VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
wm Het eerfte Kapittel van cENEsis leert ons de Eerfte Waerheid van den Godsdienst; namelyk: Dat er een cop is , die den Hemel en de Aerde, en al) wat er in is, gefcha, pen heeft; dat Hy het is die aen alle de Schepzelen hun aert en hoedanigheden gaf; en dat de Werelt, door zynen Wil, in zoo verwonderlyk eene orde en geregeldheid be- ftaet , als wy "er allerwegen in befchouwen en gewaer worden. ” an 2. Maer boven al leeren wy uit dit Hoofdíluk, dat eop den Mensch naer zyn Beeld gemaekt , en hem de heere fchappy gegeven heeft over de andere fchepfelen; mitsga- ders eene geeftelyke en onfterffelyke Ziel, bequaem om haeren Schepper te kennen en lief te hebben. ” yj $. Uit aenmerkinge van dit beide, dat 'er een cop is, en wy zyne Schepzelen zyn ¿is het onze pligt , Gods Magt, Grootheit en Wysheit, in alle zyne werken uitblinkende „ te aenbidden; zyne Goedheit jegens ons te. roemen en te verheerlvken ; en Hem geduriglyk weéraen de dankzeggin- gen, liefde en gehoorzaemheit te geven, welke wy [dien 4 > OUR: stutti bes bor, 283 BIKSBRONG ALLER DINGEN, onzen Aenbiddelyken en Goes dén MAKER ,] zoo regtmatig verfchüldigd zyn. ". ^ > * De hier bykomende Ofbelderingén dan den H. Tett, wel ken men aeh *t einde van dit Stukje verZameld heeft, dat ook vervolgens in acht ftact genomen te worden; zo dat ien dezelven op" ee gefchikte wyze afzonderlyk konne houden, behelzen veel al ene melding vdn gelyklüidendé plaetfen , of ene vertaling, die in den zia na genoeg met onze gewoone Nederlandfehie Overzetting eenftemmig is; Uit dien hoofde zullen wy ons hier niet bepalen tot de- Opgave der Aentekeningen over dit eerfte Hoofdftuk 3 maer dei Lezet nog een en ander ftäeltje, dat byzonde- fer aenmerking verdient, over enige plaetfen uit een det volgende Hoofdftukken , onder ’r oog brengen; … Gen. IV, vers 7 word door onzen geleerden Autheur fidus verrolkt.',, fidiei gj goed doedt , [zal bet] niet [wor: den] aengenomen? maer indien gy niet bet goede, |dat is het dúaede] doelt ; dé [ Graf der] Zonde legt aen de deur. 2 En met alle lebendig dier dut met u lis.) zog van de Vo- els als van de Hhisdieren, eri vun alle de Beesten der Aerde die] me? u [zyn, }] van alle die, welke uit dé Arke zyn gegaen, tot aen alle Beesten der Aride. [Als (tand "er: ,, van e de à 2 efla 288 J. BUSCHMAN Beesten der ‘Aerde die met u zyn, dat is, van alle die Begs- ten der Aerde, welke, als tam en tot voed(elgeving of huis- dienst bequaem, vreedzaem en geleid, uit de Arke gingen, tot aen alie die van de Beesten der Aerde toe, welke wild „ naer de drift hunner onbetemde natuur, elk zyn's weegs gingen. " Op deze wys et men de reden voor de dubbele melding van Beesten der Aerde”) — S'ood/cbe Gefthiedenisfen ín en na de zeventig, Dagweken , voor/peld, Dan, 9: 24———927 a aangewezen door JACOBUS BUSCHMAN ‚rustend Predikant te Elburg, Twee Deelen, Te Campen, by Egidius Valkenier 1770. Bebalven bet Voor- werk 1018 bladzyden in groot octavo, ` | - | Sei ieder, die maer enigzins bedreven is, in de veeb. vuldige Uitlegfchriften der Joodfche Godfpraken , weet ; dat de Godfpraek Dan. IX. 24—97. aen zeer verfchillende. verklaringen onderhevig is ; zo zelfs , dat-het-den onbevoor- oordeelden oplettenden. moeilyk valle, ene bepaelde keuze te doen, om zich voor teen of ander gevoelen, deswa- gens voorgefteld , op een genoegzamen grond volftrekt te verklaren; en velen hier door afgefchrikt worden, van op. Zich zelven te ftaen, en hun eigen oordeel te volgen. In dit geval heeft ook de Eerwaerde Buschmgn, zich zelven; een langen tyd bevonden 5. doch na veel blokkens heeft hy. *t eindelyk gewaegd , het tot dus ver betreden fpoor te ver- laten, en een bykans geheel nieuwen weg in te (laen; waer door hy den inhoud dier Godfprake op ene gansch andere wyze voordraegt, dan dezelve tot nog, -door onze Uitleg- gers verklaerd is geworden. ——- Ziehier 's Mans overe zetting van den Grondtekst. E ` Vs. 24. Zeventig weken zyn bet beftemde over Uw Volk en’ over uwe beilige Stad, en om de overtreding gevangen te bou- den, en om de zonden toe te zegelen, en om de ongeregtigbeid te verzoenen, en om de oude geregtigbeid te doen komen , en om bet gezigt en den Propbees te verzegelen, en om de beiligbeid der beiligbeden te zalven. Vs. o5. Weet voorts ef verftaat van den uitgang des woords, om te doen wederkeren, en om tot op . Mesfsas , den Vorst, Teru/alem te bouwen, zyn zeven weken, en twee en zestig weken: de boven en beneden Stad zal we em gebouwd worden, ook in benauwdbeid der tyden , dog na die twee en zestig weken. Vs. 26. De Mesfias zal uitgeroeid nuorden, daarom zal bet voor bem niet zyn „maar bet Volk van | 5" 9. a OVER DAN, IX, 24 —— 27. 289 den Vorst, dien komenden, zal de Stad en bet ‘Heiligdom ver- derven , daarom zal deszelfs einde zyn in een overftromenden leed; als op bet einde des krygs zal zyn. bet vast beflotene der verwoestingen, Vs. o2. Voorts zal bet Verbond der Groten de ene week doen uitmunten: want bet Slagtoffer en bet Spys- offer zal bet midden ean die week een Sabbatb deen zyn : evens wel zal boven den vleugel der gruwelen de verwoester zyn, ja tot dat by voleindigt beeft: wyders zal bet beflatene druipen op bet woeste, :. Zyne op deze Overzetting gegronde verklaring dier God» {prake komt in *t hoofdzeeklyke hier op uit. De zeventig weken vs. 24, zyn zevendaegfche weken , makende te famen 490 dagen. Geduurende dat tydverloop zouden de Jooden, uit de Babylónifche gevangenisfe vere lost zynde, gewensehte zegeningen erlangen. Die zege- pingen , welken men aen te merken heeft, als betrekkelyk , niet tot de Kerk des Nieuwen Testamentes, maer tot het vieeschlyk Israël, tot Daniels Joodfche Tempelttad , wor- den hier tot een ‘zestal van Godlyke gunstbewyzen opge- teld 5 ze nemen enen aenvang met der fooden loslating door Koning Cyrus, Ezra I. 1——4, en loopen door tot op de herftelling van den plechtigen Offerdienst in Jerufa- Jem, Ezra Hl, 1—6. ` De aenvang van dit tydbeftek , en deszelfs nadere vere deeling word vs. 25, 26 en 27 voorgedragen. De zeventig zevendaegfche weken , of 490 dagen , beginnen met den uitgang des woords , ten tyde van Daniels gebed vs. 25, «welke bad in "t laetfte van Darius leeftyd, ongeveer vier “weken of 28 dagen voor deszelfs overlyden. Het tydbeftek zelve word verdeeld in drie kringen ‚naer drie hoofdzaken, „welken in derzelver tydverloop ftonden te gebeuren. De eerfte kring, van zeven weken, is bepaeld tot bet doen we- . derkeren , tot de vrylating der Jooden , om uit hunne bal- lingfchap weder te keeren naer hun Vaderland; en loopt ‘af met den tyd toen Cyrus zyn voornemen openbaerde , om de Jooden te doen wederkeren ; omtrent 21 dagen na den dood van Darius , en dus 49 dagen na den uitgang des woords, De tweede kring , van twee en zestig weken , heeft ook betrekking tot. bet doen wederkeren, doch raekt voor- naemlyk bet bouwen van Ferufslem; dat na het afloopen vau dien tyd, geduurende welken het Volk wedergekeerd , en -de noodige toeftel tot het bouwen der Stad gemaekt is „een aenvang genomen heeft, ‘Betreffende dit bouwen nu word er voorípeld , dat men Jerufoem zou bouwen tot op Mesfias | 3 en ge 2 Je BUBCHMAN- >. den Gert, dat is , dat het bouwen van Jerufalem., na dieu tydkring begonnen, by tusfchenpoozingen zou.duuren tot pp de komfte van den beloofden Mesfias, tot. op deszelfs geboorte; des hier mede de juiste tyd.van 'sHeilaunds ge- boorte aengeduid worde. Men.zou nag al fteeds , nu min dan meer, aen de volmaektíte opbouwing dier Stad.blyven werken , tot op den tyd der geboorte. van den Mesfjass doch dan zou dit werk wel dra voor altoos geftaekt we- zen; waer aen de Gefchiedenis volkomen beantwoord. Men heeft Jernfalem als ene Ryksílad. geftadig gebouwd ; wel byzonder heeft Koning Herodes de Groot ‘er zeer veel werks van gemaekt; doch na den daod van dien Vorst is ter gen die Stad niets noemenswaerdigs gewerkt; en korty ongeveer ene maend, voor deszelfs overlyden, is Jefus , als de langbeloofde Mesas , gebooren ; overeenftemmig met deze Godfpraek. | Het volgende gedeelte van °t asfte, mitsgaders het 26fte vers, heeft men aen te zien als ene tusfchenreden of aens hangzel. In 't eer(te word gefproken van het verdere bour wen van Jernfalem, niet in, maer gg die tweg eg zestig wee ken; en voorfpeld, dat de Stad na dien tyd, daér men °t werk in 't eerst maer ftukswyze had begonnen , in haer gantíchen omtrek herbouwd zou wordens;'t welk ook ver- volgens gefchied is , in onderfcheiden omftandigheden , niet alleen in dagen van voorfpoed, maer ook in benauwd- beid der tyden , als uit de Gefchiedbgeken bekend is. Ene tweede byzondegrheid, in % 26fte vers voorfpeld „ftrekt ter. .voorkominge van een valsch denkbeeld, als of Jerufalem, dat gebouwd zou worden tot op Mesíjas , ene Ryksítad van Mesfias zoude zyn, om aldaer een beftendig aerdsch Ryk op terigten. Ver van daer! Mesfias zou in de kracht van zyn leven geweldig omgebragt worden, en derhalven die Stad, of dat bouwen van Jerufalem , zou niet voor bem Zyn, om aldaer een aerdíchen Scepter te voeren. Dit ftond men van achteren ten klaerfte te zien. Want het eigen Polk van gien komenden Vorst, de Joodfche Natie „het Volk van den Mesfias zelve, dat hem , als hunnen Vorst onderdanigheid veríchuldigd was, zou het verderf der Stad en des Heilige doms berokkenen, en hunne handelingen zouden een vol- ftrekten ondergang ten gevolge hebben. Tinge van Jerufalem, het verdervend Joodfche Volk door de Romeinen overwonnen was. | . Op deze tusíchenreden volgt eindelyk, in "t azfte Vers, ene voorfpelling rakende den derden ‘kring , of de zeventig= fle en laete weke, wanneer de beitigbeid der beiligbeden gee zalfd zou worden , volgens vs. o4. de laetstgenoemde wel- daed; wanneer de plechtige Offerdienst in Jerufalem here fteld ftond te worden. Dit vind men hier voorfpeld , met een aenhangzel, betzekkelyk tot latere gebeurtenisfen , by manier van tegenftelling , opzichtlyk tot de herftelling van den Godsdienst in die laetfte weke. De Godfpraek ‘geeft te kennen, dat de aenzienlykften der wedergekeerden uit * Babel in dien tyd ene overeenkomst zouden maken , die deze week zou doen uitmunten of voortreffelyker doen zyn. Deze laetíte week ftond de anderen te overtreffen in wene fchelykheden, door een onderling Verbond, het welk dan. ftand zou grypen ; met de herftellinge van den Offerdienst. Overeenkomftig hier mede leert men ook uit Ezra III, en Neh. VIII, dat ‘er diestyds zodanig een verdrag plaets ges had heeft, waer door de Offerdienst vernieuwd werd; °t. welk deze week voortreffelyker deed zyn dan de voorigens Dit gefchiedde op den eerften dag der zevende maend , welke inviel op den vierden dag, dat is, in ’t midden van die week; en op dien dag was het Feest des Geklanks , dat een Sabbatb, of dag der ruste was, Lev. XXIII. 24. Num. XXIX. En toen werden , voor de eerftemael , na de weder- keering uit Dabel, op den nieuwen Altaer gebragt de S/agte offers en Spysoffers, die het Feest vorderde; waer mede de zeventig weken of 490 dagen afliepen. Hier mede gaet ten flot nog gepaerd ene voorfpelling, aenduidende dat dien Offerdienst, dus plechtig vernieuwd , in later tyd. nogtans geheel de bodem zou ingeflagen worden : welk laetfte gedeelte dezer Godfprake , eenftemmig met de laetíte Joodfche Gefchiedenisfen , de zen zin heeft. De verwoester, de Romeinfche Heirmagt , zal zyn -boven den vleugel der gruwelen, de Joodíche Zeloten , "t wederfpannig Volk van orst Mesíias , ja tot dat by voleindigd beeft: de Romeinen» de overhand hebbende op de Jooden, zullen zich niet af- wenden , voor dat ze alles tot den grond toe verwoest hebben. En wyders zal bet beflotene druipen op bet woestes de Offerdienst zal onherftelbaer zyn : Gods befluit over den Tempel zal, volgens het verwoestingsvonnis , by aenhou- dendheid als druipen, over het verwoeste Heiligdom ; zo 4 | | - 20$ `- -Je BUSCHMAN dat alle menschlyke poogingen daer.tegen te leur gefteld zullen worden; des er nimmer een Altaer, Offerdienst of ‚derde Tempel te Jerufalem weder te wachten zy. De Eerwaerde Buschman (telt dit zyn gevoelen met doors flaende blyken van Tael-en Oudheidkunde voor; en be- naerftigt Zich met zeer veel moeite, om alles by te bren- gen, en onderfcheidenlyk te ontvouwen , wat ter onder- fleuninge zyner gedachten deswegens kan ftrekken. Ten dien einde maekt hy in ’t eerfte Deel zeer veel werks van ene nauwkeurige opheldering der Gadfprake, en ene dui- delyke verklaring van zyne denkbeelden over den zin, in. welken men dezelve zyns oordeels heeft te verftaen. Hier nevens voegt hy vervolgens in ’t tweede Deel ene reeks van Bylagen, zo ter nadere bevestiginge-als breeder ophelde- ringe van etlyke byzonderheden , op welken hy , in ’t eerfte Deel, niet wel zo breedvoerig kon blyven ftaen. En ein, delyk is hier mede verknocht ene Narede, welke een be- knopt uittrekfel van al het voorgeftelde behelst; waer in de Lezer het ganfche beloop van 's Mans gedachten over dit onderwerp gereedlyk kan nagaen; terwyl hem tevens van ftap tot ftap word aengewezen, waer ter plaetze hy de bewyzen voor ieder ftelling , in "jr Werk zelve , kan nafpeuren, dat in dezen van zeer veel nuttigheid is, en tot ene geregelde handleiding verftrekt. Men kan , dit Werk doorbladerende , niet nalaten "e Mans oplettenden arbeid te erkennen, fchoon men zyn gevoelen niet konne toeítemmens; en men heeft grond om te vermoeden, dat £omrmigen. zyner byzondere bedenkingen met graegte na- gegaen, ja zelfs goedgekeurd zullen worden, ook van de zodanigeh „ die zich in de hoofdzaek met hem niet konnen verenigen. —— Mogelyk was het gevoelen van zyn Eery waerden beter gefchikt om een algemener invloed te hebe ben; indien hy zich' min volftrekt bepaeld had, tot het denkbeeld van ’t geboertejaer van Vorst Mesfias, met het afloopen var 't bouwen aen Jerufalem, op het overlyden yan Herodes den Groot, Dit denkbeeld , dat niet ten bone digfte bewezen is, ftreelde onzen Autheur boven al; waer» om hy zich ook deswegens in zyne' Narede kortlyk aldus uitlaet. l | r Het hoofdzakelyke, waarom ik my bevlytigd heb de- ze voorfpellinge te ontvouwen, beftaat in de beweringe , 'dat in dezelve bepaald zy het wanneer der komfte van den esfias, door een onlochenbare gebeurtenis, "CH E eM OVER DAN. IX, 24—27. £93 fond van die Heilgeboorte geen jaar, ja weinige maanden kan doemontfchieten, zo dezelve wordt pagefpeurd. an De tydbaak der verfchyning van Mesfias beftaat daar in, dat aan Jerufalem zoude gebouwd worden tot op den Mesfias , dog langer niet y zo dat aan die Stad niet zoude gewerkt worden , na dat de Mesfias woninge onder de menfchen hadde genomen. Het woord Dan. 1X:25. luidt tog, om Jerufalem te bouwen tet op Mesfias, den Worst. , Het is een bewezen waarheid , dat Herodes , de eerfte joodíche Koning van dien naam, tot zeer kort voor zyn dood uan Jerufalem grotelyks heeft doen arbeiden , dog aan die Stad daar na geen wezenlyk getimmer gefchied , of tot beflag gekomen is. - », Jetas is geboren ruim een maand voor Herodes dood. » Jefus is derhalveh uit ene Vrouwe geworden in die zelve dagen , welke tot Mesfias komfte gezet zyn , weleng, dog duidelyk, door den mond epes Engels op Goddely- en last, ‚ Uit deze taal van Gabriel: om Jerufalem te bouwen tot op Mesfias , den Worst, is te befluiten , dat Mesfias moeste komen by *t ftaken van *t bouwen aan Jerufalem , dat is in 'títerfjaar van Herodes, ja kort voor °t overlyden dezes, die niet lang voor zyn dood daar mede nog bezig was. an Ook is uit die bewoording op te maken , dat op Jefus, den Zoon van Maria, deze Godfprake alleen toepasfelyk Zy: om dat in Herodes fterfjaar geen mensch by Joden,of Heidenen, geboren is, welke zig voor den Mesfias heeft uitgegeven , of daar van enige de minfte graveerzelen hadde. Voorts merkt hy by die gelegenheid nog aen, hoe velen hier ongegrond gedacht hebben om ene tydsbepaling van 'tuitroolen var Vorst Mesfias, door dien ze geen onders fcheid maekten , tusfchen de dihgen, die in, en die na, de zeventig weken moesten gebeuren. Het ftaet by hem vast, » dat de Hemeling het laatíte bouwen aan Jerufalem gezet heeft tot een tydbake van Mesfias menschwording. Dat hy niet het ftipte jaar zyner uitroeijinge heeft voorgeduid , dog dat niet te min uit zyne taal af te leiden is, dat die uitroeijinge zoude zyn na het geëindigd bouwen aan Jerus falem, en voor de laatfte verwoesting van die Stad, Als mede dat ‘er ‚naar het verband der Godfprake ‚na de eerfte zeven , twee en zestig weken zouden komen , ten einde van welke laatfte het bouwen van Jerufalem zou beginnen; en na die twee en zestig weken zou het bouwen voortgezet Worden tot op Mesfias , den Vorts , welke geboren zynde ver- | T 3 ) »» Vol: KN 294 Lk BUSCHMAN volgens zoude worden uitgeroeid, waar na de Stad en bei Heiligdom zoude verdorven worden, en bet einde des Jood- fchen Volks zoude zyn in den overftromenden vloed der Room, fche magt enz.” | Dit denkbeeld ondertusíchen, dat 's Heilands geboorte. - tyd hier zo bepaaldelyk aengeftipt word, fteunt alleen op de fpreekwyze van Jerufalem te bouwen tot op den Vorst, dat is, volgens zyn Berwaerden ,tot op deszelfs ge. boorte, en niet langer. Men kan wel niet loochenen , dat men zodanig ene uitdrukking in dien zin kan verftaan ; doch ’t is , onzes achtens , niet min duidelyk ‚dat men , noch door den aert der fpreekwyze, noch door 't verband, bepaeld word, om juist op dien zin te denkeh ; en dat dezelve ook zeer gevoegelyk in een ruimer betekenis genomen mag wore den, zo veel zeggende, als tot op den tyd van den Mesfias , dat is, tot op de dagen zyner verfchyninge , of verkeerin- ge onder de meníchen, in't algemeen. Ook ligt ’er niet nood. wendig in opgeflooten , dat er na dien tyd niet meer, maar ab- leen dat 'er tot op dien tyd, aengebouwd zal worden. Ditin aenmerking genomen zynde, is °t zo gansch vreemd niet te denken , dat deze fpreekwyze mogelyk maer alleem aenduid, dat Jerufalem min of meer in bouwing en dus in (tand zal blyven , tot op de komst van den Mesfias ; en dat de Mesfias evolglyk ftaet te komen , voor de volftrekte verwoestiug, ie vervolgens voorfpeld word. | . . DeGodípraak, in dien zin befchouwd zynde, beantwoord hier, zonder dat men ene fpreekwyze dringe, onbetwiste baer aen de Gefchiedenisfe; daer °t bekend is, dat Jefus, als de Mesfias , verfcheen, voor de verwoesting van Jeru- falem, door de Romeinen, Daer in tegendeel de Eerwaer- de Buschman, om zyn gevoelen in kracht voor te ftellen, zich genooddrangd vind, den zin der uitdrukkingen van te bouwen tot op Mesfsas den Vorst in ene bepaelder beteke- nis voor te dragen ‚dan ze noodzaeklyk behelst. Ook moet hy de de betekenis van °t woord bouwen tot een zeer ges . drongen zin beperken, om te beweren, dat "er na den dood van Herodes niet gen Jerufalem gebouwd is, En eindelyk moet hy het gevoelen, dat "e Heilands geboortejaer aen 't fterfjaer van Herodes verknogt, als onloochenbaer bewe» ren: fchoon 't bekend zy, dat 'er redenen zyn, die dit gevoelen, zo niet volftrekt doen afkeuren , ten min(ten by velen dermate verzwakken , dat het niet veilig fchyne, zich daer van te bedienen ter aphelderinge ener Godfprake, ef D |^ 9VER DAN, 1X; 24—— 37. 494 ‚die van veoren niet gedrongen , eu van achteren velftrekt .onbetwistbaer behoort te zyn, za} men er iets mede ver, richten tegen het Ongeloof. „Redenkundige Gedagten over de Sebeppinge der Waereld in "t . algemeen ; befchouwd en uitgegeeven van J. A. BUTTSTETT. . Leeraar in, de Wysbegeerte en ReGlor der Scboolen te Oste- . rode. Naar den laatften druk uit bet. Hoogduitsch vertaalt, . Derde Deel. Te Amfserdam by S. v. Esveldt en te Utrecht - by A. v. Paddenburg 1769. Bebalven de P'oorreeden 620 I bladzyden in oédauo. Tak Heer Buttflett zyn: oogmerk achtervolgende, om de Leer der Openbaringe met die der Rede te ver- enigen, en te toonen dat dezelve , daer ze verder gaet dan de Rede leid, niets leert, "t welk tegen ene gezonde rede- nering genloopt, gaet in dit Stukje op de eigenfte wyze als in de voorgemelden, daer wy reeds gewag van gemaekt hebben, te werk. Het zelve is verdeeld in zeven Hoofd. ftukken , handelende over de betekenis van *t woord Schep- pen; over God den Almachtigen, als Schepper des Hemels en der Aerde; over de Schepping uit niets ; over de eeuwige ` beix der Stoffe; over de eeuwigbeid der Waereld; over de manier en «pyze , en eindelyk over het oogmerk der Schep- inge; dat eerlang (äer gevolgd te worden van een vierde eel, handelende over de Schepping van den Mensch ín °t byzonder , die naer Gads evenbeeld gefcbapen is. Een Wandelaar naar den Hemel. Of bet beilig leeven en zalig flerven: can JOHANNES WASSENAAR. Poornamelyk uit des- zelfs Gedenkfchriften opgemaakt , door JOHANNES VAN DIES- BACH. Ju ’s Gravehbage by P. Brouwer 1770. Bebalven ^ bet Voorwerk 304 bladzyden in groot oêțavo. fenaar, in zyn leven Ouderling van Gods Gemeente e Voorburg, en laetst gewoond hebbende in 's Hage, ge- booren in ’s Hage 9 July 1698, en aldaer overleeden 6 Ja- nuary 1767. Hy komt voor als iemand die in zyne vroeg- fte Jeugd zeër ingetoogen opgevoed was} in Zone eerfte Jongelingfchap:, by gebrek van een gegronden en overtuig- Bep Godsdienst, min of meer overfloeg tot ene losbandige et E gemoedlyke levensbefchryving van Pobannes Was- t LUE 296 EEN WANDELAAR NAAR DEN HEMEL. ( levenswyze; tot dat'hy met zyn zeventiende jaer eenig n- denken over zynen ftaet begon te krygen, °t welk na ver- loop van etlyke jaren ten gevolge had, dat hy, byzondere lyk zedert zyn vier en twintigíle jaer, met lust een gezet- ter deugdzaem leven leidde; waer in hy , naer de volmaekte heid ftrevende, trapswyze vorderde. Geduurende het lae- tere gedeelte van zynen levensloop, voor al zedert het jaer 1740, Ichynt hy veel werks gemaekt te hebben, van ge- moedlyke bedenkingen op het papier te ftellen, waer toe voorkomende omftandigbeden hem nu en dan aenleíding ga- ven. Van deze asentekeningen word in dit: opftel van ’s Mans character gebruik gemaekt ; als behelzende bewyzen, ter ftavinge van 't geen zyn Levensbefchryver , van 's Mans inwendige gemoedsgeftalte, en de daer uit volgetide werk- zaemheden, ten opzichte van God , den Naesten en zich zelven, ten voorbeelde en ter aenfpooringe van anderen, in dit Gefchrift vermeld. — Men heeft natuurlyk in een Stukje van dien aert, niet zo zeer beredeneerde, als wel hartstogtlyke voorftellingem te: verwachter; nadien in de meeste gevallen niet zo zeer het Verftand als wel het Hart fpreekt. En hy, die dit Gefchrift met. dat denkbeeld in- ziet, en enigermate fmaek heeft in *t nagaen van foortge, lyke voorftellingen , zal, fchoon hy zich zelfs in alle dee- len niet naer *s Mans. denkwyze konne fchikken, hier en daer nog al etlyke ftichtende bedenkingen aentreffen , die hem behagen. Ook zal het aen gemoedlyke Lezers over 't algemeen genoegen konnen geven ; daer "er alleszins in doorítraelt, dat "^s Mans Godsdienst zich niet bepaelde tot het uiterlyke, maer boven al beftond in een Geloof door de Liefde werkende: en dat hy, hoe overtuigd van zyne verdorvenheid en onmacht , echter niet twyfelde , om Gods genadegaven met alle naerftigheid ter vorderinge in Heilig- making te gebruiken. | x Saamenfpraak over den waaren Aart der Sacramenten. Met eene Voorreden , bebelzende een kort Antwoord op den Brief . van den Herwaarden peirrers Predikant te Amfterdan, en eene Af weering der befchuldiping , tegen den Autbeur if- gebragt, van de Eerwaarde Heeren APPELIUS €R,KBESLER 5 Predikanten te Zuidbroek en Amfterdam , daar H. yJANSSONWS Predikant te Veendam. Te Gron. by N.. Veenkamp en A. Groenewolt 1770. Bebalven bet Voorwerk 426 blada, in 800, 7 Y, die het gevoelen van den Eerwaerden Jansfonius, over het Avondmael, en de zulken: die recht hebben op s. "oo rgo cu de. 0717 xq. ree an nn a wëlle, vm, H, JANSSONIUS SAMENSPRAAK: 297 m het te gebruiken, tot nog niet^mogten verltaen , en 'er elang in ftellen, om dit gefchil nog verder na te fpooren, konnen dit Gefchrift ten dien einde met voordeel doorbla- deren; alzo hy de verkeerde verdenkingen in de Voorreden bondig afweert, en °t Stuk zelve, zo als hy *t begrypt , in de daer aen volgende Samenfpraken , duidelyk ontvouwt. Zyn Eerwaerde betuigt hier mede de pen neder te leggen, in hoope van niet genoodzaekt te worden, om dezelve over dit onderwerp weder op te vátten; en "t is te wen- fchen, dat hier mede een einde gemaekt moge worden aen ten gefchil, over ene Gadsdienftige plechtigheid, welker niets dan liefde ademt; en echter dus ver een onderwerp van twisting geweest is, dat méer ergernis dar ftichting gebaerd heeft, | Brief aan den Hoog - Eerwaarden Hoog - Geleerden Heere e,. BONNET Profesfar in de Godgeleerdheid te Utrecbt: door „H. GOODRICKE. Te Leiden by L Je Mair en te Groniggen by J. Bolt 177a.. Bebalven. bet Foarberigt 8o. bladzyden in ‚groot octavo, doc MENU Brief aan den Weledelen Heere n. GOODRICKE , door c. BON- NeT, Profesfor in de God dbeid. Te Utrecht by de Wede ‚ van Poolfum en A. van Paddenburg 1770. In groot oëlguo ` 12 biadzyden. f M HE twistgeding tusfcher de Heeren Bonnet en Gopd- rické verdient zò veel aenmerking, dat de Verza- inelaers der deswegens gewisfelde Schriften ook deze Brie- ven by de overige Papieren dienen te voegen, íclioon ze ‘er niet veel byzonders aen hebben. Ze behelzen naemlyk niets dat het wezenlyke der zake betreft, en loopen ter Wederzyde inzonderheid uit, óp verwytingen, dat men het bepaelde verfchil niet in "t oog houd. —— De Heer Goodricke. befchuldigt den Hoogleeraer op ene vry fterke Wyze van zich, in *t behandelen van dit onderwerp , niet te gedragen, als men van éen eerlyk Man en.befcheiden Christen zou mogen verwachten. ‘Tevens geeft hy te ken- nen, dat hy, deze aentnerkingeri over 's Hoogleeraers han- delwyze met hem voor af gezonden hebbende, zich in een volgend Stukje zal verledigen , om deszelfs Gefchrift on- derfcheidenlyk te wederleggen ; ten einde dit Letter-gefchil Voorts op ene befcheiden wyze af te handelen; 20, zyn oog- r 698 BRIEVEN VAN H. GOODRICKE ÉN C, BONNET: Hoog - Eerwaerde kan goedvinden insgelyks dien Weg in tè flaen, welke ftrekken kan tot het bevorderen der belanger van Waerheid en Liefde, en niet die vin ene Factie, —— De Hoogleeraer beantwoord dezen fcherpen brief net zache te woorden , laet de verwytingen voorbygaen , maékt gene byzondere aenmerkingen over het voorgeftelde, en bepaelé zich alleen, om den Heer Goodricke, dien hy oordeelt tè ver afgeweken te zyn, binnen de palen van hun verfchil té. beperken. plichting, om zich verder met hem in te laten. — Zo dit twistgeding hier mede niet afloope , dat ligtlyk zou kuna nen gebeuren, uit hoofde dat men van de ene ert de ans dere zyde het vereischte Mits niet in acht genoten oor deelt, is °t te wenfchen,-dat de Heer Goodrich) de zaek der Gematigden op een gemdtigder wyze verdeedige’, dati hy dezen Brief gefchreven heeft3 te meer, daer de Hoog- Jeeraer toont, dat hy in ftaet 1s, om zachte woorden tegen ene fcherpe.taelteftellen. ` DEED \ Brieven van Dr. 6. W. ALBERTI, Predikant te Tunderen en Worenberge , over den tegenwoordigen toeflarid Gs den Gods- dienst en de Weetenfchbappen in Grootbrittgnien, Uit bet Hoogduitsch vertaald. Vierde Deel. Te Utfecbt by A. vi Paddenburg fzog. Bebalwen de Voorreden gog bladzgden in groot olav © . , d Et de afgifte van dit Wierde Deet zit. me bet dor | dezer Brieven van, den oplettetiden ` Air, dit zich: veel moeite gegeven dieeft om het merkaväerdigtfe rakende den.tegenwoordigen toeftand van den Godsdieu: en de Wetenfclippen, in Grootbrittanie , naeüwkeurig s de te llaen, en zyne deswegens getmackte aenmerkinged g door openbaren druk, der Waereld mede te deelen; di dezelven ook vry gunftig ontvangen heeft, Dit laerfte Stu nu is niet minder gefchikt dan °t voorgaende om den Lezet genoegen te geven; dewyl het by de reedsgeifielden nog enige byzonderheden voegt, die der opmerkinge waerdig zyn. TG de eeríte plaetfe komt ons hier voor éen breedvod- A A ' C, We ALBERTI BRIEVEN. 569 verflag van de gefchiedenis der Puriteinen, die in de Historie van Grootbrittanie boven al opmerking verdient ; voornaemlyk daer ze ten gevolge gehad heeft ene nog duu- rende fcheuring in de Engelfche Kerk. Men vond, gelyk ` onze Autheur verhaelt , *in ’t midden der zestiende eeu- we, enige Perfoonen, die ingenomen waren met de wyze. van Hervorming , welke in Zwitferland en elders ftand gen grepen had; volgens welke men de Kerk trachtte te zuive- ` ren van alles wat naer bygeloovigheid zweemde , om de Kerklyke inrichtingen alleen naer de H. Schrift te fchikken. Dit denkbeeld beantwoordde niet aen 't oogmerk , dat men zich tot nog in Engeland had voorgefteld ; daer men, ten aenzien der Kerklyke inrichtingen , alleen bedoelde, in zo verre van de Roomíche Kerk af te wyken, als men be- reep dat deze afgeweken was van de gebruiken en fchike ingen, die al vroeg in dé eerfte Kerk ftand gegrepen had- den, en: gevoeglyk ftand konden houden. Het gevoelen dezer Zuiveraers der Kerke fcheen, hoewel niet zonder te- genftand, in 't eerst enig veld te winnen; maer onder de regering van Koningin Elizabetb verlooren deszelfs Voorftan- ders bykans alle gegronde hoop, van verder te zullen fla- gen; dewyl die Vorftin de tegengeftelde party krachtdadig onderfteunde, het oude gebruik der Kerke ftaetlyk deed handhaven, en zelfs door ene Ae bepaelde, dat iemand in ene boete van twaelf pence verviel, wanneer hy , zonder gewichtige reden, op Zondag , den openbaren Godsdienst der Engelfche Kerke verzuimde, Ook werden wel dra alle de zodanigen , die zwarigheid maekten van zich daer mede te conformeren, van hunne bedieningen afgezet; waer op eerlang ene ganfche fcheuring volgde, die ene reeks van bitterheden te wegen bragt; waer onder de Puriteinen , die nu eens heimelyk , dan meer openbaer, hunne zaek ftaen de hielden, zeer veel leden. Dit duurde genoegzaem, hoe;. wel met tusfchenkomende verzachtingen, tot op het jaer 16405 toen de zaken een gunftiger keer, ten voordeele der Puriteinen , namen: doch de ftrelende vooruitzichten dier Party waren ver van beftendig ; dewyl ze al in den jare 166r geheel verydeld werden; en *t liep aen tot in *t jaer 1689, eer deze aenhang zich verzekerd kon houden, van °t ge- not der vryheid hunnes gewetens; terwyl hunne Tegen- ftanders de heerfchende zyde behielden, gelyk ze nog he- den doen. Ook zyn alle poogingen van vroeger en later tyd, om ene vereniging de» Presbyteriaen/cbe en Bisfcbop- ` lyke Partyen, gelyk ze gewoonlyk genoemd worden „tee tand $00 | | s. W. ALBERTI ftand te brengen, fteeds vruchtloos afgeloopen. , De Dis- ` fentierenden of Noncor:nisten , met welken naem. alle de Ens gelfche. Proteftanten benoemd worden, die van de zoge- naemde Hooge Kerk verfchillen , genieten echter thans ene volkomen vryheid van geweten; doch ze blyven van alle waereldlyke bedieningen uitgeflooten ; °t welk geen gė- ring aendeel heeft in de fteeds, duurende verbittering , wel- ' ke nu eens meer, dan eens minder doorftraelt , tusfchen de wederzydfche partyen e, voor al tus(chen de Presbyteria- nen, de aenzienlykíle party onder de Disfenters , en de Bis- fchoplyken. Ondertusfchen gaet derzelver hoofdzaeklyk ver- fchil, voor 't overige, niet Zo zeer over het Leerftuklyke, als wel over de inrichting en het beftier der. Kerke , mits- gaders over het plechtige van den uiterlyken Godsdienst; waer omtrent de Disfchoplyken zich meerendeels fchikken, naer het voorbeeld der Kerke in de vierde of,vyfde eeuw y toen de Kerk, gelyk ze fpreken, vry was; terwyl de Pres« byterianen aendringen op de afwering van alles, wat niet in de Heilige Schrift, en de allereeríle inrichtinge der Ker- ke gegrond is. —. Dot ». Op dit breedvoerig verílag van de gefchiedenis der Pu- riteinen, volgt een byzonderer bericht van de daer onder hoorende Brownisten, Independenten en de Presbyterianen 3 als mede van de Schotfche Kerk , (die meerendeels inge- richt is, naer de leerwyze van Calvin ea de Geneeffcbe Kerkorde;) mitsgaders ene korte ontvouwing van den ftaet der Univerfiteiten in Schotland. Wyders leidt de Eer- waerde Alberti ons ops tot het nagaen van de gefchiede- nis der Baptisten, zedert hunne komst in Eogeland tot op den tegenwoordigen. tyd. Ínzonderheid leert men uit dit bericht, dat men deze Geziudheid niet áls. Na de befchouwing dezer Godsdienftige Gezindheden , die men bepaeldlyk als inlandíchen kan aanzien , wend onze Autheur het oog op anderen „en befchryft ons den toeftand der Euangelifche Lutberanen , Holland/cbe „ Duit/cbe en Franfche Gereformeerden in Engeland ; by welke gelegenheid hy het volgende rakende onze Landsgenooten ten dezen opzichte meld. ,, De Holland/cbe Gereformeerden , die zig in Engeland ophouden, hebben hunne Godsdienftige ver- gaaderinge op twee plaatzen, in St. James, en in Auftin Friars. De gemeinte, welke in de Hofkapel vergaadert , was in mynen tyd, [omtrent het jaar 1746 ,] ruim twintig in getal, en van welke meer dan eens maar vier, of zes, des Zondags opkwaamen. De Holland/che Afgezant woont hier zomtyds ook den Godsdienst by. De Godsdienst is hier volgens de Engelfche Liturgie ingericht, ("t geen ins- gelyks, naar ene Hoogduitfche overzetting plaats. heeft in die Euangelifche Lutberfcbe Vergadering, welke in hunne, Hof kapel in St, James byeenkomt,) welke ten dien einde in de Holland/cbe taal overgezet is. En om dat er maar een Pre- dikant in deeze gemeinte is, zoo moet dezelve by de uit- deeling van het Heilige Avondmaal zig zelven het eerfte geeven. De andere Hollandfche gemeinte in de Stad (city) is ongelyk grooter,en tot dezelve behooren kooplieden en zeelieden ‘van deeze natie. Zy heeft eene groote Kerk in Auftin Friars, welke reeds in het jaar 1550 aan de Hollans ders is ingeruimd geworden. Fobn a Lasco kwam met eeni- ge vluchtelingen , in dit zelfde jaar, in Engeland, en vere - kreeg gemelde Kerk van Koning Edward VI. Hy ging : weeder wech, toen de Koningin Maria op den Troon. kwam , en toen Hy in het jaar 1560. weeder naar Engeland te rug keerde , wierd Hem van de Koningin Elizabeth deeze Kerk weeder gegeeven , met eene volkoomene vryheid van Godsdienst , naa dat Hv den toenmaaligen Bisfchop van London , Gríndàl , tot Superintendant vau zyne gemeinte aangenoomen. hadde, Het is bekend, dat in deeze Kerk eene treffelyke Alibliotbeek is, welker voornaamfte fieraad de fraaie handfchriften van de Reformatie Eeuw zyn; welke zig thans de beroemde Heer D. Gerdefius te Groningen ten nutte maakt. Dewyl deeze Kerk in de Stad, dat is in de Jurisdictie van den Lord. Major, ftaat , zoo-is de gemeinte verpligt, naa gedaane verkiezing, aan den nieuw verkoo- renen Lord Major twee Gedeputeerden te zenden , welke IV. DEEL. N. LETT. NO. 7. V ‚ door 404 C. W. ALBERTI door het compliment van gelukwenfching en verzoeken vam zyne geneegenheid, hunne burgerlyke onderwerping aan. Hem betoonen, Deeze gemeinte heeft ook in Moorfields een Armen-huis van fes en twintig kameren ”. By dit bee richt voegt zyn Eerwaerde nog een kort woord van de Godsdienstoefening der Denen, Zweden en Rusfen , en deelt by die gelegenheid ook mede, het affchrift van een Brief, van den Patriarch van Alexandrie , in "t jaer 1712 aen Ko- ninginne /fna gezonden, waer in hy die Vorftin fmeekt , om hare weldadigheid uit te ftrekken, ter onderfteuninge van zynen Patriarchalen Zetel, welke tot de diepfte armoe- de vervallen was. _ Voorts ontmoet men nog in dit Deel ene beknopte onte vouwing van de gefchiedenis der Roomsch Catbolyken en Fooden in Engeland; mitsgaders een bericht van de Schoo- len, Geleerde Gezel/cbappen en Bibliotbeken in London; als mede van het Parlement, de Znns en Geestlyke Gericbtboven aldaer ; waer by nog komt ene befchryving , zo van de inrichting der Stad London en Westminfter, als van de Ko- ninglyke Gericbten , en enige Oudbeden euz. in Grootbrit- tanie. Onder dit laetíte artykel vinden wy ene aenmerking over de onderaerdíche bosíchen, die enigermate ftrekt ter ftavinge van 't gevoelen, dat de Turfftoffe grootlyks uit verrotte plantgewasfen beftaet ; waerom wy dezelve te eer- der nog zullen overnemen. ,, De onderaard(íche bosfchen, zegt onze Autheur, welke in Engeland gevonden worden, en die eenigen , doch ten onrechte, voor bewyzen van ee« nen algemeenen Zondvloed opgeeven, reekent men mede van de Romein/cbe tyden. By voorbeeld , omtrent Lancaster heeft men noch maar weinig jaaren geleeden onder den turf een meenigte boomen ontdekt ‚welke, om dat ‘dezelve afgehouwen waaren, genoegzaam aantoonden , dat ze met menfchen handen waaren ter needer geveld geworden. Want Engeland was ten tyde der Romeinen vol bosfchen , en dee wyl de oude Britten in deeze hunne fchuilplaatzen hadden, wierden dikwils geheele Legioenen Romeinen gelast, om zo een bosch om verre te hakken; en om dat "er niemand geweest zy , die de afgehouwene boomen hebbe geruimd y zyn dezelve eindelyk in de grond gezonken en overdekt geworden. Ik herinnere my geleezen te hebben, dat men ook'elders onder de turf boomen gevonden heeft, en zal by deeze geleegenheid uit de Britijche Magazine (*) het vol- (*) 1749 Bladz. 430. ^. BRIEVEN: ` 303 volgende te berde brengen. Aldaar word van zeeker Scof verhaald , dat hy in zyne jeugd eenen berg aan de zeekust, die vol hout ftond , doch dat in eenen flegten (taat was , gezien hadde. Maar als hy vyftien jaaren daar naa dien zelfden weg reisde, heeft hy ter deezer plaats geenen eeni- gen booi meer gezien , nog konnen vinden , waar heen die van den wind gevoerd waaren. Dat zette hem aan om den berg wat verder op te klimmen, en toen hy op eene met mosch bedekte vlakte was gekoomen, begon het aardryk onder hem te zinken; des heeft hy op zeekere plaats de aarde afgeftooten, waarop hy de daar liggende boomen ontdekte, Hy merkte daar by aan, dat, dewyl het water van den top des bergs op de vlakte nederviel, en daar ter plaatze eenigen tyd ftaan bleef, het zelve aan den moscli ‘meer voedzel gaf; en deeZe daar door groover en fterker wordende, na verloop van eenige jaaren tot turf zeer wel gebruikt zoüde konnen worden. Want de turf groei weeder aan, wanneer hy aan zulke plaatzen is, van waar niet zoo fchielyk het water weeder afloopt, doch waar op het ook niet beftendig (aan blyft” Eindelyk is'er nog ten flot den dit Werk gehecht eer drieërlei Aenhanzzel „ behelzende de wyze , op welke het Sacrament des Doops by de Engelfche Presbyterianen en In- . dependenten bediend word; benevens twee Geloofsbelyde- nisfen der Baptisten, zo van hun, die de byzondere , als van hun, die de algemene Genade voorftaen; waer uit men de verfchillende leerwyze der zogenoemde Particular en Genes ral Baptisten, duidlyk kan leeren kennen: B. A. D. TISSOT Societ. Reg. Londin. Acad. Medic. Phyf, Bafil. &? Societ. Oecon. Bern. Soc. Epiftole Medico- practice aucto Gë emendate. Laufanne , apud Franc. Grasfet €} Soc. 1770. Brieven de beoefenende Geneeskunde rakendé , door S. A. D. TISSOT, in Duodec. 522. bladz. , Eeze Brieven van den Schryver met veel vermeerdes ring en verbetering op nieuw uitgegeeven , zyn hief door van te meer aanbelang voor Geneeskundigen gewor- den. De Schrandere en Geleerde TissoT zich in deezen voorgefteld hebbende eenige byzondere ziekten met, aan- dagt na te gáan, om dezelven in haaren aart, zo veel mo- gelyk is, te ontdekken , de valfche denkbeelden, welker ommigen 'er aan gehegt hebben, van af te ttekken , en de. ae ^ i 304 S. A. De TISSOT beste geneeswyze op reden en ervaarenheid gegrond aan te wyzen , en de verkeerde behandeling van anderen te vertoonen; kan men van eenen Schryver, wiens kundig- beid en oordeel in de geneeskundige wereld reeds bekend i$, niet nalaaten te verwagten 'er iet van aanbelang en nut inte zullen vinden. De doorbladering van dit Werk zal dit ook voor alle opmerkenden bevestigen. In den eerften van deeze Brieven vindt men eenige aanmerkingen over de Bloedloo- zingen door Draaking, Afgang en daaglykfche Neusbloe- dingen. In den tweeden over de Kinder- Pokjes , Beroerte en Waterzugt. Vervolgens eenige Waarneemingen van het Kolyk uit Lood-ftoffen ; over de Inentinge der Pokjes; en eindelyk over de vergiftigende eigenfchap van kwaalyk ge- groeide Rogge. ` , In den eerften Brief, om nog. wat byzonderder van den inhoud van dit Werk te fpreeken, gerigt aan den Deroem- den ZIMMERMAN, Archiater van zyn Brittanifche Koning- lyke Majefteit , geeft de Heer T1ssoT verfcheide Waarnee- mingen van gemelde Bloedloozingen , ongelukkig geein- digd en van den dood gevolgd , of tot geneezing gekomen ; en onderzoekt dan of de Bloedbraaking en Bloedafgang - van alle Schryvers met den naam van Zwarte Ziekte be- fchreeven zy. De Kolykpynen welken deeze ziekte vere zellen zyn dezelfde als van die welke zy Ambeijen - Kolyk genoemd hebben , waarom veele zich by het laatfte gehou- den, of de Ziekte enkelyk Dloedioozing genoemd hebben. Alle Bloedbraaking of Bloedafgang maakt niet de Zwarte. Ziekte, maar eenige byzondere toevallen welken "er mede verzeld gaan, door HOFFMAN wel opgegeeven 5 als opfpan- ning vau den boven-buik , benaauwdheid , beklemdheid , voor ’t hart, opftopping van afgang, waar op zwarte braa- king volgt, met zuure , galagtige en zwarte ftoffe door den afgang , bedorven eetlust, verval van kragten, pyn in de maag , flaauwte en dikwils hier by heftige Kolykpynen. Hier door wordt dan de Zwarte Ziekte (Morbus Niger HIPPOCRATIS) van gemeene Bloedbraaking en Afgang on- derfcheiden. Vervolgens gaat de Schryver over tot aanwy- zing der oorzaaken waar uit deeze Ziekte kan ontftaan , en door Waarneemingen bevonden wordt te ontítaan. Hy brengt hiertoe het doorflikken van een deel bloed by eene Neusbloeding , welk bloed met pyn in den buik door zwarte braaking en afgang wederom geloosd werdt, Bloed uit een Slagaderfpat , op den Slokbuis gelegen en. daar opengebórften, in de maag gevallen, en een’ andere van | e \ GENEESKUNDIGE BRIEVEN. ' 3805 de Maag- flagader aan de maag verknogt. Zwaarmoedig- heid is een vry gemeene oorzaak , zo ook andere hartstog- ten, vreeze, enz. zwaare pogingen van eenige leden des lichaams; prang en ongewoone drukking of kneuzing der ingewanden ; fterk aangrypende geneesmiddelen , welken eenige bloedvaten kwetzen en openen; eetregel van fcher- pe of zuure dingen , vergiften , zweeringen der darmen. welken bloeden kunnen , doorbooring van de zelfítandig- heid der ingewanden door wormen. NE De meesten van deeze tot nog toe gemelde ziekten , zegt de Heer TissoT , zou mer evenwel als onegten kon- nen aanmerken; en hy gaat over tot zodanige oorzaaken welken indedaad een’ oppropping der vaten of de bedekte Zwarte Ziekte voortbrengen, hoedanige zyn tusíchenpoo- zende koortzen, waar door de weeke vaten der ingewan- - den, geduurende de hette der koortzen , dikwils zeer uit- erekt worden en hunne kragt van wederinkrimping vere iezen 5 en nog meer het achterblyven der maandítonden, uit ziekte of ouderdom. Ook kunnen de vaten van den darmbuis opgepropt worden zonder bloedloozing, en dus de bedekte Zwarte Ziekte , met alle haare toevallen veroore zaakt worden , ‘terwyl geen bloed , dan na verloop van langen tyd, "uitberst. Zy kan ook ontftaan uit een gebrek. der vatem zelve zonder ophouding van gewoone ontlastin- gen. Opftopping der ambeijen is ook een vry gemeene - oorzaak. Het misbruik van wyn , waar door de verteerkragt verlooren, de vaten zo worden uitgezet datze hunne zae mentrekkende kragt kwyt raaken. Alle deeze oorzaaken worden door waarneemingen van den Schryver zelve of van anderen geftaafd, Hier op keert hy weder tot de be- paaling hoe ver deeze Ziekte met de befchryving der Zwar- te Ziekte van HIPPOCRATES kan over een gebragt worden. 