Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
Nomen. Latine Flos convolutus, quum ejus petala fibi incumbant, & quafi convoluta fint. Malaice Bonga guong tsjutsju, quod idem denotat, -atque Ternaten- es pronunciant Culong tsjutsju, & Culu tsjutsju, alii illum vocant Bonga cambodja , ob fublequentem ra- tionem, Javanice Sambodja. Locus. Videtur primum ex Cambodja fuiffe dedu- Gus, unde & nomen obtinuit, ác forte primum in Ternatam per Sinenfes mercatores, unde ante pau- cos quosdam annos in Amboinam delatus eft, in Tara tamen aliisque locis itidem obcurrit. Alii dicunt in Manilhis quoque reperiri , atque inde cum fubfe- quenti flore in Ternatam fuiffe deductum. . Ufus ejus hifce in infulis huc usque ignotus eft, ornamento autem hortorum infervit, ubi plantatur ut & ad oras arearum , licet ibi aliquando non bene locetur ob ample extenfos ramos, quibus propaga- tur prion tempore , fi autem pluvia fit nimis co- piofa, facileputrefcunt. Flores in coronis adhiben- tur , atque a Sinenfibus Bataviam inhabitantibus , aliquando faccharo condiuntur. Malabarenfes teftantur ejus radicem in pattia fua lethalem effe , ejusque tres conmemorant fpecies , gonna prima eft magna alba Pedalery ipfis dicta , ecunda parva rubra Pualery, tertia parva alba Bella- lery. Mihique artem docebant Peraenfe ftannum tam clarum & album reddendi , acfi argentum effet, in quem finem adhibebant horum florum capita, pri- me nempe fpeciei, antequam fefe aperiant, alii au- tem dicunt minoris albz fpeciei capita effe eligenda, cum lacte porcino , & fimo gallinaceo mixta, alii cal- cem infuper addunt, ftannum liquefcunt , cui adfun- dunt lac iftud ac fimum , ac demum flores addunt , ftan- num inftar argentialbefcet, dubito autem, an juftam me docuerint artem: dicitur enim Bataviz fuifie ex- ploratum , fed haud magno cum effeítu, Tabula Trigefima Oétava Ramum exhibet fruticis, qui flos Convolutus Rumpbio dici- tur, e HERBARII AMROINENSIS Liber VI. Caput XLI een langwerpige ronde bouwe, fes duimenlang , ruim een vinger dik, ront , van onderen met een naat, en eenige pukeltjes , eerft-groen , daar naar bruinagtig : de rype berfi in twee en vertoont in twee rijen vele zaden fchuins tegen malkander geftapelt , als dunne [cbubben , voor dikagtig, en agter in een dun velleken eindigende , waar mede zy aan de bouwen vaft bangen, een lid van een vin: ger lang , en een nagel breet , diergelyke fchubagtige za. den tegen malkander geftapelt , men in meer melkagtige planten ziet , onder andere aan den boom Pule. De ge. beele plant is vol fneeuw witte melk , die over al rykelyk uitloopt , daar menze queft. Naam, ln ’t Latyn Flos Convolutus, dat is, te za- mengerolde bloem, om dat de bladeren in malkanderen fte- ken, ende bloem balf te zamen gerolt [cbynt. In 't Ma, leyts Bonga Gulong T'sjutsju met de zelfde beduideniffe , "t welk de Ternatanen uit/preken Culong Tsjutsju, en Culu Tsjutsju , andere noemenze Bonga Cambodja om volgende reden. Favaans Sambodja. Plaats. Het fchynt , datze eerji uit Cambodja is ge- bragt , waar van xy ook de naam beeft, en miffchien eer- ftelyk in Ternaten door de Chineze. Cooplieden, vanwaar- ze voor eenige weinige Faren in Amboina gekomen is, dog men vintze ook op Fava, en andere Eilanden. Andere zeggen, datze in de Manilhas te vinden is, en van daar nevens de volgende bloem , in Ternaten gebragt 2). Gebruik. Haar gebruik is in deeze plaatzen nog onbe= kent , men plantze tot cieraat van de tuinen , en aan de kanten van de erven , boewelze aldaar zomtyts moejelyk valt te dulden, wegens bare wytuitgebreide takken , met dezelwe verplant menze ook , en dat by matige regen , want by veel regen verrottenze ligt. De bloemen werden tot kranfen gebruikt, en van de Chinezen op Batavia wo- nende, zomtyts met zuiker geconfyt. — De Malabaren zeggen, dat de wortel daar van in baar land doodlyk zy , en geven drie zoorten op in baar land, te weten ; de eerfte grote witte noemenze Pedalery , de kleine rode Pualery , de kleine witte Bellalery. Zy leer- den myn ook een konftje,- bet Peraas thin zo zuiver en wit te maken , als zilver , nemende daar toe de knoppen der bloemen vant eerfle geflagt , eerze ten vollen open gaan, (andere zeggen van de kleine witte zoort) met verkens- melk , hoenderdrek (andere doen kalk daar by) laat bet thin [melten , giet daar de melk en boenderdrek op , tem laatften de bloem , zo zal bet thin wit worden „ als il ver , dog ik twyfele, of zy my de regte bandgreep ge- leert hebben, enmenzegt ‚dat bet op Batavia wel geprobeert is, dog van geen ling effect bevonden, << | De Agt en Dertigfte Plaat Vertoont een tak van een ftruik, welke by Rumpbius de ` zamengerolde bloem genaamt wert. CAPUT ` SF AN Sh Wane A u SS NN VS EN DAAN Zab. XXX VIIL. AD Tom. IV. Tab. XX XIX. p Ni N VI. Boek: XLIV. Hof AMBOINSCH KRUYDB OEK. CAPUT. QUADRAGESIMUM QUARTUM, Flos manilhanus.: Mandac kacki. Ic humilis eft frutex, quatuor & quinque pedes H altus, in paucos gracilesque fefe dividens ra- mos: Folia cum illis Perfice conveniunt, fed minora funt, quinque pollices longa, fesqui pollicem lata, bina fibi obpofita, craffiufcula , intenfe viridia, & glabra, raris & obliquis coftis pertexta. Flos formam & magnitudinem habet Caryopbylli hortenfis, feu paulo major eft, fed viridi ifto calice deftitutus , niveus , atque craffiufculis conpletus peralis, guz adeo crispa funt, ut incifa videantur, ceterum plenum quoque refert Narciffum. Ipfius odor gratus eft, fed debilis , quodammodo ad illum Caryophylli hortenfis adcedens , matutino tantum tempore , per diem enim, Done a fole rangatur, . totus hic odor disparet, uti plerumque fit in albis & craffiufculis forum petalis: Alba autem florum capi- ta, fi fuerint abrupta , neutiquam fefe aperiunt , fed 'amarcefcunt , nifi aque inponantur , ex tota planta Jac quoque album ac fpiffum exfluit, fed non ita co- piofum quam ex precedenti, floresque fine fructibus pereunt, uhde per ramulos propagandus eft hic frutex. © Nomen. Latine Flos manilbanus , Malaice Bonga manilba , fed magis Wr Bonga foufJong , atque Bataviz Bonga raja puti fed male: Javanice Mandac- kacki & Bonga wart, quidam illum quoque vocant Catsju piri utan, Baleyice Bongac njingin , Ternatice Alligurua banga. d n Locus; Ante annum 1665, in Amboina penitus fuit ignotus , ac tum demum ex Ternata introduétus , ubi & étiam exoticus eft frutex, atque à Portugallis. ex Manilha dedu&us , in Java & Borneo etiam crefcit. , Ufus. In Amboina tántum ornamento hortorum infervit, quique ob odorem ejus flores defiderat , matutino hos tempore decerpat ,- ejus virtutes hic ignote fünt, immo vulgus noxium effe putat florem ob ejus lac , cui tamen nullus fervor junéttus eft, Malayenfes vero medicinalem effe putant , ac pre- fertim ejus radicem contra adfumptum venenum, uti & contra Nephritidem , jumborumque dolores , hunc in finem Soylamu pohon fumunt in infula Tampelana crefcentem , ubique di&urh Lampu feu Lampaan , cujus binas fumunt partes , radices Manda kacki & Klitfu, ‘ana unam partem, que fimul in aqua, co- quunt & propinant, de Soulamu hoe, qui Rex ama- roris dicitur, vidé fupra Libr. 2. Cap. 49. -— ^ - -Malâbarenfes huic radici refrigerantem adtribuunt . Virtutem in febribus, five cjus decoltum propinetur, : five cum Pinanga maftieetur. -— — ^ —- "7 7 Nandi ervatam in Horti Malab. tom. 2. fig. 54. idem cum hoe videtur effe , uti fubfequens iftius Horti Javanorum Catsjupiri refert, ipforum autem medicinales ufus ibidem explicantur. e eS Tabula Trigefimo Nong > "Remum exhibet fruticis, qui Flos manilbanus Rumphio di. , ` citur, - : deeem “BDBESEKYİ TI - ` lio Mali Aurantiz, flore pleno maximo, Nandi ervatom arboreícens, Lauri folio, flore albo odoratiflimo Plum. Cat. pl. Amer. pag. 17. ar Dore c t. A A 2 “piri wil zyn, dem medicinalen gebruik ziet aldaar, — Vertoont cen tak van de ftruik , welke de © Yan Rumphius genaamt wert. | ` m. Char. pl. pag. 483. deel: minum Arabicum, fó- ^^ baarfche “en zeer di XLIV. HOOFDSTUK. . Manillbeas - bloem, It is een lage firuik van vier a yf voeten boog , met weinige en ranke takken, de bladeren zyn als die van den Perfikboom , dog kleinder , vyf duimen lank „anderbalf voet breet , twee tegen malkanderen, dik- agtig, boog-groen; en glad, met weinige fcbuinze ade- © „De bloem is in de gedaante en groote van een Angeliet , of wat groter , zonder Las? kelk, fpier wit , met dik- agtige blaadjes uitgevult , die xo gekrult zyn , datze ge- Jnibbelt febynen ; anderzints gelykende een gevulde Nar- ap. Haren reuk is lieflyk , dog flap, eenigzints na de ngelieren trekkende, en dat in demorgenftonden , want over dag, en als ze de Zon raakt, vergaat de reuk beel en al, gelyk gemeenlyk gefchiet met witte en dikbladige bloe= men. De witte afgebrokene knoppen gaan geenzints open als menze afbreekt , maar verderven, ten ware dat mene ze in water flelt , uit de gebeele plant vloeit mede een dik- ke en witte melk , dog zo veel niet-gls wit bet voorgaan- de, en de bloemen vergaan , zonder vrügten , daarom men bet met takjes moet voortplanten, > << “Naam. İn °t Latyn Flos manillanus , in "t Maleits - Bonga mänilha , i g> en 0g ir Bonga Sou op Batavia Bonga Raja Puti, dog abufivelyk , op "t Få- vaans Mandackacki en pu Wati, pene noemen- ze ook Catsju piri Utan. Op Baleyts Bongac Njingin. op Ternate dou bahga. ` pow ralf Plaats. Voor bet jaar 1665. is ze in Amboina onbekent geweeft , maar doen cerft uit Ternaten gebragt , daarze ook een vreemdeling is, en door de Caftilianen uit Ma- nilba overgebragt, xy waft ook op Fava en Borneo. Gebruik. In Amboina dientze- maar tot cieraat van de tuinen, en dieze om den reuk zoekt, moetze in de mor- Meng afbrekn, bare kragten zyn bier onbekent , d^ >. e gemene man boutze voor fchadelyk wegens de me daar egter geen bitte by is, ter contrarie boudenze de Maleijers voor medicinaal , inzonderbeyt de wortel tegen ingenomen venyn , als mede tegen graveel en len r tot den zelven einde nemenze Soulanun pohon op + Ej- land Tampelan waffende , en aldaar genaamt Lampu of Lampaan twee deelen: , de wortel van Manda kacki en klitfy "t zamen een deel, kokende dat in water en drinken, bet, van dit Soulamu of Rex amaroris ziet boven Lib, 2. Cap. 49. ; $ De Malabaren fchryven deeze wortel een verkoel ni kragt toe in de koortzen , "t zy gedronken of met d geknouwt. Asam Pe! AU ERE e Nandi ervatam in Hort. Malab. tom. 2. fig. 54. be- febreven, febynt *t zelfde met bet voorgaande tezyn , gelijk de volgende figuur in den zelven bortus bet Favaanfe Carsju ike. $ WË ae. Rev © De Negen en Dertigfe Plaat. 0 s GG a S ya ^ Nu ENE boom, met een dubbelde inde Hortus Malabaric. a . Mogelyk is het ook de boo gá rier-bladt, en een witte wi in zyn Cataloge van de "CAPUT 88 ““HERBARII AMBOINENSIS ` Liber VL Caput XLV. CAPUT QUADRAGESIMUM QUINTUM. Ligularia. Daun fufu fado. | Onttrofus hic ac mirus frutex magnam habet M fimilitudinem cum Expborbii figura, quoad folia autem cum Anteupborbio convenit , quale in Herbariis depiétum obcutrit, "Truncus ejus eft in- Curvus, pedem craflus, qui in bihos tresve dividitur ramosrotundos, glabro & cinereo cortice obduêtos , in ramis vero quinque ordines elevatarum quafi ver- rucarum fibi adcumbentium adparent , cuivis autem bin; ac dure infident fpinule, que totam plantam terribilem & intractabilem conftituunt , hi ordines non reéti ac regulares juxta ramos locantur , fed obliqui & intorti, inftar rudentis, femper in gyrum decurrentes , fi ante hos quis fteterit, unde & rami .pentagoni funt, horumque fupremum herbaceum eft, .& ex nigro virens, in obtufum definens apicem. — Plerumque foliis orbati funt rami, unde & totus frutex Corallinam refert , infimaque trunci pars fpinas plerumque jam perdidit, atque rotunda eft, ita tamen , ut ordinum iftorum veftigia etiam fuper- fint: in fumma herbacea parte foliola quzdam adpa- rent pauca, verrucis iftis infidentia paulo fupra fpi- nulas furfum ere&a, illis Portulace fimilia fed multo majora, vel qualia hifce in terris cóchlearia forman- tur, antiquis enim temporibus hzc non erant rotun- da fed oblon inftar linguæ, inferne anguftata, fu- perne rotunda, qualia Latini Ligula: vocant, funt- -que.quatuor ,. quinque , € fex pollices longa, binos lata digitos, craffa, pinguia, fuccofa, intenfe viri- dia, venis fere deffituta , faltem paucis gâudentia, quz fub pellicula propullulare videntur, nervus ve- ‚ro medius ab inferiore parte maxime protuberat dot- DUCI oe A | | Tota planta referta eft copiofo niveo la&e ubique exftillante , | i leviter modo vulneratur , quod in lingua vifcofum eft a vifcofü & adftringens , primo nullum no- tabilem exhibens faporem , dein vero fenfibilem fau- cium ardorem excitans: Licet autem hujus plantz fo- dia, uti di&um eft, copiofum effundant de peti- liari tamen fuo viridi turgent fucco , uti & totius -fruticis cortex , qui mollis eft , craffus , atque hoc BON MUS a is green . Rami lignum gerunt mollé & album, non ultra binos culmos um, reliqua pars eft medulla ad- modum aquofa & fungofa, vetuftorum vero trunco- rum lignum copiofius eft & folidius : Calidis menfi- bus fua profert folia, pluviolis vero totus nudus eft frutex, ita ut quum prima vice ipfum adfpicerem , mortuam putarem effe arbufculam. ELS „Flores fructusque raro. profert nec mifi diuturno „tempore ficco , quumque foli bene fit expofitus hic frutex, tum prope & paulo fupra fpinulofas verrucas & folia , pentagona adparent capitula, quz in medio erculum gerunt ex viridi flavefcens, circa quod late rubentia & brevia adparent quzdam ftaminula, usque ad oram externam extenfa , que porro gaudent quinque petalis fcutellatis foeuli form conitituen- - tibus, colore convenit hic flofculus cum illo Titby- mali, quen ramen nullus fubfequitur notabilis fru- usa, prolapfa plantulas produxiffe. 4 tikos hujus fpecies eft, in Java crefcens, rens tenuiores & flexiles, non erettos, ntes & LEE gen nig proxi- circumvolvunt, palis, folia gerentes ed enti fimilia, fed dimidio minora , cite ua , unde magna ex parte fo- eodem locantur modo es, ubique etiam hec juxta Malayenfe & Ja- Daun fudu fudu, quod tali Sofubu vocatur, Amboinice in Hitcea Aybuaa , h. e, mpertum tamén eft, hiecce cápicüla interram » | langer over al ook vol XLV. HOOFDSTUK. Lepelblads-firuik., ` IN Eexe afzienlyke en wonderlyke firuik beeft grote ge. D lykeniffe met de figuur van ege - de aangaande de bladeren met het Anteuphorbium , gelyk menze in de kruideboeken gefchildert vind. Hy heeft een kromme ftam , in de dikte van een been, die zig in twee of drie takken verdeelt , eigentlyk ront , met een e- vene ligtgraauwe. feborffe , maar aan de takken ziet men -vyf reijen van verbevene wratten [cbier aan malkander , en op ider ftaan twee korte en barde doorntjes, dıe de gebele plant vervaarlyk en onaantaftelyk maken, deeze reijen gaan niet regt of langs detakken , maar fcbuins en gedraait , als een dik fcheeps-touw , altyd flinks om- “lopende , als men daar voor ftaat , waar door de takken -vyf zydig worden, en "t bovenjte van dezelfde is kruitag. dig, en fwart-groen, in cen eynt toelopende. Zy ftaan meeft blood zonder bladeren , waar door de ebele ftruik een groote. Coraal- boom gelykt , de onderfte Ts beeft de doornen meeft verloren , en is ront , zo nog- tans , dat men de voetftappen van de reijen nog bekennen kan. Aan "t opperfie kruitagtige deel fiaan eenige wei- nige bladeren , alle op voorfz. wratten , even boven de voornoemde doorntjes , en opwaarts ziende, die van Pora -. tulaca gelyk , dog veel groter , of gelyk de lepels bier te landen zyn , en in oude tyden waren die niet ront maar sp tw gelyk cen tong , agter [mal , en voor ront , diergelyke de Latynen Ligulas noemen , vier vyf en fes duymen lang , twee vingers breet, dik, vet, zap- “pig, boog - groen , febier zonder aderen, of met weinige, die onder "t vellken fchynen uit te builen , dog de middel. zenuwe fleekt beneden merkelyk uit met cen Jçberpe rug. * De gebele plant is vervult met veel {pier witte melk; over al uitlopende , daar menze in ’t minfte queft , op de tong wat kleverig enzamentrekkent , eer{ielyk zonder mer - Mlake {maak , maar daar na een gevoelige brand in de keel veroorzakende. Hoewel nu, als gezegt , de bladeren veel: melk geven , zo bebbenze ran: mede baar eigen. groen zap, daar en tegen de fcbor[Je over de gebele plant, die week, dik, en zagt is, fleekt daar vol van. _ De takken bebben een week ende wit bout , niet boven twe firoobalmen dik, de reft is een zeer Wateragtig » voos merg, maar aan de oude fLammen is meer een vafter bout. In de bete maanden brengt by zyne bladeren voort , maar in de Dez mouffon beeft by er weinig , en ftaat o zombyds zo kaal, dat, als ik bem eer tag , voor een ver- e Dom aanzag. „Bloeizel en vrugten brengt by zelden woort , en dat al- leen by lange droogte , en daar by «vel ter. Zonne faat , als dan ziet men naaft boven de gedoornte wratten en bla- deren vyfboekige knoppen voortkomen , in de midden een _groen -geel heuveltje hebbende „ en daar rontom eenige ligt- rode korte draadjes , en voorts buiten om de kant, als een Schoteltje van vyf blaadjes gemaakt, te zamen de gedaan- ` te van een bloempje witmakende, aan coleur die van Ty- thymalus gelyk, gene merkelyke vrugten volgen daar op, egter is bevonden , dat de knopjes op der aarde vallende , nieuwe plantjes voortbrengen. — < S~ “Sudi Sudu Tikos ir een zoort bier van op Fava was- Jende , met dunder en buigzamer takken , LA fale eind Jiaande , maar leg, ende of kruipende en zig zomiyds om met weg Da e ^" H . de naafte palen omflingerende , met zeer aveinige » “yen, de vorige gelyk» dog wel debelft Aleinder © en baul? vallende, waat door bet merendeels bladeloos figat, de Baan op ir yale > dog veeldigter, en wat Naam. In * Latyn Ligularia, geformeert na "t Ma- leytze en Favaanze Sudu Sudu , en Suru of Daun Sudu Sudu, "7 welk lepel- blad beduit, te weten, na zodanigt lepelen, als de oude Ligulas noemden , op Amboina noe- men bet zommige Ubat dingin, dat is, kout blad , boe- wel abuzivelyk , want daar geen koude in is, als van buiten. Op @ooftkant van Fava biet bet Sofuhu, in Am- bon op HituAyhuaa, datis, Kaymansbout , na deruige Jebers, $ i > VI: Bock. XLV. Hoofd. AMBOINSCH KRUYDBOEK 89 h. e. Crocodili lignum, ob rugofum corticem , cur a quibusdam vocetur Lida boyaya , h. e. Crocodili lin- qu me latet, quum Crocodili lingua fint deftituti, ed ejus loco craffum obtufumque geruntconum, cum cujus forma hzc forte folia comparant, atque denomi- natio orta eft. Sinice Quebadn, Bandice Carambau dinar , Ternatice Tjuggilida , Baleyice Baladong & Bladong major, minor fpecies Baladong lengis, Ma. labarice Tsjederecali. Locus. Notus eft hic frutex in cunctis fere aquofie Indie infulis, prefertim in Java & Baleya, crafifii- mus vero & maximus obcurrit in regnis Tonquing , Cantchi feu Cochin, Cina, Coinama, & Siama. Parvi- folia fpecies tantum in Java & Baleya crefcit. - Ufus ejus in Amboina multo minor eft quam in ullis aliis locis, ad oras enim hortorum tantum plan- tatur, ac fepe per magnum totumque ordinem fepis loco, per abruptos enim ramos facillimc transplan- tari & propagari poteft , fi folum modo fit pingue fatis & argillofum: Intraanni enim fpatium fatisalte excrefcit, cujus rami molliterac leviter fle&tendi funt, atque fibi invicem inmifcendi, qui fepem conftituunt non admodum denfam , fed quz non facile permeari oteft ob copiofas fpinulas , hec ars potiffimum in- Route in Java & Solora, prefertim cum parva fpe- cie, que natura fua prorepit & flagellofa ett. . Sinice hiftorie narrant, antiquis temporibus plus rima loca Caut/chi Sine vicina & adcumbentia -mu- hita cffe crafla fepe hujus fruticis, per quam inpera- tor Mamban a Cefare fuo miffüs ad regionem iftam fub inperio Seen , penetrare non poterat, nec tormentis bellicis aperturam facere, artem au- tem excogitabat , atque ferebat Sorgi fpeciem quan- dam Bangfi dictam, in ifta fepe, fubfequenti rediens ‘anno, quum planta ifta craflos emiferat culmos, & femi jam emarcidos , quos flamma deflagrabat præ- coci, qua totus Quebaan murus devaftabatur , atque morie quæ fatis terribilis ett talibus hominibus, qui 1 ^ - Tom. IV, hi Schors , waarom betzommige Lida boyaya , dat ii, Kay- Manstong noemen, is myn onbekent , want de Kaymans geen tong bebben, bebalven een dikke flomp , waar na ze mifJchien deeze dikke bladeren vergelyken. Op Sinees Que- haan , op Banda Carambau dinar, op Ternate Tfuggi- lida. Baleyts Baladong en Bladong bet grote, ^t kleine Baladong lengis, op Malbaar Tsjderecali. Plaats, Zy is bekent meeft in alle Eilanden van water- Indien, inzonderbeit op Favaen Baly; bet dikfteen groot- fte wert gevonden in de Koninkryken van Tonquing , Cantchi, of Cochin, Cina, Coinam, en Siam. Het kleinbladig waft alleen op Fava en Baly. Gebruik. Hier in Amboina beeft bet veel minder gee bruik , dan op andere plaatzen , men plant bet flegts aan de kanten van de tuinen , en zomtyts een gebele reije ; in Plaats van een beining of pagger , want 't laat zig zeer ligt verplanten met afgebrokene takken , alsde gront maar wat vet en kleyig is.. Binnen ^t jaar fcbiet bet redelyk boog op , de takjes moet men als dan zagjes buigen , en door malkanderen vlegten y dewelke wel geen digte begge uitmaken „maar die zorgelyk te pasferen is, wegens de veele doorntjes. Deeze kon] wertmeeft gepractineert op Fava en Solor , inzonderbeyt met de kleine zoorte ‚die van natuur kruipende is.. De Sineze biflorien verhalen, dat in oude tyden.de meefte plaatzen van Cautchi , aam Sina palende , geforti- Jiceert waren meteen dikke beining van dit gewas, waar door den Veltoverfte Mamban van zyn Keizer gezonden, om "t. zelve land te conquefteren , niet konde pasjeren s nog met zyn quibut een brefJe daar door maken, dog by bedagt cen lift, zaijende een zoort van zorg-zaat , Bangli genaamt , in die beggen , en quam’t volgende jaar weder, doen was bet zaad opgefchoten met dikke balmen , en alrede half verrot „daar in By doen den brand flak , die zeer fchie- lyk voortoloog , enzo den gebele muur van Quehaan ver- brande „ dat: by cen gemakkelyke weg daar door kreeg. De zelfde: manier van beiningen , dog van een ander gewas beh ik gezien in’t Zuiderdeel van Portugaal, dat men Algarbia noemt , en verftont van de Portugezen , datze bet geleert badden van de Brafilianen. - Dit «vas "t dikke en melkagtige blad, bet welke onze Hoveniers Indifche vygen , zommige Opuntia noemen , "t welk zo digt in malkander geplant en verwert was , dat bet een begge van. vier voeten:boog maakte „ ontzag- gelyk cn: die gene, die niet dan blote handen bad, maar onze Duitfche Soldaten wiften door bare bouwers een deur daar in te maken daar door kappende , als of bet boter was. De Brafilianen maken groote beggen daar van, en ik boude, dat 't de Opuntia der ouden niet zyn kan. ` , st sy “De fchildery van bet. Anteuphorbium by Dodonzus. wint men in °t zelfde Capittel van Euphorbium Lib. 12. Cap. 21. Alwaar by ook zegt, dat die beide planten van bladeren. wit’ Africa gebragt , gewa/Jen zyn in zeker bof tot Bruffel Anno 1570. te weten bet Antheuphorbium, met bladeren , als porcelyn-y welker effene en groene fte- len, over al vol witte melk is, die geenzins brandende , maar eer verkoelende was. Wy zeggen dan, dat ons Sus de fude over een komt in gedaante met 't zelve Anteu- phorbium , maar in kragten bet Euphorbium nader zy want bet is een groot abuis by de gemene man in Amboi- na, die bet voor kout bouden , en Ubat dingin noemen , avelke naam men beboorde uit te roeijen, om niemant ver- ders te abuxeren , «vant. de melk alleen ingenomen, brand eweldig in de keel, zo nogtans , dat ik ze voor cen graat, pem e , als °t Euphorbium y en met andere din- gen gemengt, is bet verdragelyk om in te nemen. Het avert gebruikt tot terke purgatien , by vette en Phleg- matique Men/chen, «vant by magere en bete wil bet niet quel werken.: Hier toe moet men nemen de melkagtige. Jebörs van de dikke flammen , daar de doornen al afgeval- len zyn, P de wortel bet buitenfte graauwe Buide- ken afgefebrapt zynde , een flukje cen vinger lang , en twee dwersvingeren breet , of van't febrapzel een klein Theekopje vol, ^t. zelve in Calappus melk kneden; door- klenzen, en zo in drinken. E. - De Moren op Hitu nemen de gebele bladeren y mengen die im een ryfibry, en eten bet zo te zamen op tegens ver- flopping des ingewants, Colyk, ae A je j^ veroorzaakt., dewelke deeze melk eigentlyk uit- voert. Deeze melk in de oogen komende , doet dezeloe zeer ontfteken en opfwellen , zwaar tegen die grove menfchen . M al 99 hi homines mirum contra hoc. malum adhibentreme- dium , puram fumentes terram, quam in pulverem conterunt, oculisque inflant , qui cum hoc lacte mix- tus, dein cum lachrymis fimul abforbetur & rejici- tur, qui itaque oculos fuos tra&ant, acfi fcedatum depurarent fpecillum. Ternatenfes hac multum utuntur purgatione ,. di- cuntque, fi nimis fortiter operetur, manusacfaciem lavandas effe aqua frigida , quod ejus operationem fiftit: femel in familia mea ancille exhibui , pugil- lum circiter fuba&i corticis cum lympha , quod pur- ans per totum diem fatis fortiter operabatur , licet efe aqua lavaret frigida , fub vefperam vero ceflabat: Ancilla ifta erat lienofa, ac quartana laborabat, que per aliquot tamen illam vexabat feptimanas, ac dein liberataerat: Alii Macaffarenfi gracili ancilla , quo- dammodo etiam lienofz eadem dofi exhibitum fuit purgans, fed abdominis tormina cauffabat , unde concludendum eft, hoc lac non operari niíi in pecu- liares humores: Folia cum. oleo feu Calappi lympha inlinita, ac fupra ignem calefaéta , donec penitus mollefcant, exprimuntur, ipforumque fuccus inftil. latur auribus uiceratis vel Catharris laborantibus , uz inde titillant, ac curantur , quod fepius in fami- lia mea cum fucceflu fuit inftitutum. In regionibus Cautfcbi & Siame he arbores multo magis crafcefcunt quam hifcein terris, immo in tantam fepe excrefcunt craffitiem, ut homo vix has ulnis com- pleéti poffit, in talibus vetuftistruncisincole iftarum . regionum frufta quedam fufca invenire norunt, quo- rum quzdam fufcis & albis venis funt variegata , du- riora , ac pinguiora reliquo ligno, que pro Calam- baco fe a vero tamen Calambaco multum differunt , uti & ipforum fubftantia multo mollior eft „ut hec inve- niant frufta, cotum irpare debent truncum & in- veftigare , non enim certum obcupant locum. In Java hi trunci viri craffitiem etiam obtinent , atque in ipfis frufta quedam obcurrunt pallide fufca , & ele- ae venofa, que Incole non habent pro Calam- aco, fed ex illis telorum Kriffen dictorum manubria formant pro magnatibus , quum rariffime inveniantur: Sic itaque odoratum hocce lignum in Sudu fudu cre- fcit, uti Agallochum fpurium in Arbore excoecante, Libr. 3. Cap. 37. que ambe funt arbores lactefcentes, lignum gerentes album ac molle, quarum pinguiffimz partes per fenectutem in taliafufca degenerant frufta. Hitcenfes quidam in pagis fuis , prefertim Nau & Lebalebu arbores hafce plantaverunt in vetuftorum. fuorum pagorum montibus , quarum craffz quzdam ac fenefcentes fuperfunt arbores, quod ex fuperfti- tione fecerant , dicentes nullum deemonem zdes offe infeftare, circa quas. he arbores forma fepium ocate erant. | Mauritanos vidi hzc folia parum fupra ignem flac- cida reddere , ipforum exprimentes fuccum , quem atramento admifcebant , ut melius adhereat & fplen- deat. Malavenfes.curatrices radices exhibent in fto- macho pituitofo , ut a pituita depuretur , quas con- terunt fimul cum Galanga majore & minore , ac illa Bangle, inliniuntque illis artus Paralyticos feu Beri- beri laborantes, dicitur etiam, folia hzc cuivis car- ‚ni adcocta, inde mollefcere. Cum hoc Sudu fudu videtur convenire, feu adfinis , effe planta ifta fpinofa, quam Areal, Monard.. Sevi- lie vidit, ex Peruana regione adduétam, atque Cap. 67. defcribit fub nomine Cardui peregrini , licet fit ottogena ac fpinis obfita , ipfique vulneraria dicta her- ba + quam Carol. Clufius anno 1581, in Anglia quoque vidit. * “© | In Baleya minor fpecies adhibetur ad fepes, quum magis fit fpinofa, ac melius fle&i & duci poffit, hinc inde ftipitem majoris fpeciei interponentes , que fulcro ipfi infervit atque per minorem ab hircis præ- fervatur, qui ejus folia amant depafcere, ibi quoque tenera ac recentia folia mifcent inter Sambal, minu- tim confcifla, qui pifcium cibus eft, ex Allio, her- bis recentibus, & Catjang preparatus, quz fimul ipfis admifcent & comedunt, ad frigidos calefacien- dos ventriculos , folioram enim calor ipfis modicus cenfetur, quem in ore facile pofTunt ferre, duorum enim triumve foliorum apices tantum fumunt, hos- que Ulang admifcent. Sepes u Kilam vendunt, gratum fatisfpirantodorem,. HERBARII AMBOINENSIS Liker VI. Caput XLV; al weder een wonderlyke remedie gebruiken, nemende zui- vere aarde, die zy tot ftof maken, en in de oogen bla- zen , "t welk zig met die melk vereenigt , en daar na te zamen met de tranen uitloopt, dus met de oogen bandelen- de, als ofze cen befmeert brilleglas fcboon maakten, De Ternatanen gebruiken deeze purgatien veel, enzeg- gen, als bet te flerk werkt, dat men maar de banden en bet aangezigt zal «vaffcben wet kout water , zo zoude de wer- king fiutten. Ik beb bet eens in myn buys een meit laten ingeven, omtrent een bant vol van de geknede {chor{Je met Calappus-melk , °t welk den gebele dag vry flerk opereerde, niettegenftaande wy ze met kout water wie/jcben, dog tegen den avont hielt bet van zelfs op. De meit was miltzug- tig , en met de derdendaag je koort/e beladen, die baar nog eenige weeken by bleef , en daar naar verliet, Aan een andere. Macaffaarze magere meit ook eenigzints miltzugtig in dezelfde quantiteyt ingegeven, wilde bet niet werken y maar veroorzaakte krimping in ’t lyf , waar uit men be» fluiten mag , dat deeze melk niet werkt , dan op baar toe- geeigende bumeuren , de bladeren met oly of Calappus-melk gefmeert, over t vuur geflenft , tot datze gebeel week wer- den, en uitgeper[L „druipt men in de zwerende oren, of die met Catbarren beladen zyn , en tintelen , dewelke daar van genezen zjn , 20 als in myn familie meermaals geprobeert is. In de landen van Cautfchi en Siam werden deeze bo- men. veel dikker dan bier te land , ja zo dik , datze pas een-man omvamende kan, in zodanige oude ftammen weten de Inwoonders dier landen eenige bruine flukjes te vinden, zommige gebeel bruin , zommige met bruine en witte ade- ren gefpikkelt , barder en vetter, dan bet ander bout, de- welke xy voor Calambacq of Kilam verkopen , *t beeft wel een goede reuk , egter van. "t regten Calamback nog al ver{chillende, gelyk bet ook weker van fubftantie is , om deeze fbukken te vinden, moetenze den gebele ftam om- kappen en doorzoeken , want zy geen zekere plaats hebben: op Fava werden deeze [Lammen ook wel een man dik , en ewinnen in de [lammen , ligt-bruine, en mooygeaderde Sama > die de Inlanders voor geen Calambak houden , maar denk af om kritsbeften daar van te maken voor grote beeren, om datze zelden gevonden werden, zo waft dan dit welriekent bout aan de Sudu fudu, gelykt’t bas- tert agelbout aan den Arbor exccecans Lib. 3. Cap. 37. vermelt y Ke: beide melkbomen , van een zagt wit bout, wiens vetfte delen door ouderdom in zodanigen bruine ftuk- kork GUANA IN: ule TENE ee Zommige Hitoexe negoryen „ als Nau en Lebalehu , badden deeze bomen geplant in baar oude negoryen in 't gebergte , waar van men nog dikke, en oude bomen vint s dit dedenze uit een bygeloof , ende , dat geön Saytan of quade geeft de buizen konden befchadigen , daar deeze bomen in forme van een pagger Jtaan. De Moren beb ik gezien deeze bladeren over "7 vuur wat flenzen , "t zap uitperzen , en in d'inkt doen, omde- zelve kleverig , en glinflerent te maken. De Maleize Meeflere[fen geven de wortelen in tegen een bedorve maag, om denzelve van den flym te zuiveren , dezelfde met de wortelen van Galanga major en Minor, en die van Bangle te zamen gewreven , fmerenze op de leden , die de Beriberi bebben , ook zegt men , dat de bladeren met al- derbande vleefch gekookt "t zelve murw maken. “© Met dit Sadu fudu fchynt gemeenfcbap te bebben dat doornagtig gewas , ’t welk Nic. Monard. te Sevilien gezien beeft uit Peru gebragt , en "t zelve Cap. 67: be- Jcbryft , onder de naam van Carduus Peregrinus , boe- wel agtkantig , mede met doornen bezet , en bem voor een wont -kruit aangewezen , gelyk "t ook Carolus Clufius Anno 1581. in Engelant gezien beeft.. === —. Op Baly gebruikt men de kleine zoort tot beggen , om datze doornagtiger en beter te leiden is , bier en daar een Stokje van de grote zoort daar tu[Jcben plantende , die tot een Doug dient, en door de kleine voor de bokken bewaart wert, die zyn bladeren gaarn eeten , zy Lieden gebruy- ken ook de verfche jonge bladeren onder Sambal, klein — » xynde een koft van vi[fcben , ajwyn , groene kruiden , en hi day door malkanderen gekapt , en eeter t zo te zamen , om de verkouwde men[cben te verwarmen van binnen , want zy bouden de bitte van de bladeren voor matig , enzy konnenze ligt verdragen inde mond , want zy nemen maar d'einden van twee a drie bladeren , ez mengen ze onder baar Ulang. ; De ‘Tom. IV. VI. Bock, XLV. Hoa]. AMBOINSCH KRUYDBOEK. Sepes ex minori exítru&z fpecie potiffimum in- ferviunt ad apros ex hortis arcendos, qui roftris fuis fpinas tangentes fubito recedunt, Bontius Libr. 6. Cap. 57. hanc vocat E/ulam feu Latbyridem Indicam , fed nunquam vidi arboribus éircumfledi , ac triponos genere ftipites, ex lacteo ejus fucco Extrattum compofuit, quo ufus fuit con- tra Cachexiam , Hydropem , Paralyfin , fimilesque frigidos morbos, qui debili remedio propelli ne- ueunt , cujus dofis erat a decem ad viginti grana: Puit quoque Guttam cambodjam ex planta conligi, huic fimili, a qua camen opinione aliiautores, qui in Zeylana etiam habitarunt, ac Sinenfes alieni funt, Qui in Timora crefcit; in wgtuftis fuis truncis odo- ratum quoque gerit iftud fufcum lignum; ibidemque ladis quaedam gütte fumuntur, quas Oryze palte admifcent, ex qua placente pinfuntur, quas calide edunt, atque fuperbibunt cyathum aque calide pro vulgari purgante , contra abdomina tumida quoque valet, -& pucrorum vermes, qui anno majores funt. Folia ejus calefaéta tumentibus adligantur brachiis & pedibus, per tres dies , continuo partibus aqua tepida ablutis : fi purgationes nimis fortiter operen- tur, aqua faccharata bibitur,in qua Kellor folia fuere coéta, ad nimiam purgantis vim fedandam. Javani tenera ejus fumunt folia, ante meridiem decerpta, quum faporem habent acidulum, érudaque ` edunt inftar reliqui Ulang ulang, vel Catjang adco- I , poft meridiem vero faporem habent Min 3 c quoque tenerrimum fuperiorum ramulorum caput eligi poteft , cujus viridis abraditur cortex , quod porro fricatur & editur, nulla enim hujus plante pars nocet nifi ejus lac, In Java tres obcurrunt plan- te, quas Suru vocant, quarum prima vulgaris eft arbor,.ac forte eadein cum Baleyenfium Sauru, fe- cunda hzc media Ligularia, qui ipfis dicitur Suru "er , tertia minor repens, feu Sudu fudu tikos. In Hort. Malab. tom. 2. fig. 42. hzc fpecies defcri- bitur füb nomine Ela calli, Bracmanis Nivuli , licet „fuperior planta Tsjedre calli cum prima fpecie Sca- “dida calli fig. 42. melius conveniat. Hac in re autem. parum differünt, quod Amboinenfis truncus fit pen- tagonus, & contortus inftar fili, fepius etiam flores profert, fed rarius fru&us. „Confiteor hafce plantas maxime convenire cum Eupborbio , atque etiam Eu- © _pborbia Indica poffe vocari: Mihi vero non conftat. vel notum eft, Indos quoddam gummi ex illis conli- gere, fic quoque ipfarum lac non adeo acre & fer- vens eft quam veri £upbörbii. Doct. Commelino notum erit an Cum! Eupborbio atlantico conveniat , -cujus dicit, fefe vidiffe ramulum. Intellexi Cochini & Ma- lacce ex hoc trunco carbones exuri, qui adhibentur ad conficiendum púlverem pyrium: Minor.Sudu fudu tikos: meo judicio in Horto ifto fig. 44. delineata eft. fub nomine Tira cali. ==> Fu wh Tabula Quadragefima ` Se Fruticem exhibet, qui Ligularia adea Rumpbio, & Daun „Judu fadu incolis vocatar. - Hec eft illa planta, que Eupborbio-titbymalus fpinofus , caule rotundo & WEE CS foliis Nerii latioribus & anguttiori- «bus mihi dicitur in Thef. Zeyl. pag. 95. eftguc Tithyma- . lus Zeylanicus , fpinofus , arborefcens. Herm. Par. Bat. .pag. 381. & Plukn. Phyt. Tab. 230. fig. 4. & Tithyma- - dus Indicus , arborefcens fpinofus, Nerii folio, Ela calli ort. Amfi. pag. 1. fig. 13. & Tithymalus arbor Indica , fpinofa foliis latis, lingue canine facie Muf. Zeyl. pag. 54. ` atque Euphorbia aculeata, feminuda, angulis oblique — tuberculatis. H: Cliff, pag. 196. -ubi vide reliqua, ut & in. Zei Zone, > Tom. IF. gi De beggen van de kleine zoort gemaakt, dienen inzon-, derbeid om de wilde Zwynen van de tuinen af tà bouden, dewelke met bare [nuiten aan de doornen rakende, baaftig daar van weg keeren. TP , Bontius Libr. 6. Cap. 57. noemt bet Efulam of La thyridem Indicam , boewel ik noyt gezien beb, dat bet de bomen oploopt , en driekantige fielen beeft, uit bet melkagtig zap beeft by een extras gemaakt , dien hy ge“ bruikt beeft tegens Cachexiam , waterzugt , lammig- beyi , en diergelyke koude zugten, die voor geen flap mid- del wyken , nemende tot een dofis van tien tot twintig grynen. Hy meent ook, dat de Gutta cambodja of geele Gom uit een plant komt, de voorgaande gantjcb. gelyk s waar van andere Schryvers op Ceylon gewoont bebbende , en de Chineezen zelfs verfchillen. Het gene op Timor waft , beeft aan de oude Dommen ook "t welriekende bruine bout. Aldaar nemenze van de melk eenige droppen, bakkenze met rys-meel tot koekskens , die zy warm eten , en een kopje warm water opdrinken s tot een gemene purgatie , bet dient ook tegen gejwolle bui- ken, en wormen der kinders, die overjarig xyn. De bladeren warm gemaakt bind. men aan gefwolle ar- men en beenen , drie dagen na malkanderen , ^t elkens mel warm water afwaflchende. Als deeze purgatien te fterk werken , zo drinkt Candje-water , daar in Kellor bladeren gekookt zjn, om dezelve te fluiten. De Favanen nemen de jonge bladeren voor de middag geplukt , wanneer zy rynfeb van finak zyn, eienze raauw, als andere Ulang ulang , of kokenze by Corinne , maar na de middag zynze laf van finaak. Zo kan men do” bet bert of palmyt uit de bovenfle kruitagtige toppen nemen; de groene fchille affcbrappen , een weinig braden , en zo eten , want geen andere /cbadebykbeyi in deszs plant fleekt, dan in de melk. Op Fava hebbenze drie planten, dieze Suru noemen, "t if is een redelyke boom , mis- Jebien dezelve met bet Balifche Safuru, bet tweede deexe middelzoort Ligularia, die zy Suru madjangan noemen 5 bet derde de kleine kruipende of Sudu fudu tikos. In de Hortus Malabaar tom. 2. fig 43. wert deeze zoorte befcbreven onder den Malabaarzen naam Ela cal- li, Braminees Nivuli , boewel "t bovenftaande Tsjedre calli met d'eerfte zoorte Schadida calli fig, 42. beter over een komt. Hier in verfchillenze wat , dat den flam aan de Amboinfche "Tote is en gedraayt , als een touw} by brengt ook wel dikwils zyne bloemen voort, doz zelden n. Ikbekenne , dat deeze plante groote gelykenis- Je beeft met bet Euphorbium , en ook wel Oujtindifche Euphorbium mogte genaamt werden. Het is my egter niet bekent, dat de Indianen eenig Gom daar uit vergade ren , 20 is ook zyn melk zo fcberp en beet niet , als bet regte Euphorbfum. Doctor Commelinus moez ' weten, of ^t met Euphorbium atlanticum over een komt , waar van by zegt een fhe a te bebben, Ikverfta, dat men te Cocbim en Malacca deeze [lam tot kolen brand, dewelke men. gebruikt tot ^? makén van Buskruit. De Kleine Sudu fudu tikos wert in den zelven Hortus fig. 44. myns oordeels afge/cbildert door Tiru Calli, — De Veertigfte Plaat Vertoont een ftruik, welke de Ligularia lattea van Rumpbius, en Daun fudu fudu by de Inlanders genaamt wert, AANMERKING. e” s, van Herm. in de Par. _Indifche boomagtige en doornagtige Tithymalus met het ina, by Herm. in het Muf. Zeyl. pag. 54. en de doorn- Gg halfnaakte Euphorbia met hoeken , die fchuins ver- heven zyn, in de Hortus Ciiffors, xige a. als mede in de ur = uw. CAPUT 92, CAPUT QUADRAGESIMUM SEXTUM. Ricinus albus. Daun djarack. 