Anthropologisch Onderzoek
Karakteristiek voor beiden is de geleerde penneslrijd , waarin Haller met zijnen voormaligen leermeester Berk. Siegfr. Albinos gevrikkeld is , en de herhaalde klagt daarover door den eersten aan- geheven. Het lust mij niet , nogmaals dien strijd op te halen , noch over het nietige en beuzelachtige van dergelijke twisten uittewei- den , waarin berocmde mannen ons dikwijls tegenvallen , en zwak- heden aan den dag brengen, die wij lielst niet hadden opgemerkt ; maar als bijdrage tot de persoonlijke kennis van beiden, is Haller’s gemoedelijke apologie en Albinos scherpe anlikritiek allerbelang- rijkst. Als zoodanig kan ik ulieden die lectuur niet ontraden, Ifogt gij eruopgewekt toe vinden , zoo ben ik zeer verlangend , uw oor- deel te vernemen omtrent de slrijdende partijen: wij konden dus te zamen anthropologic studeren. De beroemde Zimmermann , schrijver van het werk over de Er- varing en van een ander niet minder belangrijk over de Eenzaam' heid , verdient als Haller in deze biographische schetsen eene plaals bij uitnemendheid. Want in hem zien wijwaleen ontstemd zenuwgestel op eenen geest vermag , die door zijne uitgebreide en diepe stndien in de intellectuele wereld zoo geheel te huis was, dat het scheen alsof hij met de eerste mannen van alle eeuwen en geslachten vertrouwelijk verkeerd en in de hoogste kringen dezer ware aristocratie geleefd had. In den gezelligen omgang en onder zijne patienten aangenaam , welwillend, deelnemend , hoogstbemin- nelijk en inneinend sells , was hij in de eenzaamheid en aan de schrijftafel de geeslige , maar scherpe beoordeelaar van menschelijke Tooroordeelen , dwaashcden en gebreken , nu eens uitbundig Jof- redenaar , dan weder o«erdreven satyricns : comisch , tragisch , ironisch , sarcaslisch , in stijl vol caprices, vol hypochondrische , melancholischc grillen , zoodat gij den zenuwlijder al aanstonds her- kent en beklaagt, De stelling : le style est lout I'homme, vindt in Digitized by Google ZIEKENBIOGRAPHIKN. 103 hem volkomene berestiging. De man, wiens uilgebreide kennis wij bewonderen, wiens diepte van geest ons treft en aangrijpt, wiens edele gevoelens wij eeren , wiens hooge vlugt wij nastaren , wiens fijne takt ons opgetogen houdt, rertoont zich menigmaal als een onhandeibaar kind , dat zijn speelgoed wegwerpt en in een hoek gaat pruilen of ailerlei misbaar maakt, omdat men het weigert zijn zin te geven , of omdat niel aiies zichschikken kan naar eijnen wil. In het leren van Tissot door Ca. Kikarb vindt gij op bladzijde255 eene anecdote , die het hnmeur Tan Zimmkrmann in een duideiijk Toorbeeld ten toon stelt *). Zijne kindschheid schijnt gelukkiger geweest te zijn , dan die van rijn leermeester Haller. floch vele en onafgebrokene sludien , aangezet door de zucht , om ook na zijn dood in zijne schriften te blyren voortleven , legden reeds toen de grond tot hypochondrie , welke later zoo zeer is toegenomen , dat zij hem gedurende zijn gansche Jeren gekweld heeft. Onder de eerste zijner geschriften was het (even van Haller. Men herkent er in den jeugdigen , met zijn onderwerp ingenomen schrijver en begrijpt ligtelijk, waarom hij in later leeftijd het plan opvatte , dit boek om te werken : een plan , dat hij evenwel niet volvoerd heeft. Als geneesheer Yestigde hij zich in de kleine Zwitsersche stad Brugg. Maar znlk een be* perkte werkkring was voor zijn vurigen geest en onbegrensden weeU Inst ontoereikend. Het eenzaam studeerrertrek moest hem het ge- mis aan verkeer en omgang vergoeden en weldra wierd hem het leren in Brugg te eenzelvig. Zijn scherpe geest Tan waarnemen deed hem al spoedig de Yelerlei gebreken eener kleine stad opmer- ken en zijn prikkelbaar zenuwgestel deed hem er zich over ergeren. Zijn opmerkingen wierden satyres: dagelijks rermeerderden zij en in zijne schriften gaf hij er Incht aan. Dus besteedde hij seertien jaren Tan zijn ieren in sympathie voor zijne kunst en studie en wetenschap en in antipathie jegens zijne kleingeestige medeburgers *) ^ er g- de Zimmermann par Titrot p. 118, waar deze lietzelfde voorval ea een ander van gelijken aard verineldt. Digitized by Google 104 ZtEK. ENBiOG RAl’IH tN. en medeburgeressen. Zijn projet de catechisme pour les petilee villes , maakte hem ook daarbuiten vijanden : want de gebreken , die hij hekelde , zijn algemeen : en iedere kleine stad trok zich zijne satyres aan en pastte ze op zich toe. Drie jaren later (1758) be- gon hij zijn grooter werk over de Eenzaamheid en in 1763 verscheen het eerste boek over de Ervaring in de Geneeskunde, een boek waarin wij den autheur evenzeer als geleerde , als geneesheer , en als mensch leeren kennen en de waarheid bevestigd zien zijner stel- ling: dat temperament en humeur afhangen van de zenuwen. Naar een ruimer werkkring verlangende gelukte het eindelijk zijne vrien- den hem tot opvolger van den beroemden Werlhoff te Hanover den post van Archiater te bezorgen , dien hij de laatste jaren zijns levens bekleedde. Maar nu ondervond hij , dat wat men ’t meest en vorigst verlaogt, niet altijd gelukkig maakt. Zijne hypochoadrie verliet hem niet en alras voegden ’er zich het heimwee bij en huisselijke rampen , die hero het leven verbitterden. Eindelijk troflen hem de schokken der revolutie : bovenal de ontdekking eener secte , die het heilloos doel had de Ghristelijke Godsdienst en alle heerschappijen en magten omvertewerpen . om ongeloof en zede- loosheid wijd en zijd te verspreiden. De magt dier geheime orde der illuminaten , haar snelle voortgang , uitbreiding , vertakkingen , haar verderfelijke grondstellingen hadden hem zoo zeer aangegre- pen , dat hij in eene diepe melancholic verviel , die zijn dood ver- haastte. Had Zimmermann het Christendom in zijn wezen en aard gekend , hij zou aan deszelfs zegepraal niet gewanhoopt hebben. Maar hij kcnde het van de zwakste zijde : hij kende bijgeloof en dweeperij, hij kende legenden en priesterdwang ; hij kende daarbij de vermetelheid der vrijgeesien , en de woelingen der dusgenaamde volksvrienden , hij kende de kracht van het voorbeeld, van het kwade voorbeeld vooral en van kwade zamenspraken en lasterlijke libellen , is het wonder, dat zijn geloof en vertrouwen op de goede zaak wankelden en dat zijne verbeelding hem de toekomst met de zwartste kleuren afmaalde '( Is het wonder, dat hij in die donkere, akelige toekomst, die hij vreesde, zijn huis verwoesl en Digitized by Google ZIEHEN BIOGRAPHIES. 105 zich en de zijnen tot den bedelstaf gebracht zag ? Zoo verviel hij van hypochondrie tot melancholic en nostalgie en van dezen tot vol- slagen waanzinnigheid en zag men een der schoonste en rijkste vernuften , die onze wetenschap versierden , in den afgrond der vertwijfeling wegzinken. Zonder fijnheid ran gevoe) en organen geen fijnheid ran vraarneming , zonder fijnheid ran waarneming geen fijne menschen- en wereldkennis , geensmaak, geen takt, geen kritiek, geen geest als Zimmermans. Zijne persoonlijkheid moest hem in die tijden en omstandigheden ten val zijn. Zimmermann had een onverzoenlijken haat tegen alle domheid , vooroordeelen en onverstand en voerde een oorlog op leven en dood tegen alle Tijanden van licht en verlichting. A1 wat dweepachtig was , onder welke gedaante of schijn , hinderde hem : fanatisme , mysticisme vervolgde hij tot in kloosters en kluizen ; het hoog en laag gepeupel stond hem tegen , hij kende geen anderen adel dan dien ran den geest, geen andere voorregten dan die der beschaving, de onde routine der costumiers en dusgenoemde practici was hem een schandaal : achterklap , kwaadsprekendheid , babbelzucht waren hem onverdragelijk ; speeltafel , kaarten, visiten verwenschte hij; al wat kleingeestig , bekrompen, beuzelachtig , al wat conservatief, regtzinnig, aanmatigend , onverdraagzaam was, haatte hij. Gezig- ten rol inbeelding , verwaandheid , laatdunkendheid , zelftevreden- heid, kon hij niet velen Allen bijna en alles wat hem omringde, wekte zijne antipathie op. Ifij was een virtnoos in de kunst ran zich te ergeren en scheen een bijzonder orgaan te hebben voor het onbehagelijke en wanklinkende en allerlei soort van nonsense en in- comfort in de maatschappij. Kon Zimmermann met zulk eene on- gelukkige stemming , met zulk een vulnerabel zenuwgestel , in een tijd ran gisting en spanning , in een tijd van revolutie en omme- keer , waarin de maatschappij op hare grondresten daverde: kon zulk een mensch in zulk een tijd wel gelukkig zijn ? Voegt daarbij de toen heerschende begrippen over de waarde en regten van den mensch , de rededienst , de afgoderij en afgodische vereering van het genie , het verleidelijke van Voltaire’s caustiek en Rousseau's Digitized by Google 106 ZIEK.ENB10GRAPHIEN. sophismen , de energieke Trijgeeslerij der Engelschen en Wiblards ironie en spotlust en moedwil en gij zult hefboomen genoeg vinden , die in Zihmermanss Kiel gedurige onrust onderhielden en hem niet toelieten , tot zichzelren te komen of in zichzelren intekeeren. Uij was, gelijk de philanthropen Tan dien tijd , de onvermoeide kainprechter voor licht en rede, voor Trijheid ran denken en spre- ken. Hij had daarroor tijd en krachten en leven opgeofierd en nu zag hij , dat hij , zonder het te willen of te weten , eene ge- heirne orde in de hand had gewerkt en het werktuig geweest was eener secte , wier bedoelingen geheel iets anders waren , dan de zijne en dat zoo deze orde of secte zegerierde, de ondergang Tan staten en volken , ja van de geheeie rnenschenmaatschappij er het geTolg Tan moest wezen. Stelt a toor de Terijdeling Tan uvr gansche leTensplan en de nietigheid en nutteloosheid Tan ai uw werken en denken. Stelt u dit voor , bij de stil gekoesterde hoop en de zoete verwachting op onsterfelijkheid. Reeds meendet gij plaats en rang te hebben verkregen onder dien waren adel , die niet naar kwartieren , maar naar klassieke schriften gecenseerd wordt: naar schriften, waarop de stempel der genie gedrukt staat en die uwen naam en uwen roem zullen orerbrengen tot de Terste nakomelingschap en nu rindt gij u dupe Tan eene conspiratie Tan mannen, aan wien gij achting , vertrouwen, eerbied verkwist hebt; is het wonder, dat gij hoofd en zinnen Terliest, is ’l wonder, dat kracht en moed en zelfstandigheid u begeren ? A lie tijden en rolken had Zihmerhanr cijnsbaar gemaakt ter Ter* rijking van zijnen weetgierigen geest. Hij had de beste schrijsers gelezen , uit de zuiverste bronnen geput , zich gelaafd en gedrenkt en geToed met de uitgelezenste vruchten Tan den boom der kennis: de voortreffelijkste schriften van alle eeuwen en geslachten waren hem gemeenzaam bekend. Hij had zich zelfs niet ontzien , in de duistere hoeken der middeleeuwsche kloosters en kerkgewelren om- tedolen , om ongekende oorkonden der geschiedenis op te delren. Wat hij dus bijeenrerzamelde , dat bracht hij aan ’t licht en zijne werken zijn rijk gestoffeerd met treffende zinspreuken , karakter* Digitized by Google ZIKKKNBIOGR APIUEN. 107 sehetsen en merkwaardigheden , waarop zijn remuft een geheel ei- gen koloriet, eigen tinten yan licht en schaduw werpt, terwijl het levendige , het capricieuse van gevoel en stijl er iets pittoresks , iets piquants , iets schilderachligs aan mededeelt. Hier schittert en slraalt op eens een heider yerblindend noorderlicht in den donke- ren nacht. Daar wordt de biik afgeleid en gevrend naar de diep- te, naar den grondeloozen bodem van het eeuwige, oneindige , on- veranderlijke , waar alles op drijft en waarom been alles rondwen- telt. Doch bij al dien schat van gayen en kundigheden , bij al die wisseling van gewaarwordingen en denkbeelden , mist Zihmermann zeifkennis en zelfbeheersching en zijn geest beurtelings aangetrok- ken en afgestooten , vindt noch erenwigt , noch rustpunt en slijt af en rerteert in rusteloos zwoegen en werken. Het is eene waarheid niet genoeg te behartigen , dat naarmate wij gestrenger zijn jegens ons zelyen , wij toegeyender en goedwil- liger zullen zijn jegens anderen. Zimmermans had zich gevrend , zichzelven in alles toetegeven , zijn humour intevolgen en daarom was hij onbillijk en wreyelig jegens anderen. Zijn zenuwspeehuig door alles geroerd en geschokt en ontstemd , nooit bijna accordeerde het of hoogst zeldzaam met de hem omringende wereld. Alleen zij die hem lief hadden , beklaagden hem en toen zijne stervende yrouw , zij wier liefde hem steunde , wier stem en taal hem be- daarde, toen die beschermengel hem verlaten zoo, riep zij nit: liere Zimmermann wie zal u begrijpen 1 Hallers dagboek orertuigt ons van de waarheid : dat het ver- borgen leven van den mensch de eenige maatstaf is , waarnaar wij hem kunnen beoordeelen. Wij missen dien maatstaf bij de beoor- deeling yan zijnen beroemden leerling. Maar de liefde zijner yrouw en de vriendschap yan Tissot geven ons regt , om te yermoeden , dat ook bij Zimmermans de innerlijke mensch door den uiterhjken niet volkoinen wierd afgespiegeld en dat te prikkelbare , ziekelijk gevoelige , irritabele hersenen in die tijden en onder die omstan- digheden de oorzaak waren ran ZiMMErmann’s ongeluk. Mensche- lijke -zwakheden verbergen maar al te dikwijls voor het oog den Digitized by Google 108 Z1EKENU10GRAPHIK1V. innerlijken, beteren men sell , die ’er achter schuilt en voor hem slechts te vinden is, die ingenomen met zijne studie, zoekt con amore. Ioeler heeft in zijne Biographien Geitsteskranker in ihrer psychologischen Enlwickelung dargeslelll , oorsprong en voort- gang der krankzinnigheid in eenige voorbeelden getracht voor oogen te stellen en wel bepaaldelijk met het doel , om de psychologie naar het model der naluurwelenscbappen te behandelen en den einde- loozen tweestrijd tusschen subject en object natevorschen. Is niet die rampzalige toestand een laatst beroep op zelfbeproeving , die den mensch zijne fouten , de gebreken zijner naluur openbaart en een blik doet werpen in de diepstverborgen geheimen ran zijn gemoed 1 Onze luchtkasteelen , en het onverbiddelijk proza welk eene gaping ! Kan de poezy der godsdienst die aanvullen ? Maar de God der openbaring is geen ander , dan de God der naluur. Met dien God , die ons niet bederft , maar louterl , moeten wij overeenstemmen , willen wij ons verstand gezond , ons gemoed zui- ver , ons geweten rein houden. Is dit accoord verbroken , zoo zijn wij ziek , al schijnen wij ons zelven of anderen toe gezond te zijn , en vroeg of laat zal onze ziekte aan ons zelven of aan anderen ken* baar worden. Waar en trefTend zegt genoemde schrijver: de krank- zinnigheid vertoont ons het belangrijk schouwspel van het geweidig aandruischen van den mensch tegen de hem vreemd gewordene we- zenlijkheid. Die wereld wil hij afbreken , om in hare plaats eene nieuwe wereld optebouwen. Doch buiten staat de noodzakelijke orde der naluur te verstoren , bezwijkt hij in dien kampslrijd en verwoest zijne edelste krachten in droomen eener verhitte verbeel- ding. Eigenzinnigheid , halstarrigheid , aanmatiging , met hoogen dunk van zichzelven kunnen evenzeer het versland verbijsteren , als lj del- heid, pronkzucht en ligtzinnigheid. Dit leeren ons Idelers beide eersle biographien. De latere wijzen op gevolgen van verle- genheid , gebrek aan zelfverlrouwen , menschenvrees , menschen- haat , mystiekerij , fanatismus, of op huisselijk verdriet en huisse- Digitized by Google ZlEH-ENBICMiRAPlIlkN. 109 lijk leed , op angst voor lijden en dood , of op de donkere geheirn- zinnige verschijnselen van het somnambulisme , of op gemoedsbe- zwaren , wantrouwen , twijfelmoedigheid , of op harde behande- ling , achterdocht , vrees , jaloezy : waarbij zich gemeenlijk Jig— chaamskwalen en verkeerde levensregel voegen : scrofelzncht , ze- nuwzwakte , rheumatisme , dronkenschap , onanie, gestoorde men- struatie , kraambed enz. en waarin men evenzeer een gedurig stij- gen , eene gestadig voortgaande ontwikkeling, een toenemen der zieke voorstellingen opmerkt , die ten laatste in overdrevenheid en ongerijmdheid alle paal en perk te buiten gaan. Aldas ziet men de kiem in ’s menschen gemoed sluimerende welig opschieten en eindelijk alles verstikken , en kan men bij oplettendheid op zichzel- ven de verklaring vinden van verschijnselen , welke zonder zooda- nig zelfonderzoek onverklaarbaar zouden schijnen en waarvan men den zamenhang dan het best overzien kan, als men tot zichzelven inkeert. Is het lezen en bestuderen der levens van krankzinnigen belang- rijk , niet minder belangrijk is het lezen en bestuderen hunner ge- nezing en van de behandeling waarop de genezing gerolgd is. Om- trent die behandeling hebben voor eenige jaren belangrijke debat- ten plaats gehad te Parys over het zoogenaamd traitement moral en de rigueurt corporelles , met veel taktiek aangewend door Leuret en bestreden door Blanche. Het is de oude strijd , die gelijkelijk omtrent de opvoeding der kinderen en het bestuur van den staat gevoerd is : of men door gestrengheid of zachtheid het meest vermag. Ontaart de eerste in willekeur, de laatste in zwak- heid , dan is ’t ontegenzeggelijk , dat noch de eene , noch de an- dere aanprijzing verdient. Maar blijven beiden binnen de juiste perken , dan kan ieder op zijn tijd nuttig en noodzakelijk zijn : doch zoowel dwang of liever ernst , als goedheid moeten beiden den stempel der liefde dragen. Leuret dwingl zijne lijders tot bekentenis hunner dvraasheid in woord en schrift en straft hunne wederspannigheid met stortbad en bijtende scherts. Dat die me- tliode niet op alien toepasselijk is, vvie zal ’t ontkennen , die Digitized by Google 110 ZIEKENBIOGRAPHIEN. weet , hoe behoedzaam men met dwazen moet omgaan , wil men ze leiden en het gezag over hen behonden ? Want hebben wij ze tot vijanden gemaakt, hebben wij wantronwen in onze bedoelingen jegens hen opgevrekt , wij zullen weldra niets meer op hen vermo- gen. Ernst en liefde moeten gepaard gaan en gestrengheid moet nitzondering , geen regel in de behandeling zijn: vooral ligchame* lijke straf niet , die zelfs het kind verbitlert en nog iang in ’t ge* heugen blijft. Tan den anderen kant komt het mij bedenkelijk voor, de verkeerde begrippen en inbeeldingen der waanzinnigen toetegeven , te vleijen , te streelen , om aldus hun vertrouwen en genegenheid te winnen en invloed op hen te verkrijgen. Beter en doeltreffender ware het , de krankzinnigen , gelijk men doet , tot gezetten arbeid te noodzaken en door een welberaamd praktisch onderrigt hun de gevolgen Tan eigene dwaasheid te doen gevoeien en aldus hunne subjectiviteit met de objectiere wereld in erenwigt te brengen. Mishandeling verbittert , vleijerij bederft , ondervin- ding leert. Geen sjilogismen zullen dwazen overtuigen , want in het dagelijksch leven zijn het gewoonlijk redeneringen , waarmede wij anderen en onszelren trachten te misleiden , en wil men menschen kennen en beoordeelen , men moet ze niet hooren praten , maar men moet ze zien handelen: dat is het criterium van hunne wijs- heid : hunne woorden zijn meer het criterium hunner meeningen en voorstellingen ; zij doen ons meer zien waarvoor zij willen ge- houden worden , of waarvoor zij zichzelven houden , dan wie zij zijn. Door feiten komt het waar karakter aan den dag en door feilen wordt het gevormd. PH RENO LOGIE EN PIIYSI0GN0M0N1E. De phrenologie , zoo als zij door Gall is ontworpen enbewerkt, behoort in haar eersten aanleg ongetwijfeld tot anthropologisch na- tuuronderzoek en het is Toornamelijk de nog altoos onlijdige ver- kondiging der cranioscopie , die haar karakter deed tniskennen. De kritiek daardoor opgewekt , was daarom onbiliijk , dewijl zij eene empirische leer met logische wapenen bestreed en zich niet ontzag haar te bespotten. Als men intusschen Gall bestudeert , dan ziet men eene geheei andere persoonlijkheid voor zich , dan ons door zijne antagonisten wordt len toon gesteld. Leest Gall’s beschrijving ran het yaderlijk gezin. Voigt hem daarbuiten. Ver- gelijkt zijne phrenologische schetsen met de voorbeelden in de maatschappij , die gij voor u ziet en met de mimische uitdrukking van aard en karakter : gij znlt er op vele plaatsen de meesterhand ontdekken en teyens de methode van onderzoek zien aangewezen. Hij tracht allerlei menschen op hun faroriet thema te brengen , en vangt met het snbjectief examen meermalen zijn onderzoek aan , dat hij met het objectief examen eindigt. Daarbij let hij naauw* keurig op den huisselijken en gezelligen kring , op stand en op- voeding en de geheele anamnesis, waarnit hij diagnosis en prog- nosis afleidt. Zijne verklaring is een commentarius perpetuus op den grondtekst. Dier en mensch , voorgeslacht en tijdgenooten vergelijkt hij en uit overeenkomst en verschil maakt hij de slot- sommen op. Vooral beschouwt hy den mensch als maatschappe- lijk wezen , en laat zich noch door de leerstellingen der wijsgeeren , noch door de declamation der sophisten van zijn weg afbrengen. Voor hem zijn de schedels en schedelafgietsels , rondom hem die- Digitized by Coogle 112 PHRENOLOGIE EN PHYSIOGNOMON1E. nen , wier levenswijs hij bespiedt , en menschen , die hij aandach- tig gadesiaat. Hij begeeft zich in den kring der zamenleving, onder gezonden en zieken , onder krankzinnigen en misdadigers , onder men- schen van allerlei aanleg , begaafdheden , eigenschappen , en ver- eenigt aile verzamelde feiten , om zijne anthropoiogisclie tennis te verrijken , waaraan hij daarenboven eene verbeterde anatomie der hersenen dienstbaar maakt. Napoleon’s aanmerking , dat Gall grondvermogens aanneemt , die alieen op de zamenleving betrekking hebben , vervalt , wan- neer men bedenkt , dat door hem de zamenleving als natuur- staat van den mensch wordt voorgesteld. Maar ’t was Napoleon niet alieen , die zijne leer bestreed , noch zijne tijdgenooten. On* afgebroken duurt die strijd met dezelfde bitterheid voort. Met boon en verachting wordt zij van het gebied der wetenschap ver- bannen , of als misgeboorte nitgeworpen. Die hartslogtelijke ver- oordeeling, die toon uit de hoogte en de sarcastische aanmerkin- gen , die wij gewoon zijn omtrent hem en zijne leer te hooren en te lezen , wekken het vermoeden in ons op , dat er een diepen groud van afkeer tegen beiden bestaat. En zoo is het ook. Die Jeer van Gall heeft , wij kunnen het niet ontveinzen, iets onbe- scheidens voor veler gevoel , daarom, dat zij door hoofdbetasting ’s menschen inlellectnele beteekenis zich vermeet te bepalen. ’t Is onaangenaam , zoo hoofd en hart te laten bevoelen , zoo in zijne zelfgenoegzaamheid of zelftevredenheid te worden aangetast : en al heeft men ook hoop op eenige uitstekende natnurgaven , de kans van winst staat niet gunstig genoeg over tegen de kans van verlies. Het objectief onderzoek wordt hier subjectief : het geldt ons ik en al verdedigen de phrenologen zich tegen de verdenking , alsof hunne leer er op uit was , om het karakter van den mensch bloot te leggen , zeker is het, dat de slap van de inquisitie der organen tot het vonnis over den persoon in quaestie niet groot is. Gall is ons in zelfschatting voorgegaan , daar hij zich het metaphysisch en religieus orgaan evenmin toeeigent , als de gaaf om zich te orienteren ( Orlsin). Maar onafhankelijk van de hem eigene be- Digitized by Google PUREKOLOGIE EN PllYSIOGNOMOMK. 113 grippen of meeningen, die ik evenmin verdedigen wil , als bestrij- den , kan men hem noch het talent van waarnemen , noch den naam van natuuronderzoeker ontzeggen. Hij heeft voor de psychologie hetzelfde gepresteerd , wat Brobs- sais voor pathologie en diagnostick verrigt heeft : hij heeft de on- tologie bestreden , de psychologie gelocaliseerd , hare diagnostiek geiinalyseerd of zoo gij wilt getinatomiseerd : althans getracht het te doen. De leer van Gall moge als die van Brobssais voorbij- gaan ; haar leidend beginsel big ft voortleven en voortwerken , als element of orgaan van anthropologische diagnostiek en physiologi- sche psychologie. Het raisonneren zal , wanneer men aan dat principe getrouw blijft , voor het observeren plaats maken en de anthropoloog den psycholoog vervangen. Ziethier alweder met mij eene toenadering tot de wetenschappelijke sludie van het ware , die onze eeuw zoo kennelijk van vroeger eeuwen onderscheidt! De portretschilder zal dan het gelnkkigst siagen . als hij het karakter van het gelaat weet terug te geven : niet als hij overdraft, of vleit. De Ouden bezaten geen portretten en hunne standbeelden waren idealen of vergodingen: ’er was iets geacheveerds , voltooids, maar niet dat organische , genetische in, dat gebreken evenzeer opneeml , als volkomenheden. Hunne karakterschilderingen waren doorgaans of panegyrisch , of satyrisch ; zelden of nooit geheel individueel : biographien , zooals wij ze wenschen. Hunne menschenkennis was zelfkennis , of althans van het subjectieve uitgaande en zoo bleef ook de psychologie en anthropologie of liever de moraal , subjec- tief. Voortaan moet zij objectief worden en eene tegenovergestelde rigting volgen : zij moet zich keeren tot de maatschappij der men- achen , om daar vereenigd te vinden , wat bij de individuen geschei- den is. Het onderzoek moet zich lot den onderzoeker zelven uit- slrekken : deze moet zichzelven als object beschouwen ; doch niet alvorens zijn onderzoek ook tot dieren , idioten, krankzinnigen , misdadigers te hebben uitgebreid , om aldus niet wederom anderen naar zichzelven , maar integendeel zichzelven naar anderen te be- oordeelen en aftemeten. Een hoofddenkbeeld der phrenologie is de 8 Digitized by Google 114 t'HRKNOLOGIE EN PHYSIOGNOMONIK. organischc verscheidenheid en meetbaarheid der aangeboren geest- vermogens en derzelver verschillende combinalie of vereeniging in de menschelijke individuen. Wat legenstrijdigheid in ’t mensche- lijk karakter moge aanwezig zijn , het wordt daardoor opgehelderd. Wat uiteenioopend verschil in gevoelens en denkwijze ook bestaan moge, het heeft daarin zijne verklaring. Zoo begrijpt men de onverdraagzaamheid jegens de overtuiging en meeningen van an* dersdenkenden en verklaart de onverzettelijkheid van velen en de vruchtelooze pogingen , die er in *t werk worden gesteid , om de ingeschapen natuur van den mensch te herscheppen : Naluram expellas furca , lamen usque recurret. Zoo beseft men het hemelsbreed onderscheid van kinderen van hetzelfde huisgezin en de zware taak der opvoeding , maar tevens hare onontbeeriijkheid en hooge waardij. Zoo erkent men den in* vloed der hoogere zinnen op de dierlijke, de kracht der zedelijke en redelijke beginsels op elkander , de wederzijdsche afhankelijk- heid van zinneiijkheid , gemoed , verstand : men begrijpt, hoe godsdienstigheid bijgeloof en dweepzucht , of godsdienstijver en kettervervolging worden kan , hoe de onderscheiden combinatie van grondvermogens al die velerlei nuanges en vreemdsoortige ver- bindingen kan vertoonen, die op het woelig wereldtooneel zulk eene menigte van verschillende personen doen te voorschijn treden , dat even als geen twee menschentronien elkander volkomen gelijken , zoo ook geen twee personen in alien eensgezind zijn. Die alge* meene verscheidenheid , al moge zij ook niet volkomen op de mappa phrenologica staan uitgedrukt , bewyst toch de stelling : dat menschelijke volmaaktheid niet denkbaar is , dan in de men* schelijke zamenleving en dat hare organische eenheid uit die indi- viduele verscheidenheid geboren wordt , als hoogere overeenstem- ming in ecnen geest. Te juister zal de maatschappelijke mensch , tot zelfsbewustzijn ontwaakt , de nn nog door automatische reflexbeweging geslingerde maatschappij naar de wetten der goddelijke rede leeren besluren , hoe volkomener het oorspronkelijk godsbeeld in hem hersteld zal Digitized by Google PHRENOLOGIE EK PHYSIOGNOMONIE. 118 zijn. VVij 2 ien het ideaal , de type van dien maatschappelijken mensch in den d-eai/d-Qconos , wiens bestaan een feit is , dat door geen drogredenen kan worden vreggeeijferd. Hoe meer wij ons dien historischen Christus verlegenwoordigen , hoe meer wij naar zijn voorbeeld ons vormen , te duidelijker zullen wij bevinden , dat wij waarlijk moreel en intellectueel vooruitgaan ; hoe verder wij ons van die type verwijderen , te nader zullen wij komen aan de eenzijdigediernaturen: te meer zullen we onzeedele menschennatuur verminken. Doch die navolging moet geene mimiek zijn , maar le- vensvernieuwing , zigtbaar in christelijke ootmoed en christelijke liefde. Zieldaar de verjonging van het menschdom , vanwaar wij onze wezenlijke hervorming verwachten. Op zulk eene hervorming hoopte de vrome Lavater, toen hij zijn groot werk over de phy- siognomiekunde in het licht zond. Het zal u , mijne vrienden 1 gelijk mij gegaan zijn , dat gelaat , houding , voorkomen , spraak , gebaren van anderen u aantrokken of afstootten , zonder dat gij u daarvan duidelijk rekenschap geven kondt. Menschen , van wier daden gij hoort , of wier schriften gij leest , tracht gij u te vertegenwoordigen , hunne afbeeldsels verlangt gij te zien en bij ’t zien van portretten of van de personen zelven znlt gij menigmaal in uwe verwachting te leur gesteld , zelden be- vestigd zijn. Hetzelfde wedervoer Lavater. Van een levendig, bewegelijk , aandoenlijk zenuwgestel , met een warm hart , voi geestdrift voor het Evangelie , en in de innige overtuiging van de hooge waarde der menschheid , trof hem het beeld van menschelijke grootheid en menschelijke verdorvenheid , en poogde hij in decar- ricatuurmenschen , die hij zag , de trekken weder te vinden van den oorspronkelijken mensch , geschapen naar Gods beeld en in den Zoon des menschen hersteld. 166 ontstonden zijne physiognomische fragmenten , die hij onder den titel van proeve over de physiognomiekunde in zijn bovenver- meld werk heeft uitgegeven , en waarvan het laatste deel na zijn dood verschenen is. De historie zijner studie en het aandeel dat zijn landgenoot , de beroemde Zimmermans er aan had, leest gij 8 * Digitized by Google 116 PIIRENOLOGIE EN PI1YSIOGNOMONIE. in het begin van het eerste Deel. Goethk beschrijft in zijne poe- tisch-proza'ische aulobiographie zijne ontmoeting met Lavatkr , en sehetst met levendige trekken den indruk , dien deze nieuwe men- schenverschijning op hem maakte. Noch gij , noch ik hebben La* vater persoonlijk gekend ; maar wij bezitten zijn afbeeldsel en boek , met welke hij zelf echter niet tevreden was. Een en ander moge onvolkomen zijn , het kan ons toeh mime stoffe verschaffen voor onze anthropologische studien. Een portret blijft altijd beneden het oorspronkelijke , zelfs de Daguerretype , omdat het , hoe ge- lijkend, maar een moment Toorstelt , en zelden het gelukkigst mo- ment. Een boek moge meer geven , altijd nog blijft het de ge- brekkige kopij van een beter origineel , wanneer ten minste de au- theur geen gewoon mensch is : en Latater was geen gewoon menseh. Hij was enthousiast in den volsten zin van het woord , d. i. bezleld door dien hoogen Goddelijken geest, die ons tot Christenen vormt en onder de stoffelijke gedaanten de typen van het wezenlijke, on- vergankelijke , onslerfelijke openbaart. Welligt vraagt gij , of dat enthousiasme bestaanbaar is met na- tuuronderzoek. Ik kan daarop ja en neen antwoorden en beide met redenen omkleeden ; want zonder enthousiasme zal geen na- tuuronderzoeker zin en geest der natuur vatten , noch helder inzigt verkrijgen in den zamenhang en de beteekenis zijner studie ; maar door enthousiasme kan hij evenzeer in het bovenzinnelijke zich ver- liezen en het spoor bijster raken. En hier naderen wij een punt , dat veel besproken , maar weinig doordacht is. Koude hoofden en warrne harten waar vinden wij die zoo vereenigd , dat wij men- scAen te zien krijgen ! Wezens in wien verstand en gemoed sym- pathiseren, die evenzeer licht als warmte verspreiden 1 Het ontbrak Layatkr aan die koelheid , gematigdheid , zelfbe- heersching , welke onmisbare vereischten zijn bij ieder onpartijdig onderzoek der waarheid. Zijne fragmenten zijn daarom meer ge- schikt , om ons zijne individuele opvatting te doen kennen , dan de objectieve waarheid, meer geschikt, om ons met den physio- gnomist , dan met de physiognomiekunde bekend te maken. Daar- Digitized by Google PliftENOLOGIE EN PHYSIOGNOMONIE. 117 bij xocht hij overal Christustrekken — den waren , wezenlijken , geestelijken mensch — en vergat maar al te zeer het iheatrale , phantastische , dernonische in de vrereld , waarvoor Goethe een eigen orgaan scheen te hebben ; aan wien daarenlegen Lavaters gemoedelijkheid en ernst vreemd , zonderling en bij dat geinis aan levenswijsheid , ongerijmd en overdreven moesten toeschijnen. In- tusschen ook Goethe miste dat evenwigt, waarin ’s menschen volkomenheid te vinden is. Zijn zwak voor hof en theater , zijn natuurphilosophiseh element, zijn afkeer van het wezenlijke , posi- tieve verklaren ons den geest zijner litteratuur en voorspellen het lot , dat haar van onzen tijdgeest wacht. Maar om tot Lavater terugtekeeren. Gij zoudt u te leur ge- steld vinden, als gij bij hem wetenschappelijkc physiognomiestudie zocht ; maar gij zoudt u niet minder vergissen , als gij dacht , dat zijn werk niets bevatte , dan chimeres of hersenschimmen. Lava- ter bezat die fijnheid van gevoel, die bij empirisch onderzoek on- schatbaar is en als ’t ware het verstand vooruitloopt. Zijne denk- beelden over het verband van moreel en physiek schoon , over de homogeneiteit der deelen van ieder individu , over harmonie en symmetric zoowel als dissonanten en valsche trekken , over het on- derscheid tusschen physiognomie en pathognomie , over schilders en schilderkunst, over carricatuur en gelijkenis in portretten , over merkwaardige karakters en talenten , deugden en gebreken , zijn zoo waar en rijk , dat zij ons moeite en kosten der studie dubbeld vergoeden : waarbij komt , dal zijn repertoire veel grooter is , dan dat van Gall, die er ook een vlijtig gebruik ran schijnt gernaakt te hebben. Als men Gall met Lavater vergelijkt , zal men zien , dat gene den gevallen , deze den herstelden mensch meer op ’t oog heeft. Yandaar ’t gebruik van vergelijkende anatomie en physiologic en psychologie bij Gall en zijne analytische voorsteliing tegenover de meer synthetisehe en idealische van Lavater , geheel overeenkom- stig beider individualiteit. Maar zijn nu met Gall en Lavater phrenologie en physiogno- Digitized by Google 118 PHRENOLOGIE EN PHVSIOGKOJIOmE. monie begraren ? Ik kan het niet vermoeden , omdat builen twij- fel beiden eene waarheid behelzen , die door ernstige , voortgezetle studie zal worden in ’t licht gesteld : hier is eene mijn optedelven , die rijke schatten ran kennis belooft. Willen wij dien arbeid naar beide zijden vervolgen , zoo hebben wij te letten op den mensch in zijn rerval en zijne toenadering tot de dierlijke natuur (Gall) en op den mensch in zijn herstel en toenadering tot de geestelijke natuur (Layatbr) te letten bovenal op zijn vrorden en werken , op zijne zoo dikwijls eenzijdige , of gestoorde ontwikkeling. Want hoe gering is het getal ran hen , in wien wij , ik zeg niet het idee der menschheid verwezenlijkt zien , maar in wien wij wil en kracht en middelen tot dat verhe- ren doel zien zamenwerken. Tot opheldering hierran en teregl* wijzing kan ons de studie der pathologische anlhropologie behalp- zaam zijn, zoowel op Gall, Lavater , Goethe, hunne beoor- deelende of veroordeelende tijdgenooten en nakomelingen , als op onze eeuw , op onzen Jeeftijd , op ons zelven toegepast , waarbij we het noodwendig erenwigt tusschen subjectief en objectief, tus- schen geest en stof, tusschen gemoed en verstand , tusschen Chris* tendom en wereld niet mogen reronachtzamen en in 't bijzonder met conscieniie moeten te werk gaan. »» Un regret qui m’a toujours poursuivi et qui me poursuit en- core, schrijft Gall, c’est celui que je n’ose pas me flatter, que jamais mon entreprise soit continues dans tous ses details , que ja- mais mes peines soient appreciees. Quiconque n’est pas pousse par un instinct inne d’obserration ; quiconque troure trop dif- ficile l’abndgation de ses opinions et de son savoir puise dans l’instruction anterieure ; quiconque tient plus a la confection de sa fortune qu’a l'exploitation des tresors de la nature; quiconque n’est pas muni d’une patience inebranlable contre les interpreta- tions de l’envie , de la jalousie , de l’hypocrisie , de l’ignorance , de l’apathie , de 1’indifTerence ; quiconque a une trop haute idee de la force et de la juslesse de ses raisonnemens pour se croire oblige de les soumettre a une experience mille et mille fois repetee, ne Digitized by Google PURENOLOGIE EN PHYSIOGNOMONIE. 119 perfectionnera jamais la physiologie du cerveau. dependant ce sont les seuls moyens da verifier mes decouvertes et les seuls propres a les rectifier , ou k les rdfuter.” ” Hoort nu hoe Lavatbr zich uitlaat : v»ce qui m’attriste le plus, ce qui dans les heures de ma solitude remplit souvent mon coeur d’angoisse et de peine , c’est que je n’atteinds pas le grand but auquel je tendois. Le senti- ment de ndlre propre dignite ; les prerogatives glorieuses de la nature humaine , et les svjets de satisfaction qui en resul - tent , le caraclere de la divinite empreint dans I'homme; une nouvelle source de sensations delicieuses qui jaillit pour lui ; voila ce que peu de lecteurs cherchent , ou pensent seulement a chercher dans mon ouvrage. La plupart ne le rdgardent que com* me un passe-temps — et en veritd je suis trop fier pour leur en serrir et mon ouvrage est beaucoup trop couteui pour un usage aussi frivole.” ” Gall en Lavater bedrogen zich niet in het lot dat hunne lievelingstudie beschoren was ; wij durven van een on* partijdige nakomelingschap betere dingen verwachten en achten het veiliger ons vooreerst bij het physiek karakter te bepalen , waarvan Burdach het voorbeeld gegeven heeft : en niet aanstonds naar het hoogste te trachten , dat eerst later bereikt kan worden. HET 1 N D I V 1 D 1. Alles wat wij tot dus Terre overwogen , was voorbereidiog tot de kennis van den zieke als individu. Men komt van het algemeene tot het bijzondere , van patiententypen , patientengroepen en pa- tientenbiographien tot de studie der lijders in het bijzonder. Daar- toe dient het ziekenexamen , dat men , als boven vermeld is , in subjectief en objectief verdeelt en waarbij men historie en kriliek behoeft. Ieder lijder toch is een nieuw probleem , dat ons ter oplossing wordt voorgclegd. Dio oplossing vereischt veelzijdige studie en kan nooit tangs eenen weg volkomen verkregen worden. Vroeger Digitized by Google 120 HET INDIVIDU. bezigde men de toevallen en oorzaken als gegevens , lhans voor alles de physische teekenen en de sludie der lijken , met behulp Tan anatomic , chymie en microscopie tot dat oogmerk , en streeft naar zeker technische virtuositeit , die , ik vrees het , meer en meer het ware doel van natuorstudie zal doen voorbij zien , om het kunste- naarstalent te doen bewonderen. Wij erkennen volgaarne het nut, dat zoodanige specialiteitstudien , aan het onderzoek dienstbaar gemaakt , kunnen bewerkstelligen en wenschen daarom , van die ta- Jenten bij de diagnostiek gebruik te maken : ja raden ieder , die er zich bijzonder geschikt toe gevoelt , ze aantekweeken en te vol- maken : maar noch eene anatomische , noch eene physische kliniek voldoet aan alle vorderingen van het anlhropologisch onderzoek, evenmin als aan die der geneeskunst in ’t algemeen. De genees- heer moet meer zijn dan anatoom of technisch diagnosticus, hij moet anthropoloog, hij moet meester in zijne kunst, hij moet er- varen practicus worden. ’t Is niet genoeg , de zieke organen te ken- nen. Wij moelen daarenboven de levensgeschiedenis van den zie- ke opsporen: wij moelen het tegenwoordige aan het verledene vast- hechten , om er de toekomst uit te kunnen voorzien. Anamnesis , diagnosis, prognosis maken een geheel uit en vereenigen zich tot volmaking der studie en kennis van het individu , dat wij moeten diagnostiseren, De studie en kennis van dat individu is het doel van ons natuuronderzoek en dit natuuronderzoek is wederom de grondslag van onze kunst, Het is blijkbaar uit de nieuwere praktische schriften , dat de kli- niek van later lijd eerst eene anatomische , later eene physiologi- sche , of anatomisch-physische studie geworden is. Men bracht de studie der anatomie en physiologie over op de kliniek : men be- studeerde op de patienten anatomie en physiologie en vergat maar al te zeer daarbij het belangrtjkste gedeelte van het natuuronder- zoek , het anthropologische namelijk , waardoor het eenheid en vol- Jedigheid verkrijgen moest ; terwijl men tegelijk het iaatste doel van dat onderzoek : het genezen geheel uit het oog verloor ; alsof wetenschap en kunst onvereenigbaar waren en de patienten niets A Digitized by Google HET 1ND1VIDU. 121 meer en niels anders, dan objecten van wetenschap. Deze over- driving en laakbare eenzijdigheid heeft tot allerlei verkeerdheden aanleiding gegeven en de deur geopend voor Homoopathen , Rade- macherianen , Priessnitzianen , waardoor de empiria rationalis der oudere medici meer en meer is op den achtergrond geraakt en de hervormers zich de scherpe satyre tan Goethe’s Mephislopheles hebben waardig betoond. Onlangs lag eene lofwaardige proeve het licht om deze breuk tusschen theorie en praktijk — de oude duizendjarige grief, te hee- len ; maar of de proef voldingend zal zijn , de tijd zal ’t leeren. Het Organon der physiologischen Therapie bevestigt door de nieuwe theorie de oude Hippocratische leer , dat de nalnur van den zieke de ziekte geneest en levert eene merkwaardige bijdrage tot de physiatrie, die al onze erkentenis verdient. Jammer dat de ge- leerde schrijver niet meer a t^te reposee zijn boek heeft kunnen schrijven : het zou er in waarde veel bij hebben gewonnen en on- getwijfeld niet minder in praktische bruikbaarheid. Reeds vroeger hebben wij ons mijne vrienden 1 de waarschuwing van Baco her- innert , van niet te haastig te zijn in het scheppen van wetenschap- pen , maar liever op den weg van indnctie met bedachtzamen tred voorltegaan. Wij medici zijn wel eens wat voorbarig en kunnen ook in dil opzigt van de physici veel leeren. Intusschen de proef blijft lofwaardig en de rigting voert ons langs de koninklijke heer- baan der ondervinding. 