VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Ker als men ziet, dat de Graaf in het Jaar 1275 aan de inwoners van Amsterdam de vrijheid verleende, om met hunne eigen goederen door Holland tolvrij te varen. Uit dit oude Privilege van Amsterdam kan men afleiden, dat de Graaf destijds nog geen Heer van Amstelland en Amsterdam was; als mede dat de plaats toen nog geen Stad was; maar dat de inwoners reeds eenige binnenlandse, en meer... gelyk ook uitheemfchen koophandel dreeven. Niet aan weinig Jaaren ontstonden er nieuwe onlusten, uit hoofde van den tol, die Gysbrecht op het Slot te Vreeland geleid had, waar van de Bisschop op de zynen wilde bevrijden: het gevolg hier van was dat Gysbrecht den nederlaag kreeg, en met zynen Broeder Arnold, die dit Slot verdedigde, gevangen na Zeeland gevoerd werd; waar op dit Slot ziek Overgeven moest in het Jaar 1278. Hier op volgde een grote verandering: de Bisschop merkte de leengoederen van Gysbrecht aan als verbeurd, en droeg ze gedeeltelijk aan Graaf Floris op in het Jaar 1280: ook vond Fan Persyn zyn recht op Amsterdam kan die Graaf af, in ’t Jaar 1282: Zo dat de Graaf veel vroeger, dan men in ’t gemeen geloofd heeft, Heer van Amsterdam schijn geworden te zijn. … In ’t Jaar 1285 verzoenden zich de Broeders van Amsterdam weer met den Bisschop en den Graaf: en uit die Zoen is ’t barblijk, dat Gysbrecht Heer van Amsterdam is gebleven, en Graaf bevestigd in de Heerlijkheid van Amsterdam hem opgefragen door Fan Persyn. Men vindt niet dat deze Perse, die de Heerlijkheid van Amsterdam twaalf Jaaren bezeten had, aan diezelfde eenige Handvesten gegeven heeft; of hen moest daar toe brengen de Handvesten van Waterland, van de Jaaren 1273 en 1275, die onder een verzameling der handvesten van Amsterdam gevonden worden. Wat hiet van 25, Gysbrecht werd weer toegelaten in ’s Graafse ad, ja naar sommige gedachten, in het Jaar 1290, met een nieuwe Ridderorde van S. Joris, door den Graaf vereerd. Meer dan vijfendertig jaar ontstond het bekende ongenoegen der Edelen tegen den Graaf Floris. De Heer van Amstel was in de Jaren 1292 en 1293 nog op ’s Graaven zijde, doch wist zich vervolgens in te wijken in den beruchten aanval, die met deszelfs moord eindigde in den Jaar 1296. Dit had ten gevolg dat Gysbrecht het Land ruimde, zich in het Jaar 1297 eenigen tijd in Vlaanderen onthield, en verder, zo sommigen willen, buitenslands van zijn Vrienden onderhouden werd, zo lang hij leefde. De Bisschop zocht door den oorlog voordeel uit van het lands verwarring; doch werd in ’t kort genoodzaakt vrede te maken met Graaf Jan. Deze verkreeg daar door, in het Jaar 1297, het bezit der goederen van Gysbrecht van Amstel, als leenroerig van ’t Stigt werd hij geoordeeld zijn goederen aan den Graaf te hebben. De Graaf sloot daar en boven in het Jaar 1299 een Verbond met eenige Steden, en vervolgens, ook met verschillende Edelen, ter verweering en vervolging van ’s Graaven moordenaars, waar onder ook Gysbrecht van Amstel; met verbintenis van geen vrede te zullen nemen met hunne, en hunne mannelijke nakomelingen, tot in het zevende leven toe. Fan de Il, vervolgens Graaf van Holland geworden zijnde, droeg in het Jaar 1300, aan zijn Broeder Guy van Henegouwen, onder andere goederen ook op, de Heerlijkheid van Amstelland: doch de manschap, tot die tijd aan het Sticht verplicht en erkend, behield de Graaf aan zichzelf. Deze Guy van Henegouwen werd waarschijnlijk hier mee ook Heer van Amstelveen; dat, onder Graaf Fan den I, in het Jaar 1207 weer met Amstelland vereenigd was, gelijk het oude tijds bij elkander behoorde. Ook getuigt de ongenoemde Klerk, dat Guy van Henegouwen, eer hij Bisschop werd, dat is voor Juli 1301, der Stad veel gezag van rechter en van recht gaf, daar men die Stede mee regeerde: waaruit men kan afleiden dat Amstelveen een Stad, met Stadsrecht begonnen was, geweest is, omstreeks het begin der veertiende eeuw. De Heer Wagenaar, tot dusver de geschiedenis ontvouwd hebbende, laat zich vervolgens in een onderzoek, of Gisbrecht van Amstel in het Jaar 1300, gelijk Beka meldt, weer in Amsterdam gekomen zy, en die Stad versterkt heeft; doch vervolgens genoodzaakt zy te vluchten, toen de Haarlemmers en Waterlanders hem overvallen, en de bruggen en voorwerken der Stad tot af schreden verbrandden: ook gaat hy verder na, of Gisbrecht van Amstel zich, op 't laatst van zyn leven, gelijk de overlevering wil, met der woon na Pruisen begeven heeft. Met opzicht tot het eerste doet hy zien, dat het verhaal van Beka niet aanneemelijk is, of ten minste als zeer onnauwkeurig aangemerkt moet worden; en hoe 't zelve te verstaan zy, om 't met andere geloofwaardige stukken te doen overeenkomen. Ten aanzicht van 't laatste toont hy, dat die overlevering niet van alle-waarachtigheid ontbloeid zy; en merkt voorts bij die gelegenheid aan, dat het Huis van Amstel sinds die tijd, nog weder eenig bewind over Amstelland of Amsterdam gehad heeft. Men kan zich, volgens onze Schrijver, het aanzien der Geschiedenis voorstellen. — Gisbrecht, weer in het Land gekomen zynde, neemt, ondersteund door den Bisschop, onder het beleid van zynen Zoon Jan, in den Jaar 1301, Amsterdam in, versterkt het, en blijft in 't bezit tot het Jaar 1304, toen Jongheer Willem, 's Graaf Zoon, beval de bruggen af te breken, en de vesting te vernietigen. Gisbrecht hier toe ongehoorzaam zijnde, zo hebben de Haarlemmers en Waterlanders zulks geweldadiger hand uitgevoerd; en Gisbrecht heeft daar op zyne toevlucht genomen tot de Ridders der Duitse Orde in Pruisen, en aldaar zyn leven geeindigt. — Het blijkt althans dat Amsterdam zich, omstreeks die tijd, schuldig heeft gemaakt aan 't inlaten van Jan van Amstel, en eenige verzworren edelen; waar door de Stad, volgens het bevel van Jongheer Willem, in het Jaar 1304, niet alleen aan de bovengenoemde verwoesting bloot gebracht, maar daarvoor. benevens van alle hare vrijheden en markten beroofd, en met verzwaaring van lasten gestraft werd. Inmiddels was Guy van Henegouwen, op ’t overlijden des Bisschops; tot die waardigheid verheven in * Jaar 1301, en Heer van Amstelland en Amsterdam gebleven; bezittende egter die Heerlijkheid niet uit hoofde van zyn Bisdom, maar uit kracht der Graaflijke giften, gelijk hy uitdrukkelijk erkende de in 't jaar 1309: doch in 't jaar 1311 vond hy dezelve af aan Graaf Willem den II, als een leen van den Utrechtse Stoel: en in 't jaar 1321 verzoende zich te Scheiden der verzwoorene Edelen met den Graaf, die hun vrijheid vergeleende, om zich in 't Land van Amstel ter neder te zetten. Om rond die tijd begon Amsterdam, gelijk de Heer Wagenaar ten slot van het eerste boek meldt, te herbouwen. Voordat Jaar 1323 met den Graaf verzoend was, en dienstijds met der Graaflijke tol begiftigd zijnde, nam de Koophandel hier merkelijk toe : ook was 't aantal der inwoners erlang der mate vermeerderd, dat hunne Kerk, in 't jaar 1334, werd voor een Kerkspel-Kerk op zichzelf, en dus afgezet van het Kerkspel van Ouder-Amstel of Ouderkerk waar toe de ingezetenen der Stad voorheen behoorden. Met den aanvang van 't tweede Boek geeft onze Historische schrijver, bij gelegenheid eeniger bijzondere voorvallen in 't jaar 1339, eenig bericht van de manier van rechtpleging in die tijd in Amstelland, midsgelde van 's Graafens Schot, Bottingen en Scheepvaart: waarop hij, de Geschiedenis van de Stad vervolgende, aantekent, hoe Amsterdam, met Graf Willem den III verzoend, haar verloren vrijheden echter volkomen weer verkreeg, voor dat Graf Willem de IV aan het bewind gekomen was: die, op de aanbieding van een Zekere som geld, door de inwoners gedaan, de voorgaande vrijheden hersteld en vermeerderd, door het verlenen van verschillende Handvesten, in het jaar 1342. De Heer Wagenaar geeft bij die gelegenheid een dergelijke Handvest volledig op, en verklaart dezelfde, door enige nevensgaande aanmerkingen; welke kunnen dienen ter opheldering van het algemene oude gebruiken onder de Graaflijke Regeering, terwijl ze inzonderheid trekken om te tonen, van hoe veel aanziens Amsterdam reeds in die dagen waar, en welke voorrechten de Stad toen niet uit loutere gunst des Graaven, maar voor haar geld, en dus op een wettige wijze, verkregen heeft. Hier aan hegt onze Schrijver een nauwkeuriger bericht, dan dat nog door de Beschermers van „Amsterdam gegeven is, van den twintigste stuc Amsterdam en Deventer, verden Kotter Tol, waaromtrend de eerstgenoemde Stad zich bezwaard 'oordeelde, in het jaar 1303 en welk geschil, eerst tot daadlijkheiden uitgebroken zijnde, vervolgens vliegend gehouden, en tot een besluit gebracht werd, dat men van tijd tot tijd dermate uitrekte, dat het nog niet afgedaan was, toen Graf Willem stierf in het jaar 1345. Vrouw Margaretha, hem, in het jaar 1346, in ’t Graaflijke bewind, opgevolgd zijnde, vond den Lande verschillende voorrechten toe, en verbond zich en haar nakomelingen; ten opzichte van Amsterdam in het bijzonder, om de Stad nimmer te vervreemden, noch van de Graafschap van Holland te scheiden; in gevolg waarvan de Stad ook sinds die tijd altijd een Lid van Holland is gebleven. Zij bevestigde daarbengens alle de vroegere handvesten door de Graaven aan de Stad verleend, met byvoeging van een byzonder handvest, betreffende den doodsfang buiten de Stad begagn. Onder de tijd ontstond de bekende Hoekse en Kabeljausche tweespalt, waarin ook „Amsterdam diep gemengd is geweest. Amsterdam, beschreven op een Dagvaart der Edelen en Steden te Geertruidenberg, in 't Jaar 1349, (Zijn dit de eerste keer dat de Stad op een Dagvaart voorkomt in de oude Schriften.) had de overdracht der Graafschap van Margaretha op haar Zoon Willem mede bezegeld; en hield zich, op de vervolgens ontstaande onenigheid, aan de zijde van Hertog Willem, die men de Kabeljausche noemde. Amsterdam, zich met eenige Hollandische Edelen en Steden, in 't Jaar 1359, verbonden hebbende, om den Hertog in het Graafschap bewind te handhaven, had vervolgens ook de hand in den binnelandse oorlog, en genoot ze voorrechten van den Hertog; die haar ook in 't Volgende Jaar 1360 onder de tien Steden, welke hij zijn gemeende toevoegde, zynde Amsterdam de vijfde in rang. Het Hertog, in 't Jaar 1348 den oorlog verklaard hebbende aan den Bisschop, verdroeg zich met hem in 't Jaar 1351 wetens de Heerlijkheid van Amsterdam, in diervoorde, dat de Bisschop beloofde den Hertog daar met te beleven, doch dat hij teruggaf zyns rechts; 't welk te kennen geeft, dat de Bisschop zynen eisch open hield, doch dat hem dezelfde niet werd toegegeven. Amsterdam verbond zich met de andere Steden voor de voldoening van een zekere som aan den Bisschop, die de Hertog haar eerlang vergoedde; ook sloten deze Steden een verdrag voor onderlinge bescherming, en bevestigde de opvolging der Graafschap waardigheid, op Hertog Albrecht. Eindelijk zag men, na herhaalde pogingen, den Vrede sluiten tussen Vrouw Margaretha en Hertog Willem getroffen, in 't Jaar 1354, en Vrouw Margaretha stierf in den Jaar 1355. Hertog Willem, zich in 't bezit der Landen gevestigd wordend, trachtte de Steden, die hem ondersteunden, alleszins genoegen te geven bij welke gelegenheid ook Amsterdam, in dit Jaar, in haar oude voorrechten bevestigd, en met nieuwe begiftigd werd. Voor het aflopen van dit jaar ontstond er op nieuw een oorlog met den Bisschop „doch dezelfde liep in 't Jaar 1360 ten einde, met een gelijk verdrag, als dat van 1351. Kort hier na vernieuwde zich, in 1364. De Kabbeljaard en Hoekse tweefpartij, geduurende den evertog van Hertog Willem naar Engeland, en zyne daar opvolgende krankzinnigheid, welke hem bleef tot aan zynen dood, in ’t Jaar 1389. De Hoekse partij, voor Hertog Albrecht vandaan, terwijl de Kabbeljaard met Vrouw Magteld hield, bracht het in den Jaar 1358 zo ver, dat Hertog Albrecht in de voornaamste Hollandse en Zeeuwse steden, en zelfs te Amsterdam, (daar men vroeger de Kabbeljaardse zijde hield,) als Ruwaard werd ingehuldigd. Men vindt aangetekend dat Amsterdam dit Jaar een boete aan de Graafschap moest betalen, vanwege een belediging die van Kudelftaart aangedaan; doch hoe dan de belediging waar is, wordt niet gemeld. — In ’t volgende Jaar ontstonden er eenige oproerige bewegingen te Delft, Haarlem en Leiden, vermoedelijk veroorzaakt, uit reden dat de Ruwaard, aldaar, buiten tijds, eenige verandering in de Regeering wilde maken; van Amsterdam vindt men niets van die soort gemeld; de enige aangetekende verandering, door den Ruwaard alhier in den Jaar 1359 gemaakt, betreft het Kerkelijke, volgens het recht van Patroonschap dat de Graaf bezat, en kort hier na afstand aan zynen Raad, Gerrit van Heemstede, — De partijschap der Hoeksen en Kabbeljaarden geraakte vervolgens tot stilte; doch met het Jaar 1364 begon ze weer te herleven, en baarde een opstand te Delft, te Haarlem en ook te Amsterdam. Men heeft geen nauwkeurig beeld van ’t geen hier ten dezen tijde is voorgevallen, alleen blijkt het dat de Stad zich met hertog Albrecht verzoende, en de haar opgelegde boete betaalde, in ’t Jaar 1366: waarachtelijk werd die beweging door de Hoeksen veroorzaakt, om de Regeering van Kabbeljaard in Hoekse te veranderen; doch dit geeft de Heer Wagenaar niet hoger op, dan als een gifling. ertog Albrecht had inteffchen de Dorpen Nieuwveen en Kalvenlang bevastigd in ’t recht van uitwatering door Amsterdams dam, vrij van dijk en sluizen geld: en „Amsterdam koos zich in het jaar 1367 vrij van de tollen te Gouda en te Schoonhoven; uitgenomen de markt tollen. De Koophandel, vestigend toegeven, werd inzonderheid vermeerderd, toen de Stad in het jaar 1368, ter beloning van gedaan diensten aan de Koning van Zweden, eenige maat een vrijen handel in Zweden en Denemarken verkreeg, of daar in bevastigd werd; het welk zich nog verder uitbreidde, na dat de Koning van Zweden met de Koning van Denemarken bevredigd was, in ’t jaar 1370. Van hier was Amsterdam, zeker al jaar door uitgebreider Koophandel; dat ook het stichten van gelijksoortige gebouwen deed toeneemen. De Kapel der Heilige Stede stond er reeds; ook was er waarachtelijk het liefde Gasthuis, of S. Elisabeths Gasthuis aan den Dam; dat van merkelijk vermogen gewest moet zijn, alzo het, in het jaar 1371, het onderhoud op zich nam van den Heiligen Weg, die, van den Amsterdamse bij de Heilige Stede, tot aan Schoonhoven liep. Daar en boven werd de Stad bevattend getekend onder de goede Steden, met welker raad de Burgemeester beloofd had, het Land te regeren: zo dat Amsterdam alleszins in macht en aanzien toename: het welk veroorzaakte dat de Stad uitgeleid moest worden; waar toe de Burgemeester de vrijheid der Stad vermeerderde met honderd roeden, en Schoon nu de Stad, zedert dat ze met de Graafschap verenigd was, en zitting verkreegen had in ’s Lands Vergadering, aangemerkt mocht worden, als afgezet van Amsterdam, vond de Burgemeester het egter geraden, in het jaar 1388, Amsterdam, met Amsterdam en Gooiland in ’t geheel, een Handvest te verlenen: en in datzelfde jaar ontleedde hij Amsterdam met de Steden en Dorpen, en dus ook Amsterdam, van het dragen tot de kosten der dijkwaart van de Zuidzee, in Westfriesland. — De verschillen over den Kortertol, op nieuw van jaar tot jaar ontstaan, werden, in dit jaar 1388, weer, op een Verdrag bij voorraad, afgeleid. Hertog Albrecht, op ’t overlijden van Graaf Willem, in het jaar 1389, tot Graaf ingehuldigd zijnde, bevestigde alle de Privilegiën der Stad, en vermeerderde haar Voorrechten. tyd, dermate in *t bezit van haar recht te handhaven, dat de Steden zich met enkele daarop gemaakte bepalingen _moesten_ vergenoegen. —— Omtrend deze tijd vond de Graaf het begeven van Stads of Geregtsbode aan de Stad zelf af: ook werden de Dobbelsegelen in Amsterdam verboden, en de Graafelijke erfpacht op enkele ‘Hofsteden in Amsterdam werd aan de Stad verhuurd: eindelijk werd verklaard, dat niemand Schout of Schepen of Raad mocht zijn, dan die zeven jaar Poorter geweest was; waaruit men kan afleiden, dat het aantal der Poorters, merkelijk toegenomen was; zo dat er een genoegzaam aantal van Poorters van zeven jaar, tot de regeering der Stad, waaraan. Graaf Albrecht was te gewilliger om de Stad dienst te begonnen, uit hoofde dat hij een oorlog in den zin had tegen de Vriezen, waar toe hij de hulp der Steden, en dus ook die van Amsterdam, hoopte te erlangen, waar in hij ook naar wensch flaatte. "Amsterdam leverde tot die oorlog, in ’t jaar 1396, eenige grote en vijftig kleine schepen; in het jaar 1398 gaf ze ten zelfden einde driehonderd gewapende mannen, vijf Timmerlieden, vijf Smids en vijf Metzengers, en schoot den Graaf vierduizend Dordrechtse Gulden op; hier benevens leverde de Stad andere vier grote schepen, hebbende ieder vijf bak-ovens, en zijnde bij ieder een schip met meel gevoegd: verder werd de Haring voor ’t Boots- en Krijgsvolk te Amsterdam gekogt en gepakt. De Heer Wagenaar geeft, in het melden der koiren van Amsterdam, tot deze oorlog, tevens het verlies van geen andere Steden toegebracht, waaruit men de macht van Amsterdam, in vergelijken met die van andere Steden, eenigszins kan afleiden. Voor het overige tekent die Heer, ten slot van dit tweede Boek aan, dat de Graaf, ter voldoening van deze en verdere gemaakte koiren, gedurende den herhaalden Vrijchen oorlog, tot in ’t jaar 1400, de Steden in ’t gemeen, en Amsterdam in ’t bijzonder, met verschillende voorrechten begonnigde. Onze Schrijver, dus in de twee eerst Boeken de geschiedenis van Amsterdam, van de oudste tijden af tot op het jaar 1400, ontpouwd hebbende, met aantekening van enkele bijzonderheden, die tot nog door den druk niet gemeen gemaakt waren, agtervolgt deze Geschiedenis in de drie overige Boeken van dit Deel, tot op het jaar 15345 waarvan wij den inhoud bij nadere gelegenheid zullen mededeelen. Wederle, de ontzavkte en gezuiverde allerfroest Vaderlandse Oudbeden aan den Heer J. Bent. Bush Kluit. In 's Gravenhage, bij Pieter Gerard van Balen, MDCCLXI. Bevat het Woordenboek 157 bladzijden in groot octavo. En inzien der Redenvoeringen van den Heer Bent, over de allerfroostste Vaderlandse Oudheden, die natuurlijk alle liefhebbers van deze Oefeningen in 't oog moeten openen, heeft den Heer Kluit bewogen de pen op te vatten, tot wederlegging van derzelver inhoud: het welk over 't algemeen met zo veel klaarheid en duidelijkheid door hem is uitgevoerd, dat dit geschrift met genoegen en vrucht gelezen kon worden, door allen die in deze soort van Letteroefening vermaak, scheppen. "Onze Schrijver doet zijn tegenwerpingen inzonderheid gaan over de eerste Redenvoering, raakende den Beneden-Rijn; echter zo, dat de denkbeelden, in de overige Redenvoeringen voorgelegd, ook min of meer nagegaan worden: hij bepaalt zich wel voornaamlijk tot dat geen, hetwelke die Heer, of ter weerlegging van het oude, of ter staving van zijn nieuw opgerichte gevoelen, raakende den loop van den Beneden-Rijn, heeft te berde gebracht: hetwelk ons den inhoud van deze Wederleggingen te beknopter zal doen voordragen; als vooronderstelde, en dat het gevoelen van den Heer Bent, in 't algemeen, uit onze voorgaande berichten, genoegzaam is beantwoord. Onze Auteur leidt, met den aanvang, uit Tacitus af, dat de Rijn de grenscheider der Gallen en Germanen is; dat het Eiland der Batavieren inderdaad een eiland zijnde, (ziende ter wederzijde een arm des Rijns langs zich in zee.) In de loop der tijden, als in een rivier gelegen was, die Gallie van Germanie scheidde, doch zelf tot geen van beiden behoorde, zijnde de rechterarm des Rijns de scheidsplaats van Germanie, en de linkerarm, Waal genaamd, die van Gallie; en inderlijk dat dit Eiland aan deszelfs uiteinde de Zee van voren had. Na een korte voorstelling hier van, verklaart hij zich voor het oude gevoelen, dat den Rijn langs Rijnburg en Katwyk in Zee doet stromen: van waar hij ook, in het verdere beloop van dit Werkje, dit thans betwiste zal. Ter, dat door alle tijden en nog heden den naam van Rybn heeft behouden, benoemt met den naam van den oude: Rybn, — Om echter in geen onnodige twijfel te vallen, erkent hij gereedelijk, dat de bloote naam van Rybn aan dit water gegeven, "Op zichzelf geen volstrekt bewijs zou zijn: en zoo ook, dat men, uit het bouwen van Caligulas vuurtorens, niets voor die bewijs uitloop van de Rybn kan afleiden; hoewel hij, gelijk hij in 't voorbijgaan doet zien, van deze denkbeelden enigermate gebruik zou kunnen maken tegen partij. Het staat daarenboven, bij hem, niet minder dan bij Bent, vast, dat die vuurtorens niet gericht heeft tot een grondvlak van het Huis te Britten; en dat men, uit de ligging van dat Huis, geen klaar bewijs ter verdediging van die uitloop van de Rybn kan halen; ook ontkent hij, met hem, de mogelijkheid van opstoppingen van die uitloop, door een overstrooming. —— Onder het ter ziele stellen deze redenen, waarvan vele gebruik zijn gemaakt, ontdekt de Heer Kluit tevens enkele misvattingen en verkeerde redeneringen van de Heer Bent, ten deze opzichte; en merkt vervolgens aan, hoe ongegrond deze eistche is, dat de voorstelsters van 't oude gevoelen toegeven, dat de Rybn, omtrent Katwyk in zee loopende, de Maas ontvangen heeft, of heeft kunnen ontvangen, voor dat hij in zee stroomde; terwijl hij zonder grond staat, dat de Maas in de Rybn viel, en zich met dezelfde in Zee uitstortte. Hier aan hegt onze Schrijver een onderzoek der bewijzen door Bent bijgebracht, om te tonen, dat de Rhyn, langs Rybnsburg en Katwyk vlietende, nooit de naam behoudende Rybn gewest is. Het eerste bewijs, ontleend uit de tegenwoordige gedaante en loop van deze vliet, is, bij onze Auteur, de ongegrondheid zelf; te meer te verwerpen, om dat men uit Tacitus, Mela en Plinius kan bewijzen, dat deze oude Rybn eens tijds met snelle drift stroomde, doch na het vernielen van 't Dijkwerk van Drusus, houdende, aan zijn oordeel, het gezegde van Tacitus (Ann. L. IL. C. 6), bevattende den bezienden loop des Beneden- Robyns, van deze oude Robijn verstaan en gebracht worden tot het jaar van Rome 769, het 16de na Christus, en dus voor het vernietigen van dat Dijkwerk. De daar aan volgende redenering, over het vermogen des Rijns, is bij hem van geen kracht; te mineren, om dat men uit Tacitus kan afnemen, dat de Rijn voorheen verhinderd is in zijn vermogen, om zich een nieuwen doortocht te baanen, op de plaats der tegenwoordige Lek, door het leggen van ’t bovengemelde Dijkwerk; waar toe hem, door het vernietigen van *t zelve, in het vervolg van żyd gelegenheid gegeven werd. Het verdere VADERLANDSE OUDHEDEN. 513 bewijs, gegrond op de ongehoorde droogte, ten tijde der vernietiging van 't Dijkwerk van Drusus, in ’t jaar 70 na Christus, (en niet 72 gelijk Bent stelt,) gaat bij hem geen zier door: vooral niet, nadat die droogte voorviel, niet ten tijde van, maar één jaar voor het verwoesten van die waterverering, als uit de vergelijking van ’t verhaal van Tacitus gezien kan worden: zo dat die droogte hier niets ter zaak doet. Het geen de Heer Bent tracht aan te dringen, uit overweging der merkwaardige verandering van gedaante "zegt ontleden Schrijver ter zijde, uit rede dat hij bij hem niet bewezen vindt, dat de naambehoudende Rijn geen bochtige kromte had; en dat, die redenering doorgaande, de Lek, zo min als de Kazernesche Rijn, de naambehoudende of oude Rijn kan wezen. Wat aangaat de beschrijving van Mela, deze is, naar zijn gedachten, van geen dienst voor de Lek en Mela, schrijvende, onder de regering van Keizer Claudius, (die in 't 54de jaar na Christus overleden is,) en dus voor het omverwerpen van 't Dijkwerk van Drusus, kon de Lek niet bedoelen. Het bewijs, dat Bent vervolgens trekt, uit het stilzwijgen en gezegde van Tacitus, raakende de verandering van den loop des Rijns, en 't gevolg van het vernietigen van 't Dijkwerk, en zijn daar nevensgaande denkbeeld, nopens de werking van den stroom bij een doorbraak, is, naar 't inzicht van Kluit, te onnauwkeurig: ongegrond, om 'er op aan te blijven. Op een dergelijke wijze is 't gelegen met het geen hij voorstelt over de plaats der bruggen bij Wijk; als bestaande uit een aangenomen schakeling van losse gevolgen, en daaruit gemaakte besluiten. . De Heer Kluit vervolgens aangemerkt hebbende, dat de eer Bent al te groot een vertrouwen op zyne bewyzen ge- teld, en ten onregte aangeduid heeft, dat de Voorftanders Yan deh uitloop des Rhyns., langs Rhynsburg en Katwyk, n l , € ( 7 514 WEDERLEGGING DER ALDERVROEGSTE de Ouden te zeer van onnauwkeurigheid befchuldigen ; daar zulks veel meer by hem plaats heeft; brengt den Lee- zer verder onder °t oog, hoe ongegrond de redeneering van. De hoofdpartij wederleidt de pijn die de heer Aepie door de partij werd geleden, wat hem aanleiding geeft tot een onderzoek, na de tijd van de steken der Drususgraaf, en het leggen van het dijkwerk van Drusus. De graaf is, volgens dit onderzoek, niet later dan in het jaar van Rome 745 geftoken, als zijnde Drusus in dat jaar gestorven; en het is waarschijnlijk gebeid in het jaar 42, toen Drusus den Rijn afzakte, in de Oceaan verdween, en de Bems weer opgevaar is. Het dijkwerk is waarschijnlijk op dezelfde tijd gemaakt; of wel, niet meer dan drie jaar later; kort voor het overlijden van Drusus; waarop het schijnbare symbool gebleven te zijn, tot dat Paullinus het 63, of liever 68 jaar later, gelijk onze Auteur zegt dat men bij Tacitus moet lezen, daar na voltooid heeft. Het oogmerk van Drusus was, naar het inzicht van onze Schrijver, benevens het bedoelde met opzicht tot zijn krijgstocht, de sterkte van de Rijn te verzwakken, door den stroom elders heen te leiden; en het doorbreken van verstedelijking der Rivier tegen te gaan, door het leggen van een dam: in gevolg hiervan merkt hij het graven van deze Graaf, en het omverwerpen van deze Dams in later tijd, aan; als de zekerste oorzaak van die vermindering, waar de oude Rijn al vroeger heeft beginnen te ondergaan; van waarde zelve, na die tijd, bij Tacitus en Plinius ook voorkomt, als een rivier die een geringe kil, of maatige bedding vóór haar naam overbiedt. Onze Schrijver, tot dusver in het wederleggen van de bewijzen en redeneringen voldoende getoond hebbende, dat het bestaan en de herkomst van den oude Rijn van zichzelf klaar is, verledigt zich echter nog tot het nagaan van de stellingen van de heer Bent, betreffende de zelfs oorsprong: en doet bij die gelegenheid zien, dat die Heer in verscheidene opzichten zichzelf niet gelijk is, tegenstredelijke zaken voorstelt, en een onbestaanbaar samenstel zoekt te verdedigen: indien verwege dat het geen hy in deze zijn Redeneringen "raakende den loop des Rijns, en de twee bijzondere Batavische Eilanden, staande houdt, niet overeen te brengen is, met de aantekeningen van Cassius. Jar, Tacitus, Mela, Plinius en anderen. — Om dit nog klaarder onder het oog te brengen, gaat hij vervolgens de platen uit genoemde oude Schrijvers, door Bent bijgebracht, afzonderlijk na en weet in, diervoorzichtig dat hij een ontvouwing gaf. VADERLANDSE OUDHEDEN. Wij, op hoedanige wijze wij de Heer dezelfde verklaart, en dan aanton, wat, naar zijn oordeel, de ware zin dier platen is; op dat een ieder, uit de vergelijking hunner verschillende begrippen, te beter in staat gebracht moge worden, om hierover te kunnen oordelen. De Heer Kluft toont hierin veel moeite gedaan te hebben om het gevoelen van Bent ten nauwgezicht na te sporen, om de hierbovente daar verstrekte denkbeelden bijeen te brengen en te vergelijken; ook doet hij aan de andere zijde geen mindere oplettendheid blyken, in het ontvouwen der oude Schrijvers: des dit gedeelte van zijn geschrift, bl. 98-148 (te beknopt voorgesteld om een zaaklijk uittrekkel, dat van eenigen dient te zyn, van te geven), in dit verhaal, boven al der overwegingen waardig te zijn. De Heer Kluit maakt nu eens wat gewag van de vijfde Redenvoering, raakende de regeringstaat der oude Batavieren; zo om datzelfde tot zijn onderwerp niet betrekt is, als om dat hij de inhoud ten voornamen gedeelte toestemt. Dat men echter, uit zijn stilzwijgen, raakende de graft van Corbulo, niet afleide dat hij inzgelyks genoegelijk neemt, in de gedachten van den Heer Bent deswegens. Zo toont hij, dat dit gevoelen van die Heer, grootlyks stuit op deszelfs voorheen onbewogen, en door hem geëloipte grond; als mede dat het getuigenis van Dio Cassius die ongekende opvatting geheel wederlegt. Deze namelijk zegt uitdrukkelijk, dat Corbulo deze graft, tussen Rijn en Maas heeft laten delven, op dat die beide stromen bij het aflopen der beide zeevloeden geen flauwe plagen zouden maken. Het welk toont dat het zeggen van Tacitus, dat het geschied is, om daar door de verlangde wallen van den Oceaan tegen te gaan of te verbinden, niet betrekt is tot de ongelegenheid aan de zijde der Romeinen, gelijk Bent wil, maar ziet op den vloed der zee; zo dat het delven die graft strekte, om zorg te dragen, dat het opkomende water weer zeewaarts kon vlieten. Van hier houdt onze Schrijver zich aan het gemeene gevoelen, 't welk, zegt hij, ons de Gracht aan Corbulo, zo niet, al lang in zee verzwolgen of gelaten, noordzaakelijk doet zoeken in het lagere gedeelte des Rijns, tussen Rijn en Maas: dat is ter plaatse, waar de Waal, van boven naderkomende, eerst de Maas ontvangt, en daarin naam van Waal in die van Maas verwandelt wordt. Welk bij ons niet anders kan geschied zijn of dan bij of ten beseffen van den huidige Vlaarding, en dit zo lang, tot dat ooit naderlijker ontvangen. Onze Auteur heeft aan dit zijn Werkje nog een Bijlage, behelzende enige aanmerkingen over de Verhandeling van het Fagerecht der West-Friezen, door F. reeds op een aangename en leerzame wijze zyne bełoftens. De Heer Reimarus, de driften der Dieren in drie hoofden, naamelijk, in Werktuiglijke, in driften van Voorstelting of Vertegenwoordiging, en in willekeurige verdeeling, hebbende, beschouwt de Werktuiglijke in het eerste Hoofddeel; de driften van Voorstelling, die omtrent het tegenwoordige, en, op een verwarde wijze, omtrent het voorleedene, werkzaam zijn, in het tweede Hoofddeel; en de willekeurige in het derde. Maar dewyl de willekeurige driften orderafgeleiden kunnen worden in natuurlijke en in Ontaardende, en de natuurlijke wederom tot twee hoofdfoorten kunnen worden gebracht, naamelijk, tot de algemene drift van zelfliefde en tot bijzondere driften; en Indelijk de bijzondere driften zich laten zien, zo in de aandoeningen en neigingen der Dieren, welke eenige gelijkvormigheid hebben met de gemoeds-bewegingen der mensen, als in de oefening van aangeborene Konstten, begint de Heer Reimarus zijn hoofdwerk, de beschouwing van de Konst-driften der Dieren, in het vierde Hoofddeel. Dewyl nu de Konst-driften ver verschillende zijn naar de verschillende levenswijzen en behoeften der Dieren, toont de Schrijver in het vijfde Hoofddeel de verschillende levenswijzen, en in het zesde de verschillende behoeften, welke in die levenswijzen plaatshebben. "Hy neemt hier uit, vervolgens, aanleiding tot een diepe verdeeling der Konft-driften, en geeft tevens een keurige beschrijving van de eigenschappen dier Driften in het zevende Hoofd-deel, welke eigenschappen niet uiteen denkbeeldige bepaling, maar uit ontelbare waarnemingen zijn opgemaakt. De Heer Reimarus geeft de geschiedenis of het gedeelte dat men door de ontwijfelbare ondervindingen omtrent de Konst-driften kent, afgehandeld hebbende, gaat in het Gifte Hoofd-deel over tot de Verklaringen van dezelven, tellende in de eerste plaats de meeningen der Ouden daaromtrent voor, en brengt in het negende de onderstellingen der laatere Wijzegaeren ter toetsing, voornaamelijk die van DES CARTES en zyne Navolgers, van de Heeren BUFFON, Myrius, BOLLIER, CONDILLAC en de raad CHAMBRE; waarop Hy zyn eigen gevoelen, dat Hy niet hoger dan waarachtig opgeeft, in het tiende Hoofd-deel laat volgen, veel aanmerkelijke Zaaken, die de Zinnen en Zintuigen der Dieren betreffen, tot een grondlegging van zyne redeneringen leggende. DEEL 7. NO. 8. N. B. Eindelijk toont hij in het elfde of laatste Hoofd-deel, hoe de beschouwing van deze Konstrueringen ons kan en moet opleiden tot kennis van de Schepper en van ons Zelf, en voldoet dus aan het grote oogmerk van de onderneeming. Wij zullen hier enige Staaltjes, uit het Werk zelf bijvoegen, om de Lezer een begrip te geven hoe de bijzondere Zaken verhandeld worden. In het 2de Hoofdstuk, tot opschrift hebbende 'Wanda der Dieren driften van Vergelekenheid' spreekt de Schrijver aldus: "Somschijnt het alsof het ontert de onduidelijke kennis der Dieren, alsof zij niet alleen de enkele dingen, maar ook de soorten en gevolgten, kennen: want een hond kan immers onderscheid maken tussen boomvruchten en vlees, zo ook weet hij het tame van het wilde vlees te onderscheiden. Het rundvee en de schapen weten onderscheid te maken tussen het schaapje en het diervlees: in elke soort der Dieren weten die van het mannelijke geslacht, die van het vrouwelijke geslacht van hun soort, van die van de andere soorten te onderscheiden. Hebben zij daarom algemene begrippen? Hebben zij afzonderde vertalingen van verhalen en enkele dingen? Hebben zij een geslachtslijst van dingen in hun hoofd? Nee! dit hebben zij niet nodig te weten. Elke bijzondere zaak heeft aan zichzelf, wat aan derzelfver aard eigen is; gevolgens is het met het andere, van een en dezelfde aard, dewijl het een en dezelfde eigenschappen heeft. Wanneer nu de zinlijke indruk van elke bijzondere zaak van eenen zekeren aart, met den indruk van andere bijzondere zaken van dien zelfden aart, eenerley is; dan volgt ook noodzaklik, dat een Dier, door de gewaarwording of aandoening, die elke zaak, volgens de algemene eigenschappen van haar geheele aart, in hetzelfde verwekt kan, in zoverre den geheelen aart kent, en onderscheidt van andere soorten, die aan het Dier een anderen indruk geven. De aangehaalde voorbeelden tonen genoegzaam, dat de gewaarwording van den Reuk, als kenmerk der geheele soort verzekeren, moet. Wanneer alle bijzondere dingen van eenen aart eenerley reuk van zich geven. Daar kunnen mede andere eigenschappen zijn van geheele soorten of geslachten, die aan het Gezicht, aan het Gehoor, en aan den Smaak, aan het Gevoel der Dieren eenerley indruk, en over zulks de kennis der soorten geven. Gevolgend heeft zulke dierlijke kennis der dingen een Analogie of overeenkomst met onze abstracte of algemene kennis der soorten en eigenschappen; dewijl dezelfde aan de Dieren, in zeker opzicht, te eenerley diensten doet, als aan de mensen de abstracte kennis der overeenkomsten van alle bijzondere zaken van eenen aart, of van alle soorten van een eigenschap. Maar de dierlijke kennis der soorten en eigenschappen heeft eenen geheel anderen grond, en is in zichzelf, volledig onderscheiden: want geen Dier vertegenwoordigt zich de zaken afzonderlijk van elkander. 5 Duizend tegenwoordige, onder verschillende en verschillende Zaaken, bevat derzelfver zinlijke vertooning onduidelijk en Op een reis, en duizend afwezig en daar mee overwegende komftige zaaken en gevallen worden misschien mee onder Deze vertooningen van het tegenwoordige vermengd. Zij Besp Snowden wel een zekere tegenwoordige zaak boven anderen; doch zij hebben de bekwaamheid niet, om het voorledene, als voorleden en als verschillend van het tegenwoordige, aan zich in het bijzonder te vertegenwoordigen; gevolgend uit hun kunnen zij ook, hetgene afwezig af voorleden is, bij het tegenwoordige, als twee andere soorten zaaken, niet vergelijken; bijgevolg kunnen zij ook de bijzondere overeenkomst, die volgens verschillende hoor en gezicht, is, niet bespeuren, en dus een algemeen kenmerk der soorten en gefluisteren ervaren. … o Zie hier al uit het Hoofdstuk van de Konst driften der Dieren. De Heer Reimarus de behoefte van den mensch, en hetgene tot vervulling hiervan nodig is, aangeroerd hibernate stelt hier tegenover de konstvaardigheid der Dieren: Wat doet de Muis", zegt hij, "die uit haar ey, naakt in de wereld komt? Zij voelt niet alleen het ongemak van haar naaktheid van buiten maar zij bespijkt ook bij zich van binnen een konstvaardige pooging, om voor zich ten kleed te weven, en hetzelve naderhand te klein werven, van boven en van beneden te onttassen, en op beide platen een stuk daar in te lachen. Doch hare moeder heeft reeds de bekwaamheid gehad, het oog te platen, alwaar zij stof tot kleeding en voorzien te voo(r haar onthouding te vinden kon. Zij bedient zich dan ook. Aan daarvan, tot het eerstgenoemde gebruik, op de kontigte Wijze, zonder het geleerd, of lang daarop gedacht te hebben, ben ik. Wat doet de Eremiet, of Kreeft met het naakte achterlijf, om hetzelfde te bedekken? Het weven is aan hem niet gegeven, hij neemt ook daarvan niet eens een proef, maar hij zocht voor zichzelf uit een ledig flakkenhuis uit, overeenkomstig met zijn grootte en vorm, om daar mee zijn blote delen te beschermen en daar in te wonen, groter wordende, verwisselt hij zijn kleine Schelpen voor grotere. Hoe maakt het de Spin en Miereneeter tot verkrijging van hun voedsel? De een en andere kunnen zich niet anders dan van vliegende en kruipende diertjes genoegen; en nogtans zijn zij veel langzamer in hunne bewegingen, dan de gezogde roofdieren. Doch de eerstgenoemde beschouwt reeds in zich het vermogen en de vaardigheid om netten te breien, eer zij nog ooit een mug, vlieg of bijen gezien heeft: wanneer nu de zelve in haar net geraakt, weet zij die terstond vast te maken en uit te zuigen, of, reeds verzadigd zijnde, als ware het in een doodkleed in te rollen, en tot den avond honger op te hangen. De Miereneter daarentegen, die zich nauwlijk zelf in 't droog zand voortsjuift, mineert daar in achterwaarts een holheid, in de vorm van een trechter, om de daar voorbijtrekende Mieren en andere dergelyke wormen daar in af te vangen, of met eenen uitgeschoffelden zandregen te overtroffen en in dezer voegen naar beneden te brengen. In deze en in duizend andere dergelyke willekeurige handelingen der Dieren is niet zelden een onbepaalde pooging tot verkrijging van de behoeften, en tot de zelfbehoud, maar een bijzondere bekwaamheid in het gebruik van de dienstige middelen tot het begeerde en zonder zulk een bekwaamheid zouden de Dieren met alle hun natuurlijke zelfliefde en met de hevigste voorzorg, de behoudenis en welvaart van zichzelf en van hun geflankeerde plaatsen hier bewerken kunnen. In Inde verdeeling en boedanigbeden der Konst-driften brengt de Schrijver het gezegd van REAUMUR te pas: Naauwlijks zijn Mijn Leden der jonge Bij droog genoeg, naauwlijks zijn Vleugels in staat om daarvan gebruik te maken, of zij weet reeds alles wat zij in haar geheele leven te vernemen heeft. Men verwonder zich niet, dat zij zo wel en zo vroeg onderwezen is; dit is de geschiedenis van Hem, die haar gevormd heeft, en zij schijnt te weten, dat zij gebooren is voor haar gezelschap. Zij gaat, gelijk de andere Bijen, uit de gemeende woning, en zocht de bloemen, gelijk de anderen; doch zij gaat voor zich alleen en is niet bekommerd om den weg naar den bijenkorf weer te vinden, zelfs toen zij de eerste reis uitgevlogen was. Doch zij gaat niet zomaar uit wegens haar eigen voedsel, maar voornaamelijk om te arbeiden voor het gemeene best, en brengt soms, bij haar eerste uitvlucht, een verzameling van was terug. De Heer MARALDI verzekert, dat hij Bijen gezien heeft, die terstond den eersten dag van haar geboorte, met twee grote bollen bezuiden zitten geweven, zullen onze Lezers niet ophouden met de werken van de Konst-driften der Dieren, van oude en nieuwe Schrijvers, ook niet met de gedachten van den Heer REAUMUR zelf hier over, welken hij echter niet hooger dan waarschijnlijk opgeeft; en alleen nog maar zijn aanhalen uit de Toepassing der dierlijke Konst-paardigkeiten tot de kennis van den Schepper en van ons zelven. De Konst-driften der Dieren zijn derhalve geen volmaaktheden die zijzelf; door andere krachten verworven hebben, maar aangeboort en volkomen bepaalde grondkrachten van alle funderende Dieren, die, gelijk de dier-foorten zelf, hunnen bezoeken oorsprong hebben moeten, buiten de natuur, in ten werzien dat de inplanting deze driften in de natuur, door een in-en doorzicht van alle mogelijke volmaaktheden, naar de behoeften van elke soort des levens, tot hunnen welvaart afgeperkt heeft. De Schryver is van voorneemen, tijd en krachten hebben, de driften der Dieren meer in ’t byzonder, in een ander Werk, op dit te laten volgen, waarin wij veel aangename en verwonderenswaardige zaken verwachten. Beschrijving van enige Experimenten, met Opium gedaan, op levende en stervende Dieren; door R. Whytt, M.D., en Professor. Tweede Vervolg en Slot. Dr. Whytt gaat, na de beschrijving der genomen Experimenten, dus voort: uit de voorgaande Experimenten "dunkt mij, mogen wij vrijelijk, deze gevolgen afleiden, (a) Opium op de maag, darmen, de holte van buik en borst, en buikspieren, gebracht, vermindert schelijk, en vernietigt, na eenigen tijd, geheel en al, alle gevoel en vermogen van beweging, niet alleen in de delen, welken het onmiddelijk raakt, maar door het geheele lichaam. No. 1, 2, 3, 8, 11 en 22. (b) Het Opium doet deze uitwerkingen schielijk in die ren, welken ras sterven door gebrek van voedsel en lucht, dan in zodanigen die zonder dezelfde, lang leven kunnen, en deelen van die lichaamen, welken langen tijd, een vermogen van beweging, en schijn van leven houden, na dat zij van malkander gescheiden zijn. No. 1, 3, enz. vergeleken met No. 21, 22, 23. (c) Nadat een smelting van Opium, in de maag en darmen gespoten, het gevoel en vermogen van beweging, uit de organen, wegnemen even schielijk, wanneer er het hart uitgenomen is, als wanneer dit werktuiglijk onaangetast gelaten wordt; volgt, dat Opium, aan deze delen aangebracht, deszelfde uitwerkingen niet te wege brengt door onder het bloed, en met hetzelfde, naar de hersenen gevoerd te worden, gelijk sommigen zich verbeeld hebben, maar door een onmiddelijke werking op de werktuigen, en de delen, welken het aanraakt. No. 1. vergeleken met No. 2. Zie het voorgaande pagina 370. MET obelisk; 7 juni. - (d) Wanneer het Opium transport werkt in de vernietiging van de beweging van het hart, na dat het hoofd van de Kikvorsboom afgesneden is, en het rugmerg vernield is, dan doet, wanneer het dier geheel is gelaten (No. 6. vergeleken met No. 7.); zo volgt, dat het zyne uitwerkingen, voornamelijk, indien niet geheel en al, doet door zyne werking op de Hersenen, het rugmerg en het zenuwenstelsel der zenuwen. Het hart van den kikvorsboom No. 7, wiens hersenen en rugmerg vernield waren, floeg 27 maal in een minuut, na dat het dier, zes-en-dertig minuten "in het gefmolten Opium gelegen had"; zodanig, dat welk maar drie slagen minder was, dan het hart van den kikvorsboom No. 5 deed, vijf-en-dertig minuten, na de vernieling van zyne hersenen en rugmerg, schoon met aan de werking van Opium blootgesteld. Als het Opium in de aders ingepotsen dus met het bloed gemengd, het gevoel en bewegend vermogen van die delen, op gelijke wijze, verzwakt of wegnemen, als wanneer het in de maag, darmen of holte van de buik gebracht wordt, (No. 24.) is het dan niet waarschijnlijk, dat het deze uitwerkingen voortbrengt, door zyne werking op de uiteinden der zenuwen, welken op de binnenste oppervlakte van het hart, en het geheel zenuwenstelsel der vaten eindigen; en misschien ook, door onmiddellijke aandoening van het hersenmerg? En wanneer een smelting van Opium; gelegd aan de ontbloote Spieren van den buik van een kikvorsboom, die van hersenen en rugmerg beroofd is, na een langen tijd, de beweging van het hart merkbaar verzwakt; is het dan niet redelijk te denken, dat zulks toe te schrijven is aan de fijne deelen van het Opium, door de infiltrerende aderen opgenomen, en naar het hart gevoerd, en dus tot de aanraking van de zenuwen van dit werktuig? No. 7. vergeleken met No. 9. Nadat het Opium, zonder in het bloed in te gaan, en naar de verfijnde delen van het lichaam gevoerd te worden, het gevoel in de dieren verdooft, alleen door te werken op de zenuwen, welken het raakt. (d) ; Zo valt het de zenuwen het werktuig van het gevoel, of ten minste, er noodzakelijk toe is. Het is, uit de voorgaande experimenten, duidelijk dat het herten niet onaanzienlijk is van de kracht van het Opium, gelijk de geleerde Dr. Haller geschreven heeft. Maar dat de beweging van hetzelfde, door het vernietigen wordt, zo wel als van andere spieren, alleen maar wat langzamer. Zie No. 4. en 5. vergeleken met No. 3,6,8. en 9. en No. 14,15. en 16. vergeleken met No. 17,18, 19. en 20. Het is waar, dat de vezelen van de buikspieren, aan de rechterzijde van het borstbeen, van de hond, No. 22, nog een trillende beweging bleven houden, merkbaar langer dan het herten, en wanneer de buikspieren, welke aan de ribben vast waren, geheel geen leven meer hadden. Maar zou dit niet gebeurd zijn, om dat de spieren aan het borstbeen vast nadat het van de ribben afgescheurd, en dus alle gemeenschap van hetzelfde, met het rug- en het hersen en het ruggenmerg, weggenomen, niet meer konden aangedaan worden door het Opium, dat welke in de holte van de buik was ingepoten; terwijl het herten de andere spieren, welke gemeenschap, met de hersenen en het rugmerg, in haar gebeel was, door middel van de zenuwen, aan de werking van het Opium bloot gebleven. Gelijk Dr. Langrish heeft opgemerkt, dat desastre Getijd. Vol. III. p: 147 en.154. De Heer Haller heeft op deze proeven van de heer Langrish al reeds geantwoord. 