In en om de goudstad
F.í EREI' CIíY- BfBLIOTEEK -j — b*'{ .V.-.) IN EN OM DE GOUDSTAD. I N EN OM DE GOUDSTAD 1e BUNDEL HOLLANDS-AFRIKAANSE SCHETSEN DOOR J. LUB. PRETORIA en JOHANNESBURG. J. H. de Bussy. KAAPSTAD. Holl.-Afr. Uitq.-Mij. v/h. J. Dusseau & Co. VOORWOORD. Aan mijn Vader! Deze derde bundel schetsen, draag ik U, mijn Vader op, daar ik weet, hoe mijn letterkundige arbeid door U op prijs gesteld wordt. Nooit had ik zulk een goede ontvangst verwacht, als die, welke de eerste twee werkjes ten deel viel, bij publiek en vrienden. Dat “In en om de Goudstad” niet minder hartelik begroet worde ! Binnenkort zal hoop ik een tweede werkje, onder dezelfde titel het licht zien. ’t Is mij een blijdschap te weten, dat het werk, ’t welk mij genot en uitspanning verschaft in mijn stille avonduren, ook anderen enige ogenblikken van genoegen blijkt te geven. J. LUB. Johannesburg, 18 Oktober 1911. Digitized by the Internet Archive in 2017 with funding from University of Pretoria, Library Services https://archive.org/details/inenomdegoudstadOOIubj I N H O U D. PAQ. Mensen in de Tram 1. Alleen 6. ’n Groothandelaar 13. PoLITIEK 17. Naar de Bioscope 24. Oranjebitter 31. Twee Oudjes 39. Kafper-Meetinq 43. Verantwoordelikheid 50. De Man uit ’t Hotel 55. “Happy Xmas” 65. Naar de “Zoo” 70. Kf.rkgang 76. Een Visioen 81. MENSEN IN DE TRAM. Johannesburg is moe. Moe van zijn bezigheid, moe van zijn windhandel, moe van zijn genot. Het is Zaterdag- avond elf uur. Van alle zijden rollen de trams aan en draaieu de kondukteurs de geleipaal rond, met slaperige ogen mikkend, om de katrol langs de draad te krijgen. En menige ziel bezondigt zich bij dat werk. Nauweliks is ’t hekje, dat toegang verleent ontsloten, of dikke mensen- proppen drukken zich door die nauwe opening, om toch niet te laat te zijn. ’t Gewone : “Ladies first, please”, heeft geen invloed. Men duwt, en wringt, en drukt en trekt tot men zit, en tot de konklusie komt, dat ’t werkelik niet nodig was zó te haasten. Evenwel is de tram vol geworden, en stampt de motorman ongeduldig op zijn pen, om de kondukteur te kennen te geven, dat ’t nu haast tijd is. Maar deze, z’n waardigheid bewust, ziet op z’n horloge, en op de klok in ’t grote post- kantoor, en er is nog een halve minuut over. Vlak voor hem staat een man zich vast te houden aan een paal. “I say guard — guard” — en de kondukteur, die met een “full up” nog enige mensen binnenlaat, antwoordt de vrager : “Yes, sir”. “I say guard — is it — is this the last tram ?” “No, sir.” “I say guard, come and have a drink — I say — when 1 is the last tram? guard hê? En de kondukteur drukt op ’t knopje en zegt terwijl: “I hope not this year sir!” De tram beweegt zich. Er is nu geen plaats meer om te staan zelfs, en ik zit boven, aan de buitenkant, met mijn ogen en oren wijd open. Voor mij zitten een paar juffrouwen op leeftijd, die ’t zeer druk hebben. “Ja,” zegt de zwaargebouwde tot de kleine magere, “en wat sê sij toeu?” “Nee,” schreeuwt deze om boven ’t gebrom van de tram uit te komen, “toen sê sij niks.” “Ja,” vervolgt de dikke juffrouw, “maar ik het haar tog al te lelik gesê, ik sê v’r haar, sij moet haar tog skaam om so aan te gaan, en ik sal tog. . . . “Sies, mastig” en nog meer en minder onschuldige uitroepen weerklinken. De tram houdt plotseling op, en allen maken een onwillekeurige buiging, en schokken achterwaarts als ’t weer vooruit gaat. Achter me zitten ook twee dames. De echtgenoot van de ene zit aan de andere kant van ’t middenpad, en vraagt telkens, met de ogen knippend : “Are you comfortable, my dear?” tot de juffrouw eindelik haar echtvriend toevoegt: “Are you mad — shut up, you fool”, en hij, naar mannen- plicht antwoordt: “Yes, dear.” Schuin achter me bepraten twee aangeschoten broeders politiek. ’t Lichaam heen en weer schommelend bij iedere lichte trambeweging, beduiden ze elkander met onzekere gestiku- laties, wat ze menen. 3 “I say, Jack — you know — I know Botha — I know him well — and he — sa}'8 — you know — he says — he’s a — you know.” De andere heeft met glazen ogen in ’t licht zitten staren, en komt plotseling tot de werkelikheid terug. Hij heeft een vaag idee, dat hij politiek gepraat heeft, en dat er iets verkeerd is. “Yes,” begint hij, op een uitgebrand eindje sigaar kauwend, “but that chap, you know whom I mean, that german chap as is always beat’n little children, look here — that fellow with the cane. — ” En zo gaat ’t verder in onzekere woordenkeus, met dronken handgebaar, zonder iets te weten van ’t onder- werp van hun praten, tot de kondukteur met zijne gewone “tickets, please”, hen opschrikt en ze beide even graag willen betalen, en met domme gezichten hun zakken uit- delven. Achter in de tram ontstaat een woordenwisseling. Eeu oude jufirouw met een slapend kind van omtrent acht jaar bij zich, is ’t oneens met de kondukteur. “Kijk hierso, van die Market Square tot aan die Jeppe s’n crossing is maar one and halfpennie for the child. Now will you make me betaal threepence; maar jong jij is laat.” De kondukteur neemt ’t nog al gemoedelik op, en zegt : “All right, als die inspekteur kom, sal juffrouw tog moet betaal.” Nu wordt de oude vrouw kwaad, zonder eigenlik zelf te weten waarom, en begint hem de les te lezen. 4 “Jij denk,” zegt zij, “ik is ’n so maar so lady hê? Ik is nie een van die opgetilde goed nie, and I am not going to betaal more. Jij kan maar lieverster geld maak uit die andere mense — kom Louise,” en zij trekt ’t nog half-slapende kind van haar plek. “Ons walk die kleine eindje lieverster — hij kan maar....” Waggelend gaat ze ’t middenpad langs, en drukt met waardigheid op ’t knopje. Als ze de trap afgaat roept ze honend : “You can maar make money from andere mense, hoor jij 1” En beneden op straat staande, roept sij nog naar boven, als de kondukteur tweemaal op zijn fluitje stoot : “Ja, jong, jij blaas v’r niet,” en stapt vol waardigheid ’n zijstraat in. Bij ’t station is een grote uittocht. Ongeduldig stompt de motorman op z’n bel; want een paar vrienden kunnen ’t niet eens worden, of ze elkaar daar vaarwel zullen zeggen of niet. De een staat op de tram, en de ander houd op straat staande, z’n hand vast. “Now, good bye, old chap.” En weer een innige handdruk. ’t Belletje luidt, en de vriend op straat, mede- gesleept door vriendschap en de tram, wordt slechts terug- gehouden door ’t hek bij de onderweg. De vriend op de tram gaat nu een argument beginnen, over de mogelikheid van de dood van z’n vriend, die door ’t luiden van ’t schelletje wel overreden had kunnen worden. De kondukteur laat hem praten, en grommeud zet hij zich op ’t bakje achter de trap. Bij mij is een oud mannetje komen zitten met een 5 klein hoofdje, korte borstelige haren en een puntbaardje. Hij heeft de kraag van zijn overjaa op en loert achuin onder z’n pet naar mij. “Fine night, Sir!” “Yea.” “You’re a young man, Sir.” Nu kijk ik hem van mijn kant schuin aau, en zeg weer “Yes,” op enigszins vragende toon. “You’re a youug man, Sir,” herhaalt hij, “and I am afraid your bosom is not clean.” Een ogeublik was ik in de verzoeking hem een bits antwoord te geven; maar ik bedacht me. “Perhaps you are right,” zei ik. Dit viel hem blijkbaar mee, want hij sloeg de leuning van de lege bank vóór ons terug en ging over mij zitten. “And won’t you clean it,” vroeg hrj verder. “What?” zei ik. “You know Nu werd ’t mij te machtig. Ik stond op en zei, dat ik bij de volgende halte moest uitstappen. Hij zweeg een ogenblik en plotseling mij bij de knoop van mijn jas vattend, zei hij : “I am brother Carmichiel, you know, of the Ebenhaezer congregation. We pray for straying souls, and our church wants support. Have not you got a shilling?” “Here is a shilling,” zei ik, “don’t forget me!” Ik stapte van de tram af en wandelde met een gerust gevoel, langzaam naar huis, want broeder Carmichiel zou miju boezem reinigen .... ALLEEN. BJauw-wazig daalt de avond over de Goudstad. Daar- binnen in die grote huizen-kom wordt ’t donkerder en donkerder, maar Jichtjes flikkeren op, die zeggen, dat er mensen wonen. ’t Is nog rood in ’t westen en enkele glasruiten van villa’s weerkaatsen ’t laatste licht. Verweg in ’t zuiden van oost naar west, spoken donkere schoorstenen op achter grijze zandheuvels en pluimt de vuile rook langzaam voort over de grote vlakte. Als kleine glashuisjes, vol van licht, dreunen de trams af en aan, tjingelend en knarsend langs ’t stroeve spoor. Boven op ’t randje waait ’n koude wind, doch geluidloos zweeft hij voorbij. Parktown hult zich in deftig bomendonker en ontsteekt z’n licht. Newlands is al neer gezonken in de komende nacht en ’t scnilderachtig Melville wordt meer en meer weg- geveegd door diepe schaduwen. Vrededorp is nog zichtbaar, maar groeit langzaam samen met ’t randje. Aan deze zijde is ’n donkere plek in rechte bomen- schaduw, allang ter ruste gegaan achter ’t gesloten hek. En achter die “stille rustplaats’’ gilt de trein bij wijlen, die met daverend geraas de goudstad binnen ijlt. ’t Wordt stiller. ’n Enkele mijn-toeter bromt met korte stoot z’n geroep uit om “meer goud” en roept frisse 7 krachten op, om te graven in diepe gaten. Zo zinkt de goudstad in de avondrust. Achter mij in ’n zwarte diepte schijnt ’n lichtje met afwisselende flikkerglans. ’t Komt uit ’n opendeur en werpt spookschaduwen door de kleine bomen. Daar bulkt ’n koe, en als geroepen strompelt ’n oude vrouw, ’t licht voor ’n ogenblik verduisterend, ’t klippen stoepje af. Er is geen licht genoeg om die witte gladde haarlokken te zien onder ’t zwarte kapje en ook niet om die rimpels in 't verweerde gelaat te tellen. Maar zij is fluks ! Stoepie af en om ’t huisje. Want Fanny het gebulk en daar is ’n ding verkeerd ! Waar ze die naam “Fanny” vandaan haalde, weet tante Lena zelf niet, maar die beest z’n naam is Fanny en zij is al haar bestaan ! “Maar zij bulk nog en daar is iets verkeerd!” “Kan ik jou help, tante?” ’t Kleine lichaampje, gekromd door jarenlast, buigt zich met grote moeite om ’n touw, dat de poot van de koe belemmert, los te maken, al pratend tegen ’t dier. "Sies, wat maak jy toch? Hoekom gee jij ’n mens so baja werk, hê ? Jij is tog ’n onnutsige ding !” En als Fanny in haar koeien-domheid niet mee-helpt, wordt ze boos en zegt haar nog meer de waarheid. We hebben de koe weer tot rust gebracht en “sal jij nie inkom nie?” vraagt ze. We zitten tegenover elkander. Ze vertelt eerst van die beest, die altijd last veroorzaakt en van die weinige klanten, die nog melk kopen. Dan trillen die magere vingers op de 8 tafel. Lings de wangen komen diepe groeven en in plaats van tranen, trilt de oogwimper. Zenuwachtig vertrekt zich de tandeloze mond en ’t grijze hoofdje schudt en schudt Ze staat op, veegt met vlugge handbeweging ’n paar kruimels van de tafel en vraagt: “Weet jij van Malkop?” Ik heb haar al die tijd aangestaard en ’n ongekende piju gevoeld. En nu maak ik ’n gebaar van niet weten, als afge- schrikt uit ’n droom. “Kom saam,” zegt de oude. Langs de kleine koestal, waarin “Fanny” nu, rustig liggend, herkauwt, voert ze mij naar ’n hokje, waarin ’n paar zak kolen staan. “Strijk bietjie die ligl Kijk, daarlê hij, die skelm, die stoute dingl Kijk toch !” In de hoek van ’t hokje ligt ’n boesman in eengekruld als ’n slapende kat. ’n Grijze hoop met ’n zwarte plek, net die klein “korrelkop”. ’t Lichtje is uitgebrand eu voor ik ’n ander kon aansteken, grijpt de oude vrouw mijn arm en trekt me naar buiten, waut ze zag, dat ik 'n schop wou toedienen in de richting van die hoop. We sluiten de deur van ’t hokje en naast me strompelt de oude. “Jij gaat nie die polies haal nie,” zegt ze hijgend, als we weer zitten met de walmende kaars tussen ons. “Hij ’s dronk, baja dronk, maar morre is hij weer reg I Laat staan hom nou I” Ik knik van “Ja,” maar blijf haar vragend aanzien. Als om zich te bedenken wrijft ze de twee magere handen langs haar voorhoofd en weer trillen de moede oogleden. 9 “Hoekom moetikdansoswaarkrij?’> begintze. “Hoekom?” En na ’n ogenblik stilte, vervolgt ze: “Ja, die ou boesman was al oud, toen ik ’n kind was. Maar eendag was ik in die veld en speel. En kijk, daar vóór mij steek ’n pofadder sijn kop uit, maar ik sien niks nie. Seker sou hij mij gesteek het, was dit nie gewees vir Malkop nie. Hij sien die ding en spring met ’n groot spriug bowe op hom en redt mij die lewe. Nooit het hij mij verlaat nie. Toen ik getrouw het, het hij hom ook dronk gedrink en vóór die perde gerol. Partij keer is hij heeltemaal malkop. Maar anders pas hij vir mij op net soos ’n hond. Eendag kom mijn o’erle’e man bij die huis en vat mij bij die arm, so dat ik skrik. Ik skree en daar is Malkop met ’n stuk ijster om mijn man te slaan. Toen moes ik net mooi werk om die ou ding to red, want jij weet ’n witman verdra niet parmantigheid van ’n boesman nie I Mijn dogtertjie het hij gerij in die waantjie. En toen sij dood was het hij o’er die hek geklim van die kerkhof en hulle het hom gevang en tronk toe geneem. Mijn seun werk in Rhodesia en stuur mij so nou en dan ’n paar shillings, maar die ou skepsel is al geselskap wat ik het. 0, partij keer word ik amper bang vir hom. Dan spring hij rond en skree en staan op sijn kop en loop weg en kom terug, maar als hij dan zien ik is baja droewig, dan kruip hij net soos ’n hondjie naar mij toe. Ik weet ’n boesman is nie geselskap vir ’n witmens nie, maar hier die ou ding is ’n al te getrouwe skepsel. Hoekom krij ik dan ook so swaar?” Achter ons zuclit “Fanny” haar “stoutheid” weg, en blaast in ’t dikke stroo. 10 “Ja,” vervolgt de oude, “sij’s nou tevrede. Sij’s nou gerus, ik kan dit hoor. Malkop sal weer reg wees morre. Hij sal weer moet melk, o mij aarde!” ’n Diepe zucht ontsnapt de oude vrouw, een zucht, die getuigt dat ze lang niet zeker is van haar boesman, maar ’t beste hoopt. De lcaars walmt hoogop door de tocht en werpt haar kleine schaduw op de witte muur. “Ja,” vervolgt ze, terwijl haar kleine bruine oogjes glansen, “dit is al vrinde wat ik het. Net die koei en die boesman en hulle kul mij nie. 0, daar is al mense hier gewees om mij te help en te raai, maar ik het hulle weggejaag. Ik weet van die help en die ondersteuning ! ’n Mens sou liewer dood gaan, dan gehelp w’ord van partij mense. Maar ik sal klaar kom, ik sal nie lang meer hou nie, maar ik sal probeer om alleen tot die einde te werk. Mij lewe is bitter, maar die Here sal mij nie verlaat nie — die mense” — ’n bittere bijna harde trek komt om dat anders goedige gelaat en op de tafel balt zich de magere vuist. ’n Gestrommel doet zich horen bij de koestal en ze staat veerkrachtig op. “Stil,” zegt ze, “moennie praat nie, dit’s die boesman !” En voor de deur verschijnt Malkop, die langs de muur voelend zijn pad vond. Hij is zonder hoed ; z’n wangen- rimpels, die als straten zich bij de mondhoeken verenigen, zijn dikker dan anders. Ook staan z’n kleine oogjes dof en schijnt hij kleiner dan andere van z’n soort. “Ou nooi,” begint hij met dikke tong, “hoe kom is ou nooi so cheeky vir mij, hê? Ek is plesierig, ek is baje plesierig en ek wil weer gaat drink — drink — drink,” zingt hij. 11 En hij gaat zitten op de drempel en zwaait z’n klein lichaampje heen en weer en zingt ’n paar regels van ’n engels straat-deuntje. Ik voel trek om dat schepsel “reg te maak,” maar de oude vrouw’ is me voor. Bijna smekend zegt ze : “Kom nou Malkop, loop slaap, gaat lê nou, morre is jij weer reg. Kom nou !” Maar de boesman staat op, danst als waanzinnig in ’t rond en slaat met z’n gebalde vuisten tegen de deur. De oude vrouw heeft hem nagestaard en kijkt hem aan nu, met diepe deernis. Alsof hij haar kind is, spreekt ze bijna op klagende toon: “David” (ik hoor nu die naam voor ’t eersc) “David moet jij vir jou ou nooi dood maak? Moet jij vir mij dwing om jou in die tronk te gooi? Moet jij vir mij laat huil, jou stoute ding?” Plotseling eindigt de boesman z’n wild gespring en schijnt te luisteren, alsof hij iets biesonaers hoort 1 Hij komt ’n paar stappen nader en knipt z’n oogleden. Hij valt op z’n knieën tastend in de duisternis en roept : “Pas op vir slange, pas op !” Dan staat hij ineens weer overeind, houdt z’n kroeskop tussen z’n handen en vraagt : “Het Fanny kos? ’ En als de oude vrouw zegt, dat die voorzien is, loopt hij de koestal om naar z’n siaap- plek. “Nou is ik gerus,” zegt de oude vrouw. “Jij sal altemits denk, hoekom het ik nog soveel geduld met die ou ding, maar hij is mijn verlede ! — Hoekom krij ik dan so swaar?” 12 Een paar minuten later klim ik ’t randje op. Boven mij schitteren de sterren, vlak voor me vermaakt zich Johannesburg in z’n Zaterdagavond gewoel en nog eens omkijkend naar beneden, waar ’t iicht nu is uitgedoofd, vraag ik ook : “Hoekom P” N GROOTHANDELAAR. Mozes Lamtowitz staat achter zijn toonbank. Hij is klein, mager en vuil evenals z’n winkeltje. In Albertstraat is ’t ook niet nodig zindelik te wezen ; ’t zou de klandisie maar bederven. Als ge Mozes zoudt vragen, waarom hij z’n huisje niet wat opknapte, zou hij met z’n gewone hand- beweging zeggen : “For why shall I clean de houz not de houz make de peesnees, de geschaft, de gescháft is de peesnees.” ’t Gelaat van de oude man isbruin, en ’t joodzijn alleen geeft hem ’t voorrecht niet onder de kleurlingen gerekend te worden. Zijn stoppelbaardje wipt onophoudelik op en neer; want hij kauwt, waarop weet men niet, misschien herkauwt hij ’t oude manna. Z’n oogjes zijn klein, onder dikke wenkbrauwen, doch ze loeren als die van een kat, er ontgaat ze niets. Zo nu en dan veegt hij met z’n kromme klauwvingers langs z’n neus, ’t onmiskenbaar nationaliteits- kenmerk. Lamtowitz is handelaar in afgelegde kleren. Langs de wanden van de winkel hangen ze in “bonte mengeling”. Kale, vergane, tot bijna nieuwe kledingstukken, hoeden, schoenen, bovenkleren en onderkleren. “Frau Lamtowitz’’ zit voor ’t kleine venstertje achter de toonbank. Ze heeft, als Lea, tedere ogen, doch met behulp van haar “gescháftsgeest” en ’n bril, kan ze nog een winkelhaak herstellen en een knoop aanzetten, ’t is 14 toch maar voor KafFers. Maar men kan niet te voorzichtig zijn ! Soms nemen ze een jas of een broek mee naar buiten in ’t zonlicht, en vragen waarom dat kledingstuk die ge- maakte plek vertoont. Dan kost ’t Mozes al z’n over- redingskracht bezigheid te doen, en z’n waar kwijt te raken. Dan staan ze samen onder ’t afdakje, alias waranda, en vormen een schilderij, Jan Steen waard. Sem en Charn I Mozes gesticulerend met al de energie van z’n stam; de shangaankaffer met z’n bonte zakdoekenkilt, z’n fors gespierde schouders, z’n kierie heen en weer zwaaiend even druk argumenterend over die gemaakte plek. Ikona moesle I Maar verkocht wordt die broek, want Mozes laat zich niet kennen aan een “tickie”. Mozes doet ’t echter niet graag, naar buiten gaan. Hij heeft grote dochters, die getrouwd, of die in een ander “gescháft” zijn. Hij ziet met een zucht die mooie japonnen en die grote hoeden. Eens op een keer was Rachel thuis gekomen, toen hij weer aan ’t handelen was onder de waranda. In ’t vuur van z’n argument had hij haar eerst niet ontdekt en was plotseling opgehouden, toen hij haar zag. Met vaderiike liefde had hij uitgeroepen : “Yy Reetsel” (want jiddish durfde hij niet meer spreken in ’t publiek), maar met een deftig hoofdknikje was Rachel voorbij gegaan. “Mis Pollock, wife of a shoe-merchant”, kon toch niet “vader” zeggen, tegen een Kafferwinkelier. Dat had Mozes erg zeer gedaan. Hij had ’t diep gevoeld, en gesproken over alles wat hij voor dat kind gedaan had. Hij had haar toch die man “gekocht”. Hij had toch 15 zuinig geleefd en gespaard tot z’n kinderen groot waren en nu als dames konden rondlopen. “For vy” moest hij nu op z’n oude(n) dag zo sukkelen” ? Maar de grootste, de allergrootste ergernis waren voor hem zijn kleinhandelaars, zijn afnemers, want in al z’n eenvoud was Lamtowitz “groothandelaar”. — ’S morgens om zeven uur stond een uitgelezen troepje voor z’n deur. Kinderen Israëls, die via Londen met behulp van “weldadigheids- genootschappen” uit “Rjoesia” hierheen gekomen waren. Alle zeveu waren in dienst van Mozes Lamtowitz en er was niet één onder hen, “in dewelke geen bedrog was”. Mozes kende de zwakheid der broederen. De pas aange- komene vertrouwde hij ’t best — als er sprake gewee9t kon zijn van vertrouwen. Waai’om zouhijook? Had vader Jacob z’n eigen broer vertrouwd, zelfs toen hij hem helpen wilde. “Over wat”, zou hij ’t doen? En buitendien de onder\dnding I Nog geen maand geleden was hij ’s avonds naar zijn huis gegaan, dat vlak naast de winkel stond. Plotseling werd er zo luid aan z’n deur geklopt, dat hij opsprong in z’n stoel en ’t zwarte kalotje van z’n kale schedel viel. Hij had met bevende handen de sleutel omge- draaid en de deur geopend. Daar stonden twee mannen voor hem, en in hun midden Izak Polof. Wat ’n gezicht ! Izak had gehuild als een kind; over wat, begreep Mozes niet. Die “slemiels” hadden Mozes gedwongen mee te komen in de koude nacht, en hem gedwongen z’n winkel te openen. Toen hadden ze alles omvergehaald. Yan de muur, en onder de toonbank en in de kisten. En toen Mozes, die als een slaap- 16 wandelaar had toegezien, vroeg : “but for why ?” toen hadden ze gezegd: “You know, you old swine !” Maar hij wist niets. Izak had een stuk van een oude fiets meegenomen, dat hij op straat gevonden had, een detektief had hem ermee gezien en, omdat Izak Mozes als zijn meester opgaf, werd die verdacht van heler te zijn in een gezelschap fietsdieven. Wat ’n ellende ! Wat een schande ! Was z’n eigen dochter niet getrouwd met een wetsagent? Dat alles had hij mee- gemaakt; was ’t nu te verwonderen, dat hij z’n eigen agenten (zooals hij de lui ofllcieel graag noemde) mistrouwde ? ’s Morgens was ’t zijn zwaarste tijd, als hij ze van ’t nodige voor de dagreis moest voorzien. Een paar oude, arme sukkels brachten dan hun shillings, die ze ontvangen hadden op hun vermoeiende tocht langs de mijnen. Hoe ze die nog verdiend hadden, was een raadsel ; doch daar waren ze. Met een paar oude broeken en vesten begonnen ze hun tocht opnieuw met ’n zegewens van Mozes. Doch er waren ook slimme broeders onder de lui. Zeker, zij brachten iets in ; maar Mozes voelde bij instinct, dat ze hem bedrogen. Dan ontstond er hevige woordentwist, die eindigde in verwensingen soms erg bloedig gekleurd ; doch allen gingen weer op ’t pad in dienst van “Mr. M. Lamtowitz wholesale dealer” zooals op hun gele kaartjes stond gedrukt. Dan opende Mozes z’n winkel voor de dag, legde een voorraad op de toonbank, en versierde de buitenmuur, die zwart zag van de spijkers, met zijn waar en hing ’n groot stuk bordpapier buiten waarop, men las : M. Lamtowitz — fine suits a speciality — for mine boys — great reductions. POLITIEK. Die mense, wat daar in die straat blij, het gedenk, dat daar ’n “meeting” was bij die liuis van Hans Steenbeek, maar dit was nie ao nie. Dit was daarom ’n soort van ’n ver- gadering, maar hulle het so maar so bijmekaar gekom. Hans woon nou in zijn nieuwe huis v’r ’n jaar. Hij het dit zelf ge- bouw en ’n groot veranda daar rondom gemaak. Sijn vrouw is ’n skone eenvoudige moeder van vijf kinders en omdat hij ’n arbeidsame man is, wat ruim sij brood verdien met vragrij, en veel van sijn vrouw en kinders hou, is dit ’n gelukkige huisgesiu. Hans gaat, soals sijn werk dit mee breng, baje rond en hoor veel en praat bietjie. En als hij dan ’s aands sijn muile nagekijk het en die kaffers gevra het of die trolleys al gesmeer is en sig o’ertuig het, dat alles in orde is, dan stap hij huistoe en speel met die kinders en als die spul gaan slaap het, gesels hij met die vrouw. Hans het éen goeie ei’enskap onder baje andere — en dit is: hij kan lekker lag. Als hij lag, begin die vrouw en kinders ook, en andere mense wat hom hoor, kan nie help saam te lag nie. Want jij voel somaar dit kom uit sijn hart. En nou in die laatste dage gebeur dit baje keer, dat hij in die aand stil sit en sijn pijp rook en dan begin hij opeens dit uit te skater, dat die vrouw amper skrik en die naaldwerk laat rus met die vraag: 18 "Maar wat is dit dan nou weer?” En als Hans dan klaar gelag het, vertel hij sijn vrouw een of andere storie van mense, die met hom o’er politiek gepraat het en v’r hom baje snaaks is. Hans is Afrikaner van sijn haar tot aan sijn voetsole, maar hij sê: Ik moet brood verdien v’r mijn vrouw en kinders en ik werk v’r iedereen, wat mij betaal. Dit sal mij toch nie betaal om potitiek te praat — laat staan die ding. Als ik stem, dan stem ik en ik weet v’r wie ik stem — dit is sekerl Nou een van die aande nog, kort gelede, sit Hans weer bij sijn vrouw en bars opeens uit, sodat sij amper uit die stoel spring. “Jij laat ’n mens sknk”, sê die vrouw. “Och mij hart”, sê Hans, “maar nou moet ik jou ’n storie vertel I” Vanogtend, toen ik inspan kom daar ’n kerel met so’n swart ding onder sijn arm met ’n klomp papiere daarin bij mij in die stal. “Is u Mr. Stienbiek?” sê hij in Engels. Ik sê : “Ja.” “Wel Mr. Stienbiek,” sê hij, en hij maak die boek met papiere los, en kijk baje slim, “ons ken jou als een van die vooruitste Afrikaners, en ons weet dat jou hart warm voel v’r jou land.” Ik sien, die ou wil mij nou mooi stroop smeer en ik denk: wag jong, jij is laat. Maar hij gaat aan en sê : “Ons het al baje mense so’s jij, wat ’n warm hart het v’r hulle land. ...” Toen val ik hom in die rede: ,,Wil meneer lcole hê? 19 Mij swa’er wat in die volgende straat blij het goeie kole, hul “burn good” en die mense sê, dat hul die haard baje warm maak. Toen kijk die ou mij aan en sê: „0, nee, Mr. Stienbiek, u skijn mij nie te verstaan nie — ik praat o’r politiek, — ik wil jou ‘vote’ hê, ens., ens.” Ik ven'oer nie ’n spier nie, en sê: “Ja ons het almal ons foute, maar jij moet mij nou ekskuus meneer, ik moet rij.” Die ou stap weg en sê: “onnosele boer, weet nie eers nie wat ’n ‘vote’ is!” Toen sak ik ook somaar op die baal-voer neer en lag tot die ou muil begin en skop ! ’n Paar dage na die gesprek is dit Saterdag. Hans het sijn werk klaar en sit op die veranda en lees die koerant. Die kinders speel voor die huis en die vrouw gooi net koffie in. Dit is een van Hans sijn gelukkige da’e en hij is altijd blij, dat daar nie mense is nie. Maar die slag het hij ’n misrekening gemaak, want die hekkie gaat ope en in stap ou Gjert — ’n ou man, wat baje gesels — baje le’uns vertel en ’n bietje doof is. Hans kijk nie erg plesierig nie, maar hij het nog die ou afrikaanse gastvrijheid en sê : “Middag oom Gjert, sit !” en hij gee die ou man ’n stoel. Oom Gjert sit en drink koffie en sê (hij praat baje soetjes): “Ou neef, weet jij, dat ons in onse distrik al 3,000 stemme vóór is?” Hans glimlag en skreew: “So, oom Gjert.” “Ja,” sê die ou, “en die generaal het gisteraand gepraat en hij sê, hij sal ons arm ou mense almaal pensjoene gee !” Hans knik met die kop. “Ja,” vervolg oom Gjert, “en ons krij ook plase en ons 20 eal almaal ‘gesettel’ word op die andere distrikte, en....” Die hekkie gaat weer ope en twee manne stap op die stoep. Oom Gjert het nog net tijd, om Hans te waarskuw v’r van Rijnen, wat ’n “verraaier”is, so’s hij fluister. Hans sien daar is nou g’n kans meer om die koerant te lees en groet die mense. Yan Rijnen is ’n lange magere man, met almelewe ’n glimlag op sijn gesig, maar hij kijk nooit ’n mens reguit in die oge. Die andere is ’n klein kereltjie met ’n rooi gesig, wat, als hij ’n kans krij, nooit ’n ander mens laat praat en, wat aan alle mense vertel, dat hij groot vrinde is met die hooggeplaatste mense in Pretoria. Sijn naam is Geduld, maar hij het ’n bietje van die ei’enskap. Hans nooi die mense in die eetkamer, want daar kom nog ’n meneer die hekkie binne, en Hans hou nie van die groot vergadering op die stoep nie. Daarbij kom dat die man wat nou binne kom iemand is, die Hans glad nie kon uitstaan nie. Dit is meneer Krollop, ’n bietjie grijserige man, sonder baard of moestas, en ’n dikke ronde gesig. Als die ou begin o’er ’n ding te praat, kon jij maar loop slaap. Hij is vreselik vervelend en denk, dat hij alles beter weet dan ’n ander mens. Als hul almaal weer sit, gaan die praatjie eers o’er die droogte en o’er die stof. Maar dan sê Mr. van Rijnen (en hij glimlag te’en Hans): “en hoe lijk dit met die verkiesinge ?” “Ik weet tog nie,” sê Hans met ’n suur gesig, want oom Gjert (om hom te waarskuw) gee hom ’n goeie skop onder die tafel, sodat hij sijn been vrijf. "Nee, ja,” val Geduld in, “die ding gaat goed, man 21 eerste klas. Ik was gister nog in Pretoria en het ’n lange gesprek met Smuts gehad. Ik sê v’r hom : Jannie, kijk ou broer, jullie moet nou ’n bietjie mooi werk met ons mense en nou nie te haastig wees nie. Sê v’r Loewie, sê ik v’r hom, hij sal die stem van al die mense krij, maar . . . ” “En man”, vervolg Geduld net so’s ik met Jannie praat, kom Botha in en hij klop mij op die skouwer en sê : Mij mastig, ou broer, ik is blij jou te sien. Kom saam en vat ’n drink’, ik sal die vergadering maar laat staan — jij kom nie aldage in Pretoria. Toen het ons drie gaan eet.” “Het hij uog gepraat o’er die setlaars hul plase?” vra oom Gjert, wat met die hand aan sijn oor geluister het. “Nee,” sê Geduld, maar vóór dat hij kon verder gaan, val meneer Krollop hom in die rede en sê, op sijn droge toon: “Nou kijk, die kwessie van die setlaars is ’n moeilike kwessie. Dit is die swaarste kwessie, wat ons het. Dit is nie ei’entlik so’n danig sware kwessie nie, maar die mense verstaan hom nie. Kijk, daar is nou die land, sal ik maar sê, en daar is nou die setlaars en hul moet mekaar nou mooi leer verstaan, als die setlaars die land nie verstaau nie, is die land ook ongeskik v’r die setlaar en daar. ...” “Wil meneer Krollop nog koffie?” val Hans hom in die rede. Hierdoor verlies hij die draad van sijn rede en oom Gjert hou nog steeds die hand bij die oor om te luister. Maar daar kom niks meer nie. Toen wil hij ook praat en begin op sijn gewone bromfluister toon : “Die setlaars se kwessie is nie die ding nie, maar die arm mense....” 22 Geduld gee hom geen kans. “Ack tog,” sê hij, “oom Gjert dit is almaal nou kiaar; die generaal het mij gister gesê: d’is nou klaar. Ons moet nou werk v’r goeie mense in die raad. Wat dink Mr. Steenbeek?” Hans sê, dat hij baje graag sou sien, dat die voer wat geregelder aankom in die morre. — “Ja maar,” sê Geduld, “van die lede v’r die raad.” — “Ja,” sê Hans, “d’is die kwessie I” Mr. van Rijnen met sijn soetste glimlaggie op sijn gesig, val nou in : “Ons moet net v’rsigtig wees, ons moet oppas ! Of daar nou ’n Boer of ’n Engelsman gekies word, die belang van die nasie is die grootste dingl” Oom Gjert het met meer dan gewone aandag geluister en hij het dit goed verstaan. “Nee, ou maat,” brom hij, “ik het jou al lank al deurgekijk. Jij is éen van die wolwe wat rond- dwaal in skaapklere.” Oom Gjert is kwaad en skreeuw nou hard: “Pas-op voor desulke!” Geduld lag en sê alles is klaar, ons win. Krollop sê : “Wie is ons ? Kijk ons verkeer in ’n sware tijd, ’n tijd dat ons nie weet, wie is watter en watter is wie. Die mense weet nie hul eige best en die gesteldheid van die menselike natuur is. . . .” Van Rijnen wordt ongeduldig maar glimlag nog steeds en val Krollop in die rede: “Ik neem die ou man glad nie kwalik nie, want hij praat van dinge, waarvan hij g’n verstand het en . . . . ” Oom Gjert is rooi van kwajigheid. “Jij is ’n verraaier, ’n....”; maar opeens hou hij op en vra v’r Hans: “Wat het ik jou gesê?” “Ja,” sê Geduld, “wat sê jij Hans?” Hans is al tot aan die keel toe vol. Hij staan op. 23 “Kijk,” sê hij, “ik sê dat julle epul moet loop. Als julle weer wil praat o’er politiek, kom dau in die stal bij die muile. Dit val al mij politiek om met hul klaar te kom, en hul is net so goed om jou te leer als die mense. Als jij mooi met hom werk, is hij tevrede, maar so nie, dan skop hij. Dit is al mij politiek. Naand mense.” En als Hans die deur agter hom sluit en die besoekers die hekkie agter hulle sluit, is hul dit eens, dat ’n mens Hans nie kon vertrouw nie, want ’n Afrikaner moet daarom ’n opinie hê en hij het niks. Hans sit weer in sijn stoel en lag tot sijn vrouw vra: “Wat is dit?” “Och niks,” sê Hans, “gee mij nog so’n bietjie koffie, mij hart.” NAAR DE BIOSCOPE. JuíFrouw van Gemelen woonde in Marshall Street Oost, en naast haar Mrs. Rademeyer. Ze woonden daar al zeven jaar, vlak naast elkaar en waren goede buren. Van Gemelen was oud-machinist van de oude spoorweg en nu werkte hij op de mijn ; kwam alleen thuis om te eten en te slapen, zodat zijn eigen kinderen hem als ’n half vreemde be- schouwden. In huis werd nog steeds zuiver Amsterdams gesproken, met hier en daar ’n engels woord er tussen of ’n Afrikaanse uitdrukking tot versiering. Drie van de vier kinderen gingen school en de “beebie” was vijf jaar en nog bij moeder thuis. Ze was ’n heldere vrouw, juíFrouw van Gemelen en niet op haar mondje gevallen, vooral niet tegen haar gemaal, die ze, als ze goed gemutst was ’n “lekkere lobbes” noemde en in andere gevallen “dooie diender” heette. Met Mrs. Rademeyer was ze heel goed bevriend. Mrs. Rademeyer was vooreerst ’n zachte meegaande weduwe met drie kleine kinderen, maar ze had bovendien groot respekt voor juíFrouw van Gemelen, omdat die zo geleerd was en “zulke mooie hoog hollands praatte.” Mrs. Rademeyer had ’n klein pensioentje en deed nog al veel “naaldewerk”, voor andere mensen, en daar ze werkelik ’n ijverige vrouw was, kon ze tamelik goed rond komen. 25 ’t Was Woensdag en Jan van Gemelen, de oudste, was met z’n broer Kees en z’n zusje Trui vroeg uit school gekomen, omdat moe “’n briefie” had meegegeven. Juffrouw van Gemelen had aldus geschreven : Seur Wil jou plies let mijn childers kom out om 12 oklok pleas ? Misses von Gemelen. Je moest altijd zo lachen om die malle engelsen met hun “seur”, ’t was ook ’n geseur die “fraaie briefies”. “Moe”, begon Jan dadelik bij ’t thuis komen, “wanneer gane we nou?” “Jan,” zei de moeder, “ga jij nou eerst ereis naar Mrs. Rademeyer en zeg, de groetenis van mij en vraag, of ze ’s hier komp”. Een paar minuten later trad Mrs. Rademeyer binnen met ’n: “Ja Mrs. van Gemelen”. “Ga zitten mens, zit ! Kijk ons gaat van middag naar die bioskoop, je weet — en nu heb ik gedag, dat je ook mee mos gaan met de kinderen. Natuurlik, voor mijn rekening !” “Wel,” zei de buurvrouw, "ik zal, tog al te blij wees ! Dankie tog! En watter tijd gaat ons?” “Kijk,” zei de juffrouw, “als we nou om twee uur hier- vandaan gaan, dan benne we om half drie in de Tivoli”. “Wie’s hij” vroeg de buurvrouw. “Maar mens, schaterde de juffrouw, dat is niet ’n meneer dat is ’n gebouw, die plek van die “bioskoop”. Maar ze noemen ’t ,,Tivoli” ’t lijkent wel snert. Nee, mens, dan moest je bij ons in 26 Amsterdam weze, in de Amstelstraat, dat is de eerste Tivoli, dat is ’n plek o, zó groot ! Mrs. Rademeyer zei, ja !” Om half drie stonden de twee dames voor ’t lokaal de kinderen tegenhoudend. Jufírouw van G. betaalde : “You see”, zei ze tegen ’t kleine jodinnetje achter ’t loket; “two great peoples en wun, two, tree, vier, vijf, six srnall peoples. Dat is twee en drie is vijf — tel maar zelf!” ’tMeisje vond ’t goed en de families kwamen in de half donkere zaal en pamen plaats één rij achter de leunstoelen. De dames op ’t eind en ’t kroost in ’t midden. Jan zat naast Pieter Rademeyer in ’t midden van de kleinen. Zie zo, zei z’n moeder, nou konne ze maar beginne. In de half donkere zaal kronkelden kleine sigarenrookwolkjes omhoog en praatte men met gedempte stem. Juflfrouw van Gemelen keek eens rond. Achter zich ontdekte ze een kennis met wie ze niet erg harmonieerde en die schuin tegenover haar woonde. Ze boog zich voor de kinderen langs en fluisterde tegen Mrs. Rademeyer: “Moet niet omkijk !” natuurlik keek Mrs. Rademeyer om, die haar verkeerd verstaan had. “Moet niet,” vervolgde de jufFrouw, “dat ielike wijf van Vermeen zit daar, maar laat ze maar zitte.” Mrs. Rademeyer, begreep ’t niet recht, doch antwoordde : “Ja.” “Moe,” zei Jan, “ziet u die rechte paje op ’t toneel en die blompotte, dan hebbe ze gepaint”. Opeens begon de piano te spelen en ’n wit scherm zakte naar beneden. 27 ’n Lichtcirkel verscheen en breidde zich uit. Met grote letters verscheen : “Our brave”. En uit de verte naderden op ’t doek twaalf eoldaten en marcheerden wat heen en weer. Toen knielden ze en maakten schietoefeningen, daarop kropen ze achter ’n troep stenen en deden alsof ze de vijand bespiedden en ten slotte lag er ’n vlag op de grond en ze stonden er met ontbloot hoofd bij. Onder- tussen zong ’n man aan de kant van ’t toneel enkele liederen. •‘Nou is hij dood Jan”, zei Pieter. “Ja jong”, zei Jan, hul begraaf hom”. Mrs. Rademeyer keek even als de kleintjes, met aan- dacht. Juffrouw van Gemelen keek ook, doch vroeg, toen de laatste toon verklonken was : “Wie was dan die “brave” Jan? “Ach, zei Jan”, die vent die dood is”. De moeder slaakte ’n zucht. Ja, zei ze, als we dood benne zijn we allemaal braaf — ’k vind er niet veel an hoor !” ’t Yolgende nummer was ’n tragedie. “’n Actors life”. “Wat is dat voor ’n ding?” vroeg de juffrouw. Piet wist ’t evenmin als Jan, die zei, dat ’t: ,,zomaar ’n man was die leefde”. ’t Eerste tafreel was ’n vrouw op ’n bed met ’n dochter die haar oppaste. “Ach Heere”, zei juffrouw van Gemelen, “dat mens het ’t lelik te pakken”, — Mrs. Rademeyer, was aangedaan en riep : “Kijk bietje zij wil dood gaan”. Maar daar kwam ’n dokter, die iets op ’n papiertje schreef en ’n ogenblik later goot de dochter iets uit ’n medicijnflesje in ’n lepel en gaf ’t de zieke vrouw. 28 “Ma”, zei kleine Annie Rademeyer. “Ma zij krij kasterolie” ! Ma was onder de indruk en zei, “blij stil”. Jan en Piet, die al eens op ’n middag daar geweest waren met ’n paar sixpences die ze voor lege bottels hadden gekregen, kenden dit stuk al en wisten wat er komen zou. “Nou is ’t die end ma” zei Jan bij ’t volgend tafreel, “nou het ie niks meer”. “Hoe weet jij dat,” vroeg de moeder scherp. “0”, zei Jan, “we hebbe ’t op school in ’n boek, hê Piet”? “Ja” zei Piet, “ons lees daarvan”. “Wie is end Piet”, vroeg zijn moeder. “0”, zei Piet, “die Actor, die man wat ma die eerste keer gezien het. Kijk daar loop hij, die kerel met die lange hare. Kijk nou ’s hij in die kamer”. “0, Heere”, riep Mrs. Rademeyer in eens uit, toen de toneel- speler plotseling ’n toeval kreeg en op ’n bed neerviel. “Nou is hij dood !” “Ach nee ma, stelde Jan haar gerust, hij Í8 nie dood nie. Ma zal zien, net nou eet hij brood met jam”. Bij ’t laatste tafreel zat de oude toneelspeler voor ’n goed ontbijt en glimlachte tegen ’n jonge dame die tegenover hem zat. “Kijk ma” zei Piet, “nou eet hij mos I” JuíFrouw van Gemelen vond ’t wel aardig, doch, dat zo’n ouwe kerel met grijze haren nog zo’n jonge meid ging trouwen, dat vond ze te gek. Hij moest zich schamen ! Jan vond ’t echter nodig z’n moeder in te lichten. Die juffrouw had hij vroeger geholpen, nou hielp ze hem. ,,Ziet u moe, dat was dat zelfde meisie bij die zieke juffrouw, maar de moeder zei, dat zij er genoeg van wist. “Mrs. Rademeyer”, riep ze langs de kleintjes, “asse we 29 naar huis gaan zal ik je wat zegge. Hier bij de kinderen kan ik zo niet prate. Maar ’t is ’n sehandaal om zulleke dingen te vertone. Ze moste zich schame. “Dat mens”, zeit Jan, “is niet eens getrouwd”. Maar, Mrs. van Gcmelen, antwoordde de buurvrouw, zij het hom mos gehelp. Mrs. 