VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De kerk, overvol, maten en gewichten, € 57. Deel, p. 95. OVER DE WARE GROOTTE De die Parijse voet, welke nog in het kistje van het Leidse Observatorium aanwezig is, en welke door den Hr. ANNEEN en mij is onderzocht geworden (§ 14), wel zoo volkomen gelijk geweest zijn met de halve toef van LE MAIRE en de ebbenhouten maat van LANGLOIS, beide door den Heer LuLORS gebruikt, als zijn Hooggek, wel gedacht heeft? Want zoo zij gelijk waren, moet men wel 440 l. 492 aan nemen; of LuLORS moet zich in de rede, die hij geschaft heeft tussen zijn Rhijnlandse voet en den zoogenaamd Parijse voet door hem gebruikt, vergissen hebben; dat moeilijk valt te denken. Om dit te bevestigen, zou men die beide maten, te weten, de halve toef van LE MAIRE en de ebbenhouten tweevoetsmaat van LANGLOIS, moeten nagaan. De halve toef, die den Hoogleeraar MUSSCHENBROEK toebehoorde, is, in het jaar 1762, met alle de instrumenten, zijn Hooggeleerde toebehoorde, te Leiden door de Heeren LUCHTMANS verkocht, en stond op den Catalogus onder N°. 628 aldus beschreven: „Een ijzeren staaf met koper bekleed, waarop de voetmaat van 3 Parijse voeten, in een voedraal.” Door wie dit stuk gekocht is, zoude nog na te zien zijn; en daardoor zoude men misschien aanleiding krijgen, om te kunnen nagaan, in wiens handen die halve toef zich thans bevindt. Van de voetmaat van LANGLOIS kan ik geen bericht geven hoegenaamd. Het blijkt uit het gezegde, dat er nog vrij wat te doen valt, eer dat alles, wat tot den Rhijnlandse voet, door LuLORS gebruikt, betrekking heeft, veroorzaakt is; en dat een nader onderzoek zeer noodzakelijk wordt. IV. Over het onderzoek, dat men nog in werk zou kunnen zellen, om allen twijfel weg te nemen. § 24. Ik neem de vrijheid, om, zoo wel met betrekking tot de roedes van het Leidsche Observatorium, als omtrent de Rhijnlandse voet, door LULLOFS gebruikt, het volgende onderzoek voor te dragen; met oprechte wensen, dat het door de Heeren, die daartoe gelegenheid hebben, mag ondernomen worden. I. Zijn er enige echte afzonderlijke voorhanden, waaruit men zou kunnen beslissen, of met waarschijnlijkheid opmaken, dat die ijzeren roed op het Leidse Offer? VAN DEN RIJNLANDSCHEN VOET, 207 toreum de echte Riijlandsche roed is, en meer die naam verdient dan andere individuele dergelijke maat- en roeden, die op publieke plaatsen in dit Land, in Gemeenschaps-huizen, bij van Riijland, Schieland, Delftland, daar er voorheen zulke waren, of wel op Stadshuizen enz. gevonden worden? § 25. IL. Is de ijzeren roed van het Observatorium te Leiden in voeten, of in voeten en onderdeelen van voeten, verdeeld? Zoo ja, zijn alle die voeten, en onderdeelen van voeten, volkomen gelijk? § 26. III. Is die ijzeren roed volkomen recht? of wel, is dezelfde nog, gelijk wijlen de Hogere Heer NIEUWLAND en ik zulks in 1794 gezien hebben, enigszins gekromd? Zoo zij nog gekromd is, hoe groot is die kromte, en hoeveel zoude de rechte lijn, die de beide uitersten vereenigt, langer worden dan zij nu is, indien die roed recht werd? Zoo de roed, integendeel, nu volkomen recht is, weet men, of zij zulks geworden is door enigen tijd in een tegengestelde richting geplaatst geweest te zijn, of wel door dat men er gewichten op geplaatst heeft, enz. § 27. IV. Hebben NieuwLAND en ik in het jaar 1794 wel geordend, toen het ons toegegeven is, dat alle roeden aan de einden noch volkomen vlak, noch genoegzaam haaks? Indien de roed in de daad gemeten is gelijk wij geordend hebben, zoude men kunnen nagaan, welk verschil dat gebrek van volkomen vlak te zijn in de lengte der roed te weeg brengt, welk het verschil der zijden is, welk de lengte van een vanzelfs? Iser ergens op die rode een juiste afstand van drie voeten (S 8; S 12) afgepast? Zoo ja, zijn zij, gelijk men zoude kunnen gissen (§ 20), Franse voeten, dan wel Rhijnlandse? Zoo zij Franse voeten zijn, zijn zij dan volkomen gelijk aan drie van die voeten, waarvan er twee gesneden zijn op de plaat? Zoo dit plaats had, zoude men moeten besluiten, dat de gissing, hierboven § 10 geopperd, waarheid is: en dan zoude men er uit moeten afleiden, dat alle metingen van de proeflingers door LULOFs oorspronkelijk in Parijse maat gedaan zijn. OVER DE WARE GROOTTE 208 OVER DE WARE GROOTTE die in het kistje op het Observatorium bewaard wordt? of welk is hun verhouding met dezen? Zoo die voeten Rhijnlandse zijn, zijn zij dan met hun drie juist het 4 gedeelte der rode? of welk is in een bepaalde maat hunne lengte? en hoe is derzelver verhouding met ieder „der drie strepen AB, CD, EF, op de plaat in het bekende kistje van het Observatorium berustende (§ 14) ? § 29. VI. Zijn op de bewuste rode nog te vinden die strepen, waardoor LULOFs de lengten zijner maasstaven heeft aangeteekend (§ 6, § 7)? te weten een streep, die tot begin aangenomen is, en dan vervolgens vier andere op die afstanden tot de eerste, het zij dan in Franse, het zij in Rhijnlandse maat, welke met de hierboven (§ 6) opgegevene overeenkomen? Een nauwekeurige hermeting van die afstanden zal volstrekt noodzakelijk zijn. § 30. VII. Indien, na het onderzoek in de voorgaande §§ voorgelegd, nog enige twijfel mocht overig blijven over de ware lengte van den Rhijnlandse voet door LULOFs gebruikt, zoude er een beslissend middel zijn om denzelfde weg te nemen: te weten, de proeven over de lengte van den enkelen Slinger op het Leidsch Observatorium met denzelfden toestel, dien LULOFs daartoe gebruikt heeft, (een toestel, die immers voor een gedeelte in 1794 nog aanwezig was, zoveel mijn geheugen mij niet bedriegt) op dezelfde wijze te herhalen, en tot dezelfde temperatuur, die bij LULOFs proeven plaats gehad heeft, te herleiden. Over de Kopijen, welke er naar den Rhijnlandischen voet door den Hoogleeraar LULOF, als leger op het Observatorium te Leiden bezorgd, verfchaften zijn geworden. Ik heb in de voorgaande Secties meermalen gesproken van de fouten, welke men begaat kan in het overbrengen van meters, het teken van dezelfde op koper of ijzer, enz. Het zal niet onnuttig, noch van de bedoeling van dit geschrift afwijkende zijn, enige voorbeelden van dit gezegde te geven. Zoodra het wereldkundig geworden was, dat de Hoogleeraar LULORS een leger van den door hem gebruikten Rhijnlandischen voet op het Observatorium te Leiden bezorgd had, moesten natuurlijk vele Natuurkundigen begeerd hebben, zich voetmaten, naar die leger vervaardigd, aan te schaffen. Ik heb gelegenheid gehad, ook eenige van die voetmaten te onderzoeken. Zie hier een uittreksel uit het register mijner navigaties op dit stuk. Ik heb in dezelfde een keurige staafpasser, met een micrometer voorzien, gebruikt: de wijzer van den Micrometer doorloopt voor elken draad van de schroef een omtrek, die in honderd delen verdeeld is, en is met een Nonius voorzien, welke de tientjes delen van die graden, en dus de duizendste delen aangeeft. Ten slotte heb ik, de Rhijnlandische voet staan, volgens LULORS, tot den Parijse, door zijn Hoogeleraar gebruikt, en die ik door zal uitdrukken, als 1391.835 : 1440. De ware Parijse (of P) zou dan tot dezelfde Rhijnlandische staan als 1440 tot 1391.712 (-$-1): derhalve R : == 1391.835 : 1440 P:R = 1440 : 1391.712 en P: = 1391.835 : 1391.7122 en P: = 1 8 0.999823 en P: = 1440 : 1439.975 verschil van één lijn: of 2, ongeveer. MENG. 1808. NO. 5e P Aro OVER DE WARE GROOTTE van iederen draad der schroef, aanduidt. Het andere punt des pashers is met een afzonderlijk daaraan gehecht, doch naar alle kanten beweegbaar, vergrootglas voorzien. Ik heb verder gebruik gemaakt van een koperen plaat, die de lengte heeft van de meter provisorisch, zeer nauwkeurig door LE NOIR in deci-, centi-, en milli-meters verdeeld: dezelfde is mij reeds in 1795 door de Agence temporaire des Poids et Mesures toegezonden geworden. "Zie hier zes voetmaten, welke ik denk kopijen van den geïmelden legger te zijn. Ik meld niets van het onderzoek van andere Rhijnlaadse voetmaten, door STEIN of meesters vervaardigd: deze dienen niet tot ons oogmerk. § 32. In de maand Juli 1802 had wijlen de beroemde Ingenieur de Rivieren, de Heer Ce BRUNING, de goedheid, mij een koperen plaat te lenen, waarop door CUTHBERTSON gesneden zijn een Rhijnlandse, een Parijse, een Engelse en een Amsterdamse voet. In het kistje lag het volgende eigenhandige Certificaat van den Heer BRUNING: "De Engelse, Rhijnlandse en Parijse voet zijn gemaakt naar de originelen van Protest voor LuLors bij Gecommitteerde Raden bewaard te Amsterdam." Door een midden uit zes metingen op de koperen mètre provisoire, van welke de uitersten maar 85 | verlichten, den Therm. van DE LUC op 14 gr. staande [633 F.] heb ik den Rhijnlandse voet gevonden om 313593 bij, ter herleiding n O. O00104 komt op mètre vrai ee 313497 volgens mij, is de ware voet door LULORS gebruikt ($ 5. §28) n R Oo. 313823. Ver- Zie over de mètre provisoire mijn Verhandeling over Maten en Gewigten, II Deel, §- 133. Dezelfde is 55g langer dan de Ware meter, mètre vrai; en derhalve moeten alle metingen, op den provisorische meter gedaan; met isg Ver- rh worden; om dezelfde tot de mètre vrai te her. Euse. VAN DEN RUIJNLANDSCHEN VOET. - art verlicht, ... B ide he 0. 000325 hetgeen ten naasten bij is van ééne lijn Rhijnland, maat bedraagt. De Rhijnlandse voet is volgens de bepaling der "Haagse Commissie . . om 319946. deze kopij e , œ O. 313497: E o Tg t) PROEFART r e r O. 0004 of 25 van ééne lijn, welke deze kopij te kort zoude zijn. S 33. Den 26 Maart 1803 heb ik een koperen plaat onderzocht, toebehorende aan de Maatschappij Felix Meritis hier, welke dezelfde in het jaar 1797 gekocht heeft uit het Kabinet van wijlen den Heer Burgemeester ter Peter Cornelis Hasselaar. Die plaat (plaat onder nummer 7 op den Catalogus van gemelde Kabinet. Op die plaat zijn door den beroemden Konstenaar pe Paauw zeer netjes gesneden een Franse, een Engelse en een Rhijnlandse voet, in duimen, en een duim snoeren verdeeld. In het kistje ligt volgend Certificaat, met de eigen, mij zeer wel bekende, hand van den Hoogleraar Lulofs geschreven. "Ter requirements van den Heer ss pr PAAUW antwoord ik ondergetekende, dat ik de hier in liggende Rhijnlandse, Londonse en Parijse voetmaten nauwkeurig heb vergeleken met de leggers, welke ik in het jaar 1756 ten dienste van de Lands Universiteit heb laten vervaardigen, zowel in Frankrijk onder het oog der Heren van de Academie der Wetenschappen, als hier onder mijn opzicht, en beschreven in mijne Verhandeling over den enkelen Slingert en dat ik dezelfde met deze leggers volkomen overeenkomende gevonden heb, Leiden 13 Februari 1760." (Was get.) JOHAN LULOFS, Professor op de Lands Universiteit. Ik heb dan vooreerst den Parijse voet met den slangpaser op de mètre provision overgebracht, den Thermometer van pe Luc staande op 5 gr. (of Fahrenheit 543) en door een midden uit drie metingen, die zeer weinig van elkanderen verschilden, gevonden om 324566 bij, voor de herleiding. A O. OOQOIOB komt op mètre vrai de ware Parijse voet is (S 23) 324899 - verschil p on 4: o | Oe _OOOEÓS. Dus de ware grootte is iets meer dan 2 van één Parijse voet; die voet komt derhalve zeer nabij aan den voet op den koperen legger van het Observatorium (S 17). S 34 Ik heb de zelfde dag de Rijnlandsche voet, op die plaat gesneden, door een midden uit drie meetingen gevonden, om, 313573 nog door een meting, om, 313593 midden uit beiden, om, 313583 bij, voor de herleiding, om, 000104 komt op meter krat, 313687 De Rijnlandsche voet is volgens mij, S 5, RK, 213822 verhouding, om, 000135 de is de voet op deze plaat, een van een lijn te kort. De Rijnlandsche voet is volgens de Haagse Commissie, om, 313946 deze kopie, om, 313687 ten verhouding, 000250 - S 35. Mevr. Paauw, Weduwe van den beroemden Koninklijke sieraard J. PAAUW te Leiden, heeft de goedheid gehad mij, op mijn verzoek, wel te willen toezenden eenige lengte-maten, waarvan ik slechts die zal opgeven, welke door den Heer Paauw zelf vervaardigd zijne Dezelfde staan op den Catalogus van het Kabinet des Heeren Paauw, hetwelk in het jaar 1804 te Leiden verkocht is, aldus beschreven onder het artikel Franse- en Meetkunde. No. 18, Eene koperen plaat, verdeeld in twee delen, voeren Rijnlands, door J. Paauw." De naam plaat op de plaat gesneden, No. 19, "Eene dito, een voet, door J. Paauw:" De naam plaat op de plaat geprint. No. 20. Een zware plank, waarop twee voeten, afgezonderd van de oorspronkelijke Franse, Rijnlandse en Engelse maten, door de PAAUW, in een Magnum-houten kistje. Het woord oorspronkelijk doet mij denken, dat deze plaat vervaardigd zal geweest zijn naar den legger op advertatorium te Leiden; doch er is geen Certificaat bij. De beide voeten zijn in 19 duimen, de eerste duim op iederen voet is in acht, en de vierentwintigste in twaalf delen verdeeld: de naam van Paauw is op de plank gesneden. Ik heb alle die maten op den 8 Februari 1804 onderzocht, nadat zij samen met de meter provisioneel, met welke ik ze vergeleken heb, gedurende vierentwintig uren naast elkaar in hetzelfde vertrek geleegen hadden: de Thermometer van pe Luc staat op 8, en die van FAHRENHEIT op 50°. No. 20. De Rijnlandse voetmaat. Ik heb den eersten voet, gaande van 12 duimen tot re, door een midden uit drie metingen gevonden gelijk aan 0,5 m, bij, voor de reductie kom in meter vrai en 0,31336. De Rijnlandse is volgens mij 0,31382 verschil, of 0,5 van een Rijnlandse lijn: deze voet is dus merkbaar korter dan die op de plaat van den Heer BRUUNINGS (§ 32). De tweede voet, gaande van 12 tot 24 duimen, is door drie metingen bevonden om 0,31360 bij, voor meter vrai 0,31370 komt 0,31382, de ware voet, volgens mij, -0,00022, of -53e van een Rijnlandse lijn. De tweede voet komt dan ten naasten bij overeen met den voet op de plaat, die thans aan de Maatschappij Felix Meritis behoort : (§ 3). De eerste voet is dan een om, 31336 de tweede . e O. 31370 de twee e . h O. 63706 gemiddelde voet © e s . Oo. I gelijk aan 138 1. ọ86 Parijse maat: des korter dan de vier strepen, die op den oorpronkelijken legger van LULOFS gevonden zijn (*). § 37. No. 20. De Parijse maat. De twee voeten zijn door een midden uit drie metingen is de voet evonden e e ° om, 3945264 bij, voor de reductie e .. O. OGOI082 komt op mètre vrai e O. 3246346 de ware voet is . « ` ©. 3246394 verschil O. 0002043 hetgeen maakt 125 van ééne Parijse lijn: derhalve is die voet nog +35 van ééne lijn korter dan de voet op de legger van LULOFS. (§ 17. § 18). § 38. No. 18. Deze voet komt overeen met den eerste voet op No. 20. (§ 36.) No. 19. Deze twee zijn onderling gelijk : ik heb een derzelve door een midden uit drie metingen evonden . om, 313671 bij, voor de reductie . e O. O00104 komt op mètre vrai : ©. 313675 zeer nabij aan den tweede voet op No. 20. S 39. Ik heb ook een zesde maatstaf onderzocht, op den Engelse Catalogus onder No. 23 aldus beschreven: "Een voetmaat op O. l. Greenen hout met koper ingesneden, waarop de Amsterdamse, Franse en Rijnlandse voetmaat, gelijk met de geometrische Rijnlandse, gesneden is." Ik heb de Rijnlandse voet door een midden uit twee metingen gevonden, om, 313692 bij, voor de reductie. Oa O00104 komt voor meer vrij. O. 313796 de ware Rijnlandse volgens mij (S5) om, 313823 verschil O. O00026 of 5% van één Rijnlandse lijn: des zeer gering. Ik heb op die zelfde voetmaat den Parijzen voet door een midden uit twee metingen gevonden om, 3246220 bij, voor de reductie e « g. 0001082 komt op mètre vrai ° Oi 3247302 ware Parijse voet ($ I. ) ek « O. 3248391 O. O00lo89 ' & ol.o48 Parijse maat: derhalve te kort; 4 maar VAN DEN RIJNLANDSCHEN VOET. ` eig saar „885 l. langer dan de Parijse voet op den legger van Profesoor LULOfS, § 40. Het is aanmerkelijk, dat alle deze door mij onderzochte voetmaten nog korter zijn dan die, welke ik geoordeeld heb voor den Rijnhlandse voet te moeten aannemen. Ik ben in mijn metingen zoo nauwkeurig te werk gegaan als mij mogelijk was: doch lichte feilen zijn niet wel te vermijden in dergelijke vervolgvon: gen met staafpens, wier punten op lijnen of in gaten je: moeten geplaatst worden. Ik heb elders een woord gezegd over de feilen, welke men op die wijze begaat kan. Wanneer men den Comparateur van LE NOIR kan gebruiken, kan men voor ss van één lijn instaan: en de Leden der Commission voor de Maten en Gewigten te Parijs, welke benoemd zijn geworden om de Meters onder hun opzicht te doen vervaardigen, hebben zich verzekerd gehouden, dat deze geen „Zos van één lijn met elkaar verzoeten: ook is het niet zonder genoegen, dat ik onlangs vernomen heb, dat een tweede meter in platina, door LE NOIR voor het Observatorium te Parijs vervaardigd, en door de Leden van het Bureau de Longitude onderzocht (+), bevonden is, niet eens jigs gedeelte van één lijn te verschillen met de meter in platina, in 1799, Onder het oog van enige Leden uit de Commission der Maten en Gewigten, vervaardigd, door dezelven naauwkeurig ge» toetst, en eindelijk door de gemelde Commission op eene stijge wijze in de Archives van de Franse Republiek bezorgd, alwaar zij is blijven berusten, en nog aanwezig is. Amsterdam, 10 Maart 1808. Over Maten en Gewichten, Deel 1, blad 60, § 35, en Deel II, blad 96, § 35. Zie het Procès-verbal in de Commissie van de Bewegende Celestische voor 1808, blad 483. Wat weten wij? Kenmerk noodzakelijke zedekundige en wiskundige betogen, waarbij uitgezonderd, weten wij niets, of zoo goed als niets. Dit is de reden, waarom ten alle tijde twist was over den oorsprong der Dingen, over de Vrijheid, over het evenwicht der Magten, over de veelheid der Werelden, over de eb en vloed der Zee, over den invloed der Maan, over de natuur en de werking der Kometen, enz. Heden ten dage worden voorstellen als bedenkelijk geopperd, welke voormaals voor grondbedragen werden aangezien. Op den eenen tijd steekt men den draak met hetgene op een anderen tijd ten voorwerp van vrees of eerbied diende. Wij loopen in een eeuwigheidseinen cirkel van dwalingen en waarheden rond, Van de menschelijke kundigheden mag het zelfde gezegd worden, hetgene men van het Leven heeft gezegd: "Het is een menuet, aan welks einde wij een buiging maken voor het punt, van waar wij zijn begonnen." Men twijfelde niet aan de beweging van de Aarde rondom de Zon, voor Copernicus en Galilei, men twijfelde niet aan hetzelfde voor Newton, aan dat van het bloed voor Harvey; van de zwaarte van de Lucht, voor Torricelli, en van het evenwicht der vloatkundige Krachten, voor deze jongste tijden. En evenwel ging het niet vrechter in de wereld dan tegenwoordig. Wij meenen geleerder te zijn dan onze voorouders, zonder dat wij gelukkiger zijn. Het is moeilijk, dat onze kinderen ongelukkiger zijn dan wij, daar te betogen dat wij behoefte hebben aan kennis. Het is mogelijk, dat het stelsel van Copernicus door een ander zou worden verdrongen, gelijk dit stelsel dat van Ptolemaeus verdrong. Multa renascuntur, et. Het is mogelijk, dat hetgene wij heden ten dage vooroordeelen, nu eens tijden waarheden worden, en hetgene wij heden ten dage als onbetwistbare waarheden in het vak der natuur-, staat- en letterkunde beschouwen, evenzo vele dwalingen en vooroordelen in de oogen van onze meer verlichte kinderen worden. Het is mogelijk, eindelijk, dat het menschelijk geslacht ondervindt, hetgene de bijzondere personen (individueen) onder elkaar vinden, omwentelingen in hun smaak, in kennis begrippen, in hun karakter en in hun verstand. Deze gedachte, die verder zou kunnen ontwikkeld worden, is uit haar aard berekend ter vernedering van den hoogmoed der generatie, die op de voorzekerheid hunner rede en de uitgebreidheid hunner kennis onophoudelijk snoeve. WAT WETEN Wij? 217 Doorluchtige geleerden, heb ik medelijdend zien lachen wanneer zij over de invloeden der Maan hoorden spreken; doch, daarentegen, heb ik de akkerbouwers hartelijk zien lachen, en met de aanmatigingen onzer doorluchtige geleerden openlijk den spoot drijven, door te rade te gaan met hunnen ouden Almanak. Het gevoel der antipathieën en sympathieën dunkt onzen halve-Wijsgeeren onverdedigbaar, die, de krachten der natuur naar de uitgebreidheid van hun zwak verstand afmetende, alles onbefaamd ontkennen, hetgeen zij niet begrijpen... En duizend echte daadzaken bewijzen hunne onkunde en de aanwezigheid der antipathieën en sympathieën. Wat weten wij in de Aardrijkskunde, een wetenschap, over welke wij boeken bezitten in genoegzamen getal om een bibliotheek samen te stellen, bijna zo groot als de Keizerlijke bibliotheek? Wij kennen meer landen dan Strabo; maar kennen wij beter dan hij hunne liggingen, hunne onderlinge afstanden, grenzen, lengten? Wat weten wij in de Geneeskunde meer dan Hippocrates, die, naar men zegt, zonder zich te bedriegen, het beloop en den uitloop der ziekten voorzag; doch die in een van zijn boeken erkent, dat hij, in een hevige ziekte, van de veertig kranken niet meer dan zeventien had kunnen genezen? Wat weten wij in de Wijsbegeerte meer dan Socrates, Plato, Aristoteles, Cicero, en de leraar van Nero? Wie onder de hedendaagse heeft beter over de onsterfelijkheid gefprochen dan Socrates, over de menslievendheid dan Plato, over de staatkunde dan Aristoteles, over de plagen dan Cicero, over het verachten der rijkdommen dan Seneca? Zijn wij bedrevener dan de Ouden in de spraakkunst, in de dialectiek, in de letterkunde, en zelfs in de wiskunde? Wat zullen wij van de Kometen zeggen? Er was een tijd, waarin hun verschijning de voorbode van duizenden rampen was, Men beschouwde ze als boden van de gramschap des hemels; aan de verbaasde volken verkondigden zij aardbevingen, uitbarstingen van brandende bergen, pest, hongersnood of bloedige oorlogen. Die tijden zijn voorbij, en reeds verre achter den rug. Thans is er een Komeet verschenen, en beweegt zich langzaam langs onzen horizon, tijds langer dan een maand, zonder onder de Parijzenaars de geringste ontroering, zonder zelfs de geringste nieuwsbelangstelling te wekken. De verrekijkers van Duitsland en Italië zijn naar den Witus gewend, alwaar dit luisterrijk verschijnsel zich vertoont; de Parijzenaars alleen weten nauwelijks waar de Eclips is, waar de Komeet is, van waar zij komt, en bemoeien zich even weinig, wat er van haar zal worden. Ik breek er mijn hoofd niet meer mee, dan zij; maar ik geef toe, dat deze diepe onverholen onwetelijkheid omtrent een voorwerp, welke eertijds zo veel opschudding in de wereld veroorzaakte, het gevolg eener meer redelijke eigen-zelfheid (egoïsme) is, en niet van meer algemene verspreide kundigheden. Het volk is niet geleerder dan het voor vijfentwintig jaar was: maar het is minder geloofwaardig en beter beredeneerd. Op de vischmarkt en in de winkeltjes te Parijs weet men niet beter wat een Komeet is, dan men in de tijden wist, welke het ons belieft zijden van onkunde en bijgeloof te noemen; maar men bemoeit er zich minder mee, omdat iedereen, zich gelukkig achtende, eener algemene en nog kort verleden schipbreuk te zijn ontkomen, alleen om zichzelf denkt, zich weinig over zijn buurman bekommert, en, met nog grooter recht, niet om hetgene er aan de hemel gebeurt. Maar indien het volk er zich niet mee bemoeit, anderen spreken er van, en spreken er niet altijd over op een wijze, overeenkomstig met de denkbeelden, welke de aanzienlijke sterrekundigen ons daarvan hebben willen geven; dat wil zeggen, met de gezonde natuurkunde. Ik las onlangs in een anders geacht maandwerk, dat het wel zou kunnen zijn, dat de kometen niets anders waren dan een verzekering van dampen. Dit gevoelen is voor het minst zeer vreemd, doch niet nieuw; het was het gevoelen van ARISTOTELES, die beweerde, dat de kometen kortdurende vuren waren, of verhevelingen, bestaande uit verwaarloosde vloeistoffen, boven het luchtgewest opgerichte, ter plaatse, alwaar naar zijn opvatting, de plaats des vuurs is. Volgens deze onderstelling waren de kometen veel minder van de Aarde verwijderd dan de Maan. Newton heeft de valsheid van deze onderstelling beantwoord. Lang daarna heeft Severinus beweerd, dat de kometen uit de Zon voortkwamen, en uit de grootste uitwafelingen daar bestonden. Ook deze onderstelling is door Newton weerlegd. Descartes heeft beweerd, dat de kometen sterren waren, die eerst vaste sterren waren gelijk de anderen, doch die, ver volgens met vlekken en korften bedekt zijnde, in het eigende kwaad licht hebben verloren, zodat toen, hare plakken niet langer kennis behouden, door de draaikringen der naburige sterren zijn meegevoerd, in zover dat zij, naar gelang van hun verschillende grootte en dichtheid, tot aan de loopkring van Saturnus hebben kunnen worden gevoerd: een afschrikwekkend, op welken zij, de stralen der Zon oogstvende, zichtbaar worden, even als de Planeten. Doch in dit opzicht is de Vader der hedendaagse Natuurkunde niet gelukkiger dan ARISTOTELES, welken hij zou mogen. Descartes heeft gedwaald. De Kometen zijn nooit vaste sterren geweest; het zijn vaste lichamen, duurzaam en van dezelfde natuur als de Planeten, die zich onbelemmerd en naar alle deelen des hemels bewegen, in zeer uitgebreide loopkringen; hare sterren zijn zeer fijne dampen, uitwefelende uit de kern der Komeet, door de zonnehitte verwarmd, - De dampen, uit welke deze sterren zijn samen gesteld, zich uitzettende en naar alle de hemelfche gewesten verspreidende, worden waarfchijnlijk, zoo als de Heer LEMONNIER na NEWTON heeft aangemerkt, door de naaste Planeten aan de Komeet aangetrokken, en met derzelver dampkringen vermengd, : Newton voegt er nevens, dat de Kometen noodig zijn tot onderhoud der vachten, die op de Planeten Zich bevinden, die gestaag uitwassen door de groeiing en de verrottingen, en in droog aarde overgaan. Want het is bekend, dat alle planten gevoed worden door en haren groei ontvangen uit vloeistoffen, en van nieuw aarde worden door de verrotting (zoo als blijkbaar is uit den slibber, welken de verrottinge gestaag laat vallen.) Hieruit volgt, dat, terwijl de aarde onophoudelijk aangroeit, het water in de zelfde evenredigheid zou verminderen, indien dit verlies door andere vloeistoffen niet zou worden vergoed. Verder vermoedt NEWTON, dat het fijne gedeelte der lucht, dat gedeelte, hetwelk noodzakelijk is tot het leven en behoud van alle gevoelige en bewerktuigde wezens der aarde, inzonderlijk uit de Kometen voortkomt, - Wegens deze theorie, door den grootsten der bekende natuurkundigen gestaafd, zoude er enige grond zijn voor het volksbegrip aangaande de voorteekens, door de Kometen aangekondigd, naardien derzelver sterren, zich aldus met onzen dampkring vermengende, een gevoeligen invloed op de lichamen der dieren en planten zouden kunnen hebben. Ik wil dit niet beweren; maar het kan waar zijn; en dit is genoeg, of moet genoeg zijn, om ons te bewijzen, dat onze kennis van de Kometen niet verder is gevorderd dan omtrent den invloed der Maan, de Antipathieën, de eb en vloed der Zee, de veelheid der Werelden, de verwijdering der Nevelsterren, de wijdlopige Krachten, de Vrijheid, en duizend andere dingen, waarom de natuur en den oorsprong van welke wij altijd genoodzaakt zijn tot het oude zeggen van Socrates terug te keeren: "Ik weet, dat ik niets weet"; of, met andere woorden, tot onze vraag: Wat weten wij? DE FAKIRS. Zeker, Schrijver, wiens geboorte de natuur zeven of acht eeuwen vroeger moest geplaatst hebben, en die alsdan een zeer gepast medegelopen van Peter de Kluizenaar zou geweest zijn, de Kruistochten predikend, heeft de Christelijke Godsdienst alleen de eere willen geven van de vrijwillige folteringen, welke de godvruchtige Kloosterlingen zichzelf opleggen; welke hij tot de helden van zijn Romans telt. Indien het geoorloofd ware, als een bewijs voor de waarheid van eenen Godsdienst den ijver en moed zijner Apostelen te doen gelden, zal men zien, uit het verhaal der voorvallen, welke ik zal vermelden, en van welke ik zelf getuige geweest ben, dat de Andische Fakirs met onze Monniken wel zouden kunnen wedijveren. Maar gelukkig rustt het geloof der Christenen op vaster grondlagen; en het enige gevolg, welk uit dit tafereel der menschelijke dwaasheden kan worden afgeleid, is, dat de dweperij overal haar helden heeft, en dat die van het Schiereiland aan gene zijde van den Ganges alle hunne mededingers de loef afsteekt. In den jaar 1786 bevond ik mij te Pondicherry, en woonde een feest bij, welk de Andianen jaarlijks in de maand November vieren, op den dag der Volle Maan, aan den voet eens bergs Teruna Maliy (de Heilige Berg) genaamd, en ongeveer vijfentwintig mijlen van de puinen van het Fort St. Dormant gelegen. Een ontelbare menigte pelgrims, van alle kanten des Schiereilands samen gevoeld, was bij deze plegtigheid tegenwoordig. Het feest werd geopend met een raamelijk omgang rondom den berg; vierentwintig kleine pagoden, of tempeltjes, op gelijke afstanden van elkander staande, naakten zoo vele rustplaatsen uit, bij ieder van welke de processie moest stilhouden, en wier tusschenruimten opgevuld waren door een menigte Fakirs, welke de Andianen van de kust van Coromandel, Pandarans noemen. De voornaamsten van henzelf zaten bij het heiligdom der afgoden, vermelden derzelver macht, en prezen derzelver dienst als den heiligsten en meest verdienstelijksten. Allen zochten zich te onderscheiden door de vreemdfheid hunner gebaren, de mismaaktheid hunner lichamen, en vooral door de ongehoorde slagen, welke zij om zichzelf oefenden. Na den berg te zijn rondgegaan, klom men op diens top en de Andiaanse tolk, die mij vergezelde, droeg zorg om mij te doen opmerken, dat deze top vijfzijdig had, ieder van welke gekeerd was naar een der vijf machten, die den God des bergs gaf. De top van den Ternua Maliy bereikt hebbende, men de aanwezigen een gezicht van aanbidding hoorde in het gezicht van een kolom, welke zij de Naald noemen, aangaande welke wordt verhaald, dat de Godin Dleamaya zich daarop plaatste en den vrede floot met haar echtgenoot Aspuren, de God des bergs. Van de aandachtige beschouwing van deze kolom, op welke men met verbaasdheid de fraaiheid en nauwkeurigheid der Griekse gebeeldhouwen en evenredigheid aantreft, werd ik afgetrokken op het zien van eenen Fakir, wiens schrikwekkende toestand hem de bijzondere eer had doen verdienen, dat men aan den voet der kolom voor hem op de knieën viel. Die rampzalige hield Zijne beide armen recht om hoog boven het hoofd verheven, Zijne handen waren geflonken; de gewrichten zijner armen hadden den alle hunne veerkracht verloren; de geledingen waren beenachtig geworden, en zijne nagels, die de palmen zijner handen hadden doorboord, kwamen op de bovenhand uit. Deze Fakir was uit het land der Maratten gekomen; hij was toen ongeveer de veertig jaren oud, en het was nu twintig jaren verleden, dat hij in den vermelde verschrikkelijke toestand leefde. Hij verhaalde, dat hij, op zekeren dag, in de pagode van Rd iaer vurig biddende, met de handen omhoog gehouden in de gestalte als zij nu gezien werden, hij zich verbeeldde dat zij aldus werden vastgehouden, en dat hij van daan af een gelofte deed, dezelfde in die voegen te zullen en blijven, ten einde zich niet te verzoenen tegen de wil der Voorzienigheid. Mijn bedoelens bevat het Martelaarsboek van alle de Gods-diensften der wereld niets, dat in vergelijking komt met dit enggeboord bedrijf van dweperij en moed. OVER EEN BIJZONDER GEBRUIK VAN DE VAZEN, GEMEENLIJK ETRUSCHE GENOMD. Hoewel men veel gesproken heeft over de zoogenoemde Etrusche Vazen, blijkt het echter, dat de kundigste Oudheidkenners nog allemaal niet hebben ontdekt, waarvoor zij dienden. Soms verdubbelde men de zorg, om wel te verstaan te worden, Maar hij heeft de afbeelding van een Vaas uit de Verzameling van MASTRILLI, te Napels, bewaard, waarin de schrijfkunst der zinnebeeldige voorstelling te hulp komt. Men ziet op dezelfde een gevleugeld Genius, in een met bloemen gefundeerd kleed gewikkeld, in de vlammen van een klein offer aan een wijnplenging doen; boven hetzelfde leest men: ,, Calicles is schoon!” met oude Griekse letters geschriven. Zulk een minnebriefje kon geen hoffelijker opschrift voeren, — Men ziet nog heden in de rijke Verzameling van de Abt Vivenna, te Napels, een Vaas van de grootste bevalligheid, die ten opschrift voert: aan de schoone Clymene! En, na twee duizend jaar, ontvangt de schoone Clymene de lof van alle de Vreemdelingen, die deze prachtige Vaas bewonderen. Welke hedendaagse Schoonheid zou zich zulk een gevolg kunnen beloven van het hartstogtelijke Zillet-doux, al ware het op zulk een papier gefschreven, versierd met de geestigste vignetten, en doordrongen van de liefelijkste geuren? De latere galanterie kan echter één gedenkstuk stellen tegen deze minnebrieven van oud Griekenland, Zij is het verfchuldigde als een Schilder uit de School van Raphaël, die, op de dochter van eenen Postbakker verliefd zijnde, hare genügen verwierf, door haar beeldtenis te schilderen op een prachtige tachtigsteemens Vaas van haar Vader. Men bewondert nog heden dit werk in de schoone Verzameling van het Museum te Brunswijk. Het schijnt echter dat onze hedendaagse Porcelainfabrieken een gemakkelijk middel zouden opleveren, om te deze Opzigten met de Ouden te kunnen wedijveren; immers men vervaardigt er alreeds aardige koppen met letters en bloemkroontjes, ja in Duitsland is men zelfs verder gegaan en heeft er Silhouetten op geschilderd: maar het is niet waarschijnlijk dat deze zinnebeeldige spreeken thans opgang kan maken, 't zij omdat ter verkrijging van die maakvotle schilderkunst de kosten te hoog zouden loopen, 't zij omdat de moeders thans hun dochters zoo wel opvoeden, dat het moeilijk zou vallen, haar dusdanige geschenken te doen aannemen, zij eindelijk (en velen zullen deze reden meer gegrond vinden) omdat het tegenwoordig te gemakkelijk valt, zijn liefde zonder omweg te verklaren, dan dat men tot zingebeelden toevlucht zou behoeven te nemen. MATE 224. IETS WEGENS JOAN VAN OLDENBARNEVELD. De werkzaamheid van 's Lands Advocate OLDENBARNEVELD is algemeen bekend, minder echter de volgende trek van zijn ijver, om de Staten van Holland in gewichtige zaken tot spoedig afdoen te bewegen. Wanneer namelijk die Heeren, hoewel hun werks genoeg overvloot, zeer genegen schenen tot scheiden, om eenige Heilige Dagen te vieren, prees OLDENBARNEVELD hunne vroomheid, maar voegde, met de hem eigen rondvaartigheid, daarbij, om hen tot blijven te bewegen: Qui non cessat bene facere, non cessat orare, Dat is: Die niet afstaat van weldoen, houdt niet op met bidden. Deze aanmerking en aanmaning vond ingang, en men bleef. ANEDOTE VAN DEN Schilder LUCA GIRARDINO, GIRARDINO, die, van wegen de vaardigheid, waarmee hij werkte, de naam kreeg van LUCA FAST PRESTO, was een gelukkig navolger van den schildertrant van andere Meesters, en had dus geen zeer bepaalde schildertrant van zichzelf, — Wanneer hij iemands Portret gemaakt had, voor welk hij geen betaling bekwam, bewaarde hij dit stuk eenigen tijd in zijn schildervertrek, eindelijk schreef hij erop: "Dit Schilderstuk is te koop; de Persoon, die het verbeeldt, (en hij voegde er de naam nevens) daarvoor niet betaald hebbende," Met dit bijvoegsel hing hij het in de Koopzal der Schilderijen. Deze trek miste nimmer hem geld op te brengen. DE VERMEEND GEWIGTIGE DIENST, Eerst ijverig Protestant meende den Onderkoning van Kersland, Lord CHESTERFIELD, een gewigtigen dienst te doen, door hem te kennen te geven, dat zijn Koetsier geen Protestant, maar een Roomschgezinde was, en heimelijk en verkleed den Roomfchen Godsdienst bijwoonde. "Wel nu," antwoordde CHESTERFIELD, "ik dank u voor dit bericht: dan moet ik oppassen, dat hij mij niet naar de Roomfche, in plaats van naar de Protestantse Kerk rijdt." SAER AE TE E MENGELWERK, TOT FRAIJE LETTEREN, KUNSTEN EN WETENSCHAPPEN, BETREKKELIJK. Aan de Heeren Schrijvers der Algemene Vaderlands- Letteroefeningen! Van de oudste tijden af bestond bij de meeste Volkeren het gevoelen, dat soms, bij onweders, Steenen van den Hemel vielen; en het Bijgeloof vertaalde zich, dat de vertoorde Godheid die met den bliksem naar aarde smoorde. — Men zocht ter plaatse waar felle bliksemstralen in de aarde geschopt, gebouwen of boomen getroffen waren; en vond men nu of dan in den omtrek Steenen, van een wig- of beitelvormige gedaante, dan werden die, zonder te vermoeden dat ze eenen anderen oorsprong konden hebben, gehouden met het onweer te zijn neergevallen: werd zulk een steen aan den voet van een door den bliksem gespleten boom idee dan was het ontwijfelbaar, dat die donderbeitel den boom gekliefd had! Toen de meer gevorderde Natuurkunde de werkingen der Luchtverschijnselen in klaarder licht had gesteld, inzonderheid toen men de verbrekende kracht van den elektrische bliksem had leeren kennen, werd het vallen van Steenen of donderbeitels met den bliksem ten recht onder de fabelen gerangschikt, en het gevoelen, dat er Steenen uit de lucht konden vallen, zeer verdacht gemaakt, aan dwaling, vooroordeel of bijgeloof toe te schuiven. Regen en soms in een belachend licht gezien, Vreemd is het ondertussen, dat men niet vroeger, dan sinds voor weinige jaren, zich heeft toegelegd, om geregeld te onderzoeken, welke waarheid onder die zo algemeen, bij bijna alle Volkeren, plaats gehavende denkwijze, verborgen was. 't Is toch genoegzaam zeker, dat algemene volksdenkbeelden, van oude tijden afkomstig, ware gebeurtenissen, hoezeer ook sinds eeuwen verloren zijn gegaan, door overlevering, vooroordeelen of bijgeloof vergeten. baar gemaakt, ten grondvlak hebben, Wanneer ook de Natuurkundigen, in later tijd, opmerkzaam gemaakt door geloofwaardige berichten van nieuwelijk uit de lucht gevallen regen of steenen klompen, de aantekeningen van vroegere tijden napoorden, en met de nieuwere berichten vergeleken, bleek het alras, dat zulke gebeurtenissen geen fabelen waren; dat regen soms grotere en kleinere steenklompen; met een verbazingende snelheid door den dampkring bestogen, op de aarde neerkwamen; dat dezelfde, bij hun neerkomst, een zeer helder licht denken zien, op eenigen afstand van den grond met sterke vlaggen van één sprongen, en, van een knappend en pisfend geluid vergezeld, neerkwamen. En dewijl dit, in verre de meeste, zoo niet in alle gevallen, zonder donder of bliksem, zelfs dikwijls bij heldere luchten en het schoonste weer gebeurd was, kon men nu ligtelijk doorzien, dat, in vroegere dagen, een onkundige menigte het licht en de vlaggen, welke zij, bij het neerkomen der klompen, zag en hoorde, voor wezenslijken bliksem en donder gehouden, de gevallen steenen aan dat luchtverschijnsel toege schreven, of zich verbeeld had, dat Jupiter zijn bliksemwissers van donderbolleten deed vergezellen. Toen het niet meer ontkend kon worden, dat zulke gebeurtenissen indelijk nu en dan voorvielen, ontstond onder de Natuurkundigen van den eersten rang hoofdzakelijk vierderlei gevoelen omtrent den oorsprong dier feiten. — Eenigen, als Gassendi, Musschenbroek, Bartholde en G. A. de Luc meenden, dat dezelfde voortbrengselen van Vulkanen op onze aarde waren, of dat Hoozen die feiten van de aarde opgenomen en verwerkt hadden. Anderen, waaronder de Franse Akademisten, en Staml, Gronberg, en Patrin geteld worden, meenden, dat die feiten, op de plaats zelf waar ze gevonden waren, door den bliksem getroffen en gesmolten waren. Hamilton, Edward King, Salvatore en anderen meenden, dat deze feiten, door een samenvloed van derzelver bestanddeelen in den dampkring, gevormd werden. Eindelijk, Biot, Poisson, de Schrijvers van de Bibliothèque Britannique, en inzonderheid de schrandere denkers, hielden dezelve voor klompen, welke niet tot onze Planeet behooren, maar op dezelve, van buiten, uit het grote Ruim aanlanden. CUNO was de eerst, die dit gevoelen ter baan bracht, in een Werk over den grooten IJzerkoolmy, door PALLAS in Siberie gevonden; en, nadat hetzelfde door andere Geleerden beoordeeld was, ontwikkelde hij zijn gedachten hierover nader, in de vernuftige Verhandeling, "welke ik eenheid Hollandsche vertaling dubbel waardig acht, en UEds. ter plaatsting in Ul. Mengelwerk aanbieden. Indien deze moge strekken om vooroordeelen te ontwortelen, bekrompen denkbeelden voor uitgebreide bevattingen te doen plaats maken, om verhevenere begrippen te doen vormen van de grootheden en heerlijkheid, de juistheid en overeenkomst, bij de grootste verscheidenheid, der Sterren- en Wereldstelsels, zodat eer van Hem, die de Werelden daar henen werpt als dun snot, zal ik mijn oogmerk bereikt hebben. KOSMOLOGISCHE GEDACHTEN, BETREFFENDE DE VERMEERDERING EN VERMINDERING VAN DE HOEVEELHEID DER STOFFE VAN DE WERELDE BOLLEN. Door Dr. E. F. T. CHLADNI. 