VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Er was reeds een geruime tijd verloopen, en nog altijd kwam mijn kleine boodfchapper niet terug. Ik werd onge- duldig, want het arme gezin had krachtiger hulp noodig dan bloote woorden, Derhalve ging ik naar buiten, om naar bem uit te zien. Op her pleintje, waar het huisje ftond, leunde - -hij tegen eenen muur, en fchreide bitter; toen hij mij zag, bedekte hij zijn gezigt met de handen, DE VERZOENING. 615 » Wat fchort u?” vroeg ik; „ waar liebt gij het geld ge- laten ; dat ik u. gegeven heb?” n» Vader zag mij,” (nikte de knaap, „ en nam het mij af, toen ik er mede bij den bakker in den winkel wilde gaan.” n» Waar is uw vader?” vroeg ik weder. » Daar over, in het wijnhuis” antwoordde hij; „ hij was dronken, en omdat ik begon te fchreijen, heeft hij mij ge- flagen.” Mijne eerfte aandrift was, in het:wijnhuis te gaan; maar toen ik bedacht, in welk eenen toeftand ik het gezin verla- ten had, ftapte ik zelf naar den bakker, en kocht zoo veel, dat de ongelukkigen er zich vooreerst aan verzadigen kon- den, Ik zelf vergastte mij op her gezigt, hoe allen begeerig over het hun verfchafte voedfel als henen vielen, en toen ik eindelijk affcheid nam, liet ik hun het geld, dat ik bij mij had, en beloofde terug te zullen komen, Na een paar dagen wilde ik inderdaad mijn bezoek herha- len, maar werd daarin door de volgende omftandigheid ver- hinderd, Des anderen daags deed een bejaard Heer, met wien ik op eenen vertrouwden voet ftond, offchoon onze kennis nog niet zeer oud: was, mij halen. Hij was ernftig ziek, en wenschte. een testament te maken, Op zijn verzoek nam ik de pen op, en wachtte, wat hij mij zou voorzeggen. „ Ik geef en vermaak,” dus begon de zieke, „ mijn geld, mijne huizen, goederen, en alwat'ik verder bij mijnen dood mag bevonden worden te‘bezitten.,..…” Hier hield hij op, alsof hij nadacht. Zijn aangezigt vêrried een’ geweldigen in. nerlijken ftrijd ; bet fcheen , dat hij zich hoogst onaangename herinneringen; welke hem beftormden, uit de gedachten wil- de bannen, Ik legde de pen neder, „ Schrijft Schrijf i” vervolgde hij: — „aan den Heer HENRY MASTERS. Verbaasd ftond ik op: het was mijn eigen naam, „ Dat kan uw wil niet zijn, zeide ik; „ik heb regt noch eanfpraak op uw vermogen.” n Aan den Heer HENRY ate herhaalde hij lang. dana en duidelijk. Ik trad aan zijn bed en zeide: „ Mijn lieve vriend, ik heb gehoord, dat gij een kind hadt, Behoorde niet, .. .”? Hij legde zijne hand op mijnen arm. „Kind? Ach, jal ik weet het, maar tot op dit oogenblik had ik het vergeten. 616 DE VERZOENING. Jaren lang heb ik het vergeten. Waarom moet ik er juist nu aan denken? Ik #// nu niet aan dat kind denken!” riep ‚hij heftig. Vervolgens zonk hij achterover, herftelde zich echter fpoedig, en herhaalde met nog vaster befluit dan te voren: „ Den Heer HENRY MASTERS.” Ik kon niet over mij verkrijgen, de woorden te fchrijven , die een kind voor altijd deszelfs erfgoed ontnemen moesten. Nogmaals wendde ik alles aan, wat ik aan. welfprekendheid vermogt; maar hij viel mij in de rede, en zijn blik en toon daarbij zal ik nooit vergeten. » Omtrent het gewigtigfte deel dezer zaak,” zet hij, „heb ik, op goede gronden, reeds voorlang mijn befluit genomen, toen ík nog gezond, fterk en in het bezit mijner volle ver- ftandsvermogens was. Het ís van u niet wél gedaan, dat gij thans poogt mijn befluit te doen wankelen, nu ik een oud, aan geest en ligchaam zwak geworden man ben.” Alwat ik verder zeide, was vruchteloos; hij herhaalde fteeds mijnen naam, als dien van zijnen erfgenaam, en in weerwil van mijzelven fchreef ik dien op het papier. Eenige dagen lang bleef hij bedlegerig, en ik was fleeds bij hem. Somwijlen geraakte hij aan het ijlen, en dan had zijn half luid gemurmel — want meer was het niet — baar- blijkelijk betrekking op de laatfte daad, welke bij, nog bij zijn verftand zijnde, verrigt had, te weten op de befchik- king over zijn vermogen. Smartelijke uitroepingen over zijn kind, zijne dochter, toonden duidelijk, dat zij, offchoon verftooten, niet vergeten was, Een- of tweemaal werd hij bedaard en kreeg zijn volle bewustzijn terug; elke dezer ge- legenheden greep ik aan, om hem aan te fporen , den flap , dien bij gedaan had, nogmaals rijpelijk te overwegen; doch alles te vergeefs: dit was het eenige onderwerp, waarover hij mij volftrekt geen gehoor wilde geven. Van den arts, die hem behandelde, vernam ik, dat aan zijn herftel niet te denken viel, offchoon de ziekte nog lang kon duren. Ik was uiterst begeerig, mijn armoedig huisgezin weder te zien, en op zekeren morgen, toen mijn zieke in een’ diepen flaap gevallen was, nam ik mijnen hoed, floop de kamer vit, en fnelde naar de woning mijner befchermelingen. Het gezin bevond zich naauwelijks in beteren toeftand, dan ik het de eerfte maal gezien had, De man der vrouw , een uitgemaakte dronkaard, had uit de fpijs, welke hij in buis vond, terftond befloten, dat er van den eenen of anderen DE VERZOENING. 617 kant onderfteuning moest gekomen zijn, en aan zijne in fchrik gejaagde vrouw de bekentenis daarvan, als ook het nog ove- rige geld, afgeperst; daarna was hij uitgegaan en in al dien tijd nog niet weder te huis gekomen, Ik verzorgde de on- gelukkigen nogmaals van het noodige, en, daar het ftillen van hunnen honger alleen niet genoeg was, poogde ik de troostelooze moeder door toefpraak gerust te ftellen. Zij verhaalde mij met korte woorden hare gefchiedenis ; het was eene zeer treurige, Zij was van eene zeer goede afkomst, en leefde, vóór haar buwelijk , bij hare ouders in zeer ruime omftandigheden te Nieuw-Tork. De ouders wenschten haar aan eenen man uit te huwelijken, met wien zij achtte niet gelukkig te kun- nen zijn, en wiens hand zij daarom weigerde, In het geheim had zij zich aan eenen ander verloofd, die bij haren vader niet in huis mogt komen. Haar vader bèval, hare moeder fmeekte; alles vergeefs. Hare liefde was zoo fterk, dat noch drangredenen noch dreigementen haar deden wankelen. Zij trouwde den man harer keus, en werd door hare ouders ver- ftooten. Hierdoor floot zij zich nog inniger aan den uitver- korene van haar hart, en, offchoon de dochter treurde, juichte de vrouw. Doch, helaas! zij fteunde op eenen broo- zen rietftaf. Hare liefde, namelijk, had haar voor gebreken, ja, voor ondeugden blind gemaakt, die het oog van koelbloe- „diger befchouwers niet ontfnapt waren, Weldra begon haar man. haan te veronachtzamen, en fpoedig was zij njer veel meer dan eene gehuwde weduwe. Nogtans kwamen er kin- deren; doch deze waren als vaderloos, Hare eigene moeder had haar teederlijk bemind, en het ongeluk der geliefde doch. ter brak haar het hart; zij ftierf, Haar vader was van gro- vere ftof; den dood zijner vrouw befchouwde hij als eenen moord, en verhardde zich nu dubbel fterk tegen zijn onna- tuurlijk kind, gelijk hij zijne dochter noemde. Alstoen ver- liet zij in volle wanhoop haar vaderland ; iets, waartoe haar man haar reeds lang had aangefpoord, terwijl hij beweerde, dat hij aldaar geene aanftelling verwerven kon, en plegtig beloofde, in een ander land een geheel ander leven te zullen leiden, de plaatfen van verkwisting en verderf te zullen fchuwen, en heilig de gelofte te zullen houden, die hem verpligtte flechts ééne aan te kleven en elke andere betrek- king te laten varen. Het gelukte hem ook , te Londen aangekomen, eene tame- 618 DE VERZOENING. lijk winstgevende aanftelling te erlangen, en gedurende eene korte wijl ging alles goed; doch eerlang had de booze geest der dronkenfchap hem weder in zijne klaauwen, en nu was hij onherftelbaar verloren; De vrouw worftelde thans, alleen en zonder vrienden, tegen den ftroom der ellende; maar fpoedig ontvielen haar krachten en gezondheid, en zij zonk met hare kinderen in de diepfte armoede, gelijk ik haar gevonden had, Zoodanig was de fchets van hare treurige levensgefchiede- nis, en na dezelve voleindigd te hebben, barstte zij in bit- tere tranen uit, In zulke oogenblikken pijnigen alle woorden van troost, en woelen in wonden, die niet ce heelen zijns ik onthield er mij dus van, Eindelijk bedaarde hare gemoeds- beweging min of ‘meer, en ik maakte mij gereed, om met haar te overleggen, wat ‘ik voor hare kinderen zou kunnen doen, toen wij eerst verfcheidene ftemmen buiten het huis zacht hoorden fpreken, en er vervolgens aan de deur ge- klopt werd, Ik ftond oogenblikkelijk op, en drie mannen traden binnen, die eenen vierden droegen. Zonder eenige pligtpleging wilden zij hunnen last op den vloer nederleggen, en terftond weder weggaan, » Halt!” riep ik, terwijl ik een’ hunner bij den arm vatte. » Wie is dat? en wat is er gebeurd?” „ Het is mijn man, mijn arme man!” riep de ongelukkige vrouw, op hem toefnellende, n» Ja, en fmoordronken, ‘zoo als gewoonlijk ,” get de een op eenen ruwen toon, terwijl allen rik en de dent achter zich toefmeten. Ik wierp eenen blik op het gezigt van den man, die voot mijne voeten lag, Al zijne gelaatstrekken waren verwrongen. „ Om Godswil!” riep ik de lieden na, die juist het huis verlaten hadden, „ haalt toch een’ Dokter! Hier is geld.” Het geld: gaf hun medelijden, en zij liepen heen, om te doen, wat ik van- hen verlangd had, Ik crad in het huis terug. Op den vloer lag, in volftrekte bewusteloosheid , de diepgezonken man, ern over hem heengebogen, in den fmär- telijkften angst,- de verlaten vrouw, die zooveel onder- gaan had. „ Henry! Henry!” riep zij. „O, fpreek flechts een enkel woord tot mij! fpreek! flechts één woord!” Maar hij fprak niet; zijn mond was vreefelijk vertrokken , zijne lippen blaauw en met bruis bedekt. DE VERZOENING, €19 Zie mij aan!” ging zij voort, terwijl zij zijne handen drukte; „ zie mij aan!” En dit fprak zij op eenen zoo lief- devoilen toon, dat de man, indien hij zijn bewustzijn gehad had, haar niet zou hebben kunnen weêrftaan; maar zijn oor hoorde , zijn oog zag niet. Er kwam een Chirurgijn, die den man. bezag, eenige vra- gen deed over den tijd, gedurende welken hij in dezen toe- ftand gelegen had, en toen terftond verklaarde, dat men alle hoop moest opgeven, Hij opende hem niet te min eene ader 2an den arm, en zette hem zoo fnel mogelijk koppen in den nek. Bij deze laacfte kunstbewerking toonde de man eenige blijken van terugkeerend gevoel, en zag daarbij zijne in fmart verzonkene vrouw, met een half verftijfd oog, verwil- derd aan. Dezen blik te befchrijven, vermag geene taal! Men kon daarin zien, dat het leven, hetwelk hij geleid had, in {nelle beelden voor zijnen geest voorbijtrok, — dat leven, waarin zij, die thans als een Engel nevens hem geknield: lag, het offer van zijne veronachtzaming en wreedheid ge- weest was; ook fchéén uit dien blik het befef te fpreken, dat hij zijne oogen voor de laatfte maal geopend had. Het was eene zwakke vonk van liefde, die in den nacht van het náberouw fchemerde, Zijne vrouw bleef hem onafgebroken woorden van troost en liefde toefluisteren. Ik weet niet, of dezelve tot zijn hart doordrongen, maar vrees, dat, na dien eenigen blik, zijne ziels- en ligchaamskrachten geheel gebroken waren, zoodat hem de troost van haar te verftaan geweigerd gebleven is. Ik wil deze fchildering niet voort- zetten. Nog dien zelfden achtermiddag , weinige uren nadat hij in huis gebragt was, ftierf hij. Ek huurde nu iemand, om bij het lijk te blijven, tot dat ik Cchikkingen zou hebben kunnen maken, om het ter aarde te beftellen. De weduwe en de kinderen wilde ik, tot dat de begraving voorbij zou zijn, naar eene mijner bloedver- wanten laten brengen, Eer ik affcheid nam, verzocht ik de troostelooze weduwe, mij- haren geflachtsnaam te noeméên, opdat ile over haar aan hare vrienden in Amerika zou kun- hen fchrijven: ~ „ Vrienden heb ik niet,” antwoordde zij. . „Mijne maeder wus mijne eenige vriendin, en zij is dood.” f » Hebt gij dan geenen vader meer?” vroeg ik. „ Datsweet ik niet,” zet zij fnikkeñde; „ federr jaren heb - c29 DE VERZOENING, ik niets van hem gehoord, Hoogst waarfchijnlijk is hij ook reeds geftorven.” „ In allen gevalle zal ik fchrijven.” „ Slechts niet naar Amerika,” viel zij mij in, de rede; „ want toen mijne moeder ftierf, verliet mijn vader zijn va- derland, zoo veel ik weet met het voornemen, om nooit daarheen terug te keeren,” „ En zijn naam ?” vroeg ik aan de treurende; „ zijn naam?” — Fly JACKSON.” ge tt AA Waarom deed dit eenige woord mij trillen? waarom vroeg sesr“jk haar met angftige drift naar zijnen doopnaam? waarom fidderde ik over mijn geheele ligchaam en kon ik mijn hart hooren kloppen, toen zij den naam ADAM — ADAM JACE- SON uitfprak? — „ O God!” dacht ik bij mij zelven, „mogt hij het wezen!’ Ik zond om eene koets, hielp de nog fteeds fchreijerde vrouw , benevens den knaap, dien ik het eerst gezien had, in het rijtuig klimmen, en gelastte den koetrfier, naar bet huis van mijnen ftervenden vriend in Mortimer-ftraat vrijden. Hier deed ik moeder en zoon in een benedenverrrek treden en fnelde naar boven in de ziekenkamer. Ik was reeds eenige uren langer afwezig geweest, dan ik eigenlijk gewild bad, Toen ik het bedgordijn zachtjes ter zijde fchoof, floeg de oude: man zijne oogen naar mij op ; zij lagen diep in het hoofd gezonken, en hadden een glasachtig aanzien; ook zijne urek» ken, hoezeer het aangezigt reeds lang geheel vermagerd was, zagen er uit als die van een lijk. Ik verbaasde mij over ée voortgangen, welke de ziekte in zoo kort eenen tijd gè- maakt had, Mijn vriend zag mij eenige minuten lang ftrak aan, zonder door eenig teeken hoegenaamd te doen blijken, dat hi m} herkende, Ik fprak, en mijne ftem fcheen hem tot zich ze- ven te brengen, Hij greep mij bij de hand met eene kramp- achtige kracht, zoodat hij mij letterlijk zeer deed, » Ik dacht,” zef hij, terwijl hij zich vergeefs in het bed poogde op te rigten, „ik dacht, dat gij mij verlaten, mijnen laacften doodftrijd verlaten hadt, Zet u nu hier digt naast mij. Ik heb geflapen — lang, lang geflapen, en ik heb een’ droom gehad, zoo duidelijk, zoo vreefelijk, het waken, al moest ik fterven, daarmede vergeleken, € geluk zou zijn! Schuif nog wat nader bij mij,” ging pi na eene korte verpoozing, voort; „ ik zal beproeven, U 3 les te verhalen. Ik waande mijne overledene vrouw te en; treurig kwam zij mij te gemoet, en hield onze verlorene, Ye ftootene dochter in de armen. Zij poogde te fpreken, mi vermogt het niet; herhaalde malen beproefde zij het op nieuw, maar fteeds werden hare woordën door here groote p heid verftikt. Zij nam ons kind bij de hand, en voerde ket mij toe; maar ik wendde mij van beiden af. De berouwbed- DE VERZOENING. 621 bende viel mij te voet, maar ik ftiet haar van mij. Nadat ik alleen gebleven was, fcheen het mij, als of eene ijskoude rilling mij doordrong, het naderen van den dood — dit wist ik, Ik zag om mij heen naar hulp, en kon er geene vinden. Ik bad, dat iemands hand mij bijftaan, iemands ftem mij in mijn laatfte levensuur mogt troosten; maar ik bad ver- geefs: niets hoorde ik, dan de weêrgalmen mijner eigene klag- ten, en bleef alleen „om verlaten in het graf te zinken !” Andermaal hield hij op met fpreken, en zijne gemoedsbe- weging was zoo fterk, dat ik naauwelijks gelooven kon, dat tij de kracht zou hebben om voort te gaan, Na eenige mi- nuten echter deed hij dit met de volgende woorden: „ Ik ontwaakte , maar in eene andere wereld, of liever nadat deze wereld voorbijgegaan was, Toen ik mij vit mijn graf vef- hief, had ik flechts één denkbeeld, flechts één gevoel — te weten, dat ik voor Gods regterftoel flond te treden. Elke gedachte, elk woord, elke daad uit mijn leven was met mij epgerezen, en ftond tastbaar, ligchamelijk als levend beeld voor mije Mijne laatfte ontmoeting met mijn kind was er de donkerste vlek in. Bij het gezigt daarvan ijsdeik, en poogde, helaas, te vergeefs! die vlek uit te wisfchen. Een alverte- rend vuur brandde reeds in mij de ontzettende overtuiging , dat dit mijn eeuwig heil benadeelen zou. Plotfeling klonk een toon, gelijk geen menfchelijk oor er immer vernomen had, over de bevende myriaden fchepfelen in het rond, Het was een toon, die de ganfche fchepping doordrong, allen, 622 DE VERZOENING. die immer beftaan hadden, op nieuw in het leven riep, en hen daagde om te naderen en het woord te hooren, dat hen of zegenen of in het verderf zonder einde ftorten zou! Mil- lioenen na millioenen waren voor den Regter verfchenen, en ik meende, toen ik nader trad, den troon der genade voor mij te zien, Barmhartigheid lachte mij toe, en ik zag op naar de gezaligde geesten, die vóór mij vergiffenis gevonden hadden, Reeds wilde ik hen volgen, toen eene getuige tegen mij optrad, bij wier gezigt ik in wanhoop nederzeeg, — mijne dochter ! mijne verftootene en verlorene dochter! Geene ftem van aanklagte liet zich van haar hooren; ik zag geen verwijtenden blik; maar ftil én zonder beweging, neerslag- tig, gelijk ik haar de laatfte maal gezien had, verhaalde zij, hoe mijne wraak haar vóór den tijd van hare ouders beroofd en in armoede geftort had, Ik beefde onder deze befchul- diging, en poogde mijne oogen naar mijn kind op te heffen, om deszelfs voorfpraak af te fmeeken; maar ik had geent kracht meer, om de oogen te bewegen. Ik wilde preken; mijne tong kleefde aan mijn gehemelte! Hoe toch, hoe zot, ik om genade hebben kunnen fmeeken, die zelf geene gende bewezen had? Voortgedrongen door de digte drommen, die mij volgden, ging ik verder, alsof ik den weg der zaligen betreden wilde; maar ik werd teruggewezen, Een Engelme een toornig voorkomen wenkte mij naar de taliooze (char dergenen , die zoo ongelukkig waren als ik. Eene wolk over ons heen en benam ons zelfs den fchijn der hoop, Het kwam mij voor, alsof wij fteeds dieper en dieper wegzonken. Mijn oor vernam weegeklag en verwenfchingen; boven 005 verfpreidde zich ondoordringbare duisternis, en onder 008 verwachtte ons de hel! Ik fchreeuwde, alsof ik krankzinnig was, Duizendmaal greep ik naar voorwerpen in mijne m bijheid, om mij daaraan vast te houden en niet dieper te val- len; doch allen bogen als was voor mijne hand en hielden mij. niet terug. Een altoosdurend lijden, zonder hoop, wachtte mij. Nog één val, en eene zee met vurige golven , met golven van onbluschbaar vuur, die ik onder mij 236 woeden, moest mij voor eeuwig verzwelgen f’ De oude man werd door het verhaal dier ingebeelde vef- fchrikkingen zoo geweldig gefchokt, dat ik hem met moeite in mijne armei kon vasthouden. Zijn geheele ligchaam ut- derde, en zijn oog vonkelde in onnatuurlijken glans. Of hem neér te zetten, wilde ik hem toefpreken. „ Nog höot ik het jammergefchrei!” riep hijs maar bijna onmiddelijk daarop voegde hij er bij: „ Ik ontwaakte; ik ben wakker! Hij drukte hierbij zijne magere handen ín elkander, hief zijn oogen ten hemel, en zef met vuur: „ Ik dank u, 0 het was flechts een droom !” s Bijna terftond daarop zonk hij, geheel uitgeput, op Zl! kusfen terug. Daar ik zoo gaarne nog eenmaal met hem ud willen fpreken, om hem eene eenige vraag te doen, floes DE VERZOENING. : 623 hem met angftige bezorgdheid gade, om te zien, ofniet zijne oogen zich nog eenmaal openden, zijne lippen zich op nieuw bewogen; doch hij lag fchijnbaar in volftrekte bewusteloos- heid. Ik vreesde, dat hij nimmer weder eenig levensblijk zou geven. Toen deze ftaat een tijdlang geduurd had, werd ik nog angftiger, en haastte mij naar de benedenkamer. Hier zat de weduwe op eene fopha, en hield haar gezigt met‘hare kanden bedekt; haar zoontje zat aan hare voeten. Zoodra zij mij zag, riep zij: „ Om Godswil, waar ben ik? Hier dit oude boek heeft aan mijnen vader behoord ; het was zijn Bijbel, Daar ftaat zijn naam, dien ik, zeven jaren geleden, er in gefchreven heb.” Thans was mijn vermoeden ten volle bevestigd, en op hare herhaalde vraag antwoordde ik: „ In het huis van ADAM JACKSON.” Onmagtig zonk zij neder, en eerst na geruimen tijd. kon ik haar tot bewustzijn terugbrengen. Toen bragt ik haar in de ziekenkamer. Ons binnenkomen wekte den ouden man, en hij vroeg naar mij. Na weinige oogenbiikken verfcheen de Arts, Ik zeide hem, wat er gebeurd was. Zachtkens traden wij aan het bed. De oude man was dood, Zijne armen lagen nog om zijne doch- ter henen geflagen, die met moeite door ons uit eene diepe bezwijming werd bijgebragt. — Mijn verhaal is ten einde, “MIJNE KINDSCHHEID. (Da jeg war lille.) E: was een tijd, dat ik niet meer Dan drie voet lengte had; 624 MIJNE KINDSCHHEID,. Roep ik dien zaalgen tijd mij weêr, Dan wordt het oog mij nat. ’k Reed paardje op d'arm van vaderlief; Ik fpeelde op moeders fchoot; Ik wist van droef heid, leed noch grief, Van liefde noch van dood, De wereld lachte kleiner toen , Maar minder boos me ook aan; Ik zag de gouden ftarren gloên, En wou ze plukken gaan. De maan zonk neêr op ’t verre ftrand, En ’k dacht: „ Ô was ik dáár!” ’k Betastte dan haar met mijn hand; ‘k Mat in den omtrek haar, `k Zag, hoe de zon in ’t Westerzout Ter neêr dook, fchittrend rood, En ’s morgens rees, omkleed met goud , Weér uit der baren fchoot. En *k dacht aan God, zoo groot als goed, Die mij gefchapen heeft, Als ook die zon, zoo vol van gloed, En al wat aÂmt en leeft, Mijn kindermond fprak dan ’t gebed, Door moeder me ingeprent : „ Heer, maak gehoorzaam me aan uw wet, En dat mijn harte U kent!” ‘k Bad toen, bij *t rijzen vaa de zon, Voor °t dierbare ouderpaar ; ’k Bad voor den Vorst, dien ik niet kon ; ’k Bad voor den bedelaar. Hij vlood, die zaalge tijd der jeugd, Mijn rust met hem, daarheén, De erinring rest flechts van die vreugd ; God, dat zij nooit verdween ! Naar het Deensch van JENS BAGGESEN. Rotterdam, 26 Mei 1839. L. T. MENGELWERK, VERHANDELING OVER HET NATIONALE IN ONZE DICHTKUNST. Door Mr. JERONIMO DE VRIES. (*) ams: na het hooren van een tweetal belangrijke Verhandelingen door te regt beroemde en hoog gefchatte - Mannen, (tł) en na het lezen van een paar fcherpe Dichtftukken , kwamen bij mij de vragen op: Wat is toch wel het eigenaardige of nationale in onze Dicht- kunst? Is dat hoogverheven Heldendicht van vreemden, waarin bovenaardfche wezens zoo zeer gemengd zijn en (+) Eerst voorgedragen in eene zitting van de tweede klasfe van het Koninklijk Nederlandsch Inflituut, op den 28 Junij 1838; daarna in de Maatfchappijen Felix Meritis en Tot Nut van't Algemeen, en, op bijzonder verzoek , in de Amfterdamfche Afdeeling van de Hollandfche Maatfchappij van Fraaije Kunften en Wetenfchappen. Ct) Een dezer was de Hoogleeraar VAN KAMPEN. (Zie zijne Verhandeling in dit Tijdfchrjfc voor 1837, Ne. I.) Deze waardige en edeldenkende Man moedigde de herhaalde voorlezing dezer Verhandeling niet alleen aan, maar deed, als Voorzitter bij de Amflerdamfche Afdeeling van de Hollandfche Maatfchappij van Fraaije Kunften en IVe- zenfchappen, haar zelfs ‘voorafgaan van eene- hartelijke en loffelijke vermelding, betuigende openlijk , dat hij mij tot de mededeeling had aangemoedigd, Hij verklaarde mij ech- ter, even openhartig, in het bijzonder, dat bij in fommige opzigten over de zaak eenigzins anders bleef denken, Zoo edel was en handelde deze brave en door mij diepbetreurde Vriend! MENGELW. 1839. No. 13. Uu 626 ' OVER HET NATIONALE op den voorgrond treden als handelende perfonen, wel voor onzen landaàrd zeer gefchikt? Is in het algemeen de bepaling eenet hoogfte dichtfoort, de verheffing van derzelver beoefenaars en de vernedering van anderen niet onbillijk? — Ik dacht hierover na, en kon mĳ niet wederhouden, iets, hierover vlugtig op het pa pier te ftellen, hetgeen ík u gaarne thans wil mede- deelen , niet als beflisfende uitfpraken, maar als losfe „invallen van mij in het bijzonder, die ik gaarne geef voor betere. Hoort ze en neemt ze op, Toehoorders, zoo welmeenend en vriendfchappelijk, als ik ze hier, vol belangftelling in uw oordeel „` voordraag. Ik zal dan fpreken over het eigenaardige of nationale in onze Dichtkunst; bijzonder in het oog houdende de beantwoording der zoo even gemelde vragen.. Maar is dan eigenaardig en nationaal hetzelfde ? Mijns oordeels zal het wel niet veel verfchillen. Het is waar: een volk kan een’ eigenaardigen trek hebben om niz nationaal te zijn, en onze natie is er waarlijk niet vrij van. De fcherpzinnige Schrijver over de opkomst én den bloei der Vereenigde Nederlanden ontkent niet a- leen onze blinde bewondering en navolging van vreemden niet, maar betuigt de hoogfte verwondering over dezen trek van onzen landaard , waardoor wij, tegen onze mt tuur, beuzelaars en betagchelijk worden. Het is inder- daad niet te ontkennen; wij, met de meeste volken, proefden maar al te willig van de vrucht van den boom dier kennisfe, verzaakten dikwerf den gfondtrek van ons karakter en bedierven onzen fmaak en aanleg, zonder ons te fpiegelen aan hen, die, door gemis van zelfltandig: heid , de gevolgen van vreemde naäping, maar al te ze en dikwerf voor altijd, moesten ondervinden. Het goede van het kwade te fchiften, hèt enten van ander gewas op eigen’ grond of itam, het overhalen van vreemde vochten, om er den waren geest voor ons uit te trek- ken, en dien met eigene beftanddeelen weder aan te val- len, ter nationalifering, is ieder niet gegeven. Het is dikwerf nuttig, wij ontkennen het niet, dat, door het IN ONZE DICHTKUNST. 627 beftuderen, overbrengen, vooral verftandig navolgen, vaj het goede bij vreemden, het eigene gelouterd, ver- “beterd worde; dat de ftilftaande wateren hier, door-in- lating van helderder ftroomnat van buiten , ‘zuivering , doorfpoeling , nieuwe verfrisfching tot meerdere gezond- heid erlangen; maar er moet geene geheele vermenging of overftorting beproefd worden of plaats hebben, want de natuur zal dit tegenwerken en ftraffen; eene gebrek- kige en wanftaltige zamenvoeging zal -voor het minst het gevolg zijn. Gelijk ieder mensch iets eigenaardigs heeft, zoo is het ook bij de volkern; de natuur gaat boven de leer, Alleen het verftand en oordeel kunnen en moeten wikken, kiezen en toepasfen. Alle volken, ook wij, hebben ons nationaal. Gunnen wij dan aan Noorden en Zuiden het hunne; onttrekken wij niets aan het nationale van Oosterlingen , Italianen , Fran- fechen , Duitfchers of Engelfchen , maar laat ons de ei- gene, gezonde, voedende vruchten uit den Mollandf/chen Tuin kweeken en in waarde honden, Ren ook ten aanzien der Dichtkunst. Maar, wat is nationaal of eigenaardig in betrekking tot ons en onze Dichtkunst ? Het karakter van den Nederlander is Godvreezend. Hij is vast, kalm, verftandig, in meer dan één opzigt wijsgeerig. Overdrijving , hooge befpiegeling , zich bui- ten. het geopenbaarde vermetel te wagen, zich in eene fpeculative Geestenwereld te verdiepen, menfchen met geestelijke wezens te vermengen, Gode al te menfche- lijke eigenfchappen toe te dichten, te treden in, of uit te weiden over ongekende zaken, door ftoute en ge- waagde onderftellingen, valt niet zoo zeer in zijn ka- rakter, Hij is godsdienftig, maar verftandig tevens. Zijn pligt, zijn werkkring, zijn buis is hem heilig. Zijn hemel en zijne engelen zijn, om zoo te fpreken, rondom hem. Hij vindt ze in zijne naauwfte betrek- kingen. In dien omvang beweegt hij zich het liefst en gemakkelijkst; en echter verlaat hij dien, doch- nier zonder innigen weedom en opoffering, wannger het dat Uu 2 628 OVER HET NATIONALE Vaderland geldt, waarin al de huifelijke en familiebe- trekkingen als begrepen zijn. Daarom ligt het Vader- land hem ook ten naauwfte aan het hart. Vrijheid is hem boven alles dierbaar ; en wat is den mensch heiliger en dierbaarder, dan vrijheid? De Nederlander is der overheid en den vorst houw en trouw ; maar de liefde voor vrouw en kinderen, de eed aan Godsdienst, Va- derland en Vrijheid gezworen, .is hem nog heiliger. Veel kan kij dragen; maar zijne geestdrift, eens geprikkeld en opgewekt, is niet wuft, niet ras voorbijgaande ; zij is vast in haar wezen, omdat vastheid een grondtrek is van het Nederlandfche karakter. Onze landaard wil zich ook gaarne uitfpannen , verlustigen , maar verbindt liefst het nuttige met het vermakelijke. Het ernftige, verftan- dige, begrijpelijke, bedaarde, het wezenlijke zijn hem meer eigen dan het losfe, onderftellende , denkbeeldige en gewaagde, Maar wat is, of liever wat verfta ik dan door natio- naal in de Dichtkunst? Is het, dat de nationale gefchie- denis, vaderlandfche onderwerpen: en wat daarmede in ver- band ftaat in dicht behandeld worden ? Voorzeker is er dit niet van uitgefloten ; maar ik verfta er hier bepaald door : datde Dichter den geest, het karakter van zijnen land- aard, den zin, den fmaak, de {trekking , het eigenaar- dige, met één woord het beftaan, wezen en de gevoe- lens der natie eerbiedigt, behartigt, volgt, uitdrukt. Laat ons dit bijzonder op den zin tot het godsdienttige bij ons toepasfen. Maar wat verftaan wij door Godsdienst- zin bij den Nederlandfchen Dichter? Is het: dat juist godsdienftige onderwerpen, voorvallen uit de gewijde gefchiedenis , of wat daarmede in verband ftaat, ten grondflag der gedichten liggen? dat de Dichter daarin bijzonderen zin en lust heeft; dat Gode en onzen Ver- losfer ter eere de fnaren gettemd zijn? dat de waarfchu- wende vinger en ftem des Dichters worden opgeheven te- gen zonden en overtreding ? dat zijne lier klinke ter af- fchrikking of bemoediging bij dood of graf? Het is zoo; Godsdienstzin , zonder dit alles , laat zich , ook bij den +» IN ONZE DICHTKUNST. 629 Dichter , naauwelijks denken, en al het voormelde is er niet alleen niet van uit-, maar wel degelijk er mede ingefloten. Maar wij verftaan er hier door: dat de Dichter den nationalen zin voor Godsdienst, den die- pen, eerbiedigen, heiligen, alles doorftralenden, verhelde- renden en verwarmenden geest van verftandige en niet over- drijvende Godsvereering niet verwaarlooze ; dat deze, bij hem diep uit het hart geweld, zigtbaar in zijn werk doorftralen ; dat het blijke, hoe hij aan deugd en zeden, als uitvloeifels van dien Godsdienstzin, nooit te kort doe. Hij mag, ja; het oog overal laten rondgaan tot het kiezen van allerlei onderwerp , tot het opvangen van allerlei beelden ; maar oog en hart moeten als ten hemel geflagen en geftemd zijn, om de uitvloeifels daarvan uit en over te ftorten , waar en hoe het pas geeft, als een waardige priester Gods in het heiligdom der eeuwige waarheid. Uit het bovenftaande zal dus blijken , dat wij iets an- ders door nationaliteit, en die op Godsdienstzin toege- past, verftaan en vorderen dan een hoog nationaal hel- dendicht of treurfpel , waarin paradijs en vagevuur , he- mel en hel, engel en duivel, God en godmensch , de verzoeker met den Verlosfer worden overhoop gehaald , of, gelijk in een onlangs uitgekomen gedicht van een beroemd Fransch Dichter, (*) de boomen Gods lof breedvoerig zingen, of men met een fchip door de lucht zeilt. Wij Hollanders misfen ze, en kunnen ze blijven misfen , zulke dichtwerken, al ware elders de hoogfte, de edelfte naam, de eerfte rang of klasfe van Dichter daar aan verbonden. Wij gunnen het heldendicht, het treur- fpel hunnen hoogen rang, maar-achten ook het lierdicht grootsch , edel en verheven , hebben diepen eerbied voor het leerdicht, als ftichtend en nuttig; ook het huis- , familie-, ja kinderdicht zelfs is ons lief en waard , en een VAN ALPHEN behoeft, in het dubbele vereischte van te ftichten en te vermaken, voor geen Heldendichter hoegenaamd, zoo ik meen, te wijken. Men gunne CC) Chute d'un Ange van DE LA MARTINE, 630 OVER HET NATIONALE flechts ieder zijne vrijheid, naar zijnen aanleg, lust en genoegen. Het is door een’ der hierboven bedoelde Ver- handelaars (*), te regt, gezegd: „ Sommigen ftellen de Dichters te hoog, anderen te laag.” Inderdaad zij zijn noch Godheden noch pesten der Maatfchappij ; en zoo zij al iets bijzonders of eigenaardigs , dikwerf wel iets vreemds en lastigs hebbén, zij zijn en blijven menfchen als anderen, flechter noch beter; zij hebben hume goede en kwade zijde. Maar, vraag ik u en mij- zelven: waarom dan van hen zoo iets bijster hoogs, zoo uitftekends, zoo geheel bijzonders ook altijd ge- vergd? Hebben zij dan juist eene zoo geheel andere roeping, beftemming en magtiging, bij uitfluiting , tot het allerverhevenfte, opdat. (A) ORPHEUS, AMPHION, ARION. IN ONZE DICHTKUNST. 631 nationalen geest, dat ftreng doorhalen en onmeêdoogend hekelen van Dichters van den tweeden of derden rang. Ook deze zijn in hunnen ftand nuttig en noódzakelijk. Men moet hen niet affchrikken , befchimpen of verwer- pen, maar het goede in hen, vooral als zij nog jeugdig en buigzaam zijn, aanmoedigen, en het verkeerde , in liefde, zacht en minzaam hun aantoonen , en dus hen , ten onzen en ten algemeenen beste, verbeteren. Men moet ieder zijn genoegen, zijnen lust, zijne keus en ftemming ` laten. Verfcheidenheid , meerdere of mindere voortreffe- lijkheid is goed voor het geheel, en het mindere , ter waardering van het meerdere en betere, zelfs onmisbaar. Ziet, dat noem.ik liefderijk, nationaal en godsdienftig tevens! Verwaarloozing van nationaliteit is eene aanfteken- de ziekte, vooral bij ons, die met het vreemde al te ras wegloopen. Gelijk lang de Fran/che Letterkunde, foms de Dwitfche te veel invloed op onze Dichtkunst gehad heeft, zoo heeft het, mijns oordeels, thans de Engelfche. Wij wraken het niet, dat, gelijk vroeger een VIRGILIUS HOMERUS, ONZ VONDEL VIR- GILIUS, anderen weder anderen volgden, men zoo ook nu dezen of genen Engelfchen Dichter volge; maar in den geest van ons nationaal dichtkarakter moet men blijven ; manke, vreemde overneming, bonte en harde zamenmenging moeten de plaats van onze eigenaardigheid en oorfpronkelijkheid niet innemen, . de eigene nationale denk- kracht niet verwringen, verlammen, veel min vervan- gen; of het product wordt een koud afgietfel van voor-- werpen, die elders te huis behooren, en inen omhelst fchaduw in plaats van het wezen. Door al dat flaafsch navolgen en gedurig het onze al te zeer op die leest te fchoeijen , raakt het nationaal en eigen gevoel der Dich- ters, de ware bron, de echte fpringveder , verlamd en verloren. Hiertegen mag en moet men te velde trekken ; deze zaak, dit bederf mag men hekelen en tegengaan , al is het des noods in vinnig fchimpdicht ; maar men- fchen , metiedichters, levenden aan de kaak te zetten , is onme@doogend, eigenlijk het werk van eenen fcherpreg- + 632 OVER HET NATIONALE ter, of voor ’t minst zich op eenen regterftoel ter ver- oordeeling van anderen te ftellen , waartoe men noch.ge- roepen, noch geregtigd is, tenzij men de leer ten ecnemale vergete van anderen zóó te behandelen, als men zelve zou wenfchen door anderen behandeld te worden. Het is met de Dichters als met de Toonkunfteraars en Schilders. Zij behoeven juist niet allen volftrekte meesters in de kunst te zijn. Ieder hanteere flechts zijn eigen inftrument of penfeel met eenige kunst en genoe- gen voor zich en anderen. De liefhebberij voor de mu- zijk, fchilder- en teekenkunst zal er des te algemeener door zijn en werken. Het mystieke en mysterieuze had vroeger hier en over- al de bovenhand. Er had eene wonderlijke vermenging plaats van waarheid en logen, zinnebeeld en wezen, ge- fchiedenis en fabel; maar met het affchudden van het Spaanfche juk, en bij betere Godsdienst-kennis en ver- eering, zag men het gewaagde daarvan in, en onthield er zich van, of bezigde het met meer omzigtigheid. De Hervormde Godsdienst gaf uit haren aard aan geestelijke voorftelling minder voedfel, en, gelijk de afgefchafte beelden en fchilderijen in de meeste kerken voor zekere foort van beeldhouw- en fchilderkunst , voor grootfche historiele voorftellingen niet voordeelig waren , zoo was ook de Hervorming aan zekere foort van fpeculative dichtkunst, aan geestelijke. en zinnebeeldige perfoons- verbeeldingen van God en Goddelijke eigenfchappen , niet bevorderlijk ; maar de landaard , toch aan kunst en kunstoefening gehecht, bragt fchilderkunst en dichtkunst op eenen anderen, fchijnbaar lageren, maar inderdaad meer verftandigen en vasterên grond over, zonder iets van het eigenaardig vermogen van voorftellen, uitdruk- ken, treffen en veredelen te verliezen. Onze fchilder- kunst werd hierdoor echt nationaal, edel, eenig, na- tuurlijk, hoogstverdienftelijk en eigenaardig, zoo dat de Nederlandfche fchool , door hare eenvoudige , natio- nale fchoonheid , nog de meest bewonderingwekkende en IN ONZE DICHTKUNST. 633 de meest prijshoudende ter wereld is. Hij, die dichter, hij, die fchilder is, in hart, ziel en uitdrukking, vraagt minder naar het onderwerp, dan men wel meent; de kunst — dat is het kunnen, het vermogen — is het eer- fte, hoogfte, de groote zaak; het onderwerp is meer toepasfing ; maar daarom behoeven wij dat kunnen of vermogen nog niet te verkwisten aan een al te laag of verachtelijk voor- of onderwerp. De uitftorting van een innig, diep en fijn gevoel, uit het hart geweld, geeft van zelf verheffing, ftroomt vrij en ongedwongen dáár- heen, waar aandoening , wil, kieschheid en neiging haar leiden; zij behoeft geene bonte verf of woordenpraal , om te fchitteren. Hij, die flechts den Historiefchilder van geestelijke onderwerpen als fchilder van den eerften rang huldigt en de overige minacht, is onregtvaardig.; bij doet aan de algemeene nationaliteit, lust, behoefte en fmaak nadeel; zoo ook in de Dichtkunst. De on- dergang der eerfte en der laatfte wereld, hel en hemel, duivels, engelen en hun omgang en vermenging met aardfche wezens, aanval van reuzen op den hemel of het paradijs, terwijl zij, of zoo gezegde godmenfchen en Engelen wederzijds met bergen kaatfen, mogen fom- migen bekoren, anderen zullen ze met mij vreemd vin- den aan onzên kring, onze bevatting , onze kennis ; zij gaan onze wereld te.zeer te buiten; zij doen ons flechts fchrikken en duizelen. Ik beken.het gaarne: die foort van hemelfche of helfche poëzij heeft mij nooit bekoord, en ik zeg het hier openlijk, al ware het tot mijne fchan- de, en al wekte het een’ kreet tegen-mij van al mijne vrienden , van alle hoogachters met mij van den eenigen BILDERDIJK, dat ik dien nooit volprezen Dichter lie- ver één of ander oud-vaderlandsch onderwerp uit onze kronijken of eerfte grafelijke tijden gegund had, dan den ondergang der eerfte wereld en de vermenging van bemelfche met aardfche wezens. Zij, die BILDER- DIJK, als ik, van nabij gekend hebben, zullen niet kunnen loochenen, dat niet zoo zeer hij aan het onder- werp als het onderwerp aan hem ontviel; het was of 634 OVER HET NATIONALE werd in aanleg en ontwikkeling te heilig, te goddelijk , al te fpeculatief, den mensch en Christen te magtig ; daar het op moest uïtloopen was te heerlijk, te een- voudig, te waar, te verheven, om de flotfom eener wilde fchildering en fictie uit te maken. En zoo is, moet en zal het fteeds zijn voor den echten , verlichten, regtfchapen Godsvereerder en Christen. Veel inbeelding toch vervangt de verbeelding, vele woor= IN ONZE DICHTKUNST: $ 635 den zaken, veel gefcherm het gevecht, veel geraas den wezentlijken donder , veel wilds, vreemds en onzinnigs den, eigenlijken waren zin, meening en bedoeling. — Doch laten wij één en ander wat nader en kortelijk uit de Gee fchiedenis onzer Dichtkunst ophelderen. Het is eene zeer juiste aanmerking, dat alle kunstwer- ken onzer voorvaderen over het algemeen een’ kenntlijken trek tot het godsdienftige hebben. Alwat zij fraai en kunftig achtten en maakten, moest den afdrak hebben en dragen van hun vroom gemoed. De opfchriften van. penningen en munten , de gevels der huizen , de tevens der fchepen getuigden er niet minder van, dan het werk van etnên MAERLANDT vroeger en het Wilhelmuslied later. ‚De ondervinding fings de oudfte tijden heeft mede be- wezen; dat vreemde taal, vreemde zeden , al te willige navolging van anderen de echte nationale Dichtkunst on- dermijnden en bedierven. Van MAERLANDT, wiens taal en dichttrant zuiver waren, tot op COORNHERT, die drie eeuwen later geboren werd, heerschten Frar- fche geest en trant. Toen was het de tijd der Rederij- kers; het mythologifche , het zinnebeeldige van vreem- den was eerst en lang het kenmerkende van al hun be- drijf; ook hunne kamerfpelen waren er vol van; zij waren en fpeelden geestelijke perfonaadjen en hadden ftichtelijke vermakelijkheden; lang floeg de Overheid de maat; maar de affchudding van vreemden dwang was dáár; de Overheidkon en mogt de maat niet langer (laan of houden. Vrijheid van geweten , liefde tot het Vader- land waren der Spaanfche tuchtroede ontwasfen. - Ver- lichte Godsdienstzin en nationaliteit zegevierden ook in de Dichtkunst,. CooRNHERT, SPIEGHEL, VIS- SCHER, MARNIX, FRUITIERS, HOOFT en an- deren, om met den geestigen BREDE RÒ te fpreken , fchaften de noodelooze pogcherij op ééns af, pakten in en zonden terug den troggelzak met al de bedelbrokken naar Frankrijk en elders, waar ze te huis behoorden. En nu volgde vonper, wien, gelijk BRAND T zegt, men wel in ftaat is te berispen, maar in geenen deele 636 . OVER HET NATIONALE in hoogdravendheid te evenaren. Vonper had een diep verftand, fijnen fmaak, maar een zeer prikkelbaar , melancholisch geftel. Hij had dit gemeen met den eeni- gen Feniks van onzen tijd. Zij werden daardoor wel eens fcherp en bitter. Zij waren geene lieden, om in ftaats- of Godsdienstzaken koud of koel te blijven. Zij kozen onderfcheidene wegen of partijen ; maar, het zij de één of de ander het dwaalpad of regte fpoor geacht kan worden te hebben ingeflagen , Kerk, Vaderland , Vrij- heid lagen -beiden zeer naauw aan het hart. Te groote ijver prikkelde hen welligt tot uiterften ;. maar beiden handhaafden in taal en dichtkunst eene edele nationali- teit. Wie over deh éénen of zijnen Ondergang der Eerfte Wereld fpreekt, mag van, den ander of zijnen LUCIFER niet zwijgen, of heeff ten minfte den fchijn van partijdigheid tegen den edelen verdediger van den Neder- landfchen PALAMEDES. VoNDEL, voor wien BIL- DERDIJK eerbiedig boog en zijne minderheid erkende , bragt de mystieke en. mysterieuze kamerfpelen allengs op een beter en voor zijnen tijd meer berekenden voet over, en, fchoon hij, in zijn AD A Mm in Ballingfchap,NOACH, JOSEPH in Dothan en in Egypte, en in zijn PETER en POUWEL, den vorst des afgronds, hemelfche en ‚ helfche geesten, zefs in zijn eerfte gedicht, Pas/cha, God den Heer zelven fprekende invoert, hij doet het fpaarzaam, en liet het ‘daarna, of verplaatfte (wat in zijnen tijd ten minfte niet vreemd was) eene en- kele maal, gelijk in den LUCIFER, het:tooneel geheel over in den Hemel, zonder vermenging van aardfche of tweeflachtige wezens. Het is waar, ook in den L u- CIFER ontbreken nietde dolle trom , klinkende trompet, eene wolk van fchichten, gloeijende hagel, knods , hel- lebaard , dolk , fpeer , fabel en rondas, in enkele regels ; maar VONDEL bouwt, als een beroemd vreemd (*) Dich- ter, toch geen brug van zonde en dood over den Chaos uit de hel naar de aarde, of laat, met eenen anderen, (*) Vergelijk de verhandeling van den Heer VAN KAMPEN voormeld, IN ONZE DICHTKUNST. 637 ° den Satan eene vifite in de Zon afleggen en daar zijne artillerie zetten, ten einde door gloeijende kogels uit zijn helsch gefchut de nieuwe wereld aan God te onttrekken. 