VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
TNE Nederduitfche uitgaave van dit Werkje komt voor D als een vervolg van °t Magazyn der jonge Fuffrouwen, in den jaare 1760, uit het Fransch vertaald, in °t licht ge- bragt, en komt ook in zo verre daar mede over een, dat het een gemeenzaam onderwys van jonge Heeren, by ma- nier van t'zamenfpraaken , onder het beftuur van een ver- oo | n- ~- `~ M. J. P. MILLER BESPIEGELINGEN. 337 ftandigen en deugdzaamen Gouverneur behelst. Doch dee- ze worden, (mogelyk om °t werkje door verfcheidenheid aangenaamer te maaken.) tus{chen beide afgebroken, door eene tusichengevoegde zedelyke Levensbetchryving, brie- ven die betrekking hebben tot het gedrag en de opvoeding van jonge Lieden, mitsgaders eene verzameling van uitgee leezene Historien en zinryke invallen, uit de beste Schry- veren vergaderd, Het is naar ons inzien, van eene gelyke waarde als ’t bovengemelde Magazyn der jonge Fuffrouwen; (*) wy konnen °t niet aanmerken als een voorbeeld van een welgeregeld onderwys, maar °t kan met nut den jongen lieden in handen gegeven worden, om hunne leeslust opte wekken „en aanleiding te geeven om verder te denken; en _ {trekt doorgaande ten goede. RRD gt CRE en vammanen emma Amfterdam in zyne Opkomst, danwas, Gefthiedenisfen enz. be- fchreeven door Jan Wagenaar, Historiefchryver der Stad. Derde Stuk. - Tweede Berigt. P het einde van ons voorgaande Berigt hebben we te kennen gegeven, dat de herftelde rust der Stad van geen langen duur was, nadien ‘er eerlang veranderingen voorvielen, die eene geheel nieuwe gedaante aan de Regee- ring gaven. Het Bondgenootfchap der Edelen naamlyk vervallen zynde, had de Landvoogdes niet alleen Krygs- volk aangenomen, maar men verftond ook wel dra, dat de Koning aan ’t hoofd van een aanzienlyk Leger uit Spanje verwagt werd; en dat de Landvoogdes, door middel vande Wethouderfchap van Antwerpen, het prediken der Gere- formeerden ter dier Stede, by voorraad, had doen fchorfen: hier by kwam nog het vertrek van den Prins van Oranje na Duitschland, na dat hy de Landvoogdes verzogt had, een andere met zyne ampten te willen voorzien. Alle deeze omftandigheden verzwakten de hoop der Gereformeerden , en deeden den moed der Wethouderfchap van Amfterdam ryzen, ’t welk ten gevolge had, gelyk onze Historiefchry- ver verder meldt, dat ze op den 25 van April 1567, met elkanderen goedvonden , dat het prediken der Gereformeere ‚den geftaakt zou worden; mids men zig , ter wederzyde, > verbonde, geene buiten foldaaten in de Stad te outvan- >, gen, of hun ten miníte, gelyk te vooren bedongen was, … tyd (*) Zie:ons gezegde deswegens in onze Vaderl. Letter- Oefen. x Deel bl. 458, 459. 258 AMSTERDAM &c. » tyd te laaten, om hunne onroerende goederen te gelde ə» te maaken, en met de roerende ter Stad uit te vertrek- a ken”. Ook kwam de Heer van Brederode met de Wet- houderfchap overeen, dat hy de Stad zoude ruimen , mids dat men h&m eene maatige fomme op zekere zyne Landen, bedykt in de Berger- en Kleimeer, konde verftrekken: hier op acht duizend guldens, tegen den penning zestien , ont- vangen hebbende, vertrok hy uit Amfterdam, en werd tot in °t Vlie toe begeleid; van waar hy op Embden, en voorts in Duitschland geraakte, daar hy in de veste Rekelinghuie zen, den 15 February 1568 overleed. Daags naa °t vertrek van den Heer van Brederode kwamen deszelfs knegten, die in en om Vianen gelegen hadden voor de Stad; men wees hen van de hand, gaf hun de noodige voorraad, en maande hen aan om over de Veluwe ten Lande uit te trekken ; doch zy vonden goed over °t Y te fcheepen, alwaar zy door den Graaf van Megen , (die in aantogt was op de Stad , doch me- de buiten gehouden werd) agtervolgd werden; daar viel egter niets van belang tusfchen beiden voor ; Brederodes kneg- ten keerden weder over ’t Y, en gingen door de Veluwe en Betuwe na Heusfen, daar zy over den Ryn trokken , de vendels fcheurden en verliepen. `° In dien toeftand van zaaken namen veele Gereformeerden te Amfterdam, en zulken die zich in de voorige beroerten meest bloot gefteld hadden; de vlugt na Embden, toen de gemeene toevlugt der vervolgden: ook fcheenen de Bur- germecsteren dit te begunftigen , door den zulken, die ‘er om verzogten, voor hun vertrek, een eerlyk getuigfchrift te geeven: zelfs werd Laurens Jacobszoon Reaal uit hunnen naam verzogt, zich voor een tyd wat aan een kant te fchik- ken, met toezegging van hem op zyn verzoek zodanig een getuigichrift na te zullen zenden. ‘Doch deeze, met nog drie andere voornaame Hoofden , vertrokken zynde, ont- dekte wel dra dat ze agtervolgd werden „en in verzekering genomen ftonden te worden; het welk hen op hunne veiligheid deed denken , waar door ze ter naauwer nood behouden in Embden kwamen. Dit ftrenge vervolgen vervreemde veele Ingezetenen van ‘s Lands Regeerderen, doch hun misnoegen nam nog mer- kelyk toe, toen de Hertog van diva, in de maand Maart 1569, den berugten eisch van den tienden penning voorftel- de. Amfterdam maakte, nevens zommige andere Leden, zwaarigheid om daar in te bewilligen ; men tragtte denzel- ven af te koopen; doch te vergeefsch; egter kon ook de Hertog, by mangel van eene eenpaarige bewilliging, zyn oogmerk voor dien tyd niet bereiken. Het reeds ontftaane ongenoegen tegen den Hertog werd in die dagen nog groo- ter, vermids de handel met Engeland verbooden werd, uit hoofde datde Hertog met Koningin Elizabeth over hoop lag, waar by de Koopfteden, en ook Amfterdam , niet wej- nig 340 AMSTERDAM &c. nig leeden. — In die omftandigheden befloot de Prins van Oranje, die in °t voorgaande jaar in eene krygstogt te Lande niet gelukkig gelaagd was, het oorlogs-lot te Water te beproeven; dit bragt, in de maand September, de zo bekende vloot der Watergeuzen in Zee; die wel dra etlyke Schepen , die uit de Oostzee kwamen, en meest na Amfter- dam moesten, nam en rantfoeneerde ; verder veele zeerove- yen , zo als °t by de Amfterdammers genoemd werde , pleeg- den, en de wanorde zo ver bragten, dat zyne Doorlugtig- heid den Admiraal afzette, en een anderen aanftelde. Jn- tusfchen hield het vervolgen te Amtterdam in °t jaar 1570 nog aan; egter was de Regeering, die in meer gevallen den Hertog te wille was, doch zich tegen den tienden penning bleef verklaaren, in veele opzigten aan ’t kwellen van Jha onderworpen: inzonderheid zag men zich genoodzaakt der Stede gewoonten en voorregten aan den Hertog in gefchrift over te leveren sen Amfterdam kogt,niet dan na veel moei- te in ’t volgende jaar, het ftigten, van een Kasteel op de Lastaadje, voor twee honderd duizend guldens, af. Niet tegenftaande den aanhoudenden ver van de tegenwoordige Regeering in °t vervolgen der Hervormden, zag zich de Regeering van ’t jaar 1566, wegens flapheid in die dagen, edagvaard voor den Raad der Beroerten; de uitflag hier van is niet bekend, doch waarfchynlyk heeft men het oogmerk van Alva, door de zaak te rekken, weeten te verydelen. De Hertog wendde ook in deeze dagen nieuwe poogingen aan, om zyn ontwerp van den tienden penning door te zetten, doch Amfterdam bood fteeds den meesten tegenftand; en men kondigde de herhaalde Plakaaten op den tienden penning hier nietaf , dan onder Protestatie, dat men ‘er niet in be- willigd had, dan wanneer alle de Nederlanden daar in be- willigden :’t Gemeen werd middelerwyl dermaate tegen den Hertog verbitterd, dat, toen °t in °t voorjaar van 1572 ZO wer gebragt was, dat ’er Hoofd-Gaarders en Onder-Collec- teurs ten dien einde te Amfterdam benoemd waaren, dee- zen zwaarigheid maakten om hun Ampt waar te neemen. Men ontving eindelyk op den eerften April eene aanmaa- ning ter daadlyke uitvoeringe yan °t Plakaat , doch men be- {loot zulks te verfchuiven tot dat de Onder-Colleéteurs beë- digd zóuden zyn: en ’t zo veel gerugtmaakende nneemen wen den Briel door de Watergeuzen, op dien zelfden dag, noodzaakte den Hertog zyne maatregels in zo ver te veran- deren, dat hy befloote, het heffen van den tienden penning voor eerst te ftaaken. Dit DOOR J. WAGENAAR, 341 .. Dit inneemen van den Briel, en het daar op volgende overgaan van Vlisfingen en ter Veere, waar in ook eenige Amfterdammers, en wel byzonder Jakob Simonszoon de Ryk, deel had, bragt, gelyk bekend is, te wegen „dat de meeste Hollandfche en Zeeuwfche Steden, als mede verfcheidene in de andere Provintien, den Spanjaard afvielen, en tot ’s Prinfen zyde overgingen. Eerlang was Amfterdam , daar men in die dagen nog verfcheidene uitgeweekene perfoonen indaagde, en by niet verfchyning bande, de eenige Stad in dit Gewest, die zich aan de Spaanfche zyde hield. Dithad ten gevolge dat de Staaten van Holland , die nu meest allen den Prins van Oranje aanhingen, wel dra raadpleegden, hoe men Ámfterdam, met geweld, tot ’s Prinfen zyde zou bren- gen, en % befluit was de Stad niet te water te benaauwen, - dat te hachlyk en te kostlyk was, maar te lande te belege- ren. Hier op kwam Lumei, nog in de maand Augustus, met zyn Volk voor Amtterdam ; doch ontmoette zo dappe- ren tegenftand, dat hy naa weinig dagen weder moeste af- trekken. De Regeering droeg verder alle voorzorg ter be- veiliginge van de Stad, verydelde de poogingen van buiten om een opftand van binnen te verwekken, en tragtte, door herhaalde krygsbedryven te water, dien van ’s Prinfen zyde alle mogelyke afbreuk te doen, Ook fpoorden zy de Spaan- {chen aan om Naarden weder in te neemen , en hadden veel deels in °t daar op volgende beleg van Haarlem, in ’t jaar 1573. Het een en °t ander veroorzaakte, dat Amfterdam in die dagen omtrent zo gehaat was als £va; ook droeg de Stad by ’t graauw der Geuzen den naam van Moorddam, uit hoofde van °t branden en bloedvergieten om °t geloof en de voorgaande beroerten. Geduurende de belegering van Haar- lem hadden de Amfterdammers, onder den Graaf van Bos- Ju, inzonderheid de hand in verfcheidene Scheepsftryden op de Haarlemmer Meir , zoekende zy alleszins den toe- voer na Haarlem te water te hinderen. De Hertog van doa, die in °t voorjadr een Verdrag met Engeland had weeten te treffen, waar by de Koophandel tusíchen dat Ryk en de Nederlanden weder vry gefteld werd, onthield zich deeze dagen in Amtterdam, en de Raad dèr Stad befloot hem de fleutels der paorte aan te bieden: zy toeleg was die van °t Noorderkwartier te water èn te lande te bedwingen; hier toe werd, terwyl Don Frederik Alkmaar te land belegerde ‚te Amfterdam eene Vloot uitgerust, waar mede de Graaf van Bosfu de Noordholländers te water zoi beftooken; daar op volgde in de maand October die beken- de flag op Zuiderzee, waar in Bosf gevangen werd. De Vroedfchap der Stad tragtte zich inmiddels ’t verblyf van den Hertog alhier ten nutte te maaken , met door hem ee: nige nieuwe Privilegien voor de Stad ten Hove te verwer- ven, ter belooninge van de getrouwheid der Stede: doch’ verlies van den flag op Zuiderzee, het opbreeken van ’t be leg van Alkmaar, het dringen op °t inneemen van vreemde bezetting, en allermeest de tyding dat de Koning Don Louis de Reguefens tot Alvas opvolger benoemd had , deed de ag: ting voor den Hertog en °t vertrouwen op zyn aanzien by den Koning merkelyk afneemen; en de Hertog, hier van de lugt krygende, vertrok eerlang heimelyk ter Stad uit, zonder zyne fchulden te betaalen. De Regeering zond hem drie afgevaardigden na ,waarfchynlyk om hem te vermaanen tot het voldoen zyner fchulden ; maar hy verliet, naa dat Requefens den 18 November te Brusfel ingehaald was, de Nederlanden, en zyne fchulden bleeven onbetaald. Men hield daar op by den nieuwen Lahdvoogd aan, om de be- doelde Privilegien, en verkreeg ook eerlang eenige merk- waardige Voorregten. ` Onder °t beftier van Requefèns werd de kryg van de Spaan- fche zyde flaauwer voortgezet, en omtrent Amfterdam viel in den jaare 1574 weinig te doen. De Regeering droeg ge: ftadig naauwe zorg voor de zekerheid der Stad; en toen die van °s Prinfen zyde den Oosterfchen handel na Hoorn ‚ Enk- huizen of Dordregt zogten over te brengen, vaardigde Am- fterdam eenige perfoonen af na de Oostzee, om onderftand tegen ’s Konings wederfpannelingen te verzoeken. Den uitflag deezer bezendinge vind ik nergens aangetekend, zegt de Heer Wagenaar z die vervolgens, ten flot van dit achtfte Boek des tweeden Deels, nog met een kort woord meldt, ‘een mislukten togt der Amfterdammeren na Monnikendam 5 Kd ` DOOR J. WAGENAAR 343 hunné poogingen ter dekkinge van de vaart, na en vän de Stad, door °t leggen van gewapende Vaartuigen in ’t Y en in den Amtftel; eene muitery van °t Bootsvolk te Amfter- dam; het inneemen van ’t Barndegat door Sonoi, in ’t jaar 1575, dat de Amfterdammers bewoog eenige (chepen tegen hem op °t Y te brengen, waar door hy. genoodzaakt werd die post weder te verlaaten; en eindelyk een gevegt van tien Amfterdam{che Schepen tegen eenige Staatfchen aan de oude Wetering; waar benevens hy ten laatften aanmerkt dat de Staatfchen , die zeer op die van Amfterdam gebeeten ` waaren, om hunne onverzettelykheid in ’t aankleeven der Spaanfche partye, geene middelen onverzogt lieten om Am- flerdam te winnen; waar ván hy een nader verflag geeft in ‘t volgende of laatíte Boek van dit derde Stuk. De Staatfchen hadden reeds tegen den aanvang van ’t jaag 1575 een toeleg gefmeed, om zich , door middel van heime- lyk verftand met eenigen van binnen, by verrasfing meester van de Stad te maaken. De Regeering, hier van verwit- tigd, gebruikte de noodige voorzorg; de toeleg lekte ver- der onverhoeds uit ;en eenige der handdaadigen werden ge- {traft: eene kort daar aan volgende onderneeming van dien aart liep mede vrugtloos af. Men nam alle maatregels van voorzigtigheid om dergelyke verrasfingen verder af te wens den, en duidde °t zelfs’ ten kwaade, zo iemand in de afge vallene Steden geweest was. Egter kon men allen handel en briefwisfeling met de ingezetenen dier Steden niet wel weêren 3. en maakte ook zwaarigheid om een Plakaat van den Landvoogd, raakende het verbeurd verklaaren der goe- deren, die tusíchen Enkhuizen en Harlingen doorgevoerd werden, hier te Jaaten afkondigen. In dit jaar fchikte Am- terdam, op aanfchryvens van ’t Hof, eenige vlotfchuiten en delvers naSchoonhoven; en verkreeg, van ’t Hof, een Octroi tot verdubbeling der Stads Excynzen, van wegens °t groote gebrek aan inkomften , waar toe zy, door ’t verloop haarer. neeringe en koophandel, gebragt was. In °t begin van °t jaar 1576 vreesde men vooreen nieu- wen aanflag der Staatíchen, en was daar tegen op zyn hoe- de; doch ’t bleek wel haast, dat deezen ’t nu eigenlyk op Muiden gemunt hadden; dat eerlang door Sonoi werd inge- nomen 3 het welk hy egter, op de aankomst van de Amfter- dammers te water, en eenig volk van Hierges te lande, we- der fpoedig moest verlaaten. Men droeg ondertusíchen by aanhouding zorg voor de zekerheid der Stad; doch de zag- ken des Lands namen wel dra een anderen keer, Naa't IIL DEEL. LETT, NO. 8; * - Aa over 344 AMSTERDAM &G overlyden van Reguefens had de Raad van Staaten te Brusfe? de Regeering in handen genomen; en kort daar naa werd de voorheen vrugtloos afgeloopene onderhandeling te Bre- da hervat te Gend; alwaar men „gelyk bekend is, op nieuw, in gunftiger omftandigheden, over eene bevreediging be- _ gon te handelen. ’t Hof van Holland gaf ‘er Amfterdam ken- nis van; men befloot hier, in ’t eerst, zich niet te moeien met de handeling; in ’t vervolg nogtans zond men gemag- tigden aan ’t Hof, om daar over te fpreeken ; doch op der- zelver verflag nam de Vroedfíchap geen genoegen in de voor- waarden. ‘Toen egter de Raad van Staat fchriftlyk afvraag- de „ of de Stad begeerde begreepen te worden in de aan- » ftaande Bevrediging of niet”? gaf men beleefd ten ant- woord, „ dat de Stad zig voegen zou naar °t gene, door » deezen Raad, op °t ftuk der Bevrediginge, werdt vastge- » fteld, in zo verre zulks niet flreede met haare orybeden en a voorregten”’, En als kort hier op, de Gendfche Bevree- diging geflooten zynde,het Hof van Holland een Deurwaar- der zond om °t Verdrag ook te Amfterdam af te kondigen, werd zulks door de Vroedíchap , onder zekere Proteftatie, toegelaaten. Men tragtte inmiddels van alle zyden Amfter- dam te beweegen tot het aanneemen der Gendíche Vreede; die ook eindelyk daar toe overging in de maand February des jaars 1577: en de Vroedíchap befloot vervolgens met den Prins van Oranje, over behoorlyke Voldoening, in ge- volg dier Bevreediginge, te handelen. Inmiddels hadden alle de Hollandfche Steden zich onder °t Stadhouderfchap van den Prins begeeven , uitgenomen Am- fterdam: men befloot nog wel eenige meerdere infchikke- Iykheid te gebruiken, doch men vleide zich , naar *t fchynt, met de aankomst van Don Fan van Oostenryk, en de daar op volgende bekende veranderingen, eenige betere voorwaar- den van voldoening van den Prins te erlangen, en was van daar agterlyker om zich met de overigen te verdraagen. In die omftandigheden floeg Amfterdam voor, de openftaande gefchillen aan Don Fan en de algemeene Staaten te verbly- ven; maar de Prins „daar in geen genoegen neemende „deed Een naderen voorflag; de Stad kwam ook wel eenigzins na- der, doch bleef tevens ftyf ftaan op eenige punten. Mer -. - von DOOR J. WÂCENAÁË. 345 vond vervolgens goed, dat de Prins en de Staaten van Hol- land en Zeeland eenige Perfoonen zouden magtigen, om met Afgevaardigden der algemeene Staaten over die ver- {chillen te handelen; ook zond de Stad Gemagtigden na Brusfel aan Don Jan en de algemeene Staaten, by raad en believen van welken men befloot, in °t punt der Voldoe- ninge te willen gren en zwaaren. Doch ’t daar op vol- gende bekende gedrag van Don Fan, °t welk veroorzaak- te, dat de algemeene Staaten Don Jan en zyn aanhang voor °s Lands Vyanden verklaarden, veranderde den {taat der zaaken geweldig. Dit had zelfs ten gevolge, dat de Staaten van Holland, in den nazomer; Amfterdam te wa- ter en te land dermaate benaauwden, dat de Regeering eindelyk befloote ten beste mogelyk te verdraagen. Men kwam ook ten laatften met den Prins overeen; maar hy weigerde volftrekt te fluiten, zo °t Verdrag niet goedge- keurd werd door de Staaten van Holland 3; en toen deeze het Verdrag weigerden aan te neemen, deed de Stad nog eene verdere aanbieding , en zag zig eerlang , op bevel van den Prins, dat nogtans maar ten deele uitgevoerd werd, uit de grootíte benaauwdheid gered; doch niet ge- heel naar genoegen geholpen. Kort hier naa werd ’er, °t zy waar of valscl , uitgeftrooid , dat Amfterdam in een heimelyk verftand ftond met Don js ’t welk de Staaten van Holland en Zeeland deed befluiten de Stad te over- rompelen. Amtterdam klaagde over dit geval by de algemeene Staa- ten en by.den Prins , maar de Staaten van Holland , die zich by zyne Doorluchtigheid deswegens verfchoonden, bleeven by hun gevoelen, om Amfterdam te bemagtigen. Middelerwyl werden de handelingen over de Voldoening op verfcheidene wyzen voortgezet; evenwel liep het jaàr 1577 ten einde, zonder dat het Verdrag tot volkomen- - heid gebragt wierd, en Amfterdam werd intusíchen , te water en te land, meer en meer benaauwd; het welk’ de Vroedfchap met het afloopen van dit, en den aanvang van %x volgende jaar ; alle fchikkingen deed maaken, die tot verdeediging der Stad konden ftrekken. In dien {taat van zaaken ftond de ‘neering en koophandel {til , de fchaarshcid. aan leevensmiddelen nam toe, en. men. had eerlang gebrek Aas aan 346 AMSTERDAM &C. DOOR J. WAGENAAR; aan gemunt geld; des men de fchamele vrouwen met der- zelver kinderen, die °t verzogten, ter Stad uit liet gaan, en zich van noodmunten begon te bedienen: ook gaf men den Afgevaardigden, die met de Staaten van Holland over ’t ftuk der Voldoeninge gehandeld, en der Vroedfchap ge- meld hadden, hoe ver zv gevorderd waaren , in die dagen volftrekten last, om °t Verdrag van Voldoening ten beste mogelyk te fluiten. Deezen hier op weder in den Haag ge- komen zvnde troffen eerlang, (onder bemiddeling der U- trechtfche Afgevaardigden, die tusfchen beiden kwamen.) met de Staaten van Holland, insgelyks door den Prins ge- volmagtigd om te fluiten , het Verdrag; dat vervolgens goedgekeurd en bezegeld zynde, op den zestiencen Maart hier ter Stede afgekondigd werd, met aanmaaning , dat al- ‚ le de Manlyke inwaonders der Stad, boven de achttien ju- ren, het zelve zouden beëedigen ; dat veelen nogtans fchy- nen verzuimd te hebben. Men arbeidde ook wel terftond aan °t uitvoeren van eenige punten van °t Verdrag, doch daar verliepen maar weinig weeken , toen °t in meer dan één opzigt verbroken werd: en °t leed niet lang, of de ganfche Regeering der Stad werd omgekeerd; indiervoege zelfs dat de Schout, en °t meerendeel der oude en dienende Wethou- dertchap benevens de Geestlykheid, den zes-en-twintigften May des jaars 1578 uit de Stad geleid, en vervolgens eene nieuwe Regeering verkoozen werd; grootlyks heftaandeuit geweekenen en ballingen , meerendeels Gereformeerden; zo egter dat ‘er ook eenigen die tot de oude Regeering be- hoorden, en níet ter Stad uitgeleid waaren, mede aange- fteld wierden. Onze geagte Hlistoriefchryver geeft, aan °t einde van dit Stuk, een uitvoerig berigt van ’t geen aanlei- ding gegeeven heeft tot deeze aanmerke!yke omwenteling, en van de byzonderheden in die dagen ten deezen opzig- te voorgevallen. Beknopte Huishoudelyke Hovenier. Derde Deeb. Inboudenèt eene Ver!andeling van alle Medicinaale Planten „welke boofd- zaúkelyk in de Genees- en Heelkunde voorgefchreven en ge- bruikt worden; Beftaande in eene naauwkeurige aanwyzing van hunne natuurlyke groeiplaatzen, cultuur, gebruik en Pharmaceutifche Preparatien, en voornaamfte en meest bx- kende kragten voor allerleie ziekten en gebreken. Zeer dien- flig niet alleen voor Hoveniers en andere Liefhebbers van de Botanie „voor jonge Apothekers en derzelver Leerlingen, maar | 00 J. H. KNOOP HUISHOUDELYKE HOVENIER. 347 ook tot een Huishoudelyk gebruik. Alles, volgens eene eige lansjaarige ondervinding , door JOHANN HERMAN KNOOP. Te Ha:l'ngen by Folkert van der Plaats. Te Amftlerdam by ` Yntema en T boel. 1762 in groat O&avo. Zonder de Rè- gisters 362 blaaz. Di Titel kan byna tot een Berigt en Loffpraak van het Werk verftrekken. Ook Heeft de Auteur, in de Voor- reden weinig meer gezegd, om de Lezers aangaande zyne behandeling en oogmerk te onderregten. Alleen geeft hy te kennen, dat hy zyn werk gemaakt heeft , de Medicinaale Planten, federt eene reeks van meer dan 50 jaaren te onder- zoeken, te cultiveeren, te befchryven, en ’t gene hy hier in hadt konnen ontdekken , of ondervinden, op ’t papier te ftellen5 eerst voor zyn eige Liefhebbery, en naderhand met oogmerk, om zyne waarnemingen, t'eeniger tyd, door den druk gemeen te maken. Aangaande het oogmerk zegt hy, twee zaaken voornaamlyk bedoeld te hebben. 1. Om de- Zulken die uit hoofde van hun beroep , of uit liefhebbe- ry, in deze kennisfe belang nemen , van dienst te zyn. En a. Dit derde Deel tot een nuttig Huisboek te doen ftr ‘kken.… Het Werk zelf beftaat uit eene voorftelling van Medici- naale Gewasfen , volgens de orde van het Neerduitsch ABC 5 want de eerfte naam van iedere Plant is de Neerduitfche. Doch hier onder vindt men dan dé Latynfche naamen van het zelfde Kruid, en de Schryvers worden aangewezen „by welken men het onder deze of gene benaming befchreven vindt. Hier onder volgen ‘dan in orde de Groeiplaats; de Cul vur of Kweeking van zulk een Gewas; het Gebruik , dat is, welke deelen van de Plant in de Geneeskonst gebezigd worden ; de Preparata, of welke deelen ‘er van bereid, of voor welke famenftellingen dezelven tot inmengfelsdienen 5 de Kragt, waar onder eenige Ziekten en gebreken worden opgeteld, waar voor zulk een Kruid van dienst kan zyn „en hoe het gebruikt moet worden. Alles is zeer kort en maar met een enkel woord, als °t ware, aangewezen. Ten op- zichte van de Cultuur ‚wordt dikwils naar het eerfte of twee- de Deel van dit Werk gewezen. Wy kunnen den Lezerop geene wyze beter in ftaat ftellen om van het Werk te oor- geelen, dan door eenige befchryvingen van Gewasfen tot voorbeelden op te geven. Dus vindt men de Ajuin behan- . . f ` deld: Aa 3 __AJUIN. 348 J H KNOOP AJUIN. Zieppel. C.ps vulgaris. C.B. Pin. T.Boerh. Cpa rotunda. Dodon. Alium frapo nudo, inferne ventricofo longiore, fokis te- reticss. finn. Mat. Med. Spec. Cepa. Ofhicin. Groeipl. Is onbekend. Ziveejaarig. Cultuur, Zie I Decl. Gebr. De Wortel of Bol. Papar. Kragt. De Ajuins zyn zeer warmen opdrogend , openend, infnydend, afvagend, pis-dryvend, rypmakend, worm uit- dryvend, en winden-verwekkend. Dezelven worden in- zonderheid geprezen voor de Engborftigheid , Hoest en Slym op de Borst, (gebraden en met fuiker of honig gege- ten); om de Pisfe en Stonden te verwekken , de Steen en ’t Graveel te dryven (in goede wyn getrokken ; of in Ver- kens reuzel gebraden en van buiten opgelegd). Om de Wormen uittedryven (in water of melk gekookt). Uit- wendig dienenze tot rypmaking der Gezwellen (gebraden), zelfs voor befmettelyke in Pest-tyden (met Theriaak van binnen aangevuld en gebraden). Voor “t Zuifen. Pyn- en Gezweeren der Ooren (met verfche boter geftoten en op- gelegd). Voor de Brand (fchielyk met wat zout geftoten en opgelegd, za belet ’t de blaaren). Voor de Aanbeijen, Kak- of Winterhielen en andere bevrozene Leden (met Verkens-reuzel gebraden en opgelegd); Voor opgeftopte Pis (in boter geiruit en op den buik gelegd). Nota. De Afuins zyn geheel niet dienftic om veel te eten vor beete , galastige en bypochondriake Natuuren; dewyl ze het Bloed en de L.vensgeesten driftig maken , en daar door Hoofd- pyn en veelerleie andere ongemakken veroorzaaken: Edoch ge- kookt of gebraden zynze veel beeter dan raauw. ANGELICA (Kleine Wilde) Geraards-kruid. Hane-poot. Dricblad. Argelica frFoestris minor feu enatica. C.B.Pin. Boerh. ilerba Gerardi. Dodon. Podagraria. Lob. Ofhcin. | AEgopod'wm foliis caulinis fummis ternatis. Linn. Spec. Groeipl. Naast de Heggen en Slooten, in de Boomgaat- den en elders, van Neder- en Hoog-Duitschland, enz. _ Cultuur. Men zoekt het in °t Wild; want in de Tuinen gebragt zynde, wordt het een der flimfte Onkruiden , Oe om he b HUISHOUDELYKE HOVENIER. 349 om dat het zeer fterk voortloopt, Zie I. Deel, pag. 421. Gebr. °t Kruid. . Kragt. Dit Gewas is zeer Gift-weerftaand, en inzonder- heid dienftig voor de dolle honde-Beet. Weshalve het een der voornaamfte Ingredienten is in °t zekere Middel voor de dolle honds-Beet, dat in °t begin dezer Eeuwe alhier in Friesland van een zeker gemeen perfoon uitgevonden is(*), die wegens de beproefde algemeene nuttigheid van dit Mid- del, met een jaarlyks Penfioen voor haar leven lang, vande Heeren Staaten begunftigd is. Het zal niet onnut zyn, °t Recept van dit Middel hier te vermelden, om het zelve be- kender te maken; dewyl het in de gemelde Ongevallen van grooten dienst is, en men anders nog geen zeker. Mid- del daar voor heeft. Re Angelica (kleine wilde). dAverruit, Huislook, Kaarde (wilde). Kervel Cuvilde). Steen-Ruit, of Duizend-blad in de plaats. Waal-wortel. | Weegbree (finale) Wyn-Ruit, Van. deze Kruiden (versch moetende zyn) wordt min of meer genomen, naar dat men nodig heeft voor een of meer menfchen. By voorb, van elk een halve handvol. Enzo een van deze Kruiden mogt ontbreeken., kan men van een der anderen het dubbeld nemen, inzonderheid van het Zuis- look of Kaarde, Vervolgens ftampt men de Kruiden wel in een Vyzel of Mortier, tot dat ’er het fap uit is , en doet dan by het Sap omtrent eens zo veel beste Wyn-Azyn als er Sap is, en ftampt het nog wat. Daar na perst men dit Sa wel door een doek, en men mengt wyders by 6 ordinaris Lepels-val van dit Vogt een Loot beste fyne Theriaak. Van dit Mengfel neemt de Lyder, twee morgens na malkander OO ` tel- (*) Of de Heer xNoor van dit Middel voor de dolle Honds- beet fpreekt uit eige ondervinding, wete ik niet; maar wel, dat kundigen op dit, in het genoemde geval, even weinig vertroli- wen als anderen, welken tegen dit fchroemlyk kwaad met geen mindere verzekering geroem porden, à 4 — 350 . J H. KNOOP telkens 3 Lepels-vol, mids de naast voorgaande avonden evast te hebben. Na het innemen mag wel een Zoopje randewyn, Jenever of Anyswater gebruikt en een matig middagmaal gedaan worden. De Wond wordt met Wyn- Azyn uitgewasfchen, en fchoon gehouden ; en “er een Pleis- ter Diachylum cum Gummi opgelegd, om ze te heelen. In- dien de Lyder een jong mensch of kind is, moet men naar rato der jaaten van ’t een en ander wat minder nemen; ge- lyk ook met Vrouwsperfoonen en zwakke menfchen waar- tenemen is. En het ftaat aantemerken , dat deze Remedie best zyn werking doet voor den negenden dag, eer ’t Ve- nyn het geheele lichaam doordrongen heeft. Deze Reme- die doet ook zyne uitwerking aan de Beesten, als Koejen, Osfen, Paarden en Honden enz. alleen maar, dat men naar rato van de grootte des Beests wat meer of minder Theriaak neemt. o, Nota. Men kan dit Remedie ook bewdaren en gereed houden voor die tyden als men de Kruiden niet alle versch bekomen kan, gek hier te Leeuwaarden, by de Apotheekers, wel ge- fehiedt. -> > l NINSI. | Sifarum montanum coreenfe radice non tuberofa.Kemph. “Ameen. : On Siuin folio infimo cordato, caulinis ternatis omnibus cre- natis. Linn. Mat. Med. Sium foliis ferratis pinnatis , rameis ternatis. Linn. Spec. Ninfs. Officinar. Groeipl. In Japan. Cultuur. Dit Gewas is in Europa onbekend. Gebr. De Wortel: maar is zeer zeldzaam eñ kostbaar. Prapar. DO E ` Kragt: Wordt gezegd zeer Hertfterkend , voedend en vetmakend te zyn:, zeer dienftig voor oude en andere zwak- ke uitteerende menfchen. - Roos (Roode Provins- of Damas-Roos. Rofa rubra. C.B. Pin. l Rofa fativa , que Provincialis Gallis. Dodon. Rofa Damascena. Lob. i ' Rofarubra. Officinar. ` „Groeipl. In Zuid-Frankryk, Italien enz. Heester. ‚ Cultuur. Zie I. en IL. Deel. ` Gebr. De Bloemen, zynde een der vier hertfterkende _ Bloemen. a Oe p i ek re- HUISHOUDELYKE HOVENIER. 351 . Prapar. Water, Conferf, Tinétuur, Azyn, Olie, Geest, » i hd N onig. - Kragt. Deze roode Roozen, zyn verkoelend , famentrek- kend, Hert- en Maagverfterkend; zynde, in °t byzonder, zeer dienftig voor eén zwakke Maag, Braking, Buikloop, Witte Vloed, en allerleie andere Vloeijingen, vogte Ver- koudheid enz. (De Bloemen in Infufie, of de Conferv, T inetuur). Uitwendig zyn dezelven zeer dienftig voor al: lerleie Hoofdpyn, gebrek ‘en onrustigheid van ‘Slaap in Koortzen , en anders (een-omflag ‘er van gemaakt met wat Azyn, of de Roozen-Azyn). Het Rooze-water is zeer dienftig tot Oogwater , voor verhitte en roode Oogen. Dus hebben wy eenige ftukken uit dit Werk owergeno- men, op dat onze Lezers zouden konnen zien ,wat gebruik men ‘er van kan maaken. Achter het zelve-is gevoegd een Register der Latyníche naamen , der Planten, in dit Werk voorkomende, welken hier verduitscht worden: op dat ie- mant der Latyníche naame alleen kundig, hier de Duitfche vinden mogte, waar by de plant gezogt moet worden. Hier na volgt een Register van Ziekten, waar toe de voorgemel- de Gewasfen dienftig zyn. Dit {telt een Huisvader of Huis- moeder in aat, een middeltje tot zeker gebrek van zich zelve of een van haar huisgezin, te zoeken en ‘er gebruik van te maken, om niet aanítohds genoodzaakt te zyn on- der het bedwang van een Doctor of Meester te vervallen, En ten dienfte van Lieden van eenige Studie, is er nog een Register bygevoegd van de Latynfche namen der Ziekten, welken , zo wel als der Planten, ook verduitscht worden ; om ze door behulp van het Duitíche Register in °t Werk te konnen vinden. | | * Genees- en Heelkundige Oefeningen ‚op de Rede en Ondervinding Steunende ; waar in de voornaamfte in- en uitwendige Ziekten befchreven, en derzelver Oorzaken, Kentekenen, Voorzeg- gingen en Genezingwyze worden aangetoond, met Byvoegze- len en Aanmerkingen. Ter handleiding voor de genen die de Genees. en Fleelkonst op goede gronden tragten te oefenen. Door WOUTER VAN Lis, ’s Lands Medicine Doctor, te. Bergen op den Zoom. Te Middelburg, by A. L. Callen- fels en L. Taillefert, 1763. Behalwen de Opdragt , Voorre- de en het Register , 707 bladz. in Quarto. Jh hier wederom een nieuw Systema of famenftel van de Practyk der Genees- en Heelkónst,. Groote belezen- -5 Aa5 ` heid 352 W. VAN LIS GENEES- EN heid, langdurige ondervinding, meer dan gemeene opkt. tendheid op alles wat men leest, hoort, ziet of ondervindt, en een doordringend oordeel, om het waare, van het val- fche, en zelfs van het waartchynlyke te fchiften, zyn on- . twyfelbaare vereischten, welken een Ondernemer , van zulk een Werk als ons hier wordt voorgefteld, in een hooge maate, moest bezitten. Zeker, de voornaamfte in- en uit- wendige Ziekten te, befchryven, en zo te befchryven , dat het apftel tot eene handleiding konne dienen voor anderen, die de Genees- en Heelkonst op goede gronden tragten te oefenen, is een werk, waar toe meer dan gemeene be- kwaamheid vereischt wordt. Daar ontbreeken echter niet, die het ondernomen hebben en nog ondernemen. De lat- fte denkt , dat zyne voorgangers het anvolmaaktelyk ge- daan hebben, en hy het zal verbeteren, Dit fchynt de Heer - VAN Lis ook geoordeeld te hebben. Doch dat hy de laatfte niet zal zyn, durve ik,en zo ik meene, op zeer goede gronden, wel vast ftellen: ook zoeke ik hem zulke verme- tele gedagten van zich zelve geenzins op te dringen. Laat ons zyne Oeffeningen eens overlopen, om te zien wat ‘er in gevonden worde, en het oordeel aangaande de volko- menheid, of onvolkomenheid van dit famenftelfel aan onze Leezers overlaaten. ` , =- Het Werk is verdeeld in zeven en twintig Afdeelingen. In de tien eerfte Afdeelingen worden eenigè algemeene Ziekten , zo inwendige als uitwendige verhandeld. In de dertien volgende worden de Ziekten en gebreken van de byzondere deelen van het menfchelyk lichaam, het Hooid, den Hals, de Borst en den Buik befchreven. De overige Afdeelingen vervatten zodanige Kwaalen, welken de man- lyke of vrouwlyke Kunne, of byzondere Leeftyden eigen zyn. Iedere Afdeeling is wederom, in mindere Hoofdftuk- ken onderfcheiden. In de Hoofdftukken vindt men Aan- merkingen onder de Bladzyden , waar in fomtyds eenigeGe- neesmiddclen, tot de Ziekte van het Hoofdftuk betreklyk, fomtyds een korte befchryving van het deel van welks Ziek- ten in het Hoofdftuk gehandeld wordt, en ook wel andere dingen worden opgegeven, welken men ’er niet in zou verwagten. Achter ieder Hoofddeel vindt men eenige by- voegzelen „ tot het Hoofdftuk, of de Ziekte, in het zelve ` verhandeld „opzicht hebbende , zonder eenige orde ter neer- efteld , en alleen met cyfergetalen van elkanderen onder- cheiden. | In de eerfte Afdeeling wordt gefprooken. vande voarnaag. N OO | | | | 6 Mt neden ar runn. am ie -e . -t --- emme RE tkn HEELKUNDIGE OEFFENINGEN, 853 fie Ziekten der Vezeldraaden. In de tweede van de voornaam. fte Ziekten der Vogten , zuure Vogt, Loogzoute vogt , Galvogt , Slym vogt , onregelmatige Omloop van bet Bloed en Scheurbuik. In de derde van de Ontfleeking en Verftopping. Wie de eerfte Stukjes van de Vertaling van het Werk van den Heer vAN SWIETEN ; over de korte Spreuken van Boerhaave, heeft ge- lezen, zal mooglyk denken, dat de Heer vaN LIS, zonder zyn werk te kort te doen, ‘er deeze Hoofdítukken wel hadt konnen aflaaten, OO Laat ons voortgaan en eenige Stukken in de Oeffeningen voorkomende, met onze Lezers, befchouwen. In het eer- fte Hoofdftuk van de vierde Afdeeling wordt gehandeld van de Koorts in °t Algemeen. De Koorts beftaat, volgens den Schryver, in een minder of meerder kwaade geiteldheid a der vogten , gaande met een onregelmatige affcheiding ‚> der geesten of Zenuw-fap, eneen ongeregelde beweging ə van het Hart, en deszelfs afvoerende vaten, verzeld, „> Men onderícheidt de Koortfen in Algemeene in zwang- gaande, en niet Algemeene in zwanggaande, in fleepen- >» de, fcherpe, tus/enpaozige en blyvende Koortfen; in „> Lente- Herfst en andere Koortfen. » De naaste Oorzaak van de Koortfe is, in °t gemeen, » Een te vlugge doorftraling van het zenuwfap, langs de ‚> Zenuwen van het agtfte paar, naar het Hart en den mond » van de groote Slagader , en een te fchielyke omloop van. „ het bloed; wordende door een te fchielyke opening en » fluiting van de holligheden van het Hart en van de Slag- „> aderen te weeg gebragt: terwyl de koude en de beeving , > die in denaanval van de tusfenpoozende of af gaande Koort- » fen worden antdekt „tot oorzaak hebben een verminderde s» en onregelinatige doorftraling en, voortvloeijing van het >> Zenuwfap en van het bloed, in de uiteinden der zenuwen » en der bloedvaten van de uiterfte deelen van het lichaam, „ en een trillende beweging van de vezeldraden der Spie- ə» Ten, en vooral der peezen en banden, die de geleding » maken. Wat de meer verfchovene oorzaak van de Koorts „ aangaat, daar toe kan men brengen „alles dat de Herfenen » en zenuwen, het Hart en deszelfs afvoerende vaten kan „ prikkelen; als éen meer of mif fcherpe zuur- of loogzou= » te ftoffe, of een andere kwaade gefteldheid der vogten 3 a als mede het gebruik van fcherpe en prikkelende {pyze, s, drank en geneesmiddelen; fterke Lichaams-oefeningen , » hevige gemoedsbewegingen enz. o : . p 654 W. VAN LIS GENEES- EN Op den Titel en in de Voorrede heeft de Schryver gezegd, dat hy zyne Oefeningen op welgegronde Rede, zo wel als ondervindinge heeft gebouwd. en zou derhalve verwag- ten; hier de Rede te vinden, waarop deze befchryving vai de Kourts in derzelver Oorzaak is gegrond; maar niets zulks. Ook zoekt men dit door het geheele Werk te ver- geefs; men vindt overal ftellingen , maar geen Rede of Be- wys. De Heer vAN Lis, op den Titel, eù in de Voorrede, gezegd hebbende „dat hy zyne Oefeningen op Rede “en On. dervinding heeft gebouwd, fchynt geoordeeld ‘te hebben, dat zyne Lezers hem zouden vertrouwen, niets voorgefteld te hebben dan het gene op de Rede en Ondervinding ge- grond is, en het dus niet nodig ware redenen of ondervin- dingen hy te brengen. | | | De Kentekenen, Voorzegging en Genezing van de Koorts behelzen niets byzonder. Onder Ait Hoofddeel vindt men twee Aanmerkingen. Onder de’ Kentekenen was van de af: aande Koortfen gezegd, dat ze wel beginnen met Geeu- wing. Hierop ziende wordt in de Aanmerking verklaard, wat Geeuwing is. „ De Geeuwing is”, volgens den Schry- Ver, eene ligte convulfie in de vezeldraden van de Spie- s» ren van de Kaakbeenderen en van de Tong; waar door 5» de Lyder genoodzaakt wordt, tegen zyn wil, den mond » te openen, en fomtyds een gillend geluid te maken”. De tweede Aanmerking loopt over de Lichaamsgefteldheden of Temperamenten. Achter het Hoofdftuk komen , als door- gaans, eenige byvoegfelen: doch waar in geen andere dan zeer gemeene en bekende dingen, ten minfte voor zulken die eenige kennisfe van de Geneeskunde hebben , gevonden worden. Oe ‘ De Heer van Lis fpreekt vervolgens van de Roos- Koortsen van de Roos. De Roos-Koorts befchryft hy te zyn, een Koorts met een ligte Ontfteeking in de uitloozende buisjes van de huid, met een pynlyke zwelling, en zeer veel klei- ne by malkander gevoegde puistjes. De puistjes vérande- ren (omtyds in zeer kleine waterbleinen y die, alsze doorde fcherpheid der Roos ftoffe in een loopen, verfcheide groote bladders formeeren. De Oo; zaak van deze Ziekte iseen be- lette uitwaasfeming , of eene ‘vermenging van fcherpe gal- deeltjes met de wei van het bloed. Hier kan.men nog by- voegen, het gebruik van veel vet, en van verhittend voed- zel, en al wat van de verfchove oorzaak vande Inflammatie is aangemerkt. Voorts wordt de Roos- befehreven als cen. \ in- i f HEELKUNDIGE OEFFENINGEN. 358 blinkende en ligte zwelling, met de verfchynfelen „welken men hier van, by veelen aangetekend vindt. In de Genezing, waar in verfcheide gemeene en bekende dingen voorgefteld worden „wordt gezegd: „Wat de Buik- > zuiverende middelen aangaat, zy komen in deze Ziekte ‚… niet te pas; en zyn meest altyd fchadelyk; nogtans is a» het nodig, na het genezen van de Roos, een zagt Buik- ə Zuiverend middel van de Pulpa Casfie Fistule ‚met het Pul- „ vis Rhei vermengd , voortefchryven””. En dit wordt nog herhaald in het tweede Byvoegzel op dit Hoofdftuk: „ Zo a lang de Ontfteking en een {cherpe {toffe in de Rooskoorts a de overhand heeft, moet men zich van alle prikkelende, >, en van alle Buikzuiverende middelen naauwkeurig wag- „> ten: want door het gebruik van de prikkelende middelen > wordt de Ontfteeking vermeerderd, en door het gebruik ə Van de Buikzuiverende middelen , ftelt men den Lyder in > gevaar, met.de ftoffe naar de Ingewanden te voeren”. e naaste Oorzaak van de waakende Slaapzugt (*) (want het werk groot zynde, kunnen wy de Lezer alleen van wei- nige dingen, hier en daar voorkomende, verflag doen) is, volgens den Schryver, een te groote buigzaamheid van de vezeldraden der Herfenen , vooral van het Medulla eblonga- ta, en een ruim of meer fcherpe prikkelende ftoffe : door het eerfte wordt de geneigdheid om te {lapen te weeg gebragt, en door het laatíte wordt de flaap belet, en een onregelma- tige affcheiding der geesten veroorzaakt. In de Byvoegfe- len achter dit Hoofdítuk vindt men iet aangaande de Voc- tainbuli of wandelaars in gen flaap. Menfchen , zegt de Heer VAN LIS, die gezond zynde, alsze flaapen, overluit fpree- ken, en gevraagd zynde, goed antwoord geven, zal men, geduurende den flaap, fchoon de ziel, onder. het flaapen, min-of meer redelyk werkzaam fchynt te zyn, als Dementcs Ckrankzinnigen) aanmerken: zo dat op al hun gezegden, gedurende den flaap, geen ftaat is te maken. Ook moet ` men €“) Coma Vigil. 556 W. VAN LIS GENEES: EN men zulke menfchen, die al flaapende uit den bedde op- ftaan, zich aankleden , huislyke en andere zaken verrigten ; gedurende den flaap , als Dementes aanmerken. ` Wy zullen ook eenige ftaaltjes van uitwendige gebreken laten volgen. Achter het Hoofddeel van de Wonden , wordt, in een Byvoegzel gezegd: Het is zeer gevaarlyk Zenuwen en Peezen, die afgefneden zyn, met den naald aan malkan- der te hegten 5 en dus is deze genezingswyze geheel tever- werpen. Van de Atberoma (Papgezwel, Gezwel in een eige vlies befloten) wordt gezegd: De Oorzaak van deze Gezwellen is een minder of meerder verandering in de vezeldraden en deeltjes, die het een of ander Kliertje, het welk hier en daar in de Membrana celiubofa wordt gevonden, te famen- ftellen ; en een minder of meerdere verandering „verdikking en ophooping der voedende vogten in het zelve: daarenbo- wen kan men als een voorafgaande oorzaak aanmerken, ee- hig uiterlyk geweld, als een val, flag; ftoot, verrekking, enz. De genezing van deze Gezwellen zegt de Heer van Lis, gefchiedt fomtyds „doch zeer zelden „door Refolwentia, als de Gom, Ammoniak en Galbanum in Azynopgelost. Maar de gewoone manier, welke hy aanraadt, is de uitpelling. Hoe bezwaarlyk deze in zodanige gevallen voldoet, weeten allen die hier van menigvuldige ondervinding hebben. Het Pap- Honig- en Spekgezwel worden als eenerlei by malkan- der gevoegd. De Oorzaak van éen Kankergezwel is, volgens den Au- teur, eene afwyking van de natuurlyke gefteldheid van de vezeldraden van een Klier en vaatagtig deel, daar het Ge- zwel in ontftaat, en eene verdikking, hardwording en op- eenhooping der voedende vogten ; die het Gezwel formee- ren. Vervolgens moet men als oorzaak van de Kanker aan- merken een fcherpe galagtige, of een andere tergende ftof- fe, die aan de vogten, welken het Gezwel voeden „worden medegedeeld; of het gebruik van fcherpe of verkeerde in- en uitwendige hulpmiddelen, waar door de voedende vog- ten in meerder beweging worden gebragt, en kwaadaartig worden. Als mede eene Ontfteking , een val, {lag of{toot; opftopping van de ontlasting der Maáandftonden en der Speenvaten; en het ontydig opftoppen van de Koorts, in Kwaadfappige en fcheurbuikige lichaamen. In een.Byvoeg- zel „op dit Hoofdftuk , wordt gezegd: Meníchen „die kwaad- fappig zyn, moeten niet al te gemeenzaam met menfchen, | ie _ HEELKUNDIGE OEFFENINGEN. 555 die de Kanker hebben, verkeeren: want in {ommige Kan- kergezwellen, die open zyn, ontlast fomtyds een befmet- tende ftoffe. 