iets over Magn. Aur. Cassiodorus Senator
B. V. tot het beletten van tweegevechten ^) ; tegen de toovenaars *) ; tegen de verdrukkers der armen^); over uitdceelingen in de provincien, die veel door de oorlog geleden hadden^); opheffing van belasting, voor hen die door den Yesuvius schade hadden gele- den **); zorg voor de pupillen^); voor den bandei, voor de zedelijkbeid der theaters '') e. z. v. En dan zijne liefde voor de orde en de regtschapenheid der personen în zijnen dienst. ®) De wijze vraarop hij de schoone kunsten beschouwde! — Boethius, b, v. , de beroemde dichter en geleerde, werd door hem tot konsul verheven , en met den grootsten lof overladen , wegens zijne talrijke litteraîre werken. De gebouwen werden onder zijne regering hersteld en versierd, en nieuwe door zijn toedoen tot stand gebracht. ^) De beste werklieden moesten daartoe naar Ravenna komen. ^®) £p. • 1) Lib. III. 24. 2) // iV. » 22. 3) */ n. u 24. 25. 4). n. u 8. 5) '/ IV. u 43. 6) « I. u 7. 8. 7) « TT. H 26. Lib. L Ep. 30. 31. 8) // m. » 28. âr IV. « 28. 9) « II. » 35. 10) » i. n 6. verg. Lib. U. Ep. 7. Lib. UI. Ep. 13 6 89 4. Reeds spoedig dan, na Thcoderiks intrede in zijne residentie, werd Gassiodorus Senator tot quaestor aan- gesteld, waaraan het oppertoezicht ovcr de finantign en het rechterschap in verscheidene belangrijke staats- aangelegenheden verbonden was. ^) Hen die hiertoe werden Terbeven, hîeid men voor geleerden *), en het ambt Toor eene waardigheîd, welke alleen door wetenschap en verstand kon worden Yerkregen. — • Maar hîj die er mede bekleed was , werd door Theoderik geacht eer een ^eldaad aan den Staat te doen, dan er eene te onlvangen. ^) — Ook Athala- rik getuigt er van dat het de quaestor is, op wien de Yorst zich in de meeste moeyelijke zaken verlaat; dat hij als de stern van den vorst is — oferal vaardig tot spreken; zelf zedelijk, de verbeteraar der zeden van anderen; en zoo voorts. Daarna werd Gassiodorus nog onder Theoderik tot het magisteria verheven ; een ambt , dat de handhaTing der goede orde in 't paleis des konings medebracht. Dan — het voorstellen der afgezanten, der senateurs, die den Koning werden toegczonden. Daarbij het op. pertoezigt over de posterij , en de pubheke rijtuî- gen. Deze betrekking kreeg den titel van prindpa- 1) Zie Lib. VI. Form. 5, en Lib. Vm. Ep. 14. 2) * // V. Ep. 4. 3) '/ it ib. ib. 85 tus ^), beteekenende dat de magister door alle militaire rangen heen gegaan was. — De aanvoerders van de praetoriaansche Ujfwacht, en de soldatenyaa den prae- fekt der stad , waren hem gehoorzaamheid verschuldigd. Wij lezen niet welke betrekkingen Gassiodorus Se- nator onder Theoderik nog meer vervuld hebbe; maar in den brief van Athalarik,bij zijne verheffing tot prae- fectus praetdrio^ zien wij op welke lofwaardige wijze hij zich onder Theoderik van de hem opgedragen pos- ten heeft gekweten. *) Gassiodorus Senator is evenwel ten laatste onder Theoderik met het konsulaat bekleed geworden, om eenîge rust te kunnen nemen van zijn veelvuldigen arbeid. De benoeming daartoe, is echter, evenmin als tot de gefingeerde praefectura en patriciatus^ in de Variae te vinden; doch in 't Chronicon meldt Gassio- dorus S. zelf wat er gedurende zijn konsulaat gebeurde (me Gonsule), en dat was 't jaar 314, toen »door de onderlinge verzoening van de geestelijken of van 'tvolk, de gewenschte rust weder in de kerk kwam", ®) Hij bezigde nu den tijd van zijn konsulaat om 1) Officium vero ejns tanta genii prerogativa decoratur, ut militise perfunctus mtineribus, ometur nomine principatus. Lib. VI. Fonn. VL Magna inter coUegas saos prerogativa decorator qnisquis gerit mi- litiam nomine principatus; cognoecitur enim agere locum primariom. Lib. Vn. Form. 24. 2) Var. Lib. IX. 24. 26. 3) Waanschijnlijk na den dood van Faus Synmiachus, om wien altoos nog veete was blgven bestaan. (Me Cos. in vestromm laude tempomm adunato clero vel popnlo Romano Ecclesiae rediit optată concordia.) 84 zijne brieven in orde te brengen, ier uitgave er van; schoon die orde al eene vrij groote wanorde is , vrau- neer wij de dwalingen in de schikkîng van Garet, de Saînte Marthe, Manso etc, aannemen. Reeds vroeger had Cassiodorus S. eene geschiedenis der Gothen geschreven *) , in XII boeken , waarvan Jornandes, ook wel Jordanus (Jordanes) geheeten, bis- schop van Ravenna, een uittreksel heeft gemaakt; met eenige bijvoegsels van hem zelven. *) Wat de historiae ecclesiasticae tripartitae betreft, naar Sozomenus, Socrates, cn Theodoretus bewerkt, deze vervaardigde hij later in *t klooster, zoo als hij zich aan *t einde der voorreden hiervan, dan ook con- versus noemt, met den gewonen naam der monnikcD. *) Het overige gedeelte der regering van Theoderik , verdient opmerking, door den vrede welken hij voort- durend met zijne naburen wist te bewaren; zoo wel met de katholieken, den Paus, en de geheele geeste- lijkheid, als met zijne eigene geloofsgenooten. Zie hierover in de eerste plaats de brieven aan Lodoin, den frank, zijnen schoodbroeder, aan Alarik II, den westgothischen koning, zijn schoonzoon — om hen aan te raden toch niet tegen elkander op te trekken; en daarbij een schrijven aan Gondebald van Burgon- die, aan den koning der Herulen, der Warniers en 1) Var, Lib. IX. 25. Reges Gothoniin.... latibolo vestustatis eduxit. Origiaem Gothicam historîam fecit esse Romanam. En andere plaatsen. 2) JoBNAia>E8, de Reb, Get, In de praefatie. S) Zie DU Cange, Glossarium, op dit woord. 8S der Thuringers, om den genoemden strijd zoo veei mogelijk te voorkomen. *) — Die strijd had echler plaats, zoo als wij weten. Alarik werd totaal versla- gen, en Bordeaux cn Toulouse door Klovis îngeno- men. Zoo zelfs dat, toen keizer Justinus, juist van tegenovergestelde meening als zijn voorganger Anasta- sius, die de katholieken vervolgde — hen allen te-rug riep, die het land hadden verlaten, en de ketterijen met kracht ging bevechten, en in die mate dat ook de ariaansche Gothen met zijnen vloek bedreigd wer- den, — toen, zeg ik, betoonde Theoderik zich zoo zeer een voorstander van den vrede, dat hij paus Jo- annes uitnoodigde aan H hof yan Konstantinopel de bemiddelaar te willen worden, tot herstelling der rust, en het doen ophouden der vervolging. Evenwel — dit gezantschap liep niet naar den zin van Theoderik af. De Paus, door welke oorzaak is twijfelachtig, had van den Keizer niets verkregen. The- oderik, hem nu verdenkende van de partij des griek- schen hofs te hebben omhelsd, liet hem in de gevan- genis van Ravenna werpen, waar hij stierf. Boethius en Symmachus, die den Paus, wel niet hadden ver- gezeld, maar beide van verraad beschuldigd werden, als hadden zij in naam van den Senaat onderhande- lingen met het grieksche hof aangeknoopt, om de Go- then uit Italie te verjagen — ondergingen beide de doodstraf. Boethius werd onthoofd, nadat men hem onder de vreeslijkste folteringen ^) , de bekentenis eener 1) Deze brieven voi politieke schranderheid , vindt men in de Va- riae^ L. IIL n». 1. 2. 3. 4. 2) Accepta chorda in fronte, diutissime tortus, ita ut oculi ejus ere- 86 schuid had willcn afpersen , die hij niet had ; en Sym- machus werd kort daarna ter dood gebragt zonder den minsten vorm van proces. ') Maar deze handelingen van plotselinge woede, in een soort van dweeperij yolbragt, berouwden later den rcgtschapen vorst zoozeer, dat eindelijk de ge- dachte aan de onthoofden hem in *t geheel niet meer verliet, en hij vaak meende Symmachus hoofd, naar mcii verhaalt, vdor zich op tafel te zien. Dit geyoel ondoraiijude zijne gezondheid, en hij stierf reeds in *t volgende jaar (326) , na eene regering van 35 jaren. o. Het was nu ook een edel tweetal, dat in Theoderiks plaats aan het hoofd van Italie kwam: Amalasuntha, Theoderiks waardige dochter^ die, als voogdesse Yan haar niindorjarig zoontjen Athalarik, zou regeren; en naast haar« om haar le beschutten en Toor te lichtai haar minister Cassiodorus Senator. Eene schoone op- vociling zou Athalarik zeker onder hunne oogen ont- r MiJ»r î::ir.T!e »xv\i xtas i^e: he: g€T.>lc raz wnakxndu op de • <v^i c «Tîv^. lâ reîkvffie i»t! es««« ec&sa per irUia m ^Tjfsro v.i^Mîix*' cv*r-.-,; Jift }'^'}<<i iiaiîtfw", Caklo Bora, Voi. I. 87 vangen; »waDt zoodanig is de geest dier moeder,*' roept Senator uit, »dat zelfs een yreemde yorst haar zou moeten onderdanig zijn. Hăar toch eeren met recht alle koningen, vfier blik-alleen ons reeds eerbied in- boezemt; wier stern ons doet Yerstommen. Want in welke taal toch weet zij niet te spreken!.... Grieksch spreekt zij met groote levendigheid ; latijn met kracht en schittering; hare moederlaal, met eenen prachtigen rijkdom van woorden. Van daar dat groote voorrecht van alle vrecmde natien, dat zij bij haar geen tolk be- hoeven ; ^ant geen gezant is er die haar andwoord, of hare beslissing langen tijd behoeft af te wachten , welke zij dadelijk in de eigene taal weet te geven. » En hieraan voegt zich , als eene uitstekende kroon , de onwaardeerbare kennis der letteren, met welke zij în den geest der ouden weet door te dringen , en waar- door hare waardigheid als vorstin slechts vermeerderd wordt. »En toch, schoon zij tot zulk eene ervarenheid in de talen is gekomen, weet zij in zaken van algemeen belang zoo het stilzwijgen te houden, dat men haar niet de minste studie zou toeschrijven. Met weinige woor- den ontknoopt en ontwikkelt zij de moeyelijksle pro- cessen; met kalmte beschikt zij de hevigste oorlogen, en rustig werkt zij tot het algemeene best. En wat in 't openbaar moet worden verricht, wordt zonder voor- afspraak bewerkstelligd, en met eene verwonderlijke stilzwijgendheid brengt zij de zaken, die den meesten spoed vereischen ten einde. »Wien kan de Oudheid aanwijzen van gelijke ver- dienste? 8S »*tl8 onder de hcerschappij van haar, wier voorva* dcrcn alic koningen waren, dat onze legers, die mei voorzichtigc besluiten worden gestierd. de schrik zijn der naburen , dewiji zij niet door aanhoudenden strijd uitgeput, noch door te langen vrede verweekt wordeo. »In het begin zelfs van bare regering, toen de niouwo tocstand van zaken baar aan vele gevaren bloot stoldo, hccft zij tegen den wil des oosterschen keizers^ den Donau aan Italic ondcrworpen. De Franken, die xich zoo ovcrmocdig berocmden op bunne talrijke over- winningen der barbaren, zijn door haar in eenen ont- zacliclijkcn tocht verstrooid. En zij hebben, daardoor vorno<iord , gcvrecsd met ons een gevecht aan te gaan. Zij die altoos nict baastige sprongen den volken den oorlog aandedcn • Voriieugt u gelijkclijk, Gothen en Romeinen! — ^ Ilot is ccn wondor, waardig door elk toegejuicht te wonlonî — Zie, met Gods hulp, de gelukkîge vrouw în xicli vorconigen, \\'at de beide sexen schoons be- zilton! Want zij lioeft ons eenen koning geschonken, on in do kmcht van haren geest, een uitgestrekt rijk gegovon — «Wildon xiij de înnigheîd harer vroomheid bespre- kon — hondonl tougen« hondord monden, zoudeo niot gcnoc^^jim zijn ! Zij ^ bij wie de rechtvaardiţ^ieid «Io oeniţo ^il i$« en wior gocdheid alleen bare macht Io bo^ttn stiveft* Lsiât daar de Senaat en Liberius T«r- ho<finţ T»n gHuigfii! >^Eu w»t tal ik legigaii van de slândTaisUgfaeîd harer fM« waarin tij de nwes^e beroemde injsgeejnen OTcrwuil! «^Tit karyti mond komt een vieldoende redexi* en 89 eene belofte welker vervulling niet uit uitblijft! En wij ondervonden hei, Senatoren, hetgeen wij beweren; en îs het geen waarachtige lof, die op ondervinding berust ? »Ja, indien de reeks van bare koninklijke voorvaders haar kon aanschouwen, zouden zij zich als in eenen reinen spiegel weârgeven zien, doch bekennen door hun beeld overtroflfen te zijn." Zoo onderwierpen zich de Gothen en de Romeinen dan ook met liefde aan hare heerschappij , als voog- desse van Athalarik, wiens edelmoedige, rechtschapen en dappere vader Eutharik zeker ook nog allen voor den geest stond. Nu volgde weldra een vrede met den frankischen vorst, die 't nog immer euvel duidde dat Thcoderik en Eutharik hem hadden belet, zich van Provence meester te maken , dat hem , naar zijn beweren , recht- matig toekwam. Daarom schreef Cassiodorus Senator, in Athalariks naam, aan den Keizer, hem om zij ne be- scherming verzoekende voor den jeugdigen vorst, met eene bede, om niet meer te gedenken, wat er vroeger tegen hem mocht zijn misdreven; maar Athalarik tot zijn wapenzoon aan te nemen (even als Leo Theoderik aannam) , volgends de gewone gebruiken. *) Het was vooral gedurende de regerîng van dezen jeugdigen vorst, dat het hof en de bevelen des ko- nings, van den geest des veelomvattenden ministers doordrongen waren. Hij verleende zich tot alles wat maar heilzaam voor de heerschappij des konings, en 1) Vai\ Lib. Vm. Ep. 1. 9. Lib. IV. Ep. 2. 90 in *t belang yan het land kon wezen; hetzij tot het bevorderen van den eerbied voor hooggeplaatste ambte- naars, bij het volk en bij den senaat, of yan het ontzag voor den Paus en de katholieke geestelijkheid, waar Athalarik yan harţe me6 instemde, of wel tot het beschermen yan den onderlinge vrede, of zelfs het yerdedigen des lands tegen vijandeHjke aanyallen ^) , met legers op eigen kosten onderhouden. ^) En zoo yinden wij dan ook in de Variae^ behalyen het aantal brieven, waarin over de genoemde onder- werpen wordt gehandeld ^) , in den meermalen geci- teerden â5sten brief van het negende boek, bijzonder- heden, welke Cassiodorus Senator, tot zoo uitstekenden lof verstrekken, en met zoo veel warmte worden mede- gedeeld, dat wij, naar Senators doorgaande zedigheid te oordeelen, moeten besluiten dat deze door Athalarik zelven, of door een der mede-5crtĂa^, door Athalarik gedikteerd , moeten zijn opgeteekend. ^) Hij wordt hier dan ook b. v. bij Metellus en Cato vergeleken, »die nog meer door hunne kennis , dan door hun bevelheb- berschap roemwaardig zijn." Cassiodorus S. was daarbij voor allen welwillend en verplichtend ; zeer gematigd in den voorspoed; en dăn alleen toornig, wanneer hij^Jaiigen tijd achter-een ge- 1) Litteris et annis juvit regni primordia Ipsius labore actum est, ne laboraret impeiium. Lib. IX. Ep. 25. 2) A litterarom penetmlibus ejectus ducatum sumpsit pavit propriis expensis, etc. ib. 3) Lib. Vni. 15. ib. 4. 5. 6. 7. ib. 9. 10. etc. 4) Wij hebben vroeger reeds opgegeven waarom Senator dezen vleijenden brief, schoon niet van zijne hand zijnde, hier in de ver- zameling heeft opgenomen. 91 tergd was geworden. Een milde uitdeeler yan al wat hij bezat ; langzaam in *t verzoeken om de gunsten yan anderen. »En alle deze goede hoedanigheden," zegt Athalarik, »werden gesterkt door het lezen der H. Schrift, daar men altoos goed slaagt, wanneer de yreeze des Heeren aan de aardsche woelingen wordt overgesteld." Het was daaruit dat hij de klare kennis van al het goede wist te putten; yan daar dat zijne wijsheid altoos »met de geurige waarheid gekruid werd." Zoo werd hij, »nederig in alle zaken, geyoed door de hemelsche leer." En deze woorden besluit Athalarik met een gebed om zegen oyer zijne nieuwe beschikkingen (de be- noeming yan Senator tot de hooge waardigheid yan praefectus praetorio\ en den \vensch dat deze aan zijne nakomelingen een herinnering achterlate , die door yele eeuwen heen zijn geslacht tot glorie zij. Thands ware het een schoone zaak, nog eenige blad- zijden lang stil te staan bij de persoonlijkheid yan Amalasuntha, Alhalariks yoortreffelijke moeder, zoo miskend door den H. Gregorius yan Tours (die haar yan moedermoord en andere misdaden beschuldigt] en met alle de kleuren die haar rampzalig leyen ons aanbiedt, de lotgeyallen te schetsen , yan deze tragische figuur uit de geschiedenis dier dagcn , wier algemeen charaktcr wij reeds uit den brief yan Senator gedeel- telijk hebben leeren kennen. Doch wij zullen ons , omdat het ons te yer yan ons eigenlijk onderwerp zou verwijderen , slechts le yreden 93 stellen, met eene korte sehets harer lotgevallen, ge^ evenredigd aan de omstandigheden , die ^ij nog yan ODzen hoofdpersoon hebben te vermelden. AmalasuDtha , zoo als wij zeiden, bezield met de liefde tot de schoone letteren, en daarin door Gassio- dorus Senator gesterkt, liet niet na, haren eenigen zoon, al van jongs af, eene zelfde leiding te doen geven als hăar was te beurt gevallen, hem opvoe- dende in alle schoone vakken van kennîs. Vele grooten aan haar hof echter, die den oor- spronkelijken krijgsmansaart hunner yaderen nog niet konden vergeten , wangunstig over de ontwikkeling die de jonge knaap te gemoet ging, en bevreesd dat hij meer geschiktheid tot beredeneerde politiek dan tot alle oorlogskundigheden en het voeren des zwaards zou verkrijgen — drongen Amalasuntha al spoedig de grijze leermeesters , die den jongen knaap onderricht- ten, van hem weg te zenden, en hem personen ter zijde te geven, die meer in den gothischen krijgers- geest vielen, en meer met hem over-een-kwamen in jaren. Daarbij vreesden zij dat de moederlijke kastij- dingen , die Âthalarik onderging , zijn wil eu hart week en onderworpen, en ongeschikt tot het koningschap over Gothen zouden maken. Zoodat, toen Amalasuntha haar zoontjen eens (om eene onzedelijke handeling) een slag had toegebracht, zij den drang dier grooten niet langer kon weârstaan. Zij moest toegeven, doch Âthalarik was verloren. De hoofden van Amalasunthaas tegenpartij werden wel van 't hof verwijderd, en later, om hun voort- durend kv^aad stoken, zelfs in afgelegen oorden ter 95 dood gebragt; doch dit kon het reeds gewortelde euTel niet sluiten. Athalarik gaf zich, reeds in zijne yroegste jeugd, aan de buitensporigste zedeloosheid oyer, die hem spoedig ten grave sleepte, schoon niet zonder den naam achter te laten van meer zwak dan slecht van charakter te zijn geweest; vele neigingen ten goede te hebben gehad; meerdere bevelen tot betere regeling zijns rijks, tot verzorging der armen, tot rechtvaar- diging der verdrukten, tot regeling van den bandei (en van de kerkmissen !)], en tot eerbiediging van den Paus zelfs, te hebben uitgevaardigd, »van virien hij;" volgends zijn eigen woorden, »meer dan eenige ster- veling groote gunsten had ontvangen/* ^) 6. De twee laatste boeken der Variae^ bevatten in ge- regelde orde de brieven welke Senator uit zijn eigen- naam, als praefectus praetorio (dus ook niet v6or Athalarik), aan verschillende personen heeft geschre- ven. *) Dit ambt toch, van welks viraarde wij reeds met een enkel woord gewag maakten, gaf vooreerst het recht om over sommige posten te beschikken. Het 1) Lib. Vm. Ep. 24; verv. 21. 26. 28. 23. Lib. IX. Ep. 2. 5. 10. II. 12. 14. 2) Lib. VI. form. 3. u was daarbij eene hooge rechterlijke bediening, en gaf in 't algemeen vele vrijheden en voordeelen, die de keizer alleen bezat. De praefectus praetorio mocht boeten opleggen; hij had een zeker recht over de schatkist; hij bestrafte de rechters in de provincien; hij-alleen mocht, als de koning, met enkel woorden (zonder geschrift) een vonnis uitspreken; hij was over de granen en andere levensmiddelen gesteid; hij reed op een wagen, even als de vorst — in 6en woord, hem ontbraken slechts, zoo als wij zeiden, het pur* per en de hoofdbanden om het aanzien van eenen ko- ning te hebben. *) Zeker, de heerschappij van den losbandigen Athala- rik werd niet weinig versterkt door het bezit van zulk eenen tweeden Eoning, die alles met godsvrucht, cn liefde, en nederigheid voor hem beschikte, en waar- door dan ook onder zijne regering, die zegen nog over het volk is verspreid, welken we zoo straks ge- noemd hebben. En Senator, in plaats van door ijdeiheid medege- sleept te worden, in die uitgelezen betrekking, er- kende nog altoos een hulpeloos dienaar Gods te zijn, 1) Accursius (Ed. van 1533) heeft de letters P. P., die in boek elf en twaalf in den codex achter Senator stonden , overal verklaard door popula en zoo achter den naam van Faustus in het eerste boek, voor die zelfde P. P. praepositus in plaats van Praefectus Praetorio, Zoo noemt luj ook Abnndantius, en Albienus over al (Pyae(P)o8itu8 Zie: Boek I paseim. V. 16. 17. 23. 34. VUL 20. IX. 4. — 24. 27. 28. en zoo voorts. Accursius had er ook "perpetavis" van kunnen maken, zoo als op de munten b. v., vaak achter den naam des re- gerenden keizers P. P. wordt gezet. Zie onder anderen: Pindeb u. ^BiEDLăNDEB, cUe Munzen Justimans, JBV>nuer heeft in L. XI en XVI. alleen joroe/I praeL geinterpreteerd. 95 en bad met kracht den H. Vader om zijne voorspraak, zijne gebeden en bescherming, en de yersohillende bisschoppen des rijks om eene krachtige medewerking ter handhaving van godsdienst en goede orde in het rijk. Het zijn de brieven n** 2 en 5 uit het elfde boek dev Variae^ welke hier over handelen, en aan de geestelijke overheden gericht zijn. En de brief, dle onmiddelijk hieraan yoorafgaat, dient om den jongen Athalarik en zijne moeder ook bij den Senaat aan te bevelen, en is waarschijnlijk de eerste, welke Senator als praefectus praetario ge- schreven heeft. En toen Athalarik gestorven was, en Amalasuntha, die reeds van verdriet Italie in stilte had wille ver- laten, nu plotseling weder aan de regering kwam, behoeMe zij nog meer Senators raad en bijstand. Evenwel kwam zij tot een besluit, dat als 't ware de wanhoop haar ingaf. Nog altijd bezield met liefde en eerbied voor de krachtige monarchie haars yaders, wilde zij dit doen voortduren in zijn geslacht, doch zij gevoelde dat haar-zelve de krachten ontbraken, om weârstand te bieden aan hare afgunstige yijanden. — Wat deed zij toen, om het rijk niet aan den Keizer te doen te rug komen? — Zij zocht bij haren neef Theodat — den zoon van Thrasamund, Koning der Wandalen, en Amalafreda, Theoderiks zuster — den eenigen na geblevene uit het geslacht der Amalen. Maar Theodat was altoos om zijne ondeugden — zijne schraapzucht , zijne slecht toegepaste wijsbe- i 96 geerte — hare tegenpartij geweest , voornamelijk door dat zij hem met vrijmoedigheid zijne verkeerdhedea onder 't oog had gebracht, in navolging yan haren yader Theoderik, die aan Theodat daarover dikwijls de hardste verwijtingen deed. ^) Toch besloot zij, om den wille van het rijk, dien stap te doen, welke natuurlijk eene groote overwin- ning op haar zelve moest zijn, en Theodat te vragen, bij mogelijk oyerlijden van haren dagelijks meer en meer wegstervenden zoon, met haar het rijk te aan- vaarden. Nog eenmaal voegt zij hier bij , hoe hare aan hem gerichte yermaningen altoos een edel doel hebben gehad,... maar toen hij tot haar kwam, ont- ving zij hem met streelende zachtheid. Theodat verbond zich met alle ceden tot hetgeen zij yan hem yerlangde, en schijnbaar met de schoon- ste bedoelingen, werd de regering dadelijk door hem aanyaard, en door beide daaryan berîgt gezonden aan keizer Justinianus, dien men natuurlijk nog had te ontzien. ^) 1) Var. L. Vm. 3. H. 5. IV. 39. V. 12. 2) Var, L. X. Ep. 1. 2. — Een bewijs hoe de Gothen zich voort- dnrend als de onderdanen van den Keizer zijn blijven beschonwen, ligt ook hierin, dat b. v. gedurende den oorlog, hun door Justinianus aangedaan, er in Italie mnnten werden geslagen, nog altoos met de beeldtenis en den naam des Eeizers er op, als hoofd van het rijk. Zie PiNDER u. FBEBDL'ăNDER, (Ue Munzen •Tustinians, bl. 5. De brief waarin Amalasuntha van hare nieuwe verbindtenis kennis geeft aan den Senaat (X. Ep. 3), getnigt weder van Cassiodorus menschenkennis , zoo niet van zijn fijn gevoel. Daarin is hij edel van stijl — en zonder kond te zijn, spreekt hij in zeer kalmcn toon, zonder moralizatie, of andere uitweidingen , die in zulk een trefiend oogenblik niet passen. 97 Doch slechts korten tijd duurde het gezamentlijk regeren. Theodat , nog altoos voi van wraakzucht over die vroegere verwijten, wist weldra de koningin te verstooten, op aanzetteu van zijne gemalin Gudelina, die van jaloezij op Amalasunthaas troon vervuld, ha- ren val bewerkte. Amalasuntha werd door Theodat verbannen, naar een klein eilandtjen Bisentîna of Mar- tana in het meer Bolsena in Toskane, en deze schreef bovendien nog allerlei leugenachtige brieven aan den keizer, waarin hij het deed voorkomen, alsof Amala- suntha met haren eigenen wil zich daar heen had te- rug getrokken. Hij lasterde daarenboven de ongeluk- kige vrouw op allerlei wijzen bij den keizer en zijne onderdanen, en deed haar eindelijk in hare balling- schap ter dood brengen. ^) Van deze briefwisseling met den keizer, zijn ons door Senator geene overblijfselen achter gelaten: na- tuurlijk heeft hij zelf tot zulke valschheden de hand niet willen leenen, ^) 1) Eene vrouw, zegt du Roure, «qui avait en elle de quoi egaler Ies plus grands hommes de sa race et que nous ne saurions ni as- sez plaindie, ni assez admirer." Edeler zeker, dan onze veel bedis- kuteerde Jakoba van Beyeren, al zoeken vele dichters haar, als eene schilderachtige figuur in de historie , ook vrlj te spreken en te redden. Wij wederleggen hier St. Maic niet, die (volgends Tiraboschi) in zijn Abroge chronoîogique de Vhistoire de V Italie aldus spreekt: «La morte di questa infelice Reina sparge una cotai nuvola sulla vita di Cassiodoro, che mi fa pena. — Ochi hij is wel medelijdendl — Cas- siodoro riterossi a far penitenza, — -N.l B.l — quando Justiniano travaglib per suo interesse a vendicar la morte d'Amalasunta.'" Tirab. in zijne St&ria della UtU It. (III. b. 19), andwoordt hierop, dat dit venijn is uit een kwaad-zoekend hart. — Geen enkele grond bestaat voor dit vermoeden. Geen enkel antecedent geeft er aanleiding toe. — En het gerecht kon Cassiod. Senator toch wel naar Kalabrie volgen. 2) Zie de Sainte Masthe; Vie de Cassiodore, bl. 179. Wij gaan 7 98 Maar de keizer bereidde zich ondertusschen voor Amalasunthaas dood op eene geweldige wijze te wre- ken — een oorlog die den val van het gothische rijk na zich slepen zou. 7. TBEODATS BXmE. Ondertusschen terwijl Senator zich ijverig met de staatszaken bemoeide , was hij niet minder bezig , ook in 'kerkelijke zaken, orde en rust te handhaven. Het koncilie van Chalcedonie in 451 , dat voomamelijk tegen de ketterij der Eutychianen gericht was , die slechts ^ene natuur in Ghristus erkenden , had nog steeds vele tegenstanders , en veroorzaakte nog altoos nieuwe twisten; zoo dat onze Senator, en tien voor- name leden van den senaât een brief aan den Paus richtten, met verzoek zich nogmaals omstandig over dat koncilie en het daarin behandelde te verklaren. Waarop deze, met veel welwillendheid , en eene lof- spraak voor den ijver van Gassiodorus Senator, die ofschoon van veel belezenheid, hier tevens op nieuw een blijk van zedigheid had gegeven, allezins voldoend andwoordde. Het viras ook omtrent dezen tijd vooral, dat hij zich de beschnldiging van Amalasnntha door Gregorius van Tours met stUzwijgen voorbij; dewijl ze te zeer van bewijzen ontbloot is. Ook Baronius beweren, als zouden Ep. 3. 4. van Lîb. X. op deze omstan- •digheid slaan — is van allen grond ontbloot. 99 veel aan 't onderwijs liet gelegen liggen, door te trach- ten, met goedkeuring van den Paus, te Rome pu* blicke scholen te stichten, »dewijl hij alom zoo veef vlijt tot de beoefening der ongewijde schrijvers be- speurde, en er volstrekt geen onderricht in de kennis der II. Schrift werd gegeven. Hij wilde daarom, op zijne eigene kosten, geleerde onderwijzers aanstellen, om het welzijn der zielen te bevorderen en de laal der geloovigen te beschaven ^) , zoo als er elders, b. y. te Alexandrie, inrichtingen voor bestonden/' Wat Gassiodorus Senator al verder voor het tijdelijk welzijn der Italianen deed — hoe hij in tijden van hongersnood alle ambtenaren ter hulp en medewerking aanspoorde, en zelfs zich opofferde voor het doel dat hij wilde bereiken : het welzijn des volks — blijkt ons alweâr uit verschillende zijner brieven, b. v. n". 5 en n*. 2. van 't elfde boek, waarin hij tevens de geheele verdienste van zijn werk aan den Paus toeschrijft, en aan de goede werken der geestelijkheid. ^) Ook zouden wij nog kunnen wijzen op zijne regt- schapenheid bij het invorderen der belastingen, en welke maatregelen van billijkheid hij met zijn scherp oordeel, ook te dien opzichte wist te nemen, en te zorgen dat niet de laagste klasse te zeer wierd ge- drukt en daarbij dan toch de klachten der andere burgers werden voorgekomen of verijdeld. ^) 1) Cassiodor. de Institutione divinarum litterarum. In de praefat. 2) Var. lib. U. Ep. 2. 5. 3) Men zie over dit aJles: Lib. X. 26. Lib. XI. 5. 6. 11. 12. Lib. Xn. 26. e. z. V. iOO En dan, hoe hij als praefekt met verstand en over- leg in 't uitdeelen van posten te werk ging en altoos de bckwaamste personen wist uit te kiezen. Hoe hij ze op minzamen toon hunnen plicht wist te zeggen, of ze gemoedelijk hun verzuim onder 't oog te bren- jB[en, of tot ijver aan te sporen. ') En ondanks alle deze zorgen yoor godsdienst, wel- dadigheid en recht, werden ook de oorlogszaken niet door hem verzuimd. Hij liet de vestingen Tersterken, die gedurende den vredestijd waren verzwakt; maga- zijnen van koren aanleggen, e. z. v., e. z. v. ^) Maar toch kon die zorg voor het leger den keizer niet afschrikken om de verdiende wraak over Amala- sunthaas dood te komen nemen. Die straf bleef niet lang uit, en was de aanleiding van een hevigen , bloedigen oorlog. Theodat zocht dien op alle wijzen te voorkomen. — Zijne gemalin Gude- lina zocht 's keizers dochter Theodora door velerlei vleyerijen aan, om voorspraak bij haren vader te we- zen. — En Theodat zelf zond afgezant op afgezant, om den keizer van zijn opgevat plan — de geheele herovering van Italie — te-rug te brengen. Eenaanval op Illyrie , ouder den veldheer Mondon , was de eerste vijandelijke beweging, welke te gelijker tijd Belisarius in Sicilie viei, om dat eiland voor zijnen Keizer le herwinnen. Ook de romeinsche Senaat moest eenen brief aan Justinianus schrijven, met herhaald sraeeken om vre- 1) Verg. Lib. X. 6. 9. Lib XI. 4. 6. 8. Lib. XH. 6. 2) Men zie: Lib. XII. 10. 17. 22. 25. iOi de^), nadat Theodat raeds sluksgewijs zijn rijk den Eeizer had aangeboden, als hij den oorlog maar ont- komen kon. Op Theodâts aandrîngen , begaf zich zelfs paus Aga- petus op reis naar Konstantinopel, om van den keizer den vrede af le smeeken , en hij moest zelfs , om dien grooten tocht te kunnen bekostigen, heilige zaken in pand geven. Een livonderlijke houding, die dan ook door Senator gansch niet werd goedgekeurd, blijkens eenen brief^), waarin hij orde geeft aan den konink- lijken schatbewaarder (arcarius), met welken de Paus onderhandeid had, de heilige vaten te-rug te brengen naar de S' Pieter, waar zij aan loe-behoorden. — De Paus stierf ondertusschen op dat gezantschap , en toen des Keizers troepen al verder in Italic doordrongen, en Napels zelfs was ingenomen, meende Theodat dat het met het rijk gedaan was. Hij zocht een verbond met Belisarius te sluiten , maar deed daarbij voorstel- len die zoo zeer van laagheid en lafheid getuîgden (waarbij hem zelven ter naauwer nood een kleine plek gronds overbleef), dat het volk, meenende aan den keizer overgeleverd te worden, hem van den troon joeg, en nadat zij Witiges in zijne plaats hadden ge- kozen , hem v^eldra vermoordde. 1) Var. Lib. XII. Ep. 13. 2) Var. Lib. XII. Kp. 20. 102 8. De regering van Theodats opvolger, die zijn wa- pendrager geweest was, en thands tusschen de spe ren der soldaten op een schild geheven, tot koning was uitgeroepen — werd voor Senator, die door Wi- tiges als praefectus praetorio (nu voor de 4de maal daar- toe benoemd) werd behouden op nieuw een tijd van woeling en werkzaamheid , waarin hij voor 't laatst zijnen vluggen geest in het snel en op hetzelfde oogenblik verordenen en volvoeren van velerlei zaken, en zijne trouw aan de godsdienst, den koning, en zijn vader- land, bewees. Hij bleef altoos in de bestaande maeht, de van God gestelde macht erkennen , en heette de vorst van Italie , Valentianus of Odoacer, Theoderik, Witiges of Justinia- nus, hij bleef hem getrouw tot dat een ander hem ver- ving — en waren zij laf en laag , of energiek en gods- dienstig — het autoriteits-BEGmsEL , gold bij hem meer dan de toevallige individu die het voorstelde. Witiges zag den ondergang van Italie nabij, indien de keizerlijke troepen op dezelfde wijze voortgingen met veroveringen te maken. Hij zocht dan nogmaals den Keizer tot den vrede te bewegen; huv^de Matasuntha , de dochter der vermoorde koningin, over wie de oor- log was ontstaan, zoo dat de keizer ook daarin eene daad van goedwiiligheid , en onderwerping ten zijnen 105 opzichte kon zien; en hij deed den bisschoppen ver- zoeken, hunne beden aan de zijne te sluiten. *) Cassiodorus Senator was nu omringd van allerlei arbeid. Er moesten troepen geworven, die moesten geoefend en gewapend worden ; er moest geld zijn om ze te onderhouden, hetgeen alles op den praefectus praetorio drukte. En ondanks die velerlei bemoeyingen, schreef hij toch, gedurende dien tijd, zijne verhandeling over de ziel, welke voor een der beste werken, van dien tijd over zulk onderwerp mag gehouden worden. '^) En schoon er met de Franken, waarmede de Gothen al sedert lang we6r in twist lagen, door Wi tiges ook vrede was gesloten, namen toch de woe* lingen in Italie niet af. Bruttie en Lukanie waren den Koning afgevallen , en hadden de keizerlijke troepen gewillig toegelaten, terwijl er nu geen Cassiodorus Senator meer was om dit tijdig genoeg te voorkomen; zoo dat Belisarius weidra voor de poorten van Rome stond. Zij openden zich voor hem; het gothiesch-romeinsche garnizoen verliet de stad, en na 60 jaar onder vreemde koningen te hebben gestaan, was de hoofdstad weder in des Keizers handen, op den 9den December 556. Dat alles had Witiges verrast, v6or dat hij een groot en ordelijk leger op de been had kunnen brengen. Hij werd wanhoopig. — Toch ging hij Belisarius m Rome belegeren, maar met zeer slecht gevolg. Een groot 1) Lib. X. Ep. 31—35. 2) Zie de Sai:<te MARTUii, t. a. p. Liv. 11. Ch. 5. 104 gevecht had cr plaats buiten de stad, nadat de Tiber met liveinig moeite was overgetrokken. Vele marmeren standbeelden en andere monumenten, werden door Belisarius verbroken, om er zich mede te verdedig- en en achter te verschansen, terwijl de Barbaren (!) (de Golhen) zulk een eerbied voor de H. Petruskerk hadden, dat zij aan die zijde (waar de stad nog wel het zwakste was) en de muur Yoor een gedeelte open- lag, Rome niet aantastten, en evenmin de H. Paulus- kerk buiten de stad yerstoorden, zoodat de Romein- sche geestelijken daar rustig den dienst konden blijven doen, terwijl paus Silverius door Belisarius naar Griekenland werd gebannen, omdat hij aan een zekeren onzedelijken Anthimus de H. Sakramenten had geweigerd. — Zoo was de godsdienstige eerbied van den hooggeroemden beschaafden veldheer; en z6o die van de »barbaarsche" Gothen. ^) Witiges trok eindelijk van Rome te-rug , en ging de Milanezen beştraffen, die verdacht werden met Belisa- rius onderhandeld te hebben. Drie-maal-honderd-dui- zend menschen kwamen om bij die tuchtiging, ter- wijl de stad geplunderd werd. ^) Een nieuwe ramp kwam nog bij dit alles. Een hon- gersnood en pest, die vooral in Ligurie woedde, waar- van Gregorius van Tours schrijft, dat de menschen elkander op sommige plaatsen verslonden. En nu! De laatste poging van Witiges om, door op- stookerij der Perzen tegen Justinianus, te trachten de 1) Men ziet, 't is niet zonder beteekenis dat de heilige bescherm- stcr der bouwkunst S. Barbara heet. ?) Pnocop., d. beli Goth, L. II. c. 21, 105 keizerlijke troepen uit Italie te verwijderen, had nog geen gcvolg gehad, toen de koning in Ravenua zich aan Belisarius moest overgeven. Hij werd naar Justi- nianus gezonden, en eindigde, na twee jaar, steeds met onderscheiding behandeld, te Konstantinopel, zijaleven. Zijn opvolger Ildibad (of lldebald, door sommigea Theobald genoemd) werd, kort na zijn uitroepen tot koning, door sluipmoord gedood, ondanks dat hij reeds bewijzen van dapperheid en verstand had gegeven. Op hem volgde Erarik, een Rugier, die spoedig, van verraad beschuldigd, ter dood werd gebracht. Baduila of Totilas , de neef van Ildibad , nu lot ko- ning uilgeroepen, was volgends du Roure, »le seul des Golhs, que la nature eât forme, ou du moins que la fortune eât pr6sent6 pour remplacer r^ellement Theodoric." De laatste roem der gothische koningen! Hij behaalde nog vele overwinningen op de keizerlij- ken, en behandelde hen daarenboven met gematigd- heid en ontferming! Hij maakte zich op nieuw van Sicilie, Sardinie en Korsika meester, en verontruste zelfs Konstantinopel. Maar toen Teias hem opvolgde , nadat hij eindelijk was overwonnen en gedood, ging Italie, hoewel ook deze vorst, onder anderen in Campania bewijzen van de grootste dapperheid had gegeven, voor goed op den Eeizer te-rug, schoon diens veldheer Narses, de Lombarden in Italie had geroepen. i) 1) Paul Diac. Hist. Longob. 106 9. SEWATOaS BXOOSTBa. Reeds bij de overgave van Ravenna en de gevangen- neming van koning Witiges (540) , had Senator zich van 't hof verwijderd, om, in de meerdere afzondering van 't kloosterleven , de rust te gaan zoeken, waarnaar hij reeds zoo vele jaren had verlangd. Het was toch blijk- baar eer de overtuiging van aan de hoven dier uit-een- loopende vorsten door zijne voorlichting en invloed nut te kunnen stichten voor zijne landgenooten , dan een wezenlijke lust, die hem daar zoo vele jaren had doen verkeeren, en zoo vindt men dan ook in zijne geschrif- ten op de plaatsen waar hij *t kon aanbrengen, zijne zucht naar een vreedzamer leven wel uitgedrukt. Ook v^ees hij verscheidene eereposten van de hand , om zich niet in meer bekommernissen te begeven. ^) Zoodra Senator zich terug had getrokken; spoedde het rijk der Gothen ten ondergang. De opvolgers van Witiges, hoewel gedeeltelijk niet zonder schoone deug- den, waren, ondanks hunne dapperheid, niet langer tegen de keizerlijke troepen opgewassen. Gassiodorus Senator was de spil en het leven der gothische konin- gen geweest, nu zou hij het voorbeeld van deugd en de onderwijzer der kloosterlingen worden. 't îs ons nu duidelijk uit zijne werken, en de be^ schrijving der streek die hij geeft, welk het oord was alwaar hij zijn klooster stichtle. 1) Praef. Tsalt. KepulsLi ali^iuaiido in Kavenuati urbe sdllicitidinibus dignitatum 107 Als men het boek der Institutiones (cap. 29) ver- gelijkl bij Ep. 15 van 't twaalfde bock der Yariae^ dan zal meu daar eene over-een-komst van beschrijving in Yinden, die alleen reeds genoeg is om te bewijzen dat het, zooals wij vroeger vermeldden , bij Scylacium, in Kalabrie, de plek zijner geboorte, deels bovea,deels beneden aan den berg lag, waar yan het eerste ge- deelte voor de Heremiten, het laatste voor de Coeno- bilen beslemd was. Reeds lang te voren had Senator hier aan laten bouwen, en er een cord van liefelijk natuurgenot, evenzeer als van meditatieve afzondering van gemaakt. Het was omgeven met bekoorlijk aangelegde tuinen, vijvers met allerlei visch ^) , en daarbij op een heerlijk gedeelte, aan den zeekant gelegen. De tuinen waren doorsneden met kanalen om ze te besproeyen; voorzien van badplaatsen voor de gebrek. keUjken. Hij vervaardigde er wateruurv^erken , zonne- wijzers, eeuwigbrandende lampen, alles ten dienste van hen die in eenzame oefening hun leven yan de groote maatschappij hadden afgekeerd. Deze vonden dan verpoozing en yerstrooying yan soms al te lang Yoortgezette studie, of konden zich in andere oogen- blikken bezig houden met de naar vorm en inhoud uitstekende bibliotheek, die hij gedurende zijn poli- tieke loopbaan yerzamelde, derwaarts overbracht, en verder kompleteerde. Het was eene wijze yan leyen, welke zeer over-een- stemde met de regelen yan den H. Benedictus, en daarom is dan ook , niet zonder grond , door velen be- 1) Pro/pf, Institutionuin , en cap. 29. ib. 106 0. jr geheel en jnverstu noeml, Reeds bij de overgave van Rav het ook bij Bene- neming van koning Witiges (Jiif t hof verwijderd, om, in de -^er monniken in coeno- 't kloosterleven , de rust » -^ aan-een-grenzende kloos- reeds zoo vele jaren hr V'l'tunen- baar eer de overtuir / ^«'*^^" «° <*« verdeeling van loopende vorsten <* # °™®- te kunnen stich v"* '^«''''«•^ «»'' '^'J '^«'» *'« ^»*''- wezenlijke lu?-./^»*^'^ aangewend. verkeeren /'^ ^^ *®^^'**' ^'j^® '" *** beocfening der len op d ; j^^'. ^- ^-^ ®- ^' ^' cht •f*'!^^^'^^^''® zijaer werken, of althans het uit- y' vervaardigdc hij, in zijn klooster. Dai zijn ; y^îaDiarien op de psalmen. Ilierop volgde nog, /j^p eenigc kleinere, zijnc verhandeling de Ortlio- r\f^ — cn dit is zijn laatste bekcnde werk. ^) ^/ijn geschrift de InstitiUione divinarum literarum MteeU Senator zijnen monniken aan, na de kerkdien- ^ en andcre godsdienst-plichten , zich met de lezing ^er II. Schrift bezig te houden, maar hij prijst hei tevens dat men de ongewijde auteurs leze. £n zij die hier ongeschikt voor zijn, mogen hgehaams- 1) Gai'Ct betoogt dit breedvoerig in eene afzoiulcrlijkc diisscitatie tegeii Barouius gericlit. Ue Saiiite Marthe, een benecliktijncr cveii als Garet, volgt liierin dicns oordeel: schoon hij cr zich met kortc woorden afinaakt. 2) Zie Ue Saikte Marthe, t. a. p. Liv. 111. §. 8. 3) Zie den katalogus zijner werken. in dat zclfde boek d(t (/rtko qraphia door hem opgegeven. 109 •en doen. Zij, die anderen niet in geestelijke nen onderrichten , mogen hen stichtcn door n geleerde kan worden, moet maar, na van eene middelmatige kennis, behagen ii de velden, en de beken die de ylakten .yen, zegt hij Virgilius na. ^) ^ovenal schatte hij het overschrijven van boeken zeer hoog ^) , waarom hij ook almede le recht door A. Olleris, vroeger door ons vermeld (bl. 65), conser- vateur des livres de laniiquitd latine^ is genoemd. ^) »Bij elken trek derpen," zegt hij, «wordt den Satan eene wonde toegebracht, daar zij dient om zoovele volken te onderwijzen en te veriichten". ^) En hij geeft middelen aan de hand, om dat werk gemakkeiijker te maken; onder anderen geeft hij hun de regelen der spelkunst en beginselen van spraak- kunst, in eenige uittreksels uit thands voor een deel niet juist gekende grammatici (waarop wij later terug komen), en dan in het opstel de Orthographia ^ van hem zelven. Ook het boekbinden beval hij hun aan ^) , en vervaar- digde zelf leekeningen tot dat einde , » opdat het uiter- 1) Xliira, et rigni placeant in vallibus amnes. Georg, 2) De Institutione divinarum lilerarum, c. 8. 15. 30. 3) On croit qu'il est le premieb qui ait fait de ce genre de travail une occupation r^gMe des moines, et ii ii'*est pas douteux qu^on lui doive la conservation d'une foule de monuments precieux, qui auraient p^ri dans le desordre des guerres, qui desolaient Tltalie. Blographie Urdv, Art. Cassiodore. SCHKOCKH: Kirchmgeschichte T. XVII. fol. 57. Ed. 1835. 4) Men ziet dat onze monnik alles behalven een domper was. 5) de Inst. div, lÂtU c. 30. 110 lijk der werkcn zooveel mogelijk aan het innerlijk mocht beandwoorden." Hij prees ook met niet minder warmte de werken van barmhartigheid aan, en bcval vooral de goede verzorging der in 't kloosler geherbergde vrienden of gebrekkigen. Senator (schoon zijn naam in 't klooster wel anders zal geweest zijn) voorzag in alles wat maar betrekking had tot de opvoeding van den geest. Hij gaf voor- schriften en regelen niet alleen tcr beoefening van de H. Schrift, maar ook voor een aantal kunsten en we- tenschappen, en daaronder in de eerste plaats de ge- noemde zeven vrije kunslcn: de Grammatica^ Rheto- rica^ Dialectica^ Arithmetica^ Mustea^ Geonieirta en Astronomia, Hij verkiaart achter-een-volgend, schoon niet zeer diepzinnig, want een eigenlijk filosozoof was hij niet, dan in zijne moraal en menschenkennis — y/ai men door die kunsten te verstaan heeft, en hoe ze beoe- fend moeten worden , of v^at er toe vereischt wordt om ze machtig te zijn. Hij noemt eenige oude auteurs, die er over gehandeld hebben, wăar en hoe ze hunnen oorsprong genomen hebben, e. z. v. ; waarbij enkele ons minder bekende namen voorkomen. Daarna zegt hij, hoe men de lezing der H. Schrift met de psalmen moet beginnen; nadeze, de kommen- tatoren en uitleggers der H. Schrift raadplegen, ter- wijl men er verder 't lezen van voortzet. Senator voegt hier verscheidene gebeden , en andere uitingen van godsvrucht aan toe, en handelt nog eenigen tijd over het lezen der acht eerste boeken van iii het Oiide Testament: de vijf van Mozes, *t boek Jo- zua, de Rechters, en het boek Ruth. — Hij spreekt over elk in 't bijzonder, geeft de gevoelens der kerk- vaders, e. z. v. , hierbij op, en toont eindelijk aan tot welke schoone deugden ons dergelijke lektuur al niet kan opvoeren. 