VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
DU PATY, BRIEVEN OVER ITALIE. 273 BRINK , aan , dat het vertaalen deezer Brieven aller Vertaaleren werk niet is; en hoe menig een Werk zien wy, heden ten dage, door jammerhartige Vertaalingen , woor den Nederlander bedorven ! Du raty is zonderling van Styl, en, fchoon wy zyn Styl, als een Brieventtyl , geheel wraaken, is ’er iets Klemmends in; dezelve mag kragtig, kort, flerk figuur- dyk, geheel oorfprenglyk , doch teffens ook onregelmaatig mg de bekwaame Vertaaler zich uitdrukt. Ja, zyn Styl is dikwyls four, volgens de waardeering des Lofredenaars, en hy is, zo als deeze ’er byvoegt, kwis- tig met zyn | * » dan hy is,” laat hy volgen, » cen man van Letteren, die eene eigene manier heeft, die (childert al het geen hy ziet, en bezielt al het geen hy fchildert;” en laat: daarop, hem verder chetzende , zich dus hooren: «‚‚ Welk een rang ver- dient een reiziger, die den invloed aanwyst , welken de wetten en de regeeringsvormen op de volken, door > hebben, die geduldig genoeg is om alles te onderzoeken, verlicht genoeg om de verfchynzelen naar geen vooraf gevormd ftelzel te plooien , wysgeerig ge- noeg om niets te overdryven? Welk een rang verdient de regtsgeleerde, die de wetten aan het onderzoek der e onderwerpt, die de gebreken onzer crimineele wet- ten ontdekt, die eene groote omwenteling bewerkt, door eene byzondere zaak „tot eene algemeene te maa- ken, die het volk dwingt om hem te leezen, en zich aangaande één zyner gewigtigtte belangen te onderrich- ten, door de gegrondíte redeneering met alle de ver- voeringen der welfpreekenheid te vereenigen? Welk een rang verdient de regter, die als een wyze de wetten ftudeert, die de onvervreemdbaare rechten van den mensch verdeedigt, en die, gedwongen em zyn post te Verlaaten, zyne bezittingen en het overige van zyn lee- ven aan eenen belangryken arbeid ten aanzien der wet- ten, aan het befchermen der ongelukkigen, aan het ont- rukken der onfchuldigen aan de ftraf toewydt? — Bevoegde Oordeelaars,” dus befluit hy, „ tellen hem ongetwyfeld onder die Mannen, welken door hun cha- rater, hunne wysbegeerte, hunne begaafdheden, hunne kunde en deugd, de letteren, het rechter-ampt, en de menschheid tot eere geftrekt hebhen.”. | Ten aanziene van dit Werk in ’t byzonder laat de Lofredenaar zich in is voege hooren: », De me 3 4 274 DÙ PATY DU PATY heeft alie beftudeerd, dat land, waar de rechtsgeleerdheid beoefend wordt, waar men een aantal van Staaten telt, wier iprichting en wetten ver {chillend zyn, en waar de Wysgeer vrylyk de Vor ften , de beftuurders , de rechters en de volken onder vraagen kan, —— Ztalie beloofde hem eene menigte van belangryke ftukken ; -hy heeft dezelve verzameld, en publiek gemaakt in zyne Brieven over Italie. Hy heeft noch de gedenkftukken der kunst, noch de fchoonheden der natuur voorbygezien. Doch ik moet den ie gen rechter fchetzen, die de deugden en gebreken der wetten befpiedt; zulk een is de waarlyk nuttige reizi- er; in die aanmerkingen van den Heer py party vind fe volkomen zyne wysheid, zyn vernuft, zyne kunde; en dan giet zyn Styl, rein als de zon op eenen fchoonen lentedag, ftroomen van licht uit, die aanvuuren en piet vermoeien, die altyd verlichten en nimmer ver blinden.” Een fchets van de Reis gegeeven hebbende, vaart hy voort: s Du raTy heeft gezien, ’t geen zyne voor- igers niet hadden bemerkt; hy heeft alles beftudeerd ; fe wysbegeerte maatigde zyne vuurige ziel; en deze zo welfpreekende, zo gevoelvolle man klimt bedaard van uitwerkzelen tot oorzaaken op, om bedaard van oorzaa- ken tot gevolgen neêr te daalen, verheft zich met kragt tegen misbruiken, pleit met warmte voor ongelukkigen, zoemt met geestvervoering bet goede: men is overtuigd , dat hy zyne geestvervoering in bedwang hieldt, toen hy de verkeerdbeden van Genya, Lucca, Rome,en Na- els onderzocht, en zyne bewondering, toen hy de wyze eranderingen van LEOPOLD befchouwde. Nig met zyne des opgegeevene aanmerkingen in het Voorberigt, bepaald heeft, om in de overzetting het oorfpronzlyke, in alle byzonderheden, zo naauwkeurig by te blyven, als de aart der onderfcheide taalen toes liet , jen hem buiten het duistere deedt blyven. ‘ - Zien wy het Werk zelve in ; brengen wy ’er een en ander voorbeeld uit by, om daardoor, * geen Lof- redenaar, Vertaaler en wy aangemerkt hebben, te ftaa« ven. Een Inhoud, agter het Ilde Deel gevoegd , doet den loop en de hoofdbyzenderheden van eiken Brief kennen; derzelver Ben is niet minder dan 115. Van Genua de ech: e befchryving, ten aanziene van de Zeden, gegeeven hebbende, luidt het flot: … Het By- geloof is in Genua op het hoogst.. De ftraaten zyn zwart van Priesters en Monniken, en worden overvloe« dig door Madenes verlicht, — De Stad vertoont de zonderlingfte tegenftrydigheden. ’Er heerscht zo vele onkuischheid , dat ‘er geen openbaare hoeren zyn; ’er zyn zo vele Priesters , dat ‘er geen Godsdienst is; ’er zyn zo vele meníchen die regeeren, dat ’er geen regee. ring is į ’er worden zo vele aalmoesfen gegeeven, dat het 'er van armen krielt.” Kunstverrukking is onzen Reiziger eigen; en drukt hy, by voorbeeld, dezelve, in eenen Brieve uit Florence, in deezer voege uit: s, Zie daar de vierde maal dat ik haar zie, en ik heb haar nog niet gezien — Sedert twee uwen befchouw ik haar, en ik kan my niet moede maaken haar te befchouwen — Ik wenschte haar te kun- nen {childeren, en ik kan haar zelfs niet befchryven — zy zal altyd aan het penfeel , aan den beitel, en aan de woorden ontflippen ; ‘er beftaat gene taal op de waereld „ die zo vele bekoorelykheden zou kun- nen nabootzen. Gy ziet dat ik van de Mediceifche vra Nus fpreek. , | » Ík zit voor haar met de pen in de hand. Verbeeld u iets duizendmaal fchooner, dan al het fchoone , dat immer gezien hebt ; duizendmaal roerender, dan at. es, wat u heeft kunnen roeren; duizendmaal verrukken: der, dan alles, dat u heeft kunnen verrukken : dat is de Mediceifche VaeNus. In deeze venus is werklyk al. les VENUS. i „Alles, wat gy in haar gewaar wordt , is ene bes valligheid, A V4 » De 876 DU PATY | „ De geheele oppervlakte wan dit bekoorelyk beeld bloeit van jeugd, en fchittert van Godlykheid. „ Geloof niet dat ik -overdryve 5 ik fpreek niet met geestvervoering : befchouw zelve dit hoofd! Ademt niet elk dezer trekken wellust, gelyk ieder blad van ene roos de roos waasfemt ? ~ s In welk een doolhof wan fchoonheden verliest het oog zich en verdwaalt ? Hert klimt af, of liever het glydt van fchoonheid tot fchoonheid , van bevalligheid tot bevalligheid, van bekoorelykheid tot bekoorelykheid, van den kruin van dit Godlyk voorhoofd tot aan het uiterfte van den Godlyken voet, zonder faan iets de voorkeur te kunnen geeven , zonder ergens te kunnen ftilftaan: het durft op deze vingers niet blyven rusten ; het durft zich op dezen boezem niet gevestigd houden, hy is zo rein!” Veelvuldige gelegenheden komen DU PATY voor, om met het Bygeloof te fpotten. Te Rome langzaam zy- nen weg na het Capitool gaande, „ reedt er, fchryft hy, op het oogenblik ene koets voorby, waarin twee ranciscaners waren, de een agter-„ de ander voor-in , die iets tusfchen hunne benen hielden, °t geen ik niet kon onderfcheiden. » Alle menfchen ftonden ftil, en groeteden} met een diepen eerbied. » Ík vroeg , aan wien die groet gericht was, Aan den bambino, antwoordde men my, welke deeze goede Vaders aan een’ prelaat gaan brengen, die erg ziek is, en aan wien de Geneesheeren wanhoopen. s Ik liet my vervolgens dien ganfchen bambino uit leggen. » De bambino is een kleine houten Jesus, ryk gekleed, „> Het klooster, °t welk het geluk heeft ‘er bezitter van te zyn, heeft gene andere inkomften, » Zo dra iemand ernftig ziek is, gaat men den bam- bino haalen, en wel in ene koets , want hy gaat nooit te voet. Twee Franciscaners geleiden en plaatzen hem . naast den zieken, en blyven daar op deszelfs kosten, tot dat hy dood of herfteld is. » De bambino is altyd in beweeging; men vecht fom- tyds aan de deur van het klooster om hem te hebber; men fcheurt hem uit de handen van anderên , voonl in den zomer; hoewel hy zich dan durer laat betaalt om de drokte en de hitte, Dit is billyk,”. Een BRIEVEN OVER ITALIE. s77 Een Heer van zo veel gevoels als onze Reiziger kon te Rome niet nalaaten het oog op de Romeininnen te taaten vallen; een Brief befchryft deezer uitwendig voor- komen, een andere derzelver zedelyke gefteltenisfe , en geeft ons deeze trekken: „, Wat is de liefde by de Ro- meinfche Vrouwen? Het geen zy zyn kan in ene lucht- ftreek en onder zeden, alwaar zy byna nimmer hinder- ontmoet, die haar verfterken, of vooroordeelen „die waarde byzetten, of zedelyke beginzelen, die haar verlieren, of dwang, die haar onderhoudt, of, met één woord, omftandigheden, die ‘er, gelyk zeer dikwyls by onze zeden, een geluk, cne zegepraal , en ene deugd van maaken, | „De liefde is by de Romeinfche Vrouwen of een tydverdryf, of ene bezigheid, of ene gril; en geduuren- de een zeer korten tyd ene behoefte: want zy voldoen de- zelve zeer fhel; haar hart bemint, zo dra het huwbaar is. » Van liefde te fpreeken, behoorde een der geheimen Van de liefde te zyn ; de liefde is hier een der gewone Onderwerpen in de gefprekken, even gelyk dat van den regenen van het fchoone weêr, van de aankomst van een Vreemdeling, van de bevordering van dezen of genen tot een ampt, van ene procesfie, ss Men fpreekt ’er over met de dochters in tegenwoor- digheid der moeders; de moeders zelve fpreeken ’er over in tegenwoordigheid harer dochters. „Een moeder zegt zeer openhartig , „ myne dochter eet niet, aapt niet; zy ís verliefd.” Even als of zy aide, „zy heeft de koorts” … » lk heb priesters met jonge juffers zien danfen, en het was gene fchande; wat meer is, het werd niet als lagchlyk aangezien: want hier heeft noch kunne, noch waardigheid , noch ouderdom , eenige onderfcheidende Wwelvoeglykheid of eerbewyzingen. » Een grysaart, een krygsman en kardinaal praat met èen jong meisjen, in een hvek, in het donker, en wel Over … liefde. „De taal is even ongebonden als het luchtgeftel: zo Ta men iets aan ene vrouw kan zeggen, zegt men haar alles, Evenwel zyn de meisjens over het algemeen vry ‘Verftandig : byna allen behouden zy tot voor het al- Vaar den maagdom , niet van hun hart, maar van hus lighaam, waarvan de hae veel werks maaken. 5 2 278 DU PATY …, De meisjens befteden hare eerfte jeugd, om ender de oogen harer moeders de lesfen in werking te -bren en, wêlke zy van dezelven ontvangen hebben in de unst om een’ man te vangen, Doch daar de mannen _ op bunne hoede zyn, fpannen zy wel twintigmaalen hare ftrikken, voor dat zy er één kunnen vangen. Zy verwaarlozen niets om er in te flaagen, behalven dit, dat zy niets verwaarlozen. 3 De openlykfte minnehandel bezwalkt hier den goe. den naam niet; afkeerigheid van denzelven wordt in ene Vrouw als lelykheid, en galangerie als {choonheid aans gezien. Wel nu? zy bemint, | „ De Vrouwen verlaaten de liefde, dat is de mannen niet, dan wanneer zy dezelve niet langer kunnen be- taalen.”” Behalven veele aanmerkingen van dien aart op de Volkse zeden te Rome, waar de Reiziger zich lang onthoudt, en in de ommeftreeken van welke Stad hy rondzwerft, mag hy ten opzigte van: zyne veelvuldige waarneemin- en te recht fchryven : Andere zullen van Rome childerftukken, marmer, medailles, voortbrengzelen van de natuurlyke historie medebrengen : ik voor my zal aandoeningen, Aris en denkbeelden medebrengen, en vooral denkbeelden, gevoelens en aandoeningen , die aan den voet van antique zuilen, op den top van triumph- bogen , diep in verwoeste graf-geftichten, en op den bemoschten rand van fonteinen gebooren worden.” Een aantal Brieven bewyzen, dat hy woord houdt, Zy maa. ken het laatfte van het Eerfte, en het begin des Twee. den Deels uit. Zy fpreeken vaak in den toon der kunste verrukking. Laaten wy hooren, wat hy van den Paus, in den aare 1785, fchryft, byzonder wat diens magt betreft. >» Verkeerdlyk zou men waanen, dat het geestelyk ge- zag van den Paus van zyn waereldlyk gezag zou kunnen afgefcheiden worden. s „ Het is onbetwistbaar, dat de kroon des Konings den myter des Priesters onderfteunt > dezelve vaneen te icheiden , zou zyn, dezelve te verbreeken, „ De natuurlyke fterkte is de noodzaaklyke grondig van alle de zedelyke magten , die, om eigenlyk te fpret- ken, zelve ook niets anders zyn dan natuurlyke magie, doch famengefteld en verborgen. | nn ‚3 er finden BRIEVEN OVER ITALIE, 279 y» Het waereldlyk gezag van den Paus zal waarfchyn= lyk niet ien ‚ dan wanneer ‘er niets dan Gods- dienst zouder bygeloof zyn zal. » Hoe lang een beftaan vergunt deze bedreiging nog? Want het zal voor den Godsdienst en de Wysbegeerte roisfchien onmogelyk zyn, het catholicismus van alle bygeloof te zuiveren. „ De natuurlyke zwakheid van den menschlyken geest, de onverwinnelyke onkunde der laagfte (tanden van de maatfchappy , de kragt der gewoonte , het be- lang der veelvuldige driften, zullen altyd beletten, dat de Christlyke Godsdienst volmaakt gezuiverd worde 3 dat hy zich weder naar den hemel verheffe, van waar hy ís nedergedaald, en tot die eenvoudige en verheven denkbeelden terugkeere , welken de gewoone menfchen iet bereiken kunnen. „Maar, zal men zeggen, de kerklyke ftaat is thande zozwak! Hy is nimmer zo beftendig geweest, dan fee dert by zo zwak is. Hy heeft in het vervolg niets meer te vreezen : want hy is in het vervolg niet meer te vreezen,” — Vergelyken wy hiermede het zints dien „id vóór het einde der toen loopende Eeuwe, urde omtrent dien Zetel, wy ontdekken, hoe tegens fkellingen, waarvan onze Schryver tot overloopens vol ds, niet altoos proeve houden. veel, hoe zeer veel, vindt pu PATY niet te Ro~ me te berispen, en de Godsdienst- verbastering aldaar met welverdiende afzigtige trekken af te maalen! NVa- w en de Omtrek is mede ryk voor zynen befpiege- n geest, Welk een tafereel wan Salerne! s Er ayn in Salerne tien monniken -kloosters , vyf gemeen. ten, één bisfchop, twee kweekfcholen, één kapittel en tien duizend zielen. 'Er zyn zo vele kloosters in de Stad, dat ’er geen fchip in de haven is. Rampzalige Stad, die door witte, zwarte, roode, graauwe en nog andere Infe&en verflonden wordt! Alle de huizen zyn er vol van. De tyd zal komen, waarin de /talianen, y hunne algemeene reiniging , ook dit ongedierte zúl- len affchudden.” i In Napels vindt onze Regtsgeleerde ruime ftoffe, om de verkeerdheden,in dit vak heerfchende , met gloeiende euren te maalen. , Alleen voor het Koningryk Na- Hels, buiten Sicilie, dat is voor byna vier millioen in- woon- 230 DU PATY, BRIEVEN OVER ITALIE, woonders , telt men omtrent dertig duizend advyocaaten of procureurs!* Deezer handel wordt in °t breede ont- vouwd. Treffend is de befchryving der uitbarfting van den Vefuvius. De Brief, deeze behelzende, is op den top van dien Berg, by het licht eener uitbarftinge te mid- dernagt, aangevangen. —— De lugts. en landsgefteldheid fchetst hy met deeze trekken : ,, Wonderbaare veree- niging der helderfte, levendigfte en fchoonfte kleuren , waarmede de natuur het aardryk befchildert! Het meest íchitterend goud der fterren, het levendigst blaauw der bloemen , de meest flonkerende vlam der vulkanen, de blaauwfte golven der zee, het fomberst blaauw der lucht, de zuiverfte ftraalen der zon! Voeg by dit ta- fereel alles, wat de uuren ’er by doen toe- en afnee- men, wanneer zy in haren fnellen gri dit fchoon oord doortrekken, alle die fchaduwen , al dat licht, met één woord alle die onmerkbare overgangen van licht tot fchaduw, waarmede ieder uur, op hare beurt het nfeel der natuur neemende, de oppervlakte wyzigt. Welke koele morgens! welke fchitterende middagen ! welke kalme en ftille avonden! eindelyk welke ver- -liefde nachten! ” ; De Vertaaler heeft hier en daar eene ophelderende aantekening aan den voet der bladzyden geplaatst. Jam- mer dat de proeven niet beter nagezien zyn: want de meeste taal- en fpelfouten, de ongelykheden in de me fchryven wy daar aan toe, —— De Uitgee- ver zal zyne reden gehad hebben, om dit kleine for- maat te kiezen; het groot 8vo. formaat, waarin wy zo veel over Zfalie hebben , behaagt ons beter; aou hetzelve deeze Reis eene gefchikter plaats geeven by de best Reizen door tatie, hier te lande zints eenigen tyd in % licht gezonden, Waarin deeze zich onderfcheidt, zal het opgegeevene genoegzaam uit- wyzen. Ges- å. J- ZUBLI, GESNER ) TOONLELSPEL, 23r Gassen, of het Zwitzersch Huisgezin, Tooneelfpel, Door Ama BROSU JUSTUS ZUBLIe Te Amfterdam, by A. Mars, 1801. In 87, 98 bl, | | j fraszt de Dochter van een gegoed Landman by Zurich; komt in dit aire o voor , als een minnehandel ge- had hebbende met zekeren Officier DERSON, van welken haare zwangerheid het gevolg was. Zy ontweek, om die reden, den toorn haars Vaders, in het huis van haaren blinden Oom, al- waar zy de vrucht haarer liefde ter waereld bragt. Door tus- fchenkomst van GESNER wordt zy weder met haaren Vader verzoend, met haaren Minnaar vereenigd, en haar kind door detze vereeniging gewettigd. Uit dit kort beloop der Gefchiedenisfe ziet men reeds, dat GisseR eigenlyk de lydende , of Hoofdperfoon in dit Stuk niet is, maar wel LIESBETH , welke hy , door zyne tusfchen- komst, in de armen baars Vaders terug brenge. Wy vinden ook, om die reden, den naam van LIESBETH, welken de Franfche Dichter aan het Zangfpel gegeeven heeft, waarvan dit Tooneelfpel eene naarvolging is, veel eigenaartiger, of- fchoon de naam van GESNER veel meer bekend is; welke Jaat- fte omflandigheid misfchien aanleiding gegeeven heeft tot dee- ze naamsherfchepping. | En De Dichter zusgLI , bekend door eenige goede Tooneéelftuk- ken en Verfen, heeft aan het hoofd van dit Stukjen een om- ftandig: Voorbericht geplaatst, aan zyne Medebefluurers van den Amfteldamfchen Schouwburg , JAN BROUWER JOACHIMSZ. , BRNDRIK ZIELKENS, PIETER VAN DEN BROEKE, En Mr. RYKLOF CORNELIO vAN GOENS, gericht. In dit bericht geeft hy de re- den op, waarom hy geene letterlyke Vertaaling van het Zang- fpel Liesberh, maar eene vryë Naarvolging in Verfen, gee geeven heeft. ,, De Zedeleer, in dit Stuk, (zegt hy) fcheen n Dy veel te belangryk, om die in eene Opera uit te druke s» ken; waarin veelal meer op de voortreffelykheid der mu- » ziek, dan op de kragt der zamenfpraaken en de uitdrukking » der‘hartstogten gelet wordt.” Wanneer men intusfchen zo- danige ooren heeft, die de Muzick in al haar kragt verftzan Kunnen, dan oordeelt men hier geheel anders, en dan gelooft men dat 'er geene Zedeleer te belangryk is , om die niet in Zangmaat uit te drukken; nadien men weet, dat juist de Mu- ziek het best gefchikt is, om woorden en hartstochten op het Welluidendst uit te boezemen. Het verwondert ons, derhal- ven, dat de Burger zusur de Choorzangen, op bl. 29 en 30 voorkomende , en waarin zelfs de oude Lis!MON zingende voorkomt, nog geplaatst heeft. Wy kunnen niet denken dat dit gefchied is om de fraaije Tooncelfieradien te bee: ie ata À. f. zUsLt die op gemelde blz. 9, nen. Racine en voLTarmE zwichten thans in Parys voor vor a, KOTSEBUE EN SCHILLER; en geheel Londen ziet met genoe- » gen SHERIDAN de voortbrengzelen van VON KOTSEBUE voor s het Engelsch tooneel veranderen of verbeteren. Indien dit ‚> ZO voortgaat, zal men wel ras de poëzy geheel op het ‚‚tooneel doen zwygen, Daar ik het kunítelooze met geene ‚‚ mogelykheid kan begunftigen , heb ik njet willen mede. s» Werken, om het getal der prozaifche ftukken te vermeere ə deren. Ik zie met huivering vooruit, dat door derzelver ə toeneeming, binnen weinig jaaren , het wezendiyk doel der s ftichting van den Schouwburg, namentlyk aankweeking en s» Volmaaking van faal- en dichtkunde , geheel zal verlooren s» gaan, en met hetzelve het waarachtig Schoone, edele en „» verhevene der mimiek , of de kunst, om door gebaaren, ‚> ftand , houding, ftem , enz. de gemoedsbewcegingen y ‚> natuurlyk , kragtig en verheven uit te drukken.” Uit deeze woorden fchynt men te mogen op en, dat de Burger zustt van gevoelen is, dat de verfen eigenlyk ket dichterlyke of waar poëtifche van een Stuk uitmaaken ; en dat men, door in ongebonden maat te vertaalen, het kunfielooze bevordert, en daarmede voortgaande wel ras de poëzy geheel òp het Tooneel zal doen zwygem Maar is het dan reeds uitgemaakt, dat het rym het wezen van de Dichtkunst is? of dat verfen eigenlyk een Stuk tot poëzy maaken ? Wy ge looven neen — en meenen dat de Burger zusu zeet wel zal weeten , dat Gesner , dien by tot Hoofdperfoot in de Liesbeth verheven heeft, overal voor een zeer Dichter doorgaat, doch dat die man nimmer in verfen beeft gefchreeven. En wat het uitdrukken door gebaarden , of dé Mimiek, aanbelangt, deeze laat zich wel aan verhevene ge voelens en treffende hartstochten, maar geenszins aan ge GESNER, TOONEELSPELe 483 bepaalen; daar men genoegzaam weet, dat goede Tooneel- {peelers zeer dikmaals den klank en de maat der verfen onder- ukken, om hunne redenen met hunne gebaarden te doen overeenftemmen. De Burger zuBLi, meenende eene Verhandeling te zullen moeten Schryven , wanneer hy de aanmerking zoude wederleg- ‚dat de Poëzy in de Dramaturgie niet noodig, ja zelfs Shatelsk is, toont door dit gezegde reeds, dat zulk eene wederlegging niet zo gemakkelyk gaat, als een Versjen aan Kunstvrienden te fchryven , en andersdenkenden daarin als kanfleloozen , die den glans van Febus heiligdommen bezwalken, voor te fiellen, Verder merkt hy by deeze gelegenheid aan, dat het de Natuur niet is, die men op het Tooneel voorftelt s maar de /choone Natuur, Wanneer men intusfchen het grond- , ee van BATTEUX nagaat, °t welk de Dichter door deeze redenen omhelst, dan weeten wy niet, hoedanig men het met eenige Koeijen van roTTER zal ftellen, die zeer dikmaals in en morsfige huid vertoond worden; en ook’ niet met eeni- e Karakters, die men ten Tooneele voert, en die geenszins, oor hunne afzichtelykheid, tot de fchoone Natuur gerekend kunnen worden. — Dan het zy eens zog het edele , het kragtige , het welluidende, dat de Natuur op het fchooust verboogt en verzinnelykt, is de fchoone Natuur, die men op het Tooneel moet daarftellen'; moet dan de Muziek nieg even zo goed , en met meer recht, op het Tooneel behouden worden, dan de Verfen? En evenwel fpeelt men zeer fchoone Stukken, zonder beiden. Ondanks deeze bedenkingen , moeten zeggen, dat de Burger zvart den Schouwburg eenen wezenlyken dienst gedaan heeft, met deezen Gesner naar de Liesbeth te volgen. Eenige verfen in dezelve zyn echter zwak; en onder deeze, is het afgebroken gezegde van GESNER: zy wederkeert naar °t Dorp, zelfs beneden prof, By een Herdruk zal dit ligtelyk, door . zy keert terug maar *t Dorp, verholpen kunnen worden. — Ook het yveren van den Burger zusL1 tegen het veelvuldig noc- men, en misbruiken van cons naam, op het Tooneel, ver: dient de erkentenis van braave lieden; al ware het zelfs, dat men zyn gevoelen, omtrend het minder krachtige en minder aanftoselyke van het Franche woord Dieu, ongerymd vond, Voor het overige hoopen wy niet, dat de uitgave en het ten tooneele voeren van deezen Gesner eenige oorzaak zal zyn, Om, wanneer eene goede Vertaaling van Liesbeth, als Zang- fpel, met deszelfs treffende Muziek, in het licht verfcheen, hetzelve niet op het Amfteldamsch Tooneel te vertoonen; Want dan zo zou de Burger zusLt, den liefhebbers der Zang: en Speelkünst , meer ondienst dan dienst gedaan hebe j dat toch zyn oogmerk geenszins {chynt te wezen. De 284 EF. SCHILLER De Geestenziener; eene Gefchiedenis, getrokken uit de Gedenk. Schriften van den Graaf van O* *, door w:1enr;CH SCHILLER Uit het Hoogduitsch. In II Deely. In den Haage, h J. C. Leeuweltyn, 1800. dn gr. 8yo. Te zamen 683 bl. iet weinig kunnen wy zeggen tot aanpryzing van dezet kunftig zamengefielden Reman, die zo uitnemend wel gefchreven is, dat wy, by al het wonderbare en ongeloofyke van het verhaal, toch geduiig meenden, dat wy ene ware ge- beurenis lazen, en cen fleutel zochten, tot een of andere ge- wichtige Staatsverändermg . in cit of dat Eurcpisch Ryk; gee durig toepastingen maakten, en telkens vergaten, dat alles - - verdicht was. Wy maken de woorden des Vertalers, die voor zyne taak berekend, en te gelyk een bevoegd rechter was, de onzes Wy vonden by al het wonderbare en duistere, by de lee vendigheid en het aiwisfelende des verhaals, by den fraaljen fisi, diepe menfchenkennis, fchrandere opmerkingen, ten aam zien van Staat-, Zeden kunde en Godsdienst, en h:ilzame waar: fchuwingen voor het orgeloof en bygeloof, terwyl haarbiskhk getoond wordt , hoe die beiven miet alleen hand aan hand gte paard gaan, maar zelfs moeder em dochter zyn; voor de bee driegerven der menfchen , hoogmoed, yerkwi ting, ja alle losheid van zeden. Wa leerden ‘er behoedzaamheid omtrent zich zelven in die twee voorname peichten uit, om niamerthk zich- zelven voor den eerflen misflap te wachten, == en om over andere gevallenen geen te flreng en voorbarig oordeel te vellen, daar men zelden met alle de geheime listen, lagen en firikken bekend is, die der on/chuld en deugd gelegd worden, cnz. Trouwens, de naam van SCHILLER alleen is alreeds genoeg: zame Waarborg voor de verdienften van dezen zZonderlingen Roman; en de lezer zal zyne verwachting niet bedrogen vin- den. Evenwel, de eerfte 212 bladzyden van het eerfte Deel zyn alleen van scHiLLER; hy liet dit werk fteken, en was niet te bewegen om deze taak af te doen. Men loofde ent aanzienlyke premie uit voor hem, die het werk, scrmLes waar dig, afwerken , en een alzins bevredigend geheel daarttellen zoa. Dit deed een ongenoemde. De taak was niet gemaklyk, maat is meesterl)k uitgevoerd. Gaarne zouden wy de Voorrede val dien ongeroemden affchryven , maar ons beftek gedoogt dt niet; ziet hier den geest 'er van: „ Een groot kunftenaar bè gon ‘een meesterftuk. Nooit had nog iemand foortgelyk en __fchildery geleverd. Hy liet het varen; waarom, weet men niet. Het viel zekeren Schilder in 't oog. Hy befchouwde het lang met de ingefparnent?e opmerkzaamheid. é! Riep bt uit, mogt ik het volindigen! Men vergunde hem, 'er re | DR GEESTENZIENER. "285 ktachten aan te beproeven; en was ook over hem voldaan : men begreep, dat, offchoon de eerfte meester het een en an- der nog anders en beter gemaakt zou hebben, het toch ook zo wezen kon. De Schilder gaf de eer alleen aan zynen gro- ten voorganger, wiens meestertrekken zyn penfeel bezield hadden.” . Een booswicht van den eerften rang bedoelt niets minder dan de Kroon van een of ander machtig Ryk. Eindelyk be- paalt hy zich tot Venetië, zyn Vaderland. Hier moet hy eenmaal alleenheerfcher worden. Dit kan niet, ook niet door het geweldigst oproer, zonder hulp van vreemde Hoven. Hy weet (de wyze Aoe moet men in het Werk zelve lezen) in byna alle Kabinetten invloed te krygen, heeft overal mannen, die van zyne wenken vliegen, en tot vorftenmoord, en tot alles, bereid zyn. Hy is een groot natuurkenner, de fchran- derfte menfchenkenner , en de affchuwlykfte booswicht. Door ayne onmeetlyke fchatten , door zyne gewaande wonderen, door ieder op zyn zwak aan te tasten ‘en te verplichten , door zekere geheime Orde, die hy geheel aan zyn oogmerk dienst- baar maakt, door onbegrypelyke, duivelfche list, gelukt hem ieder gruwelftuk. De Prins van * * was in het flrengst in- cognito te Venetië; heeft een uitmuntend hart; was Prote- dtantsch, maar juist niet na en uit een behoorlyk onderzoek 5 hy was volftrekt niet eerzuchtig ; hy bad geen uitzicht op den Troon, en alle zyne weníchen bepaalden zich tot een ambtelaos leven. Op dezen Prins. heeft de booswicht het oog. Hy wil hem op den Troon plaatfen , maar op dien van eea naburig Ryk; daartoe moet hy den Roomfchen Godsdienst ọm- helzen, Door hem wil hy zyn doel bereiken; dus moet hy geheelenal zyn werktuig worden,en hem in alles blindelings volgen. Natuurlyk doorziet men dit plan eerst aan het einde der Gefchiedenis. De Lezer voelt wel, dat men den Prins tot een groot, maar verborgen, oogmerk gebruiken wil, en dat by, ie den volftrektften zin, het werktuig wordt van enige onbekende fchelmen:, ook dit voelden zyne vrienden; dan-zy kunnen den draad van het kluwen maar niet vinden, noch hunnen vriend redden. Toen zy enigzins op het fpoor gera- ken, is de Prins reeds al te zeer in den ftrik verward; zy hebben zyn vertrouwen verloren, en men maakt van hem , en doet door hem, wat men wil. ‚ Wensch u geluk, Prins! te negen uuren is hy geftorven, zegt een onbekend Masker in Armenifche kleding ; en toen het bericht komt, dat de Kroonprins juist op dat ogenblik over- leden was, is het Masker ook weder by de hand, en zegt den Prins : Uwe wisfels zyn gekomen. Gy zyt hier ontdekt , en zult de afgezanten van den Raad aan uw huis vinden. Kort daare op beledigt men den Prins in eem Koffyhuis; maar de Inquifiy tie is by de hand, en het hoofd van den belediger rolt, zo IETT, 1801. RO. 7. X als ås | €. SCHILLER als de Prins meent, voor zyne voeten. Aan het Hotél was in tusfchen door enen Armeniër bericht gebracht, sə het zog laat worden, eer de Prins te buis kwam;” en ten bewyze gaf dit Masker 's Prinfen horologie over, dat hy nu eerst miste. Naderhand is de Prins een fleutel kwyt. Enige kim deren vermaken zich met {pet en dans. Onverwacht blyft de Koningin van het fpel roerloos ftaan : 'Er is, zegt zy, een Koning onder ons, en legt hare kroon aan des Prinfen voeten, In ene loterykraam neemt de Prins een lot, trekt een doos, en de verloren fleutel ligt 'er ine Men eet dien avond op ze- Ker lusthuis. Zeker Siciliëan kan Geesten oproepen; doet die ook: Gochelaar! gy zult geene Geesten meer oproepen, zegt iemand met ene foriche ftem; het is de Armeniër. Op 't oger blik zyn ‘er ook gerechtsdienaars, en ene wacht neemt allen gevangen. De Armeniër luistert den opperften maar iets ín het oor, en de Prins is met de .zynen vry. Nu ontdekt het zich, dat alles met den Siciliäan bedrog was. De Prine {preekt hem in de gevangenis. Met de kroon, den fleutel, den geest, was alles bedrog; maar met den Armeniër was het eheel iets anders; deze is een zonderling wezen, geheel on: A vorgrandelyk , enz. Evenwel ontkomt de Prins dezen zo kunttig gelegden ftrik. Zyn gefprek met den Graaf van O ** is hier zeer lezenswaardig. Indedaad, hy liep niet blindelings en onbezonnen in den ftrik, dien men hem fpande; en men verbaast zich, terwyl men den Prins beklaagt, over de arg- listigheid van het fchelinftuk , waaronder een zo wel verdedigd verftand bezweek. Dit voorval liet diepen indruk na. Nu lag des Prinfen ge- loof aan wonderen, maar ook zyn geheel godsdienftig geloof; althands hy begon te twyfelen. Daar zyu incognito ophield, kon hy ook zo afgezonderd niet meer leven, en hy geraakte in kennis met enige fraijc vernuften. Hy wilde fchicteren, en dus zynen ‘geest befchaven. Onmerkbaar regelde men zyoe lefture. Al vroeg was een van ’s Prinfen bedienden, de Jae ger, verdwenen. Zekere BIONDELLO was daarop in zyoen dienst genomen; en deze was een der voornaamfte werktuigen van den Armeniër. Eindelyk geraakte de Prins nu ook ín zeker befloten gezelfchap, de Bucentaure genoemd. Hier werden de natuurlyke en noodzakelyke fteunpilaren zyner ge lukzaligheid vernield, opdat hy, wanneer hem de fpitsvindig heden en dropgronden in het beflisfend ogenblik begaven, dt eeeften ftaf den besten, dien men hem willekeurig toewierp; zou aangrypen. Een vriend alleen had hem misfchien nu 50 kunnen reddens dan ongelukkig moesten Mylord sevmouz čt de Graaf van O ** beiden toen juist uit Venetië; en toes dt Graaf, een jaar daarna, terug kwam , werd de Prins reeds overal toegejuichd, was een fpotter met de eer waarheden van den Godsdienst geworden, en in het aar DE GERSTENZIENER. 287 dat hem voordftuwde, hoorde hy de zwakke ftem der vriend. fchap niet meer, De Graaf moest den Prins wederom verla- ten; dan de Baron van F, gaf hem nu naauwkeurig bericht van hegen den Prins betrof. Nu kwam d= Prins van D * « in Vexi, Onze Prins huurde terftond een nieuw en prach- tig huis, en alles ging op een bogen voet.. Hy bediende zich byna geheel alleen van BIONDELLO, en werd jegens zy- ne Edellieden en andere bedienden verbazend norsch. Toe- valig redde de Prins zekeren MARCHESE DE CIVITELLA het le- ven; (ook dit was bedrog.) Deze, de Neef van een der ryk- fte Prelaten, wordt des Prinfen boezemvriend. De Prins had georek aan geld, en handelt met een Jood. Crvrrersa onte dekt dit, en fchiet den Prins, met de grootite vreugd, aanziens lyke (ommen op. Hier komt een belangryk gefprek met den Baron van F. voor, hetgeen doet zien, hoe diep de Bucen- Dame; dan zy was fpoediz weg, en alle nafporing te ver- Nu is zyn toeftand by uitftek Pynigend; hy moest verftroijing hebben, vond die in het Spel, en is in korten tyd an CivirELLA vierëntwintig-duizend Zechienen fchuldig. Ine tasfchen fchynt het, dat het Hof te ** achterdocht tegen den Prins beeft opgevat; dat het hier zyne verfpieders heeft. De Prins wordt daardoor op zyn. Hof misnoegd. Eindelyk vinde ` Prins zyne Griekfche Schone, en zwemt in vermaak en liefde, Maar nu komen ’er brieven van zyn Hof; men weet daar alles, en de Laster heeft er nog vry wat bygevoegd. De Prins word: woedende. Zo nadert de Armeniër zyn doel. iet hier een ftuk van een gefprek met den Baron. | » Wensch u geluk, zeide hy, — te negen-uuren is hy » Beftorven.- Geluk Ik zou my geluk wenfchen, — » æide hy zo niet? Wat wilde by daarmede zeggen 2” „Hoe komt gy daar thands op? wat moet dat hier?” zeje de de Baron, „ik-heb toen niet begrepen, wat de man wilde. Thands » verta -ik hem = Ô het is onverdraaglyk hard, enen Heer » boven zich te hebben!” „Myn dierbaarfte Prins!” „Die het ons kan laten voelen! — Ha! het moet zoet „ID! mmm De ellendigfte onder het volk, of de naaste » Prins aan den troon! Dat is geheel en al het zelfde, mm » By Godt het is iets groots, eene kroon!” enz, Intsfchen was de Prins nu van zyn Hof verlaten, geheel. enal van CIvrTELLA afhangelyk; alleen had hy nog ene toe- vlucht tot zyne Zuster, die hem van tyd tot tyd aanzienlyke fommen had toegevoegd. Een- geruimen tyd onderfchepte men alle de brieven van ka Baron. Toevallig krygt de Graaf 'er ene in banden. 2 ’s Prin 288 ' F. SCHILLER ’s Prinfen Zuster had ook met hem gebroken ; CIVITELLA was door den Prins doodlyk gewond; en de Griekfche Dame over leden. De Graaf vliegt naar Venetië; de Prins wil hem niet zien; maar van F;, die doodlyk ziek was, onting hy eer biljet: Reis vry terug. De fchulden van den Prins zyn be- taald; CIVITELLA fs Aerfleld; de Armeniër is, in den wolffreis- fien zin, meester van den Prins, die, nu vyf dagen geleden, de eerfle Mis heeft gehoord. (Hier eindigt het werk van SCHILLER.) Het gelukte, echter, den Graaf, zynen vriend te zien. Deze was, altbands met medeweten van den Prins, vergeven. Hy was, zo wel als de Graaf, verdacht, van den Prins zwart gemaakt te hebben by zyn Hof. Nu vernam de Graaf, wat 'er ware voorgevallen. Ene ftem in den nachts Prins! hoed u, dat gy uwe hand niet met moord bevlekt! was het eerfte geweest. Daags daaraan vond hy zyn Grieksch meisje, zo hy meênde, in CIviTELLA's armen, en doorllak hem woedende, Vluchten was nu de zaak. Men kreeg zyne wykplaats op het fpoor. Zeker Klooster ‘was veiligere ‘Hier lag de ‘Griekfche Dame reeds zints zeven dagen ziek. De Prins zag haar fterven, liet het lyk openen, en zy was vergeven. Een Geest verfchynt in den nacht, en brengt een brief; een brief van CIVITELLA, met alle de fchuldbekentenisfen van den Prins. Een Geest had alles afbetaald, en hem gewaarfchuwd, den Prins niet te vervolgen, die, wilde hy zich van zyne macht bedienen, hem ogenbliklyk doden kon. De Geest had hem aangeraakt,en zyne wond genezen. — Overwin uw ongeloof! tiep enë {tem y toen de Prins den brief gelezen had, Hy keerde nu naar zyn Ho: tél, en moest nu CIVITELLA in den waan houden, dat hem hogere machten ten dienfte ftonden. ` l. F. ftierf, en de Graaf verliet Venetië. Maar zou ‘er dan, dacht hy, volftrekt niets meer- tedoen zyn om den Prins nog te redden? Hy brengt zyhen bediënde in den waan, dat hy dood is, en keert, als een Poolfche Jóod vermend, terug. Het geluk diende hem zonderling. Op reis vindt by in zekere herberg enen echten Poolfchen Jood, die op fer- ven lag. De * * * fche Geconfoedereerden hadden dezen aÔ gezonden, met een brief aan zekeren man te Venetië. (De Graaf herkent terftond den Armeniër.) -Hy neemt nu dien last op zich, De brief, waarvan hy een affchrift nam, was in voor-hem oúverftaanbaat cyfer. Hy geeft zich-by den Ár- meniër voor den echten food uit, fpeeit zyne gevaarlykt rol uitnemend wef, en moet tot- nader order te Venetië bly ven. Mylord. sevmoum ontdekt: hem. Deze “was ook sc momd, met het zelfde: oogmerk te Venetië, en zo verg vorderd ; dat hy zekeren boezemvriend, jonNson genoemd, in des Prinfen dienst had. Door dezen kreeg hy dan nu ook berichten. De Prins had indedaad F. doen vergeven; doot verdichte brieven had men hem bedrogen; en door zekeren fleù- tel J DE GERSTENZIENER, © 289 tel tot het cyfer, in BIONDELLO’s brieventas gevonden, konden ’s Prinfen vrienden nu ook den brief aan den Armeniër lezen; en nu kregen zy toch enig licht in het verborgen plan der boos- heid. Mar den Graaf ontzonk nu ook de moed. Wat zyn wy, zeide hy, Zegen zo velen? Doch de Lord fprak hem moed in, Kon het dan niet anders zyn, zo kon men toch eindelyk het Venetiaansch Gerechtshof onderrichten van het- geen men wist, en alzo de myn in de lucht doen vliegen, al moesten dan ook de Prins en zy zelve daarby omkomen. De Prins kon zyne Griekfche Dame niet vergeten, en floeg byna de banden. aan zichzelven; Geestverfchyningen be= letten dit. De Bucentauro was nu vernietigd; en juist op die tydiip geraakt hy in kennis met een uitmuntenden Geeste- lyken , de Bisfchop van *; en deze waardige man opende en Godsdienst wederom den weg tot ’s Prinfen hart. Dat dit ook in bet plan van den Armeniër behoorde, konden zy- he vrienden niet begrypen. CivireLLa fterft (in fchyn) op ene wyze, die den Prins al meer vertrouwen op, en eerbied voor, den Armeniër moest inboezemen, en overtuigen, dat ene on- bepaalde gehoorzaamheid aan dat onbekende wezen voltrekt nodig was. dk gaf 'er myn leyen om, riep hy uit, Aad ik eindehk eens iets bepaalds van dezen Armeniër kunuen verne- men! En epe ftem andwoordde: Gy zult dit nog, gy zult hem ael/s nader leren kennen , byaldien uwe volgzaamheid u dit wagrdig maakt. Kor hierop kregen ’s Prinfen vrienden enigen moed. Hem werd wisfel-arrest aangezegd. Nu meenden zy hem te redden met hun geld, en zyn vertrouwen te herwinnen. Dan, vóór den avond kwamen alle de fchuldeifchers met hunne quitan- tien, en brachten nieuwe fomimen, mede reeds afbetaald. Dit was het werk van den Armeniër. Nu ftierf ook de Wisfchop ; en uit een gefchrift, dat hy zou nagelaten hebben, bleek den Prins, dat deze Bisfchop zyn Oom, zyn Hof aan de gruwlyke dte moorden fchuldig , en deze waardige man ook al vergeven Was. Nu kwam de zo lang, vermiste Jager ook terug ; en dit Onnozel mensch meende in ernst , dat het Hof hem had doen Opvangen, dat men hem had willen uithoren, en dat hy nu, door enen Oom.van. den Prins , om dezen te vermoorden, Was omgekocht; Natuurlyk is. de verbi:tering van den Prins tegen dien Oom nw ap- het hoogst. Vader- en broedersmaor- _ enaar! riep hy uit, moordenaar van aile myne genoegens? Gods geduchte wraak zal u door my treffen, en dan wee-ut Deze wraak, echter, wordt den Prins tchriftelyk verboden , > door den onbegrypelyken, die zich tekende: De u overal on- _ Bichthaar verzellende, Pater szoAsTIANO , wien de Bisfchop in bovengemeld ge- Í<hrift had aanbevolen, had nu den Prins fpoedig overgehaald ; Zodat by opentlyk den Roomsch-catholyken Godsdienst om- X 3 hels. 299 7. SCHILLER, DE GESSTENZIENER. 