Handboek der pharmakognosie
De vruchten; uit drie eenhokkige, vergroeide doosvruchten gevormd, drielobbig, glad, bruinachtig. Zij springen van den top binnenwaarts open en bevatten in ieder hokje meerdere zaden. Deze zijn langwerpig, eenigzins plat, zwartbruin, inwendig wit, spits, aan de basis stomp, gerimpeld, en gewoonlijk voor een gedeelte uit de reeds opengesprongene doosvruchten uitgevallen- Smaak onaangenaam, scherp en bitter; reuk bijna niet merk¬ baar. Het poeder verwekt hevig niezen- Bevat volgens pelletier en caventou: Zuur galnotenzuur veratrine, Vet, uit stearine, oleïne en sabadilzuur zamengesteld. Extractieve gele kleurstof. Houtvezel. Was. Gom. Hars. Zouten. En volgens meissner: Veratrine. Gom . .. Vet . .. Was . .. Slijrnsuiker. Houtvezel. Water .. 1,45 0,58 Hars, in aether, maar niet in oliën, oplosbaar. 4,82 Hars, in aether onoplosbaar . 8,43 0,43 Bittere extractiefstof mét een plantenzuur. . 5,97 0,10 Extracticfbezinksel . 24,14 0,65 Phytocolla met plantenz. potasch en chlorpo- 20,56 tassium . 1,11 6,40 Appelzure kalkaarde met bassorine . . . . 1,06 Zurevetteolie 24,20 Daarna heeft coükrbe naast het veratrine nog eene tweede plantenba- 8 114 SMILACEAE. sis, het sabadilline , daarin ontdekt (hetgeen niet met het door brandes opgegeven sabadilline moet verwisseld worden , daar dit als veratrine er¬ kend is) , hetwelk echter volgens simon eene verbinding van hars-veratrine met hars-soda zoude zijn. merck heeft er een eigenaardig zuur in gevon¬ den en dit vcratrumzuur genoemd. 23. SMILACEAE. Struiliwinden. Bestanddeelen: smilacine; paridine ; convallarine ; asparagine ; slijmsui- ker; mannasuiker ; zetmeel; gom; eiwit; aetherische oliën; roode, hars¬ achtige kleurstoffen ; benzoézuur. Afdeelingen : Smilacinae. Paridinae. Drac aeninae. 1. Smilacinae. Srailacineën. a. Asparagus. Aspergie . VI 1. 1. Asparagus officinalis l. Aan zeestranden op den zandigen bodem; bijna in alle moestuinen. — d. V. I. 192. Mq. 279. P. II. 139. F. B. S. I. 278. F. B • II. 155. — Levert den Aspergiewortel. Radix Asparagi. De wortelstok, die kort , schubbig , cylindervormig , getakt en vleezig is met de daaruit ontspruitende talrijke wortelscheuten , die lang , rond en wit zijn, bij het droogcn grijs en zeer rimpelig worden, doch week en sponsachtig blijven. Reukloos. Smaak laf, zoctachtig. Bevat volgens DULONG : Eigenaardige stof, in water en alkohol oplosbaar, door lood- en kwikzilverzouten rijkelijk neêrplofbaar. Gele hars. Slijmsuiker. Gom. Eiwit. Plantenvezel. Chlorpotassium- Chlorkalcium. IJzerverzuursel. Azijnzure potasch. Azijnzure kalkaarde. Appelzure potasch. Appelzure kalkaarde. Phosphorzure potasch. Phosphorzure kalkaarde- Is. Ruscus. Muizcdoorn - XXII. 14. of XVI. 2. 1. Ruscus aculeatus l. In Zuid-Europa , Engelanden Zwitserland. o. V. I. 193. Mq. 279. — Levert den SMILACEAE. 115 Bruschwortel. Radix Brusci s. Rusci. De wortelstok, die rolrond , 1 vinger dik , en geringd is , met zijne talrijke wortelvezels. Deze zijn geelachtig, inwendig wit, vleezig, digt, zoo dik als stroo- halmen, reukloos, en zoetachtig-onaangenaam, bitter en prikkelend van smaak. e. Smilax. Struihwinde. XXII. 6. of VI. 1. 1. Smilax China l. In China en Japan op boschrijke heuvels. — d.V. 1.190. Mq. 278. P. II. 157. — Levert den China- of Kina, wortel. Radix Chinae ponderosae s. Orientalis. De van wortelvezels bevrijde wortelstok. Knolachtige, langwerpige, onregel¬ matige stukken , welke zeer zwaar, hard, plat en reukloos zij n , en wier uitwendige schors dun,roodachtig-bruin, vast aanzittend en op enkele plaatsen weggesne¬ den is. Zij omgeeft eene licht vleeschkleurige of bruinachtige zelfstandigheid. Deze is digt , hoornachtig , bijzonder hard en harsglanzend , en wordt door jodium zwartblaauw en door ijzerchloride zwartbruin. Reukloos. Smaak laf, later bitter en prikkelend. Bevat volgens reinsch: Smilacine Suiker Looizuur Harsachtige kleurstof Looizuur Looizuurbezinksel Gomachtige kleurstof Krystallijne stof Wasachtige stof door sterken alkohol uitgetrokken. 2.8 door zwakken alkohol uitgetrokken 4,8 door aether uitgetrokken Balsamische hars Plantenlijm Zetmeelachtige gom Zouten van kalk , potasch en mangan. , met organische en inorganische zuren door koud water uitgetrokken 2,6 ! door heet water uitgetrokken . 23,5 Zetmeel Zouten Zetmeel en looizuur , door potasch uitgetrokken . 34,0 Plantenvezel . 20,0 Water . H?6 Bij den inkoop lette men op , of hij niet door de wormen is 11G SMILACEAE. aangevreten (hetgeen overigens slechts bij den volgenden wortel plaatsvindt) en of de wormsteken niet met bolus en loodglid zijn digtgestopt. Met den in den handel voorkomenden wortel is steeds de volgende Amerikaan- sche Chinawortel vermengd , welke daarom moet uitgezócht worden- 2. Smilax Pseudochina l. In Noord-Amerika. — n- V. I. 192. Mq. 278. P. II. 258. — Levert den Arnerikaansche Chinawortel. Y\ adix Chinae Americanae s. spuriae. Aan den voorgaanden in vorm en grootte zeer gelijk, doch lichter van kleur, specifiek zeer ligt, inwendig bijna wit, los, sponsachtig , me¬ lig. Wordt ligtelijk door wormen aangevreten. 3- Smilax medica schlechtendal. In Mexiko bij Tuspan, Misantla en Popantla- — Mq. 277- P.II. 1.40. — 4. Smilax ofjicinalis kunth. Aan de oevers van den Magdalenastroom bij Bajork in Nieuw-Granada. — n. V.I. 187 en 188. Mq. 277. P. II. 140- — 5. Smilax papyracea poiret. In de nabijheid van de Amazonenrivier in Brazilië. — 6. Smilax syphilitica willd. In Columbia aan de oevers van de Cas- siquiarerivier. — d. V. I. 186. Mq. 277. P. II. 141. — 7. Smilax cordato-ovata persoon. In Brazilië en Cayenne. — 8. Smilax aspera l. In Zuid-Europa. — Mq- 278. P. II. 158. — Deze van 3 tot 8 vermelde species van Smilax leveren de sedert het jaar 1530 gebruikelijke Sassaparilwortels . Radices Sassapariilae. Er komen vele soorten daarvan in den handel voor , waaronder, zoo als wij met zekerheid weten, de sassaparilla van Vera Cruzw an Smilax medica en de Lissabonsche sassaparilla van Smilax papyracea afstamt. Bij de overige soorten kan de moederplant slechts als waarschijnlijk of in het geheel niet opgegeven worden. Intusschen wordt het, doordien batka onder de wortels bladen van Smilax havniensis, tamnoides, laurifolia, scabriuscula en cumanensis vond, zeer waarschijnlijk, dat ook van dezen de wortels ingezameld worden. Vroeger is wel is waar Smilax Sassaparilla l. het meest algemeen als moederplant aangenomen, doch deze behoort, zoo zij bestaat, in SM 1 LAGE AE- 117 Virginië te huis, van waar volstrekt geene sassaparille tot ons schijnt te komen, zoodat daarom ook geene bij ons bekende sassaparille daarvan kan afstammen. De sassaparilwortels zijn de wortelvezcls, die uit eencn gewoonlijk dik¬ ken, knoesligen wortelstok ontspringen, houtachtig, taai, tot 10 voet lang, en nu eens meer dan weder minder met bijkomende vezels [in den handel baard genaamd] bezet zijn. Zij hebben noch geledingen, noch internodiën , en hangen dikwijls, vooral tegenwoordig, nog met den wortelstok zamen. Zij komen tot ons óf in de lengte bij elkander ge¬ bonden (Sassaparilla longa), óf in spiraalvormige bundels zamengerold (Sassaparilla rotunda). In Brazilië worden zij gedurende het gansche jaar , naarmate , dat de zich daarbij opdoende zwarigheden , zoo als: weersgesteldheid , stand der rivieren, gevaarlijke koortsen , wilde bewoners enz. zulks gedoogen, en wegens de digl- heid der bosschen, stekels dezer planten en lengte der wortelvezels, slechts met groote moeite uit de aarde getrokken , boven vuur gedroogd en in den handel gebragl. De verschillende sassaparilwortel-soorten ontleenen hare namen aan de plaatsen, vanwaar zij tot ons afgezonden worden. Tot hare onderschei¬ ding zijn uitwendige kenmerken , zoo als : dikte , kleur , reuk , bijkomende vezels, enz. zeer onzeker, naardien zij aan velerlei veranderende invloeden onderhevig zijn. Zoo b. v. aan den ouderdom der plant , aan het begieten der aarde met water, om het uittrekken gemakkelijker te maken , aan het droogen boven vuur, aan het bewaren in de gevels der huizen, waar zij sterk door den rook getroffen worden , enz. — Standvastige en ter onderschei¬ ding bruikbare kenteckenen vindt men op de dwarse doorsnede in de verschillende kringen [door het doorsnijden der luchtkanalen ontstaan], inzonderheid in de kleur , den aard , de structuur en de betrekkelijke dikte dezer kringen. 1. Sassaparilla de Garaccas. Moederplant onbekend. Komt in vier¬ hoekige of ronde balen, die aan beide uiteinden met dierenhuiden overtrok¬ ken zijn en waarin zich langwerpig-ronde bundels van 4 — 8 pond zwaarte bevinden, zelden alleen lot ons, doch dient dikwijls tot het zamenbinden der overige soorten. Wortelstok ontbreekt. Wortelvezels bijna zoo dik als 1 vinger, diep en breed gesleufd. Opperhuid dun , geelbruin of vuilgeel- Schors betrekkelijk dik, wit, geelachtig, met eenen rooden tint, melig. Kern gemakkelijk te scheiden , zamengesteld uit eencn houtachtigen , gelen zoom , [in den han¬ del ook schors genaamd] die van talrijke , eenigzins onregelmatig geplaatste poriën voorzien is , en uit een wit merg. 118 SMILACEAE. 2- Sa ss apa ril la de Tampicko. Moederplant onbekend- Wortelstok kort, dik, knoopig , gewoonlijk voorzien van stengelbases , die % voet lang zijn, en waaraan vele spitse stekels zitten. Wortelvezels ter dikte van zwanepen- nen, breed gesleufd. Opperhuid roodacbtig -bruin, bruinachtig of donkergeel , soms met zwarte aarde bedekt. Schors dik, melig, wit of roodachlig. Kern geel , bestaande uit eene schors , die van verscheidene , eenigzins onregel¬ matige kringen poriën voorzien is, en uit een wit merg. 3. Sassaparilla Italic a. Moederplant welligt Smilax asper a. Wortelstok ontbreekt. Wortelvezels rondachtig, zoo dik als penne- schachten, breed en zeer vlak gesleufd. Opperhuid bruinachtig-geel , op verscheidene plaatsen gespleten , door het wegsnijden der alleenstaande bijkomende vezels. Schors dik, roodachtig-wit, melig. Kern zamengesteld uit eene gele, houtachtige schors, die van twee regelmatige kringen poriën voorzien is, en uit een wit merg. 4. Sassaparilla Lisbonnen sis s. de Para s . de Ma rann on s. Brasiliensis. Moederplant: Smilax papyracea. — Komt in cy- lindervormige bundels van 30 tot 70 pond zwaarte , 41/2 voet lengte, 8 tot 12 duim dikte en geheel met hoepels omgeven , van Para naar Lis¬ sabon , van hier naar Rio Janeiro cn Bahia , en dan ten tweeden male naar Europa. De wortelstok en de stengelbases, die met zamengedrukte, spitse stekels bezet zijn, somtijds voorhanden. Wortelvezels van de dikte eener pcnneschacht, breed gesleufd, de dikste onduidelijk gesleufd, gewoonlijk nog met vele bijkomende vezels bekleed. Opperhuid bruingeel, bruinachlig, zwartbruin. Schors dik, vuilwit, melig. Kern betrekkelijk dun, gevormd uit eene bruinachtige, bijna slechts van eene r.y poriën voorziene schors, en uit een wit merg. Reukloos. De smaak wordt van lieverlede prikkelend, scherp en krabbend, doch niet bitter. 5. Sassaparilla da Costa. Wortelvezels bijna rond, zeer vlak en onduidelijk gesleufd. Opperhuid bruinachtig-geel. Schors wit. Schors der kern geel. Overigens niet van de voorgaande verschillend en, zoo als het schijnt, daarmede bijna identisch. 6. Sassaparilla de Honduras. Moederplant onbekend. Komt even als de Sassaparilla de Caraccas verpakt tot ons. Uit den steeds aanwezigen, knoestigen wortelstok ontspringen talrijke wortelvezels, die breed gesleufd en zoo dik als slroohalmen zijn, doch langzamerhand dikker worden. De opperhuid bruinrood ; wordt naar den top van lieverlede blecker. Schors aan de basis dun , taai , roodachtig , naar den top langzamerhand dikker, SMILACEAE. 119 witter en meliger. Kern betrekkelijk dik, zamengesteld uit eene vuilgele schors, die van talrijke, eenigzins onregelmatig geplaatste poriën voorzien is, en uit een wit merg. Reukloos. De smaak wordt van lieverlede onaange¬ naam, scherp, krabbend en eenigzins bitter. De infusie is bleekbruin, schuimt bij schudding, wordt door aftreksel van galnoten en door ijzer - chloride niet troebel, doch door het laatstgenoemde donkerder gekleurd. 7. Sassaparilla de Yera Cruz s. de la Conta s. amaricans. De moederplant is Smilax medica. Komt in balen van 100 tot 150 pond, die slechts met touwen omgeven zijn, tot ons. Wordt inzonderheid in Frankrijk gebruikt. Wortelstok stomp, knoopig, nog van de stengel- bases , waaraan verwijderde, stompe stekels zitten, voorzien. De daaruit ontspringende, talrijke wortelvezels zijn zoo dik als stroohalmen , altijd met vele bijkomende vezels bezet, sterk en breed gesleufd. Opperhuid lichtbruin, sterk met aardachtige stof bedekt. De schors betrekkelijk zeer dun , bleek roodbruin, digt , taai, niet melig. Kern dik, gevormd uit eene houtach¬ tige schors , die van twee zeer regelmatige kringen poriën voorzien is, en uiteen geelachtig wit merg. Reukloos. Smaak zoetachtig, eenigzins krabbend, bepaald bitter. Infusie roodachtig-bruin ; wordt door ijzerchloride donkerder. 8. Sassaparilla de Lima. Is slechts half zoo dik en minder taai. Opperhuid bleek vuilgeelbruin en sterker met bijkomende vezels be¬ kleed, overigens aan de voorgaande zóó gelijk, dat men hen voor jongere wortels van dezelfde plant houden kan. 9. Sassaparilla Jamaicensis s. rubra. Moederplant welligt Smilax officinalis. Komt in balen voor en wordt voornamelijk in _ s Engeland gebruikt. Wortelstok gewoonlijk niet voorhanden. Wortelvezels zoo dik als stroohalmen, breed en diep gesleufd, dikwijls met vele draad - of haar- vormige bijkomende vezels bezet. Opperhuid bleekbruin; wordt door be¬ vochtiging gewoonlijk fraai roodbruin. Schors betrekkelijk dun , roodach¬ tig, taai, digt, niet melig. Kern dik, zamengesteld uit eene vuil geelachtige schors , die van verscheidene onregelmatige kringen poriën voorzien is, en uit een wit merg. Reukloos. Smaak prikkelend, eenigzins scherp en krabbend, naauwelijks bitter. Infusie bruinrood; wordt door ijzerchloride troebel. 10. Sassaparilla venalis. Karakterlooze soort. Regelmatige, cy- lindervormige bundels ; zij zijn tot 2 pond zwaar, aan beide uiteinden en in het midden met witte en bruinroode repen papier en bindgaren om¬ wonden. Zij worden door de droogisten , om hen lot den verkoop ge¬ schikt te maken, zamengebonden uit verscheidene, juist voorhandenc 120 SMILACEAE. sassaparil-soorten , die daarom niet, althans ten opzigte der betrekkelijke hoeveelheid, gelijk zijn. Gewoonlijk bestaan zij uit Sassaparilla Lisbonnensis, de Tam piek o, de Honduras, en van binnen uit stukken van dezelfde wortels. Quantitative analyses van sassaparilwortels op al hunne bestanddeelen ontbreken. Slechts de volgende bestanddeelen zijn er uit afgescheiden en onderzocht : a. Aetherische olie. berzelius verkreeg uit 100 pond (van welke soort?) 1 once. Dat deze in de therapeutische werkingen haar aandeel heeft , bewijst de bevinding der geneesheeren , dat de tinctuur en infusie daarvan werkzamer is, dan het poeder en decoct. ß. Smilacine — parilline, parigline, parillinzuur , saïseparine. — Witte, poedervormige of krystalachtige indifferente zelfstandigheid , wrelke aan deze wortels hunnen scherpen, krabbenden smaak, inzonderheid hunne therapeutische werkingen en aan het decoct daarvan de eigenschap, om bij schudding sterk te schuimen , mededeelt. Het bevindt zich in de opperhuid, in de digte, houtachtige, taaije schors en in de houtachtige schors der kern. Hierdoor verkrijgen dan ook deze altijd donker gekleurde kringen de eigenschap , van bij bevochtiging met zwavelzuur rood te worden, terwijl de smilacinevrije, zetmeelhoudende, melige , witte kringen daarbij wit blijven. Volgens ingenohl bevat de Vera Cruz-sassaparille 1,88, de Lissabonsche 1,41 en de Honduras 1,1 procent van dit smilacine. y. Zetmeel. Hoofdzakelijk in de witte, melige schors en het merg der kern , welke deelen daarom door jodium blaauw worden. Het komt in des te grootere hoeveelheid daarin voor, hoe dikker, witter en meliger deze kringen zijn. canobbio vond b. v. 54,2 procent, pfaff daar¬ entegen slechts zeer weinig, ongetwijfeld, omdat zij verschillende soorten onderzochten. Tracht men hiernaar de betrekkelijke deugd en werkzaamheid der verschillende sassaparil-soorten te bepalen , dan rangschikken zij zich ongeveer in de omgekeerde volgorde , waarin zij hier zijn aangevoerd , zoodat de Sassaparilla Jam ai een sis als de werkzaamste te beschou¬ wden is. — Mogten pharmakopoeen Smilax Sassaparilla als moeder¬ plant opgeven, dan zoude de Sassaparilla de Honduras, die ongeveer den overgang tot diegenen maakt, welke zich voor het gebruik het minst aanbevelen, stilzwijgend de uittekiezene soort zijn, omdat zij van oudsher de meeste goedkeuring en aanwending vond , zoo zij al , hetgeen vrij zeker is , niet daarvan afstamt. — Vermelden pharmako- SMILACEAE. 121 poeën , zoo als tegenwoordig meestal het geval is, S mi lax syphi¬ litica als moederplant, dan kieze men de Sassaparilla Lisbon¬ nen sis, dewijl men deze vroeger daarvan afleidde, hoewel zij , gelijk wij thans weten, van Smilax papyracea afstamt. Verwisselingen : Sassaparilla orientalis. Texas-Sassaparille. Radix Caricis arenariae, hirtae en intermediae. Radix Asparagi. Radix Agaves Americanae. Stipites Humuli. Bezemtakjes, enz. 2. Paridinae. Paridineën. ». Paris. Parishruid. VIII. 4. 1. Paris quadrifolia l. Menigvuldig in de bosschen van Duitschland , alsook in Nederland. — n.V. 1.193. Mq. 280. F. B. S. I. 796. F. BAX. 641- — Levert a. Pariswortel. Radix Paridis s. Solani quadrifolii. De wortelstok; eenvoudig, hier en daar met vezels bekleed, kruipend, geleed, dun, bleekbruin, inwendig wit en vleezig. Moet in den herfst ingezameld worden. Riekt en smaak versch onaangenaam. Na het droogen is hij reukloos, walz vond daarin : Paridine. Asparagine. Eigenaardig vet. Chlorophyllum. Houtvezel. Bitteraarde. Pektine. Groengele , krabbende hars. Zetmeel. Roodbruine hars. Gom. Bruine hars. Suiker. Citroenzuur. Potasch. Appelzuur. Kalk. Phosphorzuur. b. Parishruid. Herba Paridis s. Solani quadrifolii. De boven aan den stengel kruiselings staande bladen ; eirond, glad, gaafrandig, drienervig, kort gespitst. Zij rieken narkotisch en smaken onaangenaam, zoetachtig, walz vond Paridine. Pektine. Asparagine. Zetmeel. Chlorophyllum. Gom. Plantenvezel. Suiker. Bitteraarde- Potasch. Water- Kalk- daarin : Groengele , krabbende hars. Roodbruine hars. Bruine hars. Ransig vet. Humusaardig zuur. Phosphorzuur. 122 SM1LACEAE. c. Parisbessen. Baccae Paridis s. Solani quadrifolii. De rijpe vruchten; zoo groot als erwten, rondachtig, onduidelijk vier¬ hoekig, donkerblaauw , glanzend, vierhokkig. Reuk onaangenaam; smaak onaangenaam-wij nächtig, walz vond in De doosvruchten: De zaden: Paridine. Asparagine. Paridine. Asparagine. Pektine. Paarsche kleurstof Pektine. Vette olie. Zetmeel. Vette oliën. Zetmeel- Chlorophyllum. Gom. Weeke hars. Gom. Harsen. Suiker. Zouten. Suiker. Zouten. Het paridine is een eigenaardig, indifferent ligchaam, dat in fijne, satijnglanzende krystallen aanschiet, krabbend en brandend, doch niet bitter smaakt. Het gelijkt veel op smiiacine. 3. Dracaeninac s. C onvallarinae. Bracaenineën. sa. Convallaria. Dalkruid. VI. 1. 1. Convallaria majalis l. Aangenaam riekende voorjaarsplant uit de bos- schen van Duitschland en ons Vaderland. — d. V. 1.193. Mq. 279. F. B. S. I. 280. F.B, I. 6. — Levert de Dalkruidsbloemen. Flores Liliomm Convallium. De klokvormige, in eene eenvoudige tros geplaatste, witte bloem - dekken met zesdeeligen zoom , die bitter en scherp smaken , doch eene hoogst liefelijke, bij het droogen geheel verdwijnende geur bezitten. HEUBERGER verkreeg door overhaling van 12 oneen versehe bloemen 0,05 gram van een krystalachtig , sterk riekend stearoptenon. walz heeft er wijders eene zelfstandigheid in gevonden , die in mikroskopische krystal- schubben aanschiet en bitter en krabbend smaakt. Of deze dezelfde is , als in de beide volgende planten, dus convallarine of paridine, dan of zij daarvan verschilt , moet nog naauwkeuriger bepaald worden. fo. Poly gonatum- Zegelbloem. VI. 1. 1. Poly gonatum vulgare redouté. Convallaria Poly gonatum l. — D. V. I. 193. Mq. 280. P. II. 139. F. B . S. I. 280. F. B. II. 94. — En 2. Poly gonatum multißorum desfosses- Convallaria multiflora L. — D. V. 1. 193. Mq. 280. F. B. S. 1.280. F. B. II. 95. — Reiden in schaduwrijke bosschen ; de laatste veelvuldiger- Zij leveren den SM1LACEAE. 123 Witwortel of Salomonszegel. Radix Sigilli Salomonis. De horizontaal liggende wortelstok ; 1 vinger dik , geleed , voorzien van gestippelde indrukselen (door het afvallen der stengels ontstaan) , geel- achtig-wit, inwendig geheel wit, vleezig. Wordt bij het droogen ook inwendig geelachtig , is reukloos en smaakt slijmerig-zoet. walz vond daarin : Asparagine. Slijmsuiker. Plantenlijm. Appelzuur- Citroenzuur- Plantenvezel. Zetmeel. Pektine. Potasch. Kalkaarde. Bitteraarde. Aluinaarde. Gele, krabbende hars. Stikstofhoudende zelfstandigheid. Zoutzuur. Phosphorzuur. Zwavelzuur. Water. Uit de gele, krabbende hars heeft hij naderhand een eigenaardig ligchaam , het convallarine , afgescheiden, dat in fijne zijdeglanzende krys- tallen aanschiet. Het gelijkt veel op het paridine en is welligt daarmede identisch. e. Dracaena- Dralienbloedsboom . VI. 1. 1. Dracaena Draco l. Op de Kanarische eilanden. — d. V. L 213. Mq. 280. P- II. 139- — Levert het a. Kanarisch Drakenbloed. Sanguis Draconis in massis verus. Het sap ; uit den stam langzamerhand naar buiten gedrongen , daarop verdroogd, verzameld en in de warmte tot massa’s vereenigd. Stukken van ongelijke grootte; onregelmatig, dof, ondoorschijnend, bruin¬ achtig -rood, op destreek vermiljoenrood , reuk- en smakeloos. Zij laten zich gemakkelijk fijn wrijven en leveren een vermiljoenrood poeder. Zij zijn niet oplosbaar in water, maar ligt in alkohol , moeijelijker in aether en oliën met eene schoone roode en in bijtende loogen met eene paarsche kleur. Smelten hij verhitting bezwaarlijk , schuimen dan sterk en stoolen eenen witten, sterk prikkelenden , hoest verwekkenden damp uit, verkolen en geven eene moeijelijk verbrandbare kool , die daarbij eene graauwe asch overlaat. (Men vergelijke de volgende planten.) 12. PALMAE. PALMEN. Bestanddeelen: zetmeel; suiker; pektinc; eiwit; harsen (draconine) ; benzoezuur; vetten (palmitine; cocine); was; looizuur« 124 LEPIDOCARYNAE. Familien: Saballinae. Lepidocarynae. Coryphinae- Boras- sinae. Arecinae. Cocoinae- 24- LEPIDOCARYNAE. Schubachtigen. a. Calamus. Rotang. VL 1. 1. Calamus Draco willd. Calamus Rotang l- — d. Y. 1. 212. Mq. 274. P. II. 79. — 2. Calamus petraeus loureibo. Calamus Rotang l. — P. II. 79. — 3. Calamus rudentum loüreïro. Calamus Rotang l. — Mq. 274. — 4. Calamus verus loüreïro. Calamus Rotang l. — Mq. 274. — Deze vier groote , fraaije palmen uit Oost-Indië leveren het ß. Oost-Indisch Drakenbloed. Sanguis Braconis Indiens. Het verdroogde roode harssap , dat uit de ondervlakte der schubben uilzweet, welke op het vruchtbeginsel, dat de grootte eener peperkorrel heeft, rugwaarts op elkander liggen en later de rijpe vrucht , die den omvang eens geweerkogels bezit, in 15 rijen bedekken, zoodat de vruchten daarmede geheel bekleed en doordrongen worden. — Naar gelang der onderscheidene wijzen , waarop men deze vruchten (baccae) behandelt , wor¬ den de volgende soorten verkregen, die door haren uitwendigen vorm en zuiverheid onderscheiden worden : a. Sanguis Draconis Indicus in b acul is. Dehars, die van de vruch¬ ten werktuigelijk afgewreven of na weeking in kokend water afgeschraapt en daarna in de warmte in pijpen wordt gürold ; komt het veelvuldigs! bij ons voor. Pijpen van 1 vinger dikte en 18 duim lengte. Bruinroodachtig, van kleine holligheden voorzien, in bladen van Corypha u m b ra cu 1 i f e ra gewik¬ keld en met repen riet van Calamus petraeus omwonden. Zij leveren een donker vermiljoenrood poeder, zijn in alkohol volkomen oplosbaar, verspreiden bij verbranding cenen sterken reuk naar henzoëzuur en laten daarbij slechts een weinig vuilwitte asch over. b. Sanguis Draconis Indicus in lacry mis. De op de zoo even ver¬ melde wijze verkregene hars, die echter in de warmte lot droppelvormige stukken ter grootte eener walnoot vereenigd zijn. Zij komen tot ons in bladen van Corypha umbraculifera of Corypha Licuala gewikkeld en als de paarlen van een halssnoer aan elkander geregen. Weinig glanzend , donkerroodbruin , breuk dof en oneffen , gemakkelijk fijn te wrijven, poeder licht vermiljoenrood, reuk- en smakeloos. Soorte¬ lijk gewigt = 1,196 — 1,198. Geheel oplosbaar in alkohol. LEPIDOCARYNAE. 125 c. SanguisDraconis Indicus in gr an is. Nadat de vruchten op de vroeger gezegde wijze van de uitwendig daaraan klevende hars zijn be¬ vrijd, worden zij fijn gestampt, gesmolten en na van onreinheden ge¬ zuiverd te zijn, tot stukken gevormd. Onregelmatige stukken van de grootte eener linze tot die eener kers; hoekig, afgerond, zwak glanzend, met rood poeder bestoven , met stukken der vrucht vermengd, reukloos. Zij hebben eene glasglinsterende breuk, kleu¬ ren bij het kaauwen het speeksel paarsch , smaken zuurachtig-zamentrek- kend , smelten in de warmte met eene roode kleur, verspreiden daarbij eenen aangenamen reuk naar vanielje , verbranden met sterk roetgevende vlam tot op een weinig witte asch, en laten bij oplossing in alkohol vreemde bijmengselen achter. Daarenboven beslaat er nog eene derde, doch zoo als het schijnt, niet in onzen handel komende hoofdsoort van drakenbloed , namelijk het y. Amerikaansch Drakenbloed . Sanguis Braconis de Carthagena. Doch deze insgelijks goede soort wordt in West-Indi'ê verkregen van : Pterocarpus Draco l. XVII. 6. leguminosae. — d. V. I. 213. Mq. 72. P. 11.79. — Uit de gekwetste schors dringen bloedroode droppels te voorschijn, die in de zon verdroogen en een roodachtig harsig overschot achterlaten, het¬ welk verzameld , door warmte week gemaakt en dan tot pijpen gerold wordt* Pijpen van twaalf tot veertien duim lengte, met cissusbladen en ranken wijd uit een en zoodanig omwonden , dat het drakenbloed aan de spitse zijde bedekt is en aan den anderen kant ter dikte van 1 duim kan herkend worden. Dit drakenbloed geeft een vermiljoenrood poeder , is bijna vol¬ komen in alkohol oplosbaar , smelt gemakkelijk bij verhitting , verspreidt dan eenen zoetachtigen reuk naar peterselie , verkoolt en laat bij de ver¬ branding slechts weinig witte asch over. In drakenbloed in korrels vond herberger : Drakenbloedstof . * . 90,70 Vetachtige stof . • . 2,00 Zuringzure kalkaarde . 1,60 Phosphorzure kalkaarde . 3,70 Benzoëzuur . 3,00 Deze drakenbloedstof is eene roode elektronegatieve hars. melandri, die haar voor eene piantenbasis hield en draconine noemde , bevond het eerst , 126 LEP1D0CARYNAE. dat eene soort van drakenbloed in koeken geheel en al daaruit bestond. Hij vond haar in drakenbloed in korrels in het geheel niet. Een verge¬ lijkend naauwkeurig onderzoek van alle vermelde soorten zal eerst over de gelijkheid of het verschil harer bestanddeelen alsook over de meening van dierbach , dat slechts het rood harsachtig sap van Endogenen het echte drakenbloed levert (zoodat het Amerikaansch dra¬ kenbloed een wezenlijk verschillend rood harsligchaam zijn zoude) , het noodige licht verspreiden. Het drakenbloed komt ook nagemaakt voor. Iï. Sagus. Sagopalm. XXI. 6. of VI. 3. 1. Sagus Rumphii willd. Metroxylon Sagus koenig. Op de Moluk¬ ken; wordt ook op andere Oost-Indische eilanden gekweekt. — d. V. I. 214. Mo. 275. P. I. 54 en II. 73. — Levert de Sago. Sago. Tot hare bereiding worden de stammen doorkliefd , het daarin voorhan¬ den merg er uit genomen , met water goed omgeroerd en het zetmeel daaruit op zeven, die uit vezels van den kokospalm vervaardigd zijn , ge¬ zift. Nadat het zetmeel dan in het water bezonken is , wordt het goed gewasschen, op doeken of matwerk gebragt , half droog door metalen zeven gewreven , opdat het korrelig zal worden , en in bijzondere ovens bij eene temperatuur van omstreeks -f 60° C. gedroogd. Één stam zou tot 300 pond leveren. De sago wordt echter ook uit de stammen van andere species van Sagus en zelfs van het tot de familie der Cy cadeae behoorend geslacht Cycas op gelijke wijze verkregen. De gewigtigste zijn : 2. Sagus Ruffia jacq. Metroxylon Ruffia sprengel. Op Madagas¬ kar. — o. V. I. 216. Mq. 275. — 3. Sagus Raphia v. d. b. Metroxylon viniferum sprengel. In Guinea. — d. V. I. 216. Mq. 275. — 4. Sagus laevis jacq. Op Sumatra en de Molukken. — P. II. 74. — 5. Sagus genuina labile. Op de Molukken. — Cycas. Cycas. XXII. 9. 1. Cycas revoluta. thunberg. In Japan. — d. V. I. 216. Mq. 271. P. II.20L — 2. Cycas inermis loureiro. In Cochinchina. — d. V. Ï.215. P. 11.201. — LEPIDOCARYNAE. 127 3 .Cycas circinalis l. In Oost-Indië. — d. Y. I. 216. Mq. 271. P. II. 200. — Naar gelang dezer verschillende afstamming (*),als ook der bereidings¬ wijzen zijn de bekende sago-soorten in zekere opzigten , doch niet wezenlijk onderscheiden. Volgens planche vindt men buitenslands 6 soorten: a. Witte Sago der Molultken. Welligt de Maputi-sago , de beste van Am- boina. Soortelijk gewigt — 0,776. Water daarmede koud gemacereerd , wordt door jodium blaauw , hetwelk met geene der volgende soorten plaats vindt. 500 deelen zuigen 820 deelen water in. b. Roode Sago der Moluliken. Kleine , niet meer dan 1 millimeter dikke, harde, graauw-roodachtige korrels, waarvan 500 deelen 652 deelen water inzuigen. Soort. gew. — 0,716. c. Grijze Sago der Moluhken. 1 tot 3 millimeter dikke, vaalgrijze korrels, waarvan 500 deelen 544 deelen water inzuigen. Soort. gew. m0, 672. d. Sago der Maldivische eilanden . 1 tot 5 millimeter dikke, afge¬ ronde of eironde, harde korrels , waarvan eenige wit zijn , andere aan eene zijde de kleur van gebrande aarde hebben. 500 deelen daarvan zuigen 285 deelen water in. Soort. gew. — 0,732. e. Sago van JSieuw-Guinea. Zeer gelijk aan de sago der Maldivische eilanden, doch de korrels zijn, op eenige witte na, steenrood. Soortelijk gew. — 0,728; 500 deelen daarvan nemen 604 deelen water op. f. Sago van Sumatra. Geheel ronde, witte of geelachtige, 1 tot 2 mil¬ limeter dikke korrels, die naar muskus rieken, een soortel. gew. van 0,684 hebben en waarvan 500 deelen 670 deelen water inzuigen. De tot ons komende soorten van sago zijn ; 1. Witte Sago. Sago albus. Onregelmatige, zuiver witte korrels. 2. Roode Sago. Sago ruber. Regelmatige, ronde, op de eene zijde bruinroode korrels. Schijnt de sago der Maldivische eilanden te zijn. 3. Bruine Sago. Sago fulvus. Onregelmatig ronde , ongelijk groote , bleek vuilbruingrijze korrels, wier kleur aan eenen kant veel lichter en bijna wit is. Welligt de grijze sago der Molukken. (*) Wij \inden daarenboven nog bij winkler ( Vollst . Real-Lexik. I. p. 449 en II. p. 489) als moederplanten der sago vermeld: onder de Palmen'. Arenga sacchurifera i lab.; Borassus ßabelliformis L. ; Caryota urens L.; Corypha rotundifolia en umbra- culifera l.; Elate sylvestris L. ; Phoenix farinifera roxb. ; Taliera sylvestris blume en T. Gembanga blume enz.; onder de Cycadecn: Zamia caffra thunb. en Zamia lanuginosa jacq. C. 128 CORYPHINAE. 4. Kleinkorrelige Sago. Kleine, gelijkvormige, geelachtige korrels. Wel- ligt de sago van Sumatra. 5. Nieuwe witte Sago. Even als mandiokka , een mengsel van grootere en kleinere klompjes en wit van kleur. De sago is over het algemeen zetmeel in eenen eenigzins veranderden toestand. Zij stolt namelijk bij het droogen in eene temperatuur van -}- 60° C. met het daarin nog voorhanden water tot eene half doorschijnende massa, die na het uitdroogen niet meer poedervormig, maar half door¬ schijnend en hoornachtig hard wordt. Zij zwelt in heet water op, wordt doorschijnend en geleiachtig, is echter slechts voor een klein gedeelte daarin oplosbaar. Zoowel de oplossing , als de opgezwollene korrels worden door jodium indigoblaauw. De kleuren van eenige sago-soorten zijn afhan¬ kelijk van het meer of minder zorgvuldig uitwasschen van het bezonken zetmeel, welligt ook van eene ongeüjk hooge temperatuur bij het uitdroo¬ gen en , volgens opgave van pianche , van de bekleedselen der zetmeel- korrels zelve. Tegenwoordig komt de sago dikwijls kunstmatig nagemaakt voor uit aardappelzetmeel , dat men ook wel met gebrande suiker gekleurd heeft. 25. CORYPHINAE. Coryphineën. a. Phoenix. Dadelpalm. XXII. 6. of VI. 3. 1. Phoenix dactylifera l. In Noord-Afrika en Oost-Azië. — Mq. 275. — Levert de Dadels. Dactyli s. Palraula s. Tragemata. De langwerpig-eironde , eenzadige , besachtige steenvruchten , welke kort vóór het rijpen geplukt en daarna in hoopen aan de zon worden blootgesteld , waarbij zij droogen en haar wrange smaak in eenen zouten verandert. Onder de doorschijnende, gladde, dofglanzende, roode uit¬ wendige huid (in den handel schors genoemd) bevatten zij een reukloos vruchtvleesch , en daarin eene cylindervormige , op de eene zijde gesleufde kern, die bruinachtig-geel , hard en met een fijn, wit, doorschijnend vliesje omgeven is en omstreeks Via van het gewigt der dadels bedraagt. Door kweeking en ongelijke zorgvuldigheid bij de inzameling ontstaan vele dadel-soorten , waarvan tot ons komen : 1. Alexandrynsche Dadels. Dactyli Alexandrini. De grootste en beste. Zij zijn nagenoeg l1/* duim lang. Hunne uitwendige huid is bruin- AREC1NAE. 129 achtig-rood , hun vleesch bruinachlig, wit en zeer welsmakend. De zoo¬ genaamde Jajfa-dadels zijn slechts eenigzins kleiner. 2. Barbarysche dadels. Dactyli Barbarici. Zijn kleiner en bleeker van kleur. Hun vleesch is witachtig , minder sappig en zoet. — De dadels bevatten volgens reinsch In het vleesch : In de kern : Slijmsuiker. ...... 58,0 Gomachtige stof. • • • 36,4 Pektine. 8,9 Gom en slijm. • • • 2,5 Pektineachtige gom . . .. 3,4 Stearineaardig vet • • • 0,5 Bassorineachtige stof. . .. 4,1 Onvcrzecpbaar elaine 0,3 Vette olie. 0,2 IJzer-groenkleurende looistof. 7,1 Was. 0,1 Opperhuidje (verhard eiwit). 0,6 Vezel met kleurstof en looizuur. 2,3 Vezel. 39,6 Water. 24,0 Water. 13,0 In het vruchtvleesch der dadels van Tripolis vond bonastre : rietsui- ker , slijmsuiker, eiwit, gom, parenchyma. 26, A R E C I N A E. Arecine’ën. a. Are ca. Arehapalm of Pinangboom. XXL 6. of VI. 3. 1. Areca Guvaca. nees ab es. Areca Catechu l. Areca Betel fée. Op de Sundasche eilanden ; door geheel Oost-Indië gekweekt. — d. V. I. 211. Mq. 273. P. II. 77. — De vruchten van dezen palm zijn voor alle streken van Oost-Indië en China , alwaar het gebruik van het zoogenaamde betel tot gewoonte is geworden , hoogst belangrijk. Op Sumatra zouden jaarlijks 100000 centenaars worden uitgevoerd. Een blad namelijk van Piper Betle wordt met een weinig gebranden kalk bestreken, alsdan een stuk eener arekanoot, betel- of pinangnoot genoemd, daarin gewikkeld, en dit alles te zamen , even als bij ons de tabak, gekaauwd. In verscheidene oorden, gelijk b. v. op de Philippijnsche eilanden, is dit kaauwen zoowel voor mannen als vrouwen eene dagelijksche . gestadige, noodzakelijke behoefte geworden. De werking daarvan is, dat zij steeds daarna vermeerderde speekselafscheiding en roodbruin gekleurde tanden en tandvleesch verkrijgen. Uit de arekanoten zoude volgens rumph de Kateehu van Bengalen be¬ reid worden , hetgeen later om derzclver te gering looizuurgehalte is tegengesproken. Intusschen schijnt toch rumpii volgens de mededeelingcn van Heine en LiNDLEY gelijk te hebben ; de laatste immers leidt de Colombo Kateehu 9 130 OPHRYSINAE. daarvan af. (Verg. beneden bij Acacia.) kanoten : Looiz. (veel). Roode onopl. zelfst. Galnotenzuur. Stikstofhoudende zelfst. Volgens Morin bevatten de are- Vetachtige stof. Gom. Verscheidene zouten. Vlugtigeolie. 13. ORCHIDEAE. ST ANDEL KRUIDIG EN. Familien: Ophrysinae. Malaxinae. Limodorinae. Cypripe- d i n a e. 27. OPHRYSINAE. Ophrys ineen. Bestanddeelen : bassorine; arabine ; zetmeel; indigo. Orchis. Standelliruid. NX. 1. Verscheidene soorten van dit plantengeslacht leveren den Salepwortel. Radix Salep. De knolachtige wortels; in den herfst gegraven , eens met water gekookt , en dan ras gedroogd. Kwamen vroeger uit het Oosten tot ons ; thans verkrijgen wij hen voornamelyk 1. Orchis mascula l. 2. Orchis Morio l. 3. Orchis militaris de c. 4- Orchis pyramidalis l. it Frankrijk. Hoofdzakelijk van.- 5. Orchis galeata lamarce. 6. Orchis fnsca jacquin. 7. Orchis macnlala l. 8. Orchis latifolia l. Zie voor sommigen dezer d. V. I. 195. Mq. 294- P. II. 198. F. B. S. I. 620. F. B. I. 20. VII. 485 en 534. De 6 eerstgenoemde soorten hebben onverdeelde , eironde , en de beide laatste handvormige wortelknollen. Zij groeijen het weligst op weilanden en boschachtigc grasplaatsen in Zuid-Duitschland , Nederland en de overige warmere landen van Europa, valta en beissenhirtz hebben aangetoond , dat de kweeking dezer planten zeer doeltreffend en voordeelig kan worden. Eironde , gerimpelde , hoornachlige , harde , doorschijnende , grijs- of geelwitte stukken , die moeijelijk te pulveriseren zijn , geenen reuk en eenen laffen smaak hebben. Zij zijn nu en dan met de handvormig ver¬ deelde knollen van O rchi s maculata en latifolia vermengd. Gewoon¬ lijk aan draden geregen en daarop vastgekleefd. — Van welke Orchissoort de Oostersche worden ingezameld , is niet naauwkeurig bepaald ; zij zijn echter aanmerkelijk grooter dan de Fransche- — Zij bevatten : MALAXINAE. 131 a. Bassorine. Hieruit bestaan zij bijna geheel, zooclat 5 grein daarvan met 1 once water een dik, glibberig, niet zeer kleverig slijm vormen, dat zich door magnesia usta en chininum sul phuricum verdikt. ß. Zetmeel. Meer in jongere knollen. In oudere schier geheel verdwenen. y. Arabine . Zeer weinig. d. Een vlugtige, naar zaad riekende en eene bittere zelfstandigheid, die er beiden door het opkoken in water uit verwijderd worden- e. Vier procent asch , grootendeels uit keukenzout zamengesteld. Dit zal waarschijnlijk uit het zeewater zijn opgenomen , dat bij het opkoken gebruikt is. 28. MALAXINAE. M al ax ineen. a Vanilla. Vanielje . XX. 1. 1. Vanilla aromatica swartz. Epidendron Vanilla l. In Mexiko en in het heete Zuid -Amerika , op Jamaika en Cuba. — d. V. I. 197. Mq. 295. P. II. 199. — Levert de Vanielje of Banielje. Vanilla s . Vaniglia. De onrijpe en nog niet opengesprongene haauwen, die, bij de 50 stuks in blikken doozen opgerold, tot ons komen- Zij zouden met de olie van Anacardium occidentale bestreken worden, om het uitdroogen te voorkomen. De haauwen zijn twaalf duim lang, eenigzins gebogen, smal overlangs gerimpeld, donkerbruin, week, buigzaam , taai, weinig glanzend. Zij zijn met een bruin, balsamisch merg gevuld, waarin zich ontelbare , kleine, zwarte, vetglanzende , tusschen de tanden knersende zaden bevinden, en hetwelk zoetachtig-aromatisch smaakt en zeer aangenaam , even als Peru¬ balsem riekt. Op de oppervlakte ontwaart men dikwijls kleine krystal- len , die echter geen benzoëzuur zijn, zoo dit niet ter vcrvalsching daarop gestrooid is , maar vanielje-kamfer. Volgens BUCHOLZ bevatten zij : Bruingele, onaangenaam riekende, zacht en eenigzins ransig sma¬ kende vette olie . . 10,8 Weeke, in aether moeijelijk  9,0 Zoete extractiefstof . 1,2 Suikerachtige zelfstandigheid met benzoëzuur . 6,1 Gom . . 11,2 Zetmeelachtige stof . 2,8 Houtvezel . . 20,0 Exlractiefbezinksel . 7,1 Gom, door potasch uitgetrokken . 3,9 Benzoëzuur . 1,1 Water en verlies . 5,7 Hetgeen bdcholz hier benzoëzuur genoemd heeft, is volgens bley de vanieljeliamfer. — Door overhaiing met water verkrijgt men uit de va- nielje geene aetherische olie ; de aangename geur wordt slechts daarbij vernietigd. [Men onderscheidt tegenwoordig 5 soorten : 1. Vanille corriente. Deze vervalt in twee ondersoorten: eene betere en eene van mindere waarde. De eerste daarvan heeft weder 5 verschei¬ denheden : a) vleezige corriente , b) chicafina corriente , c) corriente saccata, d) corriente resecata , e) corriente basura- 2. Vanille simarona. 3. Vanille mestiza. 4. Vanille puerca. 5. Vanille pompona.] Verwisselingen : de haauwen van Yanilla Pompona, sativa, sylvestris, microcarpa. [Volgens volger zoude ook in den handel vanielje voorkomen, die, na reeds met spiritus te zijn uitgetrokken, met Peru-balsem bestreken is.] 14. SCITAMINEAE. SPECERIJ A CHTIGEN. Familien: Cannaceae. Amomeae. Musaceae. 29, CANNACEAE. Cannaceën. ». Maranta. Pijlwortel, I. 1. ] Maranta aruncllnacca willd. Tn Zuid-Amerika. — d. V. 1.208« M Q. 303. P. IT. 167. — En 2. Maranta indica tussac. Maranta arundinacea l. Van Oost- AMOMEAE. 133 Indië naar Jamaika gekomen. — d. V. I. 208. Mq. 303. — Beiden leveren het Amerikaansch Zetmeel . Amylum Marantae Americanum. Het uit hare wortelspruiten afgescheiden zetmeel, dat gewoonlijk onder den naam van Arrow- Root, pijlwortelmeel , bekend is. 100 pond versehe spruiten leveren 10, en volgens anderen 20 pond- Verschilt in scheikundige verhouding niet van gewoon zetmeel en komt in physisch opzigt het meest met aardappelzetmeel overeen , zoodat zij naauwelijks kunnen onderscheiden worden. Aardappelzetmeel geeft, met 90 deelen water gekookt , eene zamenhangende pap en riekt , zoo het met zoutzuur wordt omgeroerd, naar mieren; het Amerikaansch zetmeel levert met 90 deelen water eene glibberige, vloeibare pap, en verspreidt , met zoutzuur omgeroerd, eenen reuk naar snijboonen. De korreltjes zijn paarlemoerglanzend en eenigzins grooter dan die van tarwezetmeel , doch kleiner dan die van aardappelzetmeel. 30. AMOMEAE. Am o mee n. Bestanddeelen : aetherische olie; harsen; kleurstoffen (curcumine). s» . Zingiber. Gember. 1 , 1. 1- Zingiber officinale roscoe. Am om urn Zingiber l. In Oost- Indië ; wordt aldaar ook overal, alsmede in China en West-Indië gekweekt. — d. V. I. 201. Mq. 297. P. II. 171. — Levert de a. Gember . Radix Zingiberis. De handvormig getakte knollen , welke deze plant aan haren bolachtigen wortel voortbrengt, en die, daar zij later houtachtig worden, in Januarij van het tweede jaar uitgegraven, waarschijnlijk met heet water gebroeid en dan snel door ovenhitte gedroogd worden. 1. Chinesche Gember. Komt in kleine kisten, die uitwendig met groen, zwart versierd papier bekleed zijn , tot ons- Zij bevatten nagenoeg 2 7* pond en zijn onder het deksel van een rood papier met Chinesche letters voorzien. De grootste en beste. Platte, bruinachtig-grijze stukken; zeer ge¬ rimpeld, hard, digt, op de breuk eenigzins donkerder, sterk hars- glanzend. Leveren een geelachtig poeder en kunnen slechts aan de ge- 134 AMOMEAE. ledingen, waar de takken zamenhangen , gebroken worden. Reuk aange¬ naam, specerijachtig. Smaak heet-specerijachtig, brandend-scherp. 2- Bengaalsche Gember. Kleinere , vingervormig gelede of getakte stukken, die uit- en inwendig eene vuil grijsbruine kleur hebben, op de breuk digt zijn en fijne ringen vertoonen- Reuk en smaak even als die der Cbinesche, doch zwakker. 3. Witte of Jamaika- Gember. Komt sedert eenige jaren uit Jamaika naar Engeland. De duurste. Ongetwijfeld met kalkmelk behandelde gem- berknollen- — Geheel witte, bestovene stukken, die in vorm met de Chinesche gember overeenkomen. Breuk meelachtig-vezelig. Reuk en smaak zeer sterk, bucholz vond er in : Bleekgele, dunvloeibare, aetherische olie . 1,06 Scherpe, aromatische weekhars . 3,60 In water en absoluten alkohol oplosbaar, verwarmend en bitter smakend extract 0,65 In absoluten alkohol onoplosbaar , scherp en zuurachtig smakend extract • 10,50 Gom . 12,50 Zetmeel, overeenkomstig met bassorine . . . 19,75 Bassorine . . 8,30 Extractiefbezinksel . 26,00 Houtzelfstandigheid . 8,00 Water . 11,00 Morin heeft er later werkelijk zetmeel uit afgescheiden , voorts eene met dierlijk vleeschextract overeenkomende stof (osmazome genoemd) , en er de aetherische olie van groenachtig-blaauwe kleur uit verkre¬ gen. AVEQUiN bekwam uit 4 pond versehe gember 7!/s once zeer schoon, wit zetmeel. b. Ingemaakte of Gekonfijte Gember . Conditum Zingiberis. De jonge, sappige, nog versch met suiker gekonfijte knollen- Komt voornamelijk naar Holland en Engeland, en van daar naar Duitschland, 2. Zirtgiber Zerumbet roscoe. Am o mum Zingiber l. In de wou¬ den van Calcutta en op Java. — Mq. 298. — Levert de Wilde Gember. Radix Zerumbet. De knollen des wortclstoks, in vorm met die der gember overeen- AMOMEAE. 135 komstig, welke doorgesneden tot ons komen, inwendig geel zijn, aan¬ genaam specerijachtig rieken en bitter, kamferachtig-speccrijig smaken. b. Cass urn un ar. Cassumunar. I. 1. 1. Cassumunar Roxburghii aloys colla. Zingiber Cassumunar ROXB. Op Koromandel in Bengalen en het westelijk gedeelte van Java- — • Mq. 298- P. II- 198. — Levert de Blok-Zedoar. Radix Cassumunar. De wortelknollen; in peer- of schijfvormige, op zedoar gelijkende stuk¬ ken gesneden, van buiten grijs, inwendig geel. Zij bezitten eenen eenigzins onaangenamen, kamferachtigen reuk en eenen bilterachlig- aromatischen smaak. \ • ©. Curcuma- Kurkuma. I- 1. 1. Curcuma Zerumbet roxbourgh. Amomum Zerumbet koenig. In Bengalen en het westelijk gedeelte van Java. — Mq. 299. P. II. 1 98. — Uit den bolachtigen wortelstok komen handvormig gelakte knollen te voorschijn. Gelijksoortige knollen ontwikkelen zich aan de uiteinden der lange, dunne wortelvezels, doch deze zijn kleiner, wit en smakeloos- Na het uitgraven worden slechts eerstgemelde uitgekozen en deze le¬ veren den a. Lange Zedoarwortel. Radix Zedoariae longae. Ontstaat door het doorsnijden der groolere knollen in 2 of 4 langwerpige stukken, die daardoor eenen hoekigen vorm hebben, tot 2 duim lang en op enkele plaatsen van de likteekens der afgesnedene wortels voorzien zijn. Zij zijn digt, houtachtig, zwaar, uitwendig vuilwit of roodachtig, inwen¬ dig grijs of bruinachtig, bijna wasglanzend. Reuk aangenaam, specerij ach tig, even als kamfer; smaak bitter en scherp -specerijachtig. b. Ronde Zedoarwortel . Radix Zedoariae rotundae. De kleinere, rondachtige, niet doorgesnedenc knollen, die zich slechts onderscheiden door dezen rondachligen , aan het eene uiteinde in eene punt uitloopenden vorm, alsmede door zwakkeren reuk en smaak. — Ver¬ scheidene pharmakologen leiden hem van Curcuma aromatica Salis¬ bury af; doch de knollen dezer plant hebben eenen zeer bitteren , 136 kamferachtigen smaak en daarom meer overeenkomst met de blok-zedoar. Hetzelfde geldt van de knollen van Kaempferia rotunda l. die men vroeger als de moederplant beschouwde, hoewel het mogelijk zoude zijn, dat hare knollen ook als Radix Zedoariae rotundae voor¬ komen. — De zedoar bevat volgens bucholz: Brandend smakende, kamferachtige , aetherische olie . 1,42 Specerijachtige, bittere weekhars . 3,60 Specerijachtig, bitter extract met chlorpotassium en zwavelz. potasch. 11,75 Gom . 4,50 Bassorine . 9,00 Zetmeel . 3,60 Zetmeel , door potasch uit de houtvezel getrokken . 8,00 Extractieve , gomachtige zelfstandigheid, door potasch uit de hout¬ vezel getrokken . 3ir20 Plantenvezel . 12,89 Water . 15,00 MoiiiN verkreeg daaruit eene op dierlijk vleeschextract gelijkende zelfstandigheid (osmazome genoemd) en eene uit gewone zouten bestaande asch , waarin bucholz echter koperverzuursel vond. 2. Curcuma longa l. Curcuma tinctoria guibourt. In geheel Oost- Indië en China, deels wild, deels gekweekt- — d. V. L 205. Mq. 299. P. Iï. 176. — Levert den Lange Kurkumawortel. lladix Curcumae longae. De handvormig gelede, in hunne takken gebrokene knollen, die zich uit eenen bolachtigen wortelstok ontwikkelen. Langwerpige stukken ; gebogen , knoopig, knolachtig, geringd, rondachtig, 1 vinger dik, hard, van een eenigzins vezelig , digt weefsel, van buiten bruin- achtig^geel, inwendig donkergeel en op de breuk wasglanzend. Reuk even als die van gember; smaak bitter, specerijachtig, verwarmend. Komt het vcelvuldigst in poedervorm (Pulvis C urcuma e) voor, en dit poeder zou gewoonlijk met erwtenmeel vervalscht zijn. De wortel beval vol¬ gens JOHN : Gele , vlugtige olie . 1,0 Harsachtig curcumageel ( curcumine ) .... 10,0 tot 11,0 Extractief curcumageel . 11,0 tot 12,0 Grijze gom . 14,0 Houtvezel met eene in potasch oplosbare stof. 57,0 Water 7,0 tot 5,0 AMOMEAE. 137 De asch daarvan bevatte gewone zouten, vogel en pelletier vonden slechts eene harsachtige kleurstof en daarenboven stijfselachlig zetmeel. — Van twijfelachtigen oorsprong is de Koude Kuj'kumawortel. Radix Curcuma rotundae. Rondachtige , geringde knollen ter grootte van een duivenei. Is ove¬ rigens inwendig niet van den lange kurkumawortel onderscheiden , en komt gewoonlijk met dezen vermengd , zeldzamer alleen voor. Men ver¬ moedt eensdeels, dat hij de bolachtige wortelstok van Curcuma longa is, anderdeels, dat hij uit de knollen eener nog onbepaalde soort van Cur¬ cuma, namelijk der botanisch nog onzekere Curcuma r o t un da bestaat. — GuiBOURT onderscheidt 4 vormen der kurkumawortels:Curcuma rotunda, oblonga, longa en eenen vierden ronden, zonder bepaalden naam. 3. Curcuma augustifolia roxb. — Mq. 300. P. II. 179. — En 4. Curcuma leucorrhiza roxb. — Mq. 300. P. II- 180. — Uit de knollen dezer beide planten wordt in Oost-Indië een fijn zetmeel (Ti kor) bereid, dat op Arrow-Root gelijkt, en zich slechts door eene geelachtige kleur daarvan onderscheidt. Men heeft het Oost-lndisch Zetmeel , Amylum Curcumae Indicum, genoemd , en het zou ook naar Engeland gebragt en van daar ver¬ der verspreid worden. Volgens pereira bestaan er twee soorten van : een fijn wit en een bleek roodachlig-geel. Het door guiboürt beschreven echt Rengaalsch Arrow-Root, hetgeen Arrow-Root de Travancora genoemd wordt, is het zetmeel van Curcuma rubescens- cl. Alp in ia- Alpinie. I. 1. 1. Alpinia Galanga swartz. Op Sumatra; ook in andere streken van Oost-Indië gekweekt. — d. V. I. 201. Mq. 302. P. II. 196. — Levert den Galangawortel. Radix Galangae. De wortelstokken ; gafïelig-getakt, 1 vinger dik, rolrond, heen en weder ge¬ bogen, geringd, bruinrood, overblijvend. In versehen toestand eenigzins vleezig, in gedroogden vezelig en taai. Men heeft hen in stukken ter lengte van 1 — 2 duim doorgesneden, doch niet gespleten. Reuk eigenaardig, sterk, specerijach¬ tig ; smaak brandend , scherp, verwarmend, specerijachtig. Men onderscheidt ; a. Radix Galangae minor. De dunnere wortelstokken. Komen het meest voor en verdienen de voorkeur boven de volgende. 138 AMOMEAE. ß. Radix Galangae m aj or. De dikkere wortelstokken. Werden vroe¬ ger verkeerdelijk van Kaempferia Galanga afgeleid — guibourt on¬ derscheidt nog eene 3e soort, ligte Galanga , zonder den oorsprong te vermelden. — De galangawortel bevat volgens bücholz : Vlugge olie . 0,30 Gom ...-•. 8,22 Weeke , brandend smakende hars . 4,90 Bassorine . . 41,45 Zwak zamenlrekkende extractiefstof. 9,70 Houtvezel ..... 21,65 Water . . 12,25 Verlies ...... 1,33 Morin vond daarin bovendien nog zetmeel , eene met dierlijk vleesch- extract overeenkomende zelfstandigheid (osmazome genoemd) , azijnzure potasch en zuringzure kalkaarde; en brandes beeft er eene eigen¬ aardige, krystalliserendc stof in ontdekt, die bij kämpfende noemde. raybaud verkreeg uit 100 pond wortels 4 oneen en 2 drachmen aethe- rische olie. Somtijds bevinden er zich de wortelstokken van Alpinia- nutans, Cyperus rotundus en Cyperus longus bijgemengd. e. Amomum. Amomum- T. 1. 1. Amomum Granum paradisi afzelius. In Guinea en op Ceylon. — Mq. 301, P. II. 182. — Levert de Paradijskorrels of Paradijsboom, Grana Paradisi. De onrijpe zaden, waarvan zich een groot aantal in de doosvruchten bevindt. Klein, roodbruin, inwendig wit, glanzend, van kleine verhe¬ venheden voorzien. Reuk aangenaam, naar kardemom; smaak peperachtig- scherp , specerijig. Bevatten volgens willert .- Bassorine en houtvezel- 83,00 Extractiefstof. . . . 1,15 Brandend-scherp smakende hars. . 3,40 Aetherische olie . - 0,52 De rijpe doosvruchten, die somwijlen onderden naam van Cardamo- mum maximum voorkomen, bevatten zaden, die niet meer scherp, maar slechts specerijachtig, naar kardemom smaken. 2. Amomum angustifolium sonnerat. Op Madagaskar. — Mq. 300. P. II. 184. — Levert de Grbote Kardemoms. Cardamomum inajus. De rijpe doosvruchten , die ook Java-kardcmoms genoemd worden; I — 2 duim lang , ovaal , zwak driekantig , van diepe overlangsche sleuven voor¬ zien , grijsbruin , driekleppig en vliezig. Bevatten talrijke, eironde, zwart- of AMOMEAE. 13<) grijsbruine, inwendig witte zaden. Reuk kardemomachtig , aangenaam; smaak scherp-specerijig. 12 oneen leveren 1 drachme aetherische olie. 3. Amomum Cardamomum l. Op Sumatra en Java. — Mq. 300. P. II. 181. — Levert de Ronde Kardemo?ns. Cardamomum rotundum. De rijpe doosvruchten ; rondachtig , eivormig , met drie afgeronde , gewelfde kanten, stroogeel, vliezig, nagenoeg ter grootte eener kers. Op hare oppervlakte kan men door middel van een vergrootglas groevige plaatsen ontwaren , als gevolg van het afwrijven van haren. De daarin bevatte talrijke zaden zijn hoekig, bruin, inwendig wit , smaken verkoe¬ lend en aangenaam-specerijachtig en rieken aangenaam specerijig. Komen zelden voor. f. Elettaria. Elettarie . I. 1. 1. Elettaria Cardamomum white. Amomum re pens willd- Op de bergen van Malabar. In het district Wijnaad gekweekt. — Mq. 301- P. II. 188. — Levert de Kleine Kardemoms. Cardamomum minus. 