Over Middennederlandschen epischen versbouw
Be korte vorm schijnt de oorspronkelijke : dat men ook andere woorden verlengde blijkt uit den staart die wel eens aan nechian wordt toegevoegd , dat Lanc. 4,8122,25 luidt nachtanne (*) en zelfs Kar. Gr. 2,3071 nochtanen. 5^. De declinabilia op en blijven onveranderd enapo- koperen zoowel de e als den uitgang en in de gebogen naamvallen, b.v. : Lanc. 2,7474. Al te hant quamen die cnapen. Die hem af holpen doen sine wapen. » 2,32326. Dat hise wel dede versien Van ridders ende van wapen (: knapen). Velth. 244. Al dat ie sie dat sijn crayolen In die wapen ^ ende scietspolen. (*) Zoo wordt dan tot danne Wal. 7695, 7775 enz.* 118 Een quam die sine wapen kinde* Want mijn here es van daghen Ende en mach ghene wapen draghen. Ende al hebdi u wapen an (*). Ende dede oeck zijn wapen an. Vannen hantieren zweerde ende wapen (: knapen). Ende voeren in der heyden here. Maer der heyden conroet. Dat hl hare gevangen ware. Ende datse Walewein alle tsamen €redwongen heeft met sire pine Der coninginnen gevangen te sine. Om die gevangen si u bekint. Daer bleef hi vaste met sinen horen* Want hi moede was van wapen (.'ont- slapen). Mnip. 1,603. Die stare ende vroom was ten wapen. De nitgaaf van Ds. Leendertz heeft, 1 D. hl. 35, ter wapen ^ maar de var. van wapen geeft; de verbetering van zelf aan de hand. Wel verklaart mijn vriend Dr. ULi de Vries in de toevoegsels op Brills SpraaMeer^ bl. 787 Tü wapen was in de beteekenis van wapenrusting vroeger ook bij ons vrouwelijk; die wapine toch in den Fergunt is enkel vond f' maar ten onrechte. Alle plaat- sen uit den Ferguut hebben in het HS. wapine, b.v. 418, 450, 767, 1047, 1223, 1602, 2017, 4929 enz. en dat is de meervoudige vorm , die , als het grieksche o^2üX en het gotische Fepna (zie b.v. Joh. 18,3) de meest gebruikelijke is. Men lette b.v. op vs. 767 sine Velth. 256. Limb. 6,690. » 6,1991. Hnlp. 2,905. » 4,241. Limb. 7,607. » 7,896. •Lanc. 3,19863. » 3,1^2062. Velth. 105. Esop. 265. Limb. 3,562. (*) Zoo schreef nog Hooft, Ned. Bist. bl. 246: «Terwyl 't volk alzoo elk zyns veeghs trekt , ontbieden Burghermeesters , met der haast, de schutters in waaperi' voor *t stadthuis." — Herten lees ik bij Breederoo en Vondel. 119 wapine al en vooral 2017 uwe vjapine wegheh te sere {^), Het elkelvoud is wapen ^ welke vorm aan alle takken Tan den duitschen taaistam gemeen is, van het gpth. Fépn af. Verg. Grimm, Gramro. 3,440, Dr. J<orenz Diefenbach, Yergl. Wörterb. der Goth. Spraehe 1,153, Richthofen, Fries. Wörterb. s. 1135. :— Se apokqpe sehijnt de Vries in de war gebracht te hebben. De Torm wapen en wapme wisselt af, zoo ook in het friesch, Be apokope verviel dan, wegens den veranderden klem? toon (zie hier bl, 70). Evenwel heeft het HS. van den Ferguut vs. 3333 tme wapijn. Men vergelijke overigens hetgeen in de volgende para- graaf over de ww. wapenen^ versamenen ^ enz. gezegd is. APOKOPE. c) Phonetische waarde van den uitgang en in de 1 en 3 pers. plur. en in den infi- tivus der werkwoorden. Uit d^ schrijtwijze van alle handschriften blijkt dat de lettergreep en in de bedoelde uitgangen wordt on- derdrukt wanneer die wordt opgevolgd door de prono- mina wi en ^i, of door elk encliticum met eene vokaal aanvangende (*{*). Ook aan Huydeooper was deze eigenschap van het mnl. niet ontgaan (§), blijkens zijne aanteekening op {') Ik moet echter bekennen dat men^vs. 1603 leest: wapine die weghet. (f) Dat daarbij de overblijvende ienuit van het werkwoord naar den aard der oude taal (Gramm 1*, 486 in verband met 377) in de media veranderd wordt spreekt van zelf. (§) Mone zag deze eigenschap over het hoofd, toen hij, An- zelger 6, col. 426: Toorn ende leet moetsi ghewinnen, veranderde in moet hi. Even weinig juist is Anzciger 8, col. 257, 120 Stoke, 1 p. bl. 48--49; 3 B. bl. 164 en 169; maar hij bedroog zich als hij de gevallen met eene opvol- gende Tokaal bepaalde tot de partikels »en of ene^ in de beteekenifi van hem^ — en er." Alvorens naar de oorzaak van dit verschijnsel te vor- schen zullen wij eenige voorbeelden bijbrengen om ons beweren te staven: Maerl. 1,341. Menechwaerf ebwi gehort. Stoke, 5,451. Dustaen exempel Aetot van desen. » 5,895. Dat weetwi wel ten eersten woerde. » 9,1379. Bit ne wüwi niet langher loven. Hein. 355. Boe waerwi «ijns lange quijt. Flor. 1984. Te Babylonie Ae6im gheacht te veme. n 1145. Met rechte sautwi henen sceden.' Heim. 54. Nu sulwi u hier doen verstaen. Yerk. Mart. 1,2. Wilwi dese heren bestaen. N 3,10. Wüwi scuwen armoede ende ween. Lanc. 2,46826. Bus moetm den casteel laten. Wal. 193. Beser tale he^i ghenouch. Lanc. 3,25524. Nu sprewi van der werelt echt. >» 3,25646. Nu spreun van hen die geven. Limb. 7,1751. £nde vawi een ander an. Wal. 221. Hadsine sien daer achter vaen. » 3086. Up een bedde daer ghincsi bede. Flor. 318. Boe tnoehtsi vrilike spreken. Stoke 7,1144. Bat deetsi omdat, weet ie wale. » '8,1297,8; fFortsi herde seer ontdaen zijn oordeel over maecter (in het algemeen, niet vat de plaats uit den Troj. OrI. betreft) als hij daarvan verklaart: »diese Incli- nation ivird so regelmSssig mit dem singular yerbanden, dass hiernach Stellen wie vonder in Floris 1846 und soehter, das. 3523 in vonden und tochten zu vcrandern sind^^ v/ie aucli der Sinn er- forderl." 121 Stoke 9,371. » 9,786. Renout * 179. 212. Ferg. 4100. £nde waren blide mochtsi ontgqien. Daer deetsise weder achterstaen. Ënde deetse keren al ghemanc. Ghegrèepst mi ooc wete Kerst. Doe reitêi waer si wilden. Mochtsi [si] souden gheme slaen. Si ontsaghene altemale; MochUine doden si wisten wale... Wal. 323. » 6559. Esop. 144. Renout 38. Stoke 1,439. » 1,823. )) 4,417. » 5,225. Si mochier mede haer sceren maken. Vonden si ondaen Die porte ende liepre alle binnen; Die TOgle hüder mede haer sceren. Daer sater ghewapent achthondert. Ende hebber de hant toe ghegeyen, Ende hieter oec den seghel an gheven. Ende maecter bisscopdoeme af. Daer blever doot op den Telde. Waterlanders quamer mede. Grimm heeft, Gramm. 4,196, aangetoond dat dikwerf bij een meervoudig subjekt het werkwoord in het en- kelvoud gebruikt wordt: zou dit in de boven aange» haalde voorbeelden ook het geval zijn? Het is niet denkelijk, want in geen der voorbeelden door Grimm bijgebracht wordt het ww. bij een prono- men gevoegd, altijd bij het substantivum , of bij een coUectivum; en de mnl. plaatsen waar hetzelfde plaats heeft wijken ook evenzeer van de bovenstaande voor- beelden af, b.v. Kar. Gr. 2,736. Dat der onser in allen wegen Al te vele Wee/* versiegen , Ende oec der Sarasinen mede » 358. Stoke 4,975. Limb. 5,137. 122 J Bleef wU doet daer ter stede. Tr. Orl. 1,48a. Het screef degene diet selye sach, Datter so veU verslegen lach Eer men se brachte onder moude. Lanc. 3,737. Wantere wle^ dats scade groot» In die queste êoX bliyen doot. Yel^i. 5. Want vel» waser daer noohtoe Die onhonde herte hem droegen doe. Derre ridder[en] hondert was (idas). Datter bleef twee hondert doot Want onser gesellen es hondert. B. V. Verg. 1114. Want der Terraders es soe vele. De eenige mij bekende mhd. plaats, die met onze voorbeelden Tan geapokopeerden uitgang te yergelijken ware is, Stricker kl. Ged. 7,77: Daz si spraoh alle geliohe. De geleerde uitgeyer haalt in de aant. op deze plaats Grimms herdachten regel aan en brengt daarvan nog eenige voorbeelden bij (Anm. s. 93), maar erkent zelf: njedoch unmittelbar nach dem pronomen wie hier weiss ich keine stelle." Ik geloof dan ook, dat men in de uit Stricker bij- gebrachte plaats moet denken aan eene afkapping van den uitgang en, wegisns het volgende aüe. Wij hebben hier dus slechts eene uitzondering op den mhd. regel, en moeten naar eene andere verklaring van dit ver- schijnsel omzien. Zal het mhd. die geven? Wij hebben hier voor, bij de beschouwing van de kwantiteit der vokalen , reeds gezien , dat daar als regel geldt dat na eene korte wortelsylbe de minder betoonde e van den uitgang varstomt en niet wordt uitgesproken noch in handschriften uitgedrukt (*), b.v. Parz. 8,33 (*) Zie boven bt. 50,52. Verg. Habn, mhd. Ëramm. s. 17; Grimm, Grainm. 1% 125. 123 hein: steln; Parz. 33,37 geritn: bitn; Parz. 37,21 he- libn: tribn; Parz. 61,13 geslagn: getragn; Parz. 61,29 vemomn: komn; Iwein 720 wesn: genesn; Iw. 2431 bebn: gegebn; Iw. 2977 vam: hetoam; enz. enz. Heeft hetzelfde ook in het mul. in de aangehaalde voorbeelden plaats? £n moet men aannemen dat wüwi staat voor wünwi^ hebwx voor hebnwi? Maar in de Toorbeelden met lange wortelsylbe kan deze regel niet gelden, en evenwel vindt men sautwi, moetwiy greepsi^ hietsi. Daarenboven zou de verkorting hebnwi p moetnwi niet natuurlijker zijn overgegaan in hentDi, moenwi dan in hebwi, moetwi? Deze hoogduitsche regel kan dus hier niet het be- ginsel zijn, gelijk reeds Grimm dien hier »unanwend- bar" noemt (•). Wanneer wij daarentegen wederom onze tegenwoor- dige hoUandsche uitspraak raadplegen krijgen wij licht. Het staat vast, dat wij, in tegenspraak met het hoog- duitsche gebruik, de sluitende n onzer werkwoorden naauwelijks laten hooren. Dat in het nml. die uitluidende n misschien nog meer werd onderd^kt leeren ons de rijmen onzer dich- ters, die te vaak voorkomen om als uitzonderingen te worden aangemerkt (-j-). Wij zouden dus a priori reeds mogen aannemen dat hebwi, wUwi, soutsi, moetsi^ enz. stond voor hebbewij willewiy êoudesij moetesi; en inder* daad de schrijfwijze der handschriften bewijst ons over- vloedig dat dit werkelijk het geval is. Zoo vindt men : Renout 237. So varewi daer, seide Renout. Yerk. Hart. 6,11. Van eren quite wat soudesi daer. Si ware al buter ere. n Gramm. 1», 970. (-}*) Zie beneden, en vergelijk de plaatsen bijgebracht door Hoffmann in de inleiding op Flöris, bl. XXIII. 124 Lanc. 2,27559. Nu moghewi wel te hove yaren, Willewi^ met Laneelote. » 2,46853. Saudem den easteel opgeven., » 2,46870. WtUetoi geduren. hier in. » 2,47046. Dan selewi hebben op dese dinc. » 2^417137, Percheyael seide: wat lettewi dan. » 3,13542. Soe ioudeun henen sceden dus. » 349784. Sone candeivi ons niet verweren. Yelth. 359. Radewi u te comen iet. » 360. Oec wülewi sekerheit doen van al» Ferg. 4072. Wi waren doot, warern daer sonder. Maar niet alleen in gedichten vindt men die apokope, ook in prozastukken : Lev. V. Jes. cap. 15: »Nu hebwi beschreven den proces van der gheborten Jhu. Ghri. nu selewi weder- keren ende segghen,"" enz. Evenzoo gawt, siwi. Charter van 1298 ("*): dZoo verthiewi ons, ende scel- den quite," enz. Ëvenzoo bl. 81 en 82, doch bl. 90: »£nde verthieen alrehande helpe, die ons** enz, Be eerste vraag die zich thans opdoet is wel deze: bepaalt zich de apokope van de 1 eti 3 plur. bij geval- len van enclisis, en is zij op den infinitivus niet aan- tewenden? Uit analogie zouden wij reeds mogen besluiten wat het antwoord op deze vraag moet zijn; maar voorbeel- den spreken duidelijker dan redenering, wij nemen daarom de handschriften te baat (f), en dan vindenwe : a) 1 en 3 pers. plur.: Maerl. 1,356. Samiten Die tDÜde troemsce rike versliten. » 1,353. Hare scade rekene si anders minne. (*) Mr. L. Ph. G. Y. d. Bergh, Gedenkstukken tot opheldering der Nederl. Gesch. 1^80. (t) Breederoo apokopeert nog veelal de n van den infinitivuft. 125 Vellh. 147. 172. » » 102. 102. Lanc. 3,17655. » 3,13314. » 3,18243. ») 3,21735. «^ 3,21759. » 3,23991. » 3,25764, n 3,26265. » 3,26405. « 3,26703. » 4,1999. 4,5180. Tr. Ori. 1,76. » 1,462. Barl. 3,129. Wal. 3761. Maer diiige die geseiede vor desen. En machte niet wel sijn Tertelt Die dade. Van den genen die hem of Daer Tore dicke ware gegaen. Doen ghesproken ware dese word. Ende wel seven lanUheren Wille verdriven ende onteren. Ie secgu dat daer speelde ter falge Die Tan der stede. Wat heren datter binnen ware. Doe moeste die Arragone ylien. Dat. hem dié van Portegale Sijn Tolc aldus achter dede (: gerede). Si Tolchdens alle die waren daer Ende seide: Joncfrouwe, gi segt waer (*). Si hadde daer doe menege sprake. Mettien die ridders henen scieden Ende seide der joncfrouwen dese dinc. Ende rede soe langhe dat si quamen. Want si waende alle das. Alsi daer ene maent haaide gewesen. Hoe doe weende ende meshaerde* Alle die gene die daer waren. Si en fineerde niet met sporen Eersi in die plaetse waren comen. Nochtan datsi hen dade ter were Deetse Achilles vallen neder. Dié eerst liede^ wit, niet mee Dan. XIL dorpers. Maer niet weet hi wat si begheren , Weder si hem helpen ofte deren Wüle. (*) Ferg. 780 heeft ook teide in *t meerroad; maar het HS. leest seiden. 126 Wal. 3853. Si (twee) ne speilde niet ter faelgen. » 4530. Sine [drie] ghesellen mede. Die ini die grote pine elede. N 8265. Ende hartb dit so langhe stont, Bat si den ridder namecont Met crachte relieden , Ende brochte uut haren here. 9619. Dat si nieuwer te ghere stede Teneghen bome mochte comen, Ende voeren enz. » Maerl. 1,313. Daemaer quam np dat here Yledermuse, met groten scaren. » 1,317. Ende heet rover naer dit wort Die te leene roven ende geven vort. » 2,202. Ende in die kerke liep met rouwen Beede die man entie vrouwen. Esop. 117. Doe quam die cnape[n] ghelopen Ende dedem sine quaetheit becopen: Si sloeghen ende si blouwen. Wal. 4853. Ende an sinen ghesellen die daer lach^ Dien Walewein uptien dach Hare beder lijf adde ghenomen. » 3884. Doe quam gheronnen dor de scuere Die hersen ende dat rode bloet. » 6281. Si hieten ju die porte ondoen: Si quam in ende ie quam mede. Tr. Orl. 1,17a. Hierna quam Troifus sijn broeder, Darre alsoe vele, oft meer, met voer Alser hadde mijnheer Hectoer. Renout 982. Daer die vrouwe dese tale sprac Die trane haer uten oghen brac (?). Wal. 10930. Diet saghen , hare herten stont te storme. Yelth. 160. Om dat liet dat trompen met allen 127 Vellh. » 165. 193. )) » 147. 335, Brand. 1,552. Beat. 852. Ogier 20. B.v. Verg. 65. Lanc. 2,694. » 2,6927. )) 2,10095. » 3,17296. » 3,17640. » 3,22121. Bie trompeneers , dat si niene bliesen. Daer quam onder die van Berge saen Ënde sloeghen. Boe dus hadde gelegen lange Bie coninc quam in bedwange Bie Galoyse. Want alle diegene qnamen getogen Met hem , die jegen den Hertoge waer (*) Ënde in haer wesen gelijc dien Hadden gesellen mi doen spien, £nde vernam. Boe al die sonden op mi lach (: slach) (f). Bie quanf, alle sonder traghen. Ënde seide: God, dien die kerstine dien (: payen). Ënde hadden vercoren om dat Ëne scone heimelike stat In enen boegaert, daer si plach (§) Bic te gane in den dach, Als ofte si hem vermeien gingen. Ënde an elc slont tien glayien gerecht. 8i gine daerin, daer si. tien stonden Bien ridiler al gewapent Tonden. Baer si twee ridders vernamen, Bie dat gewat wachten doe Ënde riep optie gebrodere mettien. Boen reet opten anderen daer. Bie xiddere ende sijn geselscap reet vort Ënde quamen..... Baer quam te hove arme ende rike. f) Das *t handschrift (W*) Le Long heeft waert, (t) Daarvoor heeft 2,569: Doe alle die zonden up mi laghen (: plaghen). (§) Blommaerts tekst heeft At* plach, maar de zin eischt hier het meervoud zeer stellig. 128 Lanc. 3,22935. Men mochte daer sien die sparken, Die uut haren helmen spranc (: geclanc). » 3,23640. Daer ward saen Torecke cont Yor die porte die starke resen. » 4,11860. Dier meer dan hondertdasent <^uam opt (velt. b) infinitiyus: Maerl. 1,359. 2,461. Brand. 2,760. Tr. Orl. 1,116. » » Velth. 1,436. I,44a. 148. Lanc. 3,703. » 3:12085. » 3,13347. » 3,16018. )) 3,20359. » 3,21568. » 3,21117. Wal: 4663. » 4898. » 4951. Maer hoe sal hi die tale leide. In ene stat, die hem wel dochte Die men houde niet en mochte. Dat dar ie u segghe wel. Hine moeste sorghe, ende sal Waken alst es slapens tijt. Daer nes geen, hi[ne] waent hem dere (: spere). Mocht hine groete metten spere, Hi en sal hebben goede aventure. Dat si souden sonder falgiere Hem helpen. £nde ine sal.... £nde niet te hoye kere Tordien. Doen deetsi nadas Te storme htde in al haer lant. Dan seldi doen ghebiede te bant. Maer laet mi vare met u. Ende sal secge dat Artur sint dare. Ie wille stnde haestelike. Dat sijn broder sonder tnerre Udewaerd qaam. Dat ickene helpe soude ter aerde. Laet ons helpe ter aerde. — Saldi ooc noch heden wel Hore een deel yan haren seden. 129 Brand. 2,645* Daer hoerdi crysel tanden (*). Yelth. ,150, En gene pine en es so swaer, Alse tansiene openbaer Die doet yor ogen, ende dan wel weet Dat hi dier niet ontgeet. » 307. Ende levende werd ende dlant bego- men (f). » 362. , Ende sprac; wildi minen raet Doen ende loet mi gaen hier binnen. Lanc. 2,43101. Dies hebbic dieke horen ghewach (: sach) (§). 1» 3,14631. Liet daer wet^i Dat men niet sonde eten vord Eer daer niemare ware gehord, Noch scoenlaken werd opgedaen. Wal. 2606. Here Walewein, wildi slapen gaen Ende ru^f jou, het dinct mi welghedaen. » 5867. Ghi sult mi helpen uter noot Ende cort mi mijn swaer Tcrdriet. » 8648. Dat gi wilt Mi upgheef swaert ende scilt* Kar. Gr. 2,340« Hi salre jegen senden hondert C) Daarvoor heeft 1,626: Daer hoerde hi criselett tande L. O. H. 4042 heeft ook: Daer sacht men daer eriselen de tande, (f) Te recht leest men das bij Le Long: het H3. heeft: En levede w*d en dlant begom, hetgeen ik in mijne Inleiding op het eerste deel van den Lance- lot, bl. XLYIII minder juist heb weergegeven, door: Ende levende werdende dlant begomen. (§) Gewach schijnt hier vrel het ww.; het zstnw. leest men misschien Lanc. 3,26214: Doe hi des horde gewach (* sach), en Parthen. ed. Blassmann, 84, 4: Doe en was daer en geen gewach, Noch van rouwe noch van sere. 9 130 £nde loet die striden beflondert ("*). Kar. Gr. S,3880. Dat si gatsn ane Garine Ende M hem vor alle saken. Zoo ook bij genmdia of gebogen infiniÜTi: ' Kar. Gr. 3,291. Om den heidenen meer ie tome (: dome). 9 2,1619. Ende al woudics vermiden mi Te vermane hier oohte daer. » 5,157. Dit wart begonste te tame (: dome). Parth. ed. Massmann, 102,1: Op u ende gevet u dat te ktnne: Ende ombe sijn recht op u fo winne So OB hi Haerl. 2,219. Die mei spinne metter bant. Nat BI. f^. 62a. Ende die sijn vromeleec ende wreet Ende altoos te winne ghereet. » 61c. So waer si te swaerme vangen. Yelth. 359. Om den vrouwen te dienne daer. Tr. OrI. l,3ó. Ons te winne eer si keren. » 1,476. Maer om te neme elc anders wijf. Limb. 8,1275. Te winne an haren danc. Jjanc. 2,42577. Om te merre sinen lof. » 3,2589. Om u te toeme in waren saken. '» 3,8552. Om al sijn geslechte te kinne (: sinne). » 3,11661. Om te winne die joncfrouwe waerde. » 3,11705. Ende gaf den riddere daer te kinne. 9 3,1^63. Ende Walewein begonse te minne. » 3,12606. Om te winne die scone Ydiene. (*) Moet men Ferg. 799 niet lezen : Si dwoegen ende gingen Ht Neder op een pellen wit. Het HS. heeft: $itten: witten; maar het adject. achter het zelftt. nw. komende blijft onverbogen. Zoo leest men 4747—8 Alsi Blacedone doet saghen Galarant begonste claghen: wijst dit niet op een saeh (dat het ehkelv. Galarant eiseht) : elaehf 131 Lanc. 3,12856. Om al die werelt iè winne daer an. » 3,16609. Dan ie winne die joncfrouwe. » 3,19704, Om te merre sinen lachter. » 3,19804. Keye begonsie ie roere sijn paert. » 3,22330. Hine es ie winne niet 80 goet. » 3,26145. Om ie genese sine wonden« Wal. 10915. Soe begonste Den coninc ie groete aldaer« Lanc. 4,3653. Si begonste te weenne droeflike » 4,4906. Soe sonderlinge sere te minne (: sinne). Kar. Gr. 2,1619. Te vermane hier ocht daer. Limb. 1,339. Die daer in ie woene plaghen. » 6,785. Dandre te verwinne in stride. B. T. Verg. 641. Om te meerdere minen toren. In den regel schijnt het plaats te hebben bij ww. die reeds een n in den wortel hebben; maar dat het van ruimer toepassing was blijkt uit de woorden mer^ ren^ meerderen^ roeren^ swaermen^ genesen^ groeien. Naar aanleiding van al deze Toorbeelden mag men dus veilig ten regel stellen, dat, zoowel in als buiten het rijm, de sluitende n van de 1 en 3 pers. plur. en van den infinitiyus der werkwoorden niet hoorbaar werd uitgesproken; en dat dien ten gevolge niet zel- den de overblijvende onbetoonde e verstomde, althans te kort werd gerekend om zelfs eene daling te vullen. Grimm had dit bij het mnl. niet opgemerkt, daar hy Gramm. P, 970 zegt: «apocope gilt (anlehnungen abgerechnet) niemahls, der wurzelvocal sey lang oder kurz;" en ook s. 487 bij de behandeling der liquidae zwijgt hij omtrent dit punt. Evenwel bij sommige mhd. dichters heeft volgens hem hetzelfde plaats. Gramm. 1% 931 : » Nicht die reinmittelh. sprache, wohl aber die thüringische mund- art schneidet haufig dem infinitiv sein n ah (niemahls der I pi. praes. oder praet. , noch der III pi. praet.) 9* 132 80 dass er bald auf tonloses, bald auf stuinmes e, za- weilen, wenn auch letzteres abiallt, auf blosse wurzel ausgeht. Das thüringische Tolk mag schon damahls, wie noch heate [Reinwald idiot. vorr. p. X. Schmeller ^ 586, 916], alle inf. ohne n gesprochen haben; dich* ter brauchen sie nur im reim neben der gewöhnlichere form auf — en; ausserhalb des reims der letztere."- £n dan laat hij een aantal yoorbeelden volgen (*). S. 929 — 30 heet het verder: nSchwache mhd. verba mit der bildung — en mussen das — en der flexion opfern, so bald die wurzel silbe lang ist, z. b. offen (aperire) , wdfen (armare) , allhd. ofanón , wafanón; nicht bei kurzer wurzel, z. b. sé'jenen (benedicere) , regenen (pluere). — Durch ungenauigkeit wurden öfters kurz- silbige wie lahgsilbige behandelt." (-f) Ook dezen regel moet men op het mnl. toepassen en daarnaar werkwoorden beoordeelen als wapen , waren , versamen , voor wapenen , warenen , versamenen (§) , waarvan wij voorbeelden zullen bijbrengen. Ik zou er geen betwaar in vinden die in den algemeenen regel te begrijpen, als niet die verkorting van den inf. van in- vloed geweest was op de andere modi en het partici- pium, die evenzeer verkort voorkomen. Lanc. 2,6428. Die here hadde van sinen knapen Hem ses oec doen wapen, » 2,27380. Hestor dede die ghesellen hen wapen (: cnapen). » 2,41410. Bes ander dages ginc hem wapen Acglayael. (*) Verg. ook Froinmann zu Herbort 2128 (s. 244). (f) Verg. HahQ mittelhd. Gramm., 71. (§) Zoo schijnt ook oos dêoden voor doodenen (goth. dauthnón) te staao, en misschien vrel morreü voor morrenen, eigeol. moo- renen (goth. maurnan). Verg. Dr. W. G. Brill, Hollandsche spraakleer, 107. 133 3,17572. 3,16481. 2,7341. Lanc. 3,17972. Ende wapentn ons ende lïden utit. Des ander dages harde rroe Wapedemen den riddere doe. Die den ridder wouden ontwapen (: cnapen). Dat sine souden ontwapen (: cnapen). Men dedene daer ontwapen saen. Wi selen ons ontwapen (: cnapen). Maer ie ware u Tan desen Dat tkeren beter hadde gewesen. Mar ene dinc wil ie u waren (*). Om dese sake men wapen ginc. Te paeschen daer si versamen Selen tes keysers hoye al. Dat si nie ne mochten versamen {-[)• Dat vriende selen dicke versamen» Loechenen leest men voluit in den Limb. J3,1865: Here dat ghijt mi loechenen wilt; doch Lanc. 2,37568. Ie bens te lochgene niet gewone, welk lochgene op een ongebogen infinitivus lochgen (§) » ' 2,31027. » 3,21367. Limb. 2,1724. Lanc. 2,8827. » 2,25003. Velth. 191. Kar. Gr. 2,2887. Velth. 158. Boet. 2,1477. (*) Zoo ook bewaren voor fteu^aretien Esop. 71. Parth. ed. Massm. 11,2 (105,18?) waar het munire beteekent. Maar hoe is het te ver- klaren Maerl. 2,198 en Flor. 1633? De uitlegging yan Hofiraann is niet aaniiemeli}k ; maar Ziemann kent een mhd. ww. wemen, in de beteekenis van den wert erlegen, ersetzen, kaufen, (f) Praet. wersaemde, Gar. en El. 381; part. ver$aemt, Rein* 9 57, Mn. Lp. 4,47, en van ilen Tollen vorm: versament, Maerl. 1,220 VS. 74; 353, vs. 62; of v. d. Houte 490, waar de var. ook ver$aemt beeft. (§) Van daar het adj. loeehlie, Maerl. Rijmb. cod. Leki. f^: 1, Bat God Yergeve dat ie ben besmet Met loechliken saken. Die my die lachtheit dede maken Van herten ende van synne. Rosé, 8691 leest men loghelike. Moet heX gheloefl^c, B. v. Verg 847 ook niet in gkeloechïijc wor- den veranderd? Verg. ook Renout, 489 vertoocfidi. 134 te wijzen, waarin opmerkelijk de lange wortelklinker verkort is: het mhd. heeft latigen voor lougenen^ zie Ziemann Mhd. Wtb. — Voorts zegt Grimm s. 932: «Et- was anderes ist , dass bei anlehnung de§ pran, wir das •71 der I pL wegfcUUy s. b. heize-wir, nême-wir eto. seltner hei angelehnten ir das -t der II pi/* Wat dus het meerroud betreft , daarin zou zich de afkapping in het mhd. bepalen tot de eerste pers. mei een enklitisch pronomen. Ook bij ons heeft dit Terschijnsel bij enclisis plaats doch de , medegedeelde Toorbeelden leeren ons dat bij de mnl. dichters deze afkapping ook werd uitgebreid als er geen enclisis plaats heeft, gelijk wij ook reeds zagen dat zij eveneens bij de 3a plur. plaats grijpt. Trouwens dat* de verkorting voor het encliticum wel- dra van ruimer toepassing kon worden leert het mhd. voorbeeld, Nib, 149>1, waar het pronomen door een derde woord van het verbum gescheiden is: wer ot wir (*). Wij deelen thans voorbeelden mede, wier metrum ons van de geldigheid van den opgegeven regel zal overtuigen, en tot wier rhytmischen toonval wederkee- rig^ die regel ons den sleutel geeft. Het scheen noodig niet karig te zijn in het bijbren- gen van dergelijke plaatsen uit verschillende schrijvers, om, zoo wij vertrouwen, de algemeenheid van dit ge- bruik in het licht te stellen: zoo in allen de vorm voluit geschreven staat, ik herinner alleen maar dat dit ook het geval is met sommige die wij boven ver- kort geschreven vonden; eenige plaatsen met enkliti- sche pronomina zijn dus alleen bijgebracht om te doen {*) Verg. K. A. Haiin mittelh. Gramm. 76—77, Bij de t. I. a. pi. aangehaalde voorbeelden voeg ik nog: Herbort 898, (1288?) * 2705; Ruol. liet 48,12; 113,24; 179,11; 289,14. Verg. ook Wilh. Grimm op Kon. von VTürzburg Gold. Schmiede, zu 204 (s. 148—9). 3:35 zien dat men ook de apokope in acht nam al weidze in het achiift niet zichtbaar voorgesteld, gel^k trouwens met synkope evenzeer het geval is. Haerl. Esdpet 9 Kar. Gr. 1,91. » S>3995. Doctr. 2,59. Wal. 85. Rein. » Maerl. o » Tr. Orl. Beatr. Esopet Renont » n Wal. » Velth. » 2>194. Bos vele hebben vn vonden bescreven. 128. Moghen wiere best comen an. Hoe *(mden wi dat ghedogen mede. Otte seide wat selen wi doen. Baer na mogen wi merken mede. Ende dat eelen wi sonder weren. Laten wijt ons aldus ontfaren. 24. Daden si wel si soudens begeven. 146. Boe begansten si over eene. 347. Riepen si nae met haerre cracht. 2,198. Beede tsamen gingen si^ doe. 2.202. Bat heelde hebben si oec genomen. 2.203. Selve gkmgen si binnen mede. 2,209. Alle ghemene voorden sijs vro. 2,216. Bat daden si so si best conden. 12a. Bleven si hondene alle stille. 268. Boe gkingen si onder den eglentiere. 299. Bus wren si henen beide. 397. Bus hadden si tale ende wedertale. 411. Moesten si teren van den panden. 33. Onblide worden si van den hare. 147. Ben havec baden A dat hi sonde* 175. Bat ontbieden si mi al gader. 190. Waren A mere ofte minder. 274. Aldus redef^ si sonder sorghèn. 47. Hebben si wonder groot vernomen* 63. Bus eaghen sijt alle die daer waren. 360. Waren sijs blide herde sere. 362. Baer tUchtense den wingert sonder waen. Rein. 204. An uwen oom dus liegen apeert 136 Die riepen pwi etide wee. Hebben al hadiii mihen yader. Ende stenden in sekere stede. Hare regie hawkn end haren sede (*), Dat sise te yntodgene wieten also. Diese voerden in Tremden lande. Weldaet werpen int helsoe dal. Smelten alse snéeclatte (f). Wilde die herte maken oiimaer Fdren int langbe léyen. 1,12a. Hi entie sine reden in hogen 1,14a. Roemen en grote dorperheit. Die soone «larm ende snete roken. Wie sondtti beeten ende hloemen lesen. lo mach mi bedinken onsochte. Hoe si tmghen ende hen yervroyen. Si ghinghen drinken in tween steden. Ie sal u secghen ene aventure. Hi wilden eutsen an sinen mont. Het hem eten op hovescede. Doe gingken si toeken een andren here» Dat si riden in hare doot. y "Vfi rusten ons bat wi sijn moede. Si ontbeten een lettel ende reden. Ende ghmghen in sijn ghemoet. Want wgs stade hebben eiide stede. Die cóninc lietse liegen ende sweech* Segghen al wort het hem te sure. Dit scaecspèl halen ende achterwaren. Si spraJten aldas den ridders ane. Wi selen proeven onse ayentoren. (*) Men zou dit vers ook aldas kunnen lezen: Hare régie houden énd haer séden. (f) Men herinnere zich dat in. den Wap. Mart. geregeld verzen met drie toonverhefiingen voorkomen. (Verg. bl. 143.) Ran. 306. » 1143. Maerl. 2,207. .. n 2,208. » 2,209. 1» 2,225. Wap. Mart. 22,5. » 30,13. ft 59,7. p 64,3. Tr. Orl. 1,12a II 1,14a Beatr, 336. » 343. V 353. » - 357. Esop. 15. » 49. » 115. » 135. .» 147. Renout 14. è 257. » 266. » 295. Kar. Gr. 1,90. » 1,130. Wal. 31. W 72. Velth. 357. » 358. 137 Velth. 359. )) 359. ' » 360. N 361. » 361. L. Sp. 2,25. Beat. 423. Verk. Marl .. 5,8. £sop. 32. » 50. Renout 261. » 235. Wal. 193. » 230. Velth. 857. » 860. L. Sp. 2,22. Maerl. 2,209. Eade bidden u, heren, menichfpade. Boen wi souden u danken mede. Wi willen n sekeren over luut. Bese voren op dene side. 'Endè ufónnen op hém sestién banieren. Bie des vele hadden onthouden. Si waren hen liever vele doet. Bie willen tale maken hiervan. Bie al willen hebben dat si sien. Bie kinder eelen haer vader slachten. Leiden haer hooft in hare scilde. Wi stdkn hem sijn willecome. Si seiden: heer Keye , waert u ghe- voech; Mgn oghen moeten hier van u sceiden. £nde lieten hem dese dinc verstaen. Ende daden hem dese dinc verstaen. Bewangelisten hadden hier soe. IMcke laten hare quaethede. Rein. » }> Tr. Orl. 1,14a Wp. Mrt. 5,9. n 5,8. » 6,6. » 26,13. » 71,2. » 72.13. Beat. 9. » 92. » 97. 48. Boe quamen tes coninx hove, 339. Bies waren mine kindre on vervaeH. 341. Bat sire waren so vaste binnen. 459. Bus sprdken die boécstave. 1,14a. Mochtic een jaer gorden mijn swert. £nde willen niet dat si kére. £nde gheven der eren enen ban.. Énde niet scélden den here. Bie deser volghen bi sinne. Si slachten den wine ende der gloet. Seinden ten helscen viére. Ie wille beghinnen van ere nonnen. Sint dat si out waren twalef jaer. Hi ghinc sitten voer tfensterkijn. 138 Beat. 345. » 405. • 440. » 450. Eaop. 14. » 166. Brand. 1,368. Renout. 306. » 62. » 282. Kar. Gr. 1,1225. » 679. » 2,3943. » 4029. Wd. 9. » 1920. » 2052. 1» 2056. » 2103. » 2334. Parthen. 112. » 198. Velth. 359. > 359. ■• 360. » 363. I. Sp. 2,23. Barl. 1,170. Laet ons spelen der ntiimen spel. Dat sire bleven der jaren seven. Dat wi niet en eterven van hong^ere; Ende winnen met minen lichame geit. Wi sele^n daer omme varen jaghen. Sine waren noit eer in selken yare« Wi waren drossaten en denscincken. Ende vochten 80 lange wile. Ende al dat si wmden daer Unnen. Ende hebben maer een ors bescreden. Nu latio Uiven yan desen here. Hangen h\ harer keilen beide. Si en eouden niet wesen el. Dat wi vrese Ae^^n van sinen live. Moeten mi gheren herte ende sin. Souden hebben gheds^eo teser stede. Liepen ten veinstren harentare. Doe onderstaken si hem met nide. Sine quamen met haestechede. Dus vergaderden si mettesen. Daer mocht men hebben scoen jacht gesien. Dat si u wesen van herten hout. Ende uut willen comen jeghen u. Dat sire om wilden vechten Torwaer. Ende wiUen die hondert so begomen. Dat hine mochte riden no gaen. Tgheslachte niet en wisten van hare. Te brenghen ter eweliker Tromen. De apokope hedt zelfs plaats bij inklinatie, als eene plaats uit Lancelot leert, 3,18SS15: Si souts te bat varen algader {^) , (*) In de Tolgende plaats is de afkapping twijfelachtig: Lanc. 3,17838 : Ie late a min geselle wesen , 139 en eyenzoo WaL 2885. Wi Ms jou dor jous selfs ere; » 10890. Si redere jeghen met ghewelt. Aldufl leze men ook plaatsen waar de apokope niet dopr den schrijver is aangeduid , als: Maerl. 2,212. £nde hietent mi houden seyen jaer. Yelth. 362. £n haddent die predicare ghedaen. Rein. 24. Daden si wel, si saudens begheyen, Barl. 3,121. Sie hem dienen moghens hem scamen. VERZEN HET DRIE TOONYERHEFFINGEN. In het oudduitsch bestonden alle woorduitgangen uit min of meer volle vokalen, die genoegsaam betoond konden worden om in het vers eene toonverhe£Bng in te nemen. Yiel zoodanige eindsylbe op de laatste toon- TerhefiBng dan had zoodanig vevs zijne volle maat. In Sóe mogedi vander doet genesen;. Ende betert mlnen oem pee mede. Ie zou hier betert liever yoor den imperat. houden, zoo als ook Lancel. 3,15673: Haer verdriet moetti nu, twaren. Beteren, ende daerna varen Tote minen here den coninc Arture, Ende vertelt hem mine aventare. Of zou men hier moeten lezen vertel, met geapokopeerden uit- gang yoor vertellen f Hetzelfde geldt yan andere twijfelachtige plaatsen: Lanc. 3,21181. Haer voadi om minen vrille gaen Ende te mire horch na riden, Ende Tialet nu ten selven tiden Ene salve. » 3,25174. Doe hieten Torec sitten gaen Ende hem re$te. Evenzoo Lanc. 4,2335 enz. enz. Verg. daarbij Dr. de Vries* aan mij gerichten Brief over Kar. Gr. en zijne Pairs, hl. 17—18. 140 de oudduitsche gedichten kon Au» oorspronkelijk van slepende verzen geene spraak zgn (').. Toen later de vo- kalen van den uitgang des woords meer en meer toon- loos werden kon het niet anders of zoodanige uitgang , op het einde Tan een vers voorkomende, moest niét meer geschikt zijn om eene toonverheffing te dragen* Dit deed de slepende (klingende) verzen ontstaan, die dus oorspronkelijk slechts drie toonverheffingen hadden. Be dichters schijnen echter vooreerst die toonlooze letter- grepen nog beschouwd te hebben als cterk genoeg om eene toonverhe£Bng te dragen (*) , en eerst toen men ge- heel terug gekomen was van de ouddaitsohe gewoonte , en men die uitgangen als geheel onbetoond rekende, begon men ook slepende verzen met vier toouverhefi&n- gen te vormen (•). Beide soorten komen bij de mhd. dichters voor ("Y^ en ook bij onze mnl. dichters vinden wijze evenzeer. Mone, uitgaande van' de stelling dat in de mnl. ver* zen nhinter der vierten Hebung jede Nachsylbe ver- stummt, wodurch alle Reime stnmpf werden mus- sen,"' (*) verklaart dan ook: »Die Niederlandischen Gedichte mit 4 Hebungen haben keine klingenden Reime/* (*) Zoo hij echter onmiskenbaar slepende ver- zen ontmoet, als b.v. Brand. 1,328 dan verklaart hg de gedichten waarin die voorkomen voor vertalingen uit het hoogduitsch, en dergelijke verzen voor geschoeid op de leest der nhochdeutsche Yers- und Reimregeln.** (^) (') Koberstein, Grondriss der Geschidite des deatschen nat. Lit- ter. 4 aosg. s. 46. O Koberstein 1. c. s. 138. Hahn za Strickers Klein. Ged. 8. XIII. (•) Hahn l. a. p. 8. XVIII. O Hahn t. 1. a. p. Lachmann zu Wolfram von Eschenhach 8. XIV. (*) Uebers. der niederl. Volksliterat. s. 30. (*) Anzefger zar Runde der Teutochen Vorzeit 1839. kol. 25?^. O T. I. a. pï. kol. 258. 141 Dit beweren wordt terstond omvergeworpen wanneer wij uil mnl. gedichten die stellig niet uit het mhd» vertaald zyn^ zoodanige verzen kunnen aanhalen (^), als b.v. den Trojaanschen Oorlog (door. Hone zelf als tegenstelling aangenomen), den roman van Walewein^ de Beatrijs, Reinaert, Ësopet, Maerlants Spieghel enz. En dit is niet moeielijk ; men oordeele : Tr. OrL 1,56. Haddise gheséit al wakende, U ware vernóy daeraf ndkende. » 1,116. Gróte sprÓDge al springende, Daer reet er véle al singende. Wal. 3495. Sésse te gadre end sévene Róofdmen vanden lévene (f) n 10441. Hl moet ónders beghinnen: Metten swérde móetine winnen. }» 6299. Magh'c daermet quite wésen. Doe bólghen si met désen. » 7767. Ne wdre dat hem bedóchte, Ënde peinsde dat hare móchte. Beat. 379. Die hdre hét stonden Dan scóen die waren ghebónden, » 309. So móet mi Gód seinden. Waer dat wi óns bewinden. » 737. Ganc weder in dinen clóester Gód sal sijn dijn tróester (%) 9 375. In weelde énde in ruste In llets mi niet ghecüsten. Rein. 339. End jóngher dóchtren sévene, Dien wel lüste tlévene. Esop. 7. Al eest scénde tségghene (*) Verg. ook Prof. Bormans in den Messager des sciences et des arts de la Belgique Tom. V. (1837) pag. 503. (f) Het handschrift heeft: Roofde mense daer vanden levene. (§) Het hnds. Iieeft: God sal wesen. 142 Hdn jegheü beesten tlégghene. MaerL 2,1 II. Si glnghen nder end próeveden Alse Téle alsi behóeyeden. * Doet. 391439. Dat goede léede nérghen Eérsam dine en bérghen* » S,2453. Ghewónnén met éren Inder vrése ons héren. L. Sp. 3 D. bl. 155. Heer den ghénen te ghérene Dies waerdich is van léyene. Hnlp. 3,351. Dan öirbair is, dat ducht ie Doch alre meest so Tracht ick. Esop. 146. Dus hébben die püde ghevaren. Die tóoren wéeldich waren. Renout 221. Bi Góde van Nésaréne Dattie wérlt ons és te cléne. M 253. Met gónen gróten gréchten Dats deer wi trfdene achten. Mij dunkt deze voorbeelden , die licht te vermeerderen waren , stooten Mones bewering geheel omver. Trouwens ieder strophisch gedicht leert ons dat men onderscheid tusschen. staande en slepende verzen maakte, en die in de lyrische of liever volkspoêzg regelmatig liet afwisselen (*)• Of die rijmen al volgens den mhd. regel zuiver waren kan nooit de vraag zijn, zoo- dat men bij de uitspraak van.Jacob Grimm, sEins der wenigen (7) strophischen gedichte mnl. poesie^ Maerlants Wapenmartin, lehrt auf den ersten bliek, dass gar kein regelmassiger wechsel stumpfer und klingender reime beobachtet wurde, sondem beide (*) Dat de Tenen van Blaerlant die ^j hier bijzonder op het oog hebben {Wapene Martyn ent.) met honne rime eouée in hun- nen vonn meer tot de Tollcspoêzij behooren dan tot de eigenlijk gezegde lyriek, lijdt wel geen twijfel na het voldingend betoog van Dr. Ferd. Wolf, üébtr^die Lais, Sequenxen und Leiche, s. 31 ff. en 214—15. 143 willkürlich einander vertralen (*)," wel op den sa- menbang moet letten waarin die woorden gebruikt worden , waaruit blijkt dat bij daar op klingenden reitne naar mbd. regel bet oog bad. Be regelmatige afwis- seling leeren ons de rijmwoorden in ieder couplet ('^), en de slepende regels bebben alle slecbts drie toonyer- heffingen, terwijl de stomp rijmende er yier bebben. (Verg, bl. 52 — 53). Men oordeele: Wap. Hart. Coup. 43. Mine róect wien dróecb of wan (§) Baer trouwe énde dóegbt es én, End reine és yan séden; Uut wat lande 'déX bi rdn, Bats dien fc die neme an Vander édelbéden, Al yercócbt men sélken mdn, I Hens niémen, diéne gheróyen can Sier dógbedécbtecbéden. Mi dunct dat ëdelbéit begdn Ute réinre bérten dén, Me^ dógbedén besneden, Énd begbint noch beden. Zie bier overigens de rijmwoorden van nog eenige coupletten: 1: gaen, staen, love', saen, waen, boye, ontfaen, dwaen, store, slaen, yaen, dove, yerscrove. 8: dit, besit, beerscappie, bidt, dit, gbedie, onder- spit, gbebit, baelgye, pit, wit, zye, lye. 3; een, twieen, dyaloghe, ween, sceen, bogbe, yleen, neen, betogbé, gbeen, steen, drógbe, gedogbe. f) Gramm. 1»,267. (t) Verg. Zacher in [de Berliner Jahrbücher der Wissensch. Kritik 1843. Kol. 717— 718. Bormans, in den Messager des scien* ces et des Arts de la Belgique torn. 5 (1837) p. 392. (§) Dezelfde gedachte nam de schrijver van der Leken Spiegbel over, soms met dezelfde voorden, 3 B. cap. 14 vs. 209 vig. (3 D. bl. 156). 144 Maar zoo wij bij de mnl. dichter^ slependrijmende verzen met drie toonverhefSngen aantreffen, veel groo- ter is het aantal met vier toonverhefSngen : de reden daarvan gaven wij op. Een paar voorbeelden mogen volstaan : Troj. Orl. 1,12a. Om dat men hém end die van binnen Te bat sal móghen ónderkinnen. » 1,29^. Wat si biden al die vrouwen. Dat was om niét, bi miére trónwe* Beat. 150. Dit ghelóefde éle den anderen Ei nam órlof énd ghinc wénderen. » 715. Hier es cómen tminen baten, Dat sijs niét en muete laten Maerl. bij Halbertsma, Naoogst 2,304: Openb^erlike hém te gemóetene Maer hi péisdené te gróetene Maerl. 1,1. Daer hi Góde ómme verérrede Ëntie wérelt él verwérrede. Esop. 63. Wort te scérne dicke ghedreven (*): J)it leert ons dbispel vander teven. Wij zeiden dat de slependrijmende verzen met vier toonverheffingèn zich uit die met drie verhe£Sngen ont- wikkeld hebben (Mone neemt dit ten minste aan en meent »dass vor dem. 13e Jahrhundert die Niederlander ebenfals klingende Reime in Erzahlungen gebrauch- ten) (-f-).** Ik geloof dat die ontwikkeling niet beter in het oog kan springen dan door de vergelijking van twee verschillende afschriften van een en hetzelfde ge- dicht. Ik bedoel den Brandaen. De lezing van het Hulthemsche handschrift (I) volgt stellig een zeer ouden tekst , terwijl het Combnrger hs. (II) in het laatst der (*) Ik heb mij eene noodwendige omzetting Teroorloofd: de uit- gave van Glignett heeft) : Wort dicke te sceme ghedreven. (t) Anzeiger I. 1. Kol. 258. U5 Teertiende of het begin der yijftiende eeuw geschreyen is : tussehen die twee lezingen ligt zeker anderhalve eeuw. Zie hier wat de vergelijking oplevert: I y 350. Aén des séeuws gronde. Doe voerde langhe stonde. II, 367. In dier dieper zéegrónde. Doe vóersi voert langhe stonde. I, 362. Doen séiden die &rme gheséllen: Dus móetwi emmer quéQen £nde éuwelike léven. Hadwi om Góde ghegéven Den érmen Ueden dwater, Onse lóen ware nu béter {*). II, 379. Si spreken: wy zijn éerme zielen Dus móeten wy hier gaen ende zwlelen, £nde ^Idus eéwelike léven. Hadden wf om Góde ghegéven Den aérmen drincken water scóne, So waren wi van betren lóne. I, 388. Een drinken gheórlóvet Énd dat si haer hévet Ghenetten. II, 405. Van Góde een drincken gheérlóoft Ende dat si métten wdtre haer hooft ICetten. I, 450» Dier rlker Gods déghene En wasser mare sévene. II, 467. Déser rfjcker Gróds déghene Diere en was maer zévene. 1 , 598. Daer wdcht ie dat ghestille. Eest alsóe Gods wille, (*) Blijkbaar is de Brandaen uit het Hoogduitsch vertaald: vele rijmen dragen 'er de sporen van. Zoo had hier *l oorspron- kelijk denkelijk waz: bat. Verg. Herbort 16408 en zie From- mann aldaar bl« 827. 10 146 Soe sëlen mine béne Op désen höghen sténe Bes döemsdachs onibéiden. Göd moet ü gheleiden! In spreke nü nemmére. Gód ons liére hére, Hi ghéve ons éawelike Sijn soéte hémelrike! II, 615. Daer yerbéide ie dat ghestille. Ie wane het és Gods wille. Dat mijn licfaame énde mijn béene Üp désen h<%hen stéene Den dómsdaoh móeten verbeiden. Gód moete A g^eléiden! Ie ea spreke jéghen faü nemméere. Gód, ónse lieve héere. Die ghéve hierna éewelike Óns allen sijn hémelrike! I, 682. Had daer Gód ghebórgh^i. Daer laghen si in sórghen. II y 711. Hadde daer Gód verbórghen. Daer laghen si in gróter zorghen, Lachmann heeft de opmerking gemaakt dat de af- schrijvers in mhd. gedichten de slepend/*rijmende regels veelal tot verzen met drie toonverhe^ngen zochten te- rug te brengen al hadden zij er oorspronkelijk vier (*) ; in het nml. schijnt het omgekeerde plaats te vinden. Ook voor het mnL geldjt daaradtegen zijn regel: »E8 ist für roheit zn achten , wenn zeilen von drei und von vier hebnngm. klingend anf ein ander gereimt werden.*' (f) In den zoogenoemden roman van Karel den Groote (*) Voorrede 2u Wol&am von Eschenbach s. XIY. (f) T. a. pi. Verg. ook Koberstein 1. I. s. 181. 147 (eigenl. roman der Lorreinen) (*) wordt daartegen dik- werf gezondigd, b.v. 1,369, 445, 507, 713, 2,3630 enz.; maar dit schijnt op rekening van den afsclirijyer te moeten komen. Zoo ook Limb. 11,1190, 1103, enz. De slepende yerzen met dri^ toonverheffingen gaven aanleiding dat men ook nu en dan staande regels met slechts drie heffingen onder de anderen mengde »nm gleichgewicht faineinznbringen ," als Hahn zegt (f). Voorbeelden daarvan leveren : Kar. Gr. 1,471. Soe dat vernam dat wijf Wert bevende ^1 haer lijf. » 2,795. Die wüe dat hi stoet, Die kéyser dus te voet. Brand. 1,376. Van dorste és ons wée, Hoe na ons lóept dié zée. » 1,396. Boen hiéte Sent Brandden Sijn scip wélghedajen. Beat. 149. Daer buten int vergier. Onder énen églentler. Wal. 433. Deer Wdlewein stónt end lóech^ End séide: dits wél mijn ghevóech. M 979; Doen mdken éen surcóot: Het was scarlakijn root. VOORSLAG. In de epische gedichten laten vele verzen vóór den eersten voet nog een voorslag {anacrtuü, auftact) toe, die natuurlijk merkelijk lager betoond moet zijn dan de eerste toonverheffing. Een paar voorbeelden: O Verg. mijne noot in Dr. M. de Vries*, Brief aan mij, als bijdrage ter kritiek van Kar. Gr. b!. 10. (t) Zie Strickers Klein. Gedicht, s. 101. 10* 148 Kar. Gr. 1 J7. Si | hebbent | daer na | tachier | sére. » 1,60. Na I dóet hi | Otten | bier ver | staen. Wal. 884. Der | Wale | wëin hi | wért gfae | ware. » 3984. Si I werden | alle | drie ghe | róvet. Ferg. 1830. Ia | eórten | stonden | suldi | sien. » 4039. Daer | gaven | si in | ddt ghe | léjch. Maar wij zagen ook (bl. 45) dat volgens Lachmann. de voorslag meer dan eene lettergreep toelaat (*). In. de Anmerkangen zum Iwein (vs. 3752^ bl. 358) heeft hij zich daaromtrent nader verklaard , en wij lezen daar : »Der anftact ertragt in dem freieren verse des erzah-* lenden gedichtes nicht nar recht geme zwei silben (doch so , dass dk erste koker betont sein must) , sondem. aach drei silben haben nichts aafTallendes , wenn nar die fniiteUte unier iknen koker a/r die beiben iibrigen ist and doch bedentend tiefer als die erste behang; zu- mahl WO der dichter efoen den ansdrack der raschheit beabsichtiget (vergL Yoss* zeitmessang s. 179 f.): " — denn mit dem verse zu mahlen ist jeder poesie noth- wendig, and die dichter des dreizehnten jahrhanderts thaten es nicht ohne kanst." Ik zal de voorbeelden niet overschrijven die hij bij- brengt: daarenteg^i mogen hier eenige plaatsen oit mnL dichters volgen die bewijzen dat ook deze regel bij ons in acht genomen werd. a. Voorslag van twee lettergrepen: Kar. Gr. 1,58. Wilthi | bringen | sine | vrientin | scan- den, n 1,70. Wat ie I hiertoe | nu moge | óne | vden. » 1,1495. Diè hi | sirer | dochter | hédde | gedaén. » 2,3173. Daèr ten | péise | was ge | sproken | inne. Wal. 45. Naden | étene | énde | h&dden | ghedwé- ghen. (*) Verg. Koberstein; Grandriss der Gesch. der deaischen na- tional-Litteratuur , 4 aug. s. 133. U9 Wal. 109. Datter | niemen | was | sóghe | daen. }) 140. £nd hi | s^ter | üp die | onver | Teerde. » 919. Maèr hi | lietet | dór der | gore | téle. Ferg. 578. Tès hi | quim in | sinen | wëch | dóe. )> 645. Ghi selt | slen | waer die | róke | staet. , » 654. Ènd sult | wélcom | sijn in | éle | hóf ('^). » 100. Dat hi | viele op | slne | knien | béide | Beat. 97. Hi ghinc | sitten | vore | tfénster | kijn. » 215. Alsoe I wéerlike | éls ghi , | hére | lieve. » 410. Als die | pén | -ninghe ver | teert | waren. » 421. Ènd van | al | dat men | eten I móchte. » 427. Aèn den | man ghe [ brac | dierste | trouwe. h. Voorslag van drie lettergrepen: Kar. Gr. 2,2769. Yanminen | hére | sdude | sijnge | vden. » 2,3004. End willen | géme | hare | vriende | sijn. Wal. 33. Die cónine | Artur | sét | tenen | male. » 121. Ware ènich | rudder | bin | mlnen | hóve. » 183. End laèt mi | hébben | mine | avon | -türe. Ferg. 558. Si qaamen | tóe end | stake | -né na | d&t (f). » 612. Bedi wi | sfjn | sónder | raet te | waren. » 617. Hoe wèl ge | lijcti | énen | ridder | vróet » 718. End seide | vrfent | als du | wils \ vare. Beat. 26. Ie wille u | ségghen | vdn wat | am | -bóchte. » 73. Dat hise | tróeste | dóre | sine | ghenade. » 340. Bie jènglinc | séch | op die | suver | like. Het is hier Ar plaats te doen opmerken , dat dik- werf in handschriften aan het begin van een regel eeii hi iprae enz. door den afschrijver is toegevoegd, dat buiten het vers ligt en alleen tot meerder duidelijkheid (*) HS. wel comen. (t) De uitgaaf heeft stakenen; hel HS, staken. De waai-heid lag hier in het midden. , 150 of ter gemoetkoming van den voorlezer eerst op den kant werd gexet en naderhand in het werk zelf opge- nomen. Het haagsche handschrift van den Lancelot, dat doorloopend gekorrigeerd is, bewijst zulks: ik zal hier een paar plaatsen mededeelen, waarbij ik de toe- Toegsels door den corrector in margine gemaakt tus- schen haakjes zal plaatsen: Lanc. 2,5661. God die moetu wel doen vergaen, [Sprac die een daer] ende moeter u meerre Geren. (bliscap af » 2,3d368. [Hi sprac :] Walewein , gedinct di niet die » 3,41176. £nde Acglayael kerdem ombe, (^ij^? [Ende sprac:] Hoe varstu dus alse een stombe ? » 3,2476. [Ende seide] hi soudene Tan diere sake Na sire macht beraden TorL Hetzelfde veschijnsel beeft ook in het mhd« plaats, gelijk reeds door Lachmann werd opgemerkt Anmerk. zu Iwein, 4870 (bl. 379) en op vs. 5522 (bl. 388). Men boude dit dus in het oog bij het lezen Tan Tor- zen als de Tolgende: Wal. 175. Ende riep: Here Wélewein | maerct | énd Ter I -staet. » 193. Si seiden: Here Kéye | waert | ü ghe | vóuch. » 495. Hi seide: Gód | hére, dor | uwe | dóghet. Kar. Gr. 1,391. Seide hi: Wape | -né wie | dede | dét? Lanc. 3,16876. Die coninc sprac; Begeeft | uwer | dor- per I heit. Rein. 5014. Heinaert sprac: Hére | mi | és on | cónt. 