Over Kolonisatie met Europeanen in Suriname
De minder gegoeden moeten zich dan ook met den inlandschen kost behelpen, d. i. met bananen, rrjst, aardvruchten en als bijkost gezouten Amerikaansch vleesch, waarvan het kilo der geringe kwaliteit 35 a 40 Ct., gezouten spek 80 Ct., en hoofd- zakelijk gezouten visch, hier bakkeljauw genoemd van 20 tot 30 Ct. per kilo kost. Suiker kost 12 tot 16 Ct. het pond; de koffie echter / 2 het kilo. De bos ba- nanen, als hij groot is, omstreeks eene week strekkende, kost van 80 Ct. tot / 1.50, rjjst 25 k 30 Ct. het kilo, en aardvruchten, zoo als hier later zullen beschreven wor- den, 12 tot 15 Ct. het kilo. Versche visch, die nog bui- tendien niet altjjd te krijgen is, is duur; de gerookte minder. Ook moesgroenten zijn duur, en komen meest gezouten in vaatjes uit Nederland. Digitized by Google 31 De melk kost circa 24 Ct. de liter, en het hout wordt bg bosjes a 16 Ct. en bg het vaam 4 f 4 verkocht; huishuor is minder duur; voor een kamertje in een zijgebouw betaalt men / 3 4 f 4 per maand, voor een huisje met 2 a 3 kamer- tjes /150 4 /200 per jaar. Drinkwater heeft de stad nietan- ders dan nit patten, beter is echter het regen water, dat van de daken der huizen in groote gemetselde of jjzeren ver- gaarbakken wordt geleid. Het leven in de stad is eentoonig en arm aan vermaken, tenzij men deze in de kroegen en tapperjjen weet te vinden. In den omtrek der stad zgn jverscheidene wegen, langs welke boerdergen liggen, waar de eigenaren vee fokken of aard- en andere vruchten aanbouwen. Daar nu de grond overal vruchtbaar is, zouden bij vlijt en overleg deze landergen veel voordeel kunnen afwerpen ; noch- tans is dil bg de minsten het geval, want de lniheid en onverschilligheid der gekleurde bevolking, waarbij nu nog die der voor eenige jaren gegmancipeerden zich voegt, gaat elke beschrgving te boven. Aan een geregelden arbeid is in het geheel niet te denken, en wat de grondeigenaren meer dan het voor hunne eigene consumptie benoodigde planten, is van zeer weinig beteekenis. Men had verwacht, dat door de emancipatie de vrij gegoeden, welke de plantages verlieten, en zich vooral op de kleine gronden in den omtrek der stad, en ook op oudo plantages vestigden, zoo met stapelproducten, dan toch bana- nen, mate, rijst, aardvrnohten of diergelijken zouden aanplan- ten, en deze levensbehoeften zoodoende door concurrentie goedkooper zouden worden dan tjjdeus de slaverng, toen alle handen gebruikt werden tot aanbouw van stapelprodnc- ten ; maar neen, juist het tegendeel greep plants : Voor de emancipatie kostte de bos bananen 40 4 64 Ct., thans 80 Ct. 4 / 1.60 ; het vat koren / 5 4 / 6, thans / 12 ; eieren 3 voor 8 Ct., thans tot 5 a 6 Ct. per stuk. Wil iemand in den droogen tgd salade eten, dan kan het gebeuren dat men zelfs / 1,— per bosje te vergoefs biedt. Is het niet een schande, dat uit Digitized by Google 32 Noord-Amerika veel meer mats wordt aangebracht, dan er wordt gebouwd in 8uriname, een land, waar hetzelfde stnk grond 3 oogsten per jaar van dit zoo nnttig graangewas kan opleveren, ora niet te spreken van de rijst, welke uit Noord- Amerika en Indie wordt aangebracht, tcrwijl de weinige in het land gebonwde van de beste kwaliteit is. Het gevolg van deze lniheid is armoede en gebrek, en deze heerschen niet alleen onder de geemancipeerden, maar ook on- der een groot gedeelte der blanke bevolking. Vroeger ge- goede burgers weten niet hoe zij zich en hnn huisgezin zullen onderhonden ; er heerscht overal eene moedeloos- heid en een wegkwijnen, dat des te meer in het oog valt, als men die mot de bedry vigheid der nabnrige koloniBn vergelgkt. Dat de moreele toestand der kolonie niet beter is, dan de physieke, kan men nit de menigvnldige diefstallen en inbraken, muiterijen, en ook wel moorden ontwaren. Wij zullen nu van de stad en hare bowoners afstappen om vooreerst het land, klimaat, enz. te schetsen, en daarna over te gaan tot de plautages en den landbouw, als de hoofd-, of veel meer eenige bron van wolvaart en bestaan der kolonie. Suriname is een gedeelte van eene landstreek, Guiana geheeten, die reeds sedert 200 jaren aan Nederland behoort ; het is naar schatting 2000 vierkante geografische roglen groot en grenst ten Oosten aan de Marowynerivier, welke het van Fransch Guiana scheidt, en ten Westen aan de Correntijn, als grensscheiding van Britsch Guiana, het- welk vroeger ook eene Nederlandsche kolonie, onder de na- men van Berbice, Demerary en Essequebo, sedert 70 jaren aan de Engelschen behoort. Ten Noorden ligt de Atlantische Oceaan, ten Zuiden een gebergte Tumucumacque, Suriname van Portugeesch Guiana scheidende. Toch zijn in het Zniden en Zuid- Oosten de grenzen niet nauwkeurig bepaald. De kust van af de Marowyne, als Oostgrens, tot den Correntijn, als Westgrens, i3 oirca 56 uren lang, en bestaat uit een Digitized by Google 33 laag aangespoeld land, dicht begroeid met bosch; buiten de Harowyne en Correntijn stroomen nog de Suriname, de Sa- ramacea, Coppename en Nickerie in zee, alle rivieren, die met niet zeer diepgaande zeeschepen kunnen bevaron worden. Door natuurljjke kreeken of kanalen staan al deze rivie- ren met elkander in verbinding, betgeen de communicatie zeer bevordert en landwegenonnoodigmaakt, die danook in dit laag en moerassig land moeielijk te onderhouden zouden zijn. De plantages liggen alien aan rivieren of kreeken, zoodat alle verkeer en transport uitsluitend met vaartuigen en stoom- booten geschiedt. Deze plantages bevinden zich meest alien in de nabjjheid der stad, en de verst afgelegene is niet meer dan 15 uren afstand van haar verwijderd. Slechts de Nickerie- districten maken hierop eene uitzondering, en wordt de verbin- ding met deze door schooners onderhouden. Het geheele land is een onmetelyk groot bosch, waarin de weinige gekultiveerde landen nanwelijks bemerkbaar zijn, even als de bevolking, die te zamen genomen, niet bo- ven de 50,000 zielen zal bedragen. Deze geringe bevolking concentreert zich in den omtrek der stad en op de plantages, terwijl de onbeschaafde neger- en Indianen-stammen, welke de binnenlanden bewonen, geen 5000 zielen uitmaken, zoodat men in deze binnenlanden weken lang kan reizen, zonder een mensch • of mensehelyke woning te zien ; niets dan bosch en water, het verbljjf van verschillende soorten wilde, hier te huis behoorende, dieren; vogels, insecten en visschen. Het gezicht op de oevers, zooverre zich de plantaadjes nitstrekken, is op alle rivieren nagenoeg hetzelfde. Boo men, welke met hunne stammen en takken zoo uit het water oprij- zen, dat men slechts bij laag water, en dan nog niet overal, den modderigen oever kan zien, zijn bedekt of wisselen af met stekelige gewassen, die het onmogelijk maken zonder behulp van byl en houwer in het land te dringen. Bij iederen stap zmkt men tot aan de knie in een leemige klei. Al dit land wordt bij hoogen vloed onder water gozet, en is in dien toestand een m'oeras. Op dezen zoo overstroomden grond zijn wegens 3 Digitized by Google 34 zijnu groote vruchtbaarheid de plantages aangelegd, welke door dammen tegen overstrooming van het rivierwater baveiligd worden. Deze gronden zijn van eene bijkans onuitputtelijke vruchtbaarheid, en ligt de humus dikwerf tot op 1 a 3 voet diepte. De rivieren langs gaande worden de oevera gaandeweg hooger en niet meer of slechts zelden overstroomd ; de bosschen krjjgen eon ander aanzien ; er vertoonen zich palmen, en zeer zware boomen, — de kleigronden gaan in zandgron- den over, die zonder bemesting minder geschikt zijn voor den aanbouw van de in Suriname gebruikeljjke sta- pelproducten, maar uitmuntend geschikt voor bebouwing met aardvruchten en voor aanleg van weilanden. Bedelving on bepoldering is hier niet meer noodig, het water is drinkbaar, daar de vloed der zee niet meer sterk genoeg is cm het brak te maken, en de muskieten, de groote plaag der benedenlandon, komcn weinig voor. Znlke landeryen zijn ook het best geschikt voor den Enropeeschen landman, die de veetoelt ter hand nemende, zijne landen kan bemesten, en niet noo- dig heeft het voor den Europeaan moeielijk uit te voeren sys- teem van bedelving aantenemen. Nog hoogerop vertoonen zich rotsen, banken en waterval- len, de oevers vorheffen zich meer heuvelachtig, altjjd dicht met bosschen begroeid ; doch hoe schoon en schilder- acbtig dit ook zij, zijn de 12 a 15 uren van de monding der rivieren liggende landerijen den Europeaan niet als be- woon- en bebouwbaar aan te bevelen. Suriname tnsschen de keerkringen en op 5 graden benoor- den de Evennachtslijn gelegen, heeft een aangenaam klimaat, de warmte is ten gevolge van de vochtigheid der lucht minder drukkend dan op de West-Indische eilanden. De thermometer daalt nooit beneden 18° Reaumur, terwjjl hij ook nooit hooger rijst dan 28°, en is de gemiddelde temperatunr van het geheele jaar 22°— 23°. Dag en nacht zijn elkander nagenoeg gelijk; is de zon in het Noordelijk halfrond, dan gaat ze 7 minuten voor 6 uren Digitized by Google 35 op ; in het Zuidelijk balfrond, 9 minuten na 6 uren, en even veel na of voor & nren onder. De schemering duurt slechts l/g uur, en 1/4 nur na zonsondergang is het reeds te donker om to knnnen lezcn. De morgen- en avondnren *ijn zeer echoon en aangenaam ; tegen 9 uren echter begint het reeds warm te worden, en houdt de hitte aan tot 4 uron ’s avonds, hoewel er ook,.en vooral in de regentijden, dagen zijn wanneer het bjj de eenigszins betrokken lucht, den Europeaan niet moeielijk valt den geheelen dag op het land te werken. Bij een zoo voortdurend warm klimaat, waarin het grootste verschil in de temperatuur niet meer dan 10 graden bedraagt, zijn natuurlijk de jaargetijden anders dan in Europa, en ver- deelen zich slechts in regen- en droogen-tijd. De kloine regen tijd begint tegen medio November, en geeft zich raeest te kennen door zware onweders en buien, dikwerf een geheelen dag of nacht aanboudende, waardoor dan schielijk de kreeken en rivieren zich vullen en de plantengroei een schoon en frisch aanzien verkrijgt.. In dozen tijd rijpen vele vruchten, en wordt er overal geplant, zoodat deze tijd met de' lentemaanden overeen komt. In het begin van dezen tijd en meer nog in December, waaien hevige N. 0. winden, en is de zee langs de kust wel wat onstuimig; echter zjjnerook vele schoone dagen in dit saisoen. Tegen medio of einde Februari, als de saisoenen zich regelmatig instellen, hetgeen niet altijd het geval is, houden deze regens op, en begint de kleine drooge-tijd, welke wegens de frissche winden en de minder heete temperatuur de aangenaamste van het jaar is. Daarna begint de groote regentijd tegen medio April, insgelijks met hevige regen, doch weinig wind; de regen valt zoo sterk als men in de gematigde luchtstreek nooit ziet. Deze regens volgen elkandor schielijk op, er komen zelfs dagen, waar- op men wegens betrokken lucht en aanboudende buien de zon niet kan zien. Door de hevige regens rijzen de rivieren, de vaart stroomopwaarts wordt wegens de weinige kracht, welke de vloed der zee kan uitoefenen, moeielijker, ja, in de bin- nenlanden waar bergen en hooge oevers de rivieren omzoomen, Digitized by Google 36 is het verschil tusschen den hoogsten waterstand van den regon- tijd en den laagsten der droogte somwijlen 30 a 40 voeten. Tegen medio Juli verminderen de regens, en vallon meer bepaald op sommige tijden van den dag. Zware onwedors verkondigen het naderen der drooge tijden. Het water in do rivieren en moerassen neemt af, en door het uitdroogen der laatsten, worden de in hunne nabijheid gelegene woonplaatsen, of de streken waarheen de wind de daaruit opstijgende miasmen voert, dikwerf ODgezond. Eene felle droogte veroorzaakt ook meestal koortsen en andere ziekten, zoodat in sommige gedeelten der kolonie, September en October de ongezondste maanden van het jaar zijn. De drooge tijd is voor den landbonwer de tjjd van zwaren arbeid ; er moet bosch geveld en gebrand worden, ook wordt de grond voor den kleinen regentijd toebereid, om met de beginnende regens beplant te kunnen worden. In den voor- rniddag is er meestal windstilte, en de hitte wel eens lastig, tot tegen 2 a 3 uren de zeebries doorkomt, en de tompe- ratuur aangenamer maakt. In vroegere tjjden stelden zich de saisoenen regelmatiger in dan thans, nu het niet zelden gebeurt dat een saisoen vecl langer aanhoudt dan voor de cnltuur van zekere produc- ten dienstig is. Zulke abnormale saisoenen veroorzaken groot nadeel, maar hongersnood kan gemakkelijk vermeden worden, wanneer men tegelijk die gewasson aanplant, welke meer of minder regen of droogte verdragen kunnen. Wat de voortbrengselen van het land aangaat, daarover zal ik zoo kort mogelijk spreken, en mij meer bepalen bij de wijze van cultuur, die voor den emigrant van meer belang is. De bosschen bevatten een ontelbare verscheidenheid van ge- wassen, zoowel van boomen en palmen, als van strnikon en rank- gewassen, zoo dat zelfs een kruidkundige, al wordt hg nog zoo oud, niet alien leert kennen. Het schoonste en duurzaamste bouw- en meubelhout, leveren de Surinaarasche bosschen; harsten, gomraen en balsems, heilzame wortels en schor- Digitized by Google 87 sen ontstaan en vergaan, zonder dat men ze verzamelt, en dit alles ait gebrek aan arbeiders, of door onverschilligheid en luiheid der bewoners. In de bosschen komen verscheidene soorten van wild Yoor, die echter voor den mensch niet schadelijk zijn; ook de roof- dieren, waarvan de jaguar of tijger de grootste is, vallen den mensch niet aan, maar ontvluchten hem, en vinden buitendien genoeg wild in de bosschen. In de bosschen leven de Tapir, een op een groot varken gelijkend dier, dat zich met bladeren en vruchten voedt, en een zeer goed vleesch levert, versehillende soorten van herten, wilde varkens, die echter klein en niet boven 30 k». zwaar worden en in troepen van honderden bij elkaar tfcorden aangetroffen, konijnen, hazen, watervarkens, miereneters, apen en vele andere dieren, geheel en al onschadelijk voor den mensch. Onder de vogels vindt men arenden, valken en kieken- dieven, boschkippen, patrijzen, faizanten, versehillende soorten van papegaaien en andere vogels, die door bonte kleuren en zonderlinge gedaanten uitmunten; langs het zeestrand een oneindig getal snippen, reigers, eenden, flamingos en dierge- lpken, terwij) de rivieren en de zee de kosteljjkste visschen, schildpadden onz. opleveren. Dat in een zoo heet en vochtig klimaat het rijk der insec- ten zeer uitgebreid is, begrgpt iedereen. Zoo schoon sommigen door praehtige kleuren zijn, zoo schadelijk zijn andere ; onder de schadelijken komt de muskiet den eersten rang toe, en ieder die de lage landen in de nabijheid der zee bewoout, heeft zeker reeds, door deze insecten gepijnigd, slapelooze nachten doorg'ebracht ; om ze uit de huizen te houden moet men deze, alvorens de zon ondergaat, sluiten, en de bedden met dun katoen en gazen gordijnen voorzien; ook door rook worden ze verdreven; ze zijn zeker de grootste plaag die den nieuweling in Suriname treft. Eene andere plaag voor den mensch en ook voor huisdieren zjjn de zandvlooien, » ohique” of siccas genaamd, die zich in het zand ophouden' en onder de nagels der teenen of in andere Digitized by Googl 38 weeke deelen van den voet indringen, deze doen zwellen en er eieren in ieggen, en als men ze niet bijtyda met een naald of nsesje uithaalt, wel eens gevaarlijke zweren kunnen veroorzaken. Men moet er bedackt op zgn, zoodra men een lichte jenking aan de teenen voelt, ze na te zien, en hot insect ei uittebalen; het zin- deljjk houden der voeten is het beste middel tegen deze plaag. Voor den landbouw is een der grootste plagen een groote roode mier, die zich op sommige hooger liggende plaatsen in ongeloofeiyk getal ophoudt en vooral voor de cassavevelden en vruchtboomen schadelijk is; deze mieren kunnen in etin nacht den grootsten boom zoo kaal afvreten, dat er geen blaadje meer op te vinden is ; het opgraven der nesten, welke somwijien 4 k 5 voet diep in den grond zitten, is daartegen het eenige mij bekende middel. Er zijn nog vele andere lastige insecten, zooals houtluizen, kakkerlakken, suiker- en brandmieren, wier schade echter van weinig belang is, als men bijtijds de noodige middelen ter hand neemt om ze te verdelgen. De kolonie Suriname heeft geen ander middel van bestaan, of om tot welvaart te komen dan de vruchtbaarheid van haren grond. Deze groote vruchtbaarheid naar waarde schattende, hebben dan ook de eerste kolonisten die gewassen ingevoerd, voor welke grond en klimaat het geschiktste waren. Tot arbeiders warden op de kust van Guinea slaven aangekocht, om de plantages aan te Ieggen en te onderhouden. Deze slavenhandel, hoe onrechtvaardig en wreed ook, was nochtans bg de wet en door alle regeeringen, welke koloniOn bezaten, ge- oorloofd, en daar men de slaven voor betrekkelijk geringe som- men kon koopen, en zp het grootste gedeelte van hun levenson- derhoud zelven aanplantten en zonder belooning arbeiden moes- ten, genoten de planters, welke de arbeiders bestuurden, groote winsten. Wel is waar stierven er velen, maar men was in de ge- legenheid anderen te koopen, en zoo werd de eene plantage na de andere aangelegd, en werd Suriname de bloeiendste Kolonie van Nederland. De Europeaan was de heer, en de Digitized by Google 39 neger, als slaaf bestemd tot het veldwerk, een veracht voorwerp. Zelfs do mulat of afstammeling van Europeaan en neger mocht tot geen veldarbeid gebruikt worden, om het Europeesehe bloed niet te onteeren. Zoo dnnrden deze toestand en dit bespotteljjk vooroordeel bijkans 200 jaren, totdat Nederland, door de tijdsonistandigheden gedwongen, zijnoslaven omancipeerde. Lang voordat deze emancipatie in Juli i 1863 geproclameerd werd, ging de kolonie sterk achteruit; want geen aanvoer meer uit Afrika plaats vindende , vermin- derde de slavenbevolking van jaar tot jaar, de kleine plan- tages werden verlaten, of de negers op de grootere overge- bracht, en men zag reeds toen den ondergang der kolonie te ge- moet , indien geen nieuwe arboiders van elders tot bewerking der plantages konden worden aangescbaft. Toen besloot het Nederlandsche Ministerie in 1845 met een honderdtal Hollandsche huisgezinnen, eene proefneming te maken, die echter allerongelukkigst afliep, door verschil- lende oorzaken. Zoo waren er nagenoeg geene maatregelen ge- nomen om de nieuw aangekomenen te ontvangen, en van geschikte woningen te voorzien ; de gekozen plek, waarop zij zich moeaten vestigen, was eene lage, moerassige, en als ongezond bekende plantage; er bestond geen vast plan betrekkelijk de soort van arbeid dien deze emigranten eigenlijk moesten verrichten; en eindelyk, onder de emigranten bevonden zich maar weinigen die met landbouw bekend waren, de meesten waren ambachtslieden enz. Er ontstond een algemeene moedeloosheid, en ziekten sleep- ten drie vierden der geheele bevolking naar het graf. Zoo had deze eerste kolonisatieproef een trenrig resultaat, kostte aan het rijk 7 tonnen goads, en versterkte by hen, die niet nader met de omstandigheden bekend waren, de overtniging, dat de Enropeaan niet onder een tropische zon kan arbeiden Het is mijn doel niet uitteweiden over andere kolonisatie- ondernemingen, die in Suriname en andere tropische gewesten ondernomen werden, en meest alien ongelukkig afgeloopen zyn ; slechts kan ik als waarheidlievend man, en na langdnrige ondervinding, verzekeren de overtniging te hebben, dat een Digitized by Google 40 Europeescbe kolonisatie in Suriname, wel kan wortel vatteD en volkomen zal geiukken, als men met vermijding van die misslagen, welke zich bij iederc andere kolonisatie laten aan- wijzen, de hierboven aangegevene wijze volgt, en niet aan- stonds ontmoedigd wordt, wanneer de eene of andere tegen- spoed in den weg komt. Ik heb nu van het land, zijn klimaat enz. eene korte beschrijving gegeven, en zal thaus eenigzins breed voeriger de wijze van landbouw en de gewassen beschrijven, welke de Europeaan naar mijn inzien hier met voordeel kan cul- tiveeren. Alvorens daartoe over te gaan, wil ik den arbeid en het leven op eene suikerplantage schetsen, want suiker en cacao, de eenigste culturen, welke hier bedreven worden, zijn oorzaak dat de kolonie nog kan blijven bestaan. Zooals reeds gezegd, zijn de plantages in laag en door den springvloed der zee meestal onder water gezet land aangelegd, met dammen en dijken omgeven, en met kleine en groote grachten doorsneden, welke alien in eene groote gracht of trens uitloopen, die door eene slnis afgesloten is; deze is bjj vloed gesloten, en wordt bij ebbe geopend, om het regenwater in de rivier of kreek, (want alle plantages liggen aan eene rivier,) te kunnen loozen. — De gebouwen zijn mees- tal aan de rivier gelegen, en bestaan uit de fabriek of het kookhuis met den molen, die of door water, of meestal door stoom in beweging gebracht wordt; de slijterij, waar, uit den afval van den lekker of uit melasse, rum of dram gestookt wordt — het woonhuis van den eigeiiaar of directeur der plantage, de magazijnen, de keukens, de timmerloodsen, het hospitaal enz., zoodat eene plantaadje een twintig- of dertigtal grootere of kleinere gebouwen bevat, waarbjj nog de huisjes der arbeiders komen, die meestal in de nabijheid der fabriek gebouwd zijn. Op de plantage bevinden zich: 1. de Directeur welke den arbeid beveelt, regelt en controleert; 2. de blank- officieren, die de bevelen van den directeur aan de arbeiders mededeelen, de veld- en fabriekarbeiders surveilleeren, de Digitized by Google 41 weikzaamheden in dagtaak opnemen en zien of het werk good gedaan is, en hierover zoowel als over alles wat op de plan- tage aan materieel enz. gebruikt wordt, boekhouden, en ver- antwoording aan den directeur geven moeten ; en dus te tusschenpersonen zijn tusschen den directeur en dearbeiders; 3. Opzichters welke nit het werkvolk zelf gekozen werden, timmerlieden die vaartuigen bouwen en repareeren, suiker- vaten maken, enz. metselaars, suikerkokers, die meest uit- slnitend in de fabriek gebezigd worden ; een oppasser voor do zieken, die van tijd tot tjjd door een districts-geneesheer bezocht worden; en eindeljjk de veldarbeiders. Op groote plantages is een vaste geneesheer, somtijds vindt men er school en kerk; een winkel, waar de arbeiders levensmiddelen en andere benoodigdheden kunnen koopen is op iedere plantage, zoowel als dikwijls een bakker. Het geheel vormt een soort van repnbliek aan welks hoofd de directeur staat, terwjjl by voorkomende twisten met de arbeiders, wegens weigering van werk, of andere klachten, de district-cominissaris, een ambtenaar in elk district aanwezig, te beslissen heeft. De arbeiders zijn bij contracten geBnga- geerd, om namelijk voor een bepaald aantal uren daags ge- durende 1 tot 5 jaren, dien veld- of fabriekarbeid te verrichten, voor welken men met hen heeft gecontracteerd, en die meest in dagwerken of taken ingedeeld is, wier grootte en aard door het Gouvernement bepaald worden. De arbeider heeft op de plantaadje vrije woning en genees- knndige hulp, en ontvangt voor den arbeid, welken by verricht, van 60 cent tot / 1 per taak, moet echter voor kost, drank, kleeding en andere behoeften zelf zorgen. Deze arbeiders zijn voor het meerendeol uit China ingevoerde Chinoezen, of nit Bengalen aangebrachte maleiers of koelis — beide aan een zeer sober leven gewend, — en ook geSmancipeerde en thans vrije negers. Uit deze zoo verschillende rassen is het personeel eener plantaadje samengesteld, zoodat geen maat- 8chappeljjke band hen vereenigt, noch hun liefde voor den grond gceft, welken zjj bebouwen. Dat de Europeaan geen plantage Digitized by Google 42 arbeid kan verrichten, althans niet voor znlk oen lagen prijs als aan de bovengenoemde arbeiders botaald wordt, en ook om andere redenen, heb ik reeds brj den aanvang gezegd. Over den arbeid zelf en de verschillende methoden, volgens welke het snikerriet geplant, gezuiverd, gekapt en tot suiker bereid wordt, zal ik niet nitweiden, en slechts zeggen, dat de taken voor elken arbeid bestemd niet boog zijn, en dat een vlijtig arbeider dikwijls O/2 & 2 taken per d8g kan afwerkon. De verbinding der plantages met de stad of met andere plan- tages geschiedt meestal te water, hoewel ook vele planta- ges door landwegen met elkander verbonden zijn. Deze zijn ech- ter in den regentijd zeer morsig en rooeielgk to begaan, zoo- dat het transport bijna overal door vaartuigen, die geroeid moeten worden, geschiedt. De producten worden in groote platte van een dak voorziene vaartuigen, ponten genaamd, naar de stad en aan boord der schepen gebracht. Twee koloniale stoom- booten bevorderen het verkeer op gezette tijden met de twee hoofdrivieren Suriname en Commewijne, terwgl schooners de verbinding met de Nickerie districten onderhouden. Digitized by Google Over den Kolonialen landbonw. De aanbouw van die gewaasen, welke de stapelprodacten le- veren en de bewerking van den grond, zijn ook op de plan- tages, van zoo primitieven aard, dat een Europeesch iandbonwer er verbaasd over zou staan. Plocg, egge noch zeia wordt hier gebruikt; de grond wordt omgewerkt met het houweel, omgeapit met de schop en het gras met een soort van sabel, houwer genaamd, afgeslagen. Van mest wordt geen gebruik gemaakt, want ia de grond uitgeput, dan verlaat men dien en bebouwt een nieuw stuk - land. Evenmin wordt van het veo, de grootste stenn van den Europeesohen boer voor den landbonw, eenig voordeel getrokken, en eene plantage kan derhalve zonder veeteelt zeer goed beataan. Wat nu een landbouwer, die naar Europeesche principen den op zich zelf reeds vruchtbaren grond, met aanwending van mest, ploeg en andere doelmatige en verbeterde gereed- schappen zoude bebouwen, er nit zou kunnen halen, kan ik niet beoordeelen. Ik geef slechts aan, hoe hier gearbeid wordt, en hoe het resultaat is van dezen kolonialen arbeid. De arbeid, welken ik hier beschrjjf, is in zijne verschillende afdeelingen de vroeger bjj de slavenbevolking gebruikelijke, Digitized by Google 44 en thans ook bij alle emigranten door Gouvernementsver- ordening vastgestelde. Deze taken of dagwerken zijn zoo weinig zwaar, dat iemand al bij zonder lui of zwak moot zijn, indien hij dien niet in den tjjd van 8 uren kan afwer- ken. Oe Euiopeanen, welke ik in mijnen dienst had, heb- ben dikwerf II /2 a 2 taken per dag afgewerkt; ook werken mijne Chineezen meest meer dan 1 taak per dag. Ik haal dit aan, omdat men zich over slavenarbeid, waarvan ik hierboven sprak, een verkeerd denkbeeld vormt; want nimmer heeft een slaaf, afgezien v an het treurige van zijnen tooatand , op eene welbestuurde plantage zooveel arbeid moeten verrichten, als de vrije Europeesche landman in elk gedeelte van het gematigd Europa moet doen, en die, vooral in de zomermaanden aan tjjd bijkans het dubbele van den Snrinaamschen arbeid bedraagt. Om nu eerst den arbeid en daarna de opbrengst daarvan aan- schouwelijk te maken, zullen wij aannemen een stuk land groot een bunder, nit den natuurtoestand, dat is: begroeid met hoog boscb, en wel in hoog land, waar geene bedelving noo- dig is (ik zoude deze aan Europeanen niet aanraden), in bouwland te doen veranderen, en met verschillende gewas- sen te beplanten, wier verschillende behandeiing ook zal wor- den aangegeven, altijd op de hier in Suriname gebruikelijke wijze, zoodat men zien kan wat deze arbeid opbrengt. Het eerste werk op dit in den natuurstaat zich bevindende land is: Onderbosschen. De bosschen in Suriname zijn niet te vergelijken met bosschen in de gematigde luchtstreken. Ontzaggelijk groote boomen, stekelige palmen, zjjn bedekt met allerlei soorten van parasiet of woekerplanten ; aan de boomen hangen lianen of Digitized by Google 45 klimgewassen, van af de dikte van naaigaren tot die van een ankertouw, en vormen onderling zulk een boscha&dje, dat men zonder behulp van den houwer er niet in doordringen kan. A1 deze struikgewassen, jonge palmen, klimop-planten en jonge 14 2 duim dikke boomen, worden met den bouwer tot op den grond of zoo laag als men komen kan afgekapt, zoodat er op een bunder, dus op een vierkant van 100 meter lengte bij 100 meter breedte slechts boomen ovevblijven, om welke te vellen men de bijl noodig heeft. Bij dozen arbeid, zoo als bjj alles wat met den houwer moet worden verricht, kucnen vrouwen gebruikt worden. Men rekent dat voor dezen arbeid per bunder noodig zjjn 25 mannen of vrouwen. BoschveUen. A1 het onderbout van den buuder nu afgekapt zjjnde, moeten vervolgen9 de boomen met de bijl geveld worden. Vele dezer boomen zjjn van harder hout dan bet Europeesche, en gebruikt men daarom Amerikaansche bjjlen. De arbeid wordt ook hier verlicht door menigen bandgreep, dien men door on- dervinding leert. Zoo kunnen b. v. vele boomen niet dicht bjj den grond worden gekapt, omdat zij zoogenaamde sporen of steunpilaren hebben, die als eene pyramide de boomen dik- werf tot op eene hoogte van 10 4 15 voeten omgeven; op deze hoogte vertoont de stam eerst zjjue nattyirljjke dikte. Om nu zulke boomen te vellen maakt men om deze sporen van stengen eene stellaadje (barbacot), welke men met rankgewassen, boschtouw geheeten, vast bindt. Op deze klimt men en kapt den boom. Dit scbijnt wel moeielijk, maar men leert het schieljjk. Vele der boomen kapt men slechts half door en velt dan eenen Digitized by Google 46 grooten, die in zijnon val een dozijn of meer der kleineren medesleept. Zoo doende kunnen gemakkelijk alle boomen van den reeds onderboschten bunder in <5en dag geveld worden, waartoe noodig zijn 2 5 m a n. Lakken. Nadat nn al de boomen van een bunder zijn geveld en in alle richtingen over elkander liggen, is het zaak de hoofd- takken er van af te kappen, zoodat deze zoo dicht mogelijk op den grond komen, waardoor zij door het vuur beter verteerd kunnen worden, want hoe beter en zorgvuldiger ge- lakt wordt, des te lichter is de arbeid bij het opruimen. Het lakken is in zoo verre moeielijker dan het onderbosschen en vellen, als deze arbeid in de hitte der zon moet verricht worden. Het is daarom ook beter wanneer men dezen ar- beid tegelijk met het vellen der boomen verricht, en zoodra een boom geveld is, er de takken van afkapt  bunder zoo ver te brengen heeft men nu noodig 75 man, dat wil zeggen, de bunder zou in ' eenen dag door 75 man onderboscht, geveld en gelakt kunnen worden ; het is echter beter een minder getal mannen te nemen en meer tijd er aan te besteden. Nemen wjj aan dat 4 man aan den bunder arbeiden, dan duurt de geheele arbeid met inbegrip van het opruimen 25 dagen, wat veel doel- matiger is. De arbeid dient zoo geregeld te worden, dat men met het begin van den droogen tijd, einde Juli, aan het werk ga, om tegen het einde van Augustus klaar te zijn. Het gevelde stuk blijft dan 4 4 6 weken, naar gelang van den droogen tijd, liggen; daarna wordt het gebrand. Men verkiest hiertoe meest den namiddag, wanneer de zeebries doorkomt en na- dat er verscheidene dagen achtereen geene regens gevallen zijn. Digitized by Google 47 Te lang een stuk te laten liggen ii niet aan te raden, omdat dan de bladeren van de takken afvallen en het vnur niet genoegzaam voedsel heeft om de takken te verteren. Het stuk wordt dus op verscheidene plaatsen boven den wind in brand gestoken; het vuur, aangewakkerd door den wind, verspreidt zich ras over de geheele uitgestrektheid, en binnen weinige uren zijn het kleinere bout en de takken geheel verbrand, terwijl de asch aan vele plaatsen wel 6 duimen hoog blijft liggen. Vele der groote stammen hebben vuur gevat en verbranden van lieverlede, vele andere blijven ook onverbrand liggen. Opruimen. Aanstonds nadat het vuur zijn werk gedaan heeft, moet men met opruimen beginnen, dat is : het niet verbrande hout wordt in stukken gekapt en over de groote stammen, welke nog niet of maar gedeeltelijk verbrand zijn, gelegd. Deze worden nu weder aangestoken, en zoo gaat men voort, - tot al of het meeste hout verbrand is. Het is moeielijk een stuk land zoo te zuiveren dat alle stam- men verbrand zijn, maar die welke bljjven liggen, verrotten langzamerhand en maken den grond vrucbtbaar. Het op- ruimen is de moeielijkste arbeid, daar men behalve aan de hitte der zon, ook aan die van de vuren bloot staat. Hoe meer men hoopen hout maakt en verbrandt, des te beter wordt de grond, die in hoog land meest uit zand bestaat, en wei- nig humus bevat, zoodat het goed is de aseh zooveel moge- ljjk te verspreiden. Men kan aannemen dat 25 man voldoende zijn om zulk een bunder op de aangegevene wijze op te ruimen, hoewel bij dezen arbeid het meer of minder goed branden van het gevelde- en gelakte hout den arbeid lichter of moeielijker kan Digitized by Google 48 maken. Dus wordt voor het opruimen aangenomen 25 man. De bunder is nu uifc zijnen natnurstaat als hoog bosch of woud in een toestand gebracht, die hem gescbikt maakt tot beplanting met die producten, die voor bet klimaat passen, hier- toe heeft men in het gebeel noodig gehad 100 dagwerken, of een man had in 100 dagen tijds den gebeelen arbeid kun- nen verrichten, hetgeen men ecbter niet kan aannemen, daar het gevelde en gelakte hout zich niet aanstonds laat brauden,maar4 a 6 weken lang onaangeroerd moetblijven liggen. Gaan wij nu de verschillende producten na, welke geplant kunnen worden. Wij zullen ons vooreerst bepalen tot diegenen, welke tot voeding verstrekken, en bier brood en aardap- pelen vervangen, en onzen bunder op de in Suriname gebruikelijke zeer eenvoudige wijze beplanten ; daarna zullen wij zien hoeveel arbeid er voor besteed wordt; en welke waarde deze producten hebben. Daar wij onzen bunder in hoog land gemaakt hebben, zoo beginnen wij ook met die plant, van welke bijkans gebeel Zuid-Amerika leeft, namelijk de Cassave of Maniok. Van deze plant, die in Zuid-Amerika te huis behoort, maar thans in alle tropische landen aangeplant wordt, bestaan verscbeidene soorten, welke echter in blad en steel weinig van elkander verscbillen. Het is eene soort van struik met knobbelige takken of stolen, die reeht nit den grond opkomen en van grijze of bruinachtige kleur en zeer bros zijn. De stolen worden 648 voeten lang en hebben scboone spitse vingerachtige bladeren. Aan de kteel zit onder den grond de wortel, welke somwjjlen in goeden grond 1 a 2 voet lang en ongeveer 6 duimen dik is, zoodat 6en enkele wortel 7 4 8 Nederl. ponden zwaar kan worden. Door elkander kan men echter als minimum aannemen wat ik hier later zal aangeven. De plant wordt door de stolen voortgeteeld, die in 1 4 II /2 voet lange stukken gebroken worden, zoo dat aan elk dezer stukken zicb 8 a 4 knobbols bevinden, waaruit de bladeren en wortels voortkomen. Deze Digitized by Google 49 stukken moeten echter niet droog, raaar van het hout- achtige gedeelte der steel zijn, en niet van het weeke bo- veneinde. Indianen en inboorlingen van Suriname leven grootondeels van bet brood uit dezen wortel, en planten ze onregelmatig tussehen de verbrande boomstammen op bunne houtakkers, te gelijk mot mais, yams, enz. Intusscben om eene berekening te maken, hoeveel eene zekere uitgestrektheid land oplevert, moeten wij den bunder alleen met maniok en regelmatig beplanten; hierbjj wordt nu de aardo met het houweel om- gewerkt, en maakt men hoopen iets grooter dan voor aardap- pelen, en zoo, dat van top tot top dezer hoopen eene ruirnte van 3 voeten blijft. Daar nu de bunder 300 voet lang en 300 voet breed is, zoo moet hij 10000 zulko hoopjes bevat- ten. Te gelijker tijd de wortels der verbrande boomen uit- roeiende, kan een man 50 zulke hoopen per dag maken, zoo- dat voor de 10,000 hopen 200 man of 1 man by 200 ar- beidsdagen noodig is. Dit gedaan zijnde worden de hoopjes beplant en worden in elk 3 als boven beschreven stukken der plant 6 a 7 duim diep gestoken. Dit werk kan door kinderen verricht worden, doch wij nemen aan 10 manneu of vrouwen per bunder, De geheele bunder is dus beplant door den arbeid van 210 dageu. Is deze arbeid in de eerste helft van November, wan- neer gewoonlijk de eerste regens vallen, geSindigd, dan ziet men reeds binnen eenige dagen de jonge blaadjes uit de knobbels komen, on in bet begin van Januari is de bunder met een scboon holder groen kleed bedekt. Te gelijk met den wasdom der plant ontwikkelt zicb een massa onkruid, als grassoorten, stekelige gewassen euz., zoodat het noodzakelyk is, wil men bet geplante niet bena- deelen, het onkruid in Februari of begin van Maart met de hand of met het houweel uit te roeien. Men noemt dezen arbeid wieden, en ze wordt slechts door vrouwen verricht, waartoe er per bunder noodig zjjn 16, dus ... 1 6 d a g e n. De groeikracht zoowel van de plant als van het onkruid 4 Digitized by Google 50 's echter zoo geweldig, dat dit wieden na verloop van drie a vier maanden moot herhaald worden, wanneer dan ook door de zware regens de hoopen eenigzins plat zijn geworden, en met het houweel weder moeten worden opgehoogd; de arbeid duurt derbalve iets langer en reken dus . . . . 20 dagen. De geheele bunder heeft dus, tot den tijd dat de wortel als rijp ingeoogst kan worden, aan arbeid vereiseht 34 6 dagen. Bij den oogst komt het nu vooral aan op de wijze waarop het product naar huis kan gebracht worden; hot transport te water is het gemakkelijkste en goedkoopste, of liever gezegd het kost niets. Oogst. De bunder van 10,000 hoopen met cassave beplant, kan zeer/'tnatig berekend, aangenomen worden te geven 21/2 kilo per hoop, dus in het geheel 25,000 k 0. hoewel er voorbeelden zijn dat in zeer vruchtbaar land, een bunder verre boven het dubbele van deze berekening gege- ven heeft. Tot hetafkappen enhetin bossen binden der stekken, om in het bosch geborgen te worden, op dat ze tot den tijd wanneer men planten moet niet verdroogen, heeft men voor den bun- der noodig 15 man, tot het uitroeien der wortelen echter ...» 45 > Tot aan het tijdstip voor de fabrikatie is dus voor de ge- heele aanplant van den bunder noodig geweest . . 406 man. 1 Fabrikatie van Cassavemeel of Couac. De wortelen worden naar huis gebracht en in een groot vat Digitized by Google 51 of kuip gedaan; zuiver regen- of rivierwater wordt er op gego- ten en met een mes de brninachtige sebors er afgeschraapt, totdat de wortel schoon wit is. Hierop wordt ze nog oens gewasschen, en dan met een handmolen of draaiende rasp afgemalen. Indianen en negers gebruiken hiertoe slechts eene gewone rasp, bij de kultuur in het groot is een molen door een man of ook door stoom gedreven, veel voordeeliger. De geinalen, op eene dikke pap gelijkende massa wordt in eene rekbare uit zeker riet vervaardigde bnis of zak, Madappi genaamd, gedaan, en deze aan het boveneinde op- gehangen; aan bet beneden of dicht geknoopte einde heeft de buis een lus, waardoor een stok gestoken wordt. Deze, met het korte einde in den muur bevestigd, wordt aan het lange einde met gewichten bezwaard, waardoor de buis zich samcntrekt, en alle vochtdeelen er uit loopen. Na 1 of 2 uren gehangen te hebben, wordt de madappi afgenomen en de gemalen maniok komt nu in lange cylindervormige stukken taraeljjk droog uit de buis. — Deze groote brokken worden met de hand klein gemaakt en door eeu groote zeef van koperdraad, gedrukt of gezift. Het is dan een grof, wit, eenigszins vochtig meel, in fijnbeid op zaagsel gelij- kende. De laatste bewerking is het droogen van dit meel op een ijzeren plaat. Een ronde, 3 it 4 voet in diameter, gegoten ijzeren plaat is op een muur of haard van 21 /g voet hoogte inge- metseld. Deze plaat heeft een schuin oploopenden rand, ca. 6 duim hoog, van mopsteenen, en kan van onderen door vuur verhit worden. Op deze verhitte plaat wordt nu eene hoe- veelheid van 10 tot 20 liters, naar mate de plaat groot is, van dit vochtige meel gestort, en voortdurend met eenen grooten houten spatel omgoroerd, zoodat het meel wel roosteren maar niet aanbranden kan. Is het nu goed droog en eenigszins bruin, dan laat men het koud worden, en verpakt het daarna in vaten of zakken. Het kan 6 tot 8 maanden bewaard worden, en is het hoofd- zakeljjke voedeel van Brazil is en Fransch Guiana, hoewel Digitized by Google 52 men het te Suriname niet gebruikt. Daar geeft men aan bananen en andere aardvruchten de voorkeur, hoewel het maniokmeel krachtiger is en zich gemakkelijker laat bereiden. Een bord cassavemeel, met visch-saus of vleesch-nat overgo- ten, is een voedzaam en aangenaam eten. De 26,000 k. rauwe wortelen, welke de bunder minstens zal opbrengen, leveren ruim een derde gedeelte aan couac, dus 8333 k°. of een vat aangenomen, k 70 k 0 ., 119 vaten. Tot de Fabricatie zijn benoodigd: Het afschrapen der wortelen, vrouwenarbeid 1 per vat en per dag 119 dagen. Afmalen, 4 vaten per man 80 » Uitpersen en uit de madappi nemen, 4 vaten idem 30 » Het ziften, vrouwenarbeid, 4 vaten . . .... 30 » Het droogen of roosten 119 » Totaal 328 dagen. Dus beloopt de geheele arbeid, van bet ontginnen van den bunder af totdat het product gefabriceerd en tot den verboop gereed is 734 dagen. Waarde van het Product. Daar te Suriname geene Couac geconsumeerd wordt, zoo is slechts de uitvoer naar Cayenne mogelijk, waarheen ik de mjjne zend. De prija er van is afhankelijk van den meerde- ren of minderen aanvoer uit BraziliO, en kan sorattjds wel 80 k 90 centimes per k°. bedragen, komt echter nooit lager dan 40 Cm. Digitized by Google 53 Dus 8333 k°. Couac it 40 ceutim. = fr. 3333.20 of fl 1566.60. Hiertoe benoodigd 119 bloemvaten a 25 Cs. / 29.75 Vracht naar Cayenne 119 d° a fr.2 — .fr.238. — *111.86 » 141.61. blijft als zuivere opbrengst. . . . fl 1424.99. Dus bestaat bij deze zeor matig aangenomen berekening voor den man of vrouw reeds eene dagelijksche verdicnste van / 1.94. Fabrikatie van Gemma of Surinaamsche Arrowroot. Deze stijfsel of amidon, onder den naam van Snrinaamsche Arrowroot te Amsterdam ingevoerd, is daar een voomaam handelsartikel, en vrordt per half kilo met 20 tot 25 cents betaald. De behandeling van den wortel, als wasschen en raspen, is dezelfde als bij den Couac, maar in stede van de gemalen stof door eene madappi te persen, wordt deze onder gestadig toegieten van zuiver helder water door een over eene kuip gespannen linnen doek gewasscben, zoo lang tot alle meeldeelen er uit- gewasschen zijn, — bet overblijvende wordt dan weggewor- pen en dient tot varkensvoeder. — Men heeft hiertoe ver- scbeidene vaten en vooral zuiver helder zoet water noodig, en hoe zindelijker men bij de bewerking te work gaat des te witter wordt het fabrikaat, waartoe evenwel de zon ook het bare moet bijdragen. Heeft men alles doorgewasschen, en zijn de vaten vol, dan laat men ze een nacbt over staan, opdat het meel behoorlijk kan bezinken, waarop men des anderen daags het zetmeel als eene dikke stijve massa in het vat vindt; het water wordt er daarna afgegoten, en de geele slijm, welke op het zetmeel zit, er afgewasschen. Dit sneenwwitte meel wordt nu met eene blikken spatel nit de vaten genomen, de stukken op vlakke honten bakken gelegd, en in de zon geplaatst, waar- Digitized by Google 54 door ze droogen, en de gomma in 2 4 3 dagen ter ver- pakking gereed is. De fabricatie van de Gomma moet in den droogen tijd plants hebben, omdat de gestadige zonneschijn en de helder- heid van den hemel het droogen zeer bevorderen, terwijl men in den regentyd veel moeite heeft om de bakkeD tegen de regenbuien te beschermen, want hoe schielyker de gomma droogt des te schooner en witter wordt zij. De opbrengst van den bunder geeft het volgende : 26,000 k. ruwe wortelen geven aan znivere drooge gomma het vijfde gedeelte van hun gewicht. By het zuiveren en afschrapen van 600 k. wortelen be- noodigd voor een vat van 100 k. gomma heeft men noodig 3 mannen of vrouwen, dns voor 50 vaten . . 150 man. Tot het uitwusschen, waterhalen en uit de bak- ken nemen, in de zon zetten en droogen, 5 l/g man per vat 275 » Hierby de vroeger omschreven arbeid met . . 406 * In bet geheel dagen 831 man. Waarde van het Product. 26,000 k. wortelen geven een vijfde gedeelte znivere drooge gomma, dus 5000 k., welke tot den laagsten prys a 20 cent per half ko. aangenomen, opbrengen f 2000. —. Hiertoe benoodigd 50 ledige blomvaten a 25 c/12.50. Vracht naar Nederland a f 1,50 . . . » 75.00. » 87.50. Netto opbrengst / 1912.50. Dns beloopt by deze fabricatie, welke in het geheel 831 man vereischt, het dagloon / 2,30. Van de gomma maakt men in Fransch Guiana en Bra- zilie eene soort Sago, Tapioca geheeten, een zeer goed voed- sel voor kinderen en zieken. 