Maleisch-hollandsch woordenboek
§ 57. In plaats van het praefix sa vindt men in vergelijkingen ook wel sama en saperti, bijv. sama of saperti gadjah hesamja, maar de beteekenis van sa gaat daardoor dan ook verloren, want een zin als oenta yang sagadjah hesamja beteekent een kameel wiens grootte met die van een olifant af te meten is, oenta j ang sama of saperti gadjah hesamja , een kameel die even groot is als een olifant dat is, bijv. zooveel voet hoog. In dezen laatsten zin is de vergelijking verkort (comparatio compendiaria) , gelijk dit zoo vaak in het Maleisen plaats heeft: de zin is niet wiens grootheid gelijk is aan een olifant, maar aan die van een olifant, even als dit plaats heeft in sama hesamja dengan akoe. In vergelijkingen met sa wordt zelfs het derde der vergelijking wel eens weggelaten, bijv. bïtis salading, een been (zoo dun) als een mes, cl. i. geheel zonder kuit. Intusschen heeft die overeenkomst, die er tusschen sa met sama en saperti bestaat, te weeg gebracht, dat men daar waar sa zulk een verwisseling in 't geheel niet toelaat, die woorden toch verwisseld heeft, zoo als in sama barang of saperti h ar ang voor sab ar ang , en sama benih voor sabenih. X. DE PKAEFIXEN pe en p K ér. § 58. Wij hebben boven bij de praefixen be, me en te reeds naar deze § verwezen ter verklaring van den medeklinker, die gewoonlijk daar achter komt. Achter be en te is dit gewoonlijk de r, achter me de neusletter, achter pe de eene zoowel als de andere. Dit laatste is eigenlijk bij alle vier die praefixen het geval, maar niet zoo dat de andere nog als beteekenend praefix gangbaar zou zijn of anders dan hoogst zeldzaam voorkomen. Het schijnen bijna uitsluitend eenige drielettergrepige plantennamen te zijn, die met béng of mer beginnen. Met mer vindt men buitendien ook meroewap, van het grondwoord oewap en wellicht nog andere, en de beide vormen maratoewa en mentoewa in dezelfde beteekenis van schoonvader. Ook bij het praefix sa vindt men de neusletter vaak ingeschoven. Beide letters, r en de neusletter, zijn waarschijnlijk euphonische. Yoor een medeklinker wordt de r wel geschreven, doch zelden uitgesproken, of er komt om de zamenkomst der beide medeklinkers te vermijden achter de r nog een e, her e, tere, per e, en men zegt zelfs met duidelijker klank daarvoor bara, tara, (mara^) para, § 59. Wat nu de praefixen pe en per aangaat, die in het opschrift van dit hoofdstuk vereenigd zijn, die worden evenwel onderscheiden. Het praefix pe, dat zoowel door een r als door een neusletter kan gevolgd worden, beteekent de persoon of zaak, die iets doet of waardoor of waarmee iets gedaan wordt; het is het subjectief INLEIDING. XXXI praefix. De beide vormen, die het kan aannemen, hangen zamen met de praefixen Vér en meng, zonder dat daarom beide overeenkomende vormen altijd behoeven in gebruik te zijn (§ 45). Die zoo afgeleide woorden worden dus zoowel van den persoon als van de zaak, die iets doet of waardoor iets gedaan wordt, gebruikt, dat is dus ook van het middel, waarmee men iets doet, hetgeen clan in dezen vorm als subjectief handelend wordt voorgesteld, in tegenoverstelling van den vorm met diezelfde beteekenis op an, die wij boven, § 50, 3°, hebben leeren kennen. § 60. Te komt in den vasten (?) vorm per vóór getallen om den noemer van breuken uit te drukken. Het zou daar dan kunnen beteekenen: dat wat van het geheel zooveel (deelen) maakt, bijv. saperampat, een vi er-m aker, d. i. een vierde (en zoo ook saparo , dat uit het Javaanseh is overgenomen en een half, de helft be- teekent, voor sa-pa-r o [voor roewa = doewd]). Gewoonlijk echter wordt het verklaard als afgeleid van para, dat in het Javaansche Woordenboek door deel vertaald wordt. § 61. Voorts komt per ook voor als praefix vóór benamingen van sommige rangen in de maatschappij , waar het dan alle daartoe behoorende personen gezamenlijk beteekent, zooals pertoeivan, permantri, en ook wel met het suffix an, pertoewanan, per- boedjangan, perawangan, per sang an, per serijan. In deze beteekenis zou het nog eerder van Javaanschen oorsprong kunnen schijnen, in welke taal het met het voorgaande per [para, deel) in verband wordt gebracht in zoover het vergeleken wordt met ons divisie. XI. HET PRAEFIX ka. § 6£. Hierover later § 70 en volgg. XII AFGELEIDE GRONDWOORDEN (zie § 14). § 63. De afgeleide grondwoorden die wij reeds hebben leeren kennen, die namelijk waarin de affixen be of me met kan of i, en be met an vereenigd voorkomen, geven ons nog slechts voorbeelden van enkele praefixen en suffixen, niet van dubbele. Trouwens be, me, di, laten geen praefixen vóór zich toe. Het gewone woord sabermoela, dat een uitzondering schijnt te maken, staat — zoo men ten minste niet op onmaleische vormen, schrijffouten wellicht, zooals bijv. pebelajaran en dergelijke let — geheel alleen, doch bérmoela zal hier wel voor permoela d. i. pramoela staan , een woord dat anders in het Maleisen niet voorkomt, doch zuiver Sanskrit en gelijk in beteekenis is met het eenvoudige moela, waarvan het afgeleide samoela in een andere beteekenis in gebruik is. Ook vindt men geen voorbeelden van woorden, waarin de suffixen an en kan of i vereenigd voorkomen, behalve een paar van kasihan en kemoedtjan afgeleide, waarin deze woorden, omdat zij in dien vorm zoo dikwijls voorkomen, geheel als grondwoorden behandeld zijn. Doch met de praefixen te, sa, pe, ke is dit anders. Die groeijen dikwijls zoo met de grondwoorden zamen, dat zij hunne beteekenis geheel verliezen, een verschijnsel dat wij reeds bij andere minder gebruikelijke vormen van me en be hebben opgemerkt (§ 58). § 64. Te heeft in enkele woorden, zooals in tertawa, tersenjoem wel zijn kracht als XXXII IHLEIDtTO. praefix nog bewaard, maar is er toch met het grondwoord zoó vast verbonden geraakt, dat dit laatste niet meer op zich zelf schijnt voor te komen ; men leidt dus alle andere vormen, die het spraakgebruik toelaat, van die afgeleide grondvormen af, bijv. diterta- wakan, ditertawaï, betertawadn. § 65, Met vele woorden die met sa beginnen is dit in veel sterker mate het geval, omdat de beteekenis van dat praefix er zoo geheel in die van het woord is opgegaan, dat het ook in dit opzicht niet meer te scheiden is, ofschoon in enkele gevallen zelfs dan het grondwoord ook nog zonder sa voorkomt (vrg. § 54) ; doch dit schijnt dan afgevallen te zijn, want in de afgeleide vormen zal het niet licht gemist worden. En hierbij doet zich dan ook hetzelfde voor als bij me en pe, dat er zich een neusletter tusschen het praefix en het grondwoord in kan schuiven, bijv. boeni, semboeni, van waar nienjemboenikan , en niet memboenikan. Zoo ook sanonggeng , sanjampang enz. Het spreekt van zelf, dat zoodra elk spoor van beteekenis van een praefix verdwenen is , de mogelijkheid eener andere beteekenis er van, dan de bekende, niet te loochenen is. Doch ook daar, waar die beteekenis dezelfde en het praefix dan ook nog volkomen scheidbaar is, heeft die overgang reeds plaats en worden de andere affixen bij het grondwoord met sa als afgeleid grondwoord gevoegd, bijv. persakoetoewan. §66. Pe verliest gewoonlijk zijn beteekenis wanneer het grondwoord er tot een afge- leid grondwoord mede verbonden is. Zoo vooreerst wanneer het suffix an er mede gepaard gaat, in welk geval de w T oorden volkomen hetzelfde beteekenen als die met an alleen, zoo- dat de vormen met en zonder per dan in beteekenis gelijk staan, al is daarmee niet ge- zegd, dat zij steeds beide in de taal in gebruik zijn. Uitzonderingen kunnen woorden met pe (§ 59) opleveren, zoo zij met an in de beteekenis, die in de § 48 en 49 behandeld is, zijn afgeleid. Yoorbeelden zijn (vrg. § 50): a. bij in- of uitwendig object: pérsoeroehan, zending, gezantschap; perboeroean, jacht, wild; per/iamboeran , verstrooijing, bestrooijing; perdjoewalan, ver- koop ing; perijeloepan , verving; peradoewan, slaap; perliijasan, versiering; pïngadjaran , pemboeroehan , penggilingan , perdjalanan , perbantaran , pertoempoean , pe- r as aan , pening gal an , perboewatan , permaïnan. ' b. bij object van middel: perliijasan, versiersel, penggilingan, molen. c. bij indirect object en plaats: perbantahan, pertoempoewan , pengarapan, permidangan; p^rtjïloepan , pengadjaran, pemboeroehan, perapijan, pïrarakan, perboedjangan, peranakan. § 67. Per wordt verder veelvuldig en zeer willekeurig zonder beteekenis gebruikt in werkwoordsvormen, waar liet dan me, b K é, te of di vóór zich kan krijgen, met of zonder kan of i achter het woord, bijv. memperbantalikan , mempersoembahkan , dipïrasakan , per- balaskan, dipertarikan , dipermenanéoekan , diperdameikan , perlepaskan, pertetapkan , pér- dajakan , p K érsoewamikan , memper anak kan . perdjamoekan. Opmerking verdient het dat naast deze vormen dikwijls ook substantieva met per en an gevonden worden: als perban- tahan, pètsoembafian , perasadn, perbalasan, perdameian, pïrdjamoewan. Bij pérdajakan kan men aan een pradaja denken. Somtijds maakt het spraakgebruik een onderscheid in de beteekenis, zooals in bertemoekan, ontmoeten, dipertemoekan , doen ontmoeten (in het passief, waarvoor in het actief naast mempertemoekan ook menemoekan)] dipïrde- ngarkan, doen h o oren (passief); dipersesatkan , doen verdwalen (pass.); INLEIDING, XXXIII Ukan, doen ophouden (pass.); dipersMïroekan , in vijandschap brengen (pass.). Yrg. § 70 en 71. § 68. Doch er is nog een praefix, dat in het Maleisen slechts zeer zelden zonder een suffix, en wel het suffix an, voorkomt, behalve in een aantal drielettergrepige grondwoor- den , vooral zulke die planten of dieren beteekenen , zooals dit ook bij sommige trisyllaba die met se, me, (mer , meng) èn be beginnen, het geval is (zie § 58 en 84), t. w. het praefix ka of ke. Dit is namelijk als objectief praefix geheel hetzelfde als te en wordt ook nog zeer enkele malen, waarschijnlijk als Javanisme, ofschoon het in het Mënangkabausch- Maleisch meer schijnt voor te komen, daarvoor in de plaats gevonden, zoo als in kaban- dingkan en katarakan, voor het gewone terbandingkan en tertarakan. § 69. Men vindt het buitendien alleen nog voor telwoorden, die daarmee zoowel rang- getallen als verzamelingsgetallen vormen, bijv. kadoewa. katiga, de tweede, de derde en alle twee, alle drie, kasamoeioanja, alle te zamen. Men kan daar ook an bijvoegen en dan beteekent kadoewadn ten tweede (eig. dat wat het tweede is). § 70. Ook komt ka nog voor met het suffix i, zoo als in katahoewi, mengatahoewi , dikataïioewi , mengadtjami, dikamaloewi, dikatakoeti, waarin het, evenals pe in dergelijke gevallen, geen beteekenis meer heeft. Ook met deze vormen correspondeeren in beteekenis afgeleide grondvormen met ka en an, hetgeen vergeleken met de opmerking die in § 63 en 67 gemaakt is, mag doen besluiten dat an zich als suffix met die beide andere suffixen niet wel vereenigen laat. Zoo beteekent bijvoorbeeld m.endyamkan (zich) stil houden en zich over iets stilhouden, het stilzwijgen omtrent iets bewaren; doch mengadtjami, bewonen, zijn k ad tja man ergens hebben. § 71. In de woorden die met ka en an zijn zamengesteld , komt, even als in die met pe en an, de objectiveerende beteekenis van an weder zeer op den voorgrond, zoodat het bij gemis of verlies van beteekenis van het praefix (dat bij per dikwijls zoo in 't oog springt) moet schijnen als of alle drie vormen nagenoeg op hetzelfde neerkomen. Dit is nu ook wel eens het geval tusschen de vormen met ka en an en die op an, even als tusschen deze en die met per en an, maar tusschen ka en an en per en an zal men die overeen- komst niet veel vinden. De vormen op an met of zonder pe zijn naamwoorden, die op an met het praefix ka zijn toestandswoorden, die te kennen geven, dat een persoon of zaak den invloed ondervindt van een werking van buiten. § 72. Yooreerst de werking van een voorwerp, door een substantief uitgedrukt, of van een toestand, een adjectief, als substantief opgevat, bijv. kaajaran, lijden van water, kadnginan, lijden van wind, en zoo kaoemboenan, kamalamcM en katakoetan, kadi- nginan, kapanasan, kalaparan, kakeringan, kakoerangan , kasakitan enz. § 73. Op dezelfde grondbeteekenis steunt voorts de beteekenis van zulk een woord, wanneer het grondwoord een werkwoord is, in welk geval door dien vorm een toestandswoord (of een daarmee overeenkomende bepaling van omstandigheid) beteekend wordt, dat zoowel het gedaan worden, als het gedaan kunnen worden, uitdrukt, twee begrippen, die het Maleisch in dezen vorm niet van elkander scheidt. Yoorbeelden zijn kalihatan, kadïngaran, kating- galan, kadapatan, kabilangan. Het is dan ook geen passief dat door middel van de praepositie olih met den bewerker van den toestand wordt verbonden, maar zulk een waardoor het subject als voor of met betrekking tot iemand in dien toestand ver- XXXIV INLEIDING. keerende wordt voorgesteld door middel van de praepositie kapada (die van denzelfden oorsprong zijnde en daardoor verwant in beteekenis met akan, daarmee wel eens verward wordt, docli doorgaans door het spraakgebruik daarvan onderscheiden blijft), bijv. kade- ngaran kapada, hoorbaar voor, gehoord door. § 74. Daarmee in naauw verband staat verder de beteekenis in gevallen waarin men zich het subject als indirect object moet voorstellen : op zulke toestandswoorden volgt het woord , dat den persoon of de zaak beteekent die de grond van dien toestand is , onmiddellijk, zonder voorzetsel, bijv. kahilangan hartanja, zijn goederen verliezen, kamatian bapanja, zijn vader door den dood verliezen, kapoetoesan hertas , met zijn papier ten einde zijn, kadatangan djamoe, door gasten bezocht worden, kabakaran roemah, zijn huis door brand verliezen. In al die voorbeelden is na- melijk het volgende substantief het subject van het grondwoord van den voorafgaanden vorm : iemand voor w i e n z ij n goederen verloren, z ij n vader gestorven, het papier op, gasten gekomen, het huis verbrand is. § 75. Ofschoon ieder toestandswoord, subject wordende, in een abstract naamwoord verandert (§ 3), zijn toch inzonderheid deze zoo gebruikt geworden, waarvan het gevolg is, dat die vorm is gaan dienen om zulke abstracte zelfstandige naamwoorden te maken, waarbij wij het suffix heid gebruiken, zooals kabadjikan, goedheid, kadjahatan, slechtheid, kabesaran, grootheid, hatijadadn , niet-aanwezigheid, kabanjakan, veelheid; in 't algemeen, kalëmahan, zwakte, kanjataan, kaelokan, kaadadn, kapahitan, karendahan , kaaïbcm , kalangkapan , kahinaan, kamoelijaan, enz. Zulke woorden kunnen dan verder weer in concrete beteekenis worden opgevat, zooals kamoelijaan, b e w ij s va n eerbied, kadjadicm , wezen, karadjadn , k o n i n k r ij k ; koninklijk; kabenaran, bewijs van de waarheid van iets, waaraan men de waarheid zien kan, de zichtbare waarheid; kabesaran, insigniën van groot- heid, kmnénangan , teekenen van overwinning, kalangkapan, uitrusting, vloot; kakenalan, bekende, kabintjian, twistappel. Dezelfde beteekenis vindt men ook zonder ka y bijv. in bintjian , kenalan, terwijl daarentegen in kaloewaran, wat tot buiten behoort, een vreemdeling, kaloewar het grondwoord is. Ook bij grondwoorden met abstracte beteekenis vindt men deze in een concrete veranderd, bijv. moer ka, ver- toornd, toorn; teeken van toorn, tanda moerka; bebal^ dom, een dommig- d. i. een b e w ij s v a n do m m i g h e i d. § 76. Maar ook van woorden die volgens hun beteekenis niet tot die der vorige § behooren, vindt men die concrete opvattingen, bijv. kapoengoetan , eig. wat opgeraapt wordt of kan worden: afgewaaide aren. — De concrete beteekenis omvat ook de plaats, bijv. kamatian, dood en do o del ijk kwetsbare plaats, kanaïkan, rij- dier, katidoeran, slaapplaats (naast peradoewan, zonder ka), en van daar is, naar analogie, die vorm wel eens van eigennaamwoorden afgeleid tot benaming van plaats, bijv. kaindradn. Hierbij kan evenwel, daar die beteekenis zeer zeldzaam is, Javaansche invloed in 't spel zijn, evenals in vormen als katoemboekan, katepakan, bij welke men aan de Jav. vormen tetoemboekan en tetepakan denkt, waaraan door die verandering van ie in ke een Maleische vorm kan gegeven zijn, daar de reduplicatie in het Maleisch zeldzaam voorkomt. INLEIDING. XXXV § 77. Ook vindt men ka voor woorden niet an om een gelijkheid of overeenkomst uit te drukken , hetgeen overeenkomt met diezelfde beteekenis die an alleen reeds hebben kan , zooals kamer ah 2 an , roodachtig, kakoening 2 an , geelachtig, kahiroe 2 an , b 1 a a u w- a c h t i g , en zoo ook kaboedak 2 an , jongensachtig. Yrg. § 48. § 78. Daarentegen wordt een middel (§ 50 en 59) zoo opgevat dat het wel door een woord met liet suffix an of met per en an , maar niet door een met ka en an kan worden beteekend. § 79. Woorden als kasakitan in de beteekenis van ziekelijk, katoewhoehan , de kin der pokken, kalemahan, te zwak zijn, doen denken aan den Javaanschen vorm op en, die gebruikt wordt om een behebtheid met een kwaal of gebrek of een o ver ma tig en trap aan te duiden. § 80. Werpen wij een blik op de affixen terug, dan zien wij hoe sommige nog duide- lijk de sporen hunner afkomst dragen, namelijk kan, i, di en sa, waarbij ook wel ta en ka zullen te voegen zijn, en waarvan derhalve de beide eerste, omdat zij praeposities zijn ter verbinding van het werkwoord met zijn object, tot suffixen, de vier andere tot prae- fixen moesten worden, daar di, ta en ka insgelijks praeposities zijn doch waarvan het grondwoord de bepaling is , en ook sa als telwoord evenzeer aan het naamwoord voorafgaat. De vier andere vertoonen die niet. Men mag op grond dat in al onze talen de affixen oorspronkelijk op zich zelf staande woorden geweest zijn en wij ditzelfde bij zes van de tien Maleische hebben waargenomen, ook omtrent de overige, de praefixen be, me, pe, en het suffix an, het vermoeden uiten, dat zij een dergelijken oorsprong hebben. Pa zou dan pak, vader, kunnen wezen; merkwaardig is het evenwel, dat al die drie praefixen lipklanken zijn. Heeft derhalve de ontwikkeling der affixen in het Maleisen op dezelfde wijs plaats gehad als in onze Indogermaansche talen, dan is het wel opmerkelijk* hoe weinig die taal zich ook in dit opzicht ontwikkeld heeft, hoe zij slechts drie suffixen en zeven praefixen bezit, waar ons Hollandsen wel bij de zestig suffixen en een twintigtal praefixen, de scheidbare voorzetsels bij de werkwoorden niet eens meegerekend, heeft aan te toonen, zonder nog al die voor een groot deel onherkenbare suffixen mee te rekenen, die in den beginne de flexie hebben voortgebracht. De grond dier armoede kan niet liggen in een achterlijkheid in ontwikkeling; zij moet een gevolg zijn van gebrek aan vatbaarheid er voor; het is een organisch gebrek, om zoo te zeggen, een gebrek in het organisme der taal, dat onherstel- baar is. XIII. DE NOG OVERIGE AFFIXEN. § 81. Deze zijn vooreerst 4 pronominale affixen, t. w. koe, moe, nja, kau. Koe dient voor den l en persoon en is zoowel praefix als suffix. In het eerste geval is het 't subject van een doorgaans onmiddellijk daarop en zonder praefix me volgend werkwoord (§ 46); in het andere een bezittelijk voornaamwoord van den eersten, even als m,oe het suffix voor het bezittelijk voornaamwoord van den tweeden, en nja dat voor den derden persoon is. Dit nja is een euphonische verandering van tja. Nja staat als suffix zoowel bij nomina als bij verba, welk laatste met koe en moe niet het geval is, die daarbij, in dien vorm ge- XXXVI INLEIDING. bruikt, altijd oUh vóór zich krijgen (§ 46). Dija komt ook wel in plaats van nja voor, naar het schijnt als er een nadruk op ligt, bijv. kris dija, zijn kris, ofschoon het dan juist om die reden eigenlijk niet als affix mag beschouwd worden. Kau eindelijk is alleen praefix en wel voor den tweeden wat koe voor den eersten per- soon is. § 8SJ. Yerder de woordjes lah, tah, hak en poen (zie het Woordenboek), waarvan de drie eerste altoos, het laatste in sommige verbindingen, als suffixen aan het woord vast worden geschreven, maar eigenlijk zonder eenige andere reden dan het gemak bij het schrijven met Arabiseh-Maleische letter, een reden die ook maakt dat bijv. het relatieve jang dikwijls aan een volgend cli verbonden wordt -en die, zoo men haar wilde laten gel- den, ook dija voor een suffix zou kunnen doen doorgaan. § 83. Eindelijk de drie praefixen si, ha, maha en de beide suffixen wan en man. Si is een praefix voor nomina om daarvan eigennamen te maken, bijv. Si-pandjang , de Lange, 8i-pénjadap, de Palmwijntapper, Si-boeta, de Blinde en het gewone Bi-apa, eig. de wat, d. i. de wie, wie? Zoo ook péngarangnja orang jang pandei djoega adanja, boekannja si-eng kau si-akoe, die het gemaakt heeft is een knap man, niet iemand als gij of ik, eig. niet een Gij of een Ik. En wanneer men nu in "'t oog houdt hoe si in de derde lettergreep van achteren komende en den klemtoon geheel mis- sende naar analogie van zooveel andere praefixen ook zijn klinker niet heeft kunnen behouden en deze zelfs niet alleen in den neutralen klank e, maar na eerst in dezen te zijn omgezet, nu weder door den invloed van den naasten medeklinker tot een helderder klank is ge- worden, hetgeen inzonderheid bij de lipletters plaats vindt, waarvoor de klinker tot oe wordt; dan geeft dit ons het recht om dat si nog in een aantal woorden te vermoeden, die met s beginnen. Ook het Sanskritsche praefix soe, goed, fraai enz. kan op die wijs onherkenbaar worden. § 84. Ké (ka, ki, koe) komt als praefix in een menigte woorden voor, waar het niet het bekende praefix ka is, zooals inzonderheid in namen van dieren, vooral vogels, en van planten. Het zou wel kunnen af te leiden zijn van ha, dat als voorslag in verschei- den woorden voorkomt, die reeds twee lettergrepen hebben, zooals harimau, halintah, ha- UUntar, en nog wat sterker geadspireerd tot ka kan geworden zijn, voor welke opvatting ook zou kunnen pleiten, dat men in plaats van ka als eerste syllabe van drielettergrepige woorden, even als trouwens ook bij tweelettergrepige het geval is, zoo dikwijls ga vindt. § 85. Maha is in het Sanskrit een woordvorm die in zamengestelde woorden wordt aangetroffen en afkomt van een woord dat groot beteekent en dien men ook in het Ma- leisen heeft overgenomen, zoo zelfs dat het, al of niet, doch gewoonlijk wel, als praefix geschreven, in de beteekenis van zeer voor allerlei, ook zuiver Maleische woorden voor-. komt, bijv. mahabesar, mahatinggi, mahatadjam, mahaelok, enz. § 86. Evenzoo zijn wan en man Sanskritsche suffixen, doch van beperkter gebruik in het Maleisch, die achter een zelfstandignaamwoord geplaatst, daarmee een woord vormen, dat de beteekenis heeft van iemand of iets, die dat bezit, bijv. setijawan, een die trouw bezit, getrouw, roepawan, een die een uiterlijk, d. i. een schoon uiterlijk, be- zit, boediman, een die verstand bezit, verstandig, en verbonden met een Maleisch woord, timpawan, gestempeld. INLEIDING. XXXVII XIY. ZAMENSTELLING YAN WOORDEN. § 87. Reeds vroeger, in § 12, spraken wij over zamenstelling en merkten toen daar- omtrent op, dat het Maleisen die mist, immers dat hetgeen wij in het Maleisch zoo noe- men kunnen daarmede naauwlijks te vergelijken is. Hierover valt evenwel nog het een en ander te zeggen. Er zijn onder de vele Sanskritsche woorden die in het Maleisch gevonden worden, ook zamengestelde. Daartoe behooren, bijvoorbeeld, die welke met maha beginnen, die wij in § 85 hebben leeren kennen, en nevens andere die door verbastering niet altoos te herken- nen zijn, ook enkele woorden met radja zamengesteld, zoo als radja singa, radja Umboe, radja wali enz. De beide eerste, en zoo zijn er meer, laten de Maleische opvatting toe van koning der leeuwen, koning der runderen, die evenwel blijkt niet overal de juiste te kunnen zijn. Het zijn namelijk Sanskritsche composita, die beteekenen een leeuw, of een rund, als een koning, een koninklijke leeuw, een koninklijk rund, gelijk wij ook zeggen een koningstijger, een koning van een man. — Radja tvali is niet zoo gemakkelijk te verstaan; het is zamengesteld uit radja en wali, welk laatste woord een verbastering is van waliman, dat op zijn beurt uit wilmana en dit weer uit wimana ontstaan is. Dit laatste is een Sanskritsch woord dat voertuig be- teekent en van de voertuigen der goden gebezigd, waaronder de vogel Garoeda, waarop Yisjnoe rijdt, een eerste plaats inneemt, de meening heeft doen geboren worden, dat het woord zekeren grooten vogel beteekende. Deze beteekenis heeft het in dat verbasterde radja wali behouden , waarin wali steeds met radja verbonden is , omdat wali een aan de Maleijers zeer bekend woord van geheel andere beteekenis dan in die zamenstelling zijnde, zonder dat radja verkeerd verstaan moest worden. Radja wali is dus eigenlijk konings- vogel, zonder dat die naam aan een bepaalde soort van vogels verbonden is. § 88. Zulke composita nu, waar het bepalende woord voorafgaat, bestaan er in H Maleisch niet. De mogelijkheid om ze te vormen drukt op de Indogermaan sche talen een stempel van volkomenheid, omdat zij door die eigenschap vatbaar zijn geworden voor een graad van ontwikkeling, dien de Maleische talen missen. Maar wat men in diezelfde Arische talen als embryonalen toestand, als 't ware, van de echte composita vindt, d&t vindt men ook in de Maleische taal weer, en zelfs meer ontwikkeld, doch op een voor de verdere ontwikkeling der taal onvruchtbare wijs. De zoogename copulatieve composita namelijk staan op den laagsten trap der com- posita in het Sanskrit. In onze nieuwere talen treft men ze niet of althans zelden meer aan. In het Maleisch daarentegen zijn zij veelvuldig, bijv. iboe bapa vader en moeder, ouders, in deftiger taal ajah boenda, oentoeng tjelaka, lot, eig. geluk en ongeluk, baik djakat, goed en kwaad, d. i. alles wat tot die rubriek behoort, en evenzoo met affixen, berlaki istri, man en vrouw zijn, getrouwd zijn, bersoewal djawal, vragen en antwoorden, redetwisten, mengoedjanpanaskan, aan regen en hitte blootstel- len, en figuurlijk kelam kelip, donker en licht, d. i. een glimworm. Men kan zulke verbindingen eigenlijk nog naauwlijks zamengestelde woorden noemen, die dan door weg- lating eener verbindende conjunctie zouden ontstaan zijn, want het gebruik van deze en andere conjuncties is in het Maleisch nog zoo weinig algemeen, dat zelfs het verband van XXXVIII INLEIDING. twee zinnen, al is liet een geheel ander dan wat door de conjunctie en wordt uitgedrukt, oorspronkelijk eenvoudig door ne venstelling wordt te raden gegeven. § 89. En zoo is dan ook liet verband tussclien twee naast elkander staande .woorden wel eens zulk een als in meer volkomen talen door een andere soort van samenstelling wordt uitgedrukt, t. w. door de determinatieve z amen stelling, zooals bijv. soewang 2 Jcoekoe, nagelwarm, d. i. zoo warm als men liet op de nagels velen kan, gelap Jcatoep, donker door dat alles toe is, dat op dezelfde wijs is zamengesteld als woorden met liet praefix di onmiddellijk gevolgd worden door het woord, dat uitdrukt door wien of wat iets geschiedt; of zooals bijv. sandar aloë, achterover leunen als een aloë (stamper), dien men tegen den muur heeft gezet, in welke zamens tellingen echter steeds, in tegenstelling met de composita in onze talen, het bepalende woord achteraan komt. § 90. Een neiging tot zamenstelling — die echter misschien al aan Europeeschen invloed mag toegeschreven worden — vindt men ook daar, waar w r oorden die bij elkander behooren, het pronominale suffix achter het tweede hebben, zooals bijv. tangan hiri, lin- kerhand, met n/ja verbonden wel tangannja kiri, maar toch ook tangan-hirinja wordt, of wanneer men medja-besamja z ij n 1 e s s e n aar (eig. gr o o te tafel) , tempat-mengadjinja , tjara-tjinanja, op zijn Chineesch, g enderang- per angnja, zijn oorlogstrom enz. zegt. Zoo vindt men zelfs het werkwoord met zijn object tot één begrip verbonden en daarvan afgeleide woorden gevormd in pémbri tahoean, kennisgave, persembahmaloemhan , ken- nis geven, diboewang antjah, of het zelfstandignaamwoord met zijn bepaling tot werk- woord gemaakt, zooals wembabi boeta en dergelijke. § 91. Eigennamen met de benaming van rang of titel verbonden en die natuurlijk in iedere taal voorkomen , in het Maleisch zelfs met vervanging van die benaming van rang of titel door het als praefix beschouwde si (§ 88), kan men ook wel zam enge stelde eigennamen noemen, eigennamen met een bijnaam, met een woord dat nog bij den naam behoort, zoodat zij te zam en één naam vormen; maar een zamengesteld woord is zulk een eigennaam niet. De zamenstelling is niet meer dan een bijeenvoeging van twee of meer woor- den, die in hun onderling verband slechts apposities van het hoofdwoord zijn en daarom ook meestal zoo genoemd worden. § 92. Naauw verwant met deze bijeenvoeging zijn zamengestelde namen van planten, vruchten, bloemen, bladeren, vogels en visschen, die het bezittelijk voornaamwoord ook achter het tweede woord krij gen , bij v . po kon njioer saja , m ij n k o k o s notenboo m . Meestal is de beteekenis dier tweede woorden niet bekend; zijn zij dit echter wel, zoo als njioer in het aangehaalde voorbeeld, dat de vrucht zelf, de kokosnoot, beteekent, dan komen zij overeen met zamenstelringen als ons appelboom en dergelijke. Wanneer men dus zegt boetvak njioer dan is njioer verklarende appositie. Bij zulke woorden ontbreekt dan ook , het eerste woord wel eens. In het Woordenboek zijn de woorden boeroeng, vogel, en ihan visch, waar zij zoo als algemeene woorden voorop staan, in den regel maar wegge- laten; ook doorgaans hajoe en pokon, boom. Maar zij behooren er eigenlijk bij. Hetzelfde heeft plaats in geographische eigennamen. Daarin gaan de algemeene woorden steeds vooraf, zoodat het vaak niet te zeggen is of de naam oorspronkelijk die van de rivier, de berg, de stad of wat anders is. Zelden wordt die appositie weggelaten; soms bij steden, wanneer die zeer bekend zijn, het meest nog in volksnamen, zoodat men voor China zegt INLEIDING. XXXIX nagéri Tjina, maar voor Chinees met Tjina in plaats van orang Tjina volstaan kan. § 93. In andere gevallen schroomt de Maleijer minder een van de beide woorden weg- te laten, al behoort zelfs het tweede als bepaling bij het andere. Juist het hoofdwoord mist men dan wel eens. Zoo beteekent noedjoem, sterren, maar niet gewoon dit Arabische woord in plaats van het eigene, bintang, te gebruiken dan waar het de sterrewigchelarij geldt, heeft men dat noedjoem zoo zonder meer voor ali noedjoem, sterrewigchelaar, of kitab noedjoem, sterrewigchelaarsboek gebruikt. Daarmee kan men vergelijken sjah-bandar, havenmeester, en kaïvan band ar, ha ven die naar, in welk laatste woord ban dar voor sjah-bandar zou kunnen schijnen te staan, daar toch de dienaars van den havenmeester bedoeld zijn. Beter echter is het deze woorden te beschouwen als zamenstel- lingen zooals wij die in de overige § hebben leeren kennen, waartoe dan ook te brengen zijn uitdrukkingen als roemah radja, vorstenhuis, en pin toe radja, poort van een vorstenhuis, roemah brahata en pintoe brahala , waarin na pintoe ook weer roemah zou kunnen schijnen te zijn weggelaten. § 94. Verder nu dan tot de boven behandelde zamenstellin gen is de Maleische taal niet gevorderd. Zij heeft echter die eerste soort, de copulatieve composita, nog verder ontwik- keld en wel op tweederlei wijs. De eene daarvan is als 't ware een uitbreiding van die verdubbeling waarover in § 19 gesproken is. Tot versterking van de beteekenis van eenig woord worden namelijk dikwijls twee verschillende woorden van gelijke • of nagenoeg gelijke beteekenis verbonden , bijv. Vémah lemboet, gegap gempita, keloeh kesah. Het zijn natuurlijk alleen toestan ds woorden, die voor dergelijke zamenstelling vatbaar zijn. De andere daarentegen, die slechts bij substantiva plaats heeft, kan niet in versterking van het begrip haar grond hebben. Zij wordt gebruikt of eenvoudig tot praal, of tot verklaring van een voorafgaand woord door een volgend, bijv. oesija oemoer zamannja, ouderdom, leeftijd, in brieven, van vorsten of als zoodanig beschouwde personen spre- kende, nar aha djehennam, de hel, kaoem koelawarga, ibarat kahendak , tifoen rïboet, enz. Het hoofdstuk der Maleische grammatica dat ik hierboven in een kort bestek behandeld heb, vervult daarin een voorname plaats. En dit is natuurlijk. De grammatica van elke taal, zij moge een Arische, een Semitische, een Polynesische of van welken stam ook zijn, heeft drie zaken te behandelen, hare klanken, hare woorden en hare zinnen. Waar er flexie in een taal bestaat treedt deze bij de woordleer op den voorgrond — evenwel alleen om haar belang — en de woordvorming komt achteraan als van minder practisch nut. Ook de lexicologie is een deel van dit tweede caput der grammatica, dat zich daar ook gedeeltelijk mede pleegt in te laten. Want de voornaamwoorden en telwoorden en ook een aantal partikels neemt zij , en met recht , een voor een in hare beschouwing op ; im- mers deze maken voor hét meerendeel een andere familie van woorden uit dan de overige en zijn ook niet zoo veel in aantal , dat zij aan het lexikon behoeven te worden overgelaten; hetwelk dan echter, ten gevolge hiervan, bij de behandeling dier w r oorden noodzakelijk met de grammatica in collisie komt. Maar waar de flexie ontbreekt, daar treedt de woordvorming in haar volle recht, zonder daarom nog op de grammatica van zulk een XTu INLKIDIN©. taal een anderen stempel te drukken. De grammaticale beschouwing van zulke nog weinig gevormde talen leert ons eerst recht hoe stof tot geest wordt, hoe woorden die slechts een doode beteekenis, geen levenden zin hebben, tot woorden met zin kunnen worden in het logisch verband der rede en hoe eerst de woorden en woordgroepen tot rededeelen geworden de elementen zijn waarmede de logische analyse zich bezighoudt. Subject, object, praedi- caat en dergelijke zaken staan buiten de grammatica. Het zijn algemeene denkkategorieën, die alle talen hebben uit te drukken in woorden. Ieder taaistam doet dat op zijne wijs en zoolang men die denkkategorieën en de logische en materieele elementen die een taal bezit , niet helder uit elkander houdt, kan er van geen begrip dier taal ^sprake zijn. Welke be- teekenissen een woord heeft of kan hebben leert de woordleer , d. i. de etymologie en de lexicologie; welken zin het heeft in den volzin leert de logische analyse en daar de volzin der uitdrukking eener gedachte in woorden is , zoo moeten daarin steeds de denkkategorieën, het subject en het praedicaat met hunne bepalingen, kunnen worden aangewezen. Dit alles uitvoeriger uit te werken kan echter niet in het doel dezer inleiding liggen. i^j) ab , een bus met een deksel dat er ge- heel over heen gaat. u! alm, I. (Arab. accus. van den nomin. aboë), vader. II. zie abar. ui iba , Arab. het weigeren , ongehoorzaam zijn. ^ItXLi ibticla, Arab. het beginnen, begin. Lilibtida, om te beginnen. yXi) ablar, Arab. met afgesneden staart, &z^}) abdjad, Arab. het a, b, dj, d, het alphabet; dengan pengatoeran abdjad, alphabetiseh. lX^I abad, Arab. wat zonder einde is, eeuwig van duur, eeuwigheid; ook pada abad iniy in deze eeuw. t_5*«^> abadi, Arab. eeuwig in de toekomst; <Xj>tX>) eeuwigheid. yi) abar (ook liabar en aba) ? iets, bijv. een sehip, in zijne vaart tegenhouden. S\ aboer, het verkwisten. Orang aboeran, verkwister. Vrg. hamboer. s ) r i) ibra , Arab. het vrijstellen , kwijtschelden. {&*!>) abra^, Arab. melaatsch. (Jyi) abrak, Arab. mica, mariaglas. (Mj) aboes, baboes, onderdeel van elke munt; denkbeeldig tiende gedeelte van een timah of kèpeng 1 waarvan 10 = 1 duit. &sy) ab'ad, Arab. verwijderd. &i) abang, I. (ook bang), oudste broeder of zuster; oudere neef of vriend en in 't algemeen titel van beleefdheid jegens oudere onbekenden (in welk geval het gelijk staat met intjik), en ook jegens den oudere van twee echtgenooten. Zie ook Jcahah. II. rood, in balirang abang , roode zwavel, zwavelarsenik. sk>) e bang , zie bang. Qj.}) aboek, meelachtige zelfstandigheid, stof in 't graan, molm; a. gergadji, zaagsel. yïi) abloer, kristal; zekere medicinale hees- ter = lada pahit. <xb) abilab, Perz. kinderpokken, het Mal. Tcatoemboehan. ^ukaJj) Iblis, Arab. de duivel. +A ëbam, zie bam. j) ibnoc , Arab. zoon. ,U'o) abantara, zie bantara. ijM+toj abanoes, Arab. eb e nu s, ebbenhout. o) aboe , I. asch, zelden stof (zie deboe). Oelar aboe of tedoeng a. zekere zeer vergiftige slang ; van twee tjongka~Bj)Qlera , hij die bij het eer- ste spel zooveel verloren heeft, dat hij bij het tweede niet alle kuiltjes kan vullen (tempat aboe, het kuiltje op het tjongka-bord, waar de uitge- speelde pitjes of katjes in gedaan worden, K.). II. Arab. zie b) I. i^S^) abawl, Arab. vaderlijk. ^Syi) aboewl, Chin.? Chineesch hoofd van een plaats of gewest. &)) abali, richting, inz. van iets dat zich voortbeweegt, bijv. een leger; het ergens heen dirigeeren. j) abi, Arab. met minachting weigerend. Sx>) abld, Arab. eeuwig in de toekomst. ijate ) abidl , Arab. wit. ^i^jüï abeimana, de beide openingen des ligchaams voor de secretie. AS) oetara (Skr. oettara), het Noorden. 1 *ltf J& JS) oetama , zie jJl, oetama. i—jUjs? itlmb , Arab. het verzwakken, krach- teloos maken. ö\^o) ïttiha d 9 Arab. het eensgezind , een- drachtig, zijn. J* ? atar (Arab. Jac) een soort van welrie- riekende zalf of olie. Het is dus niet hetzelfde woord als het Javaansche atal, in 't Mal. retal, w. m. z. J'j atoer, het rangschikken, regelen, in orde brengen; het opzetten van een spel; het beredderen; verslag doen; verklaring afleggen. Beratoer 2 , naar rang. Mengatoeri. ook bijv. de soldaten in gelederen scharen. Tempat mengatoer hoeroef ', msngatoerkan hoeroef , letterzetterij ; let- terzetten. ,jwi1 atas, bovenste grens, bovenste opper- vlakte; boven; over (t. w. gesteld over en derg.); diatas angin, boven den wind, westelijk; nageri jang diatas angin, de landen van het Westen, Arabie, Europa; n. jang diatas 2 , hooger op ge- legen plaatsen, bijv., sprekende van Kanton , de meer noordelijk aan de oostkust van China gele- gen plaatsen , HA. ; berustende op , volgens , om : atas sarengah Ibrahim, a. beberapa sebab; ter verantwoording van: atas patik , dat rust op mij, daarvoor ben ik verantwoordelijk; bepirman ija atas lidah Omar, door den mond van Omar; in (een aantal deelen) bij een verdeeling, als berus- tende op zooveel deelen; in, bijv. atas hal jang terseboet itoe 1 in dat genoemde geval. Bij werk- woorden, zoo als zorgen, danken voor, macht hebben, denken over (peinzen op), getuige zijn van en ook tegen. Als bijw. daarenboven, nog daarbij. Mengatas, ook omhoog streven, zich bo- ven anderen verheffen. Beratas 2 an , ook disputee- ran over iets. Atas-mengatas , boven elkander opgestapeld zijn. U-AAmJ1 atlsjnak, Perz. vurig, gloeijcnd. u-sUwl itti^af, Arab. beschrijving, af- beelding. jUa^l itti^al, Arab. verbonden zijn, za- menhangen. Ittisalhan = sampeikan. 4Sl atoeng, als een ton of boei op het water drijven; fladderen, van een vlinder; wan- kelmoedig zijn. ^lill ittlfak, overeenstemming, eenstem- migheid. tfj) atok, voor datok, w. m. z. i^jai atap, dak; wat tot dak dient, inz. palmbladeren; (roemah) atap, (een huis) met atappen, d. i, van palmbladeren vervaardigd, dak, ook wel een huis geheel van palmbladeren ge- maakt: ada saboewah pondok atap ketjü, maka dindingnja poen atap; mssdjidnja atap dan sa- paro dindingnja papan. A. gadjah menjoesoe, zie op gadjah. (Jji ateï, zekere boom, die een genees- krachtige gom geeft. *.m oetama (Skr. oettanta), best, uitmuntend. J) atawa (Skr. athawa), of. CL>US)' Itsbat, vaststellen. J l at sar , Arab. spoor, gedenkteeken; alasar (meerv.), de gezegden en handelingen van Mo- hammed. Jüo ' atskal , Arab. (meerv. van (JJ&), last, zondenlast. -uJiItsiieln, Arab., twee, injaumoeSlisnain, Maandag. Yerbasterd tot senen. l^j^) idjak, Arab. verhooren, van een gebed. Ook <&U*-t. üU4 iflja 1 en i'jUJ i dj ad ah, mildda- digheid. 'i\&») idjarah, Arab. loon, werkloon. 3jU4 idjarah, Arab. verlof, inz. tot het geven van onderwijs, diploma. {>ffla*-l iclja^ , Perz.? een soort van zwarte pruimen. Idjasijah, soep daarvan. t Jt>l»-J adjahan , zie djahan. .U&J idjbar. Arab. dwang. jLji^ï idtjfliad (verbasterd tot djitihad), Arab. inspanning, ijver, vlijt; bedoeling. y^.) a dj ar, een boeda-leeraar (ook adjar 2 )', onderwijs; leeren. Koerang adjar (ook k. adja- ran) } onbeschaafd, lomp; keras adjarnja, hij on- derwijst streng; der as adjarnja, hij leert vlug. Beladjar, bij iemand leeren; meng adjar ? iemand leeren; meng adjar i } iemand een les geren , be- straffen; mengadjarkan , iets aan iemand leeren; laten leeren. Peladjar , leerling. Pengadjar, on- derwijzer. 40W*»*! Xj&J oedjrah, Arab. loon, huur, rente. £&>-) ë dj ing, zie dj ing. &£>-) ëdjoeng, zie djoeng. fj.2») adjak , aanmoedigen, uitnoodigen, aansporen. £.*>-) adjok 5 nabootsen, nadoen om iemand te bespotten, iemand belagchelijk maken. Q&-) adjal , Arab. vastgestelde termijn, inz. de vooruitbepaalde tijd van iemands dood: adjalkoe hidoep, mijn levenseinde. L>.) adjla, Arab. helder en duidelijk, bijv. een bewijs. pV=M iel j ma , Arab. verzamelen, te za- menbrengen, overeenbrengen ; overeenstemming, vergadering. jl^) i «Ij mal, Arab. kort begrip. Idjmal- kan, optellen; een kort begrip van iets geven. ^ysi^.) adjma'oena, Arab. (meerv. van adjma?) allen. <j^) adjoen, het verst verwijderd van het doel, zoo als een kogel bij het schijf schieten, een stuk geld, dat naar iets heen gegooid wordt. /m,U»J adjnas, Arab. meerv. van djenis. Ook : alles wat men bezit , uitgezonderd geld : toehpatoeHadjnas , keurig kleinood. Aswhd*) adjoedjali, klappen, kwaadspre- ken, klikken. Lj^I oedjoediali JCjt> iy^y u_j*ö-J adjoef, Arab. hol, ruim. j&.) adji, Arab. hadji? I. liet lezen, voor- lezen, van den Koran; godsdienstig onderwijs ont- vangen , daarin bestaande dat men den Koran leert lezen; schoolgaan in 't algemeen; too verformu- lier, toovergebed. Mengadji, met of zonder bijvoeging van Koran : den Koran lezen , voorlezen, en mengadji dtfa of membatjakan do'a, gebeden opzeggen; beladjar mengadji , leeren Koran lezen. Mengadjikan, in iets onderwijs geven; den Koran laten voorlezen. Pengadjian , een voorlezing van den Koran; school. Yrg. adjar , hadji en hadji. II. vorst; sang adji, titel van aanzienlijke va- sallen of afhankelijke vorsten. Boeroeng adji, zekere mythische vogel. Pakoe adji, zie pakoe. Mengadjikan , iemand adji noemen, hem als adji bejegenen. III. Jav. = harga. .as-] adjir, Arab. een die loon trekt, voor loon werkt. jU»-) at j ara (Skr. atjdra), rechtsquaestie ; rechtsuitspraak: hari a., rechtsdag. C^>) atjita, zeer fijne witte rijst. jj-) atjar, Perz. ingemaakt zuur; a. ikan, visch in zuur; a. rampei, mixed pickles, atjar tjampoerado. £3-! atjang, bode, kondschapper? s4^) atjoeng, zie katjoeng. uJi^-J atjap, I. tot aan het boveneinde in iets stekend, bijv. een sloephaak in den modder, een kris tot het gevest in het ligehaam, een huis tot den drempel in het water. II. atjap kali, dikwijls; atjap 2 , gezwind, më~ ngatjapkan , bespoedigen. l*»o atjoem, het iemand heimelijk tegen een ander ophitsen. js*-) atjoe, het met den vinger of met op- geheven wapen dreigen; het tegen elkander hou- den, ter vergelijking. Atjoewan, model: plantee- kening, gietvorm, leest. &>-) a tja h, het in schijn iets doen om later iets anders te doen; een schijnaanval doen op iemand. ^) atjih, zekere kleine boombloedzuigers? ,^.J atji, wellicht, bijgeval; als vraag: zal het zoo het geval zijn? is het goed zoo? het er in toestemmen dat iets gebeurt. Mengatjikan, doen gebeuren. <dbU*.) iliatali , Arab. omgeven, omringen. l^I*»jL>~! ilitisab, Arab. toerekening. .♦Uü.24 ihtisjam, Arab. eerbied. \£X^) i Ml kar, Arab. opkoopen van graan. JI^jLs-Ï ih tl mal, Arab. dragen. dss>-) aliad, Arab. een; hari ahad, Zondag. fc>)j^-) llidad, Arab. rouwbedrijven door het afleggen van alle sieraden. &>&,&*) ahadijah, Arab. eenheid, eensge- zindheid. *}a) lliram, Arab. banvloek; onwettig; ahram, meerv. van *:>ƒ>-, de Mekkaansche pel ^rimskleeding. ^Uo^ Ihsan, Arab. weldadigheid. I*) ó,v*>») ahmad, Arab. lofwaardig. J tt fS>) ahmar, Arab. rood. i c 4 alimak, Arab. zinneloos. t)Uö4 alioewal, Arab. meert, van q^>- , w. m. z. ^Us*-! ihja, Arab. lerend maken. ÏCk&A aehadzali, Arab. leengoed. Xxs») ichbar, bekend maken; aclibar , meerv. Tan ƒ**-, w. m. z. ,Lais*ï Icliti^ar, Arab. kort begrip. Lja[*aA2*-) ieliti^a^ , Arab. eigen zijn, tMiti&A Iclitllas, Arab. wegrooven, weg- kapen. cJXL^») iclitilaff, Arab. verschil, afwijking, overtreding uit vergissing. XtjJ*-) Ichtyar, Arab. vrije keus, vrije be- schikking; keus der middelen voor iets; de be- zorging der middelen; de middelen zelve; beraad- slaging daaroyer; raad, oordeel. Apa iktijarkita, wat zullen wij doen? Mengiktijarkan , een keus doen, de middelen beramen voor iets; iets be- handelen. &»-} achldz, Arab. ontvanger, overnemer. Js*) acliii* , Arab. laatste ; einde ; akirnja , ten slotte. ïla akirihi, tot het einde, en zoo voorts. Mengakir, achter aan komen, te laat komen; mengakirkan , achteraanstellen. %*&>-) achlrah, Arab. het toekomende leven; doenija akirah, in dit en het volgende leven, «is»-! aehdlar, Arab. groen, donkergroen. rU»4 Icliffa, Arab. verbergen. ^jois^) ichla^, Arab. oprechtheid. <Mada 9 zijn, wezen, in wezen zijn, bestaan; leven; gebeuren; er ia, d« w. z. er is reden dat. Ada kapadakoe, ada bagikoe, ik heb: men zegt in dezen zin ook bijv. ada wang saja en saja ada wang* Suboewah prahoe ada toedjoeh orang, waarin waren , of met, zeven man. Het wordt ook zóó gebruikt, vooral gaarne met lah en aan het begin van een zin, dat de geheele zin er het subject van is en daardoor aangewezen wordt als in werkelijkheid zoo zijnde, tegenovergesteld aan tyoéfa) en dus een affirmatief r edewoordje, waar- van wij in onze taal geen aequivalent hebben. Adanja of dimikijanlah adanja $ doorgaans aan het einde der zinnen, soms ook wel bij een sub- ject van den eersten of tweeden persoon , ada koe, adamoe, insgelijks een affirmative formule. Perkara jang tijada adanja , onbestaanbare zaken. 