VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Men mag dit zeer. gerust der Godlyke Wysheid en Goed- heid aenbevolen laten; wel verzekerd zynde, dat by, die voor °t geluk der bewoonderen dezer Waereld, ten huns nen opzichte, den besten weg heeft ingeflagen , dien ook zekerlyk zal houden, met betrekking tot de bewoonders van andere Waerelden. Wy willen nog fteeds het beste van den Brieffchryver hoopen, maer wy duchten toeh voor een flinks oogmerk; daer ons die gewigtige twyfeling , op zulk een losfen grondflag, ten uiterfte vreemd voorkomt. En ’t geen ons te meer hiervoor doet duchten, is, dat de Drieffchryver in zyne Voorreden te kennen geeft, hoe één der antwoore den hem allermeest bevredigd hebbe, zonder uitdruklyk te melden, welk antwoord het zy. Had hy zulks nader aengewezen , dan zou men duidelyker begrypen , wat hem inzonderheid belemmere; en men zou dan, beter in ftaet | ge OVER DE VERZOENING, ENZ. 105 gefteld zyn, om hem, naer ‘t bovengemelde oogmerk der uitgave van dit Getchritt , nadere opheldering te verlenen. Bedoelde hy eigeniyk het een of ander Godgeleerd Zamenttelzel over de Verzoening, en had hy geen oog- merk om de- Godlyke Openbaring , door het aentasten van Menschiyke Leeringen te wonden, dan had hy meer over- eenkom{tig met het character van een navorfcher der Waer- heid gehandeld, door zich openlyk tegen dat Leerftelzel te verzetten; dan door zich nu voor te doen als een twy- felaer omtrent den Christelyken Godsdienst , onder voor- weudzel, dat hy de Kuangelieleer niet overeen kan bren- gen, met zyne eigen gemaekte vooronderftellingen ; welker Jaetfte althans, noch door Rede, noch door Oa, met enigen fchyn bewysbaer is. Præcepta Medicine Praftice in ufum Academicum digesta, a N. G. OOSTERDYK , Joann. Fil. Lugd. Bat. apud A. et F. Honkoop , 1783. 8vo. f. m. absque Prolegom. 295 PP. Hë is buiten allen twyfel, dat men, zedert de tyden van den onfterflyken BOERHAVE , groote vorderingen in de Geneeskunst gemaakt hebbe, en dat, ondanks de Hoogachting , die men aan de verdienften van deezen waarlyk grooten Man fchuldig is, men nogthans niet kan ontkennen , dat zommige zyner Leerftellingen, door de herhaalde Waarneemingen , worden tegengefprooken. — Laatere Ontdekkingen, zo wel in de Geneeskunst zelve, als ook in andere takken van Weetenfchappen , die met de Geneeskunst in verband flaan, hebben zo wel op het befpiegelende als practicaale gedeelte derzelven eenen zeer voordeeligen invloed gehad, en over verfcheidene duister- heden een meêrder licht verfpreid. De Waarneermingen der beroemdfte en kundigfte Mannen hebben ons het character, de oorzaaken , den loop , in de waare geneeswyze van veele Ziekten, meer van naby lee- ren kennen , en langs deezen weg, die zekerlyk de vei- ligfte is, veele verouderde en naedeelige voorovrdeelen, uit het Systema des Geneeskunst, weggenoomen. Met recht hebben dierhalven de Geneeskundigen reeds lange gewenscht, dat een Man van kennis, oordeel, en ondervinding , zig mogte verleedigen een Compendium Me- dicing Praicum, dat vry van alle Systematifche flaaver. Dy, Den 106 l © N. Ga OOSTERDYK ny op echte Waarneemingen gebouwd., en om zo te fpreeken by het Bed des Lyders opgefteld , te ontwer- pen. —— … Zulk een arbeid zoude niet alleen voor den Leerling, maar zelf voor veele Geneeshéeren, die meeste al hunne vens aangenoomen Leerttellingen, blindlings „ ja zelf met opoffering van hunne ongelukkige Lyders , volgen, van het uiterfte belang zyn. ban, ongelukkig, ontmoet deeze wensch eene zeer groote zwaarigheid: zy, welkers Geleerdheid , Ondervin- ding en aanhvudende Practyk , de meeste bekwaamheid daartoe geeft, hebben, door den last hunner bezigheden, er lust noch tyd tuve, Andere, welke het lot tot deezen. taak als het ware. bepaald beeft, zyn gewoonlyk zo ge- hecht aan het Systema huus Voorgangers en Leermeesters, dat zy 'er geen vingerbreed van af kunnen wyken 5 het welk „hen dan alle Jaatere uitvindingen en verbeteringen, ‚zo zy maar het minfte tegens hun geliefd Systema fchy- nen aan te loopen, voorby doet zien 5 verwerpendedezelven als niets beduidende picuwigheden. Nog andere weder- om vervallen zo ten eenenmaal tot al wat nieuw en para- dox is, dat zy het gezonde menfchenverftand en de ktaar- blyklyklte ondervinding, voorby loopen. Dit waren ten naasten by onze gedachten , toen ons de Pracepta Medicine Practice van den [loogleeraar N. G. OOSTERDYK ter hand gefteld wierden; waar van wy ten deezen opzig- te een vry gunftig denkbeeld voedden : dan, wy kunnen % niet ontveinzen, dat wy grootlyks in onze verwagting te leur gefteld zyn. Wy hebben dezelve met de ver- eischte aandacht geleezen en herleezen: wy hebben Hoofd- “ftuk voor Hoofaftuk met de Jnflitutiones Patho'ogice van den beroemden cAUBIUS , als mede met de Znflitutiones van den geleerden OOSTERDYK SCHACHT vergeleeken; en tot ‘Ons leedweezen gezien, dat de Hooggeleerde Schryver zig ftiptelyk aan de Leerftellingen zyner Leermeesters gehou- den , en byna alles woerdelyk van hun overgenoomen heeft; zonder de Waarneemingen, en meer verlichte denk- beelden , van laatere Schryvers eenigzints gade te (laan, — Het is, inderdaad, een waar ongeluk voor de uitbreiding der Weetenfchappen en de verbetering onzer Kennisfe, dat de Leerlingen van groote Mannen, veeltyds , kleinder „dan deeze willen blyven: even als of men hier door hum- ne verdienften en naagedachtenis te grooter eere aandoct ; daar ’er intusfchen niets zekerder is, dan, dat in de Re- -publiek der Letteren, ieder Lid vryheid heeft , om zyne pa ge- PRACEPTA MED. PRACTICS. 107 gedachten over de Leerftellingen der grootfte Mannen te uiten, en dat alle despotismus, ten deezen opzichte , voor bet ryk der waarheid ten eenenmaal fchadelyk is. Amicus Plato, Amicus Socrates , fed magis Amica veritas. Indien de Hoogleeraar dit in agt genomen had, zou zyn Systema , onzes oordeels., meer dienst hebben kunnen doen, dan zo als het tegenwoordig is ; daer zyn Hooge geleerde nu te {terk hêt fpoor zyner Leermeesters volgt. De inrigting van het Werk verfchilt zeer weinig van de zo even genoemde Anflitutiones van den Hoogleeraar oos- TERDYK SCHACHT. In de eerfte afdeeling, worden de morbi communes univerfales afgehandeld. f de tweede komen de morbi communes particulares voor. In de derde worden de mcrbi proprii Sexus fequioris, en in de vierde of laatfte afdeeling, de morbi proprii In/antum voorgedraa- gen. - Men kan zig, daer tog alle fystematifche verdeelingen der ziekten, gelyk bekend is, haare zwaarig- heid hebben , wel aan deeze algemeene verdeeling hou- den ; maar in de verdere byzondere rangfchikking der ziekten heeft de opmerkzaamheid van laatere dagen nog al eenig licht gegeeven, waarvan het te wenfchen ware, dat zyn Hooggeleerde meer gebruik gemaakt hadde, Dan dewyl ervaren Geneeskundigen hierover verfchillend den- ken , kunnen wy zulks aan zyne plaats laaten, Wat verder den zaaklyken inhoud van dit Werk , en de wyze, op welke de Hoogleeraar de daar in voorkomende zaaken behandelt, betreft, hiervan kunnen wy, uit hoof- de van*de veelvuldigheid en verfcheidenheid der ondere werpen , geen volledig uittrekfel geeven ; en eene enkele optelling van dezelven zou voor den Leezer maar vervee. lende zyn. Liever zullen wy , met betrekking tot het bovengezegde , nopens het gewenschte gadellaan van laa tere waarneemingen, enkele aanmerkingen over enige by- zonderheden mededeelen. De Hoogleeraar, by voorbeeld, ftelt Cap. I. §. 1. en 3. nog het weezen der Koorts in de fnelheid van den Pols : waarvan intusfchen het tegendeel reeds door ver- fcheiden beroemde Schryvers, by voorb. DE GORTER , En op de Leydfche Academie zelve door den Hoogleeraar VAN DOEVEREN, ten duidelyk{te is aangetoond. t is hier de plaats niet om de bewysredenen voor en tegen aan te haalen; de Leezer kan ze by den beroemden DE GORTER , SAUVAGES, WERLHOFF en andere, vinden. Ds l Ce Jo >: N. Ge, OOSTERDYK beroemde Heer Vader van onzen Hooggeleerden , Schryver {chynt zelve eenigzints aan deeze Theorie te twyfelen: zie Infbit. Cap. l. S. 12, en wil de fnelheid van den Pols meer als eene uitwerking, dan als de eerlte oofzaak , der ‘Koorts aangezien hebben. Onzes bedunkens kan tiiën de aanweêzigheid der Koorts niet, dan uit den za- mentoop aller Symptomata , beoordeelen. Hoe dikwyls vind men; op dat wy dit nog ter loops aanmerken, by Hys- tericis ex animi Fathemate, eenen fnellen Pols, die flegts eenige minuten duurt, en niet zelden in febribus malignis prefertim nervofis, een langzaamen Pols. En, (om nu ‘niet te fpreeken van de relative fnelheid der polsflagen, by verfchillende Subjeêten, zoude men zig niet even ‘zo zeer bedriegen, indien men, in het eerlte geval, de ‘aanweezigheid der Koorts wilde veronderftellen 5; als wan- neer men , in het laatfte geval , gantsch alleen uit de tce- ‘gennatuurlyke traagheid van den Pols, de aanweezigheid der Koorts wilde ontkennen ? Cap. XVII. §. 2. word de Rheumatismus , in Inflam- matorium en Scorbuticum , onderfcheiden, (hier volgt de Schryver letterlyk zyne Leermeesters) dan, wanneer wy hiermede vergelyken, °t geen de Hoogleeraar in het voor- gaande Floofdftuk over de Scorburus zegt ; dan begrypen wy niet, wat wy hier by de Rlheumatismu: Scorluticus “moeten denken. — —- Meer overeenkomt(tiger met de natuur en de ondervinding, koomt het ons voor, indien men de Rheumstiemus, in chronicum EF ac:tum, en deeze ‘Jaatfte wederom in znflammatorium vel non inflammatorium onderfcheid. Deeze verdeeling ten minften bevat alle foorten van Rheumatismus. De gantfche zaak zou weinig nadeel doen, en men zoude , in plaats van Scorbuticus , Chronicus kunnen zet- ten; was het niet dat de Hoogleeraar op deeze gemaakte distinftie ook de geneeswyze bouwde! en men dus in het denkbeeld zou komen, als of ook de Rheumatismus ex materia Catarrhali , arthritica etc. die zeer zelden inflamma- torie indolis ig, als een morbus Scorbuticus zou mocten behandeld worden, —— Tets, ’t welk tog de klaarblyk- lyke ondervináing tegenfpreekt. En dan wederom , Cathar- tica, Emetica, premisfis attenuantibus in Scorbuto ! Lumbago wil de Schryver als een morbus inflammatorits behandeld hebben. — -—— Hoe dit met de natuur en de ondervinding is goed te maaken , bekennen wy niet te | Wee-. -- e PRAEZEPTA MED. PRACTICH, ©. -109 weeten. En hoe ftrookt dit ook met’ het geen de Hoogleeraar in de 3de en 4de §. van het XXfte Hoofd- ftuk zegt ? Als. eene andere, byzonderheid vinden wy Cap. XXII, §. 3, dat aldaar de Caufa. proxima phrenitidis in inflamma- rione cum jen cerebris cum membranarum cerebrum inver= tertium gefteld word. Zo gelooven wy dat dit a potiori waar kan zyn; dan om te flellen dar zulks altoos plaats zoude hebben , dit fpreekem de Waarneemingen wan Bo- NETUS, VOGEL, STOLL, en andere tegen. “Even:zo min kan men altoos, en in alle, gevallen „ de caufa maten riatis Hydrophobie in het venenum a rabido animali cum fano communicatum ftellen. Ten minften de beroerde van SWIETEN haalt verfcheiden Schryvers:aan , die eene Hy- drophabia fpontanea fine contagio., in febre acuta, hebben waargenoomen : ook hebben SANCHEZ, VAN DER MONDR en ROUX, deeze Waarneeming bevestigd. | dek Nog voegen wy ten flot hier by eene byzonderheid „die onze opmerking vooral tot zig getrokken heeft , dat de Hoogleeraar, Cap. XLIII. a. de Pleuritis verdeelt in pes ram et fpuriam; dog de onderfcheiden kentekens niet. ape geeft, ew in de ganfche geneeswyze verder geen: gewag van deeze onderfcheiding maakt: waaromtrent egter laatere Waarneemingen den Geneeskundigen meermaals van veel dienst geweest zyn. Het koomt ons, moeten wy ter deezer gelegenheid betuigen, voor, dat men ‚gemeenlyk wat al te ligt over deeze Ziekte,heen flapt, en dat het ‘er in de beoefenende Geneeskonst wel degelyk op aan- koomt, om zig van deeze Ziekte duidelyke denkbeelden te vormen. Eene vera pleuritis, waar eene inflam- matio mufculorum intercostalium plaats heeft, “is altoos gepaard cum febre continua; hier is de methodus antiphlo- gistica allernoodzaakclykst. Dog in de zogenaamde pleuritis [puria , die wy meer voors dolores rheumatici houden } en waar men geen febris continus befpeurt, zyn de vene feâiones niet, dan met omzichtigheid en pro circymflantiarum ratione , in °t werk te ftellen. ot meer foortgelyke aanmerkingen zyn we, onder °t Jeezen van dit Werk, opgeleid; dan wy oordeelen het by- gebragte tot ons bovengemelde oogwit genoeg. Ook twy- felen wv nict, of de Hoogleeraar zal , in zyne breedere verklaaring voor de ftudeerende Jeugd, nog verfcheiden van die byzonderheden ontvouwen, die wy min of meer in dit Getchrift verwagt hadden, maar ’er niet in gevon VL DEEL. ALG. LETT, NO. 3. H den 110 N. Gs OOSTERDYK , PRAECEPTA MED: PRACTICE. ‚den hebben ’t welk ons wederhoud om ’er van te gewaa- -gèn te meer daar ’t buiten ons oogmerk is eene haatlyke Recenfie te fchryven , waartoe wy te veel agting voor zyn Hooggeleerden hebben. Alleenlyk konden wy , (behoudens alle verfchuldigde hoogagting te hemwaards ,) ter aanpry- zinge van een oordeelkundig gebruik der laatere Waarnee- mingen, niet wel afzyn van het bovenaangevoerde den beoefenaaren der Geneeskunde in deezen onder het oog te brengen. : Boeken immers van dien aart, als dit Werk „ waarin ‘gantfche Systemata worden voorgedragen, vooral wanneer zy door een Man van aanzien en vermaardheid opgetteld zyn’, verdienen, dat men dezelven met oplet- tendheid leeze , en zo beoordeele , als men denkt, dat nóg eenigzins tot nut der behandelde Weetenfchap zou mogen dienen. Wat tog helpen alle nieuwe ont- dekkingen en verbeteringen in de Geneeskunst, wanneer zy op het Systema en deszelfs beoefening geen invloed -heb- ‚ ben? En hoe weinig zouden wy nog heden, ten aanzien deezer Weetenfchap, gevorderd zyn , zo niet een BOER= HAVE, en andere groote Hervormers der Geneeskunst, op gulk eene gelukkige wyze , gebruik hadden weeten te maaken , van de uitvindingen en waarneemingen in hun- nen tyd. f Obfervationes et Quæstiones Medico-Chirurgicæ Miscella- nee, Auctore GERHARDUS GREEVE , Frajeêtinus. Traj. apud 4. â Paddenburg, 1783. 4to. m. f. D: Schryver was voorneemens eene Verhandeling van het Ostenfteatoma te fchryven : dog vindende in de Bibliotheek van den Hoogleeraar SANDIFORT „ dat de Heer HERMAN dit onderwerp reeds met opzet behandeld heeft, bepaalde hy zig alleen tot eene korte Historie van dit ge- brek , — en heeft ons vervolgens eenige gemengde Heelkun- dige Waarneemingen medegedeeld. In de eerfte plaats geeft de Autheur eene Befchryving van het Osteofteatogma , en geeft de kentekenen op , waardoor men dit gebrek , van het eigentlyke Steatoma, en van de Exoftefis , kan ondere kenmen5 dit onderfcheid van dit gezwel, zo wel ten aan- zien van deszelfs oorzaaken en zitplaats, als ook ten aane zien der bevattende ftoffe, word kortelyk uit de Vethan- deling van Herman medegedeeld. Vervolgens brengt de Fleer Greeve twee gevallen by , van een Osteofteatoma „ uit uji- G. GREEVE) OBSERV. MÉD. CHIRURG, tit wiwendige oorzaaken ontftaan; als mede éen ander gè- wal, waar het gebrek, door eene inwendige oorzaak was voortgebragt. Im het derde Hoofdftuk handelt de ‘Schryver over het zogenaamde fungus articulorun , welker’ over- eenkoomst en onderfcheid met het Oste freatotma hy vervol- gens zoekt aan ‘te toonen. In het zesde Hoofdftuk deelt hy eene waarneeming mede van eene Cythofis, die eerie paralvfis der onderfte Ledemaaten ten gevolge had. Het zevende Hoofdftuk bevat cene waarneeming , omtrent eene zeer groote opzwelling van de Bulbus oculi. In het agtfte Heoofdítuk befchryft de Autheur een byzonder gebrek , naa den dood, in de maag ontdekt. — ——- Deeze Waarmee- mingen zullen zonder twyfel den Heer Greeve , door gynen Heer Vader, cen beroemd Heelmeester in Utrecht, zyn medegedeeld, en verdienen zekerlyk de aandacht der Heelineesters. Befchryving van het Oosten, en van eenige andere Landen; door den Heer R. vocoeke, Leeraar der Taalen en Lid yan de Koningl. Maatfch. der Weetenfch. te Londen. Derde Deel, Eerfte S:uk. Met Plaaten. Uit het En- gelsch overgezet, en met aant. voorzien, door E. W. CRA- MPRUS. Te Utr. by G. T. en A. v. Paddenburg, te Rot. by J. bosch en R. Arrenberg, te Amft. by M: de Bruyn. Behalven het Voorwerk, 262 bladz. in gr. quarto. l D: Stuk behelst de berigten van den opmerkzaamen ch geleerden Po:ocke, nopens Klein Afie, Tracie ew Grie- kentand ; in welke Gewesten een aantal van Plaatzen voorkomt, die °t oog van elken Reiziger, en bovenal dat van eenen oudheid- en gefchiedkundigen ten fterkfte tot zig trekken. Onderzoekgraagen zullen hier derhalven een ruimen voorraad van voorwerpen vinden, die zv hun- ner overweeginge wel waardig zullen keuren; en daar dé Heer Pococke, ùit al het voorige, bekend ftaat, voor een naauwkeurig en oordeelkundig Man, wiens waarpeemin- gen, op zyne Reize gedaan, by alle Kenners van hoog gewigt zyn, is °t. niet noodig dit leerzaame Werk op nieuw gezetlyk aan te pfyzen, Alleen zullen wy nog; tot eene proeve uit dit gedeelte, overneemen; het geent hy ons meldt wegens ééne dier Landftreeken , welke in de Oudheid. en eat ee by uitftek merkwaardig % . yie 112 R. POCOCKE zyn. Wy oogen hiermede op de ftreek van Thesfalie „ aan den mond der riviere Feneus , en verder, door de vlakte van Pharfalie , naar Zeitoun; een oord, zo be- roemd door de Schriften der oude Dichteren „als vermaard door gewigtige bedryven in de Gefchiedboeken der Ouden aangetekend. - - De Heer Pococke, een verflag gegee- ven hebbende van Salonichi, (oudtyds Thesfalonica gehee- ten,) in Macedonie, berigt ons verder, hoe hy, van Salo- nicht naar Lar:sfa willende trekken , volgens de gewoonte der meeste Reizigers, (om dat de weg te lande gevaarlyk is, aldaar te fcheep ging, ten cinde over te fteeken naar de haven van Claritza in Thesfalie, aan de zuidzyde der baai van Salorichi; alwaar hy, des namiddags aan boord gegaan zynde, den volgenden dag, den ecerlien van wyn- maand , laat in den avond , aankwam. a, Wy overnachtten, (vervolgt hy,) onder den blooten hemel aan den voet des bergs Osta in Thesfalie, in dat gedeelte , welk Pelasgiotis genaamd word. Oostwaard van daar zyn het landfchap Magnefia en de berg Pelion, ubt- ‘“maakende dat voorgebergte , welk ten noorden is der baai, by de ouden onder den naam Pagafeus bekend. Den vol- genden morgen gingen wy naar het klooster van St. De- metrius aan de zyde ces bergs over Claritza. Deeze plaats is omtrent twee uuren van de rivier Peneus, die op den berg Pindus ontftaat. Het grootfte deel van den weg der- waard loopt door eene vruchtbaare , doch ‘enge vlakte van nog geene Engelfche myl breed. . Deeze is veclligt de vere maaklyke landouwe van Tempe, die befchreeven word vyf mylen lang, en aan den mond des Pineus een half morgen lands breed. s, Aan de westzyde des Pincus is de vermaarde berg Olym- pus, welken de oude poëcten verdichten den zetel der go- ‚den te zyn. Wy kwamen aan den Pincus, daar eene brug over ligt naar de Westzyde,... Wy reisden langs de Ooste zyde, daar de weg , zo het fchynt, door het uithouwen der rots aan den voet des bergs Osta elfen gemaakt is. De weg leid twee uuren lang zuidwestwaard3 en dewyl het bed der rivier op fommige plaatfen zeer naauw is, met kleine eilandjes in °t midden, heeft het water des Peneus by zwaa- ren regen kunnen gefluit worden, en den vloed ten tyde van Deukalion vervorzaaken. Sommigen zeggen, dat het bed der riviere door eene aardbeeving verbreed was, en de dichters verfierden, dat de reuzen, den berg Osfa ap den Pelion en Olympus hoopende, daardoor voor de rivier eenen vry» * BESCHRYVING VAN HET OOSTEN. 113 wrven doorgang bezorgden. Wy overnachtten in eene khan te Baba, vier uuren van de haven, hebbende in ’t geheel twee vuren langs de rivier gereisd. „ Den derden kwamen wy in eene valei, twee uuren gaans lang, en twee mylen breed, waarin wy zuidwaard vooruwrokken, loopende de Peneus langs de noordzyde der vlakte oostwaard. Wy gingen zuidwaard tusfchen de bere gen in, die ten westen zyn, en trokken dwars over fom- mige laage bergen in die groote vlakte, waarin Larisfa twee vuren verder aan de rivier Peneus gelegen is. Men mag grootlyvks twyfelen, of niet de eerfte deezer vlakten de zo beruchte velden van Tempe uitmaakte, daar fommige fchry- vers melden , dat de Peneus door die velden „en vervolgens tusfchen den Olympus en Osfa ftroomde , hoewel anderen die aan den mond des Peneus plaatfen., Xerxes zeilde met zyn heir van Thesfalonika naar deeze rivier. Ook moet men aanmerken, dat Daphne, Peneus dochter, en hier het too- neel van het verdichtfel nopens haar en Apollo was. De Peneus wordt door Homerus als eene heldere rivier be- fchreeven. Ten noordoosten van Larisfa daalt men aan aile zyden naar een’ zeer gelyken grond neer, die op fom- mige plaatfen moerasfig, en naar allen fchyn de kom van dat meir is, welks overftrooming, teffens met die van den Peneus, Deukalions vloed veroorzaakte. Ten westen was Cynocephale, daar T. Quintus Flaminius den koning Phi- lippus in eenen zeer grooten veldflag overwon. | ss Jarisfa behoudt nog zynen ouden naam. Het ligt aan den Peneus, die langs de west- en noordzyden der ftad ftroomt. Aan de westzyde is ‘er eene groote fteenen brug van tien boogen over de rivier. Een klein riviertje dat in den zomer droog is, vloeit naby de brug in den Peneus „en waarfchynlyk liep het door het westlyk gedeel- te der oude ftad, Larisfa is, zegt men, dertig mylen van de zee; maar het is niet meer dan achttien mylen. Het was eenigen tyd de verblyfplaats van Philippus, koning van Macedonie. Voor den flag van Pharfalia waren Scipio en zyn legioen hier gelegerd , en na zyne neerlaag kwam Pompejus in deeze ftad , en, zeewaard gaande, begaf hy zich aan boord van een koopvaardyfchip. In deeze plaats zyn geenerhande overblyfzels van oudheden , zelfs niet van muuren, uitgezonderd etlyke ftukken marmer omtrent de Turkfche begraafplaats. De tegenwoordige ftad heeft drie mylen in den omtrek. In ’t midden van haar is een bouten toren, met eene groote flaande klok daarin, welke H 3 r, 114 k R. „‚ Den vierden gingen wy van Larisfa op weg met post- paarden, welke men op veele plaatfen van Turkye kan be- komen..... Van Larisfa gingen wy zuidwaard over oneffen duinen , en daalden daarna in eene fchoone vlakte neer. Zy is oost- en westwaard twintig mylen lang, en aan het ovstend bykans een uur gaans breed , wordende zy naar het westen breeder. Buiten twyfel is dit de vlakte van Phar- falia, Ten zuiden der vlakte is eene kleine ftad, Catadia geheeten. Daarover is eene vervallen plaats op eenen berg „ welk, naar allen fchyn, het oude Pharfalus is, dertig my- len van Volo, het oude Pagafe, gelyk Pharfalus gemeld word geweest te zyn. Een riviertje {troomt door de vlakte westwaard, buiten twyfel de oude Emipeus , die in den Apidanus viel, en zo beiden te famen in den Peneus. a» Ten noordoosten van het onderftelde Pharfalus keeren de bergen noordwaard naar den kant der rivier; en op dees ze bergen was, naar myne meening, Pompejus heir gele- gerd naby den ftroom, gelyk Cæfars krygsmagt waarfchyn- iyk op den berg ten oosten van Pharfalus lag. Pompejus had den Enipeus aan den rechtervleugel van zyn legers want Cæfar zegt, dat hy een riviertje met hooge oevers ter avnet dekking aan de rechter zyde had. De gefchiedfchry= vers verhaalen, dat deeze wêldiag in de vlakten van Phar- itir naby Pharfalas, tasfchen die ftad en den Enipeus , l - ge BESCHRYVING VAN HET OOSTEN, 115 gehouden werd. De plaats is dus wel beftemd; en nog- thans is het zeer vreemd, dat Cæfar zelfs met geen enkel woord van Pharfalus in de Pharfalifche vlakten melding doet. Hy zegt alleenlyk , dat hy na de verovering van Metropolis eene legerplaats in het land verkoor , om zyn heir van graanen te voorzien, welke bykans ryp waren, en aldaar Pompejus aankomst verwachtte. Misfchien liet hy alle deeze omftandigheden uit eene foort van iedelheid na, zich verbeeldende, dat een ieder het byzonder flagveld van een zo merkwaardig gevecht, welk de heerfchappy des bekenden aardbodems befliste, wel moest weetcn. In ’t midden der vlakte, omtrent twee vuren noordwestwaard van het onderftelde Pharfalus, is een berg, op welken naar allen fchyn Metropolis , door Cæfar ingenomen, ge- legen had, Men onderrechtte my , dat aldaar fommige puinhoopen waren. En omtrent nog zo veel verder zyn in dat gedeelte der vlakte, waar het zich meer noordwaard uitftrekt, twee bergen, op een’ van welken misfchien Gomphi , voorheen door hem bemagtigd , geweest is, Pompejus krygsknechten hadden zich meester gemaakt van de hoogfte bergen naby de legerplaats, daar zy, door Cæ- far belegerd zynde, en gebrek aan. water hebbende, naar = den kant van Larisfa wlooden; doch Cæfar hen, op den afftand van zes mylen, ingehaald hebbende, en zich ge- reed maakende om hen aan te tasten, weeken zy op ee» nen berg, die doer de rivier befpoeld werd. » Dit Zeitoun, zegt by, ligt aan de zuidzyde eens heu- vels aan den voet der hooge bergen, en aan een anderen heuvel ten zuiden, door Turken bewoond. Op de kruin des eerften ftaat een kasteel. Het is vier Engelfche mylen ten westen van den noordwesthoek der baai Malliacus , en nagenoeg zo verre van de rivier Sperchius gelegen, Byge- volg moet dit Lamia weezen , berucht wegens den Lami- fchen oorlog, welken de Grieken na Alexanders dood te- en Macedonie voerden. Daar zyn veelligt drie of vicr- anderd huizen in Zeitoun, meestal van Christenen. Zy H 4 AND. 116* n. POCOCKE, BESCHRYVING VAN HET OÖSTEN. zyn, zegt men, een goed foort van volk; maar de lucht js ‘er des zomers ongezond. De weg van Catadia naar Zei- toun gaat over vruchtbaare bergen, welke zich oostwaard uiftrekken , en die landfpits maaken, welke tusfchen de baaien Pagafeus en Malliacus is, en dat oude landfchap van Thesfalie uitmaakt, welk Phthiotis heette naar Phthia , daar Achilles gebooren was. In deeze landftreek was cen ftad, Thebe genaamd; en de Myrmidons, van welken de poëcten verdichten , dat zy van mieren tot menfchen ge- maakt waren, waren uit dit gewest; maar Strabo fpreckt van hunne neerftigheid , gelyk die van eene mier, weeunë , in het bebouwen hunner landeryen, als eene waarfchyn- Iyker afleiding van dien naam. Deeze bergen overtrek- kende, zag ik ten westen het lange finalle meir Davekleh y waarvan ik geen bericht kan vinden. Veelligt komt de rivier Apidanus uit het zelve voort.” | Historie der Waereld, door 4. F. MARTINET, A. L. M. Ph. Dr. Lid van de Hollandfche en Zeeuwfche Maat- fchappyen, en Predikant te Zutphen. Vierde Deel, Te Amflerdam, by J. Allarc, 1783. In groot oftavo, 464 bladz. IN de Eerwaarde Martinet zyne ontvouwing van de Waereldgefchiedenis, in ’t voorgaande Deel, op die wyze ingerigt heeft, dat hy de lotgevallen der Chris- tenen, zo ver ’t mogelyk ware, niet vermengde met de Staatsgebeurtenisfen „ maar dezelven afzonderlyk behandel- de, Ct welk hy toen bragt tot op het afloopen der vyf- tiende Keuwe,) zo is dit vierde Deel, ingevolge hier van, efchikt, om dit onderwerp verder na te gaan, geduuren= 1 het verloopen der zestiende, zeventiende en achttiende Eeuwe. Zyn Eerwaarde vindt bet, op goeden grond, geraaden, deeze Kerklyke Gefchiedenis dus onafgebroken te agtervolgen; en uit dien hoofde ontmoeten we hier ee- ne beknopte voordragt van het begin en den voortgang der Hervorminge, als mede van de overige voornaamfte gebeurtenisfen in de Christelyke Kerk, ftaande de drie Jaatfte Eeuwen. Onze gefchiedkundige Leeraar verleent ons, in een kort beftek , eene in haare foort volledige ontvouwing , welke den Leezer in ftaat ftelt, om zig een regelmaatig denkbeeld van ’t beloop deezer merkwaardige gefchiedenisfen te vorfien. En, daar hy byzonderlyk ten „ dien- m J- F. MARTINET, HISTORIE DER WAERELD. 117 dienfte zyner Landgenooten fchreef , heeft hy zeer gepast de kerkiyke Gefchiedenis van ons Vaderland op zig zelve gehouden; handelende eerst over de lotgevallen der Kerke in andere Gewesten, en bepaalende zig voorts tot vene nadere overweeging van ’t geen onzen Nederlanden des- aangaande betreft; zedert de eerfte verkondiging der Eu- angelieleere in, om en aan, onze Gewesten, tot op het einde der zestiende Eeuwe; blyvende her laatere voorge- vallen, tor den tegenwoordigen tyd, voor het volgende Deel uitgefteld, — — De hooggeagte Mortinet houdt in dit alles denzelfden voet, op welken ‘hv dit Werk aange- vangen heeft, vlegtende in zyn gefchiedkundig gefprek, naar den aart der behandelte zaake, veelerleie leerzaame aanmerkingen, die het onderhoud verleevendigen , en haa- re weezenlyke nuttigheid hebben. Van die foort is, on- der veele anderen, ‘t geen hy, van de Kruisvaarten gee wag gemaakt hebbende , bybrengt , nopens de voordeelen , welken uit die,anders zo zinlooze als verwoestende , Oor- logen, niet door de wysheid der Kruisdraageren, maar door het beftel der Voorzienigheid , gevloeid zyn. Eene voorgeftelde Vraag van den Leerling gaf hiertoe aanlei- ding , en in zyn Antwoord deswegens vervolgt hy al- dus. ‚, Voor eerst hadden de meeste Lieden, die, na dec- zen tyd, de Weetenfchappen in de XH en XIII Eeuwen wilden herftellen, het eertte Onderwys, op deezen togt, , van de Grieken in het Oosten opgedaan. — —- Deeze Oorlog maakte ook de Aardryks- en Sterrekunde levendig, alzo men die toen niet konde ontbeeren. LODEWYK DE IX , Koning van Frankryk , in Palestina zynde , zondt zelfs WILLEM RUBRIQUIS naar Tartarye en Irdië, om die Landen, waarvan men weinig wist, te leeren kennen. De Venetiaanen gebruikten NicoLAAs en MATTHIAS PAULUS, om Armenie en Herfië te doorfnuffelen , welken , door Jr- dië, China en Japan terug keerende, beter kennis van die Landen deeden verkrygen, dan men in de verlichte tyden der Grieten en Romeinen daar van hadt. Toen de Sultan van Damas den Vrede met Keizer FREDERIK den II bevestigde , kreeg deeze, onder andere Getchenkeri, van hem eene Tent, waarop een Uurwerk naar den loop van Zon en Maan geplaatst was, die daarop naauwkeu- riglyk naar de Maanden en Uuren ftondt afgetekend. Dit Werk, een uitneemend Konstftuk in de oogen der Euro- peaanen , gefchat op BEI duizend mark a 1 5 ce- 118 Je F. MARTINET (eene overhooge fomme in die tyden) wekte den lust tot de Sterrekunde. De Létter- Oudheid - Historie- en Taalkunde herlecfden ook ziuts dien tyd. En zyn niet de Cyferletters uit Arabie gekomen? Zyn niet de Troubadeurs of Minnezangen, die voornaamelyk ten dien tyde in Provence in zwang gingen, eene navolging der Oosterfche Gezangen geweest? Is het bouwen van Sche- pen, die men op die togten in menigte noodig hadt, toen niet verbeterd en vermeerderd? Ook mag men met regt vraagen, of men het gebruik van het Compas in die dagen niet gêleerd hebbe van de Arabieren? Nam men de konst. van Zyde te verwerken , het Schilderen en dergelyken niet over van de Grieken? Waren toen niet BUONO, BONANNO a PLEBRO , BUSQUETTO DA DALICHIO Griekfche Bouwmees- ters en Beeldhouwers van den eerften rang in Italie? Voer- den de Gothen geen nieuwen fmaak in de Bouwkunst in „ dan was de geene, die men hier de Gothifche Bouwkonst heet, afkomftig van de Arabieren. Roemt men de Heiden- feche Tempelen wegens de pragt; dan mag men daartegen vraagen, of zy eenen zo wyden omtrek en hoogte hadden „ zo breede Daken en zo hooge Wulffels als de tegenwoordi= gen, die men naauwlyks zonder huivering kan aanzien ? En was dan deeze Gotkifche, of liever Arabifche, {maak za plomp, zo flegt, als fommigen beweeren ? V. Is dit nu alles? A. Neen! Van nog meer belang was de invloed der Kruisvaarten op den Koophandel : want het vertier der Waaren, te vooren uit het Oosten op Conftantinopole gaan- de, werdt op Venetie, Genua en Pifa verlegd, toen de Venetiaanen zich meester gemaakt hadden van een gedeelte des Ouden Griekenlands, ik meen, van de vrugtbaarfte Ei- landen van den Archipel. En, daar de Steden hierdoor de grootfte rykdommen ontvingen, bragt zulks eene nieuwe Inftelling voort, ik meen, het opregten van Gemeenfchap= pen of Staatkundige Maatfchappyen , die eindelyk met bur- gerlyke Regten befchonken werden, En dit bragt verder voort meer dan ééne nuttigheid, ik meen, de invoering van een geregeld Beftier, van Wetten en Konften, die over gansch europa verfpreid werden. V. Wat nu meer? A. Nicts; dan dat EUROPA zich, geduurende twee Eeu- wen, zo °t fcheen, nergens anders mede bezig hieldt, dan met de Herovering des Heiligen Lands; en daar men zegt, dat zes millioenen Menfchen derwaards gingen, maakte dit Ce. HISTORIE DER WARRELD. 119 eene groote verandering ook in ons Vaderland, waar veele ertelyke wraakvorderingen diep ingeworteld waren. In de Wetten vondt men niets van een wanbedryf te kunnen ver- goeden of byleggen. De Man, op wien men zich wilde wreeken , moest fleeds in zyn huis blyven, en hy was al- leen vry, wanneer hy na de Kerk of Regtbank ging, of yan daar kwam. Maar, by de opkomende Kruisvaarten werdt verbooden, hand te flaan aan iemant, die zich tot dezelve hadt aangegeeven. Dus werdt de oude wrok gele- nigd , gefust en eindelyk vergeeten. De Zeden werden daar- door ongelyk zagter. Daarenboven kreegen veele zugtende verdrukte Lyfeigenen , die ter togt wilden , volle Vryheid. Maar toen zo veelen op reis wilden, zouden de Landen le- dig gebleeven zyn. Om dit dan te keeren, fchonk men die aan vrye Lieden, ter bebouwinge, die daarvoor eenen bile Iyken loon vorderden en kreegen. Dan , wyl veele Edelen en groote Leenmannen , om geld tot den togt te vinden , hunne Erflanden voor een laagen prys moesten verkoopen gan hun- ne Vafallen; zo vielen wyduitgeftrekte Landen in de han- den van deezen, zynde de vlytigfte Inwooners, die geen deel in de dolle Kruistogten namen. Dit maakte de Bure gers, te vooren, om zo te fpreeken, Shaven, ten minften afhanglyk van veeltyds grilzieke Meesters, geheel onaf- hanglyk; en het geluk der Menfchen werdt, alleronver- wagtst, hieruit gebooren. Veele zulker Burgeren verwiere wen zelfs den Adeldom, door het koopen van Leenen, Burgten en Heerlykheden der Edelen. Nu, mag men zeg- gen, begonnen deeze Lieden eerst te leeven , terwyl de anderen hunnen Naam en Leven in de Woestynen van ASIA gingen begraaven, Welk eene onzinnigheid, zo het ftuk regt overdacht wordt; maar ook welk eene verwon- derlyke fchikking van Gop, om een vry Volk in EUROPA te doen opkomen! V. Waren deeze alle de gevolgen? A. Neen! Een edeler, grootmoediger denkwyze begon ook , zints , den Vaderlandfchen Adel te bezielen. Deeze werdt gebooren uit de Ridderfchappên , die Gy, vaare diglyk, als eene groote inrigting, al mede uit Arabie af. komftig, of als eene vrugt van eigenzinnigheid, als eene bron van de buitenfpoorigfte dwaasheden zult aanzien, en indedaad zy is niets anders. Dan , wanneer gy denkt'op der- zelver gelukkige gevolgen, ik meen, haaren nadrukkelyken invloed op de befchaaving der Zeden, door haar voortger bragt; dan zult Gy U, ten hoogften , over haar eoe -E ) ri t20. J-F. MARTINET deren. Hoor, hoe men hier en elders in die ruwe tyden omging? Zwakke en ongewapende Lieden ftonden, alle oogenblikken , bloot aan den hoogmoed en de onregtvaare digheid der fterken. De Overheid hadt geene magt om dit te weeren. Men vondt des geene befcherming, als die een dapper en edelmoedig Man den weerloozen aan- boodt. Dan, dezelfde geest, die zo veele Edellieden verhit hadt, om de Pelgrims in het Heilig Land te be- Schermen, en dat den Turken te oncneemen, blies nu anderen aan, om zich als Verdeedigers en Wreekers te werklaaren, van de in het Vaderland mishandelde On- Schuld. Zulk eene daad zag men aan als het bedryf van de uitfteekendfte Dapperheid, van den verdienftelyk{ten Heldenmoed, van Hoflykheid, Regtvaardigheid en Eer- zugt, ’t geen zich nog al laat hooren. Maar luister nu eens, op welk eene wyze de langduurige voorafgaande voorbereiding daartoe gefchiedde, V. Hoe gefchiedde dezelve ? A. De toekomende Ridder. werd, van zyn zevende jaar af, opgevoed door Vrouwen, die de Leermeestresfen deezer Kweekelingen waren, en hem onderweezen in de Liefde tot cop en der Jufierfchappe. Oorlog, Liefde en Godsdienst maakten toch den grondflag deezer zonderlinge Inftelling uit. Klinkt dat niet vreemd? Was hy tot rype jaaren gekomen, dan moest by, vóór de aanneeming in de Orde, vasten, éénen nagt biddende in de Kerk doorbren- gen, en het Avondmaal ontvangen. Daarop werdt hy, °t zy door den Paus, ’t zy door eenen Keizer, Koning, Rid- der „of Groot-Leenman , tot Ridder geflaagen, onder belofte van de Mis alle dagen te hooren; met eede te bevestigen „ dat hy goed en bloed voor den Godsdienst en Staat zou opofferen; Ongeloovigen beoorlagen ; Weduwen, Weezen „ Verdrukten , en vooral Juffers, befchermen; den Keizer gee» hoorzaam te weezen3 deszelfs Leenen wel te beftieren, en onftraffelyk voor cop en Menfchen te leevens Zulk cen Stelfel vormde Helden, en befchaafde de Zeden op eeng aanmerkelyke wyze; maar zy bragt ook de zotternyen der doolende Ridderfchap ter baane. Men voerde den Oorlog met minder woede, zo dra men geloofde, dat Menschlyke heid en Heldenmoed fieraaden waren van gelyken rang, Toen men de Befchaafdheid als de beminnelykfte der Rid- derdeugden aanprees, kwamen zagte Zeden boven. Ge- weld en Verdrukking raakten in onbruik. En waar men ze vers HISTORIE DER WAERELD, raï vernam, werdt het als een verdienftelyk werk aangemerkt, die te keer te gaan. | V. Welke waren de gevolgen ? A. Een Krygshaftige Dweepery nam der Ridderen hart in; en de Waereld begon deeze Inftelting als eene Eerfchool aan te zien. Men bewonderde deeze Helden, en fchonk hun groote Voorregten. °t Werdt zints de gewoonte, dat deeze Ridders op Avontuuren uitgingen; dat elk van hun eene aanzienlyke Juffer moest dienen, en elke ld eenen Rid- der in haaren dienst hebben. Verder ontftondt'er, uit de togten naar het Heilig Land, eene nieuwe foort van Ro- sans. Hebt gy niet, in uwe kindfche jaaren , AMADIS yan Gaule , de oudíte Roman, die op de verdryving der Mooren uit Spanje ziet, met een onbegrypelyk genoegen geleezen ? Kent gy OURSON en VALENTYN of de Vier Heemskinderen niet? Alles moest vol Tovoveryen en Spookeryen weezen, volgens den fmaak tot het wonderbaare en de wilde Ver- beeldingskragt der Oosterlingen ; alles vol zeldzaame Avyon- tusren. De Waereld vondt genoegen in zulk eene onge- meene mengeling van Onzinnigheid en Godsdienst. —— Men wilde dit naderhand eenigermate verbeteren in de Gefchiedenis van TURPIN en MONMOUTH, die de voorgaan- de daaden van KAREL den grooten en Koning ARTHUR vere haalt. Evenwel, toen, eindelyk, alles in de uiter _zotternyen verliep, kwam MICHAEL CERVANTES SAVEDRA ter baane, in de XVII Eeuw, die, te Madrid, van den Hertog van LERMA, eerften Sraatsdienaar van PHILIPS den [Il , fmaadlyk behandeld zynde, de pen opnam, en, om zich te wreeken, ce Ayoniuuren van DUN QUICHOT DE LA MANCHE fchreef; een “Roman vol van geest, waarin hy den Spaanfchen Adel, en de Ridderlyke togten, fchamper ten toon ftelde, En geen Boek was zeker beter gefchikt „ om de zinnelooze bedryven der Ridderen te doen ophou- den, dan deeze overheerlyke Reman van CERVANTES, cen Man „die ,in den jaare 1620, in de uiterfte armoede ftierf'; doch den roem naliet van Geleerdheid en Schranderheid „ met de Eer van den Spaanfchen Adel verbeterd te heb- ben... "`" Naar de derde uitgave wit het Latyn vertaald, door Mr. FRE- PRIK VAN BREDA, Ady. te Gouda. Te Utrecht, by G. T. va Paddenburg „en te Gouda, by W. Verblaauw s 1783. Behal- < wen het Voorwerk , 292 bladz. in gr. offavo. -Van het beloop van dit voortreffelyk Gefchrift, als nuttig , niet . " alleen voor hun, die zig bepaaldiyk op de Regtsgeleerdheid toeleggen, maar ook voor alle dezulken, die last hebben , om zig eene geregelde kennis van hunne pligten, als Mensch, (een- ftemmig met hunne verpligting als Christen,) eigen te maaken ; ‘hebben wy reeds voor eenigen tyd een gezet verflag gegee- ven (*). De Franfche vertaaling , diestyds aangekondigd , was gefchikt naar de tweede Latynfche uitgave ; en de Nederduit- ‘fche, die wv thans onder handen hebben, is ingerigt naar de -derde; het Werk zelve heeft geene weezenlyke verandering „ondergaan; maar is op verfcheiden plaatzen, ter nadere ophel- -deringe, leerzaam uitgebreid. Wy verzenden des den Leezer „tot ons voorige aanpryzende berigt; terwyl wy ’er nog een ftaal ‚nit mededeelen, nopens de fchadejyke gevolgen der Weelde. mt Is, wy bekennen ’t, een ouderwetsch onderwerp 3 dan ’t licht, waarin de Hoogleeraar Pestel het zelve plaatst , ‘verdient opmerking, en ’t kan den Nederlanderen , (waar onder ‘ter veelen gevonden worden, die ’t als een verfleeten onder- ‘werp fehynen aan te zien, of ’t zelve geheel en al fchynen ver- ‘geeten te hebben ,) niet te dikwils onder *t oog gebragt wor- ‘den. ’s Hoogleeraars voorftel deswegens luidt aldus. {or Het woord Weelde (Luxuria) betekent gemeenlyk by de Latynen, een bederf in de zeden, gevoegd by eene buitenfpoor?ge “geldverfpiiling. De gemeene wyze'van fpreeken hegt aan dit „woord (Luxus) een minder hatelyken zin. Dus opgevat, geeft „het te kennen, niet eene ongebondene aeni levenswyss niet „Bodanige daden, waardoor men aan overtolligheden groote fommmen gelds befteedt, ook niet allerieien pragt en praal, of eene opzette- dyke geldverkwisting, maar veeleer, eene zucht om zulke kostbare zaken te vermeerderen, of in eene groote verfcheidenheid te bezit- ‘ten, welke dienen tot vermeerdering der, op zig zelve niet kwade, “ginnelyke vermaken. | _ Alle weelde, in deze beteekenis genomen, is niet fechadelyk. “Indien zy fchadelyk ware, zoude dit gebrek , ‘of in den aart van alle zinnelyk vermaak te vinden moeten zyn, ’t geen zeker- lyk zo niet is ; of ín de verfcheidenheid van die vermaken, wel- ke nogthands op zigzelve niet kwaad is; of in de kosten , waar- door men zig die verfchaft. Maar door groote onkosten te ma- ge C°) Zie Hedend, Vad, Letteroef. IV. De bl. 200, NATUURLYKE RECHTSGEERERDHEID,. t24 naken verfpilt men niet altoos zyne ganfche bezitting. Deze zyn veeleer nuttig voor de maatfchappy , dewyl daardoor de» zuiken, die liever met hunnen arbeid iets winnen, dan op an- derer mildheid ledig gaan willen, aan den kost komen, en, fomtyds, ryk worden. „ Dus is het bederf, dat men aan de weelde toefchrvft, nergens anders in te vinden, dan in de zucht om zig ecne verfcheidenheid van vermaken, ten welken pryze het ook zyn moge, te verfchaffen. Die zucht kan al te vurig, bovenmaten kostbaar, en aanhoudend zyn. Indien dit plaats heeft, en de weelde in eene heerfchende neiging verandert, dan brengt zy te weeg, dat een mensch een flaaf wordt van zigzelven, buiten ftaat geraakt, om vele aangenaamheden te genieten, of veel goeds te doen, en daardoor tot vele kwade ondernemingen wordt aange fpoord. Immers langzamerhand verbreekt zy de ‘vermogens van ziel en lighaam; berooft ons van den tyd, dien wy aan bezig- heden behoorden te befteden ; zy beneemt het zoet van den arbeid , en brengt een tegenzin te weeg tegen zulk werk, dat aanhoudende overweging, of eene onafgebroken naarftig- heid „vereischt ; weshalven zy ook eene ieverige beoefening van kunfien en weetenfchappen naar de muffe fchoolen der [in hare oogen) vrywillig ellendige- menfchen verzendt. Zy, die dus aan de weelde zyn overgegeven, zyn niet alleen fchadelyk voor zig zelven , maar deze buitenfporigs weelde is ook van ter zyde voor de maatfchappy nadeelig. Want, by voot- beeld, als men zyne goederen verfpild heeft, dan verliest men te gelyk het vermogen om behoeftigen te hulp te komen. En de overdaad, die aan de tafelen heerscht, kan te weeg brengen, dat men eene groote menigte van voorraad, alleen om ecne fnel voorbygaande kitteling der tong te genieten, verflinde, of dat de onmisbaare levensmiddelen in prys fteigeren, en dat de nooddruftigen dus in de noodzaaklykheid gebragt worden , om, uit hoofde van derzelver (chaarsheid, of duurte, zig armmoc- dig te moeten behelpen, of honger te lyden, s> Te dezer plaats nemen wy inzonderheid in aanmerking , hoe de weelde, die de natuurlyke navolgingsdrift aanprikkelt, na- deelig kan zyn door cen kwaad voorbeeld te geven. Het ver- mogen der navolging bewerkt toch, dat de weelde langzamer. hand noodzaaklyk wordt, en niet zo zeer voor de byzondere perfoonen, als wel voôr de ganthe maatfchappy fchadelyk be- gint te worden. Noodzaaklyk noemen wy de weelde dan, wan- neer zy, die dezelve niet navolgen, of ‘er zig openlyk tegen verzetten, in veragting geraken, en zig blootgefteld zien aan velerlei foorten van kwellingen, of aan ’t niet verkrygen van hunne begeerten. Voorbeelden hiervan leveren ons de begraaf- siisftatiën , het geven van fchouwfpelen, enz. by de- Romeinen, om. trent welke zaken het al zo ver gekomen ís, Zegt SENECA, dat wien 124 F. W. PESTEL men het voor eene boerschheid en ellende houde, gyne begeerte te bes palen tot het geen volftaan kan. | „ De veragting is dikwils in ftaat om de flandvastigheid van zulken te overwinnen , welken de aanlokzelen der wellust op zigzelve niet bekoren kunnen. En hierdoor gefchiedt het niet zelden, dat de weelde ook voor hun, die 'er geen vermaak in fcheppen , eene foort van ernftige en noodzaaklyke bezigheid wordt. En wanneer deze naodzaaklykheid om overgroote on- kosten te maken, zonder ondericheid , ingevoerd is, ontftaat ‘er langzamerhand een draaikolk van rampen, welke, zo wel wegens derzelver eigen nadeel, als wegens de fnelheid, waar- mede zv tot alle de rangen der inwoonders worden voortgeplant, en, wegens de moeilykheid der genezing, de maarfchiappy ge- voelig drukken. „ En dat noemt men dan eerst recht genot van het leven te hebben, wanneer men zig geheel 'er op toelegt, om in de open- lyke en byzondere vermakeivkheden eene kunstryke verfchei- denheid uit te vinden , en daarin uit te munten. Allengskens ontzenuwt de verwyfdheid die geenen, die de zuilen van de maatfchappy behoorden te zyn. De luiheid , die met den naam van wellevendheid praalt, ftrekt de vermogenden tot cen fieraad, en is des te [chadelvker, naarmate dat daardoor cene groote menigte, die door arbzid alleen der zamenleving nuttig kon zyn, aan een werkloos leven gewend , en overgegeven wordt, gelyk de overtollige diensthoden dit bewyzen. De ge- woonte, om de grenspalen der behoeftigheid , niet overcenkom- ftig met de natuur, maar, met de wankelbaere verbeelding der menfchen, in °t oneindige uit te breiden, wint dan meer ea meer veld. Vervolgens omtftaat ’'er eene algemeene befmetting van zekere noodwendige gierigheid; om dat de noodzaaklykhcid van veel te bezitten die ingetogenheid, welke zig alleen tot matige begeerten bepaalt, geheel en al uitfluit. Hier door ftelt men alles te koop. De eerlykheid verdwynt. Door de menigte der overtreders wordt de fchaamte, eerst uit de by- zondere huisgezinnen, en ftraksuit de gantfche maatfchappy, verbannen. „Anderen, en zigzelven, door geld en gefchenken, tat ontrouw te brengen, noemt men , gelyk TACITUS zegt, de levens- wyze der Eeuw (de mode.) Dus (pot men met de huwiykstrouw. De echt- en kinderlonzen zyn in hunne oogen gelukkig. Het wordt de moeders tot geen eer gerekend, dat zy hare kinderen zoogen ; de verdere opvoeding is voor beide de ouders een last. Op hunne beurt dragen die kinderen hunne ouderen ook geen de minfte cerbied, veel min liefde, toe. De Zion haakt voor den tyd naars Vaders flerfdag. Men fpot met de zorg voor- en het oordeel van,de nakomelingfehap. Langzamerhand fluipt eene wezenlyke armoede de huizen in. De moed vervliegt met het goed, fchoon de begeerlykheden niettemin ftand houden. Het vertrouwen vermindert in de zamenleving hand over hand. Zo NATUURLYKE RECHTSGELRERDHEID. 125 Zo lang 'er nog iets overblyft om dartel en wellustig te kun- nen voortleven, is men onverfchillig ohder wiens juk men buige. Dus vergaat de Zucht tot vryheid: dus vestigt zich de dwingelandy. Op deze wyze bedierf de weelde, na de over- spinning van CN. MANLIUS, het vrye Rome, na dat zy niet al- leen noodzaaklyk, maar de heerfchende neiging der meeste bur- eren geworden was. Door die zelfde beguicheling wisten de Komeinen zulke Volken, die eertyds aan hunne vryheid het meest geħegt waren, aan zig te onderwerpen, Wel te pasfe zegt TACITUS, te dezen opzigte, in ’t leven van zynen fehoon- wader (Agricola:) Ten einde deze menfchen (de Brittaniërs,) die, woest en onbefchaafd, wyd en zyd verfpreid leefden, en dus digt oorlog voerden, door hun allerlei vermakelykheden te leeren kennen, aan de rust en ledigheid te gewennen, zette hy hen on- der de hand aan, en hielp hen openlyk, om Tempelen , marktplaat- zen en huizen te bouwen. Hy prees hen, die ‘er zig bereid toe toonden; en beftrafte de tragen. Dus maakte de yver om gepre- zen te worden cen noodzaaklykheid. Langzamerhand liet men zig tot de werlokfelen der ondeugd verleiden, (naamlyk) tot wan- delplaatzen , badhoven en pragtige maaltyden; en dit noemde de onervaaren hoop wellevendheid, daar het indedaad een gedeelte van hunne flaverny uitmaakte.” Leerrede voor het Volk van Nederland, naar Nehemia IV: 14-17. 