Uit ou reisbeskrywinge
6i vast toe spannen oft gorden, op dat het  die Bootsgheselen op het overloop met die Hoogh-bootsman, om alsoo het Schip recht naer die Zeen te houden (3) wenig hadden ons die Zeen eens overdere ghecregen van de zyden, soo haddet met ons gheweest Requiescant in Pace, ende was desgheilijcks bynaer soont als in dese landen is inde winter, alst sonder vriesen is, waer mede altesamen seer mismaeckt ende moeyloos waren, ende die moet by naer verlooren gaven: want moesten by ghebuerten (3) soo van het Roer naer boven trecken, en van daer naer die pomp, niemant uytghesondert, soo datmen noyt tijdt hadden om slapen, rusten, ofte eeten, noch te vercleeden; ende tot meer hulpe (2) Die skip word dus met die seil gestuur, (3) By beurte. So brack ons noch die pen van 't Roer, ende sou- den bynaer twee ofte drie doot ghesmeten hebben : maer God versacht(x), soo dat daer anders gheen schade en gheschiede, als dan sommige qualijck ghetracteert ; ende gheuen noch den 14. van de selfde, sonder verbeteringhe te sien, zijn alle die Ofhcieren van het Schip vergadert, ende meer andere, ende hebben raet ghehouden wat haer best te doen stondt, ende siende dat het Schip niet machtigh ghenoech en was, om die Cabo te passeren, hebben gheilijckelijcken ghesloten met een protest, dat zy alle onderteckenden, om met het Schip weder naer Mocambique te varen, ende aldaer te verwinteren, ende het Schip te versien, ende te concerteeren van alle nootdruft; het welcke het ghemeen Volck een groote droeffenis aen jaech-den : want bevonden dat daer soo grooten perijckel was, weder te keeren naer Mocambique, als voor by de Caep te passeren : want moesten weder voor by het Landt van Natal, daer sy soo seer voor vreesden, als voor de Caep ; daer en boven soomen naer Mocambique arriveert, is soo veel als een verloren reijs : want moeten daer tot het ander jaer vertoeven, en men verteerter Kap en Kuevel (2) : want alle dingen moeten daer van Indien comen, van alle provande, soo dat alle dinghen met Gout opghewoghen wert, het welcke die arme Bootsgheselen ende Putgers (3) qualijcken aenstont ; want had- Putger, van puts-emmer, dus = skoonmaker. Den weynich middelen daer toe, ende souden haer armoede die zy met brachten moeten vercoopen, en versetten om half gelt, ende daer en boven waren noch wel 500. Mylen van Mocambique. Door alle des oorsake wasser een groote beroerte in 't Schip, ende vervloecten de Capiteijn ende Officieren, dat het Schip soo qualijck versien was: want en hadden niet een coordeken; noch waer af maken, soo ons eenighe quaem te brecken. De Capiteijn gaf de schult aende Schipper, dat hy 't op 't lant niet geeyst en hadde, ende die Schipper seyde weder dat hy 't geeyst hadde, ende dat het Cayro ofte Kennip(2), daermen in Indien die coorden af(3) maackt, den Capiteijn ghelevert was, ende dat hy daer die helft (om zijn buers te vullen) af vercocht hadde, ende dat wy daerom nu ghebreck leden. Met dusdanighe bueselingen doen zy hare dinghen sonder meer achterdencken; dan alsse inde noot zijn, so ist misericordia, ende onse lieve Vrouwe om hulpe aen te roepen(4); ende onse Capiteijn wist noch te segghen, doen wy in desen noot waren, dat hem gheen dinck meer en verwon- derde, dan hoe dat Godt die Heer haer (die goede Christenen ende Catholijcken waren) die Cabo altoos met so groote ende stercke tormenten ende schade liet passeren, hebbende soo groote ende stercke Schepen, ende die Enghelschen dat om- mers ketters ende Gods lasteraers zijn, met soo (1) Cayro = vesels om die kokosnoot. (2) Keniiip (verstaan hennep) = Eng.,,hemp," (3) Af = van. (4) Sien inleiding. 64 Clyne ende swacke Schepen so ghepen, die Caep passenden, gheilijck als in Indien die tydinghe was, dat zy een Enghelsman ghepasseert hatten met groote faciliteyt. Aldus liepen wy weder naer Mocambique, met groote desperaetheydt: want niemandt en hadde lust yewers handt aen te steken, ende wilden qualijck die Officieren obedeceren. Aldus varende, sagen veel vaten, berders(2) en doot volck dryven, waer mede ons eenich erwein, wer mede ons weynich troosten, meenende datter eenich erwein, was, als wy, ende dattet sommigh goet over boort geworpen hadden, enden wy niet alleen die ongheluckighe en waren: want men seydt gemeenlyck dat twee Ongheluckigh-en malkanderen troosten, soo ging met ons oock: maer God gaf dat het also gheweest hadde, als wy ons gissinghe maeckten: maer het was (Godt betert) quader als wy wederom keeren: want waren die teeckenen van het verloren Schip San Thome als wy naermaels in 't Sant Helena verstonden (3). In die norden van die Itinerario word in kanttekeninge 'n voortlopende résumé van die werk gegee. Soms word ook ander opmerkinge ingelas, en by hierdie sin vind ons die stigtelike waarskuwing:..Leest met nordencken." Die goeie Kalvinis praat hier. Planke. (3) 'n Beskrywing van die vergaan van hierdie skip deur Diogo do Couto. een van die skipbreukelinge. is afgedruk deur Theal in Records, II, blss. 153 vv. Die slegte toestand van die Portugese skeepvaart word ook hier aan die lig sebring. Die storme wat Van Linschoten in die Santa Cruz deurstaan het, word ook deur Do Couto Den 15. vande selfde maendt creghen weder eene groote stilte, ende duerden tot den 17. ende nemen-de die hooghte van de Son, vonden ons op 37. Graden, tot groote verwonderingen van al die in het Schip waren: want wesende als gheseydt is op 35. graden, hadden vyf daghen met soo grooten windt ende storm weder naer Mocambique ge- loopen, ende souden naer alle menschen verst gehooren gediminueert, te hebben, ende maeck- ten onse gissinghe, dat wy behoorden op 30. ofte 32. graden te wesen. De oorsake dat ons Schip aldus achterwaerts tegen onse cours ghedreven was, naer die Cabo toe, meenende dat wy naer Mocambique ginghen, was door die cracht van het water, die in die contreve altoos met sulcke stercke stroomen nae die Cabo toe treckt, als ons die Stuerman affirmeerden, dat hy sulcks wel meer bevonden hadde : maer noyt ghedacht dat het water van soo grooten cracht was, als hy Nu merkelijk. Hy skilder die toestand van die bemanning van die Sint Thomas o.a. as volg :,,Kort gesê, alles was ten hulle Die hele nag het hulle in groot moeilikheid en smart deurgebring; want waar hulle ook kyk, was die dood. Onder hulle was 'n skip vol water, en oor hulle 'n donker en onheilspellende hemel. Die wind huil om hulle, asof dit dood! dood! skree; en asof die watei wat van onder af instroom, nog nie genoeg was me, dreig die reent wat op hulle neerstort, om hulle onder 'n twede sondvloed te begrawe. In die skip kon alleen gehoor word sugte en jammerklagte en smeekgebede aan God om barmhartigheid; want na dit skyn, het die sonde van sommige Sy gramskap oor Almal gebring. Die graadgetal moes kleiner geword het, omdat hulle in 'n noordelike rigging, d.w.s. na die ekwator toe, geseil het. Ennemieren geben, soo dat het scheen dat ons God mirakelues teghens alle menschen vernuft, ende verstant, ende alle cracht van storm ende windt, ons heeft willen die Cabo doen passeren, als wy daer minder gedachten toe hadden, waer aen men kennelijcken mach conci dereren dat alle menschen dinghen sonder Gods handt ende werck, is niet dan ydelheydt. Den selfden dagh saghen weer groen water, ende die Vogelen, ghenaemt Mangas de Velludo, dat ghewisse teeckenen zijn van de Cabo de bona Esperanza, dat ons noch weder eenighe hope gaf die Cabo te passeren, ende teghens den avont soo quam ons een Swaelve aen boort, die al om en tom swerfde, waer mede een groote blyschap in het Schip was, want seyden dat het een voorseg- ghinghe Ende teecken was, van onse lieve Vrouwe, die die sandt om ons te troosten, ende dat wy die Cabo noch souden passeren ; waerom weer op een nieuw vergaderden, ende besloten dat wy noch eens souden den wegh acometeren (1) om de Caep te passeren, ende dat aenghesien soo veel goede teckenen ons een waerschouwinge was, om goeden moet te hebben, ende dat wy op God souden betrouwen. Dit ghesloten wesende, hebben die Letanien ghesonghen, met Ora pro nobis, ende veel Aelmoessen ghetrocken, met groote beloften van Bevagerden(2), ende dierghelijcken dinghen, dat ous daghelijcken was(3). Hier mede is 1) Vgl. Port. acommeter - om aan te pak. (3) Bedevaarte. (:t) Sien inleidiug. "Let volk weder verquickt, ende wel gemoet ghe-worden, ende een yegelijck thoonden zynen dienst ghewilligh, ende offreceerden alle liever haer lijfende leven te avontueren naer die Cabo toe, als met sekerheydt van hare salvasion nae Mocambique te keeren. Wy hadden als noch grooten overlast ende ghewelt van de Zee, die ons niet en verlieten tot aen de ander zyde van de Cabo de bona Esperanza. Den achthienden April creghen wederom recht in de windt, met soo grooten storm ende onweder als wy oyt te voren ghehadt hadden, ende meenden ghehadt haenden, ende meenden ghehadt verloren te zijn: want die Zee bedeckten alle ooghenblick ons Schip, soo dat wy dickwils met water bedeckt waren, ende moesten om eenighe verlichtinghe te kryghen veel Kisten ende Caneel, ende ander waren diemen eerst by der handt kreegh over boort smyten, in somma dat al die in het Schip waren, die moet gantsch verlooren gaven, ende een yeghelijck hem biechten, ende malkanderen om vergiffenis baden, meenende son-der meer hope, dat het onsen lesten tydt was. Dese tormente duerden aldus over die vier en twintighuren. Men trock in het Schip veel Aalmissen, voor velderley lieve Vrouwen ende Santen, met grotter devotie ende beloften van wondere dinghen uyt te rechten, aen landt comende. In het eijnde het ons God vertroost, ende ons beter weer verleent, te weten, den 19. des avonts begost het weer wat te beteren, ende creghen weder een weynich beter moet. Den 20. namen die hooghte van de Son, ende vond En 36. graden, en saghen weder groen water, ende sommighe Vogelen, die zy noemen Alcatrases (*) ende veel Zee-wolven, welche houden voor sekere teeckenen vande Cabo de bona Esperanca, ende waren nae onse gissinghe dicht by 't land, hoe wel wy geen en konsten sien. Desh dach creghen weder de windt wat ruymer, ende hadden groote hope om die Cabo te passeren, ende het volck begost beter te vreden te vreden, door die teeckenen die wy saghen. Alle des dagen sagen altoos groen water, tot den 22 April. Dese dagh worpent loot uyt, des daechs tweemaels, ende des snachts naervolghende : maer en vonden geen grondt, welcke goede teecken is vande Cabo, diemen heet das Agulhas, ghepasseert te wesen. Dese Cabo das Agulhas leydt op 35 graden, ende is noch 20. mylen van de Cabo de bona Esperanca, die op 34J. graden leydt, ende om dat by dese Cabo das Agulhas, men altoos grondt vindt tot 30. 40. mylen van de Custe, verstonden dat wyse ghepass seert waren, aende coluer van 't water, ende die voghel S diemen altoos in de contrey voorseker vint, ende oock tot meerder versekerhecht, soo verlieten ons die groote baren ende Zee, die ons soe seer altoos ghequelt hadden, soo dat ons scheen van de Hel in 't Paradises ghecomen te wesen, met soo grooten vruechten dat wy meenden herboren te zijn, en kregen oock een goeden wint, dan seer koutachtigh. Den 23. van Aprilis, so passeerden wy die Cabo de bona Esperanza, met groote ende eene generale Blitzschap, wesende 3. maenden en 3. daghen dat wy van Cochijn t' seijl ghegaen waren, sonder oyt landt ofte sandt ghesien te hebben, dan alleenlijck seeckere teijckenen van de Cabo, welcke weynigh gheschiet : want die Piloten doen altoos haer uyter- ste neersticheyt, om die Cabo te sien, ende 'tlandt te mercken, om alsoo voorseker te weten dat zy die Cabo ghepaseert zijn : want moeten alsdan weder diminueren (x), en mochten soo haest naer Mocam- bique loopen, als na Santa Helena ; doch alwaert dat sy het aende Zee ende 'twater lichtelijck konnen mercken, soo ist haer nochtans noodich 'tlandt te sien, om alsoo haren cours te setten naer Santa Helena, ende moeten dat altoos houden aende slincker kant : want anders En waer haer niet moghelijck het selfde te moghe aen comen, als zijt dese cours verloren: want soo zijt eens passeerden, en mogent niet weder om crygen, om datter altoos maer eenen wint waeyt, dat is : eenen zuydtoosten wind. De Cabo ghepasseert wesende kregen terstondt voor de windt. Den 24. April, soo beval den Stuerman dat men souden de Bona Viagen(2), vande Cabo de bona Esperança gheven na onder costuymen, met een groote verblydinghe ende ghecrijs, van alle die in 'Schip zijn : want alsdan hebben die reyse versekert nae Portugel te varen, ende niet weer naer Indien te arriveren : want soo langhe als men die Cabo niet ghepasseert en hebben, ist altoos in (2) liona viagem (Port.) = goeie reis, deur die Portuguese matrose gebruik as 'n uitroep = hoerê! twyfel; ende waren omtrent 50. mylen die Cabo aen d' ander zyde. Die teckenen diemen voorseker hout, ende die waerachtichste zijn van datmen aen d' ander zyde is, zijn veel tromben, ofte strüyken van dick riet, die altoos daer seer veel dryven 15. 20. mylen van landt, desghelijcks sekere voghelen die de Portugesen noemen Feysoins; zijn wat grooter als Meeuwen, zijn wit ende vol swarte spickelen over 't gheheele lijf, zijn seer goet te kennen, ende 'tonderscheyden van alle Voghelen. Dit zijn seeckere teijckenen daer haer die Stuerluyden seer op betrouwen, ende altoos voor waerachtigh vinden. Die Caep ghepasseert wesende, nemen haren cours naer Santa Helena, noordtwest, endende noordtwest ten westen. Den 27. April cregen recht inde wint, ende duerden tot des anderen daeghs; doen creghen wy een stilte, wesende in 30. graden aende zyde van Portuguel. Den 29. creghen voor de windt, welcke is den generalen windt die van hier altoos waeyt, het geheele jaer duer, tot aende Lynie Aquinoctiael, ende is eenen zuydtoosten windt duergaende, soo datmen die seylen wel mach laten staen, en gaen liggen en slapen: want die meeste wint die daer waeyt, is, datmen het mers seyl ter halver stenghe stijckt. Den 12. Meye smorgens inden dageraet, saghen wy het Eylandt van Santa Helena, ende daer was soo grooten vruecht in 't schip als oft wy den Hemel gesien hadden. (!) See-bamboese. Die Eerste Nederlandse Vloot an die Suid-Afrikaanse Kus. 73 INLEIDING. In die begin van 1492 het ds. Petrus Plancius, die geleerde Amsterdamse predikant en intellektionellen leidensman van die Nederlandse skeepvaart, belangrike kaarte en inligtinge omtrent die reis na Indië van 'n Spanjaard gekry. Om dieselfde tyd stuur 'n aantal Amsterdamse handelaars vir Cornelis de Houtman na Lissabon om daar,,secreete informie... op het stuk van den Oost-Indischeri en Moluckschen handel" in te samel. Teen die end van 1492 keer Jan Huyghen van Linschoten in sy vaderland terug en deel sy kennis mee. Twee jaar later kom De Houtman van Lissabon terug, en ná verder raadpleging met Plancius besluit die reeds genoemde handelaars, in die eerste,,Compagnie van Verre" verenig, om,,de navigatie ende handelingen (op Indië) in den name des He "Op 2 April 1595, het die eerste Nederlandse vloot während von der Kap heen Indië sou bereik, onder Cornelis de Houtman en ander bevelhebend van Texel geseil. Onder die joernale van hierdie reis Die vloot het bestan uit drie skepe, Mauritius. Hollandia en Amsterdam, en jag Duyfke — altesam skaars 250 koppe. Die gesag oor die vloot het by die skeepsraad, waarvan De Houtman voorsitter was, bestaande uit offisiere en bevelhebbers, berus. Cornelis de Houtman was senior kommies op die Mauritius, en Jan Jansz Moelenaer was die skipper daarvan. Een kommies van die Hollandia, nl. Gerrit van Beuningen, het gedurig met Houtman in vyandskap verkeer. Hy is in Indië deur die skeepsraad veroordeel en as 'n gevangene terug- gebring na Nederland. Die bekwam en getroue skipper van die Hollandia, Jan Dignumsz, is op die kus van Afadagaskar omlede. En die bevordering van Pieter is die van Frank van der Does een van die interesse. Hy was adelbors op die Hollandia en was, soos uit die volgende uittreksel uit sy joernaal lyk, onder die wat by Mosselbaai aan land gegaan en met die Hottentotte in aanraking gekom het. Dit was die eerste keer dat die Hollanders met hier die volk kennis gemacht het en op Suid-Afrikaanse grond voet gesit het. Direktsz Keyser, opperste piloot, tot skipper in sy plekhet veel stryd veroorsaak. Nietenstaande al die verdeeldheid en wanordelikheid was die reis 'n gebeurtenis van die allergrootste betekenis. De Jonge sê daarvan: "De scheepstogt, waarvan de gevolgen in later dagen ook, was zonder beleid, zonder eendragt en eigenlijk zonder begrip van de grootsche taak welke volvoerd moest worden, ten einde gebragt; maar de reis was volbragt, hoe dan ook, en dat was het groote, het sprekende feit; want nu was de baan gebroken en aan Spanje's Koning, aan geheel Europa was bewezen, dat het kleine volk van Noord-N Eederland zijne vlag kon en durfde vertoonen tot aan het uiteinde der aarde en dat het, voor zijnen kolonialen handel, Lissabon kon ontberen. Sien De Jonge, Ndl. Gezag m 0. Indië, 2, blss. 187 vv. DIE EERSTE NEDERLANDSE VLOOT AAN DIE SUID-AFRIKAANSE KUS. UlT DIE JOERNAAL VAN FRANK VAN DER DOES (*). Den eersten Augusto voor middach, hebben wy sien driven een groote langhe struycke die ge-noempt werde Trombas, waervan Jan Huygen verhaelt, waeran dien gesien worden, niet verre van Cabo de Bona Esperanca te weesen; siende daer beneffens veranderinghe van vooghels die zeer groot waere, waeran hy meede mensie maeckt van een vaste zeeckerheyt te weesen; waerover wy alle zeer verblyt wa Ern, verhoopende dat alsulcxs eerlanck by experientie bevonden zouden werden, waernaer wy alle zeer verlangende waeren. Den 2 en ditto omtrent 2 uren voor zonnderganck, weesende zeer duyster weer, heben wy ge-sien het vaste landt Afryca, waerover wy ge-verblyt ende verhütet, vermoedende naer de hoochte die wy doen tertyt hadden, dat het Cabo Dos Agullas waere, overmits dat dezelve Cabo op de 35 graeden der breede geleegen es, ook hebben alsulcke hoochte. Het zelve lant was hoch, berch ende heuvelachtich ende es by Oosten. (*) Afgedruk in De Jonge, 2, blss. 287 vv. Sien De Jonge, blss. 285 vv. oor ander berigte van hierdie reis en veral D'Eerste Boeck van Wiïlem Lodeu-ycksz uitgegee vir die Linschoten-Vereniging deur Rouffaer en Zerman. Lodewycksz was onderkommies op die Amsterdam. In die Kapaz argief is Ook uittreksels en afskrifte deur Theal van joernale van die reis, ook 'n uittreksel uit die joernaal van Van der Does. Die teks van De Jonge is vollediger en betehrt. De Cabo Bon Esperanca geleeghen 2 ofte 33 mylen, o.s.o. ende w.n.w. Wy waeren 5 ofte 6 mylen van daen, toen wy int gesichte kreeghen. Van daer aff hebben wy vervordert om änder lancx de custe eenieghe de ofte Baye te zeken, daar wy eenighe verversinghe tot preservatie onser ziecken mochten becoomen. Den 4en ditto teeghen avont is de pynas(2) naer langhe soecken langs den wall loopende, streeken-de aldaer meest o. ende w. met een westen windt in een baye geloopen, alwaer wy hem met de andere scheepen volgende, het loot geworpen hebben, weesende J mylen van den wal, ende hadden 20 vadem dieblauw cleygrond met zandt gemengt, endende in de baye coomende, hebbende wy het geanckert op 9 vadem goede ankergront, maer wey-nich schuts hebbende voor eenen zeelycken (3) wint, soedat wy den tyt, die wy daer laeghen noyt slecht (4) water hadden, maer ter contrarye groote geweldighe deininghen die uyt ende daer naer de baeye in quamen rollen. Deese voorn. baye was genaempt naer uytwyzen der caerten Aguada de Sambras (5) ende is geleeghen op 34 graeden o minuten ende geseylt 23 mylen naer gissinghe. Den 5 en ditto synder sommighe adelborsten, soe van het eene schip als oock van het andere verordi- O) Vgl. bls. 54, aant. íj. (2) Lang en smal seilskip, wat baie vinnig kon vaar. (3) Wind uit die see uit. Theal (Kaapse arg.) het hier zuilen. (3) Swakj stil. Kom ook in Itinerario voor. (3) Die latere Mosselbaai, deur Vasco da Gama in 1497 die baai vau San Braz. of die Heilige Biasius, genoem. Neert met St. Bueningen, onsen commis aen landt te vaeren, waer van ick meede een was, ende syn met ieder ons gewer naer landt geseylt ende een partye met een roeyjacht, ende alsoe die in de schuyte waeren het ongeluck toesloech meer als de andere in de jacht, is ons een zeer grooten storm beloopen, wesende 13 personen in de schuyte sterck, daar mede wy op eenen leeghen wall ge- dreeven syn, niet cunnende aen boort coomen, weesende de scheepen uyt het gesichte, noch en dorsten oock niet stranden, eensdeels om de groote barningen (2), die sonder twyffel int stranden de schuyte ende eenighe van ons luyden ofte allegänder vernielt soude hebben, ten anderen dat wy vreesden aen lant coomende, dat ons die Africaense wilden souden. Doct geslaeghen, jae opgegeeten hebben. Sück perickel niet genoech weesende, soe syn ons noch aen boort ofte by gecoomen twee groote walvissen, die wy vreesden, dat se de schuyte in eynden geslaeghen soude hebben, twelck niet all zonder zorghe was, soe dat wy genoechsaem in duysent vreesen ende perickelen des doots stonden, daer wy door Godes hulpe, naer dat het den gansen daghe tot savonts laedt geduyrt hadde, uyt verlost werden, niet sonder groote blyt-schappe, als men bevroeden mach, ende alsoe wy erst aen het schip Maurytius quamen, daer wy enich volck uyt sette, vonden wy aldaer onsen schipper, die ons met grooter blytschappe welle- Usz. Kom heette, niet anders meenende ofte wy hadden alle gelyck om hals geweest, merckende daeruyt de goedherticheyt van onsen schipper booven alle de andere. Wy hebben daernae met de wilden aldaar ge- handelt, die om wenich waerdye van yser een gans hoorenbeest gaff, oock sommighe schaepen meede voor dezelve prys, als een oude dissele ofte oudt brootmes, daer condt ghy een geheel os voor coopen, welcke ossen ofte hoorenbeesten eenen zeer grooten bult van smeer ende vlees op haer rugghe hebben, zeer vreemdt om (te) sien. De schaepen haeren staerten hebben meer smeers ende vet als aen twee ofte 3 jae 4 schaepen by ons aen haer ganse lyff hebben, wandt de staerdt werdt voor tbeste quartier gehouden ende hebben aldaer 5 quartier, twelck ongeloofflyck schynt te weesen, gelyck nochtans alhier van dezelve verhaelt staedt, waerachtich es, yder staert een Halff Echte dick synde int ronde, al gevild synde. Sy en heben ock aldaer geen woll, maer cort haer als de calvers in ons lant. Ende heben den tyt die wy daer laeghen van haer met vintschappe goede verversinghe van water, ossen ende schaperi verkreeghen, die wy van haar voor eenen cleynen prys afkochten ende met stucken van oudt ysser betaelde. Wy vonden oock in de baye een cleyn eylandeken, alwaer by duysenden zeewolven op waeren ende groote watervogelen die genaemt wer- den pinguyns, weesende zeer vreemdt van maeck- sel, want en conden niet vliegen ende hadden  met handspaecken doot geslaeghen, want sy waeren van beiden in so grotzen getale, dat se met een gedruys op u aen quamen vallen, soe dat men genoech te doen hadde, dat men tgedierte van hen aff conde keeren. Sy waeren seer vreemdt van smaeke, maer over- mits de nieuwsgiericheyt hebben 't alle voor goedt vleys gegeeten, hoe well den smaeck niet seer soedt was. Cort verhaal van de inwoonderen [bij] Aguado de Sambras. Alsoe ick in dezelve baeye beneffens sommighe anderen weesende 18 p. sterck wel 2 mylen met de inwoonderen int lant geweest ben, alwaer wy de- zelve wel besaeghen ende hoorden spreecken. Sy syn cle}m van parsoon, leelyck van gesichte, haer haer opt hooft staedt oft affgeschroyt waer van de zonne ende sien daeruyt eeven gelyck een dieff, die door het langhe hanghen verdroocht es. Sy gaen gans naeckt, dan hebben een staert van een wilt cleyn gedierte voor haer schamelheyt, twelck door de staert seer weynich bedeckt es ; daer beneffens hebben zy in plaetse een cleedt een wilde beest syn huydt om den hals hangen, die van het smeeren wel sterck ruycken ende stinken, alwaer het haer noch opstaedt, twelck het buytenste is, ende hanght haer omt lyff gelyck een mantel. In plaetse van schoenen hebben sy twee dobbele leer So lappen^1), die sy onder haer voeten in plaetse van aen de teenen vastbinden. Sy hebben seer oolyck geweer, waervan ick een meede daer van daen ghebrocht hebbe, synde het fatsoen van een spiets, synde een duym dick ende 8 ofte 9 voeten lang, sommighe met een yseren spits ende sommighe niet. Belangende haer spraeck is eeven gelyck ofte men een deel Calcoense hanen hoorden raesen, eeven gelyck is oock haer spraecke, daer van gy weynich anders cont hooren als clocken ende fluey- ten. Oock souden sy well, naer dat men conde mercken yemant van ons luyden gegeten hebben, want sy weynich werck maekte om rauwe dermen te eeten daer sy den dreck met eenen vingher maer een weynich uytgestreecken hadden, waerdoor wel stondt te vermoeden dat het menscheneeters moe- ten weesen(2) Wat haere vrouwen ofte wooninghen aengaen ende haer superstitie en heeft niemant van ons luyden gesien, vermoedende dat 0) Lodewycksz sê egter : ,,eenige draghen berderkens onder de voeten, in plaets van schoenen." Berderkens = plankies. (2) Lodewycksz was nie so onnodig skrikkerig nie en het beter opgelet. Hy sê o.m. :,,Wy hebben geene van haer wooningen connen vinden, veel min eenigh vrouwen persoon, ende meest haer sien vier (vuur) stoken onder eenighe hegghen, welck zy seer haest ende practicieckich, midts twee houtgiens d' een teghen d' ander vryvende, connen becomen, aldaer haren nacht over brenghende, endende dit vier saghen wy alle nachten op vele plaetsen. Als wy eenighe Óssen ghedoot hadden, baden zy ons om d' inghewant, dwelck zy aten al rauw, de meeste vuyliche wy stocxkens ghespannen, ende een luttel vande huijt over tvier met vier stocxkens ghespannen, ende een luttel vande pensen warm gemaeckt, in voeghen als men speck ende warm. "Ossen doet." "Zu verre int lant mosten woonen, als wy luyden met haer geweest hadden. Belanghende het lant was hooch, clippich ende steenich sonder eenighe vruchtbaere boomen, die wy aldaer geen gesien en hebben, daer wy int lant waeren. Den nen ditto s'avonts met son onderganck hebben wy onse anckers gelicht met grooter pyne, overmits de veele crancken die wy binnen scheeps boort hadden, pogende om onse voige te vorderen. Ook hier hier hier der Lodewycksz noukeuriger waar-geneem het. Die listigheid van die Hottentotte, wat so behendig hulle verblyf kon wegsteek, het hom nie ontgaan me. —,,Den 6 Augusti voeren wy met dry Sloepen aen landt, alwaer ick ghesonden worde om tlandt te outdecken, dwelck seker een schone landauwe is, met welrieckende bosschagien ende bloemen verciert. Een half myl int lant ghegaen zijnde, hebben ons van eenen bergh laten sien aende ghene die inde Sloepen gebleven waren. Wy vonden diversche stappen van Menschen, Vee ende Hon-den, oock Patrysen, ende wyder de Spiegeltiens ende Bellekens ghebroken, diemen haer daeghs te voren ghegheven hadde, ende tstuck Lijnwaet op de Heyde ligghen. Ter wylen waren eenighe Inwoonderen by de schuyte gheweest, daer wy na toe ginghen : maer waren neffens ons weder ghekeert sonder haer ghewaer te worden ; so behandich connen zy haer door de bosschagie voegen ; doch quamen haest weder. Wy gaven haer te verstaan, soo ons best moghelijck was, dat zy ons Vee souden brenghen, wy souden haer Vser (dwelck zy ons seyden te doen. Desen naemiddagh sonden wy noch 20 man te lande in, met de Inwoonderen om te besien oft zy eenighe huysinghe souden connen vinden, meer was te vergheefs : want de Inwoonderen gingen met de onse, houdende gheenen wech, ende ginghen ons volck, so ginghen zy mede, ende stille staende, saten zy neder achter op haer hielen hielen hüten. Derhalve Als ock dat de nacht over quam, zyn de onse, ende wy met haer weder tscheeps ghevaren." One gee hieronder in paar uittreksels uit die dagverhaal van Van Riebeeck. Hierdie joernaal het hy aangelê en bygehou in opdrag van sv meesters, die Here XVII, wat hom instruksies saamgegee het, waarin o.a. voorgeskrywe word dat hy, correcte notitie ende dagregisters zou houden oontrent hetgeen voor zou vallen." Op die belang en die aantreklikheid van die dagverhaal van die erste kommandeur van die Kaap is dit nie nodig weer die aandag te vestig nie; dit is reeds ten oorvloede gedaan geword deur al die skrywers wat die stigtingsperiode behandel het. Tog bly dit 'n feit dat ofskoon die dagverhaal reeds driemaal die eer van uitgawe geniet het, daar selfs in ons eie land maar min persone sou kan gevind word wat die moeite geneem het. t om dit van begin tot end deur te leser afgeskrik deur die buitengewone lengte van die verhaal (byna 2,000 bladsye in die uitgawe van die Historiese Genootskap), die gebrekkige styl en die verveligheid van sommige altyd terugkerende me-dedelinge en opmerkinge. Dit sou egter jammer (1) In extenso, volgens die oorspronklike teks, maar nie volledig nie (April 1652 tot end 1658) in die Zuid-Afrikaansch Tijdschrift, jäargange 1824 tot 1840; in extenso, volgens die oorspronklike teks en volledig van Desember 1651 tot Me 1662, deur wyle prof. W. G. Brill in Werken van het Historisch Genootschap van Utrecht, Nieuwe Serie, Nos. 39 (1884), 58 (1892); ook 'n deels saam-gevatte, deels vertaalde Ungewe in die Engelse tätende deur wyle ds. H. C. V. Leibbrandt, onder die tietel van Van Biebeeck's Journal, in die Precis of the Archives-serie, 3 deux, Kapstad, 1897. 86 wees as hierdie onmiskenbare gebreke van die teks sy ewe onmiskenbaar goeie eienskappe uit die oog sou doen verloor : sy betroubaarheid, sy verskei- denheid en rykdom van informasie, sy aanskoulik- heid van voorstelling. Daarom het ons dit goed geag om hier party van die mees skilderagtige to- neeltjies oor te neem en aldus te laat sien watter hoogs boeiende lektuur 'n mens in die langdra- dige joernaal, met 'n bietjie goeie wil en geduld, kan ontdek. As dit die leser(es) mag bring tot 'n nader kennismaking met die dagverhaal, dan sal ons reeds een van die doeleindes waar hierdie uit- gawe na streef, bereik het — nl. die opwek van be- langstelling in ons historiese bronneliteratuur. In hierdie verband wil ons daarop wys dat die dagregister van Van Riebeeck trouens nie 'n al- leenstaande verskynsel is nie. Ook die later kom- mandeurs en goewerneurs van die Kaap het almal sonder uitsondering, volgens die algemene gebruik in die besittings van die O.I.K., aantekening gehou of laat hou van die vernaamste gebeurte- nisse wat van dag tot dag onder hulle aandag ge- kom het ; die ononderbroke reeks dagregisters van 1651 tot 1795 vorm dan ook een van die mees be- langrike en omvangryke versamelings historiese beskeide wat ons in die Kaapse argief kan aan- trefO). (l) 'n Verkorte uitgawe in Engels van party daarvan vind ons in die reeds genoemde Precis of the Archives van ds. Leibbrandt, waar benewens Van Riebeeck se dag- verhaal ook die joernaal van 1662-70 (1901). dié van 1671, 1674 en 1676 Q902) en dié van 1699-1732 in voorkom. 8/ UIT DIE DAGVERHAAL VAN JAN VAN RIEBEECK. 24 April, A° 1652. — De wind westelijk met rede-lijk weer, zijn wij met al onze bagagie en familie na land gevaren, om aldaar te blijven in een loose planken tent, bij provisie wat rouw opgeslagen, opdat het werk wat beter mogte voortgaan (*). Dezen voorleden nacht had het volk aan land een groote zeekoe gevangen, wel zoo zwaar als twee gemeene vette ossen, hebbende een zeer afgrijslijk monstreus hoofd en verscheide scherpe uitstekende tanden, waarvan de langste 7/8 el lang waren, met een korte hals en lage beenen, de voeten bijna van fatsoen als rhinoceros voeten, edoch gekliefd in vier partijen. Was zeer fel en wreed, en hadden genoeg te doen om te bedwingen, onangezien met eenige kogels agter de ooren door het hoofd Getrofen was, wesende de huid wel een duim dik en zoo hard, dat op sommige plaatsen geen musketkogel door konde geschoten worden: des hem regt voor in het hoofd lieten dood schieten, en het volk eten, alzoo het van goeden smaak was, loopende de melk uyeren. (!) Van Riebeeck was toe ai byna drie weke aan die Kaap, maar het tot dan toe met sy famielie aan boord van die Drommedaris gebly. Die timmerhout was by vergissing order in die skip gelaai, sodat dit 'n hele tyd geduur het voor 'n voorlopige houtloods kon opgetrek word vir die kommandeur en huisgesin om in te woon. (Sien di. E. C. Gode-Molsbergen, Jan van Biebeeck, Amsterdam, 1912, bls. 82.) November, 1654. — Heden heeft ons wiltschut, op 't versoeck van de Hottentoos, een leeuw dood-schooten, wel soo groot als een redelijk koebeest, welcke onder de Hottentoos haer beesten was, sigh verborgen hebbende achter ende in eenige boss-jens, ende oock een van de Hottentoos seer deer-lijck. Même de classeuwen gequetst, die geen rädten wetende denselve om te brengen, schoon sij met hünne hasegaijen ende al de koebeesten heißen omsingelt, onsen wildschutz omtrent haer vernehmen, hadden versocht denselven doodt te schieten, gelijck hij met sijn snaphaen seer geluckelijck in d' eerste schoot effectueerde, tot groote verwondering van de gemelte Hottentos, dat so fellen beest met een schoot so strack ter nieder gevelt wierd, ende ingevolge ock tot niet minder verschrickinge ende vreese voor ons schietgewer. 8 Januario, A° 1^5- — Fray weer ende wint als voren. Quam ons een van de soutgarders aen- dienen, dat sij in de soutpannen een renocheros hadden geschoten, die noch levendigh was ende soo diep in de modder van de soutpannen gesonc- ken lagh, datter niet coste uytcomen ; derhalven wij uyt curieusheydt eens derwaerts (omtrent 4 á 5 mijlen van hier) gingen om te sien, daer hem noch levendigh vonden, ende voorts lieten doot schieten : maer in gevalle op harde grond had ge- weest souden hem weynich of niet hebben cunnen schaden met schieten, alsoo meer als honderd scho- ten had eer hem doot cregen, stm'tende veele cogels op 't lijff weder aff, principalijck op sijn sijde, daer wij met bijlen een stuck lieten uithouwen ende 8g alsdoen tusschen de ribben in 't ingewant schoten ende alsoo doot cregen^1). Junius, A° 1655. — Primo do. 's Morgens goet weer ende wint Westelijck. Verleden nacht had- de weder een lupert(2) in 't hoenderhuys geweest. door versti)'m van den hoenderwachter, welcke 't gat onder aen de deur, daer de hoenders uyt- en ingaen, hadde open gelaten, sulcx dat denselven weder 3 van onse 5 gansen (door d' Heer van Goens(3) ons om aen te telen gegeven) hadde doot gebeten. Omme welcken lupert te dooden offte vangen, den stalknecht ende sieckenvaer(4) (onder een dack, doch met rijs gevlochten muyren affgeschoten, wo- nende, soo wel de paerden als oock de siecken) haer in voorsz. hoenderhuys hadden begeven, endé nadat den sieckenvaer (een seer stout persoon we- sende) op den lupert had geschoten ende denselven eenighsints gequetst, was hij op hem gesprongen ende eenige claeuwen in 't hoofft slaende, oock so- danigh in den arm gebeten, dat genootsaecht was den lupert los te laten, die oock den gemelten stal- knecht eenigsints in 't hoofft gequest had, doch sonderlingh niet te beduyden. Maer den siecken- vaer, voor desen meermael mette luperts in voorsz. (*) Johan Nieuhof in sy Zee- en lantreize door Oost- Indien (Amsterdam, 1682) verhaal ook hierdie anekdote en voeg daarby : ,,De Horen wort noch aen de Kaep in het fort bewaert en daer uit bijwijle de gesontheit ge- dronken." (bls. 7). (2) Luipaard, of tier. (3) Rijckloff van Goens, die ouore, Ekstra-ordinaris Raad en later (1678) goewerneur-generaal van Indië (*) Die sieketrooster Willeni Barenes. Wijlant. yo gelegentheyt doende ende gequest hebbende ge- weest, was lustigh principael in den arm getroffen. Een bijsondere saeck wierde gesien aen onse koe-beesten in 't crael, daer voorsz. hoender, paerden, endende sieckenhuys staet. Deselve den gemelten lupert in 't verhaelde hoenderhuys vernemende, hadden haer altemalen, dicht op een getropt ende de horens na de deur toe, in een halve mane gestelt, sulcx den lupert genoegh te doen had om hem uyter koebeesten hoorns te redden ende onvluchten, hoewel deselve beesten (na onse opinie) met haer bulcken genoeghsaem hare voor dat wilt gedierte te kennen gaven. Ende heefft ons dickwijls gebleecken, dat de luperts, leeuwen off tijgers, geen quaet aen de koebeesten hebben cunnen doen, dewelcke haer oock somtijts in 't ronde hebben gestelt, ende de kalven also achter in haren gemäßen circulären, sodann bewährt, datz noch imant van 't wilt gedierte heefft cunnen entrooft worden, 'twelke somtijts seer speculatyff om sien is geweest. Juni, 1656. — Desen morgen door den ständigen de paar den wat vroegh uytgelaeten sijnde om te weyen, is een van deselve (den cloecksten hört) van 't wild gedierte totaliter verscheurig geworden, waerby wy al groote incommodatie comen te lijden, vermits den grooten dienst die deselve elk voor sijn hoofft meer als voor 10 man cunnen doen in 't ploegh trecken, cley, steen ende timmerhoudt halen uyt 't bos, als andersints. Schijnt in 't natte saysoen 't wilt gedierte hier omrent principaelst te regneren. ende dierhalven al Ende hechter stalling voor de paerden moeten maken om voor dat wilt gediert bewaert te mogen wesen. Omtrent halft voormiddagh den Commandeur wandelende in de thuynen, bevond deselve over al door wiltspoor dapper betreden, ende weynigh daer nae, niet boven 40 a 50 treden schuyns voor hem even buyten de thuynen, een wackeren leeuw oppringen ende sijn loop (maer al sachiens) naden Taeffelbergh nemen; derhalven hem door den sergiant ende wiltschut, neffens noch 4 a 5 andre soldaten met snaphanen liet vervolgen, waerop oock datelijck wel omtrent een paer hondert Hotentoos met al haer schapen ende koebeesten denselven oock naedreven ende tegen 't hangen van den Taeffelbergh in een diepe clooff sulcx besette-den, dat hij nergens als voorwarts door de schapen moest breecken, welcke de Hottentoos gestelt horden als haer borstweer recht voor den leeuw da Er hij onder een struyck verholen lagh, ende bleven sij staen buyten de schapen tusschen deselve ende haer koebeesten. Als den leeuw dan sigh bloot gaff ende al brullende wilde uytbreecken ende na een schaep grijpen, schoten sij met haer hasegayen telckens over de schapen na hem toe met een groot gebaar van schreeuwen, daer over den leeuw dan weder terugh deynsde, seer speculatyff om siende, doch dewijle deselve hem niet wel costen raecken, soo deed voor eerst den sergiant (beneffens onse wilt-schut ende andre daer omtrent 8 a 10 treden mede dicht bij de leeuw weesende) een mis- ende den wiltschut een treffelijcke wisschut met 3 kogels recht in sijn hoofít, clat hij datelijck doot ter neder viel, als wanneer de Hott Entos lustigem mannen schenen ende hei met de hasegayen sochten voorts hondert steecken nae sijn doot te geven, doch wiert haer, na dat noch al 3 a 4 haysegayen in 't lijff gecreegen had, belet, om 't vel niet te schennen endende fray op gevult inde groote sael (tot de kerck g'approprieert) op te hangen, ten welcken eynde met een kar thuys gebracht ende aldaer gewoogen sijnde, bevonden wiert swaer te sijn 426 ponden hollants, langh behalven den staert (die 3J voet rijnlants) langh was 5J, ende bij de billen ofte over 't lijff hoogh op sijn voeten staende 3J idem voeten, sulx wel soo cloeck was als een gemeen Engels of Javaens paertie. Opgesneeden sijnde wierd in den maegh bevonden noch veel van Paradens, dat desen nacht verscheut haben, ende eenige egelverckenspennen ende poten etc. 17 dito, is op dato, ten aensien het wilt gediert aen Compagnies veel schade doet, bij resollutie goetgevonden tot premie te stellen, voor een leeuw, die gevangen oft geschoten wordt 6, een tijger oft wolff 4, ende een lupert 3 realen van 8(3), sijnde den wiltschut voor eerst betaelt 2 cannen spaense wijn, 3 lb. tabacq ende 2 realen van 8. Alsoo bevonden is, dat nu de romp van voorsz. 0) Die gewig van die ou-Hollandse pond was 494 gram as teenoor 453.6 gram vir 'n moderne Engelse pond. (2) Lets groter as die Engelse voet; die Rynlandse of Suid-Hollandse voet = 0.314 meter, die Engelse voet = 0.305 meter. (3) Reaal = 'n Spaanse silwermunt wat ook koers gehad bet in die gebied van Die O. I. K.; die waarde van hierdie räal is gereken op 8 skellings of 48 stüwers. Lecken voor de port van 't hoorenwercken, leggende, den verleden nacht 't wijfBen was comen ruycken ende soecken, mitsgaders daervan oock had gegeten, wierdt er desen nacht verholen wachí ock had gegeten, maer is niet weder vernoomen. 