VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
„ noemt zonder eigendom, Rechters zonder ondervinding, s» Wetgeevers zonder begaafdheden en zonder deugd, in- „ dien het den wreeden en woesten geest der Volks- » leiding nog over zie, heerfchen laat, indien het nog „ MARATS voor. zyne Vrienden neemt , FOUQUIERS voor » zyne Magiftraaten , CHAUMETTES voor zyne Munici- » paalen, HANRIOTS VOOr zyne Generaals, VINCENTS en RONSINS voor zyne Ministers, ROBESPIERRES €N CHA- 2 LIERS voor zyne afgoden, indien het zelfs, tot zoo eer- „ looze keuze niet uitfpattende, flegts middelmaatige » doet, indien het niet, by uitfluiting, waare en vrye s Republikeinen kiest, dan, wy verklaaren het u plegtig » en wy- verklaaren het aan geheel Frankryk, dat ons hoort, dan is alles verlooren. De Koningsgezindheid » herneemt haare ftoutheid, het Schrikbewind zyne dol- » ken, de Geestdryvery haare brandftigtende toortfen , » de Intrigue haare hoop, de Coalitie haare ontwerpen ss van verwoesting. De Vryheid is weg, de Republiek ep het onderst boven. De deugd heeft niets voor zig » dan wanhoop en de dood. En u zelven blyft geene » andere keus over, dan tusfchen het Schavot van srp- s» NEY, het Vergif van sOCRATES of het Zwaard van . H CATO.” f , J: TOWNSEND, REIS DOOR SPANJE, 553 Reis door Spanje, gedaan în de Jaaren 1786 en 17873 in ’t byzonder met opzicht tot den. Landbouw, Manufac- tuuren, Koophandel, Bevolking, Belastingen en Inkom: fien van dat Land, door JOSEPH TOWNSEND, 4. L. M. en Predikant te Pewfey, in het Graaffchap Wilts. Derde Deels Tweede Stuk. Te Haarlem, by A. Loosjes Pz. In gr. 8yo. 268 bl, Vv" deezen onderhoudenden en leerzaamen Reiziger, die, met den geest der Waarneeminge toegerust, zich by- zonder bevlytigde, om ons Spanje, in de op den Tytel vermelde byzonderheden voornaamlyk, te doen kennen , fchoon het aan tusfchengevoegde veraangenaamende berig- ten niet ontbreeke, neemen wy thans affcheid (5. Wy oopa het onze toegebragt te hebben om deeze jongfte en beste berigtgeevingen van Spanje den Nederduit/then Leezer te doen kennen, en hem aan te zetten om ‘er een leerzaam en nuttig onderhoud in te zoeken. Eerst treffen wy den Heer TOWNsEND aan in de Om- meftreeken van Alicante. Van het Plantenryk gewaa. gende, fchryft hy onder andere: „ De fnelle. groei der ə» Planten, onder een heete luchtftreek, kan niet anders » dan den inbooreling van noordlyker gewesten ten uiter- s» ften verbaazen. Na dat ik op zekeren dag myne vers » wondering daar over aan den Gouverneur had te ken- » nen gegeeven, bragt hy my ’s avonds in den tuin van „> Don LORENSO MABILE , liggende even buiten de Stad, ə», waarin wy onder de fchaduw van boomen rondwandel- » den, welke „vier jaaren geleden, nog geen ander beftaan » gehad hadden dan alleen ftekken, zaailingen of. zui- » gers. Ik zag hier drie honderd vygenboomen, en drie » duizend vyf honderd wynftokken, alle met vruchten; » en hy drinkt reeds met zyn huisgezin wyn, die het » voortbrengzel is van zyn eigen wynberg. Bovendien ‚ heeft hy in deezen tuin ook nog eene ontelbaare me- s» nigte granaatappel-, apricoos-, appelen-, peeren-, prui- s» men-, moerbezien-, oranje-, Citroen-‚karoben- en azarol- » boomen byeengebragt, welker weelderige groei Zan s den- (*) Zie ons laatst voorgaande Berigt, hier. boven, bl. 302.. LETT: 1796. NO. IJ =: >> Qq 554 a J- TOWNSEND „ denzelven het voorkomen geeft als of men haar, ten „ minften, reeds twintig jaaren geleden geplant hadde,” Voorts vinden wy Valencia in °t breede befchreeven; en een byzonder verflag van de bloeiende Univerfiteit daar ter Stede: waar de Rector toen even was te rug ge- keerd met een nieuw plan van Studie, zeer onlangs door den Koning goedgekeurd. Onder verfcheide Inrigtingen, hier vermeld, zyn er, die, met eenige wyziging , by ons, in de Hervorming der Hoogefchoolen, wel mogten wor- den naagevolgd. a " Eene Stichting in deeze Stad verdient den hoogften lof ; te weeten, „ de opgeregte monte tio, of bank van Barm- s» hartigheid, tot onderfteuning van Boeren, die niet- in 5» ftaat zyn om zaad te koopen. Zy betaalen voor de lee- » ning van het geld geene renten, nadien het fonds s» voortkomt uit e/polios y vacantes der Kerke; dat is te » zeggen, uit de nalaatenfchap der overleden Bisíchop- » pen, en van openftaande Kerklyke bedieningen. » Zodanig eene Inftelling ter bevordering des land- s» bouws , en om de naarftigheid aan te moedigen , is ə» voorzeker ftaatkundig en verftandig , uit aanmerking » van de armoede der Boeren, en het algemeen geldge- s brek by dezelven. — In Ga/licien worden de Visfchers, s» uit hetzelfde fonds, verzorgd met fchuiten en de noo- »» dige netten. | » {n geene Stad van Spanje is men oplettender ten » aanziene der kunften, dan te Valencia. De openbaare » Academie voor Schilder-, Beeldhouw- en Bouw-kunde, » welke in °t jaar 1773 por is, wordt vlytig bezogt, „>en veele leerlingen fchynen daar in te zullen uite = munten, - … » Bekwaame tekenaars zyn vanėde uiterfte aangelegen- ə» heid voor de hier gevestigde Fabrieken van zydem s» ftoffen, porcelein, en gefchilderde tegeliteentjes (*). 23 = (*) „ Deeze gekleurde tegelfteentjes, in Spanje Azulejo's ge- s» Daamd, worden, in dat Ryk, nergens gemaakt dan te Palencia, » Men gebruikt ze ook veelal tot bekleedzel van de muuren , s» Zy: worden befchilderd met allerlei voorwerpen ,. gelyk een >, gemaskerd bal, ftierengevegten, enz. Dezelve neemen alle s» kleuren aan, behalven de roode , welke onder het branden »» altoos verandert.” i Aant, van den Hoogd. Vertaaler, REIS DOOR ‘SPANJE. 555 ‘ss Dé Zydefabrick is boven alle andere de gewichtig- ‘os Íte, gemerkt zy overeenkomttig is met den aart van ‘os het land en der luchtgefteldheid. In het jaar 1718 ə» telde men hier niet boven de: agthonderd weefgetou- - » wen; doch zo dra hadt men de drukkende belastingen ss niet weggenomen, of de Koophandel vermeerderde, en _ » de Fabrieken geraakten in zodanigen bloei, dat men, əy vóór het jaar 1740, reeds twee duizend weevers tel- »ẹ de (*). Don ANTONIO RONZ begroot het getal der s» weefgetouwen, in °t jaar 1769, op niet minder dan drie » duizend een honderd en vyf en negentig, met influi- s ting van honderd en zeven voor de kousfenweevers, „alle binnen de Stad, en in de geheele Provincie op ` » drie duizend vier honderd en zeven en dertig, ver- »„ werkende famen’ zes honderd twee en twintig duizend » twee honderd en vyftig ponden zyde. Deeze Fabriek 2 neemt geduurig toe, en zeker Heer, die aandeel in » dezelve heeft, verzekerde my, dat tegenwoordig in » Valencia vyf duizend zyde weefgetouwen, en drie a honderd ftoelen voor kousfenweevers, zyn Q Hú Volgens de Aantekening des Mooeduitfchen Vertaalers, heeft men te deezer Stede eene Patriottifdhe of Econo- mifche Maatfchappy , die aanmoedigende aanzienlyke Pryzen, hier vermeld , uitlooft, IJZes > Koop- (*) Zie Reffablicimiento de las Fabricas, par D. BERNARDA ULLOA. | -ÇİY ‚s Deeze opgave is waarfchynlyk wat te groote CAVA- „» NILLES , een nieuw geloofwaardig Schryver, geeft, in zyn ‚werk over den tegenwoordigen ftaat van Spanje, het volgend ‚‚ berigt aangaande dit onderwerp. In Valencia, zegt hy, zyn ' , 3300 weefgetouwen vobr zyden ftoffen, op ieder van welke „» jaarlyks 190 ponden, dus door alle te famen 627000 pon- „ den, zyde, verwerkt wordt. De kleinder getouwen voor „ finalle en breede linten, neusdoeken, kousfen, floers, enz. „s verarbeiden 250000, en de pasfementwerkers 150009, pon- „ den. Hier uit blykt, dat in deeze Stad alleen, zonder de „ Overige Fabrieken in de Provincie te rekenen , jaarlyksch „ één millioen en zeven en twintig duizend ponden zyde ‚‚ worden ‘vêrwerkt, waar mede vyf en twintig duizend Per- „í foorien, onder: welke een ‘groot gedeelte Vrouwen en Kins- „„ deren zyn, zich bezig houden,” | | Aant. van den Hoeed. Vertaalere Hete Qaqa 556 J. TOWNSEND ` Koophandel gaat 'er met de Fabrieken gepaard. By het werflag hier van, en van den Graanhandel, inzonderheid „ fpreekende , vinden wy deeze overfchryvenswaardige aan-. merking onzes Reizigers:- „ Het is zeer opmerkelyk, dat ə alle Buropecfche atien, zelfs de meest verlichten , al- s toos zulke bekrompen denkbeelden koesterden, dat zy, „y door hunne onftaatkundige bepaalingen, het grootfte na- „ deel aan den Landbouw, de Fabrieken en den Koophan- „, del, toebrachten , niettegenftaande de ondervinding, zo „ zy deeze flechts hadden willen raadpleegen , hen de 9 fehadel kheid daar van ten overvloede kon geleerd heb- a ben. n verftandig Schryver, over de Staatkundige … Economie, heeft te zecht aangemerkt, dat het fchynt „ als ef de hedendaagfche Regeeringen zelden aan meer „s dan maar ééne klasfe hunner Onderdaanen denken, en s, dan nog gemeenlyk aan de verkeerde klasfe. - Wan- „neer zy, by voorbeeld, den uitvoer verbieden van. „s de eene of andere zaak , denken zy alleen aan de bin- ss nenlandfche Koopers, daar zy nogthans aan de Ver- s koopers aldaar behoorden te denken; en, by het verbod. s van invoer, denken zy alleenlyk aan den binnenlandftchen as Verkooper, en niet aan de Koopers. Het tegendeel be- „s hoorde evenwel plaats te hebben; want hebben eigen. „ inzichten en navorfchingen den Onderdaan geleerd, dat. „ hy by den verkoop winnen, of door den inkoop eenig a voordeel behaalen, kan , dan is het de plicht der Regee- > Tinge, zyne ornderneemingen te begunftigen, nadien daar » door, naar evenredigheid van de minder of meerder s uitgeftrektheid van dien handel, een balans ten voot- „ deele, van den Staat zal moeten. ontftaan.”* To Met genoegen zal men het verflig leezen van de wyzes waar op de Zydewormen in Spanje gevoed worden. De- zelve is het allergewigtigst Artykel, °t welk de Provincie Wulencia voortbrengt, en bedraagt byha zo veel in waarde als alle de andere Voortbrengzels zamengenomen. Dit Artykel van Weelde, merkt de Heer TOWNSEND Op « is in Engeland van zeer laate jaartekening, „, Zyden Kousfen,” fchryft hy, ‚ waren in Engeland tot de Regeering van „r Koninginne rrrzaneTH onbekend ; en, wat Schotland a betreft, er is nog een gefchreeven Brief in weezen van s» JAcoBus Vb (die in Schotland van het jaar 1567 tot 1603, a regeerde, en vervolgens van dien. tyd af, tot in het jaar ə 1626, als Koning van Engeland, Schotland en Ierland, » by den nam van JACOBUS DEN I.) aan den Graave eerden REIS DOOR SPANJE.. 7 1 867 n VAN MAR, Waar in hy den laatstgenoemden om een » paar Zyden Kousfen, welke de Graaf ‘hadt aangehad, „te leen verzogt, om reden, dat de Koning aan dën „ Ambasfadeur van Frankryk gehoor-ftondt te geeven.”* Een voordeelig getuigenis geeft de Reiziger aan de nyver- heid van dit gedeelte des Spaan/chen Volks: „Wie de langs s de Zeekusten woonende Spanjaarden heeft bezogt, zal shun nimmer voor eén lui volk houden; enswat de grond- s» En luchtgefteldheid, benevens de plaatslyke voordeelen „ s betreft , zyn ‘er weinige of mistchien geene landen, s die dit gedeelte van het:Spaanfche Ryk evenaaren. — ə In deeze vruchtbaare valei. laat men het Aardryk nooit » rusten ; want zo dra is de eene Oogst: niet ingeza- » meld, of de Landman begint terftond wederom: zyne. » akkers te bearbeiden, om op nieuw bezaaid te worden.” Onverbeeidlyk groot is de vrugtbaarheid deezer Valei, waar van de Reiziger voorbeelden ophaalt. Ek , Men klaagt, by ons, te meermaalen, en met genoege zamen grond, over de veelvuldigheid en overtolligheid „der afgevergde Eeden; dan in Valencia loopt-zulks zot eene maate. van dwaasheid, by welke onze dwaasheid niet haalen kan. Immers onze Reiziger tekent aan: s, Ik s heb in dit Land: niemand kunnen aantreffen, die my ss Eene voldoende reden wist te geeven, wegehs eene zaak, . welke van de Artfen. en Heelmeesters aldaar geëischt. ss WOrdt; te- weeten, waarom deeze lieden „ vóór zy bun „» beroep aanvaarden, verplicht zyn onder Eede te be» » looven, dat zy de Onbevlekte Ontfangenis. der. gezer » gende Maagd zullen verdedigen. Deeze emftandig- ‚as heid is te onbegrypelyker, naardien de Roomschgé- s zinden zelve nopens dit leerftuk gansch niet censge= .» zind denken , noch over °t algemeen daar mede. inem» » men.’ ’Er zullen niette min nog eeuwen kunnen voors ə» by “gaan, alvoorens -de Heeren van de Faculteit van s» deez ‘onredelyke verplichting ontheven worden, Om ss aan het eedzweeren een behoorlyk gewicht en verbin- » dend gezag by te zetten, behoort men, in ieder: land , a le zodanige eeden af. te fchaffen, die op eene vere „> ouderde. gewdonte berusten, of welke , over °t alge- » meen, als ongerymd befchouwd worden” ; Op de Reis van Valencia na Barcelona, zal men, met genoegen, den Reiziger vergezellen, en deelen in zyng eis-ontmoetingen, in die ommeftreeken, tot hy te Barce- Jona te rug keert, en van deeze Stad, nevens de andre 943 559 Je TOWNSEND, REIS-DOOR SPANJE. : dezelfde weetenswaardige berigten mededeelt, als ten-aan- ‚ziene van. andere doorgereisde gedeelten des Spaan/cherz ‚ Ryksgebieds. Hy geeft verflag wegens de Bevolking van Caban ‚ van de Belastingen , waar mede de Inwoon- -ders bezwaard zyn, als mede van de Inkomften, welke „het gemeene land uit deeze arbeidzaame, Provincie trekt, lain Wegens de Inquifitie en derzelver: Gevangenisfen, -kreeg hy verlag uit den mond ‚der Inquifiteuren ; dan „werd het hem niet vergund in de Kerkerste gaan, Met ge- enoegen , en niet zonder glimplachen, zal men hier de -Heiligverklaaring leezen van twee nieuwe zogenaamde Heiligen , onlangs eerst, naa veel moeite, in de Almanach „geplaatst. Dan wy moeten dit, nevens veele egg nog zeer weetenswaardige, en niet onbevallig verhaalde, zaaken, by enkele. aanduiding laaten berusten. _ _ ra :-. Genoeg, hebben wy, tot verfcheide keeren TOWNSEND vergezellende, bygebragt , om diens Reis door Spanje als -en zeer nuttig en leerzaam Boek te doen kennen. — Een Boek, * welk te volkomener wordt door de Byvoeg- zels. Te weeten, deeze Reis was reeds in ’t Nederduitsch wertaald , volgens. de oorfpronglyke ZEngelfohe uitgave, en het Deel genoegzaam afgedrukt, toen de Ver- taaler eene duitfche Overzetting ontving, hier en daar met nuttige Aantekeningen opgehelderd door den Heer y. 7. VOLKMAN , wegens zyne Schriften, en eene menigte van getrouwe Vertaalingen, in Duitschland wel bekênds en ook by. veelen hier te lande, uit hoofde van zyn Reis boek door Italie, e | i _ Om de MNederduitfche Vertaaling hetzelfde woordeel deezer gewigtige Ophelderingen, uit verfcheide laatere Waarneemingen ontleend, by te zetten, oordeelde de. Ver: taaler, te regt, den Vaderlandfchen Leezer geenen ondienst te zullen doen, als hy-hem-met ‘de opmerklykfte Aante- keningen des Heeren voLKMAN , uit de beste bronnen geput s bekend maakte, egter met agterlaating van die y ter vertaalinge niet belangryk genoeg oordeelde, =e In het derde Deel heeft hy ze elk te haarer plaatze aan den voet der bladzyden gevoegd; en die tot het eer- fte en- tweede Deel behooren komen hier als Bylae gen. Ook vindt men ’er de Verklaaring van drie Ko- ren Plaaten, met de Afbeeldzels der in Sparje gebruike yke Ploegen. 5 i m ' Su Fri VROLEKE REN, -7 -589 Vrolyke Reis van een Engelschman, door Holland, Vry naar het Engelsch gevolgd. Im den Haage, by J, C. Leeuweftyn, 1796. Zn gr. 8vo, 200 bh; es T verre dit Werkje eene Zngelfthe Scheering eneen ollandfche Inflag hebbe, kunnen wy niet bepaald zeggen 3 dit wel, dat het geheel ons niet behaagt. Geenzins, dewyl „wy. den neus vieslyk op{chorten, als een. Werk een lugtig en lustig aanzien heeft ,gefchikt is om het voorhoofd te, ontfrogzee Jen, en den geest, in een ledig uur ,„vervrolykende uitfpanning ve „verfchaffen, (onze veelvuldige gunftige beoordeelingen van Were ken van deezen aart kunnen hier voor ons getuigen ;)maar opm- dat de Reis, voorhanden, deels opgevuld is met aanftoorlyk voorgeftelde zogenaamde Liefdensgevalletjes; deels met Spote ternyen, meest wel rechtftreeks tegen By- en Waangeloof ine gerigt; doch maar al te zigtbaar gemunt, om,onder dien fchyn, ‚den Godsdienst zelven in een verachilvk licht te doen voor. komen. — Voorts zyn ’er in , Reisontmoetingen van eenen lompen aart, en met geene kieschheid altoos medegedeelds waarin ook geene geestigheid in °t allerminst fteekt; die doen geeuwen, en, fchoon geen der afdeelingen lang is, na het einde doen verlangen, — Vergeefsch zal men ’er„ ten aan- ziene der vlugtig doorgereisde Steden en Plaatzen, iets in zoer ken, dat niet elders: veel breeder, naauwkeuriger en beter, ber fchreeven is, Van het Volkscharaêer geeft de Engelschman » of de vrye Naavolger,niets. anders dan Carricatuuren, en deeze van de {legte foort. —— Eene en andere, fchoon, buiten één geval, met de enkele voorletteren aangeduide , doch onder deeze, uit de bygevoegde omftandigheden , genoegzaam kear baare, Perfoonen komen ‘er in voors deeze zyn,het best ge- troffen , fchoon 'er op deezen en geenen nog al iets zou vallen aan te merken. Wy twyfelen niet of deeze zyn geheel van de hand des Nederduitfchen vryen Naavolgers. — Met één woord, men heeft een Boek willen maaken, en dit Maakzel is droevig flegt uitgevallen. Dit is meer het geval met douzyn- werk. Wy meenden niet minder te moeten zeggen van een Werkje, dat zo veele flegte eigenfchappen heeft, en geene goede, die dezelve eenigermaate kunnen opweegen. . Het zou ons leed doen, te verneemen, dat 'er een Tweede Druk van kwame, gelyk wy dìt, helaas! omtrent Schriften, die geen ens drukkenswaardig zyn , te meermaalen ondervonden „ tot chande. van den Smaak onzer Laudgenooten, die wy, hoopen s dat, in geen grooten getale, ,„ al lachende op deeze Reiza zullen medegefleept worden, of daar in genoegen vinden,” ges a Ee, flotwensch des Reizigers luidt, ,, over zyn gering Ges T: vil (ak | Qag ' l | Hi - 560 VERZAMELING VAN PURLISATIENe “Polledige Verzameling der Pubkcatien van de Provifoneele Re: prefentanten van Holland en der Staaten Generaal, federd het begin der Revolutie, in 1795, het eerfie Jaar der Bae daaffche Vryheid, tot op den tegenwoordigen dag. Eerfle en Tweede Deel. Te Leyden, by Herdingh en du Mortier, 1795. dn gr e LEZA ae ' yen en andermaal vonden wy gelegenheid om te fpreeken „van een zich al °t ware verdringenden drom van Schry- weren , Verzamelaafs en Drukkers, om den Landgenooten de “Sraarsftukken van deezen Tyd aan te bieden. Ook dit ons ter “hand gefteld Werk behoort 'er toe. a | - Het dogmerk hier van, en bet Plan daer in gevolgd, draa- gen wy best voor met de eigene woorden , met welke zy her den Zngezetenen van Holland aanbieden. De Verzamelaar of de Drukkers laaten zich in deezer voege hooren: ,, Dat hert van het grooifte belang en de oovermydelykfte noodzaaklyk= ‘heid is, dat ieder Burger van Holland, vooral ín deeze da- gen, onderfcheideulyke en duidelyke kennis hebbe aan dat alles, het welks door de Vertegenwoordigers des Volks, ter bevorderinge van het Algemeene Welzyn , vastgefteld en be- flooten wordt, behoeft geen betoog. — Te minder, daar de Provifioneele Reprefentanten van het Volk van Holland zel ve, al in den aanvang hunner werkzaamheden, ten einde hier in zo veel mogelyk te voorzien, beflooten hebben , de onder- fcheiden Courantiers te doen gelasten , om alle Decreeten, Pur blicatien , enz. welke zy ter kennisfe van het geheele Volk willen gebragt hebben, ín derzelver geheel, ia hunne Couran- ten, te doen plaafen. ? en ` s, Dan, de moeîlykheid en ongefchiktheid, welke "er in ge- legen is, om zodanige Nieuwspapieren tot dat einde by een te verzamelen , en in voegzaame orde te houden, om alle de ge- genoemde Decreeten, Publicatien , enz. beftendig met eet opflig van het oog in dezelve te kunnen vinden, wanneer men die by vervolg voor zich noodig heeft , of om het gedrag van een en ander daar naar te beoordeelen, of ingevolge van de- zelve Rechterlyke uitfpraak over eene gepleegde daad te doen mmm n de noodzaaklykheid, in welke de Coùrantiers, door plaatsgebrek , dikwyls gebragt worden, om die Stukken ver- kort, en dus niet volkomen in derzèelver geheel, te plaatfen , dit een en ander heeft de Boekverkoopers HEKDINGH en ÐU MORTIER te raade doen worden, om-alle die Decreeten „ Publicarien , enz, elk afzonderlyk , in groot 8vo. lofte, zeer zindelyk is uitgevoerd, en dus deeze Verzameling eene plaats verdient by andere Werken van deeze foort, die: een plaats in elke Vaderlandfche Boekery verdienen te bee kleeden, | Jaarboeken der Bataaffche Republiek, Fe Amfterdam , by Wesfing en van der Hey. Zeven Deelen. In gr. 8vo, Ay aar de twee eerfte No. van deeze Jaarboeken het licht zagen, hebben wy 'er onverwyld kennis van gegeeven, en het Plan goedgekeurd (*); vry gelukkig is het dus verre volvoerd... Het Werk is voor geen Uittrekzel vatbaar; doch het Voorberigt, voor het VII of laatfte Deel geplaatst, vordert- onze vermelding. . oan By de Uitgave van het eerte No. des Vyfden Deels, be- loofde de Verzamelaar, alles, wat tusfchen 19 January 1795 ‚ her Tydflip der Revolutie, en de Eerfte Zitting der Nationaale Ver. gadering ; behoorde, in Zes Deelen te zullen kunnen bevatten; dan, onder her bewerken en uitgeeven van het Vyfde en Zesde eel». €) Zie enze Widerl. Letteroef. vaor 1795 » bl 175.. 62 JAARDQBKEN. DER BATAAFSCHE REPUBLIEK, Deel, kwamen hem nog zo veele belangryke Stukken , toe dat Tydvak behoorende, voor, welke aan deeze Verzameling, zyns oordeels, niet welvoegelyk konden ontbreeken, ‚ Een gedeelte van hee Viide Deel zouden zy gevolglyk heb- ben uitgemaakt; dan die had iets onvoegzaams in zich, des. wyl in °t zelve geene Stukken, naa het daarftellen der Vazio- naale Conventie uitgevaardigd, tat een ander Tydvak behooe rende, plaats konden vinden. Op eene gelykheid van Deelen was men echter gezet, en om die te bewerken vervaardigde men een zaak/yk Register op alle de Zeven Deelen, Een nuttige Arbeid: want de Re- gisters der Stukken, voorheen by ieder Deel geplaatst, bee helsden niets meer. dan Plaatzen, Perfoonen , of Collegieu, uit of by welke de voorkomende Stukken beflooten en uitgee vaardigd waren, Registers, die flegts gedeeltlyk en gebrekkig voldoen konden. Meer diensts kan het nu geplaacfte krygen voor dit gedeelte deezer Jaarboeken. _ Binnen kort belooft de Verzamelaar het Achtffe Deel deezes Werks ; waar mede een ander 7ydvak eenen aanvang neemt, als beftemd om in ’t zelve op te geeven, de Stukken, uitge- vaardigd geduurende het daarzyn der Nationaale Conventie, tot op het in werking brengen der Conffitutie. Hoe veel voors raads! welk een arbeid voor den Verzamelaar! die ons belooft, op het einde van het gemelde Tydvak , weder een zaakijk Register te zullen leveren. Welvoldaan is de Verzamelaar over het aanmoedigend vers tier der dus verre voortgezette Paarhoeken; dat deeze wel voldaanheid {tand houde ! Pertoog aan den Raad der Stad Amfterdam over de Vryheid, ‘ao. als die thans genooten is en wordt by ieder Burger; in vergelyking gebragt met de verklaarde Rechten van den Mensch; de Proclamatie van de Vertegenwoordigers des Frans © fchen Volks, en de redenen, die my bewoogen hebben zo te moeten te rug blyven . wegens de betaaling in de geforceer ' Geldlichting en Onotifatiekas. Benevens een vrye en nadruk- dyke Befchouwing over den Eed, en de Commisfiardsfen tot- …het- nazien van de 6 perCent; de AfYcheiding der Kerk van den Staat en °t gedrag der Predieanten, Alles uit authene - tike Stukken, in de Bylaagen hier achter bygevaegd. Derde Druk. Gefchreeven en uitgegeeven door CORNELIS BYL, Te -~ Amfterdam, Behalven de Bylaagen, 30 bl. in gr. 8yo Mon Geemlykheid, Waan, Onverftand en Roekloose ‚ heid, voeren de pen in dit breed betyteld Stukje. On- der een hoop opeengeftapelde, met Schriftuurtaal zeer onvoe- gelyk doorfpekte, dwaasheden, is-'er veel. in, °t geen len chry= e C. BYL, VERTOOO. © ` 563 Schryver aan iets ergers zou kunnen blôotftelilen , datr aan onze kotte, gansch ongunttige, Recenfie, Dan hy is des getroost. = Immers BYL fchryft: „ lemand, die myne Schriften ‚gee „ leezen heeft, of nog zal leezen, kan over my oordeelen, s, dat, fchoon ik wel vreemde gedachten hebbe voortgebracht , » ik tog niet dan waarheden gezegd heb, die ‘eene zuivere „ Vaderlandsliefde ten doel hadden: maar die, om derzetver >, Vreemde vertooning en de ongewoonheid de aandacht niet „na zig hebben getrokken; dan in zo verre het een ieder » met zyn meeste belang vond ftrookende te zyn: ik zal my „ nu niet begeeven in den kring om te leeren. of te onder. s‚.wyzen: neen ! ik zal van my zelven fpreeken, en toonen s» wat my te doen ftaat, als individu, laatende een ieder „ voor het zyne zorgen; de fpreuk is tog IEDER ZAL ZYN EIS 3) GEN PAK DRAAGEN : ik zoude voor my zelven moeten koe- „ keloeren, als ik agter de tralien kwam te zitten „ doch het „ zou my oneindig veel verfchillen, of ik als een kwaad- $» doender daar zat, dan of ik, tot roem der waare Vryheid, » my als de eerte Martelaar gekluisterd zag» derhalven zeg ‚ik by de befchouwing van myn overwonnen Laudtreek, » het zelve is overwonnen met al wat 'er in en op is’; doch » geenzins erken ik, -dat elk individueel overwonnen is,” man En dit gerammel voert op den Tytel Derde Druk! Iets «over âe Rouwsplegticheden, door H. M. B. ... te- Groe ningen, ter verbetering voor y en opgedragen, aan haare geëerde Stadt en Landgenoten. Te Groningen, by Je Oom- kens, 1796. In gr. 8yo. 24 bl. A! voor lang klaagde men over den omflag en de kostbaaf. heid der- Begraafenisfen , en van * geen daar mede is verbonden. Ginds en elders heeft men daar. tegen voorzien. Doch gewoonte en vooroordeel hebben op voldoende redenen nog te veel de overhand. Niêt ontydig, derhatven , maar veel meer lofwaardig, is de pooging, welke men, nu èn dan, ziet aanwenden tot herftel van een ingelopen misbruik, % welk veelen tot een drukkenden last verftrekt. Tot zulk een oogmerk verfchynt dit Jets over de Rouwspleztigheden in de waereld, De Schryver tragt, ten dien einde, vooreerst, het nadeelige en ongevoegelyke der tegenwoordige gebruikiykhes den, by verfterf plaats hebbende , te bewyzen; voorts, een eenvoudig en minder kostbaar Plan aan de hand te geeven ; met aanwyzing, eindelyk, van de middelen , welke ter invoe= ringe van dit Plan kunnen diemen. De gebruiklykheden , hier opgeteld en beftreeden , zyn de zulke, welke plaats hebben by het kisten der Lyken, het aankondigen van het affterven, het lang ftaan der Lyken boven de aarde, het fraatelyk be- gra $64 IETS OVER PE ROUWSPLEGTIGHEDEN. graaven En rouwen. Niet alle misbruiken, hier opgenoemd, lyden egne algemeene toepasfing. Niet overal, gelyk men weet, worden dezelfde gewoonten gevolgd. Dus b. v. heerschte piet algemeen de gewoonte van het inzamelen van Aalmoe- zen, by de Begraafenisfen, waartoe, volgens dit Ontwerp, de gelegenheid zou worden afgefneden , en het verlies van welke men tragt te vergoeden , door lieden van eenig vermogen te verpligten tot het doen van buitengewoone giften by het aangtan van een huwelyk, geboorte van een kind, by het houden van zilveren en gouden Bruiloften, het bekoomen van een Ampt. Zelf Ct geen een vreemde inval mag fchynen) wilde onze Ontwerpmaaker de houders van Danspartyen tot eene buitengewoone milddaadigheid werpligten. Her Plan ter verbeteringe der misbruiken, in 't algemeen, behelst geene by- zonderheden , dan die reeds ginds en elders zyn ingevoerd, Te zwak, eindelyk, dunken ons de middelen, om het Plan in werking te brengen, dan dat hetzelve , langs deezen weg, veel opgangs zal maaken. Van den meesten dienst daar toe zou, onzes oordeels, het tweede middel zyn, volgens °t welk de leevenden, by Uiterften Wille, de noodige fchikkingen beraam- den , volgens welke den overblyvenden alle noodlooze en kostbaare plegtigheden verboden wierden. De Hedendaagfche Olympus, een Droom, Voorgeleezen in de Maatfchappy; Felix Meritis, door P. G. W. GEYSBEEK. Te Amfterdam , by P. G. W. Geysbeek en G. Roos, 1796. dn gr. 8yo. 34 bl. E niet ongeestige Satyre, die de Vaderlandf:he denkbeel- den van den waakenden Droomer, of Droomverteller , duidelyk aan den dag legt, zekerlyk niet zonder toejuiching. zal gehoord zyn, en den Leezer, hier en daar, een bedui- denden glimlach zal hebben afgedwongen, — Eén gebrek, en dat is jammer, hebben wy in deezen Droom ontdekt; te _ weeten: men droomt zelden zo natuurlyk en aaneengefchakeid. Een Zinnebeeld, (en wat is een Droom anders?) moet toch eenige plaats overlaaten tot raaden , gisfen, en uitleggen. Dan , daartoe is hier weinig gelegenheid, voor kundigen en opmerkzaamen, in deezen tyd, — ’t Zal mooglyk voor de laatere Nakomelingíchap gefchreeven zyn ! ! } f AL GEME ENE ` VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN, Godgeleerde , Uitlegkundige, en Wysgeerige Verhandelingen, ` door HERM. JO. KROM , Predikant en Profesfor in de Uitlegkundige Godgeleerdheid en Kerklyke Gefthiedenis aan de Ulsfire School te Middelburg , enz. Tweede Deels Vierde Stuk. Met een Aanhangzel der Verhan- delingen, 37 bl. Te Middelburg, by P. Gillisfen en de Wed, J. P. Gillisfen. In gr. 8vo. 96 bl M“ onderfcheide oordeelvellingen hebben wy ons, van | tyd tot tyd, over deezen Godgelgerdèn, Uitlegkun- digen en Wysgeerigen, arbeid des werkzaamen en geleer- den Middelburgfchen Hoogleeraars uitgelaaten (*. Te meermaalen gaf de verfcheidenheid van Stoffen , in één Stukje begreepen, ons gelegenheid. tot, verfchillende uit- fpraake over 't een en ander. l - In het Stukje, thans voorhanden, ontmoeten wy flegts ééne Verhandeling, welke ten Opfchrift voert: De Grond eder oneindige Waardy van des Heillands Borglyden voor -Zondaarèn. ——— De Hoogleeraar bekent, in den aan- vange zyns Voorberigts:” , Deeze Verhandeling wordt “> door my niet opgegeeven als behelzende dezelve iets » nieuws ten aanziene-der Wolwichtige Borgtocht van » JESUS Lyden; of als ware deeze nimmer wel begree- “a, pen. 7 Niets nieuws, in de daad, hebben wy ’er in gevonden. „Wat is dan ’sSchryvers oogmerk? waartoe deeze Verhan- deling? Hy geeft het ons op, met deeze woorden: … Iets » dergelyks, als *t geen ik omtrent den Zoon en de beže- ts, digingen a GODHEID aangedaan, als eene voOrnaame s, byzonderheid, in deeze Verhandeling beweer, heeft al- so reede de Marburgjche Hoogleeraar jo. CHRIST. KIRCH- “a MEYER Opgemerkt: die het ook van dat belang oor- » deel- 5 (*) Van her laatstvoorgaande fchreeven wy in onze Algem, Vaderl. Lettereef. woor 1795, bl. 320, LETT, 1796. NO. 14. Rr 566 H. j. KROM » deelde om zyne gedachten deswegen in eene ie bene ə» Verhandeling (*) der waereld mede.te deelen ; - fchoon s» my dit nog onbekend was, wanneer (reeds vóór eeni- ge jaaren) ook myne aandacht viel op deeze gewich- » tige, byzonderheid in de Gefchiedenis van des Heillands ss Lyaen, i » Evenwel zal niemand, welke die Latyn/che Verhan- » deling met de myne vergelykt, dit vertrouw ik, deezen ə» mynen arbeid, wegens dezelve , overtollig rekenen — ss de eerffe toch werd gelchreeven met geheel andere be- » doelingen. Men treft daar in aan, eene breedvoezige s Wederlegging van oude dwaalingen; zoo van die, wel- ə» ken men gewoonlyk aan NEsSTORIUS toefchryft, als » die van EUTYCHES en anderen, welken aan de God/yke » Natuur van den Zaligmaaker zeker /mert/yk lyden tue- ə» fchryven ; en die men, wegens het voorftaan van dat a, gevoelen , Zheopafthiten pleeg te noemen — benevens » een betoog van de unio hypoftatica of perfonecle vereen » niging der twee Natuuren in den Heere CHRISTUS» s» en °t geen men, in zich die voor te ftellen, te ver- » myden hebbe, om niet in dwaalingen te wervallen, s enz. » Ens” vervolgt de Hoogleeraar, om egter eenigea glans van nieuwigheid , althans voor den Nederduitfchen v - (*) In eene Disfertatio Theol. de Pasfionum JESU CHRIST! ad Divinam Ipfius naturam relgtione. Zynde de XXII in zyne Esxercitationum -cadetrwicardin fjlloge. - Marburgi Cattorum 1735» P. 199-252 | x GODGEL., ENZ, VERHANDELINGEN. 567 Leezer, aam zyn Gefchrift by. te zetten’, „im allen ger s valle, het is my niet bekend, dat:’er jets over. de eers » fte en voornaame byzonderheid van deeze Verhander » ling, de oneindige waardy van dit Borglyden, zoo als » dezelve, wit het geen cigenlyk der GONLYKE: natuur » van den Zaligmaaker is aangedaan, dat groote gewicht » ontleent; (op welke, naamlyk, al de hoon en fmaads » ja zelfs de veroordeeling van dien uitfteekenden per- » foon, als een Godslasteraar en Oproermaaker, in den ə» grond alleen nederkwam) — het is my uiet bekend, s» Zeg ik, dat daar iet over opzettelyk in de Nederduit: » fche taal gefchreeven is; het welke echter met de ge- » volgen daar uit afgeleidt, betreklyk tot de gefchiede- ə» Dis van jesus. en byzonder zyn Borglyden, by elken ə» Christen opmerking verdient, en hem eene krachtiger ə» Vertroosting kan opleeveren.…”’ | Naa deeze Aanduidingen van ’s Schryvers bepaald oog» merk, met zyne eigene woorden opgegeeven, valt het ligt te raamen, en komt hy ’er ook voor uit, dat dit Werkje voornaamlyk ingerigt is tegen Dr. PRIESTLEY, en die wegens den Perfoon van Crmisrus dezelfde of foortge- lyke gevoelens als deeze Godgelgerde en Wysgeer aan? kleeven. bent, je Het is onze taak niet, dit Godgeleerd gefchil , waar- over Boekdeelen by Boekdeelen zyn volgefchreeven, te behandelen, of te beoordeelen. Alleen moeten wy, wer ens de Verhandeling, thans voor ons liggende, zeggen, at wy ‘er niets in gevonden hebben; ’t geen dit Ge» fchilftuk meer lichts, of, aan de zyde, door den Schrye ver voorgeftaan, meer klems, byzet, dam wy, lang voor- heen, by anderen, aantroffen. Veel, onzes oordeels, on» beweezens wordt ‘er aangenomen, en op voort gereden- kaveld; veel uitroepings en woordenklanks, ín plaats van bewys, gefteld; veel veroordeelens van anders denkenden bekleedt de plaats , waar men duchtige redenen moest vinden. ’t Gevolg hiervan kan geen ander weezen, dan dat de Schryver zynen. arbeid te vergeefsch befteed zal hebben, om hun, die in een ander of tegenovergefteld Mery ftaan, te overtuigen. - Of de Hoogleeraar KROM meerdere Verhandelingen van deezen aart, als zyne Godgeleerde, Uitlegkundige en Wys- eerige, Verhandelingen zyn, zal in het licht geeven, en Saar door dit Werk met nog een Derde Deeltje zal ver- meerderd worden , durft hy niet bepaalen. „, Dit zal,” Schryft hy, » al behaagt het cop my by het Leeven en „ de Gezondheid te fpaaren,van byzonderen lust, tyd en , andere omftandigheden, afhangen.” Hoe dit zy, h houdt dit Werk voor compleet, als een danhangzels nevens het Register van den Inhoud der Verhandelingen, daar aan is keg ve eg Eene vertraaging der Drukperfe heeft gelegenheid ge- geeven, dat wy, in ftede van een kort Aanhangzeltje s ter verbetering of nadere opheldering eeniger byzonder- heden, iets uitvoerigers, met het beloofde tevens, ont= vangen. Naamlyk, die vertraaging gaf den Hoogleeraar A om, gelyk hy verklaart, zyne uitgegeeve- ne Verhandelingen nog ééns bedaard te overzien, en gebruik te maaken van het een en ander, dat hy, zo uit eigene waarneemingen , als uit die van goede Vrienden, had opgetekend , waar uit een breeder Aanhangzel te voor- fchyn kwam, zo als dit nu tevens wordt afgeleverd, De Stukken, in dit danhangzel voorkomende, zyn van ongelyken aart en gewigt. Zy draagen blyk, hoe zeer de Heer KROM niet altoos met zyn eigen werk zo zeer is ingenomen, of hy geeft aan daar op gemaakte Aanmer- kingen gehoor, en verbetert het voorheen geftelde, of brengt nieuwe bewyzen by, waar door hy agt, het geen hy te vooren gefteld heeft, nader te kunnen aandringen. ‚ Niet zeer gefchikt is dit Zanhangzel om iets ter over- neeminge, of het zou te lang vallen, aan te bieden. Als leen willen wy onzen Leezeren niet onthouden, een ge- deelte eens Briefs, de Bafalifteenen betreffende, behoo- rende tot de derde Verh. in het I Deel, wegens de Oud- heid der Aarde. … Offchoon,” dus luidt het, „ het. » my voorkomt, dat U H. Eerw. de fchynbewyzen voor s de hoogere oudheid der Aarde, dan de gewoone reke- s» ning, genomen uit de formeering der verfcheide Lavas, á volkomen heeft uit den weg geruimt, geloof ik echter s dat U H. Eerw. den voorzichtigften weg gekoozen hebbe , „> met \ GODGEL., ENZ: VERHANDELINGEN: ~ 569, … met niet te ontkennen, dat de Aarde , (mis{chien tusfchen „ haare eerfte vorming en de bevolking waar van MOSES fpreekt.) een onberekenbaare reeks van eeuwen beftaan „en veelerhande verwisfelingen ondergaan hebbe, Nim- a mer heb ik de Bafaltfteenen gezien, of zy zyn my als „ duidelyke bewyzen voorgekomen, dat de plaats, alwaar s» zy zich thans bevinden, een onheuglyk langen tyd on? s der het water moet zyn bedolven geweest. „ Kan gefinolte Lava, perpendiculair nederftortende, > in zulke rechtftandige Kristallen veranderen? Vindt men 2 ooit Laya, die men onbetwistbaar daar voor houdt , ,» tot zulke Bafaltkristallen gevormd? Alles toont aan,dat „ deeze Kristallen gefchooten en van langfamerhand ge- »» groeid zyn, in eene vloeiftof , welke zich in ftaat be- a Rr 3 3) vondt 70. H. j: KROM y. GODGEL.; ENZ. VERHAND. 5, vondt om de ftof tot aanwas op derzelver oppervlakte s aan te voeren: zodat de ftof, waar uit de Kristallen gevormd zyn, in die vloeiftof opgelosten door de ge- eele masfa verfpréid was. « De dampkring konde daar- s ‘toe niet dienén:. ook groeijen zy nu hiet meer; maar vervallen —— ‘althans tegenwoordig, in de lucht ftaan- de, neemt hunne grootte noch toe, noch af. „ Dit alles overweegende, komt my de gedachte, als $ Of zy door het ftollen van eene Lava ontftaan waren, by uitftek. ongerymd voor:-en-het fchynt my klaarblyklyk , j, dat zy midden in een fcheivocht, °t geën dezelve moer omringd hebben , door Aristallifatie dus gevormd b Zyn, ° De Hoogleeraar: KROM. voegt ’er by: s Groepen van 3, zodanige Bafaltpylaaren-had, deeze geleerde Waarnee- 4, mer op. verfchetde “plaatzen vin Schotland gezien; doch 5, Ofider deeze alle heeft de hier gegeevene befchryvìin 5, voornaaml yk betrekking tot ‚een pop in de nabyhei 5; van Edinburg, welke myn Vriehd, daar eén geruimen 5, tyd verblyf houdende , a are voor oogen hadt. s Even buiten. Edinburg , naamlyk, aan de zuidoostzyde, ligt een gebergte, ’ welk uit deeze :fteenen is zamen- getteld 5 tangs -hetzelve , (echter niet aan -den voet, maar omtrent eén derde ‘hooger,) loopt de weg naar $, Diddiston: dus heeft men aan de rechterhand van dee- $ Zen weg een fteilte „ die in eene vallei zich verliest; aan i; de linkerzyde ttaan de Bafalifteenen, die boven den weg y recht ‘opryzen, maar, laaget onzichtbaar zynde, uit de 4 vallei fehynen ‘voort tekomen,” ~ rs Leerrede over den Geest en Toon van het Gebed onzes ` Heeren.“ Door-y. VAN LOOs Predikant te ‘Ootmarfum, « Te Utrecht; by W. van YZerworst, 1796. Ju gr. 8yo. Ok Je ME T het Voorberigt ontvouwt:de Eerw. van Loo de be- weegredenen, die hem tot het uitfpreeken deezer Leer- rede bewogen hadden. By het-algemeen gebruik, het fog meer ‘algemeen misbruik, var hef Gebed onzes Heeren, is eene dier redenen; — eerevandere, dat zeer veelen, zints de kindsheid aan dat, Gebed. gewoon, geenen inval Hebben, om te vraagen na den:waâren zin, zo des Voor- fčlirifts in’. algemeen, als’ vad, ieder deel daafvan 5 °t nk: EEE, | welk f4 t J. VAN LOO, LEERREDE. 57 welk ten gevolge heeft , dat zy telkens dit formulier herhaalen, zonder het te verftaan, en alzo niet kunnen gezegd worden, in Geest en in Waarheid te bidden, Om deeze en foortgelyke nadeelen te keer te gaan, nam de verftandige en pouarge VAN LOO het oordeelkundig en ‘heilzaam befluit, om zyner Gemeente, als in een en- kelen opflag, den algemeenen inhoud van dit meesterftuk van Gebeden onder het oog te brengen, en, door de ont- vouwing van den lieflyken toon, die hier, als °t ware,de maat flaat, van deszelfs voortreffelykheid te overtuigen. Dat de Leeraar aan zyn Opftel eene meerdere algemeen- heid ‘heeft gegeeven , door het in druk te doen verfchy- nen, daar mede heeft hy het publiek van nieuws aan zich verpligt. ot In vyf Aanmerkingen bevat van Loo, °t geen hy dien- ftig oordeelde, betrekkelyk tot zyn oogmerk, voor te draagen. Zy zyn de volgende: „ De kortheid van woor- .» den en rykdom van gedagten, — De bedaarde toon, die ‘er in heerscht. — De algemeene verftaanbaar- „ heid, en algemeene gefchiktheid , voor alle behoeften a €n alle toeftanden der menfchen. —_- De nederigheid „ En het vertrouwen, die het veronderftelt. — De geest » ván godzaligheid en menfchenliefde, dien het zoekt „ te bevorderen.” Onder ieder deezer Afdeelingen ont- moeten wy, beftaanbaar met den omvang eener Leerrede, een aantal fraaie aanmerkingen, den verttandigen en godvrugtigen Dienaar van het Euangelie van CHRISTUS waardig, en welker aandagtige overweeging wy ten em. ftigfte aanpryzen, als die niet weinig zullen toebrengen, om den biddenden Christen dit Voorfchrift met kennis van zaaken, met eerbied, tot zyn eigen nut en ftigting, zo dikmaals-hy zich daar van bedient, te doen herhaalen, k 572 ” VERHANDELINGEN ‘ ` SEERP GRATAMA, Advocaat te. Harlingen, Zeedekundige- Verhandeling ter Oplosfing van het Voorftel > de Na-- » tuur en de Oorzaken des Bygeloofs te onderzoeken „ en aan te wyzen, waar by het toekome dat het : „ zelve. dikwils meer vermag om der Menfchen Harten ‘ te bewegen, dan de Godsdienst zelve; voorts welke ‘os de beste Middelen zyn om in de Burgerlyke Maat- ‚»»fchappy het Bygeloof in deszelfs Geboorte en Ope ə» groei te verhinderen , of het reeds ingewortelde be- - a houdens den Godsdienst uit te-roeien.” Aan welke ‘de Eerprys van het Stolpiaansch. Legaat, in den Jaera MDCCLXXXXV , is toegeweezen. Waar by nog eene - Nederduitfche Verhandeling over °t zelve Onderwerp ge- voegd is. Te Leyden, by Sam. en Joh. Luchtmans 1796. Zn gr. 440. 117 bl. T / H“ Bygeloof, doodlyk vergif van het menfchelyk hart, te beftryden , en, door het uitlooven van Eeregoud, de poogingen van Wysgeerige Vernuften daar- toe gaande te maaken, viel ín het plan, door den mensch- bevenden zaligen jaN sroLp beraamd. Van bier dat de Uitvoerders van ’s Mans Laatften Wille de boven opge- geevene Vraag, met een oordeelkundig beleid , hadden uitgefchreven. Verwonderd ftonden wy, in den eerften opflag, nevens hun, over het klein getal van flegts twee Antwoorden, op eene zo belangryke Vraage ingekoomen,. Agtgeeving op het woelagtige „, en ftille, bedaarde over- denking belemmerende, des naastvoorgaanden tyds: deedt ‚ die verwondering verdwynen. Of over het opgehangen Onderwerp tot meerdere voldoeninge zou kunnen ge- fchreven worden, valt moeilyk te bepaalen. Intusfchen fchroomen wy niet,de betuiging der Keurmeesteren by te vallen, dat GRATAMA’s Verhandeling, al waren ’er s» meer andere ingekoomen, en die misfchien van geene » mindere waarde , evenwel altoos eene ontwyfelbaare A eed om na den Eereprys te dingen, zou gehad ə» hebben.” In vyf Hoofdftukken bevat GRATAMA zyne bedenkingen. Het cere Hoofdftuk , behelzende Inleidende algemeene befchouwing van het Bygeloof , vertoont, in een aantal tref- fende, weluitgekozene , bvzonderheden, onder wat al ver- {chiltende gedaanten het Bygeloof zich kan vertoonen, e g f i c >». VAN HÉT STOLPIAANSCH LEGAAT, 573: de fchadelykfte uitwerkzels voortbrengen. -Met de Kar- thagers, als de vyand voor de poort is, het bloed van tweehonderd onnozele kinderen’, ten Zoenöffer aan Kronuss te plengen; —— God als een Dwingeland aan te zien, geen oog in ’t ruim der fchoone Schepping te durven op- ilaan, opdat het hart ‘er niet door verheugd en verleid worde ; het geluk van een Volk te doen afhangen van het verfchieten van eene ftar, van het verfchynen van een komeet; —_- met het Romeinfche Leger niet te dur- ven vegten, omdat zekere heilige hoenders niet gegeeten ben; —— zyne zonden, voorledene en toekomttige, af te koopen ; — - met zyn dertienen niet aan tafel te durven zitten; — uit het gehuil.der honden een fterfgeval te voorfpellen; — het drieënzestigfte jaar zyns leevens als het moordjaar te befchouwen ; -—wanneer de kinderen zukke- len te gelooven dat zy betoverd zyn: —- deeze , en meer foortgelyke, zotternyen geeft GRATAMA, uit duizen- _ den, op, als ftaalen van Bygeloof, welke men by jong en oud, ryk en arm, zwakken en fterken, wyzen en dwaas zen, in alle eeuwen, by alle volken, aantreft, zo alge- meen zelf, dat hy als zyn meer dan waarfchynlyk ge- voelen opgeeft, „ dat de man noch gebooren moet wor- s den, die, zonder hier den tol der menfchelyke zwak- a heid te hebben betaald, fterven zal” — — In het tweede Hoofdítuk pan GRATAMA over tot nadere bepaa- linge , wat eigenlyk Bygeloof, wat een Bygeloovige zy. — Bygeloof wordt hier omfchreven, als zynde „ die dwaling, s» van den Mensch, waar door hy aan God of Gods re- s geringe eenige eigenfchap of werking met betrekking. », tot den mensch toefchryft, die daar in niet is — of ə» die dwaling in den Mensch, waar door hy aan God. jo enige middelyke of onmiddelyke werkinge op den „> Mensch toefchryft, die met Gods eigenfchappen niet s beftaanbaar is — of wel eindelyk die dwaling in den ə» Mensch, waar door hy of aan God of aan dingen bui- ¿á ten God, aan bezielde of onbezielde wezens, die be- s» ftaan of die de verbeelding fchept, aan daden of toes s» valligheden toefchryft eenige werkinge op zyn eigen s weezen, die met Gods eigenfchappen, den aart der en sa F en zyne eigene nature, niet beftaanbaar is.” Vol- gens deeze bepaaling zou het Bygeloof „naar gelange der voorwerpen, omtrent welke het werkzaam is, in vyf foorten unnen gefchift worden ; gaande onmiddelyk om= trent God — bezielde alie — en onbezielde gangen, e Tin r5 ei- 1 574 VERHANDELINGEN beiden beftaan — weezens, die de verbeelding fchept en/omtrent daaden of toevalligheden. — Door een 2y- geloovigen wordt zulk iemand verttaan, „ die de dwalinge » des bygeloofs dwaalt, of wel zulk een, die in God of „ Gods regeringe eenige eigenfchap of werkinge met be- „ trekking tot den mensch erkent, die daar in niet is.” —— Het derde Hoofddeel loopt over de nafpooring en ontwikkeling van de natuur en de oorzaaken des Bygeloofs. Naa een reeks van voorafgaande redekavelingen, raakende ‘het natuurlyk bezef, wegens Gods aanweezen of bettaan, den menfchen als ingefchapen , even gelyk verfcheiden ande- re van zelf fpreekende waarheden, gepaard met de moci- Iykheid, zo niet onmogelykheid voor den mensch, om te weeten wat en hoedanig God zy, fchryft GRATAMA: 3, Een hart vol vrees en onrust, ontftaande. uit het gevoel „ van elende , eigene ongenoegzaamheid en af hangelyk. 