VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
ss Mers by dapper toeden, des Gemeinen Mans, heef? Zien invoeren, en ook: hedendaagsch niet de minfle »» kunst der Steedfche Regeeringe, in het handelen en ge. зэ TUSthouden der Menigte beftaat, zo kan het geenzins an Onleerlyk fchyuen, den opgang, loop en afloop van der- ± Zelyke beroerten, en fen € middelen, misflagen, en an verzuinenisfen waar door zy gefluit-of geflild, gewak- » kerd of onverhinderd gebleeven zyn, befcheidelyk voor Î° oogen te fellen, E an Leng nauwgezette Tydorde door zommige Gefchied- » boekers, op het voetfpoor van THUCYLIDES, gevolgd, an hebben wy gemeend niet te moeten aankleeyen; maar ` as liever, op de wyze van den Vader der Gefchied- » an keren HERODOTUS, zaaken van een en dezelfde natuur, an als de TyJperken niet te wyd van elkander liepen, by an éengevoegd, en van het anders broklige, zo veel mo- Î° geheel gemaakt. Schaon wy,zomtyds, daar ‚‚’ de Gebeurtenisfen nie binnen eben, onze Ärzt, gehördene Hoofdafdeeling, afliepen, den nedergelegenen draad, in een ander weder hebben moeten opvatten; dan Wy heben het altoos gedaan op de minst hortende, wyze. "Zu veel ondekt ons de Schryver van zichzelven, en van zyn Arbeid. Terwyl hy, in een Inleiding, zich over het schryven der Gelchiedenisfe zyns eigen 1 yds verantwoord, Dit eerfte Deel, "t welk met ech verlagen van de Nord. Amerikaanfche Onlusten, dat gedenkwaardig Tydperk in de Gefchiedenisie, eenen aanvang neemt, loopt van den jaare 1775 tot 1778. Jaaren van vgorbereidig tot gewigtiger gebeurtenisfen, wanneer de zaaken allengens belangryker worden, en die eene uitvoerige befchryving zullen vorderen, ——— Wy kunnen, zo veel van." Eben Oogmerk en den Anleg gezegen hebbe, ons, voor tegenwoordig niet inlaaten tot het geeven van eene große de volgende Deelen zullen ons gewis daar toe gelegenheid ‘anbieden, Over ‘t algemeen moeten wy zeggen, dat de Schryver aan zyn opgegeeven plan voldoende beantwoord; en, schon gemelde WAGENAAR de beste aaneengefchakelde Gefchiedenis van dit Tydvak aan-vanglyk oplevert: zo dat hy de verzogte aanmoediging zyner Land. en Tydgenooten verdient, en boven al zal waardig weezen, wanneer Ai tot de aapgelegene jaaren 2'ge gevorderd, getrouw blyft aau de wetten, die hy zich zelven fchynt voorgefchreeven te hebben. Rene op den Tytel zelve in 't oogloopende zwaarigheid tegen de henaaming van Vervolg op wacenaars Vader-Jand/che Historie vinden wy weggenomen door een berigt van den Uitgeever, die den Leezer, omtrent het ontvals lende Tydvak van den jaare 1751 tot 1775 verwittigt. dat hy,om die wy © de ganzing niet te laaten, en het Werk met den Туге! volkomen te doen overreenftemmen, zich by den Schryver vervoegd heeft, met aanzoek om dezelve te vullen, en hem niet vreemd van den уо lag, om, onder het bewerken der Gefchiedenisfe van het thans loopend Tydperk, ook het tusfchenvallend Tydvak te bearbeiden en dus een Geheel te maaken;’’t welk zeer gevoegelyk gefchieden kan, door de Deelen te laaten ver- volgen tot het tegenwoordig Tydperk, 't welk eene gausch andere gedaante der dingen oplevert. Wy zien het een en ander, met verlangen, te gemeinte; want, hoewel теп, wat de Groote Gebeurtenislen bee treft, in een Tydkring door ons beleefd, niet veel nieuws kan verwagten, daar de vaardige Drukpers dezelve ter-па onder "t ooge brengt,is het niet ongevallig, en heeft het zyne zeer weezenlyke nuttigheid, die Gevallen eenig zins in een voegelyk verband te befchouwen, met der-zelver Oorzaaken en Uitwerkzelen, voor zo verre die opte fpeuran zyn, door eenen Gelyktydigen Schryver. Twee Portraiten, eer van den onvergelykelyken WASHINGTON, Öеп een van den Volksvriend тон. DERK VAN DER CAPEL- ‘LEN, vercieren, behalven de T ytelplaat en een niet onbevalig zeegezigtje, verbeeldende het neemen der Engelfche: Paketboot, het tegenwoordig Deel, Engeland, door j. W. VAN ARCHENHOLTZ, uit het Hoogduitsch vertaald door Je €. PELLETIER, Ecrfe Deel. Te Aamfterdam, by 1. Sluitman V van der Meer, 1786. In gr. 8yo. 277 blaz. Vernuftige Schryver van dit in Duitschland zo ge-schte Werk levert ons hier het geheel zyner Aan-maktien, die hy op zyne reizen gemaakt heeft, en van welke hy te vooren reed eenige Fragmenten in zyn Journaal van Literatur en Volkenkennis had bekend gemaakt. Hy heeft zelfs, in drie onderfcheidene tydperken, zes jaa- Tea ENGELAND, DOOR. W. VAN ARCHENHOLTZ. 001 zen in Engeland doorgebragt, en wel het grootfte Deel van 1769 tot 1779, zo dat zyne opmerkingen gezius door eenige reisbelchryving beftuurd zyn, en hy de waar- neemingen van anderen ten geleide van zyn oordeel niet nodig gehad heeft, daar de zyne grootendeels het gevolg waren van zelfs befchouwde zaaken; om welke reden hy van ltalién en Engeland, doch byzonder van Engeland, zo veele voorbeelden aanvoert, om zyne leezers in Daat te (tellen de gegrondheid zyner, op ervarenis gebouwde, verbaalen, zelfs te toetzen. Opmerkzaam omtrent alles, wat voor een reiziger maar eenigzins van belang kan гуп, en Jot dit oogmerk niet onbereid, was de mensch in zyne menigvuldige betrekkingen en gezichtpunten. het hoofdonderwerp zyner betrachtingen. Hy was beftendig werkzaam om het karakteristieke uit te vinden, en, in Gegen voorbelde, niet ten eenemaal mislukte onderneemin ge, verfchynen hier zu veele nieuwe en zonderlinge zaa- ken, die menigvuldige aanmerkingen moesten doen geboo- gen worden. | leu voorbelde hiervan (trekke het volgende dat de Schryver wegens de Vryheid der Drukpers, en daaruit voortípruitende verlichtheid der Engelfchen heeft aange- tekend. Men befpreurt in Engeland by den gemeenen man meer kundigheden en oordeel, dan ergens in eenig ander land. De oorzaak daarvan is geene andere dan de vrye wyze, waarmede alles, wat voorvalt, „mondeling of (chriftelyk beoordeeld wordt.“еп (taat dikwils verwonderd het ge- ringte volk van de wetten, het eigendomsrecht, van voore rechten enz. zeer vernuftig te hooren redeneeren. Een andere goede uitwerking der Drukpers zyn de Nieuwstye dingen; deze Tydingen, die in 1780 alleen in Londen, .?s weekelyks drieenzestig ftuks gedrukt wierden, behele zen zo wel zotterny en onzin als voortreflyke zaaken, die'± Zyn geleezen en onthouden te worden. Doorgaans zyn. het redeneeringen van ftaatsmannen, over omftandigheden, die de gantfche Natie interesseeren, waarvan zich het oesterwyf ook giet uitgefloten denkt te туп; waarom men ook zo dikwils dit soort van menfchen aantreft, die Tydingen leezen, en over de openlyke ome flandigheden hunne bedenkingen maaken. Het belangry- ke deezer bladen wordt door een tallooze menigte, mees- tendeels luimige aankondigingen, vermeerderd, die in alle mogelyke geftalten verichynep, en dikwils van de zaan 3 ег» aon. ENGELAND derlingfte gevolgen zyn, Ik heb, (by voorbeeld) eene vrouw gekend, welke haar man, die zy bedrogen hadt, ontlopen was; zonder deeze tydingen was deeze berouw hebbende en in vertwyfeing leevende vrouw verlooren, en de schande haarer man zeker en duurzaam geweest, * ep deeze wyze echter wierd alles zeer spoedig en stil in orde gebragt. Ге man gaf voor, dat zyn vrouw buiten- lands was gereisd; middelerwyl liet hy in de Tydingen e * En brief, aan haar gefchreven, drücken, zonder zijn naam of woonplaats te noemen; intusfchen wist hy-zich toch an zijn;vrouw zeer kennelyk te maaken, die hy volko-men vergevinge van al het gebeurde belöffde, Zy las deze ting, en antwoordde door dit zelve middel, maak-te bedingen, en in drie dagen was zijn zonder eepige op-spraak by hem. Voor zulke brieven, en voor alles in het gemeen, dat niet het publiek, maar byzondere zaaken, ten voorwerp heeft, wordt naar gelang der grootte van de bekendmaaking betaald; waarby men, in de drukkery, hoe genaamd, naar geen naam, woonplaats, noch naar andere dingen, vraagt. Zulke invoegingen echter, wier onderwerp de openlyke aangelegenheden of het algemeen raakende voorvallen betreffen, worden zonder betaalinge ingelast, en gemeenlyk van de straat, door eene opening, in de binnenshuis geplaätfle brievenkas geftooken, zo dat de opfteller des briefs geheel onbekend blyft; wil hy zich nochtans aan den drukker aangeeven, zo aat dee Zu verplichten van eede om zynen naam geheim te houden; eene omstandigheid, die met de uiterfte naauw-gezetheid in acht genomen wordt, vermids niet alleen de zwaare ftraffe des meineeds, maar cok het verlies hunner huizen door het gepeupel, de gevolgen daarvan zouden kunnen zyn. De drukkers moeten íntus-fchen voor alles verantwoorden, dat maar op een foort van paskwil kan worden uitgelegd. de ook verzekerd zyn van den grootften Rechtsgeleerden des Ryks te zullen verdeedigd worden. ` 7"* ppraL „drukker van de Public Advertifer , de beste, in Londen, had Ac. 1770 voor het gerccht, over. ` den DOOR Je W. VAN ARCHENHOLTZ, 208 den brief van den beroemden Junius, die, met eene groo- te: vrymoedigheid, waarheden en eene wegrukkende wel- fpreekendheid paarde, een harde kamp. Gantsch Engeland: nam deel in deeze zaak, еп de beroemdfte Redenaars ver- fcheenen hier voor 't gerecht. Het kwam hier niet alleen aan op de verdeediging eens meníchen, maar op de voor rechten van ieder Engelschiman , om 2упе gedachten vry- moedig, over de publieke aangelegenheden, mondeling en fchriftelyk te zeggen. WoopraL wierd vrygefproken, ed het pleit geëindigd , zonder dat de welfpreekende Schryvet bekend wierd, wiens naam tot op deezeu tegenwoordi. gen'tyd een oordoordringelyk geheim gebleven is. De drukker alleen weet die, want deeze brief was niet van dien aart, om heimelyk in de brievenkas geftoken te worden. Veele Kunstrechters houden hem voor het fiere lykíle voortbrengzel in het Engelsch Profa. Eenige daar . ín voorkomende byzondere redeneerwyzen en wendingen hebben het vermoeden veroorzaakt, dat niemand dan de beroemde BURKE deeze vermomde JUNIUS zy. > Dikwils echter is ook de kaak of een gevangenisftraffe het lot dezer drukkers, waarvan zy zich nogthans, door aangeevinge des Schryvers, redden kunnen. Van dit mid- del bedienen zy zich toch nimmer, ten zy dan dat de Schryver hier in bewilligt. De Predikant номе te Bente. ford, by Richmond, was zo grootmoedig dat, in 1778, te doen. Deeze zonderlinge man, die als mensch, patriot en redenaar vereerenswaardig is, en als een van de ftich- ters der beroemde maatíchappy ter in ftandhouding der Engelíche rechten, de dankbaarheid zyner medeburgers - verdient, had, in eene Tyding, den Americaanfchen oor. Log als een moordbedryf aufgefchilderd, en de Hofparty, die dezelve beginnt, als moordenaars behandelt. De drinkker wierd gedagvar, en daar hy, op uitdrukkelyk bevel vau den Predikant, hem als Schryver aangaf, vrygefproken: HOME daarentegen in eenjaarige gevangenis verweezen. Had hem zyne Папа niet verfchoond, niets zou hem van de kaak hebben kunnen bevryden; eene straffe, die, van wegens de (legte handeling van het gee meen gepeupel, dikwils fchicklyk is, maar ook fomwylen geheel zonder schande, ja zelfs zeer tot eere, verftrekt, zo zag ik een drinkker ölge de kaak ftaan, wien het tal. looze volk, in plaatfe van hem te mishandelen, ееп beften- dig 9iva£ toeiuichte3 hem wierden ververfchingen toegebragt, en in den mond gevoerd, vermits hy zyne han O4 ` niet 804. ENCELAND niet gebruiken konde;de kaak was met bloemen beftroord, en van voorname lieden omringd, die zich met hem onderhielden. In 't kort, dezelve verstrekte hem tot eeu triumfwagen, ей hoe onbekwaam de plaats ook fchynen mogte, kon hy tog dit uur onder de aangenaamíte zyns leveus tellen. In 't jaar 1779 wierden Ter van de Public Advertiser, in den winter, dagelyks 12000 ftuks gedrukt, in den zomer echter maar 8000. Van den Dailly' Advertiser daarentegen, die niets dan Advertiser inhoudt, dagelyks 2e,000. Dit handwerk is ongemeinde voordeelig, en onderhoudt in Londen alleen eene groote menigte fnenfchen; zelfs zoda- nig dat veele lieden hier hun brood by verdienen, in een eigenlyk gezegden lediggang. Deze worden, Paragraaf- fchryvers genoemd, wyl zy kleine nieuwigheden van el- ken dag, Anecdoten, enz. in Koffiehuizen en uit plaisier- parcyen inzamelen, еп in Paragraafen ter nederttellen 5 naardat deeze nu lang of kort, gewichtig of echt zyn» worden zy betaald. De Parlementsredevoeringen worden door vaardige Schryvers opgeteekend, een foort van menfchen, welke men in dit land vindt. Wanneer zy in hunne kunst ervaren zyn, ontgaat hen geen woord des Redenaars,hoe fchielyk hy ook immer frecken mag; dit fchryven gefchied door teekens, die niet alleen woor- den maar ook geheele phrafen behelzen. an De drift der Engelfchen,.om daaglyks veele dezer Tydingen te leezen en daarover te frecken, is mogelyk meer dan iets anders de oorzaak van hunne ernsthaftig ge gemoedsneiging en hunner on gezelligheid. Is vaak moeielyk een Engelschman tot frecken te brengen: alle vraagen beantwoordt hy met ja en met neen, komt ech, ter de staatkunde op 't tapyt, dan opent by zyn mond, en wordt frecken is. Het gaat de vreemdelingen by een lang verblyf in Engeland even zo. Dezelfde oorzaak heeft dezelfde uitwerking. Ik heb menfchen gekend, die, by hunne aankomst in Engeland, alle Staatkundige onderwerpen vervelde, еп die nogtans in eenigen tyd Enthuftisch politieken wierden. Niets is Јіргег op te losfen. Als een inwohner eines vryen (taats, en als een denkend wezen, neemt men „Öп de openlyke zaaken van aangelegen-heid, deel; dikwils is meu perfonallyk, middelyk of omiddelyk, daarby geinterres(eerd; men leert de karakters der in ftaatszaaken betrokken perfonen kennen; men ‘maakt DOOR Je Ws VAN ARCHENHOLTZ. 205 pakt perfoneele kennis met hen; alle gezelfchappen -weergalmen van. flaatkunde; men ziet en hoort onophou- delyk van openlyke byeenkomíten, plechtige оштерапрепре met verzoekichriften, oploop van volk, en van zonderbaar maatregelen ter bereiking van een zeker doeleinde; men zegt zyne meening over alle deeze voorvallen als: men zulks wil, in dagelykfche blaadjes week. en maand- fchrifteh, waarby men zeker is van duizenden geleezen te worden; dit alles verhoogt het belang op eene one looflyke wyze, en maakt het leezen van Nieuwstydingen in Engeland tot eene waare hartstoch Daar het nächster den hier de geworden is met de gamíche natie, door openlyke bladen, te fpreeken, zununen andere volken de voortreflykheid van dit mid-del naar de uitwerkingen beoordeelen. Ik heb er boven, (zegt de Schryver) door het verbaal, ten opzichte der Emigranten „een uitíteekend voorbeeld van gegeven, daar alle afkondigingen van den Kanzel, en door trommel ag, piet het honderdíte deel der werking zouden gehad heben, die hier een eenige Brief deed, welken een ieder las. Hierdoor werd deze groote Stad op eenmaal paauwkeurig van het voorval onderricht, men behoefde geen bloot gerucht te gelooven, dat vervalscht was, en dat een verftandig man weinig acht. Hoe dikmaals heeft men door dit middel het Patriottismus des volks: aange. Vurden en wyze maatregel van allerleién aart bevorderd? Daar ondertusfchen van een goede zaak het misbruik vaak onaffcheidelyk is, zo is dit hierby ook ongelooflyk: zonder hier een’ uitzinnigen Gordon by te brengen, die in 1280 door deeze tydingen het gepeupel ter zyner byftand té famen, en Londen in het grootíte gevaar, bragt, zo zyn "er boeven, die, door valfche.4dvertiyementen, bet gemeen op duizenderlei wyze bedriegen, en dikwils, trotsch alle waarfchouwingen, ligtgeloovigen vinden. Dan eens kondigen zy aan, dat zy kapitalen uit te zetten heben, dan weder dat zy die op goede hypotheequen zelfs wenschten te beleenen. Hierdoor komen zy met lieben, die geld in voorraad hebben, of zulks nodig hebben, en niet zelden gelukken hunne ftreeken om meníchen te bedriegen. Anderen zetten zeer aandoenely ke verhaalen in de Tydingen, van den ongelukkigen toe-папа eener weduwe met veele kinderen, of de ellende eenes van honger ftervenden gryzaärt, wier naamen, zo als zeggen, van wegen hunner bloedverwanten, niet ge- Os noemd kunnef worden, maar wel de plaats sangeduid, waar'de almoesfen heen te zenden zyn. Daaglyks leest Íommen aangeboden worden aan zulke pèrfoonen, die invloed genoeg by voot-maame hebben, om voordeelige posten te verfchaffen, waarby het dieplte ftilzwygen wordt beloofd. Menig Schryver beöordeelt zyn werk zelfs in openlyke blaadjes; en ve Henn „onder verfierde naamen, hun oordeel daarover, dat zy den volgenden dag onder hun eigen naam aantas- ten, door deeze Spiegelgevechten verkrygen zy aauzien, worden bekend, en bereiken dikwils hun doeh »» Openbaare Nimfen neemen het masker der deugd зап, en wenfchen, in de Tydingen, mannen van een goed krakter te huwen; zy kondigen gemeenlyk aan, dat zy jong, welgemaakt en van een aanzienlyk vermogen, zyn, en daarom by de mannen maar een klein Kapital, of еп goede bediening, verlangen. Lieden van buiten de Provincie пап andere onervaren Perfonen vallen dikwils ‘in deezen Ok, Zy vinden een bevallig meisje met de zachte mine der onfchuld, dat haare vervolgingen van bloedverwanten en voogden zeer aandoenlyk weet te Schilderen, waarby de gemaklykheid, om haar vermogen in bezit te neemen, niet vergeeten werdt. Dit werkt, de man flaat toe, en zulk een incognito- »» Handeling, hunne handende, märmet dit überführt, dat zy geen vermogen opgeven, noch hunne welgemaakteid roemen, maar des te meer hun verständlich, hunne infchikkelyke gemoedsaart, hunne oplettendheid; in "t kort hunnen goeden wille, om de aauiande eclitgenoote gelukkig te maaken. Doch dit werkt echtet zu goed als het eeríte. Veeltyds fchertzen vroly-ke lieden met aankondigingen. Zy begeeren, Onder verfcheiden adresfen, mannen en vrouwen; brengen de zich anmeldende perfonen te faamen, en speelen ook zelfs de rollen van Huwelykzoekers, waaruit dan de kluchtige fe gevallen ontstaari. Niemand  Der Deel, Te Leyden, by A. en J. Honkoop, 1786. In gr. 8vo, 252 blads. Das der deutende Deeltje (*) van SONNERAT’s Reizen, Über welk in 't byzonder aanmerkelt is, wegens de beschryving der nieuw ontdekte voorwerpen, zo wel in het . Ryk der Viervoetige Dieren en Vogelen, als, in dat der Plan- ten, geeft ons tevens, in eenige aanmerkingen, een bekoopt denkbeld wan Ísle de France, Bourbon, de Kaap de Goede Hoop, Ceylon, Malacca, de Maldivifche, Phi- lippynfche en Molukfche Eilanden. Tot een ftaaltje zullen wy bier mededeelen, het geen hyons van Jude de France opgeeft. In voorige tyden, (zegt hy,) wierd het door de Hollanders bewoond, zy wilden "ег zelfs eene Volkplanting ftichten: doch, naardiem de voordeelen de onkosten niet konden goedmaaken, waren ży verplicht "даг Eiland te verlaaten. De Heer de la. Bour- па, Gouverneur van de Maatfchappy op het Eiland Bourbon, meende een land іп bezit te moeten neemen, dat door zyne nabyheid dienftig voor ‚zyn Gouvernement kon zyn. Gevolglyk zond hy inwooners om het te bevolken, en men maakte Ter in ’t vervolg het Hoofdcomptoir van; maar hoe veel moeite men zich ook gegeven heb- be, de ground, altyd onvruchtbaar, levert het beftaan van den Planter niet op: zyn voedfel moet hem jaarlyks van de vreemde Natiën toegevoerd worden: de haven, alwaar men eene stapeplaats voor Indie maaken kan, is het eenigst voordeel, dat men van deeze bezitting trekken an; . (*) Zie van de voorige Deelen N. dlg. Lett. I. D. Ы. 253 en II. D. bl. 30. ao, ` SONNERAT’S REIZE Кар; men ziet er echter geene bedaars, om dat mem flechts daar tweederlei standen kent, dien van Meesters, en dien van Slaaf. Deszelfs bewooners beginnen zich op den Landbouw toe te leggen. Men vindt 'er aanmerke- lyke Koffy- en Suiker- Plantagen; men teelt 'er ook In- digo, welke de Americaanfche te boven gaat; maar de Plant, in dat Eiland, al te droog ftaande, zal derzelver teeling wel dra verwaarloosd worden, om dat zy de ver- eischte kosten niet opbrengt; men heeft niet nagelaaten, veríchillende zoorten van die Plant van Madagaskar, van de Kust van Coromandel, van Agra, van Bengale, van China, van America, ор Isle de France te brengen, om die daar te naturalifeeren; maar de uuflag heeft daarran niet beantwoord, het fchynt, dat zy allen ontaart zyn, en dat de Amerikaanfche foort de beste niet was, ver- mids deeze in alle de proeven, welke men met dezelve genomen heeft, niet meer, dan de helft, heeft opgeleverd van het geen men daarvan in de nieuwe waereld trekt . De Heer de Cossigni „een der vergiftete Planters in den Land, heeft zwei gewigtige und kontrollierte, oder gedanken, wie in zwei Verhandlungen over den Indigoteelt vervat zu; een Werk, das Regeering te Isie de France heeft dulden. An Ärger Speceryen geeven een gegronder höhe; die Heeren de Tremignon eu de Coctivi bragten dezelve aldaar in de Jaaren 1769 en 1771. Deze twee tochten wierden gedanken door den Heer Poivre, Intendant van Zelle de France en Bourbon, die deze twee Volkplantingen zu kontrollierte verryken, niets verzugt, om haar dezen nieuwen Tak van Koophandel te bezorgen. Men heeft tot heden toe gewild, dat de Speceryen, op Isie de France gegroüd, hunne eigenfchappen gedeeltelyk verliezen zouden, maar zy, die dit voorgegeeven hebben, zyn bekend voor lieben, wangunftig zyn. Ze Intendant, heeft in de Volkplanting, wanden gehad, en heeft er nog, om dat By, die nuttig is, den übereen altyd ten doel (ааг, en het flagtoffer der ondankbaarheid is. De Speceryen komen op bie de France zeer wel voort; de Kruidnagelen Boomen, van zaad geteeld, ftaan heden met Nagelen bezet, die, voor die, welke ons de Hollanders verkoopen, niet behoeven te wyken, en de Franfchen zullen hen in ott kort niet al-ken kunnen misfen, maar zelfs van die Speceryen aan an. NAAR DE OOST-INDIEN EN CHINA. 200 Dere 'Natiën kunnen verköpfen. De Muskaaten-Boomen zyn gehen, om dat die onder de Boomen van. tweeërlei Sexe behoore, en men deeze hunne hoe-danigheid niet kende; zo dat er flegts weinige W yfjes-boomen onder het getal der geenen, die men aangebragt het getal der geenen, die men aangebragt het getal der opletendheid der Colonisten bezig houden; da zy alle de opletendheid der Colonisten bezig houden; maar het is te vreezen, dat de Europa-nen, die naar dat Eiland overfleekem, hen van het een oontwerp. op het ander zullen doen vallen, door hunne Systematieke grillen mede te deelen, en dat zy de Koffy zullen laaten vaaren, om Katoen te planten, welke vervolgens wederom zullen uitroeijen, om Suikerriet / Korenmais of Maniok te teelen.- Een der grootfte hinder-paalen voor de votderingen van den Landbouw is ook dat, dat geen Europeaan, da Ar naar toe, overgaat, met inzicht, om "er" en doorgaand verblyf te houden; men gaat daar voor drie of vier jaaren, geduurende welken tyd men zich tracht te verryken, door het weinig geld, dat men mede gebragt heeft, op de Schepen te waagen die, op Madagaskar of Mozambique, Slaven gaan koo- pen, een handel, die gewoonlyk veel voordeel aanbrengt, gelyk meest de zulken, die de Natuur ontieren. Inwohner befteilte zyne overwärts noort tot verbe- tiger der Landen; de Slaven werken flap; wat Капmer van een ellendigen verwärts, die men door geweld van fweepflagen, dwingt, de interest, van het geen hy gekost heft. op te brengen? Ik heb menschlievende en mede- lydende Meesters gekend, die hen niet mishandelden, en kunne flaverny verzachten, maar zy zyn zeer weinig: in getal. De overigen oefenen eene wreeden ontmensch- te tiramy. De Slaaf, na dat hy den geheelen dag ge werkt heeft, is genoodzaakt, zyne kost in de bosfchen te gaan zoeken, en leeft alleen van ongezonde wortelen. Zy fterven van ellende en mishandlingen, zonder het aller- geringfte gevoel van medelyden op te wekken; ook laaten zy geene gelegenheid voorby gaan, om: hunne ketenen te verbreeken, еп in de bosfchen eene onafhanglyke armoede te gaan zoeken. ‚ i »Ú Alle poogingen der nyverheid vermoogen niets op dert onvruchtbaaren grond van Jsle de Frante; het zal гу� » Bewooners altyd. met ondankbärheid belonen, zy zullen zich = мо. -^ — SONNERAT'S REIZE zich daar nooit de aangenaamheden van het leven kunnen veríchsen; want, zonder de verwoestingen, welke de Orkaanen aanrechten, te rekenen, heben zy ook te worftelen tegen een legioen Rotten en fchaadedoende vogelen, de Sys ea de Dikbek of Kersfevink van Java, welke meg eerst had overgebragt als zeldgaame Vogeltjes, en zorgvul- digd, dat zy byna alle oogíten vermenigvul- digd, dat zy byna alle oogíten vermenigd, en in de hauden klappen. De Rotten zyn in zulk eeng groote menigte, dat zy dikwils, in eenen enkelen nacht ähnen wen veld met Mais kunnen opéeten; zy eeten ook vruchten, en bederven de jonge Boomen, door de wortelen af te knaagen. Dit was, zegt баз. Men, de oorzaak, om welke de Hollanders dat Eiland verlaaten heben. Sn Dezze schade fchade dieren hebben de aandacht der Res geering bezig gehörigen; elk der Inwooneren is verplichtet, een zehn getal der Zwarten, die hy bezit, en moet de koppen der voge len, en de (laarten der rotten, die hy bezit, en moet de koppen der voge len, en de (laarten der rotten, die hy gedood heeft aan het Comptoir der Policie zenden. Maar alle dezze voorzogen kunnen niet helpen. Het is onogelyk, dat men zich van dezelve putziaan kunne, ten zy er groote roof. vogelen en benden oldaten, ter gelyker tyd, hen te keer aan; het was op deze wyze, dat men voorheen de ringhaanen verdelgde, welker getal zo ontzaggelyk groot was, dat, als пепе wolk, uit zulke Infeßten beftaande, ep een veld met Ryst, Mais of Koren. nederviel, er geen overblyfzel van deze gewasfen meer gevonden werdt. Een vogel, Martin genoemd, een foort van Merel, vic Indie overgebragt, maakte zich die Infectea tat aas, en de Regeering verdelgde het overfchot; maar de mensch, die niet dan het tegen Worden kwaad befürchtet, wie der dra moede zynen welden voor zyue oogen te zien, en ondanks alle verbod, doodt men degelyks veelen dier. voe elen. s an J/fe de France was altoos noodlottig, en zal zulks altoos zyn voor de bezittingen der Franfchen in Indie. Men meent dat dat eiland het middenpunt van hunnen koophandel is, en dat de troupes, welke men daar onders houdt, in tyd van oorlog eene spoedige hulp aan onze Komtoiren kunnen toebrengen; maar men weet dat mem vier maanden nodig heeft om tydingen en bevelen naar, Js. NAAR DE QOSTOINDIEN EN CHINA. Sie de France te brengen: welke naarftigheid, men ook aanwende tot het geen erte doen is, alvoorens men de troupen kan infcheepen, verloopen er echter nog acht anderen; ook is het altyd een jaar daarna geweest, dat alle de naar Indie gezonden esquaders ter plaatfe hunner beftemming gekomen zyn, De Engelfchen daar en tegen : hebben hunne tydingen in zeventig dagen (*) ; meesters van Indie zynde, hebben zy daar een aanmerkelyke krygs- macht, en verjaagen de Franfchen geheel, alvorens men op bie de France de tyding van den oorlog heeft. Om ons in dat ryk land {taande te houden, hebben wy nood- wendig een haven op de kust van Malabaar nodig, van waar onze Esquaders ten allen tyde die der vyanden in bet oog Kunnen houden; men weet dat men het verlies van Pondichery tweemalen aan het vertrek der esquaders vérfchuldigd geweest is, die de kust van Coromandel verlieten om weder óаг Zs/e de France te ftevenen. Îз Schoon [ue de France maar é En stip op den aardbol beflaat, is dat eiland echter het aänmerkelt gedenkstuk an de omwentelingen, welke de aarde ondergaan heeft. Alles, waaruit het beflaat, is met yzer vermengd’; alles is door het vuur gegaan; men vind ‘er zelfs den mond van een uitgebluschte vuurkolk, en verfcheiden diepe op. Der garde hoolen. De 1. Íпрагек is daar zacht, gematig, zer gelegen, men vindt er geen fenynig kruipend gedierte; men kent er geen, vergiftig dier den den försten en den duizenden. Dit eiland was eertyds zeer gezond; maar zedert men den grond omgeroerd heeft, is men daar de Koorts onderworpen. Behalven dat, houdt het rivierwater (gelyk) eingemerkt heeft, veel Пуш in zich door de ontbinning van de gewasfen, die in hetzelye nedervallen, het. En verítoppingen, bloedvloeijingen en buikloopen ver: "On Isle de France is de meeste zyner. groeijende voortbreng zelen aan yverige reizigers verfchuldigd, die dezelve uit Indie, China, van de Kaap de Goede Нор, en uit Europa gebragt hebben. De Osfen, gelyk ook het meeste gevogelte, komen van Madagascar, en de Paraçon. C*) (Zie j. cAPprR’s Onderrigtingen Wegens het Reizen, enz. In de Inleiding, bl. ХБжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжжж� поло. SONNERAT'S REIZE . К den van het eiland Bourbon en van de Kaap. De kust is zeer vischryk; zy levert een menigte schlofen, fteen-planten, Madreporas en ‘zelfs kooraal op; de groenten zyn daar goed, het verkeusvleesch voortrcflyk, de dop erwten en artichokken zyn zo goed als die in Frankryk; men begint "er thans Aardappelen te teelen, welke men van de Kaap heeft aangebrag:; de patates zyn ’er zeer gemeen; op fommige plaatfen flaagen de kudden wel embrengen veel winst aan; maar alzoo men geene anderen dan zieke of by ongeluk geítorven beesten in het Get, huis brengt, ceten de bewooners der haven niet dan flegt vleesch. e IE Het уоей(ег zwarten is mais, maniok, patates, cambars, en wortelen van Songe; de gemeentte vruchten zyn de verfchillende foorten van Вапапеѕ, de Ananas, de Goijave, Jambos (*amro/ade) en Mangen. Men vindt "er ook Perfikken en Appelen, maar behal Venn dat zy niet gemen zyn, kunnen zy op verre na niet by die van Europa haalen; fommige frecken brengen ook víugten en Aardbeziën voort. „„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„� Nach den Ande heeft outboden, te vermenigvuldigen, en den inwooners mede te deelen. "Wat het hout aangaat "het ebbenhout is zeer gemeen; men vindt Ier zelfs verfcheiden soorten van, gelyk het zwart, het wenig en het gemarmerd. De Heer Linnacts, de Zoon, heeft onlangs het geflacht van dezen boom be-paald, dat men nog niet wist, hy rangfchikt denzelven er der zeigen. Toen wy nog op China handel dreeven, was het ebbenhont een artikel van uitvoer; onder de andere soorten van hout is er geene, die tot bouwen dienen kan. De houten van Jus de France zyn in het allem sein zwaar, en krimpen omophoudelyk. Dat yan Takamaqué, het eenigst dat men des noods gebruiken kan, geeft eene harst, van welke men zich in de Geneeskunsc bedient, en die onder den naam van T'akamaqué bekend is. Het hout van den Kaneelboom wordt gemeeniyk voor schrynwerk gebruikt, het is fraai gäaderd, maar het neemt verfcheiden maanden, nadat het verwerkt is, eene ftinkende reuk аап; het natte: hout, Appelboomenhout en Takamakahout dienen gewoonlyk voor timmerwerk. De Heer acu heeft onlangs een zeer fraai hout ondekt, dat men voor eene foort van Roozenhout heeft aangezien, maar dat het niet is. Die de France is zeer Wildryk; men vindiger der pintades of parellhoenderen in overvloed, gemeene en gepaerelde patryzen, tortelduiven, corbigos, twee foorten van haazen; die naar de turopifche gelyken; de eerfte foort, die klein is, heeft zo veel van het konyn als van den haas, zy graaft niet Öп de aarde, haar Wf is lang, haare ooren zyn oort, en haar vleesch wit. De andere foort is grooter, maat echter nog kleiner dan die van Europa; haare ooren zyn korter, haar hair is glad en kort, zy is daarenboven zeer wel te onderfcheiden door eene zwarte driehoekige vil, welke zy achter aan den kop heeft. De herten be- innen minder gemeen te worden; om de geheele uitroeie jing derzelven voor te komen, is de Regeering genoodzaakt eeweest eene Ordonnantie uit te vaardigen, waarby ieder, die overtuigd wordt een hert gedood te hebben, in boete gedoodt te hebben, in boete gedagen wordt. Te Utrecht by А. van Paddenburg, 1786. In gr. octavo, 98 bladz. De hand vol Aanteekeningen te rug gekaatst, of de Spotter ten toon gefleid. Te Rotterdam by A. Vis, 1786. Behalven de Voorreden 266 bladz. In gr. octavo. Wee Gefchriften, waer in Partyen er op uit Zyn, om elkan- der in een befälligt licht te ftellen, waer uit de Lezer niet veel nuts kin trekken. De Schryver der Aanterkrringen legt het "ег gemeene op toe, om haetlyke of belachlyke gevolgen uit deze en gene ftellingen v.n den Heer van Hemert af te lei- den. en de Heer van Hemert, zyn Party briefswyze beant- woordende, m.ekt "er zyn werk уап „от het voorgedragere al ll. DEEL. N. ALG. LEIT. N. 5. P te 214 AANTEEKENINGEN, fpottende goed te keuren, en hoog belachlyk te maken, = Wy zullen er den Lezer een klein proefje van geven. ———- De twiuwigfte aentekening luid aldus. | » Bl. 166. En ofjcheon de laatfie (de voorwerpelyke rede) befclouwd wordt buiten opzicht op het werkzaam verfland der menfchen, waardoor ze gevormd wordt; en men, door aftrekking van denken, aan den [chakel kan denken, zonder zich wezens voor te Bellen, die »mtrent denzelven verkeeren: kan men echter, » eigenlyk gefproken, aan de voorwerplyke rede denkende, het menschlyk verfland niet geheel uitfluiten, dewyl het zel meer mede tot het geen waarlyk beflaat behoort; fof tot befchouwing verjchaft, аалнененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененененене „Nein niet kwaalyk Myn Heer, dat ik al wederom van uwe eigen woorden gebruik make, alleen n'et verandering van onder- “werp.” Мел kan. e'geulyk gefproken. aan de voorwerpelyke reden denkende, het verfland van een mensch in het dolhuis niet geheel utfluiten, dewyl het zelve „mede tot het gene waar.yk. beftaat bee hoort; flof tot befchouwing vwerfchaft aan denkende wezens; nie ‘kan gemist worden, blykens de ondervinding, in den schakkel van heelal; en, wanneer het werkzaam is, noodaakelyk eene beflendige en onmiddeivke bewustheid zvner werking heeft. Dus is dan het verstand van een mensch in het dolhuis de proeffteen der „waarheid! W.t zegt gy nu?" | Dezen trek, dien de Aantekenaer ongetwyfeld vernuftig geordeeld zal hebben, beantwoord de heer van Hemert, al boer- ‘terde. op deze wyze. » Overgaande to: de befchouwinge der rede, draagt gy uwe anmerkingen over dit ftuk indiervoege voor, d t ik opregtelsk niet werde, of ik my van wege derzelver bondigheid dan gees- ‘tigheid meer moete verwonde en. ` » ІК had, in mynen tweeden brief aan den Heer B., gefchreven, dat onze rede eigenlyk ons menschlvk verftand zelfs is, to gelyk met de ftof, welke het zelve bewerkt, en dat, door deze tweeden dingen van elkander af te trekken, de on Zerfcheid ing van onderwerplyke en voorwerplyke rede geboren is; hoewel Hierover redeneert U. W. E. volgens de redeneerkunde van den hoogverlichten Crambe, op deze wyze: kan men aan de voorwerplyke rede niet denken, zonder zich tevens het mensch.yk Werfland voor te fleilen; dan kan men ook aan.deze.ve niet denken, zonder zich ket уетћапа van een mensch in het dolluis voor te Stellen: de reden hiervan gevoelt yder een: wie kan, by voor-beeld, aan een huis denken, zonder zich tevens de puinhoopen van een verwoest gebouw voor te ftellen.!!! De reden, waarom U. W. E. juist van eenen dolzinsisen fpreekr, kin ik met ze. kerheid niet zeggen; mooglyk dat gy de verblyfplaatfen dier langkiger, uit merschlievendheid, dikwils bezogt hebt; of dat uw lyfarts, die, volgens het zeggen van o:zen vriend Que-elius, een liefhebber der -A:trologte i$, uwe horoscoop ge:rok-en, еп u onvoorzigtiglyk voor peld heeft, dat gy em elyk, door te veel vermoeijinge van uwen w Yegerige ges, inge-volge van het befluit des wach'ers, (de Hemel geve, d.t zu!ks, Zo het gebeuren moet, spade zy!) іп een dolhuis zult moeten ‘bewaard worden. Dan wieder vin mege zijn, UWE. redeneert, naar die zelfde methode, dus voort; moet de rede, ons mensch. ŚБртап, de zaken toetfen, dan moet ook het verfland van een mensch in het dolhuis de zaken beproever. Hierop vraagt gy my, wat ik nu zegge? Wilt gy het weren, Myn Heer? ik zeg d n, dat, wanneer. теп. u niet spoedig ter Hoogleer: r in ce Wysgecrte anftelt, buitenlanders u wel ras tot zich lokken, en'met uwe umtende fcherpzinnigheid hun voordeel doen zullen: dit voorzie ik: duidelyk, schoon: myn. Hart biet, dat het verhoed worde! ik zeg wyders, het geen een groot man van uw soort gezegd werd; Ó monfieur, vous etea né pour etre phi-lofophe! ik zeg wwyders,.... maar z»gt! ik zoude wel alles Zegen, wat ik denk; eu hier toe heb ik te veel van u ge-deerd! me Het is klaar, Myn Heer, hes verfland van een mensch in het gekkenhuis moet de waarheid bepro Even, (of, om met) preken, de proeffet bemächtig zyn.) Waarom? Om dat de rede, of bep -menschiyk verand, de zaken ieproeven moet. Door eene" Бу! moet; het hout gekloofd worden; derhalve ook door ce- ne Ьу! welke aan ftukken gebroken of bedorven is!! - s Yder een ziet v.n zelf ‚dat deze ongerymde gevolgen natur- Пукет wyze uit de fjelling voorivloeijen; ез die dit niet ziet is ‚blind: „weshalve; UWE. ten rechte befluit, dat ‘er wel cceglyk onderfcheid is tuefchen de voor en onderwerplyke rede, en d t niet het-rfnschivk vertand, maar de voorwerplyke rede, de proef- Leen der ук! wezen kan. | ..enguirr-К kan niet denken, dat e ig ferfling, die flegts een greintien 2 Wys- 216 AANTEEKENINGEN, EN DIE TE RUG GEKAATST. Wysgeerie bezit, aanmerkingen op deze uwe redeneering maaken zal. Een halfblanks filofoof mog: u toegraauwen; Myn Heer, wryf uwe oogen eens uit, fnuit uwe kaars eens, en lees met den bril op den neus, wat uw vriend, welken gy onderrigten wilt, вап aande het gezonde verfland, aan den Heer B gefchreven hebbe C*)! faar, vaderlief, by aldien u iets dier:elyks wedervaren тор, vermoei u dan toch niet, bid ik u; maar doe het my met den ceríten weten! ik beloof и, dat ik dan den onbefchaamden wys- neus Zal naryden, en niet rusten, voor dat hy zyne woorden {а zyn hals zal gehaald, en aan uwe geregtigheid, op de volko- menlte wyze, betaald hebben.” Een enkele trek van die п tuur gevult zomtyds in een Twist- fchrift, maer een Twistfchrift voor oat meerendeel in dien fmaek opgefteld, heeft iets vervelends; en *t is te hoopen dat de Heer van Hemert, fchoon hy bier zyne party ver meester Zy, "er zich niet weder toe Zal laten vervoeren. Het twistgedirg over de Rede is te ernftig voor eene boertende behandeling: en "t was te weníchen, gelyk we reeds by den aenvang be:uigden (+), dat de behandeling van dit oncerwerp zich tusíchen de Heren Bone net еп van Hemert bepaelde. (*) Tweede brief, Ы. 184. Vervolg. CH) Zie Alg. Vad. Letseroef. VM. D. bl. 8, Esther Öп vier Boeken, door P. MOENS п A, VAN OVERSTRATEN. Te Haarlem, by A. Loosjes Pz., 1786. In gr. 8vo, Behalven het Voorwerk, 102 blada. -. STHER, met groote reden, by het Joodendom tot op deezen dag in blaakende hoogachting, als de naekomeling van Abraham uit bet dreigendst gevaar gered hebbende, ient, zo uit hoofde van de betrekking waarin wy als Christenen tot oud Israël ftaan, als om haare uitfteekende Volkstrouw, отав byzonderé aandacht. De Juff. MOENS en OVERSTRATEN (С ook van dat gevoelen geweest te Zyn, ja hebben haar zelfs ee- ne {бале Dichtproeve waardig geoordeeld. ^ Overvloedige Schoonheden van dit Historisch gedicht veroorloven ons dezelve dien naam te geeven. Op veele plaatzen,'t is waat, blykt het Dicheftuk een voortbrengzel te zyn van jeugdige Gettién, door eenige oneffenheden, die, schoon wezenlyK van weing aanbe- Jang, egter genoegzaam zyn, om den fchitterenden luister te verdooven, althans eenigzins te verminderen. Deege Verfen луп, ondertusfchen, onzes achtens, veel hobper Че waardee- rcn, dan die, welke, schoon volkomen aan de kun Stregelen beantwoordende, het duidelykst gebrek ván weséndlyke áеме i'Vele P. MOERS EN Ð. VAN OVERSTRATEN, ESTHER. 217 vertonen. Tot een kleine proeve diene de befehryving van ESTHER, daar zy voor den Koning geleid wordt, Wanneer de Lentzon de lieve voozenblaln Ontvouwt, bepaereld met een fchittrend morgendropje, Dan lacht haar sagte kleur den blyden daagraad aan, °t Verliefde keeltje speelt in "tr geuren Ñтепа knopje. Zo pracht Adasfa thans met. jeugdig bloeijend fchoon : Geen weelde of weidfche pracht fchenkt haar geleende zwieren; Natuur [preid al haar glans en Reerlykheid ten toon, ` Daar Minzaamheid en Deugd haar op 't bevalligst cieren. De roos der Welvaärt bloost op 't lelieblank gelaat, De maagd'lyke Onfchuld lacht in helder flonkreude oogen. Haare eed'le ziel, zovty van list èn eigenbaat, Maalt in elk trekje °t [choen van 't zwivre deugdsvermo Gogen. Haar golvend hair is met een bloemfesten getöt. Haar zedig schon kan zelfs de flugfie harsen roeren. Haar losfe kleeding, am den poeslen hals geplooid, Is, naar's Lands wyss bepronkt met goud en paerelfnoerens Krygsliederen van. М. J. P. KLEIN en Vrouwe A. KLEYN, geb. OCKERSE, No.3. Те Utrecht, by G. van Paddenburg en . Zoon, 1786. In 8vo. 16 bladz. Niet minder fraai, dan de voorige Ns. is dit tegenwoordig voor ous liggende. -Onder ber keurig Siloneth nап den ze vroegtydig geltorven Zeeuwíchen Dichter Bellamy vindt meri deeze uitfteekende Dichtregels.. En gys myn Zeeuwfche sange! EE EMI Zyt gy zo ras geveld? ——. буя d Hy was, Bataafche Helden! Uw Bard en zelfs een Held. 1; dan geen geest, hoe fchittrend, Voor uwe wraak behoed? Daar ge Eeuwenlang, der waereld Tot last, Polypen voedt. IW 2 d - Pi + LI P 3. ` 6 Dood! 218: J. P. KLEYN, KRYGSLIEDEREN. : d Dood! 218: J. P. KLEYN, KRYGSLIEDEREN. : d Dood! 218: J. P. KLEYN, KRYGSLIEDEREN. : d Dood! — зуп hart was edel, Een roemryk leven waard! Beroemder ware uw zegen, Hadt gy hem laat gefpaard. ‚Breed was зуп forfche boezem, Zyn jeugdige arm was zwaar. Ну was gefpierd ten firyde; Gefchaapen voor gevaar. Der Barden Lievling was hy: Een Zonneflraal, зуп lied; Wen ву, door Lentewolken, Heur glans op aarde fchiet! Fa! vriendiyk, als de Lente, En glànzend, was zyn geest! Hy was, voor Nebrland, alles! Ons alles, ach! geweest: O, Zingt Nakomelingen! Hem, grootfcher Treurgezang! Men weene, om zulk cen zanger, In Neériand, Eeuwen lang. 