Verhandelingen : rakende de natuurlijke en geopenbaarde Godsdienst
Ned zn zh ree Meter re ri ge a το σανό λον li erpen bere Seer tor Ve mik, Boran pete rcn ne Ν tet AS 244 .T39 v.9 Teyler's Godgeleerd Genootschap. Verhandelingen rf Ae: Bel JEN | Digitized by the Internet Archive in 2019 with funding from Princeton Theological Seminary Library https://archive.org/details/verhandelingenra91 teyl EI en, STe . 0. μας 4 dk Σλκς ο ᾿ EN KE ᾿ de 1 Ά ᾿ Á B VERHANDELINGEN RAKENDE DEN NATUURLIJKEN EN GEOPENBAARDEN GODSDIENST, w/ | TEYLERS GODGELEERD GENOOTSCHAP. Nieuwe Serie. NEGENDE DEEI 15 Stuk. —erflje HAARLEM, DE ERVEN F. BOHN. 1880, Cn CEN ee Lr PROGRAMMA VAN Teyler's Godgeleerd Genootschap τῇ HAARLEM, voor het jaar 1880. Directeuren van Terrer’s Srreurme en de Leden van Tervrer’s GoperLeerD Grroorscnar hebben in hunne vérgadering van 14 November 1879 uitspraak gedaan over vijf verhandelingen, die hun, als antwoorden op de in 1877 witgeschreven prijsvragen, waren toegezonden. Eene daarvan, in de Hoogduitsche taal, met het motto: Ai Òedregat που φροντίδες κτλ, betrof de vraag: | „Hoe moet, met het oog op den hedendaag- schen strid onder de staathuishoudkundigen, over de onderlinge verhouding van Staat en Maatschappij worden geoordeeld volgens de beginselen der Christelijke zedenleer?f Er werden tegen dit stuk onderscheidene bedenkingen geop- perd. De vorm kon aangenamer, het historisch overzicht minder fragmentarisch, het betoog hier en daar meer uitgewerkt zijn. Ook scheen de auteur nu en dan af te dwalen van het onderwerp der vraag, tot schade voor de eenheid van zijn geschrift. Doch in weerwil van deze en andere bezwaren erkenden de beoor- deelaars eenstemmig de groote verdiensten der verhandeling en besloten zij dan ook den schrijver den uitgeloofden eereprijs toe te wijzen. Het verzegeld biljet werd daarop geopend en bleek den naam te bevatten van Dr. W. HOLLENBERG, Cymnasial-Director in Saarbrücken. De vier overige verhandelingen waren van Nederlandsche schrij- vers afkomstig en strekten tot beantwoording van de prijsvraag : „Het Genootschap verlangt: eene verhande- ling over de toepassing van de conjecturaal- kritiek op den tekst van de schriften des Nieu- wen Testaments, waarin hare geschiedenis verhaald, hare noodzakelĳkheid beoordeeld, en van hare belangrijkste uitkomsten een zoo volledig mogelijk overzigt gegeven wordt.* De eerste, met het motto: ”Agtsog χριτὴς κτλ. bevatte wel is waar goede bijdragen tot de verklaring van het N. Testament, maar kon toch ter bekroning niet in aanmerking komen. Het daarin geleverd overzicht van de geschiedenis der conjecturaal- kritiek was zeer onvolledig; het onderzoek naar hare noodzake- lijkheid bepaalde zich niet bij het punt in quaestie en bracht dit niet tot beslissing; Hoofdstuk III, eindelijk, gaf, in plaats van „de belangrijkste uitkomsten der conjecturaal-kritiek ,“ hoofdza- kelijk de meening des Schrijvers over de beweerde inlasschingen van geheele pericopen en verzen in den tekst van de boeken des N. Verbonds, inzonderheid in de Paulinische brieven. De tweede verhandeling, geteekend met de woorden van GROEN VAN Prinsterer: Zn histoire pour connaître les grandes choses ete., hoewel blijkbaar het werk van een bekwaam en scherpzinnig man, moest eveneens worden afgekeurd. De Schrijver toonde eene zeer uitgebreide kennis van de literatuur over zijn onderwerp en was in de exegese van de schriften des N. Testaments niet onervaren. Doch men miste in zijn oordeel over „den arbeid van anderen de betamelijke matiging en in de geheele verhandeling elk spoor van de vereischte zorg voor den vorm. Deel 1 was weinig meer dan een dorre catalogus van namen. Het [Ide deel, over de noodzakelijkheid van de conjecturaal-kritiek , bevatte ternauwernood de schets van een betoog. De Bijlagen tot deze twee deelen, waarin nevens bruikbare bouwstoffen ook veel was opgenomen dat niet ter zake diende, konden in geen geval de schraalheid van den tekst goedmaken. Het „overzicht van de belangrijkste uitkomsten“ in Deel II{ ging niet verder dan het jaar 1830 en was dus onvolledig. Het eindoordeel over de gansche verhandeling, waarop de vraag, wat de Sehrijver zou hebben kunnen leveren, geen invloed mocht oefenen , kon derhalve niet anders dan ongunstig zijn. De twee overblijvende verhandelingen, met de motto’s: Nec temere nec timide en Abusus non toltit usum, bleken aanstonds ter bekroning zeer ernstig in aanmerking te komen. Hun ideaal zagen de beoordeelaars in geen van de beide stukken ten volle verwezenlijkt. Imzonderheid scheen hun in beide het „overzicht van de belangrijkste uitkomsten“ niet critisch genoeg bewerkt te zijn. Doch beide verhandelingen bevalen zich aan door ordelijke behandeling van het onderwerp en droegen de blijken van groote vlijt en nauwkeurigheid. Stond de tweede bij de eerste in volle- digheid achter, zij overtrof haar, omgekeerd , in andere opzichten» vooral in stijl en betoogtrant. Het zou daarom hoogst moeilijk zijn geweest uit de twee stukken eene keuze te doen. Ze stonden, in weerwil van hun onderling verschil, wezenlijk gelijk, niet hoog genoeg om den vollen eereprijs weg te dragen, maar toch veel te hoog om onbekroond te blijven. Na ernstige overweging meenden de beoordeelaars het billijkst en het meest in het belang der wetenschap te handelen, wanneer zij de beide geschriften in de Werken van het Genootschap opnamen, met aanbieding aan elk der Schrijvers van de zilweren Medaille en 200 Gulden. Indien zij met deze beschikking genoegen nemen, dan melden zij zich schriftelijk aan bij Directeuren van Teyrer’s SrreutinG en geven hun vergunning tot het openen van hun naambiljet. Als nieuwe prijsvraag wordt voorgesteld: „Met het oog op Εἰ. von HarrmanN’s Phänomenologie des sittlichen Bewusstseins vraagt het Genootschap: eene verhandeling over het pessimisme en de zedenkunde.* De prijs voor het best en voldoend gekeurd antwoord op deze vragen bestaat in een gouden eerepenning, op den stempel des Genootschaps geslagen, ter innerlijke waarde van vierhonderd gulden. De verhandelingen moeten in het Nederduitsch, Latijn, Fransch, Engelsch, of Hoogduitsch, met een Nederduitsche letter, vooral goed en leesbaar geschreven zijn door eene andere hand, dan die van den opsteller. Ook moeten zij vóór den bepaalden tijd in haar geheel worden ingezonden; en geene antwoorden, waaraan eenig gedeelte bij de inlevering ontbreekt, zullen tot het dingen naar den gemelden eereprijs worden toegelaten. De tĳd der inzending van de antwoorden wordt gesteld vóór of op den eersten Januarij 1881, opdat zij vóór den eersten December van het genoemde jaar kunnen beoordeeld worden. Alle ingezonden stuk- ken blijven het eigendom des Genootschaps, dat de bekroonde, met of zonder vertaling, in zijne werken opneemt, zonder dat de Schrijvers, anders dan met toestemming der Stichting, die mogen uitgeven. Ook behoudt het genootschap aan zich het regt om van de miet bekroonde stukken zoodanig gebruik te maken als het raadzaam zal oordeelen, hetzij zonder of met vermelding van den naam des schrijvers; in het laatste geval echter niet zonder zijne toestemming. Ook worden geene afschriften van de miet bekroonde stukken aan de schrijvers verleend dan ten hunnen “koste. De in te zenden antwoorden moeten, zonder naam en alleen met eene spreuk onderteekend, vergezeld van een verzegeld briefje, dezelfde spreuk ten opschrift voerende en van binnen des schrijvers naam en woonplaats behelzende, gezonden worden aan het Fundatiehuis van wijlen den Heer Ρ. TEYLER VAN DER HULST, te Haarlem, RIEN zond ἘΠ 8 δὲ led τς ἢ CONJECTURAAL-KRITLEK, TOEGEPAST OP DEN TEKST | AN JK ἣν [ἈΝ ᾿ Υ, ; Ὑ}111}}}}}}..}}}}}}} Dr. W. C. VAN MANEN, HAARLEM, DE ERVEN F. BOHN. 1880, NSE OSD: BER Sens vam ow“ Dladzs 1e, 12 Errsrr Dre. Geschiedenis der conjecturaal-kritiek. , 13—107 Lwrepe Deer. Noodzakelijkheid der conjecturaal- Ree ee eer 108150 Derpe Deer. Vruchten der conjecturaal-kritiek . , 157—352 NN NNT NTI Directeuren van Teyler's Stichting en de Leden van Teyler's Godgeleerd Genootschap verlangen een verhandeling over de toepassing van de conjecturaal-kritiek op den tekst van de schriften des Nieuwen Testaments, waarin haar geschiedenis verhaald, haar noodzakelijkheid beoordeeld, en van haar belangrijkste uit- komsten een zoo volledig mogelijk overzicht gegeven wordt. Ziedaar een echt Hollandsche prijsvraag. Limmers, de Neder- landsche theologen en philologen hebben sedert jaren , boven hun vakgenooten in den vreemde, te recht of te onrecht, den naam, dat zij inzonderheid hun aandacht plegen te wijden aan de genoemde kritiek. Misschien moeten wij het aan deze omstandigheid toe- schrijven, dat Bestuurders van Teyler’s Stichting zonder omwegen de stelling schijnen te huldigen: ieder weet, wat wij onder conjecturaal-kritiek, toegepast op den tekst van de schriften des N. Ts, hebben te verstaan. Toch is niets minder waar dan dit. Men neme er de proef van. Men vrage rond in zijn omgeving, en men zal al spoedig bespeuren: de een verstaat onder conjec- turaal-kritiek de kunst om, bij het zoeken naar den echten tekst, 1 2 door gissing de ware lezing te vinden uit een grooter of kleiner aantal verschillende lezingen, vertalingen en aanhalingen bij oude schrijvers. Ken ander is van oordeel, dat de conjecturaal-kritiek zech weinig of niet laat gelegen zĳn aan verklaringen van oude getuigen betreffende den waarschijnlijk oorspronkelijken tekst, ten einde uitsluitend te leven van gissingen, geboren in het meer of minder rijke brein van den beoefenaar der oor- deelkunde. Ken derde glimlacht en keert u den rug toe, terwijl hij iets mompelt van een dubbele porte brisée met openslaande deuren. Inderdaad, naar de beteekenis der woorden beschouwd, laat zich de witdrukking conjecturaal-kritiek niet verdedigen. Zij doet ons denken aan een oordeelkunde, bij wier toepassing het gissen, het raden naar de waarheid, geoorloofd zal zijn. Maar aan welke kritiek zal dat laatste miet worden toegestaan? Zonder te gissen, te onderstellen, te raden naar de waarheid, komt de oordeelkundige geen stap verder, onverschillig op welk gebied hij zich moge bewegen. Het behoort tot den aard der kritiek , ook waar het haar toepassing geldt op den tekst van de schriften des N. Ts, plaats te laten voor vermoedens, meeningen, gissingen, waarvan de waarheid, hoe aannemelijk ook, niet wiskunstie kan worden bewezen. Wie als oordeelkundige ons zeggen zal, wat in de overgeleverde teksten van eenig geschrift echt en wat onecht, wat zuiver en wat bedorven, wat met opzet of bij toeval vervalscht, verminkt, bijgevoegd of verplaatst is, moet beginnen met meer of minder betrouwbare gissingen omtrent de bronnen, waaruit de afwijkende lezingen zijn voortgevloeid. Hij gist dat de ware lezing in de voorhanden bescheiden aanwezig, ofschoon nog voor het oog ver- borgen, is. Dan wel: hij vermoedt, dat de oorspronkelijke tekst, trots de menigte „afschriften“ van het in behandeling gestelde gedenkstuk, verloren is gegaan. Of hij onderstelt, dat weldra hetzij het een, hetzij het ander aan het licht zal komen, wes- halve dienaangaande voorshands niets kan worden beslist, In 9 ieder geval maakt hij gissingen. Ook als hij een keus — zij het zelfs een onberispelijke! — doet tusschen verschillende lezin- gen. Hij weet niet dat de door hem bevoorrechte de echte 15. Hij vermoedt, hij gist dit. Ontzeg hem het recht om zich op het gebied der gissingen te wagen. Vorder van hem dat hij wete, of niet wete. En gij doodt hem, — als oordeelkundige, wel te verstaan. Streng genomen is alle kritiek conjecturaal-kritiek ; en daarmede is de witdrukking, wit een taalkundig oogpunt beschouwd , geoor- deeld. Maar wij kennen het Horatiaansche „verba valent usu.* Zal dit ons brengen waar wij zijn moeten? Ten deele. Niet volkomen. Want het spraakgebruik staat hier niet vast. Nagenoeg allen, die in vroeger en later tijd een werkzaam aandeel hebben genomen aan de toepassimg der „conjeeturaal-kritiek“ op den tekst van de schriften des N. Ts, spreken, de een veelvuldig, de ander nu en dan, van conjecturen, gissingen, zelfs van loutere en van bloote gissingen, waar. zij het oog hebben op de verdediging van lezingen die aan handschriften ontleend, doch in hun schatting onjuist zijn. Waar de vrienden zoo voorgaan, kan men van de tegenstanders kwalijk het volgen van een meer redelijke ge- dragslijn verwachten. Toch ware het in beider belang wensche- jk, aan de gedurig terugkeerende spraakverwarring een einde te maken. En dit is mogelijk, door handhaving en, voor zoo- ver noodig, door verduidelijking van het eenmaal aangenomen spraakgebruik. Men kent de thans verouderde onderscheiding tusschen hoogere en lagere kritiek. Bij de beoordeeling van de echtheid van boeken sprak men van hoogere, en als men zocht naar den oorspronke- lijken tekst, van lagere kritiek. De laatste werd onderscheiden in uit- en inwendige kritiek, waarvan gene zich uitsluitend bezig hield met het getuigenverhoor, terwijl deze inzonderheid had te rekenen met de inwendige gronden van waarschijnlijkheid, die voor of tegen een bepaalde lezing pleitten. Die inwendige kritiek 1* 4 werd nu op haar beurt meermalen hoogere, doch ook wel divi- natorische en conjecturaal-kritiek genoemd. Dat laatstgenoemde uitdrukking niet geheel onjuist gekozen mag heeten, volgt wt de zoo even toegelichte beteekenis der woorden. Intusschen is zij in den hier bedoelden zin in onbruik geraakt. Niet omdat men zich ergerde aan het overtollige conjecturaal, naast de reeds overvloedig duidelijke kritiek, Maar omdat men meer en meer onder conjecturen uitsluitend zulke gissingen verstond, die hoe dan ook, maar in ieder geval onafhankelijk van de getuige- nissen der HSS. waren geboren. De ewivere gissing van weleer werd nu eenvoudig: gissing; en haar naam, oorspronkelijk een ongerepte, ging over in het woordenboek van hen, die hun minachting voor de „conjecturaal-kritiek“ gaarne plegen te open- baren door smalend te gewagen van loutere, bloote, of zuivere gissingen. Inmiddels was de oude conjecturaal-kritiek, die zich slechts nu en dan durfde losmaken van het gezag der HSS. , feitelijk gesplitst in twee takken, waarvan de eene inwendige en de andere con- jecturaal-kritiek bleef heeten. De eerste, zoo was bij de zwijgende overeenkomst besloten, zou geen gissingen wagen dan aan de hand der oude getuigen en altijd steunende op hun gezag. De laatste daarentegen mocht zich vrij bewegen, zich door HSS., indien het haar goed dacht, imm het rechte spoor laten brengen; maar ook onafhankelijk van hun stem, beproeven den echten tekst, als bij intuitie, weer te geven. Zij neemt in de mieuwere wetenschap der tekstkritiek haar eigen plaats in, als divinatorische of con- jecturaal-kritiek, naast de diplomatische of oorkondelijke, die gescheiden blijft in wt- en inwendige kritiek, maar alle ge- meenschap met gissingen buiten de oude getuigen om heett afgesneden. Aan deze conjecturaal-kritiek, en aan deze alleen, waarvan het karakter en de werkkring nu duidelijk genoeg zijn om- schreven , hebben de leden van Teyler's Godgeleerd Genootschap ongetwijfeld gedacht bij het uitschrijven der bovengenoemde prijsvraag. Hoe belangwekkend de beantwoording dier vraag zal zijn, indien zij aan billijke eischen voldoet, springt licht in het oog. De tekst van de schriften des N. Ts. verkeert nog altoos in een allertreurigsten toestand, ondanks den ijver aan het vergelijken van handschriften, aan het verzamelen van afwijkende lezingen en aan het herstellen van het oorspronkelijke, met behulp van deze middelen, besteed door mannen als Macey, Wettstein, Griesbach, Lachmann, Tischendorf, Tregelles, Scrivener , Alford, Ellieott en anderen. De oorkondelijke kritiek, hoe vlijtig ook beoe- fend, heeft ons nog volstrekt niet gebracht waar wij zijn moeten. Bevoegde beoordeelaars twijfelen zelfs, of haar rijpste vruchten, tekstuitgaven als die van Tischendorf en van Alford , wel eenige blijvende waarde bezitten. Doch al schuilt er ietwat overdrijving in de bewering van sommigen, dat uitgaven als de genoemde nog beneden den slechten receptus staan: zooveel is zeker, dat de uitnemendste beoefenaars der oorkondelijke kritiek tot heden machteloos zijn gebleven in het herstellen van alle bedorven plaatsen en in het bevredigend zuiveren van den jammerlijk ver- ontreimigden tekst. Bij dezen stand van zaken mag geen poging onbeproefd blijven om licht te brengen in het duister. Zal de eonjecturaal-kritiek die taak mogen aanvaarden en in staat zijn, haar te volbrengen? Daar zin er, die het beweren en alle heil van haar toepassing verwachten. Daar zijn er ook, die vooreerst haar hulp overbodig en ten andere haar nog machteloozer achten dan haar reeds bj uitstek machtelooze oorkondelijke tweelingzuster. Zoowel de eene meening als de andere verdient een opzettelijk nauwkeurig onder- zoek. De noodzakelijkheid der conjecturaal-kritiek moet getoetst, haar waarde of onwaarde in het licht gesteld worden. Ter bereiking van dat doel zullen de vruchten, door haar afgeworpen in het verleden, een niet onbelangrijke bijdrage kun- 6 nen leveren. Maar die vruchten liggen op den akker der theolo- gische en der philologische letterkunde. Schier niemand die ze opmerkt. Vandaar het merkwaardige verschijnsel, dat sommigen stoutweg spreken en handelen als had de conjecturaal-kritiek met het oog op den tekst van de schriften des N. Ts. nog nooit iets van beteekenis verricht; en dat anderen zich beroemen op hun vinding en un gissing, waardoor de waarheid aan het licht zal zijn gebracht, terwijl de ontdekking reeds eens of meermalen, hetzij enkele, hetzij tientallen jaren geleden, heeft plaats gehad. Onkunde is hier de bron van miskenning aan de eene en van mogelijke teleurstelling, of van ijdele zelfverheffing aan de andere zijde. Hoevelen zouden wellicht reeds sedert lang hebben afgezien van de meest tijdroovende en inspanning kostende — en daaronder de wanhopigste! — pogingen om het onverstaanbare verstaanbaar te doen worden, indien zij kennis hadden genomen van de ver- nuftige gissingen, vóór hen gemaakt, tot verbetering van den blijkbaar bedorven tekst. Hoevele anderen zouden, door die ken- nisneming, hun talent voor de beoefening der conjecturaal-kritiek krachtig hebben kunnen ontwikkelen en vruchtbaarder maken ten bate eener juiste verklaring van de schriften des N. Ts. Het is waar, de tijden zijn niet bijzonder gunstig voor kritiek en exegese van den tekst en van den inhoud des N. Ts. Andere vragen houden bij voorkeur de geesten, ook der wetenschappelijk gevormde en de wetenschap eerende theologen bezig. Men heeft, om van alle andere onderzoekingen te zwijgen, niet meer of minder dan de eneyclopaedie der godsdienstwetenschap onder handen geno- men. De bescheiden plaats, daar toe te kennen aan kritiek en exegese, schijnt zoo onbeduidend *, dat de moed ons dreigt te ontzinken om krachten te wijden aan en belangstelling te vragen voor een onderdeel der Nieuw-Testamentische tekstkritiek. Toch behoeven wij ons niet door oordeelen als de bedoelde uit ! Zie Rauwenhoff, Theol. Tijds. 1878, bl. 178 —180. =| het veld te laten slaan. Onze tijd heeft behoefte, al wordt zij miet algemeen gevoeld, aan detailstudie, ook op het gebied van kritiek en exegese des N. Ts. Het laat zich verklaren, dat zij dit wel eens voorbijzien, die, tengevolge van breed opgevatte histo- rische studiën, gewoon zijn geworden alle dingen bij voorkeur à vol d'’oiseau te beschouwen. Het kleine verliest al licht, bij de beoefening van het groote, zijn eigenaardige waarde en vaak hooge beteekenis. Dat mag evenwel niemand verlokken tot ge- ringschatting van hetgeen, uit een ander oogpunt beschouwd, allerminst onbeduidend is. Ken goede verklaring van den inhoud des N. Ts blijft een levensbehoefte voor den godgeleerde, onverschillig aan welk deel zijner wetenschap hij hoofdzakelijk zijn krachten wenscht te wijden. Maar van een goede verklaring zal geen sprake kunnen zijn, zoolang de tekst in een kommervollen toestand verkeert. Niemand veronachtzaamt ongestraft een onderdeel van het meer of minder groot geheel, waarop hij zijn aandacht heeft gevestigd. Laat de geschiedkundige beproeven, een beeld te ontwerpen van den apostel Paulus. Hij heeft rekening te houden met de vraag naar de echtheid der Paulinische brieven. Dat hij zich verdiepe in haar beoordeeling, maar met ter zijde stelling van de slotsommen, door de tekstkritiek verkregen of nog te ver- werven: en zijn „Paulus“ loopt ernstig gevaar te mislukken. Het ligt voor de hand, op dit voorbeeld te wijzen, nu juist dezer dagen een boek is verschenen, waarin de echtheid van Paulus’ brief aan de Galatiërs wordt bestreden ’. Die bladzijden hadden nagenoeg geheel in de pen kunnen blijven, indien de geëerde schrijver in tijds had kennis genomen van de uitkomsten der conjecturaal-kritiek ten opzichte van de brieven aan de Gala- tiërs en aan de Korinthiërs. Stond dit voorbeeld op zich zelf, wij zouden het te dezer ‘ Dr. A. Pierson, De Bergrede. 1878, bl. 99—110. 8 plaatse minder merkwaardig achten. Maar het voert ons in het hart der kwestie aangaande de geschiedenis, het ontstaan, het bestaan en de ontwikkeling van het Christendom gedurende de eerste eeuwen onzer jaartelling. Neigt de zon van Tubingen inderdaad ten ondergang? Heeft Baur en hebben zijn groote leerlingen werkelijk vaak schromelijk misgetast? Moeten andermaal de grondslagen van het gebouw der oudste kerkgeschiedenis worden herzien ? Kenmaal gesteld, behooren die vragen ernstig te worden over- wogen en zoo mogelijk beantwoord. Maar dan is ook het bewijs geleverd dat juist in dezen tijd, meer dan ooit te voren, de conjecturaal-kritiek, toegepast op den tekst van de schriften des N. Ts, gehoord moet worden. Want met haar veronachtzaming — zij zij dan rechtmatig of onrechtmatig — staan de meeste bezwaren van „onafhankelijke“ godgeleerden tegen Tubingen in het nauwste verband. De echtheid en de ongeschondenheid der hoofdbrieven, waaraan jarenlang niemand durfde twijfelen, zijn tegenwoordig zoo goed als die van alle andere Nieuw Testa- mentische schriften in zekere kringen verdacht geworden. Is dit geschied met recht, of zonder voldoende reden? Het antwoord op die vraag hangt voor een goed deel af van de waarde, of van de onwaarde der conjeeturaal-kritiek. Een verhandeling, waarin haar geschiedenis verhaald, haar noodza- kelijkheid beoordeeld en van haar belangrijkste uitkomsten een zoo volledig mogelijk overzicht gegeven wordt, kan mitsdien juist In onze dagen uitnemende diensten bewijzen. Maar is het wel mogelijk een dergelijk werk samen te stellen ὃ Indien alleen volledigheid aanspraak maken kan op goedkeu- ring, dan zeker niet. De geschiedenis der conjecturaal-kritiek is tot heden niet geschreven. Zij is uiterst moeilijk na te sporen. Ten deele onsnapt zij, althans voor als nog, geheel aan onze waarneming, en wel gedurende een tijdvak van ongeveer 1400 jaren. Als afzonderlijk vak werd zij nooit beoefend, noch onder- 0 wezen. Handleidingen en monographieën, die kostbare bouwstoffen voor den geschiedschrijver, ontbreken hier bijkans geheel. Wat eenigszins daarop gelijkt, moet worden opgezocht, soms ter plaatse waar men deze dingen het allerminst verwacht. Men zoekt vaak vruchteloos naar eenigen samenhang tusschen de gegevens voor het schrijven der verlangde geschiedenis. Daar is geen ontwikkeling der econjecturaal-kritiek als wetenschap, waarbij men haar stap voor stap zou kunnen volgen: van den dag der geboorte, door den kinderlijken leeftijd heen, naar de lente der jonkvrouwelijke schoonheid, of naar den zomer van haar volle levenskracht. Een oogenblik kon het denkbeeld ons toe- lachen om haar leven te schetsen als dat der dienstbare en der vrije. Zij zou zich, naar die voorstelling, achtereenvolgens hebben verkocht aan de dogmatiek, de harmonistiek, de apologetiek, het rationalisme en de nieuwere wijsbegeerte, om ten slotte, van alle kerkelijke banden vrij geworden, de vleugelen breed uit te slaan en een eigen gezegend en zegenend leven te leiden. Maar die voorstelling moest, bij nader overweging en kennisneming van vele bijzonderheden, worden losgelaten. Met haar verdween het schoone denkbeeld eener regelmatig zich ontwikkelende con- jecturaal-kritiek, wier gangen men in staat is te volgen door en langs de doolhoven van der menschen denken en werken. Zoo het ooit in ernst aangegrepen en uitgewerkt mocht kunnen wor- den, dan zal het zijn na vele jaren. De eeuwen, die achter ons liggen, zullen op dien schoonen morgen het tijdperk der voor- bereiding worden geheeten, waarin het licht nu eens meer dan eens minder helder straalde, maar zich allerminst de alleenheer- schappij had verworven. Men kan niet zeggen, dat de conjectu- raal-kritiek zich, met name in onze dagen, reeds allerwege als een volstrekt onbevooroordeelde doet kennen; en evenmin dat zij, b. v. in de voorgaande eeuw, altijd in het gareel der ker- kelijke, of der antikerkelijke wenschen liep. Proeven van dienst- bare en van vrije gissingen naar den oorspronkelijken tekst van 10 de schriften des N. Ts zijn uit alle eeuwen saam te lezen. Het optreden der conjecturaal-kritiek in verschillende tijden heeft iets grilligs. De gewenschte samenhang ontbreekt. Men mist den draad, die de geschiedenis tot geschiedenis pleegt te maken. Redenen te over om in de volgende bladzijden niets meer te verwachten dan een proeve van de geschiedenis der conjecturaal- kritiek, toegepast op den tekst van de schriften des N. Ts. Beter dan het eerste, zal het tweede deel der gevraagde ver- handeling aan bescheiden eischen kunnen voldoen. Hier zijn minder bezwaren te overwinnen. Toch zal men wel doen, im gedachten te houden, dat één struikelblok miet uit den weg geruimd kan worden: nl. het feit, dat kritiek uit den aard der zaak altijd meer of minder subjectief is, en dat mitsdien dezelfde beoordeeling van de noodzakelijkheid der conjecturaal-kritiek meer bevredigend zal zijn voor den een dan voor den ander. Het derde deel, zeker niet het minst belangrijke, zou onge- twijfeld ieder van de voorgenomen bewerking doen afzien, indien hier een verzameling moest worden gegeven van alle gissingen, omtrent den oorspronkelijken tekst van de schriften des N. Ts gedurende den loop der eeuwen, onafhankelijk van de getuige- nissen der HSS. gemaakt. Maar Teyler stelt zich tevreden met een zoo volledig mogelijk overzicht van de belangrijkste uit- komsten der conjecturaal-kritiek. Nu rijst evenwel de vraag: o hoe ver reikt dit „zooveel mogelijk“ en wat is „belangrijk*? Noch voor het een, noch voor het ander zijn scherp afge- bakende grenzen aan te wijzen. Wat in mijn schatting belangrijk is, heeft wellicht in uw oog geen waarde, en omgekeerd. Een gissing kan mij, in verband met zekere eigenaardigheden in den tekst opgemerkt, gewichtig genoeg toeschijnen om haar in ern- stige overweging te nemen; terwijl 91] haar aanstonds verwerpt, omdat gij een geheel ander oog op den samenhang hebt en misschien in het onderhavige geval iedere gissing overbodig acht. Streng genomen zou alleen belangrijk kunnen heeten, wat 1 den toets der kritiek kan doorstaan. Maar aan een zelfstandige beoordeeling van alle gevonden gissingen valt niet te denken. Ken jaar heeft slechts 565 dagen. Bovendien kunnen gebrekkige gissingen vaak uitnemende diensten bewijzen om betere te vin- den. Terwijl men ze toetst, gaat miet zelden het ware licht op voor den geest. Waarom dan alles uitgemonsterd, wat misschien , of waarschijnlijk, kaf onder het koren zal blijken te zijn, indien het toch nog eenige voedende bestanddeelen bevat? Het komt mij voor, dat het doel, waarmede de prijsvraag is uitgeschreven, het best wordt bereikt, imdien de verzameling zoo volledig mo- gelijk is *. Daarom behoeven nog niet alle volstrekt onbedui- dende gissingen te worden opgenomen. Het schijnt voldoende, van deze slechts enkele als proeven te geven. Maar ik spreek daar als ware mij de toegang ontsloten tot alle vroeger en later gemaakte gissingen. Het tegendeel Is waar. Ik weet zeker, dat ik miet alles geef, wat men zou kunnen geven. Meer tijd en meer gelegenheid, om boeken en tijdschriften na te slaan, dan te mijner beschikking stonden, zouden onge- twijteld meer doen vinden. Ik deel slechts mede, wat — trouwens ten koste van vrij wat moeite en inspanning — onder mijn oogen is gekomen. In dien zin is mijn overzicht zoo volledig mogelijk. Laat het overigens te wenschen over, ik meen toch te mogen verzekeren, dat het belangrijkste er miet wordt gemist. Mocht dit ook de slotsom zijn van hen, die in deze tot oordeelen be- voegd zijn en geroepen ! Het behoeft nauwelijks meer te worden herinnerd, dat de verhandeling zich splitst in drie deelen. Bij het voorafgaande t_Hierin heb ik mij vergist, blijkens het Programma van Teylers G.-G. voor 1880. De hoofdbedenking tegen mijn verhandeling heet, dat het derde deel „niet eritisch genoeg“ bewerkt is. Het zij mij vergund, dit oordeel wel wat zacht te noemen, aangezien de verzameling, overeenkomstig mijn opvat- ting van de vraag, volstrekt niet kritisch is. mocht dit reeds als onderstelling worden aangenomen. De ver- deeling is gegeven door den vorm der gestelde vraag. Zij kan geen andere zijn dan deze: 1. Geschiedenis der conjecturaal-kritiek. IL. Noodzakelijkheid der conjecturaal-kritiek. Π|. Vruchten der conjecturaal-kritiek. Eerste Deel. GESCHIEDENIS DER CONJECTURAAL-KRITIEK. De conjecturaal-kritiek, toegepast op den tekst van de schriften des N. Ts, ἃ. 1. de kunst der beoordeeling van den overgele- verden tekst, ten eimde door gissing den oorspronkelijken te vinden, hetzij men daarbij al dan miet acht geeft op oude getui- gen, maar in ieder geval zonder zich daaraan te binden, werd en wordt sedert eeuwen beoefend. Zij heeft mitsdien een ge- schiedenis. Wie haar wil volgen op den weg, dien zij, door goed en kwaad gerucht, van den dag harer geboorte af tot heden, heeft bewandeld, zal wel doen nu en dan te rusten. De toejuiching, haar te beurt gevallen, en de minachting, waarmede zij vaak werd bejegend, bieden beurtelings in bonte samensmelting en in schrille tegenstelling, daartoe de meest geschikte gelegenheid aan. Nu eens hemelhoog verheven:en dan ter helle toe verne- derd, werd zij in den loop der eeuwen noch steeds met den- zelfden ijver beoefend, noch altijd met gelijke voornaamheid afgewezen. Geven wij acht op het voornaamste wat dienaangaande valt waar te nemen, dan kunnen wij haar geschiedenis het ge- voegelijkst splitsen in vier tijdvakken. Het eerste loopt van haar geboorte tot op de uitvinding der boekdrukkunst. Het tweede 14 van de samenstelling en verschijning van den eerst gedrukten Griekschen tekst des N. Ts in het begin der 16e eeuw tot den bloeitijd van de heerschappij der lectio recepta. De herleving der kritiek in het algemeen en der tekstkritiek in het bijzonder doet, ook voor haar onderdeel, de eonjecturaal-kritiek, met den aan- vang der 18e eeuw een nieuw, een derde tijdvak aanbreken, dat na omstreeks honderd jaren ten einde spoedt, als Griesbach en wie zijn voetstappen drukken, met hun kritische uitgaven van het N. T., algemeen een schier onbeperkte waardeering vinden. Van de alleenheerschappij dier kritische uitgaven in het begin der 19e eeuw loopt het vierde of laatste tijdvak, dat nog niet is afgesloten en waarbij wij alzoo slechts voorloopig het jaartal 1878 plaatsen. De grenzen zijn op deze wijs zeker niet scherp getrokken. Lrouwens, dat is ook niet wel mogelijk. De geschiedenis biedt rustpunten aan. Doch de overgang van het eene tijdvak in het andere heeft nooit plotseling plaats. Van de eigenaardigheden, waardoor het leven zich gisteren onderscheidde, zal morgen meer bij den een dan bij den ander worden aangetroffen, hetzij als nawerking, hetzij als regelmatige voortzetting. De conjecturaal-kritiek, wier geschiedenis wij zullen nagaan, dagteekent van het oogenblik toen de eerste lezer van Paulus’ oudsten, ons bewaard gebleven brief, openlijk of voor zichzelf de opmerking maakte: de apostel of zijn secretaris heeft zich hier waarschijnlijk verschreven. De lezer giste toen wat, naar zijn meening, de afzender van den brief had willen zeggen. Hij deelde die gissing aan anderen mede, of schreef haar op den kant van het kostbare stuk. Weldra vond zijn voorbeeld navol- ging op breede schaal, 15 De oorspronkelijke bescheiden werden gelezen en herlezen. Hoe meer men ze ter hand nam, des te spoediger hadden zij hun uitwendige frischheid en hun tastbare levenskracht verloren. Bovendien konden niet alle belangstellenden zich daarheen bege- ven, waar brieven en andere geschriften van apostelen en van apostolische mannen werden bewaard. Verschillende redenen alzoo, die er spoedig toe leidden, dat men in korten tijd een betrekkelijk groot aantal afschriften maakte van de merkwaardig geachte boeken en boekjes. Natuurlijk was het aanvankelijk allen te doen om een zoo nauwkeurig mogelijk afschrift van het oorspronkelijke. Men kon echter met den besten wil niet altijd gehoor geven aan dien billijken eisch. Niet allen, die zieh met het afschrijven onledig hielden, waren meesters in het vak. Zelfs zij, die het best voor hun taak waren berekend, bleven geestverwanten van den goe- den Homerus, die van tijd tot tijd sluimert. Fouten slopen bij menigte in. Werden zij ontdekt, dan haastten afschrijvers en lezers zich, om ze naar hun beste weten, d. w. z. in den regel bij gissing, te herstellen. Zoo bleef het tot omstreeks het midden der derde eeuw, toen christenen voor het eerst begonnen te begrijpen, dat vergelijking van handschriften noodzakelijk werd, indien de afwijkende exemplaren ten slotte niet een geheel ver- schillenden tekst zouden geven. Het was de gouden eeuw der conjecturaal-kritiek. Men kon en mocht haar beoefenen zonder eenige aanmerking te duchten. Velen maakten van deze vrijheid een ruim gebruik, handigen en onhandigen, scherpzinnigen en stompzinnigen, bedachtzamen en voorbarigen onder de afschrijvers en lezers. Nooit zijn binnen 200 korten tijd meer gissingen gemaakt omtrent den echten tekst. Nooit heeft een grooter aantal onbevoegden zich te buiten gegaan aan het misbruiken van de kunst der conjecturaal-kritiek, onder den schijn van haar te dienen, ofschoon men — het worde tot verontschuldiging van vele onkundigen herinnerd — noch het 16 een, noch het ander bedoelde. Men zocht te goeder trouw den inderdaad bedorven, of onecht gewaanden tekst te herstellen. De gissing was schier het eenige hulpmiddel, waarvan men zich bedienen kon. En gissingen werden geboren, zoo goede als kwade, bij honderd- zoo niet bij duizendtallen. Tot op zekere hoogte bleef deze toestand voortduren tot aan het eind der 15° eeuw, toen de uitvinding der boekdrukkunst weldra haar zegen voor de verbreiding en de zuivering van den tekst der schriften des N. T's zou doen kennen. Zoolang die tekst uitsluitend mm handschriften werd bewaard en voortgeplant, had- den afschrijvers en lezers vrij spel en aanleiding te over om bij gissing den oorspronkelijken inhoud weer te geven, of den overgeleverden althans te verbeteren. Kvenwel, na het midden der derde eeuw niet meer in zoo onbeperkte mate als voor dien tijd. De begonnen vergelijking van handschriften werd van tĳd tot tijd voortgezet. Invloedrijke personen en lichamen belastten zich met de verspreiding van tekstrecensiën, die in zekere krin- gen waren goedgekeurd. Een en ander maakte velen meer schroom- vallig in het wijzigen, herstellen en verbeteren van hetgeen zij geschreven vonden. Naarmate de eerbied voor den inhoud der „gewijde“ schriften toenam, verdubbelden de ijver en de nauw- lettendheid der afschriĳjvers, terwijl een heilzame vrees voor het maken van fouten en het willekeurig herstellen van deze in omvang en beteekenis won. De vaststelling van den Kanon bracht mede het hare bij, om de voortgaande verontreiniging van den tekst te voorkomen, maar dan ook om de conjecturaal-kritiek in haar vrijheid, zoowel als in haar losbandigheid, binnen engere grenzen te beperken. Zoo werd een dartele jeugd, waarin het noch aan uitspattingen, noch aan treffende proeven van frissche levenskracht had ontbroken, aldra gevolgd door weinig aanlokke- lijke kwijnende meisjesjaren. Hoe belangrijk zou het zijn, de econjecturaal-kritiek in dit lange tijdvak van ruim 14 eeuwen, doch inzonderheid gedurende 17 de eerste tweehonderd jaren, van tred tot tred te volgen. Hoe gaarne zouden wij de namen kennen van haar schrandere beoefe- naars en van hen, die kinderlijk woest met haar stoeiden in die schoone lentedagen. Zoowel het een als het ander is ons voor als nog, misschien wel voor immer, ontzegd. Dit volgt ten deele uit den aard der zaak. De tallooze gis- singen, door afschrijvers en lezers gemaakt, ten einde fouten te verbeteren en het oorspronkelijke te herstellen, zijn tegelijk met de aanteekeningen, die ter verklaring van den inhoud op den kant werden geschreven, in den tekst opgenomen. Zij vormen thans, met het oorspronkelijke en het verbasterde, de overrijke stof der verschillende lezingen, die de handschriften ons aanbieden, ook voor zoover dezen later eens of meermalen werden bijgewerkt. Zoo mogen wij in het algemeen spreken. Van een aanwijzing der bijzonderheden moeten wij ons onthouden tot tijd en wijle, dat het der tekstkritiek, hetzij al dan niet mede door gebruik te maken van gissingen, gelukt zal zijn, de betrokken geschriften in hun oorspronkelijken vorm te herstellen. Doch ook daarna zal het uiterst moeilijk zijn, van elke afwijkende lezing met zeker- heid te verklaren, of zij een eenvoudige schrijffout, een met leerstellige of andere bedoelingen opzettelijk aangebrachte wijzi- ging, dan wel een oordeelkundige gissing is, d. w. z. een poging om den blijkbaar of den schijnbaar bedorven tekst te herstellen, minstens te verbeteren. Bovendien zal het wel altijd een onbe- antwoorde vraag blijven, hoevele van dergelijke gissingen zijn noodig geweest en werkelijk gebezigd, om aan den tekst het voorkomen te schenken, dat hij thans in de verschillende hand- schriften heeft. Doch al waren wij in staat een volledig overzicht te nemen van alle gissingen, afgezien van uitwendige getuigen, tot herstel van den oorspronkelijken inhoud der schriften des N. Ts gemaakt, van den dag af harer eerste verspreiding tot op dien harer ver- zameling in den oudsten gedrukten bundel; dan zouden wij nog 5) ad 18 miet de namen kennen van hen, die gedurende de eerste 14 ἃ 15 eeuwen onzer jaartelling de conjecturaal-kritiek beoefenden. De meesten schuilen onder het algemeene „librarü, of „afschrijvers* en „lezers“. Slechts enkelen zijn ons bij name bekend. Origenes, + 254, spreekt, in zijn bekende aanteekening bij Mt. XIX : 19 !, over de verschillende oorzaken, waaraan de afwijkingen in handschriften moeten worden toegeschreven. Hij voegt er bij, dat hij de ontdekte fouten in het Ὁ. T. heeft ver- beterd:; maar, laat hij daarop volgen, naar den inhoud der Latijnsche vertaling zijner woorden: „in de exemplaren van het N. T. heb ik gemeend, dit niet zonder gevaar te kunnen doen*. Daar heeft hij zich bepaald tot het mededeelen van zijn gissin- gen (suspiciones) en het uiteenzetten der redenen, die er hem toe hebben geleid. Deskundigen mogen zijn werk beoordeelen. (Judicent ergo, qui possunt, utrum vera sint quae tentamus an falsa.) Men ziet, de geleerde kerkvader schroomt niet, gissingen te maken, waar hij dit noodig acht. Alleenlijk wil hij zorg dragen, dat zij niet, als die van zoovele en daaronder hoogst onkundige afschrijvers, ongemerkt in den tekst sluipen. De door hem ge- nomen maatregelen hebben echter niet kunnen verhinderen, dat zijns ondanks na hem is geschied wat hij wenschte te voorkomen. Wij weten b. v., uit zijn eigen mededeelingen, dat hij Mt. VIII : 28 Meoyeoyvor wilde schrijven, hoewel hij dit woord in geen enkel handschrift vond, omdat hij de gewone lezingen niet kon verklaren. Joh. 1 : 28 stelde hij, bĳ gissing, de wijziging ἐν δηϑαβαρᾷ voor, omdat hij geen Bethanië aan de andere zijde der Jordaan kende. Beide gissingen zijn in HSS. opgenomen. De eerste werd zelfs gedurende eeuwen lectio recepta. Werd Origenes in deze gevallen geleid door aardrijkskundige 1 Zie o. a. Wettstein, Proleg. 174. Doedes, Zekstkritiek 38. Hilgenfeld , H. K. Hinl. 788, 19 bedenkingen, elders noopten hem de eischen van taal en stijl, of het redebeleid, veranderingen in den overgeleverden tekst voor te stellen. Zoo wilde hij Mt. 1 : 25 χαλέσει in plaats van καλέσουσι lezen; en meende hij dat de woorden zat ἀγαπήσεις τὸν πλησίον Mt. XIX : 19, na de opsomming der genoemde geboden, in Jezus’ mond ongepast en waarschijnlijk door een latere hand waren toegevoegd. Omdat de aangehaalde profetie hem veeleer aan een woord van Zacharia dan van Jeremia deed denken, vermoedde hij, dat ᾿Ιερεμίου, Mt. XXVII : 9, een schrijffout was voor Ζαχαρίου, tenzij de aanhaling ontleend mocht zijn aan een verloren geschrift van Jeremia. In jongere HSS. treft men deze gissing als echte lezing aan. Na Origenes en door gelijke beginselen geleid, hebben o. a. Hieronymus, + 420, Theodoretus, bisschop van Cyrus, + 457, Isidorus van Pelusium, + omstreeks 440, en Augustinus, + 429, beproefd door gissingen den bedorven tekst voor het minst hier en daar te herstellen. Zoo hield eerstgenoemde Hoatov, Mt. XIII : 35, voor een opzettelijke verandering van het eertijds niet begrepen, maar toch oorspronkelijke ’4cágp. Het woord Βεελζεβοὺλ, Mt. X : 25 en elders, scheen hem onverstaanbaar toe, ofschoon hij het in alle HSS. vond, weshalve hij bet ver- anderde in δεελζεβοὺβ. De Vulgata, Luther in zijn vertaling, en anderen namen dit over. De vader van Petrus heette, volgens Hieronymus, Johannes, waarom hij Mt. XVI : 17 zonder schroom Jova in ‘lwavva veranderde. Taalgeleerdheid deed hem Me. HI : 17 Beveoelu schrijven in plaats van Boaveoyés, en 2 Kor. VI: 15 Beta in Behtak veranderen. Zijn aardrijkskundige kennis gaf hem Συχέμ in de pen, voor Xvyao, Joh. IV : 5. Door vergelijking van hetgeen Jesaja had geschreven, rees bij hem het stellige vermoeden, dat reeds de eerste overschrijver van Mt. XII : 20, aan het slot, ten gevolge van een afdwaling van het oog, een geheel vers had weggelaten. 9% 20 tedenen van wtlegkundigen aard bewogen inzonderheid Theodo- retus, den verstandigen witlegger en geloovigen geschiedschrijver, gelijk Hase hem noemt, nu en dan gissingen te wagen, en ἢ. v. te onderstellen dat Mt. VIII : 9 waarschijnlijk niet ὑπὸ ἐξουσίαν, maar ἐπ᾿ ἐξουσίαν, of ἐξουσιῶν, moet worden gelezen. Isidorus van Pelusium betrad in zijn Brieven meermalen het- zelfde spoor, omdat het naar zijn overtuiging vaststond, dat de zn dikwerf is verstoord geworden door het veranderen, overslaan of bijvoegen van een enkele letter, hetgeen hij met bewijzen poogt te staven. Zoo zal b.v. εἰ, Hebr. VII : 11, een schrijffout zijn voor ἐπεί en Paulus 1 Tim. IV : 3 miet ἀπέχεσθαι maar αντέχεσϑαι hebben geschreven. Augustinus mocht aanmerkingen maken op het gedrag van den Manmichaeër Faustus, die, volgens zijn mededeelingen, liever aannam dat de schrift vervalscht was dan dat God zou liegen; hij verklaarde toch zelf, pist. 19, dat hij zonder bedenking de handschriften der kanonieke boeken voor bedorven hield, als hij daarin iets aantrof, dat mm strijd scheen met de waarheid. Dan kende de vrome kerkvader zich, evengoed als de bestreden ketter het waagde, het recht toe om naar eigen oordeel den oorspron- kelijken tekst zoo mogelijk te herstellen. Hij ging zelfs anderen voor — het wordt tot zijn lof vermeld — mm het „verbeteren“ van handschriften. Trouwens, wat ook rechtzinnigen en onrechtzinmigen elkander met reden konden verwijten, hierin zondigden allen, indien het zonde heeten moet; dan wel: in dit opzicht maakten allen zich verdienstelijk, indien het als verdienste gelden mag, dat zij den te recht of te onrecht bedorven geachten tekst, mede door gis- sing, trachtten te verbeteren of te herstellen. Mannen als Hesy- chius en Lucianus, hoe men ook verder over hun arbeid oordeele, Eusebius van Caesarea en dergelijken, die zich met vergelijken en met bezorgen van handschriften onledig hielden, zullen zich mede wel miet altijd van het maken van gissingen hebben ont- houden. Maar hoe groot het aandeel is geweest, dat ieder van hen heeft gehad in het samenbrengen van den voorraad, dien wij met den eigenaardigen naam van verschillende lezingen plegen aan te duiden, laat zich niet meer bepalen. Behoudens enkele uitzonderingen zijn alle gissingen, gedurende ruim 14 eeuwen, eerst in grooten getale, daarna in minder rijken overvloed, tot herstel van den tekst gemaakt, voor zoover zij niet met hun scheppers zijn voorbijgegaan , naamloos ter onzer kennis gebracht. Wij moeten ons tevreden stellen met de wetenschap, dat de conjecturaal-kritiek, ofschoon men haar naam niet kende, van den aanvang af, eerst vlijtig, soms zelfs buitensporig veel, daarna matiger, niet zelden slechts met zekeren schroom en gewoonlijk onder het masker der geheimhouding werd toegepast bij het lezen en gebruiken van de schriften des N. Ts, zoolang deze niet door den druk konden worden vermenigvuldigd. Te De herleving der klassieke letteren in Italie, straks ook daar- buiten, bracht tegen het einde der middeleeuwen, met andere belangrijke schatten, uit de schuilhoeken van lang vergeten bibli- otheken en donkere kloosters, de kritiek weder te voorschijn. In haar gevolg, of liever: als een deel van haar wezen, trad, met jeugdige frischheid, na eeuwen te hebben geslmmerd, de eonjecturaal-kritiek op. Zoodra men zich aangordde om de zege- ningen der boekdrukkunst in verband te brengen met een gewenschte verspreiding van de schriften des N. T's in de grondtaal, deed zij haar invloed gevoelen. Laurentius Valla en Reuchlin hadden, onder de humanisten, een bij uitstek bescheiden voorbeeld gegeven. Aelius Antonius Nebrissensis, Demetrius Cretensis, Ferdinandus Pintianus en Lopez de Stunica, de bewerkers van het N. Τ᾿, op last van den kardinaal Franciscus Ximenes de Cisneros, voor de 22 editio Complutensis te Alcala in 1514 gedrukt, en in 1522 ver- schenen, maakten naar het schijnt een tamelĳk vrij en ruim gebruik van de conjecturaal-kritiek. Het gemis van werkelijk oude HSS. moest er hen wel toe leiden. Daar wij echter niet alle bronnen kennen, waarvan zij zich hebben bediend en die vaak ten onrechte als oude unciaal HSS. zijn geroemd, blijft het niet zelden in het onzekere voor ons, die een der zeldzaam geworden exemplaren van den door hen geleverden tekst mogen inzien, of wij kennis maken met gissingen dan wel met verloren geraakte lezingen. Gevoed met den geest van het humanisme, kon onze beroemde landgenoot Desiderius Erasmus de hulp der conjeeturaal-kritiek niet versmaden bij de ietwat latere samenstelling van zijn Grieksch N. Τ᾿, dat vóór alle andere uitgaven, in 1516, het licht zag. Bovendien werd hij meermalen tot het wijzigen van den gevonden tekst genoopt, door zijn groote liefde voor de Vulgata en omdat zijn handschriftelijke hulpmiddelen uiterst gebrekkig waren. Zoo- wel de vier volgende uitgaven van den in hoofdzaak gehand- haafden, doch in bijzonderheden dikwerf gewijzigden tekst, als de daarbij gevoegde aanteekeningen, bieden de ondubbelzinnigste bewijzen aan, dat Erasmus nooit afkeerig is geweest van de poging om door gissing, zoo mogelijk, het oorspronkelijk geschre- vene weder te geven. Zijn voorbeeld en dat der Complutensis wekten in meerdere of mindere mate allen tot navolging op, die, tot aan de heerschappij van den zoogenaamden Receptus, hun krachten beproefden aan de wtgaaf van een Grieksch N. Τὶ Zij namen in hoofdzaak òf den tekst van Erasmus, 1e mtg., òf dien van Ximenes over, tenzij zij, wat sommigen deden, een gelijken eerbied voor beide hoofduitgaven van het N. T. graece aan den dag legden. Maar allen veroorloofden zich eenige, hetzij vele, hetzij weinige afwij- kingen. Onder deze komen er niet zelden voor, die bijkans zeker, òf ongetwijfeld, aan gissingen haar ontstaan hebben te danken, 28 De Straatsburger hoogleeraar HK. Reuss deelt ons dienaangaande in zijn Bibliotheca Ni Ti graeci, 1872, eenige belangwekkende bijzonderheden mede. De Biblia Aldina, in 1518 te Venetie verschenen — zoo schrijft hij als de slotsom van zijn nauwgezet onderzoek — bevatten lezingen, afwijkende van die van Erasmus, doch waarschijnlijk voor het grootste gedeelte niet aan hand- schriften ontleend, maar aan gissingen van taalkundigen aard. Verder vinden wij hoogstwaarschijnlijk meer of minder juiste gissingen, waarvan sommigen later in HSS. werden gevonden, in de tekstuitgaven van Nic. Gerbelius 1521; van Jo, Wisen- danger 1524; van Nic. Briĳling 1543, 1544 en 1546; van Christoph. Froschauerus 1547; van Hier. Frobenius en Nic. Episcopius met aanteekeningen van Andr. Ostander 1537; van dezelfden 1545; van Toussant bij C. Guillard te Parijs 1543. Talrijk zijn evenwel deze gissingen niet en van enkele moet in het midden worden gelaten of zij werkelijk gissingen zijn, dan wel lezingen van onbekend gebleven HSS. of onwillekeurige ver- anderingen, bij het overschrijven of bij het nazien der proeven gemaakt. Zeer spoedig toch ontstond onder de protestantsche godgeleerden — de katholieken lieten zich weimig gelegen zijn aan den Griekschen tekst — een zekere schroom om af te wijken van de bekende en met name de Erasmiaansche lezingen. Deze hadden, reeds in 1584, zooveel gezag verkregen, dat de voor die dagen voortreffelijke tekstuitgaat van Sim. Colinaeus, die in geen twee honderd jaar zou worden verbeterd, niet alleen met weinig ingenomenheid werd ontvangen, maar hier en daar zelfs met tegenzin en kwalijk verholen ergernis. Men kende de bronnen niet, waaruit de geleerde uitgever had geput. De tekst week af van den alom gebruikten Erasmiaanschen; en men hield het er voor, dat al deze afwijkingen evenzooveel gissingen waren. Toch had Colinaeus, die verzuimd had in een voorrede rekenschap te geven van den door hem bewandelden weg, er slechts zeer weinige opgenomen in den tekst. Reuss vond slechts één lezing 24 van de duizend door hem vergeleken plaatsen niet in eenig HS. terug. Robertus Stephanus (Estienne) handelde dan ook geheel in den geest van zijn tijd, toen hij in zijn editio mirifica, 1546, op de 1000 lezingen niet meer dan 9 nieuwe invoerde, d. w. z. 