VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
choon wy zelden gewoon zyn Academifche Strydfchrif- sen te recenfeeren, zo hebben wy tog niet kunnen voor- by őz . © As V. SOLINGEN by gaan, onzen Leezer met den Inhoud deezer Vethan- deling bekend te maaken, De Theorie van den beroemden Crawford ,over de dier- lyke warmte , over het elementair vuur en het phlogis- ton (*): de menigvuldige Proeven, waarmede hy zyne vreemdfchynende , en tegens de aangenoomen begrippen aanloopende, denkbeelden heeft zoeken te ftaaven , heb- ben de aandacht zo wel der Natuur- als Scheikundi- gen tot zig getrokken, en fchynen ook den Heer van Solingen , zo als hy zelve getuigt , aanleiding gegee- ven te hebben, eenige Thefes, hiertoe betrekkelyk, na- ‘der te bewyzen. ——— De eerfte deezer Stellingen is ‘dat de merkbaare of gevoelige warmte, geen maatitaf is van de hoeveelheid vuursftoffe, welke het Ligchaam be- vat. De tweede , onder zommige omfttandigheden , kunnen wy door middel van den Thermometer, de betrekkelyke hoeveelheid ignis abfoluti (volftrekt vuur) ontdekken. De derde ongelykflagtige Ligchaamen bevatten eene verfchil- lende hoeveelheid van volftrekt vuur: zo dat, niettegen- ftaande zy den zelfde graad van warmte hebben, nog- thans de betrekkelyké hoeveelheid van volftrekt vuur, welke in beide Ligchaamèn dezelfde warmte veroorzaakt „ zeer veel verfchilt. —- De vierde Stelling behelst, dat de betrekkelyke hoeveelheid van volftrekt vuur , welke twee Ligchamen van gelyken inhoud bevatten „is, in ratione reciproca (wederzydfche reden) van de verande- ring welke de gevoelige warmte ondergaan heeft, naa dat beide Lichaamen , welkers onderfcheiden graaden van warm- te, vooraf onderzogt, tot een zelfden graad van warmte zyn tzamengemengd. De vyfde Stelling bevat, dat de Proeven, waardoor men -de hoeveelheid van volftrekt vuur aantoont , wegens verfcheiden bykoomende omftandighe- den, veele verbeteringen noodig hebbe, welke verbeterin- gen de Schryver aantoont, en daaromtrent eenige regelen aan de hand geeft. De zesde Stelling’is, dat de dampkringslugt geen eenvoudig Element, maar eene tza- ‘mengeftelde zelfitandigheid is, waarvan een gedeelte wel voornaamentlyk tot de ademhaaling gefchikt is , ber ook (*) Van dit Werk zal de Heer Crawford binnen kort eene nieuwe en zeer verbeterde Uitgaave bezorgen , waarin hy zal trachten de tegenwerpingen, byzonder die van Monet ‚te beant woorden. THESES PHIL. PHYSICZ, 63 ook de behoorlyke vermenging met de overige beftand- deelen, tot inftandhouding der gezondheid vereischt word , en men! geen genoegzaam recht heeft de overige beftand- deelen als vergift, aan te merken. De zevende Stel- Jing, die de Schryver verdeedigt , is, dat het ignis ab/olutus van de dampkringslugt voornaamentlyk in dat gedeelte bevat is, °t welk voor de ademhaaling het gefchiktfte is: dat het daarmede in de Longen indringt, vervolgens in bewee= ging gebragt word, en de gevoelige warmte en — Ín de agifte Stelling word beweerd, dat de lugt, die wy inademen, meer volftrekt vuur bevat, dan die wy uit- ademen. In de negende, dat de dampkringslugt meer vol- ftrekt vuur bevat, dan de vaste lugt. In de tiende, dat de dephtiogistique lugt meer volftrekt vuur bevat dan de damp- kringslugt. In de elfde, dat het volftrekt vuur van de damkringslugt aan de Longen word medegedeeld, en in de zelven word in beweeging gebragt: dat dit elementair vuur zig met het bloed vereenigt, aan het zelve den rooden kleur, en aan het dierlvke Ligchaam de natuurlyke warmte mededeelt. En eindelyk word in de twaalfde Stelling de vraag onderzogt, of dit principium igniferum der lugt, aan het bloed meedegedeeld zynde, in de hersfenen het princi- pium vitale uitmaakt? welk gevoelen de Schryver zoekt waarfchyulyk te maaken. —— Ons beftek laat ons niet toe om in byzonderheden hieromtrent te treeden, nog de bewyzen waar door de Schryver deeze, veelen misfchien paradox fchynende ,ftellingen heeft zoeken te verdeedigen , ter toets te brengen. —— Dit echter moeten wy beken- nen, dat de wyze , op welke de Schryver deeze onder- werpen heeft behandeld , zyne reeds verkreegen kundig- heden Eere aandoen,-en genoegzaam toont, dat hy in de nieuwere ontdekkingen in deezen taak der Natuur geen vreemdeling is 3 zo dat wy met reden mogen hoopen , dat hy eerlang groote vorderingen in de Genees- en Na- tuurkunde zal maaken. In- 64 BED EE dnleiding tot de kennisfe der Natuurlyke Wysbegeerte, door J. ESDRE, A. L. M. D Ph. en Lid van het Utrecht- fehe Provinviaale Genootfehap van Konften en Weetenfchap- pen. Met Plaaten. -Tweede Deel. Te Leiden by Ì. de Hoes Pz. 1753. Behalven het Voorwerk 475 bladz. in gr. octy. U: het geen wy, nopens het oogmerk, het plan en de inrigting van dit Werk, met de uitgave van °t cerite - Deel gezegd hebben (*), kan men genoegzaam opmaaken , wat men in’tzelve te verwagten heeft; en we zyn in de ‘gunftige denkbeelden, welken we ons, op het doorblade- ren van dat Deel, nopens de uitvoering vormden, met ‘het nagaan van dit tweede Deel nog merkelyk bevestigd 5 Men mag des dit Gefchrift met het hoogfte recht aanzien als eene leerzaame Handleiding, waarvan mingeoefenden een nuttig gebruik kunnen maaken; en dat vooral, naar des Schryvers byzonder oogmerk , van veel dienst kan zyn , voor hun die zig volgens deleiding van den Catechismus ‘der Natuur van den Eerwaarden Martinet, in’t nafpoorcn ‘der natuurlyke yerfchynfelen , oefenen. —— In gevolge van het voorheen gemelde Plan is dit tweede Deel gefchikt , ter Ontvouwinge van de Leer der Beweeginge; waarin de Heer Zsdre de volgende orde houdt. Aanvanglyk handelt hy over de Leer der Beweeginge in’t algemeen; voorts over de Wetten der Beweeginge, en verder over de ver. Schillende manieren van beweegen; als daar is, de ver- Trelde en vertraagde beweeging van een loodrecht naar beneden vallend of naar boven geworpen lichaam; de be- weeging van cen lichaam, dat langs eene hellende grond- vlakte nederdaalt; de beweeging van een lichaam langs Kromgeboogen hellende vlakten, en by die gelegeuheid ook de beweeging van een flinger; de beweeging van een voortgeworpen lichaam, zo in eene waterpasfe rigting als in eene fchuine beweegftreek; dat tevens aanleiding geeft tot eene verhandeling over de Werpkunde der Ouden, en de kunst der Busfchietery onzer hedendaagfche Krvgskun- digen: waarby ten laatfte nog komt eene verklaaring der beweeginge eenes lichaams, om een Middenpunt, en de daaruit gebooren Middenpuntskragten. — Wy hebben voorheen aangemerkt, dat de Autheur zig by uitftek weet te fchikken naar de onderftelde vatbaarheid van zynen | Leer- (*) Zie dig. Vad. Letteroef. IV. D. bl. 440. NATUURLYKE WYSREGEERTE. 65 Leerling, en door dat middel aan zyne onderrigtingen de vereischte klaarheid by te zetten ; dit ftraalt ook in deezen meermaals door; en om hiervan eene proeve te geever , zullen wy des Meesters nadere opheldering van een gedeel. te der derde Natuurwet van Newton, die den Leerling in den eerften opllag, natuurlyk, vreemd voorkomt, tot een ftaal uit dit Deel deezes Werks plaatzen. De Natuurwet luidt aldus. „, Geen werkend vermogen ‚‚ kan immer op eenig lichaam eenige werking doen, zon- > der van dat lichaam eene gelyke wederwerking, of we- „ derftand , in eene ftrydige richting ,te ondervinden.” De Meester doet den Leerling by den aanvang opmerken, dat hierin drie byzondere ftellingen vervat zyn: 1.) ’er is geen werking zonder eenige tegenwerking; (2.) die tegenwerking gefchiedt altyd in eene flrydige rigiing ; en (3.) die tegen- werking is altoos gelyk aan de werking , zo dat ’er niet al- leen geen werking zy zonder eenige tegenwerking, maar ook niet zonder eene gelyke tegeuwerking. Het eera fte en tweede bevat de Leerling vry gereed; maar het derde komt hem voor in alle gevallen niet door te gaan; gemerkt ‘er gevallen zyn, waarin het eene vermogên , door de wer- king van het ander, overwonnen wordt: ook betuigt hy niet te bezeffen, hoe het mogelyk zy , dat ’er ooit eenige beweeging van een last plaats kan hebben, zo ’er geene werking zy, zonder eene gelyke wederwerking. Dan de Meester brengt hem onder het oog , dat dit laatfte , de ver- eischte gelyke wederwerking, niets anders is dan een ge- volg van de eerfte ftelling, dat er geen werking is zonder tegenwerking. s Zoo men, zegt hy, eenig werkend ‚‚ vermogen , of deszelfs kracht befchouwd tegen een ze- s, keren wederftand, welke die kracht wederftaat; zo kan s» immers geen wederftand plaats hebben, zonder eene ge- s Iykheid aan de werking van het eerfte vermogen? want ss de gelykheid eens afgedagt zynde , zo is de wederftand » geen wederftand meer; zo de wederftand niet gelyk is ss aan de werking, kan zy niet meer gezegd worden te we- ss derftaan ; en egter weet men, aan de andere zyde, dat > er nimmer eenige werking gefchied , zonder eene tegen- s Werking; dus volgd, dat, zal ’er een wederftand zyn, s» Zy altyd, (in welk geval ook ,) gelyk moet zyn aan de ss werking welke zy wederftaat.” De Leerling erkent de gegrondheid dier redeneeringe; maar ze neemt zyne zwaarigheid niet‚weg; en hy verzoekt , uit dien hoofde , om VL DEEL. ALG. LETT. NO. 2. È ce- al 66 | j ESDRE cene nadere opheldering door een of ander voorbeeld ; Waat- op het onderhoud indeezervoege voortgaat. - „, M. Ik zal met u verfcheide gevallen befchouwen , welke ik, ingevolge myne manier van denken, zo veel ik'kan , Zal tragten te verklaren, en uit te leggen. Laaten wy twee perfoonen ftellen , dewelke ieder, een eind van een zelfde Touw vasthoudende, tegens elkander intrekken met even groote krachtens laat wyders ge- fteld worden, dat zy volftrekt geen meerder kracht bezit- ten, dan die zy te werk ftellen, met tegens elkander te- wekken. Geduurende de werkzaamheid dezer perfo- nen, zullen zy volkomen in rust blyven ; —- waarom ? om dat geen van beide eenige kracht meer overig heeft, om den tegenwerker naar zich toe te trekken 3 alle de krachten wederzyds worden befteed , in de trekking tegens elkan- der. L. Ja, in dit geval is de werking gelyk aan de weder- werking; en daarom juist kunnen zy geen van beîde bewe» en. : M. Hunne krachten vernietigen elkander, gelyk men ge- woon is te zeggen in de Natuurkunde; dat is „ zy ftaan in balans of evenwigt tegens den anderen. - Zo nu dë eene perfoon flechts eene kleine kracht meerder had, die Ay, geduurende de trekking tegens zyn party befteden-kon, om zyn lichaam agteruit te bewegen, zoude zyn party hem moeten volgen, wanneer hy agteruit ging. - Deeze meerderheid van kracht nu zou hy niet behoeven aan te leggen, om denzelven voort te trekken , maar alleenlyk om zyn’ eigen lichaam voort té bewegen. . 7 Ik zal myne meening nog met een ander voorbeeld na- der trâgten te verklaren. Laat een mensch of -dier een beladen fchuit of fleede van too pond last voorttrek= ken; —- laat de trekker, met zyn volle kracht werken- de, kunnén voortfleepen een last van 400 pond, dàn is het zeker, nâdemaal de fchuit of fleede, volgens de ver- onderftelling, niet meer dan 100 pond zwaarte heeft, dat de trekker van zyne volle kracht niet meer behoefd , en ook befteden kan, op de fleede, dan alléén maar eene kracht van roo pond, gelyk aan de roo pond kracht wee derftand van de fleede, ' R L. Zo hy alteenlyk deze kracht oeffend , zal hy dart de fleede kunnen voorttrekken? ” EE | M. Voorzeker niet! dewyl de werkingen aan wiaty l j f en NATUURLYKE WYSBEGEERTE. G> Ben gelyk ftaan. — Maar de trekker heeft meér kracht , dan de gemelde van roo pond. L. Waarop zoude hy dan het overige befleeden ? M. Op zyn eigen lichaam, om het zelve voorover t werpen; en dus de fleede te doen volgen. | 'L. Zou de fleede dan volgen? M. Voorzeker ja. Men kan de zaak dan op deeze wy. ze befchouwen. —— 10ọ pond kracht werken in dit geval op too pond kracht wederwerking: van de fleede; deze twee werkingen balanfeeren tegens elkander 5’ met geen meerder kracht kan ook de trekker op de fleede: werken. Maar wat doet hy verders cer de fleede volgd ? namenlyk « na een korten tyd getrokken te hebben, ziet men de stlee= de volgen} omdat de trekker, eer hy begind te trekken, zyne voeten op den ground vastfteld, en dus zyn lichaam in een zekeren ftand plaatst, om niet te vallen. L. Zou hy anderszins kunnen vallen ? ke M. Ja, dat zal ik u ftraks nader zeggen. Ik zal nu liever voortgaan. — Dan trekt hy, dat is, by doet eene werking, gelyk aan de wederwerking van de last ; en een oogenblik daarna werpt hy zyn lichaam vooras wer; hiertoe, gebruikt hy eene andere kracht. dan die hv befteed heeft op de last van de fleedez' na dit verriet te hebben , zo beweegd zich de fleede zo veel vooruit, als dé trekker zyn lichaam voorover geworpen heeft, —- Dé kracht nu hier toe gebezigd is-alleenlyk door hem op zyn eigen lichaam geoefend , en om dat de fleedé mer “zyn lichaam „ als het ware, nu één lichaam uitmaakt, zo moet het eerfte even zo wel volgen, als alle de-overige deeleit van zyn lichaam. | L. Ik begryp u nog niet recht. AE a M. Dan zal ik myne betooging met dit volgend voor= beeld nader ophelderen. Laat aan den eenen arm wan een Balans hangen 16 oncen, en aan den anderen 17 oncen. De balans zal dan aan de gemelde zyde van 17 oncen moeten overflaans om dat alhier 1 once overwigt is. Maar laaten wy nu eens vau die 17 oncen dat een once overwigt afdenken „ wat zal ’er dan gefchieden ? L. Wel,dat de twee gewigten tegens elkander in even. ` wigt zyn. ' - M. Zo ’er nu het afgedagte once overwigt weder byge- voegd word, zo’ zal de balans overflaan, wiet óm datt once gewigt in ftaat is 16 oncen té overwinnen, of të doen overflaan,? geenzins dat gemelde -overwigt rte À d Jie; 68 J ESDRE hier, in ’t afgetrokkene befchouwd , even als of ’er niets meer aan de balans hong, dewyl de 16 oncen aan de eene zyde van de balans te hij zyn, met 16 oncen aan de andere zyde. Nu zo is het ook in ons geval van de fleede: de roo ponden kracht van den trekker balanfeeren tegens gelyke roo ponden wederwerking van de fleede; en desniettegen(taande moet de fleede volgen , door de be- weeging of overwerping van den perfoon, even zo als het eene gewigt van 16 oncen moet naar boven ryzen, door de byvoeging van het één once overwigt. - Byaldien - nu de trekker volftrekt geen meerdere kracht bezat dan jeo ponden, alleenlyk befteed op de last van de {leede „ zo zou de fleede niet volgen kunnen; even zo min, als het eene gewigt van 16 oneen in (taat zy, her ander ge- wigt ,alleenlyk 16 oncen groot zynde , over te haalen, na- demaal zy beiden in evenwigt zyn. In deeze omftan= digheid, zal eene mindere kracht, hoe klein zelfs ook , de balans in beweeging kunnen brengen: — en in be- weeging gebragt zynde, zal de balans met de daaraan han= gende gewigten eenigen tyd voortgaan, met op en neder te bewegen of te flingeren. Even het zelfde geval zou konnen plaats hebben , wanneer de trekker en de fleede even beweeglyk waren; want zo de trekker dan niet meer dan zoo ponden kracht, gelyk aan roo ponden wederftand van de flecede, kon in ’t werk ftellen, zoude, zo veel als de trekker zich met de aan hem verknogte last wilde overwerpen , de last hem ook zo veel wederom te rug trekken. By voorb. M. Op gelyke wyze kan men ook redeneeren omtrend andere pa 5 namenlyk, niet alleen van het trekken, maar ook van het voortduwen ; of eenige andere omftan= ak pie. waarvan ik vermaakshalven kortelyk nog eenigen zal voorftellen en verklaren. — Stel eens dat iemand in een pakhuis een vat van 6o ponden zwaarte voortrold | | van NATUURLYKE WYSDEGEERTE. 65 wan het eene tot het andere eind : dan befteed hy in de eerfte plaats cene kracht, gelyk aan de wederftand van 6o nden ; dus ftaat in zo verre de kracht en tegenkracht balans. Het minfte nu, dat deze kracht ver- meerderd word , zal het vat moeten vooruit rollen, en wel met zodanig eene fnelhcid, als met welke de werk- man zyn lichaam voorover bewogen heeft. L. Ongetwyffeld. M. Nu zal ik bet een en ander voorbeeld van eenen anderen aart te berde brengen. Stellen wy eens twee Booten; A. en B; taaten zy met hunne voorftevens tegen elkander in rust liggen : laat in de Boot A een perfoon zyn , die, met de zwaarte van zyn lichaam en van de onder zich hebbende Boot, zo zwaar weegt als de Boot B. Laat ad be die perfoon de Boot B van zich afitoten. Wat gefchied ’er in dit geval? Namenlyk : de meergemelde perfoon doet in de eetfte laats eene werking gelyk aan de wederwerking, of we- erftand van de Boot B, en ftoot dan zyn lichaam voor over, dat is, floot de gemelde Boot van zich af; — maar ondertusfchen gaat ook de Boot A van de Boot B af; en dat wel tot een gelyken afftand: want, na het. einde van de beweeging , zullen de beide Booten op een gelyken afftand van de plaats, daar zy met hunne voor- vens tegen elkander in rust gelegen hebben, verwyderd z Gd: Wat leerd ons dit nu anders, dan de hade ng van eene werking, gelyk aan eene tegênwer- IS & L. Volftrekt niets anders; want ik begryp klaar, dat, zo ‘er geen tegenwerking geweest was, de Boot A van zyne rustplaats niet bewogen zou zyn gewecste en zo ’er geene gelyke tegenwerking geweest was, dan zouden zy geene gélyke afltanden afgeloopen hebben. Maar zou dit ook alzo gefchieden , wanneer de eene fchuit zwaarder dan de andere was? M. De wederwerking blyft gelyk aan de werking; doch de afftanden , tot welke de Booten van elkander zullen ver- wyderen, zullen niet gelyk zyn, maar de zwaarfte zal de kleinfte, en de ligtfte de grootfte lengte afloopen. Stel eens dat de eene Boot A gelyk is aan 200 ponden last, (*) Dit wordt in 't Werk in Plaat aangeweezen; doch wy hebben ’t , met eene kleine verandering, duidelyk genoeg Zone der Plaat uitgedrukt. p à zo | J ESDRE last, en de andere B gelyk aan 400 ponden, dat is, de laac{te eens zo zwaar als de eerlte: dan zullen de wegen of lengten, die zy als dan zullen afloopen , omgekeerd zyn als de gewigten: dat is, de zwaarlte zal eenen weg afloo- pen , welke juist zo veel kleiner is , als die, welke de ligefte zal doorwandelen, als de last van de zwaarfte Root grooter is, boven die van de ligtfte. De grondregel , waar- op dit gevestigd is, kan ik u voor als nog niet verklaren , maar hoop zulks in het vervolg te doen. Onder- tusfchen zal. ik (legts aanmerken , dat de perfoon , de zwaarfte Boot van zich afltootende, aan dezelve, dat is, aan eenen last van 4oo ponden, eene zekere beweging me- dedeeld , waardoor die, in eenen bepaalden tyd, ook eene, bepaalde lengte, (ftel maar eens van ééne roéde,% zal konnen afoopen : Met deeze zelfde kracht werkt de zwaarfte Boot wederkeerig op hem , dat is, op een last van 200 ponden, Wy zullen in bet vervolg zien, dat twee lichamen van ongelyke zwaarte, en dus van ongelyke wederftanden, met eene gelyke kracht van fnelheid aangedaan wordende., lengtens zullen afloopen , welke omgekeerd zullen zyn, als hunne ftoffelyke inhoud of zwaarte ; weshalven een lichaam van één pond, en een ander van 2 ponden, met gelyke kracht van fnelheid in beweging gebragt zynde, het lichaam van één pond zal af- loopen eenen afftand eens zo groot, in denzelfden tyd, als dat vau twee ponden. — — Nu, om diezelfde reden, zal de ligte fchuit, eens zo ligt zynde als de zwaarfte, ook eens zo grooten afftand in denzelfden tyd doorwande- len. — Dit nu leert niet anders, dan eene gelyke wer- king en tegenwerking; waat met die kracht , waarmede de zwaarfte Boot door den perfoon in beweeging gebragt is, zal ook die Boot op de ligtite te rug werken. | L. Gefteld zýnde , dat gemelde grondregels wezenlyk zo , door de ‘Natuurkunde , als- eene waarheid bewezen kunnen worden, zo kan het gemelde voorbeeld niet anders dan het geftelde der Natuurwet bevestigen. ~ M, Gewis. De perfoon, die, een Noep of boot afftoot, foot. Brikt genomen , eigenlyk niet de floep af, maar ftoog her fehip -van zich weg met eene zekere kracht; met deze | | kracht NATUURLYKE WYSNECEERTE. r kracht werkt het fchip wederom tegens hem in, en doet dus de floep verwyderen. L. Dus moet die perfoon het fchip dan ook doen bewe- En dit is juist het geen my verwonderenswaar- dig voorkomt. M. De zaak is egter zo, en niet anders. In geval- den de fioep zo zwaar was als het fchip, dan zoude, en floep en fchip, op gelyke afftanden van elkander moeten verwyderen; maar zo het fchip zwaarder is dan de floep , zo zal het zelve, fchoon met dezelde kracht bewogen, zo veel kleiner afftand moeten afloopen , als zyn zwaarte groo- ter is dan die van de floep. L. Ik heb ’er niets tegen; het is een natuurlyk gevolg van uwe gezegdens ; doch komt in het eerfte my wat wonderfpreukig voor. M. De zaak is ook in de Natuur zo wezenlyk; want zo de floep 1000 ponden weegt, en °t fchip 100,000 pon- den, zo zal de floep 1oo voeten afloopen, daar het fchip zich maar op een afftand van één voet zal konnen verwy- deren, welke afgeloopene lengte van het fchip, in verge- Iyking met die van de floep,op het gezigt, niet merkbaar, is; en juist daarom komt het eenen onkundigen befchou- wer voor , even als of het fchip fhille lag. “* Is op gemelde grond van eene gelyke werking en te- genwerking , dat men het te rug fpringen van een afge- ftoken gefchut kan verklaren. Want, door de uite zettende kracht van het kruid, word de prop en kogel vooruit geftoten ; maar deze werkt wederom , door eene gelyke tegenwerking , tegens het agterfte gedeelte van het hut , waardoor het te rug moet fpringen. Ik zal, om niet te lang op een zelfde onderwerp te blyven ftaan, en dus te veel tyds onnodig te befteden , het nu by het gezegde laten berusten, willende liever de toepasfing van al het betoogde, op meer andere gevallen, ee ge de dagelykfche opmerking der natuurlyke verfchyn- t kunnen voorkomen, aan uwe eigen beöeffening over- aate , E 4 Ta. 72 TAFREEL Tafreel van de Bezittingen en den Koophandel der Europeär nen in de beide Indiën. Getrokken uit de W'ysgerige en dtaatkundige Gefchiedenis van de Bezittingen en den Koophandel der Kuropeänen in de beide Indiën van ven Heer G. T. RAYNAL. Te Amfterdam, by M. Schale- pl 1784. Behalven de Woorreden, 5og bladz. in gr. oftavo. pjerhaaide keeren hebben wy de nuttigheid van het hier opgenoemde Werk van den Heer Raynal aangewec- zen; en veele oefengraagen hebben hun voordeel, met het doorbladeren en nagaan van ’s Mans opmerkzaame be- Schouwingen, gedaan. Dan het algemeene nut, dat ’er uit getrokken kon worden, werd eenigzins belemmerd, door > de uitgebreidheid en de -daaraan verknogte kostlykbeid van % zelve. Zulks heeft aanleiding gegeeven tot het over- denken, of het niet mogelyk zoude zyn, dit Werk , met agterlaatinge van ’t Wysgeerige en Staatkundige, ten op- zigte van den Koophandel en deszelfs Gefchiedenis in cen kort beftek te brengen} ten einde dus veelen, die den. Koophandel beoefenen, en door deszelfs aangelegenheid belang ftellen in het Gefchiedkundige daarvan, dienst te doen, met hun het daartoe betrekkelyke beknopter en min kostbaar mede te deelen. Men is in de uitvoering van dit ontwerp naar wensch geflaagd. Eene bekwaame hand heeft het weezenlyke, door den Heer Raynal desaangaan- de voorgefteld, in één Boekdeel weeten byeen te brengen : en wel op zodanig eene wyze, dat ‘er niets zaaklyks overgeflaagen zy, en dat de inkorting den vloeibaaren ffyl niet benadeele. Zy derhalven, die eenigzins tegen het groote Werk van den Heer Raynal opzien, kunnen in dit Tafreel den hoofdzaaklyken inhoud befchouwen;en hunne weetgierigheid zal in dit Gefchrift eene reeks van voldoen- de kundigheden ontdekken , waarvan ze een nuttig gebrmik mogen maaken. Hierbenevens kan deeze zamentrekking ook denzulken te ftade komen, dit het groote Werk zel- ve bezitten: is men begeerig om zig het beloop van een of ander gedeelte deezer Gefchiedenisfe beknoptlyk voor den geest te brengen, of kortlyk te zien, wat daarome. trent byzonder opmerkenswaardig zy, men heeft hier ec- ne gereede handleiding; terwyl tevens de beknopte voor- ftelling van dienst kan zyn, wanneer men, na dezelver be- VAN DEN INDISCHEN HANDEL. 75 befchouwing, lust heeft om na te gaan, hoe de Heer Raynal dit breeder uitgewerkt hebbe. Reeds verfcheiden proeven uit het Werk zelve voorge- draagen hebbende, agten wy ’t niet noodig in deezen we- der op een byzonder Stuk ftil te flaans alleen zullen wy, ter meerdere aanduidinge der gefchiktheid van dit Ge- Schrift, tot het'beoogde einde, nog iets melden van des~ zelfs inrigting. Na eene voorafgaande Inleiding , die ons den Staat der Volkeren van Europa, met harel king tot den Koophandel, by ’'t afloopen der vyftiende Eeuwe, kort en duidelyk outvouwt, verleent men ons een afzonderlyk berigt van den Koophandel en Bezittin- gen van ieder der handeldryvende Natien, op beide de In- diën , zints die Eeuw tot op de tegenwoordige. ’Er wordt een aanvang gemaakt met dien-op Oost-Indië , als waarin de Europeaaven eerst den handel gevestigd, en zig bezittingen ‘eigen gemaakt hebben, De Portugeezen vorde- ren hier den voorrang; op deezen volgen de Hollanders , verder de Kngelfchen en Franfchen: waarby ook in aan- mirsgad komt, de Koophandel der Deenen en Zweeden , mi rs van Oftende en Embden op Oost-Indië, als me- - de de’ Koophandel op de Philippynfche Eilanden en op China. ` Hieraan ìs wyders verknogt een verflag der ontdekkinge van Amerika, met eene befchryving van de bezittingen der Spanjaarden in Mexiko, Peru, Cbili en Paraguai; en die der Portugeezen in Brazil. Verder van” de bezittingen der Europeaaren op de Antilles, als mede van derzelver bezittingen en koophandel op de kust van Afrika „en by die gelegenheid van den handel in Slaaven, benevens derzelver arbeid op de Eilanden. Voorts nog een verlag van de bezittingen der Spanjaarden, Hollan- ders, Deenen en Franfchen op de Amerikaanfche Eilanden , en in Guyana, mitsgaders van die der Engelfchen op de Amerikaanfche Filanden; en ten laatfte van de bezittin= gen; zo der Franf/chen als der Kngelfchen in Noord- Ame- tika. Naar deeze fchikking is dit Werk verdeeld in zestien Hoofdftukren , die als zo: veele byzondere Ta- freelen zyn, welken ons den Koophandel dêr opgemelde Natiën in die verfchillende Gewesten voor oogen ftellen 5 terwyl ze, dus geplaatst, als tot één algemeen Tafreel te zamenloopen, waarin ons alles, wat den Koophandel en deszelfs Gefchiedenis in de beide Indiën betreft , ten klaar- fte op het leevendigfte afgemaald wordt. Ter meerdere duidelykheid en verdere vo rn van den Leezer, ae “5 uit 74 TAFREEL VAN DEN INDISCHEN HANDEL. dit Boekdeel op zigzelve gebruikt, heeft men ook in heg zelve, uit het groote Werk, overgenomen en geplaatst de twee daarin medegedeelde algemeene Kaarten „ter ophelde- ringe van de hier verhandelde Gefchiedenisfen in de beide Indiën „alsmede de byzondere Kaart van de Golf van Mexi= co, mitsgaders die van het Noorder-deel van Noord-Ameris ka. Daarbenevens heeft men ook uit de. Handeltafelen, in t groote Werk te vinden, die gefchikt zyn, om ons de witgebreidheid en °t gewigt der voornaamfte Handeltakken van de verfchillende Natiën, als onder éénen oplag, voor oogen te tellen, hier, na de ontvouwing van den Oostin= dilchen handel der Hollanders , plaats gegeeven aan de twee Tafelen, daartoe betrekkelyk, als in welks kennis de Ne- derduitfche Leezer byzonder belang heeft. Men kan uit dit alles afleiden, hoe de Opfteller van dit Boekdeel zig bevlytigd hebbe, om zyne byeentrekking van °t geen de Heer Raynal -breedvoeriger behandeld heeft, ten uiterfte nuttig te maaken , en dat de inrigting van * zelve zeer wel aan ’t voorgemelde bedoelde beantwoordt; des de Leezer ‘er zig zekerlyk met vrugt van zulle kunnen bedienen, Tableau de PHistoire generale des Provinces-Unies par A. M. CERISIER. Tome Neuvieme,. A Utrecht, chez B. Wild, 1783. In 8vo. 577 pp. l E et. beloop van ’s Lands Gefchiedenisfen , zints het jaar 1702 tot 1715, wordt in dit Deel ontvouwd; en de Autheur hegt ’er aan eene befpiegeling van de Zeden der Natic, met een verflag van den ftaat der Kunften en Wee- tenfchappen in die dagen. De zogenaamde Succesfie-oor= log, afgeloopen met de Utrechtíche Vrede; en °t voorge- vallene wegens het ftuk der Barriere tot op het jaar 17183 met nevensgaande aanmerkingen over het handhaaven van onze Zeemagt, als voor den Staat van ongelyk meer bee lang, dan de Barriere; maaken de hoofonderwerpen van dit Deel uit. ’t Een en ’ ander draagt de Heer Cerifier op eene geichikte wyze voor, die haare nuttigheid heeft, fchoon dit gedeelte onzer Gefchiedenisfe hem weinig ge= wigtig nieuws aan de hand konde geeven. Zyne bedene kingen over de voornaamfte gebeurtenisfen en byzonder- heden daartoe betrekkelyk , vooral met opzigt tot het laatste gemelde, wegens de zaak der Barriere en onze Zeemagt verdienen wel eene byzondere opmerking der beoefenaaren onzer Vaderlandfche Gefchiedenisfen in deeze dagen , daar dit onderwerp elks aapdagt byzonder tot zig trekt. De EPISTOLÆ ILLUSTR. VIRORUM. 74. De Fibulis antiquorum Vestiariis. —- De Castris Veteri» bus Ulpiis five Trajanis , Colonia Trajana, Burginacio Harenacio , Batavorum Oppido. De Columna: Milliaria Imp. Cef. Nerve Trajani illustrium erudito- rum Epistolæ ex autographis edite. Neomagi e prelo. Ahafueri van, Goor 1783. in Octavo, Me is de uitgave deezer drie opgenocemde Stukjes aan dezelfde hand verfchuldigd, die ons voor weinig tyds een foortgelyk Stukje, de Lucernis Veterum, of over de Lampen der Ouden (*), geleverd heeft. By die gelegenes heid gaven wy berigt van ’t geen aanleiding verleent, tot het gemeen maaken deezer Gefchriften, ’t welk, onzes oordeels , verdere aanmoediging verdiende; en °t is’ ans aangenaam te verneemen, dat die Heer, welke dien Pa- pieren-fchat onder zig. heeft, zig genoopt gevoelt om den- zelven verder mede te deelen. Het eene gaat over de Kleedergefpen of haaken en dergelyken aan de Klee deren der Ouden; het tweede betreft de ligging van eenie ge Legerplaatzen der Romeinen aan den Rhyn en de Waal: en het laatfte behelst een berigt van cen Mylpaal. van Keizer Trajanus, in ’t jaar 1628, in het Dorp Leek, liggende in de nabuurfchap van Nywegen, uit den grond gedolven. Deeze zyn de hoofdonderwerpen, over welken de beroemde Oudheidkundigen Salmafius, Gronovius, Pon- zanus, Heinfius , Ewichius, Hugenius , Spanhemius, Scri- verius en Smetius elkander hier fchrifdlvk onderhouden. Naar den aart eener gemeenzagme briefwisfeling , die zich niet bepaald verbindt, bedienen zich deeze Geleerden van de voorkomende gelegenheid, om over daartoe betreklyke onderwerpen , of waartoe derzelver befchouwing aanleiding geeft, elkanderen hunne gedagten mede te deelen, en de-. zelven onderling te overweegen, Van daar vindt men in: deeze Stukjes, behalven het geen het aangeduide hoofd» zaaklyke betreft, een aantal van geleerde en oordeelkundin ge aanmerkingen, niet alleen over de kleeding, de krygs- werrigtingen, en de wegsbepaalingen der Romeinen, met het géen daartoe min of meer behoort; maar ook verfchei= den andere oudheidkundige aanmerkingen over byzondere heden, tot welker overweeging zy als van ter zyde gebragt. worden ; bovenal met opzigt tot oude Infcriptien , Gedenk. Zulke Ç) Zie Alg. Vad. Lettercof. V. D. bl, 422, 96 EPISTOLÆ ILLUSTR. VIRORUM: zuilen, Penningen, en deeze en geene Gefchriften der Ouden, als mede tot het verklaaren van etlyke plaatzen , die in dezelven voorkomen, welken aan verfchillende uit- ig onderhevig zyn. De Heer uitgeever, deeze Stukken byeenverzamelende , heeft ’er tevens, gelyk in ’t voorige over de Lampen der Ouden, nog eenige aantekenin- n bygevoegd, die van zyne oordeelkundige beoefening er Oudheid getuigenis draagen. Uit hoofde van dit alles vorderen deczé Brieven, inzonderheid met betrekking tot het Oudheidkundige , eene r:cht waardige plaats by andere ti e verzamelingen van Brieven van beroemde Geleer en, | | Werken van de Maaifchappy der Nederlandfche Letterkunde. te Leyden. Zesde deel, Te Leyden, by P. v. d. Eyk- en D. Vygh. 1783. Behalven het Woorberigt, 355 bladz. in gr. quarto. ` | Uit de ingeleverde Stukken, ter beantwoordinge der. Prysvraage, ‚‚ Hebben de Dichtkunst en Welfprekend- ə» heid verband met de Wijsbegeerte ? en welk nut brengs s dezelve aan de eene en andere toe?” zyn ’er twee. be- kroond, en dezelven worden in dit Deel gemeen gemaakt. leder deezer Verhandelingen, zynde de eerfte bepaald Wysgeerig, en de ander meer Gefchied-en Letterkundig uitgevoerd, is in haare foort een Meesterftuk; en ze ftrekken beiden , om dezulken, die zig op de Dichtkunde. en Welfpreekendheid toeleggen, onder °t dog te brengen , hoe noodzaaklyk en nuttig het zy, de Wysbegeerte te beoefenen, om naar den eisch als Dichters of als Rede- naars te flaagen. Ze zyn voor °t overige indiervoege ingerigt, dat ze van een weezenlyken dienst zyn, voor alle dezulken, die de fraaie Weetenfchappen ter harte neemen; als behelzende eene ontvouwing van de voor- naamtte grondbeginzelen, die in derzelver beoefenin bovenal opmerking vorderen. Dit heeft inzonderhei aanleiding gegeeven, tot het plaatzen eeniger Bylagen by de eerfte Verhandeling, waarin verfcheiden onderwerpen p daartoe betrekkelyk, nog nader ontvouwd worden, dan fchiktlyk in het lichaam der Verhandelinge kon gefchie- en. De Maatfchappy heeft den Heer Bilderdyk, den, Opfteller dier Verhandelinge, vergund dezelven daarby te voegen, na dat zyne Verhandeling de goedkeuring had á wege WERKEN OVER DE NEDERL. LETTERKUNDE. 77 eñ; en derzelver plaatzing kan den in deezen tak oefengraagen Leezer niet anders dan gevallig zyn > daar ze eene leerzaame ontvouwing van verfcheiden byzon- dere Stukken behelzen. Ze zyn ten getale van acht, waarvan de eerfte gaatover het misbruik van ’t Belachlyke, met aantooning van des- zelfs nadeelinge gevolgen. Eene tweede heeft ten onder- werp het Minnedicht, dat deszelfs behoorelyke paalen aan- geweezen wordt. - Hieraan volgt wyders cene overweeging van de duisterheid der aapgenaame aandoeninge; van de verfcheidenheid in het fchoones van de fchoonheid des menschlyken lichaams, als. mede van die der byzondere lynen; en eene ontvouwing van de gemengelde aandoe- ningen. Ten laatften komen hier nog by eenige aanmerkin-= gen over verfcheiden punten, de Dichtkunst betreffende 3 gaande inzonderheid. over het nut der Theorie, benevens derzelver behoorlyke inrigtirnig; de behandeling van dit on- derwerp geeft den Heer Bilderdyk aanleiding, om zig uit te laaten , over onze tekortfchieting by de Oude Griekfche en Latynfche Dichters; doch hy merkt tevens aan, dat dit niet minder, maar veeleer nog meerder, plaats heeft, by de Duitfchers, Engelfchen en Franfchen , wier Dich- ters veelen ten onregte, gelyk hv opzetlyk doet zien, bo- ven onze Nederlandfche Dichters verheffen, wyzende te- vens de hoofdoorzaak aan, waaruit die ongunftige oordeel. velling over onze Nederlandfche Dichters veelal voortfpruit. Weyders gaat de tweede Verhandeling, door een hier ongenoemde Schryver ingeleverd, mede vergezeld van eene Bylage, betreffende den Smaak in de Schoone Kunften 5 waarover -men veelal verwardlyk denkt, en waaruit het dikwyls ontftaat, dat men den Smaak en’tVerftand van een fcheidt, ja den Smaak en’tVerftand wel eens als min of meer met elkanderen (trydig befchouwt. Hiertegen heeft zig de Autheur reeds aangekant in zyne Verhandeling , met de volgende aanmerking voor te draagen. » De goede fmaak is niet anders, en kan niet anders zyn, dan de vaardige werking van het oordeel in, of op ‚ tene levendige verbeelding, waardoor het de denkbeelden, op’teigen oogenblik als zy zich vertoonen, te gelyk be- fchouwt, vergelykt, en in die orde fchikt als de beval- ligheid, of de waarheid, vordert. De bevalligheid , of de waarheid, zeg ik : zyn het namelyk afgetrokken befchou- wingen, die zich voordoen, dit juist en vaârdig oordeel onderfcheidt terftond de waarheid -van de dwaaling , en | l raagts an CLH’ ALSIN RER REN 777 draxæt, iti die werkzhamtieid , den naam van verftatid ; Zyn het harstochtelyke denkbeelden, het zelfde juist oordeel doet öok bief eene vaardige en juiste greep vam Àt geen, (fome tijds in weerwil eener fchijnbaare ftrijdigheid ,) bij elkande- ren past, én het krijgt dan det wonderlijke naamen van geest; -findak en gevoel, - Men ziet dus, dat; men: wel verftutrd kan hebben mer weinig fmaak , dat is te zeggen, met weinig van die vaardigheid, om teritond de nette greep vin ‘denkbeelden y die’ bij- malkanderen pasfen, te-doen t Madr ‘het omgekeerde kan nooit waar zijns Nooit kan men eem kiefchen fmaak verwachten. van iemand, aan wiën de Natuut niet zoo’ wel:eën juist oofdeel ats een levendig brein gefchonken “heeft” -—— ‘Deeze bedenking over dit on- derwerp, die de Autheurin zyne verhandeling niet wel kon úitwerken „/ ontvouwt hy breeder in eene daartoe gefchikte Bylage. Hy flaat toe dat men ’t woord Smaak gebruike „ mits dat men het verftaa- p ’T is,” zegt hy, 4, de vaar- 5, dige werking eener “vlugge ziel; °t is eene fchielyke en 5) juiste famenvoeging van denkbeelden, ’t is derzelver 3, oogenbliktijke fcheiding, vergelyking, famenvoeging , 5, waarin eeniglijk de fmaak beftaat; ‘ris de oeffening die 5, denzelven verfterkt en volmaakt.” Dit denkbeeld hel- tert -hy wyders op, en dringt deszelfs gegrondheid aan; met” door voorbeelden te toonen , hoe dit in de natuur van veelerleie kunften gelegen zy, en-in derzelvér beoefening beftendig bevonden worde. Te en 4 van ‘andere Reisbefchryvingen , door Frankryk en Spanjë, is aan deeze byzonder eigen, dat de Heer Thick- zig niet zo Zeef ophoudt met gezette Plaarsbefchryvin- ‚ die ten overvloede by veele anderen voorkomen; als ‘wel verledigt tot het mededeelen van leerryke aanmerkingen, die, maar de verfchillende omftandigheden, de Bureerlyke Re- geering, den Landbouw, den Koophandel of de Zeden der nwoonderen betreffen: waarnevens hy verfcheiden lesfen aan de hand geeft, van welken dezulken, die doer deeze Ge- westen reizen, zie met vrugt kunnen bedienen. Intusfchen is %* 'er egter zo mede gelegen, dat hy alle Plaatsbefchryving geenszins over ’t hoofd zie; als geevende , met opzigt tot de voornaamfie Plaatzen, een genoegzaam verflag van derzelver min of meer gunftige ligging en gefchiktheid , mitsgaders van het merkwaardigfte, dat een oordeelkundig oog aldaar tot zig trekt; waarvan zyne berigten nopens Lyon, Nismês en andere plaatzen, tot getuigen dienen. Maar zulks is zyn hoofdoog- merk niet, bedoelende hy veel eerder langs den anderen weg nuttig te weezen. Door decze (chryfwyze heeft dit Gefchrift, buiten het leerzaame voor den Reisiger, dit voordeel; car bie go , PH. THICKNESSB de Leezer zig niet overlaaden vinde, met eene reeks van be» rigten, raakende byzonderheden, die hem reeds menigwerf bij andere Schryvers voorgekomen zyn ; maar meerendeels Ser zodanige onderwerpen in ontmoete, die hem, nu eens op een ernftigen, dan eens op een vrolyken, trant, onder ’t oog ebragt, aanleiding geeven, om zyne verftandlyke werkzaam- heid te oefenen į terwyl ze hem tevens vermaak verleenen, = Schoon derhalve het hier bereisde Gewest, als door menige Reizigers reeds befchreeven, vry bekend geägt moge worden, zullen nogtans deeze Brieven, (zynde het Reisver- haal briefswyze gemeld,) met dat bedoelde oogwit afgegec- ven, niet als overtollig, maar eer als een nuttig byvoegzel by alle voorige berigten, aan den opmerkzaamen Leezer voor- komen: des hy over den Heer Thicknesfe, als een Man van verftand , van oordeel, en te gelyk van een goed hart, zeer: wel voldaan zulle zyn. Het thans afgegeeven eerfte Deel neemt cen aanvang met des Reizigers verblyf te Calais; alwaar hy met den paketboot van Douvres gekomen was. Hy trekt van daar, door de Land- fchappen Artois, Picardie, Champagne, en, over Lyon door Bourgogne, als mede door het Languedocfche; fcheept een ge- deelte van zyn bagagie te Cette op Barcelona in Spanje , en vervolgt zyne reis te Lande tot aan het Pyreneefche gebergte. ‚Na dus het Franfche Ryk van Calais tot Cette, of van °t Canaal tot aan de Middelanajche Zee, dwars doorkruist te hebben, en over Perpignan, in Rousfsllon, te Boulou, het laatfte dorp in Frankryk , naar oogen{chyn aan den voet der Pyreneen gele- gen , gekomen zynde, beklimt hy dat gebergte, tot by, de vesting Bellegarde, die op den top van den hoogften heuvel ge- ftigt is; daalt voorts van daar af, en komt te Jonquiëres , het eerte vlek in Spanje (*). Verder reist hy , langs het ooster- fche gedeelte van Catalonie, door Figuiéres, Girone en Mar- tory naar Barcelona; van waar hy zig, met bet eindigen van dit eerte Deel, op reis begeeft naar Montferrat, — Tot een ftaal van ’s Mans fchryfwyze verftrekke zyn volgende Brief van waarfchouwing , gelchreeven, niet ten behoeve van zynen Vriend, maar ten nutte van een jong Heer hunner ken- nisfe, voor wiens geluk zy een weinig bezorgd waren ; ftrek- kende, om hem,als hy reist, te waarfchouwen, tegen flrikken en (*) Men ziet veelal deezon overtogt, uit Frankryk naar Spanje, langs den weg vaji Perpignan over de Pyreneën, ais zeer bezwaarlyk ins doch het berigt van den Îleer 7hicknes/e geeft 'er een gunttiger denkbeeld van. Wel byzonder melde hy, „ dat hy Pespignan verlièt, omtrent zeven uu- „ren in den morgen, in cence zwaare Franfche eabrialer, getrokken door „één fterk Engelsch paard, belaaden met vier perfoonen en eenige pak- » kaadje: en dat hy evenwel omtrent vier uuren namiddags van denzelf- » dën dag te Fongui'res aankwam.” REIZE $r en klemmen, die geheel Frankryk door gelegd zyn: voor welken, gelyk de Heer Thicknesj2 zig uitdrukt, , eene vol- » komen kennis van Grieksch en Latyn, gepaard zelfs met al s» Zyns Vaders en Moeders verftand, niet in ftaat zal zyn hem » te bewaaren, indien men niet eerst de wyze toone, op „Welke zy gelegd worden;’” waartoe dan deeze Brief ge- fchikt is. » Deeze klemmen, dus vervolgt de Schryver, worden niet gemaakt om de beenen te vatten, maar om het tydelyke geluk het ondere boven te werpen, en de harten te breeken der zodanigen, die 'er ongelukkiglvk op treeden. De lokaazen zyn looze, Baatzuchtige, ondeugende Mannen, en flordige , overgegeeven, en onkuifche Vrouwen. Te Parys zyn zy in overvloed, zo wel als zy te Lyon, en in de groote Steden: tusfchen Londen en Rome; en zy worden inzonderheid gelegd y om jonge, ryke Engelfchen, van den ouderdom van achttien tot vyfentwintig jaaren , te betrappen; en, dat nog erger is» een eerlyk, menschlievend, en‘ edelmoedig, jongeling is al- toos in het grootfle gevaar van ’er zynen voet op te zetten. Gy vermoedt reeds, dat deeze klemmen enkel van papier en ivoor gemaakt worden, en dat kaarten en dobbelfteenen de vernieleinde werktuigen zyn, welke ik bedoele. Weet gy wel, dat ’er, in Parys en te Lyons eene foort van Mannen en Vrouwen is, die zeer fatzoenlyk leeven van in hinderlaag te leggen, en elken trekvogel maar vooral den Engel- fchen Goudvink, — op te vangen? Ik hebbe gezien en geboord van zulke ondeugende kunftenaaryen van dit volk, en de noodlottige gevolgen derzelve voor de ongelukkige jonge luiden, welke in hunne ftrikken waren gevallen, dat ik waarlyk denke, dat ik niet één enkel vernoegd uur zou kunnen genieten, indien ik grooten rykdom bezat, terwyl een Zoon van my bezig was met, gelyk men het noemt, den tour Van Europa te doen. Op de minuut, waarin een van deeze jonge luiden aankomt, het zy te Parys of te Lyon, geeft een huurlakci, die daarvoor betaald wordt, zo ras mo- gelyk is, ‘er kennis van aan een der leden van het bondge- nootfchap ; en oogenbliklyk worden hem laagen gelegd door een Franfchen Marquis, of door een Engelfchen Chevalier d’ Industrie (*), die, met een allerinneemendst voorkomen, hem doet gelooven, dat hy niet zo ras'in de Stad is gekomen , of hy heeft ‘er een oprechten Vriend gevonden. De Chevalier toont bem, wat in Parys meest opmerkenswaardig is, verzelt hem na dg en Marly, waarfchouwt hem, dat hy geene kennis maake met het eerlyke gedeelte des Franfchen Volks, en (*) [Een gait, die, zonder eenig cerlyk beroep, leeft van het geene hy loostvk ven koste van anderen weet te befchaaren. …_ VI. DEEL. ALG. LETT. NO. 2, ga PH. FHICKNESSE ên leidt hem alleeniyk in bv de guiten van dit Land, en-van zyn eigen. . Hy brengt hem tot het bezoeken van Franiche Da- mes van het grootfie aanzien (en by zodanige, die waariyk op suiken trant ieeven) en maakt den jongman dronken van vreugde. Maar, helaas! het is flechts eene kortduurende vreugde! Hy wardt genoodigd de avondmaaltyd te houden met de Graavinne ; en wordt niet alleen wellustiglyk onthaald, maar men (peelt na de maaltyd, en daarby wint hy zelfs. Wat kan voor eenen Jengeling, in een vreemd Land, aangenaamer weezen, dan gevleid te worden door de Franfchen, aangezocht door de En- gelfchen, onthaald door de Graavinne , en aangemoed gd door voorlpoed? fa, hy vleit zich zelfs, uit hoofde der byzondere oplettendheid, welke de. Graavin hem toont, daar hy boven alle andere Mannen tot haare hukafel wordt toegclaaten, dat zy waarlyk iets teders voor zyn peslvon gevoelt. Juist op dit kachelyke oogenblik, koomt ‘er een Kraner, om aan Mevrouw de Graavinne eenige nieuwmodifche beuzeling te vertoonen; zy heeft ‘er wel- zin aan, maar geen geld genoeg in haaren zak om het te betaalen. ~ Hier heeft men cene fchoo- ne gelegenheid am Mevrouw de Graavinue een gefchenk te doen: —~ en waarom zou hy het niet doen? De prys is niet boven vier of vyf guineas meer dan het geen hy den laaien avond gewonnen heeft. Hy biedt het aan, en met roote zwanrigheid, en naar veel tus!chenipraak , neemt zy hets maar is geheel befchaamd, wanneer zy denkt, weike moeite hv zichzelven heeft gegeven. Maar, zegt zv, gy Engel- fchen zytzo edel , zo bekoorlvk , — zo edcimocdig — èn — Z0, — ZO —— en ziet hem tevens zo vriendlys aan, dat hy, terwyl haarc tong fiamelt, het waarlyk waagt haare verlegenheid met genen kus te bedekken, — daar zy , in plaatze van, hem de lang vap weerskanten met baare kaak te geeven, zo weinig op haare hoede is, en zo overwonnen, dat zy hem, in onbedachtaaambieid, een fraai fpatje roode pomade van haare behoorelvk uitficekende Tipjes vercert — en ‘er op dringt a dat by dienzelfden avond téte à tére de avondinaaltyd mer haar houde; ——- wanneer zyn geluk geheel voltooid wordt. Wei- nige avonden laater wordt by verzocht de Graavin te komen zien, en de avondmaaltyvd te houden mer Mfonfieur le Marquis , of Monfierer le Chevalier Angla's. Hy wordt onthaald mei tierke aangezette fpyzen, en ontvlamd door lekkere wynen: — nâ den eetén fpeelt men, en hy wordt ontlast van al zyn geld, en geeft briefjes op zynen Bankier voor al het crediet, dat hy by denzelven heeft. Hv bezoekt de Graavin den volgenden more en; -zy Ontvangt bem met eene koegle beleefdheid — het ‘haar zeer leed, zegt zy —— en zy wenschte den voorigen, avond zeer om eene gunftige gelegenheid van hem eene leuste geeven, dat hy niet meer zuu fpeclen, na dat hy de eerfte dui- zend verloren had , dewylzy bemerkte, dat het geluk hem fterk t-. i UCs REIZE 83 tegenliep: —— zy is ‘er ten uiterfien over bedroefd: maar raadt hem, als ecne Vriendin, om na Lyon, of cenige andere Landfiad, te gaan, daar hy met beter gevolg , dan in het gewoel en geraas van eene zo ea Stad, ais. Parys, de zaal kan leeren, en om verdere Credietbrieven verzoeken. Zy- ne nieuwe vrienden bezoeken hem niet meer, en by betluit den raad der Graavitme te volgen, en voort te reizen na Lyon, de- wyl hy gehoord heeft, dat men in het Zuiden van Frankryk veel beter koop kanleeven,en daat. mag hy dan zien, wat hy kan uitwerken door. Parys te verlaaten , en zich om, onder- Band te vervoegen by-zyne vrienden in Engeland. © Maar ook te Lyon klampt de eene of de andere flimme guit,‚uit eene w beide Volken, die bericht heeft van zyne Paryfche onge- kken, bem aan boord: ——— hy heeft medelyden met hem —- en, liever dan iemand zyrer Landsluiden, of een Heer van fadoen en Charafter, in verlegenheid te zien; wil hy hem vvftig of honderd ponden leenen. Wanneer dit gedaan is, wor- den aile kunftenaaryen in het werk gefteld om zyne beginfelen te bederven: hv wordt ingewyd in ‚de gebeimen vam eenen heop fatfoenlyke (chutken, en, door de: vreeze van enfchuldig in de gevangenis te, zullen gezet worden, zo verliefd, dat hy zeef door de vingeren ziet, of een deelgenoot wordt inhun- ve maatfchappye van ongerechtigheid. 