Beschryving van's Graven-hage
„ koop te confenteren en die te aggreeren en approberen , verlee - „ ncnae dezelve ten dien fine behoorlyke a6te in forma , dit doende /// mai'gine Jiond geappo/iilkert. ,5 Advys van de Magiflraat van den Hage , omme 't zelve „ gefien , voorder hierinne by den Hove gedifponeert te » wcr- VAN 'sG R A V EN-H A G E. XVI. Hooptst. 54,1 J, werden na behooren. Adum in den Raede dezen 4. De- 5, cemb. 1584. Onderftont , My prefent , En was getekent , P. HANNEMAN. Lager fiond, „ De Magiftraet van 's Gravenhage gefien hebbende de requcfte 3, by de VVeesvaders Uvver E. mynen Heeren geprcfentecit , en ge- „ fien daer benefens de Apoflille by Uwer E. daer opgeftelt van da- „ to defer jcgenwoordigen dag , daer by Uwer E. begeeren het advys „ van de Magiikaet voorlz. ; duiiken ( onder correttie van myner 55 E. Heeren ) dat de koop van de huylinge en erve , in defelve Re- ,5 quefte gemencioneert , vvel mag werden geapprobeert , allbo de- 5, felve huyfinge ( wefende feer oud ) ons dunkt wel oorbaerlyk en 5, proffytelyk verkofc te fyn tot oerbaere van de Wefen. Adum 5, op 't Raethuys van den Hage op ten mj. December 15-84. On* ,5 derftond , my tegenwoordig. En was getekent , M. BENNINK. Verder ftond , 55 't Hof gczien 't advis van de Magiftraet van den Hage. Flat. 5, Adum den 6 December 1584. >?v^as ondertekent , R HANNEMAN. Waar op zy van den zelven Hove de navolgende Acle verwierven. 5, A Lfoo Jooji Jacobsz, TIjomas Geniets en Hendrlck Hofman iBuy^^ Anao- „ ±\ ten-vaders , en ^dr. ylertfe , binnen-vader van den armen riftiie 5, Wecicn alhier in den Hage den Hove van Ilollant te kenncn ge- '^*"'"^' 5, geven hebben, hoe dat de Statten vanHoUanc de voorl'z. Wees- 35 kinderen , mits de kleynheyt van de huyfinge , daer in defelve 5, Weeskinderen gelogeert ofte woonachtich waren , vergunt heb- ben 't Convent van Sinte AgnietCs om aldaer getranfporteert en geaccommodeert te werden ; 't welk by de Meefters tot gioote moeyte en colle van de "Weeshuyfe voldaen en volbragt es ge- 55 W'eell:, foo dat fy Supplianten omme te vervallen de giote coften ;, daer inne gedaen , en oock omme eenich contentement te gevcn 55 den Crediteurs van den voorfz. Weeshuyfe , die men als noch fchuldich es , als namentlyken den Coopluyden ofte Eufgers van Amf'elredamme, alwaer fyluyden uyt faecke van rogge fchuldich fyn de fomme van ^3I gulden, de Metfelaers, Timmerluyden en J, anders over de 1.00 gulden , noch aen caes en turf, fo in den voor- 53 leden als defen jaere gecoft3 over de 100 gulden, behalven noch n an- 3J 3» 55 )3 33 54^ BESCHRYVING Wan- neerde Wec- zen in 't konvent lyn overge- bragt. Aufto- rifitie om een School- inr. in 't VVees- huisaan le ne- nitn. andcre fchulden die dagelyx in alfulke huyfen voorcomen , Mr. Maerten Bitter Advocaet in den voorfe. Hove vercoft hebben de huyfinge de voorfz. Weeskinderen competerende , Itaende in de Nobellhaet in den Hage en daer inne de felve Bitter jegem\ oor- delyk woont,voor de fomme van 2150 ponden van 40 gm 't pont, „ als te Aveten 500 gelyke ponden Capiiacl daer op ftaende toi fy- ,> nen laften te nemen , en daer en boven te betalen 600 ponden „ gereedt; en de reitercnde penningen te betaicn met 150 gelyke „ ponden 's jacrs, tcr voider betalinge toe: verloeivcnde de Supplian- „ ten daeromme en andere redenen by lieure llequefle gededuceert „ dat den Hove believen Ibude in de vooriz. coop te conlenteren en „ defelve te approberen en aggreeren Soe ist, dat 't voorfz. Hof „ Jucr op eerll gchad 't advjs %an de Magithaet van den Hage, de- „ M elke verftaen de voorlz. huyfinge vvel en proftytelyk ten oirbaer „ van de Weefen verkoft te zyn, omme redenen boven verhaelt , „ tzcconl'enteert heeft, en confenteert mits defen in de voorfz. coop, „ dewelke daeromme by den felven Hove 00k by defen werdt voor „ goct gehouden , geaggreert en geapprobeert. Gedaen in den Ha- „ ge den s December 1584. j» Het voorfz Konvent dan eindelyk in ftaat gebragt zynde om be- uoont te kohnen werden, heeft men in den jaare i5'97 de kinderen daer in overgezet; en op dat dezelve, voorheen gewoon ter publieke fcJiooIe te gaan , nu aldaar des te beter en bequamer zouden kon- nen werden geoeffent , hen in den jaare 1598 een afzonderlyken en eigen Schoolmeefter, die zyn verblyf in 't huis zoude hebben, toe- geflaan en by de volgende ade vergunt : ALfoo de Buyten- en Binnen-vaders van den armen Weeshuyfe van den Hage, den Hove van Hoilant vertoont hebben, dat zy Remonllranten omme te verhoeden dat de Weeskinderen, fre- quenterende de Duytlche fchoole , geen infolentie ofte petulantie buj'ten of op der ftraeten w erden bedreven , onder dexel van uyt oftc na der fchoole te gaen , en omme dezelve in m.eerder tuchtin- ge te houden, en ook den anderen in den voorfz Weeshuyfe zyn- de, en haer ambocluen buyten exercerende , te bequamer op de ledige dagen t'onderrechten , goetgevonden hebben te handelen met Adnlph Picterfz Doeii van Brugge , wefende een perfoon met eere , dat hy fal aennemen den lall van de voorfz kinderen, die als noch de fchoole buyten frequenteren , binnen den voorfz huyfe dagelycxs te onderrechten en leeren , en ook ten anderen voor de kinderen haer ambocht doende , ten bequamen dagen en flonden t'onderwyfen nae behooren. Daer voor den felven by de Remon- „ llranten was gegunt de vrye wooninge van fekere huysken , onlancx „ leeden beneflens de poerte van den voorfz Weeshuyfe getimmert , ,, en daer en boven geaccordeert een jaerlyx penfioen van agtien pon- „ den Vlacms en een wagen turf sjaers. Dan alfoo zy Rcmonftran- „ ten verllonden , omme 't felve te effeftuercn , van noode te hebben „ 's Hofs confent en advoy , op't advys van de Magilh-aetcn van den „ Hage, verfoekende daeromme aggreatie van de voorfz handelinge » »> J' j> ?> J> « en VAN 'sG R A V E N-II A G E. XVI. Hooftst. 54? ,i en accorr. SOE 1ST, dat 't voorfz Hof hier op alvooren ge- „ hoort hebbende de Burgemeelleren van den Hage , den Supplian- ,t ten geauftorifcert heeft en auflorifeert henlieden by defen , onnme „ de voorfz handelinge en overcompfte mitten voorn. Groot en aanmer^elyk zyn de vnordeelen en voorregten van deze Vonr- Weezen by de ecrlle oprewtina van 't Weeshiiis vergunt , onder welke f^^s'^n J roc Zj , pj, yfwjr- geen \an \ minlle is , dat , zoo wanneer de Weezen , voor dat zy m ^g,e„ j,y ■"t huis werden ontfangen )eenige goederen van hunne ouders of vrien- de eerfie den mogten bezitten, of dat hen geduurende den tyd hunner inwoo- infteiiin- ninge eenige uit andere hoofden of by verllerfFenilie mogten opko- ^^^ee- men, dezelve goederen niet in eigendom blyven aan 't Weeshuis, ge- zenver- lyk meelt in alle andere lleden , maar dac die aan de Weeskinderen gunt. op hunne mondige dagen of huwelyken ilaat uit den voorfz huize fcheidende , w crden uitgekeert ; genietende het huis alleen daar van de vrugten.zoo lange de Weezen daar in werden onderhouden Hoe groot de voorzorge is , die de iMagiftraat by vervolg van tyd heeft gedragen en nog dagclyks aanneemt , dat de Weezen , zoo wel die in dic'Weeshuis als die hy de Diakonie werden opgevoed, niet wer- den verkort in 't beuren van erflfenille of goederen hen by befterve- nifle opgekomen , kan uit de volgende Keure blyken ALfoo de Magiflraat van 's Gravenhage dagejyks hoe langer hoe j^^^^.^ meer in ervaringc komen, dat eenige baetfoekende Heden haer raken- „ nier en ontfien haer te verry^en ofte ten minften te aenvaerdcn de de de „ erft'cniiTe van de arme Weefen, door bet overlyden van haerlieder ^^^,'^'^° „ ouders en vricnden aenbelturven , fonder dat fy delelve ertfenille je arme „ oftc bellerfflniire aen de Vaders ofte Kegentcn van 't arme Wees- Wces- 5, hu ys hekent maeken , hoe en in wat voegen de difpofitie van den '^'"de- „ overladen is meldende , waer door bevonden wercl , dat het regt „ der arme \V ceskinderen niet alleen niet en werd bewacrd , maer „ 00k gefraudeert en verkort , waerinne in 't toekomcnde omme te ,, voorfien, SOE 1ST, dat de Magiitraet geordonnecrt en gefta- „ tueert heeft , gelyk defclve ordonneert en ftatueert mits delen , dat „ voortaen wanneer de kinderen in 't arme Weeshuys zul! jn werden „ geftelt, dat de vricnden als dan fullen hebben te verklann (en dat „ by cede is 't noot ) wat voor goederen en hoe veel de ouders van ,f defclve kinderen hebben nagelaten , of van anderen aenbeflurven ,1 iyn , mitsgaders dat de mede-erfgenamen van den overledenen die J, eenig kind of kinderen van 't arme Weeshuys zyn , bellaende in „ regte linie oftc van ter i.ydt ("daer de reprcfentatie ab inteitato „ placts foude mogcn hebben) of daer de teftamentaire dilpolitie van „ den overledenen expreffelyk van eenig kind of kinderen van 't ar- „ me Weeshuys is meldende , defclve mede-erfgenamen binncn den „ tyd van drie maenden na het overlyden van der kinderen vricnden Www n de ren. 544- B E S C II K Y V 1 N G „ de Vader en Regenten fullen hebbcn bekcnt te maken , en aen dc- „ fel^e gehoudcn zyn opcningc te docn, en doccren van des overle- 3, dens uyitcrfte wille , alles op de verbcurte en boere van hondert 5, gulden, te appliceren een derde ten behouve van den Officier, een 5, derde part ten behouve van 'c Wecshuys voorf/. . en 't laetfte derde „ pait ten behouve van den aenbrenger, en dit alles mcde in reguar- „ de van de arme Weeskinderen , die by de Diaconie van den Ilage 3, werden onderhouden. Aldus gedaen en gearrcfteert ter kamcre 5, van Burgemeefleren , den 17. Maert 1662 , en ten zelven dage ge- 5, pubiiceerc. t^egen- jj^j opper-gezag en bewind over deze ganfche huishouding werd derid- toevertrouwt aan drie Buiten-vaders en drie liuiten moedcrs, dewel- veraan- kc certyds by den Stadhouder of Prelidenc en eenige van de Kaden fteiiinge^ van den Hove van Holland , zoo uit Suppooftcn , derzeiver weduwen > als uit de aanzienlykften van de burgers , na voorgaande nominatie by de Magiftraat , op 't advis van de Regenten geformeert , uit een dub- beld getal wierden verkoorcn ; dog vverdcn tans by de Magiftraat aangefteit of gecontinueert , na dat haar Ed. Gr. Mog. by oclrooi van den 30. Januarii 1653 , aan dc Magiftraat hebben geconfenteert en geaccordeert , om niet alleen te mogen verzorgen de Godshuizen bin- nen 's Gravenhage , namelyk het Dolhuis , Pefthuis en Sacraments- Gafthuis, maar 00k te ftellen Kerkmccfters over de groote of St. Ja- cobs kerkc en andere kerken haar toebehoorende , mitsgaders Buiten- vaders en Moeders van 't Weeshuis, als mede H. Gccft- en Leproos- meefters. De Regenten jegeriwoordig in dicnft, als wy dif fchryven , zyn de volgende Heeren, Mr. Gysbert van Kinfchot , Mr. Adriaan -van Spie- rinxhoiick-, Mr. Wtllem van Affendelft ^ Burgemeefleren. En deze hebben de geldkas en alle efteden van 't huis onder hun op/igt , en moeten Ictten op alle rekeningen van ontfang en uitgcef ; aan hen itaat 00k de verkiezing van den Binne-vader en Binnt-moeder , Schoolmeeller , Kleermaker , Schoenmaker en voorts alle andere bedienden. De Re- gentinnen, die men moeders van 't Weeshuisnoemt en tans dendienft bekledeui zyn deze Mevrouwen, Apohnia van de Cruck^ weduwe wylen Evethart Schmmelpeunink , Vroedfchap ,• Elizabet Comans , Weduwe wylen Mr. Qidntyn Coeiien ; Con/iaiitia-Loitifa van Goens ^ Weduwe wylen Mr. Come/is Francois Diiyvensz , Commis ter Fi- nancie van haar Hoog Mog. En nemen toezigt over linnen , wollen, mitsgaders keuken en andere vrouwelyke Jiuiszaken- Behalven de voorfz Regenten , is *er nog een Binne-vader en Binne-moeder , die in 't huis woonen , na de wyze en gewoonte in meeft alle de Gods- huizen hier te Lande gebruikelyk. Ook heeft dit huis zynen byzon- deren Rentmeeller , gelyk alle dc andere Godshuizen in den Hage,' en deze is tans Mr. Johan-DanUl Rujnivelt. HET r*N 'sGRA VEN-HAG E. XVI. Hooftst. j^j HET ARMHUIS of OUDE VROUWEN ™ KINDER-HUIS van dc D I A K O N I E Nu komen wy tot de verhandelinge van het Arm of Oude Vrou- Oude nxen en Kinder huh van de Diakonie. Dog om van defzelfs eerfte op- ^°^^^ komll , gefteltenis en benaminge een bequaam begrip te hebben , zal Kinder- het niet ondienltig zyn, dat wy de zaaken wat hooger ophalen. In huisyan oude tyden waren in den Hage verfcheide zoorten van armen bekent, '^^^' en wel inzonderheid de H. Geeji-armen , zynde allerhande nooddruf- q tige en behoeftige menfchen in 't generaal ("/) ; de afmen, die van nn^gsvier 't H. Kruis-gilde leefdcn ( g) ; de Hiiiszitten-armen , en de Bloed- 7.oorten armen i welke laatlte -waren de zodanige , die langs de huizen hun '^^\",' brood gingen bedelen , of uit fpeciale makingen wierden onderhou- hicr bc- den , gelyk onder andefen bljkt uit zeker teftament , gedagtekent kcnt. den 13. Januarii 1583 , waar by eene Neeltje Henrih-dogter , wedu- we wylen Ja?i Jajpersz , woonende in den Hage > een derde van Jmen' haare goederen maakt aan de Weeskinderen en de Bloed-armen, met wil en begeerte, dat de eene helft zoude werden geregeert by de Wees-vaders ten behoeve van de Wcezen , en dat de andere helft zoude werden uitgedeelt by de H. Geeftmeeilers, verklarende by het woord Bloed-armen , te verfiaen de armen > die by de deiire gaen bede- len ^ zoo wel ingezetenen ah vreemdelingen -, wclke laatfte zoort van af- men niet en was begrepen onder de dric eeritgenoemde. Nu Itaat ons allacn te iiandelen van de Huiszitten-armen , om alzoo Huiszic te komen tot onze hedendaagfche Diakonie-armen. Deze Huiszitten- [,^,en'"^*. armen, meer dan driehondert jaaren met den zelven naam in den Ha- wie wa- ge bekent , v/aren eigentlyk de zulke . die hier gehuilt en gezeten ren'hoe zynde, 't zy burgers of inwoondefs, door zekere perz^onen met den ^ienbe- naam van Huiszitten-meefters aan de huizen bedeelt wierden, uit zo- deeit danige goederen , giften en makingen , als tot onderhoud der zelve wierden, door barmhertige menfchen fpecialyk gegeven , befproken , en by dezelve Opziendcrs dagelyks ingezamelt wierden. De uiideelinge beftond gemeenlyk in brood , boter , kaas , linne en wolle lakenen , en het geen verders tot onderhoud van 't menfchen levcn vereifcht ^V w w z wierd^. (f) Zie van deze armen hierna onder het arrikcl van 't H. Geefi-bofje. (|) Van deze hebben wy rcets gefproken in de bcfchryvinge van de St. Jacobs- kcrk, M- 3 1'- ^^6 L E S C II Jl Y V I N G wicrd. Op wat tyden dexe ukreikinge moeflc gcfchieden , vind men DcHoif- niet aangetekent. Deze voorn. Armen-bczoi,L;ers Avaren vier in't ge- ^"^": tal , en wierden in vroege tyden even gelyk do Kerkmeefters , H. Geclt- by wie" meellers en andere Godshuis-meefters in den Hage, door den Bailliu aange- of Schout aangellclt , dog daarna (ingevolge van het tweede artikel "^''- van de Provifionele Inftrudie voor Burgemcelteren , gedagtekenr den 6. Julii ij6o j uit voorgaandc nominatie van de Magillraat , by den Stadhouder, of in zyne abfcntie by den Prefident van den Hove van Holland verkoren , en moellen volgens 'c 14. artikel van de Initruftie van den jaare 15-14 (/j}, jaarlyks hunne rekeninge doen voor den Bailliu, Sellout, Schepencn, (want Burgemeefteren waren toen in dgn , Hage nog niet bckent ) daar over geroepcn de Paftoor van de Pa- Waarin. rocliie-kerke aldaar. Hunne voornaamfte dienil was , de goederen en voor- inkomften , 't zy van landen , huizen , renten en 't gecn verders ten naamfle behoeve Van deze armen wierden gemaakt en gegeven , wel te admi- b ft"'*d iiiftreren, beneficeren, en ten meelten nutte en profyte voor dezelve aan te leggen en te befteden; en voorts zorge te dragen, dat deze ar- men en behoeftigen behoorlyk van nooddruft wierden voorzien , ten v/elkcn einde zy de huizen der nooddruftigen moellen bezoeken , en iiaraaate van de armoede en 't gebrek, 't geen zy bevonden, uitdee- linge doen , daar toe employerendc en verllrekkcnde de gemelde goederen en inkomften. Deze liuisbezoekinge en bezorginge der ar- men gefchiedde niet alleen door de Huiszitten-meefters zelf, maar 00k door hunne vrouwen en anderen by hen daar toe fpecialyk ge- committeert , gelyk klaarlyk af te nemen is uit zekere Ordonnantie by de Magiftraat van den Hage , ondcr approbatie van den Ho\e , op 't fluk van de uitheemfche en de armen alhier in den Hage gemaakt , zynde van dato den 4. Odober if (7 , alwaar onder anderen gezegt werd , „ dat voorts de Magillraat in 't zeker geadverteert is, darter I, eenige ondankbacrige perfoonen zyn , die den H. VAN 'sG K A V E N-H A G E. XVI. Hooftst. 547 het Odrooi , ""t welk de H. Geeflmeefters in den jaare 1505' vaii Aartshertog Philips van Oojienryk, als Giaavc van Holland , verwier- ven , nopende de af-lolllnge van zekere renten , Itaande op huizen .n den Hage en aan de H. Geefl-armen befprooken , „ dat zy van de- 35 zelve renten alle jaaren en rot eeinvigen dage verobligeert en ver- „ bonden llonden te betalen en vuyt te reycken , zoe in der onder- 35 houdenille van de Memorien en dienften Gods van der Farochie- 35 kerkcn van den Dorpe van den Hage , als in V deekn en aelmoefe- 35 nen van de armen Hurffitten en andere miferable en ellendige men- 35 fchen 5 als op zekere dagen daer toe geordonneert , en anders tot 55 alien tyden, in \ geven van broot, vleifch, Jiarincb? byer 5 55 fchoenen, linne lakenen5 wolle lakenen, kiflen, daer men de 33 voorfz arme menfchen inne begraaft , belopende jaerlycx boven 33 de twaalf hondert ponden Hollants ; 't geen waarlyk al een groote fomme Avas, zoo men aanmerkt aan de eene zyde de geringheid van den Hage , en aan de andere zyde dc waardye van 't geld in dien tyd. De renten en vafte goederen, deze armen toebehoort hebbende , zyn naderhand gekomen en toegevoegt aan het Diako- nie-huis. Waar de Huiszitten - Meefters bun komptoor of verga- derplaatze hebben gehad , is ons 00k niet voorgekomen. Egtcr willen zommige, dat zy hunne byeenkomften hielden in de St. Jacobs kerk , in dat vcrtrek , 't geen nu het komptoor van de Diakonen is. Dog wy mecnen dat zy zig daarin merkelyk abuferen , nadien het zeker is , dat dezelve plaats eertyds is geweeft het komptooir van de H. Gee{tmeeflers5 die wel de voornaamfte uitdeelders der publie- ke armen in den Ilage waren , en welk kpmptoir nevens nog een tweede ten zuiden 5 de H Geeftmeefters in den jaare 16x5" aan de Kerkmeeliers van de gcmelde kerke hebben verkoft , zoo als nader in de befchryvinge van 't II. Geefthuis zal werden aange- toont. In laatere tyden, wannecr de gezuiverde Godsdienft hier te Lan- jninater de was doorgedrongen , en dat in de kerken andere ordeningen en tyci7vii fchikkingen wierden ingevoert, zyn de Diakonie- armen in plaatze deDi:i- van de Huiszitten-armen alliier opgekomen ( ? ) , dewelke by de he~ ^'^^l^ dendaagfche Kerkelyken huisgenooten des geloofs genoemt en dien- in piaats volgende, daarze alleen zyn, 00k kerkclyk bedient worden. Deze g^l^"- 2yn in cenige fteden vercenigt met de HuifTitten armen onder den """" Www 3 naam (/■) Deze armen wierden hier te Lande te Delft allereerft bekent, en in den jaare i f tx het Collet^ie van Diakonen al opgercgt , die de aalmocszen onder de predikntien verzameicndc , ccnig en alleen uitkeeiden aan Ledemaatcn van den nieuw Gcreformeerden Godsdicnft. Zie Blcisw. Bcfchr. van Delft , pag. 441 ck f04. Dog in den Haag zyn de Diakonen twee of drie jaaren laater bekenr ge- worden en gekomen in plaatze van de Huiszittenraeefters, zoo als uit de volgende Refolutic van den ii October 157^ blykt, waarby de Statcn van Holland ordon- neren, „ nog re betalen dt Diakonen der gemeente in cUn Hage ^ ah fuccejjeurs van „ den armen Huiszitten aldaer de fomme van dcrthien ponden twee fchellingen (cs yy denicrs, over gelyk jaar renten, vcrfchenen den zz November if 72. En de-, wyl de Diakonie vervolgens bclaft blecf met dc bedieningc der Huiszitten armen , 200 zyn 00k aan haar toegevoegt alio renten en Icgaatcn , voorheen aan den zel- ve armen gemaalct. men. 54^ li t S C II R Y V I N G Hoede- zelve gere- geert cii bedeelt werden. Onder dezezyn ook aii- derc 2oorten vanar- men. Vande welkc dcRc genten 2ig me- nigmaal getragt hebben te oiit- doen. Voor- ftel om cen von- deling- huis. mam van Aalmoczeniers-armcn , gelyk te Leiden C^) , en Rotter- dam, te Delft met hct CharitaiU-lmis' (/) ^ in andere ileden als tc i'\milcrdam, 7.yn 7e af^ondeiiyk geblcven, als blykt uit dc verlchei- dcnc bcnnmingen van Diakonie-huis , Huiszitteniiuis , Aalmoezcniers- huis, enz. welkc heden in de gcmelde Had nog gevonden werden. Wy zuUen vanderzelver byzondere rcgeeringe, bellieringe en wyze van verkiezinge der Regenten niet ipreken, devvyl wy voorhebben alleen te befchryven de gelteltheid der liaagfche i)iakonie armen. Deze in den beginne met de Huiflltten-armen vcreenigt , hebben haderhand door den aanvvalch der gemeente en alzoo door 't toenc- men van 't groot getal dier armen den naam van Diakonie-armen alleen behouden , en zyn ook zedert door kerkelyke perzoonen on- der den naam van Diakonen geregeert en bedeelt geworden , niet tegenflaande onder dezelve meer als cene zoorc van armen , die ei- gentlyk niet tot bet lichaam der Gercformeerde publieke kerke be- hoorcn , en gevolgelyk , zoo als men nu ipreekt , gccn ledemaaten of huisgenooten des geloofszyn, geblcven, en nog van tyd tot tyd daarby gekomen is ; want de omltandigheden, waarin de Ilaag zig bevind , voeren een geduurige talryke afzakkinge van arme vreemdc- lingen herwaarts aan, waar tegen de Magifiraat by verlcheide Keu- ren, Ordonnantien en iublicatien {m) van tyd tot tyd wel getragt hceft te voorzien, dog telkens te vergcefs, ziilks dat het groot ge- tal dier armen, niet tcgcnltaande de godvrugtige mildadigheid der burgeren en goede ingezeccnen , een altyd aanhoudende nood en fchraalheid der kalfe met zig brengc. De veroorzaakte klagten daar over hebben de Jlegenten meer als eens doen uitzien ora middelen te beramen , hoe zy zig belt zoudcn ontdoen van een menigte , die de bezorginge van hunne opregte armen te zeer bezwaarde, teri welken einde zy dan al in de iaaren 1640 en l6^^. van de Magiftraat verzogte een fcheidinge van de i'uiten- armen onder opzigt en be- dieninge van Aalmoczeniers, \ welk wel zynde toegeitaan, egter vangeen volkome uitwerkinge is geweelt. De armen du^ by den an- deren gevoegt blyvende, maakten de Regenten in den jaare i6s^. een ontwerp van een huis te bouv^en voor Ikrke bedelaars en een vondeling-huis voor arme kinderen, welk ontwerp de Magiftraat vertoont zynde , nam dezelve op zig de bouwinge van een Bedclaars- huis , daar toe zullende gebruiken de agterftallige onderftand gelden welke de Rade van State en Gecommitteerde Raden gewoon waren jaarlyks tot ondcrhoud der armen te contribueren. Kdog op een na- der vertoog des Kerkenraads aan de Magilh'aat , dat Diakonen die fubfidien niet konden miffen , wierd het geprojedeerde niet werk- flellig (k) ZieOrlers, Befchryv. van Leickn, pag. 158. iisf.enyi^. (/) ^\t\s\v . pag. foj. {m) Zie Keuren en Ordonnanticn op 't ftuk van de Vagabonden, Bedelaars en 't inkomen van onnutte vreemde menfchcn , enz. in den Hage , van den 1 April 1640. 14 November 1641. zo Oft ober 1643. p Maart 1(544. 4 December l64f. 31 lulii 1^48. 15 December i6fo. 18 November i6fz. 15 Januarii ^^'\7- jijuliiirtrti. 18 Julii i66i. 1 7 November id(Sr. 8 Julii i(J5>p. zjr September 171 J. en zoo voorts. 3eii VAN ^sG R A V E N-H A G E. XVI. IIooftst. S49 ftcllig gemaakt. De Regenten ondertuirchen met cen menigte de Dog Diaconie uitputtende en geen opvocding hebbende arme kindercn , ^'^^'"^ belemmeit zynde , vcrzogten in den jaare 1658 aan de Magiltraat kinder- den opbouvv eens kinderhuis, ""t welk hen zynde ingewilligc , kog- huiste ten dezelve Regenten des volgenden jiiars een huis voor de zomme ti'^"^'^"- van 7000 guldens , 't geen verders door de liefdaadige giftcn dei* j^^^^ Ingezetenen tot behoorlyke inwooninge der voorn. armen wierd ge- jaare appropricert , en zyn vervolgens de arme ouderlooze kinderen , die 'f>^o. dus verre door den Hage waren verfpreid en hier en daar bv deze en j^"!^"'^„ geenc voor een zekere iomme gelds jaarlyks m de kolt (want klede- aange- ren befchaften Diakonen zelfs) tcr opvoedinge belteed, daarze zom- '^t^st tyds of hongcr leden en de bulk pas ten halve vol kregen 5 of weder ^"3^^ by andere daarze veeltyds in allc ongebondentheden en ongeregelt- gemaakt heden opgetrokken wierden , akiaar in een lichaam verzamelt , waar by ook wierden gevoegt oude arme V'^rouwen. Dus is dit huis in den jaare 1660. door dc Diakonie onder gunftige toeflemming van den Hove van Holland en dc Magifiraat alhier opgeregt uit de aal- moezen en vryu illigc gifcen zoo van de gemeente als ingezetenen daar toe liefdadig opgebragc , om in 't vervolg te wezen een D 1 a - conieOude Vrouwen en KihDEK-Hvis vail (ieA^ederduiifche gerejonnecrde kerke in \f Graveiihage , gelyk het zelve onder dezc be- naminge zedert tot heden toe bekent en ook op den lleen boven de deur van Jict zelve gebouvv geplaatft is. Dit huis is gelegen aan dc ooll/yde van hct Spui tuITchen liet Waar't Leidiche en JJelffche Schuiten-veer aan hen inkomen van den Ha- Q^a^, ge , waar van het voo: {te gedeelte in den beginne der zeventiende en by eeuw is geltigt door den Heer en Mr. Jacob van Dyk, Raad en Am- wienge- baifadeur ordinaris van zyne Koninglyke Majefteit van Sweden by haar Hoog Mog. de Staten Generaal. De Hiiloriefchryver P. Chr. l;or dit huis b-fchryvendc, iprcekt daar van in dezervoegen: „ On- „ der de nicuw gebouwde ( huizen) behoort niet vergeten te werdert „ hct i'choon rykclyk en wel verciert Hof, gebouwt by den Heere „ Mcellcr yacob van Dyk, Raedc en Ambairadeur Ordmaris van „ den doorluchcigften Koning van Sweden, ftaende feer playfierig „ in 't zuyden van den Hagc op 't eerft incomen van Delft af in den 5, Hage op t water, hebbende een zcer bequaeme Voorpoorte, ncer- „ hof , fale , laletten , kameren , keukenen en andere gerieffelyke „ vertrekken nefFens de llallingen en playfanten hof en thuyn , bin- „ nen eenige jaeren begonll en nu als ik dit fchryve , genoegzaam „ volbouwc. Dit buys fchynt naderhand gekomen te zyn in handen van den Isinden Heer Thomas Feriver, die in den jaare 165-1 en vervolgens daar van P^^^ bezitter is geweell Zedert den aankoop in den jaare 165:9 is het Ij^^ike- zelve tot tweemaalen toe merkelyk , dog wel inzonderlieid in den lyk vet' jaare 1687 door den aanwafch der armen byna de helfte vergroot. groo'- De Heer Johan Vollenhove, voorhccn Predikant der Haagfche ker- ken en vermaard digter maakte tcr gedagtenis van deze vergrooting dit volgende vers , 't geen boven den ingang van deze laatfte tim- meringe tot infcriptic geitelt is. ^ 5S0 B E S C 11 R Y V 1 N G 't Gcbou wert liier vergroot, om grooter fchaar te vatten ^ \'nn zwakken oudcrdom en oudcrloze ]eup;r, Naar 't lyf bezorgt , verrykt met onw aardecrbre fchatten Naar 't belle deel door hulp tot wetcnfchap en deugt. Hoe nut was d'armhuisbou! dees holp ook iiofverlcncn Ter opbou van Godts-huis met levcndigc ilcnen. 1687. Het gebouw is jegenswoordig vierkant , en doed 7,ig van buiten tamelyk aanzienelyk op ; ten vvellen heeft het een toorentie met een ilag-klok en uur-wyzers. Boven den gcvvoonlyken ingang ziet men in hartfteen uitgehouwen een wapenfchild , "t geen door twee Leeu- wen werd vaftgehouden en daarop de volgcndc drie letteren D A PI. door den anderen gevoegt ; en wat hoger boven het zclve wapcri leeft men op een Iteen dit drie regelig ve>\sjc : Twee Kroonen 2yn van God bervdt, Den armen der lydzaamhydt, Den Ricken der Mildaedighydt. en even boven de lyft van de deur, LYT EN MYT. Van binnen is het zelve huis voorzien van verfchcide fraaie ka- mers, ruime zaalen en andere bequaame vertrekken, en verders zo- ' danig als de nood en dicnlt van diergelyke Godshuizen gemeenlyk vereifcht. De Wetten , Ordonnantien en Reglementen , van tyd tot tyd ten nutte en dienfte van dit huis gemaakt, zyn in alien dee- len zoo wel gefchikt en gereguleert, en werden ook zoo naauwkeu- rig ondcrhouden en nagekomen, als in eenig Gods of Arm-huis van andere fleden in ganfch Holland. Kicding Dekinderen, die in dit huis wooncn, gaan, gelyk de Weeskin- derkin- deren alhier, in 't zwart gekleed, dog zyn op de linker arm met dercnen ^^^ ^[^ l)iesje tulTchen den naat van hun opperkleed onderfcheiden. lean" Het getal der zclven met de oude Vrouwen daar onder gerekenty men- werd tans begroot op ruim 5-00, behalven de bedienden, als Binnen- teerden vader , Binnc -moeder , Schoolmcelter, LccrmeellrefTen , Schoen- maker , en verders de geene die over de Zick-zaal , het linnen en anders gellelt zyn. In 't voorfz huis mogen volgens het 7. artikel van 'tReglement van den jaare i<i88 (//), geene oude Vrouwen ge- admitteert werden, als die Ledemaaten van de Gereformeerdc re- ligie zyn , of ten minllen dezelve toegedaan , en van een goed. le- v'en en gedrag zyn. DcDia- Indien de ingekomene perzoonen of kinderen eenige goederen be- konic is bitten voor hunne inneminge , of dat 'er hen, 't zy by erffenille, "^8^" belterveniife of uit eenige andere hoofdcn gcduurende hunne inwoo- ninge (») Zie mede het naderRcglement van den 2 December 172J. kap.XIF. att.i. >&te^i VAN sG R A V E N-H A G E. XVI. Ho oft st. jyi ninge opkomen, alle de zelve vervallen terftond ten behoeve van de naam Diakonie, ten ware zodanige perzoonen, uit het huis willende gaan, ^^",,^^ bereid zyn te reflitueren al 't treen zy wegens genoten onderhoud die by aan de Diakonie ter agteren en vcrfchuld zyn {b). De jongens moe- haar ge- limcn- tcert ten 2x jaaren oud zyn en na 't oordeel van de Regenten de koll kon- nen winnen, eer zy uit het hiuis mogen fcheiden , als ^vanneer ze dan wVr'denI een behoorlyke uitzettinge krygen. De regeeringe en beftieringe van dit huis wierd tot het einde van Hoede en jaare 1715 toevertrouwt aan vicr mans -perzoonen, gemeenlyk rinjivan Rcgenten genoemt, ir.ct een naam aan de beilierders van andere tot \\w\^ de Magiftraat behoorendc Gods of Arm-huizen meer eigen, dog eer- yoor- tyds meeft bekent , geijk ook in 't Reglement van den jaare 1088, ^'J^^j^ " onder de benaminge van gecommitteerde broederen Diokoneii of van gccommiiteerde broedcren eii Regenten of van broederen Regent en , als zynde toen niet anders als in dienft zynde Diakonen by de Diakonen (gelyk jiet i artikel van 't voorfz. Reglemenc fprcekt ) //// benliedcn te verkiezeiiy teweten, tivee van de aanhlyvende en fwee van de aan- komendey ommc V zeke huis te bedienen uit den naam van V ganjcbe Collegie der Diakonen { die toen 16 in getale waren J voor den tyd van drie agterecnvolgende maanden , zulks dat ieder van de voorfz. vier Regenten of Diakonen, geduurende zynen tweejarigen dienft daarin Hoe twee tourbeurten hadde. Dog met den aanvang van den jaare 1726 ^"^^,'1,°^ is deze vorm van regering I'ecnemaal by een nicuw of nader Regie- tansbe- ment van den 2 December 1725' verandert en daar by vafrgeftelt, ft'trt dat het voorfz. huis onder 't opzigt van het Collegie van Diakonen ^"^" voortaan zoude geregeert en bedient werden door zes Regenten, zyn- de gecommitteerde broederen Diakonen by het Collegie uit de hunne daar toe te verkiezen. en zes Regentinnen, fatzoenelyke weduwen , oud ten minften 44. jaaren , door den grooten Kerkenraad daar toe te eligeren. De tyd hunner bedieninge duurt zes agter een volgende jaaren , werdende alle jaar in plaatze van den oudlten afgaanden 200 Regent als Regentinne een nieu\^ e verkooren. De oudfte broeder Regent in dienlt is voor dat jaar Boekhouder van het huis , heeft on- der hem de particuliere geldkas, ontfangt de inkomften en onderftan- den het huis betreffende , en doed daaruit de betalinge , waarvan hy gehouden is pertinentc aantckeningc en rekeninge te doen , welkc door een Predikant en Oudcrling , wegens den Kerkenraad gedepii- teert , werd opgenomen , getekent en alzoo by den algemeenen of groot-boek-houder op den generalen ftaat van de Diakonie ter verant- vvoordinge gebragt. yje B E S C n R Y V I N G behoudens egter derzelver ftem en rang in den Kerkenraad als elders met en benevens andere Diakonen. Waaria De gemeldc Regenten en Regentinnen zyn gehouden alle wceken redicnii des Vrydags na den middag op het huis te vergaderen (*J op twee '^''^^'- afzonderlykekamers, om aldaar te beraamen en te verngten alle c SS scene tot den meeften oorbaar en welltand van 't huis zoudc konnen ■ llrekken, en dienvolgende alle de perzoonen, die in t voorfz_ huis ingenomen en gelogeert zyn , van alle noodwendigheden van Ipys , drank en kledinge te verzorgen, na gelegentheid van de Diakonie en mute van *t zelve huis. Hunne verrigtingen zyn onderfcheidenUyk;. De voornaamfte dienft der Regenten beftaat daarin , dat zy ten voorfz. dage van de vergaderinge nauwkeuriglyk vifitatie moeten doen op 't fchool en quartier van dejongens, ook examineren de provifie-kelders , vlecskuipen, kaas, fpekzolders, fpyskaraer, turfzol- der en verder het ganfche huis, daar zylieden het noodig oordeelen, en als dan mede aan den Binne-vader af te geven zodanige provilie van vleelch offpek, boter, vet, enz. als voor de volgende week be- vonden vverd nodig te zyn, Aan den zelve ftaac ook de inkoop van alle runder-beeften, varkens, erweten, boonen en verdere provifie ; voorts van bier, leeder, wolle en generalyk alle 'c geen tot het huis vereifcht vverd ; als mede den inkoop van karzayen jaarlyks tot het ?" ''"V kleden der kinderen noodig. Het voornaamfte werk der Regentin- ,S" nen is te vifiteren de kamers van de oude vrouwen, de Ziekzaal, de Regen- meisjens en kinderen quartieren , Bry en naai-kamers, keuken, was- tinuen. j^^j^ ^^ kleer -zolders, of alles wel na behooren door de bediendens en onder- bediendens werdwaargenomen, en verders aldaar te verzor- gen en verrigten alle 't geen dat daar toe behoort. Voorts naauw- keurig reguard te flaan op de oude vrouwen, meisjens, en kinderen en fpecialyk ook op haar lywaat , klederen en andere dingen van diergelyke natuur > en zulks mede op de meubelen en imboel tot dienil en gebruik van 't huis fpefterende. Ook moeten zy aan de moedcr van 't huis uitdeelen de verdere provifie van eetwaaren en 't geen verders tot de huishoudinge voor de volgende week noodig mogte zyn , waartoe zy het vereifchte van de Regenten moeten vor- deren. Onder haare beiorginge is mede de inkoop van booter, lin- nen , gaaren , vlas , kooper , tin , enz. en verdere kleinigheden ; wel- ke inkoop na examinatie der overgeleverde rekeningen promptelyk door den Boekhouder van 't zelve huis werd voldaan. Buiten dc ge- melde Vrydag zyn de Regenten en Regentinnen nog gehouden alle dagen twee en twee by beurtwiiTelinge behoorlyke huisbezoekinge te docn op zodanigen dag en uure, als die geene , welkers tourbeurte het is, bevorens met elkanderen beramen. DesieJft ordina- ris in- VAN 'sGR A VEN-H A G E. XVI. Hooftst. sr^ huis behooren , flaat eenig en alleen aan 't voile Callegie van Diakot nen volgens het tweede artikel van de refolutie van den kerkenraad van den 1 6 April 1688 (/}. Die verders begeerig is te weten de ganfche gefteltenilTe van dit huis in alle zyne deelen, zoo ten opzigte v?n den pligt dcr Bedien- dens als ten regarde van de generaale ordre op de onderwerpen , al- daar gealimenteert werdende, kan daar op nazien het nieuwe Regie- men t , 't geen wy ten dien einde agter dit werk hebben geplaatll on- der de letter TT. Alle giften , gaven by teftament of anderzints tot faveur van 't Aiiegit voorfz. Armhuis gemaakt, werden geheel en al ten behoevc van 't "^^"^^^ zelve huis geemployeert. De ge^voonIykc vafte inkomften van dit komcu huis beftaan voornamentlyk in 't arbeidsloon zoo van jongens alsmeis- J»an't jens i de coUeftens, welke des Sondags met de bosjens door de atn- ^^'^' bagt-jongens door alle de wyken en ftraaten van den Hage aan de hui- zen werden ingezamelt ; de begraaffenis-boffen en het jaarlykfch fub- lidie van den Rade van Staate, bedragende de fomme van ij-oo. komflen guldens, behalven de interelTen van eenige weinige obligatien, het ^^^'g" voorfz huis particulrerlyk toebehoorende. De Regenten niet in ftaat ^^^^ * zynde om met deze geringe inkomften de voorfz huishoudinge te verders konnen gaande houdcn, werden van tyd tot tyd door den groot- gcfub- Boekhouder van de Diakonie merkelyk gefubfidieert en onderfteunt ''^'^^^■> na maate de nood van 't huis vereifcht en de ftaat van de Diakonie kan lyden. De overige tien Diakonen zyn Quartier-meefters en liebben ieder Quar-- onder zyn opzigt een quartier of wyk van den Hage, waar van de be- "^f™". zorginge aan hem ftaar. De armen uit deze wyken wierden in twee „" "j"* zoorten onderfcheidcn en ook op tweederleiwyzen bedeelf, het eene rigtin- zyn zodanige, die op Jiet groot -boek aangetekent ftaandc hun geld S^*"- en brood weekelyks op 't huis ontfangen ; het ander zyn nieuw-aan- genomenen, zreljen en kraamvrouwen, en deze halen hun geld aan de huizen van de Quartiermeefters, welke uitdeelinge men viaandce- dullen noemt, om dat ze alle maanden werden gefloten. De Quar- tier- meetters moeten provifionelyk dit geld uit hunne beurs verfchie- ten , en daarmede zoo lang ten agteren ilaan tot dat de groot-boek- houder hen daar van rellitutie doed. Alle drie weken komt de gan- fche Diakonie op het voorfz huis, daar zy haare particuliere verga- Xxx 2 der- (/) Zie medc kapit. V. art. 1 en i van 't mccrgemclde Reglcment van den z December 171?. {m) Deze inzamelinge met dc buflen des Sondags gefchicdc voor de ftigtingc van 't huis door burgers ; maar dewyl zy daar toe met 'cr tyd gcbruikten kleine 07jhebhelyke en 'veragte jongens, ,, zoo ordonncerdc de Magiftraat by een keure van den 19 Maart i(5ff> dat voortaan egeenc Burgercn tot wiens huizen van tyd tot 5, tyd de voorfz. boflen zuUen werden ingcbrngt , omme op haare beurren de „ voorfz. colkften te doen , eenige jongens daer toe zullcn mogcn gebruiken, „ ook geen andere burgeren in hun plaetzc tot dien einde ftcUen , zynde benedcn „ 20 jaaren, aiiders dat zy zclfs in peribon 't zelvc zullen moeten doen , ten wa- „ re by ziekte ofte abfentie uit den Hage , en dat daer van behoorlyk bleek oftc ,, met voorweetcn en confent van dc Burgemecftercn daer toe verkrcgcn , op dr }, boete van fes' gulden, cnz. ff+ BESCHRYVING lukom- iKnvan deDia- konie. Collec- tensin deker- ken met hetCak;- je. Collec- tensmet defchaal vyfmaal desjaars, en hoe- veel be- dragen. Grnote licfda- digheid der bur- gercD. derkamer Jieeft, te zamcn, om te verliandelen zaken de Diakonie be- treffende, te aanliooren de klagten , te doen onderzoek , en aanne- minge dcr noodlydenden. De voornaamfte inkomften van de Diakonie, voor zoo vcrre dezel- ve ter onzer kenniire zyn gckomen , beftaan in de navolgende fpecifi- catie ; als het aandeel in de randzoen-penningen van de verpagtingen overdenHageenHaag-ambagt ; 'cgeld,'tgeenindeboflenjhangendeby deCollegien, in de Jierbergen en op andere plaatzen, inkomt ; dat van de komedien en kermis-fpelien ontfangen werd, als mede van 't luiden van de groote kerkklok over dooden ; het aandeel in de civile boetens by den Heere Bailliu ingevordert ; de interefTcn van de obli- gatien en los-rcnte-brieven zoo ter Generaliteit als ten comptoire Generaal van Holland en anders , en nog eenige kleine renten op hui- zcn. Behalvcn deze voorgenoemde middelen van ondcrhoud» zoo ko- men ook wel inzonderheid in aanmerkinge de colleftens , die in de publieke kerken by de Diakonen met het zakje onder de predikatien uerden ingezamelt, en zoo wy onderregt zyn, door de liefdadige en mildc gift en der gemeente al vry een importante zomme uitmaken , fchoon wy daarvan geene begrootinge konnen opgeven Men voege daarby de gcncraalc colleftens , die jaarlyks ten naaren behoeve ge- fchieden met de fchaal langs de huizen door den ganfchen Haag. Deze colledens zyn jegenwoordig door den grooten aanwafch en toevloed der armen, als mede door den hoogdringenden nood en be- hoeftigheid van 't huis tot vyf in 't jaar opgeklommen , en werden by 1 6 Diakonen ieder geaffifteert met een Advokaat door alle wyken en quartieren van den Hage ingezamelt, na dat zy daartoe alvoorens van *t Hof eh de Magiftraat toeftemming verworven hebben. Ende op dat een ieder daarvan kundig zoude zyn en dat ook de geene die van liuis hebben te reizen niet zouden verzuimen hunne huisgenooten daartoe te gelaften en in ftaat te ftellen , zoo werd het zelve des Zon- dags te vooren in de kerken van den prediKftoel afgekondigt , wan- neer de Predikanten niet in gebreke biyven , om de gemeente op 't kragtigfte tot een milde uitreikinge aan te maanen. De groote liefda- digheid , welke de burgeren en ingezetenen in 't algemeen by die ge- legcnthcid aan de armen bewyzen , is waarlyk te roemen, en mag met regt naar maate van de plaats boven die van andere fteden ver- heft \\'orden, want een ieder boven den anderen daarin willende uit- munten , doed zyne hand mildelyk open , zulks dat in ieder college ontrent de 3000 guldens en vervolgens in de vyf colleftens te zamen tuflchen de 14-00 en 15C00 guldens jaarlyks verzamelt worden. Met alle welke voorverhaaldc middelen en onderftanden de Diakonie egter niet in ftaat zoude zyn , om te konnen dragen en torzen de zwaarte 2ulker eene la(t , als noodwendig tot de bedeelinge van zulke groote menigte van allerlei armen vereifcht werd, zoo ze niet zoo nu en dan door extraordinaire giften, makingen of andere liberaliteiten van god- vrugtigc en mededogende gemoederen wierde onderfteunt ; waar van onder anderen tot een voorbeeld kan verftrekken de milde uitrei- kinge, welke de Haagfche burgeren en ingezetenen in de felle koudc vandenjaare 1716 deden , wanncer 'er in eene college ontrent de 10000 ?5 35 men. VAN 'sGRA VEN-HAGE, XVI. Hooftst. ^fT ioooo guldens ten behoeve dezcr armen door de Diakonen wierden vergadert ; eene daad al ce roemwaardig , dat wy ze met (lilzwygen zouden voorl>ygaan. Om den grooten toeloop van de buiten-armen en andere geringe perzoonen, dagelyks uit andere lleden en plaatzen herwaarts vloe- iende , te vveeren , en alzoo de Diakonie daar door , zoo veel als doenlyk is, te bevryden van veele onnutte monden , die grootelyks ftrekken tot haare mcrkelyke bezwaarnilfe en tot minder aandeel voor de behoeftige burgeren en noodlydende huisgezinnen , heeft de Magiftraat in 't begin van het voorleden jaar de volgende Keure doen afkondigen. 