Handboek der pharmakognosie
De rijpe doosvruchten , die in November of daaromtrent ingezameld worden en dikwijls ook Malabar-kardemoms heeten ; stroogeel, 3 — 6 lijn lang, driekan¬ tig , drielobbig , gestreept, dun lederachtig, bijna reuk- en smakeloos. De daarin bevatte talrijke zaden zijn hoekig, bruin, eenigzins gerimpeld, rieken zeer aangenaam-specerijachtig en smaken aangenaam heet-specerijig. De zaden be¬ dragen 74 procent der geheele vrucht, en bevatten volgens trommsdorff: Vlugge olie . 4,6 Vette olie . 10,4 Zetmeel . 3,0 Gele kleurstof .... 0,4 Bassorine, stikstofhoudende exlrac- tiefstof bevattend . * . 1,8 Plantenzuur potaschzout met gele kleurstof . 2,5 Zetmeelachtige plantenvezel . . . 77,3 2 .Elettaria Cardamomum medium nees. Alpin ia Cardamomum me¬ dium ROXBOüRGH. Op de bergen van Silhet en op Koromandel. — d. V. I. 203. Mq. 302. P. II. 186. — Levert de Middelsoort-Kardemoms . Cardamomum medium. De rijpe doosvruchten , die ook Ceylonische kardemoms genoemd worden ; HO ORONTIACEAE. stomp-driezijdig , lederachtig, geribd, bruin, ongeveer 1 tot ly2 duim lang en Vs duim breed. Zij bevatten in drie rijen geplaatste , digt op elkander liggende, rondachtige , eenigzins hoekige, gerimpelde zaden. Zij rieken en smaken even als de ronde kardemoms , doch minder aangenaam. Van twijfelachtigen oorsprong zijn de Lange Kardemoms. Cardamomum longum. Doosvruchten van 1 duim lengte en */* tot Va duim dikte ; driezijdig, grijs of bleekbruin , sterk geribd. De bevatte zaden eirond , stomp , hoekig , zeer gerim¬ peld , bruinachtig-geel. Reuk en smaak zeer gelijk aan die der kleine en ronde kardemoms. Aanm. Tot de familie der Amomeën schijnt ook de moederplant van den in 1832 uit China naar Hamburg gekomen’ Radix Martelli te belmoren. Welligt is zij eene Kaempferia of Curcuma. Deze Radix Martelli vormt schijfvormige, dwarse doorsneden van wortelknollen van 3 — 6 lijn in diameter en 1 — 4 lijn dikte. Opperhuid gerimpeld, geplooid, grijsbruinachtig. Snijvlakten ge¬ welfd, vuilwit, meelachtig gestippeld, op de breuk wit en korrelig. Reuk doordrin¬ gend, kardemomachtig-speeerijig. De schors smaakt vurig-specerijachtig , de inwendige zelfstandigheid melig , bitterachtig , scherp-specerijig. Dient in China als specerij. Bevat harsachtige extractiefstof , nagenoeg 1 procent aetherische olie en 80 procent zetmeel. 13. AROIDEAE. ARONSKELKEN. Familien: Orontiaceae. Callaceae. Pandaneae. Typbaceae. 31. ORONTIACEAE. Orontiaceën. s». A co rus. Kalmus. VI. 1. 1. Acorus Calamus l. Oorspronkelijk in Azië. Kwam in de 16eecuw in Duitsche tuinen , en is van daar als moerasplant door geheel Duitschland en de aangrenzende landen [waaronder Nederland] verwilderd. — d. V. I. 219. Mq. 284. P. II. 68. F. B. S. I. 284. F. B. VII. 528. — Levert den Kalmuswortel , Radis Calami aromatici , die in het voorjaar of nog liever in den herfst worde ingezameld. De lange , gelakte wortelstok. Ongeveer 1 duim dik , plalrond , gebogen ; heeft een geleed aanzien, door schuins over elkander liggende, scheede- en ringvormige geledingen, en is van onderen van talrijke , dunne wortels CALLACEAE. 141 voorzien. Zijne uitwendige schors is dun, vastaanzittend, groenachtig-geel- bruin en omgeeft een digt, week, sponsachtig, wit of roodachtig merg, dat na het droogen vuilwit en kurkachtig wordt. Hij wordt óf slechts van de wortelvezels ontdaan , hetgeen het doeltreffendst is, óf geschild en in dun¬ nere stukken gespleten, in welk geval het droogen snel geschieden moet , opdat hij niet roodachtig worde. 40 pond leveren gedroogd 9 pond. — Reuk eigenaardig, balsamisch; smaak bitter, specerijachlig, eigenaardig. Bevat in versehen toestand volgens trommsdorff: Aetherische olie . 0,1 Weekhars . 2,3 Houtvezel . 21,5 Water . 65,7 Zoctachtig-scherpe extractiefstof met chlorpotassium .... 3,3 Gom met phosphorzure potasch. 5,5 inulineachtig zetmeel .... 1,6 Bärtels verkreeg 0,25 procent en martiüs uit de schors , die bij het schillen afviel, 1 procent der aetherische olie. Verwisselingen : de wortelstok van Iris Pseudacorus. 32. CALLACEAE. Callaceën. a. Arum. Aronskelk. XXI. 1. 1. Arum maculatum l. In de zachtere gewesten van Europa. — d. V. I. 220. Mq. 284. P. II. 71. F. B. S. I. 686. — Levert den Aronswortel. Radix Ari s. Aronis. De wortelstok, die in den herfst na het rijpen der vruchten wordt inge¬ zameld, geschild en gedroogd. Stukken van de grootte eener hazelnoot; onregelmatig , eirond, wit, digt, hard, reukloos. Droog bezitten zij weinig smaak, doch versch zijnde smaken zij peperachtig-scherp en laten zich onder zand in eenen kelder 1 jaar lang zonder verlies dezer scherpte bewaren. Gedroogd bevatten zij volgens bücholz: Zetmeel Vocht \ 71,4 Vette olie . 0,6 Slijmsuiker met extractiefstof . 4,4 Gom . 5,6 Bassorine . 18,0 2. Arum Italicum lamarck. In Zuid-Europa , ook zeldzaam in ons Va¬ derland. — Mq. 284. F. B. S. I. 686. — Levert den Italiaansche Ar onswortel. Radix Ari Italici. De wortelstok ; in schijven gesneden , eenigzins grooter dan 142 NAJADEAE. — ALISMACEAE. die van Arum maculatu in , doch overigens daarvan niet ver¬ schillend. 16. HELOBI AE. MOERASPLANTEN. Familien: Najadeae. Podostemeae. Alismaceae. Butomeae. 33. NAJADEAE. Najadeën. a. Posidonia. Zeegodskruid. III. 1. 1. Posidonia oceanica koenig. [Taenidium oceanicum targ. tozz. , Zostera oceanica l., Caulinia oceanica de cand.] In de Adriatische en Middellandsche Zee. — Levert de Zeeballen. Pilae marinae. De grijze of bruinachtige vezels van de bladen der doode planten , door de kracht der golven tot rondachtige ballen ineengevlochten. Behalve door deze plant schijnen zij ook in de noordelijke zeeën uit de vezels der bla¬ den van Zostera marina l. gevormd te worden. [Daarenboven ook uit die van Cy mo d a cea a equo re a koen. s. P h ucagr o sti s major cavol. s. Zostera mediterranea de c.] Zij bevatten jodsodium. 34. ALISMACEAE. Alismaceën. a. Alisma. Water -Weegbree. VI. 6. 1. Alisma Plantago l. Zeer algemeen in vochtige slooten. — Mq. 304. F. B. S. I. 306. F. B. IV. 247. — Levert den Water-WeegbreeworteL Piadix Alismatis 5. Plantaginis aquaticae. De wortelstok, van de wortelvezels ontdaan. Werd in 1816 in Rusland tegen watervrees aanbevolen (scherer’s Annal. III, 110). De wortelstok heeft nagenoeg de grootte eener hazelnoot , is kogelvor¬ mig, wit, vleezig , bevat een scherp melksap, riekt even als violenwor¬ tel, smaakt onaangenaam, scherp. Gedroogd is hij melig, reuk- en bijna smakeloos- Bevat volgens neljürin : ASARINEAE. 143 Zetmeel . . 20,0 Eiwit. • • 22,0 Verlies • . 4,4 Weeke , scherpe hars met sporen van aeth. olie. . 2,6 Slijmsuiker met vrij zuur . 23,0 Zetmeelachtige houtvezel ........ 28,0 2. VEGETABILIA D I C O T Y L E D O N E A. Bestaan uit twee groote groepen: Vegetabilia chlamydoblasta en Vegetabilia gymnoblasta. a. VEGETABILIA CHLAMYDOBLASTA. Klassen: aristolochiae. piperinae. iiydropeltideae. 17. ARISTOLOCHIAE. PIJPBL0E1IIGEN. Familien: Asarincae. Balanophoreae. Cytineae. ïacceae. 33. ASARINEAE. M ansoorig en. Bestanddeelen : zetmeel ; bittere stoffen (asarine? isolusine?) ; aetherische olie; slearoptenon (asarine). a. A sarum. Mansoor. XL 1. 1. Asarum europaeum l. In hoog liggende bosschen van Europa. — o. V. II. 13. Mq. 241. P. II. 316. F. B. S . I. 366. — Levert den Mansoorwortel. Radix Asari. Of de geheele bloeijende plant (H e rb a Asar i cum radice s. Asa-, rabacca), óf slechts alleen de wortel, óf de wortel met jonge bladen. Moet snel gedroogd , in geslotene glazen bewaard en ieder jaar vernieuwd worden. De stengel rond, geleed, gekromd, van de dikte eens stroohalms , grijs¬ bruinachtig. Hij is onder of boven de aarde gelegen en van talrijke, dunne, vezelige wortels voorzien. De bladen langgesteeld , breed niervormig, gaafrandig, van boven donkergroen , glanzend , van onderen bleeker en dik¬ wijls roodachtig , aan beide zijden met verspreide haren bezet. Aan den top des stengels ontspringen twecbladige steelen , die 1 tot lVa duim lang, met korte haren bekleed en éénbloemig zijn en in April en Mei bloeijen. Reuk specerij ach tig, even als peper, niesverwekkend ; smaak walgelijk-bitter , scherp , verwarmend. Bij het droogen gaat veel van den reuk en smaak verloren. De wortel bevat volgens graeger : 144 ASARINEAE. Aetherische olie ... 0,630 Citroenzuur .... . . 0,316 Asarine. 1,172 Citroenzure potasch. . . 0,942 Zetmeel 2,048 Citroenzure kalkaarde . . 1,502 Bassorine. .. 0,974 Citroenzure bitteraarde . . 0,118 Eiwit. 0,036 Chlorpotassium *. . . 0,117 Extracticfstof. 3,972 Zwavelzure potasch. . . 1,090 (Asarine) Phospborzure zouten. . . 0,254 Looizuur. 1,072 Plantenvezei - . 12,800 Hars. 0,156 Water. . . 74,600 Verwisselingen : De wortel van Viola odorata, Valeriana offici- nalis, AsclepiasVincetoxicum, Arnica montana, Potentilla Tormentilla. Ij. Ar is tol och ia. Pijpblocm. XX. 4. 1. Aristolochia longa l. In Spanje, Zuid-Frankrijk , Italië en Oosten» rijk. — Mq. 240. P. II. 319. — Levert den Lange Pijpbloemwortel. Radix Aristolochiae longae. Digte , harde stukken. Tot 1 duim dik , 3 tot 6 duim lang, rolrondachtig, aan beide einden afgerond en meer of minder duidelijk verdikt , gerimpeld, ruw , van buiten geelachtig-grijs, inwendig geelachtig en van stervormig loo- pende, roodachtige strepen voorzien. Rieken zwak, doch smaken onaangenaam- zoetachtig, later aanhoudend bitteren eenigzins scherp. Jodium kleurt hen zwartblaauw. De infusie wordt door ijzerchloride slechts een weinig en door galnotenzuur in het geheel niet troebel. Verwisselingen: de wortel van A r is t oio chia Clcmatitis. 2. Aristolochia Clematüis l. In Zuid-Duitschland , vooral in wijnbergen; ook in Nederland. — - d. V. II. 12. Mq. 240. F. B. S. I. 632. F. B. II. 160. — Levert den Gemeene lange Pijpbloemwortel. Radix Aristolochiae longae vulgaris. De wortel; van de dikte eener penneschacht, bovenwaarts tot die eens vingers, veelhoofdig, dikwerf meerdere voeten lang, rolrondachtig, onregelma¬ tig gebogen , met knoestige overblijfselen van stengel en vezels bezet. Zijne dunne, vuilgele schors, die bij het droogen grijsbruin wordt, omgeeft eene geelachtige , digte, drooge zelfstandigheid , die met lichtere platen stervormig ASARINEAE. 145 vermengd is. Reuk eigenaardig , sterk , onaangenaam -specerijachtig , even als wormzaad. Smaak onaangenaam-specerijachtig , bitter. De schei¬ kundige reactiën even als bij den lange pijpbloemwortel. 3. Aristolochia rotunda l. Vaderland als van Ar. longa. — d. V. II. 12. Mq. 240. P. II. 319. — Levert den Ronde PijpbloemworteL Radix Aristolochiae rotundae. Rondachtige stukken ; onregelmatig, knolachtig, bultig, tot 4 oneen zwaar. Schijnt overigens niet van den lange pijpbloemwortel te verschillen. Venvisselingen : Zeer algemeen de wortel van Corydalis bulbosa. 4. Aristolochia Pistolochia l. In Zuid-Frankrijk. — d.V. II. 7. Mq. 240- — Levert den Fransche Pijpbloemwortel. Radix Pistolochiae s. Ar. polyrrhizae. Het wortelhoofd met talrijke, lange, dunne, grijsgele wortelvezels , die aangenaarn-specerijachtig rieken en bitter en scherp smaken. In Frankrijk onder den naain van Radix Aristolochiae tenuis ge¬ bruikelijk. 5. Aristolochia grandiflora gomez. Aristolochia cy mb if era martius. In Brazilië. — Mq- 240. — Levert den Duizendmanswortel. Radix Aristolochiae cymbiferae. In zijn vaderland reeds sedert 1734 tegen den beet van slangen in gebruik. Komt sedert eenige jaren onder den naam van Raiz de Mil- homens tot ons- Hij is lang, rond, zwartachlig -grijs , riekt naar kattenpis, smaakt bitter, even als kamfer; verwekt braken en sterk purgeren. Bevat vol¬ gens BRANDES: Bittere extracliefstof met verscheidene zouten 1,80 Bruine, stikslofhoudende extractieve zelfstan¬ digheid . 1,70 Oranjeroode, korrelig-kristalachtige zelfstan¬ digheid . 1 ,20 Was met chlorophyllum . 0,60 Kristalachtig (welligt nieuw) zuur . 0,50 Phosphorzuren kalk . . . 0,30 Gom • Eiwit. Halfhars Inuline Vezel I Water ( 1,40 1,40 1,20 0,90 89,00 ASARINEAE. 1-46 6. Aristolochia Serpentaria l. In de schaduwrijke bosschen der Yereenigde Staten van Noord-Amerika , voornamelijk in Yirginië en Carolina. — n. V. If. 7. M Q. 239- P. II. 314. — Levert den Virginische Slangenwortel. Radix Serpentariae Virginianae. Komt sedert 1633 uit Amerika in balen van 2 — 300 pond. Het is zeer waarschijnlijk, dat de in den handel voorkomende wortel een mengsel van wortels is van verscheidene soorten of verscheidenheden , voornamelijk van Aristolochia officinalis, Ar. tomentosa, Ar. hastata enz. ( Linnaea . IX , 95). De dunne, korte, gedraaide, bultige wortelstok met talrijke , lange , zeer dunne , in elkander gedraaide , geelgrijze wortelvezels , die in het midden eene witte of gele plek en eene roode wortelkern vertoonen. Aan den top des wortelstoks bevinden zich gewoonlijk nog overblijfselen van den stengel en van de bladen. Reuk specerijachtig , even als kamfer ; smaak kamferachtig , bitter, eenigzins scherp. Moet in geslotene glazen bewaard worden. Bevat volgens BÜCHOLZ : Aetherische olie . 0,50 Groenachtig-gele weekhars . 2,85 Extractiefstof . 1,70 Gomachtige extractiefstof. . 18,10 Houtvezel ....... 62,40 Water . . 14,45 CHEVALLIER : Aetherische olie. Harde hars- Gele , krabbende bittere stof. Gom. Zetmeel. Eiwit. Houtvezel. Appel- en phosphorzuur. Koolzure potasch. Phosphorzure potasch. Phosphorzure kalkaarde. Kiezelaarde. LTzerverzuurzcl. PESCHIER : Aetherische olie . eenige droppels Yette aromatische olie • . 0,875 Hars . 2,833 Isolusine . . 2,123 Gom. Gele kleurstof. Appelzuur. Phosphorzuur. FENEÜLLE : Aetherische olie. Yet met vlugtig zuur. Gele , harsachtige kleurstof. Extractieve bittere stof. Gom. Pektinzuur. Eiwit. Houtvezel. Zure appelzure kalkaarde. Koolzure potasch. Koolzure kalkaarde. Phosphorzure kalkaarde. Kiezelaarde- BALANOPHOREAE — PIPERACEAE 147 Verwisselingen: de wortels van Asar um virgin ianum, Vale¬ riana officinalis, Spigelia marilandica. Zeer algemeen is erde wortel van Si urn Ninsi bijgemengd. 36. BALANOPHOREAE. B alanophor e'ën. a. Cynomorium. Hondsroede. XXI. 1. 1. Cynomorium coccineum l. Op de wortels van struikachtige oever- gewassen in Sicilië, op Maltha , Jamaika enz. — Levert de Roode Hondsroede of Malthezer-Zwam . Fungus Melitensis. De geheele , merkwaardige plant in stukken van nagenoeg 1 vinger dikte gesneden. Zij zijn bruin, onregelmatig, bestoven, reukloos, en smaken wrang en zoutachtig. Hunne infusie wordt door ijzerchloride zwartblaauw- De versehe plant is door een bloedrood sap hoogrood gekleurd. 18. PIPERINEAE. PEPEUACHTIGEN. Familiën: Piperaceae. Saurureae. Chlorantheae. 37. PIPERACEAE. Piperaceën. Bestanddeelen: aetherische oliën; stearoptena; cubebine; scherpe hars (cubebine) ; eigenaardige stoffen: piperine , cubebine, maticine ? ». Piper. Peper. III. 1. 1. Piper longum l. In vochtige bosschen van Oost-Indië, In Bengalen gekweekt. — n. V- I. 225. Mq- 282. P. II. 279. — Levert de Lange Peper. Pipcr longum. / De bloemstelen met talrijke, digt daarop zittende, halfrijpe, een- zadige bessen, zoodat het geheel op een katje gelijkt en slechts ééne cylindervormige vrucht schijnt te zijn, die met stompe tepels bezet en grijs bestoven is. Op de dwarse doorsnede ontwaart men 8 — 10 kleine bessen , Deze zyn eenzadig , in eenen kring om de as van den steel geplaatst, uitwendig grijsbruin, doch van binnen wit. Reuk peperachtig. Smaak scherp , prikkelend , peperachtig. Bevat volgens dulong ; 148 P1PERACEAE. Piperine. Aetherische olie. Scherpe hars- Kleurstof. Bassorine. Arabine. Zetmeel- Water- | Extractiefstof. Plantenvezel- Appclzure zouten. Zouten van mineraalzuren. 2. Piper nigrum l. Op Malabar. Wordt op Sumatra, Borneo, het Maleisch Schiereiland , de oostkant van Siam , Malakka en in West- Indië gekweekt. — d. V. I. 223. Mq. 282. P. H. 274- — Levert de a. Zwarte Peper. Piper nigrum. De nog niet geheel rijpe, groene, gedroogde bessen. De beste peper is die van Malabar, dan volgen die van Siam, Malakka, Borneo, Su¬ matra, Rhio. Het uitwendig, sappig gedeelte der bessen, dat bij het droogen zwart en rimpelig is geworden, bevat een groot, rond, glad, geelachtig-wit , digt zaad. Reuk prikkelend; smaak scherp en heet. Bevat volgens pel¬ letier en PüUTET dezelfde bestanddeelen , als de lange peper , doch in andere verhoudingen, lecanü verkreeg uit 1 pond slechts l*/s drachme olie. Verwisselingen: de bessen van Embelia Ribes. b. ] Vitte Peper. Piper album. De zaden van rijpe roode of overrijpe gele peperbessen , van hunne uitwendige vleezige massa bevrijd. Te dien einde worden zij gedurende 14 dagen in kuilen geweekt, waarbij het uitwendig bekleedsel opzwelt en berst, zoodat het dan na het droogen kan worden afgewreven. Vuilwitte, ronde, gladde, kleine korrels, wier reuk en smaak zwak¬ ker dan die van zwarte peper zijn Hare bestanddeelen komen overeen met die der zwarte peper, doch de verhoudingen zijn verschillend, lecanü verkreeg uit 1 pond slechts 1 1/5 drachme olie- lucü vond er ook eiwit in, en in de asch zir- konaarde ? Witte peper, die door den ouderdom eene bruinachtige kleur gekregen heeft, zou met loodwit weder wit gemaakt worden. Daarenboven zou ook uit zwarte peper vervaardigde en geheel kunstmatige witte peper voorkomen. 3. Piper Cubeba l. fil. Op Java, wild en gekweekt- Op de Philip — pijnsche eilanden? — d. V. 1- 224. Mq-281. P- II. 280- — Levert de Kubebe. Cubebae s. Baccae Cubebae. De nietgeheel rijpe bessen; rond, gerimpeld, zwartnchtig-grijs, zoo groot als PIPERACEAE. 1 49 peperkorrels, kort gesteeld. Haar uitwendig, dun, geaderd, netvormig bekleedsel omgeeft een hard, rond, glad, olieachtig, wit zaad. Smaak bitter , scherp , peperachtig , specerijig. Reuk doordringend-specerijachtig. Bevatten volgens monheim : Groene vlugtige olie. Gele vlugtige olie.. Cubebine . . .. Balsamische hars. 2.5 1,0 6,0 1.5 Wasachtige stof Extractiefstof. Chlorsodium. Houtvezel .. . 3,0 . 6,0 . 15,5 (?) . 64,0 Uit 1 pond kubebe verkreeg busse 2»/s oneen, raybaud l2/5 drachmen , OBERDÖRFFER 2 oneen , SCHÖNWALD 9 drachmen en bartels 9,2 drachmen aetherische olie- Deze olie bevat eene aanzienlijke hoeveelheid van een fraai krystalliserend stearoptenon , dat den naam van cubebine draagt, winckler verkreeg uit 32 oneen kubebe 20 drachmen aetherische olie , waaruit zich na 3 weken 2 drachme van dit stearoptenon hadden afgezet. Daarentegen is het door monheim vermeld cubebine , even als het door cassala be¬ schreven cubebine , die beiden in de artsenijkunde zijn ingevoerd , geen behoorlijk geïsoleerd en onderzocht bestanddeel, en welligt slechts het scherp, harsachtig ligchaam, dat aan alle pepervruchten eigen is, in onzuiveren toestand. — Later hebben soubeiran en capitaine er nog een derde eigenaardig ligchaam in gevonden. Het is bijna reuk- en smake¬ loos, in alkohol opgelost bitter van smaak, in kleurlooze of paarlemoer- glanzende naalden krystalliserend, en eveneens cubebine genoemd. Verwisselingen: de vruchten van Piper caninum, Piper ni- grum, Rhamnus catharlica, Myrtus Piment a. 4. Piper asperifolium ruiz et pav. In Guiana- — Levert het Maiico of Matica. Folia s. Herba Maticae. Komt in stukken en sterk zamengeperst in balen voor- Men merkt er in op 1) den knoopigen , rondachtigen stengel , waaraan somtijds nog eenige bladen bevestigd zijn, 2) de bladen; deze zijn ongesteeld, afwisselend, eirond-langwerpig , geribd, netvormig geaderd , op de onder¬ vlakte zwak villig en op de bovenvlakte groenachtig , en 3) de geheel rolronde bloemkolfjes , die 12 — 15 centimeter lang, 3 — 4 millimeter dik zijn , en zich in de geledingen van den stengel tegenover de bladen bevinden- De reuk is even als die eener Lipbloemige , zeer specerijachtig^ en wordt bij wrijving sterk en prikkelend. Smaak bitter en scherp. Bevat volgens hodges : 150 PIPERACEAE. Maticine. Donkergroene weckhars. Bruine kleurstof. Gele kleurstof. Aromatische vlugge olie. Gom en salpeterzuren kalk. Houtvezel. Zouten- Terwijl virey dit kruid van Piper asperifolium aüeidt , geeft LINDLEY de Piper angustifolium als moederplant op, hetgeen echter reeds om den bouw der bladen niet waarschijnlijk is. Verwisselingen: Salvia Sela re a. 5- Piper methysticum l- Piper latifolium forst. Op de Sandwichs - eilanden. — Mq- 283. — Volgens MORSON zouden de groote wortels en de bladen dezer plant, die door de bewoners der Sandwichs-eilanden als kaauwmiddel en tot dronkenmakende dranken gebruikt worden, reeds in Engelsche apothe¬ ken zijn ingevoerd en volgens de aan zeevarenden opgedragene lasten grootere toevoer daarvan te verwachten zijn. De plant schijnt merkwaardige nar¬ kotische werkingen te bezitten , waaromtrent wij dus nadere mededee- lingen te gemoet zien. 6. Piper reticulatum l. In West-Indië en Brazilië. — Levert den Jahorandiwortel. Radix Jaborandi. De wortelstok met talrijke wortelvezels. Deze hebben de dikte eens stroohalms, zijn van vele bijkomende vezels voorzien, bruingeel en be¬ vatten eene houtachtige, lichtere kern. Smaak zoet-, anijsachtig , brandend scherp. Wordt in zijn vaderland tegen den beet van vergif¬ tige slangen gebruikt. [Over Piper Betle l. is boven op bh 129 gesproken]. b. VEG ET ABILIA GY MN OB LA STA- Men splitst deze groote groep in 3 afdeelingen: Gymnoblasta ape- tala, Gymnoblasta monopetala en Gymnoblasta polypetala. a. Gymnoblasta apetala- Klassen: coniferae. amentaceae. urticinae. fagopyrinae. PROTEÏNAE. SALICINAE. 19. COMFERAE. KEGELDRAGENDE N. Bestanddeelen: zetmeel; aetheriscbe oliën; harsen; sylvinzuur, pininzuur; pimarzuur; abiëtine, sandaracine, dammarine; barnsteenzuur; looizuur; phlobapbene- CYCADEAE. CUPRESSINAE. 151 Familien: Cycadeae- Cupressinae. Abietinae. Araucarinae. Taxineae. 38. CYCADEAE. Cycadeën. Hiertoe behooren eenige soorten van het geslacht Cycas, die, gelijk reeds bij de Palmen (bl. 126) vermeld is , sago-soorten van mindere waarde leveren. 39. CUPRESSINAE. Cypressen. a. Cupressus. Cypres. XXI. 5. 1. Cupressus sempervirens l. In Azië en Griekenland. — Mq- 267. — Levert a. Cypresnoten. Nuces Cupressi s . Galbuli Cupressi. De eironde kegelbessen, welke de grootte eener walnoot hebben, hoe¬ kige vruchten bevatten, specerijachtig en balsamisch rieken, en zamen- trekkend smaken. b. Cypressenhout. Lignum Cupressi. Het witachtig, roodachtig-geaderd , digt hout van den stam, hetgeen eenen balsamischen reuk bezit. c. Cypressenschors. Cortex Cupressi. De schors van den stam. h. Juniperus- Jenever struik. XXII. 9. 1. Juniperus Lycia l. Juniperus phoenicea l. In Zuid-Europa en Klein-Azié. — d. Y. II. 30. Mq. 267. — 2. Juniperus thurifera l. In Spanje en Mexiko. — Mq.267. — Men vermoedt, dat beiden den Arabischen wierook leveren- (Verg. Boswel- lia serrata.) 3- Juniperus Salina l. In Zuid-Europa. In tuinen gekweekt. — d. V. 11.32. Mq- 265. P. II. 231. — Levert den Sevenboom. Herba s. Folia Sabinae. De in het voorjaar ingezamelde toppen der takken met hunne bla¬ deren. De laatsten zijn afwisselend, altijd twee tegenovergesteld, groen, 152 CUPRESSINAE. glanzend, op de ondervlakte eenigzins witachtig, en geven aan de toppen een vierkant aanzien. Men kent twee verscheidenheden: a) Juniperus Sabina cupressina met spitse, afslaande bladen van omstreeks 3 lijn lengte, en ß) J. S. tam ariscifolia met veel kortere, stompe, bijna aanliggende bladen. Zoo verschillen ook eenigzins de grootte, vorm en plaatsing der schubvormigc bladen bij de mannelijke en vrouwelijke plant. Smaak onaangenaam, harsachtig, bitter. Reuk eigenaardig, even als een mengsel van karwei en kajeputolie. Volgens lecanu bevatten 100 pond versehe sevenboom, 1 pond en 3 oneen looizuur, hars en aetherische olie- Verwisselingen: de toppen van Juniperus virginiana, J. bermu- mudiana, J. communis, Cupressus sempervirens; Lycopo- dium com plana tum. 4. Juniperus communis l. In geheel Noord-Europa op onvruchtbar® plaatsen. — d.V. II-26- Mq.266. P. II. 227. F-B.S- 1-710. — Levert a. Jeneverbladen . Folia Juniperi. De toppen der takken; van drie rijen stijve, stekende bladen voor zien. b. Jenever hout. Lignum Juniperi. Het hout des wortels en der jonge takken , in het voorjaar ingezameld. Het is wit, naar het midden roodachtig, ligt, digt, fijnvezelig, met eene roodachlig-bruine schors bekleed. Riekt, vooral bij verhitting, sterk balsamisch. Smaakt harsachtig, scherp, specerijig. Bevat hars en, vol¬ gens hagen, omstreeks 1 drachme aetherische olie in 1 pond. c. Jeneverbessen. Baccae Juniperi. De oorspronkelijke schubben van het vrouwelijk katje, die vleezig wor¬ den en waarvan 3 tot eene besachtige, 2- tot 3 zadige vrucht vergroeijen , die eerst in den herfst van het tweede jaar rijp wordt. Ronde, zwartblaauwe, glanzende, ligt kneusbare bessen, die eene weeke bruine massa bevatten, waarin zich drie zaden bevinden, op wier uitwendig bekleedsel drie groote, olierijke klieren in groefjes liggen. Reuk eigenaardig, niet onaangenaam. Smaak zoetachtig, specerijig, prikkelend , bitter. Bevatten volgens trommsdorff : Aetherische olie . 1,0 Hars (volgens niccolet in paarlemoerglanzende blaadjeskrystalliseerbaar).10,(> Was . 4,0 CUPRESSINAE. 153 Suiker met azijnzure potasch en appelzuren kalk . 33,8 Gom, met planten-, zwavel- en zoutzure potasch en planten¬ zuren kalk . 7,0 Houtvezel . 35,0 Water . 12,0 Volgens RECLuz zouden de groene, onrijpe, éénjarige hessen meer aclherische olie bevatten en daarom ter bereiding der jeneverbes-olie van den handel gebruikt worden ; doch lecanu verkreeg daaruit ongeveer slechts half zooveel, als uit de rijpe. — bartels verkreeg uit rijpe vruch¬ ten 0,875 procent aetherische olie. aschoff heeft er mierenzuur in ge¬ vonden, en daarenboven aangetoond, dat de onrijpe vruchten veel zetmeel bevatten, hetwelk bij het rijpen geheel en al verdwijnt en er dan als gom en suiker in optreedt. d. Duit sehe Sandarak. Sandaraca Germanica. De hars, welke uit oude stammen, inzonderheid in de nabijheid des wortels uitvloeit en verhardt, waarvan men vroeger meende, dat zij de echte , uit Noord-Afrika afkomstige sandarak was. e. Thuja. Levensboom. XXL 8. ]. Thuja occidentalis l. In Noord-Amerika. Bij ons in tuinen. — Mq. 267- — Levert het Levenskruid. Herba Arboris yitae. De toppen der veelvoudig vertakte, horizontaal afstaande, platte takken met kleine, schubvormige , klierachtige blaadjes, die er in 4- rijen dak¬ pansgewijs en digt opliggen, van boven donker- en van onderen lichtgroen zijn. Reuk, vooral bij wrijving, sterk , balsamisch. Smaakscherp, specerij-, kamferachtig. Bevat aetherische olie, welke uit 2 zuurslofhou- dende oliën schijnt te bestaan. Verwisselingen: de toppen van Thuja orientalis- el. Callitris. Callüris. XXL 9. 1. Callitris articulata ventenat. Thuja articulata vahl, In Bar- barije. — d. V. II. 30 (in de noot). Mq. 267. P. IL 236. — Levert de Sandarak of Sandrak. Sandaraca. Het harssap, dat uit de schors vloeit en verhardt, als Sandaraca na tu ral is tot ons komt, en door uitzoeken geeft: i 54 ABIETINAE. а. Uitgelezene Sandaralc. Sandaraca electa. De zuiverste stukken. Zij zijn klein, lichtgeel, langwerpig, doorschijnend en eenigzins bestoven. Zij hebben eene glasglinsterende breuk, worden in den mond niet week, maar laten zich tot poeder kaauwen, smaken daarbij balsamisch en eenig¬ zins bitter, bezitten weinig reuk, doch rieken bij verhitting aangenaam, smelten dan en verbranden als hars. Soortel. gew. — 1,050. De sandarak is een mengsel van 3 harsen, waarvan 2, de alphahars en betahars , in kouden alkohol oplosbaar zijn , de derde echter , de gammahars (het sandaracine van giese) , eerst in heeten alkohol doch ligt in terpen¬ tijnolie oplosbaar is. b- Ordinaire Sandarak. Sandaraca in sortis. De onzuivere stukken, die bij het uitzoeken zijn teruggebleven. Verwisselingen : Mastiche en Re si na alba. 40. ABIETINAE. Dennen. a. Pinus. Pijn of Pijnboom. XXI. 9. 1. Pinus Pinea l. In Zuid-Europa. — Mq. 270. P. II. 203. — Levert de Pijnnoten of Pingels. Pigneoli s. Nuclei Pineae. De zaadkernen, die in langwerpige , roodbruine , steenharde noten bevat zijn, welke onder de schubben der kegelvruchten gelegen zijn. Zij zijn wit, nagenoeg Va duim lang, ovaal, met een dun , bruinachtig vlies be¬ kleed, smaken even als zoete amandelen, doch tevens stekend, bevat¬ ten Vs van haar gewigt aan vette olie, gelijk ook eiwit , en geven daarom met water gewreven, even als amandelen, eene emulsie. 2. Pinus sylvestris l. (P. rubra mill. Var. cort. rubr.). Denne Pijnboom. Vormt in Noord-Europa groote bosschen. — d. V. II, 17 Mq. 268. P. 11.203. F.B.S. I. 688. 3. Pinus nigra link. In Oostenrijk, Hongarije , Dalmatië. — P. 11.204. — 4. Pinus Pinaster aiton. Pinus maritima de cand. In Zuid-Frank- rijk en op de Pyrene'én, ook in ons Vaderland. — d. V. II. 21. Mq. 268. P. II. 203. F. B. SI 688. — 5. Pinus Pumilio h5nke. Pinus Mughus scopoli. Dwerg-pijnboom Op de Alpen van Duitschland en Hongarije. — Mq. 270. P. II. 203. — б. Pinus Cernbra l. Op de Alpen van Zuid-Europa. — Mq. 270. P. II. 203. — 7. Pinus Strobus l. In Noord-Amerika. — Mq. 270. — ABIETINAE. 155 8. Pïnus palustris aiton. Pinus australis. michaux. In Carolina en Florida. — P. II. 203. — 9. Pinus Taeda l. In Carolina. — Mq. 270. P. II. 203. — St. Picea. Spar of Sparreboom. XXI. 9. 1. Picea vulgaris link. Pinus Abies l. Abies excelsa de cand. Sparre-Pijnboom. In Noord-Europa. — d. V. 11.20. Mq. 269. P. II. 204. F. B. S. I. 688. — e. Abies. l)en of Dcnneboom. XXI. 9. 1. Abies pectinata de cand. Pinus Picea l. Edele Den. Witte Den. Op de bergen van Z.-Europa en N.-Azië. — d. Y. II. 20. Mq. 269. P. n. 204. — 2. Abies balsamea de c. Pinus balsamea l. Balsem-Den. In Noord- Amerika, voornamelijk in Yirginië- — d. V. II. 20. Mq. 270. P. II. 204. — 3. Abies canadensis link. Pinus canadensis l. In Noord-Amerika. — Mq. 270. P. II. 204. — tl. Larix. Lork of Lorkenboom. XXI. 9. 1. Larix europaea. de cand. Pinus Larix l. Op de bergen van Zuid- Europa en Azië. — d. Y. II. 20. Mq. 270. P. II. 204. — Deze, van Pinus sylvestris tot hiertoe vermelde boomen leveren a. Pijnknoppen. Turiones s. Gemmae Pini. De groene, jonge wortelknoppen van Pinus Sylvestris- Zij worden in bet voorjaar ingezameld, terwijl zij nog met de teedere , gespitste, bleekroodbruine knopschubben bedekt zijn. Zij zijn rolrondachtig, 1 tot 2 duim lang, kleverig, rieken eigenaardig-balsamisch , smaken bitter, bal¬ samisch. Bevatten looizuur, eene eigendommelijke actherische olie, die van de terpentijnolie verschilt, doch daarmede isomerisch is, en volgens forchhammer eene eigenaardige, poedervormige hars, die boloretine is genoemd- b. Denneknoppen. Turiones s. Gemmae Abietis. De jonge wortelknoppen van Picea vulgaris en Abies pectinata, die zich slechts door eene meer kegelvormige gedaante onderscheiden. 1 56 ABIETIN AE. c. Gemeene Terpentijn. Terebinthina communis. De balsem, weite van Februarij tot October uit de openingen vloeit, die in de schors van Pinus sylvestris, P. nigra, Abies pectinata en Picea vulgaris zijn gemaakt. Eene bijna witte massa; halfvloeibaar, taai, kleverig , troebel , korrelig ; zij bezit eenen sterken , eigenaardigen reuk en eenen onaangenamen , prik¬ kelenden, bitterachtigen smaak. Is niet oplosbaar in water, doch gemak¬ kelijk in alkohol, aelher en oliën. Verbrandt ligt met sterk roetgevende vlam. Verdeelt zich na langdurige rust in een bovenst helder, bruinachtig en in een onderst dik, korrelig, troebel, vuilwit gedeelte- De terpentijn is een mengsel van aetberische olie , twee harsen , die pininzuur en sylvinzuur beeten, en barnsteenzuur , dat echter slechts zeer weinig bedraagt- De troebelheid schijnt een gevolg te zijn van het water, dat met een deel der hars scheikundig verbonden is- De verhou¬ ding tusschen de aetberische olie en de beide harsen, gelijk ook de be¬ trekkelijke verhouding dezer beide harsen , wisselt af naar gelang van verscheidene omstandigheden , zelfs bij de verschillende hoeveelheden ter¬ pentijn van eenen en denzelfden boom. Deze beide harsen hebben wel is waar ongelijke eigenschappen , doch desniettemin dezelfde elementaire za- menstelling = C10 H15 O, of waarschijnlijker = C20 H30 O2. Door de inwerking der lucht ondergaan de bestanddeelen der terpentijns veranderingen, en, indien hij zoo lang bewaard wordt, totdat hij begint te verharden, dan bevat hij, behalve de zoo even vermelde bestanddeelen, reeds nog twee nieuw gevormde harsen. d. Gemeeiie Terpentijnolie . Oleum Terebinthinae. De aetherische olie, die uit den gemeenen terpentijn met water wordt overgehaald. Sloopt gemakkelijk zuurstof op en wordt harshoudend. Rea¬ geert zuur, hetgeen volgens lecanu van barnsteenzuur, en volgens weppen van mierenzuur afhangt. Door rectifikatie met water gezuiverd en door chlorkalcium van water bevrijd, is de terpentijnolie dunvloeibaar, kleurloos , waterhelder, heeft 0,86 soortel. gewigt en -f- 156°, 8 kookpunt, is moei- jelijk in alkohol oplosbaar, is volgens de formule C20 H32 zamengesleld , riekt eigenaardig-onaangenaam en eenigzins verschillend naar gelang van de Pinus- soort. Slorpt zoulzuurgas in groote hoeveelheid op en vormt hiermede eene vloeibare en eene krystalliseerbare verbinding in zeer on¬ gelijke betrekkelijke evenredigheden , naar gelang der terpentijnoliesoort van ABIETIN AE. 157 den handel, zoodat zelfs van de laatste soms niets wordt afgescheiden. Beide verbindingen zijn isomerisch en volgens de formule G20 H32 -}-H €1 zamengesteld. Hieruit leidden blanchet en sell af, dat de terpentijnolie een ongelijk mengsel is van 2 isomerische oliën , welke zij na de scheiding uit hare verbinding met zoutzuur door kalk dadyl en peucyl noemden, de eerste uit de krystalliseerbare en de laatste uit de vloeibare verbinding- De eerste krystalliseert met zoutzuur weder volkomen en de laatste vormt daar¬ mede weder eene vloeibare verbinding. — Doch soübeiran en capitaine houden de terpentijnolie slechts voor eene enkele olie en noemen haar, zoo als reeds vroeger dumas, camphene. Bij de absorptie van het zoutzuurgas verbindt zich een deel onveranderd hiermede tot de krystalliseerbare ver¬ binding; een ander deel wordt isomerisch veranderd in eene olie, die zij peueylene noemen, en die op het oogenblik van vorming, eveneens met zoutzuur zamentreedt en daarmede de vloeibare verbinding vormt. Bij de afscheiding van het zoutzuur worden beide isomerisch veranderd en nu de eerste (het dadyl van bl. en sell) terebene en de laatste (het peucyl van bl. en sell.) terebilene genoemd. Camphene (terpentijnolie), peueylene, tere¬ bene (dadyl) en terebilene (peucyl) zijn dus 4 oliën, die ten opzigte harer zamenstelling (=C20H32), van het soortel- gewigt, van het kookpunt enz. niet te onderscheiden zijn. Doch terebene en terebylene rieken eenigzins anders, dan camphene en peueylene- Camphene en terebene vormen vaste , krystalliseerbare, en peueylene en terebilene slechts vloeibare verbindingen met zoutzuur , Camphene draait, even als hare verbindingen met zoutzuur, den gepolariseerden lichtstraal links, de verbinding van peueylene met zoutzuur, slechts nagenoeg half zoo ver, en terebene en terebilene , zoo als ook hare verbindingen met zoutzuur, in het geheel niet. beville heeft deze uitkomsten bevestigd en aangetoond, dat de peueylene tot dien tijd slechts in hare verbinding met zoutzuur bekend , ook door behandeling der terpentijnolie met zwavelzuur gevormd en geïsoleerd kan verkregen worden, doch dat zij alsdan onmiddellijk slechts 1 atoom zoutzuur opneemt tot £2o f}32 — j— II Cl , of beter = C'lü II64 -j- II G1 , terwijl zij op het oogenblik van vorming uit terpentijnolie door zoutzuur 1 aequivalent daarvan opneemt tot C20 II32 -j- H €1- Bij de behandeling der terpentijnolie met zwavelzuur wordt voorts nog eene olie gevormd, in proccntische zamenstelling gelijk aan de terpentijnolie, namelijk de colophene , die ook ontstaat bij snelle overhaling van het kolophonium , gelijktijdig met eene andere olie, die waarschijnlijk peueylene is. De colophene verbindt zich eveneens met zout¬ zuur en wordt daarvan door kalk isomerisch veranderd als eolophyleve afgescheiden, devili.e noemt de terebene camphilcne en de peueylene 158 ABIETINAE. terelene. — Doch waarom vormen de terpentij noliesoorten uit den handel met zoutzuurgas zoo hoogst ongelijke betrekkelijke hoeveelheden zoutzure camphene en zoutzure peucylene? De beide boven vermelde harsen , sylvinzuur en pininzuur , ontstaan klaarblijkelijk daardoor, dat zich 3 atomen zuurstof en 1 atoom terpen- lijnolie omzetten in 1 atoom water — i en in 1 aloom hars = C20H32O^ , en waarschijnlijk ontstaat het sylvinzuur op deze wijze uit het dadyl en het pininzuur uit het peucyL In aanraking met water scheidt de terpentijnolie zeer langzaam, doch wanneer zuren, met name salpeterzuur, medewerken, zeer spoedig zeer schoone regelmatige krystallen af, de zoogenaamde terpentijn-kamfer. Deze krystallen zijn = C20II44O6, dus slechts door opname van water daaruit ontstaan. Zij vormen zich klaarblijkelijk sleehts uit het dadyl, daar de terpentijnolie er des te meer van oplevert, hoe meer zij met zoutzuur van de gekrystalliseerde zoutzuur-verbinding = C20 H32 -}-H O geeft, zoodat, wanneer deze in het geheel niet daaruit kan verkregen worden, ook de terpentijn-kamfer volstrekt niet daarin gevormd wordt. De terpentijn-kamfer is ongetwijfeld een oliehydraat = C20H32-f 6g, daar zij 1) door smelting 2U verliest en dit bij de kristallisering weder opneemt; 2) door behandeling met jodwaterstofzuur in een olieachtig 1] geh aam = C20 H32 -f H en 3) door zoutzuur in eene vloeibare verbin¬ ding van C20 H32 H€I veranderd wordt, welke laatste verbinding het dadyl waarschijnlijk isomerisch in peucyl veranderd bevat. — Waar¬ schijnlijk vormt ook het peucyl eene overeenkomstige verbinding met water, die echter vloeibaar en geïsoleerd nog niet bekend is. e. Gekookte Terpentijn . Terebinthina cocta. Het mengsel van pininzuur en sylvinzuur, dat van den gemeenen ter¬ pentijn na de overhaling der aetherische olie in de retort overblijft. Het hiervan afgegoten water bevat het vroeger vermeld barnsteenzuur. Een weinig aetherische olie is daarbij nog achtergebleven, waardoor de gekookte terpentijn des zomers uit elkander vloeit, doch niet meer nadat hij verscheidene jaren bewaard is , omdat dan de overgeblevene olie deels vervlogen , deels verharst is. f. Gemeene Hars. Resina communis. Nadat de gemeene terpentijn verkregen is , vloeit hij in den herfst en winter uit de gemaakte openingen nog langzaam voort, doch deze ter- ABIETIN AE. 159 pentijn wordt niet meer verzameld , maar men laat hem aan den stam verharden, waarna hij de gemeene hars is, die verzameld wordt. De hars, welke op velerlei plaatsen uit de schors van zelve langzaam naar buiten dringt en verhardt, alsmede die, welke zich natuurlijk tusschen de schors en het hout van oudere boomen ophoopt, zijn van deze niet onderscheiden. De gemeene hars, ook wel Thus communis genoemd, vormt hars¬ massa’s, die uit ongelijk groote, witte en roodachtige (door phlobaphene gekleurde) stukken zijn zamengekleefd, en bijgemengde vreemde zaken bevatten. Smelt gemakkelijk. Wordt ligt week tusschen de vingers en is dan zeer kleverig. Riekt, smaakt en verhoudt zich tegenover water, al- kohol, aether en oliën, even als gemeene terpentijn, waarvan zij zich slechts door een klein gehalte aan aetherische olie onderscheidt- Wordt deze gemeene hars eenigen tijd onder gestadige bijvoeging van water gesmolten en dan doorgezift, zoo vormt zich na hare stolling de g. Witte hars. Resina alba. Daarbij is de aetherische olie bijna volkomen vervlogen, zoodat zij slechts een mengsel is van sylvin- en pininzuur met sporen der aethe¬ rische olie. Goed bereid vormt zij bijna geheel witte, troebele, broze, langzamerhand geel wordende harsmassa’s. Ook heeft zij door het water het barnsteenzuur verloren. Wordt echter het smelten längeren tijd en in sterkere hitte voortge¬ zet, dan vormt zij na de bekoeling de h. Gele hars. Resina flava s. citrina. Daarbij is al de terpentijnolie verdwenen en een klein gedeelte van het pininzuur in eene meer elektronegatieve hars , namelijk colopholzuur ver¬ anderd. Diensvolgens is zij een mengsel van pininzuur, sylvinzuur en kleine hoeveelheden colopholzuur; door het laatste verkrijgt zij naar ge¬ lang zijner hoeveelheid eene lichtgele tot donkergele, zelfs bruinachlige kleur. Zij is zeer broos, gedeeltelijk troebel en op enkele plaatsen helder. Wordt gezegde witte hars längeren tijd zonder bijvoeging van water gesmolten, totdat zij geheel helder en bruinachtig geworden is, dan vormt zij de i. Viool - of Spiegelhars of Kolophonium. Colophoniiim. Daarbij heeft zich een aanzienlijk gedeelte des pininzuurs in colophol- ICO ABIETINAE. zuur en daarvoor weder een zeker deel van het sylvinzuur in pininzuur veranderd, zoodat dc vioolhars uit pinin- en sylvinzuur bestaat. Doch door het colopholzuur , welks hoeveelheid omstreeks 10 procent uitmaakt, heeft zij eene bruinachtige kleur, die echter naar gelang der ongelijke verhoudingen van colopholzuur nu eens lichter, dan weder donkerder is, waarin het veelvoudig verschil van de vioolhars uit den handel gelegen is. Wordt echter de witte hars korteren tijd op zich zelve zacht gesmol¬ ten , zoodat slechts weinig colopholzuur gevormd en zij hierdoor niet bruin wordt, en dan boven vuur met galipot, de hars van Pinus Pinaster, P. Strobus en P. australis (zie beneden) vereenigd, dan vormt zij na het stollen het k. Bourgondisch Pek. Pix Burgundica. Dit bestaat derhalve uit sylvin-, pinin- en pimarzuur met zeer weinig colopholzuur. Door een weinig overgeblevene aetherische olie heeft het versch eene taaije geaardheid, doch het verhardt naarmate dat deze olie van lieverlede daaruit vervliegt en zich daarin verharst. 1. Fransche Terpentijn. TerebinÜiina Gallica, Wordt in de nabijheid van Bordeaux in het departement Landes uit Pinus Pinaster verkregen. Hij is meestal helderen doorschijnend, dikvloeibaar , kleurloos of geeiachtig, zeer kleverig en laat zich in dra¬ den trekken. Verdikt met magnesia tot eene soort van verbinding, die volgens fauré tot inwendig gebruik zeer aanbevelenswaardig is. — Zeer gelijk aan dezen terpentijn is die, welke in Noord-Amerika van Pinus Taeda, Pinus Strobus en Pinus Australis wordt verkregen en den naam van Amerilmansche terpentijn draagt. — De Fransche terpentijn levert door overhaling met water omstreeks VI procent aetherische olie, die van onze gemeene terpentijnolie niet wezenlijk schijnt te verschillen , aldaar dezelfde aanwending vindt en ook onder den naam van m. Fransche Terpentijnolie , Oleum Terebinthinae Gallieum, zeer dikwijls in onzen handel voorkomt. De hars, die daarbij overblijft, alsook die, welke van zelve aan den boom verhardt, wordt in Frankrijk galipot genoemd en eveneens gebruikt, als bij ons de harsen onzer denneboomen. Volgens laürent is zij echter daarvan onderschei¬ den voor zooverre zij eene eigenaardige, elektronegatieve , met het ABIETINAE. 161 sylvinzuur isomerische hars, het pimarzuur — C20 Si30 O2 , bevat. — Meestal komt zij ook tot ons onder den naam van galipot, hoewel de eigenlijke n. Galipot of Barras de hars van Finus Strobus en Pinus australis is, die daarvan in Noord-Amerika verkregen wordt. Op het uiterlijk gelijkt zij veel op oude, droog en geel gewordene elemi, waarvan zij echter door hare ligte oplosbaarheid in kouden alkohol onderscheiden is. o. Straatsburger Terpentijn. Terebinthina Argen toratensis. De balsem, die in het Yogesisch gebergte, Zwitserland en Tyrol uit gekwetste plaatsen van Abies pectinata en Picea vulgaris uit¬ vloeit. Is helder, doorschijnend, geelachtig; riekt aangenaam-citroen- achtig en is dunvloeibaarder, dan gemeene terpentijn. Beval volgens CAILLOT : Abiespectinata. Picea vul ga ris. Aetherische olie .. Pi nin- en sylvinzuur (a c ide abietique) Krystalliseerbare , indifferente hars (abietine) Hars, in kouden alkohol onoplosbaar. • Extractiefslof en barnsteenzuur. Verlies .. 32,00 . . 46,29 45,37 . . 10,83 11,47 . . 6,20 7,42 . . 0,83 1,22 0 9j 2,32 p. V enetiaanseke Terpentijn. Terebinthina Veneta. De balsem, welke uit de in Larix Europaea gemaakte insnijdin¬ gen vloeit. Hij is helder, doorschijnend, kleurloos tot bruinachtig-geel , taai, riekt eenigzins citroenachtig, doch onaangenaam. Bevat volgens UNVERDORBEN : 1) Twee oliën, door ongelijke vlugheid en verharsbaarheid onderschei¬ den , 23 procent? 2) Veel pinin- en weinig sylvinzuur. 3) Eigenaardige, indifferente hars. 4) Barnsteenzuur. q. Hongaarsche Terpentijn of Hongaarsche Balsem. Tere¬ binthina Hungarica 5. Balsamum ïlungaricum. Vloeit uit de afgesnedene toppen der lakken van Pinus Pumilio. Hij 11 162 ABIETINAE. is helder, dun en riekt specerijachlig. Be olie, die daaruit met water of onmiddellijk uit de toppen der takken wordt overgehaald, is de r. Kr om hout olie. Oleum Templinum. ïs geelgroen , riekt aangenaam en is wezenlijk onderscheiden van de ge- meene terpentijnolie, zoodat zij daardoor niet kan vervangen worden- s. Kanadasche Terpentijn of Kanada sehe Balsem. Terebin- thina Canadensis s. Bal sa mum Canadense. Vloeit uit insnijdingen in den stam vanAbies balsamea en Abies, canadensis- Is kleurloos, bleekgeel of groenachtig, doorschijnend als glas, laat zich zeer goed in draden trekken. Riekt aangenaam , balsamisch. Bevat volgens bonastre : Aetherische olie . 18,6 Hars, in alkohol ligt oplosbaar . 40,0 Hars, in alkohol moeijelijk oplosbaar .... 33,0 Kaoutchouk (?) en bittere exlractiefstof . . . onbepaald. t. Karpathische Terpentijn of Karpathische Balsem. Tere- binthina Carpathica s. Balsamum Carpatbicum s. Libaoi. Vloeit van zelven uit Pinu s Cembra- Is kleurloos, doorschijnend, riekt aangenaam en specerijachlig naar jeneverbessen, smaakt specerijig, even als jeneverbessen, scherp bitter- Boor eene soort van afdalende overhaling [destillatio per descen- sum] van het hout der denneboomen worden voorts de volgende stoffen , hier slechts even te vermelden, verkregen -• a- Wit teer. Pix liquida alba. De geelachtige, dik vloeijende balsem, die daarbij in den aanvang uit¬ smelt. Het zure water, dat gelijktijdig mede overgaat, heet teergal. b- Pijnolie. Oleum Pini rubrum. De uit het witte teer met water overgehaalde olie. Is dun vloeibaar, bleek roodbruin , riekt brandig-terpentijnachtig. Schijnt grootendecls ter¬ pentijnolie te zijn, vermengd met eenige ontledingsprodukten. c. Wit Pek. Pix alba. Het harsmengsel, dat bij de overhaling van het witte teer met water is A BIET INA E. 163 teruggebleven, welks geaardheid niet onderzocht is, doch hetgeen niet zeer verschillend van de gele hars schijnt te zijn. Het is echter niet wit, maar bruinachtig-geel. d. Zwart Teer. Pix liquida atra. Het mengsel, dat bij gezegde overhaling op het witte teer volgt en grootendeels uit ontledingsprodukten bestaat. Bevat brandige hars, eupion, paraffine, kreosot, picamar, pittakall, kapnomor, cedriret , carbolzuur , een weinig azijnzuur, houtgeest, terpentijnolie en andere minder bekende stoffen. De grootste hoeveelheden worden in Zweden bereid. Het is zwartbruin, dik vloeibaar, zwaarder dan water, vertoont daarmede gewreven zijnde eene rozenroode kleur, is in alkohol, aether en oliën op¬ losbaar, riekt onaangenaam, branderig, smaakt onaangenaam, bitter en scherp. Verbrandt met lichtende, sterk roetgevende vlam. Het teer, dat in den handel voorkomt , wordt echter ook uit andere hout¬ soorten alsook uit harsen en vette oliën verkregen. Alle daaruit ontstaande teersoorten zijn moeijelijk en met zekerheid welligt in het geheel niet te onderscheiden , daar zij allen nagenoeg dezelfde bestanddeelen , hoewel in geheel andere verhoudingen, schijnen te bevatten, slechts geene terpentijn¬ olie en waarschijnlijk ook geen carbolzuur. Zoo bevat slechts het teer uit beukenhout zooveel kreosot, dat dit met voordeel daaruit kan afgescheiden worden. Zulks in het oog te houden is voor de artsenijkunde van veel ge- wigt, naardien de daaruit te bereiden’ praeparaten , zoo als: Aqua Pi cis s. picea, Oleum Picis en Pix na valis, niet van gelijken aard zullen zijn, wanneer men hen nu eens uit het eene, dan weder uit een ander teer bereidde, en men zich welligt slechts voorstelt, bet teer van denneboomen aantewenden. Aqua Picis is het met het teer geschudde water, Oleum Picis het mengsel der vlugtige, vloeibare brandige oliën , met water daar¬ uit overgehaald en Pix na val is het mengsel der vaste en minder vlugge bestanddeelen des teers, hetgeen daarbij overblijft. e. Houtazijn. Acetum py ro-lignosum. De bruine, waterige vloeistof, welke gelijktijdig met het zwarte teer verkregen wordt. Bestaat voornamelijk uit water, azijnzuur, houtgeest en azijnzuur methylverzuursel , welk mengsel zekere hoeveelheden van de ge¬ zegde bestanddeelen des teers houdt opgelost, waardoor het eene bruine kleur en den reuk van het teer bezit. Naar gelang der tot de bereiding aangewende stoffen , verschilt hij eveneens in hoedanigheid. ARAUCARINAE. ÏAXINEAE. 164 f. Zwartsel. Fuligo, Wordt verkregen bij de verbranding van al die stoffen , welke bij de be¬ reiding der opgenoemde zelfstandigheden als afval voorkomen. Is eene met asboline doortrokkene kool, die zich in de schoorsteenen ophoopt. 41. ARAUCARINAE. Ar aucarineen. a. Agathis. Dammara-Spar. XXI- 9. 1. Agathis loranthifolia Salisbury. Pinus Dammara willd. Op de Mo- luksche eilanden. — Mo. 271, — Levert de Dammara. Dammara s. Resina Bammarae. De hars, die als balsem uit de uitwassen , welke zich boven den wortel dezes booms bevinden en dikwijls de grootte van een hoofd bereiken, te voorschijn dringt en daarna verhardt. Zij zoude ook van Shorea robusta roxbourgh verkregen worden. Onregelmatige , dikwijls zeer groote stukken; helder , doorschijnend , geel- of glasachtig. De breuk is schelpachtig en glasglinsterend. Zij laten zich ligt fijn wrijven, geven een zuiver wit poeder, worden in de handen eenigzins kleverig en knappen dikwijls even als zwavel. Zijn reukloos en smaken harsachtig. Soortel. gew. =1,0417 — 1,123. Wordt bij -j- 100° C. weck, smelt alsdan en riekt daarbij niet onaangenaam. Verbrandt als hars. Aether lost haar bijna volkomen op, alkohol in de koude gedeeltelijk, in de warmte geheel en al* Vette en vlugge oliën lossen haar volkomen op. Bevat volgens brandes: Alphahars . . 83,1 Betahars (dammarine). . . . 16,8 — Hiervan vond lucanus meer. Barnsteenzuur? [dulk heeft eene dissertatie: de resinis , praesertim de resina dammara , Vratislaviae 1846, geschreven, waarvan de hoofdinhoud in het Pharmac. Centralblatt 1847, p. 917, is opgegeven. Onder anderen vond hij in de dammarahars eene eigenaardige stof = C46 H76, welke hij dammaryl noemde.] 42. TAXINEAE. Taxisboomen. a. Taxus. Taxisboom . XVI. 9. 1. Taxus baccata l. !n de bosschen van Zuid-Europa. — Mq. 265. P. 11. 236- — Levert MY RICE AE. a. Taxisbladen . Folia Taxi. 