VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
» Het is, zegt men, zeer gevaarlijk, de vryheid van den- > ken onder de Christenen in te fcherpen , dewyl daar door 2 o wit ; rs Rak | vóor de dwaalingen in °t ftuk van Godsdienst eene wyde deure zou worden geopend. Elk zou daarna konnen den- ken en gelooven wat hy wilde, en als dan zou de waare ə» Christelyke Leere al haast onder de Christenen verloo- 2 vry onderzoek der Christelyke Religie, konnen verleidt >> Worden, deeze geheele Religie voor valsch te keuren „en >> aan te merken als bygelogvigheid, Doch deeze geheele > tegenwerping zegt niets: Want, voor eerst is in ’t ge~. Ccg3 » meen ren gaan; ja hy, die vry denkt, zou zelfs wel, door zyn ` ` 376 ~% T. MEIER „„ meen voor de menfchen gantsch geen weg uit te denken », Waar op fy voor alle dwaalingen zouden konnen gehee s veilig zyn: En derhalve ftaa ik toe, dat, by het gebruik » maaken van de vryheid in het denken, veele meníchenin ‚> dwaalingen geraaken zouden: Maar, aan even het zelf- a de gevaar zyn wy bloot-gefteld „by de flaaverny in ’tden- » ken: In dit geval volgt men blindelings het vooroordeel ` a fyner Partye en andere vooroordeelen. Vermits nu, on- a der alle Christelyke Seéten, alleen ééne de waarheid ge- » vonden heeft, voor zo verre fy elkander tegenfpreeken ; » EN, in veele lukken, geene Secte het recht aan haare zy- ‚> de heeft: zo zyn de menfchen insgelyks aan °t gewaar der a dwaalingen onderworpen, wanneer fy denken als flaaven.- s, Indien dan de vryheid van denken in ’t ftuk der Religie » ongeoorlofd zyn zal, om dat fy ons ftort in *t gevaar van te konnen dwaalen; dan moet het, om even deezer re- > den wille, ook ongeoorlofd zyn , flaafsch te denken: » Des zou hy dan in °t geheel niet moeten denken, en ge- > Valglyk in ‘t geheel geene Religie hebben. Doch de vraag „> iS, ten tweeden, of het gevaar van te dwaalen, by de a vryheid van denken, grooter en erger is, dan by de flar- » Verny in ’t denken, en dat ontken ik volftrekt. De …> Christelyke waereld is, by alle ingevoerde flaaverny in » 'tdenken, volgens de uitfpraak der wederleggende God- geleerdheid, met dwaalingen overftroomd „en daar onder » konnen niet eens gerekend worden alle enkele dwaalin- „a gen, die de ongeletterden zig in ’t hoofd brengen, als „> mede de dwaalingen van hen, die de Geloofs-formulie- „æ ren, waar van fy zig orthodox bedienen, naar hunne ei- » gene grilligheid opvatten. Het is derhalve geheel onbe- „> Wysbaar, dat, indien alle Christenen vry dachten, als » dan meerder dwaalingen in de Christelyke waereld zyn » Zouden, dan wanneer fy alle ilaafsçh denken. Doch hief » Op komt het niet aan. aar, wanneer iemand, door het » Vrye denken, in eene dwaaling geraakt; dan is dezelve „ by hem onzondig, en benadeelt hem aan fyne gelukza- » ligheid niet, als hebbende zyn best gedaan, de dwaa- » ling te ontwyken : Maar, wie op eene flaaffche wyze » dwaalt, die zondigt, en fyne dwaaling is derhalve ge- » vaarlyker. By gevolge is het gevaar van te dwaalen, by » de vryheid van denken, niet zo erg, als by de flaaverny ` » in't denken. Ja, vermits de vryheid van denkende reg- s» te weg tot de waarheid is; doch de flaaverny in ‘t denken. n e ` PHILOSOPHISCHE AANMERKINGEN. 377 3, de vérkeerde ; zo is het waarfchynlyk, dat de-menfchen, „> op den regten weg, de dwaaling eerder vermyden zul- » len, dan op den verkeerden. Ten derden, is het Zoveel 5> als niets gezegd, te willen voorwenden; dat elk „ by de » Vryheid in het denken „zou konnen gelooven wat hy „> Wilde, en dat dus elk daarna fyne eigene Religie hebben ze ZOU; Want, by de flaaverny in ’t denken is-'t even zo ge- » legen. De blinde en flaatfche aanhangers eener Partye » dreunen wel eenerley geloofs-formulieren op5 doch elk ‚> denkt daarby wat hy wil, en heeft ook fyne eigene Reli- » Zie. Wie vry denkt, die denkt niet wat hy wil, naar » wat hy, ingevolge de echte kenmerken. der waarheid, a Erkent de waarheid te zyn, fchoon. hy zig menigmaal be- > driegen kan ; want hy iseen mensch. Ten vierden, » Zegt men, by eene algemeene vryheid van denken, zal s de waare Christelyke Leere onder de meníchen al haast a» verlooren gaan. s» ken, zo verre zou konnen afdwaalen, dat hy een Vrye 33 geest zou konnen worden in etnen quaaden zin, er:de », Christelyke Religie in °t geheel, ja zelfs wel alle Gods. s diensten, zou konnen looghenen. Maar, partyen moes a ten bewyzen, indien deeze tegenwerping eene betor ə» gende kracht hebben zal, dat de meesten, die zig van de. > Vryheid in °t denken bedienen, noodwendig op deezen ə» dwaalweg komen moeten; en dit te bewyzen is onmo- a gelyk. De Christelyke Godsdienst kan een. vry onder- » Zoek uitftaan; des leidt dan het vrye denken giet nood- ə» Zaakelyk tot het verwerpen van alle Godsdienst. De js meeste Vrygeesten in eenen quaaden zin worden even. ə» daer door verleidt tot de verfoeijelyke Vrygeestery , de- ə» Wyl fy zig ftooten aan de onredelyke flaaverny in °t den- ‚> ken, en aan de blinde partyzucht.in de. Christenheid. ə Het is derhalve te vermoeden, dat zo de vryheid in ’t „> denken meerder gebruikelyk was, en meerder onderá >s fteund en bevorderd wierd, dan met. der daâd gefchiede, Cc 4 | s MED 378 G.T MEIEK PHILOSOPHISCHE: AANMERKINGEN. „ men minder Vrygeesten in eenen guaaden zin in de Chris » tenheid vinden-zau. Ja, nog meêr: De laaverny in't ‘as denken verleidt, zpader twyfel, meerder menfchen, in » hun harte alle Godsdienst te laoghenen , dan de vryheid es in ’t denken. De uitwendige dwang weêrhaudt hen, s» hunne waáte meening te zeggen. « Om gerust te-leeven, » houden fy zig uitwendig en opentlyk by die Party ofSec- ss te, waar in fy gebooren en opgevoedt zyn: Maar, in het s, harte lagchen ty met den Godsdienst, en zyn zelfs wel » Gadverzaakers. Ik beroep my hier op de aanmerking '»» van veele Gefchied-fchryvers, dat nergens meerder A- > theisten, ongeloovige en {potters-met den Godsdienst, „> aangetroffen worden, dan in de Kloosters. Za draie- » mand fyne Rede maar eenigzins behoorlyk gebruikt, zo » dra ziet hy, dat. men niets blindelings: gelooven moet, s» Wanneer nu fyne Leeraars, de Leer-ftukken hunner Re- » ligte, ‘aag hem niet verklaard en betoogd: hebben uit ech- ` » tẹ gronden, en wanneer hy voor het overige geenen ge > nOegzaamen voorraad aan doorzigten bezit ; dan is hy „> mier in-ftaat deeze echte gronden te ontdekken, en ver- s» werpt derhalve, al wat hem, zonder goede gronden, te sı gelooven opgedrongen word. Des is het dan ten min- as flea moreel zeker, dat de flaaverny in *t denken meerder » Vrygeesten in eenen quaaden zin uitlevert, en meerder 3 meníchen » die, in weerwille hunner uitwendige bely- ø denisfe van den Godsdienst, geene Religie in °t harte s, hebben , dan de vryheid in het denken, Deeze edele » Vryheid behoort geheel zeker mede tot de vryheid der s kinderen Gods, die de Verlasfgr des menschlyken Ge- s flachts verworven heeft, en die geen oprecht Christen » Zig moet laaten ontfutfelen’’. Oe Sodoms Ongerechsigheid en Straffe aan de Gemeente van Am- : flerdam; ten Spiegel voorgeftelt, uit Ezech. AWT. 49, 50, ter gelegenheit van den Aigemeenen: Dank-Vast en Bek- dag, op den 2 Maart 1763 , dor baren Dienaar in't Eumgelium Wilhelmus Peifers. Te dmfterdam by Hen rik Vieroot. MDCCLXIH. bebalven de Voorreden, 115. Hladeyden, in quarto. Ee i zo ver van ’t gebruik zyner fpraake beroofd zijnd, | | t DE Eerwaarde Peiffers, door een ongelukkig toeval, in W. PEIFFERS OVER EZECH. XVI. 49. 50. &c. van ‘eene uitvoeriger verhandeling, ten bewyze dat het meir, in de H. Schrift de doode zee genaamd, uit de omkee- ring van Sodom is voortgekomen: (2) eigenaartige beden- kingen over eene vry algemeene waereldiche en vleeschly. ke leevenswyze, ter nadenkinge en overtuiginge van hun, die zich daar aan fchuldig maaken, met nadruk voorgedraa- gen: (3) eenige kortbondige aanmerkingen over zommige woordenverfchillen in ’t ftuk der Regtvaardiginge, en de prediking van °t zaligmaakende geloóf. Eindelyk is, ten Aanhangfel, hier aan nog gehegt eene uitbreiding en ge- bruikmaakirig van Hand. XXIV. 24, 25, van den Heer Ph. Doddridge; ttrekkende inzonderheid tot aanmoediging der Leeraaren , om zich vrymoedig aan te kanten tegen den voortgang der Zonde; en tot opwekking der Toehoorde: ren, om te hooren na de overtuigende lesfen der Deugd, met aflegging van alle vooroordeelen, die de overtuiging verhinderen ; gedagtig zynde, dat wy onze oren hebben tè floppen voor het gezang van die Syrenen, die ons in ’t euwige verderf trekken al wierd het ook geboord uit den mond van zul» ken, die zigweranderden in Engelen des lichts. Want de Vorst der duifternis zelf heeft geen fchadelyker leer konnen dryven, als dic leer is, welke de hope van zaligheit met een verdorven bers en cen opveranders leden verbind, Oe Qeg o _ Prog en en ae tn -=—- - 380 PETSCH PROEF DER VERTALING. Proef eener Nederduitfche Vertaling van de Esfais de Theodi- cée van den Wiydberoemden Heer VAN LEIBNITZ , bebelzende de voorafgaande verbandeling over de overeenkomst van bet Geloof met de reden; als mede de Voorreden van den Heer van Leibnitz; in bet Nederduitsch vertaalt, en met aanmerkin- gen verrykt door Johannes Petsch. Te Utrecht by Roeland de Meyere 1763. groot te fumen elf en een half drukblad in groot Oëavo. e E Titel, die thans aankondigen, wyst van zelve aan , dat deze Proeve flegts een voorlooper, om zo te fpreeken , zy van het beroemde Werk van den Heer Leib- nitz, waar van de Heer Petsch ons hoope geeft, de vertar ling eerlang te laaten volgen, byaldien hy, door den yver onzer Landgenooten „daar toe genoeg wordt opgewakkerd; zediglyk egter zyner eige vermogens wantrouwende, en eeniglyk genoopt door de zugt, om een Werk, daar hyeen diepen eerbied voor heeft, ten nutte zyner medemenfchen, algemeener te maaken, noodigt hy, op zekere wyze, alle bekwaame liefhebbers uit, om hem in zynen arbeid tever vangen „ en dien op beteren voet, dan hy van zig zelven durft .vermeeten, te vervolgen. vertaaler zelven, die naar allen gedagten iets van °t aange- naame aan °t nuttige heeft willen opofferen. Het beroemde Werk van den Heer Leibnitz daar wy thans van fpreeken, is te wel bekend by alle liefhebbers der Wysbegeerte , en beredeneerde Godgeleerdheid , dan dat wy ’er een breedvoerig verflag van zouden behoeven te doen; ook lydt eene afgetrokke en diepzinnige redeneering geen uittrekfel , zonder deszelfs duidelykheid ten eenemaa- Ten te verliezen. Dit kunnen we egter niet voorby aan te merken, dat men onzen Wysgeer ten onregte als een Fz- talist, gelyk veel al gefchiedt, befchouwe, en zyne Phil- fopbie verdagt zoeke te maaken „ als of dezelve de vryheid onzer daaden ftremde, en dus gevaarlyk voor den Gods- dienst ware; laaten we, om dit vooroordeel weg te nee- men, hem zelven in den Nederduitfchen {tyl van den Heer Petsch hooren fpreeken , °t welk tevens eenig nader denk- beeld van de vertaaling geeven zal. | » De Meníehen hebben zig genoegzaam ten allen tyde in a verwarring laten brengen, door zekere drog-reden , wel- ‚> ke de ouden de vadzige reden noemden: om dat men vol- ə» gens deze niets doen moest, ten minften zich over niets » bekommeren, en maar de neiging tot tegenswoordige „> vermakelykheden volgen; Want indièn (zeide men) het » toekomende noodzakelyk is, dan zal, wat ik ook doe, „> dat gefchieden, ’t geen gefchieden moet; maar nu, (zei- >> de men vervolgens) is het toekomende noodzakelyk , het ə» Zy om dat ə» terwyl hy alles in °t heelal beftiert; het zy om dat alles, ` a> door de aaneenfchakeling der oorzaken , noodzakelyk ge- ə fchied; het zy eindelyk om dat alle waarheid, gelyk in a> alle andere voorftellen, zo ook in die, welke de toeko- >, mende gebeurtenisfen betreffen, uit en volgens hare ei- >> gene natuur zeker en bepaalt is; gemerkt elk voorftel in >> Zich zelven noodzakelyk of waar of valsch moet zyn, l „> {choon / | o7 od alles voorziet, en zelfs vooraf vastftelt , ` -y 382 PETSCH PROEF DER VERTALING ss fchoon wy ’er niet altyd de waarheid of de valschheid van „ kennen. En alle deze redenen van bepaling, welke on- ` „s derfcheiden fchynen te zyn lopen eindelyk, gelyk linien » ineen middelpunt te zamen. Want ’er is in de toeko- a mende gebeurtenisfen eene waarheid, die in aanmerking «> van derzelver oorzaaken voorbepaalt is, en God ftelt de- p zelve vooraf vast, terwyl hy deze. oorzaaken vooraf vast eit. 7 » Het kwalyk begrepene denkbeeld van de noodzakelyk- » heid, in de oeffening dadelyk gebruikt, heeft dat nood- > lot voortgebracht, het welk ik het Mabomctaanfcbe noe- » me, het Zurkfche noodlot; om dat men de Turken be- » fchuldigt, dat ze voor geen gevaar vlieden , en zelfs die s plaatfen niet verlaaten , welke door de pest befmet zyn, » uit dergelyke redenen „als we ftraks gemelt hebben. Want ə het zogenoemde Sroifehe noodlot was zo affchuwelyk niet 9, als men voorgeeft: het deed de menfchen omtrent hun- » ne bezigheden of zaken niet zorgeloos zyn; het was „> maar gefchikt, om dezelve omtrent gebeurlyke dingen „ gerust te doen zyn, door de noodzakelykheid te overwe- > Zen „welke alle onze bekommeringen en kwellingen mt- s teloos maakt, waar in deze wysgeeren niet ten eenemaal > afweken van ’s Heilands lering ; welke diergelyke be- > kommeringen voor den volgenden dag ook afkeurt, ter- » Wyl hy ze vergelykt met de vergeeffche moeite , waardoor a een Mensch zou willen trachten een elle tot zyne lengte „ toe te doen. l - » t Is waar, de lesfen van’ de Stoifche wysgeeren , (en » Veelligt ook die van zommige vermaarde wysgeeren in » onze dagen) kunnen, om dat ze by deze voorgewende » noodzakelykheid blyven ftaan, niet dan een btoot ge- » dwongen geduld voortbrengen ; daar de Heiland integen- » deel veel verhevener gedagten. inboezemt -en ons het „ middel aanwyst, om recht vergenoegt te zyn, terwyl hy. ə Ons verzekert, dat we reden hebben, om ons volkomen s» vertrouwen op God te ftelten, dewyl hy volmaakt goed » En wys is, en voor alle dingen zorg draagt, zelfs voor „ de hairen onzes hoófds: zo dat we, indien wy in ftaat „> waren om zulks te begrypeg, zouden zien, dat men on- > mogelyk iets beters „(níet alleen volftrekt maar ook voor ‚> ons) zou kunnen wenfchen (*) dan ’t geen hy gemaakt » heeft, | ~ (*) Om tevens een ftaaltje te geeven van de Nooten, of op belderingen, welke de Heer Petsch, in eene vry groote meng : ! , VAN DE THEODICEE VAN LEIBNITZ. 388 : 4 „ heeft. °t Is als of men tot de menfchen zeide: doet u- „ wen plicht, en zyt te vreden met ’t geen gebeuren zal, „ niet alleen daarom , dat ge der Goddelyke Voorzienig- „ heid, of der natuur der dingem niet kunt weêrftaan, (dit . is wel genoeg, om zig flil te bouden, dog geenszins oin „ waarlyk vergenoegt te Zyn) maar voornamelyk, om dat ge „ met een goedertieren meester te doen hebt. En dit zou- „ de men het kristen noodlot (atum Christianum) kunnen noemen. „ Ondertusfchen bevind men dat de meeste menfcheù , en „ zelfs Christenen iet van het Turkfche noodlot in huané „ bedryven inmengen, of fchoon ze zulks niet genoeg er- „ kennen. „ Doch vooral misbruikt men deze voorgewende noodza- » kelykheid van °t noodlot, wanneer men zich van dezelve s» bedient, om onze ondeugden en roekenloosheid te ver- „ ontfchuldigen. Ik heb dikwils vrolyke jonge Lieden > | ie te, alomme door zyne vertaaling verfpreid heeft, zullen wy éé ne derzelver hier geplaatst, overfchryven. » Te weten redelyker wyze: want indien een kind, ‘t geen ©, den besten vader niet dan hartzeer tandeed door herhaalde cu- » veldaaden , en aaneengefchakelde ongehoorzaamheden, in ə» plaats van ene hier op volgende ontërvinge enz. opgehoopte s, weldaden wenschte te ontvangen ; of indien een d' Aveiro , een d' Amiens, een Ravaillac en foortgelyke monfters, in plaats van hunnen of dadelyk volvoerden, of ook maar beraamden ; maar mislukten Konings-moord met den ysfelykften dood be. loont te zien, voor erfgenamen van den Koninglyken troon wenschten verklaart te worden; zulks zoude niet alleen als eene tazerny moeten aangemerkt wotdeh, maar ook als ten hoogften nadelig voor het gemenebest; dat van zodanige boos. wichten niet dan een vervolg van de grootíte gruwelen te vere wachten had. En al ’t geen zodantge.menfíchen onder het ga- „ voel hunner pynelykfte., maar rechtvaardige ftraffen redelyker wyse. kunnen zeggen en wenfchen, zoude op deze drie dingen moeten uitkomen; 1. We ontfangen loon naar werken; 2» we wenfchen, dat onze pyn zo veel mogelyk vermindert wore de; 3. immers we wenfchen , dat anderen door ons voorbeeld van diergelyke gruwelen mogen afgefchrikt worden, en dat ze „ dus de pynelyke maar rechtvaardige ftraffen, die wy onder- „ gaan, mogen vermyden. Op de eerfte wyze redeneerde de „ tene Moordenaar die met den Heiland gekruicigd werd: Luc, s» XXII. 40, 41. en op de andere wyze uitte de ryke man zyne ‚‚ gedachten, zelfs onder het gewoel der Heifche Straffen, vot ‚‚ gens Luc. XVI, 24, 27, 28. -< 99 33 39 29 29 39 39 33 ` `N 384 PETSCH PROEF DER VERTALING s» die zo wat vrygeestery wilden vertoonen , horen zeggen : > ‘tis onnut, de deugd te preeken, en de ondeugd te be- > rispen , beloningen te doen hopen , en ftraffen te doen > vrezen; om dat men van °t boek der noodlottige befchik- 5 kingen kan zeggen; wat gefchreven is, is gefchreven ‚en > dat ons doen daar in niets veranderen kan; en by gevolg > dat het beste Zy» zyne genegenheid te volgen, en zich > met niets op te houden, dan met ’t geen ons voor het te- ə genswoordige vergenoegen kan’ „ dan ze bedenken niet, » wat vreemde gevolgen uit deze fluitreden zouden moeten » voortvloeijen. Want ze bewyst te veel, gemerkt ze, by s voorbeeld , bewyzen zoude, dat men eenen aangenamen » drank zou moeten gebruiken, al wist men, dat hy ver- » Siftigd was. Want ik zoude uit dezelfde reden, (indien » Ze doorgong) kunnen zeggen: indien in de verborgene » boeken der Schik- Godinnen gefchreeven ftaat, dat het s» vergif my thans eenig kwaad zal doen, dan zal zulks ge- s» fchieden „al gebruik ik deze drank niet: en is dit niet ge- s fchreven, Zo zal het niet gefchieden, al gebruike ik den » gemelden drank ; en by gevolg , kan fk‚zonder gevaar “` » mynen {maak volgen; en, °t geen my aangenaam is, ge- » bruiken, hoe fchadelyk zulks ook zyn moge: het welk s eene openbaare ongerymdheid is. » En. tot nader bewys van het geen de Heer Leibnitz ten dezen opzigte heeft gedagt,zullen wy dit foort van uittrek- fel befluiten met eene andere plaats uit zyne voorrede, die wy ‘er verkiezen by te voegen, om dat ze ons eenig denk- beeld wegens het eogmerk van zyne. Zbeodicée kan geeven. » Álle deze zwarigheden hopen we uit den weg te ruimen. | | „ NE VAN DE THPODICEE VAN LEIBNITZ. 385 „ We zullen doen zien „dat de volftrekte-noodzakelykheid, „ die men ook wel de redeneer- en boven natuurkundige, „ en zomtyds de meetkundige noemt, en voor welke mea „ hier alleen te vrezen heeft, in de vrye bedryven geen „ plaats vind. Des de vryheid niet alleen van dwang, maar „ ook van de ware of eigentlyke noodzakelykheid vry is. We zullen aantonen, hoe God zelve, fchoon hy altoos s het beste verkiest, niet uit ene volftrekte noodzakelyk- — „ heid werkt; en dat de wetten, welke God der Natuur „ heeft voorgefchreven, op de betemelykheid gegrond „ Zynde, als in °t midden ftaan tusfen de meetkundige, of „ volftrekt noodzakelyke waarheden , en de willekeurige „ befluiten; het welke de Heer Boyle en andere wysgeren „ niet genoeg begrepen hebben. We zullen tonen, dat ‘er a in de vryheid eene zekere onverfchilligheid voor handen „ ZY, alzo ‘er noch voor de eene noch voor de andere par- » tg eene volftrekte noodzakelykheid is; doch noit eene „ onverfchilligheid van een volkomen evenwigt. Ook zul- „ len we aantonen, dat ‘er in de vrye bedryven eene eige- „> ne werkzaamheid zy „tot welker oeffening we ons uit een >, inwendig en volkomen eigen grondbeginzel bepalen; as (une parfaite fpontaneëté) het welk verder gaat, dan al „> t geen men zich daaromtrent tot hier toe heeft voorge- ə itelt. Eindelyk zullen we doen zien, dat de voorwaar- ə» delyke en zedelyke noodzakelykheid, welke in de vrye- „> bedryven hlyft, niets ongevoeglyks behelst; en dat de »» vadzige reden inderdaad een drogreden is”. man mmm amensennd Natuurlyke en Burgerlyke Historie van California. Uit ber oorfprongkelyk Spaans van Miguel Venegas , Fefuit te Mexi- co „ te Madrid ín °t jaar 1758 uitgekomen, in *t Engels, en _ nu in °t Nederduits vertaald, door J. J. D. in twee Boekdee- ` len. Te Haarlem by Johannes Enfchede 1762. Tweede Deel 375 bladzyden in groot O&avo. Oen ons het eerfte Deel van dit Werk in handen was gekomen , hebben wy deszelfs algemeenen inhoud en doelwit den Leezer onder ’t oog gebragt, en tevens aange- duid, dat het, fchoon grootlyks gaande over zaaken, waar in onze Nederduitfche Lèezers veel al geen belang ftellen, egter voor hun ook zyne verdiente heeft met opzigt tot bet Aardrykskundige, wel byzonder door ons een geregel- . der t Co „886 NATUURL. EN BURGERL. HISTORIE der denkbeeld van California te geeven (*). Dit tweede Deel nu kan ten zelfden einde dienen; als behelzende een vervolg van ’t derde Lid des voorgaanden Deels, dat een verflag geeft van de verdere verrigtingen ‘der Jefuiten 4- daar, tot den tegenwoordigen tyd, of wel tot het jaar 1749 toes waar by nog komen eenige. bylagen , die meerendeels betrekkelyk zyn, tot eene Aardrykskundige befchryving van dit gewest. En nademaal wy ons in °t voorgaande Be- rigt voornaamlyk bepaald hebben, tot het geen ons in eerfte Deel werd medegedeeld, raakende de ontdekkingen van Vader Kino, ten bewyze dàt California een Schiereiland genaamd moet worden ; zo zal °t niet oneigen weezen dat wy in deezen dat onderwerp vervolgen; en den Leezer onder ’t oog brengen, hoe ver de laatere ontdekkingen, in ‚ dit tweede Deel gemeld, ftrekken, om die van Vader Kino te bevestigen. | Men was naamlyk, gelyk onze Schryver meldt, op de ontdekkingen van Vader Kino, te Mexico nog niet over- tuigd, dat California met Nieuw Spanje aan een hing; men vermoedde nog fteeds , dat de Znham van California aan dee- ze of geene zyde der Riviere Colorade, door de eene of de andere onbekende ftraat. in de Zuidzee mogt uitloopen: één der Vaderen, met naame Ugarte, had zeer grooten lust om deeze twyfeling weg te neemen, en nam van daat, by eene voorkomende gelegenheid, de opneeming van den Tnb van California gereedlyk aan. Hy zeilde den 15den May 1721 uit de Baai van San Di- nyfio de Loretto, in een Bylander, een Boot medevoerende; zynde ieder met de noodige manfehap voorzien. Eenefty- ve koelte bragt hen eerlang aan de Baai Conception in de ti- vier Mulege ; van daar-vervorderden zy de reis, om de kust van California tot aan de nabuurige eilanden van Saf£puedas af te fchetfen, en wyders den Inham dwars over te Îteeken, na de Havenivan (asta Sabina in de Baai van fun On Bap- tifla, beide gelegen naast deeze eilanden aan de Kustder fe- poquis en Seris. Vader Ugarte ftevende met twee Endiaanen -deezer Kufte na een nabuurig Eiland, dat zy naa veel fuk- : kelens bereikten; en naa een kort verblyf aldaar vervworder- de hy zyne reis, tot aan den mond der kleine riviere Cs- ‚ orca. In zyne verdere opneeming dier kuste ontmoette hy maar eene enkeldelgevoegelyke plaats, naamlyk eene kle- ne en opene Baai, alwaar men voor anker ging leggen : ook . , Wai- (*) Zie Paderi. Letter. Oef. IL. D. bl. 273-285. ‚VAN CALIFORNIA 387 Waarén dè volgénde ontdekkingen , door zommigeh die - hoordwaards opgezonden werden, te wateren te lánd, van - geen aanbelang; die fchraale kust leverde verder geen wa- terplaats noch bekwaame haven: men had ook wel getragt. de opgegeevene merktekenen van Pimeria,beftaande in zom- mige zandbanken bezyden Costa Brava, op te zoeken ; doch men vond nu reden om te onderftellen , dat die gewaande merktekenen door de ongeftuimigheid van het ty ‘veroor- zaakt geweest waaren. Zy ftierden derhalven na de kust van California, en ftevenden den [nham in drie dagen over, wiens breedte daaromftreeks niet boven de veertig mylen bedraagt. De Bylander ging, zonder de haven in te loo- pen, hier voor anker leggen, en men zond een Pinnas na raid, waar mede eenig anfchap een togt deed langs de kust tot negen mylen ver; in welke tusfchenwydte zy vyf verfcheidene Rancherias of Volkplantingen; en ook zo vee- le Waâterplaatfen vonden. De Bylander vervorderde insge- lyks de reis,„om eene Haven of Baai op tezoeken „en kwam, naa een zeer ver in zee uitfteekenden hoek te boven gela- veerd te zyn, in eene ruime Baai ten anker, alwaar zy voor de toen geduurig waaiende zuidwest-winden veilig en ges dekt lag. Doch zy ontmoetten aldaar eerie omftandigheid ; die vreeslyker dan de wind zelf was; naamlyk een {nel af- {chietenden ftroom , waar door het vaartuig belet werd met de voorfteven na den wind te ryden, en niet anders dan in den zwaarften ftorm geflingerd werd. De Stuurman was vervolgens met de Boot aan Strand gegaan en had dezelve op °t zand gelaaten: doch toen het ty te rug keerde, kwam het, -niet allengskens naar gewoonte, maar met eene ver- fchrikkelyke bruizing en fchielyken aanwas tot over de drie vademen: waar door de Boot tegen de Rotfen geflaagen „en in diervoege ontramponeerd werd; dat ze naauwlyks her- ftelbaar waare ;des de Stuurman niet dan bezwaarlyk de By- lander weder bereikte. Men ftevende voorts verder noord- waards aan, en befpeurde, naa eenige digen zeilens, eene verandering in de kleur van ’t water, ’t geen nu aschgraauw ; dan 2wartágtig, {cheen te Zyn; doch meest doorgaans na ’t rood helde: Uit de laatfte kleur werd opgemaakt, dat de rivier Colorado, welke zodanig water voert en ontlast, niet ver van daar haare uitvloejing moest hebben. Zy ftuurden derhalven; om de ondiepten en droogten te myden, na de kust van Pimeria toe, en de Pinnas peilde de gronden ge- duurig voor uit. In ’t midden van den Inham was het wa- ter wat ongeftuimer en drabbiger , en KE diepte naby de kust III, DEEL. LETT. NO. Q. wai 468 NATUUR. kruid, Takken van Boomen, gebrande Blokken, Timmer- hout van Hutten, en dergelyke bovendryvende ftoffen in zee wierpen. Men had geduurende twee nagten agter een geer ftormagtig weer, verzeld door Donder , Blixem en fter- ken Regen, dat twee zwaare overftroomingen veroorzaak ‚ten„en de Lugt fcheen nog te dreigen eene derde overftroo- ming te zullen uitwerken ; het welk hen wederhield van de Rivier op te vaaren, en deed hefluiten , den mond der Cok- rado voorby te ftevenen, en aldaar op vier vademen te an eren. s» Wanneer. men”, zegt onze Autheur, (wiens verhaal wy tot dus ver opgekort hebben, om flegts het beloop der reize te melden,) „… deze Opneming met die van het Jaar » 1746, by Vader Fernando fag gedaan (*) „ vergelykt, s dan zal komen te blyken, dat Vader Ugarte van de twee s Uitvloejingen der Colorado , dewelke door een tusfchen » beide gelegen Eiland gefplist worden, alleenlyk die beos- » ten van het zelve of aan de zyde van Pimeria, voorb} » gevaaren was, en dat hy, tusíchen beide de Canaalen » voor anker leggende , de andere Uitvloejing hewesten » moet gezien hebben. Uit even dezelve Legging had Va » der Ugarte ook een klaar en duydelyk Gezigt van Cabo d » California, paalende aan het nabuurig Gebergte,en alleen. » lyk door de Rivier van de Kust van Pimeria afgezonderd. » Dat hy op dien Uithoek niet aan Land gegaan is, omver- der Onderzoek te doen, moet gedeeltelyk aan zyne eige- » ne Zwakheid en de Ziekte van zyn Scheepsvolk, en ge- s deeltelyk ook aan zyne Waarneemingen omtrent de Eb s en Vloed aldaar, toegeichreven worden. Hieromftreeks _p verandert het Ty van zes tot zes uuren: de Vloed ryst 2 met een yslyk Gedruys van drie tot zeven Vademen, en » overftroomt de laage Landen eenige Mylen ver; de Eb » moet dus ook noodzakelyk met een diergelyk fehroome- » lyk Geweld te rug keeren, en de Bylander had gevolge- ps lyk geenerhande veilige Ankerplaats; ook was in de Ne » buurfchap geen goede en bequaame Haven te vinden. Hy Dr en | -a ODi. … (©) Men zie het aangetekende uit het Dagregíster fan Vadet Konfag in-’t volgende van dit ons Berigt bi. 391— 40%. 4 VAN CALIFORNIA. _ 869 „ ontdekte ook, dat deze Wateren de fchadelyke Hoeda- + nigheid hadden, dewelke zedert door de Ondervinding j» van Vader Confag bevestigd is; namentlyk, dat dezelve » Blaaren verwekken, en byzondere zwaare Pynen inde , » gevoelige Deelen veroorzaaken, dewelke geduurende » eenige Maanden ongeneeslyk zyn. Ook was de Loots, ss in de Pinnas aan Strand vaarende, om eene naauwkeurie >» ge Afteekening van het zelve in zyne Kaart te brengen, !„ Insgelyks overtuygd, dat deze Caap de Uythoek en het » Einde van den nham van California, en de Waters, ter » zyde van denzelven, die van de Rivier Colorado waren: » In de Peiling bevond men geene Teekenen van een Ca- » naal, het geen ruym en diep had behooren te zyn; maar » flechts de Diepte van vier of vyf Vademen. De Grond » beftaat in flymerige en taaije Klei, die aan het Anker blyft s» vastkleeven. Daar is ook geenerhande Schyn van een. » Canaal, zo ver als het Oog kan reiken; wordende noord- » waards alom het vaste Land gezien. Het gevaarlyk en 5 buitengewoone Ty in deze Gewesten, en ook op beide » de Kusten ftrekken verder tot Bewys, dat de Inham al- » daar zyn Einde heeft; want indien dezelve eenige Ont- se lasting of Uitgang in de Zwydzee had, dan zouden des- s» zelfs Wateren met zulk eene Snelheid niet ryzen, noch s tot zodanige Hoogte vloeijen; dus blykt dat dezelve al. 3» daar ftuyten, en aan het Einde van de Naauwte door die 5, der Colorado beteugelt worden. Eindelykwierd onder de >» Matroozen een Scheepsraad gehouden, en daar in befloo- » ten, dat het voor de Bylander onmogelyk was, in eene 3 zo hachelyke Legging langer te blyven , zonder eene vei- >» lige Haven te kunnen vinden 5 dat de Pinnas zonder Dek » by de Woede van het Ty, en den Storm groot gevaar > liep, en dat het veel meer naar Onbedachtzaamheid, dan. „ naar Kloekmoedigheid zoude gelyken, wanneer men bes ‚ ftaan wilde verder te gaan. Het zelve wierd dok dooreen algemeen Gejuych van buen iage! opgevolgt. En den » I July in *t zelve Jaar 1721, zynde de Dag der Zege- 5 Praaling van %* Kruys, wierdt het Anker geligt, om na 3» California te keeren”. EE “ Onze Schryver geeft daar op verder een naauwkeurig be- rigt van deeze terugreis, en meldt tevens de voordeelen , die men door deezen togt over den Inham behaalde, door ’t vermeerderen der kundigheden raakende die kusten: inzon- derheid merkt hy aah, ;, dat de voorfz. Reis volkomen be- „> antwoort heeft haar voornaamfte doelwit 3 beftaande daar Dd a s ik, v (P N ` ` =- 390 NATUURL. .EN BURGERL. HISTORIE. » in, dat men verzekerd mogt zyn, of California een Ei- s land, dan een Half-Eiland was, het gen met het vaste » Land van Nieuw-Spanjen zamenbing. Maar tegenwoor- » dig, zegt by, is het volkomen gebleeken, dat het ecn » Half-Eiland zy, alleenlyk door de Rivier Colorado van Pi- » meria gefcheiden. Derhatven is het-Gevoelen van zom- » migen te Mexico, dewelke onderftelden, en zelfs wilden » beweeren „dat de Galjoenen uit de Philipine- Eilanden door » een Canaal in den Inham yp California pasfeerden, en » dus na Nieuw-Spanjen zeilden, ten eenemaale buyten alle » Grond en Zekerheid. Het is nog verder gebleeken, dat » indien ‘er eenige Gemeenfchap tusfchen dien Inham ende » Zuydzee was „als dan de Scheepvaart langs dien Weg, ten » opzigte van het onftuymig Weêr, de Ondiepte van het » Water, de Naauwte van de Doorvaart, de Snelheid van » den Stroom, en deszelfs verfcheidene Richtingen, voor » zo groote Schepen, als de Galjoenen van de Philippines, » volftrekt ondoenlyk zoude geweest zyn”. Niet tegenftaande dit alles bleef men te Mexico, gelyk onze Autheur in dit Werk meldt, nog twyfelen; en men befloot in ’t jaar 1744 dat het van dienst zou zyn, den /r- bam van California op nieuw te laaten onderzoeken en op- neemen, om verzekerd te zyn, of California aan °t vaste Land vap Nieuw-Spanje paalde. Dit bragt te wegen dat Va- der Config in °t volgende jaar een bevel ontving, om zich gereed te maaken en te houden, tot het doen eener Opnee- minge der Kusten van den Inham. : De daar toe noodige fchikkingen gemaakt zynde vertrok Vader Con/ag vervol- gens van Loretto, en bereikte eerlang de kust van Pas Car- dos, op 28 Graaden Breedte, van waar hy met zyne. byheb- bende Manfchap, den g Juny in ’t jaar 1746, in vier Boo- ten of Canoes afvoer. Vader Con/ag, (zegt onze Schry- » ver) volvoerde met zyn byhebbende Manfchap de-voor- s». genomene naauwkeurige Opneeming tot aan de Rivier ». Colorado toe: en uyt dezen Tocht komt oogfchynelyk en » buyten alle Twyfeling te blyken, dat CALIFORNIA een ' 3». HALF- Of SCHIER-EILAND ZY , paalende aan het vaste Land » van Nieuw Spanjen; als mede dat de Rivier Colorgda het ə alleruyterst Einde van den Ínham uytmaakt „en het eerfte » van het laatfte Gewest af{cheidt”. , Ten bewyze hier van beroept hy zich op het D ister van Vader Con/ag, waar van hy aan °t einde van dit Werk een-affchrift mededeelt: dat een agtervolgend berigt vaa ’t wedervaaren dier Reizigeren, en eene naauwkêurige op- VAN CALIFORNIA : 391 gaave deezer Kusten behelst. Het laatfte gedeelte van dit agverhaal, betrekkelyk zynde tot ons onderwerp, meldt het volgende. 4 Den 1r Pauly quamen wy aan zommige roode Moeras- fen, waar uyt wy opmaakten niet ver van den Mond der » Rivier Colorado te zyn. Wy vervorderden echter onzen Cours tot den Avond toe; wy poogden verfcheidene maa- len hier en daar-aan Land te komen , doch alle onze moei- te was vergeefsch, doordtef'â& Moeren en Veenem niet » alleen de Canoes van Stratíä*hielden , maar ook de geenen » niet konden dragen „dewelke met dezelve daar over poog- » den: heenen te kruisfen. Onder deze Zwaarigheid. ge- raakten wy voor Anker in ’t Gezigt van een Eiland, het geen aan het Einde der Engte eene Kreek, in de Gedaan- » te van eenen Boog, formeerde. » Deze Canoe liep het gevaar van te vergaan, dewyl de Zee » zeer hol ging. Een andere Canoe wierd genoodzaakt het » meerder Gedeelte haarer Lading over Boord te werpen ; » doch de overige beide, alhoewel haare Lading en Mans » {chap doornat was, hadden het Geluk, na de Kaap voor- » by geloeft te zyn, aan geene Zyde der Moeren gene be~ » houdene Reede tevinden. _ an Den 13, 14, 15, 16 en 17 Juh tekent het Dag-register met opzigt tot ons onderwerp niets byzonders aan. > Den 18 July bereikten de Canoes (nu alle by elkander » Zynde) gelyklyk den Mond der Rivier Colorado, waar » binnen het voorfz, Eiland egt- het geen eene driehoeki- 3 . 2 se `~ 89e NATUURL. EN BURGERL. HISTORIE; p ge Gedaante heeft, en den Stroom in twee Armen deeles s de eene in Callfornia na het Noorden, en de andere daar > tegen over na het Noordwesten vloeijende. ‘Het Volk ‚> ftapte aan Land, en bevond.zig tusfchen twee {malle Stroo- » men. De eene Rivier ebde, en de andere vloeide, en s» wel met zodanig eene Hevigheid , dat zy naauwlyks kon- s» den ontkomen, en een gedeelte hunner Lading verlooren. ‚> De Canoes begaven zig hier op na de Kust van California > dewyl dezelve veel veiltgeë was; zy zagen °s nachts wel s eenige Vuuren branden, ‘doch by dag liet zig niemand s Van de Indianen zien.. ‚> Den 19 wierd met het Onderzoek en de Ontdekking » der Rivier voortgevaaren; maar de Stroomen gingen zo p» fnel, dat men dezelve met geene Roeirtemen kon opko- » men „ en derhalve genoodzaakt was de Trektouwen te » baat te neemen, waar mede echter maar weinig Wegsge- s vordert wierd; doch dewyl eene Canoe, by gebrek van » Touwen, niet kon getrokken worden , veranderde dezel- > ve van Cours, en ftevende na de andere Zyde toe, de- s» welke in een der by die gelegenheid door ons Volk ont s dekte drie Eilanden beftond. Den 18 wierd: het eerfte ə» gezien het geen de Rivier in twee Deelen fcheidt; het a tweede legt binnen derzelver Bedding gelyk het eerfte, » en tegen over het zelve; hetderde ter zyde van beide de » andere, en de Rivier, dit laatfte van de Overkust fchei- » dende, formeert aldaar mede eenen Arm, die echter zo ə» {mal is, dat dezelve by laag Water doorgaans droog fegt. » Deze Zyde van California, laag leggende , wordt door de … Colorado overftroomt , en fangs den Voet van het Geberg- » te ziet men Stukken van Boomen , Kreupel-bosfchen, a» Struyken, Onkruyd &c., al het welke, door derzelver s Stroom derwaards aangefpoeld, aldaar by de Afzakking s» blyft leggen. Ook heeft ons Volk alhier een $lach van > Dorschvloeren gezien , waar op de Inboorlingen eene s Soort van Zaad uytdorfchen het geen naar Tarwe gelykt, » doch niet grooter dan Anys is. | OO » Den 20 July bleven de Canoes op het drooge; de Vloed » quam met eene verbazende Snelheid op, en de Zee wies » teffens zo hoog, dat de van de andere gefcheidene Came _ Zig in het uyterfte Gevaar van te vergaan bevond: De » kleinfte, binnen gekomen zynde, begaf zig ten fpoedig: s ften na dezelve toe, om het Volk te redden: en het be- » haagde God en zyne heilige Moeder, dat zy nog by tyds » dezelve bereikte ; haar Voorneemen gelukkig volvoerder , , i - > o > p , VAN CALIFORNIA: : 895 » en alte de Maníchappen geborgen wierden; doch alle de » Provifien, Goederen en Gereedfchappen gingen verloos » ren, en de Canoe wierdt verbrandt, om ‘er het Yzerwerk » uyt te haalen. ` „ Den ar July wierden de Canoes uitgezonden ; om te » Zien, of ‘erook iets van het Wrak was komen aandry- » ven, en men vònd op de Kust van ’t vaste Land twee » vaten Water. | » Den 22 July wierden de- Canoes, door het opgekomên » Onftuimig Weêr, in het uytloopen belet; inmiddels gin- » gen onze Manfchappen het Land bezigtigen, en zagen » op den Afftand van vyf mylen Caugal en Sauceda leggen. » Geduurende den 23 en 24 Fuly deeden wy al wat mo- » gelyk was, om verder te gaan 3 doch wy wierden telkens » door den Wind en den ftroom na onze Legplaats te rug » gedreven. Dezelve beftond in eenen Elleboog naby eene » groote Oeverbank, die oostwaards ftrekte. De Canoes » konden niet vervorderen, De ter opneeming uitgezon- » dene Manfchappen gaven tot bericht , dat de Rivier ħaa- » ren loop langs de Serania [of richel van Bergen ,} aan de » Zyde van Galifornia, henen nam. _— | : » De Opneeming van den inham, of de Zee van Califor- » Hia, tot dezelve uyterfte Grenspaalen den 25 July vol. » eindigd zynde, zo ftevenden wy te rug na de Haven „van — » waar wy uitgevaren waren enz.” | / Verhandeling over het Kolyck van Poitou. Mitsgaders een - naauwkeurig onderzoek van deszelfs Oorzaaken , Kenteeken nen, Toevailen , en wyze om dezelwe te verboeden: en gemak- kelyk vylig en Jpoedig daor gepaste Hulpmiddelen te geneezeni . Beneevens verfèheiden Geneeskundige Waarneemingen , over. deeze Ziekte, en inzonderheid over de Lammigbeid , die gee - meeniyk op deeze Ziekte komt te volgen. Alles door eigen ondere vinding van een keeks van Gevallen , befchreven. Door PHIur BERTUS MORAND, Med. Doctor te Amfterdam. Te Ampfer» dam ‚by Ferdinand Sundorff , 1763. in O&avo groot 100 blads; Eze Ziekte, zegt de Heer MORAND , openbaart zich P niet altyd met dezelfde verfchynfelłen. En vervol. gens. … Het Colica Pifonum is een Ziekte die het Zenuwe 23 geftel” Systhema Nervorum) dandoet, en aan zoo veele - ə» verfchillende verfchynzelen onderworpen is, die „ behal … >> ven die geene; welke °t weezen van dege Ziekte uitmare - Ddaá4. a ken . \ h 394 P M O KRK A N D » ken, zich hier by ook dikwils op een. wonderbaarlyke „ Wyze openbaaren, die zomtyds beftendig of onbeftendig > Zyn, naar maaten van de onderfcheidene oorzaaken, die „ deeze Ziekte voortbrengen, en de Toevallen die op de- ‚ zelve kamen te volgen; en hier van zal °t geenzins won- » derlyk voorkomen, dat het Colièg Pi&onum zig op veel- ə» derly wyze kan vertoonen”. Dit Kolyk bevindt zich, volgens onzen Schryver, niet altoos in den Onderbuik, * is fomtyds in °t Hoofd, tn de Borst, en fomtyds in de Le- demaaten, waar men de eerfte beginfelen gewaar wordt, en een drukkende pyn gevoelt, welke van plaats vergzudert,en zich in den Onderbuik vastzet. Hier op worden de Ver- fchynfelen en Toevallen welken dan valgen, befchreven; waar in niets nieuws of byzonders voorkomt. Tot de Oor- zaken overgaande, ípreekt hy eerst van de zogenaamde zes ' niet natuurlyke dingen. De. Luchtsgefteldheid , en der- zelver fchielyke en groote veranderingen; een misbruik van Spyze en Drank, in maate of hoedanigheid; het onmati flaapen of waaken ; ongeregelde Gemdedsdriften ; overtol- lige of verhinderde Afícheidingen, worden gefteld aanlei- ding tot het Kolyk van Poitou te geeven. Men kan niet ontkennen, dat eenige van de genoemde dingen hier aan iet konnen toebrengen: maar welk eene Ziekte is er, wax op al het gezegde niet zo wel kan toegepast worden, alsop het Kolyk? Al wat door onregelmatigheid ‘van dezen iu 't lichaam veroorzaakt kan worden, kan ook t'eenigen tyde gelegenheid geven tot het ontftaan van Kolyk, Vervolgens worden de Kentekenen ; doch niet zeer klaar; en de Voor-. zegging , dach zeer algemeen, befchreven,. Uit alle de Toevallen”’, zegt de Doctar, … die by * 9 Kolyk epaard aan „tjykt het, dat °t een Ziekte is die » haar Weezen of beftaän heeft in °t Zenuwgeftel , *t welk s» aangedaan word door een ongefchikt gebruik der zes niet + Natuurlyke dingen , of door overblyfzelen van langduu- » Tige Ziekten, die te weeg brengen dat °t Zenuwzap meer » Ot min opgehouden, of zeer ongelyk aan de Werktuigly- ‚> ke deelen uitgedeelt word, waar door de Spierdraaden s» hunne beweeging zoude moeten verrigten , de Werktui » gen en Ingewanden hunae bedieningen volbrengen zeer ə» traag of zeer ongelyk worden in de uitvoering van debe » dieningen , die zy natuurlyk zoude moeten verrigten;of » Zy worden ontroofd van de magt die zy hadden om zulks » te doen: dit fchynd wel de reden te zyn waarom men eer- ss Îftelyk de pyn gevoeld in die plaats daar de Zenuw:eindigt . | „in OVER WET KOLYK VAN POITOU. 395 p in %t Zintuig, en dat die pyn niet overgaat voor dat het Zenuwzap zig wederom verdeelt aan ’t einde van die Ze- „ nuwe. Het is hier van dat °t Gezigt verduisterd naa de „ evenredigheid van de welgepaste uitdeeling van °t Zenuw- „ Zap in de Zenuw van `t Gezigt; dezelve reden kan gege- >» ven worden van de zuizeling van °t Hoofd, van °t geraas ‚> in de Ooren, van de verdrooging van de Neus, van de verandering van de Stem, van de vermeerderde of ver- „ minderde Eet- of Drinklust, van de Zmaak , van de Ver- „ {topping van Afgang en Ophoudinge van de Scheidingen „ en Uitwerkingen en van de Intrekking van den Onder- „ buik”. Die dit vatten kan vatte het. 