Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
Sér. 11, T. 11, p. 471. ? Zie Archiv. t. a. pl. 3 p. 192, 193. 88 * 1617. 700 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ————————————————————————————Y 1017. (vrijdag, den 20"^) had de Prins mede te deelen, dat de dolerende gemeente de keuze van ouderlingen en diakenen als niet geschied wilde beschouwd hebben, mits verkry- gende wat haar toegezegd was, namelijk, op aanstaanden zondag predikatie in de Groote Kerk. Voorts verlangde zij, dat uyrensocazar verklaren zou, geen ander bedenken tegen de leer te hebben, dan in de bewuste vijf punten was uitgedrukt. Wat was de strekking van dit laatste verlangen? Immers geene andere dan om UYTENSOGAERT, die zich reeds herhaaldelijk genoegzaam ten dezen aanzien verklaard had !, bij voort- during in verdenking van dubbelzinnigheid te brengen, hem bedektelik door zulk eene verklaring te nopen tot de erkentenis van hetgeen hij ontkende, namelijk, dat de Remonstranten in die vijf punten van de formulieren afweken, en hem in eene valsche stelling te brengen, niet alleen tegenover de Staten, die de herziening der Belijdenis- schriften aan de Synode tot taak hadden gesteld, maar ook tegenover zoo velen, die le juiste begrippen hadden van het ware wezen en de ware eenheid der Kerk om haar aan gebrekkige vormen te willen binden. Zulk eene verklaríng derhalve hardnekkig van UYTENBOGAERT te vergen was geenszins het werk van een edelen en opregten zin. Met terzijdestelling derhalve van dezen eisch, besloot de Vergadering, op de mededeeling, door den Prins gedaan, dat Zijne Excellentie, de afgevaardigden uit de beide Gollegiën en uit de Magistraat van ’s Gravenhage bij decreet de verkiezing van ouderlingen en diakenen te niet zouden doen en alle partijschap in woorden en werken verbieden. Het gebruik Aan de dolerende Kerk werd voorts toegestaan, den aanstaanden zondag des voormid- der Engeleche jags door den predikant van Rijswijk te mogen doen prediken in de Engelsche of al — Sacraments-Gasthuis-Kerk, mits zij het gestoelte van den Engelschen Ambassadeur on- bezet lieten en zorgden dat de kerk vóór de dienst der Engelsche gemeente te tien uren ontruimd was. Met deze schikking namen de dolerenden genoegen, en zij zouden de diakenen van de Groote Kerk bij die godsdienstoefening de giften voor de armen laten inzamelen 2, Dus liep de godsdienstoefening dezen zondag rustig af, en de Vla- mingen, in menigte uit Leiden gekomen om den triomf hunner partij en » het uitboe- nen der Remonstranten” uit de Groote Kerk te aanschouwen, kwamen te vergeefs 3. Buitengewone Op den bepaalden dag (woensdag, den 26" Januarij) kwamen de Staten buitenge- Mi api Jory woon bijeen. De eerste twee dagen verliepen, zoo het schijnt, met voorbereidende ge- town sprekken, en den 27% kwam men na langdurige gedachtenwisseling tot het besluit eene bezending naar den Prins af te vaardigen, met den Heer van BREDERODE, Presi- sident van den Hoogen Raad, aan het hoofd, Uit den last, aan deze bezending gegeren, 1 UYTENBOCAERT, bl. 670. 2 Resol. v. Holl. 18, 19, 20 Jan. 1617. cameron, p. 193. 3 urrENsOGARAT, bl. 717. DES VADERLANDS. 701 bleek genoeg de geest der Vergadering. Men was ontrust en ontevreden over de hou- ding, door den Prins aangenomen; niets van het door hem ingewilligde verkoos men als verpligtend aan te merken, en aan die Commissie droeg men de taak op om den Prins » levendig het belang van het openbaar gezag voor te. stellen, en welk eene ondienst aan het Land en aan zijne Excellentie zelve zou gedaan worden, zoo in de ontstane scheuring niet voorzien werd.” Den volgenden dag zou de Commissie in de tegenwoor- digheid der Hollandsche Gedeputeerden ter vergadering der Staten-Generaal, der Raden van State, der Gedeputeerden uit het Provinciale Hof, uit de Rekenkamer en de Haagsche Magistraat, hiertoe in de vergadering te bescheiden, verslag doen van haar onderhoud met den Prins, Toen dit verslag des anderen daags geleverd werd, waren werkelijk dezen allen tegenwoordig. Het luidde, dat de Prins van meening .was, dat men zich in deze godsdien- stige geschillen van hevige maatregelen onthouden en veeleer zachte middelen gebrui- ken moest, en wat de zaken in den Haag betrof, zoo bleef zijne Excellentie bij zijn aan de dolerenden gegeven woord. Dit antwoord was verre van geruststellend. Alzoo begreep men vóór alle dingen den Prins in de vergadering te moeten roepen, en de afgevaardigden van den Kerkeraad in de gelegenheid te moeten stellen, hunne gegronde bezwaren tegen de inwilliging van het verlangen der dolerenden, ten aanhooren van den Prins, uit een te zelten. Dit een en ander geschiedde. De redevoering van UYTENBOGAERT, die voor den Kerkeraad het woord voerde, maakte op den Prins grooten indruk, zoo zelfs, dat hij luide bekende de zaak niet genoeg ingezien te hebben. Doch zijn gegeven woord verlamde zijne vrijheid: de dolerenden moesten en zouden prediken, dit was en bleef zijne leuze, Toen de Kerkeraad vertrokken was, ontstonden dan ook de levendigste en hartstogtelijkste woordenwisselingen. Men wilde den Prins doen be- grijpen, dat hij zijn woord ligtraardig verpand had en er thans van ontslagen was, aangezien de partij de voorwaarden, waarop het gegeven was, had geschonden. Doch in weerwil dat verklaard contraremonstrantsche Heeren , onder anderen het lid der Reken- kamer vs zijn, beseffende dat vóór alle dingen het gezag der Staten moest gehandhaafd worden, zich regtstreeks en heftig tegen de dolerenden verklaarden !, niets mogt baten.. De Prins verlangde, dat men hun toelaten zou in de Groote Kerk te prediken, al wilden zij ook geene gemeenschap van sacramenten met de Haagsche gemeente houden, en zoo de Staten hun dit niet toestonden, meende hij, dat daarmede zijnen persoon smaad- heid geschiedde, Kortom, zonder den Prins ware toen de scheuring te 's Hage ge- fnuikt geworden, Maar thans moest men wel tot een transactie komen, en alzoo besloot men, dat nog voor morgen (de volgende dag was een zondag) in de Engelsche kerk, even als te voren, zou mogen gepredikt worden, Voorts zou een geschikt en vreed- zaam contraremonstrant gekozen worden, die bij leening in die kerk zou prediken tot 1 CARLETON, p. 194. " 1617. 102 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —————— — ——— — —— —— ——— —— — 1617. de aanstaande Statenvergadering: alleen zou de gemeente, die hier ter kerk zou komen, geen Kerkeraad mogen benoemen. Ten slotte werd zijne Excellentie uitgenoodigd met den Hoogen Raad en het Hof van Holland zijne beste pogingen aan te wenden om ROSAEUS eN UYTENBOGAERT te verzoenen; in de hoop, dat, zoo deze verzoening tot stand kwam, een goed voorbeeld gegeven zou zijn tot de algemeene verdraagzaamheid, die men nog steeds als het doel, waarnaar men streefde, in het oog hield 1. Liedaar dan het besluit, waartoe men kwam met betrekking tot de hoofdzaak, om welke de buitengewone vergadering was bijeengekomen. Doch nog een ander teeder punt werd Geschil over behandeld, het regt, namelijk, van den Hoogen Raad om zich klagten aan te trekken "i — va tegen besluiten door de stedelijke Overheden bij vorm van policie tot. onderhouding der rust binnen hare wallen genomen. Deze vraag kwam ter sprake op aandrang van de Gedeputeerden van Gouda en den Briel, en xij werd in dien zin beantwoord, dat men | het Hof aanschrijven zou, van zoodanige klagten verder geen kennis te nemen. Het Hof echter bekreunde zich aanvankelijk weinig om deze aanschrijving. Eenige dagen later, ten minste; bleek het, dat dit Collegie zich de klagten van burgers uit Gouda, die door hunne Overheid uit de stad gebannen waren, » na communicatie met Zijne Excellentie", aangetrokken en in hunne zaak beslist had. Wanneer de regterlike magt, in verstand- houding met den Prins, aldus de daden der stedelijke Regeringen kon te niet doen, zou _ de souvereiniteit in der daad verplaatst zijn geworden. Buitendien was daar gevaar genoeg voor. De Prins die nu reeds weigerachtig was om de krijgsmagt te gebruiken ter voor- koming van onlusten, uit de godsdienstgeschillen voortgevloeid, behoefde haar slechu het bevel te geven om zich tegen de Staten te keeren, — en de omwenteling was vol- bragt onder toejuiching eener schare, die van zoo menigeen harer predikanten geleerd had, hare Overheden te verguizen. In dezen stand van zaken was het de pligt der Staten, zoo zij ten minste niet lafhartig en eervergeten hunnen post wilden verlaten, - zich des noods zoo mogelijk van de genoegzame stoffelijke magt te voorzien om zich niet te laten overrompelen, Doch beleid was hier zaak, terwijl de tegenpartij, niet zeker van haar regt, alsnog voor openlijk verzet terugdeinsde, Daarom was de Magistraat van Gouda vermaand geworden » met alle gevoegelijke discretie’ te- gen de veroordeelden te werk te gaan, en toen het bekend geworden was, dat de Hooge Raad haar vonnis buiten werking gesteld had, schreven de Gecommitteerde Raden naar de Heeren van Gouda om hen te verzoeken, het Hof »in beleefde termen” te antwoorden, en bij de minste goedwillighéid van den kant der schuldigen hen weder in hunne stad op te nemen. DES VADERLANDS, 705 Haag was voorgesteld, en toen nietlemin de bitterheid bleef bestaan, en de Magistraat 1617. reeds de schutterij en het garnizoen in de wapenen had laten komen om bij de maatrege- len, ter opsporing van den predikant xarjwsz genomen, de orde te bewaren, wenschte men ten einde de aanleiding tot het kwaad te verwijderen, dezen predikant karsnsz vrijgeleide naar den Haag te verleenen, Maar in geval geene zachtheid mogt baten, trachtte men toch te verhoeden, dat de krijgsmagt in deze belangrijke garnizoensplaats een voorbeeld van ongehoorzaamheid aan de stedelijke Overheid geven mogt. Een offi- cier van het garnizoen van den Briel, die in den Haag vertoevende van den Prins hevige verwijten had moeten aanhooren, dat het garnizoen zonder zijn bevel in de wapenen geweest was, kreeg, toen hij weder naar zijne compagnie vertrok, van de Gecommit- teerde Raden de vermaning mede, dat hij wel zou hebben te letten op den door hem gedanen eed om den Staat niet alleen tegen de vijanden van buiten, maar ook tegen die van binnen te verdedigen, ja! er werd eene opzettelijke acte aan het krijgsvolk van den Briel gezonden, waarbij het gelast werd de Magistraat zonder bedenken ter hand- having van haar gezag te gehoorzamen. 1 — Een dergelijk vergelijk als te ’s Gravenhage was getroffen en nu ook in den Briel was aanbevolen, kwam oek te Rotterdam, waar zich mede eene »dolerende gemeente” gevormd had, tot stand, em de Prins was met deze schikking zoo zeer ingenomen, dat hij deswegens zijnen invloed bij den Hoogen Raad geblikte om de intrekking te verkrijgen van het mandament, waarbij dit Collegie reeds uitspraak gedaan had in het belang dergenen, die tegen de Rotterdamsche Magistraat in beroep gekomen waren ?, In den toestand, waarin de Gereformeerde Kerk thans was gekomen, moest het den Do Remon- Remonstranten moeijelijk vallen, niet ongeduldig te worden, In eene remonstrantie, in het “ten te Am- sterdam houden eind van Januarij 1617 aan de Staten aangeboden, klagen zij, dat het verre gekomen Afzonderlijke godedienstoefe- was, nu 2ij, »die niet aangevangen hadden, maar gevolgd waren, waar men hen ge- ning. sleept had, zich niet anders dan ter nood verdedigende, en zich altijd onder hunne wettige Overheid buigende, voor oorzaken van bereerten uitgekreten werden *.” Hunne gehoorzaamheid aan der Staten Resolutiën, dit zagen zij in, bragt hen in eene ongun- stige stelling. Deswegens kwam bij de Remonstranten in sommige plaatsen het denk- beeld op om zich, op hunne beurt, als de dolerende partij te doen gelden of aan te stellen. Werkelijk waren zij de lijdende partij, vooral te Amsterdam; maar om aan hunne leuze, onderlinge verdraagzaamheid, volkomen getrouw te blijven, moesten zij naar geene afzonderlijke godsdienstoefeningen trachten. Desniettemin was de verzoeking 1 Resol v. Holl. 21, 28 Jan.; 1, 16, 17 Febr. 1617. cameron, 1, p. 212, 213. 2 Resol. v. Holl. 17 Febr. 1617. canteton, 1, p. 207. 3 uyTENBOGARAT, bl, 730. 1617. Hunne gods- dienstoefening verstoord, 704 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ed om door middel van afzondering op hunne beurt tegen de heerschende rigting te ge- tuigen en ook eenmaal predikers naar hunnen zin te hooren, zoo groot, dat eenige Remonstranten te Amsterdam in den strik vielen. Aangemoedigd door het voorbeeld van eenige leden der Waalsche gemeente, die zonder stoornis afgezonderde vergade- ringen hielden, huurden zij een pakhuis om aldaar te prediken. Het laat zich denken, dat dit in Amsterdam door de Regering niet anders dan met hooggaand ongenoegen kon gezien worden. Immers ontzag deze Regering zich niet om door middel van geringe lieden met den Prins verstandhouding te plegen ten einde hem aan te sporen om »comstant te blijven,” op grond dat het »hem aan hulp van de goede zijde niet zou ontbreken !." Evenwel verbieden wilde zij ’t niet: immers zou dit een wapen gegeven hebben in de hand van hen, die den Contraremonstranten de afzondering zouden hebben willen beletten. Maar de bijeenkomsten der Remonstranten beschermen wilde zij nog minder. Dus zou hei stadsgemeen vrij spel hebben. Dit konden de Remonstranten gemakkelijk voorzien, en waarom dan niet hunne bijeenkomsten gestaakt? Het was omdat zij begrepen een be- wijs van hun bestaan te moeten geven, opdat, wanneer eenmaal gelijke regten aan Re- monstranten en Contraremonstranten mogten toegekend worden, men in Amsterdam hun bestaan niet mogt ontkennen, en zij alzoo niet verstoken mogten blijven van datgene waarop ook zij aanspraak maakten. Daarom meenden zij zich niet bij den eersten tegen- stand schuil te moeten houden, en drongen, hoezeer te vergeefs, bij de Regering op bescherming aan. Toen zij dan in het pakhuis predikatie hielden, liet men hen niet ongemoeid. Straatjongens en gemeen volk wierpen de glazen in; de predikant crarsrraax GorincIvs, van Warmond, en de toehoorders moesten vlugten, en sommigen, onder anderen JACOB LAURENSZ. REAAL, bragten er naauwelijks het leven af. Op zondag, den 19de Februarij, kwam het graauw in grooter getal op de been, niettegenstaande er eenige maatregelen genomen waren om de orde te bewaren, en toen de woeste bende geene vergadering van Remonstranten uiteen te jagen vond, viel zij aan op het huis Het huis van van een achtenswaardig ingezetene, den broeder van den Leidschen Hoogleeraar zersco- BISSCHOP plunderd. B" plus, REM RGBERTSZ, BISSCHOP, die in eene der vroegere vergaderingen der Remonstranten in de plaats der bijeenkomst van de afgezonderde Waalsche lidmaten de aandacht op zich gevestigd had. Men liep met een balk de deur open, drong in huis en plunderde of vergruisde en verspilde al wat er in te vinden was, zonder zich te bekreunen om den Officier en den Burgemeester, die zich ter plaatse van het oproer begeven hadden, en trouwens dezen hunnen post weder verlieten. Eerst toen de onrust reeds van zelve bedaarde, maakten andere Burgemeesters en verscheidene Raadsleden, in het huis aan- gekomen, aan de zaak een einde 2, 1 UYTENBOGAERT, bl. 731. 2 UYTENBOGAERT, bl. 739. graxpt, ll, bl. 473—496. DES VADERLANDS. | 705 mmu UIIK-————— (— — Ha — En Het is ligtelgk na te gaan, welk een indruk deze gebeurtenis in den Haag bij de Staten, en allerwege bij de Remonstranten maken moest. Stonden de zaken dan werkelijk tot dadeljkheden, burgerkrijg, verwoesting en moord over te slaan? Was het vergade- ren in schuren en pakhuizen, hetwelk elders voor de Contraremonstranten te slecht gerekend werd, in Ameferdam voor de Remonstranten nog te goed? Algemeen moest de bevreemding of de verontwaardiging wezen over de Regering van Amsterdam, die buiten magte om het bedrijf der Remonstranten onregt te heeten, een stilzwijgend be- roep op het gemeen gedaan had om onstraffelijke medeburgers te doen boeten. Welke handelwijze was waardiger, die van zulke Regenten, welke om de policie in hunne Stad te handhaven enkele driftige burgers uitgezet hadden, of die van de Regenten van Amsterdam, welke, vam de handhaving der policie afstand doende, het gemeen tot regter en beul tevens in godsdienstzaken gemaakt had? Wel mogt men instemmen met dien Contraremonstrantichen Engelschman, die onder het gehoor van sormoros, over- tuigd geworden van de nietigheid van het verschil en de onredelijkheid om deswegens misbaar en oproer te maken, uitgeroepen had: »o Amsterdam, o Amsterdam, gij plagt de kroon te spannen, waar-zijt gij nu toe gekomen! ’t Is God te klagen 11° Intusschen was in Amsterdam veel kwaad volk, voor een goed deel van vreemde af- komst, op de been geraakt, en het bleek spoedig, dat, zoo de Overheid zich even slap bleef gedragen, de rijke ingezetenen en “de openbare kassen gevaar zouden loopen. Reeds spraken eenige kooplieden van de stad te verlaten, indien men geen orde stelde op de bescherming der ingezetenen. Dit was van uitwerking bij de Heeren, wien im- mers en te regt » de nering” na aan het harte ging. De schutterij kwam in het geweer. » Dit bragt, er den schrik in en de Stad weêr in rust 2.” Maar het was alsof de Rege- ring van Amsterdam zich ten doel gesteld had door hare gedragingen dat alles te regt- vaardigen, wat zij in de Remonstrantschgezinde Vroedschappen van andere steden laakte. Immers veranderde zij bij deze gelegenheid den vorm van den schutterseed. Te voren werd deze afgenomen in naam der Grafelijkheid; maar thans vergde zij eenen eed van gehoorzaamheid aan de Overheid der Stad in alles en tegen allen 3, Verre evenwel van Amsterdam eenige verwijten te doen, beijverden. zich de Staten, reeds na het gebeurde op zondag den twaalfden vóór de plundering van pisscHors huis, aan alle steden, behalve Amsterdam, van de hier voorgevallen ongeregeldheden berigt te geven, en haar te vermanen om toe te zien, dat zoo iets binnen hare moren niet mogt voorvallen, Dus waren de Remonstrantschgezinde Steden gewaarschuwd om de Remonstranten te beletjen op de Contraremonstranten wraak te nemen. Toen ook de t BRANDT, Il, bl. 484. 2 sranpt, II, bl. 499. 3 CARLETON, I, p. 218. III Deer. 9 STUK. 89 1611. 1617. De Remon- stranten en OL- DENBARNEVELT van Speanschge- zindheid beschul- digd. 706 ALGEMEENE GESCHIEDENIS mmm plundering bekend was geworden werd bij het nader berigt, dat haar toegezonden werd, deze waarschuwing herhaald 1, Men zou ligt meenen, dat het voorgevallene te Amsterdam aan de zaak der von- standers der onderlinge verdraagzaamheid nieuwe kracht moest bijzetten. Dit was echter ET het geval geenszins. Naarmate OLDENBARNEVELT onberispelijker en meer boven alle rede- lijke verdenking verheven was, beijrerde men zich meer om allerlei verdichte grieven ingang te doen vinden, Juist omdat men niets dadelijk te duchten had ?, veinsde men bang te zijn voor de toekomst. Het was een volksgeloof, een waan, neen, een wantin geworden, dat de Arminianen het Land aan den Spanjaard zochten te brengen, Dex aanklagt klonk door het geheele Land; zij werd met kalmen ernst nedergeschreven in de vertrouwde brieven van WILLEM LopewuK 3, en hun teegesnaauwd, die onder hel Amsterdamsche publiek niet met welgevallen bij de plundering stonden toe te kijken í, en de Engelsche Gezant maakte zich tot den tolk van vermoedens, die in de onistelde hersenen van eenen godgeleerden pamfletschrijver, als pRieLEnBonG, te huis beboorden. » He was opmerkelijk ’’ schrijft die diplomaat, »eensdeels dat dáár, waar de meeste Papisien waren, de Remonstranten de meerderheid hadden, en dat de Papisten over het algemeen op hunne hand waren;" anderdeels, »dat de Magistraten van de meeste, zoo niet van alle grenssteden, ten gevolge van de kunstgrepen van OLDENBARNEVELT, Remonstranlsch | waren: daar nu de Remonstranten meerendecls Arminianen waren en de Arminianen nar | het Papisme overhellen, zoo was het gemakkelijk vooruit te zien, in geval er vreemit hulp werd ingeroepen, tot wie die factie de toevlugt zou nemen 5,” Uit zulke uitlatingen blijkt niets anders, dan dit, dat Engeland spijt had, dat het zich, door het losgeld va de Hollandsche en Zeeuwsche grensplaatsen aan te nemen, het middel benomen hal om de door haar begunstigde partij gewapenden bijstand te bieden. Men zou volslagen | onkundig meeten zijn van OLDENSARNEVELTS staatkundige loopbaan en niet het minste be grip moeten hebben van zedelijke kracht en grootheid om te vermoeden, dat de eenig man, die in Europa »de papistische ligue? het hoofd bood, en onzen Staat op geene anderen grondslag dan op dien tegenstand gebouwd wilde hebben, de oogen naar do | vijand gewend had. Neen, hij bestreed den katholieken zuurdeesem tot in de Contr- remonstrantsche partij tae, en juist dit was het, wat deze gevoelde en niet verdawen 1 Resol. v. 2 CARLETON (I, p. 217) zegt, »dat oLDENDARNEVELTs tegenpartij niets toegaf, meer om de gevolgen, | dan om de dadelijke bezwaren," die dan ook waarlijk niet groot waren. * Lie Archiv. t. a. pl, bl. 496, Lettre 413. 4 pranpt, bl. 409. 5 CARLETON, I, p. 197, 213. DES VADERLANDS, 707 En kon. Die aanspraak der Contraremonstranten op katholiciteit maakte tevens, dat zij zich onmogelijk met de Roomsch-Katholieken konden verdragen, wier Kerk gelijke en ouder aanspraak deed gelden. Dat zich derhalve de Roomschen aan de Remonstranten aansloten, hierin behoefde niets opmerkelijks gevonden, noch iets geheimzinnigs gezocht te worden. Bij de zienswijze der Remonstranten en der echte Staatslieden konden de Roomschen, zoo zij zich. als Nederlandsche burgers gedroegen, tot vrede opgeleid en tot vriendschap gewonnen worden. Bij die der Contraremonstranten zou vervolging en uitroeijing hun deel zijn, en aan welk eene barbaarschheid zulk eene houding, als de Contraremonstranten tegen de Roomschen begeerden, ons Vaderland zou prijs gegeven hebben, laat zich afleiden uit eene opmerking van OLDENBARNEVELT zelven in een ge- sprek, juist in die dagen met cagreroN gehouden. Ten betooge hoe noodig het was, dat onder de Gereformeerden eendragt heerschte en, bij gevolg, dat hunne kerkelijke zaken van Staatswege geregeld werden, voerde de Advokaat de omstandigheid aan, dat in de Vereenigde Provinciën en bepaaldelijk in Holland de Protestanten toen nog min- der dan een derde deel der ingezetenen uitmaakten, en dat de Roomschen het gezondste (dit was zijne uitdrukking, zegt cARLETON met nadruk), het gezondste en rijkste gedeelte waren. Hier spreekt waarlijk uit OLDERBARNEVELTS mond de man niet, die voorhad met behulp der Katholieken den Staat aan Spanje te verraden: had hij zoo iets in het schild gevoerd, het ware zijne zaak geweest de magt zijner handlangers te ontveinzen. Neen! hij wilde in uitdrukkingen, berekend naar de vatbaarheid van een man als car- LETON, de noedzakelijkheid doen uitkomen eener staatkunde, waarbij de heerschappij niet gelaten werd aan eene partij, die door middel van het drijven van een ongenadig en alle vergelijk afstootend leerstuk denkbeelden omtrent het wezen der Kerk wilde doen gelden, waarbij noch andersdenkenden, noch eene algemeene landsregering bestaan konden, Juist het toen nog overgebleven groote aantal Katholieken was een bewijs, dat de Republiek tot stand was gekomen en aanvankelijk groot was geworden, door de toepassing van eene onbekrompene, echt vaderlandsche staatkunde, en allerminst yan een uitsluitend kerkelijk stelsel. Die staatkunde voort te zetten was OLDENBAR- XEVELTS taak, en daarbij verkoos hij zich door geene vreemde raadslieden, evenmin door den Keurvorst van de Paltz als door Engeland te laten belemmeren, en, wilde deze laatste Mogendheid hare dienst opdringen, zoo was hij er op uit om haar met het regt, dat alsdan ook Frankrijk had om raad te geven, af te wijzen ł. - 1 Zie het onderhoud bij canuerom I, p. 219—222. Daar heet het: »les Papistes étoient la plus saine (ce fat son expression) et la plus riche partie.” Dit woord gezond, in dien tijd in OLDENBAANEVELTS mond, staat over tegen scheuringziek, onverdraagzaam, tegen de Overheid weér- barstig. Zoo wordt het woord gezond ook gebezigd in de rede der Gedeputeerden van Holland in de vergadering der Staten Generaal van 15 Junij 1617, waar sprake is van »te maintineren 89 * 1617. 708 ALGEMEENE GESCHIEDENIS am—— —————— ————————————Á Á — 1617. ` Tot de punten van beschrijving der zitting van de Staten van Holland, die in de Plan tot be- laatste dagen van Februarij bijeenkwam, behoorde de voorslag der benoeming eener noeming Commissie tot Commissie, uit politieke en kerkelijke personen bestaande. Als beweegreden tot zulk opheffing der ker- kelijke swarighe- eene benoeming werd de overweging opgegeven, dat, bij de algemeen erkende nood- m zakelijkheid om de scheuring te verhoeden, de daartoe strekkende Resoluttën » door sommigen al te eenzijdig uitgelegd en niet overal op dezelfde wijze uitgevoerd werden, en bepaaldelijk in de afwijkingen in de leer buiten de vijf geschilpunten niet genoeg werd voorzien.” Aan die Commissie zou de last worden opgedragen om een » zeker reglement te ontwerpen, waardoor alle misduiding der bedoelde Resolutién geweerd en nader orde op derzelver uitvoering gesteld mogt worden.” Dit reglement zou zij eeni aan Zijne Excellentie ter overweging mededeelen, opdat er daarna door de Staten een besluit op genomen mogt worden. 1 Resol. v. Holl, 1617, bl. 250, 251. 2 Archiv. t, a. pl. DES VADERLANDS, 709 scheen te zullen wijken, de strijd verplaatst in den boezem der Staten-Generaal, Hier zou de Prins, hier zou Engeland steun vinden tegen de Staten van Holland; hier zou eene meerderheid van Provinciën worden tot stand gebragt, die de Regering van dit Gewest onvermoeid door vertoogen en opzettelijke bezendingen tot maatregelen zou trachten te nopen, die noodwendig de miskenning van haar gezag en de veroordeeling van haar stelsel ten gevolge moesten hebben. Dadelijk bood zich eene kiesche zaak aan de behandeling der vergaderde Staten van Holland aan. De Magistraat van Oudewater. had den predikagt zomawmwxs LypIus ge- 1617. Vraag aau- gaande de judi- cataur der Ho- schorst en eenige ingezetenen van hun burgerregt ontzet. Het Hof van Holland en de Y" Prins hadden zich de zaak der veroordeelden aangetrokken en » eenige moderate uitspraak gedaan.” Hier betrof het dus weder de regtsmagt der Hoven. Toen door de Regenten van Oudewater mededeeling van het voorgevallene gedaan was, werd aan drie leden der Vergadering, één uit Dordrecht, uit Haarlem één, en één uit Delft, de last opge- dragen om van het Hof te verkrijgen, dat de zaak werd uitgesteld, totdat nog in deze dagvaart een besluit betreffende al zulke zaken genomen zij» zou. Doch de Gedepu- teerden van Dordrecht verontschuldigden zich van dien last, Nu werd de Griffier van het Hof van Holland ontboden, opdat hem zou aangezegd worden, dat de Raad alle proceduren in de bewuste zaak zou staken, en haar aan de kennisneming der Staten zou overlaten. Dit geschiedde evenwel niet zonder protest van de Gedeputeerden van Amsterdam: zij verklaarden, niet te kunnen toestaan, dat men aan geloofsgenooten regt zou weigeren. — Dat het Hof zich de zaak der Remonstranten in Amsterdam niet aantrok, en de straffeloosheid der plunderaars van sisscmops huis slilzwijgend toeliet !, had in hunne oogen natuurlijk geen bezwaar, — Dech in weerwil van het protest werd het Hof ter verantwoording geroepen. In plaats van den Griffier verschenen de Raads- heeren cROMHOUT en Junius, Dezen verhaalden het gansche verloop der zaak; die van Oudewater werden daarover mede gehoord, en nu werden van wege de Staten Zijne Excellentie en de Raad verzocht, de partijen, behoudens zekere wijziging, op den door hen gelegden grondslag tot eene schikking te brengen. Weldra echter zou de dus nog onbeantwoord gebleven hoofdvraag ter oplossing gebragt worden. De dag van den 2% Maart was bestemd om het godsdienstige vraagstuk met al den ernst, dien zulk eene gewigtige zaak vorderde, ter sprake te brengen. Hiertoe riep de Advokaat zelve al de krachten van zijnen geest en overredingsgave, als tot eenen laatsten en beslissenden strijd, te hulp. Zijne Excellentie woonde de vergadering bij, en, nadat het gebed gedaan was, hield oLpENBARNEVELT eene uitvoerige rede, waarin bij de vraag geschiedkundig toelichtende en aantoonende wat betreffende de kerkelijke zaken door alle Gereformeerde Koningen, Vorsten en Republieken gedaan was, en hoe 1 praxpr, ll, bl. 501. Voorjaarszit- : ting der Staten. 1617. 710 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | men hier te lande altijd verstaan had, dat die zaken behandeld worden moesten, door het gezag van de oudheid, van het nationaal gebruik, van het wezen der Reformatie, van de praktijk der Hervormden, en van zijne eigene beginselen, door een lang leven van zorgen beproefd en deor weergalooze triomfen bekroond, eene overtuiging bij zijne hoorders vestigen wilde, die hen als één man alle drogredenen der tegenpartij met voeten zou doen treden. Doch al dadelijk bleek uit het advies van Prins maumrts, dat deze rede op hem ten minste zonder uitwerking was gebleven. Van de handharing der Resolutiën wilde hij ook nu niets weten. Integendeel, men moest, zeide hij, met zacht- heid en toegefelijkheid tegen de dolerenden te werk gaan; hen onbelemmerd laten prediken; de afgezette predikanten in hunne gemeenten hersteld zien te krggen of hen bij leening of anderzins door anderen van gelijke gezindheid trachten te doen ver- vangen, alles tot tijd en wijle dat in de zaak ten principale beslist zou zijn. Ziedaar eene staatkunde die aan eene veel eischende partij moest doen gevoelen, dat zij niets kon vragen, hoe kwetsend ook voor het gezag der Overheid en hoe grievend ook voor andersdenkenden, of het.zou haar toegegeven worden, eene staatkunde waarbij de Regering, die nimmer de leiding der zaken uit de handen behoort te geven ‚ zich als het ware verbond om te volgen, waar men haar brengen wilde, Ook de Staten wilden eene verzoenende staatkunde, maar zonder in eenig opzigt aan hun regt te kort te doen. De Resolutiën moesten niet verloochend worden, want zij waren wijs en billijk; doch, bleef slechts door hare handhaving het gezag en het regt der Overheid ongekrenkt, dan kon de Regering, zonder het roer uit de hand te laten schieten, met eenige gerustheid stroom en gelijde volgen. — Na het advies van zijne Excellentie namen de verschillende adviezen nog den geheelen overigen tijd der vergadering en de twee volgende bijeen- komsten in, zonder dat men tot een besluit kon komen. De zaak werd vier dagen (tot den volgenden Dingsdag, den 8'"* Maart) in bedenken gehouden, Doch ook toen kwam men niet verder, en de eerstvolgende dagen werd de Vergadering door allerle: andere zaken afgeleid, Den. 9" Maart verscheen het Collegie van den Hoogen Raad en deelde den Staten mede, dat zij aan eenige personen van het dorp Avenhoorm, die zich door de Magistraat van Hoorn in hun regt verkort achtten, op hun verzoek provisie verleend hadden; nog andere rekesten van gelijke strekking uit den Briel, Gouda en Schoonhoven waren hun aangeboden; en uit kracht van het 9% artikel hunner instructie waren zij gehouden al zulke personen regt te verschaffen: evenwel wilden zij dit liever niet doen, zonder van de Staten verklaring te verlangen, of zij niet vermogten het regt voortgang te doen hebben in weerwil van aanschrijvingen en tegenbevelen van de Hooge Overheid of de Vroedschappen van Steden. — Zoo zagen zich de Staten eene bepaakle verklaring afgevorderd, en het was niet twijfelachtig, hoe die zou uitvallen, Het negende artikel zijner instructie, waarop de Hooge Raad zich beriep, bewees inderdaad niets, DES VADERLANDS, 711 USED TIL en de Staten hadden voor hunne meening genoegzame gronden !. Evenwel stelden zij den Hoogen Raad in de gelegenheid zijn gevoelen nader in geschrift aan te dringen; maar nog vóórdat dit schriftelijk vertoog was ingekomen, werd door de meerderheid der Leden bij voorraad besloten, aan den Hoogen en tevens aan den Provincialen Raad aan te schrijven, »geene Provisiën in deze kerkelijke verschillen te willen verleenen en, zoo zij die reeds verleend hadden, de proceduren te staken, om alzoo nog, voor zoo- veel het mogelijk is, de steden en plaatsen in rust te houden en niet in grootere twee- spalt te brengen.” Weinige dagen na deze aanschrijving (den 22'*^ Maart) zonden de 1617. De vraag aan- n ; ; gaande de judi- Staten aan de beide Hoven eenen brief, waarin hun te kennen werd gegeven, dat de aa des Hoven kennisneming van zulke klagten, als die zij zich hadden aangetrokken, toekwam en Voor Copie be- sedert 1572 aleeds aangemerkt was als toekomende aan de Stalen en in der Staten af- wezigheid aan de Gecommitteerde Raden, die bij hunne instructie met het opzigt en - de handhaving der kerkelijke politie waren belast. »Hoewel Wij nu,” gingen de Staten voort, »Uwe redenen van genoegzaam gewigt hebben bevonden om daarop bij gelegen- heid te letten, zoo hebben Wij toch niet kunnen verstaan, dat aan U eenige beschik- king toekomt, tegen het regt Ons en den Steden en in Onze afwezigheid den Gecom- mitteerden Raden voorbehouden. Dus is Onze ernstige meening, dat de bewuste pro- visién zullen gehouden worden als niet verleend en voorlaan niet meer te verleenen; maar de klagers zijn aan Ons en Onze Gecommitteerde Raden te verwijzen, totdat bij Ons anders verordend zal zijn en Gij uitdrukkelijk tot de kennis en judicaluur van dergelijke zaken gecommitteerd zult wezen 2," Zoo was dan een merkelijk bezwaar tegen de vrijheid van de Vroedschappen der Steden in de handhaving van de Resolutiën der Staten voor het oogenblik zonder openbaren tegen- stand uit den weg geruimd 3, Maar niettemin begrepen de Staten zelven den weg der t Men vindt ze in Buco pz Groor Veranlw., bl. 128—132. Het aangehaalde negende artikel van de instructie van den Hoogen Raad luidt: » Item, en sal de Justitie bij den voorsz. Hoogen Rade niet verachtert, verlenght, noch vertogen worden om eenige beslooten brieven, al. waren die van de Hooge Overigheid, Btate of andere iterativelijk oft anderwerf gegeven, noch ook om eenigen beden ende versoeken, 't zij van groote Personagien, oft anderen van wat State oft con- ditien die zijn” (Zie Gr. Placaat-boek 11, fol. 700—837; V, fol. 860—894). Dit artikel ziet op de schorsing van regtsgedingen, die tot het gebied yan den Hoogen Raad behoorden, of reeds voor dit Collegie hangende waren; maar beslist niets omtrent de vraag, wat tot zijn regtsgebied behoorde, en wat niet. 2 Resol. v. Holl. 9, 20, 23 Maart, 1617. 3 De Hooge Raad en het Hof van Holland gaven de zaak echter niet op. Zij zonden den Staten deduetión toe over het stuk der kennisneming van de bewuste zaken. Volgens hun begeren werden deze stukken aan de Steden toegezonden; maar er werd eene contradeductie van de Staten 00 1617. VENATOR Ver- rdeeld. 713 ALGEMEENE GESCHIEDENIS matiging te moeten bewandelen en dien aan de Stedelijke Overheden te moeten aanraden, Gelijk zij den te grooten ijver der Remonstrantsche Regeringen bedwongen zonder hen als strafbaar wegens de door hen getroffen strenge maatregelen uit te krijten, zoo vergenoegden zij zich, nadat de Amsterdamsche Remonstranten hunne zaak in een vertoog, aan Hun Edel Mogenden gerigt, voortreffelijk bepleit hadden, de Gedeputeerden van Amsterdam te verzoeken, »met alle discretie op de redenen der Remonstranten in hun midden te letten 1.” Gelijk zij vroeger de felheid van een en ander geschrift, uit de pen der Contraremon- slranten gevloeid, door het betoonen van hun ongenoegen aan den schrijver gestraft hadden , zoo toonden zij thans, dat zij geene overschrijding van de perken der kerkleer buiten de vijf punten dulden wilden, door venaror wegens zijn geschrift de theologia vera et mera ter verantwoording te roepen, dit zijn boek voor »onstichtelijk, ergerlijk en in den staat van den Lande geenszins tolerabel” te verklaren, hem van zijne dienst te Alkmaar te ontslaan, en hem te gelasten zich tot nader order naar ’s Gravesande te begeven en noch boeken uit te geven, noch conventikels te houden. Geen herhaalde verzoeken van den Kerkeraad en de Gemeente van Alkmaar, geene gedurige smeekin- gen en klagten van venaror mogten baten: de Staten bleven bij hun vonnis ?. Doch met de meeste onpartijdigheid en matiging waren de zaken niet binnen de gewenschte perken te houden. De tegenpartij zat niet stil. Dit bleek alleen reeds uit de bedrijven der Haagsche afgescheidenen. De Prins, dit was goedgevonden, zou zijn best doen om ROSAEUS en UYTENBOGAERT te verzoenen; doch het was eene levensvraag voor de afge- scheidenen om hen tot deze verzoening niet te laten komen. Immers-ware hun dan alle voorwendsel benomen. Daarom beijverde nosazvus zich thans om de breuke als on- heelbaar voor te stellen: UrrTENBOGAERT, zoo liet hij zich uit, was een Sociniaan, die de Drieëenheid en de Godheid van cunisrus loochende. Deswegens beklaagde zich UYTENBOGAERT bij de Staten, maar dit rigtte weinig uit. Het doel werd bereikt en aan verzoening kon noch de Prins noch iemand anders langer denken, Dus meende de Prins alsnu aan de dolerenden een aanzienlijker kerkgebouw te moeten bezorgen. Hij liet het oog vallen op de Kloosterkerk, die, voorheen aan eene geestelijke Orde toekomende, thans tot geschutgieterij diende. Zie Archiv. p. 499. 1 Resol. v. Holl. 10, 21 Maart, 1617. zaarpr, 1I, bl. 503—510. ? Hesol. v. Holl. 4, 11, 18, 18, 22, 23 Maart; 19, 29 April; 25 Mei; 15, 22, 24 Jung, 1617. DES VADERLANDS 715. zochten, dat hun mede het gebruik der Groote Kerk vergund, of ten minste de Kloos- 1617. terkerk ingeruimd mogt worden, »ten einde hun onder eenen eigenen Kerkeraad de 3 ES ris oui) ocr ° e olerenaen ver- verkondiging des Woords en de toediening der Sacramenten door hunnen leeraar ROSARUS zoeken om de en nog eenen anderen, door hen te beroepen, ten deel mogt vallen.” Indien dit ver- — zoek ingewilligd ware, zoo zou de scheuring onder openbaar gezag haar beslag gekregen hebben. Ook waren de Staten daartoe niet gezind. Het rekest werd door de Staten in handen van de Regering van ’s Gravenhage gesteld om den Kerkeraad daarop te hooren en in het begin der volgende week in de Staten-Vergadering verslag van hunne bevinding te doen, wanneer Zijne Excellentie mede uitgenoodigd en des noods beide partijen tegen elkander gehoord zouden worden. De Kerkeraad, door de Haagsche Ma- gistraat geraadpleegd, verklaarde genoegen te nemen met de beroeping van een Con- tra-Remonstrantsch leeraar, om nevens de drie anderen in de Groote Kerk te prediken, mits hij met hen onder den bestaanden Kerkeraad Christelijke broederschap wilde hou- den. Den 21°" Maart gaf de Magistraat van ’s Hage haar advies. Zij ging uit van de stelling, dat de afgescheidenen niet een enkelen wettigen of billijken grond tot afscheiding hadden, en hield vol, dat men bun niets mogt toestaan, dat tot eene scheuring zou leiden, »die mettertijd tot eene politieke scheuring getrokken zou worden." Niettemin om des vredes wil en ten einde zoo mogelijk de rust en eenig- heid te herstellen, stelde zij hetzelfde voor, wat door den Kerkeraad geadviseerd. was, met deze uitbreiding alleen, dat nevens de Groote Kerk ook in de Kloosterkerk zou gepredikt worden, daar buitendien de talrjkheid der Gereformeerde Gemeente een tweede kerkgebouw noodzakelijk maakte, en voorts dat men het getal van de leden van den Kerkeraad zou versterken, en bij de verkiezing van ouderlingen en diakenen de eene helft zou nemen uit hen, die het eene, en de andere helft uit degenen, die het andere gevoelen waren toegedaan. Wat rosarus herstel aanging, zoo kon zij daarin niet bewilligen , aangezien hij zich niet behoorlijk jegens haar gedragen had , maar wilde men bij leening eenen predikant aanstellen, en voldeed nosAxvs intusschen aan hetgeen Hun Edel Mogenden van hem geeischt hadden, of verkozen zij hem daarvan te ontslaan , zoo zou zij zich tegen zijn herstel niet verzetten. Ziedaar, voorwaar, een voorslag, die de halsstarrigsten , zou men zeggen, moest bevredigen. predikatie tegenwoordig geweest, en verklaarden beiden, dat vrrensocarrT ongelijk ge- l III Derr, 2 Srvx. 90 714 ALGEMEENE GESGHIBDENIS 1617. sehiedde; de laatste er bij, dat hj d die add des noodi — teekenen. UrrzwsogaraT wilde sich in de avondzitting in tegenwoordigheid van den Prins verantwoorden; doch dit werd hem, »om Zijn Excellentie niet nog meer ie a tereren," algemeen ontraden. In allen geval, het doel was bereikt, en de persoon ran UYTENBOGAERT als de oorzaak aangeduid, die de dolerenden dwong bij hunne scheuring te NP cesis volharden. Maar ook dit voorwendsel zou hun benomen worden. Niet lang hierna diende GAERT zijn ont-UYTENSOGAERT voor de derde maal zijn ontslag in, met de uitdrukkelijke betuiging, ne dat hij zulks deed omdat hij voor den eenigen man gehouden werd, die alles in den Haag in de war gebragt had, en de dolerenden zich op zijne leer als op den grond hunuer afscheiding beriepen. Hij was bereid, zeide hij, zich niet alleen stil te houden, maar ook uit den Haag, ja uit het Land, indien hunne Edelmogenden zulks goedvor- den, te vertrekken. Doch (behoeft het nog gezegd te worden?) het was niet om de verwijdering der vermeende ergernis te doen. Integendeel, men verlangde een to- wendsel tot scheuring te behouden totdat het doel bereikt en voor OLDENBARMVEt het regeren eene onmogelijkheid zou geworden zijn. Daarom werd vrremsocamn verzoek door zijne tegenstanders volstrekt niet gunstig opgenomen. De Prins liet zich in de vergadering, waarin vyTEWXBoGAzAT zijne bede had medegedeeld, schamper ge noeg uit, »dat hij nu weg wilde, nu hij het al beroerd had: men moest hem don blijven om alles in orde te helpen brengen.” Het is waar, UYTENBOGAERT moest op sijne standplaats blijven, opdat de scheurmakers voort zouden kunnen gaan op hem al op een ergernis te wijzen. De onbarmhartigheid en onmenschelijkheid van sulk een be- staan kwam niet in aanmerking bij het voordeel, hetwelk het opleverde. Men meende zijne tegenparlij een edele daad van zelfopoffering te moeten beletten, ten einde de wapenen niet to verliezen om haar te treffen, De strijd was nu eenmaal een reldsy gelijk, en in een veldslag ontziet men de legermagt van den vijand niet. En hoe kwam nu een besluit in den zin der dolerenden tot t stand? Ten gevolge vin ! Resol. v. Holl. 17, 21 Maart; 29 April. vvrgx»ooAERT, bl. 718—720 , 727, 728. DES VADERLANDS. 715 ——————————— REPRE eee” de afkeurende stem van den Prins, die reeds vooraf deed vermoeden, welk een onthaal 1617. het advies der Haageche Magistraat bi de dolerenden vinden zou, ging men, in plaats van dat advies gaaf aan te nemen, tot uitstel over in de hoop van op eene andere wijze een vergelijk te treffen, Eenige leden der Staten met name de Heeren BERK, DE HAAN, PAUW, HUGO DE GROOT en BRUYNINK werden gelast »jels op het papier te zeiten, ten einde daarop door de Staten een besluit mogt genomen worden, zonder nogtans eenige scheuring te autoriseren.” Reeds twee dagen later bragten de genoemde Staatsleden hun ontwerp in de Vergadering. Zij hadden het gesteld na de afgevaardig- den der dolerenden, in de tegenwoordigheid van Zijne Excellentie en ten overstaan van de Magistraat van den Haag, gehoord te hebben, en het hield het volgende in: De Kloos- terkerk zou in orde gemaakt worden, opdat daarin te gelijkertijd. als in de Groote Kerk zou gepredikt worden; de predikant swarmrus, van Oud-Beijerland, die toen ter tijd in de Gasthuiskerk voor de dolerenden predikte, zou bij voorraad onder de predikan- ten van den Haag gerekend worden en de beurten in de beide kerkgebouwen waarne- men, alsmede de Sacramenten bedienen. Wilde svraLmrus daarin niet (reden, zoo zou een ander predikant buiten kijf het gevoelen der Contraremonstranten toegedaan, door de Classis van Dordrecht tot de vervulling dier dienst worden aangewezen. Eindelijk, xvas de gewone tijd van de verkiezing van nieuwe kerkeraadsleden gekomen, zoo zou men trachten zulke keuzen te doen, die geene der beide partijen uitsluitend naar den zin waren. — Dit voorstel was in den grond hetzelfde, als dat der Haagsche Magistraat. Ook had het de dolerenden niet voldaan, Het mogt zoo billijk zijn, als het wilde, scheuring begeerde men, en deze werd er door afgesneden. Niettemin werd het door p. der Sta- de Staten bij meerderheid van stemmen aangenomen, en werd besloten, dat, zoo de tenvergadering. dolerenden met dezen voorslag geen genoegen namen, Zijne Excellentie zou worden verzocht met zijn gezag tusschen te treden, opdat alles tot de eerstvolgende vergadering in den tegenwoordigen staat mogt blijven, en geene dadelijkheden ondernomen mogten worden. Gingen de misnoegden, zoo in den Haag als elders, tot gewelddadigheden over, dan zou Zijner Excellentie worden aanbevolen te helpen ze te keeren. Was daartoe te ’s Hage geen krijgsvolk genoeg, zoo zou de Prins meer soldaten doen komen om nevens de schutterij in alle voorkomende gevallen dienst te doen. De Gecommit- teerde Raden kregen in last, dit Zijner Excellentie aan te zeggen, en tevens werden zij gemagtigd om in geval van nood de te 's Hage aanwezige Edelen op te roepen. De besluiten alsdan door Zijne Excellentie, de Gecommitteerde Raden en opgeroepene Ede- len fof handhaving van het gezag der Staten te nemen, waren, dit gelastten de Staten ten slotte, »alle officieren en anderen in dienst van den Lande" gehouden te gehoor- zamen. — Ziedaar het besluit door de Staten vóór de sluiting der zitting genomen. Namen nu de dolerenden den voorslag aan, en bekreunde zich de Prins om den last hem in geval dat zij dit niet deden, plegtig opgedragen? Geen van beide. De Prins 90 * 1617. Punten van be- schrijving ter vol- gende zitting. 