Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Maar behalve de aldus versterkte kampongs hebben zij nog e^n of meer rednits, waar zij bij het naderen van eenen Earo- ])eschen vijand hunne vrouwen en kinderen, hunne beste have en goed en eenen ruimcn voorraad van levensmiddelen bergcn. Doze reduits zijn mecstal zoo gekozen , dat zij in hunne natuor- lijke ligging hunne voornaamste sterktc hebben. Zoo moet onder andercn de pangherang Mangkoe-Bocmic , hoofd der Marga Waay Orang, op een der ruggen van den Goenoeng Radjah-Bassa eene versterking hebben, die volgcns het zeggen der inlanders, onneembaar is. Op den weg daar- been vindt men twee plaatsen , welkc zoo steil zijn , dat zij alleen door middcl van aangebragtc ladders overgetrokken kunnen worden ^ Uitgehongerd kunnen dergclijke r<!kluits ook niet wordon , daar de bevolking dadolijk in hare omgc- ving ladangs aanlegt, zoodat zij het, even als in dc Marga Waay Blang lict ircval is g(!weest, jaron lang daar vol kunnen hoiulon. ' Zic hcl Vol vol", 11". fi UKMJlttlJVINO l>£R LAMl'ONGsiC'IlK DIHTRIKTEN. 107 ^oiiMiek. I)c bcvolkiiig dor IjAiii|K)iigiiche ditfihkteii hcefl in ticii laaUtrii tijd rerdcr af- dan tocgenomcn. Hct nomaden-kvcn , dat vele Ijampongcm vocrf*n i*ii dv Hadat djocdjocr, dat b, dat zij niet irouwrii kunneii ZDiidcr r<*nrii bruidacliat U? iM'talen, mag liieraaii wel tichuld iiebben; cchtcr moci ook nog aangcmerkt wordcn , dat dt*ze distriktcn in Ac laatifU; jaren veclvuldig door cpidcmiitchc acktcn, vcMiral cliolrni en dc kindc*r|)okken , »jn U'xocht g(*worden. I)e bevolking Tan rene kan)[K)ng leefl gedeeltelijk vor!i|>rf*id in grhuchtcn, die dikwijkt dagen vcr van dc moeder-kampong vcnrijdrrd xijn; dit maakt ecne naauwkeurigc volkiitelling bijna onmogrlijk. Ik hcb in iedere kam[>ong di* telling zoo goed als mogelijk vcrrigt of doen vcrrigt4*n en dv ncvciiKgaande statistick is bet rMiiltaat daarvan. Dc menigtc van inlanders, div in dc oemboclo of op dt* cilaodcu wouen« alaook dc onwctcndhcid tc dicii o|isugtc van dv kamiiongaboofdcn , is dc oorzaak, dat dir ^tatistick mm*! Itrnchouwd wonlcn slcchts approximaticf iv xijn. 108 TOrOGRArillSCIlK EN GEOGUArillSClIE •^lVV.LOX o o CO to 1-- o lO a* m CO »ra f O ca 00 oo l^ i" CO oa ^ «-H o« t^ ! •NajiaiJivav I I oi I I o) *83r8I3H J25 N CO I I -"  o 'fiarsiaH CC CO ^ t» t» O CC 00 on Ol 'BKaoMor r- CO t* CO co 'Na^^noHA oo CO o O) 99 to 04 ca CO 'KaKKVH CO C^ O O 00 'M ^ CO 0» c 00 'BarsiaN Ol o oo o CO o o a a to >o CO (M •SKaoiiOf O) CO o» 00 CO to oo o O) 03 o to KSAiaOHA CO I— I I— I oi oo rH ca fM 03 t» I— I 04 ca CO o .(9 -JKiN'MYK ca 00 o eo S o to to »o CO eo 00 o CO l-H to 3 O OJ 'J' CO o to "HI CO o CO 00 eo CO oa H v: o c it o Ci o bo p e3 if ^ tt, 1 E H C/3 H O bo a o 01 (3 o I o 6C o o > N -5 o .2 '3 s 09 '^^ O t-i r^ .3 bO o ':3 <J o N .£3 « fl u O) *^ Of a at s > .5 •a a bD 5? "o "3 1* '3 ?. a N g '« S-g P*. „ l-S fee 1^- O 5 a hJ S^.2. o ! I « a s « h s 8 o to Q > nESCllRIJVINO DER LAMPONOHCIIE DIdTRlKTEN. 109 OHderttijs^ Religie, Ken gt*reg(*ld omicrwija bestaai nict in ik Ijampougs. '/joo als dc I/axnpongschc taal ecnc gehccl rigcn- lardigfb, soo ook U hct hun schrift. Hct Ix-ataat uii 20 grond- U*rkciis, vaarvan elk door dc bijvocging van ecn ander teeken 1 4 malen ccnc andere beteekenia verkrijgt ; op deze wijsc oni- »taaii 280 verschillende ieekens, die voldocnde zijn om aile in de Ijampongache taal voorkomcnde voordcn te schrijven. Het schrift loopi van de linker naar de regier-hand, en men grbruikt bij gcbrek van papier jonge groene bamboe, lonUr- bladen en boomschora; de Icitera worden met cen meajc ingc- ghfil , of met inkt , die Eij uit roct en het aap eener plant ma- ken, geachrevcn. Hun achrift kunnen de meeate Ijampongera, zelfa vele vrou* wen, lexen en achrijven; zij leeren dit gevoonlijk apelende in de jeugd of veelal terwijl zij aan het vrijen zijn. Ook de hier in den archipel gcbruikclijke Maleiache taal kan met deie teckena vedergegeven worden en de Ijampongcr, die dcac taal apreekt, verataat dua ook (zoo hij zijn iphrift lezen kan) hct in die taal met Lampongsche letters geachrevene. Alleen aan de atrand- en voomame handel^plaatM^'n beataan icholen, waar door prieatera onderrigt aan de jeugd gegeven vordt in het lezA*n van den Koran en in het Maleiache achriil. Si-drrt eenigen tijd Ix^t^taat eenc diergelijke achool ook te Tam- Ifluigic, opgerigt door den zeer godadienatigen Fangerang 8em- poma Il|imija Poetie. Voomame hoo&ien uit de binnenlanden zenden van tijd tot tij<l hunne kinderen naar t^n dier plaataen om aldaar in het k*zen rn achrijven en de voorachriften der Mahomedaanachr n*ligie ondierwcxen te worden. De Mahomedaanache religie ia de algemeen in de liamponga crkende* ofachoon de meeate Lampongera hare voorachriften kennen noch opvolgcn. Pncstera, zoogenaamde lladjia, vindt men weinig in de Ijani- pongs en cUn meeatml op de hooMplaataen. I)e bedc*vaart naar Mekka wordt hoogat zelden en dan iM>g 110 ToroGRArniscnK en geographische allceii door vooriiarac en rijke hoofden of hunnc kiudereii ver- rigt, die er door den eeiicn of anderen priester toe overge- imald zijn. Dc Lamponger i» ecliter in hoogen graad bijgeloovig; sjiic bosscheu en rivieren , vooral rotscn en oude boomen zijn bevolkt met een tal van gcesten en 8[K)ken, aan welke hij oifert, of wier bescherming en liulp hij inroept. Hij zal in 't bosch niet ovcriiachten alvorcns zijn toovcr-formulier hard opgezongen en vergiifenis gcvraagd te hebben aan dezen of genen geest; eerst daarna neemt hij de vrijheid water uit zijne rivier te scheppen of onder de scliaduw zijner bladeren te rustcn. Hij gelooft aan goede en slechte voorteekens en zal eene reis, een arbeid of ander voornemen opgevcn of ten minste uitstellcn , wanneer de laat»te hem voorgekomen zijn. Aan zijne graven is hij zecr gehecht. Zijne voorouders zwerven in de gedaantcn van tijgers, oli- j)}ianten of krokodillcn rondom zijne kampong, om hun voormalig verblijf en huniK^ nazaten voor ongeluk te beschermen. Wordt (K^n mensch b. v. door cenen tijger vermoord, dc in- gezeten van dc kami)ong, waartoo de jxirsoon behoordc, ver- liaalt u met hei ernstigste gezigi dcr wereld , dat het roofilier van eene vreemdc streek wajs overgekomen ; — kunt gij hem bewijzcn , dat het een in de nabijheid der karai)ong omzwer- vende tijg(?r geweest is , dan zal hij u zeggen , dat dc vermoordc zich stellig aan den een of anderen misslag hccft schuldig gc- maakt en daarvoor door zijnen overgrootvader is opgepeuzeld; is ook dat ni(»t mogelijk, was het slagtoiTer b. v. een onschul- <lig kind , en gij Milt hem overhalen op het roofdicr jagt tc inaken, alsdan zal hij nog al uwe redenen ter ne^r slaan door ;i te antwoorden : **\Vat helpt liet dai beest om te brengen, het is een Kramat •en wordt dadclijk wcdvv levend , en zonde het mij dan duur 'beta a Id zetteii.'* Iloezeer dit l)ijgeloof tot vermenigvuldiging dier bcestcn bij- ilraagt , h.\\ zich \\v\ hfirrijpiM). nESCIIRIJVnCO DBR L.VMrONOSCIIB distriktex. Ill lAindb€niw ^ VeHfelt De landbouw in de Limpongt liepaalt tMth kooUakelijk tol dc koltnor Ttn rijst, peper en boomvol. Amn dc ttniiulplaAisen heeft men veel naite sawah-velden , in de binncnlandcn echU!r nergeni. De weinige helling van het ter- mn rn de diep iiggende riyieren zijn dan ook weinig geachikt vorir het aanlcggen van waterleidingen , cen der hoofdvcrei^hten vfior de sawah-kultuur. Dc inhuider plant zijne rijst in ladangi*. Tot dat einde maakt hij een stuk grond achoon , beginnende met het kleine hout uit to kappen, vcnrolgens de grootere boomen te vellen rn, ab alles goed droog ia, deceive te ver- branden. Hij plant gewoonlijk het eerati* jaar djagong, katjang en an- drre veldvruchten , het tweedr jaar padie en het derdr weder ▼ekhnnchten of in de hooger gelegene diatrikien kapaa. la dc grond goed , dan plant hij ook wel het derde jaar nog ceni> njat en aladan het vierde kapas. Den aird van veldboaw ia mode eene der hoofdooraaken van bet cwervende leven der I^ampongt^rs. £en atuk giood in het ofivmchtbaar midden-gedeelte van Sapoedie heeft , nadat het ver* latm ta, gewoonlijk 30 A 40 jaren noodig, alvorena het op nimw kan ontgonnen vorden. Wanneer er geen miagewaa in, pmduoerrn de Ijampongs genoeg rijat voor de behoefte. De peper-kultuur , vroeger eene bron van rijkdom voor de lAinpongache bevolking, of, beter gezegd, voor hunne over- hcrnchera, de anltana van Rantam, ia in den laataten tijd Kterk achteruitgegaan ; eerat aedert eenige jaren ia men weder met hrt aanleggen van nieowe tuinen begonnen. Daarentegen neemt dc koffijkultuar toc« zooder dat het be- «luar regtatreeka er ach mede bemoeit ; de koffijboom wordt aU fiaggrrplant in en om de pcpertuinen en kamponga aangekweekt. De ieelt van den zijdeworm ia ook nog al tamelijk veraprri<l in de Ijampongn: de wormen zijn echter onaanzienlijk en geven «cnc acrr kleine |H)|>: de verkregenc aijdc scheen mij ook niel Tan brstr knaliteit te zijn: zij is geen artikel van uitvoer, maar nonlt grverwd en jiImIah tot ;«arongn en i*lindang« venrcven. 112 TOrOGRAPHISCnE EN GEOGRAFHISCHE De veeteelt siaat op een lagcii trap en bepaalt zich bij het fokkcn der buffels, welke men in groote menigte in de Lampongs vindt; al *t andere vee, zelfe geiten en schapen, ivordt ingc- vocrd van Java. Dc koe (sappie) heeft men geheel niet, men zeide mij, dat zij niet voortteelen wilde; ik betwijfel cchter of er wel ooit cene gocde proef genomen is. Faarden zijn er slechts eenige; zij zijn door ambtenaren en officieren van overwal medegebragt en later, bij het vertrek liunner raecsters, achtergebleven. Handel en Scheepvaart Marktplaatsen. In de laatate jaien zijn in de Lampongs handel en sclieepvaart sterk vooruitgaan. De voornaamste artikelen van uitvoer zijn peper en bosch- produkten; onder deze hceft in den jongsten tijd de karet of gom-elastick ecne hoofdrol gespccid; de overigen zijn verschei- dene soorten van damar, rotting, een weinig,was en ivoor, boomwol en koflij. De invoer bestaat in rijst, zout, ijzerwerken, kramerijen» aardewcrken en lijnwadcn. Dat dc Lamponger bcdrog in den handel als slimheid be- schouwt , en zich daar eerdcr op beroemt, dan dat hij er schaamte voor gcvoelt, zal nog langen tijd een der voornaamste hinder- palcn voor den handel in die distriktcn blijven. De scheepvaart wil niet veel beteekenen, zij is geheel in handeii van vrecmdcliiigen , die zich op de hoofdplaatscn geves- tigd hcbboii, want dc Lamponger zclf is gcen zeeman. 1)e voornaamste markt- en handclsplaatsen zijn: Telok Betong en Pah)cbo(^ , mccr bckend onder den naam van Sekeppel in de Lamjmngs-baai * ; IJornci, Napil en Scpocti in de Samangka-baai ; Assjihan aan de Sekamjiong; llanto Djaija Jian de Pagadoengan; Seringkebow aan dc Scj)octic, Mcngala aan dc Toclang IJawang. 1 Zic hcl Vcrvolp , n". 7 BESCHRUVIKG DER LAMPONOaCHE DI8TR1KTEK. 113 Te Hrringkebow is ccn Ucmang, hoofdzakelijk met hct doi*l ocn de belangen vin het Gouvemcmeni en van vreemde hande* laren voor tc sUan. Te Aasahan , vroegcr een der voomaamate handelspUatiten , ia ccn inlandsch hoofd met den titcl van Sabandar met het toeadgt over den handel belast; vroegcr werd hi) door den sultan van Bantam aangeateld en had nog al magt en invloed, thana in lijn gezag van luttel beteekenb. Dfiftiofen. Het delfstoflcnrijk 19 zcer arm in dc L«ampong8. In de ()empoe*rivier boven Boemic-Batoe wordt eenig goud gcwanchen; het b echter van alechte qualiteit (Mas moedah) en beloont naauwelijks de moeite van het werk. Bo^ekwuem. Dc Lampongs hebben overvloed van mooije en goede houtaoorten, vooral de distrikten ToeUng Bawang en Sepoetie komen hier in aanmcrking, zoowel om de qoantiteit en qualiteit der houtaoorten , die daar gevonden worden , alsook wrgena de gcmakkelijke wijze van afvoer. Te Aaaahan in het Sekampongache vindt men djattie-boa- acben, die echter gcheel verwaarloosd worden. Overigens neem ik de vrijhcid te verwijzen op mijn , bij mis- sive dd. 16 September 1854, N^. 35, ingediend Bapport om- Ireni boechwezen en houtsoorten in dc Lampongsche distrikten. ■ ■ TOPOGRAPHTSCHE BESCHRIJVING VAS TELOK BETONG KN DESZELFS NAASTE OMSTREKEN. Op het bijna noordelijkstc punt van de Lampongs-baai ligt Tclok Betong, en wel op 105® 19' 30^ O. L. door Greecnwich en 50 25' W Z. Br. Wel is waar , hccft deze plaats bij het Gouvernemeiit eii 00k in de dagelijkschc spreckwijze den naam van Telok Betong be- komen, maar een eigenlijke kainpong van dien naam bestaat er niet,want het zijn do ondcrvolgende aclit kampongs, weike doze plaats vormen. Kangkong , Fasar, Madja , Pasisier , i^oemie-Waras , Parawata en Lontar, Kota-Karang. De drie ecrste liggen naast clkander lungs het zecstrand, oostelijk van de. monding der Telok-rivier, do twee laatste lig- '^^en aan den reirter en do overif'e aan don linker-oever dier livier. ]3ij den inlander uit d(; bovenlanden gciat de naam van kam- ])ong Pasar voor dien van Tclok Betong door. Volgens de oude Ijumpongsche indoeling wordt dc geheeic vallei , die ton westen en noorden door den alloo]> van den Telok- horg on ton ooston door dion van don Loeboe Tti gevormd wordt, aid us gonoomd. Flet latnliir/tiijt Trio/: Ih'toini ^jr/tonmL l^ohalve de boven- TOl'OOKArillKClIK IlKSCllltfJV. VAN TKLOK IIKTUN<i. 115 ojingrliaaldt* kain|K)iig» liggeti nog in dczc vallei vmpreid: U-u vr«lrn van Tclok Belong de kaiD|N)ng:t Kategoehan. Pakcn Am|M*v en Kadjadian. rni iKNirdiMi : Kocri|mn , Ncgric en (i(!dong i^akocan. I)c mcesicn dcser kampcmgs hcbben in dc nabijheid der la- dangs, welkc op het Tclok Belong omhngende gebergU* liggen, hunne oemboels (gehQchlrn), en wcl vindl men ten we^ten van Telok Belong de oemboeb: TiM>bie, 8i»Gedong, Soeasoek, Waa^ halak, Lima koi*n^ie, lloerian Toengal, Tjapi^Pia, Tandjong Agong, Rebong, Tan- djong Ilenning, Ikdak , Kemiling, Tanjong Koeroala, Waa^ Nang«e en Cloenoeng Katoen. Ten noorden: Goenoeng Pnang, Oemboel lV*ngah, Tapoa, Waay Ncnnal, Tanjong Hading, Hoeka Tana, 8oe»ocaii, Doerian Payong, Ka- kairt, Kamoening, Pengadjanui. KcUpan, Koepang en Talang. En ten oosten: Kakoermn, Kandies, 8ahing en Joellang. Al dew kamponga en gehuchtrn tcllcn 856 liuizen en zijn brvolkt met 8581 zielen. De bevolking kan volsirckt niet meer eene zuivert* I^ropong- ache genoemd worden, daar zij, soo ala mecaUl in den Archipel op de ain aee gelegene handelaplaatMn uit een mcngelmoe^ van Mmleijen, Linganexen, Boeginezen, Javanen. Arabieren, (*hi- ncKBen de daarail ontaUne gecroiaeerde raaaen , be»taal: ook dr lail dnagt het kenmerk dezer diverge naticn , cchtrr komt men hier overal met de zoogenaamde laag maleidache taal voort. Wei ia waar, de I^amponger die in de onmiddellijkc? om!4re- kca van Telok Belong woont , ia ieta meer gedviliseerd cii vuor- uttgegaan door den veelvuldigen omgang met vrtYmiirlingen. lU die drr biniienlanden , cchier blijft nog steeds zijii vadsi^^. 116 TOrOGRAPlIISCllB BESCHRIJVIXG lui v,n oiizindclijk knrakt^ir bij liem doorstraleii en, zoo als veelal het gcvolg is, mccnt liij in den omgang met vreemdelingen, vooral de liandelaren, vecl spoediger hot slechte als het goede over; zoodat bedriegerijen , diefstal enz., enz. te Telok Betong en dcs?zelfs orastreken, veelvuldigor voorkomen, dan in eenige kam])ong dcr binnenlanden. Scdert 1848 is de zetel van het gouvcrnements-bestuur in dc Lampongs te Telok Betong gevestigd. Het wordt gevormd uit eencn civielen en militairen gezaghebber, die den rang van op zich zelve staanden Assistent-Resident heeft; — verder cen Assistent en den Regent van Telok Betong. De handel is, bijzondcr sedert den laatstcn tijd, vooruitge- gaan en neemt dagelijks toe; hij bestaat, wat uitgaande artike- len betreft, hoofdzakclijk in kakaret (gom-elastiek) , damar, peper en rottang. De voornaamste artikelen van invoer zijn rijst, olio, lijnwa- den , ijzerwaren , gambier en tabak , enz. , enz. Dc militaire magt bestaat uit 50 onderoflicieren en manschap- j)en, gekommandeerd door een tweeden lui tenant. De ziekeninrigting is eene infirmerie, aan ^ier hoofd een oflicier van gezondheid II<^ klasse staat, die tegelijk den dienst van civielen geneeslieer waarneemt. Het klimaat der Lam]^)ongs heeft den naam van tot de onge- zondstc in gehecl Indie tc behooren, en daar men dikwijis on- der de Lampongs iiiet meer dan Telok Betong zelve begrijpt, zoo heeft daardoor die plaats den naam van ongezondheid ver- kregen. Ik gcloof dat Telok Betong iiict vecl ongczonder i», dan andere aan strand gelegene plaatscn. De tempcratuur, die over dag gemiddcld 86o en 87^ F. telt, wordt nog verzacht doo de verschc zeebriezen, die allecn, wanneer ze uit het zoidwc ten komcn, waar zij moerassen- en koraalklippen ^)a;»eren mo ten, ongczonde miasmcn aanvoeren. Dc nachten zijn kocl zond(T koud tc zijn, en hcbbcn eel gcmiddchle tiMupcratuur van 70*^ F. l)«* stcrl'ir kan gcTing gcnocmd wordcn, vooral wat het VAN IKLOK HKTONG. 117 tach(*ment aangaat, en de grxondhcidstoeMand is over h<*t &!• ^t-moeii leer voordoelig. */jc hieromtreni hct rappoK en dc topngraphische beschrij- ving van den officier van gezondhcid 1I« klastic, Wienecke, (id. 2*l« Januarij 1853 en Z^^ Januarij en 12<>« Julij 1854. Bijzonderc merkwaardigc gebouwen heefl Telok Ketong tiict, lie hubu*n zijn mce»Ul annoedig en van bamboes opsretrokken, slrchtB weinigc goede planken huizcn in den zuiver Lampong- Mrhen bouwtrant worden gevonden, en ecrvi in den laaUti'n tijd is men begonnen hier en daar met pannen te dekken. In dr nabijheid der uitwatering van de rivier Kategoehan, eii op den linker ocver der Teiok-rivicr, J paal ten noorden van Kampong Negrie, worden warmc bronnen gevonden. I let water van dc bron bij Kategoehan heeft eene in het ligt gvcl gaande kleur, en bij eene luchttem|M*ratuuT van 86o F. trekent het over 180o F. Zijn reuk is sterk naar zwaveU materstof, en de smaak is bitter zoutachtig. Heeft het eeni- gen tijd in de ojienc lucht gestaan, dan wordt het troebel, en op '/tjne oppervlakte vormt adch eeii witachtig vlies. Bij hoeveelhwlen van 4 — (> oncen gedronken, verwekt hrt mtseclijkheid en eenen smaak als dien van bedorvenc eijeren. Het water van de bron bij Kategoehan komt op ± 50 pas* sen van het strand , tusM^hen met zand . aanle en bladen*n over- dekte koraalroUten te voorschijii. De bnin bij Negrie heefl water, dat ligt hepatisch ruikt. helder van kleur is en eenen flaaiiw zoutachtigen smaak heeft. Zijn temperatuur is bij eene luchttemperatuur van 85* F. lii* F. In eene hoeveelheid van fi — 8 oncen inwendig gc- bruikt, brengt het vermeerderdc ontlasting voort. Telok Betong ligt in eene vbkte en is rondom op eenen mCrtand van ± 1000 Ned. elien met natte sawah*s omgeven, ciae alle door leidingen uit de Telok-rivier van water voonien ^r Olden. Ten zuidwestin blijft het terrein* wanneer men deae sawah's jcnrpa^M^erd he<»ft , vlak : het is eehter digt langs het aee^trand IV. (VIII ) y 118 TOPOGBAPHISCHE BESCHRIJVING moerassig; en met bijna ondoordiingbaar bosch begroeid, ten noorden wordt het bergachtig en is insgelijks met bosch be- groeid, maar aangezien het aldaar reeds naar alle rigtingen bebouwd geworden is, en nog wordt, zoo is het mogelijk hetzelve hier bijna overal te doorkruisen. Ten oosten is het terrein insgelijks vlak en met bosch he- wassen, en het wordt bij dc uitwateringen der kleine, zich daar in zee stortende riviertjes moerassig. Eerst wanneer men de rivier Balouw gepasseerd heeft, komt men aan den voet van het gebergte, dat zich hier tot aan het zeestrand uitstrekt. De noordelijk langs Telok Betong loopende heuvelketen is laag en verheft zich slechts o]) weinige plaatsen bovcn de 500 voet; zij wordt naar alle rigtingen door kleinere en grootere ravijnen doorsneden, waarvan echtcr alleen die door de Telok- rivier en hare zijtakken Penjawatang, Doerian , Tebing em IVun- pangan gevormd worden , als strategische hinderpalen te beschoa- wen zijn. De rivieren zijn klein en onbcduidend. De voomaamste zijn: de Telok-rivier, de Kategoehan, die zich, voor zij zich in de zee stort, in twee takken splitst, nemende de zuidelijke den naam van Ka- djadian aan. De Oela Galik of Ketapan, die zich ten westen van Kan- koeng in zee stort, en eindelijk de rivier Balouw die de oos- telijke grens dczcr vallei vormt. Alle deze rivieren zijn door- waadbaar en alleen de Balouw kan tot op 3 (i 4 palen boven hare monding met kleine kano's bovaron worden. De Telok-rivier is van hare monding tot bij Kota Karang diep genocg, om aan dc vaartuigen van klein charter, welke niet op de rcedc willen ankeren, ecne veilige ligplaats aan te bieden. Haar water is wat verder op helder en heeft eenen uitmuntenden smaak, zoodat de meeste vaartuigen, wcike hier ten anker komen, zich daarvan voorzien. De uitwateringen der rivieren Kategoehan en Kadjadian zijn VAN TELOK BBTOMO. 119 BKMklrnchtig en bij hoog water tiiei doorwaadbaar, wai (fooweiia, wegenadc buiiengewone meiiigte yan krokodiUen, die daar hun iierelitigvTerblijf hebben, ook bij laag water niet raadiaam is. Bij xware regenbuijen komen banjers spoedig op, maar Ter* dwijnen ook even mel. I)c om Telok Ifetong liggetide aawah's beslaaii ecne opper* vlakte van 276| vierkante bouws en xijn voor uiftbreiding vatbaar. Behalve dese, bcbouwen de inwon^a van dit bmdachap la- danga: aij worden in *t begin van de goede moeaaon bewerki, dat wil aeggen, dat men dan bet ligte boot omkapi en uii* droogen laat, bet Tenrolgcns in brand ateekt en dan eersi de hoogi*rr en xware boomcn, die niet geheel verbrand zijn, Tch: hunne verdere conmimptie bat de Lamponger aan iijd en wedcr orer. Tosichen dese boonen bonwt bij lijne TeldTmchten, gedeel* telijk rijat, gedeeltelijk olnea, djagong, katjang ens. Ijiter wordt kapas, en ook bier en daar tabak, in dese U- dangs gebouwd. IV verdere kultnm in de omstrcken van Tblok Betong zijn peper en wat koffij. De peper-kultQiir is tegen vroegeren Iijd aterk ten aektemL I)e koffij is goed, word! echter alecht behandeU en is der^ halve op dc mark! niet teer gewild. Deie kultuur wordt door bet trgenwoordige beatunr aeer aangemoedigd. Ih Laaiponger prefereert den in dt ladanga geteelde rijit boven dien , welke hij uit de natte sawah'a of door aanvoer van Java verkrijgt. Gene, obcboon slecbta kleine, roodachtige korreb grvende, dir bij bet scfaoonmaken mcestal nc^ breken, is, aoo ala de litroponger aegt , ^berkat*\ wat beteekent : swaarder en BMer vordcnd. |)r karo pongs Parawata, Pussier en Kola Karang liggen inier op sich Klve, obcboon gcen geweersdiot de eene van lir aiMi<*rr vrrwijderd. Ue hoizen in dese kampongs aajn al* 120 TOPOGRAPHISCIIE BESCHRIJVING leen staande en onregelmatig door elkaiider gebouwd. Desse kampongs worden meestal door Lampongers bewoond. Fasar en Lontar liggen digt aan clkander en ook de huizen zijn 7x56 gebouwd, dat zij straten vormen; behalve bet vrije terrein y66t bet fort en den passer vindt men geen onbebouwd terrein mcer. Verscbeidenc breede en thans goed onderhoudene wegen,oii- derbng door smalle steegjes verbonden, voeren door deze kam- pongs; de over de waterleidingen liggende bruggen zijn goed en de tegenwoordige gczaghebber, de kapitein der infanterie J. H. E. Koliler , laat er zicli vecl aan gelegen liggen , om hierin nog steeds verbeteringen te brengen en vooral de zindelijkheid dier kampongs te bevordercn. De bewoners dier kampongs zijn meestal vrcemdelingen. De kampongs Boemie Itaras en Madja slechts uit weinige, vlak aan zee gelegene buizen bestaandc , worden meestal door de vrouwen en familie van den regent en zijne volgelingen bewoond* De kampong Kangkoeng, ook wel kampong Java gcnoemd, is, zoo als deze laatste naam aanduidt, door Javancn gebouwd en wordt ook nog meestal door dezen landaard of hunne hier geborene nakomclingcn bewoond. Midden door dezelve voeii een goede en breede weg. Behalve den grooten communicatic-weg, die te Telok Belong begint, en den weg langs zcestrand tot Kangkoeng, moeten de overige wegen slcclits vootpadcn genoemd worden; zij zijn ech- t€r alle zeer good begaanbaar en de meest^^ kunnen zelfis te paard bereisd worden. Het fort te Telok Bctong is eene aarden redoute van vier gelijk grootc vacen, en op de lioeken met cirkel-bastions voorzien. Iletzelve hccft van contre-escarpe tot contre-cscarpe eene brocdte van 70 Ned. ollcn. Daarin bevinden zicb de kazcrne, de infirmerie, de arrest- lokalon , ook voor civicle gevangcnen , lict civiele pakhuis en een van stern opgotrokken kruidmagazijn. Eene wat^rput VAN TELOK nETONO. 121 wonit . even mU de graclit , van levend water voondcn ; de gracht heed cenc, met eene sluis voorziene uitwaiering op dc mMmlwetitelijkc vace. l)c annering bc^taat uit twee scsponderv met circulaire affui- tffn , die op de noord* en zuid-baj^tionsi geplaatirt zijn. l>e laatnte kan nog op het xce^itrand, dat slccliU 550 Ned. ellen verwij- derd is, een werkdadig vuur onderhouden. Al de in dc vallci gelegene kampongs kunnen door deze stukken beatreken wor- den, daar zij, behalve Kangkoeng. Paken Ampei en Kadjidian niet buiten een rayon van 1000 Ned. ellcn liggen. Het verdere artilleries veldmaterieel beataat uit 2 ^npondcnt en 2 handmortieren van 11} duimen. Vlak voor de west-bastion liggen de woningen der ofReieren en ambtenaren; zij zijn van hout opgetrokken, met bam- boeicn • aan de binnenzijde met I^ntamM^he matten beklecde , vanden voonden en met sirapiien gedekt; zij laten in elk op- zigt veel te wenschen over. Tegen eenen Europesehen vijand is dit werk niet houdliaar; tegen den inlander eehter kan het, go<^ gekommande<*rd wor- dende, stand hooden en slechts honger zoudc eindelijk tot eene Dvergave dwingen. VVel is «aar kan het binnenste van het fort van de toppen der langs de noord-bastion trekkende heuvelketen bespied en ook met lillas en buksen beschoten wonlen : eehter zoude het op dien afstand (± 600 Ned. ellen) door den inlander onderhouden vuur niet zet*r gevaarlijk meer zijn en door eenige wel aange* brmgte sclioten uit den zcsfionder van dc noord-bastion waar- »chijidijk spoedig tot zwijgen gebragt worden. I)e reede is alleen bij sterke zuiden-vinden onveilig en dan kan het ook in de geheele bad nog al sterk spooken. I)e grond is modder en zand; de gemiddeldc diepte 5 ^ 6 va- ilrmen ; de ligplaats voor grooten* schepen i» omtrent et*ne Kng. niijl ten westen van Poeloe Pasaran, naar eene diepte van iy- 8 vademen gevonden wonit. Kleinen* vaartuigen gaan digter oiider voornoerod eiland liggen. 122 TOPOGRAFHISCHE BESCHRIJVING VAN TELOK BETON6. Vail dc monding der rivier Telok loopt eeue modderbank, die, zelSs met sloepen, slechts bij hoog water gepasseerd kin worden. Het ciland Fasaran dient tot scheepswerf. Tusschen dit eiland en den vasten wal wordt de vaart, zelft voor gewone handelspraauwen , door eene zich aldaar gevormd liebbende zandbank onmogelijk gcmaakt en het is te voorzien, dat het niet lang meer zal duren, of dit eiland staat in ver- band met den vasten wal, want tegenwoordig reeds kan men het bij laag water te voet bereiken. V E R V O L G V4Ji Ol TOPOGRAPHISCUE EN GEOGRAPHISCHE BESCRRIJVING Dta LAMP0NG8CHE DI8TRIKTEN, MS KAriniJI DBR IMWAVnniM, OlDRAlUlBftP BU OBB aBBBlALBB STAB, F. 6. 8TECK, VAB 1869 tor 18&ft BBLABT VBT BB TOrOOBAmiBCBB OPBASB PBB LAMBUBOtClIB DIBrUBlTBB. lijdcfis do in 1856 in de vier Marga's Waaj Onuig, Badja liassa, Dantoeran en Nrgara Katoe plaata gehad hebbende krijga- ▼errigtingen belast zijnde met eene heropname van dit gfdeelte der Lampongsche Districten , zoo xijn door mij nieuwe berigten over het doorkruisdc terrcin vensameld , die geroegelijk als een aanhangsel tot de Topographiache en Geographische Heachnpring der Lampongs konncn bescbouwd worden. Kortheklflhalvc heb ik ze gcrangachikt in dezelfde orde, ala die welkf bij mijne vorige bcachrijving ia gevolgd en met de ctjfcrs der correapondcrende pagina's Toonien. N«. 1 (bl. 77). De Radja BaM kan het gemakkelijksi be- itegen worden van uit Taman en Kalau, beide plaataen aan de noordzijde van den berg gelegen. De voetpaden, welke van daar naar den top voeren , vereenigen zich boven Toekmg Kring m gaan van daar naar de plaata, waar vroeger Maramboog geitean heeft Van hier af hoodt alle spoor van koltuur op en volgt men in *t begin het riviertje Toelong Kring; wanneer men dit vrrlaten beeft, wordt het pad geduiig fteiler en be- rrikt men eindclijk een klein plateau ten ooaten der toppen van den Kadjah Iku»a gelegen. en hier was het, waar de mmr 124 TOrOGKAPllISCUE EN GKOGKArUI8CU£ teliiig £a(lin Iiitnu zijn bivouac had opgeslagen , den iiaam van Katimbang dragend. Alvorcns men deze plaats bereikt, passeert men twecmalen zeer smalle en steile bergruggen, regts en links door diepe ravijnen begrensd , op welkcr voet broischende bei^- stroomen vloeijen. Deze ruggen warcn tijdens de expeditie in 1856 vcrsterkt en werden de eerstc Gala Tanaji en de tweede Pomattang Sentok genoemd. Van Peningahan uit voert insgelijks een voetpad over de oemboels Repon , Doerian en Pintjer Langkar naar Katimbang. Hct voert over den rug, welke de scheiding vormt tusschen de rivieren Peningahan en Toeba-Mattie. Kort voor Katim- bang was ook deze weg daar, waar hij het steilst en smalst werd, versterkt en droeg deze plaats den naam van Salej Taboean. Verscheidenc voetpaden loopeii nog van den weg van Kalau af tot Peningahan naar Katimbang : alien vereenigen zich echter met de beide voorschreven wegen. Van Katimbang uit voert een weg naar de eigenlijke toppen van dan Radjah Bassa, waarvan de noordelijkste of Goenoeng Danau de lioogste is. Van dicn top voert een voetpad over Kakaret en Waay Ke- nalie naar Ketjape en een tweede tusschen de toppen Goenoeng Toetong en Goenoeng Sepan genaamd, over Ilarvi Brah naar Radjali Bassah. Alvorens men Harvi Brah bereikt, gaat nog een voetpad westclijk af; hetwelk over oembocl Ballak naar Tjantie voert. De vier toppen van den Radja Bassa schijncn in vroegeren tijd den kratcrmond van dieu vulkaan uitgemaakt te hebben, tot dat door de eene of andere omwenteling de krater is inge- stort en zijne wanden uit clkauder geschuurd zijn. Langzamer- liaiid zijn zij alsdan met weelderig bosch begroeid en hebben hun tegenwoordigen vorm verkregen. De top van den Goe- noeng Danau is echter gchccl kaal en men heeft van daar een lieerlijk vergczigt, tei-Mijl de westelijke wand steil ailoopt tot ()]} eenc^ dicptc van ± 500 vo(rt , waar hij bespocld wordt door IlEbCllR. DEU LAMP. DIM RIKTKM (VKUVOLG). 1^5 tt*ii kicin mciT, gcvorrod in dc holic van den oud(*n kriU*r. VixKlicn worden in dit meer niet gevonden en volgeiui het irggen van den inlander is hct onpeilbaar. N^ 2 (bl. 79). ])e ootdkust is van Kampong Soeroocr af tot aan den oemboel Pagadocngan niet begaanbaar; van daar kan inen langs hct strand tot aan de plaats gaan , waar de oem- boc*l Kali Boes&oek gestaan heeft, venrolgeus wordt hct strand moerasi<ig en is niet meer begaanbaar. N*. 3 (bl. 90). l>e rivier Ballak, welke in de rivier Uatoe Farong Talt, wordt ook Waay Pisang genoemd. N^ 4 (bl. 95). Aan de noorder helling van den Kadja-Bussa, cip omtrent 3 palen van Katjap^, worden varme bronncn ge- vonden. Waay Delirang grnaamd, en evenzoo vindt men aan tiet strand ton zuiden van den Kadja Kassa «arme brounen tus- schen Sawatjou en Ngamboes. X*. 5 (bl. 98). Van Ulantong uit loopt de weg tot VVaay Orang vn wordt nu cen zeer got*de militaire weg, die over Tjantie Katimbang, Radja-Bassa, Paloeboe Panangoengan , Pc- ningahan, Ijampakka en Kalau om den gih<*elen berg voert; van Djatlie uit is een verbindingsweg gemaakt, die naar Pe- ningahan voert, en van I^ampakka zal cen pedattiewrg aange* legd worden naar Ketapon , aan de oostkust tegenover de 3 (ie- zusters gelegen. De overige wegen , welke de verschillendc kampongs en oemboels verbinden, zijn slechts voetpaden , en die welke noor- driijk naar de Sekampong-Rivier voeren, worden in dt^n we»(- ffioesfon gedfvltelijk geinundeerd, zoodat zij voor troepen on* bruikbtar zijn. Het is mij echter gebleken, dat men, de oevers van de rivier Pinng volgende, zeker cen goeden weg zoude kunnen aanleg- gen tot Asvahan. X*. 6 (bl. 106). Dc versterking, waarvan hier geiipn»krn nordt, schijnt, even als Katimbang, een reduit gewecvt tr /ijn te Kcnalie, waarvan de tocgangen aan dc* steiUte hellingen van den w^ verspcrd waren. Dez<* verspiTnngrn zijn cchtrr 12(5 TurOGU. EN GEOGli, BESCllR. D. LAMP. DISTK. (VERV.) reeds lang gesloopt en het is mij bij onderzoek gebleken, dal de door mij vroeger gemaakte bcschrijving sterk oyerdreven is gcwcest. Nergcns ten minste hcb ik passages ontmoet, die men door middel van touwladders heeft moeten beklimmen. N®. 7 (bl. 112). Bij de markt en handelsplaatsen in dc Lampongs-Baai mag thans ook Kali-Anda gevoegd worden, ak zijndc daar langzamerhand eene kampong ontstaan , geheel door handeldrijvende vreemdelingen bewoond. Ook Ketapan aan de oostkust is zeer voordeelig gelegen en zai misschien , wanneei er een pedattieweg naar toe voert, met der tijd de voornaamste handelsplaats der 4 Marga's worden. DE OllANG BENOEA'S OF WILDEN Of M A L A K K A, IM 1642. dc '^UeDchrijviiig van een gedeelte der rcsidentic KioQw*\ cnomen in hct '^Tijdschrift voor Indiachc Ual*. Und- eii cenkunde*\ Deel II, pagg. 185—140, las ik met xonder jigsielling hctgeen daarin wordt gevondeu over de orang oca's, die in de binnenlanden van het eiUnd Rempatig ;wcrvcn. Daarin wordt ook geweien op honne ovcreen- ist met die , wclke in Djohor zich ophouden , volgens een i hen betreflcnde en voorkomende in het ''Journal of the ian Archipelago'*, 1849, N^ 5, loo mede in NewboU's !oount of Malacca." k twijfel niet , of het lal de belangstelling der leaers van deie jdragrn" opwekkcn, door hen mede te deelen, dat dit men- rnras in 1642 aan onze landgenooten voor het eerst is be* d gcworden. In de Memorie, door den eerstcn Gouvemeur Malakka, Jolian van Twist, bij de overgave van sijn be- ir aan Jcremias van Vlieth in genoemd jaar geUten, vond )mtrent hen het volgrnde: lk)vcn in de rivier, omtrent de gcberchten tusachen het biedt van Nanniiigh cnde Moar, verhondt sich een seeckerr tH*, grnacmt nounoaunK ofle Wilde menschen, levendc bv rt- endv bonmvruchtcn rnde alderlej gedierten, daervaii riigh«* <toor dt'u ontfanghf'r Menii* , in Septeinber |iassato nyii i>|irn(ickrii (wieni« rap|iort aeiigai*mic dcritclvcr stden tiide 128 DE OKANG liEXOEA's OF WILDEN "gelegentheden , oiider d'overgelcverde documentcu berust). Desc "wilder! hcbbeii belooft jegcns d'aenstaenden fruyttyt, in de "hovcii wcder afl'tecomcn , ende met ons in persoon te spreecken, "wannecr egccne devoiren moeten werden gespaert, met deselve "nader kennisse te maccken, op hoope dat mettcrtyt sullen "council werden geleert, hct vangen van oliphanten , met stric- "ken ofte cuylen, aengesicn die met haere hasegaycn wonder* "lycken behendich weeten te dooden, waerdoor de generate "compe. midts den stercken vaert der vreemdelingen van alle "oorden, cen ryckc myne sonde werden geopent, ende derwc- "gen met alle industrie dient beyvert/' Hct mogt mij gelukken het rapport, waarvan hier boven sprake is, mede te vinden, en het kwam mij belangrijk gc- noeg voor, om hct hicrachtcr te laten volgen. Hoewel nu niet in alle declen overeenkomende met de beschrijving der „Orang benoea's op de Iliousche eilanden , zoo zijn er mijns inziens toch zoo vele punten van overeenkomst tusschen beide , dat men hen ongetwijfeld als tot hetzelfde ras behoorende kan be- schouwen. Ilet doet mij intusscheu Iced, dat mij de gelegcnheid heeft outbroken, om het over hen medegedcelde in het "Journal of the Indian Archipelago", zoo ook in het werk van Newbold, hier vorcn opgegeven, ic kunncn nazien. LEUPE. or MALAKKA, IN XCAi.. H^ RAPPORDT VAN DEN ONTFANGIIER JAN JANftZ. MENIE. WEGKN DE WILDEN , VERHOUDENDK IN I>E GEBEKCHTEN BOVEN IN DE KIYIEKK VAN MALACCA. Saturdaj^h den 20 September A*. 1642. Ick wcrdt naar goctvindinghe van den Ed. Heere Oouvrr- near endfi sjrnen Raedt gecommittecri , nevcns dm capitoyn Alf*xander Mende« ende de Malcytschr schryvcr Intche Cadeen, rrns te gaen in aller yl, verncmendc (chm) H mogelyck wa») dc gC2tUlt£ ende conditie van de wilden hier in 't hos , hoven in Malaccas riviere voor dit mael onthoudendc: daertoe ende om hun beter tot animatie tc brcnghen, is mv van wcghen de comp*, mcdrgegcvcn , thien stucx gcatrrepte Javansche cloet- gfns ende sea stucx slechte Hasegav, die nevens wat gelt, wjn, starcken aracq, een spat, cris ende viercntwintigh gan* tangh goeile rvst, item ecten voor myn persoon, soldat4*n ende roeijers medegenomen. VVaermede ontrendt twee uyren naer- inkidagh vertrock ende geraeckte door hart schippern , met den avondt am *t kerckgen Nossa Signora da Agadeloepa, alwaer mede aenUnde, den capitcyn Alexander Mendes. 800 sIm op- voeren, wasser een man in een prautjen die viste, is er een cayman gecomen , die den man in syn knie vatte (doch alsoo M'n been wat binnen lach) heeft hem weynich schade gedaen. \Vy veniachten aen gemeld kerckjen tot ontrendt vier uyren nier middemacbt: met rjsen van de maen syn voortgevaem« tnde *smorgens voor Paucalan auwer aengrlanght, vcrnaemen dat de nilden op gisteren daer noch waert*n geweest, iraerop den Pangoulou ende den overstcn weghen de thuynen« met rrn swarte daer naetoegesonden is, om tc vernemen oC**e er ncK-h warcn. Ondertusschen lietcn eetcn coocken. ende iiair fiat gegf^eten hadden en quam niemant van boven. !<oo dat wy na<r hun toemarcheerden • ontrent elff ujre, om onae revN* sno 130 DE ORANG BENOEa's OF WILDEN veel eerdcr te spocdcn; nacr gcteld tc liebben drie duyaent treden, varder in 't bos, een vuylc modderighe weg, dooidien corts te vooren swaer hadde geregent; ondcrweghen gemoeten ccn van de naer de wilden toegesondenen Malackers , die wedei om quam ons aendieneude, do wilden in 't bos hadde ge- sproocken ende vergacderden aen een cleyn Balleytie die de Malackesen, door dien de fruyten versaemelden, hadden gc- maeckt, alwacr naer een uyre onder wegen geweest te hcbben, aenlangden. Uicht by de wercken synde sondt Alexander Mendes voor- uyt, doch daer traeg overwegh gacnde, hebbe hem gevolght; sagcn dcse wilden, den een ende den ander, daer met een Ilosegay ofte spatien, in de handt ende een coocker met pylen op syde. Haere principaelen sacten op gemelde baley, naeckt, uytgcsondert een cleetjen om haer middel gewonden, ende een cleyn stuckjen linnen van voor, door haer beenen, achter ge- melte cleetjen steeckende, om alsoo haere schaemelheyt te be- dckken. Doch sommigen hebben maer een bast van boomen om; gelycke cleeden oock haer kinders draegen, die achter op de hui])e stonden ende dan met een bast om des moeders off des vaeders lyff vast gegort , die hun dan met de handen aen de schoudcrs vasthiclden ende soo dacrmede marclieerden. Doen ben by haer op voorschreven Baley gaen sitten by deze Hooff- den , die drie in 't getal waeren , met naeme Oelocbalangh Sampie, Iktin Sappca ende Pa Saba; hadden nog een die meerder was als syliedcn, doch en quamp niet by eenich volcq; hoadt hem ontrondt de riviere Cassangh met de resterende wilden , die hun altemet in troupen verdeelcn, d'cen hier d'ander daer; soo wannecr by den andercn met mans, vrouw ende kinderen, ontrent sterck syn drie duyscnt copj>en; maer liier waaronder maer by de vccrtigh, dese haer troup was wel drie Hondert, doch hirr ende daer in de thuynen verdeelt, maer coiiden se wel in twee daghen by den anderen cryghen ende meerdcre. (Jomen veel by de wilden aen de buyten cust ontrcndt Pa- hnn, jae tot Patany tof. ah by haer neder saeten vertelden OP MJU^AKKA, IN 1648. 131 dai nici moeten qtuiet worden, dat cen gebruyck haddcii, die bj haer qiuemcn mostcn een ecdt doen; 't weick wierd gf^iiBr- mcrri , met soudt in water gedaen , daer in een cris ge^tceckcn ; met te seggen, aoo hun quaet wilde doen, dat 't geweer haer felffs mochte bcschadighcn ; dat voor een groote eedt houden, rnde dan een ieder tot twee mael een wejmich daervan drinckcn : doch aen mj, den capitejm Alexander Mendes endo den Malejt- ffchen schryver, en hebln^n salcx niet aflfgevordert. Maer ick nam ende dronck arack ende aprack telver, aoo gecomen waeren hun leet te doen , dat selflb de aracq in vergift mochte veran- deren ende my Icet doen ; geljck de capiteyn ende schryver , neTena hunne dry Hooflden oock tot twee mael hebbcn ge- daen. 800 geraeckte aen 't praeten, ick Traechdc hanne gelegent- hejt ala verhaelt ende bad hun, dat doch iemandt mede naer Malacca wildc senden; ick wyde aoo my niet vertrouwde, iioudf hun den capiteyn Alexander Mendes , den Pknghoulou m<*t ayn TitMiw ende byhebbende volcq in oatagie lacten, doch en luya- terden daer niet naer. Vertelde haerder bcTreeadheyt , waer ge* comen. door dien voor doeaen eenige Manicabcra, haer goede woorden gevende, hun bcaittinge, vrouw ende kinderen gcno- men ende vervoert haclden , weahalTc niemant vertronwden. 800 in *t diacourcren waeren. quaemen haer vrouwen (die) griyck de mana geclt-et waeren, by detto Baley, met jonght* ende cicene kindera; ay ayn achoon van tronie, dro^hen cori hair, om, ala door 't boa loopen, nieuwers vaat blyven; ayn hooch van heupen, dat vertrouwcn in haer jonchhcyt ingedout wofdt, want dc heele cle(*ne kindera en ayn aoo niet; ayn wit geel van verwe, hebben een draey ende ganck gelyck oflar danaen, gaen op een draff, aoodat ae in eenen omaien uit *t geaicht ayn. Geloove conform de natuer hun van Uodt grge- vrn, wt'ten van geen gelooff; en hebben zeer vreemde apraeck, doch aeer Ueffelyck onder haer. I>eae Hooflden conden Maleytach, doch den Batin Sa|)ea beter ala d*anderen ende thoonde hem belrelTder ala ymant van 132 DE ORAN(i BENOExV'a OF WILDEN tie haorcTi: droiick gaern storckcn aracq. Lieten liaer verluy- (Icn, wel acn den cant van dc riviere hier naer ofte aen Pan- clialan banir, jac tot Poulou, als ick wedcr quam ende sy daer iioch onthielden, wilde comen; 't welck ontrcndt twee mylen naerder is als Panchalan banir. Ick decide onder haer ecnigc cleetjens, sout, rijst, een crip, scs liasegajen, een spat ende eenige dobbelde stuyvers aen kindtTs, die sy om de hals hongen. Onder haer valt altemet Besoarsteenen die uyt .... ende apen becomen , die se spatten , braeden ende eeten , nevens eenige wilde oebisen, mede eliplianten , buffels , varckens als andere wilt gedierte, die se bcsweeren ende by haer laeten comen, ende alsdan om hals brengheii. De eliphanten dooden sy op de volgende wijse, een van liaer vat hem by de steert ende set syn voeten op de hack- seenen , ende geeft hem soo met een hascgay in 't lyff diverse steecken, den eliphant (sich) gcvoelende gequest, loopt rondt, om de man lecdt te doen , die after op de hackseeneu staet, docli en can licm niet begaen; dan comen de anderen van alle cantrn ende stooten hem met hunne Imsegayen soo langh dat tor aerden viilt; altemet soccken wcl door pyn eenige boomcn uyttcr aerde (te ruckcn) om daermf^dc haere pertliye te be- schacdiirhcn , dat wcl altemet irebeurt. Tvgers ende andcr wilt gedierte en doet haer gecu Icet; mede becomen bv celuck altemet ecni^'h ajrulhoudt calumback, harpuys conncn by grootere quantiteyt becomen; soo dat van (lose licdcn , indien conncn geanimcert worden, goede proffij- ten, voor de Comp<^. sonde cunnen getrocken worden; wacT in hoogelyck dient gearbeyt to ^yn. Daertoe den Panghoulou geordonncert (liebbon) noch drie daglien by hun te blyven, onde 5>oo veel als mf»golyck boude syn te animeren, om op seeckeren bcstomdon Ui to conncn sprccckon. TIadden gcweldigh gnorn decdon , ryst , touback (mkIc (^onighs silvcre ringhen (ende arac(j) soo dat ton oindo , liaer alio mocst droncken droncken. Naor dat in dor ijl oi'nigho woitol voor swangere vrouven. Ol* .MALAKK\. IN U\4i. 133 dir nict connen baercn, bout tot d(* coorta en de bast vin vortrl v()or Tierichryt, liadde (rehaelty rnde mj geUiight. hcb- ht-ndt* ti*n drye uyn*ii naer middagh , onse aflVcheyt van bun gt-iiomt'ii t cndc ivu virr uyn*ii l)c*iu*df*n gccomrn, cndc wx> rurnracrdtii at'ngevat^rrn. Met donckcr c|uacnicii aen gcmeld krrckjcn • ciido *tf avondt^ t4*n negbi'n u yren » aen de ^tadtA poortc, alwaer de £d. Heer (jouTerneor rapport gcdacn bebbc van 't gepasaccrde. (^(.) JAN JAN8Z. MENIR. |V{VIIl). 10 EEN INSTRUCTIE VOuB SEN TNLANDSCII TlOOFl) UlT DEN ENGELSCHEN TIJD. ijLet is van algemeene bekendlieid, dat Baffles de magt der inlandsche hoofden lieeft beperkt , en dat hij , daarover aange- vallen, dit in het algemeen heeft erkend; zonder evenwel toe te geven, dat alwat dienaangaande tegen hem was aangevoerdy waarheid belielsde. Die beperking van de magt der inlandsche hoofden is een thema geworden, waarop allerlei variatien worden gemaakt. Het is ongetwijfeld van groot belang cm de waarheid naauwkeurig tc leeren kennen. Wcl is waar zijn de algemeene beginselen , door Raffles omtrent de inlandsche Hoofden gehul- digd, voor een groot gedeclte ne^rgelegd in zijne algemeene verordeningen omtrent het n^gtswezcn en hot landelijk stelsel, maar die algemeene b(»ginselen worden in de praktijk dikwerf z66 gcwijzigd, dat zij een geliecl andere gedaaute krijgen door de uitwerking. Uit dit oogpunt beschouwd, zal het nuttig zijn hier op te nomen een instructie voor een inlandsch Hoofd uit den Engelschon tijd, zoo als zij gevonden wordt in een handschrift van het Tnstituut, dat onder het opschrift van TaUn allerlei stukkcn uit den Kngelschen tijd bevat. De bedoelde instructie is van den volgenden inhoud: Orders en ixstructien voor den bepatty * van uet district blora. Art. 1. Ingrvolge Eene fiouvernementsorder zal er geen Regent voor \\vi district van Blora benoemd worden. 1 Dc Do|>atty ii* niot dc Roepati, maar dc Pepatih of Patih , gewoon- EBN IK8TUUCTIE VOOK KEN INLANMCH HOOPD. 135 Art. 2. Den Beptttj m\b hei fiente Hoofd Tin dit Ditlnci, i^ in alien deele ondergeschikt aan den Resident van Rembtng, wiens ordem hij zal hebben na te komcn. Even en in dienroe- gen akof deielve van Zijne Kxoellentie den Lieutenant Gou- vemeur of den Civil Commisaioner zclve gegeeven waaren. Art, 8. Den Gemelde Bepattj word gevolgelijk be«choawd te sijn Een Ambtenaar van het Britache Goavemement en de Honorable Oost-lndiache Compagnie, weahalven hij den Eed van Getrouw en (irhooreaamheid Plegtig zal afleggen in han- den van den Resident. Art. A, llij mag het zegul voercn, waarop in Javaansche Ijettcsra geachreeven moet utaan Bepaity van Blora, — Welk »gel hij alleen maar mag gebruiken tot dienst en ofBcieele aken. Art. 5. Ue Pligten van hem, alu Hootd van het Diatrid aan hem toevertroowd , snllen zijn de belangena van het Gou* vernement gade te alaan. Art. 6. Hij zal in het bijznnder sijne attentie hrhhen te vesligen op het vermenigvuldigen der coltares, benodigd tot bet onderhood van den Gemeenen Javaan , en wel in bet bij* XNider die der Rijatveldcn. — Hij zal soo veel mogelijk den Javaan de gelc^ndheid aanbieden, en hrm adaiateeren tot bet vermecrdercn der sawa velden. Art. 7. Hij zal inagelijka tragten voor te ataan en behulp- aam te njn, in de voorteeling van het Rnndvee, Karboowen, Sdiapea, Paarden, etc. Verdtra wat mogelijk ia toe te bren- gen aan den welvaard van zijne onderdanen en den Intereat ▼an het Goavemement, hetwelk hij de Eer heeft te dienen. Art 8. Voorml zal bij hebben te zoi|^» voor de Goede Harmonie , lo wel toaaehen den Javaan en Javaan , aU tuaachen de overige diflcrente Natien. Art. 9. Hij zal het op en toezicht houden over de onder- l%\, Panic fttehrr^tn, d. I. de xetiet ran dm RcKeot. De vaiv fptllbif Ui|it sit de bq dete inttnictie trww^ Jaraamclie YeHaliag. 10* 130 EEN IN8TUUCTIE VOOR EEN INLANDSCH HOOFD scheidene Hoofden dor districten, Dessa's en Campongs, els- mode over de uitvoeringc van de pligten van den Djaxsa, init»- gaders over den opper en onder Priesters. 