VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
ying van verfcheiden voorwerpen, als van onvoldraagen Kin- deren, Beenderen, Nieren- en Blaas-Steenen, en gedeel ten van Dieren, … Wie zoude geen lust hebben, eene naauwkeurige Be- fchryving van zulk een aantal voorwerpen, die doot de bygevoegde Waarneemingen van den Hoogleeraar BONN zo veel licht‘over de kennis en de waare natuur der Been- ziekten verfpreiden, te leezen ! … Inzonderheid , echter, bevat deeze Been-fchat een menig- te van voorbeelden, om den waaren aart en de wyze det natuurlyke affcheiding, en de groeijing van nieuw been, te verklaaren, i Dit laac{te gaf dan ook eene aanleiding aan den Hoogleeraar, tot het opftellen eener Verhandeling, ovet het zogenaamd Been-eelt of Been-weer, zynde die nieuwge- vormde Beenftof , die de gebrooken Beenderen herëenigt „ en by de meeste Deenziekten mede waargenomen word, . Daar wy ondertusfchen de reeds aangekondigde Neder duitfche Vertaaling deezer Verhandeling , nevens die der ‘befchryving -van dit- Been-Kabinet, met verlangen te ge- moet zien, —— zal het den Neederduitfchen Leezer gewis niet onaangenaam zyn, hier vooraf een kort en zaakelyk nittrekzel deezer, met veel oordeel gefchreeven, Verhan- deling, aan te treffen. | Naardien het Latynfche Kunstwoord, Callus , niet min- der dubbelzinnig is, dan in onze taal, Been-eelt of Been- sweer, om den aart deezer nieuwe Beenftof uit te drukken; voor zo verre dezelve, by de Schryvers- over dit onderwerp, befchreeven word onder de verfchillende be- naamingen en pont van Beenig-fap , Lym, Vleesch, Kraakbeen en Been, welke geen van alle iets vertoonen, dat naar een dik, vast en buigzaam eelt, of leder, gelykt, : zo begint de Hoogleeraar met het, dubbelzinnige daar van te doen opmerken; terwyl hy tot de verfcheiden- heid. onder welke de groeijende Beenftof voorkomt, over- gaande, de inderdaad naar eelt of leder gelykende natuur van deeze Callus aantoont, en bevestigt. Men heeft, tot hier toe , volgens de gevoelens der beroen- Ge Mannen , den oorfprong en de groeijing van het Been- weer , DESCRIPTIO OSSIUM MORBOSORUM, - 147 weer, aan het Beenvlies, —— of aan een uitgeftort lilagtig vocht, toegefchreeven. — Dan onze geleerde Schiy- ver flemt wel toe, dat, by een Deenbreuk, zwelling van het Beenvlies gefchied 5 — als mede , dat er, by eene verfche breuk , eene uitftorting van vochten, — ja ook zomwylen aanhoudende lekking,„ by een verouderde Been- zweer, plaats heeft: —- maar hy vermeent reden te heb- ben om vast te flellen, dat dit uitgeftort vocht, de ge- brooken beenftukken omringende, nooit lilagtig verdikt, en op deeze wyze «de Beeneindens zamen lymt; — en dat ‚ook zulk een lym nimmer in een onbewerktuigd nog be- werktuigd Kraakbeen overgaat. — Zyn Hooggel. mis- trouwt hieromtrent de waarneemingen in Lyken, die het oog bedriegen kunnen. | | Het onderzoek der t’ zamengeftelde Breuken en Been- wouden, by leevendige Menfchen , leert gantsch iets an- ders: — ’er groeit. in den omtrek der gebrooken Been- ftukken , een Vleesch , °t welk zig eerst als graantjes of heuveltjes opdoet , — - waarin men, met het gewapend oog, kloppende bloedvaatjes waarneemt: —— dit- vleesch vult allengskens de wond, ftoot de verftorven Been- einden af, —- hereenigt de overige gezonde Beenge- deelten : — terwyl ook dit vleesch in een Beenwand of Beenzweer weelderig kan uitfpatten. Dit zelfde word zo wel aan de Deenderen van het Hoofd ; als der uiteinden , waargenoomen. Dit Beenvleesch, ’t welk niet zo zeer van het Beenvlies voortgebragt word, als wel van vaten, die tevens uit het gezonde been groeijen, ondergaat vervolgens eene merk- baare verandering; namentlyk het verdikt , word vaster, en van eene waarlyk eelt- of lederagtige, vaste, en tevens buigzaame, natuur: —— dus vind men het, allerduidee lykst, by aanmerkelyke bekkeneels- wonden , en affcheidin= gen van beenftukken van het hoofd, — — Wannêer dit leder nog week en vleeschagtig is, ziet men duidelyk de herfen-flagaderen kloppen: maar, wanneer het fteviger word, kan men die klopping alleen door ’t gevoel onders fcheiden. '— By deezen Sveg van Vieesch, in Eeit of Leder, verdwynen ook de Vleesch-heuveltjes aan de oppervlakte; en deeze krygt de gedaante van een glad en gefpannen lidteken.. Een dergelyke Vleesch- en Eelt-groeijing heeft plaats by natuurlyke affcheiding van het verftorven beengedeelte , ook naa &fzettingen. —— Een nieuw Beegylegsch ftoot VL DEEL. ALG, LETT. NO: 4, L a alè "149 vn A. BONN -als dán het doode af ; en fluit , vervolgens „den Beenftomp dien het als een nieuw gegroefd Beenvlies overdekt. ' Dat nu dit vastgeworden Beenvleesch-, voor en aleer het been word , eerst in den (taat van Kraakbeen overgaan zoude , gelyk anderen , uit proeven, met Dieren genoomen, afgeleid hebben , meent de Hoogleeraar BoNN dat door -Heelkundige Ondervindingen , of-doorOntleedkundig Onder- zoek in Menfchen , tot nog toe, niet is beweezen gê- worden: —— terwyl die beroemde Mannen, die proeven op viervoetige Dieren en Vogelen genoomen hebben, geen gewag: maaken van (zulk eene waargenoomen 'Becn-vleesch- groeijing, die in Menfchen evenwel onbetwistbaar is. — Hier „leert ‚de ondervinding in opene en zaamgeftelde Beenwonden, het geen daar, door-de bekleedzelen heem, miet konde gezien worden. Er zyn daarenboven -geen Heelkundigen, die betuigen cen waaren kraakbeenigef aart, in het- Beënweer by’ een Mensch, te hebben gè wien. `: … te eo De vergelyking met het Eywit, of Glasvocht wan het oog, welke door hette ftollen , betlist niets, zegt de Schry- wer, om aan te toönen , dat zulk Kraakbeen niet, daf een geftolt Iymagtig vocht, zyn zoude, —— Deeze dier yke deélen zyn bewerktuigd , en vòl vaten en: vliezen, offchoon onzichtbaar: — het is eveneens met het Kraake been en met ‘het beendelt gelegen. — Het natuur- lyk Kraakbeen is niet, maar gebyke flegts naar een geley, ’ Welk. AUBINDS reeds te vooren heeft beweerd en be- Weezen. B F “Het ‘onvolkoommen Deentëelt gaat evenwel naderhand M been over. —- Dit gefchied, volgéns onzen Schryver, miet op dezelfde wyze, als by de natuurlyke beengraeijing der Kindereh: —- neen, maar in het verdikte en vaster- wordende lederagtige ‘Beenëekt, beginnen zig alom Been- vezelrjes te vormen, te-verlengen, zaam te vlechten, en op een tevgroeijen; waardoor dan dit eelt, onder noo- dig te: hebhen eerst Kraakbeen te worden, in Been over- aat. “Dos wordt het verlies van eenig beengedeelte door nieuw been aangevuld , zonder dat de holle zweer ooit doot ftollend lym gevuld word gevonden. — In hét een en ander deezer gevallen, hangt het fpaarzaadmer door de natuur gebezigde, of onregelmaatig uitgefpreide Been- weer, niet af van een uitgeftort, geftold , hlagtig vocht, maar van den meer of minderen overtolligen vleeschgroei if den omtrek der beenfcheiding; en dit hangt, by de Beer- breuken, voornaamentlyk af van de onrustige of te "o ~ dige beweeging des Lyders, en van de dragt zyns ige chaams op de nog onvoltooide verharding deezer nieuwe beenige zelfftan digheid. De nieuwe Hleupkommen; naa voorafgaande ontwricht ting gebooren, worden op dezelfde wyze gemaakt, doot het vormen eens „eerst vleefchigen en vliezigen , daarna eclt« agtigen en in been veranderden , rand deezer nieuwe gêlee- ding-vlakte, die mede door geen tot onbewerktuigd Kraak= been ftollende vochten , nog alleen door verdikt Deenvlies , gemaakt worden. De gewrichtswerftyvingen en zaamengroeijingen der Beene deren maaken zelf geene uitzondering; meestal is daatby vermaaling van eenige Beendeelen; en dus altoos nicuwé vleeschgroeijing , die tot Deen overgaat. Ter bevestiging van zyn gevoelen, brengt onze Schryá ver het weekworden der hardfte Beenderen by, het welk ook aan het Beentelt niet onmogelyk is, naardien het zelfs weder tot een vleefchige en vliezige zelfftandigheid kan Ontaarten. | Eindelyk ftaaft de Hoogleeraar zyne ftelling, door eene vergelyking deezes nieuwen Beengroeis, met de Beenwording by Kinderen , en het verbeenen der zagte deelen in hoog- bejaarden. In het eerfte geval gefchied zulks door beenige (lippén en kernen, diè in het midden deezer Kraakbeenderen groeijen', co de plaats van‘ ’y Kraakbeen > uy 150 A. BONN inneemen, — In het laatfte geval, inzonderheid ten opzichte der Kraakbeenderen van het Strottenhoofd en der Ribben, bewyst onze geleerde Schryver, dat het Beenwor- den , nog door inwendige Beenftippen , — nog door tusfchen bet Kraakbeen-vlies en het Kraakbeen uitgeftort, onbe- ‘werktuigd, lillend en ftollend vocht gefchied : maar door eene vorming van Beendeeltjes , die zo wel in het bui- tenfte als binnenfte deezer Kraakbeenderen zich vereeni- gen, en eindelyk waar been uitmaaken; waarby het Kraak- beenvlies tot Beenvlies word, ~ De vorming en groei van het Beenweer komt dus met beide deeze onderfcheiden wyzen van Beenmaaking eeniger- maate overeen: edog, verfchilt van den natuurlyken Been- groei, dat zy niet door beenftippen en kernen, binnen het Kraakbeen gebooren , gefchied ; en is van de te- ‘gennatuurlyke verbeening hierin onderfcheiden , dat het geen beenige omkorfting vertoont: maar door de geheele ecltagtige zelfftandigheid gelykelyk been word. ` Het befluit, °t welk zyn Hooggcleerde uit dit alles ge- trokken heeft, is het volgende: ,, In den Mensch is de a, natuur van het onvolkoomen Beenweer vliezig , °t welk ss in ’t begin zig vlecfchig vertoont; daarnaa aan leder ge- ss lyk, ’t welk in geen. waar Kraakbeen verandert; > Waar, hard wordende, den vliezigen aart met de bee- s» Dige verwisfelt; terwyl het been het lederagtige opvolgt. _, Het volmaakt Beenweer is bewerktuigd , en maakt əs een gedeelte van het overige Been , waaraan het ge- » groeid is, uit. Somwylen even gelyk een Ziekbeen $, Ontaartende, word het nu eens vvoor-hard , dan eens „> week; en word ook door. been-bederf ontbonden. » De wyze , hae dit alles gefchied , zegt de Heer s» BONN, is onbekend. Men kan, im dit geval, alleen s» Over het geen onder het bereik onzer zintuigen valt, a oordeelen,” … Behalven de doorgaans in deeze Verhandeling aangehaal- de voorbeelden uit het befchreeven Kabinet, bevestigt de loogleeraar zyne voorgeftelde gedachten , door talryke anhaalingen van Waarneemingen der beroemdfte Mannen 5 en belooft de uit zyne. Verhandeling getrokken -gevolgen , door nauwkeurige Aftekeningen der voorwerpen, die eer- Mng vitgegeeven zullen worden, te bevestigen. . Dit is de voornaamfte Inhoud deezer met zo veel oor- deel en ‘belcezenheid opgeftelde Verhandeling. — De Flooglecraar sonn heeft niet zo zeer de gevoelens vau 2n- Pi œ a DESCRIPTIO OSSIUM MORBOSORUM. Işi anderen opzettelyk wederlegd of tegengefprooken ; maar veel eer zyne gedagren , op overeenftemmende Ontleed- kundige Waarneemingen en Heelkundige Ondervindingen gegrond , voorgedraagen: -— terwyl zyn voorftel geheel nieuw is, en een gantsch ander, en onzes oordeels, eert veel beter licht over den waaren aart, en voortbrenging, van het Beenweer verfpreid. Spiegel Historiael of ik herkes VAN JACOB VAN MAER- LANT » met aanteekeningen door Mr. J. A. CLIGNETT en Mr. J. STEENWINKEL, Leden van de Maatfchappy der Nederl. Letterk. te Leyden. Eerfte Deel. Te Leyden, by F. de Does, 1784. In gr. octavo. Hr: die een verborgen fchat ontdekt heeft , en denzel- ven heimelyk bewaart , zonder ’er eenig gebruik van te maaken, mag zigzelven, ydel ftreelen , met het bezit van dien fchat; doch hy ftelt zig, wanneer anderen het vrugt- loos bezit daarvan gewdar worden , regtmaatig bloot voor veragting: waartegen hy, die van zyn ontdekten fchat , voor zig en anderen, het vereischte gebruik maakt, ver- wagten kan, dat hy eene algemeene loflyke goedkeuring over dit zyn gedrag zal erlangen. De ondervinding van vroegere dagen , tot op den tegenwoordigen tyd, heeft maar al te dikwils geleerd , dat ’er op de eerfte wyze vee- Je oude Handfchriften bezeten worden , die daardoor ein- delyk wel eens geheel in vergetelnis geraaken. Maar, ten gelukke , vond men ook nu en dan Bezitters van een beter oordeel , die zig op de laatst aangeduide manier gedroe- en, en hunne ontdekking van oude Handfchriften , door Ae gemeenmaaking, ten algemeenen nutte deeden ftrekken. Een nieuw voorbeeld daarvan levert ons de uitgave van den bovengenoemden Spiegel Historiael; met welker afgifte de Heeren Clignett en Steenwinkel den be- oefenaaren der Gefchiedkunde , en vooral der Nederduit= fche Taale, een uitfteekenden dienst doen, ` De ontdekking van een Handfchrift van den Spiegel Historiael van Lodewyk van Velthem, (in ’s Lands Boeke- te Leiden,) in °t jaar 1727 door le Long -uitgegeeven, bragt die Heeren tot het befluit, om dat Werk met meer’ naauwkeurigheid , en dus verbeterd, op nieuw voor den dag te brengen, Intusfchen werd de Heer en Mr. Clig- neit tevens, door inkoop, magtig een Handfchrift van ee: 3 an #52 | Je V. MAERLANT anderen Spiegel Historiael , opgefteld, gelyk wel dra bleek „ door Jacob van Maerlang : welks ontuekking te gewigtiger was, om dat dit Stuk reeds voorlang verhoolen gebieeven ware. Men had flegts eene oppervlakkige kundigheid van gen Stuk van dien aart; en ’t was geheel onzeker , of ’er nog ergens eenig Handíchrift van berustte, dan of het vol- ftrekt verlooren mogte zyn; en veel minder wist men, wien men voor deszelfs Opfteller hadde te houden. Zyne benaaming fchynt ontleend te weezen van eene laats, genaamd Maerlant, (welker ligging niet met zeker- eid te bepaalen is,) alwaar hy, ten minfte eenigen tyd, zyn verblyf gehad heeft. Hy was een Viaaming van ge- boorte, zynde, {doch onbekend waar ter plaatze ,) geboo« ren in ’t jaar 1235. Men kan uit ’s Mans Schriften afnee- men, dat hy , hoewel niet tot den geestelyken ftand behoo- rende , zynde flegts een Leek, naar de eeuw in welke hy leefde, met regt gehouden mag worden voor een kundig Wysgeer, een uitneemend Redénaar, en de Vader der ous de Nederduitfche Dichters; welken laatften eernaam men hem reeds in zynen tyd naar verdienfte gegeeven heeft. In den ouderdom van 65 jaaren overleed hy te Damme in Vlaanderen, alwaar hy het ampt van Schryver of Griffier deezer Stad bêkleed heeft. Verder verleent ons de Voorreden een verflag van ’s Mans Schriften , en inzonder- heid van deezen Spiegel Historiael; welken hy, ‘uit een Latyysch Werk, (waarvan vervolgens nader,) op bevel van Graaf Floris den V, in Nederduitfche Dichtmaat over- gebragt heeft; vangende dit zyn Werk aan in °t jaar 1283, het welk hy voltrokken zal hebben voor ’t jaar 1296; in welk jaar Graaf Floris, aan wien hy deezen zynen arbeid opdroeg, rampzalig om `t leeven gebragt werd. By de breedere melding van dit alles, voegen de Heeren Clignett en Steenwinkel nog in deeze Voorreden, een kort berigt van een (buiten meer andere bekende wen in un- SPIEGEL HISTỌRIARLe. 153, hunne aantekeningen op deezen Spiegel Histeriael-gebruikt 2), minder bekend rymwerk, te weeten, de Natuurkunde van, Broeder Gheraert , dat men , ‘ten ‘onregte , aan, zekeren Broeder Th-mas toegeeigend heeft. Men vindt naamlyk twee onderfcheiden Stukken in het zelfde Handfchrift by- eeugevoegd; eerst eene Verhandeling over de Natuurkun- de in rym, waarfchynlyk opgefteld in het einde der der- tiende eeuwe ; en daar agter een ander (tuk in on-ym, mede over de Natuurkunde, welk laat{te Stuk gemaakt is, door een broeder Thomas, en door een broeder Arent, Leermeester der Minderbroeders te Utrecht, in 1300 over- geleezen , onderzogt en aangepreezen. Deeze plaatzing Kchynt aanleiding gegeeven te hebben, om ook het voor= fte fluk , het rymwerk, aan dien broeder Thomas toe te, eigenen; daar ’t intusfchen opgefteld is door een broeder Gheraert , naastdenkelyk te Gent; terwyl broeder Thomas het zyne te Utrecht fchreef. $ . Wat wyders deezen Spiegel Historiael van Jacob van Maerlant zelven betreft, desaengaeude onderrigt men ons, in de Voorreden het volgende. . Dit Werk is eene Neder- duitfche berymde vertaaling van het Latyníche Speculum, Historiale van Vincentius, bygenaamd Burgundus, als zyn- de een Burgundier, of. ook wel aia. naar de Stad Beauvais ia Vrankryk , alwaar hy als een Dominiczaner Monnik in een Klooster zyn verblyf gehad heeft, Onder andere Schriften van zyne hand is ’er één, getyteld Sres çulum Historiale , bevattende eene algemeene. gefchiedenis van de fchepping der waercld af, tot op het jaar 1244 3 welke deeze Vincentius, op bevel en ten koste van Lodes k den IX, Koning van Vrankryk, opftelde. Men heeft dit Gefchrift , onder de oude Gefchiedkundige Schriften altoos zeer hoog geagt, te meer, vermits de Autheur, by het vervaardigen van ’t zelve, meermaals gebruik kemaaké beeft van boeken, die tot op onzen tyd niet rs ven zyn. En daar van Maerlant dit Werk, als oven gezegd is, op bevel van Graaf Floris in ’ Nederduitse vertolkt heeft, kan men ‘er uit afneemen, dat de Graa overtuigd was van de voortreffelykheid van, dit Werk, € zig tevens verzekerd hield van des Dichters bek waamhei en trouw, tot het wel uitvoeren van zynen last. Uit het flot deezer berymde Vertaalinge blykt eenigzins , dat de Dichter voorneemens was dit Gefchiedverhaal verə der te agtervolgen; het welk egter waarfchynlyk niet ge- fchied zal zyn; men heeft ’er althans geen fpoor van ge- L 4 efen von 154 Je V. MAERLANT vonden. En ’t is te minder te denken, daar de Spiepel Historiael van Lodewyk van Velthem , beginnende ee om- trent dien tyd, daar dit Werk eindigt, op dezelfde wyze in °t ontvouwen der gefchiedenisfen voortgaat; noemende die Schryver ook zyn Stuk die vifte partie, als een ver- volg van ’t Werk van van Maerlant, welke zyne vertaa- ling in IV Paertien of Deelen gefchikt heeft. . Na de volledige afgifte van deeze IV Paertien, zal men den Leezer mede de opgemelde bedoelde verbeterde uitgave van die vifte partie , of van °t Werk van Lodewyk van Velthem, doen erlangen 5 ’t welk deezen Spiegel Histori- gel tot het jaar 1316 brengt. Van de voortreffelykheid deezes Werks , ten aanzien van het Gefchiedkundige , reeds gewag gemaakt hebbende „ ftaat ons nog te melden, dat het, buiten dit, den bemin- naaren onzer Nederduitfche Taale ten hoogfte aan te pryzen is, als zynde opgefteld door den beroemdften onzer oude Dichteren, toen ‘er nog geene verbastering in de regelen onzer taale was iugefloopen; en behelzende veele verou- derde woorden , waaronder niet weinigen, die by anderen onzer oude Schryveren naauwlyks, of geheel niet, voor- komen. Het is des, ook ten deezen opzigte, een ten uiterfte nuttig Werk, voor hun, die; (gelyk het inder- daad met dit onderwerp gelegen is,) regt begrypen, hoe eene welgeoefende kennis onzer oude Nederduitfche Taa- le volftrekt noodig zy , ten grondigen verftande ouzer Moederfpraake (*); waarom ook de Heeren Clignett en Steenwinkel, ten einde denzulken de behulpzaame hand te bieden, zig voorgefteld hebben , by ieder gedeelte van deezen Spiegel Historiael , niet alleen Gefchied- en Oud- heidkundige aanmerkingen, maar vooral ook zadanigen te voegen, die ter bevorderinge onzer Taalkennisfe ftrekken 3 waarvan dit eerfte gedeelte ons reeds: een merkelyk aan- tal levert. t Zy genoeg, daar we, (t geen we dienftig oordeelden ,) wat breed geweest zyn, over het geen ons de Voorreden meldt, flegts kortlyk den inhoud van eenigen dier ganmerkingen te melden ; zullende een volgend Deel ons wel gelegenheid geeven, om iets uit- voe „‚ (*) Men zie dit onderwerp, door de Heeren Uitgeevers van dit. Werk, breeder aangedrongen in hunne Inleiding , voor hunne Taelkundige Mengelingen, waarop ze zig hier in hunné Voorreden beroepen , terwyl ze het leezen der Oude Schryve- yen aanbeveelen. A SPIEGEL HISTORIAEL, iš voeriger deswegens voor te draagen. Wy zullen ons hier- in tot de min bekende woorden, of derzelver betekenis’ bepaalen. Het gebruik van ’t woord over, in de betekenis van boven, het een voor, d. i. boven °t andere verkiezen, geeft hier aanleiding, om ons onder ’t oog te brengen, hoe dit voorzetzel in zeer verfchiilende betekenisfen gebezigd wor- de. (1.) Over is boven (pre, fuper,) ter aanduidinge van uitneemendheid en magt, als over een Volk regeeren: en van daar ons Overhoofd voor Opperhoofd. (2.) Over is bos ven (Jupra,) boven en zomtyds ook op iets anders. (3.) Over is voor , (pro,) en °t zou wel kunnen zyn, dat ons over, door letterverzetting, oulinks veranderd zy in voer, nu voor : van daar ook de fpreckwyze over, d. i. voor ies mand bidden. (4.) Over is als, gelyk, (ut, velut „inftar 3) jets over waarheid, of over eene fabel houden, iemand over. Koning groeten, en meer dergelyken; in ftede waarvan wy. nu gemeenlyk voor fchryven. (5.) Over is voor (ante) in tyd of plaats ; en deeze betekenis hebben wy nog behou- den in ons did kn (antecellere:> en ook wel (6.) na (post:) °t is over d. i. voor menig jaar gezegd, en men zal ‘er over d. i. na duizend jaar van fpreeken. Te vullen, of te vollen is volkomen , in zyn geheel, [gelyk we ook nog fchryven ten volle.) Meer verfchil in klank baart het gebruik der Ouden , om zommige woorden met een fterk geblaas uit te fpreeken, en die met eene h te fchryven ‚in welken wy dezelve niet bezigen: als Hys voor Ys; Hoever v. Oever; Heet v. Eet of Eed; Hure v. Ures. Hoegflen v. Oegften; Hechte v. Echte; Hingel v. Ingel of Engel; Hachten v. Achten; Hup v. Up of Op; Hu v. U en Gehent v. Geënt d, i. geeindigd. Geheel buiten ge- bruik is thans het woord ontdoen, in de oude betekenis van openen (aperire.) Vreemd klinkt de verbastering van het Latynfche woord Diluvium in Lowie, waarvoor de Ou- den gewoonlyk fchreeven diluvie, d. i. Zondvloed. Ons voorzetzel wt had oudtyds mede de betekenis, niet alleen van op, maar ook van tot. Het woord leysten of leesten , en zo ook gheleysten of gheleesten, in de oorfpronglyke betekenis volgen, zegt meermaals iets doen of uitvoeren 5 van waar ook wolleesten zo veel als volvoeren of voltrekken. Het valt onzen geoefenden Taalkundigen niet moeilyk, de opgenoemde betekenisfen, uit onze oude Schryveren, vob- dingend aan te toonen; dan zo is ’t niet gelegen met het woord glijen, door yan aia ben gebruikt ‘in. de Dee 5 va 156 J- Ve MAERL ANT van zeggen of fpreeken; welk woord hun tot nog by geen der Ouden voorgekomen was. Ze vinden egter eenig (poor ter wettiginge hiervan in °t oude Hoogduitfche gen , geben 4 dat meermaals zeggen of (preeken betekent. Het woor ode, d. i. ligtiyk, komt mede ten uiterfte zeldzaam voor.’ De fpreekwyze van iemand of iets te begaden is wel niet zeldzaam; maar derzelver uitgebreide betekenis , zo ten oede als ten kwaade, maakt het moeilyk om het denk- beeld, dat 'er de Ouden aan hegtten, met één woord uit te drukken. Best volgt men hierin de gedagten van den, Heer Alewyn, die ‘er bet woord tce/leien voor genomen heeft: nademaal het zo wel in verciering, als befmetting, en in verfchillende foorten van behandeling, als mede in de inrigting omtrent lyken, het bereiden van fpyzen enz. ebruikt wordt. Bepealder is de betekenis van ’t woord mg dat zeldzaainer voorkomt, en zo veel zegt, als fpee.ig, Jchielyk, ras. Raakende de uitdrukking van het ¿and eeren, waar voor men ook wel fchreef eerien, in de betekenis van ploegen, -waarover onze Schryvers zig al vroegerin bunue Taalk. Meng. hebben uitgelaaten (*) ; ze bevestigen hier nader dat dezelve goed Nederduitsch is; eù- tekenen te gelyk aan, dat men dit woord in deezen zinMiet, gelyk ze toen oordeelden, voor verouderd heeft te rekêhen; gemerkt die fpreekwyze by de Landlieden , in den Boùmglerwaard en in de Betuwe, nog zo algemeen Eh oikelik vis, dat ’er niemand in die ftreek zv, die der zelve niet veritaat. Vrijthof is, in de eerfte plaats, een omheinde tuin of hof, gelyk vrijdehers eene omheinde weide; van daar wordt het gebruikt voor een Voorhof, of Voorplaats van een Paleis, en ook wel voor het Paleis zelve. Neijen zegt grinniken, en bellen is basfen , zynde het eerfte den Paarden, het laatfte den Honden, eigen, Elker!ijc, mitsgaders haerlijc of harelijc, is elk hunner, een ieder, waarvoor de Ouden ook al fchreeven jegelijc of wegelijc. Het woord Keruets wordt, by letterverzerring kreuitfe, kreuisfe, thans Kreeft, Cancer , oudtyds ook wel door Krabbe vertaald. Kenare, ke:lenare en ke ner is hete zelfde als ke!ler of kelder. Gadoot en ter gayer dvod duids aan een fchie!yken dood, en ook eene groote flerte. Lane ken betekent de ingewanden, wordt ook gebruikt voor de denden, als mede voor de zyde van ’ lichaam in °t alge- meen. Leuwighe of Eenwich is zaamgcfteld uit een ca wijck;. C*) Zie dlg. Vad. Leitereef. IV. D. bi. 83. i SPIJGEL HISTORIARL. 157: wijcks d.i. gevegt, aanduidende cen gevert van één tegen één ; gelyk volewijck betekent een gevers van volk tegen, valk. Thans zeggen wy, mogelyk in navolging van’t La- tynsche Duellum, een sweegevegts Welk woord den Oude onbekend was. Het woord wile, ons tegenwoordig wy? af, wyle, is zeer gebruikelyk voor tyd in ’t algemeen, of een, zeker bepaald gedeeke tyds; maar de Ouden bezigden het. eok voor ledigen tyd; en zeer vermoedelyk is de ecríte bea tekenis van dat woord rust, °t welk nog overgebleeven is y in ons wylen , als men van een overleeden , die:rust , gewag maakt. Gaxfen zegt zo veel als geneezen of gezond maa= ken, en betekent ook volmaaken; welke tweeledige betekes nis insgelyks plaats heeft in de woorden ganfinge en gants. [Zo hebben we ook nog tegenwoordig gantsch, dat geheel betekent , en ongans , dat onze Landlieden voor ziek of ongefleld bezigen.) Liebaard zegt by. de Ouden een Leeuw „ en uiet , gelyk Ariaen heeft, een Luipaard. Het woord emoe/e , dat niet zeer gemeen by onze oude Schryvers is, fchynt de betekenis te hebben van ontflag, ook zomtyds verlof, toeftenmning. Ten laatfte kowt hier nog voor het woord wallen of wellen, en van daar walling, welling , in de betekenis van kooken, zie/en; van waar het ook over- rabe wordt op de hevige beweeging des bloeds in °t ichaam. De Heeren Clignett en Steenwinkel ont= vouwen ons de kragt deezer woorden, met aanwyzing van derzelver gebruik in onze oude Schriften; en voegen wyders daarnevens andere aanmerkingen, die ter ophelde» tinge van het Oudheidkundige behooren; het welk deecze uitgave van den Spiegel Hisvoriael des te nuttiger maakt. G. J- voorDa , Leovardienfis , Exercitatio de Caritate Pa- triæ vera Virtute, explicita atque asferta. Leov. Typis G. Tresling, 1783. In octavo, m. f. 171 pp. Nadien men niet zelden de overhellende neiging voor ’t Vaderland , als °t Land zyner Geboorte, die veelen Menfchen natuurlyk eigen is, verwart met de liefde voor °t Vaderland, als ’t Land zyner Inwooninge, die eene weer zeniyke Deugd is, zo tragt de Heer Woorda dit onders Scheid in een duidelyk licht te zetten, en de liefde voor ’t Vaderland, in den laatften zin, als een pligt voor te draagen. Ten dien einde ontvouwt hy beknopilyk wa En eg 153 C. Je VOORDA het Natuurlyke Licht, de Mozaïfche bedeeling, en de Christélyke Leer desaangaande vordert. In de neiging voor °t Vaderland, als °t Land zyner Ge- boorte , op zigzelven befehouwd, is, gelyk hy doet zien , niets dat men verpligtend kan noemen; maar de daadlyke inwooning in een Land maakt eene weezenlyke verbinte- nis. Als men dan fpreekt van de Liefde voor *%t Waderland als eene Deugd, komt de trek voor °t Land zyner geboor- te wel in als eene medewerkende neiging, maar °t is ei- enlyk de inwooning die dezelve pligtmaatig maakt; en men heeft dat Land, waarin men gehuisvest is, ’t zy men ‘er al of niet gebooren zy , aan te merken als zyn Vader- Jand, waaraan men Liefde verfchuldigd is. Uit dien hoof- de omfchryft hy de Liefde voor °t Vaderland indeezervoege. „‚ Ze is die genegenheid voor de Durgerlyke Maatfchappy s s waarvan wy Leden zyn , door welke wy ten hartlyk- s fte wenfchen, dat het haar wel gaa; * welk ons aan- „ zet om aan dezelve, naar ons uiterfte vermogen, zon- sẹ der belediging van anderen, nuttig te zyn; zelfs in zo s, Verre, dat wy, wanneer de nood zulks mogte vorde- s ren, ons byzonder eigen belang, en ons zelven, aan ‚ °t algemeene belang dier Maatfchappye opofferen.” —— Hier toe roept ons de liefde tot God, en tot ons zelven , die ons doet ftryden pro aris et focis, voor Altaaren en Haardfteden. Daarby komt de liefde tot onzen Even- mensch, die met ons in dezelfde Maatfchappy verbonden is; en de hartlyke dankbaarheid voor alle de zegeningen in °t Vaderland genooten. - Deeze verpligting om- trent die Maatfchappy blyft des onveranderd , wanneer iemand met die Maatfchappy in een ander Land over- gaat: doch wanneer hy, de Maatfchappy in zyn Geboor= teland verlaatende, overgaat tot eene andere Maatfchappy 4 in een ander Land, en zig aldaar met ’er woon neder- zet, neemt hy eene nieuwe verbintenis aan voor dat Land „ als zyn tegenwoordig Vaderland. ’Er mag eene natuuc- lyke neiging voor zyn Geboorteland in hem verblyven 5 maar deeze heeft niets verbindende in zig. Dit denkbeeld van de Liefde voor ’t Vaderland, als eene Deugd, waartoe de Inwoonders verpligt zyn, door de Natuurleer ingeboezemd , leert ons ook , zo als de Heer Voorda verder toont, het Woord der Openbaaringe , zo onder het Oude als onder het Nieuwe Verbond. By de ontvouwing van ’t vroegere tydbeftek leert hy ons opmerken, hoe dẹ Liefde voor °t Vaderland, by de Aarts- va- DE CARITATE PATRIZ. 159 waders, als eene Deugd geene plaats had; en hoe dezelve eerst (tand greep onder hunne Nakomelingen, toen deezen in het beloofde Land gevestigd waren. Van dien tyd af liep alles famen om de Jooden aan dat hun Vaderland ‘te verbinden 3 * welk ook ten gevolge had de aanvang- Iyke prediking der Euangelieleere in ’t Joodíche Land, doch ten einde liep met de daadlyke opregting van ’t Nieuwe Verbond, waardoor Jooden en Heidens gelyklyk in Gods gunst deelden. Onze Autheur tekent ter dier elegenheid aan , dat de Jooden deeze Liefde voor hun Hand wel eens tot een buitenlpoorig uitertte bragten ; dat dezelve egter: by veele Jooden, na de Babylonifche ge- vangenis , door hunne verftrooijing , merkelyk afnam; dat de by uitftek verbindende voorregten van ’t Joodfche Laud , met de verkondiging van °t Ruangelie onder de Heidenen, afliepen ; dat de ongeloovige Jooden zulks wel weder- ftreefden , maar dat de geloovige fooden, met de omhel- zing van de Euangelieleer, het zelve allengskens meerder erkenden; tot dat laatstlyk dit alles ophield , zonder dat het zelve weder op die wyze ooit herfteld zal worden. — Wat wyders den inhoud der Euangelieleere , no- pens de Liefde van °t Vaderland als eene Deugd , betreft; de Heer Woorda erkent, dat dezelve nooit als zodanig in die Leer uitdruklyk gebooden wordt, met aanwyzing der reden, waarom zulks niet raadzaam ware. Doch tevens doet hy zien, hoe °t Euangelie, zo ten opzigte der Be- ftierderen, als met betrekkinge tot de Onderdaanen , alle die pligten voorfchryft, welken de Liefde voor ’c Vader- Jand als eene deugd vordert 3 des de zaak zelve ook in ’t Euangelie aanbevolen zy. Wel byzonder heeft men hier, zegt hy, gade te flaan, dat die Leer overeen- ftemt met bovengegeevene bepaaling , dat niet flegts het Geboorteland , maar ’t Land der Inwoouinge, ’t zy wy ‘er al of niet gebooren zyn, in dit geval als ons Jader- Zand voorkomt: en daar hy, die de in °t tba en voor- efchreeven pligten , met betrekking tot de Burgerlyke laatfchappy, ernftig ter harte, neemt, ongetwyfeld voor een recht bemipnaar van zyn Vaderland te houden zy, zo vervalt de haatlyke befchuldiging van *t Euangelie , als -niet uitdruklyk de liefde voor °t Vaderland aanbevegden- de, van zelve, Natuur en Openbaaring gaan dus hier, gelyk in alle andere pligten, op de betrekking der dingen gegrond, hand aan hand; ’t welk de Heer Joorda ons, op eene leerzaame wyze , iu dit Gefchrift, onder °t oog brengt, Vas 16e ‚ VADERLANDS | rs ‘Vaderlands, Gefchied, Aardryks, Geflacht en Staatkundig Woordenboek. _Bijeengebragt door den Uitgeever. Negeh- de en Tiende Deel, behelzende Letter C. Te Amfterdam, by ). Kok en Zoon, 1783. In groot oftavo 6oo blads. Te de uitvoering van dit Woordenboek gaat de Schryver, by aanhoudendheid, op dezelfde wyze voort, als wy, met betrekking tot de vroegere Deelen reeds gemeld heb- ben 5 verleenende den Landzaat dus eene gemaklyke hand- leiding , om het ten of ander, tot ’s Lands gefchiedenis of toeftand bebootende, gereedlyk na te gaan, en te ontdek- ken: waar desaangaande breeder onderrigting te vinden zy. «Tot eene nieuwe proeve hiervan verftrekke het volgende „Artikel over het Committïmus van Zeeland. | “ss COMMITTIMUS, welk Latijnsch woord in het Neder-. -duisch betekent, wij beveelen of belasten , en wordt gè- “menlijk gebruikt, wanneer de Hdoge Overigheid, of een “hooger Rechter , die provifioneel aan iemand een:gunst vet- ‘leent, het onderzoëk- over de gefuadeerdheid aan derzelvêr “dägelijkfchen en competenten Rechter ovêrlaat , om, het zelve gedaan zijnde ; als dan nader te disponeeren , ten ‘welken einde hij hem committeert. Door den naam van Commiittimus verftaat men ook eenige plaatfen , wier be- Muur grootendeels tot de Provintie Zeetund behoort, als: Axel, Ter Neuze, Bierwliet en ook wel Lillo en Liefkent- hoek, enz. De reden, om welken die van Zeeland altoos Zeer op het behouden der beftuuring over de plaatfen van ‘het Committimus geftaan hebben, is, volgends hunne éigen werklaring , in eene Deductie van den 16 Jamuarij 1724, “veorntaunlijk deze: dat zij deze ven- aanmerken, als een Bolwerk voor hunne Provintie, welker verzorging zij zig Best toevertrouwen. e i -= Dit beftuur van het “Cömnittmus van Zeeland , of derzel- -yer Gecommitteerde Raaden „zijn, van zo even genoemde plantfen , reeds ‘federt-jaaren in hèt bezit geweest, van het ‘heffen der gemeene: middélen- en de inkomften uit de Da- ‘meinen daarvan; ‘van de aanftelling eeniger Bedieningen, wervùlling der PAE kj eenite dndere voorrecht- ten. ‘Dan met dit al behöort hun niet de oppermagt over Bit gedeelte van- Stadts-Vlaanileren , en zulks is door de Sraaten van die Provintië ook nooit beweerd; maar waren, “en ‘zijn: als'nog , van oofdeel , alfeenlijk recht tot de beftuu- ing ve hebben, Als Committanten of Gemagrigden kier WOORDENBOEK. 1ót „Algömeene Staaten, of eigenlijk van den Raad van Staaten. Menigmaal heeft dit recht verfchillen veroorzaakt, tusfchen Zeeland en de andere-Provintien , zijnde echtêr Zeeland in het bezit daarvan gebleeven : deszelfs oorfprong wordt afge- Yeid uit de volgende omftandigheden. °t Ambacht Ter Ney- ze was, în het jaar 1583, niet zo fpocdig in de magt der Staaten gekomen , of Prins Willem de Eere ftelde zekeren Foost van Leene tot Baljuw, Dijkgraaf en Graaflijken Ont- vanger over het zelve aan; met last om eed te doen in handen van Gecemmitteerde Raàden van Zeeländ, zo als gefchiedde, op den den April 1584 Den raden Februari} wan het volgende jaar deed van Leene, volgens mondeling bevel van Prins Maurits, en van den Raad van Stâaten’, rekening en verantwoording van zijne beftnuring aan ige- melde Gecommitteerde Raaden. Zijn opvolger Facob Soif werd, door / eicester aangefteld, zonder gehouden te zijn’, eed amm de Gecommitteerde ‘Raaden tedoen: gelijk hij ook zijne eerfte rekening aan den Raad van Staaten , maar de tweede aan die vam Zeelan! deed. De Raad van Starten 1588) in aanmerkinge neemende , dat ‘er nog dagelijks in aangewonnen landen van Staats- Vlaanderen gefchillen woorvielen , over de goederen, toebeltoorende aan perfoo- nen, welken de Spaanfeche zijde hielden , had op den 13den Augustus van "dat jaar befloten, het beleid der geméerfe Middelen, Domeinen en andere aangetekende partijen, bè- mievens de beflisfing der gefchilten over dezelven , en ovér het ftuk der Dijkaadje en Politie, bij provifie te (teller , en “tot wederopzeggens toe op te draagen aan de Gecommitteerde Räaden wan Zeeland, als naast gezeten zijne; behoùudende echter het beroep en de uitfpraak op de Raad yan Staater, die daarenboven ook ’t aanftellen: van de Ontvangers en andere bedienden der gemeene Middelen aan zig behield, «wordende daarvan ten zelfden: tijde aan Zeeland Acte vert- leend; op welke Aâte zig dan ook grond het recht, dat zì Sustineert te hebben, cn oefent in de landen van °t Commit- Timus. Veelen: waren de tegenfpraakén van zulken , die wilden, dat daâruit zodanig recht niet te haalen was. Zee. dand echter beriep zig, de laneduurige bezitting daarvan in haar voordeel te hebben. Zeker is *t, dat die Provin- tie, die behalven dat genoeg befnoeid is; van ‘dien tijdaf) % beftuur gehad heeft, niet flechts ‘over Ter Neuze, maar ok in vervolg over Bretrliet, Lillo, Lrefkenshcek en Axel’, wan 159r—1596, en in 1589 gok ‘over Hulst en Hulfter= Ambacht; in: welk: daatstgemelde jaar de dina re . T) ags ‚162 VADERLANDS Raaden van Zeeland met Prins Maurits overeenkwamen „ dat hij zig, in het geeven der Patenten, aan de bezetting buiten de Provintie, ter beftellinge van dezelve, zou ge- __draagen volgends de order, die ten opzichte van de bezet- tingen binnen dė Provintie in acht genomen werd; een or- dersberaamd den 6den February 1587. Fredrik Hentrik handelde (trijdig daartegen, in het verwisfelen van een ge- deelte der bezeitingen van Axel en Sluis „buiten kennis van Gecommitteerde Raaden, doch vond zig haast genoodzaakt zijnen begaanen misflag te herftellen. In 1593 deeden de Staaten van Zeel:nd een ophef van een honderdften pen- ning, over deze landen, behalven nog eene bijzondere zet- ting van vier en vyf fchellingen op ieder gemeete Lands. Dan hun beftuur. bleef ook na dien tijd niet ongeftoord 3 zijnde de verpachting meermaals , niet door hen, maar door de Algemeene Staaten en den Raad van Staaten, gedaan; -teu minten werd ‘er beweerd , dat ze daar door gefehieden moest, Ernftig verzetteden zig die van Zeeand (1621) te- gen het zenden van twee Commilen , tot de verpachting aldaar , verklaarende ter Generaliteit zulks niet te zullen „gedoogen, te meer, daar zij meer verfchot dan voordeel „aan de landen yan °t Committimus gehad hadden. Tien sjaaren laater hielden die van Zeeland, zo met het maaken ‚van een Plakaat op de Jagt, als anderzins, zulks nog even „ernftig ftaande. De Algemeene Staaten daarentegen hielden «het ituk der verpachtinge nu.en dan, en bijzonder 1661, ‚als een zaak (trijdende met het hoogst gezach, en deeden het bij Plakaaten verbieden. ’t Geen op de groote verga- „dering 1651 daaromtrent beflooten is, ziet men bij Aitze- ma XXXL. Boek, Wat echter toen en in laateren tijde de reden geweest mag zijn, dat die van Zeeland gedraald heb- „ben, om hun recht over het Committimus tot in 1656 te “voorfchijn te brengen, is mij onbekend; wordende op den “aoften September nog bevolen, dit ftuk van den beginne op te haalen, met aanwijzinge van recht; waarin ook niet voldaan moet zijn ; vermits de volledige Deductie eerst 1722 ten voorfchijn kwam; waardoor toen het verfchil o nieuw weder levendig werd, zonder dat ons gebleeken is je dat het zelve ten volle beflist is geworden. Echter oefen- dende, Staaten van Zeeland, of derzelver Gecommitteerde „Randen, hun gezach in de volgende (lukken; als, de ver- pPachting der gemeene Middelen , alle half jaaren, ten over- Staan -van Gemagtigden uit den Raad van. Staaten. Door heu worden de Ontvangers def verpondingen eu.huisfchat- ` tin~ ' | WOORDENBOEK, : 163 tingen bimien Axel en Ter Neuze aangelteld, zo ook de Ontvanger van ’ collateraal , over hèt gantfche Committimuse Ook worden de Middelen der géméene Verponding, als an- derszins, aan de Provintie van Zeeland verantwoord. Nog hebben’ zij , zonder bijzondere last benodigd te' zijn, het ontliag van aangetekende en verbeurd verklaarde goede- ren £ &root is hun belang,en gezach, ten aanzien van de dijkaadjen, en bijzonderlijk op de nieuwe. De, Plakaaten, de. gemeene. zaak betreffende , en voor alle de Brieven tot het ‘houden. hebben; daar men zig voorftelt byen. te ‘vetzarnelen de merit» waardigíte reistogten onzer Landsgenooten, „waaraan wy de vestiging en uitbreiding van onzen, Koophandel en Zeevaart; de fteunpilaaren van ’s Lands welweezer, verfchuldigd zyn. t [s waar, de befchryvingen dier Reizen zien reeds. voorlang het licht; maar, bebatven dat ze, afzonderlyk uitgegecven, fiiet dan verftrooid te vinden zyn, en althans niet in Zodanig Gene orde, dat że den voortgang onzer Landsgenooten ín dee- zen ontvouwen, -20 Zyn ze veelal langwylig, en, voor den hedendaagfchen fmaak , in een ongevalligen ftyl opgefteld. Deeze en andere gebreken hieromtrent -tragt mén door dit Werk af te wenden ; met die Reizen in eene gefchikte volg- reeks by een te verzamelen ; het langwylige, met agterlaating van het overtollige, weg te neemen , en:het gefchiedverhaat , met melding der merkwaardige voorvallen en ontdekkingen , in, een befchaafden ftyl voor te draagen. Het Werk is dus gefchikt tot eene (oort van een gefchiedkundig verlag der Nederlandfche Reistogten, nà afgelegen gewesten, tot bevor: dering van den Koophandel, opgemaakt uit de echte berigten, diè onze beroemde Zeelieden deswetgens in ’t befchryven hun- ner Reizen verleenen. Ter aanvanglyke ditwoeringe hier- van ‚geeft men ; in dit ecrfie Deel ‚by manier van Inleiding , vooraf een beknopt berigt van dè opkomst, en den geluk kie gen voortgang. der Nederlandfehe- Oost-Indifche Cori ie, geslert de eerte poogingen onzer. Landzaaten, met-betrekking tot den. Oostindifchen handel, in ’t jaar 1594 tot ophet jaar 1631. —— En verder verleent ons dit Deel een verlag van de, drie mislukte reiswgten onzer Landsgenooten, om langs Ndorwege, Muskovie en Tartarye een doortogt te zoeken na de Koningryken.Cathai en China; met een b gevoegd kort be- rigt van de- vrugtlooze pooging- van: den Engelfchen Zeeman Hudfon, om, met eenige Engelchen en Hollanders onder zyn bevel, een doortogt door het Noorden na China te ontdek. ken. ierby komt ren Taatke cer gefehiedverhâal wan déh eerften- relstogt der Hollanderen na de Oostindiën, langs den weg, dien de Portugeezen hielden, met de Kaap de Goede Hoop om te fievenen: welke reistogt s fehoon dezelve niet ten gunftigfte uitviele, egter de Hollanders noopte om hunne nu begonnen onderneeming voort te zetten, waarin z vervalgens, gelyk in het tweede Deel gemeld zal worden p gelukkiger Maagden. l ; De inugting en uitvoering vaa hete Werk, ten aanzien van de fchikking. en wyze van verhaalen, den ftyl, enz, is -alleszins voldoende ; des het den leesgierigen , zo als we böven: dan. geduid hebben, in veclerieie opzigten, een bevallig én.nuetig onderhoud verleene ; daar het , by het aängenaame, dat wel: ingerigte gefehiedverhaajen van reistogten-by de: meeste Leezers hebben, ook weezenlyk van dienst. is, am een aanmerkelvk "es ee ew ven o -e EO NénénrÄRpsche- REIZEN, z 85 gedeelte van “s Lands gefchiedenisfën, met betrekkidg tot de Indiën, in deszelfs begin ie ide nä te fpooren. We Zyn thans wat bepaald ín ons beftek , om een byzonder ftáàl van de uitvoefing te berde te hi Se, doch een volgend Deel zal ’er ons op nieuw wel gelegenheid toe geeven. ` t, : de kt Pi se / De doed van asBeL. Naar het Hoogduitsch van den Heer GESS- NER, door E. J. B. SCHONCK, J. U. D. Refor der Latynfche Schoole te Nymegen. Te Nymegen, by A. va Goor, 1783» Behalven de Voorrede, 231 bladz, in quarto, An | Mer heeft dit Dichterlyke Werk van. den agtenswaardigen Gesfner, in het oorfpronglyke, naar verdiene, met den hoogften lof bekroond; zo ten aanzien van de (chikking en uitvoering in 't algemeen; als wel byzonder ten opzigte van het naauwkeurige in agt neemen der Natuure,.en vooral der eenvoudige Natuure , in dien vroegen tyd van 't Menschdom. Het inneemend verflag van ’t oorfpronglyke, (dat hierdoor te bekend is, om deszelfs beloop nog te melden,) heeft al vroeg veelen ‘doen wenfchen, dat het ook in ’'t Nederduitsch te voorfchya mogte komen; en men vernam eerlang met ver- maak, dat de Heer Schonck wilde beproeven, in hoe verre hy nen Landsgenooten daarmede dienst zoude kunnen doen. 