Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
III Deez. 5 Srvx. 31 242 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— wil voorstaan, moet getroost zijn de zijne daarvoor te wagen. Ik wil het mija Vaderland 108). niet wijten, daar ik niet van mijn Vaderland, maar om en met mijn Vaderland lijde” 1, — Ware hij in de gevangenis gebleven, bij de van lieverlede veranderde stemming in de regeringskringen van het Land, zou het ten laatste onmogelijk geworden zijn den voor- treffelijken man aan eene onrechtvaardige straf ten prooi te laten, en hem eene volkomen : genoegdoening te onthouden. Zoo zou, wat het ook kosten mocht, de zaak van de slacht- offers der omwenteling eervol gewroken zijn geworden, en ne GROOT, verzoend door de tegemoetkoming derzelfde Regering, die hem veroordeeld had, in de dienst van den Nederlandschen Staat zijn teruggekeerd. Maar hij bezweek voor de verleiding en maakte gebruik van de gelegenheid om door list uit den kerker te ontvluchten. De Hij ontvlucht kist, welke diende om hem van tijd tot tijd nieuwe boeken te bezorgen en de gebruikte dud geleerde werken terug te zenden, verbergde eens den geleerde zelven, en voordat men hem vermiste, had hij zich, in een metselaarspak verkleed, ongemerkt naar Frankrijk op reis begeven ?. Ongeduld om nog op het tooneel der wereld eene aan zijne gaven geévenredigde schitterende rol te spelen benevelde zijnen blik en deed hem het oor leenen aan het denkbeeld, dat in den geest zijner vrouw was opgekomen. De gevan- genis, die hij, al had zij wijd open gestaan, niet ongenoodigd en zonder openlijk eer- herstel had moeten willen verlaten, ontsloop hij thans op eene wijze, die hem aan erge ongelegenheid en grievende beschaming blootstelde, en, losgerukt van den natuur- lijken bodem zijns Vaderlands, op welken hij alleen waarlijk uitblinken en gelukkig zijn kon, begon hij een leven. in vreemde staatsdienst, dat rijk was in zorgen en karig in ware voldoening, terwijl hij tot loon voor de wraak, die hij zich door het uitgeven zijner voor het overige uitmuntende Verantwoording op zijne vijanden verschafte 3, zich ten eeuwigen dage den terugkeer in Holland afsneed, Zoo was dan de wraak der vijanden van OLDENBARNEVELT en zijne partij geboet. De regerings- Trok men nu te velde tegen de beginselen, die de om het leven gebrachte staatsman — niet had gehandhaafd? Werd de Godsdienst nu aan de vrije beschikking der Provincién onttrokken? Het gezag der Generaliteit in bepaalde gevallen boven dat der bijzondere Gewesten verzekerd? Aan de Steden het recht om gewapende manschappen te lichten 1 Verantw. bl. 276, 277. 3 c, maxpT, Hist. v. H. de Groot, bl. 242—251. 3 Toch spaarde hij ook nu den Prins van Oranje. In de toespraak aan de Overheden zijns Vaderlands, vóór de Verantw. geplaatst (bl. 13), betuigt hij, ze tot niemands injurie geschreven te hebben. Hij had zich, zeide hij, binnen zekere termen gehouden, en » vele importante zaken, die groot licht in deze materie zouden hebben gegeven, voor dezen tijd verzwegen, omdat die niet verhaald konden worden zonder eenige aanzienlijke personen wat particulierder aan te raken. Zoo ik nader word geperst (voegt hij er bij), zal ik niet kunnen nalaten nader te spreken en, zonder verschooning van de beleiders, al de geheimenissen te ontdekken.” z » DES VADERLANDS, 245 — ee — — racer — m m ontnomen? Tegen de uitspraak der Stedelijke Overheden in zaken van gemeentelijke politie beroep op de Hoven vergund? Den Prins eenige soevereine macht opgedragen? — Niets van dit alles. De beginselen, die de vorige Regering geleid hadden, werden onstraffelgk bevonden, althans hunne toepassing noodwendig gerekend, ja, nog verder gedreven, dan vroeger het geval zou geweest zijn, Wij zagen het reeds, de Provinciale Overheden en Kerken gingen, voordat de uitspraak der Dortsche Synode gevallen was, eigenmachtiger dan ooit in kerkelijke zaken te werk; de Nationale Synode, die vóór hare bgeenroeping een noodwendig, heilig en goddelijk werk had moeten heeten, was aan de Nederlandsche Provinciën en Gemeenten zoo goed bekomen, dat er nimmer meer naar zuik eene Kerkvergadering gelaald is, en Kerk en predikanten waren van nu aan strenger dan eoit aan het gezag der Magistraat onderworpen 1, De Provinciale en Stedelijke soevereiniteit bleef ongekrenkt. Terwijl de Hollandsche Heren, zoo het heette, wegens miskenning van het gezag der Unie nog gevangen zaten, waagden het de Overijsel- sche Steden van haar muntrecht een eigenwillig gebruik te maken en zich tegen de resolutiën der Generaliteit op haar hooger Rijksrecht te beroepen 3, en scheelde het niet veel, of er was een oorlog tusschen twee Hollandsche Steden, Dordrecht en Rotter- dam, over het slapelrecht der wijnen uitgebroken 3, In Utrecht durfden zich weder personen en richtingen doen gelden, die in 1610 door de krachtige tusschenkomst der ‘Unie waren gefnuikt & En wat de macht van den Prins van Oranje aangaat: was hem wel eens een hooger titel gegeven; was zijn persoon in staatszaken meer gekend geworden, hed. men de bijzondere raadslieden, van welke hij zich verkoos te omgeven, in zekere mate erkend en hem het vrij beheer over zekere gelden vergund 5, dit alles had slechts het karakter van iets tijdelijks en voorloopigs; niels daarvan werd wettig ingevoerd en in de Staatsregeling opgenomen. Neen! het afgehouwen hoofd van OLDENBARNEVELT was en bleef een onoverkomelijk struikelblok, dat aan Prins maurits den toegang tot de soevereiniteit versperde. 2 Resol. St.-Gen. 20 Maart; 3, 25 Apr.; 1 Mei, 1619. 3 caRLETON, IlI, p. 45, 46. 4 De ing1610 uitgebannene Utrechtenaren wendden zich in Maart 1619 om kwijtschelding van straf tot de Staten-Generaal, en de belangen van den Heer van pasxeL werden in denzelfden tijd door de Staten-Generaal aan die v. Utrecht aanberolen (Res. St.-Gen. 13, 20, 22 Mrt.; 12, 25 Apr.). 5 Zie hierboven, bl. 206. 31* 1618 — 1621. 1618— 1621. 244 ALGEMEENE GESCHIEDENIS van de geschillen over de quoíe verlost worden mocht, maar ook het recht der Provin- ción in het stuk der Religie beslist mocht worden !, Wel werden er van de zijde van den Engelschen Gezant stappen gedaan, die tot eene wijziging van den regeringsvorm en tot vermeerdering van ’s Prinsen macht moesten strekken; doch men beduidde den Gezant, dat daaraan in de gegeven omstandigheden niet te denken viel ?. Wel liepen er allerlei geruchten, dat de Prins een huwelijk zou aangaan, met eene Brandenburg- sche Prinses, die hem de rechten op Gulik, Kleef en Berg zou medebrengen, en daarbij dat de Staten van Gelderland het erfelijk recht van het Huis van Nassau op het Hertogdom Gelder en Graafschap Zutfen ten zijnen behoeve weder zouden doen gelden 3; doch geen dier droomen werd verwezenlijkt. De wezenlijkste uitkomst der omwenteling was nog deze, dat de Hollandsche en de Utrechtsche 4 Adel, die zijne rechten miskend had gezien en eene grievende vernedering had ondergaan 6, vrij aanmerkelijk aan gezag en invloed had verloren, Alzoo was de stedelijke Aristocratie, met welke niels dan eene verandering van personen was voorgevallen, en die zich in den voorloopigen toestand krachtiger kon laten gelden dan ooit 9, niet alleen onaangelast gebleven, maar voor goed van alle mededingers naar het staatsgerag bevrijd, en daar in alle belangrijke vraagstukken de Regeringen der voornaamste Hollandsche Steden het voortaan genoegzaam eens waren of zulks gemakkelijk konden worden, zoo heerschte van nu aan in de Staten van Holland en bijgevolg van die Provincie, welke een overwegenden invloed van staatkundig talent en stoffelijke middelen in de Staten-Generaal vermocht te doen gelden, de geest der regeringsfamilién van de Hollandsche, door handel en nijverheid rijk geworden en haren rijkdom steeds uitbreidende steden, Was dit de noodwendige ! Resol. Holl, 14 Maart; 26 Aug.; 21 Dec. 1619. caareron IlI, p. 88. Men erkende dus thans zelf, dat wat men tegen de Provincie Holland als bewezen had volgehouden, niet uitgemaakt was. 2 Zie hierbov. bl. 115. 3 BRANDT, Rechtspl. bl. 260. canreton, III, p. 67, 70, 71, 104 . 4 De Adel op de grenzen was de middeleenwen in dezen tijd nog niet vergeten. Tusschen de Heren VAN DORTH en VAN DONEP, die een rechtsgeschil te beslechten hadden, kwam het in het begin van het jaar 1619 tot dadelijkheden, De eerste, een Geldersch edelman, gebruikte Neder- landsch krijgsvolk om het kasteel Offenberch op Kleefsch grondgebied te bezetten, De Staten-Ge- neraal gelastten hem deze soldaten terug te roepen, en verzochten tevens de Brandenburgache Raden den Heer van poner van dadelijkheden terug te houden. Resol. St. Gen. 7 Febr. 1619. 5 Zie hiervoor bl. 204—206. 6 Resol. Holl. 16 Maart, 1610. Immers bleven de Stedelijke Magistraten, in afwachting van een plakaat »tot onderhoud van een bondige en vaste orde," hetwelk nooit gekomen is, geauto- riseerd »elk in den haren zulke orde te stellen als zij noodig zouden oordeelen tot constitutie harer steden.” DES VADERLANDS. : 245 voorwaarde der handhaving van het eigenaardig karakter der Republiek en van de rol, welke het baar gegeven zou zijn alsnog op het tooneel der wereld te spelen, een rol, geheel overeenkomstig met die, welke orpewsAnwEvELT haar had toegedacht, en tot welke bij alles had trachten in te richten, dan mag men wel zeggen, dat OLDENBARNE- veits woord: » hij die vast gaat en alleenlijk Godes eere en ’s Lands welvaren voor heeft , overwint alle zwarigheden !," bewaarheid was geworden. Alle zwarigheden, die de toepassing van zijn stelsel in den weg stonden, waren overwonnen, en, was door den naijver der staatslieden en de bekrompenheid der menigte zijn eigen leven eene zwarig- heid geworden, deze zwarigheid was door den schoonsten dood, dien hy had kunnen wenschen, een middel tot te zekerder zege geworden 2. In later tijd wellicht kon het overwicht der neringdoende Hollandsche Steden tot overroorzichlige raadgevingen leiden, zoo als men ze wacht van hen, die beducht zijn, hun stoffelijk voordeel te verbeuren; thans, nu de handel en de nering bijna geen ge- bied kenden, waar zij zich niet tegen vijand of mededinger te handhaven hadden, thans kon het den Hollandschen kooplieden en visschers niet naar wensch gaan, ;zoo de natie niet van top tot teen gewapend bleef, en de oorlog niet veeleer gezocht dan ontzien werd, De handelaars betoonden zich stout genoeg, en maar al te zeer geneigd om hunne stoutheid met het ontwikkelen eener geduchte oorlogsmacht goed te maken, geluige hun aanzoek om de vloot in de Middellandsche Zee krachtdadig te versterken 3; en zij die, bij gemis van aandeel in de Oost-Indische Compagnie niet genoeg baat bij de handelsondernemingen der laatste jaren meenden gehad te hebben, wenschten niets 1618 — 1631. De handel bracht krijgshaf- tigheid mede. liever dan in de West-Indiën veroveringen te gaan maken, gelijk aan die, welke men: gedurende den oorlog in Azië gemaakt had. Vloeiden de winsten van den Oost-Indischen handel vooral in Hollandsche kassen, thans beloofden zich de andere Provinciën in de oprichting der West-Indische Compagnie een middel te vinden om Holland te evenaren. Loo was er dan ook van die Gewesten geen vredelievende staatkunde te wachten: in- tegendeel van hunne zijde vooral kwam de aandrang tot de oprichting dier Maatschappij. Maar het plan dier oprichting griefde den Spanjaard op eene uiterst gevoelige wijze. Amerika was lot nog toe nagenoeg onaangerand gebleven. Bij het veldwinnen der ! Brief aan Ledenberg, in poprs. Arch. voor kerkel. en wer. Geschied. V, bl. 155. 2 Toen koning saxon de vrees voorwendde, dat wat te Londen gehandeld werd, bij een moge- lijken terugkeer van OLDENBARNEVELT tot het bewind, mocht gewraakt worden (vgl. boven bl. 113, 114), verklaarden de Gezanten zelven: dat de Constitutie van den Staat win geenen deele in haren vorm de minste verandering had erlangd” (Rapport, Prov. Utr, Arch. fol, recto $8). En dit verklaarde men, terwijl men canLETON in de Vergadering der Staten-Gen. liet zeggen, dat zij ‘hans aan het hervormen van hunnen Staat bezig waren (Resol. Stat.-Gen. 3 Oct. 1618). 3 Lie hiervoor bl, 6, 8. 1618— 1621. 216 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Amerika meer Kerken gesticht werden, dan er hier en in Frankrijk in het bezit der Geuzen kwamen !, en thans zouden die Geuzen ook daar post vatten en den bezitters hun goed afzetten! Doch om de gevoeligheid van Spanje bekreunde men zich niet. In het najaar van 1618 waren er reeds ontwerpen ter oprichting eener West-Indische Compagnie, door Gecommitteerden uit de Staten-Generaal opgemaakt, in gereedheid, en was men bedacht, de Provinciën te verzoeken, haren Gedeputeerden voldoenden last te verstrekken, ten einde op een gemaakt ontwerp een besluit te kunnen nemen, en een paar dagen vóór OLDENBARNEVELTS terechtstelling drukte men den wensch uit, de beraadslagingen over deze zaak niet langer door het uitblijven van den last der Gedeputeerden van sommige der Provinciën uitgesteld te zien: immers was de aandrang groot van dezulken, die des noods op eigen hand de handelskans op de kusten van Brazilië en de West-Indische eilanden wilden gaan beproeven 3. Was men alzoo op uitbreiding der handelsondernemingen uit, men was niet gezind hetgeen men had, wegens eenigen tegenspoed of ondervonden moeijelijkheden te laten varen. Geen vijandelijke bejegening der Engelschen schrikte de Hollandsche en Zeeuw- sche walvischvaarders af 3; geene veelvuldige bankroeten, ten gevolge van de schaden, door de zeeroovers toegebracht €, weerhielden de kooplieden van nieuwe ondernemingen; geene belangrijke nederlaag, in eene ontmoeting met de Spanjaarden bij de Manilles geleden 5, doofde den moed der Oostindievaarders uit. Die rampen leidden slechts tot de gewapende bescherming van vischvaart ê en handel, zoo als dan ook die nederlaag de Oost-Indische Compagnie slechts tot het besluit bracht om het getal van vijf groote schepen, welke naar de Oost-Indiën bestemd waren, met twee nieuw uitgeruste te ver- meerderen 7, Alleen verbazend groote winsten konden tot zoo vele opofferingen kracht en moed geven. De noodzakelijkheid om den handel en de vischvangst gewapend te drijven, dwong tot vereeniging van krachten en tot instandhouding of vestiging van maatschappijen, door de hulpmiddelen van den Staat ondersteund, en naijverig op de voordeelen, die zij zich door eigen inspanning verwierven. Voor het overige leerde de ervaring de 1 Zie Polit. balladen, Refer., liederen en spofgedichten der 16% eeuw, uitgegeven door de Maetsch. v. Vlaemsche Biblioph. 1I Serie, N°. 7, bl. 18. 2 Resol. Stat.-Gen. 22, 23 Oct.; 12, 16 Nov. 1618. 25 Jan.; 1, 6, 11 Febr.; 10 Mei, 1619. 3 Resol. Stat.-Gen. 8 Nov. 1617. Hiervoor, D. 111, St. 11, bl. 692. 4 Resol. Slat.-Gen. 21 Nov. 1617. Resol. Holl. 13 Jan. 1618. 5 Resol. Stat-Gen. 28 Apr. 1618. canteton II, p. 254. € Resol. Stat.-Gen. 12, 30 Jan. 1618. 7 Resol. Stat.-Gen, 1 Mei 1618, DES VADERLANDS, 247 IEEE voordeelen, aan het onbelemmerd verkeer verknocht, genoegzaam kennen om in geene 1618— verbodsbepalingen heil te zoeken. In die Gewesten en Steden, waar handel en nijver- im heid het meest bloeiden, was men gemeenljk ook het onbekrompenst. Kwam uit Zeeland, dat sedert het Bestand zijne welvaart natuurlijk eenigermate had zien lijden, of van elders soms eene stem ter aanbeveling van verbodswetten om den een of anderen tak van nijverheid en handel te beschermen, de Collegies ter Admiraliteit van Amster- dam en Rotterdam, door de Staten-Generaal geraadpleegd, of de eisch van andere belangen, rieden doorgaans vrijen uit- en invoer aan 1. Had men zich ten koste der Spanjaarden en Portugezen in de Oost-Indiën een ruim veld voor den handel weten te verwerven; bleven de pogingen der Franschen en Denen om zich toegang tot dezelfde bron van winst te verschaffen, zwak of onzamenhangend; de mededinging der Engelschen scheen op den duur niet afgewezen te mogen worden. Noodzakelijk- Tegenover hen kon men de gronden niet doen gelden, die men tegen genen aanvoerde, be om — in Met hen was men niet, als met de Spanjaarden, in vooridurenden staat van vijandelijk- poe — heid: integendeel, gelijke staatkundige belangen schenen Nederlanders en Engelschen te geland te ver- verbinden, en de sommen, die de Engelschen ten behoeve van de Oostindievaart veil hadden, waren niet, als bij de Franschen en Denen, zoo geheel buiten alle evenredig- heid met de kapitalen, welke wij in die vaart gestoken hadden, dat zij er niet naar zouden hebben kunnen dingen om hun deel aan de rijke baten te bekomen, Kon men tot eene billijke verdeeling van het handelsgebied in de Oost-Indiën tusschen de Engel- schen en ons geraken, dan ware men aan de bezorgdheid voor gedurige botsingen tusschen de kooplieden der beide natiën ontheven, de staatkundige betrekkingen der beide Regeringén liepen piet telkens gevaar van verbitterd te worden, en men kreeg daarentegen in de Britsche macht een bondgenoot tegen de Spanjaarden en een steun om de mededinging van Franschen en Denen te beter te weren 3. Dien ten gevolge kan het niet bevreemden, dat er in 1618 ernstig sprake was om de vroeger afgebroken onderhandelingen wegens eene vereeniging der Engelsche met de Nederlandsche Oost-Indische Compagnie 3 te hervatten. Het is uit de handelingen zelven genoegzaam gebleken, dat Koning sacosus bij de Jaconus stast- zending van CARLETON herwaarts ten doel had, de maatregelen der Republiek tegen vn da Nadrin Spanje 200 veel mogelijk te verlammen, en haar tegenover Engeland een ondergeschikte ^** plaats te doen innemen. Het gezag, hetwelk Engeland, op deze wijze over de Ver- eenigde Provinciën zou bekomen, gunde Spanje dat Rijk gaarne, vermits het den Vorst aan zijnen leidband kon doen loopen. Het voornaamste stuk van CARLETONS taak was ! Resol. Stat-Gen. 7, 21 Nov.; 23 Dec. 1617. 2 Jan.; 29 Mei; 25 Aug.; 3, 23, 25, 30, 31 Oct.; 3, 5 Nov. 1618. 2 CARLETON, Il, p. 140, 141, 228. 3 Zie hiervoor D. 111, St, II, bl. 501. 1618 — 3621. Besluit tot het zenden van eeni- ge Gezanten naar Engeland. 248 ALGEMEENE GESCHIEDENIS natuurlijk, dat hij OLDENBARNEVELT, aan wiens wijsheid en moed de grootheid en stout- heid der Republiek alleen scheen te hangen, den voet trachite te lichien; maar tot de ontwerpen, die tot het gewenschte doel moesten strekken, behoorde ook, dat de Staten- Generaal overgehaald werden tot het zenden van eenige Gecommitteerden naar Enge- land 1, Dit zou voor Europa den schijn hebben, alsof de vertegenwoordigers der Nederlanden aldaar komen moesten om recht of gunstige beschikking op de punten van verschil te bekomen. Daartoe moesten vraagstukken worden opgeworpen, die de Neder- landers niet toelieten onverschillig te blijven. Van zoodanige strekking waren de maat- regelen, door 3acosus genomen tot bederf van de Nederlandsche lakenverwerijen en tot bemoeijelijking van de haringvisscherij. Door OLDENBARNEVELTS gezag en wijsheid waren al die ontwerpen verijdeld. Zijne overtuigingskracht maakte gedurig vfh cameron zijnen bondgenoot tegen des Ambassadeurs eigen Regering, en zijne goed gekozen maat- regelen hieven de noodzakelijkheid op om over Nederlandsche belangen in Engeland te gaan onderhandelen. Doch nu OLDENBARKEVELT gevallen was, beloofde zich het Engelsch Bewind de vervulling zijner wenschen, en, werkelijk, dadelijk wordt tot het vertrek van. eenige afgevaardigden naar Engeland besloten. Maar zouden de Nederlanders dan thans de vraagstukken, door OLDENBARNEVELTS gezag tot een goed einde gebracht en in Holland afgehandeld, op nieuw als onopgelost erkennen en te Londen de beslissing dienaangaande gaan afwachten? Gaven de Staten-Generaal verlof tot zulken stap, dan voorwaar had de partij van OLDENBARNEVELT de schoonste gelegenheid om breed uit te meten, hoe hunne - onderdanigheid en toegefelijkheid voor 3acosus verraderlijke plannen bij des Advokaats - hooghartigheid en standvastigheid afstak. Dus beijverde men zich aan de afvaardiging van eenige leden der Slaten een ander karakter te geven. Er zou gehandeld worden over de vereeniging der Nederlandsche met de Engelsche Oost-Indische Compagnie; de Bewindhebbers der Nederlandsche Maatschappij zouden eenige Commissarissen, ditmaal naar Londen, afvaardigen, en de Staten eenige Gezanten met hen zenden om de onder- handelingen te leiden en tot een beslissend einde te brengen; bovendien zou de Be- zending den Koning hulde en dank bewijzen voor de ondersteuning door hem ter bij- legging der kerkelijke geschillen verleend; — maar de visscherij en de verwerij en be- reiding der lakenen op nieuw ter sprake te laten brengen, dit werd hun niet toegestaan. Vandaar de verbolgenheid van Koning sacosus ?, — Zoo laat zich tevens verklaren, dat hij het voorkomen aannam alsof hij de afgevaardigden niet zonder gezegelde commissie of procuratie tot de onderhandeling kon toelaten, als waren zij geene Gezanlen eener zelfstandige Mogendheid, maar slechts gevolmachtigden in eene zaak van staatshuis- houdelijken aard. De Gezanten en de Staten-Generaal hielden zich standvastig. 1 Zie hiervoor D. IUI, St. I1, bl, 618, 622. 2 Hiervoor bl, 113. DES VADERLANDS. 249 Et Doch beschouwen wij de zaak van het bedoelde Gezantschap en bepaaldelijk wat er — 1618— 1621. b mem LL. ae e (len aanzien van de vereeniging der beide Oost-Indische Compagnién verhandeld werd, | enigzins van nader bij. Dat van de zijde van Engeland de wensch naar vereeniging oprecht was, lijdt geen Van beide " : AUS zijden wordt de Imifel. Holland, het is waar, moest duchten eenmaal de kosten, ter verdediging van vereeniging der Nederlandsche en der Engelsche Oost-Indische den Oost-Indischen handel vereischt, niet langer alleen te kunnen dragen, en scheen dus aansluiting aan eene andere Mogendheid noodig te hebben; maar kon de Ne- Compagne, g derlandsche Compagnie zich niet trachten aan te sluiten aan Frankrijk? 1 Tegen wenscht. de vergunning van eenig aandeel in den Oost-Indischen handel zouden de Franschen tich gaarne verbinden een aanmerkelijk deel van de verdedigingskosten te dragen. Kwam zulk eene vereeniging met Frankrijk tot stand, dan was juist het tegenover- gestelde van het doel van Engelands staatkunde en van carrerons zending bereikt: de alliantie tusschen Frankrijk en de Vereenigde Provinciën ware hechter, en de beide volken daardoor sterker geworden, terwijl het Engelands slreven was, ze beiden ten gelieve van Spanje te verzwakken. Was er daarentegen eene vereeniging der Nederlandsche Maatschappij met de Engelsche tot stand gekomen, dan hadden de Engelschen een vasten voet in de Oost en zouden zij wel middel weten te vinden om de zenuw van den Nederlandschen Staat in het belang der Engelsche staatkunde min of ‘meer te verlammen, — Maar ook de Nederlandsche Oost-Indische Compagnie bad eene | bijzondere reden om te verlangen, dat er over de vereeniging met Engeland ten minste | onderhandeld werd. De termijn, tot welken haar octrooi was verleend, zou na verloop ‚tan nog slechts vier jaren daar zijn, en vurig verlangde zy er de verlenging van voor ' vijftig of minstens dertig jaren. Het vraagstuk, of men het ocirooi op nagenoeg gelijke ‘voorwaarden hernieuwen zou, ja of neen, moest in de vergadering der Staten-Generaal behandeld worden, en de Provinciën werden uitgenoodigd haren Afgevaardigden voldoen- den last te geven ten einde op dit punt te kunnen besluiten, Maar van den kant van vooral Fries- de vijf Provinciën, buiten Holland en Zeeland, was tegenstand te wachten tegen de — — vervulling van den wensch der Compagnie. Zij hadden niet in de baten der Maat- zich tegen de on- voorwaardelijke. “happij gedeeld, en wenschten thans voor hare ingezetenen de vaart op de Oost-Indiën verlenging = ‘Diet langer ten behoeve eener Hollandsch-Zeeuwsche koopliedenvereeniging afgesneden Oost-Indische tezien, Vooral Friesland zette zich bij deze zaak op den voorgrond. Bij dezen stand ia a a bi zaak zag de Oost-Indische Compagnie in het openen van onderhandelingen over tene vereeniging met de Engelsche Oost-Indische Compagnie een middel om zich de verlenging van haar octrooi verleend te zien. Immers, wilde men over eene zoodanige vereeniging onderhandelen, dan diende alles niet op losse schroeven gesteld, maar de ! Werkelijk uit canteron deze vrees, en gebruikte ze ale grond om de vereeniging als wenschelijk te doen voorkomen (II, p. 141). Ill Deer. 5 Srux. 32 1618— 1021. 250 ALGEMEENE GESCHIEDENIS vraag omtrent de toekomstige inrichting der Maatschappij beantwoord te wezen. Fries- land zag in dien tijd, uit haat tegen oLDENBARNEVELT, de aansluiting aan Engeland gaarne: bijgevolg zou het zich, dus vleiden zich de Bewindhebbers der Compagnie, een weinig inschikkelijk betoonen op het stuk van het octrooi, ten einde de aansluiting aan Engeland niet in den weg te staan !. Nu het derhalve ernst scheen te zijn, dat er over de vereeniging der beide Compag: niën zou gehandeld worden, werden er uit de Gedeputeerden der Provinciën in de Staten Generaal Gecommitteerden benoemd om met eenige Gecommitteerden van de Bewindhebbers der Nederlandsche Compagnie in wisseling van gedachten te treden, Van de zijde van Holland ontbrak onder die Gecommitteerden natuurlijk crortus niet, Te- gelijk werd in Engeland door onzen Gezant canon met den Goeverneur der Engelsche Compagnie, Sir Tuomas swrrH, over de vereeniging en de plaats der bijeenkomst gehan: deld 2%, Dus was tot dusverre nog niet uitgemaakt, dat de onderhandelingen in Engeland zouden gevoerd worden en dat er bovendien eenige Gezanten der Staten-Generaal naar Engeland zouden gezonden worden. Maar naauwelijks is oLDENBARNEVELT in de gevangenis, of het is eene uitgemaakte zaak, dat er in Engeland zal onderhandeld worden: CARON belooft zulks uitdrukkelijk aan den Koning; en tevens staat het vast, dat eenige afge- vaardigden der Staten, op kosten der Oost-Indische Compagnie, mede derwaarts zullen vertrekken, Daar evenwel de vraag omtrent de verlenging van het octrooi hiermede stilzwijgend in den zin der Nederlandsche Compagnie opgelost scheen te worden, zoo verzetten de Provinciën Friesland en Groningen zich nog tegen het vertrek der Bezen- ding, waarop daarentegen en van de zijde van Engeland en van die der Bewindhebbers der Nederlandsche Compagnie bij herhaling werd aangedrongen 3. Nu moest er wel bepaald worden, dat men zich bij de onderhandeling over de vereeniging voor geen later tijdstip verbinden zou, dan het octrooi duurde. Maar dit stond den Bewindhebbers der Compagnie in het geheel niet aan, Zij verzochten den 24° November gehoor ter Generaliteit, in tegenwoordigheid van den Prins van Oranje en Graaf wiLLEN LODEWIJK , om zich over die beperking te beklagen: daardoor zagen zij, dus betoogden zij, hun voordeel verkort en het Land benadeeld, en bijgevolg verzochten zij ook voor eenige jaren na den termijn van den afloop van het octrooi te mogen handelen. Zij rekenden er op, zoo het schijnt, dat daarmede de verlenging van het octrooi reeds eenigermale toegestaan zou zijn, Hoe het zij, hun verzoek werd hun verleend, onder bepaling echter, dat tot niets beslóten zou worden dan met voorkennis van Hun Hoog Mogenden, | Resol. St.-Gen. 15 Maart; 16, 20 Junij, 1618. carreton, II, p. 267. 2 Resol. Si.-Gen. 4, 17 Julij; 13 Aug. 1618. 3 Resol, St.-Gen. 7, 12, 15, 19 Sept; 8, 18 Oct. 1618. DES VADERLANDS. | 251 en dat de voorwaarden, welke sommige Provincién aan de verlenging van het octrooi — gesteld wenschlen te zien, niet ierajdegesteld werden: kon men elkander bij tijd en wole niet verstaan, dan zou aan de Stadhouders de uitspraak overgelaten worden, aan welke zich een ieder te onderwerpen had. Dit besluit ging niet door, dan onder protest van die van Friesland. Zij duldden, zeiden zij, in deze zaak geene overstem- ming, en behielden hunner Provincie het recht voor om na afloop van het octrooi handel te mogen drijven, waar het hun goed dunken zou. Die van Groningen ver- eenigden zich thans met het besluit, onder beding evenwel, vooreerst, dat, voor en aleer aan de Oost-Indische Compagnie verlenging van octrooi werd verleend, aan hunne Provincie, de vrijheid gegeven werd om zoo goed als anderen op de Oost-Indién handel le drijven, en, ten tweede, dat de te openen onderhandelingen de oprichting der West- Indische Compagnie niet in den weg zouden staan !. Dus bleek op nieuw, dat de West-Indische Compagnie een soort van vergoeding zou moeten zijn voor hen, die van de Oost-Indische Compagnie geene voordeelen getrokken hadden. Maar dit aldus uit den weg geruimde bezwaar was het eenige voorval niet, dat de Staten in spanning gehouden had, voordat de Bezending naar Engeland werkelijk af- reisde, Ten einde met gunstiger kans belangrijke inwilligingen van de Nederlanders te kunnen verlangen, meenden de Engelschen met eene reeks van aanklachten voor den Klachten der dag te moeten komen. Dit geschiedde bij een voorstel van camreron, op den 3° Oc- Er8eischen over ~ geweldenarljen ober (1618) ter Generaliteit gedaan. Zijne Majesteit, zeide hij, had twee vertoogen ier Nederlanders ontvangen met hevige klachten over gewelddadigheden, rooverijen en moorden, door Ne- ae Ras a l derlanders tegen Engelsehe onderdanen in de Oost-Indién en in de Noordelijke zeeën gepleegd. — Ook de botsingen tusschen de Engelsche en de Nederlandsche walvisch- vaarders zouden tegelijk met de Oost-Indische zaken een onderwerp van de onderhande- lingen der berending naar Engeland uitmaken, — Wat in de wateren van Groenland gebeurd was, ging de Engelsche Gezant voort, kon niet ontkend worden: de zaak maakte den inhoud uit van een straatlied, dat in den Haag werd gezongen, en waarin nauwkeurig werd opgegeven, hoe vele stukken geschut en vaten traan aan de Engel- «chen waren ontnomen, en hoe vele manschappen waren gewond en gedood, volkomen alsof het een op den vijand behaalde zege betrof. En hoe zij zich wegens het gebeurde in de Oost zouden kunnen verontschuldigen, dit was Zijner Majesteit een raadsel: im- mers hadden zij, in de maand Mei laatstleden, hunnen onderzaten het recht toegekend 9m de Engelschen in de Oost-Indiën vijandig te bejegenen. — De Gezant doelde op eene wie, toen ter tijd aan de Oostindievaarders door de Staten-Generaal verleend, waarbij in even stoute als bondige taal de Engelschen, die zich, ter vergoeding van door eigen schuld beloopen schade, in het bezit van forten of schepen mochten stellen, ! Resol. St.-Gen. 19 Oct.; 24 Nov. 1618. carLeron, 1I, p. 321, 322, 300. onder bedreiging van verdiend geweld vermaand werden, dezelven dadelijk terug te geven 1, — De Spanjaarden en Portugezen te beschuldigen, dat zij zich den Oost-In- dischen handel uitsluitend wilden toeëigenen en hetzelfde te doen, dit (zeide CARLETON toen verder) ging niet aan, evenmin als het de zee vrij uit te bazuinen, en dit element aan niemand vrij te laten; de Engelschen te vleijen met den naam van hunne beste vrienden en bondgenooten (hetgeen zij dan ook werkelijk, zeide de Gezant, in humnen nood geweest waren), en hen daarbij als vijanden te bejegenen, was niets anders, dan vrede in den mond en de wapenen in de hand te voeren. Hoe gaarne de Koning alle aanleiding tot misverstand vermeed, dit bleek uit zijne bereidwilligheid om zekere vroe- ger uitgebarsten bloedige geschillen bij te leggen, in welke eene Mogendheid, die hun minder genegen was, eene vurig gewenschte gelegenheid zou gezien hebben om haren moed aan hen te koelen, Doch eindelijk moest het geduld van den lankmoedigsten uit- geput raken. Was het ook geene bespotting van den Koning en zijnen Raad, dat reeds in het vorige jaar de overkomst van een Gezantschap beloofd was, om over de lakenen en de haringvisscherij te handelen, en dat daar niels van gekomen was, Thans zou dat Gezantschap voortgang hebben, maar weder was de eerst bepaalde tijd verloopen. Zij mochten, dit smeekte hij hen in Gods naam, de afreize hunner Gezanten niet langer uitstellen, ten einde zijner Majesteit voldoening voor die grieven te verschaffen en eens voor goed de betrekkingen tusschen de wederzijdsche onderdanen te regelen. Die grieven hadden maar al te zeer den schijn van gezocht te zijn, en men wist maar al te goed, dat de Nederlanders zich ruim zoozeer over geweldenarijen der Engelschen 1 Resol. St.-Gen. 25 Mei, 1618. 2  In weerwil van herhaaldelijk met aandrang gedaan verzoek om E antwoord op zijn voorstel van den 2*** October bleef men het antwoord schuldig: men bad tot verontschuldiging de reden bij de hand, dat men naar de gegrondheid der klachten onderzoek moest doen ?. Hoe cantetron weldra met een uitdrukkelijk verzoek sankwam, dat de Gezanten met een genoegzamen last zouden komen om ten aanzien van de (arra der lakens en de haringvisscherij eene afdoende schikking te kunnen tref- fen, en hoe men sich deswegens verontschuldigde, hebben wij boven gezien *, en wer- kelijk liet de Gezant zich overreden om hen te laten vertrekken, al kon hij wel nagaan , dat zij op die punten niet genoegzaam gelast waren 4. Doch nog andere middelen nam Engeland te baat om den Nederlanders schrik aan ^ De Engelschen le jagen en hen tot de uiterste inwilligingen te nopen. In het begin der maand No- a peers vember vernamen de Staten van goeder hand, dat van wege den Koning van Groot- — e Britannië in Engeland order gegeven was, om de Nederlandsche schepen, die nog hind UP de rijk beladen uit de Oost-Indiën verwacht werden, aan te houden. Zoo ver ging de vermetelheid der Engelschen in dit tijdsgewricht! Men had voorgenomen de Republiek , van haar hoofd beroofd, te dwingen, en niet als eene vijandige Mogendheid, maar als een onwillig onderdaan te bejegenen. Maar beter had Engeland het niet kunnen aanleggen om bij de Nederlanders den geest van oLDENBARNEVELT wakker te maken. Onder de Heren, die als afgevaardigden der Staten of der Oost-Indische Compagnie Dar Engeland zouden vertrekken, waren er enkelen, zooals nwouD VAN DER DUSSEN, benoemd vóórdat de Prins de stedelijke Magistraten had afgezet, vrienden en geestver- wanten van den Advokaat, wier namen als die van kwalijkgezinden door cARLETOR in zijne brieven aan zijn Hof werden gebrandmerkt 5: hij noemde kwalijkgezind een ieder die niet geneigd was om Nederlands onafhankelijkheid aan Engeland met zijne beginsellooze staatkunde op te offeren, en moed genoeg had om het verheven werk van den man voort te zellen, die thans, ten spot van alle rede, als misdadiger tegen de vrijheid van Europa en de onafhankelijkheid van zijn Vaderland gevangen zat. Op de inrichting van het Bestuur van de Oost-Indische Compagnie had de omwenteling geenen rechtstreekschen invloed kunnen uitoefenen; dus vaardigden ook de Bewindhebbers dier Maatschappij mannen af als px BAS en JAKOB BORREL, die mede de eer hadden van door caRzETOM als Arminianen te worden zwartgemaakt. Al was het nu ook dat mrER- man zich liet vervangen door LopssrEm 5; die anderen bleven leden der Bezending: men begreep hen noodig te hebben om tegenover Engelands vermetelheid pal te staan 1 Resol. St.-Gen. 5, 13 Oct. 1616. 2 Resol. Stat.-Gen. 6, 8, 16 Oct. 1618. 3 Zie hiervoor, bl. 118, 150, 151. 4 Resol. Stat.-Gen. 21 Nov. 1618. cameron II, p. 359. ` CARLETON, II, p. 354, 362, 308. 6 Resol. St.-Gen. 8 Dec. 1618. canreton II, p. 368. 1618— 1021. 254 ALGEMEENE GESCHIEDENIS voor de eer van het Land. Ook dien smaad van het gedreigde aanhouden der uit de Oost teruggewachte schepen zouden de Staten niet verduren. Zij schreven dadelijk naar het Collegie ter Admiraliteit te Hoorn of Enkhuisen, dat de oorlogschepen, naar de Middellandsche zee bestemd, ten spoedigste uit zouden loopen met den last om die ge- welddadigheid af te weren, en thans trachtte men de afreize der Gezanten ten zeersle te bespoedigen, opdat zij het Engelsche Bewind op zulk een schandelijk bevel zouden doen terugkomen. Men sprak cARLETON over de zaak, die veinsde er niets van te we- ten, ja later, toen men in Engeland begrepen had, dat zulke handelingen het rechte middel waren om Nederland tot het uiterste te drijven, durfde zeggen, dat het slechts een valsch gerucht was geweest. Bij deze leugenachtige mededeeling voegde hij de verzekering, dat de Gezanten, die op het punt stonden te vertrekken, voor de veilig- heid van hupne personen niet bezorgd behoefden te zijn, met andere woorden, dat Engeland zich niet als een barbaarsch roofnest zou aanstellen: eene eervolle verzekering voorwaar! Bovendien vond zij zoo weinig vertrouwen, dat de aanstaande Gezanten van de Staten eenigen waarborg voor hunne veiligheid in het vreemde land verlangden, en dezen hun niet ontveinsden, dat zij wel op eenig middel van verzekerdheid bedacht mochten zijn Í, en niet zonder grond: de verdediger des geloofs op dien vermolmden troon, de hater van Anmmuus, had het wel eens in den zin kunnen krijgen, sommigen van hen als ketters te recht te stellen; en cantetron had uitdrukkelijk geraden, op grond dat er kwalijkgezinden bij waren, dat men in Engeland zonder plichtplegingen met hen te werk moest gaan, en veeleer dreigementen dan gronden van overreding tegen hen moest te baat nemen 2. 2 CARLETON, Il, p. 361. DES VADERLANDS. 255 welijk van zijnen oudsten zoon met eene Spaansche prinses. Alle woordenwisseling — 1018— wer de haringvisscherij en de farra moesten zij zien af te snijden !, De Gedeputeerden — van de Bewindhebbers der Oost-Indische Compagnie waren, behalve de Heren sas en JAKOB BORBEL, ALBERT SONCK, ANDRIES RIJGKAERTS eN ARNOUD JAKOBSZ. LODESTEIN, met den Advokaat-der Compagnie Mr. wruram monzen. Den 5°" December (1618) in En- De Gezanten geland aangekomen, werden zij met alle eerbewijzen naar hun logement, het huis van — ps — en voornaam Nederlandsch koopman in Londen, gebracht. Het eerste intusschen wat tij vernamen ,. was dat een Schotsch Heer van aanzien met een Schoisch beambte hunne komst reeds sedert een maand te Londen verbeidde. Hieruit bleek, dat de Koning het er opgezel had om de zaak der visscherij op de Schotsche kust op het touw te zetten. Den 20° December verleende hun de Koning gehoor. In hunne toespraak, vieijend genoeg ingericht, gewaagden zij, na vele plichtplegingen en dankbetuigingen, van de geschillen tusschen de kooplieden der beide Natién. De onzen, zeiden zij, schreeuwden luid, dat de Engelschen hunne verdragen met de Indiërs niet telden, ja, met de Span- jaarden tegen hen zamenspanden, en daarvan waren de bewijzen in hunne handen; de Engelschen van den anderen kant klaagden even luid over ons. Eerder waren zij niet in staat geweest sijne Majesteit te komen inlichten (hij wist zelve wat hen belet had), maar thans ‘verwachtten zij van ’s Konings wijsheid en toegenegenheid, dat de onbewezen klachten van eenige weinigen sijner onderdanen de gemeene zaak niet benadeelen zouden, Immers, bleven Engelschen en Nederlanders in Oost-Indiën elkander vijandig bejegenen , dan zou de Koning van Spanje hun weldra beiden den voet lichten, den geheelen handel aan zich trekken en dien met zoo vele belastingen bezwaren, dat hij geheel Europa aan zich cijnsbaar zou maken en zich een middel zou gegeven zien om de geheele wereld de wet te stellen. — Eenige dagen later werden zij, en wel met veel onderscheiding, ontvangen in den Geheimen Raad. Hier voerde de Kanselier, de be- roemde sacow van Verulam, het woord. Op zijne vraag naar hunne procuratie hadden zij niets dan hunne geloofsbrieven aan den Koning te vertoonen, Daar deze alleen van onderhandelingen over de zaken van Oost-Indiën en Groenland gewaagden, zoo werd hun afgevraagd, ef zij ook op de andere punten, te weten de groote visscherij, de tarra der lakenen en bovendien op het stuk der munt, gelast waren. Op hun ontkennend antwoord werden zij verzocht de redenen, die zij voor hunne handelwijze hadden, in een geschrift te stellen, dat men aan zijne Majesteit zou opzenden, In dit schriftelijk vertoog zij verontschul- zeiden onze Gezanten, onder anderen, dat zij van de onvergelijkelijke wijsheid en billijkheid — ge van het gezalfde hoofd zijner Majesteit niet anders verwachtten, dan dat hij nimmer E ub bes zou loelaten, dat hunne natuurlijke vrijheid, door onheugelijk besit bevestigd en ge- mee ra zijn. ! Zie de Instructie in het Verbaal, waarvan een afschrift berast in het Prov. Utr, Archief. Waar geen andere bron is aangehaald, zijn de bijzonderheden uit dat stuk geput. 1618— 1621. 256 ALGEMEENE GESCHIEDENIS cu——áÁÁá— ————————Umánámm cá tÁ— rugsteund door het onveranderljke volkenrecht, door eenige nieuwigheid zulk een in- breuk zou lijden,.als de belemmering hunner haringvisscherij zijn zou. Wat het vraagstuk van de /arra en den handel der lakenen aanging, de stipte nakoming van 's Konings eigen plakaten zou de klachten van de Compagnie der Merchants-adventurers doen ophouden. — Wat hun bij een tweede gehoor, door den Geheimen Raad hun verleend, op dat schriftelijk vertoog aan den Koning werd tegemoet gevoerd, laat zich afleiden uit hetgeen canzETON den 12% Januarij in de Vergadering der Staten-Generaal in het midden bracht 1, Voorts sprak de Kanselier thans meer bepaald van het stuk der munt: wij zochten, beweerde hij, door het doen rijzen der waarde het geld en den handel uit hun land te trekken. — Over de honderd persenen, meest Nederlanders, en van de aanzienlijkste kooplieden, werden door het gerecht beschuldigd van belang- rijke sommen aan geld uit het Rijk uitgevoerd te hebben. — Op der Gezanten verzoek om niettemin tot de behandeling van de zaak van Oost-Indiën en Groenland te worden ^ toegelaten, antwoordde de Kanselier, dat hij gegronde reden had om aan de inwilliging van dit verzoek te twijfelen, en bij het scheiden veroorloofde zich de Baron mamwiLTOX de schampere aanmerking, dat het niet goed zou zijn, zoo de Koning van Spanje »onze traagheid’ kwam te vernemen. De hun voor den voet geworpen bezwaren trachtten onze Gezanten in een nieuwe memorie uit den weg te ruimen, waarin zij aanvoerden , dat caRzETON van het stuk der munt niet eerder dan daags voor hun ver- trek gesproken had ?, en dat alsloen de Generaalmeesters van de munt gelast waren Hun Hoog Mogenden in deze zaak van advies te dienen. Wat het gemis der verlangde procuratie betrof, dit moest bij den Koning geen wantrouwen wekken, aangezien de regeringsvorm van hunnen Staat, niet de minste verandering had ondergaan 3: Prins MAURITS, wilden zij zeggen, had geenerlei stap gedaan, die later zou kunnen gewraakt worden. Eindelijk verklaarden zij niet te verwachten, dat de Koning, die zich zoo verdienstelijk gemaakt had met het opheffen der zwarigheden en onlusten in hunnen Staat, hun thans nieuwe moeijelijkheden en geschillen in den weg zou stellen. — Dit vertoog, verre van den Koning neder te zetten, wekte bij hem hooggaande ontevreden- heid. 3 Zie hiervoor, bl. 245, Noot 2. 