Codex diplomaticus Neerlandicus : verzameling van oorkonden, betrekkelijk de vaderlandsche geschiedenis
Anno Domini 1449 in Louvain et Bruxelles perniciosissimae seditionis vulgaris populi et comitatis contra scabinos, consules et superiores insurgentes successivemente ex leuissimis causis fuere ortae, in quibus vulgares, licet minus iuste, ad tempus praevalerunt; post tamen certorum sanguinis effusione et grauem exactionem, duce Wenzelao auxiliante et interveniente, huiusmodi sediciones fuerunt sedate, quarum tamen historia processum hoc breuitatis gratia duxi pretermittendum. Sequenti vero anno, videlicet anno Domini 1450, civitas Mechliniensis a Wenzelao duce fuit suppeditata. Anno Domini 1451 ad Wenzelaum ducem crebre et frequentes querelae venerunt, quod in castro Heynsbergen morabantur raptores et zutheri, qui mercatores Brabantiae et ceterarum partium inhumaniter spoliabant ac male tractabant, sic quod viae publicae fuere impedite, ne cum mercibus suis boni homines transire possebant. Tum dux, videns se, salvo timore Dei, non posse hoc dissimulare, congregavit electam multitudinem belligeratorum et quantocius illo perrexit. Municiipio ista cum suo castro pertinebat eo tempore Fastardo de Merlo, qui adhuc pueritiae annos gerebat, cuius tutores illic tales hospites receptabant. Dux ergo gravissima hac obsidione vallabat et assiduis impugnabat assultibus, quia proposuerat illic non recedere, nisi in manibus illud haberet. Tandem violenter illud cepit, cuius consummatus effectus, illum diaboli nudo usque ad solum destruebat, et cum pace in terram suam est reversus. Ut manifestum et evidens fiat... quomodo et unde habuit originem guerra, qua inter Wenzelaum, ducem Brabantiae, et Wilhelum, ducem Juliacensem, incanduit, est sciendum, quod primus Johannes, dux Brabantiae, habuit fratrem nomine Godefridum, cui in partem hereditatis sue dedit Aerschot, Sichtenen, Bierbeke et Sanctam Aeghten Rode cum omnibus annexis. Hic Godefridus, ex uxore sua, duas habuit filias et filium notabilem, Johannem nomine, qui cum eodem patre suo in bello Cortracensi miserabiliter est occisus. Seniorem filiam dedit comiti de Hercort seu Hercuria, ducatus Normaniae, tradiditque cum ea Aerschot et Bierbeke. Juniorem filiam sortitus est in matrimonium Gerardus, comes Lossensis, qui cum ipsa habitu Suchtenen et Sanctam Aeghten Rode. Hic de ipsa habuit filiam, quam duxit postea comes Juliacensis et cum ea predicta duo dominia possedit, que aliquo tempore in sua potestate manserunt. Cum autem mercatores Brabantiae in terra Juliacensi aliqua damna pertulerunt, consueuit dux scribere ad comitem qua tenus eis justiciam faceret, ut sua possent recuperare; sed cum in hoc negligens inveniretur, iussit dux arrestari omnes redditus de Sichtenen et de Sanctam Aeghten Rode, donec hominibus suis esset satisfactum. Hoc Wilhelmus, dux Juliacensis, egerens, dics duo dominia Renero, domino de Scoonvoerst, vendidit, et sic mercatores Brabantiae magna damna in terra sua pertulerunt. Dux Wenzelaus iterum ad eum scripsit, ut justitiam hominibus suis faceret et damna resarciretur; sed Wilhelmus dux neglexit scripturam eius, parum ponderauit, eo quod in Brabantia non haberet, quod amittere posset; de quo dux Wenzelaus graviter commotus, contraxit undique copias baronum, militum et nobilium de Brabantia, Leuvenburgo, Limburgo, venitque in auxilium eius comes Sancti Pauli et Robertus, frater comitis de Namurco, in actibus militaribus famosos; sic quod iste exercitus nobilium protendebat usque ad octo milia virorum, qui omnes erant ad bella doctissimi et pugnatores egregii. Hi omnes terram Juliacensem ingressi, predia et incendia ubique instituerunt, ut duci redderent quod meruit; sed ille non segniters se habens, opposuit se ad repugnandum, congregans nobilium multitudinem numerosam. Venit in auxilium eius Eduardus, dux Gelriae, cuius sororem Mariam dux Wilhelmus habuit in uxorem. Misit eceiam Fredericus, archiepiscopus Coloniensis, armatos milites in auxilium eius, in milicia actibus expertos et artis pugne non inexpertos. Fuit tamen dies constituata ad tractandum, si quo modo posset inveniri via aliqua, pacis, vi sine sanguinis effusione ab invicem recedere nt. Sed, pro clero dolor! Saeculo malorum procurante, magis dissensio orta est et verba pungentia, quae contra se invicem protulerunt, pacis tractatum ad effectum produci non permiserrunt. Inter quos erant praecipue duo nobiles, unus de Brabantia, alter de Gelria, intra quos haec tumuda verba adeo excreverunt, quod invicem sibi mutuo armaturas suas ostenderunt, ut altera die in pugna se cognoscerent, et viderent quis alteri praevalet. Quod et factum est. Nam die altera se invicem in bello querentes, convenere in unum, et tam acriter pugnantes ambo se mutuo interfecerunt. Dissipato ergo tractatu pacis, altera die fuit assignatus campus, in quo ad praeliandum comparere deberent. Igitur illucescente die dum in aurora jubare se spergeret, illustrans universa, dux Wenzelus exercitum suum ordinavit, ex quo duas acies disposuit. Primam ipsemet direxit, secum habens sex milia armatorum virorum, in quo cum ipso erat Guido, comes Sancti Pauli, sive de Symcop; secundam direxit Robertus de Namurco et cum eo duumilium virorum; ex alia eciam parte se praeparaverunt Gelrenses et eorum consortes, inter quos eciam plures de Westphalia fuerunt. Et ecce dies illa calamitatis et miseriae! Heu, quod tot nobiles ibi ceciderunt fortes in bello! Congressu facto tamdiu fuit anceps pugna quousque per unam leucam commode posset ire, postquam sciri posset quis eorum victoriam obtineret. Porro Edwardus dux Gelria levavit ex quadam causa anteriorem partem galeae sue, que vulgariter dicitur visiere, et ecce! sagitta repente volans eum in faciem circa oculum percussit ac cerebrum eius penetravit; quod se sentiens sibi letale vulnus infactum, fecit se duci de praedio, et tercia die mortuus est. Illis ergo pugnantibus et crudeliter se prosternentibus, tandem dux et Brabantini invicerunt et alios in fugam actos insecuti sunt. Ipse eciam Wenzelaus mirabile probitatis sue dedit iudicium; sed Henricus de Cuyck, dominus de Hoeghstraten, insignis milicie actibus emicuit, qui propria manu multos prostrauit, ac eius instância Juliacenses terga verterunt. His ergo feliciter gestis, Brabantini se disperserunt sine modo, sine ordine quasi iam de triumpho securi. Sed heu! heu! multum aliter evenit, nam mater negligentiae est securitas. Dum enim alii equos suos requirerent, alii ad terram se locaverant, quasi pro lassitudine quieturi, adversarii hoc de longo adspicientes recogli- gerunt se et venientes hi, qui recentes erant et ultimam custodiam rexerant, quibus adiunxerunt se hi, qui fugierant, et Brabantinos aggressi sunt velut secure residentes, illi surrexerunt et viriliter se ut poterant defenderunt; sed hoc non pro praat, quia pro lassitudine ceperunt eis vires deficere et alii ab omni parte institerunt. Sic ergo dux et fere omnes sui nobles capti sunt. Plures tamen etiam in hac ultima pressura de suis hostibus trucidaverunt. Ibi eciam cecidit ille nobilis Henricus, qui pridem tam strenue se gesserat. Porro Robertus de Namurco, qui cum duobus milibus ultimam gubernauit custodiam, quamvis in hoc secundo conflictu vidisset ducem in tanto periculo …… … … … …. …. ae oss ons oneven ven sne hen sene net 86 Deze kronijk verkrijgt eerst belangrijkheid, waar die, na een menigte Brabants, als opvolger van den laatsten diens zoon Carolomannus, bl. 32, vermeldt. Van waar hij al die fabelen en verhalen genomen heeft, is onzeker, wellicht grootendeels uit zijn eigen voorstelling. Zeker werden zij geboren uit de zucht om elke bijzondere geschiedenis vast te knopen aan het begin van alle geschiedenis, en met de meest bekende feiten uit de oude geschiedenis in verband te brengen, die wij bij de kronijkschrijvers der middeleeuwen telkens vinden, waarbij zij dan uit legende, overlevering en verbeelding aanvullen, wat aan de geschiedenis ontbrak. De herhaalde vermelding van Johannes Clericus, qui incepit a diluvio tempore No&, deed reeds den heer de Wind denken, dat onze schrijver het handschrift van Jan de Klerk voor zich gehad heeft, hetwelke Willems in de voorrede zijner uitgave als C vermeldt, of waarschijnlijker nog een ander, daar zelfs “dit handschrift C de fabelen slechts in weinige regels vervat, hier zoo uitvoerig behandeld. Omtrent deze teekende de heer de Wind hier aan: "Als ik zie, dat onze kroniekschrijver die als in eenen adem op Aquitanië te huis brengt, dan doet dit bij mij onwillekeurig de vraag op, of de naam Landen (een kleine stad niet ver van Thienen of Tirlemont) niet in betrekking staat tot Le Pays de Landes ten zuiden van Bordeaux. Onze Hollandsche graaf Dirk I wordt ook wel genoemd Thierry d’Aquitanie, en juist onze Hollandsche kronik (de anonieme Egmundanus) vangt ook met deze Pepijn van Landen aan." Overigens staat deze kroniek in een naauw verband met het door Matthaeus uitgegeven "anonymous, sed weleris et fidei, chronicon. dat cam Brabantiae, Leiden 1707, zodat zelfs hier en daar woordelijke overeenstemming wordt opgemerkt. Men vergelijk b.v. bl. 75 met den Anonym. p. 57 en bl. 78 met denzelfden bl. 79, terwijl zelfs de misslag op bl. 63 bovenaan, waar Theodericus in plaats van Florentius moest staan, ook door den Anonym. p. 58 verholpen is. 37 op het einde begaan is. Ook de gaping op bl. 70, waar het verhaal van den slag van Woeringen en van een tijdvak van 6 jaren verloren ging, wordt eenigszinds aangevuld door den Anonymus, bl. 45: »destructa ergo Woeringia et cunctis re- bus suis inter Rhenus et Mosella bene compositis, reversi sunt in Brabantiam, cum gratiarum actione magnificantes Dominum, qui talem assistentiam tribueret eis." Evenzo kan de gaping van 26 jaren (1330—1356) op bl. 79, door het te loor gaan van meerdere bladzijden veroorzaakt, eenigermate worden aan- gevuld door den Anonymus, die bl. 69 voortgaat: »unde dux volens parcere populo suo, fecit edictum in castris, ut nulli appropinquarent ad castrum assaliendum, nisi communiter accederent cum bona avisatione in hoc consulens multitudini." Verg. Jan de Klerk, V. 1939, zodat ook het volgende wel grootendeels met den Anonymus zal hebben overeengekomen. De plaats bl. 70 anno Domini etc. komt woordelijk overeen met het Magnum Chron. Belg. bij Struvius, p. 282, waar er bijgevoegd wordt: haec ex historia nova, zoo als wat van Godefridus II gezegd wordt, bl. 60, overeenkomt met hetgen uit Albericus vermeld wordt bij Butkens, Trophees, I. preuves bi. 34, 35. Eigenaardig is in deze schrijver de opgave der personen op bl. 66, afgebeeld op de tombe van Hendrik III, welke wel is afgebeeld bij C. van Gestel, Hist. Arch. Mechlin, I. p. 162, doch zonder die aanwijzing, en merkwaardig is zijn aantekening, bl. 57 aan het einde, in zoover eerst in 1214 in Brabant het leen vrouwelijk werd, verg. de Wind, Verh. over den aard van het leen in Holl. (in de Verhand. der 2de klasse van het Instituut, bl. 18). Onze kroniek eindigt met den voor Brabant zo noodlottigen strijd bij Baesweiler (tussen Rijn en Maas) op 22 Aug. 1871, tussen Wenceslaus, hertog van Brabant, en Willem van Gulik, hertog van Gulik, waarbij Wenceslaus gevangen werd en 88 de Gulikschen overwinnaars bleven. (Zie over deze slag o.a. Butkens, Trophées de Brabant, Y. 489; Dewes, Aperçu de l’Histoire Belge, pag. 325; Meyerus, Origines Flandriae ad ann. 1371, pag. 165; Nijhoff, Geschiedenis van Gelderland, II. bl. CXIII en de aan- teekening CXIV etc.). De laatste regels van ons chronicon zijn: "Porro Robertus de Namurco, qui cum duobus millibus ultra- timam gubernavit custodiam, quamvis in hoc secundo con- flictu vidisset ducem in tanto periculo." Doch zij laten zich weder aanknoopen aan den Anonymus van Matthaeus, pag. 100 initio: — 3 Quamvis in hoc secundo conflictu vidisset Ducem in tanto periculo, non tamen movit se de statione su, nescio quo spiritu informatus, qui tamen et ipse captus est cum pluribus de suis." — Wij ontleenden het bovenstaande aan de opmerkingen van den heer S. de Wind, omtrent deze kronijk. Overigens is het handschrift op papier in klein folio geschreven met geheele regels, waarschijnlijk in het begin der 15e eeuw, zonder band en los, het heeft veel geleden, doch is voor wie met de talrijke verkortingen bekend is, niet moeilijk te lezen. ERRATA Bl. 4 r. 10 v. b. s. fat: generatione lees: generatione Bl. 5 r. Permetheus r. Prometheus Tr. 9v.b. separuerunt s. Separauerunt Bl. 2 v.0. (torruerunt s. corruerunt Bl. 10r. 6 v.b. virgenti viginti Bl. 11r.1v.o. quosdam, zai moeten zijn: quondam Bl. 16r.16 v.0. annus s. annis Bl. 17 Y. 8v.0. Ptholometer, zal moeten zijn: Philometer Bl. 18r.10v.b. appellatum s. appellatam Bl. 18r.19v.b. Silvanum s. Silvanam Bl. 20,21 en 23 Arundinis emz. arundinis enz. Bl. 21r. 2v.0. reliquendo s. relinquendo Bl. 22 komt een vers voor op de stad Antwerpen vervaardigd, hetwelk in het handschrift just voorkomt, zoo als hier is afgedrukt. — De overige later voorkomende verzen hebben wij gemeend te moeten afdeelen. Bl. 98r.11 v. o. introgrando, zal moeten zijn: interrogando Bl. 96r. 3 v.o. Xamplicauit s. ampliauit Bl. 99r. 8v. b. homicedebantur, zal moeten zijn: homines cedebantur Bl. 101v.0. decendit s. descendit Vooral het eerste gedeelte van deze kroniek draagt alle blijken van onnauwkeurigheid in spelling en taal. NADERE OORKONDEN UIT HET ARCHIEF VAN BUREN. MEDEGEDEELD DOOR Jhr. Mr. A. M. C. VAN ASCH VAN WIJCK. 1400. Vrijdag na Purificatie Mariae (6 Febr.) Jan Doelevaert Heynricus soin en Ghisbert van Est, schepenen in Tuel, verklaren dat Coppen Donneveert Jacops soen verkocht heeft voor 500 gouden guldens groot en gaaf, 7 morgens en 50 roeden lands, gelegen in het gerecht van Opynen in een staat gegeven terweert en akker tussen Jacop Huberts soen en Hubert sijn soen aan de ene zijde, land der kerk van Opynen en der arme lude der kerken van Opynen en erfgenaam Steeven Goeswiens soins, aan de andere zijde Jan Sammel, ten behoeve van Jan, heer van Arkel, ridder, in enen eigendom zonder tiens en met dick, die totten voorst. land met recht behoort, erfelijk te bezitten. 1405. (13 Jan.) Jonge vrouw Margriet, die Harmans dochter van Euerdingen, was, Reynier die Wilde, jonge vrouw Margriet, weduwnaar van Wilde, en Reynier die Wilde, de jonge, huurder van twaalf soepen, verkoopt aan Jan van Sinsijt (Sinsijt) een halve hoeve land, gelegen op Outonae in Tienhoven van den Outounseutschen wech tot der wetering toe aan den overgegen, die Harmans van Euerdingen te zijn, placht, en het land, belend bouwen naast Walraven van Acoey, en een knaap, heet Seelken, wonende nu ter tijd tot Beest, en beneden naast Wouter Coevost van Bonendaal (Bouwendael). Voorts beloven jonge vrouw Margriet, Reynier die Wilde en Reynier die Wilde, de jonge voorser, voor ons en voor onze erfgenamen, Jan van Sinsijt voorser, en zijn erfgenamen in deze voor, de halve hoeve land te houden en te waren voor al die genen, die ten recht komen willen, behoudens de heren van Zintemertenhuizen erfpacht, die uit deze voor, de halve hove land gaat, in gebreke waarvan zij beloven alle kosten en schade, die Jan van Sinsijt voorser daarin leidt of zijn erft, te zullen vergelden en wel betalen tot hun genoegen, tot grootste interesse van hun zelfs waarheid. Van de 3 zegels, de 2 eersten behouden. Regelijke verkoop van enig land, gelegen in het kerspel van Leeuwen. 1406, St. Odulfus (12 Juni). Wij Baudekijn van Lent, rechter tusken Maart en Waelle, teugen dat voor ons komen in het gerecht van Leuven en voor gerichte luiden, die hier naast beschreven staan, Roeloff van Scornberch, en heeft gehesen en gehouden den voor. richter, dat hij hem een vonnis gaf hoe hij sijn gepenten eerde en goede, dat hij afgepent heeft, na inhoud van sijn brief, Johan heer van Aerkel, van Pieren en des lands van Mechelen, en dat geleghen is in den gerecht en kerspel van Leuven, met recht is schuldig voor te varen. Daar vraagt de voorgerechtelichte richter een vonnis, hoe Roeloff van Schotenbergh met sijn gepenten eerde en goede, die hij had gepent na inhoud van sijn brief, met recht weer schuldig voor te varen. Daar wijst het vonnis dat hij verboden zoude en met den meesten penning. Daar vraagt Roeloff voorgerechtelijk of hier koepiers waren, die dat voorgerechtelijk eerde en goed koopen wilden. Daar kwam Gherard van Bueren en boete om dat voorgerechtelijk eerde en goed voor 1000 oude guldenen te koelen. Daar vraagt Roeloff voorgerechtelijk of daar iemand was, die daar meer voor geven zoude, een worf, anderzijde en derde worf, en daar en kwam daar niemand, die daar meer voor geven en zoude. Daar vraagt Roeloff voorgerechtelijk, aan de voorgerechtelijke richter, dat hij hem vonnis geeft; want daar niemand en was, die daar meer voor geven zoude. Hier volgen enige onleesbare regels. Voor een vonnis, dat men eerst bieden moet aan de eigenaar van een pand, of aan de kerk of hij het besluiten zoude, en zoude hij niet besluiten, dan moet men de heer van den lande bieden of hij het besluiten zoude, en zoude de heer van den lande niet besluiten, dan zoude de kooper hebben, en kwam daar niemand die dat voor, eerde en goed besluiten zoude. Roeloff van Scorzeburch voor dit voorstel, eer volden voor dit voorstel. Geert van Bueren, die gehoog had voor veertig honderd gulden oudere gelden schuld, des heeft Geert van Bueren voor den voorstel, de recht te koop, gelde te zien, dit was eerst de bedoeling. Hier waren overeind gerechtshuizen Jan van den Hoog en Werner en andere goede mannen. Gegeven in jaar ons Heeren duizend vierhonderd en zes, op zondag Odolphs dag, 1407. Brieven door Pieter van Merode aan Reinald, hertog van Gelderland, ter hand gesteld. Zie Kroniek 1850 bl. 108. Reinald, hertog van Gelderland, Johan van Arkel en Willem van Arkel zijn zoon, verklaren Jan van Beieren tot scheidsman te stellen ter vereffening hunner geschillen met Willem van Beieren, graaf van Holland. 1408, Paaschen (15 April). Wij, Reynald, bevalt genaamde Gaids, hertog van Gulik en van Gelre en graaf van Zutphen, Johan heer tot Arkel, tot Pierrepoint en landsheer van Mechelen, en Willem zoon van Arkel, doen kennen allen te weten en te bekennen met desen brief, dat wij ter bedenking en versoeseking des hoogedere prinsen, ons lieve gemelde broeders en heren, heren Johannes van Beieren, gekozen tot Lodewijk en graaf te Loon, voor ons, ons land, leden, onderdanen, hulpen, hulpen en die om ons bedenken willen vijand ons nieuwe en heren van Holland geworden zijn, en voor voor al die genen, die in die veste gekomen zijn en die ons daar in te verantwoorden staan, een soen en zegen tusschen ons en den hoogedere prinsen, onze nieuwe en heer hertog Willem van Beieren, graaf van Henegouwen, van Holland, van Zeeland, zijn landen, leden, onderdanen, hulpen, hulpen en allen die in die veste gekomen zijn en die hem in deze zaken te verantwoorden staan, vriendelijk en althans gebleven zijn en blijven met desen tegenwoordige brief aan ons lieven en gemelde broeder en heren, heren Johannes van Beieren voorzien, van alle zaken, twijfel en geschil, die tusschen ons, ons land, leden, onderdanen, hulpen, hulpen en hulpen en die om ons bedenken willen vijand ons nieuwe en heren van Holland geworden en in die veste gekomen zijn, en anders alle die genen, die ons in deze zaken te verantwoorden staan, aan de ene zijde; en onze nieuwe en heren Willem hertog van Beieren, graaf van Henegouwen en van Holland voorzien, zijn landen, leden, onderdanen, hulpen, hulpen en hulpen en die hem hier in te verantwoorden staan en ook die in die veste gekomen zijn, aan de andere zijde, zijn en zijn kunnen tot desen dag tot datum des briefs, in de manieren hier na geschreven, dat te weten: Dat wij twee goede lieden, en onze nieuwe en heer van Holland voorzien, twee goede lieden daar toe nemen en zetten zouden binnen de naasten veertien dagen na datum des briefs; den welken vieren wij heren van beiden zijde voorzien. aldaar geleerd en mede gegeven zal worden, oft was hij ooit bij hem zelf en bij zijn raad op die zaken en punten voor, vinden en ordinieren zal, dat zal hij zonder begrijpelijk viseggen en onder zijn zegel beschreven overzenden aan elk van ons heren en partijen voorzover, alsof het een ieder van ons dat aanroerende is, binnen de naasten zes maanden na dat aan hem gebracht zal worden, dat te verstaan binnen de naasten negen maanden en veertien dagen na datum van dit briefje komt. En zodanals onze lieve broeder en heer voorzover die zaken en daar in raam, uitseggen en beschrijven en besegelen ons en elk van ons partijen voorzover, zeggen en overzenden zal binnen die tijd en in die manieren voorzover, dat zal van ons op alle zijden witelijk en wel gehouden en voldaan worden, weer ook dat zaak dat een of meer van den vieren zegsluden voorzover, binnen die voorzover. tijden hoers seggens afhuisch off vtlendich worde of worden, off van kenliken noetsaken niet daar bij komen en konde off en konden, so sal ellich van ons partijen voorst., dien die segslude een off meer afgiengen, als voorst. is, zonder vertrek eenen of alda mennigen als des noet geboerde ende afgegangen were, in des of der afgegangenre stat weder zetten, om te doen ende te vol eynden, gelijck vanden segsluden voorst staet. Ende “wij Reynhout, hertog van Gulich ende van Gelre, Johan heer tot Arkel, ende Willem soon tot Arkel voorst., hebben in goi- den sekeren trouwen bij onser eren, eden ende oors lijflich ten heilgen gesworen, geloven, sekeren ende zweren alle punten ende een yegelich bisonder in desen tegenwordingen brief begrepen, also als die hier voor beschreven staan ende alsoe die ennigen van ons partijen voorst. zonderlingen aanroerende zijn, voor ons ende voor alle onse land, lude ende ondersaten, hulpere ende hulps hulps ende die omme onser beden ville vy- ant onss ueuen ende heren van Holland geworden ende in die vede gekomen zijn, ende anders voor alle die gheene, die ons hier in te verantwoorden staan, in alle der manieren als voorst. is, wittelich ende wael te houden ende te voldoen, zonder enige argelist. In orkonde hier afso hebben wij onse zegel aan de- sen brief doen hangen. Gegeven ten Rosendale op den Heiligen Paasschdach int jaer ons Heren dusend vierhondert en achte. 95 Per dominum ducem, presentibus de consilio illustri dominis Adolpho duce juniori, Mont. comite Rauensbergen, Johanno de Roshem, milite, ac Arnoldo domino Pyecke, armigere. Gelijktijdig afschrift. Aanspraak van Jan van Arkel tegen bisschop Frederik van Blanckenheim. 1408, (23 Mei) Dit zijn zulke aanspraken en vorderingen als wij Jan heer van Arkel, tot Pierepont en salon van Mechelen, keren en leggen aan de erewaardige in Gode heren Frederik van Blanckenheim, bisschop van Utrecht en andere stand van Utrecht, in alle der maten en manieren, als hier na te beschrijven staat: Ten eerste spreken wij de stad van Utrecht toe, dat zij Wouter Bloem onze hulper heeft doen onthoefden boven een goed gelegenheid, dat zij hem gegeven hadden, en boven dat wij met de stad voorstonden in gunsten en in vriendschappen; en wij eisen en geisen daarom van de stad voorst, dat zij ons dat richten en beteren, als zij ons dat schuldig is te doen. Item spreken wij de stad van Utrecht voorst, toe, dat onze dieners met waren om onze vijanden te schelden, en werden tot Yselstein in gedrongen en daar gevangen genomen, en werden voor overgeleverd aan de stad van Utrecht, en die stad voorst, deden onze diensten voorst onthoefden, boven dat zij met ons stonden in vriendschappen en in gunsten, en dat onze diensten hun vijanden niet waren, noch ooit in de gestichte niet gebruikt en hadden; en eisen en geisen daarom van de stad voorst, dat zij ons dat richten en beteren, als zij ons dat schuldig is te doen. Item spreken wij onsen heer van Vtrecht toe, dat hij onse vijand is geworden zonder nood, en is gekomen met macht voor onze poort als Haghenstein en Euerstein en heeft die helpen winnen en bevestigen, en eisen en gelten daaraan van onsen heer voorganger, dat hij ons die schade voorging, beter en recht, dien wij achten op ander halve honderd duizend nobel, als hij ons dat schuldig is te doen. Voert zo doet onse heer van Vtrecht crook en hinder en gewaltsame zaken aan onzer heerlijkheid van onzer landen van Haastrecht, want wij onser heerlijkheid voorging, niet aan te tasten en moeten noch gebruiken, als wij en onze voorvaderen meerdere jaren gedaan hebben, welke heerlijkheid voorging, wij en onze voorvaderen rustig en vreedzaam gehad en bezeten hebben deze naaste honderd jaren en langer, en nu weerloos en worden, als wij wel bewijzen mogen met besegelde brieven, die wij daar af hebben van onzer leenheren, en nu binnen deze tijd met recht daar af toe gesproken en worden van onzer heer van Vtrecht, van de stad van Vtrecht, noch van niemand van hulve wegen; en wij zeggen dat wij met recht onze voorganger heerlijkheid schuldiger zijn te behouden dan ze ons hiermee met eden of met woorden mag overgeven of afzeggen; want wij noch onze voorvaderen nooit die heerlijkheid voorging overgegeven noch afgehengen en zijn, zo dat wij met recht af onterfelen zullen wensen in enigerwijze. Voert doe ons onse heer van Vtrecht croet en hynder en geweldloos saken aan onze heerlijkheid van onsen land van Haagustin; want wij onze heerlijkheid voer niet aan richten en moeten noch gebruiken, als wij en onze voorgangers veel jaar hebben gedaan, welke heerlijkheid voer wij en onze voorouders hebben geweest houdende en te leen houdende van de griëfelijkheid van Holland, dat wij toe willen brengen, als wij schuldig zijn te doen; en wij en onze voorouders hebben deze heerlijkheid voer rusteloos en vreedzaam beheerd en gehad vele jaar, en nie met recht daar af toe gesproken en worden van onze heer van Vtrecht, van de stad van Vtrecht, noch van een van hulde weghen, en wij zeggen dat wij met recht onze voorheerlijkheid schuldiger zijn te behouden daar zich ons verbintenis met een of met woord kunnen ontkomen of afzeggen; want wij noch onze voorouders nie die heerlijkheid voer overgehevigd noch afgehangen en zijn, zodat wij er met recht af onder moeten zullen zijn in enigerwijze. Item doe die hertog van Holland Gorinchem ingangomen had, doe werd een vrede gesloten tussen onze heer van Vtrecht en de stad van Vtrecht op een zijde, en de stad van Gorinchem in het midden land daartoe hoorend aan de andere zijde, duurend tot Sint Gallen dag toe; binnen die vrede soe zijn gekomen die van Vtrecht tot Arkel bij de Dam, en hebben daar gelegen met krijgers en hebben poorters van Gorinchem gevangen genomen en hun boem en wilgen afgebouwd en hun koren verwoest, verward en te schande gemaakt; en eisen en verlangen van de stad van Vtrecht, dat zij onze stad van Gorinchem den gebrachte vrede voer te richten en te beteren, als zij dat schuldig zijn te doen. Deze tegengewerdegemaakt, spraken geven wij hoorde Arkel voor onze vader, over den volgenden, die daar toe gericht en daar over gezet zijn, als daar met te doen en voor te varen, na ingehuwd en verbinding van de compromis brieven, die daar van gemaakt en gelegd zijn tussen onsen heer den bisschop van Utrecht, der stat van Utrecht voor en ons. Voor rede ons zegels hieronder op dit spaatsium gedrukt. Gegeven in jaar ons Heren duizend vierhonderd en acht, des woensdags op ons Heren Hemelvaarts avond, dat was op de drie en twintigste dag van mei. Het ter rechterzijde op het papier gedrukt zegel is verdwenen. 1408. (23 Nov.) Willem Berghs en Lambrecht Laer, beloven bij onser trouwen, eeren en zekerheid, nu meer noch tot genoegen te doen noch te doen doen met raad noch met daad, hemelse noch openbare, ergen hertog Willem van Beieren, graaf van Henegouwen, van Holland enz., en herlich Jan van Beieren, den heer van Ludik, den heer Floris van Borselen, heer van St. Maartensdijk en van Zuylen, en Frank van Borselen, zijn zoon, tegen hun landen, luiden, steden, onderzaten, hulpers, hulpers, die zij nu ter tijd hebben of hier naamsgeving mochten, noch tegen allen die zij verantwoording willen; maar altijd voor beste te doen en hun ergste te waarden na onser macht; als nu zij volkomen te houden willen zij ten heiligen gesworen Aebben mijd opgericht vingheren, met gestamde eed, bij onser trouwen, eeren en zekerheid, als goede, waarachtige mannen. Bezegeld door Jan Pieter Bollen zoon, den bailju van Sint Maartensdijk, en Jan Willemszoon. De beide zegels zijn bijna gaaf. (Codex, 2. Serie, 3. Deel, 1. Afd.) 7 98 Gerard van Scheiling, Seger en Pieter, zijn zonen, verklaren overeengekomst te zijn wegens de schuld van Wachtendonk. 1409, (3 Jan.). Wij, Gerard van Scheiling, zoon van Peter van Scheiling, Groenewind, doen kennen allen levens en bekennen met deze openbare brief, voor ons en onser even, dat wij op dat, datum van dit brief, om begerden en liefde voor het hooggeboren vorst, hertog van Gelderland en van Gelre en graaf van Zutphen, onze lieven genedigen heren, bij zijn vrijheid en van zijn raad, van onze schuld wegen tot Wachtendunk, als overdragen en een worden zijn, dat die gehele schuld voor ons, met allen schaden, die daarop komen, zullen met dit openbare brief gerekend en geëxamineerd zijn, op honderd komma's Gelderland guldens aan Vleesmarkt betaald, als nu op datum van dit brief is gegaan en geven, des wij nu op deze bedegende dag, datum van dit brief, ontvangen en opgebouwd hebben, twee honderd van deze guldens, waar wij onze lieven genedigen heren voorzien zijn, in behoefte van de jonkvrouwen van Wachtendunk en alle van dit geslacht, daar die voor ons schuld een treffen kan, van kwetselen in afslag van onze voorzien schuld; en zijn met ons overdragen, dat men ons die andere acht honderd guldens voor, die ons nog breien zijn tot vier jaren, elk jaar op de Heilige Drie-Koningen, nu en de komende, na datum van dit brief, twee honderd van deze guldens betalen en ontvangen zal in onze zeker behoud op elke termijn, overdies onze kwitanties in afslag en kwit van de voorzien sommen, en voorraad (wanen) ons en onze erven voorzien termijnen alle volledig betaald en gehandreerd zijn, daar met zal die principale brief, den wij van der voorzien schuld sprekende hebben, op heren Arnoud heer van Wachtendunk, versterkt, in houdende drie honderd en vijf en dertig alder nieuwe schilden, en alle schade, die daarvoor ons geschiede is, weer gelooid, gequit en geledigd zijn, en met die daarvoor aan ons gegeven had in den voorzien brief, met naam heer Jacob heer tot Meerle, heer Harmann van Ishem, heer Wynand Schynk van Nydeggen, ridder Johan van Wachtendunk, Gijsbrecht van Kessel en Goiswin Spier van Langenveert, knapen, die in haar even en zullen wij vinden van betalingen der vijf termijnen voor, in evenredig wijze zonder beswaar om de voorzien schuld willen, en zullen dan den voorzien principale brief overreiken aan onze lieven genedigen heren, voorzien in behoefte van de jonkvrouwen van Wachtendunk en alle van dit geslacht, den die voorzien. Het slot van eenen brief, waarbij een zekere overeenkomst gesloten werd tussen hertog Reinald van Gelder en Jan van Arkel en Willem, zijn zoon. 1409, (April 22.) "onsen lieven zwager en nieuwe vader, wel voldaan van den gebrek van dat hem toegegeven, gelijk staat, en zoo raadslieden of overleden voor ons, der vernuwingen voor ons niet en sachten tussen dit ende Sinte Jacobs dag komende voor ons, zo zullen wij binnen den eerste vier dagen na aanmaning ons zwagers en nieuwe vader, met hooren aphenen brief, ons in onze tegenwoordige gegeven, of een van onze vier hoefsteden van onze landen van Gelre, gegegeven uit, ons zelfs leven rijden in een van onze steden of sloten in onze vaderlanden of van Geldre gelegen, die ons zwager of nieuwe vader ons in huidige moordbrief voor ons noemen en laten weten, en zullen daar uit de staat of sloten, daar wij in gemacht werden, niet scheiden in geen verwijderd ten troost tot, dat die vernuwing voor ons uit gegeven is, en dat onze zwager en nieuwe vader dat ook volgezet is, gelijk dat voor ons. " staat. Alle deze voorstellen en geloofhebben wij, hertog van Gulik en van Gelre en graaf van Zutphen voorzien, geloofden en geloven met deze zelfde brief voor ons en onze ere in goede trouwen in rechte eedstaat en bij onze vorstelijker eer onze liefde voor onze echtgenoot en nieuwe voorzien en hopen even vast, stad en onverbrekelijk te houden en te voldoen en niet te breken in geen wijze. En hebben des te geordend en steede houwen ons wapen van onze rechter wetenheid doormekaar hangen aan deze gegenwoordigen brief, die gegeven werd in het jaar ons Heeren duizend vierhonderd negen, des manendaags na den zonndaags als men zingt in de heilige kerken Misericordia Domini, dat was op twintig en tweeëntwintigste dag van april. Op het voorgaande afschrift volgt op hetzelfde blad het afschrift van een vrijgeleide door hertog Reinald van Gelderland aan Jan van Arkel en zijn zoon verleend voor den tijd van een jaar met 25 personen, doch het papier is te zeer vergaan om daaruit iets meer bepalds te kunnen lezen. Aanvankelijk van Sconouwen, ridder, belooft dat hij, — ingeval hij binnen de vier heilige dagen van Kerstmis, na datum des briefs, aan de heer Jan van Arkel niet betaalde 500 gulden gouden Engelse nobel, goed van gouden en zwaar genoeg van gewicht of voldoende weerde aan anderen goeden gouden, binnen de eerste acht dagen na de vier heilige dagen van Kerstmis, — ongemachtig komen zal tot de overste villa tot Kriekenbeek, en hij zal dan van de villa vorenky niet scheiden in geen verwijs, ten zij bij wil van de voornemde heer; belovend zich bij gebrek daarvan rechtvaardig gevangen te zullen geven in handen van voornemde heer, zodanich mijn liefde genoemde heer, heren Jan, heren van Arkel voorzover mij doen, gelijk hij met zijn gevangen te doen pleegt, tot dat hij hem geheel zal hebben afbetaald; en in geval tusschen tijds het huis van Kriekenbeek aan de heer van Arkel ontweldig worden van vrienden of van vyanden, zo dat hij dit niet welkom noch waar, alsdan belooft hij binnen de eerste veertien dagen na de vier heilige dagen van Kerstmis vorenky, ongemachtig te zullen komen tot de overste villa van Pierpont, en ik en zal dan van de overste villa van Pierpont vorenky niet scheiden in geen verwijs, ten zij bij wil van de voornemde heer, en na hem geheel te hebben afbetaald. Alle deze, voorzien. punten en geloften en elk bijzonder, heb ik gesekerd en geloofd, zeker en geloof in goeden trouwen overmits desen openen brief en met opgerichte vingeren, met gestelde ede lijlijk ten heiligen gesworen, vast en steed te houden en te voldoen en niet te verbreken in geen weerzien. En tot wat tijde dat mijn lieve geheugen her, heer, heer van Arkel voorzien. of ik aflievich worden, dat God verhoudt moet, zó is desen brief doen en te niet, alle ding sonder argument. Zijn zegel is geheel gaaf. 1409. Maand. na St. Maarten (18 Nov.). Wij Lijsbeth van Wij, abdisse en gemeente zusters, en convent van het klooster van de Honeb, doen kennen aan allen mensen, dat wij hebben ontfangen van gerechtelijke testament der vrouwen van Bursel, der God genadig zij, van Willem van Reynsen twintig Vrijmeester kronen, van welke wij quit schelden en goed betaald heeren Floris van Bursel, heer van Sint Maarten en van Zullen, uit te voren genoemde testament. Gegeven onder ons zegel in het jaar ons Heeren duizend vierhonderd en negen, des volgende maandag na Sint Maarten. Het zegel verloren. Gebrek van hertog Reinald van Gelderland tegen die van Holland, overgeleverd in de week na Halfvasten. 1410. Gebrek mijn genadige heeren van Gelre en van Gulik en der zijnde, die hoedan van de Hollanderen geschied zijn, boven den vrede etc., overgegeven mijnheer van Luding, in de week na Halffasten, in het jaar ons Heeren mcco en tien. Dit zijn de punten, die de van Gorinchem geschied zijn, boven desen vrede, zint dat mijn genadige heeren van Gelre die stad en het territorium van Gorinchem geaccept hebben. Joden verzetten, zodat wordt Jan van Blanckenvoert zijn diploma van Alblasserwaert genomen en zijn goede gebruiken, die hij in Holland heeft. Voert is Francke van Maersen, die mijnheer scout van Gelre was, gehaald en Lederbroek in mijnheer lande van Gelre, en gevoerd tot Woudrichem, en daar is hij gehangen, dit heeft die baljuw van Zutphen, Werenbout en zijn soortgenoten van Schalven, uit mijnheer lande van Gelre gedragen, en die in de Haag gevoerd en hem hoers beesten en goed genomen en dat tot Dordrecht doen drijven. Tom In ken Reeldrerwer (beekleverwer!) is met een winderig spu gebracht en daarmee heeft hij van hen gehasp tot Gorinchem, 108 Len Mijnheer heeft die van den huis hem gedwongen zijn rechten, en hebben hem gevangen. Het handschrift bestaande uit 15 bladen is aan de benaming zijde zeer beschadigd. De heren raad hebben in Utrecht bij een waren, dat die gevangen, die tot Gorinchem in de Weg zijn tot Woudrichem gesteld, aan beide zijden dag gehad moeten hebben, elk op zijn eer, en wie dat meedogen werd, zouden men hangen. Daarom gaf men Claes van der Haag en Jan Peters zulke op hun eer, en die kwamen niet in en zijn meedogen worden, en die tot Woudrichem gesteld en werden zulke gegeven, en Jacob Aelwijns zulke daar nog in den stok, en Gertrud Bertrands zoon, Jacob van der Eem en Bertout Willems zoon hebben hem daar uit den stok moeten openen. Item soe is dat het blokhuys af en weer hersteld en verdedigd tegen Loevenstein en zijn niet alle weggetogen, gelijk als overdragen was. Item soet wordt die ballingschap van Rijnland, der vrouwen van Reimerswal en hoeren kinderen genomen boven den vrede, gelijk haar cedel inhoudt, die gij in vorige tijden daar af overgegeven heeft. Item soet was overdragen, dat men die genomen had aan beiden zijden zoude laten verbergen, dat tot Gorinchem was, dat liet men verbergen, en die van Gorinchem genomen was, dat en zoude men niet laten verbergen. Item soet heeft Dirk van der Werken den visseren verboden dat zij op mijn heren werp van Gelre in de Merwede niet vischen en moeten, gelijk dat in Utrecht overdragen was, en zij vischten ongeveer 14 dagen. Item die ballingen vingen Henneken Sanders soen op den Wolferschen die en wonden hem en vervelden hem tot Woudrichem en seconde hem daaruit, en dat deden Pieter Smalle en Gericht van Helle met hem zevendend. Item was Jan Willems soen aan bestorven in den lande van Huesden ongeveer 10 nob., des hem Hillen van Drongelen een geleide gaf daar te komen, des heeft hem Dirk van der Werken daar boven gevangen en af geschat 20 nobel, en die nobel heeft hij ook niet kunnen krijgen. Voort heeft Jan Willems soen voorzover die schepenen en het gerecht van Gorinchem gesecht, dat Dirk van der Werken zelf met de hand hem geboren heeft, en water in den lucht gehoefde gebroken en zeer weet gedaan, en zoude dat hij hem gesecht had, dat Gijsbert die Vocht met 2 gewapen voor Leerdam geleghen had, om daar in gevangen genomen van verzetten, die hem in Leerdam geholpen zoude hebben. Des...... (ken)licht onschuldig is, en begeert dat men een bescheid daar af doen zal, en is dat mens niet en vindt, dat men dan Dirk hooft voor sulken.... ernst van Gijsbert gemaakt had. Dit zijn die punten en gebreken, die mijns genadigheids heer van Gelre geschaakt zijn binnen vrede, waren tijd dat die van Gorinchem aan mijnen genadigen heer van Gelre gekomen zijn. Inden eersten die van Gorinchem waren zij aan mijnen genadigen heer van Gelre gekomen zijn. Item Dirk Bouman had drie meren, een voel van een jaar en een volt van een jaar. Item Jacob Arnts zoon had een voel van een jaar. Item Pouwels in die rosmoelen vier meren, en deze vier peerden hebben genomen Claes van der Heye, Pieter Smael, Willem Heynen zoon, Jan van Cloetwijk en Jan Mathijsz., die waren wonachtig in het land van Altena. Item Willem Heynen met zijn gesellen heeft genomen Goedertieren en Jan den Leeuwen een kooy, en Goedertieren een schuit, die tot Woudrichem is. Item Claes Egensz. en Mouwerissen den ruter, werd genomen op de laatste heilige dag van Pinksteren vijf kooyen en drie runderen, en dit hebben gedaan Jan Fredericsz. Vol en Arnt Jansz. Item Heesken Mouwerissen zoon is genomen een grauwe merie en een eenwynter volle, en dat hebben gedaan de Kraamers kinderen en zijn ondersteunt heren van Culenborg. Item Willem Snijder zijn genomen drie runderen en gebracht in het land van Huijkelum, en dat hebben drie wijven gedaan. Item so is Otten van Vuren gevaarlijk uit Gorinchem met een roede schuit en met zijn vrouwen en met twee wouden tot Bomel gewest, en voert tot Arnhem heer van Gelre, die hem ontboden had, tussen Loonen en Dalem, daar lagen Jan en Willem Heynen zoon, met twee peerden toe en meer, en hadden hem gewacht in zijn soete, alsof zij zich rijkeloos voelden, Otten en een zijn knecht en namen was tussen 12 en 16 Gelderse guldens. Item die vrouw van Poederoyen genomen.... dage van Pinxteren. Item soen beneemt die baai van den lande van Altena, dat die van Gorinchem niet vissen en mogen op mijne genades heren stroom en werp van Gelre in de Merwede beneden Gorinchem, en voert soen en moet niemand van genen Hollandse geenen binnen Gorinchem brengen, zij en werden op mijne heren stroom van Gelre gevangen en hoor hebben genomen. Item soen zijn Willem Langeraaf genomen vijf koeien en drie rundveestapel, waar mijnheer genade van Holland welaar af weten, gelijk als hem Willem dat welaar te kennen gegeven heeft. Item soen zouden mijn genades heren onderschoten van Gelre hun goed, die zij in Holland hebben, veel bruiken en doen bruiken na wijziging des vredes, daar hem gebrek en hinder in valt. Item neemt Gerhardt Bouman, Splinter van den Oudengijn en bruigt hem af, binnen desen vrede, een huis tot Geijn, met drie hofsteden en boerderijen en drie morgen land met drie hofsteden, gelegen ter Geijn, en die tiende van tien hofsteden, gelegen ten Geijn, en nog een hofstaat ten. Item nog vijf morgen land, gelegen ten Oudengijn. Item een stuk land geheten de Bruggenhoet. Item nog vier morgen land, gelegen ten Oudengijn, daar heeft Splinters wijf hun levenstoeg af. Item soen is Hendrik van Buingingen, mijn genades heren hulper van Gelre, op .. Holland, en zijn goed en regen inden lande van .. werden hem genomen en ontboort. Item zijn tot Gellinckum huis gebrand binnen vrede. Item zijn tot Beesde gevangen en tot Lederdam gesloten binnen vrede, waarst Gijsbert Jansz. gevangen en hem afgeslagen vijf nobel. Item Gijsbert Arntsz. gevangen en afgeschoten twintig nobel, en hem dan genomen drie koeien. Item Jan Gheryts zoon gevangen en afgestraft met nobel. Item Claes van Cleef gevangen en afgestraft vijf gulden, en hem genomen drie gulden. Item Rolof Coele gevangen en afgestraft elf nobel, en genomen twee koien. Item Wouter Coenraets zoon gevangen en afgestraft veertien nobel. Item Meens Heynenz. gevangen en afgestraft twintigvijf nobel. Item Jan van der Heyden gevangen en afgestraft vijftien nobel. Item Hendrik Jansz. genomen alsoveel beesten, die waardevol waren twintig nobel. Item Maes van Pruisen gevangen en afgestraft tien nobel, en hem genomen drie koien en vier paarden, die waardevol waren twintig nobel. Item Daem Arntsz. gevangen en afgestraft zesien nobel. Item Alter Jansz. gevangen en afgestraft tien nobel. Item Reyner Hugenz. gevangen en afgestraft twaalf nobel. Volgens enige onleesbare regel, Item Direk Maech sijn genomen omtrent Sinte Jans misserij binnen den vrede, vier merijnen, die twee zijn hem gericht en die andere twee heeft des hoefs boede van Sinte Gerardsberge, en die twee zijn wel waardevol twaalf nobel. Item Albert heren Bruystijns zoon en Spierince Duyt mit hoeren gesellen hebben genomen, voor der veden, Wouter Jans zoon vijf rundjes, die wel waardevol waren vijf gulden. Item Mechthild Jan Boumans vrouw een ko en van tien gulden. Item Arnt Jacobs zoon een ko van twaalf gulden. Item is Jan Lyonis zoon genomen binnen vrede, eerst heeft hem genomen Otte die reeintmeister van Hulkelem drie Ingb. nobel. Item Florens van Dalem zoon. Item Dircs knecht van der Merwede zoon en drie gulden. Item Claes Andries zoon een nobel en een kroon, Item Ghijsbert, Ghijsbert Neuwdekens zoon is genomen binnen vrede twee gulden en hem afgestraft binnen vrede drie gulden. 