VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
draagen aan zyne Geboden. | | “Schoon in de Heerfchappy der Mufulmannen alle Seéten toegelaaten worden, is ‘er flegts cene See, de Regtzinnige bygenaamd (1), die bekleed is met Magt ; ee EEE - (*) Geleerde Bramins, (t) Zie Preliminary Difcourfe of the Bramins, gebruikt door, Mr. HASTINGS, in de Pootee , or, Compilation of the Ordinatiens of the Pundits. — Gentoo Laws, >- -> (4) Zie zhe Hedaya or Commentary on the Mufulmau Laws, OVER-DE ZEDEN DER EUROPEAANEN 197 en aan welke men het Gezag toevertrouwt. Maar onder dè Christenen, welk eene Secte beftaat ‘er by hun , die de voordeeligfte onderfcheidingen zou aanneemen op gron- den zo rechtítreeks ftrydig met den geest van °t geen zy het. Evangelie der nent MAoemen? — Neen, — Alle Seen, gelyk in 't oog des Hemels, moeten nood« wendig , door de wyze en deugdzaame Wetgeevers van dit gelukkig Volk, toegelaaten worden tot een-gelyk genot van elk regt. NE: - De Priesters en Bedienaars van hunnen Godsdienst zyn, gelyk hunne Charaêters ten vollen worden opgegeeven in hun Shaster, Mannen, die de bykomende voordeelen van rang en rykdom verfmaaden; die by hunne Gemeenten na geene onderfcheiding ftaan, dan welke voortkomt uit hunne inwendige waarde en weezenlyke goedheid; niet dorftende «na wereldlyke Eere; niet overgegeeven aan Weelde; vreemdelingen omtrent alles wat naar Gierigheid of Hoogmoed zweemt. Geen bitterheid voedende tegen de zodanigen die van: hun in begrippen verfchillen , hoort men - nimmer van haat, tweedragt , of wraakzugt , ender deeze heilige Mannen, die, volgens de taal van hun. Shasters y, de dingen deezer wereld gebruiken , als niet s» gebruikende ; alleen het oog op die der toekomende s5 gevestigd houdende.”. … Hoewel myne onvermoeide beoefening der Engel/che Taale my. in ftaat ftelt om het een en ander in die Spraake te-leezen ; is het aan een Arabisch Affchrift deezer Boeken van den Shaster, onder den naam van Euangelien, aan welke ik de naauwkeurigheid myner kundigheden in dee- zen verfchuldigd bem i ed My niet aanntaatigende den fluier der Verborgenheid „. met welke zommige plaatzen bedekt zyn , op te ligten 3 eene vermetelheid, welke voor eenen Vreemdeling zo on- voeglyk als onverfchoonlyk zou weezen; flaa ik over, met diepe eerbiedenis; °t geen my eene Verborgenheid wefchynt. —— Maar die Magt, welke my geleerd heeft myn hart van de vuiligheid des voorootdeels te zuiveren, leerde my teffens eerbied te betoonen aan ’t geen uitmun- terid is, waar ik het ook moge aantreffen. In de geboden van den Shaster der Christenen ontdek ik de grootheid van het verheevene, en de eenvoudigheid der waarheid. Daar in is eene byzonderheid, die my door haare nieu- wigheid en ftrydigheid met de elders aangenomene bes grippen des menschdoms ten zeerften trof, en myne vers | won» xg8 BRIEVEN VAN EEN HINDOO RAJAH, wondering gaande maakte, — In de Openbaaring, dem Christenen verleend, worden de Vrouwen aangemerkt als redemagtige Weezens; als vrywerkende Schepzels ! Met. één woord, als de helft van het Menschdom, wier Zielen niet min kostlyk zyn in het oog des Alweetenden „ dar die van de grootfche Heeren der Schepping! Wat kan zeldzaamer weezen? . | | - De minderheid der Vrouwen fchynt door de Wetten der Natuure zo zeer Verg an. en is zo onveranderlyk; ingeboezemd door alle dè Wetgeevers van BRAHMA gezon- den om de Wereld met de kennis der waarheid te vere lichten, dat zulks als eene onlochenbaare zaak voorkomt % Is waar, dat onze Godlyke Wetten arrie hj in wysheid!) niet, gelyk de Wetten der Mujulmannen, de Vrouwen volftrekt uitfluiten van eenig aandeel aan de PA ze van eenen Toekomenden Staat; in den. haster {kaat gefchreeven , ‚‚:dat eene Vrouw , die zich „ met haaren Man verbrandt, met hem in het Paradys » voor langen tyd zal leeven.” Maar, zelfs in dit ge- val , wordt door de Pundits beweerd, dat de toelaating der Vrouwe in het Paradys afhangt van haars, Mans ges _ regtigdheid om in dien Gelukftaat toegelaaten te worden. Onzekere voorwaarden! hachlyke af hanglykheid, op welke, eene Vrouw zich aan de vlamme opoffert! Wyslyk bea ftemden onze Wetgeevers, dat onkunde en onderwerping de cieraaden der Vrouwen zouden weezen; vooruitziende „ hoe zeer het voorregt van onderzoek ten nadeele -zou ftrekken van haare rust! | ; - Christen- Vrouwen zyn veel gelukkiger: zy mogen de Hemelfche Gelukzaligheid genieten, zonder het gezelfchap: haarer Egtgenooten! Door geheel den Christen. Shaster ` keen, worden zy op eenen volmaakt gelyken voet met de Mannen gefteld ; en aangemerkt, als een rang van dezelf- de waardigheid met de Mannen in de redelyke Schepping bekleedende, en als even verantwoordelyk. wegens het: gebruik °t welk zy maaken van haar redelyk vermogen en de aanmaaningen des Geweetens. Welk een zorg, welks eene moeite, moeten wy dan niet veronderftellen dat zy’ befteeden in het vormen van het vrouwlyk hart! „, Ge- ə» lyk het fchynzel van de Maan de bloemen van de Os- » hadi doet ontluiken , zo (zegt de Wysgeer) doet de > Opvoeding den bloezem des Verftands zich uitfpreiden !” —— Waar de Vrouwen beftemd Zyn om onder geen be- dwang dan dat der. Rede. te ftaan, en niet bepaald woe Kl OVER -DE ZEDEN DER EUROPEAANEN. 199 den dan door de. alweetenheid van het alziend oog, van welk een aanbelang moet dan derzelver Opvoeding weezen by alle verftandigen! _ E | “Overeenkomftig hier mede vinden wy Kost- en Leere fchoolen voor de, Vrouwen in Engeland overal o gerigt, waar, zo veel ik heb kunnen ontdekken, de befe aaving van het vrouwlyk verftand eene hoofdzaak uitmaakt, en y alle puruge en vercierende Weetenfchappen zo wek beoefenen als haare Broeders op de Hoogefchoolen. Wans neer deeze jonge Dogters de loopbaane der oefeninge in deeze zetels van weetenfchap hebben afgeloopen, komen zy te voorfchya als de Moeder van KRISHNA; de toorts dêr, Rede verlicht haare zielen, en ‘de ftaf der kennisfe onderfteunt haare fchreden op de loopbaane der deugd ! -In dat verlichte Land is de Vrouw eene Vriendin van haaren Egtgenoot. Beweegredenen van, hoogagting wer- ken op de verkiezing van beiden ; want daar hebben de Vrouwen de vryheid om de aanzoeken ten Huwelyk aan te neemen of te verwerpen; en, opgevoed gelyk. Zy Opges voed zyn, mag men vrylyk veronderftellen hoe z shoos eene wyze keuze doen ! —— Volgens hun Godsdienst , mogen de Mannen niet meer dan ééne Vrouw, teffens heb- ben. Eene inftelling, welke, in den eerfte opflage, hard in uwe oogen moet fchynen; maar, indien gy overweegt, welk een eindlooze bron var ongenoegen de twisten, de jaloufyen en mededingingen, onder onze Vrouwen ftaag te wege brengen, zult gy misfchien toeftemmen, dat het getal der Vrouwen te verminderen geen zo groot ongeluk te agten is. K | : °t Geen ik u gezegd heb, wegens het aankweeken van het verftand der Vrouwen, zal.misfchien belachlyk wees zen in uwe oogen; maar neem het, volgende ter proeve an de waarheid myner verzekeringe. Op zekeren, dag bezig geweest zynde in het leezen van den Shaster van myn Engelfchen Gast, zag ik op het eerfte blad. met zeer leesbaare, ja fraaije letteren gefchreeven: … De affcheids= s» gifte van CHARLOTTE PERCY aan haaren geliefdften » Broeder !” Ik ging met het Boek na myn (Vriend, die nog in zyn kamer was, en vroeg hem of CHARLOTTE de naam was van zynen Broeder? — = Hy gaf my hièr op met ecn glimplach te verftaan, dat CHARLOTTE de naam was van zyn diërbeminde Zuster. — Uw Zuster!” hervatte ik met verwondering, „ Kan het zyn dat in uw » Land eene Vrouw wordt toegelaaten den Shaster aan te Ser s, IAA- - 200 BRIEVEN VÄN EEN HINDÓO RAJAH. ` „ raaken? of leeren de Vrouwen fchryven? °t Kan niet as weezen5 zulke zaaken voegen aan geen Vrouwen!” — Hy gaf my hier op te verftaan , dat myne verwondering veroorzaakt werd, doordien ik altoos gewoon geweest. was de Sexe in den vernederden ftaat van onderwerping te zien; een fiaat, die, waar dezelve pnn grypt , de kragten en vermogens der ziele uitdooft. De Mannen, merkte hy op , ontvingen van de Natuur geene drift, fter- ker dan die van op overheerfching gezet te weezen. De meerderheid zyner liehaamsfterkte heeft hem in ftaat gefteld die uit te oefenen over het zwakker gedeelte zyner foort, met onbedwongen hand. Naar gelange de maatfchap- y in befchaafdheid toenam, kreegen de voordeelen der Ride den voorrang op lichaamsfterkte, en de driften ont- vingen door het bedwang eene maate vån befchaaving, die , zo zy derzelver natuur niet veranderde, ze althans minder doorfteekend woest maakte. —- De Vrouw van een Hindoo, merkte hy wyders op, wordt te deezer oor- zaake met meer ontzags bejegend, en geniet eene veel rooter maate van geluk, dan de Vrouw van een onbe: chaafden Af/gan. CHet Vervolg hier naa.) z BRIEF, BRIEF, OVER HET SCHOONMAAKËENe soi BRIEF , OVER HET SCHOONMAAKEN DER HUIZEN IN DE MEYMAANDe Dn kde hebben Buitenlanders de Holland/che Zindelyk- pi heid gegispt, de Vrouwen wegens het altoosduurend ss fchoonmaaken belachen, en niet vergeeten het Jaarlyks Feest » van Schoonmaaken, in Meymaand of daaromtrent, door te » ftryken. Dit Jaarfeest der Zindelykheid is ondertusfchen on- s» zen Landgenooten niet alleen eigen. Het wordt ook in Ames » rica gevierd, en wel met zulk eene uitbundigheid , dat Dr. » FRANKLIN, die zoms den ernst zyner Werken door boertig » fchryven afbrak, een Brief fchreef over the American White- s» washing, waar in wy zo veel overeenkomsts vinden met ons Schoonmaaken in Meymaand , dat wy het voornaamfte » Zullen mededcelen, als een ftukje van verlustiging. — On- ‚‚„ze Leezeresfen belgen zich niet over den Americaanfchen „ boertenden Wysgeet, noch over ons, zyne naavolgers. Wy » Zullen op deezen Brief eenen anderen laaten toekomen, » die, als van eene Americaanfche Huismoeder gefchreeven, uit » de pen diens Wysgeers vloeide, Zie hier den eerstge- » melden,” l J Ke g OH ğ MYN VRIEND! Ik wensch u eenig berigt te geevén van het Volk in deeze Nieuwe Staaten; maar ik ben ’er verre af van het noodige daar toe te bezitten: dewyl ik nog maar weinig meer dan de Steden Nèw- York en Philadelphia gezien heb. _ Slegts weinig Volks -eigene byzonderheden heb ik onder hun ontdekt, Hunne Zeden en Gewoonten zyn bykans de. zelfde met die der Engelfchen , welke zy, zints lange, ge- woon waren naa te bootzen: want, vóór de Omwenteling , werden de „imericaanen geleerd, en van hunne vroegfte kindsch- heid af ingeboezemd , om de Engelfchen, als voorbeelden van volmaaktheid in alle dingen, aan te zien. Nogthans heb ik één gebruik waargenomen, * welk, zo verre ik weet, alleen eigen is aan dit Land (*). Een berigt hier van zal deezen myneù Brief uitmaaken, en u mogelyk eenig vermaak verfchaffen, Wanneer een jeugdig Paar iu den Egt zal treeden, wordt, als een onmisbaar Artykel in het Huwelyksverdrag , vastgefteld, dat „ de Vrouw zal hebben , en voor altoos onfchendbaar ng s GED, (*) De Burger rRANKLIN heeft , dit fchryvende, om de Hollanders niet gedagt, of des onkundig geweest. MENG 1798, NO. 5e P 403 'PRICF, OVER HET SCHOONMAAKEN ~% „den, het vry en ongeftoord gebruik der Regten vañ. tet » Schoonmaaken , met alle de plegtigheden en voorregten , daar s» toe behoorende.” — Eene jeugdige Schoone alhier zou eer- der de allervoordeeligfte Egtverbintenis afflaan, en den vuurig= „ften wensch van haar hart verdooven , dan afftaan van dit on- fchatbaar voorregt. Gy zult u bevreemden waar in dit voorregt van Schoonmaaken bettaat. Ik zal, in deezen Brieve, tragten u eenig denkbeeld te geeven van die Plegtigheid, zo als ik de- zelve heb zien volbrengen. Bee, ’Er is geen tyd in het jaar, waar in de Vrouw dit hiar voorregt niet mag inroepen , indien het haar behaage; maar hét Jaatfte gedeelte van de Meymaand is vry algemeen bepaald tot dat einde. . De oplettende Huisvader kan, uit zekere voorte- :kenen, opmaaken, dat deeze orm op handen ise Wanneer zy- ‚ne Egtgenoote meer dan gemeen knorrig is, misflagen by mis- flagen in haare Dienstboden vindt, zich over de Kinderen te „onvrede: vertoont, en klaagt dat alles omtrent haar vuil en, „morslig is —-. zyn dit voortekenen, die niet moeten uit het oog verlooren worden : nogthans zyn ze niet beflisfend in de aankondiging; dewyl de bui nu eens opkomt en aftrekt, zon- der eenig ander uitwerkzel hervoort te brengen. Doch, wanneer de Man, opftaande en de plaats rondkykende , een groot vat met Kalkwater ziet, of grootere en kleindere vatén daar mede vervuld, heeft ‘hy geen tyd te verliezen; by gaat terftond na de kamer of vertrek, waar hy zyne Papieren en ftukken van aangelegenheid bewaart, fluit het toe, en neemt, den fleutel in zyn zak fteekende, de vlugt. Want een „Egtgenoot, hoe bemind ook anderzins, wordt een hinder- paal geduurende dien tyd van vrouwlyke raazerny. Zyn ge- zag zwygt dan volkomen; en de geringfte onder de Schoon- maakflers wordt meer dan hy. Hem blyft niets over, dan een kwaad ze ontvlieden, ’t welk hy niet kan voorkomen of maatigen. Wanneer de Man des huizes vertrokken is, vangt de Plegtig- heid aan. De wanden worden, in weinige oogenblikken, van al- les, wat ‘er aan hangt, ontbloot. Schilderyen, prenten, fpiegels, leggen opeengehoopt op den vloer, De gordynen worden van de roeden afgenomen, de bedden in de venfterbank gebragt ; Stoelen en tafels, wiegen en flaapbanken, vervullen de plaats; de omheining kromt onder den last van vloerkleeden, deekens, oude en nieuwe kleêren, uit de kasfen gehaald, eu uit de hoe- ken opgefchommeld. Hier ligt al het keukengercedfchap , en vormt een afzigtigen hoop; op den voorgrond van de fchildery , potten, pannen, roosters, keukenftoelen : daar heeft een kas uitgeleverd, ftukkende vlesfen , befchadigde glazen , vergeeten drankvlesies , papieren met poeders , oude kurken, verroeste muizenvallen, en wat meer te voorfchyn komt als men alle hoeken uithaalt, — Het geheel heeft ae et IN DE MEYMAAND. .., 203 è G ket voorkomen, als of de dag daar was, dat alles, tot een le- pelfteel toe, gelyk men zegt, moet verkogt worden, om den £chuldeifcher te voldoen. De plegtigheid in zo verre volbragt, en het huis genoeg geledigd zynde, is de naastvolgende werkzaamheid, de wanden , en waar zulks verder moge te pasfe komen , te befineeren met kwasten in Kalkwater gedoopt, Witzel geheeten. Emmers met water worden over alle vloeren uitgegooten ; het befchot wordt geboend met zeepzop, gepaard, te meerder afneeminge , met het geen men fchuurgoed noemt, beftaande in zand en gruis van den Steenkooper gehaald, — De glasraamen ontgaan de al- gemeene zuivering niet. Geene hoogte fchrikt af; de Schoon- maakfter klimt op het afdak, met gevaar van den hals te bree- ken, met een glazenwasfer in de hand en een waterêmmer binnen haar bereik; emmer by emmer wordt aangedraagen en op onderfcheide wyzen aangewend ter zuivering der glazen 3 dit gaat niet zelden met zulk een drift en onbezuisdheid toe, dat de voorbygangers op ftraat een onaangenaam aandeel van dit reinigend water krygen. Men heeft my verteld, dat een Heer , een nieuw pak kleêe ten, door deeze bewerking bedorven, onbruikbaar vindende, by den Regter klagten inbragt tegen eene deezer Waternymphen; dech, naa lang onderzoek en veel overweegings, befloot het geheele Geregtshof, dat de aanklagte niet goldt ; naardemaal de. befchuldigde het gedaan hadt in de uitoefening van een wettig regt, en niet verantwoordelyk was voor de gevolgen, Het liep dus ongelukkig voor dien Heer af; want by het be- derf zyner klederen moest hy de gemaakte Regtskosten tot een penning toe betaalen. Dit befineeren, boenen en fchuuren, verrigt zynde , is het volgende werk, de hier en daar verftrooide en te lugten leggende ftukken huisraad, ieder op zichzelve, te reinigen. Gy hebt wel eens het dak van een huis zien digt leggen, of een fchip in °t water doen loopen, wanneer alle handen druk aan ’ werk zyn; herinner u , indien gy kunt, de werkzaamheid, de woe- ling, het geraas, van zulk een tooneel, en gy zult u eenig denkbeeld kunnen vormen van het bedryf, ’t geen ik u bes fchryf. Het ongelukkigst in dit geval is, dat het hoofd. oogmerk van al dit bedryf daar in beftaat, om de dingen fchoon te maaken ; het betekent niets, hoe veele nuttige , cierlyke, of kostbaare , ftukken gefchonden of geheel bedorven'worden door deeze kunstbewerking. Een gladde Mahonyhouten ftoel en tafel met een gefneden lyst ondergaan het zelfde lot; zy moeten fchoongemaakt worden , wat ’'er ook van kome; of ze bedorven of ten onbruik raaken verfchilt niets. By voorbeeld, een fchoone in een lyst gevatte groote Kunstprent wordt op den vloer gelegd ; kleindere daar boven op geftapeld A het Pa ruk- 204 BRIEF, OVER HET SCHOONMAAKEN drukkend gewigt breekt het glas van de eerfte; doch dit heeft niets te beduiden. Een kostbaare Schildery zet men tegen den fcherppuntigen hoek van een tafel; andere worden ‘er te= gen aan gezet, tot dat in °t einde de drukking van °t geheel de unt der tafel door het doek van de eerstgep'aatfte drukt. De lyst en het glas om en voor een fraaije Prent moeten fchoongemaakt worden ;*t geen men daar toe bezigt lekt door, en de Prent krygt vlek by vlek; geen zwaarigbeid, indien het glas fchoon is, en de lyst blinkt, is het genoeg; al het overige verdient geen aanmerking. —_ Een bekwaam Rekinkundige heeft eene nette berekening gemaakt, en uit veele proeven dit facit gevonden , dat het verlies en de vernieling, door twee Schoonmaakingen veroorzaakt, gelyk (taan met één Verhuizing, en drie Verhuizingen met één Brand, Wanneer de Pret van Schoonmaaked voorby is, beginnen de huislyke zaaken de oude gedaante weder aan te neemen, ftorm ftilt , en alles zou voorts wel zyn; doch het is onmoge- lyk, dat eene zo groote beroerte, in een zo klein gemeenebest, geene verdere gevolgen zou hebben, Want, twee of drie wee- ken naà deeze kunstbewerking, wordt het Gezin doorgaans aangetast met zeere keelen en zeere oogen, veroorzaakt door den ontfteekenden aart der kalk; of met zwaare werkoudhe- den, te wege gebragt door de uitdampingen der doornat ge- maakte vloeren en wanden. ‘ Onder myne bekenden is een Heer, die ’er zyn werk van maakte , om van alle dingen op eene Philofophifche wyze re. den te geeven. Hy merkte dit Schoonmaaken, 't welk ik eene Gewoonte genaamd heb, aan, als eene op haar beftemden tyd wederkomende Ziekte , aan deeze Lugtftreek byzonder eigen, De wyze, op welke hy- dit ftuk beredeneerde, was aartig; doch ik heb geen tyd om u dit in °t breede te ontvouwen. Het geen hy ’er uit befloot kwam hier op neder, dat de K waal Óngeneeslyk was: dan, naa ‘er lang op g-peinsd te hebben, dagt hy gelukkig genoeg te weezen, met iets uit te vinden , ’t geen de Kwaal zou maatigen. Ten dien einde liet hy een klein verblyf in zyn tuin bouwen, voorzag het met eenige dagelykfche ‘ftoelen , tafels, en hing aan den wand eenige pren- ten van de goedkoopfte foort. Hy leefde in de hoope, dat, wanneer de krankzinnige vlaag van Schoonmaaken zyne Vrouw en verder vrouwlyk Gezin mogt overvallen , zy derwaards zous den gaan, en het hart lustig ophaalen aan fchuuren, fchrobben, wryven, wasfen en plasfen; en dat hy, de Kwaal daar uitge- woed hebbende, in het Huis zelve des geene werking zou zien, en hy daar zyne ongeftoorde wysgeerige rust genieten. Maar de proeve beantwoordde niet aan zyne verwagting ; en het was onmogelyk die vervuld te zien ; naardemaal , voor geen gering gedeeite, de voldoening van al dit bedryf ae | et | IN DE MEYMAAND, 205 het voorregt der Huisvrouwe, om ééns in ’t jaar haar Man te plaagen, het huis te benaauwd te maaken, en voor dien tyd het geheele huisbeftuur in eigen handen te neemen. Daar is een veel beter middel dan 't geen die Philofooph gebruikte; het beftaat in de kamers met Papier te behangen; dit wordt nu ook over ’t algemeen gedaan; en, fchoon dit het Schoonmaaken geenzins affchaft , verkort het den tyd der vrouwlyke Dwinglandy op eene aanmerkelyke wyze. Dit Be- hangzelpapier is vercierd met bloemen of andere tekeningen, en geeft aan de kamers zulk een oog, dat de Vrouwen, zonder den toeleg te bemerken, gereeden ingang aan dit Kamerbehang- zel gegeeven hebben. i Ook is ‘er nog eene andere verligting in dit lot des Huisva- ders. Hy heeft doorgaans het voorregt van een klein kamertje of kabinetje te bezitten, om ’er zyne Boeken en Papieren in te bergen, en vryheid om den fleutel zelve te bewaaren. Dit wordt aangemerkt als eene bevoorregte plaats, en ftaat eenig- zins gelyk met het Land Gozen,te midden van de Plaagen van fe, — Maar dan ook moet de Man ten uiterften ome zigtig en altoos op zyn hoede weezen. Want ging hy on- verhoeds uit, en liet hy den fleutel in de deur fteeken , de Dienstmeid, die altoos op zulk eene gelegenheid loert, treedt terftond binnen met al het noodige reinigings-gereedfchap ; brengt alle de boeken en papieren in orde; doch voor den Man in wanorde , en zomtyds tot zyn fchade. Laat ik ‘er u een voorbeeld van vertellen. Een Heer wordt door de Boedelredders van een Koopman gemaand om een fchuld in des overledenen Boek gevonden, dertig Ponden Sterling be- draagende. Hy wist ten vollen, dit geld betaald, en ’er een Quitancie, naar behooren, voor ontvangen te hebben; maar , dewyl het reeds lang verleden was „wist hy terftond niet, waar die Quitancie te vinden. Hy werd in regten des vervolgd, en de yd naderde dat ‘er uitfpraak over dit geval zou gedaan worden. Hy zette zich, in goeden ernst, neder, om een groo- ten bundel oude papieren , door hem losgemaakt en op tafel verfpreid , naa te zien. Te midden van dit onderzoek werd hy fchielyk afgeroepen , om eene zaak van gewigt. Hy ver- Zuimde de deur van zyne kamer te fluiten. De Dienstmeid, die lang op zulk eene gelegenheid geloerd hadt, tradt ter- ftond binnen met de noodige gereedfchappen , en viel met groote drift aan het fchoonmaaken en alles in orde te fchik- ken. Het eerfte voorwerp, ’t welk haar oog trok, was de vere warde hoop papieren, op tafel liggende. Deeze werden ter- ftond te zamen opgenomen, op dezelfde wyze als zy gewoon was gebruikte mesfen en vorken van tafel af te neemen; maar Onder dit driftig voortflaan viel ’er een klein ftukie papier ongemerkt op den vloer, en dit was juist de gezogte Quitancie 3 dewyl dezelve geen Roemen hadt , dat eenige ere 5 3 206.. BRIEF, OVER HET SCHOONMAAKEN king trok , werd ze nevens ander vulnis opgeveegd, in een vulnisblik gedaan, en op de plaats weggeworpen. De Koop- man hadt verzuimd die post als voldaan te boek te ftellen s en de vermeende fchuldenaar hadt geen bewys van betaaling „ en werd dus veroordeeld tot hect betaalen van die fom met de daar op gemaakte onkosten. Eenigen tyd naa dat dit alles af- gedaan en het geld dus ten tweedenmaale betaald was, vonde een der kinderen , in den tuin fpeelende , de Quitancie. Nog grypt 'er te Philadelphia eene andere gewoonte ftand 4 en deeze ftaat met de bovengemelde in een naauw verband, Ik bedoel het Straatfchrobben: voor de deuren, op elken Sature dag-avond. Ik zag dit eerst aan als een Stads wet; doch, by nader onderzoek, bleek het my, dat het, als °t ware, eene Godsdienftige plegtigheid en eene voorbereiding tot den Sab- bath was; en deeze, géloof ik, is de éénige Godsdienstpleg- tigheid, waar in de veelvuldige onderfcheide Godsdienstäanhan« gen te dier Stede overeenftemmen. De plegtigheid neemt eenen aanvang by het ondergaan der zonne, en duurt tot tien of elf vuren ’s avonds. Hec valt voor een Vreemdeling vry bezwaarlyk , op die avonden de ftraat te berreeden. Hy loopt geduurig gevaar van een emmer met vuil water tegen de bee. nen te krygen ; doch een gebooren Púiladelphiaër is dermaate aan dit gevaar gewoon, dat hy allen ongeluk, met eene won- dere behendigheid, weet te ontwyken. Het is uit hoofde van deeze omftandigheid , dat men een Philadelphiaër aan zyn buppelenden en overfpringenden gang kan onderfcheiden, ——— De wegen in New -Tork zyn met ruwe fteenen beftraats deeze worden, wel is waar, niet gefchrobd; maar de vuiligheid wordt zo fchoon van voor de deuren weggeveegd, dat de fteenen kantig en hoekig uitfteeken , tot groot ongemak der zodanigen , die niet gewoon zyn aan een zo oneffen pad, Maar gewoonte bevredigt ons met alles. Het is aartig genoeg een Philadeiphiaër te New-York te zien ; hy bewandelt de ftraat met zo omzigtige voorzorge, als of zyne toonen met Iykdoornen bezet of met kalkagtige uitgroeizels van de jicht omkorst waren; terwyl een New- Torker, even weinig de vlake ke beftraating van Philadelphia goedkeurende, langs de vlakte ren gelyk een Pappegay op een Mahoryhouten tafel. , : Men moet bekennen, dat de Schoonmaakingen en Wasfingen b waar van ik in deezen gewaagde, met geene kleine ongelee genheden vergezeld gaan; maar de Vrouwen zouden, om geene reden ter wereld , zich laaten beweegen, om van haar voor- regt af te flappen. Niettegenftaande dit alles, kan ik u, op het fterkfte, verze- keren, dat de Americaanfche Vrouwen de getrouwfte Huis vrouwen en beste Moeders zyn, die men in de wyde wereld aantreft, ===. Ten befluite, ik hou my verzekerd, dat gy mer m IN DE MEYMAÁNDe 207 fny zult zameriftemmen in't begrip, dat, indien een getrouwd Man flegts (éne week in een geheel jaar te lyden hebbe, hy geen groote reden heeft om over den Huwelyksband te klaagen. OVER DE BELEEFDHEID IN HET VOEREN VAN GESPREKKEN, Eene Indiaanfche Anecdote. N auwlyks treft men iet zeldzaamers aan, onder alle omftan= digheden der verkeering, dan een goed en belangryk ge- {prek eenen tydlang voortgezet. Zo veele bykomende omftan- digheden zyn ’er noodig, om die foort van uitmuntenheid te vormen , die een Man in (taat ftelt om in de verkeering te fchit- teren, dat iemand, met hoe veele gaven ook befchonken, zich nimmer verbeelden kan ze alle te bezitten. Maar ’t geen nog meer ftrekt om de aangenaamheden des onderhouds te vermin- deren, is die voortdringende en elkander in den weg komende drift, om elkander in de reden te vallen, welk onderwerp ook de ftoffe des onderhouds uicmaake. N -~ *t Volgend voorval zal myne meening breeder ontvouwen, en eené voorbeeldige lesfe verfchaffen, — Omtrent eene Eeuw geleden, was een aantal Zendelingen tot eene Zndiaanfche Natie afgevaardigd, met last om onder dezelve het Euangelie te ver- kondigen. Met alle tekens van hoogagtiug werden zy ontvan- gen: de Hoofden van den Stam zaten onder de {chaduw van een ouden, grooten en eerwaardigen boom, om gehoor te gece ven aan deeze nieuwe Onderwyzers. Niets kan men zich ern= ftiger en deftiger voorftellen, dan de welvoeglykheid, met welke dit alles aan de zyde der Zndiaanen behandeld werd. : Dé Zendelingen en de Volkshoofden gezeten zynde , ftondt een der laatstgemelden overeinde , en gaf den Zeudelingen te verftaan, dat zy vryheid hadden, om de Leer, welke zy wensche ten te prediken, voor te draagen. — De Zendelingen deeden , elk op hunne beurt, des eene voordragte Naardemaal ieder veel meende te zeggen te hebben, duurde het zeer lang eer zy allen uitgefprooken hadden, en van de Zndiaanen eenig ant- woord konden bekomen. Deezen, egter, bewaarden al dien tyd een diep ftilzwygen, onthielden zich van het betoon eeniger tekenen van onverduldigheid, fchoon, ten aanziene van zulk een belangryk onderwerp, antwoerden , vraagen , en tegenwer- Pingen, in den geest opkwamen ,en. op de Jippen zweefden. Toen alle de Zendelingen, de een naa den anderen, hunne gevoelens dus in ’t breede hadden voorgefteld , bewaarden de Indiaanen nog voor eenigen tyd het zwygen , om elk gele- genheid te verfchaffen tot het aanvullen van het overgeflaagene, of het aandringen van deeze of geene byzonderheid, ms Arle <O? BELEEFDHEID IN MET VOEREN VAN GESPREKKEN, Wanneer zy dagten hier toe een genoegzaamen tyd verleend te hebben, rees de oude der Jndiaanen, met veel deftigheids, op, en begon met den voordragt hunner eigene gevoelens op het ftuk van den Godsdienst. Nauwlyks hadt hy drie volzin. nen uitgefprooken , of hy werd in het voortfpreeken geftuit door twee of drie der Zendelingen te gelyk, met veel ge- fchreeuws het bygebragte in den aanvang des voorftels onte kennende. _ , Een gloed van verontwaardiging verfpreidde zich op de kas ken des Indiaans; naa eenige oogenblikken zwygens, fprak hy, met een gelaad, ’t welk getuigenis van zelfbewuste meerder- heid droeg, de Europeaanen in deezer voege aan, s» Met „ Onzen Godsdienst, hoedanig dezelve dan ook moge weezen, „ tragten wy ons met geduld en befcheidenheid jegens elkande- „ ren te gedraagen , en aan onze Leeraaren zelve een leerzaam „ voorbeeld te geeven van geduld en regtvaardigheid. — Wy „ luisterden na u met die aandagt en bedaardheid, welke voegt „ aan lieden die veel te leeren hebben; maar in uwe onbe „ fchofte haastigheid, om ons by ons antwoord in de reden te » Vallen, hebt gy ons overtuigd, dat gy, met zulk eene ‚‚ maate van onkunde in de gewoone beleefdheden des leevens, » zeer flegt gefchikt moet weezen om ons met heilzaamen „ Taad te dienen in de gewigtiger belangen den Godsdienst be » treffende.” Naa dit zeggen rees de Vergadering op, en, in fpyt van alle hi ae hi verzoeken en vertoogen, trok elk der Indisa- nen na huis. EENE ENGELSCHE ANECDOTE ene Engelfche Vrouw , op haar doodbed zynde, tiet haren E Man roepen; en nadat zy getracht had om zyne gevoelig» heid te roeren door het verhaalen van alles, het geen zy ly- den moest, zoo.bezwoer zy hem haar eene misflag te vergee= ven, welke zy jegens hem bedreeven had. De Man haar be- loofd hebbende, ’t geen zy begeerde, bekende zy hem, dat zy ontrouw jegens hem geweest was. , Ik verwacht van u inse gelyks, zeide de Man, de vergeeving van het kwaad, ’t welk ik u gedaan heb.” De Vrouw hem dit met al haar hart be loofd hebbende; ,, Heb ik dan nu, hernam hy, vernomen hebbende , 't geen gy my nu belydt , u dit vergeeven, zoo is het dan uw dood , welken gy my vergeeft.” -a van mn e 5 , s MENGELWERK, TOT FRAAYE LEPTEREN, KONSTEN EN WEETEN- SCHAPPEN, BETREKKELYK, . BETOOG OVER HET ONAFSCHEIDELYK VERBAND DAT VER IS TUSSCHEN DE GESCHIEDENIS, DEN GODS- DIENST EN DE ZEDELEER, VERVAT IN DE SCHRIF- TEN DES OUDEN- EN, VOORAL, DES NIEUWEN. VERBONDS,; TOT STAAVING DER WAARHEID EN GELOOFBAARHEID VAN IEDER DERZELVE IN HET BYZONDER. Ne te kunnen gelooven aan het Historifche van den Bybel, en nogthans de ‘daarin vervatte Zedelesfen voor waarheden te erkennen, en aan te neemen tot een rigtfnoer van zyn gedrag, is, naar myn gedagten, even zo veel, als dezelve aan te neemen buiten het waare ze- delyk verband, met opzigt tot de eigenlyke betrekkin tusfchen God en den Mensch, en tot de hd ee Oo zonder te overweegen, hoe God, eertyds, zich aan de menfchen heeft geöpenbaard, hoe hy met hun gehandeld heeft, wat hy van hun heeft afgeëischt, en hoe hy zich verklaard heeft verder met bun te zullen handelen, zo in deeze als in de toekomende waereld; en is, ten ap- deren , even zo veel, als die Zedelesfen aan te neemen uit handen van bedrogenen of bedriegers. Niet te kunnen gelooven, noch aan de oude Gods- re- geering omtrent vroegere Volkeren , noch aan Bybelfche oorzeggingen en derzelver Vervullingen, noch aan Won- derwerken , hoedanigen in de Schriften des Ouden en Nieuwen Verbonds vermeld worden, noch aan de Godde- lyke Zending, het wonderdaadig Leven, Lyden en Ster- ven, de Opftanding en de Hemelvaart, van Christus; dit alles moest, myns inziens , dan veelêer ten gevolge heb- ben, dat men ook geen geloof konde flaan aan de uitmun- tende Voorbeelden van eenen Abraham, Jozef, Mozes en David, noch aan Jezus, als een allergodsdienftigst en deugd- zaamst Mensch , noch aan deszelfs braave Apostelen , zo min als aan derzelver Godsdienst- en Zedeleer; en men MENG. 1798. NO. 6. Q zou ÊIÒ VERBAND TUSSCHEN DE GESCHIEDENIS, zou dan, oordeelkundiglyk, zo veel meer reden hebben m de waarhêid van Jezus Leven en Leer (hier voor. naamlyk ter zaake dienende) ín twyfel te trekken, als de Befchryvers daarvan meer misleid Zouden geweest zyn, of als zy zelven meer bedtiegeryen zouden hebben in het werk gefteld, om hunne Befchryvingen geloof baar te maaken. ant wie kan op dwaalgeesten of op leugenaars vertrouwen , fchoon die ook zomtyds de waarheid mogten fpreeken ? Wat geloof verdient een blinden , fpreekende over het licht en de koleuren ? en wat ingang zal het vin- den, op het woord van eenen wreedäart , wanneer hy zegt, gy moet barmhartig zyn? hunne waarheden zelve moeten hierdoor een verdagt voorkomen aanneemen, daar de gezonde reden ons zegt, dat iemand, die de zuivere waarheid zal voortbrengen, geen bygeloovige of dweeper moet weezen 5 en dat nog minder hy , die bereid is der waarheid hulde te doen, zich daarby van misleidingen of bedriegeryen behoeft te bedienen, noch ook kan bedieren; vermits ‘er eene tegenftrydigheid is tusfchen deeze twee zaaken, even ongerymd, als dat een moordenaar of dief tegen den doodflag of de dievery zouden prediken, ja zelfs hunne redenen kragt byzetten door daadelyk tė tnoorden of te fteelen ; en dus eene tegenftrydigheid zoo tastbaar , dat alle verftandigen gewoón zyn de dwaaling of het bedrog voor een voldoend bewys te houden van de ongegrondheid of valschheid van het geen iemand , als waarheid, wil opdisfchen. _Mogelyk denkt men hier tegen te hunnen aanvoeren ; dat een wys man alleen op de zaaken moet letten, en niet op de perfoonen, die dezelve verhaalen of bedryveri, noch op de werkwyze, waarvan de menfchen zich daar- by bedienen; dat alleen de inwendige kenmerken van de echtheid dier zaaken ’er den ftempel der waarde op kun- nen en moeten drukken; en dat dus ook de Godsdienste en Zedeleer, in de Euangelifche en Apostolifche Schriften vervat, voor zo veel die met de reden overëenftemt, ge- noeg heeft aan haare eigene verhevenheid en fchoonheid, om geloofd en betragt te worden, = Doch dan vraag ik, wat verhevenheid en fchoon- heid kan ‘er uitblinken in eene Leer, waarvan men de Goddelyke Openbaaringen , Gods Voorzienigheid , het werk der Verzoening en zyn liefderyk Verbond met de menfchen , zich uitftrekkende tot in de eeuwigheid, voor di vi on. DEN GODSDIENST EN DE ZEDELEER, - art Ongerymde byvoegfelen houdt, en welke Leer men dus met eene reeks van dwaalingen of bedriegeryen verbon- den acht, die niet anders zouden zyn, dan eene haate lyke fpeeling, in de ernftigíte zaaken, met de zielen der menfchen, en met de hoogstwaardige Godheid zelve 3 Moesten nu deeze dezelve niet geheel ontluisteren en in ons oog doen daalen ? of moest daaruit zelfs niet het vermoeden in iemand ontftaan, dat hy die verhevenheid en fchoonheid flegts in een valsch licht befchouwde 2 Immers, men houdt de fraaifte kunstgreepen, de beval. ligte vertooningen, van gochelaars voor niets anders, dan gochelaaryen ! En , diensvolgens , zou ieder verftandig mensch; myns- achtens, moeten overhellen, om mieer e- loof te flaan, en den voorrang te geéven, aan eene mins der verhevene Zedeleer, welke niet met zo veele dwaa- lingen, of met zo veel bedrog; was Pon „Veel wysgeeriger, derhalven, zou de handelwyze van Zulk eenen my voorkomen, die, niet geloovende aan de Gefchiedverhaalen der Euangelisten en Apostelen, de Christelyke Leer, als een geheel verdagt ftuk , verwier- pe; dan van iemand anders, die dezelve aanname tot eene regelmaat van zyn geloof en leven, ondanks dit zyn ge- voelen, dat derzelver eerfte Verkondigers of bedrogenen, of bedriegers, waren geweest. Û Doch wanneer wy zien op Mannen, die, ongeächt alle de gedrogtelyke Leerftelfelen, welke, onder het verbase terd Christendom, elkanderen z opgevolgd , en dik- werf, beurteling, de overhand hebben verkregen, om de verftanden te verbysteren, reeds tot die hooge maate van verlichting en overtuiging zyn gekomen aangaande Jezüs menfchelyke Grootheid en diens verhevene Leer) dat zy geene twyfeling ontmoeten, zich daaromtrent met ze- keren Deïstifchen Schryver in deezer voege uit te druk- ken: …„ Zo de Infteller van den Godsdienst des Chris. „tendoms onze hulde niet waardig zy , als de Zoon » van God, zou men, echter, hem nog altaaren behoo» » ten op te rigten, als aan den eenigen Wetgeever, die „Eene volmaakt gezuiverde Zedeleer heeft gebragt op » Aarde (*).?” —— Wanneer aie zeg ik, op Mannen zien, welke derwyze met hun harte kunnen fpreeken, en, des niet te min, het historifche der ic des ieu» (*) Zie de jø Philofophie de la Nature, Tom, Ih pag. 47s Q2, 2Ii2 VERBAND TUSSCHEN DE GESCHIEDENIS $ Nieuwen Verbonds, nopens het wonderdaadige in Jezus Leven en Euangelium, als een verdichtfel, aanmerken; hoe zou het den zodanigen mogelyk zyn, in een gevoe len, zo onbeftaanbaar met hun zelven en met de reden , te blyven ftreeken? En hoe zou het ook den zodanigen mogelyk zyn, in eene zaak van zulk een onêindig aan- belang als deeze, uit hoofde hunner miskenning van het geen fchriftuurlyk historisch is, even daaröm de best erkende Zedeleer met hun geloof te verzaaken ? Neen, men zou het, naar myn begrip, ten dier aller opzigte, hoogst wysgeérig moeten keuren, dat zy, vervuld met een leevendig gevoel van de voortreflykheid der Euange- lifche Leer, hunne denkbeelden, op gelyke wyze, poog- den te verryken met eenen gewisfen grond voor de waarheid der Euangelifche Gefchiedenisten. Dat zys eensdeels, met voorbyziening van het grof misbruik, °t welk , in uitlegkunde en toepasfing , van de Schriftuur gemaakt is, als zynde de fchuld daarvan nimmer te wyten aan de Gewyde Bladeren zelven; en, anderdeels , met aflegging van dien laatdunkenden geest, welke zich afkeerig houdt van alles wat met den gewoonen, na- tuurlyken, loop der dingen niet wiskunftig is overëen te brengen, hoe luttel zy weeten van den aart der Natuur en haare werkingen; hoe verborgen het voor hun is, of het niet, dan al, met Gods Wysheid inftemt , dat hy, ‘ter bereiking van groote zedelyke oogmerken , de Natuur- wetten, als voor een oogenblik , zonder krenking der algemeene vastgeftelde orde in de ftoffelyke waereld, opfchorte, of wel, door eene hoogere daad van zynen il, vervange; en hoe onkundig zy zyn van de midde- len, welke de Alvermogende daartoe in zyne hand heeft, hunne poogingen verdubbelden, om, naar de fchoone aanpryzing ín het Euangelium , met alle de agen der duive en met alle de voorzigtigheid der flange, te onderzoeken, of de hier vooren gemelde Gefchiedenis en Leer niet even gegrond en vast beftaan? of ze niet even- zeer met de waardigheid van den Schepper en Regeerder van het Menschdom, niet evenzeer met den toeftand van het redelyk bezield, maar zwak en behoeftig, fchepfel, zyn overêen te brengen? — Dat Zy, ten dien einde, zich met hunne verftandige naarvorfchingen in het tyd- perk van die Gefchiedenis verplaatften ; dat zy zich voor oogen ftelden de algemeene verblindheid en verdorvenheid der toenmaalige Volkeren , zo Jooden als Heidenen, vol- 7 gens BEN GODSDIENST EN DE ZEDELEER. 7 213 gens de geloof waardigfte befchryvingen van Onchristenen en Christenen ; dat zy hunnen aandagt vestigden op derzel- ver ingewortelde vooröordeelen , bygeloovigheid:-en on- geioovigheid, op derzelver verflaafdheid aan alles wat aardsch, vleefchelyk en zinnelyk , en afkeerigheìid van alles wat zedelyk, geestelyk en hemelsch, was; en nog eens op derzelver heerfchende gebruiken en misbruiken, denk- en fpreek -maniers en dat zy, in-dier voege, by de bron zelve, overwogen, of het niet moreel noodzaak-= lyk fchynt geweest te zyn , dat de Inûeller van het Christendom; als de Verlosfer en Zaligmaaker van zuik eene waereld, te voorfchyn kwam met uiterlyke tekenen van eene hoogere Zending, hy, die, anderszins, niets heerlyks aan zich had, maar arm en- gering moest zyn, om den armen en geringen het Euangelium te verkondie en, en de gelykheid te herftellen onder de menfchen 5 dat hy door bovennatuurlyke, kragten geleid en onder- fteund wierde , en zelf ook. wonderen van weldaadigheid verrigtede, ten einde zich, als een Godsgezant, of als het hoogstnavolgenswaardig -Voorbeeld van godsvrugt en deugd, te doen aanneemen, en nog meer zyne Leer, als Gods eigenen Wil, allerwege te doen ingang vinden en ftand. grypen. Herinnert men zich flegts aan het voor- fchrevene, is het, dan niet, met grond ; te verönderftellen , dat de menfchen, in het algemeen, beneden het peil van redelyke kennis, en van zedelyk gevoel, waren afgedaald, zodat alle Goddelyke en menfíchelyke Leeringen, raakende Godsdienst en Deugd, hoe heilzaam en kragtig , als -ydele fchaduwen voorby zweefden boven hun verftand en hatt? daar het bekend is, dat de uitmuntendfte Joodíche Zede- wetten vertreeden werden door der Jooden ondeugend gedrag, en kragteloos waren gewarden door: derzelver ydele by-plegtigheden , waarin zy het wezen van den Godsdienst ftelden: daar het bekend is, dat de wetten der natuurlyke reden, door der Heidenen godloos en fchanden lyk leven, tot een louter fpel werden gemaakt, terwyl de fchoonfte en nutfte Zedelesfen, welke zommigen hunner nog te voorfchyn bragten, niets vermogten, om den Volks geest te verlichten, of het haärte des Volks te verbeteren ; en dat aldus, fooden en Heidenen te gader, in eenen zonden-flaap waren ponie waaruit zy door geene ge- woone menfchelyke kragten fcheenen opgewekt te kunnen ‘worden. —= Dat zy, dit nadenkende, te gelyk overwoe gen» of het gantfche werk der Verlosfing, ’t welk de i Q3 | ziel ê14 VERBAND TUSSCHEN DE GESCHIEDENIS, ziel der Gewyde Gefchiedenis uitmaakt, Gode en zyner liefde jegens. het Menschdom niet, tevens, volkomen waardig zy? —— en of het, wanneer men, van den an- deren kant, ecn oplettend-oog flaat op het karakter zelfs der Euangelisten en Apostelen, zowel als op alle de om- ftandigheden, waarin dezelve zich bevonden, zonder eenig aänzien of gezach naar de waereld , omringd van veele magtige vyanden ,, aangehangen door weinige zwakke Vrienden, op redelyken zn wel mogelyk kan geächt worden, dat die verftandige en deugdgezinde, die, voor altyd, alles opöfferende en fteeds vervolgde, Mannen be» drogene domkoppen; of bedriegende deugdnieten, zouden geweest zya? > _ … ‚Te meer zouik-zulk een onderzoek in die allen zeer wysgeerig noemen, aangezien het, myns oordeels , gant- fchelyk niet-tot eere kan ftrekken van het hoogfte We- zen, te: verönderftellen , dat eene Leer, die, naar het eigen getuigenis van de “waarheidlievendften onder de Deisten ‘en Naturalisten , moet gehouden worden voor de fchoontte, mensch- en Gode-betaamelyke, Leer, wel- ke ooit aan het licht is gebragt , zou ingevoerd zyn door middelen. van bedrog : want niet alleen de Euangelisten en Apostelen zouden, hadden zy dus gehandeld, hunne eigene voorgeftelde grondregels om wer geftoten, en zich mèt hunne (eigene woorden, als bedriegers, gefchandvlekt - hebben ; ‘maar de. Regeerder van het:Heeläl zelven Chet. zy met eerbied gefproken) zou daar door kunnen aange- merkt -worden , álsof hy de menfchen zoo verkeerd ge- fchapen hadde „en hen aan :zulk eene orde van zaaken overgelaaten „dat zy, ten gevolge dier natuurlyke inrig- ting, door valschheid en mislei oe moesten komen tot de kennis :van zynen volmaakten Wil, tot de betragting vän hunne verhevenfte Pligten. wam Men denke eens, hoe onbeftaanbaar zou het zyn met Gods. Wysheid , met Gods rechtlievendheid, zo hy het, in de beftemming der dingen „noodig gemaakt hadde , dat de menfchen door een louter, moreel gochelfpel getrokken wierden tot eene Leer, welke hem doet kennen in m rd Vol- maaktheden, als haatende alle leugentaal, en als hebbende eenen ‘gruwel van allen bedrog ; tot eene. Leer, zo. zuj- vêr en heilig, naar de hpa van zyne eeuwige Wet- ‘ten , dat derzelver Infteller durfde zeggen : wie-dern wille myns hemelfchen Vaders wil doen, die zal van-deaze myne Leer erkennen, of zy uit ‘Gad, is, dan of ik van my zel- we E: ven DEN GODSDIENST EN DE ZEDELEER. 215 wen fpreeke, — Mag men vermoeden, dat iets derge- lyks heeft kunnen vallen in het ontwerp der onfeilbaare oddelyke fchikkingen, indien het anderszins ook konde vallen in het plan van menfchen ? Neen, het is Gode waardiger, van hem te denken, dat hy, in den tyd, tot bevestiging van zyn olg en zaligmaakend Verbond, met Won erwerken is tusfchen beiden gekomen, of laa- ten wy liever zeggen, met ongemeene Verfchynfelen s die wy, flegts kennende een ftipjen van de Natuur in zyne almagtige hand, gewoon zyn bovennatuurlyke ger wrogten, Wonderwerken, te noemen; dan dat hy, reeds vóór den tyd, in het mepnfchelyk gefchapene den grond ude gelegd hebben tot oorzaaken en gevolgen, uit kragt van welke het uitmuntendst. famenttel van Gods- dienst- en Zede- Wetten , opa de uitzinnigheden der geest- dryvery , óf door bedrieglyke ftreeken, die noch hem, noch den mensch, betaamen , aan het Menschdom moest medegedeeld „ ja geloof- en betragtens- waardig gemaakt worden. pn ` In de daad, wanneer de Twyfelaar uit grondbeginfe« len, met. zyne natuurlyke reden, dus, oordeelkundiglyk, en, tevens, welgezind, te werk ginge, zou hy, geloof ik, de heerlykfte overëenftemmirng, en een onaffcheidelyk verband, tusfchen Jezus-Gefchiedenis en Jezus Leer ont- dekken: hy zou, geloof ik, inzien, hoe de waarächtig- heid en Godlykheid der eene tot ftaaving wan die der andere dient, en hoe die. beiden , te famen genomen, by het gros, dat geen hebben moeten uitwerken, wat door jeder, afzonderlyk, niet. uitgewerkt: had kunnen worden: hy zou, geloof ik, wel verre van het ten nadeele.te dui- den der Euangelifche en, Apostolifche Gefchiedenisfen en Leeringen , dat dezelve, na een tydsverloop van zoo veele eeuwen, waarin ze op zulk eenen verren. 