Handboek der pharmakognosie
1 . Vaccinium Myrtillus l* Een voortdurende struik der Europesche bosschen. — d. V. 11.214 (in de noot). Mq. 164. F. B. S. I. 333. F. B. VI. 449. — Levert de Boschbeziën. Baccae Myrtiilorum. De rijpe vruchten. — Kleine, kogelronde, zwartblaauwe bessen , die met een roodblaauw sap gevuld en vijf bokkig zijn. In ieder hok zijn 8 — 10 kleine zaden bevat. Zij smaken aangenaam zuurachtig-zoet , eenigzins wrang. Bevatten volg ens SCHEELE Appelzuur. Suiker. Gom- Looizuur? Citroenzuur. Eiwit. Pektine. Zwartblaauwe kleurstof. 2. Vaccinium Vitis idaea l. In noordelijk Europa, inzonderheid in dennebosschen- Op vele plaatsen in Nederland. — d.V. 11.213. Mq. 164. P II. 537. F. B. S. I. 333 F. B- VI. 462 — Levert de 264 ERICEAE. V ossebessen of Heidebessen. Baccae Vitis idaeae. Looizuur. Roode kleurstof. De rijpe vruchten. — Kleine, rondachtige, scharlaken roode bessen, die de grootte eener erwt bezitten en inwendig raergnchtig-sappig zijn- Zij smaken zuurachtig , zoet en wrang. Bevatten : Citroenzuur. Pektine ? Appelzuur (sporen). Suiker. 3. Vaccinium Oxycoccos l. In veenachtige gronden van Zuid-Eu- ropa. Ook in Nederland. — Mq. 164. F. B. S. I. 316. F. B. V. 383. (Op al deze plaatsen Oxycoccus palustris p. genoemd.) — Levert de Veen- of Mosbessen. Baccae Oxycoccos. De rijpe vruchten, in het voorjaar ingezameld. — Ronde, roode, glanzende bessen. Zij zijn zoo groot als erwten en mergachtig-sappig. Bij het rijpen in October smaken zij zeer zuur , doch na het verduren der vorst aangenaam zuurachtig , zoet en wrang. Bevatten : Citroenzuur. Appelzuur (sporen). Looizuur? Roode kleurstof. Pektine ? Suiker. Het sap bevat volgens gauger zooveel citroenzuur , dat 4 deelen daarvan 1 deel koolzure potasch verzadigen (dus 3maal meer , dan het sap uit citroenen), en dat hij aanraadt, om het in de plaats van citroensap aan- tewenden. 64- ERICEAE. Ericeën. Bestanddeeleii : looizuur; galnotenzuur ; aetherische oliën : narkotisch- vergiftige, bittere stoffen. ». Ledum. Porst ■ X. 1. 1. Ledum palustre l. In Europa, vooral in het noordelijk gedeelte. Ook in Azië en Amerika. — d. V. II. 218. Mq. 166. — Levert de Wilde Rosmarijn. Herba Ledi palustris s. Anthos sylvestris. De bladen met de bloeijendc toppen. De bladen zijn verspreid , kort- gesteeld , lijnvormig, gaafrandig, aan den rand sterk omgckruld , leder¬ achtig, op de bovenvlakte donkergroen, eenigzins gerimpeld, met grijs- viltige nerven en bladstelen , en op de ondervlakte met een roestkleurig vilt bedekt. De toppen der takken zijn met een grijs of roestkleurig vilt ERIC Ë AE. 265 bekleed. Hieraan bevinden zich de kleine , witte of roodachtige bloemen , die vóór het ontluiken neerhangen, op lange, draadvormige stelen, in veelbloemige tuilen. Reuk sterk specerijachtig, verdoovend; smaak bitter, zamentrekkend. Revat volgens meissner : Aetherische olie . 1,56 Hars . 7,50 Looizuur, zouten van potasch en kalk met appel- en azijnzuur. . 4,20 Bladgroen . 11,40 Onkrystalliseerbare suiker . 3,00 Bruine stof met zure appelzure potasch en kalk . 4,60 Gom . 6,10 Slijmerige, met potasch uitgetrokkene zelfstandigheid ..... 31,20 Extractiefbezinksel- . 4,00 Plantenvezel . . 11,00 Water . 6,00 Verwisselingen: de bladen van Myrica Gale, Andromeda poly- folia, Polygala Chamaebuxus, Rosmarinus officinalis- ï». Rhododendron. Rozelaar of Rozenboom . X. 1. 1. Rhododendron chrysanthum l. Op de bergen van Siberië en Taurië. — Mq. 165. — Levert de Siberische Sneeuwr o zenbladen. FoliaRhododendri chrysanthi. De bladen, welke in September worden ingezameld. Zij komen uit Rus¬ land, vermengd met stukken der takken, die houtachtig, gestreept, bruinachtig en gedeeltelijk met schuhben bedekt zijn, en waaraan zich dik¬ wijls nog bladen en bloemen bevinden, van welke lautsten 5 tot 10 op lange stelen bijeen zijn geplaatst. De bladen zijn eirond-langwerpig , stomp, gesteeld , lederachtig, eenige duimen lang, gaafrandig , aan den rand benedenwaarts omgebogen, in den bladsteel versmald, onbehaard, van boven groen en eenigzins gerimpeld , van onderen netsgewijs-geaderd en roestkleurig. Reuk onaangenaam , rhabarberachtig. Smaak onaangenaam , wrang, bitter. Bevatten volgens stoltze : Bruine, bittere, wrange, lakmoes roodkleurcndc stof . 37,6 Bruine, poedervormige stof, slechts in loogen en plantenzuren oplosbaar. 13,9 Zwartbruine stof, door potasch uitgetrokken . 22,4 Bladgroen . 6,5 Houtvezel . 18,7 Verlies- . 9,9 266 ERICEAE. Verwisselingen: de bladen van Rhododendrum ferrugineum, Rh. hirsutum en Rh. maximum. c. Chimaphila. Urinehruid . X. 1. 1. Chimaphila umbellata nuttal. Pyrola umbcllata l. In Noord- Europa, Azië en Amerika. — d. V. II. 219. Mq. 167. P. II. 534- — ■ Levert het Scher indragend Wintergroen . Herba Pyrolae Umbellatae. De bladen; verspreid, lancet-wigvormig , wijdstandig-gezaagd , aan den rand eenigzins omgebogen, glad, lederachtig. Van boven zijn zij donker¬ en van onderen lichtgroen. Met der tijd worden zij bruin. Zij bezitten geenen reuk en smaken zoetachtig, prikkelend, wrang en bitter- Be¬ vatten volgens : wolf : Bittere extractiefstof . 18,00 Hars- . 2,40 Looistof . 1,38 Plantenvezel \ Gom \ 78,22 Plantenzure kalkzouten ) MARTENS : Weekhars en chlorophyllum. . 3,00 Harde, balsamische hars . . 5,30 Looistof met galnotenzuur . . 3,30 Bittere, gomachtige extractiefstof) Looistof . '> 16,05 Plantaardig kalkzout ) Geoxydeerde extractiefstof . . 1,25 Plantenvezel ....... 63,60 Vocht en verlies . 7,50 cl. Arbutus. Beerendruif. X. 1. 1. Arbutus Uva ursi l. A rctostaphy lo s Uva ursi kunth. — - ln het geheele noordelijk halfrond, in Europa, Azië, Amerika en zuide¬ lijker op de Voor-Alpen. In Nederland ? — d.V.11.216. Mq.166.P.1I. 536. F. B. S • I. 334 (in de noot). — Levert de Beerendruif sbladen. Folia Uvae ursi. De in den zomer ingezamelde bladen. Zij zijn klein, omgekeerd-eirond, wigvormig, aan den top eenigzins omgebogen, gaafrandig , dik, leder¬ achtig, stijf , hard, op beide zijden glanzend, op de bovenvlakte donker¬ groen, op de ondervlakle lichter groen en netvormig-geaderd. Zij bezitten geenen reuk, doch smaken bitter en zeer zamentrekkend. Bevatten volgens MEISSNER : SAPOTEAE. 267 Looizuur . 36,400 Galnotenzuur . 1,200 Hars . 4,400 Extractiefstof rnet zuren appelzuren kalk en chlorsodium. 3,312 Extractiefbezinksel met citroenzuren kalk . 0,862 Gom, waarschijnlijk pektinzuur bevattend . 15,700 Extractiefstof, waarschijnlijk looizuurbezinksel bevattend. 17,600 Houtvezel . 9,600 Water . . 6,000 arosenius vond er ook suiker, bladgroen en pektinzuur in. — Het looizuur schijnt hetzelfde als dat van galnoten te zijn. Verwisselingen : de bladen van Vaccin ium Vitis idaea en Buxus sempervirens. 29. STYRACINAE. STYRACINEË1V. Familien: Ebenaceae. Sapoteae. Styraceae. 65. S A P O T E A E. Sap o teen. a. Ch ry sophyllum. Goudblad. V. 1. 1. Chrysophyllum glycyphlaeum casaretti. Chrysoph. Buranhem riedel (?). In de bosschen van Rio Janeiro, Corcovado enz. — Levert waarschijnlijk den Monesiabast , Cortex Monesiae , welke sedert 1838 uit Zuid-Amerika als adstringens tot ons komt. Het is dezelfde bast als die, welke reeds eenige jaren vroeger onder den naam van Cortex Guaranham is voorgekomen. — Onregelmatige stukken; dik, hard en broos, moeijelijk fijn te kaauwen, zonder reuk. Soms met korstmossen van groengele kleur bedekt. De opperhuid vormt een dun , glad, bruingeel vliesje. De schors, die er donkerrood-bruin uit¬ ziet, beslaat uit ontelbare, fijne lagen, welke innig met elkander ver¬ groeid en afwisselend rozenrood en bruinachtig zijn; op de snijvlakten doet zij zich daarom voor als bijzonder fijn gestreept , glad, glanzend, digt en niet vezelig. Op de ondcrvlakle vertoont zich de donkere, overlangs- vezelige bast. De smaak is zoet, even als die van zoethout , later eenigzins bitter en scherp, zamentrekkend. SAPOTEAE. 268 Gelijktijdig met dezen bast kwam ook, onder den naam van Monesia , liet in Amerika daaruit bereid extract, Extractum Monesiae , tot ons. Het heeft den vorm van vaste, wrijfbare, donkerbruine massa’s, die on¬ geveer 500 gram wegen. — In den bast vonden derosne en henry: Monesine. .. Glycyrrhizine. Looizuur. Gom .... Pektine en vezel . 4,7 Stearine, chlorophyilum en was . 1,2 1,4 Aromatisch beginsel .... sporen . 7,5 Eene roode kleurstof . 9,2 sporen Appelzuur en appelzuren kalk . .1,3 . 71,7 Phosphorzuren kalken andere zouten 3,0 Het monesine vormt eene geelachtige, vormlooze massa, welke nog een mengsel van meerdere stoffen schijnt te zijn. Volgens heidenreich bevat het door hem zelven uit den bast bereid extract: 52 proc. ijzer-blaauw- kleurende looistof, 10 proc. gom en 36 proc. eener wel is waar zoete * doch door zwavelzuur niet neêrplofbare zelfstandigheid. [b. Isonandra, Guttaboom. XII. 1. (* 1. Isonandra gutla hooker. Op de bergen van Singapore, op Borneo, en het Maleisch schiereiland tot Pinang. — Levert de Gutta Percha, (f) Syn. Gutta tuban; Gu m mi percha; Guiuirii gettenia; Gummi gettau ia; Percharium. Het sap van dezen boom, dat aan de lucht indroogt en verhardt. Vroe¬ ger kwam de gulta nog in vloeibaren toestand in den handel voor , doch thans alleen in vasten. Onder dezen laatsten vorm heeft zij eene geelbleeke of liever vuilwitte kleur, een vezelig, hard en hoornachtig weefsel en eene houtachtige consistentie , hoewel er de indruk der nagels in kan op¬ genomen worden. Zij is ondoorschijnend, bijna reukloos, smakeloos, op het gevoel schier zoo vet als witte zeep, buitengemeen vastklevend. Wan¬ neer zij in niet te dikke schijven voorkomt, dan is zij buigbaar , doch niet veerkrachtig, Soortel. gew. — 0,9791 . Zij is zeer brandbaar , verbrandt met grootevlam en onder afzetting van veel roet en laat zeer weinig asch over. Bij de (*) w . j. hooker vereenigde zich met het gevoelen van ed white, die dezen boom onder de Sapoteae rangschikte, terwijl de meeuing van hier , dat hij tot de S. r- tocarpeae zoude belmoren , niet nader bevestigd werd. C. (■fj Dr. MONTGOMERY , assislent-heelmeester te Singapore, was reeds sedert 1822 on¬ vermoeid werkzaam om deze stof optesporen. Hierin geslaagd zijnde, verzond hij haar lot verder onderzoek in 1842 naar Europa. C. 269 SAPOTEAE. verbranding brengt zij eene donkerbruine , kleverige en dikke vloeistof voort. Zij is onoplosbaar in water. Met warm water gekneed , kleurt zij dit eenig- zins door aanhangende onreinheden , waardoor zij tevens gezuiverd wordt. In water van 62° wordt zij langzamerhand week, in bijna kokend water zoodanig, dat zij zich als was of kleiaarde laat kneden en in alle vormen overbrengen, welke zij bij iedere temperatuur onder 45° behoudt. Aldus week gemaakt vereenigl zij zich innig met zich zelve, d. i. verschillende geschcidene stukken kunnen gemakkelijk zoo worden aaneengevoegd , dat zij slechts ééne volkomen homogene massa vormen. Zij bekoelt bij 55° tot 60°, herkrijgt dan hare oorspronkelijke hardheid en wordt zoo stijf als perka¬ ment. Zij is voorts geheel ondoordringbaar voor wateren bij gewonen warm¬ tegraad onoplosbaar in alkohol, vette oliën en aether. Bij verhoogde temperatuur lossen deze ligchamen er eene zekere hoeveelheid van op. Door middel van warmte is zij oplosbaar in chloroforme, zwavelkoolstof, steenkolen-, teer-, kaoutchouk- en steenolie en de meeste vlugge oliën. Bij voorkeur gebruikt men daartoe gerectificeerde naphta en terpentijnolie, waarin zij zich bij 13° C. onder den vorm eener gelei en bij 18° C. we¬ der als vloeibaar voordoet. Het beste oplossingsmiddel zoude intusschen bisulphuretum carbonii zijn. Aan de lucht en het licht blootgesteld , wordt zij bruin, doordien zij zuurstof aantrekt. Bij gewone temperatuur wordt zij door oplossingen van bijtende potasch, soda en ammonia evenmin als door azijn- of chlorwaterstofzuur aangedaan. Door salpeterzuur wordt het echter eenigzins geel, door zwavelzuur bruinroodachtig. Van de in Engeland aangekomene monsters, die door solly beschreven zijn, hadden eenigen het voorkomen van snippers van wit leder, anderen dat van vaste rollen , die op de dwarse doorsnede de dunne lagen vertoonden, door wier vereeniging de geheele massa gevormd was. Zoodanige massa’s, die men ook thans in den handel ontmoet, zijn echter alles behalve zui¬ ver, daar zij met eene groote hoeveelheid aarde, houtzaagsel en andere plantaardige zelfstandigheden vermengd zijn- De gutta percha , welke door den minister van koophandel aan soubeiran was gezonden, had den vorm van een rond, aan de grondvlakte eenig¬ zins plat brood. Bij den eersten oogopslag scheen het als met eene huid omgeven te zijn, doch bij nader onderzoek bleek het, dal dit bekleedsel niets anders was , dan de buitenste laag der verdroogde stof zelve. De kaas- en lederachtige reuk, dien hij er in ontwaarde, was echter niet eigen aan de gutta percha, die hij van calvert uit Londen had ontvangen. Volgens douglas-maclagan bestaat zij in honderd deelen , uit 86,36 kool¬ stof en 12,15 waterstof. Het overschot 1,49 was zeer waarschijnlijk zuur- 270 STYRACEAE. stof, gedurende de zuiveringsprocessen, waaraan de stof was onder¬ worpen geweest, uit de lucht opgeslorpt. Immers bij het verwarmen in bet dampbad, verkreeg zij eene bruine kleur. Zij kan volgens denzelfden bij eenen warmtegraad tusschen 180° en 200° overgehaald worden. Hierbij vormt zich eene gele vloeibare olie, die geen vast kookpunt heeft, en bijgevolg een mengsel is van verschillende olieachtige beginsels. Even als die van kaoutchouk zou deze olie volgens de formule C10 H8 zijn za- mengesteld. Volgens soubeiban bestaat de gulla percha uit 5 verschillende stoffen: zuivere gutta percha, een plantenzuur , caseïne , eene wasachtige in aether en terpentijnolie, en eene harsachtige in alkohol oplosbare stof. De zuiver gulla percha, welke hij verkreeg door haar met alkohol uit eene oplossing in terpentijnolie te praecipiteren, bestond volgens zijne analyse uit 87,8 koolstof en 12,2 waterstof. page eindelijk houdt gutta percha en kaoutchouk voor isomerische lig- chamen (*).] 66. STYRACEAE. Styraceën. Bestanddeelen: harsen ; aetherische oliën; kaneelzuur; benzoëzuur. ». Styrax. Storaxboom. X. I. 1. Styrax officinalis l. In Zuid- Europa , Klein-Azië en Arabië. — D. V. II. 222. M Q. 168. P. II. 523, — Levert a. Vloeibare Storax. Storax liquidus. Baume de Copalme. De balsem, welke op de Turksche eilanden Rhodus en Kos uit de ver¬ sehe, dunne, kleverige schors in eene verwarmde pers wordt uitgedrukt. — (*) Ik heb gemeend deze stof daarom zoo breedvoerig te moeten behandelen , omdat tot dus verre in geen boekwerk , voor Neder landsche studerenden bestemd , van dit zoo belangrijk produkt gewag is gemaakt. Het door mij vermelde is grootendeels ontleend aan eene verhandeling van pasquier , voorkomende in Nouvelle Encyclographie des Sciences médicales , pvhliée par unc société de Médécins, Avril 1 848. 9me série. T. IV. Bruxelles 1848, p. 266, getiteld: victor pasquier, Recherches sur Je gutta percha. — Nadere bijzonderheden omtrent de botanische kenmerken der Isonandra gutta, bij de inlanders Percha of Niato geheeten , vindt men in eene verhandeling van w. j. iiooker in Pharmaceutical Journal and Transactions , VII. N°. 4, p. 180, en omtrent de chemische en physische eigenschappen der gutta percha in Journal de Pharm, et de Chim. Janvier 1847 , p. 17, en in eene verhandeling van ed. v. d. corput, getiteld: Nöte sur le Gutta percha , voorkomende in Nouv. Encyclogr. des sc. mód. Juin 1848. 9me série. T. VI. Bruxelles. 1848. C. STYRACEAE. 271 Dikvloeibaar , groenachtig-bruingrijs , ondoorschijnend , zeer kleverig en gewoonlijk met waterdroppels en andere vreemde dingen vermengd. Scheidt somwijlen op de oppervlakte krystallen af (welke men als benzoë- zuur opgeeft, doch die waarschijnlijk slechts kaneelzuur zijn), is bijna volkomen oplosbaar in alkohol en geeft hiermede eene oplossing, waaruit zich van lieverlede krystallen van styracinc afzonderen. Riekt aangenaam, balsamisch, even als benzoë en vanielje; smaakt specerijachlig , niet zeer onaangenaam. Volgens Herzog verkrijgt men 2 oneen kaneelzuur uit 1 pond , en volgens simon 2 tot 4 lood aetherische olie (styrol) uit 20 pond. De oorzaak dezer ongelijke hoeveelheid der aetherische olie is gelegen in de isomerische verandering der styrol in de niet vluglige melastyrol , welke door warmte geboren wordt. Deze omzetting is door blyth en hof- mann opgemerkt, en zal derhalve nu eens meer dan eens minder, zoowel bij de overhaling der styrol als bij de bereiding der vloeibare storax moeten plaats grijpen, waardoor dus de metaslyrol een afwisselend be¬ standdeel van den balsem is. b. Vaste Storax. Storax calamitus verus. De balsem, welke uit insnijdingen , die men in den stam gemaakt heeft, naar buiten dringt en daarop verhardt. — Lichte, witgeelachtige, doorschij¬ nende korrels van de grootte eener erwt (Storax in granis), of onre¬ gelmatige, nu eens meer, dan weder minder doorschijnende , witachtige , gele of bruine massa’s met eenen witten tint (Storax in massis),die in riet of palmbladen gewikkeld tot ons komen. — Zij is taai, wordt week en kleverig tusschen de vingers, riekt zeer aangenaam , balsamisch, specerijachtig, inzonderheid bij verhitting, waarbij zij smelt en daarna even als hars verbrandt. Smaakt even als vanielje, prikkelend, bitter. Is geheel in alkohol oplosbaar. c. Gerneene Storax. Storax calamitus vulgaris. [Scobs styracina.] Een kunstprodukt , hetgeen in Triest en Venetië uit vloeibare storax ^ houtzaagsel en andere harsachtige en welriekende sloffen bereid wordt. — reinsch heeft drie soorten van Storax calamitus uit den handel on¬ derzocht en vond daarin : STYRACEAE. N°. 1. N°. 2. N°. 3. Harsen. 41,6 53,7 32,7 Aetherische olie met stearoptenon ? 0,5 0,4 Benzoëzuur. 2,4 1,1 2,6 Gom en extractiefstof .... 14,0 9,3 7,9 Potaschextract. 15,0 9,6 23,9 Kaoutchoukachtige onderhars. ? 0,6 0,5 Houtvezel. 22,0 20,2 27,0 Ammonia. sporen sporen sporen Water 5,0 5,0 5,0 resultaten kunnen natuurlijk slechts voor die monsters gelden welke van dit kunstprodukt ter ontleding waren aangewend. <i. Wierookschors. Cortex Thymiamatis. Waarschijnlijk de verbrokkelde schors , welke bij het uitpersen der vloeibare storax overgebleven en daarvan nog eenigzins doordrongen is. 2. Slyrax Benzoin dryander. [Benzoin officinale hayne. Laurus Benzoin houttuyn- Lithocarpus Benzoin, blume.] Op Sumatra, Borneo en Java. — d. V. II. 223. Mq. 169. P. II. 529. — Levert de Benzoë, Benzoë. Asa dulcis. Gummi Benzoes. Resina Benzoës. De balsem, welke uit de schors en het hout deels van zelf, deels uil insnijdingen naar buiten gedrongen en in de lucht verhard is. — Onre¬ gelmatige massa’s, geel- of bruinachtig, digt, somwijlen poreus , zeer broos. Er zijn stukken hout, schors, enz. in vastgekleefd. Men vindt er gewoon¬ lijk bijna geheel witte massa’s in, welke den zuiveren balsem vormen ; zijn er veel daarvan in de benzoë voorhanden, dan heet zij Benzoë amyg- daloides, en zij is dan tevens de beste. Kokend water trekt er veel benzoëzuur uit. Alkohol lost haar geheel en al op , aether slechts gedeel¬ telijk. Zij smelt bij verhitting , waarbij dan benzoëzuur wordt gesublimeerd, hetwelk eenen zeer verstikkenden damp verspreidt, en daarna verbrandt zij even als hars. De benzoë riekt zeer aangenaam, specerij achtig, eigen¬ aardig, vooral bij verwarming. Smaakt zoetachtig, scherp , stekend , bal¬ samisch. Bevat volgens vroegere bepalingen: Drie harsen (alpha-, bèta- en gammahars der benzoë) 80,0 — 82,0 Benzoëzuur . 19,7 — 19,8 Aetherische olie . . geringe hoeveelheid. PRIMÜLACEAG. 273 Kopp heeft voor eenigen tijd 2 soorten benzoë ontleed en er nog eene vierde hars in gevonden. De analyse komt hierop neder: N°. 1. N°. 2 Benzoëzuur . .. . . 14,0 14,5 Alphahars .... . . 52,0 48,0 Bèta hars .... . . 25,0 28,0 Gammahars .. . . 3,0 3,5 Deltahars .... • • o 00 0,5 Onreinheden . . - ^ o 5,5 De aetherische olie dient ten opzigte harer hoeveelheid en eigenschap¬ pen nader onderzocht te worden. 3 0. MYRSINEAE. MYRSINEËN. Familien: Ardisiaceae. Primulaceae. 67. PRIMULACEAE, Sleutelbloem ig en. sa. Primula. Sleutelbloem. V. 1. 1. Primula ofßcinalis jacquin. P r i m ul a veris l. In berg- en bosch- achtige streken. — Mq. 213. F. B. S. I. 178. — Levert a. Sleutelbloemen. Flores Primulae veris. De gele, buis-trechtervormige bloemkroonen , welke eenen vijfdeeligen uitgeholden zoom en aan den mond 5 oranjekleurige vlekken hebben , zoetachtig smaken en honigachtig rieken. Worden bij het droogen , waarbij men van 50 pond 9 pond overhoudt, reukloos. Verwisselingen : de bloemkroonen van Primula elatior. b. Sleutelbloemsivortel. Radix Primulae veris. De wortel ; kort , draadvormig , van de dikte eens stroohalms , geschubd- wrattig, grijs, inwendig wit, met witachtige vezels bedekt. Riekt zwak specerijig , anijsachtig en smaakt prikkeiend-bitter. Bevat volgens sa- LADIN : Cyclamine. | Halfvaste, gele aetherische olie. Bruine kleurstof Geleizuur. Phosphorzure kalkaarde. Appelzurc kalkaarde. Dit cyclamine is waarschijnlijk hetzelfde ligchaam , als hetgeen hünefeld cr reeds vroeger in gevonden en primuline genoemd heeft. 18 274 PR IM UL ACE AE. Ss. Cyclamen. A ardschij f. V . I. 1. Cyclamen curopaeum l. in Zuid-Europa, ook in Zwitserland, Oos¬ tenrijk, Bohemen , Moravië, enz. — Mo. 213. — Levert den Varkenshroodwortel. Radix Cyclaminis s . Artlianitae. De knolvormige wortelstok , die in den herfst wordt ingezameld en van zijne lange, dunne vezels is bevrijd , waarmede hij rondom bekleed is. Hij is platgedrukt, kockvormig , rondachtig, 1 tot 1*/2 duim breed, uitwen¬ dig bruin of zwartachtig , inwendig wit en vleezig. Reukloos. Smaakt brandend-scherp, gedroogd met water gekookt of gebraden slechts nog aangenaam-zoetachtig. Bevat volgens saladin : Cyclaminc of arthanitine. Harsachtige , bittere stof. Wasachtig vet. Appclzure potasch. Zwavelzure potasch. Zetmeel. Gom. Pektine- Chlorpotassium. Zwavelzure kalkaarde. Phosphorzure kalkaarde. Appclzure kalkaarde. Ook Büchner en bekberger hebben terstond na deze analyse ongeveer dezelfde resultaten verkregen. Er bestaat bijna geen ander verschil hier- tusschen , dan dat de laatstgenoemden het arthanitine naauwkeuriger be¬ studeerd en cyclamine genoemd hebben. e. Ly si mach ia. Wederik. V. 1. 1. Lysimachia Nummularia l. Op vochtige weilanden, langs beken, heiningen, wegen, enz. — Mq. 213. F. B. S. I. 182. F. B. III. 173. — Levert het Penningkruid. Herba Nummulariae. De bladen ; cirkelrond , eirond of langwerpig en bijna hartvormig, kort- gesteeld , tegenovergesteld, gaafrandig , onbehaard, onduidelijk gestip¬ peld. Zij zijn reukloos en smaken wrang, bitter. 2. .Lysimachia vulgaris l. Op vochtige weilanden , langs beken, rivieren, enz. — Mq. 212. F. B. S. I. 182. F. Z>. II. 122. — Levert de Gele Wederik. Herba Lysimachiae Ititeae. De bladen ; langwerpig-lancetvormig , korlgestecld , tegenovergesteld , drie- of viervoudig , gaafrandig , bruin gestippeld , van onderen eenigzins SCROPHULARINEAE, 2-75 behaard. Zij zijn reukloos en smaken wrang en zuur. Zouden zure zuring- zure potasch bevatten. d. Anagallis. Basterdmuur of Guichelheil. V. I. 1. Anagallis phoenicea lamarck. Anagallis arvensis l. In tuinen en op velden, inzonderheid tusschen vlas. — Mq. 213. F.B. S ■ I. 184. F. B. I. 3. — Levert het Roode Basterdmuur- of Guichelheilkruid. Herba Anagallidis raaris. De geheele bloeijende plant, alleen van den wortel bevrijd. De sten¬ gel is vierhoekig, verward-getakt , onbehaard, tot 1 voet lang, neder- liggend. De bladen zijn ongesteeld , tegenovergesteld , eirond , gaafrandig, drienervig , onbehaard en op de ondervlakte bruin of zwart gestippeld. De bloemstelen , welke eenzaam uit de oksels der bladen te voorschijn komen , dragen slechts ééne bloem met eene radvormige , menieroode bloemkroon. Reuk ontbreekt. Smaak bitter en scherp. Bevat waarschijn¬ lijk cyclamine. 2. Anagallis coerulea lamarck. Anagallis arvensis l. Komt op dezelfde plaatsen, doch zeldzamer voor. — Mq. 213. E- B. 8- I. 184. — Levert het Blaauwe Basterdmuur- of Guichelheilkruid. Herba Anagallidis foeminae. De bloeijende plant. Schijnt van de vorige welligt alleen door blaauwe, aan de basis bloedroode bloemkroonen te verschillen , doch niet eenvou¬ dig eene variëteit daarvan te zijn. 31. LABIATIFLORAE. LIPBLOEMIGEN. Familien: Lentibul ari eae. Orobancheae. Gesnerieae. Sesa- meae. Myoporinae. Selagineae. Acanthaceae. Bignoniaceae. Scrophularineae. Yerbenaceae. Labiatae. 68. SCROPHULARINEAE. Speenlcruidig en. Bcstanddcclcn : aethcrische oliën; eigenaardige, indifferente stoffen.: gratioline, digilaline ; plantenzuren: digitalis-, anthirrin-, looizuur. Afdeelingen : Verhasceae. A nt hir rineae. Veroniceae. Bhinan- thea e. SCROPHU LARINE AE. 27 6 1. Verbasceae. Verbasceën. n. Scrophularia. Speen- Klier- of Helmkruid. XIV. 2. 1. Scrophularia nodosa l. In vochtige slooten , aan wegen, oevers van rivieren, enz. — Mq. 192. P. II. 408. F. B. S- I. 464. F. B. 11.107. — Levert a. Krop-) Klier- of Helmkruid. Herba Scrophulariae vulgaris. De bladen; gesteeld , hartvormig of hartvormig-eirond , bijna dubbel- gezaagd , glad , donkergroen , van onderen nervig en nelsgewijs-geaderd. Zij rieken zeer onaangenaam en smaken onaangenaam , kruidachtig, zoutig , bitter en scherp. b. Krop-, Klier- of Helmwortel. lladix Scrophulariae vulgaris. De wortel ; penvormig, rondachtig, geknikt-getakt, 1 vinger dik, met knob¬ bels en neèrdalende vezels bezet. Versch is hij witachtig, gedroogd grijs. Hij riekt stinkend en smaakt bitter en wrang. In de geheele plant (kruid en wortel) vond s. grandoni: Bruine, bittere hars. .•••.- 12,0 Extractiefstof met gom . 166,0 Extractiefstof , naar benzoëzuur riekend. 34,0 Groenachtig zetmeel. ...... 7,0 Chlorophyllum. . 61,0 Zwavelzure potasch i Koolzure potasch i Zuringzure kalkaarde ( Koolzure kalkaarde | Riekende bestanddeelen en verlies. . . 12,0 — 3840. — Opmerkenswaardig, doch waarschijnlijk onjuist is wijders grandoni’s opgave , dat er, wanneer men den wortel, nadat het sap er is uitgeperst, met potaschhoudend water kookt, cene vloeistof ontstaat, waaruit, nadat zij gefiltreerd en 12 dagen onaangeroerd gebleven is , krys- tallen van benzoëzuur zouden aanschieten. 2. Scrophularia aquatica l. In moerassen, rivieren, slooten, enz. — Mq. 190. F. B. S. I. 464. F. B. VIII. 623. — Levert 23,0 18,0 Appelzuur. 6,0 Azijnzuur. 5,0 Pektinzuur • 6,0 Slijm. 10,5 Inuline. 6,5 Aluinaarde. 8,0 Bitteraarde. 10,0 Kiezelaarde. 3,0 Houtvezel. 743,0 Water.. 2700,0 a. W citer -Kr op- , Klier- of Helmkruid. Ilerba Scrophulariae aquaticae. De bladen ; groot , breed , onbehaard , hnrtvormig-eirond , stomp , gezaagd , SCROPHULARINEAE. 277 netsgewijs-geaderd , in den bladsteel neèrloopend. In reuk en smaak komen zij met de vorigen overeen. b. Water-Krop- , Klier- of' Helm wortel. Radix Scrophulariae aquaticae. De wortel; kruipend, geleed, rond, overal kransgewijs met draad- en haarvormige vezels bedekt. V>it, gedroogd grijs. Komt in reuk en smaak met den vorigen overeen. fe. Verbascum. Toorts. V. ]. 1. Verbascum Thapsus schrader. Rijna door geheel Europa, vooral in de zuidelijke deden. — d. V. II. 234. Mq. 191. P. II. 407. F. B. S. I. 192. F. B. II. 162. — Levert a. T Volkruid of Wolblad. Herba Verbasci. De wortel- en stengbladen. De eerstgenoemden zijn gesteeld, eirond- langwerpig , bijna stomp, 1 tot H/a voet lang en in de bladsteel ver¬ smald; de laatsten zijn ongesteeld, met breede vleugels langs den stengel neèrloopend, spits of kort gespitst. Allen zijn vlak-gekarteld , rimpelig, dik, wollig, witviltig en op de ondervlakte van een hoog opliggend ader- net voorzien. Zij rieken onaangenaam, narkotisch; in droogen toestand zijn zij reukloos. Hun smaak is slijmerig, bitterachtig, scherp. Verwisselingen : de bladen van Verbascum thapsiforme, V. n i- grum en V. lichni tis- b. Wolkruidshloemen. Flores Verbasci. De gele bloemkrooncn , die hunne kleur vele jaren behouden, zoo zij sterk uitgedroogd en in gesloten vaatwerk onder afwering van het licht bewaard worden. — Hare doorsnede bedraagt omstreeks Va duim. Hare gedaante is meer trechter- dan radvormig. Zij hebben cene dikke buis, terwijl de zoom in 5 stompe, ongelijke lobben verdeeld is, met langwer¬ pige en omgekeerd-eironde slippen. De helmdraden zijn geel, twee hier¬ van zijn geheel en al en één van het midden lot aan den top met eerte witte, afstaande wol bekleed. Zij rieken onaangenaam, bijna narkotisch, gedroogd echter aangenaam honigachtig. De smaak is siijmerig-zoet Bevatten volgens morin : 278 SCROPHULARINEAE. Gele, aetherische olie. Onkrystalliseerbare suiker. Gom. Eiwit. Gedachtig, zuur vet. Bladgroen. Plantenvezel. Verwisselingen: de bloemkroonen \ lichnitis en V. nigrum. Vrij appel en phosphorzuur. Gele, harsachlige kleurstof. Zouten van potasch en kalkaarde met appel-, zwavel en phosphorzuur. Chlorpotassium. Kiezelaarde. IJzerverzuursel. ,an Verba sc um thaps if o rme, V. 2. Anthirrineae. Anthirrineën. ». Li nar ia. Leeuwenbek. XIV. 2. 1. Linaria vulgaris mïller. Anthirrinum Lina r ia l. Door geheel Europa. — Mq. 195. F. B. S. I. 462. F. B. III. 176. — Levert het Vlaskruid of Wild Vlas. Herba Linariae. De geheele plant, welke van Junij tot Augustus bloeijend wordt inge¬ zameld en alleen van den wortel ontdaan. De stengel is 3 duim tot 2 voet hoog, rond, óf glad, óf kortharig , dan eens rcgtstandig, dan weder opstijgend, óf eenvoudig, óf van onderen naar boven óf ook alleen van boven getakt. De talrijke, verspreide bladen zijn éénnervig, smal lijn¬ lancetvormig, gaafrandig, onbehaard, teder, gespitst. De fraaije, gele, gemaskerde bloemen zijn gespoord en vormen digle eindelingschc trossen. Reuk onaangenaam. Smaak onaangenaam, kruidachtig, zoutig, bitter, scherp. Bevat volgens riegel: . . 1,500 IJzer-groenkleurende looistof 0,225 . 0,800 Suiker met plantenzuren kalk 3,200 0,800 Vethoudend chlorophylium 0,550 . . 4,950 Water . . 74,800 . . 13,350 Verlies . 0,175 Anthokirrinc Anthoxanthine Eiwit . .. Slijm . . • Vezel. Verwisselingen: Euyh or b i aCy pa ris si as, E. G e r ar d ian a en E. Esui a. >. Gratiola. Gcnadekruid. II. 1 1. Gratiola officinalis l. Door geheel Europa in moerassen en slooten.— D. V. II. 233. Mq. 193. P. II. 409. F. B. S. L 20. F. />. VIII. 620.— Levert het SCHO P H UL AR IN E AE. 279 Godsgenadekruid. Herba Gratiolae. De van den wortel ontdane plant, welke in Junij en Julij bloeijend wordt ingezameld. — De stengel tot 1 Va voet hoog, aan den voet opstij¬ gend, wortelend en bladloos, later opgerigt, niet zeer getakt, geleed, stomp-vierhoekig , sappig en onbehaard. De kruiswijs tegenoverstaande, ongesteelde bladen zijn lancetvormig, van het midden tot aan den top gezaagd, 3- tot 6 nervig, geelachtig-groen , onbehaard, eenigzins klier¬ achtig en iets langer dan de stengleden. De witte of roodachtige bloemen zijn gesleeld en bevinden zich eenzaam in de bladoksels- Reuk ontbreekt. Smaak zeer onaangenaam, bitter en voortdurend scherp. Bevat volgens VAUQUELIN : Scherpe, weeke hars- Gom met dierlijke zelfstandigheid. Appelzure kalkaarde. Zuringzure kalkaarde. Phosphorzure kalkaarde. Uit de scherpe, weeke hars heeft e. marchand voor eenigen tijd een indifferent, bitter ligchaam afgescheiden, hetgeen in kleine, kleurlooze en wratvormig gegroepeerde krystallen aanschoot. Daar hetzelve er het specifiek werkzaam bestanddeel in is, heeft hij het gratioline genoemd. Vertuis scling en : Scu teil aria gale ri culata, Veronica scntel- 1 a t a- V. C h a m a ed r y s. V . A n a g al 1 i s. Epilobiumangustifoliu m. L y t h r u m S a li c a r i a . G a 1 e o p s i s Ladanum. Appelzure potasch. Eiwit. Chlorsodium. Kiezelaarde. Uzerverzuursel. T. 9 e. Digitalis. Vingerhoedskruid. XI \ 1. Digitalis purpurea l. Op de bergen van Duitschland , Frankrijk, Engeland, Spanje; in Nederland, enz. — d. V. ïï. 229. Mq. 194. P. ÏE Levert 394. F. B. S. E 466. a. Rood Vingerhoedskruid. Herba gltalis. De bladen , welke bij het begin van den bloeitijd van planten , die in bergachtige streken in ’t wild groeijen, worden ingezameld. — Zij zijn afwisselend, groot, eirond-lancetvormig , gekarteld, langs den bladsteel neêrloopend, op beide zijden zachlharig, gerimpeld. Op de ondervlakte hebben zij een uitspringend adernet. De onderste zijn gcsteeld ; de honger gelegene worden gedurig kleiner en korter gcsteeld, ten laatste bijna on¬ gesteeld. Hunne bovenvlakte is donkergroen , de ondervlakte witachtig- 280 SCROPHULA RIN EAE groen. Zij rieken onaangenaam, zijn droog reukloos, en Smaken zeer bitter en scherp. Dienen ieder jaar vernieuwd te worden. Bevatten volgens HAASE en REIN t Plantenvezel } Eiwit : Zuringzure potasch. .. Slijmachtige stof. Potasch en wijnsteen (?) j Harsachtige zelfstandigheid. 5,5 Extractiefslof . 15,0 Water . 5,5 Verlies . 5,0 . 52,0 . . 2,0 \ . IS, o RADIG : Digitaline . 8,2 Pikrine (le roger’s digitaline). 0,4 Skaptine - . 14,7 Bladgroen . 6,0 Eiwit . 9,3 Azijnzuur . 11,0 Potasch . 3,7 IJzerverzuurscl . 3,2 Plantenvezel . 43,6 Hoewel er na deze en meer andere onderzoekingen reeds sedert vele jaren sprake was van een digitaline, als het specifiek werkzaam be¬ standdeel dezer plant, is het echter eerst in 1845 aan homolle gelukt, het digitaline in eenen aan alle eischen voldoenden zuiveren toestand te bereiden en deszelfs eigenschappen naauwkeurig te bestuderen. Het is kleurloos, moeijelijk krystalliseerbaar , indifferent, zeer veranderlijk, smaakt hoogst bitter en vertoont.de werking der Digitalis zoo bepaal¬ delijk, dat het gewis zeer spoedig algemeen zal gebruikt worden. Dezelfde belangrijke ontdekking is ook door morin gedaan, doch eerst eenigzins later medegedeeld- Intusschen heeft deze scheikundige nog meerder licht over de chemische zamenslelling der Digitalis verspreid door de ont¬ dekking van twee zuren. Het eene daarvan, digüaliszuur geheelen, krys- talliseert in fraaije, witte naalden en smaakt niet onaangenaam zuur. Het andere, hetwelk hij anthirrinzuur noemde, is kleurloos, vloeibaar, vluglig , en heeft eenen onaangenaam zuren smaak. — Pikrine en skap¬ tine zijn gansch onbepaalde ligchamen , die waarschijnlijk niet bestaan. Verwisselingen : de bladen van Ver base um Thapsus, V. thapsi- forme, V. phlomoides, V. lichnitis, V. nigrum; Conyza squarrosa; Symphitum officinale; Digitalis ochroleuca^ T euer i um S coro don ia. b. Roode Vincjeidioedsbloemen. Flores Digitalis. De roode, zeiden witte bloemkroonen , die op de onder- en buitenzijde altijd van oogvormige vlekken en enkele haren voorzien zijn. c. Rood V ingerhoedszaad. Semen Digitalis. De rijpe zaden. Zij zijn klein, bruingrijs, ellipsvormig, reukloos, on- SCROPHULARINEAE. 28t aangenaam en zeer bitter van smaak. Zij bevinden zich in groot aantal in de tweehokkige, tweekleppige doosvruchten. 3. Veroniceae. Veroniceën. ». Veronica. Eerenprijs. II. 1. 1. Veronica officinalis l. In Duitschland, Nederland, Frankrijk, En¬ geland, Spanje, Opper-Italië , Zweden, Rusland, enz. — n. V. 11.234. Mo. 195. F.B.S. 1.12. F. B- II- 81. — Levert de Eerenprijs. Herba Veronicae. De geheele bloeijende plant, welke overal met korte, stijve, afstaande haren bedekt is- — De stengel is rond, nederliggend , niet zeer ge¬ takt, aan de knoopen dikwijls wortelend. De bladen zijn kortgesteeld , tegenovergesteld, bijna omgekeerd-eirond , stomp of ellipsvormig-spits, in den bladsteel wigvormig neêrloopend, aan den voet gaafrandig , doch bovenwaarts min of meer gezaagd of gekarteld. De hleekblaauwe , rood- geaderde bloemen met vierdeelige kelken vormen in de oksels der bladen opgerigte aren, welke gesteeld en 3 tot 4 duim lang zijn. Bijna reuk¬ loos. Smaak bitter, balsamisch, zamentrekkend. Verwisselingen : Veronica prostrata, V. Chamaedrys. 2. Veronica Bcccabunga l. Langs rivieren, bronnen, in vochtige sloo- ten, enz. — d. V. 11.234. Mq. 195. P. IL 409. F. B. S. I. 12. F. B. VI. 476. — Levert het Beehbungenhruid. Herba Beccabungae. De bloeijende, van den wortel bevrijde plant. — De stengel opstijgend, omstreeks *1 voel hoog, wortelend, rond en sappig. De bladen langwer¬ pig, stomp, bijna ongesteeld, onbehaard, fijn gezaagd en vleezig. Dc blaauwe bloemen vormen in de oksels der bladen losse trossen. Reuk ontbreekt. Smaak zoutig-bitter. Verwisselingen: Veronica A na gal lis. 4. Rhi.nantb.eae. Rhina n thee n. ra. Euphrasia. Oogenlroosi. XIV. 2. 1. Euphrasia officinalis l. Op weilanden en boschachtige gronden. Mq. 106. P. II. 409. F- B.S. 1. 456. F. B. II. 125. — Levert den 282 VERBENACEAE. Oogentroost. Herba Euphrasiae. Be bloeijende plant, van den wortel ontdaan. — De stengel dun, op- gerigl, tot 1 voet hoog, eenvoudig of getakt. De bladen ongesteeld, klein, rondachtig-eivormig , scherp-gezaagd of getand , stijf, bijna stengomvattend, tegenovergesteld en afwisselend. Be bloemen sierlijk, eenzaam oksel- standig, aan den top des stengels ineengedrongen. De bloemkroonen melkwit en met purperroode strepen versierd, of bleekpaarsch en in de keel geel gevlekt. Bezit weinig reuk, doch eenen zoetachtig-prikkelenden, zoutig-bitteren smaak. 69. VERBENACEAE. IJ z er kruidig en. Afdeelingen: Verbeneae. Viticeae. 1. Verbeneae. V erbe neen. a. Verbena. Ijzerhard. II. 1. (XïV. 2.) 1. Verbena officinalis l. Langs wegen, hekken , op puinhoopen, enz- — - Mq.212. F, B. S. 1. 454. F. B. i.31. — Levert het IJ zer kruid. Herba Verben ae. De bladen met de bloeijende stengeltoppen. De eersten zijn tegenover¬ gesteld, ongesteeld, ruw, dof-grijsgroen , gerimpeld, geaderd, bijna lier— vormig-gevind en verdeeld, dikwijls diep, doch ongelijk dricspletig, en ingesneden-gezaagd. Reukloos. Smaak wrang-bitter. 2. Viticeae. Vi tic een. ». Vit ex. Kuischboom. XIV. 2. 1. Vitex Agnus castus l. In Zuid-Europa. — Mq.212. — Levert a. Kuischlambloemen. Flores Agni casti. Be bloemen, welke blaauwachtig, paarsch, roodachtig of wit zijn en aangenaam rieken. Zij komen aan de uiteinden der takken in pluimen op kransvormige takjes aarsgewës te voorschijn. b. Kuischlarnzaad. Semen Agni casti. De rijpe vruchten. Bruinzwarte, kogelvormige steenvruchten, zoo groot L ABI ATA E. 283 als hennepzaden , vierhokkig, vierzadig, wollig. Zoo zij worden stukge- wreven, rieken zij specerijachlig. Hare smaak is speccrijig, peperachtig. 70. LABIATAE. Liphruiden. Bestanddeelen: aetherische oliën; kamforiden; biltere, harsachtige stoffen: lycopine, scordiine, pikroballota ; looizuur. Afdeelingen: Salvieae. Nep eteae- Thymeae. Wctringieae. 1. Salvieae. Salvieën. ». Monarda. Monarde. II. 1. 1 . Monarda didy ma l . [Monarda purpurea lam arck . ] In N oord - Amerika. — Levert het Monardenkruid. Herba Monardae. De bladen; langgesteeld, hartvormig-dangwerpig , gezaagd , gespitst, pa¬ rallelnervig, op beide zijden, vooral op de nerven, met eenige korte haren bekleed. Hunne kleur is donkergroen en somtijds roodachlig. Zij rieken zeer sterk en aangenaam, en hebben eenen specerij igen, kamfer- achtigen smaak. [Is in Engeland onder den naam van Osivego-Tea bekend.] Se. Salvia. Salie . II. 1- 1. Salvia vfjicinalis l. Aan de Europeschc kusten der Middellandsche zee. — D- V. II. 237. Mq. 201. P. II- 393- — Levert het Saliekruid. Herbae Salviae. De in Mei verzamelde bladen met de nog onontwikkelde bloemen. 40 pond leveren gedroogd 9 pond. — De bladen zijn langgesteeld, bijna lancetvormig, gaafrandig, of eenigzins gekarteld , gerimpeld, zacht behaard, grijsgroen. Zij rieken eigenaardig, specerijachtig , smaken spccerijig, bit¬ ter, zamen trekkend , en bevatten volgens ilisch : Extractiefstof ) Plantenciwit. • 0,43 f (j Stikstofhoudendc zelfstandigheid 2,12 Plantcnvezel- . 15,87 Salpeter \ ! Water. . . . 75,00 Gom en extractiefbezinkscl. . . 1,51 Verlies . • - 2,17 Groene hars . . 2,9 (Looistof en appelzuur.) Aetherische olie =r 0,16 proc. volgens ilisch en 0,456 proc- volgens BA UT ELS- 284 LABIATAE. Verwisselingen: dc bladen van Salvia Selarea en S. pratensis. 2. Salvia Selarea l. In Zuid-Europa , Syrië , Duitschland. — d. V. II. 240. Mq. 202. P. II. 393. — Levert bet Scharlei - of Muskadel- Saliekruid. Herba Sclareae s. Hormini sativi. De bladen , waarvan dc onderste groot , gesteeld en hartvormig-eirond en de bovenste kleiner en ongesteeld zijn. Zij zijn onregelmatig gekar¬ teld , op beide zijden vlokkig , gerimpeld en bijna kleverig. Reuk eigen¬ aardig , sterk, specerijachtig. Smaak bitter, specerijig. 3. Salvia pratensis l. Door geheel Duitschland. Ook in Nederland. — D. V. II. 240. Mq. 202. F. B. S • I. 22. F. B. IV. 251. — Levert het Veld- Saliekruid, Herba Salviae s. Hormini pratensis. De wortel- en stengelbladen. De eersten zijn groot, gesteeld, hart- vormig-langwerpig , stomp en ongelijk gekarteld, de laatsten bijna onge¬ steeld en geheel van boven stengomvattend- Allen zijn gerimpeld en eenigzins vlokkig. Reuk slerk en aangenaam specerijachtig. Smaak spe¬ cerijig, zamen trekkend , bitter. e. Rosmarinus. Rosmarijn • II. 1. 1. Rosmarinus ofjicinalis l. Bijna in alle landen rondom de Middel- landsche zee, van Gibraltar lot Klein-Azie. — d. V- II- 241- Mq. 201. P. II. 387. — Levert a. Rosmarijnkruid. Folia s. Herba Rosmarini s. Anthos. De bladen. Zij zijn omstreeks 1 duim lang en 1 lijn breed , gaafran- dig, aan den rand eenigzins omgebogen, naaldvormig, van boven groen en van onderen witachtig. Zij rieken doordringend, specerij-, kamferach- tig en smaken ongeveer evenzoo. — Die , welke uit Spanje komen , zijn dunner, smaller, korter en lichter groen , dan de overigen. Zij bevatten in 16 oneen 1 tot 2 drachmen aetherische olie. Verwisselingen: de bladen van Ledurn palustre. b. Rosmarijnbloemen . Flores Rosmarini s. Anthos. De kleine, witacbtig-blaauwe , droog bruinachtige bloemen met de kelken. De kelk is tweelippig; de bloemkroon éénbladig, grijnzend; de LABIATAE. 285 onderlip driespletig , omgebogen; de bovenlip tweedeelig. In reuk en smaak overeenkomstig met de bladen. tï. Lycopus. Wolfspoot. II. 1. 1. Lycopus europaeus l. Bijna in alle deelen van Europa. — Mq. 201. F. B. S. I. 22. F. B. I. 21. — Levert de Water- 31 air ove. Herba Marrubii aquaticii. De bladen ; kortgesteeld , eirond-lancetvormig , diep en ongelijk bogtig- getand of vindeelig , ruw , eenigzins gerimpeld , glad of min of meer behaard. Reuk eigenaardig , onaangenaam. Smaak bitter, eenigzins za- menlrekkend. Bevatten volgens geiger : Aetherische olie. Bladgroen. Onaangenaam balsamisch smakende , weeke, harsachtige stof. Harsachtige bittere stof (lycopine). Zoete, extractieve zelfstandigheid. Bruine kleurstof. Op kinarood gelijkende stof. Gom. Houtvezel. Galnotenzuur. Appelzure polasch. Chlorpotassium. Phosphorzure kalkaarde. Phosphorzuur. Zwavelzure zouten. 2. Nepete ae. Nepeteën. a. Marrubium. Malrove. XIV. 1. 1. Marrubium vulgare l. Bijna door geheel Europa. Voornamelijk op onbebouwde plaatsen. — d. V. II. 260. Mq. 209. P. II. 392- F. B. S. I. H6. F. BAX. 657. — Levert de Witte Malrove. Herba Marrubii albi. De bladen en bloeijende stengeltoppen. 4-0 pond leveren gedroogd 9 pond. 10 pond leveren 3 pond extract. — De stengel is 1 tot 2 voethoog, rondachtig, bovenwaarts bijna vierkant, getakt; even als bijna alle overige deelen der plant, is hij nu eens meer, dan eens minder, meteen grijswit vilt bedekt. De bladen zijn tegenovergesteld , eenigzins neerhangend, ge- steeld , bovenwaarts bijna ongesteeld , omstreeks 1 duim lang , eirond , stomp-getand , gerimpeld en eenigzins gekruld. De kleine , w itte bloemen , waarvan een groot aantal in de bovenste bladoksels der hoofd- en zijslen- gels onechte kransen vormen , hebben ieder eenen kelk met 10 borstel- vormigc, haaksgewijs-gekromde tanden. Reuk onaangenaam , muskusachlig. 286 LA BI ATA E. Smaak onaangenaam-bitter en eenigzins scherp. Bevat : aetherische olie , eene bittere stof en looizuur- Verwisselingen: Ballota nigra. Stachys germanica. Nepeta Cataria. Clinopodium vulgare. ïj. Ballota. Bailote. XIV. 1. 1. Ballota nigra l. Zeer algemeen langs hekken, wegen, op puinhoo- pen , enz. — d. V. II. 254. M Q. 209. F. B. S. I. 448. F. B . III. 234. — Levert de Zwarte Matrone. Herba Marrabii nigri. De bladen en bloeijende stengeltoppen. Destengel 1 tot 3 voethoog, vierhoekig, eenigzins gelakt, gesleufd , rugwaarts behaard, ruw, groen of paarschbruin. De bladen gesteeld , harlvormig-rondachtig , stomp, net- vormig-geaderd , zaagsgewijs-ingesneden , op beide zijden kortharig , bijna ruw, groen. In de oksels der bladen bevinden zich roode , witachtig- geaderde, zelden witte bloemen, welke kortgesteelde , veelbloemige , on¬ echte kransen vormen. Hare kelken hebben 5 stekende , uilgespreide tanden. Reuk sterk , niet onaangenaam. Smaak hoogst bitter- e. Stachys. Andoorn . XIV. 1. 1. Stachys germanica l. In Middel-Europa. Zeer algemeen aan wegen, op steenachtige heuvels, in wijnbergen , enz. — Levert de Grootc Matrone. Herba Marrubii agrestis. De bladen; langwerpig-eirond , bijna hartvormig , gekarteld of gezaagd , spits, zijdeachtig-viltig , geaderd, gerimpeld; de onderste zijn gesteeld, de hooger geplaatste ongesteeld. Droog zijn zij reukloos. De smaak is laf , bitter. 2. Stachys sylvalica l. In wouden , bosschen enz. — Mo. 208. F, B. S. I. 446. F • B. IV. 302. — • Levert het Groote B o sehnet etkruid. Herba Lamii sylvatici foetidi. De bladen ; hartvormig , langgesteeld , spits , gekarteld , op beide zijden met slijve, zijdeglanzende haren bedekt, bijna kleverig. Reuk slinkend, even als aardhars. Smaak bilter-zamentrekkend. 3. Stachys recta l. Op bergen en rotsen, vooral in Silezië , Saksen, Beijeren , enz. — d. V. 11.254. Mq. 208. — Levert het LA BI AT AE 287 Beroep - of Lidkruid . Herba Sideritidis. Dc bladen met de bloeijende stengeltoppen. De bladen zijn eirond-lan- cetvormig, stomp, gerimpeld , op beide zijden eenigzins stijfharig, stomp— gezaagd; de onderste loopen in den korten bladsteel uit, de bovenste zijn ongesteeld. De gele, ongesteelde bloemen , welke afgebrokene aren vormen, zijn aan de keel en de onderlip rood gevlekt ; zij worden door lijnvormige schutblaadjes ondersteund. Reuk onaangenaam, specerijachtig. Smaak bit¬ ter, zamenlrekkend, krabbend. 4. Stachys annua l. — Levert het « Klein Beroepkruid. Ilerba Sideritidis minoris. De 3- tot 5 nervige, geelgroene bladen. De onderste zijn breeder, bijna onbehaard, langgesteeld , stomp-gekarteld en rimpelig ; de hierop volgende langwerpig, en de bovenste lancetvormig, gespitst en gaafrandig. De bloem¬ kroon is wit, doch de onderlip geel en purperrood gestippeld. - d. Nepeta. Kattekruid. XIV. 1. 1. Nepeta Cataria l. Veelvuldig op puinhoopen , aan wegen, enz. — D. V. II. 258. Mq. 207. P- II. 394. F. B. S. I. 432. E. B. IV. 249. — Le¬ vert het Kattekruid. lierba Nepetae s. Menthae Catariae. De bladen met de bloeijende toppen. De stengel is vierhoekig, getakt, witbehaard en dik. De zijstengels en bladen zijn tegenovergesteld. De laatsten zijn langgesteeld, hartvormig, slomp of spits, gezaagd, op beide zijden zachlbehaard, gerimpeld, van onderen wilachtig, eenigzins viltig. De kleine bloemen , die wit- of roodachtig en van binnen rood gestippeld zijn, verschijnen in Junij aan de uiteinden van de hoofd- en zijstengels in opcengedrongene , gegaffelde hloeitoppen of kransen, welke aarachlige trossen vormen. Reuk sterk, onaangenaam, muntachtig. Smaak kamferachtig , bitter. e. Sideritis. Uzer- of Lidkruid . XIV. 1. 1. Sideritis hirsuta l. In Zuid-Europa. Ook in Nederland. — Mq. 209. F.. B. S. I. 434. — Levert het Ruwharig Beroepkruid. Herba Sideritidis hirsutae. De bladen met de bloeijende toppen. De eersten zijn eirond-langwer- 288 LAB! AT AE. pig, rimpelig-geplooid , stijfharig en voorzien van 3 tot 4 spitse, behaarde, zaagvormige slippen. De schutbladen zijn volkomen hartvormig en doornig- getand- De zesbloemige kransen slaan verwijderd. De bloemen zijn geel, doch de bovenlip is wit. De stengel is rugwaarts behaard. Reuk zwak spe- cerijig. Smaak zoetachtig, later bitter, zamentrekkend. f. Leonurus. Hertsgespan . XIV, 1. 1. Leonurus lanatus spuengel. Ballota lanata l. Van de Jenisey tot aan de Angara in Siberië. — d. V. 11.254. Mq. 210. — Levert het Wolfstreclkruid . Herba Ballotae lanatae. De stengel, verbrokkelde bladen, kelken en bloemen, welke seder 1829 in kisten met dierenhuiden bekleed tot ons komen. De stengel, die met merg is gevuld, is vierhoekig, getakt en wilwollig. De bladen zijn lang- gesteeld , de onderste ölobbig, hartvormig, de hooger gelegene drielobbig, wigvormig; allen zijn groen, zachtharig , doch op de ondervlakte wit- viltig. De kelk is van 5 stekende tanden voorzien. De bloemen zijn geel¬ wit , met eenen vlokkigen, hollen helm. Reuk zwak, theeachtig. Smaak zeer bitter en eenigzins scherp. Bevat volgens BLEY : Vaste aetherische olie. . 0,20 Azijnzuur, zwavel. .. ‘1 8.50 Chlorophyllum, chlorkalcium) Gom . 6,60 Eiwit ....... . 1,20 Extractiefstof , appelzuur^ . 26,80 Salpeter, chlorpotassiumy Bittere extractiefstof 1 Zwavelzure potasch V . 1 ,00 Chlorkalcium ) Harde hars. . . * • . 0,60 Verhard eiwit. . . • . 10,50 Kunstmatige gom • • . 9,40 Plantenkleefstof • • • • 3,00 Plantcnvezel .... . 20,00 Water en verlies . .. . 12,20 JORI : IJzer-groenkleurende looistof. Bittere harsachtige stof (pikroballola). Groen plantenwas. Chlorsodium. Salpeterzure potasch. Uzerverzuursel. Aluinaarde. Kalkaarde. GRASSMANN : Bittere extracliefstof. IJzer-groenkleurende looistof. Suiker. Was. Bruine gom. Galnotenzuur. Chlorophyll um. Bruine hars. Verwisselingen: Marrubium vulgare. Ballota nigra. LABIATAE. *289 2. Lconurus Cardiaca l. Zeer algemeen op puinhoopen, langs wegen , hekken enz. — d. V. II. 251. Mq. 211. F. U. S. I. 448. F. B. IV. 263. — Levert het Hertsgcspankruid. Herba Cardiacae. De bladen; gesteeld , 3- tot Snervig, van onderen op de nerven behaard, wigvormig- 3- tot 5deelig of handvormig-gelobd , met ingesne¬ den- gelande lobben. Zij zijn donkergroen , hebben eenen zwakken , doch niet onaangenamen renk en smaken zeer bitter. g. Galeopsis. Hcnnepnetel. XIV. 1. I. Galeopsis ochroleuca lamarck. Galeopsis grandiflora ehrhardt. In de meeste landen van Europa. — d- V. II. 252. Mq. 208. F. B . S. I. 442. F.B. VIII. 570. — Levert de Lieber sehe Te ring kruiden of Blankenhe mische Thee. Herba Galeopsidis ochroleucae. De bloeijende plant, alleen van den wortel bevrijd. — Werd in stukken gesneden en in 1802 als geheim geneesmiddel zeer vermaard. — Desten¬ gel is opgerigt, stomp-vierhoekig , hier en daar roodachtig, met aange¬ drukte , bijna zijdeachtige haren bekleed. Zijne leden zijn eenigzins opge¬ zwollen of bijna gelijk. Hij draagt overeenkomstige , tegenovergestelde , opgerigt-afstaande takken en geelachtig-groene bladen. De laatsten zijn breed-lancetvormig , gesteeld, aan den voet gaafrandig, van boven stomp- gezaagd, op beide zijden bijna zijdeachtig behaard en zacht op het gevoel. De witte , gele, roodgele of roodgestreepte bloemkroonen zij 3- tot 4maal langer, dan de ruwvlokkige , stekende kelken. Zij bevinden zich in 6- tot lObloemige kransen inzonderheid aan de uiteinden van de hoofd- en z ij — stengels , terwijl zij door kleine, lancetvormige, stekelige en behaarde schut¬ bladen ondersteund worden. Reuk zwak, balsamisch. Smaak laf, zoutig, bitter. — Revat volgens geiger : Vet, was en bladgroen 2,77 Bruine, bittere hars, in aether onoplosbaar. ...••• 0,25 Gele, prikkelend-bittere hars, in aether oplosbaar . 0,31 Gele, bittere extractiefstof , in aether oplosbaar .... sporen Bruine, bittere extractiefstof met zouten . 2,35 Extractiefbezinksel met appel- en phosphorzuren kalk . . . 1,63 Slijmsuikcr met bruine extractiefstof en azijnzure zouten • • 9,94 19 290 LABIATAE. Gom, slijrasuiker, bruine cxtractiefslof , galnotenzuur en gips. 0,86 Bruin , slijmachtig, zetmeelhoudend , tamelijk stikstofvrij extract. 2,94 Houtvezel . . 58,00 Koolzure kalkaarde. .............. 3^06 Bitteraarde . . , . . . 0,09 IJzerverzuursel met phosphorzuren kalk en bitteraarde . . . 0,41 Aluinaarde .................. 0,26 Zand ......... 4,06 Appelzuur, galnotenzuur , appel-, zwavel- en phosphorzure potasch en phosphorzure kalkaarde ......... 8,30 Verwisselingen : Galeopsis versicolor; G. Ladanum; G. ïetrahit. Stach ys annua. Si, Be toni ca. Betonie. XIV. 1. 1. Betonica officinalis l. Zeer overvloedig door bijna geheel Duitsch- land. Komt ook in Nederland voor. — Mq. 209. F . B. S. I. 444. — Levert het Betoniekruid. Ïlerba Beton icae. De bladen; langgesteeld , langwerpig-hartvormig, stomp, gekarteld , stijf- harig. Reuk eenigzins onaangenaam. Smaak onaangenaam, bitter, krabbend. i. G1 echo ma. Hondsdraf . XIV. i. 1. Glechoma hederaceum l. Bijna door geheel Europa. — i>. V. IÏ.257. Mq. 207. P. II. 394. F. B. S. 1. 438. F. B. V. 375. — Levert het Ge?neen Aardveil. ïlerba Hederae terrestris. 