Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
lI. Adianthum volubile minus, is ook een zeldzaam gewas , met vele dunne ranken, zig om de ruigten flinge- rende, niet veel. dikker dan bindgaarn , en beeft twee verane deringen. De eerfte beeft zavart-bruine Jlecien , die zig in andere zydefleelen verdeelen , waar aan in wyde tujlen- plaatzen, vor twee bladeren tegens malkanderen ftaan, en regt dwers, als of zy met bare [leelen daar op gelegt waren, ieuer verdeelt zig mede in drie, of vyf fnibbelen, die zeer dun, en Jual zyn, een lid van een vinger lang, aan de Kanten met zeer gekrulde franjen bezet , dog deze franjen ziet men meer aan de voorfte bladeren, want de agterfte en oudjle zyn fcbier flegt, en verfcbillen van de voorfte zoo dat men "t voor twee planten zoude aanzien. 4 Het tweede beeft ligt-groene fieelen, en de bladeren in diergelyke fituatie, maar nog kleinder , en van een ander fatzoen, die van Adianthum nader komende, want ze zyn niet boven een nagel van een vinger groot, fchier drie- kantig , of als klaverbladeren, twee en drie by malkander ftaande, en zonder franjen. De oudfte agter[le werden langer en fmalder, fchier een kleine vinger lang, ook bier en daar in kleindere lapkens verdeelt, zvo dat men de voor- Jte en agterfte mede: voor diverze plante zoude- aanzien, Beide bebben een vezelagtige wortel, die vaft in de aarde boud , en zyn zoo digt beblad, dat ze de ruigte bedekken, daar xe op leggen. Naam. Jn *% Latyn Adianthum volubile minus; $g "t Maleits Capey papua, en Papey alus; op Ternaten Gomoha papua ; op Loeboe Sickey; in "t Baleits Paca rambat. Andere verdeelen dit Capey maar.in groot en klein, dog bet groote moet men onderdeclen in drie zoorten , em bei kleine in twee, Plaats. Alle deze gewaffen vint men onder de laage ruigte , daar ze zig vajt omflingeren. De gefchilderde en gekrulde willen aan de kanten van rivieren waffen, daar °t fchaduwagtig , en de ruigte wat dikis. Het kleine komt ook in de tuinen, en langs de beggens op. Het laat zig ook verplanten, als men wil. Gebruik. De twee groote zoorten bebben eenderlei gen bruik, want men neemt de onder[le Melen van bet touw, /nyt die in lukken van een vadem lang , fplyt die open, en trekt bet binnen[le gras-groen, en. weke berte uit, dat men weg [myt , de fcborze fplyt men in drie of vier rie- men, waar mede men de ftrooye koffertjes Totombo ge- naamt , en by onze Tomtommen , als ook korven , en diergelyke goet aan de randen benaait , of omzoomt. Want men deze riempjes voor vafter em durabelder houd, als eenig ander bintwerk, men kan de opge/pleete riempjes wegleggen, en bewaren. De kleine zoorten dienen bier toe niet, maar werden gebruikt op Bruyloften en Feefi- dagen, om de ftylen der buizen en Fee[lbogen daar mede te bebangen , de«oyl bet een cierlyk gewas is. Weele van onze Chirurgyns gebruiken ^t kleine voor Capillus veneris , dewyl zy "t ook zoo noemen , dog mynes oordeels zonder fundament , want bet behoort onder de zoorte van Hemionitis, wan welke men in Europa ook een zoorte vint met gefnibbelde bladeren. Anders zoo wel bet groote als "t kleine werden ook in de Medicynen gebruikt, want men neemt de bladeren , floot die met een weini Curcuma, zout water, en celletjes van een Ce dewelke men met goed fucces op verjiuikte en geblutfie leeden bind. ` i Het fiaat te bezien , of bet niet een en "t zelve xy mes ; bet Mippi , -of Caja haba , "t welk in Weft-Indien en - Brafil waft, en aangebaalt flaat by Dodonzus in zys Appendix Cap. 30. pag. 1440. /cbryvende , dat bet een klein kruid zy , zig om de boomen begtende als Veil, en zyne jonge groene ftruiken klein geltooten, op de gekwete [^ en gepletfte leeden gelegt , genezen dezelve, en beelen de gebroke beenderen. Zommige zeggen, dat de binnenfte vezelingen , waar van dat touw verzamelt is, in Brafiliea dienen om de balken mede te binden. Van alle zoorten van ’t voorfchreeven Capey, nemen de Balyers de jonge krullen, eer de bladeren bun openen, doen die in een Piffang blad, braden "t onder beete afe, en ceten*t aldus, want bet geeft een zoet moeskruid. De Phillits polycipes ingefneden bladeren gevende van Clufius , by Bauhinus libr. 37. cap. 9. be/cbreeven, beeft bladeren , welkers einde in veel punten uitloopt, en we overeen komt met onze groote Caprey. e: Hrsg N d Y Uf 22 ih A fi di Boe SC X. Boek. LII, Hoofd/. Tabula Trigefina tertia Aliantbum exhibet volubile majus, five Po!ypoides, ac quidem primam ejus fpeciem, cui proxime adcedit Phyllitidi multi- * fide adfinis Filix fcandens in pinnas tantum divifa, oblon- gas, anguflas, non crenatas Xoan, Hifi. Jam. Lom. 1, Tab. 46. fiz. 1. — CAPUT QUINQUAGESIMUM TERTIUM. Capillas veneris. Micca miccan utan, ndecima inter Filices fpecies eft elegans ac tenera herbula , cum vero Capillo veneris proxime conveniens , ac pro eo habenda. Multi exfurgunt tenues rectique pos ui una ex radice, vix fili nautarum craffitiem habentes, pedem vel ul- nam alti, ex ruffo & nigro colore fplendentes, glabri, nudi, interne cavi & fragiles , tenuibus cauliculis, nigro Accarbahar fimillimi. Hi fefe dividunt inregulariter in plures laterales ramulos, ex ruffo quoque colore nigri & fplendentes, quorum fuperiores adco fubtiles funt, ut fetum equinum vel capillum femine refe- rant; quivis vero peculiare gerit foliolum, Rutaceum quafi, magnitudine nummi Germanici , fed trigonum , quorum fuperius latus latiffimum eft & ibi dentatum, quzdam vero profundius incifa funt, inftar Apii, ac praefertim tenera, ac praterea juxta oram fuperiorem rotundis punétulis notata , ut & rufis quafi oculis , qui fenfim nigrefcunt , foliolum hoc porro tenerrimum eft, tenuiffimum, ac Jete virens, atque ad quamvis incifionem fubtus decurrit fubtilis venula per folii longitudinem. Quzdam foliola in bina vel tria feg- menta profundius incifa funt inftar Apii, ita ut inco- lx pro ejus fpecie hang habeant, ac fic nominent. ullum habet faporem nifi leviter Filicinum. Ra- dix vilis eft, mufcofa, ex brevibus, rufis, & mufco- fis fibrillis conftans, non repens, licet plurima fem- per plantule conjuncte fint. omen, Latine Capillus veneris Amboinicus ; Malai- ce & Amboirice Mica miccan utan , quafi dicas A- pa filveftre; quum Amboinenfes illum pro hoc ha- nt, quod tamen erroneum eft. Locus. In Amboina raro eum inveni, ac fere fo- lummodo in regione Lariques, femper in folo arzil- lofo luteo ad montium pedes, & ad ripas altas ex «fimili terra conftructas, ubi humidum eft, & gutte ex terra exfudant, In monte crefcebat, in quo i I regio fita eft, uti & jn litore alto haud longe ito a rupe dicta Cono faccharario noftratibus. Quz in acutis & preruptis crefcit fi is, crafüora & firmiora gerit folia, magisque incifa, cum Dryopteri convenientia. "hon Ufus. m tam raro reperiatur, ufus ejus apud - incolas ignotus eft, fed puto in omnibus rebus poffe adhiberi loco veri Capilli veneris. - . Tabula Trigefima quarta Ad Figuram primam Capiilum Veneris exhibet Amkoinicum , cum quo convenit Adianthum fruticofum , Coriandri folio, Jamaicenfe , pediculis foliorum politiore nitore nigrican- tibus Plukn. Almag. pag. 10 & Pbyt. Tab. 254. fig. 1. & Adianthum ramofum pediculis lucidis & nigris Plum. Tab. 95. de Püic. Amer. $ CAPUT AMBOINSCH KRUIDBOEK. 77 De drie en Dertigfte Plaat Vertoont het groote flingerende Atiarthum polypoides, en wel de eerfie zoorte daar van , aan welke het naate komt de Vaare, gelyk aan de veel verdeelde Hartstong , verdeelt in langwerpige, fmalle, en niet getande bladen van Sloan, Hift. Jam. Tom. 1. Tab. 46. fig. 1. DRIE EN VYFTIGSTE HOOFDSTUK. Het Venus-baair. en teer kruidje , met de regte Capilius veneris naajt over cen komende , en ook daar voor te houden. Daar fcbieten veele dunne regte fleelen uit eene wortel s Ichaars zoo dik als een zeilgaarn , een voet, of een elle boog , uit den roffen, en zwarten blinkende y glad y kaal, binnen bol, en breekzaam , de dunne ryskens van "t zwart Accarbabar beel gelyk. Deze verdeclen bun zonder order in veele zydetakjes , mede uit den roffen zwart-blinkende, swaar van de bovenfte zoo zubtiel zn „ als eeu paarde- bair , of vrouwenbgir, ieder draagt een byzonder blaadje als vaneen Ruite, in de grootte van een Duitzen penning, dog driezydig „ waar van de woorfbe de breedfte is , en ai- daar gekerft , zommige ook aieper gefneden als een Apium, inzonderbeid de jonge , en daar en boven langs de woorfle zyde , met ronde puntjes, en vo[fe oogjes hezet, die met er tyd zwartagtig werden , voorts is bet blaadje zeer dun, teer, blyde-groen , en ma yder kerfje loopt van onderen ten zubtiel adertje, in de lengte van "t blad, Zommige bladeren.zyn. twee of drie deelen dieper gefneeden , als een Apium, zoo-dat bet de Inlanders voor een mede zoor- te daar van aanzien , en ook 200 noemen, 2y bebben gants geen [maak ‚dan een weinig na Varen trekkende. De wortel is gering, mosagtig , van korte, roffe, en mede mosagtige vazelingen gemaakt, niet krui- pende , boewel men altyd veele jiruikjes by malkander vind. Naam. Jn 't Latyn Capillus veneris Ambojnicus ; in’t Maleits en Amboins Micca miccan utan, quafi di- cas Apium filveftre; dewyl 't de Amboinefen daar wor aanzien, daar in ze nogtans ongelyk bebben, Plaats. Ik beb’t in Amboina zeer wernig gevonden , en Jebier alleenig in 't Diftritt van Laricque. Altyd o een geele er herd in^t bangen der bergen, en aan fteile D E elfde zoorte onder de vare Kruiden , is een fcboon oevers van diergelyke aarde gemaakt, daar "t vogtig is s en de droppels uit de aarde fweeten. Het ftond aan den ` ‚daar de Ne Larieque op leid, als mede op een fil ‚firand, niet Ger van de Kd; zuikerbroodje 2 das) Het geene op fcberpe klippen waft, beeft dikker , en fty- ver bladeren, meer gefneeden , en met bet Dryopteris over een komende.. Gebruik. E bet zoo weinig gevonden «vert , is zyn gebruik by de Inlanders nog onbekent , maar ik boude bet daar voor , dat bet in alle dingen mag gebruikt wer- den, als opregte Capillus veneris. De vier en Dertig fle Plaat Vertoont ín de eerfte Figuur het Amboinfche Venus - banir, waar mede overeenkomt het heefteragtige Javaaníche Adi- anthum met het blad van de Coriander, en de fteelen der bladeren zwart, glad blinkende van Piukn. Almag. pag. 10.. ^ en Phyt. Tab. 254. fig. 1. en het takkige Adianthum met heldere en zwarte len, van Plum. over de Americaanfe Vaaren, Tab. 95. í De tweede Figuur verbeelt de Velt Dryopteris. E 1 K 4 VIER d CAPUT QUINQUAGESIMUM QUAR TUM. Filix florida. Salecong. uodecima eft rara Filicis fpecies , plerumque D fimplicem rectumque emittens caulem, binos cum dimidio, & tres pedes altum, cui infidet primo fafciculus feu collectio trium quatuorve longo- rum foliorum in femi circulo locatorum , que vix minimum digitum lata, & digitum longa funt , dein in binas lacinias diftinéta , atque harum quevis iterum in binas tresve minores., inftar linguarum ferpentum. Supra hanc lonle&ionem plura fimilia locantur folia alternata, fed plerumque fimplicia, & codem modo dittinéta. Plerumque nil nifi folia in hac confpieiun- tur planta, aliquando autem fpicam longam feu race- mum profert in minores laterales diftinétum , ex qui- bus aliquid ruffi & arenofi dependet, floriferi quafi , quod tamen perit, nil proferens vel relinquens. Radix vilis e(t ac fibrofa. Ad Ophioglofü fpecies referri quoque poffet, fed fapor nimis Filicinus eft. ` Nomen. Latine Filix florida; Malaice & Amboinice „Salecono. 5 Locus. Ad altas crefcit ripas fluminis Weytom- me in agris {ub Carice , ac raro fefe confpiciendam prebet. À > - » Ujus. Ejus nullus huc usque innotuit. Tabula Trigefima quinta Ad Figuram primam Filicem exhibet floridam. : Figura fecunda. Polypodium fiftit Indicum minus, five glabrum, cum quo convenit Filix, Polypodium di&a, minima, Vir- giniana, platyneuros Piukn Amag. pag. 153. & Phyt. Tab. 289. fig. 2. & forte Polypodium minus, alterum , Scolopen- drie facie Banift. Catai. MT. 78 HERBARIIAMBOINENSIS LiberX. Capit LIV. Ly, VIER EN VYFTIGSTE HOOFDSTUK. De bloeyende Vaare, D E twaalfde zoorte is een zeldzame , en rare Varen , geflagt, meeft met een enkelde regte fteel opfcbie- tende, derdehalve en drie voeten boog , daar aam Jiaat eerft een vergadering van drie of vier lange blade. ren, in een balve Cirkel , kwalyk een pink breed , en een vinger lang, van daar zyn ze in twee fnibbelen verdeelt, en yder van de zelve wederom in twee of drie mindere y als. flangetongen. Boven deze vergaderinge ftaan meer- der gelyke bladeren boven malkander, met beurten, dog meet enkeld, ook op de zelve manier verdeelt. Men ziet de meeften tyd niets daar aan dan de bladeren , en zom- tyds brengt bet een lange aaire of tros voort, in minder takken verdeelt , daar aan men iets ros en zandigs ziet ' bangen, als of bet een bloeizel was en zonder iets an- ders te formeeren vergaat. De wortel is gering, en varelig, Men zoude bet ook wel onder de zoorten van Opbioglose Jum mogen trekken, maar de Jmaak is te Varenagtig. Naam. In "rt Latyn Filix florida; in ’s Maleits en Amboins Salecong. Plaats. Het wajt aan de booge oevers, langs de rivier W'eytomme , op de velden onder "t fnygras , en komt zels den voor den dag. : Gebruik. Daar van is nog niets bekent. De vyf en Dertigfte Plaat Vertoont in de eerfte Figuur de bloeijende Vaaren, De tweede Figuur verbeelt het kleine gladde Indifche Polypo-— dium , waar mede overeenkomt de Vare; Polypodium genaamt, … - uit Virginie, die zeer klein is, en plat van zenuwen, van Plukn. Almag. pag. 153. en Pbyt. Tab. 289. fig. 2. en moge- lyk het andere kleine Polypodium, in de gedaante vaa de Scolopendria van Banift. in de Catal. Mf. Se CAPUT QUINQUAGESIMUM QUINTUM. Polypodium Indicum. Stmbor. cujus binas obfervavi fpecies, majorem feu pilofam , & minorem feu glabram. Primo. Polypodium. pilofum. feu majus , monftrofa fpecies eft, repentes gerens radices fupra terram, & arborum cortices , que plerumque pollicem craffa eft, "aliquando infantis brachium, externe obducta denfis & ruffis villis feu pilis, ita ut melius pellem referat lupi vel vulpis, quam radicem, fique e longinquo ad arborem pendere quis eam videat, pilofum per eam currere animal is putaret, quales funt Koeskofen, in primaria enim radice hic & illic laterales brevesque confpiciuntur protuberantie , quz animalis pedes re- prefentant, intus albe funt he radices, feu ex albo virentes colore , fuccofe, fragiles, & fine filis feu fibris, inftar caudicis Braffice , inferior hujus radicis ars obdutta’eft,. feu ex ea dependent innumerz ruf- æ & breves fibrillz , quibus fefe figit arborum cortici- bus, ex quibus etiam baud firmiter , fcu laxe dependet. . Ejus folia duplicem habent formam, prima etiim nullos alios gerunt caules nifi craffüm nervum me- dium, & oblique feu ad radicis latus locantur, trigona fere & formata inftar flabelli inverfi, binas transver- fales palmas lata, & unam erectam alta, inferiore feu latifima parte arcte radici adcumbunt , parum con- vexa, bina alia latera feu ore in breves lacinias di- ftin&z funt, ac fuperius cito angufte & acute termi- nantur. Ad quamvis laciniam craffa excurrit cofta ex nervo medio, ipforumque interftitia pertexta funt incurvis venis, totum vero folium firmiter expanfum eft inftar veli concavi , ac. diu radici infidet plena fua forma, licet fit cinereum & exfuccum , vel ficcatum. Ad hujus paftem internam ex ipfo radicis dorfo alius excre(cit altior culis, nigricans, firmus , externe rotundus , interne planus , ad oras anguftis alis feu pelliculis obduétus & acutus , tres quatuorve pedes altus, pecu- liare formans folium , a priore diverfum. > ; ; rA bfe Dieis tertia fpecies Polypodium Indicum continet, VYF EN VYFTIGSTE HOOFDSTUK. | Het Indifche Polypodium. ët dertiende geflagte begrypt bet Indifche Polypo- H dium , waar van ik twee zoorten aangemerkt bebe bes groot-of bairige , en klein of kale. ©. I. Polypodium pilofum, bet groote of bairige , is een monftreus geflagte van Polypodium , met kruipende wore telen boven de aarde , en. op de fchorze der boomen, in't gemeen een duim dik, zomtyds ook als een kinds-arm, buis — Zen det bekleed met weeke en roffe vlokken of bairen , 200 — dat bet beter een wolfs of voffenbuid gelykt dan een wortel en als men ze aan de bomen van verren ziet hangen s zot- de men meenen: , . dat "er een bairig ‘beeft, gelyk de Koes- Koeffen: zjn -daar aan op liep , want aan de hoofdwortel ziet men bier en daar ter zyden korte uitwafingen 5 de ' welke de poten van een beeft verbeelden, binnen zyn 2e eme wit , of wit den witten groenagtig » /appig » brofcb, — en zonder draden, een kool{tronk gebyk y de onder/te zyde van deze wortel is bebangen met ontelbare roffe, en korte vazelingen , waar mede bet zig begt in de jchorzen der boomen, en loffelyk daar aan bangt.: en ^, Zyne bladeren zyn van tweederlei gedaante , want de eerften bebben geen andere ftecien, dan een dikke middelze- nuwe, en flaan wat fcbuins , of ter zyden-aan de-avortel, chier driezydig , en gefatzoeneert als. een omgekeerde ` J y E H gef fiaande hand wayer , twee dwershanden breed, en een 3 boog, met de onderfte of breedfle zyde „zitten ze digt op de wortel, een weinig inwaarts gekromt , de twee andere zyden zyn in korte fnibbelen gejneeden , en lopen vooren Schielyk [pits toe, : Na ieder fnibbel loopt een dikke ribbe van de middelze- nuwe, en bare tuffenplaatzen zyn»met veele kromme aderen doorweven , bet geheele blad Staat fiyf gefpannen als een bol zeiltje, en blyft lange aan de wortel zitten in zyn volle fatzoen, “al is’t graauw en verdroogt. Aan de binnenzyde van dezen, regt uit de rugge van de wortel komt een ane dere ftecl, zwartagtig , [lyf, buiten rond, binnen plats aan de kanten met fmalle vellekens bekleed, drie en vir voeten boog , makende cen byzonder bladi, van 't voorig? verfchillende, d Want X. Boek, LV. Hoofdft. Inferior enim tertia caulis pars nuda eft, atque re- liqua perpecuum eit folium, fed in multas profundas lacinias diftinétum alternatas , uti in cunétis Polypo- diis, fuperior autem folii pars integra eft, quavis vero lacinia craflum gerit nervum medium, cum mul- tis intricatis venis, ad oras integra, fed firma & finuo- fa, ac porro glabra, excepto in fuperioribus laciniis, ubi per oras verruce quzdam rufiz adparent, que in exteriore parte foveolas formant. Non eandem ha- bet formam vel magnitudinem , que enim in craffis crefcit arboribus, cortice fuccofo obduétis, priorem plerumque obtinet formam , craffiffimas gerens radices, ex quibus multz excrefcunt fibrille , que vero in nudis provenitrupibus, firmiter quidem iis adheret, fed ejus radices non crafie funt , duriores & fibrofz magis, quam in priore, paucis obductz fibris, tam firmiter autem iis adherent , acfi ipfis adglutinace effent , foliaque parvas gerunt lacinias, plerumque verrucis obfitas. Altera feu interna folia cunctarum fpecierum eam habent proprictatem , quod vetuíta decidant, ac nu- dum relinquant caulem, qui erigitur inftar fubule , prima vero folia nunquam decidunt, & radicem adeo obtegunt, ut vix dignofci potlit, ipforumque conca- va pars plerumque formicis we eft, uum has radices quis in re Medica adhibere velit, non perinde eft, in quanam creverint arbore , opti- me cenfentur, que in Mangiis & Canariis crefcunt , fed que in lactefcentibus proveniunt arboribus, fü- fpectz funt. Nomen. Latine Polypodium Indicum majus , & Pilo- fum ; Malaice & Javanice Simbar layangan , item Daun layang layang , quum pueri ex inferioribus veliformi- bus foliis Layang , feu draconem formant, quem funiculo adligatum in acrem volitare finunt, Malai- enfes quidam id vocant Tauwas & Carang carang, vulgo autem Malaice dicitur Accar cu[fu , juxta fimi- litudinem animalculi Koeskoes , quod cum ejus pilo- fis comparant radicibus, Amboinice Attibu felu, feu Malaice Terbang faccu, quum pifces eo capiantur , uti infra latius. In Leytimora Haburu-yar , id eft Filix canarina; Ternatice Dinga dinga , & Cotiffo marau; Maccaffarice Baran —— Simbar. Hanc plantam defcribit Carolus Clufius libr. 4. exo- tic. cap. 17. fed in figura nil mifi prima exhibentur folia, que tantum operculo feu involucro funt fub- fequentium longorum, quz forte in radicibus, quas vidit, defiderabantur. Acredo, quam in radice ob- fervavit, per fenectutem cauffata erit, vel forte quod aromatibus fuerit adpofita , recens enim in India ne- que dulcis neque acris eft, fed fatua & aquofa cum pauca aufteritate , & Filicino fapore, be viend Locus. Hocce Polypodium -notum eft in cun&is aquofe Indie infulis; non modo crefcit in arboribus, ac peculiariter in Mangiis & Canariis, & Mangio Ca- feolari, fed etiam in aliis transplantari poteft arbori- bus, quum radicem ejus cum pauco cano ipfarum craflioribus adligemus ramis. ^ - - . a In filvis preterea crefcit in folo arenofo, ubi ejus crafla admodum radix per terram prorepit multis fini» bus ad orgyarum quarundam fpatium , juxta alias ra- dices inftar brachiorum fefe extendens, magnum ob- cupans fpatium , ita ut difficulter is perambuletur lo- cus ob acutas deciduorum foliorum pinnas, quz fefe erigunt & abrupte inftar tribulorum acute funt, nul- libi id vidi elegantius & majus quam in Nuffa caffa, quz plana & arenofa eft infula , fed ubi alte crefcunt arbores , quzque fita eft ante Caybobbo in Cerama, ubi non modo magna in folo obcupabat fpatia, fed multis etiam gyris arbores adícendebat inftar animal- culi Koeskoes, villi enim illius cum pilis hujus optime quadrant , ad latera etiam brevia emittit brachia, quz pedes iftius animalculi reprefentant , reperitur porro etiam in magnis fcopulis, in litore fitis, fed, uti dictum eft, ejus radices multo graciliores, minus- que pilofz funt. Immo in vetuftis id inveni tectis, non modo ex ligaculis formatis, fed etiam in Amboinen- fium zdibus ex Atap formatis, intalibus angulis, ubi aqua pluvialis ftagnat, ac fordes quzvis colliguntur. VAs: incole morem habent hzc folia, viliformia nempe, ligandi hamo efcato, talique modo in mare flu&uare finunt folium, es helluofa videns pifcis uti Saccu, mox id petit, & cum hamo devorat, unde & fupra memoratum accepit nomen Amboinenfe, Inco- AMBOINSCH KRUIDBOEK. 79 Want bet onderfle derde deel van den fleel is bloot , bet refteerende een doorgaand blad , dog in veele diepe fnibbelen verdeelt, verwifelt tegens malkander , gelyk aan alle Po- lypodiumn, dog bet voorfte van 't blad is ongedeelt , ieder Jnibbel beeft een dikke middelzenuwe , met nog veele ver- «verde aderen , aan de kanten ongezaagt , dog fbyf, en bogtig jtaande, voorts glad, bebalven aan de voorfte jnib- belen, ziet men langs de kanten eenige roffe vratten, de- welke aan de buitenzyde kuiltjes maken. Het beeft niet eenderlei gedaante of grootte , «vant bet geene aan de dik- ke bomen waft , die een fappige feborze bebben , is meeft van de voorige gedaante, met zeer dikke wortelen , en daar aan veel vezelingen , maar ’t geene op bloote klippen waft , dat bangt daar wel vaft aan, maar de wortelen zyn niet dik, barder, endradigerdande vorige, met weinige veze- len behangen , egter zoo vaft , i of zy daar aan ge- lymt waren , en de bladeren bebben kleine /nibbelen , en zyn meeft met vratten bezet. ‚De tweede, of binnenbladeren aan alle zoorten bebben die eigen/cbap, dat xy in den ouderdom afvallen , en den blooten fteel nalaten, die dan over eind flaat als een elze. Maar de eerfte bladeren vallen novit af, en bedekken den wortel zoodanig , dat men ze nauwelyks bekennen kan , bebbende baare bolligbeid gemeenelyk oat mieren, Als men deze wortelen tot Medicynen gebruiken wil, zoois’tniet even veel, aan wat boom zy wafJen, voor de beften agt men, die men op Manges en Canarybomen vindt, maar alle die op Melkbomen wafJen, zyn fu]pe&.. Naam. Zn ’t Latyn Polypodium Indicum majus, en Pi- lofum; Zo t Maleits en pen Simbar laying * item Daun layang layang, dewyl de jongens van ear zeilformige bladeren een Layang , dat is een vlieger maken, die ze aan een touwtje gebonden , boog in de lugt laten vlie- gen, zómmige Malyers noemen 't ook Tauwas, en Carang carang. Jn’t gemeen Maleits Accar cuffu, na de gely-. kenis van bet Beesje Koeskoes , 't welk ze met baare ruige wortelen verbeelden. Int Amboins Attihu felu, of in 't Maleits Terbang faccu , om dat men de viffegeepen daar mede vangt. Op Leytimor Hahuru-yar dat is Filix canarina; op Ternaten Dinga dinga en Cotiffo marau; op Maccaffer Barang barang; in ’t Baleits Simbar. Deze plant befcbryft Carolus Clufius libr. 4. exotic. cap. 17. dog in de figuur kan men niet zien, dan deeers- te bladeren, die maar een dekzel of omwinzel zyn van de volgende lange, dewelke miffcbien aan die wortel niet waren, die by gezien beeft. De fcberpigbeid , zoo by aan die wortel geproeft beeft, moet door den ouderdom veroor- zaakt zyn , of om dat zy by fpeceryen gelegen badde , ege ds nog zoet, nog feberp, maar wateragt met een wrungıg en na de Hala wett, - Plaats. Dit Polypodium is bekent in alle Eilanden , van Water-Indien. Het waft niet alleen op de bomen, inzonderheid op Mangas en Canarybomen „sen op 't Man- gium Cafeolare , en men kan bet ook op andere bomen verplanten, als men de wortel met een weinig flik op der en ed wer wein bindt. Hl aar bet ook op de grond in "t bos , daar 't zandig is, daar men de wortel zeer dik met veele bogten ziet kruipen , eenige vademen lang , ter zyden andere worte- len als armen uit/chietende, op zig zelfs een plaats beflaan- de , en moejelyk om door te len y wegens de Jcberpe pennen van de afgevalle bladeren , die over einde flaan, en de afgebrokene zyn zoo fcberp als voetangels , nieuwers beb ik "t fcboonder en grooter gezien dan op Nuffa caffa een vlak zandig Eilandeken , dog met booge bomen bewas- Jen , voor Ca o op Ceram gelegen , r bet niet al- leen groote plaatzen op de grond eg , maar ook met veele bogten de bomen opliep in de gedaante van koeskoes- zen, want de vlokken met de bairen dezes Beeftes meeft over een komen , en bet fchiet ter zyden korte armen uit , die de voeten des zelven Beeftes verbeelden , voorts vindt men "t ook op groote klippen , die op ftrand Baan, dog, als gezegt, deze wortelen zyn veel magerder , en min bai- rig. Jaik beb "t gevonden op oude daken , niet alleen van {cbindulen gemaakt , maar ook op der Amboinezen bui- zen van Atap aan zoodanige boeken, daar bet regenwater Doan bleef , en alderhande vuiligbeden vergaarde. Gebruik. De Inlanders bebben een manier deze blade- ren , te weten de zeilformige te binden aan een vishoek, daar een aas io it, en dde bet y al zeilende in Zee dryven , 't welk den gulzigen vis Saccu of Geepe ziende, Jiraks daar na toefchiet, en bet aldus ut dos hod yfnapt, waar van 't den bovenftaanden Amboinzen naam Z ge 6 80 HERBARII AMBOINENSIS Incola hec quoque folid pendent in locis fupra mii , ubi dormiunt, nobis quafi perfuadentes , hoc eri ludi cauffa , fed revera id fit ex fuperftitione, ut pueros nempe liberent a preftigiis & terroribus, quum nempe fint folia plantz , quz radicibus fuis animal quoddam feu fpeétrum quafi refert. Porci quoque ejus radices projeétas edunt, fed non avide. In Medicina quendam etiam habet ufum , a Poly- podio noftrate diverfum , licet quoque refrigeret & exficcet , fuccus nempe recentium radicum oculis in- ftillatus, contritaque radix ipfis adplicata, inflammatos & lippofos curat oculos, qui fiepe ita lancinantur, acfi arena in iis effet projecta. Recentes ejus radices cum Pinanga alba & Siriboa mafticatz , fuccusque de- glutitus contra alvi tormenta diuturna laudatur, alii autem iftum fumunt fuccum cum rafura albi Agallochi & Sandali rubri. Radix aque incoéta cum cortice arboris Gajang propinatur in Gonorrbea virulenta tam virorum quam feminarum , quam Malaienfes Maloe- mis vocant, fed inveterata & maligna ipfis dicitur Pangraffan. Pulticula radicis facies inlinitur ad lenticulas alias- que maculas tollendas. Incola recentes quoque con- terunt radices in aqua, qua teneros lavant pueros, quum Sawan cafe laborent, h. e. quum inquieti funt , & Jachrymantur fine cauffa. Aliud porro Sawan bidji eft in pueris, quum cutis parvis granulis rugofa fit, uti adulti petechiis obnoxii funt. Illud pellunt radice hac contrita cum Deringo & Bangle, cum Curcuma autem mafticata anthracibus inponitur ad eas matu- randas. Macaflarenfes quidam tenera coquunt folia fecunde forme ad olus. Secundo. Polypodium Indicum minus feu glabrum , radicem quoque gerit repentem , fed non ultra mini- mum digitum craffam, in prima ztate vagis pilis ob- dudtam, fed vetufta maxime nuda eft, nigris punctu- lis notata, &rugofa, interne ex viridi albicans, mul- tisque nigris pilis & venulis pertexta , faporis dulcis & aufteri, filveftris magis nature priore, magisque ad Filicinum: adcedens faporem, fubtus multis intri- catis venis obducta , quibus fefe figit arborum corti- cibus & rupibus. Non gerit ifta filiformia folia inftar prioris , fed fimplices emittit caules ulnam circiter altos, non pe- nitus erectos, fed incurvos & laterales quafi, ad ter- tiam quoque partem nudi funt, reliquaque in lacinias diftinéta uti in majore, fed fimplices adtollit caules, plerumque anguftiores, alternatos , nec ultra tres qua- tuorve ad utrumque latus. ; Apex longus eft, & parum alatus, quales & plerum- que funt laciniz laterales, & in medio latiffimz inftar cuspidis hafte , ac porro firme, glabr&, fimilibus- que nervis & venis uti majus. i Vetufta folia in inferiore parte ruffa$ generant ver- rucas, utrimque in ordine locatas, multo copiofiores ` quam in majore fpecie, quz ex tenui conftant arena, uz facile abradi poteft , fuperiore parte puftulas quas- mn formant, quibus folium variolofum effe videtur. Tenera folia lacinias gerunt inequales, & inordi- natas, ita ut quedam profunde, quidam vix lacinia- te fint, in filveftribus arboribus radix binos pollices lataeft, in EE terminans apicem, digitum crafla ac caules foliofi , binos ac binos cum dimidio pe- des alti , in feptem & o@to lacinias diftinéti , qua- rum quzdam fpithamam longe funt. In radice breves quoque obfervantur protuberantiz , pedes referentes. Nomen. Latine Polypodium Indicum minus & glabrum; Amboinice Aile, quod nomen commune eft cum Dryopteri, cum qua radix optime convenit. Baleyen- fibus Paku duke, h. e. Filix Salamandre ob rationem infra dandam. Javanice Simbar betu, vel folummodo Symbar. Locus. In vetuftis crefcit arboribus , ut & in vetuftis putridis tectis , ac rupibus vix terra obductis, que vero in terra crefcit, molliora gerit folia, plures & latiores lacinias. Ufus ejus in Amboina vix notus eft, Maccaffaren- fes vero & Baleyenfes eo plurimum utuntur contra morfus venenatos noxii animalculi ipfis Duke vel Doc- ke diéti, (quod Gecko vel Salamandrz fpecies eft) & frequens eft in iftis regionibus, multumque nocet hominibus. : Noftra- Liber X. Caput LV, De Inlanders bangen deze bladeren ook boven de kleine kinderen , daar xe leggen flapen , ons wys makende om daar mede te fpelen , maar in der daad doen zy "t uit ee- nig bygeloof , te weten om de kinderen te beuryden voor Spoken en verfchrikkingen , om dat bet kwantswys genomen is van een plante, die met baare wortelen eenig gedierte of Jpook vertuont. De Verkens eeten ook de voorgeworpe wortelen , dog niet zeer graag. In de medicynen beeft bet ook eenig gebruik , van t Vaderlandfche Polypodium verfchillende , hoewel ze mede - verkoelende en opdrogende is , den fap van de verfche wor- telen in de oogen gedropen , en de gevreeve wortel daar over gebonden , geneeft verbitte en lepige oogen , daar Jleekten by is , als of men zand daar in badde. De ver. Jche wortelen met witte Pinang en Siriboa gerauwr , en den fap ingedronken , werd gepreezen tegens de langduri- ge buikloop , maar andere nemen den zelven fap in met Jckraapzel van wit Agalochum, en rood Sandelhout, De wortel in water gekookt met de [cbor[fe des booms Gajang, werd gedronken in Gonorrhea virulenta , zoo aan man- nen als vrouwen, 't welk de Malyers Maloemis noemen, maar bet verouderde , en kwaadaardige biet Pangraffan. Met een papje van de wortel beftrykt men bet aangen zigte , om de fproeten en andere vlekken te verdryven, De Inlanders vryven ook de verfche wortelen in water, en waffen daar mede de jonge kinderen , als ze bet Sawan cuflu bebben , dat is onruftig zyn , en builen zonder ken- melyke oorzake. Daar is nog een ander Sawan bidji aan de kinderen , als de buid met kleine korrelemruig werd, gelyk de oude lieden bet roodbond krygen. Dit verdry- venze met deze wortel gevreeven met Derigno en Bangle, maar met Curcuma gekauwt , werd ze op de bloedvinnen gebonden, om die te rafen, Zommige Maccaffaren kooken de jonge bladeren van de tweede fatzoen , ook tot moeskruid, I. Polypodium Indicum minus of glabrum , bet kleine of kale „ beeft ook een kruipende wortel , dog niet boven een pink dik, in de jonkbeid buiten met ydele bairen ` bekleed , maar bet oude werd meeft kaal, met zwarte puntjes bezet , en ruig , binnen uit den groenen , witag- tig, en met veele zwarte bairtjes , en sdectjes doorregen y zoet en wrang van fmaak , wilder dan bet voorige, en meer naVaaren trekkende , van onderen met veele gekruide vezelingen bebangen , waar mede bet zig vaft- maakt om de fcborze der bomen, en klippen. Het beeft die eerfte zeilformige bladeren niet gelyk bes voorige , maar fcbiet met enkele fteelen op, omtrent een elle hoog , die niet regt over eind ftaan , maar krom en ter zyden uit. Een derde van onderen zyn ze ook bloot , en derejt in fnibbelen verdeeld , gelyk aan ’t groote , maar fchiet met enkele fleelen op, dog doorgaans /malder , verwiffelt tegens malkander , en niet boven drie of vier aan ieder zyde, De woorfte /pitze is lang, en wat gevlamt , gelyk ook zommige eege > en daar en boven in de midden bet breedfte, gelyk bet yzer van een pieket , voorts ftyf s glad, met diergelyke zenuwen , en aderen als bet groote. - De oude gewinnen.aan de onderfte xyde roffe doppen, of vratten , te weerzyden in rygen flaande, veel meer — dan aan ’t groote , van fyn zand gemaakt , die men ligt afwryven kan, aan de bovenzyde maken ze eenige puisjes s waar door bet blad pokdalig fcbynt. De jonge bladeren hebben de fnibbelen ongelyk, en onge- Jebikt, zoo dat zommige diep, zommige weinig gefneeden zyn. Aan de woutbomen werd de wortel een vinger dik, de bladdragende fteelen twee en derdebalve voeten boog , in zeven en agt fnibbelen verdeelt, waar van zommige een [pan lang zyn,twee duimen breed , ineen lange fpitze eindigende. Aan de wortel ziet men ook korte uitwallingen als poten. Naam. In ’t Latyn Polypodium Indicum minus, n glabrum ; in. "t Amboins Aile , een naam gemeen met de Dryopteris, waar na de wortel zeer wel gelykt. By de Balyers Paku duke, dat is Salamander Vaaren , om reden als beneden , in "t Javaans Simbar betul , of flegts Symbar. Plaats. Het waft op oude bomen , en boute verrotte daken , en ook op de klippen , daar weinig aarde op 15s dog "t geene op de aarde groeit , beeft weekere bladeren; meer en breder fnibbelen. Gebruik. Zyn gebruik is in Amboina weinig bekent , dog de Maccazaren en Balyers. gebruiken bet veel tegen Ve- mynige beten van bet fchadelyke gedierte , by ben Duke en Docke genaamt, Duke of Gecko, "t welk is eenSa- lamander, waar van die landen vol zyn , ende menfchen veel fcbade doen. He X. Boek. LV. Hoofdft. Noftratibus Gecko dicitur , quum tali voce clamitet, veraque Salamandre fpecies eft. Si quis jam ab eo fit morfus, vel urina confpurcatus, tum hanc fumunt herbam cum ejus radicibus, quas mafticant, vulneri- que inponunt, unde curatur. Ut primum Polypodium rite ac diftinéte nofcatur , quasdam ejus varietates hic memorabo. Ac primo quod in Kinariis crefcit, radicem gerit fordidis & mufcofis villis obductam , qui pilos non ita referunt, fed tan- quam peculiarem formant corticem. Ejus folia erecta lacinias gerunt in regulari ordine diftinétas , in qui- busdam enim laciniz directe fibi funt obpofite, in quibusdam raro, in aliis multum alternate, quevis etiam lacinia in longum excurrit apicem, fubtusque erit multas, firmas, & protuberantes venas, in oras fefe non terminantes, nulleque arenofe in iis confpi- ciuntur verruce, licet vene parum rugofe fint. Folia hzc plerumque in lacinias diftin&ta funt , ab utraque nempe parte fex vel feptem, fuperiorque apex haud -multo major eft lacinia laterali. Graciliffima ac fordidiffima eft omnium varietas, ac proinde etiam in nullo ufu Medico, fed quz in Canariis crefcit, opti- ma cenfetur. : Radicem prime feu pilofe fpeciei contundunt Ja- vani, artubusque inponünt tumidis ad cedema extra- hendum. Recentem & mollem fecundæ fpeciei radi- cem conterunt cum Curcuma & Tamarindis, inpo- nuntque abdomini temporé partus difficilis ad eum romovendum.- Ex foliis utriusque fpeciei Jave viles F oedongs feu ftraminei pilei formantur, quos capiti inponunt. Jiégentiffttucr & maximum Polypodium pilofum in Nuffa Caffa reperitur , ubi in folo crefcit , radicibus in miros gyros adeo intricatis, ut videatur effe con- geries ferpentum fibi mutuo junétorum & intricato- . rum. : Caybobbenfes id vocant Lawat feroe yh. e telam araneam ad pifces capiendos , quum pifcem Geen di&um hifce foliis capiunt raro &' nobis ludibrio modo, triangulare enim folium longo adligatur funi, quod per mare fluctuat inftar veli , mox autem fub hoc loco hami adligant fafciculum telae áranez fil- veftris, que tam tenax eft quam fericum crudüm. Pifcis ifte Geep putans pifciculum effe avide iftum devorat fafciculum , qui dentibus tam firmiter ipfi in- hzret, ut fefe extricare nequeat. Hunc in finem tex- tura ifta colitur, ac quevis fuum habet dominum. uasdam fpecies Polypodii Indici cum defcripto maxime convenientes vide apud Facobum Breynium Centur 1. Cap. 93. fed nullam aliam novi fpeciem , cujus radices füb terra prorepunt. i Tabula Trigefima fexta ` ` Ramum exhibet Polypodii Indici villofi feu pilofi, ad radices ob longitudinem diffe&um, cum quo convenit Filix, feu Po- lypodium Indicum , foliis profunde finuofis , Marrubii aqua- tici emulis Plukn. ZImag. pag. 153. € Phyt. Tab. 30. fig. 3. & Panna Kelengo Maravara Hy Malab. tom. 12; Tab. 11. . Tom. PT. CAPUT AMBOINSCH KRUIDBOEK. $t Het werd by de onze Gecko genaamt , dewyl men "t' alzoo boort roepen, en is anders niet dan een zoorte van den Salamander. Als nu iemand van bem gebeeten of bé- pift is, zoo nemen ze dit kruid , en kauwen de wortels , en binden bet op ae kwet/uuren ; die dan dadr van geneezen: Om bet eerfte Polypodium ter degen te leeren kennen; zoo zal ik eenige veranderingen daar van bier by zetten. Voor eerft bet geene op Kinarbomen waft , beeft zyne wortel met vuile moffige vlokken bekleed, die weinig na bairen gelyken, maar als een byzondere fchorze maken y zyn over. eind flaande bladeren bebben de lappen: ongelyk verdeelt y «vant aan zommige flaan de lappen regt tegens maltande= ren, aan zommige weinig, aan andere veel verwiffelt , ieder fnibbel eindigt in een lange /pitze, en beeft van on- deren veele flyve en uitbuilende airen , die tot de randen niet en komen, en men ziet geen zandige wratten daar aan , boewel dat ze de aderen wat gerimpelt maken. ` Zy zyn doorgaans in lappen verdeelt , te weten aan iei der zydein fes of zeven „ en de voorfte (pus is niet veel groo- ter dan een zyde lap. Zy is de magerfte en leelykfte van al. len , ‘derhalve in geen-Medicyn te gebruiken, maar die van de Kanarybomen werd voor de befte gebouden, De wortel van de eerfte of bairige zoorte , kneuzen de Javanen , en flaanze op de gexwolie leden , om de zugt uit te trekken , de verfebe en weeke wortel van de tweede zoorte, wryven ze met Curcuma en Tamaryn , en flaan zulks over den buik ter tyd van een barde geboorte, om dezelve te bevorderen. Uit de bladeren van beide zoorten werden op Fava flegte Toedongs of ftrooboeden gemaakt s die men op "t boofd draagt. Het /choonfte en groot/te Polypodium pilofum, vindt men op Nuffa Caffa, alwaar men ' op de grond gegroeid ziet , met wortelen im zeltzame bochten , zoodanig door malkanderen geflingert , dat men bet woor een klomp om malkanderen gewrongene flangen zoude aanzien; T De Caybobbers nemen bet eg, feroe, dat is; pin» neweeve om vis te vangen, om dat ze den vis Geep met deze bladeren vangen op zelzame en by ons belaggelyke ma» nier, want bet driekantige blad werd aan een lyn gebon- den , welke dan door de Zee vliegt als een zeildje , kort daar onder, in plaats van een vishoek binden ze een bosje weer van een zekere woud/pin , "t Welk zoo taai is als rus «ve Zyde. Hier na toe fchiet de Geep , meenende dat bet een visje is, en voorfcbreeve fpinzel blyft bem zoo vaft aan de tanden bangen, dat by daar mede aangetrokken werd. Tot deze einde werd bet voorfchreeve geweeve geculti- veerd, en ieder beeft zyn byzondere eigenaars. <` ` Eenige zoorten van Polypodium Indicum , met de voor. deren meeft accordeerende, ziet by Jacob. Breyne Cent. - cap. 98. dog ik weet geen zoorte , wiens wortelen on- der de aarde kruipen. denn BOTS i Ti H Ee peet De fes en Dertig fte Plaat is: x Vertoont cen tak van het ruige of wollige Indifche Polypodium, “by de wortels in de lengte doorgefneeden, waar mede over- ` eénkomt de Paare, ofte Indifcbe Polypodium, met diepgefneede “bladeren , na het water Marrubium gelykende van Piukn. -Almag. pag. 153. en Phyt: Tab. 30. fig. 3: en de Panna- -^'Kelengo Maravara van de Hort. Malab. 12. deel, 11. Plaat. IEC J Zeie, 1 p 6349919 — fv «I ser CHE SI 82 HERBARII AMBOINENSIS CAPUT QUINQUAGESIMUM SEXTUM. Phyllitis Amboinica. Sajor radja nute. hyllitis elegantes quasdam fpecies exhibet in hifce regionibus , uti & cuncta Filicum genera luxuriofa magis & majora funt in Indicis defer- tis, quam in Europa. Phyllitis binas obfervavi varie- tates, quz mihi dicuntur Phyllitis arborea & terreftris. Primo. Pbyllitisarborea , tenui ac repente radice de- endet ex arborum corticibus mufcofis. Aliquando ujus tria quatuorve folia fibi juncta funt, aliquando folitaria ac fere feflilia, ita ut nil nifi fola exhibeat folia, quodvis autem plerumque tres gen pe- des longum eft, fex & feptem pollices latum, in ob- tufum definens apicem , in medio feu ad fuperiorem artem latifimum , a radice angufto principio fefe Enfim dilatans & extendens, ad oräs non dentatum, fed furfum varios format finus & arcus, uti & que- dam obfervantur ad apices in rotundas lacinias di- ftinéta, firma porro inftar corii tenfi, Izte virentia; glabra, & fplendentia, per medium crafliffimus des currit nervus, nigricans, & ab utraque protuberans te , qui folium extenfum fuftinet , tenera autem lia circa apices flaccida funt, albicantia, faporem- que habent. oleraceum. : ¡QA Hac folia aliquando monftrofe funt magnitudinis fex octove pedes longa, fpithamam lata, paucis ad oras finubus , quz plerumque fimplicia dependent , formam referentia magnarum Helveticarum rhom- hearum. Nullas gerunt laterales coftas , fed fubti- es, denfas, & parallelas venulas , transverfaliter ex medio nervo ortum ducentes , fed que non in oras excurrunt, fubtus autem prope ortum parum intricate & circinmofe funt, ubi & nigricant. Vetufta folia circa apices fubtus juxta venulas ruffas & arenofas habent ftrias, que abradi poffunt. Radix non ulterius prorepit, quam folia fefe ex. 