VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
гек aan; her is niet. wel geplaatst , of dit of dat moet 'ег nog by komen. —- Zo oordeelen zy:ook over de daden van hunnen evenmensch, —— Ze zyn doorgaans Dout, om elk: in het aangezigt te zeggen, wát ze flegts denken. -- - Меп hoort zulke meníchen niet zelden zeer tegenfirydige оогаеёјеп veljen. — Het geen zy in den eenen pryzen, kunnen zy dikwils in. eenen anderen, in den hoogften graad , laken. — ‘Ja, in ер- nen adem hoort men: zmtyds daden af kearen van den cenen, die men hem van een ander mensch hoort: goedkeuren, — ‘Dan, zy, die dus handelen, zyn doorgaans menfthen van middelma- ug verftand; ze zyn wel de kwaadften niet van aart, doch ze hebben zelve veelat groote gebreken, еп doen zeer veele 24: ken, die al de waereld moer afkeuren. — d Alle meafchen zyn natuurlyk vry geboren, — De flaver- ny is het gewrogt van eenen Tyran. —: Gelukkig die Landen, waar de vrye halzen. niet gedwongen worden „ zich te bukken. onder het drukkend juk van flaverny! —— Al wie eene opper, heerfchappy wil invoeren, is bezig om de ketens van flaverny te fmeeden, waar mede men ееп vry Volk poogt te kluisteren. — Het verblinde Israël fchreeuwde om.eenen Koning. —— God fchonk hun, maar in 2упей toorn, eenen Koning : еп deze klonk eerlang ееп vry Volk in de klyristers der flavernye. Men zag te laat zyn тї Пар. — Dat Israël aan alle vrye Volken tot een baak verftrekke ! Vaak overlegt de mensch by zich zelven, wat hy al zai ver- tig- -~ 328. ZEDELTEE BEDENKINGENE úgten; hoe zyne. zaken aanleggen ; welke vermaken genieten: welke zyn tyd van arbeiden, en welke zyn. суй van rust zal wezen. Dan, hoe lange zal het dikwils duuren, voor hy vermaak kan genieten 1 duizend onvoorziene toevallen houden hem van het zelve te rug; ———— terwyl de rust rog op eenen veel wyderen afltand van hem is. —— Weet men piet, leert de bevinding het niet onweerfpreekalyk, dat dit al- les niet van ons, maar van eene hohgere magt, afhangt; die, zo het aan dezelve niet behaagt, duizend wegen heeft, om te beletten, dat wy noch het ееп, noch het ander, verkry Alle bangt van die oneindige magt af, дету! ‘er niets ís, of het Dat onder zyne alwyze beftiering.— —- Voor ons is het verborgen, wat de dag van morgen zal opleveren. Zelfs zyn wy van niets zeker dan van dat oogenblik, in welke wy zyn, van: het vol- gende zyn wy al geen meester. —— De dingen dezer wae- reld zyn zeer onzeker, en aan duizend еп duizend wisfetvallig. heden onderhevig ; duizende gevallen kunnen ’er gebeu. теп, van ons onberekend, van ons niet voorzien of verwagt; welke alle , tot de тіпбе гое, dienen, от ons in onze voornee- mens te dwarsboomen ; die ons alle gelegenheid ontneemen, om onze begeerten, het einde onzer verlangens, te verkrygen ——— Het is het werk dierhalven van een wys man, die oogenblikken, welke hem gefchonken worden , wel te gebruiken ; den tyd , van welken hy meester is, wel aan te leggen, ten zynen eigen en algemeenen nutte; want wy moeten niet fiegts ons zelven, maar vooral het algemeene welzyn onder het oog houden, en wel zo, dat we grootmoedig genoeg Zyn, om daar aan onze byzondere belangens te kunnen opofferen. — Рап, om on- zen pligt. te betragten , moeten wy wel zogen, dat we dien niet uitftellen, en wanen, dat ons cene betere en gefchiktere gelegenheid zat voorkomen , om daar аап te voldoen. De dag van morgen is dikwils in‘onze magt. niet; —— met uit- fiel is dikwils alles verlooren; sm daar by fchict de tyd zeer vlugtig voorby. дег oogenblik is-weg , vòor wy e aan gedenken ; fneller dan onze gedagten, — en de eens voorby zynde tyd keert in eeuwigheid niet te гор: <- al wat voorby is, is verdweenen, gelyk ееп ligte damp, welke geene tekens, of voetftappen, agter laat, дат zy 'er:immer ge- weest zy. d A ж ж D A , *`* D , ET MENGELWERK, ТОТ FRAAYE LETTEREN , KONSTEN EN WEETENSCHAPPEN BETREKKELYK. VERGELYKENDE BESCHÔUWING VAN HET GOED EN KWAAD IN DEEZE WERELD; STREKKENDE, OM AAN TE TOONEN , DAT DERZELVER BE- STUUR GERKGELD WORDT, DOOR ON- EINDIGE WYSHEID EN ONBEGRENS- DE GOEDHEID. | (Ontleend uit de Sermons van Dr. PRICE.) D О» de groote Vraagftukken. Is °ег niet zo wel Kwaad ss in de Wereld als Goed? — En, hoe kan van 5» dit vertoon der dingen reden gegeeven worden, indien з» de Maaker der Wereld volmaakt goed is? geeft Dr. PRICE ten antwoord.” ` Men moet bedenken, dat het Kwaad, ’t geen in de Wereld voorkomt, door het Goed wordt opgewongen , еп, in dit geval, over het oogmerk der GODHEID 'оогаёе- ten, uit het heerfchende іп haare Werken, en: dit із, buiten tegenfpraak, Geluk. Schoon wy dikwyls zien, dat byzondere Perfoonen {mert lyden, en zomtyds mer zwaar- drukkende rampfpoeden worftelen, is a 7 ` enen deele, de algemeene (ааг der We de geflachten der Dieren, rondsom ons he lyk tot Geluk gefchaapen, en hunne n woone заг is een (ааг van Gezondhe zekere maate van Genot. Pyn en Опвет den gewoonen gang der Natuure, en dit dat ze, voprvallende, vergraat ‚ en ten b ten, worden. Eéne treffende Ziekte hi fpreekt "ег zyn leeven lang van; hoa ` veele jaaren van Gezondheid , Gemak en Ruste, vergoed , еп bykans tot niet gebragt worde. In de daad, ik geloof , dat de maate van Heilgenot,die van volflaagen Onheil, in зг beftaan van alle leevende Schepzelen , veel grooter is dan wy gaarne willen erkennen; en dat het ste, indien wy dit zuiver met het eerfte konden vergelykem, еп Ter терте If. DEEL. MENGELW. NO, 8. 2 шаа. ээ „330. . .. BESCHOUWING maatig over oordeelen , ons niet weer zou voorkomen dan е. fchadawen in eene hoone Schildery; of de wantoone a n een groot Concert. Ten anderen, (taat hier іп aanmerking te neemen , dat ееп groot gedeelte van het Kwaad in de wereld zigtbaar blykt, onder de noodzaaklyke middelen tot het Goed te behooren, en ingerigt is сос dat oogmerk. De eerfte bedenking alleen zou genoegzaam weezen, om cops Goed- heid, in het toelaaten des Kwaads, te verdeedigen: want het is zeer onredelyk, zich te verbeelden, dat elk weezen, geduurende zyn ganfche beftaan , van alle nert, hoe ge- naamd , ontheeven zou zyn. Goedheid vordert de voort- brenging van Geluk, en dit wordt even zeer voortgebragt of het Geluk van een weezen 20 veel Heilgenot is, on- vermengd met Smerte, of dezelfde maate van Heilgenot, waar in het Geluk de blykbaare meerderheid heeft van. Ongeluk. -— Maar wy behoeven het hier by niet te baten berusten. De Onaangenaamheden, met de Aange- paamheden vermengd , zyn noodzaaklyk tot het famakcrr der. laatstgemelde. Dezelve blyken beftemd te weezen, niet om haars zelfs wille, maar altoos om eenig goed, daar aan verbonden, te wege te brengen, of firekkende tot- byzonder heil van de weezens die ze lyden. De prikkelingen des Fongers, by voorbeeld, zyn noodig om ons aan te zetten tot het псешеп van voedzel. De fmerten, veroorzaakt door еспе Wonde, of door Ziekte, zyn noodig om ons behoedzaamheid voor. onze Lichaamen te leeren ; zonder zodanige ГпегПуке aandoeningen, zou- den wy ons, zelven zo verre veragteloozen, dat wv gevaar liepen van om te komen door elke Kwaal, welke ons aan- greep, en elk geval, "т geen ans ontmoette. Vol. komen op dezelfde wyze zyn de moeilyke aandoeningen van Zelfverwyt еп Knaaging de nondzaaklyke wederhoud- middeleu van Boosheid, en flrekken , om ons op ’t pad уап. Deugd en Pligt te doeu wandelen. In deeze, en ontel- baare andere, gevallen zyn de Onaangenaamheden van eene heilzaame en vriendlyke trekking. Zy dienen tot genees- middelen tegen ber Kwaade, en tot behoedmiddelen tegen gevaar en elende: wel verre, derhalven, van een bewys tegen cops Goedheid op te leveren, verheffen zy daar fan zo wel bewyzen als onze uitgeleezendfte Genietingen. In zamenftemming hier mede, moet ik doen opmerken, dat veele der Rampen, over welke wy Klaagen, de uit- werkzels zyn van {chikkingen en vastftellingen , in ’t Heelal | nog. e + VAN ПЕТ GOED EN KWAAD. 33% noodig tot het voortbrengen van het grootfte Geluk, — "Ir a volltrekt noodzasklyk, dat de zaaken der Wereld beftuurd worden door algemeene Wetten, eenpaarig en onveranderlyk werkende in gegeevene omftandigheden. Was dit de gefteltenis der Natuure niet, er. zou geen zodanig iets weezen, ’t welk wy de geregelde loop der Natuure noemen: niemand zou weeten wat hy te wagten hadt, van ° geen hy verrigttes er kon geene Dedagtzaame heid, geen Vooruitzigt, plaats hebben, en het uitoefenen - van eenige der werkzaame vermogens zou verbannen zyn Maar het loopt, ten zelfden (уде, іп ° ooge, dat het-ges volg van zulk eene gefteltenisfe , -by zommige gelegenhe- den, [ше en lyden moet weczeu. Het gevolg, by voorbeeld, van de algemeene werking der Zwaartekragt s kan niet nalaaren te wege te brengen, dat eenigen. huit Leden breeken, of door een ontydigen dood omkomen: maar hy,die;te deezer oorzadke , wenschte , dat ?ег geen zodanig eene wet als die der Zwaartekragt ware , of dat dezelve werd opgefchort, wanneer zyeenig.leed kon te wege brengen, zou wenfchen, dat het geheele maakzel der Natuure verwrikt en ’t algemeen geluk verwoest wierd , alleen om eenige weinige ongelukken te voorkomen, —— Теп deezen zelfden opzigte mogen wy Dellen, dat de oogmerken der Goedheid. het beftaan van Schepzelen van alterlei rangen іп de wereld vorderen ; en teffers dat zy in derzelver beftaan van elkander afhangen. Buiten zulke zou ‘er geen kring van werkzaamheid voor діс Weezens zyn, geene gelegenheid om goed те doen aan onze meden fchepzelen;5 en, by gevolge, geene mogelykheid van Deugdsbetragting in dat geval, ° welk ons tot de Vol, maaktheid der Godlyke Nature het naaste opvoert, „Eene verfcheidenheid ‚ derhalven, іп de rangen der Weezens ; eene af hangelykheid derzelven van elkanderen, ер, in ’t algemeen, onvolmaaktheden en ondergefchiktheden onder dezelve, en eene wisfelvalligheid van Taart. Zyn. good, zaaxlyk- om dat Geluk mogelyk te maaken, ° welk gelen gen і in de beoefening van de redelyke en zedelyke ver- mogens, Doch het is Openbaar, dat hier uit een bloot- Dean voor onheiten moet voortkomen, еп, in veele geval- len, het ongeluk van byzondere Perfoonen , ја, dat zome tyds mogelyk dat Onheil zich zeer algemeen uitftrekke, an Met één woord: Sioi uit de Wereld die Vryneid, welke wy diktvyls zo deerlyk zien misbruiken; fluit bni- ten degche alle behoeften, alte ondergefchiktheden, : Ие. о, 2 RE: 432 BESCHOUWING ° gevaaren en verliezen ; ftelt alle Weezens gelyk , en ontbloot ze te eenemaal van den invloed op elkanders werkzaam- heid, en gy zult geen Schepzel iets te doen overlaaten. De geheele redelyke Schepping zal flaapen, en al dat Ge- luk, zo waardig voortgebragt te worden, zult ру weg- weeren. ‘ Uit deeze aanmerkingen , welke ik genoegzaam oordeel ter beantwoording der voorgeftelde Vraag{tukken , blykt, dat het Kwaad, ° geen wy zien, wet het goede verge- leeken , onvergelyklyk klein is; dat het. gehouden moet worden voor esn noodzaaklyk gevolg van eene geftelte- nisfe, op de beste wyze gevormd om het grootíte Goed te wege te brengen. Niettegenftaande alle aftrekkingen , welke men maakt, uit hoofde van de ongemakken en on- heilen deezer Wereld, zal eene juiste waardeering van derzelver (аас ons overtuigen, dat zy bet werk 15 van onbegrypelyke Goedheid. Om de Wereld te doen beaute woorden aan het denkbeeld van Kwaadwilligheid i: den Maaker, zou het tegendeel, in meest alle gevallen, moe- ten plaats vinden. Gaarne wenschte ik in ftaat te wee- zen, тсс eigen kleuren af te maalen, hoedanig eene We- reld men zou hebben mogn wagten , was Elende te fcheppen het oogmerk der Godheid geweest. Ramp Zou, in dit geval, blyken, het oogmerk der Na- tuure te weezen in alle haare beftemmingen;s en Goed zouden wy bevinden (even gelyk wy nu Kwaad) altoos het gevolg te weezen of van eenige fchikking om alge- meene Elende te veroorzaaken, of van eenig onnatuurlyk geweld en omkeering. Io ’t geheele Бейек der Natuure zou zich een wreed oogmerk opdoen; en al die Wysheid van соо in zyne Werken, welke wy nu bewonderen en aanbidden, zouden wy dan moeten vloeken als eene be- fchikking om jammer uit te breiden , de (mert fcherpftee- kender en langduuriger te maaken. De gewoone toeftand van elk Weezen zou verre van een ftaat van gemak en genot , vol onrust, kwyning еп benaauwdheid , zyn. laagere Dieren en de geheele onbezielde Natuur, zouden, in fiede van mede te werken , tot ons vermaak en genoe- en, alleen ons aanbasfen en tot plaagery verftrekken. De By zou geen Honig, de Roos geen geur geeven, de Velden het vrolyk lachend Groen en veelkleurig Bloemta- pyt derven; het Vuur zou ons zengen zonder ons te vere wirmen ; het Dachlicht onze oogen doen fcheemeren , zonder vervrolyking; elke Ademhaaling onze borst als К. OOF- VAN HET COED EN KWAAD. 533 doorfnyden ; de Begeerten еп de Zinnen zouden de werk- tuigen van pyniging „en nooit van eenig genoegen , weezen , dam, alleen, in gevalle zy, door bykomende oorzaaken , van den gewoonen weg: afweeken. leder aanraaking zou voor ons weezen als het verbinden eener fmertlyke wonde, wat wy proefden den bitterften (таак, en elk geluid den kras- fendften toon, hebben. Onze Verbeeldingskragt zou ons eene andere dan fchrikbeelden voor oogen {childererr , iepe en beftendig byblyvende zwaargeestigheid ons ver- meesteren , ер onze Rede alleen dienen om ons te doen opmerken, in welk een jammerftaat wy verkeerden. Wat wy thans Genoegen noemen, zou niets anders weezen dan ееп tusfchenpoozend ontflag van Pyni ing; en, wy Zou- den tot de pligten, noodig ter Zelf beħoudenisfe , aange- dreeven worden door een vermeerdering van pynlyke aan- doeningen, veroerzaakt door derzelver verwaarloozing. Of, indien wy, ten eenigen ftonde, iets, ° welk Geluk mogt heeten, proefden , het zow, (gelyk tegenwoordig de vlaagen van pyn,) vlugtig en zeldzaam weezen, en alleen bettemd , om ons, door het proeven van het tegendeel, een fcherpfnydender gevoel van ons Ongeluk Ьу te zetten. —— In den tegenwoordigen ftaat der Wereld loopen onze fmerten, als zy hevig knellen, fchielyk af, of maaken een einde aan ons beftaan. Doch, in dien ftaat, welken ik my thans verbeeld, zou er geene zo gunstryke fchikking plaats vinden: want onze Lichaamen zouden waarfcpyn- tyk zodaniger wyze gevormd weezen , dat ze de uitge- торе pynen konden verduuren: en wy zouden, ten zelfden гуде, afgefchrikt worden van de handen aan ons- zelven te flaan , weetende, dat wy, door een verhaasten dood „оп te fpoediger overbragten in eenen ftaat van nog ooter elenden , die eeuwig zou volduuren, Doeh ik moet hier ophouden. Ik weet, gy deinst met fchrik te rugge van dit tafereel. Zodanig, nogthans, en oneindig erger dan ik kan affchilderen, zou de ftaat der Wereld weezen , was dezelve gefchaapen om ong Onheil te doen Jyden. Doch de waare алг der dingen verfchilt daar van hemelsbreed, en wy mogen befluiten dat de Maaker een goed Weezen is. Dat wy’ dan juichen over ons beftaan : dat wy vrolyk opwaards zien, —— Waarlyk, сор is corn! Dit is de ftem der Rede. Dit roept ons de geheele Natuur toe. Ce Vervolg ter naastkomender gelegeheid. ) 23 WAAR- 834 HET NUT DER IPECAC. IN EEN AANHOUDENDEN HOEST. WAARNEEMING, WEGENS HET NUT DER IPECACUANHA IN EEN AANHOUDENDEN HOEST. Door **#, ‚ р. Ze beroemde Geneesheeren hebhen de zachte Braak- verwekkende Middelen in Catarrhas pulmonum als zeer heilzaam gepreezen, niet zo zeer, om, door het gebruik deezer middelen „ Braakingen te verwekken ‚ als wel, door de ontbindende kracht deezer, middelen, de taaije Пуш te verdunnen, еп deszelfs loozing te bevorderen. Meer dan eens, hebben wy ons, in dit geval met voordeel bediend - van de bereidinge uit bet Antimonium: dech het is ons altoos gebleeken, dat, over het geheel genoomen , de Jëe- cacuanlia boven deeze de voorkeur verdient, om rede- nen, dat zy by veele äer minder braakingen verwekt „ wanneer men de giften klein genoeg maakt,en теп boven- dien zorgt dat het middel versch is — en hierin zyn wy nog onlaugs , door de valgende Waarneeming , bevestigd де» worden, Een Jongeling, van byna veertien baren, kreeg , naa eene belette uitwaafewing ,benaauwdheid ор de borst „ met hoest, ——— Men nam terftond лупе toevlugt tot еспе ruime Aderlaating en Purgeermiddelen , gelyk de gewao- ne Geneeswyze doorgaans medebreugt, zonder eens meer зап de gouden les van den Vader der Geneeskunst te деп- ken — namentlyk, dat men geene ontlestinge moet maa- ken voor en al eer de ftoffe daartoe gefchikt en ryp ge- maakt is: — de ‘hoest des Lyders bleef aanhouden, niet- tegenftaande men met zogenaamde Bechica еп Laxeermid- delen bleef aanhouden. Daar waren alle tekenen van een fcherpe Pituita, wanneer ik by den Lyder регое- pen wierd, — om welke (обе te verdunnen, ik terftond myne toevlugt tot de Kermes Mineralis nam, dan dit mid- del, zo wel als de overige bereidingen uit het Antimogium , verwekte, zelf by de geringfte gifte, Braakinge, waarom de Lyder weigerde dezelve voort te gebruiken. Een Spaanfche Vliegenpleister , tusfchen de fchauderbladen , gaf voor ee- nigen tyd flegts verligting, en ik befloot, de Zpecacuanha in zeer kleine giften voort te fchryven, met det gelukkig gevolg, dat, naa сеп aanhoudend gebruik van byna drie weeken, de hoest en benaauwdheid np de borst byna ge- heel gencezen was, еп de Lyder, door het gebruik der a Косіјеп- Melk, volkomen herfteldee ‚ . NA- NATUURLYKE MISTORIE DER DUIKEREN. 835 pna tgeen) NATUURLVKE HISTORIE DER DUIKERRN. (Volgens den Heer ре воғром.) Т oewel veele water vogels de gewoonte hebben om te duiken ‚ zelfs tot den grond des waters , om dus hun prooi te zoeken , heeft men den naam van Duikers, (*) aan een klein byzonder Gezin van Duikende Vogelen, gegeeven , die van de andere daar in verfchillen , dat zy een rechten en fcherpgepunten Век, en de drie Voorvin- geren door een geheel Vlies zamengevoegd hebben, " geen met een rand langs den binnenften vinger-loupt, van welken , egter, de agterfte is afgezonderd. De Duikers hebben, daarenboven, kleine en fcherpe Nagels, een zeer kleinen of bykans geen Staart , de Pooten zeer plat , en geheel agterwaards geplaatst, de fchenkels als in den On- derbuik verborgen , eene fchikking, zeer goed tot het zwem. шеп; waar zeer ongunftig om te loopen. De Duikers zyn, even als de Zarsvoeten , op den grond verpligt zich recht overeinde , еп bykans in een loodiyn regten (and, te hou- den , en kunnen in hunne beweegingen zeer hezwaarlyk het evenwigt bewaaren , terwyl zy, in fr water, zich 20 fnel en vaardig weeten te redden, dat zy den kogel, о hun gemikt, ontwyken3 duikende , zo ras het fchot af- gaat en zy het vuur zien, onder °t water. Vogelfchie- ters , wel afgerigt om ‘deeze Vogels te treffen , draagen daarom zorg, dat zy door een befchutzel van zwaar pa- pier, aan den fnaphaan vast gehegt, de flikkering van ’t {chot, voor Tt oog des Vogels, verbergen. "Er zyn ver- fcheide foorten іп dit Geflacht , van welke wy de voor- naamfte zuilen befchryven, De Groote Duiker heeft: bykans de grootte en geftalte van een Сат. Ну is bekend op de Meiren van Zwitser. land; en de naam van Studer, daar aan gegeeven by het Meer van Сол[їапсе, duidt , volgens GESNER , zyne log- heid (*) De Duiker draagt in °t algemeen іп "є Grieksch den naam van Age, in fr Hebreceuwsch en Pe fisch heet hy Kaath, in 3t Arabisch Semag, іп ’t Latyn Mergus. în ?ї Italiaansch Merer, in т: Engelsch Diver, in "€ Hoogduitsch Ducher, in ’t Fransch Plongeon, in ’t Groenlandsch Niviarfoak. 2 4 436 7 NATUURLYKE HBTORIE heid aan ор den grond, als mede zyn onvermogen om te gaan , Ondanks de poogingen , welke hy met pooten en vleugelen doet. Ну is in т water alleen in zyn:element , beweegt zich daar zeer gemaklyk en vaardig ; hy duikt zeer diep, en zwemt geheel onder ’t water, honderd fchre- den ver , zonder ter ademhaaling boven te komen ; eene hoeveelheid van lugt, beflooten in de uitgezette lugtpyp» verfchaft, geduurende dien tyd, adermhaaling aan dit ge- vleugeld tweellachtig Dier, ° geen meer tot de Dieren der Lugt dan des Waters fchynt te behooren. Zy door- ftreeven vrylyk , en in allerlei rigtingen, het water; zy vinden "er hun voedzel, verblyf- en fchuilplaats : want, indien er zich een Ronfvogel іп de lugt vertoont , of een Jager ор den vever verfchynt, zoekt de Duiker zyne be- houdenis en lyfberging niet іп de vlugt; hy duikt , ver- bergt zich onder Т water , en onttrekt zich aan het oog zyuer vyanden: maar de Mensch, veel Пегкег door zeng beheudigheid , dan door zyne kragt, legt hem laagev, te midden van zyne gewaande vryplaats; een net, een (поет met een Vischje daar аап, verftrikt hem, hy wordt ge- vangen, als hy zyn prooi ophapt, en fterft, als hy zich wil voeden, in het Element , waar op hy gebooren is: want, men vindt het nest der Duikeren op het water, te midden van groote biezen , wier wortel in °t water hangt, zy vervaardigen dit nest, gelyk двіѕтотег 6$ wel heeft opgemerkt, vroeg in °t Voorjaar, — Eenige Waar- neemers hebben gefchreeven , dat de Graote Duiker ееп zeer flilzwygende Vogel is; doch GEsNEæR eigent hem een byzonder еп vry fterk gefchreeuw toe ; misfchien hoort men hem zeldzaam. De Groote Duiker is van boven bleek grauw, met donkerder gemengeld, en als met witte wolk- jes afgezet: boven op den Kop en den Hals, die beneden een halven halsband heeft, is vercierd met dezelfde kleu- ren „ welke fluiten ор {choon wit, van de Borst en het Onderlvf. Ten allen tyde zien wy de Duikers van deeze foort op onze Meiren, welke zy niet verlaaten , dan wanneer het ys hun noodzaakt, zich na de Rivieren en ftroomende wa- teren te begeeven: zy vertrekken "e nagts, en verwyderen zich zo weinig mogelyk van hunne eerfte woonplaats, Ten tyde van ARISTOTELES hadt men reeds opgemerkt, dat de Winter ze niet geheel deedt verhuigen. Deeze Wys- eer zegt , dat hun broedzel uit twee of drie Eijeren be- aat; maar. onze Jaagers verzekeren , dat er drie of vier in ’t nest gevonden worden; "er by verhaalende , dat, „wanneer men het nest nadert, de Moeder het verlaat, еп onder water duikt, en de even uitgekomene jongen zich іп °t water werpen, om haar te volgen. Voor het overi ge is het altoos met groot geraas , en eeue geweldige be- weeging van vleugelen en (aart, dat deeze Vogels zwem- men en duiken, De beweeging hunner Pooten, in °t zwem- men, is niet van vooren na agterén, maar zydelings. De Heer незккт heeft deeze bewecging waargenomen , een deezer Dsikeren gevangen houdende , die, aan een lang touw zwemmende, altoos deeze richting hieldt: һу fcheen niets van zyne natuurlyke vryheid verlooren te hebben; hy bevondt zich, (сһооп gevangen, op eene rivier, waar hy aan Vischjes genoeg aas vondt. Van de kusten van Picardye is ons een Duiker gezon. den , zeer gelykende naar onzen Keinen Duiker der Ri vieren : hy vertoonde zich daar bovenal in den Winter, de Visfchers noemden hem Chat Marin,of Zeekat ; dewyl hy veel vischkuit verflindt. Des Zomers gaan zy heen, en fchynen dien tyd, verder Noordwaards ор, door te bren- gen: eenigen, egter, nestelen, naar "rt berigt der Boots- zellen, іп de Sorlings op de klippen , waar op zy niet unnen komen, dan door met een fprong uit bet water @ zich te begeeven, geholpen dour de zeegolven: want van эс land kunnen zy, zo min als de andere Duikers , zich ter vlugt begeewen ; zy kunnen zelfs alleen op "rt water loopen ‚ over °t welk zy zeer Del zwemmen, het agterlyf in "tr water houdende. Deeze Vogel komt met den vloed in den mond der Rivieren ; de kleine wytingen, de kuit van fteur, en kongeraal , maaken zyn geliefdfte voed- zel uit; dewyl hy bykans zo (пе zwemt als andere Vo- gels vliegen, en duikt als een Visch, heeft hy alle moge- lyke voordeelen - om een hem ontzwemmenden. prooi te 5 vane 338 NATUURLYKE HISTORIE vangen. De jongen, min afgerigt еп min geoefend dan de ouden , ceten- {chulpvischjes : met dit alles zyn oude en jongen, ten allen tyde, zeer vet. d In °t Noorden onthouden zich Duikers, welke eene by- zondere melding verdienen , als die op Fero hilanden den naam van Jmbrim draagt, en ор de Orcadifehe Eilanden. „Embergooft geheeten wordt. Hy is veel grooter dau een Gans, healende bykans drié voeten, van den Пек tot de Nagelen gemeeten , en. hebbende vier voeten vlugts. Zeer opmerkenswaardig is deeze Vogel, van wegen een els uit- gefneeden halsband , met kleine langwerpige ftreepen , beurtlings wit-en zwart: de grondkleur, over welke dee- ze band heen loopt , is zwart, met een groenen weer- fchyn aan den Hals, еп ееп violetkleurige aan die des kops, Het bovenfte gedeelte der Pluimadie is in den rond zwart, geheel met witte (tipjes doormengd: het Onderlyf is Schoon wit. By zeer (trenge Winters, vertoont zich deeze Duiker np de kusten van Engeland, en heb ik ‘er, іп den Winter des Jaars 1780, een ontvangen, ор de kust van Picardie gedood ; doch op alle andere tyden verlaat de /mórim de Noordfche Zeeën niet, en heeft zyn’ doorgaand verblyf ap de Orcadifche en Fero Eilanden, op de kysten van Ts- land en Groenland: want men kan in hem gereedìyk den Тис/сЕ der Groernlanderen ontdekken. | Éenige Моогаісһе Schryvers, als HOIRRUS , Geneesheer ze Bergen, hebben beweerd , dat deeze Vogels onder " water de nesten maakten , en de jongen broedden (+), "rt geen, wel verre van waarhcid te zyn, verre van waar- fchynlykheid zelve vervreemd is; en ’t geen men elders keet ($), dat de /mbrim de Eijeren onder de vleugelen draagt, en ze, dus overal met zich. voerende, uitbroedt , dunkt my even fabelagtig. Alles, wat wy uit die vertel- zeltjes kunnen opmaaken, is, dat deeze Vogel ор de kan- ten van ontoeganglyke kusten nestelt, en dat niemand tot ® nog зуп nest heeft waargenomen. | ch andere Duiker is "er, by de Zweeden en Laplanders bekend onder den naam van Lom, of Lomme, zo veel zeg- gende als Kreupele: een naam, die den waggelenden gang deezer Vogel , als hy op ’t land is , aanduidt; doch hy | te (f) Zie SIBBALD. . (6) Transaftiens Philofophigses. No. 473. р. бі. me gege DER DUIKEREN. · 3 bevindt "er zich niet veel, zich meest in ’t water onthou- dende ; hy nestelt aan den waterkant, op woeste kusten : weinigen hebben zyn nest gezien , de ?slanders willen, dat het Wyfje de Eijeren, in volle zee, onder. de vleugen len uitbroedt (4). dat is niet waarfchyniyker dan het broeden van den Zwbrim onder "rt water, zo even ver- ‚ mel i De Lomme is kleinder dan де /mbrim, en van grootte als een Endvogel. Hy heeft een zwarten Rug, doorzaaid met witte plekken ; een zwarten Hals , van die kleur is ook het voorfte van den Kop, die boven op graauwe plui- men heeft; het bovenfte van den Hals is met dergeiyke aauwe vederen vercierd, en heeft van vooren een bree.. e plek zwart, met een wisfelenden weerfchyn van groen ‚ еп violet. ‘Een digt Dons, gelyk aan dat der Zwaanen, bedekt de geheele huid, de Laplandert vervaardigen "er hunne warme Wintermutzen van , die zy Lorme-kappen heeten. , > Schynt dat deeze Duikers de Noordzee zeldzaam vere laaten , fchoon zy zich, van tyd тог tyd, naar ’t berigt van KLEIN, өр de kusten van de Ba/tijche Zee vertoonen, en door gehecl Zweeden wel bekend zyn: voornaamlyk huisvesten zy op de kusten van Noorweegen , Ysland en Groenland , zy houden "et zich den geheelen Zomer ор» broeden “er hunne Jongen, die zy met een byzondere bee zorgdheid opvoeden, ANDERSON geeft ons des berigten, die zeer belangryk zyn, indien ze geheel nauwkeurig wa- ren. Ну zegt, dat de Lomme twee eijeren legt, en dat, zo ras een jong in ftaat is het nest te verlaaten, het Man- netje еп Wyfje 't zelve te water brengen; terwyl de een altoos er boven vliegt, om het te befchermen tegen Roof- gevogelte, en de ander ‘er beneden, om den kweekeling ор деп. rug te ontvangen, indien hy. mogt bezwyken., ak mede, dat, indien, ondanks deezen bystand, het Jong op den grond komt, de Ouders nevens ’t zelve aan land gaan, en veeleer, dan % zelve te verlaaten, zich laaten vatten door de menfchen , of opeeten door de Vosfen , die , іп deeze bevroozene „gewesten , van landgedierte Schaars voorzien, al hunne listigheid te werk (tellen , om Vogels te verfchalken. Deeze Schryver voegt er nevens, dat, wanneer de Lommen met hunne Jongen eens \ te РА ` (4) ANDERSON, Hift. Nat. d'Isl. EP de Сто). Tom. І. р. ANDERSON gist, dat zy, den weg Zuid- West opneemen- de , na America trekken : еп de Heer eowarps erkent, dat deeze foort van Vogelen gemeen is aan de Noordiyke Zeeën van dit vaste land en van Europa © wy kunnen "er byvoegen, aan die van het vaste land van fa; want de Duiker met een Rooden Huls, uit Siberic gekomen , is volmaakt dezelfde , als die epwarps voor het Wyfje der Lomme opgeeft, volgens het onverdagt getuigenis van den Heer ISHAN, een goed waarneemer, die de een еп ander uit Groenland hadt medegebragt. In het jaargetyde , dat de Lommen langs de kusten van Noorwegen trekken , dient han onderfcheiden geroep den Inwoonderen ten voorteken van fchoon weer, of regen 5 эс is daarom, dat zy het leeven dier Vogelen fpaaren , en ze zelfs niet gaarne in hunne netten zien. Linneus merkt {п deeze (oort eene verfcheidenheid op, en zegt, met мокмгез, dat de Lomme aan den oever, op den kant des waters, nestelt. ANDERSON (сһупг, ten op- zigte van dit nestelen, niet gelyk aan zich zelven, тр , oor (**) ANDERSON, И. Nat. d'Isl. Eë Groen). Tom. ЇЇ. р. 52.53. Ctt) Hy zegt in het Tom. І. р. 93. van het even aangehaalde Werk , dat de Lomme aan eenzaame oevers, op den kant des , waters, nestelt, Zoo lang, dat zy onmiddelyk uit het water in haar nest kom:, en op de eijeren zittende kan drinken; terwyl hy Tom. П. р. 52. wil, dat de Lemmen de nesten vervaardigen ор de hoogfte тоеп, en op de kleine uitfteekende punten. Deeze ftrydigheid kan niet overeen gebr.gt worden, dan met te Dellen, dat deeze Vogels hunne nesten weeten te plaatzen, naar gelange de kust hun een vlak (trand , of een oever , тег roen en klippen, aanbiedt.. DER DUIKBREN. 941 - Voor ’t overige fchynt de Lomme van Spitsbergen, door MARTENS befchreeven „ onderfcheiden van de Lomme van Groenland en Tsland, dewyl-zy een Krommen Bek heeft; fchoon anderzins de genegenheid tot de Jongen; de wyze ош ze te water te brengen, en tegen het Roofgevogelte te dekken, eene zeer groote overeenkomst aanduidt. ($) En wat de Lommen, doer den Zeeman BARENTZ waarge- nomen , belangt, niets is er in den weg, om ze voor de- zelfde Vogels te houden als onze Lommen , die zeer wel aan de kust van Nova Zembla kunnen gevonden worden. ae De naam van Lomme Baay, door BARENTsZ, aan een »» шаш, in de Yszee, by Noya Zembla, gegeeven, is »у ontleend van eene foort van Vogelen , daar in grooten ‚э overvloed gevonden, die , naar de Hollandfche bedui- an denis van dat woord , ten minflen log en Æom zyn; ‚> bon Lichaam is zo dik, in vergelyking met de vleuge- an len, dat men ‘zich moet verwonderen, hoe zy daar те. an de een zo groote zwaarte kunnen opheffen. Deeze aa Vogels nestelen in de holen der klippen , en broeden an maar één ey teffens. Нег gezigt der Menfchen ontzet an ze zo weinig, dat men de Lomme in het nest kan vat- aa ten, zonder dat de andere wegvliegen , of van ftand- en plaats veranderen.” (44) ($8) Recueil des Voyages du Nord. Тот. IF. р. 95. (H) Hifl. Ger. des Voyages. Tom. XV. р. 104. E PROEVEN ЕМ WAARNEEMINGEN OVER DE GISTING , WAAR IN EENE NIRUWE WYZE, UM GISTING TE ` VERWERKEN , ZONDER НЕТ BEHULP VAN GIST, WORDT AANGEWEEZEN. Door THOMAS ПЕМКҮ. Е. К. S. COntleend uit de Memoirs of the Literary and Philofop!:ical Society of Mancester. Vol. П.) en heeft langen tyd geweeten, dar, by het Gisten, de Vaste Lugt in groote menigte ontbonden wordt, dat van eene zekere hoeveelheid van dit Gas , of onrfprong- lyk behouden, of naderhand ingedronken , door de gegist hebbende Vogten , derzelver opbruisfing , prikkeling en dangenaamheid af hangt: dat verfchaald Bier еп Wyn, door | | et ТШ HET KWIKZILVER „ ееп Vast Lichaam heb zien brengen, en іп alle deelen en verzekerd ben van de waarheid des voorgeevens уап e Madame D'oRBELIN, die met het uiterfte genoegen haa- an ге kunstbewerkingen herhaalt, in tegenwoordigheid van an Liefhebbers en Kunftenaars. — Eene ontdekking van ~ ə dien aart en dat gewigt, moet niet onbekend blyven 5 ээ Zy heeft te veel invloeds op de Weetenfchappen, om a in uw Tydfchrift niet gevoegd te worden by veele an- an dere, waar aau gy geen plaats geweigerd hebt.” Uittreksel van cen Brief uit Parys, den 1 Feb. 1785, аап дсп Heer Baron ов M**, ge/chreeven door Ma- dame D'ORBELIN, Ik heb u beloofd , myn Heer, u een verflag te zullen geeven, als "er iets, uwer nieuwsgierigheid waardig, my voorkwam, in de geringe Chymifche Bewerkingen, waar aan ik eenige uuren van uitfpanning befteed. Ik haast my, om u berigt te doen toekomen, dat ik thans eene ontdek- king gedaan heb, welke my toefchynt van belang te wee- zen voor de Maatífchappy in ’t algemeen, еп voor de _ rechtfchaapen Liefhebbers in ’t byzonder. Het tot een Vast Lichaam brengen van het Kwikzilver, het voorwerp van zo veele nafpeuringen, van zo veele herhaalde vrugt- 10о2е Proefneemtmgen, is eindelyk gelukt onder de hand eener Vrouwe. Twyfelt gy er aan? IK noodig u, om, wanneer gy te Parys komt, dit wonder verfchynzel te zien voortbrengen іп eene Werkplaats, welke niet ge- fchikt fchynt om iets zo verbaazends voort te brengen... Ja, myn Heer, ik heb het Kwikzilver tot een volftrekt Vast Lichaam gemaakt; en fmeltbaar gelyk de andere Me- taalen , zonder het byvoegem van eenige Metaalagtige zelf. ftandigheid. Ik tel het, naa de Vastmaaking, bloot aan de werking van het Пегкйе vuur, zonder dat het, (gelyk veele kenners dagten, voor zy de bewerking gezien had- den.) iets van de los- en vloeibaarheid aanneemt, welker beginzel ik geheel heb weggenomen, Integenceel, heb ik ontdekt, dat de Vastheid zodanig is, dat deeze zelfitan= digheid, hoe meer ze gefmolten wordt, hoe. meer ze verdikt , geflootener en broozer, als mede glinfterender wordt (*). М у- С*) De Hoogleeraar j. A. BRAUN, door eene konftig verkreegen Koude, het Kwikzlver, voor een korten: tyd, tot een У st "Lichaam gemaakt hebbende, ,, bevondt hetzelve vast van zelf n Кар- TOT EEN VAST LICHAAM TE MAAKEN. 5457 “Myne bewerking is niet omflagtig: zy is zo eenvoudig, als die de Natuur gebruikt om wonderen te doen: doch veel korter: dewy! іп minder dan een uur alles afloopt. Zie daar, myn Heer, een nieuw Vast Metaal, om by de andere gevoegd te kunnen worden, Ik bepaal den rang niet, welken het moet bekleeden , noch ook welk eene Overeenkomst het met de andere Metaalen hebbe. [it laat ik te eenemaal over aan de beftellinge van Mynftof kundi. gen, verlichter en geoefender dan ik ; desgelyks laat ik aan hun te beproeven , voor welk cene maate van vole maaktheid het vatbaar is, en welk nut de-Maatfchappy en de Metaalkunde ’er van konne trekken: ik bepaal my tot het (til genot der voldoeninge , veel ftreelender voor іс» mand van mya Staat en Sexe, dan voor eenig ander Lief- hebber , dat ik een gefchilftuk , 't geen de bekwaamfte Chimisten tot nog onoplosbaar oordeelden, heb kunnea uitmaaken , daor daadiyke Proeven. Ik heb de eer te zyn, &c. D'ORBELIN, d фе] de la Providence, rue de Fofoyeurs, près de S. Sulpice, „ fan ligheid en intrekbaar: de hardheid kwam hem voor als » van Lood, of een weinig minder, waar van het, onder het „ tampen, ook den klank gaf. Hy kon de uitgerekte Plaatjes » Kwik met een Pennemes fnyden : de kleur verfchilde wei- „ nig van het vloeibaare, en vertoonde zich als het allergladst » gepolyst Zilver, zo in de verheeven ronde oppervlakte als wn daar het doorfneeden was.” Deeze Hoogleeraar leidt uit купе Proefneemingen af, „ dat het Kwikzilver niet zo zeer » te houden zy voor een half, maar voor een volmaakt, Metaal; „ doch dat, onder alle de Metaalen , door den Кісіпћеп trap „ van warmte vloeit: want de gefiolte Metaalen. komen met „ leevend , of vloeibaar, Kwikzilver insgelyks overeen, das » hunne deelen onderling efkander aantrekken , tot Bolletjes » Zamenloopen , en uit den Baar van vloeijing niet in een об- e genblik , maar langzaamerhand, in den (аас van vastheid »„» overgaan, en even zo by omkeering” Uiegezopte Verhandee lingen, by F. HOUTTUYN, NL D. bladz. 84 en 112. { А y IL DEEL. MENGELW. ХО. 8, А A BE~ 346 А BESCHOUWING rr ' BESCHOUWING VAN DEN OORSPRONG DER KUNSTEN. (Ontleend uit вкись'з Elements of the Science of Ethics, on the Principles of Natural Philofophy.) ou eene ydele en yergeeffche pooging weezen, den Qorfprong der Kunften op te fpeuren , by de by- kans uitgefleete voetftappen der Oudheid. De Kunflen Zyn, gelyk. de behoeften des Menschdoms, met deeze ten zelfden tyde gebooren, en gaan voor alle Gedenkfchriften, of Gedenkftukken, die derzelver сеге opkomst zouden, kun- пеп aanwyzen. De Oorfprong der Кипћеп zal men aan- treffen in bet Charaêter van ’s Menfchen Geest, gepaard met de allengskeas vorderende Leevensomftandigheden der Menfchen, van Ruwheid, of Befchaafdheid. °5 Menfchen Geest bezit zekere Talenten еп Bekwaamheden, deeze Bel len hem іп (аас, om de middelen te kiezen, bekwaam tot het bereiken van zekere cinden , geene om dezelve te gebruiken op een wyze, beftaanbaar met het algemeene welweezen. De Leevensomftandigheden der Menfchen gaan van. den Wilden Staat tot dien der Barbaarschheid, en van Barbaarschheid tot Befchaafdtieid , over , met verfcheide tuse fchenvallende ftänden. Е Leeven › де zugt tot Vermaak , de zugt d zyn algemeene Neigingen van ’s Meu- deeze dryven hem aan tot het uitvinden en Kunften , in alle de mogelyke omftandig- 1 de Mensch, verkeert, ot Leeven, of Zelf behoudenisfe, is cene nei- aan alle bezielde Weezens. In de mindere ` hun het Inftin& tot de bepaalde foort van е voorwerpen; һу den Mensch komen de _ _ 5 verftands te voorfchyn, om waar te nee men, te onderzoeken, en de middelen uit te kiezen , поо- dig tot zyn beftaan dn verdeediging. Terwyl de Wilde al- leen de voldoening van туп begeerte na voedzel fchyne zoeken te voldoen, of zich te verdeedigen tegen verfcheu- rend Gedierte en Menfchen, ze wild als hy zelve, vindt hy zyn knods, zyn flinger, zyn boog en pylen uit. Ziet hy, dat anderen hem in dusdaanige uitvindingen overtref- fen, hy volgt ze na, en toont dus de bekwaamheid tot navolging te bezitten ; de eerfte fchinfteringen geevende А . ЖАА Р VAN DEN OORSPRONG DER KUNSTEN, 517 ғап vorderende verbetering. Naardemaal, egter, zyne bee geerten отісһгееуеп worden door zyne behoeften ‚ ей Чееке zeldzaam de eifchen der Natuure te buiten gaan, zullen zyne uitvindingen еп naavolgingen , woor een gee ғнішеп tyd, weinig en zeer bepaald blyven, en vervat worden onder de bekrompene benaaming van de Nood: saakiyke Kunften. De oorfpronglyke zugt tot Leeven, of Zelf behoudenis, leidr ор tot nieuwe voorwerpen. Een: toevallige gebeurte- nis kan aanwyaën , dat veele der Kruidzoekende Dieren kunnen getemd, en in kùdden zamengebragt worden: dit vermeerdert de middelen van beftaan, dit fchept eene nieuwe foort van eigendom. De Wilde Staat verandert in den Bärbaarfchen, of, zo gy liever wilt, den zwerven= den en Aattsvaderlyken. Indien (terkte еп onbedwonge driften den Wilden tot het Hoofd zyns Gezins maakten Д ondervinding in deeze nieuwe foort van eigendom vers meerderen zyn vermogen. Zyw dood brengt geene andere uitwerking te wege, dan dat 2упе magt. overgaat op deg meest uitfteekenden zyner Afltammelingen. Gewoonte ; middelen van beftaan, en onderlinge verdeediging , doen de gemaakte fchikking volduuren, Indien de gemaklykheded des leevens onbekend zyn, neemen de noodwendigheden toe. Wordt de Horde aangevallen , het ongeoefend Le: ger fchikt zich onder een Hoofd, uictteekende door ge. boorte , fterkte, moed en bedreevenheid in den kryg. Vere werft hy krygstoem, доог *t behaalen der overwinninge, zyn verheevenêr бапа krygt te meer vastigheid, еп zya bezitting vermeerdert; gebruiken, op aangenomene begrip- pen gegrond, bevestigen ze beide. Ну befteedt alle Zone bezittingen aan Leevensnoodwendigheden : weelde is nog onbekend ; 2уйе zoonen , тупе knegten , гупе volgers, zyne gevangenen , vermeerderen zyne magt. 41у rigt huna verftand en vlytbetoon , allengskens, op onderfcheide voor- werpen, еп tot verfchillende einden ; de uitvindingen worden, Kings deezen wèg, veelvuldiger, en by de voor- gemelde’ Naodzaaklyke Килеп, komen "ег, die den naam yan Nuttige Килеп mogen draagen. De oorfpronglyke neigitig: tot Zelf behoud leidt Пеейѕ op tot nieuwe Voorwerpen. Wanneer’ de Kudde talryk' ge- worden is, neemt de moeitykheid, om ‘er eene weide-aan te bezorgen, toe, byzondere plekken gronds wonlen be. bouwd!, ten cinde iees të hebben , indien dè algemeene voorraadfchuur der Natuure mogt faalen het гупе op te “aa $ Lë 943 BESCHOUWING leveren, Hoe gering deeze foort van Landbouw ook mo- ge weezen , bepaalt dezelve eenigzins de plaats des ver- blyfs. Naardemaal de omliggende velden een algemeen eigendom worden, vindt ееп Opperhoofd zyne Af hange- lingen gereed, ter verdeediging van dezelve ; dewyl zy belang hebben by het behoud, Hier door wordt hy eene foort van Oppergebieder. Daar de eetbaare moeskruiden en veldvrugten , die de eerfte voorwerpen des Akkerbouws Uitmaaken, weinig zyn, is er verftand en vlytbetoon noo- dig , om ze in foort te verbeteren , еп іп veelvuldigheid te doen aanneemen. Hier uit komen veele Kunften voort, ` от den grond ter zaaijinge bekwaam te maaken, zich van deszelfs vrugtbaarheid meer en meer te verzekeren , ryker oogften іп te zamelen , den ingeoogften voorraad te be- waaren, en brood te bakken. Deeze Кипйер zyn min volkomen in warme, dan in koude, Lugtfireeken ; in de eer-tgemelde vordert de grond zeer weinig bewerkings; in de laatstgenoemde zoekt men alles op wat den arbeid kan verminderen, en de opbrenging verzekeren, Het Land is in den beginne de algemeene eigendom van den. 