veld ssennederland 01
(2) Kolk aan Grondhuis 5 april 1945, HSSPF 366 b. 399 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS Schutze des Landes verwendet.’ Mussert verklaarde in een brief aan Seyss-Inquart van 19 april, dat hij het schrijven van Schöngarth naast zich neerlegde ‘als merkwaardig document’! Daarin mocht de Leider, die in de Landwacht de zelf beschermingsorganisatie van zijn Beweging, een soort NSB en armes bleef zien, formeel geheel gelijk hebben. Evenzo in zijn eis, dat Van Geel- kerken, in wie hij zei geen vertrouwen meer te hebben, dientengevolge als chef van de Landwacht moest verdwijnen. Als uiterste middel hanteerde hij op 25 februari de royering van Van Geelkerken als lid van de NSB; iedere Duitser, zelfs Rauter, moest erkennen, dat een uit de partij gestoten figuur eigenlijk niet als hoofd van een NSB-zelf beschermingskorps gehandhaafd kon worden. Geprest door Mussert, voelde Seyss-Inquart zich tenslotte genoopt Van Geelkerken als hoofd van de Landwacht te schorsen. Het was onontkoombaar, formeel. Maar binnen drie weken had Seyss-Inquart de schorsing weer opgeheven.? De usurpatie van de Landwacht door de SS was niet tegen te houden. Wat het meest treft, is de blijkbaar bijna volle- dige berusting, waarmee het gros van de Landwachters dit accepteerde. Men krijgt de indruk, dat zij over het algemeen in tegenstelling tot de Landstormers niet voor de Duitse zaak wensten te strijden, maar dat zij anderzijds de inkapseling in het apparaat van Duitse SS en politie met gelaten- heid aanvaardden. Een plaatselijke groep wenste ‘klaarheid’ in de zaak van het ontslag van Van Geelkerken; een Landwachter, die kennelijk de gevoelens van deze groep vertolkte, stelde zijn medewerking aan de Landwacht af hankelijk van de houding van de Leider tegenover Van Geel- kerken.? Maar dit is, voorzover wij aan de hand van de bronnen kunnen nagaan, een incidenteel geluid. Algemeen zette de Landwacht zijn werkzaamheden voort: arrestaties, huiszoekingen, het bewaken van Wehrmacht- en SD-gebouwen, enz. De instructies van de Duitsers werden als vanouds zonder meer aanvaard, en uitgevoerd: vaak half, ondeskundig, ongedisciplineerd, vermoedelijk vaak met weinig enthousiasme, zoals de Landwacht dat nu eenmaal placht te doen, maar toch uit- gevoerd. Van een principieel ter discussie stellen van het Duitse gezag, lees van de SS en van Van Geelkerken, is op het hierboven genoemde incident na geen spoor te vinden. Het meest illustratief voor de ontwikkeling is wel een order van de chef-staf van de Landwacht, waarbij de Landwacht-officieren hun manschappen dienden te ‘herinneren’ aan een bepaald bevel van de Reichsführer-SS — een verder irrelevante order over onnodig gebruik van vuurwapens — van 24 oktober 1942 aan SS en politie.‘ Er werd niet bij gezegd, dat dit bevel ook voor de Land- wacht gold, neen, men moest de Landwachters hieraan ‘herinneren’, alsof de Landwacht reeds jarenlang een integrerend onderdeel van SS en politie was. Eén hogere Landwacht-ofhicier althans had getracht zich tegen deze ontwikkeling te verzetten. De derde chef-staf W. Slob? nam eind januari 1945 ontslag. Dat ontslag werd pas begin april be- vestigd door Van Geelkerken, geen lid van enige politieke partij toen, maar wel Kommandeur van de Landwacht in de rang van Oberführer, dit exclusieve gebruik van de Duitse term was sympto- matisch voor de richting, waarin de Landwacht zich bewoog, en dat juist was voor Slob aanleiding geweest om heen te gaan. Maar de Duitse greep op de Landwacht was niet de enige reden: Slob, trouw Mussert-volgeling, NSB-er van het eerste uur en vanuit ideële motivatie, had open oog voor de verdere feilen van de Landwacht. Het is verleidelijk om de hele brief te citeren, die hij op 15 februari 1945 aan Mussert ter motivering van zijn ontslagaanvrage schreef®, maar wij zullen vol- (1) NSB 34f. (2) Nr. 645, nr. 652 en noot 2 daarbij; dagorder chef-staf Landwacht 28 maart 1945, HSSPF 348 b. (3) Weekrapport Onderschaarleider Jansen 2 febr. 1945, HSSPF 361 a. (4) Order Spoorwacht 29 maart 1945, HSSPF 364 q. (5) Wouter Slob, geb. 30 mei 1903 te Rotterdam. Voor de oorlog journalist, vervolgens ambtenaar; sinds 1933 lid van de NSB. Tijdens de bezetting functies bij de Landstand en de WA. Van okt. 1944 tot eind januari 1945 chef-staf van de Landwacht. (Doc. I Slob). (6) HSSPF 349 a. 400 DE LAND WACHT staan met enkele pregnante passages: Slob had altijd al weinig plezier in zijn werk, eerst als ge- westelijk commandeur en vervolgens als chef-staf gehad, ‘Omdat ik zeer sterk de indruk had, alsof men van Duitsche zyde alles in het werk stelde om het slagen van de Landwacht te doen mislukken, terwyl de leden — meer in het byzonder de z.g. beroepslandwachters — door hun meer dan schandalig optreden één groote aanklacht vormden tegen het nationaal socialistische Nederland.” Niet ten onrechte wees Slob op de basis-verordening, waarbij de Landwacht als “Selbstschutz- formation’ van de NSB door de HSSuPF met politie-bevoegdheden en wapens werd toegerust om het ‘ordelievende’ deel der Nederlandse bevolking te beschermen. ‘Deze definitie van de doelstelling der Landwacht had myn sympathie. Ik meende er mede een middel in te mogen zien om iets voor ons volk te doen en daardoor beide partyen dan dichter by elkaar te brengen,’ daarmee doelde Slob kennelijk op de nationaal-socialisten en het anti-nazi en anti-Duitse deel van de bevolking, ‘In plaats van dit te bereiken werd de Landwacht een ware plaag voor de bevolking en heeft ook de Beweging daardoor veel kwaad berokkend .... In afwachting van eventueel te treffen maat- regelen tot opheffing, c.q. ter voorkoming van verdere verwording naderde de se September 1944 met deszelfs wederwaardigheden, zooals: Landwachters, die niet onder discipline stonden, omdat hun vrouwen en kinderen — naar hun meening — nog niet in veiligheid waren gebracht, vluchtende Duitsche instanties, welke het sein tot de paniek gaven, wantrouwen van de Landwachters jegens de Duitsche troependeelen, meer in het byzonder de Ordnungspolizei, waarvan men verwachtte, dat zy by eventueele terugtocht de Landwacht als rugdekking zouden achterlaten, wantrouwen ten aanzien van het verdere lot van de Landwachters..... De Landwacht krygt allerlei opdrach- ten, waarmede zy zich buitengewoon gehaat maakt (medewerken aan razzias, weggeleiden van by razzias gegrepen volksgenooten, bewaking van dezulken, S.D.-werkzaamheden verrichten, O.T.- onderduikers opsporen, enz.) Dit is in stryd met hetgeen ons steeds geleerd is: alles voor ons volk.’ Zo verleende de Landwacht wel hand- en spandiensten aan de Duitsers, maar toch werden zij als ‘dumme Holländer’ behandeld, en kregen zij volgens Slob maar een gering percentage van de in beslaggenomen goederen. In verband daarmee wenste Slob ook te wijzen op ‘het lage allooi van vele kaderleden en derhalve ook van de manschappen. Er zyn kaderleden met sadistische neigingen. Er zyn vele manschappen, die niet weten welke verplichtingen zy als Nederlandsch Nationaal-socialist hebben tegenover de volksgemeenschap, door zich o.m. goed te gedragen.’ Fel hekelde Slob de Duitse plannen om de eed op Hitler bij de Landwachters erdoor te drukken, en hen te dwingen aan de strijd deel te nemen. De Leiding van de Landwacht is on-Nederlandsch en vaart in groot-Duitsch vaarwater, één en ander volkomen in strijd met de gevoelens van de meerderheid der Landwachters.... De Lei- ding berust bovendien in naam by Nederlanders, in feite ligt de leiding uitsluitend in handen van de Duitschers.’ 401 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS Maar, nogmaals, het lag ook aan de Landwachters zelf. ‘By de razzias wordt ons volk als vee opgejaagd en dikwyls op de meest tactlooze wyze tezamen gedreven .... Hier is geen liefde meer tot ons volk. Hier leeft alleen nog maar de wensch te voorkomen, dat de tegenstander nog iets overgelaten wordt. Wat blyft er over van de critiek op de politiek der “Verschroeide aarde’, waarover de Duitschers terecht zoo verontwaardigd waren?’ En met dat laatste had Slob de mentaliteit van de Landwachters stellig juist gekarakteriseerd. Nam de gemiddelde Landstormer vaak de houding aan, alsof hij tot de laatste druppel bloed zou door- vechten (tot dit uiterste liet hij het meestal echter niet komen), de gemiddelde Landwachter leek door te willen roven tot de laatste fiets van de gemaltraiteerde burgerbevolking. In het algemeen is de brief van Slob trouwens, ook in de hier niet weergegeven passages, een vaak treffende samen- vatting van hetgeen wij hier trachtten aan te tonen. Maar, het zal de lezer ook niet zijn ontgaan, Slob sprak als iemand, die in het nationaal-socialisme een ideaal bleef zien, hoezeer hij zich ook van de discrepantie tussen zijn ideaal en de werkelijkheid bewust was. Dat de Landwacht werd tot wat zij tenslotte was, lag in het wezen van het nationaal-socialisme en in de politieke situatie van de bezetting besloten; dat in te zien vermocht ook hij niet. Zo hoeft men ook niet aan te nemen, dat de militarisering van de Landwacht van het begin af aan bewuste opzet van Rauter of van andere Duitse gezaghebbers is geweest. Rauter zag de Land- wacht als een reservoir voor het front en een indoctrinatie-gelegenheid voor de SS, niet als een organisatie met een mogelijk militair karakter, zeker in het begin niet. Evenmin gaf de aard van het gewapende verzet in Nederland aanleiding tot de militarisatie van een politioneel hulpkorps, zoals wij reeds bij de bespreking van de Landstorm zeiden. Opvallend is het nu, dat tegen het einde van de oorlog de Landwacht duidelijk de oorspronkelijke taak van de Landstorm had overgenomen of dreigde over te nemen, nl. het in militair verband bestrijden van ‘binnenlandse en buitenlandse vijanden’, terwijl de Landstorm zelf intussen tot een volledige front-eenheid van de Waffen-SS gepromoveerd was. Wij zien hier de Landwacht de weg naar een militaire functie inslaan, die de Landstorm al eerder bewandeld had, evenals allang daarvoor Waffen-SS, Totenkopfverbände en Ordnungspolizei. Ook in het geval van de Landwacht valt duidelijk te constateren, dat het verschijnsel der militari- sering, zowel in structuur als in functie, ten nauwste samenhangt met de derde betekenis, die wij aan dit woord hebben toegekend ?, namelijk het toepassen van militaire denk-categorieën op niet- militaire objecten zoals de samenleving en de politiek. Al vóór september 1944 sprak de vormings- afdeling van de Landwacht over de Landwachter als ‘politiek soldaat’, of kortweg ‘soldaat’. Leden van geüniformeerde organisaties waren in wezen altijd soldaten, strijders voor de nationaal- socialistische overtuiging. ‘Soldaat zijn is dan ook niet op de eerste plaats een vak, maar een LEVENSHOUDING?’, leerde men de Landwachters; omgekeerd echter was de levenshouding van de nattonaal-socialist die van de soldaat. Zo gezien deed het er niets toe of men met de pen of het zwaard streed, of men de schop voor het geweer verwisselde. Dat een nationaal-socialistisch politie- korps als de Landwacht, indien de nood aan de man kwam, aan het front werd ingezet, was in deze gedachtengang inderdaad ‘selbstverständlich’. Soldaat en nationaal-socialist zijn was in laatste instantie synoniem. De SS propageerde dit consequent. Uiteraard betekende dit onder de gegeven omstandigheden, dat de Landwacht evenmin als de Ordnungspolizei opgeslokt werd door de Wehrmacht, ook al zou men plaatselijk in Wehrmacht- (1) Vgl. P. 377, 381. (2) Zie p. 39. (3) Vormingslessen in HSSPF 345 d. 402 SLOTOPMERKINGEN OVER DE VRIJWILLIGERS verband strijden. De militarisering had de Orpo alleen maar nog vaster aan de SS gebonden. Met de Landwacht ging het ook de richting van de SS uit; Rauter verwachtte haar juist naar Waffen-SS en Orpo ‘herüberzuziehen’.* Vertragend op deze ontwikkeling werkten niet de hogere Landwacht- officieren, met uitzondering van Slob, naar het schijnt, maar de NSB-getrouwe massa der Land- wachters. Waar het heen ging, is echter evident, en het doet twijfel opkomen aan de mening, dat de SS op het einde van de oorlog als politiek apparaat tegenover andere machten in het ineenstortende Duitsland overal terrein aan het verliezen was.? Maar de tijd ontbrak Rauter en Himmler om hun winst te incasseren, en na de oorlog kon men bij de eerste berechting van een Landwachter met succes argumenteren, dat de Landwacht geen Duitse organisatie was. Zo bleef de Landwachters het etiket ‘SS-ers’ bespaard, maar zij werden als het ware door de gong gered. Dat zij de vijand op allerlei manieren hulp hadden geboden, kon niet worden betwist. In bepaalde opzichten zijn er zeker verschillen met die van de doorsnee Nederlandse SS-er te bespeuren in hun motivering, mentaliteit, en politieke overtuiging. Dat die van veel betere kwaliteit zouden zijn geweest, mag echter worden betwijfeld. H. Slotopmerkingen over de vrijwilligers Over die doorsnee Nederlandse SS-er nog een paar slotopmerkingen. Heeft dit type wel bestaan? Is trouwens de verzamelnaam ‘SS-er’ wel toelaatbaar voor leden van al die verschillende formaties, de Germaansche SS, de Standarte ‘Westland’, het legioen, de Landstorm, en dergelijke (de Land- wacht zonderen wij hier dus uitdrukkelijk uit)? Na de oorlog haastten de “Hollandse SS-ers’ zich, evenals de Duitse SS-ers trouwens, te verklaren, dat ‘de SS’ alleen de politieke formaties onder die naam omvatte; de Waffen-SS was iets heel anders, een Wehrmacht-onderdeel met helaas, min of meer toevallig, de thans zo verafschuwde SS-runen op het uniform. Die apologie is reeds vele malen, ook door ons, als onjuist verworpen. Maar dat maakt de term ‘SS-er’ voor Nederlandse vrijwilligers in Duitse dienst nauwelijks minder kwestieus. In tegenstelling tot vele Duitse oud-leden van de Waffen-SS konden en kunnen die Nederlanders er zich niet op beroepen, dat zij door regelrechte dwang als dienstplichtige in de Waffen-SS werden opgenomen. Wel hadden verreweg de meeste vrijwilligers voor het legioen er geen idee van, dat zij in een for- matie van de Waffen-SS zouden terechtkomen, en zeer velen zelfs niet, dat zij in een Duits leger- onderdeel dienst gingen doen. Voor het eerste contingent Landstormers moge iets dergelijks, zij het in veel mindere mate, gegolden hebben. Dat neemt weliswaar het feit niet weg, dat zij actieve militaire steun gingen verlenen aan de vijand. Maar van een bewuste aansluiting bij een organisatie, die op een of andere manier de letters ‘SS voerde, is bij deze categorie in ieder geval geen sprake. Geheel anders ligt het dan weer bij de bewuste Nederlandse SS-man, de Feldmeijer-adept in zijn zwarte uniform, die op een gegeven moment de tijd gekomen acht om zijn plaats in de SS-Division ‘Wiking’ in te nemen. In de loop van dit hoofdstuk heeft de lezer kunnen zien, hoe verschillend de politieke af komst, de motivering, en de persoonlijkheden waren van al die Nederlandse vrijwilligers, die men als ‘SS-ers’ placht en pleegt aan te duiden. Dat begrip kan men wel handhaven, mits men weet wat daaronder te verstaan: de Nederlandse vrijwilligers in de hier besproken formaties (minus de Landwacht). Hoe kwalijk ook de dienstneming bij deze formaties geweest is, wanneer men het woord ‘SS-er’ op al deze vrijwilligers toepast om er een bepaalde mentaliteit, een bepaald ethos, een bepaalde instelling mee aan te duiden, wordt het begrip van twijfelachtige waarde. Er valt veel tegen te zeggen — en ook iets ervoor. (I) Zie p. 398. (2) Ditstandpunt vooral bij Höhne, Orden, p. 508, 509. (3) Zie het arrest van 14 november 1945 van de Bijzondere Raad van Cassatie, Documentatie, p. 200, 201. 403 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS Voordat wij echter onze slotopmerkingen over de kwaliteit van de Nederlandse SS-ers maken, iets over de kwantiteit. Daarover kan slechts één ding met zekerheid worden gezegd: het aantal zal nooit nauwkeurig kunnen worden vastgesteld. De desbetreffende contemporaine gegevens zijn grotendeels verloren gegaan, en wat er van over is, is soms onbetrouwbaar; Berger meldde wel ge- regeld triomfantelijk, dat zijn Ergänzungsstellen weer zo-en-zoveel vrijwilligers hadden aangewor- ven, maar de mededelingen van deze figuur, ook als zij de schijn van exactheid hebben, dient men zacht gezegd niet zonder reserve te beschouwen. Himmler blijkt af en toe dan ook inderdaad on- juist geïnformeerd te zijn, en ook Hitler krijgt wel eens bepaald geflatteerde cijfers onder ogen Bewaard gebleven materiaal, dat wèl exact is of zich althans zo aan ons voordoet, is zeer fragmen- tarisch, zodat de vraag naar het totale aantal Nederlandse vrijwilligers in SS-formaties altijd wel met een vrije ruwe schatting beantwoord zal moeten worden. Er is na de oorlog over dit aantal breedvoerig gefabeld. Steiner geeft op het eind van zijn boek over ‘zijn’ vrijwilligers?, een specificatie van de meer dan 130.000 West-Europeanen, die volgens hem in de Waffen-SS hadden gediend: 55.000 Nederlanders, 23.000 Vlamingen, 20.000 Walen en evenveel Fransen, 6.000 Noren en hetzelfde aantal Denen, en dan nog wat diverse Germanen, waaronder 80 Lichtensteiners; vooral dat laatste maakt natuurlijk een exacte indruk, reden mis- schien waarom de doorgaans zo scherpzinnige Amerikaan Stein kritiekloos deze cijfers van de voormalige SS-Obergruppenführer overneemt.* Des te verbazingwekkender, omdat deze auteur zich verder terecht immuun toont voor de romantische karikatuur, die Steiner in zijn helden-epos over de ‘Europese’ Waffen-SS levert. Een andere Amerikaanse onderzoeker spreekt van 30 à 50.000 Nederlandse vrijwilligers“; naar ons inzicht een conclusie, die rekbaar genoeg is om al iets accepta- beler te worden, maar nog steeds te hoog gegrepen. Het vermoedelijke aantal wordt naar onze mening pas benaderd in een na-oorlogse verklaring van Rauter, die spreekt van 30.000 gekeurde Nederlandse vrijwilligers. Hoeveel daarvan goed- en afgekeurd zijn, vermeldt hij niet;een 7.000 ‘werden wieder ausgescheiden sein’ en 9 à 10.000 zouden zijn gesneuveld. Maar ook deze getallen zijn naar onze smaak nog te hoog, de erbij gebruikte formulering bovendien te vaag. Hoeveel dan wèl? Het zij verre van ons om Steiners apologetiek in zijn tegendeel te doen verkeren en in het gênante besef, dat elke Nederlander in de Waffen-SS er één te veel was, een zo laag moge- lijke schatting te geven. In één bepaald opzicht zijn de door hem gegeven, op zichzelf veel te hoge cijfers, niet misleidend: in absolute aantallen leverde Nederland inderdaad verreweg de meeste vrij- willigers, met een grote voorsprong op de volgende groep, de Vlamingen. In verhouding tot de bevolkingsgrootte was het Nederlandse aandeel procentueel echter slechts weinig groter, zoals de Waffen-SS zelf vaststelde®; wij zullen die percentages hieronder nog vermelden. Van het aantal Nederlandse vrijwilligers, dat tegelijkertijd dienst deed in de betrokken SS-een- heden (daar verstaan wij ook het legioen en de Landstorm onder, en wij menen dat ook met de IJsselmeerflottielje te mogen doen) heeft de lezer zich reeds enig idee kunnen vormen. De divisie ‘Wiking’ telde doorgaans een 700 à 800 Nederlanders, het Ersatzbataillon ‘Westland’ hetzelfde aantal. Kleinere aantallen Nederlanders deden dienst in de Standarte ‘Germania’ of in andere onder- (1) In okt. 1941 verneemt hij, dat 2.500 Nederlanders in de Standarte ‘Westland’ mee zouden strijden aan het oostfront, en 3.300 in de Standarte ‘Nordwest’, toen al deel van het legioen (FOSD 173 I 84449-51). (2) Steiner, Freiwilligen, p. 373. (3) Stein, Waffen-SS, p- 139. (4) Egon Alois Bertetzko: Military Collaboration in the Germanic Countries 1940-1945 (diss. Univ. of California), Los Angeles, 1966, p. 119. (5) Doc. I Rauter b 28, p. 13. (6) Frankrijk vormt door allerlei omstandigheden een speciaal geval, waardoor een kwantitatieve verge- lijking volkomen misleidend zou zijn. 404 SLOTOPMERKINGEN OVER DE VRIJWILLIGERS delen van de divisie ‘Wiking’, maar op het totaal is hun aantal, dat over het algemeen niet boven de tientallen is uitgekomen, niet merkbaar geweest. Het aantal Nederlanders in legioen en later in de brigade ‘Nederland’ heeft gevariëerd tussen tenminste 1.500 en ten hoogste 3.000 man, althans voor de eindfase van de oorlog. Goed voor een regiment dus, hoewel de SS om politieke en technische redenen ook hier aan een zekere spreiding de voorkeur gaf. In de speciale eenheden onder onmid- dellijk bevel van het ZI. (germ.) SS-Pz.Korps, zoals ravitailleringstroepen, eenheden ter beveiliging van de staf e.d. waren in december 1943 drie Nederlandse SS-Führer en 40 minderen geplaatst; te zelfder tijd dienden 44 Nederlandse vrijwilligers in de divisie ‘Nordland’, waarvan één officier. Tenslotte waren daar nog de elkaar voortdurend afwisselende tientallen Nederlanders, die de officierscursus op de Junkerschule te Bad Tölz volgden; al deze laatste categorieën legden uiteraard kwantitatief geen gewicht in de schaal. Het Wachbataillon Nordwest mag daarentegen weer op minstens 1.000 Nederlanders geschat worden (1.200 man is wellicht reëler), de IJsselmeerflottielje op 400 à 500. De Landstorm had voor september 1944 gemiddeld een 3.000 Nederlanders in dienst, nadien echter veel meer, tot een maximum van 8.000; het meest reëel lijkt ons een getal van 6.000 Nederlanders in deze eenheid. Het zal duidelijk zijn, dat men deze getallen niet zonder meer mag optellen. Er zijn hierbij twee factoren in het spel. Enerzijds zou men zo tot dubbeltellingen komen: een niet onaanzienlijk aantal begon zijn carrière in de Waffen-SS in de ene eenheid, en kwam tenslotte in een tweede of een derde, soms zelfs een vierde eenheid terecht. Het Wachbataillon leverde een stroom van vrijwilligers voor de andere formaties, en belandde tenslotte in zijn geheel in de Landstorm. Veteranen van het legioen, c.q. van de brigade ‘Nederland’ leverden vaak het kader voor de Landstorm. De IJsselmeer- flottielje werd voor een deel uit het Wachbataillon gevormd, en vele manschappen werden na september 1944 eveneens in de Landstorm ingelijfd. De andere factor is het grote verloop van de vrijwilligers in een bepaalde eenheid. Het is een normaal verschijnsel, dat eenheden, die jarenlang in de vuurlinie hebben gelegen, tenslotte zeer weinig mannen tellen, die er van het begin af bij waren, maar in zeer sterke mate geldt dit voor de Nederlandse vrijwilligers, van wie, afgescheiden van de zware verliezen, er voortdurend grote aan- tallen moesten worden teruggestuurd wegens onbruikbaarheid in fysiek of moreel opzicht. Wij zijn geneigd het belang van die tweede factor, voortdurende vervanging door verliezen, door terugsturen en overplaatsingen veel hoger aan te slaan dan de invloed van eventuele dubbeltellingen bij de bere- keningen. Concreet betekent dit, dat het aantal Nederlandse vrijwilligers in de Waffen-SS beduidend hoger moet zijn geweest dan de 13 of 14.000, die men door eenvoudig optellen van de momentele sterkten der diverse eenheden zou krijgen. Het zou te omslachtig zijn de wijze van berekening en het bronnenmateriaal weer te geven, op grond waarvan hier een bepaalde schatting wordt gemaakt. Beter lijkt het uit dit materiaal drie markeringspunten te lichten, die redelijk betrouwbaar lijken, en de lezer een idee van een en ander zullen geven. Op 30 juni 1943 bedroeg volgens gegevens van het SS-Hauptamt? het aantal in de loop der jaren goedgekeurde Nederlanders 13.552, waarvan er 1.036 gesneuveld, overleden of ver- mist waren.? Ter vergelijking de cijfers voor de Vlamingen : 4.489 en 329; voor de Denen 4.813 en 458. Voor de Noren: 4.460 en 277. Bij deze cijfers zijn eenheden als de Landstorm kennelijk inbegrepen. Het aandeel van de Nederlanders lijkt inderdaad schrikbarend groot: nauwelijks minder dan de helft van het totale aantal van 27.314 Germaanse vrijwilligers. Daar rekende men toen nog niet de Waalse en Franse vrijwilligers onder, die juist in die dagen van de Wehrmacht naar de Waffen-SS overgingen. Evenmin is in dit totaal een klein restbestand van Zwitsers, Zweden e.d. begrepen. Een (1) Tätigkeitsbericht III. germ. SS-Panzer-Korps 26 mei 1943-31 maart 1944 (zie p. 367, noot I). (2) H 1083 : 6987. (3) Cijfers van gewonden niet aanwezig; die zouden wij echter toch buiten beschouwing hebben gelaten om de reden in noot 5 op p. 371 genoemd. 405 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS ijverige bureaucraat van het SS-Hauptamt berekende aan de hand van de hierboven vermelde ge- gevens de percentages van de vrijwilligers, die tegelijkertijd aan het front stonden, op de bevolking van het desbetreffende land. Dat gaf voor de Nederlanders een percentage van 0.118, niet veel meer dan de Noren en Denen met 0.104% opbrachten. De Vlamingen scoorden het laagst met 0.098 %. Wanneer wij echter het totaal aantal goedgekeurde vrijwilligers tot 30 juni 1943 nemen, komen wij voor de Nederlanders tot een percentage van 0.152 %, op de voet gevolgd door de Noren met 0.151%. De Denen halen een percentage van 0.1244. De mening, dat de Vlamingen in zo hevige mate gecollaboreerd hebben, vindt ook hier geen steun; met 0.116% zijn zij weer de hekken- sluiters in de rij. Op 10.000 van hun landslieden waren er medio 1943 dus ruim 15 Nederlanders, die in het uniform van de Waffen-SS meestreden, tegen nog geen 12 Vlamingen. Zo gezien is even- wel de deelname van de Nederlanders aan de Duitse strijd beduidend minder groot ten opzichte van andere Germaanse vrijwilligers dan de absolute getallen zouden suggereren? Ruim een half jaar later bedroeg het totaal aantal Nederlanders, dat dienst had gedaan of nog deed in de Waffen-SS 18.473, waarvan er inmiddels 1.281 omgekomen of vermist waren.? Alweer een half jaar later, te rekenen op 1 augustus 1944, waren de cijfers resp. 19.560 en 1.909. Het laatste cijfer was juist op die dag al achterhaald: kennelijk bevatte het nog niet de bijna goo man van het SS-Freiw.Pz.Gren. Rgt. 84 ‘General Seyffardt’, dat enige dagen tevoren bij de terugtocht uit het Narwa-bruggenhoofd was vernietigd.* Dit is echter het laatste gegeven, waaraan men enig houvast heeft. Maar juist sindsdien zijn er grote aantallen vrijwilligers bijgekomen, bijna allemaal voor de Landstorm. En juist in de eindfase van de strijd, toen de divisie ‘Wiking’ in Hongarije werd verslagen en het restant over de Oosten- rijkse grens gedreven, en toen de divisie ‘Nederland’ — of wat daarvoor moest doorgaan — bij de strijd om Berlijn ten onder ging, zijn uiteraard de verliezen bijzonder hoog geweest. (2) Het percentage van alle Germaanse vrijwilligers op de totale bevolking van hun landen is ruim 0.139. (3) H 1158 : 11971-2. (4) Zie p. 371. De cijfers ziin van de Fürsorge-Führer van de Waffen-SS in Nederland (HSSPF 328 b). (5) Mevr. E. Fraenkel-Verkade acht het getal van 20.000 aanvaardbaar, door Helsloot genoemd op grond van de persoonsdossiers van ‘Wiking’, legioen (brigade ‘Nederland’) en Landstorm, die hij op het eind van de oorlog in Duitsland en Oostenrijk onder ogen kreeg (Not. 39). (6) Bertetzko ging daartoe de sociale positie van 671 vrijwilligers, waarvan 373 Nederlanders na; 52 % van de laatsten waren ‘Factory Workers’ (bij de Noren was dit percentage zelfs 61 %); 16 % van de Nederlanders waren ‘White Collar Workers’, II % studenten, 8 % boeren, 6 % ‘public employees’, 2 % ‘artists and artisans’; van 5 % was het beroep onzeker. (Bertetzko, Military Collaboration, p. 123). (7) Kooy, Volkse beweging, p. 153; zelfstandige middenstanders 37,8 %, arbeiders 29,3 %. 406 SLOTOPMERKINGEN OVER DE VRIJWILLIGERS echter de vraag. Kooy en vooral Bertetzko relativeren, terecht, de betekenis van deze cijfers en de waarde van hun bevindingen voor algemene conclusies. Wel lijken hun bevindingen enigszins bevestigd en zelfs verklaard te worden door het onderzoek, dat Van Hoesel kort na de oorlog bij een groep jeugdige Nederlandse ex-vrijwilligers in Duitse dienst uitvoerde. Daarbij bleek, dat de jongens met NSB-ouders een sociaal iets hoger geklasseerde achtergrond hadden dan de voormalige vrijwilligers, wier ouders geen lid van de NSB of een andere onmiskenbaar nationaal-socialistische organisatie waren geweest. Dit zou samenhangen met de meer ideologische motivatie van de vrij- willigers uit het NSB-milieu, en het feit, dat de anderen voor een groot deel zg. ‘honger-vrijwilligers” van de laatste oorlogswinter waren, en uiteraard uit de financieel minst draagkrachtige bevolkings- lagen afkomstig.? Het onderzoek van Van Hoesel had echter betrekking op een kleine en in bepaalde opzichten zeker niet representatieve groep. Waar bovendien de indeling in sociale categorieën van alle drie auteurs sterk van elkaar afwijken (die van Bertetzko doet wat merkwaardig aan) is een vergelijking eigenlijk onmogelijk, en het trekken van conclusies op basis hiervan wetenschappelijk onverantwoord. Het enige, dat men met zekerheid kan zeggen, is, dat evenals bij de NSB de vrijwilligers uit alle klassen en sociale categorieën van de maatschappij af komstig waren. Vermoedelijk niet steeds in dezelfde relatieve sterkte vertegenwoordigd; maar als een groep als de fabrieksarbeiders al een zo groot aandeel in het contingent vrijwilligers in de Waffen-SS gehad heeft (Bertetzko geeft zijn cijfers zelf met veel reserves) dan weerspiegelden de eenheden, waarin zij dienden, toch niet een bepaald sociaal milieu, maar eerder een bepaalde ideologische gerichtheid. Wij zijn daarmee vanzelf teruggekomen op de geest en ideologie, die in de Waffen-SS heersten, en de motieven van de vrijwilligers om zich in dienst van deze organisatie te stellen. Het zijn zaken, die moeilijk te verifiëren en nog moeilijker te kwantificeren zijn. In de loop van dit hoofdstuk hebben wij getracht iets weer te geven van de omstandigheden en de sfeer in de diverse eenheden van de Waffen-SS, die voor ons onderwerp van belang zijn, en iets van de instelling van de Duitse SS-militairen enerzijds en de Nederlandse vrijwilligers anderzijds. En inderdaad, men dient te onderscheiden, zoals een vrouw, wier ‘goede’ gezindheid boven elke twijfel is verheven, op 26 september 1944 in haar dagboek noteerde, toen zij tijdens de gevechten bij Arnhem met Nederlandse SS-vrijwilligers (vermoedelijk Landstormers) geconfronteerd werd: “Wat een verschil is er tusschen die Nederlandsche S.S.’ers. Er zijn er bij wie de haat uit de oogen kijkt — wantrouwende blikken volgen en begluren ons van alle kanten. En anderen zijn zoo gemoedelijk en vriendelijk, dat ik me afvraag hoe het mogelijk is, dat zulke Jongens en mannen zich konden verbinden om samen met de Duitschers te gaan strijden .. .”° In dit hoofdstuk is ook herhaaldelijk onderscheid gemaakt tussen de idealisten, de mislukkelingen, de avonturiers, de door de justitie vervolgden. Men zou wellicht verwachten, dat zij, die bepaalde politieke idealen beleden, ook al waren het de geperverteerde idealen uit de troebele nazibron, vanuit deze idealen het slagveld opzochten. De NSB-ers zouden dan de idealisten zijn, de niet-NSB- ers zouden dan door motieven van niet-ideële aard gedreven zijn. Kooy concludeert in zijn studie over de NSB te Winterswijk, ‘dat het in een grote meerderheid der gevallen vooral ideële enthou- siasmering was’, die NSB-leden (en Jeugdstorm-leden, die men daarmee wel gelijk mag stellen) zich voor legioen en Waffen-SS deed aanmelden. Bij de niet-NSB-leden ziet hij, op een paar gevallen (1) A. F. G. van Hoesel: De jeugd die wij vreesden. Bijdrage tot de psychologie en paedagogiek der jeugdige politieke delinquenten, Utrecht, z.j. (1948). (2) A.v.,P. 21-23, 32, 33. (3) Dagb. R. van der V. 407 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS na, geen spoor van ideële motivering.! Het na-oorlogse onderzoek van Van Hoesel bij enige honder- den jeugdige politieke delinquenten geeft een indicatie in dezelfde richting. De onderzoeker komt tot de conclusie, dat de dienstneming van de door hem bestudeerde jeugdige ex-vrijwilligers, voor- zover zij niet uit een nationaal-socialistisch milieu af komstig waren, voornamelijk ‘het karakter van een noodsprong’ had gehad, die zich in de toevallige omstandigheden van oorlog en bezetting in dienstneming bij de vijand had geuit. Hoewel men de gevolgtrekkingen, gemaakt bij het onder- zoek naar deze groep, niet zonder meer mag laten gelden voor alle Nederlandse vrijwilligers, hebben wij uit het gezamenlijke, zij het zeer onvolledige bronnenmateriaal de indruk, dat onder de NSB-vrijwilligers (inclusief de vrijwilligers, die al vóór hun dienstneming lid van de Nederlandsche SS waren) zich beduidend meer ideëel gemotiveerden hebben bevonden dan onder de ‘a-politieken’, met mogelijke uitzondering van de eerste contingenten vrijwilligers voor het legioen.? De morele pressie om ‘de consequenties te trekken’ en met inzet van het leven Volk, Vaderland en Leider te gaan dienen, was weliswaar niet zo groot als bij de Nederlandsche SS (waarbij de doelstellingen dan meer in de zin van Rijk, Ras en Führer moeten worden gesteld), maar toch wel zeer, zeer groot. ‘Gegaan ben ik uit plicht, geroepen door den Leider, zonder dezen oproep was ik nooit gegaan’, noteerde een NSB-er kort na zijn aanmelding in zijn dagboek*, en men mag veilig aannemen, dat dit voor honderden, zo niet duizenden NSB-ers heeft gegolden. Echter beslist niet voor allen. Het aantal NSB-leden onder de vrijwilligers is altijd een minderheid geweest, zij het een zeer belangrijke. Volgens Rauter vormden zij 40% van het totaal.’ Als gemiddelde kan dat wel grofweg juist zijn. De spreiding over de verschillende eenheden is echter beslist ongelijk geweest. Wat het legioen en later de brigade ‘Nederland’ betreft, geeft een percentage van 30 vermoedelijk de juiste orde van grootte van het aantal NSB-ers aan. Het is evenwel allerminst uitgesloten, dat dit percen- tage in de loop van de oorlog steeds kleiner is geworden. Iets dergelijks is waarschijnlijk ook het geval geweest met ‘Wiking’, misschien zelfs ook met de Landstorm. Het beeld van de NSB-vrijwilliger als een boosaardige schurk, die zich vanuit laaghartige en zelf- zuchtige motieven bij de Waffen-SS aansloot, is in zijn algemeenheid stellig onjuist (dat deze daad objectief kwalijk en terecht straf baar was, staat hier niet ter discussie). Waren zij idealisten, wier motieven men niet hoeft te delen doch kan respecteren? Men hoede zich ervoor in dit andere uiterste te vervallen, ook wanneer de aanwezigheid van dit idealisme in zijn subjectiviteit als feit aanvaard kan worden. Eén van de meerdere goede redenen om de na-oorlogse apologetiek der ex-NSB-ers en -oostfrontstrijders niet zonder meer te aanvaarden is het feit, dat de groep der ideëel gemotiveer- den en die der partij-leden niet identiek waren. Onder de eerste golf vrijwilligers, die zich in de zomer van 1941 voor het Nederlandse legioen aanmeldden, waren er velen, die gedreven werden door ideële motivatie in de zin van de anti-bolsjewistische kruistocht, maar die met de NSB of het nationaal-socialisme niets te maken wilden hebben. Anderzijds wezen wij er reeds op, dat er zich onder de NSB-ers, die zich voor de Waffen-SS meldden, ook bijzonder veel bevonden, die in de categorieën van avonturiers, mislukkelingen, cri- minelen e.d. thuishoorden.* Men vergete niet, dat na de Duitse inval in Nederland een groot (1) Kooy, Volkse beweging, p. 186-188. (2) Van Hoesel, De jeugd die wij vreesden p. 23. (3) De door Van Hoesel bestudeerde groep is echter in de eerste plaats door de zeer jonge leeftijd der delinquenten niet representatief te achten; voorts nog door andere factoren, bijvoorbeeld het feit, dat er ook vrijwilligers voor Wehrmacht, Landwacht, NSKK bij waren. Bovendien valt er op de rubricering van Van Hoesel van de motieven wel iets aan te merken. Desondanks lijkt ook op grond van dit materiaal de in de tekst gegeven conclusie gerechtvaardigd. (4) Dagb. C. H. van den B. (5) Nr. 570. Nogmaals wijzen wij erop, dat de Landwacht hier niet wordt meegerekend, (6) Zie p. 355. 408 SLOTOPMERKINGEN OVER DE VRIJWILLIGERS aantal opportunisten zich in de NSB indrong; de veronderstelling is niet te gewaagd, dat toen zij daar niet helemaal de positie of de mogelijkheden vonden die zij zochten, velen van hen het maar eens bij de Waffen-SS gingen proberen. Het lidmaatschap van de NSB of haar nevenorganisaties is trouwens ook maar een criterium van beperkte bruikbaarheid. Een aantal vrijwilligers liet zich op een gegeven moment in de nazi-sfeer, waarin zij terechtgekomen waren, ‘dan maar’ als lid inschrij- ven, en nog meer werden als lid van de Nederlandsche SS ingeschreven, zonder dat zij zelf goed wisten, waarvoor zij hun handtekening hadden gezet. In het algemeen echter valt op deze indeling van de vrijwilligers naar hun motiveringen een en ander af te dingen. Bij een dergelijke beslissende stap als de aanmelding voor een vrijwilligers- formatie in oorlogstijd zijn de motieven vaak uiterst gecompliceerd, met elkaar verweven en ver- strengeld, en meestal wortelend in het onderbewuste. Welke vrijwilliger heeft zijn motieven tot de diepste bodem kunnen peilen? De historicus kan slechts hier en daar een tweeledigheid vaststellen, zoals bij de man, die schreef: ‘De omstandigheden, die bij mij den doorslag gaven om dienst te nemen in de Waffen-SS, zijn van zoo privaten aard, dat ik die niet te schrift wil stellen. Om allen twijfel aan mijn oprechten wil weg te nemen moet ik er aan toevoegen, dat mijn dienstneming slechts een logische conse- quentie was van mijn opvattingen inzake politiek.” ? Dit schreef de man vrij kort na zijn opneming in de Waffen-SS, tijdens de oorlog dus. Stellen wij hier tegenover een uitspraak van een twintig jaar later, maar gezien het verder bronnenmateriaal typerend voor de groep van duidelijk niet-ideëel gemotiveerden: ‘Het is eigenlijk verdomd toevallig, dat ik er bij ben gekomen. Ik liep met valse papieren in m’n zak, dat je vrijgesteld werd van de Arbeitseinsatz, kom ik een paar jongens tegen, die waren bij de SS en ze zeiden, kom bij ons, joh, kom ook bij ons....... Ze zagen er aardig goed uit die jongens. Netjes. Goed gevoed. Nou ja, toen ben ik me domweg gaan melden. Zonder enkele politieke overtuiging. Echt. Helemaal geen politieke overtuiging. Helemaal niet. Ik heb me diezelfde dag nog gemeld ..... Neen, ik kan me van geen van die jongens herinneren dat ze uit politieke overwegingen er bij gegaan waren. Het waren jongens met avontuurzucht, moeilijkheden thuis, jongens, die hun draai niet konden vinden. Moeilijke leeftijd, he.... De jongens die er eerder dan wij bij zijn gegaan, gingen meer uit politieke overtuiging. Maar wat je in de jaren ’42, ’43 en naderhand nog kreeg, dat waren allemaal jongens die ten einde raad dachten, nou ja, wat moet ik, he.’ Deze ex-vrijwilliger beschreef zichzelf als ‘er meer een van twaalf ambachten en dertien ongeluk- ken.’* Een aantal gegevens, elders over Nederlandse vrijwilligers bijeengebracht‘, lijkt in dezelfde richting te wijzen. Als oorzaken of motieven van dienstneming worden opgegeven: slecht huwelijk, af komst uit een a-sociaal gezin, drang naar avontuur, ontbreken van inkomsten voor zichzelf en familieleden, e.d. Het betreft echter na de oorlog verzamelde gegevens, gering in aantal, willekeurig, meestal verstrekt door kennissen of familieleden, die vaak geacht moeten worden niet in staat te (1) Vgl. p. 254. Een voorbeeld van de anti-communistische legionair van het eerste uur, die door het legioen in de nazi-sfeer terecht komt, en na zijn afzwaaien daar lid van de NSB wordt, in Doc. I (992) K. (2) Dagb. 955. (3) Armando en Sleutelaar, SS’ers, p. 428-430. (4) Doc. II Waffen-SS - Nederlandse vrijwilligers. 409 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS zijn geweest tot een objectieve of zelfs alleen maar duidelijke weergave van de motieven. Wat te zeggen van een ‘beleefde, stille jongen’, bij wie als reden van dienstneming wordt opgegeven: ‘oorzaak: moeder’? Wellicht was dat het pendant van het geval van de jeugdige vrijwilliger, die altijd gekweld was geweest door een maniakaal-autoritaire vader; die vader was echter fervent anti-Duits en pro-Engels, hetgeen tot gevolg had, dat de zoon zich op een gegeven moment bij een nazi-organisatie aanmeldde (in dit geval slechts de Landwacht). Ideële en materiële beweegredenen, en motivaties, die slechts op het psychologische vlak analiseerbaar zijn lopen vaak door elkaar heen, en zijn moeilijk te rubriceren; men houde dit voor ogen bij hetgeen hier opgemerkt is over idealisten, avonturiers, en andere groepen vrijwilligers. Al deze Nederlandse vrijwilligers — en hetzelfde geldt voor de Noorse, Deense en Vlaamse vrij- willigers — hebben de invloed van dat milieu ondergaan, het milieu van de Waffen-SS. Omgekeerd echter hebben zij ook de sfeer in dat milieu medebepaald. Dat in het legioen min of meer een NSB- sfeer heerste, in tegenstelling tot de SS-sfeer in ‘Wiking’, was de inbreng van de mannen, en waarlijk niet van de leiding der Waffen-SS, zoals men zal begrijpen. Het was trouwens de reden, of althans een van de redenen, dat men overging tot omsmelting van de legioenen in formele Waffen-SS- eenheden: ‘Die Legionen hatten das Bestreben, Sondertruppen der Parteiführer der einzelnen Länder zu werden. Es kam zu einem Gegensatz zwischen den grossgermanischen Elementen in der Division ‘Wiking’ und den Männern der ausgesprochenen nationalistisch eingestellten Legionen’, beweerde Berger later.* De eerste bewering was nonsens, de tweede niet, zij het wel wat overdreven. In ‘Wiking’ werd de SS-ideologie met succes erin gehamerd; in het legioen lukte dit maar zeer ge- deeltelijk; juist de politiek-bewusten, de NSB-ers, verzetten zich tegen de SS-variant van de nazi- ideologie, waar die de eigen Nederlandse identiteit aantastte? Hoe dan ook, enigszins werden de vrijwilligers toch besmet met de SS-ideologie, zij het vaak zeer gedeeltelijk, of in zeer verwaterde vorm.? De Nederlandse vrijwilligers, af komstig uit de Neder- landsche SS, en met de SS-gedachte kant en klaar in hun hoofd, vormden een kleine minderheid, eerder uitzondering dan regel. De slagzinnen, die de Nederlandse vrijwilligers later te pas en te on- pas gebruikten, over het gevaarlijke bolsjewisme, de bouw van het groot-Germaanse rijk, de ras-gedachte en dergelijke, hadden zij meestal niet vanuit Nederland meegekregen, maar deden zij pas in de Waffen-SS op.* De bewering, dat de Waffen-SS zich in vrijwel niets van de Wehrmacht onderscheidde, en mentaal mijlenver van de politieke SS stond, moge ook hierdoor weerlegd worden. Inderdaad valt er een onderscheid te maken tussen Waffen-SS en politieke SS, ook mentaal, maar het is slechts een onderscheid: de Waffen-SS was het medium, waardoor vele Nederlanders in meerdere of mindere mate genazificeerd raakten, en dan in SS-zin. Himmler, Berger en Rauter gaven behalve om militaire ook om politieke redenen zo’n hoge prioriteit aan het vraagstuk der Germaanse vrijwilligers, en daarmee bewandelden zij zeker niet een weg van louter illusies. De vrijwilliger Van der L., die wij reeds op grond van onjuiste voorlichting in de zomer van 1940 in de Standarte ‘Westland’ te München hebben zien terechtkomen?, was eerst vastbesloten na 31 de- cember van dat jaar niet meer bij te tekenen. Maar deze man, trouw Mussert-aanhanger toen nog, (1) Rede van vermoedelijk begin 1944, H 1158 : 11969. (2) Zie p. 362, 363. (3) Of met een zeer vertraagde uitwerking tot na de oorlog: zie Armando en Sleutelaar, SS’ers, p. 433. (4) Helsloot, p. 13; zo ook de NSB-er, die, kennelijk in ‘Wiking’, een overtuigd SS-er is geworden, in Armando en Sleutelaar, SS’ers, p. 17. (5) Zie p. 320. 