Handleiding tot de geneeskundige praktijk
Christ. Vater [resp. Dager), de signis diagnosticis et prognosticis ex sanguine hurnnno dcsnmtis. \ ilelt., 1719, 4" 41 Willi, Sgudamorb, Versuch über das Blut. 1 il lict Engelscli door J. Gamiuhler, met eene inleiding on bijvoegsel van Carl Fried. II eusin ger, Würzl)., 1820, 8 U. Jo. Ern. Hebenstreit, de haemorrhatjiis criiieis. Lips. 174!), 4°., en in zijne Palaeolocjia therapiar. llal., 177!), 8°, p. 304. Georg. Aig. Suangenberg, über die Blutflüsse in medi eint sehet Hinsicht. Hraunschw., 1805, 8°. § 30. De Ademhaling. Deze verrigting is voor de beoor- deeling der levenskrachten en voor de herkenning der borstziekten zoo belangrijk, dat de geneesheer in geen geval zal mogen verzuimen haar gade te slaan. Dit moet ech- ter altijd geschieden met gelijktijdige opmerkzaamheid op het zamenstel der borst, de beweging van het hart en des polsen, en in betrekking tot toevallige verstoring der adem- haling door ligchamelijke inspanning, gemoedsbeweging , kleeding, ligging, enz. De weinig of geheel niet hoorbare adem is namelijk bij kinderen een teeken van ongestoorde gezondheid, de kug- chende, piepende, blazende, snurkende, ratelende, rog- chelende ademhaling altijd iets ziekelijks ; de geneesheer moet zich gewennen , deze verscheidenheid met gemakke- lijkheid en zekerheid op te merken, zonder door de om- standers en den zieken bespeurd te worden, of herhaalde malen te luisteren. Het middellijk hooren van den adem geschiedt door den stethoscoop en den plessimeter , waarbij zich de zoo verschillende geluiden van ademhaling ter waarneming voordoen. Door hooren en zien tevens nemen wij de menigvuldig- heid en den rhythmus van de ademhaling waar, zoo als de verhouding van het inademen tot het uitademen , die in gezonden toestand zoodanig is, dat het eerste het laatste in langdurigheid overtreft. Wij bemerken door bet gezigt de grootere of geringere inspanning, welke het ademen den zieken kost, het op- ligten der armen, de beweging der schouders, van de neusvleugels en den mond, de angstige gelaatstrekken, de VI kromming of opzettelijk veranderde ligging, verder de grootere of geringere verwijding van de borstholte, het deel van dezelve, dat lot ademhaling medewerkt of rust, de beweging en medewerking der buikspieren. Door de op bet epigastrium on wel op bet hartekuiltje gelegde band, terwijl de zieke, zooveel bij kan, inademt, beoordcelen wij de grootere of geringere verwijding van de borstholte; wij voelen, in daartoe geschikte gevallen, ge- lijktijdig de beweging van bel hart en den veranderden warmtegraad van den adem, gelijk wij ook zeer gemakkelijk den onaangenamen reuk van denzelven zullen ontdekken. Wij moeten van den zieken de verschillende ziekelijke gewaar- wordingen van de ademhaling vernemen: zoo als drukking, pijn, steken, het gevoel van ontoereikende krachten tot ademhaling en den graad van inspanning, die bet ademen vereischt, als ook de ligging van den zieken, in welke bij het gemakkelijkst of bet moeijelijkst ademhaalt; ook kan men tot dit doel in sommige gevallenden zieken laten beproeven verschillende liggingen aan te nemen, wanneer hij hel zonder nadeel verrigten kan. § 31. Mac. Neven, nimm in diagnosticis et prognnslicis certiora sint, guae a pulsu , quam quae a respiralione desumuntnr, signa ? Prag., 17C0. (Herdrukt in Klinkosch en John Diss. med. select. Prägens, Prag, und Dresden, 1775, 4, Vol. 1). L. F. lIoDOT , de l’élat de la respiration dans le maladis et des eignes, qu’elle fournit. Paris, 1810. § 32. Stem en spraak. De stem moet met de noodige inacht- neming der bekende verscheidenheden van geslacht, ouder - dom,endcrzelvcr aard in gezonden toestand beoordeeld worden, geli jk dan eene plotselinge of zeer in bet oog vallende verande- ring der stem niet alleen ziekten der luchtwegen zelve, maar even zoo dikwijls algemeene verandering der slijmvliezen , van het zenuwstelsel of van den stand der levenskrachten aan- duidt. Dij zangers is zelfs eene geringe vermindering van volheid, bij hen, die dikwijls luid moeten spreken, eene geringe vermindering der sterkte en van den klank der stem een belangrijk ziekteverschijnsel. Verder letten wij bij de slem gewoonlijk op hoogte en laagte, zuiverheid en heeschheid , sterkte, zwakte, die lot bijna onhoorbaar lispelen en tol ware stemmcloosheid {aphonid) gaan kan. Wij merken verder de verschillende veranderingen der stem op: het gillende, huilende, schreeuwende, zuchtende, klagende, sidderende, heesche, ruwe, wantoonige, holle enz., zoo als ook het niet zelden nabootsen van eene zeer zachte stem bij hen, die óf eene borstkwaal, óf eene zeer zware ziekte willen voorgeven. De spraak vereischt evenzeer als de stem onze aandacht, doch de geestvermogens en de aanwezige gemoedstoestand komen daar nog veel meer in aanmerking, als ook de deel- neming van eene grootere hoeveelheid van organen , die lot vorming van gearticuleerde toonen noodig zijn. Het Iraag en haastig, spoedig of langzaam, karig of menigvul- dig spreken , het stotteren , stamelen en het spreken door den neus, eindelijk de sprakeloosheid (ctlalia ) , die niet nood- zakelijk met de stemmeloosheid behoeft verbonden te zijn, zijn gezamentlijk niet onbelangrijke verschijnselen, die ons nu op voorbijgaande of blijvende gebreken der luchtwe- gen en spraakwerktuigen, dan op zenuw- en zielsziek- ten of voorbijgaande toestanden van deze soort opmerkzaam maken. S 33. S. M. Hücker ( prues . Jo. Ern. Pi.atner), de viliis vocis et loquelae. Lips., 1814, 4°. En R. Frid. Boiime (praes. Ern. Pi.atner), de viliis vocis et loquelae. Hal., 179,3. § 34. Hoesten en fluimen. De hoest is een op zich zeil natuurlijk , in gezonden toestand menigvuldig volvoerd middel , om de hiehlwegen van liet een of ander, dat zich aldaar vastzet en hindert, te bevrijden; meermalen nogtans een veelbeduidend en menigvuldig gewijzigd ziektever- 44 schijnsel , dal ïnlusschen , daar hel ten deele willekeurig is, dikwijls ook geveinsd wordt. Wij hooren den loon van liet hoesten, die hol, diep, hoog, helder, gillend, scherp, afgebroken, piepend, kug- ehend, ratelend of hel kraaijen , hl allen , blaten en dergelijke geluiden van dieren meer of minder gelijk kan zijn, waarbij men altijd op de verhouding van in- en uitademing letten moet. Wij onderscheiden dikwijls naar dezen loon reeds den vochtigen ol droogcn aard, de oppervlakkige of verbor- gene nadeelige oorzaak , die tot hoesten prikkelt, den meer stoffel ijken ol zenuwachtigen aard van het hoesten, dikwijls ook iict lijdende orgaan. Wij zien verder de inspanning en de houding van den zieken daarbij ; de verandering van de kleur van het gelaal, de angst der gelaatstrekken, de bewegingen van de borst en armen; wij vernemen van hem bet gevoel en de plaats van de pijn, van tic kitteling, liet steken bij hoesten, den meer of minder losmakenden en verligtenden aard , de neiging tot braken of bet gevaar van verstikken, dat bet hoesten vergezelt, dé tijden van den dag en de aanleiding , die hetzelve veroorzaken , het periodische enz. Zoo onderligt ons het hoesten niet alleen omtrent den toestand der luebtwegen, maar ook omtrent ziekten der slijmvliezen en van liet zenuwstelsel, en wij mogen het niet over het hoofd zien, dat het menigmaal consensueel is, en daarbij meer op het gevoel in het strottenhoofd, in de hartstreek en in het hartekuill je gelet moet worden, éiok kan het zelf weder oorzaak van sommige ziekelijke toe- standen worden. De fluimen ( sputum ) zijn hel op liet slijmvlies der lucht- wegen en van den mond afgescheidene, en meestal door hoesten, dikwijls ook alleen door uitspuwen ontlaste, met hetwelk zich intusschen uit verschillende inwendige deelen ook bloed, etter, tuhercelzelfslaudigheid, concrementen , of menigerlei toevallige bijmcngselen (geneesmiddelen, spijzen) vereenigeu kunnen. Wij onderscheiden daarom reeds door het gezigt de verschillende kleur der fluimen, die witachtig o-ec\ eroen , praauw. bruin, zwart, ook wel bont zijn o( bloedstrepen en eene groolerc hoeveelbeid bloed vertoonen kan; wij merken de bocveelbeid en vastheid van dczelven op. de taaije, weeke, of zeer vloeibare en waterige ge- aardheid, bet gebonden, rond, korrelig of vlokkig aan- zien: en dikwijls laat zich ook gemakkelijk eenen eigen- dommelijken, zoeten, rolligen, kaasachligen reuk daarbij herkennen. Over den smaak der fluimen , die zoet , zout- achtig, bitter scherp zijn, of ook geheel ontbreken kan, ondervragen wij den zieken , als ook over de gemakke- lijk of moeijelijk plaats gehad hebbende expectoratie, of bij het fluimen opgeven plaatsvindende aandoeningen, in- spanningen en pijnen. Rij alle ziekten der slijmvliezen, der luchtwegen, van den mond, bij alle koortsachtige ziekten en dezulke, die eene crisis laten verwachten, is de waarneming der fluimen iets van het hoogste belang, en geeft voor het geneeskundig doel zeer veel licht. § 35. Wilh. Krimer , Untersuchungen über die nächste Ursache des Hus- tens. Uitgegeven door Friedr. Nasse, Leipz., 1819, 8°. Jo. Ern. Hebenstreit, de spuio crilico. Lips. , 1749, 4°, en in zijne Palaeül. therap. Lips., 1779, 8°, pag. 349. Frid. Atjg. Weber, opascnla semeiotica de signis e sputo. Ulm, 1778, 8°. C. G. F. Weber, de sputis. Lips., 1783. en in Jo. Ciir. Frarg. Schlegel, thesaur. semiot pathol. Stendal, 1787, tig. 8°, Vol. II. § 36. Neus- en mondholte. De sbjmafscbeiding in den neus kan somwijlen tegennaluurlijk dun en waterig, in andere gevallen zeer vast of het slijmvlies zelf droog zijn, zoodat de onverhinderde doortogt der lucht hierdoor , of door polypen, gezwellen, enz. verhinderd is, of de af- scheiding in den neus is riekend of gekleurd, of heeft eenen ongewoon scherpen, bijtenden, wegvretenden aard [ozaena). De gewaarwording van den reuk is menigvuldig daarbij veranderd, er zijn nieuwe gewaarwordingen van jeuken, kriebelen, enz. bijgekomen, of eenen ongewonen prikkel tot niezen. De mondholte met de daarin gelegene deelcn, die men óf door bloot openen óf door gelijktijdig nederdrukken van de tong zien kan, onderrigl ons niet alleen over plaatselijk lijden van deze deeleri , maar ook over algemeene toestan- den, gelijk koorts, ontstekingachtige zamensnoering, ziekten der slijmvliezen, scoi’but, syphilis, als ook over de geza- mentlijke ziekten van den bals, en van de werktuigen der spijsvertering. Bij bet onderzoek van den mond beeft men gelijktijdig bet uitwendig onderzoek van den bals en de streek om den rand der onderkaak te doen, wegens op- zwelling en pijn in dezelve. Wij letten op de verschillende roodheid der mondholte die nu gelijkelijk verspreid, dan van achteren naar vo- ren afnemende, nu aan sommige plaatsen zeer donker , of zeer intensief zijn, en van bier zich verbreiden kan, de ongewone bleekheid der inwendige mondholte, de donkere, blaauwe kleur van dezelve, liet slijmige, vuile, galachtige beslag van bet tandvleesch en de tanden, het gemis der- zelven of afgebrokene tanden , het te voorschijn komen der amandelen, de ontvellingen en zweren aan de uvula, het harde en zachte verhemelte, den zuiveren of bedekten aard van den achterwand der keelholte , den gespannen of ver- slapten toestand van al deze deelcn, bloedingen, spruw, en den reuk uit den mond, die zoowel in algemeene ge- breken der spijsvertering en voeding, als in plaatselijke ge- breken van den mond kan gelegen zijn. De tong is een zoo belangrijk deel voor de herkenning van inwendige ziekten, dat bet onderzoek van dezelve en de herkenning en voorzegging der ziekten uit dezelve (glos- aoscopie , glossomantiek) veelvuldig is ten uitvocr gehragt. Behalve datgene wat aan de mondholte waar te nemen is. en daarom even zoo aan de tong waargenomen moet wor- den, heeft men aan dezelve de meer lang uitgestrekte, naar voreu gespilstc, meer breede en lepelvormige gedaan- te, de gezwollenheid of de ongelijke opzwelling der tong, de op dezelve aanwezige blaasjes, spruw, spleten, scheuren, likteekenen, de streek onder de tong, den vochligen ol droogen aard, dc gladheid of ruwheid, den warmtegraad, de kleur en het beslag der long op te merken. De kleur van eene zuivere tong is meer of minder rood, somwijlen donker en blaanw, somwijlen bleek, het beslag of over- treksel (indumentum) der tong is dikwijls in het midden of aan de randen van die der bovenste zijdelingsche vlakten verschillend, even zoo aan despits gewoonlijk minder dan aan den wortel, van eenen dunnen, doorschijnenden of dik- ken, ondoorschijnenden aard, nu zeer vlak, dan spekachtig dik en in stukken loslatende, nu ongelijk en gespikkeld, wit, geel, graauwgroen , graauw , bruin, zwart, roetach- tig, en ontaardt somwijlen in dikke, bruine, gescheurde korsten. Men moet zicli wachten eene door spijzen, geneesmid- delen, tabaksrook, enz. toevallige kleur der tong met een wezenlijk beslag en eene van inwendige oorzaken afhan- gende kleur te verwarren, of integendeel eene pas afgespoel- de tong voor eene zuivere te houden. Ook hebben sommige menschen reeds in gezonde dagen eene aanhoudend besla- gene tong, na het slapen met eenen openen mond vindt men dikwijls eene drooge tong, die niets beteekent en spoedig verdwijnt. De wijze, boe de tong uitgestoken wordt, is evenzeer de aandacht waardig, liet langzame daarbij, de moeijelijke bewegelijkheid, het onvermogen dezelve uit te steken, het beven, bet scheef uitsteken, het vergeten dezelve weder naar binnen te brengen, zijn geenc niets beduidende, maar zeer ongunstige teekenen, gelijk dan over bet alge- meen bet beschouwen der tong ons niet slechts over ziek- ten der spijsverteringswerktuigen en derzelver hulporganen, maar ook over den toestand der slijmvliezen in het alge- meen, der koorts en hare crisis, zelfs over den toestand der zenuwen kan inlichten; dezelve is met dal gedeelte der 48 slijmvliezen bekleed, welker aard wij bij inwendige ziek- ten het gemakkelijkst en volkomcnst kunnen waarnemen, van daar dat de teekenen op de long altijd voor zeer be- langrijk moeten gehouden worden. § 37. Andr. El. Büchner, (rcsp. Zimmermann), de ore ut signa. ll;d. , 1752, 4°. Ant. Jo. IIartmann, de sturnaloscopia inedica. Viteb., 178(5. .lo. Mahr. Hoffman (rcsp. Horst), yXvtnTvypu.Qiu rpipiepfe lingnae statuin naturalem, praeter naturalem et signa exinde pelenda ex- ponens. Altorf., 1(577 (1(582), 4". Jo. Reinii. Kustner , de lingua sana et aegra. Altorf, 171(5, 4°. Bob. Frorief, de lingua anatomica quaedem et semiotica. C. VIII fabl. aeri inc. Bonn, 1824, 4°. Prothtjs Casulanus, de lingua, qua maximum est morborum ucu- torum signum. Florenl., 10 21, 4°., Colon., 1G20, 8°., Utini, 1051, Fol. Jo. Ph. Thiersfei.der , de cognoscendis acutis morbis eorumque vicissitudinibus praesagiendis ex lingua. Lips., 1821, 8°. Jac. Fred. Isenflamm (rerp. Gewinner), de lingua sqnalida. Er- langen, 1779, 4°. § 38. Dorst en eetlust. De dorst behoort veel meer tot liet vaatstelsel en de levenswerkingen , de honger meer tot de spijsverteringen de reproductieve werkingen; beide moeten echter ten opzigte der van de geneeskracht der natuur uit- gaande drillen , begeerten en afkeer behandeld worden. Dorst is in ziekten meestal vermeerderd, zelden verminderd, nog zeldzamer ontbreekt zij geheel ; daarentegen is de eetlust veel meer vermeerderd dan verminderd , en ontbreekt niet zoo zeldzaam geheel, de qualitatief veranderde rigting komt veel meer bij den honger, waar dezelve zich als begeerte naar oneetbare, walgelijke, schadelijke dingen vertoont, dan bij de dorst voor; de afkeer van spijzen gaat in misselijkheid en braken over, de afkeer van dranken in waterschuw. In beide gevallen komt het op de in gezonden toestand plaats vindende gewoonten en neigingen aan. Ui n. (itJiL. (ln aus F. (rcsp. Falk), de siti immoderata. Jeu., 1713. Andh. El. Büchner (rosp. Leuche), de aeijrokinlium inappctcnlin sahttari et morbosn. Hai., 1/4!.*, 4°. J. F. Linhener . de fame canina. Mal., 1700. § 40. Antiperistaltische beweging. De misselijkheid (nausea) hangt somwijlen van de maag en hel darmkanaal en de daarin verzamelde sloffen , somwijlen geheel alleen van liet zenuwstelsel af, is aanhoudend of periodisch wc derkeerend en gaat tot wurgen ( vomüuriUo ) en braken iyomüus) over. Bij het laatsle moet men op den lijd, waarop het begint, of het bij cene ledige of volle maag en hoe lang na het gebruik van spijzen en dranken plaats heeft, of het met pijnen in de maag, in den onderbuik, in de borst of bet hoofd, met flaauwten en zenuwtoeval- len verbonden is, of bet gemakkelijk of moeijelijk geschiedt, van welken smaak voor den zieken en van welken inhoud bet is, zorgvuldig letten, en hiernaar beoordeelen, of bet kritisch of symptomatisch is, tegengegaan, geduld of bevorderd moet worden. Ook moet men lellen hoe zich de lijder na bet braken bevindt, zijne individualiteit in bet oog houden, b. v. breuken, kropgezwellen, eenen apoplecti- schen liabilns, doorgestane longziekten, aanwezige of ver— moedelijke zwangerschap. De reuk van het gebraakte is nu zuur, dan rotachtig, in den vorm van facces of urine, de smaak, welken de zieke er van heeft, is nu laf en slijmachtig, nu bitter, nu zoutachtig, dan meer aan de reeds opgegevene reuken gelijk; de zelfstandigheid is dik- wijls waterig en slijmachtig, galachtig, soms bevat het meer of min overblijfsels van spijzen, of donker gekleurde, bruine en zwarte massa’s, ook wel bloed, etter, wurmen, concre- tien , vreemde ligchamen. In het laatste opzigt moet men zich wachten , om door het opvangen van het gebraakte in onzuivere vaten, door bijmenging van geneesmiddelen dranken enz. zich te laten misleiden. § 41. ti. 11. N ihnizi.kin , de nausea. Krlang., 1785. Sebast. Jo. Ldd. Döring, 1 lippocratis doctrina semiotica da ro- milu. Marl»., 1702, 8°. Ook in Collect, dissertt. vicdic. Marl)., 1701, !ö. 8-. Vogt, de vomitu syniputhico. Vi leb., Hg. 3802. § Stoelgang. Hierbij komt de menigvuldige of zeld- zame ot ook nv cl geheel ontbrekende stoelgang in aan- merking, hetwelk met betrekking lot den ouder- dom, bet geslacht en de gewoonte der zieken, zoo als ten opzigle van de hoeveelheid der genolene voe- dingsmiddelen geschieden moet. Kinderen behoeven da- gelijks herhaalde ontlasting, volwassenen slechts een of twee malen, vrouwen hebben, (wegens de wijdere en meer uitzetbare dikke darmen en de ruime huik- en hekkenholten) gewoonlijk zeldzamer stoelgang dan man- nen, kunnen zelfs zonder nadeel eenige dagen verstop- ping verdragen. De soms pijnlijke gewaarwordingen hij den stoelgang aan den aars, in de heiligbeensstreek , in de liezen, in de streek van den buikring; tenesmus, de vergeefsche en pijnlijke aandrang tot stoelgang, de daarbij plaats vindende winden of ook de ontlastingen van pis en zaad, de alleen in zekere houdingen mogelijke ontlasting, de onwillekeurige en on- bewuste afgang der dreksloiïen ; de vastheid, de kleur, en de reuk van het ontlaste, de bijmenging van slijm, bloed, etter, vet, wurmen, galsteenen, onverteerde spijzen en vreemde ligchamen , somwijlen zelfs de vorm van de drek- stoffen (b. v. bet steel-, halm- en draadvormige bij darm- vernaauwing) verdienen de waarneming van den genees- heer. Daarom kan liet dikwijls noodig worden, de drek- stoffen zelf te onderzoeken, bet zonder noodzaak en altijd te doen, is eene smerige kwakzalverij. Moet hel echter geschieden, zoo geschiede het buiten de ziekekamer, ten minste niet in de tegenwoordigheid van den zieken, met de noodige inachtneming van wclvoegelijkheid en 51 door den beschaafden man ook hier niet te verloochen« zeden. De stoelgang licht ons in alle deszelfs wijzigingen niet alleen omtrent den toestand van het darmkanaal , de spijs- vertering en voeding in, maar ook omtrent meer algemeen« toestanden: b. v. ontsteking-, koorls- en krampachtige, zamensnocring. De terughouding van den stoelgang is ge- deeltelijk eigendommelijk en hiernaar te beoordeelen , deels voorbijgaande, van ziekten of gebruikte middelen (b. v. kunstmatige zweren, opium, ijzer, diaphoretische middelen, enz.), of sommige spijzen en andere bijkomende zaken, gelijk gebrek aan beweging en dergelijke, afhanke- lijk; dikwijls is zij ook het gevolg van mechanische en orga- nische gebreken van het darmkanaal of de nawerking van te sterk en herhaald toegediende geneesmiddelen. Wij hebben op de oorzaken en vcrmoedelijke gevolgen van deze ziekte in elk bijzonder ziektegeval zorgvuldig te letten. § 43. Herm. Uoeriiaave, de utilitale inspiciendorum in aegris excre- mentorum, ut signorum. Leid., 1693, 4°. Francof., 1742, 8°. 3V. Lambsma , ventris fluxus multiplex ex antiquorum el recentiorum momumentis propositus. Amstelodami , 1756, 8°. Francof. et Lips., 1792, 8°. Casp. Urn Henr. Werkshagen, de valore critica diarrhoeae. Hal., 1795, 4°. Car. Gli. Ludwig, de causis obstruclionis alvinae. Lips., 1770, 4°. § 44. De pis. De wijze, hoe de ontlasting van de pis geschiedt, hetzij zij in eenen onverhinderden en gebogenen straal, hetzij in twee kleine stralen afvloeit, hetzij de pis alleen bij tusschenpoozen en droppelsgewijs, of in eene regtop- slaande en zittende houding, gelijk hij gezonden, of slechts in zekere ongewone houdingen, b. v. in eene sterk voorover- gebogene houding of met uitgespreide beenen ontlast kan worden, of pijnen en snijdingen daarbij in de blaas of pis- 4 * buis volgen, welke de hoeveelheid van de pis (men schat dezelve bij gezonden op 40 oneen eiken dag) is, en in welke verhouding zij tot de quantiteit en qualiteit van de gebruikte dranken staat, of er soms langere verstopping van de pis aanwezig is, en met welke pijnen, of deze plotseling of langzamerhand ontstaan is, en uit welke oorzaken , zijn onderzoekingen, die in sommige ziekten van het hoog- ste belang zijn. Hieraan sluit zich de eigenlijk zoogenoemde pisbeschou- wing of uroscopie , waaraan men vroeger te veel waarde hechtte, en die later te weinig door de genecshecrcn ge- acht werd. Zij is echter zeer geschikt ter beoordeeling der stadiën en den graad der koorts en ontstekingen, van liet werk der voeding en afscheiding in het algemeen , kan zelfs meer algemeene toestanden van het zenuw- en vaatstelsel verraden (h. v. kramp) , en is hij ziekten der pis— en geslachtslelsels. mede bijzonder gewiglig. De tot eene niet nuttelooze beschouwing gekozene pis moet niet na den maaltijd of na veel drinken, maar waar het mogelijk is in de eerste morgenuren ontlast zijn (\ol- gens de uitdrukking der oudere geneesheeren , urina c/njli, niet urina potus), in schoone witte glazen opgevangen worden en eenige uren stil, koel en toegedekt staan. De in sommige ziekten in het oog vallende sterke, vreemde of rottige, somwijlen van den aard der ziekte, somwijlen alleen van spijzen, dranken en geneesmiddelen, afhanke- lijke reuk zal den geneesheer terstond van zelven blijken, zonder dat de zieke of de omstanders daaromtrent behoe- ven gehoord te worden. De kleur van de pis, van de bijna kleurlooze en heldere, tot de licht- en stroogele, citroen- gele, geelbruine, geelroode, bruine en roode, somwijlen, evenwel zeldzaam, ook naar het melkwitte, lookgroene, zwarte zweemende. De troebelheid der pis, die , waar zij niet oorspronkelijk is , uit een onder de oppervlakte der heldere pis zwevend, lichtgraauw wolkje (het enäeorem ) ontstaat, langzamerhand algemeener zich verspreidt , en eindelijk in bezinksel {sedimentum , hypostasis) overgaat, hetwelk zwaar cu poederachlig , ui' los, klei-, scliub-, bladachtig en vlok- kig, van wille, wilroodc, tegel achtige kleur, nu met ecne gladde offene , dan met eene ongelijke pyramidale opper- vlakte verschijnt, zich nu gemakkelijk, dan moeijelijk laat verspreiden, en somwijlen in de pis zich oplost. In plaats van het bezinksel blijft ook wel hel troebele in de pis be- slaan, of er ontstaat een beslag, somwijlen ecne dunne incrustatie tegen het pisglas, of eene glinsterende, verschil- lend gekleurde oppervlakte van de pis zelve, of er vertoo- nen zich oliestriemen hij het schcefhouden van het glas. De oppervlakte van de pis in het glas is ook wel met eenen witten, meer of min gekleurden schuimigen rand ( circu - Ins) omgeven. Somwijlen zijn er vreemde zelfstandigheden met de pis vermengd; bloed, hetwelk nu meer of minder met de- zelve vereenigd , dan moeijelijker of gemakkelijker zich van dezelve laat afscheiden, etter, slijm, zaad, zand, gruis, steenen, vreemde ligchamen , volgens sommige waar- nemingen ook wurmen : men kan door zoodanige bijmeng- seis, die opzettelijk of toevallig er bijgevoegd zijn, zeer misleid worden, weshalve groote voorzigtigheid noodza- kelijk is. De proef, boe zich de pis tot het koken, of tot de zuren verhoudt, of zij stolt of niet, de proefneming der pis met reagentien, de chemische analysis van de pis, en de proef- neming van bet soortgelijk gewigt — zijn verrigtingen , die oppervlakkig en vlugtig ten uitvoer gebragt, naau- welijks tot iets dienen, grondig en naauwkeurig evenwel in de privaalpraktijk niet wel kunnen ondernomen wor- den, en van daar in deze dikwijls tot kwakzalverij en van de zijde der niet-artsen ook wel tot verachting van bet geneeskundig beroep gebezigd worden; zij blijven daarom beter aan de geneeshecren in groote hospitalen overge- laten, wanneer deze in de chemische analysis genoegzaam ervaren zijn, om zulke proeven kunstmatig te kunnen ondernemen. Overigens moet men even zoo min ecne te groote waarde aan eene bijzondere eigenschap der pis hechten, als aan het onderzoek van dc pis in liet algemeen. Het kan op zich zelf weinig licht verschaffen, wordt echter belangrijk wanneer men hetzelve meer bepaald in betrekking lot den aard der ziekte, tot de stadiën, crisis en uitgangen van de- zelve, en met behoorlijke vergelijking der overige ziekte- verschijnselen onderneemt. Tiieophilus Protospatüarius, Trspï ovpiïv , de urinis . gr . lat . ed . Tiiom. Ocidot. Lugd. Bat., 1703 (nieuwe titel 1731), 8°, alleen Grickseh Paris, 1008, 12». Joan n. Actuarius, Treft oupuv , de urinis . lat . rert . Ambros. Leo. Venet., 1519, 4°. Paris, 1522, 8°., ib. 1548, 8°. en meermalen. Henr. .Tos. Bega, tractalus duo de urinis. Lovan., 1733. Francof., et Lips., 1701, 8». Carl Arnold Kortum, vom Urin, als einem Zeichen in Krankhei- ten und von den Kunstgriffen der Harnärzte. Duisb., 1793, 8°. Jos. Löw, über den Urin als diagnostisches und prognostisches Zeichen in physiologischer und pathologischer Hinsich'. Lands- hut, 1809, 8°. Tweede uitgave aldaar, 1815, 8°. Friedr. Büurens, die Harnlehre des Hippocrates. Elberfeld , 1829, 8 ’. Ma er. Ad. Naumann, de signis ex urina. Lips., 1820, 8°., en in Al. IIasper, thesaur. semiot. pathol. Lips., 1825, 8°., Vol. 1, Petr. Forestus, de incerto et fallaci urinarum judicio. Leid., 1589, 8 Ü , in bet Duitsch vertaald. Niirnb., 1001, 8°. Aer. Vater, de prudentia et circumspectione in uroscopiae admi- nistralione a medico rationali adhibenda. A ileb., 1729, 4°. § 40. Janus PLancus, de urina veneta cum sedimento coendeo. Arim., 1750, 8°. (Vcrgl. Baldinger’s Magaz. f. Herzte , 2 St.). Ern. Ant. Nicolai, de urina viridi. Jen., 1790, de urina nigra. Ibid. cod. Jo. Wenc'il. Ticïïy , de areunlis inlolio , salutaris morborum even- Ins signo. Prag., 1774, 8°. c. I Igg. (Ook in Kunkosch, dissert. viedic. select. Prägens. Prag, und Drcsd. 1775, lig. 4, Vol. 1). 1) Ti huid. Dit orgaan is ons voorde beoordeeling van inwendige ziekten van groot belang , daar deszelfs werking reeds in den gezonden toestand zoo veelvoudig, het zamenstel zoo eigendominelijk is, dat het niet de gcwigtigste declen en vcrrigtingen van het ligchaani in eene zeer naauwe betrek— kin staat. De huid strekt niet alleen tot bedekking van het ligchaani uitwendig, gelijk de slijmvliezen, die van dezelve zich voortzelten, inwendig, maar zij is tevens een spiegel der inwendige werkingen als zitplaats van het peripherische zenuw-, lijinph- en bloedvatenstelsel; een orgaan tot af- scheiding van luchtvormige, druipbaarvloeijende en zells vaste stoffen, het laatste namelijk door de voortdurende af- slooting en vernieuwing der opperhuid, een orgaan lot opneming van luchtvormige, druipbaarvloeijende en vaste stoffen, die haar van buiten aangeboden worden, en daardoor waarschijnlijk de zitplaats van fijnere tellurische en kosmi- sche werkingen; een orgaan eindelijk tot waarneming van werktuigelijke invloeden als zintuig van het gevoel. In ziekten is de huid zeer dikwijls de plaats, waar nieuwe, weefsels en afscheidingen ontstaan , en het gewiglig orgaan van eene algemeenc crisis. Het onderzoek van het orgaan der huid wordt dikwijls moeijelijk gemaakt door vreemde beleedigingen, die haren aard veranderen, en hare aanwijzing voor de semiotiek on- zeker maken; de zoo dikwijls onreine huid laat de fijnere veranderingen derzelve niet herkennen, verbergt dikwijls huiduitslagen, of doet die niet tevoorschijn komen, zoodal baden en wasschingen vooraf vereischt worden. Reeds daar- om is, zoo ergens noodig, vooral bij individuen uit de arme volksklasse, een bad bij de komst in het gasthuis zoo hela ngrijk, hetgeen evenwel bij acute ziekten niet mag toegediend worden. Maar ook de invloed der warmte en koude, van de zon, het vuur, het zeepwater, het kunst- matig waschwatcr en het blanketten, de pleisters, zalven, omslagen en andere uitwendige middelen veranderen de huid meer of min algemeen en plaatselijk, blijvend of voor 5(5 bijgaand, waarbij de verschillende standen en levenswijzen oene zoo in het oogvallende verscheidenheid aanbieden. Het spoedigst werken op dezelve sommige gemoedsaandoenin- gen, inspanning, verhitting, drukking, wrijving enz. Een andere hinderpaal bestaat daarin , dat wij bij zieken meestal slechts een gering- gedeelte der huidoppervlakle , de gewoonlijk onlbloote doelen , te zien komen. Deze doe- len zijn echter, door dc gewoonte aan de vrije lucht, dikwijls van eenen, met de andere doelen verschillenden aard, waarom een overzigt van de verborgene huidopper- vlakle dikwijls wcnschelijk is. Dit wordt bijzonder van be- lang bij algemeene verandering van dc kleur der huid, zoo als geelzucht, bleekzucht enz., bij exanlhemen, die zich in groole uitgestrektheid over de huid verspreiden en ver- grooten, gelijk scabies , scarlatina, ichthyosis enz., bij uitslagen, die sommige gewoonlijk bedekte plaatsen hij voorkeur aandoen, gelijk gordelroos, gierstuitslag, sommige vlechten enz.; ook zal bij pijnlijk gevoel aan de eene of andere plaats, bij vroegere kwetsingen, zoowel als bij nog aanwezige, bij opzwellingen, bij ontvellingen , het zweeten van bijzondere plaatsen des ligchaams een onderzoek van de blüole huid noodzakelijk zijn. liet weefsel der huid is, zoo als bekend is, niet overal hetzelfde, sommige plaatsen zijn met eene vaste epidermis bedekt en niet zeer leeder, andere plaatsen kenieekenen zich daarentegen door eenen hoogen graad van teederheid, zoo als de streek om den mond en om het onderste deel van den neus, de zijdedeelen van den hals, de borsten, bet harlekuillje, de buigzijden van den arm, de binnenzijden der dijen enz. , zoo dat de algemeene veranderingen der kleur o}> sommige plaatsen der huid vroeger verschijnen dan op andere, en de huiduitslagen dikwijls op zeer bepaalde streken zich beperken. Dikwijls is eene op dc huid voorkomende ziekte niets anders dan het gevolg van de ziekte \un een ondergelegen .'»7 deel, b. v. van beengezwellen, beenontsteking, boem er— zwering , van gebreken in de spieren, gewrichten, het celweefsel, of dc huidziekte is niets anders dan de ziekte van de in de huid zelve gelegene, totjjiaar behoorende doelen: haren, klieren, vaten. § 48. Men neemt de huid hij gelegenheid van het polsvoelen waar, wanneer het noodig is, gelijktijdig de huid van den voorarm, de hand op hare in- en uitwendige vlakte, om warmtegraad, droogheid en vochtigheid te onderzoeken, en waar het noodig is, dit onderzoek ook lot de huid van het voorhoofd en de wangen, door de hand op deze doelen te leggen, uil te strekken. Dat deze onderzoekingen niet met koude handen geschieden moeten , spreekt van zelf. Ook moet een rationeel onderzoek van het orgaan der huid met bij- zondere inachtneming van den toestand der slijmvliezen, der longen en nieren gedaan worden, en in betrekking lot den acuten of chronischen aard der ziekte op stadium en crisis. De objectieve warmtegraad der huid stemt, gelijk reeds boven is herinnerd geworden, niet altijd met den subjec- tieven overeen , welken de zieke gevoelt, veelal daarentegen is tusschen beiden eene volkomene overeenstemming. De warmte der huid is eene natuurlijke, weinig of niet in het oog vallende, of daarentegen eene algemeen of plaatselijk verhoogde. De verhoogde warmte is of brandend (calvr ardens), namelijk in liet eerste oogenblik voor de aanra- kende hand zeer voelbaar, langzamerhand echter voor de- zelve minder merkbaar: of bijtend ( calor mordax) in bet eerste oogenblik voor de aanrakende band niet zoo merk- baar en voelbaar, bij voortgezette aanraking wordt zij altijd gevoeliger en onaangenamer, terwijl zij uit de hand van den zieken in die van den onderzoeker onder eigendommelijk gevoel overstroomt; een a oorbeeld van de eerste soort treft men aan in de gewone koortshitte bij ontstekincachtine koortsen , een voorbeeld van de tweede soort in dc eigen- dommclijke koortshitte bij rotkoortsen. Dc hitte is ook som- ÖH wijlen zeer voorbijgaande en viuglig (calor fugax), gelijk de hitte der wangen en handpalmen in hektische koorts , de hitte van het voorhoofd hij congestien naar het hoofd, de hitte der wangen hij kinderen , die tanden krijgen. — De objectief merkbare koude der huid gaat lot aan het verstij- ven of tot de hovende koude over, en is dikwijls met het eigcndornmelijk verschijnsel van het ganzenvel verbonden. 01' de hitte en koude der huid met vochtigheid of droog- heid verbonden is, is van zeer veel beteekcnis, evenzoo of behalve de eenvoudige droogheid der huid, ook eene ei- gendommelijkc schraalheid en ruwheid aanwezig is, ofwel dat de huid bijzonder glad en gespannen, als het ware perkamentachtig is. Het zweet ( sudor ) is nu algemeen, dan plaatselijk, het laatste meestal aan het hoofd, op de borst, in het harle- kuillje, aan den bilnaad en den balzak, in de okselholte, in de handvlakte, aan den voet en het benedenbeen enz., somwijlen is het plaatsclijkc zweet voorlooper en aankondi- ger van een naderend algemeen zweet; b. v. het vochtig worden aan de zijdedeelen van den hals, aan de binnenzijde van den elleboog, aan den handwortel. Verder is bet zweel nu koud, dan warm , nu kleverig, dan waterig druppelend, dan weder matig dampende; de reuk van het zweet is nu natuurlijk dan urinachtig, rotachtig, zoetachtig, aan kaas of schimmel gelijkende , in zeldzame gevallen gekleurd. § 4ü. De kleur van de huid is insgelijks deels plaatselijk, deels algemeen, deels gelijkmatig verbreid, deels in striemen, vlakken en andere figuren verdeeld , scherp begrensd , of in bet nabijgelegene zich verliezende; voorbijgaande of kor- toren en längeren tijd blijvende, plotseling of langzamer- hand opkomende; zij hangt gedeeltelijk van het vaatstelsel, gedeeltelijk van het zenuwstelsel, deels van de eigendom- melijkc in de huid afgescheidene of daar nedergelcgde pig— menten af. De roode kleur in hare zeer menigvuldige nu- ancen, de blaau wroodc , blaauwe en blaauwzwarte , de bleeke, wille, witgele, geelgroene, citroengele, bruingele, zwartgroene, zwarte, graauwe, loodkleurige, vale, melk- en krijtwitte kleur, geven hiervoor genoegzame bewijzen. Hoe meer de kleur van de huid met de in gezonde dagen bet individu eigene overeenkomt, des te gunstiger is zeker onder overigens gelijke omstandigheden de prognosis te stellen. De plaatselijk beperkte veranderingen der kleur zijn dik- wijls de beginselen van zich vormende weefsels op die zelfde plaats, of kunnen, waar zij dit niet zijn, als de eenvou- digste vorm, de laagste graad van dezelven aangezien wor- den. Daarom belmoren zij als vlekken (rnaculae) of pun- ten ( stigmata ) lot den oorspronkelijken vorm van alle huiduitslagen, op hen volgen, insgelijks als oorspronkelijke vorm der menigvuldigste huiduitslagen, de knobbeltjes (papulae) , de knobbels of bulten [nocli s. tubercula ) , builen ( pomp/u ), de blaasjes (vesiculae) , de blazen ( vesicae , bullae ), de puisten ( pustulae ), de honigblaas- jes (ackores) , de honiggraat ( favus ), de korsten (eschara) , het likteeken ( cicatrix ), de zemel ( furfur ), de schubben ( squamae ), gezamentlijke grondvormen, als het ware grondstoffen der huiduitslagen, waarvan de ver- klaring in do semiotiek gevonden wordt. Wij letten in elk bijzonder geval nog voornamelijk in hoe verre een op- gemerkte huiduitslag zich met koorts of andere verschijn- selen meer of min verbindt, en daarmede zelfstandige ziektevormen van een eigendommelijk beloop vormt, of welligt alleen symptomatisch en kritisch andere ziekten vergezelt. Men heeft namelijk te onderzoeken, of er een of ander inwendig orgaan, en welk het naast, in verbin- ding met de huidziekte staat, bij de acute huiduitslagen zijn bet het menigvuldigst de slijmvliezen, bij de chroni- sche de lever on de nieren. Na de eigenlijke huiduitslagen, komen aan de huid nog de verschillende graad van elasticiteit en lurgor vitalis, de slapheid derzel te en de collapsus als belangrijke voorbijgaande 'erscbijnsclen iia aanmerking , onder de blijvende eigenschap- 1*011 vorder du verschillende graden van weekheid , lecdcrheid en dunne, als het ware doorschijnende hoedanigheid, in vergelijking met liet lcderachlige , vaste en dikke weefsel der huid hij andere individuen. Hiertoe behoort ook de meerdere of mindere sterkte en hoeveelheid der haren, die naar het onderscheid van geslacht en ouderdom be- oordeeld moeten worden, zoo als de verschillende kleur van het haar, die namelijk naar temperament en constitutie verschilt. 5 50. Jo. Ern. IIebenstkeit, de excretionibns cutaneis criticis. hips., 174U, 4°, en in zijne Palacelogia therap. Lips., 1779, 8°, p. ,‘J34. Eimi. Traïig. Schütze ( pracs . Ern. Benj. Gu. Heiiesstreit) , de pcr- spirabili cutaneo et sudore. Lips., 1707, 4°. Eün. Akt. Nicolai, de sudore ut signa. Jen., 1700. Adam Geil. 11 ektzschel , de sudore pedum. Lips., 1825, 4°. Jo. Ern. Schaper, an e colori/nts in microcosmo reperibilihus iis- que mutahilibus in medicina aliquid pro babi liter judicari possil? Bostock, 1745. Lajiill. Balbes, de naturali ex unguium inspeclione praesagio . Boiion., 1629, 4°. § 51. Gestalte en voorkomen. De geneesheer onderscheidt in dit opzigt, 1) de slanke, schrale, lange gestalte (slatura gracilis), die zich vooral door de lengte des bovenligchaams kenteekent, onder zekere omstandigheden gemakkelijk lot borstziekten aanleiding geeft, en hij eene vlakke horst, eenen langen hals, vleugelvormig afwijkende schouderbladen in den phlhisischen vorm ontaardt. 2) den ineengedrongenen , lijvigen ligchaamsbouw ( slatura quadrala ), op zich zelven zeker de gezondste, sterkste van allen ( corpus habilissimum quadratum est Ce/s. II. 1), die echter somwijlen hij eenen zeer korten hals, een dik hoofd en dikken onderbuik tot beroerten aanlei- ding geeft, en van daar onder den naam van apoplecti- sehen habitus bekend is. 3) de neiging lot vel worden (corpus obesiim ), hij hel fll overwigt der vocdingssappcn ia het ligchaani, van hel phlog ■ malisch temperament en van de overmaat der voeding, gaat gemakkelijk in kachektischen toestand over. 4) de vermagering (mades), die zich door gebrek aan vet in de doelen openbaart, waar het anders opge- hoopt is, door het vooruitstaan der jukbeenderen, inge- trokkenheid der lippen, platheid der voorarmen , enz. Men moet deze van het gebrek aan voeding uitgaande ver- magering wel onderscheiden van den col lapsus, die zich dikwijs zeer snel bij het zinken der levenskrachten, bij zenuwziekten, versterving, bloedvloeiingen, enz., instelt. Het is duidelijk, dat de beide eerstgenoemde meer op oorspronkelijke vorming des ligchaams betrekking hebben, de beide laatste meer op later ontstane ziekelijke gesteld- heden. Maar in zoo verre de aanleg tot vet worden, en eene aanmerkelijke magerheid zeer dikwijls ook oorspron- kelijk in het ligchaam gegrond en geenszins gevolgen of teekens van eene ziekte zijn , aan de andere zijde echter levenswijze en uitwendige invloeden ook den langwerpigen en ineengedrongenen bouw veranderen, en in werkelijke ziekte kunnen overgaan , mag men de opgegevene vier ver- scheidenheden voor het tegenwoordige doel ook wel in eene rij plaatsen. Overigens behoort hiertoe ook nog de ver- schillende houding van den zieken in het gaan en staan, en de ligging van deuzelven in het bed, waaruit de ge- neesheer dikwijls gewigtige besluiten omtrent den toestand der krachten , het bewustzijn en dergelijke omstandighe- den maakt. De afwijkingen van den vorm door verkrommingen der wervelzuil en der onderste ledematen moet men bij zieken, welke men alleen in het bed gezien heeft, meer raden, dan door een hier dikwijls ongepast vragen te weten ko- men ; somwijlen leidt ons het onderzoek met de hand van de regio epigaslrica door de ongelijkheid der regiones hy~ poclioudriacae tot zoodanig vermoeden. Het is dikwijls niet onbelangrijk, daarvan kennis te dragen, daar de wer- kingen der longen en van het hart, meermalen zelfs door 62 den loop der groole bloedvaten veranderd worden, dikwijls is daar ook nog ecnige liulp mogelijk, zoo als bij kinde- ren en jonge lieden. In dit geval moeten wij ons vermoe- den lol zekerheid brengen, door het bovcnligchaam te ontbloeien, en door een in bet staan (niet in het liggen) plaats vindend onderzoek der wervelzuil zelve, terwijl men langs de doornvormige uitsteeksels met de vingers naar beneden glijdt en hel ligchaam een weinig daartoe buigen laat. Ook de ribben en liet borstbeen vereischen een naauw- keurig onderzoek, zoo als ook de ongelijke stand der bor- sten bij het vrouwelijk geslacht, gelijk mede de ongelijke stand der heupen en billen, de verkromming verraden en bevestigen. § 52. Anur. Ei.. Büchner ( resp . Mallinkrot) , de celen corporis incrc- mento post febres. Hal., 1752, 4°. Chr. Gei. Ludwig, de celeri obesitate , causa debilitatis in morbis. Lips., 1700, 4". § 53. Wat nu de vorm en de gedaante van bijzondere deelen des ligchaams betreft , zoo mogen wel de in de volgende §§ opgegevene bepalingen voor dezelven gelden, zooverrena- melijk regelen kunnen opgegeven worden en niet alles aan den geoefenden blik des geneesheers overgelaten wordt. § 54. De vorming van den schedel, bij kinderen wegens het hoofdgezwel en het waterhoofd, bij volwassenen wegens ziels- en zenuwziekten belangrijk, naar hare verscheiden- heid in den vorm te verklaren , is dikwijls beproefd ge- worden. Reeds IIippocrates leert (in het boek der hoofd- wonden) den schedel volgens zekere hoofdvormen onder- scheiden , eene leer , die door Galen en Vesal verder is bearbeid geworden; er worden daarbij de naden van den schedel mede in aanmerking genomen. Latere Anatomen zochten voor de verscheidenheid der schedelvormen mathe- matische bepalingen te verkrijgen, gelijk de hoekmetingen G3 Van Daubenton , Camper, Mulder <ti Walther, dn Jioold lijnen van Spigel, Herder, Doornik, Spix, de schedel— vormen van Blumenbacii, de sehedelmcling van Cuvier , en/.., of men lette voornamelijk op de werkzaamheden van den geest in ccne juiste vergelijking: met de schedelvormen, zoo als bij de kraniologische en phrenologische onderzoe- kingen. Voor den praktischen arts aan het ziekbed zelf is eene beoordeeling van de meer of min symmetrische vorming van den schedel, van het platte of gewelfde voor- en achterhoofd, eene vergelijking van het achterste en voorste gedeelte van den schedel door eene loodregle, de opening van den gehoorgang doorsnijdende lijn , het be- langrijkste-, misvormingen vallen den waarnemer van zelvcn gemakkelijk in het oog (vergl. het artikel: Knöcherne) Kopf und Kopflinien in Pierer’s analom. phyriol. Realwör- lerb. Bd. IV, pag. 471 en 519). § 55. Het gelaat is wegens de zoo menigvuldige uitdrukking van de gewaarwordingen van den zieken , en over het al- gemeen als een spiegel van het gemoed zoo hoogst gewig- tig, dat de geneesheer nimmer de naauwkeurige waarne- ming van de uitdrukking des gelaats verzuimen mag, ook verkrijgt het bij ziels- en zenuwziekten en bij den ver- schillenden graad der krachten , door vermagering en vele andere ligchamelijke invloeden een zoo verschillend aanzien, dat de physiognomie en pathognomie gewigtige hulpmid- delen der diagnosis mogen genoemd worden. Men herin- nere zich aan den eigendommel ijken vorm van het gelaat van niet schranderen , melancholischen, driftigen, phreni- tischen , typheusen, epileptischen, apopleklischen, verlam- den, blinden, dooven, hardhoorenden , aan het zooge- naamde Hippocratische gelaat, aan dat der leringachtigen , hydrophischen , rhachitischen , asthmatischen, van hen die aan ziekten van het hart, ziekten van den onderbuik, kanker der baarmoeder lijden, en aan zoo vele meer van dien aard. Bij kinderen is de waarneming van het gelaat liet belangrijkste , < l;iar zij ons liet gemis van een monde- lijk ondcrrigl vergoeden moet. 