Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
Deuren doorsnede bevindt. Op een dergelijke wijze overloopt men zich gemakkelijk van het bestaan van een holte in de kraakbeencellen, door de naar binnen springende diepten aan de oneffen randen van de doorsnede, en zo in talrijke andere gevallen. 294. Het algemeenst aanwendbare werktuig tot het vervaardigen van doorsneden is een scheermes. Dit dient namelijk voor alle zulke delen, welke een matigen weerstand aan de snede bieden, zoals nagenoeg alle plantenorganen, kraakbeen, gedroogde of verbarde dierlijke weefsels, vele van welke laatste echter ook in den verschen en weeken toestand het nemen van tamelijk dunne doorsneden met een scheermes veroorloven, mits dit goed scherp zij. Gewoonlijk houdt men het voorwerp, waarvan men een doorsnede verlangt, met de snede bovenwaarts gekeerd, en snijdt dan naar zich toe. Is het een zacht organisch voorwerp van tamelijke grootte, dan wordt het tusschen de duim en de wijsvinger gehouden, terwijl men de middelste vinger derzelfde hand zoodanig houdt, dat het scheermes bij het doen der snede hierover been glijdt. Soms is het voorwerp echter te dun of te buigzaam, om er op die wijze doorsneden van te maken. Alsdan doet men beleren met het op een kurkplaat te leggen en nu benedenwaarts te snijden. Bij voorwerpen, die uit hunnen aard vochtig zijn, is het raadzaam, wanneer men het verrichten der snede, het mes te bevochtigen, eensdeels om dan de gemaakte doorsnede gemakkelijker zonder kwetsing van het mes wordt afgenomen, anderdeels om dat het droogheids mes, bij het doorklieven, de fijne samenstellende delen eerder beschadigt dan het vochtige. TOEBEREIDING VAN HISTOLOGISCHE VOORWERPEN. 293. Wanneer de lichamen een taamelijk grote bezitten, zoodat men hen gemakkelijk in de hand kan houden, behoeven zij op geenerlei andere wijze te worden gevat. Bij zeer kleine voorwerpen is men echter genoodzaakt zijne toevlucht te nemen tot onderscheiden bevestigingsmiddelen, die weerom overeenkomstig den aard van het te onderzoeken voorwerp moeten gewijzigd worden. Van het algemeenste nut is hier echter een gomoplossing, bestaande uit gelijke delen zeer zuiver poeder van arabische gom en water. Een druppel van deze dikke oplossing wordt op een voorwerpglaasje gebracht, en nu het voorwerp er in gelegd. Is dan de gomoplossing door de verdamping van het water hard geworden, dan is het voorwerp ook voor het nemen van doorsneden genoegzaam bevestigd. Waren de voorwerpen zeer klein, dan maakt men een mengsel van dezelve met de gomoplossing, en vervaardigt vervolgens doorsneden van dit verdiep oogde mengsel. Worden deze daarop in water gelegd, dan lost dit de gom op, en de kleine gedrochten doorkliefde voorwerpen blijven over. Op die wijze kunnen doorsneden van amylumkorrels, van pollenkorrels, en dergelijke kleine lichte voorwerpen, zonder moeite vervaardigd worden. In andere gevallen kan men met de gomoplossing nog de aanwending van het volgende bevestigingsmiddel paren. Om bijvoorbeeld doorsneden van haren, vischschubben, enz. daar te stellen, verenigd men een aantal derzelve door middel der gomoplossing, doordrenkt men de haren of schubben in een bundel, of vormt men een laag van een zekere dikte. Nu snijdt men in een gewone kurk een sleuf, die wijd en diep genoeg is, om den gemaakten bundel of laag met gemak te bevatten. Deze daarin gebrachte zijnde, bindt men een draad om de kurk, waardoor de randen der sleuf tot elkaar geperst worden. zoodat de voorwerpen stijf daarop schen besloten liggen. Volgens laat men het geheel droogen, zodanig kan dan, de kurk en de daarin bevattende deelen gelijktijdig doorziende, van deze doorsneden vervaardigen, welke in dunheid niets te wensen overlaten. Het voordeel van deze bandelwijze bestaat daarin, dat de kurk zelf een groote snedevlakte aan het mes aanbiedt. Eindelijk, indien van grotere dunne plaatvormige voorwerpen (bladeren, dierlijke vliezen enz.) verticale doorsneden verlangd worden, dan plakken men lijn met gom op een plaat van kurk of van week bout, waarvan alsdan op de gewone wijze doorsneden kunnen worden vervaardigd, die, in water gelegd zich van de onderlaag afscheiden. 296. Bij dierlijke weefsels is dikwijks hunne zachtheid een groote beperking voor de daarstelling van genoegzaam dunne en doorschijnende doorsneden. Men is dan ook reeds voor lang op verschillende middelen, om zulke weefsels vaster en harder te maken, zodat het doorschijnende mes enigen wederstand ontmoet. Het oudste en, in de meeste gevallen, het beste dier middelen bestaat in zulke weefsels bij een zachte warmte te laten droogen, en er dan in den gedroogden toestand doorsneden van te maken, welke vervolgens in eenen druppel water geplaatst, dit weldra opslorpen, zich uitzetten, en grootendeels weer geheel den vorigen vorm in het verse deel aannemen. Hierbij worden de volgende voorzorgen vereist. 1° In de eerste plaats tracht men nimmer te groote gedachten van eenig orgaan te droogen, eensdeels terwijl daardoor de drooging zeer vertraagd wordt, anderdeels ondanks dat men gevaar loopt, dat, bij de warmtegraad, waaraan het weefsel moet worden blootgelegd, er in de dieper gelegen Deeleu bederf ontstaat. Stukjes van 5 tot 8 millimeter dik zijn de beste gepaste, en leveren, ook na de inkrimping door het drogen, nog een snede van genoegzame breedte. De drooging moet verder bij gecachte pasten warmtemaat gescheidem. Is deze te gering, dan geschiedt de drooging te langzaam, en het weefsel gaat in rotting over; is zij te hoog, dan coaguleert het daarin bevatten eiwit. In het algemeen kan men aannemen, dat de warmtemaat 50° C. niet te boven mag gaan. Is er vet in het orgaan bevatten, dan kiest men ter drooging zulk een gedeelte, dat daarvan zo veel mogelijk vrij is, want door de warmte smelt het vet, en doordringt het weefsel, nadat het water verdampt is, waardoor het later gescheurd wordt, ondanks zich weer vloeibaar in water uit te zetten, tenzij men de gesneden doorsnedes vooraf met ether laat uittrekken. Is het niet mogelijk een vetvrij gedeelte voor de drooging aan te wenden, dan moet men een dunne laag bij een lageren warmtemaat droogen, dan waarbij het vet smelt, dat is bij omstreeks 40°, daar 50° het smeltpunt van zuivere margarine is, en deze (in menschelijk vet) altijd met de reeds bij de gewone lichaamstemperatuur vloeibare olie vermengd voorkomt. Als warmtebron kan men des zomers de zonnestralen aanwenden, terwijl des winters kunstwarmte gevorderd wordt. Daar echter bij het hangen in de lucht de voorwerken altijd verontreinigd worden door het daarop vallende stof, zo geeft ik de voorkeur aan den in lig. 21 afgebeelden toeslel, welke tevens een gepaste regeling der verwarming veroorlooft. Het stelt den geheelen toestel voor, terwijl bij B eeuw gedeelte in doorsnede is afgebeeld. De letters betekenen in beide hetzelfde. abed is de doorsnede van een ronde bak, welke van boven open is. Bij een f bevindt zich een tweede bodem, welke los ligt op een daarvoor bestemde rand. In de holte tussen de f en de be is vijf zand bevat. Op de bodem van de ronde voetstuk gaat de stijl, hetwelk in deszelfs midden de stijl draagt. Aan deze is, op een derde van haar hoogte, de ronde bak bevestigd, welke met droog chlorcalcium gevuld wordt. De stijl is aan haar boveneinde voorzien van een ronde plaat, op welker rand eenige haakjes zijn aangebracht, welke bestemd zijn, om de te drogen deelen, door middel van draden, op te hangen. Andere deelen, die op glasplaatjes geplaatst zijn, kunnen op de plaat zelf worden gelegd. Eene getubuleerde glazen klok overdekt het geheel, en rust op den tweeden bodem, terwijl zelve in den hals der klok een thermometer bevindt. De geheele toestel wordt gedragen door een gepast voetstuk, uit drie stijlen en eenen bak bestaande, terwijl voor de verwarming een kleine Argandsche lamp dient. Alles is van stevig blik vervaardigd, met uitzondering van den bodem, die uit geel koper bestaat. Alhoewel nu de met enige zorg verrichte drooging het meest algemeen aanwendbare middel is, om aan de weefsels een voor het vervaardigen van doorsneden geschikte hardheid te geven, heeft zij echter ook haar nadeelige zijden; bovendien is zij niet in alle gevallen toepasselijk. Haren nadeel zijn: voorzichtig, dat de eenmaal gedroogde deelen, later in water gelegd, niet weder volkomen tot het oorspronkelijk volume van het verse deel terugkeren. En ten anderen, dat sommige elementaire deelen, zoals de primitiefvezelen van de pezen en de door banden, door de drooging zoo sterk te zamen kleven, dat zij later, bij de doorweeking met water, niet weder afzonderlijk te voorschijn komen. Gooden men nu erkennen moet, dat in den regel deze aaneengeklonken geen plaats grijpt, daar vele der fijnste elementaire deelen, de primitiefvezelen van de spieren, de primitiefbuizen van de zenuwen enz., door de drooging geen in het ooglopende verandering ondergaan, zoo is het echter wenscheleijk ook andere verbindingenmiddelen te gebruiken, ten einde de uitkomsten, met verschillende bindingswegen verkregen, onderling te kunnen vergelijken, en daaruit een meer zeker besluit op te maken. Hier komen nu in de eerste plaats in aanmerking: alle zulke vachten, welke bet vermogen bezitten om bet eiwit te coaguleren, of daarmede onoplosbare verbindingen te vormen: alcohol, sublimaatoplossing, salpeterzuur, chroomzuur. Natuurlijk is bet geen van zulze onverschillig, welk dezer verschillende vachten men aanwezig. Hier moet men zich laten leiden, door de kennis aangaande de samenstelling van het weefsel, help welk men onderzoekt, en de algemene inwerking der bedoelde vachten. Ook moet men niet vergeten, dat door lucht inwerking fysieke en chemische veranderingen in de weefsels kunnen uitstaan, en men dus altijd iets op zijn hoede moeten, om geen kunstvoortbrengselen voor samengestellende deelen gedurende den normalen tijd aan te zien. Voor de spieren vond hij de verhouding tussen den gemiddelden doormeter van de gedroogde en weer met water doorweekte primair bundels, en die van dezelfde bundels in den verschen toestand, als 1:1,31. Zie mijn liedje chromotriques p. 59. MIDDELEN TOT VERHOUVING VAN DIERLIJK WEEFSEL. Onder deze vochten is slappe spiritus van 10° tot 13° datgene, hetwelk de minste veranderingen te weeg brengt, en bepaaldelijk voor vele grootendeels uit vet zelen bestaande organen, met voordeel kan gebruikt worden. Zulke weefsels worden er, wel is waar, niet eigenlijk hard door, maar vast genoeg, om, met behulp van een zeer scherp scheermes, er tamelijk dunne plaatjes van te snijden. Zo b.v. de uterus, de ovaria enz. Wil men een meerdere verharding te weeg te brengen, dan kan men een sterkeren spiritus aanwenden, doch dan krimpen de delen altijd meer of minder ineen. Dit laatste is ook altijd beter geval bij dierlijke weefsels, die in sublimaatoplossing vertoefd hebben. Bovendien maakt deze ben als ondoorschijnend, zelfs dan wanneer de oplossing zeer verdund is, dat men slechts zelden tot dit middel zijne toevlucht zal nemen. Slechts in een geval verdient bet boven andere verkozen te worden, namelijk wanneer men de haarvalen met de daarin nog ongeschonden bevatte bloed-schijfjes wilt ouderzoeken, dewijl sublimaatoplossing onder de mij bekende stoffen de enige is, waardoor de laatste geen veranderingen ondergaat. Tot dit doel moet de oplossing echter niet meer dan — bij sublimaat bevatten. Het derde der genoemde vloeit, salpetersuur, kan in sommige gevallen met vrucht gebruikt worden. Voor de kristalliseer is beter als beter meest geschikt te beschouwen; doch vooraf moet dan beter geconcentreerd zuur met 4 — 5maal deszelfs gewicht water verdund, zodanig dat de kristalletens, alvorens daarvan doorsneden worden vervaardigd, met water uitgetrokken worden, ten einde het zuur weer te verwijderen, hetwelk, zonder deze voorzorg, de messen zou aantasten. Ook voor de ontleding van zeer kleine embryonen is een bevochtiging met salpeterzuur verdund met 8 delen water een nuttig hulpmiddel, waarbij hetzelfde het eerst door Rusconi is aanbevolen. Het chromiumzuur, waarop Jacobi en Hannover het eerste voor dergelijke doeleinden opmerkzaam gemaakt hebben, vindt in vele gevallen een nuttige aanwending. In zeer verdunde toestand, zodat desselfde oplossing geestroopt gele kleur heeft, dient het voor het verhelderen van hersenen, ruggemerg enz.; in iets meer geconcentreerde toestand is het in slaat de eiwit-houdende vachten, die in holten bevat zijn, zoals het glasvocht in het oog, tot coagulatie te brengen, zodat het nu mogelijk is, de vliezen te ontdeken, welke zulke holten in vakken verdeelen. De enige nadelige bijwerking van dit middel bestaat in de gele kleuring, die het aan alle daarmee doortrokken organen mee geeft. Ook neemt gelijklijvig met de verharding de ondoorzichtigheid toe. Dit laatste gebrek is niet eigen aan twee vachten die door Purkinje, en later door Pappenheim tot het verharden van dierlijke sloffen zijn aanbevolgen, namelijk een oplossing van koolstofzure potasch en houtazijn. Inderdaad bezitten beide het vermogen aan zachte dierlijke vachten een kraakbeenige hardheid te geven, en zouden als zoodanig zeer tot het bedoelde oogmerk geschikt zijn, indien de doorvaak van dit vast worden niet juist gelegen ware in een chemische en fysische verandering, welke de elementaire deel door de inwerking der beide genoemde vachten ondergaat. MIDDELEN TOT VERHALDING AAN HERBLIJKE WEEFSELS. Bij de opzettelijke door mij in het werk gestelde proefnemingen, om de waarde van deze middelen te toetsen, is mij gebleken, dat een verhouding van 1 deel koolstofzure potasch op 4 delen water tot verharding van de weefsels, zodat er dunne doorsnedes van kunnen genomen worden, over het algemeen meer dan toereikend is, doch dat, indien de hoeveelheid water minder dan het dubbele bedraagt (1 op 8), men zich niet meer met voordeel van deze oplossing kan bedienen. Onderzoekt men nu de inwerking van deze tamelijk geconcentreerde oplossing op de weefsels, dan bevindt men, dat vele elementaire delen, namelijk die van het bindweefsel, van de pezen, de huid, de primitiefbuizen der zenuwen, de wanden der bloedvaten, enz., daaromtrent weinig of niet geleden hebben. Daarentegen hebben zich alle delen, die grootendeels uit proteïneverbindingen bestaan, zoals de primitiefvezelen der willekeurige en onwillekeurige spieren, de inhoud van nagenoeg alle cellen enz., daardoor sterk uitgezet, zoo zelfs dat de vezelachtige delen geheel verdwenen, en de celvliezen door de sterke uitzetting verdund, en moeilijk zichtbaar zijn geworden. De oorzaak van de door koolstofzure potasch bewerkte vastheid van de organen moet derhalve juist in die opzwelling van de proteïnehoudende elementaire delen worden gezocht, en de graad van hardheid, welke een orgaan daardoor verkrijgt, houdt met het proteïnegehalte gelijke lijn. Men ziet echter ligtelijk in, dat dit verre is van in alle gevallen gunstig te zijn, zodat de koolstofzure potaschoplossing dus wel soms met vrucht kan worden aangewend, maar geenszins onvoorwaardelijk als algemeen verhardingsmiddel kunnen worden aangevolgd, omdat men daarbij steeds, om eenige der elementaire delen duidelijk te zien, de voorwerpen moet verkennen, en verwerpen die een te groot een sterk verwarden van de oorspronkelijke kleuren, doordat een deel van de organen niet geheel wit gekleid is, en dus de afstammingsverschillen niet of nauweliks te onderscheiden zijn. zien, de nauwkeurige waarneming van andere samenstellende elementen van hetzelfde orgaan moet opgevallen. Het zal overigens niet noodig zijn, hier in bijzonderheden te treden over de gevallen, waar dit middel van werkelijk nut kan zijn, dewijl in de boven kortelijk geschetste inwerking op de voornaamste elementaire bestanddeelen van de zachte dierlijke weefsels, alhier reeds de noodige aanwijzing bevat is. Ik voeg hier slechts bij, dat een doorsnede, welke is gemaakt van een met koolstofzure potasche doortrokken deel, goed met water moet worden uitgespoeld, en ook hiermee bevorderd onder het mikroskoop gebracht, dewijl het sterke lichtbrekend vermogen van deze oplossing anders de elementaire deelen te doorschijnend, en daardoor moeilijk zichtbaar maakt. Het tweede van de door Purkinje aanbevolen middelen, de houtazijn, achten wij geheel ongeschikt voor verreweg de meeste onderzoekingen van dierlijke weefsels. Zij verkrijgen daarvoor wel de noodige hardheid, en worden, na gedroogd te zijn (hetgeen bij het gebruik van koolstofzure potasche niet gebeurt, om dat dit denkbeeld niet deluchtdoorschijnend is), zelfs horuichtig, doch dit bevat alleen plantaardige ten koste van een verandering in bijna alle de elementaire deelen, bepaaldelijk van de lijmgevende weefsels: bindweefsel, huid, pezen, banden; terwijl de wanden der cellen grootendels verdwijnen, welke nadeel niet opgewogen wordt door het sterker te voorschijn treden der kernen. De oorzaak van het hard worden is dus, in een zekere zin, hier het tegenovergestelde van die bij de inwerking van koolstofzure potasch. Terwijl door dit laatste een opzwelling van de proteïnec ontbechende bestanddeelen ontstaat, brengt houtazijn een sterke uitscheiding van alle tot de lijmgevende weefsels behorende deelen tot werkt, zonder de proteïne-houdende bestanddeelen geheel te ver- Schoonen, zoodat de door dit middel te weeg gebrachte vreude, ringen onderdaad te groot zijn, of, na deszelfs aanwending, over de norraale structuur van eenig orgaan te kunnen oordelen. Uit het gegeven overzicht der verschillende hulpmiddelen, welke tot het vervaardigen van doorsneden van zachte weefsels kunnen dienen, blijkt, dat noch het drogen, noch de bebandeling met eenige verharde vloeistof als voor alle gelegenheidsbeschouwingen geschikt kunnen worden beoordeeld; dat integendeel elke dier handelwijzen hare eigen voor- en nadeelen heeft, zodat men bij enige onderzoek het best zal doen zich niet bij een enkele te bepalen, maar, al naar gelang van den aard des voorwerps, de keuze in te rigten, of verder dan een der genoemde in toepassing te kunnen brengen, en dan ten slotte de altijd gedeeltelijke bruikbare uitkomsten der verschillende wijzen onderling te vergelijken, of er een algemeen besluit uit af te leiden. Het evidentest ware echter een gepast middel te bezitten, ten einde van de geheel verschillende weefsels doorsneden van genoegzame duurheid te kunnen vervaardigen. Hiertoe hebben Gerber en Valentin hun dubbelmessen bestemd, welke boven (§ 284) beschreven zijn, tevens met de daarbij door mij aangebrachte wijzigingen. Indedelijk is het dubbelraes een in sommige gevallen zeer bruikbaar werktuig. Men zoude zich echter bedriegen, indien men waande, dat het overal en altijd aanwendbaar is. Zoodra de delen zeer zacht zijn, bij v. hersenen en ruggemerg, is het mij nimmer gelukt daarmede doorsneden daar te stellen, die (zonder drukking) een voldende doorsnijdenheid bezalen. Daarom is het, bij lamelijker vaste, vooral vezelvrije organen (bijv. den uterus) geheel op zijn plaats. TOEBREKENING DE MICROSCOPIESCHE VOORWERPEN. Om het dubbelmes behoorlijk te gebruiken, worden enige voorzorgen vereist. Na de twee klingen, door middel van de schroef, op een afstand gebracht te hebben, welke men oordeelt de geschikste te zijn, dompelt men hen in water, zodat hunne binnenvlakten geheel nat zijn. Daarop begint men de snede met het achterste naar de hand toe gekeerde gedeelte van het dubbelmes, omdat daar de tussenruimte tussen de twee klingen het geringst is, en haalt nu het mes, eene enkelde snede doend, onder zachte drukking, naar zich toe, dat is, zonder op en neer te snijden, dewijl daardoor het reeds tussen de messen beklemde gedeelte zou verscheren worden. Vervolgens verwiđere men de beide klingen van elkaar door het losdraaien van de schroef, en spoołt de aan een van hen gehechte blijvende lap met enig water daarvan af. Het dubbelmes (z. bl. 115) wordt met vrucht gebruikt, om doorsneden te vervaardigen nabij de oppervlakte van enige organen, waar het dubbelmes geen wederstand genoeg zou ontmoeten. Echter, kan het ook in de meeste andere gevallen worden gebezigd, en is vooral aanbevallend daar waar de deelen onderling los samenhangen, zodat zij door de snijdende beweging van het mes lichtelijk uit hunne plaats zouden verwijderd worden. Met het dubbelmes worden de doorsneden gestoken, en niet gesneden. De dubbelbijtel eindelijk (zie blz. 114) dient vooral voor het doorschijnen van harde weefsels, zoals van kraakbeen, van de meeste plantenorganen enz. Bij het gebruik van dit werktuig wordt het voorwerp, waarvan men een doorsnede verlangt, op een kurkplaat gelegd, en nu de dubbelbijtel, onder het verrichten van een hobbelende beweging, door het been gedrukt. Evenals ten aanzicht van het dubbelincs gezegd is, geldt het ook voor het dubbellancet en de dubbelbijtel, dat namelijk voor het gebruik de bladen met water moeten worden bevochtigd. Het spreekt vanzelf, dat deze verschillende soorten van werktuigen alleen daar kunnen worden gebruikt, waar het orgaan een zekere dikte heeft, zodat dit bij het doorschijven genoegzaam weerstand biedt. Tot het nemen van een oppervlakkige doorsnede, — iets dat zeer dikwijks juist het gewichtigste is, omdat men dan klaar het punt ziet, waarvan men een doorsnede verlangt, — zijn deze werktuigen geheel onbruikbaar. Indien een gewoon scalpel of scheerse bier, uithoofde de weekheid van het weefsel niet kan gebruikt worden, dan kan men zich met voordeel bedienen van een lancet, of nog beter van het in fig. 5 afgebeelde en hierboven beschreven mesje. Men steekt de spits hiervan, was het vooraf met water nat gemaakt, geleiden hebben, even onder de oppervlakte, en schuift het daar in gelijke richting met deze voorwaarts, terwijl, indien de afgescheiden lap daarbij niet van zelf al loslaat, men dit met een schaar te hulp komt. Inderdaad komen de gelegenheden, waarbij deze handelwijze met vrucht kan worden aangewend, in de fijnere anatomie der dierlijke organen zeer veelvuldig voor, en acht ik een dergelijk mesje, voor onderzoekingen van die aard, veel onmisbaarder dan het dubbelmes, waarvan het gebruik altijd tot enige weinige gevallen zal beperkt blijven. Onder de tot het vervaardigen van doorsnedehulpmiddelen, nog ik hier nog volledig beschreven heb, is de schaaf, waarvan het gebruik door Pappenheim is aanbevolen. Natuurlijk zijn alleen zulke delen, die uit hun aard hoornachtig of door kunst verhard zijn, voor deze handelwijze geschikt; terwijl de voordeelen daarin bestaan, dat men eensdeels zeer grote, anderdeels een reeks van elkander opvolgende doorsnedes, binnen korte tijd, daarmede kan verkrijgen. Intussen zullen de gelegenheden, waar zij inderdaad boven andere werktuigen de voorkeur verdient, zichzelf aanbieden, te minder, daar, gelijk Pappenheim zelf erkent, de aldus daargesneden doorsnedes ongeschikt zijn voor de waarneming der fijnslij details, iets, dat loch, in verreweg de meeste gevallen van mikroskopisch onderzoek, als de hoofdvoorwaarde moet beschreven worden. Aangezien veel zachte voorwerpen om den geringen weerstand, die zij aan het mes aanbieden, eigen voorzorgen en hulpmiddelen tot het vervaardigen van doorsnedes vorderen, zijn er andere voorwerpen: beenderen, lava, koralen, schelpen, fossielen, enz., die, uit hoofde van hunne hardheid en daarmede gepaard gaande broosheid, moeilijk tot genoegzame dunheid kunnen worden gebracht. Hier moet men weder tot geheel andere middelen zijn toevlucht nemen. Deze zijn tweederlei. Indien, gelijk bij tanden, ongeacht beenderen (schelpen en korallen, als een te gerijpen gehouden aan organische bestanddeelen bevattende, zijn hiervoor ongekend) het weefsel voor een aanzienlijk gedeelte uit organische deelen bestaat, die, na de verwijdering der zoogenaamde anorganische stoffen, nog in hunnen samenhang overblijven, dan kan men zulke voorwerpen door salpeterzuur of zoutzuur daarvan bevrijden; men zal echter wel doen met niet al te geconcentreerde zuren aan te wenden, dewijl door een te snelle en krachtige werking het verbaal der samenstellende deelen verbroken wordt. Indien de hierbij plaats gevende gasontwikkeling na enige tijd heeft opgehouden, dan moet het zuur afgegoten, en door water vervagen worden, hetwelk men eenige malen ververst. Deze voorzorg is noodig, omdat zonder haar de salpeterzure kalk of het chlorcalcium, beide deliquescerende zouten, de drooging aan de lucht onmogelijk maken. Is het voorwerp door herhaalde uitwassing met water daarvan bevrijd, dan kan het op de gewone wijze gedroogd, en de doorsnedes met een schiermes of scalpel vervaardigd worden. De andere handelwijze heeft ten doel, om door slijpen genoegzamer dunne en doorschijnende plaatjes daar te stellen. Hier toe met naakt men eerst, met behulp van een vijl van malige juheid, de oppervlakte van het voorwerp plat, en vervolgens zaagt men met een Oijne zaag daarvan een plaatje af van zekere dikte. Hoe d’unner dit is, des te minder tijd behoefte naderhand op het slijpen te worden doorgebracht, doch men is in dit opzicht afhankelijk van de aard van de stof, waaruit het lichaam bestaat. Been, dieren en dergelijke kan men tot plaatjes zagen, die weinig dikker dan schrijfpapier zijn; bij tandkroonen, koralen, schelpen enz. is men daarentegen genoodzaakt veel dikkere plaatjes af te zagen, dewijl zij anders onder de bewerking afbrokkelen. Het slijpen geschiedt het best op een plaat spiegelglas met water en amalgaam, daarbij aanvangende met de grovere, en hiermee eerst aan de ene, en vervolgens aan de andere oppervlakte voortgaande, tot dat het plaatje de vereiste dunheid heeft langs; dan neemt men, zodra de glasplaat afgespoeld moet hebben, de tijd door slibvrij te maken verkregen amalgaam, steeds zorg dragen genoegzaam water op de glasoppervlakte te houden, en eindigt met het plaatje nog enigen tijd op de, nu mat geworden, glasplaat alleen te slijpen, zonder amalgaam, ten einde de kleine door deze gemaakte krasjes geheel te verwijderen. In de meeste gevallen, bepaaldelijk bij het verwerken van land- en beenpraeparaten, zal men zich beter best vinden bij het slijpen uit de vrije band, dat is zonder het plaatje ergens op te bevestigen, maar het alleen met de spits van den wijsvinger over de slijpoppervlakte voerende. Dit leerzame namelijk heeft voordeel op, van gedurende de be- working over de dikte van het plaatje te kunnen oordelen, en het van tijd tot tijd onder het mikroskoop te kunnen brengen, ten einde te zien, of het de gevorderde doorschijnendheid reeds verkregen heeft, dan wel of men nog met slijpen moet voortgaan. Bovendien heeft men het dan in zijn macht, indien een gedeelte van het plaatje dikker dan het overige is, dit door eenige meerdere drukking daar ter plaatse te verbeteren. Om de vinger te beschutten, kan men een linnen lapje daaromheen slaan, of nog beter een oude zeemlederen handschoen aantrekken. Is het plaatje echter al te klein, of de zelfstandigheid, waaruit het bestaat, zeer broos, gelijk bij die van weekdieren, dan is men wel verplicht het plaatje met zeegellak op een handvalscl van gepaste vorm vast te kleven. Na de slijpen wordt dan het plaatje van het lak losgemaakt door middel van alkohol. Van fossils, waar de incrustreren stof hoofdzakelijk uit koolstofzuren, kalk bestaat, kunnen op deze manier, zonder veel moeilijkheden, dunne plaatjes worden vervaardigd. Het is mogelijk, omdat het incrusteerende zelfstandige kaliumsulfaat, dan wordt het daarmee gesmeerd van doorschijnende plaatjes zo veel tijd en moeite, als men beter doet, om deze te bewerken, indien daarvoor de gelegenheid bestaat, aan een diamantslijper op te dragen. V. Mold geeft de raad, om in zulk een geval, op een draaibank een dunne koperen schijf te spannen, en daarmee met behulp van amalgaam een dunne laag van het voorwerp af te snijden, deze vervolgens op een glasplaat te bevestigen, met linolium te slijpen en eindelijk te polijsten. Ik zelf heb hieromtrent geen eigen ervaring. Eene hoofdvoorwaarde, waarvan de uitkomsten van elk anatomisch onderzoek meer of minder afhankelijk zijn, is, dat de voorwerpen, welke men wil waarnemen, behoorlijk van de naburige en omringende geisoleerd worden. Eigenlijk bestaat hierin de geheele praktische anatomie. Het is uit den aard der zaak niet mogelijk algemene voorspellingen te geven, hoe zulks geschieden kan, daar de handelwijzen hier telkens verschillen moeten, naar gelang van het voorwerp, hetwelk men onderzoekt, en ook grootendeels alleen door eigen oefening kunnen worden aangeleerd. Schoon derhalve de fijnere anatomie van kleine dieren, insecten, weekdieren, entozoa, infusoria enz. geheel op het gebied van het microscopische onderzoek ligt, zoo gedoogt de meer algemene strekking van dit werk niet hier in bijzonderheden te treden, betreffende de verschillende wijzen, waarop moet worden te werk gegaan, ten einde hunne organen voor onderzoek behoorlijk bloot te leggen. Het zij genoeg hier te herinneren aan het TOEBEREIDING DE MIKROSCOPISCHE VOORWERPEN. Vroeger, (§290) gecoegde, nu op de wijze, waarop zulke voorwerpen beschild worden, ten einde beide handen voor het gebruik van de mesjes, naalden, scharen enz. vrij te houden, terwijl ik alleen doe opmerken, dat de ontleding in zulk een geval altijd onder water moet geschieden, omdat de deelen zich dan gemakkelijker laten uitspreiden, en waarbij men zich, al naar gelang der omstandigheden, van het blote oog, de loep, het enkelvoudige of het rechterkeerend microscoop kan bedienen. Wil men vervolgens eenig afgezonderd deel sterker vergroot zien, en het daartoe onder het samengesteld microscoop brengen, dan legt of houdt men een voorwerpsplaatje onder de oppervlakte van het water, en brengt er nu het voorwerp op, hetwelk dan zonder moete in die zijligging kan gebracht worden, welke voor mikroskopisch onderzoek het geschikst is, welke zijligging het behoudt, ook nadat het voorwerpsplaatje met het daarop liggende voorwerp uit het water genomen, en het overlijgende water verwijderd is. Het is op dezelfde wijze, dat dunne dierlijke vleesstukken, doorsneden van tedere weefsels enz., op de voorwerpplaatjes moeten worden gebracht, dewijl zonder dit ondersteunend middel het zelden gelukt hen zonder kwetsing behoordelijk uit te spreiden. Bij veel mikroskopische onderzoekingen, en wel bij die van dierlijke weefsels, beveel men twee doelen, namelijk vooreerst het maken van het weefsel in zijn geheel, dat is den ouderlingen samenhang derzelfde samenstellende elementaire deelen waar te nemen, en ten tweede ook het maken van die elementaire deelen zelf te onderzoeken. Het eerste doel wordt bereikt door of, indien, gelijk bij vliezige deelen, plaats is beveel, de doorsnijding groot genoeg is, er een klein gedeelte van onmiddellijk onder het microscoop te leggen. Het microscoop te brengen, of, waar zulks niet het geval is, er dunne doorsneden van te vervaardigen. Doch om dezelbenstellende elementaire deelen goed te zien, daarvoor is dit algemene onderzoek in de regel niet toereikend, dewijl deze te dik opeengepakt liggen, dan dat zij met genoegzame duidelijkheid kunnen onderscheiden worden. Zoo b. v. zal men op de diverse en overlangsche doorsneden van spieren, van zenuwen enz., zeer goed kunnen waarnemen, hoe de algemene loop der primitiefbundels en der primitiefbuizen is, hoe de vezels van het onderweefsel de bundels omgeven, hoe, indien de bloedvaten opgespoten zijn, deze zich tusschen deze deelen verspreiden; doch om de fijnere structuur der primitiefbundels in de spieren, en der primitiefbuizen in de zenuwen na te gaan, daartoe is het volstrekt noodig hen afgezonderd en gelegen op zichzelf liggende te zien. In zulke gevallen moet het weefsel worden uitgeplozen. Hiertoe legt men een zeer klein gedeelte van hetzelfde op een voorwerpplaatje, bevochtigt het met enig water, en verricht nu de uitpluizing met een paar naalden, lietzij met het blote oog, of, waar zulks noodig mogt zijn, b. v. ter isolering van de Malpighische lichaampjes der nieren, der ganglien cells in de zenuwknoopen, enz. onder de loep. In tussen moet men hierbij wel in het oog houden, dat het water, zeer veel van de verschillende vochten het meest algemeen aanwendbare zijnde, toch niet uitsluitend en in alle gevallen de voorkeur verdient. Reeds vroeger heb ik hierbij opmerken, hoe bij het maaksel van vele voorwerpen slechts dan kan worden erkend, wanneer zij in sterke brekende middenstoffen geplaatst zijn; maar inzonderheid heb ik hier het oog op de invloed, die het water uitoefent op de vorm van sommige te vleien begrensde organische voorwerpen, ten gevolge van de plaats grijpende en doorslopende osmose, en herinner daarom hier aan de mede reeds vroeger gegeven regel, van de organische voorwerpen zo veel mogelijk in die toestand onder de microscoop te brengen, waarin zij zich lijden onder die levensbevonden. Daar nu de vachten, waardoor de delen omspoeld worden, of die in hen bevatten zijn, altijd uit waterige oplossingen (van eiwit, suiker, gom enz.) bestaan, maar nimmer uit zuiver water, zo zal ook het gebruik van dergelijke oplossingen dikwijks de voorkeur boven enkel water verdienen. Echter, de ondervinding heeft reeds met voldoende zekerheid het meerendeel der gevallen leeren kennen, waarin zulk een inwerking van het water op de elementaire delen te vreezen is, en ander, waarin geen spoor van verandering daardoor ontslaat. Zo kan men, bij schier alle onderzoekingen van plantenweefsels, gerustelijk zuiver water te bevredigen aanwenden; alleenlijk bij zeer jeugdige in de eerste ontwikkelingstijdperken verkeerende delen is het veiliger een zeer verdunde (op 50 delen water) suiker- of gomoplossing te gebruiken. Onder de dierlijke weefsels bevestigt water geen invloed bespeurbaren op alle echte vezelweefsels, dat is, spier-, pees-, band-, bindweefsel en sv.; verder ook op de plakken bandvormige vezelen, der kristalvelden, noch op de cellen van het kraakbeen, ofschoon de aangrenzende stof hetzelfde met kracht inzuigt, en daardoor wordt uitgezet, gelijk op een in het oog vallende wijze planten grijpen bij doorsneden van de kraakbeenvormige ringen der luchtpijp. Dat harde weefsels, zoals van been, tanden, schubben, haar, veldgroei enz., door de invloed van water geen verandering ondergaan, zal ter nadere noodzaak behoren te worden vermeld. BEVOCHTING VAN DE VOORKWARTER. Tot de elementaire deelen, waarop water een schadelijk, den vorm meer of minder verstorenden invloed uitoefent, kunnen in het algemeen alle die zoodanige worden gerekend te behoren, welke bestaan uit een zeer teder vliesje als hulsel met eenen daarin beslotenen inboud, die organische stoffen in tamelijk geconcentreerden toestand opgelost bevat; dus in het algemeen alle jeugdige dunwandige cellen en buizen. Hier moet men echter nog onderscheid maken. De invloed van het water is gering op alle epitheliumcellen, pigmentcellen, de levercellen, de haarvalen, en dezen niet tot de allerfijnste behooren; daarentegen belagergrijker op de primitieve buizen der zenuwen, vooral op die van het rugmerg en der hersenen; terwijl duidelijk de bloedvaten en de bestanddeelen van het netvlies schier onmiddellijk na de bevochting met water daardoor eenen van den vroegeren geheel veranderende vorm aannemen, zoodat de eersten alleen drijvende in bloedweefst, en de laatsten alleen bevochtigd met het glasvloeistof uit hetzelfde oog, zonder verandering ondergaan te behoven, kunnen onderzocht worden. 305. Wanner nu een voorwerp zodanig is toebehandeld, dat het voor de microscoopische waarneming geschikt is, dan moet het bedekt worden met een dekplaatje. (Zie om tact vervaardiging § 287 en 288). Het doel van deze bedekking is tweeledig: voor eerst, om de verdamping van het vocht, en het beslaan van het object door te verhinderen; ten tweede, om de oppervlakte van het voorwerp in een plat vlak te brengen. Bij de keus van het dekplaatje moet men zich door de volgende omstandigheden laten leiden: vooreerst, door de afstand van het objectief van het voorwerp; en daarna, dat bij aanwending van de sterke objectieven altijd zeer dunne dekplaatjes in aanmerking kunnen komen, en daarna ten tweede, moet acht gegeven worden op de invloed, welke de dikte van het dekplaatje op de gang der stralen en de correctie toestand der aberraties uiten (zie blz. 208), terwijl eindelijk ten derde de graad van het verwachten verdedigend vermogen bij drukking in aanmerking komt, welken het voorwerp bezit. Sommige voorwerpen namelijk kunnen slechts een boog van geringe drukking verdragen, zodat alleen de dunste plaatjes mica of glasvlies voor hunne bedekking geschikt zijn, terwijl daarentegen vele andere hierdoor niet alleen geen nadeel ondervinden, maar zelfs een bepaald graad van drukking vorderen, om hunne samenstellende delen behoorlijk zigtbaar te maken. Waar de eenvoudige bedekking met een tamelijk dik dekplaatje bij voorbeeld niet voldoende is, moet de drukking door werktuiglijke middelen vermeerderd worden, en hier is bij, dat het drukwerktuig of compressorium, waarvan talrijke wijzigingen bestaan, welker beschrijving voor de laatsle afdeeling bespaard blijft, in aanwending kan worden gebracht. Echter, kan hij, die zulke een werktuig niet bezit, bet voor de meeste gevallen, waar een trapsgewijze toenemende drukking gevorderd wordt, ontbeelden maken, door een gewoon voorwerp, voor de bedekking te bezigen, en tussen de beide glasplaatjes in, aan weerszijden van het voorwerp, en op eenigen afstand daarvan, een kleine bovenlaag van enige vlekvrije zelfslandigheid te plakken, bijvoorbeeld van een mengsel van was met een weinig terpentijnolie samengesmolten. Door een gelijkmatige drukking tussen de duim en de wijsvinger van de beide handen, kan dan gebeeld aan de bedoeling, waarvoor een compressorium bestemd is, worden beantwoord. AANWEISDING VAN DUKKELING COMPRESSOR; Instructie in gebruik van compressors; 157 terwijl deze eenvoudige inrichting een voordeel bezit, dat de meeste compressors ontbeelden, van namelijk dadelijk omgekeerd te kunnen worden, zodat men de werking van de drukking op de tegenovergestelde zijde van het voorverp kan onderzoeken, iets dat in vele gevallen van werkelijk belang is. Bovendien kunnen de op gelijke wijze toegebrachte plaatjes dienst vervullen van een soort microscoop, door hen langzaam over elkander te doen glijden, zodat het daartussen bevalt voor vocht en de hierin drijvende deeltjes, bijvoorbeeld bloeddeeltjes, kristallen enzovoort, in beweging worden gebracht, en hierbij kunnen verschillende patronen aan het oog des waarnemers worden aanbieden. Wat overigens de gevallen betreft, waarin drukking nuttig is te achten, zoo laten zich bezwaarlijk daaromtrent algemene regels geven, evenmin als omtrent den graad van drukking, waaraan de voorwerpen, zonder nadeel voor het onderzoek, kunnen worden onderworpen. Eigen oordeel moet hier doorgaans beslissen. Men moet hier vooral de verschillende doeleinden in het oog houden, welke men door de drukking wenscht te bereiken. Deze kunnen in drie klassen worden verdeeld. In de eerste plaats kan drukking worden aangevonden, om de doorschijnendheid van enige voorwerp te bevorderen, terwijl dit daardoor laat een dunnere laag wordt samengeperst. Daar nu hierbij noodzakelijk de vorm der delen een verandering ondergaat, zo moet men als regel stellen, dat men tot dit middel alleen dan zijn toevlucht behoort te nemen, wanneer andere meer veilige middelen niet kunnen worden toegepast. Zo is drukking onontbeerlijk voor het onderzoek van de eerste tijdperken der embryogenese bij planten en dieren, omdat hier de kleinheid en de zachtheid van de delten aan leiding hebben van doorsnedes onmogelijk in te nemen, en de ondoorschijnendheid, ten gevolg van de vele op elkander liggende lagen, te groot is, dan dat men hen in hun onderlinge samenhang kan waarnemen. Hier zorge men alleen geen meerder drukking aan te wenden, dan voor de zichtbaar maken volstrekt vereist wordt. Ook bij het onderzoek van de hersenen en van het ruggemerg kan drukking bezwaarlijk onnodig worden; intussen zijn de uitkomsten van zulke waarnemingen altijd eenigszins te vertrouwen, dewijl kunstmatige aanzwellingen der buizen, en uittreding van den daarbinnen bevatten vloeistof, die kleine bolletjes en zebinaire blaasjes vormt, hiervan de noodzakelijke gevolgen zijn. Van een tweede nuttige aanwending van de drukking, namelijk om door hun werktuiglijke invloed op de lichamen, vaste voorverpen van bolle te onderscheiden, is reeds vroeger melding gemaakt (bl. 5b). Ook kan men daardoor gemakkelijk ontdekken, of een klein beetje licht sterk brekend roudachtig lichaampje, betreffend een vetbolletje, een amylumkorreltje of wel een uit anorganische stof, bijvoorbeeld koolstofzuur of kalk, bestaand lichaampje is. Verder worden, door drukking en gelijklijdige beenspanning en wederzijde schuiven van de glasplaatjes, plooien voortgebracht in de vliezen, die zich daarbinnen bevinden, en hun bestaan hierdoor, zou dit twijfelachtig mocht zijn, gekenmerkt. Eindelijk levert een matige graad van drukking het meest gepaste hulpmiddel op, om zeer beweglijke voorwerpen, bepaaldelijk kleine dieren, gelijk de infusorien, in hun bewegingen te beperken. Inderdaad is het laatstgenoemde hulpmiddel bij het onderzoek van kleine dieren volstrekt onmisbaar, en door eenige oefening leert men weldra de mate van drukking te kennen, welke zij zonder schade kunnen verdragen, en die tevens voor de waarneming voldoende is. Zij zijn de dieren zeer teder, gelijk de infusorien, dan moeten tusschen het voorwerpplaatje en het dekpiaatje enige dunne vezelen van papier, confervendraden, of iets dergelijks gebracht worden, ten einde de drukking te matigen. Om iets grotere dieren, bijvoorbeeld vele der in het water levende larven, tot rust te brengen, kan men ook nog op een andere wijze te werk gaan. Men brengt hen in een van de vroeger beschreven kleine bakjes, met zooveel water als noodig is, om dit geheel te vullen, en legt er vervolgens een dekpiaatje op. De weinige in het water voorhanden lucht is dan na eenigen tijd door het dierje verbruikt, en het gevolg hiervan is, dat door gebrek aan lucht, allengs asfyctisch wordt, zijn bewegingen meer en meer vertraagd worden, deze eindelijk geheel ophouden, en het dierje sterft; doch reeds eenigen tijd, voor dat de dood intreedt, zijn de bewegingen langzaam genoeg geworden, om de waarneming, niet alleen van de delen, maar ook van sommige innerlijke bewegingen, mogelijk te maken. Om andere in beweging zijnde voorwerpen behoorlijk te zien, worden weer andere middelen gevorderd. Ik bedoel hier inzonderheid de beweging der sappen in levende organische voorwerpen: de rotatie van het celvocht en de cyclos in de planten, alsmede den bloedsomloop of de beweging van het voedingsvocht bij de dieren. De waarneming der eerste soort van beweging, de rotatie van het celvocht namelijk, is zeer gemakkelijk; zij wordt gezien, zodra een ongekwalificeerde planleidingscel (die van de andere woortelijke veesel van Hydrocharis Morsus ranae, de havenvan Antherea van Tradescantia virginica, de brandhaven van Urtica urens en van U. dioica, de celle van de veeschijnselen (zoals ze in talloze gevallen te zien zijn), watervat bevochtigd, onder de microscoop te zien is, met wat voorbruin bijkomt, wat water bevat, en in talloze gevallen te zien is, is een veel voorkomend verschijnsel, doordat de in strooming zijnde kleine ligbampjes zichtbaar zijn, met wat voorbruin bijkomt, is onder de microscoop te zien, wat alleenlijk zorgt doordat de cellen door het dekplaatje niet te druk worden gekneden, waarom het noodig is enige dunne voorwepjes tussen dit en het voorwepje te brengen. Om de cyclos in behoefte te zijn, waaronder eenige voorzorgsmaatregelen gevorderd zijn, waar is waar ziet men haal zonde veel moeite in de afgebroken doorschijnende delen van verschillende melksap voedende planten, zoals in de schutblaadjes van Ficus elastica, de jeugdige kelkblaadjes van Chelidonium majus enz.; doch deze waarnemingen zijn altijd onze kwestie, om dat hier, behalve de eigen beweging van het melksap, ook nog vanzelfsprekend uit de gebroken valen plaats heeft. De cyclos kan daarom alleen met voorzorg en zekerheid aan de met de levende plant nog onmiddellijk samenhangende organen worden onderzocht, en daartoe moet deze in eenen bloempot slaan, welke dan te zijde van het mikroskoop wordt gesleept, zoodanig dat het deel, hetwelk door zijn dunheid een voor het doel toereikende doorschijnendheid beloofd is, zondev aan zelf een te gegeven rigering te geven, op de voorzepelafel van het mikroskoop kan worden gebracht. Ter verbetering der doorschijnendheid heeft men voorzichtig het regtrekste zonlicht te verlichting aangeprezen; dat dit deze aanbeveling volgens is niet verdedigd, maar integendeel tot veelvuldige illusie aanleiding geeft, is reeds gezegd (zie Di. I §198). Ook is gewoon helder daglicht, bij het gebruik van een mikroskoop, hetwelk voorzien is van een objectief met eenen grooten openingshoek, voldoende; terwijl men de doorschijnendheid nog bevorderen kan door het deel, dat men onderzoekt, van onderen en van boven door water te doen omringen. Het beste bedient men zich hierbij van een ondiep, doch tamelijk groot glasbakje, hetwelk met water geheel gevuld, en, nadat het plantendeel hierin gelegd is, voor een gedeelte met een glasplaatje van passende grootte bedekt wordt, waarbij men zorg draagt de luchtbellen, die aan de oppervlakte van het voorwerp kleven, te verwijderen. 