VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
(г) Jakob. П. 14 enz. (2) Mark. XVI. 16, н weem EEN BREUK, MET VERSTERVING EN DOORBRAAK VAN HET GEDARMTE ; СЕМГЕ2ЕМ№.. Door den Heer MARTIN, Eerfte Chirargyn van het - St. Andries Hospitaal te Bordeaux. (Uit bet Fransch.) E Breuken met verrottinge zyn. langen tyd, aange- merkt als ziekten welken doodlyk туп, onaangezien 856 KEN BREUK MET VERSTERVING «Це hulpe welke onze Konst ?ег aan zou konnen toebren- gen. Dit vooroordeel , welk veele flagtoffers heeft gemaakt, was gegrond op een denkbeeld waar in de Heelmeesters waren , dat in zodanige gevallen geene verfterving kon voortkoomen, dan wanneer een groot gedeelte Darms in den Breuk-zak werdt БеПоогеп, en zulk een groot verlies niet kunnende herfteld worden , de Leder noodzaaklyk moest Ёегуеп. Bekwaame Mannen hebben echter, in zoe danige omftandigheden, middelen aangewend welken ge- lukt zyn 5 anderen, niet min vermaard, hebben met groote baarblyklykheid getoond , dat dit gebrek meermaalen koomt in Breuken, waar in het Gedarmte, om zo te fpreeken, maar bekneld en geprangd gehouden wordt by de openin- gen welken er den doorgang aan verleenen ‚ dan wanneer het een groote bogt maakt, en meer door de zelfde openingen om laag is gezakt (*). De bevinding heeft my in deeze leere altyd bevestigd; en de waarneeming welke ik zal bee fchryven „ ftrekt tot derzelver onderfteuning. Margariete Bosfuet у van Blaye „oud veertig jaaren , kwam in °t Hospitaal den 23 Maart laatst (1767), hebbende руп in den buik en eenige ligte neiging tot braaken, met een kleine Pols , en een beflaagen tong. Ik vraagde haar of zy ook een Breuk hadt, of t'eenigen tyd hadt gehad. Zy ver- zekerde my noit zodanig een ongemak gehad te hebben, en dat haare kwaal niets anders was дап руп in de maag ; dat zy tweemaal gelaaten zynde door den knegt van eene weduwe , niets meer dan ееп buikzuiverend middel nodig zou hebben. Zulk een beflisfend antwoord was genoeg, om my het vermoeden van zodanig een ongemak te benee- men, nademaal eene Ontfteeking van het gedarmte byna dezelfde toevallen maakt, als wanneer het іп een Breuk be- kneld is. Doch om dat ІК, ор andere tyden , wel eens door een dergelyk antwoord misleid was , beval Ik de oppaster , acht te geevèn of zy aan dit vrouwsperfoon eenige zwel- ling in de Desch of daar omtrent befpeurde ‚en "er my ken- nisfe van te geeven. Deeze, welke Ik meermaalen bevon- den hadt kennisfe van zodanige omftandigheden te hebben, verzekerde my dat zy niets naar een Breuk gelykende ge- merkt hadt: Ik liet dan de Lyderesfe gaan in de zaal der zieken ; en zy bleef er veertien dagen. Zy klaagde al aan van (*) Zie de uitmuntende Verhandeling van den Heer Loura, ovet de geneezing van Breuken met Verfterving ; Mem. de l Acad. Коу. de Chirurgie, Vol. UL. + ef CENEEZEN geg van ееп ligte buik-pyn; het lyf was niet geflooten , en zy hadt zelden braaking. De Geneesheer vraagde haar onder- tusfchen, verfcheide maalen, of zy geen Breuk hadt. Zy verzekerde hem altyd neen, gelyk ze my gedaan hadt; en de middelen, welken zy hadt gebruikt, waren geweest pyn- ftillende , eenige klisteeren en buik-openende. Den 7 April, zynde de vyftiende dag na haare inkomst in °t Hospitaal „ bekende zy aan de Zuster van deeze zaal ‚ dat zy eene zwelling omtrent de liesch hadt ‚en badt haar ens "ег niets van te zegen. Des avonds, myn gewoone vifite doende, werd ІК °ег van berigt. Met eenige moeilykheid onderzogt Ik het, én vondt , in de daad „іп de regter Desch, een rood roosagtig gezwel „іп den grond hard еп wederftrande ; in 'e midden bemerkte Ik een ligte beweeging van fchommeling , en een drooge zwelling, welke zich uitftrekte over de ge- heele groote lip der fchaamelheid wan dezelfde zyde. Niets was "er meer nodig, gelyk elk een ligt kan begrypen , om my te verzekeren vaneene vergadering van drekftoffe , ver- oorzaakt door de berfting van een geknelden en ontftooken darm. My het onderzoek en de maatregelen welken Ik enomen had , voor haar in °t Hospitaal te ontvangen , her- innerende , vertoonde Ik haar hoe kwaalyk zy gedaan hadt, my de kwaal, waar ор Ik vermoeden had, te verbergen, en waar aan haar die verkeerde fchaamte nu blootftelde, Zy betuigde my met traanende oogen, welken de opregt- beid van het hert fcheenen aan te duiden , dat zy, in ‘t huis koomende niets dergelyks hadt gehad; doch het was waar, dat zy voor agt dagen eene dikte bemerkt hadt, verfchil- lende van die welke zy nu hadt, en gedagt hebbende dat hier in geen gevaar was , om dat zy ‘er weinig pyn уап gea voelde, 'ег my geene kennisfe van hadt gegeeven. Ik deed de zwelling verbinden met de zalf de la Mere, еп een etter- maakend middel; en liet de Lyderes overgaan in de zaal der gekwetften. 358 EEN BREUK MET VERST ERVING woone liesch-bandagie. Met zulk een eenvoudig verband, en een levenswyze, welke, de eerte dagen, zeer naauw gezet was , eh cenige GE buikopenende middelen van а tè tyd gegeeven, had Ik het genoegen de Lyderes , den volgenden 28 Mey, volmaakt geneezen uit het Hoss pitaal te zien gaan. Wf - Deeze Waarneeming, welke ons het vermogen der na- fuure ‚ in dit geval, doet ‘zien; en ons toont hoe weinige geneesmiddelen "er nodig zyn › om zodanige kwaalen te eneezen ‚ leert ons insgelyks, hoe nodig het is de teke- Fen van ophoopingen van drekftoffen wel te kennen, еп hoe dezelven behandeld moeten worden, Om dat zulke орћооріпреп van allen niet genoeg gekend worden , zal het my vry aan, hier eenige aanmerkingen over dezelven by т van drek-{loffen, of zulken die door den 1 ontlast worden, koomen niet dan wanneer ran een darm doorgeboord is, welke de in, door deeze opening laat uitloopen, en zich mder de bekleedzelen welke de Breuk dek- voortgangen van zodanige ophoopingen zyn hoofde van de ledige plaatfe welke hier ge- ts door de uitrekking van de huid, welke de ‘eroorzaakt , alsze groot is ; of van de vryheid Fen hebben om uitteloopen, terwyl het ge- ‘darmte gekncld gehouden wordt in de opening, welke ‘doorgang, aan het zelve heeft verleend, Doorgaans is "e ‘weinig fchommeling te voelen; de bekleedzelen zyn rood als roosagtig ; de grond van de zwelling is gemeenlyk hard: „deeze Јаасйе teekenen, zo zeldzaam in andere gezwellen, еп welken deeze fchynen aan te duiden, denke Ik voort- ‘gebragt te worden door de fcherpte vande uitgeloope ftof- en , welken alle de deelen , waar omtrent ze opgehoopt wor- N Het kan echter gebeuren , dat ophoopin; van zodanige МУ) een gevolg zyn van een zwaare AE, ingewanden van den buik, gelyk Ik fomtyds gezien heb; doch myn oogmerk is niet hier van zodanige te fpreeken , ook niet van zulke welken in het vetvlies rondom den regten Darm voorvallen, еп fchroomelyke Pyp- zweeren veroorzaken ; maar alleen van zodanige ophoopingen , wel ken een gevolg zyn van een uitgeweeken en verftorven darm, wa van de uitloop der ftoffe gefchiedt op ef omrent de plaatfe van de GENEEZEN, | з worden „опееКеп en verknaagen. с) Onder de verfcheide Dragt-middelen welken Ik beproefd heb- be, heb Ik geen beter gevonden, dan het welk faamgefteld wordt uit Veneetfche Тегрепгуп, der zelver olie, een dooier van еі, en het Unguentum de Styrace, Dit Tat de rotting zo wel tegen, en zui- vert de wonde dermaate , dat men het, agt dagen gebruikt hebbende, kan nalaaten,om dan maar met droog plukzel te verbinden, zekeriyk - het beste vleesch-en vel-maakend middel, welk hebben, als het maar wel aangelegd en met een behoorlyk verband op de plaats ge- houden wordt. | VAN EEN WATERHOOF De Door den Heer DESLANDES g Chirurgyn en Vroedmeester te Tours. (Journal de Medecine.) [; December 1765 werdt, onder een moeilyke verlosfin- 8 е, een kind gebooren met ееп gezwel aan het achter, ` | hoofd, Wës VAN BEN WATERHOOFD. hoofd, ’t welk door den Vroedmeéster , om dat het de ре: boorte verhinderde , geopend was. Het gezwel van het doode kind met kattoen opgevuld zynde, om ‘er zyn voor- gaande gedaante aan weder te geeven, was het byna rond, eenigzins langwerpig naar beneden , waar het zich uitftrek- te tot aan het vierde Wervelbeen van den rug; het was meer dan een derde grooter dan het hoofd van het kind; zyn Deel geleek eenigzins naar een tweeden hals, welke zich uitftrekte van het middenfte bovenfte gedeelte van het achterhoofd tot aan het vyfde Wervelbeen van den hals, en was door zyn zydelyke deelen gehegt aan de vereeniging van het achterhoofdsbeen met de opperhoofdsbeenderen. Het gezwel afgefneden zynde zag men een rond gat; waar in men den kleinen vinger kon fteeken, doorgaande in het bekkeneel , op het middenfte en onderfte deel van het ach, ‘terhoofdsbeen „en ’t welk van het gat van het achterhoofds- been alleen afgefcheiden was door een band twee lynen Jang en één breed, vast zynde aan twee uitfteekende- pun- ten welken re famen de (cheiding maakten. De opening van het bekkeneel deedt zien ееп уос? tus- {сһеп het zelve en de herfenvliezen uitgeftort, en Tt welk door middel van het kleine gat gemeenfchap hadt met dat, welk het gezwel gevuld hadt. ~ Waarfchynlyk heeft zich deeze vergadering van waterig vogt inwendig geformeerd, en de opening in het achter- hoofdsbeen een weg gemaakt voor het uitgeftorte water ‘onder de bekleedzelen , welken genoeg hebben konnen ge- rekt worden om het gemelde gezwel te maaken. Behalven het gezegde hadt dit kind ook een Haaze-lip; de bovenfte lip onder de linker vleugel van de neus was gefpleeten , zelfs met het verwulf van het verhemelte van die zyde, tot aan de huig; zo dat men door deszelfs van- eenwyking het binnenfte van de neuze kon zien, еп ook het middenfchot van dezelfde 2уде. De ooren hadden aan de onderfte deelen kleine langwere pige tepels , waar van eenigen аап een fteel hingen niet dikker dan een dunne draad. De bovenfte deelen der ooren waren natuurlyk. | Aangaande het fondament , of de aars, vondt men zelfs geen blyk van de plaats waar het hadt moeten zyn. De inwendige deelen van den buik onderzoekende vondt men maar ééne Nier, tweemaal zo groot dan natuurlyk; van gedaante als uit verfcheide klompen famengevoegd. hadt twee pisleiders, waar van de eene, op de gewoone Р ° e ‚ VAN EEN WATBRHOOFDN ~, ër plaatfe ontftaande, zo wyd was dat men er den duim in. | kon Decken: zy was vol water gelyk de nier оок. De tweede pisleider nam haar. begin van het bovenfte en uit- wendigfte gedeelte van de njer, en plantte zich in het ach- terfte gedeelte wan de blaaze, vier 1упеп van de vorige : haare buis was door de geheele lengte open, еп gaf doors gang aan de pis. | | VERDERE AANMERKINGEN, OVER DE AAPEN, BAVIAANEN EN MEERKATTEN ; MET EENE BESCHRYVING VAN DE VOORNAAMSTE SOORTEN. Getrokken uit de Natuur- lyke Historie van den Heere DE BUFFON. „ Ebben wy onlangs (*) eenige Aanmerkingen over de Aapen, Baviaanen en Meerkatten,van den Heer DE BUFFON, Onzen Leezeren medegedeeld, het lust ons thans , in һооре dat het hun welgevalle , nogmaal dien vlytigen Nafpeurder der Natuurlyke Historie, omtrent dat flag van Dieren , te volgen ‚еп eene breedvoeriger befchry- ving van de voornaamfte foorten met aartige „doch wet gee ftaafde gebeurtenisfen doormengd , voor te draagen ™. Onder de Aopen ‚ eigenlyk zo geheeten , gelyken de Orange outangs ‚door de Negers Pongo geheeten, en de Fockos*t meest naar den Mensch, en verdienen overzulks boven al onze aandagt. ’t Is waarfchynlyk dat deeze beiden maar ééne foort uitmaaken , en alleen van elkander in grootte verfchil- len. De оско is veel kleinder dan de Pongo, dien de Heer DE BUFFON,daarom,den grooten Orang outang noemt. Deezen laatstgemelden hadt hy nimmer gezien ‚ en fpreekt er dus van volgens het getuigenis der Reizigeren: maar den оско hadt hy leevendig befchouwd , en verhaalt "er dit van. „‚„ Ре Jocko was twee еп een halven voet hoog, de Héer No N poux aan wien hy toebehoorde , verzekerde my dat het Dier flegts twee jaaren oud was, dus zou hy, in teèven gebleevên zynde , meer dan vyf voeten hoog heb- ben kunnen worden 5 indien men veronderftelt dat zyn wasdóm ‘gelyk ftondt met dien van een Mensch. Ну g altoós overeinde op twee pooten, zelf dan wanneer zwaarė dingen torschte : hy hadt een fomber voorkomen , с! een (© Zie de- N. Vaderl. Letteroef, IL D, ade Stuk, bladz, 70. ц. DEEL. HENGELW. NO. 8» Cc 464 AANMERKINGEN / éen deftigen gang, gepaste beweegingen, hy was zagtaar- tig van natuur, en verfchilde daar in veel van de andere. Hy hadt noch de onverduldigheid van den “, noch de kwaádaartigheid van den Baviaan, noch де bui- tenfpoorigheid der Meerkatten ; hy was ‚ zal men , misfchien, zeggen wel onderweezen en opgebragt a doch de andere waar van ik gefprooken , en hem mede vergeleeken heb , hadden dezelfde opvoeding репооѓеп: een teken , een woord was genoeg om onzen Orang -outang te beftuuren ‚ de ftok was noodig voor den Baviaan, en de zweep. voor alle de anderen, die alleen naar flagen luisterden. heb gezien, dat dit Dier de hand gaf, om de zodanigen, die 't zelve kwamen zien, in te leiden, hy ging deftig met hun voort- wandelen, als was hy ееп van 't gezelfchap geweest. Ik heb deezen Focko аап tafel zien zitten , zyn fervet ontvou- wen ‚en daar mede zyne lippen afveegen „ееп lepel en vork gebruiken om de fpys in zyn mond te brengen, zelve in een glas infchenken, en het opneemen, als hy daar toe verzogt werd; als mede dat hy een kopje en fchoteltje op tafel bragt, Ter zuiker in deedt , en thee Íchonk „die hy liet (aan koud worden , om ze te drinken , en dat alles zonder eenige andere aan{pooring dan de tekens of de Пеш van zyn Meester ‚en dikwyls , zonder dat, uit zich zelven. Hy deëdt niemand eenig leed aan, en naderde altoos met om. ` zigtigheid , zich als aanbiedende om geftreeld te worden; hy was zeer gefteld op lekkernyen , ieder gaf hem wat , en door dien hy een geduurige hoest en benauwde borst hadt, heeft die groote menigte van gezuikerde dingen veel toe- gebragt tot het verkorten, van zyn Іеемеп; hy leefde maar eenen Zomer te Parys, en ftierf den volgenden winter te Londen. Dit Dier at bykans van alles, alleen gaf het de voorkeur aan гуре en drooge vrugten , het dronk wyn, doch zeer weinig , en lict dien gewillig ftaan voor melk , thee, of andere zagte dranken ”. Deeze Aap, welken de Heer ре BUFFON gezien heeft (сћееп hem toe vry vreedzaam en zagt van aart te weezen , тупе beweegingen waren niet zeer wild of haastig , hy nam bedaardiyk aan ’t geen men hem te eerten gaf; hy gebruikte brood, vrugten, amandelen, enz, hy was zeer bang voor koude en vogtigheid, en leefde maar weinig tyds buiten zyn geboorte land, ’t welk in de Oost- Indien is, inzonder- heid op de kusten van Coromandel, Маівссо еп de Boluk- Хе Eilanden. , - Tusfchen het Geflacht der A en der Beviaanen is eene tusfchenfoort, die niet tot de eene of tot de andere behoort, en egter wat van die beiden heeft, deeze wordt (in Frankryk} Magot geheeten СР). Dit Dier kan van alte Aspen , naamlyk van die geen en hebben, zich het best naar onze lugtítreek fchikken. De Heeren ре BUFFON еп D'AUBENTON hadden ‘er, lange jaaren , een gehouden. Schoon hy niet oploopende van aart was, hadt hy altoos een (*) Hoe zeer ze "ег nogthans, met de daad, van verfchillen , keb ben onze Leezets gerien in het II Deel onzer Nieuwe Paderlandfche Letteroef. a Stuk, Ыза, 73. өй de gefinkbefchryving ven den Magot ad. blade, 73. 364 AANMERKINGEN een droevig voorkomen , en dikwyls was hy kwaadwillig, hy grynsde eveneens om zyn ongenoegen , als om zyn ge- noegen , te kennen te geeven : zyne beweegingen waren fchielyk , en zyne houding.was de lompheid zelve, zya uitzigt eer leelyk dan belachlyk: ор de minfte aandoening van drift liet hy grynzende zyne tanden zien, hy vulde de beurzen zyner kaaken met alles wat men hem gaf, en at over ’t algemeen , van alles , uitgenoomen rauw vleesch, kaas en andere gegist hebbende dingen. Deeze Aap Кап, op de agterfte pooten (taande, twee en een halven , of drie voeten , An de hoogte, haalen. Het Wyfje is veel kleinder dan het Mannetje, Hy gaat allerliefst op vier pooten ; wan- neer hy in rust is, zit hy bykans altoos, en zyn lichaam Steunt op twee veruitfteekende eeltbulten. De Baviaan heeft geene gelykvormigheid met den Mensch dan alleen іп de handen ;-hy is-geftaart , met fcherpgepunte nagelen „-en een grooten fmoel , voorzien 5-hy heeft het voorkomen van een wreed Dier, en is het in de daad. De Heer ре BUFFON geeft het character van eenen, dien hy leevende gezien hadt, in deezer voege op. ,, Hy was niet affchuwelyk , en des niettegenftaande verwekte hy (сһгік, geduurig op de tanden knarsfende, de oploopenheid ver- toonde zich in alle zyne verrigtingen; men was genood- zaakt hem ig een yzerdraaden hok te houden ‚en hy (chud- de met zulk een geweld de tralien , dat vrees de aanfchou- wers. beving. Het is een gezet Dicr, wiens lichaams ge- daante , еп fterk gefpierde leden , kragt en vlugheid aandui- den; de dikke en langhairige huid, йе? zelve dekt, doet het veel grooter (chynen dan het weezenlyk is; maar һу bezit, met de daad, zodanig een fterkte, dat hy het een of meer Menfchen , indien ze niet gewapend waren, bee nauwd gengeg zou maaken ; daarenboven fchynt hy geduu- rig vervuld met die drift, welke de anderzins zagtaartigíte Dieren een woede inblaast, De Baviaan is ten uiterften geil „en er zeer op gefteld om zyne geilheid te toonen ; һу heeft kaale billen, van eene hoogroode bloedkleur, hau- gende teelballen , een ontbloote aàrs, en houdt den ftaart altoos overeinde; hy fchynt op deeze naaktheden groots en ?ег mede te pronken , laatende veel meer zich van айе; … ren dan van vooren zien ‚ boven al, wanneer hy bemerkt ‘dat er Vrouwen tegenwoordig zyn: aan welke hy alles zo onbefchaamd laat kyken, dat het niet wel misten kan of ` die vertooning verwekt onbetaamlyke denkbeelden. De: Maget, en eenige andere Aspen hebben wel dezelfde nei- | ging; A coo > 365 ging; maar dewyl ze veel kleinder en min.baldaadig zen. worden ze met zweepflagen tot- zedigheid gebragt; terwyl de Baviaan, niet alleen in dit ftuk, onverbeterlyk; maar ook in alle andere opzigten onhandelbaar is. — Hoe gee weldig de minnedfift ook in dit flag van Dieren zy, teelen ту nogthans, in gemaatigde lugtftreeken, niet voort; het уђе brengt doorgaans maar één:jong te gelyk ter wereld * welk zy op de armen draagt , en aan de borst drukt. Wyders zyn de Baviaanen , hoe kwaadaartig en wreed, niet onder de vleeschvreetende Dieren te tellen , zy voeden zich voornaamlyk met boomvrugten en veldgewasfen: zy leeven troepswyze , en verftaan de kunst van tuinen te befteelen , leverende de geplukte vrugten over de muur heen van hand tot hand over, op welk een wyze zy in welbebouwde ftreeken groote vernielingen aanrigten ”. Drie foorten zyn ’er van dit flag van Dieren , gelyk wy voorheen aanweezen (*). · Wy hebben ftraks aangemerkt , dat de Magot , eene tus- fchenfoort uitmaakt tusfchen ’t geflacht der Aapen en Ba- viaanen , desgelyks is "er eene tusífchenfbort tusfchen deeze laatstgemelden en de Meerkatten. De geleerde Natuurken- Berg, wier aanmerkingen wy hier mededeelen, {tellen in dien rang, den Maimon, „„ Hy gelykt naar de Baviaanen door zyn grooten en breeden fmoel , door zya korten en geboogen (aart: doch hy verfchilt’er van „еп komt de Aa- pen nader in geftalte, die veel kleinder is dan die der Ba- viaanen „ als mede іп zagtheid van aart. Hy draagt den naam уап Aap met een Varkens flaart ‚dit kenmerk is alleen voldoende om hem te doen kennen: want hy is de eenigfte ` onder de Baviaanen en Meerkatten „ die een’ kaalen, dun- nen en gekruiden ftaart heeft, gelyk de Varkens. In grootte evenaart hy omtrent den Magot, zyn aangezigt is kaal еп zwartagtig , гупе oogen kastanje bruin , zyne wenkbrauwen zwart, de neus is plat, еп de dunne lippen zyn omzet met eenige ftyve hairtjes; doch te kort om knevels te vertoo- nen. Ну is vreedzaam, gezeggelyk, en zelf aanminnig. Men vindt dit foort op Sumatra „еп waarfchynlyk іп andere plaatfen in °t Zuiden, zy kunnen over zulks de koude op." zer lugtftreek niet wel verdraagen. » In onze voorheen medegedeelde aanmerkingen , over dit flag van Dieren , hebben wy getoond , dat de Heer. gr _BUFFON negen foorten van Meerkatten telt, wier naamen OVER DÉ AAPEN, ENZ, , Wy (*) Zie de N. Vad. Lesteroef ter meergemelde plaat{e , bl, 72. | с $ 365 AANMERKINGEN OVER BB AAPBN , ENZ. wy daar opgaven (*). Wy zullen nu alleen ’t oog vestigen. op de laatstgemelde foort , Douc geheeten , die, zonder bepaaldlyk tot de drie voorgemelde foorten te behooren, van allen wat heeft. -— Hy zweemt, naamlyk door zyn’ lan- gen ftaart, naar de Meerkatten ‚ door de kloekheid zyner geftalte naar de Beviaanen, en door de platheid van zyn aangezigt naar de dapen: hy heeft daarenboven eene bye zondere eigenfchap , waar door hy den overgang fchynt te maaken van de Meerkatten tot de jous , hebbende, ge- lyk deeze , gehairde billen „ер een’ platagtigen fmoel : maar, over °t geheel, zweemt hy veel meer naar de Meerkatten, dan de Sapajous, van welken hy verfchilt door geen gry- penden ftaart te hebben, (dat is te zeggen, een ftaart op die wyze gefchikt, dat ze zich daar van kunnen bedienen als van vingers „om, ‘tgeen hun behaagt , op te vatten, )als mede door verfcheide andere weezenlyke kenmerken. Daar- enboven zyn deeze twee gezinnen zeer wyd van elkander, wat de woonplaats betreft, onderfcheiden , naardemaal de Deuc en alle de Meerkatten in de Oude Wereld huisves- ten, en de Sapajous alleen іп de Nieuwe Wereld gevonden worden. —— De Douc heeft byzondere hoedanigheden, die hem zeer onderfcheiden, еп, op °t eerfte gezigt, van alle sapen, Baviaanen , Meerkatten en Sapajous. Zyn huid is veelkleurig, en {chynt de twyfelagtigheid van zyne foort aan te duiden, en hem tevens ор het zigtbaarst te onder- fcheiden. Hy draagt om den hals een’ halsband van fchoon purperverwig hair, rondsom de kaaken een witten baard, de lippen als mede de omtrek der oogen zyn zwart, het aangezigt en de ooren roodagtig , boven op het hoofd en het lyf is de huid grys, op de borst еп den buik geel, bet benedenfte gedeelte der pooten wit, het bovenfte gedeelte swart, de ftaart wit еп een breede vlak van dezelfde kleur ` ziet men op de lendenen, en de zwarte voeten hebben vere fcheide kleurfchakéeringen ”. ` De Heer ре воғғом gelooft dat de Douc en de Ошапй- fou die groote foort van Aapen zyn in de Zuidlykíte ge- deeltens van Afa, in wier maagen, volgens het getuigenis der Reizigeren , Bezoars gevonden worden „die de Bezoars der Harten en Gazellen overtreffen. (е) Zie onze Letseroefeningen , gélyk boven, ЮЕ LOTGEVAELEN DER WYSEEGEERTE, 367 DE LOTGEVALLEN DER WYSBEGEERTE IN DE LAATSTE EEUWEN , BENEVENS BENE VERDEEDIGING VAN DE VERONDERSTELLINGEN , IN DE NATUURKUNDE EN DE NATUURLYKE HISTORIE ‚door den Heere DE HALLER. » HE kan niet anders dan aangenaam en nuttig wee zen voor °t grootíte gedeelte onzer Leezeren , de Lotgevallen der Wysbegeerte , іп de laatfte eeuwen ‚їп een beknopt tafereel , afgeïchetst te zien, en die doormengd te vinden met zodanige aanmerkingen als dienen kunnen , om ons de klippen ‚ waar op de Ouden verzeilden „te leeren ver- шудеп, en den rechten koers aan te wyzen, welken wy moeten houden „om veilig іп de haven der waarheid aan te landen. Om hun dit genoegen , dit nut, te verfchaffen , deelen wy hun Tt voornaamfte mede van eene Voorreden , door den Heer HALLER voor eene Hoogduitfche Vertaaling van de Histoire Naturelle, der Heeren DE BUFFON en D'AUBENTON, geplaatst ”. | + SA De Gevoelens der Menfchen zyn aan de dwinglandy der Mode onderworpen ‚ deeze beheerscht geheele eeuwen , ganiche volken , zonder dat zy eenigen anderen grond heb- n voor hunne gevoelens of handelingen dan willekeu- rige gebruiken „ die men niet zou kunnen bewyzen dat verdienden ingevoerd te worden , of , ingevoerd zynde, fand te houden. Eindelyk komt ‘er een dwarrelwind, die — ze wegrukt, en andere in plaats aanbrengt. Men zou zeg- n,dat de Menífchen ‚te midden van alle deeze omwente- ingen , enkel lydelyk zyn. Gelyk zy leeven van den voor- raad, die het land, waar in zy zich geplaatst vinden, op- levert, zo voeden ze ook, hun leeven lang, hunnen geest met die Leerftellingen ‚ welken zy met de moeder-melk hebben ingezoogen. De Geleerden hebben zich boven het gemeen zoeken te verheffen , door de harsfenfchimmen , waar mede het zicht ftreelde , te belachen; maar zy deeden, ten zelfden tyde ә hun best ‚от voor den geest nog ruwer nog harsfenfchim- miger (руге te bereiden. Een weinig meer dan eene eeuw geleden, aanfchouwde Europa den ondergang van de heer- happy die ARISTOTELES langen tyd gevoerd hadt „doch | Сс 4 welk M 868 г DE LOTGEVALLEN welk een gebouw heeft men ор de puinhoopen van de Æ- ristoselijcbe Schoole opgeregt? —— De zotheid van Veron- derftellingen te maaken , de zugt om alles uit te leggen „en de Natuur door eene voorgewende Werktuigkunde te doen werken „die men voorgaf dezelfde te weezen , als die , waar van de Schepper zich bediend hadt in het voortbrengen van °t Heelal. Van hier de Draykringen, de Elementen, de fyne ftoffe , en al dien toeftel tot het maaken van werel- den, waar toe men niets dan (toffe en beweeging noodig fcheen te hebben. Maar deeze begogeling duurde zo lang niet als de Wys- geeren , die dergelyke Stelzels zogten te doen gelden , wel ewenscht hadden. Нег gaat met de voortbrengzels der beeldinge , als met de naamaakzels der metaalen ‚ die de weezenlyke ‚їп den eerften opflag , gelyken , doch de proeve niet kunnen uitftaan. De gefchillen, door hoogmoed en kwaadaartigheid verwekt , ontdekten welhaast de valsch- heid der nieuwe Veronderftellingen , еп, den glans der nieuwigheid eens geweeken zynde , zag men de gebreken, daar door voorheen als onmerkbaar. Dan hier bepaalden zich de ftrydende partyen, zy bragten elkander duizenden van wonden toe, in veele {chermutzelingen, zonder dat iemand op eenen beflisfenden flag zich kon beroemen. De Cartefiaan dreef den Peripateticus. op de vlugt, de navol- gers van GASSENDUS Wisten het zwak van de Aanhangers van CARTE SIUS te vinden en te treffen: maar alle deeze enlusten hebben bykans geheel opgehouden, en alle die efchillen zyn tegenwoordig in eene diepe vergetelnisfe гаауеп. е midden van deeze wanorde , maakte -egter де Wys- begeerte opgang, en kreeg zo weezenlyke als ongehoopte vorderingen. De gelukkige uitvinding eener meenigte van Werktuigen ‚ van welke de voorgaande eeuwen geen het minfte denkbeeld gehad hadden, vertoonde aan ° oog van den verwonderden Natuurkundigen , nieuwe voorwerpen, nieuwe eigenfchappen , met één woord, een nieuw Heelal! Maar , op elken Пар, dien men vorderde langs deezen weg , bleek ten klaarften ‚ dat de Natuur geheel niet geleek naar die harfenfchimmige af beeldingen , welke de Wysgee- ren op hunne Kamers van dezelve gemaakt hadden , en niets meer waren dan de voortbrengzels hunner verhitte inbeelding. Het liep elk in °t oog dat de voorgewende oor- zaaken , met zo veel vertrouwen vastgefteld , niet meer geleeken naar de weezenlyke werkingen der Natuure „can DER WYSBEGEERTE. 469 бе Helden van een Roman naar die welke wy in de Ge- fchiedenisfen ontmoeten. - De n niet langer fmaak vindende om te vlie- pen „in een gewest waar zy zich zelven verlooren , en het poor byster raakten , wilden liever met de Schildpadden langzaam voortgaan,en , om zo te fpreeken , kruipen 3 aan- ezien zy dus doende zeker tot de Waarheid kwamen. Zy zich voor de Wiskunftenaars te volgen , en hun tot Leidslieden in de Natuurkunde te neemen, in de verwag- ting , dat zy die zelfde zekerheid , welke anderszins die weetenfchap allerwegen vergezelt, ook op de Natuurkunde zouden overbrengen. Men ftelde tot een vaste en onwrikbaare ndwet, niets аап te neemen dan ’t geen het zegel van wiskunftig bewys hadt. Engeland floeg eerst dien weg in, Frankryk, Duitschland , Holland, en alle landen waar de Weetenfchappen eenig gunftig onthaal ontmoeten , en aan- bidders vinden , volgden weldraa. De Afgoden der inbeel- ding wierp men omverre , en liet gerust de plaats open tot dat de Waarheid gevonden was ‚om die in ftede te plaatfen. -~ Doch niets valt het Menschdom bezwaarlyker dan het Midden te houden, "© zy in den Godsdienst, іп de Zedekunde of in de Wysbegeerte. Men zou bykans їп verzoeking komen om te zeggen, dat het Midden eene lyn ‚is zonder breedte , waar op niemand kan blyven. De Wys- eer, befchaamd van te veel ligtgeloovigheids betoond te ebben, dagt die vlek niet beter te kunnen uitwisfchen , dan door vervolgens niets te gelooven. De Veronderftel- lingen waren zonder eenig bewys aangenoomen geweest, nu wilde men van geene Veronderftelling hooren , welke kenmerken van baerblyklykheid ze ook mogt met zich draagen. Alles wat niet met de lyn of pasfer afgemeeten , of door rekening kon goedgemaakt worden, werd van de ` band geweezen, en onder de droomen en nagtgezigten ge- aatst. Р De Gemaklykheid is eene ingefchaapene neiging der menschlyke natuure; hy vervalt er гое, zo geene veelver.= mogende beweegmiddelen hem daar uit trekken. Die helft van de bewoonders onzes aardkloots, die wy Wilden noe- men , zoeken niets meer dan den ganfchen дар. met de рур in den mond, neder te zitten, еп ’savonds zich іп hunne hangmatten uit te ftrekken. Honger en dorst zetten hun alleen tot den arbeid aan, en om nu en dan den hoog en pyl aan te vatten , of het vischtuig te gebruiken. De Euro- peaanen alleen (сһупеп meer veerkragts te: bezitten , indien "ée е Сс 5 | ik зго ВЕ LOTGEVALLEN ү ik my dus mag uitdrukken. De lof, de fchande, de aam fpooringen, de trek tot nieuwigheid, zyn zo veele fpoo- ren , die hun aanprikkelen , om dikwyls de moeilykfte en gevaarlykfte onderneemingen aan te vangen. Maar be, chouwt men hun van nader by, zo is de Gemaklykheid niet verre te zoeken , zy lokt hun aan tot het genot haarer zoetigheden’, en neemt duizenden van Menfchen , die zeer efchikt zouden weezen om iets uit te voeren, gevangen. - у is het die , onder den dekmantel van Bygeloof, den voortgang der Kunften en Weetenfchappen , in Spanje, Portugal, Italie en elders, verhindert. Wanneer de Mensch flegts een hoofdkusfen heeft, komt het "ег maar ор aan, dat hy zich nederligge en in (laap valle. Niets nu iser geen deeze neiging tot Gemak en Rust meer bevordert, dan de verwerping van alle Veronderftele lingen, gegrond op het beginzel, dat de Mensch niét io ftaat is iets te weeten, dat de Natuur, als fchuw van оп. derzogt te worden, zich аап de onderzoekinge onttrekt , dat de waarheid in eene diepe put ligt , uit welke geen Mensch dezelve kan haalen. ‘t Noodwendig gevolg van dit begrip, naar maate het zich verder verfpreidt , is werkloos- heid, en wederzin tegen allen arbeid, waar van шеп zich toch geene weezenlyke vrugt kan belooven: en hier uit moet, іп °t einde , eene algemeene twyfeling , met alle de buitepfpoorigheden daar aan eigen , gebooren worden. Ч Zal met де Weetenfchappen gaan als met een ituk lands „welks onvrugtbaarheid bemerkt zynde , een ieder affchrikt om er de hand aan te flaan. Js het der moeite waardig dat men eenen langen en verdrietigen togt doe, en dien afgelegd hebbende, op dezelfde plaats Onkunde uitkome? | Hier op zal mogelyk ingebragt worden, dat er egter al- toos ééne Weetenfchap overblyft , die de zekerheid tot haar deel heeft; de Wiskunde, naamlyk. Alle de voorftel- len , welke de cigenfchappen en betrekkingen der lynen, figuuren en getallen , uitdrukken , fteunen op den onwan- kelbaaren grondflag van betooging. Dit doet zich fchoon ор; maar is het met de daad zo troostryk? De Wiskunfte- naar begint met zyne afgetrokkene denkbeelden , en de weg, dien hy aflegt,is voor alle bypaden bevryd van den eerften ftap af. Doch is die еегйе ар iets weezenlyks? Hebben die afgetrokke denkbcelden in de natuur der zaaken iets %x geen daar aan beantwoordt? Weet ik naa eene geheele reeks wiskunftige Voorftéllen wettig betoogd te hebben , beter welke de Hoofdítoffen zyn, фе de Lichaamen uit- maa- DER WYSREGEERTE, “471 maaken , welke de eerfte ftofdeeltjes zyn, die tot de zamen- ftelling der ftoffe behooren? Weet ik dan beter van waar de zwaarte , de veerkragt, de eleêriciteit „ de werking van den zeilfteen hervoort komen? Weet ik dan beter waar in het vuur, waar in het licht beftaat? enz. De groote NEWTON , de Verwoester der Veronderftellin- en , heeft deier zich ganschen àl van kunnen onthouden ? u men van zyn Stelzel kunnen zeggen , gelyk van ’t lichaam van ACHILLES,dat het geheel onwondbaar was, en ‘er geen zwakke plaats in gevonden wordt? Men be- hoeft geen EULER te zyn om daar in te flaagen , dit gelukt een enkel Kunftenaar, een GAUTIER. Hoe veele Veron- derftellingen ontmoet men? Ја is de grondfteen zelve , waar op zyn groot gebouw rust , geen der onbegryplykfte? In- dien het waarfchynlyke niet langer gangbaare munt blyve in de Wysbegeerte , zal de fchaarsheid van geld zeer a groot worden ‚ en zy die °t allerrykst fchynen, zullen ,. паа gyz ` DE LOTGEVALLEN ` naa zodanig een affchaffing, zich op de boorden der af moede bevinden. Wat moeten wy derhalven doen , om alle wanorde in den handel der waarheden, het-ftuk onder de gedaante van geldfpecien befchouwd, voor te komen? Wy moeten, in de eerfte plaatfe , alle welbeweezene waarheden afzonde- теп, dit is zuiver Goud, en zeldzaam, Wanneer men be- floot om alles ° welk geen Goud was te weigeren, zou men welhaast moeten ophouden, met ftudeeren , leezen, fchryven en nafpeuringen te doen. °г 15 daarom noodig ook andere min kostbaare metaalen in zwang te doen gaan, of onze toevlugt tot vermenging te neemen , en ons te vrede ‚ te houden met geldftukken van minder waardy en gehalte; doch aan welke wy niets meer dan de weezenlyke waardye toefthryven. Hier heeft geen bedrog plaats, en door dit middel wordt de handel leevendig gehouden. Ziet daar het waare; ziet daar het waarfchynlyke, en dit laatfte is van deeze of geene waardye. Wel verre dat een Wysgeer, die zich zodanig gedraagt, als een valfche Munter moet be- handeld worden, hebbe men hem aan te merken als een goed Burger, als een nut Mensch, die aanmoediging ver- dient. Men kan ongetwyfeld geenen anderen weg inflaan ‚ dan âien ik heb aangeweezen , willen wy niet geheel en al de volmaaking der megschlyke kundigheden Jaaten vaaren , 20 is °t noodig dic te beoefenen, gelyk ze zyn: deeze nu be- ftaan uit eene verzameling van ftukken , die verhaalen be- helzen , verftroide waarneemingen, en brokken, die voor эс meerder gedeelte geen zamenhang hebben, еп die men geduurig tragt by een te brengen en te vergaderen. Indien dit geen hoop ruïnen is, hebbe men het ten minften aan te merken als есп hoop bouwftoffen , voor ° groatfte ge- deelte nog geheel onbearbeid , voor een gedeelte eenigzins bewerkt , doch waar onder niets is, of het kan nog merklyk befchaafd en verbeterd worden, Wanneer men nu daar van af wil neemen om een klein Gebouw op té regten, (want een geheel Paleis der Weetenfchappen zal noit beftaan , alles wat als dusdanig oit vertoond werd , zyn Kasteelen in de lugt geweest, ) wanneer теп, zeg ik, zich wil bee paalen от een klein Gebouw op te regten, zal теп, hoe ein °t ook moge weezen „ Ter hout , kalk, en andere bouwftoffe van geringe waardye en fterkte ‚ toe moeten ge- bruiken om de andere te vercenigen , tot zo lang men het middel vinde om kostbaare en vaste bouwftoffe op кале ег DER WYSBEGEËR TE. 373 der te plaatfen zonder eenige vreemde bindftoffe ‚ daat tusfchen te voegen. De Veronderftellingen , dus gebruikt „ verdienen die ver- fmaading niet, met welke zy verfmaad worden. Zy gyn gene Waarheden ; maar zy vertroosten ons, als wy de aarheden nog niet hebben ‚en dienen niet zelden om ons daar toe óp te leiden. Zy mogten ten minften aangezien worden als ееп draad’, die ons in de nafpeuringen beftuurt „ en ons tot nieuwe uitvindingen brengt ‚ zo niet tot de waar- beid; geen Uitvinder is ‘er geweest, of hy heeft "sr zich van bediend, ` Ре beroemde Regel уіп KEPLER was in den aanvange niets anders dan eene verbeelding van dien Starrekundigen , ontbloot van proeven , en zelf. zonder blyk van waarfchynlykheid; doch, паа een nauwkeuriger onderzoek „15 dezelve eene betoogde waarheid geworden , waar ор NEWTON zyn geheel beroemd Stelzel gebouwd heeft. De Stookkunftenaars ftreelen zich met aangenaame ‘denkbeelden , zy droomen wan -riets: minder dan Gouden bergen , en hun hoofd is vervuld’met gedaantherfcheppin= gen nog ongehoorder dan die van o vip rus; maar de band garn ’t werk flaande , hebben zy door allerlei proeven, tot het groot oogmerk. ingerigt, verfcheide treffelyke en nieu- we zaaken ontdekt. De bekwaamfte Kruidkundigen ftellen willekeurige beginzels vast, om de Rangen , de Geflachten en de Soorten der Planten te bepaalen. Tot nog is er geen Kruidkundig Stelzel ° geen alle andere heeft verbannen, door zyn eigen bewys met zich te draagen. Middelerwyl hebben de onderfcheidene Stelzels oneindige dienften ge- daan , door allengskens de verbaazende meenigte van voorte brergzels мап het groeijend Ryk, zo bezwaarlyk nauw- keurig van elkander te onderfcheiden , eenigzins te Ontwar- теп. Їп deeze weeteníchap is ieder Veronderftelling bykans ееп Фар nader tot de Waarheid gekomen. Zy, die zich naar geene vaste Leerwyze hebben willen fchikken „еп het lieten blyven by enkele befchryvingen , hebben , hoe be- kwaam ook апдег2іпѕ, weinig toegebragt aan den voort- ng der Kruidkunde. Сі. 05105 en BAUHIN , twee nen in die Weetenfchap zeer егуаагеп, zyn tot dien misflag vervallen. Zy befchryven de Planten , gelyk ze hun voorkomen ‚ zonder orde ‚ zonder de gelykheden aan te wyzen, die ‘er tusfchen verfcheide plaats hebben, zonder eenig behulp aan het geheugen te verleenen. Dus zyn hunne meeste befehryvingen zo wydloopig , dat men er zich tegenwoordig ‚ naa dat zo veele goede Leerwyzen dit d | overe 874 ‚DE LOTGEVALLEN- overtollige hebben afgefneeden, niet kan gebruiken. Even eens is het gelegen met де Weetenfchappen. Zyn naam voor eenig Stelzel te plaatfen , aan de naakomeling” fchap gevoelens over te leveren , die anderen inntemens of , ten minften een groot getal aanhangers te hebben , is voo een Wysgeer een zo verrukkend vooruitzigt, als de over win- DER :WYSBECEERTE, 475 winning der wereld voor ALEXANDER. Bevlytiging , moel- ‚te, tyd, kosten , alles wordt niet gerekend , alle vermogens ` чап ziel en lichaam {pannen zamen, om den loflaurier der enfterfiykheid ге verkrygen. Zou LINNÆUS de Кене deeltjes van ontelbaare men -geteld en afgemeeten heb- ben, hadt hy miet gehoopt daar in den gron te zullen vinden van ееп Stelzel,’t geen zyn naam door alle eeuwen met lof zal doen noemen? Zou NEWTON, zonder zodanig een vooruitzigt, zich zo vetle moeilykheden getroost hebe ben in het neemen der proeven op het Licht, om door de herhaaling derzelven zyne gemaâkte Veronderftelling be- vestigd te zien? De Liefde tot de Waarheid is een alleruite muatendst drangmiddel; maar zou dit altoos in (taat wee- zen om iemand tot dergelyke onderneemingen aan te zetten ? Dan dit is het eemige voordeel der Veronderfteltingen niet ‚ zy brengen voordeelen te wege , die de belangeloostte en onroemzugtigfte Wysgeeren: moeten erkennen. - Uit de Veronderftellingen ontítaan Vraagftukken , waar om men anderzins niet zou gedagt. hebben. Deeze Vraagftukken Seegen aanleiding tot het doen van Proeven, deeze Proe- ven ftrekken om de waarheid uit te vinden , en ontdekkin= gen te doen, die het dekkleed , waar mede de Natuur haa: re werkingen. verbergt , allengskens, opligten. De drie Stelzels, die in de Starrekunde aangenomen geweest zyn, hebben de Starrekundigen verpligt om ontelbaare waarneee mingen te doen, ‘die hun ontglipt zouden weezen „ zo elk niet getragt hadt zyn verkoozen Stelzel гереп dat van ап- deren ftaande te houden. | Alle Waarfchynlykheid heeft eenige Waarheid іп zich, waar dan пор jets ontbreekt. Dit gedeelte te veragten en te verwerpen , om dat het flegts een gedeelte is, is het mid- del om nimmer tot: het geheel te komen. Indien iemand fchatten wil vergaderen, moet hy met kleintjes beginnen , en die kleine voordeelen te zamen aanleggen om grooter te behaalen ‚ en dus ber oogmerk te bereiken. Desgelyks угап». heer men de Weetenfchappen zoekt te vermeerderen , moet теп onbearbeide of flegts nauw ontgoune landen verder bewerken , in -hoope dat ze ook, met den tyd, zo goede yrogten zullen’‘draagen als de anderen. , Eindelyk veroorzaaken de Veronderftellingen het onwaar- deertyk nut dat ze den nayver onder de Geleerden opwek- ken „die. om zo te Гргеекеп. de vonken lichts, welke an- derzins verborgen zouden gebleeven zyn, door hun fchry- жеп en wederfechryven - doen voor den: dag Кошер. ’t Is ‘er dät | even- 376 DE LOTGEVALLEN: `, eveneens mede gelegen als met de Olymaifche en andere Spelen der Oudheid , waar in de gloriekrans den Overwin- naar kroonde. Zou men , zonder de beroemdheid door deeze Spelen te behaaien , zo veele ALTHBA's in Griekenland gehad hebben? Zouden ‘er tegenwoordig zo veel Philofoo- hen weezen , wanneer zy , die zich loflyk „in dit renperk, wyten , door geene ftreelende loffpraaken wierden aange- moedigd? En hoe zal men hier in Gegen, dan met het be- hulp van Veronderftellingen. Hadt men пой de Veronders ftelling van BOERHAAVE ‚ten opzigte van de Ademhaaling, beftreeden , men zou het (tuk ор één of twee proeven heb- ben laaten berusten: maar de tegenkantingen geeven gele- genheid om nieuwe proeven ter Ítaavinge uit te vinden, en by te brengen. Als men zich te nederflaat in een Gewest, waar men verzekerd is dat geen vyanden zyn, denkt men om niets anders dan om die verblyfplaats gemaklyk en gè- regeld te maaken; maar indien de vyand te dugten ftaat, doet men veel nauwkeuriger onderzoek op den grond, men laat geen doortogt , geene hoogte zyne opmerking ontglippen. i . De gedaante des Aardkloots heeft gelegenheid tot een veel gerugtsmaakend gefchil gegeeven. NewToN maakte eene Veronderftelling , CASSINI beftreedt dezelve. Het ыс verwakkerde ; de graaden аап de Pool, еп aan de vennagtslyn wierden gemeeten, en ’t befluit was ten voor- deele van NEWTON's gevoelen. Zou dit gevoelen niet al- toos eene enkele befpiegeling geblceven zyn, zonder be- wys, indien CASSINI het zyne daar niet tegen ingebragt hadt, De zuivere Wiskundige waarheden , de van zelf blykbaare ftellingen , de dlgemeen aangenoomene begrip- реп, zullen noit gefchillen verwekken, de , Veronderftels ingen kunnen het alleen doen , en wy mogen zeggen dit is haar voorregt. 