Reis door Noord Amerika
DE ZEE TUSSCHEN EUROPA en AMERIKA 1748. 11 de zyden vindt men enige ronde ligt bruine vlakken. Hy heeft zes, en niet zeven vinnen , gelyk men dagt ; twee op de borft, twee aan den buik , ene aan den ftaart ftrekkende tot aan den aars , en ene langs den gehelen rug van een frai blauw. Hunne beweging in het wa- ter digt by het Schip was niet fnel , en gaf gelegenheid ze met den harpoen of met een angel , waar men een ftuk ingewand , een klein Vifchje , of enen vliegenden Vifch , aan deed , te vangen. De vliegende Fifcb is hun voomaamfte voedlel ; en de vrees voor den Dolphin dwingt dien zyn natuurlyk element te verlaten , en in de lugt zyne veiligheid te zoeken. De Dorado fpringt fomtyds een vadem hoog uit het water , en houdt veol van by ftukken houts of tonnen, die in zee dryven, te zwemmen. Men kookt of fruit hem, en eet hem met boter , wanneer hy tamelyk goed , dog wat droog van fmaak is. In den buik van enen dezer vifichen vonden ^vy verfcheiden andere vifichen , byzonderlyk een vifch 0/ïracio» geheten , die nog leefde , moetende het ogenblik te voren eerft ingezwolgen zyn. Hy had blauwe ogen, en was twee duim lang. Nog vonden wy 'er een ander klein vifchje , een zeldzaam zeeinfekt , en enen vliegenden vifch in. Alle dezen , nog niet verteerd en geheel onbefchadigd zynde, heb ik in fterk water bewaard. De Fliegende vijcb , Exocwtus voUtans by Linn^us , zwemt al- Vliegen- tyd by grote fcholen , fomtyds van meer dan honderd fluks , allen te ^^ ^^'S- gelyk uit het water opvliegende, wanneer zy door andere vifichen, "♦ inzonderheid den Dolphin gejaagd worden. Zy verheffen zig wel een vadem hoog uit het water, wanneer z>' van het hoogfle van een golf afvliegen; en men zegt dat ze fomtyds op het dek der Schepen vallen. De grootfte aflland dien zy in de lugc blyven is een goede fnaphaanfchoot , en dien doen zy af in minder dan ene halve minuut. Ik vond dat zy altyd tegens den wind in vlogen ; en fchoon my hier in het bootsvolk tegenfprak, bewerende dat zy in allerhande ftrekkin- gen hunne vlugt namen , wierd ik in myne mening beveiligd door de ondervinding gedurende de gantfche reis. Wy zagen insgclyks den vifch genoemd Bonito , Scomber Pelamys De Be- by LiNNiEUS. Zy zwommen ook in fcholen, jagt makende op. klei- ^^^^' ne vifTchen, welke jagt een geluid in 't water maakte als dat vanenen waterval , vermits zy als in een lichaam op een gedrongen zwemmen. Dog zy hielden zig altyd buiten 't bereik van het harpoen. Uit die Dieren welken op 't land en in 't water leven , ontmoet- ten wy tweemalen ene Schilpad, Zy waren beiden omtrent twee voet in de middellyn. Vogels ziet men genoeg in de Atlantifchi Zee, mm meerder Zee- Vogels, dan LaodvogeU, Ba D£ Ii DE ^E TUSSCHEN EUROPA en AMERIKA De Stormverkondiger , by de Engelfchen Petrel, by LmN^us Pre- cellaria Pelagica , verzclde ons van hec Kanaal af toc in Amerika. Gantfche \flngten van dezelven w^aren geftadig rondom hec Schip , voor al daar de Zee , door hec Schip gelheden , ene gelyke oppervlakte maakte ; alwaar zy fchencn neer te vallen , hoev\^el ze altyd aan 't vliegeh bleven. Zy pikken op alles wat buiten boord valt , of beky- ken het ten minflen. Kleine vifchjes fchynen hun voomaamfte voed- fel te wezen. By dag maken zy geen geluid , maar fchreuwen des nagts geweldig. Men houdt ze voor voorbodens van ilorm , dus hes bootsvolk hun gezelfchap niet gaarne heeft en ze Hekfen noemt ; maar men ziet ze niet minder by fchoon weder als anders, zonder dar 'er ftorm opvolgt. 'T kwam my voor , en men zeide my dat het ook zo was , dat zy fomtyds langer dan een half uur onder wa- ter bleven. Zy gelyken naar Zwaluwen; en 't was als of zy iets van de oppervlakte des waters oppikten. De Shearivater der Engelfchen , by Linn^eus Procellaria Puffi- 71US , is een andere Zeevogel , dien wy overal op onze reis zagen van het Kanaal af toc op de Kuil van Amerika.. Hy heeft de grootte: en gedaante byna van een Zeememv of een End. De rug is bruin. Hy heeft gemeenlyk om den hals een witten ring. Zyn vlugi is zon- derling en langzaam. Wy zagen duidelyk foramigen van deze vogels op vifch azen. Den Phaèton ÄLtherens van LinNvEUS, anders den Keerkringvogel ^. zagen wy het eerll omtrent den 50. gr, N. en 49. of 50. gr. ten we ft. van Londen. Hy is van gedaante als een Meeuw , en heeft twee lan- ge vederen in zyn ftaart, die hem genoeg van alle andere vogels oa- derkennen doen. Hy vlïcgt dikwyls zeer hoog. De gemene Meuw , by Linnze^s Larus camis , zagen wy op de hoogte van Ierland. ■ De Zeezwaluw, by Linn.eus S terna, fchoon wat donkerder van, kleur dan de gemene-, vonden wy menigvuldig zodra wy op 41. gr.. iV. en 47. gr. ten "weften Londen waren. Somtyds waren lici troe- pen van enige honderden, waarvan er- enigen op het Schip Ivwamen zitten, : In de Jmerikaanfche Golf zagen wy enen Zeevogel digt by het Schip , dien 't bootsvolk een Zcehen noemde. Landvogels ziet men nu en dan, en fomtyds zeer ver van land,, zo dat men dikwyls moeite heeft te begrypen hoe zy zo ver komen. Den 18. Aug. kwam 'er een. vogeltje op 't Schip zitten, gelykendè volmaaktelyk ene Mees, by Linn.eus Parus major. Den 4. Siept. vlogen 'er enige Landvogels rondom het Schip , die de Strandzwakwe» , by hmiiJE.vs Hirundines ri^aria j zeergelykzyni. DE ZEE TUSSCHEN EUROPA en AMERIKA; i-^S. 13 Zy kwamen fomtyds op de zeilen zitten. Op den rug waren ze grys- bruin , op de borft wit , de ftaart was een weinig verdeeld. Een zware regenbui dreef ze van ons van daan. Den 1, Sept. ;?worf ene zwaluw tegens den avond rodom het Schip, en kwam fomwylcn op de malt zit- ten. Zy fcheen zeer vermoeid te zyn, Enigc.malen kwam zy aan de vendcrs der k^uit, ab zogt zy daar haï'e toevlugt. Den .10. Sept. zettede zig een grote vogel, dien wy voor een Uil hielden , op onze zeilen. Hoc zelve deed o.ok een klein vogeltje. , Den 12. kwam 'er een Boomfpegt op ons want zitten. Zyn rug was grauw ■ gefpikkeld. Een andere landvogel uit het moITchengenagt kwam ook ene toevlugt by ons zoeken. In :het Kanaal en in den Oceaan zagen wy des nagts het water ligt Zcevuur, geven , vooral daar het in beweging werd gebragt ; fonityds zwom ecu enkeldc vonk meer dan een gehele minuut lang voor datze verdween. Men ziet dit het meeil: gedurende of kort na enen itorm uit het noorden. Dikwyls is de zee als ware het vol vuurs; en deze blinkende vonken zet- ten zig niet zelden tegens de maften of de zeilen. Somtyds heeft dit ligt niet de gedaante van vonken , maar gelykt eer naar het ligt dat verrot hout geeft. (*) : ' Het lloeermisjater , dat onzen voorraad van varfch water uitmaakte , wordt gehoudeii voor het befte ,dat men hebben kan. In eiken tomien opgefloten wordt het fchiclyk een weinig innkendc en bezinkt, dop- die- kwade reuk gaat 'er fchielyk af, wanneer men het in grote fcenen 'krui- ken twee uren lang in de open lag: laat ftaan. Dikwyls vatten de dam- pen welken uit een ton komen, die lang tocgeweeft is, vuur, als 'er een kaars by komt wanneer men de ton opent; en het Theemswacer wordt: geagt dit meer te hebben dan enig ander, fchoon my gezegd wierd dat- het met alle ander water even eens is. Maar om den draad van het verhaal weer optevatten. Zodra wy 'f Vervolg anker voor Philadelphia hadden gefmeten ^ kwamen velen van de In- ^"^" '^'^'^ woonders aan boord , om te horen of 'er ook brieven voor hun waren. P''f^^^" Il< ging met den Kapitein aan den wal. Eer hy 't boord verliet, beval ^'^'^ ' hy den Onderituurman ftriktelyk, van genen der Duitfcbe Vlur-telin^-en naar land te laten gaan., voor hy zyne vragt, of zelfs, of iemant anders voor hem , betaald, of dat hem iemant gekoft had. ■ By myn vertrek van / onden had ik brieven van voorfchryvin"- i-ckre- oneven: gen van de Heren Abraham Spalding^ Peter ColUnfon^ Doitor' Mit-^^'^^^^'^^'^' tbell en anderen aan himne Vrienden alhier. Dus v;as het my li'^c ken- ^'^'"^'" " o ms- ....:(*) Iliero^'cr kan men nazien dé Uifgezcgte rerbandelinsen D* 6. Dl. 405, en D. 7. bl. loó., en 2.^5^ u PENSYLVANIE niflèn te maken. De Heer Benjaätin Franklin , aan \vien Pen/yhanit voor hare welvaart, en de geleerde wereld voor zyne nieuwe ontdekkin- gen in de Elektriciteit, zo grote verpligting hebben, was de eerde die my "bekend deed worden. Hy gaf my alle nodige onderrigtingen , en be- wees my alle mogelyke dienden. Y) Ik ging, vergezeld van den Heer Jakoh Bengt fon^ een lid van de» Lancïs- Zweedfchen Kerkeraad, en den Schilder Gufiavus HeJftUui^ om de gJdelte, Stad en het land te zien. Ik bevond my in ene nieuwe wereld. Waar ik op den grond myne ogen floeg vond ik planten die ik niet kende. Wanneer ik enen boom zag , moeit ik blyven ftaan , en vra- gen hoe hy heette. De eerfte plant die myn ogen trof was een Art' dropogon^ of een foort van gras; en het gras is dat ftuk der Kruid- kunde waarin ik altyd het grootfte vermaak vond. Ik fchrikre als ik bedagt dat ik zo veel nieuwe en onbekende ftukken der Namurlyke Hiftorie in order brengen moeft. In 't eerfc bezag ik alleen de plan- ten , zonder het te wagen my in een nauwkeuriger onderzoek in te laten. Ik nam by een Winkelier, die een Quaker was, myn intrek. Ik ontmoette daar in huis goede en eerlyke menfchen , gelyk my de meea- ten van die fekce fchenen te z^'n. Ik had hier, nevens nrynen Jung- frcm, kamer, ligt, bed, oppafling en driemaal eten, indien wy wil- den , voor twintig fchellingen , naar den loop van 't Penfylvanifch geld , in de weeL IMaar brand , wafchgeld en wyn , moeft buiten dat betaald worden. j> rT^„. Eer ik verder myne reis verhak, wil ik ene korte befchryving ge- vin^ vaii ven van de Stad Pbiladelphia , van de welke ik in 't vervojg dik- Fhiiadel-wyls gewagen zal. pbia Philadelpma , de hoofdflad van Pensvlvanie , een Landfchap dat voorheen een deel van Nikcw Zweden uitmaakte, is ene der voor- naamfte fteden van Noord Aiwerika , en naafl Bojio» de grootfte. Zy legt genoegzaam in 't midden der Engelfcbs Volkplantingen, op de breedte van 29. gr. en omtrent 5e. min. N. en de lengte van 75' ^^- ^^^fl '"'^^ Londen. Deze Stad werd in den Jare 1683. of zo als anderen willen 1682. door den bekenden Quaker William Pen het eerft aangelegd, die dit gantfche Land van Koning Karel den IJ. van Engeland ten gefchenk verkreeg, nadien Zweden van zyn regt op het zelve had afgedaan, Zy moed, volgens Pens ontwerp op een punt leggen, dat de Ri- vieren Della-ware en SkilkuU by hare t'zamenvoeging maken , in ene vierkante gedaante, en twee Engelfche mylen lang en ene breed zyn. De oodzyde moeft tegens de 'Dellaware en de wedzyde te- gens de Sknlkill geraakt hebben. Men had werkelyk op beide de PHILA DELPHI A. 1748. 15 Rivieren begonnen te bouwen. Agc hoofdftracen , ieder twee Eng^ mylen lang , en zclHen dwarsftraten , elke van ene myl y werden afgeiloken , allen lynregt , en zeer breed. De oord was toen genoegzaam ene volkomene woefteny, bedekt met zware bofTchen, en hoorde drie Zvieedfcbe Broeders , Svensfon genoemd , toe , die 'er zig hadden neergezet. Zy verlieten niet tegenzin de plaats we- gens hare \oordelige legging. Dog op 't laafl: bewoog Pen 'er hun toe , die hun enrge mylen verder tweemaal zo veel gronds gaf dan zy bewoond hadden. In 't vervolg heeft Pen zelf, en zyne opvol- gers na hem , den gegevenen gi-ond merkelyk ingekort , onder voorge- ven dat de Svens fons zig meer toegeëigend hadden , dan hun- was toe- geftaan. Maar voor zulk ene uitgeftrekte plaats , als de Stad volgens het ontwerp wezen moefl:, was het onmogelyk een genoegzaam getal van Ingezetenen te vinden. Het ontwerp deAalven van op de Skulkill te bouwen wierd ter zyde gelegd , tot dat 'er beter kans zoude zyn om het te vei-vullen , en men bouwde aUeen langs de Deüaware. Deze Rivier , die langs de ooftzyde der Stad ftroomt, brengt haren handel groot voordeel toe , en maakt een fchoon gezigt. De huizen die Keds langs de Skulkill gebouwd waren , wierden allengskens naar de Dellaware verplaatft. De Stad legt in enen zeer aangeiiamen oord ,. van 't noorden tot het zuiden langs het water. Zy is iets meer dam ene Eng. myl lang , en op fommige plaacfen ene halve myl of iets meer breed. De grond is gelyk , en bellaat uit zand gemengd met een^ weinig klei.. De ondervinding heeft getoond dat d£ lugc hier zecc gezond is. De ftraten zyn regelmatig , frai ,. en de meefien vyfHg Eng.^ voe^ ten breed.. Arcbflreet is zes en zellig ,. en- Marketjireet , welke de voomaamfte Itraat is, waar de markt gehouden wordt, byna honderd voe-. ten breed. Zewsw lopen 'er vaiT het noorden naar het zuiden , of naar de langte der Stad, uitgenomen ene, die langs de Rivier, ten zuidea van de markt loopt, en Waterfireet genoemd wordt. Agt waren 'er ge- fchikt om in 't dwars van de ene Rivier naar de andere te gaan. Zy lo- pen niet volkomen ooft en weft, maareen weinig van die Ibekking af.. Al de ftraten zyn lynregt, en maken te zamen regte hoeken op de fny- dingen , uitgenomen twee , die naaft aan 'r water zyn. Sommigen zyn- beftraat , anderen niet , en dit fchynt minder noodzakelyk om dat de grond zandig is, en dus het water intrekt. Dog in de mecftcn is 'er een; beftrating naaft de huizen van gelyke ftenen , volgens Engel fch gebruik ,, een vadem, en fomtyds meer, breed, met palen op den afftand van drie- of vier vadem afgezet. Op de fteenen gaan de voetgangers, ry tuigen en. paarden moeten midden op de ftraat bly ven. Onder de daken lopen go- zm x6 PENSYLVANIE. ten met pypen daaraan, zo dat de menfchen die langs de ftraatgaan, by regen of 't fnielten der fneeuw niet kunnen bedropen worden. De Hui- -^^ huizen geven een goed aanzien , zyn gemeenlyk enige verdiepingen hoog , en van gebalcken of gehouwen ftcnen gebouwd ; dog de eerften worden het meefc gebruikt, en worden even buiten de Stad en zeer wel gebakken. De gehouwen fteen , dien men voor andere huizen gebezigd heeft , wordt in menigte in het Land gevonden , is ligt te bearbeiden , en heeft de goede eigenfchap van in nat weder het vogtnietaantetrekken.(*) Men brandt hier overal enen zeer goeden kalk om te metfelen. De huizen zyn met planken gedekt. Het hout neeemt men van een boom dien de Zweden den ÏVitten Jenei-erboom , en de Engelfchen den Witten Ceder noemen. (§) De moeraden waren 'er voorheen vol van , dog tegenwoordig zyn deze bomen meefl: gekapt , en men heeft nog gene nieuwen geplant, (f) Het hout is zeer ligt, rot niet zodra als ander hout in dit Land, maar duurt een 's menfchen leven lang, en is daarom uitmuntend voor de daken. Ook bezwaart het d\; muren niet. Dog ve- len beginnen te vrezen , dat men met den tyd deze daken zal aanzien als zynde de Stad zeer nadelig, om dat, dezelven zo ligtzynde, de mees- fte muren ook zeer ligt zyn opgemetleld , en dat hout nu begint te ontbreken, zo dat men in 't toekomende genoodzaakt wezen zal gebruik re maken van zwaarder ftoffen , pannen, of ietsdiergelyks, welke zwaar- te de muren niet zullen kunnen dragen. Om deze reden hebben reeds velen federt enigen tyd begonnen zig van pannen te bedienen. Onder de openbare gebouwen zullen wy eerfl fpreken van de Ker- ken , waarvan 'er verfcheidenen zyn , want God wordt hier op velerhande wyzen gediend. De Engelfche Kerk flaat in 't noorden der Stad , een weinig van de markt af. Zy is de fraifte van allen. Zy heeft enen kleinen toren, die niet veel zeggen wil , waarin ene klok hangt om te luyén by kerktyd of beti'rafeniflèn. Ook heeft zy een uurwerk. Dit gebouw , genoemd Cbrifi Chiircb, wierd gefligt omtrent het laaft der voorgaande euw , dog is ( * ) Dit is niet al te w^'sgerig uitgedrukt. Geen fteen trekt het vogt uit de lust tot zig, ten zy bezwangerd met zoutdeeltjes. Maar als de fteen liouder is "dan de idgt, verdikt hy het vocht van de lugt op zyn oppervlakte. Depoor- agtige ftene'n ilorpcn het vogt terftonds in , maar zy die geflotcner zyn , ge- Ivk'hct marmer, behouden 't "op hun oppervlakte, totdat het door uitwaasiè- ming vcrdwynt. F. ( § ) Cupresfus thyoides Linn. ( f ) Evenwel gebruikt men nu , meer dan twintig jaar na dat dit gcfchreven is, dit iiout in Fmfylvanie , en heeft 'er genoeg van om het naar de Wejl Ia- MJ'cbs Eilanden uittevoeren. F. Kerken. PHILADELPHIA. I74S. 17 is onlangs herbouwd en verbeterd, Zy heeft twee Predikanten , die hun jaargeld grotendeels uit Engeland krygen. De Z-weedfcht Kerk , anders de Kerlc van Weekacko , ftaat in 't zui- den der Stad, genoegzaam buiten dezelve, aan de Rivier, 't welk hare legging de aangenaamlle van al de Kerken maakt. Ik zal 'er breder van handelen wanneer ik van de Zweden hier woonagtig fpreken zal. De Duitfche Lutberfcbe Kerk Haat aan het noordwcllen der Stad. By myn aankomfl: in Amerika had zy een klein torentje ; dog het zelve gebouwd zynde voor dat de muren van de Kerk volkomen droog waren , begonnen die te zakken , zo dat men den toren in den herflï van hec jaar 1750. moed afbreken. Omtrent dien tyd kreeg de gemeente een frai orgel uit Dtiitjchland. Zy heeft maar enen Predikant , die den enen zondag in de Luther f che Kerk te Germantown ^ en den anderen te Philadelphia preekt. De eerfte Predikant der Luther fchen alhier was de Heer Muhlenberg^ die in 't Jaar 1743. den grond voor deze Kerk gelegd heeft, en federt van daar naar ene andere gemeente geroe- pen zynde, opgevolgd is door den Heer ^^«»åo/z , van Sleeszvyk^ohoo'c- tig , die hier nog ftaat. Beiden zjn zy van Halle in Saxe herwaards ge- zonden , en hebben , door hunne byzondere gaven van ftigtelyk te pre- ken veel nuts gedaan. Kort voor dat deze Kerk gebouwd was , hadden de Duiifchers genen Predikant voor hun zelven , zo dat de Zweedfche Predikant , de Heer Dylander , te Weekacko voor hun predikte. Na zynen dood in 1741. fchrevcn zy naar Duitfchhnd om een Predikant. Deze gemeente is thans zeer talryk , zo dat alle zondagen de Kerk zeer vol is. Zy heeft twee koren, dog geen Sakiüftie. Voor den altaar wordt niet gezongen , maar alles gelezen. De Oude Prcsbyteriaanfche Kerk is niet ver van de markt op zuidzy- de van Mat ket flr eet. Zy heeft ene middelmatige grootte, en is ge- bouwd in 't jaar 1704. gelyk het opfchrift in den gevel aan denoordzyde aantoont. Het dak is van buiten een halve cirkel, of maakt ten minllen enen halven zeshoek. Het gebouw zelf ftaat noord en zuid, want de Presbyterianen zien 'er niet op , gelyk anderen , naar welke windftreek hunne Kerken gebouwd zyn. . De Nieuwe Presbyteriaanfche Kerk wierd in 't jaar 1750. in het noordvveften der Stad, door de zogenaamde Nieuivverligten (*) ge- bouwd. Deze Nieuwverligten zyn menfchen, die uit verfcheiden Gods- dienften leerlingen geworden zyn van den welbekenden Wiutefield , die in de jaren 1739. en 1740. en naderhand wederom in 1744. en 1745. genoegzaam alle de Engelfche Volkplantingen doorreisde. Zyne wel- fpre- i*) Nivclights i8 PENSYLVANIE fprekendheid , zyn ongemene yver, en andere gaven, maakten, dat hy dikwyls , vooral in de twee eerlle jaren, agt, ja zelfs twintigduizend toehoorders , in 't open veld had. Zyn inzigt met zyn reizen was geld voor een Weeshuis te verzamelen , dat in Georgië zou worden opgeregt. Hy kreeg dikwj^ls op ene reis zeventig ponden Sterlings by een; zelfs verzamelde hy by twee predikatien, die hy in 't jaar 1740. op enen zon- dag deed , honderd en vyftig pond. De aanhangelingen van dezen man , nu de Nieuwverligten geheten , zyn tegenwoordig ene fekte van Pres- byterianen. Want fchoon WhitifieU eigenlyk een Geeftelyke van de Engelfcbe Kerk was , week hy allengskens af van derzelver leer ; en , in 't jaar 1 744. te Bofton zynde aangekomen , zintwiftte by zo lang met de Tresbyterianen , tot dat hy zelf hunne gevoelens aannam. Whitefield was geen gToot zintwiiler, en kon dus door deze dooi-flepene Heden ge- leid worden waar zy hem hebben wilden. Dit veroorzaakte ook dat ge- durende zyn laatite verblyf in Amerika zyn' toehoorders zo talryk niet waren als de eerfle maal. De Nieuzvverllgten bouwden het eerft in 1741. een groot huis in 't wellen der Stad, om den Godsdionft daarin waartenemen. Dog alzo zy na het vertrek van 'Whitefield onder malkan- der in fcheuring geraakten , behalven om nog andere redenen , wierd het gebouw in het jaar 1750. aan de Stad verkoft , en tot een fchool gefchikt. De Nieuivverügten bouwden toen ene Kerk, die ik de Nieuwe Presbyte- riaan f che genoemd heb. Voor den ooftelyken gevel zyn de volgende woorden in 't Latyn in vergulde letters te lezen , Presbyteriaanfche Kerk , mder Gods zegen in ''t jaar des Heren 1750. geftigt. De Oude Duitfcbe Hervormde Kerk ftaat in het wellnoordwelter deel van de Stad , en gelykt veel naar de Kerk in Ladiigaordslande te Stokholm. Zy is nog niet geheel af, Ichoon 'eral verfcheidenjarendienll in gedaan is. Deze Duitfchers gingen by 't leven van den lieer Dylan- der in de Znveedfche Kerk. Dog toen , na den dood van dien Heer , de Lutherjchen enen Predikant uit Daitfcbland komen lieten, raaaiten de Hervormden ook toellel om 'er een van Dordrecht te ontbieden, en de eerfte dien men hun zond was de Heer Slaughter^ dien ik daar by niyn aankomft ontmoette. Maai- deze had in 't jaar 1750. het on- genoegen, dat een ander Predikant, die nieuwlings uit ^ö//«»^ aange- komen was, zig, door lift, zo by een gedeelte der Gemeente wift inte» dringen , dat meer dan de helft 'er van gewonnen werd. De twee Pre- dikers beiwiftten malkanderen verfcheiden zondagen den Predikftoel. Men verhaalt , dat de laatftgekomene eens des zaterdags avonds reeds op ftoel ging , en 'er den gantfchen nagt op bleef. De ander dus voorgekomen zynde, geraakte de beide partyen handgemeen, en klopten malkander wakker af, ten algemenen Ipotte en tot ergernis der gehele Stad. De zaak P H I L A D E L P ir I A. itj *9 zaak kwam voor den Magillraat , die ze ten voordele van den Heer Slaugb- ter uitwees. De Niemve Hervormde Kerk wierd niet ver van de Oude ge- bouwd door de aanhangclingcn van den laatft gekomenen Prediker, nadat zy in het ongelyk gelleld waren. Egter wilt deze hec zo ver te brengen, dat genoegzaam het gantfclie gehoor van zynen tegen- ftrever verliep. De Quakers hebben twee kerken of zogenoemde VngaderpJaatfen , ( * ) de ene op de mark: , en de andere in het noorden der Stad. Men vindt hier , volgens 't gebruik van deze menfchen, nog altaar, nog predikftoel, nog enig ander Kerkfieraad, maar alleen zitplaatfen en enige armblakers. Zy verzamelen zig eiken zondag driemalen , en behalven dat nog ieder week en maand op zekere tyden. Ik zal in 't vervolg breder van hun fpreken. De Wederdopers komen te zamen in het noordelyk gedeelte der Stad. De Roomsgezinden bezittten tegens het zuidweften een tamelyk groot huis , dat van binnen frai verlierd is , en een orgel heeft. De Aanhangers des Graven van Zinzend or f ^ anders Hernhutters^ hebben een huis in het noorden der Stad gehuurd, waar zy in het Hoog Duitfch en 't Engelfch dicnfl: plcgten te doen, niet alleen twee of drie- maal ieder zondag, maar ook eiken avond in de week als het donker was. Dog in den winter van 1750. werden zy genoodzaakt van hunne avondbyeenkomflen af te laten, door enige dartele jongens, die hun ver- fcheiden malen kwamen floren , door uit een donkeren hoek , by 't floc van elk vers, met een werktuig dat het geluid van een Koekoek maakt, waarmede de kinderen gewoon zyn te fpclen, zulk een geweld onder het zingen te maken , dat de Gemeente fchrikkelyk geërgerd werd. Die van de Engelfche Kerk , de Nieuwverligten , de Quakers en de Duitfche Hervormden hebben ieder hunne begraafplaatfcn buiten de Stad, en niet by hunne Kerken, Ichoon de eerften fomtyds wel eens ene uitzondering hier van maken. De anderen begraven op hun- ne Kerkhoven , en de Hernhutters waar zy maar konnen. De Zwar- ten worden op ene zekere plaats buiten de Stad begraven. Ik ga nu over om van de overige openbare gebouwen te gewagen. Andere Het Stadhuis^ of het huis voor de Vergaderingen der Provincie , legt Open ba- in het weften der Stad, is een fchoon gebouw, dat het grootfee fieraad ''"^ ^'^- van de Stad uitmaakt. Het heeft enen toren met ene klok. In het "'^"^^''^"' zelve komen de Afgevaardigden van het geweft gemeenlyk in Oéto- ber t'zamen, of wel dikwyler, indien het de nood vereifchr, om over Ca t al- (*) Meetings. »« P E N S Y L v A N I E. 't algemene welzyn raad te plegen, en hunne kleine Parlemsnte of Ryksdagen te houden. Hier overzien zy de oude wetten, en maken des noods nieuwen. Terzyde van dit gebouw ftaat de Boekery^ die in 't jaar 1742- eerft is aangelegd geworden, volgens een beftek van den Heer Franklin. De- ze bewoog eerft de vermogendfte lieden van de Stad om veertig Schellin- gen voor een begin te geven , en vei"volgens jaarlyks tien Schellingen , om allerhande foorten van boeken te kopen. De Intekenaars hebben het regt de boeken te gebruiken. Anderen mogen ze ook \'oor enen zeke- ren tyd lenen, dog moeten een onderpand geven , en 's weeks agt/»?»- ce voor ccn foüo, zes voor eenquarto, en vier/ewe voor een klcindcr boek betalen. Zodra de tyd dat men een boek houden mag om is, moet het 'er weder zyn, of men wordt beboet. Het geld dat op deze wys verzameld wordt, is gefchiktom den Bibliothecarius te betalen en nieuwe boeken te kopen. Daar is reeds ene fraije verzameling van uit- muntende werken, meeft Engelfchen, verfcheiden FranfchenQn Latyn- fchen^ dog weinigen in andere talen.. De Intekenaars hadden de beleefd- heid van den Bibliothecarius te bevelen my , zo lang ik hier zyn zoude, alle de boeken te lenen, die ik begeren zou, zonder enig geld. 'er vooj te nemen. De Bockery ftond open alle zaterdagen'snamiddags van vier tot agt uren. Behalven de boeken is 'er ene ruime verzameling van natuur- lyke zeldzaamheden en van wiskundige en natuurkundige werktuigen. Verfcheiden andere kleine boekeryen zyn 'er in de Stad aangelegd , op den zelven , of byna den zelven voet als deze. Het Raadhuis (*) ftaat in het midden van Märket ftr eet ^ ten wes- ten der Markt. Het is een frai gebouw, met een klein torentje , waar- in een klok is. Rondom en onder het zelve wordt eigenlyk de markt iedere week gehouden. De jlkademie ftaat in het weften der Stad. Het was voorheen, ge- lyk gemeld is, ene verzamelplaats voor de aanhangers van W hit e field :^ maar zy verkoften het in 't jaar 1750.. enhet wierd tot ene Akademic, of liever tot een fchool gefchikt. De jeugd wordthieralleen in zulke din- gen onderwezen, die zy by ons in de lage fcholen leert; maar men denkt hier met den tyd zulke lelfen te zullen geven, als eigenlyk aan ene Aka- demie paflcn. Op liet einde van den laatllcn oorlog wicrd hier op de zuidzyde, der Stad aan de Rivier ene fchans aangelegd , om den Franfchen en Spaanfchen Kapers het landen te beletten. Dog dit gefchiedde niet, dan na een hevigen tvvift. De Quakers verwierpen alle veftingwer- ken- , als ftrydende met hunnen Godsdienft , die deu Chriften allèrr (*) Jbe Court-Houfe,. PHILADELPHIA. 174^. 21 kryg verbiedt , het zy aanvallenden of verwerenden , maaralleen wil dat men op God vertrouwen zal. Men widèlde vcrfcheiden fchiif- ten voor en tegen. Dog de vyandlyl<e Kapers enige vaartuigen de Stad toebeliorcnde hebbende weggenomen , vonden de mcede , zo niet alle de Quakers ^ het raadzaam de vcrflcrking, ten minilen door geld te fcliieten , te bevorderen. ' Onder alle de voordelen dezer Stad is hare aangename lugtgc- Liicts- fleldheid het voomaamilc. De Winter is niet zeer gcflreng en tamc- geikld- lyk kort , en de Zomer niet te heet. Met land rondom brengt al- '^'-'''^* lerhande akkervrugten in grote menigte \'oort. De September en Oc- tober .:yn hier gcTyk aan het begin van Auguflus in Zivcden , en de eerlle dagen van Februari zyn veeltyds al zo aangenaam als het laatd van April en het begin van Mai in Zweden is. Zelfs zyn de koud- fte dagen in fommigc Winters niet kouder dan de laatfte herflklagen in het midden van Zweden en het zuiden van Finland. Philadelphia heeft fchoon en helder water. Want fchoon 'er in de Stad gene bronnen zyn, vindt men in ieder huis enen put, en op- de rtraat zyn 'er ook verfcheiden , die zeer goed water geven om te drinken , te wafTchen , te kolden , en voor ander gebruik. Gemecn- lyk moet men veertig voet diep graven eer men water vindt. Het water der Dellaware is ook goed. JMaar by het maken van putten begaat men dikwyls enen misilag, die het water on verfcheiden plaat- fcn der Stad bederft. In 't vervolg zal ik gelegenheid hebben hier verder van te gewagen.- De Dellaware bevordert den Koopliandel uitermate. Het is ene De Den- der grootlle Rivieren van do Wereld. (*) Zy is drie Eng. mylen ^"'^-"■^' breed aan haren mond , twee mylen voor de Stad fVilmtngton , en drie vierden van ene myl voor Philadelphia , het welk tulTchen de' negentig en de honderd mylen van Zee, of van de plaats waar zig de- Dellaware in den zeeboezeni van dien naam rtort, aflegt. Egter is zy nergens minder dan vyf of zes vadem diep, dus de grote Schepen tot voor de Stad kunnen komen , en naaft aan de brug op vyf vadem ankeren. Hier is het water niet meer brak. Dit maakt dat al de wormen , die op Zee aan het Schip gekomen zyn , en 'er gaten in- gemaakt hebben , fterven of afvallen, zodra het hier enigen tyd ge- legen heeft. • Het enige ongemak , waaraan de handel hier onderworpen is , is dat de Rivier alle Winters aie maand of meer toevrieit. Gedurende dien (*) Hier fchynt de Schryver om verfcheiden Rivieren elie veel groter zyn riet te denken. F. C3 PENSYLVANIE dien tyd is de vaart geftopt. Dit gebeun niet te Bofton, te Neijs- Tgrk , en op andere plaatfen digter aan Zee. De vloed doet zig zelfs nog dertig Eng. mylen boven de Stad te Trenton bemerken. Het verfchil van hoog en laag water te Phila- ia, is agt voet. De watervallen , die by frenton in de Dellaivare en een weinig boven Philadelpbia in de Skulkill zyn , maken die Rivieren meer landwaards in onbruikbaar om goederen naar of van Philadelpbia te voeren. INIen moet dan daaitoe Wagens ofKaiTen gebniiken. Men heeft al op middelen gedagt om beide die Rivieren , ten minften voor grote Schuiïcn , vaarbaar te maken. Sdieeps- Alle jaren worden 'er verlcheiden Schepen gebouwd van Ayneri- timmer- kaanfch eikenhout op de werven, die in en nevens de Stad aange- werven. jgg^j ^yn. Dog zy kunnen in deugd en duurzaamheid 'by die welken van Europifch eikenhout gebouwd zyn niet vergeleken worden. Dj" Stad dryft enen zwaren handel , zo wel met de Inwoonders van het Land, als naar andere gcweflen , vooral op de fVefi Indien , CÄ Zuid jimertka ^ f\Q Antilles^ naar Engeland^ Ierland^ Portugal^ en verfcheidene Engelfche Volkplantingen in Noord Amerika. Dog gene andere dan Engeljche Schepen mogen in de Haven komen. PiiiLADELPHiA trekt de grootfte winft uit haren handel op de TVeP Indien , waar heen de Inwoonders dagelyks ene menigte van meel, boter, vleefch , en andere eetwaren , timmerhout, planken, en dier- gclyken zenden. Daartegen ontvangen zy fuiker, fyroop, rum, in' digOy mahoganyhout ^ en andere waren, of baar geld Het regte Ma^ hoganyhmt , 't welk in Jamaika valt , is tegenwoordig meeft al weg. Naar Engehnd worden ten dele waren die in de Tf^efi Indien vallen, ten dele die het Land voortbrengt, gezonden. Tot de laatflen behoren allerlei hout , inzonderheid zwart walnotenhout , en eiken planken voor den Scheepsbouw , gehele hier gebouwde Schepen , yzer, pelteryen, en teer. De teer word eigenlyk te Neiv-Jerfey ge- maakt , zo dat de bolTchen in dat gewell meed \\'eg zj'n. Eindelyk zendt men ook \'cel baar geld naar Enieland. Hier voor krygt men daar van daan allerlei daar gemaakte goederen , fyne en gro\'e la- kens , linnens, yzer- en tinder mctalenwerken , en Ooft Indifche waren. Want men moet aanmerken dat Engeland Philadelpbia van byna alle de handwerken en ftoffen voorziet , die daar gebruikt worden. Naar Ierland gaat jaarlyks een grote menigte van lynzaad , te gelyk met verfcheidcn hier gebouwde Schepen, Portugal trekt koorn , meel en ongemaalde mais. Spanje ook enig koom. Maar Koop- handel. P H I L A DEL P H IA: 1-45. 33 al het geld dac men uk die landen krj'gt moet ten ccrlten naar En- geland ter betaling der waren die men van daar trekt , en die veel meer bedragen dan dit geld. Dog om te nauwkeuriger te tonen wat de Stad en het gantfche Landfchap jaarlyks uit Engeland onn'angcn heeft, zal ik hier een ge- trouw uittrekfel uit de Engelfche Tolboeken invoegen , dat ik van den Ingenier Lewis Evans te Philadtlphia gekregen heb. Deze Heer had iemant zyner vrienden te Londen verzegt hem ene lyfl: te zenden van alles wat in verfcheiden jaren uit Engeland naar Penfylvanie ge- zonden was. Hy kreeg die lyft , en fchoon de waren 'er niet op waren uitgedrukt , is derzelver waarde in geld berekend. Diergelyke uittrekfels üit de Tolboeken heeft men voor alle de Amerikaanfche Provinciën gemaakt , om daardoor het Parlement in Engeland te over- tuigen , dat deze geweften meer waren uit het Ryk getrokken heb- ben, federt zy hun geld in briefjes veranderd hebben. Ik heb het uittrekfel uit het oorfpronglyke zelf afgefohreven. Al- leen moet men daarop aanmerken , dat het met Kersmis van het jaar 1722. begint en eindige om dien zelven tj'd in 1747. Deze tafel begrypt de waren niet die jaarlyks , in grote menigte , uit Schotland en Ierland naar Penfylvanie  Engeland naar Penfylvanie gezonden. Vreemde waren. Engelfche Somme der twee waarvan de regten Handwer- kolommen t'za - betaald zyn, en ken. mengeteld. maar de quican- ties gevorderd worden. Jaren. L. S. D. L. S. D. L. S. "dT 1723- 5199- IS- 5- 10793. 5- I. 15992.. 19. 4- 1724. 9373- IS- 8. 20951. 0. 5- 30324- 16. I. 1725- 10301. 12. 6. 31908. I. 8. 42209. 14. 2 IJIÓ. 9371- 1 1. 6. 28263. 6. 2. 37634- 17. 8 1727. 10243. o. 7- 21736. 10. 0. 31979- 10. 7 1728. 14073. 13- 9- 23405- 6. 2. 37478- 19- 1 1 1729. 12948. 8. 5- 16851. 2. 5- 29799. 10. 10 1730- 15660. 10. 1 1. 3-^931- 16. 6. 48592- 7. 5 ' 1731- 11838. 17. 4- 32421. 18. 9- 44260. 1(5. I i:3=- 15240. 14. 4' 26457- 19. 3- 41698. 13- 7 '733- 13187. 0. 8. 27378- 7. 5- 40565- 8. 1 1734- 19648. 15' 9- 34743- 12. I. 54392- 7- 10 1735- 18078. 4' 3 30726. -7. i I. 48804. 1 1. 4 1736. 23456- 15- 1 1. 38057- 5- 61513- 18. 4 1737- 14517- 4- 3- 42173- 2. 4- 56690. 6. 7 1738. 20320. 19. 3' 41129. 5- 0. 61450. 4. 3 1739- 9041. 4- 5- 45411- 7. 6. 54452- 1 1. II 1740. 10280. 0. 0. 46471. 12. 9- 56751- 14. 9 1741. 12977. 18. 10. 78032. 13- I. 91010. II. 1 1 1742. 14458. 6. 3- 60836. 17. I. 75295- 3- 4 1743- 19220. I. 6. 60120. 4- 10. 79340. 6. 4 1744- 14681. 8. 4- 47595- 18. 2. 62214. 6. 6 1745- i3^;-3- 8. 8. 41237- 2. 3- 54280. 10. II 1746. iLio3. 12. 7- 55595- 19. 7- 72^99- 12. 2 1747- 8585. 14. 1 1. 73819- -■ 8. 82404. V- rSonnne 343789 16. 0. 969049 I. 6. 1312838.I 17. 6. P H I L A D E L P II I A. 1748. 25 Hoe fterk de gehele handel in Penfylvatiie is kan men omtrent uit het getal der grote en kleine Schepen opmaken , die jaarlyks voor de Stad komen of 'er van afvaren. Ik zal hier maar ene lyfl van eni- ge weinige jaren plaatfen, die ik uit de Koeranten dier Stad getrok- ken heb. De Schepen worden gerekend van den 5. Maart van het ene tot den 5. Maart van het volgende jaar. 'T jaar. Ingekomen Schepen. Uitgevaren Schepen. 1735- - 199. - 212. 1740. 307- - 208. 1741. - 292. - 309- 1744. - 229. - 271. 1745- - 28a. - 301. 1746. - ^73- - 293- Maar het is zeer te vrezen dat de handel van Phiïadeïphia en al de Eügelfche Volkplantingen eer af dan toenemen zal , indien men daar geen zorg voordraagt. Ik zal dit in 'c vervolg duidelyk aan- tonen. De Stad voorziet niet alleen de meefte Inwoonders van Penfylva- tiie van de waren die zy van noden hebben , maar 'er komen hier nog dagelyks vele menfchen van New-Jerfey , die hier enen fterken handel dryven. Ieder jaar, in Mai en November, worden 'er twee grote markten Markten, gehouden, ieder den 16. der maand. Behalvcn deze grote , zyn 'er nog twee gewone markten , 's Woensdags en 's Zaterdags , wanneer de Boeren van Penfyhanie en New-Jerjey allerhande eetwaren en voortbrengfelen des Lands komen te koop veilen , het welk een groot voordcel voor de Stad is. Het zou te wenfchen zyn dat zulk ene nuttige zaak ook in de Zweedfche Steden konde ingevoerd worden. Men is hier verzekerd op de marktdagen alles wat men van de land- waren nodig heeft te zullen vinden. Dog tuflchen beiden zoekt men 'er vergeefs naar. Men kan hier altyd variTchen voorraad krygen , en om die reden • koopt niemant op eens meer dan wat genoeg zal zyn tot den volgen- den marktdag. Des Zomers is het byna alle dagen markt , want dan kunnen de waren om de hitte niet lang duren. Daar zyn twee plaat- fen in de Stad waar deze markten gehouden worden , dog de voor- naarafte is by het Raadhuis. Zy beginnen 's morgens om vier of vyf , en eindigen om negen uren. De Stad legt open ; en 'er is geen ander Tolhuis dan de grote Zeetol. D Db 5(? P E N S Y L V A N I Ê. Gonver- De Gouverneur van het gantfche Landfchnp woont hier. Hy wordr ncurs. (^oor de nakomelingen van Pen benoemd , dog kan zyn ampt niet aanvaarden , zonder door den Koning van Engeland bevellrigd te zyn. De Quakers uit genoegzaam alle de delen van Noord ylmerika, houden hier eens in 't jaar hunne grote vergadering, ïslaat- In 't jaar 1743. wierd hier ene Maatfcha-ppy van Wetenfchafpen fchappy opgerigt. Haar voorwerp waren alle de zeldzaamheden uit de drie tenfch-ip- ■^i'^^" der Natuur, de Wiskunde, Natuurkunde, Scheikunde, Huis- p^i]^ ' houdingskonft , en Handwerken. Dog de daarop volgende kn'g fluic- te alle oogmerken van dezen aard; en federt' heeft men niets van deze natuur op nieuws ondernomen. Af\\'y- De afwyking der Naald was hier in het jaar 1750. "den 30. Oóto- king der ber O. S. 5. gr. 45. min. Weft. De waarneming gefchiedde volgens Naald, ^g nieuwe middagslyn', die in den herfH van dat jaar te Philadelphi» getrokken werd, en ene Eng. myl lang was. De ondervinding heeft geleerd dat de afwyking omtrent in agctien of twintig jaren enen graad vermindert. Hoogte Het grootfte onderfcheid tulTchen de hoogte en de laagte van dea van den Barometer is, volgens de waarnemingen van vele jaren door den Heer Earomc- j^^,^^g^ Logan gedaan , a8" 59 en 30" 78. gevonden. HiKR zyn drie Boekdrukkeryen; en alle week komen 'er twee £«- rl-'kl e- i^^f'^^^^ '^" ^"^ Hoog Duiffche Koerant uit. rven.^ In het jaar 1732. den 5. September O. S. gevoelde men hier,, Aardl-e- orn'^i"'^"'^ <^s" middag , ene ligte aardbeving , de welke men op den vingen, zelven tyd ook te Bofton in Nieuw Engeland en te Montreal in Ka- nada gewaar wierd , welke plaatfen meer dan zellig Zweedfche my- len van malkander leggen. Prins van In November 1737. kwam de %vel bekende Prins van den Berg flen Berg l^jhanon, Scheich Sedi , te Philadelphia , bezig zynde een groot deel Libanon, ^^^ Engel fche Volkplantingen te doorreizen. Dat zelve jaar werd 'er wederom ene aardbeving gevoeld , 's morgens om elf uren , op den 7. December. Zy duurde niet boven ene halve minuut. Volgens de Koeranten had men ze op den zelven tyd ook gevoeld te New- cajlle , Neiv-Tork , New London , Bojion , en andere plaatfen in Nieuw Engeland. Dus had deze zig ook vele mylen uitgelbekt. GrnnF De Graaf van Zinzcndorf landde hier in December 1741. aan, van Zin- en verbleef 'er tot de \'olgende Lente. Zyn vreemd gedrag deed ve- zendorf. j^j, ^ 2elfs uit de voomaamfte Engelfchen , vermoeden , dat zyne hars- fenen ontfteld waren. Inwoon- Ik heb het juille getal van de Inwoonders van Philadelphia niet ders, konnen te weten komen. In 't jaar 1746. rekende men 'er meer dan^ tien duizend. Sederc is de Scad ongelooflyk fterk toegenomen. Uic de P H I L A D E L P H I A. 1748. %y de lyften der geftorvenen kan ook niets zekers befloten worden , de- wyl zy in alle de Kerken niet juill worden opgemaakt. Ik zal die hier plaatfen welken in de Koeranten of afzonderlyk zyn uitgegeven. In 't Jaar. Geftorven 1730. . 007. 1738. . 250. 1739- . 35°- 1740. . 290. In 't Jaar. Geftorven 1741- • 345- 1742. . 409. 1743- • 425- 1744. . 410. In 't Jaar. Geftorven. 1745- • 420. 1748. . 672. V49- • 758. 1750- • 71^- Het blykt ook uit deze lyften dat de ziektens, waar hier de mee- fte menfchcn aan fterven , zyn teringen , koortien , ftuipen , borftonc- ftekingen , bloedvloeyingen , waterzugt. Het getal der Geborenen kan men niet bepalen, aangezien in eni- ge Kerken daar geen ordentelyke lyften van worden gemaakt. De Quakers , die hier het grootfte getal uitmaken , dopen hunne Kinde- ren noit, fchoon zy nauwkeurig genoeg "de geborenen aantekenen. Insgelvks is het onmogelyk uit het getal der geftorvenen naar het getal der levenden te giflèn , om dat ieder jaar de Stad zulk enen toevloed van vreemden heeft. In den Zomer van het jaar 1749. 