Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
liijst en Pady, — Om rijst en pady hebben wij reeds gezien, dat voomamelijk naar Succadana en Cottaringin, wegens den schaarschen aanvoer van elders, zijn gedaan en redelijke quan- liteit van 100, 150, 180 en meer lasten aangevoerd, werdeade in die tijden de rijst van 24 tot 27 on de pady van 12 tot 16 realcn hct last van 3000 ffi ingekocht. , Peper. — De peper is altoos liet voornaamste produkt gc- weest waarom de Comp'. en vreemden derwaarts gevaren heb- ben. De prijs daar is in vorige tijden zeer verschillend ge- weest: de eerste waarop die door de Comp*. bepaald is vinde te zijn 5 Spaansche realen ten lioogsten, wordende als toen verkocht bij de picol en bij de gantang * ; tot 30 afgestreken gantang gerekcnd tegen een pikol. Naderhand heeft men bij Missive van den Gouv.-Genor. Antonio van Dicmen, sum den Oppcrcoop- man Wollebrant (vcleynsz. in Martapouru, van den 23"^«n Januarij 1636. Bijdragen, liiorvoren genoeind, \W^ dcel, biz. 282. 1 Voordcr dyl wy voor Uwo Majt. tol onde vraclilvry jacrlycx van Mar- tapoura sullen bren^cn met on/.e sclicpen op Batavia, al sulcx 2500 Mar- tapourscbe gantang peper, als nu desen jarc door den gemelden uwen ani1)as!iadcur aUiier zyii aan|;ebiacbt, endc verrorbt tegonK negen realen *! picol, soo den pHjs bier jegrnwoordi^ is llAmCALB BKJICHRIJVIXO VAN BANJBRMAMfllNO. 185 lirt makcii van cen rxclutfrf contract, daanroor &} 8p. imlon heloofd, vrnrolgeus gijn bij het contract van 1660 en 1664, dc! 184) gantang*8, hetwelk tnmchen de 4| en 4| nitmaken, hrpaald op 16 Spaanscho realen, en dua het picol op ieta min- drr dan 4 rralen, buiten de 5 procento aan tol, hetgeen de roinMe prija vinde, die door de Comp*. bij inkoop aldaar ge- frc%*en is. Want indien hetgeen men leett bij de Inatrudie vail hi*t jaar 1678, dat de peper op Banjer voorheen ver- kcicht ifi voor 2\ en 2J reaal de piool, ooit plaata heeftgehad, waar\'an echter bij dc vorige papieren geen mentie gevonden hrh, loo moet men waarlijk veronderateUen , dat sulks op deie of gvTMi bijxomlere tijden. of bij gebreke van vervoer, of grooi grwas en ongfwildheid van dien korreK veroonaakt moet adjn ^vrest, en dus gecnsins tot een gevolg getrokken kan wor- deti, om at* daarop ooit tc liepalcn'bij een contract. Want dat den boawman met zulken gcgeven prijs niet kan toekomen, be- ke*finen U.II.Kd. zelfs, bij een brief van het jaar 1660 naar <lrrwaartji, ze^gende, bevorens hceft men 5 ii 5) reaal voor het pif'ol betaald, en dc experientic had geleerd, dat den boow- m in met niets minder behouden kon blijven , en liever de pe- p>*rtiiinrn ruineerde, om ise tot rijstvelden te gebruiken. En dat aarrn mede in latere tijden de bedreigingen of iwarigbe* firn, waiineer n.en bij vernieawing van handel aldaar, van ver- ipindf*ring der peper prijs begon op te hal^n. Het achijnt ook rrne verkc^rde maxime van menage te xijn, in een voormaals prr6xeerde prijs, eene mcrkelijke verandering, of daarvan aoe* crwmxf ieUf trachten af te knibbelen, waardoor men de natae dikverf afkecrig heeft gcmaakt, en op dien voei door het be- luilrn van era gering voordeel voor cen korte tijd, den gan* «chfn handel kwijt is geraakt. Waarom men ook in attde van rii* in 1711 eti bij het contract van 1734. bepaalde prijs van MtMtre %Mn *\m Gouv.-Grti. litfdiitett UietMnm $fnttemd. III'' tWrl, bli 364. 186 RADICALE BESCHRTJVIXO VAN BANJEBMASSING. 4 en 4 J Spaansche realen met tol en ongelden, niet ten on- regte mag prefereren, dat dezelve bij het contract van 1747 en jongste is gefixeert geworden op 6 Spaansche realen het picol van 125 ^, met Hollands gewigt gewogen, mits zonder vuiligheid en andere stof, dan die tot de peper zel& gehoord. Van de wi tte peper vinde eerst mentie gemaakt, bij de in- structie van den jare 1727, wanneer de Commissianten gekst werden, daarvan aldaar inkoop te doen, indien tegen 6 i 6| Spaansche realen het picol te bekomen mogt wezen, wiarvan alstoen in het volgende jaar 60 picols bezorgd hebben, tegen 6| reaal het picol. En ofschoon bij het rapport der becKen* dens van 1733 gezegd werd, dat de witte peper aldaar ter verkoop niet aangemaakt werd, heeft men echter bij prijsvw- meerdering tot 7 en 8 realen in 1748 daarvan eenige pieok bekomen, die wegens de verlioogde prijs in 1751 tot 10 r»- len, bestond in 632 picols, zijnde van dezelve succeasivelijk de eene tijd mecr en de andere minder aangcbragt. Men heeft altoos en tot hedcn geklaagd over de excessive minwigten der peper, die somwijlen 3, 5 ja tot 9 procento heeft be- dragen, alsmede over derzelver stoffigheid, waartegen men in den bcginne dacht te zorgen, door het dcrwaart«« zenden van een opregtc Chinasche daats van 122^ &* om danrmede de peper te wegen. Naderhand werden de Commissianten aldaar gelast te zorgen, dat de pepermaat of gantang vergroot werd, waar- omtrent de Banjarezen echter zwarighcid maakten en in stede van de gantang grooter te maken, liever 2 i 3 gantangs pe- per meer gaven. Zijnde vervolgens geordonneert om wegens de ruime onderwigten op de Banjarse peper, mede eene mime ovcrmaat bij inweging te bedingen, dan daaruit mogelijk vc^ schil gerezen zijnde, werd door den Koning in 1727 verzocht, dat het picol tegen Sp. r. mogt gerekent worden, waarvan wcl geordonneert werd dezelve tc diverteren, doch znlks niet gclukkende, had men het picol met een daats van 124 fi in- gp^slagen, morten accopkrcn. AVnarop H.H.Ed, goed vonden bij de Banjarozen op do ontvang van 125 <? per picol, vol- KADCrALR B£HCIiniJVlN(i VAN BANJBRIIA88190. 187 gfiis ht't gccontracteerde aaii te driiigrii en om dit te lacili- lereti aan hem cen inlander uii de hanne toestonden, om aU opoigter neven^ een Comp*. weger over dr daaU grsield te vorden: waanrin men nb toen twee geijkte derwaart« 7X>nd» mit« wij die met Ilollandsch ge^'igt mogten nawegen. Zijnde naderhand aan dc gecommitteerde pepenregera ala een douceur toegrvoegt \ 8p. r. voor iedere picol die ae wegen. In 1731 xond men pc*|ierharpen derwaarta, om de peper voor den ontvangat te harpen, en schoon te ontvangen, doch zulka niet hebbende kunnen worden ingevoerd, waa men geconten* tcerd, de peper ongcharpt, met ruimen uitalag en in voegen voormeld, te acceptcren. Waarbij bet vervolgena gebleven ia» iiadien men er sich nog bet beat bij bevond, gelijk den inlan- der thana nog de peper aan de Comp^ levert, met de daata, geitteld op kaljea gowigt van 1} ir Ilollanda per katje, waarvaii dua me een picol van 125 f^ uitmakcn; wordende thana met grmeld gewigt zoodanig gewogen, dai den ontvanger er ruim. mede uitkomen kan; te meer er aan denlve bij wedeniitle- vering Comp*. wegen 4 procento voor apiUagie gevalideerd werd. Goud. — Hct goud ia aldaar ook reeda vroeg ingeiameld» doch den iniaam heefl zelden in grootc quantitejt bc^taan , zijnde den prija mede altooa hoog of laag, na de benoodigdbeid en schaarschheid . of de onbenoodigdheid en ruime aanbreag voor de (*omp*. van anderc plaatjKn geweeal. Bij de cerate inkoop vinde reeda voor bet jaar 1628, daarvoor betaald te zijn 1& realen en minder voor de thail van 1} reaal awaarte. nader- hand ia van 16 tot 18 realen voor de thail van 1| retal swaarte en gehalte van 24 caraat gegeven. Zijnde daartoe in 1747 acha* len reaal gewigt gezonden, nevena toeta naalden, om Uj de acceptatie op de deugd te letten, alioo bet good aldaar val- lende, in berg en zandgoud b<'«taat, en waaromtrent door de Ranjarezen veel (nlcitcit geplccgJ aord, hei berggoud met ko- per en bet zandgoud met vijlael van koper. Waariegen men voortijck geonlonneert heeft, het cerate te amelten, door te kap- prn vn te bcpr^cven door den toetaatren , en hct zandgoud met 188 RADIO ALE BESCHRIJVING VAN BANJERMASSIN6. glneijeiidc granaten of op eciie aiidere wijze glooijeiid te mnken, wanncer het koper zwart en het goud schooner en rooder van kouleur word. Om het inzamclen te faciliteren is in het jiar 1751, gclijk reeds hiervoor onder den verkoop aangehaald is, een soort van kleine winkel , om dc Biadjocs en Dajaks , zijnde de wilde bcrgvolkeren , die het goud van boven afbrengen , tcr verkoop met allerhande soort van kleinighedcn , daarvoor in ruil te gericven, doch buiten den inzaam van 175^ tot 11 til, 175| tot 887 en 175| tot 765 realen, welkc sedert de gemention- neerde handel in 1747 in de grootste aanbreng is geweest, die Banjer ooit hecft uitgeieverd , liceft men van dat mineraal nooit groote quantiteiten ontvangen , schijnende dies inkoop thans ge- noegzaam in het geheel gestaakt te zijn, wiji de Resident in 1755 schrijft dat het zelfs tegen 18 Sp. r. de thail van 1| reaal zwaarte van 20 caraat essay, hetgeen met de ongelden H mark fijn op/ 392— 8 — te staan zoude komen en waarvoor de Chi- nezen zelfs tot/ 403 — betalen, niet te bemagtigen is. Diamanten, — Diamanten heeft Succadana, zoo verre mij consteerd bevorens alh;en en in zeer vroege tijden mitsgaders in redely ke quantitcit aan de Comp*. uitgeieverd. Om welke handel voort te zetten, nwn aldaar wel meest gestabilicert is geweest, alzoo de (3omp*. door drrzelver gewildhcid in het patria, daarop toen ter tijde goede voordeclen had, doch de dure aan- rekening, derzulver over/ending vervolgens onvoordeelig ma- kende, werd de particuliere aanbreng van daar voor een wijl geprcforeerd , tot dat dies trek in Eurojw mede verminderende, dc H.H. Majores den handel en inkooj) derzelve afschreven, en dien handel mede gestaakt schijnt. £chtcr heeft men mede in de papieren van het jaar 1036 gevonden, dat er in het aan- deel van Poeloe laut diamanten viclen ', waarna men de ge- ' Van clcn Cominaiuleur Pool wci<h'ii wij heridil dat op Borneo, in 't canacl van Laut |)i)ul(>f dianiaiitcn vallon; doct daer curieiivelijcken naer vernccmcn, riuU? Iraclil rfni;;o \o\ moiiNtcM tc roopcn , om am oii» le sendcn. RADICAL£ UKttCllRJJVlNG VAN BAMEEMAIIIUIIO. 189 ooinmitt4!erdeu tot Banjennaasing gelasttc, ondenoekie doen en de monster* over te lenden. Doch men bevood ns, dat die vi»chehj weinig loude beachieten, ilzoo daar niel meer dan een steen gevonden was, wordende dies aangaande niets rerdtr grmeld. Dan in hei jaar 1749 of 1750 of daaromtrent (nadien bij de brieven van dat jaar de eerste aanhaling gedaan werd, lijnde in 1749 een diamantsnijder of klover op versoek des Sulthanii derwaarU geionden) zijn in hel Banjermassingae, twee ^ drie mijlen boven Kajoe tangrgi mede diamantmijnen ontdekt, waaruii de H. II. Majores bij letteren van 1752 geordonneert bebbende de Comp*. mede voordeel daarvan te proenrcren, is vcrvolgens in 1753 naar Banjer aangeschreven , van de»lve in- koop te doen , des mogelijk beneden de vier in een caraat , vaar men daarvan in 1755/56 eenige partijen van diverse soorten, doch volgens berigt van kenners te duur van daar ontvangen rn naar het vaderland overgeasonden njn. Bewoanteen. — fiesor of Besoarsteen is b(*vorens ook een tak van den handel aldaar geweest, vallende meest op Sncok dana, doch almede in het Banjerse rijk en eldem op Borneo. (>p dies inkoop moet naauwkeurig gclet worden, wijl onder deielve veel bedrog schuilt, en wt*leer de grootste slag tegen goud opgewogen werdcn en de kleinc naar advenant, waarom H. H. Ed. ook reeds vrneg of in 1637 den inkoop Comp*. wegen staakten en dede ordonncren denelver particoliere aan- breng op Batavia te favorisercn. In 1711 werden de Commis- sianten ter voldoening der vade rlandsche cisch , gelasi daarvan vcder inkoop te doen , doch van gecn kleinder soort als van een once (of circa) indien de once t^n / 15 ii 16 te bekomen mogi wevn, dns mede in 1726 op den eiseh uit Nederland van 1000 oncen. Doch in 1734 op het voorgeven der bediendens dal een rraal inraarti' tt*gen 16 h 18 Sp. r. vrrkiK'ht wrni, het MiMi%r %4ii cleii («ouv.-Gcn. Anlatito v^o Dictneo, aaii den o y pm toof man \%ollebfani Grlcynat. in MaflJfMMira. van deu Hi*** l«iumi] IQlt. ll»j<lrj«cti. hirfiruor pcoocomI, IIH« «lcd, bit. 18X 190 BADICALE BESCHRIJVING VAN BANJERMAS8ING. geen de once van /54 tot 80 j zoude te staan komen, en een schadelijke verkoop in Nederland zoude geven, heeft men ge- last van dien inkoop geheel af te zien, zonder dat het blijkt dat er van deze medicinale steen verder eisch of inkoop aldaar gedaan is. Schildpadahoorn. — Schildpadshoorn heeft men Comp. wegen reeds in 1632 te Banjcrmassing ingekocht , zijnde langen tijd op een egale prijs van een gulden het katje of 35 k 40 realen de picol geweest, mits alsdan zorg werd gedragen,dat hetxelve in dikke stukken bestond, doch vinde naderhand, dat de Com- missianten daarvan gelast zijn inkoop te doen, van 50 & 60 realen de picol. Drakenbloed, — Drakenblocd in het vaderland getrokken, valt mede op Borneo, het werd in de eerste tijden van daar aangerekend tegen 8 ^ 10 stuivers het katje, en vervolgens ingekocht tcgen 20 ii 30 realen het picol. Campher, — Van campher zijn reeds in ht-t jaar 1620 mon- sters van Succadana gevordert en naderhand geordonneert te koopen van 12 & 15 realen het katje narato der deugd; doch den inkoop schijnt van geen succes geweest t^ zijn, en word om de slechte deugd en hoogen prijs bij aanrekening, bij pa- triase brief van 1665 afgeschreven. Vindende alleen vervol- gens dat ze door den Koning van Borneo veeltijds ten ge- schenke aan de Comp®. is gezonden. Amber de gris. — Amber de gris heeft Banjer mede 8om- tijds aan de Comp®. gelcvcrt, waarvan den inkoop echter eent vinde geordonneert te zijn in 1678; schoon aldaar gezegd wordt van ouds bekend te zijn, dat op Borneo zeer vcel werd gevon- dcn. Vervolgcns zijn de Commissianten in 1711 gelast daar- van te zcnden, indien de once tot 15 gulden te bekomen mog^ wezen. Paarlen. — De paarlen, die aldaar mogten vallen, heeft dc C/ompe. mede vroeg getragt te bekomen , alzoo van Succadana in 1620 monsters geeischt warden. Zijnde in 1628 van Mar- tapoura, een zeker monster ongrachle paarlen aangcbragt, van RADICALS BKdCliBIJVIN'Q VAN BANJBBMAH81H0. 191 ccn redclijk schooii water, waarop men een en andermaal der- vaariji onionneerde te inquireren, aan wat oord van Borneo dio bank gelegen was. Wordende bij de papieren van 1687, de parclbankjfs van Wieijdura genaamd, doch daarvan schijni in die tijd niris gcvonden te zijn, gelijk mede niet in bet ver- vnlg, alzoo in lB44twee jachten vati Amboina,ter ontdekking van Solooqianden op Bomeo*8 noordooatkuat, en om de 8pan- jaardrn dea mogelijk van daar te verdrijven, getonden, doch onvtrrigter zaak weder teruggrkeert lijn, daarvan geaegd word, dat de paarlvisacherij aldaar soo important niet was, ala men bcvorrns had opgegevrn. Nchoon bet bier uit teflena ncbijnt te constercn, dat de Spanjaarden van dezelve monatera grwreat zijn H*<u. — Was valt overal op Ik>meo, en is aldaar bevoreiis door dc Comp^. stork gezogt; de prijs vindc in den beginne grweest te xijn van 15 tot 16 rralen bet picol (gezuiverd) (loch is naderhand eenigermatc verhoogt, zoodat men er lelfs van 25 tot 30 realm voor heeft gegeven. Tot den inkoop er van is van Tematen in 1665 , een jaehtje naar Sawackan, al- waar dexelve gexegd word goed en goedkoop te bekomen tr xijn, gczonden, docb dien bandel weder aanstonds gestaakt, gelijk deaelve meest aan particolierrn is overgelaten. Rotiang, — Rottangs vallen daar in menigte en werden err- tijds bij de Cornp^. geaccepteerd tot 18, 20 en meer boaaen voor een reaal, en 100 in een boa. docb sijn naderband met eenige verbooging van prijs tot 7, 8 en 10 rralen de 100 bosaen ingekocbt. Bij^ en Ihrauf^B. — Bijltjea en parangs zijn bnrorena op Coetij en Bnocadana in menigte door de C^ompe. ingekocbt, tr- gen 8, 9 en 10 pies voor een reaal de bijien, en 10, 12 en 14 de parangs, waarvan de errste van Carimatta, een dUnd in de bogt van Snccadana, en dr andere van Bliton ' aange* bragt wordrn. Worden grbruikt tot den haodel op 8olor en ) Biliioa' 192 UADICALE BESCUUIJVING VAN B^VNJEBMASSING. Timor y sclajnende die nog al van aangelegenheid te zijn ge- wcest, nadieii men welecr derwaarts een scheepje zond^ expres om daarvan in te koopeu, met verzoek aan den Koning, om bijaldien daarvan geen grooten voorraad aan handen mogt we- zen, spoedig vaartuigen naar gemclde plaatsen te zenden, om ze van daar te laten komen, doch na onze opbrake van daar in 1638, word van dien haudel geen montie meer gemaakt. Dit zijn de goederen en producten die voornamelijk in vo- rige tijden aldaar door de Compe. zijn genegotieerd , en ofschoon deze landen nog diverse andere geven, als Cauries of Siamse casjes (genaamt Yenushoorntjes) , paarlemoersclielpeny Sintock- hout , die mode de een of andere maal door de Compe. geeiacht zijn, gelijk mcde vogclnestjes , enz. ; schijnen dezelve van wei- nige considcratie te zijn of aan particulieren overgelaten, die thans niet allecn van de laatstgenoemde, maar buitcn de peper, genoegzaam mcde van alle andere voorsclireven producten in den handel mecster zijn. De negotie werd bevorcns te Banjermassing , gedurendemen aldaar geen vaste verblijfplaats hield, gedreven uit de schejjen, die twee dagen varcns de rivicr op ten anker lagen, wordende de goederen bij kleine partijen en niet meer te gelijk als de verticr van een dag vercisclite , in de stad gebragt en in een gehuurd liuis gesecurcerd, en zulks om rcden men de natic al- toos als moordadig, diefachtig, en trouwloos heeft aangezien. Waarom men ook reeds vroeg bij het zenden van groote sche- pen, die de bank niet koiiden passeren, altoos een chaloup of kltanor vaartuig medezond, om gcbruikt te worden zoo wcl tot het losseri als voornamelijk om de iiigekomen peper enz. di- rect naar de schepen te transportercn. Vervolgens heeft men na herhaalde opbraken , bij het doen van jaarlijksche bczeudiii- gen derwaarts, geordonneerd , den handel in 't gehecl aan booid en uit de schepen te drijven , en het geld en goed in dezelve ge- six-ureerd te houden, wordende de schippers op het scherpste vcrhoden om geduroiidc de legtijd aldaar in het gehecl uict van boord van hunnc; sriicpcn te gaun. UADICALE BSflCHRUVINQ V.Uf BAMiBRMAtNUMG. VXi En achoon men aldiar in den tOBBchentijd is gesUUleerd ge- weest, heed men cchter de bedienden almcde de xorg aanbe- vnlen , om in de pakhuixcn geen peper te bergcn , boo lang er Mrheprn aanhanden waren, om ze daarin te kunnen liden, too om de genoemde redenen, aU om nicl gedarig gecxponeerd te uczi*n aan de kwaadaardighdd ran dexe of geene Banjareca. «loor het hrandntichten in deselve, en waarom men reeds in 1G3B ren vasU* order beraamde, om aldaar altooa een jachi aanhaiiden te houden. Hetgt*en men in selvcr voegcn in onae laatjfte posthouding bedoekl hoeft, namelijk, om lich aldaar niri verdcr te extenderen, als tot gemak en zekerbeid onzcr dienaars noodig was, en de woning alleen in iooverre»dat men rr dt*s noods cen schecpslading pepir kon bergen, vanneer cr grrn schip of vaartuig voorbandcn mogt vexen, tenrijl men Yoor c*t*n vaste order steidi*, om geen geld meer aan de wal te ligtrn, ab tot afbctaling dcr afgebragte peper absoluut gere- quirrerd werd. Waaromtrent de schoepeoTerheden zelb hij in- stnictie gelasd wf:rden geen afgave te doen, dan op ordonnaiitic van den Resident, waarbij de noodzakelijkheid en benoodigd- heid aangf'tooiid verd. Van de tol die men daar in dew of grriie tijden gewoon geweest is te betalen , ofschoon in het vo- rigr capittel, bij gelegenheid aanhaling lieb moeien doen, sal xulks echt(*r alhier apart en in een vcrband b(*handclen. Iliv aelvf* vas bevorens zoo wrgens den in* als uitvoer onger^pi* Irrrt aijnde, van beide in 1630 tot 10 prooeat betaald, doch op de doleantie ran H. H. £d. en belofte om van de Banja- rearn ran hunne aangebragte peper en hjsl maar 5 prooento te xuUen laten vorderen, is deielve dan eens vrij, naderkaiicl op 5 prooento en vervolgens Yasi bepaald op 7 prooento '. ' \^tidrr» om t«> tcioiirn, d«t «ij in allrs uwe Maij<»leiU br^mrit %4i|- dom. uvn »tillcn «ij %ncNtjien drut onArn f^rlrur Jkcn umr Ma)c»teit lalni bclariM), TCMW allm dm peper ilir uijt M«H4|Miura (iiarr dal «•<* .Maiir*- trtjl clr«rn mI 4»ulfACi|;rn lirbbrii. »al «i<*r«lrii {:r%M>tt, tr^rii Irii iKuicicti Mift»i%r %aii den l*<Mi%.-(t<*tirt. Ilrtnltu k nit>ut*er aah ilrii V*'f«l t jn Banjrfm4>*iii;: van dm 4'^* Srplemlirf l<iA5 B«)drapen, hiei %oor gmocnHl, III dcrl. hli 3a4 iy4 RADICALE BESCIIUIJVING VAN BANJER31ASS1NG. Maar bij H contract van het jaar 1660 werd ze weder gcre* guleerd op 5 procento en zulks als een equivalent en uit hoofde- der gelibereerde schuld of pretentie van de Comp«. wegens het afloopen onzer logic in 1638, en zulks zoo welvoor deComp^. als voor do burgers en Chinrzen, en anderen onder haar sot- terende. Echter is hier nadcrhand weder bijgekomen het van ouds gewone genot der wcgers en sclirijvers, van 1 procento, hetwelk men ook wel ecus afgekocht heeft op de gansche la- ding van ccn jacht tot 200 en van een fiuit tot 40 realeu. In volgende jaren wannecr deCompe. alhier gehandeld heeft is- ze 6| percento of op J reaal van de 4 realen, die als toen voor het picol peper betaald werd, gesteld geweest waarvan dan een aparte rekening geformeerd en daarmede de pepei belast werd. Bij het gesloten contract in 1747 en bij deszelfs jongste reno- vatie, is in het gcheel geen mentie van de tol gemaakt, en dut punt door de Commissianten in het eerstgemelde jaar, in het geheel met stilzwijgen gepasscert, op fundament om gelijk zij zeggcn, dat bij het contract van 1733, geen mentie van tollen is gemaakt. Echter sclioon men onder de verhoogde pe- perprijs, volgcns dat contract, tot 6 Spaansche realen het pi- col, zekerlijk de tol van uitvoer gerckend heeft, zoo heeft de Sulthan nogtiiaiis gedurcndc die onderhandelingen wegens de invoer van 's Compc. goedcren 5 pr. ct. gepretendeerd gehad, en welk punt de Commissianten volgens hun rapport aan den eersten der Commissie van der Ileydcn gcrescribeerd hebben , om daarover aan onze rcgering van wegen den Sulthan in- stantic to docn. Docli (lit hlijkt niet gescliied te zijn, heb- bcndc de Sulthan dezclvc vcrvolgens van Comp*. goederen niet gcvorderd , maar wel van den gepermiteerden aanbreng en ver- voer door particulieren , met Comp*. schcpen. Waaromtrent H. II. Ed. gccn twijfel maakten of de Koning was daartoe gereg- tigd. oordeelcnde het billijk te zijn, dat icder geniete de in- kom.stc van zijn land die hun wcttig comj)eteren, met order om 's Comp*. autoritoit niet noodeloos te exponeren , om de- Y.vU'v daarvnn te librrcrcn, blijvende dus de Comp*. (schoon RAmCALE REHCIIRIJVING VAN BANJEBMAHBINO. \\^5 iiirt ilirrct) fchtcr stilKwij^oiid gelibeirerd van alie tolbeU- lin^ii , en haren invoer, zoo wcl tb den uitvoer, in hei gr- liM'l \rij. 1>ERI)E HO<)Fi>8TUK. -- Wat thans hei dcrde of laatitte vcKjrMiTp di*ziT be»chrijving lirirrfl, namelijk lict radicale of de politirkc rcdrnrn van (3omp*. poatvaiiing op lianjormaatiing, hrtxelve zal d<* ondergcteekcnde vrrdeelen in twcf drclcn , om in dv eorste plaats aan ie toonen. dat de Comp*. tegrnvoor- <li^M* sUat ern continueerrnd (voortdurend) verblijf aldaar ab^o- luut noodfakelijk maakt , zelb obclioon de voordeelen van die aanhouding de lanten naauwelijka balanceren, ja achoon de cerrte (Ic laaUte ook surpyiteren mogten, en in de tweede plaats to Utt*n volgrn, de middelen waardoor dit kanioor minst nadcelig dan we] zelfn voonlcelig gemaakt kan worden, door voorsiel- ling van f*enige punten van redrea die daartoe zouden kunnen ilienen. ZuUende het van reive spreken, dat men zich ten o)>- ziete van die tw(»e deelen, zoo niet orotreni het ecrate in liel gt*he<*l, ten minate in dier voegen omtn*nt het laatate op dezi*n prencnten tijd en tocKtand mo4*t Wpalen en plaataelijk omtrent Ttitaj*. Aanpaandc het eerete of Hanjermaaaing noodzakelijke aan- houding bijzonder met relatie tot den preaenten tijd heeft, kan men reeda uit het tweede Hoofdatuk, rakende de negoti** zien, dat de vaart en handel op dit eiland in den beginne van rtn gantich ander inzigt ia geweeat ab tegen voordig ; namelijk deazelfs eontinuatie of verblijf aldaar, zoo lang het mercantile voordeel gaf. C)f»ch(K)n het echter mede niet ia tegcn te a|Mrc» ken . of die aanhouding he<*ft ook reeda in den beginne min of meer plaata gehad om politieke redenen. Want reeda in het jaar 162(8 bij de eervte etabliaaering van Banjermaaaing, na dra- selfs vorige verlating. zeggen H.II. Ed. tot de bezending bevo- gen te zijn, z<m) om te ontwaren wat de Deenen aldaar deden, alxoo die daar i*enig volk gelaten hadden en een kautoor ge* «'tabli!im*eril , aU om luuu de profijtrn van die plaataen, loo er r«-nig(* tr liehaleti mogten weaen« niet alleen over te laten. 196 RADIGALE BESCHRTJVING VAN BANJERMAS8IHG. Gclijk mcde dc tweede oiiderneming der vaart naar derwaarto geschicdde , om de pe{)er alleeii in handen te krijgen , die thaiw naar Java, Macassar, Siam en andere plaatsen vervoerd werd, en dus vind men vervolgens aangeteekend, dat men zich zoo veel niet gelegen liet leggen om een groote quantiteit peper te bekomen, als wel dat die niet in vreemde handen kwam te vervallen. Echter kan men teffens daaruit besluiten, dat het presente voordeel dier aanhouding voor het grootstc gedeelte in die tijdcn ten doel heeft gehad; nadien de opbraken van daar weder immediaat volgden, censdcels wanneer het presente zoo veel voordeel niet gaf, als de Comp*, gewoon was op an- dere plaatsen te behalen, dan wel dat daardoor de ongelden rijkiilijk gocd gemaakt konden worden, kortom "wanneer de vaart met schepen de Comp*. lastig viel en weinig voordeel gaf;" anderen deels wanneer de peper in goederen des lands, ])arliculier op Batavia aangebragt wierden. Hetgeen in soin- mige tijden ook zoo favorabol gelukte, dat dcze regcring in het jaar 1643, naar het vadorland schreef „dat de Compc. van "daar tlians meer peper op Batavia bekwamen als de Engel- "schen daar zijndc^ en dat men cITis met meerder voordeel ge- "diend werd , als wanneer men daar kantoor en schepen hielde.'' En dit schijnt ook bevorens wel meest het zoeken en de in- tentic dozer regering geweest te zijn, considererende , dat wan- neer de peper door particulieren op Batavia geleverd werd , tx'gen 10 realen het picol, zulks vrij preferabelder was, als die daar zelfs te gaan halen tot 5 realen en 7 proccnto aan tol, buiten de onkosten van het kantoor, menagie, schepen, enz., ongerekeiid. Dat men aldaar noodzakelijk fortiticatien zoudo mocten aanleggen, wilde men de peper alleen hebben en de Banjarezen in hun devoir houden, hetgeen haar zwarighedeii mede onderworpen bleef. En waarlijk men zal ligtelijk toe- stemmen, dat uit de opbraken van daar, of het staken van dien handel in di(^ eerste tijden, zulke gcvaarlijke gevolgen met te vrezen waren als thans, want voor eerst hadden de vroemde Enro])esclio natirn zoo Engelsclien, Deenen, Portuge- KADICALE BESCIlRlJVINa VAN BAMJKRMAMINO. Doch wel voornamelijk omdat de Engelachen, Portugessen f*n Spanjaarden zoo wel in de Oo^tersche provintien en voor- namelijk op Macassar regt tcgen over Ik)rneo gexeten waren aU wij, en men dus derzclver indrang op Banjermaaaing zoo pevaarlijk niet kon rekenen om hen door het drijven der ne* gntie van daar te weren en uit die quartieren te houden als t«'genvoor(li|r nu wij van alle Kuro|ieM!he natirn het hok daar aliern inhehhen en thans Ranjermaiising als een sleotel van de (>o!(t n)ot*trn aanmerken. En deze aangelegenheden van Uan- jrrmassing voor het belang der Maatschappij , door haresituatie ten opziirte van de ()ost en Java . heeft men eerst teregt ge« rr^nird<*erd en in opmerking genomen in het begin van deae »fnw, h«*tgeon genoegzaam te verwondercn is, nadien de reden claar\'an alrede lang hivorens in het oog liep. Welke echter van dezi- reuw een en aiidermaal heeft moeten achterstaan, het- zij voor de U^zuinigingen der kocten dan wel de onprofijte- lijkh<tltn van den handel, of dat men het nadeelige gevolg er %an niet hcI regardef*rde , tot dat het bijkans te laat wan* ge* vecait en die rivale koopstad van lUtavia, bij het welgelokken ckr Engel.Hche desseijuen in het jaar 1707, zoude geworJen zijn «f*n h<K>fdkant(M)r van hunnen Indischen handel. Ten minsten d«- Engelschen in 1698, met die van Banjermasaing de koop rtn% gi'Wonl(!n zijnde, door bet aangaan van een contract met J»iM. masrbij hnn een vrije negotie en privative peperhandel. 198 RADICALE BESCilRUVINO VAN BANJERHA8SINO. tegen 3 Sp. real, het picol cii het maken van een etabliasement tocgestaan werd, begoii men eerst regt te zien de gevaarlijke menees van hunne postvatting aldaar, die niets minder ten doel hadden, dan cene onderkruiping onzer specerijhandel in de Oosterschc provintien en die van den amphiocn en kleeden, mitsgaders andere belangen op Java en daar omstreeks. Zoodat de H. II. Meesters reeds bij brieven in de jaren 1702 * en 1703 aanmerkten, dat hun het verblijf der Engeb^^hen aldaar en derzelver voornemen zeer zorgelijk te voren kwam, wijl van die buurtscliap niet als alle kwaad voor de Comp*. te wagten Avas, en H. H. Ed. mede in 1705 naar Macassar aanscbreven cm op de Engelschen correspondentie met de Macassaarscbe grooten, door het zenden van geschenken aan dezelve en het aanlokken der uitgcwekenen van daar, mitsgaders den aanbreng van peper door lorrendraijers en zwervers, alom een vakend oog te houden: en in het geheel de correspondentie der In- landsche natien met die ondernemende natie tegen te gaan, al- zoo zulks thans van het grooiste gewigt geoordeeld werd, wor- dende dat een en ander aangedrongen en bevestigd bij brieven van H. II. Majorca van den ZO^^^^ Augustus 1732 ^ Men kan en mag dus veilig besluiten, dat Banjermassing , om den handcl die aldaar te drijven was, of om het voordeel daardoor te behalen, nict alleen (maar veel meer) in deze tij- den, voornamelijk om andere of gemelde redenen van aanmer- king meest werd aangeliouden , door ons bezogt en bevaren (ge) worden, wilde men telkens andere aldaar niet weder zien ne»- telen, voornamelijk Engelschen, Eranschen, zoo nadeelig voor Comp*. belangen in doze quartieren, en Portugezen en Chineien, voor haren handel op Macao, China en verderc Zuidelijke eilanden. 1 18 SeplcmlHir 1702. ^ Ook no;; later, bij missive van 25 Ang. 1740, wordt onder meer an- dere l>etrerrendc de vaart der En^elhchen op Banjermaasing gexegd. *Hlat 'Miot een p>ode za.'ik /ondr /.ijii gemelde nalie daar in tepen te gaui.*' HADICALK BEHCllKUVINO VAN BANJKKMA8glN0. 199 TtTwijI men rich teffcna te virgtffech lun^ft ingebceld, dat imn het gros drr p(*pcr zondcr dat zoudc zicii licnnuurU ko- mvu, n&dien sulks zoo laug duurdc tot er andere kwamen die vf'U hoogcre prijs bctaalden , waaraan het nooit ontbroken hecft, wannrer die particuliert* vaart al gaandcweg weder afnam naar mate die van andcre zoo Europezen als C'liinezen wcdcr ioenam. Dat II. II. Ed. bevorens van daar zijn opgebroken, of dien handel et*n en andermaal gestaakt hebben, gelijk dc resolution van 1G59 en 1678 dictiTen, ^dat de vaart met Bchep(*n lastig "viel en Banjcrmassing weinig voordcci uitlcvcrdc/* en in on- drrstelling dat de opengestelde vaart van burgers en iiigtxete- nen henraarts pepcr zoude doen aanvoeren, waarvan men zich eckter successive misgist heeft , zoude men nog ecnigzins kunnen defcnderen^ en om gemelde rcdenen staandc houden. I>och dat men na beproeving der gevaarlijke gevolgen uit cenc postvatting van cene Euro|>esche mogendheid en erkenning van die schadelijke en daaruit van zelfs voortvloeijcndc noodzakc- lijke aanhouding, door dc CompT. , gelijk vcrmeld is, mitsga- ders gebruikte voorzorgcn , daartoe in 1711, Danjermassing rcht<*r naderhand nog twee malen in dc jaren 1713 en 1724 heeft verlaten, en toen weder zoo veel malen rooeten onder- vinden, hoc nadeclig de indrang der Engelschen aldaar mocs- trn worden gehouden, is icts zcldzaams, en waarover men rich mciet vervonderen, tc mccr, men hier met regt zoude mogen bijvoegen, dat men dikwijls \*erkecrde conccpten heeft gefor- mcrrd, om door min temporeele voordeclen direct ecn kantoor Ic verlaten. TenrijI dc ondervinding kan bewaarbeden , hoe kwalijk soms ecn afgebroken handel weder te rctabliaaeren ia, ten minute hoe veel roocite en koften er vecltijds toe moeten worden aangcwend, dan wel door dwang hct mecaterschap be- magtigd , wanneer men teffcna ontwaard , dat men bet n>et magt en door vrees moct inhouden of gcvaar loopt er weder uitge- itooten te worden, zoodra zich daartoe gelegenheid opdoet. Nirt zonder reden bcsloten H. II. Ed. derhalven in 1747, fjCD het een en ander in bet vervolg voor te komen, aldaar IV. (VIII ) 15 200 RADICALE BESOnillJVING VAN UANJERMASSIXG. continued post in vatten, ongcclecideeri latende de questie of de vorige klagtcn wcgcns Banjermassinga weinige voordeelen ovcrtuigcndc genoog waren, om daarop dc hcrhaalde opbnken te fondercn , waarvan eclitcr hct tegendcel uit dc sterke vaart van allcrlci nation aldaar ondersteld zoudc mocten woiden, en oordeclcnde dat gestcld zijnde Banjcrjnassing was onprofijtelijk, hct cchter ons om voorgewaagdc politieke redenen, en inzig- ten profijtelijker was aldaar tc blijveu, dan daarop in het ge- heel niet te varcn. In ondcrstelling, dat die gewaandc onpio- fijtclijkhedcn zelfs tc verbctcren zoudc wezen, door het oitden- ken en uitvocrcn van ecnige punten van redres om het aldoir met voordcel uit tc houden, zijnde dit de tweede Yeidecling van dit Hoofdstuk. Dit heeft men eenigsints uitgewerkt bij onze laatste retablis- scring, met het 7^© artikel van het alstoen gesloten contract, wegcns dc admissie van een Chinesche jonk en afgave van dc- zclve van een zekcre quantiteit door de Comp*. van hare opge- kogtc pep(?r met een avans van 2 Sp. r. op ieder picol, welke volgens een mondclingc overcciikomst tusschen de Comp. en de Sulthan op 4000 picols 's jaars bepaald werd , nadat dezelvc na een naauwkcurig onderzook volgens zekcre bcrigtcn onder- rigt waren, dat het jaarlijks gewas van peper op Banjermas- sing bcdragen konde 15 iH 16,000 picols (en hetgecn bij hun rapport wcl op 20,000 begroot werd) op welke 4000 picols (lus 8000 Sp. r. of ruim / 25,000 profiteerden , en daardoor de lasten dcr residentic in dicr voege men die in het begin cal- culecrde, en na de bepaling bij de memorie van den prescnten nouvcrncur-Generaal gcmaakt, good kon maken, terwijl dewin* stcn op de ovorigc quantiteit, mcde ruim konden ophalen, de scheepsvrachtcn en verderc ongolden, die daar op gerekend werden. Gelijk men ook in den aanvang van het een en ander, de vcrwagtc uitwcrking bespcurde, nadien de Comp*. in 1747/48 pen parti j van 11,360 en in 1748/49 van 10,430 picols bekvram, ten blijkc dat Banjormnssing do quantitciton, waarop men bij RAUICALK UEt>CllKlJVINO VAN nANiCBM AMINO. 201 lit retabliitiieniig rckende Qitlrvcren, en men aldaar in dior V(M*p* kon gnandc houden. Want obchoon ran de baUtge* n(M*m<l(* f)uantitett de 4000 picob voor de jonk niet zijn afge- trukkrn en men uit de gcvolgde slcchte successen en geiinge iiiKamrling van latere jaren, abaoluat nil aiaande honden, dat lianji'rmassin;^ 'sjaars de voorgenoemdt* quantiteit niet kan uit* IfvrrtMi, xoo hecft echter de affirmative kragt van bewijs ge- no4»g om daaraan geloof tc atthbueren, loo door de ondenrin- ding 74*lb, ala door hct algemeen gcmgt in vorigc tijdt^n, nit htt (-i^*n getuigrnis onzer (^mmissianten , mcldcnde de laat- 5ti*n bij mi^ve van 15 Nov. 1727, dat men aldaar divulgcerde *^dat er wcl 20,000 picola peper in de bovenlanden in voor- **nuid lag.*' nij missive van 8 Meij 1780 zeggen zij, na men hcrigt was ^^kon Banjermaasing bij een gering pepergevaa ***9Jaar!i ten minsten 15 n 20,000 picoLs en by een goedrn ^oogat wel 25 ii 30.000 aitlevercn, zijnde sulks afhankelijk *«van een handzaam of bar aaiaoen.'* liij hnnue laat^te van den KHeo AoguatOB werd gemeld, <Hlat de drie wankanga 12,500 picoU hadden vervoerd /' in wclk jaar de Com{/. van daar er- langdc* 2115 picoU en Iknjcrmawing dua te samen uitleverde 14.615 picob. Uij het herftellen des handeb in 1727 bekwam cte ( omp*. van daar 31^62 picob, schoon de Engebchen er tocn medc, nevens de ('hinezen aterk voeren en zckerlijk naar mate in den inzaam, de partij pc|)er zullen gehad hebbcn; doch in 172^ vaa Comp*. wegen van daar aangebragt 19,785 picob, bnitrn nog 303,942 i^, die door de Banjarexen pariiculier op Ilatavia geleverd verd en te zamen 22,6961 picol uitmaakt, en viji men daarop in 1729 maar 8570 picob van daar bekwam. gaf zulks reden. dat H. II. £d. bij instructie van Febnuurij 1730 over zoo em geringe qoantiteit acheenen te doleren. Kortom de aankomat aldaar van 10 & 12 en meer jonken, in ▼orige tijdrn , boiti^n andere vaartuigen , bevestigt dat Banjermaa- Mng grootc quantiteit peper geeft; want gcsteU deielve ieder maar loOO picob vervoeren, hetgeen le om hun reu gocd te uiak<n mil niMidig hrbben, zoude dit alleen 10 k 12,000 pioob 15» 202 RADICALE BESCHRIJVING VAN BANJERMASSING. uitmaken. Dock de slechtc manuance onzer dienaren aldaar, heeft in vclcn vervolgens die goede oograerken verijdeld en tc leur gcstcld gelijk reeds bevorens betoond is, zoo dat Banjermas- sing wedcr eene aanzienlijke lastpost begon tc worden, waarin het rcdres hoog noodig Mas,lietgceii door den Commissaris door Jict renoveren en sluiten van een voordcelig contract wel uit- gewcrkt scliijnt te wczcn, indicn de executic daarop maar volgde. Wat de twee gesloten contracten door gemelde Commissaris bctreft , zoo oordeeld de ondergeteekende , dat hot eerste met den Sulthan gemaakt, wel voordeelig, en het gezogte redres inhoa- dcnde wel geconsiderecrd mag worden, gcvolgelijk geapprobeerd, en geratificcerd, en het daarbij bedongene nagekomen , mitsgadcrs het beloofde wederzijds ten uitvoer gebragt moct worden. Doch dat van den Kroonprins zondcr eenige reflcxtie op hetzelve te slaan, gehouden moet worden of er niet was; zoo wijl het strijd tegen een naauwelijks gemaakt contract, als wijl hetnict convenabel hecft kunnen gemaakt worden , met iemand die nog geen magt had of in staat was een contract te maken. No- l)ens het concept van den Commissaris , hoc en door wat mid- delen zijn project ten uitvoer te stellcn, om van onze kant direct te voldoen aan het bij het eerstgenoemde contract door ons beloofde , kan ik niet oordeelen , wijl dezelve zulks tot heden gesecretccrd hecft, gelijk hetzelve voorzigtig gedaan en ten uiterste noodzakelijk is gewcci^t. Doch het schijnt mij om twee redenen plaucibcl te zijn, zoo wijl zich daartoe aanbied als executeur, als wijl gedeeltelijk voor dies wel reossercn in- staat en anders aanneemt de Comp*. wegens de kosten te de- dommagercn. Dus om de daaruit verwagte voordeelen, wel dubbeld waard, daarvan een preuve te nemen, volgens het pro- ject dat den Commissaris daarvan aangenomen heeft te forme- ren en aan H. H. Ed. open te Icggcn invoegc U H. H. Ed. reeds bij secrete resolutie van den 4 April passato vastgesteld hebben. Want dat er pretieuse schattcn gevonden worden* blijkt uit het omstandig verhaal van den Commissaris bij des- zelfs rapport wegens d(* groote rijkdommen van deze natie. en KADICALE UEiiCllRIJVINO VAN UANJEIU1AS8INO. 203 dit IlaigrrmrutMiig vecl in /ich iK^grypt dal oii« nog onlM»kcnd i"*. littzij iloor (Ic oiihaiulrUmarhcitl van den Inlander, of weinige kennU die men daar van heefl of lean krijgen, is ziker; waar- tfK* 0115 than? de occagie geboren jichijnt, om iv ontdekken en vT mvAv iv profitercn; zijnde dit Ikvohmis giwrest dc bcwon- during dor 11. II. Majorca, en haar gei^rde orders om daama naauwkeurig onderzoek tc docn. Dan nadien de tegcnwoordige |K»stvatting nict convenabel is, nog gcschikt tot nitvocring van het project en om liet contract in het vervolg altoos tc kun- iien maintineren, ten eindc te gauderen van alle voordcclen die men er van tc verwagten lieeft, zoo dient dezelve, zoo voor €*erst geen meer residcntien noodig geoordceld mogten worden, intgeen de tijd best zal ontdekken, ten minstc ten ccrstc zoo* danig vergrotjt en versterkt te worden, als grdeeltelijk vastgc- >teld i]( , ten einde de Banjarezcn kij occagie mec«ter te zijn en in toom tc houden om aan die contractcn mede van hunnc zijdc te voldorn, waar aan het door een prejuJiciable toegcvendheid zoo dikwerf gf*haperd hceft, tot ( *omp*. nadeel , en hetwelk mede aangemerkt staat, bij missive dezer rcgering, ntar het vadcr- land van September 1639. Men z )ude mogelijk van den aanvang tcgen dc* groote on- koeiten icts kunnen poseren die tot het cxtrueren van cene gc- c*xtend<*erde residentie en redoutable vesting noodzakclijk diende aangewend te worden, doch of men voor de bezuiniging van f-rnige kosten daaromstrecks een goed project zal moeten ou« srcexecutrerd laten. waarvan dc voordcclen in het vervolg een rijke vergelding beloven, kan men niet altoos vastitellen; en of dezelve wel zoo groot zullen vallcn als men tomtijds denkt* Iwijfel ik zeer. Buitcndien heeft men aan onze tegcnwoordige residentie ge- 7jrn, dat ecne ontijdige zuinigheid, kwnlijk aan het bedoclde •M»gmerk voKlwn kan, want van hoc eine grringe extentie, men tot vcwtrkoming van groote ongelden, dcielve in den be- piine heeft trachten ie begrijpcn, z<«o blijkt uit de nevcn** pmnidr korte notitie der I^njarse lastcn en inkomstrn daaraan 204 UADICALE BESCUUIJVING VAN DANJERMASSING. voldaau is, nadien de lasten scdert onze jongste retablisseringy sedert 1747/48 tot 1754/55 in zevenboekjaren / 242,131-14-8, of door clkander in ieder jaar, al ecn fraaije somma van /34,590 — 5 — : bedragen hebben, en wat logie enz. men al- daar tot nog toe hceft, word breed aangetoond, bij het meerma- len geciteerde rapport , waarbij dezelve bij "cen oude vervallene "westphaalsche meijerij vcrgeleken wordt" en of het das met beter was geweest, dat men van den beginne af aan aldaar handen aan het wcrk had geslagen en zich in eene ordentelijke staat van huisvestiiig gestcld , heeft zijn reden om te mogen onder- stcllen. Kortom , voor ecnc somma als Banjermassing tot nog toe gedragen heeft, of daaromtrent, kanbij een gereguleerde huishoa* ding en goede menage , al cen redelijke geextendeerde residentie en formedabele vesting geextrueert en onderhouden worden. Echter is het tegenwoordig in dezen niet wel te detailleien hoc groot en geextcndeerd in dienaren, mitsgaders weike en hoe groote lasten men voor het een en ander in het vervolg zal moeten bepalen ; allecn kan men in dczen tot een basis nemen, de memorie van menagie door den prescnten Gouvemeur-Genc- raal geformeert, om daarna mutatis mutandis, in het toeki>- mende dus vermeerderde Staat en omslag te reguleren. Om thans nog ecnigc spcciale punten, na de gedachten van den ondergeteekende op te geven, die niet onbillijk tot het verwagte redres zoudc kuunen cooperercn. Daar onder zal men met reden vooreerst moeten rekenen, dat dezc plaats van een getrouw Opperhoofd of Resident voorzien wcrd, en die teffen^ met den Inlander wel weet om te gaan, welk cerste hier voor« namelijk plaats moet hebben, zoo wijl men aldaar hunne gan- gen zoo naauw niet na kunnen gaan, als wijl de peper, in welker clandestine vervoer, hunne ontrouw meest kan bestaan, doorgaans vervoerd word naar plaatsen daar de Comp*. niet han* dcld, en dus die slinkse behandeling zelden kan ontdekkent weshalve men wel vast resolvcrcn mogt, zulkc residenten , waar* van men geen ongefundecrde nadceligc suspitic heeft of ont- waard, aiidcrr loi wn excmjx^l direct oj) fe roepen, en om die UADICALE D£2K:UHUAIN0 VAN BANJEUMAS8UfO. 205 n ticiK II prn rffltxlie tc ahiaii op sltchle pejierinzaara , op liunno fTiUdiic uitvlugd-ii en raidoniicincnteii van misigcwaHDcn , sterfte oiuier hi't volk, verval van plantagit-ii , bcrocrieiui binncu *« lanck, mcniirvuldigv rrgcnf*. ^terLc droogiciw, cnz., maar ttatisfiic* ti);re vcrantwoording te luU*ii doen, iiuiieii door hct ecu of andiT oiivoondenc t<x:val , het gcwaa ongewoon slecht in uitgtv valleii, ondf?r prejiciitatie van cede. 