VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Doch, in de tweede plaats, valt het niet bezwaarlyk te bewyzen, dat hier omtrent veel bezyden de waarheid wordt verzekerd. By voorbeeld Amíterdam bevat, volgens de tel- Hng in 1748 gedaan , 41,561 Huisgezinnen en dus door ee- ne vermenigvuldiging met 3} nagenoeg 155,853 “inwooners : daarentegen fterven aldaar jaarlyks, volgens veertigjaarige doodlysten , 8038 menfchen , waar uit volgt, dat er jaarlyks ongeveer een uit de negentien komt. te fterven; terwyl, volgens naauwkeurige Rekeningen, het getal der levende tot dat der jaarlyks ftervende te Haarlem is als 24 tot 1r, gelyk de reekeningen van den Heer sTRUIK aantoonen (c). Amfterdam is derhalven veel ongezonder dan Haarlem, en ` ik twyffel niet, of zulks moet meerendeels aan het rottend Amfterdammer binnenwater worden toegefchreeven, Thans, zo ik meene, de hewysredenen voor de onfcha- delykheid der dampen van ftilftaand en rottend water ge~ noegzaam hebbende ontstenuwd, zal ik nu verder derzel- ver groot nadeel ‚uit onwraakbaare bewyzen , zoeken aan te toonen. Reeds boven fprak ik van de fchadelykheid der vermenging van Zout- en Zoetwater,en de daar uit voortko= mende rottende uitwaasfemingen. Indien myne gedagten daaromtrent waar zyn, zaler noodzaakelyk uit volgen, dat, | in- (OH Zie zyn Eds. nadere ontdekkingen, ncpens den Staat van het Menfphelyk Gellagt. p. 142 en 1434 ` t 444 ` OVER DEN AARD DER UITWAASSEMINGEN indien drie plaatzen aan een vaarwater leggen, wiens wä, ter aan % beneden einde door genoemde vermenging altoos bedorven is, doch in °t midden veel minder en zeldzaamer die ontaarding ondergaat, en aan het boveneinde alleen voor korten tyd, en in byzondere gevallen; de uiterfte plaats fteeds de ongezondfte , de middelfte veel gezonder, en de boven- fte de gezondtte van Drieën zal zyn. In zodanig eene plaat- zing liggen nu Harlingen, Franeker en Leeuwarden. Te Harlingen is het binnenwater, door gemelde vermenging van Zout- en Zoetwater, altoos bedorven, te Franeker gebeurt zulks dikwils door zwaare droogte in den Zomer, of wanneer men het binnenwater der Provintie, tot onher- ftelbaar rradeel der binnenlandfche Scheepvaart, Vischvangst en Fabryken ,dach zonder iemands billyk voordeel, door de Engwierumer fluizen te veel doet uitftroomen , en dus, door een noodwendig gevolg, de meeste binnenwaters van Wes- tergo, door het te Harlingen binnenloopend Zoutwater, laat bederven. Te Leeuwarden eindelyk gebeurt het voornoem- de bederf zeldzaamer en in minder maate, en zo er in Herfstmaand wat regen valt, is deeze Stad, door het toe- vloeyend Zoetwater uit de nabuurige wouden , ook veel ras- fer van dit nadeel ontflagen. Dan de Hoog Geleerde en Wydberoemde Heer P. CAM- PER heeft onlangs uit verfcheiden vergelykingen (d) bewee- zen ‚dat indien de inwooners van Harlingen worden gerec- kend op 7320, die van Franeker op 3500 en die van Leeu- warden op 12000, dan jaarlyks fterft te Harlingen r van de 25ste Franeker rt vande as, en te Leeuwarden r van de 38; zo men voorts de naauwkeurige volktellingen van de Joaren ` 1744 en 1748, die op bevel der Edele Mogende Heeren Staaten zyn gedaan, raadpleegt, zal men bevinden, dat het emiddeld getal der inwooners dier jaaren is geweest in larlingen 7273, in Franeker 3582 en in Leeuwarden 13866, in welk geval er, volgens de dondlysten van den Heer CAMPER te Leeuwarden jaarlyks maar 1 van de 44 zou fterven. Waar uit zeker volgt, dat Franeker gezonder dan Harlingen, en Leeuwarden weder gezonder dan Franeker moet zyn. Zo dat deeze waarneeming volkomen met myne redeneering overeenkomt. Maar mogelyk zal een voorftander van Tank en verrot- ting zeggen , Franeker legt nader aan Zee dan Leeuwarden, dar- Cd) Ag. Vaderl. Lestersef. IP: D. LL 224. VAN BEDORVEN WATER. 443 Harlingen is eene Zeeplaats, en het verfchil der gezond. heid deezer plaatzen is niet toe te fchryven aan het meer of min bedorven water ; doch aan de ongezondheid der Zee- lucht. Ik antwoorde hier op, dat Ooftende, volkomen aan de Noordzee geleegen, altoos voor eene zeer gezonde plaats is gehouden, en vraage , waarom de Zeelucht, indien zy fcha- delyk is in Vriesland , insgelyks niet van denzelfden kwaad- aardigen aard aan de hooge Vlaamfche Kusten wordt ge- vonden ?. Maar om noch verder te gaan, neeme ik aan, wiskonftig te bewyzen, dat de Zeelucht in de nabuurfchap van onge- zonde plaatzen op zich zelve zeer gezond zy, en dan eerst ongezond word, wanneer de landdampen haare zuiverheid beímetten , zullende ik ten dien einde alleeniyk eenige der overtuigendfte plaatzen aanhaalen uit het keurig Werkje van den Heer LIND , genoemd Middelen ter bewaaring der gezond- heid op de Oorlog fchepen , uit het Engelsch vertaald en met Aanteekeningen vermeerderd door den Heer p. De wun, De geheele inhoud van dit werkje bewyst ten klaarften , dat men op Zee zo gezond kan leven, dan te lande, in de ge- zondfte gewesten, mits men de volgende zaaken genie- ten moge: een bejaard en bevaaren Schip; zindelyk volk en niette veel maníchap, op dat aan een ieder eene zuivere lucht en plaats moge gebeuren ; dagelykfche beweeging 5 ver- verfching van fpyzen en goed water. Dan om de zaak nader asn te dringen, dient inzonderheid des Schryvers getuige- nis op p. 34» an Dat de kwaadaardigheid der lucht, waar van aa wy nu fpreeken, dikwils haaren invloed niet laat voelen an op een’ aanmerkelyken afftand , wordt door menigvuldie an gE ondervinding bevestigd. In ‘t jaar 1747 , wanneer ee- an nige Britfche Troupen in Zeeland in °t veld leggende, an en eenige andere in de Dorpen geplaatst, meestal ziek an Waren, door de kwaade moerasfige lucht,-in zo verre, a Qat het zevende deel dier manfchap niet in ftaat was om an dienst te doen, lag het Esquader van Commandeur MIT- s CHEL, op den zelfden tyd, tusfchen Zuidbeveland en het ə, Eiland van Walcheren ‚in beide welke plaatzen de ziekte an woedde, en had echter deszelfs maníchap noch koorts „ noch buikloop, maar genoot, tusfchen alle die ziekten „ in, eene volmaakte gezondheid”, Kan men derhalven op de rhede van een ongezond Zeeftrand veilig leggen, zon- wë hd + der door de aldaar heerfchende ziekten te worden aange- daan, zo blykt zonneklaar, dat de ongezoudheid der kust | niet 446 ` OVER DEN AARD DER UITWAASSEMINGEN tet aan dé kwaade hoedanigheden der Zeelucht, maar dati de nadeelige eigen{chappen des lands zelve, dat isaan zvne moerasfige gronden en flinkende waters, zy toe te fchry- ven. De gegrondheid deezer waarneeming word noch nader be- vescigd, door de aanmerking van den Heer J. J. ANDRIES: GEN , A, Doftor te Veere , hebbende Z. Ed. opgeteekend (e) dat Veere, vecl hooger gelegen dan Middelburg, en dus minder aan moerasfige dampen onderhevig , insgelyks veel gezonder zy. Zo dat, wanneer te Middelburg de Epides mique ziekten huis aan huts rondgaan, Veere dikwerf in “ geheel niets, of ten minften weinig, heeft te lyden. De Heer Cp verhaalt op de aangehaalde plaats , dat ter- Ì Commandeur Lopes Esquader in 1744 in den mond des Tybers lag, eenige weinige Schepen , die het naast aan den wal lagen , door de aldaar heerfchende ziekten werden aangetast, terwyl de overige Schepen zonder zieken waren, % geen wederom onwederfpreekelyk bewyst, dat die ziek- ten niet uit de Zeelncht, maar uit de rottende uitwaasfes mingen van het ziltig Uek voortvloeiden. Dikwils, zegt LIND , zyn de Engelfche Esquadets op on gezonde rheden ten anker leggende , door ziekten vernield, terwyl de uitleggers op Zee zich volmaakt wel bevonden. Niet minder aanmerkenswaardig is ook het geval , door den Heer og wind (f ),uit TITZING's Geneeskonst ten dienfte der Zeevaart , aangetekend. Het Schip van Oorlog, Middelburg , kwam in 1750 met gezond volk op de rhede van Curacao, doch was naauwlyks aldaar, of het bootsvolk werdt door Roodeloop , Chocolaadziekte „enz. aangetast. Men (ak met die kwaalen in Zee „en dezelve verdweenen ‚doch kwamen met groote hevigheid te gg, zo ras men op de rhede te rug keerde , tot dat eindelyk de frisfche winden en regens van Zomermaand, de rottige dampen verdreeven hebbende, - de gezondheid herftelden. De Zeelucht „ hoewel de vochtigfte van allen, is derhal- ven, op zich zelven befchouwd, gezond: terwyl de plaats zen, aan den wal geleegen, hoe vogtiger, zo veel te onge- zonder zyn; waar uit men recht kan opmaaken, dat de ongezondheid , daar ter plaatze , niet afhanglyk zy van de vogs Ce) Verhandeling der Natuur- en Geneeskundige Correspoti- dentie in 's Hage. Ite Deel, ade Stuk. p. 14r. Q) L. C p. 107. VAN BEDORVEN WATER. 447 vogtige uitwaasfemingen , op zich zelven befchouwd , maar van Ze rottige en ftinkende deelen, welke het uitwaasfemen- de water met zich fleept. Indien derhalven eene Stad ge- legen op eene. vogtige „doch anderzints zuivere , plaats, ge- zond is, zal dezelve oogenblikkelyk ongezond worden, zo ras haare waterachtige uitwaasfeming , door de kwaade dame pen van een opkomend moeras, bedorven wordt, De zekerheid deezer gevolgtrekking blykt wederom wise konftig uit den toeftand van Batavia. Deere Stad, hoewel vogtig , gelegen aan eene fnelvlietende zuivere Rivier, was wel eer eene der gezondfte plaatzen in het Oosten; doch toen , door een zamenloop van oorzaaken, de rivier bedor= ven, en in derzelver mond een uitgebreid moeras gevormd werdt , veranderde zy in eene der ongezondfte plaatzen, en werdt tot een Kerkhof voor de Europeaanen. Dat zulks alleen aan het moeras zy toe te Íchryven , blykt hier uit, dat de nabuurigfte ftraaten aan den haven , de ongezondfte ayn, ftaande de huizen aldaar thans by hoopen ledig. Het zelfde wordt ook uit den toeftand van het guarnizoen be- weezen : want zy, die by de Vierkantspoort en het Kasteel de wagt hebben, moeten, zo ras hun taak geëindigd is, meerendeels naar het Ziekenhuis; terwyl zy, die aan de Diest- en Nieuwe Poort, dat is aan den Landkant, het verst van het ftinkend moeras’, wagt houden , doorgaans gezond blyven. Een nieuw en allefovertuigendst bewys van het nadeel der ftinkende dampen, zal ons wederom uitleveren de be- fchouwing der betrekkelijke gezondheid van de Rritfche troepen , in hunne verfchillende kwartieren , geduurende den oorlog van 1742 en volgende jaaren , in Braband en Kate a door den Heer PRINGLE naauwkeurig aange- teken e : Te Gend lagen, geduurende den nazomer van 1742 , Britfche troepen, gedeeltelyk in °t hoog, gedeeltelyk in ’e laag gedeelte der Stad, alwaar de rioolen geene gefchikte uitwatering hadden, en de Soldaaten dus in vogtige en ftinkende plaatzen moesten huishouden. Het gevolg hier van was , dat de Soldaaten in de Boven(tad volmaakt ge- zond bleeven, terwyl de overige door zwaare Ziekten bezogt werden. Te Cortryk was insgelyks een Bataillon wel, en een ander kwaalyk gehuisvest, waar door het laatíte ondere wore Gei L. C+ Cap. II—VII. 448 OVER DEN AARD DER UITWAASSEMINGEN worpen aan de dampén van ftilftaand en vuil water, fteeds tweemaal zo veel Zieken had, dan het eerfte, Na de overgave van Oottende , in °t einde van Oogst- maand 1745 , werdt de bezetting geleid naar Mons , toen ter tyd zeer ongezond, door de nabuurige inundatien; `t welk ten gevolge had, dat de troepen , welke in Ooftende maar tien Zieken agter lieten, in hun nieuw kwartier, bin- nen drie weeken , reeds 250 telden, welke men daar moest agter laaten , dewyl de bezetting verlegd werdt naar Brusfel. De bezetting van °t Kasteel van Antwerpen, ’t geen zeer naby aan een ftinkenden en moerasfigen aever gelegen is, had ook veel te lyden , terwyl alles te Brusíel , en in de nabuurige hooge landen , in eene volmaakte gezondheid was. ’s Hertogenbosch wordt gehouden voor eene gezonde plaats; en met reden, want het getal der Zieken is aldaar, volgens de beste berichten , doorgaans maatig, en ’er fterft jaarlyks ongeveer een van de 33 of 34 leevende Berfoanen. ‘Ondertusfchen werdt deeze plaats , en vooral haare nabuur- fchap, in den veldtogt van °t jaar 1748 een toneel van Ziek- ten, door den Heer PRINGLE mt breede befchreeven. De oorzaak -derzelve was ook kennelyk, als zynde alleen te vinden in de uitgebreide inundatien , welke men door geheel Hollandsch Braband had gemaakt, en uit welke een kwaad- aardige {tinkende damp oprees : inzonderheid werdt dezelve en daarna ook het getal der Zicken , aanmerkelyk , toen men, in aanmerking des naby zynden Vredes, het water midden in den Zomer liet wegloopen 5 dewyl-de flinkende modder toen alomme boven kwam, °t welk ten gevolge had, dat men, om de verdere onheilen , zo veel mogelyk was, voor tc „omen, de moerasfen wederom met water moest op- vullen. , De Hollandfche troepen campeerden, toen ter tyd, te Gillen, op een’grooteren afftand van de moerasfen en op e:n open Heidveld, alwaar zy zich zeer wel bevonden. De Engelfchen daarentegen, het digtst aan de moerasfen gele- gen, ondervonden de grootfte fchade: zodat dikwils de helft, of noch meerder, der Bataillons ziek was. Alleen was een Regiment leggende te Helvoet , eeng halve myl van de Vuchtfche moerasfen, doch op een hoogen zandgrond, byna bevryd van de toen anderzins zo menigvuldige en kwaadaardige Koortzen. ` ' a Met de waarneemingen van den Heer PRINGLE , en alles, wat wy daar reeds over deeze ftoffe gezegd hebben, komt zeer ef -alles in den EA DEDORVEN WATER: ` Al Geer naauwkeurig overeen met het bericht van den Heer ji ` DACHS (h), ten opzichte van °t beloop der Ziekten te Phi- lippine, geduurende het jaar 1-79. Daar ter plaatze zyn eene enkele en eene dubbele Caterne. De enkele is aan dert Oostkant: der plaats , tusfchen ecn ftinkend moeras en hoog geà ‘boomte, duch de dubbele is aan den Westkant, ziende de eene naar binnen , tegen een boomgaard , en de andere naar dert wal, die zonder boomen is, en over welke doorgaans eert zuivere wind fpcelt, zo dat met recht de eerfte Caferne zeer nadeelig , de tweede maatig, en de derde zeer gezond kart genoemd worden : gelyk ook de uitkomst bevestigde , wast by de Compagnie welke de cerfte Caferne bewoonde , was erfst dood ziek, terwyl de Compagnie def tweede Caferne ook veel, doch merkelyk minder , had re ly- den, en by de Soldaaten, welke. ® Natuur- en Geneesk. Correspondentie. Ile D. Ade St: p: IV. DEEL. MENGELW. RO. 1i: ti ` d 4530 OVER DEN AARD DER UITWAASSEM. VAN BEDORY. WAT. deeltjes zyn oorfprong neemen: maar is °t bederf heilzaam voor de gezondheid, dan moet het, hoe fterker , zo veel te vermogender zyn. Nergens zal het dan in den Herfst onge- zonder zyn, dan op de hooge Veluwe, in ’t Kleeffche, in * hoog gedeelte van Vlaanderen en Braband , en in gelyk» zoortige gewesten, alwaar onze hevige Herfstziekten byna onbekend zyn. Daarentegen zal het nergens gezonder zyn dan te Sluis, en hoe nader aan de flikkige en ftinkende boorden der Schelde , hoe beter! Niet minder heeft dan de ondervinding de Italiaanfche SGeneesheeren bedroogen , duor hen te doen opmerken , dat Zy, die te na aan de Pontyníche moerasfen woonen , of by Ostia, aan allerhande Rotziekten onderhevig zyn. De te- genwoordig regeerende Paus doet dan ook zeer verkeerd, met deeze moerasfen op te droogen: hy behoorde ze dan eerder te vergrooten, en door eene dagelykfche vermenging met zout water nog ftinkender te maaken ! Is Ter by ftank en bederf voordeel te behaalen, zo zullen wy, geduurende den Nazomer, de gezondheid moeten gaan zoeken in Heirlegers , elegerd aan vuil water en ftinkende moerasfen , alwaar de Rotziekten en Roodeloopen grooter Oagtingen aanrechten, dan dikwils de hevigfte Veldflagen hebben kunnen doen! , Is eindelyk de uitwaasfeming van een vuilen en (tinkenden grond nuttig voor de gezondheid, zo moeten wy deezen eilzaamen fchat gaan zoeken op de Kerkhoven en in de Kerken , alwaar dagelyks een groot aantal van Lyken wordt begraaven ! Is eintdelyk een Rinkende en bedorven lucht heilzaam, zo moeten wy dezelve op onze Oorlogfchepen vooral niet door Luchtwentelaars zuiveren; maar dezelve in tegendeel meer en meer zoeken te bederven. Franeker , den Augusti. 1782. r Ee, NATUURLYEE HISTORIE DER PAPPEGAAYEN, (C Volgens den Heer DE BUFFON. ) D: Dieren , door de Menfchen meest bewonderd , zyn de zodanigen, die hun voorkwamen het meest te deelen in de Menschlyke natuur. Zy ftaan verbaasd zo menig- maal als zy dezelven eenige hunner bedryven zien naboct- Aen: NATUORLYKE HISTORIE DER PAPPEGAAVEN. 45i gén; de: Aap. heeft door zyne gelykheid in uitwendige ges daante; de Pappegaay, door het navolgen van de fpraak , hun toegefcheenen bevoorregte weezens te zyn; tusíchen= foorten tusfchen den Menschen de Beesten uitmaakende, -=a Eene valfche oordeelvelling, gegrond op ket eerfte voor- komen, doch welhaast omverre geworpen dont onderzoekt en ‘nadenken, De Wilden, geer ongevoelig voor het groot fchouwtoneel der Natuure : zeer onverfchillig omtrent alle wonderen wel- ke het oplevert, hebben alleen hunne verbaasdheid vertoond op het gezigt der Aapen en het hooren der Pappegaayen: deeze Dieren alleen wisten hunne bezwaarlyk verwekbaare aandagt te doen opwekken, Zy hielden hunne VaArtuigen eenige uuren DU om de klugten der Aapen te befchouwen ende Pappegaayen zyn de eenige Vogels, welke zy met ver- maak opvoeden, en hebben zoeken te volmaaken: zy heb- ben de kunst gevonden , by ons nog onbekend , om de fchoo+ ne kleuren, welke op de Pluimadie deezer Vogelen fchittex ren, te veranderen en ryker te doen worden. Dit verrig- ten zy, zo men wil, met het bloed van Kikvorfchen , °t geen zy, by druppels , baren vallen in de wonden, jonge Pappe- gaayen toegebragt, door ze de vederen uit te trekken: dee- ze, weder uitgroeijende, veranderen van kleur „en worden, van groen of geel Oranje, roosvetwig of geftippeld , naar de verfltoffe welke zy daar in mengen. Het gebruik der voorpooten, als harden , het voortgaan op de twee achterfte, de gelykvormigheid, hoe ruw ook, van het aangezigt, het gemis van een ftaatt, de van ban ontbloote billen , de gelykheid der deelen , die de Sexen onder- fcheiden, enz, hebben aan den Zap den naam van een Wild, Mensch doen geeven, door menfchen die in de daad halve wilden waren, en hunne vergelykingen niet verder wisten door te zetten, dan wat het uitwendige betrof, Wat zou het gevolg geweest zyn , indien , door eene zamenvoeging der Natuure , zo mogelyk als alle andere, de Aap de ftem van een Pappegaay gekreegen , en, gelyk deeze Vogel het vermogen om te kunnen fpreeken ontvangen hadt ? De fpreekende Aap zou geheel het Menschlyk geflacht hebben doen verftommen en de Wysgeer zou de misleide menigte bezwaariyk hebben ‘kunhen bewyzen ‚dat de Aap, ondanks alle die fchynbaare menschlyke hoedánigheden, eert. Dier bleef. Gelukkig is het, derhalven, dat de Natuur de- nabootzihg wan onze fpraak en van onze gebaaren afgezonderd , en in twee zeer ‘onderfcheide foortea geplaast heeft ; dat zy alle Dieren met , - 14 Ca Aë , KATUURLYKE HISTORIE dezelfde zintuigen als ons Menfchen, en zommige met lé- demaaten en werktuigen, gelyk aan die der Meníchen , be- {chonken hebbende, voor den Mensch het vermogen be- waard heeft om zich te volmaaken: een éénig en roemryk kenmerk, waar in onze voortfeffelykheid beltaat, en den Mensch de Heerfchappy over alle andere wezens geeft, Want men moet, wel degelyk, twee foorten van vol maaking onderfcheiden 5 de eene onvrugtbaar, welke zich bepaalt tot de opvoeding van een enkel wezen, en de ande- re vrugtbaar, welke zig tot de geheele foort uittrekt , en vermeerdert naar gelange zy wordt aangekweekt door de in- ftellinge der Maatíchappye. Geen Dier is vatbaar voor dee- ze foortlyke volmaaking: zy zyn heden, die zy altous „geweest zyn, en altoos blyven zullen: dewyl hunne op- voeding zich tot één bepaald, kunnen zy aan hunne Jon- gen niet overleveren , dan °t geen zy zelve van hunnen Va- er of Moeder ontvingen: daar de Mensch de opvoeding , om zo te fpreeken , van alle eeuwen ontvangt, alle de onder- wyzingen van andere Menfchen verzamelt, en, door het welbefteeden van den kostbaaren tyd, alle oogenblikken, zo lang zyne foort duurt, kan aanwenden om dagelyks meer en meer te vorderen. Maar de volftrekt wilde Mensch, die allen leeven in de Maatfchappy derfde, geene andere dan de opvoeding van wezens, op zich zelven (taande , ontfangende , zou „ zelfs ten opzigte van het verftand , niet verfchijlen van de Dieren, aan welken men ten onregte den naam van Mensch geeft; hy zou niet fpreeken , zyn gezin ontvlieden , en de Kinde- ren ;korten tyd na de geboarte , verlaaten., Aan de tederhgr- tigheid der Moederen zyn wy de eerfte zaaden van gezellig- heid verfchuldigd: aan derzelver geduurige bekommerdheid en de onaflaatende zorgen , moeten wy de ontwikkeling der ` kostbaare zaaden dank weeten, De zwakheid van het Kind vordert beftendige oppasfing „en brengt de noodzaaklykheid te-wege van dien duur der genegenheid, (taande welken het fchreijen der, behoefte en de antwoorden der tederheid . eene Taal beginnen te vormen, wier uitdrukkingen Wier DER PAPPECAAVEN. 453 dig en wederzyds begreepen- worden, door de herhaaling van twee of drie jaaren onderlinge beoefening: terwyl , by de Dieren, de veel fchielyker groeijen , de wederzydíche tekens van behoefte en byftand , flegts zes weeken of twee ` maanden herhaald wordende, geene andere dan zeer on- diepe en vlugtige indrukzels maaken, welke verdwynen op hee oogenblik dat het Jong zich van de Moeder afzondert. ‘Er kan, overzulks, geene Taal, ’t zy in woorden of te- kens beftaande , plaats hebben dan by ’t Menschlyk geflacht , om die reden alleen, welke wy zo even bybragten : want wy moeten de vorming onzer. fpraake niet toefchryven aan ’t ' byzondere mgakzel onzer fpraakdeelen ; dewyl de Pappegaa de woorden ; even als de mensch, kan voortbrengen; doc klappen is geen fpreeken „en de woorden maaken geen Taal uit, dap wanneer zy een verftandig begrip uitdrukken en ’t zelve kuunen mêdedeelen, Deezen Vogelen nu „aan welken niet$ ontbreekt, om gemakkelyk woorden voort te brengen, ontbreekt die verftandige uitdrukking, welke alleen de groo- te bekwaamheid van iprecken uitmaakt; zy zyn hier van even zeer verftooken als alle andere Dieren, en dit wel om dezelfde redenen:te weten hun fchielyken aangroey in den eerften leeftyd, hun kort verblyf in ’t gezelfchap huuncr Ouderen , de zorg van wier opvoeding zich alleen tot het lichaam bepaalt ; terwyl zy niet lang genoeg by den anderen blyven om wederzyds diepe indrukzels te maaken , niet lang genoeg om eene ftandhoudende vereeniging eener Familie te vormen; de :eerfte ftap van alle Maatfchappy , de eenige bron van alle kennis. | = - Het vermogen, om onze Spraak en Gebaaren na te boot- zen, gecft.geen voorregt of meerderheid aan Dieren begaafd met dit {chynvertoon van ecne natuurlyke begaafdheid, De Aap, die kuyren. maakt, de Pappegaay, die onze woorden naklapt, zyn daar door niet in Taart om te meer in kennis toe te neemen, en hunne foort te volmaaken ; deeze begaafd- heid bepaalt zich in den Pappegaay om dien voor ons van meerder aangelegenheids te maaken; maar veronderftelt in gien Vogel geene meerderheid boven andere Vogelen, of het moest zyn, dat hy , meer dan andere , het vermogen heb- bende om onge woorden na te Wappen, ook voorzien is met gehoor en fpraaktuigen, die meer overeenkomen met die der Menfchen ; deeze overeenkomst, welke de Pappe- gàay in de hooefte maate bezit, treft men nok eenigermaate aan, in verfcheide andere Vogelen, die een dikke , ronde tang hebben, omtrent gelyk die van den Patpegaay : en ook ; 13 Ce 454 MATOURLYKE HISTÓRIE leeren klappen. Vogels met een gevorkte tong, gelyk Ge alle onze kleine Vogeltjes, fluiten veel eer dan klappen: en de zodanige, wier werktuiglyke gefchiktheid om te fluiten gepa: l gaat mer een Keurig gehoor , en de herinnering van aandoeningen door dat zintuig ontvangen , leeren ligt airtjes herhaalen , dat is te zeggen , muzyk fluiten ; hoedanige men Ter veele aantreft. De Pappepaay kan, ‘t zy uit ge- brek van zintuigen of van geheugen, niets verftaan dan ger fchreeuw of zeer korte uitdrukkingen; hy kan niet zingen, of airtjes herhaalen: niet te min volgt hy alle geluiden na; welke hy hoort, het maauwen van eene Kat, het blaffen van cen Hond, en het gekras der Vogelen , volgt hy even goed , als de woorden der Menfchen: hy kan, derhalwen , lanken uitdrukken, en zelfs byzonder uitdrukken; maar weet ze niet in zekeren toonval te brengen , tr geen ten biy- ke ftrekt dat hy min geheugen of min buigzaamheid in gyne werktuigen bezit dan de zingende Vogeltjes. ` Daarenboven moeten wy ook onderfcheid maaken , tuse fchen twee foorten van Naavolging; de een opgemerkt en gevoeld , de ander werktuiglyk en zonder toeleg: de eerfte verkrecgen, en de andere, om zo te fpreeken, aangeboos ren; de een ontftaat wit het algemeen Inftint, verfpreid in eene geheele foort, en is gelegen in eene gelykheid van be- = weegingen en werkzaamheden, elk eigen, waar door zy allen fchynen opgeleid en als gedwongen te gyn om dezelfde zaaken te doen. Hoe dummer zy zyn, hoe meer die afge perkte naavolging in de foort volmaakter is: een Schaap doet niets, en zal niets anders doen dan alle andere Schaär en doen en gedaan hebben; het eerte Honighuisje eener ye gelykt volkomen op het laatfte; de geheele foort, za- mengenomen , heeft geen meer verftands dan één enkeld uit dezelve; hier in beftaat het onderfcheid tusfehen Verftand en Inftint: dus is de natuurtyke naavolging , in elke foort, _ niet anders dan een gevolg’ van gelykheid, eene noodzaak- Iykheid zo veel min verftandtg, én zo veel te blinder, als dezelve te gelyker verfpreid is. --——— De andere naavok ging, die wy kunftig mogen heeten , gaat niet tot de foort over, zy behoort tot dat enkdl weezen, °t welk dezelve ontvangt en heézit , zonder ze te kunnen mededeelen; de best geteerde Pappezaay zal nimmer het klappen aan zyne jongen leeren. Wy kunnen, over zulks, alle foorten van fchepzels ver- edelen, door ze ons nader te brengen: maar wy zullen nooit de Dieren leeren , zich zelven te volmaaken; elk Dier, p zichzelven, kan van ons ontleenen, zonder dat "er zyne rt door bevoordeeld worde: verftandiyke onderlinge gee meenfchap ontbreekt hun: geen derzelven kan aan andere mededeelen , wát hy van ons ontvangen heeft; maar ieder op zichzelven is bykans even vathaar voor de opvoeding aan hem befteed: want, fchoon de Vogels , door de evenredighe- den des lichaams, en de gedaante hunner Leden, zeer van de Viervoetige Dieren verfehillen, zullen wy, egter , zien dat zy, gelyk ze dezelfde zintuigen hebben, ook vatbaar zyn voor dezelfde maate van opvoeding: men leert de Æga- mis bykans ’t zelfde verrigten °t geen onze Honden doen: een wel opgebragt Kanarie-vogeltje geeft zyne genegenheid te verftaan , door zo leevendige , fchadeloozer , en min. bedriegty- ke liefkoozingen, dan een Kat: er zyn tveffende voorbeelden van de kragt der opvoedinge op Roofvogelen , die de woeste fte en ontembaarfte fchynen. In Afie verftaat-men het kunste je om Duiven af te rigten , tot het brengen en herbrengen van rieven, op een afftand van houderd mylen. De veel gron. zer en bekender kunst ,om Valken tot de Jagt te kweeken , wyst uit, dat men het natuurlyk Inttinét der Vogelen zo eef kan volmaaken., als dat van andere Dieren, ie alles fchynt my te bewyzen, dat, indien de Mensch zo veel tyds en vlyts wilde hefteeden aan de. opvoeding van een Vogel of eenig ander Dier, als men te koste legt aan cen Kind, zy dont naavolging alles zouden doen wat hetzelve door verftand doer: het eenig onderfcheid zou gelegen zyn In ’t gevolg; het verftand, altoos vrugtbaar, deelt zich me- d Ei 456 ` HATUURLYES HS TORIE de, en ftrekt zich uit tot de geheelé foort; fteeds vens meerderende; terwyl. de naavolging, noodwendig onvrugpe baar, zich niet kan uitbreiden, of zelfs overgebragt wor den, vau die ze ontvangen hebben. - d Die opvoeding, ondertrusfchen , waar daor wy de Bees: n en Vagelen nutter of aangenaamer voor ons maaken , Een hun haatlyk te doen worden, be. Ale de andere: en bovenal by die van hunne faort; zo ras een Vogel uit zyn kooy wegvliegt en het Bosch kiest, verzamelen zich de andere rondsom hem, als om den vreemdeling te bee wonderen, dan welhaast mishandelen zy hem als of hy van eene vyandlyke foort ware: ik heb het in verfchèide foorten waargenomen. Zy laaten de getemden niet toe in un gezelichap, eer zy alle teekenen vaa geneigdheid tat den Mensch, en alle de haedanigheden, welke hun van de Wilden deeden verfchillen, afgelegd hebben, even: of die hoedanigheden in hun deeden opkomen de lastige aan- doening van vreeze, welke zy bebben voor. den Mensch, hun Dwingeland,en den haat dien zyne Dienaars en Slaa ven verdienen, Voor het averige,zyn de Vogels van alle weezens in de Natuur de onaf hanglykfte, en de fierfte op hunne Vryheid: dewyl dezelve volkomener en uitgeftrekter is dan- van al le andere Dieren. Een Vagel heeft flegts een oogenblik noodig: om. allen hinder te-ontwyken, en zich te ver- heffen boven zyne vyanden. Daar hy dezelve voarhy ftreeft ju fnelheid, en het voordeel heeft van ‘eene hoofdftoffe te verkiezen waar zy hem niet kunnen volgen, ziet hy alle Dieren des aardryks aan als log en kruipende aan den grond verbnuden. Hy zou zelfs geen vrees voor. den Mensch heb- ben indien lood en pyl hem niet geleerd hadt, dat deeze, zonder van plaats te veranderen, op een afltand kan tref- fen „an: den dood aanbrengen. Waarom is de tyd des grootften vermaaks , ook die des grootíten kommers ? Waarom zyn de keurigfte genietingen altoos vergezeld met wreede ongerustheden, zelfs hy de vryfte en onfghuldigfte weezens ?. Is dit geen verwyt, °t welke men de Natuur „die algemeene Moeder van alles wat Jeeft, konne doen? Haar gunstbewyzen zyn nooit onver- mengd , nooit van een langen duur. Het gelukkig Paar „doot vrye verkiezing veréénigds ’t welk zamen een nest vervaar- digd, eneen huis der Liefde gefticht heeft, daar de tedere zorgen hetoont voor een opkomend geflacht , vreest , ten ak, len oogenblikke, dat men ’t zelve zal wegrooven:. gelakt - het hun ze eenigen tyd op te kweeken , nog gedugter vy- anden komen het, met meer voordeels, befpringen. De Roofvogel fchiet neer.als een blixem:op het geheele Ge- broed , de Vader én Moeder zyn dikwyls de eerfle flagtoft fers , ende kleinen, nog onbekwaam in de kunst van vie- gen, kunnen het niet ontkomen. De Roofvogels jaagen alle andere Vogelen zulk een fchrik aan, dat zy op derzelver aanzien zidderen; Vogels zelfs, die zich in veiligheid vin- den in onze vlugten, beeven op ’t oogeublik, dat zy een Roofvogel , op hoe ver een afitand ook , ontdekken: de in _% wilde vliegenden worden daor dezelfde vreeze'hevangen , En gegeven hier van blyk, door hun gefchreeuw en verhaastte i lis vlugt 3 si | P" NATONRLYER HISTORIE vlugt, na pisatzen, waÂr zy żich docken té , De vryíte Nr der Natuur heeft dus zyne inge 5 en ongelukkig zyń zy de eenigften aan welken de hoogtte vry- heid, ‚die zy misbruiken ;. toekemt, als mede de volftrekte Onafhanglykheid , die hun de fieríte van alie Dieren maakt: de Arend veragt den Leeuw, en ontneemt hem ongeftraft den. prooi: ‘hy handelt évén dwingelandsch met Be- woonderen der Lugt als inet die des Aardbodems; en zou, misfchien, de heeríchappy Geer een groot gedeelte der Na- tuure in -zyn geweld. gekreegen hebben, indien. de wapens van den Mensch hem niet op de toppen der h ber- gen, en in de ontoegangijkfte plaatzen , gedreven hadden, hy nog, ongeltoord en zonder mededingen, alle de voordeelen eener dwingelandfche R ing geniet. Het vlugtig oog, °t welk wy geflaagen hebben op de be- kwaambheden der Vogelen, is genoeg om. om te overtui- gen, dat zy, in de groote keeten der wėéezens, ma des ensch, den eeren rang bekleeden. De Natuur heeft, ia het klein beflag hunner lichaamen , meer kragten dan gelegd in de groote klompen van veel magtiger Die- ren; hun meer vlugheids gefchonken zonder iets te -ontnee- smen van de vastheid huns werktuigiyken gefteis; hun een veel uitgeftrekter gebied afgeftaan voor de bewoonderen der lugt, der aarde en des waters; hun heerfchappye afgeftìan over ’t geheele geflacht der Infe&ten, die niet fchynen te beftaan dan om het geflacht hunner. verdelgeren te ondere houden en te verfterken , daar zy °t zelve ten voedzel ftrek- ken: zy heerfchen zelfs.over het kruipende Gedierte , waar Yan zy het aardryk zuiveren zonder derzelver vergiftigende hoedanigheden fe: vreezen; over de Visfchen die ze ut bet water opligten om ze te verflinden; en eindelyk, over de viervoetige Dieren, aan welke zy, op:kunne beurt , ook ten ooije Grekken, Men heeft gezien dat de Gier den Vos {prong; dat de Walk de Gazelle, de Arend het Schaap, wegnam , den Hond als een Haas aanviel, doodde, en in de lugt opvoerde; en, wanneer wy, by alle deeze voorregten van fterkte en vlugheid, nog de hoedanigheden voegen , die de Vogels den Mensch naby doen komen, als het gaan op twee pooten, het navolgen der fpraak, het geheugen om muzyk te zingen, zuilen wy ze veel nader by ons vinden dan hunne uiterlyke gedaante fchynt aan te wyzen: ter- wyl wy , teffens , zullen moeten bekennen „dat zy , door met vleugelen befchonken te zyn, on den voorrang die het vlie- gen "DER. BAPPBOAAXEN. … a3 geg. boven: bet loopér heeft „eene meerderheid hebben boven, aile Dieren der aarde. ‘ een i ‘Maar lagg ans van’.deeze algemeene aanmerkingen over de Vogelerf treeden tot het byzonder onderzoek van het. geb flacht der Pappegaayen:dit talryke gezin, veel talryker dan eenig ander, zalons fpreekende voorbeelden opleveren van eene nieuwe waarheid: ngamlyk, dat, onder: de Vogelèn; even als onder de viervoetige Dieren in de Zuidelykfte deelen der nieuwe Wereld, geene der foorten beftaat. Is ‘er dan wel een klemmender bewys voor de algemeend waarheid „door ons te neder gefteld in de Historie oer viet, voetige Dieren? Geen der zodaanige, die de ftrengheid deg konde gewesten niet kon daorftaan, heeft van °t eene Vasten Land in *t ander kunnen komen; dewyl deeze nooit vereer nigd geweest zyn dan in het Noorden, ’t Is even zo gele» gen met de Vogelen, die, gelyk de Pappegaayen , niet kunnen leeven en vermenigvuldigen dan in heere Landftreekeh; zy zyn, ondanks de kragt hunner vleugelen, bepaald geblees ven, deeze in de Zuidelykfte deelen der Oude, geene in _ die der Nieuwe Wereld, en zy beflaan in ieder derzelven niet meer dan een riem van vyf en twintig graaden te wee derzyden van de Middaglyn. , : Dan, mén zal, misfchien, hier op in ’t midden brene gen: dewyl. de Olyphanten , en andere Viervoetige Dieren van Africa en Jud, eerst de Nootdlyke Landíchappen in beide Vaste Landen beflaagen hebber, moeten dan de Kakatoes , de Lorris ,en de andere Vogels van die zelfde Zuidelyke Gewesten onzes. Vasten-Lands, zich niet eerst bevonden hebben in de Noordlykfte deelen der twee- wer gelden? Hoe komt het dan by, dat zy, die eertyds in Noord- America huisvestten, de warme ftreeken van Zuider America niet betrokken hebben? want zy konden, gelyk de Olyphanten , niet wederhouden worden door de hooge her gen, of door de Landengte, en de rede, welke men qnt- Jeend heeft uit die hinderpaaleu , kan niet toegepast worden vp Vogelen , gemaklyk in (bast deeze bergen over te vhe- gen: desgelyks veronderftellen de verfchillendheden , welke beltendig plaats hebben tusfchen de Vogelen van Zuid. Amt. 46o NATUURLYEE RRIORIE ca en die van’ Africa, eenige àndere oorzasken , dan het Stelzel , wegens het bekoelen .der Aarde, -en de verhuizing van alice Dieren van het Noorden gp het Zui- n. En - Deeze tegenwerping, die, in deu eerften opflag , gegrond fchynt, is iets meer. dan eéne nieuwe zwaarighed, ‚die , hoe men ze ook zoeke te doen gelden, aan de uitlegging van de algemeene gebeurtenisfen; de eerfte geboorte der Dieren in het Noorden, hunne verhuizing na ’t Zuiden, en hunne uitflaiting van Zewid- America, geen nadeel kan te wege brengen: deeze gebeurtenisfen zyn, welke zwaa- righeid zich ook moge opdoen, niet te min waar, en men kan, zo °t my toefchynt, op de thans ingebragte, vol doende antwoorden, zonder van het Stelzel af te wyken: want de foorten van Vogelen, die eene groote maate van hette noodig hebben om te beftaan en te vermenigvuldi- en, zouden, fchoon met vleugelen begiftigd, niet beter an de Odsyphanten, de Ystoppen der bergen zyn overgekon. men: noot zouden de Pappegaayen, en andere Vogels van het Zuiden, zich zo hoog in de lugt hebben opgeheven, dat ze aangetast wierden door eene koude, ftrydig met hunne natuure, en, bygevolge, hebben zy nimmer in de Landen van Zuid- America kunnen komen; maar zouden omgekomen zyn, gelyk de Olyphanten in de Noordlykfte gedeelten van: dat Vaste-Land, naar gejange deeze verkoud- den. Deeze zwaarigheid , derhalven , wel verre van het ge melde Stelzel te verzwakken, {trekt om het te verfterken en algemeener te maaken: dewyl niet alleen de Viervbetige Dieren, maar zelfs de Vogels van het Zuiderdeel onzes Vas- ten- Lands, niet hebben kunnen komen in het bykans op zichzelven liggend deel van Zuid- America. Wy en, egter „toe, dat deeze uitfluiting zo algemeen niet is voor de ogelen, als ten opzigte van het Viervoetig Gedierte , van t welke er geen eene foort aan Africa en America gemeen is, terwyl men onder de Vagelen een klein getal telt , wier foorten in die beide Vaste- Landen voorkomen, doch dit ontftaat uit byzondere redendh, en valt alleen voorin zekere Geflachten van Vogelen, die, by cene fterke vlugt, het ver- mogen hebben om zich in ’t water.op te houden en te rus- ten, door vliezen aan de Pooten, en dhs in Dau zyn om de wyduitgeftrekte Zeeën, die „ten Zuiden, de twee Vaste- Landen van een fcheiden , over te komen. En, naardemaal de Pappegaayen geen gevliesde pooten, noch een hooge en Jang uithoudende vlug: hebben, heeft geen derzelgen , van DER PAPPEGAAYENS `~ ` 4t % eenein’t andère Vaste-Land , kunnen komen , of Menfcheit moesten ze overbrengen. ,, De Pappegaayen, íchryft de an Heer DE LA BORDE, zyn kort en zwaar van vlugt, zy kunnen geen Zeegaten òverfteeken, die zeven of acht 99 as .. an mylen wyd zyn: elk Eiland van Zuid-America heeft an zyne byzondere Pappegaayen : die van de Eilanden St. an Lucia, St.® Vincent, Dominique , Martinique en Guades eh loupe verfchillen van elkander, die van de Caraïbes ge- a, Iyken ’er niet na, en deeze vindt men niet by de Oros s noque, het Land naast aan deeze Eilanden geleegen. De Grieken kenden, in "tr eerst, maar ééne foort van Pappegaay, die op ber Vaste- Land in Indië voorkomt.. De eerften deezer Vogelen werden van het Eiland Trapo- bane, in Griekenland, gebragt door 'ONESICRITES , Vloot- . voogd van ALEXANDER: zy waren zo nieuw en zeldzaam, dat ARISTOTELES ze niet fchynt gezien te hebben , en eg alleen, uit hooren zeggen, van fpreekt. Maar de fchoon= heid deezer Vogelen, en derzelver bekwáamheid om der Menfchen fpraak na te bootzen, deeden ze welhaast een voorwerp. van de Weelde der Romeinen worden: de (ren, ge cATO verwyt dit hun, te midden van den Raad uite roepende: „, Ô Raadsheeren! ô ongelukkig Rome! welk ss Een kwaadfpellend teken voor u! welke tyden beteeven an Wy» daar de Vrouwen Honden op haaren fchoot troete- ae len, en de Mannen Pappegaayen op de hand draagen!” Zy hielden deeze Vogels in zeer koftbaare kouwen, en de prys tens Pappegaay s liep by hun wel eens hooger, dan die van een Slaaf. Te Rome kende men geen Pappegaayen,; dan die uit de Indiën kwamen, tot den tyd van NERO, wanneer de wit- ezondenen van dien Vorst ze vonden op een Eiland in en Nyl tusfchen Siene en Meroë; dit komt volmaakt over- Een, met de grensbepaaling van vier- of vyf- en twintig. graaden door ons voor deeze Vogelen gefteld, en welke zy tot nog niet fchymen overfchreeden te hebben. ` Voorts leert ons PLINIUS, dat de naam Pfittacus, door de L nen aan den Pappegaay gegeeven,afftamt van den Indiaan- fchen Pfttace of Sittase. 7 De Portugeezen, die eerst van allen de Kaap der Góede Hoope omgezeild e en de kusten van Africa ontdekt heb- ben, vonden de Landen van Guiné, en alle de Eilanden van den Indifchen Oceaan , even als het. Vaste -Land , vérè vuld met verfcheide foorten van Pappegaaysn', alle onbeh kend in Europa, en in zo grooten getale, dat op Calicut » , efa a 8 _NATUURLYKE HISTORIE DER PAFPEGAAYEN, Bengalen, en op de kusten van Africa, de Indsaánen eñ Neg:rs verpligt waren, aich in hunne Landen mer Maiz en Ryst beplant, wanneer ‘t zelve ryp was pte onthouden, om de Vogels weg te jaagen en het gewas voor vernieligg te veiligen, , . Deeze groote menigte van Pappegaayen , iti alle Landen „waar zy zich onthouden , fchynt te bewyze®, dat zy hug broeden herhaalen , dewyl elk weinig talryk is; maar niets haalt, by de verfcheidenheid der foorten van Vogelen in dit gelacht , welk den Scheepslieden voorkwam in de Zui delyke deelen der Nieuwe Wereld ,toen zy die ontdekten; verfcheide Eilanden kreegen den naam: van Pappegaay Ei- landen. . Zy waren de eenige Dieren, welke Code ontmoette op het eerfte, ’t welk hy aandeedt: en deeze Vogels dienden tèn prys van den eerften handel, dien de Europeaanen met de Americaanen dreeven. —— In t einde bragt men Pappegaayen uit America en Africa in z0 groot eene menigte, dat de Pappegaay.der Ouden in ver- etelnis geraakten: ten tydè van B£LON kende men dien als fren uit de befchryving daar van nagelaaten. Wy hebben, fchryft ALDROVANDUS , flegts een gedeelte gezien van die foorten, waar van de Landen en Eilanden der Nieuwe Wereld eene zo groote menigte voeden, dat men, om derzelver ongelooflyke verfcheidenheid, als mede om den {chitterenden glans bunner kleuren uit te drukken , de pen zou moeten nederleggen en het penfeel opvatten: Wy zullen, maa deeze keurlyke algemeene aantherkingen over het geflacht der Pappegaayen, in ’ vervolg niet alle, snaar flegts de voornaamfte foorten , en waar van de huis: houding *t bekendst en zonderlingst is, in ons Men gel. werk, opgeeven. PROEVE OVER DE PRAATZUGT OF SNAPPERY. Loquácem delasfare valens Fabium. Niemand zal lochenen, dat Praatgugt of Snappery eene Ondeugd is, die fchroomlyke gevolgen naa Zich fleept, De flegte uitwerkzels daar van worden overal , en onder liedi wan allerlei rang , gevoeld. De Ouden hebben ‘er over ge- klaagd, en de Wyzen van vroegeren dage hunne welfpree- kenheid in *t werk geteld , om, tot weering daarvan, waar PROEVE OVER DE PRAATZUCT OF SNAPFERY. 4063 Schuwingen en voorfchriften te geeven , die tot de laate Nas komelingfchap zyr overgereikt. - ` | Dan, ondanks alle deeze afmaaningen der oude Wyse heid, ondanks al den wederftand der deftigften en braaf- ften van laateren tyde , vliegt er geene Ondeugd ftouter in het aangezigt der overtuiging , of laat zich minder bedwin- gen. En zullen wy ons des in "r minfte verwonderen , wauneer wy flegts in ganmerking neemen, de trotsheid en het zelfbehaagen der Praatzugugen en Snapperen. ‘Zeker gevoelen, in "tr welk Menfchen van eene min onbefnoerde tong niet kummen troeden, heeft by aile Lieden van dee, zen (tempel de overhand: te weeten, dat de hoogfte ver- dienfte, welke een Sterveling kan bezitten, gelegen is in geduurig te praaten. In dit gevoelen, moeten zy zeker over- tenftemmen , fchoon zy in meest alle andere ftukken Vere fchillen; en geen Mentchen meer op verfchil van begrip- pen gefteld zyn dan zy. Snapagtigheid baart Twistzugts en met welk een vast en onwrikbaar opzet verweert elk zichzelven toejuichend Spregker zyn geliefd ftelzel! Doch, welk is het hoofdvoordeel , °t geen zy op elkander zoeken te behaâlen? Ongetwyfeld het onfchatbaar voordeel , het Laayfte Wi oord. - . . i l ’ De trotsheid der zodanigen, die met dit zielsgebrek bo- hebt zyn, duldt niet dat zy onkundig fchynen van eenig ding. Zoonverzaadelyk is hunne begeerte om voor Wyzen, en Lieden van aangelegenheid, gehouden te worden. —— Hieldt de Praatzugt hier fand, ging zy geen voerftap ver- der, zy zou de Maatfchappy weinig beledigen „en meest met fchande op den kop des Fraatzugtigen thuis komen. Maar de tzugt wil voorraad hebben: en, om deezen op te doen, in: onze byzonderfte belangen indringen; indien het mogelyk is, weeten wat wy zeggen, wat wy doen , in den kring onzer gemeenzaamfte Vrienden: zy is gereed om gisfingen te vormen , en , by het gebeurde , omftandigheden te voegen , die het beter doen vertellen, Berisp- en Vitzugt ftaan doorgaande der Snapagtigheid ton dienfte: want, hoe kan het Praatend gefacht hoope % pen, om, ten eenigen tyde , wyzer of beter geggt te worden dan hunne Naasten, zonder het behulp vin Faamrooving. De Snapagtigen berispen onze onfchukdigfte naalaatigheden , en maaken haatlyke aanmerkingen op onze verfchoonbaarfte zwakheden: ten einde zy „op de puinboopen van onze te mee dergeworpen agting, cen gedenkteken van hunnen roein mo- BEN gëreëten, men Trotshoid doet hun boopen van ons ep | to 458 PROEVE OVER DE PRAATZUGT ` `<% te zullen kúnnen doen gelooven , dat hun aanzien hun zuk een onuitputbaaren fchat van kuodighedeg verfchaft 3. dat hun vernuft zo fchitterend, hunne welfpreekenheid zo innees mend emoverreedend , is , dat niemand zyne verwondering kad weigeren , of zyne hoogagting te rug houden: te deezer oor- gaake verheugen zy zich, eene gelegenheid gevouden te hebben om anderen te verpligten , door eene niets agterhou- dende mededeeling van alles wat zy gehoard hebben , of zich kuanen verbeelden. Doch mer de daad , komt al. de kund- fchap ; welke zy kunnen zamen{chraapen; uit eenen geheel anderen hoek. Doorgaans beftaat dezelve uit enkele broke ken; hun gegeeven in vergelding van den. vloed der nieuws- tydingen, door hun (half waar, half valsch,) eerst uitge- gooten. Want geen Mensch , van eenige. voorzigtigheid , zel een geheim van eenig aanbelang vertrouwen aan een Snap- per: en hem voor alles wat hy oplevert niets fchenken , dan beuzelingen van geene aangelegenbeid altoos: Ja, dikwyls worden hun dingen verteld, alleen met oogmerk , dat zy ze zullen voortvertellen. Ntemangd bykans is er of hy heeft , ten eenigen tyde , iets, °t geen hy wenscht dat op aller tons gen zweeft. En wat beter middel kan hy ter hand neemen; om het der geheele wereld mede te deelen , dan dat hy het ontdekke aan perfonnen , wier Tong nooit in rust is. 