Theophilus, gedicht der XIVe eeuw
Hij zegt het hem, lieve vriend, 1345 Maar nu en wil ik leven nemen; Want in woorden neem ik vrolijk, Zijn ze dan uit het hoofd geheugen ? » Vandaar land waar hij was geboren Brochhtië hem dat teken voren; 1350 Daar viel hij bij hem in onmacht, En lachte langzamer as zonder kracht. Ulysses die bekende daar. Dat hij hem zei waar. Hij kent dat teken van het land; 1355 Van zommer wrang zijn banden. Hij zag wel dat het was vergaan, Als hij zijn droom deed verstaan; En dat hij had verkeerd Dat hem in droom was geleerd. 1360 Om zijn zoon Telamonus Zachtzinnig, en als hij kwam in bas, En hij den vader zag altijd dood, Dreef hij rouw en jammer groot. Telogonus wilde verslagen; Kol. S. 1365 Maar Ulysses riep: Laat staan, Hij deed bij zijn ondanks. Ik wil dat pas van allen wanke Almeverre je onder het tien. Die avontuur was over een, 1370 Die ik in droom deed verstaan; Bloed, zo had ik die gevechten Omdat ik die heb gebracht, En ik alhoor anders geen kind Nemen zoude hebben gehad, 1375 En ik die wilde benemen dat Dat je niet zoucht diners vader. » Die lieden van het land algemeen Waren droevig om hun heer; Drie dag en leven en nemen: 1380 Aldus stierf hij als je hoort. In zijn allerbeste port Maakte men hem een graf van prijs, Hogelijk na koninklijke wijze. Telogonus genas van de wonden 1385 En van de kwetsuren in korte tijd stonden. Zeer droevig was Telogonus, Dat die dingen waren vergaan aldus. Toen zijn moeder Gyrcë voerde hij; Daar was hij lang koning vrij. 1390 Gyrcë weende menig traan. Want zijn minnaar; dus eist vergaan. Na dit meer en lonk soen niet; Dus eist komen, zeggen niet. Aylaes! daar wilde Troyen was, 1395 Digitized by Google — 74 — Niet was bloemend gras; Al was Troyen die staat te breken. Het heet die avontuur gewroken Op die van Grieken harde sere. Ging hoorde nooit meer Volk zulpenlike reuzen. Niet haar eeren verliesen, Alst ij aan beide zijden daden. Wilde twee mannen van deren schade, En van deren overlast In kerstnachten lezen laat? Want het waren aan beide zijden Almaar heiligen in die tijden; Om dat elk man merken zal Hoe oorzaak dat over al Hoerdoem is, en hoe groot kwaad, Dat er af te komen staat; Want Troyen en des koning vijand Nee hadden des lachters niet verdient, Zonder dat God uit de grond Hoerdoem wilde wreken laten, En kerstnacht ook daarbij leren Dat het daar af hem zondes keert. Hier laat ik de jeeste blijven; Maar ik wil vordere beschrijven, Alsof het obeh liegt, Hoe Eneas van Troyen siet, Ging hoe daarom dat hij 't verzaamde Dat Rome van Troyen kwam. Eneas alsof het hem liet verstaan Kol. 3. 125 Dat het grote weende en met vernieuwde Ruimte dat land van Troye; Dat land koste ze met de mond Aansjies bij tezelfde stand Dat men die aas op trekken zoude, En voor dat avontuur zoude. De schepen waren twee waarheid; Daar was in menschen deugen zien. Die ik hier nu zal noemen, Als hare avonturen komen. Eneas zag den brand zo groot; Aansjies lach in zijn scoop, 1400 1405 1410 1415 1420 1430 1455 Die niet wel en mocht zien. Eneas wendt en riep meteen: "1440" "O woe, Juno, wat doe je, dat schijnt jouw dienst te zijn! Hoe sierlijk koos je, om dat appeltje te winnen, En met je moeder, die men een mensenprijs noemt, Venus, je wordt gehaald. 1445 En eist niet genoeg dat dat zwaar Al versloegen groot en klein, Ging verborgen achter de pieren al Die staat, daar men je in diende, En mag in had en vrienden! 1450 "Aj edele staat, je bent verloren! Alwaar stuurde je hier te voren. Nu moet je worden heide, En daarvoor de beesten weide. De je kerken en je maisieren 1455 Worden al de wilde dieren. Wi moeten varen en niet wenden, Daar ons avonturen senden! » Dus klaagde Eneas al de dag, Zo lang dat hij nergens en zag Dat land van Troje en zijn steden. Hij en zijn gesellinnen mede Droegen ongekend rouw: Daar waren meerdere edele vrouwen, Die men verhoogde niet en mocht. 1465 De eerste haven, die hij zocht, Of daar hij enig vermaak vond, Dat was aan Pollinestors land; Daar wilde Eneas wel zien Ene nieuwe staat te maken bestaan; 1470 Die staat noemde Eneadas. Daar begon dat soort te worden Waart hij eens graaf gewaar; Lijkelijk vond hij haar openbaar, Gemaakt schoon en hard wel; 1475 Eenen zaal daarop ging niet elk. Daar stonden aan gescreven "dat die man daar vermoord was"; Hij peinsde hoe dat mocht zijn; Uit die graven riep een met desen: 1480 "Eneas, vlieg uit dat land... 1350-1408. Ik laat hier echo gegeven aan de gedichten van deze schrijver, die ik voor mijn part, zowel met betrekking tot inhoud als vorm, verdienstelijk toeschrijven. Ik was voornemens alle werken van Hildegaersberge, naar het Brusselsche handschrift in deze bundel op te nemen; maar toen ik den heer M. Campbell schreef, om de varianten van het Haagse handschrift te bekomen, vernam ik dat de heer W. Leendertz sinds eenigen tijd er aan werkte, en met de uitgave van dit handschrift door de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden belast was. Ik zag dan van die onderneming af, en besloot slechts enkele dienststukken, vijf in getal, die ik reeds overzien en bereid had, hier in te voegen, daar dit de volledige uitgave in geenen deele kan hinderen, in tegendeel naar de volkomen kennis des dichters zal doen verlangen. Willem droeg den naam van het dorp Hildegaersberge in den omtrek van Rotterdam, waar hij het eerste daglicht zag, zooals hij in verschillende gedichten meldt, onder andere in het hier onder medegedeeld : Van der Heilige Kerken, waarin hij op het einde zegt : Want Willem wil dat beste raden. Die van Hildegaersberge is geboren. Het jaar van zijn geboorte is niet gekend; hij dichtte en bloeide van 1583 tot 1408, gedurende welken tijd hij als spreker in de rekeningen der graven van Holland voorkomt. De heer W. Jonckbloedt denkt, dat hij ongeveer 1350 moet geboren zijn. In zijn werken zien wij, dat Willem, alhoewel van klein vermogen, een verkwistend leven leidde en als een groot heer leefde, waarvoor hij in ongenoegen bij zijn verwanten kwam en tot armoede verviel. Hij doorzwierf dan vele landen, oefende zwaar als boer, en als muzikant, en verscheen uiteindelijk, al een versch Intelli-gent, in Engeland. (i) Zie Geschiedenis der Middelnederlandsche Dichtkunde, III, bl. 406. Digitized by Google — 76 — zich altijd in de poëzie en werd als spreker en dichter beroemd. Onder de dichters die als sprekers of zeggers bekend staan, mag Willem by de voornaamste van dit tijds gerekend worden. In de middeleeuwen was het zoodoende bij elke feest, vooral bij gastmalen, dichters en menestelen te doen optreden, die de genoodgoden door zang en muziek vermaakten, of door het opzeggen van ridderdichten ter uitspanning verstrekten. Dit gebruik vindt men in vele oude kronieken aangegeven; in het hoger ingevoegde gedicht (bl. 44, v. 65) leest men : Bij die feesten was genoeg Van dienen gerechten en vele; Elk mocht hooren zijn gevochten Van zang en van vlees speelsels. Seeger Dierengod gaf ook van deze gewoonte in 'Het Krijft van Troje (i) : Doen men gedachten had na het eten, Toen denken die waren menestelen (i), Die daar waren beroemde vele, Voer den prinsen groot haar spel. Elk was een spelmeester wel, En van toon beroemd mild; Elk hoorde daar, dat bij wilde, Avonturen groot en langzaam, Nieuwe lieder met suikerig zang; Vlees, hoorde en andere speelsels; Wat helpt dat ick nog noemde vele. Gedurende de Halfvastenmerckt te Gent, werd er elk jaar op het stadhuis een prachtig feestmaal gegeven, en in stadsrekeningen zien we dat deze bijeenkomsten door dichters en menestrelen opgeluisterd werden; in de rekening van 1401-1402 lezen we: "Item, aan de menestrelen, zangers, dichters en spelers gegeven in de hofschoten, die Halfvasten zongen, peeten en dichtten in de schepenencamer, 12 schellingen 2 d. gr." In de graven rekeningen, waaruit de heer Jonckbloedt vele uittreksels bekend maakte (III, 389 en 404), vinden we onzen Willem negentienmaal aangeduid en onder andere nog de volgende sprekers en menestrelen vermeld: Jan van Mechelen (1366); des heeren Spreker van Gaesbeke (1392); de Spreker des heeren van Gislele; de Spreker van de beer van Halewijn, bij Menen (1395); de Stadtspreker van Gent; Mijn Wynandi; Mervrouwen Menestreel van Brabant; Godevaert van Brabant; Pieter, de Menestreel van Brugge; Hanneken van Mechelen, de Zanger, enz. Er bestaan twee HS van Willems gedichten; het een berust in de koninklijke bibliotheek te Brussel, thans N' 18569, het ander in 's Gravenhage. Beide HS bevatten 117 dichtstukken. Van een derde HS zijn slechts brokken in Rostock gevonden. Slechts 37 gedichten dragen den naam des meesters; de overige, weinige uitgezonderd, zijn ongetwijfeld van denzelfden dichter. Er worden twee stukken in aangetroffen die uit den Leeketispiegel ontnomen zijn; het gedicht met titel: De Hondscoete, komt ook in het Brusselsche HS. (N' 192) voor, en werd door den heer C. P. Serrure in het Vaderlandsch Museum (1, 92) uitgegeven, alwaar het tot opschrift draagt: Een Hontsbete. In deze bundel hebben wij vijf gedichten van Hildegaertsberge, uit het Brusselsche HS. overgenomen: 1. Van den ouden en van den jongen. Br. HS. N' I. Haegsche HS. N' XXXIX. Alhoewel dit stuk, wat de hoofdgedachte betreft, vele overeenkomst heeft met dat voorkomende in het Belgisch Museum (VI, 96): Van den ouden ridder en den jongen, is het echter een ganz ander opstel. 2. Van den gesellen die omzeylden. Br. HS. N' XL H. HS. N' XXXV. Dit gedicht vervat een zedelijke bespiegeling over de gevaren, die den mensch in de levensreis omringen, ter gelegenheid van vijf gesellen, die van Arnemuinde onvoorzichtig in een kleine schuit naar Holland zeilden, en bij het opsteken van een storm omgeworpen werden en ellendig zouden vergaan zijn, waren geen redders toegesneld, die ze tusschen Duiveland en Schouwen opvischten en behouden aan wal brachten. Dergelijke roekeloosheid moet men op de levensreis vermyden, zyn haak wel toereiken en de stormkunst verstaan, om hetzelfde trots stormen en klippen ter veilige haven te brengen. 3. Van der Heilige Kerken. Br. HS. N' XXXVIII. H. HS. N' LV. De dichter leefde in eenen tijd dat de kerkelijke tucht diep vervallen was, tijdens het verblijf der pausen te Avignon en de scheuring der Roomsche Kerk; meermaals verheft hij zyn stemme tegen het zedenbederf, dat zich van de hoofden tot de lagere klerken uitstrekte. In dit dichtstuk toont hij aan, hoe hoogverdacht, geldzucht en gulzigheid de Kerk ondermijnen en het hele gesticht dreigen te doen instorten, indien geen spoedige inkeer het kwaad stuit en het recht herstelt; ondertussen raadt hij de christenen aan de predikers woorden te volgen, maar niet zyn werken, die soms onrein zijn en met zonden gevuld gemeen. Een onderscheid van heilige en geestelijke leden. Br. HS. N° LX. H. HS. N° LXXIV. Eene overdrevene voorliefde tot de ongehuwde staat met de volstrekte verachting van 't huwelijk, moet in deze eeuw bij de klerken geheerscht hebben; want in dit gedicht verdedigt de dichter het huwelijk, en stelt het zelfs boven de monnikenstand: Het ziele is een zaligheid, Daar voelen meer baten aan leiding Dan aan die lange kappe wijt, Of aan hoeren geestelijke abijt, Dat zij dragen of viseren. Verder, v. 173, richt hij het woord tot degenen die de gehuwde lieden tot de scheiding aanspooren: Bericht mij dit, ghij arme domme, Die heimelijk wilt leiden om te suikken, Dat zij hoeren ziele laten: Man en vrouw dat zij hem zetten Horen band te zenden weder; Ghij zult van hoge dalen neder. En van drieërziende staat der wereld. Br. HS. N° LXXXVI. H. HS. N° XCIV. Dit stuk vervat een ontvouwing van de plichten der drie standen : der priesters, der ridders en der landbouwers. Te Rome had het bestuur drie beelden voorgesteld, deze standen verloonende, met de volgende opschriften: Gy zult bidden, gy zult beschermen, gy zult arbeiden. Tu supplex ora, tu protégé, tuque labora. Dan schelst de dichter in treffende tafereelen den verkeerden handel af, waaraan deze standen vervallen zijn, en de berisping slaat soms tot den toon des hekeldichts over. Den geestelijken is het gebed bevolen; zij zullen Geen eenheid ter wereld geren; Mensen dopen, absolveren. Digitized by Google - 79 - Daar echter leven zij met revolver, bemiddelen pracht, dragen rijke kleding en rijden op hoge paarden; zij regeren wissel en lollen. Den krijger is het zwaard des rechts door God toevertrouwd, om de boezen te dwingen, de weduwen en wezen te beschermen; maar zij zijn ook van de rechte baan gedwaald, en volgen de klerken in gierigheid en roofzucht na; zij slachten den havik, dien zij op hun hand voeren. De landbouwer of huisnood zal met ploeg en spade den akker bouwen, en zijn overste onderdanig zijn. Door slechte voorbeelden misleid, van alle raad en richtsnoer ontbloot, dwalen de derde stand nog meer dan de twee andere. I. IHan hoo onttrokken van hun macht. Als die zomer was geresen, Soo dat die daghe mochten wesen Op dat laaste van den jaar : Die nacht kort, dat weer claer, Die vruchten vol in horen doen, 5 De wouden rijkaard, die velden groen, Berg en dal van dichte nat; Doe ging ie een smal pad. Recht als die dag begonst te glimmen; Die leeuwercke zagen men glimmen door de locht; Hoorde sanc die maakte een zweet gericht In den velden aan allen zijden; Een troenig hert mocht verbluffen Dat nog kwam op sulken pas. Aan een bosch daar 't schon was Schoon lach dat padje gestreken; De nachtegaal was ook verward Met dat zij den dag vernam : De andere vogels boven clamclamclam Met hoorde stemmen, rood hoorde zang. Na deze tijd en was niet lang Die dag en had den nacht verwonnen; 't Kwam in 't rijzen van de zonnen ; Die tijd verklaren hoorde altijd. Tussen twee bergen in een dal Schoon geselschap vond hij samen. Die ook om haar genoegde kwamen Spoelen in de morgen stond. Van de vogel was hem wel cont, Die daar 's morgens plaats was te zijn; Ze brochten voor hem uitgelezen Sangers en meesters, Die wel behoren tot horen speel, Wants ze allen vrolijk waren en leken. Dat suikerig geluid van hun snaren, De zang die ze met keel zongen. Dat dede den ouden ende den jongen Volgen mede in die foreest; Mer een dinc had my wonder meest : 40 Doe 't al verhoecht was datter ghinc Ende si spanden horen rinc Op een suver scone plein, Doe sach ie buten af allein Een scone joffrou wel gedaen 45 Ter eerden neder sitten gaen Op een suverlike stede; Wattet jonge geselscap dede Des en achten si min no meer; Mer den ouden dede si eer. 50 Digitized by Google 80 — Wanneer enich quam besiden, Neven der joffrou voer te liden, Daer toe setten si hoer gemoet Met rechter yriendeliker groet : Sy neech hem toe, »i boet hoer hant; 55 My docht sijn in hoer becant Doecht, eer ende rechte scaemt, Als goeden vrouwen wel betaemt. Als te aen sach die edelheit Van der joffrou wel gemeit, 60 Doe waert ie sonderlinge becoert Om te weten doch een woert Van der joffrou hoe sijt meynde, Die dus van eren wegen diende Met rechter gonst den goeden ouden, 65 Als wi allen billics souden. Ie haeste my derwaerts sonder merren, Ie neech der joffrou toe van verren; Ic gruetese, doe ie bi hoer quam. Sy die *t wel in 't goede nam 70 Antwoerde mi mit hoefscher tael : c Seker, Willem, nu doedi wael, Dat ghi hier comt op dese tijt. Ic weet wel dat ghi een dichter aijt; Laet ons te samen onderiingen 75 Spreken wat van nuwen dingen. Siedi hier iet dat u behaecht? Wie dat soicke consten draecht Als ghi dicwil hebt geplogen. Dien is wat nu woult vertogen; 80 Licht hier mocht daar bij verwekken Ende een materie daar unt trekken, Daar hier op dichten mocht hier nae. » Ik antwoordde: "Goede vreugde, Joffrou, ja ik, ik heb gezien Dat gij hier buiten hout alleen, Ende u aan dit gezelschap weinig keert Dan dat gij den ouden eert; Met verlof zoude ik geerne vragen Hoe dat gij meint, daarstijg ik's gewaagd. — c Ja, gij, Willem, sprak die joffrou, Ik bid u ook op rechte trou Dat gij van die materie maakt Een goed gedicht wel geracet. Men zat u zeker spreken lof, Ende aarde bedankt ook daar om; Om dat ik wil dat dit geschreven, Soo hoorde van mij een waar belett. Ik zal u geerne berichten twaalf Van die, dat gij hebt gevraagd mij. Jong en oud zijn ongelijk Al zijn zij gemaakt van eenzelfde stof; Elk jaar gaat zijn loop. Het is een rijker leven Oud te zijn en vroet; Die jeucht prijst ook hoe eer leven goed Ende is genoeg bij te zijn. Hoe kan iemand zijn gepresed, Eer bijt midden dat bewijs? Ik vrees die docht haar zelf te prijsen; Want zij schijnt in 't openbaar. Waarom ik traag die oude naar, Ende deed hem eer, dit is de reden : De oude komi van goeden seden Ende van redelijken leven. Daar zijn vele achtergebleven. Die tot de ouden niet en kwamen. Om dat zij midden jeugd aan namen Zaken, die hem tegen droegen, Daar zij hem zelf met verslagen, Ende moesten sterven eer haar tijd; Hooverscheiding, gierigheid en niet Hebben vele mannen verslagen. Eer hij komt tot oude dagen. Overal en overal, Luxurie zonder groot bedwang, Voor veel te waken boven rede, Haastigheid, onnutte seden. Dit zijn al punten en zaken, die zelden tot oude raken. Wie tot oude komt, kan, hij moet zich eerst regeren; te maten eten en drinken, en zijn God daar in gedenken, en niet te lang torren zijn; gramschap is een hart venijn. Beide den lichaam en den sint; men proeft er weinig wijzheid in, maar te leven zal bij het beseiden dat brent oude en wijzheid beide. Hier om zullen we ons verschijnen, en midden jonge jacht beginnen, te leven om een zalig einde. Je vermoedt dat Gods engelen zijn om Noe, en die hem die arche boven te houden; hij en wouwt de jongen niet betrouwen, om dat de oude hem bel hebben versinnen. Die jacht heeft wel een sterke beginnen, maar te volhouden wordt haar zwaar. Noe die werkte veel jaren om zijn arche te maken vast, met het dragen van als uw last, als hem God had doen verstaan. Waar dat grote macht lig aan, dat en dacht de dommen niet bevolen; haar gedachte dat mocht wel dolen, dat zij versukkelen midden jacht; al en werkte zij zaligheid nog doecht. Dat zouden zij lichtvaarig gewagen: die jacht en wil geen zorgen dragen. Had men dan geen oude vrede, zouden die wereld in kraak hoede; elk zou de anderen verdringen. Die hem met recht nu laten dwingen, waar die vrede te rade gaat, daar moet recht op reden staan; waar dat recht op reden staat, daar richt men geweld en overdaad; dat maakt de al rechtste vrede tussen God en de wereld. Hierbij wil ik de oude prijsen; hij maakt ook midden dat bewijzen, dat het doet en eert in staat. De menige jongen voelt gebaand; De oude heeft die avonturen beleefd, terwijl de jongen niet en heeft : Hij heeft gehoord, hij heeft gezien, veel dingen ter wereld gesien, maar de jongen niet en zegt: Beter mocht een landsheer zeer mishagen, die te strijden was gesteld. En had hij geen oude vrede in het veld, dan bij den ouden en bij den vroeden, moet men veel dingen verhoeden, daar schade en pijn af kunnen komen. En dede die wijsheid eindelijk de oude. Al zijn de jonge in zeker goed, sterker van leven en wel gemood, het moet met wijsheid zijn bewaard; zodat het volk op het punt is geschaard, en de achterhoeden wel beset; dat weten de oude vreedzaam, hoe dat daar mee is gelegen, dan die geen zorgen en kunnen dragen; want ons geluk en eer komt van grotere wijzerheid. Die in de oude werd vonden, zouden wij billijk tot allen standen den oude ere en lovend in alle conventen, in alle hoven, zullen hij daar ontbijten slecht; wij hebben hier met geen recht den oude te schuwen of te verwachten; want niemand en wil zijn leven laten, die wilden zijn jonge dagen duuren. Waar zal hij dan veel langer ontkomen? Wil hem God zijn leven sparen, hij kreeg een groot aantal van jaren, en als die jaren hem beinden, zul je hem bij de oude blijven. Dat en kan hij niet ontdragen, hoe schoon hij zingt of hem verfraait, die tijd die gaat al ooit geleid. Zowel hem op die hoekt verloopt, dat is een wankel toetje tijden; want ze kort moet overleven. Tot 80 jaren is hij kwa gebracht. Die tijd gaat over als een wijn; Sje weet niet hoe haar is gescheid, Eer ze haar zelf wel besiet, en die waarheid smaken leert. Die zucht heeft menig man beschermd. Eer hij wist waar hij was; Die zucht is altijd het beste, Als ze tot veertig jaren durt. Voer af na een korte tijd Scheint ze wijsheid en kracht te vinden. Dat men voelt na dingen wacht, Daar in te komen wijsheid. Dat is verloren kracht, II Die blijvende kijnt haar leven lang. Die zucht die staat in haar ganzepersoon, Grijpt ze siepens nog ongeval. Tot veertig jaren, dat is al; Scheint ze tot de ouden te gaan Als de menige heeft gedaan; Wilt ze dan de waarheid gekend Het jaar getal is al te klein Dat ze brengt in juiste maten. Eer haar de oude komt te baten; Want de oude hooft hem nacht en dag Voer dat die zucht te deren plaat. Die zucht is dienstwijze om te hoeden, Voer veel dingen dat leren moet; Al heeft die zucht een sterke beïnvloeding, De oude mag voelen langer duren In goeden leven en gezonden; Dat heeft men dikwijze waar gevonden. Wie hemzelf wil bevelen, Daar staat geen tijd bescheiden, Ze mag mogen leven veel jaar; Men leest ons in de bijbel duidelijk Van oude vaders hier te voren. Die God in menselijke vorm verdroeg, Om dat ze leefden redelijk Haren tijd in eerbied; Soo spaarde ze God al hier te blijven. Scheint voelen af waar te schrijven Hoe veel jaar, hoe groot gejaagd Die goede vaders leefden al. De anderen voerden hun weg, Hij na de waarde de meeste prooi Om haar kwijheid, om haar zonden, Als 't nog gesciet tot menig stand. Daar hebben ze veel jonge geweest, 265 Daar men alle dag af leest, Heilige schenkingen en schenkers. Die in de jeugd met goede minnen Voor 't geloof lieten deugen; Die zijn nu met God verheven. 270 Dat laat ik staan op zijn beloft; Hij heeft de allerbeste keuze. Die hem met reden laat genieten. Mocht ik een op zijn voegen, Zo staat al buiten argumeren; 275 Ik en kan je niet al geëxposeeren Hoe 't hier vroeger is gegaan; 't Is altijd beter een kort bedrijf. Als elke reden heeft haar lot; En ik ben ook niet zoo sot 280 Dat ik 't naere wil ontbijten Dan mijn reden helpt bewijzen. God mag werken dat hij wil, Daar af wil ik zwijgen stil; Die 't verzochte hij mocht dwalen. 285 Soude ik uit en jong op halen, Daar hoorde toe een lange termijn. 't Is genoeglijk jong te zijn; Maar die oude is beter te vreden. Die hebben jongheid geleden, 290 Die van beide heeft geproefd. Ik waan die ziel ook wel behoeft Dat men peinst om 't verder varen. Die jeugd wil jeugdige gebaren, Sy en denkt niet wanneer ze komt; Die jeugd wil dragen zwaard en mes, En lichtelijk om zaken striden. Dat die oude laten lijden; Die jeugd is stout en zeer behagelijk : Hinc zet aan een vasten nagel 500 Zonder ongestchheid. Wat baat reden voel gesproken? Als elk man leest in zijn partij. Men vindt meer wijsheid en kundigheid. Die die oude hebben beschreven 505 Dan die van de jongeren is blijven; Hierom blijf ik op mijn woord : Ik wil die oude prijzen voor. » Om dat te met die jeugdTrou leerde. Die altoes den ouden eerden, 510 Soo houdie noch in meinen sin, Ik wensche haar heil ende goed gewin; Want ik en zag ze sindsdien. En nu ik in die oude zee Doch, eer en redelijkheid, 5 Schaam, trouw en wijsheid mee. Nu wil ik's bij de juffrou blijven, En voer bij allen goede vrouwen. Die de juffrou leer onthouden, Dat ze altoes den goeden ouden 320 Digitale versie Google 83 Doe dan die juffrou deed, Daar men mach eer verwerven mee; Die den ouders eer bewijst, Die mogen zelf in eeren risen. 10 An 212(qï^tUtn iU omzetgen. Wie dal varen wil ter zee, Die zal zijn zeil, mast en ree, En al zijn touwen doen verzorgen Voer weer dat hem is verborgen, En onverstandelijk komt bij vlagen, 5 En doet een schip onsachte jagen Aan een sanct of op een slijk, Daar 't hem staat berde ongelijk; Menig mens heeft gezien Dat grote vrees komt onverstandelijk. 10 Hier om zouden wij ons tot allen standen Wachten van groten zwaren zonden; Soo wordt alleens wanneer wij sterven. Daar is menig schip in die zee bedorven, En binnensland bij avonturen, 15 Daar 't volk die dood mogen bescheuren. Des zij klein baddens vermoed; Dus is hij wijser, van zijn leven vroet, Die hem zet tot goed leven, Misschien wat God wil geven; 20 Wijzens hoort tot alle dingen. Die roekeloos te zegen gingen, Daar zij in angst moesten varen, Die mochten 't liever bak bewaren, En onverstandelijk met neerzetten 25 Waar oorber en baat aan leidt : Oorber eest die 't wel bewaart. Dat men eerst die lange vaart Overziet voor al dingen. Gever dan eens ogen wenscht 30 Hebben wij leven en goed verloren; Die ziel in angst voor groten toren, Daar zij in zonden blijft besmet. Nog wil ik ons verklaren beter Deze materie in 't verstaan : 35 Ik zag eens een schip gaan Vijf gesellen roekeloos, Die waanden varen zonder hoed Te Holland was van Erremunden. Die wijnt was nauwer voel dan zuden, 40 Hij was aan 't noorden al buiten westen. Al had hij gewenst op 't allerbest; 't Hadde geweest wel hoer behoeven. Als ik je wilde reden proeven. Hoer schip was leeg en eenzaam. 45 Ze en hadden ballast geen, Dat hoer schipje mochte stijgen; Op 't goede weer was hoer tijden, Ende lieten dat zeil op 't hoogste dragen; Maar die felle zomer vlagen, 50 Die die stormman wachtte moest, Daar waren ze luttel voer behoedt, Als ik je hier te voren waarschuwde. Daar kwam een vlage in kortere tijd, Die 't zeil bespreide rechts voor zich 55 Datter water ging ten boord, Ende die stormman was verward. Doe hield bij het schip te wijden waart Dattet weer richten zonder, Ende ze koelden alsof bouw 60 Dattet zeil sloeg aan de mast. 't Schip en was ook niet zo vast Dattet die stormman mocht bedwingen, Den mast en moest in 't water swingen Mitten zeil in dat koelen. 65 Doe gingen ze hem van den zweeten spoelen, Al was het kvalijk hoer begehen; Elke man waande sijns lijfs ontberen; Doch ze bleven al behouden : Tussen Duvenlante en Schouden 70 Worden ze gevist met een boet, Ende geholpen uit nood. Al waren ze nat in allen zijden. Van de vaart zodan worden ze blad. Dit is wonder boven alle saken, die eens als uw vrees lijdt, dat bij na een ander tijt wagen daar en avontuur. Dat hij zoveel zwaar lijdt besuurt; doch wij wagen des geloof in je: als hier in dit aardrijk worden wij in onzekere dingen vertrouwen met zette, met lijden, met tempeest; en als ons God geholpen is, onlangs men des in vrede leeft, wij vergeten al te snel dat God ons eenwerf heeft genaakt, en bijt wel andermaal moet doen; als zij op dit leven coen, aldus kort maar omslaan onze boetkist, als dat heeft gedaan, daar die gesellen in misvormen. Laat uw rede zich beroeren, dat u rechte oordeel kent, als u God die dood toe seint dat u tevoren zijt bereid; want u tijt nog stond en weet, hoe of waar het ons zal gescild. Dus is een wijselijk voorsien dat in weldoen en in doen dat eeuwig leven is voor ogen. II. Ik wil altijd prijzen en loven, en in mijn gedachten zet ik boven de heilige kerken fundament; want God die alle ding bekent, fondeerde zelf die heilige kerk, daarom priesters en clerus die de kerken regeren zouden om ons geloof daarbij te houden. De heilige kerk is onze moeder, en zij is spiegel en rooder: ons geloof staat daar mee. Ons sacrament, ons kerstendom, moeien wij ter heilige kerk te halen. Als men het geloof zal hier belachelijk maken; de heilige kerk is ons bier. Nu maakt eiken kerst deren Dat zij dus verre in dwaal is komen; Want in 't begin heb ik 't vernomen Dat zij was mate van eertsbeste goed; Nootan leefden zij in uitmoed, En namen dat hem God toe zijn deel: Zij dachten komen en misweven, Daar toe angst en vrees groot. Ook smaakten daar velen die doet Voer der heilige kerken recht. Wil men den bodem tasten slecht. Noch zoude men des gelijke doen; Ware de prinsen of baronnen. Men zoude hem allen zeggen wat er is, En zelfs leven ook daar naar; Want bieden zij ons den lichaam dwingen, En wilde natuur hem niet gehangen Dat zij zelf daar naar leven, Hoe mogen zij recht voorbeeld geven? Doch is waar dat zij leren; Wel hem, die daar hem toe keert! Doe die kerke was dus in lijden, Doe waren heeren in die tijden Dies langer niet en wouden lijden, Om die decht, die zij daar in sagen, Zij gaven der kerken zulke giften Van renten en van eertsteker hebben. Dat ze mocht in eer staan. Woude men denzelfde pad nog gaan, Dat men dacht daar in te verstaan, Noch waard den volk wel bequaam, En der kerken groot gewin; Want zij was arm in 't begin, En rechtvaardig al daar bij. Hier om maakte ze Karel zo vrij, Een constanie hier te voeren Dat ze niet mocht en mocht stooren, Zij bleef moedig en rijk. Nu schiet der kerk ongelijk, Als ik je wel bewijzen kan. Hoer begon stonden menig dach Rechtvaardig, als 't God had bevolen; Ook weet men 't wel al onverhoeden Dat ze was van goede mate. Daar na quam si in hoge staat; toe Dit was drievoudig na mijn woord; Want het hoorde met recht toebehoort : Arme te zijn in den geest, Rechtvaardig te blijven en dat voleg Rijk te zijn om te weerstaan. 65 Woordt boer ongelijk gedaan, Deser zaken had je nou het. Nu wil ik het waar ontbijten bloed Wat ongelijk der kerken geschiet; Dese drie namen heb ik bedoeld, Die hoorde met recht toe te behoren. Nu regel ik sommige doren, En maak meer aan den vierden streng. Ik raad dat elk zich wel bedaardt, Eer hij mij straft in mijn bedoening, Zijn het papen ofte leken lieden; Want ik wil de waarheid ontbijten Van deze streng, die zij daar aan vijanden, Die niemands en komt tot genen pas Dan den ruwe Sathanas, Die altoverheen na onze schaden. Deze streng is van zeven draden Samen geslagen al zo vast Dat niemands en kan met last Weder verschillen noch gebreken Dan God, die al onrecht zal wreken, Die heeft zelf de macht alleen; Anders is ons hoop klein. De eerste draad, dat is Hoogverde, Die Sint Peter niet en geerde, Die wijl hij was in zijn tijden. Nu willen zij hoge paarden rijden Op de heilige kerken goed, En vreten der arme bloed Gulschelijk zonder ontslag. 95 Doe God zelf den eerste steen Aan Sint Peter had geset, Hij was van hoogverdien onbeschroomd : Hij en geerde pellen nogte bont; Nu versamenen zij vele pont Die gierig van de heilige kerken, Om hoogverdien mede te strekken; Want zonder hoogverdien met armoede Zoo stond hoogverdien in krankzinnige hoed. De andere draad dat is de Nacht, Die breekt hem gramschap en strijd; Want zij dragen scharpe knieven, En andere wapens op horen leven. Die si niet schuldig en zijn te dragen Dan voor der heilige kerken dagen. Nu moeten sie vechten en kruisen Om die wreetheden, die sie dragen. Waren sie rechtvaardig en goedertieren. Wie zou dan aarzen op hem visieren? Al wilde sie hem iemand onderwijzen Hij zou dan grote vijanden Tot alle tijden, waar hij kwam Dat hem vergaan zou die blaam. Elke goede mensche stond hem bij Om de kerkt te houden vrij. Die nu in groten vrese staat Om dat het regement is quaal. Die andere draag is Gierigheid, Al daar de kerkt verdorren mede, Ende ons geloof is een grote verwarring; Maar Satanas en zijn kinderen Die helpen drieën desens draag; Want wie de gierigheid hem volgt, Die heeft de schand boven zijn rug; Maar los is hij ene clouc Om goed te winnen met ombescheidenheid; Want wie hoopte en niet zal behouden staan, Die moet al buiten rede gaan, En verwaardeloos Gods gebod, Die alreeds doch is een slot. De vierde draag is Symonia, Daar Lucifer en zijn partij Lieve woord aan geduwen. Bi desens draag moet je verstaan, Dat ze geestelijk goed verkoopen Als daar de armen op zouden hopen; Want men pleegde om God te geven Om dat de armen zouden leven. Nu is ontfermethed in hem gestorven, En caritas in hem bedorven; Ongekend buiten rede Die rijst in hem te menig stede; Dat zij die dikwijfel openbaar Aan hem die geestelijk recht bewaren, Daar moet men gaan ter palmen brengen Zal men recht iemand geborgen; Want zij vragen en zij weten, En wat zij zeggen, dat moeten wij prizen. Daar ongenade dus is geresen, is de vijfde draad wel wessen; Want weder dat recht of onrecht zij Brengde gebracht, zo werden wij vrij, Hoe zwaar dat is gewonnen: Al hadden dat arme wijf over gesponnen; Het is al te samen wil komen. De zesde draad, wil ik u noemen: Dat is onbekieselijk te leven, Als daarbij in zonden snuiven, En weerden van rede onbekent; Want de heilige kerken rent. Die den armen zouden blijven. Die weerden verteert met wankele wierde Onnuttelijk, als gij het ziet; Dat is de kerken groot verdriet, Dat Lijst, Trijst hebben verworven Het goede, daar God om is gestorven Met moedeloosheid aan den bruin. Die heilige kerk dat is zijn huis, En hij heeft ze gerent met zijn bloed, Als slaat ze nu in krankzinnigheid; Want zij die herders zouden zijn, En die schaap te grazen lesen. Om des avonds tot rust te brengen, Die weerden wolven in hoorde dingen. Die schaap die blijven bewaard; Want wie onbeschaamd genoeg begeert, Die wordt gulzig en traag. Dit is de kerken groot dag Dat die herders dus verdorren, God zijn schaap heeft bevolen Om wel te bewaren tot allen standen. Nu is die sovende draad gevonden, De vierde tranc is ook volmaakt; Waar hij ergens iets misbracht Dat den streng moge weren. Noch wist hij draads genoeg te snijden; Maar hij wil 't hier mete laten blijven, En raden nog ons, arme katjes, Dat wij altijd voorwaarts meer Altijd volgen des priesters leer; Want hoewel woorden zijn daar; Het schrift bewijst openbaar. Al sijn hoere werken som onrein, Ende mit sunden voele gemein, 200 Daar en suldi u niet houden aan; Want si en sijn niet knecht daar van; Ende al traden die knechte buiten passé, Nochtan moet sijn zaad wel wassen, Ende al zegt men uten argen corve, ^5 't Weer quaet dat zaad daar om bedorven; Want zijnt desen vierde strenge kwarto, Is ons geloof worden sociaal lam Dat wij mit rouwen mogen tellen; Mer wilden schuwen den path der helen, 210 Soo loeft altijd die woorden Gods, Ende ontsiet de kerken geboete. Al is die vierde streng geslagen. Men mag hem nergens lijken tegen Dan Lucifer, die hoort hier toe, 215 Ende wil ik zeggen alsof Waar die strengen te samen horen; Die vierde is meer dan half verloren Al zoude meer kost aanleggen voor; Want de heilige Kerken oort, Die heeft drie namen, als ik zei : Die vierde vergaat hoer al te leiden; Want wij dwalen daarop mijkend, Ende dwalen meteen in enige stukken Dat onze zielen is een angst. 225 Ik wacht hier oneffen danst. Die verre ute maten sprong; Soo wie hemzelf niet en dwong Die dwaalt al buiten maten oorde. Ik ga volgend zijn priesters woorden, 230 Digitale versie: Google — 87 Ende dwong hemzelf tot de dochter doecht, Op 't laatst wordt hij daar bij verboekt, Ende van zonden ook ongeladen; Want Willem wilde dat beste raden, Die van Hildegaertsberg is geboren, Dat zijn die woorden Gods te boren» Ende met begeerten daar naar te leven, Soo worden die zonden eerst vergeven. 235 IV. (Eerste gedeelte) Die wil is een aldaar men tel telt, En waar men Duitsch te rechten spelt, Daar staat den wil als een gevoel, Daar wonder voelt ter wereld uit komt; Want elk beeld zonderlingen wil, En nummers meer en staat bij stil, Hij en werkt in dese of in die, En gaat bij het dat moet geseien; Men zal met krachten weerstand bieden. Die wil blijft wel ongedaan, Al daar die wise bem laat geraden; Maar waar dat domheid is geladen, Daar gaat den wil zijn ganse; Staat bij vrij zonder bedwang Om dat die wil is menschenslag, In woorden, in werken, in gepeins, Zo wordt in de wereld opgeheven Mensigerij staat van leven; Want elk mensche dunkt 't z'n goed, Daar ben die wil in leven doet. Dus leren wij lollard en beginnen. Nonnen, die ook bevredigen, Sartrices, zusteren en boegarden, En andere geestelijke buren. Die ons leren en wijzen, Zo dat ze ons billijk staan te prijzen; Want wat ze leren in het sermoe, Ons dat gaan ze zelf doen. Dus geven ze goed voorbeeld mee. Zij zijn gewijd op die bede Carmelieten en Augustijnen; Minderbroeders en Jacobijnen Zij ook om saligheid geset; Want leren ze wel, ze leven beter. Dat is in 't gezien openbaar. Liegen ik niet, zo zei ik waar; Ontbreken er iets dat vervult God; Daar wordt zulke wijze gescornd sot. Alle deze goede heilige lieden, Die ik hier ruim in mijn bedoeling; 40 Leven ze wier in hoorde zaken. Wie maakt ze dan met recht laken ? Maar die de hemelse gaan leren Dat man en vrouw van ander keren Hoeren genoeg en boren wil, 45 Die mochten liever zwijgen stil; Want wederom en ongenoegde, En werken saligheid en doet. Hilic is een salic beïkt, Daar voelen meer baten aan leidt 50 Dan aan die lange cape wijt, Of aan boer geestelijk abijt, Dat ze dragen of visieren. Dit proeft men waar in voelen manieren; Want ze zijn zelf ver van buazelijk komen, 55 Hoe beïndelijk dat wij daar enig noemen. Waar was ter wereld ik beer zo groot. Of paus zo beïndelijk zijn genoten, Hij en bad moeder en vader, 25 Die vleeselijk beide gader 60 Maar bij ander moetten zijn, Eer ze zich ter wereld resen. Wat zal dan ruinen en raden Dat men beïndelijk doet versmaden? Wilt u goed voorbeeld geven, 30 Dat denkt mij dat allerbeste wesen Het volt hierdoor mee te trekken; Hoe zou men beter kunnen ontdekken? Meevallen, knapen, mannen, vrouwen 35 Dan ze 't goede leven volgen, 70 Digitale bron van Google - 88 — Daar die gissen voor hem gaan, Gezogen hem ze ogen 't aan; Want die wil niet aan hem, Wat is anders dan een wens Dat ons voor de ogen schijnt? 75 Schoon gelaat, als 't hart gerijpt, Of van binnen is geveest. Die gissen ruik wel of hij peinst Weder men zijde of dat men braat Als daar hij voor die koken gaat. 80 Nu moet je voorde vragen mij, Wie ik mij of waarbij Dat ik spreek al zulke woorden. Ik heb geweest al waar ik 't hoorde; Begeven luden, monniken, nonnen, 85 Die nu weer staan hebben begonnen, Die niet en was bij oude tijden. Als daar ze hem zelf in verblinden, En meinen dat ze heilig zijn. Ook hoop ik in der harten mijn 90 Dat dat altijd is alsof; Want twijfel maakt de mens onveilig. Wil hij hem der hoop onttrekken. Si prisen desen ende dien, Hoer eygen leven alre meest; Mer wittich hilic ende sulke feest Laten si dicke ongeprijst, Daer voel mere baet af rijst Dan van al desen doet, Die die werelt ende d'eertsche goet Voer den ogen seer versmaden, Oec wat si heimelijc laden. Alle dese oorden, die wi tellen, Cloesteren, clusen ofte cellen, Die en sijn soo nuttelijc niet versiert Als hilic, daer men wel hanteert. Man ende wijf, dat is een oerde. Die raitten gotteliken woerde Was gemaect alhier te voren, Eer Jesus Christus was geboren, Vijf duizend jaar of daer bi; Mer doe die soen ons maecte vri Uten sunden van Adaem, Doe sette hi voert in sinen naem Priesters oerde ende sacrament; Hi is wijs die wel bekent Wat hem God geboden heeft. Op dat bijt hout ende daer na leeft. Wise priesters ende wel geleert Die en sijn ter domheit niet gekeert, Dat si sulke dinc iet laken, Dat nyemont beter en can gemaken. Oec hoe voel wijsheit dat hi conde Wi willen eertsche slaen van monde, Ende prisen dat ons wel behaecht; Bleven alle die vrouwen maecht, Die mannen priesters ende knapen; Souden nonnen ende papen Die werelt wel staande mogen houden Ongestraft bi horen scouden? Soo wilde ie nocht ter scolen gaen, Ende die oerden laten staan. Die alre oerden moeder is. Ghi mocht mij wel geloven des, Dat ik harte mijn te laken, Op dat ik dat beste kan geraken; Op die goede en spreekt ik niet, Die doen als hem 't schrift verbood, Of der heilige Kerken gebod; Want zij verenigen hem met Gode, En wie met Gode hem wilt verenigen Die mogen hoog loon verdienen : Die en wil ik laken nog straffen; Maar man en vrouw die mogen diensten Goede voorbaat naar kostuum, En nog aan vaden ruim Op te gaan ten hemelrijk. Men loont de mens niet al gelijk In de aarde hier beneden; God die kent ook wel reden : Wie wel doet die zal wel vinden, Naar en wil ik 's niet ontbijden. Daar zijn vooi woningen bereid In 't rijk zijns vaders, heeft hij geseid; Die in 't midden wordt gevoecht Of in dat allerlaatste mee, 't Is reden dat hem wel genoegd; Want elkzijn is wel te staat. Wie van God wordt geloont. Al is een keizer hoecht gekroond, Ghi solt van hogen dalen neder; Ten doet dat ghi u bat voorziet, Bi goeden dicht datter schiet. 180 Hoe mach die wereld in ere blijven? Bi dicht let men menig kiven, Het valt ook niet van grote heren; Maar hoe ghi zult te dicht keren, In wat maten of aan wie, Dat suldi vragen of besien. Die wijze man die denkt te voren Wie hi is of wan geboren, Of hoe si hoer goed hebben gekregen, Daar hy 't zullen sal mengen tegen. 190 Dit vaartje hijnder waar Dat men onnuttig verspilt. Of dat qualic is gewonnen; Hier om zijn si dicht besonnen, Die 't te voren ondervonden, Eer si in dicht hem verbonden; Want man ende vrouw zijn quaal te zien: Noet en moet se daar toe verleiden, Of onwetend bi boers priesters raad; Anders zullen si vroeg en spade Rechtvaardig in rein gedacht Te gader zijn nacht en dag, Die in dicht hem bestellen, En tot geen rechte soetheid snellen, Daar si scoren hoer gespan. 205 Zijn si vrouwen ofte min, Elke zal dragen z'n band. Die die stoel met des priesters hand Gebonden heeft met waarachtigheid, Zodat men denkt van hem te zenden; Maar wie hoer echtelijk qualititeit houden, Die weerden sot ter wereld gescandaliseerd, Ook met zonden zeer besmet; Want God heeft zelf hoer bevelen gezet Dat si elkaar zullen minnen Tussen middel en beginnen, En voert ten einde van hoere dagen, En geen vreemde minnaars dragen, Daar zonden of schande uit kan gaan spreken; Hier mee wil ik dit dicht besluiten. 220 Die maakt den hoechsten dankbaar Van suiker geven en eerbied Als hij ons doet in alle tijden; Want die wereld wordt zeer verbust Als dat nieuwe jaar bestaat : Van vreuden drijft men groot berucht In de wereld, dat geeft de natuur; Want de kouden winter niert Daalt dan vast van dag tot dag. Al brengt hij menige felle vlagen In het nieuwe jaar, die men ziet blikken, Dat vergeet men lichtelijk. Want de hoop verdruift al Dat de lente komen zal. Die de wereld zeer verhoogt. Dat nieuwe jaar met zijn dood Doet de kleine vogel zingen; Men ziet de zon hoger dringen Dan ze daar tevoren deed; Aan beide zijden van de weg Spruit je gras in korte tijden; Met recht mogen ze hem vervallen Vogels en andere dieren. Hier om peinzend je en versieren Dat van God veel dank mogen En zijn dochter hebben voor ogen, Die hij in liefde ons bewijst. Want het nieuwe jaar daalt en rijst; Nochtans brengt zulk vracht Met pijn en duivel, met andere lucht, Aan de wereld die wordt gevoed, Die ons aldus voet erens doet : Hoe zouden wij hem ooit volgen? Nu is de mensch al zo verstooven, En versteend in het hart binnen, Dat hij zich niet en kan versinnen Overal des duivels zaad, Dat in drie handen staat Is geseid in aarde; Des wil ik toegewonnen gelijk, En zeggen ons van elk wat. Wanneer was die Romeinse staat Boven al de wereld heer, En stond in dieper rust Voordat men er nog hoer genoot; Want wat die staat van Rome boet Daar en daar stopt niemand over doen. Doe geviel het in een seizoen Dat de wijheid sprak te samen, Ende regieerde ons vrome leven. 