittende aap, Hanoeman, voorgesteld zou zijn. Voor het overige wijkt ons beeld van de aangehaalde figuren bij Baffles in veelvoudige bijzonderheden af. Het heeft niet slechts geen voeten of pooten, maar ook een staart is ook minder opgericht en de muts op het hoofd staat in plaats van recht omhoog, schuin achterwaarts; zodat eindelijk het gehele beeld veel minder zorgvuldig bewerkt is. Zijne hoogte tot aan de punt der muts, bedraagt 0,18 meter en boven den rug gemeten 0,15 meter, terwijl het van de borsten tot aan de punt van den staart 0,32 meter lang is. Eenige oude Koppo- en Waroeboomen verspreiden rijkelijk lommer over deze plek. PLAAT IV. Fig. 1 — 3. Pedestal- en kruisvormige steenen, gelijk de onderlagen, hebben we verscheidene in het regentschap Bandong aangetroffen. Wat echter de bestemming dezer voorwerpen geweest zou zijn, daarover zijn we in het onzekere. Zijn het misschien blokken van tempelkolommen? of eer nog obelisksten? of gedeelten van sokkels, waarin Langavanda geplaatst geweest zouden? In een punt komen al deze met elkaar overeen. Hanoeman, deze verklaring verwaarloos zodra men in den aap een krokodil (of een kaars) herkent. Ik acht het niet onwaarschijnlijk, dat we hier Saraswati (Brahma's Sakti of godin) of een andere dienaresse moeten herkennen. Het voorste hoofd met de borst versierd met het licht van den pauwen, de aan Saraswati gewijde vogel. Jambosa hypocrifolia in Paritium simile. Deze laatste gissing komt het meest bij de waarheid: het zijn verontrustende vooruitziende delen. Dikwerker dienden zij (glevoe) voor Vyvft-. EENIGE OUDALEN VAN JAVA EN SUMATRA. Namelijk, dat zij van boven in het midden een min of meer diep vierkante uitholing hebben. Balfe heeft een soortgelijk steen aanbeelden, en beschrijft hem als een "small square stone box," waarin acht een gouden lingam bevond. Zijne kanten zijn glad, en de opening van boven wordt door een nagenoeg piramidevormig deksel gesloten. Ook op enkele van onze steenen liggen verschillend gevormde dekselstukken, terwijl sommige met vooruit springende voeten en kroonlijsten ver sierd en buitendien aan een der zijden, in het midden van den bovenrand, een pm. half voet lang, gootvormig uitsteek bescheiden. Zodanig gevormde steenen meenen wij als offers te kunnen beschouwen, terwijl misschien de van buiten gelijkmatig effen behouwen, teruggedrochten, of voetstukken van Jambosa of Fortuna voorstellen. Fig. 1 vertoont beide steenvormen. Het gladde ondersteunt namelijk een afzonderlijk blok, waarop de pedestalachtige steen (hoogste steen) ligt. Samenstelling echter vermoedelijk het werk der latere Malaise bewoners. Dit kubusvormige voetstuk is 0,30 meter hoog en breed, en 0,45 meter lang. De daarop liggende pedestalachtige steen is in 't geheel 0,40 meter hoog, en aan de kroon- en voetsten 0,43 meter. Beide aan alle vier de zijden, waarvan het blok of middelstok 0,15 meter in de hoogte en 0,84 meter in de breedte inneemt. Het hebbende een 0,15 meter breed en 0,01 meter diep, loodrecht uitgehouwen vlak in het midden van elke zijde. Van onderen bevinden zich een viertal en van boven een zes- of zevental reeksen van verschillende breedte en vorm. Het gootvormige uitsteeksel aan een van de zijden van de kroonlijst, bezit een lengte van 0,14 meter bij een breedte van 0,12 meter, en is van boven in het midden van een overlangs lopend sleuf. Het dekstuk op No. 8 is bijvoorbeeld voor de hoofdbloem te zorgen, doch waaraan een zich omhoog verheffende gevelvonnige figuur, de Unggong of het maximaal gesloten voorstelende, thans onbruikbaar. Aan de vereeniging die twee symbolen werd door de Shivatistische sekte heiligst geacht. 'Tot welk doel dit uitsteeksel met zovele gaande gediend kunnen hebben is ons niet duidelijk. De vierkante holte eindelijk van boven in de steen heeft 0,14 meter middellijke diepte van 0,13 meter. EENHOORNT OUDHEDEN VAN JAVA EN SUMATRA. Dit voorwerp zagen wij aan eenige oren noordwaarts van het ooid, waar de boven beschrevene warme bron met de twee beelden gevonden werden, op den rechter oever van de Tjitaroem in de nabijeid der dorpen Madja-liga en Lewinanggo. Hoog opgezetenen Bamboearief en heerlijke Arenpabnen (faguer saeekartfer) beschadigden deze steen rondom, welken de bodem van iedere grashalm was gevonden, en waarbij een menigte kokosnootdoppen lagen, die bij wijze van wierookvaatjes, tot het branden van benzoïne gebezigd waren geworden: een bewijs, dat de inlanders ook deze steen vereerden. Aan de overzijde van de Tjitaroem, ongeveer een half uur gaans van de kampong Tjiparahi-Kollot, nabij het gehucht Span, zagen wij insgelijks een steenen teerling met een vierkante opening van boven in het midden, welke met een steenen deksel was bedekt. De inlanders geven daarom aan deze steen de naam van Loepoe. De figuren 2 en 3 worden, benevens twee beeldjes van dieren, omstreeks een dagreis westwaarts van het voorschrevene voorwerp, aan de zuidkant van de Tjitaroem, niet ver van de kleine kampong Tjoeppoe gevonden. Fig. 3 is een eenigzins ongelijkke teerling, daarbij zijn basis vijf centimeter groter, dan zijn bovenvlakte, welke laatste, even als de hoogte van den steen, 0,87 meter beslaat. Boven een vierkante opening, van 0,18 meter middelpunt, loopt van boven tot onderen midden door den teerling. De inlanders noemen deze steen Loempang (vijzel). Fig. 3 is een soortgelijke pedestalachtige steen als fig. 1. Hij is met onderscheidende voet- en kroonlijsten versierd, en heeft aan den bovenrand, midden in een der lijsten, een gootvormig insnijving van 0,15 meter lengte en 0,20 meter breedte. De geheel hoogte van den steen meet 0,53 meter, terwijl hij aan den bovenkant, met inbegrip der kroonlijst, Voor het aflopen van het water en de godsdienstige wanchingen van den Langgaman, vond de Hindoe in dat landsdeel de bedekte voorstelling van het wenvelvke geslacht. Een kopje of pot met deksel op bedoelde steen. EENIGE OUDHEDEN VAN JAVA EN SUMATRA. De steen, 0,54 meter en van onderen 0,63 meter dik, is 0,15 meter hoog en 0,40 meter breed, en heeft op elke zijde, in het midden, een loodregte uitgediept vlak van 0,10 meter breedte en 5 millemeter diepte. De vierkante opening die van boven, midden in den steen, is uitgehouwen, heeft 0,17 meter hoogte en 0,85 meter diepte. Zij wordt bedekt door een afzijdig deksel, met den benenenrand met een lijstje versierd, doch van onderen en plat; metende zyne boogte 0,21 meter, zijn doorsnede van onderen 0,44 en die van boven 0,24 meter. Deze steen is in de oogen der inlanders het hoofdvoorwerp der waaraan zij inzonderheid hulde bewijzen. Zij noemen hem Jjaepoen, naam, welken ook de moerassige vlakte aldaar en het naastgelegen dorp voert. Fig. 4 schijnt een liggende koe te zijn, waarvan de kop is afgebroken. Dit beeldje is zonder het voetstuk 0,44 meter lang, en 0,19 meter hoog. De inlanders noemen het oneigenlijk Asoe (bond). Pig. 5 vertoont een liggenden stier, kenbaar aan den bult op de schouder, waardoor de stier van het Bengaalse ras (Bos zebu) is gekenmerkt. De inlanders noemen dit beeld Sapi (rund). Zyne lengte, zonder den korte insgelijk ontbrekende kop, bedraagt 0,63 meter, de hoogte boven de hals 0,29, en op den rug 0,24 meter. Hier, zoowel als bij de koe, heeft het platte voetstuk met het beeld uit 66 stukken. Deze beelden zijn voor het overige merkwaardig, omdat afbeeldingen van de koe of den stier in de oude tempels op Java bijna nergens voorkomen. PLAAT V EN VI. Als het slot van deze berichten over Javaanse oudheden, deels een beschrijving van den top des bergs Salak bij Buitenzorg te geven. De. Zie aanteekening 2 op de vorige bladzijde. Dit is een vergissing. De stier komt onder de oude Javaanse monumenten Adworf voor; hij is de Nandi, het zoon van Siva gewijd dier, de vaak aan de tempels van Soematra. De grote stier in het Leidsche Museum (I. A. a, 32) is afkomstig uit het heiligdom van Prambanan. C. L. KEHIOK OUDHEDEN VAN JAVA EN SUMATRA. De heden of Tier toppen, waarop de boog zich 6975 Rh. voortzet, boven de a., vertoont onze PL V een plaat met het werkgerechtvaardigde A. de Wilden, ja rood bekend, dat op den Olen Salak Tenencondo overblijfselen ons de tijden Tan Pangeran worden. Die oude overblijfselen tonen ondenkbeelden, waren ook aan de Tempel van An overblijfselen van een toegangstog. Wij bezochten den berg op den 21sten Januari 1831, lang een achter den westelijke weg van het dorp Tjitjoeroek niet, waar van de Z. O. idee, wijken onafgebroken gerold waren. Wij begonnen ongeacht den vroegen ochtend op weg, in de bossen, na een verkenningen tocht van bijna twee men, de kant van de Hoogte, komende wanden bedekken alom zijde belingen, rug in dalen, binnen welke laatste men gewoonlijk het water aan een houtje boort roestig; een na de top vroden de bossen minder, de bomen lager, meer krenpeladig, en in het midden, dikwijks verhouten en knoevige takken vaak met bundels baarmoedig (Kumea) en andere werkplanten bewaard. De krat ten Tormt een kleine vlakte van ongeveer 800 meter lengte en 86 meter breedte, haar lengte-afmetingen O. N. O. en W. Z. W. afstekende. In het midden gedeelte bemerkt men een aanzienlijk, langwerpige vierkant, met hoogte van 86 meter, en een breedte van 86 meter; beide de boog van de boorden is 8 meter (zie 1), Westwaarts gaat de vloer in het midden van de kolk, en is soortgelijk, maar langer, met opgeworpen kanten, als een kleine dam die zich berijdt. De Terscheling toebehoort (zie 2). Op het westelijke uiteinde van de kolk eindigt men eindelijk een niet hoog Terdiepting bewaakten verbooging, welke lengte ongeveer 80 meter heeft, en een breedte van 20 en een hoogte van 8 — 9 meter, welke in het midden met enkele rechtopgezette staken bedekt is (zie d). Dit is duidelijk een oude grafklaauw, als een aan elkaar geprijsde persoon; zieken dan ook de inlanders daar aan de naam Tjitjoe van te noemen. EENIGE OUDHEDEN VAN JAVA EN SUMATRA. Tana of kramat gen. Sommige tan onze inlandsche begelijders, konden dadelijk aan den voet van den heuvel neder, en tenigeden, in eenen omhoogliggende, vooroverliggende honding, waarbij het aangezogen hinaan de grond raakte, een stil gebod. Onze PL VJ bevat een afbeelding van dit oude graf. OUDHEDEN VAN SUMATRA. De heuvel, door ons, tussen 1883 en 1885, in de Padangbovenlanden waargenomen, bestaan voornamelijk in steenen met inscripties in verscheidene gewelde Oud-Javaanse of Kavi-karakters, welke doorgaans verdiept of uitgehouwen zijn. Deze overblijfselen worden niet alleen in het zuidelijke gedeelte van het landschap Tanah-datar, en in de binnen- of nabij die dorpen gevonden, waar ooit leden van de vonta-lec familie van Menangkabo gewoond hebben of nog wonen. Een enkel ander stuk voorwerp werd door ons een dagreis of wat meer oostelijk, in het distrikt Soempoer, opgemerkt. In al de andere Tan dan de door ons bereisde landstreken op Sumatra, hebben wij geen spoor van soortgelijke overblijfselen mogen ontdekken. PLAAT VI. Op den Z. Z. O. voet van den berg Merapi, een weinig links van den hoofdweg, die naar het fort van der Capellen voert, ligt het dorp Pria. Let het Arabische woord kramat, een gewanwoordig enz. bestaande uit de landen al het oude begraven plaatsen van voorname of bijzonder geëerde personen. Atlanuyc een oorspronkelijk Indisch woord, betekent, in het Soendanesch en Kawi, een graf, praalgraf, doch in de Maleische schriften, een paleis, en in het Bengaalsch en Perzisch, een paleis, waar een overgelukkige of vrome beschermer (Fahrr) zijn verblijf houdt. SCHILLE LIED VAN JAVA EN SUMATRA. de oente Tonten van dit Tolk gewoond, en de Datoe Tan geniet thans nog den Toorrang boren de andere Datoe's van r. Zgn hnis ia geschilderd en lieeft een goed Toorkomen ; de haiaeD, ten gctale Tan omtient aestig, lien er echter Try annoe- 1^ mL, Een riTiertje, Moen^^wdi genaamd, dat op den Merapi oni- nai|^» alroomt door dit dorp heen, en TcrTolgcna langa den Toei eener afte» OT«r welke de wcg loopt Op de noordeiyke lielling denr luwgte (I mtm driekante steen. Tan een paar metera Icngte en anderiialTen meter iQfIa; lyne Tlakke Bjjde ia naar het 0. gekeerd, en op haar o n twa ar t wm ipwielieidene regela achrift, dat editer door den indeed Tan het nedf 100 ondoidcl^k ia geworden , dat onie reiagenoot, de ieeko- •n Oort, er alechta weinige lettera Tan heeft knnnen kopieren. W$ dcEclTe fig. 1 mede. De ateen idTo bestaat nit Iraelftf, en wovdt da inlanders eenToodig Baia i§$oenU (beachreTen ateen) gc- Benedcn dot plaati, aan den rcgter oercr der Soengi Moeng- , komen tnascken het mwe trachytgeateente eenige warme wellen t lOQBK^n, welker water Tan aommigc laamrwarm, Tan anderen aeer ■ft ia. De twee boTenste wellen i\jn h^ de inlanden bekend ooder de iBOi: Ar-Mow/i-on PoMk en ArHRaiMtf-«i IKo^fia '. Tebbi Priangan den weg ooit werd toegewaardig Tollebende, komt men kort na elke door of Toorby de dorp Soemaboe, Sawah-tengah, Tabe en Sintoa. Mijn Ter Tan het laatste van het jaar bij den weg, komt TCfmaard oog over de tergang van de steenblokken op een hoop opgestapelde appelschors bezienswaardig, met een vrij groot steenblok boven op, waarin een lange, enkele opening is: deze steen is bekend onder den naam Tan Baiite der (doorstoken steen), en wordt als een der oudste gedenksten door de Malengen beschouwd. Weg heb ben daar aan een kant Bijdragen een afbeelding (blz. 182) en andere voorwerken van mededelingen, waartoe weg Terweijen. Uit deze hoofdstukken nader te bekijken beter gekomen, zult u de certitude brochures ontvangen, die een indruk geven van de vooruitgang van het land. Van Sintona, eerder oostwaarts voert de weg over de aanzienlijke markt Limakaoen, en vervolgt naar Koeboer-radja. Hier vindt men een langwerpig vierkant plein van ongeveer 100 meter lengte en 25 meter breedte, zich W. en O. strekkende, en met een drie meter hoge muur van ruwe keisteenen omgeven. Aan de noordkant staat men verscheidene regeltopgezette steenen, waaronder drie grote, met liggendesteenen ondersteund (de fig. 2). Volgens de inlanders stammen ze uit het tijdperk toen de bewoners de Islam nog niet hadden aangenomen. Ze worden Baioe poenijakh matahari genoemd. Op de meest westelijke steen (lett. a), die 1,5 meter hoog, van onderen 1,2 meter breed, en 0,7 meter dik is, ontwaart men enige rozetvormige figuren en andere beeldhouwwerk; op de middelste grote steen (lett. b), die 1,8 meter hoog, een breedte van 0,95 meter en een dikte van 0,7 meter, bemerkt men een ondersteunend opschrift in Eawilaki letters; terwijl op de derde grote steen (lett. c), die even gelijke hoogte, breedte, als lett. a, slechts 0,4 meter dik is, een paar concentrische cirkels, waarvan de binnenste cirkelvormig is, zigtbaar is. Alle stenen zijn van trachiet. Nabij deze steenen en de oostelijke muur, staat een onderfossiel Kataping-boom (Templetonia catappa), en tegenover hem, in het westeinde van het plein, bevinden zich enige grafheuvels, Koninginnen-graven genaamd, waarvan de plek hun naam ontleent. Onder die graven is er een, door ons fig. 8 afgebeeld, gelp: gewordt, van een groot vorst. Het vertoont een bijkans vierkante vorm met een verhooging van ongeveer 15 voet lengte en iets mindere breedte, welker hoofdrichting O. en W. is. De kanten zijn ongeveer 3 voeten hoog met riviersteenen opgetrokken en boven op het graf staan vier steenen, drie aan het westelijke en een aan het oostelijke gedeelte. Op die, wiens noordwestelijkste staat, vindt men een opschrift, waarvan we hebben eenige delen te kopieren (fig. 4), ofschoon het schrift veel had gebroken. Van de in de omstreken wonende Maleiers wisten niemand enige verdere geschiedkundige bijzonderheid betrekkelijk. In mededeeling deden. Aiken zei dat eerst de hoofdman Timavocon gewoonlijk honderd vergaderingen daar had gehouden, dat het volk te dien doel de heenchap van de Padri's Terboden was en ook dat nu niet meer plaats was in Tond. De Padri's doodden ook op andere plaatsen soortgelijke overblijfselen aan oudheid tenietigd. In de oord Baioe, dat zijn naam dankt aan de grote rotsen in het landschap, ligt het dorp Tan Koeboer-radia, ten oosten van de Cape Den. Op geringen afstand ten zuiden van dit dorp, in de hoofdrichting zuid en noord, staat een kleine keten van bergen, waarvan de middelste de in de Maleische overlevering te Taal, Toorkomende namen Tan Bl Batoe patah en Boekit Bongsoe dragen. Langs de westzijde van de benedenstroom van de Batang Selo, aan de oostzijde van den Boekit Bongsoe, is het aanzienlijke en palmrijke dorp WMong gelegen, waarin de laatste Jansih Raja Ferteneam, of regerende koning, woonde. De weg naar zijn woning was richetien gestapeld. Zo ligt binna een groot tijgerplaats plein, dat met lagen omringd is, in het noorden gericht naar het daje. Het merkteken, dat over deze streken aanwezig is, is merkwaardig, als toor dezer streken aanwezig is, wijdende een gevoel van koninklijkheid, zijn. Zijn lengte bedraagt ruim 60 toet, de diepte ongered 36, en de boog, met dak, ongeveer 50 toet. Aan de zijkant, die naar het westen is gekeerd, is met allerlei sierwerk versierd, twaalf boorden, rood en wit, geschilderd. In zyn gehele omgeving staat het overige met de andersoortige sierwerken versierd. Een betekenisvolle tocht in de boot naar Tan Koeboer-radia. Zijn een overdachten hoedan trap komt men in een nummer in hetwelk verscheidene kamers uitkomen, alsmede de deur in achterhuis. Voor het woonhuis staan twee restschuren, opgehoogd en, even als het eentje bekomen, zijn geschilderd, met snijwerk verbeeld aan van lange, met tin beklede voorstelling op de hoeken der gevel te zien. Eenige passen voor deze restschuren staan twee hooge platten, voor elk van welken een andere platte steen op den grond ligt. Ze staan op korten afstand van elkander verwerkt, in een zuidelijke richting en met de voorkant naar het noorden gekeerd. De inlanders noemen ze: Batoe kasor kasdoedokh in Toewankoe Sati Fagarroe jong, plaats van Toewankoe Bati van Pagar jong. Ze bestaan uit hetzelfde eigenaardige gandsteen of graniet, waaraan het naburig gebergte hoofdzakelijk is samengesteld. De noordwestelijke staande steen, PL VUI, fig. 1, is 2 meter hoog, 1,2 meter breed en 0,25 meter dik. Hij bevat het opschrift PL IX, evenals alle door ons hiermededeelde afbeeldingen, door den ledenden teekenaar van Oort, naar enigszins verkleinde maatstaf, goed mogelijk gekopieerd is geworden. De liggende steen is 2,2 meter lang, 1 meter breed en slechts 0,2 meter dik. De schrifttekst hier enigszins anders, als van de staande steen. Wij delen de opschrift, PL X, in zes gehalveerde modellen. Op de andere, of meer zuidelijke staande steen (PL VUI, fig. 2), heeft de opschrift al reeds zo verweerd en onduidelijk geworden, dat het strekt onmogelijk was, er iets van te kunnen kopieren. Daarenboven was de rand om de aangestipte rai in het midden wit gekalkt. De hoogte van de een steen bedroeg 1,6 meter, zijn breedte 0,5 meter en zijn dikte 0,2 meter. De daarvoor liggende was geheel glad van binnen. Niet verbeterd Pagarreojong, nabij den rechter oever der rivier, zagen wij in een omvang of bewaterde ruimte, ten streven steenen beeld, aan het achterhoofd en de armen ontbreken. Het lichaam, de hoogte van ruim een meter, was vrij goed geproportioneerd en met behuizing, zindelijk het op de schouders en in den nek met enig levenwerk versierd. Uet tij en een mannelijk beeld voor te stellen, dat de onderkelder met den man van Salaw Kesempuan. Dit is de Toor het vroegere het enige steenen beeld, door ons op Samarran gevonden. Wij aan Pagarreojong gekomen, willen wij nog even door de hogenaangeschreven familie boekken, alhoewel daar geen goede onderhoud, in den eigenlijke zin, aanwezig was. Doch de beschrijving van deze nieuwere ontdekte rustplaats, kan eveneens tot vergelijking strekken met de afbeelding, die ons van Hokboer-maja geleefd, terzijde het van den anderen kant van de berg ten westen van het dorp, een paar honderd meters ten zuiden van de Tan Tontelgke woonplaats. Terwijder het is een vierkant plein, van ongeveer honderd meter voormidden, en waarover een grote, pradige Wannginboom (Ficus Utrijimulda) de lucht venpijndt. Men ziet daar een aantal grafmonumenten Tan onder de beschutting van grote, op de meesten versteende stenen, waaronder de grootste op het graf van den Toorlaat Jang di Pertjoean (de laatste voordeur door ons bewaard in 1884 naar Batavia verbannen), staat een klein levensboekje, dat versierd is met goud en zilver. Hier kiesde inwoners van indonesische dorpen taak af te komen, waarbij ze gezegend werden. Het einde van een ander aan de goden overleden vele eeuwen. PLAAT XI. Via de luchthaven van Mabaao. Veel landen, beide dorpen 19 uur voorbij. Niet comfortabel, maar het moet, vervooraangelegd, vele uren. Maar wel aankomst in de wereld, de tijd is 4 uur. MAKAN DIT BELEVEN, een reis door de wereld, een leven vol avontuur. 120 EENIGE DINGEN VAN JAVA EN SUMATRA. gaanden. Soerohaso ligt in een dal, van kleine bergen omgeven, onder welke de Boekit Soerohaso zich ongeveer 800 voet boven den dalbodem verheft. Het dorp is, even als Pagar Ruyong, omgeven van rijstvelden die door een paar beken besproeid worden, welke hare uitwatering de Batang Selo hebben; de laatste stroomt niet ver ten Z. van daar, langs den voet der bergen. Te Soerohaso woont, sinds omstreeks het jaar 1680, een zijtak van het regerende huis van Menangkabo. Het voorheen een groot en bloeiend dorp, dat vele forta huizen bevatte, doch ten gevolge van hevige oorlogen en lang volgehouden wederstand tegen het gezag der diep gezinde Padri's, zijn door dezen, bij herhaalde aanvallen, de meeste huizen verbrand en verwoest geworden. Thans heeft dit dorp een vervallen en armoedig aanzien. De meeste kleine bamboeuhuizen, met Alang-alanggras gedekt, staan onder een menigte Kokos-, Pinang-, Mangga- en andere vruchtboom verspreid. Een modderige weg leidt naar binnen tot de Toaar of marktplaats, zijnde een groot plein met verscheidene reusachtige Wanngins. Van daar gaat rechtsaf een pad naar de woning van den Tuankoe, welke in een houten, nu weinig aanzienlijk huis bestaat. Voor hetzelfde strekt zich een oneffen grasvlakte uit, aan de oostkant van welke twee grote Mangga-boomen staan, onder welke lommer zich een, van rivierstammen omringd, verhooging bevindt, iedere der vier zijden van 6,5 meter lengte en waarop de zoogenaamde Beatrijs van Soerohaso aangelegen. Er zijn twee zulke steenen, die 0. N. 0. en W. Z. W. naast elkaar liggen, en door de inboorlingen als gedenkstukken uit de voorouderlijke tijden, zeer ere worden gehouden (zie fig. 1). De westelijke (lett. a), bijna dezelfde vorm hebbende van een doorgesneden kog, is 1,8 meter lang, 0,8 meter breed, en 0,8 meter hoog. Hij is aan twee kanten, de west- en zuidzijde, beschreven, van welk opschrift fig. 2 een getrouwe kopij, doch naar verkleinde maatstaf, vertoont. — Op den daar naast liggende steen (lett. h) bespeurt men eenige schrifttekens. Beide staan voor het overige uit trachiet. Nog een andere geschreven steen vindt men buiten het dorp, niet ver van de rivier Selo. Daar, namelijk, ontwaart men een vijfhoekige kuil in de grond, van 4—6 voet diepte, terwijl een lengte... RAPPORT VAN VAN GOENS (1655). ... niet ophouden z'n voornemen op het volg tot vervolgen; daar aan dan mag wel te oordelen zijn, wat geest den Macassar gedreven, of om beter te zeggen, van hoedanige raadsluiken hij gedient wordt, zijnde Macassar, een land dat bevaren wordt van Spanjaarden, Engelsen, Portugezen en Mooren, van Persië af tot ver ben Malakka, de kusten van Siam, Cambodja, en zelfs tot China toe, alle een volk ons opgezet, niet alleen benijdend, maar die met list ons proberen de wen te maken, naar de natuur in sommige niet vreemt; zodat men ons oordeel dan concludeert, dat zij zullen zoeken met de tijd bezitter van dat land en heer van de inwoners te zijn, zodat het immers in zijn macht is; en ook wel wij met de jongste overwinning in Ambon 1000 aan 2000 van dat geslacht verslagen hebben, zal men het zwaar niet als te beter maken, en zijn volk meer en meer tegen ons doen ver bitteren, als een heel boos, strengbaar en onverschrokken volk zijnde, en zullen wij al onze duizenden moeten dood slaan, eer bij daarom zullen swichten, bebbend zijn land zoo vol mensen bij vergelijken als mieren, die bij dus doende ten oorlog gaan, hoe wel deszelfde anders de onzen niet zeer ontziend, minder zichtbaar als eenige natie in India, die ook niet (mijn gevoedsel) aan wapenen de barrière diens verhinderd tegens de onzen zal breken. Ik ga mij niet met zulk een denkbeeld vermeten en enige middelen voorstellen tot redres, anders dan heeft de gouverneur-generaal en Baden, present in het werk gesteld, dat is, door alle middelen te trachten met die vorst te treden tot een beter verstand, voordien Bima op het onvermogen aanstappende, zo de Massassers nog niet vertrokken was, maar die d' ons ontsnapt zijnde, aanstonds Banda te verzekeren, en dan den vangaan allen te beletten, dat toch vooral nergens voet op het land mag krijgen, en zulk meer als UEd. van mijn Heren de gouverneur-generaal en Baden van India aangezogen heeft, God geev dat ongevaarlijke middelen soortelijk mogen zijn gezegend, dat wij den vrede door schrik derzelfde kunnen bewaren, daartoe UEd. bedenkingen mogen verafsken, dat geen devotie door den edelen vlaminqugh zullen gebroken, zijnde 't beschermd dat de krachtsmiddelen zo den ene en toch ook de zaak zo belangrijk is, en zonder dat ik verder beter boep heb, bad men zo machtig geweest, dat Bima door aparte macht had kunnen afgelossen. EENDE OUDHEDEN VAN JAVA EN SUMATRA. van de oostkust uit, langs de rivieren Indragiri en Kampar, naar Medan gekomen, geenszins schaarsch. Wellicht kunnen de door onbekende gedeelde opschriften van Pagarongjong en Soerahaso daaromtrent enig nieuw licht verspreiden, wanneer zij ontcijferd worden. Dit moeilijke en belangrijke werk moeten wij echter aan de geleerden van het Javaans overlaten. Wat kunnen wij onzen kant altogether bouwstoffen leveren; wat zij zijn ongetwijfeld gebrekkig, doch wij hebben gedaan, wat ons mogelijk was. NB. Met de letters C. L., onder verschillende aanteekeningen, is de naam via den heer D. C. Leemans, Directeur van het Nederlandsch Instituut van Oudheden te Leiden, bedoeld, aan wie dit stuk, vóór de publicatie, was ter lezing gegeven. RAPPORT VAN VAN GOENS. VKRTOOCn WEGEN8 DEN PRESENTEN 8TAET VAN DE GENEKALE KEDERLANT8E GEOCTROIJ- EER13E OOST-INDISCIIE CUXr«. BIJ BIJCKLOFF VAN GOKNS, EXTB. ORU. KAED VAN INDIA ENDE COMMANDEUB OVER DE RETOUBVLUOT VAN A". 1G5j, AEN DE ED. UEEBEN DE OECOMMITTEEBDK IlKWlNTIiEBBEREN TER VEBOADERINGU VAN IT®. REFRE6ENTEERENDE DE 8UPRIOREN EN IIOOGII- dTE OVEUIIEIJT IN *T BESTIEB ENDE REUEREN DEKZELVER, ZUNE GEBIEDBNDB UEEBEN, OVER- • GELEVEUT. Jj«a >ui«-t itn (Ic loffrlijrke OoAt-Inditrhc (*ompi*. it na t' zcdert rrnigv furn hcnrnrrtH ((mhI lM*U*rt) in hare Iiiilise capiulcn vr^clgk fcnlrclineeit, E»tfftai*n t<*n prinoipnt-lcn iiijt hrt vmlappcn cirr negotie in 't gmmel, vcronsrt'lurkcn Tan M-hrpi^ huiju-n onitnair , cnde anderc qnade lotTalleD, vamninJc i'unU i\c llirr dr^lvt* hi-cfl U'liefcn te ▼enorcken; daer af if pnni'ifuu'Utc wil zijn do oorlo^-n in Amiwgna, uti t* mlcrt 4 jarrn p ,n * * n, (li«* iiii-tttT tijd wcl rondm van f^roolcr consrqucnUc wonirn , al« rirk din trcinot'iH'ii luiin can inlN.t-ldi*u, ende tie irk voor m^ daer in sroriUr im.-u'rirhi'ijt u* frcnioi-t, U*n warrc Godt de llcere dcM-'We grna* icSi)k Iklirftlc met zijii ii'}:rn wr;; Xc n('ni«*n , cndc dc middt'lcn darrtoi :iq dfii <ffiU\cni(iiMunrrurl i-ndi* Roilcn von India ai-n^rr^f^nt, wcl dorti ittrcrdrnu ; ^ol^rcus hacr Ya]. court pt, daiTtoe dc hoop wrl frrool M-hijnt. Bftrr ii dr ni.irht sivr rliijii* rude dt-wijl dt* idlrm-n van b' C*oni|i*. cr»n- itiUi!.L* ni(* mrl tiinuvn tf^iiH'n mdc tn*£:fvrn wtnlrii, •'mdir |>trtiui*ni 142 RAPPORT VAN VAN GOENS (1655). verhael Tan de comptoiren van India in 't bijsonder ende geleg< desselfe, sal ick m^ daertoe verstouten, die in ordre aen te vangei dan 't beslu^'t van 't geheel aen haer pnidentie beyolen laeten , t gende, eerstel^'ck, met het costelijck conquest Tan A M B o u N A. 't Welk voor etlijcke jaren in vredige possessie beseten zijnde , i voel daervan seer smaeckelijck over 'sComp*. staet geweest, al wcl bekent zij ; maer t' zedert ons 't zelve door de loosheijt der ] saren ende zeer apparente inductie der Portugesen, in dat gewest rende (daer onder d'Engelse mede wel dapper liaer personagie f in troublen van oorlogh is gebracht , heeft d' inportantheijt vai ende voomamentlijck de consequentie daer afT, geheel India over de heijt en bittere nasmaeck gevoert, ende zelfe de zielen van alle 's conqnesten geinfecteert, blijckende dat alle de macht, die in 3 jai waerts u^t Eoropa gecomen, in de benaende t^t als wij met d'l in apparentie van oorlogh waeren, alleen verslonden zij.jaemeei om den hals gecomen, welcke macht wij tegens den vijant op ende de custen van India gebruijckt hebbende, bu^ten twijfel on minatenrs volkomen in dat gewest souden gemaeckt hebben, dat noch alleen om die troublen wert tegen gehouden, ende G»ii, n langh het noch duren zal. Hoedanige middelen b\j m\in Hee Gouvemeur-Grenerael ende Baden van India successive zijn in ' gestelt* om met den Coninck van Maccassar te bevredigen ofte ^ zelfs met oorloge te dre^gen, zoo hij niet aflaet onse rebelligc danen met volck en wapenen te adsisteren, is UEd. bu^'ten twi bekent, gelijk mede hoe weignich l^j sich aen ons laet gelegen zijn vende in zi\jn brief aen den Gouvemeur-Generael (die ick zelfs lateert heb), dat h^ niet vecht met ons u^jt eenigo vijantscha] alleen om Gods wil, tot voorstant z\jner religie ende beschennin{ geloofisgenooten, die hij pretendecrt van ons verdruckt te word< het is bugten bedencken of h^ zal ons in z\jn land gaeme adc zoodanigh als voor been , om onzen handel aldacr te drijven , en( RAPPORT VAN VAN OOEN8 (1655). 143 0101 ophondcn x^jn voomcmen op 't Turighst te Tcrvolgen ; daer «cn dan vd ie oordeelen zjj, wat geest den Macraaaaer g;edreven, of om bcier te Klgai, van hocdanige ractalu^den l^j gedicnt wort» c\jnde AIaocaatar» (ca land dat befarcn wort ran Spa^jaerden , EngelseQ , FortugeeaeQ ende Xoorcn, ran Penia af tot Terby Malacca, de custcn Tan Siam, Cambo- <lii. Ik zie in deze niet vermeten enige middelen voor te zetten tot verlichting, anders dan bij Ed. den Gouverneur-Generaal en Vliegveld bepaald is, dat is, door alle middelen te trachten met die vrede te handhaven tot een beter verstand, bovendien is Bima op 't ooffrt aanwezig, terwijl de Maccasese nog niet vertrouwd was, die d' oorzaak ontsnapte tegen, aanvankelijk Banda te verzoeken, en den vangert allen te bedelen, dat toch vooral nergens voet op 't land zit, en zulk meer als ird. fan mijn leren den Gouverneur-Generaal en Hadden van India aan te vinden, werd God geeft dat ongevecht mocht kunnen gaan gebeuren, dat wij den vrede door sdirik ooit afsluiten, daartoe UEd. bedenkingen mogen hebben, en door den Ed. verdraag zullen breken, zodat de krachtsoverheid zo goed en nog beter de zaken important is, en zodoor ick vroeger hoop hebbe, had men toegegeven, dat Bima door aparte macht had kunnen afdwingen. De pen werden, daardoor den Macassar zijn graven (daar hij de menschen van het vreemde land met respect zag), vooreerst missen zonde, aide Item doen omzien. Het zij hoe 't wil, het staat immers vast, dat het zwaar en het goed succes van wapenen de zaken van Ambon mee herstellen, Banda verzekeren en de Molukken tot ons voordeel om de nagelen daar uit te brengen, blijvend daarom de oorlog van Ambon voor als nog een kan ons Compagnie kapitaal middelen, behalve het beletten van veel kostbare progressen, die (als gezegd) tot voordeel van de Ed. Comp. soms kunnen uitvallen, en nu, God behoedt meer moeten haar schade en diskwalificatie achtergelaten worden, tot waar de Heere de Ed. Comp. met macht en middelen zoodanig geliefd te zijn, dat men met kracht 't een en 't ander mannelijk onderhouden, daarvoor denselven God de middelen onder de Ed. regering gegeven te verlenen. MOLUKKEN. Hoe dan den Tidorees offensief in de landen van den Tamatae-song Koninklijke macht aan, gevallen zij, en hem de vastheid Sabou aangenomen had, mitsgaders hoe den Spaanse Gouverneur deze kwestie zoo dangereus voor de zyne geoordeeld had, dat daarom den Koning van Tidore bij hem in appreciatie op Gammelamme genomen was, en met deze detentie geconstrueerd Sabou weer te restitueren, werd de Ed. door mijn Heren den Gouverneur-Generaal en Raden van India aangegeschreven, die deze officier om de troebele zaken in dat gewenst hebben moeten simuleren, daar men anders den Tidorees door deze middel beter had kunnen bedelen zetten. De Opinie van de Ed. was alle de nagelen in Molukken te uitroeien, en den Koning Zandarsaha op de Engelanden van Xulla te verplaatsen, en 't oordeel van haar Ed. met den Gouverneur gehuisd over die zaak, werd de Ed. Insgesamt bekennen wir gemach, mitsgaders mede 't vervelen van 't Castel Oranje, en hoe hier Edel. aan d'Ed de vlaming reeds bevolen hebben de nagelen op Macsjan te verifielen, was 't mogelijk, met toelating van d'inwoonders; alles welke sachten, overmits seer gevolglik was. REPORT VAN VAN GOES (1655). Hoe Banda in gewenacht postnu het duurde de vaart na Nova Guinea aan te treffen om tegengangen en rest groot suursoep beloofd te blijven, was het niet gebleken, te belagen zinde die plaatsen, welke met recht gezien waren uit de kroon te Cap. staan te noemen, sommigen door nootachtige keuzes van zijn vijand moesten ontbloeien worden. Op Damme in de afgelopen tijd, was de vreemd bezaan geoordeeld te verhoeden op 't wat Babber, die bij d'Ed. vader Generaal en Baden was, overgegaan in actie. BETON (Boston) Door de ontheiliging en den Goninck Jamalija bevestigd met gen oefeningen aan den Coninck de lands, om te bevestigen dat den Macemaarzee andisi met straat dan het land mochten terugkomen, daarom moet on teel quet, werst slim nu, mogen dergelijke moorden en onrecht doen; maar in die landen moordzuchtig en onbetrouwbare, mogen derhalve niet te vertrouwen, maar met voorzichtigheid te werken, gelijk haar doen en laten. UEd. niet de papier terzijde van de Bod. TAXATIE gevonden, is gebleken kan. Een brief bij UEd. om ontdaan te zijn van alle beten, erft present geheel wetgeving. Toordel, ontbreekt omdat het hout door het ganse India overweegt. Tot ik zet laat zien een groot mercat poniert zij, aan dit ook dit verlichte gelijk niet als voorzien bij de Indiënen geavanceerd, doch omt de blijmoeden en geavanceerde te maintenen, is het noodzakelijk de beter zijn Henry's nog te continueren, en de Portugees geeft in te roepen, als UEd. ordra dictaat, daarvoor niettemin de Immobiliaar sober in die geweest om quaam. Dus verre van Comp.'s constitutie in Ambon, Banda en Molukken een aangelegenheid grenzen gesproken zijnde, niet genoegzaam de soevereen van 's Comp.'s garnizoenen in die provincies, zijnde het tal van de legermacht aldaar niet boven de 1000 man; te weten, 400 in de Molukken, 245 in Banda en ongeveer 400 in Ambon, buiten nog 500 daagen, jongal met d'Ed. vroeger vertrokken, en het kleine leger op Solor; echter schijnt den noodzakelijk te verhinderen, dat allemaal in zodanig weerom heilig wordt, welke bestier UEd. laekende, zal blijven tot de negocrissen van India verdeelt, op comptoiren, zodanig daadwerkelijk present gebracht en geëxerceerd worden, aanvangend met Mocha. 