Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
2 Resol. Stat.-Gen. 21 Aug. 1618. DES VADERLANDS. ` 851 EEE ee afgedankt, gaven de Regenten der stad Gouda een stoutmoedig blijk, dat zij inde zaak 1618. van de Synode geene onbehoorlijke maatregelen door hun stilzwijgen verkozen goed te bet hersenen maken: Zij schreven op een nader verzoek der Staten-Generaal, aan de Steden van Holland gedaan en strekkende om de uîtsehrijvingsbrieven in den Raad en Vroedschap le willen brengen, dit antwoord, dat zij dat verzoek hadden ontvangen, en, »als de zaak van wege de Edel Mogenden Heeren Staten van Holland en Westfriesland voor- gedragen zou worden, niet zouden nalaten daarop te letten en te beslaiten zoo als zij behoudens hunnen eed en de vrijheden van her Land en van hunne stad zouden achten te behooren 1." : Tot het laatste toe werd de Hollandsche Regering door de Fransche Gezanten onder- steund. De Staten-Generaal verlangden zich de overgezonden penningen ter hand gesteld te zien om ze tot betaling der soldij in het loopende jaar te doen dienen; maar de Staten van Holland vorderden ze voor zich, uit kracht van hun regt op terugontvangst van de gedane voorschotten, en de Fransche Gezanten waren gezind om hun genoegen te geven ?, Den 23°" Augustus gaven zij den Staten-Generaal te kennen, dat zij, wat hen betrof, de penningen wel aan de Generaliteit zouden willen afstaan; maar dat zij hiertoe de toestemming der Staten van Holland niet konden verkrijgen, en dan ook van oordeel waren, dat men Holland die opoffering niet vergen kon 3, Doch alle voorspraak der Fransche Gezanten was ijdel. Dit bleek hun overtuigend uit het ant- woord, dat sorssise den 25% * van de Staten-Generaal op zijn voorstel verkreeg. Antwoord aan Het behelsde na eenige algemeene dankbetuigingen de volgende woorden: » Wat 30189198 gegeven. aangaal de oneenigheden, die de Republiek schijnen te beroeren, zoo verklaren Hun Hoogmogenden, dat, Gode zij dank, de gevaren niet zoo groot zijn, als men er buitenslands van opgeeft. Waren zij dat werkelijk geweest, zoo zouden Hun Hoogmogenden zelven zijne Majesteit er kennis. van gegeven hebben." Zij verzochten dus slechts de overkomst van drie of vier godvreezende onbesproken Gereformeerde Fransche Godgeleerden om de Nationale Synode bij te wonen. Dit, hoopten zij, zou de Koning niet afslaan, en zoo zouden de Staten » met de zachiste, gevoegelijkste en redelijkste middelen” de 3 Resol. Stat.-Gen. 22 Aug. vgl. 14 Aug. en 27 Julij 1618. De andere Steden schijnen niet op zoo hoogen toon, als den 28sten Joli besloten was (zie hiervoor bl. 839 en 840), geantwoord te hebben. Resol, Stat.-Gen. 18 Aug. ` 3 De Staten-Generaal verzochten alstoen de Heeren van Holland, zoo zij dan de penningen ontvingen, ten minste voor de betaling van de Fransche troepen voor het loopende jaar te zorgen, vermits verscheidene Provincien, op die penningen rekening makende, in die betaling voor dit jaar niet voorzien hadden. De Hollandsche Gedeputeerde, de Heer van MATHENESSE, nam hiermede nog geen genoegen en sprak van het ongelijk, dat men ook hierdoór Holland aandeed (Resol. Stat.-Gen. 23 Aug.). 107 * I: | ALGEMEENE GESCHIEDENIS s— — AQ ————————————Q———— ÉÁ—————a m] 1618. fust en eenigheid herstellen. — Men ziet, de tadl der Staten-Generaal was gelijk aan die van dengenen, die eenig dreigend gevaar na krachtige inspanning meester geworden, en voortaan zeker van zijne zaak, de ongezochte halp van vreemden met een: »de zaak heeft niets te beduiden,” afwijst. Het laat zich denken, dat zulk een antwoord niet met Hollands toestemming gegeven werd. Oupsxsameevett had er krachtig op aangedrongen, dat men sorssrsE op zijn voorstel, des noods door middel eener bijzondere Deputatie van Hollandsche Staatsleden, den staat van het geschil zou uiteen zetten, en daarbij vooral niet vergeten, hem het regt te verklaren, hetwelk in zulke vraagstukken aan elke Provincie toekwam. -Na zulke inlichtingen had hij gewild, dat men somsse als scheidsman had ingeroepen. Maar zijn aandrang rigtte niets anders uit, dan dat men hem herinnerde, hoe hij vroeger de uitspraak van den Koning van Engeland en van ` den Keurvorst van de Paliz had afgeslagen met de betuiging, dat men zoolang hij leefde en eenigen invloed had, geen zee of bergen zou oversteken om in eene zaak van dezen aard raad in te winnen. Hoe kon hij dan thans, dus verweet men hem, de tusschenkomst van een Papistisch, door Jezuiten beheerscht Vorst, ‘en van een, hoewel gematigd, toch insgelijks Papistisch. en voor zijne godsdienst ijverenden Ambassa- deur wenschen ingeroepen te zien !, — Twee dagen vóór de vaststelling van het vermelde antwoord aan zorsstse waren de Staten van Holland na hun reces weder voor het eerst vergaderd. Het gold toen al spoedig de vraag, of men het plakaat van de Staten- Generaal op het afdanken der waardgelders zou doen uitvaardigen, al of niet. De Edclen en de meerderheid der Leden waren van gevoelen, dat, aangezien de afdanking reeds bijna overal was geschied, en die van Leiden daarmede bezig waren, het onnoodig was, die uitvaardiging te doen plaats hebben, Op morgen kon men de Leidsche Ge- deputeerden over de zaak hooren en dan naar bevind van zaken handelen. Het spreekt van zelve, dat de zes Steden zich hiermede niet vereenigden: daar zij zegevierden in de vernedering van Holland, zoo wilden zij de dadelijke uitvaardiging van het plakaal. > Op Vrijdag, den 24%% Augustus, leverden de Edelen eene schriftelijke verklaring in, houden der Na- Waarbij zij den gedragsregel, door de Staten van Holland tot nog toe ten aanzien van Levit do godsdienstige geschillen gevolgd, als redelijk en noodzakelijk regtvaardigden. Niette- min, gingen zij voort, en al hoewel zij gaarne gezien hadden, dat eerst de proef ge- nomen ware, »wat zegen God Almagtig op de bemoejingen van eene Provincial Synode had willen geven,” gaven zij, gezind hunnen bondgenooten en medeleden zoo veel mogelijk te gemoet te komen, aan den aandrang toe, door de andere Provin- ciën en eenige Steden van Holland en Westfriesland gedaan, en bewilligden in het houden van eene Nationale Synode. Niet evenwel zonder zich de beginselen, die niet . verloochend worden mogten, uitdrukkelijk voor te behouden, De verklaring hield name- 1 Resol, Stat.-Gen. 25 Aug. carterox, II, p. 288. Resol. Holl, 23, 25 Aug. DES VADERLANDS, | 853 lk s verder het anes in: dat, hoewel de Leden van Holland en | Westfriesland de ware Gereformeerde Religie met de Geünieerde Provincién en andere Rijken en Landen gemeen hadden, nogtans het gezag over kerkelijke zaken aan de Staten van elke Provingie' in het bijzonder toekwam, en niet door de Generaliteit mogt uitgeoefend warden, dan bij eenparige toestemming van alle Provinciën; dat door de Nationale Synode geene uitspraak behoorde gedaan te worden tusschen de gevoelens, in de vijf punten vervat, aangezien dit vraagstuk eensdeels al de Gereformeerde Kerken, en dus ook de buitenlandsche aanging, en anderdeels de gemoederen in het binnenland daartoe niet onbevooroordeeld genoeg waren. De taak der nationale Synode behoorde te zijn, de uiteenloopende gevoelens te vereenigen in eene bepaling van het dogma, van dien aard, dat zij met Gods woord beslaan en alzoo met een goed geweten aangenomen worden kon: mogt men onverhoopt daarin niet slagen, en werd er eene uitspraak tusschen de onvereenigbare gevoelens vereischt, dan behoorde men in eene Generale Synode te bewilli- gen, opdat aldaar mogt uitgemaakt worden, wat al of niet voor fundamenteel te hou- den was, en len aanzien van hetgeen niet fundamenteel bevonden was, de grenzen, waarbinnen verscheidenheid van gevoelen geoorloofd zijn zou, bepaald mogten worden. Voorts begreep men, dat geenerlei acten of besluiten van eenige particuliere of Na- tionale Synode de Landen of ingezetenen van Holland en Westfriesland zouden verbin- den, zonder uitdrukkelijke toestemming en goedkeuring van de Staten dier Landen, daartoe welligljk beschreven. Bovendien verlangde men, dat, ten einde de Nationale Synode te leiden, de Staten van Holland eenige Staatslieden met het regt om hoofdelijk te slemmen zouden mogen afvaardigen, in een getal minstens de helft grooter, dan dat der staatkundige afgevaardigden van de andere Gewesten, zoo wegens de grootheid van deze Provincie als wegens het bijzonder belang, hetwelk zij bij de zaak had. Eindelijk herinnerde men nog uitdrukkelijk, geenerlei verandering toe te staan van hetgeen bij alle verbindtenissen en traktaten was bepaald, te welen, dat in Holland en Westfriesland ieder burger of ingezelene in zijn gevoelen en godsdienst vrij zou blijven; dat men niemand ter zake der godsdienst zou mogen achterhalen, onderzoeken of eenigen overlast aandoen, ten ware hij zich vrijwillig aan een anderen regel onderwerpen mogt. Op deze voorwaarden en anders niet, waren de Edelen genegen in het houden der Nalionale Synode te bewilligen. Op deze tegemoetkoming van Holland hadden de andere Provinciën vañ hare zijde iets kunnen en moeten toegeven. De Generale Synode, in geval zij vereischt zijn mogt, en de krachtdadige vertegenwoordiging van Holland op de Nationale Synode te weigeren, konden zij niet zonder onredelijk te zin; het gezag der Gewestelijke Sta- len in kerkelijke zaken te verwerpen, konden zij niet zonder zich onstaatkundig te beloonen; het geloofsonderzoek toe-te staan, konden zij niet zonder inderdaad op nieuw katholiek te worden. En toch het voorstel der  de zes Hollandsche Steden. Wat won men, zoo er geene Nationale Synode gehouden werd, zoodanig ingerigt, dat men zich verzekerd houden kon, dat aldaar het doemvonnis over de beschermelingen van de gehate partij en over de personen, die men voor zijne oogen niet langer dulden ken, werd uitgesproken ? — Terstond na de mededee- ling der Edelen verklaarde Dordrecht, dat zij, bij de aanneming van het voorstel geen heil ziende, zich hield aan de gedane uitschrijving van de Staten-Generaal. Das bad zij de andere leden alsnog die uitschrijving gaaf te willen aannemen, Amsterdam ver- klaarde insgelijks met zulke »beperkende en sluiksche bepalingen,” als het voorstel medebragt, de zaak niet gebaat te sien, en met Schiedam, Enkhuisen, Edam en Purmerend, vereenigde zij zich met het door Dordrecht uitgebragt adries. Haarlem verzocht afschrift van het voorstel om te onderzoeken, in hoeverre het met haren last overeenkwam. Delft, Leiden, Rotterdam, Schoonhoven, Briele, Alkmaar, Hoorn en Medemblik vereenigden zich min of meer volkomen met het voorstel der Edelen. Go- rinchem en Monnikendam waren door afwezigheid harer Gedeputeerden niet vertegen- woordigd, en Gouda betuigde ronduit, de Nationale Synode niet toe te staan, maar te blijven bij de Godsdienst, die zij had aangenomen en nog bezat, en bij welke zij door wijlen den Prins van Oranje en sedert bij voortduring erkend was. Nadat aldus van het ge- voelen der verschillende leden gebleken was, verzochten hen de Edelen, elk zijn advies op schrift te stellen, ten einde des te beter ingelicht de zaak in nadere behandeling te nemen. Nu waren er nog andere belangrijke vragen aan de orde. Die betreffende de uitvaardiging van het plakaat op het afdanken der waardgelders werd opgelost door de verklaring dat zij niet meer noodig was, vermits de afdanking alreede was geschied. DES VADERLANDS, 855 REN sn dag. Thans vereenigden zij zich met het voorstel der Edelen, mils daaraan dese be- paling werd toegevoegd: »dat niemand tegen zijn gemoed gehouden zijn zou op de Provinciale of de Nationale Synode te verschijnen, noch bij openbaar gezag der Overheid daarloe gedwongen zou mogen worden.” Tegen deze bepaling kwam van de zijde der meerderheid geen tegenstand. Alleen Gouda velhardde, zeiden hare Gedeputeerden, »bij de besluiten van het begin der onlusten aan tot nu toe van tijd tot tijd op het stuk der godsdienst genomen: zij duldden in zake van godsdienst geene overstemming. De Burgemeesters, Schepenen en Raden hunner stad zouden doen, wat zij tot de eer en de dienst Gods en tot verzekering der rust hunner ingezetenen zouden bevinden te behooren. Nogtans waren zij niet van meening, de openbare uitoefening van eenige andere godsdienst behalve de Gereformeerde toe te laten. Kortom, zij stonden de Na- 1618. De Nationale ynode toege- tionale Synode niet toe 1." Doch ééne stem kon het besluit der Staten niet keeren. „taan Het hoofdpunt was ingewilligd: de Nationale Synode in dier voege toegestaan, dat de uitschrijving, door de Staten-Generaal geschied, voor aangenomen gelden kon. Maar was daarmede aan het verlangen dergenen voldaan, die de zäak zoo ver gebragt hadden? Neen, de bewindslieden, wier beginselen de maatregelen veroordeelden, die men door- gedreven had en nog verder doordrijven wilde, die bewindslieden moesten van het kussen, of bij al wat men gewonnen had, ontbrak de voldoening, die men gezocht had. Van lieverlede kon men tot de gewenschte verandering van de wethouderschappen in de verschillende steden geraken; doch wat vermogt men langs den wetteljken of slechts schijnbaar wettelijken weg tegen OLDENBARNEVELT? Hem, den advokaat der Edelen, die naast God niemand eenige verantwoording schuldig was, dan alleen den Staten van Holland; hem, wiens betrekking niet van de eené of andere gemeentelijke keur af han- kelijk was, en wat meer zegt, die door de weergalooze diensten, door hem bewezen, zich zelven gemaakt had tot dat wat hij was, ja, zonder wien zelfs de Prins niet ge- worden zijn zou, die hij was, — hoe dien man van zijne plaats te drijven? Hoe anders, dan door geweld? Het noodwendig en voor de bewerkers zelven, al hadden zij het nu ook anders gewild, onvermijdelijk gevolg van al het gebeurde was, dat men de banden aan OLDENBARNEVELT sloeg; de hoop, dat wanneer men hem eeumaal in han- den had, er wel eenige schuld in hem te vinden zou zijn, gaf daartoe den noodigen moed; en op volmagt, door de Staten-Generaal verstrekt, gaf de Prins als hoofd OLDENBARNE- der Commissie, die hem tot afdanking der waardgelders ter zijde gestaan had, naf zich VELT, DE GRoor, HOGERBEETS en mel de Gedeputeerden des zes Hollandsche steden verstaan te hebben, op Dingsdag LEDENsERG- in hechtenis geno- den 28%" Augustus, het bevel tot oupensAnNeveLTs inhechtenisneming. Hem alleen men. als schuldige te behandelen had geen schijn, In de keus van degenen, die nevens hem zouden getroffen worden, liet men zich door de uitstekende verdiensten en den ijver 1 Resol. Holl. 25 Aug. 1618. 1618, 856 ALGEMEENE GESCHIEDENIS bepalen, .waarmede de partij, die men vernietigen wilde, gediend was, en muco vr GROOT en ROMBOUT HOGERBEETS werden mede in verzekerde bewaring gesteld, en aan- gezien toch Utrecht in alles aan Hollands zijde gestaan had, zoo zond men bevelen der- waaris, dat men zich van Lepensenc zou verzekeren !, God had besloten, dat ornes- BARNEVELTS zaak zegevieren zou: daarom bestemde Hij hem tot de heerlijke roeping | om ze te bezegelen met zijn bloed.  "T" Fi LJ LI K. _* sf "W EN de "um <. 