Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
1601. 1601. 176 ALGEMEENE GESCHIEDENIS E ORO ISEN INE IE MM O CE O bedekten weg, voor welke eene halve maan werd aangelegd, toegankelijk gemaakt, zoodat de schepen weder uit zee in de stadsgrachten konden komen. Te vergeefs beproefden de belegeraars, ook dit vaarwater onbruikbaar te maken: zoowel het geweld der baren als het geschut der vesling verijdelden al hunne pogingen, om dit doel te bereiken. Wel wierpen zij ook aan de andere zijde batterijen op, waardoor de Geul bestreken werd; doch de schade, die zij daardoor aan de Staatsche schepen toebragten, was gering in vergelijking der onwaardeerbare voordeelen, die het bezit. eener haven aan de belegerde vesting verschafte. Intusschen begon de vijand de stad aan de westzijde met zijne loopgraven en ver- schansingen zoo nabij te komen, dat men reeds voor het ondermijnen der wallen begon te vreezen. Thans ging vene tot eenen maatregel over, reeds vroeger door prins MAURITS aangeraden, doch tot nog toe op aandrang der stedelijke regering uitgesteld, daar het twijfelachtig was, of de belegerden er niet evenveel als de belegeraars door zouden lijden. Op den 26°" Augustus werd de zeedijk in het westen doorgestoken. Met kracht drong het zeewater door de opening naar binnen, vernielde verscheidene werken der Spanjaarden en overstroomde den ganschen omtrek der vesting, zonder hare wallen, gelijk men gevreesd had, aanmerkelijk te beschadigen. Niet tevreden, het verlies der oude haven door de opening van de Geul vergoed te hebben, maakten de Staatschen bovendien eene nieuwe invaart in het midden der stad, waardoor de schepen minder aan het vijandelijke geschut waren blootgesteld, Ten einde de daarvoor aangelegde hoofden en de overige vestingwerken tegen het geweld der golven te be- veiligen, werd echter een buitengewone en onafgebrokene arbeid vereischt. De zee kon alleen dan eene bondgenoote blijven, wanneer zij met kracht en beleid in toom gehouden werd; en het beleg van Ostende is niet minder. merkwaardig wegens de inspanning en het vernuft, tot beteugeling der onstuimige baren aangewend, dan door de volharding en den moed, dien de belegerden in het afweren van den vijand hebben ten toon gespreid, Bespeurende dat alle pogingen, om de Staatsche schepen te beletten de vesting bin- nen te varen, vruchteloos waren, nam de aartshertog, die herhaaldelijk met zijne gemalin het Spaansche legerkamp bezocht, in December het besluit, door een alge- meenen storm op de buitenwerken zijn doel naderbij te komen. Hoewel veze, die door gevangenen van dit voornemen kennis kreeg, de vorige aanvallen steeds met goed gevolg had afgeslagen, achtte hij zich op dat oogenblik buiten staat den vijand weerstand te bieden. Zijne Engelsche soldaten, minder dan de overigen tegen de vochtigheid van het klimaat bestand, waren grootendeels wegens ziekte naar hun vaderland terug- keerd. De bezelting telde nog slechts achthonderd weerbare mannen !, en hoewel 1 pg, FLEMING, Oostende, 1621, bl. 170. DES VADERLANDS. 177 Ft men eerlang versterking uit Zeeland verwachtte, kon het wegens de bijkans onafge- bokene zuidewinden en de hevige winterstormen nog wel geruimen tijd duren, eer die de haven binnenkwam. Ook verkeerden de door de golven gebeukte wallen niet in den besten slaat, en de rijswerken, tot hunne versterking aangelegd, waren op onderscheidene plaatsen door den vijand in brand gestoken. In deze omstandigheden begreep vene zijne loerlugt tot eene krijgslist te moeten nemen, om den gevreesden aanval te voorkomen. londer medeweten zijner onderbevelhebbers knoopte hij in het geheim onderhandelin- | gn met ALBERTUS aan, alsof hij geneigd was de vesting op te geven. Deze handel- | mje, die niet verborgen bleef, wekte niet weinig argwaan, zoowel bij de bezetting als bj de burgerij. Vere verontschuldigde zich echter door te verklaren, dat hij geen ander doel had, dan den vijand op te houden, totdat de verwachte versterkingen waren aangekomen, riep zijne officieren bijeen, ontvouwde hun den staat van zaken, en onderwierp aan hun oordeel, of het mogelijk zou zijn een algemeenen storm af te slan, Eenparig was het gevoelen, dat de buitenwerken in het geheel niet te houden waren en er geen ander middel was, om de stad te redden, dan zich tot de verdedi- ging harer wallen te bepalen. Daar het echter niet te betwijfelen viel, dat Ostende moedig voor den aartshertog zou moeten bukken, wanneer de buitenwerken in diens handen waren, besloot vere mei toestemming van den krijgsraad ! de onderhandelingen openlijk voort te zelten. Den 23°" December werd een wapenslilstand aangeknoopt, gedorende welken de buiten Ostende gelegene schansen door de Staatschen verlaten wer- den en twee Spaansche hoofdofficieren binnen de vesting kwamen, om de voorwaarden der overgave van VERE te vernemen. Door allerlei listen en uitvlugten wist de laatste deze mededeeling tot den 25" uit te stellen, toen des morgens drie schepen met vijf Zeeuwsche compagnién in het gezigt kwamen en behouden de haven binnenzeilden. Terstond deelde verm den teleurgestelden Spanjaarden mede, dat hij alleen om tijd te winnen in onderhandeling was getreden ?, De aartshertog auszatus was over dit be- lpemse, bl. 178: »Die van de vergaderinghe sijne intentie ghehoort hebbende, wert by hacr lieder hoochlijck ghelaudeert, presserende hem by naest met groote importuniteyt tot den voortganck desselfs: maer als die saecke ghedebatteert wert, wie men in Ostagie soude over senden, om die taecke int werck te leggen, ende executeren, soo vielen sy a£" Met moeite haalde vere namelijk wee officieren over, als gijzelaars naar het Spaansche kamp te vertrekken, 2 Deze krijgslist van vere werd door velen, en zelfs door de Staten-Generaal, afgekeurd. Het chijat echter dat verg minder om de daad zelve berispt werd, dan omdat hij aanvankelijk buiten Feten van den krijgsraad met den vijand in gesprek was getreden. Zie caorius, p. 414 en van certs, f. 474 a. Als opperbevelhebber was hij echter daartoe volkomen bevoegd, en behoefde hij den rijgsraad eerst dan van zijn voornemen kennis te geven, wanneer hij over de voorwaarden der wergave begon te onderhandelen. Ook zou zijne krijgslist alleen dan den naam van oncer- IIl Deer. 2 Stuk. 25 1601. Krijgslist van VERE. 1601. Voortzetting van het beleg van Ostende in 1602. 178 ALGEMEENE GESCHIEDENIS drog te meer verontwaardigd, daar de faam van Ostende’s overgave zich reeds wijd e zijd verspreid, en eene groote menigte volks uit de naastbijgelegene steden in he kamp gelokt had. Hij besloot over de hem aangedane beleediging eene bloedige wraa te nemen, en bereidde zich voor de slad met zijne gansche magt op vijf plaatsen te be stormen. Intusschen hadden de belegerden nog meer versterking gekregen en de vesting werken weder in behoorlijken staat van tegenweer gebragt. Op den 17% Januari 160 opende de vijand cen. geweldig kanonvuur tegen de stad, schoot op onderscheiden plaatsen bres en liet daarop zijne troepen slormloopen. De belegerden, die bij gebre aan hout de daken van eenige huizen hadden afgebroken, om de bressen in aller i van palissaden te voorzien, boden echter zulk een krachtigen tegenstand, dat de Span jaarden overal met groot verlies werden teruggeslagen. Bij den terugtogt van een ge deelte hunner troepen over de oude haven werd de aldaar gelegene sluis op raa van den auditeur rueming onverhoeds door de Stdatschen geopend, waardoor nog velei in de golven hun graf vonden !, Door den rampspoedigen uitslag van dezen storm geenszins ontmoedigd , besloten de aarts hertogen het beleg niettemin voort te zetten. Doch hunne troepen waren afgemat en doo koude en gebrek uitgeput, zoodat de winter voorbijging , zonder dat de belegerden belang- rijke aanvallen te verduren hadden. De Staten-Generaal, die de hoop begonnen te voeden dai Ostende zich althans geruimen tijd zou kunnen staande houden, besloten de aldaar gelegene soldaten, die aan de grootste gevaren en ongemakken waren blootgesteld, van tijd tot tijd te verwisselen, en tevens zorg te dragen dat de vesting voortdarend van krijgsbehoeften en levensmiddelen ruimschoots voorzien bleef. In Maart werd raaxcrs VERE door FREDERIK VAN DORP vervangen, die tot in de maand Julij des volgenden jaars het opperbevel behield. Te vergeefs droeg aLseatus aan de bekwaamste Spaansche en Italiaansche krijgsbouwkundigen de taak op, om werktuigen te vervaardigen, waar mede zijne krijgslieden ongedeerd den vijandelijken wal zouden kunnen naderen. Hunne op schepen of vlotten gebouwde houten kasteelen werden steeds door het geschut der belegerden vernield of door de golven onbruikbaar gemaakt, Bovendien kon ALsEATUS uit geldgebrek slechts eene betrekkelijk geringe krijgsmagt voor Ostende houden. 1 rLeminc, bl. 61—199. sentivociio, bl. 680—686. caaneno, p. 484, 486. p. Grustisias0, delle guerre di Fiandra, libri Vl, Anverso, 1609, p. 1—14. van uerzaan, f. 468, 409), 413—475. horis, p. 409—411, 413. DES VADERLANDS, 179 EE na niet voldoende om de zware onkosten van het beleg te dekken, en de uitgeputte schatkist der aartshertogen was zelfs nog niet in slaat door geregelde betaling der soldij an de telkens op nieuw uitbrekende muiterien een einde te maken. De belegering werd dus flaauwelijk voortgezet en was bij het einde des jaars nog slechts zeer weinig gevorderd 1, De Staten hadden inmiddels geenszins voorbij gezien, dat Ostende, niettegenstaande De Staten be- de hardnekkigste verdediging, ten slotte toch voor 's vijands geweld zou moeten buk- dae m ken, wanneer zij er niet in slaagden langs een anderen weg aan de belegering een — Vani s 1602. einde te maken. Reeds vroeg in het jaar hadden zij daarom tot een nieuwen veldiogt ontzetten. in de Spaansche Nederlanden en de werving van een aanzienlijk getal troepen besloten , in de hoop dat mavarrs den aartshertog daarmede zou dwingen om de voor Ostende gelegene troepen van daar weg te nemen. Hoewel de prins zich bereid verklaarde den hem opgedragen last te aanvaarden, stelde hij zich weinig vrucht van eene onderneming voor, waarbij het Staatsche leger naar zijn inzien te midden van het vijandelijke land aan te veel wisselvalligheden zou zijn blootgesteld 3% De Staten hadden echter van den uitslag te meer verwachting, daar de ridder vere thans hun voornemen billijkte en zelfs uit naam der koningin van Engeland op de uitvoering aandrong. Men had nog niet alle hoop verloren, dat in eenige der Belgische provinciën een opstand zou uitbreken, zoo- dra de voorspoed der Staatsche wapenen aan hare inwoners het vooruitzigt opende, om van het Spaansche juk bevrijd te worden, en besloot met dat doel een plakkaat uit te vaardigen, waarbij de Belgen aan de onweltigheid van de overdragt der zuidelijke Ne- derlanden aan de infante rsaseLLA herinnerd en uitgenoodigd werden de pogingen te ondersteunen, die door de voormaals met hen verbondene gewesten tot verdrijving der Spanjaarden werden aangewend. Men ging in de Staten-Generaal zelfs zoo ver van de voorwaarden te bepalen, waaronder men de Belgische steden en provinciën in het ver- bond der Vereenigde Gewesten rou opnemen, en te overwegen of men, na het vertrek Van ALBERTUS en ISABELLA, niet zou voorstellen dat de regering der zuidelijke Neder- landen aan FILIPS WILLEM, prins van Oranje, zou worden opgedragen 2, 1 premxc, bl. 109—322. sxntivocu0, bl. 693. erusrmano, p. 17—22. van mETEREN, f. 475 b. enorms, p. 417—419. van wim op wacznaar, IX bl. 87. 2 Ook de koning van Frankrijk en zijn raadsman suLLY achtten de onderneming zeer gevaarlijk en nutteloos, al slaagde men er ook in door Braband tot voor Ostende door te dringen. VAN DER kesr, II bl, 372. 3 vax DER KENP, ll bl. 368: »en daar voorgeslagen zoude worden van wege de afgewekene Pro- vincién te handelen, dat de Aartshertog met de Infante zijne huisvrouw zoude vertrekken, en het gouvernement van dezelve Provincién te laten aan den Heer Prins van Oranje, (gelijk naar de 25 * 180 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —————————————pmn——1———TÍ"—Á"! 1609. Den graaf van Hohenlo met eenige troepen tot bescherming der grenzen achterlatende, Veldtogt vantrok maurits aan het hoofd van achttienduizend voetknechten en vijfduitend ruiters, band, a — die in drie legercorpsen onder de graven ERNST CASIMIR en LODEWIJK'GUNTHER van en Luaemburg. Nassau en den ridder vere verdeeld waren, op den eersten Julij bij Nijmegen over de Maas 1, Inmiddels had ArsERTUus alle beschikbare troepen verzameld en den uit zijne gevangenschap ontslagenen admirant van Arragon opgedragen, den prins daarmede te keer te gaan. Juist op dit tijdstip voerde AwsRosro spinoLA, die even als zijn broeder FEDERICO een werkzaam aandeel aan den merkwaardigen en fellen strijd tusschen de noordelijke en zuidelijke Nederlanden verlangde te nemen, den aartshertog eene ver- slerking van achtduizend Italianen toe, die hij met goedvinden van rs II voor eigene rekening geworven had. A.sertus gaf hem last zich terstond onder het opper- bevel van weExpoza te stellen, die daardoor over twintigduizend voetknechten en meer dan vierduizend ruiters beschikken kon, waarmede hij zich bij Tienen verschanste, om de Staatschen, die door Braband en Limburg zuidwaarts trokken, te beletten dieper in het land door te dringen. Op den 17? Julij bereikte waunrrs St. Truijen en sloeg aldaar, op een uur afstand van den vijand, zijne legerplaats op. Den volgenden dag stelde hij zijne troepen in slagorde en liet zijne scherpschutters de Spaansche voorpos- ten naderen, in de hoop menpoza tot eenen veldslag uit te lokken. Doch deze, aan Nieuwpoort gedachtig, begreep teregt dat eene nederlaag de hoofdstad van alle bescher- ming ontblooten zou, en dat hij de voornemens van den prins het best verijdelen kon, door eene bloot verdedigende houding aan te nemen. Hij hield zich derhalve schuil achter zijne sterke verschansingen, waarin maunits het niet waagde hem aan te tasten. De moeijelijkheid om in het vijandelijke land, bij welks inwoners de Staatschen meer tegenwerking dan hulpvaardigheid vonden, levensmiddelen te bekomen, deed den prins thans besluiten niet verder voort te trekken maar den terugtogt aan te nemen en de stad Grave te belegeren, alwaar hij zich in onmiddellijke gemeenschap met de Vereenigde Gewesten stellen en langs de Maas alle benoodigdheden voor het leger geregeld ontvangen kon. Op den 20"* Julij zijn leger opgebroken hebbende, zonder adviezen de meening schijnt te wezen,) en dat Z. Exc. zoude houden het gouvernement van de Vereenigde Provincien,” (Uit de Secreete Resolutien der Stat. Gen., 1 Junij 1602.) De laatste uitdrukking, met betrekking tot maurits, die steeds door Z. Exc. bedoeld wordt, is duister, 1 Daar de Staten-Generaal het niet eens konden worden, wie maurits op dezen togt als gede- puteerden te velde zouden vergezellen, had men de keuze van drie personen aan den prins over- gelaten, die daarop de heeren coren, JOACHIMI en VAN DER AA benoemd had, Voorts was het gan- sche krijgsbeleid, in overleg met deze Gedeputeerden, onbepaald aan maurits toevertrouwd. VAN DER KExP, lI bl. 371, 374. nil n ap. | CEO Vootfeevr nto H Is i IL shel Nae HII n e ETUR EA ELA LULA Eoo T e Lo Le Tae WI ! | TAI TU MI WII NIN UAM ) Ly | itp i | MALUI Tb i | der " H 1 welt QUMA'TRA. DP SN M ` 4 YAN AUI SULTAN DEN YAN ANTEN vey „dai >F ST DE  hem den geringsten hinderpaal in den weg had gelegd, kwam de prins acht dagen later voor Grave, na zich op dezen togt van de stad Helmond te hebben meester gemaakt. Hij gaf terstond aan de Staten-Generaal berigt van zijn voornemen 1602. en verzocht dat het noodige belegeringstuig hem zou worden toegezonden. Hoewel dit Beleg en ver- overing van verlangen terstond werd ingewilligd, begaven de Staten-Generaal en de Raad van State Grace. zich in persoon in de legerplaats, om met MAURITS, WILLEM LODEWIJK van Nassau en vm te raadplegen, of het voorgenomene beleg wel het geschiktste middel kon geacht worden om Ostende, tot welks ontzet de gansche veldtogt ondernomen was, te redden. Het plan van mavnirs verwierf echter algemeene goedkeuring, waarop de prins, na zjn kamp behoorlijk verschanst te hebben, het beleg met ijver voortzette. Wel sloeg XENDOZA, die met zijne troepen het Staatsche leger van verre gevolgd was, zich op den 20"* Augustus in de nabijheid neder, om de bedreigde vesting te hulp te komen; doch zijne poging om in den nacht van den 31% Augustus de Staatsche legerplaats onverhoeds binnen te dringen, werd door wavnmrrs' voorzigtigheid verijdeld, en gebrek aan levensmiddelen en geld dwong hem reeds twee dagen later met zijne mor- rende en muitende krijgslieden het afgeloopene en uitgeteerde land van Kuik te verla- ten en naar Maastricht terug te trekken. De bezetting van Grave zag zich daardoor in hare hoop op ontzet teleurgesteld, en hoewel zij zich met uitstekende dapperheid bleef verdedigen, waren de aanvalswerken in het laatst van September reeds zoover gevorderd, dat langere tegenweer onmogelijk scheen en op den 29* dier maand een verdrag gesloten werd, waarbij de vesting aan maurrrs werd overgegeven. De bezet- ling trok met krijgseer uit de stad, en de burgerij, hoezeer verpligt de uitwendige uit- oefening der Katholieke eeredienst af te schaffen, behield hare privilegiën en volko- mene gewetensvrijheid !. Gedurende het beleg had mavnrrs een merkwaardig gezantschap in zijn kamp ontvangen. Oost-Indisch ntschap inhet De sultan van Achem op Sumatra, geruimen tijd door de Portugezen tegen de Nederlanders Staatsche leger- opgehitst, had zich eindelijk door de gezagvoerders van twee Zeeuwsche koopvaardij- schepen laten bewegen om gezanten herwaarts te zenden, ten einde zich te overtuigen dat de Hollanders en Zeeuwen geen zamengerolte zeeroovers maar eene onafhankelijke en vermogende natie waren, die alleen met Spanje oorlog voerde, Den 30° Julij te l VAN METEREN, f. 482 d. —484 c. crorws, p. 420—423. ciustimano, p. 235—493. CARNERO, p. 488—401. szwrivoctt0, bl. 695—608. van pen xexe, II bi, 97—99, 365—387. van veavov, bl. 125—138. — Mavnits liet zich te Grave inhuldigen als pandheer der stad en van het land van Kuil, welk regt hij van zijnen vader verkregen had. In 1611 werd dit pandschap ten behoeve van MAURITS en zijne erven door de Staten-Generaal in een onversterfelijk erfleen veranderd. vay ven rx, IL bl. 387 (204). kamp. 1602. De zware oor- logskosten maken een einde aan den veldtogt. Krijgsbedrijven ter zee. 182 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Vlissingen aangekomen, begaven zich de Oost-Indische ambassadeurs, na een hunner, die te Middelburg stierf, ter aarde besteld te hebben, naar de Staatsche legerplaats, alwaar zij den prins kostbare geschenken aanboden en met groote belangstelling kennis namen van eene wijze van krijgvoeren, die hun geheel onbekend was. Na de voor- naamste Hollandsche steden bezocht te hebben, namen zij de terugreis naar hun vader- land aan en bragten voorzeker niet weinig bij om het aanzien der Nederlanders in Oost-Indië te verhoogen 1. De zware oorlogskosten van dit jaar schijnen verdere ondernemingen te hebben te- gengehouden. De verdediging van Ostende alleen verslond maandelijks eene ton gouds; en het onderhoud van het aanzienlijke leger, dat voor den togt in Braband was aange- worven, vereischte nog veel grootere sommen, die door het kostbare beleg van Grave op nieuw gestegen waren. OLDENBARNEVELT, die wegens de uitputting der generaliteils- kas voor ernstige ongelegenheden vreesde, was reeds vroeger op het denkbeeld gekomen om eenen wapenstilstand voor te stellen, waarbij de Spanjaarden van Ostende en de Staatschen van Grave zouden aftrekken; doch de snelle en gelukkige afloop van het beleg der laatstgenoemde vesting schijnt hem terug te hebben gehouden om aan de Staten een voorstel in dien geest te doen. Na de overgave werden de nieuw aangeworvene Duitsche ruiters terstond afgedankt, en geen verdere belegeringen of aanslagen onder- nomen ?, Alleen deed zo»Ewnx GuNTHER van Nassau in November aan het hoofd van vierduizend man eenen strooptogt in Luxemburg, van waar hij, na het plunderen en afbranden van eene menigte dorpen, met veel buit en aanzienlijke gevangenen wederkeerde 3, l | Hoewel de Staten hun hoofddoel, de bevrijding van Ostende, niet bereikt badden, kon de loop van den krijg gedurende het jaar 1602 niet ongunstig voor hen worden geacht, De belegerde vesting bood nog krachtigen tegenweer en kon nog geruimen tijd het geweld des vijands verduren. Andermaal hadden de aartshertogen een magtig Staatsch leger op hun grondgebied moeten dulden, en de verovering van Grave had aan de zuidelijke grenzen der Vereenigde Gewesten een nieuw en gewigtig bolwerk toege- voegd. Op zee was de krijgskans den Staten insgelijks gunstig geweest. De gevreesde komst eener nieuwe Spaansche vloot bepaalde zich tot eene landing der Spanjaarden in Ierland, die aanvankelijk een ernstig karakter scheen aan te nemen, doch binnen wei- nige maanden met een verdrag eindigde, waarbij de vijand zich gelukkig achtte vergunning 1 VAN METEREN, f. 480. 2 van DER KEMP, Il bl, 374—382. Verhooren van oLDENBABNEVELT, b 213 (11). vam METERES, f. 510 d. van wun op WAGENAAR, IX bl. 87, 3 van METEREN, f. 488 verso. DES VADERLANDS, 185 te bekomen, om voor eigene rekening over zee naar Spanje terug te keeren !, Van meer gewict voor de Republiek was de aantogt van acht nieuwe galeijen, die de onvermoeide FMAICO SPINOLA in Spanje had uitgerust, terwijl zijn broeder in Italië de troepen aanwierf, ` waarmede hij den aartshertog tijdens maumrrs’ inval in Braband zoo juist van pas was te hulp gekomen. Fsprnrco slaagde er echter thans niet in, zijne bodems ongedeerd binen de haven van Sluis te brengen. Reeds op de kust van Portugal werden twee hunner door Engelsche oorlogschepen vernield. De zes overige werden in het Kanaal door de Staatsche kruisers opgewacht en voor de helft in den grond geschoten. Slechts twee galeien kwamen zwaar beschadigd te Nieuwpoort binnen. De derde, waarop nora zelf zich bevond, redde zich in de haven van Duinkerken 3, Inmiddels was in de Republiek eene inrigting tot stand gekomen, waarvan de admi- nmi van Arragon tijdens zijne gevangenschap openlijk had verklaard, dat zij aan Spanje y 1602, Pogingen tot ereeniging der en Portugal niet minder schade zou berokkenen dan de Unie van Utrecht reeds gedaan S hal 3, Naauwelijks was de hoop ontstaan, dat de regtstreeksche vaart op Oost-Indië het ver- ompegnien. lies van het verkeer met Spanje en Portugal eerlang zou kunnen vergoeden, of 'slands regering bevroedde het hooge gewigt van deze omwenteling in den handel, die niet dechts eene aanzienlijke vermeerdering van inkomsten beloofde maar ook een nieuw en krachtig middel aanbood om den vijand afbreuk te doen. Door veelzijdige opwekking en ondersteuning had zij de ontdekkingsreizen naar het onbekende vaderland der spe- cerjen bevorderd, en de aanvankelijk gunstige uitslag had niet weinig bijgedragen om haar besluit tot volharding in den strijd te versterken. De meest bekwame regenten, waaronder vooral OLDENBARKEVELT $, waren echter niet zonder bezorgdheid gebleven, of de kooplieden der Republiek zich wel zouden kunnen handhaven in het bezit van den voordeeligen handelstak, die aan hun ondernemingsgeest te danken was, Hunne rijk Onmagt der geadene bodems door oorlogschepen naar het verre oosten te begeleiden, aldaar tegen regering, om de Portugezen en de inlanders te beschermen en veilig naar de vaderlandsche kusten — terug te voeren: dat liet noch de sterkte der oorlogsvloot noch de toestand der geldmiddelen ! van METEREN, f. 471—473. * is mergnen, f. 477 c, 487 d. sextivociio, bl. 695. ! Yerhooren van OLDENBARNEVELT, bl. 73. ‘ Verhooren van OLDENBARNEVELT, bl. 72—74 (No. 101) Vgl. Waarachtige Historie, bl. 184, dwar o. in zijne Remonstrantie zegt: nin de groote generale Oost-Indische Compagnie (die ik mt vier jaren moeiten, zoo publijge als particulier, hebbe helpen dresseeren, omme de Spangiaarts en Portugesen afbreuk te doen) hebbe ik wat meer als vijf duizend guldens geavantuurt, daar in begrepen de veertien schepen: om gehouden te worden, niet alleen voor Rader, maar ook eenig- ús Gelder, tegen alle apparente zwarigheden, die ik wel voorzag.” 1602. Nadeelen en gevaren eener on- beperkte mede- dinging. 184 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ——————————————————— — toe. Met moeite werd de gencraliteitskas door steeds klimmende belastingen, herhaalde geldleeningen en vooral door den krachtdadigen bijstand van het vermogende Holland in staat gesteld, de gewone oorlogskosten te dekken; en de Staatsche oorlogschepen, naauwelijks toereikende om de koopvaarders behouden langs de Vlaamsche kust of door de Noordzee te brengen, konden niet voor een of twee jaren gemist worden, zoolang de vrees bleef bestaan, dat de koning van Spanje andermaal eene geduchte armade tot onderwerping zijner afvallige onderdanen zou uitrusten. Aan eene voldoende bescher- ming van den Oost-Indischen handel kon dus niet worden gedacht. Door eigen kracht en beleid moesten de derwaarts varende schepelingen de hinderpalen overwinnen, die hun in den weg werden gelegd, en het was derhalre van het hoogste belang, dat de eendragt tusschen hen ongeschonden bewaard werd. Met grond beducht dat eigenbelang en naijver de onmisbare zamenwerking welligt van den aanvang af zouden tegenhouden, lielen de Staten-Generaal reeds in 1598 afgevaardigden van de onderscheidene han- delscompagniën voor zich verschijnen, ten einde hun voor te houden dat het zeer wenschelijk zoude zijn, indien al de compagnién in Holland en Zeeland overeen kon- den komen, de reizen naar Java voor gemeenschappelijke rekening te ondernemen. Deze verstandige raad, die voor den verzienden blik der Staten pleit, daar nog slechts GORNELIS HOUTMAN destijds de reis naar Indië had volbragt, werd echter aanvankelijk in den wind geslagen. Baatzucht en provincialisme verzetteden zich tegen eene aaneensluiting, waarbij elke handelsvennootschap een gedeelte harer vrijheid en de kans van bijzondere winsten aan het algemeene belang zou moeten opofferen. Verre van elkander steeds te ondersteunen, beschouwden de onderscheidene reeders elkander als lastige mededingers, en waarschuwden zelfs hunne schippers tegen eene vriend- schappelijke verhouding met de agenten of het boolsvolk van andere compagniën, opdat hunne belangen daardoor geenszins verkort zouden worden !. De natuurlijke gevolgen dezer bekrompene zienswijze bleven niet uit. De mededinging deed de prijs der keopwaren op de Indische markten aanmerkelijk stijgen. Menig schip kon geen vol- doende lading bekomen, daar zijne voorgangers den ganschen voorraad reeds hadden op- gekocht. En terwijl deze tegenspoeden nog slechts het betrekkelijk geringe nadeel op- leverden, dat de vaak buitensporige winst der Hollandsche en Zeeuwsche kooplieden er aanmerkelijk door verminderd werd, lag het veel grooter gevaar voor de hand, dat de koning van Spanje door eene geringe magtsbetooning er in zou slagen de handelsbetrek- kingen tusschen de inlanders en zijne voormalige onderdanen te verbreken , zonder dat hunne door tweedragt verdeelde krachten in staat zouden zijn die noodlottige uitkomst te weren +. 1 VAN DER CHUS, t. a. p. tweede druk, 1857, bl. 90. 2 vaN DER cals, bl. 88—90. 4 —— NEN SS ————— m m DES VADERLANDS, 185 nn CIIM De Staten van Holland, die in 1599 te vergeefs gepoogd hadden om althans al de 1602. in hun gewest opgerigte compagnién te vereenigen, begrepen een jaar later dit gewigtige onderwerp niet te mogen laten rusten, voordat het tot een gewenscht einde was gebragt. De vereeniging van alle compagnién tot één groot handelsligchaam, het- Overwegingen velk uitsluitend op Oost-Indië zou mogen varen en gemagtigd zou zijn om met de hen — inlandsche vorsten verbonden aan te gaan, land te bezitten en sterkten te bouwen, Lu —— imm aan de meeste Hollandsche regenten als het eenige middel voor, om de vruchten van den Indischen handel aan de Republiek te verzekeren, Wel was het in imd met de beginselen der Hollandsche handelspolitiek, om een diergelijk monopolie in het leven te roepen !: maar het hooge gewigt der zaak, niet slechts voor de wel- waart maar ook voor de onafhankelijkheid der Vereenigde Gewesten, scheen thans eene afvgking van den gewonen regel dringend te vorderen. Reeds was de prijs der spece- rijen van één tot acht geklommen, en begon men in Spanje en Portugal gegronde hoop te voeden, dat de mededinging en onderlinge naijver der Nederlandsche kooplieden hen weldra zou nopen van eenen handelstak af te zien, welks onkosten niet langer door de winsten werden opgewogen 2, Alleen eene behoorlijk geordende zamenwerking van alle krachten kon dit gevaar voorkomen, terwijl het uitsluitende en daardoor in veler oogen hatelijke voorregt, hetwelk met dat doel aan de nieuwe geoctroijeerde compagnie zou moeten worden toegekend, aanmerkelijk getemperd en voor de tijdge- nooten bijkans geheel weggenomen kon worden, wanneer men al de ingezetenen der Vereenigde Gewesten vergunde door geldelijke bijdragen haren bloei te bevorderen en daardoor ook in hare winsten te deelen. Niet minder gewigtig was de bedenking, of het wel raadzaam zou zijn het gansche bestuur der Indische aangelegenheden en welligt een aanzienlijk landbezit aan een handelsligchaam toe te vertrouwen, waarvan men verwachten kon dat het altijd meer op eigen voordeel dan op de bevordering van de algemeene belangen des vaderlands bedacht zou zijn. Doch ook met betrekking tot dit punt was de keus niet meer vrij. Bij den benarden toestand van ’slands geldmid- ! Verhooren van OLDENBARNEVELT, bl. 2 van pen cris, bl. 137 (2), 145 (1). III Dzer, 2 Srox. | | a4 1802. Bijeenkomst van afgevaardig- den der onder- scheidene com- pagnién. 186 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —————————————————— "—HÀ————Uu delen, te midden van een hevigen krijg, kon de regering er bijkans niet aan denken eene nieuwe taak op zich te nemen, wier aard en omvang haar onbekend waren, en die welligt niet zonder groote opofferingen naar eisch vervuld sou kunnen worden. Door eene geoctroijeerde compagnie in de verpligting te stellen, zelve hare belangen te be- hartigen en voor hare veiligheid te waken, zou de Republiek níet slechts van alle onkosten ten behoeve van den Indischen handel bevrijd worden, maar zelfster zee een krachtigen bondgenoot in den strijd tegen Spanje bekomen, terwijl hare schatkist door de vermeer- derde opbrengst der in- en uitgaande regten toch in de voordeelen van den nieuwen handelstak zou blijven deelen, Ook kon de regering zorg dragen, dat in het octrooi bepalingen werden opgenomen, die haar het oppergezag en een voortdurend toesigt over de Indische aangelegenheden waarborgden. Wanneer men daarenbeven aan de nieuwe compagnie slechts voor een beperkt aanlal jaren het monopolie van den handel op Indië vergunde, dan ken men later van de verkregene ondervinding partij trekken, om hare vaorregten in overeenstemming te houden met de ware belangen der Republiek. Daar men intusschen in Holland begreep dat deze zaak niet van gewestelijken maar van algemeenen aard was en derhalve tot den werkkring der Staten-Generaal behoorde, werden de laatsten op den 7%" November 1601 door de gedeputeerden van Holland uilgenoodigd, em de bewindhebbers der onderscheidene Oost-Indische compagnién tegen een bepaalden dag te *s Gravenhage te ontbieden, «om ’t samenlyck eene goede ende redelycke politie ende ordre op de voorsz. Navigatie ende Handelingen voor ettelycke jaren te maken, ende ooek te accordeeren wat de gemeene Saeke daervan sal hebben jaerlgks te profiteren.” Op den eersten December kwamen de afgevaardigden uit Hol- land en Zeeland bijeen; doch de naijver tusschen deze beide gewesten stond andermaal het sluiten eener overeenkomst in den weg. Wel werd men het eens over de verhouding, welke tusschen de verschillende compagnién na hare vereeniging in de uitrusting der schepen zou worden in acht genomen, benevens over de za- menstelling en de vergaderplaats van een algemeen bestuur: maar de bepaling van den invloed, dien de kooplieden der onderscheidene handelsteden daarop zouden uit- oefenen, werd een struikelblok, hetwelk men niet uit den weg kon ruimen, De Leeuwen, die voor het overwigt van Amsterdam vreesden, verlangden dat de gecom- mitleerden tot het algemeen bestuur slechts vier stemmen zouden uitbrengen, één 100! Amsterdam, één voor de Zeeuwsche compagnién, één voor die van Rotterdam en Delf! en één voor die van Hoorn en Enkhuizen. De afgevaardigden der vereenigde Amster- damsche compagniën waren eehter niet tevreden met eene regeling, die in geen verhouding stand tot de aanzienlijke kapitalen, welke zij reeds in den Oost-Indischen handel gestoker badden. Het geschil liep zoo hoog, dat de vergadering onverrigter zake uiteen ging |. 1 vax DER caus, bl. 91 —102. DES VADERLANDS, 187 u-————— __ De Staten-Generaal, van het hooge gewigt dezer aangelegenheid doordrongen, besloten 1602. echter hun plan door te zetten, en schreven tegen het begin des jaars 1602 eene nieuwe bij- eenkomst van bewindhebbers uit, die omstreeks het midden van Januarij door onpensan- mrvaLT met eene aanspraak geopend werd, waarin hij de noodzakelijkheid der vereeni- ging van alle compagniën in een helder licht stelde. In eene reeks van vergaderingen werd thans na langdurige beraadstagingen een ontwerp vastgesteld, waarmede de Staten van Halland en Zeeland zich vereenigden, en hetwelk den 18% Maart ter overweging en bekrachtiging aan de Staten-Generaal werd aangeboden. Twee dagen later werd door Oprigting der dezen het belangrijke octreoi uitgevaardigd, waarbij de Vereenigde Oost-Indische compagnie Tei inue iun har aanzijn kreeg !. Zij werd daarbij in zes kamers of afdeelingen gesplitst: Amsterdam , pagnie. Zeeland, Rotterdam, Delft, Hoorn en Enkhuizen. Het aandeel der onderscheidene kamers inde kosten van uitrusting werd voor Amsterdam op de helft, voor Zeeland op een vierde , voor elk der overige kamers op een zestiende gesteld. Elke kamer zou bestuurd worden door hare toenmalige bewindhebbers, na wier uitsterven hun getal te Amsterdam op twintig, in Zeeland op twaalf en in elk der andere kamers op zeven bepaald werd. Tot vervul- ling eener opengevallene plaats zouden de overige bewindhebbers eene benoeming van dne personen opmaken, waaruit de Staten van het gewest eene keuze zouden doen ?. Elk bewindhebber moest minstens voor duizend gulden aandeel hebben in de compagnie. Te Hoorn en te Enkhuizen was de helft dier som echter voldoende. De bewindhebbers zouden genieten één ten honderd van de kosten der uitreis en insgelijks één ten bom- derd van de terugvracht, welke som naar evenredigheid van de aandeelen der onder- scheidene kamers tusschen hen verdeeld ron worden. Daarentegen mogten de bewind- hebbers geen adesinistratie-kosten of traktementen van boekhouders, kassters of boden in rekening brengen. Zij zouden wegens de schulden der compagnie noch in hunne personen noch in hunne goederen bekommerd mogen worden. Het generaal collegie of algemeen bestuur zou uit zeventien bewindhebbers bestaan, acht uit Amsterdam, vier uit Zeeland, één uit elk der overige kamers, en één, die beurtelings door de kamer van Zeeland, door de kamers op de Maas en door die in bet Noorder- Kwartier benoemd zou worden. Gedurende zes jaren zouden deze te Amsterdam, daarna gedurende twee jaren in Zeeland vergaderen. De schepen der compagnie zouden altijd terug moeten komen ter plaatse, waar zij uitgevaren waren. Al de ingezetenen der Vereenigde Ge- uu ---- ned en eenn m ——— 1 ! van DER caus, bl. 103—117. ' In Holland was echter reeds twee dagen vóór de vaststelling van het octrooi op voorstel der gedeputeerden van Amsterdam door de gecommitteerde raden besloten, dat niet de provinciale Staten maar de burgemeesters eener stad, waar ecne kamer der Vereenigde compagnie zou komen, nals de beste kennisse van de qualiteyt der persoonen hebbende,” de kcuze nit de opgemaakte henoeming zouden doen, indien zij zulks verlangden. van per caus, bl. 116. 24* 1602. 188 ALGEMEENE GESGHIEDENIS TETN) westen kregen regt om binnen den tijd van vijf maanden aandeelen te nemen. De com- paguie mogt op naam der Staten-Generaal ! verbonden sluiten met de Indische mogend- heden, sterkten bouwen, bevelhebbers en krijgsvolk aannemen, mits de laatsten den eed van getrouwheid aan ’s lands regering aflegden. Van de prijzen, die de compagnie op den vijand zou veroveren, zouden de admiraliteiten haar gewoon aandeel blijven genie- ten. De opperbevelhebbers der terugkeerende vloten zouden aan de Staten-Generaal rapport moeten doen van den uitslag hunner reis. Overigens zou de compagnie, tot erkentenis van het haar geschonken voorregt, om gedurende één en twintig jaren, in- gaande met het jaar 1602, bij uitsluiting ten oosten der kaap de Goede Hoop tot de straat van Magellaan te mogen varen, eene som van f 25000 aan de Staten-Generaal betalen, welke deze daarentegen ten laste en bate der Republiek op denzelfden voet als de overige aandeelhouders in den handel op Oost-Indië beleggen zouden ?. Haar kapitaal Binnen korten tijd. werd nu een kapitaal van zes en een half millioen gulden bijeen- — gebragt ?, waarloe Amsterdam ongeveer zeven en dertig, Zeeland dertien, Enkhuizen neming. vijf en een halve, Delft bijkans vijf, Hoorn twee en een halve, en Rotterdam één en drie vierde ton gouds geleverd had. Nog in het jaar 1602 werd eene vloot van vijftien schepen onder WIJBRAND YAN WAERWYCK EN SEBALD DE WEERT voor rekening der Ver- eenigde compagnie naar Oost-Indië gezonden. Het waren thans niet meer alleen Java en de Moluksche eilanden, waarop de Nederlandsche kooplieden de oogen gevestigd hielden. Hun ondernemingsgeest had zich reeds over de gansche zuid- en oostkust van Azië uitgebreid. Terwijl pz weert meer bepaaldelijk in last had met den keizer van Ceilon voordeelige handelsbetrekkingen aan te knoopen, was aan VAN WAERWYCK Op- gedragen niet slechts de eilanden van den Oost-Indischen archipel aan te doen, maar 1 WAGENAAR, IX bl, 149, doet het voorkomen alsof men door de woorden: »de Staten generaal der vercenichde Nederlanden ofte hooge Overicheyt derselver? twee verschillende zaken bedoelde en in het midden wilde laten, of de Vereenigde Gewesten later ook eene andere Overicheyt zouden krijgen als de Staten-Generaal. Het komt mij echter waarschijnlijker voor, dat het woordje ofte hier eene bloot verklarende, niet afscheidende, beteekenis heeft. 2 Bij van per cus, bl. 118—135, vindt men een afdruk van het oorspronkelijke stuk, op het Indisch Archief aanwezig. — Zie voorts van METEREN, f. 480 c. crotius, p.429. veriws, Chronück van Hoorn, bl. 280. pr noor, geschiedenis van den handel, bl. 352. Laurs, geschiedenis van de Nederlanders in Indië, 1 bl.84—08. m. 3. Koenen, Voorl, over de gesch. des Nederl, handels, bl. 84—89. 3 Sommigen spreken van 64, anderen van 66 tonnen gouds, Zie Luzac, Hollands rijkdom, I bl, 256, en auts, t. a. p. bl. 93. Hoe aanzienlijk zulk eene som voor die dagen was, kan ook uit de omstandigheid blijken, dat het maatschappelijk kapitaal der Engelsche Oost-Indische compagnie, in 1600 opgerigt, slechts 84 ton gouds bedroeg. DES VADERLANDS. 189 EE E R ook naar het nijvere China te stevenen, welks menigvuldige voortbrengselen in Europa 1603. reds op hoogen prijs werden geschat 1. De vreugde der Hollandsche staatslieden over de oprigting der Vereenigde Compagnie Dood van en de snelle uitbreiding van den Oost-Indischen handel, die eene nieuwe en rijke hulp- "^^^ bron tot bestrijding der onkosten van den fellen krijg scheen te openen, werd in den aanvang van het volgende jaar door eene gebeurtenis getemperd, die men reeds eenigen tijd met bezorgdheid had te gemoet gezien, Op den derden April 1603 stierf koningin &EABETH, en werd, krachtens hare uiterste wilsbeschikking, door den koning van Schoiland opgevolgd, die als koning van Engeland den titel van sacozus I aannam. Hoeveel de staatslieden der Republiek ook van de luimen der overledene vorstin hadden le verduren gehad, hoeveel kommer hare neiging tot vrede met Spanje ook in de laatste jaren had verwekt: sedert meer dan dertig jaren had zij zich niettemin eene getrouwe en krachtige bondgenoote der Vereenigde Gewesten betoond, en | vooral na den vrede tusschen Frankrijk en Spanje was het voor de Republiek van onberekenbare waarde geweest, dat het magtige Engeland hare vrijheid als het plegt- anker zijner veiligheid beschouwde en de Spaansche vloten met gelijke waakzaamheid van zijne kusten weerde. Wel waren de Staten er reeds in 1594 in geslaagd, vriend- … aneid van schappelijke betrekkingen met zurzanern’s opvolger aan te knoopen 2: maar zij wisten ds i dat ook hij naar den vrede haakte, en hadden grond om te twijfelen of hij geneigd zou publiek. zijn ien hunnen opzigte de voelstappen zijner voorgangster te drukken. Ten einde zijne gunst te winnen, bepaalden zij zich niet tot eene schriftelijke gelukwensching, maar vaardigden bovendien een aanzienlijk gezantschap af, aan welks hoofd FREDERIK EENDRIK van Nassau, warnavEn heer van Brederode, JOHAN VAN OLDENBARNEVELT en JACOB VALCKE geplaatst waren 3. Op den 27'** Mei ten gehoore toegelaten, verzochten ij den koning de vriendschapsbetrekkingen te laten voortduren, die tusschen ELIZABETE en de Staten hadden bestaan. Jacosus gaf hun een minzaam doch ontwijkend antwoord en verontschuldigde zich met de bewering, dat hij nog te kort den Engelschen troon beklommen had, om reeds in al die betrekkingen ingewijd te zijn. Zijne ware gezindheid bleek echter uit de gretigheid, waarmede hij gehoor gaf aan het aanzoek van ris IlI en de aartshertogen tot het openen van vredesonderhandelingen. Intusschen stelde OLDENBARNEVELT alles in het werk, om hem van dit voornemen af te brengen, en l VAN METEREN, f. 481 a, 652 c. Zie ook de Diversche discourssen, de Oostindische vaert be- treffende, achter het Journaal der reis van rigTER Botu, 1599—1601, in het Begin ende voort- gangh, bl. 36, 38. ? Hiervoor, bl. 9. 3 De laatste overleed tijdens dit gezantschap te Londen. 1603. 190 ALGEMEENE GESCHIEDENIS O maakte daartoe gebruik van eenen brief van den hertog van Brunswijk, waarait bleek dat de koning van Spanje er reeds over dacht de Vereenigde Gewesten als een onaf- hankelijken staat te erkennen, wanneer Engeland eene vijandige houding bleef be- waren. Zijne pogingen waren echter vruchteloos, en reeds den 50*-* Mei werden de ouderhandelingen tusschen Engeland en Spanje te Londen geopend. Niettemin werden Geheim verdrag de Staatsche gezanten ook van wege menprik IV krachtdadig ondersteund, De markies tusschen Frank- rijken Engeland. van Rosny, later hertog van Sully, die door zijnen vorst naar Engeland was gezonden, Frpzmico Inmiddels was de krijg tusschen de noordelijke en de zuidelijke Nederlanden bij den | 2 elt bij sena aanisleg aanvang der lente hervat. De koning van Spanje, die het thans waarschijnlijk kon | op Walcheren. 