Verhandeling over de longziekten, en wel in het bijzonder over de longtering ...
r il- ..v .--V !*&$$ ‘•■vViA Filius £w»t H-' •»’• 'fäf.tjü: WM '-'/,'V'.,ip -j -4 .-r; ••• Digitized by the Internet Archive in 2017 with funding from Wellcome Library ■ . ( https ://arch i ve . org/detai Is/b29305354 VERHANDELING OVER DE longziekten, EN WEL IN HET BIJZONDER OVER DE LONGTERIN G, DOOR OMAN DANIEL HERHOL DT, 'V •' JT' ■**-.* . » . .. hoogleer aar in de Geneeskunde , en Arts lij de Konitik* lijke Deenfche Admiraliteit , te Koppenhagen* UIT HET HOOGDUITSCH VAN ALBRECHT SCHOENBERG, Uitoefenend ’ Arts aldaar. VRIJ VERTAALD DOOR W I LH. REIN, van B A E R L E , Stads lAe d9 Doctor te A tnßerdatn» TE AMSTERDAM, B IJ R* J- BE R N T R O P. 1814. i \ HISTORICAL I tv4 E t> I C - {a f> tS: Eriamfi omnia a veteribus inveata funt: hoe fenipe? novum eric, ufus , e( inventorum ab aliis fcientia f? ^ispofuip. Senecau, ï* V O O R B E R I G T* e verhandeling , die ik hier , in Neder - duitsch gewaad , aan Neêrland's geneeskundig publiek aanbiedt , werd door den Hooggeleerden Schrijver , zVj oorfpronkelijke Deensch , als voorlezing , Geneeskundig Getiootjchap te Koppenhagen voorgedragen — Hoog- duit sch vertaald , in de Jahrbücher der Medicin und Chirurgie ow yerdienjhlijken harlès (Je and s* ) geplaatst* De attezins nieuwe en , mijns inziens , ge- noegzaam het geheel omvattende ideeën, daarin tv VOORBERIGT. voorkomende, deeden mij tot derzelver vertaling en gemeenmaking be fluit en, te meer, daar zij een zoo helder licht over het wezen der longte - ring en derzelver wezenlijk onderfcheid van de plaatfelijke ziekten der long verfpreidt en eene daarop gevestigde, praktisch aanwendbare, ge* neeswijs van gene ziekte daarflelt . Het is waarlijk eenigzins te verwonderen, dat wij ^ aangezien de algemeene verbreiding der onder \ den naam van teringziekten bekende uitgeflrekte familie van chromfche kwalen, in het alge- meen, en der longtering in het_ bijzonder, zoo weinig voldoende oplosfingen van de naaste oor- zaak en geneeswijs, van het begrip en onder- fcheid dezer ziekten bezitten. Onze Schrijver is ook niet vermetel genoeg te wanen, dat hij in deze beknopte verhande- ling dit moeijelijk ziektekundig vraagfluk ten aanzien der longtering alleen, volledig zou heb- ben opgelost , waaraan Jeden eeuwen zoo vele denkende mannen te vergeefs gewerkt hebben t VOOREER I O T. Men houde intusfchen in het oog , dat zijné fcherpzinnige theorie * over de natuur het be- grip en de aanwijzingen ter genezing der long - tering t geenzins de vracht is van kerfenfchim - mi ge befpie gelingen y maar de uitkomst eener reeks van getrouwe , aan het zieke bed gemaak- te ^ waarnemingen en daarop gegronde wijs gee- rt ge overwegingen : en het is uit dit oogpunt , dat men dezelve moet beoordeelen. Ik twijfel echter geenzins , of er zullen Jommigen ‘gevon- den worden , welke in mijne overtuiging desaan- ga, ande niet deelen , maar de daaruit door on- zen Schrijver afgeleide ideeën, als meer of min gewaagd , hefchouwen zullen . Het is immers niet te yerwagten , bij de groote verfcheiden - held der zoogenaamde geneeskundige theorieën en gevoelens 9 dat niet fommïgen hun eigen fpoor drukken , zonder zich om wet nfchappe* lijke begrippen te bekreunen * Dan de wijs nee rige , denkende Arts , aan welks befcheiden oor- deel en onderzoek deze vertaalde proeve ,■ weinige bij gevoegde aantekeningen , * Q <3 VI rOORBÈRIG Ti opgedragen , zal toch , dit durven wij veilig v erwägt en , goedkeuring aan de weten - fchappelijke pogingen van onzen verdienßelijken he RH o ld T ontzeggen . In magnis voluisfö fac esc. DE VERTALERé ( INHOUD. Voorberigt Bladz. i-vi Inleiding — algemeene befchouwingen. . Bladz. j I. De longverzwering als plaatfelijke ziekte. . 12 II. De geftelsaandoening bij de longtering, of de teringachtige diathefis 17 III. Het verband tusfchen de toevallig bijkomende longziekte en de geftelsaandoening der tering. 30 ßefchouwingen over de geneeswijs der teringachtige geftelsaandoening. 48 A. Eerße aanwijzing, De aanwending der ge- neesmiddelen , welke het ve:zm\n%sproces verminderen, f „ « . «, 50 II ï N H O U Da ’c B. De aanwending der geneesmiddelen , welke het ligchaam in Haat Hellen, om, zonder nadeeligen invloed op de gezondheid, een. Herker verzurin gsproces te kunnen verdra- gen. * e Bladz. 61 C. D<* aanwending der geneesmiddelen, welke regtüreeks het ontzurin gsproces vermerken. 70 Tweede aanwijzing» De aanwending der ge» neesmiddelen , welke de long tegen de zuur* Hof der ingeademde lucht behoeden. . 78; * VER® HANDELING 'OVER. DE LONGZIEKTE N * EN WEL IN HET BIJZONDER OVER DE 'J LONGTERING. ! ■j tongziekte en longtering moeten niet roet el* kan der verwisfeld Worden. De eerde duidt, ilreng genomen , volgens derzeiver begrip , al- leen eene plaatfelljke aandoening der long aan \ de andere daarentegen , veronderdelt altijd eenen «» ziekelijken toedand van het ganfche ligchaam. De kunstwoorden: longziekte (of zoo als men dezelve gewoonlijk noemt, borstziekte) en long- tering, moeten diensvolgens niet als gelijkbedui- dende woorden genomen worden. Beide ziekten worden, wel is waar, dikwijls op een’ en denzelfden tijd , in een en betzelfdë voorwerp aangetroffen. Hierom kan de Arts niet onverfchillig zijn bij de vraag: welk oorza- kelijk verband er tusfeben dezelve bedaai? of in welke pathologische betrekking de eene tot de andere daat ? De beantwoording dezer vraag moet hem tot rigtfnoer drekken, zoo wel bij dé keuze zijner geneesmiddelen, als bij de bepaling A ( 2 ) van het behoorlijke gebruik derzelve. — Mijns oordeels, zullen hierom de navolgende befchou- wingen over dit onderwerp, well gt d n aandacht mijner kunstgenoten verdienen. Er zal wel niemand een i gen twijfel koesteren , dat longziekten van onder fcheiden' ' aard alleen en op zich zelve beft aan kunnen , zonder on- y oor waardelijk de longtering ten gevolge te heb • ben • daar intusfchen deze Helling met mijn on- derwerp in een zoo naauw verband Haat , en , de natuur der tering willende bepalen, van een zoo groot belang is , houde ik her des niette- min voor doelmang, de meest in het oog loo- pende bewijzen voor derzel er waarheid vooraf te laten gaan. Zij zijn de navolgende: ad) Aanmerkelijke wonden in de longen, ie* mand toegebragc , die geen’ aanleg tot tering heeft, veroorzaken zeer zelden deze ziekte. De beroemde b e n j a m i n r u s c m , van Philadel- phia, Verhaak: dat er van ccn zoo groot aantal fóldatetï, als in den laakten Amerikaanfchen oor- los met de bajonet of door een fchor in de borst verwond werden , niet een enkele de long- tering kreeg (i). Verder berigt hij: dat er van 23 Engelfche foldacen , welke in den veldtogc van den jare 1776 wonden in de longen kregen, (j) Men zie: Auserlefene Abhandl, B. 17.. ( s ) gj wederom volkomen her Heldert, — llaat hoogst Waarfeliijnlijk Hechts een gering getal dé- zer wonden door onmiddellijke aankleving Qcon* glutinatio') genezen is, blijkt het, dat er in dè longen wezenlijk ettering kan plaats vinden * zonder longtering na zich te Hepen , en dat Zoo* danige etterende wonden , zelfs wanneer zij aan- merkelijk groot zijn , en zich in een of ander gedeelte der long uicHrekken, doch nog gene- zen kunnen, olfchoon de lijders zoo wel aart longvvonden , als aan longtering, fteeds met hoest geplaagd zijn* en hunne ademhaling de longen in eene beftendig afwisfelende beweging houdt. £.) Het is bekend, dar er na eene voorafge- gane ontHeking, na een kliergezwel, Hofverplaac- ling en dergelijke , eene zoogenaamde etcerzak of verzwering in de long ontfraan kan, en dat deze ongeftéldheid van iedere andere plaatfelijke aan- doening, die gewoonlijk de longtering verzet t* niet wezenlijk onderfcheiden is. Eene dusdanigé verzwering onderfcheidt zich niettemin door eene Zeer in het oog loopende eigendommeiijkheid van karakter# Soms geneest zij in, weinig tijds, zonder eenigen nadeeligen invloed op het alge- meene ligchaamsgeftel. Soms is zij, als het wa- re , periodiek , of verdwijnt en vertoont zich beurtelings op bepaalde tijden. Soms is zij on- Ä s I C 4 ) geneeslijk, zonder nogtans de pathologische ver» fchijnfden der longtering te ve oorzaken. Ik zelve heb eenige lievige matrozen bij ons zee- wezen gekend , die meer dan 20 jare 1 lang met dusdanige verzweringen aangehaald waren, en, des nïettegen (taande, genoegzaam in alle faizoe- nen, hunnen dagelijkfehen dienst op, den Holm konden verrigcen. Hoe zal men nu dit zoo aan- merkelijk verfchil in het karakter van eene en dezelfde ziekte verklaren, zonder de geftelsaan- - ^oening des ligch ams als eene wezenlijke, Ja als eene noodzakdijke voorwaarde tot het' ontdaan der longtering aan te merken? i.) Dc blocofptiwing is vaak eene volflrekt plaatlelijke ziekte der long, en heeft, in een dergelijk geval , geene longtering ten gevolge* Ikc barsten eencr onganer, door eenen toevahi- gen ftoot op oe borst te weeg gefragt ^ eene congestie van bloed, door eene ftremming der maanli-onuen , dci aanbeijen enz ontftaan*, heeft dikwijls aanleiding tot deze ongefceldheid gege- ven , zonder dat er tering op gevo gd is. De beroemde zimmermann verhaalt , dat Koning F re der ik de Tweede , in den zevenjarigen oorlog, vaak met bloedfpuwing aangehaald was, en het is bekend, dat die Vorst, niettemin nog nitei dan 20 jaren daarna leeide, zonder ooit de C 5 ) tering te krijgen. Bij den beroemden gul- len (i) , Metternich Q-i) en meer andere geloofwaardige Schrijvers , vinden wij verfchijnfe- len van denzeifden aard. — Wat ik tot dus verre ten opzigte van wonden, verzweringen in de long en bloedfpuwing heb aangeflipt, moet insgelijks van allerhande ontftekingen , van hec asthma , den kinkhoest, kramphoest, molenaars- hoest en dergelijke verdaan worden. Ontelbare waarnemingen bevestigen , dat alle deze ziekten alleen en op zich zelve beflaan kunnen ,• zonder. longtering te veroorzaken , in zoo verre hec lig- chaam geenen geftelsaanleg coc eeze ziekte heeft. df) Wij bezitten waarnemingen , waarop wij ons kunnen verlaten, leerende: dat de longtering met onderfcheidene andere geftelsziekten perio- diek kan afwisfelen. Men heeft bij hevige aan- vallen van jicht en rheumatismus , van fchurfc en dergelijke huidziekten f3) , alle pathologifche verfchijnfelen der tering zien verdwijnen , en , deze ziekten , na verloop van meer of minder tij ds genezen zijnde 5 wederom zien terug keeren* O) First lir.es , § 864. Ed, 4. 1784. (2) Vom Schaden der Brechmittel in der Lungenè fchwind fucht. Mainz , 1792. (3) Men zie morton’s Phthifiologia , Lib, 3. Cap* I. fag. 84. et gullen, /. c, 5 847. A 3 t c « > Dusdanige ziekten hebben naauwelijks eene zoa plptfelijke verandering door hare verbinding mee de plaatfelijke aandoening der long , of door ha«* |e werking op dezelve kunnen te weeg bren» gen. <?.) Alle geneeskundige Schrijvers komen over- een , dat de mensch van het 1 6de tot het 3oa&' of 3Ófte jaar zijns levens , de meeste neiging heeft om de tering te krijgen en daaraan te be- swijken» Veränderlich deze bemerking niet dui- delijk genoeg , dat eene plaatfelijke aandoening der long, eene vei z wering en dergelijke, na dir tijdperk gemakkelijker geneest , of ten minden dat zij, zelfs bij onveranderde natuur derzelve, yan minder gevaarlijke toevallen verzeld moet gaan? Ik zelve heb verfcheiden’ oude lieden ge- kend, die gedurende 40 jaren en langer, dage® lijks eene etterachtige doffe in vrij groore hoe- veelheid opgaven. Bij willis, metternic h <§n anderen, vinden wij insgel jks dergelijke waar* nemingen. Waar änders zal men hier de oor- zaak van een zoo in het oog loopend verfchijn- fel zoeken, dan in den invloed des ouderdoms op het ganfche ligchaam ? of wel in de hierdoor veroorzaakte vermindering van gedelsaanleg tor de longtering? /.) Men befchouwt gewoonlijk de men fc hen , aan welke de natuur eene tengere ligchaamsge- C 7 ) Halte 3 eene platte neergedruk e borst, eenen langen hals, eene fijne huid enz. gaf, als den meesten aanleg tot de longtering te hebben. Dit is echter niet onbepaald waar. Er is wellige geen Arts van jaren, die geen’ lieden kent, welke in hunne jeugd alle aangehaalde ketueekenen had- den, en niettemin thans in eenen rijperen ouder- dom de volkomenfle gezondheid genieten. Ook hij, die eenen dikken hals, eene ruime borst, met een woord, die eene zoogenaamde apoplek - tifche gertalte heeft, verheere niet inden waan, als of hij volkomen tegen de longtering gewaar- borgd is. De reden, waarom de eerrten meer ge- neigd zijn , om deze ziekte ie krijgen , is toch wei niet alleen in hunne engere longen, of in de naauwere fpeelminue derzelve gelegen, maar moet, wat ik in het* vervolg zal zien te verkla- gen , veeleer daarin gefield worden , dat hunne geheels ligchaamsgertalte , als het ware, het ka- rakter van den gertelsaanleg der longtering uit- drukt. Kunnen zij dezen aanleg te boven ko- men , zoo fchijnt de vorm hunner borst en lon- gen, in dat opzigt, van weiniger, ja van geen aanbelang te zijn. g.) De longtering kan zich m et alle hare karakteriferende kenteekenen vertoonen , zonder van knobbels of verzweringen in de longen ver- zeld te gaan. De Geneesheer leigh verhaalt A 4 C 8 ) tn zijne Natuurlijke ■ Gefchïedenis van Eanc-aßr* hire , dat de longtering aan de zeekust van da& gewest, eene zeer gemecne ziekte is; dat men achter bjj de ontledingen der daaraan gdlorvene voorwerpen, gewoonlij geen het minie fpoor van eene voorafgegane ontüeking of verzwering in de longen vindt. Zulke zieken hebben flechts, den ge (leisaanleg der tering, en derven voor dat- plaatfelijke aandoening ontflaat of kenbaar wordt De beroemde de ha en heeft ook reeds ^en zijnen tijde dezen ziekelijken toefland waar® genomen , en denzelven met het kunstwoord dia-, thefis purulenta bestempeld. Zie hier ten be- wijze ’s mans eigene woorden : ,, Sunt denique9 quos a morfco eodem conflictatos diu videatis; at cedere fatis. Futaveriris. vos itidem hic flippus 35 ratum vifuros pulmonein? Falliminij Aptrtum 53 cadaver exhibic pulmonem, in quo quid culpe» 33 tis, vix habeacis* (Jtidcoam hoc paradoxen % „ Anatome , hoe idem in muleis phxhificis confir- ?, mat, fateorque ex phthilicis , quos a morte i5 mul tos aperui, nu nomni eorum, qui integros, quam qui laefos haberent , puimones, majorem. ,, misfe.” Het is bekend, dat de ha en, door, deze aanmerking, aanleiding gaf tot eenen weten-, fchappelijken flrijd over de vraag: of de ftofFe, die menige teringachtige opgeven, reeds toebereid of afgescheiden (als pus) in de masla des bloeds < 9 ) voorbanden is , en Hechts door de longen ultge* fcheiden en uitgeworpen wordt? h*) De aanleg van het ligchaamsgeHel in de lering geeft zich te kennen, bij het toenemen der ziekte, door eene loomheid van het geheel© ligchaam, een’ fnellen polsflag, bijzonderlijk te-« gen den avond, eene brandende bitte in de palm van de hand, door neiging tot flaatiwte, hoofd* pijn, gebrek aan eetlust, en doorloop zomer voorafgegane diëecfeilen, nachtzweet enz. Inge^ volge de grondflellingen der vochtziektekunde, is men gewoon, deze toevallen als het gevolg eener opgeflurpte Hoffe aan te merken, of uit de- plaatfelijke aandoening der long, als hare eerde oorfpronkeiijke bron, af tc leiden. Dan, buiten en behalve dat men, zoo als ik onlangs nog heb waargenomen, longtering ontmoet, waar geene verzwering in de longen bedaar, en dat de zoo- genaamde longknobbels , die fomtijds de tering verzeilen, meestentijds van eene vaste inorganl * fche zeifftandigheid zijn, die noch fcherp is van hoedanigheid - noch in eene merkelijke hoeveel-, heid kan opgeflurpc worden ; zal toch wellige niemand ontkennen, wat rush en anderen heb- ben waargenomen, namelijk: dat alle de opge- gevene verfchijnfelen dikwijls maanden Ia ;g voor«* afgaan , eer men het min He kemeeken eener plaatfelijke longaandoening out waart. Kennelijk A 5 \ i C 10 ziet men bier de reden, waarom fommige ver-» lichte Artfen van onzen tijd, dat oudere gevoe- len niet alleen bedreden, maar zelfs de geftels- aandoening des iigchaams , als de oorzaak van de plaatfelijke ziekte der long hebben aangeno- men. Gene is , buiten kijf, vaak voor deze daar. ; ) De longtering , zoo als men weet , is eene erfelijke ziekte ( morbus hecredhatius') in zekere famibën ; waarbij echter valt aantemer- ken , dat zij niettemin genoegzaam nooit wordt aangeboren (congenitus). Slechts zeer zelden vindt men bij eerstgeboren’ of half- vol wasfen’ kinderen van zoodanige familiën eene plaatfelijke aandoening der long. Dit treurig lot treft hen gewoonlijk dan eerst, wanneer zij hun ióde jaar bereikt hebben , wat het natuurlijk tijdperk der ontwikkeling van den geftelsaanleg tot de long- tering is. Het fprèekt dus als van zelve, dat de Arts. die raadgever van zulke ongelukkige fami- liën wordt, door middel zijner Kunst dezen aan- lep* moet trachten te vernietigen, of ten minden te verminderen . eer dezelve eene plaatfelijke ziekte der long verwekt , of met deze zamen- treft — Hic labor , hoe opus , k,') Getrouwe waarnemingen hebben al verder geleer 1 , dat de longtering vaak uit oorzaken vqoEtkomr, welker werking zich niet tot de long Cu) glleen bepaalt, maar over het geheele ligchaam pitftrekt. Hoe geven zorgen en verdriet aanlei- ding tot deze ziekte ? Hoe kan de mensch , 200 als men zegt, zich de tering op den hals ergeren? Ik eisch de beantwoording dezer vra~ gen van hem , die den geftelsaanleg des ligchaams niet als eene wezenlijke voorvvaarde der longte- ring wil aanzien! Eindelijk zijn ook de voor- naamfte geneesmiddelen dezer ziekte van dien aard, dat het nut, wat men er van gezien heeft, eerder aan hunne werking op het ziekelijk aan- gedaan gefiel des ganfehen ligchaams, dan op de plaatfelijke ziekten der longen, moet t o egefc bre- ven worden. Dan , hierover iets meer in het vervolg. Deze weinige aanmerkingen mogen tor reikend zijn , om aan te toonen , dat de meeste , zoo wel heete , als langdurige ziekten der longen , wanneer zij alleen op zich zelve bellaan , van een' geheel anderen aard zijn, en nie« dezHfde pathologifche verfchijnfelen helmen, als, wanneer zij met den geftelsaanleg des ligchaams zamen- loopen. Niets is duidelijker, dan dat deze aan® leg zoo wel den trap van gevaar , waarmede eene plaatfelijke ziekte der long verknocht is, als ook de tijdruimte, die zij moet doorloopen , eer zij door de Kunst kan genezen worden, of zich mee den dood eindigt, ge woon! ijk bepaalt. I ( 12 } t 0 Na deze vei onderftellingen wordt het alzoo voor 'den uitoefenenden Arts van belang, om. zoo veel mogelijk , te kunnen bepalen l onder welke voor waarden een dusdanige gellelsaanleg ^ich vertoont, en uit welke bron hij in ’smen» fchen organisatie zijnen eerflen oorfprong ont- leent, Ik wil het wagen , eene proeve te ne- men , om deze wetcnlihappelijke vraagftukken op te losfen. Daar de plaat lelijke ziekten der longen, en de geftelsaandoening die de longtering kenfeherss:, enkel en alleen op zich zelve kunnen beftaan ; daar zij echter niettemin dikwerf in een en het* zelfde voorwerp vereenigd gevonden worden , zal het rot mi n oogmerk noodza- enjk zijn , den zie- kelijken toedand des iigchaams uit een drievoudig oogpunt , zoo kort mogeiijk , te befchouwen ; namelijk in zoo verre a.) de long alleen lijdende is; b ) de geftels aandoening nog niet van eene. pi aai fe lijke ziekte verzeld gaat; en c.j eene plaat [dij ke longziekte met de ge* fl cis aandoening in verband ßaat. L De longverzwering als plaatfelijke ziekte,, F ene longverzwering, die alleen op haar zel- ve bedaar, zonder in eenig verband te liaan mee ( ï3 ) de geftelsaandoening der longtering, erkent men aan reekenen , welke zeer verfchillen van diege- nen, welke de longtering kenmerken. Men vindt de longverzwering zelden als plaaDelijke aandoe- ning alleen , ten zij bij phlegmat fche voorwer* / pen van eene logge of vette ligchaamsgefteld- heid, boven de 3 6 jaren. — Zij vertoont zich meestal in de kommervolle hinten der armoede, bij menfchen , van voedfels levende, die niet veel zuurfrofs aan het ligchaam kunnen mededeelen , of welker phl ghtijche beftanddeelen , waterftof, enz. de overhand hebben, (zoo als gezouten vleesch en fpek, gedroogde visch en dergdijke), bij menfchen , die zich ophouden in kleine mors* fige vertrekken , in welker dampkring eene min- der adembare lucht is Men treft ze meer aan bij voorwerpen , welker bgchaam de hierboven gemelde apoplthifche , dan de zoogenaamde te* ringachtige geüake heefc. Men verneemt bij dusdanige menfchen dikwerf eene piepende rog- chelende ademhaling, een koren in de borst en eenen klinkenden adem , vooral wanneer zij na eene voorafgegane borst* mfteking , eene door- dringende borstwond, e:n kliergezwel en derge* lijke, eene longverzwering kregen, die niet wil genezen , of niet behoorlijk wordt behandeld. Dagelijks zijn zij, vooral des morgens, met hoest geplaagd en geven meer of minder flijm ( 4 ) \ en purulente floffe op , die even als hun adem riekt. Zij moeten al aanftonds hoesten, wanneer zij den adem diep ophalen , of zich ln eene koude winderige lucht bevinden. Zij zijn door- gaans zeer gevoelig tegen koude. Zij voelen eene vascmttende pijn , die echter meestal niet veel bedui k , hebben een gevoel van zwaarte en van eene doffe drukking op de borsr. Spreken zij overluid en lang, of bewegen zij zich eenig* zins met drift, klimmen zij de trappen op enz,., zoo raken zij buiten adem. Al ligteHjk zijn zij onderhevig aan aanvallen van pneumonie , inzon- derheid met het voorjaar. Hunne urine is dik-* werf troebel , jumenteüs. Des nachts zweten zij niet, ten zij bij verkoudheid of toevalligen aan- val van koorts Op hunne gezonde ligchaams- zijde kunnen zij niet wel flapèn. Is er eene ver* z wering in beide longen , dan moeten zij ge- meenlijk o verend zittend, rusten. Zij kunnen niet lang doorflapen , maar ontwaken des nachts nu en dan eens om te hoesten. Wanneer er een aanmerkelijk gedeelte van de eene long verteerd is, kan men fom wijlen onder het ademhalen de gezonde zijde zich kennelijk fterker zien bewe- gen Met het toènemen der ziekte worden zij al llgrelijk traag en flaperig, hebben ook wel dikke , zogtige beenen , in den beginne alleen tegen den avond, naderhand den ganfehen dag C 15 3 over. De huid wordt over hef geheele lijf morsfte, ligtgeel, blaauwachtig van kleur, De tong, de wangen , de glans penis, hebben bij. zonder in dit tijdperk der ziekte, eene merkelijk blaauwe, kleur. Deze toevallen verroonen zich gewoonlijk eerst met het najaar s duren den gan- fchen winter door, en verdwijnen of verminde* ren wederom met het voorjaar. Ten lange laat* den worden zij aanhoudend. Een’ dusdanigen lijder aderlatende, bevindt men z;jn bloed don* kerkleurig, geen vast coagnlum oplevercnde, en de bloedwet troebel en groenachtig. Eindelijk teert het iigchaam des lijders uit, zijne krachten nemen af, zijne oogen worden mat, Haren 1, Ha* pe?ïg, zijn pols wordt klein en ongeregeld, zijn adem koud en droog, de temperatuur des lig- chaams verminderd, bijzonder de arrnen en bee- nen worden koud , de nagels blaauw, de be- wustheid gaat verloren, en de lijder fterft onder benaaivwdheden op de borst. Dit gefchiedt meestal volgens mijne eigen’ ondervinding, met het najaar bij den aanvang der winterkoude. Hier geldt inzonderheid de bekende fpreuk: Auctum - nus tabidis malus ! Somtijds wordt het laatfte tijdperk dezer ziekte afgekort door eene andere toevallig bijkomende aandoening, als waterzugt, longontHeking, enz. het zij deze ziekten de uit- C 16 > putting der levenskracht verhaasten, of der vriji beweging fler long hinderlijk zijn. Uit deze fchets van de patholog ifche verfchijn- feien der longziekte kunnen wij 3 mijns bedun* hens met regt de twee volgende aigemeene ftel- lingen afleiden, namelijk: a» ) Dat deze ziekte vaak , gedurende lange jarejn , zich tot eene plaatfelijke aandoening be-’ paalt verzeld van hoest , met opgeven van pu* ruleme 1 toffe , meer of minder pijn, drukking* zwaarte en benaauwdheid op de borst; om kort te gaan, (lechïs met plaatfelijke toevallen , die alleen hunne ziekelijke werking tot de werklui * gelijke ver fch ij n feien der ademhaling ukfrrekken, zonder de fcjheikundige of de werking der damp- kringslucht op de masfa des bloeds kennelijk te fcoren, k) Dat deze plaatfelijke aandoening dan eersÉ hare werking op hei gefiel uit, wanneer reeds een aanmerkelijk gedeelte der long door ettering verteerd , en alzoo de werkkring van het orgaan ter bloedvernieuwing verminderd is. De wer- king der lucht op het longenbloed wordt alsdan te beperkt, te zwak, om de geheele masfa van hetzelve hoog rood te kunnen kleuren , om zoo veel Züurfcofs , of pabulum vitae , mede te dee^ len , ais tot infeandhouding der gezamenlijke , zoo ( i i? 3 zoo wel dierlijke* als organifche * veririgdhgen noodig is. Hoe meer etter * bij het toenemed der ziekte, in de verzwerende long afgefeheideh wordt, en hoe erger deze riekt, zoo veel te aanmerkelijker moet de werking der ingeademde lucht op de masfa van het bloed verzwakt wór- den , zoo veel te eerder zullen tevens , zoo als de dagèlijkfche ondervinding leert, de aangehaal- de daaruit voortvloeiende toevallen onxftaän. De- ze toevallen ontkenen alzoo hunnen oorfprong uit de eigen bron, als die, welke de blaauw- ziekte (morbus caeruleus ) kenfchetfen , of als die , welke bij oude dronken lappen , bij water- zugcige of fcorbutieke voorwerpen worden waar- genomen. Bij alle deze zijn de fcheikuridige ver- fcbijnfelen der ademhaling s de procesjus oxyda* tionis , de verandering van zwart bloedaderlijk in rood flagaderlijk bloed verminderd of te flaaüwi II. De masfa van het bloed (lelt, zoo als men weet, het indifferentie- punt ( punctum indffe- rentiae') in het dierlijk ligchaam daar. In be- trekking tot de hoedanigheid van het bloed , heeft de natuur het geheel organisch toedel des omloops van dit vogt , verdeeld in het aderdelfel voor het rood , of, ten onregte , zoogenaamd flag- aderlijk bloed, en in het delfel voor het zwart of aderlijk bloed. Het eerde delfel (namelijk dat van het ro*d bloed) neemt zijn’ aanvang met de venae pulmo- nales , en drekt zich uit door de linker kamers van het hart tot aan de uiteinden der arteria aorta . Het andere (het delfel van het zwarte bloed) begint met den aanvang van alle de tak- ken der vena cava en vena portarum , en gaat voort door de regter kamers van het hart tot het einde der arteria pulmonalis . Daar , waar de arteria pulmonalis , die zwart aderlijk bloed be» vat, met de venae pulmonales zamenloopt, wordt dit in rood flagaderlijk bloed veranderd ; en daar 9 waar de takken der arteria aorta , die tööd flagaderlijk bloed bevatten* mee den aan- vang der vena cava en veria portetrum zich ver- eenigen, wordt het wederom in zwart aderlijk bloed veranderd. Wij ontwaren alzoo, ten op- zigte der wederkeerige verandering* van het bloed (van rood in zwart en van zwart in rood^), eene duidelijke (loffelijke tweevoudigheid in de orga- nifche verrigtingen van het ligchaam. ^o) Het eene punt dezer tweevoudigheid, dat in het algemeen het punctum oxydaiionis heet, is in de long gelegen ; b ) het andere, hen punctum desoxydationis , moet men zich als over het ganfche ligchaam verfpreid, in de ontelbare uiteinden der ar ter la aorta voorftellen. Eenige Physiologen van onzen tijd, die de zuurdof en waterftof voor de twee, beginfels hou- den 4 door welker wederkeerige afwisfeling, al wat leven heeft, bedaac en oriderfteund wordt, omvatten alle aderen % die rood bloed voeren ; onder de geflachtsbenaming van het bloedvoerend aderdelfel der zuurßof , als pofuief levensbegin- fel; en alle overige bloedvoerende aderen, onder de benaming van het aderde! lel der waterfiof als negatief levensb'egimel. Zij bouwen deri grond van deze hunne verdeeüng, op de pneu- matifche verfchijnfelen der ademhaling; op fchei - kundige uitkomden van vergelijkingen tusfe-héfl B 2 C 20 ) het roode en zwarte bloed; op de waterftoffi- ge of phlogistifche natuur der gal, als afgefchei- den uit het aderlijk bloed der vena port ar um enz. De behandeling van mijn onderwerp eischü gelukkig van mij niet , dat ik noodzakelijk in het bijzondere van deze hypothefe trede. Het is voldoende , onzen aandacht te vestigen : a.) op de onderfcheiden kleur des Hoedt als zinnelijk y in het oog vallend verfchijn - fel; b„) op de twee op gegeven* organifche punten , waar het bloed gedurig veranderd wordt ; en c.) op de volftrekte noodzakelijkheid der zuurftof tot de verandering van hei Ion - genbloed , wanneer dit gefchikt zal zijn tot inftandhouding van het leven , Het is eene bekende waarheid, dat de roode kleur des bloeds (der wangen) over het alge- meen gezondheid en welzijn kenteekent. Dan, het is niet minder zeker, dat aanmerkelijke af- wijkingen in deze roode kleur, ziekten .van on- derfcheiden foort te kennen geven, of ten min- ften aankondigen. Gezondheid , de gefladige , voortdurend geregelde loop aller dierlijke en or- ganifche verrigtingen , vereischt in eenen bepaaU den graad verzuring en ontzuring van het bloed* C » ) Een 4- en een -f in deze noodzakelijke afwis- feling der doffen, veroorzaken, het eerde, eene logheid, en het tweede, eene overdreven’ vlug- heid in het organisch proces des levens, waar- uit, vroeg of laat, ziekten geboren worden. Ik heb reeds hier voren bewezen , dat de long* verzwering , als eene enkel plaatfelijke aandoe- ning , hare hieruit voortvloeiende werking op het ganfche ligchaamsgeilel te kennen geeft , doordien dat dezelve der volkomene verandering van het longenbloed, van zwart in rood bloed, hinderlijk is, en dat gevolgelijk deze, de daaruit voortvloeijende gedelsaandoening der longverzwe* ring, uit een delfelmatig oogpunt befchouwd, behoort tot de ziektenafdeeling : melaemia (ziek- ten , voortfpruitende uit zwart bloed^, of dat dezelve (in het delfel) bij de Hikking ( fuffbca - tici), blaauwziekte (morbus caeruleus ) , water* zugt, haemorrhoea petechialis en dergelijke moet gerangfchikt worden* Ik ga nu over tot het bewijs , dat de gedels- aandoening in de longtering, een ziekelijke toe* Hand is van een’ tegenover ge fielden aard en oor - fprong , eene ziekte, voortfpruitende uit al ts rood bloed , welker wezen men zou kunnen ken- fchetfen- door het kunstwoord; erythraemia. De voornaamde verfchijnfelen , dienende tot verklaring dezer delling, zijn de navolgende; B S a.) de geftelsaanleg tot longtering wordt ge- woonlijk in de fchoonfte dagen der jeugd. waar- genomen , van het tijdvak af, wanneer het lig- chaam deszelfs volledige vorming verkregen heeft, tot het gófte jaar, of in dat tijdperk des levens, waar de mensch het bloeijendüe uiterlijke met een’ hoogen graad van levenskracht vereenigt. Deze aanleg ontwikkelt zich het geredelijkst bij magere voorwerpen , die vurig van temperament , feberp van zintuigen , vriéndelijk en deelnemend van inborst zijn, en uitmuntende geestvermogens bezitten. Wie is er onder ons, die niet de treu- rige waarheid gevoelt, dat juist het dierbaarfle en bcmionelijkfle gedeelte van het menfcheiijk geflacht , het eerst een flagtoffer dezer ziekte wordt ! £,) De geftelsaanleg tot longtering kenteekent zich door eene helder roode kleur van het ader- lijk bloed , en door de fnelheid, waarmede dit, buiten het ligchaam , Hok , of tot een vast coa - gulum zamenvloeit. Het aderlijk bloed van een* teringachtige onderfcheidt zich niet bijzonderlijk van he: bloed van een volkomen gezond voor- werp» Van daar de zoogenaamde teringblos der wangen; van daar het heldere rood der lippen, van de glans penis enz.; van daar de doorzig- tigheid der vingers tegen het licht. De flagade» ren verfpreiden zich niet zoo veelvuldig ov£¥ de ( «3 ) oppervlakte des ligchaams, dat derzelver bloed dit zinnelijk verfchijnfel zou kunnen te weeg brengen. Het is dus (ik herhaal het} de masfa van het aderlijk bloed, die door hare helder roode kleur, hare -fr- zuurftof, den aanleg tot longtering kenteekenc. c .) Alle oorzaken , die dezen te verre gaanden verzuringstoeftand ( flatus hyperoxydationis ) van bet aderlijk bloed kunnen verminderen, beletten de uitbarfting en den voortgang der teringziekte. Eene teringachtige vrouw blijft, gedurende hare zwangerheid , meestal welvarende, tot dat zij be- vallen is. De vrucht ontlast haar van de in haar bloed overtollige zuurftof. Men ziet niet zelden , dat fcheurbuik en haemorrhoea petechialis de longtering genezen. Vette, phlegmatijche voor- werpen , zuipers , waterzugtigen , met een woord , alle die genen , welker vogten vermeerderd , of geftadig verdund worden , zijn , naar evenredig- heid , minder vatbaar voor den invloed van de zuurftof des dampkrings op hun longenbloed, en worden daardoor van de geftelsaandoening der longtering vrijgewaard. In de blaauwziekte (mor- bus caeruleus )0 waar het vevzmmgpproces te ge- ring is, nam men nog nooit teringachtige toe- vallen waar, niettegenftaande de zieken geftadige congestie' s naar de longen hebben, en moeijelijk B 4 adem halen. Men bemerkt veel meer üerfgeva!- len onder welhebbende lieden, die zich in groo» te luchtige vertrekken ophouden en van met veel zuurftofs bedeelde yoedfels leven , dan onder (dovige matrozen van het zeewezen, welker ver», blijf en dieet van tegen oyergeite 1de hoedanig- heid is. Deze verfchijn feien mogen hier ter plaat fè toereikend zijn , om den overznurden toeftand yan het aderlijk bloed bij de ge Hel saan doening > dgr longtering te bewijzen. De volgende be- fcboiiwingen echter zullen, zoo ik vertrouw, nog meer licht over deze zaak verfpreiden. Daar er, ten opzigte van de kleur des bloeds, hetgeen hier voren reeds is aangemerkt, eene. zekere tweevoudigheid in de organïfche verrig* dogen des ligchaams gevonden wordt, namelijk een punt, waar het bloed verzuurd wordt, of eene heldere kleur aanneemt, en een ander punt, waar bet wederom ontzuurd wordt , of eene zwarte kleur verkrijgt ; zoo is hieruit geredelijk pp te maken, dat men de oorzaak van den over- zuurden toeüand des bloeds, bij teringachtigen , moet zoeken, of a.) in een. al te ßerk verzuringsproces , pf ( 25 ) h.) in een verminderd, al te zwak omztf*. ringsproces. al) De beroemde beddoes, het allereerst te regt opmerkzaam geworden op de hier voren aangehaalde verfchijnfelen , meende de oorzaak van de geftelsaandoening der teringziekte te vin* den in eene bovenmatige verzuring zelfs . Hij ftelde, dat het bloed in voorwerpen, die aanleg tot tering hadden , of reeds door deze ziekte aangetast waren, eene al te groote verwamfchap tot de zuurftof des dampkrings bezat , en dat deswegen het chemisch proces der ademhaling bij hun een’ al te fterken invloed op het J ongen - bloed , en op de geheele organifatie des lig * ehaams had. Deze fcberpzinnige hypothefe werd, in het eerst, met algemeene goedkeuring aange- nomen , en door verfcheiden’ beroemde mannen % door eenen troïter, door onzen mynste r en anderen, verdedigd. Her duurde intusfcben niet lang, of zij vond tegenfti evers, welke eene menigte bezwaren tegen dezelve inbragten : dit moest natuurlijk den indruk, dien zij in den be* ginne gemaakt had, verflaau wen , cn den heil* zamen invloed verhinderen , dien zij anders op, de wetenfchappelijke behandeling der longtering zekerlijk zoude gehad hebben. Het zonderlinglle |s, dat beddoes zelfs, in een zijner latere ge« B 5 ( ) fchrifcen , over de tering (i), genoegzaam geen gewag maakt van zijn vroeger geopperd gevoe- len , noch minder hetzelve tegen de hem te gemoet gevoerde bezwaren poogt te verdedigen. De voornaamfte tegen het gevoelen van bed- does ingebragte bezwaren, zijn deze: i° ) het flagaderlijk bloed fchijnt hechts tot een’ zekeren bepaalden graad verzuurd te kun- nen worden. De onfterfelijke bic hat heefc proeven genomen, welke deze helling ophelde- ren. ’s Mans eigen’ woorden zijn deze : „ Lors- „ qu’on,” zegt hij, ,, adapte a la trachée-ar- ,, tére une vessie pleine d’oxygène , que 1 animal 5, respire alors presque pur, le sang reste trés longtemps a se colorer en noir; mais il ne „ prend pas dabord une teinte plus rouge que celle , qui lui est naturelle,” (a) Deze bepaalde graad van verzuring kan , wel is waar, meer of minder zuurftof vereifchen, al naarmate dat het voorwerp voedfels nuttigde, die meer of minder ontzuurd zijn; dan, er is geen verfchijnfel , dat leert, dat het hagaderlijk bloed al te hoog rood van kleur zijn, of door eene overmaat van zuurhof, ziekten veroorzaken (1) Esfay on the caufes , early figns and prevention of pulmonary confumtion • Bristol , 1 799* (2) Anatomie générale. 9 — * Een zeeman , die aan feheurbuik lijdt, heeft donker bloed, omdat hij van fcheeps- kost leeft; hij heeft gebrek aan zuimlof, en dit wel , niettegenflaande hij de zeelucht inademt, welker inbond aan zuurftof Procter is dan die L/ der landlucht; — hij wordt genezen, krijgt hel- der bloed, wanneer hij, te huis komende, ver- fche voedfels geniet, die minder ontzuurd zijn dan de fcheepskost , niettegenftaande de land- lucht, welke hij intusfchen inademt, niet zco rijk aan zuurilof is dan de zeelucht. De geest' rijke spalding, beroemd door zijne proeven als duiker , welke op het laatst het flagtoffer zijner Kunst werd , heeft waargenomen : dat de lucht in zijne klok veel fchieüjker onadembaar werd , wanneer hij voor het duiken dierlijk voedfel en gistenden drank genuttigd had, dan wanneer verfche plantenkost en fchoon water zij- ne fpijze geweest was. 3°.) Het komt niet geloofhjk voor, dat eene zieke lijk aangedane long, welke Hinkende etter- flof bevat , en welker organifche zeMandigheid daarenboven , voor eene vierde gedeelte of meer- der , verteerd is , de bloedmasfa fterker zou kunnen verzuren, dan zulks anderzins in den na- tuurlijken toeftand plaats heeft. De hypothefe van beddoes: dat de long of het verzurings* punt de oorfpronkelijke bron , of de innerlijke ( 28 > voorwaarde van de gefielsaandoening der tering, #oude kunnen daarftellen , fchijnt dus niet over- een te ftemmen met de tot hiertoe bekende na** tuur- en ziektekundige verfchijn feien, Waar an« ders zal men dan deze bron zoeken, ten zij in de verrigting, welke onmiddellijk de kleur van het aderlijk bloed bepaalt, namelijk; b.') in de verminderde werkzaamheid, van het ontzuringsproces ? De zoo even aangevoerde aanmerkingen, dat het flagaderlijk bloed flechts tot eenen zekeren bepaalden graad gekleurd wordt, en dat de hoeveelheid van zuurftof, welke het Jongenbloed op vangt, fteeds in even-* redigheid ftaat tot de hoedanigheid der door den mensch gebruikte voedfels , geven ,. mijns in«, ziens, even zoo fterke bewijzen voor deze, als tegen gene Helling, aan de hand. Wanneer het flagaderlijk bloed in het algemeen, flechts vat- baar is voor eenen bepaalden graad van rood- heid, en het aderlijke daarenboven bij teringach- tige voorwerpen bevonden wordt , van rooder kleur te zijn r dan bij anderen , i,s men immers genoodzaakt toe te ftemmen, dat de verandering van rood in zwart bloed , dat hec ontzurings* proces , bij verfcheiden’ individu's minder volle- dig gefchiedt, en dus daar, waar men de ver- fchijnfelen van de geftelsaandoening der tering bemerkt , te zwak zal zijn. Men ziet tevens; C *$> ) hieruit, dat deze aandoening wezenlijk gertels* aandoening is, of dat zij zich, even als het ont- zuringspunt (de uiteinden der arteria aorta ) * over het ganfche ligchaam uitftrekt. Dwaal ik niét, dan opent zich hier voor de nüfporingen der volgende tijden , een nieuw en uifgebreid veld, Welligt zien wij ons, met der tijd, ééns in ftaat gefield, om de voorwaarden, onder welke het ontzurings/>m^ meer of min- der volkomen gefchiedt, bepaald te kunnen op- geven? Welligt wordt het ééns uitgemaakt, wel- ken invloed de zes zoogenaamde niet natuurlijke dingen, en in het bijzonder het zenu wilei fel , op deze tot de inüandhouding der gezondheid, des levens , zoo noodzakelijke verrigdng hebben '? Dan eerst zal het mogelijk worden, zekere re- gelen daartellellen , naar welke, door middel der Kunst, het ontzurings^ro^s* gewijzigd, verzwakt of verfterkt, kan worden. ïk geve deze punten als zoo vele vraagftukken op, daar ik niet in ilaat ben dezelve op eene voldoende wijze op te losfen: in hoe verre namelijk de op de behan- deling der tering toepasfelijke regelen, met eene vermindering van het owmmn^sproces , als de bron dezer ziekte, in overeenflemming liaan. C 30 ) IIL Het verband tttsfchen de toevallig bijkó « mende longziekte en de geft els aandoening den tering* Eenc voldoende verklaring , ten opzigte van dit verband, verondedïelt , dat men in (laat zou moeten zijn, de werking des voortdurende?! ver- blijfs en omloops van het overzuurde bloed in het zoogenaamd aderlijk Helfe 1 te kunnen bepa- len, lk moet desaangaande mijn leedwezen be- tuigen, dat tot dusverre niemand der fcherpzin- nige Pathologen van onzen tijd , dit gewigtig onderwerp zijnen aandacht waardig gekeurd heeft. 