VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
€ , i e H LU P 8 om f ` 4 K sx d VE e -$ Ed . + A Wé d a A + °? WA " — i e a t ‚ = . i 3 D ° L , i D ` > ee RE. (KE OON k , "rs D > >, ` b kd D t H ei ` e s HU P D D z ag e 7 D U U . e b IR) ` ` an . oa d : D sal ` ' ` D HI H - KX A A D Je DE. a. H ` "7" kd a ` „ ve? e dee - VK - , TZ: D weie — ef ` 4 $ ` e. - , e ew `- - A 7 DR! s D + D , M e t: e ~w A A ~ D NM e ` ' N A , , — a a © 3 D b W - D ` t EI . A MEN GELWER E TOT FRAAYB LETTEREN, KONSTEN EN WEETENSCHAPPEN BETREKKELIK, SW RENICE KORTE BEDENKINGEN OVER DE REDE EN OPEN- BAARING, EN DERZELVER GEBRUIK IN °T STUK VAN .'’ ` DEN GODSDIENST. ` , ` BRIRFSWYZE AAN EEN VRIEND MEDEGEDEELD. H (Uit bet Engelsch.) Myn Heer!. Ints ik jongstleden het vermaak hadt van uw gezelfchap in Londen te genieten , heb ik myn gedagten menig- fnaal baten gaan op het gefprek , door ons gehouden, over de Rede en de Openbaaring, Zamenípreekende , kunnen wy niet altoos opze denkbeelden behoorelyk ontwikkelen, of onze gevoelens, met genoegzaame nauwkeurigheid , elkane der mededeelen. Ik ben, daarom, te raade geworden, op dat gy my niet verkeerd mogt begrypen , eenige van de bewyzen, ten dien tyde door my aangevoerd, te here haalen, en u in gefchrifte mede te deelen. —- Verwerp ze niet te haastig, noch geloof ze ingewikkeld. Geef er het behoorelyk gewigt aam, en laat u geleiden door de voorfchriften van uw eigen verftand. Langen tyd en dikwyls heeft men geredentwist over het gebruik der Rede en der Openbaaring in zaaken van Godsdienst, De een en de ander is, door Mentchen van een verfchillend inzien „als eene genoegzaame Leidsvrouwe gekeurd ; anderen hebben , ongelukkig , tot geen gering nadeel van den Godsdienst, Rede en Openbaaring voorge- fteld als ftrydig met elkander. —— Eenigen poogden de Rede al te hoog te verheffen, door dezelve, alleen en op zich zelve gelaaten , als genoegzaam aan te merken , en geen hooger beginzel te erkennen, Dit doen de Deisten, — Anderen hebben de Rede te laag gefteld , door te bes weeren , dat dezelve geen deel altoos hebbe in zaaken des Geloofs ; dat de Openbaaring de eenige baak is , waar op wy in den Godsdienst moeten afgaan, Ik zal dit niet toepase fen op eenigen byzonderen Aanhang onder de Christenen, en diensvolgens ,deezen ‚onder den algemeenen naam van Geestdryvers , begrypen. i | VeDEEL: MENGELW. NQ: I, A De Ki Ee 8 OVER DE REDE EN OPENBAARING De dwpalijg van bgide deeze begrippen fe doen zien, en te toonen „dat Rede en Openbaaring zich vereenigen tot onderwys des Menschdoms, en, ten minften, een veilie ger middelweg aan wyzen, zal het onderwerp van dee- ‘zen Brief uitmaaken. Doch, ten rechten verftande hier van, zal het noodig weezen , vooraf te hepaslen wat men door Rede, wat door Openbaaring , te verftaan hebbe. War het eerfte betreft. „, Door de Rede verkaa ik’ het oog der Ziele, of die bekwaamheid , waar door de Ziet ix ftaat is om zedelyke en godsdienftige voorftellen te be- fchouwen en te verftaans door welker gebruik de Mensch, uit gegeeven en vastgeftelde beginzelen , regtmaatige ge- volgen kan afleiden , en, door dat middel , waar van valsch „ regt van onregt, onderfcheiden, , s» Door de Openbaaring verftaa ik de bovennatuurlyke mededeeling van zodanige Godsdienftige waarheden , dogr eenen Leeraar van den Hemel gezonden, als de Mentchen kinderen , met behulp hunner Rede alleen , niet zouden hebben kunnen ontdekken ”, , Deeze bepaalingen verzoek ik, dat gy niet nit het ooge ` verliest : naardemaal ik, int overige van deezen brief , voor heb de woorden Rode ep Openbaaring in geenen anderen gin te gebruiken; de opgegeevene betekenisfen komen my voor de waare meening te behelzen, Ik zal nu zo duidelyk my mogelyk is, de dwaaling der bovengemelde begrippen aanwyzen. — De Deisten, die geen ander beginzel willen erkennen om den Mensch te geleiden ; dan de Rede , handelen „dus doende onbefkaanhaat met die Rede, welke zy tot zo groot eene hoogte zaeke ` Te verheffen. De Rede alleen het vatbaar vermogen , of het oog der Ziele zynde, kan geen regel of beginzel van hane, deling in den Mensch weezen. Het menschlyk gemoed” kan , daor behulp van die bekwaamheid, over beginzels. oordeelen , en er gevolgen uit afleiden. De Rede in den Mensch het eenigst zynde, °t welk bemerkt, vergelykt en oordeelt over °t geen voorkomt , ziet eeh ieder ligtlyk , dat het vermogen van bevatten „en de voorwerpen van dat ver- mogen , weezenlyk van elkander verfchillen ; °t een zonder het ander zou volftrekt nutloos weezen,. Ik zal het u door eene gemeenzaame gelykenis ophélderen, Her lichaamlyk Oog word gevormd om lichaamlyke voor- werpen te bemerken 3 doch voor dit bemerken moet ’er eene middelftoffe van licht weezen , om de beelden der dingen te doen voorkomen, Zo dat „fchoon het Oog nood- 8 | zaak- IN °F STUK VAN DEN GODSDIENST, 3 vaklyk en zeer nuttig is, het licht niet min noodwendig D: en zonder °t zelve zou het volmaaktfte Oog te ver- geefseh zich openen. Op dezelfde Wyze is de Rede, het cog der Ziele - door de Godbeid den Mensch gefchonken, em het verfchit der zedelyke voorwerpen, te zien, te on- derfcheiden, en daar over „naar regtmaatigheid , te oordeee len. . Dan iets meer dan dit is er noodig tot bereiking vars dit einde. Gop heeft, daarom s de flraalen des Godlvken lichts voortgebragt om in de harten der Menfchen te ehy- nen, door de Openbaaring van hem, de bron van licht „ waarheid en zekerheid, en om dit vermogen op te heldea Fen, ten einde het moge zien en naar behooren oordeelen, Overeenkomftig hier mede zegt een Godlyk Schryver „ das de Geest des Men/chen de Kaars of de Lampe der HEEREN: is, Een kaars is een duister lichaam tot dat dezelve onte ftooken worde; zodanig is ook "e Menfchen Rede, tot de ftraalen des Godlyken lichts dezelve ophelderen ; doch „ dus verlicht zynde, is zy ten hoogften nuttig. Zonder het licht der Openbaaringe ` of den invloed van hem die het licht der wereld is, zou het Menschdom e troostloos „en als verlooren „ omzwerven in dé gewesten der onzekerheid, . Zy zouden, in veele gevallen , zich verlegen vinden om. iets te bepaalen ten opzigte. van de petragting der zedelyke deugd, en boven al ten opzigte hunner edsdienftige plige ten emtrent-cob. Dikmaals zouden zy zich in ’t geval zien van een. raadeloos reiziger in een dankeren magt, die, hoe wel gefteld zyn oog ook moge weezen > nogthans , het licht miafende , daar van weinig nuts zou hebben om hem herrechte pad te wyzen , of hem veilig zynen weg te doen vervolgen. Indien hy, weigerende te wagten tot dat de Zen opkwam ,ap zyn oog vertrouwende s het waagt voort te zeizen „loopt hy op elken Dap gevaar, en hy wandelt in ’ onzekere rond zwervende. De eindelooze gefchillen , de dirydige. denkbeelden:, de tegen elkander aantoopende beginzels der Menfchen , die gansch niet misgedeeld- waren van ‘t'redelyk vermogen , leveren een fpreekend bewys op, dat de Rede op zich zelve niet voldoet om den Menfchen ep het fpaor der waarheid en, den weg des heils te bren- gen. Het voegt ons, derhalven, als afbanglyke weezens, in nederigheid. af te-wagten dat dit Godlyk ‘licht in onze Zielen opgaa, ’t welk, door onze Rede op te klaaren, dea zelve in ftaat {telt om regtmaatig te oordeelen over gaaken voûr ons van een eeuwig aanbelang. - | Even flrydig met de Waarheid ‘zyn de denkbeelden der 2 ‘ ‚Zoe € _ OVER DE REDE EN OPENBAARING | zódanigen , die het gebruik der Rede wraaken ‚en zeggen ; dat mén "er zich niet van moet bedienen in zaaken van Godsdienst. Wy zien duidelyk hoe onbeftaanbaar de zoe danigen met hunne eigene beginzelen handelen. Zy maae ken gebruik van de Rede, gelyk andere Menfchen , wanneer zy anderen. zoeken over te haalen tot het omhelzen hun- per geliefde begrippen zen vaaren er alleen tegen uit , wane neer het gebruik daar van ftrekke om hun bedrog of one kunde aan den dag te leggen. ‚ Een oordeelkundig Schryver ‘heeft aangemerkt, dat wn wanneer GOD iemand tot een Propheet maakt, hy den Mensch niet ontmaakt (*)”. — De Openbaaring ftrekt om de Rede by te {taan en te verfterken , geenzins om de- zelve te verwoesten. Zy is een licht des Hemels, gefchikt om de Menfchen derwaards te leiden, Maar. ten welken einde zou dat licht gefchonken worden , byaldien "er geen oogen waren om ’t zelve te bemerken ; óf byaldien de Menfchen hunne oogen flooten , als het hun beftraalde ? De Ziel heeft maar eene foort van bekwaamheden. De. Rede is de edelfte bekwaamheid des Menschdoms ; zy is eene gave van GOD ,Godlyk in zich zelve , en wordt alleen aardsch door °t misbruik. Zy maakt het oog der Ziele uit, %x welk de Godheid in ’s menfchen gemoed geplaatst heeft, om door het heilig licht der waarheid befcheenen te worden. Was dit oog buiten ftaat om dit licht op te mer- ken , of regtmaatig te oordeelen over de ontdekkingen daar door gedaan, dan zou zulk eene verlichting vergeefs weezen : °t welk of gebrek aan Wysheid of mangel aan Magt in den Schepper veronderftelt , ’t welke beide wei- nig min dan Godslastering is. Doch dit kan met moge- Iykheid het geval niet weezen. Gelyk het oog des lichaams zecht gefchikt is naar de kragt en invloed vaa het natuur- lyk licht, en in Daat om te ontdekken of het voortkomt van de Zon of eenig dwaalende Lichtverheveling; zo is ook de Rede , het oog der Ziele, bekwaam om, wanneer het wel gevestigd , en met behoorélyke aandagt gebruikt wordt , de verlichtingen van de Zonne der waarheid te onderfeheiden van de fchielyke , oogenbliklyke flikkeringen der Geestdryverye ‚of eenig valsch licht; 't welk de vyand van ’t geluk des Menschdoms, of de menschiyke zwak- beid daar aan voorhoudt, met oogmerk om het te bedrie- gen. Ware het anders met de zaak geleegen , "e Menfchen | ie (*) Ee cuamsers Univerfal Dictionary. | K IN °T STUK VAN DEN GODSDIENST. 5 Ziel zou in een ongelukkiger ftaat weezen dan zyn Lichaam , en veel meer aan misleiding blootgefteld. deel te doen met haare ontdekkingen , zullen wy ons in denzelfden Daat bevinden „als de Man die zyn talent in de aarde begraaven en "tr zelve ongebruikt gelaaten hadt. De- zelfde vraag zal ons worden voorgefteld , en het zelfde lot wagt ons in het ontzaglyk uur van de eindelyke beflisfing aller dingen. | Verder zal men hier „mogelyk , als eene zeer klemmende zwaarigheid in °t midden brengen: ,, Dat er veele Ver- borgenheden en Leerftellingen des Geloofs in de Heilige Schriften voorkomen, die noodzaaklyk geloofd moeten worden, en welke onze Rede niet bevat”, Dit kan ik ia i, 3 gee- mm 6 OVER DE REDE EN OPENBAARING ` i geenen deele toeftemmen. Niets, *t geen onbevatlyk is. voor ons Verftand , kan het voorwerp van ons Geloof, of een gedeelte weezen van dien Godsdienst , welke coD ten Inftelter heeft. °t Geloof fteunt alleen op baarblyklykheid. Zonder blykbaarheid by te brengen, heeft niemand regt om myne toeftemming aan eenig voorftel af te vorderen 3 noch ‘hy kan die verwerven, welke inblaazingen of open- baaringen hy ook voorwendde. Hoe kunnén wy gelooven dat eenig voorftel waar of valsch is, wanneer wy de nit- ` drukkingen niet verftaan? Eene Verborgenheid is ten ons zen opzigte niets, voor dat dezelve geopenbaard worde , en geopenbaard zynde houdt zy op eene Verborgenheid te weezen. Veel min kunnen wy geloof gèeven aan een Voor- ftel, °t welk de blykbaarfte beginzels, die de grondlagen van alle menschlyke kennis uitmaaken, tegenfpreeken. Onderftel , by voorbeeld, men ftelde my voor, dat ‘er een gewrogt kon zyn , zonder oorzaak „en vorderde dat ilt zulks erkende , ik zou iemand die dit bybragt, als een ` gek of een guit aanzien. Indien hy verder aandrong, dat het een Stuk des eloofs ware, van welk Geloof myne Za- ligheid afhing, hoe (trydig het ook mogt zyn met myne Rede, ik zou geen betere gedagten van hem vormen. Het te gelooven, zou onmogelyk zyn , en het toe te femmen, zonder te gelooven , is beneden de waardigheid van een redelyk Schepzel ; ook zou ik maar weinig lust hebben om met hem te fpreeken , óf te verkeeren. | - Elk voorftel „°t welk de Ziel , als valsch , kan verwerpen 4 bf , als waar, omhelzen , moet voor dezelve bevatlyk wee» zen. Met dingen, die de Rede:te boven gaan, hebben wy niets te maaken , wy kunnen , desaangaande niets oordeelen : de waarheid van een Voorftel, ’t welk de Rede niet kan begrvpen , kunnen wy niet toeftemmen : dewyl wy niet weeten of het er ook tegen aanloope: en niets °t welk tee gen de duidelyke bevattingen der Rede (trydt, mogen wy erkennen of omhelzen. Naar maate het oog der Rede ge» blinddoekt.is, krygen de dwaalingen meer de overhand op het gemoed, het bedrog neemt de overhand, en de Ziel wordt beroofd van die oorfpronglyke uitmuntenheid , waar door dezelve naar den Beelde cops gefchaapèn was. De ‘gunstryke Maaker onzer natuureheeft ons de bekwaam- heid verleend , door welke wy in Daat zyn om de verfchei- de Openbaaringen van zynen wil te begrypen , en té ver- ftaan , en zulk eene kennis van Hem te verkrygen als ons ‘noodig is in:dit leeven;-het is, derhalven- ónze onvermy- © €- in St stik GAN DEN CODSDIENSY, éi dereke a deeze Kenis aan tè kweeken , door het be- feridig gebruik onzer redelyke vermogens, onder den ine vloed van dat Godlyk licht en de Openbaaring , die hy ons gefchonken heeft. | Laat u niet bedriegen door de listige omleidingen der Menfchen 3 maar oordeel vrylyk: voor u zelven wat regt is. Wagt u voor de zodanigen,die zeggen , dat de Godsdienst den toets der Rede gier moet doorftaan, Door t gebruik ` van dat vermogen ontdekken wy het beftaan en de eigen- Tétappen der Godheid, en de verfchillende pligten daar aar verfchuldigd. Door hét ryk en overvloedig betoon zyaer Wysheid , Magt én algemeëne Goedheid in de zigtbaare Schepping , worden wy opgeleid om hem alle eigenfchap- pen, die tot een volmaakt Weezen behooren , toe te fchry- ven , en hem te aanbidden met ééne kinderlyke vreeze , en miet dankbaare éerbièdenisfe te naderen. En hoewel wy, in deezen onvolmaakten Daat, Hein niet kunnen zien of ken- hen gelyk hy is; heeft hy ors , nogthans , genoeg vän zich zelven óritdékt ,om in onze harten eene hevige bägeerte té entfteeken , tot eene radere kennisfe van Hemh, den nims mer ophoudenden oorfprong van ons geluk eene gezegeni de vereeniging met den Vader dèr Geesten , in dien verhes vener ftaat, wair ket oog det Ziele gezuiverd zyn zal vam alle duisterheden , waar wy Her langer als door een don- ‚ ker glas zullen zien; maar de hèerlykheid zyns onfterfiykè Koningryks kennen. ` Om te beftuiten; Rede, noch Openbaaring, moet gering eagt of het gebruik daar vän verworpen worden. Zy vere rken elkander, zy ftsân elkander by , en zyn beide evén noodzaaklyk om den Mensch te beftuuren, door de onzes kerheden deezes leevens ‚na cene gelukzalige Eeuwigheid: Zy die de Openbaaririg ontkentten, handelen vermetel: Zy die het gebruik der Rede wraakén,en den Mensch daar tegen waarfchuwên , zyn dwaas , en élendig bedroögen. Lizas ten wy dari onze bekwaamheden aankweeken, en ons vere ftand te koste leggen dp een eerlyk onderzoekt der wâdtrs heid; laâten wy met eerbied, de Volmaaktthieden der Gods Reid befpiegelen ; eh ons dikmaals te birinehi brengen wië wy Zyn: wie wy behoóreri te weezèn eut het groet oog< werk is onzer Scheppinge ‚en welk vonnis oùs wêgt in Het vur des jongften Gerigts. Dóor ons op onderwerpen vart deezen aart toe te leggen, zullen onze Zieler! allengskeng verheven wordeu boven de bincdér en zinlyke voorde A - pis deng Ë HOE VER DE KUNSTEN DEN MENSCH VERLEIDEN ` pen; en wy zullen ons, eenigermaate, waardig gedraagen aan den verheeven rang, welken wy bekleeden , den rang van redenmagtige en onfterfliyke Schepzelen des ALLE Re _ HOOGSTEN. De Zang- en Speelkunst „die nu meestal het oor ftreelen „ - en het hart treffen. om de opkuisbeid voedzel te verfchaf- fen , werden eertyds aangewend om de ongeregeldheden van °t zelve te doen bedaaren, Beftaande in eege overeen= ftemmende evenredigheid van verfchillende toonen en klan- ken, bragten zy foortgelyke uitwerkzels voort, en doer de oneenftemmige inzigten en oogmerken van lichaam en Ziel - te bevredigen, kweekten zy tusfchen dezelve eene nauwere Vriendfchap en eene volkomene overeenftemming. Zy ftilden de woede der Driften , en temden , door de zoete overeen- komst, die woeste Dieren, die de Menfchen in de hevig- heid bunner verwoedheid verfcheurden. In deeze gelukkie ge tyden waren de Zang- en Speelkunftenaars Wysgeeren , hunne Kunst was, eer dezelve eene Slaavin der wellust wierd, eene dienaaresíe der Deugd; en befteedde al haar vlyt ten dienfte der Rede, terwyl zy nu de Ziel, door de Zintuigen, verleidt. Eertyds bekoorden zy de Driften door de ooren; en zetten, met aangenaame toonen , niet min kragtig dan woorden , den Mensch tot het-goede en zynen pligt aan. Ecysrus verhaalt , men kon CLYTEMNESTRA nlet tot onkuisheid beweegen, voor dat hy den Bewaarder aa "DOOR MIDDEL DER DRIFTEN. $ haaser kuisheid hadt doen dooden , die door de zoetluiden- heid van zyne Lier, en de aangenaamheid zyner femme. alle de oogmerken en aapflagen van dien laaghartigen Over- fpeelder , verydelde. De Gefchiedenis veel geloofwaardiger dán de Fabelleer, berigt ons , dat een Fluitfpeelder zulk een fterken indruk maakte op ’t gemoed van ALEXANDER „dat, wanneer hy een harder dan den gewoonen toon aanhief „in den Overwinnaar zodanige beweegingen verwekte , en hem dermaate ten ftryde aandreef, dat hy om zyne wapenrug- ting riep, op den vyand. willende losgaan; maar wanneer hy ‘ereen zagter toon opzette , bedaarde die krygsdrift,en , alsof hetflegtseen valschkrygsgerugtgeweest ware , here nam hy zyne bedaardheid , en floeg een aandagtig oog nee derop hem , die derwyze zyne Ziel door de ooren kon be- toveren. De Heilige Gefchiedenis werzekert ons , dat pAviDs Harp den boozen geest van SAUL tot bedaaren bragt, en dat deeze alle vermogen: verloor , wanneer de welluidenheid der {naaren de ontftelde aandoeningen des harten ftilde. —- Doch de Speelkupst fchynt niet langer dat vermogen te hebben, en veel eer Bezetenen te maaken ` dan te geneezen; of brengt ze dit hoogfte kwaad niet te wege, zo ontfteekt zy de driften, en veroorzaakt, door een zeldzaame, doch daadlyke hervorming, de wanorde , welke zy moest herftellen, Ik wil gaarne toeftemmen dat ons Kerkmuzyk met den Godsdienst zamenftemt, en me- dewerkt om den Mensch daar toe opte wekken , door haar zagt geweld, de Ziel, als van het lichaam los maakt, en ten Hemel voert. Doch alle andere foorten van Muzyk mag men eenigermaate verdagt houden 5 fchoon men ze voor onverfchillig wjl doen doorgaan , agt ik ze gevaarlyk of noodloos. En ik zou metsENECA tot de Speel- en Zangkunftenaars veelligt zeggen „, dat zy , in ftede van ons te leeren, hoe wy de fnaaren op een luit moeten fpan- nen, of onze ftemmen buigen naar de gangtoonen a ONS moesten onderwyzen hoe wy onze Driften moesten rege- len; en dat zy ‚in plaats van onze Zinnen te ftreelen , onze harten behoorden te raaken, en onze Zielen met een af- fchrik van de Ondeugd en Liefde tot de Deugd te vere vù en. ` De Dichtkunst, die de Dogter der Zang- en Speelkunst mag heeten , volgde voorheen het voorbeeld van haare Moeder, en bediende zich van alle haare bekoorlykheden om den Mensch tot braave daaden aan te zetten. De wraakneemende Furien,die zy in haare werken invoer- de , maakten de vrees in het hart der booswigten gaande , en boezemden het Valk een gevoel van pligt in. De maatzang en aangenaame rolling haarer verzen hadt het vermogen om de ftugfte geftellen te leeningen „en zy onderregtte ons niet kwalyk, wanneer ze ons vermeldde , dat haar ORPHEUS , Leeuwen temde , Boomen deedt wandelen, de Rotzen dwong om te luisteren en hem te volgen: vermids hy alle deezé uitwerkzels in, de harten der Stervelingen te wege bragt, door de driften te teugelen en de domheid te verdryven. Maar deeze fchoone Kunst kwam nooit ftaatlyker te voóre fchyn treeden, dan wanneer zy den voet op het Tooneel zette, en, met eene nieuwe drift vervuld, de ftraf der misdaadigen, det dood der dwingelanden , en de jammet- lyke gévolgen van onregtvaardigheid en godloosheid ver- toonde, Zy deedt Vorften beeven, verbaasde de Onder- daanen „en leerde , door de ípreekendfte voorbeelden , de Jaatften gehoorzaamheid, de eerften gemaatigdheîd oefe- nen, boezemende beiden Regtvaardigheid en Godsvragt in. Toen waren alle de Tooneelfpelen onderwyzingen , de. plaatzen ‚waar ze vertóond werden , hieldt men voor Wyse geerige Oefenfchoolen ; en de toehoorders gingen niet t'huiswdards zonder ten vollen overtuigd te weezen van de volftrekte noodzaaklykheid der deugdsbetragting. — aar de Menfchen, die ge beste dingen bederven , vernes _ derden eerlang de verheeve Dichtkunst, en maakten haar, ten onregte, aan de driften , die zy door wyze raadgee. ‚vingen voorheen beftuurde , onderhoorig. Deeze onfchul- dige Kunst, welke de Deugd alleen gediend hadt, werd eene flaavinne van de Ondeugd, en de Ontugtigen fchon- den alle haare Kuisfche bekoorlykheden , door haar tot een werktuig der onreinheid te maaken. Zints den tyd deezer ongelukkige verandering werd de Dichtkunst algemeen ver- agt; de Wysgeeren, die dus lang Vrienden van de Dich, ters geweest waren, werden hunne vyanden, en wendden, al hun invloed en gezag aan om hun uit welgeregelde Bur- rftaaten te verbannen; en, in de daad, zy bedorven bet Volk , en, of hunne Verzen niet kragtig genoeg waren om de Onkuischheid te wettigen, richtten zy altaaren op voor die fchaamtlooze Godin , en verfchoonden of regtvaars digden de Hoereryen en Overfpelen der Menfchen, door de bloedfchendige minnaryen hunner Goder op tè zingen. / j ‚ DOÓR MIDDEL DER DRIFTEN. it eme °t Is bekend dat de waare Godsdienst de Dichtkunst hervormde , en zyn best gedaan heeft om dezelve aan St èerte oogmerk re doen beantwoorden , en haar met de voorgaande fchoonheden te vercieren; dat onze Christen, ` dichters zuiver zyn in hunne Dichtftukken, dat men de Onkuisfche Tooneelfpelen van het Tooneel verbannen en alleen de zodanige toegelaaten heeft, als ftrekken om de Ondeugd te veroordeelen, Desgelyks geeven de regels daat aan “voorgefchreeven geene vryheid altoos om onzedig té - weezen , en gelukkig moeten zy alzins ftrekken om de Deugd voor te ftaan, —- Nogthans wil het ongeluk , zt Been wy veeleer aan de verkeerdheid der Menschlyke na- tusre dan aan de Dichtkunst moeten toefchryven , dat dé Kuisheid in de Verfen zo fchoon hiet voorkomt als de On» kuisheid , dat de gehoorzaamheid der driften zo aangenaam tiet {chynt als derzelver oproerigheid; dat wy doorgaans fterker gehegt zyn aan geweldige dan aan redelyke aandoenine pen; dat, naar maate de Dichters zich te cierlyker uitdrukà en, wy hun met te grooter genoegen hooren, en dat, welk eene voorzorge men ook aanwendt , het Toonee eene School van Deugd is vaor groote Mannen alleen, die in Daat zyn om de waarheid, zo ras zy verfchynt, te kennen „en de Ondeugd verfoeien , zelf dán wanneer ze hut wordt voorgefteld opgetooid met alle de cieraaden det eugd, Maar indien het gros des Volks in zich zelven wil treeden en opregte bekentenis doen van °t geen in hun binnenfte omgaat, zal het moeten belyden, dat de Verzen op Schouwburg hun alle de gevoelens inboezemen, welke de fpreekende Berfoonadien vertoonen. ` De Welfpreekenheid is eenigzins gelukkiger in haare ontwerpen dan de Dichtkunst: en welke misdaaden men den Redenaaren ook ten laste iegge, ik vind hun veel ons ‚ fchuldiger dan de Dichters : want dewyl het hun voornaant oogmerk is anderen van de waarheid te overtuigen, vinden zy zich gedrongen al huni kunst aan té wenden om de drif- Ten, die zich daar tegen aankanten, te beftryden: en het {chynt dat zy, hun pligt betragtende, het werk der Ge- nHeesheeren waarneemen , en hunne toehoorders van hunne kwaalen gerieezen. o | Hits de wë 3% MOE VER DE KUNSTEN DEN MENSCH. VERLEIDEN ` ‚ hunne magt om eene zagte kalmte uit een bulderenden ftorm voort te brengen. Deeze handelwyze is zo naauw verknogt aan de post der Redenaaren , dat zy daar in alleen van de Wysgeeren verfchillen. De laatstgenoemden heb. ben geen ander doelwit dan te overtuigen, zy ftellen de waarheid geheel naakt aan ’t oog der ziele voor, en wees tende dat dit dezelve niet kan zien, zonder ae te eerbig- den, draagen zy meer zorge om de waarheid te ontdekken dan op te cieren. Doch de Redenaars, wier oogmerk het is de ziel door de zintuigen te vermeesteren , vereenigen de ‚kunst van welzeggen met gezonde redekaveling, ftreelen het oor om het hart te raaken, en bedienen zich van zin- nebeeldige fpreekwyzen om de driften teroeren , zy vallen aan op de twee deelen, waar uit de Mensch is zamenge- fteld „en maaken zich meester van het zwakfte om het Gert, fte dë overweldigen: en zy vermeesteren de Rede door mid- del der Hartstogten. — - Door deeze fchuldlooze Kunste greepen vormden zy Steden, beftuurden Gemeenebesten, en voerden langen tyd het.gebied over de Koningen, wier gemoedsneigingen zy zo wel doorgrond hadden en zo be- hendig wisten te leiden, dat het fcheen of de harteh der Vorften in de magt der Redenaaren ftonden , en de Op- perheerfchappy eene. Slaavinne der Welfpreekenheid ge- worden was. l | Het gedrag was, egter, niet onberispelyk , de misfla- en, waar aan zy zich fchuldig maakten, zyn openbaar, oor al te dikwyls de beweegingen van het minfte deel der ziele te hebben opgewekt, vernietigden zy de heere fchappy van °t meerdere; zy‘ waren niet in Daat om de wonden, door hun gemaakt „te heelen, noch de vlammen, door hun ontftooken, uit te blusfen. Voorhebbende den hoogmoed van een Vorst te (treelen, maakten zy hem on- befchoft, en beoogende hem tot wraak te prikkelen, zetten - ze hem tot barbaarfche wreedheid aan , zy konden dien ulden middelweg niet bewandelen , ‘waar de Deugd vere iest te huisvesten , en bedoelende de eene drift gaande ` tẹ maaken om de andere te. doen bedaaren, zetten zy dee zelve zo fterk aan, dat zy °t niet langer in hun magt hade den om ze aan de Rede onderdaanig te houden. Dit denk ik is de misflag geweest tot welke zy vervielen, die, om in de gunst der Vorften te dringen , hunne dwinglandfche neiging vleiden , en zonder de rampzalige gevolgen van zulk een onvoorzigtig gedrag te overweegen, die drift bo- | ven H DOOR MIDDEL DER DRIFTEN. ng ven al kweekten , terwyl zy door de behaalde overwime ningen in fterkte toenam. zwakken , zo dat ze zamen fpanden om de kragt daar van te fnuiken. — Voegt hier by, dat de Welfpreekenheid dikwyls door Eigenliefde gedreeven wordt, en het nut der Toehoorderen verwaarloozende, zich weinig bekommert of de loftuitingen hun ten koste der Deugd worden gegee- ven, zo zy ze maar verwerven. Dus gedroeg zich CICERO ten opzigte van CESAR. Een misdaadiger, dien hy verdee, digde, wenfchende te behouden , zette hy ’s Overwinnaars Hoogmoed tegen zyne Wraakzugt op, en om een drift te onder te brengen , die flegts één enkeld perfoon beledigde , ftookte hy eene drift aan, die het Gemeenebest verwoest en de vryheid van Rome verdrukt hadt. Ongetwyfeld was hy hier grootlyks te berispen, en handelde ftrydig met de wetten der Welfpreekenheid , die niet zo zeer uitgevonden zyn om de Menfchen te overreeden, als om hun braaf en dengdzaam te maaken, en eer moeten Menen om de Rede op den throon haars bewinds te verheffen , dan om enkel de Hartstogten te roeren, ` De Staatkunde fchynt nog beter oogmerken te hebben, dan de Welfpreekenheid: want wanneer zy de hoop of de vrees der Menfchen gaande doet worden , door beloften en bedreigingen , is zy niet alleen bedagt op het welvaaren van elk lid der Maatfchappye , maar ook op de openbaare rust, Zy ftraft zomtyds misdaadigers met zwasre ftraffen 5 doch dit heeft alleen plaats in gevallen, wanneer zagter middels te vergeefsch beproefd zyn. Ik oordeel, niet te min, dat zy de driften onder een juister regelmaat kan brengen dan zy doet, en dat, zonder het ontzag aan de Overheden verfchuldigd , te fchenden, het gemaklyk zou vallen de harten der Onderdaanen te winnen, en hun, eer goor liefde dan door vreeze , binnen de perken van pligt te ouden, H PAVIOT: BEN SREUK MET VERSTERVING. ` e d e , ? i , .. BENE BREUK MET VERSTERVING, ZONDER OPERATIE ` _GENEEZEN, , e r p Door den Heer vaviot, Heelmeester te Chateau- , neuf-{ur- Sarthe en Anjou, (Uit bet Fransch.) ad En 15 April 1758, werd ik geroepen by zekere Che- A valier, vrouwsperfoon in dienst by den Marquis de „haillan, heer van Chateanneuf-fur-Sarthe, vyf mylen van. Angers. Zy klaagde over een bezwaarlyke pyn in de regter liesch. Na dat ik haar behoorlyk geplaatst had bemerkte ik een gezwel van een ronde kleur, én in deg grond ‘hard en wederftaande. De Lyderes geniet een volmaakte gezondheid, en is gee- nerleie pyn der ingewanden onderhevig. a VAN PAGE'S EEN SCHOOT TEGEN °T HOOFD. 35 ee € 3 +. a VAN EEN SCHOOT TEGEN HET HOOFD. Dosr den Hr. PAOE’S, Oud Aide-major de l'armée , Chie rurgyn-major de Royal Piemont, Cavalerie. (Uit bet Fransch.) VF Ekere Monplaifir , granadier in het regiment de Toura Taise , kreeg in den flag van Minden een fehọot taa gen bet bovenfte zydelyk linker deel van de kroon-nead, Van het eene Hospitaal tot het andere vervoerd , kwam A eindelyk in dat van Hanaw , waar over ik het opzicht ha . ik onderzogt den, gekwerlten met alle naauwkeurigheid, en bragt mynen vinger in de wende. Ik vond de be- kleedzelen geheelenal van het been gefcheiden, zo det ` ik verfcheide oneffenheden kon voelen, °t gene my be- woog een raime kruiswyze (neede tot ontblooting te doen, Wel de bloeding vry groot was kon ik niets dan een geringe oneffenheid oetdekken. Ik leidde een gewoon verband aan „ en deed den Lyder. aderlaaten op den arm en op den voet. ` Den volgenden dag ligtte ik het verband op: en vond op het been een aanmerklyke fcheur, met eene zwarte heid in "tr diepfte. Ik nam myn fchraaper om my aans gaande het vreemde lichaam te verzekeren: het was een gedeelte van den kogel in het been ingedrongen , Waar- om ik befloot de kroon vaa de trepaan aan het onderftg deel te Zeen, Na eenige draaijingen met de trepaan zag ik met verwondering , de kroon uitneemende, det gem {tuk van de eerfte tafel van de tweede afgefcheiden , ep aan het harde herfenvlies gekleefd was. Ik bragt món tangetje in de opening van de trepaan; doch ik kon het niet doen binnen gaan dan aan dé beneden-zyde „, waar ik vermoedde dat eenige fchilfers het harde herfenvlies prikkelden ; waarom ik een tweede trepaan zette boven de oneffenheid , de plaats waar myn tangetje tegenftand hadt gevonden. Om dat hier geene ícheiding. was van de twee tafelen, was de trepaneering gelukkiger; en ik ligtte voor een gedeelte de tweede tafel , welke het harde herfenvlies druke te, op. Ik was echter met myne Operatie niet voldaan, oordeelende dat, wyl een gedeelte van de tweede tafel van de eerfte was afgefcheurd, eenige fchilfers zekerlyk | toe- BA? 16 PAGES toevallen zouden veroorzaaken. Ook kwamen dezelven, niet, tegenftaande herhaalde laatingen , bedaarende en af- leidende middelen , wel haast te voorfchyn. De Lyder. kreeg een zwaare koorts, zwelling van bet geheele aan- gezicht, en zelfs een groote flaapzugt. Wyl ik het ge- ‚ vaar dringeñd oordeelde, zette ik terftond nog driemaal de trepaan , aan de zyde vande eerfte , de een zo naaan de andere als my mogelyk was , en ik maakte de vyf tot ééne opening. Ik nam den geheelen omtrek van het one effen been weg, en nu zag ik aan de zyde van de twee- de opening der trepaan het vreemde lichaam , welk ik met een tangetje uitnam. Het was een ftuk van den kogel, van middellyn als een (ok gelds van tien ftuivers. Het ftuk beens, welk ik weggenoomen had, onderzoekende „ zag ik dat de twee tafelen aan de laagfte zyde geheel van malkander gefcheiden waren. " De gekwetfte werdt voor de eerfte reize verbonden met een dun linnen lapje voorzien met een draad, in eèn ver- zagtend afkookzel natgemaakt en wel uitgedrukt, bene- vens gedraaide en zagte plukzel-wieken; alles onderfteund door een vasthoudend verband. Ik deed hem laaten en gebood een naauwkeurigen eetregel, Ik ligtte het eerfte verbând niet op voor den derden dag; wanneer "er goe- de verettering was en geenetoeval. Ik verbond hem de twee volgende «dagen met een enkel dragtmiddel, waar mede ik de wieken en het plukzel befmeerde; vervolgens gebruikte ik geene zalve tot aan de volkome geneezing. En de gekwetfte keerde, na eene behandeling van vier. ‚ maanden en agt dagen, volmaakt herfteld, weder naar zyn regiment. EEN AANMERKLYKE ÔITSTORTING VAN EEN MELKAGTIGE STOFFE IN DE HOLTE VAN’ DEN BUIK; DOOR DEN BUIKSTEEK GENEEZEN, ` Door den Heer Bossu, Meester Chirurgyn te Arras. (Uit bet Fransch.) IA ondervinding heeft niet dan te dikwils getoond welke onheilen het zog by zwangere, versch ver- loste vrouwen , en minnen kan veroorzaaken. De Schry= vers van waarneemingen , inzonderheid hedendaagífchen , , Og- ROSSU EEN ZOGCVERPLAATSENG IN DEN BUIK, f? uogten (chynen deeze Hofe uitgeput te hebben, ten wa re men bevondt dat de natuur van, tyd te tyd nieuwe verfchynzelem, doet voorkomen. Het geval, waar van ik getuige ben geweest, is my van zo veel aanbelang voors gekomen, dat het waardig is openbaar gemaakt te wor den, > ` l d ` De vrouw van Frângois Testu van de parochie Brisfy ; in Picardie, van een fterk.geftel en zeer bloedryk, bee wiel gelukkig, en op den-tyd, van: haar eerfte kind, kraamzuiveringen hadden behoorlyken loop., tot dat het zog, op den derden dag na haare verlosfing zich in de ' boriten vertoonde, met zulk. een fchielykheid en overe vloed, dat het in korten tyd een groote opzatting vere oorzaakte , verzeld van fpanning en aanmerklyke hitte; welke zich uitftrekte tot; aan de okfelen „ den hals ep over de gebeele borst, 30 dat 2 het, hoofd niet zonde pyn kon beweegen, en genoodzaakt was de armen om hoog te houden, zonder dezelven tegen. de zyden te kune nen laaten. vallen: de ademhealing was moeilyk, eg de pynen zeer heftig. De koorts welke by de voortkomst van het zog in.de borften was ontítaan , verzwaarde naar gelang van de gemelde roevatlen, maakte grooten dorst en merklyke vermindering in de ontlasting der kraame zuiveringen. "ein ` , s Schoon deeze. vrouw. haar kind zoogde,, en ‘er daare enbovea nog veel zog nit de borften. liep, het verligtte haar niet. Een goede vrouw van haare buurt riedt haar potaarde in wynazyn gekookt op de pynlyke deelen te leggen: zy volgde deezen raad, en na dit middel drie of vier dagen gebruikt te hebben verminderde de {panniugs zwelling en pyn, ook werdt haare adembaaling vryers doch hasre koorts bleef aaphouden met tusfchenkomende huiveriugen zen, naar maate het-zog-uit de bofíten -week , zwol de buik met groote fpanning en:pyo..; … 5 …. In deëze omftandigheid (Cagt..of- negen. dagen na dat men °t gemelde te rugdryvend middel hadt begbnnen te gebruiken) werd ik verzogt. Onderregt door. het verhaal van het geve "er gedaan was, dat op de, verfmooring van het zog geene loozing gevolgd ware, twyfelde ik niet, nit de toevallen welken zich voordeeden, dat eene: verplaats -fing van--het:zog. naar den buik was gefchied. Ik oor- deelde hierom dat ik de Lyderes moest aderlasten , es onaangemerkt de vlgeijing der kraamzuiveringen , deeden „my de fpauning: en zwelling van den buik. de Laating.op , Y. DEEL. MENGELW, NO. Le B den BOO : BOSSU den arm. verkiezen. Ik deed Kiisteeren van warm water setten , flenelle oppen im een verzagtende en openende ftooving bevogtigd op dea buik leggen; liet haar veel thee. en teh tre van Eerenprys drinken, cen ftrenge levenswyze houden, en het kind van baar afneemen. i; Tegen den avond herhaalde ik de Laating, en deed °s anderen daags, geen vermtdeting In de ziekte befpeutèn- de, de derde, Den volgenden dag was de koorts merke lyk verminderd; de pis wav troebel, en in groote máate geloosd , gaf -my te vergeefs eenige hope van een heilzaae me fcheiding. Om den afloop te bevorderen liet ik. haar epeuende foupen gebruiken , welken ik in ’t gevolg ook em de drie of wier dagen ‚met het Sal de dembus pure eerende mankte. De borften waren fchielyk zonder een p zog; de koorts , de dorst en de pyn in %.onderiyf bedaerden $ wear de búik meer zwellende bewoog my tot een. mauwkeuriger onderzoeks en ik was hiet weinig verwonderd: hiet cene ‘chommeling gewaar te: worden, a Terwyì ik nu geheel wanboopte aan de wederopmeee ming der ftofe welke my feheren veel te wezen, oordeele de ik: dur "er niets anders tedoen ware.dan den buik. te doorfteeken : de tegentiand van fommige nabeftaanden maaktte dm dit:eêtiige dagen werdt uitgefteld,. Men gaf eindelyk toeftemming; en ik trok, door middel van dees ee Operade „ onivert vyftien ponden melkagtig: vogt àf, met klonters. welken de pyp van den trocar vam od te tyd verltopten , en Wear van ik den uitloop door een gekopt filet bevorderde. Als de pyp niet meer uitgaf, echter waatrfchyalyk at het gektonterde niot was uit- gekomen , fpoot ik door de pyp laauw water, °t welk smet ket overige gekiomterde uitliep sik hield aar met de Shfpuiettngen tot dat het water byna helder. . Den vohgenden dag na de doorfteeking vond ik haar zeer bedaard , zy klnegde niet dan over eon ere pya in Men buik „welke van geer gevolg was, en, miefchien allten veroorzaakt door de natwurlyke herplaatfing: der deelen , Ss, goor de witgeloopen ftofe enige wanorde gelee- A efi, - DNA H E, . >. … Voorts. gefchiedde ‘er geen meerdere nidoop', en "e kwam Wader genoeg zog de borften om haar kind te Sengen, 't welk zy weder tok zich. nam en bleef zoogen. Kore Aer ma klaagde zy over eenige pyn in eene van de Ki ES ese. . ‚ ` OP- 1 e REN ZOUVERPLAATSING IN DEN UK, ‘- 29 borfteh : ik vond eenige geringe hardigheid , welke na het drie of viermaal aanleggen van een pap uit kruim van brood verdween. De afloop der Kraamzuiveringen , welke geen werkiyke wanorde ondergaan hadt , niet tegenftaande de Laatingen op den arm gedaan, bleef eene maand duuren 5 en de Lyderes verkreeg in korten tyd- een volmaakte gee zondheid, Zy heeft na deezen tyd verfcheide kinderen gee baard en gezoogd , zonder dat haar eenige toevallen van de et kraam wederom zyn overgekomen. - - - PROEVEN WEGENS DE MANIER OM DE SCHAAPEN, HET GEp ‚ HEELE JAAR, DOOR; IN DE OPEN LUGT TE HOUDEN.. Meest woordelyk vvergenoomen uit eene Memorie , op deù I3den April 1968, aan dè AKADEMIE DER WEETEN-= * | SCHAPPEN Goorgeleezen, door den Heer D'AUBENTON. 'YEt zweeten i$ voor de herkauwende Dieren meer te vreezen dan voor de andere, om dat hief. door dè affcheiding van het weiagtige des bloeds, voor de herkage ‘wing nbodzaakelyk „opgefchort of verminderd worde. H Wolvee zweetende , terwyl het herkauwt , heeft eene dute bete ontlasting van dit weiagtig gedeelte, doot het zwee ten namelyk , en door het herkauwen; dus verdroogt hun lighaam door een al te groot verlies Van dit vogt’, huh bloed wordt verdikt en verhit, en zy drinken meer, dah hunne natuurlyke lighaamsgefteldheid vordert. Ook brengt het-zweeten fchadelyke uicwerkzelen voort; ten opzigt wan de Wol, door dezelve van een gedeelte van die Zelfs ee dät die haar beste voedzel uitmaakt, te beroovens de hitte, waar mede hét zweeten vergezeld gaat dezelve-te fchjelyk dóet roeijen , om de behoorlyke vasi heid te Krygeh, en dus on en ftérk tf worden, , ` ` a Niertegenftzande alle deze gewigtige bedenkingen’, fluiten wy egter ons Wolvee int Stallen op „ Alwaar zy niét flegts zweeten ín den Zomer, maar ook in den Winters door kwal4gk begrepen zorgvuldigheid, en door even nut- teloos, éd zelfs fchadelyk gefpilde onkosten, bénadeelen wy honne gezondheid en bederven wy hunne wol. Maat, om deze Dieren dús, het zy des nagts, gelyk het geheele jaar in zandige ftreeken , het zy den geheelen Winter, gė- lyk in-taager Oorden gefchiedt, onder het dák te huisves-. tea? De Natuur heeft hen derwyze gekleed, dat zy geent 7 | 2 Yer- d openlugt, dan op de ftallen. IN | 20 OM DE-'SCHAAPEN a HET GEHEELE JAAR DOOR verdere overdekking behoeven; zy vreezen niets dan de warmtes de koude, de regen, en de andere toevallen van het weder, doen hen geen nadeel , zò wy hen niet vooraf verwelkt , verzwakt. en bedorven hebben. Ik durf dit gerust verzekeren , om dat ik er nauwkeurige Proeven _ van genoomen heb, die volmaakt overeenkoomen met de Proefneemingen van anderen ; zie hier het berigt en den uitlag van de myne, | a , s, Ík heb, digt by de Stad MONTBARD , een kleine troep doen parken , of, in eene opene affchutting , in het land doen biyven, in de vrye lugt , nagt en dag, zonder eenige overdekking , zelfs niet boven de ruif of ruiffel, en dat ge- duurende den geheelen laatften winter, die zeer geftreng geweest is. De Beesten , die dezen troep uitmaakten , wa- gen van de beide geflagten „en van allerhanden ouderdom; daar waren twee lammeren onder; het een van den laatst voorleden eerften Maart , en het ander van den eeriten April; twee draagende Ooijen, en zes Schaapen van ver- Áchillenden ouderdom , allen van het ras van Schaapen-van AUXOIS, Deze Dierén waren geparkt in een plâatfe „die voor >t Noorden bloot ligt, en die een der koudfte van deze eek is; zy hebben een Vorst uitgeftaan , die den Thermo- meter van den Heer DE REAUMUR ; tot op veertien en een halve graad, beneden het vriespunt heeft doen zakken ; zy zyn bloot gefteld geweest aan zeer koude en hevige win- ‚den, en aan zeer koude en geduurige regens , aan Misten , die verfcheiden dagen geduurd hebben „aan yzel en fneeuw, „Zy hebben alle moogelyke veranderingen en- ongeftadighe- den van lugt en weder ondervonden, en egter zyn zy. “vette ftof is, het regen-of {neeuw-water belet tot het vel. van het Dier door te dringen. Onderwyl droogt dat ge- deelte van de wol ,*t welk nat wordt, eer weder op in de De U € IN DE OPENLUGCT TE HOUDEN, ZE De twee Ooijen van den troep, die in de opentugt was gebleeven , hebben in de maand February geworpen, de eene den 18den en de andere den 28íten; het eerte Lam, van den 18den kwam in een regenagtigen tyd ter wereld , en wierdt nagt en dag voor den regen blootgefteid gelase ten; ber ander Lam, van den 28ften February , moest in de eerfte dagen van zyn leven, het begin namelyk van Maart, eene zeer trenge Vorst uitftaans ondertusfchen zyn deze Lammeren , zeer zigtbaar , veel fterker dan die van de Kooijen, en hunne moeders geeven duidelyke blyken, dat zy er mede geen het minfte nadeel van geleeden hebben. : sw Daar is in de Proefneeming , waar van ik verflag doe, eene omftandigheid, die dezelve nog beflisfender maakt , namelyk , dat ik op den 14 December laatstleden, by den troep , welken ik in de openlugt hield , een Schaap by- voegde , °t welk ik van ROUSSILLON, met ander Wolvee „ van die Provintie kreeg. ‘Schoon dit Schaap in een- ware mer land geboren was, dan dat, daar het in wierdt overe gebragt , en fchoon het zelve was opgevoed en behandeld, naar het gebruik des lands, van namelyk het Wolvee in wel geflooten (Gallen te houden, en het zelve zo weinig mogelyk voor den regen bloot te ftellen , heeft het egter de koude , de fneeuw, en den regen, nagt en dag „zo wel wederftaan als de andere, an Ik heb ook by dien zelfden troep een Viaandersch Schaap gevoegd, "eck ik den erften January van dit Jaar van Lillo kreeg ; fchoon dit Schaap van het begin van November tot in de maagd. Maart in fallen was ge: houden geweest, volgens hèt gebruik, ten opzigt van °t Wolvee in Vlaanderen „de. veranderingen van Weder en Wind hebben het zelve egter mede geen nadeel gedaan, federt dat het in de openiugt gehouden is, - OO, ze In het vervolg zal al het Wolvee, dat onder myne befchikking zal zyn; geene andere verblyfplaats hebben, dan een Park , of ’t open Veld; niet om weder eene roef te neemen , gelyk ik den woorleeden winter gedaan eb, maar om ‘dat ík thans overtuigd ben, dat “er geen veiliger en zekerer. middel is om het Wolvee gezond te houden om het zelve fterk em-welvaasende te maaken „ om het voor de meeste ziekten’ re beveiligen, daar het aan onderhevig is , om deszelfs vleesch een beter (maak te'geeven , en om hunne Wol witter, fyner, beter, en overvloediger te maaken, Hes is zeer te weníchen, voor A , , 3 e nf e MR OM DE SCHAAPEN, HET. GEHEELE JAAR DOOR , bet algemeen belang, dat dit gebruik sit doer-het”go- heele koningryk verfpreide.. … Poa. aa De meeste landlieden begiypen nog. de ker van ene : goede redeneering , nog de blykhaârheid ep waare id van egte gebeurtenisten, en zyn, om die beide oor- zaaken , fteeds onwillig om veranderingen, die mer hen yoorflaat, na te volgen , voor. dat zy den gosden uitflag daar van met hunne eigen oogen zien, en met hunne banden voelen; laat ons hen in deze gefteldheid te. hulp koomen , en in ydere provintie , ja in ydere.ftreek , van %.Koningryk ‚troepen Sehaapen poogen te houden, die wy altoos in de openlugt laaten blyven, en behaudelen op de gevoegelykfte en meest overeenkomftige wyze met de geftellen dezer dieren ; laaten wy de Landlieden: de Nerkte van diet Vee , de goede hoedanigheden van des zelfs wol , de voordeelen die men ‘er van trekt, doen zien en voelen, em hen vermaanen , om dat Wolvee met het hunne te vergelyken. De vergelyking zal hen wel- haast doen befluiten - om alles.wat noodig is in. it werk te Dellen, om cok.zulke troepen te bekoomėèm, Zie daar het beste middel om een gebruik in te. voeren, waare door het allernuttigst Vee. vermenigvuldigd, goede foor» ten voortgeteeld , en die faorten zelve verbeterd zullen worden, waardoor wy dus meer en; beter wol voor ons ze Manufa&tumren krygen 'zallen. " e. 