Leerredenen
Deze belijdenis van petrus verblijdde den Heer te inniger, naarmate zij sterker afstak blj het oor- deel der onnadenkende menigte, we]ke het in hare meening over hem niet verder gebragt had dan om in hem een herrezen profeet, een wonderdoencr, te ») Ps. II: 7, 12. LXXXI! : 6. 2 Sam. VII: 14. Jer. XXXI: 9. 202 aaiiscbouweu. De Heer prees zljn discipel, wien het reeds toen gebeuren mogt, zoo diepe blikkeo te slaan in de hooge beteekenis van zijn persoon en zending. y^Zalig, voegt hij pbtrus toe, zalig %ijt gij SIMOa, zoon van jona! want vleesch en bloedheefl u dat niet geopenbaardy maar mijn Vader die in de hemelen is.'* Met de uitdrukking vleesch en bloed bedoelt jbzus, naar eene gewone spreekvrijze» de menschen, zoo genoemd naar hun zwakker ded, naar hunne zinnelijke natuur. In gelijken zin betoigt PAULUS, dat de strijd der Christenen met den geest der v^ereld zoo zwaar was, dat zij geacht moesten MTorden niet met vleesch en bloed, met men- scben, maar met dui velen ^en strijd te voeren i); en zegt dezelfde apostel elders, dat hy, na zijne bekee- ring, niet was te rado gegaan met vleesch en bloed, om te kennen te geven, dat hij, ter zijner verdere onderrigting, niet tot menschen en men- schelijk gezag de toevlugt had genomen *). Yolgens dit spraakgebruik wil jbzus dan zeggen, dat pbtrus die belijdenis niet aan menschen te danken had, of anderen had leeren nazeggen. Ware dit het geval geweest, had pbtrus, in zijne overtuiging zich laten beheerschen door den tijdgeest, dan ware ook hij niet verder gekomen dan het verrooeden, dat zijn ») Eph. Vr: 12. *) Gal. I: 16. 203 meester welligt klus of een der vroegere profeten zijn mogt. Na zag de Heer in zijne belijdenis iets veel hoogers. Dat zuiver inzigt rustte bij pbtrus niet op het oordeel of het gezag van anderen; niet vleesch en bloed, maar de Vader in de hemelen had het hem geopenbqard. Voor het regte verstand dier woorden hangt alles af van het begrip, dat hier aan openbaring moet gehecht worden. Doorgaans stelt men zich voor, dat, als er in de H. Schrift vau openbaring sprake is, dit zoo moet op- gevat worden, dat God, hetzij in de natuur, hetzij meer bijzonder door zijne gezanten en bovenal in de zending van jszus ghristus zichzelven en zijnen wil bekend maakt. Zoo sprak God voormaals en op velerlei wLjze door de profeten, en in de laatste dagen tot onsdoor zijnen Zoon i). Ter aanduiding van Gods openbaring, in dien zin, heeft de Schrift echter in het oorspronke- lijke een ander woord dan hier gebezigd v^ordt 2). Aan eene bloot uitwendige openbaring of bekendmaking der waarheid kan trouwens in de verklaring van 's Heeren antwoord aan pbtrus niet gedacht worden. Vooreerst is het niet waarschijnlijk, dat jezus reeds vroeger met zoovele woorden, ten aanhooren van zijne discipelen, «) Hebr. I: 1. *) De Fransche vertaling ondencheidt hier zeer juist reveler en manif ester, wat in de onze gelijkelijk door openbaring uitgedrukt wordt. 204 zich voor den Messias zou verklaard hebben, in welk geval eene openbaring bieromtrent , in denzineener uitwendige bekendmaking of mededeeling, niet eens bad plaats gebad. Maar ook daarenboven verliest de zaligspreking in den tekst ien eenemale hare kracbt en bef eekenisy zoodra bier alleen aan eene uitvvendige be- kendmaking of bevestiging van 'sHeeren Messiaswaar- digbeidy hetzij dan met woorden, betzij door middel ?an zljne wonderen, gedacbt wordt. Of waren dan ook de Farizeers niet dagelijks getuigen van 's Heeren wonderdaden, badden ook zij niet zijne bemelscbe leer en later zijne verklaring voor kajafas geboordf Wat dunkt n, zou ook op ben de zaligspreking in den tekst toepasselijk geweest zij n, omdat bun in en met JEzus de vv^aarbeid uiterlijk door woorden medege- deeld, in zij n persoon getoond en voor bunne oogen door zijne v^onderen bevestigd v^as? Neen, zeggen v^ij , de waarbeid bleef bun deshiettegenstaande ver- borgen, bet vferd bun niet geopenbaard, dat je- zus de Christus was, omdat bun oog voor bet beilige en goddelijke gesloten bleef. Gelijk tocb bet zonlicbt virel uiterlijk voor alien opgaat, maar nogtans door den blinde niet aanscbouvird v^ordt, zoo kan ook het viroord der waarbeid voor onze ooren virorden uitge- sproken, zonder nog daarom reeds geopenbaard te worden aan ons verstand en bart. De Heer spreekt bier van openbaring in die boogere beteekenis des 205 woords, waann de waarheid niet slechts met het oor vernoraen, maar innerlijk verstaan wordt. In dien zin zegt jezus elders: »dat de waarheid den kinderkens, han, die zonder vooroordeelen hart en ziel voor de waarheid opcnden, geopenbaard was, om aan te duiden, dat zij als waar erkend hadden, wat menigen wijze, door hoogmoed en vooroordeel verblind, verborgen was gebleven »). Zoo was ook de belijdenis van petrus niet gebouwd op de getuigenis of het gezag van anderen. jezus erkent in zijne be- tuiging den magtigen indruk, door hem met woord en daad op het gemoed van zljn discipci gemaakt, die, vatbaar voor het heilige en goddelijke, uit alles wat hij van hem gezien en gehoord had, tot het besluit gekomen vvas^ dat geen ander dan hij de beloofde Christus zijn kon. Zulk eene overtuiging^ die, niet gebouwd op het ge- zag van anderen, maar, door de kracht der vv^aarheid zelve geboren, op eigen inzigt en eigene ervaring rust, ziedaar wat in den tekst teregt openbaring Gods genoemd wordt. Gelijk den natuurkenner, die niet door de oogcn van anderen ziet, maar zelf de werken des Scheppers gadeslaat, niet door gezag of tusschenkomst van menschen, maar door God zelven de geheimen der natuur ontsluijerd en geopenbaard worden , zoo was *) Matth. XI: 25. 206 het ook aan hei versland en hari van pbtrus, in het dagelijksche verkeer met jezus, door God geopen- baard, dathij de Christus was, in wien de boop van Israel vervuld en de ware godsdienst op aarde wa8 venvezenlljkl. Met het tekstwoord verdient vooral te worden verge- leken wat dezelfde discipel» bij eene andere gelegen- beid, antwoordde op de vraag van jbzus: »vvilt ook gijlieden niet heengaan?" »HeerT' riep bij uit, >tot Wien zouden wij heengaan? gij hebt woorden van een- vvig leven, en wij hebben geloofd en bekend, dat gij zijt de Christus, de Heilige van God i)." Herkt bet op, M. H.I De Heer bad woorden van eeuwig leven gespro- ken, en daaraan bad pbtrus bem erkend voor den Chris- tus. Dat waren vvoorden van licbt en troost, die het verstand verbelderden , bet bart verruimden en het raadsel des levens oplosten voor alien, die ooren had- den om te booreni Die woorden van waarbeid en leven waren bij petrus doorgedrongen tot in het diepste beiligdom zljner ziel; zij badden bem den Meester onontbeerlijk gemaakt en de overtuiging in zijn gemoed doen wortelen , dat de zaligbeid in geen ander en niemand dan bij de Christus, de Hei- lige van God, wasl Beide plaatsen, ziet gij,belderen clkander op. Uit »de vvoorden van eeuwig leven •) Joh. VI: 68, 69. 99 207 door JBzus gesproken, had petrus het besluit ge- trokken, dat hij de Christus moest zijn;enwatdäär aan het zelfstandig oordeel van petrus zelven toege- schreven wordt9 heet in onzen tekst openbaring Gods. Gelijk de vermaning: werkt zelven mve zalig- heid, de waarheid niet uitsluit, dat God in ons werkt beide het willen en het werken ^), zoo staan ook op het gebied onzer christelijke kennis menschelijke en goddelijke werkzaamheid niet naast elkander of tegen elkander over. Wat de mensch doorziet, wat rede en geweten9 in de gemeenschap met ghbistus^ als ' waarheid ons verkondigen, 't is alles licht van bo- ven, openbaring Gods! Indien het mij gelukt is, M. H.! den waren zin van het tekstwoord in het licht gesteld te hebben, dan zal ons uit 'sHeeren woord tot petrus gebleken zijn, op welk een grond het geloof der zij- nen rusten moet. Bepalen wij Mj dit gewigtig onden¥erp nog eenige oogenblikken onze aandacht. Mogten wij van jezus leeren, dien waren grond des geloofs regt te kennen, te waarderen, er onze eigen overtuiging op te bouM^en. Er is een wijsgeer geweest, M. H.! die welgerdc >) Phil. II: 13. 206 in cuRisTus te geloovcii, bewerende, dat, zoo het Christendom waarlijk openbaring Gods was, hij daarvan niet door eene reeks van menschelijke ge- tuigenissen, maar door God zeiven verlangde onder- rigt te worden. Die wijsgeer had, evenals velen nogy ai zeer gebrekkige begrippen van hetgeen in de Heilige Schriften »openbaring" heet, en wei- nig besef van de betrekking, waarin eene waarlijk godvruchtige ziel tot God staat. Bij petrus was het anders. Wat die wijsgeer begeerde, zelf God gehoord te hebben, vvras aan petrus te beurt gevallen. Hij had die goddclijke stem gehoord, welke, gelijk een beroemd kerkvader zich uitdrukt, noch Hebreeuwsch noch Grieksch spreekt, maar zich inwendig ais waarheid aankondigt aan ons verstand en hart. Wat voor zoovelen in jEzus tijd verborgen was gebleven, was petrus klaar en ontwijfelbaar geworden. Hoe meer hij zijn Heester hoorde, hoe inniger hij hem leerde kennen en lief- hebben, des te luider liet ook de stem der waarheid in zijn binnenste van Godswege zich hooren: »deze is mljn Zoon, mijn geliefde, in wien Ik raijn welbehagen heb/' En waarlijk, zöö is het. Vraagt iemand: wat moet ik doen om in ghristus te gclooven? het antwoord is eenvoudig: hem kennen aIs petrus; nederzitten aan zijne voeten aIs maria; zijne heerlijkheid in den Spiegel des Evangelies zien aIs johannes, en de waar- heid zai zichzelve aankondigen, en als zoodanig ge- 209 openbaard worden aan uw verstand en hart. chris- Tus verlangt niets anders dan een geopend oor en een hart dat klopt voor God en voor de waarheid i). Zoo iemand deszelfs wille doen wil, die zal bekennen, of deze leer uit God is 2). Waar jezus tot zulke ooren en zulke harten spreekt, daar roept ook de minst ontwikkelde nog uit: nooit sprak een mensch zoo- als deze ^); daar zegt het geloof ook nog, zooals PETRUS: tot Wien zouden wij heengaan, gij hebt woorden van eeuwig leven *)f en met johannes: wij hebben zijne heerlijkheid aanschouwd ^)1 Gij hoort van jezus, op welken grond ons geloof moet rusten. ghristus is het licht der v\rereld^). Wie het alleen gelooft, omdat johannes het verhfialt, die vireet het nog slechts van vleesch en bloed; maar wie het gelooft, omdat in de gemeenschap .met jEzus ook voor het oog zijner ziele de nevelen vän onkunde en bijgeloof zijn v^eggevaagd, die weet het zelfstandig, hem v^erd het door God geopenbaard. GHRisTus is het brood des levens 7). Wie het alleen van hooren zeggen weet, ai ware het ook van een Joh. XVIII: 37. Joh. VII: 17. Jbh. VII: 46. Joh. VI: 68. Joh. I: 14. Joh. VIII: 12. Joh. VI: 48. 14 210 apostel, die heeft zijne overluiguig nog slechts van vieesch en bloed; maar wie het geloofl, omdat hij zelf van dat Jhrood gegeten en in de gemeenscbap met GHRI8TU8 Yoor de godsdienstige behoeften z^ner zid bevrediging gevonden heeft , die is, gelijk de Schrift het noemt, »een van 6od geleerde ^)" die weet het als PETRUS dooropenbaring Gods. ghristds noemt gij Zaligmaker. Spreekt gij het anderen slechts na, JBZUS z^L u: gij hebt uw geloof van vieesch en bloed; maar noemt gij jkzus »Heere" door den Hei* ligen Geest *) , noemt gij hem awen Zaligmaker, om* dat ook gij zelf den vrede door het bloed des krui- ses in uwe zielen hebt gesmaakt, ziet, dan eerst is uw geloof alis dat van pbtrus openbaring Gods. JBZU6 geeft aan zijne schapen het eeawige leven s). Neemt gij het alleen ( op gezag aan, omdat gij dat woord des Heeren met uwe ooren uitwendig gehoord hebt, JBZUS zegt, dat mv geloof op de getuigenis van vieesch en bloed rust. Maar wordt gij zelf in zijne gemeenscbap u bewust, dat uw hart te groot is voor de aarde, weet gij het bij ervaring, dat, waar de uitwendige mensch afneemt, de in- wendige van dag tot dag vernieuwd wordt *), en '). Joh. VT: 45. Jcz. LIV: 13. >) 1 Cor. XII: 3. ») Joh. X : 28. *) 2 Cor. IV: 16. 211 moogt gij op grond daarvan ook zeggen als die groole apostel: mij is weggelegd de kroon der reglvaardig- heid ^), dan is het niet eens menschen woord, maar Gods stem in ons binnenstCy die het ons apenbaart, dat onze vel*kiezing vastsiaat, en ook voor ons eene onverderfelijke, onbevlekte en onvenvelkelijke erfenis in de hemelen bewaard is ^). Ziet, naarmate wij meer op dien grond geloovcn, zelven inzien, erken- nen, ondervinden, wat jezus voor de zijnen is^ naar die mate zal onze overtuiging dieper wortelen en levendiger zijn. Zulk een geloof is niet van vleescb en bloed. Zulk een geloovige vraagt niet aan ande- ren: wat dunkt u van den Ghristus? Hij weet in Wien hij gelooft ^), en vraagt niet als pniLippus: »teon ons den Yaderl" omdat hij zeif niet het oog des geestes in ghristus den Yader ziet *). In de ge- meenschap met ghristus, die hem alles is, zijn licht, zijn leven, zijne kracht, zijne zaligheid, worden ook hem, als voor NATHANAäL, de hemelen geopend ^) en in de getuigenis der waarheid zelve, zooals zij zich kenbaar maakt aan verstand en bart, aan rede en geweien^ erkent ook hij, naar het woord ran je- ') 2 Tim. IV: 8. ») 1 Petr. I: 4. / ») 2 Tim. I: 12. *) Joh. XIV: 8, 9. ») Joh. 1: 52. 212 zus, de getuigenis des Vaders aangaande zijnen Zoon >)! jEzus sprak den discipel, die zoo gelooven mogt, z a 1 i g, en leert ons hiermede den geloofsgi^nd, waarop PETRUS bouwde, niet alleen kennen maar ook waar- deren. Zulk een geloof toch, — en ziedaar wat wij allereerst wenschen op le merken, — mag alleen redelijk genoemd worden. (jij weet, een goed deel onzer medechristenen , geeft op de vraag, op welken grond hunne overtaiging rust, ten ant- woord: wij gelooven, omdat de kerk geloofl en wat de kerk ons yoorschrijft. Dat is een geloof van vleesch en bloed, een geloof, dat op vreemd gezag rust, en daarom in zoo menig opzigt ons verständ beleedigt en de ondervinding van onze harien wederspreekt. Daar- tegenover beroept zich de evangelisch denkende Chris- ten op de kracht der waarheid , als die zelve het bevvijs van haren goddelijken oorsprong met zich voert, en als het werk Gods zich aankondigt aan zijn ver- sland en hart. Dat vsras ook de grond, waarop de Hervormers bouwden. »Het woord, sprak luther, moet aangenomen worden o m zijn zelfs wil, niet om den wil desgenen die het predikt, ai werd het ook door alle engelen verkondigd. Die het woord ») Joh. V: 37. 1 Joh. V: II. 213 gelooft om des predikers wil, geloofi niet het woord en niet God^ maar denprediker. De ware geloovige vereert niet het woord om den persoon, maar den persoon om des woords wille. Zij, die in ghristus geloofden om zijn persoon en wonderwerken, zijn alien afgevallen, toen hijgekruisigdwerd. De waarheid älläin moet voor het hart genoeg zijn, en den mensch zoo geheel en ai innemen, dat hij, gevangengenomendoorhetWoord, de waarheid vasthoudt, ai stonden ook alle engelen en magten tegen hem." Zoo sprak luther, en toen KALViJN gevraagd werd , waarop hij zijn geloof aan den bijbel grondde, na het gezag der kerk verworpen te hebben, toen was zijn antwoord: »dit is zoogoedals te vragen: hoe zal ik het licht van de duisternis, het wit van het zwart, het zoet van het bitter on- derscheiden?'' Zoo geeft de Christen rekenscfaap van zijn geloof. De waarheid, die in ghristus is, erkent hij, niet omdat zij door paulus of petrus ge- leerd is, niet omdat zij door de kerk bewaard en voortgeplant is, maar omdat het woord van ghris- tus en de apostelen hemzelven als vv^aarheid ken- baar is geworden , en het evangelie als een vruchi- baar zaad ook in zijn binnenste vvrortelen geschoten heeft. Zelfs zou hij , gelijk hier vvrerkelijk met petrus het geval vvras, jezus erkennen voor den Ghristus aan het Woord des levens, ai had hij de verklaring 214 er van niet bekomen uit 'sHeeren eigeii mond. Zulk een g^loof alleen verdient den naam van redelijk te dragen, omdat het door eigen oogen ziet. Maar als wy nu, in plaats van op de waarheid zelve, ons ook op onze beurt gaan beroepen op gezag en raen- schelijke getuigenis, en in de godsdienst geen koogmr grond van overtuiging weten aan te voeren, dan dat het ZOO door anderen, door pbtrus of paulus, of wie ook 9 geloofd wordt, wat doen wij dan anders, dan de kerk die wij veriieten» daar wij het eene mes- schelljke gezag voor het andere Terwisselen? Zoo zij het onder ons niet, B. en Z.I Vraagt iemand naar het bewijs voor de waarheid onzer godsdienst, ht) leere zelf den Christus aanschouwen met het oog des geestes en door die eigene aansehouwing zich overtuigen, dat hij het licht en het leven onzer zie- len is. ») Luc. XVI: 27. 215 en SALOMO gehoord hebt^ en met het lichi der zon in het aangezigt nog vragen durft: bewijs ms dat zij licbt geeft ^). Waar wa8 ooit eene getui- genis Yoor 's Heeren goddelijke waarde9 kracbtiger en van hooger gezag dan het woord des Doopers, dien jbzus zelf den grootste der profeten noemt? En toch Terklaart jezus met het oog op b^n: ik neem geene getuigenis van eenen mensch; mijne iverken, waarin zich de Yader openbaart^ die zijn het, die van mij getuigen ^). Hier is geen anderbe- wijs, dan het bewijs »des geestes en d^ kracht/' vraarvan paulus spreekt ^). Die grond des geloofs is alleen reddiijk, omdat de Christen, wel verre van op gezag van menschen aan te nemen» dat 6od zich eens geopenbaard beeft, zelf 6ods stem booren mag, en ook op grond der vfoorden van eeuwig leven, die hij van jezus hoort, als prtrus zich gedrongen Toelt te erkennen: gij zijt de Cbristus, de Zoon des levenden Gods. De v^aarde van zulk eene overtuiging komt nog mecr nit, wanneer vvrij overwegen, hoe zij het ge- loof des Christens verheft boven alle god- geleerde en kerkelijke tvvristen. Wat is er niet ai in dem kop der eeuwengetwistoverde wijze >) Matth. XII: 39, 41. «) Joh. V: 30—37. ») 1 Cor. II: 4. 216 waarop men het christeiyk geloof in woorden zou uitdrukkenl »Wat dankt n van den Christus?'* zie- daar vooral eene vraag» waarop de meest verschil- lende en met elkander strijdige antwoorden gegeven ziju en nog gegeven worden. Dat kan niet anders, als men te rade gaat met vieesch en bloed en niet met de waarheid zelve. Dan twist men over ghris* TUS, gelijk de tijdgenooten van den Heer, v^aaron* der de een hem hield voor johannes den Dooper, een tvveede voor su as, een derde voor iets anders, en men ziet voorbijy dat hier de groote vraag niet zoozeer zijn moet: wie is jezus voor zicb of in betrekking tot den Vader? maar vne is bij voor ons? Zoo werd de vraag van jezus ook door petrus begrepen. Hij noemde hem den Christus, niet wegens eenofander bovennatuurkundig begrip, dat hij zich van zijn persoon gevormd bad, maar om de »woorden van eeuvvig le- ven" die jezus voor hem gesproken bad. Sedert m&a echter aan kerkvergaderingen en kerkelijke formulie- ren is gaan vragen, vne de Christus is, in plaats van als petrus het luisterend oor te leenen aan hetgeen 6od door middel van de Schriften in zijnen Zoon ons toont, en van hem getuigt in ons verstand en bart, acbl van datzelfde oogenblik af is het ge- loof bij velen in doode regtzinnigheid ontaard , bij an- deren door ongeloof vervangen. W i e christus is , zie- daar eene vraag, die niet door bespiegeling, maar 217 uit de ondervinding der Christenen^ uit hart en leven moet beantwoord wordeD. Rust ons geloof op dien proefondenrindelijken grondslag, wat gaan ons dah de twisten van anderen aan over het werk en den persoon van ghristus? Zij zullen ons niet in twijfel doen staan, over hetgeen wij omtrent bem te ge- looven bebben. Ja zalig 9 Wien alzoo in bet diepste beiiigdom van een voor waarbeid ontvankelijk gemoed ge- openbaard werd, dat jbzus de Gbristus, de Za- ligmaker ook zijner ziele, isl Zulk een geloof tocb is niet alleen verbeven boven alle godge- leerde gescbillen, maar ook onbereikbaar voor de pijlen des ongeloofs» Het kan niet ont- kend worden, dat bet Cbristaidom ten alien t^de bestreden is en n6g bestreden wordt door wie in geleerdbeid ver boven de meesten onzer uitsteken. O Gal. II: 20. 219 Wat zullen wij daartegenover doen? Redenering te- gen redenering averstellen, om het dierbare pand ons toevertroawd te Yerdedigen? Maar als wij zel- ven nu niet genoegzaam ingewijd zijn in de gehei- men der godgeleerdheid, of, hoezeer uitmuntende in andere takken van menschelijke kennis, die bepaalde wetenschap missen, die tot eene voUedige bestrijding des ongeloofs wordt gevorderd , wat dan , M. H. ? Wat dan? Veronderslelty er stond een natuurkenner op, die beweerde» dat de zon geen licht gaf , een geneesheer, die het gebruik van het brood tot voeding des lig- chaams afkeurde, een regtsgeleerde, die van oordeel wa8, dat alle goederen gemeen zijn, wat zoudt gij daartegen zeggen? Zoudt glj ten antwoord geven: ik ben geen natuurkundige, geen arts, geen regts- geleerde, en dus in hetgeen de zoodanigen verkla- ren Iijdelijk berustenP Of zoudt gij integendeel, ook zonder op geleerdheid aanspraak te maken, hunne drogredenen afv^ijzen en tegen hen velhouden: de zon geeft vvrarmte en licht, omdat ik het voel en zie; en, zonder u om hunne tegenspraak te bekomme- ren, voortgaan met brood te eten; en tegen hen , die het regt des eigendoms u betv^istten, dat regt des noods met het zvsraard in de hand beschermen? Ziet, ZOO is het ook met de christelijke waar- heid. Wien eens de Heer jezus leidsman werd op het pad der waarheid, wie in zijne gemeenschap 6od 220 als Vader kent en geboorzaamt, en by het wis- selen der aardsche dingen de hoop d^ zaligheid steeds bij zicbzelven in belderbeid en kracbt vodt toenemen; zegt mij, zal zulk een Ghristen, ai is bij geen geleerde» zicb laten misleiden door bet ongeloof en dietsmaken, dat jkzus geen Zalig- maker is? Kan de spijs» wier voedende kracbt eens in bloed^ merg en beenderen is overgegaan , ons ontnomen wordenf Knnnen de vogelen des bemels bet zaad wegnemen^ dat in eene vrucbtbare aarde wortelen gescboten beeft? Ziedaar bet voorregt des Gbristens, die zijne overtuiging niet beefl van vleesch en bloed, maar wien bet de Hemelscbe Vader zelf , trots alle menscbelijke tegenspraak^ geopenbaard beeft, dat jezus de Gbristus, de Verlosser van zon- daren, is. Zulk een geloof is onomstootelljk. Zulke belijders verlangt de Heer. Op zalk eene Petra beefl bij zijne kerk gebouwd, eene kerk, die de poorten der bel niet kunnen ovenveldigen. Wenscht ook gij op dien grond uw geloof te bouwen9 draagt dan zorg, dat bet oog uwer ziel niet gesloten zij voor bet licbt der waarbeidl Wat baat het den blinde, of de zon scbijnt? Zulke blinden zijn er ook in de zedelijke wereld. Hier ecbter is meer noodig^ dan ligcbamelijke oogen en ligcbamelijke ooren; bier moet bet oog der ziel 221 gezuiverd, hier toegezien worden9 zooals jezus zegt, dat het licht, hetwelk in ons is^ geene duisternis zij ^). Weet gij , wanneer de mensch voor het aan- schouwen van geestelijke dingen blind wordt? Dan, M. H.I wanneer hij, levende als het dier, verzuimt dat hoogere geestelijke leven en den zin voor waar- heid en deugd blj zich aan te kweeken. Wie niets anders kent dan zinnelijk en aardsch genot, wordt doof voor de stem der deugd en voor de gemeen- schap met 6od onvatbaar^ en, terwijl de Christen overal God ziet, in de natuur, in de geschie- denis, op zijnen levensweg, en, gelijk een kind de stem zijns Vaders kent, haar bovenal verneemt, waar zij zich booren laat door christus, roept de dienaar der wereld uit: daar is geen God! Christen- dom en godsdienst zijn een bersenschim ! De wereld- dienaar, de slaaf zijner zinnelijke natuur, zegt daar- om PAULUS ZOO teregt, verstaat niet de dingen, die des Geestes Gods zijn 2). Dezulken waren het ook, die in jezus niets hoogers zagen dan den zoon des timmermans ') en zijn grooten apostel een klapper noemden *). Geen wonder; vvant zoo min als hij, die nooit in de beginselen der rekenkunst geoefend >) MaUh. VI: 22, 23. «) 1 Cor. II: 14. •) Matth. XIII: 5. *) Hand. XVII: 8. 222 werd, in de hoogere geheimen der wiskiinde kan ingewijd worden , of die gehoor inist , de toonen eener weUuidende mazijk zai waardereii, evenmiii kan h^ den werelddienaar9 die sleebts in het zinnelijke en stof- feiyke zijn deel zocht, openbaar worden, wie jbzus is. Dat wij ons daarom rein bewareB ?an de besmetting der wereld , en , dagelijks in het gebed ons oefenen- de, door ondervinding leeren, dat 6od tekennenen met God te wandelen het eeawige leven is >). Zonder dien zin voor het ware en goddelljke is geen op- regt geloof mogelijk. Of zoudt gij meenen tot de gdoovigen te behooren, zoelang gij^ op de getui- genis van anderen afgaande, nog alleen geleerd hebt de christelijke waarheid met den mond te belijden? Neen^ wie enkel op gezag van anderen gelooft , gelooft niet * zeif ; een ander gelooft in zljne plaats^ en zulk een geloof bij plaatsvervanging kent het evangelie niel. Wat moet er van ons worden , zoo onze christelijke overtniging niet verder reikt, en geen dieperen grond heeft, dan zaik eene getuigenis van vleesch en bloedP Een geloof, dat niet ita onze eigene bewustheid vrortelen gescho- ten heeft, is gelijk aan het zaad> dat bij den weg gesirooid is. Straks komen piigeloof en de ver- leiding der wereld, en nemen weg wat het onze niet ») Joh. XVII: 3. 223 is, maar slecbts werkiuigelijk van anderen geleerd en overgenomen ^erd. Dienaar der -vvereM I die n verheugt, somtijds verbeft op zulk een aangeleerd ge- loofy en daarin misschien wel ttwe regtzinnigheid durft stellen, o! mogt gij in deze ure uit uwen slaap ontwaken I Zoolang er nog geene regtstreek- sche^ ievende betr^king bestaat tusscben u en God, zoolang glj nog steeds aan anderen moet Tragen: wat is waarheid? zoolang behoort glj nog niet tot de burgers van dat koningrijk, waariB, 2I60- als de profeet zegt, een man niet nieer zijn broe- der leert en toeroept: ken den Heer, omdat zij Hem all^ kennen vaa den kleinste tot den grootete 1). Voor den Christen bestaat er geene tusschenkomst meer van priesters en profeten. Gelijk niet een ander in zijne plaats gehoorzaamt , maar hij zelf de offerande van hart en leven Crode toewljdt , ZOO mag ook geen ander in zijne plaats geloo- ven. Neen, hij zelf is profeet, en, door de waar- heid tot GHRisTus getrokken, niet van raenschen, maar van God geleerd 2^. Aan zulk eene zelf- standige Godskennis is niets zoozecr in den weg als de zonde. Wie dus van de zonde door ghbis- Tus verlost wordt, vindt daardoor in hem den oogarts, die hem in staat stelt met ongesluijerd ») Jcr. XXXI: 31 >) Joh. VI:44,45. 224 aangezigt zijne heerlijkheid te aanschouweii i). O, dat wij dan als petrus in zijne gemeenschap ons- zelven reinigen van alle smet der zonde, opdat wij, ademende in hooger sfeer, gemeenzaam leeren om- gaan met ai wat goddelljk en hemelsch is. Wel heniy Wien zoo het christelijk geloof reeds een zelf- standig eigendom mogt wordenI B. en Z.! dankt 6od Yoor deze onuitsprekelijke gave, en laat het licht der waarheid' dat in u schijnt, ook schij- nen voor de ^ereld, opdat zlj, uw geloof uit uwe werken kennende, den Vader in de he- melen verheerlijke. Mogten wij zoo eens alien , door GHRisTus geheiligdy onstraffelljk bevonden wor- den voor den regterstoel van GodI En wordt het dan hier beneden nog niet geopenbaard, wat vvij zijn zullen, wordt onze groote bestemming nog niet värwezenlljkt aan deze zijde van het graf, en blljven ons geloof en onze kennis nog steeds gebrekkig, eens 9 als het zal geopenbaard vvorden, dan z ulien wlj kennen, gelijk wlj zelven gekendzijn^en^inhet voUe bezit der waarheid, 6od zien gelijk Hij is 2). ambn! ') 2 Cor. 111:18. O 1 Joh. III: 2. i^ >^ 5 J IX. HET LAATSTE VERHOOR VAN JEZUS t VOOR PILATUS. W/V\ÄWW/W LEEEREDE OVER JOHANNES XIX: 7—11. JOHANNES XIX: 7—11. De Joden anttvoordden hera: wij hebben eene wet, en naar onze tvet moet hij sterven^ wani hij heeft zichzelven Gods Zoon gemaakt. Toev^ PILATUS dan dit vooofd hoorde^isöefd hij meer bevr^e^: En ging w$derom in het tegthuis, en zeide toi jbzus: VawJo<Mr zijt gijf M$ar iezus gaf horiri jjeen antwoord. PILATUS dan zelde tot hem: spreekt gij iot mij niet? Weet gij niety dat ik magt heb u te kruisigen, en magt heb u lo$ te latenf JBZus antwoordde: gij zoudt geene magt hebben teg&n mij, indien het u niet van boven gegeven ware; daaromf die mij aan u heeft overgeleverd, ^heefi ^ooter zonde, .. £r is wel geene gebeurtenis, WMrvan öf de ge- wijde, öf de ongewijde geschiede^is berigt geeft. 228 die zöözeer en zöö aanhoudend onze aandacht trekt, als het lijden en sterven des Verlossers. Wat gaat er toch voor den Chrisien boven het kruis van jEzus, dien grond van troost en zaligheid voor alien P Wie dacht ooit bij herhaling over die geschiedenis na, zonder teikens nieuwe gezigtspunten en verras- sende v^enken te vinden omtrent onze hoogste aan- gelegenheden in kerk en maatschappij ? Dit trof mij op nieuw9 toen ik mij voorbereidde, om over den gewonen lijdenstekst, voor deze ure bestemd, tot u te spreken. Mogt de indruk, dien ^jezus op zijnen regter maakte, ons zljn verheven zwijgen ^i spre- ken met vernieuv^de belangstelling doen overpeinzen, en worde zoo onze eerbied verhoogd voor dien Hei- lige, die ook in zyne boeijen bewee8 een koning te zljn op het gebied der waarheidl Gelijk de tekst aanv^ijst, zullen wij uwe aan- dacht thans bezighouden met eenige bijzonderheden uit het laatste verhoor van onzen Heer voor pilatus. Reeds by herhaling had de landvoogd zich verklaard voor de onschuld des beklaagden, en alles ge- daan, om, ware het mogelijk, der Joden woede tot bedaren te brengen, en het Sanhedrin te stem- raen tot zachtere gevoelens. Niets echter mogt baten. Hoe zwakker pilatus zich toonde, des te stoutmoediger werden daar vöör het paleis des 229 landvoogds het Joodsche gemeen en zijne oversten. Zelfs wat door pilatus in het "vverk gesteld was, om niedelijden en belangstelling voor jezus op te wekken, had eene gansch tegenovergestelde uitwer- king gehad. Dat naar buiten brengen van den be- schuldigde in het gewaad eens spotkonings met de dorenkroon en het purperen kieed» werd straks door het volk voor eene bespotting van davids kroon ge- houden, en voerde dra de verbit tering ten top tegen den Nazarener^ die door zijne dwaze aanmatiging der Messiaswaardigheid tot dien smaad de aanleiding ge- geven had. Kruisig heml kruisig hemlisdekreet,die onder de verbitterde en opgehitste volksmenigte van alle kanten opgaat. Het geduld van pilatus raakt ten einde. Met drift en blljkbaar geraakt over de we6r- barstigheid der Joden, duwt hlj hun toe: wel nu, neemt gij hem, hangt glj hem aan een kruis. Ik zal er mljne inagt niet toe ieenen; ik vind g eene schuld in hem. Naauwelijks hooren de leden van het Sanhedrin deze betuiging, waaruit zij mee- nen te bespeuren, dat pilatus de verantwoordelijk- heid van zich af op hen zocht te vverpen^ of zij be- ginnen ai aanstonds van hunne wet te spreken. Mogt de landvoogd zich bezv\raard gevoelen, om vol- gens het Romeinsche regt den beklaagde te veroor- deelen, hlj moest dan \veten, dat de Nazarener naar Joodsche wetlen schuldig was aan godslastering. 230 Bekommer u niei over zijne schuld of onschold, willen zij zeggen; dit nemen wlj voor onze reke- ning. Geef gij slechts ttwe toestemming. Wtj helh hebben eene wet, en volgens deze moet hij sterven, want hij heeft zichzelven Gods Zoon gemaa/U. Zoo trachten zij pilatus te bewegen, om, indien hlj ai op staatkondig gebied niets kwaads ten laste van jbzus vfisi, en dus van deze zijde geene reden tot ver- oordeeling vond, eenvondig het doodvonnis der ker- kelijke regtbank te bekrachtigen. Deze nieuwe aanklagt der Joden had evenwd[ eene geheel andere uitwerking op pilatus , dan zij zich hadden voorgesteld. Toen pilatus dan dit woard hoorde, werd hij meer bevreesd. Had hem reeds vroeger, gedurende het gansche regtsgeding, de persoon des beklaagden eene geheime vrees ingeboe- zemdy die hem zijns ondanks had we£rhouden9 om in zijne veroordeeling toe te stemmen^ nu wordt pila- tus no g meer bevreesd^ nog sterker angst grijpt hem aan 9 nu hij verneemt, dat de beschuldigde zichzelven een Zoon van God genoemd had. Hetligt in den aard der zaak, dat pilatus, als Romein, die uitdrukking zöö verstond, als had jezus zich voor een zoon der Goden uitgegeven, en zich alzoo een bovenmenschelijken oorsprong toegekend. Dat vree- zen van pilatus is eene merkwaardige proef van den geweldigen indruk, dien jezus persoonlijkheid 231 maakte zelfs op de oqverschilligsten. Men zegt: pila- tus was bijgeloovig, en werd daarom bevreesd. Hiermede is echter het verschijnsel in den tekst niet verkiaard. Of zoudt glj meenen, dat een man als PILATUS vrees zou gekoesterd hebben voor elken geestdrljver^ die goedgevonden had zichzelven een Godenzoon te noemen? Is het denkbaar^ dat hij aan de beschuidiging der Joden eenig gewigt zou ge- hecht hebben, indien de persoon zeif, die voor hem stondy geen indruk op hem gemaakt had, welke hem, bij zijne heidensche denkwljze, de moge- lljkheid kon doen veronderstellen, dat zijn bekiaagde misschien een halfgod, een zoon der Goden, zijn mogt? Neen, die bijgeloovige vrees van pilatus, op het hooren dat jezus zich Gods Zoon genoemd had, is alleen verkiaarbaar uit den magtigen indruk, dien jezus door zijne gansche persoonlijkheid, door woord en houding, op den Romein gemaakt had. Er staat dan ook niet, dat pilatus b||rreesd werd, maar, gelijk wij reeds opmerkten, dat hij meer bevreesd werd, waaruit dus volgt, dat de landvoogd, reeds eer hij die iaatste aanklagt der Joden vernomen had, door eene geheime vrees was bevangen. Dat PILATUS de vrijspraak van jezus zoo dringend verlangde en er niet toe besluiten kon om hem te veroordeelen , is in dit gansche regtsgeding zeer op- 232 merkelijk. Meent iemand in die besluiteloosheid niets anders te zien, dan een zeker Romeinsch gevoel van regtvaardigheid en menschelijkheid, dat weigert een onschuldige ter dood te laten brengen, hij bedenke, dat PILATUS over bet geheel zoo regtvaardig niet was, dat hij er anders niet tegen opzag om on- scbuldig bloed te vergieten, en dat de man, die nog kort te* voren eenige Galileers^ zooals lugas verbaali, bad doen ombrengen, op bet oogenblik zelf , v^aarop zij in den tempel Gode bunne offers brag- ten ^), er ook nu zeker geene gewetenszaak van zou gemaakt bebben, om in jezus een Galileär te meer tot bet siagtofTer van zij ne willekeur te maken. Hier komt blj, dat de staatkunde van pilatus medebragt, om met de Joden vrede te bouden en bun zooveel mogelijk te wille te zijn. pilatus ontzag bet San- bedrin. Zijn belang vorderde, om bet door de ker- keiijke regtbank uitgesproken doodvonnis boe eer boe beter tdNbekracbtigen. En ziet nu, die anders wille- keurige, omtrent ai v^at Jood v^as inzonderheid onver- scbiliige Romein, de man, aan bloed vergieten ge- woon, bij durft bier niet besluilen, een Joodscb raan, een Galileör, wien zijne eigene natie veracbt en verwerpt, te veroordeelen, boezeer bij er ook uit staatkunde en eigenbelang van alle zijden toe ge- >) Luc. XIII: 1. 253 drongen wordt. Vanwaar dat, IML H.? Ik weeigeene andere oplossing dan deze, dat de persoonlijkbeid van jBzuSy gelijk Yoor anderen, zoo ook voor pilatus^ iets mdrukwekkeDds en onwe6rstaanbaars moet gehad heb- ben, -vvat bem zijns ondanks aangreep eneerbiedaf- dwong voor den man, die daar voor bem stond in ai de majesteit zijner zedelijke oppermagt. Wat eens de dienaars van bet Sanbedrin, in plaats van bem ge- vangen te nemen^ deed v^ederkeeren met bet be- rigt: »nooit sprak een menscb zoo als deze;" wat eenmaal eene vroaw uit bet midden der scbare in verrukking deed uitroepen: »zalig de borst die u gezoogd, zalig de scboot die u gedragen beeft;'' wat bem voor 't volk als magtbebbende deed spre- ken, en zijne getrouwen door de kracbt zijner per- soonlijkbeid aan zijne lippen bield gekluisterd, dat- zelfde ondervond in zijne mate ook pilatun. 0^ wij kannen bet ons voorstellen, dat gelaat, zoo voi be- melsche v\raardigbeid9 die kalme, rustige bouding^ die zeggenskracbt, dien nadruk en die overtuiging, waar- me£ dat v^oord: mijn koningrijk is niet van deze he- retä; n)i0 uit de waarheid is hoort mijne steml werd uitgesprokeni O, indien reeds de dienaar eenen felix kon doen sidderen op zljnen regterstoel, boe moet dan niet een pilatus te moede zijn geweest9 toen Gods eigen Zoon, bet afscbijnsel van 'sVaders beerlijkbeid, daar voor bem stond , niet in de boudingeensbeklaagden. 234 maar als heer en gebieder, en toegeru8t met ai de kracht en de majesteit aan zedelijke grootheid eigenl AchI ware het bij den landvoogd slechts verder ge- komen, dan tot den indruk eener ras voorbljgaande vrees; mogt hij^ door zooveel grootheid getroffen, bet kloek besluit bebben opgevat, den Joden hon onregivaardigen eisch te ontzeggeni Toeh.I spiege- len wij ons aan zijn voorbeeld. Den indruk van GHRisTus grootheid te ontgaan, gy ziet het, dat is niet mogelljk, zelfs voor den onverschilligste. Vroeg of laat komt de tljd, dat de magt der waarbeid en goddelijkheid in ghristus blijken zal grooter te zijn dan elke poging om zich aan zijnen invloed te onttrekken. Reken er op, dienaar der wereldl Eens dringt zijne stem ook tot uw geweten door meton- we6rstaanbare kracht, en geene poging om het oor voor de waarheid te sluiten zal u baten. Moge het slechts nimmer met siddering en vreeze zijn, dat ook gij uws ondanks den invloed ondervindt eener grootheid, die eens het heelal zal eeren. Mogt de overtuiging, die vroeg of laat, willens of onwillens, de uwe worden moet, u niet, gelijk een pilatus, ten eenigen tijde vervuUen met huivering enschrik, als de miskende waarheid zichzelve wreken en u als lood zal branden op het harte. Wel onzer, ZOO velen wij op de stem van onzen oversten Her- der niet vreezen, maar in het geloof, dat bij Gods 235 Zoon isy onzen troost vinden in leven en sterven. De magtige indrok, die, op het vernemen, dat jezus zich Gods Zoon genoemd had, met verdubbelde kracht zich van pilatus meester gemaakt bad, bragt te- weeg, dat de landvoogd, na jezus aan het volk te hebben Toorgesteld, zich -vvederom naar binnen in het paleis begaf, om zijn beklaagde een nieaw ver- hoor te doen ondergaan. Vanwaar zijt gij, vraagt hem de verschrikte Romein, zijt gij een zoon der aarde, of stamt gij af uit hoogere gewesten? Opdeze vraag zwijgt jezus stil. Dit stilzwijgen is opmerke- lijk. Toen kajafas hetzelfde vroeg^ en bij den leven- den God hem bezwoer te verklaren, of hij de Zoon Yan God was, toen zweeg de Heer niet, maar gaf een bevestigend antwoord. Vraagt gij, waarom? Omdat het Sanhedrin niet slechts een staatkundig ligchaam was9 maar ook op godsdienstig en ker- kelijk gebied het hoogste gezag bekleedde. Het Sanhedrin had regt, ja was verpligt, om elk, die verklaarde de Messias te zijn, aangaande zoo ge- wigtig eene zaak te ondervragen. Het Sanhedrin was eene wettig kerkeiijke regtbank, en jezus weigerde daarom niet het regt te erkennen van den hoogepriester, om hem te vragen, of hij decHRis- Tus was. Een geheel ander geval was het hier met PILATUS. Behalve toch, dat het hier tijd noch plaats 236 was, om over zoo verheven een onderwerp te spre- ken met een heidenschen maa, die daar?oor nog Xeaoi eenemale de vatbaarheid mistte, zoo was daar- enboven de regtbank van den Romeinschen land- voogd eene uitsluitend burgerlljke. Als stedehoader van den Romeinschen keizer bezat pilatus allezins het regt om aan jezus te vragen, of hy zich opge- MTorpen had tot koning der Joden, en werkeliik yerboden had, gelljk hij bescholdigd weTd, den kei- zer schatting te geven. jezus weigerde dan ook met , den landvoogd terstond hierover te woord te staan. Maar toen pilatus het staatkundig gebied verliet en zich in het onderzoek begaf naar eene zniver gods- dienstige aangelegenheid, toen ging hy als regter de palen zyner hevoegdheid te buiten, en verdiende derhalve, dat jezus op de Traag »yanwaar zyt gijV het 7wijgen bewaarde. Gewigtige les, die jezus hier geeft aan alle over- heden en magten dezer aarde. De burgerUjke over- heid heefl toe te zien, dat onder den naam of het yoorwendsel van godsdienstigheid niets geheure, v^aar- door het waarachtig belang en de veiligheid van den staat kunnen bedreigd worden; maar zy is onbe- voegd om in eenig ander opzigt onderzoek te doen naar leer of overtuiging. De vraag hiemaar behoort te huis op kerkeUjk gebied. Had men dit slechts ten alien tyde, naar het voorbeeld des Heeren, met 237 juistheid onderscheiden, hoeveel jammeren zouden aan het menschdom niet bespaard zijnl De godsdien- stige belijdenis moet vrij zijn; zij mag geen punt van onderzoek aitmaken bij de overheid, die als zoodanig wel over de daden> maar niet over het geweten en de godsdienstige overtuiging van hare onderdanen te besiissen heeft. Wat de verzaking van dit beginsel ien gevolge heeft,. kan in onze dagen het voorbeeld ieeren van dat öngeiukkig gezin, dat, in een der landen van zuideiijk Europa, om 'ziJn geloof in christus en het verbreiden der H. Schrift, door de bargerit)ke overheid zdve tot kerkerstraf gedoemd vverd. 6ij kent de zaak die ik bedod. Zij is vvereldkundig. Gij vreei, hoe groot in gansch Eu- ropa en ook onder ons de beiangsteiliiig is in het lot dier ongelukkige geloof sgenooten, en welke vruch- telooze pogingen reeds zijn äahgewend, öm althans verzachting te verwerven van de hnn of^degde straf. De vorst des lands heeft zich beroepen op de viret en de uitspraak van den Jiurgerlijken regter. — Dat hierin overeenkonistig het däär bestaande regt is gehandeldy dit zuilen wij niet betwisten,' maar dat regt zelf, waarop men zich bcaroept, dat is in strijd 4Det de beginseläi vain waarheid en menschelijk- heid, en met de gedragsiijn, door jezus hier ge- teekend. Öngeiukkig de staat, waar op den bur- geriijken regter als zoodanig de verpligting rust 238 tot gdoofsonderzoek. Zolk eene siaatsregeling, waar- by de overheid de bevoegdheid heeft om in te grijpen in zaken des gewetens, en waar de wereld- lijke regter, uit kracht der wet zehre, de godsdienslige belijdenis belemmert, wlj schromen niet haar oncbris- teiyk te noemen', en de Heer zdf bedt zulk eene staatkunde veroordeeld, door op de Yraag van pilatus »vanwaar zijt glj?" met waardigbeid te zwijgen. B. en Z.l dank^ wij God^ dat wy ons bevinden in een land, waarin het wederzi}dsch gebied van Kerk en Staat steeds juister en naauwkeariger wordt afgebakend, en waar het beginsd beerseht , dat geene gdo<)fsovertUiging een Toorw^ zijn kan van r^- teHijk (mderzoek. Danken wij 6od, dat in Nederland de overbeid vird toeziet/ of mj ons als goede bor- gers in den staat gedragen, maar overigens onze god($dien$iige' overtuiging^ geheel wordt vrijgelaten. Toeb.r ^e^r eene i vrucht van het evangdisch Ghristendom , 't welk ons ook in dit opzigt gdeerd beeft de beginselen van jezijs in beoefening tefaren- gen. Dat weet men in Rocönscbe ianden niet. Daar ig.de overbeid steeds beduofat voor elke bewegingeii v^andeHdg iti den roenschelijken ^eest Daar spannen Kerk en Staat sameni^, om aUe vr^e ontwikkding te lunoren. ZiM het aan onze geloofsg^nooten in Hongarye, ypor wie dezer dagen de offers uwer christelijke liefde gevraagd vv-orden. Ziet, hoe men in dat land alle gods- 239 dienslige vrijheid onderdrukt, en zelfs zMver gaat, van schier alle kweekplaatseD voor de leeraars der evangelische kerk te sluiten. Vorsten van Europal ochy mogt gy meer doordrongen zijn van de beginse- len van uviren grooten MeesterI Mogt glj tocb een- maal beseffen, dat die beginselen alleen uwetroonen scbragen kunnen, en dat, met de verloocbening bier- van, uvire dagen zijn geteld, en ook uw vonnis in den raad des Almagtigen gescbreven staat: gi) zijt gewogen, maar te ligt bevondeni Neen, niemand heeft regt om over de godsdienstige overtniging zijner broederen. te beerscben. Gelukkig Nederland, dat GHRistus zeiven hoören moogt, en u niet af- hankelyk gemaakt ziet vaii e^e kerk, die in zijn naam spreekt, maar zijne beginselen verloocbent. B. en Z.I hondt wät gij hebt! Dat niemaiid nwe kroon roovei Het stilzwijgen van iszns maakte den landvoogd wrevelig, en spgt en gekrenkte boogmoed geven bem bet woord in: spreekt gij toi mij niet f Ben ik geen antwoord waardigP Weet gij niet, dat ik magt heb u te kruisigen of los te laien? Voi majesteit en nadruk is daarop bet antwoord van den Heer: gij zoudt geene magt tegen mij heb' ben, indten het u niet imn boven gegef^en ware. • jEZfJs erkent de magt des landvoogds. pilatus is in 240 zijne oogen de vertegeDwoordiger van het weltig gezag, eD jezus eerbiedigt de overheid alg dtenarease Gods. PILATUS had de magt van boven. Behartigen8waar- dig woordI pilatus had magt over juus, maar dat die magt niet verder reikte, dan God daarboren had beschiki, dat bleek, toen na drie dagen de Vörst des le- vens de kluisters van het graf verbrak, en de heer- lijkheid van den gekruisigde bewees9 dat hsrobes en n- LATus, tegen Gods heilig kind vergad^d^niets anders geweest waren dan uitvoerders van hetgeen Gods hand en raad te voren bepaald had dat geschieden zoo. 