Anthropologisch Onderzoek
141 Derhalve geen vrije ontwikkeling , geen familie* maar schoolkinde- ren : altijd iets aangeleerds , gemaakts , pedants, zekere schoollucht , die waar zij eenmaal het menschelijk wozen doortrokken heeft , er bezwaarlijk is uittedrijven. Wij verlangen geen schoolmenschen , ook geen ruwe natuurmenschen , maar familiemenschen , in den eigen grond gekweekt, niet op vreemden bodem of in vreemde lucht verarmd , noch in broeikassen verstookt. De maatschappij zou oneindig rijker aan verscheidenheid en afwisseling zijn, als niet die vreemde zegels er op gedrakt wierden. De kerk , de school , het instiluut brengen vreemde plooijen in het karakter, en vreemde neigingen en rigtingen geven ze aan den geest , waardoor we vreemde modellen krijgen , vreemd in gelaat en houding en spraak en stijl en iedere club en coterie en natie en eeuw zich door iets uitheemsch gekunstelds kenbaar maakt , dat menschen van bepaalde gezindheden en partijen en stelsels aankleeft en dat zelfs de weten- schap niet verschoont en zich in spraak , woordvoeging , perioden- bouw , gedachtengang door eene zonderlinge eentoonigbeid open- baart , die, heeft men het ongeluk ’er eens op te gaan letten, bij het inzien en lezen onzer dusgenoemde wetenschappelrjke geschrif- ten , ons de verveling op het lijf jaagt en daarom te meer hindert , omdat het onnatuurlijk , aangeleerd , aangenomen , gemaakt is , om- dat de Muze het niet heeft ingegeven. Wanneer toch zullen eens wetenschappelijkheid en humaniteit zamenstemmen ! VRliCRTBAARHElD EN \ 0 0 R I P L AN TIN G. Waarom een huwelijk vruchtbaar of onvruchtbaar is, kan niet altijd even gemakkelijk verklaard worden. Bepaalt men zich slechts bij het physisch onderzoek , zoo zal men meermalen te kort schie- ten. Want niet zelden gebeurl het, dat gezonde paren geen kin- deren voorlbrengen en dat de onvrnchtbare vrouw bij een tweede huwelijk vruchtbaar wordt. Kende men de huwelijksgeheimen , men zou menig geval kunnen ophelderen en ook in dil opzigt is ’t Digitized by Google 142 VRUCHTBAARHEID EN VOORTPI, ANTING. een voorregt , als de geneesheer het volkomen vertrouwen bezit. In duistcrc gevallen is het noodzakelijk op den zenuwstand de aan- dacht te vestigen , vooral op het spinaalstelsel in betrekking tot het cerebrum en op het vroeger leven terug te zien ; want , gelijk Bilderdijk zong: la 't vcrleden , ligt het hedea : In het nu , wat worden zai. Er is in het geslachtsleven ran dier en mensch zoo groot verschiJ, dat men zonder anthropologic en psychologie deze afdeeling van het menschelijk leven niet volkomen besluderen kan. Wat bepaalt het geslacht der vrucht, wat de overeenkomst met een der beide ouders? Waarom gelijkt somtijds de zoon op de moeder , de dochter op den vader ? Hoe vereenigen zich menigmaal beider trekken en karakter en aard en zeden in de kinderen ? Vragen , die zoo geheel tot het anthropologisch onderzoek behooren en voorzeker niet minder be- langrijk , dan het onderzoek der grondweefsels en der elementaire grondvormen. Dat conceptie en zwangerschap een beslissenden invloed hebben op het volgend levenslot , op gezondheid en ziekte , op aard en karakter en aanleg en geestvermogens van het wordend schepsel, wie zal ’t ontkennen en wie wenscht niet meerder inzigt te krijgen in deze verborgenheden ? ’t Is een oud geToelen , dat de inbeeldiny der moeder vermogen heeft op haar vrucht: dat hevige indrukien, schrik , ontsteltenis , angst en vrees oorzaken zijn van monstenor- men. Later onderzoek heeft geleerd , dat er in die monstervormen bepaalde typen zijn, die gedurig wederkeeren. Ditis, dunkt mij, een wenk , hoe men het onderzoek van die velerlei afwijkingen van menschengestaiten moet inrigten : door het besluderen naine- lijk van familietypen in al haar schakeringen , in verband met het physiek en moreel karakter van ouders en kinderen. Geen physiognomiekunde of hersenschedelleer bedoel ik , maar studie der geslachten en huisgezinnen , familiestudie vooral. Want daarmede moet men beginnen, za) men van de studie der menschenstammen Digitized by Googl VRUCHTBAARHEID EN V00RTPIANT1NG. 143 en menschenrassen eenig nul hebben, Ieder gezin biedt daartoe ruime stoffe aan. Daar heeft men gelegenheid zichzelven in zijne kin- deren , zijne kinderen in zichzelven te bestuderen , iedere ornstan- digheid , die op hunne vorming ten goede of ten kwade werken kon , natevorschen , van bet begin van hun aanzijn tot hun volgend bestaan hunne onlwikkeling te volgen , deze in al hare bijzonderhe- den te overwegen en nategaan en door vergelijking en inductie tot het meer algemeene opleklimmen. De tweejarige cursus van den aanvang der zwangerschap lot het spenen van het kind , hoeveel verscheiden omstandigheden , hoeveel afwisseling in hetphysiek leven van moeder en kind , hoeveel zamenwerking van krachten , die beider welzijn bevorderen of verhinderen, en wier beoordeeling en berekening vereischl wordt, om het vraagstuk behoorlijk te ver- klaren ! De gezondheid der moeder gedurende de zwangerschap, huisse- lijk leed en huisselijk geluk , de tijd , het saisoen der geboorte , de weSrsgesteldheid , het zogen, voedsel en deksel en verzorging , slapen en waken , spreken en loopen , voorbeeld en onderrigt , en wat niet al meer komt hier in aanmerking , om het verschil tus- schen het eene kind en het andere te veroorzaken. Zegt niet , dat al die omstandigheden in hetzelfde gezin veeltijds te weinig ver- schillen , om het onderscheid der kinderen te verklaren. Is er wel een dag volkomen aan den anderen gelijk en wij , zoovelen een gezin uitmaken , gaan wij niet voor- of achterwaarts , blijven we wel ooit stilstaan en zijn we niet afhankelijk van omstandigheden , die wij niet beheerschen of regelen of veranderen kunnen. Is er wel veel, dat geheel van onzen wil of willekeur afhangt, hebben wij niet dagelijks met moeijelijkheden en bezwaren te kampen , die eene gedurige en nimmer sluimerende waakzaamheid en inspanning vorderen ? Gelijk het dalen en rijzen van thermometer en baro- meter , gelijk warmte en koude , licht en donker elkaer vervangen , zoo worden onze zenuwen en zinnen gestadig geroerd en bewogen : gestadig allerlei refleviebewegingen opgewckt. Welk eene oefening en volharding is er dan noodig , eer men zich gehard en gewend Digitized by Google VRUCllTBAARHElD EN VOORTPL ANTING. Ill en die kracht van wederstand hceft eigen gemaakt , waardoor men bekwaam is, om zichzelven te besturen. En bedenkt men daarbij , hoe die kinderen op onderscheiden tijden geborenen groot gebracht, door ouders zelf onvolkomen , op verschillende trappen van ontwik- keling , vroeger en later, daarvan het merk moeten dragen , hoe zij onderling ongelijk moeten zijn en wederzijds op elkander werken , * zoo kan het ons niet bevreemden , dat in hetzelfde gezin , onder af- stammelingen van dezelfde ouders, groote verscheidenheid moet heerschen en niet den kind aan het andere geheel gelijk zijn. Meest en grootst is die overeenkomst en gelijkheid bij tweelin- gen , zooals dit dikwijls wordt opgemerkt. En echter ook onder dozen is verschi). Niet alleen is gewoonlijk het eene tweelings- kind sterker, dan het andere, maar bovendien ontbreekt het niet aan voorbeelden , dat geaardheid en temperament uiteenloopen. Blcmenbach teekenl het aan omtrent die Hongaarsche tweeling- zusters , waar de vereeniging zoo naauw was , dat zij gepaard moesten leven. En ’t zou belangrijk zijn , tweelinggeboorten ook uit dit oogpunt te beschouwen , omdat men daarbij meerder ge- lijkheid aantreft. Maar ook buiten dat ziet men in ’t zelfde gezin bepaalde typen , waarnaar men de kinderen groeperen kan en die al wederom door de ouderlijke typen en derzelver versmelling of verbinding kunnen worden opgehelderd en begrepen : als men daar- bij tevens op de overgangsvormen acht geeft. ONVRUCHTBAARHEID. — 01DERD0M. De studio der vrouw als moeder en die des mans als vader is hoogstbelangrijk , tot kennis van beiden en tot zelfkennis. Gedu- rende de moeijelijkheden en bezwaren der dragt en verlossing is er menige gelegenheid voor de vrouw tot zelfonderzoek : tot onder- zoek van haar gestel , vooral van haar zenuwgestel en humeur en gemoedsstemming , tot peilen van haar gevoel en sympathie , die geheel iets anders is , als ’t geen er voor doorgaat en voor wordt Digitized by Googl ONVRUCHTBAARHEID. — OUDERDOM. 145 uitgegeven. — sentimentaliteit. Geduld , lijdzaamheid , onderwer* ping, geloof, Tertrouwen , ootmoed , liefde die zichzelvc vergeten kan voor anderen , dat alles kan hier beproefd worden en uit de praktijk de theorie blijken. Want bier is experimentaal-physiek , is empirische gynaecologie teleeren, voor den obstetricator medicos inzonderheid , die als een Wigakd de natuur bespiedlen beluistert. Doch de vrouw niet alleen , ook de man heeft overvloedige ge* legenheid tot zelfonderzoek en zelfkennis , als hij geroepen wordt , om voor vrouw en kind te waken en te zorgen , om praktisch zijne theorie en beginselen te toonen en te beoefenen , om zichzelven voor anderen te verzaken , om zijne liefde voor de zijnen te beproeven , om eigen gemak en genoegen en rust voor hen op te offeren. En zal ik het niet openlijk belijden, dat zoo de vrouw hare zwakhe- den , hare minder goede tijden en buijen heeft, de man hier me- nigmaal veel te kort schiet en sterker is in theorie en leer, dan in praktyk en handel: dat meermalen de zwakke vrouw den sterken man beschaamt en dat het egoistisch bestaan van den man een scherp contrast maakt met het sympathisch leven en werken der vrouw. Aan de ongemakken en het leed van het kinderbaren gewent de vrouw zoo weinig, dat zij gemeenlijk tegen de iaatste bevalling nog meer opziet , dan tegen de vroegere en dat dit opzien niet zelden de bron is van huisselijk ongenoegen , van verwijdering en schending van huwelijkstrouw. Want niet altijd is de overtreder de schuldige , of de beleedigde de schuldelooze en wanneer zelf- zucht het gedrag bestuurt , is het geenszins te verwonderen, dat liefde naar elders de wijk neemt. Er is een tijd , dat de vrouw ophoudt schoon of aanminnig te zijn, een tijd van onvruchtbaarheid en verwelking. Dan is zij aan menig gevaar blootgesteld , wanneer die kritische periode niet ge- regeld wordt. Dan beweert men , dat zij meer gelijkvormig wordt aan den man : en zeker er zijn organische veranderingen , welke dit gevoelen aannemelijk maken. Evenwel zelfs in den oudcrdom be- houdt zij de trekken en het karakter der vrouw : dat gevoel, die sympathie, dat gezellige en huisselijke , ’t geen haar van den man 10 Digitized by Google 146 ONVRL'CHTBAAKHEID. — OUDERDOM. onderscheidt. 'I Is voor den anthropologist een hoogstgewigtig punt van onderr.oek , na te vorschen wat de orereenkomst en de rer- scheidcnheid zij der ouden : vrouw en man , en hoe het mensche- lijke in dat laatste levenslijdpcrk zich openbaart. Beiden leren in de herinnering. Voor beiden is de gewoonte eene tweede na- tuur geworden en gelijk de ziekten der jeugd in den ouderdom of terugkeeren , of naziekten verwekken , zoo rergezellen de ge- breken der jeugd dien laatsten levenstijd of laten daarin zigtbare sporen achter. Maar niet minder blijft daarentegen aan de ouden ran dagen het moreel karakter en de zedeiijke vorming en kracht eigen , die zij zich vroeger verworven hebben , rerhoogd door er- raring en lerenswijsheid en een rijp oordeel en bedachtzaamheid. De levenstheorie is levensempirie , de kunst wetenschap geworden, het tegenwoordige en rerledene ontslnjjert de toekomst: reeds rer- toonen zich de kiemen ran later ontwikkelingen : en ran schyn- beelden en meeningen en rooroordeelen berrijd , door drift noch hartstogt opgewonden , wendt zich de blik naar het ware en we* zenlijke en blijvende en lerwijl de oude liefde niet rerflaauwt , geven warmtc en licht een koesterend en helder schijnsel daarbinnen ; ja naarmate de extensieve kracht vermindert, wordt de intensieve kracbt rerhoogd. Want bedriegen zou men zich, als men waande , dat achter die rimpels en onder die grijze haarlokken winterkou en winterrorst heerschten : in het binnenste gloeit het vuur , dat een- inaal naar buiten vlamde ; sympalhie en energie zijn rerbondea tot een wezen , dat onder een anderen hemel en op eene andere aarde bloeijen zal en vruchten dragen; het rerouderd kleed wordt afgelegd. Wat wordt er ran het innerlijk wezen 'l Eene vergelijkende be- trachting des onderdoms, vooral met betrekking totde psychologic, ontbreekt, Het olgen.eene: rermindering van geheugen en zintui- gelijk leren , praatzucht, klagten over het tegenwoordige, prijzen ran het rerledene , rreesachtigheid , wankelmoedigheid , besluite- loosheid en dergehjke, roldoct niet: nog minder, omdat het meer de gebreken Tan den ouderdom , dan wel deszelfs aard en natuur betreft. Is het waar , dat de zielsrermogens met het ligehaam af- Digilized by GoogI ONVRUCUTBAARHEID. — OUDERDON. 117 netnen ? Of is dit alleen waar ten opzigte tan geheugen en rer- beelding : terwijl oordeelskracht en rede toenemen? Iloedanig is het invrendig zieleleven en het bestaan ran den geest? Ziedaar rragen , die tot heden nog onbeantwoord bleven. De geheele inensch wordt niet gelijkelijk oad en niet alle deelen bij alle menschen >). Zijn er niet ouden die 't gebruik hunner zin- tuigen lang behouden. Zijn ’er niet wakkere grijzen , vol jeugdig vuur en geestdrift. Zijn er niet moeders, die hoogbejaard in ijrer en liefde kinderen en kindskinderen overtreffen? Een grondtrek is er in het menschelijk leven , die niet reroudert: het is de liefde in haar velerlei wijzigingen en rigtingen roor hetgeen schoon en waar en goed is: liefde roor kunst, liefde roor wetenschap, voor symmetric, harmonie, roor stndie , roor waarheid , roor orde en regt en deugd , roor raderland en rrijheid , roor huisgezin en na- kroost ; want zij werkt en leeft en beweegt zich in allerlei rormen en kringen en zoo zij op het wezenlijke en blijrende gerigt is, tiert en bloeit zij ook in den ouderdom en wordt gekweekt door hoop , die ons tot aan het graf bijblijft. Door dat element is de mensch onsterfelijk en onrerderfelijk , dat onderhoudt zijne kracht en roedt en koestert haar: dat alleen blijft ran hem orer; daardoor alleen werkt hij op anderen en leeft hij roort in hunne nagedachtenis. Want gelijk het spreekwoord zegt: oude liefde roest niet ; en is de mensch niet geheel in het zinnelijke verzonken of begraren in egoisme en zichzelf afgestorren , zoo zal hij roortleren in de maatschappij , waar ook zijne liefde hare warmte en haar licht rerspreidde , roort- leren in zijne nakomelingen , aan wie hij de fakkel der liefde had orergegeren. DiVLOED VAN WARMTE EN ROEDE OP ZIERTE EN STERFTE. Statistieke opgaven uit rerschillende oorden hebben den invloed van warmte en koude op gezondheid en leven der menschen in ’t ■) Zie Involutie: verouding van herscnen en tennwen, van de buik- en hekken organen. van’t hart, Tan de long, 10 * Digitized by Google 1*8 INVLOED VAN WARMTE KN KOUDE OP ZIEKTE EN STERFTE. Jicht gesteld. In ons vaderland is faet maximum der sterfle in Ja- nuary en February , het minimum in Junij en Julij : hetgeen overeenstemt met het maximum der koude en warmte volgens den meer geregelden gang der temperatour: waarbij echter de plaat- selijke gesteldheid en het verschil der provinciEn en ran steden en het platte land moet worden in ’t oog gehouden , gelijk Doc- tor de Man omtrent Zeeland heeft opgeteekend : alwaar een tweede maximum van sterfte in September wordt waargenomen. Dezelfde schrijver haalt de stelling van Moser aan , dat eene ver- hooging van de warmte boven den gevronen stand , de sterfte des winters vermindert en des comers vermeerdert en dat het daien der temperatuur beneden den gewonen stand in beide jaargelijden het omgekeerde doet en voegt er, na latere waarnemingen te hebben medegedeeld , ten overvloede bij : » » Men kan vermoeden uit het bovenvermelde , dat het ook hier in het oog moet loopen , dat de koudste winters en warmste comers de grootste sterfte geven.”” Eene ondere formule van Moser : hoe vochtiger de lucht , des te minder wordt de sterfte en omgekeerd , wordt ook door Casper in diervoege bevestigd , dat hij de drooge koude als de ongunstig- ste voor het leven en de gezondheid voorslelt. Zeker is het , dat ook in ons land de natte jaren tegenover de drooge in eene gun- stige verhouding staan 2 terwijl de zieken in aantal meer nog in heete corners , dan in koude winters stijgen. De koude is dan meest nadeeiig , als de kracht van wedersland minder is, dat is en in de eerste kindschheid en in den ouderdom. Maar voor jonge kinderen is daarentegen exces van warmte nadee- liger dan voor oude lieden. Casper wil , even als Moser , de statistiek op ziekten hebben toegepast. Waaromtrent ik de opmer- king niet weerhouden mag, dat het met de tegenwoordige wijze vanzien weinig strooken cou , de gewone diagnostische tabellen met de oude ziekterormen en ziektenamen te behouden , maar dat het mij doelmatiger voorkomt , cich vooralsnog bij ’t meest algemeene te bepalen , of wel anthropologische tabellen optemaken , die meer zuivere en praktisch bruikbare resultaten beloven. A Digitized by Google 1NVL0ED VAN WARMTE EN KOUDE OP ZIEKTE EN STERFTE. 119 Ziet hier eenige algemeene gcvolgtrekkingen, door Casper be- treflende den gang der ziekten, zooals ze in Berlijn zijn waargeno- men , tnedegedeeld. 1. Onder alle jaargetijden geeft de winter de meeste aanleiding tot onUtekingen en het voorjaar is het meest doodelijk voor die ziekten , inzonderheid voor borstontstek ingen '). 2. Koude winter*, warme voorjaren en zomers en najaren ver- nieerderen gevaar en doodeiijkheid Tan hoofd- , hals- en borslont* stek ingen en omgekeerd. 3. De meeste teringlijders sterven in de lente, daarna in der winter: de minste in den herfst en zomer. 4. Zenuwkoortsen zijn ’t menigvuldigst en doodelijkst in den herfst, het zeidzaamste en minst gevaarlijk in de lente. Hoe ouder de mensch wordt, hoe geraarlijker voor hem de win* ter en hoe gunstiger de zomer. Dat, gelijk Sussmilch beweert , de maand Mei het maximum, of gelijk Casper aanvoert, de maand December het minimum der ziekten zou opleveren , kan geenszins voor algemeen geldend worden aangenomen en niet onverschillig is bij zoodanige opgaven de ver- deeling van het jaar, welke de schrijvers in hunne rekeningen ge- volgd zijn. Want, als in alle andere navorschingen , zoo is ook in die, welke op de statistiek betrekking hebben , gelijkmatigheid en naauwkeurigheid in de wijze van berekenen eene eerste voorwaarde : *) Aangaande de hcerscbcnde meening , dat longziekten zeldzaam zijn binncn de keerkringen , zegt Prof. AlUH Wzb* : I will observe 1st that tbe dissecting rooms in the Bengal College of medecine — from natives of every part of India, have supplied a great part of tbe specimens of tubercular disease in our museum : — and 2nd that the record of cases here given shews , that phthisis and pulmonic affec* tions are at least not uncommon diseases among natives of India and only yield in frequency to cholera and dissentery and spleen; presenting every form and va- riety that is to he met with , in any other part of 4he world. True it is , that this great family of diseases of the respiratory organs, like that last recorded of the heart and circulation, wil be sought for in vain in any work upon tndian diseases, with wich lam acquainted; but, alas, most true it is, that they exist here nevertheless. Digitized by Google 150 INVLOED VAN WARMTE EN KOIIDE OP ZIEKTE EN STERFTE. of lierer eene der eersteo. De eerste toch is de juisle kennis der feiten. Immers van dozen moet men verzekerd zijn , men moet er zich op kunnen verlaten, en om tot algemeene regeien te kunnen op- klimmen , moet men over groote getalreeksen te beschikken heb- ben. Wanneer men mi orerweegt, dat de geneesknndige statistiek eerst in hare opkomst is , dat men voor alsnog groote behoefte heeft aan een rijken voorraad ran welgeconstateerde feiten , dat de statis- lieke methode nog rerre af is ran rolkomen te zijn , dat zij nog moet aangeleerd en door gedurige oefening volmaakt en rerbeterd worden , dan zal men ligteiijk begrijpen , hoe rerkeerd het zijn zoude , in de plaats ran onderzoek een leerstelsel te zetten. Alleen dit is geoorloofd en daarop geeft ons de verworrene kennis regt , dat wij in de reronderstelling roortwerken van , eTen als in de ove- rige natnurfeiten en natuurverschijnselen , ook bier eenmaal regel en wet te zullen vinden. Zulk eene rerondersteiJing mag en moet ons leidend beginsel zijn. Aan die reronderstelling het gevondene te toelsen en bij ons zoeken en vorschen , daarop het oog gerestigd te houden , dat is ons voorschrift en dat de last , die ons is opge- dragen. Zoodra wij die reronderstelling opgeren , die hoop en rer- wachting laten varen , is het ongerijmd , den arbeid roorttezetten. Wie toch zou willen zoeken, als hij niet hopen , niet rerwachten, niet veronderstellen mogt, te zallen vinden. Groot is de arbeid en weinig zijn de arbeiders. Daarom wenschen wij , dat de arbeiders vermeerderen en dat de Landsregering orera) het gewigt ran die taak moge leeren inzien en den arbeid met haren magtigen arm ondersteune : terwijl wij onze landgenooten wijzen op de lofTelijke pogingen , die tot dat einde bier en elders zjjn aangewend. Mogt het Toorbeeld ran Doctor db Man ook in andere provincial ran Nederland narolging vinden.' I)E SA1S0ENBN: ACEL1M ATIS AT IEPROCESSEN . TEMPERATIJMUIEKBN. Wanneer de reiziger van eene koude in eene warme of ran eene Digitized by Googl DE SAISOENEN: ACCUMATISATiEPROCESSEN. TEMPERATUURZIEKEN. 151 warme in eeno koude luchtstreek zich begeeft , wanneer wij ons in den winter ran de buitenlucht aan den warmen haard plaalsen , of in den zomer uit de zonneschijn in den killen kelder gaan , dan on- dervinden wij de magtige werking eener snelle afwisseling ran tem- peratuur, die niet kan nalaten , eenen hevigen indruk op ons ze- nuwgestel te rnaken en het levensevenwigt in gevaar brengt. lets dergelijks , hoewel in minderen graad , ondergaan wij ieder jaar , bij den overgang tan zomer in winter en van winter in zotner. Het gevolg van dien overgang is doorgaans een acclimatisatieproces, dat wij verkoudheid noemen en dat naarmate van buiten- en binnen- huid , die het treft, naarmate van de buiten- of binnenbekleedselen van hoofd, borst, of bnik, die het aandoet , onderscheidene toeval- len voortbrengt en nu deze dan gene verrigtingen belemrnert. De uitgestrektheid van hnid en slijmhuid , de veleriei dieetzonden , huidbedekking of huidontblooting, ongelijke kracht van wederstand op verschillende punten , zenawindrukken en wat niet al, vereeni- gen zich , om dat acciimatiesatieproces te doen varieren en zoo ont- staan zinkingen en koortsen en gevoels* en bewegings* en afschei* dingsanomalien — neurosen en haematosen , die men met geleerde termeo betiteid en van elkander afgezonderd heeft, ofschoon alien onder de groote rubrieken van roor* en najaarsziekten , of eenvon* diger nog, onder den algemeenen naam van acclimatisatieprocessen konden worden nitgeduid en begrepen. Zgn die indrukken zwak en voorbijgaande , too herstelt zich het evenwigt door vermeerderde , vicarierende afscheidingen , zgn ze sterker en aanhoudender , zoo ontstaan bloedstasen met sereuse exsudaten , die later muceus of albuminous worden ; men noemt ze zinkingen , verkoudheden ; zijn ze hevig en doordringend , zoo worden bloedstasen met fibreus , croupous eisudaat voortgebracht , die in hare retrograde beweging muceus en sereus geworden , het fibreus , croupeus stremsel los- weeken en afroeren of wegspoelen. Somtijds daarentegen organi- seert zich op dien bodem de aangevoerde stof : er ontstaan cellen , vliezen , bloed en bloedvaten , die later weder in verweekings- of smeltingsprocessen te niet gaan. Eveneens brengt veranderde tem- Digitized by Google 152 DE SA1S0ENEN: ACCUMATISAi'lEPROCESSEN. TEMPER ATUURZ1EKEN. peratuur veranderde innervatie te weeg en spoort bij koude tot be* weging , bij warmte tot rust : waardoor het wankelend zenuweven- wigt gehandhaafd , en bloed- en zenuwstroom geregeld en onder- houden worden. ’t Is raijn oogmerk niet , dit onderwerp verder te vervolgen. Liever wil ik de beJetselen aanwijzen , die dit acclimatisatieproces in den weg staan en te dikwijls afbreken. Die beletselen zijn, bij den overgang ran warmte in koude , gebrek aan voedsel en deksel bij de armen , gebrek aan beweging en ongeiivenredigde kunstwarmte bij de rijken : en in het tegenovergestelde geval , bij den overgang van koude in warmte , te schielijke afwisseling van deksel , vooral bij de laat8ten en niet zelden liederlijkheid of afmattende krachts* inspanning bij de eersten. Want die gezond wil blijven , moet dieet en levenswijze naar saisoen en weder weten te wijzigen *). DET L E V E IV IN ROOGER OP LAGER LIICHT. De luchtzee, waarin wij leven , heeft hare hoogten en diepten, hare oppervlakte en haren bodem. Daar is zij ijler en zuiverder , hier is zij zwaarder en onreiner. Dat dit op ademhaling , bloeds- omloop , zenuwinvloed , een magtig en gewigtig vermogen uitoefent, moet ieder in ’t oog vallen. En zoo is ’t ook. Zijn niet de lage deltalanden de uitgangspunten van ziekte en smetstofTen , die de lncht vergiftigen en zich over de oppervlakte verspreiden ? Pest , gele koorts , cholera , allerlei soort van moerasziekten hebben daar hun oorsprong en moerasdampen stijgen van daar op , oin zich met de lagere lucht , of onderste stroomen te vermengen , zoo ze niet door windvlagen verstrooid , of door regenbuijen worden ne^rgeploft. *) Wordt dc leer omtrent dc zamenstclling van het azoton in de wetensebap op- genomen , zoo kannen wij een nieuw tijdperk van stndic der dampkringswerking tc gemoet zicn. Vergelijkt voor de ontdekking: Schonbein, iiber die Erzcngung dcs Ozons anf chemisehen Wcgc. Basel 1844. Digitized by Google HET LEVKN IN HOOGER OF LAGER LUCHT. 153 Wij Nederlanders wonen op den bodem der luchtzee, in hot delta- land van den Rhijn en op ons is dus dat alles , wat wij boren ver- ineldden, volkomen toepasselijk. Gen blik op de wereldkaart moet ons overtuigen , dat de grootste , de rijkste bevolking zich daar in die deltalanden , aan de zeekusten en riviermonden heeft opgehoopt en dat de kleiner helft ran het menschdom de zuivere hooger berg- lucht inademt , of de frissche gezonde landlucht geniet ; en kunnen wij ons dan nog wei verwonderen , dat de verhouding van zieke lot gezonde bevolkingen nog altijd zoo ongunstig gebleren is? nET LBVEN IN GROOTE, BEVOIKTE STEDEN. Waar zjjn de grootste hospitalen en de rijkste anatomische kabi- netten , waar ziet men de meeste dwergen en wanstaltigen en kwaadsappigen en kwijnenden? Zoekt ze in de groote bevolkte steden. Heeft niet de geroelige Sterne onder een rubriek dwerg en Parijs vereenigd en de geestige Dickens de rijke voorraad zijner carricaturen in Londen opgezameld ? Leest de Clinique Medicate van Andral en gij zult er talrijke bewijzen vinden van de gevaar- lijkheid der Parijsche smetlncht voor vreemdelingen en bij de En- gelschen is de cachexia Londinensis tot een spreekwoord geworden. ’t Is niet de bedorven lucht alleen , die groote steden zoo gevaar- lijk maakt ; want er is eene zedelijke besmetting , die er zich aan paart. Maar toch in *t groot beschouwd , is het luchtbederf door groote opeengehoopte menschenmassa’s onder de gewigtigste oor- zaken te tellen , die de levensduur in groote wereldsteden verkort en inkrimpt en lietgeen niet minder treurenswaardig is, die het levensgenot door ziekelijkheid verbittert. Geen wonder dan , dat de gegoeden de genoegens van het landleven met de bezigheden en bedrijvigheid van het stadleven verwisselen en dat het denkbeeld , om op het land bezigheid en bedrijf te zoeken , bij velen gereeden ingang vindt. Digitized by Google 154 PROSTITUTIE, DRONKENSCIIAP, PAUPERISMS. Hoe laag de vrouw moet gezonken zijn , om zich voor geld aan den eersten den besten over te geven , kan moeijelijk bepaald worden, zonder hare geschiedenis te kennen. En als men dan oor- sprong en voortgang van het kwaad heeft nagevorscht, zoo zal men zeker Engelsch Schrijver moeten toestemmen : dat de gezon- kene vrouw niet altijd de meest verachtelijke is in de treurige ge- sehiedenis der prostitutie. Ja treurig , mijne vrienden ! is die ge- schiedenis, Want zij bevestigt onze rroegere stelling , dat er in het kwade evenzeer vooruitgang is , als in het goede , en dat de maatschappij , waarin het kwaad element geduld wordt , er zwaar voor boeten moet. Het pauperisme , het celibaat , trek naar vrij* heid en ongebondenheid, verwaarloosde oproeding, gebrek aan beginselen , slecbte voorbeelden, zedelooze schriften , onmatigheid, vooral dronkenschap , vereenigen zich om het kwaad te onderhou- den en den Staat jaarlijks een ontzettend verlies te berokkenen: een verlies dat steeds grooter en grooter wordt ; terwijl de prosli* tutie de hoofdoorzaak is der verspreiding van eene ziekte, die niet ophoudt het krachtigste deel onzer bevolking te onlzenuwen. Daarenboven heeft zij eene nieuwe soort van industrie ingevoerd , die in groote steden tot de gruwelijkste misdaden aanleiding geeft. Reeds bij de ondste volkeren vindt men gewag gemaakt van vrouwen, die zich voor geld prijs gaven, en niet zelden waren de tempels der afgoden bordeelen , waar de ontucht openlijk gepleegd werd. In de Ghristenheid zijn zij , niettegenstaande de reinheid en heiligheid door de Christelijke zedeleer voorgeschreven , blijven be. staan, en thans heeft in de geheele dnsgenaamde beschaafde wereld iedere stad haar bordeelen. Door deze publieke huizen en de pu- blieke vrouwen aan het opzigt der politie te onderwerpen , heeft men in Parijs getracht de verspreiding der venussmet te beperken en erkennen moet men het, dat de politie aldaar met de meeste ”N Digitized by Google PROSTITUTIE, DRONKENSCHAP , PAUPER ISMfc. 165 energie en inspanning gedurende eeno reeks van jaren is werkzaam geweest , om dit haar oogmerk te bereiken. Tot bewijs dezer stalling strekke Parent Dcchatblkt’s doorvrrochte monographic : een werk waaraan de Schrijver acht jaren besteed heeft ran een leven , toegewijd aan de beoefening der gezondheidspolitie en het- geen in veeizijdigheid van onderzoek alias overtreft , wat over dit belangrijk onderwerp is uitgekomen. Door het toelaten en onder opzigt stellen der bordeeien , door het enregistrdren en visiteren der publieke vrouvren , door hare genees- kundige behandeling in hospitalen, is zeker in Parijs veel gewon- nen : doch altijd zullen politiemaatregelen ontoereikend zijn voor dusgenaamde stille huizen en geheim overspel, waardoor de besmet- ting zich over alle klassen der maatschappij verspreidt , zonder dat de politic daartegen waken kan. Belangrijk is het een blik te vrerpen in het innerlijk leven van die ongelukkigen , in dat der zoogenaamde dames de maisun , in de wijze , waarop de voorwerpen van industrie door deze laatsten geworven worden, in ’tgeen vermeld wordt omtrent de hdtels gar- nia , in de betrekking der bordeeien tot winkels, kroegen , koffij* hnizen , in die tot het garnizoen en tot de omstreken der stad en in het eindelijk lot dat deznlken wacht, die zich aan deze levena- wijs overgeven : haar te volgen in de maatschappij , waarin zij we- derkeeren, of in de gevangenis of het gasthnis. Ofschoon men het betreuren moet, dat de politie, hoe ook in- gerigt , nimmer bij magte zal zijn , het kwaad te keeren , of te doen ophouden , zoo moet men evenwel erkennen , dat veel be- perkt , gematigd , voorgekomen kan worden. Om zich daarvan te overtuigen , vergelijke men het werk van Parent Duchatelet met dat ran Potton over de prostitutie in de stad Lyon en nog meer in ’t bijzonder met dat van Rtan over de prostitutie in Londen en New-York : zoo zal men zien , dat terwijl Lyon reeds veel verschilt van Parijs , en aldaar de uitkomsten veel ongunstiger zijn , niets de verregaande zedeloosheid evenaart , die in Engelands Uoofd- stad en Noord-Ainerika heerscht. De bcrigten aangaande de pro- Digitized by Google 156 PR0ST1TUT1E , DRONKENSCHAP , PAUPERISNE. stitutie in Londen enNew-York zouden fabelen schijnen of romans- verdichting , zoo ze niet door daadzaken waren gestaafd. Zij lee- ren ons , wat te vreezen is , als de politie zich aan dit gedeelte ha* rer roeping onttrekt , of de wetgeving de autorisatie daartoe niet verlcent. Hetgeen onlangs in Berlijn gebeurd is , moge het gezegde bevestigen, waarbij we ons onwillekeorig Tacitus getoigenis aan- gaande de kuischheid der heidensche Germanen herinneren. Yoor onze anthropologische studien zijn inzonderheid de biogra* phien gewigtig van befaamde vrouwcn in Carl Rohrmanr’s Bijdra- ge, vergeleken met: die Prostitution in Berlin und ibre Opfer , als- mede de biographische beriglen in Rtan’S prostitution of London, en eindelijk: das galante Wien ; Sittengemiilde von Anton Johann Gross IIoffinger , Leipzig 1846: een tafereel der zeden van Oos- tenrijks Hoofdstad , dat indien het waarheid behelst, haar boven andere wereldsteden merkteekent. Voor onze groote steden waren dergelijke bijdragen niet minder belangrijk tot vergelijking en zelf- kennis: te meer daar Amsterdam in dit opzigt bij het buitenland eene ongelukkige vermaardheid gekregen heeft. Hier echter is de historische kritiek onontbeerlijk. Want nergens is liegen en be- driegen meer gewoonte , nergens zijn waarheid en verdichting naau- wer ineengevloehten , dan in dit gedeelte der chronique scandaleu* se. Zelfs Parent Dcchatblet heeft zich door vooringenomenheid met zijn onderwerp menigmaal laten leiden : gelijk het Londener Commute evenmin die kalmte en bezadigdheid heeft knnnen be- waren , die noodig zijn, om de prostitutie in haar geheel zamenstei te analysdren. Innig is de band tusschen onmatigheid en ontucht en tusschen matigheid en onthouding : maar niet minder innig die tusschen traagheid of luiheid en liederlijkheid bij beiderlei kunne. Kende men het individueel karakter dergenen die zich meest en ongebon* denst aan de geslachtsdrift overgeven , men zou klaarder inzigt ver- krijgen in den aard der kwalen , waaraan onze maatschappij kwijnt, en niet het pauperisme als laatste bron beschouwen , maar verder doordringen en misschien met de bronnen ook de rniddelen ont- Digitized by Google PR0ST1TUT1E , DRONK.ENSCHAP, PAUPER ISME. 157 dekken , om die te stoppen. Want even onbetwistbaar als bet toe- nemend pauperisnie , even onmerkbaar is zijn strekking om het nienschelijk geslacht tot nieuwe studie der maatscbappij en nieuwe krachtinspanning en krachtaanwending optewekken en aantesporen. llet pauperisme wiist op een diep verholen gebrek in de zamenle- ving , dat eene geheele vernieuwing en wedergeboorte noodzakelijk maakt, die van het welbegrepen Christendom moet uitgaan. Gebrek aan zelfkennis en kennis der zamenleving in haar organisatie , vooral gebrek aan pligtbesef is onder de mindere klassen dermaatschappij, dienslbaren en werklieden tegenwoordig meer dan vroeger algemeen. De organisatie van den arbeid is thans minder behoefte, dan de organisatie van den levensregei. Het leven en zweven in schijn , de zucht tot zelfrerheffing en pronk komen telkens in strijd met de wezenlijkheid : daarom blijft de voorstelling der waarheid in spre- kende feiten en tabeilen eene behoefte voor alien die den schijn najagen , en hunne zinnelijkheid zonder schaamte of terughouding gewoon zijn te volgen. Proslitutie en dronkenschap zijn in het praktische leven naauw aan elkander vervrant : de laatste is eene soort van krankzinnigheid , die het gevolg is van 't misbruik van geestrijke dranken. Wat is de oorzaak van dit misbruik? Ik geloof niet , dat men tot nog toe genoeg daarop heeft nagedacht. Dat het een diepen grond heeft in de mensehelijke natuur , is daarom te vermoeden , dewijl het zoo algemeen is , zoowel bij beschaafde , als onbeschaafde volken : tervvijl het met vadsigheid , overspel en eene menigte andere ondeugden naauw zamenhangt. Laat ons trachten dit verschijnsel optehelde- ren. Lust en onlust wisselen elkander af in het leven, Het gevoel van het laatste is ons even onaangenaam , als het gevoel van het eerste begeerlijk : wij verlangen van dat onaangenaam gevoel bevrijd te zijn en het aangename te ondervinden. Nu eens zoeken wij door gezellig verkeer , verstrooijing , vermaken , dan door lectuur , studie, kunst, wetenschap aan dat verlangen te voldoen, of einde- lijk door zingenot , opwekking , opgewondenheid , waarloe wgn of sterke drank het gereedste middei aan de hand geven. Is niet Digitized by Google 158 PR0ST1TUTIE, DRONKENSCHAP, PAUPERISME. het gebruik of misbruik yantabak , kofFij , punch , opium aan dezelf- de begeerte toeleschrijven ? Aldus wordt het plantenlcven , dal ve- len leiden , gedurig door episoden van opgewekl dierlijk leven afge* wisseld en de sterke trek naar genot , en de ingeschapen afkeer van al wat yerdrietig , yervelend , pijnelijk is , door het grijpen naar den Iroostenden drank uitgedrukt. Zoolang menschelijke ellende gevoeld wordt, xal menschelijke zinnelijkheid den beker der vergelelheid op- nemen en zoolang de mensch zich niet boren zinnelijkheid yerheft, zullen roes en verstrooijing hem moeten helpen het eentoonig en dik- wijls moeiteyol leven door te komen en den langen vervelenden tijd te dooden. Het misbruik , waaryan wij spreken , heeft dns dieper grond , dan men gewoonlijk vermoedt. De mensch ongewoon en rreemd in het ernstig prozaleren , ongeneigd tot pligtbetrachting, met zijn geweten in onmin, zichzelf een raadsel, door het verle* dene aangeklaagd , bevreesd voor de toekomst, zoekt zich te be- dwelmen en te yerdooren , om nit dien onbehagelijken , pijnelijken toestand in een anderen meer behagelijken overtegaan en zijne da- gen toI zorg en kommer weg te droomen. Weioig menschen kunnen leven bij water en brood of onthouding. Heeft men eenmaal van de yerboden yrucht geproefd , hoe bezwaar- lijk valt het zijne begeerte te bedwingen! Ziet men het niet aan het schromelijk misbruik van andere dingen, die men zich tot gewoonte gemaakt heeft, yan tabak bijvoorbeeld , hoe ligt men zich aan ’t een of ander verslayen kan. Deswegens ware misschien het af- schaffingsjsteem boven het matigheidsysteem aan te prijzen : als men maar iets anders en beters in de plaats kon stellen , of lierer het ledige , dat gevoeld wordt , aanvuilen. Maar tot dat einde zou de geheele opvoeding veranderd moeten worden. Geen onder- wijs , zoo als men pleegt te geven , maar kennis yan zichzelven , van eigen ligchaam , kennis van de zamenleving , Bijbelkennis voor- al , die den mensch en het menschelijk leven in het ware daglicht plaatst , en al die valsche , nevelachtige voorstellingen verdrijft , waardoor men zichzelven en anderen miskent en misleidt. Niet te vergeefs siaat er geschreven : de kinderen dezer eeuw zijn "S Digitized by Google PR0STITUT1E , DRONKENSCHAP , PAUPERISME. 169 schranderder in bun soort , dan de kinderen des lichta ; want de xedebederrera verstaan hunne kunst beter , dan de sedeverbe- teraara. In de groote wereldsteden heeft zich sedert de eerate Fransche Revolntie de zedeloosheid een welberekend systeem ge- sormd , dat niet vergenoegd met bet tegenwoordige , zich vooral van de toekomat en bet opkomend geslacht meeater maakt. De middelen, waarvan zij zich bedient , zijn: een uitgebreide handel in obscene platen , of teekeningen , die in winkels ten toon han- gen , of door dienatboden in de kostscholen worden binnengesmok- keld , pennytheaters , kinderbordeelen , koppelbandel door Joden en Christenen gedreven , waarbij de kinderlijke onschuld aan de meest- biedenden rerkocht en de boapitalen door geveroleerde kinderen be- volkt worden , de proatitutie openlijk in ’t leven ingeroerd , pam- phletten , carricataren , feuilletons , dagbladartikels , chronique scandaleuse ; dit allea verraadt zulk een weloverdacht plan , zulk eene door ervaring meer en meer verfijnde taktiek , dat het aan zedeleeraara en zedehervormers tot model en toorbeeld verslrekken kan. Gewoonlijk toch trekt men tegen eene ondengd te velde , zonder te bedenken , dat de wetenachap ran het kwaad , eren ala die ran het goed ddn geheel uitmaakt en dat men een gebrek niet f rerbeteren kan , zonder het gansche gestel te veranderen. Ledig- heid ran geest voert tot Terreling, rerreling tot onmatigheid , on- matigheid tot ontneht, onlucht tot vefkwisting , oneerlijkheid , eerloosheid en allerlei misdrijf. Zoo hangl alles zamen en boeten de kinderen niet zelden roor de zonden der ouders of vooroudera: terwijl de leugengeest alreeds bij hun intrede in de wereld er op uit is, om hen door den zwijmeldrank der zinnelijkheid te bedweU men en hunne ratbaarheid roor licht , waarheid en leren te ver- dooven en uittebluaschen. Komen wij nogmaala op het pauperisme terug, zoo dringt zich de overtuiging aan ona op , dat handenarbeid zonder ontwikkeling van een hoogeren geestelijken aanleg het plan niet zijn kan , waar* roor de mensch geschapen is en dat wij, om met een geacht Schrij- rer te apreken , langzaam den tijd te gemoet gaan , waarin de rer- Digitized by Google 160 PROSTITUTIE, DRONKENSCIIAP , PAUPERISMS. waarloozing van onzen geestelijken aanleg volstrekte onbekwaamheid ten gerolge zal hebben , orn in eigene behoeften te voorzien. Im- mers heeft de vindiogrijke geest der werktuigkundigen , wat te voren door organische krachten van menschen of dieren verrigt werd , beter en naauwkeuriger door physische krachten leeren verrigten en aldus de behoefte aan handwerkslieden verminderd. Past het daarover te klagen en den goeden onden tijd terugtewen- schen , toen menschen de machines waren , die den geesteloozen arbeid moeslen volbrengen , of voegt het no niet veeleer , het ver* stand te scherpen , den geest in te spannen , en de edeler vermo- gens te oefenen , om nieuwe en zekerder middelen yan bestaan op te sporen ? Want , teregt beweert meergemelde Schrijver : dat lni- - heid van geest en verstand , nog meer dan die des ligchaams , het welbegrepen gebrnik ran vele dingen doet missen, en eene , zoo niet de Toornaamste oorzaak is yan het pauperisme. Daarom mag ook de liefdadigheid geen routine of mechanisch geven zijn : sin- dingrijk moet zij hare kunst naar de individuele behoeften weten te regelen : en hoe zou zij dit kunnen zonder ernstig en veelom- vattend onthropologisch onderzoek ? STIIDIE VAN DEN llENSGO IN DE M AATSCHAPPIJ. 