veld ssennederland 01
(2) Eigenlijk lag het eerder omgekeerd: Wagner, over wie Chamberlain in de meest hysterische termen sprak, versterkte in hem de drang naar het Deutschtum. ‘Mit Wagner trat nun Chamberlain eine vollent- wickelte und vollbewusste Kraft aktivsten Deutschbewusstseins entgegen’, schrijft de nazi-theoreticus 2II PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS! DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN Op Nachenius was deze geestelijke en persoonlijke kennismaking met de grand old man van het Duitse racisme van grote invloed. Hiermee zijn wij gekomen bij de directe contacten, die de volkse groep rondom Der Vaderen Erfdeel voor de oorlog in Duitsland onderhield. Op zichzelf was het logisch, dat deze lieden met hun speciale belangstelling contacten in het buitenland zochten en vonden, en gegevens wilden uit- wisselen. Eveneens, dat zij gezien de aard van hun belangstelling gelijkgezinden voor het merendeel in Duitsland vonden. Na het voorafgaande is het ook weinig verwonderlijk, dat die relaties voor- namelijk met Ahnenerbe, het wetenschappelijke centrum van de SS, tot stand kwamen. Door de schaarste aan bronnenmateriaal valt een definitief oordeel over kwantiteit en kwaliteit van deze betrekkingen moeilijk te vellen, maar wat er aan schriftelijke neerslag over is, wettigt de conclusie, dat de politieke betekenis van deze relaties (even afgezien van die van Feldmeijer, waarover hier- onder) in ieder geval geen vergelijk kan doorstaan met de contacten, die Rost voor de oorlog in Duitsland had. Geen besprekingen over politieke vraagstukken met Hitler of Himmler, of iets van dien aard, geen geheimzinnige reizen naar de centrale van het nazi-regime: de enige ons bekende activiteit van dit soort is een reisje, dat Farwerck in 1937 naar Duitsland maakte om een agrarische nazi-manifestatie (het Erntedankfest op de Böckeberg) bij te wonen, waarbij hij Feldmeijer, Roskam en één van de gebroeders van Houten in zijn auto meenam.! Wat de heren daar precies bespraken of deden, is niet overgeleverd. Het kan, dunkt ons, niet van erg veel belang geweest zijn. Vanaf 1937 werd er regelmatig corres- pondentie met Ahnenerbe gevoerd, aan Nederlandse kant alweer voornamelijk door Farwerck, aan Duitse kant in eerste instantie door de Geschäftsführer van Ahnenerbe, Wolfram Sievers. Zoals zijn functie reeds doet vermoeden, werden met hem de meer zakelijke kanten afgedaan. Het kwam tot een uitwisseling van boeken en tijdschriften: onder andere verspreidde Farwerck regelmatig het blad Germanien onder de medewerkers van Der Vaderen Erfdeel, en stuurde zelf ook eens wat. Ver- moedelijk heeft hij Sievers een paar keer ontmoet (misschien op bovengenoemde Böckeberg), en zeker hebben beiden voor de oorlog de mogelijkheden van meer wetenschappelijk contact besproken; dat valt uit de toon van hun correspondentie wel op te maken? Dit wetenschappelijk of semi-wetenschappelijk contact kwam pas in de loop van 1939 op gang, en werd verzorgd door SS-Hauptsturmführer Dr. J. O. Plassmann, chef van de Forschungsstätte für Germanenkunde van Ahnenerbe en buitengewoon hoogleraar aan de universiteit van Bonn. Veel had het niet om het lijf: het waren grotendeels pogingen van hem om in Nederland lezingen te houden over de ‘germanische Überlieferung in der Mystik der Zuster Hadewych’ of ‘Grundlagen der Sinnbildforschung’ voor Der Vaderen Erfdeel of andere belangstellenden.” Het is bovendien de vraag of zelfs daarvan veel is terechtgekomen. De inmiddels uitgebroken oorlog doorkruiste ook allerlei afspraken in neutrale landen. Niet het resultaat in de periode voor mei 1940, niet de concrete en beuzelachtige onderwerpen op zichzelf zijn van belang, wel echter de intenties. De bedoelingen van de Nederlandse betrokkenen Alfred Rosenberg (Houston Stewart Chamberlain als Verkünder und Begründer einer deutschen Zukunft, München, 1927, p. 20). Maar Wagners weltanschauliche achtergrond werd met Chamberlains transmutaties dus ook min of meer direct aan de Nederlandsche SS overgedragen: zie voor het contact van Nachenius met Chamberlain Doc. I Nachenius b 5. Men mag nu zeker aannemen, dat ook bij muziekminnende volksgezinden Satie of Schönberg niet in de smaak zijn gevallen. (1) Doc. I Farwerck. (2) A.v.; H 982; zie ook nrs. 12 en 15; voor Sievers p. 64 en noot 7 daarbij. Farwerck werd één keer door Sievers voor een direct-politieke kwestie benaderd, dit op verzoek van een Hitlerjugend-functionaris, die iets met de Jeugdstorm op touw wilde zetten. Farwerck wees dit af als te compromitterend, en Sievers bracht dit aan de HJ-man over (H 983). Het is echter uit de gevoerde correspondentie duidelijk, dat dit soort zaken buiten hun normale relatiepatroon lagen. (3) H957 - H 961. 212 DER VADEREN ERFDEEL lagen zeker in de eerste plaats in de relatie zelf met lieden, die dezelfde takken van wetenschap beoefenden, die dezelfde ideologische achtergronden hadden, en daarbij veel meer vakkennis, ervaring en mogelijkheden. Het ging ook de Nederlandse partners in wezen om de achtergronden en niet alleen om de potten en pannen op zichzelf. Maar een verdergaande strekking hunnerzijds valt in het — nogmaals: schaarse — bronnenmateriaal niet te onderkennen. De betrokken Duitsers, wetenschappelijk geschoolde SS-Führer in dienst van de Ahnenerbe- organisatie, die Himmlers speciale belangstelling had, zagen echter wijdere perspectieven. Bij al dit gedoe over oud-Germaanse sprookjes en zinnebeelden kwam de aandrang van hun kant. Plassmann drong zich op, vroeg aan Farwerck namen van en inlichtingen over geestverwante clubjes en vroeg, eenmaal in contact met één van deze groeperingen gekomen, notabene een ledenlijst.* Een andere medewerker van Ahnenerbe en lid van de SS Dr. H. Schneider maakte in 1938 en 1939 twee reizen naar Nederland, waar hij volgens eigen zeggen het Nederlandse volks-culturele milieu, de prestaties en vooral de mensen zelf mitsgaders ‘bestimmte geistige Einstellungen des holländischen Menschen zu seiner europäischen Umwelt’ leerde kennen.? Deze Schneider zullen wij nog tegenkomen, vooral in het tweede halfjaar van 1940, toen hij de volksculturele groep vriendelijk doch straf ging organi- seren, en tactvol doch krachtig in de door de Duitse SS gewenste richting sturen? Wat deze Duitse SS-figuren wilden, zou toen duidelijker worden, maar die bedoelingen waren er voor mei 1940 al, hoewel zij dat natuurlijk niet aan hun Nederlandse relaties lieten blijken: een zeer doelbewuste cultuurpolitieke en daardoor politieke infiltratie, anders gezegd: door penetratie op volkskundig en aanverwant gebied langzame doordringing van de Duitse culturele en politieke invloed, speciaal in SS-zin, in Nederland. Plassmann opperde in januari 1940 tegenover Sievers het plan om hiervoor het Znstitut für Auslandskunde te Münster te gebruiken. Dit oorspronkelijk katholieke instituut had allerlei betrekkingen, natuurlijk in de katholieke sfeer, met het buitenland onderhouden, en bezat onder meer een volkskundige verzameling. In 1939 was het door de SD in beslag genomen en onder nazi-leiding geplaatst. ‘Die Arbeiten gehen im Rahmen des Möglichen weiter, natürlich unter völliger Umkehrung der ursprünglichen Tendenz.’ Dit instituut, dat in West- falen geograflsch ook zo gunstig lag, achtte Plassmann ‘hervorragend geeignet, zu einer Basis für eine zielbewusste Kulturpolitik nach den westlichen Grenzländern ausgebaut zu werden, die zum grossen Teil germanischen Ursprungs sind... .’ Kortom, het zou een fraai aanknopingspunt zijn omalle betrekkingen van deze aard met Nederland en Vlaanderen te centraliseren en onder onopvallende, maar doelbewuste — dit woord vloeit niet toevallig voortdurend uit de Duitse pen — leiding te plaatsen.* Dit alles in overeenstemming met, zo niet in opdracht van de hoogste SS-leiding. (2) H 917: 5935-6. (3) Zie nrs. 37, 42-45; voor Schneider nr. 37, noot 2. (4) H 709:5422-4. 213 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN had opgeleverd.* Klaarblijkelijk verschafte het hem ook na de mei-dagen van 1940 zijn hierboven geschetste positie in Nederland. De mogelijkheden voor de ‘Erziehungsarbeit’ leken toen zeer groot geworden. Hoe groot nu is de invloed van de volkse theorieën op de voor-oorlogse NSB geweest? Wij hebben al gezien, dat Musserts beweging steeds meer radicaliseerde. Maar dit bleef in wezen alleen een ver- scherping van het negativisme, resultaat van verbittering door het gevoel uitgestoten uit de maat- schappij te zijn. Zeker bewoog de partij zich meer en meer in racistische richting, maar kenmerkend is het, dat dit groeiend racisme zich hoofdzakelijk uitte in antisemitisme, dus alweer in een nega- tieve functie. De ‘positieve’ functie van dit racisme, de postulaten van Noordras en Germanendom, bleef voorbehouden aan de kleine volkse groep, die daardoor juist in een zekere oppositie kwam te staan tegenover de NSB-leiding, die deze termen wel eens in de mond nam, maar er niet over dacht om ze tot grondslagen van een wereldbeschouwing te maken. Bij die volkse oppositie hoorde ook Rost. Maar hij was de politicus, die een scherper, meer Duits gericht nationaal-socialisme voorstond en dit in strategie en tactiek van de NSB in praktijk trachtte te brengen. Of beter gezegd: hij wenste in de Nederlandse politieke arena de stijl van het extreme Oostenrijkse nazisme in te voeren. Geenszins was hij de theoreticus, die voor een andere ideologische fundering kon zorgen. Het Nationale Dagblad moet niet in de eerste plaats als een neerslag van de algemene opinie in de NSB worden gezien, tenzij men de begrijpelijke afwezigheid van fundamentele rastheoretische beschouwingen in dit dagblad (Roskams litanieën daargelaten) als een aanwijzing ziet voor het feit, dat men daarmee niet bij de gemiddelde lezer aan moest komen. Rost mocht op principiële punten andere opvattingen hebben dan Mussert en het Hoofdkwartier, hoe meer hij naar buiten optrad, hoe minder dat bleek. Alleen in toon en methoden onderscheidde hij zich dan van een Mussert of een d'Ansembourg, en ook hierin verschilde Het Nationale Dagblad maar weinig van Volk en Vaderland. Evenals het weekblad was de krant in principe een instrument ter beïnvloeding van de opinie. Zeker was dit de bedoeling van Rost? maar men mag zich afvragen, of het door hem beoogde resultaat is bereikt. De oplaag daalde voortdurend, zozeer zelfs, dat men een paar maal overwoog het blad stop te zetten. Begin 1938 was die oplaag nog maar 11.000 en na mei 1940 waren er nauwelijks 4.000 lezers over. Wanneer men bedenkt, dat de NSB omstreeks deze tijdstippen ongeveer 37.000, resp. nog geen 30.000 leden in Nederland telde‘, is het duidelijk dat van een succes- volle indoctrinatie door de NSB-pers (met Volk en Vaderland ging het al niet veel beter) niet gespro- ken kan worden en eerst recht niet van indoctrinatie in volkse zin. Men mag wel aannemen, dat Het Nationale Dagblad ook door niet-NSB-ers werd gelezen en vermoedelijk heeft Rost door de felle aanvallen in het blad op establishment, joden en marxisten wel nieuwe leden voor de partij gewonnen’, maar deze lieden werden dan gewonnen voor de NSB als zodanig en niet voor de volkse groep of de volkse gedachte in de partij. Massale politieke propaganda zoals Rost die probeerde te bedrijven, was per definitie uitge- sloten bij Der Vaderen Erfdeel. Men wenste zich niet direct met politiek als zodanig te bemoeien, maar alleen de ogen van anderen te openen voor wat men zag als de werkelijke achtergronden van eigen nationale existentie en cultuur, met name voor het ras-element. Men richtte zich tot lieden, die belangstelling hadden voor archeologie, folklore en dergelijke zaken, in de hoop dat zij dan hun (1) Als noot 2 op p. 213. (2) Zie bv. Corresp. Rost, nr. 47. (3) Corresp. Rost, p. 44. (4) NSB 292/1569, 1571. (5) Corresp. Rost, p. 44. 214 DER VADEREN ERFDEEL rasbewustzijn zouden hervinden. In deze vrij beperkte kring zijn er misschien wel resultaten geboekt. Binnen de NSB probeerde Farwerck wel iets te doen in de vorm van een werkgroep. In de boezem der partij waren allerlei werkgroepen, meestal ‘raden’ genoemd, opgericht: de Politieke Raad, de Raad voor Volkshuishouding, de Raad van Katholieken, de Orde van Getuigen van Christus (Evangelie en Volk), de Raad van Deskundigen van Onderwijs en Opvoeding enz. Ook dit allemaal zou het werk van Farwerck geweest zijn, vermoedelijk om de zeer vele figuren, ideeën en tegen- stellingen, die in de NSB waren vertegenwoordigd, niet al te zeer op elkaar te laten botsen, maar zich in eigen kring te laten uitleven: ‘ieder kon min of meer zyn stokpaardje beryden, confessioneel, economisch, filosophisch, sociaal, militair, koloniaal, enz.’* Volks is waarschijnlijk alleen de zg. Agrarische Dienst geweest, die eerst onder leiding van H. J. van Houten stond, later onder Roskam.? Farwerck trachtte eind 1937 de volks-culturele activiteiten in zekere mate binnen de NSB te insti- tutionaliseren in een ‘Raad voor Volksche Cultuur’. Dit deed hij overigens uiterst behoedzaam. Begin 1938 gaf hij per circulaire een soort programma van de nieuwe Raad uit, dat in zeer ge- matigde termen gesteld was: men wilde slechts wat aan cultuur doen, niet aan politiek, was de vage teneur. Slechts één keer viel het woord ‘ras’, maar dan nog alleen in de traditionele frasering als ‘organisch verbonden’ met volk en cultuur. Waarschijnlijk mikte Farwerck op de gemiddelde NSB-er, die hij niet door teveel Germaans geschetter wilde afschrikken. Maar blijkbaar stierf de pasgeboren organisatie al vroegtijdig, want na de Duitse inval in 1940 richtte Farwerck dezelfde Raad alweer op. In het najaar van 1940, toen de stichter zich met stille trom moest terugtrekken, werd deze Raad omgevormd in een afdeling van het Hoofdkwartier, en nog later ging zij roemloos in de afdeling Vorming op.? Activiteiten van enig belang zijn er, voor- zover bekend, nimmer door dit orgaan verricht. Naar onze mening is de invloed van de volkse theorieën op de voor-oorlogse NSB ondanks de steeds radicalere stemming in de partij niet groot geweest en bovendien nogal oppervlakkig. Men nam een aantal termen, waaronder dus het begrip ‘volks’ zelf, over, en verschraalde, bewust of on- bewust, de betekenis daarvan. Het enige ideologische moment van belang, dat werkelijk in brede kringen van de NSB aansloeg, was de Dietse gedachte, die bovendien pas na mei 1940 goed op dreef kwam, toen de volksen dit voor de Duitsers hinderlijke leerstuk haastig loslieten, zoals wij verderop zullen zien. De rest bestond uit weinig meer dan uiterlijkheden. De wolfsangel werd een algemeen gebruikt NSB-insigne, en figureerde voortaan onder meer op de uniformpetten van de WA; tijdens de bezetting was het juist de Nederlandsche SS, die van dit teken afwilde als te veel met de NSB verbonden, hoewel dit symbool vroeger zelf door de volksen als typisch Germaans was geïntro- duceerd. Germaans geachte maandnamen (‘Louwmaand’ en dergelijke) werden ingevoerd, gebruikt, en op den duur weer losgelaten, het laatste misschien omdat ook de meeste NSB-functio- narissen het wat vermoeiend zullen hebben gevonden om aan de hand van een lijstje steeds te moeten nagaan, of ‘Grasmaand’ nu wel april, en ‘Slachtmaand’ wel november was. Of het invoeren van deze dingen nu aan Farwerck of aan Reydon te danken was, is niet duidelijk, maar doet er ook niet zoveel toe; het kwam in ieder geval wel uit de volkse groep.* Veel dieper dan dat zijn de volkse denkbeelden niet doorgedrongen — behalve dan wat de Dietse gedachte betreft, waarvoor ook nog wel andere factoren aan te wijzen zouden zijn. Gezien het ideologische vacuüm in de NSB, en de toenemende oriëntatie op het Duitse nationaal-socialisme, hetgeen wij al eerder signaleerden, is dit eigenlijk merkwaardig. Dat tijdens de bezetting, toen de situatie radicaal veranderd was, en het Duitse nazisme en speciaal de SS een overheersende positie (1) Doc. I Woudenberg, Mem. II, p. 8. (2) Corresp. Rost, p. 46. (3) NSB 72/379a; Doc. I Farwerck. (4) Doc. I Farwerck. 215 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS; DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN innamen, de SS-gedachte diep in de NSB begon te penetreren, is niet verwonderlijk; eerder is het opvallend, dat de NSB nog zo’n grote mate van resistentie vertoonde. Die weerstand zou er niet geweest zijn, als reeds voor de oorlog de volkse denkbeelden over Noordras en Germanendom een belangrijk deel van kader en leden van de NSB hadden kunnen meeslepen. Maar, de volkse ideeën drongen dan wel niet voldoende door om de partij op sleeptouw te nemen, zij deden dat voldoende om door de NSB-leiding als hinderlijk te worden ondervonden. Mussert had bij vlager zijn twijfels over Rost, en de sterke Duitse oriëntatie, die de volks-Germaanse door- draverij onvermijdelijk met zich meebracht, heeft zeker aan de top gevoelens van onbehagen en wrevel verwekt, ook bij Mussert zelf. Een enkele keer kwam de spanning in het openbaar: Volk en Vaderland publiceerde in februari 1940 een artikel onder de veelzeggende kop: ‘De Theater- Germanen’, dat besloten werd met een scherpe aanval op de volkse groep, die natuurlijk niet met name werd genoemd: ‘Men zij op zijn hoede. Ze vinden de N.S.B. niet Germaansch, niet Dietsch en niet volksch genoeg. Zij zijn een gevaar voor ons volk.’ Maar dit was tamelijk uitzonderlijk. Het zou volstrekt onjuist zijn de vrij openlijk uitgedragen tegenstelling tussen NSB en SS tijdens de oorlog terug te projecteren, en zich een duidelijk afge- bakende volkse groep voor de oorlog voor te stellen, die in scherpe en bewuste vete leefde met de NSB-leiding. Volks en volksgezind was voor velerlet uitleg vatbaar en in vele nuances. Een patroon van tegenstelling tussen volks en niet-volks, tussen Rost en de Farwerck-groep enerzijds en het NSB- hoofdkwartier anderzijds, is zeker waarneembaar, maar doorkruist en overwoekerd door andere tegenstellingen van belangen en personen. Om iets daarvan te noemen: Farwerck en de toen volks geachte Van Geelkerken waren trouwe Mussert-aanhangers, de eerste leefde in dodelijke vijand- schap met Rost van Tonningen, en Feldmeijer werd in de herfst van 1937 weliswaar naar de pro- vincie verbannen, maar dit hield waarschijnlijk verband met de zuivering, die in die tijd in de NSB plaatsvond van allen, die een kritische houding tegenover Mussert hadden aangenomen: in de eerste plaats de beste redenaar van de NSB ds. G. J. van Duyl.® Vooral sinds die tijd waren persoonlijke intriges, achterdocht en wantrouwen in de NSB-leiding in volle bloei. Dit speelde zich allemaal rondom de persoon van de leider af, maar Mussert zelf was daar niet actief bij betrokken. Getrouw aan zijn aard koesterde hij tegenover lieden als Rost en Feldmeijer ondanks zijn twijfels niet teveel, maar te weinig wantrouwen.’ Zeker is die tegenstelling tussen NSB-leiding en volkse vleugel, voor insiders al niet zo makkelijk waarneembaar, verborgen gebleven voor het overgrote deel van de partijleden. Die zuivering nu van 1937 had Mussert bevrijd van enige lastige dissidenten, maar dit had met de volksen of met de volkse ideologie weinig of niets te maken. Er is reden om aan te nemen, dat juist het vertrek van Van Duyl c.s. een zekere leegte in de NSB-top schiep, waarin de volksgezinden met hun speciale opvattingen des te meer opvielen. (1) VoVa23febr. 1940. Volksche Wacht repliceerde in het maart-nummer (Lentemaand 1940, p. 4). (2) Corresp. Rost, p. 32. (3) Men zie Doc. I Woudenberg, Mem. II, p. 41; Vgl. Verkl. Mussert I, p. 3; zie tevens hieronder bij de oprichting van de Mussert-Garde. Vgl. Musserts uitspraak op Pp. 191. (4) Zie bv. Voor Volk en Vaderland, p. 56, 57, 305, 314- (5) Vgl. Corresp. Rost, p. 72. 216 FELDMEIJER EN DE MUSSERT-GARDE Die opvattingen vielen toen ook des te meer op in vergelijk met het ideologische vacuüm in de NSB. Dat vacuüm kon Mussert met zijn brochure De bronnen van het Nederlandsche nationaal- socialisme ook niet opvullen De volksgezinden bezaten dus een zekere, uit Duitsland ingevoerde of in eigen beheer ver- vaardigde wereldbeschouwing, met een aantal ‘positieve’ facetten afstekend tegen het negativisme van de NSB als geheel. Maar die volkse wereldbeschouwing hing toch erg in de mist van het grijze verleden en was teveel betrokken op potscherven en oeleborden om een revolutionair elan te kunnen onderhouden of te geven aan een partij, die radicale vernieuwing pretendeerde na te streven. D. Feldmeijer en de Mussert-Garde Voor de werkelijk radicalen was de NSB-leiding te kleinburgerlijk en te half, en lagen de activi- teiten van Der Vaderen Erfdeel te zeer in de sfeer van de studeerkamer. Speciaal moest dit gelden voor jongere, op actualiteit en actie gerichte figuren. Zo’n jongere was er in de kring van Der Vaderen Erfdeel: de reeds genoemde Johannes Hendri- kus (‘Henk’) Feldmeijer, in 1910 te Assen geboren, en voorbestemd om hoofd van de Nederlandsche SS te worden.? Voorbestemd — niet, dat de Duitse SS-leiding voor de oorlog reeds het oog op hem had laten vallen voor deze vertrouwensfunctie, maar wel voorbestemd in die zin, dat de jonge Feld- meijer alle fysieke en psychische kwaliteiten bezat, of leek te bezitten, om zulk een leiderschap te vervullen: het uiterlijk en de allure van een jonge Germaanse god, en de levenswijze van een asceet: niet roken en drinken, geen uitspattingen. Later veranderde dit alles: de jeugdige Germaanse ge- stalte werd wat pafferig, en de asceet ontwikkelde zich tot een nogal corrupte en hedonistische figuur.® Zeker was hij een geboren leiderstype, maar zoals zijn latere chef-staf na de oorlog ver- klaarde, ‘een man zonder echte vrienden’®, bij wereldverbeteraars en leidersfiguren geen uitzon- derlijke constellatie; naar het schijnt ook eenzaam in zijn huwelijk. Aan de Groningse universiteit begon hij een studie in de wis- en natuurkunde, maar brak die af om zich geheel aan de politiek te kunnen geven.* De nieuwe levensvervulling vond hij in de NSB. Hij bleek een uitstekend redenaar te zijn, en kwam in het propaganda-apparaat van de partij terecht, en tevens in Der Vaderen Erfdeel. Levensvervulling was dit inderdaad, omdat voor hem het nationaal-socialisme niet een politieke richting zonder meer was, maar een levensbeschouwing, die zijn leven en denken geheel vervulde, en eigenlijk als pseudo-religie fungeerde: ‘Het komt in het kort hierop neer, dat wij GELOOVEN. Wij zien en wij bekennen ons tot ons volk. Het verschil met onze tegenstanders blijkt al dadelijk hieruit, dat deze boeken hebben, waarin hun leer beschreven is. Over de Nationaal-Socialistische Zeer is nog geen boek geschreven en dat zal ook niet gebeuren. Dit duidt op onze kracht, terwijl het dikwijls juist gezien wordt als een zwak punt. Wij bekennen ons tot het Leven zelf. Wij houden ons niet aan een verstarrende leer... Nationaal-Socialisme (1) Van Etten, die ook op dit vacuüm wijst, ziet niet ten onrechte de Bronnen als een — mislukte — poging van Mussert om een compromis met het volkse standpunt te bereiken. (Tegenstelling NSB-SS, p. 5). (2) Zie voor meer formele gegevens zijn hier afgedrukte autobiografie (nr. 377) en de annotatie daarbij. (3) Zie het latere oordeel van Rauter in nr. 151. Vgl. Presser, Ondergang Il, p. 195. (4) Doc. I Jansonius 3, p. 32. (5) Doc. I Y. A. Feldmeijer-Sikkes. (6) Volgens de bron in noot 4 na voor zijn kandidaatsexamen te zijn gezakt. 217 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN is alleen te vatten op een bepaald oogenblik. Het wordt steeds rijker, het groeit. Dat is het meest kenmerkende van het Nationaal-Socialisme.’ Dit waren uitingen in een rede, die Feldmeijer aan de volkse gedachte wijdde. De datum is niet bekend, maar zonder twijfel is dit voor de oorlog uitgesproken! Na mei 1940 zou er verder een snelle evolutie in Feldmeijers theorieën plaatsvinden; het eindresultaat daarvan hebben wij elders al aangegeven. Die evolutie, voornamelijk op staatkundig gebied, was zeker mede veroorzaakt, doordat Feldmeijer ideologisch de NSB altijd minstens twee stappen vóór wilde blijven. Hoezeer hij aan- vankelijk de rol van de vurige, jeugdige idealist speelde en tot op zekere hoogte misschien ook wel was, tijdens de Duitse bezetting zou zijn opportunistische strebersnatuur, gericht op de gunst van Berlijn, duidelijk naar voren komen. Desalniettemin is die latere evolutie ook uit haar beginpunt verklaarbaar. Een analyse van de onophoudelijke stroom van artikelen en redevoeringen, waarmee hij tot zijn dood in februari 1945 zijn volgelingen bewerkte, blijve hier afwezig. Van belang is hier alleen te wijzen op het feit, dat de basis-elementen van zijn levensopvatting: extreem irrationalisme, en dynamisch vitalisme, bij Feldmeijer al lang aanwezig waren. Juist deze levensbeschouwelijke elementen, en Feldmeijers levenshouding in het algemeen maak- ten van hem een ideaal prototype van de SS-man, ook mentaal gepredisponeerd om Voorman van de Nederlandsche SS te worden. De opvattingen als zodanig, zeker als die in concrete vorm moesten worden geformuleerd, waren het minst belangrijk, dit trouwens volgens Feldmeijer zelf: het ging niet om de theorie, het ging om het leven. Inderdaad, Feldmeijers wereldbeschouwelijke stellingen waren wel min of meer dezelfde als van de andere volksgezinden, maar in stijl en levenshouding stak hij scherp bij deze archeologiserende amateurvorsers af, en eerst recht natuurlijk bij de rancuneuze burgermannen in de NSB-leiding. Die stijl nu was bij Feldmeijer primair, en daarmee was hij, en tot op zekere hoogte bewust, een incarnatie van de essentie van de SS. ‘Das theoretische Element spielte also in der SS eine Nebenrolle; das eigentlich Tragende und Verbindende war statt dessen eine bestimmte Mentalität...’ schrijft Buchheim, die weliswaar verklaart, dat allerlei elementen in die mentaliteit algemeen nationaal-socialistisch zijn, maar: “Die Besonderheit der SS bestand in der Intensität, mit der diese Mentalität gepflegt wurde, und in der Konsequenz, mit der man auch wirklich danach handelte.’? Zeer kort samengevat komt die SS-mentaliteit neer op de reeds ter sprake gekomen houding van de Kämpfer, die strijdt om de strijd zelf; de Germaanse heros, de Oostgoot après la lettre, de Kämpfer, die zich verliest in de aesthetiek van de oorlog. De gevoelscontradicties, die anderen in een oorlogssituatie beleven — bijvoorbeeld een Amerikaanse soldaat, die de oorlog als een dirty job beschouwt — zijn hem vreemd, of hij dringt ze helemaal terug. De levenshouding van de Kämpfer, achter wie duidelijk de gestalte van Jünger (en vager wellicht Nietzsche) zichtbaar is, legt hem hardheid op, tegenover zichzelf en anderen. Normale gevoelsrelaties worden verschrompeld, en zijn bovendien suspect als tegengesteld aan de nagestreefde ‘Härte als Abhärtung, aber auch als Ver- härtung gegenüber allen menschlichen Regungen’® (men vergelijke Feldmeijer als ‘man zonder echte vrienden’). Er ontwikkelt zich alleen een nieuw weefsel van pseudo-gevoelsrelaties met de eigen bentgenoten: dat is de ‘kameraadschap’; de overdreven betekenis, die in de SS en soortgelijke organisaties* daaraan wordt gehecht, wiist reeds op de neurotische plaats van dit element. Bin- (1) NSB 26/127. (2) Buchheim, Anat. I, p. 227-278. (3) A.v.‚p. 277. (4) Het lijkt de bewerker om een aantal redenen onjuist om, zoals vaak wordt gedaan, de huursoldaten in Afrika of dergelijke formaties zonder meer met de SS te vergelijken. Nochtans zijn de hier geschetste momenten in de SS-mentaliteit vaak in bepaalde mate ook bij dit soort troepen aanwezig, en kunnen door hen gepleegde misdaden uit een vergelijkbare achtergrond worden verklaard. 218 FELDMEIJER EN DE MUSSERT-GARDE dingen aan anderen, emotioneel of hiërarchisch, snijdt de Kämpfer af: zijn loyaliteit richt zich niet op de traditionele waarden en autoriteiten, op vorst, kerk, politieke partij, zelfs in wezen niet op eigen ideologie of vaderland, maar vrijwel uitsluitend op de leden van zijn eigen troep, maar dat dan ook met vertienvoudigde intensiteit; allicht, waar alle andere categorische imperatieven worden verworpen. Bevelen en strevingen van meerderen, die als behorend tot de eigen groep worden ervaren, zijn des te onaantastbaarder, naarmate de man zich meer deze fatale levenshouding heeft eigen gemaakt, en des te minder stuiten deze bevelen, hoe absurd of misdadig ook, op innerlijke weerstand van het restant van traditionele waarden. Al deze — kort geschetste — wezenstrekken vertoonde Feldmeijer op exemplarische wijze. In de publikaties van de Nederlandsche SS in oorlogstijd weerklinken steeds twee Leitmotive, voortdurend met elkaar in onheilspellend contrapunt verweven: als eerste de Germaans-noordse rasmystiek, erfenis van Farwerck, voortgezet door Nachenius en anderen; als tweede het schelle thema van strijd, oorlog, Einsatz, Fronterlebnis, heldendom, ondergang. Het laatste is ongetwijfeld niet alleen de inbreng van Feldmeijer, en niet alleen tot hem beperkt, maar het is Feldmeijer, en het was al de voor-oorlogse Feldmeijer, toen reeds zijn stempel op zijn omgeving drukkend. Zijn vriend en secondant W. J. Heubel (op latere foto’s ook jong, Germaans, vastberaden, martiaal, enz., hetgeen door de SS-pet met doodskop extra reliëf krijgt) schreef Feldmeijer in 1939 naar aanleiding van de geboorte van diens zoon: ‘Ik hoop van harte, dat jij hem dan als ‘harde kerel’, en wel in de vorm, zooals je die zelf om- schrijft, als voorbeeld zult mogen zijn. Dus een knaap, die niet in de strijd gelooft, bij wijze van liefhebberij, maar als inhoudgevend aan het leven’! Strijd is hier wel degelijk ook letterlijk, in een puur fysieke betekenis, bedoeld. Het was geheel in Feldmeijers stijl, en in zijn termen gesproken: ‘knapen’ en ‘kerels’, die niet bevreesd waren voor strijd, dood en leed, maar die juist het gevaar zochten, waren zijn ideaal. Feldmeijer zelf in een brochure, getiteld Wij de jeugd uit 1935: ‘Wij werden onpasselijk van een vredesidealisme, dat zich richtte tot de lichamelijke vrees voor verminking en verwonding’? Tegen deze ‘ziekelijke mentaliteit’ trok Feldmeijer ten strijde. Zijn dynamische vitalisme boog zich dan ook met een immanente noodzaak naar de dood toe. Wij achten ons ontslagen van de plicht dit proces verder tot zijn eigen fysieke dood toe te volgen, evenals de uitwerking van dit alles in de SS-publikaties in Nederland; de belangstellende lezer neme hiervoor een aantal willekeurige nummers van Storm-SS en de SS-Vormingsbladen uit de bezettingstijd. Evenmin hoeft hier de genealogie van de SS-geest verder getraceerd te worden; het zal de lezer niet verwonderen in deze publikaties en in dit verband vaak Nietzsche geciteerd te zien, bv. tirades van de oude filosoof in een jeugd-nummer van een SS-blad met vroegere redevoeringen van Feldmeijer.’ Jeugd, de jeugd, was vanaf het begin van zijn politieke loopbaan een sleutelbegrip bij Feldmeijer. Die jeugd had zijn meedogenloze voorkeur, het was een onmisbaar element in zijn vitalistische en barbaarse voorstellingswereld. Ongetwijfeld kende in 1935 de felle, 25-jarige NSB-propagandist nog niet de woorden, die de Führer toen al had uitgesproken: (1) Heubel aan Feldmeijer 29 nov. 1939 in Doc. I W. J. Heubel 14. (2) J. H. Feldmeijer: Wij de jeugd, Uitg. Nenasu, Utrecht z.j. (1935). (3) SS-Vormingsbladen, Zaaimaand (okt.) 1944. 219 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN ‘Das Schwache muss weggehämmert werden. In meinen Ordensburgen wird eine Jugend her- anwachsen, vor der sich die Welt erschrecken wird. Eine gewalttätige, herrische, unerschrockene, grausame Jugend will ich. Jugend muss das alles sein. Schmerzen muss sie ertragen. Es darf nichts Schwaches und Zärtliches an ihr sein. Das freie, herrliche Raubtier muss erst wieder aus ihren Augen blitzen. Stark und schön will ich meine Jugend. Ich werde sie in allen Leibesübungen ausbilden lassen... Ich will keine intellektuelle Erziehung. Mit Wissen verderbe ich mir die Jugend... . Sie sollen mir in den schwierigsten Proben die Todesfurcht besiegen lernen. Das ist die Stufe der heroischen Jugend’! Toegegeven, het citaat is aan de lange kant, dit echter om het evidente verband met de heroische Kämpfer (bijvoorbeeld ook in het anti-intellectuele moment) duidelijk voor ogen te stellen. Er is geen twijfel aan, dat Feldmeijers jeugd-ideaal toen reeds bedenkelijk ver de richting van dit citaat uitging, al had hij toen vermoedelijk nog niet alle krasse consequenties getrokken. Bovendien kon hij zich natuurlijk in het voor-oorlogse Nederland moeilijk zó uiten als Hitler in zeer besloten kring had gedaan. Men vergelijke echter het hierboven geciteerde van hem uit de brochure Wij de jeugd, en de hele toon in dit geschrift: ‘Wij lagen op de knieën , maar tegen den grond gingen we niet! Wij staan al weer op onze beenen. Wij zetten den pas er weer in! Wij zullen met dreunenden stap verder marcheeren! Wij kunnen bevelen en wij kunnen gehoorzamen. Wij zijn sterk en kennen onze jonge kracht.” En zo voorts in het hele geschrift, waarin drie-kwart van de zinnen begint met het dreunende collectief ‘wij’ van deze levensgevaarlijke, in wezen eenzame nihilist. De brochure is een wilde aanval op alles, wat in Nederland gevestigd was: het democratische stelsel, de heersende moraal, de usan- tiële omgangsvormen, het intellect, pacifisme, moderne kunst, jazz, studentencorpora, enz., enz., kortom op alles, wat er klein, verrot, voos, burgerlijk, resultaat van materialistische kruideniers- geest heette, en dat was, in de ogen van “lichamelijk en geestelijk gezonde menschen’ tot welke de schrijver zich rekende, vrijwel alles in het vooroorlogse Nederland. Maar het zal duidelijk zijn, dat in de visie van een Feldmeijer niet alleen het democratische, marxistische, burgerlijke of confessionele Nederland in elkaar geslagen diende te worden, maar dat dan ook de NSB zoals zij reilde en zeilde een forse onvoldoende van hem moest krijgen. De minach- ting voor Leider Mussert, die hij tijdens de bezetting niet altijd verborgen hield, is zeker al eerder ontstaan. Uiterlijke èn innerlijke allure en optreden van Mussert waren ook weinig geschikt om respect bij het “trotse, jonge roofdier’ af te dwingen? De rest van de NSB-leiding was, op Rost van Tonningen na, natuurlijk al niet veel beter. De hele politiek van de NSB werd als on-inspirerend, halfslachtig, negatief aangevoeld, en wel, omdat de NSB het juiste fundament en de juiste stijl zou missen. Schelden op het parlementaire systeem of de Indische begroting van de regering was wel nuttig, maar voor jonge radicale nationaal-socialisten echt niet genoeg: (1) Hermann Rauschning: Gespräche mit Hitler, Zürich, 1940, p. 237. (2) Men vergelijke bijvoorbeeld de houding van Mussert bij NSB-manifestaties met de wijze, waarop Feldmeijer zijn mannen inspecteert, in de door dr. R. L. Schuursma vervaardigde film „Anton Mussert”. Ook op de foto’s is het verschil vaak evident. 220 FELDMEIJER EN DE MUSSERT-GARDE ‘Wij werden, toen wij nog vele jaren jonger waren, geen nationaalsocialisten omdat de valuta- politiek van Colijn onjuist was, ook niet, omdat het democratisch systeem ondoelmatig was, zelfs niet, omdat het schrijnend leed der werkloosheid bestond, doch wel, omdat we niet langer konden en wenschten te leven in die atmosfeer van verrotting en onoprechtheid, van ziekelijkheid en verzieking, van kleinheid en onbenulligheid, we werden nationaalsocialisten, omdat we wilden leven, we wilden ons volk, de onzen dus, weer dwingen te leven in den sterksten zin van dit woord’! Ook hier weer een verpolitiekt vitalisme. Geen wonder, dat Feldmeijer andere gedachten en plannen koesterde dan de ‘nette’ heren in het Hoofdkwartier als de gezagminnende oud-koloniaal Harloff of de katholieke ex-burgemeester van Amstenrade graaf d'Ansembourg. Geen wonder echter ook, dat Farwercks knutselkring hem onvol- doende bevredigde, en hij naar de radicale agitator Rost graviteerde. Deze zag in de bijna zeventien jaar jongere Feldmeijer zeker nog niet de man, die hem later in de gunst en de hiërarchie van de SS voorbij zou streven, maar een capabele jeugdige hulpkracht, die aanmoediging verdiende en de kwaliteiten had om de jongeren aan te trekken, te radicaliseren, en, mogen wij veronderstellen, meer tot strijders voor Rost dan voor Mussert te maken. De Nationale Jeugdstorm, jeugdorganisatie van de NSB, was hiervoor niet het geschikte middel. Dit om verschillende redenen; afdoende was al, dat om het ambtenarenverbod te omzeilen de Jeugdstorm begin 1939 gereorganiseerd was als een schijnbaar neutrale, democratisch gestructu- reerde vereniging, niet meer onder leiding van de ‘Hoofdstormer’ Van Geelkerken, maar onder een bestuur met een voorzitter. Het hielp niet veel. De nieuwe Jeugdstorm kwam niet van de grond, en vond in februari 1940 het eind van haar kommervolle existentie.? Van wie kwam in 1939 het plan om een geheel nieuwe jongerenorganisatie op te richten? Van Rost, van Feldmeijer, van hen beiden en wellicht nog anderen? Het is niet duidelijk. Ook is het niet uitgesloten, dat bij plannensmederij en oprichting Duitsers betrokken zijn geweest. Feldmeijer had al enige jaren voor de oorlog contact met de Volksbund für das Deutschtum im Ausland (VDA) en, nog omineuzer, met SD-functionarissen, die zich vanuit West-Duitsland, met name Düsseldorf, speciaal met Nederlandse zaken bezighielden. Voorop gingen daarbij de heren Knolle en Ispert, die later belangrijke functies in het bezettingsapparaat in Nederland zouden krijgen.* Met hulp van Rost werd Feldmeijers vriend Heubel naar Berlijn gezonden om zich van de gang van zaken in Duitsland bij jongerenorganisaties op de hoogte te stellen. Men mag aannemen, dat bij deze oriëntatie-reis niet alleen de Hitlerjugend, maar ook de SS, en wellicht vooral de SS, in ogenschouw werd genomen. Van wie het oorspronkelijke plan ook geweest moge zijn, Feldmeijer nam meteen het initiatief in handen. De op te richten jongerenorganisatie wees goed beschouwd inderdaad in SS-richting: sport, exerceren, geen joodse of gedeeltelijk joodse leden (zulk nog steeds in tegenstelling tot de WAT), en medische keuring. Een vervanging van de Jeugstorm, waar aanvankelijk wel over gedacht was, werd het helemaal niet. Niet jongens en meisjes van middelbare school-leeftijd werden nu op- (1) Feldmeijer in nov. 1941, als aangehaald in Van Etten, Tegenstelling NSB-SS, p. 17, 18; Van Etten heeft bepaald te weinig oog voor het nihilisme in de idealen van Feldmeijers aanhang, maar zijn analyse van de levensbeschouwelijke tegenstelling tot de NSB is over het algemeen wel aanvaardbaar. (2) Doc. II Nationale Jeugdstorm 1, 5; Corresp. Rost p. 66, 67, 134, 135, nr. 53. (3) Nr. 44; Verkl. mevr. Rost v. Tonningen, p. 5; Van Etten beweert, dat Ispert geld van de SS aan Feldmeijer gaf om een jongerenorganisatie in SS-sfeer op te richten. Feldmeijer zou dat geld echter aan privé-zaken ‘versnoept’ hebben, waarna Ispert hem voortaan als oplichter karakteriseerde (Van Etten, Ned. SS, p. 9). (4) Corresp. Rost, p. 67. 221 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN nieuw georganiseerd, maar uitsluitend mannelijke jongelui van 18 tot 25 jaar, Feldmeijers ‘kerels’ en ‘knapen’. Deze nieuwe formatie bleek achteraf de organisatorische voorloper van de Nederlandsche SS te zijn, een soort pre-SS, maar bij de oprichting in 1939 zag vrijwel niemand een verband met de SS, kennelijk vele insiders en Mussert ook niet.! Hoogstens vond de NSB-leiding het hinderlijk, dat dit een initiatief uit de hoek Rost-Feldmeijer was, maar Feldmeijer wachtte zich er wel voor om een SS-inslag openlijk ten toon te spreiden. De nieuwe organisatie, die in het najaar van 1939 op gang kwam, kreeg de naam “Mussert-Garde’. Trouw aan de Leider was axiomatisch. Althans, die indruk trachtte Feldmeijer te geven. De Haagse afdeling kwam onder leiding te staan van W. Schwing, een trawant van Rost van Tonningen, en dreigde zich te ontwikkelen tot een soort privé- korps van Rost.? Feldmeijer waarschuwde evenwel Schwing ervoor de mensen niet bij voorbaat door een al te groot radicalisme af te stoten. “U begrijpt, dat dit aan het wezen der zaak natuurlijk niets afdoet’? Dat deed het Wilhelmus, aan het slot van iedere wekelijkse bijeenkomst gezongen, ook niet, evenmin als het sterk Dietse element, dat zich in de Mussert-Garde manifesteerde, onder meer in een lied van een geheel andere orde: ‘Wij zijn Dietschlands Mussert-Garde Wij zijn Dietschlands Jonge-Wacht Wij zijn jong, gezond en zelf bewust En onze toekomst lacht.’ Dit lied werd zelfs korte tijd na mei 1940 nog gezongen. In die tijd meende Heubel, adjudant van Feldmeijer als leider van de Mussert-Garde, de activiteiten van de afdeling “Dietsche Strijd buiten Rijks-Nederland’ van de Mussert-Garde nog te kunnen voortzetten.’ De leiding van de NSB heeft waarschijnlijk de Mussert-Garde gezien als een gecamoufleerd weerbaarheidskorps, in de vorm van een soort kruising tussen de min of meer zieltogende Jeugd- storm en de reeds lang opgeheven WA. Niet alleen ambtenaren- en uniformverbod, ook de omstan- digheden in het algemeen — begin september 1939 was de oorlog uitgebroken — noopten de NSB er echter toe de activiteiten van de Mussert-Garde te beperken en zoveel mogelijk binnenshuis te houden. Van de wijze, waarop de wekelijkse oefenavonden verliepen, krijgt men een indruk uit Feldmeijers aanwijzingen aan de leider van een plaatselijke afdeling: “U begint met het appèl, daarna leest U voor de staande troep het leidersbeginsel als spreuk voor dezen avond. Vervolgens zingt U gezamenlijk een lied, daarna leest U voor bijgaande beschou- wing onder den titel ‘Moordenaars van varkens en volkeren’, als vormend deel van dezen avond. U kunt daar desgewenscht heel kort een beschouwing aan verbinden over de oplossing van het Jodenvraagstuk in den zin van het Guyana-plan van den Leider.” (1) Dit moge blijken uit de voorstudie, die de latere personeelschef van de Nederlandsche SS H. W. Bettink maakte, in NSB 189/1015; verder Van Etten, Ned. SS, p. 8; Doc. I Jansonius 3. Heubel noemt tegenover Feldmeijer (in de reeds geciteerde brief; zie noot 1 op p. 219) de op te richten organisatie “je laatste kans in de Beweging, zoo voel ik het tenminste van de Baas zijn standpunt aan, lukt deze niet, dan sta je op straat en kunt een beroep zoeken.” (2) Zie Corresp. Rost, p. 68, 69; voor het verband met het z.g. ‘“Vrijkorps Rost’, ‘SA-Rost’ e.d. van medio 1940 — waarin echter de WA preponderant was — Corresp. Rost, p. 84 e.v. (3) Feldmeijer aan Schwing 1 nov. 1939, NSB 189/1015. (4) VoVa, 12 jan. 1940; Doc. I Heubel 14. Dat de leiding van de NSB met opzet dit Dietse element er aan toevoegde, zoals Corresp. Rost, p. 67 suggereert, lijkt de bewerker niet juist gesteld. 222 FELDMEIJER EN DE MUSSERT-GARDE Daarna exerceren, groet, melden, inrukken, Wilhelmus.‘ Het was Feldmeijer eigenlijk ook te tam. Hij wenste geheel in de stijl van Rost in het openbaar op te treden, te provoceren, arrestaties uit te lokken. Dat lukte uitstekend; op het eind van 1939 en het begin van 1940 had de Mussert-Garde enige invallen van de politie te verduren en vond er een aantal arrestaties plaats. Het gedrag van de garde, althans van sommige plaatselijke groepen, de hier en daar duidelijke netging naar Rost, het ten toon gespreide radicalisme, dit alles veroorzaakte wrijving met “Utrecht’.? Men houde echter in het oog, dat de gemiddelde Mussert-Gardist- behalve tot op zekere hoogte de Haagse bewonderaars van Rost misschien — weinig of niets van die achtergronden begreep of zelfs maar merkte, evenmin als de gemiddelde Duitse SS-man van de twintiger, begin dertiger jaren een tegenstelling tussen zijn korps en de partij bespeurde. Mogelijk achtte de Mussert-Gardist zich wel lid van een élite, en in zoverre voelde hij misschien een onderscheid met de gewone NSB-er — het bronnenmateriaal is te schaars om hier iets positiefs over te kunnen zeggen. Maar toch valt er wel een onderscheid waar te nemen, geen ideologisch verschil weliswaar, maar een zeker verschil in stijl, althans de poging daartoe, die Feldmeijer in het werk stelde door zijn speciale opname- eisen en de regie van de oefenavonden. Op dit vlak nu had ook in vroeger jaren het onderscheid tussen NSDAP en SS gelegen. Een andere overeenkomst met Himmlers opbouw van de SS bestond in Feldmeijers streven om een agrarisch element in de Mussert-Garde te brengen. Voor dit doel zocht hij contact met de plattelandsjeugd via landelijke ruitersportverenigingen. Zo had Himmler ook het gros van de Noord-Duitse ruitersportverenigingen massaal in de SS opgenomen.® Dat Himmler en Feldmeijer het in deze richting zochten, was ook wel ingegeven door overwegingen van praktische politieke aard, maar kwam in de eerste plaats voort uit de SS-filosofie ten aanzien van boeren-krijgers. Merkwaardigerwijs zijn er geen pogingen bekend van Feldmeijer om aanhang te vinden in kringen, waarin de Duitse SS na 1933, af en toe met succes, probeerde te werven: adel en officierskringen. Het zij gezegd: de situatie lag natuurlijk heel anders dan in Duitsland, en de Mussert-Garde leidde een te kortstondig en marginaal bestaan om al te veel conclusies te kunnen trekken. Als Feldmeijer gedacht heeft de Mussert-Garde een ruggegraat op het platteland te geven, is dat blijkbaar niet goed gelukt. Uit de stukken blijkt, dat in de loop van het tweede halfjaar van 1939 afdelingen zijn gevormd in de drie grote steden, en voorts in Haarlem, Utrecht, Amersfoort, Baarn, Hilversum, Bussum en Soest; mogelijk in nog meer plaatsen, maar die groepen hebben dan geen sporen in het bronnenmateriaal achtergelaten. Dat het Gooi hier zo’n opvallende plaats inneemt, is vermoedelijk voor een groot deel te danken aan W. J. Heubel en zijn minstens even fanatieke zuster F. S. Heubel (in december 1940 getrouwd met Rost van Tonningen); broer Wim en zuster Florrie waren beiden Jeugdstorm-figuren, voor wie het Gooi naar het zich laat aanzien hun politieke privé- jachtterrein was.‘ Gezien deze territoriale spreiding kan de Mussert-Garde bepaald niet als een vast aan het boerendom verankerde formatie worden beschouwd; het korps vond zijn leden kennelijk over- wegend in het geürbaniseerde gebied. Maar ook wat dit aspect betreft dient men met verdere con- clusies voorzichtig te zijn, omdat de Mussert-Garde kwantitatief weinig betekende, en er waar- schijnlijk een sterke geografische concentratie van NSB-ers nodig was om een levensvatbare groep van de Mussert-Garde uit te distilleren. (1) NSB 189/1015. (2) Détails bij Corresp. Rost, p. 68-70. (3) Feldmeijer aan J. C. Vethman 29 juli 1939, NSB 189/1015; Höhne, Orden, p. 129, 130. (4) Na de oorlog verklaarde mevr. Rost van Tonningen: ‘Mijn broer en ik hebben eigenlijk samen het hele Gooi opgebouwd.’ (Verkl. mevr. Rost van Tonningen, p. 3). Hun invloed is daar zeker groot geweest. Dat dit de Mussert-Garde in deze streek ten goede kwam, zou men ook kunnen opmaken uit Corresp. Rost, p. 135, 136. 