VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
"De heer zelfs van kwade mensen; voor al wanneer andere hen met ongenadige strengheid beoordelen: —En ik wenschte dat alle en ieder geschiedenisverhandelaar en tegenstander zo veel op rechtvaardigheid en eerlijkheid wilde leeren, dat hij de beste zin en flinke wilde geven aan het boek van de genen, tegen wie hij zich verzet, en dat hij er van wilde omhelzen 't geen in 't algemeen goed is, hoe zeer hij eenige meningen van den betreffende schrijver mocht in twijfel trekken of afkeuren. Met alle mensen vrede te boeden, en in vrede te leven, is mijn ernstig verlangen, en dagelijks bidden; en om dat te doen, ben ik hoelanger hoe meer overtuigd, wegens het noodwendige van oprechtheid, onbevredigheid, en consciëntieus agterzien, op het voorbeeld van onzen Heer en Zaligmaker Jezus Christus. Het Levensbericht van den Eerwaarden Hervey, aan het hoofd van deze Verzameling geplaatst, en door den Heer Vertaler, zowel uit den mond en pen van ooggetuigen, als uit 't Manus brieven zelf, de Engelse Nieuwspapieren en enige andere Boeken en Schriften, opgeteld, is zeer nauwkeurig, en gaat ook over de minste bijzonderheden van 's Mans leven, zelfs vindt men hier meer dan eens waarzeggingen van 't geen zij Eerwaarde gedaan heeft in omstandigheden, waarvan geen nadere onderringting te verkrijgen was; hierbij komt nog nu en dan een verdediging van den Eerwaarden Hervey, inzonderheid met betrekking tot zyn gevoelens en leerwyze. De Schrijver van dit Levensbericht leidt, bij gelegenheid van een bijzondere aanmerking, toe „dat de Lezers vrijelijk oordeelen, of bij ook te ingenomen zij met zynen held; deze vrijheid over 't algemene beloop van dit geschrift genomen zijnde, zullen vele Lezers zeker niet vreemd zijn vante denken, dat zulks in verzenheidene gevallen doorstraalt. De onpartijdigheid, ten minste in uiterlijken schyn bewaard; gevalt doorgaans ruim zo wel in 't lezen van Levensbeschrijvingen, vooral van mensen, die zeer onderworpen zijn aan verschillende oordelen, als een openbare partijtrekking ten voordeele van den overleden. Chroniek van Amsterdam, tijnde een korte en zakelijke Beschrijving; want al wat geen, zedert deszelfs Begin, wansen bet niet meer Dorps-wyze bewoond werd, en naderhand tot een Stad geworden, met talrijke Vergrootingen, bijzondere Gebouwen Geschiedenis, voorts alles wat Merkwaardig in en omtrent dezelfde is voorgevallen; zit de beste Geschiedenisverzameling voor deze Stad bij een vergadert, en tot algemeen nut en dienst beschreven. Te Amsterdam bij Jacobus Kok. VRYMOEDIGE AANKONDIGING, 943. Kok. Eerste Deel, behalve een korte Voorrede 378 bladzijden in groot octavo. In kan uit dit opschrift het bedoelde van den Autor genoegzaam afleiden; wat de uitvoering tot dusver in dit eerte deel aangaat, het geschiedkundige, tot op het jaar 1658, is in de eerste 59 bladzijden ter lengte met weinig oordeel ontvouwd; het overige van dit Stuk bevat een beschrijving der Gebouwen, der Regeerings- en Beurtiningen dezer Stad, die ver van nauwkeurig is. Op partydige Brief aan den Nederlandsche Spectator, bevattende zekere gemaakte Aanmerkingen op zijn Werk, als de waarachtige redenen, bem te tot het nederleggen van zijn Spectatoriale pen bewogen bevattende. 59 Bladzijden in groot octaaf. Deze Brief behoort onder die soort van Spectacula, welke iets anders voorwenden, en iets anders bedoelen; als trekkende om het gedrag en de denkbeelden van zomere mensen heelden, onder ’t voorgeven van 't melden der reden, die den Spectator bewogen hebben de pen neder te leggen. De Schrijver van deze Brief heeft eenmaal te grooten prijs, voor die soort van Schriften; men vindt er zomtijds geestige dagen in, doch in zomtijde gevallen is hij niet vrij te spreken van zichzelf, te uit te drukken, en te persoonlijk te schrijven, dat in Stukjes van die soort geen plaats behoort te hebben. Hij heeft het, bij voorbeeld, inzonderheid geladen op het buitenspoorige gedrag veler Geeftelyken, en verhaalt bij die gelegenheid (’t geen echter nader bewys zou vereischen, en men ’t als geloofwaardig kan aan nemen,) dat men eens in zekere Synode Vergadering, bij welke zeeker Predikant, wegens zijn onbehoorlijk leven, en zyn afwijking van de Leer der Gereformeerde Kerk was aangeklaagd, door een ter die tijd zeer beroemde Theologus hoorde adviseren, dat men wegens zijn onordentelijk leven nog wel iets zoude kunnen door de vingers zien, en bem dit. wegenverfchaften, indien bij maar Orthodoxie was, doch, dat bij van de aangenomen leer Rechts iets "boeiend ook, ofwijkend daarom behoorde gedeporteerd te worden, als dat de zuiverheid van de leer verre boven de zuiverheid van de zeden was te schatten. Bedenkingen over de verbetering van de Psalmnen, Te Groningen bij Benedictus Greydanus. Is groot ongeveer 24 bladzijden. De Schrijver van dit Stukje zyne gedachten over dit onderwerp beginnend met de noodzakelijkheid der verbetering, gaat vervolgens over om te overdenken hoe dit Werk aangevat behoort te worden, en hij heelt met het gemeen gevoelen voor een gebeten nieuwe verbetering. Maar, zegt hij, dan is de vraag: welke verbetering te kiezen! In het beantwoorden deze vraag heet men zich "zijn oor" niet te bepalen, aan een verbetering van de 150 Psalmen, allen door denzelfden Auteur of ’t zelfde Genootschap verbeterd; maar zich voor te stellen het verkrijgen der beste verbetering; en dit leidt hem om te befluiten, dat de beste verbetering van elken Psalm een uit verschillende Dichters moet worden gebaald. Dan hiertoe zijn nauwkeurige proeven nodig, en dezen vindt men, naar de gelopen woorden van onzen Schrijver, in de volgende regelen. (1) De verbetering van de Psalmen moet niet meer noch minder zeggen dan de Goddelijke Dichters opgeven. (2) In dezelfde moet de zaakelijke inhouw van onze overweldigende beleving beantwoord worden. (3) De verbetering moet geschieden in zuivere Nederlands. Tandfche Peesy (4) De rymtrant van Datbeen, dat is dezelfde lange regeleinen schikking der rymflagen, moet worden bewaard worden; Egter moet niet gebonden zijn aan de veelvormigheid van Versen; maar, De gewone Noten moeten als naar blijven. Hierbij komt dan in aanmerking dat de Poëzie in Zangstukken zich, zo veel doenlijk is, behoort te richten naar de welluidendheid der Muziek; om de Schrijver wil nogtans hierop niet te hard dringen, dan alleen inzover, dat men zich meester moet maken van deze twee hoofdregels in 't oefenen: Dat men de welluidende klinkers voor trekkend, en zich, zo mogelijk is, waakt van opbolling van bariton medeklinkers; en, dat zaak en noten zo veel mogelijk overeenstemmen, in die zaken dat men geen lage zaak onder hoge noten, noch hoge onder lage betrekt, geen snel gemoedsgang langzaam, geen ruim vliegend, uitdrukking. — Naar deze regels behoorde men, volgens, de Verervingen te toetsen, om uit de handen van de Dichters de beste vererving te erlangen. Ter bevordering van hier van werd, naar zijn inzien, verkocht, het aanstellen van Kerkelijke en Politieke Gemachtigden, om te bepalen, volgens welke de vernietiging gekeurd zal worden, vervolgens de keuze te doen, eerst in elke Provincie in het bijzonder, en naderhand door het gehele bondgenotschap: men mocht, door een openlijke bekendmaking, de Liefhebbers opwekken, om naar die gestelde vorm te werken: en men behoorde zich in dat alles te bedienen van een schriftelijk advies van ten minste één voornaam Dichter, en één Muziekkenner. — Op deze gronden, als aannemelijk voorondersteld, bouwt onze Auteur ten laatste een plan, volgens het welke dit Werk zijn volkomen beflag zou kunnen rangen binnen twee jaar na het genomen befluit: en hij betuigt in het flot, deze zegen dagten ter toekomst te geven, „niet om beloofd te worden, maar om hen, die op de hoogte verbetering gezet zijn, van de mogelijkheid te overtuigen, en aanleiding te geven, om zijn gelegd voet volmaakter te volgen”. De Schrijver van dit Stukje komt alleszins voor als iemand, die ernstig op zijn Project gedacht, doch de zwarigheden in de uitvoerige niet nauwkeurig na gegegaan, of te licht geacht heeft. De Hedendaagse Koopman, gedrukt naar de Copy van F, ten Hoor, behalve de Voorrede 280 bladzijden in totaal. Een Reman van de scheidingsscore, bevatende uit een verzameling van onbedrieglijke bedrijven en feitelijke stukken, zonder enige waarschijnlijkheid in ’t oog te bouden, Bevordering van de Stad Schoonhoven, tezamen gegeten, door henricus van Berchem, nader overzien en merkwaardig vermeerderd, door den Wel Edel. Gegekroonde Heer J. A.B. M D. Tijdens Gouda, bij Gysbert en Willem de Vree 1762. Beschrijving enz. 616 bladzijden in quarto. De liefhebbers van het onderzoek van de staat en geschiedenis van ons Vaderland, zullen dit Werk met genoegen doorbladeren, voorzover het ons belangrijk gegeven informatie geeft over een van de Hollandse Steden, waarvan tot nog geen breedvoerse beschrijving het licht gezien had; en de Schrijver zich heeft benutst om alles na te gaan, en op te tekenen, wat ons aangaande deze Stad, en de omringende gebeurtenissen, nader zou kunnen onderrichten. Onze Schrijver, een aanvang makend met te melden op hoe de genaamde Schoonhaven gelegen is, en wat men in aanmerking heeft te noemen, om te weten dat deze plaats, als een dorp of gehucht, onder den naam van Havek of Haveskedrecht al vroeger voorkomt, en dat men heeft reden om te denken, dat reeds omstreeks het jaar 800 eenige mensen zich alhier met hun woning nedergezet hebben. Zeker gaat het dat Schoonhaven in het jaar 1280 een Stad was, doch of het geven van Stadsrecht aan een Hollandsche Graaf of Utrechtse Bisschop toe te schrijven zal zijn met te bepalen. Ons Schrijver gaat vervolgens over tot de naam en oudheid van de Stad, die het meest waarschijnlijk de naam van de welgelegenheid van de haven aannam, van waar men haar oudtijds Schoonhaven noemde; dat in Schoonhaven vermeld is, en vindt haar onder deze naam niet gemeld voor het jaar 1233, doch 't is te vermoeien, dat deze plaats, als een dorp of gehucht, onder den naam van Havek of Haveskedrecht al vroeger voorkomt, en dat men heeft reden om te denken, dat reeds omstreeks het jaar 800 eenige mensen zich alhier met hun woning nedergezet hebben. Zeker gaat het dat Schoonhaven in het jaar 1280 een Stad was, doch of het geven van Stadsrecht aan een Hollandsche Graaf of Utrechtse Bisschop toe te schrijven zal zijn met te bepalen. Dit Stadje was vroeger een Heerlijkheid, den Heer Nicolaas van Catel, stigter van Gouda in het jaar 1372, toebehorende; voor hem Zullen er ongetwijfeld reeds Heeren van deze Heerlijkheid geweest zijn, doch men kan ze niet met zekerheid melden. Deze Heerlijkheid was, zo blijkt uit onze schrijver, tot ongeveer het jaar 1300, een Stigting van Leen, doch de Schoutenbovense Heeren uit het Geslacht van Henegouwen en Blois, door onzen Schrijver kortelijk gemeld, hebben die Heerlijkheid, zedert het jaar 1309, van de Graven van Holland te leen bezeten; en na het overlijden van Guido van Châtillon, kinderloos overleden in het jaar 1397, vielen de Heerlijkheid van Schoutenbosch en Gouda, met het naar deze Heeren genoemde Land van Blijden, aan Holland. Onder deze vroegere en inzonderlijk onder de latere regering, is Schoutenbosch begiftigd met verschillende Handvelden, Privilegiën en Voorrechten, die onze Schrijver in het breede opgeeft; ook merkt hij bijzonder aan, dat Schoutenbosch vroeger de voorrang gehad heeft boven Gouda, totdat Hertog Filips, in het jaar 1433 als Graaf van Holland gehuwd, Gouda tot een van de grote Hollandse Steden verhief, waar door Schoutenbosch, toen waarschijnlijk door Margaretha van Bourgondie in bezit, haar voorrang verloren heeft. — Met opzicht tot ’s Lands regering, vindt men dat Schoutenbosch vervolgens, met andere kleine Steden, meermaals op de Dagvaarden van Holland beroepen en verschenen is, inzonderheid om haar toestemming te geven op de geëiste Beden; doch dat ze beschreven werd op de Algemene Dagvaard der Staaten van de Nederlanden. landen, bleek niet. Na het jaar 1542 werden de kleine steden, en dus ook Schoonboven, niet meer beschreven: in het jaar 1572 werden ook enkele kleine steden ter Dagvaard geroepen, maar Schoonboven was toen nog onder de macht van den Koning; in het volgende jaar verscheen ook deze Stad op de Dagvaard, en verkreeg een vaste zitting en stem in de Staaten van Holland, gelijk ze nog heden heeft, als zijnde de tiende onder de Zuid-Hollandse steden. Ook heeft Schoonboven, sinds het jaar 1620, recht om iemand af te vaardigen in het College van de Gecommitteerde Raadsman van Zuid-Holland, beurtelings, met Schiedam en den Briel: ze heeft evenzo op haar beurt zitting in de Rekenkamer, doch ze heeft met Schiedam en den Briel meer dan eens vrugteloos getracht zitting te verkrijgen in de Generaals Rekenkamer. Schoonboven zendt geen Afgevaardigden ter Vergadering van de Staaten Generaal, noch Raad van Staaten: allen zendt ze ter Admiraliteit in Vriesland; waar in ze met Purmerend in Noord-Holland beurteloos houden. Deze Stad behoudt nog het oude voorrecht van gedurend twee Heemraders te hebben in het College van Dykgraaf en Heemraders van de Rijnmond: ook heeft ze het recht, dat aldaar om het 22de jaar de Synode der Gereformeerde Kerken van Zuid-Holland gehouden wordt. De handel van deze stad, gelijk onze auteur verder aanmerkt, was eertijds zeer bloeiend, doch is van tijd tot tijd zeer afgenomen; men vindt er thans vele koperfabrieken en een menigte van zilverfijzers, die in het klein werken: het maken van tabakspeutjes, (waar in deze stad echter niet bij Gouda te vergelijken is,) gaat er nog redelijk iterk in zwang. SCHOONBROON 1747 Twintig jaar is verlopen sinds de beschrijving van de stadsverraadsschorsing door Brand, oorlog en watersnood; hier aan heeft hij een korte melding van de aanzienlijke vergaderingen, die binnen deze stad gehouden zijn; en gaat daarop over tot een beperkte beschrijving van de stad, ten aanzien van haar gelegenheid, sterkte enz., waarvan we enkele der voornaamste bijzonderheden zullen melden. „Schoonboven, gelegen aan den rechter oever der Lek, fchuim over Nieuwpoort, hebbende Gouda ongeveer drie uren gaans ten Noordwesten, Rotterdam ongeveer zes uren later, Wetten, en Oudewater ruim twee uren ten Noordosten, had in haar eerste opkomst vroeger een aarden wal „doch is reeds omtrent het jaar 1320 met een stevige muur omsingeld, en in later tijd met Vestingwerken versterkt. Inzonderheid is de Stad, in het jaar 1672, tegen den aanval der Fransen, en in het vervolg van tijd nog meer „ten koste van het gemeene land van Holland, naar de hedendaagse manier, in staat van verdediging gebracht en onderhouden : ze heeft haar voornaamste versterking in de omleggende laagten en moerasvige gronden, die men altijd door verschillende Sluizen kan onder laater loopen. De Bezetting der Stad bestaat doorgaans uit twee Compagnieën Voetvolk, van een of twee verschillende Regimenten, die door Holland betaald worden. — Aangaande de tegenwoordige grootte der Stad, ze is lang ongeveer 160, en breed, ongeveer 100 roeden Rynlandse maat : men telt er ongeveer 605 Huizen, die door ongeveer 2500 mensen bewoond worden. Schoonboven zou in den omloop der Laatsten, in den laat van Honderd Gulden; wegenis de Verpachten die aldaar geschiedt, moeten opbrengen elf stuivers, tien en een zestiende deel van een penning. Met opzicht tot de voornaamste Gebouwen der Stad, diepen in getal. Men kan vaak achtgen genoeg van een Slot dat er ontwielbaar eens gewest is, en hetwelk men in het jaar 1577, met de meeste Sloten in Nederland vernield heeft. Maar de nette standplaats hier van schijnt niet met zekerheid te bepalen te zijn. Het Raadhuis is een oud, cierlijk gebouw, en heeft een fraai torentje, met een Speel- en uurwerk. De Doelen is een aangenaam gebouwd, in het jaar 1618. De tegenwoordige Waag is gebouwd, of wel geheel vernieuwd in het jaar 1758; zij is zeer wel geschikt voor den handel. Het beschrijven van de Stad Schoonhoven, is om de tegenwoordige tijd niet van belang. Voor de toekomst behoort een dergelijke beschrijving tot de vergeefs oefeningen. Al wat er nu is, is al genoeg; en wat er niet meer is, is ook al genoeg. De Stad heeft een Oorlogsmonument opgedragen, aan de drie soldaten uit de gemeente die zijn omgekomen bij de oorlog. De gemeente heeft een gemeentehuis met een raadhuis dat een groot gebouw is, als mede een Wapen of Tuighuis, het Magazijn genaamd. Nevens de Wereldlijke komen de Geestelijke gebouwen der Stad in aanmerking. Men heeft hier maar één Kerk, in welke de Gereformeerde Godsdienst geoefend wordt, die onze Auteur zo ten aanschouwen van den voorgaande als den tegenwoordigen tijd in 't breed beschreven heeft: zij wordt thans bediend door drie Predikanten, en men heeft 'er wyders vier Ouderlingen en vier Diaconen. Men had ook vroeger, behalve de Kloosterkerken, hier geen andere Kerk dan deze aan God toegewijd, onder aanroeping van den H. Apostel Bartholomeus, als nog van de Roomse Katholieken te Schoonhoven voor Patroon of Schutheilig geëerd. Het aantal der Kloosters alhier in vroegere dagen was vier, twee van het Manlijk, en twee van het Vrouwlijk Geslacht: die der Carmelieten en der Celliten, die van St. Elizabeth en van St Agnes: behalve deze was 'er nog een Klooster, en we weten het voornaamste, een weinig buiten de Stad, de Hem genaamd, zijnde een Klooster van de Kanonieken Regulieren, naar den regel van St. Augustinus; in 't welke ook Kloosterling gewest is de voornaamste Cornelius Loof, bekend onder den naam van Cornelius Aurelius, in zijn leven Leeraar van Erasmus van Rotterdam. Een genoegzaam beeld van deze Kloosters gegeven hebbende, gewaagt onze Auteur van de overige Godsdienstige Geestigen, in en om Schoonhoven, als het Gasthuis, nu een Armhuis voor Kinderen en oude Lieden; het Leproshuis, thans een Stads Herberg, het oude Mannen huis, en het Weeshuis. Hierbij komt nog de Kerk der Remonstranten, die door één Predikant bedienst wordt, en eindelijk de Vergaderplaats der Roomse Katholieken, die door één Priesters bediend wordt. Verder geeft de Schrijver een beknopt bericht van de ge teerde Mannen, die binnen Schoonboven gebooremjzen, en figten van verschillende beurzen ter ondersteuning van behoeftige Studenten: hierop laat hij volgen een ontvouwing van de oude en nieuwe Regeeringsvorm der Stad; als mede een verhaal van de verwarring in Kerkelijke zaken, voor- gevallen binnen Schoonboven. In deze twee laatste gemelde hoofdthema's komen enkele bijzonderheden voor, die een nadere overweging zouden verdienen; doch de bepaaldheid van ons besluit laat ons thans niet toe hier over breeder uit te weiden. Onze Schrijver beëindigt eindelijk dit werk met | SEPP, OVER DE NEDERLANDSCHE INSECTEN. 949 met de opgave der Naamlijsten der Welle Geb. Magnificaten, zo ver ’t hem mogelijk geweest is, dezelven na te konnen: pooren, pp Wbp Besperving der Wonderen Gods , in de minst geachte Schepping of Nederlandsche Insecten , door CHRISTIAAN SEPP. Eerste Deel derde en vierde Stuk. Bevattende de Verbanningen over de Nacht-Vlinders van het eerst en tweede Geslacht der eerste Bende. Te Amsterdam , gedrukt voor den Auteur 1762 , is het derde 10 en het vierde 8 Bladz. in groot Quarto, met gekleurde Afbeeldingen, Wij hebben, bij gelegenheid van de twee eerste Stukjes van deze Verhandeling, onze Lezers een bericht gegeven van het ontwerp welk zich de Heer Sepp, met dit Werk, heeft gevormd, en de uitvoering van hetzelfde , welk met de uitgave van de gemelde twee eerste Stukjes begonnen was (*). Van de Dagvlinders der eerste en tweede Bende gehandeld hebbende , gaat nu de Schrijver over tot de Nachtvlinders van de eerste Bende; en wel tot die van het eerste Geslacht van deze Bende, in het derde Stukje en van het tweede Geslacht van dezelfde Bende in het vierde Stukje. Eerste Verhandeling, van de Gehakkelde Pierstertjes-Vlinder. Hier worden vooraf opgegeven. I. De kentekenen der Nachtvleermuizen en hun rafem en poppen, in het algemeen, -Of van derzelver geheel geflanst. II. De kentekenen der _Rafem, Poppen en Vlinderen van de eerste Bende der Nacht vleermuizen. III. De kentekenen der Rafem, Poppen en Vlinderen van 't eerste Geslacht derzelve Bende. Onder de kentekenen der Nacht-Vlinderen, in het algemeen, heeft onze Schrijver ook dit, 't welk tot verklaring van den naam van deze Dieren kan strekken. "De natuurlijke neiging dezer Vogeltjes, tot de Nacht en Duifternissen, is evenzeer met het voorzienende onderscheid vatten hen en de Dag-Vlinderen; en een eigenschap, waar door ze te recht den naam van Wacht Vlinders hebben gekregen. Zij schuwen altijd het licht, en houden zich overdag schuil, zodat die geheele tijd doorbrengend, zo het schijnt, met flappen; ten zij daar in door 't een of ander geval gestoord worden. " Wanneer de zon ondergaat, en de schemering het aardrijk bedekt, komen zij hoe langer hoe meer in beweging, naar mate de donkerheid zich verheft: eindelijk gaan zij 'ter vlucht, en verlustigen zich in de duifternis der Nacht met hun voedsel te zoeken en hun geflanst voort te planten. "Maar de aanbreekende dageraad staakt hun vermaak en brengt hen weer in rust". Van de Rups van het eerste Gezin der eerste Bende spreekt, dat zijn gewone voedsel is Wilge- en Pollenbladeren "en dat men hierom de eieren van de Gehakkel- en Pijlstaart-Vlinder, meestal op deze boomen vindt. Alhoever zij aan de onderzijde van de bladeren gelegd of gelegd, en doorgaans maar één aan een blad, ten zover door een bijzonder toeval, dat het Vlinder-wijfje buiten staan geweefd is van het een blad of boom naar een ander te vliegen. Men vindt deze eieren in Juni, July en Augustus; en na ruim 14 dagen, of drie weken, komen er de jonge Rupsen uit. Alle de eitjes zijn op de bovenzijde een weinig ingedrukt, anderszijds glad en glanzend. De jonge Rups ter wereld komende is overal witagtig of bleek-geel van kleur, welke naderhand in schoon groen verandert; waar aan eerst witte, doch naderhand gele vlapen, waar met de gehele Rups vervolgens als bezaaid is, evenals de zeven schuine strepen, ter wijdte van het lichaam, te voorschyn komen. Na haar geboorte is het eerst voedsel welke zij nuttigt, de ledige dop van haar oog, en hierna begint zij de kant van het blad, waarop zij gezeten is, af te bijten en te eten. Vijf of zes dagen oud geworden zijnde, vervelt zij voor de eerste maal. Het nieuwe gewaad, waarin zij thans verschijnt, is genoegzaam van dezelfde groene kleur, als het oude, maar de schuine witte of gele strepen en vlapen zijn nu ongelijk en kenmerkend. Het hoofd, voorheen rond gewoeld zijnde, heeft thans één driekante gedaante en verschilt merkbaar in grootte; ook is het hoornje nu ongelijk langer en dikker, dan van tevoren. Het afgevlokte vel is nu haar eerste lekkernij, dat zij schoon opeet, gelijk zij ook na iedere vervelling, welke niet minder dan drie- en niet meer dan viermaal gescheidt, gewoon is te doen. Deze Rups in haar natuurlijke gedaante, grootte en kleur afgebeeld zijnde, geeft de Schrijver hierdoor een zeer duidelijk denkbeeld van dezelfde, en veel nauwkeuriger dan met woorden zou kunnen gedaan worden; waarom wij deze Figuurtjes de Lezer niet genoeg kunnen aanpraten. NEDERLANDSCHE INSECTEN. 951 Vervolgens beschrijft de Heer verder de eerste gedaante - Wijzelf van dit insect in een Pop. De tijd hier toe voorhanden zijnde, begeeft zich de Rups van de bladeren naar beneden op de aarde; wroedt tamelijk diep in de aarde, en maakt hier een onderaardse hol, zo vast en effen van wanden, vloer en verwollend, dat het zeer wel naar een grafkelder geleek. Men kan haar tot de waarneming, in een Suikerglas, ter helft toe met verse tuinaarde gevuld, laten, om alles te zien. Na acht dagen hier gelegen te hebben, wordt zij een Pop; in welke staat zij den winter over blijft liggen. Al wat in deze staat, en voornaamlijk tegen ’t voorjaar, wanneer er de Vlinder uit voortkomt, gebeurt, wordt van onzen Schrijver, zeer klaar en nauwkeurig voorgelegd; gelijk ook, hoe in plaats van een Vlinder een Wesp uit deze Poppe voor den dag komt. Dan namelijk, als een Rups met het zaad van Wesp en Vliegen is belegd geworden. De worm uit zodanig een eitje voortgekomen, na dat de Rups in een Poppe veranderd was, verknaagt en vernielt den toekomenden Vlinder, om zich zelf hier te beminden. De uitkomst van den Vlinder, en de Vlinder zelf, worden hierop, met gelijk nauwkeurigheid voorgelegd, en door verruklijke afbeeldingen, voor het oog ten toon gegeven, zo van een ruffend mannetje als van een vliegend wyfje. Eer ik deze Verhandeling eindig, zegt de Schrijver, zal ik den Liefhebber, welke werk van mij maken, een goede raad geeven; dat zij de Poppen den Winter over in de aarde laten liggen tot in Maart of April, want eerder daar uitgenomen zijnde, lopen ze gevaar van te sterven. Wel is waar, dat soms een Poppe, wanneer ze maar eenige weken in de aarde gelegen heeft, en dus nog voor den Winter er uitgenomen wordt, evenwel goed blijft; doch dit is maar bij geluk. Zekerder gaat het, dat men ze in hunne onderaardse verblijfplaatsen, welke zij zichzelf toebereid hebben, tot in ’t Voorjaar ongevoeld laat liggen, en ze ’er dan uitneemt. In het tweede stukje komt ons eerst voor een beschrijving der Nachtfleermotten van het tweede Geslacht der eerste Bende. De Vlinder het Kroon vogeltje, ... Het Insect, dat thans is het voorwerp van onze beschouwing zal, zegt de Meerzep: "Zoortloos onder het tweede Geslacht vindt men de "Eerste Bende der Nachtfleermotten. Uit de vorige Verhandelingen zullen mijn Lezers, denke ik, reeds begrepen hebben, dat ik de Vlinders in 't algemeen, onder zes Geslachten breng. De talrijkste van allen is het Geslacht, daar ik nu van spreek, en vermits ik hier voor de eerste maal een daar onder behorend Insect beschrijf, zal ik ... bij deze gelegenheid vooraf bericht geven van de Kenmerken der Rupslagen, Poppen en Vlinders van het tweede Gezicht der eerste Bende der Nachtfleermotten, Wij zullen deze Kenmerken hier eens laten volgen om onze Lezers het genoegen te geven van te kunnen zien, wat voordeel zij hier mee tot bevordering der kennis van de inlandse Insecten, kunnen doen. Deze zijn deze volgende. 1. Alle hier onder zorteerende Rupslagen hebben 16 Poten. 2. Sommigen zijn glad, en sommigen haarig. Onder de laatsten vindt men zulken die korte en fijne enkelhaartjes hebben; anderen die geheel ruig en met lange haren bedekt zijn, weer anderen hebben haarbosjes, in de gedaante van borstels, en worden hierom, bij de Liebhaven, Borstel. Rupslagen genoemd. Veel derzer Rupfen veranderen in de aarde, en veelen buiten dezelve, in Poppen. Onder de laatstgenoemden zijn er, die zich om en om op de manier der zogenaamde Zyde-wormen "of ook tuffchen de bladeren inspinnen; anderen gaan in ’t hood, en maken zich neer van de spaandertjes "die ze ver afknaagen, welken sommigen met een lymagtig vocht vermengen, sommigen in tegendeel, zonder enige vochter te doen bezoeken; wederom anderen gaan in deze nog anders te werk, waar van bij een andere gelegenheid. De Poppen van dit Gezin gelijken die van het eerste Gezin genoegzaam in allen deel, eenige uitgezonderd. Sommigen hebben aan ’t achterende een, of ook wel meer spitse puntjes; anderen niet. De Vlinders van dit tweede Gezin der eerste Bende bedekken, in den ruiterenden stand, hun lichaam met de vleugels, terwijl ze dezelven of daksgewijze daar aan, of vlak daar op leggen. Sommigen hebben velerige, of zogenaamde gekamde, en anderen borstelige sprietjes. Van de eieren derzenze Vlinderen kan men geen bijzondere kenmerken opnoemen; vermits ze zo in gedaante, als kleur zeer onderdelen zijn. "Mijn is zeer wel bekend", zegt onze Schrijver; "dat men Rupfen en Vlinders vindt, die zekerlijk onder dit Gezin behoren, en nogtans van de overigen, ten opzichte van de eveneens genoemde kenmerken, verschilden: doch deze merk ik aan, als Middelen Insecten, welken het verhouden met het tweede Gezin der Bende, of ook de eerste met de tweede Bende der Nagt-Vlinderen, als ware het, mengelen "en hier van belooft de Heer sepp in ’t vervolg uitvoeriger te handelen. Hierop volgt de geschiedenis van den Vlinder, door Schrijver, het Kroon-Vogeltje genoemd, vanwege het haargedeelte of 'hoorntje' waar mee hij boven op 't hoofd verspreid is. En deze wordt in den staat van Ei, Rups, Pop en Vlinder, nauwkeurig beschreven en in plaat vertoond. Dan komt, in dit stukje nog voor de Vlinder, de kleine Wapendrager uit de Matjes-Rups, Om dat deze eenige gelijkheid heeft met een welbekend Vlinder, de Wapen-dragers genoemd, schoon in grootte en kleur merkbaar hier van verschildend, heeft onze Auteur dit diertje de kleine Wapendrager genoemd. Deszelfs eitjes heeft de Heer Schrijver nergens dan aan Wilgebladeren en bij gehele schooltjes altijd gevonden. De Rups uit zijn eitje gekomen vervelt viermaal. De tekening op den rug dezer Rupsen gelijkt enigszins naar een Mat, en hierom zijn ze, bij veel Liefhebbers, de Matjes-Rupsen genoemd geworden. Ze zijn uit de natuur zeer genegen tot spinnen, en maken aan en tuffchen de bladeren webben. Ze spinnen zich ook in, als ze vervellen moeten; en wanneer ze in den staat van Poppe overgaan, niet zo dicht echter, of men kan er de Rups en ook de Poppe inzien liggen. Indien de eerste Gedaantverwisseling in 't Voorjaar gescheind, of vroeg in den Zomer, komt de Vlinder nog in 'tzelfde Season te voorschijn; en deze z'n Eieren gevonden hebben, komen daar van in de Na zomer, de Cijeren, en vervolgens de Rupsen 'er uit voort; dus men dezelven in 't najaar volwassen kan vinden, welke ongeveer dien tijd ook in Poppen veranderen, die den Winter over blijven liggen. Men heeft, derhalve, zomer- en winter-teelt van dit Insect. De Vlinder te voorzien moetende komen "verbreekt" zijn Poppenvlies, en opent het spinnesel aan die kant waar het hoofd der Poppen ligt; want hier alleen kan hij er door heen gaan, zonder zich te beschadigen. Op welke wijze van doen de Heer dit als zeer bijzonder zijnde, den Lezer nodigt zijn aanmerking te vragen, tot ere van den wijzen Bewaarder zo wel als Schepper aller dingen. Men zie wyders hetgene dit diertje aangaat in de natuurlijke Afbeeldingen, welken hier bijgevoegd zijn. Geen mededelingen, mitgegeeven door de Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen te Haarlem. Zesde deel, tweede Stuk. Iste Bericht (*). Geneeskundige Opbebling van den zin der Letteren van Johannes "in zyn heilig Evangelie, Hoofdstuk XIX. vs. 34. "VITAE Maar een der Kriegsknechten doorzocht zyne zijde met een Speer, en terstond kwam daar bloed en water uit. Door J. VAN DER HAAR. Deze plaats wordt niet van alle Uit- eggers, op gelijke wijze verklaard. Men weet, zegt de Schrijver, dat bloed uit een Adertje gelaten, in een vat gevangen en stilstaande, zich in twee delten scheidt, in eenen geheimen klomp, en in een dunne vloeistof water. Bij het openen van dode lichamen worden altijd de linkere holten van het Hart, en bijna alle de Slagaders ledig, en zonder bloed in te houden, gevonden: maar de rechter holte van het Hart en de genoemde grote Adertje, na den dood, eenigen tijd stil gehouden hebbende, scheidt zich in twee delten, gelijk buiten het lichaam. Als het bloed voor den dood reeds van een onbeduidenden en hierdoor van een stollenden aart is geweefd, scheidt deze scheiding te vroeger; en dus onderstelt de Schrijver, dat het van onzen Heere Jezus Christus geweefd zij, wijl vele folteringen en martelingen zijn dood voorgegaan en vergezeld hebben. De bloedklomp zwaarder zijnde dan het water, zinkt naar beneden, en hierdoor rijst de vloeistof naar boven. Wanneer men stelt, dat in de rechter. ter hooggeachte van het Hart of in de holader een ruime opening gemaakt zodat in het lichaam van de Heer Jefus, is het zeer natuurlijk, dat het vocht welke zich na deze opening bevond, eerst en tevreden moest uitlopen, het zij bloed of water of beide te gelijk, doch onderafgeleide. Want terwijl uit de doorgeboorde zijde van Jefus Christus bloed en water kwam, is dit naar mijn gedachten, zegt de Heer van der Haar, een bewijs dat de rechter holte van het Hart of de grote Ader gewond en doorboord was; en te gelijk, dat de Heilwijn reeds waarlijk gestorven, en reeds zo lang dood was geweest, dat het stremmend bloed tijd had gehad, om zich in een rooden klomp en water te scheiden en te verdelen. Op de tegenwerping welke de Schrijver voorzien heeft, dat hier gemaakt zou kunnen worden; dat in gezonde lichaamen en warme landen het bloed, niet zo snel, tot ronning overgaat, antwoordt hij, door te stellen dat de Heer Jefus met het begin der kruising, 's morgens te negen uur reeds begonnen heeft te sterven, en dat dit tot 's middags tien en elf uur geduurd heeft, waarbij hij denkt dat de tijd hier toe lang genoeg geweest te zijn. En, waarbij mogelijk, voegt hij er bij, is er nog (min of meer) een uur verlopen, eer een der Krijgslegionairs des Heeren zijde heeft doorstoken. Onderzoek of de Verdeeldbeden ten nadeele van het Christendom bewijzen; door C. C. H. VAN DER AA, Secretaris van de Maatschappij. Men kan op de gedachte komen: Parablet niet te weten, dat er ooit enige valschheid Leeraars, verrijkingen of verdeeldheden over de Leer, in de Christelijke Kerk gewoed waren? Geeft dat geen gelegenheid aan sommigen om te denken, dat de Heilige Schrift niet duidelijk, of ten minste niet duidelijk genoeg is, om den menschen Gods ware mening te doen begrijpen? Is dat denkbeeld voordeelig voor het Christendom en voor de godsdienstder Heilige Schrift? Enz. Men oordeelt en zegt; dat het nadeelig is voor de heerlijkheid van God, dat er scheuringen en verdeeldheden in de Kerk, over de Leer van den Christelijke Godsdienst ontstaan zijn. De Schrijver antwoordt hier op met een ontkenning; voorzover de verdeeldheid ons geen zins op goede gronden doet denken, dat God zo goedertieren, heilig, alwetend, en alvermogend niet moet zijn (wanneer hij de oorsprong is van de Leer des Christendoms) als wij uit andere redenen weten dat Hij is; en ons van de hoge eerbied die wij God schuldig zijn niet aftrekt, of niet op goede gronden aftrekt. De vraag is eigenlijk, zegt de Schrijver, of iemand die behoorlijk is voorzien, en het bij het onderzoek van den Godsdienst te koost legt, wien de waarheid en zyne gelukzaligheid ter harte gaat, door de verdeeldheden aantijken de Christenen “en door de geschillen “welke er in de Kerk zijn, bijlijk en op goede gronden bewogen wordt, of steek can en moet worden om te denken, dat hij onbevredigd van Gods eigen schappen zou oordeelen, als hij dacht, dat deze Leer van God kwam, en derhalve dat hij van de eerbied voor God (als hij den goddelijke oorsprong der Heilige Schrift afstelde) zou afgetrokken worden; en of het hem derhalve niet veel eerder zou te raad zijn om te denken, dat deze Leer geen goddelijken oorsprong had? Dan zouden de Verdeeldheden over de Leer des Geloofs nadeelig voor de heerlijkheid van God zijn, als God zelf de oorzaak was van de zulk ben. Maar dit is zo niet. In tegendeel, de oorzaken der Verdeeldheden zijn de bedorvenheid der mensen, hunne eigenaars achteloosheid en onkunde. van een ongeregelde begerde tot het voldoen van hunne zin lyke lucht, welken, soms wel, door de H. S. tegengegaan worden. Job. II. 20. En boven alles is de bron van zo veel twijfels en verdeeldheden geweest, dat men wilde wijzer zijn boven hetgene er gesproken was, en zijn eigen mening voor de ware meening van Gods H. Geest wilde doen doorgaan en anderen opdringen. Vraagt men dan, van waar komt dit onkruid in de Kerk. Men mag ook hier met Christus zeggen, de vijand heeft het gedaan. Dus kan men zich hier over niet met opzichte tot God bezwaar maken. Het is wel zo, zegt de Heer VAN DER AA, God zou alle geschillen en verdeeldheden hebben kunnen beletten en voorkomen: maar zekerlijk zijn alle geschillen niet van zulk een belang, dat het God opgeveld telkens wonderlijke middelen te gebruiken, om dezelfde te verhinderen; nadat het hoofdzaaklijke van den Godsdienst hier door niets lydt. Voorts kan men, volgens den Schrijver, met geen grief van reden zeggen, dat evenwel, indien God gewild had, de H. S. zo duidelijk had kunnen voorgesteld worden, dat men aan harere mening zo min, als aan een wiskundige waarheid had kunnen twijvelen, of er over verchlorren. Want men onderstelt dan, dat alle de dingen in de H. S. vervat, tot dezelfde onbetwervelijkheid te brengen waren als de wiskundige waarheden, of men stelt dit niet. Stelt men het niet; dan vervalt deze tegenwerping. Stelt men het: men bewijst dan dat de waarheden van den Godsdienst van zulk een soort zijn, dat zij zo duidelijk gemaakt en voorgesteld konden worden, dat zelfs het onregelmatige gemoed aan de zelfde niet kon twijvelen, of er over verchlorren: het welke iemand van sommige dingen niet zal onderneemen. De H. S. bevat gebeurtenissen, welken, als de zelfde in alle omstandigheden, met alle mogelijke nauwkeurigheid waren geboekt, zo langzamerijg zouden zijn geworden, dat men hierover niet minder, dan nu over de duisterheid zou geklaagd hebben, Godlike denkbeelden van zaken, indien zij met eigenlijke uitdrukkingen volgens het goddelijk doorzichtig waren voorgesteld, zouden voor ons mensen geheel onverstaanbaar zijn geweest, met woorden, onder mensen gebruiklijk, te boek gesteld, laat hen eenige duisterheid, waaruit, bij toeval geschillen kunnen ontstaan. En wat de pligten aanbaken, h Waarneemingen in de Rundveefterste, gedaan in de jaar 1756 en 1759, dienende tot een Voorlooper ter nader verdeling over dezelfde Stoffen door J. ENGELMAN, Med. Doctor en Toeziener van ’s Gemeene Lands werken van Rynland. De Schrijver geeft hier zijn dagelijkse aantekeningen, hoe zich de ziekte in een merkbaar aantal van beesten heeft toegebracht; als ook, wat men bij het openen van gestructuurde in dezelven heeft ontdekt, en heeft 'er, om de dorheid van zo menigvuldige aantekeningen voor de Lezers wat te verminderen, eenige aanmerkingen, op vele plaatsen tussen gespreid. Het geheel toont, dat de natuur der ziekte tot nog toe, (gelijk men dit genoegzaam van alle besmettingsziekten kan zeggen) onbekend is; en geen middelen zijn aangewend, waarvan men met enige zekerheid kan zeggen, dat ze van nut zijn geweest. Misschien zal de Heer ENGELMAN in zijn, hier aangekondigde, nadere Verhandeling, enige ontdekkingen mededeelen, welke tot verklaring van deze pestziekte kunnen dienen. Hier na heeft men de Waarnemingen aangebracht van de Luchtweginfectie, gedaan op Zwaanenburg, van het jaar 1743 van den eersten Februaristot den laatsten December. Vervolgens komen nog enige Berichten aan de Maat. De eerste van deze is. onderbarbare uitwerking van het Scheurbuik en een vrouw; gemeld door A. van GHERT, ’s Lands Med. Door de Baronnie van Breda. Bij deze vrouw was door Beenbederf in de Onderkaak een scheiding geschieden van de halve omtrek van de Onderkaak: zij had insgelijk Beenbederf gekregen in het Bekkenbeen, waar door een groot gedeelte van de Opperhoofdbeenderen en van het Voorhoofdsbeen gescheiden waren, tot aan de wortel van den Neus, zijnde maar alleenlijk een klein gedeelte van de tweede tafel van het Voorhoofdsbeen, even boven de Voorhoofdsholtes en boven de Slaapbeenderen overgebleven. In hetzelfde kon men de klopping der inliggende delen volkomen zien, en de Lyderes klaagden over koude in het van been ontbloote deel, maar dit verminderde, dewijl het harde Herfenvlies allengs met een zware en dikke huid werd overtogen. Zij leed de aanraking en indrukking op de genoemde nieuwe huid vrij sterkt. Is voorts gezond. Haar hoofd is, door de tweede scheiding van de Been, buitengewoon kort en eenigzins misvormd geworden; gelijk in de bijgevoegde Plaat vertoond is. Waarneemingen van Lucht en Weer te Batavia gedaan, door den Heere KRIEL Med. Doctor aldaar, van 1738 en 1759 tot Juni ingeflossen. Wetenschappelijke Waarneemingen te Petersburg, gedaan door D. DE GORTER J. Z. Med. Doctor en Professor, Lifemedicus van hare Russische Majesteit, van den 1 Oktober tot het einde van December 1760. De grootste koude, zegt de Schrijver, welke wij hier deze winter gehad hebben, is geweest 14 Januari, om morgens, 7 uur, staande de Kwik op 16 graden onder de 0. Waarnemingen van Lucht en Water gedaan op de Groenlandse uit en thuis Reizen, in het jaar 1760, verzonden aan de Maatschappij, door PIETER CRAMER, Koopman te Amsterdam, van 15 april tot 15 augustus. Nog, Waarnemingen gedaan op de Straat Davids uit en thuis Reizen, in het jaar 1763, verzonden aan de Maatschappij, door PIETER CRAMER. Deze loopen van 15 maart tot 15 augustus. Een bericht van den Conger-Aal ofte Drilvisch; getrokken uit een brief van FRANS VAN DER LOTT, Chirurgijn te Esquebo, gedateerd Rio Esquebo den 7 Juni 1761, der Maatschappij medegedeeld door een van de leden. Deze Vissen is bijna met dezelfde hoedanigheden ook beschreven door den Heer ALLAMAND, in het tweede Deel van de Verhandelingen van deze Maatschappij; zijnde ook de Vis zelf van Esquebo aan de Heer ALLAMAND gezonden. Het gene men in de laatstgenoemde beschrijving vindt, wordt hier gesteekt en bevestigd. Als een eigen proef, zegt de Schrijver van dit bericht; „ik raakte zulk een van deze Vissen, liggend in een bak met water, aan, met een lange ijzeren roest, het welk mij geweldig deed trillen; maar hierop de genoemde ijzeren roest met een droog doek aanvattende, en zodanig de vis aanrakend voelde ik geen de minste trilling. Dan den doek nat, of maar vochtig gemaakt hebbende, gevoeld dat ik weer den vlag als voren”. Hoe nader bij den kop aangeraakt, hoe sterker de vlag zegt de Schrijver; en onder aan de keel is de vlag geweldig. Men heeft ook deze gelijkheid van den vlag van den Conger-Aal met de Electriciteit. ondergonden. Vyf personen, elkander hand aan hand valt houdende, en de eerste met den punt van een degens, die een zilver gevest had, den Visch aanraakende, ging het gevoel van den flag tot den vyfden persoon door, hoewel in minder kracht. Ook worden hier genezingen van Lammendheid en andere kwalen, door den flag van de Conger-Aal verteld. Weyders vinden wij in de Namlijst van dit tweede Stuk, dat tot Directeurs zijn aangekomen de Wel Edel. Heeren, Mr. G. P. Boudaan, Burgemeester en Raad der Stad Amsterdam, enz. enz. 21 Mei 1761. Mr. Isaak Schweerts, Schepen en Raad der Stad Amsterdam, enz. enz. 21 Mei 1761. Mr. Pieter Vermeulen, Raad in de Vroedschap en Scheepen der Stad Haarlem, 21 Mei 1761. En tot Leden der Maatschappij, de Heeren Gerard, Baron van Sweiten; Raad en eerste Lijfmedicus van zijne Keizerlijke Majesteit. Antonius de Haan, Raad en Geneesmeester van zijn R.K. Majesteit en eerste Hoogleeraar te Wenen. David de Gorter J. Z., Med. Doctor en Professor, Lijfmedicus van hare Russische Keizerlijke Majesteit. Martinus Vitringa, Predikant te Arnhem. Jacobus Hooper, Medecine Doctor te Amsterdam. Paulus de Wind, Medic. Doc. enz. te Middelburg in Zeeland. 