VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
. er »(*) Yard is eene Engelfche maat van 3 voeten lang , zynde 3 Terds 4 Amfterdamfche ellen, Vert. " , P 4 LY] . T, NUGENT derd wordt. Zelden doet men in `t Meklen groo- te kosten voor den toevoer van het zand, alzoo 'er door- gaands leem of klei onder den turf, en daar onder weder zand is, zo dat er weinig zwaarigheid is, om zelfs in "t graaven van de kanaalen of kuilem, tot droogmaaking der moerasfen , [waer van de Heer Nugent in 't voorgaende ge- wag maekte,] zo veel zand te krygen als genoegzaam is om den grond te verbeteren. Wanneer de grond, dus o- veral doormengd met zand, een jaar gelegen heeft, wordt dezelve geploegd en bezaaid; flegts de halve evenredig- heid van zaad behoeft men te gebruiken , en de oogst zal bevonden worden de verwagting te boven te gaan. Van deeze moergronden kan men dan kooren- of weilanden maaken, en er klaver- en graszaad op zaaijen 5 en in beide de gevallen zal de uitflag zo voordeelig zyn, dat men bin- nen weinige jaaren alle de onkosten, aan derzelver verbe- tering befleed, met intrest zal weder hebben. " Heeft iemand, (om nog een voorbeeld van een anderen aert uit dit Werk onder *t oog te brengen,) liefhebbery in *t nagaen van zogenoemde Reliquien, daer men hier en ele ders, voor de Reformatie, zeer veel mede op had; doch die thans by de geoefendfte Verftanden befchouwd wor- den, als bewyzen van de onkunde en bygeloovigheid dier vroegere tyden 3 hy zal er in deze Brieven ook hier en daer etlyke gemeld vinden, die hem {toffe ter verwonderinge over *t buitenfpoorige bygeloof zullen konnen geven. Aen- merkelyk is ten dezen aenzien wel byzonder de lyst die de Autheur opgegeven heeft, wegens de Reliquien in de Kerk van Dobberan , een dorp in °t Hertogdom Meklenburg , lig- ‚gende twee [Engelíche] mylen van de Oostzee, en negen van Rostok. , De lyst derzelven is als volgt. fi I. Een weinig vlas, welk de maagd Maria had om te innen. | P 2. Een bosje hooi, welk de drie Wyzen uit het Oosten voor hunne beesten hadden en te Bethlehem gelaaten heb« ben. " 3. Een been van Ignatius Lojola , den ftigter der Je- iten. 4. Een lap van `t kleed van den armen Lazarus, 5. Een been van St. Christoffel, en het eerfte ge wrigt van zyn duim. 6. Een fchouderblad van denzelfden. 7^. Een ftuk linnen, welk de maagd Maria met hase eigen hand weefde. | EE | 8 Een OVER DUITSCHLAND, | sey 8. Een ftuk van het hoofd van den visch gemeld in " Tobias. 9. De fervet , waar van de bruidegom zig bediende op de bruiloft van Kana in Galilea. : ; Io. Eenige beenen van vrouwe Adams, grootmoeder van eenen abt van Dobberan. | 11. Een ftuk van Jofephs mantel, welk hy in de hand liet van Potiphars ə toen ze hem aanzogt om by haar te liggen. 12. Een hair uit den knevel van Hieronymus, 13. Een ftuk van de darmen van Judas, toen hy berstte.. 14. De fchaar, waar mede Delila Sampfons hair affneed. 15, Een ftuk van het fchootsvel, welk de flaager droeg, wanneer hy, by de wederkomst van den verlooren zoon, het kalf flagtte. 16. Een ftuk van het doodskleed van Christus. 17. Een van de vyf gladde fteenen , welken David iri zyn zak droeg, toen hy optrok tegen reus Goliath, 18. Een tak van den boom, waar aan Abfolom met zya ne hairen bleef hangen. " 19. De fteen, waar mede Zippora haar kind op den weg befneed. oo, Eene nachtmuts van de maagd Maria, met eenige beenen der kinderen door Herodes vermoord. 21. Eene nachtmuts van het kindeke Jefus. . $2. Het hoofd van Apoftel Thomas. 23. Het hoofd van den Heiligen Paulus. 24. Het hoofd van den Heiligen Petrus. 25. Een ftuk van het vischnet van Petrus. Buiten deezen was er oudtyds nog eene voornaame reli- quie , die der Kerke ontftoolen is; dezelve was niets min- er dan eene pen uit de vleugels van den Engel Gabriel, ? ~ Wanneer men deze en foortgelyke Reliquien-lysten nagaet, en tevens het oog vestigt op de tydsomftandighe- den waer in zodanige verzamelingen gemaekt zyn , ziet men hoe fterk. ene heersch- en geldzuchtige Geestlykheid" den zetel des Bygeloefs weet te vestigen, op de Onkunde van *t Gemeen ; en bezeft tevens ten klaeríte dat zulks nim- mer ftand zou konnen grypen, zo 't Gemeen behoorlyk werk maekte van oefening: het welk den Leden der Kere ke, door alle tyden, ter lesfe kan ftrekken , om zich door oefening te bewaren voor de overheeríching van zodanige Geestlyken,. P5 — ` Brig age BRIEF VAN J. VERSCHUUR , ENZ. Brief van den Heer j. verscuuur Med. Deor. Met bet zakelyk Antwoord op dezelve. Te Amfterdam, gedrukt voer Rekening van den Autbeur. 1770. In groot otave 45 bladzyden, It den voorafgaenden brief van den Heer V'er/cbusr kan men afnemen, dat die Heer de Latyníche Kerk verlaten heeft, en tot de zyde der Proteftanten ove is. Als mede dat die overgang gelegenheid gegeven heeft, tot ene briefwistelin rusichen hem za een * Latyníche Kerke. nu fchynt de vryheid genomen te hebben, om een brief van dien Heer, in beantwoording van een voorgaenden geíchreven, in *t licht te brengen; dien hy vergezeld doet gaen van een antwoord , waer in by den Doctor van onvoorzichtigheid en dooling tracht te over- tuigen. ———- Men vind er de algemeen gebruikelyke zedeneerwyze in, waer van de Latynfche Geestlykheid zich oonlyk bedient, wanneer se een zogenaemd doolend chaep weder tot hare kudde zoekt te brengen; des meu "er niets in ontmoete, dat wezenlyk nieuw is, of de aen- dacht byzonder wekt. En deze gemene handelwyze is, door veelvuldige wederleggingen en oplosfingen der Pro- teftanten , veel al krachtloos bevonden, by dezulken die foortgelyken (ap gedaen hebben; zo dat het te denken zy, dat ze geen invloed zal hebben op den Doctor, in- dien hy in de kennis der Proteftantfche gronden, gelyk men met recht mag verwachten, behoorlyk onderleid zy. Verbandeling over bet Huwelyk , door wylen den Heere 1. Je BURLAMAQUI , Raadsbeere van Staat van de Stad en Repw Mat Geneve , aan Milord krrt;MonEv. Te Deventer by L. Leemhorst 1770. dn groot Sieg 39 bladzyden. ` E hoofdzaeklyke inhoud dezer Verhandelinge is ene verdediging der onfchuldigheid van "s Menfchen vnu- rigen trek tot het Minvermaek , van der Godlyke Wys- heid, in den mensch ene zo fterke drift tot het zelve in te planten; gepaerd met enige nevensgaende aenmerkin- gen over het behoorlyk beteugelen dier heilzame neigin- ge , waer toe God den mensch: tevens in ftaet gefteld eeft. Het een en "t ander word door den fehranderen Burlamaqui , op ene levendige wyze , met oordeel ontvouwd m n d en 1 stlyken der. ` ` i J.J: PURLAMAQUI OVER HET HUWELYK. 235 en nadruklyk nengedrongen. ’t Is, gelyk hy aen- merkt, in de eerfte plaetfe blykbaer , dat den menfchen een algemene trek tot de vermaken der Liefde eigen is , en dat men dien trek heeft te houden voor een werk van den Schepper der Natuure zelven. Daer benevens is "rt niet mig zeker,.door de Ondervinding, dat deze trek ten uiterfte hevig zy, en wel zo, dat het, in een aental van omftan- digheden , veel in hebbe, dat overheerfchende vermogen van vermaek en lust in teugel te houden. Deze trek nu, hoe hevig ook, is niet aen te merken als ene onvolmaekte heid of ondeugd der Menschlyke natuure; op zyn ergst genomen is 't een onverfchillig ding; maer als men ’t wel befchouwt is het ene der dierbaeríte gunften , welken de Natuur den mensch gefchonken heeft; en hoe aenzienlyket dit gefchenk zy , des te grooter belang heeft de mensch om 'er een goed gebruik van te maken; te meer, daer de er- varenis hem leert, welk ene reeks van rampen de onbe- dachte involging na zich kan flepen. Deze trek toch, hoe hevig ook, moet echter, even als andere neigingen, het- beftier der Rede onderworpen zyn; en daer de wyze Schepe per die lusten in den Mensch geduuriger en ongeftuimer gemaekt heeft dan in °t Vee, is ‘er niet aen te twyfelen 5 of hy heeft den Mensch, wiens ftaet hy zeker in dit op- zicht niet erger heeft willen maken, dan die van ’t domme Vee, bedeeld met het vermogen, om door gyne Reden de heerfchappy over die drift te voeren. Hier toe heeft de Mensch flechts acht te geven op het oogmerk van den Schepper der Natuure; en hy zal wel dra gewaer worden, dat het niet genoeg is die ingefchapen drift onbezonnen te boeten , en zyns gelyken te telen; maer dat hy zich van dit gewichtig werk heeft te kwyten op ene wyze, die eens vedelyken en gezelligen Wezens waerdig is. Dit fluit in dat de Mensch, in ’t opvolgen dezer neiginge, in acht neme de zorg voor °t lichaem, de gezondheid, de onderhouding en volmaking der Zielvermogens , mitsgaders oplettend zy - op de belangen der menschlyke famenlevinge , als mede op het voeden en optrekken der kinderen, Dit gade flaende zal hy aen deze drift behoorlyke palen zetten , en dien he- vigen trek, met voorkominge der ongeregeldheden, doen beantwoorden aen ’t oogmerk des wyzen Scheppers, —— ' Zegt men , zo de Schepper dit bedoelde , waerom die drift dan zo hevig gemaekt? zou het niet dienftiger geweest zyn haer in mindere mate uit te deelen? zou men dan hier uit piet mogen befluiten, dat de Natuur aen deze tochten een vryer 232 J. Je BURLAMAQUE OVER HET HUWELYK. ` vryer loop gelaten heeft, en dat gevolglyk het oogmerk geenszins is, dat men dezelven dus door de Rede zal be- palen? De Heer Burlamaqui beantwoord deze gedachten ten bondigíte met aen te toonen, dat 'er reden zyn-om te denken, dat ene zwakker drift niet in ftaet geweest zou zyn, om onder 't menschdom te voldoen aen ’t oogmerk des wyzen Scheppers; en dat die fterker lusten alleszins gefchikt zyn , om de gezegendfte uitwerkfelen voort te brengen, die enen doorgaenden lieflyken invloed op het heil der Maetfchappye hebben. d Aanmerkingen over den Godsdienst, de Wetten, Regering en Zeden der Turken. Uit bet Engelsch vertaald. Te Rotter- dam by H. van Zoelen en S. van Waesberge 1770. Be- baloen bet Voorwerk 192 bladzyden in groot ofge, Engezien het in Turkye ten uiterfte moeilyk valle, de A vereischte onderrichting van de aenmerkelykfte by- zonderheden dier Natie te erlangen, zo ‘komen de beriche ten derzulken , die daer toe ene gunftiger gelegenheid heb» ben, dan anderen, boven al deswegens te ftade. Uit dien hoofde fchynen dan ook deze hier voorgeftelde Aanmera kingen daer omtrent te meerder oplettenheid te verdienen ; alzo dezelvena naer luid der Voorreden, opgefteld zyn, »» door een Schryver , die gelegenheid gehad heeft, om niet alleen alles van naby te befchouwen , maar wiens meerderheid van natuürlyke vermogens , gevoegt by de waardigheid , welke hy , niet lang geleden, by de Porte bekleed heeft, hem in ftaat gefteld hebben , ons verfcheie de Waarheden en aanmerkelyke zaken mede te deelen, welke door vroeger Schryvers noch aangeroert , noch op- gemerkt zyn geworden”. —— Dit vertrouwende zal de Lezer deze Aenmerkingen | met A AANMERKINGEN OVER DE TURKEN. 253 met genoegen deorbladeren, om- zyne kundigheden aen. gaende deze Natie te vermeerderen of te verfterken, nae dien Ter verfcheiden byzonderheden in voorkomen, die ter ophelderinge van den Godsdienst, de Wetten, Rege: ring en Zeden van dat Volk als mede van de Grieken, onder hen woonachtig, en hunnen Godsdienst, konnen rekken; te meer daer de Autheur het "er op toegelegd heeft, om, niet zo zeer ene algemene befchryving van ales te geven, als wel deze en gene byzonderheden te ontvouwen , en die met oordeelkundige bedenkingen voor te dragen. Tot een ftaeltje kan dienen een bericht van de plechtige gehoorgeving eens vreemden Afgezants ener bandeldryvende Mogenheid aen "e Turkfche Hof ; zie N. Vad. Lett. Il Deel, Mengelwerk bl. 474 —— 480, alwaar de Vertaaler van dit Werkje ons woordelyk ge. volgd is. ` | dk Request van C. v. HOOGEVEEN Junior , en P, v. D. EYK en D. VYGH. Geprefenteerd aen de Ed. Gr. Achtbh. Hee. ren, die van den Gerechte der Stad Leyden, tèr zake van bet bekende. Concept - Placaet. Benevens de Memorie tot apui van °t Request , by bet zelve gevoegd. 1770. In groot ofkavo 134 bladzyden. HE opgenoemde Request , dienende, omme te obti- | neren , dat hun Ed. Gr. Achtb. gelieven te coópe- ' reren, ten einde het nader geredresfeerd Concept - Placaet , van 24 January 1770., tegen Godslasterlyke en Obfcene Boeken, by hun Ed. Gr. M. M. de Heren Staten van Hol. land en Westfriesland , worde gedeclineerd, heeft ten apui ene nevensgaende Memorie, waer in de Supplianten zich voorftellen, deswegens de zes volgende pointen te too- nen, welken hier onderfcheidenlyk aengedrongen worden, » 1. Dat, behalven verfcheide defectuofiteiten, welke in dit Concept-Placaet voorkomen, aen het zelve ont- breeken de twee esfentieelfte Requifiten , welke in een penaele Wet moeten gevonden worden ": te weten ene utdruklyke bepaling der misdaden, en der ftraffen. s 2. Dat, behalven meer andere ongevoeglykheeden, het voorfz. Concept - Placaet fupponeert als practicabel din- gen, welke de Supplianten oordeelen onuitvoerlyk te zyn.” » 3. Dat de executie van ’t Placaet, (indien "er de Executie van getenteerd wierd, ) de ruïne van de Bock- N ` Qe a O7 REQUEST Negotie n& zich zoude fleepen , en de Boekdrukkers en Boekverkoopers aan oneindige vexatien blootílellen. " - s. 4. Dat zoodaenig Placaet zoude flryden met de m. tuurlyke Vryheid der Ingezeetenen, zoo wel als met de Civile Vryheid , welke aan alle Bewooners deezer Pro- vintie, zoo de Supplianten iu alle eerbiedigheid vertrou- wen, onder de zagte en billyke Regeering van hun Ed. Gr. M. M. is competeerende. "7 » 5. Dat zoodaenig Placaet ook onbeítsenbaer zoude zyn met de conftitutie van ons Land ten aenzien der Com mercie , en byzonderlyk ook ten aenzien van °t cultiveeren der Weteníchappen. " s 6. Dat zodaenig Placaet wel verre van te produnceeren bet falutair effect t welk er van fchynt verwacht te zullen worden, weinig of niets zoude opereeren, en eerder het tegendeel bewerken, ” De volmaakte weetenfchap der Netarisfen , of bet middel om een volkomen Notaris te worden. In ^t Fransch befchreeven door Mr. CLAUDE JOSEPH DE FERRIERE, € nu om dese - zelfs groote nuttigbeid in bet Nederduitsch vertaald en met aantekeningen verryks. Te Utrecht by G. T. van Paddere burg 1770. Eerjle Boek in.quarto 120 bladzyden. D: Werk van den Heer de Ferriere , by de Regtsgeleer den in ene algemene hoogachting, vervat ene gere- gelde ontvouwing van alles wat tot bet Ampt van een No- taris behoort; met ene klare opheldering van vele byzon- dere Regtskundige voorftellingen, die in byzondere ome ftandigbeden naeuwkeuriger opmerking verdienen. Het is indiervoege opgefteld, dat het niet alleen den Heren Prac- tizynen nuttig zy , maer ook met vrucht gelezen konne worden van alle de zodanigen, die, of uit liefhebbery, of uit noodzaeklykheid, zich min of meer tot het beoefenen der Regtskunde verledigen; waer toe ook de bygevoegde aentekeningen in deze uitgave den Nederduitfchen Lezer dienftig zyn; voor al met betrekkinge tot ons Vaderland. De Autheur heeft dit zyn gefchrift verdeeld in zestien boeken, die , naer den aert der onderwerpen , welken tot elkanderen betrekking hebben, in ettelyke hoofdftukken gefmaldeeld zyn, om den Lezer ene te gereeder handlei- ding te geven. Men ziet thans het eerfte Boek in °t Neder duitsch afzonderlyk in *t licht, "t welk de Drukker, as ul A C. J DK FERRIBAE OVER "T NOZARIS-AMPT; — $43 uit zyn Berlclit blykt, gedaen heeft, om den Heren Inteke- naren te toonen , dat hy met het drukken van dit Werk be zig 155 by welke gelegenheid hy belooft het eerfte Stuk des eerften Deels fpoedig af te leveren, Dit eeríte Boek handelt » van de Hoedaapigheld der Notarisfen , aanwyzende dere zelver verfcheidene foorten; hunne Rechten en Privilegiens welk eene omzigtigheid zy in het pasfeeren van Actens moe- ten gebruiken; op welke Formaliteiten zy daar by beboo- ren te letten; en welke misflagen zy zouden kunnen bes gaan, waar voor zy aanfpreekelyk zyn: ook wordt daar in gefprooken van de Minuten der Acten; van de Grosfen der Contracten, der Compulfoiren, en van het Collationeeren der Stukken ”, Men kan uit dit gedeelte genoegzaam zien, dat de verdere uitgave aenmoediging verdient. Onderwys in bet /chryven en opftellen van allerbande horten van Brieven. Te Amft. by G. bom 1770. Bebalven bet Voorbericbt en den Inboud 91 bladz. in oltavo. Et oogmerk der Uitgeveren van dit Stukje is, met dit gedeelte , na enige voorafgaende aenmerkingen over tgeen men in °t fchryven van Brieven in 't algemeen, en in onderfcheiden foorten van Brieven byzonderlyk , in acht heeft te nemen , ene verzameling van Voorfchriften van Burger-Brieven mede te deelen, Men merkt aen ; dat 'er in foortgelyke Handleidingen veel al , ten aenzien van dem Burger, een gebrek heerscht , dat de Voorfchriften niet ge- noeg gefchikt zyn, naer den Burgerftand. Dit nu tracht men in dezen te verhoeden, door ene reeks van Opftellen te geven , over velerleie foorten van dagelyks voorkomende zaken en omftandigheden, in zodanig een ftyl, en bewoor- dingen, dat een Burger, zonder aen de ene zyde plat te zyn, of aen de andere zyde boven zynen ftaet te fchryven , r zieh van konne bedienen. En hier aen beantwoorden deze Voorfchriften zeer wel; zo dat het Stukje voldoe aen tgeen de Tytel belooft, wanneer dezelve het voordraegt als een Burger - Brievenboek, tot nuttig gebruik van ben, die einig tyd bebben, of die niet gewoon zyn zelfs te denken. =a et itaet achtervolgd te worden van een tweede en derde Stukje; behelzende Geleerde en Zinryke Brieven in veler- leie tranten en (chryfwyzen, mitsgaders ene menigte van Vrolyke , Blyde en Schertzende of in’t algemeen Boertige , Brieven yan allerleien flach, | Ni tel- a 236 FABELEN. HANDBONKJÉ, ZANERSRAAK, -` Nieuwe Oosterfche Fabelen. Uit bet Fransch vertaald. Bj de Erven de Wed. J. v. Egmont, gt bladz. in oëtavo. Ne verzameling van vertellingen , fnedige uitdrukkingen F, enz. waer onder Lezers, die behagen fcheppen in ’t doorbladeren van foortgelyke fchriften , nog al enigen zul- len ontmoeten, die hun genoegen kunnen geven. By voor- beeld. ,, Moursbivan , de rechtvaardige ə zig op zekeren dag ter jacht bevindende, wilde van °t kleine wilt eeten dat hy gedood had , maar hy had geen zout. Hy liet ZC zel. ve in ’t naast bygelegen dorp halen , verbiedende "t zonder te betalen te nemen. Welk kwaad zoude hier uit voortko. men, zeide de Hoveling - indien de Koning een weinig zout: niet betaalde ? Noursbivan antwoordde: Indien een Koning een appel in den tuia van een zyner onderdaanen plukt, $ullen de Hovelingen des anderendaags de bomen om ver kappen. ` 07 | Kort en Beknopt Handboekje voor Minnaars en Minnaresfes. Te bekomen te Amterdam en elders. En fchuldeloos doch tevens nutteloos Handboekje , dat ` op een gemenen Rymtrant niets leert, dan ’t geen de Jeugd genoegzaem weet, Samen/praak tusfchen Willem Praatgraag en Roeltje Vraapal, over de mislukte onderneming, of de verkeerde apprebenfie ontmoet aan zeker Houtkooper. Waar agter een Appendix van eenige diepzinnige Raadzels, bet welk tot een Sleutel van deze Saamenfpraak kan dienen. Te bekomen by veele Boekbandelüaren , 16 bladzyden in groot oëtavo,. Aerfchyn!yk ene Satyre , in welker ontknooping de i Waereld geen belang heeft. De Boer in Jebyn of de Adelyke Gelukzoeker. Te Amft. by D. - Klippink ez M. de Bruyn 1769. In oftavo 285 bladz. EE wel aeneengefchakeld verhael van Minnaryen , die van hun , welken zich in deze foort van Schriften ver- maken , zonder kwetzing der goede zeden, met n doorbladerd kan worden, - s 202 genoege NK 1B UG VADERLANDSCHÉ LETTER-OEFENINGEN, Ootdeelkundige Dybelvefklaaring van bet Oudè én Nieuwd Verbond, door TH. CHR. LILIENTHAL, Dt. Tb. en Hoog- leeraar op de Akadėmie té Koningsbergen. Met eenige Aan: merkingen vermeerderd. Achtfle Deel. Te Amfterdam, bj jJ. Loveringh i770. Bebalwen de F'oorréde ep Bladwyzert 543 bladzyder, in groot octavo, N dé oplosfing der Chtonologifchie zwarighederi; id ^t Voorgaende Deel, volgt, in dit, des Hoogleeraers. bordeel over ; ER beantwoording van; de Geographifche en Genealogifche zwarighedert, welken het Ongeloof, tet geringachtinge en veymadinge van 't.Bjbelblad; té berde brengt. En dit afgehandeld hebbende, gaet hy ovet tot de gefchiedenisfen det Heilige Schrift Zelve, om te bewyé Zen, dat dezelvefi iiet tegen dé onloochenbare wáerheden der oftdervindinge inloopen. Hier ottitrent op komen dé Wonderwerken ; als die ininst met de onderviriding fchy- nen te flrookéh , in dé eerfte plaets in overweging 3 eil: desaengaende bepaelt zyti Hoogeerwaerde Zich in dézefi 5 tot het wéderleggen van dé tegenwerpingen der Vrygees: fen, rakende de Wonderwérken der Heilige Schrift in "t ~ Algemeen; miet'oógmerk oin Zich vervolgens nader te vers ledigen; ter beantwoordinge (an hét geen de£ulken aen- voeren, oft enige onderfcheiden omftandigheden, die., in de berichten der Bybelgefchiederiisferi, vän déze en geng Wonderen in’t byzonder voorkonien , ih verdenking te bren= gen. Mefi ontmoet, in gevolge hier vair, în °t eeïfte ges deelté ere reeks van Schfiftuurpldetfen toegelicht; die min of meer hare duisterheid hebben , welke de Uitleggers eni- germate belemmert; en vind in °t laetfte ene ontvoùwing van de kracht van ’t bewys , Voor de Godlykheid der O- penbaringe , dit. de Wondetwefken òntleënd; met dentoo- hing hoe ’t Ongeloof vruchtlooze poogingen aenwende’, ont de kracht van dit béwys te verzwakken: welk éen en Ander Met doorílaende blykeü van geleefdheid, oplettenheid en dordeel word uitgevoerd, —— Om erf den Lezer; haet gewoonte y ene byeonderheid uit mede te deelerr ; zullerf — ons bepalen ; om dés Hoogleersor$ ewen Wagens p - PR, DEEL, N. LETT; NO. 6, 238 TH. CH. LILIENTHAL, Salomons Jcbeepisaert gäer .Opbir ‚na te gaen, en heknoptlyk voor te dragen. T , ' Men weet dat de Schriftverklarers zeer onderfcheiden edachten voeden , over de gelegenheid van (bie, en dat bet gantsch bezwaerlyk, zo niet onmogelyk , is, zich met enige zekerheid des'aengaende te bepale. Om "t echter tot zo hoog ene waerfchynlykheid te brengen „als. ’t onzen Autheur mogelyk zy, vestigt hy acnvanglyk het oog , op de kenmerken, die ‘er ous de H. Schrift van aen de hand eeft „welken de volgenden zyn. (1.) De haven , van waer Salomons fchepen uitgeloopen zyn 5 Ezeon Geber, dat by Elotb is, aen den oever der Schelfzee in "t land van Edom. 1 Kon. IX. 26-28 vergel. met XXII. 49, a Cbron. XX. 36. (2.) De langduurigheid der reistocht; die fchepen kwamen eenmael in drie jaren. Cha De goederen die ze mede- bragten; Goud, Zilver , penbeen » Apen en Paeuwen , mits- ` gaders Algumminbout en Edelgeffeente, xı Kon. X. 11,92, 2 Cbron 1X. 10, 21. Doch ’t is niet te bepalen, of ze alle -, deze goederen juist uit Opbir bragteÂ, dan of ze enige dere zelven onder weg infcheepten: echter heeft men, ten aen- zien van 't Goud, bepaeldlyk op Opbir te denkén 3alzo het Goud, en wel het beste en fyníte, daer ter plaetfe in den grootften voorraed was. 1 Kon. IX. 28, 2 Cbron. VIII. 18, Fef. XIIL 12. —— Wat voorts mdg aengaet de benaming van fchepen vau Tarfis, en 't zeggen, dat ze naer Tarfis voeren ,1 Kon. X. 22 en XXII. 49. Men kan ‘hun toevallen, die willen, dat Opbir en Tarfis twee onderfcheiden plaet. fen geweest zyn, als men maer ftelt, dat ze beiden op den eigenften weg gelegen hebben; in hoedanig. een geval nu de ene dan. de andere plaets genoemd kon worden. Doch volgens den ftyl der Bybelbladen betekent Tarfis in "t ger meen den grooten Oceaen, en dan zyn fchepen van Tarfis zulke fchepen, die in ftaet zyn verre Zeetogten te doen; gelyk men zekere groote fchepen Cbinaasvaerders noemt, fchoop ze ook op andere plaetfen handel dryven. Dus kon» den deze fchepen , hoewel eigenlyk voor Opbir gefchikt, fchepen van Tarfis genoemd worden , en men kon zeggen, dat zy naer Tarfis , of naer verre afgelegen plaetfen der zee voeren. l Dit vooraf aengemerkt hebbende , komt vervolgens in overweging. of Opbir ook in Amerika te zoeken zy. Daa hier tegen ftaet te bedenken, dat Amerika. diestyds waer- fchynlyk in Palestina niet bekend was, althans 20 bekend niet „dat gewoone zeereizen derwaerds gebzuikelyk waren; d * BYÉRL « VERRLAARINGS | 83$ fitsgaders dat ene reis langs de kusten van de Indiën `e Japan naer Amerika , (zo men daer op nog wilde denken, ) volgens de manier van varen der Ouden; heen en weder In geen drie jaren voltrokken kon worden. Voeg hier by, dat het Elpenbeeti niet in Amerika gevonden worde.. ` Zal men dan in dit geval ook denken op Afrika Dan Hief tegen fchynt de lángduurigheid der reize op te komen; verd mits het niet te denken is, dat deze fchepen zeer verre Zuidwaerds gezeild zyn; daer mien zich oudtyds verbeeld. de, dat het onmogelyk was de verzengde luchtftreek doof fe dringen. * Is waet, fommigen hebben gedacht, oti enè gemeenfchap van dé Roode Zee met de Middelandfché Zee; en vermoed dat deze fchepen hunne reis , langs de Africaenfche kusten, Westwaerds voortgezet hebben , tot in de Zeeëngte van Gibfalter: hier gekamen zynde , zouden Ze, Züridwaerds wederom keerende ; de kast van Tangebaef! bereikt hebben , alwder mer dan gist dat Opbir gelegen heeft. Dit derkbeeld vooronderftelt ene gemeen(chap tus- fchen die twee Zeeën, feeds in de dagen van Salomon ;waef van geen het minfte (poor te vinden is zynde de bekende Ondernemingen deswegers van later tyd; zo dateen ruime doortocht voor groote fchepen , in die dagen , daer t plaetfe gansch niet waerfchynlyk zy: en hier met metz - . gen te denken op een vervoeren dezet Schepen te Lande valt niet mir bezwaerlyk, Maer buiten dit alles, ’t is niet te vermoeden, dat men zulke verre tochten gewaagt heeft. längs de toenmaêls onbekende oostlyke kusten van Afrika} en dat wel ont warén, die men met meer gemak nader by kon vinden: ook kart men juist niet zeggen , dat die waren zo byzonder in menigte op de kasten van Tangebaer voors. kwamen. | Men kan, hier van afziende , ook niet wel overheller tot het gevoelen van tun; die Salomons Vloot, uit ene haven det Middellandfche Zee, doen uitloopen, en in Jberie of elders in Europa laten aenlanden. Deze ffelling doet de bovengemelde befchryving der haven openbaer geweld aen y en men verliest dus de gebruikelyke betekenis der woor- en in de H. Schrift geheel uit het oog.. Men kan, zonder en text te dwingen, niet twyfelen „of 'er word geliprokert . van ene Haven den de roode Zee in 't laud der Bdomiten ; en dus Opbir niet plaetfen in zulk ene landftreke , war- Waerds men uit de Middellandíche Zee kon vaeren 5 voór al niet naer Pbrygie, welk land geen eem der kenmerken e van Opbit heeft. — ` , | Qs | Ge $40 TH. CH. LILIENTHAL Op die manier voortgaende wordt men bepaeld , om Opbir in Afie te zoeken. Zommigen denken dan op zekere landftreek in Armenie of Medie, zo men wil, bevolkt door Opbir den zoon van Joktan. Maer behalven de onzeker- heid hier van, terwyl anderen Joktans nakomelingen in 't gelukkig Arabie plaetfen , zo is de Scheepsvaerd derwaerds niet vermoedelyk: nadien men, fpoediger en met minder kosten , uit Palestina in dat Gewest , te Lande kon komen, Met anderen hier te denken op de Indien, aen gene zyde der Ganges, of zelfs op Cbina of Japan, is insgelyks niet aenneemlyk; zo dra men bedenkt, dat de Landen aen gee ne zyde der Ganges eerst in later dagen bekend geworden zyn, en men ‘er diestyds geen berichts genoeg van had, om ‘er ene Scheepvaert op aen te leggen. Daer men in tegendeel , reeds ten tyde van David , ja zelfs van Job (a), al kennis had aen 't kostelyk goud uit Opbir 5*t welk ioont, dat Opbir zo ver niet af gelegen moet hebben. Met meer waerfchynlykheid vestigt men in dezen , naer’s Hoog- leeraers oordeel „de gedachten , op de zuidelyke kusten van het gelukkig Arabie, daer Foktans nakomelingen gewoond hebben (6), en daer in der daed het fynfte goud te vinden was (c). , », Hier mede , fchryfs onze Autbeur, komt ook vry wel. overeen EUPOLEMUS (å), die zegt, dat David in het eiland der roode zee, Urpbe , goud %egraaven hebbe, en in eene groote menigte naar zyn land hebbe doen brengen. Doch door de roode zee verítond men de geheele groote zee, grenzende aan de zuidzyde van het gelukkig Arabien , waar van zo wel de Per fi/cbe zeehoezem , als ook de Zfrabifcbe , of de eigenlyk zogenoemde Roode zee, een gedeelte was (Çe). Vermits intusfchen in dit zfrabifcb Opbir geen elpenbeen gevonden- wordt; zo is de gedachte van BOCHART (f) juist niet zo onwaarfchynlyk , dat Salomens fehepen , fchoon zy veelligt ook hier ingeloopen waren , nog verder gegaan zyn, naar eene andere plaatfe , die men insgelyks Opbir genoemd heeft, naar de gewoonte , van aan nieuw ontdek- te (a) 1 Cbron. XXX :4. Ps. XLV :10. Fob XXII:24. XXVIII: 16, (7) BOCHART, Pbaleg Lib. II. Cap.15. pag. 96. Ce) Ps. LXXII, 10. Jeze LX,6. Ezecb. XXVII, ag, — di Apud EUsEBIUM. Prep. Evang. L. IX. c. 30. p. 447. . (e) STRABO. Geogr. Le AVT. p. 884. | AGATHEMERI L, JL de Geogs. Cap. H. T. II. Seript. Grec. Geogr. Vet. p. 5o. (f) BOCHART. Pbaleg. Le II. C. 27. p. 140 feq. BYBEL - VERKLAARING. 241 te plaatfen oude naamen te geeven, Des zegt hy dit Ophir geweest te zyn. het Eiland Ceylon, door de Phæniciers ont» dekt, en (W AY of den oever Parvan genoemd , waar uit men naderhand faprobana gemaakt heeft. En hier uit zou- de ook af te leiden zyn „dat het goud van Opbir mede goud van Parvaim genoemd wordt (a). Nog gevoeglyker zou meh konnen aanneemen de gedachte van H. RELAND (5), volgens welke het Opbir van Salomo in het half eiland aan deeze zyde van de Ganges te zoeken zon zyn, alwaar eer= tyds in de landítreeke van het hedendaagsch Goa de Stad Suppara gelegen was „waar van PTOLEMEUS (c) (preekt , en die ARRIANUS (d) Sopatma noemt, gelyk dan ook de 7o Overzetters dit Opbir Zwpiga noemen. En inderdaad cur- mue (€) zegt, dat in de landftreeken aldaar in menigte te vinden zyn alle goederen , die Salomons fchepen medege- bragt hebben (f)”. Denkt iemand dat "er geen drie jaren tot de reis noodig n, als men Opbir zo naby (telt, hy gelieve in overwe- gig te nemen, dat de uitdrukking van drie jaren mogelyk niet meer zegt, dan drie zomers en twee winters; en dat er dus, indien de fchepen hier of daer overwinterden , zo als gemeenlyk oudtyds gefchiedde , maer drie halve jaren voor de reis overig bleven. Wanneer men hier benevens gade flaet hoe langzaem de gebreklyke vaert der Ouden ging, zal % niet vreemd voorkomen, dat deze fchepen drie zomers doorbragten , met een togt eerst tot aen "t Arabisch Opbir y voorts, door de bocht van den Perfifcben zeeboezem , tot aen het halfeiland aen deze zyde.van de Ganges, zo niet zelfs tot Ceylon, Dit is nog te gereeder te bezeffen, als men onder dat tydbeftek rekent den tyd die er verliep , met het uitrusten en bevrachten van de vloot, het herhaelde verruilen der menigerleie waren hier en daer onder den weg gefchied , en de verdeeling der goederen, nat wederkee- . ren (a) s Chron. Dé. (5) Disfert. Mistel, P. I. Obf. 4 p. 165 feq. (e) In periplo maris Erytbrei. (e) M. L. VIII. C. 9. ` Q» : wel, dat JOSEPHUS, (Joodfche. Oudb. opgeeft als het Land, werwaerds Salomo t Sopbira , en daer na het gouden Land g 1 Indiën by de Ougen geb:uikelyk. voor all (treeken, waer van men zeer wai- nig ber. Q3 24 - Je Le Ve MOSHEIM ren dan de vloot, door Salomon en Hiram in gemeenfchap pitgerust (BÀ. << . (x) Veelligt heeft de Koningin van Scheba , aen de Oosterfche kust yan Arabie woonachtig , door deze Scheepsvaart bericht gekregen Van Salomons heerlykheid. En zo ze den níterften hoek van Arabie, bewoonde, kon ze gevoeglyk gezegd worden van de einden der Aarde se komen. Matth. XII. 49. Ook word ze dan daer ter plaetfe niet Oneigen de Koningin van 't Zuiden genoemd, om dat haer Land ten Zuid-oosten van °t Land van /sraë/ gelegen was. Le Predikkunde , als mede de Tbeologifche Metbode , in de Hoogduit/cbe taal befchreewen , door j. L. v. MosHEIM, Kane ` celier pan de Koninglyke en Keurvorflelyke Hoopefchool ta Gottingen. In twee Deelen, Te Utrecbt ,by G. T. en A. v. Paddenburg 1770. Bebalven den voorafgaenden Inbeud 723 . bladzyden in groot octavo. | L enige jaren herwaerds heeft men duidelyk konnen ` A bemerken, dát de fmaek , voor onzen gewoonen Hol- ndfchen prediktrant , allenskens is afgenomen, genoeg: zaem by alle menfchen van:befchaefde oefening ; die , fchoon ze verfchillend denken ‘over de beste Predikwyze , vry een- parig oordeelen, dat die gemene trant voor eeu der min- en van de hedendaegfche Predikwyzen gehouden moet worden. -Dit heeft reets aenleiding gegeven, dat zommi- gen dezen trant enigermate befchaefd hebben, en "er hier en daer gevonden worden, die tot de ene of andere nieu- were Predikwyze overflaen ; waer toe ook het vertalen van deze en gene buitenlandfche Gefchriften over de Predik- kunde ongetwyfeld het zyne toegebragt zal hebben, En men mag wel gisfen , dat het onderfteunen der popgingen y om een verftandigen en den Christelyken.Godsdienst nut- igen Prediktrant fmaeklyker te maken, insgelyks een der ofdoogmerken der vertaelde uitgave van dit doorwerkte Stuk van den geachten Mosbeim is y een oogmerk , waer toe het zelve ook zeer gefchikt geoordeeld kan worden ; te meer daer zyn Hoog - Eerwaerde zich allessins bevlytigt , om tegen alle uiterften op zyne hoede te wezen, en zyne denkbeelden, rekende dit onderwerp , met befcheidenheid klaer , bondig en nadruklyk voor te Dellen, — Men bezeft wel, dat een Gefchrift van die natuur boven al gefchikt is ten nutte der Leeraren, en derzulken die zich den open” | d LR * PREDIKKUNDE. 143 et: Predikdtenst toewyen ; dan echter, fchdon dit waer- heid zy , is de uitvoering van zodanigen aert, dat het niet zonder vrucht ook door anderen gelezen konne worden; padien het verfcheiden byzonderheden behelst , die de aen-. dacht van een oplettend bywoonder van dem openbaren Predikdienst wel waerdig zyn. os. Men ontmoet hier naemlyk niet flechts de noodige on- derrichtingen , betreffende het geen een Leeraer heeft in pohe te nemen , zo in 't opftellen als voordragen zyner eden in 't algemeen, en derzelver deelen in ’t byzon- der, mitsgaders den weg welken hy heeft in te flaen, om zich de vereischte bekwaemheden tot den Euangeliedienst eigen te maken; maer 't een en ’t ander is doervlochten , inzonderheid met Geíchiedkundige en Godgeleerde aene merkingen, die ons de verfchillende denkwyzen van vroe- gere en latere tyden omtrent het prediken ontvouwen, en te gelyk deze en gene denkbeelden nopens het Leerftuklyke en de Zedeleer voordragen. Zie hier, om 'er nog jets uit over te nemen , dat onder de algemene befchouwing valt, 's Mans gedachten over ene vraeg,die menigwerf ten onderwerp van redenwisfeling , niet alleen der Leeraren in % byzonder, maer ook van de Leden der Kerken in "ra, gemeen verftrekt. Mag wen, is de vraeg, op den preekftoel gok de waarbeden van den natuurlyken godsdienst voordragen, en de waarbeden van den christelyken godsdienst bewyzen ? Hier over , zegt Mosbeim , willen we nu onze gedagten mee- deelen, en als dan de bewyzen van weerskanten hooren; waer op hy zich aldus uitlaet. :. ə, De «vaarbeden van den natuurlyken godsdienst en de be- auyzen uit de rade mogen wel niet, ten eenemaal , van den pre- dikfboel worden verbannen ; maar byzondere omftandigbeden moeten onderfteld worden , die baare werbandeling op den preeke fioel regtvaardigen. Hier kiezen wy den middenweg , en " fcheiden ons af van hen, die de waarheden der reden een zelfd recht op den preekíloel geeven als de geopenbaarde waarheden , en die begeeren , dat*'er meermaalen, over den natuurlyken godsdienst gepredikt moge worden , en wyken mede van hen af, die ze ten eenemaal van den eekítoel verbannen. Naa dat wy de bewyzen getoetst hebben a welke, zo wel dezen als geenen, voor hun ge- * yoelen bybrengen , is ons 't gevoelen , dat tusfen- beiden in (taat , 't beet en verftandigst voorgekomen. Die voor het gerst gevoelen zyn, en begeeren, dat de natuurlyke gods- dienst en de bewyzen uit ri rede meer, dan gemeenlyk 4 ge M 844 — y Te 8. 2) Onze christenen moeten verftandige menfchen zyn , die rede en antwoord kunnen geeven van hum getoof. - WAR nu in den natuurlyken' godsdienst niét onderweezen » ef van de waarheid van den christelyken godsdienst niet over tuigd is, die kan zyn geloof niet verantwoorden: 3) WẸ hebben thans een menigte van ongelóovigen , en daarom eifehen onze tyden, dat we ook tegen de ongeloowigen eg verägters van den godsdienst prediken. -—— Deze reden zyn alleszins groot en gewigtig. Maar wat antwoorde Zy , die het tegenövergefteld gevoelen omhelzen? —— Zy zeggen, 1) het is zeer goed, dat het volk in den natuut- lyken godsdienst onderweezen, en van de waarheid var den christelyken godsdienst overtuigd werde ` Gaar dit öns derwys behoort niet tot den predikftoel, en dë bewyzen uit de rede kunnen van de weinigften verftaan en regt be- greepen worden, Op den preekítoel behoort alleen de Christelyke godsdienst; en zoo de waarheden , die zelfs de rede erkent , verhandeld worden , dan moeten ze uit de Schrift alleen beweezen: worden. De ftellingei , die niet dan eeniglyk uit de beginzels van rede kunnen’ afgeleid . Worden, moeten op den préekítoel in "t geheel niet komen, Het is genoeg wanneer ° volk deze ftellingen eenvouwdig danneemt; want het zoude tog de bewyzen niet begrypen. 2) Voortssal konden alle toehoorders zodanige waarheded uit de rede begrypen , ende hewyzen nagaan , zo is ’t nog- tans gevaarlyk , om Ter opénlyk van te fpreeken. De meeste menafchen twyfelen niet aan de waarheid van den christe- ]yken gódsdienst, en weeten naauwlyks , dat er verägters van den godsdienst zyn. Wanneer zodanigen nu hooren,. dat men de moeite neemt, hem door bewyzen te (taaven, zo kunnen ze ligt denken, dat 'er menfchen zyn moeten, die er aan twyfelen , en zy kunnen zelv” heel ligt bewoo- gen worden , aan eene zaak te twyfelen , waar aan Zy anders nooit getwyfeld zouden hebben, Hierby voégen ze nog dit: 3) onze preeken ‘zyn te kort , én de tyd te bepaald , dan dat ‘then heel volkome bewvyzen in dezelve geeven, en tot dé gerfte gronden kan opklimmen. Een onvolkomen bewys nu doet , menigmaal , groot nadeel, ——— Dit zyn de reden e . . Le W ` di ` ' ` van -— s PREDIKKUNDE, ~ >. 248 wan weerskanten, en zy zyn gewiptig, Maar nogtans: ziet men, dat er meer uit befloóten wordt , dan "er uit volgt, en dat tusfen beide gevoelens. eene verdniging kan uitge- dagt worden. ` d e ,, Hoe meer wy de zaak hebben nagegaan, des te meer zyn wy in’de gedagten bevestigd ‘geworden , dat de voore. zigtigheid den middenweg ons aanraade, en dat het filo. fopbiscb precken wel niet in allen opzigte toegeftaan, maar mogtans door dé'oinflandigheden van tyd, van plaats, van: toehoorders en andere uiterlyke dingen , geregsvaardigd kan worden,en het dus, in zekere omttandigheaen „niet alleen’ niet te verwérpén, maar zelfs geoorloofd en neodzaaklyk is. Wanneer 'er onder onze foefióorders menfchen zyn, die’ twyfelen „of dé rede en openbaaring overeenftemmen ; die: vit de waefheden der rede zwaarigheden trekken tegen de: - Jeeriágen van ’ christendom 5 die twyfelen „of "rt zeker zy „ dat de christelyke godsdienst waar en Godlyk is; dan moet men op den preekftoel gebruik van de rede maaken, om zulke menfchen beter te onderregten ; want andets zou het voorftel van het ehristendot by hen geen nut doen. De openbaare vergaderingen der christenen zyn de gewoone. plaats , waar wy ons onderwys miêedeelen , en *t zoude ons anders dan gelegenheid ontbreeken, zulke twyfelmoedige meníchen hunne twyfelingen te beneemen , en hun wanke. - lend geloof te onderfteunen,en te verbeteren, De vrygees- tery heerscht volkomen aan de Hoven , en wordt byna onder de aartigheden geteld. Wie dienvolgens aan een Hof preekt, kan niet berispt worden, maár gaát overéen- komftig met zyn pligt te werk, wanneer hy, menigmaal ,. van zulke dingen (preekt , die "t christendom onderfleit , en de gemengde waarheden van de opeabaaruig mede uit de rede bewyst, op dat ook eindelyk deze niet ontkend wer- den. Maar , wie in een gemeene Kerk van een land, voor eenvouwdige christenen preekt , die kan met geen waare fchynlykheid vermoeden , dat hy meníchen voor zig heeft , die aan de waarheid van den christelyken gaádsdienst, en Aan deszelfs over&enftemmisig met de rede twyfelen ; maar hy kan met zekerheid voor uit zien, dat het zwakke vere nuft zyner toehoorders niet in ftaat is ; bewyken uit de rede té begrypen , die uit algemeene begrippen afgeleid, worden. De voorzigtigheid beveelt hier alleen by "t chris- tendom en de ftukken „die invloed op de zaligheid hebben , te blyven, en zulke meníchen in 't geloof en de liefde te bevestigen. Dienvolgens DE piet voltrekt onredelyk : | ` 5 en ab Je Le V. MOSHEJM PAEBIKKUNDE. den natwuriyken godsdienst voor te draagen, bewyzen uit. de rede by te brengen; maar °t is ook niet volftrekt nood- zaaklyk.. Men moet op de perzoonen, op de tyden en de, overige omftandigheden agt geeven , en zig in de keuze, der ftoffen naar dit alles fchikken, En wie dan rede heeft, deze ftoffen te kiezen, die moet, voorts, zyn voorftel en. de bewerkinge daar van , naar de bekwaamheid der toehoor- ders regelen", —— Datis, gelyk zyn Hoog- Eerwaerde by ene volgende gelegenheid aenmerkt , hy moet doorgaens y zo.niet de: omftandigheden "rt volftrekt eifchen, zich ont- houden van. de bewyzen a priori , die uit de eer(te beginzels en bronnen van "e menfchen kennis, uit algemene denk. beelden en waerheden, van vaoren , worden afgeleid, Hy moet zich veelmeer bedienen van bewyzen a posteriori , die ,- van achteren , van dingen „die in de zinnen vallen , ontleend worden; die betrekkelyk zyn ap ondervindingen, op een gemeene kennis, op dingen, die den ongeleerden zo wel als den geleerden bekend zyn. En hier benevens behoort be in-acht te nemen, dat zyne bewyzen uit de rede niet . philofophisch, in.den.íchoolfchen trant, met kunstwoore - den en diergelyken voorgedragen moeten worden; dat het zyne zaek is verftaenbaer te fpreken voor meufchen, die op de Schoolen niet opgevoed zyn; en dat hy gevolglyk zyn bewys zo moet bekleeden, dat het van eenvoudigen begreepen konne worden. 000 éca of Redenkunde. Door JOSINA CAROLINA Van LYNDEN. 