veld ssennederland 01
De Kreisleiter uit het Westfaalse stadje Minden zag zich al als Gauleiter in Holland, misschien Reichskommissar van België na vervanging van de militairen daar door een civiel bestuur. Of waarom geen positie, waarin hij de politieke gelijkschakeling van twee, drie, of alle Germaanse landen tegelijk wel even voor elkaar zou brengen? Zijn eerzucht en zijn zelfoverschatting waren grenzeloos, zijn fanatieke bezetenheid, gepaard met evidente onbetrouwbaarheid verwekte af- keurende verwondering, irritatie en misprijzen bij zijn collega’s en ondergeschikten, na enige tijd ook bij zijn superieuren; men ging zich afvragen, of de man niet stapelgek was.? Het meest milde oordeel is ongetwijfeld dat van de Befehlshaber der Sicherheitspolizei in Nederland Harster, die Schmidt ‘bauernschlau’ noemde, een man, die zichzelf overschatte, en eigenlijk een tragische figuur werd.® Daar kan men verschillend over denken. Zeker is, dat zijn politiek een mislukking werd, en dat bij al het politieke touwtrekken in Nederland de SS toch de sterkste scheen te worden. De grootse plannen van Schmidt met de NSB en met zichzelf liepen op niets uit. Bormann beschouwde zijn gedoe met steeds meer distantie. Geheel anders dus dan de wijze, waarop Himmler, voortdurend instructies gevend, met zijn zonder meer gehoorzamende agent Rauter omsprong. De hierboven gestelde vraag, in hoeverre Schmidt de politiek van zijn Duitse partij-chef volgde, werd door deze tenslotte beantwoord met een krachtig: in het geheel niet. Bormann liet in februari 1943 vastleggen, dat hij voor hetgeen Schmidt in Nederland ‘als Politik bezeichnet und tut’ geen enkele verantwoor- delijkheid wenste te dragen.* Dat was misschien niet helemaal waar, of waar geweest’; maar Bor- mann wenste toen geen open conflict met Himmler. Duidelijk was het wel, ook voor Schmidt. Alleen de totaal verblinde Mussert bleef in hem geloven, waarschijnlijk ook de minder intelligenten uit diens omgeving. Verder niemand, ook Seyss-Inquart niet meer. Maar degeen, die wellicht nog het meest alle vertrouwen in hem en zijn politiek verloren had, was Schmidt zelf. Toen hij merkte, dat Bormann hem liet vallen, moet hij hevig gedeprimeerd zijn geraakt: ‘Ich kann nicht weiter, ich bin am Ende, meine Politik ist schief gegangen,’ zou hij vlak voor zijn einde tegen een andere Duitse bezettingsfunctionaris hebben gezegd. Op 26 juni 1943 merkte een gezelschap Duitse partijdignitarissen, dat van een bezichtigingsreis naar de verdedigingswerken aan de Franse kust per trein naar Parijs terugkeerde, dat hun reisgenoot Schmidt, de Generalkommissar uit Nederland, ontbrak. Even later hoorde men, dat zijn lijk op het zojuist afgelegde traject gevonden was. Zelfmoord, een alcoholische misstap uit de trein, dan wel een eenvoudige struikeling uit een niet goed gesloten deur, of een door de SS gepleegde moord? Het was (1) Zie nr. 234, noot 2. (2) Zie nr. 254 en noten 9 en ro daarbij en nr. 325. Dat Schmidt Reichskommissar van België wilde worden, vond zijn oorsprong weliswaar in een gerucht, dat aanvang 1943 de ronde deed (H 417: 4588-9), maar vindt steun in deze documenten, en is geheel in de lijn van de persoon van Schmidt. Wat zijn geest- vermogens betreft, de functionaris van het Generalkommissariat z.b.V. Ispert, tevens arts, beschouwde hem als een schizoied (Verkl. Ispert, p. 5). Onevenwichtig was hij stellig. (3) Verkl. Harster II, p. 3. (4) Nr. 3521. (5) Aldie jaren had Schmidt volgens zijn plaatsvervanger Eftger regelmatig contact met Bormann gehad over de grote lijnen van het beleid (Verkl. Eftger, p. 1). (6) Verkl. Ispert, p. 5. 95 HET RIJKSCOMMISSARIAAT met name Mussert, die onmiddellijk het laatste aannam. Over het algemeen lijken de feiten — vooral de nerveuze spanningen, waaraan Schmidt de laatste tijd zichtbaar had geleden — in de richting van de eerste hypothese te wijzen. Volledig opgehelderd werd de zaak nooit.! Het plotselinge verscheiden van Schmidt dwong zowel Seyss-Inquart als Mussert (ieder op zijn eigen wijze) zich nog meer aan de groeiende macht van de SS aan te passen dan zij reeds deden. Schmidts opvolger Willy Ritterbusch leverde geen compensatie voor het verlies. Over hem kunnen wij hier kort zijn, om twee redenen: na Schmidts dood viel er ten eerste weinig ‘politische Gestal- tung’ in Nederland meer te bedrijven. Daar had de Duitse bezettingspolitiek, voor een groot deel bedreven door de omgekomen Generalkommissar z.b.V., in de tussentijd grondig voor gezorgd. Bovendien was de nieuwe machthebber, die in het eerste jaar van de bezetting Beauftragter voor Noord-Brabant was geweest, en daarna een tamelijk onbelangrijk baantje bij de Partei-Kanzlei had gehad?, een volstrekte nulliteit. De brave onderwijzer, zoals Rauter hem karakteriseerde*, was ‘geen strijdersnatuur’ volgens Mussert, van die zijde inderdaad een treffende uitspraak.* Nog treffender misschien, de samenvatting van een andere Duitse functionaris over de figuur Ritter- busch: ‘ein müder Mann ohne Einfluss’.° Daaraan hoeft niets te worden toegevoegd. Voor de insiders leek de SS definitief het overwicht te hebben gekregen. Eén factor dient echter nog bij de beschrijving van het rijkscommissariaat te worden genoemd, namelijk de rol, die dit apparaat reeds door zijn bestaan op zichzelf speelde. Oorspronkelijk als tijdelijke Aufsichtsverwaltung gedacht, had het als alle grotere organisaties de neiging zichzelf te continueren. Nog in oktober 1940 beschouwde Seyss-Inquart het Duitse bezettingsbestuur slechts als een ‘Führungskopf®’, maar al gauw bleek ‘Holland’ voor vele Duitse ambtenaren een vakantie- oord, vergeleken met Polen, Rusland, de Balkan, of zelfs hun eigen land, dat steeds meer aan de massale bombardementen van de geallieerden werd overgeleverd. Velen wisten een baan in het rijkscommissariaat in Nederland te vinden, waarna zij medewerkers aantrokken, die op hun beurt weer andere ondergeschikten, assistenten, bureaukrachten enz. meebrachten’, een neiging, die ambtenaren trouwens van nature schijnen te bezitten. Voor de zogeheten wet van Parkinson zou het rijkscommissariaat een goede illustratie zijn geweest, gezien de zelfvermenigvuldiging, die sinds mei 1940 plaatsgreep. De chef van de Präsidialabteilung Piesbergen meende na de oorlog, dat voor een behoorlijke Aufsichtsverwaltung 200 nijvere ambtenaren reeds voldoende zouden zijn geweest, maar een half jaar na de Duitse inval in Nederland telde het rijkscommissariaat, Rauters sector niet inbegrepen, reeds meer dan het vijfvoudige van dit aantal, en in mei 1943 was het personeels- bestand opgelopen tot omstreeks 2000. Het zij maar meteen gezegd, dat volgens enige, wat onvol- ledige gegevens het percentage Nederlandse personeelsleden onder deze aantallen — uiteraard in ondergeschikte posities werkzaam — tussen de 38 en 43 moet hebben geschommeld.® De gebeurte- nissen in september 1944, waarbij het civiele bestuur in elkaar dreigde te storten, en vele hoog- en laaggeplaatsten in dit bestuur naar Duitsland vluchtten, of ontslagen werden (het laatste vaak als gevolg van het eerste) deden het personeelsbestand tot 421 man zinken. Tegen veler verwachtingen (1) Zie nr. 422 en noot 3 daarbij. (2) Zie voor meer biografische gegevens over hem nr. 423, noot I. (3) In nr. 425. (4) Verkl. Mussert I, p. 8. (5) Verkl. Piesbergen, p. 9. (6) Zie p. 147, noot 3. (7) Zo ook Verkl. Piesbergen, p. 3. (8) A.v.,p. 3; Präs 1 10°°. 96 SCHMIDT in verdween het rijkscommissariaat echter niet, maar veerde integendeel na september weer op en in februari 1945 kon Piesbergen berichten: ‘Die Gefolgschaft des Reichskommissars ist seit dem Abbau ın den Septemberwochen um mehr als 100% gestiegen. Das Anwächsen hält an’.! Die zelf-continuering van de Duitse bezettingsorganisatie, zelfs in het laatste, chaotische stadium van de oorlog zo opvallend aanwezig, had ook politieke oorzaken. Aanvankelijk hadden de Duitsers gehoopt, dat na de val van Frankrijk in de zomer van 1940 de oorlog afgelopen zou zijn. Engeland weigerde evenwel vrede te sluiten. De oorlog, en daarmee het bezettingsbestuur in Neder- land, duurde steeds langer, tenslotte vijf jaar lang. Al deze jaren weigerde Hitler radicale verande- ringen ın de status van het bezette Nederland aan te brengen (en niet alleen van Nederland trouwens). Het rijkscommissariaat werd een gevestigde instelling, waarvan het voorlopige karakter steeds meer op de achtergrond raakte. Andere Duitse machthebbers mochten gezag en bevoegdheden van die instelling op ernstige wijze aantasten, aan haar raison d'être werd eigenlijk niet meer getwijfeld. Men dacht aan Duitse zijde verscheidene malen aan de vorming van een Nederlandse nazi-regering, maar die plannen impliceerden geenszins het verdwijnen van het bestaande Duitse bezettings- bestuur, evenmin als dat in Noorwegen het geval was, toen de rijkscommissaris in dat land de leider van de Noorse nazi-partij Quisling in februari 1942 een regering liet vormen. Met dat al bleef de rijkscommissaris Terboven de hoogste gezagsdrager in Noorwegen, en bepaald niet alleen in naam. Zelfs nam Himmler het voortbestaan van de positie van een rijkscommissaris en een Höherer SSuPF in Nederland in een verdere toekomst als gegeven aan, hoewel de verhouding van deze figuren tot de toekomstige staat (gedacht als een soort Land in een Germaans Reich) hem nog niet voor ogen stond. Zo dacht ook de SS-expert in nationaal-socialistische staatsinrichting Werner Best er over; hij kwam tot de conclusie, dat ook in de toekomst ‘die Aufsichtsverwaltung ein wesentliches Mittel der deutschen Grossraumverwaltung sein wird’? Aldus werd door de blijvende oorlogstoestand, waarop Hitler zich ook beriep om beslissingen over het politieke regime in het bezette Nederland uit te stellen, het voortbestaan van het rijks- commissariaat verzekerd, en kreeg het zelfs uitzichten op een permanente status. De diverse en divergerende krachten in dit bezettingsregime nu trachtten elk door al zoveel mogelijk machts- posities in te nemen de komende beslissing van de Führer van te voren reeds te beïnvloeden. Hoe ook die beslissing zou uitvallen, één ding was voor de betrokkenen zeker: nooit meer zouden de Duitsers dit land opgeven, hun opperheerschappij zou gehandhaafd blijven. De vraag was slechts, welke vorm die opperheerschappij op den duur zou aannemen, en welke Duitsers het in Nederland te vertellen zouden hebben. (1) Präs ı ro°en I 10° 3 C. (2) Nr. 96; Werner Best: Die deutschen Aufsichtsverwaltungen in Frankreich, Belgien, den Niederlanden, Norwegen, Dänemark ‚und im Protektorat Böhmen und Mähren, z.pl., z.j., p. 82. 97 HOOFDSTUK IV De Höherer SS- und Polizeiführer in Nederland A. Rauter: persoon en functie Het behoeft geen betoog, dat men een zeer overdreven, eenzijdig en onvolledig beeld van Nederland tijdens de Duitse bezetting zou krijgen, als men slechts de beschikking had over documenten, af- komstig van de bezetters en hun Nederlandse handlangers. A fortiori geld dat voor documenten, die zoals de hier gepubliceerde vrijwel uitsluitend uit SS-bron afkomstig zijn. In het vorige hoofd- stuk hebben wij daarom al enige waarschuwende kanttekeningen gemaakt. Niet alleen, dat de anti- nazi zijde in het geheel niet aan het woord komt, ook de visie van bijvoorbeeld Schmidt of Bormann komt bij ontstentenis van correspondentie tussen hen slechts incidenteel en dan nog tweede-hands tot uitdrukking. Het is in deze uitgave in de eerste plaats Rauter, die praat, onophoudelijk praat, en Himmler, die daar voortdurend op reageert, antwoordt, aanwijzingen geeft. Wanneer de historicus slechts op dit kompas zou varen, zou hij een wel zeer scheefgetrokken beeld van de bezettings- geschiedenis krijgen, onvoldoende gecorrigeerd door wat Berger, Seyss-Inquart, Mussert en anderen in deze uitgave te berde brengen, laat staan door wat anti-nazi’s te beweren hebben. Niet alleen, dat die geschiedenis van de bezetting dan welhaast zou lijken samen te vallen met de machinaties van de bezetter, men zou bovendien geneigd zijn een al te overheersende plaats in te ruimen aan de SS en speciaal aan de onvermoeibare rapporteur Rauter, die uiteraard bij zijn chef Himmler de in- druk tracht te wekken, dat hij met zijn politiek op de juiste weg is, dat hij het allemaal goed ziet, dat successen aan hèm zijn toe te schrijven, mislukkingen aan anderen, dat de SS, in zijn persoon, steeds meer greep op de situatie krijgt. Etcetera. Zijn brieven aan de Reichsführer-SS staan vol met het woordje ‘ich’, soms iets bescheidener ‘wir’. In het midden latend, hoe deze persoonlijke voornaamwoorden van geval tot geval geïnterpreteerd zijn door Himmler en door de huidige lezer geïnterpreteerd moeten worden: Rauter en zijn onder- geschikten, Rauter en zijn nevengeschikten, Rauter en de rijkscommissaris, Rauter en de rest van het Duitse bezettingsapparaat — zijn brieven, at face value genomen, zouden suggereren, dat de SS het vliegwiel was, dat het geheel draaiende hield, en hij, Rauter, de as, waar dat vliegwiel om heen- cirkelde. Zo in het geval van het England-Spiel, de jacht op Britse agenten, waaraan in werkelijkheid Rauter praktisch geen enkel aandeel had.! Zo moest Himmler ook de indruk krijgen, dat hij, Rauter, de motor van de jodenvervolging in Nederland was (na de oorlog trachtte hij natuurlijk zijn rol hierbij tot een minimum terug te brengen, daarmee een even onwaarachtig beeld leverend). Hij had politieke mislukkingen zien aankomen, hij waarschuwde de rijkscommissaris voor dit en voor dat; men luisterde gelukkig naar hèm, of, helaas, juist niet naar hem, enz. enz. Met name heeft Rauter zeker zijn invloed op de politieke besluitvorming van Seyss-Inquart overschat; dat de rijkscommis- saris met al zijn intellectualistische aarzelingen hem in sluwheid en politiek inzicht verre de baas was, heeft Rauter, naar de overtuiging van de bewerker, waarschijnlijk intuïtief wel aangevoeld, maar zichzelf nooit willen toegeven? (1) Zie nr. 137. (2) Deze overtuiging is niet alleen gegrond op de hier afgedrukte brieven, maar ook op Verkl. Rauter; men vergelijke nr. 390, noot 15. 98 RAUTER: PERSOON EN FUNCTIE Ongetwijfeld is Rauter één van de belangrijkste figuren in de historie van de Duitse bezettings- politiek geweest. De wens, die de SS zeer zeker koesterde om de Höherer SSuPF tot de sleutelfiguur bij uitstek in de bezette gebieden te maken, bleef evenwel onvervuld. Rauters ondergeschikte SS-Sturmbannführer Schreieder, chef van de afdeling contra-spionage van de B4S, verklaarde na de oorlog te geloven, dat met Himmler achter zich Rauter altijd zijn wil tegenover Seyss-Inquart kon doorzetten en dat hij via Himmler ook meer contact had met Hitler dan de rijkscommissaris zelf; Rauter was volgens Schreieder ongetwijfeld op zijn minst de tweede man in Nederland, als hij al niet in vele zaken de eerste was.’ Deze visie van de politieman Schreieder op zijn vroegere chef — op welke motiveringen dan ook gegrond — èn de belangrijkheid, die Rauter in zijn hier gepubliceerde brieven zichzelf vaak toemeet, zijn echter doorgaans niet in overeenstemming met de werkelijke verhou- dingen. Die behoefte om zich zelf onder het vergrootglas te zetten, hoeft men niet alleen te verklaren uit de natuurlijke wens om een zo gunstig mogelijke indruk bij de chef te maken, maar mag men ook terugvoeren om de algemeen-menselijke neiging om de belangrijkheid van het eigen ik te over- schatten — en bij Rauter werd die neiging allerminst gecorrigeerd door een objectiverend gevoel voor betrekkelijkheid. Veel van hetgeen Rauter in deze stukken over de politieke machtsverhou- dingen en andere dingen beweert, zegt ook niet zozeer iets over die zaken als over Rauter zelf. Met dat al zijn de hier afgedrukte stukken van primordiaal belang voor een goed begrip van de Duitse bezettingspolitiek in Nederland, zij het gezien vanuit de SS-sector, en tegelijkertijd zijn zij van ont- hullende betekenis voor de persoon van de sleutelfiguur in deze sector: Rauter. Allicht hangt het een met het ander samen. Leven en persoon van de man, die gedurende de vijf bezettingsjaren wellicht meer dan iemand anders zo hardhandig ingreep in het leven van ontelbare Nederlanders, krijgen hier meer aandacht dan met de andere Duitse machthebbers het geval was, zij het nog steeds vrij vluchtig. Voor meer detaillering leze men zijn eigen biografie?, zijn brieven aan Himmler, het verslag van het na de oorlog tegen hem gevoerde proces en de gesprekken, die toen van de zijde van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie met hem zijn gevoerd.‘ Meer nog dan de rijkscommissaris werd hij in de ogen van het Nederlandse volk het symbool van brute en gewelddadige onderdrukking. Werd Mussert behalve gehaat ook veracht wegens zijn klein- burgerlijke onbenulligheid, Seyss-Inquart gewantrouwd wegens zijn sluwe ondoorzichtigheid, Rauter werd gehaat en gevreesd als de brute beul, de Duitse Alva. Wanneer men evenwel met deze Alva persoonlijk geconfronteerd werd, bleek hij tegen de verwachting in geen ontmenselijkte liquidatie-machine te zijn — evenmin als de Spaanse grande trouwens — maar een man, die zelfs bij zijn tegenstanders toch nog enige sympathie vermocht op te wekken; dat overkwam meerdere Nederlanders, die na de oorlog met Rauter persoonlijk in contact kwamen.® Dit ondanks, of misschien ook wel door het, in vergelijk met de doorsnee-Nederlander, zo geheel andere type, dat Rauter representeerde: ook in tegenstelling tot zijn landgenoten Seyss-Inquart en Wimmer een condottiere, een verslagen, geteisterde condottiere na de oorlog dan, maar geestelijk ongebroken. Een ‘grosse straffe Erscheinung’®, mager, door de Mensur gehavend gezicht met grote bruine ogen en een haviksneus (dinarisch type, om bij de indeling der Duitse rassenkundigen te blijven), leek hij een incarnatie van de meedogenloze Duitse adelaar van nazi-Duitsland — op foto’s uit de oorlog overigens een niet zó magere adelaar, na de oorlog meer een oude gier uit de Alpen.” (1) Zie ook p. 73. (2) Proces Rauter, p. 14. (3) Nr. 1; men lette daarbij op enige correcties in de annotatie. (4) Bronnen in nr. I, noot 1. (s) Zie Ned. in Oorlogst. 1949, maart-nr. p. 24. (6) P 1:5632. (7) De laatste karakteristiek zo in Ned. in Oorlogst. 1949, maart-nr., p. 18. 99 DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND Bendehoofd, vechtersbaas; overduidelijk blijkt het uit zijn eigen levensbericht. Voor de eerste wereldoorlog begint de zeer jeugdige Rauter zijn studie aan de technische hogeschool te Graz (‘Korpsstudent, habe viel gefochten und so’! — vandaar de Mensur-schrammen stellig), tijdens die oorlog neemt hij tweemaal vrijwillig dienst in het Oostenrijkse leger (de tweede keer ondanks een niet geringe verwonding), waarbij hij het tot eerste luitenant brengt, en tussen alle krijgsbedrijven door een troep Albanese vrijwilligers organiseert — zijn eerste ervaring met buitenlandse vrijwilligers, niet zijn laatste. Men kan zich voorstellen, dat na de oorlog, wanneer Oostenrijk in een volledige chaos van desintegratie, revolutiepogingen, een halve burgeroorlog en economische ellende raakt, er van de inmiddels hervatte studie van een dergelijke figuur weinig terechtkomt. Van pogingen tot het afleggen van examens door Rauter vermeldt de geschiedenis nimmer iets meer, het is nu jaren en jarenlang weer vechten, met of zonder vuurwapens, in studenten- of burgervrijkorpsen, tegen de ‘marxisten’ op straat, tegen Joegoslavische eenheden, die Karinthië binnendringen, Polen, die Silezië binnenvallen, en Hongaren, die Duits-talig gebied willen bezetten, te velde — dit alles niet continu, maar wel zeer frequent, Rauter daarbij als van nature in een leidende rol. Hij wordt chef-staf van een der Heimwehr-korpsen in Oostenrijk, de Stei(e)rische Heimatschutz (waarvan ook Seyss-Inquart lid was), later zelfs chef-staf van de hele Heimwehr, maar dat is van minder belang: de Heimwehr, een losse federatie van regionale vrijkorpsen, valt al spoedig uiteen in wat men een fascistische vleugel zou kunnen noemen (klerikaal-autoritair en Oostenrijks-nationaal) en een ‘groot-Duits’, fel antisemitisch (beter gezegd: het meest fel antisemitisch), en al gauw uitge- sproken nationaal-socialistisch deel. Die laatste vleugel wordt eigenlijk alleen gevormd door nu juist die Steirische Heimatschutz.” De leider daarvan meent in 1931 een staatsgreep te moeten plegen. Het wordt een operette, met Rauter als veldheer aan het hoofd van zijn vrijscharen, één dag lang. Dan stort de Putsch roemloos in elkaar, maar de leiders, ook Rauter, houden er de glans van het martelaarschap van over door gevangenneming, proces — en vrijspraak. In 1933 gaat de Oosten- rıjkse regering evenwel krachtig optreden tegen de Oostenrijkse nazi-partij (waarmee de Steirische Heimatschutz zich inmiddels heeft verbonden). Met duizenden andere Oostenrijkse nazi’s vlucht Rauter naar Duitsland, waar hij onmiddellijk een baantje krijgt in de leiding van de &migre’s te München. Het is niet verwonderlijk, dat de krijgszuchtige banneling in de SS wordt opgenomen. In 1938 is hij Stabsführer van de Allgemeine SS in Silezië, zijn laatste baantje voor zijn Nederlandse periode, en zijn meest rustige. Een ongedurige vechtjas, met dan reeds een turbulent bestaan achter de rug. Een guerrilla-leider, evenwel geen huurling. Want de vrijkorpsaanvoerder Rauter vocht niet voor geld, maar wel degelijk voor bepaalde idealen, d.w.z. tegen Italianen, Serven, marxisten in het algemeen en bolsje- wieken in het bijzonder. De laatste twee categorieën placht hij samen te vatten in het woordje ‘Kommune’; verschil bestond er voor hem nauwelijks of niet. Een motivering, waarom hij tegen al deze lieden in het geweer kwam, bijvoorbeeld door het noemen van de nationale of ideologische bedreiging van zijn Oostenrijk, zijn wereld, kwam zelfs na de oorlog niet over zijn lippen. Dat deze lieden bestreden dienden te worden, was ook toen nog voor hem vanzelfsprekend. Die idealen maken een nogal eenvoudige, om niet te zeggen negatieve indruk. Speelden zij werkelijk een belangrijke rol? Men krijgt eerder de indruk, dat deze stilzwijgend axiomatisch aan- genomen motiveringen dat in wezen nauwelijks deden. Vechten was voor Rauter in het algemeen vanzelfsprekend. Hij beschouwde zichzelf in de eerste plaats als krijgsman; toen hij in het laatste halve jaar van de tweede wereldoorlog naast zijn werk als Höherer SS- und Polizeiführer in Neder- (1) Verkl. Rauter I, p. 2. ‘Korps’ hier uiteraard niet als gelijkend op een Nederlands studentencorps op te vatten, maar als schlagende Verbindung. (2) Men leze voor détails, evenals trouwens voor alle concrete bijzonderheden van Rauters loopbaan, nr. 1 en de daarbij behorende annotatie. (3) Zie Verkl. Rauter I. 100 RAUTER: PERSOON EN FUNCTIE land militaire commando's kreeg, vond hij weer zijn werkelijke levensvervulling terug: leger- aanvoerder zijn, in een iets meer geformaliseerde vorm van het bendeleiderschap, dat hij sinds 1918 zo lang en met zoveel hartstocht vervuld had. Krijger, aanvoerder zijn, niet in de zin van de Pruisi- sche beroepsmilitair, maar in de zin van de Kämpfer, die zich verliest in de vitalistische heroïek van de strijd als levensstijl; wij zullen later nog laten zien, hoe die stijl, die wijze van zijn, een wezenlijk element van de levenshouding der SS is geweest.! Kenmerkend zijn aanwijzingen van Rauter persoonlijk voor de SS-indoctrinatie aan een opleidingscentrum in Nederland: ‘Die Bedeutung des Frontkämpfers kann nicht genug gewürdigt werden. Die Frontkämpfer- eigenschaft ist die Voraussetzung, um den Nationalsozialismus aus dem Innersten des Herzens heraus überhaupt zu verstehen. Die Todesverachtung des SS-Mannes, seine Lebenshaltung und seine Haltung bis zur letzten Stunde, Gegenüberstellung des japanischen Kriegers in dieser Hinsicht.’* Toen hij na de oorlog — met zijn typische persoonlijke zinsbouw — zei: “Mir lag das Kämpfen mehr als der Höhere SS- und Polizeiführer”, was dat nog een understatement. Een werkelijke tegen- stelling was het echter niet. Uit het eerste citaat blijkt, evenals uit zijn hier afgedrukte autobiografie, hoe de jonge Oostenrijkse vrijkorpsleider vanuit zijn levensstijl tot het nationaal-socialisme kwam, tot zijn nationaal-socialisme; niet meer dan logisch, dat hij al spoedig in de soldatische en fanatieke SS-orde zijn plaats vond. Mentaliteit en levenswijze leken hem tot SS-man te predestineren. Dat zou men natuurlijk van meerdere lieden kunnen zeggen, niet allemaal Duitsers of Oostenrijkers trouwens, zoals bijvoorbeeld de jonge Nederlander Feldmeijer, tijdens de bezetting leider van de Nederlandsche SS, in wiens leven het thema strijd even neurotisch centraal stond als in dat van Rauter. Geen wonder ook, dat Rauter hevig teleurgesteld raakte, toen Feldmeijer nog later in de oorlog het ascetische Kämpfer-ideaal verzaakte door te veel aards, en tamelijk platvoers, begeren. Rauter echter bleef aan de strenge SS-maatstaven voldoen: verhalen over dronkenschap, particu- liere roverijen, vrouwen-affaires e.d., veelvuldig curserend in het milieu, deden over hem niet de ronde. Naar die maatstaven beoordeelde hij ook anderen. De hoogste lof lag opgesloten in het woord ‘sauber!’ of ‘hart sichselbst gegenüber!’ ‘Weich’ hield een vernietigend oordeel in; tot wer- kelijk genuanceerde oordeelvellingen was hij niet in staat.® Tot diepzinnige beschouwingen, bespiegelingen, tot reflectie en relativering van het eigen Ich, om maar een paar dingen te noemen (die bijvoorbeeld bij Seyss-Inquart wel degelijk aanwezig waren), zo mogelijk nog minder. De schlagkräftige, zelden aarzelende, zeer energieke SS- en politiechef deed zijn werk met geestdrift en overgave, zonder zich vragen te stellen over het hoe en waarom. Uit de gesprekken, die na de oorlog met hem zijn gevoerd, blijkt in het geheel niet, dat de ineen- storting van zijn wereld in 1945 zijn wereldbeschouwing zelf, of althans bepaalde basis-waarden, op losse schroeven had gezet. Over Hitler en Himmler bleef hij tot zijn dood toe met vrijwel kritiekloze bewondering en ontzag spreken. Geen heroriëntering, ook geen bekommernis om de toekomst van Duitsland als geestelijke grootheid. Wat hem in die periode van zijn bestaan, toen hij in de ge- vangenis op zijn proces en voorts op zijn executie zat te wachten, voornamelijk interesseerde, was het nakaarten over het militaire verloop van de verloren oorlog, niet de diepere oorzaken, wezen of (1) Zie p. 207 e.v. en p. 328 e.v. (2) Rauter aan Brendel 12 juni 1944, HSSPF 2a. (3) Verkl. Rauter VII, p. 6. (4) Zienr. ISI. (5) Verkl. Rauter; vooral wat ‘sauber!’ betreft, kan men de vindplaatsen nauwelijks anders aanduiden dan met passim. (6) Zo ook de indruk van L. de Jong in Ned. in Oorlogst. 1949, maart-nr., p. 19, geheel in overeenstem- ming met de wijze, waarop Rauter in zijn hier afgedrukte brieven anderen beoordeelt. IOI DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND gevolgen van die oorlog zelf. Zelfs zijn vrouw en kinderen lijken gevoelsmatig bij hem een secun- daire rol gespeeld te hebben, zijn vrouw misschien nog meer dan zijn kinderen (zijn zoons dan natuurlijk): ‘Ich habe erst im Jahre 1937 geheiratet, vorher hatte ich ja keine Zeit’; na de oorlog vroeg één van zijn Nederlandse gesprekspartners hem: ‘»Sie haben ja drei Kinder « vroeg ik, denkend aan de annonce waarin hij, in ’43 meen ik, de geboorte van een derde kind aankondigde, terwijl hij er al twee had. »Fünf« zei hij. »Ich habe drei Söhne.« We stonden bij de deur. Er was geen spoor van emotie in zijn stem te ontdekken’? Niet alleen hieruit, maar uit alles wat de man gezegd en geschreven heeft, voor, in of na de oorlog, krijgt men het beeld van iemand, die emotioneel sterk onderontwikkeld is, geestelijk onvolwassen, nimmer losgekomen uit bepaalde zeer sterk autoritaire en paternalistische denkpatronen. Ken- merkend de vader-zoon verhouding, die hij tussen Hitler en Himmler meende te zien?; die is er misschien ook wel geweest, maar in de eerste plaats mag men daarin toch een projectie zien van Rauters eigen relatie tot het SS-opperhocfd, de laatste dan tegenover hèm in de vader-rol. Men vergelijke in deze publikatie de wijze, waarop Seyss-Inquart zich tot Himmler richt, en de manier, waarop Rauter dat doet: de laatste als een voortvarende leerling, die als eerste het proefwerk klaar heeft en het resultaat met kinderlijke trots op de katheder van de meester legt met de vermelding, dat hij nog een paar niet-opgegeven, extra vraagstukken heeft opgelost. Die meester-leerling- verhouding, of vader-zoon-relatie of hoe men het noemen wil, vindt men bij de schoolmeester- achtige Himmler en zijn ondergeschikten wel meer, bijv. ten opzichte van Berger, maar terwijl deze in zijn brieven aan de Reichsführer zulks al te duidelijk onderstreept en dan ook een uiterst onop- rechte indruk maakt, mag men naar onze overtuiging in het geval van Rauter van authenticiteit in die neurotische relatie spreken. ‘Heil Hitler! Ihr gehorsamst ergebener Rauter’, die eeuwige slot- formule bij zijn vele, vele brieven aan Himmler was niet alleen een formule, hij heeft het gemeend. Infantiel, verkrampt, ‘weiche’ gevoelens verdringend, bezeten door de wil tot heersen enerzijds, tot gehoorzamen anderzijds; dit alles zou ook uit zijn handschrift afgeleid kunnen worden. Bepaald niet in tegenstelling met dit alles zijn uitspraken van Rauter na de oorlog, dat hij altijd zoveel waardering had voor de Nederlandse verzetsbeweging. Hij zou dat trouwens ook al tijdens de bezetting hebben beweerd.5 Waarschijnlijk was hij daarin ook wel oprecht — maar het is weer de waardering van de krijger voor de koene tegenstander, voor zijn spiegelbeeld. Dat wil zeggen, voor de verzetsman, zoals Rauter met zijn achtergrond van Oostenrijks rebel in de jaren twintig en dertig hem beschouwde. Wat die verzetslieden over het algemeen werkelijk waren en wilden, heeft hij nimmer begrepen, zoals hij het Nederlandse volk en de fundamentele houding van dat volk tegen- over de bezetter nooit heeft begrepen. Die fout had hij met meerdere Duitsers gemeen. Het ver- klaart voor een deel het feit, dat hij heel goed doorzag, dat de onwaardige Mussert nooit het Nederlandse volk achter zich zou krijgen, maar het verklaart ook het feit, dat Rauter anderzijds de illusie koesterde, dat de SS wèl geaccepteerd zou worden door een belangrijk deel van de Neder- landers — of zelfs van de verzetsbeweging. Rauter, zei zijn mede-Generalkommissar Wimmer na de oorlog, had meer sympathie voor het Nederlandse volk dan de andere hoogste Duitse gezagsdragers in Nederland.® Het is mogelijk, zelfs waarschijnlijk: de toon, waarop hij over de Nederlanders (1) Verkl. Rauter I, p. 2. (2) Ned. in Oorlogst. 1949, maart-nr., p. 28. (3) Verki. Rauter II, p. 19 en VII, p. 14. (4) Ned. in Oorlogst. 1949, maart-nr., p. 11; het hs. van Rauter duidelijk op foto aldaar; de desbetreffende tekst is afgedrukt als nr. 575. (5) Bijv. verkl. Rauter III, p. 6. Sen XI, p. 10; Verkl. Ritterbusch, p. 11. (6) Verkl. Wimmer II, p. 16; zo ook Verkl. Piesbergen, p. 6. 102 RAUTER: PERSOON EN FUNCTIE spreekt, is bepaald warmer en geïnteresseerder dan die van, bijvoorbeeld weer, Seyss-Inquart. Desondanks, Seyss-Inquart mag misschien niet veel persoonlijke genegenheid voor het Nederlandse volk hebben gekoesterd, en politieke beslissingen op verkeerde premissen ten aanzien van dat volk hebben genomen, de rijkscommissaris heeft toch meer oog gehad voor bepaalde politieke krachten in Nederland dan Rauter. Wanneer de hier geplaatste negatieve kanttekeningen nu even weggedacht worden, zou hetgeen tot dusver gezegd is in principe niet eens zo heel erg veel afwijken van het beeld, dat Rauter na de oorlog van zichzelf trachtte te geven, en waarin hij zelf kennelijk ook wenste te geloven: een eerlijke, ‘saubere’ strijder, een beetje een Draufgänger, zeker, maar recht door zee, gedisciplineerd, ridderlijk; een man zonder vrees of blaam, die zijn woord gestand doet. Andere Duitsers zagen hem wellicht niet zó gunstig, maar min of meer toch in hetzelfde licht: ‘eine ausgesprochene Kämpfernatur’, ‘ein frischer, offener, gerader Kerl... .’, heftig en vaak ‘tobsüchtig’ weliswaar, maar toch in de grond fatsoenlijk, ‘ein ehrlicher Polterhans,’ hoewel de man, die deze karakteristiek gaf (Schmidts op- volger Ritterbusch) daaraan ook toevoegde: ‘eigentlich ein grosses Kind’. Dat laatste oordeel — anders gezegd: enig inzicht in de infantiele trek in Rauters persoon — zou Seyss-Inquart volgens diens vrouw ook hebben gehad, daaraan echter weer toevoegend: ‘mit der Grausamkeit eines Kindes.’ Hoe dan ook, onverdacht goede (en daarbij scherpzinnige) Nederlanders, die na de oorlog met Rauter in contact kwamen, begonnen, zoals gezegd, ondanks zichzelf een spoor van sympathie voor hem te krijgen; een vooraanstaand justitieel functionaris, en hij niet alleen, kreeg de indruk, dat van de door hem ondervraagde Duitsers alleen Rauter de waarheid sprak.? Een indruk, die men tijdens zijn proces overigens zeker niet meer had. Het beeld, dat uit de hierboven gereleveerde beoordelingen en indrukken oprijst, is naar onze stellige mening dan ook vertekend, waarbij Rauter die vertekening uiteraard stimuleerde. “Ich bin mehr Kavalier und Soldat als Politiker’, riep hij na de oorlog uit?, maar uit de vele hier afgedrukte brieven blijkt anders. Ongetwijfeld was hij een heftige, opbruisende natuur, een houwdegen, hard tegenover zichzelf en anderen, maar niet met de door hem gepretendeerde fairness en oprechtheid, evenmin als Christiansen. Ongetwijfeld zonder merkbare intellectuele belangstelling of gevoel voor de complexiteit van allerlei zaken, maar desalniettemin met bepaald meer dan middelmatige intelli- gentie, dat dan in tegenstelling tot Christiansen. De wijze, waarop hij zich tijdens zijn proces met volkenrechtelijke litteratuur bezighield en met die kennis zijn verdediging voerde, dwingt een zekere bewondering voor hem, volslagen leek op dit gebied, af. Men kent hem dan ook van Neder- landse zijde een weliswaar wat gehavend, maar ‘ontegenzeggelijk scherpzinnig intellect’, elders ‘een scherpe, grimmige intelligentie’ toe.* Zijn brieven aan Himmler weerspreken dit allerminst. Die intelligentie gebruikte hij, en niet zonder enig succes, in het politieke spel, dat hij tijdens de oorlog wel degelijk met overgave speelde. Schmidt mocht in zijn ogen een intrigant zijn — dat was Schmidt trouwens ook — Rauter bleek geenszins onbedreven in de politieke intrige, en hij bleek er minder afkerig van dan hij wel eens voorstelde. Bij bepaalde zetten, ook van hem, op het politieke schaak- bord schrijft hij Himmler: ‘Das Ganze ist weniger nett, aber die Politik ist einmal so geartet.’® Eerlijke ruwe vechtersbaas? Zijn na de oorlog met verve geëtaleerde afkeer van schmutzige Arbeit en zijn eerlijkheid bleken voos, toen hij na de oorlog geconfronteerd werd met de kwestie van de (1) Resp. Verkl. Ispert, p. 3; Verkl. Piesbergen, p. 8; Verkl. Knolle, p. 3; Verkl. Ritterbusch, p. 11; Verkl. mevr. Seyss-Inquart-Máschka, p. 4. (2) Ned. in Oorlogst. 1949, maart-nr., p. 24. (3) Verkl. Rauter III, p. 12. (4) Proces Rauter, p. XIV; J. Presser: Ondergang. De vervolging en verdelging van het Nederlandse joden- dom 1940-1945, 's-Gravenhage, 1965, Il, p. 159; zo ook de handschriftkundige in Ned. in Oorlogst. 1949, maart-nr., p. II. (5) Nr. 79. 103 DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND deportatie der joden, waarin hij, het kon niet worden ontkend, zijn aandeel gehad had. Zeker, hij was geen vriend van de joden, hij gaf toe meegeholpen te hebben bij het wegvoeren van de joden; hij herinnerde zich inderdaad, dat de joden uit Westerbork weggevoerd werden naar ‘einem grossen Lager in Schlesien. Einem Judensammellager .. . Der Name ist mir entfallen... Eh... komm, wie hiess es schnell... eh... so was polnisches... (Vraag: Vielleicht Auschwitz?) ‘Auschwitz, ja, richtig, Auschwitz. Ja. Ja. Sind alle Juden dorthingekommen?’! Dit laatste als wedervraag aan zijn ondervragers, geheel in het kader van zijn houding in deze: hij had niets van het lot der gedeporteerden geweten. Zelfs wanneer men aanneemt, dat hij niet van de aanvang af met de hele waarheid omtrent de vernietigingskampen op de hoogte was?, blijkt uit de contemporaine stukken, hoe Rauter in werkelijkheid tegenover de jodenvervolging stond, een actie, die niet typisch tot de bezigheden van een Kavalier und Soldat hoorde. De lengte van het volgende citaat uit een redevoering van Rauter moge de lezer verontschuldigen, niet alleen vanwege het licht, dat het op de redenaar werpt, maar ook, omdat de geestesgesteldheid typerend is voor vele van de jodenvervolgers: ‘Ehe die Juden nicht entfernt sind, werden wir nimmer Ruhe bekommen. Mein Bestreben ist es die Juden so schnell wie möglich wegzubekommen. Dies ist keine schöne Aufgabe, es ist schmutzige Arbeit. Aber es ist eine Massnahme, die geschichtlich gesehen von grosser Bedeutung sein wird. Es ist nicht zu ermessen, was es heisst 120.000 Juden, die nach roo Jahren vielleicht eine Million stark gewesen wären, aus einem Volkskörper herausgemerzt zu haben. Und bei all diesen Mass- nahmen der germanischen SS gibt es kein persönliches Mitleid, denn hinter uns stehen die ger- manischen Völker. Was wir am Völkerkörper gut tun, geschieht unerbitterlich und da gibt es keine Weichheit und keine Schwäche. Wer das nicht versteht oder voll Mitleid oder humanis- tischer Duselei ist, ist nicht geeignet in dieser Zeit zu führen. Vor allem ein SS-Mann muss schonungslos und mitleidslos durchgehen. Wir wollen nur genesen werden von dieser Qual und die Judenfrage soll endgültig und restlos geklärt werden. Der Führer hat... den amerikanischen Juden und Freimaurern zu verstehen gegeben, dass wenn der amerikanische Plutokratismus den Krieg entfesselt und sich auf Europa stürzen würde, dies das Ende des europäischen Judentums bedeuten würde. Und so wird es auch geschehen. Es soll in Europa kein Jude mehr übrig bleiben... Ich will gerne mit meiner Seele im Himmel büssen für das was ich hier gegen die Juden verbrochen habe! ... Wer die Bedeutung des Judentums als Volk und als Rasse erkannt hat, kann nicht anders handeln als wir.’ Achter de voorlaatste zin in dit citaat vermeldt het verslag van deze rede tussen haakjes het woord ‘Heiterkeit’, blijkbaar bij het gehoor van Duitse èn Nederlandse SS-mannen, tot wie Rauter sprak.® Men moge hieruit, afgescheiden van andere conclusies, tevens afleiden, hoe het met zijn waarach- tigheid gesteld is. Maar ook bij minder schmutzige Arbeit is zijn weergave van gebeurtenissen vaak twijfelachtig, al blijft het moeilijk om juist bij iemand als Rauter de grens te trekken tussen bewust verdraaien der feiten en verdringing.* De meningen van andere Duitsers over hem zijn hierboven aangehaald om aan te tonen, dat Rauter in staat was het fraaie beeld, dat hij van zichzelf had, ook nog aan anderen op te dringen. (1) Verkl. Rauter VI, p. 10. (2) Vgl. de sententie van het Bijzonder Gerechtshof op dit punt in Proces Rauter, p. 367. (3) Rede van 22 maart 1943, afgedrukt in Proces Rauter, p. 41-43. Men zie verder, voorzover nog nodig in dit opzicht, nrs. 216, 224, 235. (4) Zie de annotatie bij nr. 1, speciaal noten 6, 13, 37. 104 RAUTER: PERSOON EN FUNCTIE Niet aan iedereen. Een majoor van de Wehrmacht zag in hem een ‘typischen Fleischerhund’. Vooringenomenheid is bij deze majoor beslist niet uitgesloten!, maar hetgeen hij over Rauter zegt, is in tegenstelling tot de al eerder genoemde beoordelingen wel in overeenstemming met Rauter, zoals deze zich in het hier afgedrukte materiaal presenteert; namelijk als ‘der typische SS-Mann. Auftragstreu, zielbewusst, aber ohne jedes Gefühl und herzlos’, sluw, met voortdurend ‘Hintertüren’ in zijn doen en laten, onbetrouwbaar. Tegenover lieden, die in intellect, kunde of positie de meerdere van hem waren, voelde hij zich onzeker, maar zodra hij zich meester van de situatie voelde, trad hij brutaal op zonder een woord van tegenspraak te dulden. Dat laatste wordt bevestigd door de derde Befehlshaber der Sicherheitspolizei in Nederland Naumann, een figuur, die inderdaad niet tegen zijn HSSuPF was opgewassen.? Het zal de lezer wellicht niet verbazen te vernemen, dat in mei 1940 Seyss-Inquart weinig inge- nomen was met Hitlers beslissing om Rauter tot Höherer SS- und Polizeiführer te benoemen in het gebied, dat hij op het punt stond te gaan besturen. Na de oorlog beweerde Rauter, dat Seyss- Inquart aan Hitler had gevraagd een Rijksduitser te sturen; naar Rauter meende omdat Seyss- Inquart niet al te veel Oostenrijkers in zijn bestuursapparaat wou opnemen. Als de nieuwe land- voogd zo’n verzoek gedaan heeft, dan toch om andere motieven dan Rauter veronderstelde; Seyss-Inquart had vermoedelijk geen bezwaren tegen nòg een landgenoot, maar waarschijnlijk wel tegen Rauter. Weliswaar kenden zij elkaar voor hun Nederlandse periode slechts oppervlakkig, maar uiteraard beschikte de Weense advocaat en politicus over voldoende informaties ten aanzien van de felle, agressieve ex-vrijkorpsleider uit Stiermarken, en daarom was het, dat hij ‘sich vor einer Zusammenarbeit mit Rauter scheute’, zoals Wimmer na de oorlog zei.? In 1940 liet hij, voorzover ons bekend, daarvan naar buiten echter niets blijken. Immers, op Zusammenarbeit met zijn SS- en politieleider was de rijkscommissaris aangewezen. Dat woord, wij hebben het reeds gezien, was ook gebruikt door Hitler, toen Seyss-Inquart, Schmidt en Rauter vlak voor hun afreizen naar Nederland hun Führer over de hen wachtende taak hadden mogen aanhoren. Een expliciete onderschikking van de een aan de ander is niet overgeleverd, duidelijke instructies en afbakening van bevoegdheden kregen de heren waarlijk niet. Toen zijn bestuur eenmaal gevestigd was, gaf Seyss-Inquart aan Himmlers HSSuPF, teneinde hem in dat bestuur te integreren, de titel Generalkommissar für das Sicherheitswesen.* Een personele unie, zoals dat bij Schmidt het geval was met diens ambten als Generalkommissar z.b.V. en partij-chef, was hier beslist niet aanwezig. De rijkscommissaris gaf slechts de aan hem toegevoegde (zo men wil: opge- drongen) HSSuPF een titel, die in zijn rijkscommissariaat paste, niet een nieuw ambt. Een twee- zijdige functie dan, voor één ambt twee benamingen, gezien vanuit de Duitse SS- und Polizei-sector, en gezien vanuit het bezettingsbestuur in Nederland? Men zou dan ook van dit ambt met twee aspecten tweeërlei realisatie verwachten. Zo is het vaak voorgesteld, ook na de oorlog nog door Seyss-Inquart en Rauter zelf. In deze constructie zou Rauter als HSSuPF het toezicht hebben op de Duitse politie, de Waffen-SS e.d., als Generalkommissar für das Sicherheitswesen op de Nederlandse politie.‘ Echter uit de contemporaine stukken blijkt, dat dit slechts een semantische constructie, zonder (1) Major H. Vogler was daarbij inlichtingen-officier van Christiansen, onderhield volgens eigen zeggen bovendien relaties met de oppositionele Moltke-Kreis, hetgeen hij blijkbaar met waardering voor Chris- tiansen (die vaak met Rauter overhoop lag), wist te combineren. Voor zijn uitspraken Verkl. Vogler, en Vogler aan L. de Jong 14 Juni 1950. (2) Verkl. Naumann, p. 17. (3) Verkl. Rauter II, p. 2; Verkl. Wimmer I, p. 5. (4) Zie Seyss-Inquarts brief aan Himmler van 9 sep. 1940, waarin hij dit meedeelt: nr. 49. (5) IMT XVI, p. 27; Proces Christiansen, p. 26; in deze zin ook Ned. in Oorlogst. 1949, maart-nr., p. 15 en Kwiet, Reichskommissariat, p. 85. 105 DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND verdere inhoud, is geweest. In de basis-verordening van 3 juni 1940 over de taken der General- kommissare heet het: ‘Der Höhere SS- und Polizeiführer: I1) befehligt die in den besetzten niederländischen Gebieten eingesetzten Verbände der Waffen- SS und die deutschen Polizeiverbände und -organe; 2) führt die Aufsicht über die niederländische Reichs- und Gemeindepolizei und erteilt ihr die notwendigen Weisungen.’ De titel Generalkommissar ontbreekt hier geheel, n.b. in een grundlegende verordening van de rijkscommissaris zelf!, evenals die aanduiding ook zeer vaak ontbreekt in officiële stukken van Rauter. Ook waar hij bevelen geeft aan de Nederlandse politie, noemt hij zich veelal: ‘Der Höhere SS- und Polizeiführer beim Reichskommissar für die besetzten niederländischen Gebiete’ of een in onwezenlijke details afwijkende variant daarvan.? Zeker, af en toe wordt zijn titel van General- kommissar wèl vermeld, maar enig systeem in het alternerend gebruik van deze aanduidingen valt er niet te ontdekken, hoogstens kan men zeggen, dat Rauter de commissaris-generaal ten tonele voert, als het niet anders kan. Een neerslag inderdaad van de onduidelijke en verwarrende compe- tentie-regelingen in het Duitse bezettingsbestuur. Men mene niet, dat dit allemaal een uitsluitend formele kwestie is. Veel meer dan dat is het een weerspiegeling van de welhaast volledige verdringing van de Generalkommissar door de HSSuPF, en dat van het begin af aan. Het toezicht op de Nederlandse politie werd uitgeoefend door de Duitse politie®, en die Duitse politie, dat stond in ieder geval vast, had net als de Waffen-SS alleen iets te maken met de HSSuPF, niet met een of andere Generalkommissar voor veiligheid of wat dan ook, of met welke functionaris van het rijkscommissariaat dan ook. Eigenlijk ook niet met het hele bezettingsbestuur, inclusief het hoofd daarvan. De Duitse politie in Nederland werd niet door het rijkscommissariaat gefinancierd (de eenheden der Waffen-SS natuurlijk evenmin), maar door de Reichsinnenminister via de RFSSuChdDPol, eigenlijk dus uit de officiële kas van Himmier.* Alleen Rauter kreeg aanvankelijk een salaris van het rijkscommissariaat (en vermoedelijk ook enkele bureau-krachten van hem), maar sinds december 1941 werd hij gesalarieerd uit de kas van een SS- instantie.® Organisatorisch stonden alle krachten onder de HSSuPF in Nederland, Waffen-SS, Sipo und SD, Ordnungspolizei, geheel los van het rijkscommissariaat, zoals dat ook in andere bezette gebieden het geval was. In organisatieschema’s, adressenlijsten e.d. van het rijkscommissariaat worden SS en politie, zowel de eenheden als de bureaus, nooit genoemd, soms wel de Generalkom- missar für das Sicherheitswesen en Höherer SSuPF met een zeer beperkt aantal bureau-krachten; soms ook dit niet eens.® Reeds hieruit zou, wanneer andere gegevens niet ter beschikking zouden zijn, blijken, hoezeer het SS-complex een enclave in het bezette gebied vormde. En tevens, hoe de ambtenaren van het Duitse bestuur deze situatie al als een normaal gegeven beschouwden. Dat was de keerzijde van het persönlich und unmittelbar onderschikken der Höheren SSuPF aan de civiele gezagsdragers. Ook als deze formule niet officieel was vastgelegd, zoals in Nederland, waren Waffen-SS en politie instrumenten van de Höherer SSuPF, niet van de rijkscommissaris; zij hoorden evenmin als de Wehrmacht tot het bezettingsapparaat in engere zin. De lezer herinnert zich, wat Hitler al meteen (1) VO 4/40, 8 5. Dat in 8 ı bij de enumeratie der Generalkommissare wèl gesproken wordt over de com- missaris-generaal ‘für das Sicherheitswesen’ met ‘Höherer SS- und Polizeiführer’ tussen haakjes erachter (zie p. 81) heeft dan ook geen betekenis. (2) Bijv. in HSSPF 296 a, b; zo ook trouwens in Rauters eerste brief aan Himmler (zie nr. 31, noot a). (3) Ook dit was door Seyss-Inquart zelf bepaald in VO 3/40. (4) FOSD 2288: 483112, 483141. (5) PA Präs 36. (6) VJ 60954-77; Präs 43; Präs 1 10°; Best, Aufsichtsverwaltungen, p. 41; vgl. IMT 1056-PS. 106 DE WAFFEN-SS IN NEDERLAND had bepaald: als dat apparaat iets op politioneel gebied wilde verrichten ‘kann sich der Reichs- kommissar deutscher Polizeiorgane bedienen’, maar dat kon hij nooit rechtstreeks doen, alleen via een opdracht aan zijn Höherer SSuPF. Daarbij, het bewaren van orde en rust, voorzover aan Duitse instanties opgedragen, was taak van de Ordnungspolizei; het verzamelen van politieke inlichtingen, de zorg voor de politieke veiligheid en politionele repressie op dat vlak, was de normale taak van Sipo und SD, van die organen dus die zo’n belangrijke plaats in de SS-enclave innamen. Doordat de Duitse politie ook de Nederlandse politie goeddeels aan zich onderwierp, viel ook deze organi- satie steeds meer binnen die enclave.! Een belangrijk deel van de activiteiten van de bezetter, ook, of juist bepaalde routinezaken, voltrok zich derhalve buiten het directe gezagsapparaat van de hoogste bezettingsfunctionaris. B. De Waffen-SS in Nederland Welke krachten in deze enclave stonden nu de Höherer SSuPF in Nederland ter beschikking? Evenals in Duitsland waren dat de eenheden en de bureaus van de Waffen-SS, van de politie en van de politieke SS. Maar reeds op dit punt was er ook al meteen een markant verschil: behalve over de Duitse politie kon Rauter ook beschikken over de Nederlandse politie, zij het dan, dat die behalve haar nieuwe Duitse opperhoofd ook nog haar oude eigen Nederlandse autoriteiten boven zich had. Verder was er in de SS-Oberabschnitt Nordwest, de naam van het Nederlandse SS-territorium, geen Duitse Allgemeine SS. In plaats daarvan beschikte Rauter als SS-leider over die merkwaardige politieke formatie, de Nederlandsche SS, nominaal een afdeling van een Nederlandse nazipartij. Trouwens, in meer bijzonderheden van structurele aard week het machtsinstrument van de HSSuPF in Nederland op saillante punten af, zoals wij nog zullen zien, van de organisatie in Duitsland. Vanaf het begin van de bezetting had de Wehrmacht in Nederland naast zich een kleine strijd- macht van Waffen-SS-eenheden, waarover zij weinig of geen controle had. Reeds op 25 mei 1940, nog voordat het burgerlijk bestuur in Nederland was geïnstalleerd, had Himmler ervoor gezorgd, dat de pas benoemde Höherer SSuPF Rauter de beschikking over het nodige zou krijgen: niet alleen werd er een Ergänzungsstelle, een wervingsbureau, en een SS- und Polizeigericht naar Den Haag gestuurd, maar ook zou de nieuwe HSSuPF een militaire ruggegraat krijgen in de vorm van de 4. SS-Totenkopf-Standarte.* Al snel kwam daar een tweede eenheid van hetzelfde soort bij. Deze troepen, de 4. en 71. SS-Totenkopf-Standarten — dat laatste regiment werd in november 1940 door de 14. SS-Totenkopf-Standarte vervangen - waren over verschillende plaatsen in Nederland ver- spreid, met de zwaartepunten in Den Haag en Zandvoort, aan de kust dus. Tijdelijk van juli tot december 1940 was ook weer de SS-Verfügungsdivision, die zo’n belangrijk aandeel had gehad in de overmeestering van Nederland in de meidagen van 1940, in het land.? Meer dan een voorbijgaande geografische aanwezigheid was het niet; met de verwikkelingen ter plaatse, de taak van de Höherer SSuPF, of de Nederlandse bevolking kreeg de divisie ditmaal niets te maken. 