VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
LIEUTAND OVER DE PISBLAAZE, 453 regelmatige vermenging van deze Spiervezels, welke zich op allerhande wijze kruisen, niet alleen zijdewaarts, maar ook in de dikte van dit vleeshachtig lichaam ingaande, „3. Men ziet geen blijk van de kringswijze vezels, welke men nooit ziet onder den naam van Sluitspij: de werkingen, welke men hier aan toedeeling geeft, worden uitgevoerd door een Spier welke buiten de Blaas geplaatst is, en waar aan de Ongeletterden den naam gegeven hebben van Aars-oopsteker. 4. De Hals van de Blaas, welke niets anders is dan een sponsgatige uitgang, wordt gestrekt door een pees- achtige Ring, bij welke men een knopvormige knobbel ontdekt, welke voor de ingang staande, de gedaante van een halve Maan aan geeft. De Heer LIEUTAUD noemt deze knobbel de Kleef van de Blaas, Om dat, gelijk de Kleef van het longvlees Verhemelte, de gemeenschap der twee openingen van de mond kan fluiten, deze geplaatst is voor de opening van de Pis: Hier in kan Ontsteeking komen, en de opstopping van de Pis welke hier uit ontstaat, zal door het inbrengen van een Katheter niet kunnen gered worden. Hoe zou men, met goed gevolg, het kunnen doen in een gebrek welke men niet weet waar het zit? De Schrijver heeft gelegenheid gehad, van het te genezen door inspuiting. 5.' Achter deze Kleef vindt men een uitbreiding van gelijke zelfstandigheid; en een driehoekige gedaante, waar aan de Heer LIEUTAUD den naam geeft van Driehoek (a). Deze strekt zich uit niet alleen tot aan de inplanting van de Pisleiders, maar verlicht deze buizen, en vermengt zich effectief met de vervloekte. Lingua lingua, aeste decentium, zegt de Heer Lieurant, in een anstelligis zo barbaars, dat hij zeer wel verbeeld is in de platen van SANTORINI, [Plaat II. Fig. 2,3] die echter niets van zegt, op de plaats, waar hij van deze Figuur handelt, zo dat men niet weet of de Schrijver het stuk heeft begrepen, dan of wij het alleen verfchuldigd zijn aan den Tekenaar, die getrouwlijk heeft geschetst hetgene men hem onder ’t oog gebracht had. De Lel wordt ook, in de gemelde Plaat, zeer wel vertoond; maar men vindt er ook geen beschrijving van in het Werk zelf: De gehele verklaaring is vervat in de uitlegging van de Figuur, waar men deze woorden leest: Vescica osculum, cui prominuum corpus praesigitur, quod in aestis Vescicae sic prominet aliguando, ut urinam iterum prostus intercludat. [Het mondie van de Blaas, voor hetwelke een verheven lichaam geplaatst wordt, ’t welk, in ongemakken van de Blaas, (omtrent zodanig zwelt, dat het den Pisweg geheel versteekt.) En 'tgene men wijders leest, behoort tot den gemelde Driehoek, waar over men de aangehaalde Figuur kan zien. Lingua van dezelfde. Uit de plaatsing van dezen Driehoek kan men gemakkelijk afleiden, dat zo hier in ontsteking voorvalt, er eene verhoogdheid van watermaakting zal volgen, welke noch van de Blaas noch van de Nieren af hangt, een gebrek waarvan de Geneeskunde voor deze ontdekkingen van den Schrijver niet gewaagt heeft. Zie hier dan twee gebreken, welke inderdaad voorvielen, maar welke men niet ziet, en niet dan bij geluk konden gered worden. De wijze waarop men in Frankrijk de terpentijn, terpentijn-olie, gemeengd hars, teer, en het pike uit de denenboomen, bekwam. In de Provence, zeer hooge bergen, voor het grootste gedeelte niet denenboomen bezaaid, welke daar vanzelf groeien. Men ziet er, een halve mijl, van den weg af, de plaats, daar men het pik, teer, hars, en den terpentijn maakt, welk alles op de volgende wijze toegaat. In de Lente, als het Sap overvloedigst is, schil men de bast der Dennen af, om het Sap te laten loopen in een gat, hetwelk men vooraf vervaardigt om het te ontvangen. Dit Sap, naar mate het vloeit, laat een room, of een soort van korst achter, welke men wegneemt, en in water afspoelt, waar na men ze aan de Inwoners voor wit wasch verkoopt, welke ze tot een hoge prijs aanneemen, en er flauwe hoop van maken. Vervolgens schept men het Sap, dat in den bak is, met lepels op, en als men een goede voorraad bij één heeft, zo laat men het door een wijde kruidleerks teems loopen, ongeveer gelijk als die, daar men de rozijnen van Mallaga in verleest. Het vocht ’t welk er gemakkelijk doorloopt, is de gewone Terpentyn, Het geheel in de Teems overblyft, bij een genoegzame hoeveelheid water gevoegd, en in een distillerijketel overgehaald, geeft de Terpentyn-Oil, ook wel Terpentyn-water geheeten. En de Moer, of 't apt mortuum, t welk na de distillatie overblyft, is de gemeene Hars. Vervolgens hakt men de stam van den boom aan spaanders, welke men, in een diep gat, op elkaar schikt, en vervolgens met pannen of tegels overdekt, derwijze echter, dat er een weinigje lucht kan inkomen, om het vuur te voeden. Dit op Zuid een wijze gereed gemaakt hebben. IN FRANKRYK TE BEKOOMEN. bende, legt men 'er het vuur in, en daar loopt een dik Saap uit onder op den grond van 't gat, daar eene kleine opening is, waar door dit verder wegloopt, en vervolgens gevangen wordt. Die opening moet noodwendig klein zijn, om dat dit Saap zelf anders in brand zoude vallen. De vloeistoffe, welke men dus bekomt, is de Zeer. Men zet vervolgens die vloeistof op 't vuur, om ze zachtjes te doen koken, niet alleen om het waterige deel, dat er nog in is; te doen wegdampen, en dus verdikt zijnde, wordt het Pik. RAADGEVING TOT VOORKOMING VAN DE ONGELUKKEN DIE DE SCHEPEN DIKWYL, DOOR HET WEERLICHT, OVERKOMEN Vogelgeletterd in eenen Brieven van Mr. WILLIAM WATSON F.R.S. aan den Wel Edelen GEORGE ANSON, 'eerstle Lord der Admiralty, , en E.R.S. Na dat Mr. Watson een verhaal gegeven heeft van eenige droevige onheilen welke door het onweer verscheidene schepen zijn overkomen, vangt hij in deze voege aan. 't Is nu maar weinig jaren geleden dat de natuur van den donder en het weerlicht, die beide beschouwd moeten worden als verschillende vertooningen van dezelfde luchtverheveling, weinig begrepen werd. Onze Voorouders, in alle voorgaande eeuwen, beschouwden dit verschijnzel als een werktuig der Goddelijke wraak; zij waren er te bevreesd voor om het bedaard en behoorlijk te overweegen, en hoewel de Grieken en Romeinen enige waarnemingen hadden, in staat om hen op te leiden tot een nauwkeurige kennis van dit stuk, hebben zij echter niet begrepen, dat het geen ziele was. Zij zagen er eenige betrekking toe hebben. Het was niet voor de proeven en waarnemingen, wegens de natuur en de eigenschappen der Eletriciteit, en de vergelijking derzelfde met de verschijnselen van den donder en het weerlicht, dat wij ontdekten, hoe deze uit denzelfden oorsprong ontstaan, af, om nauwkeuriger te spreken, verschillende wijzingen zijn van dezelfde luchtverheveling, en alleen in trappen en niet in soort verschillen. De uitvinding nu van middelen, welke ons voor een behoeden, geeft ons goedem grond om te geloven, dat vele nadeelen, welke door dit andere ontstaan, zullen kunnen worden voorkomen. Plutarchus in het leven van Lykander, Plinius, Seneca Brief van W. Watson Voorgekomen worden door een welgekomen toeval. Een menigte van Electrische stof, die genoegzaam is om een groot beest te dooden, ontlading zich, zonder schade toe te brengen door het dunste koperdraad. En de Heer de Romein in Frankrijk heeft bevonden dat een van zijn vliegers opgaand met een koord uit hennep en koperdraad samengeteld, stroomde en zonder enige schade de donderstoften uit de wolk naar de aarde bracht: 'hoewel hij, wanneer de toeval een weinig veranderd en den gemakkelijken doorgang belet was, stroomend vuur gezien had een duim dik en tien voeten lang, van een soort, gelijk aan dien van een pistool, vergezeld. Deze verhindering van een gemakkelijken doorgang was het weerlicht veroorzaakt den dood van de Hoogleeraar Richman te Petersburg, die door zijn eigen toeval naar de aarde geslingerd werd. Daar is veel rede om te denken dat de ongelukken, door den donder en weerlicht te wege gebracht, altijd voorvallen naby de plaats waar dezelve losbarst; alle mensen, die tegenwoordig geweest zijn bij ongevallen van die soort, stemmen overeen, dat wanneer het onheil trof, de donderflakten oogenklik op het weerlicht volgde. De voortgang van het licht is bijna oogenklik, en die van het geluid iets meer dan 1100 voeten in een seconde: wanneer derhalve donderflakten en weerlicht op den zelfden tijd komen, mag men vaststellen dat het zeer naby ons is. Wij moeten ons dan hoeden tegen de donderbui, die ons zyn. De mast van een schip, die aan den top bezet is met die heldere lichtjes, welke onze Engelse Zeelieden trompetaan noemen, "by de Fransen bekend onder den naam van SS, Elmo, en van de Ouden Castor en Pollux genaamd, worden "is in den werk-kring van een donderlucht. Wanneer deze oudtyds gezien werden, hieldt men ze alleen voor gezellen van een storm, en men zocht er geen acht op; maar... Zie de uitgezochte Verhandelingen, I. D. p. 466. Ut Geen de Heer WATSON hier zegt wegens der Ouden onszelf- zeambeid op deze lichtjes gaat te ver, zij bieden een lichtje voor iets kwaad teken, als dat storm beduidde; daar twee geluk en op banden zijn vijand voorafgaande, Plinius zegt (Lib. II. Cap. 37.) wanneer één vlammetje of sterretje komt, dat het de schepen in den grond boort, en, beneden na de kiel loopende, ze in brand steekt. En Cardanus verbaalt (de Subtil. Lib. II. p. 69.) dat als er één gezien wordt bij de mast van het schip en het neervalt, het de koperen bekkens zelfs smelt, en zekerlijk de schepen doet vergaan. Wij en zo George aan "gekend... AAN GEORGE ANSON. 457 maar nu, (zinds Dr. Franklins wonderbare ontdekking om het weerlicht uit de wolken te trekken, wetende dat ze niets anders zijn dan een wijzing van dezelfde verheveling, die den donder en weerlicht uitmaakt,) toonen zij dat het gevaar naby is, en wij derhalve onze best moeten doen om de nadeelige uitwerkingen voor te komen. — 't Geen; mijns oordeels, geschreven zou, indien een ijzerdraad of een draad van enige andere metaal werd vastgemaakt aan de spijlen en het ijzerwerk aan den top van de masten der schepen, en van daar, in een voorzichtige richting, zo gescheiden dat. Het aan het zeewater kwam. Door dit middel zal de opeengepingad van donder en weerslichtstoffen, tot op een aanmerkelijke afstand van het schip, voorgekomen worden, en, ze zal zich stilletjes ontlasten langs het draadwerk, 't geen in deze vogue niet zou toegang hebben langs de masten, die door hun hoogte, figuur, en zelfstandigheid, zonder een toevel van dien aard, zeer geschikt zijn om het weerlicht in de schepen te brengen. Deze plaatsing van draadwerk aan de masten der schepen zou noch moeilijk noch kostbaar vallen, dewyl een koperdraad ter dikte van een grote ganzemoot 'mijn oordeel', in de meeste gevallen genoegzaam zal zijn om aan dit oogmerk te beantwoorden. Ik geef het koperdraad de voorrang boven ijzerdraad; dewyl het eerst minder aan der roest onderhevig is dan het laatste, en een metaal tot aan het middelpunt van den roest opgevreten, geen dienst meer doet, en die de verwagting van die toevel, om het weerlicht in een gewenste richting te leiden, zou verdelen. In een bijzonder onderzoek te treeden over de werking van dit behoudmiddel, zou uw Lordchap te veel tijd ontsieren, bij gelijkheid alleen, zal ik haar te binnen brengen, hoe dezelfde hoeveelheid brandstof, die in een plaats vast bevrozen, een toorn of rots kan op onderste boven keeren, in de open lucht los ontvoeken, geheel krachtloos is. De donderbuien zijn zeer menigvuldig en sterk in Pennsylvania, en brengen daar menigvuldige droevige uitwerkselen voort: maar ik ben door Dr. Franklin onderricht, dat, sinds men te Philadelphia, in ’t algemeen, een toestel van gelijken aard als wij vermeld hebben, boven op de huizen geplaatst heeft, in die Stad geen één voorbeeld van schade door den bliksem wordt gevonden, wat doet getuigen dat dit licht, hoewel te algemeen, als zijnde het gevolg van één zodanig lichtje op verre na altijd goed nadelig niet, breekt ter bevestiging van des Heeren WATSONS geloof, aangaande de eigenschap van deze lichtjes. Brief van W. Watson aan G. Anson: Over den bliksem: veroorzaakt, gezien is. Hij vermeldt mij wyders dat te Philadelphia, in een donderbui „het weerlicht den top van een huis, met zulk een toestel gewapend, trof, maar dat het weerlicht, gelijk een vuurklok van het huisdak na den toestel vloog „en in ’t nederloopen „den leiddraad smolt „zonder verder ernstige schade aan het huis toe te brengen. — Dit toont de noodzaak van een blikje draaden „of kleine spijken te gebruiken, ter voorkoming van het smelten „en niet tegenstander men bij herhaling bevonden heeft, dat het draadwerk smolt, heeft het egter nooit gevoeld in eerst aan het oogmerk van afleiding te beantwoorden, en gedreigde onheilen des bliksems af te weren. Hoewel de ongelukken door het weerlicht veroorzaakt in Groot-Britannie niet zeer algemeen zijn, nogtans hebben zij Zomertijds erg genoeg geweest, en veel onrust gebracht. De schade geleden door een donderbui in de maand July des jaars 1759, te Londen en de omliggende laatsten, is nog vers in 't geheugen. Ik breng daarom uw fordchap onder 't oor van hoe zeer het aandacht verdient, om een toetsel van deze soort op te richten op het kruidmuseum van de Koning te Purfleet. De kosten zouden zeer gering zijn. En ieder bewijs van de nutheid van deze toerusting om aan 'scheepsboord de onheilen van het donderweer voor te komen, moet ten opzichte van het laatstgenoemde krachtiger zijn, als op welke plaats geduurig een ontzaglijk hoeveelheid van buskruid in een naar evenredigheid zeer kleine ruimte, bewaard wordt. Na dat menselijke liefde en hoop van algemene nutzaamheid, oorzaak zijn dat ik uw Lordchap met deze letteren lastig valle, zal ik geen verdediging voor mijn genomene vrijmoedigheid maken, maar alleen de vrijheid nemen om haat te verzekeren dat ik met de hoogste achting ben, &c. VIER BRIEVEN VAN DE HEEREN GELLERT EN RABENER En heeft in 't algemeen begeerte om de brieven van geleerde en geestrijke mannen te lezen, en wel inzonderheid die zij gemeenzaam geschreven hebben, bij eenige aanmerkelijke gelegenheid. De natuurlijke trekken van hun vernuft stralen daar in menigval op 't ongedwongenst door, het hart spreekt, en de kunst, die anders dikwijls met kunst verborgen moet gehouden worden, werkt niet meer dan volstrekt noodzakelijk. Wy zullen onzen Lezers des plezier te zullen doen met de vier volgende Brieven, uit de vernuftige pennen van de Heer Gellert en de Heer Rabener, onzen Landgenoten door verschillende Werkjes bekend, te delen. I BRIEF, Uw Geneesheer, Mevrouw, heeft mij verzekerd, dat jij in staat zit om eenen Brief te lezen: dit oogenblik is te kostbaar dan dat ik mij niet zou haasten om er gebruik van te maken. Maar over welke eenoeffe zal ik U onderhouden? zal ik spreken van mijn schoolbezigheden? of van de ziekte, die jij hebt uitgestaan? Nee, Mevrouw, ik wil mijzelf niet bedrukken, noch U lastig vallen: mijn Brief zal een kort Kriegsmans dagverhaal bevatten van 't geen mij in persoon is overgekomen: want ik weet dat jij het hoogste belang stelt in alles wat mij betreft. Op den 18e November deed een Luitenant der Hussaren, Onafhankelijk van de Generaal Malachowski, zich bij mij, op een zeer bruske wijze, aanmelden. Men boodt geen wederstand aan 't geweld, en ik zei in mijzelf, laat ik moed neemen en het bezoek ontvangen. Op ’t eigen oogenblik kwam een zwart en woest mensch, met dreigende oogen, met bevolkte laarzen en beboterde schoenen, in allen haast naar mij toe rennen; zyne geelvervige haarlokken waren ineen grooten knoop opgebonden, en een groot getal knoopjes lagen 'er in zyne knevels. In zyn linker hand hieldt hij zyn verschrikwekkend Sabel, en in de rechte (door den arm geholpen,) zyn fok, een paar pistoolen, zyn muts en zweep. Al bedriegend vroeg ik hem; "wat is ‘er van uw dienst Hr. Luitenant? hebt u last om mij te vatten?" "Neen, mijn Heer, zit u niet Professor Gellert; die beroemde Schrijver?" "Ja, ik ben Geleert." "Ach boe ben ik verrukt door u te mogen zien, ik moet u mijn danken. Ik ben een groot verwonderaar van uw werken, u hebt veel wijde diensten gedaan in mijn Veldtochten, ik kom om u daarvoor te bedanken en mijn vriendschap aan te bieden." De vrees liet mij toe enkel te zeggen; "Gy doet mij veel eerbied aan Hr. Luitenant, neem uw gemak," - "Ik wil gaarne; maar zeg mij, met korte woorden, hoe gaat u te werk om zo veel schoone boeken te schrijven?" "Ik weet niet, Hr. Luitenant, of mijn werken wel Waarlijk schoon zijn; maar ik kan u wel zeggen hoe ik te werk ga om ze op te stellen. Wanneer ik tijd en Vreugd schrijven heb, denk ik een oogenblik om het onderwerp, 't geen ik zocht te behandelen; vervolgens denk ik om niets, dat buiten mij is te staan: geheel met mijn onderwerp ingenomen, peins en schrijf ik daarover, zo goed in mijn vermogen is en (telkens wat van die taffe weet, of de behandeling zelf mij aan de hand geeft; het voleindigd hebbende raadpleeg ik met mijn vrienden; vinden ze mijn werk goed, of oordeelen ze dat het hier en daar eenigzins veranderd, en vervolgens gedrukt moet worden, dan beschaaf ik het, en laat het drukken; zie daar mijn geheele geheim Hr. Luitenant." Op deze woorden nam ik hem bij de hand, en leidde hem naar mijn Boekenkamer. "Zie daar, Hr. Luitenant, mijn wapens; dit zijn enige die ik eenigszins kan hanteren, ondanks het feit dat er een gedeelte waarop ik me niet sta af, en ik bedien me zelden van de andere, en, strikt genomen, zou ik ze alle kunnen misvangen. Vindt u iets in dit tuighuis 't geen u aanstaat? Fa, schei mijn uwe Vertroostingen in een ziek leven, die kunnen mij van nut zijn, indien ik weer gewond wordt door de Russen: want, volgens mij, de Russen zijn een verschriklijk volk, zij blijven gestorren als een reeks bergen, men heeft veel moeite om ze in beweging te brengen en op de vlucht te jagen. Hier wilde hij mij een verhaal geven van den laatsten veldslag, maar tot mijn geluk was het uur om les te doen gekomen, en mijn toehoorders vloeiden in grote menigte mijnwaards: ik zei den Luitenant "dat ik ", les moest houden ". Nogmaals bood hij mij zijn wapens aan, omarmde mij teder, en scheen zeer moeilijk dat ik niets wilde aanvaarden. Na mij allen het wel te wensen en het oog op mijn spreekstoel geworpen te hebben, ging hij weg met zijn pistolen en knap, welke hij overgaf aan een Husvaar, die bij den trap stond te wachten. Pieter, riep de Luitenant, zie den Schrijver der Gravin van Zweden. Pieter zag mij aan, nam eerbiedig zijn muts af en vereerde mij met een glimlach. De andere Husvaaren bewezen mij gelijkwaardige hunne onderdanige groeten, intussen deed ik den Luitenant uitgeleide tot beneden aan den trap. - Kan ik u, zei hij, in 't weggaan, voor eenigen dienst zijn bij den Generaal Malachowski? — "Geheel niet ". — Bij den Generaal Dohna, of zelf bij den Koning ? — "Nee, Hr. Luitenant, prys hun uit mijn naam, op 't aller nederigste, de vrede aan". En daar mee was ik van mijn Huisvaar ontflaagd... Den 29 November liet de jonge Graaf van Donba, Adjudant van zijn Vader den Generaal, zich bij mij aanmelden : ik was weer bevreesd, doch Zonder grond. Want, Mevrouw, 't was: een Jongeling van negentien jaar, wiens gelaat zo zwaar en vol van vriendelijkheid is als het uwe, hij hadt alle mijn werken gelezen, en Grandison kende hij door en door, hij zei dat, volgens zijn aard, de ware belevingsmogelijkheid, in een gevecht, bestond in een goede conscientie en bet vertrouwen op geloof, dat de vlakte geesten de lafbaarste schepzels waren om een zaak uit te voeren, en betuigde dat bij mij boven alle om mijn Gezangen beminden; maar, vervolgde hij, ik heb u een gunst verzoek, die u mij, zo ik hoop, niet zal weigeren? - Waar in bestaat die? - Dat u mij vergunt om nu en dan aan u te schrijven, „Zeer gaar, Heer Graaf, een jonge Officier zo beminnelijk als u, kan mij afvorderen wat hem bevalt". Uitgelacht, zei hij, dan zou ik wanneer u wel verlangt, een persoon als de Gravin van Zweeden, of als Leonoor in uw Bijbel de teerhartige Zusters, waar u die vrouwen kent. In de tekst doet de wys verby, de wijnzweet zo wel beschreven. Ja, Heer Graaf, ik ken een nog veel beminnelijker jonge Juffrouw, die tegenwoordig ziek is, en zo lang de vrede niet geflooten is, zal ik u haar naam niet melden. Terwijl wij hierover spraken trad er een Corporaal binnen, zeggende, dat alle de Officiers van Bevrens Regiment voor de poort waren en mijn Heer den Professor wilden boeren. Ik riep, "Wie?" en op 't eigen oogmoment zag ik twaalf Officieren, vergezeld van een Aalmoezenier binnen komen, zo dat ik verplicht was te stel te houden voor een Collegie dat half uit gewapenden bestond. Gy ziet, Mejuffrouw, dat mijn oefenplaats een kriegsgaate heeft, ik zal 't derhalve hier niet lang kunnen houden, en me begeven of naar Welke of naar Bonau, gelijk ik reeds beloofd heb. Hoe vele zaken zou ik u nog kunnen verhaalen! maar mijn Brief is al te breed uitgelopen. Vaarwel, Mejuffrouw, denk geregeld om Gellert, U. Brief. Ik geloof, buiten twijfel, dat mijn vriendschap verbrand is met mijn huisraad, mijn papieren en boeken; en zíder daad, ik beken al te lang gedraald te hebben met u een verhaal van mijn ongelukken mededeelen: laat dit niet als of ik u vergeef had, neen, ver van daar; want als ik verzonnen had alles verloren te hebben, vertroostte ik me, op ’t eigen oogenblik, met de gedachten dat de vriendschap van mijn waarden Ferber mij nog was overgebleven. Mijn Brieven zijn dus verre vrolijk en boertend geweest, en jy zult het wel kunnen inschikken, wanneer deze droevig is; maar niet al te droevig ondertussen, want ik kan je op mijn woord verklaren, dat mijn verlies, hoe zwaar ook, mij nog geen traan gekost, of eenige mate in een ongemakkelijk humeur gebracht heeft. Dit is iets 't geen ikzelf niet begrijp: want het is niet door ongevoeligheid, noch door filosofie dat ik mijn huis met de allergrootste bedaardheid zag afbaanden, en vervolgens, met dezelfde bedaardheid, vond dat alles verloren was. De versteeklijke dag viel in op den 29 Juli. Op den 14 die maand namen onze onheilen een aanvang, en mijn huis was een van die het meeste gevaar liepen. Den 18 ’smorgens ongeveer vijf uur, vloog er een granaat in de kamer van mijn lijfknecht, en zette die in vlam, met blustoft werden we dat ongemak meester; en ik liet terstond alle mijn goederen gedeeltelijk onder een gewelfsel, gedeeltelijk in een kelder, brengen, waar ik ze veilig agte, dewijl ze beide zeer sterk en heet gemetsteld waren. Als het gevaar aanwees en het kogels en vuurwerken in dat gedeelte der stad, waar ik aanwoonde, regende, verhuisde ik voor de tweede reis op denzelfden dag, en begaf me alleen, ongeveer zeven uur in den avond, in de Nieuwe Stad naar het huis van Dolingué. Mijn lijfknecht hadt me verzocht te mogen blijven. De vijanden beschoten de nieuwe stad sinds den 15den, en twee twaalfponds kogels waren er door 't huis van Dolingué gevlogen; maar men schoot daar geen gloeiende kogels. Hoe gevaarlijk, hoe ongemakelijk ons verblijf was, hadden we er nog eens veel zeer klugge vertooningen. Mevrouw Zoetbeeld verwagde zich met haar en mijn volk in de kamer van den Heer Hamalau, gy weet hoe ze is, we brachten daar den nacht slapend over, 'tgeen 't best was dat we doen konden. Het gehele huisingezin van Dolingué, met veertig andere personen, was opeengestapelde in een klein vertrekje op de agterplaats. In een hoek van de Plaats, die men met mest overdekt had, en volk was, bevonden zich eenige vindingrijke vernuftigen, die zich bezighielden met een Plan van Krijgsverrichtingen voor den Generaal Daun op te tellen, maar zij konden niet overeen komen wegens een kleine omstandigheid; 't geschrift was, om te bepalen of men den Koning van Pruisen krijgsgevangen moest maken met zyne ganze krijgsmacht, of hem benevens de zijnen aan den dag rygen. Ik was voor 't laatste gevoelen, maar het tegengestelde kreeg de overhand. — De weduwe van een Predikant had me aan een zijde getrokken en fluisterde me in 't oor, "Dankeloos is het om de zaak van den Godsdienst dat de Koning van Pruisen onze huizen verbrandt, en ons zoekt te verdelgen". Wat d....., mevrouw, was mijn antwoord, beze ik mijn pruiken met den Godsdienst te doen. (Want ik had verhalen dat een granaat van dertig ponden mijn geheelen voorraad van pruiken aan flarden had gemaakt.) Laat dat wezen zei ze, "daar op, dat alles zal wel weer te recht komen, dankeloos". Geveinsde pilaarbyter! hoe werd ik op haar vertrouwen! Twee mijn vrienden en ik dachten bondiger en brachten den tijd etend en drinkend door in het vertrek van Hamaleu. Ten twee uur na den middag stond de Kerk van St. Croix, het huis van den Baillif en het mijne in lichten vlam. Ik liep terstond naar het Gouvernement, en was daar aangekomen. Schook van die vreeslijke verwoesting, ik bleef daar eenigen tijd; want omstreeks vijf uur kwam mijn trouwe Lijfkeet mij aankondigen dat mijn huis in de as was gelegd, en dat de bommen het verwaarloosd verpletterd en alles in brand gestoken hadden, dat de kelder waarlijk niets geleden had door ’t vuur, maar dat de folderaten, die geseld waren om den brand te blussen, alles wat zij vonden hadden geroofd. Dit gaf mij moeilijkheden, mijn waarde Ferber! en wel zeer grote moeilijkheden in der daad; mijn meubelen, mijn kleding, mijn linnen, mijn voorraad, mijn boeken, mijn handschriften, de brieven die ik van u en mijn andere vrienden ontvangen had, brieven welke ik zo zorgvuldig bewaarde, alles was verloren. Van mijn effecten die meer dan drie duizend rijksdaalders bedroegen, had ik niet meer dan tien rijksdaalders overgehouden. Die heerlijke handschriften, welke naar mijn deel moesten gedrukt worden, zijn met de overige in de vlammen omgekomen, tot grote troost van de zotten die nog op het tooneel der wereld zullen verschijnen. Ondertussen... is het bijna niet meer de moeite waardig dat ik leef, dewijl men na mijn dood niets van mij zal hebben te drukken. Dit denkbeeld vertroostte mij eertijds wanneer ik op den dood dacht, maar voor tegenwoordig is mij niets anders overig dan de zijde te kiezen van in ’t leven te blijven, en zo goed ik kan naar de omstandigheden der zaaken te schikken. Ik ben zeer aangedaan over mijn schoone boeken, en soms nog sterker over mijn brieven, klederen en meubelen: met één woord, mijn vriend, zie mij zo arm als een Poëet. Gelukkig heb ik nog mijn witte brieven behouden; en de schade in geld geleeden, beloopt niet meer dan veertig rijksdaalders: ook kan men wel nagaan dat een Secretaris der tollen, die één jaar doorgebracht heeft onder Pruische bewaaring, en twee jaar onder de bescherming van de Afgezondenen der Provincie, niet veel gelds kon hebben. Over ’t geen ik door den roof ben kwijt geraakt heb ik het meeste leed. Onze vrienden, onze bondgenoten, onze bescherdmers, menschen, die zwaarigheid zouden maken om op goede. Vrijdag verschenen vlees te eten, braken door de kelders in, om ’t geen de vlammen en den vyand ontkwam, te rooven, en men wilde ons beletten om ’er van te spreken of er over te klaagen. Och! dit is een weinig te veel geëist. Gy kunt te. Waarvoor zeggen, dat de vijanden twee derde van onze oorden verbrand en dat de vrienden de overige derde geëroten. Heb ben: doch voorbij tot eer van onze Commandant, dat hij de vrede orde gegeven heeft om die geweldenaars te bedwingen en voortekomen; schoon hij in de waarheid daar niets mee heeft uitgerekt; want geen macht is in staat om schelmen tot eerlijke lieden te maken. Op zondag morgen deed men in de nieuwe stad uitroepen, dat wie vertrekken wilde, het ten spoedigste moest doen: nieuwe moeilijkheid! Omstreeks acht uur trok ik met mijn Lijfknegentje de zwarte poort uit. Mijn hele rijkdom was opgebonden in het loopje van een oorkussen. Dolingue, zijn gezin en ik trokken over den zandweg in de brandende hitte, en begaven ons naar de wijngaarden van Saavere, 't Was middag, ik begon de prikkels van de honger te gevoelen: en daarom dat in die woestijn geen man, maar stand, nam ik afscheid van het gezelschap, 't geen mij toefcheen een al te verregaand vertrouwen op de Voorzichtige; Achtenswaardige te stellen. Ik kwam te Loschnitz bij een vriend die mij ontving en minzaam behandelde; ik bleef bij hem tot woensdag; Hij verzorgde mij een paard, en ik ging den weg op naar Hobenfelden. Zedert den beruchten morgen, dat de Ridder van de droevige figuur zijn kasteel verliet om de godlijke Dulcinea te zoeken, heeft nog nooit een Ridder beter dan die doolende waaghals geleken dan uw vriend 'Rabener. Verbeeld u een groot telpaard dat reeds vijftien jaar voor de kar gelopen had, en op dat paard den Secretaris Rabener, die piet ten vollen drie ellen in de lengte haalt, en, niet tegengevallen de flegtheid des tijds, een en een half el dik is, die Secretaris met gescheurde schoenen, zwarte zijden kousen, een gebreide broek, witte vest en bemete rok, en een zakpruik, die na de belegering niet gekamd, en na de inval der Pruisen geen twee maal gelapt is achter zijn rug een koornzak, waar in het overgebleven waren, op die zak een gestreken jas, die, ingeval van regenweer, tot een mantel moest strekken; zijn knecht aan de rechterhand gaande, draagende een korf gevuld met brood en Brunswijksche metworst; de meester zaan het paard treedende aan de linkerhand zijn beestje gedurig aanmoedigend en als het struikelde goedaardig opbeurend. Zie daar hoe ik eindelijk bij den Ontvanger der onderstaande gelden te Brunswijk kwam, waar ik uitgesproken welkom was. Want je moet weten dat wij Secretarissen der toffen, een geldbedeling hebben; in alle steden ontmoeten wij eenen Ontvanger. Ik had mijn verblijf in de kleine stad. Mijn Heer de Ontvanger woonde op een klein Landhuis, ongeveer een halve mijl van de stad gelegen, zodat ik telkens, als ik wilde gaan eten, die weg moest wandelen. Maar ik heb den meesten tijd op het Kasteel doorgebracht, waar ik zo goed gezelschap aan trof, dat mij de Granduchade meenigmaal geheel uit de gedachte was. Op den tweeden Augustus keerde ik weder na Dresden, met Mejuffrouw uwe Zuster „en in der daad, het fmert my dat onze Ballingfchap niet langer geduurd heeft. | Zie daar, myn beminde Ferber, eene befchryving van myne lotgevalien , gaarn zou ik u het overige mondeling mededeelen. Blyf altoos myn vriend, ik zal beftendig de uwe zyn, vaar wel, | RABENER De wee velgende Brieven by de naartkamende gelagenbeid, nn a A O = _ MENGELWERK, TOT FRAAYE LETTEREN , KONSTEN EN WETENSCHAPPEN; BETREKKELIK. OVER DE ONMOGELIJKHEID, OM, ZONDER ONDERZOEK EN GENOEGZAAM BEGRIP VAN ZAKEN TE GELOO VEEN, EN DE DAAR UIT SPRUITENDE BEILJIKHEID, OM ALLEN MENSCHEN, ALTOOS, EEN VRIJE ONDERZOEK VAN DEN GODSDIENST TOE TE STAAN, Door de Heer J. VAN EFFEN, Tweede Vervolg en Besluit; En besluit onze voorgaande aanmerkingen, wissend, Dat in welken Godsdienst men gebooren is, en welke > beginzels meer omhelsd heeft; of omhelzing, het onmogelijk En gelijk, ja tegenzegeling is, om de overtuiging, of het Geloof van het onderzoek af te scheiden; en dat, bij gevolg, 'alle diegen die verplicht zijn te geloven, tevens daar door gehouden zijn tot onderzoeken. Men zal mij hierop waarschijnlijk tegenwerpen, dat zo het onderzoek voor de gemeene man onmogelijk is, bij gebrek aan humaniteit kennis en noodzakelijke geschiktheid om hand in rede te verbeteren, het hen althans ondoende blijkt, bij gebrek aan tijd. Hoe! zullen leden, verplichten, het grootste deel van den dag in zwaren arbeid door te brengen; en die door de natuur zelf gedrongen worden, om den weinige tijd die hun overblijft, te rusten. Hoe! zullen deze ongelukkigen zich dan nog op nieuw onderzoek moeten afvloeien, om hun verstand te scherpen, en zich vervolgens van te bedienen, om de waarheid uit te vorschen; om te onderzoeken; om te overreden, en te bewijzen? Zo zouden zij niet anders kunnen dan door middel van onderzoek geloven konden, zouden zij zeker blijvend onkundig moeten blijven, wegens alles wat de Godsdienst betreft, het gekste gedrag van alle richten, beroofd zou door hunne Driften alle, geregeld, en zij in de peak van wanhoop geflietsd worden; is het niet beter hen onder te brengen van het juk des Gezags te onderwerpen, en hen te maken, dat zij zekere dingen geloven, welke een teugel voor hunne Driften zijn, en ten rigste hunner bedrijven dienen kunnen. Die zwaarheid is ongetwijfeld groot; maar het berust uiterst in de boezem van den Godsdienst zelf, welke de plicht van onderzoeken aan alle mensen, zonder uitzondering, bevat. is het de schuld van den Gods-dienst, dat een verstandig wezen, dat een redelijk schepsel door de noodzaakelijkheid van bestaan gedrongen is om geschepede dagen lang een last te sleepen, en als tot den staat van tedere loze vee verlaagd wordt? Is het de schuld van den Godsdienst, dat zulk een mensch, aan die laagere staat gezeten, allengs ondanks den eerbied verliest, welke hij aan de verhevenheid zyn natuur verschuldigd is, dat hij zyn eene gewoonte maakt, om zyn hoogste behoeften voor den eenigen vorm van zyn gedrag te nemen, en dat hij denkt, en werkt, even als of hij geen rede had? Is het de schuld van den Godsdienst, dat verstandige lieden, die uit kracht van hun beroep moesten werken, om zodanige mensen te verlichten, zich verwaardigen hen gemeenzaam toe te spreken, hen tot den staat van redelijke schepselen te brengen, en de eerste beginstelsen eener juiste redenering in hunnen geest te ontwikkelen? Neen! Men kan die niet deelen niet dan aan de menschelijke verkeerdheid wyten, aan een uiterlijk voor uitwendige vertooning, aan een rede lokaal, die ze hebben voor de allerdefteste volmaaktheid, die namelijk van redeneren, die ze daarvoor hebben, in zonde gehandeld, wanneer ze dezelfde zien geboogen, ontdoornd, geringheid en verachting. Gelukkig is het in de best geregelde Staten, daar de armen het gewicht der grootheid en rijkdommen hunner medeburgeren minder gevoelen, zeldzaam dat gemeene lieden niet ten minsten eenige weinig us van des daags hebben, waarmee ze gebruik kunnen maken van de voorrechten als redelijke wezens. Het is in die Staten derhalve, dat koningen, ambachtslieden, boeren e. gelegenheid hebben, om zo veel tijd van hunne bezigheden af te nemen, als de grooten en rijken van hun gewone bedrijven overhouden, of aan hun rijkdom, en plezier, partijen onttrekken. Die draaglijke omstandigheden treft men algemeen in zulke Staten aan, waar men blijk doet, ten minsten op een algemene wijze, van het onderzoek voor deseenigen grond van geloof en overtuiging te houden. Ik zou zeggen, dat er voornaamelijk in ons gemeenebest verstande lieden van een geringen staat zijn, welke, terwijl hun lichaam de noodzakelijke rust geeft, hunnen geest oefenen, en die het vermogen van redeneren, door lezen en denken, buiten verveling weeten te houden, en zelfs te genieten. dieren zo men naar evenredigheid van de zorg, die zij voor de waarheid hebben, hen een genoegzame tijd, en eerbiedig onderwijs verschaften konnten; en wilden, zo de Geleerden zelf door een redelijk onderzoek van hunner Godsdienst overtuigd, dit stuk met den vereisten yver aandrongen, zo zij er eindelijk eene ernstige bezigheid van maakten om de Natuur der overtuiging aan hunne Leeraars voor te dragen; en hoopte te tonen, dat het onmogelijk is te geloven, zonder vooraf onderzoek te hebben. Ik zal toe, dat deze Lieden, dit Onderzoek niet zo verre uitstrekken kunnen, als zij, die hier al hun tijd en aandacht aan te kost kunnen leggen; maar het is zeker, dat eene. Ziel vereikt met een fnaatig getal detectiebeelden, zo juist als zeker, beter in staat is om vorderingen te maken in de ‘waarheid te maakten; dan een ander, belemmerd met een uitgebreid verhaal, verward Systeem van Godgeleerdheid; dat men niet door genoegzame overdenking eige gemaakt, dat men niet naar vereist onderzocht, of door een lange overdenking en herkauwing als met zijn Ziel, om zo te spreken, verbonden heeft. Als mens in een gewoonen Geest, de eerste stralen van het gezonde verstand ontzwakt heeft, is het dan wel zeer moeilijk van aan hetzelfde de bewijzen van een eervolle zaak te doen gevoelen? Bewijzen bijna zo moeilig als die wij uit het getal detectiebeelden van onze eigen zintuigen hebben; is het zo moeilijk van zulk een Geest in staat te stellen om zichzelf te bewijzen, dat van alle gebeurde zaken, 'er geen beter bewijzen zijn dan die; waar op de waarheid de Godsdienst rust. Mijn oordeel is de blijkbaarheid van die gebeurtenissen zodanig, dat men, om die zelf of niet te zien, of te ontworstelen, zeer veel vooroordeel, of zeer veel Geest en verbeeldingskracht hebben moet. Wanneer nu, zulk een mens, de waarheid en de Goddelijkheid van de Heilige Schrijven op een redelijke wijze heeft aangetoond, de Heilige Schrijvers vervolgens, met dezelfde gevoeldeheid van Geest gaat lezen, als een verstandig Man alle andere Schrijvers leest, en de natuurlijke en duidelijke zin van de uitdrukkingen eenvoudig aanneemt, Zo twijfel ik niet of hij zal 'er de gewichtige Leerstukken van den Godsdienst zeer gemakkelijk in ontdekken; Ik meen die Leerstukken, welke ons denkbeeld van de Godheid geven, die derzelve waardig zijn, tevens ook de klaarste voorchriften opleveren wegens hetgeen wij haar verzwijgen, en wegens hetgeen wij, in alle andere opzichten, hebben waar te zien; met de gepaste dringenseden, om ons daar toe aan te sporen. Voor het overige zie ik niet, waarom zijn onkunde, ten opzichte der onderwerpen van loutere bespiegeling, hem zoude uitfluiten uit het getal van ware Christenen. Ik weet, dat men zich hier van de vreesfelijkste denkbeelden maakt; Zijn er niet reeds genoeg, vraagt men op een beklaaglijke toon, die de christelijke Godsdienst van één richten? Is het niet meer dan als bijna helemaal dat de mensen op den weg van een algemeen onderzoek, geleid door een vermetel vertrouwen in hun eigen bekwaamheden, zich op duizenden wijzen verwarren, en dat dus de verschillende sekten in de oneindige vermeerderen zullen? Is het niet zeker, dat de Kerk van Christus, daar de vrede en orde moeten heersen, dus niet anders dan onorde en verdeeldheid zou worden? Wilden troepingen? Laat ons eens voor een ogenblik onderstellen: Ten, dat dit nadeel een volstrekt onvermijdelijk gevolg ware van een algemeen onderzoek, dan zou men zich daar onder moeten werpen, past het ons, den Onafhankelijke Almachtige regelen voor te schrijven? Hij verplicht ons tot dit onderzoek, en Hij weet, of de gevolgen van het geen bij ons belast, aan de ondoosgrondelijke oogmerken te voldoende wysheid beantwoorden; dat als ongen pligt te betragen, God zal voor het overige zorgen. Maar waarom vreest men, dat de verschillen van gevoelens zo veel verwarring en onorden moeten veroorzaaken? Zo dra men eenmaal afgevaardigd is, dat de dwalink als dwalink niets minder dan schuldig is, en dat zij, welke zich daarvoor bloot stellen, enkel, om dat zij als redelijke mensen, en braave Christenen handelen, aanzien verdienen, zo is de bron van haat en vervolging tegen de ketters eens vooral gelegd; men kan zich dan over en weer niet anders dan als eerlijke Lieden beschouwen, die hun plicht zoeken te betrachten, door de waarheid uit te vinden, en het verschil van gevoelens behoeft, in zulk een geval, de Kerk of Staat niet meer te beroeren, dan de verschillende beroepen, die daar in geoefend worden. Het is niet de verdraagzaamheid, maar de Geest van vervolging, welke een Staat beroert. Ons Gemeenebest is er een treffend. 