VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
ter van dat gedeelte volkomen meester zijn, zonder eene en- kele fchrede verder te doen; en indien die waar is , dan zal ik mij misfchien niet vergisfen, met den geest van de wet aldus te befchrijven: dat zij Bedoeld heeft, niet cene uitge- breide kennis van vele gedeelten der wiskunde, maar, als Ht mogelijk is; eene juiste kennis van weinige, ‘Anders, ik beken het, is het gelegen met de verordenine gen, ìn meergemeld Beffuit vervat, ten aanzien van de wis. kundige vereischten bij dat andere Kandidaatfehap, dat de eerfte flap is tot het Doctöfaar in de Letteren, Dat Aiermeer Vereischt wordt dan te voren plasgt, en dat de wereischten niet gering zijn, zal ik niet ontkennen, De jaiste bepaling van. hetgeen een Kandidaat zal moeten weten, het gwantunf der kennis; die van hem gevorderd wordt, is eene vraag ; waarover moeijelijk twee menfchen zullen geraadpleegd worden, en niet de een wat meer, de ander wat mindef noodig achten; Het meer of min is zelden vatbaar voor éené zoo zekere uitwijzing. Hier dan berust ik gaarne in het- geen de opftellers van dar artikel gekozen hebben, overvuigd dat het onmogelijk ware, allen hierin te voldoen; Voor hèt overige (telt ons het verband der andere artikelen klaarblijke. lijk voor oogen deze bedoeling y dat, daar reeds vroeger was bepaald , dat niet dan Kandidaten of Doctoren in de Letteren tot zekere ambten gan onze Latijnfche fcholen mogen bee noemd worden, men langs dezen weg zal trachten, aan het ‚wiskundig onderwijs op die fchoten meêrder gevolg te ge- ven, dan veelal, tot dusverre heeft plaats gebad. Dit is een gewigtig punt, waarover ik nog nen aanmerkingen zal in het midden brengen. ‚Het is mij dikwijls voorgekomert, út op die plastfen, Wiar de uitvoering van het artikel op de wiskunde aan de Latijnfeche feholen het minst worde nagekomen, de reden veelal te zoeken is daarin, dat óf de Beftuurders, óf de Leer- meesters „. Rectoren en Praeeeptoren, mindef van de nuttig- heid. ven ‘het wiskundig önderwijs overtuigd zijn; hetgeed noodwendig moet belemmeren en vertragen het máken var Zoodanige fchikkingen, als tot dat einde noodig zouden zijn, Die wordt niet alg eené berisping vermeld: het nut toch, de toepasfelijkheid , en vooral de noodzakelijkheid , dat allen van wiskunde eenig denkbeeld zouden verkrijgen , zijn geese wiskundige waarheden, maar zaken, dic, in een verfchik OVER DE WISKUNDIGE STUDIËN. $6} tend liċht gefteld, noodwendig tot zeer onderfcheidene bee Quiten zullen geleiden, en waarover het zonderling ware ; indien de gevoelens van allen overeenkwamen. En als. mea nagaat, hoe ver die invloed van wiskunde op onze kennis fomtijds is uitgeftrekt geworden door hare bewonderaars, is het voorwaar niet vreemd, dat degenen, die, in andere vakken. geplaatst, daar met luister fchitteren, met verba» zing van eenen invloed hooren, dien zij welligt nooit or. dervonden.. Dan, dit betreft wederom de vraag over de wiskunde zelve, welke ik mij. ditmaal geheel ontzeg. Er is een ander punt, van veel grooter belang, en het eenige , waarover ik zou kunnen verlangen, dat fommigen huanê denkwijze veranderden, wier doel is, opregt mede te werken tot de uitvoering van de wet. Het gevoelen, dat bij velen ingang vindt, is, dat niet de Latijnfche, maat de Hoogefcholén de plaats zijn, waar die vereischte beoefe, ping van wiskunde te huis hoort; dat de eerfte denkbeelden van algebra en meetkunde eerst dáár moeten ontvangen wora den; dat, in één woofd, de wiskunde, zelfs in hare eerfte gronden, een onderwerp is van akademisch of hooger, niet van tager of middelbaar onderwijs. Het is dit gevoelen, dat ik befchouw als van zulk eene nadeelige (tfekking , dat vaa het al of niet volharden dâarin, naar mijn oordeel , afhangt, of wiskunde zelfs aan dé Hoogefcholemw, iu den zin, die bes doeld wordt, van elementair , doch algemeen enen one derrigt, zal kunnen beftaan of niets Dat dit gevoelen aangenomen wordt met optegte overtui- ging, zal ik niet betwisten; maar ik kan niet gelooven, dat iemand het ter goeder trouw zal blijven aankleven, die een =- - oogenblik nadenkt, wat hooger onderwijs is, en wat meet bijzonderlijk de moeijelijkheden zijn van wiskunde, Alle wetenfchappen hebben hare moeijelijkheden, maar niet alle dezelfde, De meer bijzondere moeijelijkheden. van, wiskundè zijn bijna uicfluitend aan de intrede verbonden, en. beftaan hierin, dat het begrip van het onderwerp en van de wijze yan: behandeling niet aanftonds klair, de eigenlijke bedoeling van al dat verrigten en bewijzen in het eerst zelfs onver- ftaanbaar is, — moeijelijkheden , die hier dadelijk tegenbou- den, fomtijds zeer lang tegenhouden, maar ook te gelijk eene éénige Zwarigheid uitmaken, en, eenmaal te boven gee komen, ook geene tweede van dien aard achterlaten, Die ééns eene aequatie weet op te losfen, kan, onder geleide „58. | Brief yan een’ Îeermeester, meer of min ver voortgaan, tofdef grootere moeite dan die; welke eenigzins aan allen arbeid is verbonden, treft ten minfte niets onbegrijpelijks aan, dat zijnen voortgang geheel ftuit; alvorens hij tot die veel hoo- Bere gedeelten nadert, die hier in geene aanmerking komen, Op dezelfde wijze bij, die ééns eenige &igenfchappen van figuren geometrisch kent, i$ in ftaat de geheele meetkunde te doorloopen, met behulp van een weinig aandacht èn zon. der veel arbeids, De grootfte moeijelijkheden, die zich nog bier kunnen opdoên, zijn van een’ geheel anderen aard, en piet te vergelijken bij die, welke dén ingang belemmeren 5 bet zijn alb ligte hindernisfen, vergeleken met een’ volkomen ftilftand, Maar ook die éénige eerfte zwarigkeid kën een vol- tekte hinderpaal. worden tot het bereiken van de geringtte kennis van wiskunde, en wie dien niet te boven komt, komt ook geen flap verder, Op welke wijze dan zal men te werk gaan? Zekerlijk niet door enkele verklaring ; maar waarfchijnlijk hier, zoo als overal, waar onze voortgang door eenigen grooten tegenftand belemmerd wordt, door zoolang daarbij te blijven ftilftaan, tot dat allengs gewoonte en krachten ons in ftaât ftellen dien te boven te komen; én daar zal dan een gids benoodigd wezen, die zich naar een ieders vermogen fchikt, die lang wacht, en alle middelerf tot aanfporing iù hèt werk ffelt, welke hier den weg openen; dien men moet afleggen, En is dit niet de gang van het fchoolfche onderwijs? Is de tijd, waarop jonge lieden de Cchoten. verlaten, voor het eerst hunne vrijheid bekomen, collegiën gaan hooren over letteren, die al hunnen tijd im nemen , —is dit de tijd,dat zij over punten zullen- gaan pe- derzitten, dif in het eerst uren vereifchen om overwonnen té worden, en misfchien niet kunnen worden begrepen zoù- der. gedurige teregtwijzing van een’ meester, terwijl inmid- dels her. collegie voortgaat, en niemahd naar hen wacht? Natuurlijk dan zat hij, die dien eerften flap niet bevorens heeft gedaan, dien: hier niét kunnen doen, tenzij hij eene geestdrift gevoele, die alles te- boven komt, maar die ook daarom niet kan verwacht worden bij eene wetenfchap , wier voorkomen zoo weinig van eenige hooge waarde getuigt. Het is er in vele opzigten mede gelegen als met de Griek- Sche letterkunde: ook deze heeft hare moeijglijkheden, maar niet dezefde, Het is niet bet moeijelijke van te begrijpen / QVER DE WISKUNDIGE STUDIËNe 269 maar vah te omvatten en te onthouden, het omflagtige dier taalkennis , dat; hier de hinderpaal is. Verfchillend dus in aard, komen beide daarin overeen, dat de eerfte beginfelen. niet dan zeer langzaam worden aangeleerd ; en waar nu wordt de Hoogleraar in dat vak bezwaard met het inprenten , het onophoudelijk berlialen en veelvuldig oêfenen, dat hierbif Boodig is, dat ons zoo van zelf terdgwijst op een’ jongeren leeftijd, en verbonden is met alle de middelen van aanmoe= diging en dwang der fcholen? Hij konde hect niet doen , in- dien hij wilde , en indien hij bet konde, zijn onderwijs zou Éi meergevofderden geen nut flichteri, ener béftond geene reden; dat het èen hooger onderwijs heette, . De gang hier is vrij, onbelemmerd ,-kan niet traag worden, of het ver. liest van dat oogenblik het eigendommelijke van het hooger onderwijs , zonder nogtans het nut te bereiken van het fchool-’ fehe, Alle vakken van akademisch onderwijs vorderen niet dezelfde hulpmiddelen; maar zal in dit vak, als in de wis- kunde, het hooger onderwijs iets verrigten,, zoo moet de kennis; die ten grondflag {lrekt tot het volgen der lesfen, hiet hier gevormd, maar medegzebragt worden. Is het, der- halve, dat aan de wiskunde dat belang blijft toegekend, en dat eene zekere kennis daarvan op onze Akademiën aan allen blijft aanbevolen, dan ook zal men het oogmerk niet berci- ken, dan door te zorgen, dat de grondlagen elders gelegd worden, en de verordeningen te handhaven aan de Latijnfche feholen ; welke een gedeelte uitmaken van bet openbaar on- derwijs, en bepaaldelijk beftemd zijn tot opleiding voor de akademifche ftudiën, De bepaling, dat geene’, dan Kandida- ten in de Letteren, tot den post van Praeceptor worden toegelaten, kan daartoe den weg banen, in verband met de wereischten, nu door het Befluit van g September Il. aan dat Kandidaatfchap verbonden, door de Leeraren mer het vak der wiskunde beter bekend te maken ,; en daardoor , ware het mogelijk, den tegenzin te vermeesteren , die zoo dikwerf tegen hetzelve wordt opgevat en gevoed, ‚Maar intusfchen geloof ik, dat niets zoo onmiddellijk, het gewenschte oog- merk zal doen bereiken, als de overtuiging bij allen, wien het aangaat, die eenig beftuur over die inftellingen voeren y dat van kunne medewerking grootelijks afhangt, of aan bet verlangen van hee Gouvernement aangaande, de wiskundige ftudiën kan worden voldaan; dat het inpremen der eerfte MENGELWs; 1826, NO. 16, Eee | #70 BRIËF OVER DE WISKUNDIGE STUDIËN. gronden van wiskunde, eigenaardig behoorende tot de 1sgete en middelbare fcholen, niet kan zijn eene bemoeijenis vaa het akademisch onderwijs, Ik beb de eer te zijn, enz, 20 November , 1826. J. P. E. VOUTE, Hoogleeraar in de Wijsbegeerte aan het Athenaeum Illustre te Amflerdam, BRIEF OVER EEN’ BRIEF VAN WIJLEN PROFESSOR BORGER AAN DEN LEERAAR DER DOOPSGEZINDEN TE AMSTERDAM , JAN VAN GEUNS,. Mijn geliefde Vriend ! ° ij hebt mij grooteren dienst gedaan, dan gij kondet ver- moeden, met de toezending der drie preken ezv. van Do, VAN GEUNS(*). Ik was vaauwelijks aan ber herftellen tit eene bedenkelijke ziekte, die, ach !zoo velen in het graf, en in rouw en kommer geftort heeft. De Beeldengalerij van Hetmweekranken , die ik altijd zoo gaarne gebruik en aan lij- enden aanprijs, had mij , bij vernieuwing, tot aangename geestverkwikking en hartfterking gediend, en bleef mij zoo dienen. Ik was regt blijde, dat ik mijn’ ULYSSES VAN $4» Lis maar te huis had: ik had hem naar eene lieve, langdu- rig en christelijk lijdende jongedochter gezonden, aan welke ‘hij, naar zijne gewone ondervinding bij alle lijdende Christe- nen, ook welkom was èn nuttig. Aan haren vader, een’ wair- ‘den medebroeder en vriend, die den troost des E vangelies even zeer, als de beproevingen des lijdens, bij bevinding kent, berigtte ik mijne langzame berterfchap, na mijne te- rugvoering' van den grafkuil: ik verzocht van hem eene tille dankzegging aan God, die het zwijgen hoort, en den oot- moed der onderwerping bemint, voor mijne redding ; doct niet zoodanige, alsof, in een tegengefteld geval, minder: goedheid Gods zoude beftaan hebben, dewijl altijd dèt ge- beurt, wat het beste is, Met dit geloof, dat men der jeug? ‘reeds vroeg moest inprenten,al warehetdoorsaLZMANN'S Huzaar Zwartmantel, dien waardigen opvolger, of medge- zel liever, vån zijn’ Ernst Haverveld, fprak ik tot elk, die ‘mij christelijk gelukwenschte , of zoogenoemd feliciteerde, C*) Zie Boebbefchouwing , bl, 669—73e BRIEF OVER EEN’ DIEF VAN PROF, BORGER, 77t daarmede, dat ik het gevaar te boven was, zeggende : „ Wis re ik geflorven , dan ware de doed beter geweest: hij is af- gekeerd , dewijl mijne oprigting tot nu toe beter is.” De brief aan mijnen vriend was even verzonden, toen ik, de ges melde preken opf{lagnde, allereerst, bp bl. kéhingen gaf, onze opmerkzaamheid. - Hoe veel zijn ons de bricvén. vam Geleerden ` waard!’ Men plagt ze daarom meer- _ Malen >te geveh -achtet detzelver werken:, of afzonderlijk; yoorat’ brieven van: Geleerden „ die tevens Géniën waren, aat vriendeng gemeenzaam gefchreven. Met wat genoegen leest de-beminnaar der-menfchen- en-karakterkennis de brieven van onze: BE LI,A MY:s:Di — maar één’ te noemen , die, boewel geen “eigenlijk Geleerde, als Dichter zoó groot, zoo oor- fpronkelijk:, en ééên'waar Genie was.’ Brieven 7” zeide oc: KE RSE naar waarheid; in zijn Ontwerp tot eene algemeene Katakterkunde y T, 495 p zijn karakrerkumdige leerboeken, ea y; verdienen zooveel te meer aanmerking-bij den menfchen. sy -kenner , omdat ‘zij doorgaans in een’ vertrouwelijker toon » getemd zijn, dan. fchriften „ die: gepolijst worden, om eené openbare rolin de wereld te: fpelen, Ondertus- „j fechen cis dic van:‘geene verdere toepasfing, dan alleen op y zulke -Arieven , die- oorfpronkelijk. zijn ‚d.i, , die in ftof sj ed vorm voortvloeifen uit de ziel: van den fchrijver zelven.” Is dit zoo, belangrijk is dan ook daarom deze kleine brief ges : gropten mans : hier vertoont:zichk,”zoo als hij betoni, BORGERS. geest; ‘hier ziet men, Zoo als het was, zijn inbel „En met dit laatfte noem vik eene derde. reden ,„om welke ik ed ‘brief door meer Heden gelezen wensch, o, Mogt hi ook ter kennisfe-komen van zoodanigen,die den fehonder wel zouden willen: optrekken, als van christelijk geloof en christe: Jijke vroomheid gefproken wordt, en die deze artikelen voot aan’ Zas: fatfoen,, aan hunne befchaving „aan Aunne wetenfchap onvoegzaam oordeelen, Wij willen zelfs Gan die wetenschap «eens heel hoog denken 5 maar sdat zalken. het Christendst piet onderzochten :naar behooren , {taat vast bij. mij , die an- ders fchrikken moet: voor. den prijs, waarmede dat zoogt. noemde fatfoen en die- befchaafdheid. betaald is. Ach! dit heeft dan, wat er. ook uiterlijk moreels vertoond worde, hunne zedelijkheid gekost! ! Zoo niet, waarom :dan her reine Christendom niet gekend,: zoo als fret in den Bijbel ver» dchijnt ; niet onderzocht, zoo als het dat verdient, en — dat moet het gevolg zijn — geloofd? - Waarlijk, HUGO ne GROOT EN BOERHAAVE, VAN BEECK-CALKOEN N VAN SWINDEN waren ook geene gemeene lieden, vof kit = OVER EEN’ BRIEF VAN PROF, BORGER. 773 deren in het. verftand !:s,-Is de-hoogfte.-wijsheid, waarin zij, roemden, uwe onpartijdige beoefening niet waardig, en te vernederend voor uw fatfoen, o gij! die u zoo gaarne bo, ven den grooten hoop- verheft?” roep ik geërgerd menig- - maal uit. Ik dring niemand op iemands gezag het Christen- dom op; maar — die. toch zulke namen ander de Christus vereerders kent, die weet, wie BORGER was, wien elke wetenfchap haar heiligdom -ọntfloot , zoo als. j. DE KRU YER onder zijn afbeeldfel fchreef, en van wien TOL LENS ZONg: Wat bron van kennis wist haar aadren hem cedekken? ©“ Wat mijnkorst was zoo ftug, die hem den toegang floor?’ Hij leschte °t gretig hart, zoo ver zijn lúst moog’ ftrekken 3 De wijsheid lef haar’ fchat verzameld in zijn fchoot. >` Hem hield geen flagboom op , waarheen hij raad ging plegen; Hij bad geen gids van doen; zijn kennis was zijn baak; ’ Hem was geen leerfchool vreemd , geen landaard afgelegen :' Hun veder was zijn pen, hun tongllag was zijn fpraak! ' hij , die dit weet, en de innige overtuiging des grooten mans aangaande der Christenen eenigen troost in leven en fterven; ùit zijn hart van zelve in een? gemeenzamen brief zich me- eani, overweegt, en die dan nog zich "te groot ber fchouwt , ‘om wijsheid. en waarheid van.je zus den Nazg- rener te leeren, die zoude toch wel verdienen uitgelag- chen te horden als een gebrekkige dwerg, die van eene ftellaadje, waarop ook hansworften fpelen , den voorbijgangerct toeroept': „ Ik ben grooter dan gij, onopmerkzamen!”’ ware het miet, dat hij al ons beklag verdiende. » dachten der verftandigen,„’” zeide BORGER in die leer- rede, waarvan de brief gewaagt. Borcer kende ook den. tegenfpoed, Diep heeft hem dé dood eever dierbare zuster, vergezeld van zoo vele akelig rę die ii vaoral ges 974 BRIEF troffen, ‘Toen hij asn van GEUNS fchreef, had hij zijne eerfte dierbare gade verloren: gij kent zijne klagte aan zijn kind! Eene tweede echtvriendin behield hij geen’ dag lan- ger dan de eerfte; ook zij Mierf in het kinderbed ; fpoedig ftond hij haar kind mede af aan den dood, beiden in zijn Tterfjaar, Zulk een ‘mag tot lijdenden fpreken, ook nader bij geftorven ís! Zij mogen zich overruigen van de voor- treffelijkheid des Evangelies, dat den Geleerde geen’ ande. ren troost fchenkt, dan die door elk lijdend hart kan inge- nomen worden, en algenoegzaam is bevonden door den fchran- derften onderzoeker ook van het licht, dat niet aan deze fakkel is ontftoken, De in den brief geprezeae Beeldengale- rij komt misfchien zoo ook eens weder wat meer in aanden- ken en gebruik, en de begeerte kan opgewekt worden naar de preek, waarvan BORGER de hoofddeelen opgeeft, en die, in baar geheel, kan gelezen worden in het Iide deel van ’smans Leerredenen, in welke zoo veel tot vertroosting en verfterking ‚des nedergebogenen voorkomt. Ik heb door de voorlezing diens briefs, om welken alleen reeds ik u dank fchuldig ben voor het gefchenk der drie preken van Do, vaN GEUNS, het een en ander oogmerk bij dezen en genen al mogen bereiken, en verheug er mij dankbaar in, Gaarne fchrijf ik dien brief in dezen ovêr, Hier is hij, en zij nuig ! » Wat zal ik u zeggen, beste vriend? Zoo gaat het in de wereld, zegt het fpreekwoord; maar het vroom en gods dienftig hart zegt: zoo wil het de bemelfche Vader ! » Waar 't bever, dat het vocht ter aarde was verplengd, Mijn Vader haa zijn kind dien kelk niet ingefchonken t" Ook gij dan, goede Man! ook gij hebt dien beker moc- ten drinken. Kent gij iets birterders, iets wrangers ? Eene lieve, dierbare gade, met wie wij, hand aan band, onzes weg naar de eeuwigheid bewardelden, wordt van onze zijde gerukt, en wij ftaan siken! Het woelig Amflerdam is voor u in de aloude visfchersbuurt veranderd : 0! niemand gevoelt dit beter dan ik, Gij overtreft mij in jaren en iu ondervin- ding; maar dit mag ik och zeggen, dat ik , «ander alle troost- gronden, geen zoo fterken en beprgefden gevonden heb, da1 de locus communis (*): God ar gen gedaan. Hetgeen ge fchied is, is het beste: ware het tegendeel berer geweest. (*) Gemeene plaats, bekende fpreekmanier. OVER EEN’ BRIEF VAN PROF, BORGER, Hs het tegendeel ware gebeurd, In dit geloof, lieve Vriend? heb ik mij geoefend , en die eenvoudige waarheid giet meer olie in onze wonden, dan alle wijsbegeerte, Wij beiden kunnen onze afgeftorvenen gerust in de eeuwigheid naoogen 5 want wij weten, in wien zij geloofd hebben. Maar neen! troosten kan ik niet. De oneindige goedheid Gods trooste u en uw kind! Gij kent immers de Beeldengalerij van Heim- weekranken, door ULYSSES VAN sALIsS? Dat iseen boek, om er afgoderij mede te bedrijven, als men zijne vrouw. verloren heeft, „Onlangs heb ik in mijne betrekking als Akademieprediker , voor het eerst na den dood mijner echtgenoote , gepredikt over Joan, XVI: aa. De tekst gaf mij van zelf aanleiding om tè fpreken, 1) over bet geoorloofde en pligtmatige van onze dooden te beweenen, a) over de hope des wederziens , en 3) over de blijdfchap, die daarmede gepaard zal gaan. Nog eens, goede Vriend! God fterke u; want kracht uit da hoogte hebben wij noodig, om niet te bezwijken. Vaarwel! TT. » Jan. 1816. (was get.) BORGER.” Wat dunkt u, Vriend! ván zulk een’ condoleantiebrief , die ook VAN GEUNS tot eere ftrekt? Hoe ergeren wij ous menigmaal over fterfberigten in de Couranten, de beste tuk- ken bijna, om voor fchoolkinderen te dienen tor verbete. ring van taalfouten! ' Niet lang geleden las ik, dat de rusg van God door den dood eener vrouw was vermeerderd; ja zelfs las ik, dat een kindje den Heer van leven en dood tot zich genomen had : wat zegt dit anders dan.. .. maar, foei, peen! — Hoe belagchelijk , ja onftichtelijk zien er die, dike wijls breedfprakige, optellen uit! Het zal met flerfbee sigten in brieven en met brieven van rouwbeklag wel nieg veel beter zijn. Leerde men van BORGER, ook daarin de natuur, het gezond verftand en het Christendom eenvoudig ge laten fprekent Doch, ik zoude te ver uitweiden, en derhalve nog eens: bezorg BORGER’s brief aan velen, en- doe met den mijnen, wat ge verkiest! Het zal ten genoegen zijn van Uwen AG. 216 VRIJE OVERZETTING VRIJE OVERZETTING VAN FRIEDR. VON SCHILLER'S MARIA STUART, (Ferxolg en flot van bl. 740.) Vijfde Tooneel, MARIA, KENNEDY, p KENNEDY. Min dierbre Koningin! wat hebt ge in toorn bedreven?, Zij gaat in woede heen, om 'u den dood te geven. MARIA (nog geheel buiten zichzelve.) Zij gaat in woede, en draagt den dood in ’t eigen hart! (KENNEDY om den hals vallende.) ò Kennedy! wat vreugd, na zylk een lange fmart! Na jaren van verdriet, vernedering en lijden n Èén oogenblik van wraak) één zegepraal na he ftrijden ! KENNEDY. Rampzalige Vorftin ! gij bebt, te kwader (tond , Een onverzoenlijk hart, in blinde drift , gewond! Zij voert den blikfem. Gij, gij hebt hier geen verweerder „ En toch verneêrt gij haar voor ’t oog van haar’ boeleerder?, MARIA, Ja,*voor Leicester's oog heb ik, door mijne taal, Haar diep verneêrd; hij hoorde en zag mijn zegepraal 3 Zag, hoé ik haar verfloeg, en zijn nabijheid fterkre Den moed in mijne ziel, dien zij alleen bewerkte, Zesde Tooneel, MORTIMER, de vorigen, l KENNEDY. j o Sir, welk een gevolg... .! Wat nieuwe grońd voor ’t bof „…, | MOR ÎNIME Re Ik hoorde % all’. (Hij geeft der Voedfter een teeken, om zich op haren post te begeven, en treedt nader, Zijne geheele houding drukt eene hartstogtelijke zielsgefteldheid uit.) Gij wint! Gij tradt haar neêr in ’t flof! - Gij waart Vorflin; zij was misdadig. Opgetogen, Verrukt van zoo veel moeds , als fchittert in uwe oogen, Aanbid ik u, die mij een hooge Godheid fchijat , Naast wier verhevenheid alle andre glans verdwijnc. VAN FRIEDR,-VON SCHILLER's MARIA STUART. 2772 MARIA, '.: Spraakt gij Leicester, Sit? Hebe gij dên- Lord „mijn dia En mijn gefchenk gebragt? - Zal mij zija bijftand blijven? MORTIMER (haar met gloeijende- blikken’ aänftarénde.)- Hoe fchoon maakt u de toorn, die uwe borst bewoog, En uw bekoorlijkheid verluistert in:-mijn oog! ~ >° Gij zijt de fchoontte vrouw , die leven kan op aarde, ' MARIA. Ach, Sir t ik bid u‚fpreek ! Had mijn gefchenk nog. wadrde3 - War zet Mylord? Verklaar me, of ik nog hopen kan. MORTIMER, Wie ? -bij ? Dat is een laffe, ellendige ; geen mam.. `- Boop niets van de moed ! Leer hem gere vergeten f - MARIA, Wat zegt gij? l MORTIME Re . _ Zou een mensch als hij uw redder heeten? Mij u bezitten? hij f Op leven en op dood Ga ik met hem ip ftrijd ! MAREA. Ach, Sir! denk aan mijn’ nood$ Hebt gij welfige‘mijn? brief niet aan Mylord gegeven? … `: pai is her uit met mij!. _ MORTIMER, enn Die: lafaard mint herleven. Wie uw bezit begeert, of naar-uw redding tracht, zand tart den wreedften dood , dien hij om u veracht. AMARIA, Hij wil niets voor mij doen ? “ MORTIMER, `’ ij DE Niets meer van hem ; ; niets meerder. dleeft men zijn kas van doen ? Bouw op demijn’ vel eerde, Ik zal u redden, ik alleen, ‘MARIA, | , - Acht! war kunt: gij? MORTIMER. Niet zoo al gisteren, Vorftin, vertrouw dit vrij , Niet. zoo als gisteren {taan thans nog uwe zaken. Na * eind van dit gefprek is °t meer dan tijd te waken, ’t Is uit met alle hoop op vreê met u en haar, | Deez’ toeftand eischt een daad , vol ftoucheid , vol gevaare 778 VRIJE OVERZETTING Wie atles winnen wil, moet alles moedig wagen. Vrij moet gij zijn, eer nog de morgen weêr zal dagen, MARIA, Wat zegt gij! Nog deez’ nacht? Hae zow dat mooglijk zijn? MORTIMER. Hoor toe, wat ik befloot voor uw geluk en `t mijn’! Een trouwe vriendenfchaar, die ik wist aan te vuren, Vermeestest in deez’ nacht met mij uw kerkermuren, De fleutels van 't kasteel zijn alle in mijne magt. Door onze hand gedood, valt uw geheele wacht. Wij doen op deze wijs de vrijheid u verwerven ; Maar alles, wat hier leeft, moet vallen; allen fierven, Opdat er niemand zij, die dezen roof verra’, Geen mensch , geene enkle ziel vindt voor ons 00g genà, MARIA. En Drury? en Pavlet ? Zijn allen lotgenooten ? Eer aal hun laacfte bloed... .. ý MORTIMER. _ „Ek zal hen nederftooten, MARIA, Hoe, Mortimer t uw Oom? uw tweede Vader? MORTIME Re ar f Sutt Hij fterft door mijne hand; het is mijn vaste wil. MARIA, o IJsfelijke daad ! MORTIMER. Al moest ik baar PAE PERN bie naar uw leven ftaat, ik heb het duur gezworen. ' MARIA, Neen, Mortimer, o neen! Eer zulk een moord beginn... NORTIMER, Ik acht mijn leven niet om n en mijne min, Al moest de bouw der aard’ zich donderende ontbinden, Een tweede watervloed wat leven heeft verflinden , Ik acht het niets om u3 en, eer ik u ontbeer , Worde uit den dag een nacht, die nooit ten morgen keer’! MARIA (terugtredende A God, Sir! wat bijstre taal? En, hemel! welke blikken? Gij jaagt mij ijzing aan, eu doet mijn ziel verfchrikken, VAN FRIEDR- VON SOHILBER'S. MARIA STUART, 272 MORTIMER (met wild rollende oogen en de uitdrukking van zinneloosheide} tt Beftaan is flechts een droom; de dood niets meer dan dit, Men fcheur’ mij *t lijf vaneen te: Tyburn , lid voor lid, Oncrukk’ mij 't fchroeijend vleesch met glaeijende ijzertangen, : ‚(Met uitgebreide armen op haar toe gaande.) Als ik, o mijn geliefde ! u aan dit hart mag ins MARIA, vate terug! . ponde MORTIMER. A Hier aan deez’ fchoane borst; Hier op dien zachten mond , die flechts naar liefde dorst, e e MARIA Om Gods wil, Sir, laat af! Laat mij van hier vertrekken} MORTIHE Re Een razende, die niet zijne armen uit zou ftrekken , En fluiten aan zijn hart een heil, dat hem omzweeft , Wanneer een goede Geest het in zijn handen geeft ! Ik wil u redden, ja, al kost het duizend dooden ,- - „a Al kost het misdaân zelfs , voorheen door mij gevloden; Maar, heb ik dan om u de deugd niet eens verfchoond, Ik wil door uw bezit gok eenmaal zijn beloond. MARIA, 3 Ach! wil geene Oppermagt, geen Engel mij. befchermen? , Zal niemand over mij, geen flervling zich ontfermen 7? Ontzettend lot, gij fleurt mijn ziel van d'eenen fchrik | Den ander’ in den arm ! o IJslijk oogenblik ! Wordt dan de woede alleen op mijn gezigt geboren? ` Vervolgt mij haat en liefde, als met gelijken çoren? «są MORTIMER., a, brandende is hun haat, gelijk mijn minnegloed, ij dingen naar uw hoofd, en dorften naar uw bloed, , Zij willen met een bijl uw” blanken hals doorfnijden,. Waarom zoudt ge aan den God der teedre’ min niet wijden, Wat gij toch, zonder dat, moet offren aan den haat? Waarom toch niet aan mij, die ’% all’ om u beftaar ? Die niets em u ontziet; geen moorden, geen gevaren?» Gebruik dit fchoone hoofd, deez’ lok , die zijden haren, Reeds door den dood bedreigd , gebruik ze, om voor altijd Een' flaaf to omvlechten, die met u niets meer benijd: ! fra oe 1, NRE OVERZETTING „MARIA, * War moet ik hooren, Sit? Mijn rampfpoed zij u heilig, Al flélc wijn vorscijk hoofd mij voor uw reên niet veilig} MORTIMER, - ` De koania van dat hoofd, Geene aardfche majesteit Is meer om uwe kruin, geen koningsglans, verfpreid. Beproef heet! Laat uw mond hier nu bevelen geven, Geloof mij , in den nood is u geen vriend gebleven. Niets rest u, dan alleen dit roerende gelaat ; . Deez’ houding ;'t vriendlijk fchoon,,dat elke ramp weêrftaat. ` Dit zet ‚mijn ziel in gloed, om ’c all voor u te wagen; Dit, om den wreedften dood , zoo °t wezen moet, te dragen, | MARSA, pod da mij voor zijn woede , en fpaart me een’ verdren hoon? Mo 2 TIMER, Een : zoo vermeetle dienst eischt ook een zelfde loon. Of zou een dapper man zijn bloed vergeefs verfpillen ? Js leven ’s hoogfte goed, wie zou * verliezen willen? Een razende, die niet naar zoo veel fchoonheid dorst £ Eerst wil ik rusten, hier, aan de allerwarm{te borsti (Hij druke baar hevig aan zijn hart.) MARIA, Moet ik dan tegen u.om hulp en redding fmeeken 2 : Den man, die, groot van ziel, mijn boeijen wil verbreken? MORTIMER, Gevoelloos zijt gi, niet, én, wat ge ook hebt beftaan, De wéreld klaagt ú niet om hooge ftréngheid aan. Een teédre minnebeê maakt indruk op uw zinnen, En Bothwell, klein van ziel, kon uwe gunst verwinoen, ak MARIA, | | Verofetele, houd op? MORTIMER, _ Hij werd flechts uw tiran, Maar, zoo de fchrik alleen uw hart verwinnen kao, Dan, bij den God der hel ! zult ge ook van mij ontzetten. MARIA. Verlaat me, of ftaak deez’ reên, die mijn gemoed verpleues. KENNEDY (binnen Quivende. ) Men nadert ons. De tuin, bezet aan allen kank, > Is vol van krijgsliĉp. MORTIMER (ontwakende en naar zijn zwaard grijpende.) U befcheumr, deez! terke bach., VAN FRIEDR. VON SCHILLER Ss MARIA STUART, ôt MAR TAG i Àch, Hanna, blijf bij mij! Red me uit zoo fchrfkbte handen? Voor welk een Heilige zal ik-mijh@ offers branden ? Waar vinde ik-op déze aard’ de rust 5: die “mij oftfnelt ? Daar binnen dreigt de moord ; hier buiten.is gewekdth :: | (Zij vertrekt mer KENNEDY.) „Lovende Paneel, ' > ted u y MNP MORTIMER, PAULET, , PRURT. Gevolg, over het i tponeel, ijlepdẹ. PAULET, Haalt alle bruggen op; goer alle poorten dakini” re MORTIMER 1 Wat is %, aba dierbare Oom ? enep aen ners PAURER et a ws Jardi = Moet ik het ijslijke a Waat is de moordnares? Een enge kerker zal... « vtech HN M O,R.T.I.M,E Re Wat is er dan gebeurd? Verklaar ut, heh geval? 5.. ‚PAULET, s ven h Hide GN Ach! Englands Koningin is op den weg doorftooten, ` In ‘t midden vañ haar volk, omgeven van haar greoteuf ; y CHij vertrekt.) `” ‚… sÀ Aehfe Tobntel, ta e- dourinin, ternon daârid`o KE EL 45° , MORTIMER, Ten ag aT Ben ik uitzinnig? „Hoe !- ging daar niet iemand héeng so" » Die van °t, vermoorden fprak der Koningin? Neen:, neen y! Ik heb gedroomd Wie. komt ?, Okelly.?: Laat! ons.;boorene » 64 OKELLYes > Í oe WA Vlugt, Mortimer ! ontvlugt; want alles- is verloren! <o s] , MORTIME Re, Wat is verloren? Spreek ! ek | OKELEL ', | ke Mijn: vriend, ach, vraag nièt ë tang Wees op uw vlagt bedacht, of vrees uw’ ondergâng! ` 282 -~ ; }) VRIJE OVERZETTING - _ MORTIMER, Wahrom tach? i ' OKELLY. Wasg niet meert Souvage, in woede onftoken , Heeft deze ddad begaan. : „MORTIMER, Dus heeft men waár gefproken ? OKE LL Ye De bien Vlugt, sla vriénd! o, Red u voor haar magt \ Y.) MORTIMER. Elizabeth op weg haar Londen omgebragt?. .. OKELLY, Wie zegt dat? d K AN ja MORTIMER. Heb tk niet uit uwen mond vernomen ..a? OKELLY, Neen, Mortimer, zij leeft ; zij is den dood omkomen! MORTIMER, Zij leeft? l í "= OREL L Y. „De ftoot was ‘mis; de mantel hield hem af, Hij aar kyd ons terug, en opent ons het graf, MORTIMER, Zij deefe n° OËELLY. Zij leeft, helaas! „MORTIMER. Wie heeft zoo onbezontheù - Een razend werk , als dit, voncijdiglijk begounen ?- OKELLY. Het was een Barnabiet, die, ontangs uit Toulon Gekomen, dit beftaan, tot ons werdetf , verzon, Hij: wilde langs dien weg de martelkroon behalen , Eu smet één’ enkleu flag Gods Kerk doen zegeprulen, Aan zijnen Priester flechtg ontdekte hij de daad, Die op den grooten weg volbragt werd zonder bsats MORTIMER (na een lang ftilzwijgen.) Een grimmig noodlot doet ook onze hulp u derven „ ‘Rampzalige Vorftin! Ja, nu, nu -moet gij ferven! Uw Engel zelf beeft u een’ wisfen val bereid, hd YAN FRIEDR. VON SOHILLER's MARIA STUART, 783, OKELLY, Zeg mij, op welk een wijz’ zoekt gij uw zekerheid? Ik zal, zoo ’t mij gelukt, den weg vaar °t Noorden kiezen, MORTIMER, | Gat God befcherme uw vlugt! Ik kan niets meer verliezen, Ik blijf, en red ik haar noch hate vrijheid meer , Zoo vlije ik mij ter dood op haren lijkfteen neêr, 1826, G. oRavt, jZ EEN WEINIG BEKEND DECREET VAN LODEWIJK XVI, TEN ‚ BEHOEVE DER SCHERPREGTERS» NS Anon: dezelfde, of de zoon van hem, wiens naam zoo zeer berucht is geworden in de dagen van het Schrik- bewind, (*) en thans nog den misdadiger ijzing aanjaagt, onlangs genoodzaakt: zich te verdedigen tegen de aantijging van openbare mishandeling bij eene teregtftelling, bragt te dier gelegenheid een Decreet van LODEWIJK XVI te ber- de, dus luidende; „ De Koning is onderrigt gewotden , dat de Uitvoerders p der Vonnisfen, geflagen in Criminele zaken, niet zelden, -p verkeerdelijk , met den naam van Beulen worden aan- „ geduid. Z. M., kennis genomen hebbende van de vêrrooe » gen, omtrent dit onderwerp gedaan, heeft dezelve ge- » grond bevonden, en, zijn goeddunken deswege willende p kenbaar maken: Gehoord het Rapport, Z. M., in Hoogste … deszelfs Raad zijnde, heeft gedaan en doet mits dezen zeer » Uitdrukkelijke waarfchuwing en verbod, van voortaan one » der de benaming van Beulen aan te duiden de Uitvoerders en … der Criminele Vonnisfen. — Gegeven in den Staatsraad des „ Konings, en in Z. Ms. tegenwoordigheid, gehouden te Verfailles, den 12 Januarij 1787. „ (Was geteekend:) De Baron DE B RETEUIL® ‚Weinig dacht voorzeker de zachtmoedige Lo De wijk , toen hij dit Decreet uitvaardigde ten verzoeke en ter gunfte van den wreed{íten der Beulen, dat hij zelf met de zijnen, eenige jaren later, op het fchavot en door diens hauden zoude fter- ven |... (*) Zie het treffend verhaal van het bin der rampfpoe- dige MA NTOINETTA, in het Mengelwerk voor 1825. No, ILL, t 234 EEN WEINIG BEKEND DECHEET VAN LODEWIJK XVI. Het blad, waaruit wij hetzelve ontleenden , voegt er deze noot nevens: „ In weerwil van dit Befluit van 1787 , zal het » imer: uiterst. moeijelijk blijven „iets anders dan den Beal „ te zien in den Uitvoerder der-Criminele Vonnisfen, of eene ‘benaming in onbruik té brengen,’ welke daarénboven doof „ het Dictionnaire de Kialne is aa beani OORSPRONKELIJKE BRIEF VAN DEN BEUL VAN LODEWIJK XVI, | E dé nieúwe witgâvê-“der Oecùvres complets de. Ms DE cnâ- TEAUBRIAND komt «een brief ‘woor vän saNsoN, den beul van LoDeEwijK XVI, den 2} Febr, 1793, juist eché maand na degzelfs dood’, doof den’ Thermomètre du jour get meengemaakt ,. en widarvir het oorfproúkelijke ` aan bovenge- poemden Schrijver werd verftrekt. Wij achtten denzelvea de kleine plaats, welke zij befaat, tér vereering der nagedach- tenis van dien deugdzamen Vorst, wel waardig; daarbij, met den Uitgever, de waarlijk ‘Christelijke’ zachtmoedigheid vaŭ dit doorluchtig flagtoffer der volkswoede van nieuws bewon- derende. Ziet hier de woordelijke vertaling van den, met vele raalfourên gefchrevenen, brief aan den Redacteur van den Thermomètre : A | „ Burger! ! „Een kort uitftapje is oorzaak geweest ; dat ik niet terftond de eer heb gehad te voldoen aan de uitnóodigìing, mij doot ú in uw blad gedaan, met betrekking TOU LODEWIJK CA Pe T. Ziehier , volgens, mijne belofte „de naauwkeurige waar- Heid. van het gebeurde. Van hét rijvdigafftijgende, om zijn tonnis te ondergaan k zeide men hem, dat hij zich vao zija gewaad moest ontdoen. Hij maakte eenige zwarigheid , zeg- gende, dat men hem wel konde ter dood bfengen zoo ats bij was. Op dé aanmerking, dat zulks onmogelijk’ was „hielp bij zelf: in ‘het wicdoen van ziju kleed, Dezelfde. bedenking ‘maakte hij, tóen mien: hem de haden wilde binden, welke hij zelf aanbood, toen degeen, die hem verzelde, bem zeide, dat zulks een lamfte: offer was... Vervolgens vroeg hij, of de tamboers beftendig zouden flaan. Men an;woordde hem, dat men’ daar niets van wist, en dit was de waarheid, - „Hij. men verzekerd.” » Hebt gij zelf de proef bewerkftelligd met dezen bendewlat — BERTHOLLET, in ftede van antwoord, dronk er eene goede teug van, — œ Gij zijt wel onverfaagd !'* — „ Minder, dan ik mij betoonde, toen ik wijn Rapport fchreef „” hernam de fiere BERTHOLLE Ta MENGELWe 1826, NỌ. kúe PLE 286 . DAĢORDER. VAN BONAPARTE, EENE TOT DUSVERRE ONVERMELDE , MAAR ECHTE DAGORDER - te © IUU VAN BONAPARTE. Man verhaalt, dat Keizer NAPOLRON, na zijne onttroo- ning, op den wenk van een’ zijner meest vertrouwden , daz men verwacht had, dat kij zichzelven te Fontainebleau zou hebben van kant gemaakt, hebbe uitgeroepen: „ Een vere liefde pruikmaker zou, zulks gedaan hebbea!” Niet zeef poëtisch , inderdaad „was deze uitroep! CHÉNIER, echter, iu zijne Redevoering over deg zoeftand der GFraafche) Lete terkunde, noemde hem den Schepper eener nieuwe foort van welfprekendheid, de krijgskundige namelijk. Ten bewijze van deze ftelling vonden wij de navolgende ennn Dagorder van BONAPARTE aangehaald : à » De Granadier GROBLIN heeft zichzelven om het le yen gebragt van wege eenen „minnehandel, Hij was, voor het overige, een goed /ujet., Dic is het cweede voorval vaa dezen aard, finds eene maand „ bij het corps voorgevallen, !' » De Eerfte Conful beveelt, dat. het navolgende bij de Garde aan de orde van den dag: worde gefelds » Dat een foidaar de fmart ea ‚dp amarmondigheld der baar arten moet weten te overwinnen, s» Dat er evenveel ware moed gelegen is in met fandra- tigheid de fmarten der ziel te vÄrduren, als ouder het fchroot eener batterij onbewegelijk ftand te houden, , p Zich, zander swederftand te bieden,over te geven aan bet verdriet, zich te dooden om zich aan hetzelwe te onttrek- ken, is, bet flagweld verlaten , vóór dat men de overwinning behaald hebbe, » Gegeven te Sz, Cloud, (Get) BONAPARTE aa Flortal, het Xde Jaar (Gecontrafigneerd) BEs s 1È RE s” der Republiek, aa TALMA ALS ACTEUR, T, LMA vereenigde in zich het grootfte santal der meest werfchelijke „ ja mogelijke hoedanigheden, welke ooi Acteur ‘heeft bezeten, Eene mannelijke houding; een regelmatig mangezigt, welks trekken de antieke vormen re voorfchijn riepen; een levendig oog, vol uitdrukking; een ronde håls; een voorhoofd, waarop, gelijk pvcis zich-uieërukte, het TALUMA ALS: SCTEURS 787 Noodlot gezêrelâ wás; bevallige bewegingen; eenvoudige en edele- tanden; natuurlijke gebaren, en’, eindelijk eene wele luidende en dmpofamte ‘tom. Wat learsdtgentelde bereft, heg is bekend, welk een vermogen war m-A ih zijne-ftem bezat, en hoe hij, door kunst eñ vlijt, hee peheim was magtig gee worden , orä' dezelve ndar willekeur te leiden, en, om mij zoo eens uit te drukken , ‘rabr mer zijne tragifche hartstoge ten te kleuren. TAL MA leverde boveridien éen ander buie vengewoon verfchijnfel: zÜf aleitt ;-welverre ‘van met 'de jae ren. 4 die vragen over ons lot hier namasls, gerigt aan -allen „in tegenwoordigheid. eener volksmenigte, geboren om te j fteryeny en naar u luisterende, als naar -bet Orakel des p Noodlots;- die verfchijning van den Geest, verfchrikkelij- „ker in--uwe. blikkeu „dan onder den ontzetvendften vorm ; p die diepe melancholie; ‚die em; die blikken, gevoelens „ openbarende; dat karakter -boven alle menfchelijke even- „ sedigheden: — ’t is verwonderlijk, driewerf verwonder- „ lijk !- Mijne vriendfchap voor u heeft geen deel boegenaamd paan eene gemoedsbeweging, de fterkfte, welke de kunften » mij gedurende mijn:-ganfehe leven hebben doen gevoelen, „ Ik waardeer u in tollen, waar gijsaan uzelven gelijk zijt; w maar in de rol van Hamlet hebt ge mij zulk eene geest ø drift. ingeblazen, dat- gij niet meer uzelven waart, dat ik ge niet meer mijzelve: was het was eene poëzij van blik. y ken, toonen „ gebaren , tot welke nog geen Schrijver zich » verheven: bene EDEL WOORD VAN enen. D: meest berekerende, maar intusfchen minst huishoude. lijke der (Franfche) Ministers zeide onlangs tot den Heer CANNING: mw Waarom hebt ge bij u de Loterijen afgee » Schaft? Uw Gouvernement verliest zeer veel bij dezen maat- „ regel” — „ Dat is zoo," hernam de Engel/che Minister; „ maar de algemeene zedelijkheid wint er bij.” EEN SCHRANDERE MAIRE, Hi Maire te platten lande, in Frankrijk, werd perfoonlijk beleedigd, te midden van eenen twist, dien bij wilde bevre- diger. De zaak had gevolgen, en kwam voor een Geregtä- hof. De Maire, aldaar als getuige geroepen, vermeende vu dok zijn-bezwaar tevens te moeten doen gelden, en verklaar- de, -dat eene der partijen hem voor een’ gek en een’ domkap had uitgemaakt. — „ Maar,” vroeg de Voorzitter, s kende „hij u weli” — p Parbleu, Prefident 1” riep de Maire drif- de uit: „ zoo hij mij niet gekend had, zou hij het niet g&- ‘w zegd hebben !” DEERE e T O R . No. XV, bl, 725, reg. 17, lees: monnikskap. Digitized by Google 1 , ê - « ' Ed ad ” a DioiteB Goqgke tikt a -? ene ie - F ee V des ~ E nA dens We £. 