veld ssennederland 01
Met de instelling der begunstigende leden, met haar publiciteitsorganen, met de Volksche Werk- gemeenschap en de daaraan geliëerde verenigingen trachtte de SS het ideologische en politieke klimaat in bezet Nederland te beïnvloeden. Er was meer: sinds ı mei 1941 had de SS in Nederland ook een eigen opleidingscentrum, de SS-Schule Avegoor, sinds maart 1943 SS-Ausbildungslager Avegoor genoemd.” Dit opleidingsinstituut, gevestigd in het riante landgoed ‘Avegoor’ met bijge- horend terrein te Ellecom, werd weliswaar als een instelling van de Waffen-SS beschouwd, en ressorteerde onder het SS-Hauptamt, maar in de eerste plaats was het bedoeld als indoctrinatie- en trainingscentrum voor de Nederlandsche SS, reden, waarom het in dit hoofdstuk ter sprake wordt gebracht. De opleiding vond plaats in de vorm van leergangen, in tijdsduur variërend van één tot zes weken, en was bedoeld om de Nederlandse SS-mannen nog meer met de militaire en wereld- beschouwelijke sfeer van de SS vertrouwd te maken. De lezer weet nu wel, hoezeer en in welke opzichten trouwens de militaire en wereldbeschouwelijke elementen van de SS-wereld samenvielen. Avegoor was derhalve een mengsel van een model-kazerne en een soort SS-seminarie, waar de theologie van het Germaanse rijk onderwezen werd. De cursisten ondergingen de fysieke, para- militaire training en de ideologische vorming in het uniform van de Waffen-SS, waarin zij voor de duur van de cursus gestoken waren. Maar in tegenstelling tot andere SS-opleidingsinstituten, die nog behandeld zullen worden, was Avegoor geen voorland voor het front. Het was bedoeld als een nadere kennismaking met de geweldige organisatie, waarvan de Nederlandse SS-mannen nu lid waren geworden. ‘Am Ende dieses Lehrganges sollen sie geistig und seelisch gefestigt, körperlich soldatisch stramm, durchdrungen vom Bewusstsein der Notwendigkeit einer soldatischen Lebens- haltung zurückgehen in ihre Einheiten.’* De realisering van dit program was ongetwijfeld in goede (1) Deze tendensen bij Van Etten, Tegenstelling NSB-SS, p. 14, 16; Corresp. Rost, p. 80, Verkl. Kooy- mans; iets dergelijks ook in dossier Broersen, Bijz. Rechtspl. (2) Schneider aan Wirtschaftsstelle Deutscher Buchhandel 18 nov. 1942, CDI 74 G. (3) Hiervoor en voor het volgende, voorzover geen andere bronvermelding is aangegeven: HSSPF 18 -24; P 18; Storm 7 nov. 1941; Van Etten, Ned. SS, p. 60-63. (4) SS-Vollehrgang 1.8.-30.8.42, HSSPF 19 a. 282 PROPAGANDA EN INDOCTRINATIE handen bij de commandant van de school, SS-Hauptsturmführer Dr. A. Brendel, een Beierse ex-on- derwijzer, die voor de oorlog geschiedenis en filosofie had gestudeerd, en sportinstructeur bij de Allgemeine SS was geweest; in het Nederlandse SS-milieu stond hij zeer goed aangeschreven (hetgeen niet vaak voorkwam) en zijn prestaties werden eveneens gunstig beoordeeld. De uitge- breide sportbeoefening had, het is nauwelijks nodig te zeggen, een uitermate militair karakter. Daarnaast was er dan nog het exerceren, schieten, omgaan met allerlei wapens e.d. Het woord ‘para-militair’ voor de fysieke kant van de opleiding zou men eigenlijk wel door kortweg ‘militair’ mogen vervangen, want de cursisten kregen weinig minder dan een volledige lichte infanterie- opleiding. De Nederlandse SS-mannen, die later in de opleidingscentra van de Waffen-SS terecht- kwamen, hoefden daar weinig bij te leren, als zij Avegoor doorlopen hadden. Het wereldbeschouwelijke gedeelte bestond uit lezingen (elke dag minstens één), te houden door één van de drie of vier Duitse SS-officieren, die inclusief de commandant aan de school verbonden waren, of door buitenstaanders, d.w.z. Duitse of Nederlandse sprekers, die, als zij al geen lid waren, uiteraard met de SS sympathiseerden, bijvoorbeeld Rost, of de Keulse hoogleraar von Stokar. Wat die scholing inhield, kan de lezer zo langzamerhand wel raden, maar wij willen hem toch niet in het ongewisse laten, en een willekeurige greep doen uit het vormingsprogramma van de, even- eens willekeurig gekozen, ‘SS-Vollehrgang zur Erziehung niederländischer SS-Männer’, die van I juni tot 12 juli 1942 gehouden werd.! Welnu, in die zes weken, tussen voortdurend exerceren, schieten, sport, “Waffenunterricht’, niet te vergeten ook bezigheden als ‘Revierreinigen’ en de ‘Putz und Flickstunde’ door, moesten de cursisten onder meer luisteren naar Obersturmführer Schwertfeger: “Was will die SS”, Prof. Dr. Brunner: ‘Geschichte der Niederlande’, Nachenius: ‘Volk und Rasse’, Untersturmführer Hartmann: “Weltanschauung und Körperertüchtigung’, Prof. Dr. von Stokar: ‘Germanische Vor- und Frühgeschichte’, naar Roskam: *Nationalsozialis- tisches Bauerntum’, alweer naar Ostuf. Schwertfeger: ‘Der SS-Mann und sein Erziehungsauftrag innerhalb der Volksgemeinschaft’ en andere eveneens vaak zeer idealistisch klinkende onderwerpen. Enzovoorts, al met al geen licht programma, (anderzijds blijkbaar ook niet belast door zoiets als discussie) samengesteld door de commandant Brendel, of bij diens afwezigheid door zijn vervanger Schwertfeger. Rauter, die een scherp oog hield op deze school van het SS-Hauptamt in ‘zijn’ terri- torium, had ook op dit gebied zijn mening. Al eerder hebben wij hem richtlijnen voor de te behande- len stof zien geven.? Daarbij schreef hij ook voor, hoe bijvoorbeeld het calvinisme in de historische ontwikkeling van Nederland besproken diende te worden, vermoedelijk daarbij voorgelicht door de een of andere Nederlandse of Duitse SS-intellectueel.? Avegoor was overigens geen unicum: het SS-Hauptamt had dergelijke para-militaire indoctrinatie-centra ook in de andere Germaanse bezette landen: Schooten in België, Kongsvinger in Noorwegen, Høveltegaard in Denemarken. Wij zeiden het al, Avegoor en zijn commandant stonden hoog genoteerd bij de Nederlandse SS- mannen. Inderdaad, uit de stukken krijgt men over het algemeen de indruk van competentie, goede sfeer, en idealisme. Zaken, die in de SS-wereld, zij het in de Waffen-SS, zij het in andere SS-organi- saties, maar al te vaak ontbraken. Idealistische energie heeft zeker niet ontbroken, noch bij de commandant en zijn staf, noch bij de cursisten, die zich door de genoemde programma’s moesten heen worstelen, maar de aard van de idealen, waarop die energie zich richtte, doet de eventuele waardering, die de hedendaagse beschouwer zou kunnen hebben, weer geheel en al te niet. Een van de voordrachten, die Schwertfeger tijdens de boven vermelde cursus houdt, heet heel fraai (1) HSSPF ig a. (2) Ziep. ror. (3) Détails over de loopbaan van Marnix van St. Aldegonde en gegevens over de zestiende-eeuwse predikant de Bray doen wel vermoeden, dat Rauter bij het formuleren van deze aanwijzingen hulp heeft gehad. 283 DE GERMAANSCHE SS ‘Das preussische Erziehungsprinzip und seine Verwirklichung durch den Nationalsozialismus: Kadavergehorsam, Freiwillige vor oder Einer für Alle und Alle für Einen, nicht individuelle Freiheit, sondern ideelle Freiheit, Unterordnung zum Wohle der Gemeinschaft ım Dienste an einer Idee’ maar aan vertrouwde lieden placht Brendel te zeggen, dat kadaver-discipline (die er wel degelijk te Avegoor was) nodig was om de mensen zo murw te maken, dat zij leerden gehoorzamen ‘ohne innere Auflehnung’.* Vandaar het ‘hinlegen - aufstehen’ gebrul van de onderofficieren der Waffen- SS, die te Avegoor er de Pruisische dril inhamerden bij de Nederlandse SS-mannen. Het karakter van de opleiding kwam nog duidelijker uit in de aan Nietzsche ontleende lijfspreuk van de school: “Gelobt sei was hart macht!’ Het moet erkend, dat in dit opzicht de Avegoorse pedagogiek nog succesrijker is geweest dan hiervoor gesuggereerd is. Een tijdlang omvatte het programma blijkbaar niet alleen bokspringen, karabijnschieten, luisteren naar lezingen over het Heilige Roomse Rijk of over de werking der chromosomen, en dergelijke, maar ook het maltraiteren van weerlozen. Aan het instituut was in de herfst van 1942 een werkkamp voor joden verbonden, dat dan ook Palästina werd genoemd. De 139 joden, die deze ‘hel van Ellecom’ bewoonden, moesten een weids sportterrein bij de SS-Schule aanleggen, en zich daarbij onderwerpen aan het sadisme van het Duitse SS-personeel en van de cursisten. Drie gevangenen overleden, vermoedelijk als combinatie van de mishandelingen en de uithongering, die de joden moesten ondergaan. In november 1942 werden de overigen in uitermate slechte conditie naar Westerbork getransporteerd. Ongeveer dertig van hen overleden daar; de meeste anderen werden op transport gesteld naar de vernietigingskampen in Polen.? Nadien schijnen er geen joden meer te Avegoor tewerkgesteld te zijn en hielden de wreedheden derhalve op, maar alweer blijkt uit niets, dat tot deze stopzetting iets is bijgedragen door “innere Auflehnung’ van de zijde van cursisten; daarvan is in het geheel geen spoor in het bronnenmateriaal te bekennen. In de eerste plaats was Avegoor bedoeld om de Nederlandse SS-man in de gewenste vorm te kneden. Maar al gauw moet men hebben ingezien, dat er eigenlijk geen goede reden was om het royaal ingerichte landgoed, waaraan men veel kosten had gehad en nog steeds had, uitsluitend voor het handjevol Nederlandse SS-ers te gebruiken. Waarom ook niet andere lieden, die bereid waren tot collaboratie met de bezetter, deze SS-school laten doorlopen? Ze zouden er allicht iets van mee- nemen. Wij weten niet, of deze mogelijkheid de SS meteen voor ogen heeft gestaan, maar in 1942 werden er reeds cursussen voor andere groeperingen gegeven. In een order van 17 maart 1943 legde Berger, de chef van het SS-Hauptamt, vast, dat het doel van Avegoor gelegen was in de ‘politische, sportliche, geistige und weltanschauliche Schulung der germanischen SS, niederländischen Jugend, Studentenverbände, Jungarbeiterorganisationen,’ afgescheiden van cursussen voor speciale groe- pen.® Men beluistert hierin weer een echo van de plannen van 1940, die Rost van Tonningen had willen verwezenlijken: de jeugd, arbeiders en studenten brengen tot het ware nationaal-socialisme van het Duitse soort, d.w.z. de SS-soort. In de praktijk kwam er van die arbeiders en studenten niet veel terecht, maar wel werd de Avegoor-opleiding door allerlei lieden gevolgd, ook door uitsluitend Duitse groepen: SD-mannen bijvoorbeeld, die wel eens een ideologisch opfrissertje nodig hadden, of een Hitlerjugend-groep. Maar politiek van het meeste belang waren de cursussen voor Neder- landse collaborateurs, die niet tot de SS behoorden: boeren, burgemeesters, politie-mannen, WA- eenheden, gymnastiekleraren, leraren in de Duitse taal, enzovoorts. Men stelle het zich voor: wekenlang vertoefden deze lieden, toch al nationaal-socialist of althans nazi-gezind, in een fraaie, bosrijke omgeving, waar zij op veelzijdige wijze werden beziggehouden. Wekenlang praatte (1) Van Etten, Ned. SS, p. 63. (2) Persoonsdossier 445-I Sander, Erich, BOOM. (3) H494: 4325-6. 284 DE VERHOUDING TOT DE NSB men op hen in, al die tijd leerden zij de SS-sfeer op zijn gunstigst kennen; wij mogen aannemen, dat dit alles de cursisten wel ontvankelijker voor de groot-Germaanse idee moest maken. In dit opzicht was Avegoor net als de Germaansche Werkgemeenschap of de instelling der be- gunstigende leden der Germaansche SS een indoctrinatie- en infiltratie-instrument van de SS in Nederland. Het meest geschikt om de SS-ideologie te laten doordringen waren de zg. Pistolen- lehrgänge: NSB-functionarissen, die een pistool wilden hebben — en dat werden er in de loop der bezettingsjaren niet zonder reden steeds meer — moesten een cursus pistoolschieten te Avegoor doorlopen. Na afloop kreeg de cursist het wapen, of de vergunning ervoor.! Hij had dan behalve de uitleg, hoe het wapen gehanteerd diende te worden, en een aantal schietoefeningen tevens de gelegenheid gehad om met de SS-gedachten vertrouwd te raken. Zelfs Musserts lijfwacht doorliep een dergelijke cursus. De SD deelde aan Brendel mee, dat Mussert van tevoren zijn lijfgardisten gewaarschuwd had, dat men in Avegoor proberen zou hun een bepaalde wereldbeschouwing op te dringen. Daarmee overdreef Mussert de zaken beslist niet; opdringen werd het inderdaad. Zo werden in 1943 tussen alle andere cursussen door vijf Pistolenlehrgänge gehouden, waarbij de uit- reiking van de wapenvergunning werd gekoppeld aan een soort ideologische geschiktheidsverklaring van de zijde der leiding van Avegoor. Op deze manier lukte het (althans volgens de verantwoorde- lijke SS-instantie) een honderdtal NSB-functionarissen ‘in den stark erzieherisch wirkenden Rahmen der SS-Schule Avegoor eingespannt und aus ihrer alltäglichen Umgebung herausgerissen im SS-mässigen, grossgermanischen Sinne zu beein- flussen.’® Niet anders uiteraard met de andere categorieën, die Avegoor doorliepen. Hoeveel lieden in de loop van de weken, die zij op het lommerrijke buiten doorbrachten, voor de aldaar gepropageerde SS-mässige, groot-Germaanse variant van het nationaal-socialistisch denken gewonnen werden, weten wij niet. Evenmin trouwens, hoeveel misschien juist door de op de SS-Schule heersende sfeer afgestoten zijn, en dan is er nog altijd het onvermijdelijke aantal, dat helemaal geen discre- pantie tussen de NSB-leer en de geruisloze indoctrinatie op Avegoor opmerkte. Het was ook alle- maal meer een kwestie van nuance, van sfeer misschien eerder nog dan van duidelijke theoretische divergenties — en naar de mate, waarin dit alles doordrong, kan men slechts gissen. Degenen, die voor die groot-Germaanse sfeer dan gewonnen werden, gaven zich gewoonlijk op als begunstigend lid van de Germaansche SS. Was Avegoor aanvankelijk bedoeld door het SS-Hauptamt om de Germaansche SS geheel naar het Duitse model bij te schaven, voor deze formatie was de school een middel te meer om de NSB, waaraan zij verbonden was, te ondermijnen. D. De verhouding tot de NSB De machtsstrijd van NSB en NSDAP (de laatste iets meer op de achtergrond) tegen de SS, het cen- trale thema van de hier gepubliceerde documenten, vond zijn meest zichtbare uitdrukking in voort- durende wrijving tussen de NSB en de Germaansche SS. Het was daar, dat de vonken er af spatten, dat het geschil door de betrokkenen met zoveel woorden werd genoemd, dat er directe acties en tegenacties werden gevoerd. Hier trachtten Rauter en Himmler hun wiggen te drijven, hier verzette Mussert zich het hevigst en trachtte hij de Nederlandse SS-mannen onder zijn partijdiscipline te (1) Zie ook nr. 448. (2) BdS III B aan Brendel 14 jan. 1943, HSSPF 19c. (3) Jahresbericht der Germanischen Leitstelle, Dienststelle Niederlande, 1943, HSSPF 15 a. 285 DE GERMAANSCHE SS houden. Officieel immers was de Nederlandsche SS een afdeling van de partij: Afdeeling IX van het Hoofdkwartier der NSB, en stond vanuit de NSB-leiding bezien op dezelfde voet als WA en Jeugdstorm. Het was een formalistische en misleidende visie. Was het niet veel eenvoudiger voor de Duitsers geweest om de SS in Nederland geheel los van de partij op te bouwen, zoals dat in Vlaanderen gebeurde?! Misschien wel; maar allereerst waren de geschikte figuren, Feldmeijer en zijn volgelingen, de kern van de oude Mussert-Garde, alleen in de NSB te vinden, en later was het veel moeilijker om de SS van de NSB te gaan scheiden. In die richting is toch nog wel gedacht, en de Duitse machthebbers hebben zelfs gespeeld met de gedachte de NSB op te heffen’, maar zeer serieus lijken die overwegingen niet geweest te zijn. Zeer zeker niet bij Seyss-Inquart. Tegenover Himmler en Rauter poseerde hij als de politicus, die het wezenlijk volkomen eens was met de SS-lijn, maar die nu eenmaal met bepaalde gegeven omstandigheden rekening moest houden. Dat was trouwens nog waar ook. Want de rijkscommissaris zag maar al te goed in, dat de NSB de enige niet volslagen minuscule groepering was, die van harte met de Duitsers wilde samenwerken. Daarbij voelde hij in werkelijkheid heel weinig voor een machts- monopolie van de SS. Redenen te over om de NSB niet los te laten, om ook Mussert niet los te laten, die nu eenmaal in de ogen van de meerderheid der NSB-ers de aangewezen partij-leider was en bleef. Tegenover de SS-leiding kon Seyss-Inquart zich beroepen op de te evidente numerieke zwakte van de Nederlandsche SS. Een steekhoudend argument, waarvoor ook Rauter en Himmler niet blind zijn geweest. Doorslaggevend, zowel voor de rijkscommissaris als voor de SS, is zeker geweest, dat juist door een zekere band met de NSB te handhaven de Nederlandsche SS Mussert zou kunnen compromit- teren en de partij in de radicale hoek zou kunnen drijven. In ieder geval diende zo de NSB als het reservoir, waaruit men steeds de meest radicale elementen zou kunnen halen. Zoals Van Geel- kerken na de oorlog zei: de NSB was het ‘viswater’, waarin de SS naar welgevallen kon hengelen?, en omgekeerd kon de SS reeds door haar bestaan de NSB in een bepaalde richting beïnvloeden. Dit alles was trouwens een belangrijk deel van de hele opzet geweest. Vele SS-mannen kwamen uit de NSNAP-partijtjes. Natuurlijk was het vreemd, dat in een weerkorps van een bepaalde partij leden van concurrerende partijen werden opgenomen, maar Feldmeijer had vanaf het begin bedongen, dat toetreding tot de SS voor iedereen openstond, dus ook voor NSNAP-leden5, wetend, dat van deze fanatieke, intransigente lieden, die regelrechte annexatie bij Duitsland wensten, een radicali- serende invloed zou uitgaan op de SS-mannen, die lid van de NSB waren, en trouwens ook op hen, die dat niet waren. De Germaansche SS was een middel om de NSB te radicaliseren in de richting van het authentieke Duitse nazisme. Zo ook de Duitse tactiek om na december 1941 de partij van Van Rappard op te heffen, en de leden de NSB in te sturen. Vandaar, dat de formele band van de Germaansche SS met de NSB en de formele onderschikking aan de Leider nooit officieel werden opgeheven. Maar uit het voorafgaande zal het zonder meer duidelijk zijn, dat de Nederlandsche SS weliswaar als een formatie van de NSB ontstond, maar zich vanaf het begin doelbewust ontwikkelde tot een sub-orgaan van Himmlers machtsapparaat. De lezer heeft gezien, hoe de Nederlandse SS-man tot in details van uiterlijke vormgeving, tot aan het Hoheitsabzeichen op de zwarte pet in plaats van de wolfsangel toe, wilde uitdrukken, dat zijn primaire loyaliteit niet op de Leider van de NSB, maar op Führer en Reichsführer-SS was gericht. (1) Zie p. 236. (2) Zie bv. nrs. 262, 390, 394. (3) A.v., speciaal nr. 394 en de bijlage daarbij. (4) Doc. I Jansonius 3. (5) Feldmeijer aan Van Geelkerken 18 juli 1941, HSSPF 376 b. (6) Nrs. 79 en 98. 286 DE VERHOUDING TOT DE NSB De moeilijkheid om te bepalen, waar de Nederlandsche SS nu eigenlijk bij hoorde: bij de Duitse SS-organisatie of bij de NSB, loste men verbaal op door in het officiële spraakgebruik de Neder- landsche SS een tweeledige functie toe te kennen: enerzijds had het korps een Nederlandse taak als formatie van de NSB, anderzijds een Germaanse taak als onderdeel van de SS in het algemeen. Die formulering of een variatie daarop werd in het openbaar geregeld door zowel Mussert als Feldmeijer of Himmler gebezigd, waarbij natuurlijk het accent geheel verschillend werd gelegd. Mussert klampte zich vast aan de status van de Nederlandsche SS als een onderdeel van de NSB. In de strijd, die hij gedurende de Duitse bezetting tegen de SS voerde, speelde het formele element een zeer belangrijke rol. Een al te belangrijke rol. Ook bij de meest uiterlijke en formalistische kwesties, misschien wel juist daarbij, bood hij verzet. Dat verzet, op uiterlijkheden toegespitst, verloor zich af en toe in regelrechte kinderachtigheden en eindigde bijna altijd in toegeven. Toe- geven óók in die uiterlijkheden, zoals de naamsverandering van Nederlandsche SS in Germaansche SS in Nederland op I november 1942, of later, in februari-maart 1944, het invoeren van het veld- grijze uniform en de groet ‘Heil Hitler!’ in de Germaansche SS.! Tegenstribbelen, verzet bieden op punten van steeds ondergeschikter belang en met steeds wezenlozer argumenten: wij zeiden reeds, dat Musserts houding bij de oprichting van de Nederlandsche SS typerend was voor zijn verdere politieke gedrag. Ook al was zijn verzet tegen de strevingen van de SS stellig authentiek, ook al boekte hij af en toe successen, of schijnsuccessen. Dat Mussert aangreep bij de formele positie van de Germaansche SS was niet onlogisch. SS en Germaansche SS waren niet te scheiden, wel hier en daar te onderscheiden. Het lag in de rede, dat Mussert zijn heftigste aanvallen richtte op het Nederlandse onderdeel van de SS, tevens onderdeel van de NSB. Tegenover een Rauter of een Berger — laat staan Himmler — kon Mussert moeilijk vanuit een gezagspositie optreden of een hoge toon aanslaan. Evenmin zag hij kans om de wrij- vingen en meningsverschillen tussen Rauter en Berger, of Rauter en Seyss-Inquart uit te buiten. Maar tegenover de Nederlandsche SS daarentegen was hij nog steeds de Leider, die de opperste autoriteit heette te belichamen. Zolang hij die autoriteit kon waarmaken, moet Mussert gedacht hebben, zou hij Himmlers vijfde colonne in zijn partij en zijn land in bedwang kunnen houden; zodra hij hier zijn gezag kwijt was, zou Nederland de nationaal-socialistische toekomst als een domein van SS en politie ingaan. Vandaar, dat de strijd tussen NSB en SS zich op de positie van de Germaansche SS toespitste; en in dat licht bezien is Musserts formalisme niet zo onbegrijpelijk. Dat touwtrekken om en over de Germaansche SS hoeven wij hier niet in alle détails door de hele bezettingsperiode heen te volgen. Wij bepalen ons hier tot de hoofdlijn, door vier confrontaties tussen Mussert en de SS gemarkeerd: de mislukte poging van de SS om de Nederlandsche SS medio 1941 op Hitler te beëdigen, voorts het doordrukken van de eed en daarmee de plechtige overdracht van de Nederlandsche SS aan Himmler in mei 1942; dan medio 1943 een hevige crisis in de nazi-gelederen, die bijna tot een openlijke breuk tussen Mussert en de Duitsers leidde, en ten- slotte in de voorzomer van 1944 Musserts plotselinge frontale aanval op Feldmeijers stille reserve, de begunstigende leden der Germaansche SS. Beide laatste episoden, vooral de crisis van 1943, die die even het einde van de NSB nabij leek te brengen, zijn in deze publikatie uitvoerig gedocumen- teerd dank zij minutieuze aide-mémoires van Feldmeijer en de SD. Wat deze stukken echter in het geheel niet geven, is de algemene achtergrond, waarbij uiterst belangrijke gebeurtenissen, die tot de dramatische situaties van 1943 en 1944 — culminerend in welhaast open strijd tussen NSB en Germaansche SS — geleid hebben. Die achtergrond dienen wij hier te verschaffen. (1) Nrs. 234, 256, 522 en noot 6 daarbij. De datum van de invoering van het veldgrijze uniform staat niet vast (men zie ook p. 248), de groet werd op 6 maart ingevoerd (HSSPF 379 b). Vroeger werd er in de Nederlandsche SS meest met ‘Heil!’ gegroet, in het begin had Feldmeijer zelfs uitdrukkelijk de NSB-groet ‘Hou Zee!’ voorgeschreven (circ. Feldmeijer 8 jan. 1941, HSSPF 381 a). 287 DE GERMAANSCHE SS Het eerste conflict over de Nederlandsche SS tussen de NSB-leider en zijn tegenspelers deed zich in de zomer van 1941 voor, toen Himmler en Rauter op het punt stonden om de Nederlandsche SS op Hitler te beödigen.! Alles was al tot in details geregeld, datum — 6 juli — en plaats — Avegoor — waren vastgesteld, alle benodigde papieren lagen klaar?, naar wij vermoeden achter Musserts rug om; zodra Rauter hem een en ander meedeelde bood hij meteen, eind juni, heftig tegenstand. Tegen het feit, dat zijn SS-formatie een eed zou afleggen op Hitler als “Germaans Führer’ durfde Mussert niet te protesteren of kon hij dat niet. Daarvoor had hij zichzelf al te lang en te veel gebogen voor het Führer-beeld met de restrictie, dat hij in Hitler niet de Duitse, maar de Germaanse leider zag (men herinnere zich zijn erkenning van de Führer in september 1940).° Maar terecht vreesde hij een greep naar de politie van de Nederlandsche SS, die na een eed op de Führer niet alleen gehoorzaam- heid aan Hitler verschuldigd zou zijn, maar bovendien aan de door deze aangestelde “Vorgesetzten’, zoals dat in de voorgestelde eedsformule was neergelegd, dus aan Himmler en andere Duitse SS-leiders. Voor de toekomstige leider van de nationaal-socialistische, doch ‘onafhankelijke’ Nederlandse staat, zoals Mussert hoopte te worden, inderdaad onaanvaardbaar. Daar gaf hij tegenover de Duitsers openlijk uiting aan. Wat moest de SS nu doen? Doorzetten, vond Himmler, maar Rauter, die al op het punt stond dat te doen en de hele plechtigheid der eedsaflegging dan maar zonder de Leider en tegen de Leider in te doen verlopen, bedacht zich op het laatste moment. Mussert liep juist de laatste weken mooi in de pas, berichtte hij op 30 juni aan Himmler, en het zou jammer zijn om hem nu voor het hoofd te stoten. Naar onze mening wilde Rauter dat vooral niet, omdat hij juist in deze dagen via de rijks- commissaris een aantal collaborerende partijen, waaronder de NSB, ertoe probeerde te krijgen een Nederlands vrijkorps op te richten voor de zojuist uitgebroken strijd tegen de Sowjet-Unie; dat meldde hij dezelfde dag nog aan Himmler.® Mussert had zijn bezwaren en zijn vrees, dat in geval van een beëdiging der Nederlandsche SS op Hitler de politie in Nederland een SS-horige organisatie zou worden, duidelijk tegenover de bezet- tingsautoriteiten uitgesproken. Enige dagen later, op 4 juli, schreef hij een nota aan Hitler (zijn tweede dus), waarin hij zijn mening evenmin onder stoelen of banken stak. Een eed van de Neder- landsche SS, de SS van de NSB immers, op Hitler? Alleen dan, wanneer het vaststond, dat de SS ‘geenerlei bemoeienis met de specifiek Nederlandsche Staatstaak, waartoe behoort de Nederland- sche politie’ zou hebben.” Wanneer de Nederlandse politie naar Duits model zou worden ingericht, en de SS zich daarmee zou bemoeien, zou Nederland in feite een Duitse kolonie worden. Dit keer had Mussert zich ongewoon duidelijk en eerlijk over zijn ware motieven uitgelaten — het was geen gewoonte van hem. Seyss-Inquart, aan wie de nota was gestuurd, en die al eerder tever- geefs een compromis-formule had voorgesteld®, weigerde het stuk door te zenden aan Hitler. Mussert wilde nu in principe wel de eed op Hitler zelf accepteren, niet echter de passus daarin over de gehoorzaamheid aan de SS-superieuren. Hij had trouwens nog meer argumenten aan de hand: de Noorse SS had een eed zowel op Hitler als op de leider van de Noorse nazi-partij Quisling af- (1) Men zie hiervoor ook E. Fraenkel-Verkade: ‘Mussert, de NSB en de eed van trouw aan de Führer’, in Studies l, p. 59-99. (2) Montel aan Feldmeijer, Avegoor en stafleiding Ned. SS 3 juli 1941, HSSPF 376 b. (3) Zie p. 240, 241. (4) Zie voor de tekst van de in mei 1942 afgelegde eed nr. 150 I, dezelfde tekst, die Mussert in juni 1941 voorgelegd kreeg (Vijf nota's van Mussert, p. 53). (5) Fernschreibstelle RK 7012, 7015-17, 7181. (6) A.v., 7019. (7) Vijf nota's van Mussert, p. 55; zie ook p. 135. (8) Fernschreibstelle RK 7017. (9) Nr. 72. 288 DE VERHOUDING TOT DE NSB gelegd;! bovendien stelde hij volgens een latere uitlating van Feldmeijer zich ‘op het standpunt, dat de Nederlandsche SS alleen dan zou kunnen worden beëedigd op den Führer, wanneer hij zelf eerst den eed op den Führer zou hebben afgelegd’? Een argument, dat wel een beetje een twee- snijdend zwaard was: want dan werd het langzamerhand wel eens tijd, dàt de NSB-leider, die tegen een eed van hemzelf op de Führer immers geen principiële bezwaren had, die eed ging afleggen. Voorlopig legden de Duitsers zich erbij neer, dat de beëdiging niet doorging, vermoedelijk vanuit de hierboven aangevoerde overweging, dat men bij de vorming van een Nederlands vrijkorps in de strijd tegen Rusland de medewerking van de NSB nu niet kon missen. Van uitstel, wisten zij reeds, hoefde in zulke gevallen nog geen afstel te komen. Op 12 december 1941 bracht Mussert een bezoek aan Hitler en legde daarbij — hetgeen voorlopig strikt geheim gehouden werd — zelf de eed af op Hitler als “Germaans Führer’. Daarmee was zijn laatstvermelde tegenargument in ieder geval van de baan. In het voorjaar van 1942 besloot de SS door te zetten. Wel kwam er van Musserts kant eindeloos tegenstribbelen?, maar men had hem nu minder nodig dan medio 1941. Op 17 mei 1942 werden Feldmeijer en zijn mannen in het gebouw van de Haagse Dierentuin beëdigd op de Germaanse Führer — door Mussert, die zich, nadat al zijn bezwaren waren weggepraat, tenslotte met deze ‘concessie’ aan hem tevredengesteld had. Zijn tegenzet was de beëdiging op zijn eigen persoon van het gehele kader van de NSB en de formaties. De Nederlandsche SS zou daaraan moeten meedoen. Maar over dat laatste sprak Himmler duidelijk zijn veto uit, en daartegen durfde Mussert niet op te tornen. Op 20 juni 1942 zwoeren in het stadion te Utrecht een drieduizend NSB-functionarissen trouw aan hun Leider Anton Mussert — een kleurrijke demonstratie, waarbij de zwarte SS-uniformen ontbraken.* Het jaar 1942 bracht ongetwijfeld een machtsaanwas voor de SS, zowel in Nederland als in Duits- land. Hitler gaf op 12 augustus aan Himmler de uitsluitende competentie voor “Verhandlungen mit allen germanisch-völkischen Gruppen’ in de Germaanse landen. Met andere woorden, die politiek ten opzichte van de Germaanse landen zou in handen van Himmler komen te liggen. Dit geheime decreet? kwam zelfs voor de hoogste Duitse bezettingsfunctionarissen volkomen onverwacht. Weliswaar werd meteen door alle betrokken partijen gezegd, dat dit van geen invloed zou zijn op de positie van de diverse rijkscommissarissen en NSDAP-organisaties (zoals het Arbeitsbereich der NSDAP in Nederland), maar Seyss-Inquart begon er reeds rekening mee te houden, dat Himmler de beslissende politieke factor in Nederland zou worden.® Het is niet onmogelijk, dat hij juist daarom in het begin van oktober 1942 met Hitler de mogelijkheid besprak om Mussert minister- president te maken. Het grote voordeel ervan, dat Mussert zelf naar voren had gebracht, zou zijn, dat een Nederlandse regering onder Mussert - ook al was de NSB-leider niet de ideale nationaal- socialist naar Duitse begrippen — de mogelijkheid zou hebben om een massale mobilisatie af te kondigen, zodat een Nederlands leger van een 300.000 man aan of achter het front in Rusland zou meestrijden. Hitler voelde er niet voor, althans voorlopig niet. Het plan werd voorlopig terzijde gelegd, en dit voorlopig werd definitief.” Het vermoeden is gewettigd, dat Seyss-Inquart in het algemeen nooit veel voor een machtsaan- vaarding van Mussert gevoeld heeft. Ware dat wel zo geweest, hij zou wellicht al eerder bij Hitler (1) Fernschreibstelle RK 7017, 7184. (2) Notitie van Feldmeijer, ongedateerd, waarschijnlijk van eind mei 1942, HSSPF 376 c. (3) Zie voor de modaliteiten hiervan nrs. 150, 15I, 154, 155, en de in noot I op p. 288 genoemde studie. (4) A.v.,en nr. 178. (5) Nr. 209 I; men zie hiervoor hoofdstuk VI, $ B. (6) Nrs. 216, 227, 232, 250. (7) Zie voor de détails nr. 234, noot 2. 289 DE GERMAANSCHE SS een NSB-regering er door hebben kunnen drukken, bijvoorbeeld in het voorjaar van 1942, toen Quisling tot minister-president van Noorwegen werd verheven. In ieder geval had hij dan ernstige pogingen bij de Führer kunnen ondernemen. Dat had hij tot nu toe echter nagelaten. Zijn voort- durend aarzelen, zijn relatief zwakke positie ten opzichte van de groten des rijks als Bormann en Himmler resulteerden in een onzekere koers, waarbij hij echter wel op subtiele wijze Mussert in het algemeen de hand boven het hoofd placht te houden, maar zich nooit zo op de leider van de NSB wenste vast te leggen als Schmidt. Wenste hij dat nu plotseling wel? Wij weten niet, met hoeveel klem — of met hoeveel reserve — Seyss-Inquart bij Hitler de vorming van een NSB-regering heeft bepleit. Het blijft mogelijk, dat hij gezien de wassende invloed van de SS en de nieuwe bevoegdheden van Himmler — ook al stonden die voorlopig alleen nog maar op papier — een regering-Mussert een goed tegenwicht achtte.! Indien deze veronderstellingen juist zijn, doet het merkwaardige feit zich voor, dat Mussert paradoxaal genoeg juist door de toenemende invloed van de SS in de herfst van 1942 dichter bij de macht is geweest dan ooit daarvoor of daarna. Wanneer Seyss-Inquart verhoging van Musserts positie heeft nagestreefd zonder dat de NSB- leider nu werkelijk de macht in handen kreeg, heeft hij zeker succes geboekt. Op 10 december 1942 werd Mussert door Hitler in aanwezigheid van o.a. Seyss-Inquart, Schmidt, Bormann en Himmler in audiëntie ontvangen. Hitlers uitlating bij deze gelegenheid, dat hij in Mussert de leider van het Nederlandse volk zag?, werd door Seyss-Inquart en Schmidt onmiddellijk aangegrepen om de NSB het gevoel te geven, dat er belangrijke en concrete concessies aan haar waren gedaan, mijlpalen op de weg naar de Machtübernahme. Binnen enkele dagen zou het rr-jarig bestaan van de partij herdacht worden, en algemeen hoopte en verwachtte men in de NSB, dat Mussert niet met lege handen op het spreekgestoelte zou komen. Het paste in ieder geval in de politiek van Seyss-Inquart, of hij nu oprecht streefde naar grotere macht voor Mussert of niet, dat men de NSB bij die gelegen- heid iets spectaculairs zou kunnen bieden. Welnu, toen op 13 december de verjaardag van de NSB in het Concertgebouw te Amsterdam gevierd werd, kon Seyss-Inquart daar mededelen, dat de Führer Mussert als leider van het Nederlandse volk had erkend. Voorts las hij de tekst van een decreet voor, dat hij zou uitvaardigen, waarbij voortaan bovendien de bezettingsmacht in ‘Ein- vernehmen’ met Mussert of met door deze aan te wijzen partij-instanties zou regeren — die tekst was al tijdens de ontmoeting tussen Mussert en Hitler te Berlijn vastgesteld.* De bijeenkomst werd een “einzigartiger Triumph’! voor Mussert en Schmidt, en leek een fatale slag voor de SS te zijn. De leider van de NSB - draagster al van de politieke wilsvorming in Nederland — tevens leider van het Nederlandse volk; de NSB ingeschakeld in het bestuur van Nederland; het leek heel wat. Vol enthousiasme begon Mussert in januari 1943 een ‘Secretarie van Staat’ te organiseren, die onder leiding van zijn staatsrecht-expert mr. J. H. Carp kwam te staan, en een soort Reichskanzlei van Mussert zou moeten worden. Achttien gemachtigden van Mussert vormden een schaduw- kabinet. Bijna allen waren het de kopstukken van de NSB: Van Geelkerken voor ‘Binnenlandsche Zaken en Nationale Veiligheid’, Rost voor de financiële en een deel van de economische sector, Reydon voor volksvoorlichting, Woudenberg voor het Nederlandsch Arbeidsfront, de oud-chef-staf (1) Ook Kwiet brengt het plan voor een regering-Mussert in verband met Himmlers nieuwe bevoegd- heden in de Germaanse politiek, en ziet er een poging van Schmidt in om zijn eigen positie tegenover de SS te versterken (Reichskommissariat, p. 147). Dit is ongetwijfeld juist, de kwestie is alleen, in hoeverre dit ook voor Seyss-Inquart heeft gegolden. (2) Nr. 282, noot 1,en nr. 332. (3) VoVa 18 dec. 1942; zie voor de tekst van het decreet nr. 297 II; er zijn geen essentiële wijzigingen in de definitieve versie, VO 10/43, die op 30 Januari 1943 verscheen. (4) Zo Rauter in nr. 283; zie ook nr. 286. 290 DE VERHOUDING TOT DE NSB van het Nederlandse leger luitenant-generaal b.d. H. A. Seyffardt, nominaal bevelhebber van het Nederlandse vrijwilligerslegioen in de Waffen-SS, voor de zaken van dat legioen, enz. Zoals men aan deze voorbeelden ziet, was een aantal van deze gemachtigden reeds in de staatssector belast met de hen toegewezen ‘portefeuilles’. Op 5 februari 1943 werd het publiek over een en ander ingelicht.! Het leek zelfs het begin van een Machtergreifung van de NSB. Met angst door de meeste Neder- landers, met vreugde door de NSB-ers werd deze jongste ontwikkeling begroet als een inschakeling van de partij in de regering van het land. De Germaansche SS deelde evenmin in de vreugde, hetgeen de lezer waarschijnlijk ook wel wil aannemen zonder de volgende kanttekening in de SS-pers: ‘De SS gelooft niet in de revolutie van boven af. Ons vertrouwen in de toekomst van het Neder- landsche volk wortelt niet in wijzigingen van het bestuursapparaat. Deze oorlog zal het volk van onderop veranderen’?, een ongetwijfeld juiste uitspraak, zij het in andere zin dan hier bedoeld. Dat in brede lagen van het Nederlandse volk Musserts ‘erkenning’ als leider van dat volk en de instelling van zijn Secretarie van Staat en zijn gemachtigden werden gezien als voorbode van een NSB-regering, dat men in die lagen antwoordde met een gewelddadig verzet tegen deze ‘revolutie van boven af’, werd nog dezelfde dag, waarop Musserts schaduw-kabinet in de krant kwam, bewezen. °s Avonds werd generaal Seyffardt in Scheveningen neergeschoten; de volgende dag overleed hij. Vier dagen daarvoor was een aanslag gepleegd op de zoon van mr. J. Feitsma, procureur-generaal bij het Amsterdamse gerechtshof en berucht NSB-er. De aanslag op de zoon, die er overigens het leven van af bracht, was gemunt op de vader — pas twee jaar later lukte het de man te liquideren” Niet ten onrechte vestigde Rauter de aandacht van Himmler op het verband met de inschakeling van de NSB in het bestuur van het land.* Het was het begin van een reeks aanslagen, waarbij nog meer gemachtigden van Mussert zouden omkomen: Reydon, die kort daarvoor de op aandrang van Mussert ontslagen secretaris-generaal van volksvoorlichting en kunsten Goedewaagen was opgevolgd en (hoewel minstens even SS-gezind als Goedewaagen) nu ook gemachtigde van Mussert voor volksvoorlichting was geworden, zijn vrouw, en later, op 3 juni, de oud-minister dr. F. E. Posthuma, gemachtigde voor landbouw en visserij. De angst voor een NSB-regering, enerzijds van het anti-Duitse en anti-nazi gezinde deel van de bevolking, anderzijds van de SS en haar sympathisanten, was evenwel ongegrond. Seyss-Inquart had in zijn decreet zich uitdrukkelijk de ‘Schlussfassung’ van alle maatregelen voorbehouden in zaken, waarbij ‘unter den gegebenen Verhältnissen vordringlich und in erster Linie der Standpunkt der Besatzungsmacht gewahrt werden muss’®, daar kon natuurlijk van alles onder begrepen worden, hetgeen ook voortdurend gebeurde. De Duitsers maakten al voor de publikatie van de verordening de NSB duidelijk, dat een en ander helemaal niet betekende, dat Musserts gemachtigden nu bevelen (1) VoVa 5 febr. 1943; zie ook andere persorganen uit die dagen (KA II 1685). Hoogst verwarrend was en is het, dat men voor deze schaduw-ministers de benaming ‘gemachtigden’ koos; immers, al veel langer telde de NSB een aantal ‘Gemachtigden van den Leider’; deze functies hadden meestal een territoriale inhoud (bv. Gemachtigde van den Leider voor Zuid-Holland, voor Overijssel, voor Rotterdam, ook bv. voor Rechtskundige Aangelegenheden) en bezaten in ieder geval een strikt partij-intern karakter. (2) Storm 12 febr. 1943. (3) Doc. I D. J. Feitsma en Doc. I J, Feitsma. (4) Nr. 323. (5) Zieook VoVa 14 jan. 1944. (6) Als noot 3 op p. 290. 291 DE GERMAANSCHE SS aan Nederlandse overheidsorganen konden geven. Van Geelkerkens secondant J. Meulenberg sprak tegenover Rauter terecht de conclusie uit, dat er dus feitelijk niets veranderd was. Dat zou dan naar zijn mening wel de nodige opschudding in de NSB veroorzaken, wanneer men zich dit ging realise- ren. Inderdaad, Rauter zelf had ook de indruk, dat er weer eens te meer ongegronde illusies bij de NSB gewekt waren Men stelle zich de stemming voor, die hierna in de NSB ontstond. Wij doelen hiermee op de meerderheid van de NSB-leden, ook de gemiddelde NSB-functionaris, die op zijn manier “Neder- lands’ dacht, zich als trouw volgeling van Mussert beschouwde, en met meer of minder wantrouwen de agitatie van de groot-Germaans denkende, SS-gezinde minderheid volgde. De eerste helft van 1943 was bij uitstek een periode van frustraties voor de NSB. Aan de fronten ging het nu voor het eerst onmiskenbaar slecht: in Stalingrad werd het 6e Duitse leger vernietigd, Afrika dreigde geheel verloren te gaan. Musserts leiderschap van het Nederlandse volk, Seyss-Inquarts decreet over het mee-regeren, de instelling van de Secretarie van Staat en het schaduw-kabinet van gemachtigden bleken weldra in de praktijk de NSB weinig of geen machtsvergroting gebracht te hebben. De Germaansche SS ging door met het ondermijnen van Musserts positie. Moordaanslagen op collaborateurs werden een normaal verschijnsel; een paar van de pas benoemde gemachtigden waren door ondergrondse organisaties geliquideerd, maar daarbij liep ook de ‘gewone’ NSB-er steeds meer kans schietschijf te worden voor gewapende verzetslieden. De steeds knellender wor- dende greep van de Duitsers en de steeds toenemende weerzin van de bevolking tegen het regime en haar handlangers konden niet langer worden geïgnoreerd. Ook niet de resultante van deze twee feiten, de voortdurend dieper wordende kloof tussen de meerderheid van de bevolking en de partij, die pretendeerde de toekomst van volk en vaderland te redden, maar die de weerslag te verduren kreeg van elke harde maatregel van de bezetter. Was men met de collaboratie met de Duitsers wel op de goede weg? Twijfel maakte zich meester van vele NSB-ers, die niet de radicaal groot-Germaanse koers vermochten te volgen, ook van zeer hooggeplaatsten onder hen: het aftreden van de districtsleider van Amsterdam en gemachtigde voor Noord-Holland J. W. de Ruiter staat op zijn minst genomen met dergelijke twijfels in verband.? Schokkender nog moet het voor de NSB-leiding geweest zijn, dat Van Genechten — fel NSB-er, maar even fel anti-SS gezind, in verband daarmee had hij in januari 1943 ontslag genomen als procureur-generaal bij het Haagse gerechtshof — vormingsleider van de NSB en gemachtigde voor onderwijs? in april 1943 twee zelfmoordpogingen ondernam. Hoe ook precies de motivering ge- weest moge zijn, de vertwijfeling over het nationaal-socialisme speelde bij hem een zeer belangrijke, zo niet overwegende rol? Het is begrijpelijk, dat teleurstelling en twijfel een gevoel van onlust in de NSB, zelfs een anti- Duits getinte stemming, veroorzaakten. Die gevoelens waren in de voorafgaande jaren al gewekt, sinds Mussert en de zijnen in hun machtsbegeerte door de bezetter gefrustreerd werden. In de situatie van het voorjaar van 1943 werden die gevoelens algemener en heftiger. Op 29 april maakte generaal Christiansen het Duitse besluit bekend om de leden van de vroegere Nederlandse strijdkrachten weer in krijgsgevangenschap weg te voeren. De reactie daarop waren de massale stakingen van eind april en begin mei, door de Duitsers rigoureus en bloedig onderdrukt. Deze gebeurtenissen hadden een zeer belangrijk psychologisch effect op de bevolking: vanaf nu stond men uitgesproken vijandiger dan ooit tegenover de bezetter. Het verzet kreeg een evenredig (1) Nr. 305. (2) Doc. I J. W. de Ruiter; enige notities van begin mei 1943 in HSSPF 396 c. Het woord ‘gemachtigde’ in de strikte partij-betekenis, zie noot I op p. 291. (3) Zie voor deze functies nr. 193, noot 2. ‘Gemachtigde’ betekent hier weer de — belangrijkere — functie van pseudo-minister in Musserts ‘schaduw-kabinet’. (4) Zie nr. 399, noot 2; ook Bouman, April-Mei-stakingen, p. 432. 292 DE VERHOUDING TOT DE NSB grotere voedingsbodem.! De haat van de bevolking richtte zich echter nu niet meer primair op de NSB, maar op de Duitsers zelf. Bij deze directe confrontatie met de bezetter keek de NSB verward en hulpeloos, en met zeer gemengde gevoelens toe. Slechts in de Germaansche SS - en zelfs daar nog niet eens overal - werd het harde Duitse op- treden toegejuicht. De meerderheid der NSB-leden was zich er pijnlijk van bewust, hoe deze ont- wikkeling de partij op een welhaast catastrofale wijze compromitteerde.? De SD noteerde, hoe de NSB-burgemeester van Rotterdam, F. E. Müller, over de situatie dacht: ‘.. die NSB könne jetzt aufhören mit ihren Versuchen, das niederländische Volk für den Nationalsozialismus zu gewinnen, denn die Deutschen hätten den letzten Weg zum Herzen des gutwollenden Teiles der niederländischen Bevölkerung versperrt; er könne wohl die deutschen Massnahmen vom militärischen Standpunkt aus verstehen, die Tatsache aber, dass die NSB und ihre Arbeit sehr schwer darunter zu leiden hätten, bleibe aber bestehen. Er sei in diesen Tagen von vielen führenden NSB-Mitgliedern angesprochen und angerufen worden, die alle zum Aus- druck gebracht hätten, dass die Arbeit des Leiders umsonst gewesen sei. Dieser Schlag habe die NSB schwer und endgültig getroffen’? Elders wordt bericht, dat de NSB nu alle nog aanwezige sympathie onder de bevolking verloren had, en dat de stemming onder de oude leden bijna vertwijfeld was. De SS-gezinde NSB-leden waren volgens de SD-informaties van mening, dat Mussert voor een drieledig dilemma stond: ofwel hij ging nu volledig met de Duitsers samenwerken, waardoor hij het Nederlandse volk nooit meer, ook niet na een gewonnen oorlog, voor zich zou winnen, of hij zou zich bij de anti-Duitse Neder- landers scharen, waarna natuurlijk de NSB door de Duitsers opgeheven zou worden; ofwel hij hield zich ‘neutraal’, waarmee hij eveneens alleen maar verliezen en niets winnen kon.* Daargelaten de vraag, of Mussert, indien hij openlijk tot verzet tegen de Duitsers zou zijn over- gegaan, door de anti-Duitse Nederlanders zou zijn geaccepteerd, daargelaten ook de kwestie, of een dergelijke keuze psychologisch mogelijk geweest zou zijn, was deze situatie-tekening verder geheel juist, Het is tegen deze achtergrond, menen wij, dat men de crisis moet zien, die zich in de maanden mei en juni in de NSB openbaarde. De april-mei-stakingen, en de Duitse fusillades, waarmee deze massale verzetsdaad werd gebroken, worden in de hier gepubliceerde stukken nauwelijks of niet genoemd; Rauter, Himmler, Seyss-Inquart en de andere Duitse machthebbers schijnen hun politiek ten opzichte van de NSB in het luchtledige te voeren, wanneer men op hun brieven afgaat. (2) Zo volgens de analyses van Harster en SS-Sturmbannführer H. Wölk, de Aussenstellenleiter van de BdS te Rotterdam, op grond van hun SD-informaties; hun conclusies bereikten zij reeds op resp. 30 aprilen 3 mei (afgedrukt in Bouman, April-Mei-stakingen, p. 334, 343). (3) A.v., P. 353. (4) A.V., P. 353, 361, 431. 293 DE GERMAANSCHE SS “stärker mit den vielgeschmähten »Antis« anzubinden, jedenfalls sich so viel wie möglich »niederländisch« zu halten, um für die Zukunft noch zu retten, was zu retten ist.’ Hierbij zij aangetekend, dat de Duitsers altijd Mussert ervan verdachten met de anti-Duitse elemen- ten te willen aanpappen. Meestal was dit wantrouwen ongerechtvaardigd, maar in hun verdenking, dat de NSB-leider een Nederlandse pose wilde aannemen, hadden zij nu meer dan ooit gelijk. Typerend voor Mussert was het, dat hij enerzijds steun zocht bij Hitler, anderzijds zich bij de anti- Duitse Nederlanders trachtte te legitimeren als de voorvechter van de belangen van het vaderland. Beide pogingen waren, uiteraard, tot mislukking gedoemd. In de loop van de maand mei vervaardigde Mussert een derde nota voor Hitler. Op 31 mei was de definitieve vorm gereed, en waren enige al te scherpe alinea's uit het stuk geschrapt, maar de toon van verbittering en teleurstelling bleef behouden. Zonder twijfel waren de harde Duitse maatregelen tegen het Nederlandse volk mede oorzaak, dat Mussert naar de pen greep om zijn grieven op papier te zetten, maar zoals dat vanouds bij hem het geval was spitste de nota zich toe op zijn conflict met de SS. Zijn grieven betreffende het laatste halve jaar opsommend klaagde de Leider over Duitse krachten, die hem verhinderden ‘iets voor het Nederlandsche volk te doen’ en vooral over het annexionisme van de SS. Als derde punt was hij begonnen iets op te schrijven over ‘onaangename maatregelen voor het Nederlandsche volk’; hij schrapte het meteen weer? Een onmiskenbare opening naar de andere zijde, de niet-nationaal-socialistische Nederlanders, werd niet door Mussert gedaan, maar door een van zijn getrouwen, de hierboven als leider van de Secretarie van Staat genoemde Carp. In Volk en Vaderland van 7 mei 1943 schreef hij het hoofd- artikel, onder de titel: ‘Het oordeel der geschiedenis’. Dit artikel, geschreven toen de sfeer van de april-mei-stakingen nog zwaar op het land èn op de NSB drukte, was van een verbazingwekkende duidelijkheid. Carp vergeleek de NSB-ers met de patriotten uit de Franse tijd, en stelde allereerst reeds vast, dat de laatsten het veel makkelijker hadden gehad. Hij verzuimde niet erop te wijzen, dat de belangrijkste prestatie van de patriotten de schepping was geweest van de Nederlandse eenheids- staat — dit was natuurlijk op zichzelf al een schop tegen de Duitse benen. De kern van zijn betoog evenwel was een onverhulde vergelijking van Mussert met Schimmelpenninck; de raadpensionaris had getracht de zelfstandigheid van Nederland te redden, maar ondervond tot zijn bittere teleur- stelling, hoe men hem slechts had gebruikt om Nederland nauwer aan Frankrijk te binden. Aan die semi-annexatie van Nederland in de vorm van het Koninkrijk Holland onder Napoleons broer Lodewijk hadden notabene mede-regeerders van Schimmelpenninck hun steun verleend.” Sterker nog, Carp wees op het feit, dat patriotten en prinsgezinden in de praktijk bijzonder tolerant tegen- over elkaar waren opgetreden, en dat lieden als Daendels en Van Maanen, die in de Franse tijd een collaborerende rol op het eerste plan hadden gespeeld, na de terugkeer van het Oranje-huis belangrijke functies bleven uitoefenen. 