Verhandeling Over den Nederlandschen Versbouw
d — 9 — BORMANS erkende, dat er wetten voor ‘trijm en voor de maat bij de middeleeuwsche dichters bestonden, dat het noodzakelijk was deze te doorgronden, even als de tropen er t elker stonde in voorkomende. Dit was al een licht- straal: de morgen was nabij.. Doctor JONCKBLOET, dien wij spoedig nader zullen leeren kennen, denkt (1) dat Bormans stelsel bij de Vlamingen algemeenen bijval hebbe gevonden : wij betwijfelen zulks. - Inderdaad, BLOMMAERT, na de meening van velen, ontstaan uit het verbasterend afschrijven der kopisten, dat de oude dichters op toon noch maat pasten, voorge- dragen en gezegd te hebben: » Professor Bormans #eeft onlangs de aandacht der taalkundigen op dit belangrijk punt getrokken ”, hing daarom nog t Bormansche stelsel niet aan, dat hij wel uiteenzette, maar niet. beoordeelde (2). Meer genegen daarvoor scheen SNELLAERT, als hij be- weerde (in zijne bekroonde Verhandeling over de neder- duitsche Dichtkunst in Belgie, blz. 33), dat de oulings bij de Franschen gebruikte versificatie de waarschijnlijk- heid van het stelsel vermeerderde, leerende dat de ouden een vast geregeld getal lettergrepen gebruikten, en hunne verzen in iamben, en vooral in trochæën opstelden. Dit wat een paar vlaamsche schrijvers betreft, die, zoo men ziet, de zaak niet opzettelijk nagegaan hadden. De hollandsche professor pE Vries, welke dacht dat men gemakkelijk, bij 't vergelijken der verschillende hand- schriften, den text kon herstellen en de oorspronkelijke maat opdefven, trad bepaeldelijk op BORMANS spoor. Maar WILLEMS had de ouden te veel van nabij leeren kennen (zoodat hij zelfs een Belgisch Museum, daaraan ge- © deeltelijk gewijd, sedert 1837 uitgaf), hij was nu te zeer met de prosodische werkzaamheid der Duitschers bekend, dan dat hij zich een oogenblik door zulk eene aardigheid zou: (1) Blz. 33 van zijn werk Over middennederlandschen Versbouw.. Amsterdam 1849. (2) Oud-vlaamsche Ged., blz. 41. — 10 — hebben laten blinddoeken, die opgenomen werd in den Messa- ger des Sciences historiques de Belgique (1837). Al dadelijk bij ’t ontploffen van 't Bormansche stelsel verklaarde hij, in zijn Belgisch Museum (I, 455), dat hij het standpunt door den professor gekozen niet kon bijtreden; terwijl hij wat later aanmerkte, dat de regelmatigheid bij de ouden niet gelegen was in de evenredigheid of het gelijke tal syllaben van iederen regel, maar in de toonslagen. » Er zijn vier zulke slagen in elk der verzen van Loud gedicht: Vander zielen ende vanden lechame (voegde hij er bij), en deze vallen altijd op de wortelsylben (1).” | D& gedicht ving aldus aan: Eens náchts in éene winter tide , Als óver ál de wérelt wide Was álle dinc van rüsten blide, Quam mi te vóren van énen stride, In mínen slépe daér ic lách, — enz. Dan reeds vijf jaren vroeger had LACHMANN in de Ver- handelingen der koninklijke Academie van Berlijn dit alles in het breede uiteengezet (2). Grimm beweert in zijne Gramm. (IV, blz. 368), daar hij spreekt van de regels der oude duitsche Versificatie, dat men LACHMANN als den opdelver daarvan hebbe te beschouwen (8). JONCKBLOET, die ez professo over den middennederlandschen Versbouw onlangs heeft geschreven, trad dit gevoelen bij, ontwikkelde in korte trekken het systeem van den duitschen Versbouw volgens LACHMANN, en nam zijne woorden tot leiddraad bij zijne beschouwingen (4). ` (1) Belgisch Museum, IL 77. | (2) Ueber althochdeutsche Betonung und Verskunst , in de gemelde Abhandl. der Berliner Academie, 1832, s. 235 — 237. {3) Dessen Findung und Herstellung wir erst LACHMANN6 Scharf- sinne verdanken. (4) Blz. 45 — 47. — 11 — Wij bejammeren, de vroeger aangehaalde uitgave der Nibe- lungen van 1815 niet bij der hand te hebben, om te zien in hoeverre de inleiding eenig licht over `t behandelde punt ver- spreidt; maar blijkbaar is 't, uit de voorrede der uitgave van dit duitsche Epos, door VONDER HAGHEN, volgens welke wij de regels van 't Nevelingenvers zullen voordragen, dat in allen gevalle deze geleerde een twaalftal jaren vroeger LACHMANNs stelsel daarin vooruitstreefde. Uit die derhalve reeds lang ontsloten bron putte Mons in zijn Uebersicht der Niederl. Volksliteratur (blz. 30-31). JONCKBLOET, die, meenen wij, de eerste maal tegen 't Bormansche stelsel in 1842 bij ’tuitgeven van Die dietsche Doc- trinael te velde trok , bracht daarbij het volgende in `t midden: » Dat BILDERDYK, in dit stuk zeker de meest bevoegde rechter (?), bij onze ouden aan geene onduitsche trochæen of iamben dacht, blijkt uit meer dan eene plaats, b. v. als hij in zijne Taal- en Dichtk. Verscheidenheden (blz. 108) zegt: » » Verzettingen van een korter voor een langer woord was den afschrijver gansch niet vreemd, en dit, nevens de ver- andering der oorspronkelijke spelling van eens auteurs hand- schrift, en andere eigendunkelijkheden van die scribenten, heeft de melodij, die er in die oude verzen was, zoo geweldig verduisterd.”” En op die melody, zoo als BILDERDYK die noemde, had ook zeker de schrijver van Der leken spieghel het oog, als hij (Ide b., C. xvm) onder de eerste ver- eischten van een dichter noemde de kunst van: Te rechte vougen die woirde , Ele tsinen scoensten accoirde. » En dat werkelijk onze ouden het duitsche beginsel in hunne wetten van Versificatie huldigden, blijkt bij het in- zien hunner schriften zoo duidelijk, dat het te verwonderen is, dat nog niemand dit opmerkte, dan alleen de omtrent enze letterkunde zoo hoogst verdienstelijke J. F. MONE, die zulks kortelijk aantoonde in de inleiding op zijn Ueber- sicht der niederl. Volkslit., maar wiens systeem, dat even- wel het eenige is dat op ware gronden rust, door niemand werd omhelsd.” | — 12 — Tot dusverre JOXCKBLOET, wiens naauwkeurigheid hier in gebreke blijft. Later, bij ’t opzettelijk nagaan van Moyes stelsel (waarin Boxwaxs op zijne beurt niet alles juist vond), immers bij het uitgeven eener inderdaad zeer vlijtig bewerkte Verhandeling over dien Versbouw liet JoscKBLOET, Mose voor LACHMAXX varen, en gaf ook dezen verkeerdelijk den palm der ontdekking. Dit alles kan ten bewijze strekken, hoe belangrijk ook het historieke van de Prosodie eener taal is; de Chronologie, die fakkel der geschiedenis, kan ook hier voor geene beu- zeling doorgaan. Had JoxcxBLorr haar ten gids geno- men, had hij aanvankelijk de regelen, die VONDER HaGney op 't Nevelingenvers voordroeg, toegepast op het daaruit gesprotene episch middeleeuwsch vers, dan ge- looven wij, dat het vraagstuk van 't begin af aan grondig zou kunnen behandeld zijn geweest. Nog in 1845 bekende Lurors, die ex cathedra sprak, en met een, vooral als grammatikaal werk, hoogst belangrijk Handboek over den vroegsten bloei der nederl. Letterk. optrad, zonderling genoeg, dat men » als grondtoon altijd die maat van vier voeten of liever afsnijdingen in de midden- nederlandsche verzen hoort doorklinken, zoodat men ze wel eenigermate scandeeren kan, maar dat ze naar de regelen onzer tegenwoordige Prosodia hoogst gebrekkig schijnt.” De uitgever des romans van Heinric en Margriete van Limborch ging ten minste geen stap achterwaart, zoo als Lurors. L. Pm. C. v. D. Berem erkende die vier hebungen, doch niet, als in onze hedendaagsche verzen, altijd uit hetzelfde aantal lettergrepen bestaande (eene een- toonigheid, zegt JONCKBLOET te rechte, die voor het oor onzer voorouders onverdragelijk zou geweest zijn, en zelfs onder ons alleen door 't gedurig veranderen der cesuur kan voldoen). v. D. BERGH voegde er bij: » Maar bij de ééne sylbe, waarop 't accent viel en die daardoor in de arsis stond, voegde men naar willekeur een, twee, drie of vier korte lettergrepen; even als men in de muzyk onverschillig een vierde noot door twee achtsten, een — 13 — triool of vier zestienden kan vervangen; als bij voorb.: Evax die | cóninc van | Arra | góen, Dié ten | besten is ver | gaén sijn | doén. " Op welk tweede vers men echter kan aanmerken, dat men 't aldus met een dubbelen voorslag kan scandeeren: Die ten | bésten | ís ver | gaén sijn doen. Wij betwisten niet de juistheid der aanmerking (want t Leven van Sint Christina staaft die door menigen versre- gel), maar de stellige juistheid der toepassing. Even als JONCKBLOET, liet BORMANs de voorvaderlijke spreuk gelden: De tijd zal leeren; even als hij kwam de Professor, aan wien JONCKBLOET de eer bewees zijne Ver- handeling van 1849 met een zendbrief aan te bieden, op het vraagstuk, althans in zijne bijzonderheden, terug. In den beginne dezes jaars namelijk zond hij het boek, reeds in 1841 aangekondigd, in de wereld. De vaderlandsche BentLei twijfelde ditmaal niet meer aan de onverbasterde echtheid van ’t door hem uitgegeven handschrift: dit eerste punt was dus uit den weg geruimd. Echter ging hij voort, doch bloot vergelijkingshalve, onze oude verzen in hunne vor- men met die der Grieken of Latijnen te scandeeren: iets waar- van wij tot heden het nut niet hebben kunnen inzien. Hij bepaalde zich ook niet, bij het bewonderen van zijn degelijk gebakerd letterkind, tot het nagaan der voetverdeelingen van ’tvers, zijnen voorslag, en enkele nog betwiste of betwistbare punten, maar weidde over den kunstmatigen Versbouw van GEERAERT (dien de Professor voor den dichter en afschrijver van ’t werk houdt) met voorliefde uit. Het gedicht schijnt ons mede onder dit opzicht zeer merk- waardig. Om dit alles te beter te doen verstaan, en ja, eenigsins zinnelijk te maken, nam BORMANS, gelijk vroeger KINKER, en zoo als ook L. Pu. C. v. D. BERGH en WILLEMS, zijnen toevlucht tot de toepassing ‘van muzyknoten op de syllaben, wier min of meerderen duur hij wilde aanschouwelijk maken; doch eerbiedigde telkens den klemtoon als eene noodzakelijk — l4 — lange syllabe daarstellende, iets dat Kinker niet altijd bij de metrische scansie had gedaan (1). Zoo het waar is dat de lyrieke geestdrift de eerste en zuiverste bron der Poëzy is geweest; dat zij, als hare zuster, de Muzyk, door deze begeleid en bestuurd werd (hetgeen overigens de verschillende lyrieke maten der ouden beves- tigen); dan is de gedachte van den tijd der syllaben met die der muzyknoten in evenredigheid te stellen, zeker met den eersten bekwamen prosodist geboren. Dat zij haar practisch nut blijft behouden, bewijzen de studien onzer Prosodie, welke nog heden de echte toonzetters verplicht sijn te doen, willen zij niet beneden de hoogte derzelve blijven, terwijl ook de dichters bij ’t nagaan van door hen uitgeboezemde lyrieke stukken, voor zang opgesteld, den toonzetter in meer dan één opzicht niet mogen uit het oog verliezen. Kr is geen twijfel aan; had men bij de eerste aarzeling, de muzikalische slagverdeeling op de rhythmische slagver- deeling der oude gedichten toegepast, de oude versmaat ware ab ovo gevonden geweest. Kindelijk verademen de rhythmocratische Columbussen na hunnen langen tocht, na hunne lange worsteling. Sijt vrolic, het es gheworden dach! Terwijl het voor omtrent twintig jaren nog vrij duister wees (1) Waar Bormans zulks uit het oog verliest, zoo als in zijne gemee prooven van 1837, of in zijne laatste bewerking, is 't waar- schijnlijk uit onoplettendheid. Waarover te zijner plaatse. WU bepalen ons hier het vers aan te halen, met de Bormansche R4 Maer | dl si quam | weder gin | gen sise vaen. Voorkomende blz. Let van het » Leven van Sinte Christina de wanderhare, in oud-dietsche rijmen , naar een parkementen handschrift, wie de NUVde of XVde eeuw, met inleiding, aanteekeningen en andere hijvoegsels. Gent, 1850. — 15 — uitzag in Vlaanderen, Een te recht geacht belgisch tijd- schrift, le Messager des Sciences et des Arts, haalde des- tijds (1835) een lied van JAN I, Hertog van Brabant (f 1294), aan, en wel naar eene oude vertaling, denkelijk van de XVde eeuw: Menech creature es blide, Die onthier in sorgen was: Dats natuerlike omme den tide, Doch hout mi minne in enen pas: Si doet mi dat ic verswine. Genade, cusche, werde, fine, Om u pensic dach ende nacht. Mi esset droeve van haer te sine; Nochtan so lidic bi haer pine: Dat doet oprechter minnen cracht. Welnu, deze taalmuzyk, waarbij reeds zoo geestig met het rijm gespeeld wordt, noemde dit verdienstelijk tijdschrift des essais barbares: iets dat WILLEMS verontwaardiging te rechte gaande maakte. De vier klemsyllabige slagen die ’t middeleeuwsche hoog- en neêrduitsch vers grondvesten, en die men in de voorgaande regels ontmoet, waren reeds eene uitdijging van de drie- slagige verzen. Van daar het onderscheid dat men deswege bespeurt in het eerste en tweede, later opgestelde, gedeelte van den Reinaert de Vos, door WILLEMS uitgegeven. Ook de reize van Sinte Brandaen behelst vele verzen van drie toonslagen, terwijl de meeste tot vier, sommige tot vijf beloopen; welke korte verzen, zoo wel als 't onder- werp zelf, van de schemerende oudheid des werks getuigen, zoo dat WiLLEMS dit dichtstuk, hetwelk tot de XIIde eeuw zou behooren, als een der oudste vlaamsche be- schouwde (1). (1) Uitgegeven als fragment, door BLOMMAFRT in 1838, en vol- ledig in 1841, | — 16 — In het gedicht de Rose, door HEIN van AKEN, reeds in 1330 overleden, bemerkt men dat de vier heffingen algemeen zijn. Hét seit ménech dát in dróme (1) Niet él en és dan idele góme Lógene en öngewärechhede Nôchtan héeft men ter ménigher stéde Dicke die drömen vönden waér, Ende die dine gesien daer naér, Alsi in dröme wären gesien, Só mi dat wille hóuden in dien, Dát ik déer ben ende sót, Ine höude dróme niet óver spót. De varianten zelve versterken den regel: v. 1. Het is geseit menech dat in drome, 3. Lôgene énde ónwaérhéde, 8. Só wie so wille höude me in dien, of: .hoûüden mi in dien. De invloed der liederen (niet zelden in getelde syllabenmaat geschreven) zoo wel op den geregelden gang der versmaat als op de vermengeling der rijmen was van ouds zeer groot. Werden vlaamsche woorden op fransche zangwijzen ge- schreven, men volgde wel, niet noodwendig, maar door den text uitgelokt, het geregelde getal syllaben, waartoe de fransche taal veroordeeld is. Wij zeiden: niet noodwendig: want men kon onverschillig genoeg, voor eene korte note (1) Het (of daer) kan men eenigsins beklemmen, dewijl het middeleeuwsche vers hoofdzakelijk rhythmisch is: of twee heffingen naast elkander kunnen staan, behoeft hier niet onderzocht. Wat verder zal men mede in de strophe des gebeds, MaERLANTS. Rijmbijbel aanvangende, ontmoeten : Enech Géd sénder begin. Dat de scansie is, zoo als te zijner tijde te bewijzen valt. — 17 — twee gelijkgeldende nog korter noten of syllaben, daarop gezongen, stellen. Wil men nevelingverzen, deels louter iambisch, welke reeds van het laatste der XIVde eeuw dagteekenen ? Men luistere slechts een oogenblik naar een geestelijk lied van zuster BERTHA, eene nonne, geboren in 1437, overleden te Utrecht in 1514, welke 57 jaren besloten heeft gezeten in eene kluize der Buurkerk. ’t Is een elfstrophig gesprek tusschen JEzus en de minnende ziele: O siele wtvercoren, waerom begeefde mi ? Het sijn mijn soete weelden altijd te sijn by di, Wil mi doch weder keeren, mijn hert is op ghedaen, Mijn min is ongemeten, ic wil di geern ontfaen (r). Hoe menig oud lied is er niet op eene wijze berijmd, die de hedendaagsche airs de Vaudeville, in schikking, zwaai en wending, op zijde streeft? Bij dergelijke gezangen heerscht meestal de getelde syllaben-maat. Men treft het volgende in een handschrift van 1440 aan, berustende in de archiven der stad Gent: . Laet ons de Mey wat loven, Met love heeft hy bestoven Die hoven Nort ende Suut; Ghelijc die rosen die staen in cruut, Zoo neemt hy uut Virtuut. So eyst soet gaen in dat foreest, Ele mach verscerpen fijn sijn gheest, End onbevreest End wel bevrijt , Zo sijn wy in den vroeyden crijt Der meye tijt Jolijt, — enz. (1) Moxe, Uebersicht der Nied.-volksl., blz. 161. — 18 — In het lyrieke of’t verhevene lied heerschte geene mindere kunst of gekunsteldheid. In eene Disputacie van Onser Vrouwen ende van den heiligen Cruce, loopen al de strophen op twee rijmen, terwijl zij uit niet minder dan dertien regelen bestaan : Wat mochte Manta seggen daer | Daer si sach met herten suaer ' Horen Sone hangen, Ende [End?] donker wert die middach claer: Want nature hadde vaer, Die sonne es vergangen. Wel moechte si driven groet mesbaer Stille int herte ende openbaer, Omme sterven mochte huer langen ; . Dus moeste si clagen overwaer, Wringen hande, sliten haer; Ende met natten wangen Die wort dus anevangen. Dit gedicht zoude van vader MAERLANT zijn, die der- gelijke strophe meermaals gebruikte (1). Zelfs bestaat de aanvang van zijnen Rijmbibel, ten gevalle der leken opghestelt, in een gebed van drie straphen: Vader, Sone ende Heilige Geest, Enech God sonder begin, Ghevet mi hulpe ende volleest, Ende al sulcke gracie in minen sin, Dat ic moete vinden wort Scoene, ende daer af rime goet, Dat ic moghe brenghen vort, Dat mi leghet in minen moet. — enz. Ook bij de Rederijkers, hoeveel zij ook anders van de (1) Geestelijke gedichten van Jacos van MAERLANT en anderen, uit de XIllde en XIVde eeuw, uitgegeven door Mr. L. Pu. C. VAN DEN Berca , in de Nieuwe werken van de Maats. der Nederl. letterk. te Leyden. Dordrecht 1841, blz. 17. — 19 — Franschen over 'tgeheel in den dichtvorm óvernamen, hield de wortelsyllabige Versbouw, als eene vierslagige muzykmaat (de volle maat) voortgaande, stand. Men kan het bestaan dier Kamers op geene vaste gronden hooger dan om- trent 1400 brengen, volgens WırLems (1), die ons het oudste en eenigste Mysteriespel, bij ons gekend uit de XIVde eeuw mededeelde. Het stelt om zoo te zeggen den overgang voor van ’t Kerk- tot het Rederijkerspel onder den titel Die eerste blischap van Maria; vrij zuiver van taal en boven vele andere uitmuntend, schijnt het oorspronkelijk, en is waarschijnlijk in 1444 op het landjuweel van Brussel gespeeld. Zie hier dierste Prologhe: Maria voncke ende rayende licht, Des Hemels: die den toren swicht Vander Heiliger Drievuldicheyen ; Ic bidde u minlijc: aengesicht , Dat ghi u gratie: soe in ons sticht, Dat uwen lof: daer by moet breyen, Sonder verbeyen: reyn suver kersouwe, Wilt onsen prince: ende oec sijn vrouwe, Ende Charloot: onsen jongen here, Met sijnder vrouwe: behueden vor rouwe, Ende alle hare vruenden ionge ende ouwe, Moet God bescermen: van allen seere. De punten die men ontmoet in ’t fragment der vlaamsche Nevelingen, door SERRURE ontdekt, dienen ter afperking der maathelften in elken regel: die rustteekens hebben hier dezelfde strekking niet, schoon zij denkelijk ter kunst- matige lezing dienen, en eene soort van rustplaats, of comma, innemen, zoo dat men door ’t punt in ’t eerste vers voorkomende, de afwezigheid der ineensmelting gestaafd ziet: Maria voncke: ende rayende. De aanraking van de Rederijkers met de Franschen, bij welken de decasyllaben en alexandrijnen al vroeg in zwang (1) Belgisch Museum, IX, 37. — 2) — geraakten, doet het dietsche verg nu al spoedig tot vijf heffingen of slagen zwellen. En breeder kan het vers zich bij ons, zonder de kunst der cesuur, die ‘tin onderdeelen doorsnijdt en der halfvers-doorsnede (zoo als in de alexan- drijnen), geensins uitzetten wil het den adem niet uitputten. Zulke vijfslagige versregelen, als er tijdens CASTELEIJN gang hadden, bedoelt deze wetgever van Parnas, als hij (niet zeer juist echter) zegt (str. 103): Een vers duert onghetelt, onghemeten , So langhe alst eenen aesseme herden magh. » Deze uitdrukking, zoo belachlijk zij ons thands ook voor- komt, behelst eene algemeene waarheid,” zegt BILDERDIJK , die ze vervolgens op de langere verzen der Oosterlingen en de kortere der noordsche volken toepast (1). In den zin, dien wij er aan geven en die vast CASTELEIJN in den geest lag, is de regel slechts van onjuiste bewoording niet vrij te pleiten. In de Refreynen dier oude dagen, waarin niet zelden de arsis, of aanslag der voet- of stemverdeeling , tweemaal achtereen volgt, en dat zonder thesis of zinking, telf men die vijf slagen over ‘talgemeen. Een enkel voorbeeld is genoeg. Wij nemen het over uit de Refreynen int sot, amoreus, wijs, uitgegeven te Antwerpen bi JAN DOESBORCH, en door ALVA, den beul-boekenkeurder, op den index geplaatst: O amorués vróuken | als ic u aenschouwe, Traenkens van compassien | bin ick u schinckende. Och, u hert mocht bersten | mits groten rouwe , Waerdi u selfs | sondich leven bedinckende, Voor God en de werelt | wordi stinckende, Verdoemt al lachende | ter helle sinckende, U selven | u vrienden | u magen beschaemdi; Swart sidi van geest | al is dlichaem blinckende, Meer gallen dan honichs | in liefde drinckende, U selven die maecht hiet | een licht vrouken naemdi, Alle vrouwen | met uwer oneeren | befaemdi. Nochtan is uus raets | na dwoort der propheten. (1) Voorrede der Mengelpoëzy. Rotterdam, 1823, blz. rv. — 91 — Gods ontfermherticheyt | ontfinc u, quaemdi. Dus sechic u tot trooste | als ander poeten : \ Al sydi ghebeten | ghi en sijt niet gheten. Men bemerkt, dat deze vijfslagige regels over 't algemeen twee doorsneden hebben : ook blijkt het dat die rhetorische Refreynverzen niet zoo zeer ongeteld , ongemeten zijn als ment zich bij den eersten oogslag wel zoude kunnen verbeelden. Zekere pater ENGELBERTUS VANDER DONCK, minder- broeder tot Antwerpen, wiens rijmboek, met eenige regels daaruit, naar 'thandschrift aangehaald wordt in de Historie der Rymkonst (Antwerpen 1773) (1) heeft in zijne gedichten, geschreven omtrent 1523, zoo hij zegt, de syllaben wel geteld. Vóór zijne refreynen vermaant hij den lezer met deze woorden: - Wildy dees Rondeelkens wel lesen en spellen , Gy selt in elc regel xij silben tellen, Niet ruerende van singulare persoonen : Want die Lüthers sijn, selen hem selven hoonen, Hij begon mede de staande en loopende verzen wat in orde te schikken. Als ik sie hoet nu in alle plaetsen staet, Aenmerckende alle dese vreemde abuysen , Soo dunckt my dat de werelt op schaetsen gaet, Verkeert seer wonderlick vol confuysen ; Eendrachtigheyt wort verjaeght, sy moet verhuysen, Liefde vergaet, en haet bouwet velt. Men acht nu op cloosters, kercken of claysen. Godtsdienst vermindert en devotie smelt: Veel wolven worden onder Godts schaepkens ghetelt. Welke rijmregels ondertusschen met vier, vijf of zes slagen voortgaan, zonder, aan ’t twaalf syllabental gebonden te zijn. (1) Volgens dit boekjen (blz. 11) schreef die pater (tijdgenoot van A. Byns) niet minder dan tien duizend rijmregels. Hij schreef volmaakt in haren trant, in zooverre wij uit de hier inedegedeelde regels kunnen oordeelen. 3 — 92 — Slechts in de XVlIlde eeuw, meenen wij, kwam men op de rare gedachte, om volzinnen d perte d haleine, van 't menotechnieke rijm voor allen metrieken regel voor- zien, aan 't diepgevallen Blij- of Kluchtspel te schenken. BREDERODE en JAN Vos vonden dit al heel mooi. Ik heb een geleerde gekend (WILLEMs) die dacht, dat omtrent even als de psalmen bij de roomschen, die rijmknoeierij ten too- neele werd uitgegalmd; een gevoelen, dat ons weinig ge- grond schijnt. La rime, au bout des mots, sans ordre et sans mesure, Tenoit lieu d’ornemens, de nombre, de césure. BOILEAU. Men zal 't ons niet euvel afnemen, dat wij geen dier rijmregels hier voordragen. | Liever willen wij nog wat stästaan bij de eerwaardige overblijfselen van ’t Nevelingenvers, tot op onze dagen in Vlaanderen door mondelinge overlevering bewaard. | - Zeker, indien wij onze aandacht op de oudste dicht- schatten onzer taal vestigen, zullen er de liederen eene voorname plaats in verdienen, al schuilen de namen der makers en de tijdstippen der vervaardiging over ’t algemeen in ‘tduister, en ofschoon de mondelinge overlevering er wijzigingen aan heeft toegebracht. Er is onder meer andere verdienstelijke liederen (van welke 't genoeg zij Heer Alewijn aan te stippen) een lied dat nog hedendaags op de markten van Vlaanderen den buitenlieden, in den vorm van een vliegend blad, wordt verkocht; het draagt den titel van: Den Hertog van Brunswijk. WILLEMS, die het met voorliefde in zijne verzameling opnam, teekent deswege aan: » Het getuigt van eene hooge oudheid, en doet, zoo wel ten aenzien van zynen uiterlyken form als om zyne inwendige gehalte aen de twee volksépossen, het Nevelingenlied en den Goedroen gedenken. Het is in dezelfde maet geschreven als het eerste dezer twee heldenliederen (zes verheffingen met eene snede in ’tmidden, met of zonder voorslag voor elk halfvers), schoon thans de text er van op vele plaetsen — 93 — bedorven is geraekt. Het rym nogtans levert tusschen de twee gedichten een groot onderscheid; want, al is 't dat in ons lied (even als in de eerste strophe der Nibelungen) de verzen veelal in het midden rymen, de twee laetste slotrymen van elk couplet zullen altyd slepend, de eerste altyd staende geweest zyn; wat men mede in den Goedroen bemerkt, in tegenstelling van het Nevelingenlied dat by voorkeur staende rymen heeft.” Den Hertog van Brunswijk begint aldus: Hoort Ge, gy árm en rijke: men zál u zingen pure Vanden Hertog van Brunswijk en van zijn avonture, Hoe dat hy met geweld ten oorlogh wilde varen , En hoe dat hy verzeilde op zee met groot bezwaren, De Hertog met goed verstand die heeft doen maken reê Veel schepen wel bemand, en voer zoo over zee, Maer zijn huisvrouw was bèducht: zy bad met groot verzeeren, Zoo haest als hy best kon dat hy zou wederkeeren. — enz. § 2. Proeven van ’t Nevelingenvers. Even als de onkundige, albeslissende betweterij vroeger ‘tmiddeleeuwsche vers voor wanstaltig aanzag, hield men in Belgie de enkele oude liederen, waarin, door alle over- schrijvingen heen, ’t Nevelingenvers zich deed hooren, voor mismaakte heldenverzen: aldus was 'tmet Den Hertog van Brunswijk gelegen. BormMans had zoo even zich bij ons met het middeleeuwsche vers te Gent bezig gehouden: hoe ongegrond zijn stelsel was, hij veroordeelde ten minste niet, gelijk zijne neder- landsche voorgangers, die veroordeelden zonder te onderzoe- ken. Het geluk speelde professor SERRURE, binnen dezelfde stad, in de hand: hij kreeg eerst ten geschenke een stuk parkement, dat 75 verzen behelsde, en blijkbaar deel maakte van °t Nevelingen-epos, terwijl hij later een ander stuk van ‘tzelfde handschrift in openbare veiling kocht. — U — Het eerste werd in-facsimile opgenomen in meer dan den tijdschrift: zoo als daar zijn Anzeiger für Kunde der Deutschen Vorzeit van MONE, Neues Jahrbuch der Berlinischen Gesell- schaft für Deutsche Sprache en in den Messager des Sciences et des Arts (Gent, 1838, blz. 510) (1). ALBERDINGK THYM, herhaalde’t in de Nederlandsche-Gedichten (1170-1600), bl. 10. Nu was niet alleen de aandacht op het Nevelingenvers ingeroepen, maar tevens het vraagstuk geboren : Behoort dit werk, waarvan ’t fragment in 'tlicht komt, al of niet oor- spronkelijk bij ons te huis? Mogen wij even zeer aanspraak op dit epos als op 't dierenöpos van den Reinaert maken? SNELLAERT antwoordde, voorzichtig genoeg: » Wat elken opregten Nederlander het verlies van dat heldendicht nog meer moet doen betreuren, is dat de ontdekte verzen in het geheel niet voor den hoogduitschen tekst wyken moeten; zonder dat ik evenwel daaruit wil opmaken dat het Nibe- lungenlied aen dezen kant van den Rhijn € huis behoort (2).” Vrij verder ging echter ALBERDINGK THyM in zijn artikel Nos revues littéraires. Volgens hem zoude er omtrent het einde der XIIde eeuw zoo wel in Duitschland als in Nederland een dichter opgestaan zijn die de oude overleveringen betrekkelijk de Nevelingen verzamelde en 't bewuste epos samenstelde. » Verscheidene bijzonderheden er van (voegt hij er bij) stemmen met de nationale over- leveringen der Hollanders te samen, en daar de hoofd- handeling op den strande des Nederrijns plaats heeft, daar de held van ’teerste gedeelte dier groote zamenstelling de zoon eens Konings van Nederland is, is ’t zeer waar- schijnlijk dat de nederlandsche text niet de vertaling van 't Duitsch is, gelijk ‘teenigen hebben geloofd, maar wel dat de vlaamsche en duitsche zanger op 't zelfde canevas hebben gewerkt, dat beide den text hebben gevolgd in een dietsch dialect van vroeger tijdstip geschreven.” (1) Alsmede nog dezer dagen in Lovis ne BAECKER , des Nibelungen. Parijs, 1853. (2) Verhandeling over de nederlandsche Dichtkunst in Belgie. Brussel 1838 , blz. 34. — 95 — Het gevonden viaamsch fragment vangt aan met het 3779 vers in den duitschen text: langs den eenen kant der bladzijde zijn de eerste letters der verzen weggesneden. Daer was gereet die spise. uele ende diere genoech Ay, wat men al wiltbraets. ter cokenen wert droech Guntheer hiet doe tekenen. den iageren vit vercoren Dat hi ontbiten woude. doe wart lude een horen Voer sine tente geblasen. dat was sine orconde Datmen dien seluen coninc. ter herbergen vonde ‘I: Zegeuriits iagere. seide ic hebbe vernomen Bi tblasen vanden horne. dat wi souden comen Ter herbergen sciere. Het Duitsche luidt: ve eee . die brachten mit in dar Vil maniger tier 'hüte und’ wildes genüch : Hei, waz men des zer chuchen des chuniges ingesinde truch! Do hiez der chünich chünden, den jægeru uz-erchorn , Daz er wold’ inbizzen; do wart vil lute ein horn, Z’ einer stunt geblasen, da-mit in wart erchant Das man der fursten edele dazen herbergen vant. Do sprach ein Sivrides iegere: » Herre, ich han vernomen Von eines hornes duzze, daz wir nu suln chomen Zü den herbergen. " Een blik op de rijmen is voldoende om te bewijzen, dat de duitsche en de vlaamsche dichter’ niet op ’t zelfde canevas hebben gewerkt; dat beide een text uit vroegere dagen, en dat wel in een dietsch dialect opgesteld, zou- den nagebootst hebben is een bloot vermoeden , dat te bewijzen valt. Wij bekennen, dat wij het gevoelen van ALBERDINGK THyYM voor zeer gewaagd houden. Men ziet het, de duitsche text kan dienen om in de vlaamsche ver- taling (wij houden ’t daarvoor) de onvolledige plaatsen. aan te vullen. — 26 — SNELLAERT heeft een deel van dit fragment in de gemelde verhandeling weêrgegeven, aanvangende met het vers: Soo voerde hi enen koker. al uol strale goet. Vóór hetzelve staat in het handschrift: Sint ic v die waerheit. al besceden moet. De text heeft hier: Sit daz ich in die mere gar bescheiden sol, im was sin edel chocher vil güter strale vol. Dat sint in den zin van dewijl (gelijk VON DER HAGHEN, wiens uitgave wij volgen, ’twoord sit » in vordersatze” opgeeft in zijn Glossarium) schijnt ons wel degelijk uit den hoogduitschen text in den onzen overgevloeid. Wij laten een paar aanmerkingen over ’t gezegde fragment volgen. Soe voerde hi enen koker. al uol strale goet Van harden stale gemaect. vier groete vingre breet Wat hiere mede geraecte. dat bleef doet gereet Rechte als een iagere. zegeurijt die helt reet Het sagenne doe comen. des coninx helde gemeet. Zulke achtereenvolgende rijmen (waarvan een gebrekkig) voegen de Engelschen nog heden door eene accolade te samen. De text heeft zulke rijmen niet. Zij zijn echter van eene hooge oudheid: reeds in ‘teerste gedeelte des Reinaerts ontmoet men er een voorbeeld van (1075 vers.). Op deze plaats en andere van dien aard heeft WILLEMS (wij meenen naar Grimms gevoelen) telkens een regel met stippels laten drukken, als ware overal een rijmregel uit- gevallen: iets dat wel in vierregelige strophen noodzakelijk is, maar elders niet (1). Wat verder in dit fragment ziet men verkwistender wijzo met het tijm gespeeld : Doe spranc op met haesten. Guntheer daer hi sat Die bere liep doe sere. hoert wieshi doe bat Dat men ontbonde die honde. daer sì gebonden lage. (1) Zie Wiens, Voorberigt van den Reinaert, blz, 1x. — 927 — SNELLAERT stortte zijn letterlievend hart bij deze belang- rijke ontdekking uit: hij wenschte (dewijl het gedicht tot onze ‘letterkunde behoort ‚ en in afwachting dat men eens dat verloren heldenlied geheel terugvindt) (1), dat iemand zich met de vertaling van den hoogduitschen text mochte belasten. BrOMMAERTS veder (dezelfde die de uitgave van veler oud-vlaamsche gedichten had bezorgd) werkte bij ver- korting het (eenigsins als in den Reinaert op zich zelven staande) eerste gedeelte der Nibelungen om, doch in eenen den Franschen ontleenden dosch: in de getelde syllabenmaat. VANDEN Hoven (Derrcourr), de geleerde Waal, die ook dan, als hij onuitvoerbare plannen ter verbetering, verrij- king en verbreiding der nederduitsche spelling, in verband gebracht met de duitsche of oude vlaamsche, voordraagt, niet zelden belangrijke wenken mededeelt, wachtte zich wel voor zulken anti-germaanschen kunstvorm. Hij beproefde eene letterlijke vertaling van 't begin der Nibelungen, dat opgenomen werd in het brusselsche tijdschrift de Broeder- hand (1845, bl. 362). Slechts sedert korten tijd is bij ons het Nevelingen- vers eindelijk uit zijn schijnbaren doodslaap opgestaan. Daaraan heeft DAUTZENBERG het zijne toegebracht, die er de » vrolijke daden van Keizer Karel” in 1 bezong (2). Wij zullen er iets uit aanhalen: » De zonne gaet niet onder in myne wydsche staten”, Zei Keizer Karel de Vyfde tot zynen onderzaten ; En hulde, en eerbewyzen- genoot hy overal Tot op den oogenblikke van zyn vrywilligen val. (1) Het tweede, door professor SERnURE hervonden fragment van hetzelfde cpos bleef tot dusverre onuitgegeven. (2) Gedichten, Brussel 1850, bl. 141 — 161. — 98 — » Uit den oogen, uit den harte”, dat was ook toen geen leugen, Dier spreuke moest het hem zeker in de eenzaemheid geheugen, Als hy van zyn eigen zone, na ’t heilig kroonbeding, ` De gelden ten onderhoude zyns huizes niet ontfing. De volgende regelen heeft de dichter van middenrijmen voorzien : Wat of op aarde schitter als loutere menschendeugd , Dat stoort den vuigen vitter in zijne hekelvreugd. Zijn nijdige blikken branden door kunstig brillenglas Der vriendschap hechtste banden tot los verstuivende asch. Meer bekend is bij ons de regelmatige verssoort, spruit der nevelingsche, en die onze alexandrijnsche weêrgeeft, zoo men het eerste halfvers met eene syllabe verlengt. BILDERDIJK gebruikte ze reeds in 1797, in zijn stukjen Begeerte (1); » Kom hier, mijn goelijk knaapjen! Wat wilt, wat vordert gij ? Hoe wordt gij toch geheeten?” — Begeerte noemt men mij. Hare vloeiendheid, hare gemakkelijke vervaardiging maakt haar bijzonder geschikt voor de Romance: men kent die van Boudewijn en Sofia, door WITHUYS, waarin een enkel mid- denrijm. Hij zag haar, en zwoer plegtig: 'k ga zonder haar niet heen ; Zij zag hem, en heur harte bewoog voor hem alleen. Hij zag haar, en beminde in haar alleen de vrouw; Zij zag hem, en zwoer innig hem eeuwig, eenig trouw. Zij wisselden gedachten van hart in hart gegrift, En zoete minneklagten in zielbekorend schrift, Zij spraken zich in bloemen, zoo rijk en diep van zin, En wisselden van ringen, oneindig als de min (2). Moge welhaast een vaderlandsch epos het vaderlandsche epische vers in zijne volle waarde herstellen en handhaven! (1) Mengelpoczy, Rott. 1823, I. 144. (a) Vaderl. Letteroefeningen, Sept. 1848, n°. XI. TWEEDE HOOFDSTUK. Geschiedenis van den overgang tot en invoering der nieuwe Versmaat. De Vrijheid heeft mij zelv’ met haar gewijde vingeren , Besnaard , bespeeld, bezield bij d’ eedlen Batavier, Als hij , ten spijt van werelddwingeren , ’s Lands eer ook stutte met de lier, Die onzen boezem nog met sneller klop doet jagen, Als ons de schimme glanst dier onvergeetbre dagen , Toen Holland groot was als zijn lied. Mijn toon, schoon Frankrijk afgeluisterd , Vloeit vol verscheidenheid, door stijfheid niet ontluisterd , Vol melody en zwier — een kronkelende vliet. De rhythmische Lier. TWEEDE HOOFDSTUK. GESCHIEDENIS VAN DEN OVERGANG TOT — EN INVOERING VAN DE NIEUWE VERSMAAT. § 1. Znvoerders en voortzetters van die maat. ANNA Brns. (omtrent 1530). Eene der welluidendste lieren van Braband, die hare toonen vóór de Staats- en godsdienstwoelingen der X Vide eeuw aanhief, was die van de geestelijke dochter ANNA. Byxs, wier somtijds, doch te zelden liefdrijk lied zich werkelijk tot Poözy, die zuster des gevoels, verhief. Zij wist hare verzen eene eigenaardige rolling bij te zetten, die de rijmlarij der Rederijkers e tutti quanti verre achter zich liet. Hare verzen, die van vier tot twaalf syllaben loopen, stappen met slagen voort, al horten somtijds hare geklemde lettergrepen tegen een, zoo als men dit wel in 't Nevelingen- vers en in den middennederlandschen versbouw mede ont- moet. Door ’t vermenigvuldigen des rijms trachtte zij te vergoeden, wat zij gevoelde dat aan de cadans harer regels ontbrak: in dien zin was 't rijm bij haar een rhythmische klankval. | | Haar Refrein op den Mei is algemeen bekend; zie hier eene strophe van een, zich in denzelfden trant, bewegend Refrein, waarin » Godts schoonheyt wort betoont door de creaturen”; zij bevat 18 verzen, zonder den stokregel (slotregel). Wilt nu uítgaen métter minnende brúyt, Daer bloémkens stáen en welrieckende cruyt Doet véspertye. — 32 — En wilt gádesláen elk sönderling virtúyt. Siet córen en gráen, en loóft overlúyt Désen sóeten Méye. Hém, die de béesten verléent vólle wéye Met dórre héye, de schaépkens kán versáeyen Door ’s dius bespräeyen , De blóemkens doet gróeyen in élk contréye , En cleétse mét coleúr soo ménigherléye Déor der sónnen ráeyen , Hoewél sy níet en spfnnen óft en náeyen, Dat cóninck Sálomón, al wás hy máchtig, Met soo schóonen coleúr, oft mét soo fräeyen, Nóyt en wás becleét, dát is waeráchtig ; Gleédt hy ’tgräs, en ís hy der béesten geddchtigh , Péyst, hy sórcht voor de ménschen duysentmael méer. Volgens 't rhythmus scandeert men ook: Dóet véspertye, zoo als eenige regelen verder: Verleént volle wéye; eene wankelbaarheid die in de (over °t algemeen min keurige) trip- pelverzen onzer hedendaagsche dichters wel plaats grijpt. Men zoude zich bedriegen met te gelooven, dat de streng getelde maatregeling aan die beggijne onbekend was: trouwens zij schreef een Refreyn (Samenspraeck tusschen Ziel en Lichaem) op een alexandrijnschen trant, waarin zij én de elisie én de gepaste afwisseling van staande en slepende rijmen degelijk in acht nam. S. Wie kost u wildt belust doch brengen in bedwanck ? L. De reen die temt den leeuw en stiert al ’t aertsch beranck. S. U wederspannich oogh my duystmael heeft doen sterven. . L. Dwaesin, ghy liet door ‘tsel al ydelheyt inswerven (1). In wat jaar dit gedicht vervaardigd is, kunnen wij met geene zekerheid bepalen, maar wij mogen het misschien tot omtrent 1540— 50 t huis brengen. (1) Den Geestelijcken Nachtegael van Anna Bins. Antwerpen 1620, in klein 8°., zeer zeldzaem; ‘tis een uittreksel uit hare Refreijnen, waaronder wij echter de Samenspraeck tusschen Ziel en Lichaem niet ontmoet hebben. Zoude dit stuk , dat hier als ’tlaatste voorkomt , wel van haar zijn? Zoude 't eene latere vrucht dan hare, in eene andere dichtmaet geschreven, Refreynen zijn ? — 33 — CASTELEYN. (1548). | Uït dezelfde bron, waaruit het taalbederf voortvloeide, kwam ook ’t bederf der nederduitsche Verskunst voort: want even als de geschiedenis van de taal eens volks met de geschiedenis zijns vaderlands, zoo is ook de bloei ent verval des Versbouws met die der Taal- en Letterkunde innig verbonden. Hadden de Rederijkers, door den invloed van + burgondische hof op een fransch pad medegesleept, den bastertwoorden eene ruime deur geopend, met de taal ging ook de dichtvorm allengs verloren, terwijl echter een gevoel van maat en melody bij den dichter nog lang voort- heerschte. Er stonden, als leermeesters, mannen op, die op het titelblad hunner Ars Poetica den titel van Excellent poëte moderne ontfingen. Wij bedoelen hier vooral MATTHYS DE CASTELEYN, priester tot Audenaerde, die zijn werk De Konst van Rethoriken, allen aenkommers ende beminnaers der selver een zonderlingh exemplaer, in 1548 afmaakte, dat in 1550 te Gent de eerstemaal in ‘tlicht verscheen. Zijne 102de strophe luidt als volgt: Angaende van langden, end der metren verstant, Dat blijckt voor de handt, soo elck mach weten: Neghene en twaleve useertmen hier int lant, Niet min, elcke Kamere heeft haer verbant; Maer ghy dicht, dat en sult ghy niet vergheten. Wy leeren nochtans uten Poéten (Wiens compositie ick ooit vul weerden zagh), Dat een reghel duert, onghetelt, onghemeten, Also langhe alst eenen aesseme heerden magh. Wilde men die beide laatste regelen onbepaaldelijk ver- staan, dan zoude men er geen den minsten versbouw in kunnen zien: want wat wordt er van een metrum dat de syllaben telt, noch weegt? Doch dat CASTELEYN, die de verzen welke hij onder de goede schikte, vrij van den wille- — 5A — keur der Rederijkkamers, de zaak anders opvat, blijkt daar- uit, dat hij die van negen tot twaalf syllaben bepaalt, welk laatste getal met dat der Alexandrijnen overeenstemt: een vers inderdaad zoo lang, daar ‘tuit zes voeten bestaat, » als eenen aesseme herden magh.” Wij gelooven niet, dat CASTELEYN meer vrijheids in die regelen gezien heeft dan wij hier voordragen. BILDERDIJK, eene quintessentia er uit halende, die er misschien niet in ligt, zag er veel fijner opmerking in steken. Hij commen- teert die slotregelen aldus: » Deze uitdrükking, zoo be- lachlijk zij ons thands ook voorkome, behelst eene algemeene waarheid, welke bij alle volken doorstraalt. De Ooster- lingen, rijk in woorden en weelderig in stijl en uitdrukking, wien de rede als een overvloeiende stroom van de lippen vliet, hebben van ouds lange verzen ; de noordlijke volken daartegen, spaarzaam in woorden en kort van stijl, hebben zeer korte verzen. Eene uitdrukking naamlijk, op eene zekere wijze afloopende, is een vers, en de overeenstemming of eenvormigheid van tred of afloop der op elkander vol- gende uitdrukkingen, is hetgeen het eerste denkbeeld van Versificatie gegeven heeft.” Toen eenmaal de vertalingszucht in Holland was doorge- drongen, moest al spoedig, onder meer dan één opzicht, de vergode RONSARD, die zijne werken in 1567 eerst uitgaf, den toon aan de hollandsche Poézy geven, en de alexan- drijnsche met andere getelde-syllabenmaten zich in ons land over- en inplanten. Jan van Hour had Rownsarp reeds in zijne jeugd beoefend. Over dezen hollandschen dichter (wij drukken op ’t eerewoord) thans eenige regelen. Jan van Hour (1575). Bij KAREL VAN MANDER (1) wordt deze als de eerste opgegeven » die de fransoysche versmaet” by ons wist aen te wenden. (1) Voorrede van het Schilderboeck. Haarlem 1604. — 35 — De vaderlander, die, als Dousa, beurtelings rapier en pen wist te voeren ten beste der nederlandsche vrijheid , wier bestaan in dat van Leyden werd bedreigd, was van 1564 tot 1609, met uitzondering van enkele jaren, secretaris (pensionnaris, zegt v. MANDER) dier doorluchte stede (1). Zijne lier was beurtelings voor ’t vaderland en de godsdienst (die twee verzusterde verhevene hartstochten) gestemd. Nadat hij in zijne jeugd Ronsarp en PETRARCHA had be- oefend, en bij den een de gelijkheid van syllabental gevolgd, bij den ander de wellwidendheid der verzen nagegaan had, stelde hij, als een hollandsche Tyrraus, zulk een forschen toon op zijne lier, dat men hem als den eersten dichter in den nieuwen Versbouw mag begroeten. Ten tijde namelijk dat de krijgsknechten door de busgerij uit Utrecht verdreven werden, en wel nadat CATHARINA DE BERGHES door haren mannenmoed ‘tslot Vredenburg had doen afbreken, bekleedde hij 'tvoorzegde ambt (1577). Hij (de boezemvriend en rechterhand des onsterfelijken VAN DER Werrs) maakte bij die gelegenheid een gedicht, waarin op verscheidene plaatsen het vrijheidsvaur, dat hem be- zielde, voortgloeit. Schoon STRICK VAN LINSCHOTEN het, zoo hij zegt, naar Bor herhaald hebbe, en wel vrij gebrekkig, zullen wij er con amore den aanhef van wedergeven. De kloeck’ en mannelicke kracht, Al sins een langen tijd veracht, Tot onder in de snee versmadelick ghedoken , Komt, naer de son sijn gulden’ vat Ghedreven heeft het oude pat, Den voorghestelden tijd gheweldigh uitghebroken : (1) Zie eenige uittreksels van zijn Dienstboek der stad Leyden, in Cozuor np’ Escury , Hollands roem in Kunsten en Wetenschappen , IVde deel, Ide st., blz. 421. Er bestaat van dezen dichter een fraai portret, geteekend W. Swanenb. sculps., anno 1608; rondom leest men: Janus Hautenus, reipubl. Lugduno-Batavae a secretis, natus anno MDXLII (1542), die XIV Decembris, en een Latijnsch sixtijn: Inclyta Lugdunum, manibus servata tuorum, enz. , geteekend D. H. (D. Heinsius.) — 36 — Al ist dat men het leeuken naeckt Van jonghs op voet, en huislick maeckt, Zijn leeuwen-aert en sal daerom noch niet verflauwen : Want als men hem ten lesten terght, En tot verstorenisse verght, Bruickt hy straks sijn geweld, sijn tanden, steert en klauwen Soo ginght met u, o stad Utrecht, Sins dat gy luy’ waert uytgherecht, En u strijtbaer ghemoet in breydel was bedwonghen Van hem, die 't Rijk altijts vermeert (1), Wiens naem alleen schrickt en verveert , Hem die gheweldigh heerst in d’ alleroudste tonghen. Dat hy het huys (2), groot van ghewelt, W Tot een ontsich u had ghestelt, Ghelijck een vader doet, die roey voor "o kinders oghen Most gy, al was om draghen hert Veel spijt, veel leet, veel hoon, veel smert, Recht of gy slaven waert, ghedulden en ghedooghen. Na nog eenige uitgeboezemde strophen, sluit de zanger van Utrecht aldus: Dees u aendoende groot ghewelt, Hebt gy haer macht ter neer ghestelt. Wast niet een groote lust u kloekheyt te aenmerken , Met wat een martiael ghemoet Gy dees ter poort uitwyken doet, Nu gyse in boeyen hadt op ’t slot en inder kercken ? Dit stuck verheft u ouden naem , Dit stuck ontwaeckt u oude faem, Die nu by naest eene eeu in u luy hadd’ gheslapen : Dit werck so heerlicken begonst, Ten einde drijft; ‘tis nu klein konst, Naerdien gy in de hand ghenomen hebt de wapen. (1) Keizer Karner; eene zinspeling op den ouden titel: » altijts vermeerdere’ srijcx. ” (2) Vredeborg. — 37 — En denckt dat uwe oude eeu Vergeefs niet gaf den Stichtschen Leeu: Betoont u Bataviers d’où vreese der vileynen En werpt nu wal en vesten om, Ja, neemt gansch wech de saeck daerom , So gy nu hebt ghedaen, wilt u daer neven weynen. Terwijl de kinderkens sijn cleen, So werd by hen met schrick geleen De roede voor de schou ghestelt uit haren handen, Maer als sy meerder sijn bedaegt, Siet mense dees, daer met gheplaegt Sy voormaels sijn gheweest, al heimelick verbranden. Ziedaar eene bezielde versificatie, een Vondeliaanschen rijmtrant. De lauwer der Vrijheid en die der Dich groene JAN VAN Hour onsterfelijk om de slapen ! Er zijn ons twee andere onuitgegeven stukjens van dezen dichter bekend. Het eene schijnt al tot den nieuwen trant te behooren, en draagt onderaan de date 11 Decembris 1575, met de woorden: » Tot een gedencteycken vande geduyrige ende onveranderlicke vruntscappe, wylen hoochgeleerden, Eedelen, Erntfesten, Joncheer JOHAN VAN DER Doss, Heere van Noortwijc, by tijden vande tweede belegeringe der stadt Leyden, in de uiterste hongersnoot en sterfte gemaect, es dit gestelt by my JAN van Hour” (Dus verkeerdelijk door K. van MANDER als VANDEN Houte aangegeven). De verzen luiden : Vruntscap gemaect,// 'tschijn bedect, Vergaet soubyt Als comt de noot, | En scielic laect. // Mer die verwect Wert in een tijt Van angste groot , Als elc een waect, // en noot deurbuert, Geen leet, noch spijt, Noch storm, noch stoot Haer wortel naect. // Mer onbevlect Blijft, hoe lang ‘tlijt: Ja naer de doot. Het andere is eene hoogst kunstige vertaling van Hora Trus Ode Eheu fugaces, Posthume, uit het album van AELBRECHT vax Loo voortkomende, en in de gewoone getelde-syllaben- maat geschreven , onder de date van XI Sprockele XVcLXXVII. Wij deelen 't begin er van mede: Eylaes, eylaes, hue vliegen zo Zeer snellic voort (o vrunt van Loo) Mit vlercken van de wint de scielic vliende jaren : Want d un-betemde doot vertrect- Geensins, of eerlic zijn bedect Mit rimpels diep tgesicht, den cap met grize haren; Al waert ova dat op elcken dach, É Gi offerduende, dedet slach Ten hundert stieren vet, om d’altaers te verlseyen- Des zwarten Pluto, die niet pleecht Van tranen brac te syn beweecht, | ’e Gemuet is hem versteent, gi sult hem zo niet paeyen. — enz. Die stukken stellen den overgang der oude tot de heden- daagsche versificatie buiten allen twijfel vast. | JAN VANDER Noor (1580). _ Keeren wij terug tot de proeven van den nieuwen Vers- bouw in Braband. Reeds op ‘teinde der XVIde eeuw was jonkheer JAN VANDER Noor, patricius van Antwerpen, er op bedacht, om eene verbeterde versificatie in te voeren. Schoon twintig jaren vroeger schrijvende dan jonkheer Duxm, had hij nog- tans een veel beteren versbouw. 