VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Eindelijk behooren wij ook de omstandigheden onze medemens wel te kennen en in aanmerking te nemen, om, in vele gevallen, over hun gedrag wel te oordelen, want dat van deze hoort de zondelijkheid, geoorloofdheid, of deugdlijkheid der daden menigal af. Naar elk geldmiddelen, tijd, bekwaamheden, kundigheden, gelegenheden om nut te doen, betrekkingen tot andere mensen, en meer andere bijzonderheden veranderen onze pligten, en worden ze keer voor keer verrigtingen niet zelden voor ons goed of kwaad. Sommige dingen voegen eenen rijkman en staan denzelfde volkomen vrij, die aan iemand van weinig vermogen in de wereld niet zouden vrij staan, om dat hij er zich en de zijnen door benadeelt zou. Zo betaamt ook een geoefende en kundige, zaken die in mensen van geringe bekwaamheid zouden moeten worden afgekeurd. En aan de andere kant, zijn aanzienlijke en bekwaamheids mensen vervloekt, tot zaken, waarvoor andere geheel geen verplichting hebben. De een, meer, heeft zich dan in verschillende opzichten anders te gedragen dan de ander, uit hoofde van het verschild hunner omstandigheden; ja dezelfde mens behoort, op andere verschillende tijden, meer of minder op een verschillende way te leven, naar de verschillende omstandigheden, in welke hij zich bevindt. Zo dat, om van het gedrag onze medemens wel te oordelen, een nauwkeurige kennis van derzelver omstandigheden vereist wordt. Doch aan deze kennis ontbreekt het ons doorgaans. Ten minste, zeer zelden zijn wij er zo kundig van, als noodig is, om een gegrond oordeel met zekerheid te kunnen vellen over de heden van anderen. En dan zelfs, als wij meenen alles zeer wel te weten, en van alle de bijzondere omstandigheden onderricht te zijn, is er dikwijks nog de een of andere bijzonderheid voor ons verborgen, die ons, wist wij ze, de zaak in een geheel ander licht zou doen beschouwen. Wij beschuldigen soms iemand die voor een goode man geeft, van karigheid en vasthoudendheid; om dat hij in zijn uitgaven zuinig is, of, in zeker geval, legelijk heeft medegedeeld. Maar die man heeft het zo breed niet als wij denken. Hij heeft, bij zekere gelegenheid, ten onrechte, den naam van Rijk gekregen; of hij is door toeval, die niet algemeen bekend zijn, merkelijk teruggegaan. Men legt een ander, die rijkelijk leeft, verkwisting te last, en voortzettend dat hij het wel haast zal moeten opgeven: maar deze persoon heeft inkomsten, waarvan wij onkundig zijn, die hem tot zodanig een levenstijl volkomen in staat stellen. Men verdenkt eenen derde van liefdeloosheid, of van traagheid, om dat hij weigert zekere bediening aan te nemen ten nutte van sommigen zijner evenmenschen: maar die man heeft veel minder tijd dan wij ons verbeelden, en besteedt een goed gedeelte van zijn vermoegen op een andere manier ten algemenen nut. Ziet daar hoe ongegrond men oordeelt, bij gebrek van een nauwkeurige kennis der bijzondere omstandigheden, waarin zij zich bevinden, over welke men onderneemt te oordelen. Dit ongegrond oordeelen, dat welke wij op in eenige bijzonderheden beschouwd hebben, is zekerlijk ten uiterste vervaardigd en schadelijk. Het strijdt beiden met de Regtervaardigheid en met de Liefde. Met de Regtervaardigheid, nadat een onschuldig mensch recht heeft om voor onschuldig gehouden te worden, en diensvolgens verongelukt wordt, wanneer men hem als schuldig aanmerkt en uit die hoofde minder achting toedeelt, of veracht. Met de Liefde: want deze dekt geest kwaad, zonder zeer gewichtige reden, en overbodig niet in de ongerechtigheid, maar in de waarheid; weshalve het met de Liefde volstrekt onbestaanbaar is gaarne het ergst van zijn naasten te geloven, en zulks op losse gronden vast te stellen. Daarenboven; een onbezonnen oordeel bij zichzelf ten nadeele van anderen, heeft bijna altijd kwaal gevolg. Men deelt anderen de nadelige gevoelens, die men van zijn evenmens heeft opgevat, gereedelijk mee; en maakt veelal zijn werk om die alom te verbreiden. Dus berooft men onrechtvaardiglijk zijn onschuldige medemens van die goede naam, welken hem toekomt, dat is van een zaak van zeer veel waarde: want, zoals de wijze Spreukenschrijver aanmerkt, de Poon is uitgelezen dan groote Rijkdom, de goede gunst dan zilver en dan goud. E' stond uitgelezen. uit het een en ander vloeien, wijders, werk kwaad behandelingen van den onschuldige. Het kwaad gedrag, welk men aan je naasten ten onrecht toewijscht, wordt denzelften zelfs, soms, schaapjes-achtig verweeten; datgene niet dan eerstelijke vallen kan. Veelen schuwen en mijden hem, dien men beschauldigd of verdacht gemaakt heeft, en willen niets met hem te doen hebben. Veelen, zo ze hem al geen daadlijk leed toebrengen, laten na hem te bevoordelen, of brengen hem minder voordeel toe, dan ze gedaan zouden hebben, indien ze hem als onschuldig hadden aangezien. Het ligt vaardig oordeelen kan dus een braaf en onschuldig mens wat toebrengen om zijn genoegen, zijn rust, zijn welvaart in dit leven, te strooen en te verminderen. Ja, hoewel er niets anders bij leed, dan dat hij hooren moet hoe zijn onschuldigste of zelfs goede bedrijven verdraaid en in een haatlijk licht gebracht worden, zijn beste daaden aan vreemde oogmerken worden toegeschreven, of zelfs dingen waar hem verteld en verbreid, daar geert waar woord aan is; zulks zou alleen genoeg zijn om ons te doen beschaven, het onrechtvaardig en liefdeloos het gebrek aan waarheid waar we voor staan. Men voegt hier nog bij dat iemand van zijn goede naam te beroven, is hem uitgeleend maken om aan anderen mens nut te kunnen doen in versten oorzichten. Dit is inzonderlijk waar, ten aanzien van Leraren; maar 't is ook waar ten aanzien van vele andere met mensen, wier vermaaningen, wier raadgevingen, in vele gevallen krachteloos worden, en wier welmeenende pogingen om anderen nut te kunnen toebrengen, en dienst te doen, dikweg vrugteloos uitvallen, als ze hunnen goeden naam verliezen. Vervolgens, wat al twist, gekwelt en verdeeldheid, in huisgezinnen, families, en genootschappen, brengt dit gebrek te weegte! Ongegrond en onbezonnen oordeelen over andermans zaken, baart argwaan, en mistrouwen in de familievoeling. Een en ander geeft aanleiding tot allerhande moeilijkheden en onlusten, tot verwarring en allen boze handelingen, gezien de ervaring overvloediglijk leert. Mijn voegen hier nog bij, dat zij, die te licht het kwaad van anderen gelooven en voortverhalen, daar door soms in moeiligheden geraakten; wanneer 't de beschuldigde persoon te oor komt, en hij vordert dat men bewijzen zal, zo men kan, datgene men ten zijden nadeel verteld heeft. Of, zo dit al niet gebeurt; hoe moet het een mens, die niet geheel ontaard is, melden en berouwen kwaad geloofd, en voorlopig kwaad gefreemd te hebben, van zijn naasten, als hij naderhand merkt dat het onwaar is. Zijzelf van lichtvaardigheid en losheid in het oordeelen te moeten afhulden, zich verplicht te vinden om dit te erkennen, en of het kwaad gerucht, welke men verbreid heeft, zo veel mogelijk, te stiften en te beschermen dat dit niet dan zeer onvolkomen geschieden kan, en alle de kwaade gevolgen van zijn kwaadsprekendheid niet wegteneemen zijn, is een zware taak voor iemand, in wie nog enige edelmoedigheid is overgebleven. Van welke zijde men dan ook het lichtvaardig oordeelen, ten nadele van anderen beschouwen; de kwaade gevolgen zo wel als de verkeerdheid en zondigheid van hetzelfde, tonen zich ten duidelijkste. En is dit zo, waar mag het dan van daan komen dat dit gebrek zo algemeen is, nadelbaar de verzoeking daar toe gering schijnt te wezen? Er zyn zonden tot welke onze patrouchingsneigingen ons aanleiding geven; maar wat vermaakt scheelt er in dit gebrek. Deze bedenking leidt ons, om, ten behuive van dit Kerstoog, kortlijk de oorzaken te overweegen, uit welken het lichtvaardig en liefdeloos oordeelen voortvloeit. Dit bestaat, voor het eerst, uit een zwaar oordeel over alles en iedereen. Niemand is er, die over al deze zaken zonder onderzoek een oordeel weet te vellen. Zeer weinigen zijn er, die over de meeste dingen, welke hun voorkomen, voldoende taamelijk wel kunnen oordelen. En veelen zijn er, die door gebrek aan schrandheid, of aan kundigheid en ondervinding, of aan beiden, maar over enige weinige dingen wel kunnen oordelen. Ondergeschikten willen de meeste mensen over alles hun oordeel geven, en dat zo wel over de karakters en de bedrijven van hun medemensen, als over andere voorkomende zaken. Men heeft, gemeenlijk, zo veel achting voor zijn eigen verstand en kundigheid, dat men waant zeer wel in staat te zijn om over alle dingen, en over alle mensen, een befiestend oordeel te vellen. Men schroomt hierom ook niet zulks te doen, en tast niet zelden, deerlijk mis. A. Praatziekt, een gebrek aan nuttige soort tot gesprekken, mogen wij als een andere oorzaak van het onbezonnen oordeel aanmerken. Men wil praten en niet als een stomme bij een wezen; iets, wat wel op zichzelf niet onredelijk is. Maar bijna nooit denkende, als een verstandig wezen betaamt, heeft men geen denkbeelden, die waardig zijn om aan elkanderen te worden medegedeeld. Waar zal men dan van spreken? Waar zullen ze inzonderlijk altijd van praten, die niet gaarne zullen zwijgen? Waar van geier en gemakkelijker dan van hetgene zij gebeurt, en van hetgene deze of gene gedaan heeft? Is dat dan niet te verwonderen dat, op deze wijze, men vervielt tot het melden van de wezers of gewaardeerde gebreken van zijn medemens dat men over het gedrag van anderen een oordeel velt, en anderen zijn gedachten, daar om Trent, mededeelt. En wie kan verwachten dat luiden, die op een onbedwongen wijze, en zonder naauw aan te geven op hun woorden "als in het wijde voort praten, zich zullen binden zullen, als de juiste regels van waarheid of waarachtigheid. Kwaadaardigheid, of ten minste gebrek aan algemene goedgunstigheid en menslievendheid, is ook een oorzaak van igele onverstandig en liefdeloos oordeel. Daar zijn luiden, die bijna niemand dan zichzelf genegenheid toedragen: geen wonder dat deze liefdeloze gedachten van anderen voor den. ons neigt, om ongelijk over hen te oordeelen. Diegene die niet liefhebben, denken gaarne kwaad van hun; diegene die zich bedryven, beschouwt men met genoegen in een haatlijk licht; het verhaal wordt zeer gereedelijk op een onvoordeelijke manier. Dit zou men niet doen, zo men naar waarheid en naar de aard der liefde alle zijn medemens zonder onder scheiding wilde beoordelen en behandelen; dat is, indien men alle kwaadaardigheid in zich verbreedt, en een algemene goedwilligheid in zich aankweekt. 4. Begeerte om onze eigen gebreken te bedekken; brengt ons insgelyk, lichtelijk tot het vellen van een nadeelig oordeel over anderen. In vele gevallen kunnen wij ons zelf niet verdedigen, ja ons eigen gedrag bij-ons zelf niet goed maken, zonder een ander te schuldigen of te verdenken. Om dus de schuld van onzen hals te schuiven, zijn wij zeer gereed kwaad te denken en kwaad te spreken van onze medemens. Dit heeft inzonderheid plaats, wanneer wij in geschillen met anderen zijn gewikkeld, doch ook, in buigen zodanige gevallen, vindt onze verkeerde Eigenliefde, niet zelden, haar rekening bij het vertonen van een ander in een nadeelig licht, ten einde onze eigen voortreffelijkheid en zuiverheid te beter afsteken. 2. Het gebrek "waar van wij spreken, ontspringt, eindelijk ook uit een enkele kwaad gewoonte, en is dikwijks aanwezig bijwonend van zodanige gezelschappen, waarin kwaad van anderen gesproken wordt. Men kan hierdoor aan liefdeloos oordelen zo gewennen dat men er bijna geen kwaad in ziet, en zelf niet weet dat men het doet, terwijl men er zich aan schuldig maakt. Indisch mensen zich dan wachtten, wel van lichaam en liefde- loos over zijn naasten te oordeelen, waarvan we de zondelijkheid en schadelijkheid gezien hebben, men vermyde zorgvuldig alles wat een aanleiding toe geeft. Men gewenst zich nooit te oordelen, zonder goede en voldoende reden, over welke zaak het ook is: ’t geeft ons behoeden van ongegrondde oordeel over het karakter van onze medemens. Men schort "in vele gevallen" zijn oordeel op, en beslist niets. Men vervult zijn geest met nuttige gedachten, opdat men in staat is, uit zijn goede chat, aangenaame en nuttige redenen voort te brengen, en zyne toevlucht niet behoeft neemen tot kwaad l preken. En zo men niets nuttigs te zeggen heeft, zwijgt men gemeend goedwillend aan in aanwezigheid van een kwaad hart. Men breken te bedekken, ten koste van anderen; heeft veel eer die te verdedigen. "Men mijdt het getal en zoeke het bijzijn van zulk id zijn, en zorgt dat zijn haat niet in iemand elsewarte." Eindelijk, men let naauw op enigvuldige onvolkomenheden, met ernst zijn werk van maken; en op anderen te vitten. Redenvoering, welke den prijs behaalde, volgens het oordeel van de Academie der Flora, in het jaar 1763. Over de vraag, Welke manier van studeren is voor Frankrijk de voordeligste? Door den Heer Navarre Hoogleeraar in de Wiskunde, Hij is een verrukkend schouwspel voor een inwoner van dit rijk, te zien, dat de leerlingen in ons land, sedert weinige eeuwen, bijna geheel van gelijk zijn veranderd. De kwesties zijn volmaakter geworden; de schat der geleerdheid is hoe lang hoe meer aan gegroeid; de oude stellingen hebben plaats gemaakt voor de nieuwe, duizend klaar grondstellingen zijn uit den veld worden beierd te voorzien gekomen; en duizend vragen baar Leerwijnzen zijn er aan den dag gebracht. Waarom moet dan het oude misbruik, welke het meest behoort te worden verbeterd, nog onophoudelijk onder ons stand houden, tegen het geroep van de rede, die hetzelfde verwerpt? Nooit hebben we durven afwijken van de manier van studeren, bij onze voorvaderen gebruikelijk, ze zouden zeggen, dat de Fransen er zo sterkt aan gelegd zijn, als de Musselmanen aan hunnen Godsdienst. Maar dank zij den weldoenden geest; die zijn licht verspreidt over dit grote rijk! Het is ons tijdelijk geoorloofd de oude grondbeginstellingen van ons onderwijs in de letteren te ondermynen, en een nieuwe manier van studeren aan Frankrijk voor te dragen, beveiligd voor alle vormen van verandering. Het ware te wensen, dat elk gerechtvaardigd burger, die zijn vaderland zo wel als de wetenschappen bemint, aan deze nuttige onderneming zijn goedkeuring gaf; dat wij, meer verlicht en beter filosoof dan onze voorvaderen, Weder in onze Collegien de Fakkel der ware kennis voor: Leek, die ver tot dusverre flink eenige flauwe stralen van zich gaf; laat ik de gewoonte beoordeelen voor dat Wij diezelfde aanvaarden; laat ik de grondstellingen onderzoeken; laat ik de Leersaken zo wel voor Meesters als voor leerlingen geven; laat ik een manier van studeren afschetsen, die voor Frankrijk de voordeeligste is, te weten, die het meest regelmatig strekt om de geest en het lichaam van de Fransen te volmaken; maar om daar in wel te falen, laat ik ons verheffen tot het toppunt van de Kunst. _O, Fransen! ik zal u zelve voor u zelve afschilderen, en u den besten weg wijzen om uw geest, volgens de inborst van uw Landstaat, en uw lichaam volgens het Carakter van uw zeden te vormen. EERSTE AFDERLING. Om aan Frankrijk waardige onderdanen te ver кадать, is het, voor eerst, noodzakelijk, dat men de geest van den grond, die tot een fundament van het gebouw der algemene opvoeding zal dienen, volmaakt kent; zonder dit wezenlijk voorbehoud, kan het gewichtige werk van het onderwijs in de letteroefeningen, op een losse zandgrond gevestigd, niet anders dan waggelen. Doch welke is de natuur van den geest der Fransen? Levendigheid, drift, vaardigheid, ongeduldigheid, onstabiiliteit, nieuwsbeleven - zie daar het fundament waarop het geheele lichaam der Franse opvoeding moet worden gebouwd: zodanig is de grond van onzen geest, eh van die van onszelf en onze kinderen. Dus, voor al hun karakter aangetoond hebbende, zullen wij gemakkelijk spraakkundigen van maken, naar de geest der Fransen; letterkundigen naarden goeden, die nog in Frankrijk overig is; en geleerden ten opzichte van staatszaken. - Zullen wij, aan de gewoonte volgens 'den geest der leerlingen beginnen af te matten door de zoon van 5. Vindt gy te veel wispeltuurigheid in de geest der Franse? Vestigt hun aandacht, door eenig denkbeeld, welk hen tot oplettendheid wekt; en van die tijd af zal hun geest, in een veel kleiner kring van voorwerpen beperkt, daar meer sterkt en kracht verkrijgen. — Zijn onze kinderen ongeduldig, en wispeltuurig? Misschien is uwe onbekwaamheid, uw ongezond voorlichten, daarvan de oorzaak: gy maakt uwe leerlingen, met duistere leerstukken, terstond verdrietig, en daar men hen integendeel, door het aanlokkelijk van een aangename bezigheid, behoorde te trekken. In plaats van hun rede, in die voort van rust te laten, in welke de zelve gedurende de eerste dagen hunner kindsheid is, zo trekt gy dezelfde geestig uit haar stand, en het gevoel haar zwakheid noopt haar wel haast de eerste gevoelens weer aan te nemen: ze blijft nooit een ogenblik op denzelfden. Den weg; de gedachten dwalen en dobberen zonder ophouden. Zo ik dit eerste kwaad wil genezen, en onze kinderen op voeden volgens de gevoeligheden van hun geest, dan spreek ik eerst tot hun geheugen. Ik beantwoord aan de levende drift die ze bezitten, ongeacht dat geen van hen weet wat hun zinnen aandoet. Is er wel iets eigenaars om de nieuwsgierigheid onzer natie op te wakkeren, dan de Geografische Kaarten; de Afbeeldingen der Wapenkunde; de Historische Gebeurtenissen van den Christelijke Godsdienst; de verasschen lotgevallen van Frankrijk; de Natuurlijke Historie van al wat men in onze huizen, op ons Landereien, en in verasschen Handwerken, dagelijks, ziet? Alle dingen die ons omringen, en welke wij alle ogenblikken behandelen, leeren ons enige waarheden: zij hebben alle, om zo te spreken, een taal, die alleen gericht is tot de mensen, en wel inzonderheid tot de kinderen; het samenstel van ieder lichaam, van elk dier, zegt hen een zaak; die zij willen weten. Welke vragen doen zij ons niet over al hetgene zij zien; over al hetgene zij aanraken? En alle deze vragen, de begeerte om te weten, en alles maar te onderzoeken, verzetten dit niet tot een genoegzaam bewijs, dat de kindsheid de regte tijd is, om hun natuurlijke nieuwsgierigheid, omtrent alle die voorwerpen, te voldoen? Is het niet billijk, dat de nieuwe inwoners van de wereld, terstond hun verblijfsplaats kennen, en dat geen van hen weet, wat de Natuur en de kunst daar voor hen bereid hebben? Zal men wel ooit zulk een goede gelegenheid vinden als in het eerste begin van de Opvoeding, om aan een jong geheugen alle gemak te verschaffen, welke het noodig heeft, en waar toe het niet bekwaam is, dan in de kindsheid? De denkbeelden, welke hun geheugen door de Oefening verzameld, zullen dieniet de hoedanigheid en sterkte van hunnen Geest uitmaken? Kunnen dezelfde niet als tot een tegenwicht van hunne verregaande onbevattendheid dienen, om hunne onoplettendheid en natuurlijke wisselziendheid te verbeteren? Dit is een raadsel. Het zeemansballast zorgt ervoor dat het schip een regelrecht koers kan varen en voorkomt dat het wordt afgeleid door de wind. Ook belet het dat het niet na welgevallen van de wind heen en weer geflingerd wordt. Aldus vooraf bereid, door oefening van het geheugen, zullen onze leerlingen, binnen korten tijd, een flinke voortgang maken in de kennis van de talen en even zo veel ijver zullen betonen om de regels van hunne moedertaal te kennen, als om die van de Latijnse en Griekse talen te leren. Hoe is het mogelijk dat wij tot nog toe, hier te lande, in onze scholen verzuimd hebben, de beginstelen van onze moedertaal te beoefenen, daar men het aan de voorste naamste huizen van Europa een eer rekent, in dezelfde te spreken? Verre van hier dan de wetgevers van de Griekse en Latijnse talen, zo bekwaam om jonge leerlingen afschrikken. Ach! mochten wij lang onkundig blijven van die leerwijzen, welke door de allerfomberste en droefgeestigste verbeelding voorgeschreven, ja een bullebak voor de kinderen, en een geestesvervanging voor de Franse vrolijkheid zijn. Het was te wensen, dat men deze opeenstapeling van lastige voorchriften, die yskoude Syntaxis of woordenboeken, die woordenverklaringen, welke de scholen overspoelen, ga juist geschikt zyn, om al het vuur van den Franse geest uit te blussen, vandaag uit onze scholen te bannen. Ik zal hun een Boom aanbieden, verdeeld in verschillende hoofdtakken, die het onderscheid van alle deelen der spraak- kunst zullen vertonen. Deze Hoofdtakken zullen zich ver- deelen in verschillende kleinere takken van verschillende kleuren, waarop de verschillenheid der regels in de woordenschat en regering van dezelfde zullen staan. Elke tak zal hebben zijn bijzonder getekende bladeren, die vallen zullen zijn met vijgen, verbeeldende 40 veel vrachten, welke de jonge Leerling zal plukken, nadat hij den boom in zijn geheel gezien, en beklommen zal hebben. De wortelen van den boom zullen hem doen begrijpen, de wortelwoorden van de taal „welke hij leert, en de verknogtheid, de afkomst, de verwandtschap en de overeenstemming van de een taal met de andere. Is dit niet de Studie der talen „die anderszins zo onfinancierlijk is, onder 't lokaas van vermaak aan de kinderen voor te dragen? Wat is verrukkelijker voor die ouderdom dan prentverbeeldingen? In welken graad van onverzettelijkheid of loomheid gy ook den geest uwer Leerlingen moogt be- vinden, gy kunt verzekerd „dat deze afbeeldingen hunne zondag zullen opwakkeren. Zo ras gy de dingen door afbeeldingen voorstelt, zult gy zelfs het grofste verstand winnen en uwe Leerlingen „al speelende Spraakkundenaars gemaakt zullen Letterkundigen uit maak begeeren te worden. Maar voorteneer gy met kun van de Letterkunde spreek zo merk aan welk gebrek in onzen smaak is, op dat gy alle zorg der Opvoeding aan die kant aanwendt. De smaak vast een Franseman is, in 't algemeen, fin en kies; hy ontdekt beter dan alle andere volken de schoonheden en gebreken in alle konsten; maar hy schept somtyds behagen in het oppervlakkige, in het gemaakte, in het bezielende, in stekende gedachten; en laat zich in den eersten opslag, door een wangenaam en fierlyken Giend door de betoveringen de nieuwigheden inneemen. Men kan niets zo verkeerd bedenken, daar de dwaasheid van voor een fraaijen Geest te willen gaan, ons niet toe verleidt. De daden, gesprekken en vooroordelen van de eerste Leermeesters zijn alle stilende voor de kinderen; alles is voor hen gevaarlijk. Uit die hoofde is 't, dat deze ongelukkigen voor altof ontbloeid blijven van gegronde denkbeelden; van daar is 't, dat ze zonder oordeel, zonder oplettendheid zijn; hun ziel, de zorg van te denken, en te doorgronden aan andelen overlatende, zweeft altof over de voorwerpen, gelijk een Zwaluw over de oppervlakte van 't water. Wat zal ik zeggen van die verdrietige samenstellingen der Latijnse Schoolen (a) een altijd durende bron van een kwaad smaak, van wanhoop en van tranen? wat zal ik zeggen van die laag-uitdrukkingen (b), van die armhartige voorchriften (c)! van die spreekwijzen der Schoolen (d) die, zonder fierheid en geest, met veel moeite aan een gehecht, onvermogende zijn om aan de bekwaamste Leerlingen een denkbeeld van gegronde kennis of waarheid in te boeten? Hoe zal de half Barbarische taal (e), die meer Latijn Quanti sibi constitut hic Liber? Vincti asidus. Dificultates Gremmaticae quas pueri docentur et que ibi explicantur. Er zyn verzamelingen van stukken uit ongewijde Schrijver vers genomen, in welke men de scheikking der Latijnse Spreek- en schrijftaal, heeft veranderd, zo men zegt, tot gemak van eerst beginnend, en niet. Of Grieksch noemt, en daar onze Leerwijken mee zyn opgevuld, aan onze Franse Jeugd den Schrijver van goede komische of Atheense Schrijvers leeren? Welk een langen weg moet men niet afleggen, eer men over alle hindernissen heengekomen, die dergelyke beginstellingen veroorzaaken! Welke zwarigheden moet men niet overwinnen! Welke bittere teugen verzwelgen! En welken doodelijke slag brengen al deze hikerpaalen niet toe aan de algemene Letterkunde! Te Rome begon men Grieksch te Stamelen met de geenen, die deze taal goed spraken, naderhand sprak men minder beschroomd en eindelijk begon men die taal fier. lyk te schrijven: maar bij de Fransen schrijft men Grieksch en Latijn, in de kindelijke jaren; in de jeugd stamelt men, die taal en “en in de mannelijke jaren ziet men haar geheellijk van af. Laat ons dan onze hedendaagse Leidslieden afschaffen, blinde Leidslieden! die niet anders kunnen uitwerken, dan ons doen doolren op het pad der Letteroefeningen, en laat ons die zulken onder onze meesters volgen “die nog in Frankrijk de dierbare overblijfselen van den goede smaak bewaren. Laaten wij naar hun voorbeeld geduurig de onsterflijke werken der Ouden, in onze moedertaal vertolken, en op dat derzelver geest geheellijk in die van onze kinderen overga, laaten wij henzelf in zijn grootheid en rijkdom tonen; dat wij hen oplettend maken op de kiesheid hunner gedachten, op de edelheid hunner gevoelens, op de beleefdheid van hunne vereering, en op de levendigheid hunner schilderingen. Dus is het dat men de beste stukken der uitmuntende en beroemde Schrijvers, wet oplettendheid beoefenende, en zichzelf den geest, en den stijl van hunne taal eigen makend, eindelijk ongevoelig begint te denken, en te schrijven gelyk zij gedaan hebben. Men gaat zich de beste Schrijvers met dezelfde geest die hen bezelden, te lezen; men copieert geen één na, maar schildert naar allen. Op dezelfde wijze gelyk het kind de moeder in ’t spreken volgt, alzozo zullen ook onze Franse Jongelingen, met gemak een Fenelon, Cesar of Lucianus naspreeken, en alle Barbaarse taal met walging verwerpen. Dus zal de kennis der fraije letteren, aan den geest van een Fransman alle de uitgebrechtheid geven; welke hem ontbreekt, en zal hem de poort der vermaarde Oefeningsscholen openen, alwaar men hem in alle wetenschappen nuttig tot alle ambten van den Staat, onderwijst; de poort der (riedperken waaruit ieder worstelaar, op het eerste sein, vliegt, om of in 't oorlogsveld te overwinnen, of met roem in den Arenpagus te sterven, of met ijver den Evangelische predikantoel te beklimmen, en alom een Vaderland minnend hart te tonen. Welke Ambten! en hoe zyn die te vervullen, zo de gedenken daar toe niet reeds door de studie der konsten en wetenschappen. Chappen, die hen leeren denken, overtuigen en werken, voor af bereid zyn? Dat dan de geest van onze jonge Fransen, vervuld met de fraaite verfijningen der Letterkunde, ook in de geheimen der Wijzegere worden ingewijd, niet van die Wijzegere, die zich verliest in gissingen en herinneringen, die roomen voor waarheden opgeeft. Die in plaats van zich te keeren naar verlichte voorwerpen, met de aangename verzekering van het licht te zullen zien aangroeien en zich verspreiden, hardnekkig blijft voortgaan onder beginselbewustzijn van haar onderstellingen om ondoorgrondelijke zaken te doorgronden, in weerwil van de dikke duisternis om hen, die dezelfde omringen; en van stap tot stap toewijken. De Wijzegere, geschikt voor de aard der Fransen, laat die duistere wolken, waarmee de spitsvindigheid de waarheid tracht te bezweren, aan de onwetende gevoeligheden der Barbaarse eeuwen over, die gedurende onderwerpen van twist, een andere Landstreken dan de onze waardig is. Ze laat een Gassendus, een Leibnitz, een Descartes, een Newton hun atoom 'hun monade, hun draaikruisen, hun aantrekkingskracht uitdenken, maar ze trekt geen partij voor deze scheppende geesten: ze ziet hen, zonder lijd, duizenden van werelden bouwen, uit een enkel soort stof duizend verschillende lichamen vormen, de verandering der metaalen beloven, duizend leerzelfden ophouden, veel gissen en bijna niets weten. Onze Wijzegere geleid door den stichter der nieuwe Wijzegere, den scheppenden geest, die alleen, om zo te spreken, tegen den geest van 't gehele Menschdom van zijn tijd in 't strikende stond, met moed worstelend tegen de barbaarsheid van zijn eeuw, onze Wijzegere, zeg ik, zullen om niet te dwaalen op een weg met zoveel dwarspaden doorzien, tot fundament van hun Wijzegere leggen, niet den zwakken steun van willekeurige gevoelens of vluchtige zelfingen, maar de ondervindingen, de waarnemingen, en de klaarblikkelijkheid. Zodanige zyn de middelen „die ik onzen jongen Franieschen vuordraag, om hen bekwaam te maken tot de verschillende IV. DEEL. MENGELWIJKHEID. N° 9, ` Dde Antwerpen 340 .REDENVOERING , Ampten van den Staat, en wel inzonderheid tot de groote konst van te overreden, die hen, op zijn tijd, zal geschikt maaken tot de gewigtigste verrigtingen. Het is te verwonderen dat men, tot nog toe, den Tempel der Wijzegemakelijkheid, niet geopend heeft, dan alleen voor Leerlingen, die aan de Wijzegemakelijkheid hulde hebben gedaan, daar men integendeel niemand in het pragmatisch Heiligdom der Wijzegemakelijkheid een vrije toegang behoorde te vergunnen, dan die in de geheimen van de Wijzegemakelijkheid is onderwezen; al het overige is onwetend voor hen. Is het niet natuurlijk, dat men eerst leert denken „eer men schrijven ? En beschouw je niet „dat uw Leerling niet gepast kan denken „en in een goede smaak schrijven „vooraleer hy den weg is doorgegaan, dien ik hem wisse. Dan is het „dat hy de zuiverheid der taal gepeukt heeft uit de Taalkunde; de rijkdommen der geleerdheid uit de Fraaie letteren; de juistheid van redekaveling, uit de Redeneerkunde; de kennis van de zeden en driften uit de Zedekunde; de diepzinnige denkbeelden uit de Boven natuurkunde; de netheid van geest uit de Meetkunde; de verborgenste geheimen der natuur uit de Natuurkunde; de kennis van de tijden uit de Tydrekenkunde; de fraaiheid van zinspeelingen uit de Fabelen, het tafereel der Eeuwen uit de Historien. Wat wordt er nog meer vereist, om een groot redenaar te worden ? de gave van te bewegen, welke geenerlijk ontwerp van studie ons kan geven. Welke is dan de beste Rederykkunst, die onze Fraafjes in de kennis van Redevoeringen te doen kan volmaakten? Het zal die kunst zijn, welke hun „in de regelen van de Weltsprekendheid onkundig laatende, echter niet zal beletten, dat zij goede Redenaars kunnen zijn. Voor te geven dat dode en schoollijke Regelen een middel zullen zijn, om welbesprekend te worden, strekt tot een bewijs, dat men zelfs onbekwaam is om het ooit te zijn. Ik beroep me op de gevoelige zielen; op een Maïlthon, een Bosruit. De Regelen zijn inderdaad niet noodzakelijk, dan daar de Redenaar, zijn onderwerp uitgeput zynde, bij zichzelf niet meer vindt, om op te steunen. Anders (strekt) zijn geest hem overal tot een Wet. De Rederykkunst der welvoeglijkheden, geschat voor de Fransen; de Rederykkunst van uitdrukking zo wel in heilige als onheilige stoffen; het letten op grote voorbeelden in allerlei soort van Weltsprekendheid, dit is al mijn Redenkunst. Och! mag ik mee onder het kleine erewaardige getal van uitgelezen mannen behoren, die met de opera DOOR DEN MEER NAVARRE: aft baare Opvoeding der Jeugd gelast zijn, en Redenaars voor. Frankrijk bereiden, dan zoude ik die gantse menigte van, Figuuren, waar in alde weltsprekendheid der Schoolen beeftaat, doen verdwijnen, te weten die, welke de weltsprekendheid den toegang in onze scholen verhinderen, doofmaken, welken onze meesters, als door zo veel konsten den geest hunner leerlingen tot aandoenlijkheid, tot verwondering, en tot verrukking, meenen op te voeren. Zij zoude die verfoeilijke Leerwijze afschaffen, welke de Jeugd niets anders leert dan één enkel denkbeeld in een vloed van zotte uitdrukkingen te verdrinken, wat misschien de ongelukkige oorsprong van zulk een onnutte woordenkracht is, die men bij de meeste Franse Schrijvers aantreft. Ik zoude onze kinderen, die weltsprekendheid leeren, welke hun te eenigen tijd zal te staan komen, om in den naam der Kerskens, of van ’t Vaderland te spreken, die weltsprekendheid, zeg ik, welke op het veld van Mars, den moed der Soldaten zal doen ontvlammen; die weltsprekendheid eindelijk, welke in de samenleving de driften en de vooroordelen tot zwijgen zal dwingen. Ik zoude hen tot een voorbeeld voorstellen hier een Demosthenes; die, door zyne donderende redenen alleen, Philippus in zyn voortgangen tegenhield daar een Chrystomus, die zich tegen de dwaasheid van een verwijfd volk aankantte; ginds een Pericles, die een onstandvastig en eigenzinnig volk naar zyn wens leidde; daar een Zbanasius, die aan zyne zeegevangenen de vlaamende Goddeloosheid, en de ontmaskerde geveinsdheid, voortvluchtte. Soms ook een Cicero, een Bosworth, verder een Persius, een Daven. Vereniging dan van ons en onze Scholen die vastgestelde Leerstellingen, die erbarmelijke schoolgebarendheid, door welke onze Leerlingen niets leren, en die hun den Geest van tegengestreeving inboezemen, zo verre vervreemd van den Geest onze Vaderlanders. Laat dat geen van wat de Kerk altijd geloofd en geleerd heeft, wegens het Geloof, en de Zeden, alleenlijk onze Godgeleerdheid zijn, en op dat dezelve een paartig moge wezen, laaten wij haar tot een eeuwig- en eenig fondament geeven, de Heilige Schriften, de traditie, de Overleveringen en de Vrijheden der Gallicanen Kerke. Wat zullen wij zeggen van de meeste dier Romeinse wetten, welke bijna geheellijk uit de Rechtbank gebannen, baar toevlucht genomen hebben in onze Rechtsgeleerde schoolen? Daar het vooroordeel dezelfde koestert. Ten bate van een wet, die de gewichtigste is voor de rust en veiligheid van Frankrijk en van elk inwoner in het bijzonder; en daar spreken men ontdaan van de Vrijheid der Romeinen, van de Rechten der Romeinse burgers, van de Slaven van Rome, van de Aanneming tot kinderen, van de Wetten der echtscheidings. … Is het volgens dergelijke wetten dat de Rechter het vonnis velt die gij zult te overtuigen hebben? Zijn het niet uw tijdgenoten, uw medeburgers, welker belangen gij onderneemt te verdedigen? Het zijn derhalve de wetten van het Rijk, de bevelen van onze Koningen; de arresten van onze Gerechtshoven; de gewoonten van onze Provincies; welke gij voornaamelijk moet lezen, beoefenen, doorgronden, leren en met het recht aan. Anderzijds spreken men daar nog van de Vaderlijke Macht, zoals zij bij de Romeinen in gebruik was; van het afschaffen en geven der Romeinse wetten; van drieërlei soorten van Voogdijchapitels, die van kracht waren bij de Romeinen; van het gebod van een Schout; van den Raad, Gemeensmannen enz. Is het dan te Rome dat wij leven en niet in Frankrijk? Kunnen de wetten van een Republiek gebezwaarlijk overeenkomen met die van een Monarchie of Alleenheerschappij. DOOR DEN MEER NAGARRE. De regering overeenbrengt de wetten van de volken. In maart zat de geheime wetenschap, die zo edel is voor het mensdom, en zo gevaarlijk door de mislagen der meesters in die kunst, wie, zeg ik, zal deze dat doodlijke kleed, met welke men haar omhangaan heeft, ontrukken? Tot hoe lang zal men daar die verdeelingen vinden, welke alles verdachten, die bepalingen, welke niets beduiden; deze optellingen, van ziekten, die er niet zijn, dat oneindige getal van oorzaken, die geen de minste uitwerking doen; die optelling van tekens, welke niets zekers aantonnen, enz. Het is buiten twijfel de studie der goede natuurwetenschap, die deze zo noodzakelijke verbetering zal kunnen brengen; het is de chemie of scheikunde, die het vergif in hulpmiddelen zal kunnen veranderen; het is de volledige kennis van het menselijk lichaam, dat grote doolhof in 't welk nog zo vele verborgen gangen zijn te ontdekken. Wat is het droevig dat men om de mens te kersen, en om z'n gelijken in 't leven te behouden, mislagen begaat die iemand het leven kosten! maar in de wetenschappen, als in de konsten, is het de doden eigen de levenden te onderwijzen. Het staat voornaamelijk aan U, Bedienaars der Gerechtigheid; altijd eerbare overheden, het staat aan U te bevelen, deze algemene verbeteringen in de konsten en wetenschappen met spoed te bevorderen, en die met het eeuwige zegel der wet te verzegelen. Daar uw getrouwheid voor den besten der vorsten, en uw liefde voor het welzijn van den staat U dagelijks nieuwe poogingen in 't werk doen tellen, tot eer van beide deze, blijft U, als navolgers van uw eigen gedrag, niets overig dan de gedaante der openbare scholen te veranderen; gij zult de mislagen verbeteren. En zult. Gen, de manier van onderwijs vaststellen, opdat hetzelfde Plan, welke men voorstelt om de Geest der Franse, te beschaven, ook mag dienen om hun hart te verbeteren. Het vervolg, by de eerst gelegende id. VERVOLG DER PROEVEN OVER DE FABLEN, van bladz. 292, HOOFDSTUK II. Van de Personen, characteren, en eigenhappen in de Fabelen voorkomende. Het Dierlijke Geweld biedt zich eerst aan, als eigen speelders op deze kleine tooneelen: zij maken, in feitelijke, een soort uit, in vele opzichten, ons menselijke zo nabij komende, dat wij er alleen de schaar aan behoeven te verlenen, om ze tot een genoegzame overeenkomst te brengen. Het zou echter zeer onredelijk zijn hier een strikte en algemene gelijkheid te verwagten; daar is een zekere maat en trap van overeenkomst; met welke de aller-Scherpziendste Lezer zich te vrede zal houden: hij zal, bijvoorbeeld, de eigenschappen der dieren, schoon onnatuurlijk en onveranderlijk, willen aanvaarden voor afbeeldingen van onze vrije neigingen. Meer dan dit te eisen, was den grondslag van alle verbloeming om ver stootten, en ons zelve berooven van de helft der genoegens, die ons door de Dichtkunst in 't algemeen, verstrekt worden. Salomon zendt ons tot de Mieren om wijheid en vloei te eren; en onze onnavolgende Zedendichter voert de Natuur zelf in, als ons een voorbeeld geven. De eenvormige Natuur spreekt dus de mensen aan, Wilt u beter Schepzelden om onderwijzing gaan - daar zult u alle voordeel van Leere en Kunst ontdekken, en laat de Redeskracht daar uit het voordeel trekken. Wij veronderstellen dat de dieren in hun natuurlijke karakter, zonder de voordeelen van taal en redespraak, die hun door de Fabulisten, verleend worden, en in het algemeen en in het geen tot Kunsteloosheid behoort, den menschlichen aard tot voorbeelden strekken. En waarlijk, ik vrees, dat wij zo ver afgeweken zijn, door verwende lusten en gewoonten, dat het raadzaam voor ons is, om van de verloren eenvoudigheid te leren. Bij alle dieren op zichzelf zo voorbeeldelijk zullen zij dan zijn, hoe veel leerzamer zullen zij dan zijn, onder het beheer van een bekwaam Fabulist. Die door hun de gave der taal toe te delen, te weten brengt dat hunne ingeschapene neigingen verstandbaarder, en hunne voorbeelden bepaalder zullen zijn! Een Fabulist kan niet alleen de dieren in zulke bedrijven invoeren, maar hij heeft nog een voorrecht boven alle andere Schrijvers, vermits hij alle werken van natuur en kunst beide onmiddellijk te zynen beschikking staat. Hij bezit, ten dezen aanziende, "een vrijeid, welke de Helden- en Treurspel-dichters zullen; die, buiten tegenwerkingsmogelijkheid, meer bepaald is in de keuze der personen, welke hij kan gebruiken. Hij heeft de macht om alles wat er in het geheelal gevonden wordt, in zynen dienst te nemen; niet alleen de beesten, vogels, bloedlooze diertjes, en alle levensschepzels; maar ook de bloemen, kruiden, boomen, en al het groeiende, zelfs de bergen, mijnstoffers, metaalen, en de onbezielde werken der natuur, spreeken, op zyn bevel, ondergeschiktenlijk, elke een de rol, die hij hun toedeelt. De deugden, ondeugden, en ieder eigenhoor van dingen, ontvangen van hemzelf bestaan op zichzelf. In kort, hij mag alles tot personen maken; leven, taal en bedrijf toegeven aan alles wat hij goedvindt. ’t Valt gemakkelijk te begrijpen welke een bron van nieuwheid en verscheidenheid dit moet openen voor een vindingrijke geest die deze ingebeelde personen op een gepaste wijze kan gebruiken: welke een schoone gelegenheid dit hem ver schaft om verschillende tafereelen te maken, en de verbeelde streek met verwijzing van voorwerpen, terwijl hij het verstand verlicht of de driften regelt, door een aaneengeschaakling van nuttige leeringen. Wezen, als de zo even opgenoemde, in bedrijf te brengen en verstandige darden te laten verrichten, geeft de fabelfschrijver een onbetwistbaar recht tot dat hoofd karakter van een Poëet, dat hij een Schepper genoemd wordt. Ik stel hem, gelijk reeds is aangemerkt, niet in een enkel denzelfde rang met een Heldendichter of Treurspel schrijver; doch een maaker van sproken en naalden is zoo wel een kunstenaar als een ankerzweefster; en een Schilder in miniatuur kan zo wel zijn kunst tonen, als hij die de grootste stukken maalt. Als wij de personen eens gekozen hebben, moeten wij hun zorgvuldig ieder zijn eigen werk geven, gevoelens toetschrijven, eigenaardig aan laten hangen, ver schillende natuurken, en een taal doen spreken, welke daar mee overeenkomt. Een Raaf moet men niet als schoon van staan invoeren, of een Beer als welgemaakt van gedaante vertonen. 't Zou een tastbare ongerijmdheid wezen een Schaap wreed, en een Wolf meelijend af te schilderen. Zeer onbevoegd zou men een' Ezel de hoedanigheden van een Veldweten toe eigenen, schoon hij misschien wel voor een der Trompetters kan dienen. Maar zolang het Volk in ’t algemeen aan de Leeuw grootmoedigheid, aan den Tiger woede, aan den Muildjeresikte, aan den Vos losheid, aan den Aap zotte koersen, toefjes, mogen zy de Karakters verbeelden van „Agamemnon, Achilles, Ajax, Ulysses en Thersites, De grond hier van is dat wy, wanneer de Zedelijke daaden met kordeloos gedeelte der schepping worden toegekend, nauwelijks bemerken: dat de natuur, door den Fabulistische schrijver enig geweld wordt aangedaan. Ten meesten genomen schijnt hy dan alleen hunne taal vertolkt te hebben; in Leeuwen, Wolven en Vosfen gedragen zich en spelen ken even als die beesten zouden doen, waren zij oorsprongelijk bedeeld geweest met de menschlijke vermogens van reden en denken en spreken. Dan grooter kunst wordt er vereist, wanneer wij onbezielde wezens als personen invoeren. In dit geval wijkt men zo ver af van de grote trekken der natuur, dat de rede tegen de verfijning opkomt, als men de allernauwelijkste voorzorgen niet aanwendt. Wezens van deze soort, bijden zich echter den Fabulistische schrijvers aan, door de nieuwheid en verfcheidenheid, mits ze vernuftig en met voegzamheid gebezigd worden. De overeenkomst waarschijnlijk tusschen het natuurlijke en het kunstige, het dierlijke en het onbezielde, is dikmaal zo treffend, dat men, met schrijvende eigenaardigheid, gevoel en driften kan mededeelen aan alles wat bestaat. Het uiterlijk voorkomen is gunstig aan dit bedrieg, dus mag de wijnstok op den olm verliegen, "de omhelzingen geven getuigenis van deze driften. De vlugge berg haalt natuurlijk genoeg een muis baar; de pompoen mag den pijnboom verwyten, en de vuurpyl de sterren trotseren. De wilgen mag van het woud een nieuwe steun verzoeken en de Maan, als een Vrouw ingevoerd, eist een voegzame opvolger. Hier in is niets onbedankbaars, niets dat den Lezer stoot door oneigenlijkheid. Doch wanneer men de bijgaande parapluis vraagt, en de maan invoerde als een pagina laarzen begeerend, zou men de waarschijnlijkheid verstoren." Lyk, niet tengevallen aan de schrijfbare gemakelijkheid, welke het hoofd karakter daarvan uitmaakt, bezwaarlijker te treffen, dan de verhevener en groter. Een Schrijver merkt veel eer of zijn stijl boven de gemeene taal zwelt; dan hij, deze schrijvende, ontdekt of hij een rechte keuze gedaan heeft: van de woorden, die juist in dat geval voegen; en het is eigenlijk van deze gelukkige keuze, dat alle de bekoorlijke heid van den gemeenzaamen stijl afhangt. Daarenboven bedriegt en misleidt ons de verhevener stijl, schijn niet altijd in alle delen: terwijl de gemeenzaam een aardigheid kan winnen, indien dezelfde niet gemakkelijk, natuurlijk, gepast, zuiver en ongekunsteld is. Een Fabelsek schrijver moet dit helaas zeer nauw aan geven op zijn stijl, en er zelf te meer op werken om te doen schijnen dat deze leem geen moeite in het geheel gekost heeft, hij moet door kunst de kunst bedekken. Het gesag van Fontaine wettigt dit voor het eerst met betrekking tot de stijl. Lyne Fabels verkiezen mogelijk de beste voorbeelden van beschreven gemeenzaam Schrijven, daar die van den Heer Roger van Estrange de meesten oplevert van een smaakloos en laag trant. Zoals wy dat „wanneer de Kikvorsch en de Muis met elkaar vochten, een Wouw van boven neder kwam tussen hen en ze opflokte, om een eind aan het gevecht te maken. Toen dat een Vos, een gezelschap van vrolijke Sprokkelen, die braaf in hun schik waren over een schotel kieken, verweet „dat ze, als hij maar in het hoendershok zwolorde, altijd rumoer maakten met hunne honden, En jongens, en zelfs, zei hij, kunt u ze door uw bek jaagen „ja uw hennen en kapoenen ook, en u zwijgt ... als een brok. Dit mag gemeenzaam genoemd worden, maar het is tevens laag en moet elken Lezer, die den minst smaak en kieschheid heeft, walgen. 