Verhandeling Over den Nederlandschen Versbouw
Vreemde woorden en eigenamen schijnen de dietsche middeleeuwsche dichters nu eens als duitsche woorden beschouwd en hun den klemtoon op de eerste lettergreep gegeven te hebben, dan weder ze, als vreemde, het accent te hebben laten behouden. » Deze opmerking van JONCKBLOET, zegt LEENDERTZ (1), is zeer juist, wat betreft eigennamen, die èn in neder- landschen èn in latijnschen vorm veel voorkwamen. Men kon b. v. uitspreken HÉINRYC, en ook Hemryc: bij dit (1) Blz. 289. Men heeft hiervoren, blz. 133, naar PLATEN, er reeds een woord over gezegd. ’t Staat breedvoerig behandeld in LACHMAN , blz. 259 — 262. — 159 — laatste dacht men aan ‘tlatijnsche Henricus [Men zegt nog heden RôgerT of Roster, Zoo eischt de versmaat, dat wij in het tweede boek van den Zimborch doorgaans uitspreken ARNouT (ARNOLDUS), terwijl dezelfde persoon somtijds Ärxour genoemd wordt. Omtrent geheele eigen- namen veroorloven onze ouden zich groote vrijheid (1). Ook laat het zich wel hooren dat woorden van vreemden oorsprong, die zeldzaam voorkwamen, nu eens op deze dan weder op gene wijze uitgesproken werden, maar dat dit [zoo als JoncKBLOET beweert] het geval zou geweest zijn met vreemde, wel is waar, maar toch zoo bekende woorden , als serpent, portier enz., kan ik naauwelijks gelooven.” § 8. Ende, ofte, ens. De verschillende vormen ave en af, inne en in, omme en om, oppe en op, heme en hem, alsmede ende en en vol- doen in keurige dietsche middeleeuw-verzen immer aan een vereischte van de maat of van het rijm, zoo als BORMANS zulks' in Het Leven van Ste. Christina opmerkt (2). | Zij (zegt hij hierop) die overal ende schrijven, hetwelk zij dan toch en of end uitspreken, hebben zich door de verkeerde lezingen van hunne bedorven handschriften en door hunne nog meer verkeerde systemen laten ver- bijsteren (3). (1) Zoo ook in namen van plaatsen. Getuige het wapenlied van Jan I, Hertog van Braband, van 1322 (Belgisch Museum van Wuess, I, 287): Ik ben die hertoghe van Brabant, Bi den ever ben ic genant. (2) Blz. Gen. (3) Zie JoncxstoeT, blz. 155, waar hij zegt: » Het verkorte end voor ende (en evenzeer oft voor ofte) is zelden, de samensmel- ting van ende met de volgende vokaal er afgerekend, als: nu ende echt, met ende in, boven ende onder, prijs ende eere. — 158 — § 6. Elisie of Versmelting, en 1: ~£ men end De stomme e op ’teinde eens x. in de aanvangsvokaal van ’t volgen: Maerlant, 1,6. Die quide wie. v. 1735. Parchev. 216. So wire « „u; ZOO als mede Men zou deze versregc' ` seandeeren; doch het eli’ naar aanleiding van ‘1 . > geet. grijpt. x » Dit diene ter Zeer dikwijls wo: . an GRIMM, Moye, van vokalen schri:’ _. 202, die, met overal uc het een naar hunne Maerl. 1. „urg van het andere, het Wij hebben _ mt van duizend verzen heid van d aat ebben. Het zekerste Cæsuur wi! ` =, Welk ver de uitgestrekste de hiaat r ` . erdoor voor de philologie Zeven, V. 590: maki = şi gt ue ea berten sere meel uch Here. Vo mi be. er de Aansluiting. H: t uw aureeds sedert 1836, om de met zoo veel id door hem uitgegevene middel- masten nevens WILLEMS verdient geplaatst meenen wij. een der eersten geweest die van a > we. At. Bechter meschen twee lange geplaatst (gelijk in vw 6279", kan ende even goed voor twee toonlooze ai. Yia wa.  oud-dietsche verzen de vloeiendheid der gesprokene taal bijzette, en de thans ingedrongene stijfheid uit den stijl verbande. Zeker is het, dat het voornaamste gedeelte dier aan- sluitingen nog hedendaags in de gesprokene vlaamsche taal voortleven, zoodat vele derzelve die de hollandsche schrijvers als vreemd beschouwen in Zuid-Nederland zeer gewoon zijn. JONCKBLOET geeft aldus als zeldzame aensluitingen op mer voor men er, maer voor men haar en dergelijke, waarin men voor een vokaal of aspiratie (A) zich aan ’t volgende woord sluit: iets dat nog bijna altijd der gesprokene vlaamsche taal eigen is: even als groetem — groet hem, drane = daerane, drin = daerin, dorup = daerop, drof = daerof ; zoo mede da'k = dat ik, en 't meer bekende da’s (dat e bij VONDEL. en latere dichters) — dat is. (1) Theophilus, blz. xxı. De plaats is echter zeer kort, en loopt verder over de omzetting en inschuiving. Men zal ze, als ge- schreven in 1836, zeker voor vele uitbreiding vatbaar vinden. Zij is te beknopt om ze den lezer niet onder de oogen te brengen. » Menigvuldige verkortingen waren in de oude gedichten in ge- bruik, als s voor het, b. v.: danctens, dankten des of het; dies si, die des of het zij; ics, ic des of het; hijs, hij des of het; saels, zal des of het. N en ne voor en (part. neg.), b. v.: dune, gij en; in, ik en; hen, het en; sone, zoo en, enz. Re voor er, b. v.: diere, die er; hire, hij er; machire, mag hij er; mer, men er; salre, zal er, enz. Ne, en, voor hem, b. v.: diene, die hem; doetene, doet hem; menne, men hem; nammen, nam hem; nemten, neemt hem, enz. De welluideudheid was voor de ouden een algemeen richtsnoer in het schrijven, hetwelk, om zoo te zeggen, alle overige taal- regelen overheerschte. Van daar die letters, welke zachtheidshalve gebruikt werden, de sluitletters r en n, en de tusschenletter t, als: ter goeder trouwe, den arend in den eersten naamval , mogentheid , mijnenthalven, enz, " Wat de afsnijdingen betreft, een goed deel derzelve behoort tot de studie der oude taal zelve; weshalve wij meenen daarover niet opzettelijk te moeten uitweiden. ` — 162 — Men kan er bij den gemelden schrijver een aantal, in den monde des volks voortdurende, opgeteekend vinden: hij geeft mede de werken op waar lijsten van aansluitingen in voorkomen, zoo als Horrmans en VISSCHERS uitgaven van Floris ende Blancefloer, Carel ende Elegast en Ferguut, als- mede °t Handboek van den vroegsten bloei des Nederl. Letter= kunde, door Prof. LuLors, die er een gansch kapittel aan heeft toegewijd (blz. 367 — 376), terwijl de reus der noordsche taalgeleerdheid Gen in zijne Gramm. I, 504 — 506 de aandacht op dit punt vestigt. Men moet er nog bijvoegen Mones Übersicht der Nieder- ländische Volksliteratur älterer Zeit (1888) blz. rx. § 10. Over het dietsch middeleeuwsch Rijm. Wij zullen te dezer plaatse niet handelen over de ver- scheidenheid die ’t rijm der dietsche middeleeuwsche ge- dichten oplevert, maar dit onderwerp tot later verschuiven, wanneer ’t opzettelijk zal behandeld worden. Alleen over den invloed die het rijm, staand of slepend, op de arsis die ’t onmid- delijk voorafgaat, dikwijls uitoefent, willen wij een woord zeggen. Betrekkelijk de mannelijke rijmen, was BORMANS, zoo als wij in ’t kapittel over de arsis gezien hebben (blz. 150), reeds verplicht te erkennen dat hij deze aannam in den laatsten voet, doch alleen van een mannelijk rijm. Men heeft slechts den Reinaert, andermaal op te slaan, om aldaar een nieuw bewijs tegen dit gevoelen aan te treffen: v. 6030. Des hebben die heren groot lachter. Woorden uitgaande op ant, int en inc hebben in ’t rijm geneigdheid om het accent op de laatste lettergreep te nemen» als: vidnt, eildnt, coninc (1). Dat si trout den jongen coninc, So wert gemindert sere onse dinc. Karel de Gr., ¥, 33. (1) Joxcxsroer, blz. 71 en 162. — 163 — Dat hi so vaste legt in sijn lant, Ende laet clemmen onsen viant. Ib. II, 2231. Hetgeen door doelmatig scandeeren of lezen te verhelpen is, even goed als de verplaatsing van `t accent bij de lezing te verhelpen is in verzen gelijk deze, waarin een bij VONDEL wel eens voorkomende versbouw is nagevolgd: ’k Zal uw gevolgen zoo verderfelijk opzingen, o Hoogmoed, en daarmede om gouden lauwren dingen. Hormax (van Cortrijk). (1) JONCKBLOET wil mede dat men, zoo in als buiten ’t rijm, altijd geaccentueerd dachcortinghe vinde, en haalt ten voor - beelde aan uit MAERLANT, I, 8. Wijsheit ende scone leringhe, Ende reine dächcortinghe. lets, dat wij, met LEENDERTZ (blz. 287) slechts voor de helft gelooven: wij kunnen ook eene zoodanige verplaatsing van ‘t accent buiten 't rijm niet aannemen, en lezen liever aldus: Énde réine dácheórtinge. Zoo vindt men bij MAERLANT, 71: Tyteórtinge daer hi ghiérige. (1) Eene plaats uit den Agrippijner luidt: Niet minder toonde zich de vijver-nimf terstond Genegen, en kwam opgeborreld uit den grond Den dienstbren visschen , die met parlemoeren lijven Alreede dartelheyd op °t glas des strooms bedrijven. 't Is, zeytse al lachend en niet lutte} in haar schik, Nu tijd, dat elk ten dans sijn wedergade uytpik. Men zie wat men deswege door PratEx, hier voren, blz. 132 (over antibachische rijmen) aangeteekend vindt. — 164 — § 11. Over de lyrische dietsche mddeleeuw-verzen. Algemeen werden in de dietsche epische gedichten der middeleeuwen de versregelen paarsgewijze door 't rijm ver- bonden, doch staande en slepende verzen wisselden elkander geensins regelmatig af. Zoo als bij de Engelschen en nog heden bij ons in dergelijke kortere verzen vindt men som- wijlen regels door een driedubbel rijm aaneengekoppeld. (Zie hiervoren blz. 26). Menig voorbeeld daarvan ontdekt men in den Reinaert. Zoo als b. v. 4673: Daerom soude men lose kativen Geloven van al dat si spraken, Daer soude veel misval af laken: Aen mi alleene lag clein sake. Somtijds ook breidt zich ’t rijm tot vier regelen uit: Ende varen met selken here, Dat daer en si gene weere, Die mi doe zette ochte deere, Ochte beneme dat ic begeere. Karel de Gr., II, 91. Men ontmoet ook, doch zeldzaam, regels die niet door t rijm met andere regels vereenigd zijn, en door de Duitschers weezen worden genoemd: doch men begrijpt licht, dat dit veeltijds, zoo niet aan den schrijver, dan toch aan den afschrijver kan zijn te wijten, die òf voor ’t rijmwoord een ander woord heeft gesteld òf een regel heeft overgeslagen. Men vindt eene weeze in het laatste aangehaalde ge- dicht, 2, 91: Twee scone kinders, des sijt wijs, Beligande en Marcilijs, Ende hoe doen Galoen de Grave, Moeste met schande rumen tlant. Over ’t monorijm elders. Door dezen kunstgreep, even als door de kunstige rijmmengeling, verwijderde men zich van den effen, eenvoudigen trant en toon, die in de epische en didactische werken heerschte. — 165 — Zoo vangt MAERLANT zijnen Rijmbijbel met eene lyrische uitboezeming tot MARIA aan, waarin de gelijkparige rijmen, -t overig geheele werk samenstellende, niet voorkomen : Maria, moeder der ghenaden, Vrouwe der ontfermertecheit. Gi hebt den meneghen beraden eñ getroest van siere serecheit, hulpt mi, vrouwe, met uwer bede, dat ic ghewinne den heilighen Geest, die mi cracht ende mogenthede verleenen moet ende sijn voleest. Soe ben ic dan al onvervaert vraie rime te bringen vort Van eender istorien , die ic begert hebbe te dichten in dietscen wort. Scolastica willic ontbinden in dietscen worde uten latine. Mania, nu moeti u bewinden Troest te sine in mire pine. Maar wat wonder rijmvermogen legt vader MAERLANT niet aan den dag in een aantal strophen op twee rijmen gesteld, ten minste indien de werken aan hem toegeschreven van hem zijn? De 37ste strophe van den Wapene Martijn klinkt in dezer wijze: Lieve Jacos, nu bericht mi, of dat vole al commen si \ van den iersten Adame : twi is deen edel, dander vri, ende die derde eyghen daerbi ? wane quam dese name ? twi seghetmen ten dorper: fi ganc weg, God onnere di; du bist der werelt scame. Die edele man hevet al tghecri. Men seghet: willecome , ghi ! Dats daer ic om vergrame; want het dunct mi ontame. 12 — 166 — Of wil men iets bewonderen wegens kunstige schikking van vrouwelijke rijmen? Men ga in die Clausule vander Biblen de volgende afschildering eener middeleeuwsche, naïef-gepenceelde Madona met godvruchtige oogen na: Heur haer was scoenre dan goud drade : want die nature vant in rade dat zijs hur gonste allene. Hur vorhoeft slecht gelijc den plade, eñ witter dan die lelieblade; hur oren wel te maten clene; wijnbrauwen bruun zonder ghegade; die oghen blide ende ghestade , ghelijc den carbonkel stene; die rode rose bat ghenade an har lier; het ware scade vondemen so wel gheverwede ene in dese werelt al ghemene. Noyt en maecte die nature nese bat gheset ter cure, no lippe zo zoete aen monde. Wat wonder eest dat vloyt daer dure zo menighe bede telker ure, die verbidt des menschen zonden? (1) Hur tande wit, reine ende pure; noyt was man, die kints figure zo scone ghevisieren conde. Zoeter no zaligher creature en wart niet moeder ter cure, zint die werelt eerst begonde no hier no in ghere stonde. Hur hals witter dan die zwane, of dan yvore of dan boucrane, te lanc no te cort, mer te maten ; al leide ele man den zin daer ane, en zeide nieman, na minen wane, hoe wel hur hoor ghegaren zaten; (1) Zoo mede in den Reinaert, v. 531, raden, rade, en v. 581. neve, leven, een dan nog gewettigd rijm. (Zie Lutors, Handboek van den vroegsten bloei der Nederl. Letterk. , Groningen 1845, blz. 366.) — 167 — hur arme lanc na den welstane , witte hande ende welghedane, altoes ontdaen ter caritaten. Nu zijt ghereet, Vrouwe , tontfane den zondare, die zine trane gherne laet om zine ommate , ende doet datten God nie ne hate (1). (1) Uitgegeven door L. Pu. C. van nem Benen in de Nieuwe werken van de Maats. der Nederl. lett. te Leyden, Dordrecht 1841, Vde D, Ide st., blz. 73. Hoe fraei is dit fragment niet, minder het overdrevene galante: » de rode rose bat ghenade an hare lier (wangen)”! Van wat wonder uitwerksel is 't niet, bij ’t poëtische vereenigen van ’t stoffelijke en zedelijke schoon der Moedermaagd ! Men vergelijke dit tafereeltjen eens bij AMACREONs Aye, Saypapuy dpe, door LAFONTAINE in zijne Contes (Portrait d’ Iris) nagevolgd ! Wie kan er den trek wederstaan, om hier mede verpoozings- halve de schoone plaats bij te voegen, waarin Torrentivus Mania aanspreekt : His te lacrymulis, his te compellat ocellis, Turgidulis inhians languidus uberibus. O Virgo simul: et genitrix, huc usque pudoris Virginei satis est, fer genitricis opem. Maternum petit auxilium. An cunctabere mater Lacteolos avido prona aperire sinus ? Tolle moram , tumidas poscenti porge mamillas, Ambrosio tristem pellat ut amne sitim. Mox satur iniiciet candenti brachia collo, Et lentus roseas tollet adusque genas. Dulcia tunc blando miscebitis oscula ludo, Quorum nec numerus , nec modus ullus erit. Applaudent superi, et laetum Poeana canentes Spargent purpureis lilia mixta rosis. Van welke beschrijving PeerLkame , Vita Belgarum qui latina carmina scripserunt (Brussel 1822, blz. 153) getuigt: » Even als Puipias gezegd wordt naar Homerus zijnen Jupiter gebeeldhouwd te hebben, had Rurens naar Torrentius de Moedermaagd , met haar kindjen op haren schoot, kunnen afmalen.” — 168 — De kunstige mengeling der rijmen in de dietsche middel- eeuwsche liederen is algemeen bekend: dewijl het tijd- stip van hunne vervaardiging meestal in het duister ligt, zullen wij hier alleen de zwabische navolging eens lieds van Jan I, Hertog van Brabant, in 1294 overleden, aanhalen :. Eens meien morgens vruo was ich uf gestan ; in ein schoenz boungartekin, solde ich spiln gan; da vant ich drie junkvrouwen stan : si waren so wol getan. diu eine sank vür, diu ander sank na: Harba lori fa. Eene vertaling, denkelijk van de XIVde eeuw, luidt: Eens meien morghens vroeghe was ic upghestaen; | m een scoen boemgardekin soudic spelen gaen. Daer vant ic drie juncvrouwen staen : si waren so wale ghedaen, dene sanc vor, dander sanc na: Herba lorifa. Ook de oudste duitsche en fransche liederen der middel- eeuwen kunnen niet zelden, door gelukkige vers- en rijm- schikking en ketening, den dichteren nog ten voorbeelde strekken. VIJFDE HOOFDSTUK. Over het Rijm. VIJFDE HOOFDSTUK. OVER HET RIJM. § 1. Oorsprong van het Rijm. De schrijvers zijn het niet eens omtrent het vraagstuk, of de Hebreeuwen ál dan niet gecadenceerde verzen, al dan niet het Rijm hebben gekend. Dat de hebreeuwsche taal hare prosodie heeft gehad, lijdt wel geen twijfel: trouwens elke spraak heeft de haar eigene. De onmogelijkheid om te onderscheiden, welke de lange of korte syllaben van de prosodische voeten der Hebreeuwen zijn, heeft sommigen aan dezen. slechts eene Dichtkunst van stijl doen toekennen. Maar dewijl de psalmen gezongen werden, moeten zij noodwendig in verzen zijn opgesteld, en wanneer zij in verzen zijn opgesteld moet ook de hebreeuwsche poëzy rhythmisch zijn geweest. Daar er een innig verband bestaat tusschen rhythmus en rijm (zoodat eenigen ofschoon verkeerdelijk, het woord Rijm van 't woord rhythmus hebben willen afleiden), heeft het ook niet aan schrijvers ontbroken, die gemeend hebben, dat de hebreeuwsche verzen berijmd waren. FOURMONT (1) geeft verschillende gedichten, verschillende strophen op, in de letterkunde van dit volk sedert Moses te vinden, en poogt daaruit te bewijzen dat die verzen berijmd zijn ge- weest van de hoogste oudheid af. Is er mogelijkheid om zich stellig te verzekeren, dat de Hebreeuwen opzettelijk rijmden? Een lid van 't fransch (1) Mém. de l'Académie des Inscriptions, 1714, t. IV. Zie mede Du Contant DE La MoLETTE , traité sur la Poisie et la musique des Hibreux , Paris 1781, die blz. 72 de afwezigheid des kunstrijms aldaar vaststelt. — 172 — nationaal Instituut, BOUcCHARD, die ons hier den weg baant, haalt onder méér geldende bewijzen getrokken uit de verscheidenheid van gevoelens, die deswege (alsmede over ‘t gebruik der gecadenceerde verzen) onder de ge- leerden bestaat, het volgende aan: » La prononciation de la langue hébraïque est absolument perdue. La manière de la lire est incertaine, et les points inventés par les masserites pour suppléer aux voyelles qui font la pronon- ciation et que Jes juifs n’ écrivoient pas, n’ont jamais été généralement reconnus comme pouvant représenter la véri- table pronofciation de la langue; l'on n’est pas même parfaitement d'accord sur la valeur de chacun de ces points. Il suit de cette observation que les rimes qui paroissent à quelques-uns terminer tous les vers hébreux, ne s'y trouvent qu'en conséquence de leur manière de lire, et qu’ une autre manière de lire en fait disparoître le plus grand nombre.” Maar het Rijm bevindt zich ook in ’t.gewoone gesprek, het ontsnapt onvrijwillig aan de pen in het proza, en ’t be- hoort tot een gekuischten stijl, dat » tooisel der neder- landsche Poézy, dat, zonder haar onaangenaam te knellen, integendeel het bekoorlijke van hare gestalte des te levendiger doet uitkomen (1)” uit het proza overal te weeren. Wij hervinden het Rijm in een soort van in-promptu, choorsgewijze aangeheven door de vrouwen die DAvip, na dat hij de Philistijnen verslagen had, te gemoet trokken: Icha Saur balafaja Ve Davin beriwodaja. + Dat, volgens een ouden Bijbelverklaarder, als twee verzen van acht syllaben een regelmatig trochaicum zoude uitmaken. Geen wonder dus, indien men den eind-weêrklank van tijd tot tijd in de bewerkte dichtregelen der Hebreeuwen ont- moet. - | | Het door de Arabieren gebruikte Rijm klimt bij hen niet hooger op dan tot de zevende eeuw van onze tijd- (1) Srrrzé, Verh. over de min regelmatige rijmen, bekroond door Teylers Genootschap; Haarlem 1828 (XXste deel, hlz. 5). — 173 — ‘rekening: ten minste, is 't oudste gedenkteeken , dat hunne Poëzy hier kan doen gelden, de Koran (1). Volgens Maraccı is 't volgende op deszelfs verzetten aan te merken: » In rhythmum desinunt, qui ut plurimum consonans est, vocali affecta, cum una ex tribus quiescen- tibus praecedente, ut una, ina, ano” etc. De verzen der Arabieren zijn nog ten huidigen dage be- rijmd: zij noemen 't Rijm caphich. Van twee op elkander slaande verzen , noemen zij 't eerste alaaruth, dat is positie; het tweede, altarad, dat is pulsatie. Aan beide vereenigd geven zij den naam van mesraa, dat duur beteekent. Toen de afrikaansche Arabieren zich van Spanje meester gemaakt hadden, veranderden zij iets aan hunne dichtwijze: althans vindt men in de arabische dichters vele dingen die men in de spaansche Poëzy hervindt, zoo voor de rijmende als onrijmende verzen, de vorm der gedichten, en de wijzen van de con-, as- en dissonanten te verdeelen (2). (1) Volgens Ferru zijn er bij de Arabieren gedichten voorhan- den die rijmen en lang vóór Manomet gemaakt zijn (Verh. over het Heldendicht, in de Dicht- en Prozaïsche Werken, blz. 111). Zie mede over 't Rijm bij de Arabieren Van ner Paums Verhandelingen enz., Amst. 1824, III, 12 en II, 73, en PanTuien, Observ. crit. et hist. sur le Mahometisme dans les livres sacrés de P Orient; Parijs 1840, blz. 487. De groote invloed der Arabieren op onze geleerde wetenschappen heeft eenigen ook den oorsprong van ons Rijm bij dezen doen zoeken; doch zij hadden vergeten , dat het Rijm alreeds bij latijnsche dichters, die accentive verzen schreven, voorkomt. Zie Fuss, Dissertatio versuum homoeoteleutorum sive consonantiae in poesi neolatina usum commendans, Luik 1828; en vooral EvELEsSTAND pu M£rın, Poésies populaires latines antérieures au douzième siècle ; Parijs 1843, blz. 83— 91. (2) Ook op de provencaalsche letterkunde oefende de arabische Poëzy haren invloed uit. » Les troubadours sont redevables aux Arabes de plusieurs formes poétiques. C'est à enx qu'ils doivent notamment l'emploi de la même rime, et quelquefois du même mot de deux en deux vers: c'était la chose fréquente dans les cassides et les ghazèles arabes (Hist. de la langue et de littérature provencales , par DE Crosser, Brux. 1845, p. 54). — 174 — Het groote gewicht, dat het Sanskrit sedert eenige jaren in 't gezach van taalkunde bij ons bekomen heeft, de wondere worteling zijner woorden die zich hoofdzakelijk in de noordsche talen heeft voortgeplant, moeten wel degelijk eene bijzondere aandacht op die gewijde taal der Hindoos, nog ouder dan °t Arabisch, inroepen (1). Ook in hare aloude gedenkteekenen ontmoet men het Rijm. En wat is er, althans bij ons, natuurlijker dan die spelende weérklank, die onzen kinderen van zelf, ook zonder dat zij dien ooit vernomen hebben, ontvalt, even als de nieuwe woorden die zij scheppen? | Een vlaamsch schrijver zegt daarover misschien aardiger dan juist: » Ende om de kinderen te leeren spreken die noch niet pater of mater kunnen zeggen, leert men hen de twee eerste syllaben van deze twee woorden, en om dat het zoude rymen zegt men deze syllaben tweemael: papa, mama (2).” Wat er van zij, dit staat in verband met het gevoelen, dat het rijm » aanvankelijk alleen heeft gediend tot tege- moetkoming van het geheugen, in de dagen toen mondelinge overlevering veelal het gebruik aan druk- en schrijf kunst moest vervangen (3). Buiten twijfel zijn de eerst vervaardigde dichterlijke (1) » Niet alleen hebben alle indische talen het Sanskrit als alge- meene moeder te beschouwen, ook de duitsche talen staan daarmede in naauw verband of zijn er van voortgekomen, zoodat de wortels van de duitsche woorden daarin in derzelver eenvoudigsten vorm en beteekenis kunnen worden nagespoord en aangewezen” (TERWEN , Etymologisch woordenboek der nederduitsche taal, Gouda 1844; in- leiding blz. xxvit.) (2) Historie, regels ende bemerkingen wegens de nederduytsche versificatie (Antw. 1773, blz. 5). Dat het Rijm, als mnemotechniek der versificatie in de kinderspelen en kindergebedekens eene groote rol speelt, is bekend. Zie ’t beroepen werk, blz. 6, en Worrr, Grootmoederken, Gent 1843, blz. go. ky (3) Meyer, voorrede van Heemskerk, Amst. 1848. — 175 — uitboezemingen bij alle natien op eene wijze- samengesteld geweest, die, door de zinnelijkheid bij de voordracht aan de beelden zoo wel als aan de taal gegeven, het uit de ziel’ gevloeide in het brein vastprentte en, om tot de volgende geslachten over te kunnen gaan, het. tot volkspoézy inkleedde: zekere overeenstemming in klank of cadans doet zich in dien zinnelijken vorm opmerken. Bij de Hebreeuwen ligt zij in de evenredigheid van den periodenbouw ; bij de Scandinaven, in den voorletterklank (alliteratie); bij de Grieken (om ons hier tot den hexa- meter te bepalen), in den. hem sluitenden Adonicus; in de germaansche, en daaraan verwante talen, ja, in al de hedendaagsche ligt die, als °t ware stoffelijke, zinlijkheid in het Rijm. Met andere hoedanigheden dan die der ouden bedeeld, maar in allen gevalle minder streelend voor het gehoor, den strengsten rechter in de Poëzy, heeft de germaansche taal eene welluidende vergoeding moeten zoeken, en het Rijm ter hulp van hare verificatie ingeroepen. Wat bij de strengere latijnsche poëzy over 't algemeen een gebrek ware geweest, is de onze ten sieraad geworden. Niet enkel wat zij als een harmonisch, maar ook dien ten gevolge als een mnemotechnick middel miste, heeft zij ge- tracht te vergoeden door het Rijm; terwijl zij tevens daarin de noodwendige afperking van elken dichtregel heeft gevon- den, reeds bij de ouden versus, van verti, genoemd. Uit die zelfde noodwendigheid om, ook bij volkeren reeds met de schrijfkunst bekend, het geheugen te stade komen, vloeit het zeer aannemelijke gevoelen voort, dat het Rijm ten allen tijde in de volkspoézy van de meeste talen aan- wezig is geweest. » Men moge dit ten aanzien der Grieken betwijfelen, ten aanzien der volkspoézy van de Romeinen schijnt dit genoeg beslist (1).” (1) Ter Haar, Invloed des Christendoms op de Poezy. Een be- kwaam regter , prof. Fusz, denkt er mede aldus over; zie de beroepene Dissertatio versuum homeeoteleutorum , sive consonantiae. Luik 1828, blz. 7. — 176 — Sommige schrijvers hebben zelfs beweerd, dat het Rijm, bij uitzondering door de classieke latijnsche schrijvers aan- gewend, van dezen door de provencaalsche Dichters is overgenomen. Zoo vinden die vreemdsoortige geleerden in de Aeneis: Ipsum inter pecudes vasta se mole moventem Pastorem Polyphemum, et littora nota petentem. Nec non Tarquinium ejectum Porsenna jubebat Accipere, ingentique urbem obsidione premebat. Zij vinden, wat nog zonderlinger luidt, in Horatius èn het alexandrijnsche vers, èn ‘t gebruik der aaneen- gebonden rijmen (rimes plates, bij de Franschen). O et praesidium et dulce decus meum ! Sunt quos curriculo pulverem olympicum Collegisse juvat: metaque fervidis Evitata rotis palmaque nobilis. Ook zelfs ’t gebruik der overspringende rijmen (rimes croisées) : Quem mortis timuit gradum Qui siccis dculis monstra natanTia, Qui vidit mare turgidum Infames scopulos Acroceraunia. | Maar de provencaalsche Dichters schijnen zeer weinig met de meesterstukken der oudheid bekend te zijn geweest, waarin overigens 't rijm bij toeval zal ingeslopen zijn, of ten minste meest op plaatsen voorkomt in welke de dichter zich voorstelde eene reeks van overeenstemmende gedachten aan te duiden, zoodat hij door den klank zocht weêr te geven wat in den gang der rede lag opgesloten (1). (1) Sismonpi. Zie mede Les Odes d'Horace, traduites en vers par Vanper Bourc, blz. x1— xv, en Svanp, Mél. de Litt., III, 27 en volg. Men weet, dat in Tous en Propertius vooral de rijmen niet schaars te vinden zijn. Dat de dartele Ovinius, die fransche geest, welke zoo gaarne met woorden speelt, ook met hunnen klank speelde, is niet te verwonderen. — 177 — Als men het Rijm in een breeden zin opneemt, kan men daaronder ook den voorletterklank verstaan : | VOLTAIRE heeft de gedachte uitgesproken, dat het Rijm eene uitvinding van barbaarsche eeuwen is: wij kunnen niets barbaars of onaanvalligs vinden in dit cieraad der Poëzy voor die talen, waarin de versbouw er volstrekt behoefte aan heeft; onder welke men de fransche vooral moet tellen (1). Indien wij dien regelmatigen harmonischen weêrklank uit de aloudheid niet konden opdelven, zouden wij dien aan onze haardsteden onder onze spelende kinderen hooren ontstaan. Is ’t Rijm ook niet broeder van den echo (2)? Vraagt men, eindelijk, waarvan 't woord zelf af te leiden is? Wij zouden hier wellicht met minder zekerheid op kun- nen antwoorden. ‘TERWEN heeft de gevoelens van onder- scheidene efymologisten samengetrokken, en zijn caput mor- tuum, komt hierop uit: » Hoogduitsch reim; zweedsch, (1) Chez les Latins et chez les Grecs, c'est le nombre des syl- labes comptées par leur valeur prosodique, c'est 4 dire par le temps qu'on met à les prononcer, qui fait le rhythme. Chez nous il ne consiste guére que dans le nombre de syllabes. Le mot de Rime ne désigne que la partie finale du rhythme. Comme notre prosodie est peu marquée, que la différence des longues et des brèves est peu sensible, il nous a fallu employer dans nos vers et le rhythme et la rime. Ainsi chaque vers se compose d'un nombre déterminé de syllabes longues ou brèves indifféremment ; puis pour annoncer que le nombre u rhythme est fini, on termine chaque assemblage ou vers par une rime, c’est à dire par une finale, qui par rapport à celle d'un autre vers est identique ou équivalente (Lemane, Dict. par ordre d’analogie, Paris 1820). » Les Italiens et les Anglais (zegt VoLrame elders) peuvent se passer de rime, par ce que leur langue a des inversions et leur poésie mille libertés qui nous manquent...” Waarna hij in 't uiteenzetten van ’twaarom even onbepaald als onnauwkeurig is. Hij vervolgt: » Chaque langue a son génie. Nous avons un besoin essentiel du retour des mémes sons, pour que notre poésie ne soit pas confondue avec la prose.” — Zie hem mede in den Dictionn. philosophique, art. Rime, en blz. 188 hierna. (2) Dezelfde opmerking schijnt de echo-dichten in de wereld gebracht te hebben (zie hierna blz. 195). — 178 — deensch, oudduitsch rim; nedersaksisch riem; angelsaksisch, hrim, hrime; engelsch rhyme; fransch rime; poolsch rim; ita- liaansch rima. Volgens Rerrzrus komt het van 't grieksche rhythmos, latijnsche rhythmus; dat BrLDERDIJK, daar °t rijm niet tot de kadans van ’t vers behoort, te rechte wederlegt. Deze geleerde wil het doen doorgaan als te samengetrokken uit rÿ-ing, van rij-en, rij-gen, op eene rij plaatsen. Volgens SCHW., van het oudduitsch, angelsaxisch rim, getal; angelsaksisch riman, tellen; oudduitsch giriman, passen, samentreffen ; volgens KALTSCHMIDT is 't verwant aan troep, druif, truffel, groep, braam (bes), het hoogduitsch rebe, druif enz., en van den wortel rap, die ophooging aanduidt. De ophooging of vereeniging van gelijkluidende woorden,” Men ziet het: ’t is met de stelsels over den oorsprong des Rijms, gelijk met alle andere vraagpunten gelegen, die niet stellig, niet onmiddellijk uit de natuur der zaak, maar uit den aart der taal zelve somtijds kunnen afgeleid en opge- lost worden, ofschoon die oplossing niet bestendig voor de innige waardeering der zaak noodzakelijk is. De Etymologie die anders, ook voor de Wijsbegeerte bij de nadere bepaling des woords, dikwijls een zoo heldere fakkel is, geeft ons hier slechts onvoldoende hulpmiddelen aan de hand: alleen bewijst zij, dat men ongelijk gehad heeft, het woord Rijm van eene taal afte leiden, die in hare poëzy het Rijm vermeed. Vervolgen en trekken wij thans ons onderzoek op den oorsprong des Rijms te samen. Van ALPHEN, die zich zoo gaarne aan L bespiegelend vak der Dichtkunst overgaf, verklaarde reeds dat hij zich in een onderzoek over den oorsprong van ’t Rijm niet wilde inlaten (1). Hij vergenoegde zich te zeggen: » Het Rijm is zoo in ’t-algemeen, als met opzigt tot bijzondere volken duister. De een leidt het af van de Gothen, een ander van de Scalden, een derde van de Arabieren (2). (1) Inleiding tot zijne Dichterl. verhand. (Utrecht 1782, hlz. cxvın). (2) » Die er iets meer van weten wil (zegt van ALPHEN) kan onder anderen bij Verasqvez (Geschichte der Spanische Dichtkunst, Abt. III, abs. 3 § 273), alsmede bij Massıeu (Hist. de la Poésie fran- çaise, p. 72 et suiv.) te regt komen.” — 179 — Daar wij dit cieraad der rhythmische Poézy (en dat alleen bij deze te huis behoort) niet houden voor een uit- vloeisel van ’t bevoorrecht-scheppend brein eens volks, noch voor de uitdrukking van -een doordacht stelsel eens volks met fijner gehoor dan andere volken bedeeld, maar 't Rijm beschouwen als 'tkind van den eigen aart en eigen rhythmi- schen versbouw eener taal (een uitvloeisel zoo natuurlijk als de Poézy met hare afzonderlijke taal zelve) komt het ons niet vreemd voor, dat die mnemotechnieke weêrklank , tot afperking van de versregels dienende, bij menige volkeren, gevonden wordt, zoodat de plaatselijke geboorte er van zich in de duisternis verliest. | Overigens (en dit doet in menigen twist, die belangrijker is voor 's menschen geluk, veel af) een stelsel over den oorsprong of de oudheid van ’t Rijm is geene behoefte, en heeft weinig te beduiden bij ’t onderzoek of 't Rijm al dan niet bij ons (het kome van waar het wil) noodzake- ljk zij. Indien men zich met al het voorgaande niet vergenoegt, maar het, onzes inziens, meest waarschijnlijke stelsel om- trent dien oorsprong verlangde te kennen, willen wij 'teen- voudigste voordragen: de rijmkens, die den kinderen beha- gen, die zij maken, die zij zingen, zijn over 't algemeen òf alliterarisch of met alliteratien vermengd. Vleeremuis , Komt t’avend t’ huis; Men zal u een beddeken maken Van stokken en van staken. De alliteratie doet kinderen van jonge jaren vaak harte- lijk lachen. Geen wonder: de alliteratie in de noordsche talen is een bevallig lipgesuisel, eene harmonische klank- wederkeering; eene eigenschap uit de ingewanden der spraak geboren, die in de etymologie van vele klank- of zaak- nabootsende woorden eene groote rol speelt. » Ich glaube, dasz die Alliteration ursprünglich ihren Sitz in der ganzen Poesie des Deutschen Sprachstammes — 180 — gehabt hat”, zegt Grimm (1). Doch, wij hebben een hoofd- stuk aan den voorletterklank toe te wijden; luisteren wij thans een oogenblik naar de luit zelve: u O Rijm, doe vrij uw kluister drukken Tot kneuzens op die bastertteelt, Die God of schepping nooit verrukken , Die, zielloos, bloot met klanken speelt. Aantrekkingskracht leent gij aan ’tgolven Des versenstrooms; ook half bedolven, ‘ Blinkt gij daarin met parelgloed ; Gij kronkelt door 't geheele henen, En weet der stem een steun te leenen, Of perkt haar af met vasten voet. Uw wieg is die der tale zelve: Ge ontlookt haar uit het ingewand. Hoe dieper daar de vlijt in delve, Te steviger bindt haar uw band. Voorletterklank — ziedaar uw vader! Uit zijn germaansche , oorspronklijke ader Stroomt gij met sterker weêrklank uit. Het wichtjen zelf blijft aan u hangen, En door de saamgevlochten zangen Heerscht ge, als aangrijpend grondgeluid. Ziet gij die waters opwaart bruisen , En storten neêr in bocht bij bocht ? De kunst heeft door ontelbre buizen Dit paarlend wonderwerk gewrocht. (2) Ziet gij, betoomd door vasten teugel, Die rossen, als met breeden vleugel, Den eindpaal snuivend toegesneld ? Dit is uw beeld, kind der Germanen. 't Geheugen weet ge een weg te banen, Onuitgewischt door tijdsgeweld. (1) Ueber den altdeutschen Meistergesang; Göttingen 1811, blz. 166. (2) Toen LAMOTTE treurspelen in proza wilde opdisschen, schreef DE LA Faye eene ode, waarin deze schoone [hier door ons nagevolgde] — 181 — § 2. Over den Voorletterklank. Een der beide middelen van Versbouw in de scandina- vische dichtkunst aangewend, en wel in ’t gedicht Voluspa voorkomende, is de Voorletterklank, of Alliteratie. BILDERDIJK teekende te recht aan dat de natien, bij welke die dichtwijze in zwang was, eene zeer kennelijke uitspraak der medeklinkers moeten gehad hebben, om daar eene welluidendheid in te vinden genoegzaam om er de gansche versificatie op te bouwen, terwijl hij er de volgende schets van gaf: Geef, Genadig God, Geef mij steeds Goeden moed, Hoe de Hel ook Heul’ En Heel de aard beroer’ ! Laat Mijn Mond niet Misdoen Met Misnoegd beklag , Maar Verleen me in ’t Verdriet 't Vergenoegen der rust (1). Onze taal levert oneindig veel spreekwijzen op, die zich of door ’t slotrijm of door den Voorletterklank kenteekenen, en aldus de nauwe verwantschap tusschen beide (en ook tusschen den zin der woorden er bij gebruikt) bevestigen. strophe voorkomt, van welke Vorrare getuigde, dat hij nooit juister, bevalliger, beter uitgedrukte vergelijking had gezien : De la contrainte rigoureuse, Où l’esprit semble resserré, Il reçoit cette force heureuse Qui l’eleve au plus haut degré. Telle dans des canaux pressée, „Avec plus de force élancée, L'onde s’éleve dans les airs; Et la régle qui semble austére N'est qu'un art plus certain de plaire, Inséparable des beaux vers. (1) Voorrede der Mengelpoézy. » Die verzen (zegt JoNCKBLOET, Gesch. der middennederl. Dichtk.) voldoen aan den regel niet, daar ’t niet overal de sterkst betoonde lettergrepen zijn die rijmen.” Zie bl. 185, 13 — 182 — Heremans stelde eene lijst op van beide, en merkte aan dat de Alliteratie, als zij schoon en nuttig zal zijn, geen- sins eene bloote letterspeling mag uitmaken, maar de wel- luidendheid moet bevorderen of de klanknabootsing ten doel hebben (1). De zoetvloeiendheid die er in ligt was den griekschen redenaren niet ontgaan: Homerus en VIRGILIUS wisten er meermalen partij van te trekken; doch, gelijk wij aan- merkten, haren zetel had zij in de noordsche poëzy, als een phonisch versbouw-element, gevestigd. Wij achten het dus der moeite overwaard, haar in de Völuspá met BERGMANN (2) opzettelijk na te gaan. De Alliteratie in dit oud gedicht bestaat daarin dat elk vers ten minste twee woorden. met dezelfde letter aan- vangende behelst. Gemeenlijk bevat het vers drie dergelijke woorden, waarvan twee zich in °t eerste halfvers en ’t ander in het tweede bevinden (3); in geen geval, mag de versregel meer dan drie met dezelfde letter aanvangende woorden behelzen. De Völuspd vangt in dezer voegen aan: Hliöds bid-ék helgar kindir Meiri ok minni mögu Heimjoallar; Vilda-ék Val-fodur vél framtelia, Forn-spiöll fira ban ëk fremst of-nam. Letterlijk : Stilte bid ik allen kinder’ Meerder of minder magen Heimdallars , Wilde (ik) des Vals (krijgs) vader wel vertellen, — enz. (1) Jets over het Rijm, in het Taelverbond ; Antw. 1847, IV, 257 — 266. (2) Poëmes islandais. Voluspa, Vafthrudnismal , Lokasenna. Paris 1838, blz. 126. (3) Om geene gekunsteldheid te verraden. Ook bij ons schijnt er menig gezocht vers niet van vrij te pleiten, zoo als misschien 't Bilderdijksche , Homerus toegezongen: Men rooft den adelaar zijn bliksempijlen lichter In ‘tzwavelzwangre zwerk dan u de kunstpalet. — 188 — De allitereerende of rijmende letters worden in het ijs- landsch Uédstafir, zangstaven, genoemd, terwijl men die van 't eerste halfvers bijzonderlijk stadlar (steunende) noemt. De rijmende letter van het tweede halfvers voert den naam van höfudstafr (hoofdstave), wellicht omdat zij den dichter meest moeite oplevert, die verplicht is een derde woord op te sporen, dat met de twee woorden van `t eerste half- vers allitereere, of waarschijnlijker, omdat dit derde woord als de echo der alliteratie zijnde, die letter vooral onze aandacht op de in 't vers samenrijmende letters inroept. De Voorletterklank kan met medeklinkers of klinkers plaats grijpen. Al de klinkers rijmen zonder onderscheid samen: men acht zelfs de Alliteratie uit verschillende klinkers ontstaan als de verkieslijkste. De letter v (uve) telt som- tijds voor een klinker. Indien de rijmende letteren mede- klinkers zijn, moeten zij, opdat er Alliteratte weze, volmaakt dezelfde zijn; zoodat de medeklinkers 6, p, f of d, t of g, k, h, schoon homorgarmisch, niet samen allitereeren. De enkele medeklinker s rijmt niet voldoende met de samengestelde medeklinkers sk, sp, st. Echter allitereeren gl, bl enz., met gr, br omdat de vloeibare medeklinkers (äquidae) zich licht vermengelen. In de oude gedichten allitereerden mede Ar of hl met den eenvoudigen mede- klinker A; maar sedert de A in °t ijslandsch veranderd is in eene bijna ongevoelige aspiratie, rijmen hl en hw alleenlijk met Zen v. | Wat het uitwerksel op ’t oor door den Voorletterklank voortgebracht, betreft, wij kunnen er niet genoegzaam meer over oordeelen. Wij gevoelen dien klank alleenlijk als de rijmende letteren zich in genoegzaam getal en op luttel afstand vertoonen, gelijk in dit vers van RACINE : Pour qui sont ces serpents qui sifflent sur vos têtes ? Maar twee drie allitereerende letteren in een zes- of tiental woorden verspreid, zouden in onze poézy onopgemerkt doorgaan. Dien ten gevolge zoude men geneigd zijn te ge- looven dat de Alliteratie, even als 't acrostichum en dergelijke versbouwspelingen, voor ‘toog en niet voor ‘toor gemaakt — 184 — zij; maar verschillende redenen stellen zich tegen `t aannemen van dit gevoelen. Voor eerst, werd de oude Poëzy ge- zongen en niet gelezen; vervolgens, was de Voorletterklank te sterk m den versbouw van al de gothische volkeren gevestigd, om maar voor een eenvoudig grillig spel te kunnen gehouden worden. Inderdaad, wij vinden de Alliteratie niet alleen in de scandinaafsche poëzy, maar tevens in de oudste anglo-saxische gedichten. Deze is zelfs overgegaan in sommige latijnsche verzen in Engeland vervaardigd, en heeft zich in den engelschen versbouw tot den tijde van CHAUCER en SPENCER voortgeplant. BILDERDIJK getuigt dat hem daarvan in de nieuwere talen geen later voorbeeld is voorgekomen, dan in een oud- engelsch stuk van Pıcra Prowman’s Visions, een werk van de veertiende eeuw (1). Men zal er met genoegen hier * begin van aantreffen: In a summer season when set was the sun, In scope me to schrube as I a shup were, In a habit as an hermit un holy of works, Went wide in this world wonders to haer, — enz. Ook in de oude letterkundige gedenkstukken van Duitsch- land bemerkt men den Voorletterklank, zoo als in ’t Wessobrunsche gebed, in °t fragment van Hildebrand en Hadu- brand en in de Evangelien-harmony, in oud-saxisch opgesteld (zie hiervoren blz. 123 en volg.). Wellicht is die klank een erfdeel, dat de germaansche volkeren uit Asië hebben medegebracht: want de hindo- stansche dichters, als KALIDASA, waren met dien vers- bouwtrant overbekend, en de weêrklank die een soort van Alliteratie is, bevindt zich reeds in de oudste gedichten der Chinezen (2). Om wel te verstaan hoe de Alliteratie zich genoegzaam in de verzen heeft kunnen doen gevoelen, moet men aan- merken dat de volkeren die ze gebruikten haar eene aandacht (1) Voorrede der Mengelpoëzy, blz. v. (2) Anger, Rémvusat, Grammaire chinoise, blz. 171. — 185 — wijdden, waaraan wij niet gewoon zijn. Zij zochten die toon- eenvormigheid, die con- en assonanten met zoo veel vermaak op, als wij ’t rijm op. 't einde onzer verzen zoeken. Ook werden hunne gedichten, dewijl zij gezongen of uitgegalmd werden, sterker aangegeven dan in eene eenvoudige lezing. Eindelijk waren er twee versificatieregels, wier strenge waarneming niet weinig toebracht, om de Alliteratie sterker te doen uitkomen en op háár al de aandacht van ‘t oor te vestigen: de eerste dier. regels was de rijmletters slechts te plaatsen in woorden met het oratorisch en prosodisch accent bestempeld; de tweede, de allitereerende syllabe, zoo veel mogelijk, afzonderlijk te stellen, en te vermijden in hare nabijheid klemlooze syllaben, met de eigen letter aanvangende, te plaatsen. Door beide die middelen deed men noodwendig de Alliteratie treffender klinken. Ook in de Nibelungen komt men ze menigmaal tegen, zoo als onder anderen in de verzen 57,731 — 33, 753 — 56, 795, 805 — 8, 816, 820, 823. — 29, 924, 928, 7781, 7785, 7800, 7874, 7991, 8399, 8402, 9264, waarvan wij enkel ’t eerste zullen aanhalen Waz saget ir mir von manne, vil liebiu müter min? De Volksdichters, zoo als BürGER, Gray en TOLLENS, hebben van die euphonieke rijmletters heerlijk partij weten te trekken; doch ook den hooger aangeslagen toon zet zij , ter rechter plaatse aangewend, eene ongekunstelde aanval- ligheid bij. Moeten wij nog zeggen dat onze Taalgrender bij uitnemendheid er dikwerf gebruik van heeft gemaakt, ook in zijn epos de Ondergang der eerste wareld? Da Costa, in zijne uitgave van dit werk, riep meermalen de aandacht op de daarin spelende Alliteratie in. Wij schikken hier gaarne die plaatsen, den lezer ter poëtische uitspanning, bijeen, en voegen er de aanmerkingen des dichterlijken commentators bij: Eerste zang, v. 321. i Tien stammen hadden reeds, onmachtig af te slaan, Den nood gehuldigd, en hun vordring toegestaan. Een deel besluitloos rekte, in radeloos beraden , De dagen, onbeslist, terwijl zij uitkomst baden Aan Goden, doof voor hun. — 186 — De besluiteloosheid van het ander deel der Kaïniten wordt voor het oor aanschouwelijk gemaakt in den tragen gang van dat rekken der dagen, in de speling van die woorden: radeloos beraden, zoo wel als in de spoedige herhaling van de denkbeelden: besluiteloos en onbeslist. Tweede zang, v. 480. ELpine voerde in 't hart haar nimmer heelbren grief Door 't bloeiend palmwoud rond, dat Arbals zandvalleien Omarmde, en schaduw gaf aan Nivals runderweien, Tot waar het eikenbosch zijn kruin boorde in de lucht, En 'tkoelend windtjen zocht dat uit het Westen zucht. Het effect van dit levenvol tafereel wordt nog grootelijks verhoogd door de welluidende overeenkomst in klank tusschen de slotwoorden van de beide halfverzen zocht en zucht. Zelfde zang, v. 656. Één woeste schreeuw van » moord” En » heiligschennis” wordt door heel het heir gehoord. De beweging van den opkomenden storm in het heir wordt hier meesterlijk uitgedrukt door de herhaling der -klank in heiligschennis, heel het heir, gehoord, Derde zang, v. 515. Ach (roept ze), ‘tis dam waarheid ! Dees morgen ging dan op uit zulk een nacht van naarheid. -Naarheid voor akeligheid, niet zeer sterk op zich zelve, maar door de gelijkheid van den Voorletterklank met het onmiddelijk voorafgaande nacht, indrukmakend genoeg in den zamenhang. Vierde zang, v. 125. ` Tijgerfel Verscheurend of verscheurd en helscher dan de hel. Dees stuiven woedend aan, van stuivend stof omgeven. — 187 — - De herhaling dezer st-klanken, zoo wel als bepaaldelijk die van het werkwoord stuiven, in verband met het verwante naamwoord: stof, is hier van groote kracht in het vers, ter uitdrukking van het woedend aanrennen der reuzenbende, Zelfde gang, v. 135. 