Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
Ronde 1 170 54,6 59,7 voorwerpen. 200 44,2 55,5 45,5 .250 50,5 40,1 Draadvoorwerpen. 150 2,45 5,6 mige voorwerpen. 170 5,27 5,7 1250 4,8 5,8 Voor het geoorloofd is uit deze uitkomsten en de volgende eenig besluit te trekken, is het noodig te onderzoeken, in hoeverre de zichtbaarheidsgrenzen van dioptrische beelden overkomen met die van ware voorwerpen. De uitkomsten der vroeger in dit werk gestelde waarnemingen (zie DL. I Taf. I en II) zijn met de bovenstaande met geheel vergelijkbaar, omdat toen alleen kunstlicht is aangewend. Ik heb daarom ook eenige bepalingen bij het licht van een wit bewolkte lucht verricht, en daartoe zulke ronde voorwerpen (N°. 15, 16, 17 en 18 der tafel op bl. 85) gekozen, welker zichtbaarheid nog geheel binnen de grenzen van het accommodatievermogen van mijn oog is gelegen. Overigens werd de waarneming op gelijke wijze bewerkstelligd, als vroeger is medegedeeld. 80 GEBREKEN VAN DE MIKROSKOPISCHE WAARNEMING. Doormeter van het voorwerp. Zichtbaar bij eenen oogafstand van: Gezichts- hoek. 46,5 mm ~ afstand in millimeter. 218 millimeter. 42,1 40,0 mm ~ u 205 58,4 57,5 mm ~ u 187 59,4 52,0 mm ~ u 165 57,7 26,5 mm ~ u 142 57,4 De vergelijking van de grootte van gezichtshoeken in het een of het andere geval doet zien, dat het onderscheid, tusschen de zigtbaarheid van aangewende dioptrische beelden en die van ware voorwerpen, hoogst gering is. Met dat al al bestaat er eenig verschil, gelijk ook trouwens te verwachten is, omdat een dioptrisch beeld, zelfs een zoodanig, hetwelk door een uitstekend aplanatische lenzensysteel gevormd is, toch nog altijd enigermate aan invloed der beide aberraties moet ondervinden. De gemiddelde kleine gezichtshoek voor ronde voorwerpen, bij de genoemde verlichting, is 59"; voor de dioptrische beelden van dezelfde voorwerpen bedraagt bij 41", 5. De verhouding van zichtbaarheid van de laatsten tot die van de eersten is dus als 1 : 0,95, en ofschoon, uit hoofde van het te gering getal waarnemingen, dit cijfer aan deze verhouding niet volstrekt nauwkeurig is, te achten, zoo is het echter voldoende, om aan te toonelen, dat men, de grens der waarnembaarheid van zulk een beeld bereikt hebbende, ook zeer nabij aan die der zichtbaarheid van een ware voorwerp van gelijke grootte is gekomen. Voor het bepalen van de grenzen van de waarnembaarheid van positieve gezichtsindrukken werden zwarte gemakkeerde koperen plaatjes aangewend, voorzien hetzij van een ronde opening, hetzij van een spleet. Verder werd hier alle van buiten komend licht zorgvuldig afgesloten, door middel van doelmatig aangebrachte kokers en een om het hoofd gelopen scherm. Overigens geschiedde de bepaling op dezelfde boven beschreven wijze. Heeft dadelijk valt hier het grote verschil in het oog, hetwelk het gevolg is van het door de opening vallend licht. Het beeld eener opening, waardoor zonlicht binnenvalt, wordt onder eenen 11 maal kleineren gezichtshoek gezien, en kan dus ook 11 maal kleiner zijn, om nog zichtbaar te blijven, dan dat van zulk een, welke naar een donkere betrokken lucht is gekeerd. Verder blijkt hieruit, hoe groot het onderscheid is in zichtbaarheid tussen de positieve en de negatieve gezichtsindrukken. De gezichtshoek, waaronder een opening nog gezien wordt, bij het zwakke licht van een donkere betrokken lucht, is 4 - 5 maal kleiner dan die, welke vereist wordt voor de zichtbaarheid van een ondoorschijnend voorwerp op een verlichten achtergrond. Maar, zoodra er zonlicht door de opening treedt, dan kan de gezichtshoek 50 maal kleiner zijn. Indedelijk voegt uit deze waarnemingen, dat, terwijl bij negatieve gezichtsindrukken de waarneembaarheid grootendeels afhankt van de grootte en den afstand van het voorwerp, hetwelk den indruk te weeg brengt, bij positieve gezichtsindrukken daarentegen deze grootte en afstand slechts weinig in aanmerking komen, maar dat de zichtbaarheid hier voornamelijk bepaald wordt door de inlensigheid van het licht, hetwelk van het voorwerp uitstraalt. Het kan nu ook niet verwonderen, dat sterren, wier gezichtshoek minder dan 1" bedraagt, aan den hemel herkend worden, dewijl ook een opening, waardoor zonlicht straalde, onder eenen merkbaar geringeren hoek nog gezien zoude worden. Ook omtrent de onderscheidbaarheid der gezichtsindrukken zijn in het vroegere hierboven gestelde hoofdstuk (§ 95, Dl. I) reeds enige opmerkingen en daarover in het verder gestelde waarnemingen medegedeeld. De volgende mogen hier nog een plaats vinden. WRENS VAN 11ET ONDERSCHIEDINGSVERMOGEN 85 De eerste van deze ziju verrigt, door een draadnet (koperen gaas) als voorwerp te bezigen, waarvan de doormeter van de draden tot die van de tusschenruimte staat als 1:1,58. Voor de tweede diende een zwart gemaakt plaatje met twee even grote rode openingen, op eenen onderlingen afstand geplaatst, die juist het dubbele bedroeg van de doormeter van elke opening. 84 CONVENZEN DER MICROSCOPISCHE WAARNEMING. Uit de vergelijking van deze waarnemingen volgt, dat, indien positieve en negatieve gezigtsindrukken elkander afwisselen, zonder dat nog een de gene noch de andere soort een sterk overgewicht heeft, zij veel gemakkelijker van elkaar onderscheiden worden, dan twee positieve gezigtsindrukken alleen. Dit verklapt zich gereedelijk door de sterke irradiatie en de invloed van de lichtbeelden, welke is gevolg van de verhoogde gevoeligheid van het netvlies bij een overigens geheel zwart gezichtsveld. Dat deze onderscheidbaarheid nog verminderen zoude door versterking van het doorvallende licht, is te duidelijk, dan dat het noodig zoude zijn dit door opzettelijk in het werk gesleide waarnemingen aan te tonen. De dubbelster, welke volkomen denzelfden gezigtsindruk te weeg brengt, als de bovengenoemde beeldjes van twee ronde openingen waarom licht valt, leveren hiervan genoegzame voorbeelden op. In S en 5 Lyrae, welke op 1' van elkander afstaan, herkent het scherpste oog slechts een enkele ster. De twee met a Capricorni aangeduide sterren staan op 6', 50" van elkander af, en zijn alleen voor zeer goede oogen als vaneen gescheiden zichtbaar. Zelfs wordt het kleine sterretje, dat nabij van den grote beer staat, en er 11' van verwijderd is, slechts zelden in onze luchtstreek gezien. De vraag naar de grenzen van het gezichtsvermogen sluit ook nog een andere in zich, namelijk: welke zijn de kleinschalige voorwerpen, wier vorm nog met zekerheid kan herkend worden? De volgende waarnemingen kunnen deze vraag beantwoorden, ten opzichte der onderscheiding van den vorm van oud- of schijnende vierkante voorwerpen op eenen verlichten achtergrond. Herkenbaarheid van den vierkanten vorm bij eenen Oogafstand van: Gezichtshoek 170 millimeter 170 mm f,7 millimeter 206 250 266 212. Vergelijken we deze uitkomsten met die, verkregen voor de grenzen der zichtbaarheid van ronde voorwerpen (bl. 79), dan blijkt, dat reeds lang, voordat een voorwerp ophoudt zichtbaar te zijn, deszelfs vorm niet meer kan herkend worden. In het geval van vierkante voorwerpen, mogen deze ongeveer 3 maal groter zijn, dan noodzakelijk is, om hen alleen te zien. Dat andere voorwerpen, wier vorm meer verbrekingen heeft, nog moeilijker dan vierkante, van ronde voorwerpen onderscheiden kunnen worden, wordt, behoefte geene nadere aanwijzing, daar men in het algemeen als regel stellen kan, dat een voorwerp des te groter moet zijn, om met zekerheid over deszelfs vorm te oordeelen, naar mate de oppervlakte, die naar het oog gekeerd is, een groter getal boeken en zijden heeft. Wenden wij ons tot het onderzoek naar de grenzen der mikroskopische waarneming. Wijst ons tot bet onderzoek naar de grenzen der mikroskopische waarneming. Om te volgen de bij mij gevolgde handelwijze, verwijs ik de lezer naar de reeds genoemde §227 Dl. I. Het mikroscoop, waarbij deze waarnemingen zijn ingesteld, is een door Amici in 1855 vervaardigd. Bij dit mikroscoop zijn twee tientallen achromatische dubbel-lenzen, welke tot verschillende combinaties kunnen worden vereenigd, waarvan er vier voor het onderzoek zijn aangewezen. De brandpuntsafstanden deze stelsels, of liever van hunne equivalenten lenzen, bepaald op de in §116 Dl. 1 beschreven wijze, bedragen : 1. 28,00 millim. 2. 8,86 » 3. 6,89 » 4. 5,87 o Verder behoren er vijf objectieven bij, waarvan ik echter het sterkst vergrootende, om redenen, die weldra zullen blijken, geheel ongebruikt achtergelaten, daarentegen een objectief van een Dollondsch mikroscoop bezigende, hetwelk merkbaar zwakker is, dan een der Amicische objectieven. De Dollondsch objectief N°. 1 noemende, volgen de nummers der Amicische objectieven naar hunne vergrooting. Voor de verlichting is steeds gebruik gemaakt van den vlakken spiegel, dewijl, door de concentratie der lichtstralen in het beeld van het zich in den spiegel weerkaatsende gebeeld, het gezinigseld en het voorwerp daarmee altijd voldoende verlicht is, zelfs voor de sterkste vergrotingen. Het voor negatieve gezinigsindrukken gebezigde licht was steeds dat, hetwelk van een zooveel mogelijk gelijkmatig dun wit bewolkte lucht uitstraalt. Van bovenmenselijk belang het is, voor de juistheid en vergelijkbaarheid der uitkomsten, dat de verlichting steeds dezelfde is, zal nader blijkken. Ook door Anici zelf, nog sterker objectiefstelsels zijn vervaardigd, welke ongetwijfeld veroorloven de waarneembaarheidsgrenzen nog iets verder uit te breiden. Ik vemaakte binnen kort zulk een nieuw mikroskoop van Amici, en zal derhalve gelegenheid hebben, in de laatste afdeeling van dit werk, door uitkomsten van het daarmede in het werk gesteld onderzoek mee te delen. GRENZEN DER MIKROSKOPISCHE WAARNEMING. Ik kan niet nalaten hier bij te voegen, dat, hoewel ik zoozeer mogelijk geraakt heb deze gelijkmatigheid der verlichting te bereiken, de onbestendigheid des bemellen zulks echter boogst moeilijk maakt, zoodat ik daar aan grote deels de onregelmatigheden toeschrijf, die, in werkelijkheid van alle genoemde voorzorgen, toch nog in de uitkomsten merkbaar zijn. Kunstlicht kan, om vroeger vermelde redenen, bij dergelijke waarnemingen, niet worden gebruikt. GRENZEN DER MIKROSKOPISCHE WAARNEMING. Reeds de oppervlakkigste inzicht in de resultaten leert dat het eigenlijk optisch vermogen van een microscoop nagenoeg alleen in de objectiefstelsels berust, en dat de versterking der vergroting, door middel der oculairen, dit vermogen weinig of niet vermindert. Het blijkt echter tevens dat sterkere oculairen bij de zwakkere objectiefstelsels nog enig voordeel aanbrengen, doch dat daarentegen bij het sterkste der objectiefstelsels het optisch vermogen reeds met het zwakste der oculairen en een 574 malige vergrooting deszelfs toppunt bereikt heeft, zodat men bij een vermeerdering der vergroting, door aanwending van sterker oculairen, niet alleen niets wint, maar de zichtbaarheid der voorwerpen zelfs afneemt. Deze tafel levert dus het beste bewijs voor het reeds meermaals aangemerkte, dat wel verre dat het optisch vermogen van een microscoop van gelijke betekenis zou zijn met deszelfs vergrootend vermogen, het eerste integendeel van het laatste bijna geheel onafhankelijk is. Bij de onderlinge vergelijking der uitkomsten, verkregen met ronde en met lange voorwerpen, blijkt dat de verhouding hunner zichtbaarheid nagenoeg dezelfde is, als bij de waarneming met het blote oog, namelijk ongeveer als 1:10. Daar de waarneembaarheid van positieve gezichtsvelden, gelijk boven is gebleken, grootendeels alleen afhangt van de inlenselijke verhouding van het licht, hetwelk van de voorwerpen uitstraalt, zoo hebben ook bepalingen van de grenzen hunner zichtbaarheid, voor zoo ver de grootte der voorwerpen daarbij in aanmerking genomen wordt, minder waarde. Echter, mogen de mededelingen van de volgende waarnemingen hier een plaats vinden. Zij zijn verricht bij het licht van een donkere belrokken lucht en regenachtig weer. Men ziet, dat, in weerwil van de logistieke ongunslige omstandigheden, waarbij slechts een zeer zwak licht door de opening viel, de positie van de gebeeldsindrukken veel waarneembaarder zijn dan negatief, even als zulks bij het zien met het blote oog reeds is opgemerkt. Dat bovendien deze cijfers bij lange tijd niet de uiterszachte grenzen van zichtbaarheid uitdrukken, volgt uit de vergelijking met de door het blote oog in het werk gestelde waarneemingen, waaruit blijkt, dat een opening, waardoor zonlicht valt, 11 maal kleiner kan zijn, dan zulk een opening, die naar een donkere betrokken lucht is toegekeerd. Indien nu, hetgeen waarschijnlijk is, dezezelfde verhouding ook bij de mikroskopische waarneming plaatsgrijpt, dan zoude, bij een 574 malige vergroting, nog een ronde opening van minder dan willen. Bij doorvallend zonlicht, kunnen gezien worden. Inderdaad is het mij niet gelukt ronde positieve lichtbeelden te vormen, die zoveel verkleind waren, dat bij doorvallend zonlicht de zichtbaarheidsgrenzen bereikt werden, en dit is ook de oorzaak, dat in de laatste kolom de zichtbaarheidsgrenzen een spleet, bij zwak doorvallend licht, voor de beide sterker vergrotingen, zijn ongevuld gebleven. Uit de vergelijking met de cijfers in de vorige kolom volgt echter, dat een spleet 8 - 9 maal zichtbaarder is dan een ronde opening, zodat men dus veilig mag aannemen, dat bij de 574 malige vergroting het beeld een spleet van millimeter, bij het zwakke licht, dat hier is aangewend, nog zichtbaar zoude zijn; en indien wij hier wederom stellen, dat bij het doorlaten van zonlicht de waarneembaarheid 11 maal groter wordt, dan zoude daarbij een spleet van minder dan -g-gzooo tn|l' lim. nog kunnen worden herkend. 277. Ter bepaling van de onderscheidbaarheid der gezigtsindrukken door het mikrokoop heb ik dezelfde middelen aangewend, als vroeger voor het bloote oog, te weten een draadnet, en twee ronde openingen in een zwart gemaakt plaatje. Het licht was, gelijk vroeger, dat van een wit bewolkte lucht. De verkregen uitkomsten zijn de volgende: GRENZEN DER ONDERSCHEIDBAARHEID DOOR HET MIKROSKOOP. Deze tafel toont aan, dat, even als ten opzichte van de zichtbaarheidsgrenzen is aangewezen, het ook ten aanzicht van de onderscheidbaarheidsgrenzen geldt, dat de versterking der vergroting door middel der oculieren slechts weinig voordeel aanbrengt. Het groter schijnt het nut van sterker oculieren te zijn voor de onderscheidingsvermogen van twee positieve gezigtsindrukken, gelijk uit de volgende tafel schijnt te blijken. GRENZEN DER MIKROSCOPIESE WAARNEMING Een van de hier opgelekenende uitkomsten biedt verschillende onregelmatigheden aan, die gemakkelijk verklaard worden door de grote invloed, welke de allergeringste verandering in het doorvalleiende moet hebben, maar ook welke reden zij tevens te onzeker zijn, om hierdoor eenig stellig besluit uit af te leiden. Alleszijns is dat duidelijk, dat, even als bij het zien met het bloote oog, zo ook bij de microscoopische waarneming, twee positieve gezigtsindrukken moeilijker onderscheiden worden, dan indien vele positieve en negatieve gezigtsindrukken elkander afwisselen. Het zal straks evenwel blijken, dat hier enige voordeel aan de zijde der microscoopische waarneming is. 278. Eindelijk is het ook de herkenbaarheid van den vorm der lichamen door het microscoop, welke in aanmerking komt. Ter bepaling der grenzen hiervan zijn de volgende waarnemingen in het werk gesteld. OOOOOOOvJO'J'JO'JIO 2 vJJO'JvJOOvJO-J'J'J'J'J O n* o a o o o Ol o o tO >» o ^ v» vj vj \J • >J >J vj • O J » vj • iLenzen- stelsel. s» O O vj O vj vJ O vj v> \J O v* v) 00000000«J<JvJvJvJo q cc ci to ^ ^ 01 to ^ 01 to ^ ai to h* Oca- lair. OO ^ 00 O Ol O fe. OHO M to ^ E OHO^viMOOOMOCtMW^tCOt | OtSMl’S^OOfe^QtOMi^MOO IIERKEN Vergroo- ling. BJ 000000000000000 H MMMODOXOOatOOlX^CO fl OS L© Cl O 00 or O OS L© GO 05 M Cl *>. O O00«C*est90l©Ot8OM00O § essessssssssssS ss o* sBsesssssssseel Hl Hi Wl H '-'1 HI H| w*. N| -vjl 0,1 JJ| w| “ H“' H H ‘J| H 01 N H H u. H tn| H <K| H U| HU| H 4>| H «| H-H H o| o. S o! Si 3 Si 01 «> 01 « °* oi <« 3 i 3 BAARIIEID VA IV DEN VIERKANTEN 1 Doormeter van het nog ala vierkant herkenbare beeld. >--• *— 1— t— * • |hi t® k© it Ot — L® Ol  M C5 o M p* pi JO O - O p pi CO Cu . o » er- o < w b S . 3 « C IT w t O 3 B- g f j- ~ y C- W P “* -i £ ZL~“ B 2.|c 1 • a- 2 g s §• Sjrs 1 94 GRENZEN DER M1KR0SK0PISCUE WAARNEM1NG. Deze cijfers wijzen aan, dat de herkenbaarheid van den vorm niet geheel dezelfde regelen volgt, als de enkel zigtbaarheid der voorwerpen. Terwijl namelijk de grenzen der laatste weinig of niets worden uitgebreid, bij de versterking der vergroting door middel der ocularen, is het hier daarentegen duidelijk, dat, voor het bepaalde doel, om over de gedaante der lichamen te oordelen, zulk een versterking werkelijk nuttig is. Van daar de grote verschillen tusschen de verhoudingscijfers, in de laatste kolom bevat, waarbij men, op weinige uitzonderingen na, zal opmerken, dat de grenzen der herkenbaarheid van den vorm bet het meest nabij komen aan die der zigtbaarheid, naar gelang een sterker oculair is gebaczigd. Dat echter ook hier een zekere grens bestaat, welke niet met voordeel wordt overgeschreden, bewijst de daadzaak, dat, bij een 1850 malige vergroting (met oculair N°. S), het beeld, waarvan de vorm nog herkenbaar was, groter moest zijn dan bij een 4120 malige (met oculair N°. 4). Deze laatste vergroting is dus de sterkste, welke, bij het microscoop, dat voor dit onderzoek gediend heeft, immer, onder enige omstandigheden, nog met vrucht kan worden aangewend, terwijl men in verreweg de meeste gevallen, waar het alleen op zien en onderscheiden aankomt, met veel geringere vergrotingen volstaan kan. 279. In het voorgaande zijn al de gronden bevat, die noodig zijn tot een vergelijking van het eigenlijke optisch vermogen van het gebruikte mikroskoop met dat van het bloote oog. Het spreekt van zelf, dat men bij deze vergelijking moet uitgaan van dezelfde algemene duidelijkheidsafstand, voor welken de vergrotingen berekend zijn, te weten 2b een. TAP EL DOR VERS TOR KING VAN HET OPTISCHE VERMOGEN door een in 1855 vervaardigd microscoop van Amici. Onderscheidbaarheid. HERKENBAARHEID Negatieve geziets indrukken. Positieve geziets indrukken. VAN DEN VOORSTEL. Ronde ondoorzichtige voorwerpen. Lange draadvormige voorwerpen. Ronde openingen bij zwak doorvallend licht. Draadnet met vierkante mazen. Twee ronde  0,52. 25,7. 0,55. 59,5. 0,20. 65,5. 0,27 winst. 58,0. 0,24. 90. 50,8. 0,66. 41,6. 0,54. 85,5. 0,08 verlies. 57,6. 0,56. 117. 55,1. 0,70. 41,7. 0,65. 89,5. 0,24 verlies. 65,7. 0,40. 194. 102,9. 0,60. 98,0. 0,56. 80,0. 0,48. 109,7. 0,28. 216,8. 0,40 winst. 142,5. 0,07. 277. 119,5. 0,57. 116,4. 0,58. 255,9. 0,15 verlies. 196,7. 0,29. 562. 125,2. 0,66. 114,0. 0,68. 255,7. 0,50 verlies. 207,8. 0,45. 206. 144,5. 0,50. 155,5. 0,55. 115,5. 0,40. 150,8. 0,51. 247,8. 0,20 winst. 175,0. 0,15. 571. 145,5. 0,60. 155,0. 0,61. 250,5. 0,55 verlies. 255,7. 0,52. 152,7 0,70 127,2 0,74 254,6 0,48 verlies 292,6 0,40 4. 608 105,2 0,85 297,2 0,51 1. 574 205,5 0,45 177,8 0,55 152,2 0,65 149,0 0,60 240,7 0,55 verlies 271,2 0,28 2. 685 195,5 0,70 159,8 0,79 255,7 0,65 verlies 552,5 0,50 5. 877 202,8 0,77 145,4 0,81 255,0 0,71 verlies 547,6 0,60 4. 1122 141,8 0,87 76,2 0,95 565,4 0,67 8. 1850 151,5 0,92 81,4 0,96 554,7 0,81 Voor het sterkste objectiefstelsel en het zwakste oculair van het nieuwere microscoop van Amici, waarvan op bl. 98 in de noot is gewag gemaakt, is, vervijl de vergroting 650 bedraagt, de versterking van het optisch vermogen de volgende: Zichtbaarheid van ronde ondoorschijnende voorverpens: werkelijke versterking 241,5; verlies 0,63. Draadvormige 198,4; verlies 0,09. Onderscheidbaarheid der mazen in een draadnet | 229,2; verlies 0,05. VERGELIJKING VAN HET BLOOTE OOG MET HET MIKROSCOOP. Deze is op de volgende wijze samengesteld. Het cijfer van de werkelijke verkleining van het optisch vermogen is verkregen: door de doormeter van het bij een zekere vergroting nog zichtbare beeld te delen in de doormeter van het beeld, dat met het bloote oog, op genoemden afstand, nog kan gezien worden; terwijl het cijfer van het verlies, of, zooals in eenige weinige gevallen plaats heeft, dat van de winst, niets anders uitdrukt, dan de verhouding tussen de werkelijke verkleining en de aangewende vergroting, en verkregen is, door het cijfer van de eerste af te nemen van het laatste (of omgekeerd), en het overschot, uitdrukkelijk de volstrekte waarde van het verlies of van de winst, te delen door het vergrootingscijfer, om de beperkte waarde te vinden. Duidelijkheidshalve voeg ik hier als voorbeeld de berekening van de eerste gevallen in de tabel bij. Het kleinste nog, op 25 centimeter oogafstand, zichtbaar ronde voorwerp heeft eenen doormeter van 50,5 mm. Bij een 50 malige vergroting kan nog een zodanig ligchaampje gezien worden van 2,415 mm. De werkelijke versterking van het optisch vermogen is dus 50,5 — 2,415 = 48,08 en het beperkte verlies is 50 — 48,08 = 1,92 van het vergrootingscijfer. Uit de kolommen van de tabel blijkt: hoe, op een uitzondering na, voor alle objecten, die op een afstand van 25 cm nog zichtbaar zijn, de vergroting die aan de oogjesbril moet worden gegeven, welke nooit mag te kort zijn, dan niet meer dan 48,08 is; en hoe, voor alle objecten, die kleiner zijn dan 25 cm, de vergroting die aan de oogjesbril moet worden gegeven, steeds kleiner is dan 48,08, met een verhouding van 48,08 tot de doormeter van het object. Ruim na, die breur bij bet zien door bet microscoop, in verhouding tot het zien met bet bloot oog, altijd een minder of gelijk aanmerkelijk voorval bij pianist leeft. Dit toont aan, hoe ver het microscoop nog is van de volkomenheid van het oog te hebben bereikt. Vele leeren deze cijfers, dat de versterking van het optisch vermogen van het oog, door een gelijke combinatie van objectieven en oculaires, geenszins onder vermindering gaat, altijd gelijk blijft, zodat men van de voor de zigtbaarheid van negatieve gezichtssindrukken kent, daaruit tot de voor de overige gevallen zou kunnen besluiten. Integendeel is het duidelijk dat de drie delen, waarin men het optisch vermogen splitsen kan, het zigtbaar maken, het onderscheid maken, en het vorm herkennen, geenszins gelijken treed houden, ja zelfs bestaat er een klaarblijvend verschil tussen de versterking van het onderscheid makend vermogen voor de mazen in een draadnet en dat voor twee ronde openingen. Gedachteloos hangen deze verschillen af van de aard van het hier gebezigde werkluik. Zoo blijkt bijvoorbeeld dat, waar het de enkele zigtbaarheid geldt, de objectieven stelsels, voor zover hun aandeel in het optisch vermogen betreft, aldus op elkaar in rangorde moeten volgen: o, 2, 1, 4. Bij het eerste is het verlies het geringst, bij het laatste het grootste. Rangschikken wij dezelfde uitspraak, bun onderscheidbaar maakend vermogen, dan volgen zij als 1, 2; 3, 4. Dit verschil is in bet gelegenheid de zaak zelf, als henzien reeds vroeger (Dl. I § 209 en verv.) is aangegeven le besproken tussen bet doordringend en het hegrenzend vermogen, welke ook geenszins noodzakelijk gelijktredend bevonden te houden. De enkele zichtbaarheid van de voorwerpen hangt af van het eerste, lunino VERMINDERING DE RADIATIE DOOR EEN MIKROSKOOP. N° 1 het grootste doordringend, N°. 5 het grootste hegrenzend vermogen. De doorlopende verschillen echter, welke lussen gaan heelen gehele kolommen worden opgemerkt, kunnen niet aan de aard van het werktuig worden toegeschreven, maar ontstaan uit algemene, ook voor andere werktuigen gekwetste oorzaken. Zonder bij de geringere verschillen stil te staan, die niet stellig als onafhankelijk van de bij deze waarnemingen onvermijdelijke fouten kunnen worden beschouwd, vestig ik de aandacht inzonderheid op de uitkomsten betreffende het onderscheidbare raakpunt van twee ronde openingen in een overigens donkergesigtsveld. Hier vindt de op den eerste blik zonderling schijnende omstandigheid plaats, dat er in verschillende gevallen, namelijk bij de combinatie der drie zwakste objectiefstelsels met het zwakste oculair, niet alleen geen verlies, maar zelfs een overwinning boven het vergrotingscijfer wordt opgemerkt. De verklaring hiervan is echter zeer eenvoudig, en het verschijnsel is uit zijn geheel aan de den strekende wetenschap, welbekende daadzaak, dat de irradiatie der sterren, door eenen kijker gezien, merkelijk geringer is dan bij hunne beschouwing met het blote oog, terwijl ook reeds Plateau heeft aangetoond, dat door vergrootglazen in het algemeen de irradiatie verminderd wordt. Daar nu twee zoodanige openingen des te geraakkelijker zullen kunnen onderscheiden worden, hoe groter de ruimte is tusschen de twee beelden op het netvlies, welke geen enkel lichtindruk ondervindt, zo is het blijkbaar, dat alleen aan deze, door het mikroscoop te weeg te nemen, vermindering van de irradiatie (1) verklaring voor de opgemerkte verschillen kan worden. De gunstige hier opgemerkte verhouding moet worden toegeschreven. In ieder geval blijft, in werkelijkheid de gunstige verhouding, leidt onderscheiden van twee positieve gezietsindrukken nog altijd meer bevredigend, dan leidt onderscheiden van elkaar afwisselende positieve en negatieve gezietsindrukken, die onderling weinig in uitgebreidheid verschillen, gelijk uit de tafels op bl. 95 en 94 blijkt. Herleiden wij de kleinste nog door het microscoop waarneembare tusschenruimten tot den daarvoor aanwezige gezichtshoek, dan verkrijgen wij de volgende uitkomsten: Voor een donkere ruimte in een stelsel van elkaar afwisselende draden en tusschenruimten 0,2; Voor een heldere ruimte in een zoodanig stelsel 0,0; Voor de donkere ruimte tussen twee lichtbeelden 0,4. Struve bevond, dat met den refractor van Dorpat, bij een 1000 malige vergroting, en onder begunstigende omstandigheden, nog een dubbelster als zoodanig kan worden herkend, welker sterren op 0,5 afstand van elkaar staan. Men ziet dus, dat de grenzen van het onderscheidend vermogen dezer beide elkaar na verwante werkluiken, ietwat gelijk zijn. De brandpuntsafstand van het equivalent lenstelsel van dit objectiefstelsel bedraagt 2,67 millimeter, en de vergroting, die het bovenstaande duivelt oculair daarmee geeft, is 558 maal, terwijl die van het sterkste objectiefstelsel van dit oudere Amische microscoop daarmee, bij gebrek aan buis lengte, slechts 374 maal bedraagt. In de volgende tafeltjes is dit oculair door 1) aangeduid, terwijl van de drie bij het microscoop bebootgevonden. TENZEN van WAARNEEMBAARHEID van ORGANISCHE VOORWERPEN. 99 280. De tot hier medegedeelde uitkomsten betreffen alleen de grenzen van het optisch vermogen van het onderzochte microscoop, onder zekere bepaalde gunstige omstandigheden, slechts de twee eerste gebezigd zijn, daar het blijkt dat het toppunt van het optisch vermogen eigenlijk reeds met N°. 1 bereikt is. Doormeter der kleinste nog zichtbare beeldjes van voorwerpen op een verlichten achtergrond. Oculair. groothoek. Ronde voorwerpen. Draadvormige voorwerpen. D. 558. 0,222 Draaiilm. 0,0250 millimeter. Am. 1. 650. 0,209 0,0212 millimeter. Am. 2. 1008. 0,215 Draaiilm. 0,0216 millimeter. Ver-Doormeter der kleinste nog onderscheidbare beeldjes der draden en tusschenruimten in metaalgaas. Oculair. groothoek. Draden. Tusschenruimten, D. 558. 0,180 millimeter. 0,275 millimeter. Am. 1. 650. 0,167 0,264 millimeter. Am. 2. 1008. 0,171 Vergelijkt men deze uitkomsten met die, welke boven zijn medegedeeld, dan bevindt men, dat tussen het optisch vermogen van het oude en dat van het nieuwe Amische microscoop de volgende verhoudingen bestaan: Voor het zichtbare maken van ronde voorwerpen als 1: 1,106. Voor het zichtbare maken van draadvormige voorwerpen als 1: 1,116. Voor het onderscheidbare maken van draden in metaalgaas als 1: 1,565. Het is hierbij in het oog vallend, dat de verbetering van het onderscheidend vermogen veel aanzienlijker is, dan die van het enkel zichtbaar makend vermogen, hetgeen een nieuw bewijs oplevert, dat de verbetering van beide onderdeelen van het optisch vermogen geenszins altijd gelijke troed houdt. Tevens vloeit uit de laatste uitkomsten nog een, voor de theorie van het lichten en van het zien, niet geheel onbelangrijke gevolgtrekking voort. Frauenhofer (Gilbert’s Annalen XIV s. 366) heeft tamelijk beweerd, dat een mikroskopisch voorwerp, waarvan de doormeter gelijk of kleiner dan een lichtgolflengte is, en hetwelk uit twee delen bestaat, niet meer als uit twee delen beslaande zoude kunnen worden verrekend. De gemiddelde golflengte van wit licht, of van alle stralen gezamenlijk, bedraagt volgens Frauenhoffer 0,0000181)8 Par. duim ~ 0,514 mm. CRF.NZEN DER MIKNOSTIOPSLSCHE WAARZINMING. Dichtgen. De boven genoemde waarnemingen namelijk zijn: Alle verrichte aan zulke voorwerpen, die vanzelf als lichtgevende kunnen worden beschouwd, of geheel ondoorschijnend zijn, en in het laatste geval werd steeds zulk een verlichting aangezonden, als, blijkens de ondervinding, het meest geschikt is, om negatieve gezichtsindrukken waarneembaar te maken. Wij zouden echter zeer ten onrechte uit deze uitkomsten besluiten tot de grenzen der zichtbaarheid van mikroschoppelde voorwerpen in het algemeen, vooral omdat het meerdere daarvan, wel ver van ondoorschijnend te zijn, integendeel zeer doorschijnend is, zodat slechts een gedeelte van hun beeld op het netvlies een negatief gezichtsindruk te weeg brengt, terwijl een ander gedeelte volstrekt niet wordt waargenomen, dewijl het daaraan beantwoordende gedeelte van het voorwerp de stralen onveranderd doorlaat. Vroeger is opgemerkt, dat de relatieve grootte van dit zichtbare en van dit onzichtbare gedeelte afhangt: 1° van de vorm van het voorwerp, en 2° van het verschil tussen deszelfs brekend vermogen, en dat van de omringende luchtstof. Het zal niet ongepast zijn dit hier door de mededeeling van enige waarnemingen op te helderen, waaruit tevens enigermate dins verklaring kan worden gegeven van het meer dan 5JL_ raillim. Bij de vroegere uitkomsten was wel al reeds gebleken, dat tussenruimten van verschillende doormeter, namelijk van 2JL_ tot 5JL_ waarneembaar zijn. Tot nu toe was hier het verschil niet groot genoeg, om het stellige besluit te kunnen vellen, dat de op theoretische gronden steunende meening van Frauenhofer onjuist is, te meer dewijl de golfspanwijdte van de blauwe stralen, 0,00001464 Par. duim = 0,396 inmm (ongeveer millim.) nog altijd iets kleiner dan deze, toen nog als waarneembaar erkend, tussenruimte is. Thans echter, nu het gelukt is tussenruimten waarneembaar te maken, welke door meter weinig meer bedraagt dan een halve lichtgolfspanwijdte, moet elk twijfel dienaangaande ophouden, en blijkt het, dat allereerst hierin geen noodzakelijke grond gelegen is, waarop de verdere vormaking van de microscoop, als op eenen onoverkomelijke hinderpaal, stuitende moet. CRENZEN DER WAARNEEMBAARHEID VAN ORGANISCHE VOORWEKPEN. 101 blijkcn kan, wclke de kleinste organischc ligchaampjes zijn, die nog door het mikroskoop kunnen lierkend worden. Ik heb hierloe bij voorkeur gebruik gemaakt van gewoon glas, ouidat deszelfs brekingsindex dat der meeste organische weef- sels niet zecr vcel kan te boven gaan, hetgeen daaruit blijkt, dat de meeste gedroogde dierlijke en plantaardige weefsels schier geheel onziglbaar worden in canadabalsem , vvaarvan de brekingsaanwijzer is 1,552, dat is ougeveer gelijk aan dien van de meest gebruikelijke soorten van glas. Dat er intusschen onder de organische weefsels zelve nog. veel verschil in dit opzigt moet bestaan, spreekt van zelf, doch zooveel mag men in elk geval besluiten , dat , indien het beeld van eon glazen voorwerp, van zekeren vonn, en onder zekere omstandighcden geplaatst, opboudt zigtbaar te zijn, dit dan nog des te meer geldig is van cenig doorschij- nend organisch ligchaam van gelijke grooltc en vorra , en in gelijke omstandigbeden geplaatst. Ten eindc bier de cijfers niet noodeloos te vermenigvul- digen, teekcn ik alleen de uitkomsten aan, verkregen met N°. 2 en 4 der objecliefstelsels, en N\ 1 der oculairen. Bij de laatste combinatie heeft, gelijk vvij zagen, bet optisch vcrmogen, voor zoovcr bet de zigtbaarheid betreft, deszelfs toppunt bereikt. De gebruiklc voorwerpen wareni a. een glazen bolletje. b. een rond glazen blaasje, voorzien van eene opening om er het vocht in te latcn dringen ; de dikle van de glas- wand bedroeg TXT van den gchcelen doormeter; c. een glazen draad, zonder liolte ; d. een glazen baarbuisje , waarvan dc wand £ des door- meters innam ; 103 GRENZEN DER MIKROSKOPISCHE WAARNEM1NG. Een vierkant glazen plaatje, welks middelijn dezelfde dikte heeft als de doorsnede. Het kan vierkant plaatje van mica, minder doorschijnend dan e, ten gevolge van enige barstjes en vlekjes, doch 57 maal dunner dan breed. Ten einde de vergelijking van de zichtbaarheid van doorschijnende voorwerpen, met die van geligel ondoorschijnend. Greszen her waarneembaarheid van organische voorwerpen. Ten einde de lezer gemakkelijker te inaken, voeg ik hierbij, dat, blijkt de tafel op blz. 87, de vergroting van de kleinschalige zichtbare beeldjes de lantsteen bedragen: Ronde voorwerpen. Vergroting. 1,54. 0,492 mten rr 5545 millim. H » 574. 0,246 » >> 1, 4070 " Lange voorwerpen. 154. 0,049 » >> 1, 3000 » 574. 0,027 » » 1 „ 37 000 Uit deze waarnemingen vloeien verscheidene uiteinden onbelangrijke gevolgtrekkingen voort. 1° Voor erst blijkt, dat een volkomen doorschijnend bolvormig lichaampje, veel kleiner niet bol is, in de lucht geplaatst, slechts weinig in zichtbaarheid onderdoet voor zulk een, dat geheel ondoorschijnend is. Zelfs in water zijn nog zeer kleine lichaampjes van die vorm waarneembaar, zodat wij hieruit mogen besluiten, dat, bij voorbeeld, velbolletjes van millemeter doormeter nog door het microscoop zichtbaar zouden zijn. Het verlies in zichtbaarheid, in verhouding tot een geheel ondoorschijnend lichaam, is hier minder dan 0,5. 2° Zodra echter het ronde lichaampje bol is, dan vermindert de zichtbaarheid in zeer sterke mate. Een door water omgeven organisch celletje, waarvan de wand, in verhouding tot de doormeter, dezelfde dikte bezit als het hier gebezigde glasblaasje (e), zoude (voorondersteld, dat de brekingaanwijzer dezelfde is) ophouden waarneembaar te zijn, zodra deszelfs doormeter minder dan millimeter bedraagt. Waar het een geheel ondoorschijnend lichaampje, dan zoude het nog ongeveer 5,6 maal kleiner kunnen worden. 5° Bij draadvormige doorschijnende lichamen is de verlies in zichtbaarheid groter dan bij ronde. Uit de onder medegedeelde uitkomsten mag men afleiden, dat een organische vlam van minder dan 15555 midden dikte niet meer herkenbaar wordt, terwijl hare dikte nog 5,7 maal de uiterste grens der zichtbaarheid van ondoorzichtige draadvormige lichamen overschrijdt. 4° Een organisch buisje in water zoude, blijkens de reeds opgehouden zichtbaar te zijn bij eenen doormeter van 1 milimeter, dus terwijl hetzelfde nog 10 maal dikker is dan een ondoorzichtige draad zoude moeten bevolken te zijn, tenzij de betrekkelijke dikte van den wand groter is, dan in het vooronderstelde geval. 5° Vog aanzienlijker is de vermindering der zichtbaarheid bij plaatvormige doorschijnende lichamen, gelijk volgt uit de experimenten. Wanneer men aannemt, dat de zigtbaarheidsgrenzen van ronde en van vierkante lichamen dezelfde zijn, dan blijkt, dat, bij een doorschijnend kristalplaatje, bij hetwelk de dikte en de doormeter tot elkaar in de aangegeven verhouding (1 : 1.5,7) slaan, indien het omgevende vocht water is, ruim 12 maal groter moet zijn, dan voor de zigtbaarheid van een ondoorschijnend plaatje zou vereist worden. Van daar dan ook, dat verreweg de meeste kristallen, op het oogenblik dat zij waarneembaar worden, reeds tamelijk groot zijn, zodat men hun vorm schier op hetzelfde oogenblik herkent, waarop zij het eerst zigtbaar worden. Indien zij tot die groep behoren, welke bij hun eerste verschijnen plaatvormig zijn, dan kunnen deze plaatjes achter zeer dun zijn, want het nog herkenbare beeldje van het glasplaatje. Men kan hier vergelijken wat ik over dit onderwerp gezegd heb in mijn opstel: Over de wijze van ontstaan, de oorspronkelijke vorm en de opvolgende veranderingen der door precipitatie voortgebrachte organische en anorganische vaststoffen, inzonderheid over de verschijnselen, die bij de vorming van kristallen voorkomen. Tijdschr. v. Nat. Gesch. en Phys. 15. GEGENZEN DER WAARNEEMBAARHEID VAN ORGANISCHE VOORWERKEN. 6° Een 'organisch' vlies is doorgaans niet zoo volkomen doorschijnend als een glas- of kristalplaatje, maar deszelfs waarneembaarheid wordt bevorderd door kleine aanhangende moleculen, oneffenheden, plooien enz. Hieraan beantwoorden eenigermate de onder af opgetekende uitkomsten. Het microplaatje was 5,6 maal dunner dan het glasplaatje (e), maar, ten gevolge van deszelfs onvolkomenheid doorschijnendheid, konden nog beelden van het eerst waargenomen vooroden, die eenen ruim 2 maal geringer waren doormeter, dan die van het laatste, terwijl de boller 7,7 maal geringer was, namelijk slechts millim., bij het in water gedompelde plaatje, en 7¾-75 millim., wanneer dit zich in de lucht bevond. Overigens zal ik wel ter veel noodzakelijk behoeven te herinneren, dat al de hier medegedeelde cijfers slechts als voorbeelden en als benaderingswaarden kunnen worden aangegeven, maar dat zij geen volkomen maat der waarneembaarheid aangeven, daar deze voor elk microscoop en voor elk voorwerp telkens weer eene andere is. Eindelijk moet ik hier nog een opmerking bijvoegen, welke zich aansluit aan een dergelijke, welke bij de waarneeming met het blote oog kan gemaakt worden (z. bl. 1 § 91), l. w. dat de allerkleinste waarneembare voorwerken of beeldjes niet meer volkomen scherp, maar enigszins diffus worden waargenomen, of, met andere woorden, dat een door het microscoop gezien voorwerp, hetwelk zo klein is, dat het ophoudt waarneembaar te zijn, zodra het zich oploopt. De juiste afstand van het microscoop bevindt, waarbij een scherp netvliesbeeld van het voorwerp gevormd wordt, nog zal kunnen herkend worden, indien die afstand enigszins wordt gewijzigd, zodat er een, weliswaar diffuus, doch iets groter netvliesbeeld ontstaat. Van daar ook, dat sommige organen hun groote doorschijnendheid moeilijk zigtbare voorwerpen, bijvoorbeeld van de epitheelcelen van de trachea en hun kern, iets duidelijker gezien worden, wanneer de afstand zodanig is, dat de randen zich niet volkomen scherp vertonen, maar enigszins minder begrensd, doch breder. Ook zal men, bij de toenadering tot het microscoop, dikwijks bevinden, dat in het gezichtsveld streepjes of vlekjes gezien worden, die nog een tamelijke uitgebreidheid bezitten, zolang ze niet op den juiste afstand gebracht zijn, en daardoor gemakkelijk worden waargenomen, schoon ze te weeg gebracht worden door lichte halsepjes, die zo klein zijn, dat ze, op het oogenblik dat de afstand diegene is, waarop ze zich scherp begrensd vertonen, aan het oog bijna ontvluchten. Geheel anders is het echter gelegen met de onderscheiding van twee gezichtsvindrukken. Hier helpt de meerdere uitgebreidheid der diffusiebeelden op het netvlies niet alleen niets, maar is zelfs schadelijk. Bij dezelfde, zo even als voorbeeld genoemde epitheelcelen kunnen de golven cilien slechts dan onderscheidelijk worden waargenomen, wanneer het beeld van elk derzelfde scherpe grenslijnen bezit, en deze vertonen zich daarop het best op het oogenblik, dat het beeld het kleinst is. OVER HET TOEBEREIDEN DER VOORWERPEN TOT MIKROSKOPISCH ONDERZOEK. eenige voorafgaande toebereiding door het microscoop onderzocht te worden. Het meerendeel van hen is daartoe te ondoorschijnend, te groot, of te beweeglijk, zodat het noodig is hierin te voorzien, hetzij door het te ondoorschijnende voorwerp in eenen toestand te brengen, waarin het doorschijnend wordt, of door een te groot lichaam slechts bij gedeelten te onderzoeken, of eindelijk door de te snelle beweging van sommige voorwerpen te vertragen, zodat zij behoorlijk waarneembaar worden. Verder worden sommige voorwerpen of derzelver deelen alleen zigtbaar door hen op een bijzondere wijze te behandelen, hetzij door hen bloot te stellen aan verfijnljk of scheikundig op hen werkende invloeden, hetzij door hunne waarneembaarheid op enige andere wijze te verhoogen, bijvoorbeeld die der teedere bloedvaten door opvulling met gemakkelijk zigtbare stolpen. Het doel van dit hoofdstuk is zooveel mogelijk nauwkeurige aanwijzingen te geven, hoe de mikroskopische onderzoeker in verschillende omstandigheden en gevallen te handelen kan, om het doel van zijn onderzoek op de zekerste en gemakkelijkste wijze te bereiken. De lezer mag niet verwachten hier voorschriften te vinden voor alle denkbare gevallen, weinige voorwerpen zijn geschikt, om zonder Lengte, welke hem gedurende eenige onderzoek, kunnen voorkomen, noch de beschrijving van alle de werktuigen, die zullen gebruikt, om voor sommige bijzondere onderzoekingen te dienen. Ook de meest uitvoerige beschrijving van de aan te nemen handgrepen moet altijd onvolledig blijven, omdat men met geen mogelijkheid al de verschillende omstandigheden kan vooruitzien, die zich bij mikroskopische nasporingen van allerlei aard kunnen voordoen; en ook hij, die bij zijn mikroscoop al de toestellen bezit, welke ooit vervaardigd zijn, om bij sommige onderzoekingen te dienen, en deze gemakkelijker te maken, zal lekens bevinden, dat zij voor alle voorkomende gevallen nog onvoldoende zijn. Inderdaad, zoo zems, dan geldt hier de bekende gezegde van Franklin, dat een natuuronderzoeker met de boor moet kunnen zien, en met de zaag kunnen boren. Ik stel mij dan ook bij het nederschrijven van hetgeen volgen zal, liefst een zoodanigen voor, wiens mikroskoop een hoogst eenvoudige inrichting heeft, en waarbij zich slechts het allernoodigste bevindt van den tot het onderzoek vereisten toestel. Eene meer volledige beschrijving van onderscheiden werktuigen, tevens met aanwijzing van hun gebruik tot het bepaalde doel, waartoe hun uitvinders hen beslemd hebben, zal men in de laatste afdeeling aan treffen. Hier is het inzonderlijk mijn oogmerk aan te tonen, hoe deze ontbeerlijk kunnen worden gemaakt. Laat het vernuft des lezerszelf het ontbrekende aanvullen. In de eerste plaats komen in aanmerking: de gestelde heide en inrichting van het vertrek, dat tot het vervaardigen van preparaten en tot het doen van mikroskopische waarnemingen geschikt is. Eigenlijk, kan elk vertrek, hetwelk... KEUSE EINRICHTING VAN EEN VERTEKTHEK. 