Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,3 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 3
Dit boek is zo oud dat het auteursrecht erop is verlopen, zodat het boek nu deel uitmaakt van het publieke domein. Een boek dat tot het publieke domein behoort, is een boek dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijke auteursrechttermijn is verlopen. Het kan per land verschillen of een boek tot het publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn een stem uit het verleden. Ze vormen een bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand, als herinnering aan de lange reis die het boek heeft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliotheken om materiaal uit het publieke domein te digitaliseren, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publieke domein behoren toe aan het publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven leveren, hebben we maatregelen genomen om misbruik door commerciële partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automatisch zoeken. Verder vragen we u het volgende: + Gebruik de bestanden alleen voor niet-commerciële doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor persoonlijke en niet-commerciële doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervoor materiaal uit het publieke domein te gebruiken, en kunnen u misschien hiermee van dienst zijn. + Laat de eigendomsverklaring staan Het “watermerk” van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. + Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebruikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek rust, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakelijkheid voor auteursrechten is behoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het doel van Google is om alle informatie wereldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en uitgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de volledige tekst van dit boek doorzoeken op het web viaJhttp://books.google.co Parbard College Library DUTCH HISTORY JOHN LOTHROP MOTLEY MEMORIAL COLLECTION FROM AN ANONYMOUS GIFT ALGEN BEENS DESH LEN DE So (5 YADERDANDS, | Df D de (CCM ACHTERKENVOLGENS VOORTGEZET door MED, улу RRRS кк DR W BRILI: U SCHE ELDER EN ZOOS, | TREB, м» Хх. е ALCEM BENE BE sE at в 2... S ІҢ. ER LA NN DS Da i C 27; ш ACHTEREENVOLGENS VOORTGEZET door МА D, vaN RIBES кк DR WG, BRILI, DERDE DEEL, VILRDE STUK, Bl 811, Te AMSTERDAM. bij Po. ГІН ІШЕР es ZOO, | 1REB, ALGEMEENE GESCHIEDENIS DES VADERLANDS, VAN Е VROEGSTE TIJDEN ТОТ OP HEDEN, - в. J. P. AREND; М". Ф. VAN REES еп ЕР. W. ©. BRILL. DERDE DEEL, | VAN HET JAAR 4584 ТОТ 1795 NA CHRISTUS. Vierde Stu 8, MET PLATEN, KAARTEN EN PORTRETTEN, Ка: F 1 т И LD ax ,/7) ЕЕ LM те AMSTERDAM, во С. L. SCHLEIJER а ZOON. 1863. Sete Dist f - arc: Melty Livrary Motley Collectio. July 24 1906 ZEVENDE BOEK. — ee AFZWERING VAN FILIPS If MUNSTERSCHEN VREDE. 1581-1648. VIERDE GEDEELTE. 1624-1648. EERSTE HOOFDSTUK. VERANDERING IN DEN STAATKUNDIGEN TOESTAND, DOOD VAN PRINS MAURITS. (VAN НЕТ EINDE VAN 1623 ТОТ IN HET BEGIN VAN 1628). ! Sedert in Engeland BUCKINGHAM, de grootste voorstander van het huwelijk van den Prins van Wales met de Spaansche Infante, na zijne ervaringen in Madrid, gezworen had, dat dit huwelijk niet zou gesloten worden, en hij om dien eed gestand te doen zich niet ontzien had in verstandhouding te treden met de vurigste tegenstanders van de Katholieken еп met де hoofden dergenen, die de rechten des volks tegen де Kroon voorstonden, liet het zich aanzien, dat het tot een oorlog tusschen Engeland en Spanje zou komen. De partij, die men ontboeide, zou geen verdrag met Spanje dul- den, en zou den Keizer door wapengeweld gedwongen wenschen te zien de Palts terug le geven, hetgeen noodwendig aan Spanje tot wraakneming over den \onderganen smaad een bondgenoot in den Keizer zou geven. Raadzaam was het niet, alleen dien dubbelen oorlog te trotseren en Spanje in de gelegenheid te laten zich krachtige bond- genooten te verschaffen. Kon men ten aanzien van Frankrijk gerust zijn, daar men voor den Prins naar де hand van ъоркууцкз ‘zuster stond, die de Koninginne-moeder en haar machtige raadsman, de Kardinaal ре RICHELIEU, van harte geneigd waren aan dien Prins te schenken, ook van de goede gezindheid der Vereenigde Provinciën diende men zich te verzekeren. Deed Spanje den Prins van Oranje aanbiedingen, geschikt om hem zelven te bevredigen en de Staten door den schijn van het behoud hunner 1623 — 1625. Engeland ver- zekert zich, bij zijne veranderde staatkunde, van de gezindheid van onafhankelijkheid te verleiden, dan scheen het mogelijk, dat er vrede tusschen de beide den Prins. — — ----- 1 Aanvankelijk bestond het voornemen om de stof van dit Hoofdstuk meerendeels in het laatste Hoofdstuk van het vorige Stuk van dit 111 Deel te vervatten; doch ten einde den om- vang van het vorige Stuk niet overmatig groot te maken, is men van dat voornemen afgegaan. е 1698-- 1695. 6 ALGEMEENE GESCHIEDENIS nn oorlogvoerende volken gesloten werd; dat Spanje derhalve zijne Zuid-Nederlandsche havens weder ter zijner beschikking kreeg; ja, dat de Noord-Nederlanders de gelegen- heid gunstig zouden zien, om, voortaan met Spanje in verbond, hunne bittere grieven op Engeland te wreken en dit Rijk met hunne scheepsmacht te bestoken. Dus was het vóór alle dingen noodig, dat de man, die in Engeland aan het roer zulk eene stoute wending stond te geven, den Prins van Oranje eens degelijk polste, opdat men gewis mocht zijn, dat deze Vorst de rol niet zou opvatten, van welke sAcoBus zoo noede afstand deed, en er niet naar stond em het door Spanje en den Keizer erkende Hoofd der eindelijk aan orde en tucht onderworpen Gereformeerden te wor- den. Zoo had er dan tusschen carLeroN en den Prins eene verklaring plaats. De Gezant vorderde rekenschap, wat er was van dat gedurig heen en weder reizen van Mevrouw TSERKLAES om voorslagen te doen tot bestand of vrede, en gaf zijne vrees te kennen, dat zulke ontwerpen sterk gesteund werden door de gezindheid der. Provinciën Gelderland en Overijsel, terwijl 21) van de goevernementen van ’s Prinsen neef geenen tegenstand te wachten hadden. Пе Prins erkende, dat er van de zijde van het Brusselsche Bewind steeds voorslagen gedaan werden; doch hij hield ze voor zich, en zoolang hij ze niet aan het oordeel van de Staten der bijzondere Provinciën onder- wierp, kon de zaak geene gevolgen hebben. Poogden de Brabantsche bewindhebbers zich buiten hem om met de Provinciën in betrekking te stellen, dan zou hij zulks met alle vermogen tegengaan. Want, zoo besloot hij, de staat der zaken еп der gemoederen was dusdanig, dat niets dan de uiterste wanhoop de Staten tot vrede of bestand met Spanje zou kunnen doen besluiten. — Merkwaardige betuiging van den Prins! Zoo bleek hij dan thans voor goed te begrijpen, dat elke poging van zijne zijde om als bemiddelaar tusschen Spanje en dezen Staat op te treden, en de Staten tegelijk zijn gezag en den vrede van Spanje te doen aannemen, op опоуегкоте Кеп tegenstand stuiten zou. de voornaamste grond van Frankrijks achterdocht tegen dezen Staat zou weggenomen zijn, de Nederlanders zich zoo voordeelig met Frankrijk zouden kunnen verbinden, dat zij het verbond met Engeland zouden vermogen te versmaden. Dat de groote verandering, welke de staatkundige toestand van „Europa scheen te zullen ondergaan, de Spanjaarden bedacht maakte op een middel om hier te lande de gebeurtenissen, naar welke zij steeds uitzagen, tot uitbarsting te brengen, laat zich denken. Ве sterke vorst, die de rivieren plotseling voor den overtocht van eene leger- macht geschikt maakte, schonk hun de gewenschte kans. Vertoonde zich de vijand in Gelderland aan deze zijde van den IJsel en in de Noordelijke Gewesten, dan zouden, zoo mocht men hopen, degenen, die verlangden dat men zich met hem verstond, den moed hebben om zich te verklaren, en de Prins zou zich de gelegenheid gegeven zien om als bemiddelaar op te treden, Zulke denkbeelden zullen het geweest zijn, die niet | alleen tot den uitval leidden, in February (1624) door de bezettingen van Lingen, | Groenloo en Oldenzaal naar Groningerland ondernomen, maar in het bijzonder ook tot den inval van Graaf HENDRIK VAN DEN BERG in de Veluwe. Een Gelderschman, Inval van nex- DRIK VAN DEK BERG in de Fe- dringende, kon in de oogen van menig misnoegde of onverschillige, bepaaldelijk in 740 neef van den Prins,- aan het hoofd eener legermacht in het hart van Gelderland door- die der Katholieken, geen vijand zijn, vooral waar hij zich zoo genadig betoonde, als Graaf некомк deed. Tegen dat hij omstreeks het midden van Februarij met zijne krijgsmacht aankwam, die van lieverlede steeg tot eene sterkte van tien of twaalf regi- menten voetvolk en bij de veertig Compagniën ruiters, hadden de boeren van Zelhem en Hengeloo (in de Graafschap van Zutfen) hunne have in de kerk geborgen. De sol- daten bemerkten zulks, maar plunderden ze niet, omdat de Graaf het belette. Even- wel liep de tocht niet af zonder dat elders door het krijgsvolk schade aangericht en grofheden gepleegd werden. Reeds den 79 der maand waren de Staten-Generaal in den Haag verwittigd van het voornemen des vijands om bij де heerschende vorst iets te | ondernemen. Zij bepaalden er zich toe den Prins de taak toe te vertrouwen om daar- tegen de noodige verordeningen te treffen, en zetten dagen lang hunne beraadslagingen voort zonder iets anders te vernemen of te beramen, Aan MARQUETTE, op het eerste be- richt door.den Prins naar Arnhem gezonden, stond de uitvoering van de maatregelen, die dienen moesten om den vijand den tocht te beletten. \ 1628-- 1625. 8 ALGEMEENE GESCHIEDENIS gelegenheden bij de hand te zijn.” Den 16 Februarij kwam van pen ввас bij Bronkhorst (bezuiden Zutfen) vóór den IJsel aan. Het ijs vond hij opengehakt; maar een weinig hooger op tot op de hoogte van Doesburg optrekkende vond hij de rivier ter lengte van een vijftigtal roeden ongebijt, als ware het om hem den overtocht mo- gelijk te maken. Zonder slag of stoot kwam hij met voet- en paardevolk over.. Toen verwachtte hij niet anders dan dat hij tegenstand zou vinden, en toefde eenigen tijd op den ingenomen post. Hierop, een sterke wacht achterlatende om zich den terugtocht op dit punt te bewaren, trok hij den kant naar Arnhem op, tegen welke stad bij een paar schoten loste, die van de wallen beantwoord werden, waarna zijne troepen zich in verschillende richtingen landwaarts in begaven. Op dit bericht raadpleegden de Staten- Generaal met den Raad van State, of het niet noodig zijn zou in dezen nood waardgel- ders te lichten, Doch de Prins deswegens geraadpleegd, antwoordde, dat hij zulks onnoodig vond: tegen dat zij bijeen waren, zou met de vorst het gevaar geweken zijn, en die lichting zou slechts te weeg brengen, dat de gewone soldaten nog slechter be- taald werden. Evenwel, zeide hij, kon men voorloopig maatregelen nemen om ze, des gevorderd, spoedig op de been te hebben. Intusschen, de boeren bergden hunne goederen in de vaste plaatsen op de Veluwe gelegen. Daar werden de garnizoenen op ’s Prinsen hevel door troepen uit Holland versterkt, en met de ijverige medehulp der burgers goede wacht gehouden: men hield de grachten open en maakte de wallen glad door ze met water te begieten. Meer landwaarts in werden alle binnenwateren opgebijt tot aan de Zuiderzee toe. Zoo bleek de gezindheid der ingezetenen duidelijk genoeg. De boeren toonden den vijand geenerlei vertrouwen, en de stedelingen legden het voornemen aan den dag om hem dapper af te weren. Op deze wijze kon hij in een saizoen, dat er geen graan te veld stond, niet veel kwaads aanrichten; al ontmoette hij geen tegenpartij te velde, hij had van de schrikkelijke koude en de sneeuw genoeg te lijden, en tegen dat de dooi die ijsbrug over den IJsel sloopte, moest hij op den terugtocht bedacht zijn. Dus gevoelden de soldaten zich niet. gerust ор den vreemden bodem en een troep, te Eede gelegerd, werd zelfs door een panischen schrik bevangen. Den 25sten, toen de luchtgesteldheid dooi scheen aan te kondigen, besloot de Graaf de Veluwe te verlaten, langs denzelfden weg, dien hij gekomen was, en thans, niet zonder groote schade in de Graafschap Zutfen aangericht te hebben, waren weldra de troepen in hunne garnizoenen terug 1. Tegelijker tijd hadden de troepen, die ten getale van 9000 man noordwaarts waren getrokken en het Oldambt (in Groningerland) waren ingerukt, den terugtocht aangevangen 3, 1 AITSEMA , І, р. 269—271. Deze schrijver heeft in dit verhaal wassenaer (VI, fol. 107—109) afgeschreven, of met hem eene gemeenschappelijke bron gebruikt. Resol. Stat.-Gen. 7, 8, 16, 17, 18, 20, 21, 22, 23, 24, 25 Febr. 1624. 2 Resol. Stat.-Gen. 26, 27, 28 Febr. 1624. : DES VADERLANDS. 9 Loo liep deze tocht af. Had het volk zich vreemd van alle neiging tot den vijand 1693-- betoond, de ingenomenheid met de Regering won er niet bij, nu men zag, hoe de 1085, Koning van Spanje ons nog in ons land kon komen tarten: even licht, moest men begrijpen, zou zulks den keizerlijken troepen vallen. Maar wat bovenal ongunstig werken moest, was de achterdocht tegen sommige van de hoogstgeplaatste mannen, die bij deze gelegenheid nieuw voedsel vond. De Prins moest toch mangverre kennen, en deze had, zoo sprak men, den vijand den weg over den IJsel vrijgelaten 1. De Raadsheer van essen, richter van Arnhem en Veluwenzoom, lid van de Staten-Generaal en in deze dagen benoemd medegezant naar Frankrijk, was met het openbijten van den IJsel boven Zutfen belast geweest, maar had zich van de plaats begeven, het werk aan een onachtzaam en onbekwaam persoon overlatende. Er kwamen scholschrif- ten uit, waarin de genoemde Heren niet gespaard werden, en in de kerk te Arnhem werd door den koster een papier gevonden, waarop een man aan de galg geteekend was met het opschift: Marquette is een verrader van het land 9. Nog voordat de tocht van Graaf HENDAIK VAN DEN BERG was afgeloopen, zonder ander gevolg na te laten, dan misnoegen aan de eene zijde wegens den overlast, dien men geleden had, en dankbaarheid aan den anderen kant wegens de verlossing van het ge- vaar, aan hetwelk men blootgesteld was geweest, had de veranderde staat van zaken in Engeland en het gesprek van слвгктом met den Prins teweeg gebracht, dat men te Londen besloot den Staten te kennen geven, dat de overkomst van een Gezantschap tegen den tijd der bijeenkomst van het Parlement bijzonder aangenaam zijn zou. Naauwelijks was zulks door brieven van den Secretaris conway aan Hun Hoog Mogenden, en van den Prins van Wales aan zijne zuster, de Koningin van Bohemen, in den Haag bekend geworden 3, of men benoemde twee buitengewone Gezanten om naar Engeland te ver- —— mar trekken, ten einde den Koning allen mogelijken bijstand aan te bieden in alles wat hij den. 6 ondernemen mocht om zich op de tfouweloosheid der Spanjaarden te wreken. De beide benoemden, sommerspisk. еп золсимг, verontschuldigden zich aanvankelijk. De herin- neringen, die de eerste van zijn verblijf te Londen in 1622 had overgehouden, waren niet van dien aard, dat hem eene nieuwe reize derwaarts kon toelagchen, en boven- dien, er was besloten, dat er gelijktijdig een Gezantschap naar Frankrijk zou vertrek- ken: immers tot de staatkunde, die, nu er uitzicht bestond op alliantie tusschen het Engelsche en het Fransche Hof, te Parijs den boventoon zou verkrijgen, behoorde ook nadere aansluiting aan de Nederlandsche Republiek en ondersteuning, aan onzen 1 Zelfs in het Leven van Fred. Hendr. (’s Gravenhage, 1737) wordt de zaak das voorgesteld (bl. 62—65), dat wie het leest, zich genoodzaakt ziet manqurTre van opzettelijk plichtsverzuim te beschuldigen. 2 v. D. CAPELLEN, I, bl. 233—248, 253, 261, 262. З v. р. CAPELLEN, І, р. 249. ІП Derr. 4 ток, tS 1623-- 1825. 10 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 9 Staat tegen Spanje te verleenen. Wellicht achtte sommetspisx reeds den tijd gekomen, dat men hem in Frankrijk zou willen ontvangen. Doch, was dit het geval, zoo werd hij spoedig uit den droom geholpen. Әс млсвгвв, namelijk, verwittigd van der Staten besluit, deed eensdeels gevoelen, dat alle wolken nog niet afgetrokken waren, daar hij te kennen gaf, dat de zending vruchteloos zou zijn, zoo de schaden door onze koop- vaarders, aan Fransche kooplieden toegebracht, niet werden vergoed, en anderdeels vermaande hij, dat men geene personen zou benoemen, die den Koning onaangenaam zouden zijn 1. Dit zag ongetwijfeld op sommersprsk, en dat men werkelijk het misnoe- gen en het wantrouwen tegen dezen Staatsman niet had afgelegd, bleek uit de wijze ор welke de Fransche Gezant te Londen, de Graaf pr тиллЕвкз, onze buitengewone Gezanten aldaar bejegenen zou. Tot vriendschappelijke verstandhouding door hen uitge- noodigd, antwoordde hij, dat hij gezind was, met den Heer soacuim alle goede corres- pondentie te houden. Dus sloot hij sommenspisx recht krenkend uit. Voorts bleef het bij eene plichtpleging, door zijnen Secretaris overgebracht: hij bezocht den een noch den ander onzer Gezanten, noch bewees hun eenige andere beleefdheid 2. De reden van verontschuldiging door zoacumm aangevoerd was deze, dat hij де be- noeming niet kon aannemen zonder de toestemming der Staten van Zeeland, zijne Principalen, verkregen te hebben. Dus schijnt hij nog niet volkomen zeker geweest te zijn, dat de krachtige doorzetting der staatkunde, die thans aan de orde was, in Zee- land, waar men steeds in overeenstemming met de bedoelingen van den Prins wilde handelen, aangenaam was. Het beste middel om dit zijn bezwaar uit den weg te rui- men, was dat de Prins duidelijk bleek de zaak voor te staan. Dit bleek werkelijk , daar Zijne Excellentie beide Heren bij zich ontbood en tot de aanvaarding der taak aanmaande. Van toen aan opperde soacuim geen zwarigheid meer. Alleenlijk maak- ten de nieuw benoemden eene voorwaarde, die genoegzaam bewees, dat SOMMELSDIJK zich dezelfde onaangenaamheden als de vorige reize niet op nieuw dacht te getroosten. Zij bestond hierin, dat hun vrij zou staan, terug te keren, zoo het hun raadzaam docht, zonder nadere aanschrijving af te wachten 5. Reeds was het Parlement geopend, toen onze Gezanten, den 26sten Februarij van hier vertrokken, te Londen aankwamen. Hoe geheel anders was de wijze, op welke zij ontvangen werden, dan twee jaren te voren! De Heren, die hen afhaalden, gaven ondubbelzinnige blijken, dat hunne komst aangenaam was en vruchten zou dragen ; 1 АМЗЕМА, I, p. 351. Resol. Stat.-Gen. 23 Febr.; 26, 31 Maart, 1624. 2 Journael ofte Rapport van Aerssen еп Joachimi wegens hunne ambassade aan den Коп. v. Gr. Brit. in 1624. Handschr. van de vorige eeuw, in het bezit van Mr. 1. ко. LENTING te Zutfen. З аизк, 1, 351. Resol. Stat…Gen. 12, 13, 15, 16, 17, 18, 23, 26 Febr. 1624. DES VADERLANDS. 11 het volk, dat op hunnen weg in menigte toe kwam loopen, пер hun overluid wel- 1693-- komstgroeten en gelukwenschen tae. Maar wat hadden zij den Koning voor te stellen 1025 еп aan te bieden? Het streven moest zijn, den Koning tot vijandelijkheden tegen Spanje Hanne instruc- over te halen. Daartoe mochten 2) hem, volgens hunne Instructie 1, als een lokaas He. de gelegenheid aanbieden om deel te nemen aan de door de West-Indische Compagnie voorbereide uitrusting. De veroveringen van sterkten of plaatsen door de vereenigde vlo- ten te maken, zouden aan Engeland gelaten worden: slechts van деп te behalen huit verlangden de onzen hun rechtmatig aandeel. Dus bleken de Nederlanders geen aan- winst van nieuwe ‘overzeesche wingewesten te bedoelen, en zich met den handel op volkplantingen van eene bevriende natie te vergenoegen. Zoo begrepen zij den naijver der Engelschen te ontwapenen, tegen welke zij op den duur niet bestand zouden zijn, wanneer eenmaal de banden geslaakt waren, welke sacorvs bij zijne zucht naar Spanjes vriendschap zijnen onderdanen had aangelegd. Door dat vereenigd optreden in de West- Indiën zou, dus spraken de Staten in de Instructie aan hunne Gezanten gegeven, tevens de band der liefde tusschen Zijner Majesteits onderzaten en die van de Vereenigde Pro- vinciën door gemeenschap van belangen vaster toegehaald worden. — Nog een ander oorlogswerktuig was er door de onzen tegen Spanje gebezigd, waarvan 24 gaarne zou- den gezien hebben dat Engeland voor zijn deel de verantwoordelijkheid op zich geno- men had: het bondgenootschap, namelijk, met de Algerijnen. Of wat kon anders de bedoeling wezen, van den last aan de Gezanten verstrekt om met voorzichtigheid te kennen te geven, dat, bijaldien zulks den Koning tot eenige onderneming te stade | mocht komen, die van Algiers er toe te brengen zouden zijn om hunne macht met de Engelsch-Nederlandsche te vereenigen. — Maar ook voor het geval dat de Koning aan een oorlog te land de voorkeur gaf tot herovering van de Palts waren de Gezanten van den vereischten last voorzien. Zij moesten het ondernemen van een krijgstocht naar de Palts ontraden: de afstand was te groot; de aanschaffing van mondbehoeften in dat uitgemergelde land te bezwaarlijk; de beletselen, die men op den weg ontmoeten zou, te moeijelijk te overwinnen. Al deze redenen mochten gelden, maar bij de Staten zal ook wel deze grond gegolden hebben, dat zij zich niet gaarne in een openbaren oorlog met het Rijk medegesleept zagen. Dus moesten de Gezanten verklaren, dat zij tot het voeren van eenen oorlog te land voor den Koning geen anderen bodem zagen, dan Vlaanderen en die onzijdige Duitsche grenslanden, waar zich Spanje als Vorst in den Bourgondischen Kreis en als gemachtigde van den Keizer gelden liet. Ook op deze wijze trachtte men den Koning tot vredebreuk met Spanje te nopen. 9 + 1623 1625. Stemming der gemoederen іп Engeland ten on- zen aanzien, 12 ALGEMEENE GESCHIEDENIS alleen aan den Keizer te wijten was. — Ging de Koning tot eene landing van troepen in Vlaanderen over, dan moesten de Gezanten den voorslag, dien men reden had te wach- ten, dat de Engelsche troepen te Sluis zouden ontscheept en verzameld worden, op geschikte wijze afslaan. Alles wat de strekking had om den Koning weder eenig pand binnen onze grenzen te doen bekomen, moest volstrekt vermeden worden. Ook verlang- den wij ditmaal geenen bijstand van Engeland, gelijk wij van Koningin ELISABETH ge- noten hadden. — Eindelijk, wanneer jacosus eene belofte verlangen mocht, dat wij niet zonder zijn voorkennis of toestemming met den vijand. over vrede of bestand zouden handelen, zoo mochten, mits de Koning zelf Spanje den vrede opzeide, de Gezanten de belofte afleggen; evenwel slechts door middel eener acte, en in geenen deele op eene wijze, die zou kunnen uitgelegd worden alsof wij van het recht van oorlog en vrede afstand deden en daarmede onze soevereiniteit prijs gaven. Reeds voordat de geregelde onderhandelingen geopend waren, bemerkten de Gezan- ten, dat het oog der Engelschen op Sluis gevallen was. De Secretaris conway gaf onder de hand te kennen, dat Hun Hoog Mogenden deze stad met de omliggende for- ten in handen van Zijne Majesteit moesten stellen voor hetgeen һј voor hen doen zou. Ook bleek al spoedig, dat der Staten gelijktijdige zending naar Frankrijk de - jaloezij der Engelschen gaande maakte: de Prins van Wales had gezegd, dat het werk van het eene Gezantschap dat van het ander zou omstooten. Men gaf nog steeds den toeleg niet op, om, al was het thans onder een andere leus, de Republiek als vassal- slaat aan Engeland te verbinden: want de volkselementen anders dan als een middel tot staatkundige doeleinden te bezigen, of eenen Staat als de onze anders dan als een ongerijmdheid en eene ergernis te beschouwen, kon in eenen Stuart niet opkomen. Het had dan ook niet veel te beduiden, dat de Koning op de eerste openbare audientie ge- tuigde dat zijne genegenheid te onswaarts aan geene wisseling onderhevig was, bij wijze van kwinkslag er bij voegende, dat hij geen wisselaar was 1. En wat op nieuw hoop gaf, dat de Vereenigde Provinciën zich in de armen van Engeland zouden willen wer- pen, nu het zich zoo puriteinsch betoonde, was de meening, dat zij op dit oogenblik uitgeput waren. De inval des vijands in de Veluwe, gevoegd bij het bericht der zware dijkbreuken en overstroomingen, onlangs voorgevallen, hadden zulk een indruk gemaakt , dat de Koning in een staatsstuk aan het Parlement meende te kunnen mededeelen, dat de Nederlanden thans zoo zeer aan lager wal waren geraakt, dat, zoo hij ze niet hielp, zij te gronde zouden moeten gaan. Met een trein van omstreeks veertig koetsen, eene vertooning van de Antispaansche partij, werden de Gezanten den 104% Maart, tot die audientie afgehaald, het verblijf van den Spaanschen Ambassadeur voorbij. Na den afloop kwam восктчанлм hen іп den 1 Je ne suis pas changeur. DES VADERLANDS. 13 avond in hunne woning verrasschen. Onder vele betuigingen van toegenegenheid ver- klaarde hij, dat hij te Madrid duidelijk bespeurd had, hoe de Spanjaards met de nu afgesprongen huwelijksonderhandeling voorhadden ons te onderdrukken en zich van on- zen Staat meester te maken. Zijn Lordschap bekommerde er zich niet om, dat hij hiermede ruim zoo zeer zich zelven als de Spanjaarden aanklaagde. Hoe het zij, een alliantie met onzen Staat zonder uitstel gesloten, zou, zoo oordeelde hij, Engeland te onherroepelijker schreden doen zetten op den weg van vredebreuk met Spanje. — Dit had hij boven alles noodig om den Koning mede te slepen en de aanslagen, door de Spaansche ambassadeurs en hunnen aanhang tegen hem gesmeed, te verijdelen. Vandaar van verschillende -kanten de gedurige aanmaning dat er geen tijd verloren, maar dade- ШЕ een of- en defensief verbond gesloten moest worden. Dat de Koning het drijven van den Hertog en van zijnen eigenen zoon nog niet onverdeeld goedkeurde, bleek ook daaruit, dat hij bij de zes door восктханам aangewezen Commissarissen, die met onze Gezanten onderhandelen zouden, nog den Graaf van AnunpeL, Groot-Maarschalk, en den Graaf van мтрогизех, den Groot-Tresorier, die de vorige maal onze Gezanten zoo verachtelijk behandeld had, gevoegd wilde hebben. Als grond tegen den raad om, met ons vereenigd, Spanje den oorlog aan te doen, voerde de Koning aan, dat wij, als wij 1623— 1625. JACOBUS 18 nog niet los van het verbond met Spanje eenmaal allen toevoer uit de West-Indién hadden afgesneden, ons doel bereikt Spare. achten en mel Spanje vrede zouden maken, al ware ook de Palts niet teruggegeven, en voorts, dat wij van de gelegenheid gebruik zouden maken om allen koophandel aan ons te trekken, еп, zeide hij, ons gebied, op de wijze der Romeinen, mettertijd meer en meer uit te breiden. Bij deze gezindheid van sacosus hadden de onzen aan- vankelgk weinig moed ор den goeden uitslag hunner zending. Hoe vreemd moest hun de voorslag niet dunken, hun van wege den Koning gedaan, om Pater maéstro, die uit Rome overkwam ten einde door ruimer inwilligingen de zaak van het Spaansche huwelijk weder aan te knopen, een vrijgeleide te verschaffen opdat hij niet op den overtocht van Calais naar Engeland door onze oorlogschepen op de Vlaamsche kust mocht aangehouden worden. Zij verontschuldigden zich op dit verzoek, verklarende, dat zij noch bevoegdheid noch bij den vlootvoogd en de zeekapiteins van de Staten ge- zag genoeg hadden om zulk een vrijgeleide te verleenen. Te minder zwarigheid konden zij іп deze weigering vinden, omdat zij wisten dat воскічонам sich en zijne tegen- woordige zaak verloren rekende, indien tot de breuk met Spanje niet vast besloten was voordat die Pater in Engeland gehoor kreeg. Intusschen, reeds begonnen onze Gezanten te voorzien, dat zij onverrichter zake zou- den dienen te vertrekken. Bij de onzekerheid van de uitkomst van den strijd tus- schen de twee thans aan het Hof worstelende partijen waagde niemand zich met hen af te geven, еп; zoo drukken de Gezanten zelven het uit, zij werden gemeden en geschuwd, alsof 2) een anathema waren. Nog altijd bleef de aanwijzing van Com- 1023-- 1025. 14 ALGEMEENE GESCHIEDENIS missarissen om met hen te handelen achterwege. Geen wonder: want wat had men met hen kunnen beramen, zoolang de vraag van vriendschap of vijandschap met Spanje nog niet was uitgemaakt? In dezen staat van zaken langer te blijven was niet raadzaam : want hun vertoef gaf voet aan de meening, dat zij op de toezegging van bijstand wachtten. Al herhaalden zij gedurig, dat zij niet gekomen waren om hulp te vragen, maar om hulp aan te bieden, tach gebruikte men de voorstelling van de uitputting der Nederlanden en van de noodzakelijkheid, waarin men zou wezen, om hun een hulp- corps van tienduizend man toe te zenden, als een middel om de oorlog tegen Spanje als bezwaarlijk te doen voorkomen. Bovendien hun verblijf, gerekt zonder dat hun de gelegenheid gegeven werd om iets uit te richten, moest den Koning verdacht voorko- men: immers, dat zij de partij toegedaan waren, waartegen hij zich nog te weer poogde te stellen, leed geenen twijfel. Doch de Prins deed hun aanzeggen, dat zij niet on- geduldig moesten worden: haast zouden de zaken tot een goed einde worden gebracht. Den isten April kregen zij de toezegging, dat de Koning hen spoedig zou spreken, gelijk zij dan ook, nadat Zijne Majesteit de door het Parlement aangeboden sommen op de gestelde voorwaarden had aangenomen, verzocht werden den 4% April ten hove te komen. Doch toen zij kwamen, was de Koning na dien dag veel pijn uitgestaan te hebben, naar bed gegaan. Onder het wachten vernamen zij, dat Pater maësrmo daags te voren was aangekomen, en dat de Spaansche Ambassadeurs in de paaschweek audientie zouden krijgen. Reeds wilden zij, daar het laat in den avond. geworden was, terug- keren, toen BUCKINGHAM wist te bewerken, dat zij toch nog tot den Koning toegelaten 7 werden. Zij vonden Zijne Majesteit, alleen gezeten aan een tafel, met de kennelijke De Gezanten hebben een twee- de gehoor bij den honing. blijken van de pijn, die hij leed: het zweet gudste van zijn aangezicht, en tot behan- deling van staatszaken kwam het ditmaal niet. Daartoe zou hun de gelegenheid niet eerder dan aan de Spaansche Gezanten worden aangeboden. Zoo veel bemerkten zij reeds nu, dat men van hen een verzoek om onderstand van krijgsvolk en schepen ver- langde, door een treurig tafereel van den nood der Nederlanden aangedrongen: dit, na- melijk, moest het middel zijn om den Koning zonder dat hij rechtstreeks Spanje den vrede opzeide, in den oorlog te wikkelen. De Gezanten, niet gezind zich tot die rol te leenen en bovendien duchtende, dat vooraf vergoeding in geld voor den in manschap te verleenen bijstand zou geëischt worden om met dat geld een deel van ’s Konings schulden te betalen, opperden twijfel aangaande de doelmatigheid van dat middel, en met veel bekwaamheid trachtten zij воскшонам en conwar van dat denkbeeld af te brengen: slechts namen zij aan, in de rede, die zij tot den Koning richten zouden, ter loops van de uitputting der Nederlanden te gewagen. Den 8 April bij den Kening geroepen, kwamen 24 op weg naar Whitehall de Spaansche Gezanten tegen met Pater maéstna, die bij Zijne Majesteit waren geweest. Zij deden bij de voordracht, door hen gehouden, den Koning het voorstel tot een of- en defensief verbond, opdat wat in den DES VADERLANDS. 15 laatsten tijd op den bodem van Duitschland verloren was, herwonnen еп hunne Кери- bliek, terwijl zij nog sterk was, van alle gevaar verlost mocht worden. De Koning be- antwoordde hunne rede met algemeene betuigingen van het belang, dat zijne Rijken hadden bij het behoud van onzen Staat. Maar toen de Gezanten meer bepaald over den invloed spraken, dien een verbond, tusschen den Koning en de Nederlanders tot stand gekomen, tot aanmoediging van den Koning van Denemarken en van de Protes- tanten in Duitschland hebben zou, zwoer de Koning bij den levenden God, dat hij niet wist, hoe men de Keurvorstelijke waardigheid voor zijnen schoonzoon terug zou kunnen bekomen, daar onlangs, zeide hij, zelfs de beide Protestantsche Keurvorsten, Saksen en Brandenburg, den Hertog van Beijeren als Keurvorst van de Palts erkend hadden. Daar de Koning ten aanzien van de keus der Commissarissen het niet eens kon wor- den met den Prins van Wales en воскічонам, zoo werd bepaald, dat onze Gezanten en de Secretaris corwar elk eenige artikelen van eene of- en defensieve alliantie, zonder vermelding van den vijand, op wien men het daarbij gemunt had, zouden ont- werpen, еп dat die beide ontwerpen aan den Prins en den Hertog zouden worden me- degedeeld, waarna zij aan 75 Konings oordeel onderworpen еп ten laatste zonder tus- schenkomst van Commissarissen vastgesteld zouden kunnen worden. Op dezen voorslag, 16238 — 1625. — a eee —. 16 ALGEMEENE GESCHIEDENIS eee 1628— die tot niets degelijks scheen te kunnen leiden ‚ gaven onze Gezanten in bedenking , ef het niet beter was, dat men hen liet vertrekken, totdat de zaken in Engeland tot meerdere rijpheid zouden zijn gekomen. Waarlijk er was grond voor deze moedelooze vraag. Conway en BUCKINGHAM zelven moesten erkennen, dat men den Koning er moeijelijk toe zou brengen om Spanje den oorlog te verklaren. De eerste repte thans van de wenschelijkheid eener alliantie tusschen Engeland en de Nederlanden, waarbij » де Landen zouden blijven met elkander geïncorporeerd en in eeuwigheid vereenigd, hetgeen strekken zou tot beider Landen welvaren.” De laatste scheen de onzen bang te willen maken door de verzekering dat er eene armade, sterker dan in 1588, uit Spanje te wachten was. De buitengewone Gezanten naar Denemarken, naar de Duitsche Vorsten en naar Venetië en Savoye, wier vertrek onze Gezanten uitgesteld hadden willen zien totdat de of- en defensieve alliantie met de Nederlanden gesloten was, ston- den op het punt van te vertrekken, en op nieuw moesten zij vernemen, dat er slechts “ sprake kon zijn van hulp aan de Staten te verleenen en van eene bloot defensieve al- liantie. Alzoo leidde hun langer vertoef tot niets, ја, het diende slechts om de onder- handelingen te belemmeren, die te Parijs waren geopend, waar men niets vaststellen wilde, alvorens men iets stelligs uit Londen vernomen had. Toch lieten de Gezanten zich overhalen om eenige artikelen eener defensieve alliantie op het papier te brengen. In het laatste dier punten waagden zij het geval te stellen, dat de Koning later ver- langen mocht eene of- en defensieve alliantie met de Nederlanden tegen Spanje te sluiten: alsdan, heette het, zou hij de Staten daartoe zeer bereidvaardig vinden. ErwordenCom- Inmiddels kwam het thans tot de benoeming van Commissarissen om met onze Gezan- шімегімен ма ten in conferenlie te treden: tot deze taak werden aangewezen de Негіор van BUCKING- hen (0 onderhan- „Am, de Markies тап намп.тон, de Graaf van pemsnoxe еп de Heren weston, kanse- lier van de schatkist, en conway. De gevreesde Lord Tresorier was door het: Parlement in staat van beschuldiging gesteld. Toch konden de onzen zich van de zaak niet veel goeds beloven, daar zij van alle kanten vernamen, dat die Commissarissen voor den ons op te dringen bijstand den afstand van pandsteden en teruggave van de kosten zouden vorderen. Zulks willende afsnijden, onderhielden zij suckincHam over hun bezwaar; doch kregen van hem weinig troost. Integendeel, zij moesten gehoor geven aan den last van den Prins van Wales om nog denzelfden dag ten zijnent met de Commissarissen in conferentie te treden. Nu bleek dadelijk, dat de Engelsche Heren'de zaak dus wilden aangemerkt hebben, alsof hun Koning door ons was aangezocht om bijstand en om eene bloot defensieve alliantie te sluiten. Ten einde dit van ter zijde te bestrijden, begonnen de Gezanten te spreken van den Koning en de Koningin van Bohemen, hoe deze onge- lukkige Vorst en Vorstin de bezending hadden bevorderd op hoop dat zij hun tot voor- deel zou strekken. Sloot men nu, zeiden zij, enkel een defensief verbond, dan hadden die onttroonde Vorsten allen grond om te denken, dat hunne zaak door de Nederlanders, DES VADERLANDS. 17 slechts op hun eigen belang bedacht, verwaarloosd was geworden. Doch deze kunst- greep werd verijdeld door de ironische verklaring, dat men ons bedankte voor ons mededogend gemoed; maar dat de zaak Zijne Hoogheid, den Prins van Wales, aanging, die zorg zou dragen voor hetgeen tot het herstel zijner verwanten behoorde gedaan te worden. — Inderdaad hadden onze Gezanten het recht niet om zich op die wijze van den naam van het afgezette Keurvorstelijke paar te bedienen: want, ongetwijfeld uit Londen gewaarschuwd, hadden rrepeam V en zijne gemalin, toen de Gezanten vóór hun vertrek hunnen last waren komen vernemen, zich van alle bijzondere aanbeveling hunner zaak onthouden 1, — Thans verklaarden de Commissarissen rechtstreeks, dat de Koning ons zes regimenten, elk van 1000 man, zou zenden en geen hulp in geld. Hiertegen durfden de Gezanten niets inbrengen: slechts opperden zij de bezwaren, die het in zou hebben, zoo die nieuwe troepen anders werden gecommandeerd en behan- deld dan de Engelsche regimenten, die reeds in onze dienst waren. Niettemin hielden de ontwerpartikelen, door conway ingeleverd, de bepaling in, dat de Koning ook bij vacaiuren de officieren zou benoemen, en eenen opperbevelhebber zou aanstellen, die met rechtsmacht over de officieren en soldaten zou bekleed worden, evenwel met toe- stemming van de Staten, wien dan ook nevens hunnen Generaal de nieuwe Engelschen lrouw zouden zweren. Voorts verlangden die artikelen cautie voor de teruggave van het onderhoud der zes regimenten. Eindelijk voor het geval dat de Koning ten gevolge van zulk een traktaat, met de Staten, te sluiten, in zijne Rijken werd aangerand, zouden Hun Hoog Mogenden hem met 4000 man te hulp komen. — In het tegenontwerp, door onze Gezanten ingeleverd, werd voorgesteld, dat de 6000 man in slechts vier regimenten met vier kolonels verdeeld zouden worden zonder dat er melding van een opperbevel- hebber gemaakt werd, en dat de Koning de benoeming der officieren hebben zou slechts tot op het tijdstip, dat de troepen geland zouden zijn. Niet alleen den Staten, maar ook den Goeverneur-Generaal en al dengenen, wien het toekwam, zouden de nieuwe troe- pen trouw moeten zweren. De teruggave, eindelijk, van de kosten werd afgeslagen, en daarmede kwam alle gedachte aan eenige te stellén cautie te vervallen. Toen over de beide ontwerpen beraadslaagd werd, voerden de Gezanten, ten einde het denkbeeld ter zijde te doen stellen, dat er onder cautie teruggave zou moeten plaats hebben, voornamelijk dezen grond aan, dat Hun Hoog Mogenden dan een dergelijk verzoek van de zijde van Frankrijk te wachten hadden en niet zouden mogen afslaan. Doch noch deze noch andere gronden konden voor het oogenblik baten, en de teruggave werd toe- gestaan, en dat wel onder cautie, evenwel niet van eenige vaste plaatsen, maar van de personen en goederen der contractanten. Loover waren de zaken gekomen, toen de Spaansche Ambassadeurs, er in geslaagd t arsena, I, p. 362. Resol. Stat.-Gen. 24 Febr, 1624. UI Deer. 4 8тгк. a  Koning alleen te spreken, bij hem eene beschuldiging inbrachten tegen den 1025. Hertog van BUCKINGHAM en al degenen, die Zijne Majesteit van de Spaansche zijde wilden aftrekken. Die personen, zeiden de Gezanten, waren voornemens zich van ’s Konings persoon te verzekeren en den Prins van Wales Regent te maken. Zij waren, dus zeiden zij verder, geheel aan de puriteinsche partij overgegeven, die als zij haren zin had, de Koningin van Bohemen tot het Rijksgebied zou verheffen: eene gebeurtenis, welke BUCKINGHAM niet ongewenscht zou wezen, wanneer hij het doel van zijne eerzucht ver- kreeg en zijne dochter met den Prins van Bohemen trouwde. De geweldige ontsteltenis en drukke bemoeijingen der belanghebbenden hierdoor veroorzaakt, en het vertrek van BUCKINGHAM, die zich totdat hij gerechtvaardigd zou zijn, op zijn kasteel Wallingford- House ophield, maakten dat er gedurende eenen langen tijd aan beraadslagingen’ met de Nederlandsche Gezanten niet te denken viel. Eerst den 20% Mei vergaderden zij weder met de Commissarissen: BUCKINGHAM alsmede de Prins waren niet tegenwoordig. ‚De Commissa- Alsnu vonden zij de Engelsche Heren bijzonder toegefelijk gestemd: van een opperbe- gefelijker. e velhebber over de zesduizend man was geen sprake meer, en ook de cautie werd niet verlangd: men zou zich tevreden stellen met eene acte onder het groot zegel, waarbij beloofd zou worden, dat de teruggave zou geschieden na den oorlog. Ten slotte ver- klaarden de Commissarissen, dat de Koning bereid was om die hulpbende naar vereisch van den nood te vermeerderen, ja, er werd hoop gegeven op een of- en defensief ver- bond, later te sluiten. Deze goedwilligheid was vooral te weeg gebracht door het be- richt in Engeland ontvangen, dat onzen Gezanten in Frankrijk de eisch was voorge- houden om Brielle en Vlissingen in te ruimen. Dus moest men begrijpen, dat zoo men Engeland pandsteden toeslond, men ze aan Frankrijk niet kon weigeren, en dat het eenige middel om Frankrijk zulke gewichtige posten in ons land niet te zien innemen, hierin bestond, dat Engeland van denzelfden eisch afzag. 