Het groote Tafereel der Dwaasheid
I^niv.of in. Library 53 /777 ■}j HET GROOTE TAFEREEL DWA A SHE ID. LIBRARY OF THE UNIVERSITY OF ILLINOIS HET GROOTE TAFEREEL DEE DWAASHEID. Sta Lezer, en ziet hier te gelyk met schrik en verwondering, ’t geen uwe Voorvaderen in deeze Landen nooit gezien hebben, en ’t welk uwe nakomelingen veel ligt niet zullen zien, en naauwlyks konnen geloven! Europ. Mercurius , Julij 1720, biz. 94. Sero sapiunt Phryges. Nooit welligt was er te Amsterdam op den Dam en aan den ingang van de Kalverstraat grooter drukte gezien, den ganschen dag door en ook des avonds en tot diep in den nacht, dan in den nazomer van het jaar 1720. Reeds in den vroegen morgen werden de bewoners der buurt gewekt door het gedruisch der zamenstroomende menigte; het ge- drang en geraas nam toe met het rijzen der zon : eerst het uur van een des namiddags gaf eenige ruste , als de beurs geopend was; maar tegen het vallen der duisternis verhief S zich het rumoer met dubbel geweld en bleef voortduren tot aan, tot over middernacht, wanneer eindelijk de luidruch- tige troepen volks, nog snaterende en schageherende, huis- waarts togen. De brand punten dezer ongewone beweging waren het Fransche Koffijhuis , de Karsseboom , de [oude] Graaf van Holland en vooral het Engelsche Koffijhuis (dat men den bijnaam van Quincampoix gegeven had), vooraan in de Kalverstraat, het derde lmis van den Dam aan deWest- zijde, gelegen. Daar zag men allerlei slag van lieden uit \ 4 HET GROOTE TAFEREEL alle deelen des lands zamenkomen en door elkander krioelen; deftige kooplieden, sierlijke jonkers, landedellieden, winke- liers, beunhazen, visschers, ambachtslieden, boeren, matro- zen en, niet het minst talrijk en roerig, “die van de Por- tugesche natie,” zoo als men toen plagt te zeggen. Men hoorde niet anders dan: “wie biedt! wie verkoopt! ik geef “premie! vijf partijen! tien partijen ! een regiment! deWest! “de Zuid ! Hoorn! Zwol! Weesp! Rotterdam! avans, “rescontre, banco!” — en zulke onzamenhangende klanken meer, voor den vreemdeling ten eenemale onverstaanbaar, voor den ingewijde voldoende. Want er was geen tijd te verliezen! In eene minuut konden de actien tien percent rijzen of vallen , en een fortuin gemaakt of verloren zijn. Elk oogenblik is er iets nieuws, dat den dringenden hoop op nieuw in opscliudding brengt. Daar komt een postrijder ! Van waar? Van Zwol of Utrecht, ’t is om ’t even; de actien op Zwol en Utrecht rijzen in }t eene en dalen in ’t andere koffijhuis al naar “de wind blaast.” Ziehier een Egmonder visscher, die geheimzinnig eenen bekenden Ac- tionist iets in ’t oor fluistert. Hij komt zeker met zijne pink van een “expressen” togt naar Londen terug. De Zuidzee-Compagnie is stellig 200 pCt. hooger! roept er een nit de menigte. En de kreet: “de Zuid, de Zuid, deZuid!” overschreeuwt een oogenblik alle andere. — lets rustiger en bedaarder gaat het binnenshuis toe: trouwens de straat is ook voor de schamele gemeente, die te bewegelijker is naarmate zij minder te verliezen heeft. Daarbinnen doen de “Heeren” hunne zaken onder de deftige pijp af \ Ik heb u verplaatst in het beruchte Actiejaar 1720, waar- van wij de heugenis schier op iedere veiling van boeken kunnen vernieuwen, als wij daar aantreffen een’ statigen foliant, vol spot-prenten en -dichten. verzameld onder eenen ellenlangen titel , waarvan de eerste regels aan het hoofd van dit opstel geplaatst zijn. De voile titel luidt: “Het “GROOTE tafereel der dwaasheid, vertoonende de opkomst , “ voortgang en ondergang der Actie-, Bubbel-, en Windnegotie , “in VranJcrijJc, Eng eland en de Nederland en , gepleegt in den “ jare MDCCXX. Zijnde een Verzamcling van alle de Con- 1 Dc voorstelling is in al hare bijzonderheden liistorisch en geput uit de verhalen van tijdgenootcn. DER DWAASHEID. 5 “ditien en Projecten van de opgeregte Compagnien van “ Assurantie , Navigatie , Commercie, etc. in Nederland, zoowel udie in gebruik zyn gebragt, als die door de II. Staten van “ eenige Provintien zyn verworpen : Als meede Konstplaaten, “Comedien en Gedigten door verscheide Liefhebbers uytge- “ geeven , tot bescliimpinge deezer verfoeijelyke en bedriegelyke “ Handel , waar door in dit Jaar verscheide Familien en Per- “ soonen van Hooge en Lage stand zijn geruineerd, en in haar umiddelen verdorven, en de opregte Negotie gestremt , zo in u Vrankrijk , Engeland als Nederland. “ Zoo lang den Gierge Mensch ((Is voorzien van geld en goed , “Krijgt den Bedrieger tog zijn wensch , ‘ “ Want hem de Gierge en Onnoozle altijd voed. u Gedrukt tot waarschouwinge voor de Nakomelingen , in 9t nood - ulottige Jaar, voor veel Zotte en Wijze. 1720. Wat dunkt u van dit staaltje van den wansmaak onzer vaderen? Ik verzeker u, bet gehalte van dit kunstwerk is niet veel beter dan die van bet uitbangbord. De Konstplaaten zijn meestal Fransche prenten , door Hollandsche onder- en in-scbriften genationaliseerd. Een enkele Engelsche, mis- schien ook een paar Duitsche loopen er onder. Nu en dan vindt men er eene, die aan vroegeren tijd en krachtiger stift herinnert, en , voor andere gelegenheden gemaakt, op deze toegepast is. De Gedigten ademen meerendeels in inboud en vorm de grofste en gemeenste straattaal ; of wanneer zij ernstig moeten beeten, hebben zij al de waterig- heid en gemanierdheid, die de voortbrengselen van den Neder- landscben Zansberg; uit het begin der XVIIIe eeuw kenmerkt. Karakter, geest, verrmft, scbildering van den toestand zult gij er te vergeefs in zoeken. Alles is even flaauw en laf en dikwijls walgelijk vuil. Langendijks Quincampoix of deWind- handelaars alleen — hoe plat ook nog zijne geestigheid was — steekt eenigzins gunstig af bij den ganschen hoop , en wie de gebeurtenissen bestudeerd heeft, zal in menigen regel bij hem aardige toespelingen ontdekken. Tronwens de meeste der overige rijmelarijen zijn dan ook oorspronkelijk straat- deunen geweest, welke op een vel in folio in piano gedrukt, met de spotprenten (zoo als een gelijktijdig schrijver zegt) voor de winkels der boekverkoopers uitgestald bingen , ugelijk de wimpels en vlaggen in de Grafelijke Hofzaal te HEX GROOTE TAFEREEL 6 ’s Gravenhage.” Sommige van deze oorspronkelijke uitga- ven vindt men nog in deze en gene verzameling van het Groote Tafereel bijgebonden. Naauwkeurige kennis is natuurlijk uit deze stukken even- min te putten als kunstgenot. Ook van elders is die kennis inoeijelijk te bekomen. Onze Historieschrijvers loopen over dit merkwaardige jaar over ’t algemeen vlugtig henen. A1 is de geschiedenis, die zij schreven , het minst van alle eene histoire bataille , zij hadden toch even weinig als alle anderen een open oog voor den gang van ’t maatschappelijke leven des volks. Wagenaar is uiterst voorzigtig in een viertal bladzij- den *; Bilderdijk doet het knorrende in tien regels af 1 2. Had- den wij niet de Conditien en Projecten zelve der opgerigte of ontworpen Compagnien, en vooral onderscheidene strijdschrif- ten uit die dagen, die belangrijke wenken geven over begin, voortgang en afloop dezer windkoorts, en daarbij dekronijk van den Europischen Mercurius, die maand aan maand de voor- komende feiten zamenrijgt, deze bladzijde onzer geschiede- nis zou bijkans geheel onleesbaar voor ons zijn 3. En toch is zij zoo lezenswaardig; zoo belangrijk voor de studie van de menschelijke natuur en van de verschijnselen des maatschap- pelijken levens; zoo leerzaam — indien het baten mogt — voor latere geslachten. Vooral in deze dagen, nu doldriftige speelzucht een nieuw Tafereel der Dwaasheid schijnt te willen ontrollen, kan het van pas zijn, leering en waarschuwing te putten uit de herinnering aan de dwaasheden van vroegeren tijd en hare onvermijdelijke straf. Het bedaarde, stemmige Nederduitsche karakter, dat de- gelijke in onzen volksaard , waarop wij zoo gaarne roemen , schijnt in natuurlijke tegenspraak te zijn met al wat men in 1 Vaderlandsche Geschiedenis, D1 XVJ1I, biz. 225 — 229. Verg. ook zijne Beschrijving van Amsterdam, Dl. VI, biz. 274 — 276. 2 Geschiedenis des Vaderlands, Dl. XI, biz. 58. 3 Eene belangrijke bijdrage is te vinden in de Verzameling , tot Waarschou - winge voor de nakornelinge , van alle de 'projecten en conditien van de com- pagnien van assurantie , commercie en navigatie , enz. enz. enz. (de titel is niet minder breedsprakig dan die van het groote Tafereel). In s’ Gravenhage gedruckt bij Cornells Hoffeling , 1721, 2 deelen in 4° (op biz. 290 van het tweede deel worden er nog meerdere beloofd, die mij echter niet bekend ge- vvorden zijn). In deze belangrijke Verzameling vindt men niet alleen zeer volledig alle Projecten en vele daartoe betrekkelijke memorien en strijdschrif- ten, maar ook de nadere Conditien en brieven van onderscheidene compa- gnien. Zij komt zeldzaam voor. DER DWAASHEID. 7 onze taal zoo eigenaardig “ W i n d h a n d e 1” noemt. En even- wel vinden wij reeds van oude tijden her talrijke blijken, hoe diep in den grond van dat volkskarakter speelzucht gewor- teld is. Ik wil u niet herinneren aan hetgeen Tacitus 1 van de oude Germanen berigt, “dat zij zoo verzot waren op het spel, dat zij (volkomen nuchter, voegt hij er bij) have en goed, vrouw en kinderen en hun eigen lijf en vrijheid op eenen worp zet- teden.” Die zelfde roekelooze dobbelarij vinden wij bij alle onbeschaafde volken over de gansche bewoonde aarde weder. Maar ik wijs u liever op latere tijden; op de dagen van ont- wikkeling en beschaving, van rijkdom door noeste nijverheid verkregen, van grootheid door eerlijken handel gewonnen; waarin men zich liet voorstaan op zedelijkheid en gods- vrucht. Wij weten , hoe onze Placcaatboeken , van het eer- ste tot het laatste deel, telkens vernieuwde verbodsbepalin- gen bevatten tegen vreemde of particuliere Loterijen ; en ook, hoe onze Regenten zelve het middel der loterij gereedelijk aangrepen om geld op te nemen bij de burgerij. Tegen - woordig nog is een der krachtigste argumenten voor het be- houd der Staatsloterij dit, dat zij als eene soort van veilig- heidsklep werkt, die der speelzucht des volks eene minder schadelijke voldoening geeft. Maar ook de handel zelf heeft verwantschap met het spel: de redelijke onderneming, die op de berekening van den omvang der behoeften en der midde- len ter vervulling daarvan berust, is dikwerf naauwelijks te onderkennen van de waaghalzerij, die “ eenen loop neemt” met de rijzende of dalende markt; en zoo de grens al bestaat, hoe ligt wordt zij overschreden ! Niet zelden werpt die overmoedige speculatie zich op een of ander bijzonder artikel en ontaardt daarbij goheel in spel en weddingschap; men verkoopt wat men niet heeft, men koopt wat men niet begeert te ontvangen; men verhandelt voor tienduizenden en honderdduizenden waarde , zonder kapitaal of crediet te bezitten ; alleen om op den dag der afrekening — naar de kans loopt — eenige honderden te winnen of te verliezen. Nu eens is de traan het voorwerp er van , dan de olie ; nu eens de gra- nen, dan het zaad; nu eens specerijen, dan ansjovis; het diepst en het liefst waagt men zich in de minst soliede waarden , omdat bij deze rijzing en daling der markt het meest van de vlugtige opinie af hangt ; en niet onze tijd T Germania, c. 24. 8 HET GROOTE TAFEREEL alleen , maar ook reeds vroegere tijden hebben daartoe de staatsobligatien , de actien in onzekere ondernemingen , en den ganschen “papieren kraam” het meest geschikt ge- vonden. Want onze vrome en vroede vaderen waren in waarheid in dit opzigt niet zoo veel beter dan wij ; en de klagt , in on^e dagen wel eens, niet zonder overdrijving, geuit, dat de opregte handel door het effectenspel verdrongen wordt, is ook in zooverre onbillijk, als men daarmede bedoelt dit kwaad als bijzonder eigen aan de XIXe eeuw te doen voorkomen. Reeds in de XVIIIe zagen alle schrijvers over het verval van den Nederlandschen handel juist hierin eene der oor- zaken van dat verval ; en zij voeren tal van zonderlinge voorbeelden aan van de wilde drift, waarmede ter beurze van Amsterdam het spel in allerlei vreemde fondsen ge- dreven werd i. Zoo uit de XVIIe eeuw niet gelijke klag- ten tot ons zijn gekomen, ik geloof waarlijk niet te stout te spreken, wanneer ik beweer, dat het niet was omdat de genegenheid, maar omdat de gelegenheid tot dit spel ont- brak. Verhandelbare staatsschulden van vreemde mogend- heden waren er nog niet; evenmin veelsoortige aandeelen in naamlooze vennootschappen. Maar, naauwelijks was toch de geoctrojeerde Oost-Indische Compagnie opgerigt, of de Staten-Generaal der Vereenigde Nederlanden vonden zich verpligt bij Placcaat van 27 February 1610 het spel in hare actien tegen te gaan : “Alsoo tot Onser kennisse ghekomen “es dat eenige Cooplieden ende anderen, niet ofte seer wey- “nich hebbende in de Generale Vereenichde Compagnie op “Oost-Indien , hen vervorderen veele ende groote sommen “van Actien (monterende eenige duysenden) te verkoopen “in de selve Compagnie meest op dach; practiserende on- “dertusschen ende aleer omme komt den tijdt van ’t Trans- “port ende leveringe, te bekomen de voorsz. Actien tot “minderen prijs als die waren ten tijde van heure voorsz. “eerste verkoopinge.....” Hoe weinig het baatte , in dat Placcaat ontzegging van regtsvordering uit zulken verkoop en zelfs boete tegen de verkoopers te bedreigen, blijkt hier- 1 Vooral was dit het geval in de jaren 1763 en 1772, toen eenige der aan- zienlijkste huizen te Amsterdam en te Londen door teugelloos effectenspel en daarme& gepaard gaande wisselruiterij bankroet gingen. Ook deze windhan- del was wel eene nadere historische bewerking waard. Vele bouwstoffen daartoe vindt men onder anderen in het weekblad de Koopman, IVe enVe deel. DER DWAASHEID. 9 uit, dat reeds den 15en Julij 1621 een nieuw Placcaat van gelijke strekking moest worden uitgevaarcligd, nu ook uit- gebreid tot de actien der West-Indische Compagnie, die reeds verhandeld werden, ofschoon de inschrijving nog niet eens geopend was. Het Placcaat van 1621 werd gereno- veerd den 3en Junij 1623. Den 20en Mei 1624 verscheen een nader Placcaat op het verkoopen der actien in de West- Indische Compagnie; dat weder gerenoveerd werd den 27en Mei 1636. Daarna mengden zich de Staten van Holland en West-Friesland — of die ineer klem en kracht mogten hebben — in de zaak. Den 16en September 1677 vaardig- den zij een Placcaat uit, waarvan de aanhef, krachtig ge- noeg, dus luidt: “Alsoo tot Onse kennisse ghekomen is, dat “niet tegenstaende verscheyde voorgaende Placaten , betref- “fende het verkoopen van Actien in de Generale Geoc- “troyeerde Oost-Indische Compagnie, als noch dagelijcks “veele en verscheyde Personen haer onderstaen hebben ende “onderstaen te verkoopen groote sommen van Actien, mon- “terende tot eenige Tonnen Gouts, dewelcke syluyden “daerinne niet hebben noch participeren , maer alleen soe- “cken , loopende den tydt van de Leverantie en Opdracht “van deselve Actien door sinistre practycquen en onbehoor- “lijcke middelen, de Actien tot veel minderen en lageren “Pryse als die waren ten tijde van de verkoopingen af te “jagen, ende neder te dringen, valschelijck uytstroyende en “disseminerende veel schadelijcke en nadeelige gheruchten “ende tydingen ” Voorwaar, indien de omvang der kwaal beoordeeld moet worden uit de mate en kracht der genees- middelen, dan was de kwaal hier wel reeds diep geworteld en wijd vertakt. — Maar nog meer. Bij gebreke van Pa- pieren vond men ook in koopwaren toen reeds voorwerpen voor zulken “avontuurlijken” handel. Sinds 1614 bestond in Holland de geoctrojeerde Noordsche Maatschappij voor de Walvischvangst; in 1622 had zij zich met eene Zeeuw- sche Compagnie vereenigd, en den 25en October 1633 had- den de Algemeene Staten een nieuw octrooi aan de Vereenigde Compagnie gegeven. Die uitrusting ter visscherij was uit den aard der zaak eene kansrekening boven vele andere ondernemingen , en bood dus schoone gelegenheid tot spel aan. Doch zeker het merkwaardigste , en ook het meest be- kende voorbeeld van zulke speelzucht uit denzelfden goeden ouden tijd is de beruchte Tulpenhandel van 1636 en 1637, een verschijnsel , dat nog te geener plaatse en te geenen tijde zijne weerga gevonden heeft. Ons bestek gedoogt niet, daarover hier in bijzonderheden te treden; alleen zij opge- merkt, dat die bloemenhandel hetzelfde eigenaardig ver- schijnsel ter beschouwing oplevert als het onderwerp , dat in deze bladzijden behandeld wordt. Namelijk: somwijlen zien wij die ziekte der speelzucht, die zich door alle tijden lieen bij alle volken openbaart , even als de volksziekten , die het ligcliaam aantasten, plotseling nog buitengewoon in kracht en omvang toenemen. Zij wordt dan in den vollen zin des woords eene epidemie-; zij verheft zich, zij grijpt om zich, naar alle zijden, over alle standen en klassen der maatschappij; het wordt haast onmogelijk zich van hare be- smetting vrij te houden. Maar ras ook heeft zij uitgewoed : zij verdwijnt. even snel als zij was opgekomen , doch niet zonder veel ellende en jammer acliter te laten. Zulk eene 1 Mijne autoriteit voor het bestaan van dit Mandament is Zorgdrager's Bloeijende ophomst der aloude en hedendaagsche Groenlandsche Vissclierij (biz. 260 der eerste, biz. 300 der tweede uitgave; de laatste van 1728). Vruchteloos echter lieb ik bij onze oude regtsgeleerden er naar gezocht. Dat het bestond en langen tijd als geldig is aangemerkt, blijkt uit de talrijke toespelingen op dit weinig eervol regtsmiddel voor den gebrekigen schulde- naar. Het wordt meestal in eenen adem met de bekende vrijplaatsen Viauen en Culenburg genoemd. DEE DWAASHEID. 11 epidemie was de bloemenhandel van 1636 ; zulk eene de spoorwegkoorts van 1844 in Engeland en Duitscldand. Zulk eene was ook de Actiehandel van 1720 in Frankrijk, Enge- land en de Nederlanden. In Frankrijk bad deze actiehandel zijn begin uit het zoo- genaamd Jinantieel systeem van John Law, eenen man, over wien het nog moeijelijk is een juist en billijk oordeel te vellen, hoeveel er ook over hem geschreven zij. Onbe- twistbaar was hij een man van groote gaven ; fijn cijferaar niet alleen en scherpzinnig wiskunstige, die, zoo hij zich tot den stillen arbeid van het studeervertrek had kunnen beperken, onvergankelijke verdiensten jegens de wetenschap zou hebben verworven; maar ook scherpzinnig waarnemer en fijn menschenkenner, die zich in alle standen en krin- gen even gemakkelijk bewoog , en gevaarlijk geacht werd om zijne onweerstaanbare innemendheid. Zoon van eenen goudsmid en bankier (gelijk deze lieden toen gewoonlijk te gelijk waren), te Edimburg, was hij op jeugdigen leeftijd meester geworden van het fortuin door zijnen vader bijeen- gegaard, en had geschitterd onder Londen’s losbollen. Maar in een tweegevecht zijnen tegenstander gedood hebbende, nam hij de wijk naar Amsterdam. Daar bestudeerde hij den loop des handels en vooral de inrigting en werking der wereldberoemde Wisselbank; maar hem kon niet ontgaan, hoeveel ruimer werkkring voor het maatschappelijk crediet geopend werd door het circulatie-stelsel der pas opgerigte Bank van Engeland. Daarna reisde hij rond over gansch Europa, toog van hof tot hof en vond zijn middel van be- staan in het kaartspel, terwijl hij alien Vorsten grootsche financieele plannen aanbood , die echter den meesten volko- men onbegrijpelijk , den overigen te gewaagd voorkwamen om te worden aangenomen. In 1708 was hij te Parijs, en won spoedig het vertrouwen en de genegenheid van den Hertog van Orleans. Maar de achterdochtige policie van Lode- wijk XIY wees hem het land uit. Toen vertoefde hij weder een paar jaren (1713 — 1715) in Holland en beproefde ook bij de Staten vruchteloos zijne plannen tot delging der staatsschuld aannemelijk te maken. Naauwelijks echter was de grijze Koning in 1715 overleden , of Law keerde bij zijnen vriend en beschermer, nu Kegent van Frankrijk, terug, en thans was het oogenblik voor hem gekomen, om zijne 2 * university of ![ KIWI'S 12 HET GROOTE TAFEREEL stoute ontwerpen ten uitvoer te leggen. Voorzeker, het oogenblik was gunstig voor proefnemingen , die, hoe ge- waagd ook, ongehoorde en onbegrijpelijke uitkomsten be- loofden. Verloren kon er niet bij worden, want er was niet meer te verliezen. Het crediet was weg; Law beloofde het te zullen terug- brengen niet alleen , maar ook het zoo krachtig en weldadig te maken, dat het de plaats van het geld zelf zou vervan- gen. Hij begon met eene Circulatiebank te stichten (2 Mei 1716) naar het voorbeeld der Engelsche, waarvan de inleg voor drie vierden in billets d'kat kon geschieden, en wier briefjes wettelijk koers zouden hebben. Zoo werd de eerste stap gedaan tot herstel der financien van den staat en tegelijk een circulatiemiddel geschapen , waaraan werkelijk behoefte bestond. Toen volgde (Aug. 1717) de oprigting der Com- pagnie van Louisiana, of der Missisippi, naar het model der groote handelscompagnien van Engeland en Holland, met uitgebreide privilegien en beloften van fabelachtige winsten en uitdeelingen. Ook hier werd de inleg in billets d'etat aangenomen, die alzoo geheel werden ingetrokken. In het volgende jaar (4 Dec. 1718) werd de Bank tot eene staats- instelling (banque royale) verheven, en van dit oogenblik af was er geen perk aan de uitgifte harer billetten. Om deze tot algemeen betaalmiddel te maken , verordende een Koninklijk Edict, dat geene betalingen van meer dan 600 frs. in specie gedaan mogten worden. Intusschen was het spel in de actien der Compagnie begonnen, ofschoon nog met zekere matiging; doch toen (in Mei 1719) deze Compagnie alle andere geprivilegieerde maatschappijen in zich had op- genomen , met uitgifte en herhaalde uitgifte van nieuwe actien, eerst tegen pari, daarna tegen 200 pCt., eindelijk tegen 1000 pCt., nam dat spel zijne woeste vlugt. Het was nu niet meer de verwachting van groote uitdeelingen, die tot koopen bewoog; men kocht heden tegen hoogen koers- DER DWAASHEID. 13 omdat men rekende morgen tegen nog lioogeren te zullen verkoopen; de kooper van morgen zou weder op den hoo- geren koers van overmorgen rekenen. Elk wist, dat hij iets onzinnigs deed, maar elk bouwde op de nog grootere dwaaslieid van anderen. Nu dit eenmaal algemeen was geworden , was er natuurlijk geen einde aan te voorzien. Het kwaad voedde zich zelf, en won in kracht, naarmate liet voortging. De aandeelen in de Compagnie , nominaal waard 500 frs. , rezen (in February 1720) tot 20,000 frs. of 4000 pCt. ; en die onverzadelijke dorst naar papier klom tot zulke dolheid, dat ook de bankbilletten tegenover de specie 10 pCt. en meer opgeld deden! Wat kon de rege- ring dan beter doen, dan bankbilletten zonder maat of tal uit te geven? Zij deed liet, en nadat den 2 2en February 1720 — bet besluit der reeks van operation — de Bank en de Compagnie in 4en ligcbaam vereenigd waren, werden ook billetten van niet hooger dan 10 francs bij millioenen in omloop gebragt. — Zoo scbeen dan waarlijk het groote vraagstuk opgelost. De voor weinig jaren ledige schatkist was onuitputtelijk rijk geworden; alle betalingen kon zij doen in papier, papier, dat zij zelve maken kon naar wil- lekeur. Zij had dus inderdaad alles om niet en van alles overvloed ; en de geleverde goederen werden toch ruim be- taald, bewezene diensten rijk vergolden, groote publieke werken met gemak aangevangen, met kracht doorgezet. — En de schuld? In September 1719 had de Compagnie daarvan de helft overgenomen , en de houders der staats- schuldbrieven achtten zich gelukkig, dat zij in plaats daar- van actien der Compagnie tegen 1000 pCt. mogten ontvan- gen, die zij spoedig met eenige kapitalen winst zouden afzetten. — En het uitgeputte en verdrukte volk ? Geheel Frankrijk was rijk of zou het morgen zijn ! Yoor iedereen stond de weg tot fortuin open; met koopen en verkoopen op tijd kon men millioenen winnen zonder een franc te be- zitten. Zelfs was er werkelijk, althans een tijd lang, alge- meene welvaart door levendig vertier en bloeijende nijver- lieid. De nieuwe rijken haastten zich hunnen rijkdom te genieten: prachtige h6tels, sierlijke meubelen, kostbare zij- den en fluweelen stoffen, scliitterende equipages moesten hun geluk der wereld kundig maken. En de winnende hand is mild; waar men zoo met rtiillioenen speelde, zag men niet op honderden of duizenden ; en de ambachtsman 14 HET GROOTE TAFEREEL had nooit betere loonen gekend, de sraalle gemeente nooit meer weldaden genoten. De druk der belastingen zelve werd opgeheven; de schatkist had in haren overvloed im- mers geene opbrengsten meer noodig! Doch er was edne voorwaarde voor de duurzaamheid van dezen voorspoed ; namelijk, dat de actien altijd voortgingen met rijzen. Maar, helaas, den moest de laatste kooper, den de laatste winner zijn: eens moest men op iemand stuiten die niet nog dwazer was dan de anderen. DER DWAASHEID. 15 of Junij was bet bankpapier slechts voor 10 pCt. van zijne nominate waarde gangbaar. Nu volgden nog poging op po- ging tot herstel, als intrekking van bankbilletten, conversie van actien in staatsscliuld , vereenvoudiging der Compagnie, enz., die, zoo ze vroeger en met beleid waren aangewend, misscbien iets gebaat zouden hebben, maar nu te laat en zonder orde, overleg en billijkheid, met willekeur en drift in ’t werk gesteld, de openbare meening nog slechts te meer verbitterden. In December moest de groote financier, nu bespot en vervloekt, lijfsbehoud zoeken door, als lakei ver- kleed, Parijs en Frankrijk te ontvlugten. De vereffening der Compagnie werd aan zijne vinnigste tegenstanders, de Gebroe- ders Paris, opgedragen, die op hunne beurt met liet grofst, geweld daarbij te werk* gingen. Het oordeel der nakomelingschap over John Law iswei- nig verscbillend van dat des teleurgestelden tijdgenoots, en de Schotscbe financier staat in de geschiedenis geteekend als een roekeloos speler en verachtelijk gelukzoeker. De vraag is nog niet uitgemaakt, of dit oordeel regtvaardig is; of bij zelf wel al de gevolgen zijner plannen doorzien en ligtzinnig afgewaqht heeft; of niet de speelwoede des volks zijns ondanks aan zijne beteugelende band ontsnapte; of niet de tegenwerking , die bij soms ondervinden moest, ook bij goede maatregelen, bem verbijsterde en tot al te stoute waagstukken deed overslaan? Maar wat hiervan zij (en bet is bier de plaats niet, die vraag op te lossen), ook Law heeft regt, naar zijnen tijd beoordeeld te worden. Het zou onbillijk zijn, bem met den maatstaf van onze kennis van geld- en crediet- wezen en den gang van het maatschappelijk verkeer temeten. Omdat bij in vele opzigten scherper en verder zag dan zijne tijdgenooten, mogen wij niet vorderen , dat bij eene voor- wetenscbap zou hebben van de volkomener staathuislioud- kundige leer van onzen tijd. Even onbillijk is het, hem als staatsman uit zijnen tijd in den onzen te verplaatsen om bem te veroordeelen. Voorzeker, zulke avontuurlijke en roeke- looze handelingen, als wij hem zien plegen , zou geen minis- ter ter wereld zich thans veroorlooven ; zooveel geweld en kleinachting der goede trouw zou thans nergens geduld worden. Maar Law leefde in den tijd der politieke avontu- riers, en hetgeen liij deed was nog weinig in vergelijking met hetgeen hij anderen zag doen. Ik wijs er niet op, boe weinig de beginselen van zedelijkheid en eerlijkbeid ingang 16 IiET GROOTE TAEEREEL vonden bij zijnen beschermer den Regent, en diens veracbtelijken liandlanger Dubois; hoe verdorven de bring der hovelingen was, in wier midden hij leefde. Maar de geheele staatkunde was in dien tijd een weefsel van bedrog en baldadigheid. Bri- tanjes ministers, Harley en St. John , hadden onlangs pas hunne bondgenooten onbeschaamd verraden om vrede met Frankrijk te maken. In Spanje was bet bestuur in handen van eenen dolzinnigen en schaamteloozen plannenmaker, als^ Alberoni , die zijne waardige wedergade vond in den Zweed- sclien minister von Gortz. — Hoe streng eindelijk ook het oordeel zij, dat wij over Law mogen of moeten vellen, " laat ons niet vergeten , dat althans geen vuil winstbejag zijne daden bestuurde. Hij wilde in alle opregtheid en ernst een grootsch denkbeeld verwezenlijken , en daartoe ontzag hij geene middelen ; daartoe offerde hij zijne eigene fortuin op, zoowel als die van anderen. En moge de eenzijdigheid zijner theorie en de onbedachte doordrijving zijner plannen oneindig veel kwaads gesticht hebben, ook dit blijft waar, dat hij een ontdekker, een hervormer geweest is; dat hij de Europesche maatschappij heeft ingewijd in de geheimen van het openbaar crediet, en latere geslachten den weg heeft aangewezen, om de weldadige kracht der vereeniging van kapitalen te leeren kennen , aanwenden en vermenig- vuldigen. Yoor Frankrijk evenwel was deze weg nog langen en langen tijd te vergeefs gewezen. De agiotage, het spel, bleef er wel diep in de volkszeden geworteld; maar de toover- kracht van het maatschappelijk crediet bleef er nog lang onbekend. Anders was het in Engeland, vanwaar het Sys- teem zijnen oorsprong had , en waar het op den duur , of- schoon ook na veel dwaasheid en rampspoed, in zijne ge- volgen heilzaam werkte. In Engeland was, zoo min als hier te lande, de agiotage iets vreemds en ongehoords in 1720, ofschoon zij ook daar bescheiden en bedeesd binnen zekere perken was gebleven. Macaulay schildert ons *, hoe tegen het einde der XVIIe eeuw het toenemende kapitaal des volks te vergeefs naar plaatsing zocht en hoe welkom in 1694 de oprigting der Bank van Engeland, gepaard met de regeling der openbare 1 History of England, Tauchn. ed., Dl. VII, biz. 133. DER DWAASHEID. 17 staatsschuld , was, om die opgetaste schatten vruchtbaar te maken. Maar reeds vroeger hadden deze kapitalen hier en daar uitwegen in het maatschappelijk verkeer gezocht, en soms zeker al zeer zonderlinge. Vennootschappen waren opgerigt — of aangekondigd — tot toepassing van nieuwe uitvindingen en tot onderneming van vreemde soorten van bedrijf. Men hoorde reeds spreken van Assurantie-Maat- schappijen, van Compagnien tot ontginning van mijnen, van eene Noordsche en Haringvisscherij voor gemeene re- kening ; maar ook van Compagnien om paerels te visschen, om goedkoop behangselpapier te maken , van eene duiker- compagnie en eene luitsnaren-compagnie. Ook liier was belofte van buitengewone winsten het lokaas ter deelneming; en ook hier kwam het koopen en verkoopen der actien op tijd spoedig in zwang. Maar al deze nieuwigheden maak- ten weinig opgang en beweging, tot omtrent 1719 de be- smetting uit Frankrijk lierwaarts oversloeg. De windhandel in Engeland had zijnen oorsprong deels in de eigenaardige inrigting der Bank, deels in het verlei- delijk voorbeeld der Missisippi-Compagnie. In 1694 was de Bank opgerigt en met octrooi en voordeelige privilegien begiftigd, onder voorwaarde, dat zij der regering een ge- makkelijk en handelbaar hulpmiddel zoude zijn, om door geldopneming in de buitengewone oorlogsbehoeften te voor- zien. In 1711 was er weder geldgebrek, of liever overlast van vlottende schuld, gedurende den Spaanschen successie- oorlog onvoorzigtig in het leven geroepen, en nu het staats- crediet met bederf bedreigende. Zoo zwak was het ver- trouwen der houders van deze schuldbrieven , dat zij tot 40 pCt. gedaald waren. Toen werd onder den invloed van den Minister Harley (Lord Oxford) eene nieuwe geoctro- jeerde Vereeniging gesticht, aan wier deelhebbers een bui- tengemeen voordeelige uitsluitende handel op de Spaansche kolonien in Zuid-Amerika werd voorgespiegeld , maar de last opgelegd , om die vlottende schuld , ten bedrage van bijna 10 millioen pond st., over te nemen en te consolide- ren, onder genot eener jaarlijksche rente van 6 pCt. uit de staatskas. Zulke operation komen ons thans haast onver- klaarbaar voor, nu wij de kapitalisten als om strijd den gouvernementen , die geld willen leenen , hunne kapitalen zien aanbieden tegen vrij wat minder rentebedrag dan van 6 ten honderd. Toen gold deze voor een meesterstuk van 18 IiET GROOTE TAEEREEL behendigheid \ Van de beloofde handelsvoordeelen kwarn niet veel teregt; doch de Zuidzee- Compagnie (zoo lieette de nieuwe Maatschappij) bleef bestaan en teerde op de jaar- lijks wederkeerende rente. Maar de gebeurtenissen van 1719 in Frankrijk prikkelden ter navolging. De Bank en de Zuidzee-Compagnie wedijverden in aanbiedingen aan de regering, — waarom? Om ook de nog niet geconverteerde schuld, in annuiteiten bestaande, te mogen overnemen en daarvoor nieuwe actien uit te mogen geven. De laatste ging eindelijk zoover, van voor dat voorregt eene storting van 7J millioen pond st. in de scliatkist aan tebieden! Dat aanbod werd aangenomen en het actiespel werd opgezet. Want dit was het onderscheid tusschen de financieele plan- nen van Law en de handelingen in Engeland, dat hier van den beginne af windhandel het wit was. De vlieger werd opgelaten: de kunst was nu maar, zoo veel mogelijk wind te maken. En daartoe werden geene middelen ontzien. De gunst van ministers, van invloedrijke leden des Parlements, van de hovelingen en maitressen des Konings werd gekocht — met actien; de directeuren der Compagnie vergaten niet ook zich zelven ruim te laven uit deze mildvloeijende bron, en het publiek liet zich vangen. Reeds het gerucht, dat er iets groots gaande was, had om- trent Kersmis 1719 de actien der Compagnie tot 126 pCt. opgedreven. Sinds bleven zij rijzen. In April 1720 waren zij tot 325 pCt. geklommen, en natuurlijk was de toeloop groot, toen nu den 14en dier maand de eerste inschrijving voor de nieuwe actien tegen 300 pCt. geopend werd. Zoo sterk was de begeerte tot deelneming, dat den volgenden dag de recepissen der eerste storting met 100 pCt. winst verkoclit werden. Den 30en April had eene tweede inschrij- ving plaats tot 400 pCt. Om de speculate nog zoo veel mogelijk aan te zetten, beleende de Compagnie hare eigene actien en recepissen. En zoo groot was de verblinding, dat zelfs de instorting van het luchtgevaarte in Frankrijk omstreeks dezen tijd de oogen niet opende. Men sclieen er op te rekenen, dat de epidemie, nu zij eenmaal in Enge- land was uitgebroken , ook daar haren regelmatigen loop en haren behoorlijken tijd van uit te woeden moest hebben. In 5t laatst van Mei was de prijs boven 500 pCt., den 2cn Verg. Lord Mahon, History of England, Tauchn. ed., Dl. II, biz. 3 v.v. DER DWAASHE1D. 19 Junij 890 pCt. ; doch zoo ruw ging het spel toe, dat er den volgenden morgen eene daling kwam tot 040 pCt. , maar voor nog de dag om was wederom eene rijzing tot 770 pCt. De directeuren hadden de onbeschaamdheid eene nieuwe inschrijving te openen tegen 1000 pCt. , en men achtte dit een’ fijnen zet, om de drift, die min of meer begon te verflaauwen, weder op te wakkeren. De uitkomst bewees, dat men wel gezien had : de recepissen der eerste storting (van j1^) in deze nieuwe inschrijving werden da- delijk tegen 400 pCt. verhandeld. Eene laatste inschrij- ving werd geopend den 25en Augustus , wederom tegen 1000 pCt. Maar nu was de crisis eindelijk gekomen. Het was reeds een bedenkeiijk verschijnsel, dat de directeuren eene jaarlijksclie rente van 50 pCt. gedurende minstens 12 jaren beloofden. Wie had tot nog toe aan rente of rente- gevend kapitaal gedacht? Nu sprong de zeepbel. Den 8en September waren de actien 680 pCt., den 20en 410 pCt., den 29en 175 pCt. en den 30en 130 pCt. Een verspreid logengerucht, dat de Compagnie met de Bank vereenigd zou worden, voerde ze nog eens op tot 320 pCt. Maar dat was de laatste slag. “En nu, tegen het einde van dit “wonderjaar,” zegt Anderson *, “zag men de groote verlie- “zen van vele familien van rang en van sommige van het “hoogste aanzien en den volkomen ondergang van kooplie- “den van naam , van beroemde geneesheeren , geestelijken , “regtsgeleerden , en van vele voormaals nijvere burgers. “Sommigen van deze, dien rampspoed van armoede en schande “niet kunnende dragen , nadat zij zoo lang in welstand en “goeden naam geleefd hadden , stierven van verdriet ; an- “deren verwijderden zich naar afgelegen werelddeelen en “keerden nimmer terug.” In het volgende jaar werd door het Parlement eene enquete ingesteld naar het bedriegelijk en strafschuldig gedrag der directeuren. Sir R. Walpole nam op zich, een plan te ontwerpen tot herstel van het open- bare crediet. De Zuidzee-Compagnie bleef bestaan en nog vele jaren eenen kwijnenden handel voortzetten. Zij bestaat heden nog, doch weinig meer dan in naam. De heift van haar kapitaal (het was tot bijna 34 millioen pond st. ge- bragt) werd wederom in annuiteiten op den staat gecon- verteerd, en nog heden ten dage zien wij onder de soorten 1 Origin of Commerce (ed. 1787), 1)1. Ill, biz. llo. 20 1IET GROOTE TAFEREEL der staatsschulden van Groot-Brittannie een drietal onder- scheiden met den naam van de Zuidzee-Compagnie, als waar- schuwende herinnering aan het jaar 1720. Maar de windhandel in Engeland had nog verder om zich gegrepen en zich niet vergenoegd met de Zuidzee, gelijk hij zich in Frankrijk bepaald had tot de Missisippi. Ook bij de andere reeds gevestigde compagnien had hij voedsel ge- zocht, en natuurlijk het meest bij de minst soliede. De ac- tien der Bank werden tot slechts 260 pCt. opgedreven, naauwelijks het dubbele bedrag van hetgeen zlj in 1715 waard geacht waren.* Maar die der O. I. Compagnie klom- men tot 445 pCt.; en de aandeelen in de Africaansclie Com- pagnie, waarop oorspronkelijk slechts 23 pond st. gestort was en die in 1711 tot eene waarde van 4| pond gevallen waren, liepen op tot 200 pond. Doch ook dit was nog niet genoeg. Wij zagen boven, dat de neiging tot winstbejag door avontuurlijke ondernemingen zich reeds dertig jaren vroe- ger , hoe flaauw dan ook , in Engeland geopenbaard had. Nu was zij in hare voile kracht. Change-alley liet de rue de Quincampoix verre achter zich. Project bij project verscheen, plan op plan werd gesmeed. Als bobbels op het water kwamen ze op, maar om ras te bersten, en bobbelcompa- gnien werd dan ook hun naam. Anderson (die als bediende der Zuidzee-Compagnie dagelijks midden in die papieren wereld leefde) somt eene lijst van niet minder dan 200 zulke compagnien op , en nog zegt hij overtuigd te zijn , dat hij ze niet alle genoemd heeft. Dat er al zeer zonderlinge on- der moesten loopen, laat zich begrijpen. Immers ’t was hier, hoe vreemder , hoe beter ! Eenige geven wij ten voorbeeld : daar waren compagnien tot verzekering tegen dieverij of verliezen door dienstboden ; tot handel in menschenhaar ; tot invoering van ezels ; tot het stichten van hospitalen voor on- echte kinderen ; tot uitvinding van een perpetuum mobile i. 1 En waren er ook vele onder, die nu, sinds de nijverheid de grenzen van het mogelijke zoo ver heeft uitgezet, volkomen redelijk en natuurlijk zouden geacht worden, maar toen slechts in het brein van eenen phantast konden opkomen. Een aardig staaltje van dit verschil wil ik geven. Ik weet niet of er werkelijk zulk eene Compagnie ontworpen is als ik zal vermelden, maar in eene der Hollandsche kluchten: “het Dolhuis der Actionisten”, wordt zij als het toppunt van krankzinnigheid voorgedragen : “Ook hebben wij een nieuw slag van schepen gepraktizeerd , “Daar wij mee kunnen zeilen zonder dat de tegenwind ons deert; DER DWAASI1EID. 21 Een snuggere geest was er, die een plan aanbood “voor eene “onderneming die later zou bekend gemaakt worden.” Een ander kwam op de vinding , om oude speelkaarten met een stempel te voorzien en die op straat te verkoopen, onder voorgeven, dat zij toegangkaartjes waren tot een koffijhuis waar juist eene compagnie werd opgerigt. Hij slaagde er in, sommige zijner kaarten tot 60 guinjes (in specie!) aan den man te brengen. Een ander opende ’s morgens in een schoen- lapperspothuis eene compagnie , onverschillig welke, met een kapitaal van eenige millioenen en actien van 1000 pond st., maar met contante storting van lsh. De compagnie was in weinige uren volgeteekend ; maar ’s middags was het pothuis gesloten en de ontwerper met de schellingen verdwenen. “De “inschrijvers,” zegt Anderson, “wisten meestal wel, dat het “project onuitvoerbaar was ; maar zij wisten ook , dat zij op “de straat nog ligtvaardiger lieden zouden vinden , die hunne “papiertjes nog met winst zouden willen overnemen.,, — Er waren ecbter ook ontwerpen op degelijker grondslagen gebouwd. Vele daarvan zijn later met goed gevolg hernieuwd; en het was in dezen tijd, dat voor het eerst eenige Assu- rantie-Maatschappijen te London werden opgerigt, die se- dert tot hoogen en vasten bloei geklommen zijn en nog heden ten dage eenen eervollen naam voeren, en bewijzen, hoe nuttig en voordeelig vereeniging van kapitalen en ge- vestigd crediet werken kunnen. Anders wederom dan in Engeland was het verloop der actiekoorts in de Vereenigde Nederlanden. Niet alleen dat zij hier nog later haren aanvang nam; maar er was ook een eigenaardig onderscheid in de wijze, waarop de ligt- zinnigheid der menigte verschalkt werd. In Frankrijk was het spel aangelegd door en ten behoeve der kroon. In Engeland had de windhandel een democratisch karakter (men vergeve mij de uitdrukking) aangenomen. ledereen, wie maar lust had, kwam er met zijne ontwerpen te berde. Hier te lande, het moet met schaamte erkend worden, wa- ren het geene naamlooze avonturiers, maar de wel wijze en erentfeste burgervaderen zelve, de deftige aristocraatjes on- “Wij bemoeijen ons met voor- nog tegen-stroom, nog met verloop van tijen ; "Om kort te gaan, Heeren, ’t zijn schepen met vleugels aan beide zijen, “Die door een machine gedurig bewogen worden ” 22 HET GROOTE TAFEREEL zer steden , van wie het meerendeel der bedriegelijke ont- werpen uitging. Merkwaardig verband met het verschil in de eigenaardige staatsinrigting bij de drie volken! Wij zagen boven reeds, hoe levendig de Hollanders aan het beursspel te Parijs deelgenomen, maar zich bij tijds te- ruggetrokken hadden. Te Amsterdam zelf maakte de Mis- sisippi weinig opgang ; zoo veel te meer de Zuidzee- en de Britsche Visscherij-Compagnie. In Maart en April reeds werd er veel in gespeculeerd. Wei hadden eenige jaren geleden de Staten van Holland (bij Publicatie van 7 April 1700 *) een verbod gegeven ; “om aan vreemde mogendheden geld op te schieten en deel te nemen in Maatschappijen bij vreemde volken opgerigt”; doch dit verbod schijnt een geheel tijdelijke maatregel geweest te zijn, die reeds uitgediend had of in vergetelheid geraakt was. Hoe het zij, men ging voort altoos, alsof er geen verbod was; wij lezen bij eenen tijd- genoot, dat in Junij de Actien der Zuidzee te Londen voor- namelijk rezen op hooge kooporders uit Holland en Ham- burg. Omtrent dezen tijd ook kwam men hier voor het eerst met eigen ontwerpen voor den dag: maar de grootste drift openbaarde zich bij ons in Augustus en September, toen zij in Frankrijk reeds uitgeraasd had, en de Engelschen ook reeds tot bezinning begonnen te komen. Het eerste Nederlandsche Project — tot oprigting eener Assurantie-Compagnie — werd aangeboden te Amsterdam, maar door den Magistraat , “ziende, dat zoodanig een werk “ten uitersle schadelijk , ja ten eenemaal ruineus voor de “reeele negotie was,” reeds in den aanvang gestuit1 2. Toen vervoegden zich de uitvinders naar Rotterdam , “daar zij “ten eerste welkom waren, al soude het maar geweest heb- “ben uit jalousye tegens de eerstgemelde stad , om (waar “het mogelijk) haar hiermede wat afbreuk te doen.” Den 1 Groot Placcaat-Boek , Dl. IV, biz. 377. Verg. Luzac, Hollands Rijk- dom , Dl. II, biz. 304. Uit de plaats bij Luzac zou de lezer in de dwaling komen, dat juist de windhandel van 1720 aanleiding had gegeven tot dit Placcaat, want hij haalt het aan als van 7 April 172 0. Waarschijnlijk is dat eerie drukfout. Eene tweede drukfout heeft dezelfde aanhaling, door biz. 317 van het Groot P.-B. op te geven. Zonderling genoeg wordt ook in het Algemeen .Register op het Placcaat-Boek de navorscher, die naar dit Placcaat zoekt, op eene verkeerde bladzijde verwezen, t. w. op biz. 477. — Ziedaarwel een zamenloop van drukfouten op een punt, die mij — de lezer .vergeve mij, dat ik mijn hart lucht geve — uren lang zoekens en wroetens gekost heeft. 2 Zie de Europ. Mercurius, 1720, Dl. II, biz. 95. DER DWAASHEID. 