Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
verkeerden de Staten-Generaal daarentegen in de grootstapbekommering. De weg naar den prins was thans geheel afgesneden, zoodat men hem zelfs geen brief kon doen toe- komen, Er bleef derhalve niets over dan de noodige maatregelen te nemen, opdat prins xus, in geval van nederlaag, binnen Ostende en het nabügelegene fort Albertus, hetwelk nog in Staatsche handen was, eene veilige wijkplaats zou kunnen vinden. Nadat de Staten hierop de beste orde hadden gesteld, vereenigden zij zich in hunne vergaderzaal, om onder leiding van den predikant vvrEewsocaxnT een vurig gebed voor het heil des vaderlands en het behoud van den prins uit te storten !, Met groote tegenwoordigheid van geest verbood mavnrrs op doodstraf aan de wei- Maurits schaart nige vlugtelingen, die hem de tijding der nederlaag van graaf g&wsr kwamen brengen, — NUM iets van het gebeurde ruchibaar te maken, en liet hen terstond naar de schepen bren- gen, die op de reede lagen. De troepen werden opzettelijk in den waan gebragt, dat de Staatschen zich door den vijand heen eenen weg naar Ostende hadden gebaand, en gereed waren dien op het geschikte oogenblik in den rug te vallen. Intusschen was het doel der zending van den graaf bereikt. Zijne kloekmoedigheid en zelfverlooche- ning hadden aan wavarrs den tijd gegeven, zijne troepen naar de oostzijde der haven van Nieuwpoort over te brengen en in slagorde te scharen 3% Lonrwisk GUNTHER van Nassau, die de ruiterij aanvoerde, snelde de overigen vooruit, om den vijand, die zich reeds in de nabijheid bevond, tot staan te brengen. Hij werd terstond door den Engelschen veldheer rrancis vere gevolgd, wiens voetvolk niet had gewacht, totdat de in aller ij! geslagene schipbrug gereed was, maar tot den hals door het water wedende de haven was overgetrokken 3 Een uur later kwam prins mavarrs met de slaglinie onder graaf esennanp van Solms en de achterhoede onder orivrER VAN DEN TEMPEL, heer van Corbeek, op de plaats, die vese de geschiktste had geacht t vas reyp, bl. 427, is zeker niet van overdrijving vrij te pleiten, wanneer hij berigt dat de Staten tot elkander zeiden, »nu voortaen nimmermeer prins maurits te willen porren of dringen om eeniche gevaerlijcke Tochten te beginnen, die hy niet selfs t’ eenemael goed vonde.” 2 UTTENBOGAERT schreef den volgenden dag naar 'sGravenhage (sor, 1V bl. 657), dat de vijand, zonder het door graaf eansr veroorzaakte oponthoud, het Staatsche leger overvallen zou hebben, voordat het nog bijeen gebragt en geordend was, waarop ongetwijfeld eene nederlaag gevolgd zou zijn, Vgl. ra rise, Hist. d'Orange, p. M Dreu. 2 Srur. 19 1600. ALDERTUS be- sluit de Staat- 146 ALGEMEENE GESCHIEDENIS means, om eene voordeelige stelling in te nemen. De prins keurde de door dezen reeds geno- mene maatregelen goed, liep zes stukken geschut tegen de duinen op eene bedding van planken plaatsen om den regtervleugel te dekken, en beval de ruiterij sich ter lin. kerzijde aan den zeekant te scharen. Het voetvolk werd tusschen de zee en de duinen in drie liniën geplaatst en in kleine van elkander verwijderde afüeelingen gesplitst, die gemakkelijk achtereenvolgens in het vuur konden worden gebragt, terwijl de open- gelatene ruimten aan de voorste gelegenheid gaven door de tweede linie naar de ach- terhoede te wijken, zoodat de vijand, ook al mogt hij de voorhoede verbreken, terstond weder op eene geslotene linie stuiten zou. Zoodra het gansche leger, omstreeks elf ure des voormiddags, in orde was gesteld, deed maurrrs eene poging, om den vijand | in eenen valstrik te lokken. Lopgwisk cuwrHgR van Nassau kreeg last met de vijandelijke ruiterj, die langs het strand naderde, eene schermutseling aan te gaan, | en voet voor voet te wijken, ten einde haar onder het bereik van het geschut te lokkén, terwijl eene afdeeling voetvolk haar in dat geval uit eene hinderlaag in de duinen onverhoeds in de flank zou vallen. De drift der konstabels, die te vroeg vuur gaven, verijdelde echter deze krijgslist. De Spaansche ruiterij week bij tijds ter zijde af. Intusschen had arsraTus zijn leger stand doen houden, Zijn doel, om de Staat- schen onverwijld SChen te verrassen, voordat zij. zich aan de oostzijde der haven van Nieuwpoort in aan te vallen. orde hadden kunnen stellen, was gemist, en hij begreep dus ean zijne door den snel- len en langdurigen marsch vermoeide troepeh eenige rust te moeten geven, eer hi hen met den vijand in aanraking bragt. Middelerwijl riep hij den krijgsraad bijeen, ten einde zijne meest ervarene bevelhebbers te raadplegen over de beste wijze, om de Staatschen in het naauw te brengen. Onderscheidene officierch, met wier gevoelen de admirant van Arragon sich vereenigde, achtten het raadzaam geen veldslag te wagen, maar de duinen tusschen Nieuwpoort en Ostende te bezetten, on daardoor den terug- weg over land voor maurits af te snijden. Van alle zijden door vijanden omringd en zoowel door gebrek aan levensmiddelen als vooral aan water gekweld, zou de prin zich dan weldra genoodzaakt zien het leger in te schepen, bij welke gelegenheid de Spanjaarden, door het garnizoen van Nieuwpoort en snel opgeworpene kustbatterijen ondersteund, hem de grootste verliezen zouden kunnen toebrengen. Deze raad, welks opvolging hoogstwaarschijnlijk den ondergang van het Staatsche leger ten gevolge zou hebben gehad !, werd echter heftig door r4 manmLorTE bestreden, wiens stoutmoedige en ondernemende geest het denkbeeld niet verdragen kon, dat men de schoone gelegenheid zou verzuimen, om den vijand als met éénen slag te verniëtigen. Hij stelde vooral in het licht, dat de Staatschen er volstrekt niet op gerekend hadden, zoo spoedig te 1 van REYD, bl. 432. van pen vynor, lil bl. 457, Lettres de vuzanvan (Cod. Dipl.) p. 256. $ DES VADERLANDS, 147 worden aangetast, en in de eerste onisteltenis veeleer aan de vlugt dan aan ernstige 1600. genstand zouden denken. Een krachtige en onverwijlde aanval zou hen zonder twijfel un het wijken brengen. Zijne vurige rede sleepte de meeste overige bevelhebbers mede en deed ook ausrmros besluiten, eenen veldslag te wagen. Gedurende dit oponthoud had prins mavnits insgelijks met zijne hoofdofficieren be- Maunrrs be- madslaagd, of bij de Spanjaarden afwachten of te gemoet trekken zou. De meesten wa- i —— reg van oordeel, dat men terstond tegen den afgematten vijand meest oprukken. Francis me meende daarentegen dat men de voordeelige stelling, die men thans had ingeno- mn, niet moest verlaten, Prins mavnits. volgde des laatsten raad, en besteedde den hem vergunden tijd om het terrein te verkennen en de noodige beschikkingen voor den sag te maken. Overtuigd dat eene nederlaag de vernietiging van het Staatsche leger en welligt den ondergang der Republiek ten gevolge zou hebben, besloot hij aan zijne soldaten de mogelijkheid te benemen, om langs eenen amdéren weg dan dien der over- winning hun behoud te zoeken. Hij gaf bevel dat de schepen zee zouden kiezen en . & de brug over de haven van Nieuwpoort zou worden afgebroken. Door broederliefde gedreven, zocht hij echter razprnik HENDRIK ie bewegen zich te scheep te begeven, ten einde zijn kostbaar leven voor ’slands dienst te sparen; doch de jeugdige held be- . toer zijnen broeder met tranen in de oogen, hem die oneer niet aan te doen, maar le vergunnen aan zijne zijde te leven en te sterven, Daarop reed mavmars de gelederen . door, én vermaande zijne krijgslieden met korte maar krachtige woorden, om zich kloe- kelijk te gedragen en van God de victorie te verwachten. Alle ondergeschikte bevel- _ hebbers, ook FREDERIK HENDRIK, volgden dit voorbeeld en wezen hunne onderhoorigen op de omstandigheid, dat er geen andere keus was dan te overwinnen of te sneuvelen. _ Laide bijvalskreten verkondigden van alle zijden, dat de Staatschen den strijd met moed en vertrouwen te gemoet zagen. " Thans gingen een paar uren van spanning voorbij, waarin men de komst van den Slag bij Nieuw- vijand met opgeduld verbeidde, Eerst tegen drie uur na den middag trok deze weder °°" voorwaarts, Het Spaansche voetvolk, dat zich deels op het strand deels in de duinen bewoog, was in vier groote slaghoopen verdeeld. Een gedeelte der ruiterij, onder het bevel van den admirant van Arragon, dekte aan den zeekaat den regtervlengel, terwijl een ander gedeelte aan den linkervleugel tusschen de duinen en bet daarachter gelegene gebrokene land geplaatst was, Inmiddels was de vloed komen opzetten, zoodat de ruimte ' op het vlakke strand steeds naauwer werd en de Staatschen gedwongen waren zich meer tn meer in de duinen te verplaatsen. Met veel beleid trachtte AvsEnTUS van deze omstan- digheid in zijn voordeel gebruik te maken. Zonder door de Staatschen te worden op- gemerkt, trok een aanzienlijk gedeelte zijner troepen door de duinen voort, met het doel om de Staatschen in de reglerflank aan te vallen en daardoor in verwarring te bren- Ben. Hun aantogt werd eerst bespeurd, toen zij zich reeds in de nabijheid bevonden. 19 * 1600. 148 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS Maurits’ tegenwoordigheid van geest en de geoefendheid zijner troepen verijdelden ech. - ter ’s vijands voornemen. Zonder dralen rende de prins langs de onderscheidene liniën, om in persoon de noodige bevelen te geven. In zeer korten tijd volvoerde het gansche - leger eene beweging, waarbij de linkervleugel een weinig naar voren kwam, terwijl de regter zich achterwaarts verplaatste. Het front was daardoor weder naar de Spanjaarden - gekeerd, terwijl de drie liniën ongeveer in dezelfde verhouding gebleven waren en nog | door elkander gedekt werden. Niet slechts had arserrtus hierdoor zijn doel gemist, maar - zich tevens het groole nadeel berokkend, dat de ten westen neigende zon zijne troepen in de oogen scheen, terwijl de wind hun het fijne duinzand en den buskruiddamp in het - aangezigt woei 1, Te gelijker tijd had saunrrs aan Lopzwix van Nassau last gege- ven, de ruiterij naar den regtervleugel over te brengen, ten einde de achter de duinen | geplaatste vijandelijke ruiterij in toom te houden, Op den linkervleugel scheen de op het strand geplaatste batterij voor dit oogmerk voldoende te zijn, daar het vijandelijke geschut spoedig in het mulle zand zonk en onbruikbaar werd. Twee der zes kanonnen werden echter op 'sprinsen last naar den regtervleugel overgebragt en op eene duin gesleept, waar zij goede diensten konden doen. De beide legers werden nu in de dui- nen handgemeen en streden mct ongemeene hevigheid. Het eergevoel der oude Spaan- sche regimenten, die thans voor het eerst in het opene veld de Nederlanders onder de oogen zagen, liet geen wijken toe, en de Staatschen, op de bekwaamheid van hunnen veldheer en de goede orde, waarmede alles bestuurd werd, vertrouwende, beseften dat alleen de zegepraal niet slechts het vaderland maar ook hun eigen leven kon redden. Omstreeks half vier uur zag graaf Loprwisk de kans schoon om eenen aanval te doen op de vijandelijke ruiterij, die tegen hem over was geplaatst, Zonder een bevel van den prins af te wachten, sloeg hij door de Spaansche ruiters heen, vervolgde de vlugtenden, regis zyenkende, tot onder de poorten van Nieuwpoort, en kwam van daar op zijne standplaats terug. Intusschen hadden de uit elkander geslagene Spaansche kornetten zich hersteld en waren door nieuwe versterkt geworden. De graaf ontving nu van MAURITS last, hen op nieuw aan te lasten. Thans werden de Staatschen echter zoo dapper door den vijand ontvangen, en zoo hevig door musketvuur uit de duinen begroet, dat zij in wanorde geraakten en op hunne beurt de vlugt namen. Lopewrsx zelf, die met onweer- slaanbare drift tot midden in de vijandelijke ruiterbenden was doorgedrongen, was op het puut van gevangen te worden genomen, toen hij door eenigen der zijnen werd ontzet. Loodra maurits dezen tegenspoed bespeurde, plaatste hij zich in persoon aan het hoofd van twee kornetten, en drong met het pistool in de hand tusschen de vlugtenden 1 posscua, Neérlands heldendaden te land, 1 bl. 351, schrijft de beweging van arszarcs ten onregte aan de bedoeling toe, om zon en wind te ontgaan, Vgl. van nEYp, bl. 430. DES VADERLANDS, 149 — ——^«— ÀÓ—— a EET en hunne vervolgers in. De vijand werd hierdoor gedwongen stand te houden, terwijl graaf LODEWIJK tijd kreeg zijne ruiters weder te verzamelen. Aan den linkervleugel en in het centrum werd inmiddels insgelijks met afwisselend geluk gestreden. Daar de Spanjaarden niet in kleine.benden verdeeld waren, maar hunne groote slaghoopen te gelijk in het vuur werden gebragt, had de voorhoede on- der FRANCIS VERE aanvankelijk den aandrang van een veel grooter aantal troepen te verduren. Niettegenstaande de Engelsche veldheer, hoezeer zwaar gekwetst, zijne dappere man- schappen met woord en daad aanvuurde, werden zij eindelijk door de overmagt uit de duinen tot op het strand en zelfs tot in zee gedreven. De Spaansche ruiterij onder RENDOZA kwam nu ook voorwaarts en was reeds op het punt de vier kanonnen te be- magtigen, die van het begin van den slag aldaar geplaatst waren geweest, toen prins XAURITS, aan wiens veldheersblik niets ontging, het gevaar ontdekte, Terstond gaf hij den ritmeester VAN BALEN, wien hij aan het hoofd van eenige kornetten in reserve had gehouden, bevel om spoorslags derwaarts te rennen. Ziende dat het Spaansche voetvolk in de hitte van den strijd uit elkander was geraakt, nam VAN BALEN met uitstekend beleid herhaaldelijk den schijn aan, alsof hij de in de duinen verspreide benden aan wilde tasten, en bragt daardoor schrik en verwarring in de gelederen der Spanjaarden, die zich reeds overwinnaars waanden en op dezen onverwachten tegenstand te minder gerekend hadden, daar Lopewisk van Nassau de gansche ruiterij, naar zij meenden, achter de duinen had medegevoerd. Het Staatsche voetvolk vatte daarentegen nieuwen moed. De konstabels brandden hunne met schroot geladene stukken juist op het oogen- blik los, dat de vijand er de hand aan wilde slaan, en vaw BALEN, van de daardoor te weeg gebragte verwarring gebruik makende, stortte onversaagd op de vijandelijke ruiterij in. Op hetzelfde oogenblik werden de Spanjaarden door een vendel piekeniers onder het geroep van victorie! victorie! van de hoogte eener duin afgedrongen. Deze voor- harige zegekreet verwekte bij de Staatschen een nieuwe geestdrift, terwijl de schrik in de harien hunner vijanden sloeg. Van dit gunstige oogenblik gebruik makende, gaf mavarrs last dat al de vendels zijner tweede en derde linie, die nog niet in het gevecht gewik- keld waren geweest, gelijktijdig eene beweging voorwaarts zouden doen, en dat LODE- wux van Nassau aan het hoofd zijner ruiterij ten derden male zou chargeren. De ontmoedigde Spanjaarden, den slag reeds verloren achtende, wachtten dien aanval niet af. Aan beide vleugels sloeg de vijandelijke ruiterij op de vlugt, en het voetvolk, thans aan alle zijden door de Staatschen bedreigd, liet insgelijks allen weerstand varen. Met slepende pieken zag men gansche scharen over duin en veld het leven bergen. Velen werden door de Staatsche ruiterij, die tot in den nacht de vlugtelingen bajoeg, nedergesabeld. Anderen, die zich naar den kant van Ostende zochten te redden, liepen ook daar den dood te gemoet, daar de bezetting uittoog om ook eenig deel aan de overwinning en den buit te hebben. Daar de Spanjaarden, bij de herovering der rondom 1600. De Staatschen behalen de over- winning. 1600, 150 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Ostende gelegene schansen, hare bezettingen tegen het geslotene verdrag mishandeld en afge- maakt hadden, werden bijna alle soldaten, die men in handen kreeg, aan de schimmen der vermoorden opgeofferd. Van meer dan 700 krijgsgevangenen bestond meer dan de helft uit hoofdofficieren en aanzienlijken,.die ter wille van het losgeld, dat zij betalen konden, ge- De admirant spaard werden. Onder hen bevond zich FRANCISCO DE MENDOzA, de admirant van Arragon , van Arragon wordt gevangen genomen. die yruchteloos had gepoogd tusschen de duinen te ontkomen. Al het vijandelijke geschut , honderd vijf veroverde vaandels, drie ruiterstandaarden benevens den prachtigen standaard , dien het muitende krijgsvolk uit Diest had gevoerd, de witte strijdhengst en de wapenrusüng des aarlshertogs, die gedurende den strijd de grootste dapperheid betoond * en een der laatsten het slagveld verlaten had, behoorden tot de zegeteekenen. De over- winning was echter niet zonder zware offers gekocht. Van de zesduizend dooden, die het slagveld bedekten, had bijna de helft tot het Staatsche leger behoord, waarvan niet minder dan vier en dertig kapiteins en ritmeesters gesneuveld waren. Oorzaken der Prins mavarrs, die zelf met zijn gansche gevolg in de laatste charge der ruiterij ge- zegepraal. deeld had, kon, op de kampplaats teruggekeerd, het gevoel van dankbaarheid niet be- dwingen, dat hem overweldigde, » O God!” — riep hij met tranen in de oogen uit — » wie zijn wij menschen, dien Gij zulke eer gedaan en de overwinning gegeven hebt 2!” Inderdaad had het behoud van het leger en daarmede welligt de onafhankelykheid der Republiek als aan een zijden draad gehangen, en mogt het bijkans een wonder hee- ten, dat de Staatschen in eenen strijd in het open veld den aandrang der vermaarde Spaansche regimenten niet slechts weerstaan, maar eene volkomene en zelfs door den vijand onbetwiste zege behaald hadden 3. Indien de Spaansche ruiterij zich even wak- ker als het. voetvolk van haren pligt gekweten had, zou de krijgskans, die geruimen 1 Hij had zijnen helm afgelegd, opdat zijn volk hem te beter herkennen mogt, streed persoon- lijk mede en ontving eene wonde aan het regter oor. 3 Volgens vrrENBOGAERT, bij mon, 1V bl. 657. 3 Het gevaar, waarin het leger verkeerd had, was zoo groot, dat de soldaten (volgens vaN ngvr, bl. 433) elkander na de overwinning van blijdschap omhelsden. Hij voegt er bij: »het scheen alsof sy verraden waren geweest, om dat de vyant soo haest ende juyst des anderen daeghs hun overquam." Bij anderen schijnt het denkbeeld aan verraad inderdaad te zijn opgekomen, en in de handen der vijanden van OLDENBARNEVELT een gereed middel geweest te zijn, om ‘de reeds vroeg | geuite beschuldiging van Spaanschgezindheid (zie hiervoor, D. III St. I bl. 393) te versterken. Er is geen spoor dat mavnits destijds daaraan het geringste gewigt heeft gehecht, en het sprookje, dat de prins den advokaat, toen deze hem na den slag geluk wenschte, een oorveeg gegeven en toegeduwd zou hebben: »Schelm, gij hebt ons verkocht, maar God heeft u de leverantie belet,” | verdient geen wederlegging, zelfs al kwam het vroeger voor dan in een pamphlet van 1673. var DER KEMP, t. a, p. lI bl. 88, durft echter oLpensannevELT niet van verraad vrijspreken, en brengt S L. t, LORCA nn ng n va we ge ze Or Li AIIIIII! LÀ IILITLII Stasseeeed EEL] =e bhi ht bh bP RESTS ieee us FEET aren ELETTI TE E LILLLLJ ESF diit ennn ree hma rg am LLLI LI LLLIIIETIT DES VADERLANDS, 151 ee AD ATE TS tid wankelde, ongetwijfeld gekeerd zijn. Het verzuim van den vijand om troepen in reserve te houden en zijn geschut op eene bedding van planken te plaatsen, bragt insgelijks niet weinig tot zijne nederlaag bj. Aan de Staatsche zijde was daarentegen door mavrrrs niets nagelaten, wat de overwinning bevorderen kon. Den helm met oranjepluimen op het hoofd en het ontbloote rappier in de hand, boezemde de prins door zijne wakkere houding en zijn opgeruimd gelaat den zijnen moed en vertrouwen in, hield op alle deelen van het slagveld een waakzaam oog, en gaf zijne bevelen met zooveel kalmte en overleg, als men van een in het veld grijs geworden veldheer nauwelijks zou hebben kunnen verwachten 1. De schitterende bekwaamheden, welke hj in die gewigtige uren ten toon spreidde, zouden echter onvoldoende zijn geweest, om hem de overwinning te verschaffen, wanneer zijne troepen niet reeds door lang- durige oefening eene meerderheid boven hunne vijanden hadden verkregen, welke vooral in dezen veldslag aan het licht kwam en door de Spanjaarden zelven als eene der oorzaken hunner nederlaag werd erkend. In kleine benden verdeeld, hadden de Staatschen achtereenvolgens, naar mate de behoefte het vorderde, aan het gevecht deel kunnen nemen, terwijl de groote Spaansche slaghoopen tegelijk in het vuur gebragt waren. 1 Zie o. a. van mEtEREN, f. 454 a: »Prince Mauritz soo wel in den aenval,.als voornemelijck im desen twijffelachtighen stant des strijs bewees boven alle andere, groote resolatie, voorsich- ticheyt ende manheyt, alomme ghestadich hem selven presenterende, bethoonende over al sijn voorsichtich beleydt, soo in "t accouragieren van de wijckende, t' allieren van de vlachtende, als Velcke mael int gheven van nieuwen moet aende troupe die hij t’elcke mael tot nieuwen aenval ende ontset van de sijne daer het de noot vorderde, ghebruyckte, roepende al omme sy moesten vechten oft de Zee indrincken: sy souden hem bystaen, hy wilde persoonlijck met sijnen jongen Broeder Hendrick Frederick hun voorgaen, hun Casket op 't hoofd, ’t Roer inde handt, bereydt om aldaer met haer te leven oft te sterven,” Dit berigt, door de overige geschiedschrijvers be- vestigd, weerspreekt ten deele de partijdige voorstelling van vers, die de overwinning hoofdzake- lijk aan zich zelven en zijne Engelschen toeschrijft, en zoowel den moed als het beleid van den prins, zoo niet verdacht maakt, althans in de schaduw stelt. 1600. 1600. MAURITS over- nacht op het slag- 152 ALGEMEENE GESCHIEDENIS geleerd hadden gesloten te blijven en zich regelmatig te bewegen, een groot voordeel boven hunne tegenstanders, Aan mavarrs’ talenten en krijgsbeleid was derhalve de zege- praal voor geen gering gedeelte te danken; en de slag bij Nieuwpoort, waarin de ont- zagwekkende namen van Oostenrijk en Spanje door de wapenen van de jeugdige Re- publiek der Vereenigde Nederlanden vernederd werden, drukte het zegel op den roem, dien de prins zich ‘reeds vroeger als de eerste veldheer van Europa verworven had !. Tegen het gevoelen van FRANCIS VERE, die er op aandrong dat mauarrs den vlug- veld, en trekttenden vijand terstond tot voor de poorten van Brugge en Gend vervolgen en van den daarop naar O stende, eersten schrik gebruik zou maken om te trachten nog grootere voordeelen te behalen, hield de prins zijne troepen zooveel mogelijk bijeen, en besloot op het slagveld te overnachten. De vermoeidheid zijner soldaten, de menigte der gekwetsten, de onbekendheid met de wegen en de toenemende duisternis hielden hem teregt van eene onderneming terug, die het Staatsche leger andermaal aan groot gevaar blootgesteld en de behaalde over- winning ligtelgk in de waagschaal gesteld zou hebben. Den volgenden morgen vertrok MAURITS naar Ostende, alwaar hij te negen uur aankwam en door de Staten met uitbundige blijdschap ontvangen werd. Op verlangen van den prins begaf men zich terstond naar de kerk, alwaar vyrexsocarRT in de Fransche taal eene openbare dank- zegging hield. Op den maaltijd, dien de Staten daarop den prins aanboden, was ook de admirant van Arragon genoodigd, in wiens tegenwoordigheid de genomene vaandels en standaarden binnengebragt cn door de aanwezigen bezigtigd werden. Ook moest hij verduren dat de prins hem gelukkig roemde, nu zonder slag of stoot binnen Holland te komen, hetgeen hij reeds zoo lang gewenscht had te bezoeken. Hij werd eerlang op het kasteel te Woerden en daarna te ’s Gravenhage gevangen gezet, doch met de aan zijnen rang verschuldigde onderscheiding behandeld. Deze edelmoedigheid behaagde echter weinig aan de burgerij, die den admirant als een monster van wreedheid beschouwde en de mishandelingen, welke de in Spanje gevangene Nederlanders ondervonden, aan hem wilden betaald zetten. Vooral toen in de maand Augustus eenige Spaansche oor - logschepen uit Duinkerken de Hollandsche en Zeeuwsche haringbuizen op de kust van Noorwegen overvallen en vele visschers op onmenschelijke wijze omgebragt hadden *, kon de algemeene verontwaardiging zich niet langer bedwingen, De meeste steden zonden 1 por, IV bl, 648—057; Authent, Stukk. bl. 3—14. van reyn, bl. 425—433. van METERES, f. 450—455. amorms, p. 387—397. Lx remit, p. 702—775. camwxmo, p. 473—470. cines — MI p. 180—184. sexmvocii0, bl. 687—677. cuarrurs, Hist. d. l. guerre de Flandre, 11 p. 234—24!. La PISE, Histoire d'Orange, p. 679—089. Les lauriers de Nassau, p. 211—226. van DER EN — t. a. p. LI bl. 65—78, 256—204. 3. »osscma, Neerl, heldend. te land, 1 bl. 341—362. 2 pog, IV bl. 659. van Reyn, bl. 435. fe e. * 7 LA LI . T * - g 5 En. . ME " + . » ^ + | . R m > T = x * ^ B x f, [ 2d 4 v , » " . ` a -. E ‘ à * SR he F g ». : bd . — t d R . s ý. * m.. a 2 . £ + y ; e ` LI * N a " i 2 « E x - 3 . E An. @ + — 5 . = 4. a s, hel N : å E - * N ^ : m . * wi .. +, y - * v è . — >. PN H -* E wr L3 ` * - d ^ Pd È * s x. Nu ae E - . + is 4 ^ z ` x ". . ^ '- P < i - pe . “ X - - *. *. 4. ` P ‘ 7. ~ $ r + i è +, Ya i - LIS " i » " ! os H > " e D p v ` ,. - LJ p *. « | " re m2 S * i ` | . . 5 ae i 5 . a t. f 7 Z4 u - ' . . . 5 2 f * a - z ts ^ . i - ? sr . E .. — D ; "vw i * ts » *. - . - *. 3 E is ! » n & - . - . - ] - . 3 » LJ. P ` , ~ « š = E - [d . * . = * * x ¢ - 4 ` . - P a 1 ^ E . Ld % . A. : 5 - e ° ^ . Ld . ^ . ^ H 4 LEM v. ` - $ T 7 . i * A x E ` 4 - - y . r - i. « z . ? a , * - 0 * a. fi , $ 4 ? , a E - . a - . ii E 5 . - a . " Ld. . ^ 2 - * T « s v ` s s EI . M ' ` wey * - * — ^ -. 7 " x . ki > * l . y . G oF 3 - M ` . * [2 -* 4 ` = DN a ` d E~ 07 . 7 d a » * > EN B , D - -. * I y , *, » $ P "NS E D - eos P ^. . E » = PY he a s. nac] veld daa; ste ALGEMEENE GESCHIEDENIS . Y 2 pn ." » uU aat i; J us neg 00 0e T pies he fp EN e av uU, ar * 1 ross gon ufa. Ven 1 E t yad’ ARS wy. f Tort "ME N oecheles, Ook nx 2. staat berven } et. di werd | teh mer asa sa 3 behaage: $6 Wreedre d os! s ` : ES SS E. basan 000r s s Ie uae Spaa ee uoin ep ae he ern gamen hrag be. Ve (po Me persie steden als AGA 448 n ENS ig 474—475. NU TREES "up 3 i ited, l ^l. 441-- fs M le Dry:. — N : b ae yake oe. “oll SE ale eee 4l Lat bobs! a A m ue! , wf J tam NEN A Digitized by Google DES VADERLANDS. 155. am — — ———————————— —— sin! O herhaaldelijk afgevaardigden naar de Staten-Generaal om er op aan te dringen dat wxwnoza in 1600. boeijen gesloten en als galeislaaf op een der roeischepen geplaatst zou worden, die men reeds gebouwd had om srroua’s galeijen beter in toom te kunnen houden. Ook kwam de weduwe van den graaf van Falckenstein le "s Gravenhage, om regt te vragen over den moord van haren echtgenoot. De Staten begrepen echter dat zij met voeg noch aan den eisch der laatste noch aan de klagten der eersten gehoor konden geven, doch wis- ten niellemin deze omstandigheden bij de Spaansche regering in het belang hunner on- derdanen te doen gelden. Zij bedongen dat alle Nederlanders, die in de Spaansche rijken pe admirant en koloniën gevangen zaten, tegen den admirant zouden worden uitgewisseld, en dat deze Yoj — bs bovendien eene ton gouds als losprijs zou betalen, Omstreeks vierhonderd personen zagen op PUE es A deze wijze hun vaderland terug, waarvan sommigen meer dan twintig, één zelfs zes en dertig wisseld. ` jaren, aan de roeibanken der Spaansche galeijen geketend waren geweest. Op den 29° Mei 1602 werd de admirant , na het vervullen dezer voorwaarden, weder op vrije voeten gesteld !. Gedurende de drie dagen rust, die na den slag bij Nieuwpoort aan het leger ge- gond werden, beraadslaagde prins maunrrs met de Staten en de voornaamste krijgs- orersten, welken weg men thans behoorde in te slaan, om van de behaalde overwinning de beste partij te trekken. Sommigen rieden de rondom Ostende gelegene en nog door Spaansch krijgsvolk bezetle schansen eerst in te nemen, opdat de bezetting dier vesting weder ongestoord in Vlaanderen zou kunnen brandschatten. De afgevaardigden van Holland en Zeeland, die zich verbeeldden dat de nederlaag der Spanjaarden de volvoering van hun oorspronkelijk plan veel gemakkelijker had gemaakt, drongen er echter op aan dat mavarrs terstond met het beleg van Nieuwpoort voortgaan, en na de vermeestering dier stad Duinkerken aantasten zou. Hoezeer de prins thans meer dan Mavnurs trekt oitaan den goeden uitslag eener onderneming twijfelde, welke voorzeker door ALBERTUS MS LN o op alle wijzen zou bemoeijelijkt worden, gaf hij aan het verlangen zijner overheid toe, en voerde zijne troepen op den 6** Julij andermaal voor Nieuwpoort, na een garnizoen van drieduizend man binnen Ostende te hebben gelaten 3. Intusschen was de luisterrijke overwinning, door de Staatsche wapenen behaald, ook in het buitenland bekend geworden, en had bepaaldelijk aan de hoven van Frank- rijk en Engeland groote vreugde gewekt. Eurzanerm had reeds geruimen tijd bespeurd, pe onderhan- dat de pogingen der aartshertogen, om met haar onderhandelingen aan te knoopen, pui ES veel minder uit de zucht voortsproten om met Engeland vrede te sluiten, dan wel uit Spanje worden afgebroken. de begeerte om de aan haar verpande steden magtig te worden en vooral om de Re- aon, IV bl. 668—675. van nero, bl. 445. van metensn, f. 463 c. Lettres de nuzanvar (Cod. Dipl.) p. 298. Zie ook p. 309. 2 sor, IV bl. 654. van reyn, bl. 433. van pen zeur, t. a. p. Il bl. 79. Ill Deer, 2 Srox. 20 164 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1600, publiek door hare tusschenkomst te dwingen, insgelijks het oor aan hunne voorslagen te leenen. De slag bij Nieuwpoort gaf een ieuwen schok aan hare vredelievendheid. Niet slechts werd haar vertrouwen in de magt en het beleid der Staten daardoor aan- merkelijk versterkt; maar zij gevoelde tevens levendig hoe gevaarlijk het voor de rust en veiligheid van haar rijk zou wezen, wanneer de aartshertogen, ten gevolge eener voorwaardelijke onderwerping der Vereenigde Gewesten, over diergelijke geduchte strijd- krachten beschikken en, even snel als mavarrs in Vlaanderen was gevallen, een talrijk leger op hare kust ontschepen konden. Meer en meer overtuigd, dat het voor Engeland eene zeer slechte politiek zou zijn, de Republiek aan haar lot over te laten, behoefde ELIZABETH nog slechts een geringen stoot om geheel van den aangevangen vredehandel af te zien. Een twist tusschen de wederzijdsche gezanten over de vraag, of de voorzit- ling aan Engeland of aan Spanje toekwam, was voldoende om de onderhandelingen voor goed te doen afbreken !. on oe Geen beleren uitslag had eene poging, door de staten der zuidelijke Nederlanden den der noorde- reeds vóór den Vlaamschen togt beproefd, om door regtstreeksche onderhandeling met lijke en zuidelijke Nederlanden tode Vereenigde Gewesten den zoo vurig gewenschten vrede te treffen. Aan zijne in Bergen-op- 18598 afgelegde belofte gedachtig 2, en vooral door behoefte aan geld gedrongen, dat tot bevrediging van het muitende krijgsvolk onmisbaar was, had ArLsznTUs de algemeene staten der aan hem onderworpene provinciën tegen den 6% April bijeengeroepen. On- der de door hen ontboezemde wenschen bekleedde het verlangen naar verademing en rust, al ware het ook slechts door eenen wapenstilstand, andermaal eene voorname plaats; en hoewel de aartshertogen weinig hoop voedden op den goeden uitslag eener poging, die reeds zoo dikwerf op de onwrikbare standvastigheid van de regering der Ver- eenigde Gewesten was afgestuit, hadden zij volgaarne aan de vergadering der algemeene staten volmagt verleend, om met de Republiek onderhandelingen aan te knoopen. Omstreeks het midden van Junij vertrokken drie Belgische afgevaardigden naar Antwer- pen, en verzochten van daar vrijgeleide, om zich naar 's Gravenhage te begeven. De Staten-Generaal weigerden echter hen in de Republiek toe te laten, op grond dat de algemeene staten der zuidelijke Nederlanden onbevoegd waren zonder voorkennis en medewerking der aartshertogen te onderhandelen. Door dit antwoord geenszins afge- schrikt, herhaalden de Belgische afgevaardigden hun verzoek, met overlegging van den geloofsbrief, waarbij hun vergund werd met de Vereenigde Gewesten over de voorwaar- 1 eacuann, Etats généraux de 1600, p. XIX—XXXII. zon, IV bl. 661—668. vax nevp, bl. 434. erotus, p. 386. Lettres de suzanvaL (Cod. Dipl.) p. 188—192, 203, 208—214, 227, 254, 255; 267, 241, 272, 216—280, 286, 290, 296, 317. 2 Hiervoor, bl, 70. DES VADERLANDS. 155 i ____ den van den vrede in overleg te treden. De Staten-Generaal ontvingen deze tweede 1600. missive te Ostende, Juist had de slag van Nieuwpoort, naar zij meenden, hen eene belangrijke schrede nader tot hun doel gebragt, en de gelegenheid scheen thans bij uitstek gunstig om de staten der zuidelijke Nederlanden tot gewapenden opstand te bewe- gen. Het verlangde vrijgeleide werd derhalve toegestaan, en Bergen-op-Zoom als de pats der onderhandelingen aangewezen. Op den 21** Julij hielden de wederzijdsche gevaardigden aldaar eene zamenkomst, waarop OLDENBARNEVELT, die van de staalsche mde het woord voerde, zijn leedwezen te kennen gaf, dat de Belgen van den afstand der zuidelijke Nederlanden aan de infante rsaBELLA geen gebruik hadden gemaakt, om de inhuldiging der nieuwe souvereine te weigeren, zoolang de Spaansche troepen niet verwijderd en de aloude privilegiën hersteld waren. Thans bood zich echter ander- mal eene schoone gelegenheid aan, om de verlorene vrijheid te herwinnen, nu de Spaansche krijgsmagt grootendeels vernield en een zegevierend Staatsch leger in de tabjheid was, gereed om den krachtigsten bijstand te verleenen !, De Belgische afgevaardigden weigerden echter standvastig aan diergelijke voorstellen het oor te leenen en verlangden alleen te vernemen, of de Vereenigde Gewesten genegen zouden zijn over den vrede te onderhandelen, daar zij alleen langs dezen weg een einde aan de rampen konden zien, die de langdurige krijg zoowel over de noordelijke als over de zuidelijke Nederlanden had uitgestort. Daar de Staatsche afgevaardigden zich hieromtrent niet verklaren wilden, en alleen beloofden aan de Staten-Generaal van dit voorstel verslag le doen, nam de bijeenkomst nog denzelfden dag een einde. Meer dan ooit was het gebleken, dat de regering der Republiek nimmer in een verdrag zou toestemmen, warbij haar geen volkomene onaf hankelijkheid van Spanje verzekerd werd, en tevens dat van de staten’ der zuidelijke Nederlanden geen poging tot afschudding van het vreemde juk meer te verwachten was 2, Op den 6% Julij voor Nieuwpoort gekomen, had maurrrs terstond met het openen Mavarrs ziet van de belege- ring van Nieuw- wel mogelijk zou zijn alle toegangen tot de stad voldoende te sluiten, terwijl onophou- #07 *f- delijke stortregens bovendien den arbeid zijner schansgravers grootelijks belemmerden en bijkans onmogelijk maakten. Reeds den 8"** Julij zond hij susrinus van Nassau naar der loopgraven eenen aanvang gemaakt. Hij zag echter spoedig in, dat het hem niet Veacaa, Efats généraux de 1600, p. XCVII (brief van den markies pz mava£, die de bijeen- komst bijwoonde): » Bernefelt portoyt la responce pour tous, et estoyt anflé d'orgueuil, et donnoyt top à cognoistre qu'ilz n'estoyent intencionez de subyr jurisdiction, ains tendre du tout à se mantenyr en forme de républicque, ou bien se maintenir soubz ung cheff, en se réservant tous- jours en commun la plus grande authorité et pouvoyr.” * wa, IV bl. 655. crortus, p. 401. cacmamp, t. a. p. p. LXXXVI—XCVIII, CXXXVI—CLI, 151—782, 20 * 156 ALGEMEENE GESCHIEDENIS En NE 1600. Ostende, om de Staten-Generaal met de zwarigheden, die hij ontmoette, bekend te maken, Deze achtten de zaak gewigtig genoeg, om zelven in de legerplaats te komen, en drongen er op aan dat de prins althans door een hevig en onafgebroken kanonvuur beproeven zou bres te schieten, ten einde de stad tot de overgave te dwingen of stor- menderhand te veroveren. Maurits, die eene diergelijke poging voor eene dwaasheid hield, verklaarde echter dat hij het geschut niet zou laten ontschepen, voordat hij de noodige ver- schansingen volkomen in orde had. Ten slotte lieten de Staten het gansche beleid aan zijne wijsheid over, terwijl de prins van zijnen kant beloofde, dat hij de belegering met al zijn ver- mogen zou bevorderen !. Daar de regen echter aanhield en de bezetting van Nieuwpoort, zon- der dat de Staatschen het konden verhinderen, tot drieduizend man werd aangevuld, gaf hij weldra de hoop op, om in zijne onderneming te slagen. De aartshertog ALBERTUS, wien de nederlaag bij Nieuwpoort tot verdubbelde inspanning van alle krachten had opgewekt, had de overblijfselen zijner verstrooide troepen weder vereenigd, nieuwe sol- daten aangeworven en andermaal een leger bijeengebragt, waarmede hij de bezettingen der rondom Ostende gelegene schansen versterkte, terwijl de hoofdmagt te Dixmuiden, op een uur afstands van Nieuwpoort, gelegerd werd, Door de herhaalde uitvallen van een talrijk garnizoen gekweld en met eenen aanval der Spaansche krijgsmagt bedreigd, die welligt andermaal den weg naar Ostende bezelten, en daardoor niet slechts den terugweg afsnijden maar ook den toevoer van den reeds zeer schaarschen leeflogt nog meer belemmeren zou, besloot mauarts het. beleg op te breken. Daar hij echter wenschte dat de Staten-Generaal zijne handelwijze zouden goedkeuren, begaf hij zich den 16 Julij naar Ostende, om hun zijn voornemen mede te deelen. Hij vond hen reeds inge- scheept en op het punt, naar Holland te vertrekken. 1 Het schijnt dat maunits niet weinig had doen gelden, dat het voor hem weinig eervol zou zijn, na zulk eene hevige kanonnade onverrigter zake af te trekken, daar de Staten er herhaaldelijk op aandrongen, dat hij alleen ’slands welzijn in het oog zou houden, » zonder te letten op repulatie of disreputatie.? van DER KEYP, t. a. p. LI bl. 270 vv. 2 son, IV bl. 654, van nero, bl. 433. canneno, p. 470. van DER kane, t. a, p. II bl. 79—82, 265—278. DES VADERLANDS, 157 EE SEE selling in, welke den prins belette de schans geheel in te sluiten. Deze liet thans alle hoop varen, om op Vlaanderen’s grondgebied eenig gewigtig voordeel te behalen en besloot zijne troepen in te schepen en naar Zeeland terug te keeren. De Staten- Generaal, die geenszins verwacht hadden dat hunne grootsche en kostbare onderneming 100 weinig vrucht zou dragen, gaven hem in bedenking om voor zijn vertrek eenen aanslag op Hulst of Sluis te beproeven of althans te trachten de galeijen van sPrwora magig te worden, die in de haven der laatstgenoemde stad gelegen waren. Te gelijker tid schreven zij aan de Staten van Zeeland, die daarbij het meeste belang hadden, mel verzoek dit voorstel met al hun vermogen bij den prins te ondersteunen. Ook mancis veRE deelde in bet gevoelen, dat de Staatschen niet zonder oneer het veld ver- laten zouden, wanneer zij nu reeds van alle verdere ondernemingen afzagen, en gaf den rad om tot versterking van het leger eenige hulptroepen aan koningin suxzaserm te "agen. Maurs was echter niet van zijn standpunt af te brengen, Hij achtte het ondoenlijk te midden van het vijandelijke land eenen aanslag te beproeven of eene be- legering te ondernemen, terwijl alle nabijgelegene vestingen door de zorgen der aarts- hertogen uitmuntend versterkt waren en bovendien een talrijk leger de bewegingen der Staatschen naauwlettend gadesloeg. Na voor het herstel en de verbetering van Ostende's veslingwerken zorg gedragen en een voldoend garnizoen achtergelaten te hebben, liet de prins zijne troepen in het laalst van Julij inschepen, De ruiterij werd naar Bergen- op-Zoom, Breda, Steenbergen en Heusden overgebragt, ten einde bij de hand te zijn, indien men later nog eenen inval in Braband wilde doen. Met het voetvolk ging xauatrs zelf op den eersten Augustus naar Middelburg onder zeil. Gedurende den overtogt ge- raakte hij in groot gevaar. In de nabijheid van Sluis gekomen, werden de schepen door eene windstilte overvallen, welke hun het vermogen benam om zich te bewegen en elkander te hulp te komen. De Spaansche galeijen kwamen terstond uit haren schuilhoek te voorschijn, en zouden op ’sprinsen jagt zijn aangevallen, indien eene plotseling losbarstende donderbui de Staatsche zeilen niet op nieuw had doen zwellen. Nu keerde de kans en hadden de galeijen de grootste moeite aan de vervolging der Slaalsche oorlogschepen, waaraan wavarrs zelf deel nam, te ontsnappen. Behouden te Middelburg aangekomen, legde de prins zijne troepen in de naastbijgelegene steden van Holland, Zeeland en Braband in garnizoen, en vertrok naar ’s Gravenhage, om met de Staten over den verderen loop der krijgsverrigtingen te beraadslagen *. De gevoelens liepen echter hierbij wijd uiteen. Maunrrs kwam op zijn oorspronkelijk voorstel terug, om eene of andere op de grenzen gelegene stad te belegeren. De Sta- ‘son, IV bl. 658. van mercarn, f. 460. cansrno, p. 480. van DER zeur, t. a. p. ll bl. 82, 218—286. 1600. Verschil van gevoelen tasschen MAURITS en de Staten. 158 ALGEMEENE GESCHIEDENIS aqu-———————————————————————————————Á—À 1600. ten, wier schatkist door den Vlaamschen togt was uitgeput 1, verklaarden dat eene dier- gelijke onderneming hunne krachten te boven ging. Zij verlangden dat de prins het leger op het eiland Cadsand overbrengen, en aldaar een fort maken zou, waardoor de Spaansche galeijen belet zouden worden Sluis te verlaten. Tegen dit plan werden ech- ter door mavunits gewigtige bedenkingen ingebragt. Hij meende dat het fort niet meer voor den winter gereed zou kunnen zijn, en zich daarna bezwaarlijk tegen des vijands geweld zou kunnen staande houden. Hij achtte het gevaarlijk de Staatsche troepen op zulk een afgelegen punt, waar zij bovendien waarschijnlijk werkeloos zouden blijven liggen, bijeen te brengen, en den vijand daardoor de gelegenheid te geven om zelf op een ander punt eenigen aanslag te ondernemen. Ook wanneer men er in slaagde, op Cadsand eene voldoende sterkte te stichten, dan zou, naar zijn gevoelen , de haven van Sluis toch niet gesloten en het beoogde doel dus niet bereikt zijn. Hoezeer de Staten er met den meesten ernst op aandrongen, dat de prins, op welke wijze ook, ten minste eene poging zou aanwenden om de Spaansche galeijen, die den handel zooveel afbreuk deden, te bemagtigen of te vernietigen, volhardde hij in zijne meening, dat de magt en de stelling der Spanjaarden een diergelijken aanslag onuitvoerbaar maakten. De aartshertog had zijne krijgs- magt bij Hulst gelegerd, en aldaar eene schipbrug over de Schelde geslagen, ten einde clk be- dreigd punt terstond te hulp te kunnen snellen. Alleen door eene belegering volgens al de regelen der kunst en met al de daarvoor vereischte hulpmiddelen achtte maurits het mogelijk den vijand ‘eenig belangrijk punt te ontwringen. un ale zijden in te sluiten en de noordelijke grenzen van Vlaanderen en Braband te — 1600. bewaken £. Op deze wijze eindigde de vermaarde veldtogt van het jaar 1600, die met zulke Teleurstelling Staten over shilterende uitzigten geopend was. De eer der overwinning bij Nieuwpoort, de eenige Hl nitslag van vracht der kostbare onderneming, werd door den overhaasten aftogt bijkans in de scha- ed TM duw gesteld. Een voor een waren al de gevolgen, die de verbeelding der Staten aan den Vlaamschen togt had vastgeknoopt, in rook verdwenen. De snelle en doeltreffende maatregelen der aartshertogen hadden Nieuwpoort en Duinkerken gered. Verre van aan eenen opstand te denken, hadden de Staten der zuidelijke Nederlanden integendeel hune vorsten door ruime bijdragen in hunne pogingen tot afkeering van den vijand | krachtdadig bijgestaan. Wel bad nenpam IV inderdaad de wapenen tegen den hertog van Savoije opgevat; doch de Spaansche stadhouder van Milaan, de graaf px FUENTES, weigerde den laatsten hulptroepen te zenden, zoodat door tusschenkomst van den paus eerlang een verdrag tot stand kwam, hetwelk den vrede tusschen Spanje en Frankrijk oogenschijnlijk bevestigde 2 In plaats van de oogmerken der Staten te bevorderen, had | deze twist juist gestrekt, om hun nieuwe moejeljkheden te berokkenen; want het vooruitzigt van eenen inval der Franschen in het noorden van líalié had rums III ge- poopt tot bescherming zijner bezittingen in dat schiereiland troepen derwaarts te zenden, _ die thans op verzoek van den aartshertog gereed stonden den weg naar de zuidelijke Nederlanden in te slaan. Te gelijker tijd werden in Spanje vijfduizend man bestemd, om tot aanvulling van het leger der aartshertogen over zee derwaarts te vertrekken. 