Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Bovendien heeft de heer KILIAAN zich de moeite getroost aan de lijst der door mij opgeteekende namen van planten en simplicia eene toelichting te voegen over de uitspraak van het Madoereesch, die ik in het belang der zaak hieraan heb toe- gevoegd en waardoor dus de waarde der mededeeling gerezen is. Waar zulks noodzakelijk bleek heeft hij tevens bij enkele der door hem verbeterde plantennamen ook die geplaatst waar- onder ті in een ander deel van het eiland, dan waarin ik verzamelde, bekend zijn. Immers tusschen Oost- en West- Madoera is, ook zelfs voor oningewijden, een duidelijk verschil in dialect waar te nemen. In den tekst is zulks aangegeven door de woorden: Oost- Madoera of West-Madoera. — 142 — Bij de vermelding der vindplaatsen van de verzamelde d waargenomen planten heb ik echter niet de wetenschappelijke schrijfwijze gevolgd, bedacht als ik was dat hierdoor m verstand zoude kunnen ontstaan en heb ik mij bepaald tot schrijfwijze der plaatsnamen, zooals die op de topografische kaart van het eiland voorkomen. Е Na op de bovenvermelde wijze de juiste spelling en spraak der genoteerde plantennamen betracht te hebben, b mij nog over van een groot aantal planten de juiste determin te verkrijgen, B Hiertoe verleende Prof. Dr. M. Treue, Directeur van ’s Lands | Plantentuin te Buitenzorg, welwillend zijne medewerking zulks aan den toenmaals bij die inrichting werkzame kruid- kundige Dr. Harrier op te dragen, voor zooverre zijne overige bezigheden dit toelieten, terwijl Dr. BokRLAGE later de vrie delijkheid had nog enkele specimina verder te determinee Mijne reis over Madoera bij welke gelegenheid de hieronder te vermelden aantekeningen gemaakt werden, ving aan 1 Mei 1894 van uit Soemenep, werwaarts ik meteen 8800 der Paketvaart Maatschappij gebracht was. Eerst ging ik ovet land naar Batang-batang, de hoofdplaats van het district Timo daja en daarna terug naar Soemenep, om van daar via Manding te reizen naar de hoofdplaats van het district Barat daja А | boenten, gelegen aan het Noorderstrand. Na eenig oponthoud | | werd de reis per prauw voortgezet naar T'amberoe Timor, aan het Noorderstrand gelegen, doch op het gebied van de deeling Pamekassan, van welke plaats uit te paard Pegantenan bereikt werd over een schilderachtigen weg die langs h ei eigenaardige vreemde Madoereesche grafsteden leidde. РФ” | nan is een der hoogst gelegen desa’s van Madoera, en hoofdplaats van het district van denzelfden naam, terwij een geriefelijke pasangrahan bestaat, waarvan nog al eens ™ uit Pamekasan gebruik wordt gemaakt. Tot Beltog is de WÉ niet voor voertuigen geschikt, doch van daar uit ging hei P as verder naar Pamekasan, waar ik één etmaal vertoefde, f — 143 — gelegenheid had bij mijn gastheer, den toenmaligen Resident . С. ARENDS, menige aanteekening over Madoereesche planten te completeeren. Grootendeels langs het Zuider-zeestrand voert de postweg, die van Pamekasan naar Sampang, de afdeelingshoofdplaats leidt. Hier had ik gelegenheid herbarium (helaas onvolledig) te maken van den boom die daar plaatselijk raksamala heet, waarvan het melksap, met eenige ingredienten vermengd, tot reukwerk dient. De boom staat niet ver van de woning van den Assistent-Resident. Van hier uit werd wederom de Noordkust bezocht en wel per as tot Ketapang-daja, de distrietshoofdplaats, waar zich eene pasangrahan bevindt. De tocht ging verder over Sapolo en Arisbaja naar Bangkalan. Het landschap heeft op het laatste gedeelte van den tocht het Madoereesche type verloren en lijkt meer op dat van Java’s laag- landen. Den 18% Mei 1894 was ik via Kamal te Soerabaja terug. De meeste der bovengenoemde plaatsnamen zal men bij de vindplaatsen der planten aantreffen. Tusschen Ketapang-daja en Sapolo ligt, bij de desa Nepah, aan het zeestrand een heilig plekje grond, waaraan eene legende verbonden is, waar druk geofferd wordt en zich drie van elkaar gescheiden kolonies apen (Cercopithecus cynomolgus), ophouden die onderling vijan- dig gestemd zijn. Dit boschje, dat een der weinige restanten van oorspronkelijke Madoera-vegetatie aanbiedt, wordt bij een eventueeel botanisch onderzoek van het eiland ten zeerste aanbevolen. Ik acht het noodzakelijk de mededeeling te doen, dat bij de spelling der latijnsche woorden, die de soortnaam aan- geven de regel gevolgd is, die door het zoölogische gedeelte van het Britsch Museum is aangenomen, door de beginletter immer met een gewone letter te schrijven en daarvoor geen hoofdletter te gebruiken, wanneer het woord is afgeleid van een eigennaam. Zulks is geschied in overeenstemming met mijne zoölogische edita. LIX 10k — 144 — De uitspraak van het Madoereesch. $1. Als hoofdregel voor de uitspraak van het Madoereesch | geldt, dat de qualiteit van een klinker door de intensiteit van den vorigen daaraan verbonden medeklinker wordt beheerscht: een klinker is zacht of scherp, naarmate de voorgaande be gin-medeklinker zacht of scherp is. = In verband daarmede is de omstandigheid dat van де a een doffe, min of meer kleurlooze, en daardoor zachte variete bestaat, namelijk а ongeveer als de Engelsche a in het onbetot woordje a (an), in tegenstelling tot den anderen a-klank, namelijk de scherpe a (in exceptioneele gevallen door à we te geven) in klank — de Nederlandsche a in pas. En zoo staat tegenover de zachte i — Nederl. ie in nie de scherpe e — Nederl. e in net, tegenover de zachte 08 - Nederl. oe in koek, de scherpe о = Nederl. o in kok. | | Bovendien kent het Madoereesch den kleurloozen korten - klank & ongeveer als de Nederl. e in de. ч Voor '{ overige wordt hier gemakshalve de spelling 8 volgd, die zooveel mogelijk met het Nederlandsch taaleigen rekening houdt. Alzoo wordt de zachte uitspraak van de $ alleen dan des || middel van een accent (”) aangegeven, wanneer daarop eh medeklinker als sluiter volgt, daar die klinker naar de Neder landsche schrijfwijze anders scherp zou worden uitgesproken. ` | In een open lettergreep daarentegen behoeft de zachte 14 zoodanig niet te worden aangegeven door een accent, aange zien die klinker in het Nederlandsch alsdan van zelf zachte uitspraak krijgt. mgekeerd wordt de scherpe uitspraak van de e in alleen dan door een accent (`) in schrift uitgedrukt, Wann die klinkers in een open lettergreep voorkomen, anders $ 2. Tabel van de onderscheidingen der medeklinkers — 145 — Vv ла FG ITI. NIET NASAAL Nasal. Niet, GESLACHT. à ZACHT. Seherp. D Scherp. | Scherp. Geaspireerd. NM Бове я а k gh 9 n h Keelletters. . . | d | 4 Verhemelte-let- | tj djh dj nj ) 6 | 8 t dh d n r Tongletters .. 1 Tandletters. . . t dh d — — Lipletters. . . . p bh | b m w $ 3. De h komt in het begin van een woord of lettergreep slechts als de zoogenaamde stomme h voor; zij wordt daar- om in ons schrift niet weergegeven. Als sluitletter wordt zij slechts daar vernomen, waar het woord oorsponkeljk open was; en dan nog is zij niet onaf- scheidelijk aan het woord verbonden, immers, zij kan (en dus ook niet altijd) slechts bij een rust, d. i. aan het eind van een zin of zindeel gehoord worden. Dit gevoegd bij de om- standigheid dat het Soeménépsch die eind- / in 't geheel niet kent, mag voor ons een voldoende reden zijn om de h ook dan in ons schrift niet uit te drukken. 4. De 4 is een keelletter bij uitnemendheid, want zij wordt voortgebracht door de stemspleet te sluiten en den adem tegen de stembanden aan te drijven. In den regel komt zij als sluitletter voor, hetzij aan het — 146 — eind van een woord, hetzij tusschen twee gelijke klinkers, a dan een hiaat bewerkende. $5. De halfklinkers j en w komen, beginletters zijnde, een echt Madoereesch woord slechts als overgangsklanken, wil men, als willekeurig ingevoegde letters voor: de j паше! tusschen een i-klank (i, 2) en een anderen klank, de w tus- schen een oe-klank (oe, ö) en een anderen klank. | Als sluitletters vormen zij met ееп voorgaanden klinker tweeklank, zooals: labaj. : 57. Met 't oog op de uitspraak van de klinkers belangrijk — is verder het onderscheid tusschen vaste en ijle medeklinkers. Een aanvulling van den opgegeven hoofdregel voor de spraak is toch de volgende regel: Na een Шеп medeklinker (waaronder de stomme h e rekenen) is de klinker zacht, wanneer dezelfde of een vorige lettergreep met een zachten medeklinker begint, bijv.: kasem- bhoegan, wqq-boewaqqn. $ 8. Tusschen twee klinkers staande kan een enkele medekli ker alleen als beginletter optreden, zooals: djhgtò, d. i. dj De 4 maakt echter op dien regel een uitzondering uit, ook dan wordt zij doorgaans als sluitletter uitgesproken. Daar de uitspraak van een sluitletter in 't algemeen aan de volgende anders met een klinker d. i. stomme beginnende lettergreep meedeelt, kan de 4 evenwel vert als beginletter zich doen gelden. Toch is zij een te ijle kia (zóó ijl dat zij na de е geen sluitletter kan zijn, zie $ 10)4 dat zij zich als beginletter even duidelijk zou laten 2: nemen. Daarom kunnen we volstaan met te schrijven ВИР. kag-samangkagan, d i. kag-an voor kaq-samang kaqqam. 59. Van twee samenkomende medeklinkers (waarom ook dubbele, zie $ 10) behoort de eerste als sluitletter tot © vorige lettergreep en de laatste als beginletter tot de volg® bijv.: membha, lees: mem-bhq. — 141 — Drie medeklinkers kunnen in een woord op elkaar volgen alleen dan, wanneer de laatste een vloeiletter is, bijv. njamplong, d. i. njam plong. $ 10. Het Madoereesch onderscheidt dubbele van enkele medeklinkers; zoo heeft bij v. tettò een dubbele # tusschen de klinkers. Ook na 2 en vóór een klinker heeft altijd geminatie van een medeklinker plaats, omdat de 2 (behoudens hetgeen in 8 8 is meegedeeld) immers door haar korten klank steeds een sluitletter achter zich eischt, zooals: Soemönnep 1). $ 11. In de derde lettergreep van achteren kan een а als 2 uitgesproken worden bij v. tjempaka==tjampaka, kèllòboer== kalòboer. Een afgeleide vorm met het achtervoegsel an wordt te dien opzichte behandeld als had die vorm geen suffix, zooals: kössembhoeggn==kasembhoeggn. 12. Een woordherhaling wordt doorgaans in haar verkor- ten vorm gebezigd, bijv.: mang-kamang=kamang-kamang. Zulks heeft vooral plaats, wanneer het woord van het suffix an is voorzien, welk suffix nooit mede herhaald wordt zooals: lang-tölangan voor tòlang-tòlangan. Een ingevoegde j of w ($ 5) wordt als beginletter, en een ingevoegde q ($ 4) als sluitletter in het eerste deel der woord- herhaling steeds behouden, bijv.: kag-sèkagan, wag-boewagan. Plantendeelen. bast, bhabhaghan, kòlegna kadjoe. blad, daoen. jong blad, njénna. bladsteel, ghaghang. bloem, kembhang. bloemscheede, a. pòpok. bloesem, zie bloe boom, zie re ^3 Ve ва dagelijksch gebruik kunnen we іп een dergelijk geval slechts een enkelen medeklinker schrijven: Soeménép. — 148 — doorn, doeri. gras, grasplant, rébbhg. Ook enkele planten die niet tot Gramineae behooren woorden met rébbhg aangeduid, hout, kadjoe. melksap, ghetta. plant, bhoengka. Doch zie ook gras Slingerplant: Vele страна ten. (niet alle) hebben den meenen naam van rabet. Het verder kenmerk van rabët is evenwel niet op te ge stam, zie plant, meeldraden, sarè. tak, rantjag. vrucht, boewg, waq-boewqqqn. vruchtbeginsel, pötjet. | vruchtsteel, dalgnggidhan, talanggidhan, talangkédhqn (96 nep), talang kêtan (Soemenep). : wortel, ramog. hoofd wolter, ғато4 ghaseng. zaad, zaadkorrel, bighi, bgig. Soemönep, Januari 1895. NAAMLIJST. A. 1. addhas == Foeniculum vulgare GAERTN. (Umbelli- ferae); de gewone fenkel, tot medicinaal gebruik aangeplant in tuinen te Pegantenan. 2. addhas manes == naam van de fenkelvruchtjes in den drogerijhandel. addhas епа == de vruchten van de јарапвеће steranijs, Illicium religiosum У. Втев. (Magnoliaceae), in den dro- gerijhandel. . aeng mawar — Коза damascena Min. (Rosaceae) de Perzische roos; veel op erven van Europeanen en inlandsche grooten aangeplant. De naam rozenwater wordt op de bloem zelve toegepast. 5. aer? — de naam die de Cycas circinnalis L. (Cyca- daceae) te Amboenten draagt. Het pluis dat de jonge blad- uitspruitsels bedekt, wordt ten onrechte penawar djambi — bar — djambé Madur. genoemd. 6. angen-angen = Spinifer squarrosus L. (Gramineae); een typische zeestrandplant. Algemeen langs zandige kusten. 7. antémon (Oost-Madoera) = Cucumis sativus L. (Cu- eurbitaceae); de gewone komkommer, veel op Madoera aan- geplant; de vruchten worden in den oogsttijd langs de wegen, op den pasar en in warongs verkocht. Ook eene varieteit op Java kraï genaamd, wordt op Madoera aangetroffen. . anto monjok? = Flemingia strobilifera R. Br. (Le- guminosae). Aldus te Ketapang Daja genoemd. De schutblaadjes der bloemen dienen,na gedroogd te zijn, tot vulsel van kussens. — 150 — 9. apokat? — Persea gratissima GAERTN. (Lauracea), | De advokaatboom uit West-Indië ingevoerd; wordt om de ge 1 zochte vruchten op enkele erven van Europeanen en an. zienlijke Inlanders aangetroffen. ud 10. arren = Arenga saccharifera LAB. (Palmae); de bekende arèn-palm. Uit het sap, dat uit de afgesneden vrucht- ` steel opgevangen is, wordt door uitdamping inlandsche suiker | bereid. De bladeren dienen voor dakbedekking en de opper- | ste lagen der jong uitgesproten bladen tot omhulsel voor inlandsche sigaretten. Van de glibberige gepelde vruchtjes in navolging van het Javaansch kòlang Кайту genaamd wordt 4 confituur gemaakt, terwijl de ongepelde vruchtjes op West | Madoera: bgloeloeg heeten. Slechts in het Bangkalansche wordt : uit dezen palm leggen getapt. Overal elders dient daartoe de ; tarèboeng, Borassus flabellifer L. Het touw gemaakt van de | zwarte vezels, die tusschen de bladsteelen worden aangetroffen, | heet tampar éddhoek en wordt o.a. aangewend bij de vangst | van jonge bandeng-vischjes. Deze bibitvischjes worden it soms sierlijk bewerkte, pompoenschalen naar Jona e overwal ` vervoerd om in de vischvijvers uitgeplant te worden. d 11. afal— basisch loodchromaat uit Europa af komstig; in den drogerijhandel. Dient o.a. tot het bereiden van gele Ge smeersels bêboré,, voor het onbekleede gedeelte van het lichaam 33 bij bruiloftskostuum. | - 12. atal Ба — ruw auripigment uit China afkomstig; Г іп den drogerijhandel als epilatorium gebruikt. | 13. attjém == Tamarindus indica L. (Leguminosae) de S | tamarinde-boom. Om de heerlijke schaduw en de bekende 7 vruchten veel langs wegen aangeplant. De gerookte bast ` wordt in het Soemenepsche bij zwangerschapsgelusten in de | plaats van eetbare klei gebruikt en wordt o.a. op de pasars H E Soemenep daartoe verkocht, onder den naam „ampo attjém: | Slechts in Midden-en West-Madoera is geophagie bij a vrouwen in gebruik, terwijl de gerookte leemfragmenten, die das: toe dienen, den naam ghglêgg ha dragen. Ook mannen maken in Oost-Madoera veelvuldig gebruik van de onbereide tamarinde- ` — 151 — bast, zoodat men nimmer een volwassen boom aantreft die niet tot boven manshoogte van inkappingen voorzien is. 14. attjem toewa — het tot zwarte kleverige ballen ge- kneede en van pitten ontdane moes der tamarindevrucht; in den drogerijhandel (de asem kawag der Javaansche doekoens). шы 15. bglirang — de ruwe zwavel; in den drogerijhandel. 16. baloentas == Pluchea indica Liss (Compositae): een bekende strandheester; soms tot heggen gebruikt en alge- meen voorkomende. De bladeren worden als toespijs genuttigd. 17. bang-kombangan == Melastoma polyanthum Br. (Melastomaceae). Algemeen in struikwildernissen. De vrucht- jes worden te Pegantenan gegeten. 18. bar-abar == Ficus septica Комрн. (Urticaceae) te Ketapang daja. De gestoomde en als tabak fijngesneden bla- deren dienen soms tot vehikel bij opiumgebruik. 19. barangan == natief realgar uit China ingevoerd. In den drogerijhandel. Wordt gebruikt om het witijzer (pa- moer) der krissen bij het schoonmaken goed uit doen komen. 20. bar-djambe= bar-djümbe, de onechte penawar- djambi of de roodbruine haren van de Balantiu m chrysotrichum Hassk. (Filices) van Java afkomstig; in den drogerijhandel. 21. baroe — Hibiscus tileaceas L. (Malvaceae). De bladeren dienen behalve tot inpakmiddel bij inkoop op pasars, ook tot veevoeder. De binnenbast van den stam heet loeweg ; het touw hiervan gemaakt — tampar loeweg, terwijl de binnen- bast der takken Jot-lòdhgn еп het touw daarvan gemaakt tam- par lot-lòdhgn genoemd wordt. қ 22. baron (West-Madoera) = Hibiscus Abelmoschus L- (Malvaceae). Komt o.a. bij Soemenep in het wild voor. Пе welriekende zaden zijn in den drogerijhandel. Op enkele plaat- sen, b.v. te Pegantenan, is het gebruik dier zaden onbekend. 23. bedoes — Canavalia gladiata Dc. (Leguminosae). Dezelfde boonsoort die in de Preanger: koäs bakoel heet. De boonen worden op de разагз te Soemenep als genees- — 152 — middel bij de medi cijnhandelaarsters verkocht, en worden overi gens, na in water geweekt en boven vuur gepoft te zijn, als toespijs genuttigd. Zonder die bewerking zouden zij e beweren der Madoereezen duizeligheid veroorzaken. 24. bg bang mèra == Allium ascalonicum L. T de brambang der javaansche doekoens of de roode sjalotjes. Worden hier en daar in het gebergte aangekweekt, doch ook tot culinair gebruik in groote hoeveelheid van Java ingevoerd, | 25. bhgkò = Nicotiana tabacum L. (Solanaceae), 1 tabaksplant, die in nog andere soorten en varieteiten, voor namelijk tot eigen gebruik door de bevolking verbouwd word, Het pas ontkiemde plantje in de kweekbeddingen heet eg 26. bhakong = Crinum asiaticum L. (Атағу ашай | Langs moerassen о. а. in het Soemenepsche. Met giftigen e wortel, : 21. bhglgng tambhql = de zaden van de а dens BENTH (Leguminosae) als gandoe bij de Javaansche d koens bekend; in den drogerijhandel. Een gebruik е groote platronde boonen is thans bijna in vergetelheid geraakt. Jaren geleden, toen nog eenvoudige kabaja’s door de — dames gedragen werden, was het mode die met een d strookje van katoen aan de randen te versieren, dat in het viel door de vele kleine dwarsplooien die daarop — De waschbazen gebruikten destijds die boonen, om, па de № gestreken te hebben, door heen en weder wrijven met den ml van den boon, de plooitjes uit te doen komen (di kabaja). 28. bhang ағ tjina — de bloemen van de Aglaia Lour. (Meliaceae). De plant wordt om de welriekende RT jes veel op erven van Chineezen еп aanzienlijken aangep^" (Рабат tjina: Bataviaasch maleisch). Een decoct der! d wordt inwendig bij venerisehe ziekten aangewend. 29. bhöengngok == de zaden van de Mucuna De. (Leguminosae); in den drogerijhandel. 2 90. bhoedhoewgn (1), = Polanisia angulata рс. Paridaceae). De verwarmde bladeren worden uit geperst — 153 — het sap bij ontsteking in den uitwendigen gehoorweg ge- droppeld (te Batang-batang). 81. bhoebhoewqn (П) = Gynandropsis pentaphylla Dc. (Capparidaceae). De bladeren zijn bij het fijnwrijven onwel- riekend, doch dienen te Tamberoe als groente voor sajor asem. 82. bhoenjoh == Nipa fruticans Тнохв. (Palmae); de bekende strandpoelpalm op Java nipah genaamd. De zaden dienen op Java soms tot het maken van glibbertjes-confituur, doeh op Madoera wordt daarvan geen gebruik gemaakt. Van de bladeren wordt, nadat zij in brak water gelegen hebben, dakbedekking, atap, gevlochten, terwijl de opperhuid der jonge bladeren tot omhulsel van inlandsche sigaretten dient. 33. bidara ghoenoeng (Mest-Mad.) het bitterhout van de Strychnos ligustrina Br. (Loganiaceae) uit Besoeki afkomstig; in den drogerijhandel gewoonlijk bidara laut genoemd. 94. bidara goenoeng (Oost Mad.) == synoniem met No. 33. 35. bídjhan = де zaden van de Sesamum indicum DC. (Pedalinaceae); in den drogerijhandel. De plant wordt ook hier en daar geteeld. De uit de zaden geperste olie heeft renommée als smeermiddel bij spierrheumatismus. 36. bidhah sarè = Porana volubilis BURN. (Convolvu- laceae). Een afkooksel van het kruid wordt inwendig gebruikt in het kraambed tot bevordering der kraamzuivering (te Soe- menep.) 37. bidhoeri (West-Madura) Calotropis gigantea DRYAND. (Asclepiadacae). Is algemeen in kale streken. Van het zijdeachtige zaadpluis, dat in Europa als vezelstof de aan- dacht heeft getrokken, wordt op Мадоето geen gebruik gemaakt. 38. bidoeri (Oost-Madura); synoniem met Хо. 37. 39. billg = Feronia elephantum Corr. (Rutaceae). De onsmakelijke vruchten dezer boom zijn bij de Madoereezen gewild. 40. bill ghöddang = Aegle marmelos Corr. (Kutaceae); de zoogenaamde Baëlsvrucht die in Britsch-Indië renommée — 154 — heeft als middel tegen dysenterie. Hier en daar ор Май aangeplant om de vruchten, die minder onsmakelijk zijn die van №. 38, i 4l. bíntaos — Paederia foetida L. ( Rubiaceae). De lets naar skatol riekende bladeren worden aan djamoe’s toege ` voegd bij buiklijden (transmigratiemiddel te Batang -batang 42. boekkol — Zizyphus jujuba Lam. (Rhamn De vruchten worden te Amboenten gegeten. De fijn bladeren worden met afschraapsel van santelhout vermengd, ` in het kleed gedaan waarin een lijk gewikkeld wordt. T 48. boelangan = Gmelina asiataca L. ( Verbenacen); | | in het wild groeiend te Beltol.. ei 44. boeloe djambé = boeloe djümbe = synoniem met No. 20. 45. boentó — Costus speciosus L. (Zingiberaceae) Wi Pegantenan еп elders op vochtige plaatsen. De afges | bloeiwijze wordt bij ziekte van het padigewas te velde (Жа merah op Java genoemd) іп het sawahwater geworpen, (Gig | tuurmiddel.) B o 46. boernè = Antidesma velutinosum (Euphorbiaceaë) ` De roode vruchtjes worden te Pegantenan gegeten. boewg kastoré = де naam van de zaden van Hibiscus abelmoschus L. (Malvaceae) іп den drogerijha | Zie No. 22, 48. boewana anggoor — Vitis vinifera L. ( Ampelidacet). D. | а dqng-dqngset() Acalypha indica L. (.Euphorbiaceath | onkruid langs de wegen te Tamberoe. "m | 50. dgon Булат = Smilaz species (Liliaceae) te pang-daja. Bij atonische zweren van het onderbeen WO als — 155 — een, boven vuur verwarmd, blad dezer plant op de zweer aangewend. 51. daon béntang (2) = Spilanthes ciliata H. В. K. (Com- positae). In de omstreken van Bangkalan; geen gebruik. 52. daon dhilem (West-Madoera)— Pogostomon sp., na verwant aan Pogostomon plectranthoïdes Desr. (Labiatae). Om de welriekende bladeren, die tusschen de kleederen ge- legd worden, op vele erven aangeplant. 53. dagon dhilep (Oost-Madoera) == synoniem met N*. 52, 54. dgon gédel (f) = Нига crepitans L. (Euphorbia- сеае). Op Gouvernements last indertijd op de erven van Inlandsche bestuurshoofden aangeplant en van uit Mauritius ingevoerd, als middel tegen lepra. De boom wordt op Ma- doera naar den naam der ziekte ook wel eens (шоп boe- doeg genoemd. Меп wendt soms de fijngewreven bladeren vermengd met adas еп poelasari aan op ulceratie’s bij lepreuzen. 55. daon дћате = Bryophyllum calycinum. SALISB. (Crassulaceae). De bladeren aan een draadje bij den bladsteel opgehangen, hebben de eigenschap bij alle insnoeringen van den rand spontaan worteltjes en blaadjes uit te spruiten. Te Ketapang-daja waar de plant onder den hiervóór vermel- den naam bekend staat, dienen de fijngewreven bladeren, met een weinig kalk vermengd, tegen verschillende met desquamatie vergezeld gaande huidzickten bij kinderen. 56. (доп kakal МЕК = Desmodium gangeticum De. (Leguminosae). Te Ketapang-daja worden de fijngekneusde bladeren bij hoofdpijn op het voorhoofd aangewend. 57. daon kambing S Coleus carnosus Hassk. (Labiatae). Groeit in de omstreken van Bangkalan. De fijngewreven bla- deren aangewend tegen kloven in de mondhoeken bij kinderen. 98. (дот maddhoe = Barleria cristata L. (Acanthaceae). Te Soemenep als sierplant in heggen. Langs de erven op Bang- ligoer. De Madoerees noemt de plant naar de zoete smaak die geproefd wordt bij het uitzuigen van de bloemkroon. — 156 — 59. (доп parabas = de bladeren van de Tetranthe brawas Br. (Lauraceae); in den drogerijhandel. 60. daon parija = Momordica charantia L. (Cua cede). De wilde рератећ. Het sap uit het fjngeknensddi cruid verkregen dient inwendig als lochiae-bevorderend middel in het kraambed (te Batang-batang.) 61. daon salangkeng == Anisomeles ovata R. (Labiatoe). Een afkooksel der bladeren wordt te Ketapu daja inwendig tegen graveel gebruikt. 62. dhgloehang = Broussonetia papyrifera VENT. (U ti- сасеае). Aangeplant. Van de binnenbast wordt te Sampa perkamentachtig papier geslagen voor omslagen van boeki Van de vezels der binnenbast wordt stevig touw gema voor rundvee en fijner touw tot het vlechten van atap. 63. dhaloebang tali = Diplophractum auriculatum DE (Tiliaceae) in een boschje bij Beltok tusschen Pegantenan Pamekasan. Gebruik onbekend. 64. dhamar bg!) == fossiele of halffossiele hars; in drogerijhandel en uit de Lampongs afkomstig; de roni daging der javaansche doekoens. 65. dhang péddhgngan = Calosanthes indica Bu. (Ё noniaceae) te Katapang-daja; geen gebruik. 66. dharsana == Eugenia malaccensis L. (Myrta De op Jara ав djamboe bol bekende vruchtboom. Hi daar op erven aangeplant. 67. dhidhis=het witte kleverige product der 84 ren van de Viverra zibetha Ссу., de zoogenaamde Ind civetkat, dat in een fleschje onder water bewaard en bloenren-verkoopstera te Amboenten medegevoerd wordt. De v aldaar welriekende bloemen te koop worden aange is eigenaardig en getuigt van smaak. Op een 1j vost reep, bestaande uit een pandanblad, is een boordsel ge van bloemen. Tot grondlaag dienen de groenachtige 0 kroonbladeren van de kénanga waarop rozen bloem _ blaadjes gehecht zijn en daartusschenin afwisselend en gele tjampaka-bloemen: Bij den koop krijgt men een p — 151 — huis van pisangblad toe, waarin schraapsel van de djerok-poeroe schil (zie N° 87), fijngesneden jonge bladeren van den pandan wangi (zie N°. 365), de welriekende bloeiwijze dezer pandan en zeer weinig dédés (dhidhis); de laatste met behulp van een lucifer uit het fleschje genomen. 68. dhin kamandhinan (?) = Coleus galeatus BENTH. (Labiatae) te Bangkalan; geen gebruik. 69. dhoebadja = Woodfordia floribunda. SALISB. (Ly- thaceae), te Pegantenan in het wild. De bloempjes en de zaadjes worden opgezameld om aan medicijnhandelaars verkocht te worden. 70. doewag == Syzygium jambolanum Dc. (Myrtaceae). De in November en December voorkomende vruchten worden met zout tusschen twee borden in geschud en daarna gegeten. Zij veroorzaken daarbij soms een benauwend gevoel op de borst. Van de antidiabetische werking der zaden en van de bast is den Madoereezen niets bekend. Пе laatste dient als Jar? d.i. toevoegsel aan zoete löggen om het verzuren te belemmeren. Het hout dient voor meubels. 11. djadam (1) = Файат = djàdàm =djadgm — Rhoeo discolor НАХСЕ (Commelinaceae); in tuinen aangeplant. Te Bang- kalan wordt bij heftige oogbindvliesontsteking met zwelling een koud aftreksel der bladeren als waschwater gebruikt (sig- natuurmiddel). 12. djadam (II) = djadam = djüdam = djadam — de naam die de aloö in den drogerijhandel draagt; afkomstig van de Aloë socotrina Lam. et div. spec. (Liliaceae). 18. djahatè paser == Scaevola koenigii Vaar. (Apocy- naceae) te Sampang en te Ketapang-daja. De fijngestampte bast wordt met curcuma vermengd op pate (framboesia) aangewend, na voorafgegane behandeling met sulfas cupri. 14. djhaba = Setaria italica Bram (Gramineae). De djéwawoet van Java. Wordt tusschen de rijst in op Madoera aangeplant, voornamelijk als- voeder voor perkoetoet-duiven. Bij koortsige ziekten wordt soms een afkooksel der gestampte vruchtjes aan de zieke gegeven. — 158 — 15. жаба bineg of djhaba palotan == de harige vat teit van N°, 74. 16. djhaba lakeg = de niet- harige varieteit van Ne. 77. djhaggoeng = Zea mays L. (Gramineae). Dem wordt op Madoera even als rijst als hoofdvoedsel verbou De aldaar gekweekte variëteit is zeer klein, terwijl proeven groote variëteiten in te voeren steeds mislukt zijn. | 18. djhaghoeng boelir == Sorghum vulgare PERS. (Gi mineae). Deze gierstsoort wordt hier en daar, hoewel geringe hoeveelheid aangeplant o. a. bij Sapolo. с 79. djhalabi =de vruchtschillen van de Termin laurinoides Ткувм. еп Binn. (Combretaceae): in den drog ndel, | 80. q am bos bhéndér == Psidium guajava L. (M taceae). De bekende djamboe bidji; oorspronkelijk uit Z i Amerika ingevoerd doch thans veral ook op Madoera verspreid. Om de vruchten en geneeskrachtige bladeren d wijls op erven aangeplant. | 81. djamboe mönjet = Anacardium occidentale L. (4 cardiaceae); oorspronkelijk uit West-Indië afkomstig. Wordt | in tuinen aangetroffen behalve om den eetbaren sappigen v i bodem ook om de jonge bladeren die als toespijs Zeer i wild zijn. 82. djhampé — synoniem met №. 55, doch a^ geheeten te Sampang. 88. djhangkang = de vruchten van de Stereulia] L. (Sterculiaceae); in den drogerijhandel. 3 | 84. djharangó = Acorus terrestris Rumpu. (Ат de indisehe kalmoes, Wordt op drassige plekjes aangep geneesmiddel en om aan Chineezen verkocht te worden, die? rhizoom met de bladeren o. m. bij het Petjoenfeest deurpost ophangen. 85. djhariboeg = Zizyphus rufula Mio (Ейатт In het wild bij P egantenan. De, vruchtjes zijn eetbaar: 86. djhat? — Tectona grandis L. (Verbenaceae). | djati-boom komt nog in enkele streken op Madoera in — 159 — wild voor, doch meer op het tot de afdeeling Soemenep be- hoorende eiland Kangean. Van het hout der takken wordt houtskool gemaakt. 87. djhérroek pòrot == Citrus papeda Mia. (Rutaceae), Om de welriekende vruchten die in de inlandsche geneeskunde in gebruik zijn. op vele erven aangeplant. 88. djhérroek rantè == Triphasia aurantiola LOUR, (Rutaceae). Op Java meer algemeen als kingkit bekend. Als hegplant gewild; van de vruchtjes wordt door Chineesche vrouwen confituur bereid. 89. djhilg bhadja= Opuntia dillenii Haw. (Cactaceae). De wilde cactus. Zeer algemeen op zandige en rotsachtige plek- ken. Heeft meerdere synoniemen op Madoera. 90. djhínten èréng == de zaden van Nigella sativa L. (Ranunculaceae); in den drogerijhandel. 91. djhínten pòtè == де vruchtjes van Cuminum cymi- num L. (Umbelliferae); komijnzaad in den drogerijhandel. 92. djhoeng-rahap == de blaadjes van Baeckea fru- tescens L. (Myrtaceae); in den drogerijhandel. 93. djoong-rahap == synoniem met №. 92. 94. djuhàr (West-Madoera) = Cassia siamea Lam. (Leguminosae). De ook op Java als schaduwboom langs wegen aangeplante djoewarboom is tot dat doel sedert eenigen tijd op Madoera ingevoerd. 95. djuwar (Oost-Madoera)=synoniem met №. 94. 96. doeri pökag = Capparis sp. (Capparidaceae). Te Batang-batang een duivelbezwerend middel. Bij ziekten van kinderen wordt daar een takje van deze plant boven den ingang van de deur opgehangen. 97. doeri tjentong = synoniem met №. 89. 98. goeri tong код = synoniem met №. 89. 99. doeri tongkog Ва (West-Madoera) = synoniem met N°. 89. ЈЕ 100. епддћое = де uit Britsch-Indië ingevoerde dui- Пк — 160 — velsdrek, van Ferula foetida Res. (Umbelliferae); in de drogerijhandel. 101. önnjor (West. Madoera) = Cocos nucifera L. (Pal mae). De klapperboom. Veelvuldig op Madoera. De jonge vrucht, ` waarvan het water tot drank dient bij onthaal in de desa, op West-Madoera bögghan еп ор Oost-Madoera dhuggha ook wel dhubigghgn. De kleine onrijpe vrucht wordt bhaloe- loek genoemd. Eetbaar geworden, doch nog jonger dan lj ghan, heet zij tjöngker. De vezels van de vruchtschil we söppet, en het daarvan gemaakte touw іп Oost- Madoera tampar | söppet of saboog genoemd. Ж CH. 102. ghaddhoeng — Dioscorea hirsuta ВІ (Diosc | ceae). Even als op Java komt deze plant op Madoera in het | wild voor en wordt zij soms op de erven aangeplant om de Е zetmeelrijke wortelknollen die, na vooraf van het giftige de ginsel ontdaan te zijn, gegeten worden. 103. ghaddhoeng tambha S het. rhizoom van Smile china L. (Liliaceae); in den drogerijhandel. 104. ghadjam == Inocarpus edulis FORST.. (Lat nosae). Om de eetbare zaden aangeplant. Het hout is сет. voor huisraad. 105. ghan-ghaghan (?) — Hydrocotyle asiatica L. (UM belliferae). Veel langs de wegen o. a. langs den. weg Soemenep naar Manding. Wordt te Amboenten als thee ger еп het aftreksel bij koortsige ziekten te drinken gegeven. | 106. ghgnt$— de wortel van Ligusticum acutilobun 8. en Z. (Umbelliferae); uit China ingevoerd voor den rjhandel. . . ; 107. ghag-saghagan = Abrus precatorius L. (Left nosae). Een afkooksel der blaadjes inwendig gebruikt, gemengd met zoethout, wordt aangewend als middel om 00% prikkel tegen te gaan. | 108. ghöddhang = Musa sp. (Musaceae) Aan Ж schillende gekweekte pisang-soorten is Madoera rijk; У SE cl — 161 — nabij de hoofdplaatsen wordt er nog al werk van de pisang- cultuur gemaakt. De gedroogde bladeren worden verbrand en de daarbij verkregen asch uitgeloogd, waarna de loog met klapper-, djarak- of koesambi-olie gemengd wordt. In dit mengsel, een soort zeepwater, worden kains gedompeld om daarna gedroogd te. worden, vóór zij gebatikt worden, met het doel de kleurstoffen van sogo-tinggi, bast van Ceriops candolleana ARN. en Ceriops roxburghiana ARN., vast te houden. De in- dompeling en opvolgende droging geschiedt meerdere dagen achtereen. 109. gem = de vruchtjes van Melaleuca minor Вмтн. (Myrtaceae); іп den drogerijhandel. 110. ghémmè = termieten-aarde van de soort termieten, die haar nest boven den grond bouwt. Als geneesmiddel in den drogerijhandel in het Bangkalansche verkrijgbaar. 111. ghötta kanari == de hars van Canarium commune L. (Burseraceae); in den drogerijhandel. 112. ghétta raksamala — de vloeibare balsem verkre- gen uit den binnenbast van Liquidambar orientalis MILL, (Hamamelidaceae); in den drogerijhandel. Niet te verwarren met het melksap van de raksamala-boom, eene inheemsche Urostigma-soort in het Sampangsche. Zie N*. 127, E. 113. jor (West-Madoera) = synoniem met N°, 101, Ei: 114. kadhaboeng — де zaden van Parkia intermedia Hassk. (Leguminosae); in den drogerijhandel. 115. kadhelli = Glycine soja В. en Z. (Leguminosae). De soja-boon wordt als toespijs op Madoera hier en daar aan- geplant, doch de bereiding van kg is den Madoereezen onbekend. 116. kadjoe anjang — де zaden van Elaeocarpus gran- diflorus Buren (Tiliaceae); in den drogerijhandel. — 162 — 117. kadjoe djharan bineg == Spathodea rheedii Wan (Bignoniaceae); te Ketapang daja. Een koud aftreksel der bladeren dient tot mondspoeling bij ontstekingachtige toestanden | van het mondslijmvlies. Het hout dient voor topeng-masken, | 118. kadjoe gharoe== kernhout van Aquilaria agak ` locha Ков. еп де Адш ата malaccensis Lam. (Плутон in den drogerijhandel. 119. kadjoe labaj == Boehmeria nivea Gap. (Пеш) | | levert de grondstof voor ramé-touw. Te Sampang wordt en | papje der fijngekneusde bladeren met adas-poelasari en roode sjalotjes vermengd op het voorhoofd aangewend bij hoofdpijn. 4 kadjoe lakka == het kernhout van Dalbergia | eollingeriana Mia. (Leguminosae); in den drogerijhandel. 121. kadjoe 1080 (Oost- еп West-Madoera) = Eupho bia tirucalli L. (Euphorbiaceae). Een slap afkooksel der takken | wordt te Batang-batang bij koortsen gedronken. Het melken | dat zeer prikkelend op de huid moet werken, dient in be Sampangsche en elders tot vischvergift. Te Batang- als drastisch purgeermiddel en om tevens bij gastrische „ standen braking op te ‚wekken. Tot dosis voor een fink gebouwden Madoerees dient daartoe de hoeveelheid e van de dojer van een kippenei. 122. kadjoe manes Häng == де wortels van Glycyrr glabra L. en Glyeyrrhiza echinata L. (Leguminosae) ; het zoek: hout van den drogerijhandel. | 123. kadjoe d-padbwan == Ardisia sp. (Myrsinaceae). hout wordt te Pegantenan voor het maken van huisraad geb 124. kadjoe palembhang -- Odina gummifera DA cardiaceae). Langs wegen nabij het zeestrand aangeplant. ` gom wordt niet gebruikt. Het hout dient alleen voor plans" die in den grafkuil schuin over het lijk worden geplaatst. ` Is in het на: (Leguminosae). Een klein boompje dat op de heuve Soemenepsche voorkomt. 126. kadj oe potong (Oost-Madoera) — synoniem т. А“ 121, | — 163 — 127. kadjoe raksamala (Т), = Urostigma sp. (Urtica- ceae). Een boom van dien naam staat ter они Sampung: Uit het melksap wordt, door toevoeging deelen, een reukwerk bereid ten behoeve van Inlandsche hoofden, 128. kadjoe raksamala (II) het hout van Cana- rium microcarpum ` Wun. (Burseraceae); іп den drogerij- handel. 129. kadjoe tabar (West-Madoera) = synoniem met А 131. 130. kadjoe ta ss het stinkhout van een Celtis-soort, (Urticaceae); in den drogerijhandel. 131. kadjoe tèmor (Oost- Madoera) — de bast van Grewia salutaris Span. (Tiliaceae); in den drogerijhandel. 132. kadjoe timor (West-Madoera) — synoniem met 3% 151. 133. kadjoe tjandhana = Santalus album Z. (Santa- laceae). Het echte sandelhout groeit in het wild op de kalk- rotsen van het distriet Sampang laut der afdeeling Sampang. Het is te bejammeren dat op die gronden geen cultuur ge- maakt wordt van den boom, die zeker loonend zal zijn, met het oog op de groote hoeveelheid van het hout die China daarvan betrekt voor dagelijksch gebruik (offerstokjes, enz). 184. kadjoe tjandhana djhénggi == het hout van Pterocarpus santalinus L. (Leguminosae), in den drogerij- handel. 185. kadjoe tobbhg — Derris elliptica Вектн. (Legu- minosae). De wortel dient te Sapolo en te Sampang tot het vergiftigen van visschen. 136. kalabét — де zaden van Trigonella foenum grae- eum L. (Leguminosae); in den drogerijhandel. 187. kal-andéngan == Leucaena glauca Пн. (Legumi- nosae). De onrijpe zaadjes dienen zoowel tot toespijs als tot wormdrijvend middel bij kinderen. 138. kalang patzjan (?)= volgens Dr. HALLIER een Ta- bernaemontana-soort (Apocynaceae). Hooge boom in het bosch bij eguntenan. Het hout wordt voor het maken van ploegen gebruikt. — 164 — 139. kaleke djàràk (West-Madoera) = Jatropha sypüfolia L. (Euphorbiaceae), te Tamberoe en Ате Twintig stuks boven vuur geroosterde rijpe zaden is een geerdosis voor een volwassen Madoerees; uit de zaden y ook lampolie geperst. 140. kalèké djharak (Т) = Jatropha multifida L. a porbiaceae); als hegplant hier en daar aangetroffen. | kalèkè djarak (II) (Oost-Madoera) synoniem №. 139 142. kalèkè paghar = Jatropha curcus L. (Бири biaceae). Een handvol bladeren gekookt met wat tamarind moes, lombok, trasi en zout wordt als sambel genuttigd. 143. kalzmbàq (West-Madoera) == kalémbgg (Oost doera) = de pijprhabarber van Rhrum officinale Вап. (Г gonaceae) uit China ingevoerd; in den drogerijhandel. 144. kalöboer = Cassia fistula L (Leguminosae). de inzameling der rijpe vruchten van de pijpcassia voor opgekocht. De Madoereezen gebruiken een afkook bo | bladeren, al of niet gemengd met het vruchtmoes, als St middel. Het hout dient o.a. voor bruggenbouw. maakt tot toespijs. 146. kamandhin (1) = Sphaeranthus micro У пло, (Compositae), Soemenep. Een afkooksel van het wordt na afloop eener koorts gedronken. 147. kamandhin (П) == Conyza balsamifera М positae), Bangkalan. De bladeren als zweetdrijvend midd infuus toegediend bij koorts, „Н 148: kamandhin körbhoej = Conyza angustifolia Ё — 165 — (Compositae); te Pegantenan wordt een papje der versche bla- deren op het voorhoofd aangewend tegen hoofdpijn. 149. kamantjo (?) = Lantana тіліп L. (Verbenaceae). De op Java ingevoerde en aldaar verwilderde Lantana wordt ook ор West- en Midden-Madoera aangetroffen. Оогвргоп- kelijk eene Zuid-Amerikaansche plant. 150. kamöneng = Murraya ехойса L. (Rutaceae). Om de welriekende bloemen en de fraaie wandelstokken die uit de takken gesneden kunnen worden, wordt dit boompje hier en daar op erven aangeplant. De Chineezen beweren dat het dichtbij beruiken der bloemen acute keelontsteking kan veroorzaken. 151. kamökos = de vruchtjes van Piper cubeba L. (Piperaceae); in den drogerijhandel. 152. kananga == Cananga odorata Hook en Troms. (Anonaceae). Om de welriekende bloemen veel aangeplant. 153. kanjèngal (Oost-Madoera) = de bast van ver- schillende Cinnamomum-soorten (Lauraceae); kaneel in den drogerijhandel. 154. kanjengar (West-Madoera) == synoniem met N°. 153, 155. Кард = Eriodendron anfractuosum DC. (Malva- ceae). Om het witte zaadpluis, de kapok, zeer veel aangeplant. 156. kapèlagha == de vruchtjes van Amomum carda- momum Mar. (Zingiberaceae); in den drogerijhandel. 157. kapor bhgroes = het stearopt uit het hout van Cinnamomum camphora. Nees et Ев. (Lauraceae); de kamfer uit China ingevoerd; in den drogerijhandel. 158. kaq-pokaqan = synoniem met №. 96. Те Am- boenten. 159. kag-sekagan (1) = Euphorbia pilulifera L. (Eu- phorbiaceae). Als urinedrijvend middel te Amboenten in djamoe’s aangewend. 160. kag-sekagan (П) = Euphorbia reniformis Br. (Euphorbiaceae); gebruik als van N°. 159 te Pegantenan. 161. kag-semangkagan == Ipomaea pes tigridis L. (Convolvulaceae); te Tamberoe langs het zeestrand. — 166 — 162. karabistoe (Oost-Madoera) == Andropogon ти catus RETZ (Gramineae). Nabij Slopèng op de Noordkus aangeplant langs de djagong-akkers. De drooge welriel wortels (akar wangi) worden tot hoeden en waaiers ver of ook wel tusschen de kleederen gelegd (Amboenten\, | 163. karadjep pagar (?) = Boerhaavia repanda W (Nyctaginaceae); wordt te Amboenten tegen schurft aange door een papje der bladeren met bedak te vermengen de opengekrabde plaatsen te smeeren. | 164. karandjhi = Dialium indum L. (Legumin de krandji van Java. Het zure vruchtvleesch wordt get en als snoeperij gebruikt. Ву gebrek aan tamarinde het vruchtmoes tot surrogaat op culinair gebied. | 165. karèka = Plumbago zeijlanica L. (Рите | naceae). Langs de wegen bij Amboenten en Tamberoe. u geneeskrachtig gebruik der wortels is іп Oost-Madoera nies bekend. 167. kasambhi == Schleichera trijuga Wrap. (54 daceae); van de takken wordt houtskool gebrand, die bete duurder is dan de houtskool van djati-takken. Пе bast w 168. kasembhoegan — kasembhoeqqn Oost- Madoera Synoniem met N°, 41, : 169. kasombha katabgng = de bloempjes van thamus tinctorius IL. (Compositae); in den drogerijhandel. nosae). Levert de ор Java als goed“ bekende boontjes, die op Madoera als toespijs gewild zijn. — 167 — 172. katjapè = Sandoricum indicum Осу. (Meliaceae). Als vruchtboom aangeplant. 173. katjobong boengó — Datura fastuosa L. (Sola- naceae). De zaden worden door giftmengers gebruikt. De gedroogde bladeren worden gerookt tegen asthma. Over de aanwending der zaden tot misdadig doel op Madoera leze men SCHNEIDERS’ „Catechismus der gerechtelijke geneeskunde in Nederlandsch Indië”, blz. 117, 118. 174. katjóbong pòtè = Datura alba Nees (Solanaceae) gebruik als No. 173; beiden te Bangkalan aangetroffen. 175. katombhar = de vruchtjes van Coriandrum sati- vum L. (Umbelliferae), de koriander; in den drogerij- handel. 176. kembhang djheppon = Acacia farnesiana WLLD. (Leguminosae) te Batang-batang. Om papier te plakken wordt afschraapsel der halfijpe peulen gebruikt dat kleverige eigen- schappen heeft. Van de barnsteenkleurige gom die aan de schors uitzweet, wordt geen gebruik gemaakt. 177. kembhang ghambir = Cestrum viride Moric. (?) (Solanaceae) om de sterkriekende bloemtrossen soms op erven, o.a. in den kraton, te Soemenep aangeplant. De plaat bloeit eenige malen 's jaars, als wanneer de groenachtige bloemkronen (die overdag gesloten zijn) tegen den avond en in den nacht een sterke geur verspreiden. 178. kénbhgng pakma == де gedroogde bloemknoppen van Rafflesia patma Br. (Cytinaceae); in den drogerijhandel. 179. kémbhgng pagala = де foelie of arillus van het zaad van Myristica fragrans Ностт. (Myristicaceae); in den drogerijhandel. 180. kémbhgng рабат tjèna = synoniem met No, 28. 181. kémbhang tapen == де mannelijke bloempjes van Mallotus acuminatus Juss. (Euphorbiaceae), in den droge- rijhandel. 189. kembili= Dioscorea aculeata L. (Dioscoreaceae) met zetmeelrijke knollen; als voedsel gebruikt. ` 183. kengkeng == Pterolobium indicum R. var. micro- — 168 — phyllum Mia. (Leguminosae) in een boschje bij Pegantenan a aangetroffen (geen gebruik). ЛИ 184. kéntjór = Kaempferia galanga L. (Zingiberaceae). | Ор erven aangeplant om het geneeschkrachtige rhizoom. 4 185. kertasé (?) = Clerodendron serratum SPR. (Ver ` benaceae). De bladeren worden aan hoornvee te eten gegeven, — wanneer het aan buikziekte lijdt. E 186. koddhoeg = Morinda citrifolia L. (Вифбасвад, — Wordt op de erven aangeplant om de roode kleurstof die de wortel bevat. Van de halfrijpe vrucht wordt roedjak gemaakt | met faréboeng-suiker, lombok еп zout. 2 187. kókap = Artocarpus Мите Trec. (Urticaceae). | De binnenbast wordt te Sampang tot touw verwerkt. De zaden | worden, na geroosterd te zijn, gegeten en het melksap dient tot vogellijm. Uit het hout worden kleine prauwen verraai — digd. D 188. Која! бағата == Polyporus sanguineus L. (Poly E porei, Fungi); in den drogerijhandel. ; 189. koleg labang == де bast van Cinnamomum clit- 1 lawan Nees (Lauraceae); in den drogerijhandel. der 190. kölor = de varieteit met zaden van Artocapis | incisa L. (Urticaceae); om de vruchten die tot залог dienen, aangeplant. ка 191. komèrè = Aleurites triloba Forst. (Euphorbiaceae). E Op vele erven aangetroffen. De zaadkernen tot toespijs #007 | sambal. Ook wordt uit de zaden olie geperst. | 192. könjengal (Oost- Madoera) = synoniem met №. 1 193. konjeg = Curcuma longa L. var. minor Hase CS (Zingiberaceae); tot eulinair en medicinaal gebruik op de gäier aangeplant S 194. köpeng tókos = de gedroogde zwam Exidia Т | purascens JuNGH. en Exidia auriculae judae L. (Thelephoreli 4 in den drogerijhandel; ook tot eulinair gebruik. pr 195. kòppi = Coffea arabica L. en Coffea liberica d 4 (Rubiaceae). Hier en daar op erven spaarzaam aangeplant. ғ. Manding is een tuin met Liberia-koffie mislukt. — 169 — 196. kò-ròkò= Ocimum sanctum L. (Labiatae); de bla- deren worden als melkafscheiding bevorderend middel in dja- moe's, tijdens het kraambed, aangewend. 197. kòr-tjèkòran == Commelina obliqua Hans. (Com- melinaceae). Het kruid dat immer op vochtige plekken groeit, en soms tot 2 voet hoog tusschen heesters oprijst, wordt als groente gebruikt, terwijl de fijngekneusde bladeren als in- grediënt dienen voor buiksmeersels (appel) bij winderigheid; algemeen voorkomend. 198. kösambhi=synoniem met №. 167. Las 199. labing = Tacca pinnatifida Forst (Taccaceae); nabij het zeestrand te Ketapang-daja. Het zetmeel uit den knol wordt gegeten. 200. laboe lëntè == Lagenaria vulgaris SER. (Cucur- bitaceae); voor de eetbare vruchten die als sajor veelvuldig ge- bruikt worden aangeplant. De houtige vruchtschil wordt als waterkruik gehezigd. 201. lalang = Imperata arundinacea CYRILL. (Grami- neae). De bekende alang-alang die ook op Madoera veel voorkomt. Dient soms tot dakbedekking, atap. 202. lamoedjhén = vermoedelijk Ligustrum japonicum L. (Oleaceae) te Pegantenan op een erf aangetroffen. Het hout is gewild voor handvatsel van golloks of grasmessen. 208. lampénn? == Ardisia sp. (Myrsinaceae) uit de desa Pandiangan in het Sampangsche. Пе zwarte vruchtjes worden gegeten. 204. lampòdjgng paeg = Dymzewiczia marginata Нов. (Zingiberaceae); tot medicinaal gebruik aangeplant. 205. lampödjang rogom = Dymzewirzia graminea Нов. (Zingiberaceae); tot medicinaal gebruik aangeplant. . lanas (West. Madoera) = Agave vivipara L. (Ama- ryllidaceae); hier en daar aangeplant. Van de vezels der bla- deren wordt stevig touw gemaakt voor paarden en runderen, en dun touw voor vliegers. 8 8 — 110 — 207. landha ()— Barleria prionitis L. (Acanthata — Veel langs heggen te Amboenten en Manding. т 208. langghém bhadja = synoniem met N°, 89. | . 209. lang-tòtangan (Oost- Madoera) == synoniem met №. 121. m . 210. laos mèra = Alpinia galanga Sw. var. rubra, (Zingiberaceae); tot medicinaal gebruik aangeplant. | 211. laos pòtè — Alpinia galanga Sw. (Zingiberaceae); ` tot culinair gebruik aangeplant. 3 212. lérrék — de vruchten van Sapindus rarak Wi: (Sapindaceae); in den drogerijhandel. Worden gebruikt om kleederen te wasschen. Op Java worden de vruchten som door inlandsche machinisten in het water der stoomketel ge : daan om de afzetting van ketelsteen te voorkomen. 213. 108404 == synoniem met №. 109. 214. loeng-bhoeloeng — synoniem met N°. 109. 215 loeng-ghoeloeng — synoniem met №. 109. d 216. long-ëllongan — Cardiospermum | halicababum ^» (Sapindaceae). Als onkruid langs den weg te Ketapang daja. 217. longghgj = Acacia tomentosa Wirio. (Deguti | nosae). Volgens de Inlandsche hoofden van uit Java m het it Sampangsche ingevoerd. Behalve dat de gesnoeide takken Y0 ` brandhout dienen, worden uit het hout patjol-stokken en m vatsels voor grasmessen gemaakt. De boom wordt door de geiten ongemoeid gelaten. ) | 218. lorkong << Conophallus bulbifer SCHULT. (Are Komt overal in het wild voor. In de bloeitijd verspreidt” plant tegen het vallen van den avond een intens опаа28° name reuk. а 219. lòròwistoe == lördw)stoe (West-Madoera) ie niem met N°, 162, NMI. 220. madaksi— де bast van Baissea acuminata (A eynaceae), de kajoe-rapat der doekoens; іп den drogerhn — 171 — 221. madjha kane—galnoten van Quercus infectoria Огу. (Cupuliferae); in den drogerijhandel. 222. madjha kélleng — de vruchten van Terminalia chebula Herz. (Combretaceae); in den drogerijhandel. 223. madjhg néréng — Coleus aromaticus Вкхтн. (La- biatae). Om de welriekende bladen dikwijls aangeplant. 224. таја moejoe — de zaden van Cuscuta chinensis Lam. (Convolvulaceae); in den drogerijhandel. та-Кдта == de stempels van Crocus sativus L. (Iridaceae); in den drogerijhandel; de door Arabieren aange- voerde saffraan. 226. mala ha == Phyllanthus emblica L. (Euphorbiaceae). Deze boom komt even als op Java in alang-alang velden voor, De vruchten dienen na gezouten te zijn tot toespijs. 221. maléngngan (?) = Ехоесата agallocha L. (Eu- phorbiaceae) te Tamberoe. Met het sap, dat uit het boven vuur verwarmde hout vloeit, worden chronische beenzweren uit- wendig behandeld, 228. таа! — Jasminum sam bac L. (Oleaceae); de melati- plant wordt nog al dikwijls op erven aangetroffen om de zeer welriekende bloemen. Een papje der fijngekneusde bloemen op de borsten eener zoogende gelegd, en eenige malen ververscht, doet spoedig de melkafscheiding ophouden. 229. malatè tompal (Oost- Madoera) = Clerodendron fra- grans Vert. (Verbenaceae). Hier en daar op erven aange- troffen om de welriekende bloemen. 230. malaté tompang (West-Madoera) = вупошеш met N°, 229. 281. mandhalika — Methonica superba Lam. (Liliaceae). Te Sampang wordt soms de knol fijn gemaakt met melksap van de ingas: Gluta renghas L. (Anacardiaceae) en daarna vermengd met de fijngestampte rijpe sirikaja-pitten (Anona squamosa L., Anonaceae) om in sambel of sajor te mengen van personen die men vergiftigen wil. (mededeeling van den Madoereeschen dokter-djawa te Sampang). In de omstreken van Batavia dient de knolwortel soms tot — 172 — het vergiftigen van wilde varkens. Zij heet daar akar soensang, — 232. mandjhalin (Oost-Madoera); de naam der rotan- 2 soorten Calamus sp. (Palmae). In de jonge stengeldeelen der dikste soort, die mandjhalin bàkool genoemd wordt, komen | soms de larven voor van twee groote snuitkevers de Rhyn- choporus palmarum L. en de Р. ferrugineus FABR., die als oeler-rotan (ölagna mandjhalin Madoereesch) bekend zijn en voor de liefhebbers een gewilde lekkernij daarstellen, zoodat er tot 5 cents per stuk voor betaald wordt. Het griezelige dier bevat veel vet en wordt na gebraden of gepoft te zijn met И ketan gegeten. Het sap, dat uit de afgesneden jonge Wé dezer rotan soort loopt, dient om het hoofdhaar snel, krachtig ; en dik te doen groeien (transmigratie-middel). E 233. mang-kamang — Hyptis suaveolens Porr. (Labio fae). Heeft te Batang-batang den naam van, als djamoe toege diend, de melkafscheiding bij zoogenden te bevorderen. E - 234. таг kegel (Oost-Madoera) — Caesalpinia pulcher: rima Sw. (Leguminosae); hier en daar als sierplant in tuinen voorkomende. ы) ; 235. marongghi — Moringa pterygosperma GAERE (Moringaceae). De wortel ғатоед marongghi dient als rubr ` eiens voor de huid op het voorhoofd bij hoofdpijn. De гўре vruchten worden als sajor-asem gebruikt en de jonge be | deren voor sajor-mënèr (hella kontjà of ghangan kontjé Mr doereesch). A 236. masòdji — de bast van Massoia aromatica (Lauri _ ceae) de massooi-bast; in den drogerijhandel. | 237. тетђћа = Melia azedarach L. (Meliaceae). Lane Wegen in het Soemenepsche aangeplant. Het hout е voor het maken van meubels. De bast wordt in afkoos tegen intermitteerende koorts aangewend. Ook een afkoo der bitter smakende bladeren dient bij gebrek aan | Uit de zaden wordt te Soemenep olie geperst, die als т и probaat middel tegen schurft geroemd wordt. ES 238. ménjoq (West. Madoera)— Manihot utilissima Po | (Euphorbiaceae). Er bestaan op Madoera twee verscheid | — 113 — hen dezer plant; ééne met groenachtige en ééne met roodach- tige bladstelen. Wanneer rundvee het loof van de laatste varie- heit eet, wordt het duizelig terwijl het loof der andere varie- teit met groenachtige bladstelen ongestraft gegeten kan worden, Men meent op Madoera dat door de stekken der niet giftige varieteit omgekeerd te planten, de hieruit groeiende plant giftige eigenschappen krijgt en omgekeerd geldt dit ook voor de andere verscheidenheid. 