VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
VIIL: 1. Op het geloof en een gerust geweeten, volgt het rein bart, de vernieuwing der ziele, die in alle haare krag- ten gezien wordt, die ’t verftand opheldert ‚ den wil heiligt en de begeertes maatigt. Wat wy uitwendige heiligbeid noe. men, dat drukt de Apostel met het enkel woord; Ziefde, uit. — Zo bezigt by dit woord in zeer veele plaatzen. De liefde, zegt hy onder anderen, ís de vervuiling der wet. Rom. XIII: 10. Wat kan de liefde hier anders zyn, dan de plig- ten en werken, die naarhet voorfchrift der wet voibragt worden ? En dezen zin bekragtigt het voorgaande oogfchyo- łyk. — Ik voege ‘er nog eene plaats vaa een anderen A- postel by, Petrus vermaant de Heiligen met deeze woorden: #ademaal door zyne Godiyke kragt ales, wat tot bet Leven en pe men o. `. ` ccn - ZEDENKLBER: © 413 gey Goe wandel dient , ons gefchonkenis s. za wendt alle'uwe naarftigbeid aan , en voegt by uw gelaf deugd. 2 Petr. 1:3,5, Deze vermaning tot Godzaligheid begint met eene erinne- ring, dat de geloovigen fterkte en kragt van den Heere ont- fangen hadden, zynen wil na te komen , en een deugdzaam Jeven te leiden. De Godzaligheid heeft dus haaren Gronde flag in de verändering van bet hart, en in de kragt, die den regtvaardigen door de genade medegedeeld wordt. Dezé kragt, en alles wat ’er toe behoort, noemt de heilige man voort daarop het geloof. Hy wil, dat de deugd door het geloof zal beweezen worden. Dienvolgens moet het geloof dat geen zyn, wat de kragt en fterkte geeft, de deugd te beleeven. Dit geloof moet de moeder der deugd zyn. Wie twyfelt daar aan , dat hier die uiterlyke deugd genoem wordt, die zig door werken en daaden zien laat? De reden is duidelyk van een zaak, die in de waereld moet getoond worden. Gevolglyk hebben we Petrus mede tot een voors anger. Deze brengt twee ftukken tot de ganfche Godzalig- feid, de Godlyke kragt of het Geloof, dat in °t hart is, en de deugd, welke door het geloof bekend gemaakt en beweezen wordt. Deze beide dingen hebben we de in- en uitwendige heiligheid genoemd. En de enkele woorden maaken dus ale Jeen tusfchen ons en den Apostel een onderfcheid *% ` a In ’t eerfle hoofd-deel moet des men{chen natuurlyke toes $tand, voor al, worden overwogen. Wie kan de gelukkige ver- ändering regtbegrypen , waar in we doqr. de heilzaame genade geplagtst worden , die de elende vooräf niet kent, die de na- tuur hem medegedeeld heeft? En wie kan de ziektens der ziele geneezen, zonder vooräf de oorzaaken daar van nà te gaan? Naderhaud zal men de middelen moeten weeten, die de Heere verördend heeft, om van onze natuurlyke elende verlost te worden. 3 84 J- Le Ve MOSHTEIM ZEDENLEER: „Beel van eenige weinigen fhikte; - Zo lang als de oude wè gen gelyk zyn, en tot geene onwisfe zydwegen leiden kur Een; zo lang ishet, myns bedunkens, best, op dezelve te Plyven. Ondertusfchen laat men elk een zye vryheid, en hoopt daorêntegen, dat anderen omtrent ons niet onbiliy: ker zullen te werk gain, =— De pligten, die de Heilige Schrift voorfchryft, moeten of van alle ménfchen, hee ook hun toeftand zyn mogt 3 of flegts van zekere’ menfchen waare genonsen worden, die -in deze of geene omftandigheid et toeftand geplaatst zyn. De algemeene pligten zyn besrekkehk op Gad, op anderen menftben , en op ons żel’. De pligten om irent Geesten en onzigtbaare fchepzelen zyn’ zo weinig in etal „dat het niet fioodig is, om ‘er eén byzondere afdee- fing van te maaken. En wat men, mogelyk, omttent rede- fooze fchepzelen, moét waarneemen, i$ even zo gemakiyk én met weinigen te zeggen. «= De byzondere pligten laaten zig, best’, nâat de verfchillende foortefi van verpligtingen befchouwen, waar aan de menfchen zyn gehouden. Wyzya jeden der algemeene maatfchappy, die God op aarde heeft pgeregt: ‘Wy zyn leden van den Staat, of de burgerlyke Si menteving, waár in wy ons ophouden. Wy zyn, cinde- yk, ledên van de geestlyke gemeénfchap, welke de Kerk genoemd wordt. Efke van deze vêrpligtingen vordert van a. %90. de rede, en die dingen , die ‘er uit afgeleid kunnen wotden , niet vergètter De zaak zelve zal het zomtyds vorderen, Bat we met dezelve raádpleegen , én zekere dingen aanroee fen, die onder de Wyzen dezer waereld verhandeld zym ch het voornaame doelwit zal gerigt zyn naar dat boek, het welk God, ter onderrigting van het menschdom heeft taaten opttellen ”. - 7 Volgens deze fchikking vind men nog in dit Deel, na de- ze gemelde Voorbereiding, de ontvouwing van de natuur- _ dyke verdorvenheid des Menfthen ; welken elendigen ftaet de Heer mostem, een ftemimig met de vastgeftelde Leer on- zer Nederlandfche Kerke, zeer onderfcheiden verkldert ; om voorts in een volgend deel de oorzaaken daer van na te fpoo:” fen , en de middelen ter verlosfinge te overwegen. "5% HET ONTDEKT JOODENDOM, sij Het ontdekt Foodendom, Door J. A. EISENMENGER, Profesfor : der- Ooster f:be Talen opide Univer freit te Heidelberg. Eerfte N Deel, Eerfie Stuk. ; Te Amfel K by H. Vieróot , 1767. in OBawo 444 Wadsyden,: «vd en nr E Hoogleeraer Eifenmenger heeft veel moeite aenge: wend om de Joodíche Schriften te‘ doorbladeren , en ich met de Jooden in redenwisfeling te vervoegen; wel byzonder met oogmerk om hunne Godsdienftige gevoelens te doorgronden, en voor al na te gaan, op hoedanig ené wyze deze Natie denkt'en fpreekt, over die dingen, die de Christenen en den Christelyken Godsdienst betreffen; Zyne deswegen gedane ontdekkingen beeft hy vervolgens in dit Werk by een verzameld, onder zekere hoofden gebragt; en iñ ’t licht gegeven; om de ‘Waereld te toonen hoe onged rymde gevoelens van Godsdienst de Jooden voeden, en hoe bitter zy den Christelyken Godsdienst lasteren. ` Dit eerfteé Stukje behelst zes Hoofddeelen , welke betrekkelyk Zyn tot der Jootien denkbeelden rakende God den Wader, den Zoon; - en den Heiligen Geest, die eensdeels ten uiterfte ongerymd 4 en amderendeels ten hoogfte Godlasterlyk zyn. —+ De nieuwsgierigheid kán iemand beweegen , om dit Stukje hier én dáer in tezien, maer °t is niet denken, dat ’er velen gevonden zullen worden, die °t geheel met oplettenheid zullen:doorlezen. De Hoogleeraer is niet fpaerzaem geweest int mededeelen zyner berichten; maer {chynt zich veel eer voorgefteld te hebben, bykans alles wat hem voorgekomen was op te geven , en met ene gan{che lyst vari plaetfen uit de Joodfche Schriften voor te dragen. Hier door loopen er. vele byzonderheden onder , die nauwlyks der opmerkinge waerdìg zyn; en men word vermoeid door de menigte van aenhalingen 3 te meer zo men ‘er enig werk van maken wil om ze te beoordeelen, als ze byzondere opmerking waerdig: fehynen. Men ontmoet echter, aen de andere zyde, ook hier en daer aenmerkingen en overwegingen, die hare nut- tigheid konnen hebben, ten rechten verltande van de Joode fche gevoelens ; welken dit gefchrift het doorbladeren waer- dig maken voor hun, die ‘er belang ín hebben, of nieuwse gierig zyn, om te weten , op hoedanig ene wyze deze Nas tie over den Godsdienst denkt en fpreekt. ss | 5 Ges u. DEENSCHE BRIEVEN: Gedenkwoaardige , Vermakelyhe „en in deze en ten allen tyde zeer nodige, nuttige en leerzame Deenfibe Brieven, vertaalt door ‚_ jon. WILH. HEYMAN. Med, Door. Zesde Deel. Te Leiden, “by Joh. Hafenbroek , 1768. in gr, Odavo 760 blads. E boofdanderwerpen der voorgaende Deelen , nagmlyk : D de bronwellen van het verderf des Christendoms, en de natuurlyke belchryving van Noorwegen, (welke laetfte als ene uitfpanning tusfchen de andere gefprekken in dit Werk gevoegd is,) warden in dit Deelafgehandeld. De Azia- vifche Prins Menoza komt nu voor als, beboorlyk onderwe- zen zynde, in ftaet geteld, om de Kerk in zyn Vaderland op ene geregelde wyze te hervormen en te vestigen, met behulp der wel onderrichte en Godsdienftige Geestlyken, ie hem tot dat einde zullen vergezellen. In gevolge hier van fluit de briefwisfeling in dit Stuk, met het oogmerk van Menoza om eerlang te vertrekken, en de belofte van zyn verder wedervaren in ’t vervolg te zullen melden. — Aen deze Brieven heeft men nog gehegt ene uitvoerige erhandeling van den Heer PETRUS HANSSEN , Hoog- Vorltea Íyke Sleeswyk- Holfteinfchee Confiftoriaal- Raed, Superin- tendent en Hofprediker, welke ten tytel voert. De zegen- pralende Religie der Chrijtenen, — De Eerwaerde Opfteller dezer Verhandelinge bevlytigt zich om de uitmuntendheid yan den Christelyken Godsdienst te ontvouwen ; en denzel- ven op ene zo overtuigelyke wyze als ten hoogfte heilzaem voor te dragen, dat een ieder dit nagaende „bewogen behoo- re te worden, om dien te omhelzen, en ftandvastig te blyven aenkleven. | Deze Verhandeling, die ener aendachtige lezinge waerdig is, behelst vyf gronden of bewyzen, ter aentooninge der Noortreffelykheid van onzen Godsdienst. … L, De Religie der Christenen is gefchikt , om alle fmertelyke Aandoenin- gen uit het Menfchelyke Gemoed weg te neemen. IL Zy verwekt Aandoeningen in °t Gemoed , welke ponder alle mo- gelyke de aangenaamfte zyn, en het wezentlyke der Men- fchelyke Gelukzaligheid uitmaaken. ML Zy leerd hoe de Verzoening der Menfchen met Godt, op eene de Goddely- ke Volmaaktheden betamende wyze, in't werk gefteld wordt dat byna alle Volkeren wel gezogt, dog niet hebben konnen vinden. IV. Zy behoud voor alle Religien , tegenwoordig in de Wereld bekendt zynde, den Voorrang. V. Het Men- ichelyk Geflagt is door de Christelyke Religie uit eeneg ' DEENSCHE BRIËVBNI ` 41» deerniswaardjgen en onzaligen ftaat, als mede één Wange: drag, vol van Grouwelen en velerhande Moeilykheden vera lost en bevrydt, wadr in het zelve waarfchynelyk weder ge: rake zou, als’ deze Religie te gronde ging” _— De hoofdzaken in °t eerfte en twede bewys voorgefteld eh aengedrongen, konnen hier enigermate ter nutte proeve ftrekken. ` z iT © Amferdañ in zyne Opkomst, Aañwaš , Gefebiedenigfen zz, bee febreeven door j. WAGENAAR, Histories Schrjoer der Stad Elfde Stuk. Te Amfierdam, by Yntema en Tieboel, 1767. M@erdams beroemde Historieefcliryver, in ’ voorgaan ‚de deel de Regten der Stad in’ eigemeen. vaorgedraas gen hebbende, gaat met den aartvang van het tegenwoord ‚ge over, tot het ontvouwen ván de Koertegten der Porters of Burgert deezer Stad, die hy in °t eerfte Boek onderfcheis den verklaart. Het geen hy deswegens meldt, en met ne- vensgaande danmerkingen in een te duidelyker daglicht ftelt, kan merkelyk dienen ter ophelderinge van verfcheidee ve byzouderhedes ; dig, inzonderheid voor de Burgers dee- zer Stad, eri zulked die met hun handel dryven, van een weezeniyk aanbelang zyn. Hy is hier tge, gelyk hy uite drukkelyk te kennen geeft, te beter in {taat gefteld, door te en eener Verhandelinge aver het Arflerdamicbe Poors terfcbap ¿die door de nette pen van wylen fasdbut Naoordkerk „Opgeftaid is; en 'herùst tet Sectetarye. deezer Stede; daar de Schryver de post vah eerften Stads Klerk ; eenige jaaren , doffelyk, heeft waargenomen. — - o HE - Op ket ontvouwen van der Poorteren: Vo@rregten volgt, in het tweede Boek van dit Deel, eene befchouwing van de „Schutteryern , Burger- Compagnien, tesen Bedetting der Stad: Dit onderwegp-wordt hier insgelyks niguwkenrig bes handeld, mèt byzondere meldinge van de oude fchikkingen des ande, en ‚de ‚tegênwoordige gefkeltepisfe; om te doen opmerken, in hoe ver dezelve al of hiet veranderd zy; het welk dit gedeelte byzónder naçtig wiaaks woor hun „die aar toe eemge hetrekking hebben, … ……. : Eindelyk behelst dit Stuk nag, in ’t lastite Boek, een berigt van de voornaamfte beroemde Perfgonaadjep. van Âm- Kerdam; dat ons ap. eene beknopte wie voordraagt, eene geuoegzaame melding van Zadanige Perfoonen, die, ofid Amfterdam gebooren zyn, of een aanmerkelyk gedeelte van hun teeven aldaar doorgehragt, en.door liumne vitmuntend- _ heid tpt luister der Stad verfkrakt hebben. . De. Liaf.behbers oe vàd ‚ DOQR. J. WAGENAART 49 wan % nalpooren van den lof der beroemde Mannen, inzon- derheid van ons Vaderland, zullen dit gedeelte met gengas en doorbladeren, en met zeer vel vermaák zien, dat Am- Beerdam, ook in dit opzigt, niet minder ftof tot roem heeft dan eenigeandere Stad, —— i , %* Is wel waar dat men, zich in den vrdegíten tyd hier ter Stede bykans geheel toeleggende op den Koophandel én’ Zeevaart, in die dagen luttel zorgde voor °t aankweekerd dee Geleerdheid, welke dies tyds ook vry algemeen verwaar- loosd werd ; doch °t is tevens egter, volgens dit berigt „ zeker, dat men, nog voor het afloopen der vyftiende eem we, drie Amfterdammers vond, welken zich, in die dagen der onkpnde, eenigen naam wisten te verkrygen: te geten Nicolaas van Amiflerdam, omtrent het jaar 1440, Henrici van Amsterdam omtrent het jaar 1470, en Joannes dan Am- terdam omtrent het jaat 1480. Ook is ’t bekend dat Willem: en Jan liggers midsgáders hun Neef Fan Eggers Harsgerss. goon en deszelfs Vrouw Wendelmoed , in die onverlichte eeuw, alhier het hunne.toegebragt hebben, om de Geleerde heid, naar den fimagk van dien tyd, te bevorderen. En gaa we een weinig verder „dan vinden we in de zestiende eeuw, toen de Geleerdheid herleefde, reeds verfcheidene Amftere dammers „dig den lof van Geleerde Mannen erlangd hebbea. … Onder deezen telt hier onze Historiefchryver „ Sardus oan Amfterdan „ Nicolaas Cansiùss, Cornelius Crocus zj ener Sar- porius, Joannes Timannys, Sabannes Monfenus ‚Nicolaas Evers bard, Sybrand Pompejus Occo, Gisbertys Harflius, Bernardus Desfpnius Kroonenburg, Pieter Pauw „ Dirk Volkaartszoog Kooarsbert, Henrik Laurensgoon Spise ‚Roemer Visfcher (met zyne Dogters dnpa en Maria Tesfelfchade, beroemd van wee ens haare Digt- Zdng-en Speelkunde enz.) Petrus Opmeer. aarten Janszoon Koster „Schastiaan Egbertszoon, Elerd de eer en Cornelis van, Haamrade, Benevens deezen komen hiet nog veele anderen in. aanmerking, die met lof gedagt wore en, ter oorzaake van hugne uitmuntendheid, zo in deg kg. en Regeering als in de Schilder- Teken- en Beeld» uwkppde. Vestigen we vaorts het oog op de beroemde ainen vaú de zeventiende en achtiende eeuw alhier, da worden we gewaar, dat derzelver aantal, met het toëneemen det Sud, en het oprégten der Doorlugtige Schaole, ni weinig ia vermeerderd. Om ze eenigertnaate in: orde te mek „den, Vindt de Heer WÁGENÄAR het geraden, dezelven ig vier {gasten té onderfcheiden; naamlyk in Sazoten Krygs kuns digedo Geleerden, Digters en Konflsnaars.. Onder ipder-dees . i | zer « > ib EuitinDiu ec ‘ber hoofdfoorten Zyn ’er etlyken, op welker vooftreffetyf. heid Amfterdam, met het hoogtté regt, roem mag draa- en3 welker werkzaamheid en bedryven „gelyk die der voot- «gemelden; ín deèzen , door de ‘welbefneeden pen van on- zen Historiefchryver, onpartydig en ohgefmukt; op eene gevallige wyze, hem byzonder êigèn , befchreeven worden, ae Om er rog een vootbeeld van te geeven, zullen w -ons bépaalén tot het geen onze’ Schryver meldt wegens den “Hoogleeraar Jacobus Philippds ä’Orville, dië, voor ‘weinige jaeren, hier ter Stede , overleeden is, en ongetwyfeld eent Plaats verdidrt, onder de geleérdfte AmtPerdammers. `» Zyn Vader was Joan d'Orville, die hier van Hamburk met der woon- gekomen ‘was, ‘én grootén en geldkkigen Koophandel dreef. Zyne Moeder heette Catharina Neys, Hy werdt, hier; op den âgt ën twincigften: July des: jaars 1696, gebooren, en, in zyne jeugd, tat den. Koophandel; gefchikt. Doch in de Lätynfche en Griekfche Taalèr onder- ‘weezen zynde, toonde hy, in den‘oudefdom vän zevėntieñ jaaren „ zulke uitfteekende blykerf“van bekwdamheid tot dè f atyniċhe Poëzyé, dat de Vader Zig, YEhdorvöetende, be- aveegen liet, om den jongen AOrvite, in * jaar 1715, té Zenden naar ’s Lands Hooge Schoole te Leideh, ‘daar hy dé Profesforen Gronovius, Burmannús, Noodt en anderen hoor- Ue.. Midlerwyl, deedt hy: eeħe reis. haar Londen; bezogt Jer de voornaamfte Boekzaalen, eh vóltrok, te Leiden te fug gekeerd, “zyne ftudien, waar na hy, in February def Jaars 1721;tot Doêtor in de beide. Regten „bevorderd werdt. ‘Hy zette zig neder in den Haage; doch geenszins met dogi nerk, ‘om zig aan de oefening der Regtsgeleerdheid over tè geevén. Hy bleef “er niet lahger din twee jaat; toen hy eene reis deedt naar Brabatt en FranKryk „en in't jaar 1724, ‘eene tweede naar Engeland; van waar Hy, op *t einde des -Jaars 1728; in Holtánd terug keerde; “Hy woonde, federt, ‘dan eens te Aïmftetdam dan wederönfte Utrecht, te Lei: ded, of in den Haage; doch °t WBedt 'flegts tot in ‘den voors zomer des jaars 4736; toen hy eene andere en veel grooter ‘reis naar Italie ondernâm, met oogmerk, voornaañilyk, om fet Eiland Sicilie te bezien. Hy volbràgt deeze reis geluk: tyk, en keerde, binnen twee jaren , door Duitschland , tè ‘Ámfterdam, te rug; In alle déeze-rêizen , hadt hy zyù Werk gemáakt van het bezoeken der‘Geleerden ; het door- Zien der meeste en voornaemfte Boekeryen; het doorbla- _ deren en vergelykefi van oude Handfchriften , en’ het onder- “zoeken van allérlei- oudheden: uit at bet welke, ry eenen a groo- DOOR: Yi WAGENAAR? 42t grooter voorraad van -geteerde-aantekeningen verzamelde ; van welken veelen zyner vrienden zig, by het uitgeeven van oude Griekfche en: Latynfche Schryveren , nuttiglyk , bee diend hebben. In den aanvang des jaats 1730, nam, hy in overweeging , om zig te Utrecht neder te Zetten. Doch Burgermeesteren van Amfterdam beflooten , juist op diën tyd, hem het Profesforfchap der Historien en Welfpreekend- heid, ín de Doorluchtige Schoole alhier, welk „ na Francius dood, niet begeven. geweest was , op te'draagen. Hy aan- vaardde deeze post „die hyp twaalf jaaten agtereen „bekleed, en in ’t jaar 1742, vrywilliglyk, aaun den zeer geleerden’ Pe- trus Burmannus Secundus, toen Profesfor in dezelfde weeten- chappen op de Friefche Hooge Schoole, afgeftaan heeft. Hy leidde, federt , een ftil leven, zig egter, zo veel hem zyne lighaamlyke gezondheid toeliet , vermaakende in Letterocfe= ningen: waar van de weereld, nu en dàn, de vrugten zag, in de Miscellanee Obfervûtiones, die, van tyd tot tyd, in °t licht kwamen, Hy arbeidde aok aan zyne geleerde reis, door Sicilie ;doch werdt, door de dood, belet, dit werk an % licht te geeven. Na verfcheiden’ hevige aanvallen van den fteen, overleedt hy, tusfchen den dertienden en veertienden : Sepe tember des jaars 1752 (a). De voorgemelde Profes{br, Bur- mannus, Zyn Opvolger, deedt, op den tweeen twintig{ten October „ eene treffelyke Lykrede over den overleeden, van den gewoonlyken Predikftoel in de Nieuwe Kerke onder eenen ongewoonen toevloed van vreemdelingen en ingeze= - tenen. Ook heeft hy , in ’t jaar 1763 , de Sicula, of Oudheid- kundige Reis door Sicilie van zy nen afgeftorven vriend „aan de geleerde weereld medegedeeld. D'Orvilje hadt eenêh Broeder gehad, Pieter genaamd, die tot Doctor in de Regten.bevore derd was ; doch zig op den Koophandel toegelegd heeft: met welken hy, nogtans, de Geleerdheid, en de Digtkunde in ’t byzonder zo wel wist ce paaren , dat de-Profester d'Ors ville in ’t jaar 1742, eenen fraaijen bondel Latynfche Poëzye van bem in ’t licht gegeeven heeft,. Hy was een jaar jonger dan de Profesfor , en is, op den. derden January des jaars 1739, overleeden, l L DEEL. N.LETT. No.10 Gg = de 4 BESCHOUWINGEN Befchouwingen van de Werken det Natuur. Ten o} zigte van de ` Vitrooetige Dieren , Vogels’, Pisfcheh, Tioefacht een Krüis ‘pende Dieren, Infetteh, Plange én en eraflofren. Ter etdoginge van Gods Magt, Wysheid en Goedheid. Of, Ver- wolg'op de vêrbeterde tweede Uitgaave van j. RAY Gok Wabad geopenbaard in de Werken der Scheppinge, en. Ta Am/terdam , y F. de Kruyff, A, van der Kroe, Yntema en ‘Tieboel. Bebaloen bet Voorwerk en Register 645 bladzyden in groot odaûo. i N de Vobfreden van het Wetk „dat wy hiér aankondigen, T worden wy onderrigt, dát des Schryvers éerfte oogmerk was‘een Engelsch werkje van En WESLEY te vertaaten, eù tot een Vervolg op j. raw's Gods Wysheid în de Werken der Stheppinge te doen dienen 3 dat hy, om reden „daar vermeld, vati dit doel afzag en te raade wierd (legts een en ander ge- dèelte'van dit Engelsch Stukje, ten dien einde, over te zet- ten: doch'dit mede verwerpende, heeft hy verkoozen liever de rol ván Sclírijver dan die van Vertaalder te fpeelen, „„Mee- nende , gelyk by zich uitdrukt, grooter dienst te zullen doen met WESLEY nevens andere Schryvers over de Matwuriyke „Histotle, “ih eenen tang te'plaatfen, en uit dien ryken overe vloed „de ftoffe te verzamelen tot het opmaaken van het dien- fg Beoördeetde Vervolgop het Werk van RAY, mm Dit, ‘dus verdolgr Wy, is de oorfprong deezer Befchouwingen, die tevérs-derzehver aart gendegzaam aanwyst. r zou ik met weinig moeite elke Befchouwing hebben kun- ee Te Ke SO Ken a t VAN. DÈ WERZEN DER NATUUR; 823 hen doer worden: want meermgàlen heb ik my mêt, dits. mer om {toffe verlegen gevonden, eu het fchiften hadt nièt zelden meer werks in, dan iemand zich mogelyk verbeeldt; ye Äängenaamer zou ik ook deeze Befchouwingen hebben kunnen maaken , voor dat {lag van Leezeren , wier ydele nieuwsgierigh id het fmaaklyk{te voedzel vindt in vreëmde kn ongelaoflyke vertelzeltjes , de fchandvlekken van veel Nerken over de Natuurlyke Historie $ maar ’t lustte my voor - gezuiwerdef weetlust te fchryven ”. | | | . Ziet daar Het oordeel °t geen de Schryver zelve over zyn Werk velt; wy kunnen ’er ons zegel aat hangen „en °t zelve als een Kort Begrip van de voornaamtte Deelen der Natuur- lyke Historie aanpryzen: Zy, die de laatfte Uitgaave van RAY hebben (*), zullen hier veelé (tukken nader opgehel- derd vinden. Ook kan het als een Werk op zich zelven ftaan- de worden dangemerkt. Terwyl de veelvuldige aanhaalingen Van zodanige Werken , die een. nog vollediger berigt in ’t ederdiüitsch wegens zommige byzonderheden mededeëlen ; eene bekwaame handleiding verfchaffen ; tot het grondig bé- oefenen der Natuurlyke Historie „voor onze Landsgerooten. Wy moeten het nog wat nader doen kennen. : Behalverf eene Algemeene Inleiding over de verpligting tot het Befcbon- wen van de Werken der NATUURE en de wyze ap welke men daar in moet handelen, bevat dit Stuk Zeven Befchouwin- gen. (1) Fan de Viervoetige Dieren. (IL) Vande Vogeken; CIL) Van de Visfchen. CIN.) Von de Tweeflachtige cti kruipetis de Dieren. (V.) Van de Gekorve of Bjoedlooze. Diertjes „pemeens dyk Kok genaamd. (VL) Van de Boomen , Planten en;Gezaase Jen. (YIL) Van de Delf-Mys-floffen-en Metraalen. De eerte, tweede, derde, en vyfde Befshouwing zyn op „denzelfden trant gefchreeven, zy bevattende hoofdbyzon- derheden en algemeene eigenfchappen der Dieren; daar in ten voorwerpe genomen ;en worden beflooten met eene:brees dere belchryving van de zeldzaamfte Dieren in het Vierwdêtigé Geflacht, ouder de Vagelan; Viyfsben, en InfeBan: ==. Teri voorbeelde disne het beloop der Befchouwinge van de Poze- Jen, In deeze-ontmoeten wy, nda eene algemeene bepaaling wat Fagel zyn, en welke hünne. onderfcheidende kenmér- ken. uitmagken „eenige aanmerkingen aver. hun vliegen, bet maakzel der Vleugelen, en wegens hun Zwemmen, Verder handelde Schryver van de Pooten , van het Gezigt, van.het N - - ' À, ‚. Wel- (®© Zie bler van een Borigt in de Vaderl, betteroef. YI D. 196 ‚Rag. 594 so! : oe dre n Ages bans hea dhik o: o Gg g 44 <` ` BEŚCHOU WINGEN „Gehoor , van den Reuk en: Smask, van de groote verfchef- ‚denheid der Bekken, van de Maag der Graan en! Vleesch -ee tende :Vogelen , van de Stem , van de Wapeénerni , van de Voortteeling , de Nesten, en de zorg voor de Jongen; wy-. ders deelt hy de beste wadbneemingen mede over de Seryk en Frek vogelen. Hieraan volgt eene befchryving van den Gryp-vogel, van den Struisvogel, van den Kafuaris, van den Fregat. vogels van het Storm of Onweers vogeltje; van den Pellikaan; van den Pauw; van den Pappegay; van den Ts- ‘vogel ;.vande Hoppe; van den Water fpreeuw; van de Zwaan; van de Colibrietjes. De byzondere befchryvingerr zyr in dee- ze, Zek ook in de andere Befchouwingen , vry breedvoe- rig + wy zullen een der kortfte hier plaatfen. | >» Wegens fnelheid van vlugt is het Sjorm of Onweert-. vogeltje beroemd; doch nog aanmerkenswaardiger uit hoofde van de fchoone kleuren, die, ten eerften aanziene, zich niet. voordoen: maar egtèr, op éen nader befchouwen , ’er in ge- ‚vonden worden; ook trekt de wondere eigenfchap van ftorm of onweer te voorípellen, aan dit Vogeltje toegefchreeven , „en waar van het zyn’ naam ontleent, onze aandagt, In groot- te verfehilt het weinig van een Zeeuwrik. ‚De zorgdraagende NATUUR heeft dit Vogeltje, dat bykans al- . toos vliegt, en bver de oppervlakte van de zee zweeft, on -de kost te zoeken, met vleugels voorzien , die, naar evente . -digheid van het lichaam , zeer groot zyn , aande ruim een voer uit, weshalven zy, geflooten zynde, voorby den ftaart ‘fleeken. . | - tes Hach genoeg over de kleur en geftalte van het Onweers — vogeltje, om °t zelve te doen kennen, en niet als weinig be „ziens waardig voorby te gaan, wanneer ’t ons in de verze melingen der Liefhebberen voorkomt: wegens de ander i E ” . y: | VAN DE WEREEN DER NAFUUR: … 425! dytonderheid, dié het berufter maakt, erf onder de Zeelie-: den, als een voerboode van naakend onweer doet aanzien „ zullen wy.nog iets zeggen ;:en.eenige aanmerkingen bybrene gen, die toonen ,: hoe fer „ten dien ópzigte, niets wonder- daadigs plaats heeft; inaar zûlks toegaat, volgens een alge-. meene. wet , den leevenden fchepzelén , door de NATUUR, gegeeven ; de: wet van zelfbehondenis naamlyk. De berigten: der Zeewvaarenden, dat, wanneer ’er onweer op handen is, deeze Pogelljes, eer datde Stheepslieden eenig ander teken van ftorm ontdekken „` rondsonr-de. fcheepen komen vliegen, zyn te veelwuidig-en eeuftemmig om-'er geloof aan te weige= ren 5 dogh 2% zou bygeloof weezen , met veelen hunner te gelooven s dat zy, door een zonderling befte! des Hemels „ et dreigende gèvaar aankondigen. Men neemt egter hunne aannaderivig, te regt, voor een teken van fform: want zy zoeken, tegen dien tyd, een veilig {huil in de luwte vap het ` fchip, en komen, kdrt.vaor dat dezelve begint te woeden , aanvliegen , het naderend onweer door hun ontdekt, op de ‘vlugge wieken voar uit fnellênde „in °t midden der zee, waar ży geen ander befchutzel , hun als dan hoogvoodig , kynnen- de vinden , het-eenigst , een zeilend fchip , neemen, De grooe te vleugels, daar wy ‘van gefprooken hebben, ftellen hun in ftaat om , by ftil en gemaatigd weer, ver en hoog te kunnen : vliegen : maar die zelfde vleugels maaken hun, als het hevig ftormt , een {peelbal van dèn wind; tegen welks kragt zy niet betad zyti, ook kunnen zy het dau zwemmende niet in ’t water houden, het geweld der baaren overmeestert hun dandìyk. Qm dit dubbeld leewensgevaar, in lugt en water, te Ontwykefl, vervoegen zy zich aav den lyekant van een zeis lend fchip, of daar agter, fteeds den koers, dien ’t zelve houdt „ volgende , tat dat het.onweer-geweeken iS. wanneer zy , die daor dit middel den.dopd ontkomen zyn , (want niet weinigen fneuvelen ‘des niettegenftaande , ) wederom de vlugt neemen, en de ruimte kiezen”, | En De vierde Befchouwing gaat over de Tweeflachtige en Kruipende Dieren , vermeldende de Schildpadden van onder- fcheidene foort, en de Krokodillen. Men ontmoet in dezelve. den Salamander, den Kameleon, de Kikvorfchen, de Radden y en onder deeze de Surinaamfche Pipa: de kruipende Dieren , Sangen , Adderen en Adrd-wormen, Oitrenr, alle deeze zyn, hier de laatfte en beste waarneemingen in een kort begrip, ` gebragt. e 3 … De zesde Befchouwing , van de Boomen, Planten en Gewas; fo , vangt de Schryver dus aan. „ In onze voorgaande Bes, TS TN | Gg 3 Echou: - gak. =. DEECHOUWINGEIEM ` `> fchoawingen van het Ryk der Dieren , hebben wy, van het yoedzel, dat den leevenden bewoonderen der aarde teh deele valt, fpreekende ‚ Een en andermaal moeten gewaagen van den milden overvloed der fpyzen , die het Groeiend Ryk daar aan verfchaft „en daar uit reeds leeren kennen, de Wysheid, de Goedheid, en de Magt des grooten MAAKERS en ALVER- ZORGERS , in het voortbrengen en in:ftand houden van Plan: … den en Gewasfen, zonder welken het binnen kort, om zo te ‘fpreeken , gedaan zou zyn met dé Dieren des velds, de Foge- den des hemels, de Visfchen der. Zee; het Arslipend en Bloede boos Gediette, Doch dit gedeelte van de Werken der wATUG- RE verdieht niet min eere byzondere Befchouwidg dan de andere, tot welker opmerkende nafpeuring wy ons verledig- den, — Hebt ge dan Leezers, leerzasmheid en fkigting kunnen raipen , op ons geleide de gemelde hoofdtyzondere Heden overweegende, wy durven uwe aandago weder uitnoos digen om ons te vergezellen , in de Befpiegeling van Zoa- men , Planten en Gewasfen; zy zal, in deezen hof der natUUw Re zich bezig houdende , door de fthoonfte gezigten. bee koord , door de weetenswaatdigfte Rukken tot onderzoeklust aangezet , en door de wonderen „hier bykans.altetwegen ver spreid s verbaasd, en in heilige verrukkingen opgetoogen worden. ` : z En ` Dat vry 't weetgierig. adg zich (laa alle kanten, ` Verrukt door ’t gloeiehd (hoon der veelgekteurde Planten , Wotde mildelyk onthaald, 't vindt cplkens roemens-ftof En wekt d'ontvonkten geest, omt ’s hoogften SCHEEPIJS laf Te zingen P a damis EN In deere Befchouwind kòmen de volgende hoofdzaaken Yoo; de Zaaden der Gewasfen; hoe elk zyn byzonder Zaad Rebbe, en hoe zeer zich dit groéiënde uitbreidt: de tweeërlei Kunne der Planten; de Groei derzelven-en Het voedzel °t welk zy neemen 5 de ömloop der Sappen. voor de. Planten gefprooken hebbende, gaat hy dus voort, s` Deeza noodwendigheid: der. Lugt is vay algemeen bekend 3 yaar byZonderder is de waarneeming , wegens het Licht , dat de Plansen niet minder. behoeven. t de bladeren van veele Planten. `s nagts eene. andere. geftalte- aanneemen , dan zy over deg hadden, werd van de Ouden reeds opgemerkt, en is; door de proeven. der hedendaagfche Natuurondeszoekeren, pader bevestigd. Doch waar aan hebbe men deeze verandes ring toe te fckrgven ? Heste of konde, droogte of vogtigheid, veroorzaaken ze niet: want hoe zeer deeze ook veranderen ; het: verfchynzel vertoont zich geregeld. Dé onfaalbaarfta Leemmeesteresíe wyst ons det. oorfprong hier van in het Licht te zoeken. De proeven van Dr. HIEL kunnen hier ten bewyze dienen.. Deeze Heer plaatfte een Plant dórus.in eert plaats, waar dezelve een taaatig daglicht kreeg, zonder dood de zoa befcheënen te worden; de bladeren vielen loodrecht neder en flooten zichonder zamen ; in dien band bleeven zy den geheelen:nagt. Een half uur naa het aanbreeken van den dageraad , begonden zy zich weder uit te fpreiden, en een vierendeels uurs, naa het opkomen derzonne, waren zy des heel uitgefpreid.. Langen tyd voor zonnen ondergang, bed ondan zy weder neer te vàlten, en, toen de‘avónd ‘viel ; laoten zy zieh als voorheen. Den volgenden dag, zette hy de Bart op een plaats, waar minder Lichts was, de bladeren rigtten zich °s morgens op, maar zo vekl niet, en vielen °savonds vroeger. Op den derden dag, ‘plaatíte. hy.haar in een venfter op't Zuiden , geheel in den zonnefchyn 3 reeds vroeg ‘in den morgen, hadden de bladen den horizon aalen ftand bereikt; ten negen uuren waren zy hooger, en leeven dus tot den avond, wanneer zy weder horizontdal wierden, en allengskens tot den gewoonen ftand van rust geraakten. =— Des volgenden daags ftondt ze op dezelfde plaats, doch de zon fcheen niet : wel dra kreegen de blade» ren den horizontaalen ftand, maar kwamen niet hooger, ’s ae vonds flooten zy zich naar gewoonte, — Om te hewyzen , dat deeze veranderingen alleen door °t Licht veroarzaakt worden, zette Dr. HILL , op den avond van den zesden dag, de Plant in een boekenkas, waarde morgenzon in fcheen, als de deuren open ftonden. De volgende dag was zeer hel. der de bladgren ontilooten zich ’s morgens vroeg, en waren ten negen uuren in degzelfden ftand als op den derden dag vE 4 ° pe: 428. ‚ _SESCHOUWINGEN `. 7 gemeld is. Toen floot hy de deur van de boekenkss digt, die een half uur daar naar openende , vondt hy de bladeren , even als in den nagt , geflooten: by het openen der deuren kreegen zy, in twintig minuten, huane volkomene uitgebreidheid weder. Dit herhaalde hy verfcheide keeren, altoos: met den zelfden uitflag: wy kunnen derhalven, door bet toelaaten of uitfluiten van bet Licht alleen, die Plant deeze veranderingen laaten ondergaan. Hier uit is het zeker, zegt de Heer wes- Ley, in gavolging van Ds. HILL, dat het ‘geen de Slaap der Planten genoemd wordt, enkel toe te áchryven is, aan de af- weezigheid van het Licht (*). „Dat de hette of koude de oor- zaak niet kan weezen , blykt uit.de waarneeming van den groo- ten LINNZUS; te weeten, dat. die opening: en (luitiog der Planten niet flégts voorviel in de.open lugt; maar ook in be- flooten plaatfen , in flooven , daat de lugt altoos in eene een- paarigé warmte wordt gehouden, of daar dit verfchil ten min- ft:n zo gering is. dat men het naauwlyks kan voelen , en dus _… hier in. geene aanmerkinge kan kome: - f p Wan ’t geen nog kragtiger de noodzaaklykheid. van het Licht voor- °t Groeijend Ryk aantoont, is de uitflag van het onderzoek , °t geen de Heef-BONNET deedt, omtrent de ge- daante- verandering der Phanten door de Franfchen Etttolement geheeten, °t geen wy gevoeglyk Slenterigbeid kunnen noe- men, beflaande daar in „dat de itam tot eene ongewoone lang- te opfciiet,:bleeker en doffer van kleur is dan anders, geene bladeren of fchenten zydwaards uitgeeft „en. flegts aan het bo- ven einde „eenige zeer kleige mismaakte bladeren heeft, die witagg: zyn. ,„, Ik heb my-toegelegd, fchryft de Heer BON- NET, om te ontdekken , wat deeze ontaarting veroorzaakt 3 pf ze kome van het aardryk , van gebrek of overvloed van wa- ter, lugt:, warmte. licht, of iefs anders. Door veele proe- ven meen-ik bevonden te hebben „dat deeze wanftaltighetd en- kel fpruit, uit gebrek aan Licht. licht op vallen kon „zyn al te maal op de gezegde wyze mige- groeid. Dat ze cen: min fterke kleur hebben > verwondert my Biet, doch °t is ontegtyplyker, dat metr of minder Lichts de geftalte en figuur van her Gewas zelf kaf veranderen (*)”. Eeng byzondere praeve‘ten bewyze hiervan, vermeldt hy ıh deezer voege. Franfthe Raspen, die uitgegroeid waten in een zeer nkeren kelder, hadden zeer fleùterig loof gemaakt, met uie termaate lange ftronken, fchemerwit van kleur; de bladeren. zich niet kunnende outwínden ;-derzelver kleur was geelagtig wit. «Ik meed de. fkronken af var een groot deel deezer Raaz: pen, en-bragt daar: vanhet ondereinde in vaafen val water welke ik in.een tı in deed brengen, daar ik :ze bezyden elkans ‚der, allen in dezelfde bloatftélling van lügt plaatfte. Eenige vaafen zette ik onder kookers van bordpapier ‚ mét blauw pas. pier gedekt, die het licht voltrekt wegnarmen: zommigen- waren geheel digt, anderen; aan het boveneinde ope : men floot. Thermometers in deeze kookers , en æti ander: Thermometer: werd ter zyde in de fchaduw’ geplaatst. == Bermetmaal verloopen : zynde, werden de ftronken „die aan het Licht. waren blootge=; fteld, groen ; doch die onder de kookers waren vemnderden. niet van kleùr; en bevónden.zich, naa ’t verloop van vertcheie de dagen, nog zo zuiver wit:als den-eerften dag. ` De: There mameter niette mid bewees, dat zy aan-dezelfde. warante, waren blootgefteld geweest, als de geenen , die men diet.in kookers beflooten hadt Gr. . ni Den Eh LN ‚ De zevende en laatfte Befchouwing , die van de Delf: Myna floffeh en Meraalen handelt, bepaalt zich meest tot de Zdelgen: fleentens. en de Metaaten. Vry breedvoerig wórden de Kristala den en-de Diamanten hefchreeven, eg. de verdere ZEdelgefteena; Jens in kaare voornaámfte byaonderheden; woor oogen gefteld, De Rokyn ftrekke-ten-voorbeelde. … De Robynen zyn zeer: fchoane, doorfchynende ~ fchitterende Steenen, en hoe wel: van onderfchetde klegr , allen naar ‘het raode trekkende, Beni, : gen zyn hoogrood als bloed, en worden, wanneer zy Teer dan twinting karaaten wegen, Karbonkels genaamd, zy fchit. _ teren als een glaetjende kool , °t geen de oorfprong ‘dier ‘bes naaming is: dit foort is het hardfte, en kan best van alle Ro. bynen gepolyst wórden: meh vindt zé te Cambgena-en Besnagar, en in ’t gebergte van Capelan , gelegen in de Koningryken van , , . , . reo e ’‘ʻ -y - LIRA ~ (*) In een’ Brief aan den Heer van gezrR te Stokbalm, gedag. , tekend, den 30, Sept. 1755.. ` Sa paa <t) Mem. de Mabem., é de Phyfique, Tom, IV. p. CI GE 5 f 534 O BESCHOUWINGEN: v” aico en ra aiiin Tt rij orn bene > Sefic on je V en ligt roode nen, die meest wit. dort err ige roodheid ? hit, men, op Brafil, een foort van en, die flegt rood is, en gelyk de andere in het vuur zyn kleur niet behoudt , deeze wordt het minst geagt en gezogt, fchoon hy onder de handen van den Juwelier. nog vry veel in luister toeneemt. De ge daante der Rabysen is zeer verfchillende: men ziet ’er acht- hoekige, ronde en langwerpige; zy worden \ it hardheid „naast de Diamanten gefteld „en kunnen eon fterker vuur dan dezelve uieftaan, de beste veranderen. niets van kleur, alleen worden ze cenigzins week. Za dat, ten opzigte van de beste Roby- sen, het alleen een vertelzeltje is, dat de inwoonders van Po- de kunst zouden hebben, om de kleur deezer Steener-doar t vuur te verhoagen ”. Dn ns - Om ook var de Metaalen iets op te leveren zullen wy het Goud neemen, hier over laat zich de Schryver dus hooren. Het tweede edele Metaal , of liever het alleredelfte is hes wd, het heeft bykang geehe veerkragt nog klank; maar de "meeste zwaarte en de grootfte rekbaarheid van alie lichaamen, gene rekbaarheid die aller verwondering gaande maakt (*)!, en alleen het Goud benomen wordt door het inmengzel of den damp van Tie (}). Behalven deeze verandering ishet Goud, pm zo te fpreeken, onveranderlyk ; lucht noch water hebben ‘er eenig vermogen op, ook vermindert dit Metaal, wanneer het met niets anders vermengd is, door het vuur niets het finelt rasfer dan Koper , en wel op het oogenblik als het: begint te gloeijen 3 Kosings - Water is het eenig fmeltvogt , dat het Goud kan ontbinden. Men heeft verfcheide foorten van dit stbaarfte Metaal, verfchillende in zwaarte en kleur ; het Aue big Goud is hooger of geeler van kleur dan het „Ameri Caan/ Cte ,. i. i _ De vier werelddeclen leveren Goud uit. De Gopd-mynen "C*) [Hier geefs de Schryver, in eme breede Aantekening , de NAS sh, desire op. , idi F (De deezer plaasfe wys by op zys gezegde van pet, Tin baş elende.) ot n A 2t: ARIE it hie , VANDE WERIESP DER BATUVRÒ és van Akesiärijen, Bweeden „ Naordwegen, Spanje ea-Partugal zyn ìn Europa, die van Japan en China in dia bekend. Docl Africa is veel ryker in dit Metaal , zo omtrent de Kivier „Se al, als dieper landwaards in, en op Gine af de Gaud-kutag in de landen van Monomotapa , waan: het: fymfbe- en zaiverfte Gand van gansch Africa gevonden wordt; krygs men het zans der.moeite, gelyk TAVERNIER aantekent, als men tlegts twad of drie voeten diep in den grond graaft. Op genige- plaatsen van dit land, die niet bewoond zyn, dewyl-ter geen- water is, vindt men, op de oppervlakte der aarde, het Gewd by ulken van verfcheide gedaante en gewigt: hy zelve hadt er, am de zeldzdamheid, eenige ftukken van mede geb Dan: Armas rica overtreft , in overvloed van Goud, alle plaatfen der wer teld, in dit wereldedeel zyn de grootfte (chatten der Natuure gevonden, en ket edelfte Metaal, elders als. len verzamelen (*) ”. Men verbeelde zig egter niet dat het ar te lande: altoos zo zuiver voorkomt en-zo weinig: moeite kost , neen, ’t word niet zelden: uit diepe: mynen, met veel Erts gemengd’, na boven gebragt, invoege dat men, naar °t Verhaal van 'den Heer FRESIER, maar twaalf oncen Gouds uit duizend ponden Ertatreke. De Heer VALMONT DE BOMARB merkt aan’, dat het Goud bykans door de geheele wereld: in het Zand, en wel*byzonder in het rivierszand verfpreid is, ter plaatfe waar de rivier een hoek maakt ;' dus zym'er in Frankryk verfcheide rivieren , welker zand Goud in heeft , {choon in eene geer gefingé hoeveelheid. ‘In Boheme wotdt het zomtyds by ftukjés, ter grootte van een Ert, Ín °t rivier- gand gevonden: in ‘Silefie is bykans geene rivier of het komt ’erin voor 3 in Pes - yu wordt uit het water veel Goud gehaald, enin Afriea, zegt LEMERY, is een groot gêtal Negers, die: niets amters-doen; gan duiken, om op die :wyze Goud te zoeken. -De Palolus iw Lidien, tegenwoordig Sarabat geheeten „is ‘by. de Dichters; wegens haar Goudzand, beroemd. BrcHen , die hiet volftrekr ontkent, dat de Metaalen if het water geformeerd worden; Stemt egter niet toe, dar dit: Goud daar zyn oorfpatng heeft ; ‚ het'water door de aarde; met dit Metaal vermengd, heen vlie- tende, voert het mede (t) ”. < >> ee Dit Berigt van‘een Werk , °t geen eene zo uitgebreide {tof fe, en ftukken van 20 verfchillende-natuur behandelt, is, hoe Zeer wy de kortheid zògtem, wat breed ‘uitgeloppen; doch: wy konden ’er niet minder van: zeggen, zonder’ aan ’t zelve te kort te doen. Wy fluiten met het zeggen, EK {ndoi discant, & ament meminisfe periti, . (*Y BARBA Verbandeling yan de Metaalen ; bladz.. go. (t) VALMAKT pe BOMABE Miveralogie, Tom. IL. p. 240p _ opnamens « Ontleed- en Heelkundige Verhandeling over de Uitzakkingen der- ` Zyfmoeder en’ Sebede, Uitgêgeven door “een Gêzelfchap van trechtfe Heelmeesters, onder den Zinfprtuk: Juvenes Di- ligentia Discunt. Te Utrecht by G. T. én A: van Padden-- burg, 1767, in groot O&avo 167 bladz. : Te Te Gezelfchap van Utrechtfche Heeln:eesters heeft zich in % jaar 1764, reeds met achtinge doen bekend wor- \v VERHANDELING, € ay den door cere Ontleed- en Heelkunsige Verhandeling obir dent Ontwrigten Voet; waar van wy onze LeeZers hebben verflag gedaart (*). Zy geevert tharís een hieuw blyk van hunne naar: igheid en Zugt om ‘hunne Vaderländfche onstgenooten nuts ‘tig te-Zyn ; is het niet door Tets rfieuws voor den dag te breti gen „het is, om gene by onze Vaderlánders hog niet alge meen bekend is, algemeener bekend te maaken, door het ge- ne hier en daar vah Schryvers, welkérf met iù aller handen zyn > of in vreemde taalen gelchreeven hebben, over de gebreken, “op Aen Titet gemeld, in himne Moederttale by een te zamelen, ‘en “er hun ondefling oordeel „tot opheldering ‚aanvulling, of zelfs verbetering by te voegen ; gelyk met recht gezegd kan “worden in dit Werkje gedaan te zyn. De onderwerpen. waar van gehandeld wordt zyn gewigtig, en een behoorlyke kennis van derzelver aart en behandeling voor alle Heeltneesters zeer podi ' | Het Werk ís verdeeld fn Zes Hoofdftukken. Het F bevat een ‘Ontleedkundige befchryving dier deelen de welke in bet Werk zel- we de Meeste betrekking bebben , als de Uterus , Vagina enz. Ih het II wordt gehandeld over de Uitzakking der Lyfmoeder. ih het II over de Omkeering der’ Lyfmoeder. In het IV over de ‘Uitzakking der Schede. In het V over de Fungus Vagina, In het Vl over de Fungus Uteri. ` Alles wordt op een onderfcheide , klaare en leerzaame wyze ‘voorgefteld , en „waar het vereischt wordt, met redenen en one dervinding geftaafd. Men vondt in het tweede Hoofdftuk de Uitzakking der Lyfinoeder tegen alle twyfeling en tegenfpraak, ten klaarfte bevestigd , goede aanwyzingen om de herftelling tedoen, en de weder uitzakking te’ beletten, waar toe door deeze Heeren een Werktuig door hen uitgedagt of naar een ander verbeterd, befchreeven en aangepreezen wordt. Wy zullen, om onze Leezers eenig begrip te geevén van de behandeling der Schryvers, een klein gedeelte uit het begin van het derde Hoofdftuk, met hunn’ eigene woorden opgee- ven. Men noemt het een omkering der Lyfmoeder, wana neer een meerder of minder gedeelte van deszelfs Bodem zoe ‘danig nederwaards koomt, dat het door de mond der Lyf- moeder heen oogziënlyk voor ’* gezigt, of door °t gevoel zich vertoont”. i ` a, Nooit kan zodanig een ongemak Plaats hebben, ten Zy “er alvorens twee zaaken zyn voor àf gegaan: dat is dat de ‘Lyfmoeder in zyn Bodem is uitgezet, en‘dat deszelfs mond `~ zich verwydert heeft ”. | Se „ Dit 9 Faderl. Lettereeftn, V Deel, I Stuk, blade, zo4, y tit ÖNTRY- BN PEPLÄUNDICĖ kind, dierhalven zullen wy de gemeenfte oorzaak, waar doo de Lyfmoeder zich komt om te keeren, onderdtellen 5 of voor ge vallen door een onkundige of reukeloze behandeling by de afhaling der rte gepefkent ; of door de pawëen, waar rde b deni der Lyfmoeder door deszelfs mond wordt heerd s 1n de Barmg van ter kind kai alles voorfpoedig gaan, dat is dat °t, zonder-de Moeder daar veel of lang van iyd „kan ` worden; mtaar dan volgt ‘er dikwils, dat de nageboor- te niet ras wil volgen, de vroedvrouw rust niet voor dezelve af te haslen met alle magelyke fpoed , en die ten toon te fpry- den voor de omfkänders en naastheltnande 3 op dat Zy daar blyken geeve, dat * werk door haar io zyn volle bellag yer- gt ie, Zommige wagten sen tyd met aandagt af, en.rekerien t zich een eere die kundigheid te bezitten, dat zy de pogi yder natuur om zich van de nageboorte te ontdoen weten af te ‘wagten; en al vertoeven zy wat lang, °t geluk dat zy deba- gende vrouwen dáar daor toebrengen , ftelt haar ìn de Con/cien- ġie garust; ja zelfs (eggen desse liever de vrouwen met de m- geboorte by zich te bed, als dit zy dezelve met geweld zoude willen affchillen, of uittrekken; latende aldus.de natuur daaf zelve meester over „om zonder behulp der handen dieaf tefchei den en uit te drywen. Voorzigkige behandeling door zo veel BE- KOKMDE MANNEN in,deeze eeuw aangeprezen; en wiens her togingen daar alle op. De EE oor zullen met d woorden oger Ar teuren hier byvoegen. …-Ongelukkig, t‚zoimtyds, geben- ren, dat de bodem der Lyfmoeder dohr de perfende rawéeh gen -binnenfte buite keert. In weinige andere gevallen ge- beurd het, dat de bodem der Lyfmoeder zo veel js uitgezet, n deszelfs mond zodanig verwydert is, gelyk ten tyde det aring , dat de bodem zich daar van kan onikeeren. Mens een Zonderling geval in de Mer. de Chir.dat een menigte bloei N GERMANDEEING ` He > Bih M de bademi ‘der Lyfimoeder vergaderd Aad, by welker _ _Onel@&tig de mond zich verwydert hebbende, de An det Lyfih daar door heen fchoot, en dus omkeerde. Zulke en diergelyke zaaken, °t zy door bloed; water of wind aan de Lyfmoeder gelegenheid gevende tot de uitzetting zy. ner bodems, en verwydering vån deszelfs mond kan me ' dan tot de oorzaak der omkeering tevetis gevoeglyk ftellen ”, wy zullen ‘er niet meër byvoegen om dat wy geloovert; dat alle die hun werk van deeze en dergelyke zaaken maaken, de Verhandeling geheel zullen leezen. Jdmmef is het dat dee. ‘ze fchrandere ers zig niet een weinigje meer toeleggett op netheid van Taale: want fchoon men in een Werk als dit gaarne eenige taalfauten over °t hoofd ziet, laaten zy echter ‘niet na het zelve te ontfieren. NE Leticon Medico-Phyficum , Botanicum & Chemicum, of Genees- Natuur- Kruid-en Scheikundig Woordenboek enz. Tweede Deel Eerfte Stuk, Tweede en Derde Stuk. Te Amfterdam, by }. Morterre, 1765, en 1767. Het Eerfte Stuk 742 zonder beg Register, en de twee laatfe 1228 blads. met een Blado, Y verkiezen van deeze drie Stukken van dit Werk te gelyk te fpreeken „om dat ze alleen een vervolg zyn van het Eerite en de ftoffen geene betrekking hebben tot elkander Wy hebben van het Eerfte, by deszelfs Uitgaave , verflag gedaan, en gezegd hoe wy het zelve aanmerkten (*); wy kunnen van eeze laatfte Deelen ook niets nieuws zeggen , om. dat der zeb- ver behandeling met het voorgaande gelyk is. Om evenwel ónze Lezers, die van het Eeríte, en ook van deeze Stukken, nog onkundig zyn en begeerig om ’er iet van te weten, eenig genoegen te geeven, zullen we ‘er eenige zaaken, in de zel- ven voortkvomende , woordelyk opgeeven. Wy verkiezen hiet toe uit het Eerfte Stuk van het Tweede Deel, het gene op het Joord Refina voorkoomt, en in °t byzonder raakende de Ras fina Corticis Peruviani, Harst van Koortfe-bast. | p» Hier toe word veel goede Koortz - bast vereischt; men trektze in wyn of water af, het geen gedroogd en op Brande wyn gezet zynde, eene Refina geeft, deeze beide zwavels:zig ‘vereenigd hebbende, word wyders door de Helm, een Spiritus en Phlegra afgetrokken „zo vindt men een weinig Refin, maar ‘die ‘het vermogen niet heeft welk men haar toefchryft. Heeft iemant begeerte de gemelde Refina Kina Kina te bereiden, zo Jaan hy dezelve nog aldus bereiden. ns $ Cr- (® Zie Vaderl. Letterogf. IV Deel, I Stuk. bladz, 29, y r 46 GENERSKUNDIG WOORDENROEK. 