VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Hoed gelykt; dit is een der fterkfte en doordringendfte ver- giften. Vier of vyf treeden rondom die plant, wier veny- nige uitwaasfemingen de Beesten op dien afftand zeer wel gewaar worden, blyft al het gras onaangeroerd. De Bloem is van een zeer fchoone donker blaauwe kleur. Boven uit die blaauwe Bloemen fteeken eenige draadjes, waar aan gee- le bloempjes zitten, uit, welke ten opzigte van de uitwen- dige gedaante gelyk aan de blaauwe zyn, maar egter voor tegengif tegen het vergif van deze dienen. Dit belet niet y dat zy mede vergiftig zyn, en wel zodanig , dat ’er geen tee gengif tegen deze geele bekend zy. Ook zyn ‘er met witte bloempjes op de blaauwe, maar dit is zeer zeldzaam. Het vergif dier laatíte is nog het allergevaarlykst. Het is eeni- ge jaaren geleden, dat een Jongman eene dezer Bloemen in’ zyn hand aam, en ’er den Berg mede afging, om zig naar eene dans-party van jonge lieden te begeeven; toen hy digt by °t huis was , daar hy wezen moest, gevoelde hy zy a 213 `” ŠESCHRYVING Hand doof worden, en wierp de bloemen weg. Hy danstd vervolgens eenigen tyd met een jonge Dogter; en, gelyk men, in dit foort van danfen , elkanderen fteeds by de hand houdt, deelde hy, verhit door het danfėn, het vergif aan żyn meisje, door het enkel aanraken, mede, èn zy ftier- ven ’er beide, den zelfden avond , van. Iemand anders beet Onvoorzigtig even in de wortels, en‘ zyn hoofd was een uur daarna afgryslyk gezwollen. Nog moeten wy van Brundlen aanmerken, dat men hier digt by het Meirtje heeft , daar in verfcheide boeken van gefprooken wordt, en waar in men meent, dat Pilatus ver. dronken:is. Men vertelt ‘er meer gekheden van. Het is genoeg zegt men, dat men ’er een fteen in werpt, om een bnweder te verwekken. Zo veel is ‘er egter van dit verdigt: zel, dat de meefte onweders die men hièr heeft, uit dit Meirtje opkoomen. Zy neemen allereerst hun aanvang uit een klein wolkje, van grootte als de bol van een hoed. Dit wolkje zet zig tegen de naast by gelege Rots, welke zeer hoog boven ’t water uitfteekt. Als het zelve opwaards klimt, en zig tot boven de Rots verheft, hèt geen zelden gebeurt, zo verdwynt het onweder, naar doorgaands blyít het ’er vast tegen zitten, en wordt oogenfchynlyk grooter: naarmaate het in omtrek vermeerdert, zakt het laager, ver- Andert eindelyk in eene dikke zwarte Wolk, en barst in ys- felyken Donder en Blikfem uit. Zy die als dan boven op den Berg zyn, zien het onweder onder hunne voeten „maar zy zyn ‘er daarom niet meer voor beveiligd, dewyl de Don- der, door eene byzondere beweeging, die mogelyk hier al- leen plaats heeft, zo wel opwaards, alsnaar beneden werkt. Menfchen of Beesten hebben als dan geene andere toevlugt, dan zig in de holen en gaten der Ratfen te bergen; hier flaat de Donder nooit in, wegens het geftadig geblaas van wind, die ‘er uit koomt, of de geduurige drang van lugt, waar- door de Donder gekeerd en buiten gehouden wordt. Dit Meirtje is zo diep, dat men ’er nog geen grond van heeft kunnen peilen, Het is maar agtendertig voeten in den omtrek. Deszelfs gedaante is langwerpig, en het is 20 fmal , dat men °t overfpringen kan. Het water is zwartag- tig en zeer ftil en vlak, zo dat zy, welke ’er van fpreeken als een draeykolk „ die onophoudelyk woelt en borrelt, het Waarfchynlyk nooit gezien zullen hebben, Ook is het onwaar- ágtig , dat het op deñ top des Bergs legt: Het is midden in een bosch van masthoômen , en de hoogfte top dier boomen is nog wel vier of vyf hònderd voeten beneden den’ top. 5 e. N- VAN DEN PILATUS BERG. 3943 Onmiddelyk boven Brundlen, op eene verhevenheid van omtrent zes honderd voeten, ziet menin het'‘midden van de Rots, die buitenwaards over Brundlen overhangt, en uit - eene zwartagtigen fteen beftaat, den ingang van een hol, het welk door een ftandbeeld , dat pomiNicus heet, fchynt bewaard te worden. Dit Beeld is van witten fteen, en naar gis dertig voeten hoog. Men ziet ‘er duidelyk de gedaante vaneen Man, die met zyn elboog op een tafel leunt, en met de beenen over elkanderen zit, en, gelyk ik zeide, den ingang van het hol fchynt te bewaaren. | ` Men heeft vergeefsch getragt, om by dit Beeld te koo- men.. Een zeker HUEBER, zeer beroemd hier te Lande door de wegen , welke hy heeft weeten te maaken, van be- neden af, tot aan Brundlen en elders, en door het nood- lottig toeval, °t welk zyne nieuwsgierigheid met zyn leven afbrak, heeft dit tot zyn nadeel vrugtloos bezogt. Derhalven liet hy zig weder ophaalen, eneen vry lang haak- je mede neemende, terftond weêr neêr zakken, met inzigt 5 om, als hy vlak tegen over dit Hol en het daar by zittend Beeld was, zyn haakje ergens tusfchen een fteen teflaan „en zig dus aan te haalen, maar terwyl hy hier aan zyn touw, hing te draeijen „en zyn haakje niet wel vast konde krygen, draeide het touw eindelyk los, en brak ftukken. Dus viel hy op de klippen en punten neder, en wierdt zelve aan flar- den gefcheurd. Deze eenige kundigheid hadt men onder- tusfchen van zyn eerften togt gekreegen, dat hy verzeker- de, dat ‘het Beeld , °t geen hy toen reeds tamelyk van naby zag, veel te fraey was, om door de natuur alleen gemaakt te zyn, kt ’er de-konst ongetwyffeld deel in moest hebben. Verftandige Lieden denken , dat dit Beeld niet anders is, dan een witte fteen, welke daar natuurlyk aan den ingang van dit zwarte hol altoos geweest is, paar alle waarfchyn- Ii, DEEL. MENGELW. NO. 7. V, lyka \ 14k BESCHKYVING Iykheid van zelve eenige ruwe gelykenis met een zittend ensch gehad zal hebben, en door de Romeinen verder uit liefhebbery wat behakt en gefatfoeneerd zyn, om die gely- kenis te voltooijen. Men kan ’er thans volftrektelyk niet bykoomen, maar gelyk de ondervinding leert „dat de grond, van jaar tot jaar , uitvalt, zo: mag men met rede vermoeden, dat de berg te dier tyd, wel verre van zo fcherp en loodregt netrgsande, gelyk thans, te wezen, van onderen op, of aan den kant van Brundlen , flegts met een zagte fchuinte, of doceerende tot aan dit Beeld toe hebbe opgeloopen. De kruinen „ daar Brundlen tusíchen legt, zyn Vider-Veld of Rams-Veld, en Gamseh- Mattli, of Geitesweide. Het is onmoogelyk van den een naar den anderen te gaan. Men kan op den eerften vry gemaklyk koomen, maar om den an- deren te beklimmen, moet men een rots van omtrent zes- tig voeten hoog opklauteren , welke de rand van een der diepfte fteiltens uitmaakt; dit is egter de gemeenfte weg, dien men in ’t overtrekken van dezen berg neemt. Aan de regter zyde van Brundlen is de Ober- Alp „ of Hoog- kop, welke zestig koeijen voedt. De grond is ’er vry plat, en zeer moerasfig door de overftroomingen van het kleine Meirtje. Dit is de beste Boeren -plaats van den geheelen Berg. Voor den jaare 1735. waren Brundlen, en de Ober-Alp ten dienfte der geenen’, die ’er het eerst bezit van wilden nee- men, om dat het byna onmogelyk was , om de Koebeesten derwaards te doen klauteren „maar federt dat de wegen ver- beterd zyn, Zyn de zaaken, ten dezen opzigte, gansch van gedaante veranderd. De oude weg van den Ober-dAip is nog in wezen, hy is met een foort van fmalle trapjes, ter hoogte van zes hon- derd voeten, in de Rots uitgehouwen. Twee Menfíchen, die “er malkanderen ontmoeten, hebben veel werk, om ’er den anderen wegens de fmglte van den doortogt, voorby te Komen; en des te meer, om dat deze zogenaamde weg zo fteil opwaards loopt, dat hy, die naar boven klimt, als hy regt om hoog in de lugt kykt, de helft der voet- of {choen- zoolen, van hem, die afklimt, zien kan. De gewoonte en behendigheid moeten zeer veel vermo- en; het is anders onbegrypelyk, hoe Meníchen zulk een oortogt gebruiken kunnen ; maar nog onbegfpelyker, hoe men Koeyen denzelven kan doen gebruiken; dit heet egter de gebaande weg, en een Boer gaat denzelven, met | ie VAN DEN PILATUS BERG. 245 drie Kaazen, welke te faamen ten minften honderd en der- tig ponden weegen, op het hoofd, zonder vallen af. Sedert den jaare 1735, dat Hueber den weg naar Brundlen ` dus verbeterd heeft, zyn de Landen dier twee Boerderyen zelfs zeer duur geworden. De Ober- Alp wordt beftreeken door een punt van der Gnap- flein, of Schuddefteen. Deze fteen, welke boven op den to is, fteekt een weinig buiten de Rots uit, en íchynt te zul- len vallen; maar als men deszelfs legging naauwkeuriger be=-. fchouwt , blykt dit onmogelyk te zyn, ten zy het door ee- ne hevige Aard-beeving veroorzaakt wierde. Als men de ftoutheid heeft, van ‘er zig op neêr te leggen, en ‘er zyn hoofd even buiten te fteeken , zo fchudt hy zo wonderbaar- lyk, dat het fchynt, als of men met denzelven nedertuie melt, en zig dus leggende, naauwelyks anders overreeden kan. In 1744. hieldt hy eensklaps op van fchudden; men was lang, zonder ‘er de rede van te bevroeden; maar in 1750. nam men eindelyk toevallig waar „dat die verandering door een klein fteentje, dat in een fpleet gevallen was , ver- oorzaakt wierdt. Zeker man nam een langen ftok of. roede en bondt een grooten hamer aan het eind, waarmede hy te- gen dit fteentje flaande, het zelve uit die reet deedt uit- pringen 5 dus kreeg de ‘groote fteen zyne oude flingerbe- weeging weder. Tusfchen dezen punt en het Vider-Feld, of Rams-Veld, vindt men de allerzeldzaamfte tevens en fchoonfte bloemen. Het {chynt als of de Natuur vermaak gefchept heeft, om ze in de allerongenaakbaarfte plaatfen niet alleen te zetten, maar ze zelfs zohder aarde te laaten groeijen ‚ dewyl veele derzelver op de barre rots {chynen te aan, en daar in of op te wortelen. Aan de Linker zyde van Brundlen is de groote Boerdery van CASTELEN; daar wierden in 1738. honderd en tagtig Koeyen op gehouden. Maar in 1739; ftortte deze plaats, met een gedeelte van het Vee, in; al het Land of de Aarde gleedt van de Rots af, en ter zelfder tyd een groote brok van de Rots des Koepel-Hoorns los geraakt zynde, verbrye . zelde zig in duizenden van ftukken „en overdekte verder den afgegleeden grond. . Sedert den jaare 1744. egter is’er door den wind weder veel aarde opgebragt, en hebben zig hier en daar weder groene plekken beginnen te vertoonen. Maar fints dat die grond onbeteeld legt, heeft men den weg der- waards ook verwaarloosd; zo dat men dikwils verdwaalt, als men denzelven zoeken wil, en zig ligtelyk in plaatfen verwart, daar het onmogelyk is om weder uit te Komen, Va | | en é -? 246 BESCHRYVING en daar men nog voorwaards gaan, nog agterwaards terug- ge trekken kan. , Daar is wel een weg van Brundlen naar Casteln, maar die is zeer gevaarlyk ; men moet alsdan een overtogt van byma honderd voeten breed, van eene roode aarde, die genoeg- zaam loodregt neĉrloopt, gebruiken, zo dat de grond on- der de voeten wykt en uitzakt; men moet om hier over te koomen zeer fchielyk neêr loopen, en zyne beenen geftadig. reppen, om niet te diep onder die roode afvallende aarde te raaken, of daar in te zakken, maar, met den eerften ruk, de andere zyde van dien doortogt, daar de grond vaster is, te winnen; als dit mislukte, of dat men in dien losfen „grond kwam te vallen, of het evenwigt kwyt te raaken , zo was men onherftelbaar verlooren. Ter oorzaak nu van dit groot gevaar gaan weinige Menfchen naar Castelen, fchoon dit de beste ftreek van den geheelen Pilatus Berg is voor eenen Liefhebber en Natuurkundigen, ten opzigte der ver- fteeningen, en de vrugtbaarfte voor de jagt. Het wild, dat hier valt, beftaat voornaamelyk in Knor- haanen of Hennen, Klip-Geiten, Ree-bokken, enz. Daar zyn vyf of zes Jaagers, die alles onder zig verdeelen, en de vrye kost hebben in alle hutjes, die zy aandoen; gelyk het wild, dat zy fchieten , doorgaans in de fteiltens nedervalt, zo hebben de Bewooners dezer ftreken altoos de getrouw- heid om het zelve den regten Eigenaaren te bezorgen > het geen dezen oneindig veel moeite en weg befpaart, dewyl zy anders om een Beest, dat zy twintig treeden van hen af gefchooten hebben, te bekoomen, een omweg van drie of vier mylen zouden moeten neemen. De winzugt, welke zelfs tot in dit eenzaam gebergte is doorgedrongen, doet menig cen Jager omkoomen , welke zig in de hitte zyner drift van fteiltens nedergeeft, daar hy naderhand niet we- der op kan koomen, en waar voor hy dus van honger en gebrek moet vergaan, of al klauterende in ftukken neder- valt. Zy neemen in zodanige gelegenheden hun toevlugt tot een middel, daar men van yst, en dat hen egter zeer dikwils gelukt. Zy fnyden zig met hun mes, keepen in handen en voeten, om, dezelve op de punten der Rotfen zettende, zig zo veel beter te houden. Daar koomt nog eene andere Natuurlyke oorzaak by, welke hen kragtig in het vasthouden en klimmen helpt. Het bloed namelyk, dat uit die wonden loopt, kleeft aan de fteenen, en ftolt daar aanftonds tegen, dit geeft hen eene onbedenkelyke vastigheid, in zo verre, dat als zy hunne handen en voeten van VAN.DEN PILATUS BERG 247 van de plaatfen daar zy dus op en tegen geplakt zitten, niet vaardig te rug trekken, zy hier, na verloop van weinig tyds, fe grootfte moeite des werelds mede hebben; maar zy haalen ze, zo ras mogelyk, al klauterende na zig, en, als zy eene hand, of voet los maaken, plakken zy die we- der eerst ter degen vast, eer zy de andere aanhaalen, of op- faan. Dus maken zy zig „inderdaad „ten koste van hun bloed, een uittogt uit deze fpelonken des doods. De Klip-Geiten voegen zig op de hoogfte enfteilfte plaat- fen met troepen faamen, ten getale van twaalf of vyftien. Zy zetten wagten op de punten, om in de laagte neêr te. Zien, of ’er onraad koomt. Als een Jager zodanig een {childwagt doodt, en dezelve op de plaats blyft leggen, zo neemen alle de andere Geiten eensklaps de vlugt; maar als hy *%t geluk heeft, dat het Dier voor over in de fteilte neder- tuimelt, zo volgen alle de andere ,meenende waarfchynlyk , dat hy derwaards vlugt, hem ylings na, en ftorten zig me- de van de fteilte neder, zommigen houden zig dan onder- weg met de hoornen vast, en ontfnappen het doodsgevaar; maar de meesten vallen verminkt, en met gebrooke pooten, hals of lendenen neder. S Als de Klip-Geit op plaatfen is, daar de Karabyn-fchoot hem niet kan bereiken, zo laat men fteenen op denzelven afrollen, om hem daar door te noodzaaken om van plaats te veranderen, en zommigen der Jaagers klimmen, langs een anderen weg, naar boven, terwyl andere beneden blyven, om het Dier dus tusfchen twee vuuren in te Zetten; veel- tyds wordt men het op die wyze magtig. Zo dit egter mis- lukt, ftreeft het op eene onbegrypelyke wyze weder naar boven. Het hangt zig aan zyne hoornen agterwaards, en, met den rug tegen de klippen gekeerd, aan de uitfteekende punten op, en weet dan fprongen van tien of twaalf voeten hoog agter uit te doen, dan koomt het op zyne voeten ne- der, als ’er grond is, om dezelve te zetten, maar die ont- breekende, gelyk vaak gebeurt, neemt hy wederom de uit- fteekende punten der fteenen waar ; en weet zig in dien ag- teruit-fprong daar andermaal met zyne hoorens aan te han- gen; daarop doet hy op nieuws een anderen en tweeden {prong of wip, op dezelfde wyze, als den eerften , en is ’er nog al geen grond voor handert, zo koogsikhy ten derden- maale met zyne hoornen op een uitfteek unt des klips’ neder, en hangt ’er zig aan, en doet.al wetter op dezelfde manier een derden wip agter uit en opwaards ; maar dan dient het Beest cindelyk grond te hebben , om ‘er met zyne v3 voe- nP ë am nnn nen o - . . - ~ 248 . BESCHRYVING ten op neêr te koomen; daar is geen voorbeeld ooit van ge- zien, dat zy dus het getal van drie fprongen te boven zyn gegaan, en een vierden hebben durven of kunnen waagen. Door de Boerdery van Castelen loopt een klein beekje sOULTZ geheeten. Het water daar van is wat brak, en zeer verfteenende; de Klip-Geiten houden ’er egter veel van, en verkiezen hier te gaan drinken; door dit middel worden: ‘er zeer veelen op de oevers van dit Riviertje gedood. De kruinen of Toppen , die Castelen omringen, zyn de Koepel-hoek, de Linten, en de Hoog-kop. Men kan van Cas- telen niet naar een dier kruinen koomen 3 ook kan men den Koepel-boek niet anders dan van de Geitenweide beklimmen. e Rots der Linten wordt dus genaamd, om dat dezelve zeer lang en fmal is, en zig met golfjes, op dezelfde wyze, als een lint dat los ontrold is,en daar ner wordt geworpen; vertoont. De geheele lengte van die Rots ondertusfchen is, als men ’er nader bykoomt, even als een vischgraat „ en zo fcherp als een mes,zo dat ‘er geene moogelykheid zy , oin dezelve langs te komen. De Hoog-kop is van eene omgekeerde gedaante. Deweg is ’er zeer moeielyk, en om daar te komen, moet men aan de andere zyde des Bergs het KERSEN-GAT voor by. Dit wordt zo genaamd, om dat het altoos vol kerfen-ffeenen is, die ’er door de Kraeijen gebragt worden. Dit gat is als een fchoorfteen-pyp, en loopt den Berg onder door, Als men *er van den kant van Castelen inkoomt, moet men nood- wendig met zyn tweën wezen, om elkanderen te helpen, Daar is aan den ingang eene hoogte van tien voeten, daar een Mensch alleen niet op kan komen. Een Mensch alleen daarenboven kan zig in het gat zelve niet op de been hou- den, het is zo wyd, dat hy de wanden aan wederzyden niet met Zyne handen kan beraaken ; en die wanden zyn za lad, en de weg loopt zo fteil neder, dat hy zig nietanders houden kan. Dus voegen zig twee, met de handen in el- kander en aan de andere zyde tegen de wanden drukkende naast malkander , of zo iemand genoodzaakt is, om den doortogt alleen te doen, laat hy zig op zyne billen neder- glyden, maar dan moet hy, om laag komende, vaardig; een punt van de Rots weeten aan te grypen, om zig op te hou- den, zonder voorzorg hy ongetwyffeld naar den een of anderen de fteilte zou nederftorten, en onhere ftelbaar verloofer zyn. Deze doortogt is zeer gevaarlyk, en wordt, fints dat de Boerdery van Castelen is ingeftort, byna niet anders, dan door de Jagers gebruikt. | De - 4 -e m.. —- -- i ima a Mm HAN DEN PILATUS BERG 249 De voorfte zyde van den Pilatus- Berg is zo feil, dat men daar niets anders, dan de eenige Boerdery van TREYEN op heeft, daar flegts vyf Koeijen op gehouden worden. Yder Koey heeft daarenboven een Mensch noodig, om ‘er op te pasfen, terwyl dezelve weiden, op dat zy niet van de {teil tens nedervallen , het welk, in weêrwil dier voorzorgen, nog dikwils gebeurt. Men geeft het geval van een Klip- Geit, die deze fteilte eens wist op te klauteren, bykans als een Wonderwerk op. De kruin van den Ezel is in ’t midden. Onder den Ezel is de bron van de STOF- of STUIF-VLOED, dus geheeten, om dat deszelfs watervallen zo hoog zyn, dat het water, eer het beneden komt, zig als fof, of fuivendevertoont. Men kan by de bron zelve niet komen, maar men kan meer ‚dan dertig voeten by den Ezel nederdaalen , en dan ziet men de- ze Bron een voet tien of twaalf onder zig, al kookende uit de Rots uitvloeijen. Deze doortogt is verfchriklyk, en om daar, tusfchen den Hoog-kop, en den Ezel door te komen, moet men onder een verwelf van eeuwigduurende fneeuw door. De opgang van den Eze) is vry goed, maar men beeft egter van angst, als men dien weg gebruikt; daar is een draey aan een punt van den top, waarvan men loodregt in de zogenaemde Zucerner zee, of het Lucerner meir neder- ziet, welk Meir den voet van dezen berg hier befproeit „en , van deze hoogte, eene zeer akelige vertooning maakt; dat elk ligtlyk zal bevroeden, als men hem zegt, dat de Ezel, veertien honderd en drie Toifes, dat is te Zeggen, agt dui- Zend, vier honderd, en agttjen voeten, boven °t waterpas van dat Meir, verheeven is. De kruin is wel zo ruim, dat er wel vyftig Menfíchen by elkander op.zouden kunnen ftaan, maar in weerwil van dien omtrek van land „of grond daar men zig op bevindt, zo wordt men dus alleen op zulk eene verbazende hoogte boven ’t vlakke land taande, met, zulk een fchrik en yzing bevangen, dat men ftaat te trillen, en zig in weêrwil van zig zelven verbeeldt, dat men zig op een roede of koord bevindt, waarop men zyne veiligheid al- leen in het evenwigt, dat men maakt, moet zoeken. Daar groeit een klein rood bloempje op dezen berg, dat.men el- - ders niet vindt, en ’t welk zeer fterk , maar te gelyk aange» naam van reuk is. Zy, welke deze hoogte gaan bezoeken, blyven nooit in gebreke van het te plukken, en mede te ne- men, om te toonen , dat zy ’er geweest Zyn. De andere zyde van den Pilatus- Berg is op verre na za teil niet, als de kant daar wy van gefprooken hebben. Men V4 vindt -em OO Å" 850 'BESCHRYVING vindt ‘er een weg, welke regt oploopt; van het Meir af. tot aat den voet van den Ezel toe. Dit is bygevolg de kortfte. Men heeft zes uuren werk om ’er op te koomen. Men klimt tot boven toe egter altoos tusfchen Bosfchen, en zeer gemaklyke Rotfen op, en men raakt op den Hoog- kop eer men °t weet. Het eerst, dat alle die geenen, welke aan deze hoogtens en fteile gezigten nietgewoon zyn , doen, is op den grond te gaan leggen ; zy worden op het zien van die verbaazende hoogte met Zulk eene aandoening bevan- gen, dat zy meenen dat zy vallen zullen, en zig op hunne beenen niet vertrouwen durven. i ` Schoon de Berg aan dezen kant niet zo fteil is, Zo wordt dezelve egter min beteeld of bewoond. De Weiden zyn’er drooger, en fchraaler. Men ziet 'er meer hout, en meer moeras. En daar zyn maar vier wooningen, waar van de bewooners ook veel woester zyn, dan die aan andere oor- den van dezen Berg. De Boerdery van MATT is gelegen aan den binnenften voet van den Ezel. Daar worden vyftien Koeijen op ge- houden. Twintig Zoifës, of honderd en twintig voeten boven MATT, zyn twee einden van verfteende Boomen, welke men vermoedt Eyken te zyn geweest; en daar men nog nader uit kan opmaaken, dat het niet dan door ver- loop van tyd is bygekoomen, dat deze oord zo wild en woest zy geworden, is, dat men thans geene Boomen meer op deze hoogte vindt, zelfs geene Sparre- of Mast- boomen. Oe De Boerdery van OBER FRACT MUND legt beneden den Koepel-boek , en onderhoudt dertig Koeijen. De weg, die derwaards leidt, begint aan één der enden van de Zucerner- zee in de haven van ALPNACH, dit is de beste, maar ook de langfte weg. | l - De Boerdery van de KoEPrEL is byna op den kop van den Koepel-Hoek; daar worden maar zeven Koeijen op gehou- den, en het is de hoogfte van alle de andere. Daar is een klein Meirtje of natuurlyke waterkuil by, daar de beesten gaan drinken. Het is niet grooter dan een tafel voor vyf- tien Menfchen, en daarenboven niet zeer diep. Men klimt van dezen kant vry gemaklyk op den Koepel-Hoek , alwaar men verfcheide zeer fchoone, en onbekende bloemen vindt. Onder de Boerdery van de Koepel begint de weg naar het GAT VAN DE MAAN, die weg is zo vervaarlyk niet als de andere, om dat de fteilte pas 8o toifes ‚of vier honderd en tagtig voeten hoog is, en dat men een rots vlak voor -i - VAN DEN PILATUS BERG. 25% heeft , welke het gezigt bepaalt. Maar het gaan valt ’er vry moeijelyk, om dat de weg zo fteil oploopt, en, tot meerder ongemak , met kleine fteentjes bedekt is,waardoor men alle vastigheid onder de voeten mist, en geduurig te rugge zakt. Ook zyn ‘er eenige koppen van rotfen over te trekken, en eenige fteiltens met groente bewasfen, te be- klimmen „dewelke zo regt opftaan „dat men zig by de groen- te byna geheel moet ophaalen , en onophoudelyk vreest „dat dezelve afbreeken, en zig, wegens dés Reizigers nieuws- gierigheid, door een ongelukkigen val wreeken zal. Deze weg is eene goede halve myl lang; de Berg is aan dezè zyde geheel verlaaten , en woest, wordende niet dan van eenige seiten bewoond. „ Eene zeer naauwkeurige befchryving van dit zeldzaam „ gat, dat onze Reiziger met zeer veele moeite en gevaaren » heeft doorgekruist, en de verdere Byzonderheden van de- „ Zen wonderlyken Berg, belooven wy onzen Lezer in het „ volgende ftukje ”. , BESCHRYVING VAN DE VERSCHILLENDE ŞOORTEN VAN KANEEL-BOOMEN OP CEYLON, (Nouv, Oecon. €) Litt. VL 110.) D5 eerfle en beste foort van KANEEL-BOOM, welke op het Eyland ceyLoN weelig groeit „en in grooten over; vloed, maar ook daar alleen gevonden wordt, heet by de Inwooners Rasfe Coronde, waar mede zy den fmaak dier Kas neel uitdrukken. Dezelve is tevens /cherp maar zoet en lie- felyk , en het is dit foort byzonderlyk, het welk de Neder- landíche Oost-Indifche Compagnie overbrengt. Dezelve heeft onder zeer zwaare ftraffen verboden , om dit met eenig ander foort te vermengen. De Tweede Port wordt Canatte Coronde, genaamd, dat is te zeggen, bittere en famentrekkende Kaneel. : Want Coronde betekent in de taal des Lands, Kaneel in °t algemeen, en Canatte wil bitter of faamentrekkend zeggen. De bast van dezen Boom gaat 'er gemaklyk af, en verfpreidt een zeer aangenaamen reuk, als dezelve nieuw is; maar de {maak is bitter. Het is ons geluk, dat deze Boom niet zeer weelig tiert op Ceylan, nog ’er overvloedig: groeit, want men kan zig hier, zeer gemaklyk in vergisfen, en zo men niet door en door kundig is, en dan nog veele oplettenheid gebruikt, et ann .- 282 BESCHRYVING het één foort ligt voor °t ander neemen , en men zoude dua dikwerf gevaar loopen, om het flegtfte foort voor °t beste in te zaamelen. De wortel van dezen tweeden Boom voor ”% overige verfchaft eene zeer goede Kamfer. De Derde foort van Kaneelboom heet Capperoe Coronde. dat is te zeggen Kamfer-Kancel omdat dezelve een zeer fter- ken reuk en {maak van Kamfer heeft. Dit foort valt zeer overvloedig op het geheele Eiland , behalven op ’toostelyk gedeelte. Men weet ondertusíchen van tyd tot tyd middel te vinden, om het zelve heimelyk derwaards te zenden, en het aan de Deenen en Engelfchen, die op de Kust van Core- mandel koomen handelen, te verkoopen. Daar is buiten dit nog een foort van Kaneel op °t vaste Land der Zadiën, en in den omtrek van Goa, °t welk veele overeenkomst bier mede fchynt te hebben Íchoon het deszelfs wezenlykfte hoeda- nigheden mist. Het zelfde foort van Kaneel gelykt in ver- fcheide opzigten vry veel naar den boom, genaamd Canella Malabarica Sestri; dat een wilde Kaneel-boom is, dien men op de Malabaarfche Kusten vindt. Maar fchoon ’er in de uiterlyke gedaante van den Boom, en in de vertooning van deszelfs bast , en bladeren , weinig verfchil tusfchen de- zen en den besten Kaneel-boom te befpeuren is; zo is deze laatstgenoemde of beste egter „ten opzigte van deszelfs aan- genaamheid, zoetheid en goede hoedanigheden, oneindig voor te trekken. D | De Vierde foort wordt genaamd wellé Coronde, dat is te zeggen, zandige Kaneelrboom, omdat men de bast kaauwen- de , zand-korrels tusíchen de tanden fchynt te krygen, fchoon dit inderdaad egter zo niet is. De bast van dezen Boom gaat "er vry gemaklyk af, maar men kan denzelven za wel niet rollen, als dien van andere foorten , om dat hy ligt wil {plyten of barften, en zig gaarne weder in zyn eerften ftaat herftellen. De fmaak is fícherp , wat bitter, en de wor- tels van dezen Boom geeven maar zeer weinige Kamfer. De Vyfde foort heet Sewel Coronde , Sewel betekent in de landtaal Snotterig. Dit foort wordt in het droogen zeer hard, dat men ondervindt als men het kauwen wil. Daar- enboven is 'er weinig fmaak, en een flegte reuk aan , maar de kleur is zeer {choon. Het is nog niet lang geleden, dat men eerst ontdekt heeft, dat het Volk des Lands eene groote hoeveelheid van deze Kaneel met de beste vermengt. Deze twee foorten zyn vry gelyk van kleur, uitgezonderd dat de goede aan de uiteinden kleine geelagtige vlekjes heeft. De Zesde foort wordt Nieke Coronde geheten. De oom ed hd VAN DE KANEEL-BOOMEN 258 Boom, daar deze Kaneel van koomt, gelykt veel naar een anderen , welke de Inboorlingen Mieke Gas noemen, en waarvan de vrugt Nieke wordt geheeten; de bast van dit foort heeft reuk nog fmaak, als men ‘er dezelve afneemt, en de Inwooners gebruiken die niet als in de Geneeskunde; want met de zelve op den rooster te leggen, haalen zy ’er een water en oly uit, daar zy zig mede wryven, in de vaste overtuiging, dat dezelve de uitwerking van alle fchadelyke en befmettende uitwaasfemingen voorkoomt, ook haalen zy uit de bláderen een fap , dat de harfenen , afs men ‘er het hoofd mede ftrykt, vervrolykt en verfterkt. l De Zevende foort heet Davet Coronde, dat is te zeggen Trommel Kaneel, om dat het hout van dezen Boom opdroo- ende, ligt en hard wordt, en dat ’er de Inwooners zig van edienen om vaaten en trommels van te maaken. Men fchilt dezen Boom, als dezelve nog in zyn groey is; dese zelfs bast is bleek, eñ wordt tat dezelfde eindens, als die van het voorig foort gebezigd. De dAgifte fourt wordt Catte Caronde Seheeten, dat is te zeggen „ fleek- of Doorn-kaneelbaom. Catte betekent in de taal des Lands fleeker of doorn; en inderdaad deze Boom heeft ‘er veele. Zyn bast gelykt wel wat naar de regte Kav neel-boom maar de bladeren zyn verfchillende; en de bast zelve heeft ‘er nog den fmaak nog den reuk van, De Iny wooners gebruiken de wortels, den bast en de bladeren van dezen Boom in de geneeskunde; zy leggen dezelve by wyze van pleister op de gezwellen, welke door dik en bes dorven bloed veroorzaakt worden; en zeggen , dat hen dit in korten tyd geneest. | De Negende foort heet Muel Corande, of de Blaem-kaneel- koom „ omdat dezelve altoos bloemen draagt; die bloemen gelyken veel naar die van het eerfte foort, maar zy draagen geene vrugten. De zelfftandigheid van dit hout wordt nooit zo vast of zwaar, nog de omtrek zo groot als van andere Ka- neel-boomen, waarvan zommigen ftammen van agt of tien voeten in de rondte hebben. Als men in dezen Boom hakt, of fnydt, of boort, loopt ’er een foort van water uit, even als uit de Berken-boomen in Europa, maar het is van geen gebruik, zo min als de bladeren of de bast. De Inwooners van Ceylon zeggen, dat ’er nog een ander foort van Kaneel-boom is, dien zy Zoupat Coronde of den Kaneel-boam met drie blaadjes noemen ; deze groeit niet in de Landen, welke de Nederlandfche Oost-Indifche Compagnie bezit; maar veel hooger op, g Al e. 2 254 BESCIRYVING Alle deze verfchillende Kaneel-boomen moeten een zeker getal jaaren groeijen, eer de {chors goed is, om ’er af te neemen. Dit verfchil is ’er egter, dat zommigen dier boo- men van het zelfde foort, by voorbeeld van het eerfte of beste twee of drie jaaren eer dan de andere van gelyk foort . ryp worden „het geen van het verfchil der gronden afhangt. Zilken by voorbeeld, die in de valeyen ftaa, die ’er veele zyn op Ceylon, en daar meest een fyne witte zandgrond is, worden in vyf jaaren ryp, terwyl die, welke in een natten grond groeijen zeven of agt jaaren werk hebben , eer zy vol- koomen ryp zyn. Zulken daarenboven, die in de fchadu. we van andere hoogere boomen ftaan, koomen ook veel langzaamer voort, omdat zy de yoordeelen der zonne zo wel niet genieten kunnen; en ditis buiten twyffel ook de rede , dat de fchors dier boomen die zoetigheid en ange- naamen fmaak, niet heeft, welke men in anderen aantreft, die in eene vrye lugt en op een zandgrond gegroeid zyn 3 dat in tegendeel die fchors wat bitteragtig en wringend van fmaak, en Kamferagtig van reuk is. Want de hitte der zon- neftraalen verdunt de Kamfer, en maakt dezelve zo fyn en vlug, dat zy opwaards klimmende zig eerst met de fappen van den Boom vermengt, waarna zy fteeds meer en meer verdund en vlugger gemaakt, zig in de takken en bladeren van den Boom verfpreidt, en derwyze gekleinsd, gezui- verd, en te gelyk zo wyd en zyd verdeeld wordt, dat men ‘er geen overblyffel meer van kan ontdekken. Dat dunne en lymerige bekleedzel egter, °t welk tusfchen den bast en het hout zit, trekt, gelyk wy zeiden, de fynfte en Zuiver- fte deeltjes alleen naar zig, en weert de groffte, of laat de- zelve flegts door, zonder ze te behouden; die fynfte deel- tjes der Kamfer nu, met de andere fappen op eene zekere wyze vermengd, zyn misfchien noodig, om den reuk, fmaak en andere hoedanigheden der Kaneel te helpen uit- maaken. | Het geen onze uitlegging eene groote waarfchynlykheid byzet, Is eene waarneeming, welke men hier te lande, da- gelyks gelegenheid heeft te doen. Want als de bast eerst nieuwelyks is afgefchild, zo heeft het fap, dàt in den Boom blyft een bitteragtigen fmaak , zweemende naar dien van kruidnagelen. Maar als men in tegendeel het binnenfte vlies of bekleedzel van den nieuwelyks afgenoomen bast roeft, zo vindt men het zeer zoet en aangenaam, terwyl het buitenfte gedeelte van dien zelfden bast omtrent eenen gelyken {maak heeft, als de bast van andere boomen; het En geen VAN DE KANEELSBOOMEN E54 geen duidelyk aantoont, dat alle de deugd en kragt der Ka- neel eigenlyk in dat dunne binnen-bastje, in dat lymig of kleverig ‘vlies of bekleedzel alleen te zoeken is. Men kan van Boomen die 14, 15 of 16 jaaren na hunr® rypte geftaan hebben, den bast nog afneemen, dit kan een jaar of twee verfchillen, naar den aart der gronden, daar ze in groeijen : maar na dien tyd verliezen zy allengskens hun- nen maak en aangenaame zoetigheid, en krygt de bast een Kamferfmaak ; daarenboven wordt deze dan zo hard, dat als men hem in de zon te drogen legt, hy niet rollen wil, het geen hy anders van zelve behoort te doen, maar plat blyft. Billyker wyze mag men hier vraagen, hoe het koomt, dat, na zulk eene oneindige menigte Kaneel, als men reeds van dit Eyland gehaald, en over den ganfchen aardbodem verdeeld heeft „’er by aanhouding egter nog een genoegzaam getal goede boomen, bekwaam om gefchild te worden „jaar- lyks overblyve! verfcheide Autheuren , welke eene be- chryving van Ceylon gegeeven hebben ‚hebben hier grovelyk misgetast , met te verzekeren, dat de boomen, als zy cens gefchild zyn geweest, weder aangroeijen, en na verloop van vier of vyf jaaren andermaal, en zo vervolgens , gefchil kunnen worden. Dit is met de ondervinding en waarne- mingen volftrekt ftrydig. Daar is geen eene plaatsin de we- reld, daar de Boomen „als zy allen hunnen bast verlooren heb- ben, kunnen blyven groeijen , en weder nieuwen bast maa- ken. Integendeel zy verdroogen in korten tyd en ftervens het is egter zeker, dat ’er jaarlyks een groot getal Boomen, die gefchild kunnen worden, op Ceylon voor handen zyn! maar de oorzaak is in de kragt en vrugtbaarheid der worte- len te zoeken ; men hakt de gefchilde Boomen by den grond af, maar de wortels brengen {traks weder nieuwe fpruiten voort, dewelke opgroeijende in 5,6, 7 of 8 jaaren weêr andere boompjes maaken, die op hun beurt gefchild kun- nen worden; dus ziet men, hoe veele zorg de Natuur, ge- raa- 826 _ BESCHRYVING VAN DE KARERL-BOolkeN, draagen hebbe, om dien aangenaamen en nuttigen boom te bewaaren. Maar dit is °t nog niet al; zy heeft andere mid- delen tot derzelver voortplanting vastgefteld, welke nog meer dienst in dezen doen. De vrugt, die afvalt, wordt van een zeker foort van, Duiven, die men Kaneel-Beters noemt, opgenomen , en allerwegen verfpreid; en dit is de voornaamfte oorzaak van de menigvuldige Kaneel-Boomen, welke men op dit Eyland vindt. Men treft ze inderdaad Jangs de wegen en elders by duizenden aan, en zy ftaan zomtyds zodik by malkander „dat ze naareen bosch gelyken. De Oly, dien men ’er door het vuur uithaalt, wordt als een der beste harst-fterkende middelen befchouwd. De Kam- fer, die men van de wortels bekoomt; is even eens van een groote nuttigheid tegen verfcheide ongemakken, gelyk ook de Kamfer-oly, welke zeer duur is; de bladeren van den Boom , de oly, die men.’er van overhaalt , eindelyk de wrugt met de oly, die men ‘er van bekoomt , mm één woord, alles, wat de Kaneel-boom uitlevert, is van een onvergely= kelyken dienst in de Geneeskunde. MIEREN-KR Y G. getrokken uit de (Nouvelle Bigarrure Tom, VII. p. 137.) E” gemeenebest van Mieren hadt zig reeds fints een ge- ruimen tyd in myn tuin gevestigd. Zy befloegen twee onderfcheide plaatfen, welke met elkanderen gemeenfchap hadden, gelyk ik dit doorgaans in alle de Mieren-nesten, die ik tot heden gezien heb, heb waargenoomen. Nieuwsgierig om te weeten, hoe zig de Mieren van ver- fchillende geflagten jegens elkanderen gedraagen zouden, nam ik een doos vol Mieren uit een anderen Tuin, en ik maakte in den mynen twee gaten, in een van welke ik een grooter, in een ander een kleiner gedeelte, myner nieuwe Volkplantingen in zettede, welke ik in dezer voegen fchik- te, dat Zy, om uit het één na het ander gat te, gaan, ver. _ pligt waren, by aldien zy geen zeer grooten omweg nee-. men wilden ,het verblyf myner oude Inwooners aan te doen. De nieuwe Volkplantinge waren van het geflagt der geele, de oude Inwooners waren zwarte Mieren, zo dat ik, door deze verfchillende kleuren , alle hunne beweegingen ge- maklyk nagaan konde. D | e MIEREN-KNY ed, a57 ‚ De geele waren, zo drd zy zig eerst in de nieuwe woo- hingen, die ik hen gegraaven had, bevonden „ten uiterften verbaasd ; zy liepen gints en weder, misfchien.om het ver- blyf, en deszelks gelegenheid op te neemen 3 zy fcheenex egter aanftonds beflooten te hebben „om ’er zig te vestigen, dewyl zy zig niet meer dan twee of drie voeten van het Hoofd-kwartier verwyderden, en {traks te rugge keerden, Zommigen klommen op kleine fteentjes, of kruidjes die zy aantroffen, om hunne makkers van verre te ontdekken „den weg te wyzen „of het Zerrein,daar zy zigbevonden, naauw- keuriger te leeren kennen. De zwarte Mieren, die deze geele in hunnen weg ontmoetten, vlugtten ylings weg, en gingen wel haast de noodkreet in hun gemeenebest ver- fpreiden ; ik befluit dit met zo veel meer regt, omdat ik tot dus verre nooit had opgemerkt, dat zy zo eensklaps naar hunne wooningen te rugge keerden; zy hadden voorheen menigmaalen ter regter en ter linker zyde omgezworven om voeder te haalen, maar nooit gingen zy naar huis, zon- der vooraf eerst in het Magazyn (*) te gaan. Het ging thans , federt den aankomst der geele Mieren „ geheel anders toe; de’ zwarten fpoedden zig yling naar huis, en kwamen welhaast in grooter getal te rug, om hunnen weg te ver- volgen, en door hunne meerderheid beter in ftaat te we- zen, om alle vyandlyke aanvallen af te keeren; dit belette- de {e) De Lezer heeft zo aanftonds gezien, dat de zwarte Mie- ren zig twee gaten in den grond gemaakt hadden, welke met el. kander gemeeníchap hadden, er dat onze Schryver verzekert, dit altoos ftandvastig in hunne wooningen waargenoomen te hebben. Een dier gaten nu neemt hy, naar de oude dwaaling, voor derzelver . Magazyn of voorraadíchuur, daar zy hunne Provifie tegen den winter in' opleggen, en hy heeft het in den beginne reeds uitdrukkelyk met dien naam benoemd, fchoon wy denzelven toen agterwege gelaaten hebben; het is inderdaad geen Magazyn, maar alleen een plaats, daar zy hunne jongen, terwyl zy nog popjes zyn, inleggen: en welke zy telkens gaan bezoe- ken, om dat zy eene verbaazende zorg voor deze popjes draa- gen, en geduurig in de weer zyn, om dezelve dan eens in de zonne te leggen, dan voor koude te dekken, by nat weder on- der dak te brengen, zo dra het droog wordt, weder uit te haa- len, enz. Men heeft die popjes voor graankorrels genoomen „ maar elk, díe zyne oogen wil gebruiken, kan die misflag ligte- łyk ontdekken, of anders nazien, het geen wy in het Ilde berr. zer a TTAR- OBYENINOEN wegens dit onderwerp hebben mede- gedee j8 MIEREN:KRYG, de egter niet, dat zy met alle moogelyke voorzorgen, die de blykbaarfte vreeze hen ingaf , voortgingen. Des anderen daags hadden zig myne nieuwe volkplante: lingen, in de woonplaat{en , die ik hen hadt aangeweezen , ordentelyk nedergezet. En de grootfte troep inzonderheid fcheen zig reeds volkoomen gevestigd te hebben. Zy had- den drie openingen gemaakt, daar zy, als Zy om hunne be- zigheden uitgingen „door trekken, en weder te rugge kee- ren konden. De kleinfte troep hadt flegts twee uitgangen gemaakt, welke zelfs in zeker opzigt bedekt, en verborgen waren. Ook hadden deze hunnen weg verlegd, en gingen altoos regt zuidwaards aan over een bed Tulpen, terwyl de andere van den grooten geelen troep fteeds den gemeenen weg myner oude Mieren gebruikten, en westelyk aan- ingen. j De verfchillende' geflagten der Mieren ontmoetten el- kanderen menigmaalen; en daar vielen van tyd tot tyd lig- te fchermutfelingen tusfchen dezelve voor , waar in de zwarte doorgaans de neerlaag hadden ; eene derzelver, die op de plaats gebleeven was, wierdt door den vyand zegepraalen- de meêgefleept. Tegen den middag, zag ik eene groote menigte geele Mieren, die in goede order op den grooten weg aantrokken; zy floegen tegen alle de zwarten , die hen tegenkwamen, en gelyk het getal dier laatften telkens aan- groeide, kon ik duidelyk bemerken, dat alles zig dezen dag tot een hoofdtreffen fchikken zoude. Het fpeet my gewel- dig, dat zaaken van belang, en die geen uitftel leeden, my toen elders riepen, en buiten ftaat telden , om hunne vef- dere beweegingen geduurende dien namiddag na te gaan, welke my voorkwam, dat beflisfend, en voor het één of ander volk doodelyk zoude wezen. Ik begon reeds voor ` myne oude Lands-lieden te vreezen, en ik beklaagde my myner nieuwsgierigheid byna, die hen voor zo veele gevaa- ren, en misfchien voor een volftrekten ondergang bloot ftelde. ‘. 