Van Brussel naar Karema : geschiedenis eener Belgische kolonie in Midden-Afrika
IX De Dood van Wautier Dank aan de kraclitdadigheid van M. Greffulbe, agent van bet huis Roux, de Fraissinet en Gie le Zan- zibar, dank ook aan de vriendelijke tusschenkomst van den E. V. Stefanus, opperste van bet Franscbe buis van Bagamayo, badden nieuwe dragers, in voldoende getal, de karavaan versterkt te Mpoeapoea, en den 15l1en October begaf deze zicb weder op marscb, onder bet bevel van den Untenant Wautier. Het oproer der pagazis te Mvomero bad dus aan de eerste expeditie niet alleen eene nogal aanzienlijke som gelds gekost, maar ook een verlies van tijd van twee maanden en half. Dit was gelukkiglijk niets in vergelijking met de levendige onrust, in Belgie ontstaan ten gevolge van een valsch gerucbt, door de dagbladen verspreid, en volgens betwelk de Bel- giscbe expeditie, aangevallen door een inlandsehen stam, overmand en uilgeroeid was geworden. VAN BRl'SSEL NAAR KAREMA 57 Het doortrekken van Oegogo gebeurde langzaam, ter oorzake van de zich immer vernieuwende geschil- len over den hongo ; dit vroeg zes weken, maar bood geen enkel merkwaardig voorval aan. Bij Kironda, niet ver van het dorp Simbo, voegde zich de expeditie bij eene karavaan,welke M. Broyon naar de Engelsche missionarissen van Oejiji geleidde, en die zich gereedmaakte om de Mgonda-Mkali over te steken. Hier komt de pijnlijke episode van den dood van M. Penrose, Engelsch ingenieur verbonden aan de London Missionary Society. Die ramp is nog niet heelemaal opgehelderd, en ik wil er een oogenblik bij stilblijven. Ik deel, volgens het verslag van den beer dokter Dutrieux, den gang der gebeurtenissen beknopt mede. Benden plunderaars, bijna alien behoorende aan Nyoengoe, machtig opperhoofd van het zuiden van Oenymaoeei, waarbij zich roegas-roegas (struikroo- vers) gevoegd hadden, legerden in de vlakte ten westen van Oegogo en schenen van plan, den weg te versperren aan de karavanen, die zich naar Tabora begaven. Zij hadden reeds, schijnt het, die van den abt Debaize aangevallen, den Franschen onderzoe- kingsreiziger, die eenigen tijd te voren daar voorbij was getrokken. Daar daagde de karavaan op, geleid door M. Pen- 58 VAN BRUSSEL NAAR KAREMA rose, en welke die van Untenant Wautier eenige dagen voorafging. Tegengehouden door de gewa- pende benden op de boorden van het kleine meer Tchaia, was zij verplicht te strijden. Hare dragers liepen weg, al hare koopwaren bleven in de handen der aanvallers en de ongelukkige Penrose werd in 't gevecht gedood. De toestand onzer reizigers was dus bedenkelijk. Gelukkiglijk verwittigd door de inboorlingen, de vluchtelingen en het geweervuur, dat zij in de verte gehoord hadden, omtrent hetgeen juist gebeurd was op den weg zelf, dien zij volgden, naraen de heeren Wautier, Dutrieux, Broyon en een Engelsche mis- sionaris, M. Dodsgium, die dezen laatste vergezelde, in tijds hunne maatregelen om elke botsing te ver- mijden met de mannen van Nyoengoe, door hunne zegepraal ongetwijfeld verhit. Zelfs met de zekerheid der overwinning, was 't nog beter terug te wijken dan eene moordende worsteling aan te gaan met arme wilden, dikwijls onbewust van hunne daden. Vergoten bloed roept bloed; gramschap, haat en wraak zijn verschrikke- lijke vijanden voor wie beschaven wil. Hij alleen begrijpt zijne rol — zijne groote en edele rot — die zichzelven zegt, dat het leven van den laatste der zwarten zoo heilig is als dat van den eerste der blanken ; dat het door geduld, het voorbeeld, zacht- heid, goede middelen, en niet door geweld en VAN BRUSSEL NAAR KAREMA 59 dvvang is, dat men meester zal worden over die onterfde, wantrouwe en vreesachtige volkstammen. De vier Europeanen sloegen raad, en op voorstel van M. Broyon werd er beslist, dat de karavaan Hittoera zou bereiken langs een grooten omweg naar het noorden, dvvars door Oetatoeroe. De tiri- kesa werd bevolen, en de expeditie, de baan van 't westen verlatend, wendde zich recht naar 't noor- den, door een dicht woud. Een plasregen maakte haren marsch moeilijk tot aan het dorp Ilekoengoe. Daar wachtte haar een wreed ongeluk. In dien kringmarsch rond het meer Tchaia kwam de dood voor den derden keer de expeditie der Vereeniging bezoeken. Den 7tleu December werd lui- tenant Wautier door eonen afgang aangetast, die weldra in roodeloop ontaardde. Het was de derde maal sedert zijn verblijf in Afrika, dat de dappere oilicier door deze ziekte gekweld werd ; telkens was zij geweken voor eene geneeskundige behandeling vaneenige dagen. Ongelukkiglijk meende de kranke, zicli dezen keer te kunnen ontslaan van het onder- houden van den strengen leefregel, door den aard der kwaal opgelegd. Ondanks eene zekere beterschap gedurende eenen dag of twee, nam de verzwakking weldra de overhand, en in den morgen van den 19<len gaf Wautier den geest, onder het stamelen van zijn laatste woord. Dokter Dutrieux verwierf van het opperhoofd 60 VAN BRUSSEL NAAR KAREMA van Ilekoengoe den afstand van een terrein, waaro- ver zich liet lommer van eenen baobab uitstrekt. De kuil werd gedolven aan den voet van den reuzenboom en de begrafenis had plaats in tegenwoordigheid van heel de expedilie. Een tas steenen werd boven bet graf opgehoopt; een kruis en de naamcijfers van den oveiiedene werden in den boom gegrift, en de sultan beloofde, bet monument, opgericht tot aan- denken van onzen ongelukkigen landgenoot, te doen eerbiedigen, en er de plaats van aan te wijzen aan de reizigers, die hier zouden voorbijkomen. Wautier is de eerste Belgische reiziger, gestorven in 't hart van 't geheimzinnig werelddeel. Nog voor eenige jaren is ltatoeroe, waar hij rust, overgeleverd aan de vergetelheid, maar in eene niet ver verwij- derde toekomst zal de beschaving er haar licht doen doordringen. Een weldoende straal zal dan tot in Ilekoengoe schijnen, op den wilden baobab, aan wiens voet de soldaat-reiziger begraven ligt. De groote zaak, waarvoor hij grootmoedig zijn leven heeft ten beste gegeven, zal hem godvruchlig een gedenkteeken oprichten, zijner waardig, en beter dan heden zal men de vrucht en de grootheid van het offer beseffen. Den 29sten December bereikte de heer Dulrieux Hittoera met zijne 350 man, wier verbintenis voor 't meerendeel bij dit dorp eindigde. Hij wachlte er op nieuws van kapitein Cambier, die, van zijne VAN BRUSSEL NAAtt KAREMA 61 aankomst verwittigd, niet aarzelde hem tegen te gaan, en de ontmoeting der.lwee reizigers, sedert bijna vijf maanden gescheiden, greep plaats den zesd'en Januari 1879 in het dorp Oeyoei, gelegen nabij Tabora, een weinig ten noorden. X Tabora Die eerste en moeilijke reis had, in haar geheel, aanzienlijk veel tijd gevraagd (meer dan zes maanden), onvermijdeliik gevolg van 't deserteeren der dragers te Mvomero. Bovendien had zij het leven gekost aan een der reizigers, en dus met een graf te meer afgeteekend dezen weg naar Tan- ganika, waar reeds rusten de jonge Franschman Maizan; Moffat en Dillon, de gezellen van Cameron; de ingenieur Penrose, evenals Farquhar en Shaw, de twee blanke knechts van Stanley op zoek naar Livingstone. Maar de toestand, een oogenblik wanhopig, was gelukkiglijk gered geworden, dank aan de kracht- dadigheid van den aanvoerder der expeditie. Wat den voorraad in koopwaren betrof, die was vol- doende voor nog meer dan een jaar. Oenyanyembe, waar de reizigers zich bevonden, VAN BRl'SSEL NAAR KAREMA 63 is eene groote en rijke provincie, die eenigszins eene afhankelijkheid van 't sultanaat van Zanzibar vormt. De gouverneur wordt er door benoemd. De hoofd- stad is Tabora, de plaats, waar alien, die van Zanzibar naar Tanganika of Victoria-Nyanza gaan, zich van voorraad komen voorzien. De vestiging der Arabische kooplieden in deze streek dagteekent slechts van 1852. Tabora is tegenwoordig de be- langrijkste van al de standplaatsen, welke de handelaars van Zanzibar in 't hart van Afrika bezitten. Toen Stanley er in 1870 doortrok, bevatte de kolonie meer dan duizend woningen en telde reeds ongeveer 5000 zielen. Sedert een jaar heeft de internationale Yereeniging er een stapelhuis van koopwaren, bestuurd door den beer Becker. Onze landgenoot zal weldra bet gezelschop krij- gen van eenen Franschman, M. Sergere, die lang Zanzibar bewoond heeft en zich gereedmaakt om in Tabora een handelskantoor op te richten. In Oenyanyembe zijn de dorpen talrijk en de ontginning is er aanzienlijk; de grond, met zorg bewerkt, brengt in overvloed rijst, sorglio, mais, manioc en zoete wortelknol voort ; de Araben lelen er koren en ajuin; zij hebben er ook de meeste fruitboomen van de kust ingevoerd. Men treft er eveneens den katoenboom aan. Dank bovendien aan den vooruitgang der ontgin- VAN BP.USSEL NAAR KAREMA 65 ning en bewerking, en aan de verwijdering der wilde dieren, lieeft de tetzavlieg Oenyanyembe verlaten, en de kudden ossen en schapen zijn er nu talrijk. Van 't begin van Januari 1879 tot het begin van Mei verbleef kapitein Cambier te Tabora, verplicht als hij was, het regenseizoen te laten voorbijgaan, alvorens zijnen tocht voort te zetten. De mazika maakt zoo goed als onbruikbaar de moerassige streken, welke zich langs het westen u its trek ken en gedraineerd worden door ontelbare rivieren, alsdan overstroomd , afvloeiende naar het meer Tanga- nika. Toen de regens begonnen op te houden, op 't einde van April, dacht de reiziger er aan, nieuwe dragers in dienst te nemen, om het inaterieel zijner stand plaats tot aan het meer te laten vervoeren, en dan op te breken. Hij vertrok alleen : dokter Dutrieux had het besluit genomen, den dienst der Afrikaansche Ver- eeniging te verlaten en naar Europa lerug te keeren. Van de zes reizigers, die aan den tocht hadden deelgenomen, bleef er dus een op zijnen post : drij waren onderweg gevallen als slachtoffers hunner toewijding; twee hadden zich uit de onderneming teruggetrokken om verschillende redenen. Van Brusscl naar Karema. 5 66 VAN BUl'SSEL NAAR KAREMA Eene zware taak ruslte op den reiziger, voorlaan overgelaten aan zijne eigene krachten. Ilij ging bevvijzen, dat zijne voorzichtigheid, wilskracht en mo-ed tegen haar waren opgewassen. XI Laatste Baangedeelte Kapitein Cambier verliet Tabora den 7Jen Mei, met omtrent 175 man, nagenoeg den weg volgende, dien Stanley in 1871 had genomen tijdens zijne reis op zoek naar Livingstone. De reiziger had uit Brussel inlichtingen ontvan- gen, welke hem als bijzonder gunstig voor de vesti- ging eener Europeesche slandplaats net kleine dorp Karema aanwezen, gelegen op den oos-'^lijken oever van het meer, ten zuiden van Oejiji. Hij sloeg dus den weg van 't zuiden in, langs Simba, minder kostelijk dan degene van 't westen langs Kaoeelee, waar de bongo's builensporig zijn. Het verslag des reizigers, hetwelk de bijzonder- heden meedeelt over zijnen langen en moeilijken marsch tot aan Tanganika, is niet anders dan eene lange aaneenschakeling van geschillen, veroorzaakt door den kwaden wil, de grillen en het wegloopen der dragers. De neger is bepaald de slechtste der 68 VAN BRL'SSEL NAAR KAREMA lastdieren, en het is meer dan tijd 0111 aan zijne ver- vanging te denken en hem enkel voor de ontgin- n in gen te gebruiken, Simba, waar de reiziger den IT13611 Juli aankwam, is een groot dorp van de Oesavira, met 2 a 3000 zielen. Cambier werd er door den sullan vriendelijk- ontvangen en ontmoette er een zekeren Matumala, opperhoofd eener bende van 300 olifantenjagers. Matumala, die vroeger moeilijkheden met Ma- kiaka, sultan van Karema, gehad had, was gedu- rende drie maanden tegen hem in strijd geweest, had hem overwonnen en gedood en hem tot opvol- ger Kangoa gegeven, verbannen lid der « oude regeerende familie ». Wijl Matumala, zooals men ziet, de ware vorst van Karema was, verzekerde Cambier zich van zijne vriendschap door eenige geschenken, en, sterk door deze bescherming, stelde liij zich op weg naar het meer. Het weinig voorzichtig achtende, zich naar Karema te begeven met al zijne koopwaren, en de kostenzijner karavaan willende verminderen, ontsloeg Cambier onmiddellijk een gedeelte zijner dragers. II ij was ook gelukkig, zich verlost te ge- voelen van de verschrikkelijke nachtmerrie, die men het bevel over eenen troep pagazis heet. Na te Simba het groolste deel zijner bagage achtergelaten te hebben, en enkel door tachtig man vergezeld, brak Cambier den 29sten Juli op, om de VAN BRUSSEL NAAR KAREMA 69 Jigging te gaan verkennen zijner toekomstige stand- plaats. Den 12den Augustus kwam hij aan den eindpaal zijner lange en moeilijke reis. Aan zijne voeten, boven de honderdvijftig hutten van 't dorp Karema, strekte zich de onmetelijke waterplas van Tanganika uit, zoover het oog reikte. Cambier werd goed ontvangen door Kangoa, den ellendigen kleinen souverein van tweehonderd inwo- ners, aan wien men den grootsclien iitel van sultan van Karema verleent. Hij mochtzichgelukkigachten, van hem den afstand te verwerven van een terrein van bij de duizend hectaren, hetwelk hij uitkoos langs den zoom van 't meer; hij sloot eene overeenkomst met Kangoa voorhet optimmeren vaneenige loodsen, bestemd voor de koopwaren, die achter waren ge- bleven, en na een verblijf van zes dagen, keerde hij naar Simba terug. Op lo September kwam bij voor goed te Karema terug met hetoverschot van zijn materieel, en reeds den 17'len legde hij de eerste grondslagen van de wetenschappelijke en gastvrije standplaats, welke het zijne zending was te stichten. Xll De eerste onderzoekers van het Tanganikameer Wanneer, na de heuglijke zeelochten van Diego Cam, Bartholomeus Diaz, Vasco de Gama, Ca- bral, enz. de Porlugeezen zich in de xvie eeuw op eenige pnnten van het Afrikaansche kustland ves- ligden, te Sofala, te Mozambika, te Mombas, te Loando, drongen min of meer bepaalde inlichtingen allengs in hunne kantoren door over het inwendige van de Terra incognita. Die inlichtingen waren te danken, eensdeels aan de inboorlingen, wonende langsheen de zee, anders- zijds aan de Arabische kooplieden, gevestigd op de oostkust en die, ter wille van hunnen handel, hier en daar nogal ver in 't binnenland doorgedrongen waren. Iedereen beseft, hoeveel dwalingen zulke aan- duidingen noodwendig moesten doen ontstaan, aan- gebracht door onwetende menschen, dikwijls slecht VAN BRUSSEL NAAR KAREMA 7 I gegeven, dikwijler nog sleclit begrepen, en vervol- gens van mond tot mond gaande, om eindelijk in Europa ter kennis van geschiedschrijvers en aard- rijkskundigen te komen. Nochtans, uit alles te zamen trad de waarheid aan 't licht, hoewel door een dikken mist, in dezenzin, da t de algemeene waterbeschrijving van 't nieuwe land vermoed werd. Men begreep dadelijk, dat de zuidelijke helft van Afrika niet, gelijk liet grootste gedeelte der noordelijke helft van dit werelddeel, eene aaneenschakeling van niin of meer uilgestrekte zandwoestijnen was, maar eene moerasachlige streek, geheel doorzaaid met meren, zoo groot als zeeen, doorgroefd met talrijke rivieren, en van 't een eind naar 't ander doorsneden van machtige stroomen, zooals de Nijl, de Congo en de Zambezia. De enkele pogingen tot verkenning, langsheen de kusten gedaan door missionarissen, soldaten, hande- laars of goudzoekers, zonder iels bijzonder nieuw aan te brengen, bevestigden evenwel de reeds ver- kregen inlichtingen, doch niet zonder den wonder- baren kant dezer ontdekkingen naar den geest des tijds te overdrijven. Aldus werden de kleine bergen Lupataherschapen in Ruggegraat der Wereld, de snelle stroomingen der zeestreek in reusachtige watervallen, het goud- kvvarts, door eenige rivieren gekruid, in schatrijke goud- en zilvermijnen, de ellendige negerhutten in 72 VAN BRUSSEL NAAR KAREMA volkrijke en prachtige steden, hunne opperhoofden in machtige monarken, en de grondgebieden dezer, in reusachtige rijken, zooals Monemoeegi en het befaamd Monomotapa. Van dit tijdstip dagteekenen al die verzinsels en fabels, welke zoolang bedekt en onder eene schoon- schijnende uitstalling van valsche welenscliap ver- pletterd hebben de gegevens van algemeene aard- rijkskunde, verzameld door de eersle onderzoekers. Hoemeer men de zaak bestudeert, hoe stelliger de overtuiging wordt, dat tol in de xixe eeuw toe het geen enkelen onderzoekingsreiziger gelukt is, door te dringen tot in 't binnenste van dit geheimzinnig gedeelte van 't vasteland, door de aardrijkskimdige Conferencie van Brussel i mi riff van centraal Afrika. Conferencie van Brussel aangeduid onder de bena- "S In 1855 lieten de oude dwalingen eene laatste maal van zich hooren : de Engelsche missionarissen, verblijvende te Mombas, ten noorden van Zanzibar, verkondigden opnieuw, eenige wijzigingen daar- gelalen, de leer, sedert 1551 door den beroemden Portugeeschen geschiedschrijver de Barros voorge- staan, en volgens welke zich tot eene enkele en onmetelijke binnenzee vereenigden de verschillige meren, waarvan de verslagen der negers en Ara- bische handelaars het bestaan onbepaald hadden opgegeven. VAN BRUSSEL NAAR KAREMA . 73 Maar bet plechtig uur der ontdekking ging slaan; de natuunvonderen, die, in weerwil van eenen strijd van drie eeuwen, zoomin door bet zwaard des over- winnaars als door het kruis van den missionaris liadden kunnen ontsluierd worden, zou de moderne wetenschap thans veropenbaren. Drie Engelschen, de eerwaarde Livingstone langs den eenen kant, en de kapiteins Burton en Speke langs den anderen, laten bijbel en degen varen en rukken op, enkel gewapend met den reisstok van den voetganger en den sextant van den waarnemer. Zij marscheeren altijd door, recht voor hen uit, met woorden van vrede in den mond en den olijftak in de hand ; in naam der wetenschap en der mensch- heid gaan zij het onbekende en de barbaarschheid te lijf. .. en dadelijk is de sluier vaneengescheurd. Eere aan hen, die bij de eersten waren ora zulke edele verovering te beginnen en den weg te banen voor die rei van kloekmoedige mannen, welke sedert vijf en twintig jaar Afrika met hunne daden vervullen ! Het is den I3'1en Februari 1858, dat Burton en Speke het meer Tanganika ontdekten, te Oej.iji, op den noordoostelijken oever. Negen jaar later bereikte Livingstone den zuide- lijken boord en onderzocht de streken, gelegen ten westen, tot aan Loealaba (Congo), waarvan hij den 74 VAN BUUSSEL KAAR KAl'.EMA majesteitvollen loop in het hart van Afrika het eerst begroelte. Het is tijdens dezen tocht, en terwijl de befaamde Engelsche reiziger, uitgeput en ziek, zonder hulp- middelen, en verlaten door een groot gedeelte zijner dienaars, op het punt was, vergeten te sterven in 't dorp Oejiji, dat eensklapsaanzijnezijde verscheen, als een Deus ex machina, de onverschrokken Stanley. Deze treffende ontmoeting zal eene der schoonste bladzijden blijven in de geschiedenis van het Tanga- nikameer. Zij greep plaats den 1 0'len November 1871. Hoor Stanley zelf. « — Ontplooit de vaandels en laadt de geweren. — Eh! Oeallah! eh! Oellah boeana! anlwoorden vurige stemmen. — Een, twee, drie!... Bij de vijftig geweren knallen. Hun gedonder, gel ij k aan dat van 't kanon, blijft in 't dorp niet zonder uitwerksel. — Kiraiigozi, hoog omhoog de banier van den blanken man. Laat in de achterhoede het vaandel van Zanzibar waaien. Sluit de rangen en zet de losbrandingen voort tot voor het huis van den ouden moesoengoe. Gij hebt mij dikwijls gezegd, dat gij den viscli van Tangantka begont te rieken; heden krijg ik er zelf de lucht van. Yisch, bier en eene lange rust wachten u. Voorwaarts ! VAN BP.USSEL NAAI1 KAREMA lb Wij hadden geene tweehonderd meters afgelegd, of de menigte snelde ons te gemoet... Middelerwijl hield de karavaan stil, de kirangozi aan't hoofd, zijne banier dragende zoo hoog mogelijk. — Ikzie den doctor, mijnheer, zegde mij Selim; wat is hij oud ! Wat had ik niet gegeven voor een klein hoekje woestijn, waar ik mij ongemerkt aan de eene of andere dwaasheid had kunnen overleveren : in mijne eigen hand bijten, eene buiteling maken, de zweep over de boomen leggen, kortom, den vrijen loop gunnen aan de vreugde, die mij verstikte! Mijn hart klopte om te breken; maar ik liet mijne aandoe- ning op mijn gelaat niet doorstralen, uit vrees, de waardigheid van mijn ras te benadeelen. Op eens koos ik de partij, welke mij de beste toesclieen. Ik dreef de menigte uiteen en richtte mij, tusschen eene dubbele haag nieuwsgierigen, naar den halven kring Araben, waar de man met grijzen baard voor stond. TerwijI ik langzaam voortschreed, bespeurde ik zijne bleekheid en zijn afgemat uiterlijk. ilij droeg eene grijze broek, een rood vest en eene blauwe pet met dofgeworden gouden boordsel. Ik zou naar hem toe hebben willen loopen, maar in tegenwoordigheid van die menigte was ik laf. Ik had hem willen omhelzen, maar hij was Engelsehman, en ik wist niel , hoe ik onthaald zou worden. 76 VAN BRUSSEL NAAR KAREMA Ik liandelde dus naar de ingeving mijner blooheid en valschen hoogmoed, naderde met vasten tred en zegde onder het afnemen van mijnen hoed : — Doctor Livingstone, naar ik vermoed? — Ja, antwoordde hij, zijne pet oplichtend, met een innemend glimlachje. Meteen waren onze hoofden gedekt en Iagen onze handen in elkander. — Ik dank God, hervalte ik, wijl hij mij ver- gund heeft, u te ontmoeten. — Ik ben gelukkig, zegde hij, hier te wezen om u te ontvangen. Ik keerde mij vervolgens naar de Araben, die mij hunne yambo 's toestuurden en mij door den doctor elk bij zijnen naam werden voorgesteld. Daarop, de omstaanders vergetend, zoowel als degenen, die mijne gevaren hadden gedeeld, volgde ik Living- stone. » Twee jaar later greep een niet .minder treffend tooneel plaats te Tabora, tusschen Oejiji en Zanzi- bar, waar de reddingskaravaan, uit Engeland naar Livingstone gezonden, en bestuurd door den bevel- hebber Cameron, het stoffelijk overblijfsel aantrof van hem, die zonder twijfel de grootste der Afrikarei- zigersblijven zal. Het is, dunkt mij, eene der edelste bladzijden uit de geschiedenis der menschheid, die, welke de VAN BRUSSEL NAAR KAREMA i i herinnering bevat van den heuglijken tocht der trouwe dienaars van den « goeden moesoengo », eerbiedig voortdragend door de Afrikaansche wilder- nissen het gebalsemde lijk van hunnen hooggeachten meester. Men heeft van het zwarte ras dikwijls kwaadge- sproken. De lastige reis van meer dan vierhonderd mijlen, uitgevoerd ten koste van ontelbare vermoeie- nissen en ontberingen, zonder van duizend hinder- palen te gewagen, door die handvol eenvoudige en brave menschen, verloren zonder gids in 't hart van het vasteland, om in eene veilige plaats en beschut tegen alle onteering de asch van den blanke neder te leggen, die hun opperhoofd geweest was, welnu! die heldenreis is eene aandoenlijke protestatie van dit fang stiefmoederlijk behandeld ras. Zij bewijst eens te meer, dat er op aarde geen hoekje is, waar de mensch niet vatbaar wordt bevonden voor de edelste gevoelens, en bekwaam voor de schoonste daden. De bevelhebber Cameron, zijnen tocht voort- zettend, kwam op zijne beurt aan de oevers van het Tanganika. II ij doorkruiste er per boot het zuide- lijkgedeelte van, verkende zijnen omtrek en ont- dekte op zijnen westelijken zoom zijne waterleiding, dit is tezeggenhet natuurlijk kanaal, langswaar het afvloeit, de rivier Loekoega, welke tegenwoordig een geweldige vloed is en de onmetelijke kom van 78 VAN BRUSSEL NAAR KAREMA het meer bepaald verbindt met die van den Congo, en, bij gevolg, met den Atlantischen oceaan. Na den Engelschman Cameron zag het Tanganika Stanley terug, die er de omreis van voltooide, en eindelijk werd het de beurt van eenen Belg om zich op zijne oevers te komen nederzetten. Zooals wij gezien hebben, landde kapitein [Cambier met de eerste expeditie der Afrikaansche Vereeniging den 12den Augustus 1879 bij het dorp Karema aan. XIII Het Mcer en zijne Boorden Het Tanganikameer is eea onmelelijke waterplas, bijna in 't midden van het Afrikaansch vasteland gelegen, in vorm bijna gelijk aan dien der Adria- 'ische zee. Het heeft eene lengte van 609 kilometers, het- geen, op eenige mijlen na, den afstand van Brussel tot Lyon voorstelt, en zijne oppervlakte bedraagt weinig minder dan die van Belgie. Eene ontzaglijke menigte afvloeiingen breugen er bun water been : meer dan bonderd vijf en twintig rivieren, zonder de beken te rekenen. Tijdens het regenseizoen veranderen al die waterloopen, groote en kleine, op eenige minuten in onsluimige vloeden. De overmaat van 't meer vloeit dan weg langs de Loekoega. Die ontelbare afvloeiingen voeren ook naar het Tanganika eene overgroote hoeveelheid vlottende 80 VAN BRUSSEL NAAR KAREMA eilandjes, bestaande uit planten, en dikwijls struiken en zelfs boomen dragend. Hun aanblik is zeer eige- naardig; soms ziet men er meer dan vijftig op den effen pi as van 't meer, waar zij uit de verte op sche- pen zonder zeil gelijken. De diepte van 't meer is op sommige punten bui- tengewoon : het peillood is wel eens neergedaald lot vier en vijflionderd meters, zonder den bodem te raken. Als het weder kalm is, is zijne rust merkwaardig. M:iar wanneer de wind het voortzweept en onstui- mig maakt, dan heeft het, zooals alle smalle en diep ingesloten zeeen, plotselinge stormen van eene ongeloofelijke hevigheid. Ook wagen de visschers zich niet gemakkelijk in 't midden van het meer. Gewoonlijk volgen zij de kust, om, bij het minste kwaad voorteeken, eene wijkplaats te zoeken binnen de menigvuldige inhammen, die er de lijn van breken. De oevers leveren overal den schilderachtigsten aanblik op. « Om, zegt Cameron, aan al de schoon- heid der boorden van het Tanganika te gelooven, moet men ze gezien hebben. Het schitterend en afwisselend groen van het gebladerte, het lichtrood van den zandsteen der k listen, het blauw van 't water, dit alles maakt eene kleurenmengeling uit, VAN BHUSSEL NAAR KAREMA 81 welke bij de beschrijving schreeuvvend schijnt, doch in de werkelijkheid eene volmaakte harmonie ver- toont. » De heerlijkste geuren zweven boven een ondoor- d'ringbaar woud, waarvan de planten eene wonder- bare verscheidenheid aanbieden. Ilier is 't de reu- sachtige baobab, de prachlige mvoelee, vvaar men den stain van nitliooll voor de prauwen van het Tanganika; de borassus, de bauhinia en het beval- lige, welriekende kruidje-roer-mij-niet, dat onmete- lijke oppervlakten bedekt. Verder spreiden zich uit als een waaier over de hellingen der heuvels de majestatische mkora, de kostelijke ela'is, wiens gouden vrucht de palmolie sehenkt, de msandaroesi, die het kopalhars voort- brengt, de takkige tamar, de teck, de moerbezie- vijgeboom en de bevallige payaboom metzijne lange bloementrossen. Langsheen de oevers, in alle moge- lijke boeken, staan diclite boschjes van loofrijke wortelboomen, van rolangs met hangend gebladerte, van papyrussen en riet, ongenaakbaar gebied der witte ibissen en rozekleurige flamingo's. Bovendien, op het water, bij de riviermonden, tapijten van eschinomena's, lotussen en verschillige nympbia's, doorde roodpootige meeuwen, de eenden en gekuifde kraanvogels, de groote gewapende ganzen en breed gevleugelde pelikanen in hunne vlucht eventjes aangeraakt. Vau Iirussel aaar Karema. G 82 VAN BRUSSEL NAAR KAREMA Op verscheidene plaatsen, tusschen het groen gordijn van 't kreupelliout, vertoont de reusachtige rotskuip, die het water van 't meer bevat, hare ruwe wanden. Te Mpimboee springt eene landtong in het Tanganika vooruit, hetwelk zij schijnt te willen afsluiten; het is eene reuzenmassa granietblokken, verward dooreengeworpen, eene zeer eigenaardige opeenstapeling, die men zou kunnen nemen voor het begin van eenen barenbreker, gemaakt door een geslacht van Titans. Te Poloengo verheffen zulke reuzenmassa's zich afgezonderd en vertoonen de wonderlijkste vormen : vooroverheliende blokken, schuinsliangende steenen, obelisken en pyramiden. Uit alle spleten, nit alle holten, uit alle hoeken, overal vvaar zich een weinig aarde heeft kunnen vastzetten, rijzen groote boo- men omhoog, vanwaar lianen van twintig tot dertig meters lengte nederdalen, door wier dun loovernet been men diepe aardkloven bespeurt. Het zuidelijk uiteinde van 't meer ligt schilder- achtig genesteld tusschen de bochten eener berg- vlakte, die het uit eene lioogte van twaalf tot vijftien honderd meters beheerscht. Deze steile kustrotsen worden tot de meest grootsche der wereld gerekend. Talrijke rivieren besproeien het hoogland dier bergvlakte tot aan de plaats, waar bun eensklaps de bodem ontbreekt en zij in den afgrond neder- storten. Er is daar eene heele reeks bekoorlijke VAN BRUSSEL N'AAR KAMEP.A 83 watervallen, van de hooge toppen afbruisend in de verborgenheden van een immer groen loof. A lies is stilte in die diepe engten, eene stilte, slechts gebroken door bet rythmisch geluid der watervallen. De boo men zijn beweegloos, gelijk ingeslapen door die eeuwige cadans, en 't meer wacht kalm en rustig het woeste kind der bergen af, dat, bij elk zijner sprongen met een levendigeren glans schittert en op den dunr onder de gedaante van zilveren stralen in het smaragdgroene water van het Tanga- nika verdwijnt. Elders is de oever sarnengesteld uit eene rij hooge bergen, vaneengescheurd door diepe openingen, kloven en engten van den treffendsten aanblik. Ofwel is de oever laag en moerassig, gansch uitge- sneden met baaien en riviermonden, belemmerd door waterplanten. Hier en daar spreidt zich een groen laar nit, waarvan de boorden uit geel zand of uit lichtroode rotsen bestaan. De dorpen, omringd van boschjes borassen en bananen, of van eindelooze dichtbewassen plekken mimosa's, breiden zich uit tot omlaag bij den rand van 't water. Op den westelijken oever bespeurt men hunne uiteengespreide kegelvormige hutten, te midden van uitgestrekte velden. Men vermoedt, dat het eene vreedzame streek is, en de bewoners voor geene aanvallen van buren vreezen. 84 VAN BRUSSEL NAAR KAREMA Maar op den oostelijken oever zijn de meeste gebucbten beschut door stevige paalwerken. Eene breede gracht, waarover meestendeels niet anders dan eene gladde plank als brug ligt, gaa.t deze insluiting vooraf, welke, versterkt door waterpas geplaatsle boomslammen, bet musket trolseert. Boven de poort van dit paalwerk en aan elken hoek rijzen somtijds forten omboog, wel voorzien van zware steenen, gansch gereed om naar den vijand te worden geslingerd. Die vijand is niemand anders dan de Roegas- Boegas, namelijk gewapende stroopers, welke de streek afloopen, de karavanen uitplunderen, de dorpen verrassen, de mannen dooden en de vrouwen en kinderen gevangen meenemen. Cameron en Stanley hebben op bunne omreis langs bet meer bij elken stap dorpen ontmoet, vervvoest of neerge- brand door die stoutmoedige stroopers, de schrik der streek. De vernieling moet reeds lang op groote schaal gebeurd zijn, en Livingstone stelt vast, op zijnen tocbt door bet oostelijk bekken van bet meer, dat de bevolking eerlijds builengewoon slerk moet zijn geweest : al de steenen waren uit de velden wegge- nomen en er was geen duim akkergrond onbe- bouwd gebleven. De oeverbewoners van Tan^anika, vooral die van VAN BRGSSLL NAAR KAREMA 85 't zuidelljk gedeelte, zijn over 't algemeen argeloos en zelfs welwillend. De mannen dragen bijna nooit hunne wapens en hebben de Arabische reizigers, die vreedzaam met lien kwamen handeldrijven, altoos goed onthaald. Het is eene echle weldaad voor de streek, de vestiging, langs de oevers van 't meer, van Euro- peesche volksplantingen, welke, meer nog door hun zedelijk gezagdan door hunne stoffelijke macht, de verdelgers nit de verte schrik inboezemen en eindigen zullen met de kora van Tanganika te belioeden voor de invallen der Roegas-Roegas. XIV Karema De plaats, welke de internalionale Afrikaansche Vereeniging kapitein Gambier aangewezen had als bijzonder gunstig voor bet vestigen eener Euro- peesche slandplaats, was het kleine dorp Karema, op de grens van Oefipa en Oekaoeendi. Een en ander dezer landen zijn overgroote distrikten, langs de oostkust van Tanganika gelegen, en door de reizen van Livingstone, Stanley en Cameron tot hierloe slechts onvolledig bekendgemaakt. « Het is, zegt Stanley, een bergachtig land met sclioone wouden en een vruchtbaren grond , besproeid door duizenden waterloopen en in 't bezit eener rijke fauna en flora. Schoon Oekaoeendi! roept hij uit, betooverende streek ! waarmee zou ik de wilde bekoorlijkheid uwer vrije en vruehtbare natuur kunnen vergelijken? « Europa heeft niets, dat er bij balen kan. Het VAN BRUSSEL NAAR KAREMA 87 is maar in Mingrelie, Imeritbie of Indie, dat ik die schuitnende rivieren gevonden heb, die scbilder- achtige valleien, die fiere heuvels, die beerscbzucb- tige bergen, die uitgestrekte wouden met indruk- wekkende rijen groote boomen, wier rechte en naakte zuilen die lange vergezichten vormen, welke men hier aantreft. « En wat kracht, wat pracht van wasdom! De bodem is er zoo vruchtbaar, de natuur zoo verlei- dend, dat men zich, trots de doodelijke uitwasemin- gen, dieer uit opstijgen, aan deze streek hecht, waar een beschaafd volk de malaria zou verdrijven en er een land van maken, even gezond als rijk aan voort- brengselen. » Ziehier thaiis de bescbrijving der plaats, zooals Cambier haar vond bij zijne aankomst : « Karema is gelegen aan het zuidelijk niteinde der vallei van den Wandolo, eene kleine rivier, welke van bet noorden komt en zicb in 't meer stort voor bet dorp. Het plein is ongeveer eene mijl breed en begrensd door twee beuvelrijen. Het is volkomen beroofd van boomen; dikke rietstengels van vijf tot zes meters boogte overdekken bet bijna gebeel. « De hutten van *t dorp zijn balfrond van vorm en ganscb in stroo opgelrokken, met een rieten geraamte. Zij staan opeengeboopt ten getale van omstreeks lionderd vijftig in eenen kring van tacbtig <55 VAN BRUSSEL NAAll KAREMA meters doorsnede, en in geval van brand zou het heele dorp op eenige minuten tijds tolaal venvoest zijn. « De bevolking kan gescbat worden op tweebon- derd vijftig inwoners, ellendig gekleed met dieren- buiden en rokken uit scbors. » Het grondgebied, door Cambier van sultan Kangoa verworven in rail voor eenige gescbenken van weinig waarde, is een uilgestrekt plein, Iangs alle zijden door boscb omgeven en vooruitspringend, op een kleinen ronden berg, tot diep in 't meer. Van dit punt geniet men een beerlijken aanblik op den onmetelijken waterplas van bet Tanganika en tot op den overstaanden oever, tien tot twaalf mijlen ver. De zware kano's zonder zeil van bet Tanganika gebruiken wel een dozijn uren voor den overtocbt. Het is op eene boogie, dat de gebouwen der stand plaats zijn opgericbt. Een twintigtal negers, arbeidend onder de leiding van hun opperboofd, bebben ze in minder dan acbt maanden voltooid. Het geheel vertoont de algemeene scbikking der tembee 's, dit is te zeggen der woningen van Oegogo en Oeniamoeesi, met dit verscbil, dat bet in plaats van vierkant of recbtboekig, zeskanlig van vorm is. Langs de zes zijden eener ruimte, welke zij ganscb omsluiten en waarop al de deuren uilkomen, zijn gevestigd de logementen der Zanzibariten en inboor- VAN BRUSSKL NAAP, KAREMA 89 lingen in den dienst der slatie, de magazijnen en werkplaatsen, zoowel als de stallen der paarden, ezels, koeien, geiten, schapen en verkens van de kolonie. De geitenkudde telt niet minder dan vijf en zeventig koppen, en er zijn meer dan twintig koeien ; de neerhof ook — kipp'en en duiven — neemt eene buitengewone uitbreiding. Heel die samenhang van gebouwen is van ado-ben, — kareelen in de zon gedroogd — en gedekt met plalte daken. De buitenmuur, voorafgegaan van eene gracht, is doorboord met kleine openingen. dienende zoowel tot vensters als tot kijk- en schiet- gaten. Eindelijk te midden der groole koer, gevormd door dien wijden kring van gebouwen, verheft zich het lmis der Enropeanen, boven omgeven van eene veranda, en tegen de hitte der zonnestralen besclmt door een uitspringend dak, op de wijze der Zwitser- sche huisjes. Voor een zijner gevels wappert de blauwe vlag met gouden ster van de internationale Vereeniging. Overal rond de statie zijn de landbouwwerken begonnen; de grond is ontdaan van het riet en de woekerplanten, die hem bedekten, en het zaad, nit Europa meegebracht, is hem toevertrouwd ge- worden. De vijftien maanden, welke Cnmbier le Karema 90 VAN BRUSSEL NAAR KAREMA heeft doorgebracht, zijn alle besteed geworden aan de inrichting der statie. Van zes uur 's morgens af, het gewoon uur van zonnenopgang in die streek, stelde hij zich aan 't werk met het twintigtal zwarten, die in zijnen dienst waren. Die zwarten wnren de zonderlingste metselaars, die men zou kuiinen uit- denken ; niet een hunner had het minste begrip van loodlijn, en wanneer men lien slechts een uur uit het oog verloor, liep men groot gevaar, 's avonds het werk te zien instorten, overdag met zooveel moeite opgebouwd. Wat de inwoners van Karema betreft, de luiheid en de verstoktste onverschilligheid zullen hen nog lang beletten, aan de kolonie de medehulp huns arbeids te verleenen. Zij leggen evenwel een goeden aard aan den dag, en de kapitein is menigmaal in de gelegenheid geweest om het te bestatigen. Zoo bijvoorbeeld, wanneer op zekeren dag eene kudde bullels op korten afstand de statie voorbijtrok en er een tiental vuurschoten tegen hen gelost werden,zag hij terstond al de weerbare mannen van 't dorp vol strijdlust komen aangeloopen. Het geweervuur hoorende, hadden zij zich ingebeeld, dat de Roegas- Roegas de standplaats aantastten en zij haastten zich om haar te verdedigen. Dit bevvijst voldingend, dat zij reeds begrepen hebben, welk "root voordeel voor hen de aanwe- zigheid van den blanken man in hunne nabuurschap VAN BRUSSEL NAAR KAREMA 91 is, en hoe zij er alle belang bij hebben, tot zijne veiligheid bij te dragen. De avond, te beginnen van vier tot vijf uren, werd over 't algemeen aan de jacht besteed. Zooals wij reeds gezegd hebben, is de fauna van Oekaoeendi zeer rijk. Kudden buffels en antilopen, zebers en giraffen, everzwijnen van verschillige soort leveren een smakelijk en sappig vleesch op; dit van den zeber vooral wordt door de Europeanen zeer gelust, wij I zijne overeenkomst met goed ossenvleesch heel groot is. Er zijn ook eenden en ganzen in groote hoeveelheid, trapganzen, kwakkels en patrijzen. Die overvloed van wild lokt menigmaal leeuwen en hyena's in den omtrek der statie; doch in dit gedeelte van Afrika is de koning der dieren tamelijk bang van aard en gaat nogal spoedigvoor den mensch op de vlucht, behalve v\anneer hij door den honger gedreven wordt. Een andere groote hulpbron voor de toekomstige voeding der statie is de visch van het Tanganika. Het meer bevat talrijke soorten. Maar tot heden toe verkeert de visch vangst te Karema nog in de kinds- heid, omdat het bouwen van sloepen en 't maken van visscherstuig het peil van 't verstand en de be- kwaamheid aldaar ver overtreft. Het meer is ook sterk bevolkt met krokodillen en rivierpaarden. Deze laatste ontmoet men bij troepen 92 VAN BKUSSEL NAAK KAREMA van vijftien tot twinlig reusachtige vertegenwoor- digers. 't Is echter maar 's nachts, dat zij 't wagen, het malsche gras van den oever te komen afvreten. Hun vleesch is een lekkerbeelje voor den inboorling, maar de smaak en de maag der Europeanen zouden er zich niet aan kunnen wennen. Wat aangaat de krokodillen, welke somtijds zeven en acht meters lengte bereiken, zij mogen in 't water vaak stout en gevaarlijk zijn, te land zijn zij uiterst laf en poetsen de plaat met de snelheid der hagedis bij den minsten onraad. De voeding der oeverbewoners van Tanganika bestaat voornamelijk uit sorgho en mai's, die, in water gekookt, eene brij vormen, en op 't vuur geroosterd, platte koeken. Voor groenten vond Gambier slechls zoete wortelknollen, kauwoerden nog flauwer dan onze rapen, en eene soort van postelein, dat nogal aangenaam is. Tegenwoordig is de bevolking der standplaats mini voorzien van Europeesche groenten, zooals boonen, erwten, ajuin, tomalten, koolen, meloenen, artichokken, salaad en radijs. Het schijnt, dat de spruit vooral buitengewoon gemakkelijk gedijt. De mai's, de tarwe, de rijst, de Spaansche peper, de katoen, de tabak en de teozint, een allervoed- zaamst graangewas voor 't vee, zijn in overvloed VAN BKl'SSEL NAAR KAREMA 93 gezaaid geworden. Het is in April, dat op de oevers van 't meer de oogst geschiedt. Verder zijn de fruitboomen niet vergeten ge- worden. De koer der standplaats, evenals de vvegen tusschen de velden, zijn beplant met bananen, gra- naat-en mangoboomen, goyaven, limoen- en papaya- boomen, die heerlijk gelukt zijn en op overvloedige vruchten laten hopen voor het volgende seizoen. Op de boorden van het Tanganika kan het jaar verdeeld worden in twee gelijke deelen : het regen- seizoen, dat op 't einde van October met hevigheid begint en tot in Mei duurt, en het droog seizoen, hetwelk den jaarkring eindigt. Het is bij den aan- vang der regenperiode, dat de natimr ontwaakt en haren verleidendslen aanblik vertoont. De regen valt er niet aanhondend ; hij wordt dikwijls voor eenige uren en soms voor verscheidene dagen onder- broken. De vlagen gaan vaak vergezeld van hevige onweders en zelfs van hagel. De gemiddelde warmtegraad is, 's morgens om acht uren, van 20 tot 24 centigraden in de schaduw, 's middags van 25 tot 35, en 's avonds om negen uren van 21 tot 23. Het zijn de twee of drij uren voor het opkomen der zon, die het frischte oogenblik van den dag uitmaken Zooals men ziet is de warmte er in 't algemeen goed uit te staan. Zij komt tamelijk wel overeen met 94 VAN BRUSSEL NAAR KAREMA die in de straten van Brussel gedurende de maand Augustus. Slechts bij uitzondering bereikt zij 30 tot 32 graden in de lommer. Karema is zijne betrekkelijk gemaligde tempe- ratuur verschuldigd aan zijne ligging op den oever eener groote binnenzee en aan zijne verhevenheid van 825 meters boven den spiegel van den oeeaan. Het zou dus bewoonbaar zijn voor den Europeaan, indien, ten gevolge der overstroomingen, veroorzaakt door zes maanden regen, de gezondbeid van 't kli- maat niet bedorven ware, onder den invloed van warmte en vocbtigheid, zoowel als van eenen was- dom, tot het uiterste gedreven, door de uitwase- mingen, die opstijgen uit de slijkpoelen en den afval der planten. De malaria tast zonder uitzondering al degenen aan, die in Afrika dringen. Het is eene galkoorts, vergezeld van huiveringen, die ver- scheidene dagen duurt en dikwijls periodiek wordt. De gevolgen er van zijn verschrikkelijk en duren lang voort, zelfs bij de menschen, begaafd met ziels- en licliaamskracht. Een werkdadig leven, een onop- houdende arbeid, eene goede voeding zijn de beste middelen om er den te spoedigen terugkeer van te voorkomen. Het is geoorloofd te veronderslellen, dat het beslaan der streek door eene talrijke bevolking haar merkelijk gezonder zou maken door de ontginning, het bebouwen der landenen hetindijkenderrivieren. '%?*.> Si' gS&wr* '' LUITENANT BECKEU IN /.UN YERBLIJFSKLEEDIXG. 96 VAN BRUSSEL NAAR KAROIA Aan de toekomst het vraagstuk op te lossen. Deii 3lln December 1880begroette Cambier de ver- schijningte Karema vankapiteinRamaekers, Untenant Beker en den heer Roger, die hem kwamen aflossen van zijne lange wacht in het wilde Afrika. De nieuvve expeditie bracht een niteengenomen stoom- schip mede, bestemd voor den dienst der statie en de vaart op het meer. Die boot, de Cambier gedoopt ter eere van den stichter van Karenia, wacht slechts, em van stapel te loopen, naar de aankomst van een stuk, dat onderweg beschadigd werd en vervangen moest worden. Hij zal voor de kolonie een krachtig middel van beschavende propaganda zijn. Immers zal hij het personeel der standplaafs toelaten, betrekkingen aan te knoopen met al de volkstammen langs de oevers gevestigd ; hij zal de onderzoekingslochten verge- makkelijken naar dit of dat onbekend punt van de streek; hij zal de briefwisseling met de missien van Oejiji en Mtowa niet weinig bespoedigen. Bij eenen aanval zal hij grooten dienst bewijzen; in een nele- ligen toestand eene veilige schuilplaats aanbieden. Het is den 10lin December 1880, dat Cambier Karema verliet voor Zanzibar. Den 23''" April daaropvolgende keerde hij te Brussel vveder, na eene afvvezigheid van drij jaar en zes maanden. Hij had zijne zending met eere volbraeht en in VAN BRUSSEL NAAR KAREMA 97 't hart der barbaarscheid, tot aandenken van zijn kort verblijf, een reuzenwerk achtergelaten. Karema ! Is het een negernaam, voor eene poos aan de vergelelheid ontrukt om vervolgens dieper dan ooit in de barbaarschheid te storten? Of is het de toekom- stige naam eener stad, eener groote markt, waar, onder het geleide en de waakzaamheid van een nieuvv negerras, verstandig, geleerd, werkzaam, de natuurlijke voortbrengselen van het groote bekken van Tanganika zullen geruild worden tegen hetgeen er van onze fabrieken en nijverheid te veel is? Zullen duizenden inboorlingen, uit eenen onheug- lijken schijndood opgewekt, zich aldaar eenmaal met ons komen vereenigen, gelijk zooveele bedrijvende leden van de groote menschenfamilie? Niemand kan 't op dit oogenblik reeds zeggen. Maar indien dit de toekomst moest wezen, bestemd voor de eerste stand plaats der Afrikaansche Vereeniging, dan zou er geen roemrijker monument kunnen opgericht worden voor den schepper van 't werk, dan deze nieuvve stad, gebouwd op het terrein der internationale broederlijkheid door de wetenschap, denarbeid, de volharding en de toewij- ding. Van Brussel naar Karema. XV De Toekomst van Midden-Afrika Het is heden een onloochenbaar feit, dat de verheven hoogvlakte van centraal Afrika eene der rijkste streken der vvereld is, een wonderbaar land, wiens voortbrengselen in tal en verscheidenheid die van de meest bevoordeelde streken van den aardbol evenaren. De katoen, de koffie, het suikerriet, de indigo-en muskaatboom, de peperboom, de christuspalm, die overal elders allerlei zorg vereischen, groeien hier vanzelf. De sesam en de arachide, geteeld op verschillige plaatsen langs de kust, maken het voorvverp uitvan een belangrijken handel met Europa, evenals de palmolie, die bij de Monding van Niger en Congo, de maatschappelijke hervorming heeft begonnen van de kustbewoners. De gomsoorten, het kopalhars en het caoutchouc, artikels van zulke groote waarde, worden geleverd door boomen, welke men bijria overal ontmoet. VAN BRUSSEL N'AAR KAREMA 99 En eindelijk de graangewassen en groenten geven twee en drij oogsten per jaar, zoo groot is de voort- brensendekrachtvan den grond, van zulke overvloe- dige vruchtbaarheid is dit aangeslijkt terrein. Zie- daar, met de kostelijke soorten timmer — en nijver- heidshout, en om slechts eenige treffende voorbeelden aan tehalen, ziedaar voor het plantenrijk. Het dierenrijk levert ivoor, waarin zulke aan- zienlijke handel wordt gedreven, struisvederen, huiden, was, enz., zonder van al de wilde dieren te spreken, de bewoners onzer dierentuinen, menage- rien en vluchten. De rijkdom aan delfstoffen is nog niet te ov'er- zien. Nochtans weet men van nu af reeds, dat het ijzer bewerkt wordt door al de stammen van t' bin- nenland, dat goud en koper in menige streek werden bespeurd, dat de Zambezia een onmetelijk kolenbekken doorloopt, en dat de aanwezigheid dier kostbare brandstof erkend is op de boorden van het Tanganika-en het Nyanzameer. Deze beknopte opsomming is slechts een vluchtig overzicht van de natuurlijke rijkdommen, door Livingstone, Cameron, Stanley en anderenin 't voor- bijgaan ontdekt, op hunne onderzoekingstochten door de Afrikaansche hoogvlakte. Pas aangemeld, zijn die schatten reeds, door de natuur vrij en edelmoedig aangeboden aan de 100 VAN BRISSEL KAAR KAREMA eersten, die ze zullen weten in te zamelen, het voor- werp van veler begeerlijkheid, zooals men wel kan gissen; en hij, die bekend is met de verslindende arbeidskracht en den overvveldigenden geest van het blanke ras, kan voorspellen, dat zij eenmaal het voorwerp zullen wezen eener geregelde uitbating vanwege Europa. Het is deze wettige uitbating, welke al de vrien- den van beschaving, zij mogen zich plaatsen op een menschelijk, wetenschappelijk, godsdienstig of han- delsstandpunt, uit al hunne krachten moeten uit- lokken. Zij alleeu bezit den tooverstaf out dit verach- terd land tot het leven te roepen en het deel te doen nemen aan de verstandelijke en stoffelijke beweging der wereld, door rondom zich het werk te versprei- den, het heilige werk, bron van alle goed : vrede, overvloed, vreugd en voorspoed. Stellig zal de dag aanbreken, waarop deze onme- telijke streek, heden nauwelijks gekend, en ondanks de hinderpalen, die er de nadering van bemoeilijken, tot in hare kleinsle hoeken zal overgeleverd worden aan de studien, opzoekingen, nasporingen en onder- neminsren van de beschaafde wereld. Dit loochenen is der menschen werkkracht en vernuft loochenen. Maar het klimaat! Ziedaar de eerste en voornaamste bedenking, SU \ 102 VAN BRUSSEL NAAR KAREMA opkomend in den geest van elk practisch man, die naar de mogelijkheid uitziet om zich in de keerkring- streken te vestigen. Ja, de ongezondheid van 't Afrikaansch klimaat, zoo noodlottig voor den Europeaan, is de ernstigste dam, dien de natuur den vooruitgang in den weg stelt. Maar wil dit zeggen, dat men voor dit bezwaar moet terugdeinzen, hoe onoverkomelijk het ook schijne? Om slechts een voorbeeld aan te halen, zal ik vragen, of het doodend klimaat van Midden -Ame- rika, bestendig verblijf van koorlsen en besmette- lijke zieklen, waardoor duizenden menschenlevens sedert de ontdekking werden weggemaaid, den heer de Lesseps een oogenblik heeft doen aarzclen om in dit afschrikkend midden eene der reusachtigste ondernemingen der moderne tijden te beginnen? Of het zijne medewerkers belet heeft, hem met geest- drift te volgen, de kapilalen, er met vertrouwen been te vloeien, en duizenden armen, zich toe te wijden aan het stoffelijk gedeelte van 't werk? Neen, niets vermag het voortrukken van den vooruitgang lang tegen te houden. Men hebbe ver- trouwen in de macht van het menschelijk vernuft. Op dit punt is 't niet noodig aan te dringen op de voordeelen, welke men zou trekken uit een nieuw geslacht van negers, gewend aan den landbouw en de verschillige ambachten, onder de oogen der Euro- VAN BRl'SSEL NAAK KAP.EMA 103 peanen. Afrika, zoo noodlottig voor deze laatsten, zou geopend kunnen worden voor den handel en de beschaving, dank aan dit negergeslaclit, hetwelk men aan het hoofd der kantoren kon plaatsen, onder het toezicht van algemeene Europeesche agenten. Deze zouden gedurig over en weer gaan tusschen Europa en de factorijen, naar hier brengende de voortbrengselen dier streken, en naar ginder mee- nemend den overvloed onzer nationale nijverheid. Ziedaar den te volgen weg, wel te verstaan voor de eerste periode van de exploitatie, want dit werk van langen adem zal zijne verschillige phasen bele- ven, ieder met eigen middelen van uitvoering. 