VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
BENEVENS ME NGELWERK, tot fraaije Letteren, Konften en Weetenfchappen betrekkelyk. Derde Deels, eerfte Stuk. Mrt Plaaten. By YNTEMA zn TIBOEL - MDCCLEXIIĻ, VOORBERICHT M Et veel genoegen de goedkeuring der Verftandigen , over onze tot dus ver uitgegeevene Letter-Ocfeningen , van tyd tot tyd verftaan hebbende , zo beeft dit ons aangefpoord om ons Begonnen werk met luft te agtervolgen ; en tevens oplettend te blyven, omtrent bét oordeel der zodanigen, tot verbetering van ons Proje „waar van we ook nu en dan, tot genoegen onzer Lee: zeren, gebruik gemaakt bebben. Hier uit is eindelyk ontflaan , dat we, met den aanvang van dit derde Deel , overgegaan zyn , om de fchikking onzer papieren eenigzins te veranderen, gelyk de Leezers uit dit Stukje terftond zuilen konnen afneemen. Veelen naamlyk zyn van oordeel geweeft, dat we ons Werkje bier en daar wat meerder leevendigbeid moeften byzetten , en de keuze onzer onderwerpen wat wyder uitbreiden, om daar door onze papieren aangenaamer te maaken, en ze beter gefchikt te doen zyn naar de verfchillende foorten onzer Leezeren; om dus de leesluf? en oefenzugs te kragtiger op te wekken. Dit heeft veroorzaakt , dat we in deeze en geene flukjes reeds eenige berig- den en verhandelingen bebben laaten invloeijen, die eigenlyk tot ons eerfte. Proje% niet behoorden; waarom we °t goed geoordeeld bebben , de geheele fibikking van ons Werkje , overeenkomftig met het gevoelen onzer begunftigeren , in deezer voege te verans deren: dat wy de Oordeelkundige Berigten en Vrymoedige Aanmerkingen in een fineltende, alle andere Berigten en Ver- handelingen over byzondere onderwerpen voortaan afzonderlyk zullen bouden „en onder den naam van Mengelwerk aan ’t voor gaande begten. Niet twyfelende aan de algemeene goedkeuring van deeze fchikking , beveelen wy dit gefthrift verder aan de goede gunft onzer Leezeren , dat wy alleszins nuttig zullen trage ten te doen zyn: waar toe wy de aanhoudende bulp onzer Heeren Correfpondenten , (die wy voor °t reeds medegedeelde erkente- Jke dankbaarheid betuigen ,) op °t vriendlykfte verzoeken zen ver- der alle anderen, die luft tot oefening bebben, en ons gefthrift aanzien als een gefchikt Werkje tot mededeeling hunner gedag- sen, uitnoodigen , om ons de bebulpzaame hand te bieden. Doch ten deezen opzigte is ons eene byzonderbeid voorgekomen, die ons noopt in dit Voorberigt nog kortlyk bier op fhaan te blyven. Zomtyds worden ons papieren toegezonden , zonder tekening van … Iu. DEEL, NQ L. À plaats VOORBERICHT. plaats van waar, met eene naamtekening die vermoedelyk ver- cierd is, en dergelyken, waar door we verfloken zyn, van eene beboorhjke nafpooring , of vereifchte gelegenheid, om den Schry- ver nadere onderrigting af te vraagen. Wy zouden gaarne wen- Ychen, dat onze Heeren Correfpondenten altoos de goedheid had- den van zich aan ons bekend te maaken , of ten minfte te melden, ‘op hoedanig eene wyze wy ben vervolgens zouden konnen befchry: wen , indien wy °t noodig oordeelden ; waar omtrent ze zich op onze verdere geheimhouding konnen verlaaten als mede dat ze Ze kennen gaven , of ze de toegezondene flukken met of zonder bunnen naam of tekening geliefden gedrukt te hebben. Dit ver- zoek gefthiedt te meer , uit hoofde, dat bet ons, om reden y niet ondienftig gefcheenen heeft, te verklaaren, gelyk wy in deezen doen, dat de Schryvers der Vaderlandfche Letter- Oefenin- gen niet op zich neemen de verdeediging dier Papieren , ‘welken met een naam of tekening ondertekend zyn; laa- tende zy de verdeediging daar van voor de Schryvers dier Papieren ; terwyl zy alle de'ongetekende Stukken voor hunne rekening houden: des bet noodig zy daar op in ’t ver- ‘golg meerder agt te geeven , dan wel tos nog gefchied is. \ i w wi VAs VÄÂDERLANDSCHE LETTER: OEFENINGEN; BOEKEN eN SCHRIFTEN DIE DAGELYKS IN ONS VADERLAND EN ELDERS. UITKOOMEN, VERHANDELD EN OP EEN VRYMOEDIGEN TRANT BEOORDEELD WORDEN. Kd Echte berichten van den Akkerbouw der Oofterfche Volkeren 3 “ verzameld en uitgegeven door den Heer Hermannus Chrifti- ‚aan Paulfen, eertyds Predikant te Crempe nu te Wedel aande Ele. Uit bet Hoogduitfch vertaald voor }. F.F. Te Loy -den by Joannes le Mair 1762, behalven de Opdragtenz. 287 ` bladzýden in groot otavo. HE groote oogmerk van dit gefchrift is,om ,uit de ech- , te berichten, welker in de Oofterfche Reisbefchry-, vingen gevonden worden, aangaande den Akkerbouw der Oofterfche Volkeren, aan defpreekwyzen der Heilige Schry-. yeren, zo des Ouden als des Nieuwen Verbonds, daar toe betrekkelyk, eenig licht by te zetten : Waar in onze Autheur over ’t algemeen zeer wel flaagt 3 des dit werkje den beoefe naaren der Godgewyde bladeren van weezentyken dienft konne zyn. De Hoog-Eerwaarde Heer Profeffor Fobann Lous ens van Móshèim, heeft dit Stukje met regt zyner aanpry- zinge waardig geoordeeld, en °t zelve met eene Voorreden vereerd ; die verdient geleezen te worden; nademaal dezele ve verfcheidene nutte aanmerkingen behelft, raakende deze foort van oefening, en ’t geen men daaromtrent in agt heeft te neemen, om op genoegzaame gronden van zekerheid voort te gaan; , l g -Het gefchrift zelve is verdeeld in zes hoofdftakken , gaan- de over de Eer en danzienlykheid van’t Landleeven ‚de Vrugt- baarheid van't Land, en de middelen om dezelve te bevorderen; den geregelden tyd van den Akkerbouw , het ploegen; het zaas- gen en eggen ; en eindelyk over den Oogfityd. am De ma- nier op welke onze Schryver dit Werkje heeft t'zamenge- felt; is kortelyk deze. Naa cehe naauwkeurige leczirig det. Z Wos- 4 - DE AKKERBOUW Oofterfche Reisbefchryvingen , als die van Chardin, Korte; Lucas , Maundrell , Thevenot en anderen, heeft hy het daar ùit aangetekende doen dienen, ter ophel eringe dier plaat- fen der Heilige Schriften, welken van den Akkerbouw der Oofterfche Volkeren gewaagen , of daar op zinfpeelen. In de uitvoering hier van heeft hy dezen weg ingeflaagen : Eerft geeft hy, in ieder der opgemelde hoofdítukken „ de berig- ten der. reizigeren , raakende de genoemde onderwerpen; en daar op laat hy volgen eene dóorgaande opheldering der Schriftuurplaatfen , welke tot deze onderwerpen betrekke- lyk zyn, indiervoege dat men de berigten hebbe aan te mer- ken als grondftellingen , waar uit hy zyne verklaaringen der Bybelbladen afleidt; des de Leezer de bondigheid zyner ree deneeringe door vergelyking gereedlyk konne nagaan. Hier by komt nog dat hy in zyne ophelderingen doorgaans ge- bruikt maakt, van ’t geen menbyde Ouden, zo Latynen als Grieken, vindt aangetekend met opzigt totden Akkerbouw, dat dienen kan, om de denkbeelden , die men ons vande Oofterfche handelwyze geeft, in een klaarder daglicht te ftel- len. — Om een voorbeeld van deze zyne fchryfmanier te geeven, zullen wy den Leezer onder °t oog brengen ’t geen we by onzen Autheur vinden aangetekend, met opzigt tot den prikkel, bet fleek- of noop-yzer om de Osfen voort te dryvén. In het vierde Hoofdftuk , over het ploegen, heeft hy, on- der de Berigten , ook het volgende, uit M. Henr. Maundrell, Reize naar bet beloofde Landt Dl. 153 enz. a» Het Veldt (by Jerufalem) was vol menfchen , die de aarde toebereidden, om ‘er boom-wol in te zaaijen. Wy » hebben waargenoomen, dat zy by dit werk zich bedien- » den van Naalden (of liever Prikkels) van een ongemeene » grootte. Ik heb (ommige daar van gemeten, die bynaacht » voet lang, en van boven zes duim dik waren. „Aan het s» benedeneinde was ’er een punt aan, om hunne Osfen daar „ mede ‘voort te dryven, en aar het ander een klein houw- „» tel of yzeren roskam , fterk en vaft, om van den ploeg, „ al wat by het beploegen eenig beletfel veroorzaakte, uit >, den weg te ruimen. Zoude men hieruit niet kunnenden- „ ken, dat dit een foortgelyk werktuig is geweeft , als, „ waar mede Samgar die verfchrikkelyke nedertaag heeft » uitgevoert, waar van gewag gemaakt wordt Richt. II. vs. je 3E Ten minften ben ik volkomen van gedagten , dat zy, » die zoodanige Inftrumentep zien, zullen oordelen „dat het » zelve ter uitvoering van dergelyk een ombrenging, veel -p> bekwamer is, dan een degen. Men bedient zich in dit DO Landt DER OOSTERSCHE VOLKEREN. p » Landt altoos daar van, gelyk als men ook in Syrie doet. » Ik geloof, dat zulks om die reden gefchied „dewylby hun „> maar een perfoon de Osfen dryft „en den ploeg waarneemt , » en dat het dieswegens noodzakelyk is, zulk een inftru= » ment te hebben, dat hun tot beide nut is ”. Met opzigt nu tot dezen prikkel heeft onze Schryver, in Zyne Opheldering van eenige Schriftuurplaatfen „het volgende: » Om de Osfen, (van welker gebruik int ploegen by in °t voorgaande gefchreevenbeeft,) voorttedryven bedient men » Zich thans, zo als in voorgaande tyden, van een flok of s» faf, die met yzer beflagen is, (*) en die is zekerlyk gee s, voeliger, dan de zweep, die onze Landtlieden gebruiken. » Terwyl deze met Paerden ploegen’, en de Paerden geen- » Zints zo traag en ongevoelig zyn, als de Osfen, zo kan s» men by ons met de zweep te recht komen. Maar dit kan » omtrent de'Osfen niet zo wel gefchieden, die van natuur » langzaamer en moeilyker te bewegen zyn, ook het {laan » met de zweep niet zonderling gevoelen. Dit is geenzins » Onbekent, Maar misfchien is het eigentlyke model van » cen Oofterfchen Osfenftok zo bekent niet. De Heer Maun- s, drell heeft ons denzelven, in ’t bovenftaande Bericht , ) > Zeer duidelyk befchreven. en ziet hieruit, datde O©se » terfche Volkeren hunne Osfen niet flaan , maar fteeken , » en dat derhalven de Osfenftokken te recht prikkelen kun- » nen genoemt worden , men ziet.dat dezelve ongemeen » groot zyn, men ziet eindelyk, dat aan het ander einde e Een kleine hak vaftgemaakt is, om de aarde van den Ploeg » af te zonderen. Licht genoeg, om uit (ommige Schrif- » tuurplaatfen de duifternis teverdryven, welke iemant „die » in de Oofterfche gewoontens niet geoeffent is, zoude » kunnen ophouden. De Heer Maundrell heeft buiten eeni- gen tegenipraak recht, wanneer hy gelooft, dat Samgar » Zig van zulk eenen Osfenftok heeft bedient, om 6oo Fili- » fteërs te verflaan , Richt. II. vs. 3 Het valt niet alleen » Zwaar „om te gelooven, dat 6oo Man zig met eenen bloo- e ten ftok, waar van zig onze Osfendryvers bedienen, en (*) „ Deze was mede by de Romeinen niet onbekent , fchaon. „ ‘er al eenige waren, die van deszelfs gebruik niet veel hiel- » den; by voorbeeldt: coLuĪmeLLA L. Il. C. IL ap. Gefn. p, 419, » Nunquam ftimulo lacef]at juyencum, quad retraßantem calcitras u Jumque eum reddit: nonnunquam tamen admoneat Flagello. A3 s 6 | DE AKEKERBOUW \ p 4 ; | » die nog daarenboven met een fterk gefchreeuw moet » gepaart worden, indien hy krachtig genoeg zyn zal, om 5» de Osfen te regeeren , zouden hebben laten doodt flaan ; ‚s. maar zoodanige ftokken worden ‘er geenzins in de Oofter- » {fche Landen gebruikt, en egter was hêt iets, dat bekent » en gebruikelyk ware, ’t geen Samgar in de bandt hadde. » Zonder twyfel heeft Samgar den Prikkel omgekeert , en » denzelven als een wapenbyl gebruikt. Het Grondwoordt » levert ons geen ander denkbeeldt uit, als dat „van zulk een æ Osfenftok der Oofterlingen. ` Het heet PII WPP een ss woord, ’t welk gelyk bekent is, van 9? eren , afkom- » {tig is. De Osfenftok was dus een werktuig, waar door » de Osfen zouden Keren. En wat moeften zy anders lee- s ren, dan het werk te doen, ’t geen hun opgelegt wierde ? » Terwyl nu het gewoone werk het ploegen was, zo moet ss de ftok van Samgar zulk een werktuig betéekenen , ’t geen >, by het ploegen gebruikt werd, dat is zulk een Prikkel als s» wy befchreven hebben. Zy, wien zulk eene heldendaadt s» ongelooflyk voorkomt, zyn al te onvoorzichtig in hunne s uitfpraak, Daar wordt niet gezegt dat deze Filiftynen ge- » wapent geweeft zyn. Maar hoe veele ongewapenderi kan > een fterk en gewapendt man niet verflaan ; in ’t byzonder s als hy dezelve eerft in fchrik en vrees gebragt, en hen op » de vlugt gejaagt heeft? En waar {taat , behalve dit, dat » Zulks op eene reis gefchiedt is. “© Maar dit moet men voor >» af onderftellen, wanneer men deze Gebeurtenisals onmor » gelyk, of ongelooflyk denkt voor te ftellen. Wie zig nog 5, daarenboven herinnert , dat °s Heeren handt hier onder … gewerkt heeft, zal aan het verhaal geenzins zyne toeftem? > ming weigeren, Zulk een noodzakelyk werktuig miften » de Kinders van Israël , toen zy vande Filiftynen gedrukt s» werden 1 Sam. XIII. 21. deswegen gebruikten zy de Vyl s» om denPrikkelteftellen. Wy hebben te vooren ($. XXVI) 5 geoordeelt, dat dit zo veel te kennen gaf, als ‚mer maak- s te de punt van den Osfenftok aan de Vyl vaft, en daar by » belooft, om dit gevoelen by deze gelegenheid duidelyker s te verklaaren. Het woord 12}, °t geen inde Grondttaal _s ftaat, betekent de punt, die aan den ftok was, of den ei- — » gentlyken dus genoemden Prikkel. De Vyl waar van hier » gefproken wordt , iseen groot werktuig van yzer, gelyk & wy in de bovengemelde plaats aangemerkt hebben, waar: » om dezelve in plaats van den ftok des dryvers diende, en ø te gelyk zulk een hak of Houweel wäs, als aan het ander 33 ene ee ee ee. - à IE ` oaa’ ein- DER OOSTERSCHE VOLKEREN, y cinde van dezen {tok zich vertoonde (*). Dus ontbrak » het den Kinderen van Israël niet zo: zeer aan den Prikkel , „ als veel meer aan de houten ftokken , waar dezelve aan » vaft gemaakt werden. En dit is geenfins ongerymt. ‘Zy hadden geene Byl noch Zaagen, waar mede zy de houten- ze {Stokken konden afhouwen en bewerken. In nood-val ge» s» bruikte men de Vyl, maar het is gemakkelyk na te gaan, » dat dit een zeer moeijelyk werk moet geweeft zyn, waats » om zylieden, om de ongemakkelykheid te vermyden, de » Vyl zelve in plaats van eenen ftok hebben gebruikt, en 5 Îlegts de punt, of {pits van den ouden gebroken Osfen- » ftok , daar aan hebben vaftgemaakt (4). Onderdit zinne- „> beeld fteltde wyfte. onder de Koningen, den fterken aan- ə drang voor, dien de woorden der Wyzen in de Gemoede- „ render menfchen ftichten. Pred. XII, vs. 11. De woorderder » wyzen (zegt hy volgens den Grondtext) zyn als dryf)lokken » (ot Prikkelen) en gelyk nagelen diep ingeflagen. Hier {taat het 5 zelfde woord 1933, °t geen 1 Sam. XIII. te vinden is, en, 3 gelyk wy in °t voorgaande hebben aangemerkt, de punt van een Osfenftok of Prikkel beteekent. Gelyk dit het geen is, dat de Osfen tot naarftigheid aanfpoort „dus heb- „ben aok de woorden der Wyzen het vermogen, om de „ meníchen op te wekken. Wy zyn van natuur traag , maar ‚> tot niets bezwaarlyker over te halen, dan tot de oeffening » Van (*) ,, Van zulken hak of houweel bedienden zich de Romei- „ nen ook. PLIN. Hif. Nat. L. XVII. C. XIX. p. m. 329. Pura n get vomerem fubinde ftimulus cufpidatus rulla, | (t) Met opzigt tot den text tr Sam. XIII. vs. 21, heeft on- ze Schryver ter aangehaalder plaatfe aangemerkt, dat men dien behoort te vertaalen. taald hebben, zegt hy, eigentlyk opregten. » En wy befluiten » daar uit, vervolgt hy, dat men de vyl niet gebruikt heeft om, 3, den Prikkel (cherp te maaken, (want anders zoude men de- »„» Zelve tot de overige ftukken mede kunnen gebruikt hebben, „ en dus niet nodig gehadt, om de Philiftynen goede woorden ` „ te geven, gelyk dit het geval was, volgens vers 19 en 20,) „ maar dat men flechts aan de vyl de punt van den prikkel vaflgemaakt heeft, A | A 4 8 -` DE AKKERBOUW p» van Godvrucht. Deze natuurlyke traagheid wordt does » de woorden der Wyzen overwonnen. De oorzaak daar ə» Van is, dat dezelve eenen fcherpen Prikkel gelyk zyn, die „ in het vleefch doordringt, en alderhande fmertelyke aan- ‚> doeningen veroorzaakt. Zy treffen ons opdie plaats , waar > wy het allergevoeligit zyn, en ftellen ons Levenen Dood, s Geluk en Ongeluk voor. Dit zyn de rechte drangreder „ nen, die iemand bewegen; want wie den menfch roeren a wil moet zyne liefde ter Gelukzaligheidt gaande maken, a Hier van „ [fe weeten van den Prikkel} {preekt Syrach zeer a geeftig Cap. XXXVIII. vs. 26. Hoe kan die het leeren waar. » neemen , die den ploeg houdt, en van den Prikkel roemt enz, “s De woorden Kavxójsres i par: zorge kunnen nog naauw: „, keuriger vertolkt worden, dus, dieby de fpits van den Priks ss kel roemt. Ik {tel my by deze woorden eenen recht plome 3 pen Boer voor, aan wiens geheele houding en gebaarden „ men zeer duidelyk kan gewaar worden, dat hy veel ges „ woon is met Hoorn-vee om te gaan,en met het gezag „dat „ hy over het zelve heeft, zich zeer veel inbeeld. Hy „> grypt den Osfenftok aan , en verwondert zig over denzels » ven, hy fchud denzelven, als de krygsman zynen Speer, „> hy is ’er magtig grootfch op, en denkt met verwonde: » Ting, welk een man hy is, als hy den Osfenfcepter voert. „> Hy is ‘er ook nog wel grootfpreekende van, tegen zyne s, Buuren, en beroemt zig over de heldendaaden , die hy » daar mede heeft uitgevoert, en hoe hy zyne onbehendige ə» Osfen met dit voortreffelyk Geweer heeft famen gedre- » ven. Hoe kan die het leeren waarnemen? Dat de woor- ə» den van onzen verheerlykten Verlosfer Hand. IX. vs. 5. „> Het zal u zwaar vallen tegen den Prikkel achter uitte flaan, » hier op doelen, is zo wel bekendt , dat wy het naauwlyks » behoeven te erinneren, Onze Heilandt bedient zich van » een fpreekwoordt, °t welk ook onder de Grieken en La- » tyhien gebruikelyk was (*), en °t welk van het gebruik » afs (®) „ Des. ERASMUS Adag. Col. 8ro. edit. 1599, fol. haalt ee. » nige plaatíen uit Griekfche en Latyníche Schryvers aan , waag » van hy aanmerkt, dat daar van daan de naam Beyxgsas, en eeg » ander fpreekwoordt van dezen inhoudt afkomttig is. seas ps Beuórras , mapos Jh Te yis porigss: daar zyn vele , die Osfen » dryven, maar weinige, die het landtploegen. Hy verklaart deze » woorden niet: Wy zyn van gedachten, dat hy op zulke men- p» {chen doelt, die wel andere men{chen zeer fterk tot.het werk 7 » aan: DER OOSTERSCHE VOLKEREN, 9 z» Afgeleid is, om de Osfen met den Prikkel voort te dry- „ ven. Wanneer een Os kwaadt en verwoedt is, dan wil h » Biet dulden , dat men hem met den Prikkel kittelt, hier- » öm flaat hy achter uit, maar even daar door brengt hy zig » Zelven flegts fchade toe, hy flaat zyne voeten in den Prik- » kel, en verwondt zig daar door maar dies te meer. De „> Zaak „die hier door afgefchetft wordt „kan men ligtelyk ont- „ dekken. Tegen den Prikkel achter uit te flaan heet „zich „tegen een onvermydelyke zaak , tot zyne te grootere „ fchade, geheel en at te vergeef{ch , aankanten. Ditdeed » Saulus; de uitbreiding van het Fuangely kon door geen > menfchelyke magt geftuit worden, gelyk de verftandige >» Gamaliël zeer wel voorzag, Hand. V. vs. 34. Zyn Leer- » ling werd , daor zyne onftuimige hitte en zyne onver- » flandigen yver, verhindert, om deze waarheid te erken- » nen. Hy woedde tegen de Leden van Jefus Chriftus, „ maar te vergeeffch en tot zyn eigen nadeel. Hy vermee- » nigvuldigde daar daor flegts zyne zonden, en tergde den „toorn des Allerhoogften (*). Deze Prikkel is zonder » twyffel deftok des dryvers , waar van by Jefaias IX. vs. 3. » gezegt word: Gy bebt het juk van bunne lafi, en de roede s» bunner fchouderen, en dens fok bunnes dryversverbroken „als s ten tyde van Midian. Het woord’ betekent een Laft, dien mendraagt. Het fuk van bunnen laft zal dus het zwaare » juk zyn, dat het Volk heeft moeten dragen. Deze fpreek- „ wyze toont duidelyk aan , dat de ftok, waar van hier ge- 3 iprooken wordt, tot het ploegen moet gebruikt zyn, en „ dit is de Prikkel, waar van wy nu fpreken. De roede bun- > ner fchouderen Schynt wel een naam te zyn, dievooreenen » Dryfftok niet zeer paft, maar men kan zig ligt voorftel- » len, » Aandryven, maar zelfs geene handt gan 't werk willen (taan , » of gelyk onze Heilande Matth. XXIII. 4. zegt. Zy binden las » ten die zwaar en onverdraaglyk zyn, en leggen ze op de fchouders s der menfchen , maar zy willen die met bunnen vinger niet aanroce 9 ren.. ' (*) „ Men vergelyke hier mede des vermaarden en zaligen p» Hoogleeraars JOAN VAN DEN RONERTS Voorreden, voor de drie n daatfte hoeken van Mofes, door PATRIK, POLUSen WrLs, ín ’t Ens »» geifch befchreven, en in 's Nederduijch vertaalt, alwaar by pag. p» XXII. heel omftandig van deze plaats fpreekt, en te gelyk s» Deut. XXXII. vs. 15, I Sam. rr. vs. 29. en Pf. XLI, mede » aanhaalt , fchoon 'er op deze plaatfen wel van het achter » uitflaan, maar niet van de prikkels gefproken wordt, weshate p ven dezelve hier toe eigenlyk pie behooren, , 10 DE AKKERBOUW DER OOSTERS. VOLKER. » len, dat de. Ostendryver de Osfen tietaltoos heeft inde s lendenen geftoken, maar ook wel veeltydts, ín ’t byzon- s der , wanneer het {teken niet heeft willen helpen, opden » rug en fchouderen geflagen. Althans dat de roede hun- a ner fchouderen van den {tok des dryvers geenzins onder- a fcheiden is geweett, kan men , in den eerften opflag , uit s» den Grondttext duidelyk gewaar worden. Zoude hierop s 00k niet de uitdrukking in ’t boek der Richteren Hoofd. s» XV. vs. 8. doelen: Hy floegze hard, zo wan de fehouders ə als lendenen. Eigentlyk ftaat ’er : Hy floegze. de fchou- » ders, op de zyde , met een groote plaag.. NNaaronzeme- s ning, moeten ‘er tot deze woorden, die zeer kort zyn, s> nOg twee woorden die’er uitgelaten zyn „bygevoegt wor- » den. Eerftelyk moet ’er het woordt en tusíchen gevoegt s» worden. Hy floegze, de fchouders „en apde zyde,want de fchou- » ders of borít, en dezydeisniethet zelfde, misfchien. dat ‚… heteen het ander zoude verklaaren , of ophelderen. Men æ moet vervolgens ook het woordje oper byvoegen, Hy a> floegze opde fchouderen , en op de zyde. Dan zaldezefpreek- 3> wyze op zig zelven verftaenbaar zyn. Wil men onzegis- » fing laten doorgaan, dat hier op het Osfendryven gedoelt » Wordt, dan kan men alle de verre gezogte verklaringen. s» die men hier by verzonnen heeft, zeer wel ontbeeren (*), a Watis verftaenbaerder dan dat van een zaak , die zoowel » bekent als gewoon was, een gelykenis genoomen worde. s. Simfon ging zo wreedt met de Filiftynen om „ alseen s Landman met zynen Os, opdenwelken hy zeer verftoort s wordt. Hy fteekt hem niet alleen met den Prikkel in de » Zyde , maar flaat 'er ook met gewelt op, en terwyldeftok a lang is, en de Boer dicht achter den ploeg gaat endenzel; „> Ven ftuurt , zo kan hy zeer gemaklyk op de borft of fchou- “o ders treffen. By de uitlegging van die gelykenis zal nie- » mant verlangen, dat men toone, wat ’er door de fchou- » ders, en wat ‘er door de zyde verftaan wordt? Men kan s Zekerlyk daar omtrent iets zonder moeite verzinnen, ‚> maar echter zoude het aan bewyzen ontbreken, en men , | ‘ 3a ZOU- (*) „ Zie Difcours fur la Bible, par J. saurin Tom. IV. p. 53. feg » Die deze'woorden mede onder de duifterften rekent, die 'er in. „ de heilige boeken te vinden zyn. Les expreflions , qu'il emploie, „» Dour marquer la grandeur de cette defaite, font des plus obfcures , „» que fe trouvent dans les livres facrez. Hy geeft 'er wel eenige s» Verklaringe over op, maar, hoe geleerder dezelve zyn, hog. » verder zy ons toefchynen gehaalt te zya, nt J- BOSKOOP VERKLAARING OVER PS. CXXXIX. Ii ç zoude daar by vergeten, dat ’er veel in de Gelykenis-re= » den voorkomt, ’t welk geen byzondere beteekenis heeft:, ‚ maar alleen tot verfjering der gelykenis behoort. Eene „ Waarheidt, die nooit moet uit het oog gelaten worden, / M maar tegen welke ook dagelyks gezondigt wordt. a Gods Alwetenbeid, van David befthouwt , betoogt en zig tennut- ` -te gemaakt in den CXXXIX. Pfalm. Met eene daar over uit- gebreide verklaaring nagegaan , door Johannes Boskoop, Bedienaar des Heiligen Euangeliums te Amflerdam. Te Am- flerdam by Nicolaas Byl, 1762; bebalven de Opdragt enz. 954. bladzyden in Quarto. | - ‘ En vindt, in dit breedvoerige. Werk „by een verzameld M genoegzaam alles, wat de voornaamfte Oordeel en itlegkundige Schryvers van vroeger en laatertyd, over dit verheven fnaarlied van Koning David gefchreeven hebben : Ook komen ons in ’t zelve voor alle de gemeene plaatfen (Loci. communes) der Godgeleerdheid, die betrekking hebben tot de Godlyke Alwetenheid , welken in dit gefchrift ujt- voerig ontvouwd worden: Daar benevens isde Ecrwaarde Boskoop in deze zyne Verklaaring niet fpaarzaam in uitweidin- gen, over verfcheidene onderwerpen , en ophelderingen van plaatfen der Heilige Schriften, zo dra hem eene gunttige gee egenheid daar toe voordoet. : Men kan hier uit gereedlyk afleiden, dat het een werk van groote Leäure is; en dat men, °t zelve doorbladerende, ‘eenen overvloed van ftoifen zal vinden, die ons het bekende herinnert, en hier en daar byzondere gedagten of nieuwe denkbeeldeù voor den geeft brengt „die ons aanleiding geeven , om onze aandagt bepaal» dér op die onderwerpen te veftigen : Waar by nog komt, dat men, met het hoogfte regt, tot lof van dit Werk mag zeggen, dat het allerwegen lesfen vanGodsvrugt ademt , zo dat het fligting geeve dien, die °t leezen. Jammer is ’t maar, dat de onvermoeide naarftigheid van onzen Eerwaar- den Schryver hem als vervoerd heeft , om een al te grooten overvloed van ftoffen by een te brengen, enop eene manier te fchryven, die veelen Leezeren zal verveelen. Want, be- halven dat de {tyl veelal zeer langdradig, niet zelden inge- wikkeld , èn van daar de leezing niet gevallig is, zo ont- moet een geoefende te veel gemeene kundigheden , wier uit- breiding hem verveelt; en een min geoefende zal, door de menigte van tusíchenkomende zaaken, niet-gemaklyk kone m OT : nen 12 J. BOSKOOP VERKLAARING OVER PS. CXXXIX. lyk gedagt zou hebben , dat door David zo gelyklyk beoogd werden. Als David by voorbeeld zegt , dat de Heer hem doorgrondt en kent, zo behoeft men deze woorden niet te ver- ftaan , als behelzende eenvoudig de hoofdftelling van dit Lied, ter ganduidinge van de volkomene zekerheid der God- lyke kennisfe, maar °t doorgronden fluit in zich den aard der dskennisfe „ en verheerlykt tevens dezelve , (1) als veel klaarder dan der Rigteren onderzoek ; (2) als gewisfer dan dep overmagt bebhende menfthen verfpieding naar Landen is , om die ze bewoonen en te verdervens (3) als vafter doorgaande dan der vrienden onderlinge uithaaling omtrent andere, of zy die dl of niet gezint zyn; (4) als duidelyker dan zelfs der merjehen > dia bun eigen gebreken ophalen , onderzoek is; (5) als helderder dan der wyzen ontdekking van bunnen naaften is. In het daar ne» vensgaande woord Kennen , aangemerkt -als een gevolg van % doorgronden (op eene Gode betaamelyke wyze, ) of als een ophelderend byvoegfel van ’t zelve, leggen wederom deze vyf waarheden: gy kent my, naamlyk ( 5 beter als ik myn zel ven; (2) of iemant my; (3) van u zelven; (4) daor en daor > (5) eva des onfeilbaar, | `~ De weg der Geregtigheid , enbet midden vande paden des Regts, waar op de Opperfte Wysheid doet wandelen , volgens Spreuk. VHL. vs. 20. Benevens de Pligten en Deugden, diein gen ge- 3rouw Dienaar van Fefus Chriftus moeten bevonden worden, door Egbertus Schrader, Bedienaar des H. Euangeliums te Landsmeer. Te Amfterdam y Willem Boman 1762, bebal ven de Opdragt enz. 716 bladzyden in oavo. Et eerfte Tractaat „in den bovenftaande Titel gemeld, heeft ten doelwit te doen zien, hoe men „Jin onze Ne.. Td t. SCHRADER DE WEG DER GEREGTIGHEIS. ij derlandfche Kerk , in onderfcheidene handelingen en ver- íchillende denkbeelden, menigwerf te veel overhelt, na de eene of andere zyde; en aan te toonen, hoe heilig en veilig het is, in die gemelde zaaken, welken de Kerk zomtyds in- wendig ontruften , den Middelweg in te flaan. Ten dien einde geeft de Eerwaarde Schryver vooraf eene verklaaring der woorden Spreuk. VIIL. vs. 20. Jk doe wandelen op den wegh der geregtigheid; in’t midden van de paden des regts;: en leidt, by manier van toepasfing , daar uit af, wat gebruik men hier van behoorde te maaken, zo ten aanzien der geenen die buiten zyn, als wel voornaamlyk met opzigt tot die gee- nen die binnen zyn. Met betrekking tot het laatfte, dat hier eigenlyk bedoeld wordt , ftelt hy met den aanvang voor oogen „ dat de Gereformeerde Leer is die van de OpperheWys- beid, die doet wandelen in °t midden van de paden des rests , en gaat daar op over:om te toonen, koe men onder de Gerefor- meerden in min voorname flukken te veel na de eeneofandere kant overhelt , en daar in bet midden beboorde te houden. Ditdoet hy vervolgens in veele byzonderheden zien, zo met opzigt tot den Predikdienft, en ’t geen daar mede verkhogt gaat ; de verfchillende manieren van prediken, in ’t verklaaren en toepasfen van Gods woord; de onderfcheidene handelwyzen raakende het Gebed; den H. Doop; het H. Avondmaal; de Huisbezoeking; de bepaaling aan wien het Avondmaal toe te dienen; het fpreeken onder de Bediening; de Kerkelyke Tugt, en °t gedrag der Leden omtrent de Leeraars der Ker- ke: Als mede ten aanzien van verfchillende denkbeelden over de volgendeonderwerpen ; den Openbaaren Godsdienft; het Wettifche en Euangelifche beftaan ; de Letter kennis; het werken met heblyke Genade; het misbruik van Gods woord en byzonder der beloften ; de onmiddelyke verze- kering; de twyfeling; de hoop en wanhoop; het oordeelen 5 het houden van Oefening ; der Heiligen preciesheid ;de zelfs- verloochening; de Chrittelyke vryheid en de Heiligheid des leevens. Het tweede Tractaat , hier mede verknogt},. Den Chriften in zyn Binnenkamer, door J. D. B. Ze Hoorn by T. Tjallingius , behalve de Voorreden 56 biadzyden in oëtauvo. Es ftigtelyke redenvoering in eene byzondere Gods- | dienftige oefening gedaan den 19 Feb. 1760 , en nu onlangs in openbaaren druk uitgegeeven , ten minfte ons eerft ter hand gekomen. De Schryver beklaagt zich met regt over het fleur-waarneemen der Biddagen, en tragt Zy- nen Leezer door eene Broederlyke vermaaning op te wek- ken, om zodanige Verbodsdagen in ongeveinsheid met een Godvrugtig hart té vieren, en zich daar toe voor af wel te ereiden. Uitgezoete Verhandelingen uit de niëuw/te Werken van de So- cieteiten der Wetenfsbappen in Europa, en van andere Ge- deerde Mannen. Met naauwkeurige Afbeeldingen. Zevende Deels eerfte Stukje. No. 25. Te Aaler dam, by F. Houttuin. 1762. 144 Had, z. in groot ofavo. B Erigt wegens het Tabak-planten , zo als het in verftbeiden Streeken der Nederlanden , en byzonderlyk in het Boven- flicht en de laage Veluw geoefend wordt. Dit Berigt vervat een ‚zeer bekhopte en bevatlyke befchryving van de Tabak-plan- tery, en het gene ‘er toe vereifcht wordt. D e (*) 1Cor. III 12,t5. Pleefchlyken, dat is Pariyzugtigen, lee: gen voor al dit geheele UIde Hoofdftuk, benevens Rom, XIV; UITGEZOGTE VERHANDELINGEN. 15 - “De Huishouding en Voortteeling der Kikoorfthen en Padden « getrokken uit bet voortrefiyk Werk van den Heer RorsEL, (Hiforio naturalis Ranarum noftratium &c.) Van gemelden chryver-worden vyf onderfcheiden foorten van dit Gedier- te opgegeeven : namelyk de bruine Land-Kikvorfch , de. Boom-Kikvorfch , de groene Water-Kikvorfch, de Water- Padde, en de Land-Padde; behalven nog een ander foort van Padden „welke hy meent ontdekt te hebben. Ook merkt hy aan,dat de Kikvorfchen , byna alle agt dagen veranderen van Vel, °t welk zy dán, onder de gedaante van een weeke Snot afleggen. Wat de paarin aanbelangt, de Heer ROESEL - zag „dat het mannetje en wyfje de opening hunner achterfte deelen naauwkeurig famenvoegden, en dat het wyfje, een oogenblik daar na,deeytjes te voorfchyn begón te brengen 5 dat ondertus{chen het mannetje haar niet verliet, eer dar zyze alle, tot een toe „hadt uitgegeeven ; dat het zelve daar op alle deze eytjes verfcheide maalen befproeide en bevrug- tede. En van deze eytjes kwamen naderhand kleine Kik- vorfchjes te voorfchyn. De geboorte uit de eytjes en hunne veranderingen van wormen , in volmaakte Kikvorfchen , wordt hier oniftandig en naauwkeurig befchreeven. Vol - maakte Kikvorfchen geworden zynde aazen zy op Infedten , % zy vliegende of kruipende; maar zy nuttigen ’er noit een, voor dat zy het zelve zich hebben zien beweegen, om ver- zekerd te zyn dat het leeve. En daar is zeker foort van flek- ken, op welken zy zeer veel aazen, tot groot voordeel on- ger Tuinen. Tot bewys hier van wordt, in eene Aanteke- ning, gezegd dat men in geopende Kikvorfchen dikwils ftukken van SlekKkenhuisjes heeft gevonden. Vervolgens worden de Boom-Kikvor chen ‚die in den zomer hun gewoon verblyf op de boomen houden, en daar op In- feéten aazen, maar als de koude aankomt, zich in het flyk wan Poelen en ftaande Wateren verbergen; midsgaders-der- zelver paaring , welke ook in het water gefchiedt, befchree- wer. En hier na volgt de Groene Water Kikvor feh ‚ die het grootte gedeelte van den tyd in het water leeft. En deze Verhandeling wordt met een gelyke befchryving van de Water- en Land-Padden en derzelver paaring befloten. ~- Werteog over de paaring der Muggen ‚ door den Heer GOD E- HEN DE RIVILLE. (Uit de Memoir. de Mathemat. & de Phyfigue. Tom. TAI. Paris 1760. p. 617.) Hier in wordt ge- zegd, 1. Dat de paaring, der Muggen op verre na zo lang niet duurt, als die van andere bekende Vliegen; en dat die, en xó6 UITOEZOOTË ten minfte naar alle waarfchynlykheid, dikwils in de Lucht gefchiedt. 3. Dat, aangezien de geftalte, waar in zy zich bevinden, op den tyd van hunne liefkoozingen, hun niet toelaat, zich aan een loodrechte vlakte vaft te houden, men niet moet verwagten, omze oit gepaard te Zullen vinden , dan enkel op plaatfen die waterpas zyn, en daar zy boven op, of onder aan kunnen ruften. Manier , om wit enkele Bloemen dubbele voort te brengen , door -een regelmatig beloop van kweeking. (Uit den tweeden druk van de Engelft Verhandeling van Dr. HiLL , te Londen uitgegeven in’tjaar 1759.) De fteng van elke Plant beftaat, zegt de Schryver, gelyk klaar bewezen is, uit de buiten- Bait, de binnen-Baft, een ry Buisjes, de vleesagtige zelfftandigheid en het Pit. De Wortels beftaan uit deze deelen, welken voortgaan in den fteng, en van de eene of de andere derzel- ven worden de verfcheiden deelen van de Bloemen gefor- meerd. Alle de deelen van een Bloem zyn agtervolgingen van deze zelfftandigheden ; en alle dubbelheid in Bloemen is haren oorfprong aan de weeldrigheid van eenigen dezer dee-- len fchuldig. Daar wordt niets nieuws voortgebragt, en ’t kan ook niet zyn ; maar ’er wordt alleenlyk eenig oorfpronk- lyk gedeelte uitgebreid. De Door neemt een Tulp ten voor- beeld om dit te verklaaren, en wyft aan, dat de dubbelheid van de Tulp alleenlyk wordt voortgebragt door een welige groeijing van de Helmftyltjes, welken in dien ftaat haar ei- gen natuur verliezen , en een foort van Bloembladen wor- den. En heeft het zelfde opgemerkt in de Veronica , of Ee- renprys. Hy voegt ’er echter by; Men heeft waargenomen, dat ’er ook andere foorten van dubbelheid ontftaan uit ande- re deelen. Om nu zulk een weelige groeijing in de Bloemen te veroorzaken , moet de grond wel bereid en bemeft, en genoegzaame ruimte van aarde voor elke Plant gelaten wor- den. Hier door zullen enkele Bloemen tot dubbele groeijen 5 en dit wederom verwaarloosd wordende , zullen de dubbele wederom enkele Bloemen worden. Deze Verhandeling zal van de Liefhebbers, die genegen zyn hunne Bloemen, bo- ven die van anderen te doen uitmunten, met graagte’ ont- fangen worden. Bedenkingen over den oorfprong van de verfteende Schulpen ern dereciyke Delftofen. Uit een Brief van den Heer t. WRIGHT (Pbibof. Transa&. for 1756. Vol. XLIX. Part. 2. p. 673). Brief van Dr. JOB BASTER „ over de by nagt lichtende Vonkjes in het Zee-water. De Schryvers van deze Verhande- ine VERKHANDELINGEN. 17 liùgen hadden, in een hunner voorgaande Stukjes (*), op- gegeven. Waarnemingen omtrent het Licht, welk het Zee- water by nagt uitgeeft, door den Heer LE ROY; waar in be- weerd wordt, dat dit Licht niet gemaakt wordt door glin- {terende Zee-wormen, maar door een phofphorieke ftoffe , welke brandt én vergaat wanneer Zy licht geeft. Hier tegen is-deze brief van Dr. BASTER gerigt; die ftaande houdt , ` dat het véel waarfchynlyker is , dat deze Vonken levende Diertjes zyn, dan iet anders. Hy toetft de Proeven van den bovengemelden Schryver , en toont datze allen , volgens gyne ftelling, beter verklaard konnen worden als menze o levende diertjës paft, dan op phofphorieke greintjes. Behal- ve dit beroept zich de Heer BASTER op de waarnemingen met het Microfcoop „welken behoorlyk te werk gefteld wor- dende ,allen twyfel, of het levende diertjes zyn, tern eenen- maale wegnemen. , Onderzoek nopens de naautokeurigheid van de reden , welke ADRIAAN METIUS beeft gevon dat de omtrek van bet Rond; ten naafte by , beeft tot deszelfs Middelyn. Aanmerkingen ten opzigt van de jaarlykfe Geboorenen , Ges srouwde Paaren en Geftorvenen , in eenige plaatfen van Holland; vergeleeken met die van andere Plaatfen en Landen; door den Heer N.STRUYCK. | Voorts wordt dit Stukje , naar gewoonte met Waarne- mingen omtrent de Luchtsgefteldheid en Ziekten te Amfters dam in de Maanden January, February en Maart befloten. Van het laatfte wordt gezegd: Menigvuldigft waren ’er Rheumatieke Ziekten in deze Maanden, vergezeld met Pleu- ris en Borftkwaalen , als ook met Kolyk. Men heeft afgaan: de Koortzen gehad en Ontfteeking in de Keel. Doch in ’ algemeen zyn ‘er niet veel Ziekten geweeft; gelyk wy ook zagt Weer gehad hebben naar den tyd. De nieuwe verbeeterde Vyfel of Tonne-molen , door den Heer À. van Marle, F. Obdam, en K. Klaverweyde , zo gezegt word, uitgevonden „en door den beroemden Hoogleeraar J. Lu- lofs goed gekeurt , in bet bart geraakt , 14 bladz. in folio. P Eeen de gunftige proefneemingen van den Hoog-Eer- waarden 9: Lulofs, en die der Heeren F. Noppen Fri 0j- (°) Zie onze Letterof. D, IL. No. VIL pag. 565. HI. DEEL. NO, 1. B 18 | WATERMACHINEN, Bolftra, en D. Klinkenberg, ten voordeele van den nieuwen verbeterden Vyzelmolen, worden hier Ingebragt, de Ver- klaaringen van G. van Klaveren , M. van der Hoogh „en F. War- merdam „als mede die yan A. van Ryt; welken „als ervaarene Watermolenaars , volgens hunne ondervinding , getuigen dat deeze Vyzelmolen zo veel water niet kan uitmaalen als de fcheprad-molen , tegen welken dezelye getoetft moeft worden. Mitsgaders dat hy , niet alleen in °t uitmaalen zeer ver te kort fchiet , maar ook dagelyks hoe langer, hoe zwaarder gaat, fterker wind behoeft, en aan meerder onge- makken bloot gefteld is, dan de Schepradmolen: dat men voor al meer febade aan de Roeden, Hekken en Zeilen als anders te wagten heeft; dat men ook veel meer te dugten heeft van den Molen in den brand te maalen , of alles aan Stukken te doen breeken; en dat de Molenaar in zodanige gevallen dikwerf gevaar loopt van armen en beenen te bree- ken, ja zelfs van zyn leeven. Deze verklaaringen ftrekken naar ’toordeel van den Uitgeever van dit gefchrift „tot „ on- » lochenbaare bewyzen, waar uit blykt dat de voorfz, Mo- ə len niet beantwoord aan het geen van denfelven verwagt s» Wierd, en daarom verworpen moet worden. Oqa Tweede en nadere Verhandeling van de nieuwe geinventeerde Watermachine , door Jacob Groenewegen te Werkendam. Te Gorinchem, by Teunis Horneer 1762. met de nevensgaande Privilegie raakende het maaken dier Watermachine. 6 blad- zyden in folio. | DE Heer Groeneweegen geeft in dit gefchrift eene nadere opheldering van ’t geen hy in zyne eerfte Verbande- ling, raakende zyne geinventeerde Watermachine gezegd heeft C)» en befchryft hier nader eene verbetering welke hy in dit zyn werk uitgedagt heeft; door naamlyk, in ftede van één Kuip of grooten Tregter, vier kleiner Fregters in den Molen te plaatfen , waar door één Molen met deze Ma- chinen zo veel zal doen als vier Scheprad-Molens. De Medelydende Geneesmeefber, door G. S. BAUMLER. Tweede Deel. Te Amfterdam, by Gerrit Bom , 1761. in o&avo, ‚ groot 325 bladzyden. > € hebben van het eerfte Deel van dit Werk verffa gedaan „en onze Leezers eenige ftukken uit het zel- ve L*) Zie onze Leteroef. D. IL No, VIL pig, 642. DE MBDBLYDENDE GENEESMEESTER. 19 ve voorgehouden, om over den inhoud en de behándelin te konnen oordeelen (*). Het tweede Deel {taat hier in me bet voorgaande gelyk. De Heer BAUMLER onderfcheidt de iekten niet overal met de vereifchte klaarheid, het gene men in een Werkje, als dit, met reden zou verlangen ; maar is overvloedig in hetmededeelen van Geneesmiddelen, zons der zulken overteflaan welken by het Gemeen , zelfs het ligtgeloovigft gedeelte van het Gemeen „in achting zyn. Wy zullen hier van eenige voorbeelden geeven. In de Water. zucht pryt by aan de middenfte bafi van de Vlierboom, gelyk deor veelen gedaan wordt; maar het gene hy ’er byvoegt is byzonder: „ wanneer gy wilt , dat dezelve van boven zyne s» werking verrigt [dat is te zeggen, door Braaking te ver- wekken wees dan verdagt; „ dat gyze opwaards, van het » Waffende hout; in tegendeel , wilt gy dat dezelve door den s> Afgang werkt, tegen de ftam nederwaards affchaaven moet ”. ? In het hoofdftuk van de Geelzucht, {preekt de Schryver eok van de zwarte Geelzucht, en hier in, zegt hy: „ zyn ə» de zogenaamde Pisfebedden ook een heilzaam Middel, > Wanneer men hier van 12 tot 16 in een ey bakt, en ver- ə volgens gebruikt; wanneer het u niet verfcheelen kan , ə» Zo mengt daar dan nog onder 9 of 10 gezonde Hoofdluis » Zen. Het is wel gering en verachtelyk, doch het krache tigft Middel ”. En deeze laatfte dieren koomen in het Werk meermaalen voor. Van de uitteerende ziekten der kinderen handelende, na verfcheiden Middelen hier tegen te hebben voorgeftelt, voegt ‘er de Heer BAUMLER by; „ De gemeene Luiden, hier te Lande, zyn gewoon tegen het uitteeren, een, Kop- of Hoofdluis in de Pap in te gee- > ven: en klimmen hier mede op tot den agtienden dag, op s welken zy 18 te gelyk ingeeven,en klimmen dan vervolgens ə» weder af tot 1 toe. Is het uitteerend kind een Meisje « s dan neemen zy dit gedierte van een Jongetje, maar is s Zulks daarentegen een Jongetje, dan nemen zy dezelven s weder van een Meisje ”. 