Tobasche spraakkunst : in dienst en op kosten van het Nederlandsch Bijbelgenootschap
't zij in 't actief of passief vaak gelegenheid geeft 't meerv. uit te druk- ken. Een substantief heeft op zich zelf geen getal, zoodat het zoowel één als meerdere voorwerpen voorstelt. Het is slechts de benaming van een voorwerp, zonder dat er een. getal bjjj gedacht wordt, en ia als zoodanig gelijk te stellen met een substantief in 't HoUandseh, dat ^ in een zamengesteld woord bepalend optreedt (zooals b. v. in koe* 9taly paardestal^ koestaart, hondehoh). Yaiv daar dat men dikw^ls uit 't verband moet zien, of er een of meer voorwerpen door aangeduid wordan; b. v. sada harhona, een ia ^i» èt^d ({ 80), duwa iorhma, twee Eijn sifn tt^gau (d. i. h^ heeft ëén, t#ee bnffels). Ook H geêackt^(it^ * Vgl. ecfa«er 't Mal. dfmat. 5* \ 152 niet door een uitgang of wel verandering in 't woord uitgedrukt. Waar het noodig is, bezigt men daarvoor bijzondere woorden, die zelve anbstantiven zijn. Bij verwatttsekapstermen gebruikt men ddi, dat alleen niet meer gebezigd wordt, maar, blqkens doü-doli (zie Wdb.) en dakoU (D.), man moet beteekend hebben, voor 't mannelijke, en boru (dociier) v<5or 't vrouwelijke; beiden worden achter 't substantief ge- plaatst; b. V. oppu doU, groUmd&r: oppu baruy grooUno&der, Bij men- schen is lahi-laU (man) voor 't mannel^ke in gebruik, terwQl boru-boru (promo) zoowel big dieren als menschen gebezigd wordt Over bajo in tegenstelling van bant zie } 121, 8^ ^ — Zeer vele dieren hebben een byzonder woord, om 't mannetje uit te drukken; b. v. dalu, éfjtmggi^ êabungan^ enz. Men bezigt diergelijke woorden gaarne te gelijk met de benaming van 't dier; b. v. manuk sabungaHy 'n kaan; manuk boru-boru, 'ff hen; bM dalu, *n beer (van een varken); Umbu djanggi, 'nsHer. fiui- mer beteekenis heeft tunggdl, daar het van meer dan éen diersoort ge- bezigd wordt, vooral als het groot of edel is; b. v. gadja tunggoL^ *n mannetjea-oUfant; hoda tunggal, ^nhengH. Dit woord wordt verder ook gebezigd van levenlooze voorwerpen, zoo zij zich in grootte onder iiunne soortgelijken onderscheiden; b. v. lÜi iunggal, 'n kokosblaéHb die grooier is dan andere kokosbladribben; urat tunggal, 'n hoofd-voortely d. i. de pen- wortel van een boom (tap-roof); haha-haba tunggal^ een zeer hevige storm; vgl. ook onder djonggi in 't Wdb. Een mannelgk individu voor- stellend substantief bezigt men ook gaarne in eigennamen van helden en groote mannen; b. v. guru sabungan boaiy Meester Haan IJzer (ei- gennaam, van een groeten datu); datu dalu, enz. Over 't gebruik van anak en ina zie Wdb. M. bezigt b\j levenlooze voorwerpen ook 't van 't Mal. of Men. overgenomen tffantan of djanten (bl. 5iD, Jani. 2), van daar gende effantau, 'n êferp van 5 ü 6 vadem lang; êogar 4janten (zie Wdb. onder sogar), D. bezigt anai laü in plaats van laM-lahi; b. v. nc^osona anak ioH, zyn tlaaf of inechi; dahhru = boru'boru; b. v. naposona dabëru, gijn slavin of dienstmaagd. Yoorts bezigt het Mi = doli {émpung holt), — Een aan dezen tongval eigen substantief is dlah (bl. 188 onder). { 08. De vocaüf^an sommige verwantschapstermen ondergaat veranderin- gen, vQoral zoo het benamingen zijn van verwanten, die 't zij ouder zijn dan de spreker of in zulk een betrekking tot hem staan, dat zijj door hem met ham4 moeten worden aangesproken (§ 140). Zij worden / 153 op a, tl of o uitgaande, mei een ng gesloten, en soms terens verkort; y' b. V. améng^ a^^énkgy in&ng^ kdhdng^ oppuug^ maén (parmwum), U6 of. Uóng (jboto)y edd of eddng *. Yan ibeöere heeft men beré, terw^l lae en tunggane geen andere veranderingen ondergaan dan in klemtoon ($ 10 III). De vocitif van hela komt zelden voor, omdat men liever heré beagt. Men zegt ook bere in plaats van ibeèere; b. v. berena (bl. 108, a). a. Over iulanff zie Ib. IV, bl. 122, en over anggijd en iqf'owd f 27, Jantn, 3 op bl. 56; Tgl. Janm, 2 onder § 152, 1°. M. gebmikt anggi ook jegens bedienden, en kulangku = laé. D. verkort ifiang en ^o^^a in imcji^ en pa, miU zQ jegens moeder en vader gebezigd worden, indng en hapd als vriendelijke termen ook jegens jonge lieden ($ 152, 1^. h) in gebrnik zQnde; khnpu wordt er ook gebruikt door een meestei; jegens zqn bediende, die jegens z\jn meester pung zegt; turang wordt tuwdng of Overigens valt over de stamwoordelijke sabstantieven niets meer op te merken, terwijl de afgeleide eerst na 't passief kunnen behandeld worden. Alvorens echter tot het passief over te gaan, is het noodig de aandacht te vestigen op een formeel substantief, dat hier den naam zal dragen van Nominale vorm. Hieronder versta men een woord, dat naar den vorm ($ 49, I) als ^ 99. substant. te beschouwen is, zonder altijd als zoodanig gangbaar te zijn, en dus ook niet alt\)d een voorwerp voorstelt. Zoo is b. v. bunu niet aUeen als stamw. van mamunu te beschouwen, maar ook de nominale vorm er van, daar het op zich zelf geen gangbaar woord is, en slechts vertaald kan wcniden door een passieven imperatief (worde door 27 zeker '^ iets of zeker iemand gedood). Van een transitief werkwoord, dat slechts 't voörhechtsel mang heeft (§ 49, I), verschilt de nominale vorm niet van 't stamw., of Üa zoodanig te beschouwen woord (Aanm, op bl. 108). 't Zelfde is het geval met de werkwoorden, die mor in plaats van mimg hebben {Aanm. bl. 100); b. v. gadis^ ida, sali. De nomimle vorm ver- Voeg bQ in 't Wdb. bQ eda: wordt ook gebezigd door een vroaw van of jegens de znster van haren man, en is ook uit beleefdheid algemeen in gebrnik o nder jonge vrouwen, die niet aan elkander verwant zqn. 154 aofaill somt alleea in klewtoan van een iatrantitief werkwoord; b. r. ümggémg (f 40), maar ÉéngfOMffj nominale yorm of paaaieYe imperatief tan mamnggcm§ () 40, I); hUté (§ 40), maar üt^, nomine form of pastiere imperatief van makMt»u; itm6m ($ 40), maur itmom^ nonufiale vorm en pameve imperatief van iiumanom* Zoo % atamwoord van ttilk een werkwoord tevena als snMantief gangbaar is, dan is de nominale vorm er niterligk niet van te onderscheiden; b. v. bodü, *n geweer of ncK minale vorm en passieve imperatief van mamodü. De nominale vorm is altigd de vorm, die in 't passief optreedt, zoodat hij dit in 't al of niet hebben van een aanhechtsel geheel volgt; b. v.painum passieve im- peratief en nom. vorm van paittum(hon) *, maar painuppon (§ 71) actief, passieve imperatief en nominale vorm. De nominale vorm heeft b\j de meeste werkw, slechts de beteekenis van een passieven imperatief; bij de werkwoorden met 't voorhechtsel pa en mar te gelijk die van een actief-verbaal substantief (§ 120); b. v. parmahan, 'n yeehoeder of pas- sieve imperatief en nominale vorm van tnarmahan (bl. 113, ^,)\paga- Imt^ zaehimakend tniddei of nominale vorm en passieve imperatief van pagaèur{hon) ^. -«-«^ Voorts treedt de nominale vorm met een telwoord / als benaming van boeveelheid op (§ 186). Kiemit blgkt, dat het passief onder 't snbstantief behoort (§ 49, 1, bl. 106, Aanm,). a. De nominale vorm van mambiAen is als praepozitie {tot^ ter) in gebruik ($ 120, 2°), terwijl B. den actieven vorm {mdA«n) bezigt (zie onder f 120, 2"^. Het poMttf. § 100. • Ëen ^entouüg pannef^ d. i. een passwf, waarbQ niet' teveAa een om^ standiglieid, 't z\j 't voorwerp, waarvan de inhood van 't werkwoord ttitgaat (f 102), teij de uitvoerbaarheid (§ 108), ena. wordt nitgcdrokt, beaH 't Bataksch niet naar den wrm. Ben w«rkw. beeft geen vasten vorm, die niets meer aanduidt: dan dat z^n inhoud omgekeerd wordt Voorgesteld, en dus een toestand beteekent, waarin sich 't object van 't. actief bevindt» Zoo b. v. bestaat van tnaninggang (( 49, I)geen een- vottdig passief, dat niets meer aandoidt dan den toestand, waarin iets dèor dat er op gevallen wordt verkeert, zoodat men ntnr mate van 't geen- de als handeling voorgestelde (zie Aant, onder § 147) inhoud van dat werkwoord uitgewerkt beeft, een geheel verscbillend woord als ^ Zie S 66. 15« b. V. mtftomM (4 41) moet gabruüoBii. De moeyeujjklieid ran 't Ba- taksch B^xsktii ii^ vooni in dis keuimder woorden, die ter «andoiding van anlk ee» paa^ in gebruik s^. Na eens ëexigt men 't tweede of derde ciieumstentiëèle passief» dan veder eet intnmaitidf werkwoord van d'esB of d'anderen vorm, sonder dat 't stamwooi^ i^t dat van t aofcief behoeft wvroea te komen; b. v« muiakt mmigfe^ m^^/fé^ (§ 62, 2^), twMng (J 39), uadaöu ($ 44)» maguUmff als eenvoudig passief van moMggidaMgi madach» vwk mandaiaii hiiiü, rattétig (\ 40), 9a<ir *, i»»- 9fik (§ 62, 2^), e^K Van manduda, zoo het: rijst in den bdster «foor 9Umpem ontboJMerm beteekent, wórdt tarduda als eenvoudig passief ge- bruikt (b. v. ttunga sun tarduda, baen di èa^an purindi^mim , t« de rijst fedampé^ doe haar dan in een èmdet), maar beteekent het: iets tot ffruia stampen f dan bezigt men vtagmfung (§ 44)» tnaêamel of wel Umdt (§ 44 j <t) ook lamdi). Zoo ook kan men van manakko (iets stelen) geen een- voudig passief votoien, en men gebruikt dan moffo (§ 62, 2°.), even als mthttj^oan bezigt mét de beteekenia ook van èeittdm worden ($ 184), Van een waar, die eerk^M wordt^ zegt men p(^u((Btfirek vinden) nh eenv. passief van mdrgddie. Is het verband niet duidelijk genoeg, zoodat men b. V. H peetolen loorden moet doen nitkomen, dan bezigt men 't eerste oir* cumstantiëele passief met een onbepaald voornw.» den persoon aandui*- deade, door wien gestolen is; b. v. di^takko halak oié&'takkoddta (§ 148). Van fnamida (f 49 Janm,) bezigt men nu eens tarida als eenv. passief, dan weder dida ({ 8) htdak (§ 148). Bij mamiio (jnjê)^ en m(m(m'^go.{img^) bezigt men Uarpijo en éarkm^go: b. v. ta/riong^ na muséfnaraé^aUaBju^ war a Tame (daarop werd getnmteerd de Font dj.); na tarp^o^ die genoo- digd Zf»^ de genoadigden. Verder worden ook de werkw. met 't voor«- kècbtsel mar^ die $ 52, I 2°. behandeld zijn, als zulk een passief gebe^ zigd; b» V. imdd nungm tnarbalos Jto, e^t ge niet reeds gewroken? (g^ z\jt immers gewroken); zoo komt maruiang op bl. 81 (r. 14 v. o.) van 't leesb. voor in de beteekenis van verloren z^ door ket spd^ verspeeld »jin (ik heb alles verloren, goud, buffels en die in 't blok zitten, wij driedn sleehts z^ het, die niet verspeeld z$n). Men bezigt den der- den peteoon enkelv. van 't eerste circumst. passief ({ 102) wei eens zoo, dat het op 't eerste gésigt voor een eenvoudig passief konde gehouden ^ B. T. asa da-saorhon ma di bagasan baUtakul inon; nung saor, asa enz. dan moeien die ingrediënten in de zak vermengd worden; zoo zij vermengd zijn, dan enz. 156 worden, maar eigentlyk denkt men aan d'een of d'andere» van wien de liandeling uitgaat, Hzij een onbepaalde persoon, 'tsij een der per- sonen, die te ?oren reeds genoemd sgn; b. v. di4aruko» ma ogung % tu hagas (Ib. bl. 198, r. 15), de mueifkbekkenë teerde» in huii gébroffi door ^een of é^ ander der bijj het feest aanwezigen; </t-mi0a», eo ra tidm; di^iqfpaé, ao ra maloa, gepkaU^ wü hd niet opkomen; uiigetrokken, niet verwelken (zoo men het plant, zoo men het uittrekt, enz.). In zulke twee tegenover elkander met verzwegen conjunctie geplaatste bazinnen, bezigt men vaker 't derde circumst. passief (§ 114, 8^.). § 101. . Ook bezigt men een substantief, 't z\j formeel of niet, om een een- voudig passief oit te drukken. 1^. Met de praepozitie tu; b. v. tu bajangan (letterl. naar HUok) als / eenvoudig passief van mamajakkon (iemand in 't blok zetten); b. v. öe-^ jasa akka * tu hajangan hamu^ waarom zjjt gjjlieden in 'tólok vaetgezet? Men kan ook tu bajang (een nominale vorm, die wel van bajéng te on- derscheiden is) zeggen, maar dit is meer gebruikelijk in een bevel; b. v. tu bajang ma t, zet die in 't blok/ Andere voorbeelden zijn: moh inda- dong oio parboru mangalekon t, tu gaéUs ma bonhboru i, indien de vader het (die boete) niet vil geven ^ dan worde de (overspelige) vrouw verkocht (jgadis is bloot nomin. vorm); cfjolma mangadop do tjjopon^ anggotuga- dis indadong djadi, ale dienstbare moet (die persoon) gehouden wor^ den^ maar h^* mag niet verkocht worden; alai anggo di lehondopan» gurason, indadong sawt tu gadisan ^, maar zoo h^ de zuivering-boete wU geeft, dan gaat haar verkocht worden niet door; anggo naso tu gadU hi- h ndn do di-pangido tondi aleinéng/ adóng oio ibatugadia (Ib. bL 241, r. 17 v. o.), zoo de tondi niet eiecht^ dat men verkocht wordt o moeder! is het dan waar schijfdij k dat men verkocht wordt/ mólo so targararsa, tu gadis, m^ f, indien hij het niet betalen kan, dan worde hij verkocht! vgl. voorts tu talutuk, tupantjang (M.), tu tali, enz. t\ met hcfna {geraakt zijn) er voor; b. v. hona sapata^ vervloekt worden of z^n, ten gevolge daarvan, zooals het geloof is, Igden; kena sumpah (D.); hona hata, uitgejakkerd worden met woorden, een schrob- bering gekregen hebben; hona udan, door regen geraakt worden^ beregend worden {Twist van Sang Maima en Datu Dalu, bl. 19, r. 16 van onder); paima djolo singirmi na so hona garar, heb geduld als je beUeft met je / * Zie § 58, 2°. " Is een passief- verbaal substantief (§ 132). 167 ereéUum^ dat met heiaM ia (waarin garar nomin. vonn is); k<ma Umtak hoM dege (M.), op yerscliilleiide iqjze betreden worden, betrappeld wor- den ^ b. T. door een kadde boffels (dege en ümtak t^n beiden nominale TOimen); Tgi. § 111, onder. *-<-« Een enkele maal wordt viSor 't sub- stantief nog de praepo&Ue di gebezigd met de beteekenis door; b. v. wumg bami koita di adji ni kalak, opdat wij met geraakt worden door 't tooveröeM van een ander. 3**. kurang plaatst men roor een nominalen vorm om met genoeg ge uit te drukken (sie boven $ 49 onder). D. bezigt mi ph-defim (( 129) = tu gadisans n-iëna ëwuumu, die door uw goud gerdaki is, d. i. die door « gekoekt is» obi niet Hnokormm (i 116) te seg- gen; ii-aardabuJkëm iHa óUipnm idi, die door gffn Uaasroer geraekt vielen, 't Gebnuk. Tan intraniittere werkwoorden «la eenToiidig passief ia kier niet tot- ackilknd van dat in T.; b. v. eu'üuHmgna i* V geen er een aekter graten ie, wat Tan 't Tleeack nog niet gehaald is (lb« U. 248 ondsr). Het drcumetantieële Faeèief, Hiervan zijn drie soorten, die hier eerete^ tweede en derde pamej zullen heeteo. In 't teoeede en derde paeeirf wordt 't aanhechtsel i door an vervangen. In 't ear^^ jNisd^f verschilt de imperatief niet van den nominalen vorm (zie § 99). 1. Het eerste Passief, Bij 't eerste passirf noemt of denkt (§ 100, onder) men aan 't voor- { 102. werp, waarvan de inhoud van 't werkwoord uitgaat (de agens). a. Verzwegen wordt: 1°. de tweede persoon {ho) in den passieven imperatief; b. v. hmoat, worde (het) door U genomen (mambuwa^; pauU, worde (het) door U per* fraaid (pauli[kon'])i bmu^ worde (hij, enz.) door V gedood (tnamunm); panaek, worde (de boom) door U beklommen (manaek); pa$§gido, worde (het) door U geweckt (mangido); pakkuUngi^ worde (hQ) door U aange» sproken (makkulingi, bl. 103, a,);parorot, worde (het kind) door U in- gepast (marorot, bl. 94), enz. Sleehts zelden wordt de tweede persoon er nog aohter genoemd, en ingeleid door de praepozitie S; b. v. èowan ma di ho eme na sadappang (§ 8) o», worde door U dese appang rijst medegenomen y in welk voorbeeld di ho tevens voor 27" uitdrukt (bl. 108, a.)^ 2"*. de derde persoon {jhana, § 140), terw^l voor den nominalen vorm di (AanL onder § 147) geplaatst wordt; b. v. dp^uwat^ door hem. />* 158 haar worü (het) gemmtn\ cU^ftmUy door hem» ebs. waréU (h«l) iwr- fraaidi éU-^parorot, door hom wordt (het kind) opgepnd, enz. — ««i — Wordt do agtm met een substantief ^«komm^, zoo volgt h^ onmiddemk; b. ▼. di^néek radja t, door dm Forëi word (do boom) ieklommtu. Nooit wordt duèatn als pmepozitie (door) in dit ge?al gebezigd, en wü men het bettigen als inleider van den agens, dan moet het passief uit- gedrukt worden door een intransitief werkw.; b. ▼. iaim au di^èaeu, ik ben tmrwOnnen door kern gomaaH^ ik 6m door kern ootrwmmm (vgl. Ib. bl. 169, r. 4); ripoè ma au dhbaen hegu^ ik worde nermeügd door de geeèten, M. bengt t^ (f 140) 1» ditt nomftialMl voffm, too de agmu een hepmfd he- aiètd ^ekm iê, of df coodaiiig root^etUUd, worétj h. ▼. di^umat t>, ioor hem, hftsr» getallle peTMon tootili (het) geMmmêt miir t^lwMr/, door het, een ding, of door ittttBad, ik weet niet wie, wordt het Remmen. Een enkele maai wordt een levenloos voorwerp ftk «gene mèi sa aaagedaid; h. v. mMé th au hoH totttê di baentja, ik ben hongerig ïsoo beladen zijnde door dat gemaakt. Zoo men dat voorwerp noemt, maken zoowel ija als m plaats voor 't substantief, dat voorwerp voorstellende; b. y. di*huwat dadaèofu i (het) wordt door gemelde prouw genomen, g^^j^eff^ ^' besigt i, dat er odt praepositie is, en een bQvonn die in T. nnen dan nog gevonden wordt ($ 159, 1^ onder) in plaats taa dii b« ▼. i*buwat = di-buwai; dok, door kern of kaar wordt het gezegd (bl. 40, I, 0). $ 103. b. De eerste persoon enkelvoud wordt uitgedrukt door 't aanhechtsel hu v<5or den nominalen vorm; b. v. ku^uwatj door my wordi (het) ge- nomen; hu*paulif hU'panaek, kwfororoi, enz. Op dezelfde wij}ze wordt de eerste persoon meervoud inclusitf door 't pronominale aanhechtsel ta, vooraan geplaatst, uitgedrukt; b. v. tchluwai^ door ons, Uenm^*, wordt (het) genomen; ta^pauU^ ta-parorot, ia-panaek, enz* De eerste per*^ so&n meervoud exclusitf (§ 140) wordt uitgedrukt door vooraan ku en achteraan kami te plaatsen; b. v. hu-buwat hamiy door om, mij en een ander dan gij , wordt het genomen; ku-pauU kami, hu^parorot handy ku- panaek hamiyem, e. J)e tweede persoon enkelvoud en meervoud wordt achteraan ge- plaatst, eA A* vooraan; b. v, cU<èuwai ho, door Uwbrdé{hsA) genomen; di^auU h&4 di-paroroi hoy di-pamaek hOy enz. Even zoo Aa»»il en ^o- muna; bv V. di*hiwat hemd of hamuna^ door Ulieden otdoor 27 (§ 140) wordt het genomen; dupaviU hamu (of kaïmuna)^ di-panaek hamü (of ha- muna), enz. / 159 d. De derde perêoon meervoud (mmmAi), d» üi Mk^re ftMlea «ok in plaats vaa idana gèbecigd wordt (f 140), plaatst nen achteraan ^ y^ gelijk mot i2» vooraan) b. r. di^mmai nasida, door ken worde het geiuh mèn ; di-prndi nènda, di-paroroé meida^ di-panaek namda, enx* Aamn, 1. In lommige tongvallen bezigt men in plaats van ta (JS) ita (Nai- pospos), en nta (JS&ambatan, vgl. B. hieronder); b. ▼. Ua-6uwat, sita-buwat = ^««««^ ta-èuwat. Aanm. 2. £en voornaamwoord, dat anders veranderd of verkort in dit pas- sief optreedt, kan in z\|n geheel blijven, zoo het gevolgd wordt door een bepa- ling, en kr^gt dan achteraan een plaats, terwQl di vooraan komt; b. v. di-papete' pele hami Naipo8po9, h^g (genoemde geest) wordt door ons Naipospotert begifligd, wij Naiposposers plegen hem offeranden aan te bieden {di-papele pele hami in plaats van ^u-papele pele hami, omdat hami appositief bepaald is door Ntd-pospOM)-, aso di'hegé hila na di patiangan on, opdat (het) gehoord worde door on» die in deze hrijgssopo zich bevinden {di-begé hita in plaats van ta-begé, omdat hita be- paald is door na di pattangan on). M. plaatst hami voorop; b. v. Aami-buwat = hu-buwat hami. In plaats van nasida bezigt men in 't Zoiden halahi ($ 10) of dla% (bl. 26 B. II, d.)^ en in 't Noorden haldni (§ 140). Voorts is er slechts hamu in gebruik. ..^ D. bezigt si iu plaats van ta (vgl. Aanm. 1); b. v. si-buwat ==ta-buwat. Tot het eerste passief behoort ook 'i poda-jmseie/^ dat in 't dage* § 104. l^kseh leven slechts, bij 't opgeven van recepten en voorsohrifken, op de wicheiknnst betiekking hebbende, gebeaigd wordt. BJai dmkt de derde persoon door da in plaats vaa di uit, maar de persoon is dan steeds onbepaald, terwijl er terena meestal een wenach of begeerte door uitgedrukt wordt; b. t. da^-bmoaij warde penemen wat volgt, 'teen of 't andere ingrediësjt, «o» nehte dit of dat; d»4oriorit wonde heto»^ daneéi men danêe^ rondom het» In de spreektaal is bet vtevdrongen door 't derde passief ({ 11&, 2^), -^'^^ Over den oorsprong van da^ zie Auni. onder § 63. Wat het gehruik van kot eerste pamefhtif^% men besïgt het gi^r^ § 106. ne, zoo 't geen, waarvan de inhoud vmi 't werkwoord uitgnat (deogene, snbject van 't actnrf), of 't geen » waarop het a]s handeling voorgestelde > onmiddelijk betrokken wordt (patiene, object van 'tactief)^ 't zij bekend / of bepaald is; b< v. lao ma ibana m^deing-^edang tu M^an^, dida ma par- bmoe m rukktmg^angg^ nmga aai marrara ($ 52, 3°.) di*baen lamunna (Ib. bl. 1), hij ginff zich naar Ifuiêen vermeen , (en) door inem teerden 160 ffêtie» rnkkmg^hanggik vmchUn sUsds rood wegens hunne rapheid (die rood waren van rijpheid); <^* ma ro dóH-dóU in lambungna (ter zelf- der plaats), door haar gemelde Vorstin) werd gedroomd, dat een jonge- Ung aan hare tijde kwam; t^op ihurhón, dUd unang di-paluwa ho (Ib. bl. 1S9), pak aan deze mjjn staart, maar worde die niet door U losgela- ten (laat die niet los); di-soluk ma èadju-èadjuna i (Ib. bl. 129), doorhem werd z}jn huis aangetrokken; di-^eng ma tu toru (Ib. bl. 80, r. 4), door haar (waarvan reeds gesproken is) werd naar heneden gezien, maar eenige regels verder in 't actief manaili musé ma ibana tu gindjang (hjj keek weder naar boeen), omdat de persoon als een nieuw onderwerp wordt besproken. Zoo op den agens de nadruk is, 't geen natuurlijk ook 't ge- val is in een vraag met wie?, dan bezigt men 't actief; b. v. ise mambu- wat, wie heeft het ('t reeds te voren genoemde buisje) genomen?; si-anak fit namboruna hapé mamluwat badju-badjuna i, haar verloofde r^Z^ (nie- mand anders), blijkt het, hetft haar bui^e genomen; ise do manggarari utangmt, wie toch heeft uwe schulden betaald?; aha mamunu, wat heeft hen (de gemelde bewoners dier vijandelijke huta) gedood?; au do mambqju i (Ib. 15, r. 11 V. o.), ik zelf heb ^^ huidel gevlochten; debate do mana- djomi, de Goden hebben die (te voreu genoemde dorens) scherp gemaakt. Ook zoo de nadruk ligt op den wil, bezigt men 'tactif; b. v. na naing mamunu do ho di au (Ib. bl. 295), g\i wilt m^ dooden; molo hamü ma- munu au, beha baenon (Ib. bl. 16, r. 5), indien gij mij wilt dooden, wat kan ik er tegen doen? Bat 't object bij 't actief onbepaald of onbekend is, is § 46 reeds gezegd. Men zal nu ligt begrijpen, waarom men niet di- hmoat ise {door wien is het genomen?), di burnt aha, enz. kan z^gen, maar altigd b\j ise en aha 't actief moet bezigen. Van dior ook, dat 't substantief of voornaamwoord, dat als agens optreedt, de beteekenis van ze^, i» eigen persoon kan hebben zoo 't actief gebezigd wordt; b. v. nung i nuMgaUjan pogu ma si-éffonaha duwa Utsang diparanganna na mamunu musu inon, anggo na duwa musuna na mate i indaong diAehon pogu, ai si-éfjonaha inon do mamunu musu i na duwa (Ib., bl. 226), ^or- op ging Djonaka een pogu betalen, twee bitsangs, aan ejjn krijgsknecht, die gezegden tijand had gedood, maar voor de twee overige vijanden, die gesneuveld waren, werd door hem de pogu niet uitbetaald, want Djonaha zeifhad die twee vijanden gedood. { 106. Dit passief, zoowel als het derde (§ 114), kan voorts zoo gebezigd worden, dat de voorgestelde handeling haar beslag nog niet heeft ver- kregen, zoodat zy slechts een bedoelde is ($ 45). Deze beteekenis heeft 161 het vooral in tegenstelling met t tweede passief ($ 108), of de stam- woorden, die op dezelfde wijze als H tweede passief geconstrueerd wor- den (§ 110); b. V. di'dadapf indadcng dapoUa (§ 110), door hem werd naar dien neerhangenden wortel gereikt y niet werd die door hem bereikt , h^' strekte zijn hand er naar uit, maar kon er niet bij komen; d%4ogu, in* dadong tartoguea (§ 109), door hem werd aan het ding getrokken om het voort te krijgen y het konde door hem niet voorgetrokken worden; djuppasa (§ 110) ma uloky ck^ppat mapiso t, indang taruppatsa (§ 109), door hem werd een üang aangetroffen , en door hem werd getrokken aan H eydewa» pen om het uit de schede te krijgen, niet kon het door hem ititgetrokken worden. Ook 't verband kan het deze beteekenis geven; b. v. éSnum ma di djtdu flaomatu éf/ae, h^ wilde van 't water beneden (aan den zeekant) drinken, het ging naar boven (naar den bergkant); k^* wüde er van drin- ken boven, het ging naar beneden; di-takkup ma tj^an tanduk ni horbo i, lao iu ihuma; xU takkwp ma t^an ihuma, lao tu tandukna, Ay wilde ge- melden vogel aan de horene van den duffel vangen, de vogel ging naar de staart van den buffel, hij wilde hem vangen aan de staart, de vogel ging naar de horens van den buffel. Soms wordt tui4 er b^ gebezigd, om 't gelukt zijjn der handeling aan te duiden, maar dan kan 't verband nog zoo z^n, dat er een ander woord noodig is, om 'tal of niet plaats heb- ben er van uit te drukken; b. v. di-gadis haiak ma tu radja i si-sala- mat pandjang gumba, dung ni, asa di-tuhor radja i ma tutu (Ib., bl. 89, r. 12), door iemand werd 8. F. O, aan den Forst verkocht, dat reeds z^nde, werd hij door den Vorst werkdjjk gekocht, maar di-bola ma tutu haju i, manigor maponggól ma takke, door liem werd getracht den boom te kloven, terstond daarop brak de b^l (zonder dat de boom er door gekloofd werd). Om 'tal of niet gelukken uit te doen komen, bezigt men er woorden bij, die een getroffen e^'n (b. v. hond), een doorgaan (b. v. sau{), of een verkregen worden (b. v. dapof) beteekenen; b. v. songon na habang do, hu-ida, pidong ituna dao sowada hona di-Mop ho, als vliegende naarde verte wordt door m^ gezien die vogel zonder door U geblaasroerd ge- raakt te zijn; mólo na tutu do na hona ni-ultopmt, zoo 't waar is, dat ge- troffen is hetgeen, waarop door Umet 'tblaasroer geschoten is, enz.; nunga dapot au ho hu-mop, reeds z^'tigif door mff verkregen door m^ gepakt; dapot di4ijap timus ni api na di ngamgar i atap ni hudon i, de onderkant van die pot werd door de rook van 't vuur, dat in de potscherf was, ge- Makerd; aha di-boto hopagahur baiu on, asa saut hu-pauU hami baen parau, wat wordt door U geweten om dezen steen zaM te maken, opdat 162 er door om werkél^k e^ vaartuig eau gmaakt worde (opdat het ons g»- lukke er een vaartuig van te maken). M. Als Toorbeelden alUer mogen dienen: di-Hham tja ma bajo i, nada hui, door han werd naar gezegden man gestoken , niet werd die getroffen; di-Upai ija Anting i, nada Aona, door kaar werd naar de kat geslagen, niet werd die geraakt, { 107. Verder moet opgemerkt worden, dat b^ dit paasief 't subject door* gaans met een praepozitie» die een rigting in zieh aLoit (meestal tu% wordt ingeleid» zoo 't werkwoord een beweging of rigting in zi(^ sloit, en men bij 't subject aan een plaats kan denken; en dan kan zelfs een intransitief optredend werkwoord dezen passieven vorm hebben; b. v. di4imbwng ma tu aek, doer hem werd gespronffon naar de rimer (h\j ging in de rivier springen), niettegenstaande tMuin^ung intransitief gebezigd wordt; di^ikkir ma ttfgadoug, door hem werd koert gezei naar de gadon^ 8, naar den akker waar gadongs geteeld worden (hy giMgvoAX den gadong- akker); du-porsan tdiéopna », cMapoéi tu harungguan t, door hem werdg^n blaasroêr geschouderd, en door hem wêfd de vergadering begoeht (hij gittg de vergadering bezoeken); maUangei (§ 64) ma porhie, H goU ma tu huta, de mieren zwommen » en gingen de huèa vullen; midjur ma ei^obak sjjan bagas, di4opoé ma tu harbangan », B. ging naar heneden van het huie, en door hem werd naar de poort gegaan; di-taüihon ma tu hamhirang, door hem werd gekeken naar de linkerkant ; di-tadikkon ma tjjan i, iudadong saut mimum ióana, hjf verliet diepiaati^ en van zjjn drinken kwam nietSy hoewel 't subject ook zonder praepositie kan voorkomen, wanneer het niet een plaats ia: b. v. di-tadikkon ma na matena i, door hem werden zijne dooden achtergekden, Dii gebruik van 't paaaief heeft verdere uit- breiding gekregen, en wel zulk eene,. dat züh werkw. die in 't actief nooit transitief optreden, dezen passieven vorm aannemen; behalve hd; boven aai^ehaalde di^tiwAung vindt men ook di^loó^'ong, ofschoon een mangaloéfjong als transitief werkwoord niet voorkomt, en men 't intrai»- sitieve maUodjong m 't actief Tooet gebruiken; b. v. ro ma ai-bobak dir locfjong ma tu dalan i, Bobak kwam, en Uep hard naar gezegden weg. Soms kr\igt een transitief werkwoord in het passief, op deze wijze met een psaeppzitie gebruikt, een gehe^ andere beteekenis; mandjuidjul b. V. heeft in 't passief zyn subject zonder praepozitie, sboo het: t» weerwil van iets gaan beteekent {M-dftdtSsul ma udan na dorae i, door hem werd in weerwil van dien zworen regen gegaan), maar met ^ be- 168 teekeat het sleeiita erg^M nuar toe ^rwm, van iemand, die in verlegend- heid ia; b. v. iu dffa ma tO'^ldjui^ werUmariê ioek zMem we ana be^ gtüen? Nog eeikige voorbeden voeg ik hier bgt éü^panigorhom (§ 116) ma nijdn iu htUammdat hii etmdê regUikeekê naar z^n huia gegaan «i/b, zoo niet, ens,; düotaUom naaida ü dalan t, door ken werd een rei ge- formeerd 9f gezegden weg^ z^ liepen in een lei achter elkander op dien wQg; dh'kaiakkon ma Ut gincdjang (Ib., bl. 181 onder), doof kern werd naar boven gevlogen ^ waar iabang sonde gebruikt ogn, aoo de ag«m« niet reeds bekend was (} 105). De transitieYe werkwoorden met 't aanheehtsel hon z^n Tooral op deze w^'ae in gebruik, daar in de oorspronkelijke betee- kenis van ^ aanh. een ngting opgesloten ligt (bl. lOS). BQ een diergel^k gebruik van 't passief kan men het subject ook als verzwegen beschon- wen, door aan te nei;Den , dat een woord weggelaten is, dat 'i s^ lieiaam of een deel er van voorstelt, 't z^ een, reflezif voornaamwoord ia; door kern werd gevlogen met zich naar boven, door kern werden hnnne ligoha- men op den weg in een rei g^fiaaiet; door iem werd met ojn oogen naar den Unker kant gekeken (vgl. de pas aai^haalde voorbeelden). Immers 't teflexive voornaamw. of een substantief, dat als zoodanig optreedt, wordt dikwijb verzwegen, zooals reeds gebleken is uit } 66 *. In ^m- wari nasida tu balkan (js^ gingen naar bmten) moet men de plaats, die ontruimd wordt, ah verawegen subject besi^uwen '. D. 1)ezigt wel eens een werkwoord met 't aanh. •; b. ▼. i-ioBangi mi tëruA, door hem werd naar beneden gevloden. Overigens verschilt deze fongyal niet van T. en M^; ran daar i-soMën mi fêruh, door hem werd aangekomen naar heneden^ (hij maakte dat hij beneden kwam). 2. Het tweede Peeekf. Om dit passief uit te drukken wordt voor den nominalen vorm 't § 108. ^ Van 't gebmflc van 't paaiisf dtr op bl. 130 behandslds witkwoordeo laogcn de volgende ▼ootbMlds» Bog aangekaalé wordoi: di-padaeip eiikam na rmeam- gen ma tuHi, de hfiUê' êiêkam^êiam eieei gHcA wm4te^kr patingom ma muê», skêii u weder; poênéf^ djelo aU Morbó aea kakkü kamt in ianggarwngmt , hg V neder att fê MS^/ h^el! ofdai we op nw m^ eê0gen. ^ We knmea ket t erste paiiief veer goei wedirgevea door ons aetief met 6cn vi^niaamwoovd zonder Idem litgMfrokaa; b. v. ia»alap ma, kale» we kei. Dit drcnmstantiëele passief verdient wel het eerste genoemd te wofden, daar het onder alle passieve vonse» do» eersten rang bekleedt. 164 voorhechtsel tar^ oï ha^ geplaatst. Altijd bezigt men 't voorhechtsel Aa, zoo 't actief 't aanhechtsel i heeft, dat in dit passief vervangen wordt door An, Dit passief drukt de uiiooerbaarheid der voorgestelde hande- ling uit, en wordt dan zeer vaak te gelijk met een ontkenning gebe- zigd. Steeds is hierb^ de wil van den agens buiten 't spel, zoodat dit passief ook de toevalUgkeid uitdrukt. Waar dit laatste 't geval is, moet men altijd 't voorh. iar (§6, IV) bezigen, behalve b^ de werkw. met 't aanhechtsel t, die in dit passief 't voorhechtsel ha moeten hebben, terwyl b^* de werkwoorden, die geen aanhechtsel of 't aanhechtsel ion hebben, Aa naast tar in gebruik is, mits de uitvoerbaarheid bedoeld wordt. Dat dit passief ook als eenvoudig passief kan optreden, hebben we boven (§ 100) reeds gezien. $ 109. 2oo de persoon, die de voorgestelde handeling al of niet heeft kun- nen volvoeren, vermeld wordt, dan wordt 't substantief of voornaam- woord, dien persoon aanduidende, onmiddel^jk achter den nominalen vorm geplaatst, terwijjl ibana door 't aanh. sa wordt vervangen; b. v. indanff haiuwatta (of tarbuwatsa), het kan niei door hem genomen worden. De overige voornaamwoorden bleven ongedeerd; b. v. tariuhor kUay het han door ons gekocht worden; iartuhor au, het kan door m^' ge- kocht worden. Als voorbeelden van dit passief mogen dienen: iairUikOT hita do na sa i, kan het door ons voor eóoceel gekocht worden?; indang be hapatangi'tangi (zie bij de herhaling) sowarana i, niet meer kan aange- hoord worden e^n stem; indang be Aapaida-ida te ni horhona i mabaor tu tapijaUa t, niet m^er is te zien de drek van zyn buffels vloeijende naar onze badplaats (het is niet mogelijk bedaard te blijjven aanzien, dat de drek van z\jn buffels onze badplaats bezoedelt); vgl. tartogusa en tarup- patsa in de aanhalingen in § 106. Zoo dit passief de toevalligheid uitdrukt, kan het door een ander woord van den agens gescheiden wor- den, en moet er voor 't substantief of voornaamwoord een praepoziüe gebezigd worden; b. v. tarbegé ma tu %t, het raakte gehoord aan ge- zegden persoon; tarbegé ma tu nasida, z^ hoorden het toevaiUg, het kwam hun ter ooren. Waar het een active beteekenis sch^nt te hebben, zoo als in taruU (zie Wdb. onder uli)^ is het toch te verklaren als een pas- sief, dat als 't ware een toestand voorstelt, daar de wil buiten 't spel ig. ...^. Een vragend voornaamwoord als b. v. ise^ mag nooit achteraan komen; van daar ise ma na.tarhona dege bagas on, wie zou het «^, die Over de oorspronkeiyke beteekenis sie Aant. onder $ 147. ^lcve..J*-V- «^ 105 / / / -^ t» «toai^ i» dit huis te betreden? (wie zou zich verstouten dit huis ie bezoeken?). Er zijn stamwoorde»^ die op dezelfde wijze als H tweede passief wor- § 110. dw geconstrueerd; z^ zijn djuppa oidjuppang^ dapot, suda en tamd; b. v. é^uppasa ma ulok^ hij vond hjj toeval een slang; ulok na djuppasa t, de slang, die door hem Hj toeval gevonden werd (dien hij ontmoette) ; t»- dadong dapotsa^ hjj honde het niet in handen krjjgen; aHttupe indang adÓng dapot om, télfs een kleed voor mij (§ 151) is door mij niet kun- nen verkregen worden (ik heb zelfs, waarmede mij te kleeden, niet kunnen krijgen); na dapot djuiji do i, die door het spel verkregen is is die (hij is iemand, die door 't spel in slavernij is geraakt); dapot tarihon i si-paundot, door gezegde tarihon is een sp-paundot'Vogel gevangen; in- dang tamd ho, indang tamasa (zie Wdb.); indang sudau (§ 8), indang su- dasa (zie Wdb.). Zoo een woord er tusschen in gevoegd wordt, dan wordt het subst. of 't voornaam w. door een praepozitie, meestal di^ in- geleid, en 't aanh. sa moet dan door ibana of nasida vervangen worden v(§ 109, onder); b. v. dung dapot saluhutna di anggina, toen alles dom* zijn jongeren broeder verkregen was^ of dung dapot saluhutna dibana (of di nasida). Zulke woorden kunnen ook op zich zelf als substantief optreden, mits bepaald door ni en een substantief, of door een pronomi- naal aanhechtsel, terwijl dit met den vorm met het voorhechtsel nim- mer kan; b. v. djuppa ni mamis, het aangetroffen worden van H stervens- uur; dapotnamiy ons gevangen worden (ons de dupe er van zijn). M. bezigt ^a van bezielde voorwerpen (vgl. onder $ 102), maar anders ook *t aanheehteel sa; b. y. iarhutoai tja, het kan door hem genomen worden; dapot tja = dapotsa. Voorts worden bier ook kona en talu op dezelfde w^ze gecon- strueerd; b. V. nada tdiu au, hij kan door mij niet overwonnen worden (ik ben niet tegen hem opgewassen); talu hisuknija do gadja, een olifant is door gijn loosheid kunnen overwonnen worden; honasa, door dat ia bet getroffen (dija ma hu-ida na honasa i, waar is, dat ik het zie, wat er door getroffen is f wat de vermelde foik heeft kannen vangen). B. bezigt ook tihr big de werkwoorden met *t aanheebtsel i, dat hier door ht, in plaats van an (bl. 36, III), vervangen wordt; b. v. tMëbmhi = hatobusan; tëritjinghi sHgséng mo kunukën dahan kajuwara pëmvngkakën (Ib., bl. 139, o.), de hoofdtak van den ficusboom werd door de sHgshtg hij ongeluk bescheten (miF- ngitjingi = mangitingi, bl. 103); tëmakanën (Ib., bl. 174) = haindahanan {mënghtakam, $ 50, 1*"); tèrtjekephi aku (Ib., bl. 246, h.) ^ hatifopan au. Daar- 6 166 eateiKen bexigt bel kengitin van ^ngèi (:= ingai) in de beteelrenis ?eii phUehrngf ieU in 't hoofd krijgen, en dan wordt de penoonaandoiding voorop geplaatst; b. V. fdang (^ keng^ün aku nina minghnMangkH, opémt ktt Aam uiet in *t hoofd kome U zaggtn, dat ik h^t ie so^k heb goiraeht. Door anlk een conatiac- tie wordt de persoon voorgesteld als in een toeatand te verkeeren, te we^ ge- brsgt door 't geen 't werkwoord voorstelt. Zoo ook bezigt men kë, waar dexe paiaive vorm een beroofd aljn, een overvallen worden (( 112) betedcent; van daar ki]^Gn naaat kimaii» s^ maieaM (j 134); kHtagön = m^oa», ièrpemgan besigt sum met de beteekenis van ietk te eim kuumfn krijgen (kano Urpangmn nakan, gê hebt gekookte rfjei ie eten kunnen kragen), •— --* Overigens ia bier 't taalgebruik 't zelfde; b. v. aku ënggo dj'umpa (ffëiak, ik ben im een (f/ëèak ge- raakt (er door kannen gevangen worden); iërdëdoh aku (lb„ bl. 198, o.), z$ zt^ niet ofzeite^ijk maar bj toeval door mü pertrt^i geworden. { 111. Voorta bezigt men *t voorheobtael taf ook voor intransitief gebe- zigde werkwoorden eu substantieven, 'tz\| formele of niet, om een toe- stand aan te duiden, waarin door 't lot, bij ongeluk of toeval, verval- len wordt, 't Werkwoord moet dan een passieven of nominalen vorm (§ ao» VII) aannemen, terw\il in dit geval alt^d 't voornaamwoord, en nooit 't aanhechtsel «a gebezigd wordt; b. v. (arpodam Uwna^ kp is in slaap geraaU (modom); iargadis ibana^ hij t4 door *t ongeluk verleocM (in slavernij geraakt, margadts^ bl. 100, Aanm,), £n zoo vindt men Uur- Mut, tarpindjU, en andere passieve vormen, die allen zulk een toestand voorstellen, zonder dat er altyd een active vorm tegenover staat. Met een negatie beteekent zulk een vom weder nifi kuimm in dien toestand gerakm; b* v. indang hs tarpodtm ibana^ kif koude niet meer i» slaap ko- men (het gelukte bem niet meer te slapen, door dat geraas). Yan een ^ substantief a%eleid, beteekent dea^ vorm bei in een toestand geraken, die 't gevolg is van de werking van bet door 't substantief voorgestelde; b. v^ toffodung^ in, een kml {godw^} rakets, tarsugat door een suga hig ongeluk gewond worden^ farbamr, tarkaiak (zie Wdb.)» «^QX. 't Subst. kan in dit geval ook een adverbiale beteekenia hebben (} 124), alsof het met een praepozitie er v^or als m woord optrad; b. v. tarduru^ aan de kant raken y verdrongen worden door een ander, die meer naam heeft; b. V. na dung tarduru ibana haemmruM (Ib., bl. 12, r. 5 v. o.), voorzeker gal èü door ü aan de kant raken (men zal niet meer van haar als van een mooi meisje spreken, zoodra men U gezien heeft); tarpudi^ achter raken (di-pudi^ achter^ $ 166). — Met hom heeft het voorhechtscl 167 de bepaalde beteekeuis van i» 9têuU tijn^ ziek veraümim, en dan kan y^ achter hona nog een nominale vorm geplaatst worden; Urhma dê^ (J 109, onder) is due als ^ + hona-dege op te ?atten (} 101, «^. -^ — Over taripar asie § 32, Aanm. Zoo dit passief van een substantief afgeleid is, en een Torm heeft, {112. dien. het, a%eleid van een werkw. met 't aanheehtsel t, moet hebben ({ 108), dan beteekent het (foervaUm werden door Hgeen dat ËuèêtanÜrf voofêteli; b. t. kabornginan, door de nacht ooervcUlen worden; kaudanttn, door den regen overvallen worden. Zelfs van twee woorden maakt men znlk een passieven vorm ; b. ▼. hagodangan aek (of habóUman t^ok), door koog waier ooeroaUen worden (soodat men de rivier niet durft door te waden); katorangan ari^ door ket daglkkt overvallen worden; kabotan ari, door den avond overvallen worden. Zulke vormen knnnen wijjders ook gevormd worden van een werkwoord, eonder dat het 't aanheeht- sel i behoeft te hebben; zoo vindt men b. v. van matoröan en maguling (4 44), katorhanan dohk, door een berg overstort worden; kagnlingan batu, door een rat% overróld worden (een rollende rots op zich krijgen); zoo ook karoppakan kariara na bolon, door een grooten fieueboom overval- len worden (eea groeten ficosboom op zich krijgen)^, kadondonan dolok kan men ook van mandondoni afleiden; vgl. kapulocm^ kapuUongan, enï. Sommige woorden van deeen vorm knnnen niet op 't eerste gezigt op dezelfde wijze verklaard worden, daar tij door 't gebruik hunne beteekenis gewijzigd hebben; b. v. kadaijany verlekkerd njn (door de smaak overvallen worden); kadebiddn, door de Ooien vervïoekt ^^^^ worden^ enz. Met een negatie volgen diergelijke vt)rmen den algemeenen. 