Reis door Noord Amerika
Noit hadden cie Franfchen enen Eskimau kunnen bewegen enen flok bran- Q U E B E c. iU9' i?7 lirandewjTi te nemen, fchoon de andere Wilden op niets zo zeer gefield zyn. Waarfchynlj'k komt dit van hun mistrouwen op anderen voort, denkende zy dat het een vergiftis. Ook hebben zy dat niifTchien zo geheel niet mis. Zy dragen gene oorringen , nog befchilderen zig het aangezigt , gelyk de andere /Imerikamn doen. Zy hebben van overou- de tyden af honden met fpicfe opftaande oren gehad. Dezen gebruiken zy niet alleen om te jagen, maar ook in plaaats van paarden, om 's winters hun goed op fleden over het ys te trekken. Ander tam vee hebben zy niet. Rendieren zyn 'er wel in hun land; dog men weec niet dat zy oit van de Eskimaus of van andere ïVtlden getemd zyn geworden. De Franfchen 'm Kanada, die enigermate naburen van dit volk zyn, hebben gene moeite gefpaard om enen handel met hun te veftigen, en ze tot enen wat vriendelykeren omgang met andere volken te brengen. Ten dien einde ligteden de Franfchen enige kinde- ren van hun , leerden ze lezen , en bragten ze zorgvuldig op. Hun inzigt was ze naar de Eskimaus terug te zenden, op dat deze kinderen hun vertellen mogten hoe vriendelyk en gevallig men met hun had omgegaan , ten einde dus dit volk wat betere gedagten van de Franfchen te geven. Dog ongelukkiglyk flierven de kinderen aan de kinderziekte, en de gehele aanflag liep te niet. Ook twyffelden velen of men, zo de kinderen al in 't leven geble- ven waren , 'er veel by zoude gewonnen hebben. Voorheen had men al eens enen Eskimau opgeligt, en hem alle mogelyke beleefdheden en vermaken aangedaan. Hy had ook het Franfch tamelyk wel ge- leerd, en een groot genoegen in de levcnswys der franfchen getoond. Dog naderhand by de zynen wedergekomen zynde , is hy zo weinig in ftaat geweell hun een gunllig gevoelen voor de Franfchen inte- boezemen, dat kort na zyne wederkomft zyne eigene nabellaanden hem, als enen halven Franfchman en vreemdeling, doodfloegen. Dit wreed gedrag der Eskimaus omtrent andere volken maakt dat de andere Wilden^ wanneer zy hen in handen krygen, hun noit kwar- tier geven , en altyd zonder mededogen ombrengen , fchoon zy an- ders nog wel hunne vyanden Iparen, en de gemaakte gevangenen on- der de hunnen inlyven. Ten gevallen van zulken die vermaak hebben van fommige talen Taaj ^jer met malkander te vergelyken , wil ik hier enige woorden uit de taal der EM- Eskimaus, die my de Jefuict Saint Pie medegedeeld heeft, invoegen, maus. Een Komhuk^ twee Tigal, drie 7?^, vier Mifjïlag'it -^ water Sillalok- to\ Kgun KiUaluk-^ åeh^mcXTaktuk^ oi Nabugakfche\ de zon Sch i- konak of Sakaknak ; de maan Takok\ een ei Manneguk\ een fchuit Kagak\ een riem Paulik\ een mes Schavie\ een hond Mekke o^Tu- nilok; een boog Petikfik; een pyl Kütfo\ het hoofd Niakkok; een //. Deelt Z oor 1^8 KANADA.- oor Tfchiu'^ het oog Killik of Schik \ het hair Nutfchad\ een tand Ukak \ een voet Hikat. Enigen menen dat de Eskimåns van den zel- ven oorfprong zyn als de Groenlanders of de Skralingers , en dat 'er tulTchan de talen dier volken ene grote verwantfchap is. (*_) Pruimen- De Pruimenbomen , die men uit Frankryk te Ouebec overgebragt bumen. heeft, flagen daar zeer wel. Dit jaar begonnen zy eerfl in September te bloeyen. Men zeide dat zy weinig van de koude leden. LQf De Marquis de la GalUjffonnihe is een van de drie Heren die boven van den alle anderen by de Franfche Zeemagt in den laatften oorlog groot aan- Marquis zien verworven hebben. Die drie Heren zj'n de genoemde Marquis , de dela Ga- j^Jarqms de la Jonquière en de rEtendure^ De eerfte was nu boven; li^onme- ^^ yyftig jaar oud, klein van geftalte, een weinig geboccheld, dog voor 't overige een bevallig man. Hy was hier enigen tyd als Gouverneur Generaal geweeft, en vertrok naar Frankryk nog deze maand. Ik heb alreeds iets van dezen Heer gezegd ; dog als ik aan zyne verdiende denk , kan ik hem noit zynen verdienden lof geven. Hy was tot verwondering; toe in aEe wetenfchappen , dog byzonderlyk in de Natuurlyke Hiftorie ervaren , in de welke hy zo ver gevorderd was , dat als hy over dezelve fprak het was als of onze grote Linn^us onder ene andere gedaante het: woord voerde. Als hy van het gebruik redeneerde dat men van de Na- tuurlyke Hiftorie ten voordele der maatichappy maken kon , ftond ik ver- b.iafd hoe hy alle zyne redenen uit de Staat- de Wis- en de Natuurkunde- will: te ontlenen. Ik moet bekennen dat myn omgang met dien Heer niy zeer veel ligt in vele ftukken heeft gegeven. Hy gaf my verfchei- dcn manieren aan de hand op welken men de Natuurlyke Hiftorie ten nutte der Zamenleving , en om een volk met opzigt op zyne af- "•unftige naburen magtig te maken , kan aanwenden. Noit heeft de Natuurlyke Hiftorie in dit land enen zo groten bevorderaar gehad; en het is twyffelagcig of zy hier oit zyns gelyken hebben zal. Zo dra hy Gouverneur Generaal geworden was nam hy die maatregels, die ik boven heb opgegeven , ter bevordering der Natuurlyke Hi- ftorie. Als hy menfchen ontmoette die enigen tyd op ene zekere plaats geveftigd waren geweeft , of gereifd hadden , vooral als het geweeft was in ver afgelegen' oorden , verzuimde hy noit hen nauwkeurig aangaande bomen, planten, dieren en andere zaken te ondervragen. Hy onder- zogt (*) De Heer FoRSTERwyft zynen Lezer, die meer vnii de Eskimaushcgtcntc weten, naar Henry Ellis's Account of a F'oyage to Hudfm's Bay by tte Dobbs Galley and CaUfornia. &c. en The Account óf a Voyage for tbe Discovery of a. Nortbixieft Paffage by Hudjons (Ireigbts , by the Clerk of tbe CaUfornia , twee de- len inSvo. en Ce^ÅNTZ Hijiorie van Groenland , wslkhock in 't Neder Duiticb is overgezet. Q U E B E c. 1749. r7p zogc dan ook wat gebruik de Inlanders van de voorcbrengfels der natuur maakten ; hoe het ging met den landbouw en de huishouding ; wat me- ren , rivieren en wegen 'er waren , en vele andere zaken van die natuur. Zulken die hem duidelyker begrippen van zaken dan de overigen fchenen te hebben moeiten hem breedvoerige berig'ten aangaande dezelven geven. Hy fchreef zelf alle de berigten op die hy kreeg. En door deze oplet- tendheid, zo ongemeen onder lieden van dien rang, kreeg hy kennis zelfs van de afgelegenfle geweiten van Amerika. De Priefters en de Kommandanten der Forten waren dikwyls verfteld over de vragen die hy hun deed , wanneer zy hem hunne ópwagting kwamen maken ; want dan zeide hy hun dikwyls dat digt by zulken berg, by zulk een meer, waar zy dikwyls op de jagt waren , deze en gene zeldzame bomen , gewaden , aardens, ertfen, en diergelj'ken gevonden werden. Dit maakte datfom- migcn zig verbeeldden dat hy ene meer dan menfchelyke kennis bezat, dcwyl hy alle de zeldzaamheden van plaatfen Vv'iH: te melden , die fomtyds twee honderd Zweeüjcbe mylen van ^uebec lagen , en daar hy noit ge- weeft was. Noit werd 'er een beter ftaatsman gevonden dan hy was; en geen menfch kan oit beter maatregels nemen om de welvaart van een land te vergroten dan hy deed. Kanada kende nauwlyks den fchat dien het in den perlbon van dien Heer bezat , toen het hem verloor ; de Ko- ning had te zeer zynen dienft t'huis van noden, en konde hem zover van de hand niet laten. Hy vertrok naar Frankryk met ene verzameling van natuurlyke zeldzaamheden, en vele laden met aarde, waarin allerhan- de nuttige planten en boompjes lagen. Verscheiden' malen heb ik gewag gemaakt van Zwarte KaJkleyen Zwarte hier wil ik ze nauwkeuriger befchryven. Niet alleen de berg waarop Kalkki- §uehec ftaat, maar ook de- heuvels langs de St. Laurence, ter lengte J*-'"* van vele mylen boven en beneden Ouebec, beftaan 'er uit. Omtrent ene el beneden den gi-ond is deze fleen vry digt en zonder fpleet, zo datnie- mant hem voor ene lei zou aanzien. Hy legt in beddingen , van drie en vier , tot twintig duinen en meer dik. In den berg waarop ^uebec ftaat leggen de beddingen niet horizontaal maar fchuinlch en zelfs byna lood- regt, de bovenfte kanten naar het noordweften en de onderden naar het zuidooften gekeerd. Dit maakt dat de kanten dezer beddingen altyd bo- ven den grond uitfceken , en de fchoenen aan ftukken fnyden. Ik heb ook enige lagen gezien die noordwaards afbelden , fchoon byna loodregt gelyk de anderen. Ook heb ik horizontale beddingen ontmoet. De beddingen zyn van malkander door kleine tufTchenwydtens afgelcheiden , de welken gemecnlyk opgevuld zyn met het Gypfum amiantijorme, dat men fomtyds met een mes los kan maken , als de boven leggende bed- ding van lei is weggenomen, en dan ziet het 'er uit als een dun wit blad. De groter tufTchenwydtens zyn nieeft opgevuld met doorfchynendkwarts- , 2 a kry- ï8o KANADA. kryftal van onderfcheiden' grootte. Op fommige plaatfen vönd men m den berg ongelooflyk veel van dit kryftal , waarom de zuidoofterpunt vaa den berg Pointe de Diamant genoemd wordt. De fmalle reten die door dezen lleen gaan, lopen gemeenlyk met regte hoeken ; de tuflchemvyd» tens tufTchen deze reten waren niet altyd de zelven. Die kant van de bedding die tegens de andere bedding gekeerd is is dikwyls met een fyn , zwart , glinfterend vlies bedekt, dat veel naar zeker foorc van hoorn- fteen gelykt. Men vindt 'er veeltyds gele pyritss in, dog altyd in kleine korrels. Ik vond 'er noie verleningen, deuken, of andere ftenen in,.behalven die ik reeds zo even genoemd heb. De berg waarop- ^ue- bec legt beftaat louter van den top af tot beneden toe uit kalklei. Deze fteen gebroken of gefchraapt wordende geeft enen reuk even gelyk de ftinkfleen. Dat voor de lugt bloot legt valt in kleine Hukken , verlieft zyne zwartheid, en wordt bleek rood. Byna alle de openbare en andere gebouwen in Ouebec zyn van dezen fteen , gelyk ook de mu- ren rondom de ftad, de kloofters, en de tuinen. Men kan hem ligt de gedaante geven die men wil. Dog hy heeft de eigenfchap van in dunne blaadtjes te fplyten , evenwydig met de bedding waaruit de fteen geno- men is, indien hy een jaar of meer in de open lugt leggen blyft. Egter doet dit geen nadeel aan de muren, want men legt mee voordagp de fte- nen zo dat de fpleten altyd horizontaal lopen, en. de bovenfte ftenen op de: onderfte dmkken, zo dat zy niet dan aan den buitenkant wat aïïchil- feren kunnen, Hoe ouder de huizen worden des te dunner worden de fchilfers, Lugts- Om mynen Lezer enigermate een denkbeeld van de lugtsgefteldheid te gefield- (Joen krygen , ten einde hy over het verfchil van warmte en koude in de ver- heid te fchillende jaargetyen oordelen konne, zal ik hier kortelyk voor eenjaar ^e ec, ^^^ uittrekfel geven uit de waarnemingen van den Heer Gaultbier. Hy heeft my een affchrift van die waarnemingen terhandgefteld,diehy vanhet begin der maand Oftober in het 1744. tot het einde van September 1746. gemaakt had. De waarnemingen met denThermometer gedaan zal ik agter laten, ter oorzake ik van de zelven niet voldaan ben. Januari. Den 29. geraakte de Sl Laurence voor Quehec toe met ys. In de waarnemingen der vorige jaren vi^as aangetekend dat zy dik- wyls in 't begin van Januari en zelfs van December toc^elegen heeft. Februari. In deze maand is niets merkwaardigs voorgcvalleni Maart. Deze winter wierd gezegd een van de allerzagtllcn te we- zen. De aller oiidfte menfchen konden zig genen diergelyken herinneren. De fneuw had maar anderhalven of twee voet dik gelegen. Het ys op de St. Laurence voor ^uebec was maar twee voet dik. Den 21. had men een onweer, waarby een foldaat van den blixem getroffen wierd. Den 19. en 20. begon men infnydingen in den Suikerahora temaken, om het fap 'er aftetappen, waaruit men fuiker maakt. April. Op de eerfte dagen dezer maand , en naderhand vervolgens nu en dan gedurende de gehele maand door, was men bezig met het (ap uit de Suikerahorncn te tappen. Den 7. begonnen de tuinlieden hunne grocntcbedden klaar te maken. Den 20. brak het ys voor ^«e^(?f en dreef weg. De waarnemingen van het volgende jaar wyzen aan dat dat anders zelden gebeurt, want dikwyls legt de Riviei* voor ^uebec tor. åQn 10. Mai toe. Den 22. en 23. viel 'er veel fneuw. Den 25. maakte men by St. Joachim een begin met zayen. Dien dag vernam men ook enige Zwaluwen. Den 29. was men overal aan 't zayen. Sedert den 23. was de fcheepvaart vry op de Rivier. Mai. Den 3. was het 's morgens zo koud dat de Thermometer vaa Cei-sius vier graden onder het vriespunt fioiid. Het graan leed 'er egter geen nadeel van. Den 16. had men overal gedaan met hec voorjaars- zaad in den grond te brengen» Den 5. ftonden de San-guinaria , de Narcijfus, en de violet in bloei. Den 17. begonnen de bladen aan de kersfen- appel- en lindebomen uittekomen. De aardbeflèn biociden reeds. Den 29. ilonden de wilde kerilènbomcn in bloei. Den 26. was de bloeifem van de Franfche appel- kerflèn- en pruimenbomen al uit. Juivi. Den 5. waren alle de bomen groen. De appelijorcja wareiT in vollen bloei. Den 22. at men rype aardbeflèn. Men had aangete- kend dat het weder toen volmaakt goed voor de vrugten was. Juli. Het koorn begon den 12, zyne airen te lacta zien, en den 21. had het reeds overal airen. Men moet hier zig he- inneren dat 'er hier te lande niets als zomerkoom wafl:. Het koorn was kort daarop in bloei. De hoibouw begon den 22. De gantfche maand was htt weder zeer fchoon. Augustus. Den i e. had men te Montreal i7pe peren en meloenen. Den 20^ was het graan rondom die Stad rj'p , en men maakte toellcl toe Z 3 den. i8a KANADA. den oogfl. Den 2a. begon men te ^r/^i-ef de weit te mayen. Den 3a en 3 1 . was des morgens de grond berypt. September. Den 24. en 25. was de oogfl: van allerlei graan geëin- digd. Men had deze maand ene menigte van meloenen, watermeloe- nen, komkommers en fchone pruimen. De appelen en peren waren ook al ryp , het geen alle jaar zo vroeg niet gefchiedt. De laatflie dagen der maand begon men de landen omteploegen. Onder de waarnemingen rakende deze maand vond men aangetekend. „ De oude lieden zeggen „ dat men voorheen het koom niet voor den 15, of 16. September „ mayen kon , fomtj'ds wel eens den 1 2. en dat het noit vroeger ryp ,} wierd. Ook dat het noit tot zulk ene volkomene rj'pheid plegt te ko- „ men als nu. Maar federt dat 'er veel boflchen omgehouwen en veel „ landeryen bebouwd geworden zyn, hebben de zonnefl;ralen meer „ gelegenheid bekomen hare werking te doen, zo dat het graan nu „ vroeger ryp wordt.^^ (*) Verders wierd aangemerkt dat de hete zo- mers (^*) De vermindering van het hout is het alleen niet waardoor de lugtsfteld- heid van een land veranderd wordt, maar de bevolking en de bebouwing zyn het voomamelyk. De - Romeinen hielden de winters in EngelMul en iii Duüjcbland voor zeer geÜreng ; dog gelukkiglyk genieten die wee landen tegenswoordig ene veel zagtere lugt , het geen men aan de drie genoemde oorzaken moet toefchryven. By Petersburg op 60. gr. N. werd de Rivier de Neva 'm 't begin van December 1765. met ys bedekt, en raakte van het zelve niet vry voorden 11. April 1766. Te T/aritfin, leggende op 48. gr. 40. min. N. was de Rivier de F'olga reeds den 26. November 1765. toe- gevroren , en het ys raakte los den 27. April O. S. Het is byna onge- looflyk dat op ene plaats die by de twaalf graden meer zuidwaards ligt , "de koude langduriger en fterker zoude zyn dan meer noordelyk. En fchoon 'er in den omtrek van Petersburg vele boflchen zyn , was daar egtei' de kou- de min geftreng en langdurig. Tfaritfin 'm tegendeel heeft in de nabuurfchap gene bolVchen op den aï'ftand van enige honderd Eng. mylen, indien men eni- ge enkelde bomen en wat kreupelhout langs de Volga en op de eilanden in dezelve uitzondert. OoRwaards aan vindt men gedurende vele honderd mj'- ien niets dan mime vlaktcns zonder hout. Het ombouwen van het ge- boomte kan dan alleen de lugt niet zagter maken, maar het bebouwen van het land doet 'er meer toe. Op een beploegd veld fmelt de fneuw altyd veel vroeger dan op een land met gras bewaflen. De ontvlambare en war- me deeltjes , die met de niiiï op een land gebragt worden , brengen veel toe om de geftrengheid der lugt te madgen; maar de uitwaaflemingen van vele duizenden van menfchen en vee in een wel bevolkt land, het branden van zo \'ele warmte veroorzakende deeltjes , en het verfprciden van dezelven door den dampkring, zyn het die uitermate veel toebrengen tot het verzagten vande higtsgcfl:eldhcid. Honderd vierkante niylen rondom Tfaritfin bevatten zo veel bebouwd land niet als tien rondom Petersburg. Het bebouwde land is in evenredigheid met het getal van de inwoonders dier twee plaatfen , en dit maakt het grootfle onderfcheid in de lugtsgefleldheid. Daar is nog kt?. Petersburg ligt digt aan zee , en Tfaritfin ver binnen in het land ; en in Q U E B E c. 1749. 183 mers in Kanada altyd zeer vrygtbaar zyn , en dat dan nog zelfs nauwlyks hcc tiende gedeelte van het koorn tot volmaakte rypheid komt. OcTOBER. Deze gehele maand beploegde men de braaklanden. I Iet weder was zeer fchoon. Des nagts vroor het verfcheiden reizen. Het fneuwde den 28. Tegen het einde der maand begonnen de blade- ren van het geboomte te vallen. November. Tot den 10. hield men aan met ploegen. Dlendagwa. ren reeds alle de bomen kaal. Tot den 1 8. liep het vee buiten , dog moed nu en dan enen dag van wegen het flegt weder te huis blyven. Den 16. had men donder en blixem. Den 24. vernam men nog geen ys op de St. Laurence. December. Hier wierd aangetekend dat deze herfïT: veel zagter was geweeft dan de voorgaanden. Den i. ging 'er nog een fchip naar iv-<ï«A'- ryk onder zeil. Den 15. begon de Rivier vol met ys te raken; dog in het midden bleef zy nog open. Dog op de Charles was het ys zo dik dat men 'er met geladen wagens en paarden overreed. Den 26. raak- te het ys op de St. Laurence door den zvvaren regen weg. Den 28. wierd wederom een gedeelte van de Rivier met ys bedekt. In 't vervolg van deze Waarnemingen wierd aangetekend dat de win- ter ook van de zagtften geweeil is. Den II. September ging ik \wi Qtieb e c met emr\ goeden wind op^- ., .1,' reis. De Gouverneur Generaal , Marquii de la Jonqtiière, die my \-an ÖVc» ook met velerhande gunitbewyzen overladen had, had enen van 's Ko- i'èc. nings boten met zeven man gefchikt om my naar Montreal te brengen. In 't midden van den boot was een groot blauw kleed, waaronder wy vry voor den regen waren. De gehele reis gefchiedde op koden van den Koning van Frankryk. Wy lagen dien dag drie Fr. niylen af. Den 1 2. vervolgden wy onzen togt den gehelen dag. De Mais van het kleinder foort, dat binnen drie maanden ryp wordt , was nu ryp. Men trok ze uit den grond en hing ze in de lugt te drogen. Het weder was thans omtrent zo gefield als in Zweden in 't beginvan Auguftus , zo dat de herfTl in het noorden van Kanada ene maand later dan in het midden van Zweden fchynt intevallen. By elke boerdery vond men enen moeftuin , waarin zeer veel uyens wieflèn , welken de Franfche Boeren op de vallendagen veel gebruikten» Eg- in 't algemeen heeft men opgemerkt dat plaatfcn aan zee gelegen ene zag. tere liigtsgefleldheid hebben dan anderen. Deze weinige aanmerkingen zul- len, denk ik, voldoen om reden te geven van de veranderingen in de lugts- gefteldheden der landen, die, ontwyfFelbaar , warmer en gematigder wot^ 'den naar mate de bevolking en de landbouw toenemen,. F.. i84 KANADA. Egtcr kan ik niet zeggen, da: de Franfchen zo buitenmace flipt waren in lïet onderhouden der vallen, want verfcheiden' vm\ myn roeyers aten gerull dezen dag, fchoon enen vrj'dag, vleefch. En dit heb ik in 't vervolg dikwyls meer gezien. Het gemene volk in Kanada eet zo veel uyen dat zy 'er geweldig van ftinken. Men vond ook veel Jcawoerden in die tuinen , die op meer dan ene wys gegeten werden. Het meed Iheed men ze naar de langte midden door, en hield het binnenile voor het vuur om te braden. Het buitenile werd weggefmeten. De ryken deden 'er wat fuiker over. Peen , falade , bonen , komkommers , en ro- de aalbelTen waren ook in die tuinen te vinden. Ieder Boer had ook by zyn huis meer of min Tahak geplant, naar dat zyn huishouden (lerk was. Het gemene volk rookt zeer fterk. Zelfs Tabak, liepen jongens van tien of twaalf jaren met de pyp in den mond. Ook mogten de aanzienlyke lieden wel een pypje. In 't noorden van Kanada gebruikte men de tabak meeft zuiver , maar verder opwaards , en om- ■ftreeks van Montreal^ nam men den binnenften fchors van den Roden Komoeljeboora , (*} floeg ze in Hukken , en mengde ze onder de tabak , om die wat minder fterk te maken. Ook gebruikten ryken en anderen veel fnuiftabak. De meefte tabak , die men hier bruikte, was in 't laad gewaden. Sommigen agtten die boven de Firginifehe ; dog die genen welken voor kenders gaan wilden gaven de andere den voorrang. Mode?. Schoon de meefte volken van Europa de modes der iv-i^K/?^^» gewoon zyn natevolgen , zag ik dog integendeel dat de Franfchen in Kanada zig in vele ftukken naai* de gebruiken der IVilden , met welken zy dage- •lyks omgaan, fchikten. Zy gebruikten de zelve tabakspypen, fchoe- nen, kouflebanden , en gordels als de ^»«m/é^»*'». Zy volgden hen na in 't voeren van den oorlog. Zy gebruikten hunne haften fchuiten , en roei- den die op de zelve wys. In plaats van kouden wonden zy een ftuk doeks om de benen. En zo ging het met veel andere dingen. Als men m het huis van enen Boer intreedt, ftaat hy op, neemt den hoed of de muts af om te groeten, verzoekt dat men ga zitten, en dekt zig weder. Boeren. Monfieur en Madame zyn titels die men zo wel enen Boer en zyn wyf als den eerden luiden geeft. De Boeren , en vooral de vrouwlieden , gin- gen in huis met fchoenen , die uit een duk uitgehold hout beftonden , hebbende de gedaante van muilen. De Boerenjongens , en zelfs de ouden , hadden meeft enen daart in 't hair. Byna allen hadden zy in huis, en fomtyds ook op reis, rode wollen mutfen op het hoofd. Het voomaamfte eten der Boeren was melk. Boter zag men zelden , en die men 'er vindt is van zuren room gemaakt. Dus was zy niet zo goed als de Engeljche, en fmaakte dikwyls naar talk. De Franfchen Ud- (*) C'jvnüs fangiiinea. Linn. KANADA. 1749. 185 hielden veel van melk, die zy des vrj-dags en zaterdags in plaats van vleefch gebruikten. Dog zy wiilen ze niet op zo velerhande manie- ren als wy gereed te maken. Op ' andere dan vaftendagen at men hier niet minder vleefch dan by de Engelfchen, want buiten de Toe- pen en het nageregt komt 'er byna niets dan vleefch op tafel, dat op velerlei wyzen toebereid wordt. VVy hragten den nagt in een boerenhuis door digt by een Riviert- je, Petite Rivière genaamd, dat zig hier in de St. Laurence werpt. Men rekende van hier zeftien Fr, mylen tot Quebec, en tien tot Trois Rivières. De ebbe en vloed waren hier tamelyk fterk. Deze was de laatfte plaats aan dezen kant, waar ik de hoogtens naaft de Rivier ten dele uit de meermaal gemelde kalklei zag beftaan. Verder op be- gonnen zy louter van aarde te zyn. De ligtgevende vliegen vlogen des avonds in de boflchen , dog niet zeer talryk. De Franfchen noemden ze Mouches ä feu. De Huizen waren hier omftreeks van hout. De veitrekken waren ta- Hui.p,, melyk groot. Het dak van binnen ruftte op twee, di-ie of vier dikke fpaiTen, naar de grootte van 't gebouw. De reten waren met klei be- fmeerd. De venfters waren van papier. De fchoorfteen was in 't mid- den der kamer gemetfeld. Het geen voor den fchoorfteen was diende voor de keuken. Agter den fchoorfteen fliep en ontving men bezoek. Somtyds ftond 'er een yzeren kacchel ageer den fchoorfteen. Den 1 3. reisden wy voort. By Cbamplain , vyf Fr. mylen van Trois Rivières , beftonden de fteile hoogtens langs de Rivier uit ene ge- le en fomtyds okeragrige zandige ftofaarde , uit de welke ene menigte van kleine ftroompjes uitliepen. Het water in dezelven was meeft vol van geel oker , ten bewyze dat hier wel van 't zelve foort van yzererts , als men by Trois Rivières heeft, ligt. Het was zonderling dat men hiei zulke menigte van kleine ftroompjes vond, dewyl het land geheel vlaken de 2omer een van de droogften was. Langs de Rivier was het land ter breedte van ene Eng. myl bebouwd ; dog daar agter volgden zware bos- fchen en lage landen. Het bofch , de vogtigheid vergaderende en het water belettende uittewaaflèmen , dwingt het onder den grond door enen uitloop te zoeken. Op den oever lag veel zwart yzerzand. Tegens den avond kwamen wy te Trois Rivières^ daar wy ons niet langer ophielden dan tot dat wy de brieven , die wy van Quebec mede- gebragt hadden , hadden overgegeven. Wy voeren nog ene Fr. myl verder eer wy ons nagtverblyf namen. Wy zagen dezen dag drie zeer oude lieden. De een was een Jefuiet, Oude lic- genaamd Jofeph Aubery, die als Zendeling by de bekeerde JVilden te den. St, Fran^ois was, Hy had dezen zomer het vyftigfte jaar zyner bedie- 11. Did. A a ning iZS KANADA, ning vervuld. Hy ging derhalven naar Ouebec om zyne gelofte als Je" fuiet te vernieuwen, en fcheen nog frifch en levendig te zyn. De ande- ren vvar«m de menfchen by welken' wy overnagtten. De man was over de tagtig jaar en de vrouw niet veel jonger. Zy hadden reeds eenenvyfcig^ jaar t'zamengeleefd. Zy waren nog geheel vergenoegd , gezond en vrien- delyk. De oude man zeide dat hy onder anderen in 't jaar 1 690. in ^tiebec was, toen het door de Engeljchen belegerd werd. De Bis- fchop had by die gelegenheid in zyn bifichoppelyk gewaad met den fabel in de hand de foldaten aangemoedigd. Hette en Hy oordeelde dat de winters in zyne kindfchheid veel geflrenger waren koude, dan nu , en dat 'er toen veel meer fiieuw vieL Het heugde hem nog dat op St. Jan de kawoerden en de komkommers bevroren waren. Ook waren de zomers tegenswoordig veel warmer^ Dertig jaren geleden was 'er een zo geftrenge winter in Kanada geweeft dat 'er vele vogels dood gevroren waren ; dog het jaargetal kon hy zig niet te binnen brengen. In 't algemeen wierd gezegd dat de zomers van 1748. en 1749. warmer waren dan in vele jaren te voren^ Grond. De grond werd hier voor tamelyk vrugtbaar gehouderr. De Weit. gaf negen of tien voor een. Dog in de jeugd van dezen man, toen men de vetfte gronden kiezen kon, gaf zy dikwyls meer dan twintig vooreen. Rogge werd weinig gezaid , ook weinig Garft, en maar alleen voor het vee. Zy klaagden evenwel dat zy by eiken flegien oogft dikwyls ge- noodzaakt waren garftenbrood te eten.. Den 14. gingen wy vroeg op reis.. Na twee Fr. mylen gezeild te hebben kwamen wy op Lac St. Pierre , dat wy overftaken. Verfchei- den waterplanten, die in de Zweedfche meren gemeen zyn, lagen hier in 't water. Dit meer zegt men vrieft 's winters za fterk toe dat 'er hon- derd geladen wagens te gelyk 'over ryden kunnen^ Wy vonden foratyds op de waterplanten een foort van Kreeft y gely- kende veel naar ene krabbe, en niet groter dan twee meetkundige ly- nen in de langte en ene in de dikte^ Hy was bleek van kleur trekkende wat naar het groene.. De Pont eder ia cordata wies overvloedig' aan de kamen van een lang fmal water , op de zelve plaatfen als by ons de Nymphaa of waterlelies. Een hoop varkens waadde diep in 't water, en dook dikwyls met het grootfte deel van 't lyf onder, om de wortelen op te wroeten en te eten. Zodra wy Lac St. Pierrt over waren veranderde het land geheel van aanzien. Het wierd de fchoonfte oord dien men zien kon. De ei- landen en het land aan weerskanten zagen 'er als nette luftplaatfen uit ; en dit duurde tot by Montreal, La- MONTREAL. 1749. 187 Langs de Rivier hadden alle de Boeren fchuiten , die uit (lammen waren uitgehold, dog evenwel zeer fral en net gemaakt , zo dat zy vol- komen naar fchuiten geleken. Ik zag maar een enige ballenfchuit. Den 1 5^ zetteden \vy onze reis reeds in den vroegen morgen voort. De ftroom was ons tegen en zo fterk , dat wy op fommige plaatfen de Roeyers moeflen doen aan land gaan en ons voorttrekken. Om vier uur na den middag kwamen wy te Montreal aan. Men re- Mml kende dat onze reis zeer gelukkig geweeft was, dewyl men dikwyls , rea/, wegens den firoom en de veranderlykheid van den wind, twee weken tuflchen Quebec en Montreal onder weg is. Verscheiden' nienfchen te Montreal hadden vi^^ngaarden , die uit Wyn- Frankryk gekomen waren , in hunne tuinen geplant. Men vond 'er gaarden. twee foorten van; het ene met bleek groene of byna witte , het ander met donker rode druiven. Uit de witten, zeide men, werd de witte, uit de roden de rode wyn gemaakt. Des winters moet men hierdewyn- gaarden met mift toedekken. De druiven begonnen nu ryp te worden. De witten waren het meeft gevorderd. Men maakte 'er hier genen wyn van. Zy worden zo groot niet als in Frankryk. Men teelde hier ook veel JVatermdoenen. Geen Boer was 'er by- ^Vatcr- na die 'er genen had, In de fteden en daaromftreeks worden zy vooral nieloc- fterk aangekweekt. Egter waren zy zeldzaam in het noordelyk ge- nen. deelte van Kanada, De Wilden planten ze ook veel. Dog of zy dit in oude tyden ook gedaan hebben is onzeker. Een oude Iro- q^iiois te Oneida heeft mygezeid dat zy ze van de £aro/>^^»f« gekregen had- den. Integendeel verzekerden my vele Franfchen dat de Jllimizen reeds 'er veel van hadden toen zy in hun land kwamen , en dat zy daar van on- heuglyke tyden geplant geworden waren. Dog ik kan my niet te bin- nen brengen dat de eerde Europeanen , die in Noord yïmerika kwamen , van watermeloenen gewagen wanneer zy van de fpyzen der JVilden (pre- ken. Hoe heet de zomers in die delen van Noord Amerika die ik door reifd heb zyn , kan men daaruit opmaken , dat men daar de watermeloe- nen in 't voorjaar maar op het open veld zait, zonder ze oit te dek- ken , en dat zy egter vroeg genoeg ryp worden. Men vindt 'er hier twee verfcheidenheden van , de ene rood en de andere wie van binnen. De eerfte is gemeender meer naar 't zuiden by de Illinoi- zen en by de Engelfcben , de twede vindt men meer in Kanada. Men zait ze in het voorjaar, als 'er gene koude meer te verwagten is , in ene goede vette aarde , dog ver van malkander , uit hoofde dat zy haar loof ver uit fchieten, en derhalven ene grote ruimte vorde- ren, zullen zy wel vrugtbaar zyn. Te Montreal waren zy nu meell ryp; maar in de Engelfche Volkplantingen zyn zy het al in Juli en Auguftus. Gemeenlyk vorderen zy minder tyd om ryp te worden A a 2 als 188 K A N A D A. als de gemene meloenen. De Kanadafchen zyn zelden zo zoet als die meer naar 'c zuiden vallen Miiïchien komt dat van de fterkere hette. Die van Neiv Tork werden voor de lekkerften gehouden. De watermeloenen zyn zeer fappig , en het fap is met het vleefch vermengd. Daarenboven is het zeer verkoelend, het welk in de hette zeer verkwikkend is. Men wifl: niet dat 'er iemant in Kanada , te Al- bany en in New Tork , zig kwalyk van bevonden had , al had men 'er wat veel van gegeten. Zelfs bragt men voorbeelden by dat zieken 'er zon- der nadeel van gegeten hadden. Maar verder naar het zuiden agt men dat zy afgaande koortfen veroorzaken , vooral by menfchen die 'er niet aan ge- wend zyn. De Franfcbtn zeggen dat als menfchen , die in Kanada ge- boren zyn, in 't Land der lllmnzen komen, en daar enige malen van de watermeloenen eten , ten eerften de koorts van krygen ; dat derhalven de llli- tioize» hen waarfchuwen van niet te eten van ene zo ongezonde vrugt. De Illimizen zelven zyn aan koortfen onderworpen , als zy hunne magen te veel met deze fpys verkouden. In Kanada bewaart men ze op plaatfen die matig warm gehouden worden ; en op deze wys kunnen ze twee maanden na dat zy ryp geworden zyn goed blyven , maar men moec voor de voril zorgen. De Engelfchen bewaren ze een gedeelte van den winter over in droge kelders. Z.y bleven , zeide men , langer goed als men de plaats daar zy van den fteel afgebroken waren met een gloeyend yzer brandde. Op die wys kan men ze nog op kersmis en later hebben., In Penfyhanie, waar de grond droog en zandig; is , maakt men een gat in den grond, en legt ze met hunne ftelen daarin, met aarde 'er over heen; en dan blyven ze zo een tamely k Huk van den winter o ver goed. Eg- ter nemen weinig menfchen die moeite 'er mede , om dat het niet ene zeer gefchikte vrugt is om in de koude te eten.. Men verbeeldt zig hier dat komkommers meer verkoelen dan watermeloenen. De watermeloe- i nen dryven het water fterk af. De Iro^uoizen noemen ze Onoheferar- kahtie. Kawoer- Kawoerden van allerlei Iborten , langwerpige , ronde , platte , krom- den, halzige, zeer kleine, en andere, worden door de EngelfcbenenåQ Fran- fchen overal geplant. In Kanada maakten zy met de uyens by de Boe- ren het voornaamfle van hunne moeskruiden uit. Onder de Engelfchen was 'er niet een Boer die niet een groot ftuk lands met kawoerden be- poot had. De Zweden , Duitfchers en Hollanders teelden 'er ook zeer veel. De Wilden leefden 'er gedeeltelyk van. Dog dezen plantten meer Squafhes dan eigenlyke kawoerden. Zy zeiden zelfs dat zy 'er reeds voor de aankomft der Europcrs al gehad hadden. Ook ge wagen de eerde Europifche Reisbefchryvers van de kawoerden als ene gewoonly- ke fpys der IVilden. De Franfchen noemden ze Citrouillcs en de £«- gtlfchen Pufftjpkins. In 't voorjaar , als 'er gene vorlt meer te wagC'Cn MONTREAL. 1749, iï?9 is , worden zy op den kouden grond in de open Iiigt gezet. Ook zet men ze wel op oude miftbedden. In Kanada worden zy in 't begin van September ryp ; dog in de Engelfche Volkplantingen en meer zuidwaards heb ik "er al op 't einde van Juli ryp gezien. Zodra zy beginnen ryp te worden, plukt men 'er enigen af om te gebruiken. De overigen laat men op 't veld tot dat men voor de koude begint te vrezen. Dan brengt men ze in huis. Dit gefchiedde nu te Montreal in het midden van September N. S. Dog in Penfylvanie heb ik ze nog den 19. Oftober op 't land zien ftaan. Somtyds zyn zy nog niet volkomen ryp als men ze plukt, dog zy worden in huis wel ryp als men ze maar van malkander leggen laat. In droge en warme keklers blyven zy wel enen gehelen winter goed, en nog beter in kamers daar geftookt wordt. Men bereidt hier de kawoerden op velerlei wyzen. De IVilden ko- ken ze zo heel als zy zyn , of braden ze in de afch , en brengen ze dan te koop. Dus toegemaakt fmaken zy zeer wel. De Franjehen eii Engelfchen fnyden ze influkken, en braden |ze. Ook fnydt men ze in 't midden door, doet 'er het zaad uit, en braadt ze dan. Als ze gaar zyn doet men 'er nog warm zynde van binnen boter op, die 'er dan in trekt.. Dit fmaakt zeer wel. Ook eet men ze gekookt „ alleen of met vleefch. Sommigen maken 'er ene dunne pap van, door ze eerft te koken en dan fyn te maken. Deze pap wordt dan met een weinig van het fap en zoete melk vemiengd en dan wel door een geroerd. Ook worden zy gekookt, tot moes gemaakt , met meel vermengd en gekneed, en dus tot koeken gebakken. Daar zyn 'er ook die 'er taarten en pudding van maken. Om zt doen te duren gaan 'er de Wilden dus mede om. Als zy ryp zyn worden zy in lange riemen gefneden, welken men door malkander vlcgi, en in de zon of by het vuur te drogen hangt. Als zy regt droog zyn kun- nen zy jaren lang goed blyven. Men kookt ze alleen of met ander eten. De IVilden eten ze op die wys toebereid, zo wel te huis als op reis; en dit hebben de Europeanen van hun geleerd. Som- tyds eet men ze dan maar droog by pekelvleefch of andere fpy- zen ; en rk moet bekennen dat zy dan ene hongerige maag niet kwa- lyk bevallen. In Montreal wierden zy ook wel dus ingemaakt. Men fnydt ze in vier (lukken, doet"erhetzaaduit,engoitdefchillen weg^. Het weke vleefch legt men in enen pot, en laat het een minuut of zes koken. Dan neemt men 't met enen lepel , waarin gaterj zyn, 'er uit, en laat het op ene tafel enen dag leggen dat 'er het water uitlope. Daarop maakt men het met anjelieren, cinnamomum.y wat citroenfchillen en fyroop van fuiker in. De fyroop moet in even zo grote hoeveelheid als die der kawoerden genomen worden. Men kookt het dan zo lang tot dat de kawoerden van de fyroop doortrokken zyn. ,, A a 3 Hex t^o KANADA. Granii. Het graan dat dit jaar in Kanada gewaden was wierd doorgaans voor het befte gehouden dat men hier oit gehad had. Integendeel viel het in New Tork flegt uit. Voor 't overige was de herfli ia Kanada zeer fchooru Handel Kanada dryft enen fterken handel met de Wilden\ en dere wasvoor- iiiet de heen de enige handel dien dit grote Land dreef, en die den Ingezetenen u uden. aanzienlylie voordelen toebragt. Dog tegenswoordig vallen 'er verfchei- <3en' andere waren, behalven die men van de y^merikanen bekomt, die van daar verzonden worden. De Wilden ^ die hier het naaft rondom wo- nen, en zo wel als alle de overigen den gantfchen winter op de jagtzyn, brengen gemeenlyk hunne pelteryen in de naburige iledentekoop. Dog dit bedraagt niet veel. Die genen die verder af wonen komen hier zel- den. En dewyl men vreeft dat zy hunne waren den Engelfchen verko- pen zullen, zo moet men hen voorkomen, ten welken einde de F/-a«- fchen zelven naar hen toe reizen. Montreal in zonderheid drj'ft dezen handel fterk. Alle jaren gaan van hier velerlei lieden van allerhanden ouder- dom op reis naar de /"/^/«/^Ä. Zy vertrekken vroeg in't voorjaar, en komen in Auguftus of September terug. Om dezen handel te dryven nemen zy alleen zulke waren met zig die zy weten dat onder de Wilden ge- wild zyn. Geld nemen zy weinig mede , want dit wordt by de Ameri' kanen niet geagt. Zy houden verfcheidene foorcen van waren, die men hun brengt , voor veel koftbaarder. Ook geloof ik dat nauwlyks een van de Franfcben die op deze reizen gaan enen penning aan geld medeneeirc De volgende waren zyn het voornamelyk die onder de Wilden enen goeden aftrek vinden. Snaphanen , buskruid, lood, kogels en hagel. Alle de Wilden^ die het voordeel der vuurwapenen boven den boog van de Europén geleerd hebben, en vuurwapenen bekomen kunnen, hebben voor de- zelven het gebruik van boog en pylen afgefchaft. Indien men nu bun vuurwapenen wilde weigeren toetevoeren , zouden zy van hon- ger moeten vergaan, dewyl hun voomaamfte beftaan gelegen is in hec vleefch van wilde dieren ; en dit zou hen zo verwoed maken , dat zy in ftaat zouden zyn de Europer s aantetaften- Geen van de Wilden weet nog een musket te maken. Zelfs weten zy hun eigen geweer, als het ontfteld is, niet weer te herftellen, maar moeten dat van de Europea- nen laten doen. In 't begin dat de Europers eerft in Noord jlmerika kwamen droegen zy langen tyd zorg van den Amerikanen geen fchiet- geweer in handen te geven. Dog in de oorlogen, die de Franfcben mQZ de Engelfchen en Hollanders voerden , deelden zy hunnen Amerikaan- fchen bondgenoten het gebruik der vuurwapenen mede , om hunnen vy- anden des te fterker afbreuk te doen. De Franfcben zeide dat de Hol- iunders van Albany de eerflen geweeft waren, die in 't jaar 1642. den mi' RI o N" T R E A L. 1-49. ry-i Wilden fchietgcwecr gegeven en hun het gebruik van het zelve geleerd hadden. Dus hadden zig de Franfchen genoodzaakt gezien den met hen in verbond ftaanden Amerikanen insgelyks vuurwapenen te geven , dc- wyl die zeiden anders tegens de Hollanders en de Wildm van- derzelver party niet op te kunnen , en gevolglyk tot die zj'de te zullen overgaan. Maar die van Albany beweerden daarentegen dat de Fratifcben de eerften geweell: waren die den ïVtlden fchietgeweer ge- geven hadden, dcwyl zy zig anders te zwak bevonden om den En- gelfchen en Hollanderen het hoofd te bieden. Hoe het hier mede zy, dit is zeker dat de Wilden tegenswoordig fchietgeweer gebrui- ken 't welk zy van de Europeanen krygen, en waarmede zy than«; beter dan hunne leermeefters zelven weten omtegaan. Maar te gclyk is het waar , dat deze liandel den Europeanen alle jaren grote win- llen aanbrengt. Kleden van ivit Laken , of grof ongefchoren Laken ^ van dat foort 't welk men wel voor dekens op de bedden gebruikt. De Wilden dragen zulke kleden altyd, en winden 'er zig in; fomtyds hangen zy over de fchouders, en fomtyds, by warm weder, binden zy ze zig om de middel. Maar als het koud is halen zy ze over 't hoofd. Mans en vrouwen di-agen ze beiden. Meeften tyd zyn 'er aan de randen enige blauwe en rode ftrepen. Blaüw of rood Laken. De \Tomvlieden maken daar hare rokke;^ van , die maar tot op de knie hangen- Meefl gebruiken zy blauw La- ken daartoe. Linnen Hembden , welken zo wel de mans als de vrouwen dagelyks dragen. Als een Wilde eens zulk een hembd aan heeft ,. draagt hy 'c zo lang tot dat het geheel en al verlieten is. Laken om om de benen , in plaats van kouflèn ,. te winden gelyk de Ruffen doen.- BvLEN, Meffeny Scharen y Naalden, en ftalen Fuurflagen, Deze werktuigen vindt men thans overal by de Wilden. Zy kopen ze allen: van de Europeanen , en houden ze voor veel beter als hunne oude raes- fen en bylea van been , waarvan men 'er in Kanada v.?einig meer vindr.- Ketels van rood of geel koper ,^ fomtyds van binnen vertind. Af hun eten wordt daarin gekookt. Dit is ene waar die geraeenlyk onder hun enen groten aftrek heeft. Voorheen gebruikten zy potten en vaten' van aarde , of van hout, waarin zy het geen zy koken wilden goten ,, dan gloeyende ftcnen in her water werpende om het te doen koken. Oorringen, groten en kleinen, meert van geel koper, dog Ibmtyds^ ook van tin. Mans en vrouwen dragen ze, fchoon niet allen. 