VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Á nn mene ne nn | nt elderland. | 1,500000 6-:-9 5-12 4:- 8- 5 Holland. 1458359000, 59-12- 5 58-6- 31-6- 2 Zeeland, 2, 100000) 8- 8-12; Q- 3-10/ “14-14 Utrecht. 1,525000) 6-2- 9; 5-16-10:- 5-15 Friesland. 2,400000 9-12-14) II-13- 4 2-2-6 Overysfel. 14000000) 4-i= Óf Zere 7|:- 8-15) A zg nnn ‚ te Zamen 24,88 5000) 100- ¿= 8 IOO $- 2-15 412-15-4 -a en a en md e a s, Alhoewel ’er, voegt de Hoogleeraar hier nog by, tot „ de berekening der quote niets noodiger was, dan ook ‚ te weeten , volgens de naauwkeurigfte opgave , hoe groot a de inkomften van Holland in’ jaar 1718 geweest zyn(*), » kan men egter, zonder op dezelve te letten, uit de in- s, komften der zes Provincien, en de tegenwoordige quo- s te van alle zeer waarfchynlyk nagenoeg bepaalen , welke „ de evenredige quota van elke Provincie in ’ byzonder ə behoorde te zyn.” Volgens deeze zyne berekening, zouden die van alle de Provincien bevonden worden zoda- nig te zyn, als dezelven in de onderftaande Tafel uitge- drukt worden, die zeer weinig verfchilt, van de hier be- voorens eerst opgegeeven Tafel. Zeven Prov. | Evenredige 5 mwoor- | M.erder. Ì Minder. quote, dige quae, Gelderland, | 5-19-14 | 5-12- 4 7-10 | Holland. 59- 8-14 | 58-6- 5 | 1-2-11 Zeeland. 8-15-13 9- 3-10 :-7-13 Utrecht. 6-1-14| 5-16-10 | :-5- 4 Friesland. 9-11-13 | 11-13- 4 2-1- 7 | { Overysfel. 3-19-14 3-11- 7 8-7 Stad en Lande. 6- 1-14 | 5-16-10 į :-5= 4 | te Zamen 100-1- ii 100-:- 3 f2-Q- 4 | 2-Gg- 4 m e s Zo (*) Ter berekeninge van Hollands waarfchynlyke inkomfien in ’t jaar 1718 bedient zig de Hoogleeraar van deezen algemee- nen regel. De geheele Jom van de quote der zes andere Provincien ds tot derzelver inkomflen, te zamen genomen, alzo is de tegen- woor- A26 N. YPEY, OVER DE QUOTA, 5, Zo lang men dan, zegt de Hoogleeraar wyders nog, a de inkomften van alle de Provincien, naar eene gelyk- „, ‘maatige belasting niet heeft berekend, en van ieders in- a, komften, zo wel de onkosten van het onderhoud der a» Landswerken, als de fom der intresfen, welke wegens s, haare gemaakte fchulden jaarlyks moeten worden be- >> taald, heeft afgetrokken, en bygevolg de waare inkom- s» ften van ieder Provincie niet zyn bepaald, aan welke „, haare quota behoorde evenredig te weezen, of duidelyk a wordt beweezen, dat de inkomften der zes Provincien, „ zo als die in ’t jaar 1718 opgegeeven, en in opzigt van -as Utrecht en Stad en Lande veranderd zyn, aan veel te a groote gebreken, om tot de berekening der quote te “9 dienen, onderworpen zyn geweest, en geenszins, naat ə, Cene gelykmaatige belasting gefchikt, of op den tegen- a, woordigen tyd niet toepasfelyk zyn, zo lang kunnen ’er s, geene reden tegen de evenredige quote, in de boven- ə» ftaande eerfte Tafel worden ingebragt,en deeze moeten ə» Ondertusfchen, omtrent zaaken van deezen aart, voor > genoegzaam wiskon(tig berekend worden gehouden.” svoordige quota van Holland tot de inkomflen ‚welke zy waar chyn- lyk in ’tjaar 1718 gehad heeft. —= Deeze berekening brengt de toenmaalige inkomften van Holland, op 14,891402 ; en ee- ne andere foort van berekening door Kem voorgefteld, zou die op 15,049146 brengen; doch om dezelven , zegt hy, niet te groot te maaken , teile men ze gelyk aan 14,835000 guldens. Redenvoering van F.A. VAN DER MARK over de Liefde tot het Vaderland, te beftuuren overeenkomftig met de redeiykeen gezellige natuur der menfchen, of over den waaren aart yan het zogenaamde Patriotismus. Openlyk uitgefprooken den 25 van Herfstmaand des jaars 1783. By gelegenheid van het plechtig aanvaarden van het gewoone Hoogleer- aarsampt in de Rechten, in de Doorluchtige School te Deventer. Uit het Latyn vertaald. Te’ Deew ter, by G. Brouwer, en te Amflerdam, by J. Ab lart , 1784. Behalven het Voorwerk „64 bladz. in gr. w- tayo., | Te juister behandelinge van het opgemelde onderwerp leidt onsde Hoogleeraar aanvanglyk , tot eene behoorlyke onderlcheiding van de tweederleie foort van Liefde tot het Vaderland , waarvan de eerfte flegts hartstostlyk en de pe | > F» V. D. MARK OVER DE LIEFDE TOT HET VADERLAND. £27 dere redelyk is; welke laatfte hier eigenlyk bedoeld wordt. Aangemerkt hebbende , dat de eerfte, die geen deugd kan hee- ten, liguyk tot buitenfpoorigheden overflaat, zo laat hy zig wegens derzelver beftuuring aldus uit. „, Om derhal- ven de Liefde voor het Vaderland met de Wetten der a» Natuur overeen te brengen, moeten wy die drift zo „ beftuuren , dat zy ons aanzette en brenge tot die heer- lyke deugd, waardoor wy het Vaderland op eene rede- lyke wyze beminnen, in deszelfs geluk te bevorderen ons vermaak (tellen, en alle vlyt aanwenden om de Vaderlandfche deugden, zo wel de Verftandelyke als de s> Zedelyke, op te wekken, te beoeffenen,en luisterryker te máaken; en niets verzuimen om van de ondeugden , > die het menschdom en den burgerftaat overftroomen , >, het Vaderland te zuiveren en te bevryden, en op „> die wyze den verworven roem onzer Natie befcher- „ men , vermeerderen en verder uitbreiden.” Vraagt men wat heeft men hier door ’t woord Vaderland te verftaan? het antwoord is. Juist niet het Land onzer Geboorte, noch dat, waaruit onze Vaders afkomftig zyn , maar dat Land, ’t welk wy ons ter wooninge verkoozen hebben, met welks Burgerlyke Maatfchappy wy ons ver- eenigd hebben. „ In een zedelyken-zin is, zegt de Hoog- ‘ss leeraar, ons Vaderland de geheele Weereld, of, zo s, men liever wil, de natuurlyke maatfchappy der men- s» fchen , waarin het Opperweezen de Vorst is, en wy „> allen even gelyk zyne Onderdaanen zyn, zonder onder- >s fcheid te maaken tusfchen Edelen, Eigengeerfden en s» Gemeenen y of tusfchen Geestelyken en Weereldlyken. s> Maar uit dit Vaderland, °t welk een ieder natuurlyk is, > Zyn wy in verfchillende burgermaatfchappyen overge- „> gaan, waardoor elk voor zich een byzonder Vaderland ə» verkrygt, °t welk dus in een burgerlyken zin verftaan s» wordt. In dien zin heeft elk verftandig mensch, ss naar den toeftand van zyn perfoon , gezin of andere zaa- s ken, zulk een Vaderland verkozen, waar hem de aan- „> genaamheid van plaats en luchtsgefteldheid bekoorde, „> Waar hy verzekerd was van de gemakken en voordeelen ss des leevens te kunnen genieten, en waar elk de ge- „> wenschte gerustheid kon hebben, om de vruchten van s» Zyn arbeid veilig in te famelen, en eindelyk , waar hy ə alle de deelen van zyn geluk wysfelyk,en op de gemak- s» kelyk(te wyze , kon ontwikkelen, Zulk een Vaderland, „> waarin hy zyne wooning en alle zyne bezittingen geves- » tigd \ 423 F. VAN DER MARK „ tigd heeft, draagt hy natuurlyk ock Jiefde toe. Want > zo lang als iemand zichzelven bemint, bemint hy ok , wel degelyk het Vaderland, ’t welke hy zelf voor zich „ heeft uitgekoozen.” — [et komt ‘er nu maar op aan, dat hy deeze liefdedrift , overeenkomftig met de rede. lyke en gezellige natuur der meníchen , beftuure. Hier toe is ten hoogften noodig, dat men den wazren aart van een Burgerftaat grondig kenne; het welk den Hoog- leeraar noopt, om dien ten duidelykfte te ontvouwen; waaruit hy dan de byzondere pligten van het Patriotismus ten. bondigfte afleidt, en ten kragtigfte voordraagt: beflu . tende verder zyne Redenvoering met naar zyne omftandig- heden gepaste Aanfpraaken. Om den Leezer nog eene Les uit ’'s Mans Patriottifche voorftellingen mede te deelen, zullen wy hem de volgende onder °t oog brengen. „, Wy behooren de rechten van °t Menschdom, die Nae tuurlyke rechten, welken aan allen toekomen, om dat zy menfchen zyn, naauwkeurig te beoefenen, by elke voor- komende gelegenheid gade flaan „ aan allen op gelyken voet te vergunnen, en niemand dezelve te ontneemen. Want deeze zyn rechten, die aan geene verandering onderhecvig , van geene omwenteling in burgerlyke zaaken afhankelyk zyn. , Deeze rechten derhalven , die in elk mensch , om zo te fpreeken, zeer vast zyn ingeworteld, en niet van hem kunnen afgefcheurd worden, deeze heeft het Volk noch kunnen noch willen aan het goeddunken van een’ ander om- derwerpen. En zo het dit al had willen doen, zou het zottelyk gehandeld hebben, en het verdrag van een one zinnig Volk kan den Nazaat niet verbinden: ook is het Volk zelve, °t welke zulke rechten , waarover geen Mensch vryheid heeft om te befchikken, aant anderen opdraagt, door zulk een verdrag niet verbonden; noch kan ook de Vorst, gelyk’men hem noemt, uit zulk eene onzinnige overdracht van rechten, die niet van de menschlyke be- Schikking afhangen, en gedaan is van een dom en onbe- zonnen Volk, nimmer eenig recht om te heerfchen verkry- gen , °t welk altoos verhinderd wordt, door de verpligting , welke op het overdraagende Volk ligt, om dat verdrag te herroepen , als °t welk het algemeene welzyn van ’t Mensch dom belemmert, omkeert en vernielt; en °t welk dus op geen recht gegrond is, dewyl, gelyk de fchrandere Hat- chefon wel zegt, het verdrag zelve ondeugend is. Want deeze allerheiligfte rechten zyn aan geene fchikkingen van den burgerftaat onderworpen, dat is, kunnen niet = ene Ki OVER DE LIEFDE TOT HET VADERLAND. 429 denzelven verbroken, maar moeten daardoor onderfteund worden , dewyl zy van een Goddelyken oorfprong zyn, en ons gelyke verpligtngen opleggen , waaraan wy derhalven gehouden zyn te voldoen, om dat wy zelve menfchen zyn, en anderen zo wel als wy. Hierin heeft de Natuur eene volmaakte gelykheid onder ons gefteld , op dat de een niet afhange van den wil des anderen, maar elk zyn eigen oor- deel en niet dat van een ander volge. Dus heeft de Schep- per der Natuur hierin eene volkomene vryheid onder de mmenfchen ingevoerd en vastgefteld , welke te fchenden on- der de menfchen , Muitery is in den Burgerftaat Gods. tigheid jegens het Vaderland, en deeze grootmoedigheid , vordert het verdrag zelve van den burgeritaat ten krachtig. ften van ons. Want daarom hebben wy eene burgerlyke roaatfchappy aangegaan, niet op dat wy onze natuurlyke vryheid zouden verliezen, maar op dat wy van dezelve ten algemeenen nutte en welzyn des volks beter gebruik zou- den maaken, en dus het geluk van allen, overeenkomttig met de wet der Natuur, met vereende krachten gemakke- Iyker bereiken. De burgerlyke Maatfchappy ftrekt der- halven daartoe, om te beletten, dat onze vryheid niet tot toomelooze woestheid overflaa, en ftrekke tot verderf van anderen. Maar, zo lang iemand door vryelyk te handelen niets doet, °t welk ftrydt tegen het voiko- men recht van een ander en tegen het algemeene welzyn zelve, moet elks natuurlyke vryheid in den burgerftaat be- houden en ongekrenkt blyven; zoo dat elk in deeze oef- fening van zyne vryheid, tegen alle onderdrukkingen van dezelve, onderftand en befcherming van de burgermaat- fchappy zelve ontvange.” J. P. FOKKER, Inwijings Redenvoering, witgefproken 25 Juny 1783, wanneer hij , in het Atheneum lustre te Middelburg , het Ampt van Lector in de Wis- Natuur-en Starrekunde plegtig aanvaardde, Uit het Latijn vertaaid door j. H. KROM» Student in de Fraaije Letterenen Wijs- begeerte. Te Middellurg; by J. Abrahams, 1784. Be- halven het Voorberigt 7i bladz. in gr. octavo. pH oogmerk des Redenaers in deezen is, te toonen, dat de’ nuttigheid van de onfterflykheid der Ziele zich niet 430 J- P. FOKKER niet alleen bepaelt tot de Zedekunde; maer dat de hop eener beftaenlykheid zonder einde têvens aan te merken is, als de krachtigfte dryfveer tot het onderzoek der Na tuur. ’s Menfchen lot is, gelyk de Heer Fokker by den aenvang toont, ten uiterfte ongelukkig, indien zyn be- ftaen flechts binnen het tydperk dezes levens bepaeld is; en zyn onderzoekgrage geest, die in dit leven niet vol daen kan worden, ftrekt dan tot overmaet van zyn on- geluk: en ’t is deze trek tot kennis, die hem het alkro- vertuigendst bewys oplevert, dat ’s menfchen ziel , vaneen Godlyken oorfprong , onftervelyk is. „ Ja, worden,” ver. volgt hij, ‚‚ worden onze zielen voor eeuwig uitgeblust , dan >» is het geheele leeven eene onafgebrookene foltering, een as Wijduitgeftrekt rijk van zielenpijn ; —- ja, dan is „ de deugd zelve misdaadig (*); dan is onkunde, die „, fchrik voor eene onfterflijke ziel, het toppunt van alle ‚‚ menfchelijke wijsheid.” Om dit zynen Toehoor- deren ten duidelykfte voor den geest te brengen, zo maelt hy hun het rampzalig lot van den door de fortuin mildst bedeelden, den wysten, den braefften fterveling 3 maer , die verftooken is van de hoope op de on= ftervelykheid. En hiertegen over ftelt de Redenaer , met welk ene bedaerdheid een ander, (fchoon in min gun- ftige tydlyke omftandigheden levende,) de wisfelvallighee den der ondermaenfche zaeken befchouwt, terwyl hy den dood niet aanziet als een alles vernielenden tyran , maer flechss als ene verplaetzing naer zaliger gewesten, ene veranderi van leven (t). Deze tegenoverftelling leid dan de Redenaer tot het volgende befluit. ‚‚ Is het in de daad zoo met de zaak gelegen , Myne Hoorders, dat die drift tot onderzoek, den mensch zoo natuurlyk eigen, in haare uitzichten zoo onbepaald, het onwraakbaarst getuigenis voor een toekomend leeven aan de hand geeft, — dat de Zaligheid van dien gelkhtaat voornamelijk zal beftaan in de nu geheiligde weetlust eeu“ wig te voldoen, nimmer te verzaaden (*); — dat de ram pen; C*) Lact. Div. Inft. V. _ CH Cic. Tusc. 1. 12. » (*) Wie weet, of de mensch niet wel gefchaapen zij,om bij trappen tot de kennis der geheele natuur te geraaken ? welk een onuitputbaare bron van vergenoeging wordt mij door die gedagte geopend! ’t Is niet te verwonderen dat onze zielen voor een eeuwig leeven zijn gefchikt; want hoe zouden wij zon- t -= INWYINGS REDEVOERING, 4zi: pen, aan dit tegenwoordig leeven onaffcheidbaar verknost, welke de fchranderfte niet kan voorzien, nach de-wijstie fterveling ontduiken; dat de rampen van dit elendig Ices ven, door de hoope op eene zalige onfterfelijkheid uiters maaten verligt, ja minder dan niets geacht, worden; — dat het: met de deugden der Godheid onbeftaanbaar is, den mensch tot eeuwige onkunde te doemen $ dat de hoop op eene beftaanlijkheid hier namaals, wat men ook morre, de waare Godsverdediging aan de hand geeft 5 dat eene verhevene befchauwing der Natuur den kring onzer uitzichten in de onfchendbaare , eeuwige Natuurwete ten zeer verwijdert, ja onze vooruitzichten op een ecus wig leeven doet opklaaren: is het zoo; hoe billijk ftelt men dan de beoefening der Natuur op hogen prijs! hoe billijk {telt zich dan de natuuronderzoeker de. hoop op eene onfterfelijkheid geduurig voor oogen! Is het zoo met de zaak gelegen, Mijne Hoorders, dat dit korta ftondig leeven ons flegts als een voorbereidend leeven ver- gund wordt; —— welaan dan, neemen wij de belangens van den Godsdienst, het heil van °t waarde Vaderland , de wetten, onze dierbaare Vrijheid, het bevorderen van nuttige Kunften en Weetenfchappen , met alle vermogens ter harte. - Zoo moet de geheiligde Godsdienst van bijgeloof en huichelaarije, zoo moeten de inwoonders van ons gezegend Vaderland van de vrees voor harder gebied en flaavernije, voor eeuwig bevrijd blijven!” - De Redenaer heeft hier mede zyne taek treffende en aenmoedigend uitgevoerd, doch hy tekent zyne charactee rizeering wat fterk, en declameert wat meer dan in zulk een gewigtig onderwerp, dat overtuiging vordert, dienst kan doen; doch men moet hier veelligt iets op een jeug= dige Oratorie aflchryven. octavo. | m den inhoud en het oogmerk van dit Gefchrift te melden, kunnen wy niet beter doen, dan dat we ge- bruik maaken van des Schryvers eigen bewoordingen, daar hy zig deswegens aldus uitlaat. „ In een eerfte Hoofdítuk zal ik. aanwyzen, wat de Volkplanting der Kaap zy; welke de oorfprongelyke voor- rechten der Planters, welke hunne oorfprongelyke verplich- tingen ten aanzien der Maatfchappy zyn; ln één woord ik zal trachten ket oorfprongelyk ig yk Verdt (Contrat Social primiti chen de Maatfchappy en eerfte Planters, door haar naar dezen vruchtbaaren oord van Afrika gezonden, aangegaan, te ontvouwen. Ik zal, in een tweede Hoofdftuk, met groote trekken, het afgry- felyk flecht en vernielend bettier dezer Volkplanting trach- ten af te mailen; een beftier, het welk vroeg of laat de bedurven Planters tot de eene of andere daad van geweld en wanhoop moet brengen, en °t welk eindelyk de Maat- fchappy naar den grond der fteilte, op welker kant zy federt veele jaâren met al te veel verzekerdheid wandelt, moet fleepen. Men zal de verfchrikkelyke gevolgen zien, waarvan het zelve het beginfel is voor de tegenwoordige Planters, en die, welke zich reeds openbaaren voor de Maafchappy, en welke haar met eenen ganfchen onder- gang bedreigen. In een derde Hoofdftuk zal ik de vry- heid neemen, kortelyk aan te wyzen, de eerfte middelen, welken de Maatfchappy of liever de Hooge Overheid moet neemen, zoo om de buitenmaatige misbruiken tt verhelpen, als om, zo veel mogelyk is, voor te komen, dat het misnoegen der Planters niet, gelyk het ‘gered ftaat, tegen ontrouwe Dienaren , die hunne onderdmt kers geworden zyn, uitberfte. Hoedanig is de oorfpronges- ke binnelandfche Regeeringsvorm der Volkplanting van è Kaap geweest? Hoedanig is de tegenwoordige toeftand dier Regeeringsvorm? Hoedanig cene hervorming moete in * beftier der Volkplanting gemaakt worden? Dusdaris is het Ontwerp, het welk ik my heb gemaakt, en gt welk ik zal trachten te voldoen. Het Tafereel van ver- gelyking, het welk ik onder het oog van den verftandi= en Leezer gaa brengen, zal ten minfte dienen, om on- etmek, aan te toonen, dat éen zacht, menfchelyk, rechtvaardig, en in zyn oorfprong wel ingericht beftier, fpoediglyk in een heerschachtig, haatelyk, wreed, on- rechtvaardig en tyrannisch gebied verontaart is” —_— De Autheur ontvouwt ieder gedeelte op eene manier, welke alleszins blyken van opmerkzaamheid draagt; uit welken hoofde zyn Gefchrift de overweeging fchynt te vorderen, van àlle zodanigen, die eenig deel hebben in de handhaaving deezer gewigtige Volkplantinge. De Oost-en Westindifche Post , behelzende Confideratien over den Critiquen toeftand der Colonien. Met de Bylagen en Aanhangzels. Eerfle Deel. Te Utrecht , by J. M. van - Vlooten, 1784. In gr. octavo. Hë groote belang, dat de Natie, over ’t algemeen, in de welgefteldheid onzer Oost-en Westindifche Bezit- tingen heeft, maakt dezelve zekerlyk tot een gewigtig onderwerp van nadenken, dat op zigzelve veeler aandagt tot zig trekt, Uit dien hoofde is ’t niet oneigen, dat men een Tydfchrift bepaaldlyk gefchikt hebbe, om dit Stuk in overweeging te neemen; en deskundigen daardoor gelegenheid te geeven, om met het mededeelen hunner bedenkingen deswegens den Lande nuttig te zyn. Ten dien einde hebben zig de Uitgeevers van zodanig een Pa- pier, onder den tytel van de Oost-en Westindijche Post » het volgende plan voorgefteld. 1. Zullen ze, zo wel in het algemeen als in het by- zonder, beginnen, met den toeftand van de O. I. Comp. open te leggen, en daartoe vooraf de Memories en Mis- {ives van de Heeren Bewindhebbers aan de Heeren Staa- tens witsgaders het berigt van Heeren Commisfarisfen daarop, by wyze van confideratien aan onze Landgenoo= ten mededeelen, om vervolgens tot byzondere vertogen deswegens over te gaan.. 2. Tusfchen beiden zullen ze alle fpoed en hulpverei. fchende pointen, zo over de Oost als West, naar mate het befchouwender wyze kan voorgefteld en ter uitvoer bragt worden, op eene geregelde orde, by Extra Nom- sers, in het licht geven. OE a Gg 2 Je Al- 434 DE OOST-EN WESTINDISCHE POST. 3. Alle Brieven, Vertogen en Bedenkingen, die bur vån nuttige Correspondenten toegezonden of aan de hand gegeeven worden, zullen ze met alle mogelyke promptheid plaatzen en beantwoorden: hoopende dat hun niets gefup- ‚pediteerd zal worden, dan ’t geen met de waarheid en billykheid overeenkomt. 4. Zy zullen van bun Papier geen twistfchrift maaken ; ian: zich egter voor welgegronde overtuiging bloot itel- en. 5. Findelyk zullen zy, de Oost voor het grootfte ge- deelte afgehandeld hebbende, aan den toeftand en directie van de Westindien hunne aandagt bepaalen „en die in órde afhandelen. Agtervolgens dit Plan heeft men het Eerfle Stuk reeds uitgewerkt, behelzende achttien Nommers, met de daartoe behoorende Bylagen en zes Aanhangzels of Extra Nom- mers; waarop men nu voorts het Tweede Stuk Schikt, ter nafpooringe van het politieke mercantiele der Colonien, aarvan ook reeds eenige Numeros het licht zien. en verkrygt door dit Gefchrift eeu duidelyk en oordeel- kundig verflag van °t merkwaardige dat onze Colonien be- treft, in eene welgewikte overweeging van °t geen tot der- zelver welftand kan ftrekken; waardoor onze Landgenoo- ten te beter in ftaat gefteld worden, om over de omttar- digheden onzer Colonien, en ’t geen tot derzelver nut be- flooten en aangewend moge worden, te oordeelen ; wes- halven de leezing van dit Papier als weezenlyk nuttig aan te pryzen zy. Brieven van eenen ‚Americaenfchen Landman van Carlisle ie Pen- filvanien , gefchreeven aen een zyner Vrienden in Esgtland ; > behelzende den toeftand , zeden , landbouw, en gewoonten der Inwoonders van eenige der nu Vereenigde Dertien Gewesten van Noord- America, voor, en in, den nu geëindigden Oorlog. Uit het Engelsch. Te Leyden, by L. Herdingh, in gr. 8y» behalven het Voorwerk, 328 blads. Onrmiddelyk naa dat deeze Brieven van eenen Americaanfche Landman het licht in 't Engelsch zagen, werden ze ons ter hand geteld. Eén onzer Medearbeideren, doorlas ze, ca bleef niet in gebreke, om onzen Leezeren, in bet Mengt- werk , een en ander Stuk, daar uit overgenomen en vertaald, aan te bieden : terwyl wy van elders nog een Stuk Ge l | Werks BRIEVEN VAN EENEN AMERICAENSCHEN LANDMAN. 425 Werks ontvingen (*). Wy zouden zeker voortgevaaren heb- ben met ‘er meer uit te ontleenen; dewyl die brokken, op zichzelve ftaande flukken beheizende, de goedkeuring onzer Leezeren wegdroegen : dan de Brief des Boekverkoopers, die ons zyne Bekendmaaking eener geheele Vertaalinge van dit Werk vertoonde, deedt ons hier van afzien. Dit overnee- men, dit vogmerk , duidt genoegzaam aan, dat wy de Brie- wen des Americaenfchen Landmans, met een gunfig oog, en als der Leezinge onzer. Vaderlanderen „waardig , befchouden. Wy ftaken met genoegen de Ipade by onzen overneemenden arbeid, op de kundíichap der geheele vertaalinge, wear mede wy den Liefhebberen van een Boek,'t welk alleszins leezens- waardigis, geluk wenfchen. De onlangs voorgevallene omwen- telingen in dat Waerelddeel , waar over deeze Brieven loo- pen, de betrekking welke wy, Nederlanders, gekreegen heb- ben tot die Vereenigde Gewesten, welker lot zo veel over- eenkomsts heeft met dat onzer Voorouderen, en de voorraad van weetenswaardige byzonderheden van allerlei (oort, welke zich, in deeze Brieven, opdoet, pryst dezelve, gelyk de Vertaaler te recht opmerkt, aan. Zo doen ook de inwendige bivken van egtheid, welke in het Voorberigt worden aange- weezen. Het geheele Werk beftaat uit Twaalf Brieven, De Ife is eene Inleiding , welke den oorfprong en aanleg des tetterarbeids van den Landman JACOB HECTOR ST. JOHN, Ont- vouwt. —— De Ilde geeft ons een leevendige en aandoenly- ke fchets van den Toeftand, Gewaarwordingen, en Vermaa- ken van eenen AÁmericaanfchen Landman. — De llldc be- antwoordt de Vraag : Wat is een Americaan, en vervat de Ge- fchiedenis van ANDRIES DEN HEBRIDEËR. —- De IV, V, VI, VII en Viilfte ftelt ons voor oogen de zonderlinge Schildery van het Eiland Nantuket, van de Zeden, Gewoonten, Staat- kunde, Opvoeding, Bezigheden der Inwoonderen , die van den Vischvangst, en wel inzonderheid van die der Walvis- fchen, leeven, welker wyze meer bepaald befchreeven wordt; als mede eene Befchryving van het Liland Marthas Vineyard, welks Opgezetenen van den Vecbouw beftaan. — De IXde Brief beichryft Charles Town; en behelst verder allerleezens- waar- K C*) Wy plaatiten daar uit, de Vraag: wat is een Americaan? door ecu Americaan beantwoord. Algem. Letteroef. IVde D, rice St. bi. 548. Brief van een Rusfifchen Edelman, JUAN AL—z, bevâttende eene Befchryving wan zyn bezoek, afgele-d by den Heer JoHN BERTRAM, be-oemd Kruidkun- digen in Pennfylvanic. Vde D. ade St. bl, 262, 3093 en ciudelyk een Berigt van de Slaaverny der Negers. Ald, bl. 642, waar men de befciuyvirg e-ns mishandehden Negers, dour den Nederduitfchen Vervaalder, met enige uit- lxaring, voor welke wy de reden niet genoegzaam vinden, geplaaist, iu baas geheel vinden. Gg 3 ` 436 | BRIEVEN waardigfte bedenkingen over de Slaaverny der Negers, pe- aard met het berigt van eenen mishandelden Neger. — kde gaat over de Slangen en het Bromvogeltje.— De Xide is een Berigt van een Rusfifchen Heer, Tw-N AL-z, nopens een bezoek by Mr. JOHN BERTRAM. — De XlIde vermeldt den akeligen toeftand van eenen Bewoonder der Grenzen, by den ontftaanen. Oorlog , op eene allertreffendfie wyze. Wy zouden ons, uit aanmerking der reeds uit dit Werk ontleende Stukken, van de moeite, om een ftaal te leveren, ontflaagen mogen agten; en onze Leezers tot de aangeweeze plaatzen in ons Menpelwerk wyzen. Dan wy kunnen het riet uit de hand leggen zonder nog iets over te neemen van een Schryver, die de taal der Natuur, de taal van het Hart, zo meesterlyk (preekt, en vrymocdig de Europifche Gebreken be- rispt. Gebreken, ook in de bloeijendfte Americaanfche Ge- westen ingefloopen. Laaten wy zyne befchryving van Charles Town, als kort en zeer onderfcheiden van alles wat in onze Letteroefeningen uit dit Werk te vinden is, affchryven. Men bedenke dat het een Landman is die Stedelingen afmaalt. „ Charles-Town is in *t Noorden, ’t geen Lima in het Zui- den is; beide zyn ze de Hoofdfteden in de rykfte Gewesten der twee verfchillende Luchtftreeken; hier uit moogt gy der- halven gisfen, dat beide Steden, die vertooningen opleveren, welke uit de rykdommen noodzaeklyk voortvloeijen. Daer Peru ruim voorzien is van goud, is Lima opgevuld met im woonders , welke alle. die trappen van vermaek, kieschheid en weelde , bezitten, die de overvloed doet beklimmen. Cs rolina brengt vruchten voort, meer waerdig mischien dan goud, om dat ze met grooter vlyt verkreegen worden; dit levert ook, in ons Noorderdeel , een vertooning van rykdom en weelde, welke wel minder zyn dan de evengemelde, maer verre verheeven boven alles, wat in onze Noordlyke Steden re zien is. De ligging der Stad is bewondereuswaerdig fchoon, daer zy gebouwd is aen de vereeniging van twee groo- te rivieren, welke in haeren loop een groot aental kieenere riviertjes ontvangen; alle, in de Lente, bevaerbaer met plat- boomde fchuiten. Dus is zy het aentrekkend middelpunt van die uitgebreide Landfireek , en van daer de zetel van den overvloedigften uitvoer; haer werven, dokken, en magazynen, zyn gefchikt om den grooten Koophandel gemaklyk te mae- ken. De Inwoonders zyn de vrolykfte in Amerika : zy is be middelpunt onzer Beau Monde , en altyd vol van de rytêe Landeigenaers in het Gewest, welke zich herwacrt begeever. om gezondheid en vermaek te Zoeken. Ook is hier altyd een groot aental zieklyke Menfchen uit de West-indien, om berfiel hunner kragten te vinden, die door den verzwakkenden zert hunner zonne , luchtgefteldheid, en leevenswyze, zyn uitge- put. Ik hebbe veele deezer West-indiërs gezien, die, ie dez ot- VAN EENEN AMERICAENSCHEN LANDMAN. 4372 ouderdom van dertig jaeren, zuchtten onder de zwakheden van eene hooge grysheid : want niets is gemeener in die lan- den van overvloed, dan dat de Menfchen de vermogens tot het genot van de vermaeken des leevens verliezen, op dien tyd, dat wy bewoonders van het Noorden pas de vruchten. beginnen te fmaeken van onzen arbeid en voorzichtigheid. De kring van vermaeken en de kostbaerheid der bur- gertafelen in Charles-Town gaen alles te boven, wat gy u zoud konnen verbeelden , en de aenwasch deezer Stad en van dit Gewest is verbaezend (nel voortgegaen. Jammer is het, dat ‘de engheid van den uithoek, op welken de Stad ge- bouwd is, verhindert, dat zy in grootte toeneeme ; en decze is de reden , waerom de huizen zo duur zyn. De Hette der Luchtftreek, welke fomtyds zeer groot is in de binnenfte dee. len van het Gewest, is in Charles-Town altyd zeer gemaetigd, fehoon ’er de zon ook veel kracht heeft , wanneer de zeekoel. tjes niet opwakkeren. De luchtgefteldheid maekt alle foorten van buitenfpoorigheden zeer gevaerlyk , en vooral die der mael- tyden ; en nochtans, ongevoelig of onbezorgd voor dit gevaer, leeft men voort, en geniet een vrolyk maer kortduurend lee- ven; de ftraelen der zonne fchynen hen onwederftaenbaar te dryven tot uitfpanning en vermaek. De Vrouwen, integen- deel, maetig zynde, bereiken een hooger leefperk, en fterven zelden , zonder verfcheide mannen gehad te hebben. Een Eu- ropeër moet by zyne eerfte aenkomst zeer verbaesd ftaen , wans neer hy de fraeiheid hunner huizen, het kostbaer huisraed, zo wel als de pracht hunner tafelen ziet; ja, kan hy zich wel verbeelden, dat hy zich in een Gewest bevindt, 't welk fints zo weinig tyds eerst is bevolkt geworden ? | ‚‚ De drie voornaemfte rangen van inwoonders, zyn Rechtsge. leerden, Planters, en Koopluiden ; en het is dit Gewest, ‘t welk aen den eerften den rykften buit heeft opgeleverd ; want hun welvaert, magt, en invloed, gaen alles te boven. Zy hebben het uiterite perk van wercldsch geluk bereikt; geen landhoeve is wel verzekerd , geen koopbrief goed, geen uiter. fte wil van kracht, ten zy deze alles opgegeeven , geregeld; en goedgekeurd hebben. De geheele omtrek aller eigendom. men in het Gewest is fynsbaer gewrden aen dezen troep menfchen, die, den Priesteren en Bisfchoppen verre te boven, geheel niet te vrede zouden zyn met het geringe Motaïfche aendeel der tienden. Ik beroepe my op zo veele der Inwoon- ders, als, onder het twisten om hun recht, misfchien, op ee- nige weinige honderd gemeten lands, in het doolhof der rech.’ ten, hun geheele erflyke bezitting verlooren jbebben. Deze - menfchen zyn met meer recht wetgeevers dan uitleggers der wet te noemen: en hebben hier, zo wel als in de meeste an- dere Gewesten , de listen en de fchranderheid der Schriftge- leerden , vereenigd met de E en de heerschzugt van. den g4 Vorst: 438 BRIEVEN „Vorst: wie weet waer op dit nog ten eenigen daze zal vit- loopen? De natuur onzer wetten, en de geest van vryheid, welke dikwyls dient om ons twistziek te maeken , moet nood- zaekivk: het grooter deel der eigendommen van de Volkpian- tingen brengen in handen van deeze Heeren. In een volgen. de Eeuw zullen de Rechtsgeteerden in bet Noorden bezitten, ’ geen nu de Geestlyken bezitten in Peru en Mexico. „ Zoudt gy wel deuken, dat, terwyl alles blydfchap, vro- Ivkheid, pracht, en genoegen is in Charles-Town, tooncelen van elenden verfpreid zyn over het Gewest van rondsomme ! De oorén ‘zyn hier door gewoonte doof, de harten verhard geworden; Zy zien, noch hooren, noch gevoelen de elenden hunner arme flaeven, van wier handen arbeid al hun wel/vaert voortvloeit. De yslykheden der Slaverny, en het harde van een onopboudelyk flaaven, worden niet opgemerkt ; niemand denkt met medelyden aen die regenvlaegen van zweet en tracnen , welke dagelyks uit de oogen en van de lichaemen der Americaenen nedercruipen y en den grond bevochtigen, welken zy bearbeiden. Het geklap der zweepen, waermeê men de elendige weezens tot eenen buitenfpoorig zwaeren arbeid dryft, zyn te verre van de alzins vrolyke Hoofdftad verwyderd, om gehoord te worden. Dit uitverkooren Ge- flacht eet en drinkt,en leeft gelukkig terwyl die rampzaligen op den grond omkruipen, indigo teelen, of rys dorfchen, ‘in.de hitte cener zonne zoo verfchroeiende als die in hun Va- derland, zonder de hulp van goed voedzel, zonder de hart- fierking van eenig aengenaem vocht. Dit verbaezend groot verfchil heeft my dikwyls ftof verfchaft tot de treurigfie be- denkingen. | „ Ik zie, aen den eenen kant, een volk, genietende alles wat dit leeven bekoorelykst en vermaeklykst oplevert, zom der arbeid , zonder vermoeijinge, nauwlyks onderworpen aen eenigen ontrustenden wensch. Men zendt vacrtuigen met goud, uit de bergen van Peru gegraeven, nae de kusten van Guineé į uit kracht van dat goud worden 'er oorlogen ge- voerd, doodflach en verwoesting aengericht, in deze en gene onfchuldige vreedzaeme Afrikaenfche gehuchten, waer een om nozel volk woont, dit zelfs niet anders weeten dan dat alie menfchen zwart zyn. De dochter wordt afgefcheurd van hae- re (chreijende mocder, het kind van de elendige ouders, de vrouw van haerep geliefden echtgenoot! Geheele huisgezin. nen worden wegecfleept , en in ’t midden van fiormen er onweders overgevoerd nae deze ryke Hoofdftad!: Daer wor- den ze op een ry geplaetst gelyk de paerden op een jaer- markt, worden ze gebrandmerkt als het-vee, en dan voon- gedreeven , om zich: af te flooven, honger te Iyden, en bin- nen Weinig jaeren uit te teeren op de verfcheide landhoeven dezer burgers. En voor wien mMmoetan Zy werken? — voof eoi men. VAN EENEN AMERICAENSCHEN LANDMAN. 439 menfchen , die zy niet kennen,en die-geen andere magt over bun hebben, dan die van geweld, geen ander recht dan ’t geen dat vervloekt metsel hun gegeeven heeft! Vreemde or- de der dingen! Ô Natuur! waer zyt gy? Zyn niet deze Zwarten zoo wel uwe Kinderen als A Kinderen van den- zelfden Hemelvader ! ` | „ Aen de andere zyde is ’er niet te zien dan wyduitge- fteekte elende en rampzaligheid , zonder eenige gedachten op, of wensch nae , redding ! dag aen dag wroeten en flaeven zy voort, zonder eenig uitzicht om voor zichzelven te maeien; zy zyn genoodzaekt, hun leven, hunne leden , hunnen wil, en alle krachten te bezigen om den rykdom te doen zwellen van meesters, die hen niet met de helft der vriendlykheid en genegenheid aenzien, als waer meê zy hunne honden en paer- den behandelen. Geen vriendlykheid, geen genegenheid valt hun ten deele , die de aerde bebouwen, groote lasten draegen, en de zwaere ammen in geíchikte planken veranderen. De- ze vergelding, hoe eenvoudig en natuurlyk zy voorkóme, zou opde grenzen komen van menschlievenheid , en daer van moet een Planter niets bezitten.” .. .. Wy verzenden den Lec- zer, om het tafereel dier jammeren voltooid te zien , na 't werk zelve, Hoe zeer is het te wenfchen, dat de Inflokkingen der Regts- geleerden, te Charles-Town p en de plaagingen der Negeren, in ’t Gewest daar omftreeks met de Omwenteling in America cen einde neemen; dat het deerlyk lot der Grensbewceonderen ver- ` zagt worde; anderzins zal „America dat begeerlyk Land niet zyn, hoedanig het ons op andere plaatzen in dit Werk gefchil= derd wordt, en bovenal in ’t begin des Vierden Briefs. In het Voorberigt vinden wy gewag van een mogelyk aan- ftaande Tweede Stuk; mogt die Schryver ons een verflag doen van de verbeteringen des lots dier elendigen, in dat anders nu met de Vryheid gezegend Gewest ! ——- -m De ontdekking van America, gefchikt ter aangenaame en nuttige leezing voor Kinderen en jonge lieden, door J. I. CAMPE, Derde Deel. Te Amflerdam, by de Wed. J. Dóll. In o@avo;, 332 blads. | | n dit derde Deel befluit de Heer Campe zyre onderrigtende ““gefprekken , wegens de ontdekking van America ,. met de ontvouwing van het gedrag en de lotgevallen van Pizarro, weiken by, op eene foortgelyke leerzaame wyze, als die van Kolumbus en Kortes, in de twee voorige Deelen, den Kinde- ren voordraagt. Hy ftelt hun in de behandeling van dit onder- | Werp » 440 | l H CAMPER werp, gelyk wy in een vroeger berigt. gemeld hebben (*, siet flegts het gefchiedkundige voor, maar hy tragt ben tevens op te leiden tot eene oordeelkundige onderfcheiding van brawe en laakenswaardige bedryven , om hen daardoor van de Ov- deugd af te (chrikken, en ter Deugd op te leiden. Tot een fiaal hiervan verftrekke het volgend onderhoud van den Vader met zyne Kinderen, op het verhaal van een trouwloos bedryf van Pizarro, op welk verhaal de Vader de aandagt der Kin- deren vestigt. ` „ Laat ons, kinderen! zegt hy, hier een oogenblik fil taan, om aan het gevoel van afkeer voor zulk een arglistig gedrag, het geen gy, gelyk ik hoop, allen in dit oogenblik by u vindt, tyd te geeven , om in onzer aller harten recht diepe wortelen te fchieten. Is ’er wel één onder ulieden, die pr ZARRO, naar ’t geen wy nu wederom van hem hebben gezien, nog de minte genegenheid en achting zou kunnen toedraagen ? wel iemand die met hem wenschte te leeven, of in hem ec- nen vriend te hebben ? i ALLEN. Neen !. neen ! VADER: En kunt gy u wel verbeelden, dat ’er andere goede menfchen zyn, die een karakter, het welk zo weinig te ver- trouwen, en zo vol van arglistigheid en valschheid is, minder verfoeijen? Doch dit kunt gy niet gelooven ! ‘Uw eigen gevoel zegt u, wat elk braaf mensch daar by moet ondervinden — tegenzin en afkeer! Leert hier uit, myne lieve jonge vrienden! dat de grootfte talenten, —— want hier aan ontbrak ’t den lis. tigen PIZARRO niet —— dat zelfs de grootfte daaden een man niet beminnelyk, niet achtenswaardig kunnen maaken, indien dezelven niet van eenen oprechten, openhartigen en eerlyken inborst verzeld zyn. Geveinsdheid, huichelaary , list en valscb- heid onteeren de menfchelyke natuur, brandmerken dezelve met een teeken, het welk door geene verdienften, zelfs niet de uitfteekendfte, kan uitgewischt worden, en het weik alle oede welgezinde menfchen met eenen natuurlyken afkeer fchuwen. En wat is hier van de oorzaak? Waaruit ontftaat de algemeene verfoeijing van alle listige ftreeken , van alle hei- melyke kunften en bedriegerven y al zyn zy ook nog zo fyn en {chrander uitgevonden ? Wat meent gy PIETER ? Pieter. Om dat de lieve God ons zodanig gefchapen heeft, dat wy niet anders kunnen dan valfche menfchen fchuwen. Vaper. En waarom zou de lieve God ons wel zodanig ge- fchapen hebben? — Is't niet daarom, 'déwyl hy zelf waar- achtig, zelf een vyand van alle geveinsdheid en loogen is, er dewy! hy wilde, dat wy Hem,den Heiligen en Goeden , voor zo verre dit mogelyk is, gelykvormig zouden worden? —- En fielt u eens voor, kinderen! wat ’er van de mentichelyke et maat- C°) Zie Alg. Vad. Litte V D. bl. z4r. ONTDEKKING VAN AMERICA a4r maatfchappy zou worden, zo dra 'er geen geloof en goede trouw meer plaats hadden , en zo dra het niet meer voor fchandelyk gehouden werd, anders te fpreeken dan men denkt y zynen evenmensch te verfchalken , en zich door bedrog en listige flreeken tot een groot man te maaken? Of zoudt gy wel lust hebben te leeven in een land, welks inwooneren allen zulke dubbelzinnige, listige, leugenachtige en valfche. men- fchen waren? | Jonannes. Daar bewaare ons God voor! Ik zou. liever by de (meerige GROENLANDEES in hunne morfige holen: in de aars de woonen. Ee Re Kraas. En ik liever by de fmullige Hottentotten in hunne fiinkende hutten. Goputes. En ik liever by de- kleine Laplanders met hunne platte neuzen, lange ooren en korte beenen, in hunne tenten uit basten van boomen: faamgefteld. ` : i Vapta. (Met een bedenkelyk en belommerd gelaat.) En gY, —=? (De wangen van.... hadden reeds, op dit voorftel, als fcharlaaken beginnen te gloeijen. Het geweeten knaagde; want hy wist, dat hy , voor cenigen tyd, eene onwaar- heid had gezegd. Thans ftortte een (troom van traanen uit zyne oogen, en by vernieuwde by zichzelven het vaste voorneemen , om in het toekomende nooit , nooit weder, het minfte bairbreed- van de waarheid af te wyken. De oogen van allen waren vol vàn medelyden op hem geves- tigd, en de Vader was 'er borg voor, dat zyn berouw en zyne voorneemens oprecht waren. —— Na eene kleine tusfchenpoozing : ) Mi O, myne lieve kinderen! prent het u allen toch diep, recht diep in uwe jonge harten , dat de mensch in dezelfde maat den adeldom van zyne natuur, de liefde en achting van alle welgezinde menfchen, de toejuiching van zyn eigen geweeten en van den alzienden God, en dus ook zyne geheele tydelyke en eeuwige gelukzaligheid verbeurt, wanncer hy van den rechten weg van eene ongeveinsde ftrenge oprechtheid afdwaalt. Ea veroorloft u zelven toch vooral nooit, nooit in uw geheel leven , de minte onoprechtheid, het zy in woorden of in daadein , al ware het ook, dat gy ’er Vorften kroonen door zoudt kunnen verwerven. Alleenlyk de oprechte, de waar- beïidminnende , de ongemaskerde braave man durft zyn hoofd gerust opheffen; kan op den weg des levens, hoe ruuw , hoe gevaarlyk ook zyne loopbaan immer zyn moge, zonder eenige angstvalligheid , gerust, blymoedig en vol vertrouwen op Gods albeftierende Voorzienigheid , met vaste fehreden wandelen; kan vry van alle zyden rondsom zich zien, en zelfs de las- terzucht trotfeeren , wanneer deeze , hoewel vruchteloos , poogt zynen goeden naam eene (met aan te Wryven. Hoe werachttyk en ellendig is daarentegen een mensch, cie zich tot 442 J. H. CAMPE3- ONTDEKKING VAN AMERICA. tot listige. ftreeken verlaagt, die langs kromme wegen voort. fluipt; en-geduurig vreezen moet, dat het pog van def men- (chenkenner door zyn momaangezicht tot het binnenfie van zyn onedel hart zal doordringen, en zyne valschheid ontdek. ken! Met hoe veel angst moet hy alle zyne woorden op de weeg(chaal leggen , en over alle zyne houdingen en gebaar- den waaken, op dat hy zichzelven niet mooge verraaden! En hoe zulk een mensch, die zich bewust is, dat het inwendig geheel anders met hem gefteld is, dan hy uiterlyk fchynen wil, hoe kan hy, zeg ik, ooit met vrymoedigheid en met een kinderlyk vertrouwen op God, den alweetenden harten- kenner, denken ; of, wanneer de nood hem treft, met het toeverzicht van een goed kind zich in Zyne vaderarmen wer. 