Tobasche spraakkunst : in dienst en op kosten van het Nederlandsch Bijbelgenootschap
êokat pliu noU (Ib., bl. 60, r. 4 v. o.)» M sevm maal; sahat marmijang (Ib., bl. 89, r. 7), M mager «ordeM toe (boven, bl. 273, n. a). Op de- zelfde w^ce bezigt men eanga; b. v. êanga pUu noU (Ib., bl. 61, r. 10); wèang êanga kamt marmueu hnheukhm hami ma (Ib., bl. 290, r. 7 v. o.), opdat het niet tot een oorlog onder one kome, Uden wij den sombaon enz. ondervragen; na lebanna i indadong eanga lodja au di-baen mangalo naeida; ^anggo ho êanga lodja au hvHikap mangalo ho (Ib., bl. 69, r. 15), de anderen^ e^j hebben My «t^^ t^en hen tot vermoeid zijn toe doen epelen, maar gij^ ik heb tegen 27, gevod ik, tot vermoeid wordene toe geepedd (de anderen heb- ben mij geen moeite gekost, maar g|j wèl); vgl. ook Ib., bl. 75. Na het te voren gezegde (bl. 273) behoeft niet opgemerkt te worden, dat zoowel eahat als eanga in de juist aangehaalde voorbeelden werkw. z^n, die wij met een b^woord of adverbiale bepaling moeten weder geven; zoo is b. V. Bahat pUu noli {aangekomen zijn zeven malen) eigentlijk een zin, die als adverbiale bepaling optreedt. — • Verder bezigt men êappe om een bereikt bedrag of daar aan te duiden, en plaatst het als praedikaat, dat wij door een adverbiale bepaling moéten wederge- ven, terwijl 't werkwoord ab attribuut optreedt (vgl. boven bl. 198); b. V. eappe ma naeida tolu btdan na mardalan t, z^ waren tot drie maan- den, die reieden (z^ reisden tot drie maanden lang.) Om aan te duiden, dat de voorgestelde handeling doorgaat, bezigt men aaut, terw^l 't tegengestelde door eundat wordt uitgedrukt; b. v. djadi eaut ma naeida mardalan (Ib., bl. 138, r. 14), zoodat zij doorgittgen met loepen (zoodat hun reizen doorging). Al de hier behandelde woorden kunnen, 2^00 als men ziet, door een subst., dat als subject op- treedt, van het door hen bepaalde werkw. gescheiden worden, want aaut mardalan b. v. kan men als twee b^ elkander geplaatste werkw. opvat- ten, die w^ slechts gebrekkig kunnen wedergeven met doorreizen. M. bezigt lojmi, tibo odz. = eahat QK bl. 194, o., 133, o.), tffabai := saut (Ib., bl. 48, o;), maar sanffa in een andere bcteekenis (bi. 234). 303 D. beiigt 90h ^ #aA«/, mux soader roA (=5 ro), m ntttUI SMt «» (t Ui^); b. V. Ii^a $Qh ^ mi iuUmm (Ib.» U. 168, r. U y. o.) =» 4iMiy ««««i^ Oam r« 4Ü i«l«Mi. Vfirder iuims, dat ook üur. sqVT. U, ss #imi<, en j<mnM =» «wi^^ (bl. S8, V). 19*^. at, dat ook als oonjunctie optreedt (§ 168), wordt 'geheel voor- aan geplaatst, en leidt een onechte vraag in, waarin men zijn bevreem- ding uitdrukt over iemand's bewering of handelwijze, omdat men 't tegengestelde verwacht had. Wij drukken 't zelfde uit door iimner» met of door dan, zoo de zin vragende is; b. v. at hu-dok tu ho, ik wyt het u immerê niet of veruit ik het u dan? (hoe komt gij er bij te den- ken, dat ik het u verwijt?); at indadong di-^ejat ho rahot-rahot ni patna % (Ib., bl. 52 m.)> hdft ge dan zjjn kniespieren niet doorgesneden? (An- dere voorbeelden zie onder 't woord in 't Wdb.). Verder leidt at een vraag in, omdat men het te voren gezegde niet begrijpt; b. v. at lehd parhalak ni hahamt Qh., bl. 162, r. 4 v. o.), hoedanig iê dan 't voorkomen van uw ouderen broeder? (hoe ziet hij er dan uit?); at aha do Ugatni na tinuhuhommi (Ib., bl. 4), wat is dan wat gij gemard heet? 20*^. atik, dat ook als conjunctie optreedt (§ 168), beteekent mis- schien; b. V. atik na lupau di rupana (Ib., bl. 157, r. 1 v. o.), misschien heb ik e^n voorkomen vergeten; atik ast do rohana (aanhaling in § 148, 4*.); attk adóng marsahii di huta ni amatia t, misschien is er iemand ziek in mijn vade/s huta (er mogt in m^'n vader's huta een zieke z^n). Wy moeten het soms wedergeven met wie weet, hoe; b. v. atik na sa- dya dao nari hutatta i (Ib., bl. 115, b.), wie weet hoe ver nog die huta van u is, M. beiigt ieiak; b. v. betak iuté na ni-doi mi huiing i (Ib., bl. 84, b.), miuehien is *tgeen de kat zegt waar. D. bezigt iah (bl. 284) ook = aitk. 21^ maldm ^ (óok: baldm, bl. 68, VIII) drukt een vermeerdering van graad uit, en is niet alleen ons meer en meer^ des te meer^ maar ook ondanks dat, en toch; b. v. laat ons gaan! wie weet, hoe ver die huta van u nog van hier gelegen is ari maldm potang (Ib., bl. 105, r. 16), en de dag wordt meer en meer duister; unang pinonggolan unang maldm ro» dép (Ib., bl. 138, o.)» worde het niet van een stuk ontdaan, opdat het niet ' In Dairitch sob-T. besigt men makin (210 alhier in J).). 30^ nóff lager reike ;' maléin fnadungêntng ma Mn i (Ib., bl. 140, b.), de hawUfoe zakte meer e» meer; ntmga ba!ém rnaéuwa pamataMnt dokot pa- matang ninamón (Ib., bl. 65, r. 18 v. o.), m^n Ugehaam en daé van uwe moeder kier wordt meer en meer oud (wij worden zoetjes aan oud); toen men van binnen de huta de poortgrendels ter sluiting had ingehamerd, zeide de vorst, die buiten was, èefaaa maldm raUangommuna karhangan on (Ib., bl. 184, m.), waarom moet gijlieden deze poort ondanks mijn ver- zoek binnen te mogen komen grendelen?; maldm ro urea i (aanhaling in 't Wdb.), deeniettegenstaande dat naderde ket kert de zaaijers. M. bezigt mur (voorbeeld, zie boven bl. 240, en Ib., bl. 60). D. bezigt makin (Ib., bl. 12, r. 6 en 7 ▼. o.; 21, r. 11; 118, r. 14; 280, r. 16). 22**. ray dat eigentlijk wülen beteekent, maar met deze beteekenis meer in M. gebruikelijk is, komt dikwijls in hoofdzinnen voor, om de toekomstige waarschijnl^kheid van 't geen 't praedikaat voorstelt uit te drukken; b. v. zoo gij dat reeds genomen zult hebben, ra tung ma- lum eahUtón (Ib., bl. 140, o.)» dan zal deze mijne kwaal naar alle waar- sckynl^kkeid kunnen genezen; zoo gij dat reeds genomen hebt, om door mij gegeten te worden, ra tt^ ma na di dalom laut (Ib., bl. 116, r. 13), dan zal die in de zee is, naar aUe waarscki/nlijkkeid gloren worden; aittap pittu óorngin nari ra midjur ma naaida (Ib., bl. 103, b.), bin- nen een week nog zullen zij naar aÜe waarschijnlijkheid naar heneden ko- men; indang he /a tardjuwa mrdokmi (Ib., bl. 221, m.), dan zal wat ge gezegd kebt niet meer kunnen tegengestreefd worden (dan zal er geen kans meer zijn, niet zoo als gij zegt te doen). In vragende zinnen bezigt men echter do; b. V. indd oio ma kami monang oio ma si-djonaha talu^ ia het niet waarschijnlijk dat w^ zuUen overwinnen , en Dj. overwonnen worden? hehd do oio do aondot gora on haiaommuna, koe is ket? zal deze twist- aangelegenheid, door ü besproken, kans hebhen, ten einde gebragt te wor- den? In deze gevallen kan men ook tevens toppa gebruiken ; b. v. behd do gora on toppa oio do êondot hataom- muna, hoe is het met deze twist-aangelegenheid gelegen? zal zij waar- schijnlek door U geëindigd worden? Verder bezigt men tumaram, dat ook in affirmatieve zinnen optreedt; b. v. behd do tu' mar am do sondot gora on kataotrmuna ?; en ttimiram dapot hita do i ro- V 805 hakku (lb., bl. 103, b.), naar mi/n geveele» zuüenw^ het loaarsck^l^k kunnen kragen. Ook bezigt men rupa; aha ma pabowaokku i di ho sowada rupa tarpauli (Ib., bi. 105, m.), wat behoef ik u dat te zegden? want het iê naar (die waarschijnl^k' heid niet te verhelpen. Over rupant en rupana (D.) zie Wdb. Om van iets te zeggen, dat het niet anders konde gebeuren, bezigt men patut; b. y. patut ma ho taludi-óaen, het is me geen wonder^ dat g^ door hem overwonnen zijt. Dit patut is wel van Maleischen oorsprong, zoodat men liever lajah (of leak *) en lajap (of leap *) bezigt (zie de voorbeelden in 't Wdb., bl. 23"*. adétg. De onbepajaldheid , die aan 't gebruik van dit woord verbonden is (bl. 238), schijnt wel de reden te zyn, dat het ook als een vraagwoord kan optreden, dat wij niet kunnen wedergeven. Het leidt vaak een vragenden hoofdzin in , zoo de voorgaande bijzin een voor- waarde of veronderstelling inhoudt; b. v. atihunang di-pabowa hamuna ad^g binoio (Ib., bl. 2, r. 14), zoo gij het niet gezegd hadt, zoude het dan geweten zijn?; molo buwatommu ate-atekii, adóng au manéfjuwa (Ib., bl. 118 « m.), zoo gij mijn hart voUtrekt wilt nemen, verzet ik mij er dan te- gen?: molo ttunga eongon i di-dok ho, adóng djuwahonokku^ zoo gij aidm gezegd hebt, is het dan door my te weigeren; nog een voorbeeld zie boven bl* 286, r. 7. Met tung hebben wij het reeds boven (bL 295, onder) gehad (vgl. Ib., bl. 169, r. 19). Zoo als men ziet, heeft zulk een vraag een bevestigende bedoeling, zoodat men 't zij bereidwilligheid er mede uit- drukt, 'tzy yragender wijs de werkelijkheid wil doen uitkomen. Verder wordt het ook in een vraag gebezigd, die niet van een voorwaarde of on- derstelling afhankelijk is, en slaat dan op de onzekerheid, waarin de spre- *ZieU7. . . i. / 806 ker omtrent 't ja of neen verkeert; b. v. additg do ho margaüê dekke^ verkoopt gij bij geval vueh? iee adóug margadiê dekke m ni knia on^ wie der bewottêre van deze kuia verkoopt üj geval meek? -— - In een ont- kenning wordt het gebezigd, om met nadrak de onm<^l\}kheid uit te doen komen ; b. ?. eowadadóng tarpaiomu (boven bl. 181), want het / ie 6^ geen mogelijkheid hij elkander te krijgen, Het kan om op een klein getal den nadruk te leggen, ook ran een negatie gescheiden wor- den; b. y. eo marmanuk eada kami adóng^ eowada maröaki eada hami adóng (Ib., bl. 203, r. 7 v. o.), vant wij hebben geen kippen ^ eêfe mei een, en vy hebben ook geen varkens ^ zelfe niet één. — Met na er voor, kan het een conditionelen zin inleiden; b. v. nadéng ei'dohonon barang / di uiang gararon barang di iingir iungguon (Ib., bl. 252, m.), eoo er iets te bespreken ia, 't »ij omirent een te betalen echuld^ H tij omtrent een ere- tHium, op de betaling waarvan aan te dringen ie, -*— Voor een getal wordt het zelden gebezigd; een voorbeeld is di-djudjur tnaarinamli adóng pUn bomgin nart asa éfjuppa ari na uH (ib., bl. 50, r. 3 v. o.), gij tochten op de wicheltabel naar een gunetigen dag^ teven eimalem nog tonden er moeten tijn voor de gnneOge dag gevonden werd^ waarop zq enz. Zoo in twee op elkander volgende zinnen ai<% optreedt, stelt het onbepaalde personen tegen elkander over; b. v. adóng na ro adóng na lao, de een kwam en de ander ging (letterlijk : er waren die kwa- men^ er waren die gingen). M. bciigt adómg dikwQls geltjk seppe (IS^); b. v. adóng ma ifa ea^ht- Urn na nutnUOan i (Ib., bl. 48, r. 11 v. o.), toen kij gedurende een maand had gereisd (öi liever ongeveer een maand); vgl. ook Ib^ U. 49, r. O en 18; 277, r. 4; 272, r. 8. Voort» ia eea vnag seUii fóót een vnsgwoord; adóng èffd mng ifa numdökon ko (Ib , bl. 189, r. 2), hoedanig wat t^n eeggen tot ut; adóng dida hamé èat^nngk» (ib., U. 38, r. 8), heit gijUeden h^ getal mijn Mf genenf (vgl. el4a«r, bl. 271, r. 18, 182, r. 8 ▼. o , 252, r. 8.) adóng na mangaleAen gogo adóng ma mangateken hohl (Ib., bl. 48, m.), de een gaf hm kraehtj de andere onkwetsbaar kmd, ens. J>. bedgt in vragen meettal noU, dst eigentl^k weder, wederom beteekent, nokter 't pnedikaat; b. v. soo gij denkt, dat het door mif vaartje! tonder / moeite kan gedaan worden, mëhangke nota aku (Ib., bl. 240, r. 2), sonde ik, eV /'^e>y*. ^f^^ jj oiu bQstand aangeroepen, dan owwittig eijnf; indien er, segt gQ, gegaan V* h^^C^^l moet worden om dat er ieti te halen is O onse vorst! mhidokk^n somada hw- t^ <^ ..« «^ gg^t ftola kami sintërim ena (Ib., bl. 115, m.), tonden toij, de menigte Mer, 307 (awe onderdanen) dan omun onwil bêimgênt (vgL lb., bl. 51» r. 5); ioq gQ out zegt uw zoon te gaan zoeken mada nola kami «inggeut i^arahJthi iono (Ib., bl. 156, r. 3 V. o.)» gouden wijt door U nitgenoodigd, dan niet wiÜig gijn? — Dit nola wordt wijders ook met vraagwoorden gebezigd, en drukt dan terens de toekomtt uit; b. y. zoo dat door u gegeven eten op ii, kade nola mo ku-pangan kami (Ib., bl. 19, m.), wat gullen wij dan eten f; zoo het waar is dat g(| gezien hebt, dat m^n man door een knip van menschen is gestorven, iee nola denman- ku menggUuhi dukakku ena (Ib., bl. 190 o.)> wie gal dan met mij dege mijn kinderen vergorgenf Zoo ook achter een vraagwoord, wanneer men naar de re- den of aanleiding vraagt van 't geen in den volgenden zin, met aêa aanvan- gende, vermeld wordt; b. v. kade nola alé si-ku-bakankën gërar, aea rok nola kene kërina (Ib., bl. 184, b.), wat ie de reden O gij, voor wie ik een naam heb gemaakt, dal gij allen 'weder komt? Achter een als subject om den nadruk voorop staand substantief; b. v. dablhru idi nola mo ku-elek-elek (Ib., bl. 29 m.), die vrouw dan worde door mij overgehaald. Verder om een tegenstelling tiit te dmkken, zoodat wQ het *met en tooh moeten wedergeven; b. v. Gnru Mërtuwah heefi; U de vrijheid gegeven opdat gf) niet sterven zondt, naing nola, nimu, i'bunuh kono (Ib., bl. 112, r. 6), en toch wilt ge hem, gegt ge, dooden; wat ik tot n sprak was goed gemeend, en daarb^ heb ik u den palmw^n te drin- ken gegeven, mentër nola ngo aku i-pebijang-bijang kono (Ib., bl. 180, o.), en ioeh maakt ge mij terstond voor een hond uit (en toch overlaadt g^ m^ met scheldwoorden). In een concessiven voorzin te gelijk met pe; b. v. mate nola pe aku i-bakin kene si-ënhn kalak idi, eora inangta ngo ku-dëngkoh mëndokkhi mukai pentu bagas ena (Ib., bl. 108, r. 2), al moet ik door u gessen gedood worden, het is toch de stem van onge moeder, die ik hoor geggen, de deur van dit huis voor haar te openen; katëra nola pe nimu alé baé, bangku ngo (ffët- mamu idi, asa djadi (Ib., bl. 28, r. 2 v. o.), hoe gij ook gegt kameraad! aan mij moet uwe vrouw toeh gijn voor het goed is (vgl. aldaar bl. 29, r. 2). Zoo ook met ena, waar T. slechts on pe (} 143) bezigen zonde; b. v. ~ Sn eindeiyk bezigt men nola in de gevallen waar T. en M. ro (24^.) bezi- gen; b. V. mongkam nola inangna idi (Ib., bl. 142, r. 4), daarop sprak gtjne moeder (vgl. aldaar, r. 17). Hier slaat het op de benrt die iemand na een an- der vervult (toen sprak zyne moeder op hare beurf); zoo ook op bl. 28, r. 9 V. o. van 't Ib. (gy hebt nu reeds langen t^jd b^ die vrouw geslapen, ribakkin aku nola mo lëóekën mëdëm, dat gij nu ook eens bij mij slope l). Overi- gens bezigt men hier lot even als adóng in T. en M,; b. v. lot ijm déba si- merkaju, lot tja dela mtmukpuk edjuk, loi ijadeba si*kik9tang (Ib., bl. 52, X y 808 r. 14 T. o.), wwMigen kunmer hmMen Aont, anderen idjui, anderen weder rotting. 24*. ro^ dat eigentlijk komen beteekent, wordt dikwijls gebezigd, om een ander dan een pas vermeld persoon sprekende of handelende op te voeren, zoodat wij het met daarop ^ hij nu enz., hebben weder te geven; b. v. toen weende hij steeds, ro ma boru ni radja ï, di-bege ma iai^ marunguUungut (Ib., bl. 80, r. 3), de prinses kwam en hoorde een deunend geluid maken (de princes nu hoorde enz.; zie ook een voor- beeld boven op bl. 284, r. 14 en Ib., bl. 230, r. 2). Dit ro kan met z^'n eigentlijke beteekenis optredende, nog voor de praepozitie di herhaald worden; b. v. ^a ro do hita ro di ruma, zoo w^ te huis geko- men zyn. Meestal echter bezigt men sahaé en dan ro vóór de praepo- zitie (bl. 302). M. Hier u 't gebruik van ro vooral by 't iprekende opvoeren van een an- der persoon zeer freqnent (sie lb„ bl. 3, r.*10, 18, 16, 14 en 12 v. o, bl. 20 r. 1 en 4); van daar ifjadi marlidung musé ma (met ee^ volgend sabjeot, en de woorden, die hy spreekt) = ro ma (vgl. Ib., bl. 287, r. 2 met bl. 230, r. 18). D. besigt nola (sie boven, bL 156), en zelden roh (een voorbeeld, Ib., U. 179, r. 9 V. o.). 25*. huhét drukt gelijktijdigheid uit; b. v. marende ibana huhét mar- dalan, h(f zong al hopende (andere voorbeelden zie in 'tWdb. en Ib., bl. 221, r. 8 V. o.; bl. 224, r. 6 v. ó.). D; bezigt ninana (zie Wdb. en Ib., bl. 108, r. 8). Ook gakgah (zie Wdb.) maar in een volgenden zin vóór 't sabject; b. v. asa i-andjaki mo kunukiin gak- (/ah tja mëmëdÜi (Ib., bl. 17S, r. 13 v. o.), daarop omhnppelden gij den tijger, en te gelijker tijd losten z^ hunne geweren, 26*. maon drukt een hooge waarschijnlijkheid in de toekomst uit; b. V. tel uit de sp. matten en 'tjfraaije goud opdat wij spoedig nu naar onze huiaï terugkeeren, hdtari * hami maon daó hutanami (Ib., bl. 218, r. 12 V. o.), we zullen door den avond overvallen worden ^ en onze hnta is verafgelegen; aUk hehd ma talu hula-hulatta i di gora i, maüa hita maon, zoo soms onze verwanten in cRe aangelegenheid H onderspit delven, zuUen w^ gewis ons moeten schamen. * Zie boven bl. 281, a. onder. In plaats van habotan art (zie § 112). 309 27**. kanuhon schijnt een Dairisme te zign (?gl. D. hieronder), eu wordt in goed Tobasch zelden, en nooit in M. gebezigd. D. heeft kunuken, dat dikw^ls achter 'tpraedikaat en «lo (= ma in T.) ge- bezigd wordt in zinnen, waarin van een gebenrd iets gesproken wordt. Naar den vorm te oordeelen schijnt het een imperatief te z$n, zoodat wi} het letterlek kunnen wedergeven met geloof het (zeggen de verhalers). Men bezigt ook kunuy dat zegt men schijnt te beteekenen (zie Wdb. en Ib., bl. 179, r. 10, bl. 140, / 7 r. 9, bl. 153 - "^ ' ' 5, r. 9). j De in de vorige § behandelde woorden treden, op een paar uitzon-} 158* deringen na als 22**,, 28**. en 24**., nooit als praedikaatop, en verdienen dus eerder den naam van è^tcoorden, dan de woorden die wij met een bijwoord zouden vertalen (§ 16B). Het is niet overbodig hier de aandacht te vestigen op de wijze, waarop men den tijd uitdrukt. Zoo er namentl^'k geen bijwoord van tijd, zoo als b. v. sogoi (zie boven, bl. 286, r. 4 V. o.), in een zin optreedt, dan moet men den tyd opmaken, 't zij uit 't verband, 't zij uit de verhouding van den by- tot den hoofd- zin (zie ook § 165). Den verleden tyd drukt men niet alleen door 't de- \ monstraÜeve voomw. i (§ 144), maar vaak ook door voorplaatsing van 't voornaamwoord na uit (zie voorbeelden, boven bl. 287, r. 1 en 8 en vgl. bl. 243 in 4^); vgl. ook bc Ven bl. 2B6, r. 4. a. Opmerkelijk is het, dat de eerste persoon van het eerste passief van mandóhy zoo het den verleden tijd uitdrukt, dikwjls met an verlengd wordt (vgl. -- M. alhier); b. v. sijamun ni manuk on ma di torn paöoiea na so tutu na hu- dohan inon (Ib., bl. 216, r, 5), de regier zijde van deze Hp zij beneden, om aan te duiden, dat het met waar is, toat ik vroeger gezegd heb. M. bezigt gaarne 't aanh. an in bflwoorden van verstreken tyd (boven, bl. 243, 4°.), vooral zoo zy als adjectief optreden; b. v. natuarian (Ib., bl. 173, o.), nahinanan (bov., bl. 283 en Ib., bl. 193, o.), nangUnan (Ib., bl. 294, o.). Zulke bijwoorden kunnen nog door t bepaald worden; b. v. narianan i (Ib., bl. 36, o.). VIL PKAEPOZITIES. Vaü deze woordsoort is 'tBataksch niet ruim voorzien, daar niet § 159. alleen de aanhechtsels % en hon verschillende praepozities vertegen- * Zoo als in 't Tagaalsch en Bisajasch (JkonS) en in \t Malagasy, waar het hono gespeld, maar hunu uitgesproken wordt (Over de h in 't Malagasy zie boven, bl. 82). 15 810 woordigen (§ 50 en 51), maar ook woorden, 't zij substantieven of werk- woorden, als zoodanig optreden ({ 161). De woorden, die alleen als praepozities voorkomen, zijn: 1*. du Het stelt een substantief in betrekking, zoo het voorwerp, door dat substantief voorgesteld, als een plaats kan opgevat wor- den, die zonder beweging bereikt wordt. Wij moeten deze praepo- zitie wedergeven met te (voor eigennamen van plaats, o^ in te huü), op f aan, btj, in, naar, mits er geen werkw. voorgaat, dat in zijn be- teekenis een beweging insluit (vgl. 2''.); b. v. dibana, aan hem, Uj kem^ voor hem; aada dibana sada di iulangna (Ib., bl. 58, r. 15), een voor hem- self en een voor zijn oom; na umie di butuha ninana (Ib., bl. 75, b.), die in zijn moederde buik sterft; on ma di luo djolviakkón , di au ma baUalmi (Ib., bl. 85, b.), deze zij aan U, mijne vrouto hier, aan mij 9^ die klop^ per van Ü; na marpahoppu di anak, na marpakoppu diboru, die een Meijikind heeft bij een zoon, die een kleinkuid heeft bij een dochter; adóng do i di roJUm (Ib.» bl. 72, r. 11), bestaat het naar uto gevoelen?; tuhor ma di au, koop het voor mij; djalahi ma di au (Ib., bl. 116, r. 2), zoeit voor mij (§ 51, 5®. a.); di ei-djukkang, te ei^'ukkang *. Zelden heeft ^ de beteekenis van door (§ 101, 2^ en § 102, V.), en vaker die van we- gene, om; b. v. 8(duhét halak mareigulut di au (Ib., bl. 12, r. 13), al de lieden hadden twist met elkander om my (te hebben; vgl. aldaar r. 16 V. o.). Voorts ook om een substantief als onmiddelijk object of subject met een woord in betrekking te stellen, zoo dit door andere woorden er van afgescheiden is; b. v. na mangambolokkon ho di au (Ib., bl. 66, r. 13), g^ wilt mij wegwerpen (§ 126, 1**.); behd ma panga- ruwanginami di batu on (§ 120, !**.), waarin batu 't onmiddelijk object is van pangaruwahgi; mangadopi ma di-baen pangtdu i ai-eang maima do- hot datu dalu di djuhut i dohot dindahan i, de scheidsrechter deed 8, M, en B, B, met 't gelaat naar 't vteesch en de rijst toegekeerd zitten; waar- in djuhut en indahan 't onmiddelijke object zyn van mangadopi (vgl. § 74, 76 en 81). Zonder dat er woorden tusschen in staan, wordt het alleen in versierde taal vó& 't onmiddelijke object gebezigd; b. v. na mangijaUon di tapjjan i (van een geest, zie Wdb. onder jjan). Voor een onmiddelijk subject geplaatst, vindt men het b. v. in di-gohi ma aek di pinggan na pitu i tutu, door hem werden de zeven borden (mef) water ff^mld; .waayin pmggan 't onmiddéi^k sobject is van êi-gtjki aek; di- Naam van een huta in 't Tuika-holbungsehe, 311 hemèangi napo90 ni radja % ma amok di êopó dohot di alaman, hundidan ni na ro i, door de hediendm van den vorst werden de eqpo en de (daman met matten èespreidy waarop de komenden gouden gUten; alwaar sqH) en alaman onmiddelijke subjecten zijn van di-kembangi amak, In dit ge« val waarin twee subsJAntieyen in betrekking gesteld worden, kan men di ook w^laten, vooral zoo 't werkwoord mangdlehon {Janm, op bl. 107) wordt gebezigd; b. v. di-l^'on hoêa gana-gana i, door kern werden die beelden (mei) adem begiftigd. Minder vaak stelt di een middell^gk subject in betrekking; b. v. adjari au djdo di panorgangon (Ib., bl. 72, r. 17), worde ik, ale je belieft, dooru in de panorgangon (sorgang) on^ derwezen; adjari au djolo di pangappungon dohot di parmoteahon dóhat di hata ni si-palongang (Ib., bl. 78, r. 8 y. o.), onderrigt mij, bid ik «, Ml de springkunat en in H zwaardoeckten^ en in 't formulier van verbazing-^ walking, In diergel^ke constructies wordt ook dohot (mef) in pi. v. «fige-^ bezigd, terwijl men ook de praepoz. weglaat; b. v.di'palitmaparsotttn" ganna dohot hapwr, hij besmeerde giek de slapen met kalk (§ 140*); dy-hem^ bangi naposo ni suhut i ma pattangan i dohot amak dohot lage, de be- dienden van den principaal bespreidden de oorlogsopo met groote en kleine matten; di-abiti ma gana-gana i dohot si-gundal, hjj bekleedde die bed* den met oude lappen. Zoo men deze voorbeelden vergelijkt met de boven aangehaalde, dan ziet mea, dat di en dohot gebezigd wor-» den, zoo 't middelijke subject het laatst genoemd wordt. Dat men zulk een middelijk tot een onmiddelijk subject door 't gebruik van 't aanheofatsel hon kan maken, is boven (bl. 106, 4^.) reeds gezegd. betel te eten; di-lefon ai4jonaha badarina % tnarsipanganon (Ib., bl. 211, r. 7 y. o.). Dj» gaf hun den avond van dien dag te eten; ku4ejan hamuna marsipanganon (Ib., bl. 212; r. 1), t^ heb uUeden te eten gegeven; di-le- jon oppuna i ma ibana mangan (Ib., bl. 151, r. 10), door zjjn grootvader werd hij (met) eten begiftigd. Het weglaten van de praepozitie is ver- der ook in gebruik bij de woorden gok en eap; b. v. nunga goh balan- dja i djuhutt de bahndja was vol (met) vleescA; nunga gok babana aek, ztfn mond was * gevuld met water; nunga gok pitu piuggan palakki ai-batu ni tujung, zeven borden waren gevuld met dikgekorreld stofgoud; wunga sap bohina te ni horbo, zijn gelaat was bemorst met buffeldrek; sap ando- rana te ni horbo , zijn borst was bemorst met buffeldrek. In enkele sub- stantieven is deze praepozitie versmolten (bl. 65, a.). £en bijvorm, die denkelijk de oorspronkelijkste is, is i (vgl. D. hieronder). Behalve als aanhechtsel ({ 50), komt het nog voor in zamengestelde benamingen; b. v. na % dakka (die op de takken zijn; benaming van klimdieren, als apen, eekhorens, enz.) naast na di dakka. M. w^kt niet af; b. v. di-le tja manman raé^a i (bl. 107, Janm.), kif gaf den vorst eten; muda marohan djuhut iba, padnmpang dohot anak «f na batu- bal», ni'le saoiik (Ib., bl. 163, o.), zoo wij vleeseh bij ons hebben (en) we komen 't kind van een weduwe tegen, dan worde het met een weinig begiftigd; an^o ni- pandungan panjogon si-anak ni namboru (Ib., bl. 194, r. 5 y. o.), opdat m^ lieve bruidegom met rijst begiftigd worde; nunma gok than (lb., bl. 5, r. 4 v. o.), bij zag dat de taDggal gevuld was met viich. Vooral is longkop bier in gebruik zonder een praepozitie v<$or 't sabstantief , waarmede het in betrekking gesteld wordt (zie Wdb.). Ook sorang en g^ot worden op dezelfde wijze gebezigd; b. v. sorang iêe do ho (Ib., bl. 62; r. 5, terwijl r. 7 een praepoz. wordt gebruikt), hij wien huist gij?; nada gUot au sere, ik ben niet begeerig naar goud* — In pi. v. dohot bezigt men bier èU, om de herhaling van dohot te vermfjden; b. v« ^Vuft di- parkaroan ma si-tapi mombang marulang dohot boru ni hapur i di si-baun pedjel (Ib., Ib. 12, r. 18 v. o.), daarop werden Mefujvr. M. M, en de kamferdoehter met B. P. in den echt verbonden; zoo ook aid. bl. 42, r. 9 v. o., terwijl dohot op bl. 39, ï. 1 V. o. gebezigd wordt. Over <&*-*(;« zie bov., bl. 223. In eigenn. en versierde b^nam. van de a. bezigt men zeer dikw^ls t in pi. v. di; b. v. sutannaposo ilangit (Ib./bl. 46, n 4), si-marinte i dolok (bl. 66 m. en So,)=i:babijat{a.y 313. D. bezig;t », dat zeer yaak weggelaten wordt (bl. 40, K. I. a.), alechts v^r substantieTeD , een plaats yooratellende; b. v. • iëruh =: di toru {\ 156); i iëng- har aU bapd h^bo huwang^para idi ku-ampeiH (Ib., bl. 236, o.), op de süngiar vaderde! hoven de buwang-para heb ik die beitel gelegd. Het wordt bijna nooit gevonden ter aankondiging van een object dat door andere woorden van 't werk- woord gescheiden is; b. y . perëntaina pe ti-Hra alah anakna idi, enz. (Ib., bl. 193, r. 10), hare wijze nu van wat voor hare jongen beetemd was te dragen, enz. Ook bier in dezelfde gevallen verzwijging van de praepozitie; b. v. enggo mó iono hu-bëre (bl. 107, Aanm.) panganën (Ib., bl. 69, o.), ih heb u spijs ge^ geven; mëre kono bubbuk (Ib., bl. 134, m.), daarom komen wQ om U met vede- ren te voorgien; i-tënahi mo dalan, hij onderrigtte hem omtrent den weg (vgh andere voorbeelden boven op bl. 169 r. 3 en 208). — Waar 't aanhechtsel kën de beteekenis heeft van voor, ten behoeve van wordt het middelde subject of ob- ject zonder praepozitie er bQ genoemd; b. v. ni-buwatkën panganen mo tuhu kula-iula, worde voor de verwanten een maal genomen (vgl. ook boven bl. 108 en 115). y^or substantieven, een persoon voorstellende, bezigt men bai (bl. 84, C. I); b. v. bai debata idi (Ib., bl. 18, r. 2), hij gaf het aan den god; mongkam mo ei-bëru rajam ben si-tagan dori (Ib., bl. 273, b.), B. B. sprak tot T» D. V6or de eenlettergrepige pronominale aanhechtsels bezigt men slechts ba, dat vd6r ku en ta een neusklank vordert; b. v. bangku ac= di au; bana = dibana of di eija (M.); banta = di hita; bamu of bandu = di ho; maar bai- nami (Ib., bl. 274, r. 7) = di hami; baindene of de verkorting baindé (bl. 224) = di hamuna; b. v. malot nenge mëralengi naposongku baindene (\i\. 206), waarin bai even als ^ 't onmiddelfjke object met 't actief verbindt. In Hggo mopi- dëkah bona, dat ak adverbiale bijzin (toen er eenigen tijd verloopen was) optreedt, is m^j basut dnister. Over hana om tieh als object uit te drukken, zie bov. bl. 282. ^/tu sluit een beweging in, en komt met ons naar overeen, hoe- wel wij het niet altijd hiermede kunnen wedergeven; b. v. laomaibana êongvp tu dakka ni harijara t, h^ ging, en zat op de tak van denficus- boom; in welk voorbeeld het 't engelsche upon is. Het wordt gebezigd met werkwoorden die een beweging voorstellen of in hunne beteekenis tevens hebben (§ 107), en is daarom ook veel in gebruik met de werk- woorden die 't aanhechtsel hon hebben, om hun middelijk object of subject er mede te verbinden (bl. 106). Door de beweging, die deze praepositie in zich sluit, moeten wij haar dikwijls met komen oi gaan wedergeven; b. v. maridi ma ièana iu aek, hij baadde zich naar de ri^ vier (hij ging zich in de rivier baden); di^dokkon mangist hadjut tu da- J^,1 314 ^, h^ beval kern de hudel m kme te gaem tmüem; tde^ im «o», haal hdt kefwaariê (gBL hei hakn en breng het hier); di^tUmp «a rim^ iu ha^ goM^ i^ gimg dê epaanecie mmttem em ihtu ialem; di-èmri ma offmiff do^ icégcfdang êtdmkéi kcitu i di-imn im tapiftm, «y w&êcMen de Mmg^Uek-^ iau en paukem, al die mMejfk-itutnmeiÊie» gimgem s^ m de èa^daaU woêtchen; uidadoag wumgate au fo gia^jamg i Qb^ bL 77, m.), it dmf mH naar bovem paan {\ 86, alwaar nog een ander Toorbeeld); djadi nunga do ibana tn rmna (Ib^ bL 86, r. 7 t. o.), waarop %' imMwaarii wüde komen. Voorts ook waar men nit wil doen komen, dat iets nog in 'tpkn ligt; b. t. met naimg: namg on manggmm kmhbakmgon im ko^ ik wilh^ m de voorteekkrekmui leeren. ^** Een enkele maal wordt het Teizw^en voor paaaief-verbale anbatantieven, die een plaats voor- stellen (bl. 209); b. t. di4toratUm napoeo m radja i ma koróo dmma soda horolan^ de bedienden van den vord bomden Uoee bnjfdê {8Ma)een»laff^aal, — Met di of een als praepoatie optredend werkwoord wordt het ver- wisseld, waar 't voorwerp , door 't substantief vooigesteldy 't qj ver- w^derd is, of door t bepaald n}h,r, olodo koiu anakki {wiU gij naar dien m^ zoon? wiU ge kern iat muï kebbenF) naast ole do do ko di anak- ki; di-dok ma im anakna i (t^ eeide ioi karen eoon) naast diMtmaman- dok (bl. 824) anakna t. V. bowau ma tu ei (Ib., bl. 86, b.), als het zoo is, «mm het dan maar met m mede (ik wil er wel afstand van doen, zoo ge mij dat er voor in de plaats wilt geven); indien de eombaon zegt, dat onze akkers u toe* komen, dikoiuei (Ib., bl. 201, r. 14 v. o.), aam u dan maar/ (dan be- rusten wij er in, dat zij u toegewezen wordl). Over te in de uit- drukking van 'teenvoadig passief zie § 101 en vgl. verder boven bl. 247, onder. In plaats van di bezigt men tn ook wanneer een werkwoord van bew^ng voorgegaan is; vgl, b. v. Ib., bl. 246, r. 2 V. o., alwaar di, in plaats van dokd, en bl. 246, r. 18, alwaar ^ wegens lao gebezigd wordt. M. w$kt niet af; b. v. di-alap ija ei-adji U. M. tu toru^ dfadi di-ohen ija im bagoi (Ib., bl. 84 m.), kij ging J. M. vam. benede» kaUn, en nam kern mede naar kuit. Het heeft iu eija =?= iu Uëuu (boven, bl. 228). 't Gebmik van iu is hier vaak de reden, dat men 't aanheebtsel kon verwaarloost; b. v. dt-êon- duk ^a, enz. (boven, bl. 107, a.), door kern werden de maisKewnien naar dê ttemlttk van konden met een lepel opgeiehept. y' 315 D. heeft Mt, een verbale vorm yan > ($ 61), vdor sobftantieveii, een plaats voorstellende, maar beiigt lako bai of laio ba- jóót die, welke een persoon voorstellen; b. v. loi mo dokënënku laio bamu (Ib., bl. 234, r. 2), erj^, dat I i^ ik u U uggek heb; kade koQnkenmu lako bangku (Ib., bl. 240, r. 10), wat kebt ge m^ te uggeaf; kaiana lako, bamu (Ib., bl. 15, r. 8 v. o., bl. 16, r. 16 b.), gijm ueggen tot u; malot nenge këpekën pëmarikintta peuarikin mëranak dëngan-ei-bëltëk (bl. 261) lako bangku (Ib.. bl. 219, r. 7 v. o.), kij blijkt niet meer Jegens m^ zoo gezind ie zijn als iemand jegens den zoon van zpn vollen broeder, ~-^ Overigens is 't gebraik als dat van tu in T. en M. ; b. v. alemg kami mi shtda, kom ons van hier kalen (kom ons lierwaarts balen). Aani, 't Malagasy beeft nog Aa als een voorbeehtsel met de praepozitionale beteekenis, en 't Hal. ka ($ 73). Hiervan nog overblijfselen in 't Bataksch (bl. 65, a,t bl. 132» B), Be praepositie iu, die ook in 't Favorlangscb gebruikt wordt, is, even als aUe oorspronkelijke praepozities, een demonstratieve grond- klank, waarmede naar een afgelegen pont werd geweren (vgU boven bl. 237). 't Gebraik van iu ter oitdrokking van den exoesaief (bl. 272, 7*^.) is, zoo men dit woordje als een demonstratieve stam opvat, te vergeleken met dat van an ter nitdrakking van een comparatief (bl. 214, e.). Men kan den klemtoon op beide deze woordjes moe^el^jk anders verklaren dan door te veronderstellen, dat beiden vroeger een woord op dezelfde wjjze bepaalden als heden nog de demonstratieve voornaamwoorden; immers an kan in denggandn even goed 't gemidnidende voor- naamwoord z{|n (§ 141). Men heeft dos die twee verschillende graden door op een afstand te wQzen trachten nit te drukken. 8®. ut verbiadt twee substantieven, en kunnen we met ons van (Engelsch of) wedergeven; b. v. iai ni kuta» de inhoud van de huta (de bewoners); bobak ni kambing, de toebereide huid van een geil; ogung ni daoppung, mijn grooimdei^s muzjjkbehken. Het door deze praepozitie in betrekking gestelde substantief kan niet alleen, zoo als in de zoo juist aangehaalde voorbeelden, iets voorstellen, van waar een voorwerp af- komstig is of de persoon, aan wien bet toebehoort, maar ook het ob- ject (e^n voorbeeld zie boven, bl. 183, r. 10 v, o.). In dit geval kan het voorafgaande subst. ook een nomin. vorm zijn, die de beteekenis heeft van een actief-verbaal subst.; b. v. garar ni utakku (Ib., bl. 213, r« 16 v. o.), waarom g^ dat blaasroer aangenomen hebt ter betaUng van mjjn schuld aan u; pokpang ni hudjur ma on tittin on pokpang ni piao pukpang ni bo» dil (Ib., bl. 226, r. 16), dit voorwerp, deze ring, zij de tegenhouder van lane, van zijde^ en èchietgetceer (als 't geen hen belet hunne wapens ge-- 816 durende desen wapenstilstaad te gébmiken); êae ui vlangna (Ib., bl. 211, r. 1), ter delging vam zijn acküld; iutup ni utakku (Ib., bl. 221, r. 1), ter afdoening van m^n seküld van 100 bitsangs; tuhar ni sira on, ter kooping van dii eoui. Deze beteekenis kan een pronominaal aanhechtsel natuurlijk ook hebben () 151); b. v. t ma eaena uUoppinon (Ib., bl. 209, r. 8), dat tij ter ddgimg er van (van m^n schuld), dai mjjn hlaasroer. — Dat het ook voor^ ten behoeve van beteekent in zekere constructie, heb- ben we boven (bl, 108, a.) reeds gezien; van daar ook Vhupagar ni anudta i niet alleen beteekenen *tgeen m^n vader behoedt , maar ook het voor mijn vader bestemde behoedmiddel. Verder wordt nt, even als de pronominale aanhechtsels, ook zoo gebezigd, dat wij het met een abktief zouden wedeigeven, en dus met ons van (Engelsch/rom); b. V. di-pangido raé^a i ma ogung ninana i dohot gordang dohot sarune (Ib., bl. 158, r. 16), de vorst vertocht om de muz^kbekkeui van z^n moe- dert en om de pauhen en de sarune (d. i. de vorst verzocht van zijn moeder de muzjjkbekkens, enz.); vgl. boven bl. 226 en bl. 207, onder. Na 't derde passief moeten w^j ni met door wedergeven ({ 114), maar de eigentl^ke beteekenis bl^ft van , zoodat 't substantief, dat er door in betrekking gesteld wordt, naar de denkwijze van den Batak een voorwerp voorstelt, dat, als oorzaak of aanleiding het iets ia, waarvan het door dat passief uitgedrukte afkomstig is. Dit is geheel in over- eenstemming met de natuur van 't passief, bij de uitdrukking waarvan een substantief moet optreden. De persoonlijke voornaamwoorden kunnen slechts in een enkel geval ni voor zich hebben ($ 151*), daar de pronominale aanhechtsels, uitgezonderd natuurlijjk ea ({ 161, S"".), de beteekenis van deze praepozitie in zich sluiten. Ook een ge- heele zin kan door ni in betrekking gesteld worden (§ 162); b. v. tuwa ni ro do ho humata gora on (Ib., bl. 263, o.), V geluk van dat g^ gekomen gjjt om deze aangelegenheid als scheidsregter te bespreken (hoe gelukkig is het, dat gg gekomen z\jt, enz.!). • Ook van deze praepozitie heeft men den bijvorm t (vgï. boven, bl. 312), die nog vooral in eigennamen in zwang is; b. V. na ^ » bunga ihur, Bunga-ihur's Moeder (naam van een vrouw naar haren zoon , die si-bunga-ikur heette). Voorts wordt ni ook verkort in n by eigennamen, die personen naar dien van oen kind of klein- ^ In plaats van ina (zie hieronder). 317 kind dragen, zoo *t woord, dat den naam uitmaakt, met een triller, verhemeke- of tandletter begint. *t Voorheclitsel n valt hierbij weg, zoo er geen titel voorgaat, en ina en apa worden dan tevens in na en pa verkort; b. v. nan-djonaha (na-n-djonaha), I)fonaha*ê moeder {ina ni si-djonaha is geen eigennaam); nar-robar (§ 15), Robat^s moeder; pat- aotson (5 11), Sotson'ê vader; oppüUhmhu (§ 16), Lomhu^i grootvader; cppur-radja H-homang (Ib., bl. 78, r. 7 v. o., vgl. noot op bl. 246), R. TPè grootvader (d. i. de Ho(^-£erwaarde Heer B. H.); amar-radja ni- attanan (Ib., bl. 192, r. 10); nan^jomba-üik (Ib., bl. 1), maar ama ni parumèal, oppu ni èa^ongga, enz. In eigennamen zoude men dus ook ina ni voor klinkers, lip** en keel-letters, in overeenstemming met ama ni en oppu ni, verwachten, maar liever bezigt men na i, dat men ook, maar zelden, in plaats van non bezigt; b. v. nat-tuwan raru dolok (Me- vrouw E. D.) naast na i tutoan raru dolok; na i angin barita (Ib., bl. O, r. 3 V. o.), Meftifrrouw J, B, Y6ot klinkers vindt men zelden pa (apa) in pi. v. ama ni; b, v, pa «r«a, Una's vader. Uit sommige der ^./ aangehaalde voorbeelden (b. v. Nan-djomba ïfik) ziet men, dat men ^ zulke eigennamen niet altijd letterlijk kan opvatten, alsof de persoon, die ze draagt, altijd een kind of kleinkind had, waarnaar hij zoo ge- noemd is, want het zijn vaak slechts namen, overeenkomende met ons de Heer, Mevrouw, enz. De Batak bezigt namentlyk verwantschapster- men als titels, even als nu nog op 't land in Friesland een oude man, dien men eerbied toedraagt, door Jan en alle man met Pieter oom^ Doutoe oom , enz. wordt aangesproken. — Deze verkorting van ni is ook regel bij 't gebruik van tonga (§ 160); b. v. di tmgal-laut, di tdngan- dalan, di tongat-tombak , maar di tonga ni dlaman, di tonga ni bagae, xx enz. B^ andere wooxden geschiedt zij alleen in zamenstellingen als bonan^kka, ulun-dolok, bungat-tubu, bungat-sutting , bungat-aabi eméifs torum-bara, in plaats waarvan men toru ni bara zoude verwachten. In zulke zamengestelde woorden is n heden slechts als verbindingsletter op te vatten, zoodat de beteekenis van ni er niet meer in ligt^; daar- om beteekent bonan-dakka dan ook niet 't dikke onderde gedeelte van een tak {Sona ni dakka), maar hoofdtak (de dikste takken van een boom). a. Wanneer men een praepozitie voor 4opo bezigt, wordt er vaak nog taru of larup achter geplaatst; b. v. hundvl ma noiida di taru-aopo, zij gingen in iDaaruit zal men dan ook het onregelmatige iorum-hara te verklaren hebben. / 318 é$ êofo tiUem, Dit «ehfiit de reden te iQn van 'tondencheid toseelien jtarUirU' topo en pmtêopo; het eente beteekent iewumd, die wiek m een eopo beoimdi, die er gebmik vul maakt Qh,, bl. 183, r. 15 en 5 v. o.), en 't tweede de eige- uMtar vam de êopo. Bit Uru- of tarup-iopo moet een verbeitering zQn van ianU- eopo (d. i. iormn-sopd), door dat men aan tarup daeht. M. beiigt dan ook ionm- tjopo (bl. 26, D.). Uit D. (zie hieronder) blfjkt, dat vroeger m ook vóór klinken, lip- en keeUetten verkort werd. -~— Hoe dnidd^k door de vergél|}king der tongvallen de oonpronkeiyke vorm van een woord kan nitkomen, bmkt ook nit Umga m vmn (T., bl. 820) = *t verkorte tanguma (M.) en tahmma (D., in plaata van iêngah «jm), dat ook takhmma gespeld wordt (( 22, UI). M. bezigt by eigennamen ook jmi i; b. it. pat dongdang» Verder verkort men er radja in manneljjke eigennamen tot 4r«> en maakt hiervan, in overeen- atemming met na i en pai ook tffa i; b. v. iffa i pais. Dat ook hier t = it» . is, ziet men uit ii^raéffa ni en n^raéfja i naast ^f'a i* Ook bg 't derde passief wordt hier wel eens i in plaats van ni gebezigd; b. v. na i-dok m haiak % 0b., U. 92, r. 21). Noord-M. heeft steeds • na mmg (zie Wdb.) met de beteekenis van lit voor een snbst. en vóór halani (bov., bl. 250); van Awtningira4iai = ning radja i (Zuid-M.), mnna radja % (T.); mng % kcHani = niing haUn (Zoid- M.), mmna naeida (T.); ning % roAanija (Ib., bl. 83, r. 18 v. o.). == ning roa- nffa (Zuid), ninna rohana (T.); ning % manuk i (Ib., bl. 33, r. 4 v. o.), ning i Anting i (Ib., bl. 34, r. 6), enz. Men ziet dos hier een verwisseling van m met na (zie boven bl. 29, Janm, 2). D. heeft ma in plaats van ama, dat door een i gesloten wordt in dezelfde gevallen waar T. m in « verkort; b. v. mat-tëUdo (Ib., bl. 91 en Jani. Ib. IV); maAa^fi (Hadjiê vader, als eigennaam); evenzoo nai- (Wdb.). Men vindt hier taing-guipang d. i. tai (bl. 34, C.) + n + guwang; iaim-para, arinonan (ari- n-onan), laen-anturge nit lae (bl. 48, C.) + aniurge; ragan-anoak; bénam-peng- gU, en bHam-paha. Wat betreft tarintuwa, het is geiyk smnui^vvtf, want ëntuwa is = matnwa (bl. 41, III). OvéS: >t» = «^i na #»- zie boven, bl. 242. — Dikwflls wordt hier m wi^gelaten; b. v. hiru H-naH êetan (Ib., U. 41, r. 11); bata ti^gila (Ib., bl. 41, n^ v. o.). Aani» De bijvorm van di en ni beiden is, zoo als we gezien hebben, t, dat ook als aanhechtsel, en in D. gebezigd wordt zoowel als praepozitie als by 't eer- ste passief. Ook vinden we i in plaats van ni, behalve in M. (zie bov^n), ook nog in ièeèere (Jont. bl. 187), terwfll we m nit » in D. zien ontstaan. In sommige constructies zien we di met ni verwisseld, zoo als b. v. in 't ge- bruik van 't actief- verbale substantief ($ 121, 2°.), en in de aanduiding van den persoon, ten behoeve van wien iets verrigt wordt (bl. 108, a,). Hieruit 319 moet men beslaiten, dat ni, di en i, alle drie ^, oorsprimkei^k ^n waren, en allen aleehta een looatief nitdralcten. Van de drie vonDe» echini % de oonpron- mkete, waaruit n» door InschuriBg van een n, loo als nog in D., moet ont- staan z$n; zoodat bet gebmik van m achter woorden, die op een medeklinker eindigoi, van lateren t^d moet «gn (vgl. mng i in M. met ninna in T.). Moei- jeiykw ie 't ontstaan van di te verklaren, ten s^ men aameme, dat <i uit een vroegeren r ia ontstaan, went r wordt nog in 't Kawi ingeschoven {i-r-ika =: ^^ di H, i-^'ija =p ^t êija). In JD. vindt men % daUi, dat moe^eiyk anders te ver- klaren is dan nit een omzetting van di ata$ (f 26), even als men nog in 't Mak. iraU {bo9€n) uit ri aie, en irawa {beneden) nit ri awa (Bagineesch ri-awa) viudt. In 't Sandasch vindt men d ingeschoven {di-d-itga, di-d^jfeu, di-d-iiu)» maar kan hier dien medeklinker als nit r ontstaan verklaren, daar de ^ in die taal toch meer linguaal dan dentaal is. Met dat al kan men di tn ni even goed besohonwen als stammen van de demonstratieve voornaamwoorden idi (D.) en tm (Mal.), zoodat i even goed een verzwakking van heiden kan iQn. %— 4*^. éijan of aijan beteekent 1^. van (Engelsch /rot»), van uié, en 2*. lanffs, aan de zijde van (b. r. t^an ièana, van zijn kant; Ib., bl. 286, r. 