Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
2 Hiervoor, D. Il St. V1 bl. 542. 3 gon, IV bl. 306. van reyp, bl. 294. GROEN van PRINSTERER, Archives, ile Serie, I p. 375. eRoTIUS, p. 269. Res. v. Holland, 1566, bl. 459, 477, 483; 1597, bl. 548. Vgl. voor Zeeland" s - handelwijze ten opzigte van den verboden uitvoer, ald. 1584, bl. 761, 779. 4 Res. v. Holland, 1595, bl. 625, 628, 672; 1597, bl. 34. Hiervoor, bl. 6 noot (2). DES VADERLANDS, 8% EEE hunne taal te onderscheiden, bleven de schippers het wagen, zich in de Spaansche havens 1596. wor Oosterlingen uit te geven, die uit Hamburg „ Lubeck of Dantzig kwamen, en paspoorten te vertoonen , die door Amsterdamsche notarissen waren nagemaakt !, Werd het verbod, om op Spanje te varen, in Nederland gestrengeliĳjk gehandhaafd, dan gaven zij voor naar la Rochelle bevracht te zijn, werwaarts de handel open was gebleven, of zij vermeden op last der reeders eene Nederlandsche haven aan te doen, en zeilden uit de Oostzee ach- ter Schotland en Ierland om regtstreeks naar de plaats hunner bestemming 2. Ook wanneer de Staten van Holland en Zeeland ernstig gezind waren geweest, om den handel op Spanje met alle hun ten dienste staande middelen voortaan onmogelijk te maken, zouden zij derhalve het doel toch niet bereikt en integendeel den lande onnoemelijke schade berokkend hebben. Zoodra de scheepvaart, hetzij door de kwel- lingen en mishandelingen der Spaansche regering, hetzij door de maatregelen der Sta- ten, slechts eenigermate gestremd was, ondervonden de Admiraliteiten, in wier kas de in- en uitgaande regten vloeiden, eene aanzienlijke vermindering van inkomsten, ter- wijl de stilstand van een belangrijken handelstak ook de opbrengst der overige belastin- gen terstond deed afnemen. Het was onmogelijk de Hansesteden en de Deenen te be- leiten de voortbrengselen van het noorden naar het zuiden te voeren, zonder zich aan het verbreken der gevestigde handelsbetrekkingen bloot te stellen, Met hoe meer ernst en kracht men voor de handhaving van het verbod waakte, des te meer zou men de inheemsche en vreemde koopvaardijschepen van de Nederlandsche kusten weren, en de Hollandsche en Zeeuwsche koopsteden van de onwaardeerbare voordeelen berooven, die zij als stapelplaatsen van den handel tusschen noord- en zuid- Europa genoten. De Sta- ten begrepen derhalve eenen toestand te moeten laten voortduren, die hun niet alleen de middelen schonk om in den strijd voor hunne vrijheid te volharden, maar waarin zij bovendien geen wijziging konden brengen, zonder aan de welvaart des lands de ge- voeligste slagen toe te brengen 3. Ook met België was een vrij levendig verkeer blijven bestaan. Den 6% December rrandelsbetrek- 1591 had de hertog van Parma, die inzag dat het verbreken van alle handelsbetrek- erar de im kingen met de oproerige gewesten voor de zuidelijke Nederlanden hoogst nadeelig tanden. ! vay yD, bl. 352. ? Res. v. Holland, 1597, bl. 404, 478. 3van REYD, bl. 352. Res. v. Holland, 1597 bl. 507: »dat de Vaart agter Schotland ende Yrland om daagelijks en soo langer soo meer gepractiseert worden, niet alleen bij de Uitheemsche, maar bij de Ingezetenen van deese Landen selfs, en dat van allen ouden tijde het selve gehouden M geweest deese Landen en de Navigatie van dien, ook de —— der selver ten hoogsten schadelijk te weesen.". 86 ALGEMRENE GESCHIEDENIS 1488. d din. ui abel audi. iid etn be da P^ JE m. voren gegeven hadden, en aan de wederzijdsehe koophedem vergund humne waren on- gedeerd in en wit te voeren. Levememiddelen waren echter aan beide aiden buitemge- — stoten. Ook had ranma verboden vies, garen of opgaand heut naar de Republiek uit | te voeren, en lakensehe of linnen sieffen vam daar te ontvangen. Daarentegen hadden de Staten-Generaal, hoe geneigd zij waren van de voorziening im de behoeften des — vijands tot hun voordeel partij te ürekken, teregt begrepen dat het hoogs gevearlijk zen zijn, wanneer dezelfde beginselen, die zij ten opaigie vam de vaart op Spanje huldigde», ook op de zuidelgke Nederlanden werden toegepast. Met gestrengheid werd tegen dem uitvoer van graan em andere mondbehoeften aan de landzijde gewaakt; en - daar het onmogelijk scheen, dien toeveer aan de zeezijde te voorkomen, wanneer de — Nederlandsehe schepen vrijelijk de Vlaamsche havens magien aandoen, werd de vaert op Stats, Nieuwpoort, Duinkerken, Grevelingen en Calais herhaaldelijk op zware straffen | verboden. Voortdurend kruisten Staatsehe oorlogschepen langs de Vlaamsche kust, om | tegen overtreding van dit verbod te waken, zoodat de Belgen zich bijna alleen over land van hunne beneedigdheden konden voorzien. Niettemin vormde dit handelsverkeer door de heoge telregten, die er ep. gesteld waren, eene belangrijke bron van inkomsten voor de Ver- eenigde Gewesten, daar men in de zuidelijke Nederlanden hun kaas en gezouten viseh niet | goed: missen kon, en bovendien na het verval van eigen scheepvaart de overige voort- | brengselen vam het noonden en het zuiden grootendeels door hanne tusschenkomst oniving 1. Furs II ver. Het was derhalve eem gevoelige slag voor de Republiek, toen mams IIl onmiddellijk - reri cud Ae ma zijne troonsbestijging het bewijs gaf, dat hij in zijnen haat tegen de kettews sich nog | — op sine minder dan zijn vader om het belang zijner onderdanen en de welvaart van Spanje | bekreunde. Bevroedende hoeseer der Staten schatkist door hunnen handel op sym gebied | gestijft weed, besloot hij ale ooglmiking te doen ophouden en hunne schepen geheel | van zijne kusten te weren, Eensklaps werden op zijn bevel vijfhonderd keepvaarders, | die mom vermoedde dat aan Nederlandsche. reeders toebehoorden, in beslag genomen , en het scheepsvolk gevangen gezet. Alleen de schippers, die keorn hadden aangebragt, waaraam men destijds im Spanje groote beheefte had, mogten zomder Iding naar het vaderland terugkeeren; doch het gelukte ook aan anderen, vooral te Lissabon, de Spaansche beambten om te koopen, of als Oosterlingen te ontsnappen, zoodat ongeveer de helft aan het gevaar ontkwam. De gevangene zeelieden werden zonder genade ter dood gebragt, wanneer men ontdekte dat zij aan den togt naar Cadiz in 1596 hadden deelgenomen. De overigen werden als slaven. aan de roeibanken der Spaansche galeijen l VAN METEMEN, Í 320 lh. zon, lV bl. 382. van kew, bl. 396. Res. v. Holland, passim; O a. 1594, bl. 233, 280, 306; 1696, bl. 215, 220, 329. DES VADERLANDS, 87 — of — in de gevangenis door ellende en — 4, Alsof de in- 1588. hele BABELLA, nog voordat zij bet bestuur der zuidelijke Nederlanden aanvaardde, aan laren broeder een bewijs wilde geven, hoezeer zij gezind wes zich naar de Spaansche politiek te voegen, werd in Februari des volgenden jaars op haren naam een plakkaat uitgevaardigd, waarbij aan hare onderdanen insgelijks alle anderer keen met de inge- stenen der Republiek gestrengeigk verboden werd 2. De tijding dezer onverwachte maatregelen, die eene krachtige veortzetting van den — ge- olog van den kant ven Spanje voorspelden, verwekte in de Vereenigde Gewesten deve dis i ie p greeiste ontstelienis. Wel bleven eenige kooplieden, wier winrecht ook het dreigendste Repablick. gnar verachtte, onder Fransche vlag ep Spanje varen; wel zag de koning zich door den hengereseod, waaraan hij zijn rijk had blootgesteld 9, gedwongen voor aile schepen wet graan bevracht den toegang tot zijne havens weder open te stellen: doch aan deve vergunning was de afschrikkende voorwaarde verbonden dat de schippers geen retour- wacht zouden innemen, en de winsten van enkele waaghalzen konden het algemeen verlies niet vergoeden 4. De meeste reeders en kooplieden, die zich met den handel ep het Spaansche schiereiland bezig hielden, zagen zich eensklaps van een zeer voor- delig bedrijf verstoken, en het was te voorzien dat zij zich eerlang naar onzijdige paalsen zouden begeven, waar zij hunne betrekkingen met Spanje zonder gevaar we- der kenden aamknoopen. Inderdaad vertrokken verscheidene familiën wit Zeeland naer Rouaan, en wit Amsterdam naar Embden on Hamburg. Vele Vlaamsche wevers, die uch te Leiden, Haarlem en Alkmaar hadden nedergezet, keerden naar hun vaderland erug of vestigden zich in de naburige Fransche steden, van waar zij de voortbrengselen _ hemer mérerhesd erijekjk in de zuidelijke Nederlanden konden invoeren 5. De ver- minderende opbrengst der belastingen gaf weldra het sprekendste bewijs, hoe gevoelig de Republiek door Spanje's vijandige maatregelen getroffen was 9, Bovendien waren de weseden met duizenden zeelieden opgevuld, wier opeenheoping voor de rust en veilig- heid der ingezetenen niet sonder gevaar werd geacht. Van hunne broodwinning beroofd en sen gebrek prijs gegeven, brandden zij van verlangen het voormalige Geuzenleven fe bememen, dat hun bij herinnering of overlevering als het ideaal van ongebondenheid 1 302, IV bl. 527. van nurp, bl. 359. 2 pos, IV bl. 623. van nero, bl. 380. > Lettres de wozanvaL et d’arnssen, p. 60. í Lettres de suzanvau et d’aznssen, p. 87, 107. 5 vas azYD, bi. 396. | * Lettres de suzanvaL et d'axesszw, p. 126. 1598. Toenemende handel op Ame- rika. 88 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ————————————————————————m——dPá—— | en overdaad voor oogen zweefde, Hun woelige aard kon ligteljk tot oproerigheid overslaan, en ook wanneer men er in slagen mogt hen binnen de perken der gehoor- zaamheid te houden, dan was het toch te vreezen dat zij eerlang als vrijbuiters een nieuw en voor hen meer bekoorlijk bestaan souden zoeken. Reeds liepen er geruchten dat door onderscheidene reeders een zestigtal schepen voor de kaapvaart werden uitge- rust; en de ondervinding had reeds ten tijde der Watergeuzen geleerd, hoe weinig zelfs de scheepvaart hunner landgenooten door van roof levende vrijbuiters geéerbiedigd wordt !, Er waren echter omstandigheden, die gegronde hoop op verbetering van dien toe- stand gaven, en zelfs de voorspelling ? regtvaardigden, dat de Republiek zich eerlang voor het verbod van den handel op Spanje meer dan schadeloos zou weten te stellen, Juist op het tijdstip, waarop rims III hare voornaamste hulpbronnen dacht af te slui- ten, waren hare kooplieden niet slechts begonnen op zijne Amerikaansche koloniën een levendigen handel te drijven, maar hadden zij ook in Oost-Indië betrekkingen aange- knoopt, die hun ongehoorde winsten schenen te beloven. Hoewel rrars II in 1580 meester van Portugal was geworden, en daardoor geen gebrek had aan voortreffelijke zeelieden, had hij uit wantrouwen tegen de Portugezen bij voorkeur Nederlandsche schippers op zijne handelsvloot gebruikt, en dezen daardoor den weg naar zijne West-Indische bezittingen leeren kennen. Ook werden verscheidene Nederlandsche schepen geregeld door Spaansche en Portugesche kooplieden voor de vaart tusschen Europa en Amerika bevracht. De Hollandsche en Zeeuwsche reeder begrepen echter spoedig, dat het veel voordeeliger zou zijn dien handel voor eigen re- kening voort te zetten, en begonnen vooral in 1598 een groot aantal schepen naar Amerika uit te rusten, Hoewel in de Spaansche koloniën geen vreemde koopvaarders mogten geduld worden, trof men langs de uitgestrekte kust verscheidene gouverneur aan, die zich door geschenken lieten bewegen om den Nederlanders vrijen toegang te vergunnen. Vooral in Brazilië kregen zij vasten voet, en voerden van daar geregeld suiker, verwhout, buffelhuiden, gember en paarlen naar het vaderland 3. Intusschen hadden zij ook reeds den blik naar Oost-Indië gewend, waar de specerijen groeiden, die nog steeds de hoofdbron van Portugal’s handelsgrootheid en rijkdom uit- maakten. Tot nogtoe hadden de Nederlandsche vrachtvaarders zich vergenoegd deze ! Lettres de suzawvaL et d’arnssex, p. 50, 121, 363. zon, 1V bl. 544 a. van revo, bl. 382 2 De admirant van Arragon liet in 1598 den raad des konings van Spanje waarschuwen, dat de vaart op Oost- en West-Indië, Brasilië en Guinea voor de Spanjaarden en Portugezen geheel verloren zou gaan, wanneer daartegen geen krachtige maatregelen genomen werden; en BUEANVAL (p. 49, 251) uitte destijds dezelfde gedachte. | 3 VAN METEREN, f. 426 a. van nero, bl. 349, 351. erotus, p. 233. DES VADERLANDS, 89 kostbare en overal gezochte waren te Lissabon af te halen, Immers had de Portuge- 1598. she regering, om den alleenhandel op Indië te behouden, niet slechts aan alle overige wevarende natiën de vaart derwaarts op straffe des doods en verbeurdverklaring van alle goederen verboden, maar tevens aan den anderen kant niets verzuimd om het voor haar gemakkelijk en zelfs verkieselijk te maken, de voortbrengselen van het Oosten uit de tweede hand te ontvangen. De uitvoer van Indische produkten was uitsluitend aan vreemde, niet aan Portagesche schepen geoorloofd 1. Inzonderheid waren de Nederlan- ders buitengewoon bevoorregt. Veiligheid voor personen en goederen, vrije godsdienst- oefening binnenshuis en onpartijdige regtspraak door landgenooten of koninklijke regters waren hun uitdrukkelijk gewaarborgd. Er was dus volstrekt geen prikkel om de » verre ende grouwelicke reyse” naar Indië te ondernemen. De gedachte daaraan was vóór 1580 zelfs niet bij de kooplieden opgekomen 2. Ook wanneer zij het hadden durven wagen, het verbod van den op zee zoo magtigen koning van Portugal te trotseren, dan zou den meesten toch het kapitaal ontbroken hebben voor eene onderneming , waarbij duizenden gulden jaren lang aan den omloop werden onttrokken. De bemag- — tiging van Portugal door rius II en de verovering van Antwerpen door den hertog m — pe van Parma bragten echter in deze omstandigheden eene gewigtige verandering. Hoewel oost-Indië. de handel op Lissabon aanvankelijk ongestoord bleef, ondervonden de Nederlanders meer en meer de vijandelijke gezindheid van den vorst, die hun slechts noode den toegang tot zijne harens vergunde. Hunne voormalige voorregten werden ingetrokken, hunne schepen herhaaldelijk in beslag genomen, hunne schippers niet zelden als spionnen behandeld en voor de geduchte regtbank der inquisitie gebragt. Telken jare werd de vaart wis- slvalliger en gevaarlijker, zoodat allengskens bij velen de wensch oprees om zelven in het verre Oosten de havens te bezoeken, waar de Portugesche galjoenen gewoon waren hunne rijke ladingen in te nemen. Naauwelijks had dit denkbeeld wortel geschoten, of de grootste hinderpalen voor de uitvoering, gebrek aan kennis en kapitaal, werden door eenen zamenloop van gelukkige omstandigheden uit den weg geruimd. Door de vesliging van verscheidene vermogende Antwerpsche handelshuizen in de Hollandsche en Zeeuwsche koopsteden werd het laatste bezwaar opgeheven, terwijl de terugkomst van verscheidene landgenooten, die geruimen tijd in Indië verkeerd hadden, te gelijker tijd l A, E, L. BEEREN, Handbuch der Geschichte des Europäischen Statensystems, Gott. 1819, s. 44. > uus, Chronijck van Hoorn, schrijft op het jaar 1597, bl. 272: »d'onse begonnen uyt dese «wuetk (n. de belemmeringen in Portugal) verscheyde vreemde vaerten op te soecken, als de vaert naer Oostindien — — daer sy anders niet eens op gedacht souden hebben." Hetzelfde meldt de Inleydinghe tot de Oost-Indische Voyagien, geplaatst voor het Begin ende Voortgangh van de Vereenighde Nederlantsche Geoctroyeerde Compagnie, 1646. Ill De. 2 Srox, 12 1598. 99 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EEE | aan het stoute plan nieuw voedsel gaf en het weldra tot rijpheid deed komen !. In 1691 keerde pink Gzanitsz., die op Portugesche schepen als busschieter gediend, verschei- dene jaren te Gog gewoond en China en Japan bezocht had, in zijne vaderstad Enk- | huizen terug, en werd twee jaren later door JAN BUIGEN VAN LINSCHOTEN gevolgd, die als hofmeester van den aartsbisschop pr Fonseca in 1685 naar Indië vertrokken was, en van daar een schat van aanteekeningen omtrent den toestand der Portugesche ko- , loniën en de beste zeilkoersen medebragt ?. De broeders CORNELIS en FREDERIK HOUT- MAN, in 1693 naar Portugal vertrokken, kwamen in het volgende jaar met eene gron- dige kennis van den Oost-Indischen handel van daar terug 3. Hunne berigten gaven. den laatsten staot aan den opgewekten ondernemingsgeest, die door ’slands regenten en geleerden als om strijd werd aangevuurd, Twee wegen stonden, naar men meende, voor de koene zeelieden open, die den avontuurlijken togt naar het onbekende land , zouden wagen. De eene, die zuidwaarts voerde, volgde het spoor der Portugezen. De. Pogingen * andere was door den beroemden aardrijkskundige mercator aangewezen, die zich over- eene Noordooste- lijke doorvaart tuigd hield dat de zee langs de noordkust van Asië geheel open was, zoodat men, naar China te vinden. w steeds oostwaarts zeilende, China zou kunnen bereiken, Faancors MAELSON, raad van, prins MAURITS, JAGOB VALCKE, thesaurier van Zeeland en CHRISTOFFEL ROELS 4, raad- pensionaris van laatstgenoemd gewest, deelden in zijn gevoelen, welks waarschijnlijkheid meer en meer bevestigd werd door de naauwkeurige berigten, die vooral door den ijverigen BALTHAZAR DB MOUCHERON omtrent dit onderwerp te Archangel en elders, werden ingewonnen 5, Groot waren de voordeelen, die de noordoostelijke doorvaart, indien zij werkelijk bestand, boven den weg om de kaap de Goede Hoop scheen aante 1 Vgl. J. A. van DER Criss, Geschiedenis der stichting der vereenigde O. I. Compagnie, Leyden 1856, bl. 1—15. | 2 In den aanvang van 1595 kwam zijn Reijs-Geschrift van de Navigatien der Portugaloysers in Orienten in het licht, waardoor op eene voor dien tijd uitstekende wijze in de behoefte der Nederlanders aan onderrigt omtrent de onbekende zeeën en landen, werwaarts zij stoutmoedig den steven wendden, gegeven werd. 3 son, III bl. 337. Volgens de genoemde Inleydinghe is conreris HOUTMAN door de Portugezen, die zijne bedoelingen bemerkten, gevangen gezet, en eerst losgelaten nadat hij verscheidene Am- sterdamsche kooplieden bewogen had een groot losgeld voor hem te betalen. Vgl. VAN DER cms, t. a. p. bl. 27—29. ^ Deze wordt in de aangehaalde Inleydinghe uitdrukkelijk onder de bevorderaars der zeelogten naar bet noorden vermeld. | ? LE PETIT, la grande Chronique ancienne et moderne de Hollande etc. 1601, IL p. 651, meld! bovendien, dat moucnenon reeds in 1584 met dat doel eene ontdekkingreis bekostigd had. DES VADERLANDS. 91 n—————————————————————smannse— n !— bieden. De Nederlandsche schepelingen, door hunne veelvuldige betrekkingen met het noorden van Ewropa aan ongestadig weder en strenge koude gewoon, konden met minder gevaar de ontberingen van eenen togt door de IJszee trotseren, dan de ongewone hitte en de felle ziekten der keerkringslanden, waaraan zelfs op de Portugesche schepen nog meer den een tiende der bemanning op elke reis bezweek. In het onbekende vaarwater behoefde men ook geen vrees voor eene ontmoeting met Spanjaarden of Por- tugezen te koesteren, terwijl men bovendien berekende dat langs dezen weg twee- duizend mijlen zouden worden uilgewonnen , waardoor de kosten aanmerkelijk zouden dalen. Reeds in 15695 stelde pm movcmzRow aan prins mavarrs en de Staten van Holland en Zeeland voor, eene vloot uit te rusten om de noordoostelijke doorvaart mar Indsé te zoeken, en bood aan één vierde der onkosten te dragen, mits hem ook één vierde der winsten gewaarborgd werd, die het land ten gevolge van den handel langs dien weg aan in- en uitgaande regten in de toekomst genieten zou. De Staten van Holland achtten het echter voorzigtiger geen overeenkomst te sluiten, waarnit DE MOUCHERON, indien de onderneming gelukte, ten nadeele van 'slands kas onberekenbare voordeelen trekken kon, en bewogen de Staten van Zeeland om geza- menlijk twee schepen uit te rusten, die onder ursscroran’s leiding het onbekende vaarwater zouden opsporen. Op aandrang van den predikant pxrnus pLaxorus, die de zeevaart- en sterrekunde met ijver en vrucht beoefende, en zelfs in beiden onderrigt gaf !, werd te Amsterdam door eenige kooplieden nog een vaartuig daarbij gevoegd 3. Den 5** Julij 1694 zeilden de vier schepen uit Texel, ontdekten verscheidene eilanden en vonden inderdaad voorbij de straat Waaigat een open vaarwater, hetwelk een zekeren weg naar China scheen op te leveren. Wegens gebrek aan leeftogt in den herfst teruggekeerd, deed 1mscHoTxw door sine gunstige berigten bij prins mavarrs en OLDENBARNEVELT de hoop ontstaan, dat eene tweede onderneming tot het beoogde doel zou voeren. Op last der Staten-Generaal werden vijf schepen daarvoor bestemd, die den tweeden Julij 1595 de reis aannamen 3, Te vergeefs beproefde men echter tot het vroe- ger bereikte punt door te dringen. Hoog opeen gestapelde ijsschotsen, door een sterken stroom westwaarts gestuwd, dreven de schepen telkens naar Waaigat terug, zoodat men reeds in September besloot den steven om te wenden en naar het vaderland terug te ! c. mor, Verhandeling over eenige vroegere zeetogten der Nederlanders, Amst. 1825, bl. 45— 58. ! De juiste toedragt dezer zaak is voor het eerst uit echte bescheiden helder uiteengezet door YAY DER CRUS, t. a. p. bl. 16—26. ! van pen caus, t. a. p. bl. 38—47. Wanneer men in dezen togt het beoogde doel bereikt had, dan zou men waarschijnlijk het eiland Waaigat versterkt hebben, om andere natién te kun- nen beletten van denzelfden doortogt gebruik te maken. 12* 1598. 1598. 92 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ———————————————————————X————A———M | zeilen. Na het mislukken van dezen tweeden. togt besloten de Staten diergelijke onder- - nemingen niet meer op 's lands kosten te doen plaats hebben, maar eenen prijs van f 28000 uit te loven voor den eersten schipper, die langs de noordkust van Azië China bereikt zou hebben. De volijverige prancrus, die nog altijd overtuigd bleef, dat men de noordoostelijke doorvaart vinden zou, indien men slechts volgens zijnen raad den koers meer noordwaarts rigtte, haalde de Amsterdamsche regering over, om in 1696 nogmaals twee schepen onder JACOB VAN HEEMSKERK, die den vorigen togt als opperkommies op het Amsterdamsche schip had medegemaakt, en JAN CORNELISZ. DE RIJP tot eene nieuwe ontdekkingsreis uit te rusten 1, Ook deze togt liep vruchte- loos af. De mise, die op de hoogte van Spitsbergen noordwaarts was gezeild, terwijl | HEEMSKERK meer naar het noordoosten aanhield, werd reeds spoedig door het ijs tot den Overwintering terugtogt gedwongen. Hexmsxerx verloor zijn schip, zag zich gedwongen op Nova Zem- van JACOB VAN HEEMSKERK op Ola te overwinteren, en kwam eerst in het volgende najaar in het vaderland terug, waar Nova Zembla. men hem en de zijnen reeds verloren waande. Zijn stuurman WILLEM BARENTSz., die aan de drie ondernemingen deel genomen en zich zoowel door uitstekende bekwaamheid als onwrikbare standvastigheid onderscheiden had, was echter op de terugreis bezweken ?. Zoo scheen het derhalve ontwijfelbaar, dat in het noorden geen nieuwe weg naar Indië te vinden was; doch hoewel deze togten geen andere vruchten droegen, dan de ligging en den aard van eenige onbewoonbare eilanden te doen kennen, die slechts dienen konden om aan de walvischvangers eene schuilplaats te verleenen, hadden zij toch een merkwaardig bewijs gegeven van den ondernemingsgeest, de stoutmoedigheid en de volharding der Nederlandsche natie. Even roerend als het verhaal der ontberingen en gevaren, waarmede de schepelingen te worstelen hadden, die in eene onbewoonde streek, te midden der felste koude, maanden lang van het zonlicht beroofd en schaars van leeftogt voorzien, in eene houten hut het oogenblik afwachtten, waarop zij be- proeven konden in eene ranke boot midden door het ijs naar het vaderland terug te keeren: even verheffend zin de bewijzen van orde, ondergeschiktheid, overleg, ge duld en vertrouwen op God, door hen in dien bijna hopeloozen toestand gegeven. Al mogten hunne pogingen niet met een gunstigen uitslag bekroond worden, hunne lot- gevallen zullen steeds als eene belangrijke proeve van den geest des tijds in de geschie- denis des vaderlands eene merkwaardige bladzijde blijven beslaan. 1 VAN DER cHUS, t. a. p. bl. 48—51. 2 Het verhaal der drie genoemde togten maakt het eerste stuk van het genoemde Begin ende Voortgangh uit. Zie verder zon, III bl. 860—873. IV bl. 337—343. caorius, p. 233—299, 200—273. 0. wOLL, t. a. p. bl. 14—39, 59—103. Deze schrijver, ook over latere zeetogten han- delende, betoogt dat de Hollanders verder dan eenige andere natie tot de pool zijn doorgedrongen, en dat niemand verder dan Lmscmorzw de IJszee oostelijk is ingezeild, DES VADERLANDS. 95 Reeds voor de terugkomst van HEEMSKERK had men inmiddels de zekerheid gekregen 1598. dat, 100 het eeuwige ijs der noordpoolstreeken den toegang tot Indié geheel mogt ver- perren, de zuidelijke weg naar het vaderland der specerijen althans niet afgesloten was. Op aandrijven van conwxLIS HOUTMAN hadden eenige kooplieden te Amsterdam, die door Eerste reis van de wiselvalligheid van den handel op Spanje aanmerkelijke schade geleden hadden, 75,7 ^" Tr in 1594 eene handelsvennootschap gesloten, de compagnie van verre geheeten, met het doel om te beproeven of zij niet regtstreeks op Indië zouden kunnen handel drij- ven, Vier schepen werden door hen uitgerust en door 'slands regering van geschut en krigsbehoeften voorzien, onder voorwaarde dat men daarvan alleen tot verdediging gebruik zou maken en eene vriendschappelijke houding tegenover de Portugezen zou trachten te bewaren !. Den tweeden April 1595 in zee gestoken, hield novurman, wien het beleid der onderneming was toevertrouwd, denzelfden koers, dien de laatsten gewoon waren te volgen. Voorzeker, er behoorde meer dan gewone moed toe, om eene reis te ondernemen, wier moetjelijkheden en gevaren niet te overzien waren, en zourman’s schepelingen verdienen in dit opzigt niet minder dan HeemskeRx’s lotgenoo- fen de bewondering van het nageslacht. Terwijl de Portugesche galjoenen gewoonlijk van 700 tot 800 last groot, en met meer dan 500 koppen bemand waren, hadden de vier Hollandsche bodems slechts 249 manschappen aan boord en een gezamenlijken in- hood van 615 last. Onzeker, of zij op den langen togt geschikte plaatsen zouden vin- . den, om zich van versch water en leeftogt te voorzien, hadden zij bovendien, zoodra . Mj Oost-Indië bereikten, de vijandschap der Portugezen en het wantrouwen der inlan- ders te duchten. Overdrevene berigten omtrent de barbaarschheid van een groot ge- deelte der bewoners van het zuidelijke halfrond, die men als menscheneters afschilder- de, en buitensporige voorstellingen omtrent de wonderen der nog onbekende tropische batuur, zoo geschikt om eene beangstigde verbeelding te prikkelen, voegden eene menigte denkbeeldige gevaren bij het vooruitzigt der onvermijdelijke bezwaren, waar- mede men te worstelen zou hebben. Niettemin zetteden de onversaagde zeelieden hunne ris moedig voort, zonder aan terugkeeren te denken. Na ten gevolge van stormen en ziekten vijf maanden op Madagascar en in de naburige zeeën te hebben doorgebragt, lieten zj, op zinscnorEN’s raad, de Portugesche bezittingen op het vaste land van Azië ten noorden liggen 2 en zeilden registreeks naar Java, alwaar zij den 22"* Junij 1596 voor Bantam ten anker kwamen. Door de Portugesche kooplieden, die aldaar gevestigd waren, als zeeroovers bij de inlanders verdacht gemaakt, stonden Nj herhaaldelijk aan verraderlijke aanvallen bloot. Hourman werd gevangen genomen ! vix agp, bl. 262. ? van DER dius, t. a. p. bl. 37. 1598. e — ding handel a bot. Indië. 94 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ———————————'—————————————— — — — en alleen tegen een zwaren losprijs vrijgelaten, en de gekochte en betaalde doch niet afgeleverde specerijen moesten met geweld vermeesterd worden. Door dezen tegen- spoed niet afgeschrikt, wilde nourman thans naar de Molukken zeilen, doch de schip- pers en de meeste manschappen drongen op de terugreis aan. Reeds waren 165 hunner lotgenooten gesneuveld of door ziekte bezweken, en had het schip Amsterdam een lek gekregen, waardoor het ongeschikt was geworden om verder zee te bouwen. In De- cember 1596 besloot men dus met de drie overige vaartuigen den steven naar het va- derland te wenden, alwaar men, na zware stormen te hebben doorgestaan, den 11“ Julij 1597 behouden aankwam. Groot was de blijdschap, die de terugkomst der wak- kere schepelingen opwekte, uitbundig de lof, die hun ten deele viel. Toen zij voor Amsterdam het anker hadden laten vallen, werd hun van stads wege de eerewijn aan- geboden, terwijl het gelui der klokken de heugelijke gebeurtenis aan de opgetogene burgerij verkondigde. Inderdaad had men overvloedige reden om zich over den uitslag - van den togt te verheugen. Men had thans de overtuiging gekregen, dat de magt der | Portugezen in Indië niet onweerstaanbaar en de vaart derwaarts niet gesloten was. Voor het eerst waren muskaatnoten, peper, foelie, indigo en andere Indische voortbrengselen door Nederlandsche schepen regtstreeks van daar aangevoerd. De zeden der Javanen en _ hunne wijze van handel drijven waren aan velen bekend geworden, en bovendien had men eenige inboorlingen van Madagascar, Sumatra en andere streken medegebragt, die bij volgende reizen als tolken konden dienen en hunne landgenooten omtrent den rijkdom, de magt en de vreedzame bedoelingen der Nederlanders konden inlichten !, Hoewel de kosten van dezen togt op verre na niet door de opbrengst der medegebragte specerijen ? gedekt werden, had de opgewekte ondernemingsgeest in Holland en Zeeland geen nieuwen prikkel noodig, om zich met kracht op den Oost-Indischen handel te wer- pen. Nog waren geen twee maanden verloopen, toen OLDENBARNEVELT in de Staten- Generaal namens de compagnie van verre een verslag deed van de volbragte reis, en haar verzoek, om door vrijdom van belastingen tot nieuwe ondernemingen in staat gesteld te worden, door zijn veel vermogenden invloed ondersteunde. Terwijl voor hare rekening zes schepen werden uitgerust, had sich te Amsterdam eene nieuwe compagnie ge 1 pon, IV bl. 21—23. van merznen, f. 306. van reyn, bl. 202, 308. 2 Volgens van pER cHus, bl. 52, bragt zourman 245 zakken peper, 20 à 25 last noten en 30 halen foelie mede, hetgeen niet eens de volle lading van één der grootste schepen uitmaakte, De onkosten hadden daarentegen f 200,000 bedragen, waarvan f 100,000 aan koopwaren en gereed geld (bl. 31), terwijl een der schepen bovendien verloren was gegaan. e DES VADERLANDS, 95 vormd, die met hetzelfde oogmerk drie schepen gereed maakte. Daar de onderscheidene reders intusschen begrepen, dat het geenszins met hun belang zou strooken, indien zij als mededingers elkander afbreuk deden, besloten zij met vereende krachten naar het beoogde doel te streven, en sloten eene overeenkomst, waarbij de beide compagniën ineen werden gesmolten. Ten gevolge dezer zamenwerking stak eene vloot van negen schepen onder JACOB VAN NECK en WIJBRAND VAN WAERWICK Op den eersten Mei 1598 in zee, om voorbij de kaap de Goede Hoop naar Java te zeilen. In Zeeland ontstonden in 1597 twee compagnién, die vijf schepen naar Indië uitrustten, waarvan twee aan de leiding van CORNELIS HOUTMAN werden toevertrouwd, die de gunst zijner voormalige Amsterdamsche reeders verloren had 1. Te Rotterdam kwam men omstreeks denzelf- den tijd op het denkbeeld, dat men welligt gemakkelijker en sneller door de straat van Magellaan de Molukken zou kunnen bereiken. Gelijktijdig werden aldaar door twee compagniën verscheidene schepen uitgerust, om dien nog nimmer door Nederlanders bevarenen weg te beproeven. In Junij 1598 verlieten vier schepen onder nx CORDES en uav met dit doel de vaderlandsche kust; en in ?*t begin der volgende maand werden rj gevolgd door vier schepen onder ourvie& VAN woonp, den eersten Nederlander, die den aardbol heeft omgezeild. Zoo vertrokken derhalve in 1598 niet minder dan 22 schepen uit Nederlandsche havens langs onderscheidene wegen naar Oost-Indië. Reeds koesterde men zooveel vertrouwen op den goeden uitslag, dat het verbod, om de Span- Harden en Portugezen aan te randen, door de regering was opgeheven. Integendeel begon men deze ondernemingen als een krachtig middel te beschouwen, om den vijand op de gevoeligste wijze afbreuk te doen, zoodat onderscheidene schepen, behalve geld en koopwaren, ook wapenrustingen hadden medegenomen, om de bewoners der Oost- Indische eilanden tegen de Portugezen te wapenen, en zelfs bouwstoffen, om op ge- thikie punten verschansingen te kunnen aanleggen 2. Binnen korter tijd, dan men vermoed had, werd de gunstige verwachting door de utkomst niet slechts bevestigd maar overtroffen. Den 15% Julij 1599 was van Neck reds met vier schepen, geheel met specerijen beladen, op de reede van Tezel terug. De te Amsterdam gevestigde Portugezen verklaarden dat de reis tusschen Lissabon en Goa nog nimmer door eenig schip binnen vijftien maanden gedaan was, en konden bijkans niet gelooven, dat var neck zijne lading inderdaad op Java had ingeno- men. Volgens zijne berigten was hij er in geslaagd met den sultan van Bantam een verbond van vrede en vriendschap te sluiten, Daar de voorraad van specerijen aldaar niel voldoende was geweest, om ook de andere schepen te bevrachten, waren deze met ! vax nero, bl. 308 b. Vel van pen cus, bl. 29. ` ! vas DER Buus, t. a. p. bl. 52—69. van nevn, bl. 350. 1698. 96 ALGEMEENE GESCHIEDENIS : ———— —————————JÁ A "——m— | 1598. brieven van aanbeveling van den sultan naar de Molukken gezeild, vanwaar zij eer- lang met niet minder voordeelige lading hoopten terug te keeren. De reeders, die thans reeds berekenden een kapitaal op deze reis gewonnen te hebben, verzwegen niet dat hunne winst tot vijf kapitalen stijgen zou, wanneer deze hoop verwezenlijkt werd 1, Gewigtige ge- Thans hield alle twijfel aan de mogelijkheid der regtstreeksche vaart op Indië op 2. volgen van dezen Snel volgde de eene onderneming op de andere. Men begon grootere schepen te bou- wen, om met meer voordeel de Spaansche en Portugesche galjoenen weerstand te kunnen bieden 3. Het verbod van den handel op Lissabon werd niet langer betreurd, nu men veel grootere voordeelen in het vooruitzigt had; dan die ooit had opgeleverd. Ook begonnen de Staten, die de vermindering van ’s lands inkomsten met groote be- zorgdheid hadden opgemerkt, weder moed te scheppen. Wanneer de kooplieden zulke aanzienlijke winsten genoten, dan kon vrijdom van belasting voortaan on- noodig worden geacht. Weldra zouden de in- en uitgaande regten op de kostbare specerijen het geledene verlies meer dan vergoeden; en zoolang er geld in de schat- kist was, kon men met hoop op een goeden uitslag de worsteling met Spanje volhou- den. Zelfs met een gering aantal troepen konden Holland, Zeeland en Friesland, ten gevolge hunner natuurlijke verdedigingsmiddelen, tegen een overmagtigen vijand beschermd worden; doch wanneer men bovendien in staat was, om hem een even tal- rijk leger tegenover te stellen, dan achtte men zich reeds sterk genoeg om de grenzen der gansche Republiek tegen zijne aanvallen te verdedigen. Onwaardeerbaar waren dus de 1 van nkYD, bl. 398. zaurs, t. a. p. bl. 32—36. van DER caus, t. a. p. bl. 74. 2 BUzANVAL schreef 1 Aug. 1509 aan vitteroy (Lettres p. 250) S'ils (n. de 5 achtergeblevene schepen onder VAN WAERWICK) ont trouvé aux endroits où ils ont abordé, pareille aventure qu'à ceux-cy (n. de schepen onder VAN NECK), vous verrez en bref que les richesses d'Orient prendront le cours de Hollande, laissant celuy de Portugal, qui les a possédées et gardé la clef d'icelles, il y a plus de six-vingt ans. Car ces gens-cy espérent de faire doresnavant ledit voyage, aller et revenir en moins de trois ans, Voilà comment ces flegmatiques et patiens Hollandois, quand on leur ferme un trou, comme on leur a fait celuy des Espagnes, en trouvent toujours quelque autre pour s'y fourrer et s’échapper, Monsieur, vous ne scauriez croire, combien ce fait apporte de fermeté et de bonne espérance au dedans de cet État; lequel consistant principalement au fait de la marine, se per- doit, s'il n'eust trouvé moyen d'employer les (forces) qu'il a de ce costé-là. — Maintenant le trafic d'Espagne ne sera plus regreté, ains au contraire on sera bien aise, que chacun tire du costé desdites Indes, et y tourne ses moyens. Car cela apportera méme à l'État un grand revenu par les impôts, qu'ils mettront sur lesdites épiceries. Et croy "qu'ils eussent profhté deux cens mille escus de ce voyage présent, n'eüt esté, qu'ils donnérent exemption d'icelles pour la premiére fois aux marchands qui entreprenoient ce voyage, afin de les encourager." 3 van REYD, bl. 349. Lettres de pvzanvaL, p. 139. DES VADERLANDS. ' 97 nen, voordeelen, die niet alleen voor ’slands bloei maar ook voor zijne onaf hankelijkheid 1598. uit den Oost-Indischen handel voortvloeiden !. Niet alleen schonk bij den Staten de middelen, om in den strijd voor vrijheid en godsdienst te volharden, maar hij verminderde tevens het gevaar, dat de burgerij welligt door de lasten van den oorlog geneigd zou worden aan een voorstel tot voorwaardelijke onderwerping aan Spanje het oor te lee- neo. Terwijl vroeger veler welvaart van ’s konings welwillende oogluiking afhankelijk was, begon zij thans uit eene geheel tegenovergestelde bron voort te vloeijen. Het was niet te verwachten dat Spanje de vaart op Indië ooit voor de Nederlanders zou openstellen; en de oorlog, die tot dusverre voor veler belangen zoo nadeelig was ge- weest, werd nu juist eene voorwaarde tot het verkrijgen der overgroote winsten, die aan den nieuwen handelstak verbonden waren 2, In deze omstandigheden kan het niet bevreemden dat ’slands regenten niet gezind Tus — ew waren in onderhandeling te treden met de Staten der zuidelijke Nederlanden, die ter- ling met de zui- : Sly ; : delijke Nederlan- sond na de inhuldiging van hunne nieuwe souvereine van de hun verleende volmagt zen af. gebruik hadden gemaakt, om hen daartoe uit te noodigen. Op hun verzoek had de aartshertog, hoewel hij deze poging op goede gronden voor ijdel moest houden 3, nog voor zijn vertrek naar Spanje insgelijks aan de Staten-Generaal geschreven, en daarbij op de gewigtige gevolgen gewezen, die de afstand der Nederlanden aan de infante ISABELLA medebragt… Immers scheen hun wantrouwen in de bedoelingen van den koning van Spanje, dat tot nog toe alle onderhandelingen had doen mislukken, daardoor van allen grond ontbloot te worden. Hoe kon de koning een sterker bewijs van de opregtheid zijner vredelievende gezindheid geven, dan door den band tusschen Spanje en de Nederlanden geheel te verbreken? In denzelfden geest schreef rris WILLEM van Oranje aan zijnen broeder prins maurits, en herinnerde hem daarbij de belangrijke voordeelen, die hun huis van eene verzoening met Spanje zou kunnen plukken. Men had echter in de Republiek schijn van we- ten weten te onderscheiden, en achtte de verandering in de regering en den toestand van België op verre na zoo gewigtig niet, als zij van de Spaansche zijde ! Lettres de nvzaxvaL et d'arnssen, p. 49, 138, 256, 207, 289. ? Lettres de BozawvAL ef d’aERSSEN, p. 284: »C'est une des amorces qui les retient plas en l'état présent, au changement duquel ils perdroient sans doute ledit trafic. Car jamais l'Espagne ne (le) leur tolléreroit.” * Dat hij er zoo over dacht, blijkt o. a. uit de omstandigheid, dat rmirs 1I hem insgelijks brieven voor de noordelijke gewesten had toegezonden, om hen van den afstand der Nederlanden dan zine dochter kennis te geven, doch dat de aartshertog het niet eens der moeite waardig schijnt geacht te hebben, die te verzenden. cacmamp, Collection de documents inédits, 1 p. 381 (1). BoRexET, t. a. p. bl. 239. IU Dee. 2 Srvx. i 13 1598. 98 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EEE werd voorgesteld. Men hield het voor onmogelijk dat de koning van Spanje inderdaad bedoeld zou hebben aan de Nederlandsche gewesten, wier bezit niet slechts voor zijn staatkundigen invloed maar ook voor zijne inkomsten onwaardeerbaar was, een onaf- hankeljk bestaan te schenken. Ook was men genoeg met den staat der geldmiddelen in - België bekend om niet te voorzien, dat de onmisbaarheid der Spaansche ondersteuning aan den Spaanschen invloed een blijvend overwigt zou verzekeren. Het vermoeden, dat ook hier geheime en verraderlijke bedoelingen in het spel waren, werd eerlang door een berigt van FRANCOIS VAN AERSSEN bevestigd, die van mewpnik IV vernomen had, hoe weinig hoop de aartshertog kon voeden, om zijn huwelijk met kinderen gezc- gend te zien. Doch ook al had men in dit opzigt meer vertrouwen gekoesterd, hoe kon men er aan denken zich aan eene vorstin te onderwerpen, die, krachtens de voor- waarden van den afstand, op verbeurte van haar rijk verbonden was de Katholieke godsdienst bij uitsluiting te dulden! Nog onlangs was het gebleken, wat men in dit opzigt van den aartshertog te verwachten had. In den zomer van 1597 was ams: VAN DEN HOVE, eene dienstmaagd te Antwerpen, wegens kettersche gevoelens aange- klaagd, en daar zij standvastig weigerde die af te zweren, volgens de bepalingen der plakkaten, wier uitvoering dertig jaren te voren de voornaamste aanleiding tot den op- stand tegen Spanje was geweest, levend in de aarde bedolven !, Deze onstaatkundige | opflikkering van de voormalige gestrengheid had in de Republiek niet slechts innig medelijden met het ongelukkige slagtoffer gewekt, maar ook de verontwaardiging over een diergelijken gewetensdwang doen herleven; en de daardoor te weeg gebragte in- druk werd nog versterkt, toen pærer PANNE, een koopman uit Yperen, den 27"* Mei 1598 te Leiden gevat, de bekentenis aflegde dat hij door de toezegging van tijdelijke en eeuwige belooningen door de Jezuiten te Douay was overgehaald, om eenen moordaan- slag op prins maunrrs te beproeven, terwijl onderscheidene Belgische regeringsleden hem in dat voornemen hadden bevestigd 2% Zoo werd derhalve niet slechts de regering maar ook de burgerij door treffende voorvallen in de overtuiging versterkt, dat men van de nieuwe orde van zaken in de zuidelijke Nederlanden geen gunstige verandering te wachten had, en dat het even gevaarlijk bleef met hunne bijzondere souvereine als met den koning van Spanje over eene voorwaardelijke onderwerping te onderhandelen. 3 pon, IV bl. 453. VAN METEREN, f. 398 c. Res. v. Holland, 1508, bl. 168. Vgl. de verde- diging der Jezuiten bij son, IV bl. 455. Zie ook een merkwaardig getuigenis van zekeren JA. stoax omtrent de pogingen der Spanjaarden, en zelfs van den aartshertog, om zich door verg! van hunne vijanden te ontslaan, bij pm. rrewnc, Oostende, 1621, bl. 11—17. DES VADERLANDS. 99 jarden en hanne aanhangers werden daarin de gezworene vijanden van de inwoners der Nederlanden genoemd, vóór wier volkomene verwijdering uit België de Vereenigde Ge- westen er niet aan denken konden, zich weder met de overige Nederlandsche provinciën onder hetzelfde gezag te begeven. Zoolang men echter aldaar niet inzag, dat het ge- wenschte doel niet door onderhandelingen en verdragen maar alleen door kracht van wapenen te bereiken was, zou men zich moeten getroosten de willekeur en het onregt te dulden, waarin de Spaansche dwingelandij zich meer en meer zou openbaren !. 