Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
(Tjibadak) H. Veen. jikorai. 1.4 Z.| 107.9 3; ]4| Gu 15m** 5 s; J. H. Berkhuij- Lebak Parai. 6.6 Z.| 106.4 | Bantam, Java. | 14| Gul0m** is K sen. Kontroleur van | Neira. 4.5 Z.| 124.9 | Amboina, Neira.| 15| 12" 10m | — 72 Banda. Posthouder te | Seba. 105 7. | 121.8 | Timor en Оп- | 18| 21" 30m | — 60 |20" 30m 395 ; derh., Savoe. imeem te | Atapoepoe. 9.1 Z.| 124.9 | Timor en Оп- | 18| 21° 40m | — 73 » erh., Timor Civ. gezaghebber Bima. 8.5 Z.| 118.7 | Timor en -| 18| + 21"0m| — 48 » te Bim derh., Soembawa "edite te | Pagar Alam. 4.0 Z.| 103.2 | Palembang, 22|16" Qm**| (— 12) Pagar Alam. Sumatra Pastoor te | TandjongSakti. 4.2 Z.| 103.1 | Benkoelen, 22| 17° 30m | + 15 Tandjong Sakti. Sumatra, Kontroleur van | Blambangan. 4.5 Z.| 104.0 | Palembang, 98| 9" Om | + 12 Иоеага Doea.. J. Н. Berkhuij-| Lebak Parai. 6.6 Z.| 106.4 | Bantam, Java, | 24|16"10m**| (— 12) n Ass.-Resident | Pandeglang. 6.3 7.| 106.1 S 97| 19" 15m | 3 van Pandeglang.| ** Midden Java Tijd. 1 ; | — 141 — Hg € D E 1 i e | Dist. id Үл айын Bijkomende verschijnselen 1 Richting. en x i en aard der beweging. i ; des | opmerkingen. 15 W—O. l lichte schok. 3 N—Z. Verscheidene lichte schokken. {Licht ruischen. 8 5 1 schok. Tijdsopgave kan + 20 min. fout zijn. 1 W—O. 1 lichte schok. | Lichte schudding in de lantaren. + 3 М орожо ар зекет 8 ZW—NO. |2 lichte schokken, 5 à 6 W—O. Een aantal vlug op elkaar vol- gende schokken Ed. eveedee. 1 lichte schok. E Тоо su s ас allengs sterker orden 5 W—0, Een reeks же schokken ge- volgd door een hevige. 3 N—Z. 1 lichte scho da Vrij lang.) ZW-—NO. |3 vrij hevige schokken. 2 NO—ZW. | Eenige lichte schokken. Tijdsopgave kan 1/5 uur fout zijn. 3 Z—N. 198 vrij sterke schokken. Tijdsopgave voldoende nauwkeurig. 15à 20 0—W. Flinke beweging. Huis kraakte. a араласа ee | I [...45» T H lichte sehok. | 4 O—W. |2 lichte schokken. — 142 — ** Midden Java Tijd. A B a, Residentie of Herlei- визо. Berichtgever. | Waarnemings- оов Gouvernement | ë = tot Ba- CH laats Breedte. n E Locale ar бан. Gw. | ^en duni "|| М. | % M.T. Minuten Batavia. Augustus 1912 (vervolg). Lichtwachter |Java's 46 punt. | 6.1 Z.| 105.9 | Bantam, Java. | 27|19u16m**| (— 12) |19 1m 39s, Java's Ae pun B. Hoffmann. Goenoeng Walet| 6.9 Z. | 106.8 | Preanger Re- | 27]19"13m**| ,, e (Tjibadak). gentsch., Java. J. H. Berkhujj-| Lebak Parai. 6.6 Z.| 106.4 | Bantam, Java. | 971191 Om** 2 * Civ.gezaghebber| Kolaka. 4.1 Z, | 121.6 |Celebes еп On-| 31| 1" 0m | — 59 olaka. derh., Celebes. 2" ^ 1% 23m 38, J. H. reg Lebak Parai. 6.6 Z.| 106.4 | Bantam, Java. | 31|15"45m** (— 12)|15" 49m 10*. G. E. Ban. Goenoeng Walet| 6.9 Z.| 106.8 | Preanger Re-|31|16" Qm** ae 5 (Tjibadak) |. gentsch., Java. September 1912. Ass.-Resident | Batoer. 1.2 Z. | 109.8 | Banjoemas,Javal 1 P —- уап Banjoemas "eem te Ba. = » - » 1199: Qm**(—- 12) Ass. Re ident Madjalenka. 6.8 Z. | 108.2 | Cheribon, Java. 4|l4w55m** — , va? an te Ва-! Batoer. 1.2 Z.| 109.8 | Banjoemas, Јата) 5,23" Qm** > Ee » LO 35 РЕЛ LEI EM Qm** 39 Ass.-Resident | Madjalenka. 6.8 Z.| 108.2 | Cheribon, Java. 623" Qm** e van Madjalenka. p укы у Civ. gezaghebber| Tjalang. 4.8 N 95.4 | Gouv. Atjeh еп 9104152 | + 45 . te Tjalang. Onderh., : Sumatra Ass.-Wedana | Wonosari. 8.0 Z.| 110.6 | Pekalongan, 911»35m**(— 12) van Wonosari. ` s "Kad van | Kesesi. 7.0 7.| 109.5 si 9 119 35а | — 11 Ka ; Patih Weisse Brebes. 6.9 Z.! 109.0 = 9 llu35m** (— 12) van Brebes. J, H. boom Lebak Parai, | 6.6 Z.| 106.4 | Bantam, Java. | 10 3u97m** ,, ' | — 148 — € D E CHE ES тə Bijkomende verschijnselen ` Richting. en en aard der beweging. А сд. opmerkingen. 1 O—W. 1 lichte schok. Bue. W—O. 9 zwakke vlug е” elkaar vol- U gende sehokken 3 |. N—Z. 4 lichte schokken. Eu FEM MI op ы S PECORA ГЕ 4 4 Vertikaal. |6 lichte schokken. Geluid als van ver verwijderden donder. + 10 W—O. 1 flinke sehok gevolgd door een aantal lichtere schuddingen. Ei) 0—W. re EE di 8 кон BE E БЕ a Huizen schudden. 3 Vertikaal. |1 hevige schok. Tijdsopgave vrij nauwkeurig. 1/5 ү О. 3 zachte schokken. 1 Es 5 hevige schokken k 3 Vertikaal. |9 vrij hevige schokken. Tijdsopgave vrij nauwkeurig. T 2 Ide + 20 N—Z. l vrij hevige siu. 2 0—W. l zwakke schok. 2 W—0. Idem. Tijdsopgave vrij juist. 2 ZO—NW. |l matige schok. 11/5 0—W. 9 lichte schokken. — 144 — A B Residentie of ; | Lenete Herlei- Seismo- Beriehtgever. | Waarnemings- ost Gouvernement | £ Pu tot Ja TE plaats. Breedte. van E Locale tavia- Batavia. š = tiid ijd. Aanvang Irw en Eiland. a d Gs Minuten Batavia. September 1912 (vervolg). Posthouder te | Kajeli. 3.4 Z.| 127.1 | Amboina, Boeroe| 10| + 93u30m| — 81 Kajeli. Wedana te Ba-| Batoer. 7.2 Z. | 109.8 | Banjoemas, Java| 11| 34 Qm**|(— 12) oer. dee te | Kajeli. 3.4 Z. | 127.1 | Amboina, Boeroe| 11| + 7, 0" | — 81 aje | dä ee dE Blang Kedjeren.| 3.5 N.| 97.6 | Atjeh en On-|1ll| 741184 | + 37 | Tu 58% 398, e Gajo Loeós. derh., Sumatra, : Civ. gezaghebber| Tjalang. 4.8 N.| 95.4 5 ПІ 7"15m | + 45 a e Tjalang. Ass.- Resident | Batoer. 7.9 Z.| 109.8 | Banjoemas, Java) 11 P -- Banjoemas | Posthouder te Kajeli. 3.4 Z. | 127.1 | Amboina, Boeroe| 12/4 20u Om) — 8] | 19" 11m 26: Kajeli. 1 Pastoor te Tan-| Tandjong Sakti.| 4.2 Z.| 103.1 | Benkoelen, 151+ 3"0m| + 15 | 3" 25m45* djong Sakti. Sumatra | Kontroleur van|Poelau Bringin.| 4.6 Z.| 104.1 Palembang, | 16) 3"30m | + 11 Moeara Doea. oelau Bringin. Posthouder te | Kajeli. 3.4 Z. | 127.1 | Amboina, Boeroe 19-F ба 30m| — 81 xajeli. Wedana te Ba- Batocr. 7.9 Z.| 109.8 | Banjoemas, Java) 19 15u Qm** (— 12) toer. HI DI » » » 2 6" Om** » Ass - Resident | Madjalenka. 6.8 Z.| 108.2 | Cheribon, Java. 20/22u 30m** = van Madjalenka. 31 0750). - S, 911194 Om** $s derer ^s Ba-| Batoer. 7.9 2. | 109.8 | Banjoemas, Java; 21114" Qm**| ,, Civ. lo Eiland Kisar. | 8.0 Z.| 127.2 | Timor en On- | 21 20u 45m | — 82 | 19" 45m 34% onderaf, Wetar derh., Kisar. | Bley Genting Goe- | 7.1 Z.| 110.0 | Semarang, Java. | 22) 2420m** (— 12) . noeng. Wedana te Ва- Batoer. 1.9 Z.| 109.8 | Banjoemas, Java| 92 Tu Q0m**| ,, toer. Ass -Resident. | ,, e » S 92 H 4 van Banjoemas. ++ Midden Java Tijd. — 145 — c p E Duur. Hae REN Bijkomende verschijnselen Richting. en en aard der beweging. ki Kier opmerkingen. Е 3 0—W. 1 lichte schok. 1 > тео ә Өз Nue E E E +115 5 l lichte schok. Коо. elen seems desee Eenige zwakke schokken. "| Tijdsopgave kan 10 min. fout zijn. + 60 NM Verscheidene hevige schokken. B Qr ve 0—W. 55%,» EE dee vie + 4 * 1 hevige schok. SE TEENS ERA kort op elkaar volgende 2à3 schokken. T1890 En +21)» 0—W. 1 hevige schok. 1 ee CUht NEE O A 1 Ы nn a MEER V PO. E EE ve he 1 schok. E ee escht hevige schok. 1 0—W. ineen nevens ee s aM o ИЯ * bL. Ы 2 vrij hevige schokken. Kon. |. hai 2 lichte schokken. 1 Q--—W. А n s nh); NO o, Vive — 146 — B Lira Residentie of Herlei- ыы. Berichtgever. | Waarnemings- бов Go | 8 Uur. tat Be Eu plaats. Breedte.| yan š Locale tavia- Batavia. Grw en Eiland. - tijd 96 ме Minnten Batavia. September 1912 (vervol J. Bley. Genting Goe- | 7.1 Z. | 110.0 | Semarang, Java.| 22/14" 45m**| (— 19) noeng. ' Ass Resident | Madjalenka. 6.8 2. 108.2 | Cheribon, Java. Van d van Madjalenka. 23| 14u Om tot 24 ба Om Wedana te Ba-| Batoer. 7.9 Z. | 109.8 | Banjoemas, Java| 23, 109 Qm** `, oer. Н. M. Lublink| Selong 8.7 2.| 116.6 | Bali en Lombok,| 27, 2» 55m | — 39 | 99 üm 445, Weddik. Lombok : Ass.- Resident | Mataram. $5 5.1 1161 55 97 v — 87 ^ te Matara Civ. gezaghebber Bima. d 118.7 | Timor en Оп- 27[+ än Om | — 48 derh., Soembawa + 5" Om А 5ч 33m d os Om » Ass.-Resident | Batoer. 1.2 2.| 109.8 | Banjoemas, Java) 27 ? — van Banjoemas. Kontroleur te e o» 6 a 9814-19 0m**|(— 12) arangkobar. Kontroleur van) Neira. 4,5 Z. | 129.9 | Amboina, Neira.) 28, 21u 15m | — 93 anda. Ass.-Resident | Batoer. 7.9 Z. | 109.8 | Варјоешаз, Java) 28 ? - van Banjoemas 29 Ass.-Resident Madjalenka. 6.8 Z.| 108.2 |Cheribon, Java. 30, 9а 0m**|(— 12) van Madjalenka.| Län zum! ` ; October 1912 Ass.-Resident | Madjalenka. 6.8 Z.| 108.2 | Cheribon, Java.| 7|l5u55m**|(— 12) van Madjalenka. ; Admisistrateur | Goenoeng Маз.) 6.7 Z. | 107.0 | Batavia, Java, | 10|-- 8" Om** є Goenoeng Mas. . H. Berkhuy-| Lebak Parai. | 6.6 Z.| 106.4 | Bantam, Java, | l0|I2u55m** — ,, sen. ** Midden Java Tijd. - 147 — € D E | 2 а G E odi pu тамар Bijkomende verschijnselen D Richting. ús en aard der beweging. ki " opmerkingen. . Eenige N—Z. Golvende beweging. Gaslampen ven scconden, Tijdsopgave kan eenige minuten fout zijn. E. Vertikaal. {Een reeks schokken. De к gingen gepaard met gedreun | als sehoten in de verte; richting De wind we zeer sterk. Buiten een om- trek van 4 palen werden geen schokken та caua ч 1 QW, | алыр nn Eenige М—7 4 sehokken. seconden. B bi eene Enkele goed waarneembare 8 à E... N—Z. Eenige zware schokken. Tijdsopgave, aan zonnestand ontleend, E... " Idem. Idem. kan !/, uur fout zijn. E. i Idem. Idem А 0—W. Ы А ODE ca o» Чә W—O. 1 vrij hevige schok BE A У Hevig. Een geluid als van donder of zwaren wind seconden vooraf gehoord. be WHG der eser NEN оен ESSI Vertikaal. 3 lichte schokken. Tijdsopgave kan + 10 min. fout z 3 ldem Gedreun als van geschut in de Wn. 2 N—Z 1 lichte schok. Tijdsopgave kan 5 min. fout zijn. ене 5 ие Bijna onmerkbaar. 11/5 Vertikaal. 29 zeer lichte schokken. — 148 — ** Midden Java Tijd. A B | i e Residentie of Herlei- Seismo- Beriehtgever. | Waarnemings- fis Gohia id ur Muy 3 e plaat Breedte. van Б | Locale | tavia- | Batavia. Grw en Eiland. a tijd ovg uus Minuten | Batavia. _ October 1912 (vervolg). | | ` Kontroleur van| Alahan Pan- | 1.1 Z. | 100.8 | Padangsche 11| lul5m | + 24 | Alaban Pan- - djang. 2. 4 jang. Sum A Ass, -Resident Madjalenka, 6.8 Z. | 108.2 | Cheribon, Tara. 11| 2а 20m**| (— 12) | van Madjalenka. ; Pastoor te Tan-| Tandjong Sakti. 4.2 Z. | 103.1 | Benkoelen, 18; 9: Om | + 15 | 9"15m än, | djang i umatra Kontroleur van Mocara Doea. | 4.6 Z. | 104.1 | Palembang, 18; 9 15m | + 11 = | оеата Doea. umatra | . W. Tarens- | Eiland Noord-| 5.1 Z. | 106.5 | Batavia, Noord-| 21) 4" 10m | + 1 keen. wachter. et. Administrateur Tjisorai. 7.4 Z.| 107.9 | Preanger Re- | 23|18"30m** (— 12)| 18u 12m sal te Tjikorai : gentsch., Java | Ass.-Wedana tel Bentarsarie. 1.9 2.| 108.8 Pekalongan, 944 9,80m** »i entarsarie Java Kontroleur te E б ii $i 24 = x: Boemiajoe. | Civ. gezaghebber| Walea-Ketjil. — — | Menado, Celebes| 24| 23u Om -- te Posso : Wd. Civ. gezag-| Banggaai. 1.5 2.| 123.5 | Gouv. Celebes | 24] 23u 5m | — 67 | hebber te Bang- en Onderh., gaai. Banggaai | Wedana te Ba- | Batoer. 7.9 2.| 109.8 Banjoemas, Java| 97| 9а 0m** (__ 19) | toer 149 Qm** Fs ; 11% Qm** = | Civ.gezaghebber| Endeh. 8.8 Z.| 121.7 | Timor en On-| 27| 15" 30m | — 60 | van eh. derh., Flores. | Wedana te Ba-| Batoer. 1.2 Z: i 109.8 Banjoemas, Java 28| gu Qm** (— 12) toer. ” Ass.-Resident | Padang. 1.0 2. | 100,3 | Padangsche 30 22u 15m | + 26 Padang Benedenlanden, | Wedana te Pan-| Pandjaloe. 7.9 7.| 108.3 | Cheribon, Java. | 31| 5u30m** (— 12)| 5«56m P, djaloe. Administrateur | Tjiboengoer. 6.9 7.| 108.8 | Preanger Re-| 31| 6" Qm** „ » ' уап gentseh., Java. Tjiboengoer. — 149 — c p E j Sk : Dar, Gs Ee Bijkomende verschijnselen Richting. | еп en aard der beweging. ў .. Seconden. opmerkingen. 2|. 0-W. 1 langzame schok. Krakend geluid. 1 Vertikaal. |1 krachtige schok. Tijdsopgave kan enkele minuten fout zijn. + 7 .........|9 korte schuddingen. SE Lichte schokken. 5 O—W. 4 zwakke schokken. Het ledikant schudde. 5 n | vrij sterke schok. | 3 | NO—ZW. |2 schokken. 3 = 2 matig sterke schokken. | Tijdsopgave is niet nauwkeurig. 80. O—W, 1 schok. Tijdsopgave vrij nauwkeurig. + 3 % Sterke kort op elkaar volgende | Tijdsopgave kan + 15 min. fout zijn. schokken. a А 2 zachte schokken. 1/5 = 3 hevige schokken. Huizen schudden. 4 2 zaehte sehokken Z—N. l zachte schok. 1/2 W—O. 1 hevige schok. Huizen schudden. 38 |... Ee 1 vri hevige schok. 15 N—Z. 1 lichte schok. EE s EE EE Een beving. — 150 — A B les Residentie of Herlei- euin. Beriehtgever. | Waarnemings- s одн Dad VE ығы ran plaats. Breedte. vàn E Locale tavia- Batavia. s = tiid tijd. Aanvang Grw en Eiland. |A ps M. T. Minuten Batavia. October 1912 (vervolg). K. Stutz. Kertasarie. 1.2 Z2.| 107.7 | Preanger Re-| 31] 6"10m**|(— 19) |59 56m 478, gentsch., Java. G. Е. Hoffmann.| Goenoeng Walet| 6.9 Z. | 106.0 E 3i 63 pomi . = Tjibadak). J. J. Meijer. Onderneming | 6.8 Z. | 107.4 D ан 601099. » Friesland H. Veen. Tjikorai 14 2.1 101.9 е EM BEONE, » Bouwmeester. | Waingapoe. 6.9 Z.| 120.3 | Timor en Оп- | 31| 219 49m | — 54 derh., Soemba. : November 1912. Civ.gezaghebber|KendarienLepo-| 1.6 Z. | 127.7 | Gouv. Celebes) 6|+17"15m| — 84 Y 1. Іеро. Onderh., Celebes. J. H. Berkhuij-| Lebak. 6.5 7. | 106.2 | Bantam, Java. | 8 9u 45m** (— 12) sen. Civ.gezaghebber| Banggaai. 1.5 Z.| 193.5 |Gouv. Celebes| 11| 8"17- | — 67 | Tu 4а 58, te Banggaai. en Onderh., Banggaai. Civ. gezaghebber| Oena-Oena. 0.1 Z.| 121.6 | Menado, Celebes| 11| Su 8m | — 59 T e Kontroleur van| Gorontalo. 0.5 N.| 123.1 | Res. Menado,| 11! 8u10m | — 65 » Goro ° ! ) ` Civ. gezaghebber| Lahewa. 1.4 N.| 97.2 | Tapanoeli, Nias.| 17| 16" 40m | + 38 van Lahewa. 16u 48m j Kontroleur der | Taloe. 0.2 N.| 99.9 | Gouv.Sumatra's| 17| 15а 5m | + 27 Ophirdistr. estkust, Civ. gezaghebber| Lahewa. 1.4 N.| 97.2 | Tapanoeli, Nias.| 18| 12u 25m | + 38 e Lahewa. Zend.-leeraar te | Jende. 4.7 Z. | 134,5 | Ternate, Roon. | 20| 8а 43m | — 111 u Jende. 2 э» » » » 24 20u 45m 5 ** Midden Java Tijd. — 151 — € D E Debs: TR мады Bijkomende verschijnselen Richting. en en aard der beweging. : кы opmerkingen. ние exa £2 Vrij hevige schok. T 9 W—O Een tiental vlug op elkaar vol- gerde schokken. ЫНА... Een draaiende duidelijk waar- Tijdsopgave is betrouwbaar. pre eweging. 3 NO—ZW zeer sterke schok. Br Z— i liehte schok. Donderend geluid reg aan den schok voorafgegaan ЕКЕ ana 1 zeer zwakke schok. Tijdsopgave kan !/ uur fout zijn. Un Vertikaal. |1 zwakke schok. sg € 0—W. Sterke kort op elkaar volgende | Tijdsopgave kan + 10 min. fout zijn. schokken. 30 еі 1 schok. Tijdsopgave is vrij nauwkeurig; tijd ont- leend aan zonnestand. 5 N—Z. 1 vrij hevige schok. йоруе vrij nauwkeurig. + 30 ZW—NO. [3 hevige schokken. Tijdsopgave kan 1 kwartier fout zijn; + 20 L Я 39 tijd ontleend aan zonnestand. кш Vertikaal. [3 sterke schokken. 8 ZO—NW. |2 hevige schokken. Tijdsopgave kan een kwartier fout zijn. E S ZW—NO. |1 vrij sterke schok. Zonsopgang gerekend voor 6 uur. ^ 8 i Vrij sterk vertikaal. Hangende voorwerpen slingerden niet; de veeren in de klokken schudden hevig — 152 — ** Midden Java Tijd: A B | Seg Residentie of, Herlei- in Berichtgever. Waarnemings- об Gouvernement | ë Uu tot Ha са plaats. Breedte.| van E Locale tavia- Batavia. A ci tud. tijd. Aanvang Grw en Eiland. а J . T. Mimuten Batavia. December 1912. Wedana te Ва- | Batoer. 1.9 Z.| 109.8 | Banjoemas,Java| 1| 9" 45m**|(— 12) oer. Off. v. Gezond-| Kota Tjane. 8.6 N. 97.7 | Gouv. Atjeh еп) 4| 21" 15" | + 36 heid te Kota Onderh., jane. Sumatra. Ass.-Resident | Lhó Seumawé, | 5.2 N.| 97.1 h 4-+21u30m| + 39 der Noordkust E Atjeh. esident der | Medan. ` 3.6 N 98.7 | Oostkust vanSu-| A 21" 500 | + 32 rin van matra, Sumatra. Sumatra. Kontroleur ғап) Idi. 4.9 N.| 97.8 | Gouv. Atjeh еп 4|21u 21m | + 36 Idi Onderh., ; Sumatra, Civ. gezaghebber| Blang Kedjeren,| 3.5 N 97.6 i A 21" 30m | + 37 ang (Penampakan). E Dr. Leon Balner.| Blang Kedjeren. s " = 4| 919 45m à Pastoor te Tan-| Tandjong Sakti. 4.9 Z.| 103.1 | Benkoelen, 8, 6" 45m | + 15 . djong Sakti. umatra, Administrateur | Djambean. 7.1 Z. | 110.0 |Semarang,Java.| 8|11"25" | — 13 ondern. Selo- aton. Ass. ee te| Tersana. 1.0 Z v" Pekalongan, 8/10u5]m**| (— 12) ; ersa Java. Civ. ‚geraghebbe Bima. 8.5 Z.| 118.7 | Timor en On-| 92070m] — 48 e Bima. derh., Soembawa i ыы van| Moeara Bliti. | 3.2 Z.| 103.0 | Palembang, 17| lu 30m**|(— 12)| 1% 20m 165. Moeara Bliti. Sumatra. Le catu van = = 2 > А s » Moes oe. сасе van Oelak Patja. А! 103.7 5 17| gn Oe | + 12 Moesi llir. : P. Reintjens te| Menado. 1.5 N.| 124.8 | Menado, Celebes) 24| 7" 20m | — 72 ; Menado. — 153 — 2 vrij sterke golvende bewe- gingen. c D E wen Së ärer erg Bijkomende yerschijnselen Richting. en en aard der beweging. ; АК opmerkingen. W-—O. 6 hevige sehokken. Huizen schudden. + 10 | ONO—WZW. |1 vrij zwakke schok. ET 1B Ln... Een onafgebroken beweging. + 1 Vertikaal. 1 vrij sterke schok. 714 0—W. | zwakke schok. 5 NW-—ZO. |2 sterke schokken. Elke schok S 2 buitengewoon sterke golvende | De huizen wankelden vrij sterk; tij ! gere- E schokken. ld naar de zon. E E EE | lichte schok. 4 3 + N—Z Idem. Tijdsopgave kan een paar min. fout zijn. 60 N—Z 1 zwakke schok. Tijdsopgave kan 30 min. fout zijn. 5 2 Eenige lichte schokken. Idem. Idem. E d an ee seed Een hevige schok. Ramen en deuren rammelden. een Vermoedelijk | Een vrij hevige beving. vertikaal. жіктеу ере» 1 liehte schok. + 14 0—VW. Tijdsopgave kan 1 min. fout zijn. — 154 — A ` B Ka Residentie of Herlei- Seismo- Berichtgever. | Waarnemings- dou ra ГЕ Uur "ar. d 8 Breedte. van Ë Locale к Batavia Grw. en Eiland. ë tijd. ч MT Minuten Batavia. December 1912 (vervolg). Ass.-Resident | Soppeng. 4.4 Z. | 120.0 | Gouv. van Cele-| 26| 234 30m | — 53 van Boni. bes en Onderh., Celebes. Kontroleur van| Soenggoemi- | 5.1 Z.| 119.5 " 97| 0"42m | — 51 West-Goa. Civ. gezaghebber| Soempang, 4.4 Z.| 119.6 в 971+ 110m | — 51 van Darroe. rianget | Kontroleur van| Donggala. 0.7 Z.| 119.7 | Menado, Celebes| 27| 16% Om | — 52 Donggala. Wd. Assistent- | Makassar. 5.1 Z. | 119.4 | Gouv. van Celc-| 97; 18 0m | — 51 Resident van bes en Onderh., Makassar. elebes. Wd. Kontroleur! Sisir. 1.9 7, | 112.5 | Pasoeroean, 31|18u25m** (L— 12) toe. ava. Civ.gezaghebber Endeh. 8.8 Z.| 121.7 | Timor en On-,31|21"55» | — 60 van Endeh. derh., Flores. ** Midden Java Tijd. — 155 — Caches ZE lieden олған жебейді € D E lr ei ra Bijkomende verschijnselen Richting. en en aard der beweging. ki Bebe opmerkingen. РО рат Zware schokken. СТУ N—Z. 2 schokken. Tijdsgave kan een half uur fout zijn. + 6 + N—Z. 2 vrij hevige schokken. 1/2 W-—O. l schok. SS A NO—ZW 3 vrij hevige schokken. 3 ZO—NW,. |1 lichte schok. spec- N—/. 2 zachte schokken. Zacht gerommel, waarschijnljk van de tievelijk Goenoeng Api. | en 10 Tijd ontleend aan zonnestand. met ; tusschen- imte, DE WERELDABENRER 8 DOOR W. VAN BEMMELEN. Van de vroegste tijden af heeft de mensch geleefd te midden van een wereld van onbegrijpelijke verschijnselen, die, zooals hij voelde en ondervond, heel zijn bestaan beheerschten. | Door ееп natuurlijke aandrift, gedeeltelijk geboren uit den zucht tot zelfsbehoud, trachtte hij dat onbegrijpelijke te verklaren, om daardoor beter gewapend te zijn tegen die onbekende machten. Verklaren was voor hem en kon moeilijk anders zijn, dan het terugbrengen van onbegrijpelijke phenomenen tot die verschijnselen en eigenschappen, welke hem door hun alle- daagsch voorkomen zoo innig vertrouwd waren geworden, dat hij meende ze te begrijpen, zooals: de beweging van een voorwerp, de kracht door zijn spieren uitgeoefend, de zwaarte van een lichaam, het stroomen van een vloeistof, het zweven van een stofwolk. Verklaren werd het aannemen van een drager, gekozen uit de hem bekende wereld en het bekleeden van dien drager met hem bekende eigenschappen, zij het ook dat die eigen- schappen versterkt werden tot ver over de grenzen der dagelijksche ervaring, dus tot transcendente eigenschappen. Had een mensch van invloed zulk een verklaring eenmaal uitgedacht. dan gingen zijn stamgenooten in haar gelooven en namen haar op in hun godsdienst. En dat geschiedde 1) Voordracht gehouden op de Vergadering van 22 Dec. 713 der Afdeeling: „Voordrachten met Debat” der Kon. Natuurkundige Vereeniging in Ned.-Indië. = ABT — niet alleen bij de primitieve volken, bij welke zulk een proces, (onbewust als het zich bij hen afspeelde), begrijpelijk is, naar nog heden ten dage is het bij hooge cultuurvolken niet anders. Alomtegenwoordigheid was wel een van de eerste eigen- schappen, die aan de dragers (gekozen ter verklaring van talrijke verschijnselen) moest toegekend worden, en die geleid heeft tot de aanneming van velerlei de ruimte’ vullende wereldaethers. Een sprekend voorbeeld biedt het Animisme der Indonesiërs en Polynesiërs aan, waaröver kort geleden de zendeling Dr. A. Kruyr een uitvoerige verhandeling heeft geschreven. Volgens hem nemen deze natuurvolken het bestaan van twee zielen aan, waarvan de eene na den dood optreedt, en de andere tijdens het leven. Oorspronkelijk werd aan deze laatste een zeer algemeen karakter toegekend en was zij het levensbeginsel, dat de geheele wereld doordrong, dat te beschouwen was als een fijne, aetherische stof, die de gansche natuur vervulde en bezielde, zoowel de bewerktuigde als de onbewerktuigde lichamen en de ruimte. Kruyr noemt haar meteen door CHANTEPIE DE LA Saussays op gelukkige wijze gekozen woord: zielestof. Die zielestof kan nu vermeerderd of verminderd worden en daar ze de gansche natuur vervult, moet dit als een verdichting of verdunning opgevat worden. Heel het streven van den animistischen natuurmensch is er op gericht om zijn zielestof te vermeerderen, vooral met substantie van hoogeren afkomst. In dat licht zijn tal van gebruiken, van kalkstrooien tot kannibalisme toe, ja, is bijkans het geheele leven van die volken te verklaren. Langzamerhand is die, de geheele wereld vullende zielestof, persoonlijke ziel geworden. Zoo gaat de zielestof van den priester uit naar de Goden om raad te vragen en keert weer in zijn lichaam terug om hem de goddelijke raadsbesluiten over te brengen. — 158 — Over die andere ziel, de ziel na den dood, leert het Spiritisme of geestenleer. De geesten, zooals wij ze noemen, ebben geen zielestof. Daarom bijv. werpen geesten geen schaduw, want de animist meent, dat ook in de schaduw een deel van de zielestof der persoon zetelt en zal het daarom o.a. vermijden op iemand's schaduw te treden. In de letterkunde der Hindoes wordt uitvoerig gehandeld over de „ledige ruimte” waarin toch alles zich afspeelt en die met het woord: ,Кһа”, dat het ,ledige", het „niet” beteekent, wordt aangeduid. Zij meenden, dat die oneindige ruimte gevuld was met een fijne, alles doordringende aetherische stof, die zij noemden: „akäsja”, wat beteekent het doorzienbare, еп die één van de vijfschap der elementen was. Ook bij de oudste Grieksche wijsgeeren vinden wij de voorstelling van een wereldaether, die bij hen de vuurlucht van de wereldruimte is, en somwijlen door spleten (chysmata) in het uitspansel door ons, stervelingen, gezien wordt. Het woord aether stamt dan ook af van aithoo — branden. Van ANAXAGORAS, die tusschen 600 en 500 voor Christus leefde, schrijft AmrsrorELEs, dat hij den aether met vuur schijnt vereenzelvigd te hebben, want het bovenste gewest is volgens hem vol vuur. ExPEpocnLEs, ook een der oudste Grieksche philosophen noemt den aether: pamphanoöon, dat is: helstralend. ARISTOTELES leeraart evenwel in zijn verhandeling over de Natuur, dat de aetherische stof alle bewerktuigde wezens der aarde doordringt en daarin het beginsel der levenswarmte, ja zelfs de kiem van de ziel wordt. : Daar het echter geenszins mijn doel is een volledig overzicht van de historische ontwikkeling der aether-voorstelling te geven, wil ik van de Grieken overspringen tot de wijsgeeren der 17de eeuw, evenals ook deze laatste den draad der Grieken hebben voortgesponnen. Zij namen het bestaan van een plenum als een wijsgeerig beginsel aan en de horror vacui, di. de afschuw voor het SEN, > ledige der natuur, was voor hen een voldoende reden om een, alle stof omringenden en het heelal vullenden, aether aan te nemen. | Voor Descartes, die „uitbreiding” als de eenige essentiéele eigenschap der stof aannam, en de stof weer als een nood- zakelijke voorwaarde voor uitbreiding zich dacht, was louter het bestaan van lichamen op afstanden van elkander, al een bewijs voor de aanwezigheid van een continu medium tusschen hen in. Maar behalve deze hoog-philosophische waren er meer realistische nooden, die men door de aanname van aetherische media tegemoet kwam, en zoo werden aethers uitgevonden, waarin men de planeten liet drijven, andere aethers voor electrische en magnetische atmospheren, weer andere, die dienden om de gewaarwordingen door het lichaam te geleiden, en zoo voorts, totdat de geheele ruimte ten slotte vele malen overvuld was met aethers van diverse qualiteit. Dat hierop een terugslag moest volgen is begrijpelijk en zoo zien wij dan ook de volgelingen van Newron, de rationalis- tische geesten der achttiende eeuw, alle aethers overboord werpen, zich niet bekommerende om een verklaring van de aantrekkingen en afstootingen, die in hun leerstellingen zulk een grooten rol speelden. Toch heeft Newton zelve аа de zwaartekracht te verklaren door drukverschillen in den wereldaether; maar hij maakte die theorie niet openbaar, omdat hij noch door de proefnemingen, noch door waarnemingen, zich voldoende rekenschap kon geven van dit aether-medium en de wijze, waarop het de voornaamste natuurverschijnselen voortbracht. Een dier veelsoortige aethers heeft evenwel de rationalis- tische opruiming overleefd, te weten de lichtaehter, die CHRISTIAAN Нгүвкхв had aangenomen als een medium, waarin het licht zich als een golving zou voortplanten. Toen het in den aanvang der negentiende eeuw meer en meer bleek, dat de lichtverschijnselen niet volgens de Newrow’sche theorie der uitgeworpen corpuscula, maar wel — 160 — volgens de trillingstheorie van HvvaEws te verklaren waren, kwam ook het onvermijdelijk trillende medium, de Нсүсех еһе lichtaether, tot heerschappij. Dacht zich echter HuvaEws nog de lichtbeweging als de voortplanting van afwisselende verdichtingen en verdunningen, zoo bleek het thàns, dat die trilling gelijk aan die van een elastisch vast lichaam moest zijn, en dat dus de aether evenzoo, als cen dergelijk lichaam opgevat moest worden. Dat ook de electromagnetiche verschijnselen zich in een aethermedium moesten afspelen, zag Farapay in de eerste | helft der negentiende eeuw in, en hij bevolkte dien aether met krachtlijnen en krachtbuizen en andere voorstellings- u beelden, die later door Махти, in een streng mathemati- schen vorm zijn overgebracht. | Bij Махчеш, ontstaat de electrische spanning door ееп verplaatsing der aetherdeeltjes uit den evenwichtsstand en breiden de spanningen zich, als in een elastisch lichaam, alzijdig en onbeperkt uit. Op deze wijze is de aether in staat spanningsvelden te herbergen. Spanningen kunnen, behalve door electrische verplaatsing, ook door den magnetischen toestand, die door den electrischen stroom verwekt wordt, ontstaan, maar zijn dan van een anderen aard. Een groote stap nader tot een meer eenvoudige natuur- verklaring, en dus een stap in de richting, waar langs natuurverklaring zich immer beweegt, deed Maxwerr, toen hij er in slaagde aan te toonen, dat het niet noodig was, voor de lichtvoortplanting cen anderen aether aan te nemen, dan voor de electromagnetische verschijnselen, omdat ook het licht als een electromagnetische trilling kon beschouwd worden. | ‚ Кеп triomph mocht het echter genoemd worden toen het aan Herz in 1888 gelukte, op electromagnetische wijze aethergolven op te wekken, die in niets anders van de lichtgolven verschilden, dan dat hun golflengten, die bij het licht met tienduizendste van millimeters worden gemeten, hier centimeters bedroegen. : — 161 — Hoe of voortgezette pogingen die kloof langzamerhand hebben overbrugd, hoe Marcoxt uit die proefnemingen de draadlooze telegraphie in het leven wist te roepen en hoe meer en meer blijkt, dat het gebruik maken van aether- golven, uitzicht op bijkans onbegrensde mogelijkheden geeft, dát is een geschiedenis op zich zelf. Hoe schitterend ook de triomphen der Maxwerr'sche theorie omtrent de electromagnetische verschijnselen waren, tóch vertoonde zij bedenkelijke tekortkomingen, die hoe lahger hoe meer in het oog vielen, toen de kennis dier verschijn- selen zich uitbreidde en vooral, toen geheel nieuwe pheno- menen ontdekt werden. MaxwEnL geeft geen verklaring van den electrischen stroom, spreekt enkel van een zich voortplantenden electri- schen toestand; hij laat het verschijnsel der electrolyse onver- klaard. Geheel en al schoot zijn theorie te kort, toen het gold de merkwaardige verschijnselen te verklaren, die bij de voort- beweging der electriciteit in de kathode-stralen of bij den invloed van het magnetisme op het licht (Zeeman-effect) optraden. Toen die verschijnselen nader bekend werden, bleek het, dat het geheel der electromagnetische verschijnselen veel afdoender werd verklaard door de electronen-theorie van Lorentz, den Leidschen geleerde, dan door die van MAXWELL. Die leer van LomENTz berustte op een geheel nieuw fundament, zooals blijkt uit de beide eerste, harer drie grondstellingen, die luiden: 1°. De electriciteit is atomistisch. 2°. De electromagnetische velden worden enkel door de zich bewegende electronen verwekt. | En dan de derde der stellingen, die bijzonder belangrijk voor ons is, omdat zij zich over den aether uitspreekt n.l. ,De aether is een alles doordringend vast lichaam, en is het rustende stelsel, ten opzichte waarvan de — magnetische veldvergelijkingen op te stellen zijn." Veldvergelijkingen zijn mathematische uitdrukkingen, die richting en sterkte van het electromagnetische veld in ieder LXXII — 162 — punt en voor ieder oogenblik bepalen en die ten opziehte van een rustend coördinaten-stelsel moeten opgesteld worden. Dat coördinaten-stelsel ligt dus in den aether, die, als in absolute rust verkeerende, wordt aangenomen. Wat is nu het atoom der electriciteit? Men moet aannemen, dat het electron dat atoom is, want een kleinere electrische lading, dan die van het electron, heeft men niet kunnen aantoonen. Die lading is een negatieve lading. Men weet dat het electron zich met reusachtige snelheden in de kathode stralen (de lichtende stralen die in de zoo bekende GeissLer’sche buizen worden opgewekt) voortijlt en dat het bij die beweging een electromagnetisch veld om zich heen verwekt, waardoor het omgekeerd weer in zijn vlucht wordt geremd. Er is daarom kracht noodig om het voort te bewegen, en van zijn massa, die men hier electromagnetische massa kan noemen, hangt het dus af, welke snelheid het zal verkrijgen als een bepaalde kracht uitgeocfend wordt. Heeft het electron nu ook nog gewone massa, dat wil zeggen, massa ten opzichte van de zwaartekracht? Vermoedelijk niet. Terwijl men over dat negatieve electriciteits-atoom het vrij wel cens is, heerscht nog groot verschil van meening over de wijze, waarop wij ons het best de positieve electriciteit kunnen voorstellen. Vermoedelijk is het evenals het negatieve electron een centrum van electriciteit, maar van veel grooter massa. Terwijl het negatieve electron een massa van slechts qax deel van die van het lichtste ons bekende atoom, dat van de waterstof, heeft, zou aan het positieve electron een massa van dezelfde orde van grootte toegekend moeten worden, en zou men zich het stoffelijk atoom moeten voorstellen als te bestaan uit eenige om elkaar heen draaiende zonnestelsels, waarbij de positieve electronen de rol der zonnen en de negatieve die der planeten vervullen. — 168 — Hoe moeten we ons nu dien wereldaether voorstellen, opdat wij cen verklaring vinden voor de verschijnselen, zoowel die van electromagnetische als van z.g.n. stoffelijken aard? Verklaring heet hier weer het voorstellen en het beschrijven met behulp van verschijnselen, die aan het dagelijksch leven ontleend zijn en waarmede wij zo» gewoon zijn geraakt, dat wij meenen ze te begrijpen, Kracht en beweging zijn twee van die directe zinswaar- nemingen, evenals uitbreiding en stof of zelfstandigheid en wanneer wij onze voorstelling tot die grondbegrippen hebben teruggebracht, spreken wij van een dynamische theorie, die een bevredigende verklaring van het verschijnsel geeft. Tegenwoordig is men zich maar al te zeer bewust, dat men hierbij geenszins het werkelijke wezen der verschijn- selen heeft verklaard, maar de praktijk heeft geleerd, dat men met behulp van dergelijke dynamische theoriën, niet alleen verschillende verschijnselen met elkaar in verband kan brengen, maar zelfs nieuwe nog niet waargenomen phenomenen kan voorspellen en te voorschijn roepen. r zijn evenwel meer verschijnselen, die ons uit het dagelijksch leven zoo bekend zijn, dat ze die rol van ver- klaringsgrond zouden kunnen vervullen; bijv. leven, geest, wil, en inderdaad berusten geheele wereldverklaringen op dergelijke fundamenten. Dat wereldverklaringen, welke op grondslagen rusten, die een zoo geheel verschillend karakter dragen, ook tot ganschelijk verschillende uitkomsten komen, is begrijpelijk. Ze kunnen echter meestal naast elkaar bestaan, omdat ook datgene van de wereld, wat ze willen verklaren, niet hetzelfde is. Beschouwen we evenwel eerst de aethertheorie die op dynamisch verklarenden grondslag is opgebouw De aether moet dan de eigenschappen van een vast lichaam hebben, want hij moet transversale trillingen kunnen voort- planten. Hij moet electromagnetische spanningsvelden kunnen herbergen en voortplanten. Electronen, die door hem heen zich bewegen met reusachtige snelheden, welke soms die — 164 — van het licht nabijgekomen, moeten die spanningen opwekken en omgekeerd weder door hen geremd kunnen worden. De meest voor den hand liggende verklaring is. weer zich den aether atomistisch te denken en daardoor de ver- schillende eigenschappen op analoge wijze te verklaren als bij de vaste stoffelijke lichamen. Volgens de aether-elastieiteitstheorie van Lord KELVIN is de aether een vast lichaam waarin een fijn korrelige beweging plaats vindt, derhalve bestaat de aether uit deeltjes die zich ten opzichte van elkaar kunnen bewegen. Ze voeren’ vortex-bewegingen uit en daar de vortex of ` wervelring door de wervelbeweging zijner deeltjes weerstand tegen vervorming aanbiedt, is hiermede de elasticiteit te verklaren. Bij een dergelijke opvatting van den aether moet het electron met zijn standvastige electrische eenheids-lading worden vergeleken met een draaikolk in een rivier of een hoos in de lucht, dus als te zijn niets anders dan een plaatse- lijke bijzondere bewegingstoestand in het aethermedium. Maar wanneer men zich het electron zoodanig voorstelt, dan moet het ook mogelijk zijn, de dichtheid van den aether, die het electron vormt, met die van de gewone stof te verge- lijken, omdat men door proefnemingen de afmetingen en de massa van het electron heeft kunnen bepalen. Nu ligt het evenwel voor de hand om den aether als onsamendrukbaar aan te nemen, want anders moeten wij aannemen, dat de aetherdeeltjes op afstanden van elkaar liggen en zouden we opnieuw een hoogeren aether moeten onderstellen, die de ledige tusschenruimten zou moeten opvullen. | Wordt dan de aether gedacht onsamendrukbaar te zijn, dan moet ook het electron, dat niets anders zou zijn dan een draaikolk in dat acthermedium, verondersteld worden van dezelfde dichtheid te wezen als het medium en de bepaling van dichtheid van het electron geldt derhalve ook voor den wereldaether. — 165 = . Voert men nu de berekening uit, dan komt men tot de verrassende uitkomst, dat die vaste wereldaether van een ongeloofelijke groote dichtheid is. Het bolvormige electron heeft een middellijn van slechts een tien millioenste centimeter of 10-13 em. en het neemt dus een volume in van ongeveer !/, (10-53 kubieke centimeter. Had het dus de dichtheid van water, dan zou het !/, 10-39 gram wegen, maar het weegt 2. 10-172 maal meer nl. 10-27 gram, dus is de dichtheid billoen maal grooter dan water. | In dat ongeloofelijk dichte medium planten zich nu de lichttrillingen met een snelheid van 300.000 km. in de seconde voort. Hieruit volgt onmiddellijk een maat voor de elasticiteit van het medium, die ook weer ongeloofelijk veel meer dan bijv. die van staal blijkt te zijn. Die elasticiteit zou dan volgens Keuvin zijn oorsprong vinden in een inwendige beweging der aetherdeeltjes. Een dergelijke inwendige beweging vertegenwoordigt evenwel een arbeidsvermogen en men kan zich begrijpen, dat in een medium van zoo enorme dichtheid, welks deelen met licht- snelheid wervel-bewegingen uitvoeren, dit arbeidsvermogen van een onbegrijpelijke grootte is. Om het arbeidsvermogen, dat iedere kubieke millimeter in de ruimte herbergt, voort te brengen, zou een electrische fabriek van een milloen paardekrachten veertig milloen jaren ononderbroken stroom moeten leveren. Dergelijke reusachtige dichtheden en energien mogen ons eerst verstomd laten staan, weldra zullen ze echter een stillen twijfel doen ontstaan. Is men wel op den goeden weg? Zijn deze onbegrijpelijke groote uitkomsten niet een vingerwijzing, at men zich bij zijn verklaring op een dwaalspoor heeft begeven? Mag men wel cen dynamische verklaring van den aether zoo ver doorvoeren? Daarbij kwam nog de zonderlinge ous dnd, dat het — 166 — volkomen onmogelijk bleek, zich op objectieve wijze te ver- gewissen van het bestaan van het reusachtige dichte, vaste medium, dat de gansche wereldruimte vulde. Volgens proeven van Sig OLIvER Liopae bleek het, dat zich stof- felijke lichamen ongehinderd door het medium heen bewogen ; van een meeslepen van den aether was niets waar te nemen. Bewogen wij ons door den rustenden aether, en plantte zich naast ons in dien aether een lichtstraal voort, dan zouden wij toch onze eigen snelheid moeten kunnen waar- nemen, want hadden wij dezelfde richting als de straal, dan moest ze ons later bereiken en omgekeerd. Niets lag meer voor de hand dan de proef te nemen. Wel is waar is de lichtsnelheid onpraktisch groot, maar in de snelheid van onze aarde om de zon, die een tienduizendste deel dier lichtsnelheid is, zouden wij toch een middel kunnen hebben om onze volstrekte snelheid ten opzichte van den aether aan te toonen. MicHELsON deed de proef, en zoo nauwkeurig, dat een honderdste deel van het te verwachten effect had aangetoond kunnen worden, maar elk effect bleef uit. Op dat, voor Lorentz’ theorie van den rustenden aether, kritieke oogenblik kwam Lorentz zelf (en onafhankelijk van hem FrrzaERALD) met een reddende onderstelling ;n 1. dat de afmetingen van den meettoestel van Mronkrsow juist zooveel door de verandering in absolute beweging zouden vergroot zijn, dat het te verwachten effect geannuleerd werd. In het algemeen was dus de onderstelling uitgesproken : dat de dimensies der stoffelijke lichamen afhankelijk zijn van de absolute beweging dier lichamen door den aether. Door de volgende grove beschouwing is dat IHR duidelijk te maken. De cohacsie der stof berust op electrische aantrekking van negatief tot positief geladen deeltjes dier stof. Bewegen die deeltjes zich evenwijdig met elkaar door den aether, dan vertegenwoordigen ze een negatieve en een positieve electrische stroom. c 267 — Twee ongelijknamige stroomen stooten elkaar echter af, derhalve de cohaesie vermindert en de stof zet zich uit. Hiermede was nu wel de leer van den rustenden aether gered, maar tegelijk de hoop vernietigd, om ooit door een physische proef zich objectief van het bestaan van dat medium te vergewissen. Maar waarom moet men aan cen middenstof, waarvan men nimmer door eenige waarneming kennis zal kunnen nemen, physische werkelijkheid toekennen ? Is het noodig om over dien geheimzinnigen wereldaether te spreken ? Neen zegt EINSTEIN. Wanneer wij waarnemen, dat de voortplanting van het licht dezelfde blijft hòe wij ons ook met de aarde bewegen, dan kunnen wij daaruit omgekeerd postuleeren, dat zoowel het licht als alle overige natuurverschijnselen zich op de zelfde wijze afspelen, in welke richting wij ons ook bewegen, indien tenminste onze beweging een eenparige zij. Dan vervalt het begrip, absolute beweging en hebben wij geen enkel recht meer om over een in absolute rust verkeerenden aether te spreken, evenmin als van ееп ` aether, die zich in een bepaalde richting zou bewegen, zoodat wij de geheele aether-hypothese moeten laten vallen. Scherper geformuleerd luidt het beginsel van BEBrINSTEIN, het Betrekkelijkheidsbeginsel genaamd: Men kan een oneindig aantal coördinatenstelsels (x, y, z, t = tijd) vinden, die zich met eenparige rechtlijnige snelheden betrekkelijk van elkander bewegen, ten opzichte van welke stelsels, de natuur- verschijnselen op dezelfde wijze verloopen. Derhalve, wanneer men van een bewegend stelsel overgaat op een ander bewegend stelsel, blijft de mathematische vergelijking, waarmee men een of ander natuurverschijnsel, dat zich afspeelt, beschrijven kan, geheel gelijk,indien men maar de coördinaten op cen bepaalde wijze transformeert. Die transformatie was reeds door Lorentz in 1895 gevon- == 168 — den, toen hij voor de verschijnselen, die electrische lichamen bij hun beweging door den, volgens hem, rustenden aether vertoonen, een nieuwe verklaring gaf. In de transformatie speelt een hoofdrol de verhouding van de snelheid van het lichaam tot de lichtsnelheid, en het merkwaardige is, dat ook de tijd op deze zelfde wijze ger transformeerd moet worden. Hierdoor moet dus bij een zich bewegend electrisch lichaam gerekend worden met een bijzondere tijdmaat, die aan zijn beweging aangepast is. . Wat echter bij Lorentz louter een mathematisch hulp- middel was — die eigentijd van het lichaam — wordt bij EINSTEIN het essentieele. Die nieuwe tijd is de eenige werkelijke tijd voor het lichaam. Einstein heeft er voor het eerst op gewezen, hoe of onze tijdrekening ten slotte berust op lichtsignalen, die zich door den aether voortbewegen, en hoe. wanneer een aantal uurwerken synchroon zijn gezet, zij. dat niet meer zullen zijn, wanneer aan dat stelsel van uurwerken een eenparige snelheid wordt medegedeeld. | Gebeurtenissen derhalve, die in het eene stelsel als : simultaan worden opgevat, worden als niet-simultaan waar- genomen door een persoon die zich in een stelsel bevind!, dat zich anders als het eerste beweegt. Hoe vreemd dit ook op het eerste gezicht moge schijnen, toch zal men zich er mee kunnen verzoenen, als men denkt aan hetgeen Karr heeft geleerd, nl. dat de tijd is, louter een vorm (reine Form) van ons natuurbeschouwen; сеп schema waarin wij de gebeurtenissen moeten rangschikken, opdat zij, in tegens'elling met subjectieve en hoogst toc- vallige waarnemingen, een objectieve beteekenis zullen verkrijgen. Deze rangschikking nu kan enkel op grond van de empirische kennis van natuurwetten tot stand worden gebracht, en wanneer die empirische kennis ver- schilt, zooals in verschillend zich bewegende stelsels het geval is, dan zal ook de rangschikking verschillend zijn. — 169 — Merkwaardig is het nu, dat bij die transformaties de tijd op geheel dezelfde wijze moet behandeld worden, als de gewone coördinaten of ruw weg gesproken als breedte, lengte en hoogte. Dit bracht de, helaas, jong gestorven MINKowsKI er toe, de geheele beschrijvingswijze over te brengen naar een vierdimensionale wereld, waarin de tijd als een gelijk- waardige coördinaat met de ons bekende ruimtelijke afmetingen optreedt. In die nieuwe wereld worden dan alle bewegingen van onze wereld tot een majestueuze rust. Heden, verleden en toekomst liggen in die wereld naast elkaar en evenals wij in onze wereld wat naast elkaar ligt, op één afbeel- ding kunnen brengen, zoo kunnen wij al het gebeuren, gebeurde en toekomstig gebeuren in één mathematische afbeelding brengen. Hoe vreemd voor ons driedimensionale wereldlingen, die vierdimensionale, іп tijdlooze rust verkeerende wereld aan van- kelijk moge toeschijnen, toch wil ik trachten door een analogie, die de verhouding tusschen minderdimensionale werelden - beschrijft, deze beschouwingswijze begrijpelijk te maken. Een vijf en twintig jaren geleden schreef een geestig Engelschman een boekje „Platland” geheeten, waarin hij een tweedimensionale wereld beschreef, een plat vlak bevolkt door twee dimensionale wezens, die cirkels, lijnen en punten in hun wereldvlak kunnen waarnemen, en kunnen opmerken, hoe die figuren, met den tijd, van vorm veranderen en zich bewegen. Zij zien hoe een cirkel grooter en kleiner wordt en in een punt verdwijnt, hoe cen lijn zich kromt of ееп punt heen en weer danst. Wij, driedimensionale wezens zien echter dat hun wereld eigenlijk driedimensionaal is, maar in volkomen rust, en dat zij gevuld is met bollen en vlakken en lijnen, die een onveranderlijken stand innemen еп onveranderlijk van vorm zijn. -- 170 — Het tweedimensionale wereldvlak snijdt door die driedimen- sionale wereld heen, en van den bol zien de platlanders niets dan de doorsnede, dus een cirkel, evenzoo van het vlak enkel de lijn, en van de lijn niets dan een punt. Met den tijd der platlanders beweegt zich echter hun wereldvlak door de rustende driedimensionale wereld heen en daarbij wordt de doorsnede met den bol hoe langer hoe kleiner, totdat ze bij het verlaten van den bol in een punt verdwijnt. De lijn, die de doorsnede met het vlak is, kromt en draait zich, naarmate het vlak gekromd en gedraaid is en evenzoo danst het punt heen en weer, omdat de lijn een zigzaglijn is. Verleden en toekomst van platland liggen naast elkaar in die driedimensionale wereld en het heden is slechts de momentane doorsnede van hun wereldvlak met die rustende wereld, Maar nu kunnen we ons verbeelden, dat een ander platland die wereld in een andere richting doorloopt. Dan zal alles volgens een anderen tijd en in andere volgorde geschieden, terwijl toch de inhoud van al het gebeuren n.l. de driedimen- sionale wereld hetzelfde is. Wat voor den cenen platlander gelijktijdig geschiedde, zal voor den vreemden platlander па elkaar voorvallen. Wanneer we echter dat richtingsverschil maar in rekening brengen, dan kunnen we de wereldgeschiedenis van den laatsten uit die van den eersten afleiden. En we kunnen dus de wereldgeschiedenis voor alle soorten platlanden in één formule beschrijven, wanneer we voor die driedimen- sionale rustende wereld de formule vinden. 