VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Ook is de vraag , of in die plaatzen , daar vecl Ar- moede en weinig Koophandel en bezigheid is, niet zeer weinig beandwoord wordt aan de groote eogmerken van den Godsdienst, welke zyn, liefde en goedwilligheid jegens andere? In Steden, welke geen handél dryven , en weini- ge handen aan ’t werk kunnen helpen; befchouwt mien zeer nauwkearig (juist om dat meri hiet ledig wil zyn) elkanders doen en laaten: en het is dikwils opgemerkt ; dat Kwaad- fpreekendheid ep laster; twee vyandinnen vati het Gebod der liefde , aldaar meer in zwang gaan dan op volkryke platzen, wâar men doorgaamnds van den Koophandel be- at, Im Steden, daar veel armoede, en weinig bezigheid wordt aangetroffen , alwaar eene akelige ftilheid en fomber- heid den reiziger ontmoeten „zo tas hy binnen derzelver muuren getreederl is, vindt men de loflyke zuinigheid in pierighei „ontaard, en de fpooren deezer ondeugd ook b uiden, diè ‘het anders wel doen kunnen, zelfs mr de hu zen, in de kleeding, in de gefprekken, in het gedrag ; ja in het gelaat deezer Menfchen. Men ziet daar den arbeids- man in zyn loon beknibbelen , en hem, wanneer hy buten ftaat geworden is, om, voor eenen geringen prys, zyne handen ten dienfie van andere uit te fteekeri, verlaaten ; dik- Wils verlaaten in den dringendften nood. En hy wordt nauwlyks geholpen van den Rentenier; welke maar al te veel, in weerwil van den grootften overvloed ; bekrompert van hart is, eti Zulke afgelegen en werkelooze oorden eer- der fchynt uitgekoozen te hebben, om zyne fchatten in ftil- heid en rust te berekenen, dan te verteeren. Zo doende voldoet men niet alleen , niet aan de voorfchriften der barm- hartigheid , de vcornaamfte pligt des Christendoms , maar, langs dien weg, worden alle tedere , alle edele hoedanighe- den, zo noodzaaklyk , om godsdienftig te even, en zyhen “IV. DEEL. MENGELW. NC. 2, F paas- Ze 78 DE INVLOED VAN DEN KOOPHANDEL naasten, in alle opzigten „ wel te behandelen , uit het hart gerukt. Nog eens. In Steden, daar weinig handel gedreeven wordt, en minder werks is, fchynt het volk wel Gods- dienftiger , maar het blyft daar veel by den fchyn. Ik wil niet zeggen, dat de Menfchen, in die ftille en eenzaame plaatzen , fchynheiliger, en zedenloozer zyn, dan in die oorden , waar men fterken handel dryft , en veel gewoel aan- treft. Neen; maar hun Godsdienst beftaat , doorgaans, in uitwendigheden , die de ziel laaten gelyk ze is, zonder dat ze eenen trap vordert in zedelyke volmaaktheid , welke nogthans het hoofdbedoelde is des Kuangeliums, en de weg , om na dit leeven tot de grootfte volkooménheid in de deugd te geraaken. In Roomsch Catholyke landen loopt het Godsdien{tig , of liever het bygeloovig , volk , met wasch- kaarfen in de ‘hand, de ftraaten op en neder. En in die plaatzen, daar het licht der Hervorming is opgegaan , dog weinige aardfche bezigheden zyn , gaat men getrouw te Kerk, men bidt en leest vlytig, men houdt byeenkomften en oeffeningen. En goed waren deeze dingen e byaldien men, naar evenredigheid, uitmuntte in liefde, en goed- willigheid; by aldien men, naar ontvangen vermogen, het welzyn van den elendigen , en bekommerden naasten þe- hartigde; dat het weezen van den Godsdienst uitmaakt. — De hand des Koopmans, integendeel, fchoon hy minder den openbaaren Eerdienst waarneemt , en dien ‚nooit zo verig waarneemen kan, als de evengenoemde, al bezat hy et Godsdienftigfte gemoed , ftrooit uit zynen overvloed meerder uit. En al ftaat hy maar gelyk in,braafheid en: deugd met een ander, die dat beroep niet heeft, dog geen minder tydelyke middelen bezit, dan hy, zal de Koopman natuurlyk eerder van een deel zyner bezittingen kunnen af- {tappen , en zyne weldaadigheid tot hooger trap van Ede moedigheid brengen, dan de ander, om dat hy, door de gewoonte van duizenden by duizenden te behandelen, minder elt in eenige ducaaten, en losfer en onverfchilliger is om- trent zynen fchat, dan de bezitters van groote goederen. De Koopman leent den armen, en om dat hy geduurig zyn geld uitzet, om meerder winst, en dat voordeel dikwe afhangt van omftandigheden , waar in hy Iydelyk is, kan hy dat te regt doen, met de toepdsfing der belofte; werpt uw brood uit op het water, en Gy zult het wedervinden na veele dagen. k " En waarmede befteden die luiden, welke geen Loge, OP DEN GODSDIENST. 79 del dryven, en veel ledigen tyd hebben, in het algemeen, hun tyd? wat doen zy dikwils ‚als hunne bede-uuren en an- dere devoote verrigtingen zyn afgeloopen? Men kan niet altoos bidden , veel minder geheel ledig zyn. Daar van ` heeft de Mensch eenen afkecr. In die plaatzen yan ons land , daar geen Koophandel gedreeven wordt , daar de Meníchen jaar in jaar uit doorbrengen , zonder dat ze iets wezenlyks by de band neemen - OK zou de naamen der Ste- den kunnen noemen; maar wat behoef ik aanftoot te gee- ven?) ziet men veele luiden ‘van den deftigften Burgerftarid , en van hooger rang, zig, op eene verregaande wyze, ovet- , geeven aan den drank, en het fpel. Tot diep in den naat, houdt men zig met die ongebondenheden bezig. En waar- om zouden die liefhebbers zo vroeg van den andere fchei- den, daar geene dingen van gewigt hen den anderen dag vroeg oproepen, en zy tot laat in den morgen de fchade herftellen kunnen , welke hunne vereischte rust by dit nagta braaken geleeden heeft? De Kaopman flyt ook wel zynen avond met het fpel, en onder een vriendelyken dronk. Dog zyne omftandigheden beletten hem die dingen zo ver te misbruiken, als menfchen, die minder werks hebben. En zo men zig daaromtrent befchermt tegen misbruik , veroor- zaaken deeze uitfpanningen geen kwaad, noch zyn voor de belangen van den Godsdienst nadeelig. t Schynt, dat de befchaafdheid , welke aan den Koophandel verbonden is, en zyne bezigheden van den volgenden dag, den gec- nen, wiens ziel doordromgen is van den Koophandel, en vervuld met overleggingen en berekeningen op meerder voordeel, te rug houdt van die ongebondenheden , aan wel- ke zig luiden, in ftille plaatzen , welke hun weinig bezige heids verfchaffen, in het algemeen, overgeeven. Alle deeze byzonderheden tegens elkanderen gewoogen , en den Godsdienst, dat is, de beoefening van deugd en Gedsvrugt ,. waar de Mensch zelve, en de Maatfchappy s het grootst belang by hebben, wel afgezonderd zynde van vroome en devoote verrigtingen , welke goed geregeld , nog- thans, nuttig kunnen weezen, zou ik, in de daad, mee- nen, dat de Koophandel, en een bezig leegen, den aller, ewenschten invloed op deezen Godsdienst, en onze voor- erciding tot een gelukkiger ftand, hadde; ja meerder in- vloeds , dan een min werkelyk beroep, welk ons, of ín be- krompener omftaudigheden doet blyven, of, zelfs met groo- ter middelen, wit andere reeds gemelde oorzaaken, onze harten en bauden,;doct fluiten, omtrent hen, die hulp en on- dere Bo DE INVLOED VAN DEN KOOPHANDEL OP DEN GODSD, derfteuniug behoeven, Fo de Koophandel. zou dien ge- wenschten invloed nimmer misfen ; hy zou dog meerder goeds aanbrengen, en de betoonde deugden van regtvaar- digheid , weldaadigheid en edelmoedigticid eene grootere zedelyke waatdy geeven, indien men wel bedagt (en dair- aan is waarlyk zo veel werks niet vast) dat de betooning dier.. beminlyke hoedanigheden niet flegts behoort te ont- * fpringen uit het befef, dat wy daar toe het vermogen hcb- ben, of om daarmede onder de Menfchen eer en goed- keuring. te bejagen ; maar tevens uit dankbaarheid aan on- zen Zaligmaaker, en uit de leevendigfte overtuiging , dat zulks Gods welbehaaglyke wil zy, . a , Ge Ld RONDGAANDB BRIEF VAN WFGEN DEN CROOT-HERTOG VAN TOS« CAANEN, AAN DE HOOFDEN DER EDELEN, IN DE STEDEN .ZYNER STAATEN, OVER DE KLEDERPRAGT. (Uit het Italiaansch) , et } 8 a N Meet gevoelige fmerte ziet de Groot-Hertog de verregaande > Weelde in de Kleeding, boven al die der Vrouwen, en hy doorziet teffens de verderfiyke gevolgen. Vrouwen, door eigene middelen, of door de gunftige in- fchiklykheid van haare Egtgenooten, in ftaat, om, Raar wel- gevallen ‚ eene vry goede fomme te befteeden , hebben de zwak. eid om dezelve in eenen belachlyken opfchik te verkwisten, in Dede van ze tot andere en veel edeler en nutter einden aan té wenden. —- Vrouwen van gelyken Rang; maar minder ryk, oordeelen zich, door een dwaas punt van eer, verpligt, in al- les de eerstgemelde te evenaaren; — en Vrouwen, van een minder Rang, ellen, in gevolge van de cerzugt haarer Sexe eigen, verderflyke poogingen te werk, om die van eenen hoo- ger Rang te evenaaren. Deeze verkwistende dwaasbe- den, door de Weelde in de Hoofdítad ingevoerd, gaan voort in de mindere, en flaan over tot het. platte land4 waar Zy nog befchreienswaardiger onhcilen naa, zich fleepen. ` ` Van hier, eene grooter bezwaarlykheid,om in: den Egtenftaat te treeden voar lieden van allerleien Rang; van hier, mangel aan geld tot de behoorelvke Opvoeding der Kinderen, cen zo gewigtigen pligt; van hier, gebrek aan Huwelyksgoed ; de onevenredigheid tusfchen Uitgaaven en Inkcmften, fchulden , ontrouw ten opzigte van de Schuldeïfcheren; de vermindering der middelen tot het dryven van den Handel, tot den aanleg en her voortzetten van Handwerken, nadeelen voor den Land: bouw, BRIEF , OVER DE KLEDERPRAGT. bouw, ’t verderf der Familien, Huislyke Oneenigheden, cn bederf van Zeden.’ "rn _ Deeze bovenmautige Pronkery, welke in eenige Vrouwen enkel eene veragtlyke Zwakheid is, wordt by de meesten, die haar naavolgen, cen weezenlyk Misdryf; vermids zy dees ze ydeltuitery niet kunnen voldoen dan ten koste vm ande- rer bezittingen, of van. ’t geen belpaard cn befteed beheorde te worden fot volbrenging van de weezenlvke pligten, door Vader en Moeder aan hun Huisgezin verfchuldigd. ., Öndertusfêhen heeft zvne K. H., overeenkomftig met het Stelzel , door hem aangenomen, om, de Vryheid zyner Onder- daanen niet te prangen, geene Wet ter beteugeling van de Weelde: willen: geeven ; daarenboven weet hy hoe bezwaarlyk het zou vallen, een Stuk, fteeds van gedaante veranderende, aan Wetten te onderwerpen; en waarin , voornaamlyk wat de Klecding der Vrouwen beet, het kwaad min out@aat uit de duurte der dingen, waar mede men ziëh optooit, dan uit der- zelver menigte en het misbruik daar van gemaakt. "e Groot. Hertogs Goedertierenheid jegens zvne Onderdaanen, Zaat hem niet toe ooit Wetten te maaken, die gemaklyk kun- nen vervdeld worden, en tot een voorwendzel dienen van kne- vglsaryen ; dan hy vertrouw: genoêg op hürme Liefde om zich verzekerd te houden, dat zy alle naarfigheid wel zullen. willen toebrengen om. gyne Vaderlyke zorgen te onderfchraagen, eh zyne geedkeuring te verdienen. ` o Naardemaal het de Adel is van welke de Hervórming ‘moet beginnen; en deere een. voorbeeld aan de. andere Burgerrangen behoort te geeven, doet de Groot-Hertòg hier mede zyn wel- gevallen gan alle Lieden van den Adelftand verftaan. ‚ Haare Koninglyke Hoogheden zullen, mct vermaak, zien, dat fe Adel van beide Sexen, op Gala-dagen, en by andere Operi- baare Gelegenheden, zen Hove verfchynen met Kleederen van één kleur, of zelfs ín °t zwart; en met ‘die eenvoudigheid in den oplchik,; welke.meer avereenkomt met de waare groot. heid, en voegelyke bevalligheden, dan een gezogte optooi» voor het Tooneel gefchikt. De Onderdaanen van haare Hoogbeden behooren te denken, - dat zy de Leden, van pe Adel moeten fchatten, niet naar de pragt en opfchik der Klpederen; maar naar de verheevedheid hunner gevoelens, de cerlykheid van hun gedrag, het goed ge- bruik hunner inkom{ten „ en hunne welverlichte weldaadigheid. Ook zal de Groot-Hertog , in het oordeel, ’t welk hy zal ftry- ken over elks verdienften, in aanmerking neemen, de gemaa- tigdheid of buitenfpoorigheid in den apfchik , zo voor hem zel ven als voor zvne Vrouwe en Dogters, als een fterk vermoeden ppleverende van de bondigheid of de beuzelagtigbeid van zyn geest, van de wysheid of dwaasheid van zyn Charaêter; en dit vermoeden zal invloed hebben op de uitdeeling zyner Gunstbe- 3 oU- aw? EI Barger , OVER DE KLEDERPRAGT. toonfngen, en bovenal van de openbaare Ampten; welke niet behooren gegeeven te worden dan aan Lieden van een bondig Oordeel, en die, door eene verftandige fchikking op hunne ei. gene zaaken, verdienen dat de Openbaare aan hun worden toevertrouwd, $ DE VERMEENDE KUNST-REGTER IN DICHTSTUKKEN , ONTDEKT. Eene waare Gefchiedenis.. Lord HALLIFAX, die zelve eertvds de Dichtkunst beoefend hadt ‚en vervolgens een Befchermheer der Dichteren bleef, klom, als ’t ware, tot de waardigheid van Kunstregter op, en hoorde gaarne, dat hem Dichtwerken, vóór derzelver uitgaave, werden voorgeleczen. De beroemde rore hadt met hem ’t vol. gende geval, ’t geen wy, met zyne eigene woorden, zullen erhaalen, ` De beroemde Lord raLLrFax was eer een Man die aanfpraak ‘maakte op den tytel van een Man van fmaak , dan daar mede weezenl e bedeeld. Toen ik de twee of drie eerfte Boeken ‘myner Overzettinge van de Iliade voltooid hadt, verzogt die ‘Teer het genoegen te mogen hebben, dat ik ze hem ten zynen huize voorlas. ÅDDISON , CONGREVE en GARTH Waren er by tegenwoordig. Op vier of vyf plaatzen , begeerde Lord HALLIFAX, op eene verpligtende en heufche wyze ,dat ik eens zou ophouden: zeggende telkens , bykans met dezelfde woorden. , Verfchoon my Mr. pore, ‘er is iets op deeze plaats, °t welk ‚ my niet geheel voldoet. Heb de goedheid van het aan te „‚ tekenen, en ze, op uw gemak, nader te overweegen. Ik an hou my verzekerd, gy zult "er een beter draay aan weeten s, te geeven.”” In ’t na huis gaan, zat ik by Dr. cARTH in zyn koets, en ver- klaarde onder den weg dien Dotor , dat Lord HALLIFAX's al- gemeene aanmerkingen my vry veel zwaarigheids baarden: dat jk zints de aangetekende plaatzen overdagt hadt, en niet kon Leien wat zvne Lordfchap, in een derzelven , ken ftooten. Br. GARTH lachte hartlyk over myne verlegenheid : verklaarende , dat ik Lord HALLIFAX nog niet genoeg kende om zyne wyze van doen te weeten , dat ik my het hoofd niet behoefde te breeken , met t’huiskomende de gemerkte plaatzen over en wc- ‘der over te zien. Al wat gy te doen hebt,” zeide hy, wn beftaat hier in, dat gy ze laat zo als ze zvn, over twee of an drie maanden, uwe opwagting by dien Lord maakt, hem sn bedankt voor zyne vriendlyke aanmerkingen over de gemel- an de plaatzen , en ze hem, als veranderd , voorleest. Ik heb An hem langer gekend dan gy, ik ftaa in voor de uitkomst ww a ar U DE VERMRENDR KUNST-REGTES IN DACHTSTUKKEN. 33 Den raad des Doors heb ik gevolgd ‚en ging, eenigen tyd daar naa, zyne Lordíchap bezoeken : betuigende te hoopen, EN de zwaarigheden, voorheen op eenige plaatzen gemaakt , zou- den uit den weg geruimd weezen:ik las ze hem voor, woord. lyk, gelyk ze by de eerfte leezing geweest waren. Zyne Lordfchap was "er zeer over voldaan , en riep uit: ,, Nu, » nu zyn 3e volmaakt’, onverbeterlyk volmaakt !” SE RAAD ñan EEN NYDIGEN, Hoor eens, Heer Invidus, op uw vermagerd wezen, En uit uw oogen, kan men fteeds op ’t duidlykst lezen ' Dat dag op dag uw’ Ziel en Lighaam word gequeld : `- Kom zeg het my, Zoo word ge mooglyk ras herfteld. = My deert niets, dan een quaal, die'k juist niet wel kan noemen ; Dog ’k wil, voor ú, haar werking in my niet verbloemen. Weet dan :’tgrieft my de Ziel, wanneer het hem , dien ’k haat 4 l In alles wat hy doet, naar wensch, voorfpoedig gaat. Ik heb tot hier toe niets in ’t licht ooit kunnen geeven, rk Hoor daaglyks: deez’ of geen heeft dit of dat gefchreeven. ` Dit kan ’k niet draagen, — neen ;’k droeg liever aller fpot 4 2k Noem des elk Schryver, en vooral nog jong, een zot, Als ik een ander zie, wen hy een’ Vrouw gaat trouwen, Die wyzer, fchooner en ook ryker word gehouên Dan wel de myne.… Zagt, — u deert niëts dan de Nyd; Dees nydig op U zelf, om dat Ge nydig zyt. J]. D. K. PN, S LUCHT Ee -a LUCHTSGESTELDHEID zz AMSTERDAM, JANUARI, 1782. Bar: Th: Re a SÄI o 8 helder 28. 3-4]37 doni. wolk 1 — leak. 200 7 wat bert, 172 — 3-7143 wolk, R. H e Le 28 IZZÓ 6- [donker =e 4-2135 Mn. wok. 28. 10-5 5,39 |A7W 2 [nette mist — 6-6l32 H fn; = 2 — 10-0 49 ZW 6 z. betr, 182 — 8-3|40 wein.wolke Stee 8 — ez 10-633 held, z, b, em 8-7 W 7 fwolkig een JO- ‚mist, 34 — 9-5'47 WNWS3Wr0l-donk.ictsR. 19 Z iog! 39 donk p | 29. ot 44 W 8 [betr (CO ees J Į- -3j41 —— 28. 1-8 A7? f2 |R. donker — 11-043 R. douker Aa ——II-I49E WZW 12 [Ro = ZO —10-3148. donker — 10-549 | W 13 [donker — 7-0: 46% ebben 12 |ZWe R. omme 86147 WIR 4 fveel R. — 9-6. 39 [wen a {kelder SA — 6-9 475 WNW 8 [wolk. oh grl — II-3 E 1 [wolkig ` e 9-3 435 m H ` faa 29. 1-1137 | W a |z betah _— 9-746- INNW 4 HsbsictsR, _ 1-637 [WZW 6 ben, 6< 29. 1- -3143 NNO A (eier 224 — O-5' 44E =m 10 `R. — 2-9! 3r. $ |ti . 28. 31-8, 47$ omak TO |donker 28. I0-9|41 zW B [donk.zw.R. zw R - IS o 7-3148 [ZW 14 W iolzw. R. 23 Ze bets. in 6-742} WZW 6 |z betr, donker = 7-8434 WNW 8 IR. z. betr. — 0-3’ sok |z w 4 Iess 8< 10-046 ne 4 |z. betr. g4d 98, 11-4150 mn pm | iets R mmm JO-3|44 |A W 6 |a — 9-4148 u 1 vm 7-043 12 |R. donk. ommen dë 44 |in 5 ` Jess R DI — FG ce: 13 dont, ZW.R. 95l me pe mNLE ra |Rzww RA „0:4-1:0/424 — wl W Ban — 9-2394 WNW 8àig|zw. wv. k. il ~ §-5 aah! ` 4 |zw. wW. R.H. — 6.150 E e lzw. R. f | zo zn ZU nw 2.8 Z. b. icts Ragg — 55/40) N 4 {zw.w ohe 29. 2-0 34| N 2 jo. helder — 9-4I36ENNW 2 be, (C) — 5-4 SL: NNO e |H. wolk. — 5-4136 | Zz + § |zw-Redonk A7 ame 6-0,39 jo O Z oo wolk ig 27 wesse ` H. 8 38 WZW hie Z. beer. R. H es 6-2 295. = T |O. belder — 2-4 36 WNW 4 wolkig — 5-8|31 bone 4 dek, P Lola le 6iolzw.R. 124 — 5-9- 365: WZW 4 ftofr.zw.nev.og ven 27 43E|WtN ro |zw.wolk.k es "ZA agk Z o jdanker — 35 [Nw a |o. helder — 7-0, 354 Sch) rjg hb. mg rolas ZZO 8 [fecu IJS 6 6141 | WtZ re Iz b.iëtsmist. go — I-5láo | w G |zw. wolke — 6- Sat ZW 4 donber — 3-I|34} a4 |z. betr. Re — 66 a e o ees mistig —— 45 34 |OtN a |doker J4< — 6-3 38 D Iren JO — 6-5139 INO 2 |welkig — §- 4:33 izzo ıı e —— 9-3I32EINNO 2 jo. beker — 4-030 | Z 2 ee? — 11-0139394) N o la 15 —- 2-8 34 ZWIZ gj 31 Zin dat 2 NNO 2 wolkig H — 2-0 sik ZW 2 m VOEL 29. O-7 33 Le I fn. De bei | EE geng ZWe Ke D io GO 6 | — 3-8 394 wolkig 28.105 |3952] A Th. den zr nam. 34u. ot. II Smo. 7 U. 29. 28 — 9 U 38. 31 nam. 3 U. 3% Th. behalven den z-4c13 P eeng HENG EIERE TOT FRAAYE LETTEREN , KONSTEN EN WEETENSCHAPPEN BETREKKELYK. DE DANK- VAST- EN BIDDAG-VIERENDE NEDERLANDER. Wel moeten ze vaaren die u, (6 Vaderland!) beminnen ! < DAVID. aderlandliefde , Pligt , Bélàng , en Godsdienst roepen my tot het vieren van deezen ftaatlyken Dag. Deeze is den Vaderlande geheiligd, en meet het zelve geheiligd wore den van elk braaf Ingezeten deezer Gewesten ! Ik zie my omringd van Medegenoten , gereed tot dit plegtig Godsdienftig bedryf. Alle bezigheden, die eenigen vitte] dulden, ftaan DL Geen gewoel op ftraat , dan der menigte, die zich Tempelwaards fpoedt: en hoe groot is dezelve 1 De Godsdien igheid der MNederlanderen fchynt, op de Verbodsdagen , te herleeven. Ongodsdienftieheid was ook niminer het eigen Volkscharacter myner Landsge- nooten: en hoe zeer ’t zelve verbasterd moge weezen, door den bedervenden invloed van vreemde Zeden, tot Losban- digheid en’ Godvergeetenheid overhellende: de zaaden van Godsvrugt zyn niet geheel verftikt, of uit het harte ge- mod, ‘Thans vereenigen zich Ryk en Arm, Oud en Jong, de Aanzienlykften des Lands, de geringtfte Burger ftellen zich even Godsdienflig aan. Wie ziet deezen yver zonder te denken: Neérlands Volk is een Godsdienftig Volk? Het erkent de weldoende hand des Opperbeftuurders van °t Heelal! Het is gereed òm Hem lof- en dank te zeggen voor de weldaaden den Vaderlande nog bygebleeven, te midden van zo veele verdrukkingen ! Het wil zich zohâtouwig vernederen om de knellende on- heilen af te bidden , en door Roetvaardigheid de dreigende te voorkomen; Het valt coD in de roede! Hard fluapende worden wakker ! Maar zal die Godsdienst-yver zich bepaalen tot deezen Vierdag ? of zal die zelfde Kerk, welke thans opgepropt met Volk is, den: naastkomenden Zondag, door de ledige plaatzen , daar tegen getuigen? Moet hy, die de ondervin- ding raadpleegt „ het ergfte niet vreezen? — wondere ver- IV. DEEL. MENGELW, NO. 3. G | . keerd- wg 86 . DE DANK-VAST- EN BIDDAG-VIERENDE H keerdheid! —- ftorten de Leeráars , byde gewoone Gods dienstvergaderingen , geene Bankzeggingen voor ’s ‘Lands heil, gene gebeden ten beste van dit vrygevogten Erf uit ? Zyn deeze min waardig met Godvrugtige aandagt gevolgd , en mede voor den Throon der Oppermajefteit neder gelegd te worden? — - ô Hoe groot is het aantal, die hunne ziel eenen enkelen dag kwetlen!- En, indten zy geen Godhaatlyke huichelaars zyn, duidelyk toonen, het Regt huns. cops niet te weeten. Blinde Volglust verftandfooze Yver — ydele Nieuwsgicrigheid dryven veelen Tempelwaards. Beredeneerde Godsdienst , welverlichte Vaderland-liefde, heeft er geen deel aan. Zagt — vel ik geen te ftreng vonnis 2 — ftaat het aan my mvnen Landsgenoot te oordeelen? — Neen: ik fpreek de taal der ontochenbaare Ondervinding. — Hun gedrag ver- oordeelt hun. — Dat het hart dier verkeerden getuige: te hunner befchaaminge getuige ! Zie toe voor u zelve myne. Zich! dat gy, andere oordeelen- de, u zelve niet veroordeelt. Hoe zult gy deezen Dag beftec- den? Gy vind u.reeds in den drom der Kerkgangeren, wier gedrag u fchynt toe te roepen, des Heeren Tempel is heilig! des Heeren Tempel is heilig! | In de daad, deeze is heilig, altyd — en nu alleen niet — heilig. Alyn voet flaat in uwe Woorhoven ó Heere! Naar hoor ik het zielverrukkend Maatgezang; een Pfalm van. den Vaderlaudlievenden Koning pavioù wordt opge- heeven. Wel gekoozen — op onzen Staat toepasfelyk, — myn Stem en Hart veréénigen zich met de. Godverheer- lykende menigte. Het wekt myn’ reeds ontitooken Gods- dienst-yver, en dient ter Voorbereiding van nog ftaatlyker verrigtmgen. - ` Welk eene dicpe ftilte! — Welk eene aandagt! — Alleen afgebrooken door — geheel gevestigd op — den Leer- aar: wien ernst en Godsvrugt ten ooge uitzien. Hoe wcl- epast, hoe eenvoudig, maar opwekkend teffens, is zyne V ooraffpraak. Hy bidt — Myne overdenkingen vol- gen Dem, — Gops afgefmeekte zegen, over zyne verrigtin- gen en dic zyner Gemeente , zal ons niet ontilaan: hebben wy anders reine handen, zuivere, of waare boetvaardige, harten rot den Allerhoogften opgeheeven. — — Zyn Text —— zyn. Onderwerp --— zyn even gepast op ’s Lands te- genwoordigen Staat, In zyne geheele Redenvoering hoort men dea opregt welmeenenden Vaderlander; geen ydel ge- zwets „geen algemeene en heftige over ’t hoofd heen rollende beftrafing , geene vervloeking — geene bitterheid — geene pu- NEDERLANDER 87 partyfchap. Hy fchetst een waar Tafereel van onzen Staat, met eigen kleuren. Hy wekt de Liefde tot het Vaderland ep; verfterkt hun, die het goede des Lands, elk in zyn by- zonderen kring „zocken: befchaamt de Ondeugd , de /chanu- vlek der Narie , door aan te wyzen waar het in ’t algemeen en byzonder onder de zyne hapere. Traanen worden ‘er geftort — - maar hoe verfchillende traanen! De getrouwe de Godsdienftige: Vaderlander herkent zich zeiven in de Schets, welke de Leeraar van hem geeft —- zyn zelfbe- ‘wust en vertederd hart dringt een {pringvloed van traanen opwaards. Zo” gefticht — zo opgewekt —— herhaal ik dit be- eœ — Soortgelyke voldoening , in °t namiddag uur — Welbefteedde Dag! —- Den Avond wil ik mede af- zonderen. — Deezcn Dag geheel aan ’t Vaderland toe- wyen. Genoeg heb ik ter zelfsoverdenking opgedaan. In myn Binnenkamer zal ik my voor een groot uur afzon- deren ; myne Overdenkingen op °t papier brengen; my- ne Huisgenooten vervolgens daar mede onderhouden. De Ongodsdienttige , die misfchien deezen Rag het gewaad ` van Godsdienftigheid , welftaanshalven , omhing , moge dit myn doen belachen, en te deezer uure reeds dezelfde Man weezen , die hy gisteren was ; of zo vcel erger, dewyl hy den fpot ftak mer, de ernftigfte bezigheid; in zyn ver- dwaasd hart zeggende, lach ik ’er niet mede ! Ik ben een Vader: ik zal den nEERE dienen, myn Huis zal hem dienen Ga Siil zo veel in my is. 88 DE DANK:VAST= EN BIDDAG-VIER ENDE Stil afgefcheiden Uur! Mane Ziel, hebt gy den HEERE deezen fjag eenigzins gevast! —— Ja ` gy moogt hier vrymoedig-ja-zeggen. Geen van ’t oogmerk deezes Dags vervreemde beweegreden dreef u Tempelwaards. -— De uu- ren daar befteed waren cone en den Vaderlande geheiligd. Dank zy den Hemel voor die gelegenheden — voor het gefchenk van zulke Leeraaren , als my op denzelven waarlyk gefticht, opgebouwd , en verbeterd hebben. Voor- gangers des Volks! zegen hunnen arbeid , neem hunne Dankzeggingen aan, verhoor hunne gebeden, Ô coD, wees’ Nederland, in deeze benaauwde omftandigheden , genadig? Op welk cen ftuk, in deeze uure van Afzondering , myne befpiegelende aandagt best gevestigd! De Dag zelve bepaalt natuurlyk myne keuze. Myn Vaderland -myn dier- baar Vaderland —- zou ik myne gedagsen van u kunnen aftrekken? neen: eer vergeete myn regterhand zich zelve, eer vergeete eene Moeder haar zuigeling , eer ikuwer vergeete! Iets nuts voor myn Huisgezin wil ik, in deeze cogen- blikken, verrigten. Myne Vrouw, myne Kinderen, my- ne Huisgenooten moeten weeten wat het Vaderland is, waar in het beftaat °t zelve Lief te hebben. Veel is ’er over gefchreeven. Zy zyn er niet te cenemaal onkundig van. Jk zou een flegt Huisvader moeten weezen, indien ik de veelvuldige gelegenheden , welke zich aanbieden, om over die onderwerpen te fpreeken , onaangeroerd liet; dan eenige korte bedenkingen zullen misfchien tegenwoordig een dieper indruk dan amders maaken. Zy hebben de o- penbaare Godsdienstoefeningen heten bygewoond. Hunne zielen zyn op denzelfden toon als de myne gefpannen. Ik vier bot aan myne Overdenkingen : derzelver wêlmee- nenheid moge het gebrekkige daar in vergoeden. Dehelzen zy niets nieuws, vreemds of vergezogts, geen nood, zo zy ruttig zyn, kunnen ze niet te veel herhaald, nict te diep ingefcherpt worden. Het woord Vaderland chent eene verrukkende beteke- nis te hebben by alle Volken:'t zelve hoorende, wordt de ziel opgewekt. En er is geen Inwoonder der Aarde of hy hecft het zyn Elks geboortegrond moet, in den ftrikt- ften zin, den naam van Vaderland draagen. Maar is elk gehouden zyn Gebeorte-grond te beminnen, is de Liefde tot dit eigenlyk gezegde Vaderland, om zo te fpreeken, cen ingefchaape zugt, die met ons gehooren en door opvoeding verfterkt wordt ? Gaat de Regel van VONDEL door:. De Liefde tot zyn Land is “eder aangebooren. Steunt / NEDERLANDER . 89 Steunt het zeggen van OVIDIUS, „, Daar is ik weet nict „ welk eene aangenaamheid in den Vaderlandfchen Grond, „ die alle dMenfchen bezielt en hun aan ‘zelve doet den- ken” Cen, op rede? — Die ingebooren trek is, myns be- dunkens , een Jk weet niet wat; een kind des voorvordeels s : een enkele harsfenfchim. Hy, die, in zyn vroegíte jeugd, van zyn Geboortegrond af, en elders heen gevoerd wordt, zal, wanneer men hem zulks niet voorhoudt , nooit aan: zvn Geboorteland , als zyn Vaderland, denken of eenige wneigdheid voor ’t zelve voelen. ’t Is de Opvoeding , °t Genoegen der jeugdige jaaren, °t zyn de Ouders, de Vrien- den, de Medemakkers , die ons den Geboortegrond dierbaar maken, en met een trek tot denzelven vervullen. - Waare rechtfchaape Vaderlandliefde beftaat in eene Ge- negenheid tot het zelve als cen begecrenswaardig Voorwerp voor een verftandig Man, die de voordeelen van het Land zvner Ínwooninge kent en waardeert, zy gaat ge- paard met eene begeerte tot deszelfs behoud — en wortt betoond door werkzaam te weezen tot deszelfs Geluk. Gezegend zyn zy „wier Geboortelot hun plaattte in een Land, °t welk die zugt, door Opvoeding en verdere omftan= digheden aangekweekt, vereenigt met eene welberedeneerde Liefde, Gelukkig gy , myne Vrouw , myne Kinderen ; myne Huisgcnooten, dat gy allen met my Nederlanders zyt —- scbooren Nederlanders. In Ligging, Lugts- en Grondsgefteltenisfe, in Gezond- Vrugtbaar- cn Aangenaamheid , mogen eenige Landen het va: uw Vaderland winnen: veele moeten het, iu die opzigten , gewonnen geeven. En wat de Natuur er aan weigerde, heeft de Kunst, de Dienstmaagd der vlytigen , daar aan ver- goed, en dit Gewest tot een wonder gemaakt in °t oog des Vreemdelings , als hy een grond betreedt , deels door Zeeën omgeeven, met Rivieren, Meiren, en ontelbaare binnen Wateren doorfneeden; laag liggende, door kostbaare dy- ken, dammen , fluizen en andere waterwerken boven gehou- - den „en behoed voor °t geweld des waters, een Grond, die wel ryk in de Gewasfen daar geteeld , ryk in Zuivel, hy lange het derde gedeelte der Inwoonderen niet kan voeden: en °t nict zou kunnen doen , alfchoan de Land- en Akkerbouw de nog verwaarloosde deelen ten nutte maak. Ce? Nescio qua natali folium dulcedine cunctos Ducit @ immemores haud finet esfe fui. G3 Oo , DE DANK-VAST- EN SIDDAG=VIERENDE maakte. Uw Land, myne Huisgenooten „is, egter, langen tyd de Voorraadfchuur van [uropa geweest, en als de Koopmatkt ger Wereld aangemerkt, het neodige , het nutte, het aangenaame, overvloedig uitleverende. Koop- handel, Zeevhard, en Visfcheryen verfchaffen die voor- deelen, die onfchatbaare voordeelen. Kunnen wy hier aan „op deezen Dag, denken zonder treu- ren? Daar de verdrukte Koophandel, zints eene trouwlooze Vredebreuk van ber koopgeluk benydend Engeland, zugt; daar de Zeevaard , door wetlooze Zee. Heerfchappy , metVer- bonden lachende „en die naar goedvinden verktaarende „eerst geplaagd en mishandeld, thans ten eenemaale gekluisterd ligt; daar de Groote en Kleine Visfcheryen voor het twee- de jaar, tot onboetbaare fchade vccler Ingezetenen , ftil ftaan; daar buitenlandfche ‘Volkplanteryen van den Staat, ftapelplaatzen cens uitgebreiden Handels, weggenomen zyn; of gedreigd worden , voor geweld te zullen moeten bukken, en dus de middelen , door welke ons Land is groot gewor- den en ftaande gebleeven , grootendeels ten onbruike zyn. En wie weet hoe lange! Misfchien , cop verhoede het! voelen wy eerst de beginzelen der fmerie! ô Koopvorstinne van Europa, den lande dierbaare Am/telftad , hoe veel ver- anderings in zo Klein een tydbeftck! ’t Valt niet gemaklyk den Handel te verleggen : doch, ééns verlegd zynde, fchynt een zelfde lot, als het eertyds bloeiend Antwerpen, u te dreigen. Mogten uwe poogingen, tot afwending van dit on- heil, mogten de poogingen van andere Vaderlandlievende Steden , en Ingezetenen, die met u een zelfde belang ` wat zeg ik? dic geen ander belang dan het beil des Lands hebben, met een’ gezegenden uitflag bekroond worden. Dat deeze geknotte takken van ’s Lands welvaard , op ‘nieuw , weelig uitfpruiten! en overvloedige vragt gecven! Uw Geboortegrond, myne Fluisgenooten! draagt roem op Onafhanglykheid! Een dierbaar pand; een pand te kost- Iyker , daar het uwen Voorvaderen op zo veel fchats , ZOTES» en bloeds te ftaan kwam, en niet dan na een tachtigjaarigen kryg, gelyk gy weet, verworven werd : toen het de kluts- ters van flaaverny verbrak , en affchudde, en de onver- “vreemdbaare regten des Menschdoms handhaafde tegen be- zwoorene voorregten , verkragtende overheerfching. Denkt, denkt, nooit dan met eerbied aan de Grondleggers van dee- zen Staat; de werktuigen in de hand der hemelfche Voor- zienigheid „om u een voorregt te bezorgen ,.zo lang BE: wenscht, zo lang gezogt, zo lang, met heete traanen, Bt: NEDERLANDER. OL gebeden, en de grondflag van een ander Volksvoorregt, zo dierbaar als het leeven. Vryheid — Burgerlyke en Gedsdienftige Vrylicid! welk een geluk, een lafid te bewoonen , waar elk Ingezeten ży- nen GoD, volgens de infpraaken van zyn geweeten, mag dienen :.en blinde Geloofsdwang,-met haare Gezellinne de bloedgierige vervolging, verbannen zyn: waar de natuur- lyke’ Vrybeid niet verder bepaald wordt dan noodig is om alles bedervende Regeeringloosheid te weeren : waar elk zyne Eer, zyge Goederen, zyn Leeven , als wettige eigendommen , bezit, en de vrugten van zynen arbeid in- oogst; zonder vreeze , voor wegroovend geweld, leevende onder het waakzaam oog eener Overheid , die de Wetten en Voorregteu des Volks cerbiedt, en °t Heil der Ingeze- tenen voor de Opperfte wet erkent. Lang, altoos, blyven die Voorregten ons by, onder eene Regeering, die voorzigtig , dat Heil fteeds in °t oog houdende, alles ver- mydt, °t welk tot befchadiging zou kunnen {trekken ; de dreigende gevaaren en onheilen tragt te voorkomen ; de drukkende af te weeren: en geene gunftige gelegenheden , ter bevordering van ’t zelve , laat voorby gli ippen, — onder eene Regeering, dic, zonder aanzien des Perfoons, de {chuldigen verdiende ftraffe doet draagen , de onfchul- digen vryfpreekt.en befchermt; verdienften op den rechten prys ftelt, en braave daaden met ryke gefchenken beloont, — onder eene Regeering, die de Grondwetten van dif Gemecenebest in agt neemt, en, door getrouwheid. aan Verbonden met vreemde Mogendheden, derzelver agting, ` liefde en hulpe beftendig verdient, —- onder eene Regee- ring , die , fteeds gedagtig aan o Lands welgékooze Zinfpreuk, Eendragt maakt magt, de handen zamengevoegt, om den band ‚die den bondel der Zeven Pylen ftrikt,te bewaaren , tegen alle fchennis te beveiligen ,en alle de voordeelen , uit die verbintenis ontftaande, doet ftand houden, en over- brengt tot het laatfte Naageflacht. Verkeerde arg- waan, ongegronde verdenking, en daar uit voortvloeiende agterhoudenheid , die nicts dan vertraaging, in het bewaae ren en bevorderen van ’t algemeen Belang, kunnen te we- ge brengen, wyken, in dit hachlyk tydperk, waar in mis {chien elk oogenblik dierbaar is, En het te lang marren , op ` * verlies van Onafhanglykheid en Vryheid, zou kunnen te {taan komen. Om ber afwenden hier van, hebben wy dece- zen Dag gebeden. De Hemel verhoore zulks! de Hemel. handhaave onze regevaardige zaak ! en doe een licht van. | 4 Ver 92. Uwe Godsdienttigheid bepaale zich niet, gelyk die van zulk eene menigte uwer Landsgenooten , tot het onderhou- den van Vier- en Verbodsdagen: zy behoort in u. eem fteeds werkend beginzel te weezen : en de hoofdregel van alle uwe bedryven. De Christelyke Godsdienst , die-heilzaame troostryke Bedeeling , onder welke gy leeft, heeft dit voor- regt, dat dezelve, terwyl ze ons tot Hemelburgers vormt, teffens de beste Burgers op Aarde maakt: wie geen goed Burger is, kan geen goed Christen zyn: de hbeginzels des Christendoms veredelen de daaden eens braaven Burgers: Daar hy zyn waare Vaderland in den Hemel heeft , zoekt by, in zyn aardiche Vaderland, door het beantwoorden aan alle zyne betrekkingen, zich voor te bereiden, om, in een toekomend Vaderland, gefchikt te zyn tot het volbren- gen van verheevener verbintenisfen , gepaard met het ge- not van beter en beftendiger goederen , dan het rykstgeze- endst en bestbeftuurdst Gewest in dit ondermaanfche Éan opleveren. Ik gewaagde van het beantwoorden , aan uwe betrekkin- en in uw Aardfche Vaderland: hoe groot, hoe veelvuldig , oe uitgeftrekt, zyn dezelve ? Myn uur, tot deeze overden- kingen gefchikt , zou veel te kort fchieren, wilde ik my inlaaten om ze alle voor te ftellen „ik laat ftaan uit te werken. = Gehoorzaamt uwe Wettige Overheden, die den last des Staatsbeftuurs draagen , wiër overlegeingen , zorgen, maat- regels en poogingen ftrekken,om de Landzaaten by hpn- ne Voorregten te handhaaven, en hun gelukkig te maz- ken, Altoos_ gewigtige, en, by hunne eerbiedenswaar: . p NEDERLANDER: >: 23 dige, doch by uitftek, zwaare post in ecn tyd als de tegenwoordige: niet te vergelden dan door getrouwheid en wakkerheid in het nakomen en volvoeren hunner bevelen ` door bercidvaardigheid in het draagen der Las- ten, die dezelve ter bewaaringe en verdeediginge des Vaderlands noodig oordeelen. Hier in hebben uwe Voor- vaders ten allen tyde, van de oprigting deczes Gemieene- best af, witgemunt, hier in fteeken dic Vaderlanders nog uit. Ten voldingenden bewyze hier van ftrekt , dat zy meer doen dan den opgelegden last torfchen , en vrywillig bezwaaren op zich neemen, ten beste des Lands. Getuig hier van , Ô Liefdegaaven, met zo veel hartlykhcids ge- fchonken , toens in den voorleden jaare „de getergde en ont- waakte Nederland/che dapperheid, op den vytden van Oogst- maand, den trouwloozen Brit aflloeg en dr zee deedt ru. men. — Liefdegaaven beftemd om de Weduwen der Gefgeuvelden te troosten , en waar uit vervolgens eene Maatfchappy gebooren is, die den Vaderlande tot eer ftrekt, gefchikt om op den duur in de grootfte uitgettrekt- heid te werken, tot het aankweeken van Helden. Eene beklaagenswaardige partyfchap en verdeeldheid , in ons Land heerfchende , maakt het punt ‚ten opzigte van de Overheid , teder: het vordert eene groote maate van Voor- zigtigheid in woorden en daaden. Dan zo zeer ik u raade, welbeweezene waarheden die de Vryheid gelden, met voe- gelyken ernst, voor te taan en te verdeedigen , zo zeer wil ik u waarfchuwen tegen alle haatlykheden ten opzigte van Overheidsperfoonen ‚in welk een rang en post ook geplaatst. Schelden , fchimpen , doet niets af. By de veelvuldige da- gelyks uitkomende.Stukjes, met de vreemdfte tytels , die ook zomtyds het geheele aartige uitmaaken , indien "er an- ders eenige geestigheid in is, gedenk ik menigmaal aan ’t zeggen van onzen Vaderlandíchen Gefchiedfchryver HOOFT , s, Schotfchriften en Faamroovende Gedichten zyn een wa- an Pen, dat, zonder voordeel op zynen vyand te behaalen ` > (gemerkt het eenen iegelyken éven na is ,) niet dan kwaad sn bloed en verbittering maakt.” | Bemint uwe Medevaderlanders boven Vreemdelingen: geeft de voorkeus aan hunnen arbeid. Geen vreemde Mo- de, die zo zeer de heerfchappy voert, onttrekke den Va- derlandfchen nyveren arbeider werk, en ontneeme hemi het brood ns befcheiden deels. Gy ziet myn voorbeeld in het draagen van. Inlandíche Stoffen: wat u hier omringt, is, zo verre de natuur der zaake het gehengt , Vader- G 5 landsch, dt DE DANK-VAST- EN BIDDAG-VIERENDE landsch , — ouderwets , — mogelyk — ja zeker — in zommige. opzigten ; doch laat dit toverwoord der Mode , waar mede zy meent alles in ééns te zeggen , en onweder- leggelyk te bewyzen, op u geene kragt ocfenen , en aan- zetten „om alles, wat tot'geryf en cieraad dient, uit vreem- de Landen te ontbieden. Kweekt naarftigheid onder uwe Stad- Plaats- en Landsgenooten aan: deeze is eene beften- dige bron der Welvaard. aar bovenal, betoont u voorbeeldiyk naarftig in het leeren en voortzetten van een eerlyk en nuttig Beroep. Dit is myne dagelykíche les; en ik verheug my over der- zewer gelukkige uitwerking op uwe harten. Met genoe- gen,bemerk ik uwe veragting van den ryken Ledigganger, die eenen weg betreedt, op armoede en gebrek uitloopen- de , door zyne ongeregeldheden veel goeds bederft, en een allerfchadelykst voorbeeld geeft. Houdt u vast aan de Huishoudelyke Spreuk van saLomo. Door wysheid wordt een Huis gebouwd, en door verflandigheid bevestigt; door weetenfchap worden de Binnenkumeren: gevuld met allen bieflyk goed. Ik prys uwe oefenzugt in fraaije Wee- tenfshappen ‚ die geen regtftreekfche betrekking tot uwe groote hoofdzaak hebben; zy veraangenaamen het leeven, en verfchaffen de beste uitfpanning, als ze in eene behoo- relyke ondergefchiktheid aan uw bedoeld af reeds verkre- gen Beroep blyven. Zy houden u te rugge van dien geest er Losbandigheid en fpoorlooze Verkwisting, ber zo ge- meen gebrek van veelen uwer Jaargeneoten. —— Bedenkt, myne Kinderen, dat Spaarzaamheid een.der zuilen was waarop ‘men deezen Staat vestigde. Wil men deeze Gic- righeid noemen, om er een haatlyken naam aan te gee- vens weet dat naamen de zaaken nooit veranderen; en dat Spaarzaamheid eene Deugd blyft, in dit Land hoogst- noodzaaklyk. Naar uw Staat te leeven is daar mede be- ftaanbaar. Zy verbiedt alleen de onbezonne Verkwisting » die één enkel voordeelig jaar ten maatregel der Vertee- ringe (elt: en zich bykans onvermydelyk bedroogen vindt. De voorbeelden dier flachtofferen van hunne eigene Dwaas- heid omringen u; en, fchoon met geene wel dubbel ver- diende fchande gebrandmerkt, verdienen zy de veragting van alle Verftandigen en Braaven. Het wel te raa- de houden zyner bezittingen ftelt den Burger in ftaat, om Liefdegaven aan waarlyk ongelukkige en behoeftige Lands- genooten uit te reiken; en de Deugd van Milddendigbeid e D ` . € , NEDERLANDER. 95 die Vaderlandfche Deugd , welke nog lecft, te oefenen; om de kosten te helpen draagen, die het lieve Vaderland mis- chien noodig zal hebben tot het voortzetten van eenen Oor- log „ons meteen ten hemel {chreeuwend onregt aangedaan 5 en waar door zo veelen reeds, buiten hun íchuld, uit den fchoot der weelde gefchopt, eene harde Standwisfeling ondergaan hebben. — — Voor °t Vaderland, dat waar- lyk dien naam en uwe Liefde verdient, moet de recht- fchaape Minnaar zyne Goederen en Leeven veil hebben 5 want, gaat dit ten gronde, dan is hy omtrent beide on- zeker. Het uur myner Overdenkingen is verftreeken , — nog eenige oogenblikken, De Liefde tot uw Vaderland, myne Huisgenooten , waarvan ik dus verre fprak, moet nooit aanloopen tegen de algemeene Goedwillighetd; de hoofddeugd van een Christen; en is er volkomen mede be- átaanbaar; de Liefde des Naasten heeft haare trappen , en wordt geregeld naar de byzondere betrekkingen. Het uit- gebreidfte hart kan cen Vaderlandlievend hart zyn, welberedeneerde Deugden zyn altoos met elkander beftaan-. baar. Deezen dag hebt gy zelfs voor uwe Vyanden gebee- den. Mogten de Smeekingen, om ecnen eerlyken en den Lande heilzaamen Vrede, verhooringe erlangen; en onze Vyanden, door trotfchen waan verblind, door toom- looze heerschzugt vervoerd, de oogen geopend, en ‘in “hunne drift en loop geftuit worden. Is daar toe de noodwecr der wapenen noodig; de Hemel zegene die van ons Vaderland, hy verwekke Fielden van de dappere Voor- ‘vaderen niet ontaart : getrouwe Befchermers en Verdeedi-’ gers onzer Regten, Vrydommen en Bezittingen; Herftel- lers van eenen verdrukten Handel en geknelde Zeevađrd. Gops zege doe ons een blyden dag van dankerkentenis viee ren; wanneer de duistere wolken, die thans over ons han- gen, zyn opgeklaard ; en "jr heuglyk licht van Heil den Va- derlandfchen Grond beftraale. Ik fluit myne overdenkingen met de Afbeelding der Waderlandliefde eens Zedefchry- vers, deezer dage*geleezen. aa De degelyke Liefde des a, Vaderlands kan niet ledig zitten, zy heeft handen om an t gemeene welzyn daar mede uit te werken; om met s» de cene af te keeren wat fchadelyk , met de andere aan s te haalen wat nut en dienftig is. Zy heeft ooren vol sn Oplettenheid, oogen vol Toezigt, en een hart vol Men, ` aa fchenliefde. Zy is gewapend met Spies en Schild om an UE 06 DE DANK-VAST- EN BIDDAG-VIERENDE NEDERLANDER. de Vrienden te dekken en de Vyanden te werdel ag elgen. „> Op haar borst ftaat eene Zon, om alle Inwoonders et wn Zelyke goedheid te beftraalen;5 op haar helm ftaat een vn Oog om het toekomende te bezorgen; aan haar voeten an ten Roer om het tegenwoordige te beftuuren (*).” Ce Hamburger Patriot, I. D, bl, 568. BRIEF VAN PETRUS CAMPER, AAN DEN ZEER ERVAREN, EN BEROEMDEN HEERE l B°. HUSSEM. Heelmeester yan het Edel M: Collegie ter Admiraliteit te Amfterdam, Lid van het Vlisfingsch Genootfchap der | Wetenfchappen , enz. enz. enz. OVER HET MANKGAAN DER KINDEREN. Myn Heer ! erfcheidene maalen heb ik de eere gehad met U over het WV mankgaan der Kinderen te raadpleegen; ter dier gele- genheid is het gefprek , in onze byzondere byeenkomtten , dikwyls gevallen op de oorzaak van dat gebrek; te meer, dewyl ik in het Ifte Stuk des Vlde, Deels der Haarlemfche Verhandelingen, p. 452, enz. eenige aanmerkingen gemaakt hadde, gefprooten uit verfcheidene Waarncemingen, op de ‚ders zelve genoomen, en gegrondvest op de menigvuldige beenderen, welke ik van mankgaande in myne Verzaame- ling bezitte , cn gewoon was in myne openbaare Lesfen over de Ziekten der Beenderen „; in den Jaare 1756, te vertoo- nen in het Amphitheater van het Gilde der Heelkonftenaars te Amfterdam. …… Het gevoelen van den beroemden Ruysch, aan wiens groote kundigheden in de Ontleed-, en Heelkonst, de ge- heele Weereld eene wezenlyke verplichtinge heeft , gebouwd op het gezag van den Heelmeester Borst, als of het mank- gaan meest altoos van eenc breuk in den hals van het Dye- been afhing, is door my getoond, daarom niet aanneemelyk te zyn, om dat uit de menigvuldige beenderen van man, ken, die ik bezitte, en thans in de uitmuntende Verzaame. ling van zieke beenderen op Uwe Gildekamer gevonden | wor OVER HET MANKGAAN DER KINDEREN, 97 worden , overvloedig blykt, dat het hoofd van het Dye- been zeer dikwerf ontwrigt; en zelfs in bejaarden ontwrig- ten kan; en derhalven het mankgaan niet noodwendig be= hoeft af te hangen van de breuk van het Dyebeen, of- fchoon ook die in deszelfs hals zomwylen plaats heeft. 