iets over Magn. Aur. Cassiodorus Senator
221 ^ OO ^^0<k înlll.î.ii mriu BOOK JOAiPi- i.i, ,!.,« MiJNEX GEEERDEN DOCENTEN, £N ALLEN DIE MEDEWERKTEN TOT MUTfE AKADEMISCHE VORMING , HeIl! Toen ik er over nadacht, op welke wîjze ik de reznltaten van ©enige jaren stadie in de Grieksche en Latijnsclie letteren , en een mijner lie- vclingsbezigheden daarvan — de beoefening der geschiedenis — zoa dicnstbaar maken tot het Icvereq eener akademische proeve, waardoor ik onder de litterarum doctores zOţi - kunnen worden opgenomen — heb ik naar een onderwerp gezocht, dat, van den eenen kant, niet door mogelijke diepzinnigheîd, eenen door meerdere tientallen van jaren gerijpten geest, nocli, door den omvang, op nieuw te langdorige oefe-n ning zou vorderen — maar dat ook, van den andercn kant, niet al te voel behandeld , ja schier afgchandeld was. Tk wendde mij daarom tot die schrijvers , welke tot het tijdperk van het ondergaandc Westersch-ro- meinsche rijk behooren, niet tvvijfeiende of ik zon daarin nog een of under punt van qoffistie op te lossen, of duisterheden aan 't licht te brengen vinden, en daardoor tegclijk aan de verdere gestelde eischen knnnen voldoen. En toen ik eenigen tijd rondgezien en vriendschap- pelijken raad ingewonnen had van mij ne hooggeschatte docentcn, schcen het mij toc dat «Cassiodorus" en zijiic werken mijn vcrlan- gcn zou kunnen bcvredigen. — TIU — Ik nam hem ter hand; de volgende bladzijden mogen H uitmaken, oft met goeden uitslag geschîed la, of niet. Zeker, hier was mij een terrein aangeboden, dat niet veel meerdan de eerste pogingen tot ontgianîng ondergaan hebbende, nog moeye- lijkheden van allerlei aard opleverde. Maar ik heb mij die gctroost, want ik leerde 't van Cassiodorus-zelven : «Solet facile labi, quod sine dificultate potest inveniri." 1) Wanneer wij Cassiodoros noemen, halen sommigen, wellicht glim- laphend de schouders op, en de zoodanigen der geletterden zelfe, die gewoon zich slechts te bewegen onder de mannen des gulden tijd- perks van 't Latijn, schoon daarbij ook eenigen eerbied hebbende voor het tegenwdordig idoom van Italie, nimmer zich moeite gaven om de schakel in ^t licht te stellcn, waardoor het zoogenaamde in- fime Latijn , de Latimtatis decrepita Senectus, met het tegenwoordige Italiaansch verbonden is. Anderen zullen, zoo al niet bij den titel, toch misschien niet lang daama, een gevoel van deemis hebben, wanneer zij in mijn opstel een^ vernieuwd navorschen opmerken, van den jnisten naam, geboor- teplaats, e. z. v., des genoemden slechts half-bekenden mans. Hun verklaar ik gaame, zelf bijzonder weinig medegevoel te heb- ben voor allerlei woordenwisselingen over min gewichtige zaken,en- kel en alleen omdat ze in zekere mate het onderwerp betrefien dat men behandelt. Doch ik heb mij dergelijke uitweidingen veroorloofd, wanneer ik begreep , dat een of ander ondergeschikt punt met we- zenlijk belangrijke bijzonderheden der historie samenhing, en daarop invloed had. Maar wee mij, als men, na het mogelijk geheel doorlezen desfer ver- l)Wat gemakkeUik tot stand komt, zinkt Bpoedig wegr weg. Cassiodobus, yaria- rum, Lib. II. Ep. 2* — IX — handeling, niets dan eenen mlnachtenden blik er voor heeft, en ik uiet zdoveel zal hebben kunnen uitwerken, van eenige belangstelling voor het onderwerp te hebben opgewekt, bij de zoovelen, die er a priori niet dan onverschillig voor kunnen wezen — en niet eenige bewondering voor den held en vele rondom hem heen geschaarde charaktcrs; of zoo Ik ten minste niet eenige vermindering van klein. achting zal hebben kunnen te weeg brengen, voor het tijdperk van Casslodorus , waarin zoovccl groots en schoons heeft .plaats gehad — al blinkt dat ook als de metaalerts door mwe aard omgeven. Cassi- odoms, die noodzakelijk in de geringschatting moest deelen, waar- toe nu eenmaal de zoogeuaamde tijd der '^barbaren'*^ was veroor- decid, en die door zijne cdcle moraal en rechtschapen sententien ^- waarin hij bij voorbeeld met eenen La Kochefoucault op eene lijn kan geplaatst worden — door het naauwkenrige begrip van zijn tijd, en de juiste schatting der individuus waarmcde hij moest verkeeren, die, zeg ik, door dat allcs — cven min zijnen hier en daar wat overladen stijl, als zijn onciceroniaansch latijn tot heden genoeg heeft kunnen doen vergeten. Doch beandwoord mijn onderzoek eenigzins, aan hctgeen ik er von wensch — dan vrees ik natuurlijk niet , dat , al is de stof niet uit den bloeitijd van den Griekschen of Romeinschen staat of het gul- den tijdperk hunner lotterkunde genomen, dat ik daarom van hen, op >vier oordecl ik prijs stei, een minachtend oog heb te wachten, 't Is immers niet voor niets, dat vele voomamo geleerden en kun- stenaars , sedert een dertigtal jaren , hunne beste krachten wijden aan de lang miskende , ja vaak gevloekte middeleeuwen ; die door Schrdckh reeds eenigzins in haar recht werden gesteld , waar hij , over Oassiodo- rus sprekcnde, aan zijne medc-protestanten de veronachtzaming diens grooten mans verwijt? 1) 1) J. M. ScHBocKH, Kirchengetchichtc. T. XVI. — ■ Verg. bl. 4 in de noot. — X — De blik der historici onzer dageu wordt meer eu meer vemiimd , en 't zijn de Grieken en Romeinen v<5or Chr. Geboorte, eu het tijdperk vau 1500 tot 1800 daarnă, niet alleen meer, die hunne geesten boeyen. En, met dat meer unirerseele, vereenigt zich het meer eenyoudige der Yoordracht bij velen ; hunne werken , tot heden over eng be- grensde tijdvakken voor beperkten kring van Iczers bestemd, breiden zich uit in dubbele beteekenis -^ en de geschiedenis wordt populair. Ik heb, schoon met geringe krachten, naar dat voorbeeld trachten te werken. Ik heb een enkelen steen willen toebrengen , aan het op- rijzende gebouw der middeleeuwsche geschiedenis, wîer toekomstij^ charakter toch reeds vdor Karel den Groote zichtbaar wordt. £n, hoewel anders in ons land bij vele geleerden het Latijn neg wordt vastgehouden , zoo heb ik evenwel, 1®. omdat ik toch pas den eersten stap onder de geleerden doe, en 2°. omdat ik mijn werk toe- gankclijk heb willen maken voor den historieminnaar. die ongaame latijn zou lezen , evenzeer als voor den taalgeleerde — > aan den wensch gehoor gegeven van personen, die mij zelfs de lektuur van mijn werk, iets dat een eigenlijk specimen inaugurale l) bezwaarlijk ten deel vait, haddeu toegezegd, en op wier kritiek ik hoogen prijs stei. £n heb ik hierin niet de opinie van sommige veel begaafde en uitstekende mannen gevolgd — hoe wezenlijk leed mij dit ook doe — ik moest hier kiezen; en mij weder om troostgrond tot Cassiodorus wendende zeide ik zijn grooten meester, den II. Augustinus 2^, na: 1) Hoe dit hoUandsch opstel (thands, om aan het yerlangen van bevoegde be- oordeelaanr te voldoen, afzonderlijk herdrukt) tot eîgenlijke dissertatie had moe- ten strekkşn: kan men b. v. zien in de Iheses , die nu aan 't latijnsche Specimen van den 22sten Dec. 11. zţjn toegevoegd. 2) Verg. de Prafatic der Expcmiio in Fsalmos. — XI — «Het is soms beter door de taalkundigen te worden be- rispt, dan door de menigte niet te worden verstaan.'" i) Ik koos dan \ Hollandsch om er mijne akademie-proeve in te leve- ren, gesteund, naar ik meende, door de yergonning der wet, en de autoriteit van bevoegde personen 2) — want ik had dan eer de kans voor rneerderen te hebben gesehreven , en de zekerheid van beter be- grepen te zullen worden. ftTe superesse yelim! — Mocht gij blijven levenT riepikuit,toen ik den beminnelijken grijzaart had leeren kennen. Maar nw //jeagd^ is ^t niet, die u het leven zoo waardig maakt! Neen, H zijn jtdst uwe hoQge jaren, uw oud-heid, uw ondervinding, uw moed en uw geloof, die ""t mij ingeven: //tua vita dignior s^as.*^ Ik heb, zooveel ik kon, mijn verlangen daarin gehoor gevende, dien voortrefielijken //Christen staatsman,'*^ in al zijn leven en streven nagegaan. Ik heb met ernst en ijver gepoogd tot iets goeds te ko- men. «^Tentanda via (erat) qna me possim tollere huma^ 'k Heb ge- streefd, om «^mijnen held als een overwinnaar in zijne eeuw te doen roemen door allen mond.'*'* s) Daartoe heb ik al mijne krachten aangewend!... Maar wat is nu de nitslag? — > Zal men mţj troosten met het laatste vaers van Tollens, op den mislukten zeetocht? — Neen, dat zij zoo nietl Moge het woord van Flato niet op nienw door mij waar gemaakt worden: Elal va^ij- xoq>6got (ji^sv noXlol, Şaxxol dh navgot. *) Maar mijne hooggeschatte docenten mogen toch toegevend zijn voor 1) Melius est ut nos reprehendant grammatici , quam ut non intelligant popali, non diserti in nostra disertitudine. S. Auo. Enarratio in Ps. 138. 2) Verg. de opdracht aan mijne ouders, vdor het genoemde Specimen geplaatst. 3) JEn. IX. 213. Georg. III. 9. 4} <t>a/cf. 69. C. 'i Beteekent, met cene wat trivialer spreekwţjze ongeveer: tt'i Zyn allen geen koks die lange mcssen dragcn". — xu — de vele onvolkomenheden in mrjn werk, daar ik gevoel: '/argnmen- tam elegisse ejusmodi profecto, qnod nonum premeretur in annom. — Atqni cum dispatatione Academica prseclare solet agi, si licnit ipsam in nonum premere mensem. Quare in snmma et br evitate temporis et facultatis tenuitate, nil qussso expectetis a me scriptum esse, vestra sive doctrina recondita et exquisita, sive incredibili dîli- gentia, sive singulari elegantia dignum.*" i) Doch ik hoor Cassiodoms alwe^I Hij roept mij toe: «^t îs genoeg, vriend, niet te v^el verontschuldîgingen I — Removeamur ab excusatîo- nis voto> ne magis offendat nimis afiectata defensio.^ ^) Maar wel nog een woord van openlîjke hulde en dank, aan allen die nqjnen zin voor de twee groote nitingen der heidenscbe bescha- ving — de Grieksche en Bomeinsche letterkunde — wîsten op te wek- ken en aan te wakkeren tot wezenlîjken gloed. Die mîj leidden door hunnen helderen blik , sprekend in vemuftîge opmerkingen > of schran- deren raad; en aan hen in H algemeen, die miJ door alle bewijzen van welwUlendheid en deelneming, de baan vei^makkelijkten, die ikvoor- loopig had af te wandelcn, en aan welker einde ik thands ben gekomen. Aangenaam, ja eene innige voldoening zal het mij zijn, in dagen van meerdere rijpheid, die God mîj geve, bij deze eerste stndien der oude waereld, de namen terug te vinden, en daar op te kunnen ^j- zen, van hen, die, doormijdenwegtetoonenwelkenzij zelve betraden, en de schoone uitkomsten waar toe zij kwamen , geene eenvondige ge- tuigen alleen bleven, van mijne eerste schreden in den verheven kring der '/klassieken'", maar mij met raad cn daad behulpzaam waren, bij bet voorttreden op den ingeslagen weg. 1) G. Obosn V. p. 2) yariarum, Libri X. prsef. — xin — Men wensche echter niet van mij dat dâar, waar louter het hart spreekt, een vriendenhart van den dankbaren disdpel den meester be- , groet en dank zegt — dat het zich daar verplaatse in eene taal, dîe tot heden toe, door de meesten eene doode taal wordt geheeten. Waar de Hollandsche jongeling van de negentîende eenw, bij den aanvangvan zijne loopbaan, den Hollandschen meester met geestdrift de hand drokt, dăar vooral wachte men van hem geene andere woorden, dan in de taal van het land zijner geboorte gesproken; de taal waarin hy opgroeîde, waarvan hij verviild, waardoor hij omgeyen is, en dâar zij hij ten minate vrij, oin aan de opwelling zijns gemoeds in den krachtîgsten vorm Incht te geven, en de taal die hij lief heeft boven alle talen van onde en nienwe waereld te bezigen, om nit te drukken, hoe de ge- voelens van dankbaarheid en gehechtheid, hem de liefste aandoenin- gen zijn. Neen, mijn hooggeschatte, met eerbied en dank door mij niet te volprijzen landgenooten , de konde gewoonte moge 't anders voor- schrijyen, doch een hollandsche jongeling kan u, waardige dragers van den naam van HoUander, krachtige yertegenwoordigers van het geleerde Holland, neen, mijn hart kan u met geen gesmede vol- zinnen, anders dan er dadelijk opruischen uit het hart, zijn plech- tige hulde en dank komen brengen, voor alles wat ik aan n verschnl* digd ben. Hiet, waar een voi gemoed met geestdrift zich tracht uit te storten, hier, waar de blik in een toekomst schouwt, waarvan het gelok en de goede nitslag grootendeels van lî zal hebben a^hangen, hier wei- gert de mond eene andere taal dan zijne moedertaal te spreken, hier weigert de hand, andere woorden dan Hollandsche woorden op het papier te brengen. Gegroet, gegroet, driew6rf gegroet en gedankt, gij allen die mede- werktet tot mijne litteraire ontwikkeling, die mijne kennis hielpt ver- — XIV — meerderen, mijn gemoed ontvankelijker maaktet, mţinen smaak hielpt bevorderen. Ik zal dat immer blijven gedenken , maar het zal in de taal der Bataven , in de taal van den grooten Floris , in de taal van de Ruyter, van ('t zij met zedigheid gez^), van Tollens en van der Palm zijn. 2^ breng ik dan mijnen hartcimksten dank aan u vooreerst, veel- zijdige prof. Bosscha, die door uwen ssthetîschen geest, door de levendigheid uwer schets, door de kleur uwer voordracht, mij zoo- veel nnttige wenken gaafît, om mij, na de eerste voorloopige taalstu- die , bij mijnen hooggeschatten vriend , den Heer D'. D. Bubgeb Jr. , de krachtîgste en liefelijkste anteurs te genieten te geven, en mijne zwakke historiekennis te sterken en te verrijken. Ook u, geachte profî. H. Beijesman, C. J. Matthes, en Veth, die almede mijne eerste studiejaren leiddet, en schraagdet, en mij ook in volgende jaren zoo vriendschappelijk verplichttet , zij mijn oprechte dank hier gebracht. Maar wel bijzonder aan u, veelbegaafde prof. Boot, ben ik er- kentelijkheid verschuldigd. Was het niet de meeste naşuwgezetheid , de zorgelijkste naauwkeurigheid, die uwe kollegiediktaten kenmerk- ten? Was het niet de grootste zekerheid en de helderste blik, waarvan altoos uwe uitspraken getuigden? — En boezemde dat ons, uwe leerlingen, geen vertrouwen in, waardoor wij ons op u, als onzen zekeren leidsman, immer zonder eenige weifeling verlieten, wanneer onze krachten te kort schoten, en onze mindere kennis ons soms aan 't wankelen bracht? — Ja, wij zijn u veel verplicht! En ik in 't bijzonder, wien gij nog buitendien zoo vele van uwe kostbare nren hebt gewijd, tot interpretatie der moeyelijker auteurs, cn ter inwijding in de geheimen der hoogere latiniteit. Ik dank u daarvoor, meer kan ik, tot mijn leedwezen niet doen: maar ik zal altoos blijven gedenken , hoo , tot den dag van heden , — XV — mij immer uwe beste krachten, uw tijd, uw welwillende raad, al* toos gereede toelichting en rijke boekverzameling ten dienste hebben gestaan. £n innig erkentelijk ben ik ook U, mijn geeerbiedîgde promotor, prof S. Kabsten, die niet alleen in den laatsten tijd, maar van mijn eerste litterair examen af , mij altoos met de meeste welwillendheid en de edehnoedigste opofierîng van de oogenblikken nwer veelTiil- dige bezigheden, met de meest onbekrompen gulhartigheid, als ware ik.een leerling uwer Akademie, bij u ontringt, en mij zoo herhaal- delijk, met goeden raad en inlichting, te wille waart. Hartelijk dank ook voor uwe goede diensten, die mij niet licht uit het geheugen zuUen gaan. En na ook den Proff. Bibliothekarissen der Doopsgezinde en Re- monstrantsche boekerijen alhier verzocht te hebben mij ne dankzegging bij dezen te aanvaarden, blijft mij nog over lî te gedenken, voor- treffelijke prof. M. des Amorie van dek Hoeven, die minder door dadelijken invloed op mijne grieksch-romeinsche studien , dan wel door uwe specialiteit van sesthetische filosofie, als ik ''t zoo noemen mag, zoo zeer de zucht naar kennis in mij aanwakkerdet ; mij meer en meer deed verlangen naar de hoogste uitdrukking der menschelijke rede — mij zoo vele metafyzische waarheden deed lief krijgen. Ik ben u veel verschuldigd. Nog andere personen zou ik naast u willen gedachtig zijn, welke de bescheidenheid mij echter niet vergunt in 't openbaar te noemen, en voor wie toch mijn hart levendiger klopt bij de gedachte wat ik hun al niet op mijne litteraire baan te danken heb Doch al wordt met mijne promoţie ook het eerste deel mijner studien besloten, ik neem echter geen afscheid van u allen, want nu ik on- der u zal moeten optreden, veel begaafde mannen, wil ik des te — XVI — meer uw geestesgaven en uwe welwillende vriendschap leeren op prijs stellen, indien ze mij blijft gegand als vroeger. Mogen dan uwe namen tot liefelijk aandenken hier voor mij opge- teekend, of van heden af mij des te levendiger voor den geest blijven staan I — Daameyen die van mijne studiemakkers aan het Athenssum te Amsterdam , en hieronder vooral de voorname getuige mijner lucu- brationes, mijn goede vrîend B. Hetb, wiens bijzijn mij zoo menig stndiennr veraangenaamde , en vaak vele moeyeiykheden opgernimd deed te boven komen. God zegene u allenl P. P. M. A. Th. Sept. en Novemb. 1857. I N H o U I). I. HISTORIESCH OVERZICIIT. fXLEIDING Bl. 1. 1. ROMETNEN // 11. 2. GOTHEN . . : '/ 12. 3. HUNKEN II 17. 4. WaNDALEN /'IO. 5. Odoacer » 21. II. DE GOTHEN EN HXINNE VORSTEN. 1. De oorsprong cler Gothen Bl. 24. 2. De OosTOOTHEN in 't bijzonder » 30. 3. De OosTGOTHEN onder THEODEant (ydor Odoacer) . . // 33. 4. Theodeuik:, Overwinnaar van Odoacer /' 36. 5. De Christenen van Theoderiks eeuw * 43. III. CASSIODORUS. De QusBstie der vier Kabsiodoren Bl. 50. — XVIII — IV. CASSIODORUS SENATOR. 1. Zijn Cognomen of Fersoonsnaam Bl. 72. 2. Senator onder de Vorsten van Italie ^ 75. 3. Theodebiks bestuur » 78. 4. Theodebiks einde / 82. 5. Amalasuntha // 86. 6. Senator, praefectus onder Theodat » 93. 7. Theodats einde * 98. 8. WrriGES korte regering >/ 102. 9. Senators klooster « 106. 10. Senator als Grijzaart « 113. 11. Na zijn dood * . . » 114. 12. Senators werken » 117. V. IIET BOEK -DE ORTHOGRAPHIA." Irdeiding Bl. 127. 1. L. Annaeus Corntjtus „ 128, 2. Velius Lonods „ 130. 3. Curtius Valeriamjs // 131. 4. Papirianus » 132, 5. Adahantius Martyrius » 133. 6. EUTTCHES V 134, 7. Caesellius Orthographus. Caecilius Vindex . . . // 135, . Priscianus 136. — XIX — VI. BIBLIOGRAFIE. GezamentUjke werJcen Bl. 138. Wkrken , ook afzonderlijk mtgegeven , e. z. v, 1. expositio in fsaltertom // 142. 2. Kleinebe werken. ^ a. Hîstorische «r 142. b. Theoîogische , grammatische, e. z, v 146. Aakteekenikoek Bl. 150. Pulchruni iiupiiinis vidctiir nou pati occiderc , «jnihiis yEteniit;is lebeatiir. Flix. E})ist. 8, Lib. I. 't îs vooral schoou heii te gedenken, dic de Onsterfelijkheid licbben verdiend. INLEIDING. Het doel dezer verhandeling is tweeledig. Ten eerste , met Cassiodorus ^) in de hand , het charakterizeeren van de eeuw, waarin hij leefde, en de personen die erzich in deden kennen. Ten tweede, met Cassiodorus in den geest, zijne werken te overzien, le bespreken en te be- oordeelen. Het tijdperk toch waarin onze Senator cancellarius (als ik hem zoo noemen mag) werkte , steekt al te gun- stig af, bij de dagen der ellendige romeinsche Keizers, die er aan voorafgingen , om niet met meer nadruk te worden besproken, dan tot heden toe, in 't alge- meen, werd gedaan. Wel heeft men den voornaamsten persoon dier tijden den schoonen naam van «den Groote" gegeven, maar toch is hij niet in verhouding van dien veel omvattenden titel door de auteurs, noch van vroeger, noch van later tijd, herdacht geworden, dan alleen in een voor een tiental jaren verschenen werk van den markies du Roure ^) , benevens in eenige kortere of langere geschiedenissen van het Oostgothi* 1) Over de mindcre juîstheid van dezen naam spreken wij later. 2) Histoire de Tk^odoi-îc le Grand, Roi d* Italie, etc. (Paris 1846.) 1 «che rijk , waaronder die van J. C. F. Manso ^) de voor- naamste plaats bekleed, en daarom dan ook welhad ver- diend door du Roure gekend te zijn geweest. De aller- eerste oorzaak dat Theodorik de Groote niet algemeen met genoeg onderscheîding werd behandeld, ligt veel aan zijne grieksche tijdgenooten, die, voorzeker bevreesd voor de Keizers van Oostersche rijk, niet met veel ophef durfden gewagen van hunnen onderdaan en me- dedinger, den zooveei machtiger en edeler en zoo veel meer geliefden vorst van Italie; welke bovendien zelfs niet als troonsoverweldiger , of onrechtmatige bezitter van dat land door de Keizers kon worden gevloekt of bestreden, om op die wijze hunner afgunst bot te vieren; maar die sleclits door hen kon worden benijd, om zijnen grooteren invloed, krachtiger regering, en hem oprechter toegekend ontzag. Van Procopius van Caesarea (c». 570), den tochtge- noot van Belisarius, tot Zonaras (c*. 1H8) of noglater, de geheele byzantijnsche school, waaruit Zonaras dan ook veel geput heeft (voor zoover hij den tijd waarover hij schrijft niet zelf heleefde), wordt Theodorik in *t licht gesteld door schrijvers, die, als deel uitmakende van de omgeving der grieksche Keizers, in eene na- tuurlijke vijandige verhouding stonden tot den vazal, die hunnen meester over het hoofd was gegroeid, en zij vermeden het dus ook w61 van zijne kracht en zachtmoedigheid op te halen, en aan zijn rijk die 1) Geschichte des Ostgothischen Reiches in Itaîien, Breslau 1824.— en G. Sartorius, Versuch uber die Regierung der Ostgothen e. z. v. , Hamburg, 1811. In \ fransch eenigszins verkort beki-oond door 't Institut des helles lettres etc. eenheid toe te schrijven, en dle goede harmonie van de meest uit-een-loopende elementen, welke het wezenlijk kenmerkte. Terwijl het grieksche hof niets van dat al kon aanwijzeo, en slechts de aandacht der mioachting trok, door zijn wankeiend en doelloos handelen, zijn trouw beloven en trouw breken, zijn afwisselende orthodoxie en ketterij; zoo als dit, voor zoo ver het onderwerp toelaat, ook uit onze verhande- ling zal blijken. ^) Jornandes en Paulus Diaconus ^) behandelen evenzoo Theoderiks regering maar zeer in 't kort, zoo dat er van de anderen, Isidorus van Şevilla en Gregorius van Tours niet uitgezonderd , maar zeer weinig bestaat om de regering der Gothen in Italie , en Gassiodorns invloed op deze, uit te leeren kennen. En wanneer we nog daarbij bedenken, hoe weinig er, gedurende de mid- deleeuwen ^) en later, over dien vorst werd geschreven, kunnen wij hem gerust noemen: >Un homme Strânge- 1) Vergelijk verder ten bewijze hiervau, de regering van eenen Focas, de reeks keizers na Heraklius, Constans II, en IV, Justitia- nus II en zijne gunstelingen Absimar' Tiberios, Bardanas etc. bij Gibbon, Decline and fall of the Roman Empire. DeellX, pag 1 — 110, en vele anderen, die met hem uit authentieke bronnen hebben geput. 2) Cancellarius van den laatsten Longobardischen koning, en van diens overwinnaar Karel den Groote. Vergelijk hiermede liet gedrag van sommige edele hovelingen onder Odoacer en zijnen vijand Thco- derik, later te vermelden. 3) Men zie de middeleeuwsclie AnnaJisten, en de zestiende-eeuwers, die ik niet allen zelf heb kunnen raadpîegen : eenen Sigonius , Baro- nîus, Blondus, Pomponius Lsetns, Sabellicus, Otho de Fries en zelfs Cochlseus, bij du Roure b. v. aJs onvoldoende opgegeven; en de nîeu- were werken van Sartorius, Naudet en Wolfe-Tone, die naar den prijs dongcn door het fransche Institut uitgeschreven , over Theode- rik (beoordeeld in de GeUkrte Anzeige, Gottingen, 1811. — ), Hurter en Schlosser. ment delaiss^ par la posterit^"^, waanran het lereD, een der schoonste domdnen van de historie is. ^) Zoo zijn het dan de brieven door Cassiodoras ge- schreyen, aanteekeningen welke, zonder dadelîjk dod tot schrijven yan geschiedenis , samengebracht en ge- lukkig tot heden bewaard gebleven zijn, die de Toor- naamste bron yan dezen weinîg . gekenden tijd oitma- ken. En hij , wien wîj hier willen ga^ bespreken , dient ons alzoo in de eerste plaats om zijnen eîgenen tijd te leeren kennen, hoewel hij de gedaehte niet had een geschiedschrijyer te zullen zijn *). Gassiodorus heeft daarenboyen in die brieyen , waarin zoo yeel eîgenaardigs yan zijne eeuwyermeld staat, ook uit zijn eigen gemoed , naar zijne eîgen regtschapen be- grippen en godsdienstigen zin, zooveel nedergeschreyen, dat wij er hem als in eenen spiegel in zien weârkaatst, en daarom te meer niet geaarzeld hebben zijn naam aan *t hoofd dezer yerhandeling te plaatsen. En dat hij , zoo als wij zeiden, door yele geleerden, om redenen yan godsdienst, staatkunde, of taaP), ter zijde was gelegd, 1) DU ROURB. t. a. p. 2) En deze onvolledigheid der bronnen voor de bewerking van Theoderiks geschiedenis nagaande, zal men vooral hier de waarheid orkennen van het gezegde des Kardinaals Maury (des beroemden, doch al te napoleontischen , kanselredenaars (1746 — -1817), waarmede du Boure zijn werk begint: «Pour ferire rhistoire ii faut la deviner*'. 3) Schrockli, dien wij reeds vroeger aanhaalden, zegt in zijne Kir- chengeschichte , D. XVI, bl. 49, a-propos van Cassiodorus: -/Man musz gestehen dasz nicht wenig protestantischen Schriftsteller , abgb- NEIGT SiCn MIT DEM MlTTBLALTEE K*âHER BEKAKNT ZTI MACHEN, den vferâchtliehcn Begriff, welchen der Zustand der Wissenschaften in demselben iiberhaupt verdient, zu weit ausgcdehnt und daber so man- clien Geist von hohern Eigenschaften , so manchen edeln Samen, der in jenem Zeitalter ausgestreut. . . . iibersehen haben." li was ons op zich-zelf alreeds eăn prikkel om hem aan te vatten en tot oozen held te verklarea; daar het geen geriog voordeel is een nog lang niet uitgeput on- derwerp te behandelen. Hoe sprekend is het reed;s , en hoezeer pleit het niet voor den adeldom van onzen held en zîjne denkheelden , dat wij, in denzelfden tijd dier hevige ketterij van Arius — zoo z\vaar eene bepfoeving als de Ghristelijke Eerk er ooit een had door te staan — in dien zelfden tijd , een Eatholiek Romein, den drager en vertolker dermeest omvattende en belangrijkste geheimen, van eenen ari- aansch-gothischen Teroveraar ziea , en dezen elkander wederkeerig met de meest rechtschapen rondborstigheid hooren prijzen en verheffen , waar de gelegenheid zich daartoe aanbiedt ^). Daarbij zien wij dan . na den dood des grooten Theoderiks, Cassiodorus, zonder eerzucht, zonder nijd. die zelfde gehechtheid aan diens dochter betoonen., welke voor haren zoon het regentschap aanvaardde; en met den eerbied yan den onderdaan en die liefde, welke slechts voortsproot uit den onmiddelijken omgang met zijn edelen vorst, zien wij hem de voortreffelijke dochter prijzen, die in hare schoone eigenschappen den waardigen vader afspiegelde *). Hoort hoe hij haar schildert, de dochter van eanen Yorst , Yolgends sommigen , zonder andere beschaving 1) De eereposten, waartoe Cassiodoms verheven werd, de lof van zijn geslacht, zie men b. v. in Lib. I. Variarum Ep. 3 en 4. En onder den Yolgenden Koning: Lib. IX, Ep. 24, 25. Vervolgens zijn eigen prae- J'atio, etc. Dan, tot lof van Theoderiks rechtvaardigheid, b. v. I. 19, II. 26, Zijn goedheid en medelijden I. 8, II. 9, 22, 34; e. a. v. 2) Cassiod. Var. Lib. XI. Ep. 1. dan de kunde van den yeldheer alleen; omdat Theo- derik waarschijnlijlc niet schrijven kon ^). nHaar vereeren alle vorsten als de waardigstc. AUe mond looft haar als de geleerdste. Zij is van eeoe groote errarenheîd in het grieksch , zij blinkt met de pracht der Romeinsche welsprekendheid en schittert van den rijkdom harer moedertaal. Welk een voorrecht voor de vreemde natîen die met haar«te spreken hebben! Met talent en gemak ook ontwikkeit zij de moeyelijkste twisten !" ^) » Wat is er în de oudheid waardig met haar vergeleken te worden! Quid tale Ântîquitas honora promeruit? En zoo voorts. Ja, al kenden wij deze figuur uit de sehoone historie van het gothische rijk in Italie door deze beschrijving- all^en , dan zouden wij reeds verlangend zijn te weten 1) Deze bewering berust Merop, dat er, naar men verhaaJt, een gou- den plaaţjen is gevonden, waarin de vier eerste letters van Theodeiiks naam waren uitgeslagen, zoodat de Koniug de lijnen daarvan slechts met een stift langs te gaan had, om zijne handteekening te sclirijven. Maar Theoderik ontving, aan 't grieksche hof, zoowel wetenschappelijk onderricht van Zenoos geheimschrijver Artemidorus, als dat hij er tot den ki-ijg werd opgeleid. Verg. b. v. Theophakes Isacids, een monnik nit de 7de eeuw, die de uittreksels van Georgius Stncellus vervolgde. Dat men overigens zonder ordelijke schrijfhand een groot man kan zijn, zie men aan Karel den Groote, waarvan Einhart of Eginhart, zijn liBvensbeschrijver, verhaalt: «^Tentabat (et) scribere, tabnlas- que et codicillos ad hoc in lectulo sub cervicalibus circumferre solebat» nt cnm vacnum tempus esset, manum efQjigendis literis assne&iceret. Sed parum prospere successit labor prsepostems ac sero inchoa- tns.'' Vita CaroU Magni, c. XXV. Dit was echter bij Theoderik niet het geval. Vergelijk hierover ook de Dietsche Warcaide, Tijdschrift voor Ne- derlandsche Oudheden e. z. v., bestnnrd door J. A. Alberdingk Th^m. 1857. 2de aflev. bl. 198. 2) Cassiodorus , Variarum, Lib. XI. Bp. 2. en na te sporen, wie de ouders waren, die zulk een edel kind groot brachten; hoe veel meer nog, wan- neer wij zullen gezien hebben, wat gedurende haar weduwschap het gevolg is geweest Tafn haren vromen zin en hare nederigheid bij zoo veel kennis. Helaas, zij mocht er voor zich zelve de vrucht in de waereld niet van plukken, want haar zoon Atha- larik, zoo als wij^ later zien zullen, wreedaardig van haar weggerukt, werd de prooi van de verleiding, waaraan hij was blootgesteld , en zij zelve het slacht- ofifer der edelmoedigheid , waarmede zij zich toever- trouwde aan eenen verraderlijken bloedverwant. En aan 't hof van een wellustig kind, dat zich zelf niet regeren kon, was Gassiodorus nog altoos dezelfde nederige, en edelmoedige raadsman en steun. Men ziet het uit zijne geschriften dier dagen, hoe toen ook weder, als overal, zijne persoonlijkheid op den ach- tergrond trad. Maar al verbergt hij zich in zijne brieven, men voelt er hem in leven en handelen; zijn geest spreekt er u overal uit toe. De brieven door Athalaricus bij den aanvang zijner regering aan Gassiodorus geschreven, die all^^n zou- den rceds genoeg zijn , om ons met de meeste achting voor dien edelen staatsman te vervullen. Want die toch lofprijzen al wat Gassiodorus onder Athalariks voorganger en grootvader heeft gedaan^ en verheflfen hem op nieuw tot de schoonste eerambten, onder al- gemeene toejuiching van het volk, dat, zoo als de koning schrijft, in gespannen verwachting toezag, of Gassiodorus de zelfde waardigheîd zal blijven bekiee- 8 den, den zelfden invloed uitoefenen, die hem onder de regering des yorigen yorsten, zoo aanzienlijk maakten. ^) Ook de brieyen van gezantschap, bij het aanvaarden der regering door Athalaricos aan keizer Justinianus geschreven, zijn almede de charakteristiekste en offi- cieele monumenten , tot scbildering yan dat belangrijk tijdperk der gothiscbe monarcbie. Laat ons nu nog een paar stappen te-rug-gaaa, en met een enkel woord eene soort yan syntbeti- sobe opklimming maken, om aan 't einde daaryan, weder met meer zekerbeid, met meer waarscbijnlijk- heid yan goed begrepen te worden, langs meer analy- tiscben \yeg weder te keeren, bij de nadere beschou- wing yan Gassiodorus, Tbeoderik, en de geheele go- tbische naţie. Atbalariks grootmoeder, Amalasuntbaas moeder, de gemalin yan Tbeoderik, was Ăudofleda (Oldelfleda), de zuster ^) yan Eloyis (Gblodwig, Glodovaeus, Glodius, 1) Vanarum, Lib. IX. Ep. 24. 2) JoBNAKBES (de Rebus Getids c. 58), op wiens bijzonderheden men zich nîet altoos verlaten kan, eyeninin als op Gbegobius yan Tours, zegt ook hier dat Oldelfleda de dochter îs van Lodoîn; maar hij dwaalt. Yooreerst pleiten tegen hem de getuigenissen van andere schrijvers nit dat tijdperk; maar men kan zijn font ook bewijzen nit het geciteerde caput, waar Theoderik zich den naam van vader geeft: «Jnre patris interminor*^. Doch door zijne meerdere jaren(13 j. was hij onder) en de meerdere nitgestrektheid vaa zijn gebied, matigde hij zich dien titel aan, even als in Epistola 41, van het tweede boek der Fance, waar hij tot Lodoin (Klovis) zegt: «Accipe freqnenter expertum (me)." Indien hij toch de schoonzoon van Klovis werd, zon hij zich zelven niet een vader, die hem raad geeft nit ondervinding , noemen. De kardinaal Baronios (Annales a". 493. D. VI, bl. 476), maar ook nienwe Italiaansche geschiedschrijvers hebben zich hieria vergist; b. v. Boita (de Spanjaard?) ea zijn italiaansche traddutore in 1826. Storia dei popoU Italiam, Parte prima, cap. Aii. Doch Raioeri niet meer: Della storia cTltcdia, dcU quinto ad nono secoîo. Libro primo, p. 107. Glodio, Luduinus, Ludovicus, Hludovicos, op munten b. V. , Lodoin , Chlodovech *)) I van Frankrijk. Weder een nieuwe reeks van heerlijke tafreelen, van ruwe dapperheid, maar ook van zachtmoedigheid , van vromen zin — van heiligheidl Ăudofleda ed Ămalasuntha , edele tegcnhangers vao Glothilde en Radegonde, schoon haar zoo veel genade niet toegezegd v^as, en er nîet even veel waarheid in hare levensbeschrijvingen is , al telt ook die van eenen Gregorius van Tours ^) daaronder , en zij niet even veel roem in de H. Kerk verwierven. Na de welbekende overwinning op Syagrius , den laat- sten Romeinschen veldheer in Gallie , in 486 , had zich het gebied der salische Franken , al meer en meer naar het zuid-westen uitgebreid, en eindelijk was de zetel hunner konipgen tot aan de Sequ^na (Seine) gekomen. Nu zouden de nog zuidelijker wonende Westgothen weldra worden bedreigd^ die altoos. nog met Theode- riks volk, in Italie, ^ene naţie uitmaakten. Daardoor kon aan Theoderik licht het gebied der Franken te machtig worden, en zoo vermeende hij zeker door een inni^ verbond met Klovis, eene verdere uitbreiding van zijne bezittingen te voorkomen, en de Westgothen van diens aanvallen te vrijwaren. Drrtien jarenlang, van 49S tot 808, ondervonden de Westgothen werkelijk den goeden invloed dezer ver- 1) Volgends de onlangs verschenen verhandeling van D'. W. Jung- hans: Die Geschichte der Jirănkischen Komge Clulderich und Chlodo- vech, kritiscJi untersucht. Gottingen, 1857. 2) Hierover nader. 10 bindtenis, doch Da dien tijd dacht het Klo?is niel meer dienstig, de Westgothen, die daarenboTOi de Katho- liekeo verdrukten, langer te spargi. En Theoderik, die de noodzakeiîjke ge?olgen dezer nieawe vijande- lijkheden voorzag, schreef door Cassiodorus aan alle de Yorsten, vrelke daario konden betrokkeo worden, hen tot den yrede aanmanende. — Yooreerst aan Alarik II , den koning der Westgothen, zijnen . schoonzoon ; ten ten tweede aan Gondebald, den koning der Burgon- diers, die zich met EIoTis yerbonden had; een derden brief aan den koning der Herulen , der Warniers , en Thuringers , en den vierden brief aan Klovis-zelven ^). In deze briven, waar Cassiodorus het woor<l zijner prcefatio in waar maakt: «necesse nobis fuit stilum non unum sumere, qui personas varias suscepimes admo- nere" (wij moeten aan verschillende personen, in ver- schillenden stijl schrijyen) , toont hij zijne menschen- kennis, en vaardige staatkunde, welke in bem dan ook door eene reeks yan koningen erkend werd. Waarom hij door de Sainte Marthe, aan 't eind zijner leyens- beschrijying , met recht »le polîtique cbr^tien" wordt genoemd ^) , want Cassiodorus was als beide uitmun- tend, als christen en als staatsman. En met wien is nu die reeks yan koningen begonnen ? 1) Cass. Variarum Lib. HI. Ep. 1. 2. 3. 4. 2) F. D. DB SAnnis Mabthe, M. B. La vie de Cassiodore, etc. Faris. 1694. I. HISTORIESCH OVERZICHT. 1. Het ontzachelijke romeinsche rijk wăs in 59S, door Theodosius, voor goed verdeeld tusschen zîjne beide zonen, Ărcadius en Honorius. Dit was reeds een droevig voorleeken van hetgeen er verder zou gebeuren, met het volk, dat bestemd scheen geweest Europa door een onovertrofifen rechts- en krijgskunde te onderwerpen en als te vernietigen, en met voorbijgang der naţie, waaruit de Verlosser was geboren, in een verdorven heidensche (maar niet met eigen mond yervloekte) maatschappij , de eerste zaden yan het Ghristendom in zich op te nemen; zij hier dan ook Het heilig bloed der martelaren, Het vrnchtbaar zaad der Eerk geweest l). Reeds yroeger (in 284) toen Diocletianus, na een tal yerdorven keizers geen macht genoeg bezat om zijn uîtgestrekt rijk op alle punten te verdedigen en alleen te besturen, had hij de regering gedeeld met Maximianus, terwijl hij zelf te Nicomedie, in Klein- 1) J. J. L. TEN Ejlte, Legenden en M, 19 Azie , zija hof hield , eo Maximianus te Milaan (?an nu af DÎmmer meer te Rome) den rijkszetel Testigde. Zij nameo elk nog eenen onderkeizer (Gaesar) en dit l^de den grondslag tot de latere geheele yerdeeling door dea Spanjaard Theodosius, maar tevens van nog yde bioedige toeneelen, dic er aan yoorafgingen. Keizer Eonstantijn verplaatste, na de met veel strij- dens behaalde overwinning op alle zijne mededingers (506'5â4), zijn hof naar Byzantium, op de grcnzea der twee waerelddeelen. — Eindelijk (in 595) werd het rijk door Theodosius voor goed in twee helflen ver- deeld, waarvan de illyrische stad Scodra o. a., de grens wâs, om elk aficonderlijk al meer en meer in roem verminderend , met een verschil van een negental eeuwen, haren ondergang te gemoet te gaan, en in hare pracht weg te sterven. 2. BE GOTBElff. Reeds lang vdor den tijd van Theodosius den Groote^ hadden de Gothen *) zich in Europa befaamd gemaakt , door dien zij den Romeinen zulk een krachtigen we- derstand boden, waarvan ten tijde van genoemden kei- zer, ondanks den bekwamen Gratianus, den veldheer 1) Gothi ad praebendum Cneo Pompejo auxilium in ThessaJia adver- Bus Caesarem pugnaturi venerunt. Aethiopes , Indi, Persae, Medi, Graeci, Scythae, ac reliqnae Orientis gentes vocatae, adversus illnm dimicas- sent , işti prae ceteris ei fortius restiterunt , quorom Cae^ar copia et vir- tute turbatus, fertur fugam meditasse nisi nox praelio finem dedisset* IsiDOBUS. Ed. Labbaei. Nov, J^ihl, Tom. I. 13 der troepen van 't Oosten, het eînde Was dat, onder voor de Romeinen vrij nadeelige voorwaarden, vrede met hen werd gesloten , en aan hunne verschillende stammen , landstreken ter bewonîng werden aangewe- zen. En die onoverwinnelijkheid is dan ook de reden, waarom de grootste veldheeren der oudheid de Gothen steeds met schrik hebben aanschouwd; »Tan wie Alexander zeide ^ dat men ze moest mijden, voor welke Pyrrhus bevreesd was , en waarvan Gsesar een afschrik had." *) Maar toch lieten de Gothen van dien tijd nog niet blîjken , wat naderhand , vooral de onderdanen van Theoderik, de Oostgoţhen, eenmaal in Italie zouden zijn. Hun aart echter was ook nu rechtschapen en oprecht ; hunne zeden matig en kuisch*), schoon hunne verdere beschaving, ook zelfs în later tijd, nog niet veel te be- duiden had, vooral niet in vergelijking van het prachtige, weelderige byzantijnsche hof. — En toen dan ook 6en hunner opperhoofden ^) , Athanarik , aan het hof van Theodosius te Eonstantinopel verscheen, om eenen ge- maakten vrede te bevestigen, en hij daar de pracht ontdekte van die waereld-handel-stad, riep hij uit: »De Keizer is zeker een God, en wie de hand tegen 1) Getae illi, qui et nane Gothi, quos Alexander evitandos pronun- 'iavit, Pyrrhus exhomiit, Caesar etiam declinavit. Orosius. Lib. I. cap. 16. işti sunt quos Alexander evitandos pronuntiavit , Pyrrhus pertimuit, Caesar exhorruit. Isidobus Hisp. Dc Origine Gothorum et gestis, Ed. Labbsei. Isidorus heeft dus vrij wel Orosius gelezen. 2) Zie lager. 3) Een hunner Primates of Duces, qid loco JRegum eis praeerant. Jor- NANBES, de Rebus Geticia, cap. 26. 14 bem opheft, zal scholdig zija aan zija eigeo bioed*' — geeft zich zelveo den dood ^). Deze Gotb werd van zi j nea kant zeer door Theodosius geeerd, en ook toen hij kort daarna stierf (581), schoDk Tbeodosius bem eene waardige begrafenis , en ging zelf den lijkbaar vooraf naar de rustplaats ^). De Gothen stelden zicb daarna geheel afbaDkeIijk yan de Romeinen, en kregen de rechten en titel Tao foederati. Maar door Arcadius werden de voorwaarden yan het bondgenootschap niet yervuld, en de Gothen stonden weder op, en wel voornamelijk die stăm, welke naderband onder den naam van Westro- of Westgo- tben (door de Romeinen verkeerdelijk Visigotben ge- noemd) is bekend geworden. Bij afwisseling waren de Scytbische stammen, waar- toe ook de Gotben behoorden (zoo als ^vij nader zul- len aantoonen) onder 6en of meerdere boofden ver- eenigd. Het waren ondertusschen dezelfde Westgothen, welke yroeger bunne woonplaats in Dacia bebbende , door Trajanus in 103 overwonnen, daaruit zijn ver- jaagd, toen Dacia eene romeirscbe provincie werd. Ten lijde van keizer Pbilippus, in 239, waren het de Gotben uit Moravie in Bobeme, die zicb onder 1) «Dens sine dabio terrenus est imperator , et qnisquls adversns enm maTinm moverit , ipse sui sangainis reus extîterit.'*^ Jorsa^des , de Reb^ Get. c. 28. 2) JoBNAîîDES , t. a. p. — En vergelijk over dit gebrnik , zegt Garet , Ammianns Marcellinus p. 440. Ed Juret. — Valesius teekent aan : (uit- gave van Gronovius L. XX VIL . c. 5.) »Ejus rei meminit S. Ambro- sins in prooemlo libromm de Spiritu sancto , ad Gratianum Aug. Hostem ipsnm (Athanaricnm cum snis) qnem Kegnum (i e. imperinm Homa- nmu în Oriente) semper timere consneverat, deditum vidit, snpplicem recepit , morientem obruit , sepuîtum possideU 15 hunnea koning Ostrogotha, een der beroemde Yoonra- ders van Theoderik, uit het geslacht yan Amaal (waar- over later) , Thracie en Moesie kwamen verontrusten. *) Ook de overige Gothen stonden weder op. Gallus, Valerianus en Gallienus (231—68), beslreden hen te vergeefs, in Thracie en rondom den Hellespont, tot dat zij eindelijk onder Glaudius II, Âurelianus, Tacitus, en Probus (282), tot eenige rust werden gebracht. *) Eindelijk , meer dan honderd jaar later , na den dood van Theodosius den Groote (595), te Milaan, stonden de Westgothen in grooten getale weder op, en onder hunnen aanvoerder Alarik, uit het geslacht dcr Bal ten (eng. bold , manhaftig) , vielen zij in Pannonie , in noor- delijk Italie, en vervolgends in Griekenland. Toen stortten de Jupiter van Fidias , en de lempel te Eleusis in ^en; Athene en Korinthe verloren hunnen laatsten glans. ^) Alariks roem en macht werd hierdoor in alle opzich- ten verhoogd; want bij werd niet alleen bij zijne troe- pen geeerd, maar ook door den keizer met het goe- vernement van oostelijk lUyrie begiiligd, terwijl bij steeds naar een grooter grondbezit, en wel op Italie, bleef uitzien. In 408 verscheen bij dan daar, machliger dan te voren. Honorius hield zich schuil iu Ravenna. Rome werd ingenomen en geplunderd,^maar Alarik zelf stîerf kort daama in Ealabrie, en zijne opvolgers bleven met hun volk tusschen den Atax (Aude) , en den Iberus wo- 1) Du RotJEB Hist. de Th€od, l Gr. t. I. bl. 32. 2) Zie verder hieronder. ^) Stnesius. 16 nen; eene landstreek hun door den keizer afgeitaan, waarin Tolosa (Toulouse) en Barcino (Barcelona) hunne Yoornaamste zetelplaatsen werden. Onder de vorsten welke vervolgens over de Westgo- thea regeerden, yinden wij, 't zij hier in 't voorbijgaan gezegd, echte voorbeelden van 't ware charakter dîer edele naţie. Alariks opvolger Ătaulephus (Adolf ) werd weldra uit persoonlijke wraak vermoord ; en Singerik (Sigerik ; bij Jornandes — Hegericus genaamd) regeerde slechts zeven dagen, doch de wijze Wallia vervulde al zîjne plichten tegenover den romeinschen keizer, en steunde diens rijk. En onder den opvolger van dezen, Theoderik I, den oudste der Balten, verkreeg Tolosa hei prachtige aanzien van een wezenlijk vorstelijke rezidentie. »Edelmoedig, rechtvaardig, kuisch, en gematigd van aard, leefde hij slechts voor zijn volk, en toen hij in den strijd tegen de Hunnen sneuvelde in de Eatalaunische vlakte (Châlons) , in 451, nam hij den roem mede, 6en der overwinnaars van Attila te zijn geweest! En wat Theoderik II *) be- 1) Men zie zijn charakter e. z. v. beschreven bij Appollinaris Si- donius (sîc/), Lib. I. Ep. 2, welke omtrekken ondertusschen door yelen, b. v. door Botta in zij ne Storia dd Popoli Italiani, Parte Prima, capitolo XII, en ook reeds door Baronius in zijne Annalen, en bij Garet în de ed. Cassiod. ; in navolging van dezen , (Libr. I. Ep. I), aan Theoderik den Amaal, koning der Oostgothen, worden toegekend. Maai* de blijkbare vergissing zie men o. a. in de Ed. ApoU. Sidon. van Sirmond, waar hij bij deze beschrijving aantee- kent, (Opera Varia, Tom. I. p. 466) in het begin van Ep. 2: (Theo- derici) //Junioris. Duo enim hujus nominis Vesegothorum in Gal- lia reges fuerant. ţrior Valliae successor, qui in pugna CataJaunîc^ occubuit, alter ejus filius, post Thorismondi fratris caedem, anno a pugna tertio regnum adeptus. Hujus ergo adhnc superstitis formam, mores, actiones omnes, graphice describit." — Er is geen sprake van den Oostgoth. 17 treft, deze kwam al mede zijnen Yoorganger io schooDe deugdea nabij , en Euriks roem werd ook algemeen. ^) 3. De Yerschijning der Hunnen in Europa, in Italie, die wij zoo e\en aanstipten, was een veel ontzetteDder Dog, dan die der Gothen of andere »barbareii'% zoo als mea ze noemt. Maar toch ook zelfs de koning der Hunnen was zoo geheel barbaarsch niet, als hij wel soms wordt voor- gesteld; schoon zijn uiterlijk vreeslijk moet geweest zijn. Hij was klein en in ^^n gedrongen van gestalte, met een zeer beweeglijk en vurig doch misvormd ge> laat — en was hij in de eerste plaats ook een krijgs- man — de slimheid der staatkunde lag er op te lezen. Hij was niet wreed maar krachtîg yan raad en oordeel , goedertieren voor wie hem smeekendnaderde, en trouw voor wie eenmaal zijn vriend was. *) En daar hij meende het zwaard van Marş te be- 1) DU RouRE, t. a. p. — ■ Verg. ook J. Moellbb, Alg. Geschiede- ms, 4de Deel, eerste stuk, 2de Hoofdst., en de aldaar opgegevene auteurs. 