Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Eene ster, welker spectrum zeer rijk is aan violette stralen zal derhalve, althans in hare uitwendige deelen eene zeer hooge temperatuur bezitten. Van deze type van sterren, waarvan de schoonste van alle, Sirius, de schitterendste ver- tegenwoordiger is, is het aantal zeer groot. Meer dan de helft, 609/,, van alle bekende sterren behooren tot de eerste type der witte (eigenlijk blauwachtig witte) sterren. Zij bezitten eene dichte, heete atmospheer van waterstof, zoo- als aan de vier karakteristieke breede lijnen van haar spec- trum te zien is; daarnaast neemt men bij vele sterren van deze type, een aantal bijna onmerkbaar fijne lijnen waar, die sporen van metaaldampen (voornamelijk ijzer) aanduiden. De sterren van de tweede type, waartoe ook onze zon behoort, bezitten niet meer die schitterende witte kleur, doch zijn geelachtig, enkele zelfs oranje. Daaruit leiden wij af, dat zij ook minder warm zijn. In plaats van eene machtige atmospheer van waterstof, leert ons hier de spectroscoop , door zeer talrijke fijne lijnen dezelfde metaaldampen kennen, welke wij aan onze zon waarnemen. Waterstoflijnen zijn voorhanden, doch zij zijn zeer fijn en volstrekt niet zoo duidelijk als bij de witte sterren. Ook deze tweede type is nog talrijk vertegen- woordigd, haar aantal bedraagt 55% van alle zichtbare sterren. Andere sterren verkeeren in een nog verder stadium van ontwikkeling. Hier verraadt het spectrum op onmiskenbare wijze eene reeds vergevorderde afkoeling. Het violet ontbreekt 4) J. Janssen, L'dge des étoiles. Ciel et Terre. 2° Série. 3% annee, 1887 —1888. p. 465 sqq. | 1 ў 1 WRR сіз аи ова ҮІ ата а аса РЕКЕ СЫ | E 1 | у 75 daarin bijna geheel, breede, donkere banden of zuilen bedekken dergelijke lijnen als bij de tweede type en zijn de kenteekenen, dat de elementen in hare atmospheer zich reeds tot chemische verbindingen beginnen te vereenigen. Zij vormen de derde tvpe der roode sterren, waartoe ongeveer 5% van het geheele aantal behoort. Tusschen de eerste en de tweede tvpe vormen betrekkelijk weinig sterren den overgang: relatief veel talrijker zijn die, welke door kleur en spectrum tusschen de tweede en de derde type moeten geplaatst worden en aldus den overgang van het tweede tot het derde stadium vormen. Behalve de genoemde typen, waarvan men moet aannemen , dat zij in de aangegeven volgorde zich uit elkander ontwikkeld hebben, kent men, als eerste stadium in de ontwikkeling der lichtende hemellichamen, de nevelvlekken, zeer ijle en uitge- breide gasmassa's, naar de thans geldende hypothese ontstaan uit op elkander gevallen donkere hemellichamen, waarin men met zekerheid alleen het bestaan van waterstof heeft kunnen aantoonen. Deze klasse is zoo weinig talrijk, dat zij minder duizenden bevat dan die der sterren millioenen. Naast al deze zichtbare hemellichamen moeten ook vele donkere in de ruimte aanwezig zijn, planeten en vooral ook uitgedoofde zonnen; het aantal en de gezamenlijke massa van deze moet die der zichtbare lichamen zelfs belangrijk overtreffen. Die wereld, welke wij gewoon zijn het »heelal" te noe- men, heeft niet eeuwiglijk bestaan, doeh moet een begin gehad hebben, anders zouden, zooals Fick 1) еп Srccur >) doen opmerken, de natuurkrachten reeds een evenwichtstoestand bereikt hebben en kon de natuur aldus niet meer door ons worden waargenomen. De wereld, die wij kennen, is echter niet oneindig groot. Was zij dat, zoo zou ons, zegt Звсснт, 1) A. Кик, Die Naturkrüfte in ihrer Wechselwirkung, Würzburg 1869 p. 70. з) A. Secom in eene ор den 6%» Maart 1876 te Rome gehouden voor- dracht over de Grootte der Schepping in ruimte en tijd. 74 het hemelgewelf in zijne gansche uitgebreidheid lichtend als de zon moeten schijnen, en daar dat niet het geval is , moeten wij aannemen dat het aantal sterren niet oneindig is. Зесені geeft echter toe, dat zonder twijfel vele donkere lichamen in de ruimte bestaan, die het licht kunnen onderscheppen , doch „wegens den grooten afstand der lichtende en donkere lichamen zouden deze laatsten, evenals het stof in onze atmospheer, wel het licht kunnen verzwakken, doeh niet volkomen absor- beeren. Wanneer de donkere deelen echter zeer talrijk zijn — | | zooals werkelijk het. geval moet zijn — kan die verzwakking van het algemeene licht, naar mij toeschijnt, wel zoo aan- | zienlijk zijn, dat de geheele achtergrond van het hemelgewelf | nog slechts hoogst spaarzaam verlicht is en een donker scherm vormt, waartegen alleen de meest nabijzijnde sterren als | lichtende punten uitblinken. Ook de oogenschijnlijk regelmatige : bouw der geheele sterrenwereld bewijst nog niet met zekerheid , | dat deze begrensd is. De sterrenwereld kan even goed oneindig | uitgestrekt zijn als slechts een beperkt gedeelte der ruimte in- | nemen. Dit staat evenwel vast. dat wij in geen geval tot in | de oneindige ruimte waarnemen, zoodat wij volstrekt het recht | niet hebben, om uit de noodzakelijkheid van een begin der | ons bekende wereld te besluiten tot eene ware schepping, een | ontstaan uit het niet. In ieder geval is het hoogstwaarschijnlijk, dat onze wereld, zelfs in vergelijking met den duur van het langste sterreleven. | ontzaglijk langen tijd bestaat, en dat de boven geschetste | ontwikkelingsgang der hemellichamen zich daarin reeds tallooze malen herhaald heeft. Daar verder het aantal sterren zeer groot is en wij kunnen aannemen, dat die ontwikkeling der. hemellichamen, die overal uit dezelfde stoffen bestaan en be- heerscht worden door dezelfde krachten, steeds volkomen op. dezelfde wijze — hoogstwaarschijnlijk іп hoofdzaak volge de neveltheorie van Lapracr — moet geschieden, zijn wij in staat uit de waargenomen verhouding van het aantal sterre der verschillende tvpen !) den duur van de stadia, welk 75 deze typen voorstellen, vrij nauwkeurig te schatten. Aldus kunnen wij met tamelijk veel zekerheid den duur van het witte stadium ор 60°, уап het gele ор 55?/j, еп van het roode stadium ор 59/, van het gemiddelde geheele lichtende bestaan der sterren stellen; het nevelstadium moet zoo kort duren (minder dan 0.1°/, van den geheelen ontwikkelingstijd) , dat het bij deze schatting kan verwaarloosd worden. Ook de sterren, die in eenen overgangsslaal tusschen de verschil- lende stadia verkeeren mogen hierbij, om hun relatief gering aantal, achterwege blijven. Om de groote eenheid van stoffen en krachten, welke wij overal waarnemen, kunnen wij veilig de gevonden gemiddelde verhoudingen der verschillende stadia van het sterreleven ook op onze zon toepassen. De zon moet den langsten tijd van haar bestaan in het witte stadium hebben doorgebracht, en, dewijl zij zich thans in het gele stadium bevindt, reeds ten minste 60°, of 5); van haar geheele sterreleven achter zich ` hebben. In welk tijdstip van het gele stadium zij nu verkeert is astronomisch en physisch niet te bepalen. Hier helpen echter de gegevens der palaeontologie. Den langsten tijd van het bestaan der organismen op de aarde, zoover wij dat kennen, moet onze aarde meer warmte en zelfs veel meer warmte ontvangen hebben dan zij nu ont- vangt. De zon moet toen met veel grootere kracht geschenen hebben, zooveel grooter, dat zij wel in een geheel anderen toestand moet verkeerd hebben. Daar nu de geschiedenis der zon leert, dat zij den langsten tijd van haar bestaan , in den toestand eener witte ster verkeerend, veel warmer was, dat zij daarop, betrekkelijk snel, van het witte stadium in het gele getreden is en sedert veel minder warm is, terwijl wij aan den anderen kant zien dat de door de aarde ontvangen warmte dezelfde veranderingen ondergaat van betrekkelijk snelle afkoeling na lang- !) Bij welke bepaling wij door den spectroscoop wel geheel onafhankelijk zijn van den subjectieven kleurenzin en van de relatieve lichtsterkte. 76 durige warmte om dan eindelijk den tegenwoordigen toestand te bereiken — mogen wij aannemen, dat de afkoelingstijd der klimaten beantwoordt aan den overgang van hel witte tol het gele stadium, den tijd van sterke afkoeling der zon. De tegenwoordige thermische toestand aan de oppervlakte der aarde heeft zich ontwikkeld in den tertiairen tijd en werd volledig bereikt aan het begin der pleistocene periode. Dat laatste is in ieder geval een geologisch zoo recent tijdstip, dat de sedert verloopen tijd misschien slechts op een vijftigste van dien sedert het begin van de palaeozoische periode kan geschat worden. Wij mogen derhalve verder aannemen, dat onze zon betrekkelijk eerst kort geleden in haar gele stadium is ingetre- den en kunnen, zonder eene groote fout te maken, zeggen, dat zij nu 3; van haar leven als lichtende en verwarmende ster achter zich en nog ?/, te goed heeft. Volgens den tegenwoordigen stand der wetenschap put de zon, zooals Hermnorrz het eerst aantoonde, bijna al hare energie uit de langzame inkrimping van haar gasvormig lichaam en heeft dat ook gedaan van af den tijd van den nevel, waaruit zij naar de theorie van Kant еп Larrace ontstaan is !). HeLmuortz en Sir УУпллам Тномзох 2) berekenden den tijd, gedurende welken de zon met hare tegenwoordige kracht reeds kan geschenen hebben en hoe lang zij nog daarmede zal kunnen voortgaan. Нетмногт; vond voor den verleden duur der zonnewarmte 20 millioen jaren. Zijne berekening berustte op de door Pop er bepaalde waarde der zonnestraling. Volgens de nieuwere bepalingen van LaxeLEY zou de zon slechts 12 millioen jaren op de tegenwoordige wijze warmte en licht kunnen hebben uitgezonden. Тномѕох komt daarom tot het 1) H. vos Hermmourz, Vorträge und Reden. Bd. I. Braunschweig. 1884. р. 25: Ueber die Wechselwirkungen der Naturkräfte, voordracht ge- houden in 1854. Ibid. Bd. IL, p. 57: Ueber die Entstehung des Planeten- systems, voordracht gehouden in 1871. 2) Sir УУпллам Tuowsow, The Sun's Пеш. Proceed. Roy. Institution of Great-Britain. Vol. XII. 1887 p. 1. РАВ rat НЕ качи ода ur ~ ka besluit .dat, alles іп aanmerking genomen, waardoor de reke- ning iets hooger zou kunnen uitvallen, het uitermate voorbarig (»exeeedingly rash") zijn zou, meer dan 20 millioen jaren zonneschijn voor het verledene der aarde als waarschijnlijk aan te nemen, of te rekenen op meer dan 5 of 6 millioen jaren zonneschijn voor de toekomst. Gedurende het witte stadium moet het jaarlijksche warmte- verlies der zon echter veel grooter geweest zijn dan in haren tegenwoordigen toestand , zoodat zij in werkelijkheid gedurende een veel korteren tijd dan 20 millioen jaren moet geschenen hebben. Eene hoeveelheid warmte 20a verdeelende over de 60 tijdseenheden van het witte stadium еп де 5а tot ба warmte van het gezamenlijke gele en roode stadium over 40 tijdseenheden, vinden wij, dat gedurende het witte stadium de zonnestraling met gemiddeld 2.22 tot 2.67 maal zoo groote kracht moet hebben plaats gehad als gedurende het gele en roode stadium. Aldus vinden wij verder voor den duur van het witte stadium onzer zon 775 tot 9 millioen jaren. Wij veronderstellen daarbij, dat de zon tot aan het einde van haar lichtend bestaan met hare tegenwoordige energie zal blijven schijnen. In werkelijkheid echter zal de straling voortdurend verminderen. Nam deze gelijkmatig af, totdat de zon geheel donker geworden is, zoo zou de gemiddelde straling slechts de helft bedragen van de tegenwoordige en de gezamenlijke duur van het gele en roode stadium 10 tot 12 millioen, die van het witte 15 tot 18 millioen jaren worden. Wij hebben echter alle redenen om aan te nemen dat, evenals in het witte stadium (te oordeelen naar de geologische klimaten), ook gedurende het gele stadium de straling maar zeer weinig zal afnemen. Ook doet de relatief korte duur van het roode stadium vermoeden, dat eerst aan het einde van het gele stadium eene aanmerkelijke en snelle vermindering der energie zal optreden. Bij de berekening van 5 tot 6 millioen jaren toekomende warmte was door Тномѕох bovendien reeds de mogelijkheid van verminderde straling in aanmerking genomen. 78 Veel langer zal daarom de duur der zonnewarmte vóór ons niet kunnen zijn en stellig ook een getal van 10 millioen jaren als maximum voor den verleden duur dier warmte en eene tweemaal zoo groote straling in het witte stadium als de tegen- woordige, de waarheid zeer nabij komen. Die overmaat van zonnewarmte zal zeker wel voldoende geweest zijn om eenen merkbaren invloed op de algemeene warmteverhoudingen der aarde uil te oefenen. Het betrekkelijk gering aantal der sterren, die den over- gang vormen van het witte tot het gele stadium, moet beantwoorden aan de relatief korte algemeene afkoeling der klimaten van den tertiairen tijd. Wanneer dan echter, aan het begin van de pleistocene periode, de heerschappij der gele zon is aangevangen en de tegenwoordige klimatische toe- standen reeds zijn ingetreden, zien wij twee of drie malen eene aanzienlijke afkoeling plaats hebben, die tot glaciatie leidt, overal waar daartoe gunstige voorwaarden bestaan. Deze pleistocene afkoelingen moeten bijna even sterk zijn geweest als de verhooging van den warmtegraad gedurende den voor- terliairen tijd en aan zeer belangrijke verminderingen der zonnestraling beantwoorden, welke, met een grooten ommekeer in den toestand der zon hand aan hand gaande, zich door kleur ` en spectrum zouden hebben geopenbaard. Welke kunnen dan de sterren zijn, die in deze glaciale tusschenperioden van het gele stadium verkeeren? Klaar- blijkelijk geene andere dan overgangssterren van de gele tot de roode type, of sterren van de roode type zelf. Het werke- lijk bestaan van dergelijke groote periodieke veranderingen in de straling, gedurende het gele stadium, wordt waarschijnlijk gemaakt door het betrekkelijk groot aantal overgangssterren tusschen de gele en de roode type; door het feit, dat een aantal gele sterren periodieke veranderingen van veel korteren duur ondergaat, waarbij de breedte en de donkerheid der lijnen toeneemt en zelfs sporen van zuilenvormige zonen optre- den, zooals die voor de sterren van de derde type eigenaardig | ELO. KE SE E a Veneri EE 79. zijn: dat verder vele veranderlijke sterren ook tot de overgangs- groép behooren en de meeste tot de roode type; daardoor, eindelijk, dat ook in het lichaam onzer zon korte periodieke veranderingen plaats hebben, waarvan althans eene elfjarige periode der zonnevlekken zeker bewezen is. Waar dergelijke periodieke veranderingen van korten duur bestaan, worden ook langere perioden waarschijnlijk, waarmede de statistische gege- vens der sterrentypen even goed te rijmen zijn, als onze kennis van den physischen en chemischen toestand der zon en de geologische verschijnselen daarop wijzen. Sedert de zon in haren tegenwoordigen, reeds aanzienlijk koeleren toestand eener gele ster verkeert, waarbij een groot aantal chemische elementen in hare atmospheer zijn opgetreden , zijn daarmede — door de mogelijkheid der vorming уап chemische verbindingen namelijk — stellig voorwaarden gegeven tot het ontstaan van periodieke veranderingen der straling. Ik kan in deze korte mededeeling niet verder ingaan op deze chemische verklaring van de veranderlijkheid der sterren en de wijze waarop daardoor indirekt de straling veranderen kan, wil er evenwel aan herin- neren, dat men in den laatsten tijd ook voor de elfjarige periode der zonnevlekken herhaaldelijk op eene dergelijke verklaring ge- wezen heeft. De geologische verschijnselen der pleistocene periode kunnen aldus goed verklaard worden. Hebben ook de schat- tingen van den duur der geheele periode tot zeer ongelijke resul- taten geleid, zooveel staat vast, dat de interglaciale perioden van zeer langen duur moeten geweest zijn en dat de laatste, kortste, - in ieder geval toch nog langer was dan de postglaciale tijd, waarin wij leven. Deze kan dus zeer wel, ook in zijn duur, het equivalent zijn van de interglaciale perioden , waarmede hij door zijne klimatische verhoudingen geheel overeenkomt. Keeren wij nu terug tot den oorsprong der zonnewarmte. Met Hermnourz en Тномзох zoekt men dien tegenwoordig bijna uitsluitend in het arbeidsvermogen dat de massa der zon door de onderlinge aantrekking harer deelen bezit '). Voordat de stof der zon te zamen kwam en heet werd, moet zij in den vorm van koude massa’s in de ruimte bestaan hebben. Volgens Нетмногт7 en Tuowsox is de kracht, die haar bij elkander deed komen, de gravitatie of algemeene aantrekkingskracht der hemel- lichamen, en op die veronderstelling berusten hunne bereke- ningen van den duur der zonnewarmte. Тномѕох °) onder- zoekt de mogelijkheid van een samenkomen der zonnemassa ook nog door andere krachten. Het kunnen, zegt de groote natuurkundige, twee koude lichamen geweest zijn, tegen elkander aanbotsend met de snelheid teweeggebracht door onderlinge aantrekking. Met »enormously less probability” kunnen het ook twee massa’s geweest zijn, die met veel grootere snelheid tegen elkander botsten, dan die der wederkeerige 1) Over andere hypothesen, die men ter verklaring van den oorsprong еп het onderhoud der zonenergie heeft opgesteld , leze men de schoone voor- dracht van Dr. J. P. var per Ѕток »De duur van de omwenteling der zon om hare as", in deel 48, 1888, p. 211 van dit tijdschrift. 2) W. Тномѕох, The Sun's Heat. |, е. p. 13 sqq. 81 gravitatie. Daartoe zouden hunne oorspronkelijke (»eigen") bewegingen bijna volkomen op elkanders middelpunten moeten gericht zijn. Zelfs bij relatief geringe snelheid van eigen- beweging zou eene kleine afwijking van de richting naar elkander toe de botsing verhinderen of de reeds samengekomen lichamen weder scheiden en de twee lichamen zich om het gemeenschappelijke traagheidscentrum doen wentelen. De waarschijnlijkheid van botsing tusschen twee naburige lichamen van een groot aantal, elkander wederkeerig aan- trekkende in de wereldruimte verspreide lichamen, is veel grooter, wanneer die lichamen in rust zijn, dan wanneer zij zich in allerlei, willekeurige richtingen bewegen , met snelheden die aanzienlijk zijn, vergeleken met de snelheden , die zij zouden verkrijgen door de onderlinge aantrekking alleen, en in het laatste geval wordt de kans steeds geringer naarmate de eigen snelheid grooter is. Nu bezitten in werkelijkheid vele sterren en onze zon eene eigen beweging. De snelheid van deze is echter meestal zeer gering in vergelijking met die, welke een lichaam zou verkrijgen door de aantrekking der zon. Terwijl deze laatste 612 K. M. bedraagt, komen aan den sterren- hemel slechts weinig bewegingen voor van meer dan 75 K, M. snelheid en de snelheid der meeste is veel geringer. Maar zeer enkele sterren, zooals 1850 van den catalogus van GROOMBRIDGE , 61 in de Zwaan en een paar andere hebben eene zoo snelle beweging, dat zij niet door gravitatie schijnt te kunnen zijn veroorzaakt, wanneer men althans met Newcome (Astro- nomy, 1878, p. 487) alleen de zichtbare sterren in rekening brengt. In werkelijkheid echter moet de massa en het aantal der donkere lichamen in de ruimte, waaruit de lichtende alleen bij een. zeldzaam samentreffen van gunstige voorwaarden ontstaan, waarschijnlijk zeer veel grooter zijn dan van de lichtende, de sterren, en aldus kan zelfs 1850 Groousripee hare snelheid aan de gravitatie te danken hebben. Dat echter in ieder geval aan den hemel betrekkelijk aanzienlijke snelheden hoogst zelden voorkomen maakt het nog weder onwaarschijnlijker , dat 6 D 82 де energie onzer zon en der andere sterren daaraan voor een groot gedeelte te danken is. Ook kan onze zon, zegt Тномѕох verder, ontstaan zijn uit een groot aantal lichamen, bewegende in verschillende richtingen, en ook dan moet de waarschijnlijkheid van botsing steeds geringer worden, naarmate het resulteerend moment dezer bewegingen grooter is. Ook dan is rust de meest bevorderlijke toestand voor het samenkomen en groote oorspronkelijke snel- heid van beweging de meest ongunstige. J. Crott stelt tegenover deze gravitatie- Hier ie, welke steunt op den vasten bodem der hijnlijkl g, zijne »Impaet-" of stoot-theorie 1). Hij ie dat de lichamen , waaruit де zon is opgebouwd, eene eigen beweging bezeten hebben, veel grooter dan alleen door gravitatie ontstaan zou, еп, toegevende dat botsing daardoor veel onwaarschijnlijker was, ziet hij іп die оп- waarschijnlijkheid juist het bewijs voor de gegrondheid zijner op- vatting. Hij meent, dat botsingen juist bijzonder zeldzaam moeten zijn, anders zou het heelal zich niet in den toestand kunnen be- vinden, dien wij kennen. Zijne gronden komen mij echter uiterst zwak voor en de onwaarschijnlijkheid van botsing van hemel- lichamen met de snelheid, die hij veronderstelt, is zoo ontzag- lijk gering, dat wij, niettegenstaande de talrijkheid der donkere massa’s in onze wereld en den langen duur van het indivi- dueele sterreleven, bijna geen sterren zouden moeten zien. Свои, wordt tot de »impact-theory” geleid door zijne hypothese ter verklaring van de pleistocene glaciatie, welke een langeren tijd voor het bestaan van levende wezens op de aarde vereischt dan de duur der zonnewarmte, voortvloeiende uit de algemeen aangenomen bron, toestaat. Het voornaamste bewijs voor de juistheid zijner opvattingen vindt Crorr daarin, dat geologen en biologen een langeren tijd voor de vorming der lagen en de ontwikkeling van het leven op de aarde eischen dan de 20 1) Men zie vooral: Climate and Time in their Geological Relations 1875, p. 353 sqq., Discussions on Climate and Cosmology. 1885, Chapter XVIII en NIX, en Stellar Evolution and its Relations to Geological Time 1889. | 85 millioen jaren, welke de natuurkundigen daarvoor hoogstens hadden kunnen beschikbaar stellen. Door meting van de sedi- menten, welke de rivieren afzetten, kan men nagaan, hoe groot gemiddeld de denudatie van het vaste land is en aldus bere- kenen, hoeveel tijd er noodig was om de sedimentaire lagen te vormen, waaruit nu de gebergten der aarde bestaan. Deze schattingen zijn slechts zeer benaderende en leiden tot zeer afwijkende resultaten. Het is verder mogelijk en zeer waar- schijnlijk zelfs, dat in vroegere tijden de denudatie veel aan- zienlijker was. Zij hangt in de eerste plaats af van de hoe- veelheid regen en derhalve van den vochtigheidstoestand der lucht. De denudatie is zonder twijfel het grootst in de tropen en werkelijk zien wij ook naar den equator den regenval sterk toenemen, zoodat hij, volgens Murray, daar twee tot driemaal zoo aanzienlijk is als op gemiddelde breedte *). In den tijd der zooveel meer warmte uitstralende witte zon moet de hoeveelheid waterdamp in de atmospheer uitermate groot geweest zijn, en dat wel over de geheele aarde, want wat de streken op hoogere breedte relatief aan warmtevermeerdering bij de tropen te kort kwamen werd hun vergoed door de zeer warme zeestroomingen, welker dampen zich rijkelijk op het land moesten condenseeren. Het zal daarom wel geenszins overdreven zijn, wanneer men aanneemt, dat in dien tijd de denudatie wel tienmaal sterker kan geweest zijn dan zij nu op gemiddelde breedte is — en zoo blijken de geologische tijds- bepalingen voor de oudere perioden niet die waarde te be- zitten, welke Crot en anderen daaraan toekennen. Relatief meer vertrouwen verdienen de biologische gronden voor de aanname van een zeer langen duur der zonnewarmte. De evolutie der organismenwereld geschiedt uiterst langzaam. De ontwikkeling van het drieteenige Hyracotherium (Orohippus) tot het echte paard, die men goed volgen kan, nam de geheele — — 1) J. Мсават, Оп the annual Rainfall on the Land of the Globe. Scottish geogr. Magazine. Vol. Ш. 1887. 8% tertiaire periode in beslag en stellig was de lange tijd van af het begin der palaeozoïsche periode niet voldoende om den geheelen stam der zoogdieren te ontwikkelen. Vleermuizen en walvisschen, die vreemde modificatiën van de zoogdiertype, zijn reeds volkomen ontwikkeld te vinden in de eocene formatie. De oudste zoogdieren, die wij kennen, leefden in de triasperiode ; zij behooren wel tot den laagst georganiseerden tak, de buidel- dieren, doch zijn morphologisch ook zoover reeds verwijderd van lager georganiseerde vormen der gewervelde dieren, dat wij met Warrace son the lowest estimate" den oorsprong der zoogdieren zeer ver terug іп palaeozoischen tijd moeten stellen !). Alleen nog van kleinere groepen еп niet van hoofdtypen of klassen hebben wij de ontwikkeling kunnen vervolgen en het begin ontdekken. Hoe meer wij het oude leven leeren kennen, des te verder in het verledene moeten wij het eerste optreden der hoogere vormen stellen; onder de planten dacht men zich het begin der dicolylen eerst in de tertiaire, vervolgens in de krijtperiode, en nu heeft men deze hoogste klasse ook reeds in de jura-formatie ontdekt. In het algemeen staan de oudste vertegenwoordigers, die wij van iedere klasse kennen, niet aan het begin der ontwikkeling en Darwin houdt het voor onbetwistbaar, dat vóór de vorming der onderste cambrische lagen , lange perioden voorbijgingen, even lang of waarschijnlijk veel langer dan het geheele interval van den cambrischen tijd tot heden en dat gedurende die onmetelijke perioden de aarde wemelde van levende wezens. 1) А. R. WarLacE, Island Life. London 1880 p. 205. Меп vergelijke ook de prachtige rede over de leer der evolutie van Th. Н. Нохгеу, Anni- versary Address to the Geological Society of London іп 1870. Proceed. Geol. Society 1870. In den helderen stijl, Шеп wij van fransche schrijvers gewoon zijn, brengt A. Gaupry een aantal schoone ontwikkelingsreien voor ons in zijn Enchainements du monde animal dans les temps géologiques. Mammifères tertiaires. Paris, 1878. 85 Water, die in deze misschien meer dan iemand tot een oordeel bevoegd is, meent dat de tijd, sedert welken het leven op de aarde begonnen is, niet veel korter kan zijn dan twee en een half maal dien, welke sedert de cambrische periode verloopen is, terwijl hij niet onwaarschijnlijk langer zal ge- weest zijn, omdat, zooals men aanneemt, de terugwerking van het organisme op veranderingen in de omgeving minder sterk is geweest op lage en eenvoudige dan op hooge en samengestelde levensvormen, waardoor de voortgang der orga- nische ontwikkeling gedurende tallooze eeuwen buitengewoon langzaam kan geweest zijn !). Het kan evenwel zijn, dat ook de organische ontwikkeling onder de heerschappij der witte zon sneller geweest is dan bijvoorbeeld in den tertiairen tijd, toen haar licht en hare warmte reeds sterk verminderd waren en waarin wij de ontwikkeling van eenige vormen op den voet kunnen volgen. Die ontwikkeling hangt in laatste instantie af van het optreden van afwijkingen in de constitutie en den fijneren bouw der organis- men en de voornaamste oorzaak dezer physiologische en morpho- logische afwijkingen is, volgens Darwrs, rijkelijke voeding 3). Ook nog op andere wijze zal deze de organische evolutie bevorderen , doordat het aantal individuën eener soort talrijker kon zijn. De vochtige gelijkmatige warmte der atmospheer en de zooveel grootere intensiteit van het zonlicht zullen direkt den planten- groei in hooge mate begunstigd hebben en door middel van den plantengroei ook het dierlijk leven. Dit laatste kan door het intensieve licht der witte zon misschien ook onmiddellijk zijn begunstigd geworden. Morrscnorr, PrLŪGER, vos PLATEN en anderen hadden vroeger gevonden, dat het licht de stof- wisseling van dierlijke organismen en ook van weefsels ђе- vordert. Могеѕснотт еп Fusmı hadden verder gezien, dat, ook bij blinde dieren, blauwviolet licht bijna even werkzaam 1) Warrace, Island Life. p 2) Hooldstuk 22 in Variation pr Plants and Animals. 86 is als wit licht, terwijl rood veel minder invloed heeft 1), Later vonden Fusi en Seat °) bij zoogdieren en vogels juist den minsten invloed van blauw en violet licht; alleen bij padden kwam de maximale werking aan deze kleuren toe. Ре вев vermoedde reeds dat deze sterke vermeerdering der stofwisseling wel indirekt door refleetorisch opgewekte spier- bewegingen of verhooging van den spiertonus kan zijn veroor- zaakt, en werkelijk leerden proeven van Lors met vlinder- poppen 5), dat de oxydatie in de weefsels, wanneer spierbe- wegingen of veranderingen van den tonus zijn uitgesloten, slechts zeer weinig toeneemt. Voor een klein gedeelte moet de ver- hoogde stofwisseling wel aan den direkten invloed van het licht worden toegeschreven en ook Могезснотт еп Fusini zagen dan ook reeds blinde dieren, wel in geringere mate, doch nog zeer merkbaar dien invloed van het licht ondervinden. Het schijnt aldus wel vast te staan, dat licht in het algemeen de dierlijke stofwisseling ook op direkte wijze bevordert en en het is ook bijna zeker, dat in die werking de meer breek- bare stralen van het violette einde van het spectrum, de zoo- genoemde »chemische” stralen, het grootste aandeel hebben 4). Bekend is verder ook de invloed van het licht op den groei der planten, die meestal van dien aard is, dat de lengtegroei daardoor belemmerd wordt (etiolement en positief heliotropisme), zeldzamer bevorderd (negatief heliotropisme). Die invloed komt bijna uitsluitend toe aan stralen van hooge breekbaarheid en het maximum der werking beantwoordt aan de grens tusschen het violet en het ultraviolet. Ook hier derhalve duidelijke 1) Могеѕснотт'ѕ Untersuchungen. Bd. ХП. p. 266 — 428. 2) Ibid. Bd. ХШ. p. 563 5) PrLücgn's Archiv. Bd. XLII. p. 393. даде АЈА EN brt Dire, LT re 4) Yune zag de ontwikkeling der eieren van visschen en kikvorschen het. meest bevorderd door blauw еп violet licht. Verder zij hier herinnerd aan de proeven van ENGELMANN met Bacterium photometricum en die van Lussock met Daphnidae, 87 invloed van het licht in het algemeen en vooral van де »che- mische” stralen van het spectrum. De stofwisseling bij dieren en planten kan aldus onder de witte zon krachtiger geweest zijn. In de anorganische natuur worden de voor licht gevoelige stoffen bijna alleen ontleed door de meer breekbare stralen van het spectrum vooral in het blauw, het indigo, het violet en het ultraviolet. Hoosstmerkwaardig is het nu, dat daarentegen de ontleding der voornaamste licht-gevoelige stoffen in de organische natuur, het »Sehpurpur" in het netvlies van het oog en het chlorophyl der groene plantendeelen, die beide een 200 innigen band vormen tusschen licht en leven — den innigsten wel tusschen eenig verschijnsel der buitenwereld en het organisme — niet vooral van die »chemische” stralen der violette zijde van het spectrum onzer zon, doch van de meest energieke, invloed ondervindt. De kromme, welke de werking der kleuren van het spectrum op het oog voorstelt, bereikt hare grootste hoogte nabij het midden van het spectrum en neemt naar beide einden af — en de kromme van de assimilatie, dat eigenlijke voedingsproces der planten, dat door tusschenkomst van het chlorophyl plaats heeft, beantwoordt aan die licht- kromme bijna volkomen. Naar de nieuwere bepalingen van Lanerey met het buigings- spectrum en den bolometer ligt ook het maximum der energie niet, zooals men vroeger meende, in het ultrarood, doch in et geel, zooals dat van de lichtsterkte en van de assimilatie der groene plantendeelen 3). Ik kan niet nalaten in deze іп het oog loopende overeenkomst, waar men die naar den aard van het stoffelijk proces het minst zou verwachten, een der schoonste voorbeelden te zien уап schikking van het organisme naar de omgeving en de toestanden waaronder het leeft. Onder D Reeds Наху (Handbuch der Klimatologie , Stuttgart 1883, р. 27) maakte op deze overeenkomst der drie maxima opmerkzaam. 88 eene gele zon moet het inderdaad een groot voordeel zijn іп den levensstrijd, wanneer geel de duidelijkste kleur is en wanneer gele stralen de voeding der planten het meest bevor- deren. Die oorzaak van het vreemde verschijnsel aannemende, | moet men ’t verder voor zeer waarschijnlijk houden, dat in den tijd, toen de grootste energie van het zonlicht nog toe- kwam aan blauwe en violette stralen, vooral deze, boven de andere, het oog zullen hebben aangedaan en ook de krach- tigste assimilatie in de plantenwereld teweeggebracht '). Ook deze, misschien boven alle andere gewichtige levens- processen, het zien en de assimilatie der planten, zijn aldus zeer waarschijnlijk onder de heerschappij der blauwachtig witte zon aanzienlijker geweest en ook de »kleur" dier voor- tertiaire zon kan aldus er toe hebben bijgedragen om de organi- sche evolutie vooral op de boven bedoelde wijze, sneller te doen geschieden. (1) In verband daarmede zou men de lang niet zeldzame roodblindheid misschien als een atavisme kunnen beschouwen, een erfstuk uit den tijd, toen het oog onzer voorouders voor roode stralen (die in het witte stadium der zon bijna geheel ontbraken) nog niet gevoelig was. Ковмів (Annal. d. Physiol. 1884 N. Е. Bd. XXII) en later Unruorr (Gräre's Archiv. Ва. XXXIV 4 p. 1) vonden bij het normale oog een kleiner »tweede maximum" van kleuren-onderscheidingsvermogen in het blauw; naar deze beschouwingswijze aldus als een physiologisch rudiment op te vatten. Een ander schoon voorbeeld van schikking van het organisme naar den tegenwoordigen aard van het zonlicht levert de phosphorescentie van den glimworm. Het sterke licht, door dit dier uitgestraald, bestaat bijna geheel uit de groene en gele stralen van het midden van het zonnespectrum met slechts uiterst weinig blauw еп oranje en geen rood en violet. (LANGLEY and Very, On the cheapest form of light. Amer. Yourn. of Science. 1890. Vol. 40. p. 97—113). Dat het maximum der energie van dit licht- spectrum, evenals dat van de gevoeligheid van het oog voor stralen van verschillende golflengte, een weinig in de richting van het violet voorbij dat der maximale energie van het zonnespectrum gelegen is, kan mogelijk ook beschouwd worden als een erfstuk uit den tijd, toen de grootste kracht van het zonnespeetrum aan stralen van kleinere golflengte toekwam dan in haren tegenwoordigen staat. CE 89 Niettegenstaande die waarschijnlijk snellere ontwikkeling in voortertiairen tijd moeten wij aannemen, dat de geheele tijd, van het begin der palaeozoische periode af, niet of nauwlijks voldoende geweest is om ook alleen maar de zoogdieren uit lagere vertebraten te ontwikkelen. Vasthoudende aan de mee- ning, dat de geheele ontwikkeling op de aarde heeft plaats gehad, moeten wij aannemen, dat de tijd, voorafgaande aan dien, waaruit wij met zekerheid leven kennen ten minste even lang geduurd heeft. Im plaats van een tijd van 20 millioen jaren voor den verleden duur der zonnewarmte, dien Cnorr еп de meeste geologen en biologen zelfs te kort achten voor de ontwikkeling van het leven dat wij kennen, zijn er nu slechts 10 millioen jaren zonnewarmte beschikbaar en daarvan kunnen hoogstens 5 millioen jaren, waarschijnlijk slechts veel minder, voor het leven sedert het begin van den palaeozoischen tijd in aanspraak worden genomen. Inderdaad hebben de schattingen van geologen en biologen geene onaantastbare waarde en is de door nor, berekende langere duur ook physisch hoogst onwaarschijnlijk. Het is verder nog waarschijnlijker dat het eerste leven , dat op de aarde verscheen, daar niet ontstaan is, dan dat dit wel het geval is. Mannen als Hermuorrz, Тномѕох en Du Вол-Веумохр !) hebben de mogelijkheid aangenomen, dat de eerste levenskiemen met meteorieten op de aarde Zijn aangekomen. 0. Hann heeft in een der gewoonste soorten van meteorieten, de chondrieten, lagere dieren: sponsen, koralen en erinoieden meenen te herkennen; zijne ontdekking heeft echter geene algemeene instemming mogen verwerven. nnn (1) H. vos Hermuourz, Vorträge und Reden. Braunschweig 1884. Bd. II. P. 91 en 347. "УУ. Тномзох in: Report of the Alth Meeting of the British Association for the Advancement of Science, 1871, The Presidents Adress. p. 8. E. pv Bors-Rermoxp, Ueber die Grenzen des Naturerkennens. Rede Leipzig 1872. Uitgaat van 1882. p. 23 еп noot 13. 90 Met veel meer recht mag men de aanwezigheid van resten van organismen daaruit afleiden, dat eenige meteoorsteenen eene brokkelig aardachtige, zwarte verbinding ven koolstof, water- - stof en zuurstof bevatten. Daar millioenen sterren, volgens | de heerschende kosmogonische opvattingen, evenals onze zon, 3 door planeten moeten omgeven zijn, is het, wegens de eenheid | van stof en van kracht, die wij in de geheele natuur waar- | nemen, ook hoogst waarschijulijk, dat een groot aantal van deze ook alle voorwaarden voor het bestaan van leven zullen aanbieden, zooals die ` op de aarde gegeven zijn. Tot dat resultaat leidt met groote zekerheid de waarschijnlijkheids- rekening !). Bij de botsing van met groote snelheid bewegende bewoonde hemellichamen zouden de brokstukken van deze — wat volgens de algemeene opvatting de meteorieten zijn — eerst met planetarische snelheid weggeslingerd, zelfs omgeven door een luchtmantel, de aarde kunnen bereiken, en in spleten en dergelijken voldoende tegen verbranding in onze atmospheer beschut, zouden levenskiemen daarop kunnen worden over- geplant >). Zonder twijfel moet men, met pu Bors-Revuonp, in ће! eerste ontstaan van levende wezens niets bovennatuurlijks zien, niets anders dan een uiterst ingewikkeld mechanisch vraagstuk 5); wij hebben echter dat ontstaan nog nooit kun- nen waarnemen en niet het ontslaan, doch de ontwikkeling van het eenmaal gegeven leven is het, waarin Damwiw ons een zoo veel dieper inzicht gegeven heeft. Het leven op de aarde is een samenhangend geheel, waarvan wij ook in de oudste | palaeontologische oorkonde het begin niet vinden en het kan 3 ons niet verder brengen in de graphieten, anthracieten, bitu- E mens еп kalkgesteenten der archaïsche lagen dat begin te | plaatsen, al zijn deze ongetwijfeld van organischen oorsprong. | 1) J. Зснвихев, Die Bewohnbarkeit der Welten. Himmel und Erde. Nov. 1890 p. 78. 2) Негмногта, 1. с. p. 347—348. ) De Воз-Веумохр, 1. c. i 25. 91 Wanneer wij echter ook hier aan het in de natuurwetenschap zoo vruchtbare beginsel van het actualisme blijven vasthouden, moeten wij het betwijfelen of wij dat begin van het leven wel ooit zullen vinden. De physische mogelijkheid van eene overplanting van organisch leven van andere hemellichamen gegeven zijnde, is het, naar onze tegenwoordige kennis der organische wereld, waarschijnlijker, dat wij haren oorsprong op aarde niet zoeken moeten. Wisten wij zeker, dat de door de zon voor het leven op de aarde beschikbaar gestelde tijd niet voldoen kan voor de geheele ontwikkeling van dat leven, zoo zouden wij daaromtrent zekerheid hebben, die wij nu echter nog missen. Wij moeten aannemen, dat millioenen van de zonnen, die des avonds in stillen luister voorbij trekken, licht en warmte uit- zenden naar levende wezens op werelden, die wij niet zien, doch van welker bestaan wij volkomen zekerheid hebben — en dat, te oordeelen naar de uiteenloopende ontwikkeling , die wij alleen reeds op onze aarde waarnemen, onder die bewoners van vele millioenen andere planeten, wezens zijn, die op den weg der ontwikkeling reeds evenveel verder zijn voortgeschreden als wij volkomener zin dan de ameebe. Daar wij verder op de aarde aan de meest samengestelde levensvormen ook de hoogste uitingen van het bewustzijn waarnemen, is het verheffend te kunnen denken, dat onder die tallooze en in verschillende richtingen ontwikkelde levende wezens, waarmede wij door banden van bloedverwantschap verbonden zijn, eenige zijn, voor wie onze duisterste raadselen helder zijn als de dag en wier blik in het verledene en de toekomst bijna even scherp is als in het heden. Еп, terwijl wij weten, dat nood- zakelijk eenmaal de tijd komen zal, dat de levenonderhoudende energie onzer zon uitgeput en daarmede de, ten koste van al den strijd, den arbeid en de opoffering van zoovele geslachten der aarde, verkregen ontwikkeling te vergeefs geweest is, ligt er toch eenige troost in de gedachte, dat dan in andere werelden de ontwikkeling van verwante wezens voortgaat en dat van 92 de groote levensvlam, dat eeuwige vuur, slechts eene vonk is uitgedoofd, terwijl die vlam zelf steeds even helder blijft en | misschien nog in helderheid toeneemt. | Toeloeng-Agoeng , den 15%” Januari 1891. VOORLOOPIG BERICHT OMTRENT НЕТ ONDERZOEK NAAR DE PLEISTOCENE EN TERTIAIRE VERTE- BRATEN-FAUNA VAN SUMATRA EN JAVA, GEDURENDE HET JAAR 1890, DOOR EUG. DUBOIS. Gedurende de eerste drie maanden van het afgeloopen jaar werd het onderzoek voortgezet in grotten van Sumatra's Westkust. Voornamelijk nabij den westelijken en den oostelijken oever van het meer van Singkarah werden daar nog vele overblijfselen bijeengebracht van eene fauna, welke volkomen equivalent is met die uit de Lida-ajer-grot bij Pajakombo en uit eenige grotten der onderafdeeling Lintou en Boea. Zij is gekarakte- riseerd door de relatieve talrijkheid van den orang-oetan, naast andere nog op Sumatra levende soorten. Terwijl geologische verschijnselen aan de grotten en feiten van de verspreiding der dieren zonder eenigen twijfel op voorhistorischen tijd wijzen, kan aan deze fauna, welke — althans bijna — geheel uit nog levende soorten bestaat, in de rei der geologische formatiën toch geene plaats worden aangewezen in het pleis- tocene, wel echter in het holocene tijdvak. Ook in grotten van de afdeeling Ngrowo der residentie Kediri Op Java, gedurende de laatste helft van het afgeloopen jaar onderzocht, werd geene andere dierenwereld aangetroffen. Haar praehistorisch karakter bleek hier echter nog duidelijk uit het voorkomen van deelen van menschengeraamten (schedels) met 94 kenmerken van het australische ras, dat aldus waarschijn ши 3 | het autochtone ras van Java is. E Ouder is ongetwijfeld de fauna van groote vertebraten , welke | in den Goenoeng Kendeng, аап de grens der residentiën Kediri, | Madioen en Solo met Rembang en Semarang: in den Раћ-ајат | (Z. van den оета) іп Japara; in het westelijk. gedeelte | der residentie Jogjakarta, en op enkele andere plaatsen van 3 Midden-Java door Јохвионх, RapeN-Saren e. a. ontdekt is еп | later door Martın nader bekend werd. Іп de laatste helft van ` 1890 werd uit den Kendeng eene groote verzameling overblijf- selen van deze belangrijke vertebraten-fauna bijeengebracht. | Daardoor kon een aantal soorten bij de reeds beschrevene | gevoegd worden, werden de laatste beter bekend еп ook belangrijke gegevens aan de hand gedaan ter beoordeeling van | het geologisch karakter der fauna, en daardoor tevens de geologie | van Midden-Java op welkome wijze toegelicht. 3 . Tot heden konden reeds de volgende geslachten en soortegi bepaald worden : - Mammalia. Primates. Homo, spec. indet. Carnivora. Felis, spec. indet. Hyaena felina, Bose. Ungulata. Elephas indicus, L Stegodon , spec. indet. Tapirus, зрес. indet. Rhinoceros javanicus, Cuv. Bos (of Bison?), spec. nov. Bubalus buffelus, Buum. (B. palaeindicus ` Е. еі € Bibos banteng, Rarru. Anoa, spec. nov. Axis avis, Enxr. (Cervus L ydelderi | Martın), Cervus (incl. Russa), spec. indet. Sus celebensis, Mirt. var. Sus verrucosus, Muur. ? 95 Sus villatus, MūLL.? Hippopotamus, spec. nov. Reptilia. Chelonia: Testudinae (fam). — Trionychidae (fam). Crocodilia. ` Crocodilus porosus, Scuwkip. Garialis gangeticus, GwEL. Verder enkele zoetwater-mollusken, behoorende tot recente soorten. Vau Homo is nog slechts een klein fragment der onderkaak gevonden; in één opzicht is de afwijking van de eenige levende soort van dit geslacht zoo groot, dat het geraden scheen voor- loopig van eene nadere bepaling af te zien. Een fossiel van Hyaena schijnt geheel overeen te komen met H. felina uit de Siwaliks, die echter waarschijnlijk iden- tisch is met de pleistocene H. sinensis, Owen, uit grotten in China. Van Æ. indicus zijn waarschijnlijk ook де door Prof. Marin, als E. hysudricus еп E. namadicus, van Java beschreven frag- menten van kiezen afkomstig, Martın heeft vier soorten Slegodon van Java beschreven, waarbij deze geleerde, in tegenstelling met Гуреккек (die zelfs eenigermate geneigd is om onderling zoo sterk afwijkende vormen als S. ganesu en S. insignis lot ééne soort te rekenen) reeds aan zeer geringe afwijkingen het karakter van soortkenmerken toeschrijft. Van Mastodon werd onder de talrijke overblijfselen van olifan- ten geen spoor aangetroffen; het door Prof. Мавтіх als van dit geslacht afkomstig beschreven brokstuk van eene kies gelijkt echter zoo sprekend op het achtereind van sommige Stegodon- kiezen, dat aan die onderstelde identiteit zeer sterk moet getwijfeld worden. Verder komt schuine afslijping der punten van stoottanden ook bij andere olifanten voor. Van eene nadere studie der vele verzamelde Stegodon-resten moest voorloopig nog worden afgezien. Het waarschijnlijkst is daaronder 5. ganesa vertegenwoordigd, Deze soort, en mis- schien ook S. insignis, wordt in Voor-Indië tevens in pleistocene 96 lagen gevonden; stegodonten zijn derhalve volstrekt geene | Leitfossiliën voor де Siwalik-formatie. Eene kies van Tapirus is misschien van T. indicus afkomstig. | Van Rhinoceros kon met zekerheid alleen R. javanicus herkend worden; twijfelachtig is eene tweede soort, die zich door | meerdere grootte schijnt te onderscheiden. Een Bos met sommige Bison-kenmerken is zeker niet iden- tisch met Bison sivalensis of Poephagus grunniens , waarschijnlijk echter de voorvader van het tamme javaansche rund. De reusachtige Bubalus palaeindicus is de voorvader van onzen karbouw en daarmede specifiek identisch. Een Bibos is, naar de voorhanden deelen van den schedel en hoornpitten, niet of nauwlijks van den levenden banteng | onderscheiden. Een Апоа, welke de grootte eener geit moet bezeten hebben en waarschijnlijk geen andere dwergbuffel is dan de kleine santeng, waarvan de javanen verhalen, komt met geene bekende levende | of fossiele soort overeen. De door Prof. Martin — naar eene als rechter beschrevene, onvolledige linker geweihelft — opgestelde Cervus Lydekkeri is identisch gebleken met de thans in Voor-Indië levende Axis. Eene tweede soort van hert bezat een veel zwaarder gewei. Een derde vorm van gewei kan misschien slechts het karakter eener individueele afwijking hebben. Eene onderkaak van Sus bezit in zoo hooge mate de ken- merken van die der op Celebes levende soort, dat het verschil zeker geringer is dan tusschen de laatste еп S. philippensis , Мил., die volgens Менвіхе slechts eene variëteit is van het zwijn van Celebes, Anders gevormde zwijnekiezen komen het meest overeen met die van S. werrucosus; weder andere met S. vittatus. De thans levende gonteng der javanen (S. verrucosus) is met het Gelebes-zwijn zoo nauw verwant, dat eenige schrijvers hem voor dezelfde soort houden; de fossiele variëteit stelt dezen verwantschapsband nog duidelijker in het licht. De door OUT P, * EN КОРКОТ ҮҮ ШЕК КЛ Т Лы INIT SS СНЕ DOG ТҮКӨ ГУ. КИ Cea ЈА e EE У EN SC SÉ Бере 5 97 ' Prof. Martın als van S. hysudricus beschreven onderkaak is hoogstwaarschijnlijk afkomstig van het wijfje derzelfde fossiele javaansche variéteit van S, celebensis 1). 