VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
53. In de Meyerye van "5 Hertogenbosch , houden byna alte boeren hun ontbyt met een Pap, of bry van Roggen- meel met de Zemelen; eù hun overig voedzel beftaat meest . а\ іп aardappelen en Koggenbrood, zonder byna ooit Tarwenbrood , Verfche Groenten of Versch Vleesch, te zien: by deze zie ik zeer veel menfchen , fchoon zy al vroeg zwaar werk doen, met fcrofulen: — — In het tegendeel in het Maas- kwartier, (Bommel en Tielers waard) daar altoos Tarwenbrood , Boomvrugten еп zeep- aartige Planten worden gebruikt, heerscht die ziekte veel minder : In het Noorden van Engeland en Schot- land, heb ik регіеп [ас de Arme huislieden hunnen dorst met een weinig raauw havermeel, in water gemengd, ЇНЇ den, en zig verzadigden met ongerezen brood van haver- meel met water tot een klomp gemengd , en op eene plaat, boven het Vuur, gedroogd; en verftond ook dat de klier- ziekte aldaar zeer gemeen wag: Dan ik meen, voor dat men hier uit gevolgen trekke, dat er meer oplettenheid en proeven vereischt worden. 54. Zommige Lympbhaticque kliergezwellen zyn van zulk een verwisfelenden aart, datze van de eene plaats naar een ander overgaan, of іп zeere Oogen , Ooren , Neus, boven Lip, of іп een hardnekkigen uitflag op de hand, veranderen. — = Door eene anderendaagfche Koorts 5 «——— door een aanhoudende Koorts van drie weeken: door eene nieuwe bezwangering; — door eene Landreize te paard van tien weken door Duitschland ; — door den huwbaren Daat enz: heb ik fcrofulen aan den hals zien verdwynen, die voorheen alle bekende in-en uitwen- dige middelen weêrftaan hadden. ` Tot narigt van Jonge Artzen, moet ik nog zeggen dat er tog veele van deze laatfte, voor hun 36fte Jaar, aan een Phehifis Sero. phulofa (еттеп; — — zy werpen dan meer cen taat, | graauw ` 196 GENEES- EM HEELKUNDIGE graauw fuot- aartig Пуш, dan ware etter, op; ook bevat: hun water, hoe bedorven ook, zelden veel ware etter: In dezen verwaarloosden of gevorderden (taat, one derfteund Kina Пер hunne kragten maar geneest hen niet. 55. Door het befchouwen.van lyken aan klierziektenge- ftorveu , heeft men altoos de ingewanden van buik of borst met kliergezwellen bezet gevonden; en uit de me- nigvuldige levende voorbeelden, die men dagelyks van de- ze ziekte ziet,zou men billyk mogen vermoeden dat men in de genezing daar van verre moest gevorderd zyn: het tegendeel is waar. — Niets verveelt my meer dan de menigte іп en-uitwendige voorfchriften der Geneeskundi- gen en der bygelovige hulpmiddelen, voor deze ziekte te zien. Niets is ook beter in (taat om onze onkun- de van den waren aart der ziekte te toonen; echter fchynt het my toe,dat,door het opfpooren van de voorafgaande en volgende oorzaken daar van, ook betere hulpmiddelen kunnen en zullen gevonden worden, 56. Ik heb tegen de kliergezwellen kwikfmeeringen , eu al- le my bekende uitwendige middelen meest altoos vrugte- loos, of althans met weinig nut, aangewend; en flegts al- leen mogen zien dat Setons, die een menigte Snot- aar- tig tof uitwierpen, verharde klieren аап den hals, blind- heid dreigende oogontftekingen, en foortgelyke gewrigts ge, zwellen , zomtyds voorfpoedig genazen. 57. De geringe dienst, die ik van uitwendige middelen by Scrofulen gezien heb, heeft my niet zelden naar in- wendige doen omzien. Dan ik moet bekennen, : € {сһооп daar onder oud geworden, maar weinig gevorderd te zyn. heb, om van het gewáande Exiraĝum Сісиѓе „ en andere nutteloze middelen, niet te fpreeken , van Kwikzilver , Spiesglas, Yzer en deszelfs verfchillende berei- ‘dingen, zo veel ik kon , inwendig gebruik gemaakt, en dezelve alleen, of met Kina gemengd, gebruikt; en daar van zomwylen Gene gunftige, maar ook meermalen … weinig, uitwerking gezien , waar van, misfchien , de lang- durigheid en afkeerigheid van wispelturige Іудегѕ, oore zaak waren. Echter kan ik zeggen dat een half grein Calomel met even zo veel Suiphur. Aurat. Antimon. pp. 1. 2. 3 of meermalen daags ingegeven, zomwylen van eene heilzame uitwerking geweest zy. | 8. Ву eeu beginnende of ook reeds eenigzins verou- derde Phéhifis, Angina of Asthma Scrophulofum, heb ik уап WAANEMINGEN,. ~. \ 197 van-dit zelfde middel, met ееп grein Opium crudum, of met vier grein. Assa Fetida gêmengd. еп op dezelfde wy- ze gebruikt, Zomwylen veel dienst, еп. eene fchynbare ` enezing, gezien. Dan niets, my bekend, werkt chielyker op de gezwollen waterklieren dan een Pilletje. van een grein Turpethum mineral, met even zo veel Succus Lig. om деп 2 of 3den. avond. т gebruikt; het welk den buik tevens zagtelyk openhoud. | 59. By zwakke, bleeke , dunbloedige geftellen met har- de klieren aan den hals, en waarfchynlyk ook in borst of buik, heb ik veel dienst gezien van Pillen of een Poeder bereid van Limaturg Martis dr. ХІ Myrhhae opt. dr, VI; dagelyks tot een drachtha, min of meer, gebruikt: ook kan of behoort men van dit of foortgelyk ‘middel , naar het gebruik der voorgaande Kwikmiddelen, ge- bruik te maken: dan de verftopping is dikwyls zo groot еп de klieren zo ontaart. of met «кай - aarde bezet, daze, zelf door eene fterke Sa/ivatie door kwikfmeeringen te weeg gebragt, niet ontbonden konnen worden: vere zweeren zy dikwyls, op eene heimelyke ер pynloze wyze, van binnen , en delen dit bedorven vogt mede аап het bloed; waar op een Febris Недіса, en de dood, volgt. бо. Geopende Klierverzweeringen zyn immer moeije- lyk en langdurend te geneezen ; еп geen wonder! му! de heilzame poging der Natuur zig daar door van iets fchadelyks poogt te ontdoen. Dwaas bande- len zy dan , die deze goede,werking door uitwendige op- drogende middelen, en drukkende verbanden, tegengaar, Unguentum Baflicum, met roode Praccipitaat ge- mengd , fchynt het beste uitwendige middel , het welk ok zomwylen , wanneer de Verzweeringen groot of veel хуп, op de inwendige ongefteldeid eenig vermogen heeft: ik heb ‘er eene Kwyling op zien volgen, zo ег veel Praecipitaat onder gemengd, of , dunnetjes op de Zweeren , om de Etter te verbeteren, geftrooid was. Ik bidde alie Vaderlandíche Genees- en. Heelmeesters , hunne veréénigde Kunstvermogens aan te wenden , om deze zo algemeene, verdervelyke, als, helaas? zo weinig bekende , Ziekte , meer te leeren kennen; en meer vermogende hulpmiddelen uit te vinden; en ze den beroefnden. THURS- 'SINK , tot het vervaardigen van eene nieuwe Verhande- ‚ fing‚aan te bieden : zy hebben tog alle dagen, zo zy op- lettend zyn, gelegenheid , deze Ziekte te. zien, Hun eigen- belang, en het belang des Menschdoms, vordert dit. эз Hertogenbosch , | | den оо Maart 1787. PRO, 198 PROEVE > | PROEVE OVER НЕТ WEDER. DOOR P. VAN AKEN, 4. L.M. en Phil, Doĝar te Leyden. | Nei is de gefteltenis des Dampkrings te kennen, en de uitwerkzelen , die daar uit volgen , die men gee woon is het Weder te noemen : den Akkerbouw is dit voordeelig; de belangens der Scheepvaart vorderen dit а: ‘veele andere hanteeringen flagen, door dit middel, des te beter, en ontwyken veele rampen , die zy anderzins oogenfchynelyk te verwachten hadden. Dan , hue nnttig dit ook zy, zoude de zekerheid van het vooruite zicht dezer uitwerkzelem echter, of de Voorwetenfchap van de gefteldheid des Weders, zoo als het aanftaande is, deze nuttigheid merkelyk vergrooten ; дету! men , door dit middel, zyne belaagens beter zoude kunnen bezor gen, en zaken vermyden , die ten dien einde fchadelyk waren ; dan , dit fchynt eene moeijelyke, zoo niet wam hoopige ‚ taak voor het menfchelyk geflacht te zyn. Ву- aldien de oorzaken van het Weder geleid wierden, vob ens wetten , gelykvormig aan die, volgens welke de recken der afwyking van den Zeillteen, naar, de waar- nemingen van den beroemden Halley, loopen , eu die men vermoed , na een verloop van eene reeks van Jaren, door geftadige veranderingen tot dezelfde gefteltenis te zul- len wederkeeren , (van welke gedachten de fchrandere Wysgeer Ja Lande niet vreemd fchynt te zyu,) zoude теп, door vlytige en naauwkeurige Waarnemingen, mo- gelyk grond hebben, om té denken , dat de Weerkandi- ge Wetenfchap, eenmaal, eens dat verheven toppunt vaa geluk zoude bereikem. Maar, dewyl de oorzaken der ver anderingen van het Weder , als °t ware, ontelbaar zyn, en deels van bekende, deels onbekende, dryfveeren afhan gen, en gemelde zaken, voor als noch maar geleerde gise fingen zyn, fchynt de Voorwetenfchap van het Weder tot Soch toe een onderwerp te zyn, waar ор "e menfchen vernuft, niet dan met verwaandheid, bogen kan. Vlytige Waarnemingen echter, doof langdurigheid van tyd gee nomen, zullen dit fmertelyk gemis eenigzins vergoeden; еп, of fchoon zy zom onze befluiten , daar uit gor оК» э і 3 OVER HET WEDER. 209 grokken , ia véełe opzichten doen feilen , echter, als zt ware iets opleveren , het welk veele hanteeringen , іп het een of ander opzichte kan bevoordeelen. Oosten, worden opgevolgd, zullen og eene zekere Voor» wetenfchap geven van droogte, die op handen is: daat en tegen zullen zy vochtig, onbeftendig , en on(tuimig We- der aanduiden, by aldien zy haaren wandelweg na het Zut- den vervatten, еп door dít middel de Quik op nieuw doen zakken. De Ooste Winden, ten Noorden , zullen ons, by den wintertyd, zekere aankandigers уап Vorst zyn doch derzelver duurzaamheid langer of korter, (als door- s afhangende van de kracht, waar mede zy wazijen ; wan meerder of minder hoeveelheid der deeltjes, door hunne koude opbruisfing Vorst veroorzakende, die zy aan- уоётеп, of van de zytings- of tegensovergeftelde winden, daar op volgende, welke die deeltjes zamendrukken , waar door zy krachtiger werken.) in het onzekere laten. Dé feltenis der Zon en Maan , іп hare verfchillende Stan- en, met betrekking op de aarde , in verfchiilende Jaarge: жудеп, by den winter of by den zomer, (zynde- de aam- erekkingskragt „ of zoo men het noemen wil, de perfing sp den Dampkring. іп. hare Conjunctien ‘en Quadratursa | y goo PROEVE by den winter grooter dan by den zomer.) zal onze wike kende gedachten, ор zekere (сһгедеп , doen voortgaan. De golving der lucht, voor het meerder gedeelte daar door veroorzaakt, door de goede Voorzienigheid zoo wysfelyk еске, om den Dampkring beftendig te zuiveren ‚ en ie , door middel van de Quik in den Barometer , dagelyks op gezette (tonden wel waargenomen , en in een nette fchaal , overeenkomftig met die van den Barometer, op het papier gebracht , door SC reng zeer gemakkelyk kene baar word, zal onze gisfingen , by aldien we de ftreken der winden , en de gefteltenis des Dampkrings, zoo als zy kort te voren geweest is, wel in acht: neemen, veel - al, op het zekere doen uitkomen, nopens het weder, dat op handen is. Deze kennis echter, of (сһооп voor veele zaken nuttig, zal zeer bekrompen zyn; te meer, dewyl de bronnen en kolken der winden, waar uit zy voor een zeker deel hunnen oorfpronk neemen, en die, door de veranderlykheid des aardbodems,.geftadig veran- deren kunnen , voor het meerder gedeelte onbekend zyn, en gevolgelyk altoos (toffen zullen uitwerpen , en mede voeren , die niet als zekerheden , maar als raadzels , zul Jen kunnen worden aangemerkt; waar uit het niet zal kune nen misfen , of zy zullen uitwerkzelen moeten voortbren. gen, die de verwondering gaande maken,en die we niet voorzien hadden. eze bekrompenheid van kennis poogt men wel te vergoeden, door eenige zoogenaamde voorbeduidingen, die deels uit de Infeften , en eenige an- dere Dieren „genomen worden ; deels uit de luchtverfchynfee len, die de Dampkring zelve oplevert ; dan , hoe zwak dee ze voorbeduidfelen zyn, en hoe de vooroordeelen van het eigeutlyke , het welk zy wezentlyk bedoelen, afdwalen, zal, om kort te zyn, by een oppervlakkig onderzoek, na der blyken. Infecten en Dieren, de Menfchen zelfs niet uitgezonderd, voornamentlyk de zwakken, heb- ben altoos aandoeningen van Noorde winden en onweêrs vlagen; zeker fchynt het, dat dit aan eene tegenwoordige werking en gisting des Dampkrings is toe te fchryveas onzeker daar en tegen is het, of de Mieren , de Zwalu- wen en andere Vogelen des hemels, door haar inftinc, eenige kundíchap van aanftaande hoedanigheden des Wee ders hebben; dan ‘of zy , door eenige onrust, door de werkende gistingen des Dampkrings veroorzaakt, of ook wel door de koude, tot deze zoogenaamde voorb eduidin- gen des Weders gedreven worden. Deze voorfp ellingen 2 ` - ! ` OVER НЕТ WEDER, | Set Lullen dan niet ver gaan, en de palet van het tegettwoors dige weinig overfchryden. ——— De zaak is byna op des zelfde wys met de luchtverfchynzelen gelegen, tot welke wy gevoegelyk de Regen-bogen kunnen brengen, de krin- gen om de Zon en Maan, de By-zonnen, met alle hare vercierzelen , uitmiddelpuntige kringen , en alle hare gedaane ten, die haar verwonderlyk,en glansryk maken; (want, offchoon ‘er veele andere luchtverfchynzelen zyn , gelyk als de Vuurballen, de gecoleurde Noorderlichten . Dwaallichts jes , en wat dies meer zy, zoo doen deze de gedachten zeldzaam ор de meer of min gunftige gefteltenis des We- ‚ ders vallen , maar vervullen doorgaans de gemoederen: der smenfciten , als °t ware , met eene wilde bekommernis over toekomende zaken, van welke zy geene denkbeelden hebe Ъеп,) de bovengemelde luchtverfchynzelen dan beantwoore den niet altoos aan de:gedachten, доог overleveringen gefterkt, die, door hare oudheid, een zekeren graad van zekerheid gekregen hebben. —_ — Вејапсепіе den Кее genboog, fprak Virg: dl in zyn tyd, in zyn Georg: lib. т. V.38r,als een voorbeduidzel van nat weder, arcus bibit 3 als of zy het water ophaalde , om aanhoudende regenvlae gen te veroorzaken. Deze waren de gemeene gedachten toen ter tyd, en ze hebben tot heden (апа gegrepen, men maakt zelfs voorbeduidingen op, uit de manier hune ner vertooning en verdwyning ; uit de zoogendámde Weêrse ` hoofden , die hen gemeenelyk vergezellen: uit den aart van het verfchynzel, is het echter niet af te leiden, noch uit de betekenisfen en aanduidingen ; die van- hoger hand gegeven zyn. By alle Wysgeeren is het'kenbaar, dat de Regen- bogen, door weeromkaatzing en breking der Zone neftralen , onder een hoek van 40° d gemaakt worden 4 waneer de gefteltenis des Damp - krings dusdanig is , dat het voor het oog van den Waarnemer regent, en achter aynen rug: de Zon fchynt. Dit gegeven zynde, zal ‘er ‘altoos, volgens bepaalde wetten der natuur, ееп Regene boog gezien worden; en dit gevolgelyk het wezentlyke van dit verfchynzel uitmaken: naarmate де regen min of meer doorgaande , еп de lucht aan de voor-zyde van den Waarnemer min of meer betrokken is, zal de Regen-hoog min of meer volmaakt zyn; en zomtyds zich onder eenige edeelten vertoonen; die men als dan , fchoon oneigeute бк, gewoon is Wedrs- hoofden te noemen. Deze wetten, de lichtftralen en waterachtige deelen eenmaal ingefcha- pen , zullen altoos dezelfde blyvensen buiten den wil van II, DEEL, MENGELW. NO. 5. O ‚ God - ' on PRORVE God Almachtig , aan geene de minfte verandering onder- hevig zyn, De beduidingen , die men aan het verfchyn= zel toeëigent,zal men uit de Openbaring en Ondervinding moeten halen „ deze zullen het ken- merk van hare ze- _ kerheid, of twyfelachtigheid, moeten beflisfen. Toevallige zaken zullen ze kunnen genoemd worden, even gelyk de modifscatiën der lichamen toevallig zyn , en het zullen lichamen zyn en blyven , of zy eene ronde, dan vierkane te, gedaante hebben. Zeker (chent het, dat ?ег van het þegin der wereld altoos Regen-bogen geweest zyn, (dit volgt uit de geftelde beginzelen,) de gefteltenis der lucht op de bovengemelde wys gegeven zynde ; doch onder eene verfchillende aanduiding. Vóór de tyden der Sond- vloed, waren zy als zoo veele blyken van Gods Majefteie en Heerlykheid , dewyl zy onder de luchtverfchynzelen den rang der aanzienelykfte uitmaken. andere oorzaken af, van welke het onzeker is, of zy доог het verfchynzel der boge voorfpeld worden. Het geen van den Regen- boog gezegt is, is insgelyks ор deszelf$ реіееісеп , die men gewoon is Webrs.-hoofden te noes теп , toepasfelyk ; zy hebben geene aanduidende betrek» king op week weder, maar week weder maakt de @ichts- getteltenis zeer gefchikt , еп het allerbekwaamst, om de- ze verfchynzelen te doën voortkomen, Wat de kringen om de Zon en Maan, еп By- zonnen, aanbelangt, їп het algemeen kunnen we hier vooraf aanmerken, dat die algemeene en bekende grondregel het zekere onzer Wetenfchap moet bepalen , de oorzaken gegeven zynde, moeten de uitwerkzels volgen, Deze oorzaken nu zyn, vol ens het gelegde eener Analogifche uitlegging, Minerale Bohler, wë vlugge Zouten beftaande, en door ‘Cristallifa= tie veroorzaakt 5, of ook wel dunne uitwafemingen, die, gevoegd by. eenige dampachtige Stoffen, die zy іп de bo- venlucht ontmôeten ‚ een Cylindertje met een dampachtig Bolletje kunnen veroorzaken, en ‚door middel der breking еп weerorkaatfing der luchtftralen onder zekeren hoek ‚ (die altoos grooter of kleiner zal zyn, paar evenredigheid van de dikheid der Pyltjes) deze ringen, even als іп den Regen- boog, groter of kleiner kunnen voortbrengen; met dit verfchil , dat ‘er іп de By-zonnen Heterogenifche Cy- lindertjes ‚ van verfcheide-foorten zullen vereischt worden, om ze te doen voortkomen. Dit is door den beroemden Huygens , еп meer anderen, in verfchillende Verhandelingen , bewezen. Van welken aart. en hoedanigheden deze Cy- lindertjes zyn, is moeijelyk om te bepalen ;· waarfchyne=, Iyk is het, dat zy zeer licht en dun moeten zyn, dewyl zy in de bovenlacht hangen, en er altoos in het heldere blauw des hemels , wanneer zy zullen verfchynen , in- zonderheid de By-zonnen , eene zekere bezwalking bee fpeurd word, welke duidelyk van den nevel der dampen te onderfcheiden is , die zich in de benedenftreken der lucht bevinden , die ook, daar zynde, den helderen glans dezer verfchynzelen eenigzins verdooven. De gefteltenis der tucht nu dus gegeven zynde , kan men daar uit gerustelyk bee fluiten , dat de Damp-kring hefmet is met deeltjes, die in ftaat zyn, deze verfchynzelen voort te brengen, die moógelyk ook oorzaken еп medewerktuigjes zyn van on- ftuimig Weder, het welk A7 ор zal volgen. By aldieg 3 Zy ve. PROEVE zy voorboden of beduidzels van onftuimig Weder waren , zou de ondervinding dit moeten bekrachtigen ; die beken» de grond-regel echter іп de redeneerkunde heeft, zoo er» gens , inzonderheid. hier plaats a pose ad esfe non valet confèquentia. Somtyds bevind zich de gefteltenis der lucht dusdanig, dat zy gefchikt is, om de gemelde verfchynzee len voort te brengen, daar de andere oorzaken, machtig om apweeren in meerder of minder hevigheid te veroor- zaken, ontbreken, en dan Ыууеп zy een dag, twee o ‚drie, in dezelfde gedaante, zonder verandering, gelyk wy dit dikwyls hebben waargenomen. Somtyds vertoonen zy zich een uur of twee lang,en fomtyds voor noch minder tyd, naarmate de luchtsgefteltenis zich bevind, door ап- ‚ dere oorzaken meer of min beroerd , of door Dampen die van elders worden aangevoerd , en zich moeten ontlasten, is, of word opgevuld, en als dan volgen "er gemeenelyk on- ftuimige vlagen ор, die meer of min hevig, korter of “langer , duuren , naarmate de andere oorzaken, voortbreng- zels der onftuimige luchtsgefteltenis , meer of min hevig, korter of langer, werkzaam zyn. Geene de minfte betrek- king is Ter derhalven tusfchen deze verfchynzels, en de andere oorzaken , voortbrengzels der onweere ; ten zy wy willen (ellen: dat zy de onzuiverheid der lucht aan- duiden, waar uit wy gisfen kunnen , dat zy door ftorm- winden of andere onweêrsvlagen, zal gezuiverd worden; doch de manier hoe, is onzeker, veel meer derzelver meer- der of minder hevigheid , waarom zy fomtyds, by den So- mer „dooreen zachten en verkwikkenden regen gevolgd wor- den; fomtyds in den Winter door fneeuwvlagen , fomtyds door ftorm- еп onweêrsvlagen , naarmate. de gefteltenis des Damp.krings voor- en op dien tyd is, wanneer zy zich vertoonen: dit hebben wy door menigvuldige Waar- nemingen ondervonden, het zou niet vreemd zyn te den- ken, dat zy, door de goede Voorzienigheid ‚ tot waarfchou- wers gefteld zyn van rampen , die uit de op handen zynde onweeren zouden kunnen volgen : geene beflisfende blyken, echter, bekrachtigen deze gedachten. Wy zullen dit dan in het midden laten, en "er ons Zegel niet зеп hangen, noch het wraken. Maar liever tot flot "er hyvoegen , hoe het te wenfchen ware, dat ‘er, in verfchillende gedeelten des aardbodems , op bepaalde plaatfen , nauwkeurige Weer, kundige waarnemingen genomen wierden ; mogelyk zoude теп. waargenomen , welke beweging, zynes bedunkens , doot ееп groten Zeil-fteen, in het middel - punt der aarde zich bevindendel, en zich aldaar dagelyks beweegende , zoude veroorzaakt worden. Het їз ons genoeg, dit alles оррег- vlakkig, en als met een woord , te hebben aangeroerd : en % blyft by ons zeker, dat zulks де Weêrkundige Wetene fchap veel zekerheids zoude byzetten, °t welk fommige za- ken їп den dagelykfchen wandel wel zou doen flagen, die nu , door onze onkunde , fomtyds niet dar nadeelig uitvallen, mmm on | DE BESPIEGELENDE .WYSGEER „ HET OOG SLAANDE OP DE BLOEMEN. Wat aangenaam ver)chiet, daar langs bebloemde zoomen, Bepaereid door den dauw, de Lente wordt vernomen, In al kaar pronkgewaad bevallig epgetooid! ‘Zie ,` Вос haar milde hand alom " Gebloemse flrooit , De krokus ; fleutelbloem, narcisfen , tydeloozen, De tulpen, hiacinth, aurikels, lenteroozen Fonkieljes, akoly, rânunkels, anemoon , Seringen, violier, jasmyn en keizerskroon, э; Veelverwig kunstperk tooit met geurige angelieren En blanke leiyen, den breeden rand doet fieren; mr Zachtbloozend roosje flrooit зуп blaadjes voor haar voet. Arabie riekt ge ooit een wierookgeur, зо zoet Als die zich thans verfpreid van °t bloeizel deezer flruiken® М. 5. VAN WINTER. № welk ееп gedeelte der Scheppinge, де Befpiegelende Wysgeer zyn oog wende , hy vindt altoos iets, dat Leering en Vermaak fchenkt. De Natuur verleent een oneindig aantal van voorwerpen, die in eene allerfchoon- Йе opvolging onze aangeboore zugt tot verfcheidenheid en . 3 ope \ 206 ы ` DR BESPISGELENDE WISGEER opwekken en voldoen. Niet alleen brengt elk Jaarfaifoen , maar elk gedeelte van den Dag, genoegens daar aan eigen woort. Met welke onbefchryfbaare (сһоопћедеп prykt het land , wanneer de opkomende Zon onzen gezigteinder ver. licht ! Hoe zagt glintteren de dauwdroppen , als parels han- gende! Ное íterk (taat het Groen? Hoe lieflyk is de mor- genzang der kweelende Vogelen ! Met welk een ge- поереп pefchouwt men, op den heeten middag, het Dee, ken der Zonne in den lommer gezeten, de verkwikking met zich voerende ruifchende Stroomen, het Vee in de grasryke weilanden liggende , deels bezig, met herkauwen! ———— Ное veel vermaaks is er te haalen, uit eene gezel- lige of eenzaame wandeling, wanneer de Zon, па 't Wes- ‚ ten bellende, fchuinfeher en zagter (traalen chiet , en de gezigteinder, in die ttreek, befchilderd is met de onna- volgbaarfte tinten ! En, wanneer de {chaduwen des Nagts dit ons halfrond bedekken , zal het heuchlyk Maan. licht, met het talloas Starrenheir , den geest met eene zagte bedaardheid vervullen , afgewisfeld door de dankbaa- re uithoezemingen van een getroffen hart, Maar dit zyn vermaaken., op welke. de losbandigen en wellùstigen geen eisch, waar In zy geen fmaak, hebben, Zy zyn en Ыучеп, als de dierbaarfte gefchenken des lee- vens, bewaard voor verhevener Zielen , gefehikt, om, door еер geftadig ftreeven па verftandige en zedelyke vole maaktheid, vorderingen in Deugd te maaken. Vestigde ik onlangs myn be piegelend oog,op de Lens in ?с algemeen (%) , thans trekken de Bloemen, die met deeze vernieuwing des Aardryks in fchoone pragt te voor» fchyn komen, еп ееп goed gedeelte van het Jaar het ge- laad der groeiende Natuur vercieren ‚ onze aandag, De lieve Lénte lokt ons buiten, om te voldoen aan die 206, den Mensch als aangeboorert, от ·. Boomen , Velden en Bloemen te zien. De Stamvader van het Menschlyk Ge- Парс zag , toen hy eerst de oogen opende, zich omringd van Landfchapfchoonheden, іп den Hof Eden, een plaats van Wellust , ten zynen genoeglyken verblyve, door de hand des Scheppers gefchikt. MILTON , de, іп zyn Para- dys Verloren, deezen Lusthof bezong ‚ vermeldt, by veel- vuldige gelegenheden , de Bloerorykheid als het hoofde cieraad, waar mede die oord praalde. Ну legt ADAM 3 terftond na zyne Schepping з deeze woorden in den mond ; | dis (9) Zie h'e boven, bh 158, е OVER DE BLOEMEN. 207 Air ий een ип Даар ontwaakt, vond ik my zagt, In balzemagtig zweet, op 't Bloemryk kruid gelegen}, Dat ‚ door de flraalen van de zon, in top geflegen, Gedroogd was. TTT э, Lachte alles, wat ik zag» my toc, en 't was verheugd. Myn Hart werd overftroomd door aangenaame geuren En vreugde Vindt hy zyne fchoone Wederhelft Eva, by het wakker worden , voor de eerftemaal aan zyne zyde, hy wekt haar op met deeze zagte taal: Ontwaak , myn Bruid, myn Schoone, Waar in de luister van de Godheid faat ten toone, Dis `k laatst gevonden heb. Gods laatfie en beste gaaf. Met wier bekooriykheén ik myne liefde laaf : Ontwaak, de morgenzon vertoont baar guide glansfen, En % fris bedauwde veld, waar op de Bloemen dansjen s En de aangenaame lugt roept ons met blydfchap toe, Het fchoonfte gaat voorby; laat ons befchouwen hoes (Terwyl de Vogeltjes met orgelkeeltjes zingen) De ted're Spruiten uit den grond al juichend fpringen, Hoe ons Citroenbosch riekt , hoe °t balzemdraagend riet En onze mirre druipt. Met hoe veel verwen Vrouw Natuur, De fchoonfe kleuren op de frisfe Bloemen fchildert. Eva, in haare Huislyke bezigheden, en den Daat der Onfchuld afmaalende, zingt hy: i Zy ging met fnelien tred, "Terwyl °$ Gebloemte onslook waar zy haar voeten зе, Uit haar vertrek. En ADAM , met ongeduld haare wederkomst verbeidene _ de, wordt dus befchreeven: ГА Vorst ADAM, wagtende haar weerkomst met verlangen, · Hadt onderwyl een Tuiltje of krans van ’t eblise Gebloems, Waar op het fchoonfte Hof der wellust heeft geroemd, Gevlogsen ; om daar mêle haar hairen te vercieren. О 4 - Ia Pa Gei DE BESPIEGELENDE WYSCEER In de klagten van de Moeder aller Seevenden ‚als zy het vonnis van de uitdryving uit het Paradys hoorde, vergeet zy het Gebloemte niet; maar zegt ze, op deeze droeve toonen, vaarwel. О Bloemen! nimmer in een and're lugt te bloeijen, Die "E 's morgens еер, wanneer de Zon begon te gloeijen , En °: avonds laatst bezogt; die 'k met myn handen zagt Van een klein fpruitje tot deez’ grootte heb gebragt, En aan и naamen gaf : wie zal voortaan uw blaaren „ Wen jr zonlicht hevig barng , waor gen gloed bewaaren? Wie fchikt u nu in orde, en wie zal uit eer bron Van ambrozyn u nu bewat'reg іп de зоп?. De Bloemen, het cleraad der Scheppinge , gaan de Vrugt voor. Zy vertoonen zich niet alleen aan Planten en Gewasfen, сірепіук met den naam van Bloemen of Bloem- draagende, beftempeld; maar aan allen Boom en Kruid des Velds. Hoe veele Boomen, die de heerlykfte Vrugten ` ует(сһаҝ еп, onthaalen ons eerst op het gezigt der Bloem- ` bloeizels, zo fchoon , dat men ze in den Hof zou plaat zen, al ware het enkel om die Voortyds fraaiheden' Hoe veele Boomen , gemeen in onze Lusthoven „ vertoonen ееп Bloemtros ruim zo heerlyk, als die van vreemde Gee wasfen ! De gewoonte doet ze den onopmerkzaamen voor- by zien. Oplettender oog neemt ze waar; en °t gevoelig hart doet de tong de taal des Dichters voeren ; De bloazende Abrikoos behaagt Door duizend hagelwiste bloemen. Met frisfcher kleur ontvonkt geen maagd. De harten die haar fchoonheid roemen, Dan de eedle Perzik ; ieder tak Kan tos een cierlyk tuiltjen flrekken 3 Terwyl, langs Tt volgeleide vak, Fen reeks van takjes de oogen trekken. Met ronde trosjes prykt de Pruim, Waar na de monden watertanden. i a De hooge Peer, die de armen ruim Рап een fpreidt, voelt zyn boezem branden, Zyn zappen тузеп door dat vuur : Zyn knoppen zwellen, besften, baaren OVER DE BLOEMEN, 209 De ftheonfte Bloemen uur op uur ~ Waar in de zinnen fpeelevaaren. De purp'ren blos des Appels lacht a Ons aan , met fraai verfchiet van kleuren, Waar uis de traage boop verwagt , Of prikkelende of zoete geuren. Magna molimur рагу. Doch een geruimen tyd, voor dat de Boomen het waa- gen, deeze Dloembloeizems te vertoonen, еп den Boom- gaard in een Bloemtuin te herfcheppen ‚ terwyl de Win- ter гупе guure Heerfchappy nog (taande houdt, zien wy bet Naakte Mannetje of Sneeuwvlok, іп laage boschjes door den grond booren, en den voorgang bekleeden onder, de Bloemen des Velds, die „-elk op zyn tyd, zo beftendig verfchyneu. De Befchikker der Vaarfaitoenen heeft den ftond bepaald , waar op deeze Bloem zyn blad zal ont- rollen, geene zyne fchittereinde Schoonheden in deezen ten toon fpreiden, en een derde het hoofd verflenst laet ne- derhangen. —_ — Naast deeze, volgt de Krokus „ teder- der van maakzel, en ongefchikter om ’t géweld der win- den te wederftaan , voor welker geblaas zy zich vernede- ren. Gelyktydig komen de fterkere Hepaticas, ver- gezeld van de Bloemtyke Primula Veris, de veelkleurige Auriculas , te voorfchyn. Dé vroege Tulpen met de, Hya- cinthen voltooijen het eerfte vak des Bloeityds. In de Hoven en Lustplaatzen, waar de Konst de Na- tuur te hulp. gekomen із, еп deeze Voorjaarsfcboonheden , byeen gebragt , en in zekere bevallige orde gefchikt heeft, vertoonen zy zich voordeelig : doch hoe onvergelyklyk fchoon rondsom het Bloemkweekend Haarlem / deswegen door heel de wereld vermaard. Hier ziet теп , zonder vere grooting gêfprooken, Bloem-akkers, Velden bezet ‘met de fchoonfte en kostbaarfte Bloemen. Het oog wordt verrukt door gemaakte vergezigten , geheel beftaande uit Bloemen , welker kleurfchakeringen de aandagt opgetoogen houden , en de reuk met de lieflyke witwaasfemingen ftreelen. Geen wonder, dat zulke vertooningen de Stedelingen: van heinde en ver derwaards lokken, еп den Zomer, іп dien aan- genaamen oord, als 'ї ware vervroegen. Voorts komen de Bloemen, die fchoone Kinderen der Natuure , niet alle te gelyk,maar іп de betooverendfte gee segelde opvolging; zy wisfslen elkander af, Terwyl de | 5 prag- e эте DE BESPIRGELENDE WYSCEER ragtige Hyacinth verflenst, en de vroege Tulip afvalt, chieten de laatere Zuipen den langen (teng, еп welliaast {аат dit ‘ras voorbygaand cieraad der [oven in vollen bloei. De Anemone, zo fraai van gedaante als heerlyk van kleur, prykt ор den gronds en wordt gevolgd daor de veelkleurige Ranunkel , die ‚in деп zonnefchyn, ееп gloed van de pragtig{te verwen ten toon fpreidt. De Roos, de geliefde bloem der Dichteren , zo ryk in foorten en in kleuren , verleent een langer ftandhoudend cieraad en verfpreidt haare. lieflyke geuren. Elke Maand geeft haare Bloemen ор ; eenige tarten de Winterkoude ‚ fchoon zy voor de Vorst wyken. > Wy zouden, met een verdere op- telling, tot eene verveelende naamlyst vervallen. Liever met Роот , het Lusthof des Heeren VAN GROENEWEGEN ingetreeden , en zynen aangeheeven Bloemzang gehoord. _ Hier bloeit de roem van Netrlands Paradyzen Die oog en hart bekoort. Al ’t puikgebloemt van twee раат waerelddeelen Vertoont zich hier op "d netst, En dooft den lof van Zegers bloempenzeelen Hoe fchoon hy kleurt en fchetst, Kuisch Negental, verruil de bloemwaranden. Van onzen Helicon. Voor deezen Hof зо ryk in Lentepanden, En aangenaam van zon. Wat, moogt ge u mes Aonisch brenvogs eg ? Is dat fet ongemeens?- — Verander u іп zoete honingbyen , En drink Bier Nelar eens. Ai zie, hoe praalt de Koningin der Bloemen , De Roes, hier in den ‘dauw ! Wie kan den blos der Tulpen hier volroemen, Vercierd abs Funo's paauw? Die boog’ niet meer op Argus honderd oogen, хо, Geplaatst іп kaaren flaart. ~ . Әй pril gewas braveert de Hemelboogen Met mengkleur, Iris weard. a Geen fchooner glans omringt den hals der Duiven ЕХ In ’t blyde Maifaifoen : Geen Fenix liet ooit fcheoner veeren: Ruiven о | р OVER, DE . BLOEMEN. , ari Op Arabyes. groen: | Ik ruik Fasmyn, Genoffel , Violetten, Melis en Hyancinta. Narcisfus laat gich nevens Ajax zetten, Geftreeld door lugt en wind. 6 Tel Anjer, Klok, Damastbloem , Eglantieren En Simbel en Adoon; Ook Ridderfpoor, Trosbloemen , fchoon van zwieren, En gouden Keizerskroon. Е Hier zweeft een geur van Тут en Akoleijen , En Lely, hoog van roem; - Die toont den fhaat der reine Hemelreijen Met Maan- en Starrebloern. Voorts gis ik ook; dat ze, inden Deet der Roozen, Der итеп wangen hier Van пуд en [руг verbleeken doet en bloozen , Hoe zagt en fier en dier. — Myn geest verdwaalt terwyl de Planten lonken : | Zegt me ieders naam omtrent, Zo noem ik u °t getal der flonkervonken Aan 's Hemels blaauwe tent. Voorwaar dit is een Koningryk vol kleuren, Van Vorken waard befchouwd. Не wit en rood en geel verfpreidt zyn geuren, · Daar elk zyn flaatrang houdt. Paars, fermillioen, turkois verciert dees ronden, ` Met groen en incarnaat. Hymettus wordt by Hybla dus pevonden, Maar in den fchoonften graad. Welk eene onuitputbaarè bron van dankzeggende be- wondering opent deeze geregelde opvolging der Bloemen ! Welk eene ten toonfpreiding van Godlyke Wysheid en altoos werkzaame Goedheid ! Bloeiden alle de Bloemen der onderfcheide Jaarfaifoenen te gelyk; wy zouden met ееп. overvloed van Schoonheden als overlaaden weezen ,„ en „op eenen anderen tyd, wegens volflaagen gebrek , khaa- en. Naauwlyks zouden wy in (ааг zyn , om de helft бет ontelbaare fraaiheden op te merken, of het oog zou met deernis van derzelver verflensfing getuigen. Doch nu tyd en plaats voorsieder foort van Bloem beftemd de { | ис telt ' і | \ e \ `~ ч $12 DE BESPIEGELENDE WYSGERR felt die aangenaame opvolzing ons in ftaat, om ze met meer gemak еп naauwkeurigleid gade re" (aan, Dikwyls kunnen wy dat verlustigend onderzoek herhaalen , alle der- zelver fchoonheden op ons gemak genieten, en Ter eene nadere kennis mede maaken. | Deeze wyze Schikking der Voorzienigheid brengt nog een ander zeer aanmerkelyk voordeel te wege, у zien niet alleen de onderfcheide foorten als bloeijen in de fchoon. fte volkomenheid; maar gevoelen te minder hartzeer over de fchielyke verwelking. De vroegere Voorjaarsbloemen pryken еепё korte poos, еп zy vallen af ; doch ‘dêrzelver gemis wordt geboet, door eene verfcheidenheid van nieu- we fteeds voortfpruitende ; deeze doen de bekoorlykheid van den Bloemhof volduuren, en teffens ons genoegen. De oneindige Verfcheidenheid der Bloemen is niet min een onderwerp van bewondering, dan de geregelde O volging , еп ftrekt even zeer ten blyke van de hoogfte Wysheid! Greep ?ег eene volkomene gelykheid plaats in het maakzel , de gedaante, de kleur en geur dier Bloe- men, of in eenige andere hoedanigheden, die eenzelvig- heid zou verveelend geweest zyn „ en ons’ doen reikhalzen па de bekooringen der nieuwigheid. Bragt de Zómer gee- ne andere Bloemen voort дап de Lente, wy zouden niet: alleen moede worden van ze te zien; maar, aan derzelver kweeking, ook geene moeite willen befteeden, De thans” daar geftelde verfcheidenheid , іп de Bloemryke Voort breng. zelen der groeienden Ryks, maakt ze altoos nieuw, al. toos aangenaam. En deeze Verfcheidenheid befpeurt men niet alleen in de onderfcheidene Geflachten еп Gezinnen der Bloemen ; maar in elken Bloem in ’t byzonder. Hoe groot, en in ’t ooglaopend, is het veríchil niet, tusfchen de Тир en de Hyacinth, vusfchen de Hyacinth en de Auricula, en noge thans heeft ieder Tu% , ieder Hyacinth en de Auricula, zyn byzonder character en fchoon; ieder iet oorfprong-. Iyks. Geen twee zyn elkander in gedaante ‚ in grootte en kleur, volmaakt gelyk. _ : Eenige Bloemen Gecken het hoofd lustig op, als met eene meerderheid over de andere heen ziende, die flegts tot eene middelbaare hoogte opgroeijen, of nederig langs’ den grond kruipen. — Eenige gloeijen met de fterkst- ` fchitterendfte kleuren ; daar andere het oog bekooren ; door eene ftaatige eenvoudigheid, Mer welk eene mees- terlyke еп onnavolgbaare ‘kunstrykheid , zyn de onderfchei. de OVER DE BLOEMEN. 213 de tinten 3 zeer ftout in deeze, by uitftek zagt еп fmel. “tende in geene: hier fchyot de onderícheiding еп orde met voordagt verzuimd, daar met de grootfte ftiptheid in agt genomen. Zommige Bloemen vervullen de lugt met de lieflykfte geuren; andere bekooren alleen het oog, zon- der de neus eenige voldoening te fchenken. et één woord, wy zien, in de Bloemen, die opeenvolging van Schoonheid , die bekoorelyke Verfchcidenheid , die vere aangenaamende Nieuwigheid ‚іп vergelyking van welke all de werkftukken der Kunst betekenloos worden. | Hoe veel tot het, Maakzel, den Groei, en de Huishou- ding der Bloemen behoorende , ontbreekt "er aan deeze Befpiegeling nog; dan ik zou, my hier toe inlaatende, te breed worden. Dé opwekkende taal des · „btswout/chen Dichters eindigt dezelve: O fchoen Gebloemt! leer ons na boven kyken. Gy heft м ий het Јој. Zo moet de reuk der Deugden zich verfpreiden Van allen die u zien. Zo leer It gewas van hoven, tuin, en weiden, \ Ons d’.Almagt glorie bien. Eert, wie ру zyt, het eeuwige Vermogen, . En -zoekt des leevens Bron, Gelyk van ouds de Zonneblolm haar oogen 'Geflaag wendt na de Zon. LEEVENSBERIGT VAN FREDERIK DEN ЇЇ, LAATST OVER- LEDEN KONING VAN PRUISSEN5 IN DEN JAARE 1/58 GESCHREEVEN DOOR WYLEN DR. JOHNSON, EN ` VOORTGEZET TOT. ZYNEN DOOD. (Wervolg en Slot van bl. 170.) et wederkeeren van een Souverain, in de Hoofdftad L zyner eigene Heerfchappye „ па het roemryk eindie gen eens Oorlogs , waar in hy , zulke lotwisfelingen van en weifelenden Krygskans beproefd had , moest onvermy- delyk vergezeld gaan van de hartlykfte vreugdbetoonin. Sen, Ор den dertigften yan Maart 1763, kwam de Ko- ning van Pruisen, ja avonds omtrent negen ишеп, in zyn d 814 „LEEVENSBERIGT zyn Paleis te Berlyn; zints den vierden van IA ary 1757, had die Hoofdftad гупе tegenwoordigheid niet mogen - zien, De Prinfen van den bloede, de buitenlandfche Staatse dienaars ‚'еп de Adel, ten dien einde vergaderd , ontvins gen hem. De Vreugdeblyken en Шишіпаіеп, wegens dee- ze gelukkige gebeurtenis , duurden drie’ dagen naa zyne wee derkomst. Op den avond van den vierden April, reedt hy „ іп een open rytuig , vergezeld van Prins FERDINAND VAN BRUNSWYK , door de meeste ftraaten, om de verfcheiden= heid der pragtige Illuminatien te zien. Те deezer gele- genheid zo wel, als by гупе intrede іп de Stad, weer- galmde de lugt van de toejuiehingen: Lang leeve onze Ko- ning ! onze Vader! Op toejuichingen, hem zo dierbaar, antwoordde zyne Majefteit: Lang leeven myne dierbaare Onderdaanen , myne geliefde Kinderen! Deeze uite boezemingen van ’s Volks blydfchap waren zeer verre van flaaffche vleitaale, en te recht verdiend door een Mo- narch , die, niettegenftaande den zwaaren en langen Kryg , door hem gevoerd , zyne Onderdaanen met geene nieuwe lasten bezwaard, noch eenige nieuwe Ryksfchulden ge- maakt hadt In deezen tyd van ruste, was de Koning onledig met Krygsverdienften te beloonen. Ну beval, dat de Afbeel- dingen van alle zyne dappere Generaals, іп den Oorlog gefneuveld , zouden opgehangen worden in een zaal, door hem de Helden- zaal geheeten. Hy fchonk vrydom aan zodanige Boeren zyner Staaten , als eene ongemeene maa- te van yver betoond hadden , in het bevorderen van zyn zaak. Desgelyk verleende hy ontflag van belastingen, ot, fen. tot het bouwen van. huizen „еп. paarden tot den Land- bouw „aan de zulken zyner Onderdaanen, die, door de na- deelen geleden іп den Kryg, dus eene fchavergoeding (сһеепеп te verdienen. Ну tragtte, daar en boven, zyne verwoeste Staaten weder te bevolken , niet alleeh door vergiffenis te vergunnen aan zulke Wegloopers, en uitgee bannenen , als wilden wederkeeren ; maar door Vreemdeline ` gen te noodigen en uit te lokken. Om de,Handwerken niet min, dan den Landbouw, te bevorderen , verboodt hy den invoer van zyde, chitzen en katoene ftoffen in zyn Gebied, en beval, dat alles van dien aart, reeds inge- voerd, op zwaare. ftraffe , weder moest uitgevoerd worden. Niet min oplettend was zyne Majefteit, om onderzoek te doen ор het wangedrag der Officieren, *t geen vry grooten invloed gehad hadt, op zyne zaaken, en °t zelve | te VAN FREDERIK DEN I. ars te firáfen. De Generaal zasTiow, die. te Schweidnisg gebood , toen die Sterkte verrast werd door den Gene- raal LAUDOBN , werd uit den dienst geweerd , met alle Ofüičieren, die onder hem dienden. le Generaal PINCE, - еп de twee Major- Generaals REBENTESCH en GERSDORF, dié te Mazen het bevel gevoerd hadden , werden ver- oordeeld , de eerfte, om zyne Bediening te verliezen, еп één jaar Gevangen te zitten, de tweede, tot eene halfjaa- rige Gevangenis, en de derde, by de afzetting, tet eene tweejaarige Gevangenis verweezen. De Koning gaf het Re- giment van den Generaal rinck , aan den Generaal WUNSCH, die, tê gemelder gelegenheid , aan de Rusfifche Generaals hadt voorgeflaagen, door het Oostenryk/che Leger heen te breeken „en aangeboden, de eer{te te zyn in dit ftoutmoedig beftaan; een voorflag , waar tegen acht Officiers zich aan» Kanten, als te hachlyk. Меп moet, egter, bekennen , dat het gedrag des Konings van Pruisen, in alle deeze byzonderheden, fchoon zeer pryswaardig , niets byzonders in zich hadt. De Keizerin Koningin nam , met haaren doorlugtigen Mededinger, ten zelfden tyde, dezelfde maat» regelen , die geene andere, dan heilzaame, gevolgen kon- den baaren. De verkiezing van een nieuwen Koning van Poolen, ia ftede van den overledenen aucusrTus Den III, trok, in den Jaare 1764, de aandagt des Pruisffchen Monarchs 5 hy vereenigde zich met de Hoven van Petersburg en Con- flantinopolen , in het omhelzen der Party van den Graaf PONIATOWSKI , aangekant tegen de inzigten van Oostenryk, Frankryk en Spanje, die het Hof van Sazen begunitig- den. Юе uitflag dier onrustige verkiezing is bekend. Graaf PponiaTowskI werd verkooren met eene eenpaarig. heid van (temmen, waar van men geene wedergade in de Jaarboeken van Poolen aantreft. Korten tyd naa de verkiezing van dien Vorst , ontving hy brieven van Се ` Jukwenfching. van alle de Mogendheden, die гупе zaak op. derfteund hadden : de aanmerkelykfte dier Blieven is die des Konings van Pruisfen. De gelegenheid by, еп de wyze waar ор, dezelve gefchreeven jg, 20 wel als het Character des Schryvers, masken den waardig geheel hier gé-. plaatst te worden. Niets, in de даай, kan roemryker weezen voor de tusfchenfpraak van Souverainen, dan het mededeelen van zodanige gevoelens, _ | s» Uwe Majefteit moet bedenken , dat, daar Су eene ээ Kroon draagt, ingevolge van eena Verkiezing, en niet an by ‚316 LEEVENSBERICT an by Бие, de wereld ееп opmerkender oog zal flaan » op uwe Bedryven, dan op die van eenige andere Mo- an genheid in Europa; en dit is zeer regtmaatig. De ver- an heffing des laatstgemelden, enkel het gevolg zynde van en Bloedverwantíchap , verwagt men niet meer‘van hem, s, (fchoon men veel ‘meer wenscht ,) dan wat de Menfchen an in °t algemeen kunnen doen ; maar van een Man, йе, an doör de ftem zyns Gelyken, van een Onderdaan tot eem an Koning verheeven is, = van een Мап, vrywillig "on Verkoozen om te regeeren over de zodanigen , die hem ae verkoozen hebben, verwagt men alles, wat eene an Kroon kan verdienen en ten cieraad ftrekken. ——— a Dankbaarheid aan zyn Volk is de eerfte groote Pligt зу van zulk een Vorst; want aan ‘t zelve alleen, heeft hy ээ (naast de Voorzienigheid) te danken, dat hy een Vorst an is. Een Koning by geboorte, Onvoegelyk met zyn ver- an heeven Rang handelende, befchimpt zichzelven; maar an Een verkooren Vorst, die, zich zyner verkiezinge one ` we waardig gedraagt , brengt eene fchande ookop zyne vn Onderdaanen. Uwe Majefteit, dit hou ik my verzekerd , zal шу deeze fterke wyze van (chryven wel an willen verfchoonen. °t Is de uitboezeming van myne waan э re hoogagting voor u. Het beminnelyk deel der Schilde. - an Гуе is niet Zo zeer eene Les van ’t geen gy moet мее ap zen, als wel eene Voorzegging van ‘t geen uwe Maje= an feit zal zyn.”. De derde September , des Jaars 1770, was gedenkwaardig, door een mondgefprek , tusichen zyne Pruisfifche Majefteit en Keizer JosEPHUS DEN li. Deeze ontmoeting in de Le~ erplaats, еп by den grooten Wapenfchouw der Keizerly- Ée Troepen, Бу Neuftad, in Moravie, hadt zeer gewig- tige gevolgen voor Poolen; zints de verkiezing van den nieuwen Koning, van een gereeten , door alle de onheilen eens Burger - Oorlogs. De zamenkomst tusfchen deeze twee oote Vorften was, naar allen oogenfchyn, zo hartlyk , Dat ze den aanfchouwers op het diepfte trof, en inzonder= heid de Krygslieden zeer aandeedt: veelen hunner herdag- леп, en hadden ondervonden, de heillooze gevolgen van vyandfchap, die zo langen tyd tusfchen de Huizen van Oos-. tenryk en Brandenburg geduurd had. эс Leeven des Konings van Pruisen levert niet alleen ftoffe tot loffpraak op : wy vinden ’er zomtyds merkte. kens in, van die Onregtvaardigheid еп Wreedheid, welke. magtige en onwederftaanbaare Mogenheden , maar al te $ м ч VAN PREDERIE DEN IL | ‘017 dikwyls , pleegen aan hunne zwakke en verdediging mis» fende Nabuures. De Burgers van Dantzich hem eenige reden tot misnoegen gegeeven hebbende, zondt hy een Leger derwaards cm die Stad te bezetten: en perite de- zelve niet alleen 75,000 Dukaaten af; maar dwong ze tot de allerdieptte onderwerping. Alle de Pruis/fche Onder- daanen, in Dantzich wooneude, kreegen volftrekten last om па hun geboorteland weder te keeren. Niets kon wil- lekeuriger , niets met meerder omttandigheden gepaard weezen , dàn dit bevel, Veelen deezer Ру Ве Ondere daanen waren іп die groote Handelftad getrouwd, ha:iden ‘er andere verbintenisfen aangegaan, een voordeeligen һап» del gedreeven , en het grootíte gedeelte huns leevens gee fleeten: weshalven deeze last alle de drukkende bezwaaren hadet van verbanning uit een geboorteland, іп het gewig- tigst tyd(tip en de aangelegenfte leevensomftandigheden. ’s Konings willekeurig gedrag (tak niet minder door іп den Jarre 1772, omtrent de Inwoonders van Poolen, op `. ееп tyd, wanneer de vaneen ryting en verdeeliug wiens ongelukkigeu Lands іп bewerking was. De Pest, die in К eenige oorden van Poolen gewoed hadt, verfchafte hem een woorwendzel, om zyne troepen.derwaards te doen trekken. Deeze troepen gingen , zoo ras zy den eerften fap op Poofsch grondgebied getten, in alle opzigten te werk, als of zy gekomen waren om wraake te neemen van de gadeloosfte verongelykingen in een vyandig land. . Uit Groot Poolen en de aangrenzende Streeken, werden ‚1°,ооо Familien weggevoerd, en, met derzelver goederen , onden om de ongebouwde Landen zyner eigene Lau- den te bevolken en te bearbeiden. Hy won meer dan zeven miflioenen” Dollars, door de Inwoonders te nood- zaaken, om ligt Geld te ontvangen voor de voeradie , keftocht, koorn, enz., "© geen zy aan zyne Troepen le- verden. De knevelaaryen van de Abtdyen , Kloosters, Hoofdkerken, en de Edelen, liepen zo hoog, en eindelyk zo verre boven hun vermogen, dat de Kanunniken van Gnesna, in ’t byzonder, hunne Hoofdkerk verlieten; de Priesters vlugtten uit hunne Standplaatzen , de Monniken uit hunne Kloosters, en de Edelen van hunne Landgoe- deren. De Jongelingen werden overal gegreepen , еп op- gezonden om de Prwisffche Legers te verilerken. Ja, tot overmaat уап verdrukking, moest ieder Stad en Dorp een zeker aantal Huwbaare Dogters leveren; aan elk deezer „waren de Ouders verpligt ten Huwelykegave mede te gage Ц. DEEL. MENGELW. NO. 5. ven , 218 , LEEVANSBERIGT ven, ееп bed, vier kusfens,een koe, twee biggen en drie Dukaaten : deeze werden vpgezonden na’s Konings landen, от daar vitgehuwd te worden. De wegen zag men voi met wagens, belaaden met deeze nieuwe foort van belasting. . Deeze verdrukkingen duurden , van het laatst des Jaars 1770, tot het begin van 1773 , wanneer de Jang in bewerking geweest hebbende verdeeling , van eenige derfchoonfte Landfchappen van Poolen ,daadlyk volvoerd werd , tusfchen de drie Mogen- heden, zyne Keizerlyke Majefteit, de Czaerin CATHARINA pe ll, en den Koning van Pruisen. Ву deeze verdeeling breidden "e laatstgemelden Konings Heerfchappy zich uit door het verkrygen van °t geheele gedeelte van Groot Poo- den, aan гупе zyde van de Notez, als mede van allé de Landen van Pruisen en Pomerén, aan wederzyden van den Weixel, welke de Koningen van Poolen dus lang be- zeten hadden, onder den naam van Poolsch Pruisfen, uit- genomen alleen de Steden Dantzich en Thorn. De eensgezindheid, welke nu eenigen tyd plaats gehad _ hadt tusfchen den Koning en den Keizer van Duitschland „ en waardoor de Verdeeling van ten minften een derde ge- deelte der Poolfche Republiek tot апа gebragt was, duurde niet veele jaaren. Ву den dood van MAXIMILIAAN JOSEPB , Keurvorst van Beijeren , in den Jaare 1777, іп wien de oude Familien van WILLEM of LODRWYK Шеге, maakte de Keizer eisch ор een groot gedeelte van dit Keurvor- ftendom, dien grondende op eenige eifchen door Keizer ‘SIGISMUND , In den Jaare 1425 gedaan , doch nooit beweerd. De Koning van Pruisen, als Keurvorst van Brandenburg „ nayverig omtrent alles wat tot vergrooting van het Huis van Oostenryk kon {trekken , kantte zich aan tegen die vorderingen, op den grondflag, dat hy het Ryk wilde bewaaren by deszelfs Regten en Grondgebiedlyke Bezit. 