Tobasche spraakkunst : in dienst en op kosten van het Nederlandsch Bijbelgenootschap
Ook ons bijw. zeer ^ om een hoogen graad uit te drukken, wordt $ 154* door een werkw. uitgedrukt, namentlijk door matsali (bl. 97, 3'.) of - een zijner bijvormen {matsadi en matsa£). Dit werkw., dat die twee bij- vormen heeft, omdat het z^n oorspronkelijke beteekenis heeft afgelegd, om als betrékkingsw. op te kunnen treden (bl. 76, onder) is afgeleid van sali, een zamentrekking van sa-hali (een maal), zoo als blijkt uit 't Mal. ^ sa-kali, dat achter een hoedanigheid voorstellend woord dezelfde functie bekleedt^, en verder uit si-kali (D.), dat = sali, \vbht dli zonder falen, noodzakelijker wijs beteekent, gebezigd wordt. Voorbeelden van 't ge- bruik van matsali of een zijner bijvormen zijn matsadi nengél (jj 42), zeer doqf is, matsai na hdon (§ 42), zeer groot is. In pi. van den verbalen * Vgl. 't Mal. ^J (Aant. bl. 134), en M. op bl. 278. ^ Oyer manga, dat in enkele aamenat^ngen 't zelfde uitdrukt, zie bl. 97, Aanm. ' B. V. indah sa- kali (ten eene mah fraai), zeer schoon. 270 vorm kan men ook sai, voorafgegaan door na bezigen, maar dan wordt de nitdrakking uitroepender wijs gebezigd , terwijl 't kwalifica- tieve woord tevens den klemtoon op de voorlaatste lettergreep heeft; b. V. na sai gahe ko, gif zjjt zoo rijk! na sai dae ho, gij zijt zoo leeUgk! na 9ai torop inon na êai gogO (Ib., bl. 308, m.), die t^n zoo talr^k en zoo sterk! Een ander werkwoord, dat dezelfde beteekenis heeft als nuUêoU, is mathtwa, dat oorspronkelijk hetzelfde is als ma^trwa * (oud zijn), en zijn neusklank (§ 11) gekregen heeft om iu overeenstem- ming te zijn met maUali; b. v. matiitioa pande, zeer bedreven is; maUu- wa otó, zeer dom is. Op te letten , dat beide deze adverbiaal optre- dende werkwoorden nooit voor een attributief optredend woord kannen plaata nemen, zoodat men voor een zeer groote hond niet bijang na matsai na bolon zeggen kan. Om dit uit te drukken , moet men een afzonderlijken zin achter 't substantief bezigen, die aU praedicatief at- tribuut hiervan moet opgevat worden (§ 137); b. v. di-baen panganonna maUai dedk (door hem werd ayn eten gemaakt , zeer veel was het), k^ maakte voor kern (bl. 108, a.) zeer véle spijzen klaar; di^aen sopona matsai djokkds (door hem werd zijn sopo gemaakt, zeer schoon was die), Ay maakte voor hem een fraaije sopo. Om een hoogen graad uit te drukken bezigt men ook hulpwoorden , als 1**. sukkot met een substantief, ingeleid door de praepozitie »t, er achter; b. v. sukkot ni hagabeon ibana, buitengemeen rjjk is hjj; suk- kot ni pambajuofi, zeer bekwaam in *t vlechten is zij. De kwalificatie ve werkwoorden behoeven in dit geval den afgeleiden vorm (§ 122) niet te hebben , zoodat men ook sukkot ni pogos naast sukkot ni hinapogos en sukkot ni hapogoson kan bezigen. In* zulke uitdrukkingen \% suk- kot een substantief, en beteekent het hebbent van een te grooten omvang om van iets de inhoud te kunnen zijn; zoo is b. v. sukkot nipamba- juon letterl. wedergegeven-, een te groote omvang voor de vleektkunst is zi}. M. bezigt na lobi voor, en sadjo achteraan, en beiden ipok bij een attributief optredend werkwoord; b. v. na lobi bahat halak di ti, zeer vele waren de men- schen daar (op gemelde plaats); budjing-hudjing na lobi denggan, een meisje ^ ^ Dat 't begrip van onderdom overgebragt is op dat van h«t in hooge mate plaats hebben , kan verklaard worden nit de beteekenis van tuwa in 't Maleisch , dat niet alleen oud van jaren beteekent, maar ook, toegepast op kleor, een hoo- gen graad voorstelt, b. v. merah tuwa (donker rood), terwtjl men het tevens in de beteekenis van sterk (als b. v. van ikee) bezigt. 271 d&t zeer tehoon is (vgl. Ib., bl. 19, r. 11 v. o., bl. 49, r. 15); bt^o nadenggan sadjo^ een zeer goed of schoon manspersoon. D. bezigt songièt (bl. 88, V. 6.); h v,songm Hnipég^dèm kimd9rta(\K bl. 140 m.), zeer arm en ellendig was hif; songiH ni djengkar (Ib., bl. 261, r. 1), zeer schoon was hare gedaante; songkU ni péngke (Ib., bl. 63, r. 8 ▼. o.), zeer schoon was z$; songkit kjfduèalangën mo kunvken dükU hinigurun i^bHoh, bui- tengewone voorveehtersiunst en laieheheetensehap , zegt men, werd door hem ge- weten. — — Verder tuganna = matsat; b. v. tugannambagas (bl. 36, II), zeer diep is het; tuganna mëlehe, zeer hongerig is; tuganna mèrbëlgah i^funa tu- ganna dfumerangJtar dahanna (Ib., bl. 121 , r. 13 r. o.), zeer dik was de stam er van, zeer weelderig de takken; tugannambuwe piduk dëkët èinatang datas (Ib., bl. 141, r. 2 ▼. o.), zeer vele vogels en kUmdieren zag ik boven (zie ook boven, bl. 128). 2**. boUk, sttbstantief van boldk (§ 42), voorafgegaan door indfi - (§ 158) en gevolgd door een sabstantief door de praepozitie ut ingeleid ; b. V. inde holak ni binadenggan si-boru-tapi manaoning (is de jonge jaf- vrouw M. niet de uitgebreidheid van schoonheid?), O hoe buitenge- meen schoon is Mejufvr. Ml 8^. surat, voorafgegaan door na so qw gevolgd door een substantief door de praepozitie ni ingeleid; b. v. na so sural ni hidang do djap- palan i (Ib., bl. 65, b., toai niet is H afschrift van breedte was é^ weide), buUengemeen uitgestrekt was die weide; na so surat ni deak, ontsachelijk talrijk z^n zij. Maar na so surat kan ook alleen, zonder een vol- -- gend subst. , optreden , en wel als praedikaat, om met nadruk over iets ongeoorloofds te spreken; b. v. na so surat do pandeanna tu au, ss^n handelw^ze te mijwaarts is waarlijk ongehoord! In dit geval bezigt men ook uhum; b. v. na so uhum pandeanna tu au (zie Ib., bL 269, r. 18 en 271, r. 7). 4". sibar met indd voorop, en een substantief, door de praepozitie ni ingeleid, er achter; b. ▼. indd sibar ni dao hU'taruhon, O koe ont- zettend ver heb ik haar geèragt! (O hoe afgelegen van hier is de plaats, x werwaarts ik haar heb gebragt!); na so sibar ni halejon di hami, een buitengewone hongersnood is b^ ons (O hoe groote hongersnood heerscht er by ons!). 5°. alang met so voorop, en weder een substantief, door de prae- pozitie ni ingeleid, er achter; b. v. so alat^ ni pande ióana manopa , niet alledaagsch is zijn bedrevenheid in het smeden (letterlijk: h^ is geen y 272 halfheid van bedrevenheid in 't smeden). Ook bezigt meu ni-alang met indd tung voorop; b. v. indd tung ni-alang ni haUü be hu-hÜala, ik y voel niet meer zoo^n erge p^n. Wat iiier ni-alang is, mc^e een ander ^ ^M^i 't geluk hebben van te kunnen verklaren. ^/kv^</^v> ö°. sondot. Dit wordt alleen vocJr werkwoorden gebezigd; b. v. f^^J^^^ 9<Mdot maUimng-Utting (Ib., bl. 222 m.), zeer gespannen was de buik ^ van den hond (aU 't ware dreigende ie bersten van volheid) ; eondot marroteam (bl. 110, 3^.) siM dagikku^ ^ mjineledemaien waren, aUen, zeer óevuUd; sondoé marhirong dagingnmna (Ib., bl. 300 b.), zeer zwart zijn uwe ledematen van dien arbeid in de zon; duhut sandot manopan hu-ida di haumami (Ib., bl. 314, o.), ik zie dat 't onkruid zich zeer welig op uw akker heeft verbreid, >• T, Om een excessief ait te drukken, bezigt men 't aanhechtsel hu of iu (§ 20, II, a.)\ b. V. magadjakéé of mangandjakkUf te lang is; madaehu of madaetü, te leelyk is. Zoo men er een negatie bg te bezi- gen heeft, worden die aanh. niet gebruikt, maar so apaU (§ 158, 7^) -"""^^ voor 't kwalifikatieve werkwoord; b. v. so apald lunggd sa apald pondjót^ niet te ruim (en) niet te naauw is het (b. v. een ring, die juist past). M. bexigt tUeen -Atit. — Dat Mer ook werkwoorden als bijwoord optreden, blQkt onder anderen rdi:,.(uidng êom-pimjo manggogoi male si-iaduko, onge- veer een roepen^s ver tiende» was M. zeer hongerig; mareitumpulan ma halant mangulahi, gij hieuwen weder op elkander los; djadi mulai ma tja muli (Ib., bl. 44, r. 8), daarop keerden ssij terug naar huie; mulak butting, we- der maagd worden (Ib., bl. 46, r. 1, zie ook bl. 45, r. 17). D. bexigt -M». — - De volgende voorbeelden van *t gebruik van werkwoorden als bijwoorden dienen hier aangehaald te %orden: iah malot n^o i-èëreiën deba ngo anaiku idi bangku molih, misschien geeft men mij mijn kind niet terug; hakum enggo roh nahan laembUgah idi mentër aku nahan langi laus (Ib.,bl. 216 o.), maar zoo straks de vloed gekomen zal zijn, zal ik aanstonds voortgezwommen zijn; mada ngo ku-kënakën ku-berekën sirangku idi Ib., bl. 154 o.), geenzins heb ik met opzet aan dien vogel mijn zout gegeven; i'Olihi nota kêmbaU kèrbo (Ib., bl. 96 b.), zij werd weder een buffel; i-olihi takal kërbo si-ranggir nola mo i-^hbuh dirina (Ib., bl. 95 o.), de kop van de buffel E, liet zieh weder vallen; mërtahan sip sambing (Ib., bl. 98 o.), steeds slechts zwijgen; mértahan sip mango (Ib., bl. 101 m.), toch zweeg zij steeds; mèrajak soh (ib., bl. 106 m.),. * Zie bl. 231. ^Zie $ 17, V. 273 bijkans aangekomen aan; asa i-g a hg a hi i-ëndekën (lb., bl. 108 b.), daarop gong aij het met luider stemme uit. Jont. De superlatief wordt in 't Men. door achteraanplaatsing van banar nitgedmkt; b. v. èlbg banar, geer schoon is bet. Dit is gebeel in overeenstem- ming met 't Jav., dat thnèn ^ en 't Alfoerscb van de Minahasa, dat karëngan * daarvoor bezigt. Waar wij door een bijwoord de w\jze, waarop de inhoud van een § 155 werkwoord plaats heeft, aanduiden, bezigt 'tBataksch een woord, dat als praedikaat, en een substantief, dat als subject optreedt, zoo als men uit de voorbeelden in ( 120, 1^ kan zien. Maar als subject kan ook een zamengestelde uitdrukking optreden, die op zich zelf een zin uitmaakt; b. V. denggdn do hu-dinffdinff, denggdn do hu-tarup (M)., bl. 9, r. 15), ik heb die Bcpo schoon van een beschut y en schoon van een dak voorzien; in welk voorbeeld (fe»^^^» als praedikaat optreedt van hu-dingding en hu-tarup, zoodat wij het letterlijk moeten wedergeven met schoon is het door mij beschot worden er van en schoon is het door mij van een d>ak voorzien er van ^. Een ander voorbeeld van zulk een constructie is na sahat ro di. dija di-taruhon ho borutta i, tot waar aangekomen is door U die onze dochter gehragt. Verder kan van twee woorden, die bij elkander hoo- ren, het eerste als praedikaat voorop geplaatst, en door 't subject van 't tweede gescheiden worden; b. v. sahai ma ibana ro di bona ni haju i, aan was hij gekomen bij dien boom {sahat ro, aankomen); sappe ma na- sida tolu bidan rui mardsUan i, zij reisden tot drie maanden lang; waarin sappe bij tolu bulan hoort, want sappe iolu^bulan beteekent op zich zelf tot drie maanden en is eigentlijk een zin (vol of vervuld zijn drie maan- den). Zoo gebruikt men ook dikwigls leleng (lang van den tijd) als prae- dikaat; b. V. attk leleng au asa ro, misschien ben ik lang voor ik kom (mis- schien blijf ik lang weg). Deze bijzondere wijze van een bijwoord uit te drukken, moet de reden zijn^ dat men zoo weinige woorden Waar, werkelijk. 't Sabject van hu-dingding en hu-tarup is nataorlijk te voren reeds ge- noemd (§ 105). Dit woord beteekent op zich zelf reeds aankomen, maar in een toestand, waartoe men vervalt; b. v. sahat mamijang ibana na mardalan i, tot mager zijn vervallen was hij, die reisde (hij had zoo lang gereisd dat hfj er mager van geworden was; vgl. bl. 193). / 274 aantreft, die alleen als bijwoord optreden. Znlke woorden s^n b. ▼. tutti (bl. 161), momós^ rakkdk {zelden^ maar ook w^d uU elkander staande van dun hoofdhaar, planten, die niet digt op elkander staan), «t^, katóp^ pitiór (waarnaast ook de verbale vorm mamUtor * en ma- nigor in gebruik zyn), enz. Maar ook deze woorden beboefk men niet als bijwoorden op te vatten, zoodat roen ze even goed kan verklaren als verkorte zinnen, waarvan *t subject slechts in de gedachte blijft, en die achteraan staande ons geneigd maken, ze als b^woorden te be- schouwen; b. v. di-raknti numós, door kern werd hei gebonden, stevig geschiedde het (hij bond het stevig vast). Zij kunnen daarom ook als praedikaat voorop geplaatst worden; b. v. kaióp napé ro partunggu tu ko (epoedig ztdlen maners bjj U komen (spoedig nog is maners komen j-yv ioi JJ oli TJQO als wi|^ zoudeizeggen, kei zal niet lang meer duren ^ of er ,r komen t enz.); sapala mangaUon ko di au, sü4 baen, zoo gj^ mij volsirekt ^ moet opeten, doe ket dan gaauw (silu kan hier opgevat worden als 't y /V/^A, praedikaat van èaen, dat als substantief*, hier 't subject is); ^«^i» ^/o marsigului kalak mamóutoat ko, te regi twistte men om uw óezit, omdat g\j zoo schoon z^t (letterlyk: waar is men kad twist om Uioi vrouw te nemen ^). Wat pittór betreft, het wordt meestal vooraan geplaatst; b. V. pittór mulak do ibana, regtstreeks keerde k^ terug. Het heeft >n. even als manigor tiimahittor tevens coi^'unctieve kracht, en dient vaak ter inleiding van een zin , waarin 't geen na het in een vorigen zin X " vermelde gebeurt vermeld wordt. § 156. Beoorden van plaats of ruimte wórden uitgedrukt door een praepo- zitie (§ 159) met een subst., of een als zoodanig optredend woord. Noe- mende bijwoorden dezer soort zijn di djolo, vóór, tu djolo, naar voren; di pudi, ackter, tupudi, naar aekieren; di toru^ onder, tu toru, naar onde- ren; di sijamun (| 10, 6), regts, tu sijamun, naar de regterkant toe; di s^amèirang (§ 10, è), Unks, enz. Zulke b^ woordden worden praepoz. (§ 160), door er ni en een subst., of een pronominaal aanh. achter te plaat- sen. Wijzende of pronominale bijwoorden dezer soort zyn di son, tu son, di si (§ 143), di dija (§ 146, 4®.), en kunnen nooit praepoz. worden. * Vgl. mentër in D. ^ Zie ^ 99. ^ De bedoeling van dezen sin is: ipy mnden kei- zeer mMrsehijnJ^k wat ge ons Vertelt, dat men namentUjk om uw èerit.nmt elkander twistte (zie 11>.,U. 12, r. 16 V. o.). / 275 Sommige noemende b^ woorden dezer soort zyn door 't oanh. a» afge- leid; b. V. di bagasan*, Hfmen in, tu èagasanf naar binnen, van bagM of bagdt (§ 43); di bal^n, buüm^ tu halman, naar buiten, ydXL baU. a. Sommige dezer bijwoorden hebben zonder praepositie er voor een geheel andere bqteekenis; zoo b. v. el^olo (j 158). Anderen krijgen door 't aanh. an een toepassing op den tyd; b. ▼. pudijan in di pudijan, en djolowan {na dJQlo- wan en tu djoUnoan on). Aant. Wat betreft pudi, het moet een nominale vorm z\jn van een vroeger mudi van een stamwoord udi ($ 61), waarvan ook 't Maleische kamudi {roer, Hgeen achter is, f 135) en kamadijan (uit kumudijan), nader/tand, zQn afgeleid. ^' De beginnende k van 't laatste woord staat even als in 't Jav. in plaats van een klinker ^ of lipletter; zoo heeft men iamanakan {zuster* ê zoon, die bij de Men. Maleyers de erfgenaam is) van anak, iamawan (bl. 120, Aant.), kamuntjaq van puntj'ak. De i is door de plaats in een ligte lettergreep dikwijls g; b. V. gamartjik {spatten b. v. van roeiriemen in 't water) van partjik, guma- ,.^ wang (bl. 120, Aant.), enz. 't Men. kudijan moet ait kamudijan door weglating van 't inhechtsel ontstaan zijn. Bat vele Mal. woorden met 't inhechtsel um te- gelijk 't inhechtsel ar hebben, bl\jkt nit 't Men. 'kumilap kilap {schitteren), van küap , vergeleken met 't Mal. gamarilapan {schitteren van vele dingen), dat ook gamarlapan uitgesproken wordt; vgl. ook manggaldtar {bibberen l. v. v«in de le- dematen) = gamdtar of gdmdntar. Als bijwoorden van t^'d bezigt men substantieven, zoo men den tijd § 1&7. noemt (§ 150, 4°., § 152, 2°. op bl. 257). Wjjzenda oï pronominale bij- woorden van tijd zijn dung, nungoï ung {ooi£), inddng dung, nooit; ójoi- djót, dikwijls; rakkdk {zelden, vgl. bl. 274), enz. Over di si, on, nanón enz., zie § 143 en a. aldaar. Over haduwdn zie § 112 onder. Verder heeft men naUowari ^, gisteren, naUowari *sada of naUo- Men heeft ook bogasan alsof het afgeleid was van bogas. In 't Iloko nog uiteinde, achterste beteekenende, zoodat het 't zelfde woord is als 't Jav. wuri. In 't Tag. is kuU de achtersteven van een schip en achterste. ^ Vgl. bl. 147 D., en bl. 120 a. * B. V. djadi gdmdtar-lah anggotat^a di bawahku (As. Soc. I«l®. 63, bl,323); ikun^'a pon di-kipas-kipaskant^'a dan misejnja pon gdmatar rupanja (As. Soc, N". 38, bl. 56). De afleiding hiervan is m\j daister. 276 tMtn' tada, eergisteren, naUowari aada i (§ 150, 4*.) of naUowari êoda ya (bl. 244, a.)> voor-eergideren ; bodarina t, den volgenden avond; sadari êOffoi, gedurende den dag van morgen; bodari eogoi, morgen avond; aryanna if den volgenden voormiddag daarop; iorang ni arina, den volgenden dag. : In pi. van nanón bezigt men nunuUng, nuwaing en andere bijvor- men, zoo men in den tegen woordigen tijd spreekt van iets, dat men niet ziet geschieden, of waarvan de aangesprokene niet weet; zoodat we hei hebben weder te geven met koogêt denkelijk nu; b. v. adóng do boru ni ttdangmu numaen denggdn denggdn, enz., er zjjn nu in de huta, waar z\j woonen maar niet hier, nickien van U, de een neer en de an- dere minder schoon; boru ni djdma maniêya nuwain di kutanami (Ib., bl. 16, r. 6 v. o.)> ^^ dochter van een sterveling is nu in onze huta (spre- kende van Nan-djomba-ilik , die afwezig is.). Naast ganup taon be- zigt men ook mangganupi taon als bijwoord (jaarl^ks). na sa-onan on beteekent op deze keer, dat er een onan gehouden wordt (vgl. § 144). si-tokkin (bl. 267 a.) beteekent, behalve een oogenólik, ook tel- kens , elk oogenblik (vgl. bl. 257, r. 2); b. v. bagot di lambung dalan pa- narusan si-tokkin, een sagueerboom aan den weg, Koaruit telkens getapt wordt ^, di pudian ^ on, voortaan, hierna (van dezen tijd af aan). Als bijwoorden van tijd bezigt men ook zinnen als b. v. gindjdng ari {de zon of de dag is hoog), waarin 'tpraedikaat, zoodra die zin als bijwoord optreedt, den klemtoon naar de voorgaande lettergreep ver- legt; b. V. gindjang ari hita mangan, wij eten om 12 of op den middag; suda pitu bomgin on {op zijn deze zeven nachten), over 8 dagen (Ib., bl. 283, r. 3 V. o., bl. 323, r. 4). Zulke adverbiale bazinnen van tijd staan vóór. Tot vervelens toe heeft men den vdur-bijzin dung i {gedaan is daf) en z^n bijvormen {dung ni, nung i en nung ni)-, b. v. nung i, di- tattan ma hotang maüo i tu bagasan lombang, nadat 't gemelde geschied was, liet hij de mdUo-rotting in den afgrond neder (daarop liet h^ enz.). Achter dat dung en zijn bijvormen kan men natuurlijk ook, in plaats van 't voornw. t, een of twee woorden gebruiken; b. v. dung torang ari, lao ma nasida, toen de dag lichtte, gingen zij (den volgenden dag gingen z^). De hoofdzin, die volgt heeft ma achter 't praedikaat, en kan ook met asa aanvangen (b. v. Ib., bl. 34, r. 1 v. o.). M. beeft natutoari = naUowari (bl. 44, a.); sadari sanijogoi = sadari sogot. ^ In 't Wdb. bijvoegsel (bl. 535) is deze plaats verkeerd vertaald. ^ Zie Aanm. $ 160. 277 B. heeft arinna idi 3= arifanna i; bëmffin bony mortfën noóhti % podinena = di pudifa» on; iHdah ' = numaing; bërhnbën = murtogoi; bnwari as nattowari; buwari ' tjadani =: naÜowari soda i; H-lraKonp (zia .Wdb.);.i-^ig^a Zin-bijwoorden. Bijwoorden, die 't werkwoord op dezelfde wijze al» 't adjectief naada- § 158. woord 't substantief bepalen, zoo als bij ons goèd, b/T. in h^êchr^fi goedy kan 'tBataksch, zoo als men gezien heeft, niet hebben, zoodat diergelijke bijwoorden even goed ais 't adjectief naamwoord door een praedikaat worden vervangen, terwyl 't werkw. als subject moet optre- den (bl. 181, onder en § 155). Er zijn echter woorden, die ik uit gebrek aan een betere benaming zin-èijwoorden zal noemen, omdat zij, bebalve hunne adverbiale beteekenis, een geheelen zin zoo zeer wijzigen, dat de bedoeling er van geheel verschillend wordt. Soms kunnen we zulk een zin-bij w. met een modaal hulpwerkw. als b. v. zoude (in me zonde dat zijn?) wedergeven (zie b. v. in 6®), maar in vele gevallen moeten wij, om den zin juist weder te geven, een omschrijving bezigen. Dier- gelijke woorden zijn 1°. djolo *. De eerste heteehenia van dit woord , als substantief, is wat voor ieta gdegen ia; van daar dat het met een praepozitie by woord van plaats is, en verder ook als praepozitie kan optreden, zoo bet na- der bepaald wordt door een met ni ingeleid substantief of een prono- minaal aauhechtsel' (§ 160). De tweede heteehenia komt overeen met*^ons eerai {before), en eerder; b. v. mda au djolo djuppangan.pid<mg^ en^. (Ib., bl. 79, r. 11 V. o.), indien ik eerder (dan hij) H geluk hèf), een vogel te vinden, die enz. Maar behalve deze twee beteekenissen, die het óp zich zelf bezit, heeft het nog den zin van ons eena, als wo dit zonder B. y. i'Sadena Hn taembëlgak, idi mo ku-tongkir; hokum idi, malei sën- dah marsak idi (Ib., bl. 215 m.), daar ginds moet de grqote rivier z^^n^, dat ik derwaarts ga, want die zal nu hoogst waarschijnlijk niet oggedrpogd jgijp;^ asa tunggari shidi ngo idi sëndah (Ib., bl. 235 o.), zoodat die he\\e\ daar nu nóg denkelijk zal zijn. a Het schijnt een klankwijziging van djulu (bl. 65, a.) t^ zijn., zoodat het eigentl^jk aan H hoofd beteekent, en komt dns overeen met 't Mal. ^JbJ, waar- van de uitspraak (daulu) ontstaan is ook door de behoefte een onderscheid te ma- ken tnsschen di hulu (aan 't hocfd ?an de rivier, aan de bron in *t bovenland). 13 278 klem als h nitiprekeii -« of van ons i» r€u ia de spreektaal — waar we hei bezigen in een versoek (ak b. t. kom h hier)^ om den toon van een be?el (kom hUrf) te verzachten* Zoo zegt nen in 't Batakach, als men verlof vraagt terog te keeren mvlak mam éfjolo, dcA ik es terugkeêre, d. i. iia mjj toe temg ie keeren (Ib., bl. 97, r. 15 v. o.); even zoo zegt iemand, die vertrekt lao mau djoh {dat ik h ga!)^ vergun my te gaan (Ib., bl. 186, r. 5 V. o.)* Dit gebrnik van é^oh gaat zelfs zoo ver, dat men het naar mate van de w^ze, waarop het' in een zin voorkomt, dikw^ met ik versoek ket U^als je öeli^ enz^ beeft te omschrijven ; b. V. dongaëu é^oh êthnduran dongammt ithkalak^ oêa lao kamt djolo m an /MU op pidong tu ramba i (Ib., bl. 204, o.), een Uwergezeüen zij ee mi^n reigenoot ^ , opdai wj ee naar *t èosch vogels met Hhlaasroer gaan eekkien^ d. i. sta mg toe een uwer medgezellen met mij naar 't bosch mede ie nemen, enz. Zoo men é^ólo in den hoofdzin wegliet, dan zonde dongottu ea^udttram dongammi snhkalak niets anders beieekenen dan mijn reigenoot is een moer medgeseUen, Andere voorbeelden zijn b&rumuna ondiêonma éffolo (Ib., bl. 79, r. U v. o.), uwe dookter e^j es kier, d. i. sta mij toe nw dochter hier te laten; eukkun ma mmé é^olo sumangat ni daoppung, ondervraag ook eens Orootvader*s geest; nakkon ma é^oh iu son pokpamgmuna (Ib., bl. 286, b.), geef me ale je belieft iets van U ten tee- ^^> dai g^ m^ als sekeidsreckter erkent *; na mangindjam kudjurmt do au ^elop die u» lans leeni ben ik es, d. i. ik kom Uwe lans ter ken verzoeken; Ugon ma é^eHo di au ememi sae boni ni kaumakki, gerf me als je beli^t soooeel van uw rifst als nwulig is voor zaad van mijn akker; agijap ma dje^ daó au, asa palu, dai ik eeret, ik bid U, ver ^f sy, dan sla er 4^ {o^ 't mozijkbekkett). Op bl. 61, r. 2 van 't leesboek zegt Jldji Pama^a, na zelf eeist versdiiUende malen beproeiid te hebben een vro4^w ie koopen, tot zjjjn ouderen broeder: Ao ma ((;olo kakdng mangoli, ga g^ Broeder/ nu es een vrouw koopen; uit welke plaats men ziet, dat de oorapronkel^ke beteekenis van eerder hier niet ie pas kan komen. ü. bezfgt lëèèiën; b. v. tdang mo iono têhekht lauê (Ib., M. 160, r. 12 v. o.), «I hid U ga mei door (bl^f gij bij 'm^, cdz.); ku-dimBan kono lëbeiën gijam (ib., bl. 216, r. 7 V. o.), dai ik Ü dan lezinge (sta mij dan toe O te bezingen). IHt lëèekhê sch^nt een passieve imperatief te zQn van een meng^beken, zoodat bét letterlijk beteekent doe kei eerder (Ube) plaaU kebben^vlg. ook Ib., bl. 32, * 3ie bl. 260, d. ^ £i« Wdb. on4er pongpang. 279 r. 15 ▼. o., bl. 86 , r. 2). Uit dest oonpronkemka iMteekiiut if ew verzoek isar goed te TerUaren, daar men met 't woord te gélSfk aan iemand verao^kt, iets eerder te doen of te lateii. 't Eertte voorbeeld kan me» dan ook gtcb goed we- dargeven met fia POorurH niet weg maar Uijf b^ m^, ens., en evenaoo 't tweede (voor g^ ffltj opeet, dat ik n eerst bezinge!). Aeni. Bat ïêbe brengt me onwillekeiirif op 'tMakckohe UAih, waarmede het etymologi8.d[i niets te maken beeft, want ïêbik is in D. geljyk loei, Bn toeh kan ^. ^ bet in 't Maleisob ook den zin vaa een verzoek bebben, vooral in tsgenstolling; b. V. UiUh nut*df t^wga tuwttn ahorn ^fiétknda orang tuka int, U vmsmUekul' dSge toeh fJw vader, degen oude» ma»; tunffguh ponr damikiftm iMiA ianJüm^ mn djuga aian dija, ti^ het ook aidut (dat hei een ondeagead kind ia), meer zij toeh tm meddijden jegmu Ma^, d. i. wees haar toch genegen doot met haar gebreken medeleden te hebben (zie Si-miski; U. 81 en 139); Ubih ma^tém ês* haiat Hta (Mal. bdef)^ onzs vriend wete, ens. (vgl. «ok Fandfaiandiran, bL 88, r. 4). Ook danlu wordt in een vriendelljken nnperatief gebeaigd; b. v. tmggal^ lah taudarahu daülu di Hni {Indara puiara, bl. 113), afscheid nemende zeide hy, blijne m^ iroeder hier eerst l Van een pcraoeu verlof vrégen om weg te gaan» is in 't Mal., zoo als bdcend is, èatmuium, 'tgcen lattsrlQk ba* teakent muhmm zeggen (bl. 112, 6®.). Dit mukun is in plaais van wiaakuhwu ' (om iets tferaoeieu)^ terw^l 't stamw. puhitm is, dat als snbstan&ief boom, èoom^ stam beteekent. In 't Jav. heeft men atfiit, dat in 't Kawi maameit ^ ia, en dns van wit komt, dat ook boom hetedcent. ïlgnnrUgk \9 ioomtiam odk begin (vgl. pangiali en poioq in 't Mal.), zoodat 't begrip van begin, oorsprong ook ia 't Javaansch en Maleisch op een verzoek is overgebragt. Zonde 't Makased mnpun X/ pok niet te verklaren z$n als een samentrekking van amba-puhun^ik yereoek om de delging m$«er sehiild of iets dierge^jk»)? 2*. ttikkon (bijvormen: ningon *, ikkon of ingon). Het wordt voor 't praedikaat geplaatst, en stelt een begrip voor als iets, dat noodzake- lijker wijs eerst gebeuren moet, voor 't geen in den volgenden met asa beginnenden zin vermeld wordt plaats kan hebben; b. v. ningon dapot ho do i, asa gahe ho, eerst moet gy dat verkregen hebben , dan zijt gij gelukkig (voor dat gij dat hebt, kunt gij niet gelukkig zijn); ningon pinaèpatson bulung-rata asa djadi ni-apasan halak, eerst moet een groen blad op iemand's graf uitgeklopt worden , voor iemand gering geacht mag worden (iemand moet eerst dood zijn, voor we niets meer vaii hem te * Zie WiwAha, bl. 33. 13 * • Zie $ 30, rv. >< 280 vreezen hebben); ikkon dung pe aMng tmbu ióotoUa, asa mulak au iu hu-- tauand (Ib., bl. 12 m.}, eersi nadat er u een broeder van mjj geboren, kan ik naar onze huta ierugkeeren; molo djuppa halak^ ningon dübaen do ka- mtdi*muUan ni begu ni vlok na djuppaêa i, eoo iemand het aatdrefl, moei hij H een of *i andere middel y waardoor de geeet van den dong, die hij aan- geiiraffen heeft, terugkeert ^, vcietrekt aangewend hebben, voor hij veilig is tegen een ramp. Het kan ook adversatief gebezigd worden, en stelt dan iets ak noodzakelijk voor, voor dat 't geen te voren gezegd is plaats kan hebben; b. v. nadat Djonaha den scheidsregter gesmeekt had een einde te maken aan die oorlogs-aangelegenheid, zeggende dat hij zich aan dien's uitspraak zonde onderwerpen, zeide de scheidsregter: ningon oio do mardangdang alominon (Ib., bl. 275, b.), maar uwe tegen- part^ moet er in toestemmen boete te betalen. Achter 't praedik. geplaatst, wordt de zin er tevens conditioneel door; b. v. djadi mas ningon, djadi do tutu, zoo het goud moet worden, dan wordt het werkelijk goud. M. bezige angkou; b. v. aikon ra do ha marpadan hiia em^o ra om di ho (Ik., U. 7 o.), eertt moei gij wilUu dat we met elkander een afspraak maken, voor ik U wil hebben; atiffkon iartaon gudam garagadji, eo iarbolus tu iano eai. (Ib., bl. 140, r. 1), men moet een gudam-garagadfi kunnen doorstaan, poor gegaan kan worden naar U land B, M, D. bezigt khta, maar laat het vaak weg, coodat asa djadi in de volgende zinsnede reeds genoeg aanduidt, dat men toclT den zin zoo moet opvatten; b. v. kéna akofëèmu ku-bakin, asa djadi (Ib., bl. 181 m.), eerst eal ik je doe» voelen (eerst znlt ge er van lasten) voor het goed is; ku-bunuh ngo kono, asa djadi, eerst moet ik je dooden voor het goed is (ik meet ü volstrekt dooden); molih ngo kerina bukbukmidi, asa djadi, alle uwe vederen moeien teruggegeven worden ($ 62, 2°.) voor het goed is. In pi. v. këna bezigt men si-kali (j 188 en 154*) in conditioneele voorzinnen; b. v. muda si-kali ngo aku ngo asa djadi, dokken 'èmpungta, panganën mahan pënghnpo bagasna idi (Ib., bl. 84 o.), indien ik, zegt otuie heer, moei opgegeten worden om te dienen als inwijdingsmaal van zijn huis, voor hei goed is, enz.; muda si- kali i-p»rdëngan kono mëdém ngo aku^ a*a djadi (Ib., bl. 68 o.), goo ge volstrekt bij mij slapen moet, voor hei goed is, enz. Met V eerste passief er achter is mada këna = indadapald (7°) of indada met een passief- verbaal sabstantief (bl. 205); b. v. mada këna i-p}iriasak kono (Ib., bl. 68, r. 6), gij behoeft (dat eten) niet te bereiden; mada mo këna ku-përdën- Onder ierugkeeren van een geest verstaat de Batak onschadelijk gt^. 281 gt^n mëdém daèëru ena (Ib., bl. 71, r. 10 ▼. o.), iA b^hotf dete vrwi» ggengint ie beslapen, Dat dit kina oonpronktlQk 't zelfde is als het bff 't pasntf gebeaigde (^ 101), Iffdt geen twijfel. 3®. sai * (bijvorm salt en sadi). Dit woord, dat we boven (§ 154) reeds in den verbalen vorm gehad hebben , wordt vóox *t praedikaat geplaatst, en beteekent a, duur van 't geen 't werkwoord of het als praedikaat optredend woord voorstelt, zoodat we het met steeds, gedurig knnnen wederge- ven; b. V. sai monanffan do ibana (Ib., bl. 169, b.), steeds won hij; sadi hosuran ihana mangan boras ni samèuèuho» i, hy was steeds verzadigd van Heten van die rambutan^vruchten; sali bott ma ninna parkata nijfidong i (Ib., bl. 87, m.), steeds aldus was de inhoud van 't spreken van dien vogel; sali so ma ibana di si, hij bleef steeds aldaar (op gezegde plaats); unang ho sali tangia, ween niet steeds.- dung ni sai nutrhusari ma ibana, daarop peinsde h^ steeds; dung ni sai di-paima, daarop wachtte hij er steeds op. Met deze zelfde beteekenis bezigt men het vaak voor een actief ^ dat als subject optreedt van het passief van een werkwoord , dat een waar- neming, b. V. door 't gehoor, van een zich herhalend of gedurig plaats hebbend feit beteekent; b. v. hu-bege sai marsurak-surak , door mij werd géhoord steeds juichen (ik hoorde steeds juichen); hu-begé sai margotsi^ gotsi, ik hoorde steeds muzjjk maken, b. De stelligheid, waarmede de spreker zijn overtniging uitdrukt, of verlangt dat iets plaats hebbe; b. v. sai na ro partunggu tu ho (Ib., bl. 262, o.), zonder falen zullen schuldmaners tot U komen; sai na mo- nang do ho (Ib., bl. 269, o.), gij zult steUig de overwinning behalen; sai ro do i maridi tu toru on, die züUen zich hier, ik ben er zeker van, ko- men baden; di si hu-suru maralap ho, sai ro do ho, zoodra ik U laat halen, moet gij zonder falen komen; moto ibana do tutu, sai hu-tyop do, indien hij het werkel^k is, dan zal ik hem stellig pakken; molo sai ogung ni daoppung on ma di ho, zoo niets anders dan deze ogung van Grootvader aan ü z^ (zoo ge volstrekt dit muzijkbekken van Grootvader moet hebben); unang tarida on, sali bunihon do i, opdat dit wiet gezien worde, verberg het vooral; een ander voorbeeld bl. 204, 1**. Dikwijls leidt sai een hoofdzin in, waarin een feit als onvermijdeiyk wordt vermeld, terwijl de vooi^aande bijzin een voorwaarde of veronderstelling in- !Niet te ferwarren met sa-i (bl. 268). 282 houdt; b. ?. indiea ge de bestemd» portie z^t van een tijger, al blijft ge ook te huis, uti ro do i mangiUêp iba (bl. 240, i^'.ion een ander voor- beeld zie bl. 205, r. 1). Verder wordt het ook in een dringende wensch gebezigd; b. v. aai gabe ho pintuu ni anakmtf vees gelukkig door uwen sooH gesegend; aai koroê kamé^ moge het ulieden eieede welgaan f Met do teven» achter 'tpraedikaat, bezigt men het ook om een vergel^king als volmaakt voor te stellen (§ 166). M. bezigt tang, laing of laeng (zuid) en laH (noord); b. f. anggo lang di- 80% do o, mate do o di-baen amamu (Ib., bl. 129 r. 15 v. o.), vtKüizoogij steeds kier hUjft, guit gij door uw vader gedood worden! loet na eongon i pakkuling ni landuh (J 121, l*); laing (zie Ib., bl. 236, r. 19 en bl. 237 r. 10). Ö. bezigt ook mértahan (bl. 272) in het in a vermelde geval, maar overi- gens ii-kaU of tipat, b. v. ulang ko tipat tangit (Ib. bl. 231, r. 10), ween niet êteedê: ulang Hpai dahéru idi dokken kene glhrar purmainku idi (Ib., bl. 105, r. 4 V. o.), gegt niet steeds "die vrouw" als naam van mijne sekoondochier (vgL ook Ib., bl. 86, r. 8); H-kali dokkht ngo i-tulus naposonta idi enz. (Ib., bl. 2, r. 1 V. o.), gij moet ongen kneókt hevelen ket te goeken (vgl. boven bl. 4^. k^dtt of Mndn (bl. 29, Ja/tt.) beteekent voorqfy te voren; b. v. naing ku^Mo h^dn arga ni hudjur on, ik wU ^foorafde waarde van deze lane weten; pahowa hindn di au^ meld kei mjf vooraf; ham hinén nra do- kot asom tu balanga », doe vooraf zout en limoeneap in die èalanga. Ver- der ei^enÜ^k; b. v. odAig * kijdn landong dipipi ni ei-pandam , er was eigenil^k een doodvlek op Fs óovenwang (P. nu had een doodvlek op den boven^wang). Qevolgd door do stelt het 't geen ^t werkwoord voorstelt als iets dat plaats gehad heeft, en in een oonditionelen zin als in de toekomst reeds plaats gehad hebbende; b. y.lU-gadji kindn dopa^ ngaloppa, ky kodden kooker voor loon geëngageerd; molo na éuèu kinén do anakkn, zoo mijn zoon zal geboren e^n; au ku^oio kinén do ham te eme lobu, wat mjj hetreft^ ik keh vooraf geweten , dest lohtp-r^st naar drek stonk. Gevolgd door ma drukt het of een sterk verlangen uit naar 't plaats hebben van 't geen 't werkwoord voorstelt, of een sterken twij* fel ; b. v. mate kindn ma kOf crepeer I (ik wou, dat je reeds dood waart); di-lefan ko kjjén ma i, nu/ gij zoude dat gevent (ironisch: alsof gq het geven zoudtl); tamtasa k^ém ma ko, na sm dae ko^ koe zoude zg Uwü* len kMenJ gij zijt zoo l/eelük!; oio kijdn ma i gok^ koe zou dat ooU vol * Zie f 148, r 283 kunnen wordm! Na een Bubstantief en zijju bepaling heeft hijon den zin van ons adjectief eigenH^ky echi; b. ▼• batak M$Um do, het is m» eMe Batak of h^ is eigenil^k een Baiak (nu wel is waar een Mohamedaan, is hQ oorspronkel^k toch een heiden); pangiei ni knfa i kmén^ de eigene- lifke bewmere van de huta (die in de hnta te hnis hoorden , in tegenstel- ling van de genoodigde personen, Ib., bl. 270, r. 14 t. o.); di^topaé M» nipaima i k^én, hij ging naar de oorepronkelfk door kern bewoonde knia (naar de hnta, waar l^j te huis hoorde). Achter een yraagw. eindelQk heeft dit woord den zin van ons andera om op 't viaagw. den nadruk te leggen in vragen, die men doet uit bevreemding, dat iemand iets an- ders heeft kunnen denken; b. v. M. bezigt ook na Mtianan, dat een attributief optredende comparative vorm sch^nt te zyn (bl. 214), dikwfjls als adjectief; b. v. iehe ma si-èauH pe^fel tu- , laba na Mnattan, JB. P. ging naar de vroegere hamferloodê. D. bezigt Hn; b. v. laembelgah kin (ib., bl. 215 o.), het eigentUjke grooie taaier in tegenstelling yan een beek of rivier sproi^'e; mi IHasna kin (Ib., bl. 155, r. 12 V. o.), de eigenaar van 't zont ging naar gijn eigentlijie plaati (naar de plaats waar BQ boorde); in een vooraan staande indirecte vraag, waar barang (boven bl. 235) weggelaten wordt; b. y. i-diie kin mo amija i-bakin kono, en- gH kono (Ib., bl. 235 r. 17 v. o.), herinner ÏÏ, waar ge hei eigewtUjk voorheen hebi geplaaisi; en achter een vraagwoord, dat door barang onbepaald is gewor- den; b. V. barang si-kade kin, welke H-kade (bl. 238) ook g\j hem tot naam goed vindt te geven (Ib., bl. 34, r. 7). Overigens als in T.; b. v. ni-kuio kïn mo për- dalanna (Ib., bl. 208 m.), worde vooraf de aanleiding er van onderzocht; i eadena kin, daar ginds eigentÜjk is de groote rivier (boven , bl. 277 n.). 5"". n^én. Pit woord schqnt eigenüijk te beteekenen, en doelt te- vens op een voorgenomen handeling, die niet volvoerd is, maar het wordt ook dikw^ls gebezigd om den aangesprokene van iets te verwit- tigen, en vaak ook om hem van 't tegengestelde van 't geen hij denkt of denken zoude te overtuigen; b. v. begasa ba inémgl maronan do kami, manabung kamt n^dn (Ib., bl. 136, m.), toen z^n moeder meende, dat 2S4 hij en zyn makker niet naar de onan waren gegaan, zeide hij: %oe dat? moeier! w^ sjpt tcèl naar de onan geweest, wü kebbem^ weet k, kauen geMopi; vngima do wjék (Ib., bl. 68, o.), hoewel ^n tegenpartij van iederen worp in cya eigen voordeel ^^djwdj^ zeide, was de worp toek sifn erediimm (was hij, en niet zijn tegenpartij de winner); ^anggo na kiê4cpol, daitdang do n^én radja unimdn do n^dn, naimg di au èoruna i (Ib., U. 57), dien ik kom opzoeken is Oom eigenü^k, B. U. namenlek y ik wü z^n doehter tot vroaw hebben; na mané^alaki pidong na maló mar- haia-hata do au nijdn (bl. 71, o.), ik zoek, moetje weten, naar een vo- gel, die mfteken kan; na tarmndja do rnmia nanda di kanma ni kalak, na masidaoan nijdn nasida nattomari, zij is, zegt zij, door een nmdja op iemand^» akker gewond; ejj woê namenÜijk gisteren aan 't zoeken van pad- destoelen (zij ging uit met 't doel om paddestoelen yoor groente te zoeken); ro ma babijat, sai di-gair ma tano mambuwat appodi n^dn, ^latsowada dapotsa do, de tijger krabbelde steeds den grond om, met het plan de appodi te vangen, maar hy konde die toch niet vinden of in zijn macht kragen. Dikwijls staat de zin, waarin het gebezigd wordt, in tegenstelling met den volgenden , dien wij met maar zonden aan- vangen , maar 't Bataksch vaak zonder een ooigonctie op doet treden , of wel zoo als in het laatste voorbeeld met een conjunctief woord ak lalsowada (bl. 266), matuwa sow€ula (Ib., bl. 71, r. 1 v. o.), enz.; b. v. indadong nijdn utangmu di au, di-baen na dung male do au (Ib., bl. 139, m.), uw schuld aan mij is het eigentlifk niet, maar omdat ik reeds hon- ger heb. Dikwijls is zulk een voorzin, zoo als de laatst aangehaalde, negatief, en de volgende zin vangt dan met alai aan; indd tung adóng utangmu di au, alai nunga male au (Ib., bl. 140, onder), er is niet zoo zeer een schuld van u aan mij, maar ik ben hongerig; indd tung di'lele halak au nydn, alai naing di-djokkong si-boru tandan di bulan, niet zoo zeer wofd ik door iemand vervolgd, maar H^vfvrouw T, d, B, wil m^ met geweld vasthouden. Voorts wordt n^dn in hoofdzinuen ge- bezigd, om te steUen, dat iets gebeurd zonde zijn, zoo er niet iets plaats gehad had, dat het verhinderde, 't Verhinderende wordt in den volgenden bijzin uitgedrukt, 't zij met al^ of niet; b. v. di-soro babijat i ma n^dn ailt , enz., de tijger zoude den ever in zijn klaauwen gekregen hebben, maar, of zoo ni^t enz.; di-tahu ma n^dn na tijo i, ba sduk ma na litok i, hij zoude het hddere (water) opgeschept hebben, nfaar daar trad 't troebele in de plaats er van; di-pamgorhon ma n^dn tu hutanasida, di^tadikkou fna nijd» si-robar di tano pulo horsik, re ma muse alogo 285 euz., h^ zoitde regUireeki naar hunne htda gegaan zjjn^ en R. op 'tei- land ff. aektergehten heöben^ maar een wind kwam weder opzetten, enz. Zulke tegenover elkander staande zinnen kan men omzetten door na- mentlijk den bijzin met amt oiaiik ($ 162) in te leiden, en in den hoofdzin nijdn te bezigen ; de bijzin stelt dan 't niet gebenrde als ge- beurd te z\in, terwijl in den hoofdzin, die vaak vragende is, 't tegen- gestelde wordt gesteld; b. v. atik boti ma di-dok, adóng talu aUmi ni- jén, adóng nijdn monang ho, zoo hi§ zoo gesproken had, zoude dan uw tegedpartif ooerwonnen z^'n, en zoudet gij dan overwonnen hébben? aut oio anakmuna i baen helakku aha na podó n^én, indd mamilUt ma au di artamuna i, zoo uw zoon mijn schoonzoon wilde zijn, wat zoude er dan nog zijn? zoude ik dan niet uwe schatten maar voor 't kiezen hebben? aut ni inddng hwsamdalutton di ulotsu, di-buwat do nijdn, zoo ik het niet in mijn Meed had gewikkeld, zoude hij het genomen hebben. Maar ook beide zinnen kunnen nijdn hebben; b. ▼. atik na éffolo (U-undang ho nijdn aso indadong saué di^owan ho nijdn manuk ni si-djonaha inon, aso t»- daong saut hamd marmsêsu i nyan, indaong' si^djonaha n^dn mdmumi, indaong ho maiean (Ib., bl. 277, m.), had gij er eerst de prorf van geno- men, zoodat ge J>fs kip niet mede genomen hadt, en g^lieden geen oorlog met elkander gevoerd hadt , dan zoude Bj, niemand der uwen gedood en gij geen manschap verloren hebben; aut ni adóng nijdn dapot au si-panga- non na tabo, indd hamuna do n^dn mangatten, zoo ik. iets lekkers te eten had kunnen krijgen, zoudt gij het dan niet eten? Met do (§ 165) in een hoofdzin vermeldt het een werkely kheid , waarmede 't geen de bij- zin bevat in tegenstrijd is; b. v. dejdk do nijdn duhut gagatonna , alai mam^'ang do horho i (Ib., bl. 70, r. 4 v. o.), overvloedig was wel is waar 't gras, dat zij konden eten, maar de buffels waren toch mager, M. bezigt nijdn meVtapi (= alai) in den volgenden «in niet zoo dikwflls; een voorbeeld is denggdn do nijdn ari ni na topak i, iapi sa-oiik ma taiana (Ib., bl. 19 m.), de dag van hei geboren kind is wel is waar gunstig, maar er ont- breekt iets aan (vgl: bl. 9 r. 16 t. o. en 20 r. 2), In een voorain met gari (I 162), terwijl de hoofzin vragende is; b. v. 