Tobasche spraakkunst : in dienst en op kosten van het Nederlandsch Bijbelgenootschap
In dit Toorbeeld is de tegentlelliBg goed te zien, mur siiUn ie niet 't gevtl in au m^ém, gijoi dohot au markapur (Ib., bL 2 r. 8), ik, meet go weten, wil wiede kernver gemm toeken; hetak Aula ho mijdm betak dongen , mmekien e^t gij eigent' lifk een werweut van een 'andere merga miteekien een tan deedfie. J). bezigt mèmnkhi: b. ▼. kakum begu m hapa ngo nèendOn ëmpmn H-mèKg- gërii kuijapi idi, kaea hoge kul^api mat-eëUdo ninaf, too k{j werkd^k vadei^t geeet was, de ëmpün, die die kutjapi tokkeU, wattrom tegt kij dan "kei ie geiijk de ku^api van Selido'e vadert ku-ènlai nëmukën ei-sada patong ena, pë^umpa aku (§ 8) dmt hae përmakan kamèimg ent. Qh., bl. 188 o.), U tonde dete eene petang pabnwQn wtedegebragt kebien, maar ik ontmoette ieaiand, die geiten koedde, enz. Men gebruikt ook nemm, maar dit kan ook in een hoofdzin stelligheid in de toekomst aandoiden; b. ▼. mnda mada mobak pëddk ni gnm, Aëlat mwalnk ber^ ngin ena éfjumpa mo nbnu bijakat idi Qh., bl. 102» r. 11 ▼. o.), too 'tonder^ w^ van mifn leermeeeter in 't wiekeien niet afwijkt, dan tal binnen dete week de t^ger geeangen t^n; maar kn-bére ngo nêmu tada kene, ena alé tuwang enz. (ib.» U. 182, r. 18 ▼. o.), ik tonde U een geven, maar mi broeder! enz. Ver- der in conee z sife Toorsinnen; b. ▼. kn-imum pe nhau huUd poUmn idi, otang bang ei'kt^ëngido bamn nari (Ib., bl. 180, r. 18), koewei ik uw palwtw^ etraki gedronken keb, ket wat niet omdat ik kern van u venookt. 6*. laning of tdaning (§ 22, III). Dit woord wordt in twyfelende wagen gebezigd, in dezulke iiamentlijk , waarop men geen beslissend antwoord verwacht, zoo als b. v. als men zich-zelf een Traag doet; b. v. hejasa ma on mamijang laning (Ib., bl. 70, o.), waarom zouden deze buf- fels mager z^n? na tutu do i ulaning nudok ni hulUsulia t, zou Hwaar zijn 't geen die hulis-kidia zegt? aha ma hu-baen laning mamalo9 hapan- Jeun ni amang-uda », wat zoude ik toch doen om Oom* 9 handelwijze met gelijke munt te betalen? anang ^ aha ma ulaning mambuwat ugasatti, wat zoude toch mijn goed weggenomen hebben ? indng anang ise ma ulaning nappunasa on, heden/ aan wien toch zouden deze dingen toèbehooren? songon dija do ulaning na tubu i (Ib., bl., 4 r. 9), hoe zoude toch *t pasge- boren kind er uitzien? anang na hehd do laning hita on sogot (Ib., bl. 65, m.), wat zal er toch van ons beiden worden? In plaats van ulaning is in zulke vragen ook lefatni (IB*) in gebruik; b. v. befasa ma indadong martanduk on lejatni lombu on (Ib., bl. 140, r. 9 v. o.), waarom souden * Zie S U7. * Zie bl. 251* .. 287 deu rundöeetten geen korenê kMenf (vgl. ook aldaar r. 8 v. o.); na n- jan é^a do ibana UjfUni mardakiM (Ib., bL 154, o.)» waar langt mmde hij gjfH weg genomen hebben ? na tv d^a do lao l^atni boru-ioru nappuna éopón, vferwaarU gou de orontp, aan «ie deze eopo ioebehoorit gegaan z^n? M. bezigt luwani, ulaning, ulatn (Noord, ) 25) en Iwoai of ruwai (Zuid); b. y. di art aha ma ulani topaXt si-manarenghu i, op weihen dag zoude ih gebo" ren zijn f Met iehé (zuid. iijê) tevens om de terlegendl^eid, waarin men is, welk besluit te moeten nemen, aan te doiden; b. f. bijd ma luwani iehé panaekku di on (Ib., bl. 49 m. *), hoe zoude ih dit (och moeien beklimmen? (boe moet ik bet aanleggen, dit te beklimmen P); welke woorden een vraag z^n, die hy zicb-zelf nit verlegenbeid doet; songon dija ma u-dohon ruai iijé (Ib., bl. 258 r. 6), hoe zou ik hei moeien zeggen? ite do ulaning on (Ib., bl. 129 r. 3), wie zoude dit zijn? In 't zuiden bezigt men ulaning ook in een dringende vraag, waarop men gesteld is antwoord te kr^g^; b. v. iano dija ma ulaning on (Ib., bl. 130 m.)» 19^2^ land is dit toch? alak iodingkon dija do o ulaning (aldaar, onder), iemand van waar ioeh zijt gij? In 't noorden bezigt men in dit geval nakngi (16^; b. v. aha nakngi anggt baenon ni amang-borungku di-baen di-suru alap halani da' mang, wat ioeh mijn waarde! heeft mijn oom ie doen, dat hy Vader laai halen? D. bezigt endija; b. v. kade htdija phnuwatku piduk idi dëkët linaiang data» idi (Ib., bl. 141 b.), wat ioeh zoude mijn middel wezen die vogel» en klimdieren ie vangen? rap dike mam htdija dalan mênangkih mi daias, waar langt ioeh zoude de naar boven gaande weg zijn? (waar langs moet ik naar boven gaan?),* ënggeui piango tja lèndija mengupahi (Ib., bl. 159 m.), zoude hij genegen z\jn bezoldiging ie geven aan enz.; kade ngena htdija (Ib., bl. 246 r. 2 v. o.), wat zoude dit toch zijn? kade mo dosangku èndija bai begu barang bai djUma (Ib.» bl. 118 o.), wat toch zoude ik jegens de geesten of wél jegens de mensehen mis^ dreven hebben? Nog een voorbeeld, zie Ib., bl. 22, r. 16. T. apdld. Bit woord schoot ^ meest orereen f e komen met ons juiei, waar wij het yóóx een woord plaatsen om ér een b^zonderen na- druk op te leggen , en doelt op de noodzakel^kheid van H geen door H achter staande woord gezegd wordt; b. v. molo apald di eon makama* iean, behd baenon^ zoo juist hier de plaats van sterven moet z^n^ hoe ie doen? aha ma apald ngomgór hita manggagai, wai moet het zijn, dat tcij ^verig grazen? (wat behoeven wij met grazen zalk een haast te nia^ * Vgl. Ib., bl. B r. 9 V. o., bl. 6 r. 18. ' Zie boVen U. 36 a. 288 kenP). Zulke vragen, waarin de dringende noodcakelykheid van iets betir^feld wordt, drukt men ook door gird tu dya (spoedig waar toe?) uit; b. T. giré iu d^a hita mangula (Ib., bl. l4\ m.), wai bekoeven w^ fjm mei dem vddarbeid te haasten? Voor een substantief, of als sub- stantief optredend voornaam w., kunnen w^ het met ze^s wedergeven; b. T. apald i nude di-baen hamima, zeffs die ie door u gedood; apald si- anak ni namöoru indéng na podó mangotiop eusukki, tung ibama djumolo mangotsop susukkt, zelfs mijn lieve bruidegom he^ nog niet aan mjjn bor* sten gdnrkty en zonde hjj dan eerder er oom hurken? Waar het voor- afgegaan door anggo ({ 165) vóór een woord staat, om op iets als zeer gering te drukken, wordt het niet zoo vaak als j?a2a (8**.) gebezigd; b. v. anggo apald i do murd do i baenon, zoo het dat slechts is, gemakkéUijk is dat te doen; anggo apald i do na np<iokmu tu au, bowasapala di-sejat ho manuhnt di bowan ho indahammi, zoo g^ niets anders aan my te zeggen hebt, wat behoeft gy uw kip te slagten en uw ryst ie brengen? anggo apald manopa do di'dokkon ho au, bowasa apald di-bowanhoindakammu, zoogy mjj niets anders wiU laten doen dan smeden, wat behoeft gij uwe rysi mede ie nemen? anggo pala i do Onandakkommu anggo babi na di alaman i indd di-boto do i, zoo gij slechts die wichelkennis op uw bezoek medebrengt, de varkens op het erf weien het immers ook; anggo pala i do mudd do daonnt, als het niets anders is, gemakkelijk is H geneesmiddel er van; anggo pala susumt do di-pisai inddng sanga bohd i di-paboio-boto si- anak ni namborum, zoo die kerel slechts in niets anders dan in uwe bor- sten knijpt i dan is hei niet van belang, of uw bruidegom het weet (dan kan uw bruidegom het vernemende, zich zulk een kleinigheid niet aan- trekken). Verder heeft het ook de beteekenis van ons zeer niet alleen voor kwalificatie ve als praedikaat optredende woorden, maar ook vóór een verkorten zin, die als adverbiale bepaling optreedt; b. V. di-hatai radja i begu na sijar i, apald denggdn, de vorst sprak den iuspirerenden geest aan, zeer schoon geschiedde het; di-tibal djuhut i di- aias nindahan, apald denggdn apald uit, hjj legde 't vleesch op de ge- kookte ryst, zeer schoon en fraai geschiedde het; iaktang do gota na di tanganna i, apald sa-otik, de gom, die op zijn handen was, raakte los, zeer weinig was bet; anggo apald na pogos do na marharoan i, manuk do sada di-baen parharoan ni anakna i, zpo in der daad arm is, die H feest viert, dan wordt door hem éen kip tot maal gebezigd ter viering van de geboorte van zjjn zoon; i ma sada apald na tabo ptdong panganon, dat is een vogel, die zeer lekker is ie eten. Vóór een attributief optredend woord wordt het slechts zeldeu gebezigd; een voorbeeld is: aso hu-iak' kup dakka ni sambubuhon apald parioru on, opdat ik deze onderste tak van den sambuèuhon grijpe, Met de negatie so hebben we het bo- ven (bl. 272, 7*.) reeds gehad. sapald ho anggt na lodja (Wdb. bijv. bl. 527; zie ook Wdb. bl. 143). 8®. pala. De eerste beteekenis van dit woord schijnt toereikende te zijn; b. V. na so pala inumon, dat niet in zulk een hoeveelheid voorhan- den is, dat -hei gedronken kan worden. Voor een telwoord bezigt men het om op 't getal een nadruk te leggen, dien wij wedergeven kunnen met • tot zelfs; b. V. tu aha manuk i di-baen pala duwa di-buwat ho, waartoe die kippen, omdat gij tot zelfs twee neemt. Voorts in een vraag naar de noodzakelijkheid; b. v. bejasa ma pala sanga mangan horbo di-baen ha- muna hami, waarom moet gij ons tot zelfs op buffelvleesch onthalen? ^ £en ander voorbeeld zie boven bl. 268 r. 2 r. o. alwaar ijapald moet ge- lezen worden. / / 290 Achter (mggo (zie in 7*.) en verder in condition^ bijsiiinen heeft het deselfde beteekenit ak apald; b. t. mclo pala maU ibami, bekd haenm, zoo Mj moet sterven^ hoe te doen? (andere voorbeelden, zie boven bl. 20e, r. 10). Voorts in onechte tragen; b. v. êo pala i ma hamalu^ wakku, manarm panganon ni djolma so óegU, eoude dat mj^n schande met sijn^ spijze voor een wumster aan te dragen? (Het zonde mij immers tot schande verstrekken, de opdraagster van sp^zen van een monster te s^n). Met wea voorop bezigt men het in een vriendel^k verzoek , en ook in uitroepingen, waarin de onwaarschijnlijkheid van iets wordt uitgedrukt; b. v. uwa pala rap ma hamü djclo^ houdt elkander toch gesel' schap I uwa pala tikkir damang namd djolo iboto ni radja t, ga de zuêter van den vorst maar eens opzoeken vaartje/ uwa pala dabu ma di au boras ni sambnbuhon s, laat die sambubuhon-vruchten voor mij vallen ; uwapcda paima mqu, wacht toch op mijl uwa pala na marina au,*t is alsof ik een moeder had/ (nu ik zonde een moeder hebben 1) Aanm. Uit 't bovenst-aande bl^kt, dat apald en pala in sommige gevallen ▼erwisaeld wordt. Of na beide woorden eigentl^jk één zijn, darf ik niet beweren. M. bezigt pola (ygl. D.) = ptda in de eerste beteekenis (zie Wdb.), maxr pala in een uitroeping, waarin men zQn bevreemding nitdrokt o?er iemand's zeggen; b. V. hoedanig is nw gevoelen omtrent oom (wat hebt gij voor plannen tegen hem), omdat hij U heeft willen dooden, zeide zD; waarop hij antwoordde: bijd ma pala rohangku di halant , manuhat di ko do i (Ib., bl. 196 r. 17), hoe xoude ik een planjegene hem kunnen hebben, ik laat dat aan U over. D. bezigt pëla (vgl. M.) = pala in de eerste beteekenis (zie Wdb.). mada këna met een eerste passief = indada apald (zie onder 2**). Voorts pala in dringende vragen; b. v. pala kade mo H-ni-dokkenëndene bainami (Ib., bl. 166 b.), wat mag het toch zijn U geen gijUeden aan ons te zeggen hebt f pala kade mo si-iongkirinmu (Ib., bl. 67 r. 15 v. o.), wat toch it Hgeen gij bezoekt? (wat komt gij hier zoeken P). Verder wordt het vd<$r een woord gezet om een ne- gatie of een kleinigheid te versterken; b. v. medot pala mëharga kamt i-earih- iën (Ib., bl. 26, r. 10 v. o.), om ons geeft hij hoegenaamd niets (niet zelfs van waarde worden w^j door hem geschat); pala sitok mgo ku-inum polamu idi, men- tër enz. (Ib., bl. 180, r. 12), een weinig slechts van uw palpiwijn heb ik ge- dronken, en terstond hebt ge zooveel praats tegen m\j. 9**. nunga (§ 11, b) beteekent reeds; b. v. nunga hu-ida, ik heb het reeds gezien, IHt woord wordt voorts zeer vaak réór een zin geplaatst , waarin men 't geen men waargenomen of aangetroffen heeft, vermeldt. 291 Het leidt een praedikatieTe bepaling van 't subject in , en wordt als zoo- danig dikwijls door sai (S**.) gevolgd; b. v. dida ma parbuwe w rukkimg banggik nunga sai marrara ^ di-haen lamunna (Ib., bl. 1), door hem toerden gezien rukkung-hanggHe-vmchten , rood zijnde wegens hunne rijpheid (hij zag rakkang-banggik- vrachten, die rood waren van rijpheid); di-bereng ma pidong i nunga sai gumüing-güixtg di asama i, hij zag den vogel zich in zijn nest wentelen; di-dapot ma inana nunga lokkot di rere (Twist van S. M. en D. D., bl. 16, r. 7 v. o.), hij' nond zijn moeder kleevende aan een oude mat (zoo behoeftig, dat zij zich met een stak mat moest klee- den); di'dapot nunga adóny modom laU-lahi di djabuna i, zij vond 'n man in hare djabu slapende; di-tatap ma lajang-lajang mandidohot manuk' manuk patija radja nunga sali hundul di batu tandjung tolu ^ hij zag uit de verte de Mandi-zwaluw , en den henelvogel P, R. op de rots T. T. zitten; di'bereng ma tubuna e', dida nunga marpajahan onom, z\l keek naar 't geen zjj gebaard had^ en zag zes liggen; dida ma taoar i nunga sadi gurguran^ hij zag de tawar in sterke gisting; djuppa nasida ma tabu tutung nunga marbungai *, z^ vonden tutung-suikerrietstokken in bloei slaan; na so sU' rat ni ramos do borasna di gindjang, di toru pe na marurus nunga dardk dida (Ib., bl. 69, r. 2 v. o.), zeer taïr^k waren de vruchten van dien boom boven, onder ook eag h^ de afgevallen vruchten in menigte ver- spreid liggen; nunga mamgcngós di^egé nasida , zij hoorden den vogel met zijn wieken een snorrend geluid maken; nunga saé-sa^é bonana i didacfjala nunga bot ari dida (Ib., bi. 77, r. 1 v. o.), hij zag dat de boom onderaan geheel schoon was^ en bemerkte ook dat het avond geworden wa»; dida ma baijon pandan nunga aai di-patornong do di pargadongan i (Ib., bl. 18» r. 6 v. o.), hij zag de pandandechtbladen in r^en geschaard op de gadong akkers staan. De constractie kan ook zoo zijn, dat e^rst 'tsnbject ge- noemd wordt, en dan nunga met de vermelding van 't geen men aan een deel daarvan waarneemt; b. v. dida ma si-boru tunggtd di êjudji nunga eali pattdudak susuna (Ib., bl. 6S, m.), h^ zag M^irferomw T. d. Dj. reeds stonden hare borsten puntig naar boven (hij sag de borsten van Mejufvrouw enz., opgerigt staan). In plaats van nunga kan men ook do Ji& zulk een praedikatieve bepaKng zetten; b. v. dida hUsé do (Ib., bl. 101 , r. 7), door hem werd de poort gesloten genen {hjj zag ie poort gesloten). Een praedikatieve bepaling van 't object wordt ' Zie boven bl. 110, 8°. ^ Zie § 54 (bl. 113 onder). door een werkwoord, door na ingeleid, uitgedrukt; b. v. marnida iba on na rapar, zoo hij m^, armen drommel, honger ziet lieden, M. kent nunffa niet, en gebruikt numma (Noord) of dunff ma (Zuid); b. v. di-Uffi tja numma maie amanija i (Ib., bl. 24 r. 10 y. o.), hij zag, dat zijn vader reeds dood vat. D. bezigt ënffffo, dat in de gewone beteekenis van reeds ook achteraan ge- plaatst wordt (zie Ib., bl. 128 o. en bl. 129 b.). Overigens is 't gebruik als dat van nunga in T.; b. v. idah higgo kënan djëèak idi, hij zag den tijger-val iets ge- vangen hebben; i-hegeken htggo lot djëlma i bagasna idi, hij hoorde, dat er een menseh was in zijn huis; idah mo iakdlna ënggo tjibal (Ib., bl. 153 b.), hij zag gijn hoofd liggen. Voorts ook om een sabstantiven zin in te leiden, waarin wat gebeard is vermeld wordt; b. v. i-bagahkën kdlak si-deban higgo Jcita soda pë- narihin, éCeen of d* ander (iemand) heeft verteld, dat we het eens zijn (vgl. ook Ib., bl. 172 r. 17). Ook bezigt het nari (14^ acbter de praedikatieve bepaling; b. V. i-tatap mërsembur nari ngo piduk dèkët binatang datas (Ib., bl. 140 o.), hij zag uit de verte vogels en klimdieren in menigte zwermen; mh'dlijoho nari ngo ku-idah mi ièruh (Ib., bl. 5 m.), ii zie .het naar beneden een doorloop hebben. 10". las schijnt een verbastering te zijn van laos * , en heeft tot eer- ste beteekenis worts : b. v. rutsür tijan duru las lonong di tapijan i, het gleed van den kant, en verzonk voorts in, de èae^daaits. Het slaat ver- der op duiir, en we' moeten het dan met bïj^ven wedergeven ; b. v. laspono boru i (§ 142), dan bUjft zij kinderloos; las êi radja i Ujang t, nog bij den vorst was die kond (die hond bleef bij den vorst); djadi las di ramba do dfolmana i (Ib., bl. 162. m.), zoodot zijn vrouw nog in de wildernis verwijlde; las di radja baUngUngan ma pananggaimi Qb., bl. 280, m.), Uwe kond blijve bij vorst B, (blijve 't eigendom van V. B). Voorts wordt het ook gebezigd om bijvoeging of vermeerdering van graad uit te drukken, zoodat wij het met nog.tn een comparatief hebben weder te geven ; b. v. uiang na metmet las pinametmety een kleine schuld worde nog kleiner gemaakt. Met de negatie sowada er achter is het vaak in gebruik om toch nog niet uit te drukken, maar altijd tegelijk met de coigunctieve kracht van die negatie (bl. 266); b. v. di-rijori ma tu bagasan sopo, lat-sowada dida do (Ib., bl. 158, r. S), zij ging in de sopo naar hem ^t^, maar zag kern toch nog niet; hij had gedurende een * Evenzoo beteckcnt laeng in M. eigcntl^jk doorgaan (Ib., bl. 298 r. 21); vgl. ook 't gebruik van lalu in 't Maleisch. 293 maand reeds gereisd, lat-^owada djuppaêa dopidong na tolu i (Ib., bl. 29, r. 1), en ioeh had h^ die drie vogéU nog niet hunnen vinden. Ook vindt men lai-Bo (Ib., bl. 29, r. 8). Men bezigt ook maUuwa (bl. 270) met een negatie; b. v. nutUuwa eowada do di-hegé eotoara nipidmg na maló mar- hata-hata, en toch hoorde hü 'i geluid van een pratenden vogel nog niet; nadat maand en jaar verloopen waren, mattuwa êoteada dodjuppa naeida enz., trqffm e^ toch dat geluid niet aan; hoe yele lieden hier ook zijjn komen dobbelen, mattuwa eo dung do talu au di-haen hdUtk (Ib., bl. 67, r. 8 r. o.), toch heeft nooit iemand het nog van mij gewonnen (vgl. Ib., bl. 69, o., 71 o., 74 m.). M. bezigt loet, laing, laeng of lang (bl. 282); b. ▼. toen het reeds nacht was, loet 90 adóng na marpijo manman (Ib., bl. 52), twam er toeh nog memand hem roepen om te eten; lang so ngot dope tja (Ib., bl. 141 r. 12), en toeh ont- waakte hij nog niet; o dope H-angiahan (bl. 28, E. a,) lang so marbagas dope o (Ib., bl. 136 r. 12 v. o.), hoewel gij de oudste gijt, x^t gij toeh nog niet getrouwd» — laet = SM (bl. 282); b. ▼. anggo au, loet na hehe do^ al zjjn Vader en Oom ook yjyandig jegens elkander, ik ga toeh. Ook i^uwo maar aehter 't prae- dikaat (Ib., bl. 184, r. 10 v. o.). t>. bezigt mada mango; b. ▼. mada mango i-akap mërUnggahgah mi tëruh (Ib., bl. 5 r. 8 ▼. o.), en toch voelde hij niet, dat dat hol naar heneden een bo- dem had; vgl. ook Ib., bl. 6 r.8 y. o., bl. 9 r.21, bl. 189, r. 1 v.o. Ook malot mango (Ib., bl. 9 r. 19). Verder tunggari ngo; b. y. tunggari ngq malot mërdëpar i-bëge (Ib., bl. 6 r. 14), en toeh hoorde hij dat stnk bamboe niet Uetterend vallen (aldaar bl. 8 r. 10 ▼. o.); ook malot tunggarina (Ib., bl. 8, r. 6 ▼. o.) en tungga- rina malot (Ib., bl. 9 r. 23). 11*. aUing beteekent voorzeker, voorwaar, en duidt vaak een uit- komst aan, die in strijd is met 't geen vooraf gezegd is; b. v. di-hoto do, ninna, manopa boeikkt, attóng inddng hapé di-hoto, hij zeide mijn jjzer te kunnen smeden, maar 't ie gebleken dat hij het niet kan; attóng hatu do, wel Hie immers steen ^ en niet, zoo als gij beweert, een kost- baarheid ; afting na paotoio-hon ($ 8) do ho hap/, gij blijkt dus een be- drieger te zijn. In dezen zin gaat het vaak tevens van hapé(lT,) ver- gezeld. Een enkele maal wordt het ook = njjdn (5**.)in een hoofd- zin geheel achteraan gebezigd, terwijl de bijzin met attk (§ 168) aan- vangt; b. V. attk song on i di-dok radja i sinabulna mangalo au, talu do au attóng, zoo de vorst aldus tegen mij zijn zaak had voorgedragen, dan zoude ik de verliezende partij geweest zyn: 14 / ^ A 294 M. l>nigi anióng oiioiii4ig vato ia dan ita vtn voorwaar I; b. v.. «a dlmf- ^OM anUng kapé üniinm&n (Ib., bl. 284, o.), 4ea0 vm rimg %$ waariyi fraai ^ oio aniónf na dtn§$am wta on i^Umm^u on, ja! waarlijk dU is êchoon^ êÜ nwUedsr gewaer. Verder begint mea er een lin mede, waarmede men iemand iet» bevedt of verlof geeft iete te doen, «oo hfj reedt aan een ander be?el beeft voldaan; b. t. reeds bebben wf) aan uw bevel, een bnfièl op te vangen, voldaan; leide de geliefde aUaf van den vorst; awióng amggi bunm Aam4 wta. Welnu, dood Aêm dan, mifn liovo Jongen f (lie Ib., bl. 149, r. 12, 14, 22 en 24). P. besigt hU9n§: b. v. niettegenstaande al m$ne moeite, Hthtg malei iaui JtU'kèndangi tinokor urang haja idi, is hei mij toeh niet gelukt de vrouw van U. K. te beslapen (Ib., bl. 74, r. 17); er is, zeidet gfj, een vermeerdering van die twee menseben onder, Hiëng iurpësulai si-mënongür mi ihruh enz., en echter hei ik iemand naar beneden gezonden, en die zegt, dat er geen veran- dering is. Aanm. Het is waarschaaniyk dat attóng een bijvorm is van tong, zoodat het oorspronkelijk vast, zeker, beteekend heeft. 12°. tung stelt de mogelijkheid van 't geen gebeurt, en niet alleen een mogelijkheid, die van 't lot afhankeligk, maar ook die welke het van iemand's wil is. We kunnen het in 'teerste geval met ons mogt, en in 't tweede met ons in staat zijn , *t hart hebben wedergeven ; b. v. molo tung djuppa halak, zoo iemand hetmogt vinden; molo tung dida halak, zoo een ander het mogt zien; molo tung di-bunu ho au, sai mago do ha^ zoo gij 't hart hebt my te dooden, zult ge zonder falen ongelukkig wor- den; molo tung maruppak di-taba hamuna (Ib., bl. 294, r. 1 v. o.), zoo de boom door ulieden geveld, komt te vallen. Het wordt vaak in een Gonditioneelen b^sin zonder coog auctie gebeaigd; b. r. twêg sar togot di n-anak ni namboru, inddng be tamasa au, zoo het m^n bruidegom tor ooren mogt kom^n, zal hij mij niei meer unUen hebben ; tung di-euru ko ma- naek au, unang ho oio, zoo hjj ü mogt bevelen mij te beklimmen, wü dan niet. In ontkennende hoofdzinnen met itidd veronderstelt het de ^ j ^ mogelijkheid van 't tegengestelde van 't geen werkel^k 't geval is; b. f. inde tung mangolu be ho, aOhunang ^ na hu*taoar, gij zoudt niet meer in kven zijn, zoo ik u niet genezen had» Waar geen bijjün volgt ^ ontkent inde tmng slechts de mogelijkheid; b. v. inda tung na Uhi hUa, wij kim- men niet verdwaald raken; indd tt(ttg na maeuk be iöana tu tonga ni ia- ^ Zie no en 16a. 295 t^opaif (lb., bl. 12 o.), zjj kau niet èinnen de menigte gebragi worde» f ^ (d. i. zy kan, bij U vergeleken, niet eens middelmatig genoemd wór* den). Men bezigt indd tung daarom ook vaak, om iemand van een verkeerde meening, of wel ongegronde vrees af te brengen; indd tung di-baen denggaitu (Ib., aldaar), het tcoê niet zoozeer toegenê mjjn echoomh heid (g^ moet niet denken, dat men met elkander twistte, omdat ik zoo seboon ben); indd tang addng di si na so ^adi pangan'm (Ib., bl. 14), er is niet iets daarin y dai niet mag gegeten «orden (std a ge- rost, er zit niets schadelijks in). Yragender wijze bezigt men indd iung, om te kennen te geven, dat men niet hoopt, dat iets plaats heeft gehad; b. v. indd iung di^pangan aüi eme », de eters hebben de rjfst tooh niet opgevreten? (ik hoop tooh niet, dat de evers enz.). Natnnrlijk be- zigt men indada in plaats van i»ddy zoo een substantief als praedikaat ontkend wordt; b. v. indada tnng na so oio au hundtd (Ib., bl. 24, m.), die niet teil zitten ben ik geenszins (denk niet, dat het onwil is, dat ik niet ga zitten). Met so er voor maakt tung een negatieven impera- tief, waardoor een verbod veiligheidshalve uitgesproken wordt, omdat men vreest, dat de overtreding er van mogelijk is; b. v. so iung di^ pabowa Ao, tertel ket toch niet over/ (ik vrees, dat gij het mogt over* vertellen); so tung di-pas^ai ho tu ruma o», laat hem niift in deze huta binnen (ik vrees, dat gij zoo dom zult wezen, hem binnen te laten); eo tung hona pisomt ati, pas op dat ik niet door uw hakmes geraakt wordt. Ook wordt so tung gebezigd, om de oomogel^kheid uit te doen ko- men; b. V. so tung adóng halak na muèa tu son, hier kan niemand om- ders gekomen z^n; so tung adóng haporusan tu'balijan (Ib., bl. 169, r. 8)» want er is geen plaats, waar langs naar buiten gegaan kan worden (want het is ons niet mogelijk naar buiten te ontsnappen). -^^ In zinnen met bejasa hebben we tung reeds boven (§ 133 op bl. 206) leeren kennen, als een woord, waarmede men naar de noodzakel^kheid vraagt, maar met dit vraagw. kan het ook in een vraag, die men uit bevreemding over de mogelij^kbeid d^et, gebezigd worden; b. v. bejasa ma ho tung margowar guru^ hoe komt g^ b^ den naam van guru? (Hoe is het moge- l^k, dat gij dea naam van guru hebt?); Met adóng (23®.) kan tung ook een vraag maken, waarin men z\jn verwondering uitdrukt over iemand's meening, en hem van de ongegrondheid ervan tracht te overtuigen; b. V. adóng tung na mab^ar au (Ib., bl. 14 m.), ben ik dan bang? (Ge moet niet denken, dat ik bang ben). In uitroepingen oit verbézing over de mogelykheid, d«t iemand iets zegt, denkt of doet; b. v. tung 14* 296 ko^ Hitnmn, nappunasa * (Ib., bl. 286, m.), ffVt ^^ff^ffV* hebt er aan^ opraak op/ (hoe durft ge beweren, dat ü die akker toekomt); 80 tung tomhal % boru-boru^ alsof die alleen een vrouw was! (hoe is het mogelyk dat gij over haar zoo spreekt, alsof zij de eenigste vrouw ter wereld was); de anderen, die eveh als ik het tegen q verloren hebben, hebt gij in uwe sopo gevangen gezet; tja tung aaaadoM tu toru ni balatuk ni sêpomón au di-bafakkon ho (Ibï., bl. 69, r. 20), maar ik alleen zd g^ hier oèder aan de trap van uwe sopo in H blok! IS**, bejaea (of bowasa; verkort baaa) bet. waarom? y en wordt in vra- gen gebezigd, die men iemand uit bevreemding over zjjne handelwijze (voorbeelden op bl. 205), of wel zich-zelf doet, door dat men iets on- dervonden heeft, waarvaa men zich geen verklaring weet te geven, wordende in dit laatste geval veelal ma er achter gebezigd ; b. v. bejasa ma indd hu-ida i (Ib., bl. 162, r. 18 v. M. bezigt bejan (Ib., bl. 44 r. 19). D. bezigt kasa, Aanm. Uit bejaaa naast bowasa blijkt het, dat het eigentlijk twee woorden «$)a en dtts beha of bohd 4- aaa. Dat die afleiding heden niet meer gevoeld wordt, / blijkt nit de mogemkbdd, dat fx^ma nog achter komen kan, want zoo men er taa nog in voelde, zoude dat niet kannen, daar ma nimmer achter die conjunc- liè plaats kan nemen. Be vorm in M. (b^Oêi) weet ik niet te verklaren. Mia- sehlén ia kasa (D.) op dezelfde wfjze uit kade ■+■ asa verbasterd. 14". namd of namand * is beperkend, even als bij ons maar, slechts; } Kie boven bl. 261. I^ 't Wdb. gelieve men date woorden bf| elkander ta zettéo. 297 b. V. èada namand tUos namda na ioi» r, eék deekiè wat H kleed mn hun drieën (zi^ hadden mei hun drieën slechtd één kleed); dan^ namand tjfan on^ het w slechte weinig van hier verwijderd; hOana Mn namand na eo marutang (Ib., bl. 81, o.), die niet venpeeld z^n^ e^n «ry drieën aUehU; ya nung «im raibion ni halak nmga eun dohot iaèaonna, mateinar namand^ toen Hweghdkken ran klein hout op den akker, en ook 't oeUen van 't geboomte daarop a/geloopen Was, en er niet meer was te doen^ dan het gehakte droog te laten worden. Verder wordt het gebeisigd waar men een wensch of begeerte tot iets beperkt, als 't geen waarmede men zich zal tevreden stellen; b. v. unang tangie namand kOy opdat g^ maar niei schreit (ik zal tevreden zijn, als gij maar niet schreü); aeald mitffur namd ho^ mits gij maar naar beneden komt. Verder om de nood- zakelijkheid uit te drukken in iets onaangenaams te bernsten; fa. v. maisadi nengél namdpinggol umbege sowarana i, zeer verdoof d slechts was het oor hoorende die stem van hem (er was niets aan te doen, en men moest zich laten welgevallen, doof door hem geschreeuwd te worden) $ zoo ik niet binnen mag komen, hoe te doenl iu ramha on namand au marmalam (Ib., bl. 101 m.), dat ik dan maar in deze wildernis ga ver- nachten I; anggo na maie i sori ni arina namd i mate di-baen musu ièana, wat den gesneuvelde èetr^, het is maar zijn lot f dat hij door 's viands hand sneeft. Van daar ook, waar men als 't ware uit wanhoop een besluit neemt, door dat men niets anders er op weet en zich dus tot zekere ban-r deling heeft te beperken ; b. v. nadat hij aUe middelen beproefd bad zijn dochter en breeder's * zoon , die ongelukkiger wijs elkander had- den leeren kennen, met dat gevolg dat zij man en vrouw waren ge- wordeu, van elkander te brengen, zinde hijj op middelen, «n.zeide.^tf- dpkkon namd nasida ptdik huta, mamnkka hutat^a ma nasida (lb:ibl. tö); ik zat. ze maar bevelen zich in een andere huta op te gaan houden, dat zij voor zich een andere huta maken t unang au namd di-haen ho baen djólmamu (bL 47, m.)> (>pdat ik maar niet door ü tot uwe vrouw ge- maakt worde. * De kinderen yan een broeder gelden bi) de Bataks voor eigen kindereii; van daar geen woord voor neef oi nicht, zoo het broeders Idnderen s\jn, en evenmin voor neef en nichi (eonsin en eovaine), zoo het de betrekking aanduidt tntecheii kinderen ^tji' broeders van elkander r zoodat hiervoor oök anggi, haka en ibeio in gebrotk z^n. y / / / 398 K. bezigt ook Mmi nur rtüaat noaU ea ook ilomd (ZaiA); li. ▼. tffadi ulu- balans ètOaimg baUhmg mmd 1»m§^ (Ib., bl. M m.). *09d«d üêM» kèkiB, B. 09€rbiêef; pëiu kmné uUmg kdlomg nomd Uêho ntra paiÊJahim§tm <m (Ib, U. 9S, r. 1 ▼. o.), omdenterpt uUeéê», opdat dit Umdtehap P maar wiet tem 9€rdtrv€ gébrofi worde; mmlak nê/md mm tu UAa on Qh,, bl. 5 o«), dtU ik maar naar dU htmfMoodê daar terngkearoi iu^omt^'ap namu êan^fofot Qh,, bl. 6 o.), ik aal margin op die penoon wuutr op de loer gaam Uffgem, Verdar wordt bet met éfioto gebruikt in een nitnoodiging; ta^alaH nomd éffolo tn ei-adfi «• «. (Ib.» bl. 46 b.)> Umt om maar teruffteeren tot Vont Jf. M, (kten wQ de draad T«n 't verkaal weder opneiBen met ena.). Ter yereterking van een gelQkeBia; b. v. emumghm bauting nagowam anak domd (Ib., bl. 113 r. 1 v. o.% gdi^k eon hm- ting, die aijmjong oeriore» heeft ^ êkakte waa vont T. d. L. op 'talagveld. S. beiigt naris ^^ ▼• ièa*ibandene m^ngan nari n§o aku (Ib.» bl. 99 b.), ik èen deokie *t ooerklijfkel van m» maal: êëmènngkH nari ngo êi^tading eangkët i binangnn idi (aldaar o,\ mijn kuUel leekte ie *tgeen ooergeUeoen ie aan da kniepaai gekaakt; itlang to i^nmpa nari ngo ei-kipangan anakku idi (Ih), bl. 161 , o.), ale maar gevangen wordt, die m^ eoon keteft opgegeten; pëmuwaüm nari ngo krnonkn bai inang (Ib.. bl. 141, r. 16), mijn middd die dieren te ne- men tleekts keè ik bij Moeder te bevragen; ntang i-buwat kene nari ngo buk-^ bmkkn idi moUk bamdene (Ib., bl. 145, r. 18), opdat gij maar niet mj^ ve- deren tot V temg neemt. Verder =c teké (T.) bQ 't nemoi van een beilait (( 164); b. V. kn^garangi nari ngo (Ib., bl. 146, r. y. o.), komi laai ik er naar toe kruipen opdat ik lie wat in dat nest ia. Verder aditer een praedikaticve bepaling (aie onder 9®.), en om een superlatief nit te drukken (boven, U. 123). IS"", lejatni (bijvormeo: Utjakm en l^^apm^) beteekent naar H tekent. Hel drukt ook one mooie», als modaal werkw., uit, waar w^ het besi- gen om naar 't geen we vernomen of bffloerkt hebben oordeelende, iets * Baar 't SnVT. ou en dan (zie \ 17) 't eebt-T. in de uitspraak Tolgt, soo konde l^jak (22^.) wel uit 't Maleiscb overgenomen z\}n. Dit /^r/Ail treedt als praedikaat op, en lejatni zonde dus te verklaren z^o als eigentl^k een substan- tief te zf^, dat door «t, eea oudere vorm van 't pronominaal aank. na (bl. 29, Jmn». 2), bepaald is; aoodat men bet letterlek kan vertalen met da waarèek^'^ lijkkeid er van t wat als adverbiala bepaling vaa een zin optredende de beteekenis van moeten of tekijnen heeft gekregen. Dit ia waarscb^nl^k door 't gebmik van rupa (bl. 806) en rupana. Zoo \ woord oospronkelijk Maleisch ia, dan moet bet blijkens dat ni zeer oud z\)n. %99 voor waarsch^nl^ik te achten; b. v. tta èeyuo» mtiatkon letUm, dU water m9H behekd M^n (dit water moet, naar 't geeo ik heb opgemerkt te oor- deelen, beheket aijn); iniada é^dma kffatni panffuldm (Ib.» bl. 807, m.), Uwe eddaróeider» eehijnen ^m menschen ie eijn (naar wq vernomen heb- ben te oordeelen, moeten uwe arbeiders geen menschen s^n); 8im§<m i m$ l^ëM ioro ni arina (Ib., hi. 61 b, en m.)f aidut «ekjfnt zjjn lei ie 9^n; horbo ni hegu do maim (lb., bl. 71 m.), hei moeten è^gbU van geei' iem e^nj do 6a indng amggc dahahang i ntagigi do hapé nuamida (} 161) au di^en ê^aper kmdk % on lefatni^ n-appudanna i do kaiêa maUomo m roha tu au lefatni héle inéng^ zoo moeder! Mijn oudere broeder is hei dus die m^ haait hoogsiicaarschijnl^k omdai ik een hunik-sprinkhaan èen, de jongtie dechis eehyni mjj genegen ie z^n, ie hei niei moeder? indadong maèijar ho lefaini mida é^ala ni radja i, gy schijnt voor 'ineitfan den torsi niei bevreesd ie zijn; si-burdjum do lefatni hahdng na maninggalhon au, my te verlaten, schijnt u ernst ie z^n broeder! — Slechts in vragen heeft het de beteekenis van laning ($ 6®.). M. besigt nakngi, lakngi of lakni; h. v. na morm do on nakngi (Ib., bl. 84, r. 5 v, o.), dii moei een vorsidijk ferêonaaé(je gijn, In dringende vrtgen (bL 287); b. y. tu dija ho nakmgi (Ib.. bl. 187, r. 3 v. o.)» leermterU aüt fü toch xoo lang geweest; ite i siadoêamnumju i nahnffi (Ib., bl. 121, r. 10), wie is die toch^ die broeder van uf X). beagt lakna; b. v. » mo lahta begu bapa (Ib., bl, 288, o.), dat moei Vader* s geest gijn (dat scbQnt Yftder's geest te e\|d) ; tot mo lakna këb(farèn (Ib., bl. 208, r. 4 ), iets ie vreeaen moei er zijn. 16^. naütg of naeng, dat als werkwoord willen beteekent, en tevens de toekomst uitdrukt, wordt vaak als een adverbiale bepaling gehe- ugd, die we wedergeven kunnen met naar uwen wü^ volgens uwe be-- geerie; b. v. molo naing mangdtu anggimt paiulngom ma udjung ni horis- mt tu babana i (Ib., bl. 95, m.), zoo uw jongere broeder zal leven, sieek hem dan de punt van uwe kris in den mond (boven bl. 226), d. i. zoo ge wilt, dat uw jongere broeder leeft, enz.; molo naing malum sahiitóu, buwai ma di au (Ib., bl. 114 m.), zoo gij wilt, dat deze myn kwaal ge» neesi, bezorg m^ dan enz.; m>olo naeng itnang hu-pangan ho^ bowan ma au iu gindjang (Ib., bl. 140, r. 6 v. o.), zoo ge wiU, dat ik Unki zal op- eten, breng mij dan naar boven; mdo naing di ho deba, zoo gij er iets van hebben wilt (zoo een gedeelte er van aan U zal zijn); molo naing sai ruar mas na uli tian iambon ni bijang inon (lb„ bl. 222, r. 2), zóo gij soo wiU, did Heedê fraai ^aad mU dem aar» tm dim ktmd kami^ enz. Bit naituf en andere wiüm beteekenende woorden, zoo als b. v. s^^ daan in paadTe uitdrukkingen, altqd op den agens; b. v. naing di-batOy kei wil door iem geweka worden (hij wil het weten); aha s^olpangammma^ wal wil nw te etem ieU zfn? (wat verlangt gij te eten?). Geheel achteraan bezigt men naiag in een vraag, die men iemand doet in de veronderstelling, dat hij misschien er geen antwoord op weet te ge- ven; b. V. êwratni paaappaki on ntnng^ dUia een geschrift over *i wiche» ' Iem mei een cUroen; zou kei niet too z^n? Janm. Hinehien is mtaunmg (zie boTcn, bl. SS76) van dit utdmg een eompa- ratiere Torm, en ook uUanng (6**.), waarnaast ook nlaing gebeiigd wordt, hier- mede in verband te brengen. Diergel^ke geen begrip Toorstellende woorden met zekerheid af te leiden is tot nog toe een onmogeykheid. M. bezigt gijot; b. v. di-baen gijol di au i (Ib., bl. 248, o.), oaidai ik dien wil kehhen. Maar het heeft hier doorgaans de beteekenis van hegeeren ; l. ▼. mmda na giJot ija diboiongkt, denggdn ma i (Ib., bl. 239, r. 10), zoo ky mijn zuster begeert ie kebhen, dan is het goed. D. besigt ook nmmg (bl. 34, C), maar voegt er dikw^k katemu aehter, zoo het op den aangesprokene slaat; b. v. muda umng katemu mèrijan tanok ii-ni- pungkakmu idi (Ib., bl. 14, r. 16 v. o.), too ge wilt, dat de aarde, die gi; kebt gevormd, bewoond wordt (vgl. ook Ib., bl. 1, r. 10). Wat betreft ëng- gent *, het wordt meer gebezigd in den zin van wilUff zijn iets te doen; b. ▼. muda malot enggeut napotomu idi mëndengani 'kami (Ib., bl. 15, r. 4 ▼. o.), goo uw dienaar on» geen gezeltekap wil konten kouden, enz. (vgl. Ib., bl. 16, r. 6 en 7). 17^ hape (bq vormen: hapea, kapenga, kapean, kapengan, kapengani en kapengamkkon) komt vrij goed overeen met ons due en dan in zin- nen, waarin we een overtuiging uitspreken, die 't gevolg is van een waarneming; b. v. aekpareaUnan ma on hapé, dit moei dus de gedaante' verwieseHng-rinier tijn; na 't zien van 't spoor zeide hij tu son do kapé di'bowan, k^ keeft kern dus herwaarts gékragt; toen haar man haar ge- zegd had, wat die groene dingen waren, zeide zijj asa gadong ma hapé gowama (Ib., bl. 44, r. 17), dan is dus de naam er van ^^gadong,^ Het wordt voorts vaak in een bijzin gebezigd , om den inhoud hiervan te- gen dien van den voorafgaanden zin te stellen; zoodat het dan tevens • ZicW. 37, J. II, en 38, V. a. 301 de beteekenis van ecni adversatieve conjunctie heeft, en wQ het met maar werkd^k moeten wedergeven; b. r. di-agam dfotma, hapé begu do (Ib., hl. 860.), hij doekt dat het een meiuoh waSy maar tcerkelijk wa8 het eengeeBt; hapé ko do (§ 147, bl. 234), maar ik zie, dat g^ het tjjt; di- agam halak na ro martaban hutana ê, ba dida ma ai-^idji pamasa hapé (Ib., bl. 57 m.), hij dacht dat het Heden waren die zijn huta kwamen inne^ men, maar hij tag daarentegen A, F, Dezelfde adversatieve beteekenis heeft het in een tweeden conditionelen bijzin , die in tegenstelling van den eerste gebezigd wordt; b. v. zoo gij het over u verkrijgen kunt mig te dooden vader ! dan zult gij zonder twijfel ongelukkig worden , hapé molo di-pangolu ho do au, eai gabe do ho, maar zoo gij mij daar- entegen in het leven laat, zult gij zonder f alen gezegend zijn. Achter een substantief, of als zoodanig optredend voornaamwoord, zet men het vaak om er op te drukken als op iets, waarop men de aandacht wenscht te vestigen; b. v. asa radja i ma hapé na mardjolmahon enz., het was gemelde vorst dus, die tot vrouw had enz.; asa i ma hapéina ni radjaüa, die dus was de moeder van Forst enz. Dit gebruik verklare men uit de gewoonte der Bataksche schrijvers, nu en dan de toehoor- ders sprekende in te voeren (van daar ook in de poda zoo dikwigls oio ma gure , ja. wel meester/)» In een uitroeping die met tung (12®.) aanvangt, vindt men het ook gebezigd, om de overtuiging uit te drukken, waartoe de spreker door de werkelijkheid is gebragt; b. v. tung ei-huwaUbuwat pinggan mau hapé {Ih., bl. 125, o.), alsof ik niets anders dan een bordehaler was/ (Ik had niet gedacht, dat men mij voor borde-haler zoude durven gebruiken, maar ik zie, dat men het toch doet). M. bezigt alleen kt^ en kapengan; b. v. toen hij de Prinses S. d. m. gezien had, zeide h\i bQ zich zelf t ma hapengan hom m begu i (Ib., bl. 36, r. 15 v. o.), dat is dus de dochter van den geest. B. bezigt k^^ekhi; b. v. maloi kieken tuhu (Ib., bl. 23, r. 16 v. o.), wat gtj gezegd hebt blijkt dus niet waar te zijn (vgl. aldaar r. 5 v. o.). 18'. sahat * wordt vaak gebezigd ter uitdrukking van een volmaakt verleden tijd in bijzinnen met dung (bl. 276); b. v. dung sahat hundul ibana, toen hij gezeten was (toen hij plaats genomen had); dung sahat ^ Over de beteekenis van dit woord, als werkwoord, zie Wdb.; aldaar is ver- gcteu buiu/ta Aasahatan. (de buik, waar 't eten aankomt), maar/. SOS ièatta ro di idÉiiii i (lb., bl. 94. r. 4), ioen m itt tijn kuia woê aoMge- komejt. Met ro (komen) en eea praepontie, beteekent bet, even als ook MAm (lb.« bl. 107, r. 18 r. o.), oMJkmm atm ({ IftS). Het wordt verder dikw^'ls gebezigd om een toestand , plaats of graad aia iets, dat bereikt is, voor te stellen, en zoo ook voor een telwoord, om aan te duiden, dat de daardoor voorgest^de hoeveelheid bereikt is; b. v. 