Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
^. Hoeamohelenfes,qui expertiffimam hujus arboris vir- tutum notitiam habere cenfentur , illam adhibent primo contra convulfiones & Epilepfiam , qui interiora fructus foliolain ufum vocant cum pauca radicis quantitate con- trita , ac guttatim illam ori infundunt , craffamque ejus partem nuche illiniunt. Secundo contra Rofton, feu nafi cancrum, recipe hunc in finem fructus nucleum , cum aqua contere, ejusque tenuiffimam partem naío in- funde , craffiorem vero externe ipfi illine. Tertio contra Upas feu Pleuritidem , contere nucleum o radi- Het bloeizel komt voort aan een getakte tros, mede ges łyk aan Manga Brava, doch deze bloemen gelyken meer na de Fafmynen, want op een langbalzig fteeltje ftaan 5. witte uitgebreide blaadjes achterwaarts gebogen , inde midden bol, flap, en onlieffelyk van reuk , op een voetje van 3: fpitzen gemaakt: Aan ieder tros komen maar A. a $. vruchten , tot perfectie van gedaante als Condondong, of als die van Manga Brava, en zitten gemeenlyk twee digt tegen malkander aan korte en pas kennelyke Jeeltjes e dewelke niet regt achter, maar wat ter zyden ingelaten werden , van vooren met een harde f Jpits; "by zyn van buiten groen, en in de rypheid geel , als Manga, de rype werden vol rimpelen , uit den roffen en fwarten ge- mengt. Onder bet buitenfte velleken leid een grofdradi- e en grove bolfter, die zig langs beenen in grove draden pen Jplyten ; even eens gelyk de vrucht van Manga Bra- va. Jeder vrucht beeft in de midden een klove deg laat zig met geen gewelt van malkander trekken „maar moet met een Parrangh van malkaar pekapt werden. Van. binnen vind men twee platte korrels tegens malkander lig- gen, als twee. tongen, achter met een uitge/nede boek ; alivaarze tegens een knoeftje van den fleel aangezeten beb- ben „deze tongen zyn van een barde „bruine ; doch dunne buit gemaakt, daar in vind men een platte beeft, boorn= verwig , taai als leder , van fmaak als Hazel-nooten; in de twee bolligbeden , die ter wederzyde tegens de tonge aan-. leggen, vind men niets dan de voornoemde grove dradèn: - Over aldaar men in den ftam of takken kapi „of een blad afbreekt, ja zelfs uit de gequetfte middel-zenuwe loopt. een witte melk uit, zeer Kleverig en [iram en, droogt dadelyk op: Men zegt dat op andere plaatzen den ftam gezien isvan twee vadem ônivattens , en in zommige urucbien vindmen ` ook maar een beeft, en een tong. i De wortel is bet Medicynale , dat men van dezen: boom neemt , van buiten donker-geel , en met veele vezeltjes be- hangen, binnen met een dok a bout , zo datze niet qualyk gelyken die van Anticbolerica of Upas Bidji. De ver/cbe ts zo bard in 't kappen, datze bylen en Parrangb om maken; echter breekt zy xo kort af als glas.: Den Jmaak komt. ten eenemanl overeen met Anticholerica , te queten , met een boonachtige bitterbeid , doch verre zo bit- ter niet, als den Rex Amaroris. ~ Naam. In ’t Latyn Lactaria Salubris, dewył ik doch zie dat meeft alle de Inlanders bem bouden voor ten Ar- bor. Lataria of Manga Brava, beb ik bem doch gezont of medicynaal bygenaamt ,- om bem te bevryden' van au Eme pen , dewelke den melk-boom heeft. Anders noemt men bem in °t Maleyts Upas Lacki Lacki, dewyl by voor bet Manneken van Rex Amaroris gebou- den werd ; doch onderfcheid bem van een ander Upas Lackã Lacki, bier na te befchryven onder den naam «an Lani. Op Leytimor noemenze bem Wabbo Meyt, dewyl by nergens dan op firand valt, daar de Wabbo of Manga ° Brava ook wel landwaarts in groeit. Doch die van Alang noemen. bem Lou Lite, dat is, éen blad dat naar Lite of EE gelykt. Die van Hoeamobel noemen bem Nan- tahule. ' Plaats. Hy is „als gezegt „eerftmaal gevondenin t jaar 1623. op Cerams Zuid-zyde , omtrent de Negory Tami- lau, em by nader onderzoek is by mede gevonden op Ley- timors Zuider:firand , Alang, en To&lehoe Boero, en Manipa, doch overal weinig, en bier en daar een eeni- gem boom E een pure Zant-flrant, en zomtyds ook by ) y is zo lang onbekent gebleven ,. dewyl men bem van de Manga Brava in bladeren en vruchten qua- lyk onderfcbeiden kan. ` Gebruik. Hy werd meeft gebruikt tegens detelffle ge- breeken als Anticholerica, te weeten, buik-pyn, krim- pen ,-en zo zig iemant qualyk gevoelt van febadelyke vif- Jchen-en Crabben , daarom zy deze wortelen op Zeereizen by zig voeren. ear 4 Die van Hoeamohel dewelke men meent de befte ken- niffe van dezen boom te bebben, gebruiken bem 1. tegens de ftuipen en vallende ziekte , neemende de binnenfte blaad- jes van de vrucht, met een weinig gedrevene wortel, gieten zulks met droppen in dem mond, en fmeeren bet dikke achter in den nek. 2. Tegens bet Rofton of Cancer der neùs: Neemt de kern van de vrucht, tze met water, bet dun[le doet in de meus , bet dikfle fmeert bo- ven op. 3. Tegens bet Upas: eryft de kern of de wor- tel, fmeert bet op de borft, geeft bet ook te drinken met ca. RR r lab. LXXXIV Lag. LY OU AUS SST SSSR AZ, LLLP SLD S 3 SS ee Ss = ; y NS S SS rr, <a ES ÁS q — I WW 1, A ii ili | SSS UG) = ZALOZE NS DN iy III Bock. XLII. Hoofi/. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 257 radicem, illine hanc pectori, fimulque interne pro- pinandam exhibe cum pauxillo Allea Pady. Quarto contra Loe/Joe feu lumbaginem , contra colicam, & pe- &oris lancinationem radicem fume & nucleum cum Allea Pady , uti fupra, dolentesque inunge artus feu partes. Quinto contra febres ardentes contere fine Allea, atque per binos propina dies; ac dein externe corpus hac illine. Tabula Oclogefima Quarta Ramum exhibet. Ladfaria Salubris, que Upas Lacki Lacki incolis vocatur, en een weinig Allea Pady. 4. Tegens Loefloe of pyn in de lenden, tegens bet colyk , en zyja. Jleeken, peu EM tel en kern met Allea Pady, gelyk boven , en fineert bet op de pynelyke leeden, 5. Tegens heete koortzen a vryft het zonder Allea, geeft bet eerft twee dagen te drinker, en fmeert bet daar na van buiten op bet lyf. De vier-en-tachtig ffe Plaat Vertoont.een Tak, van de Lactaria Salubris, die de Lacki Lacki van de Inlanders genaamt werd, Te WT CAPUT QUADRAGESIMUM TERTIUM. Arbor Regis. Caju Radja. T Icet non fit arbor làctefcens, locare hic tamen eam volui, quum loco cordis féu medulle ani- malculum gerat vivum , duod hominis cutim tan- gens, acutiorem ipfi adfert dolorem, quam omnium precedentium arborüm fucci. wie = E Non admodum craflum gerit trunćum, fed fatis al- tum, rectum, & qualem ;iri paucos craffiores termi- nantem ramos. Folia accedunt ad illa Daun Bare, funtque cordiformia , fed multo majora; nec fulcata, ex rotundo acuminata , integra, ultra pedem longa; & paulo minus lata , pallida, nec elegantem viridem ` colorem prebentia, ad taćtum lanugindfa parum. Quodvis vero foliuni longo firmoque infidet petiolo, qui ab inferiore ipfi fupponitur parte, ubde & pelta- tum eft folium, ab illius autem inplantatione decem indique per folium decurrunt nervi, & prope folii ortum in petiolo ifto bine virides excrefcunt verruce. Flores in racemis proveniunt magnis , extenfis , irre- daribus; albi , mufcofi, ar&e fibi jin&i ; fimiles oribus Folii ardentis, ac plurimi decidunt ` núllum relinquentes früctum , uti & raro hujus arboris flores obfervantur. Fructus ex longo ac plerumque nudo dependent pe- tiolo, qui in fummo in alios breves & minimos divi- ditur incurvos pedunculos, quibus bacca infident Ce- rafis nigris fimiles , fed minores , & umbilicati , molles, albicantes, & parum rugofi, Continentes bina terna- ve officula, cannabis femini fimilia; intus plerumque excavata: ii. v P» | pia ^. "(Truncus ,omnesque craffi rami nullo conftant corde, fed excavati funt, ejusque loco referti fuńt plurimis inagnis & nigricantibus formicis , quz in una alterave parte truncum perforant, & feneftras quafi formant, perambulantes illiní usque ad ramorum extremum tanquam murum concavum, ita ut hzc arbor folo ex cortice fuum hduriat nutrimentum , tenuiores vero rami medullam gerunt, qualem Sambucus habet. "Si quidam amputetur ramus ; formice he magna “vi ac celeritáte excurrunt, mox circumftantes inva- dentes homines ac mordentes tarito inpetu, ut peri- “culofum valde fit huic accedere arbori, immo totum "circa hanc folum mordentibus hifce animalibus reple- “tur, que adpropinquantium etiám pedes infeftant. "Obfervavi autem Indos non ita horum morfus per- fentire per duram ipforum čutim, ac nos, ünde &in- trepide ad illam accedunt arborem. Arboris cortex externe cinereus eft, glaber; fuc- .cofus, fi incidatur, in ruffum tendens colorem, fi fit 'ficcus. Lignum longitudinalibus conftat fibris , adeo- que leve eft, ac T etiam Gabba Gabba, eft aú- tem flexile, nec facile frangitur, quamdiu ficcum fit. In filvis mox detegi poteft , übinam hac locata fit ‘arbor, quum ejus locus femiper magis fit apertus aeri, nullas enim circa fefe ad quarundam ulnarum diftan- tiam admittit drbores; vel füb ipfa quasdam plantas, unde & nomen fuum fortita eft , quum monarchali quafi auctoritate folum fibi vindicet locum, ceterum nullam prz fe fert hec arbor elegantiam vel regiam majeftatem. Unde & fummi numinis fapientia, que “in omnibus nature opificiis excellit ; itérum laudanda Tom. IL venit, H * kleine ruigten, die bem nog a XLII. HO-OFTS TUE: Konings-Boom. D is wel geen melk-boom , echter heb ik bem bier ftel- ; len willen , om dat by in plaats van bet bert een levend gedierte beeft; 't. welk op de buid komende 3 temánd fnooder pynigt , ais alle de voorgaande melk-boo- men. c (og: i " Hy if niet zeer dik van flaw, echter redelyk hoog , regt, en effen , in weinige dikke takken verdeelt : De bladeren gelyken wat na die van Daun Baroe , ofna een bert , doch veel grooter , zonder kloove, uit den ronden toegefpitfl y aan de kanten ongezaagt , een voet lank, of” meer, en wat minder breed, bleek, of lelyk groen, en in "t aantaften wat wollig: Jeder blad ftaat op een lange Jtyve fieel, die van onderen daar aan gezet is, en van waar zig tien zenuwen rondom door het blad verfpreidens en by den oorfpronk wan bet blad aan den Deel ziet men twee groene vratten,” j Het bloeizel komt: voort aan uitgebreide en ongefchikte troffen , wit, mofacbtig , en digt by malkander gedron- gen, gelykende bet bloeizel van Folium ardens, en walt meeft zonder vruchten af , gelyk men den boom ook zelden bloeyen ziet. De vruchten bangen aan een langen „meejł blooten fteel, die zig aan °t opperfte in andere weinige en kromme fteelt- jes verdeelt , daar aan flaan bezien de krieken gelyks dog Kleinder , met een navel boven op week, witachtig , em wat gerimpelt , begrypende van binnen drie a vier korls, “bet Kennip-zaad gelyk, van binnen mtefł bol. Den ftam, en al de dikke takken hebben geen bert , maar zyn bol, en in plaats van dat krielenze van groote en farte mieren , die bier of daar den [lam doorbooren , en venftertjes maken, dooravandelende dezelve tot deuit- terfte takken toe, als een bolle muur, zo dat dezen boom “alleen door de fcbor[fe leeft; maar de dunne takken beb- ` ben een bert; als lier. Als men nu eenige takken afkapt, loopen deze mieren met groot. gewelt en raddigheid daar uit , firaks de byftaanile perzoonen aanvallende, en bytende, met zoda- nigen magt, daarom ’t zeer zorgelyk by dezen boom te gaan is, zynde ook den grond met deze grimmige diertjes bezet , die de adnnaderende firaks aan de voeten komen: Hoewel ik gemerkt bebbe , dat de Indianen met bare bar- de vellen deze beeten zo zeer niet gevoeleń, als wy, en daarom onbefchroomder daat bygaan. , «De fchorf]e is van buiten ligt-graguw , effen, zappig, als men daar infnyd , ros beftervende. Het bout is św cing Se en zo ligt, als eenige Gabba Gabba'zyn mag, doch buigzaam „en niet ligt brekende „zo lang bet van vog- -tigheid bevryd. is. SR SO Men kan in de Boficben datelyk merken, waar dezen boom flaat, zynde de plaats daar omtrent altyd ligter , want by lyd op eenige vademen na, nog nevens, nog on- der bem, eenig ander groot geboomte, ja qualyk eenige niet aan `t lyf durven ra- ken, en bier van beeft by den naam gekreegen , om dat -by met Een monàrcbale authoriteit een plaats op zig zelfs alleen wil bouden, zynde anders niets moois, nog Ko- ninglyks y aan den gebeelen boom: Waar uit al wederom ` Kk des 258 HERBARII AMBOINENSIS Liberill cap. XLiit. venit, quique plerumque cunctis noxiis arboribus cha- racterem quendam innuit, quo e longinquo dignofci poffunt, five feparato ac remoto illarum loco, five irregulari forma, odore, vel fimilibus. Anni tempus. Flores profert fub finem ficcorúmi menfium , fructus vero menfe Majo: Occurrit tam in litore inter leves ac liumiles filvas, quam in montibus & altioribus filvis, in quibus inter denfas arbores va- cuus quidam locus fubito fefe offert , uti inter alia ele- gantiffime confpici poteft in magna & publica via, que per filvofos Hitoés montes decurrit. Nomen. Latine Arbor Regis: Malaice Caju Radja & Caju Sommot, h. e. formicarum lignum: Amboinice Aylatu. In Boero Aymiri & Amiri. Ternata Afo & Bifi-Mafalla. Locus. In Amboinenfibss & Moluccis crefcit infulis, fed non magna copia, an in aliis quoque reperiatur locis, nondum cognovi, Caju enim Radja quibusdam Maleyenfibus & Macaflarenfibus eft Cafia Fiftula. Ufus. Juniorum truncorum lignum, qui non ultra pedem craffi funt, multum adhibetur loco fuberis pro machinis fupernatantibus , quz retibus pifcariis alli- - gantur, que Maleyenfibus Plompen dicuntur, quum li- gna hec natura funt perforata & levia. Quidam pat- vos quoque ex hifce truncis formant malos pro mi- noribus navigiis Orangbaeyen dictis, fimilibusque y quum fint leves atque folidi ; fuperiore autem parte Obtegendi funt hi mali, ne per pluvias deciduas cor- rumpantur vel putrefcant. Si Amboinenfes ad hanc ac- cedere velint arborem , omnes circumftantes demetunt herbas, dein ficca quedam huic adjacent arbori fo- lia, que accendunt ad formicas fugandas. Arbore hac Nieto cefa flamma urgenda eft, donec cunéte fere formice fuerint in fugam projecte, & ex con- cava hac arbore propulfe: Indi autem, uti dictum fuit, non adeo fenfitivam cutim habentes hoc omit- tunt plerumque. e a Periculofa & nociva hxc arbor. in re tamen Medi- ca multum habet ufüm , ejus enim cortex minori dofi contritus & cum aqua propinatus, feu ejus decoctum affumptum inteftina expurgat per inferiora a plurimis áquofis & corruptis humoribus. Ejus folia calefaćta & abdomini alligata lienem induratum, Tebatu dictum, émolliunt, ejusque tumorem refolvunt y fi ejus nem- e pe decoctum interne fimul ufurpetury > Anno 1667 quum grave ereremus bellum e orra Macaffarenfes, quaedam Macaffarenfis femina capta Domino fuo Manipe prefecto tanquam magnum ar- canum, hujus arboris vires detexit, & laudavit contra horribile Macaffarenfium venenum, quod ex Toxi- Caria extrahunt arbore, quo tela fua inbuunt, hic au- tem Indorum dux ftrenuus ac fortis miles hujus vir- tutes exploravit , & comprobatas mecum communica- vit. Hujus nempe arboris tenues eliguntur radices y juarum fruftum quoddam , qui vulneratus eft, man- ucat, hujus autem dimidia pars deglutienda eft, al- tera vero vulneri inponenda, ut venenum extrahat. Undenam vero Macaffarenfis ifta femina hoc cogno- verit, nefcio, quum plurimis Macaffarenfibus haec arbor fit ignota, verum tamen effe poteft y hanc ar- borem in uno alterove iftius regionis loco inveniri y fed tamen parce ibi crefcere conítat. Eadem quoque femina addebat , Macaffarenfium milites ad bellum profećturos radicem hanc in cingulis fuis geftare „que etiam valet contra omne venenorum genus ¿quod cum: Pinanga alicui exhibetur; Corticis rafura in fuo vel Mufe folio parum calefacta, atque hac dorfum fri- catum dolentes pellit lancinationes ex fpuria forte Pleuritide ortas. . _ | Juniora ejus folia in olus cocta, cumque fucco co- mefta binas ternasve caufłat alvi dejeétiones. Ejus lignum , quod inftar Gabbe Gabbe leve eft cum anatica Coyoe Tsjina quantitate aque incoqui- tur & propinatur, ad omnes malignas exulceratio- : nes curandas. Decoctum hoc cunćtos malignos & corruptos e corpore expellit humores , tumidosque ac induratos emollit ventres , non autem purgat. . Viridis ejus cortex furfum rafus, & cum Sideroxy- li feminz cortice & manipulo end aque incoétus pro fomento infervit cedematofis pedibus , quos curat, | ut - gen, om bet fenyn uittetrekken. ‚Sangen. des Scheppers wysheid in de natuure haar betoonende , te pryzen is, dewelke gemeenelyk aan alle fchadelyke konin een merkteeken gezet beeft, dat menze van verre kanken- nen, bet zy aan bare afgezonderde plaats , vreemde fat- zoen, reuk, of diergelykem. Sayfoen. Hy bloeid in "t laatfte van dedrooge mouffon, en de vruchten vind men in May. Men beeft bem żo wel op ftrand, onder bet a en lugtige kreupel- Bofch., als in "t gebergte, en booge Bo(jcbagie, daar men fcbielyk onder bet digte geboomte een ligten plek zal vinden, elyk men onder andere zeer aar zien-kan langs de eod end: weg die over bet bofcbacbtise gebergte van Hietoe gaat: . Naam. Je? Latyn Arbor Regis. In "t MaleytsCa ju Radja en Caju Sommot , dat is mieren-bout: Op Amboins Aylatu. Op Boero Aymiri en Amiri: Op Ternaats Aflo en Bifi-mafalla. Plaats: Hy valt in de Ambvinfcbe en Moluxe Eilan- den, en dat in geen groöt getal, of by op andere plaat- zen mede valle, beb ik nog niet ervarén , want Caju Radja is by de Macaffaten en zommige Maleyers de Caf- fia Fiftula. | ‚Gebruik. Het bout van de jonge ftammen , die niet boven een been dik zyn, word veel gebruikt om dryfbout- jes of korken daar van te maken, die men aan de boven- kanten van de netten bind, By de Maleyers Plompen ge- naamt , om datze bouten van matuure doorboort, en ligt zyn. ` Zommige maken ook kleine maften van deze ftam- men tot Orangbayen.; en diergelyke kleine vaartuigen, om datze ligt en ftyf zyn; maar men móeizę bovén met iets bedekken , em voor "t inwateren bewaren. Als de „Amboineezen by dezen boom willen gaan, zo kappenze eerft ter loop alle daar omftaande ruigten wat af, daar na leggenze droog Atap om den boom, én fleeken dat in den brand; om de mieten tenigzinis te verjagen: Den boom met een vaardigheid piss t zynde > moet mën no al vuur ftooken, tot dat dé neal mieren uit den bollen boom vertrokken zyn. Doch de Indianen , als gezegt , aam bare buit zo gevoelig niet zynde, laten dit meeft onder- Wegen; . R E it /noód. gêwafch beeft eveńvel in de Medicyne wie: derom veel gebruik, want de herz in Kleine quantiteit gevreeven en met water gedronken , ofte het afkookzét daar van gebruikt , zuivert de Ingewanden van,.onderen van veele waterachtige en bedorve bumeuren: De blade: ten wat warm kt, en op den buik gebonden / doen de gefwollen milt flenken, en bet Kon indo den sels men bet voorfchreeve afkookżel van binnen mede gë- ruikt. ‚Anno 1667. Doen wy den fwaren Oorlog tegens de Macaffaren woerden „beeft. zeeker Maca sda Es eue vrouw.aan baren er den. Capitein Fonker van Mani- pa, voor een groot gebeim de kragten dezes booms aange- wezen, tegens bet fchrikkelyke Macaffaarze jj ate gi y welken Indiaan/chen Capitein, zynde een ftout Krygs- man, em verklarende, dat by zulks geprobeert | badde y my "t zelve gecommuniceert beeft: Namentlyk „men neemt de dunne wortelen dezes booms , en laat den ge/patten daar van een fiukje in de mond kauwen, waar van by de helft moet infwelgen „ en de teft Lp de quetfuure leg- rekken. Waar an nu de voor- noemde Macafjaarze vrouw dit beeft, kan ik niet weten, vermits by de meefte MacafJaaren dezen boom onbekent is, hoewel bet echter wel-zyn kan, dat by bier of daar op baar land, boewel weinig gevonden werde. Immers de- zelfde vrouw dede daar nog by, dat de Macaffaarze Sol- daten ten oorlog gaande , deze wortel by bun im baregor- dels dragen, en dat dezelffte wortelen ook dienden tegens alle vergevingen , die men iemant in den Pinang aandoet. De gefchraapte fchorfJe-in haar eigen, of een Piffang blad een weinig warm gemaakt , en den rugge daar mede georeeven , verdeelt de. pynelyke fleeken , miffchien van bet baftaart pleuris komende; Par De jonge bladeren gekookt ; als een warmoes, en met baar eigen zap gegeeten ; maakt twee of drie zagte kamer- et bout, "t welk zo ligt is als een Gabba Gabba, dwerd met gelyk gewigt Cabe Tsjina in water gekookt, -en gedronken , om alderbande quant en pokkige ulceratien te geneezen. Het verdryft al waadaardige en bedorve vogtigbeid uit bet lyf, en geneeft de bard gefavollene bui- ken, doch purgeert niet. De groene fchor[]e opwaarts gefchrapt , met de fchorffe van bet Yxer-bout bet «vyfken, en een band vol groene Cadjang in water gekookt, en daar mede Seet z E neefs Zad. LXXXV. Lr. TL A TELAS, GAAR TT T E IA ININNSNSM DORNA OSI N V. D NN NUN W NU H AU \ \ U NN NUNU AQUA NN d N d RES z ZĘ A WIL, TRA RRA DÛ 7 E e 2727 ZA 7 Lee: Ge Sr 7 TP P T 4 HT? 277 7 Se A = SN W SJ PRA DIA A ZA ma, aa HI Beek. XLII. Hofi. AMBOINSCHE KRUYDBOER. 239 tt & tumidos ventres ac Hydropem , fi hoc fimul propinetur decoétum. Ex ejus ligno tigilla quoque formantur, que edium tećtis inferviunt, ut & poftes minorum domuum fatis durabiles in Amboinenfium habitationibus fumo ple- rumque repletis, humiditatem vero non facile tole- rant, nec Amboinenfes hoc lignum potius ob arbitra- riam ejus virtutem contra incantamenta, quam ob du- rabilitatem ejus adhibent. Licet juniora folia, uti di- étum fuit, innoxie poflint comedi, vetufta camen & adulta vim poffident purgantem, bina enim ternave cum Bambu arundine aque incoéta , atque hzc epota aqua fortiter omnes purgat humores corruptos & ma- dignos, qui inteftinis inherent. | Es . Contra abdomina tumida & contra Tebatu alii Cor- ticem fumunc cum illo Ignis filvarum maris, quos fi- mul conterunt in pultem, ipfisque illiniunt; ut & pe- dibus cedematofis. Succus foliorum feu ipforum petiolorum , ubi cu- tim tangit, pilos deciduos facit fine ulla moleftia vel dolore. Quidam nauta T'ernatenfis hujus periculum facere volens, hoc fucco dimidiam barbz fuz par- tem tingebat, que tota etiam profluebat , reliqua ejus parte integra remanente, ita ut femi. barbatus ac fe- mi inberbis effet. Hoc autem ex Amboinenfium ar- borum fucco non fuccedebat experimentum. Dicunt quoque pluviz guttas in alicujus caput deciduas, qui fub hujus. arboris tegmine pofitus eft, capillos inde roflui, unde & incole fibi cavent pluviofo © ders ub hac recubare 7 T Alphorenfes more fuo populari omnes corporis pi: los hocce fucco depafcunt. , Tabula Octogefima Quinta _Ramum exhibet Arboris regis feu Caju Radja diéte ¿que mibi Hernandia vocatur, 3 OBS ERY AT FO. Hzc arbor fine dubio fpecies, ri eadem eft, que ix H. Cüffort. p. 485. Hernandia vocatur , & Tab, XXXIII, exhibetur, cum qua convenit Hernandia amplo Hedere folio umbilica- to. Plum. nov. pl. gen. p. €. & Umbilicato folio arbor Philip- penfis Balanti di&a Petro. Gazopb. Tab. 43. Fig. 1. forte eft Nux Zeylanica umbilicatis foliis Thef. zofiri Zeylan. p. 171. nec de zugtige of. gefwolle beenen , buiken, en water” zugt, als men van bei zelve afkookzel mede drinkt. tt bet bout werden ook fparren gemaakt tot bet daki werk, en flylen tot ligte buizen, redelyk durabel in de Amboinfehe berookte wooningen , maar konnen gant/ch Beene vogtigheid verdragen, en de Amboineezen nemenze meer wit eem ingebeelde kragt tegens alderbande Tover en belezingen, dan om zyn duurzaamheid. Hoewel de Jonge bladeren, als gezegt, zonder zorge konnen gegeeten worden , zo bebben de oude nogtans een purgeerende kragt, Want twee of drie van dezelve in een Bamboesje met wa- ter gekookt, en bet water gedronken, purgeert fterkelyk as quade en verdorvene bumeuren , die in de darmen zit- es. Tegens gefwollene buiken; en bet Tehatu neemen an- dere de fcborffe , met die van Ignis Silvarum bet manne- ken y vryven bet t'zamen tot een pap „en fmećren bet op de gefwollene buiken, en zugtige beenen. SC? . Den zap van de fteelen of bladeren, waar die maar bet lichaam aanroert , doet al bet bair uitvallen ; en dat zon- der moeite of pyne. Zeeker matroos in Ternaten. «villend? zulks probeeren, beftreek de helft van zyn baart en kne- vel met dezen zap, welke bem ook zuiver en kaal uitviel s blyvende de andere belft onbefcbadigt. Doch dit aan de mboinfche boomen geprobeert zynde wilde niet fucce- deeren. Men zegt ook, dat de drop van de regen iemant op. bet. hooft allende, bemdie onder dezen boom ftaat „alle de bairen doet uitvallen zen, daarom wagten ben de Inlan- $ by reegenachtig weer daar onder te fchuilen. pd De Alpboereezen na gewoonte bares lands doen alle de bairen des lyfs daar mede uitvallen. De vif en-tacbtis fle Plant Vertoont een Tak van de Konings-Boom , die Can Radjä by de Inlanders, en van my Hernandia genaamt eet. AANMERKING. . Dit is zonder twyffel , zo niet dezelfde boom, een zoort var de Hernandia , die in de Hortus Cliffort. p 485. voortkomt, ‘en Tab. XXXIII. verbeeldt wert , waarfmede overeenkomt ‘de Hernandia amplo Hederz folio umbilicato van Plum. nov; pl. gem. p. 6. en de Arbor umbilicato folio Philippenfis Balans van Petiv. Gazopb. Tab. 43 Fig. 1. mogelyk is hier toe bee hoorende de Nux Zeylanica umbilicatis foliis, in onze Tiet, Zeyl. p. 171. voortkomende, ge e CAPUT QUADRAGESIMUM QUARTUM. : Arbor Vernicis: Caju Sanga: T Icet arbor, ex qua celebris Sinenfium vernix, auctoribus illorum Cil , Sinenfium vulgo Tsjad di&a, componitur , in Amboina fit ignota , ih vicina tamen ipfi Celebe quoque fponte crefcens inveniatur, atque ex femine inde mihi transmiffo , hic in Amboina progerminaverit , ipfam fimul Amboi- “nenfi huic Herbario inferere volui , eoque magis , quod ejus forma, quantum novi, in nullo Europzorum li- bro ab aliquo fuerit exprefla. ` ` Arbor ipfa magnitudine & forma cum adulta cori- venit Manga, ramos gereńs exteñfos, qui corticem habent ex cinereo fufcum, glabrum, inftar corii loti. Rami tenuiores in plures fefe dividunt ramulos, quo- rum quatuor vel quinque fimul locantur firmi jcraffi, & breves. .. ` Folia fine ordine ramulis infident , plurimum tamen conjunéta circa illorum extremum, brevi autem fub ` ramulorum ortu quinque, fex , vel feptem fimul in or- „bem expanduntur uti in herbis ftellatis. Folia autem maxime accedunt ad formam foliorum vel proprie Mange Brave, inequalis magńitudinis , quedam €- nim omnino Manga folia referunt , excepto quod 1p- forum coftz fint ratiores magisque incurvz , alia au- tem & plurima Mange Brave folia emulantur, no- vem, decem, & undecim pollices longa, tres qua- tuorve digitos lata, im acutum apicem definentia , fir- Tom. LI mas "XLIV. HOOFTSTUK. Vernis-Boom, * "y Oevoel den boom, waar van bet vermaarde Sineeze vernis by de Autbeuren Cil, bj de gemeene Sinee- zen Tsjad genaamt, gebaalt werd , in Amboina onbekent is, echter op "t naburige Celebes mede van zelfs «va[Jcbende gevonden werd, ook door zaad my van daar toegezonden, bier ie Amboina opgekomen is xo “beb ik bem in ’t Amboinfcbe Kruidboek mede willeninlyven, te meer alzo zyné gedaante by geene Europifche Schryvers, zo veel my bekent is, uitgedrukt werd. ©,. De boom is in de grootte en gedaante, als een volwa/, {chen Mangas-boom, met uitgebreide takken , met een vuil grauwe efene Jtbor/fe , als gewoft leer. De dunne tak- ken verdeelen baar in veele ryskenss waar aan vier en oyf by malkandêr flaan s flyf , dik, en kort. De bladeren ftaan zonder ordre aan de ryskens , en ag- ter dezeloe aan dunne takken s doch mee W» malkander ; omtrent bet voorfte, maar kort achter de vergaderinge der ryskens ftaande met yf , zes ; en zeven in een kring, gelyk aan de poele, zy gelyken meeft na de Mangas-bla- deren, of eigentiyker na Manga Brava, van ongelyke grootte swant zommige gelyken beet en al de Mangas-bla- deren, bebalwen dat bare ribbetjes ydeler en krommer zyn. Andere en wel de meefte na die van Manga Brava, ne- en, tiert, en elf duimerglank ‚drieen vier vingers breet, met een lange fpits, ftyf, boog-groen , boven glad, en Kk 2 effer, a HERBARIIAMBOINENSIS Liber Ill. cap. XLIV, ma, intenfe viridia, fuperne glabra & zqualia , infer- ne cofte acute prominent, brevibusque infident pe- tiolis. “ Flores ex racemis dependent, illisque Mangz foe tide fimiles funt , flavi nempe feu albentes flores, plurimis ftaminibus rubris referti. | Fructus iisdem ex racemis dependent, tres quatuor- ve fimul , minores referentes Gajangos , binos lati pollices , ex rotundo obliqui feu irregulares, ab utra- que compreffi parte inftar Caftanearum planarum, ad oras craffi, & in multis quafi politi: Externe protu- berantes gerunt venas ex fufco cinereas & duras. Sub exteriore pellicula tenuis & fungofa reconditur fub- ftantia, in recentibus fuccofa uti in Manga foetida ; fed pilofa ac facile indurefcens ac ficcam contrahens fubftantiam, fub hac mox occurrit nux parva ejus- dem forme cum fru&u , ac fub illius tenui ac lignofo putamine nucleus duriufculus inftar Caftanearum , ex albo flavefcens , Copiofam exfudans Refinam , que inox in fufcam exficcatur maffam. ^ Truncus craffitiem obtinet vulgaris Mangz-arboris; antequam refinam fundat. | Lignum eft fatis folidum; fed intus fungofum, & cefu difficile, circa cor eft fufcum, ad oras album intermixto nigro colore. Inter lignum & interiorem elliculam corticis lac reconditur fpiffum , quod raro exfudat tam per fiffuras, quam per inflita vulnera. Quum primo exftillat, fpiflum eft, fordide albicans, & vifcofum inftar lactis Socci; fed mox eondenfatur ex fufco flavefcens, ac demum inftar picis nigrum y fplendens ac durum , friabile inftar Maflicbes vel Gum- mi Sandaracbe; Nunquam invenitur in magnis fruftis vel glebis , fed tenuibus in granulis tam in trunco quam tenuioribus ramis: ' Refina hec dum fit liquida , ac precipue iftud lac primum ex trunco exfudans a- _ deo caufticum eft, ut fi alicujus cutim tangat, illam 'exurat partem & exulceret, multo vehenientius quam lac filveftris Caffoe; vel Lenat ; aut Mange fetide. Si tamen femel induruerit , nullam amplius maligna qua- litatis dat notam; licet quis hauriat potum ex crate- ribus vel cyathis y qui vernice hac obducti funt: Re: fina hzc itaque eft illa famofa vernix fupra memorata; ua omne fcriniariorum genus ac nori tantum menfe y fedes, cunćtaque fupelleétilis genera, ut & patinz y ciftz ,fimiliaque,; fed & etiam muri feu edium parie- tes in Sina obducuntur, quod vulgari & communi vocabulo Verlakken dicitur, peregrini autem male pu- tant, talia opercula cum Gummi Lacca praeparari & obduci, uti re vera in Bengala , Souratta, aliisque Indiz locis fit, ubi iftud occurrit & crefcit Gummi. ua ratione autem hee refina coquatur & prepare- tur, ut fupra lignea opera extendatur, infra indica- bitur.. Lac feu refina mollis quam etiam nociva fit, tamen comperi fumma cum admiratione Bruchos non tan- tum vernicem iftam ex ligneis iftis machinis, ubi fif- fe erant, arrodeze , fed recentes etiam fructus , copio- fum exhibentes lac, & in menfa mea depofitos totos fere comediffe , unde: concludo noxiam illam qua- litatem non diu ifti inherere laćti, reftans enim fru- €tus caro non amplius nocet, quum lac feu refina ex- fudata fit. | Celebes enim populi regionentéBoegi & Loebo in- habitantes pro certo mihi afleruerunt, fructus hofce in fua patria innoxie fefe comedere , fi fupra carbones fuerint tofti, atque omnisrefina ex iis fuerit confumpta & deflagrata. Arbor decem jam inpleviffe debet an- nos, ac Craflitiem habere vulgaris Mange, antequam re- finam fundat, primis etiam tribus vicibus majores pro- fert fructus quam fubfequentibus , pugnum fcilicet magnos, Gajange forme , dein fenfim minores ge- rit fructus. Toti quoque atbori nociva adfcribitur exhalatio, Macaffarenfes faltem aliique Celebes populi hanc a- deo timent, ut non diu fefe füb illa fiftere audeant, multo minus fub ejus requiefcere umbra, xeque hanc ác fubfequentem fugientes arborem, dicuntque cor- pus inde intumefcere , malignisque affici puftulis, fi diu fub ejus umbra quis fefe componat, vel ejus gut- tas excipiat. Dum vero tam celebrem exhibeat ver- hicem, alie intrepide nationes hanc vifitarunt arbo- rem, precipue Sinenfes & Bouncquinderi; qui ma- gram adhibent prudentiam ad colligendam ejus refi- nam: effen, beneden fteeken de ribben wat fcherp uit, op zeer korte fteelen. Het bloeizel bangt aan troffen, en gelykt na dat van flinkers, te weeten een geelachtig en vuil witte bloem s met veele roode draaden uitgevult. De vruchten bangen aan dezelffte troffen, drie en vier achter malkander , gelykende ma kleine Gajang , twee duimen breed , uit den ronden wat fcheef , en te weder-, zyden gedrukt; als platte Caftanjen , aan de kanten dik, en aan veele, als gefleepen. Van buiten bebbenze eenige witbuilende aderen , uit den bruinen graauw en bard, Onder bet buitenfte velleken leid een dunne vooze fubftan- tie „in de verfchte zappig , als dan de ftinkers , maar baiè rig opdroogende , flraks daar onder leid een nooteken van dezelfde figuur, als de buitenfte vrucht, en onder des- zelfs dunne houtachtige fchale een bardacbtige beeft, ge- tyk Caftanjen , wit-geel, rykelyk een wit bers wit/wee: tende , die ftraks bruin befterft: De fiam werd zo diks als een gemeene Mangas-boom 3 eer by zyn bers geeft. Het bout is wel digt; doch voos, en moeyelyk om te kappen; omtrent bet bert bruin, aan de kanten wit en fwart gemengt. TufJchen bet bout en binnen[le velleken der fchorffe zit een dikachtige melk , dewelke fpaarzamelyk uit/weet, zo van zelfs door de reeten, als door gemaakte quetfuren: Dezelve eerft uitkomende , i$ dik, vuil-wit, en kleeverig, als de melkevan Soccuns maar befterft Jtraks bruin-geel, en ten laatften pik-/wart, blinkende en bard ; kortaf breekende , als Maftix of bet Gummi San- daracha: Men vindze geenzints met groote ftukken of klonteren ; maar met dunne kegeltjes, zo aan den [lam s als dunne takken. Dit bers nog week zynde s doch prin- cipalyk de melk eerft uit den Dam faweetende, is zo bran- dig van eigen[cbap, dat zoze iemant op bet lyf raakt , bet zelve deel doet verbranden , en faveeren, vinniger als de. melk van wilde Cafloe, of Lenat en Stincker. Even- wel als zy eens bard geworden is, zo bewyft zy geen Jcbadeby&beid meer, al drinkt men uit koppen en febaalt- jes, die daar mede verlakt zyn. Dit bers nu is dat ver- maarde Sineeze vernis, bier boven genaamt 4 waar mede men alderhande Schrynwerk, niet alleene van Tafels,. „Stoelen , en Kantoren, allerlei klein huisraad, kommet- jess Jcbaalijes , maar ook gebeele wanden binnen de bui- zen in Sina vernijt , ^t welk men in "t gemeen Verlak- ken noemt, dewyle de vreemdelingen abufvelyk geloovens dat zulke werken met bet Gummi Lacca toebereit wer- den, gelyk men waarlyk in Bengala, Souratta, en an- dere-plaatzen van Indiën doet, daar bet zelve Gummi walt. Hoe dit bers zal gekookt , en toebereid werden , om bet houtwerk te verlakken , ziet hier onder. . De melk of bet weeke bers mag zo fcbadelyk zyn, als t wil, zo heb ik echter met verwondering ervaren, dat de Kackerlakken niet alleen bet lakwerk van de Kontoo- ren, daar bet gefcheurd is, afknagen , maar ook de ver- fche vruchten, die rykelyk melk gaven, op myne tafel weg gelegt, fcbier teenemaal opgegeeten bebben , waar uit ik meene, dat die fcbadelyk eigenfchap niet lange by die melk moet blyoen , zynde bet refterende vlegfcb van ae niet meer fcbadelyk , als de melk of bet bers uit- gejweet 15. Want de Celebifcbe volkeren van de landen Boegi en Loebo verzeekeren my, datze de vruchten in baar land zonder fchroom eeten , alsze eerft op koolen gebraden ZYN y en daar door al bet bers verbrand is. De boom moet wel tien jaren oud zyn, en zo dik, als een volwaffchene Man- gas-boom , eer by zyn bers geeft; ook gevende eerfte twee en drie dragten veel grooter vruchten, dan de gemeene, te weten een vuifi groot , in gedaante als Gajang, daar na draagt by allengskens kleindere. * Den gebeelen boom werd ook een fcbadelyke uitwaffinge toegefcbreeven y immers de Mana en Aden ZC Jcbe volkeren zyn daar zo bange voor, om lang daar on- der te oan, veel min onder deszelfs fcbaduwe te ruften, even als voor den volgenden giftigen boom, zeggende, dat by bet lichaam doet opfwellen, en met vuurige puiften witflaan , als men lang daar onder ruft, of den drop op ons valt. ` Dead by echter zulk een vermaarden vernis uitgeeft, bebben zig andere Natién verftout onbe/chroomt daar by te gaan, inzonderheid de Sineezen en Touncquin- ders, dewelke nog al groote voorzigtigbeid moeten gebrui- III Boek. XLIV. Hoofift. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. żó nam: Quod fequenti fit modo. Sinenfium plurimi fi- “mul fub vefperam ad illum exeunt locum, in quo he crefcunt arbores , que nullibi occurrunt, ubi homi- nes vel animalia tranfeunt , quisque fibi quasdam eli- git arbores , in quarum trunco binas figit Bambu arun- dines fuperius acuminatas, ita ut corticem perforent & parum inclinent , quas per noétem in ipfis relin- quunt, & ante folis ortum altero die illas extrahunt, per diem enim nullum emittit fuccum , unus vero horum majori , alter minori copia hanc füfcipit refinam , prout arbores pingui vel gracili locatz funt loco, hanc quo- que refinam certis tantum anni temporibus fundunt, quum flores nempe incipiunt proferre, collectam refi- nam commifcent hi focii , ut quisque aequalem obtineat portionem , atque hzc cauffa eft, caro hanc refi- nam conftare pretio, quum fingulum Pickol , centum Sinenfes continens libras, in Sinenfium provinciis, in quibus non crefcit hac arbor, ducentis & trecentis conftet inperialibus, in Toncquien vero & Cambodja ro triginta , quinquaginta , & fexagirita obtineri poteft inperialibus, Sinenfibus quoque in ufu eft, fi huic accedant arbori, prius leniter ejus arrodant truncum; antequam Bambu arundines ipfi infigant , volentes quafi hoc indicare, fefe illam non timere, dicunt e- nim meticulofos prius ejus noxam perfentire quam intrepidos. j e Nomen. Latine Arbor Vernicis. Sinenfis Atlas & Petrus Kirckerus ipfam vocat Sandaracham Sinicam & Gluten Sinicum : Malaice & Macaffarice dicitur.C ga. Java Ingas & Ras eya Safuru, uti preceden- tem Arborem Laëtariam denominarunt Safuru Utan. Sinenfes arborem vocant Tsjiu Tsjat: Boegenfes & Loebockenfes Belawa. . Ejus refina mihi dicitur Zer- nix Sinica, Sinenfibus Cié, illi autem, qui apud nos vivunt, illam vocant T/cbat. Malaice &Siamice Am- rac. | P a Ą , A - Locus: Sinenfis P. Martini Atlas indicare videtur; refinam hanc in decima tantum Sine provincia, Che- kiang dicta, crefcere,a Sinenfium vero mercatoribus intellexi 3 in aliis quoque provenire provinciis, immo ` extra Sinam, uti in pee Tuncking, quod ip- fis Tamkia dicitur ; Cambodja, «& Siama, usque in Malacce tractum; Ac porro in Java, Baleya, & Ce: lebe, circa planos quoque Mari campos, & in finu Tellico ; Indica enim fpecies plurimum in planis cre- fcit campis;-circa magna flumina, in Sina autem in montibus plerumque ea » quibus provincia Che- kian repleta eft: Cele icas vero arbores haud multum a Sinenfibus differre, tales mihi pro vero indicarunt Sinenfes , qui. utrasque viderunt arbores , excepto quod Sinica arbor majora gerat folia ac fructus. Du plicem quoque fundunt vernicem , - cepe ma eft crocea, inftar auri fplendens- Altera eft nigerri- ma, qualem Indice noftre arbores tantum exhibent: Fru&us ex Macaffara ad me miffi , & in camera de- pofiti, omnes fere d quosque terre committebam , omnes fere propullulabant, & in ar- bores excrefcebant , unde conftat facile propagandas effe hafce arbores. Juniores arbufcule plurima gere- bant folia in orbem difpofita, eo loci ubi ramuli di- vidunturz quod in adultis raro obfervatur arboribus. U/us: Noxia hec arbor nil praebet nifi iftam ver- ñicem, qua Sinenfes, Tunkinderi, & Japonenfes tot elegantia preparant & obducunt opera, unde & pe. riculofe huic accedere arbori fuftinent; Optimum vero eft ex ipforum relatu, quod qui ipfi adfueti funt , non facile ejus perfentiant noxam ; ipfisque certum an- tidotum notum eft contra ejus malignitatem , cui cer- tiffime fidunt, fed peregrinis illud detegere nolunt: ita ut illorum arbor zque noxia fit ac illa Macaffa- renfium, unde homines nempe intumefcunt cum dif- ficili itu & ardore, fique hoc negligunt uti reme- dio, in Phthyfin tandem incidunt, ex qua languefcen- tes fenfim confumuntur atque intereunt; E xe. Refina autem fequenti przparatur modo in verni- cem; Ad refińe libram tantum recipe oleum feu pon- dus Tang-Ybu, quz arbor Sinica eft, ex affinitate Bon- ga Tanjong, ex cujus fructibus pellucidum preparant croceum Oleum, noftro Oleo Lini fimile, aliiadtres refine libras unum fumunt Olei pondus, quod cum ea leniter coquunt, & vernicem dat nigerrimam: Si vero ad unam refine libram bina Olei pondera fu- | man ken, om bet bers te vergaderen , en gefchied aldus. De Sineezen gaan met gebeele troepen uit tegens den avond na de plaats, daar deze boomen ftaan, dewelke men ner- gens vind , daar omtrent Menfchen en Vee verkeeren , ieder kiefb bem eenige boomen uit , in welkers Damme by twee Bamboesjes fteekt, voor toegefpitft, datze im de /chorffe gaan, en wat afbangende , latenze dien nagt over daar in fleeken , en balenze des anderen daags voor Zonne op- gang daar uit, want over dag willen xy niet druipen , zo krygt den eene veel, den anderen weinig, na dat de bo- men op vette , of op magere gronden ftaan , ook geeven zy dit bers ook alleenlyk op zekere tyden des jaars , te wetens als zy beginnen te bloeyen , bet vergaderde: fmyten zy dan tzamen , die van eene Compagnie zyn, om, dat een ieder alleen zo weinig beeft, en bier*van komt bet, dat bet een diere waar is, geldende een Picol van hondert Sinee- ze ponden in de Sineeze Provincien, daar by niet «alt twee en drie bondert Ryksdaalders, maar in Toncquien en Cambodja kan men bem voor dertig, vyftig, en zes- tig Ryksdaalders bebben. Plaats. Uit den Sineeżen Atlas van P. Martinus zou ‘het fcbynen, als of dit bers alleene in de tiende Provincie van Sina (Chekiang genaamt) wiel, doch van de Sinee- ze Koopluiden verftaa ik; dat bet ook in andere provin- cien, ja zelfs buiten Sina ia werd, als in Quan- tung, Tuncking , 't welk zylieden Tamkia noemen , Cambodja , en Siam, tot in bet diftri& van Malacca: Voorts op Fava, Baley, en Celebes, omtrent de vlakke welden van Marus , in de bogt van Tello, want deze In- diaanze zoorte waft meerendeels op vlakke velden , omtrent groote rivieren, maar in Sina valt bet meeft op de bergen, waar van de Provincie Chekian vol is. Dat mu de Ce- lebifcbe boomen van de Sineeze niet veel verfchillen, heb. ben my zoddnige Sineezen verzekert; die beide boomen ge- zien bebben; bebalven dat de Sinecze boomen wat grooter van bladeren en vruchten zyn. Zy geven ook tweederlet vernis, de eerfte en befte is boog-geel , blinkende als gout. De tweede en naaft de befte is de pikfwarte, gelyk onze Indifche boomen alleen uitgeven. 