Theophilus, gedicht der XIVe eeuw
De volle wormen in de grond; Dat is haar indeling, de begeren Die vette morselen en verteren. Hoe is dit zo aangenaam? Sit is wel donker en wel duf. De huidige heeft een sonderling, en de verhalen van alle dingen. Valut, schat, huis en tuin, De hoge vesten en muren, En al dat een nooit waard is te zuiveren, Is een genomen in korte tijd. Je vrienden hebben je gelaten, Die met je gingen en zaten; Ze zullen om je peinsen te maten, Mogen ze goed hebben te baten. En het goed dat je vrouw is gebleven, Heeft van haar den rouw verdreven, En je kinderen zouden je geven Vier penningen om je leven. Ze zetten niet te pandoering, Twee gematen van hun land, En ze mochten je uit de banden Roven van de duvels banden. Ons vlees, nu weet je wel, Dat je bedriechtelijk bent, en wel Deze wereld en haar spel : Haar glorie is winst en niet meer. Je hebt niet van je zondvlees, En je kleding gehesen wale; Om je gewaden altemaal En geen enkele kostbare. Je ligt gewonden in een geest; Van al je goede heestu nemmere : Dat maakt de rouwen vele zere Dat je nooit af wordt heren, En je de hel om moet jagen; Dat maakt je kwalen behagen : Die pijn moet je alleen dragen, Haar duivel moet je met in korte dagen. Als dood die tijgeren, die ooit spraken, Sine condens niet geraken Die minste. — Niet aangetast door veel meer Die pijn, die ik dagelijks van zere Dat ik dat schauwen van Onze Here Hebbe verloren en meer en meer. — De dieren stenen, Die gaar staan, die elkaar algemeen, Daar de Gode om en verjaagt al reën? Na doch de dine rijkdom reen. De vier verzen, die hier op volgen, ontbreken in het bronttisch HS, Waar is die graaf en die bont, Die menselijk meer, die menselijk punt. Die dieren spijzen, die die cont Dick was, te menegen stond? Na nee, hevendu niet. — Die dieren, die koeien, Die keizers met de winnende. — Na moet sta. — De ure wormen. — Hoe is die bepaling van dine woningen? Zo is wel donker en lage. — Land, zand, haas en gras, Die hoge vesten, die zeeën. — Die vrienden hebben die gelaten. Die met geen genegenheid. — Goed dat dine vijanden zijn bleven Heeft de raaf van haar verdreven. Dine kinderen zoeken ook een gemeente Geven vier penningen om die leven. — Die gaven ook niet een jaar te panden. — Verlossen van dez vijanden handen. — Na blijft wel Dat bedrieglijk en fel Die wereld is. — Na nee, hevendu niet van den sintenale. — Dat laatste. — Dat er nooit af wordt gehoekt, En loopt de hel om me te jagen. — Kwaak, spuug en smijder. Tot dan moest in de ertedroge: De wormen zelen eten dijn oggen; Dune kaens hier toe niet gebeten, Je moet gaan mijn pijn door. Als die ziele had gedaan Haar reden, en zonde weer gaan, Dien begonste de lichaam te zeggen Hoeft op te heffen, en bit te staan. Hij gaf een snikken en zei dan: Bestuur mijn geest, die mij spreekt toe? Die ziele antwoordde: Ja, ik (zei zo). Hoe kunnen dit overwinnen; hoe? Ik heb geboren dijn zoon, duurt mij al ons ongeluk; Sommige dingen zijn waar, en andere niet al. Als ik bij rede proeven zal, Ik lieft wel dat waar is. Die hebben doen dolen die; Maar dat ghijt al zo wit mee. Dat was onrecht, zei die met mij had twee geliefden, De wereld zitten fijn zijn; Die vonden hen hoe zij ons bed welten Mochten, en daarna neer vallen. Als hij zei hier tevoren, Goed en edel was di gegaan; Dit was mijn vrouw, en ik was blijven Dine dienst, in dit leven; Soudie ons houden zonder geven; Dit was al tegengelde. Zonder dit mocht ik niet zijn. Eten brood, en drinken wijn. Al dat we deden, dat was een schijn, Qua eerst van die schulden zijn dijn. Dat vlees is hem en doet geen quet. Van die moet komen eerst die daad. Al eest dat ie gheve raet, Alse mi niemen wederstaet; Oftu dan volghes minen rade, 145 Ende du hils altoes ghestade, Ende conste niet onderscheiden *t quade; Sijn dan niet dine de mesdaden? De viant leit altoes sijn netten, Ie ben altoes bereet ten smetten; Dat soutu altoes beletten Ende dinen raet an mi niet setten. Wel hebbic di gheproevet claer Dine es de mesdaet oppenbaer; In spreke nemmere over waer, Dese worme doen mi soe groten vaer. • Doen sprac die ziele : c Ie moet staen Ende gheven di antwerde saen Op die redene die ghi ghedaen Hebts te mi, dan moet ie gaen. 160 150 155 97. Die lettre dieH ons doen veretaen. — 99* Danne moetsta laen Met mi ooc dinen loon ontfiien. — iOS. Die worme sullen di eiten d'ogen, Dant cena bier toe, wanie, niet togen. — 106. Hare reidene, ende soude gaen, Doe dochte mi die lechame zaen *t Hooft uphefISen. -* tiS. « Hoe maehta dit seggen (seithi), hoe? — i13. Al dijn gescal; Da wijts my. — 117. Ie liju wtl dat het waer si, Dicken deide ie dolen di. — 130. lo segge n twi. — ISl. Met mi haddic noch. — 123. Si pijnden hoe si mi bcdwellen Mochten ende di der maide vellen. Maer alsto seilc. — 126. Edel warain gaboren : God maecte di boTe nu Tercoren. — 129. Vroescap die was di gegeren; Do was. — 131. Hier in dit leren. Soodsta ona boadan sonder snaren. — 134. Ende in dine plecht. — 133. Wart. — 136. Al gader. — 139. — Dit e« H fijn. — UI. H Vleesch. -~ 1A2. Van di ne comt. — lAA. Endene niemen wederstaet. — 146. Ende done houds altooa gestade, In can niet. 148. Syn dien dan niet de misdade? Die vyand leegt sine netten: Je bemt broos, gereed ten smelten. Dat soort zu altoos vanden letten, En dine raad niet aan met zetten. — 154. Die nusdaat es dijn appenbaer. In spreken nemmer: ga je van daer, Die. — 159. Op de rede die do gedacht Heves, dan wil ik gaan. — Digitale versie Google 41 Vleesch, vleesch, je heb om me heen, U werkt al tens met te zwaar; Nog zo lie je op de baar Dat je soms een schimpslag ivaar. Je weet wel die waarheid dies; Je liet u doen uwen keel En dine wens, des was je riet; Het deed de vyand die't met inblies. Vleesch, als je de zoude berekken, Begon die wereld aan de lecken, En de met lijst aan haar te trekken; Dus ving je met haar strekken. Dus was je dier en de vrouw; Du overgij jegens met ontrouw, Daarom ben je in grote rouw; De wereld maakte ons de mouwen. In dine es si van kranken loenen. Si toent ons van buiten schoenen, Door haar verloren wil de kroon Metten zulghen in den troon. Je lie veel, je hebt meer gedaan; Maar du meer na minen waan. Je liet aan dine wens gaan, En mocht je hebben weerstand. Maar du dfe met jammerlijk bedroef, En de wereld die met loch; Want je met aan haar boek, En onder dine voeten toe. Als de wereld op je loch, En ze je gaf al haar gevoel, Je wans leven lang genoeg; Maar de dood kwam, die je schier sloeg. De wereld den bedriegers slag: Dat de gouden die ze wacht, Die meestt hetst en lacht, En tierst met de dood behoort. Die de voren daden ere. Wil je die schouwen namelijk, Deen werd die lichaam uitend kere, En gaf antwoord wendende serie : Je hadde geboren over al, Je ontscheidde geen opgewas, Goud, zilver, berghen en dal. Het was al mien, groot en klein. Je vond niet dat mij mocht deren De dood; nu zie ik wel het's scareren; Al sinds niet lang her ontberen Mag men zich in geen wijze verweren. Beide hebben wij zere misdaan; Maar zoude recht na recht gaan, Du meer dan ik, waar aan verstaan, Ik zal die redene proeven zien. In die schrijfture is geschreven : Dien meest gratie is gegeven, Is meest geboeid in dit leven Hem te houden zonder smeekbede. God gaf u sin ende wijsheid En verstond, daar wi ons mee Bereken zouden in elke stede, Scuwen quaeldes ende onsede. Oftigod bi sire genaden Gaf, en du volghe mine raad; In conste niet onderscheiden 't quaaldes; En sin dan die niet die misdaden ? Dine worden si gaan met ten naer; Nochtan lie ie openbaer Dalto van somegen segges waer. Dat ie die liet doen dinen keus. Die vijand doet, die 't met in blaast. Begonst. Met lusten aan baer teken; Dos vincste met met dinen streken. Das werd dierne ende tu Trouwe. Bem ie. Soo togere. In lyes wel. En ne mocht die niet verder staan, Daar du met jammerlike bedroog, Entie wereld du met loog, Toen du met aan hare gezicht, En onder hare voeten bloog. Up die. En soo die gaf al diejn gevocht; Die dood kam sciere, die die slacht. Die soo meest eist en ap lacht, Dat 't de gnoe die soe wacht, En eerst metten dood bedacht. Goed, selver, berek en dal. Het was al mijn, groot ende smal. Inn zocht niet der zielen val. Inn peinsde niet. Als soo niet langer wilden ontberen. Maar dat meer, naar mijn waen. Is dat beelden proeven zaan, Wil ik hier bij met gestaan. Die meest die gratie. God gaf die sin en vrolijkheid, Verstand, daar du ons meest Gerechtigheid. Dit gaf die God bij sire genade, En tu volgels mijn raad; Dus wederstand me met te spade. Zij die dan niet die mesdaden ? Vadde ghemint onsen hoorde, De wereld en hadde niet dat zere, No dat, no dat bracht ten kere, No bedrogen al dat zere. Daarom dat ik was diens vat. Was ik gestoken in dat gat, In de grond, daar de wormen zitten Van mij aten, ook weet dat Dat ik hier naar verzoek zal, Alleen God zal komen doden al. Dan komt eerst mijn ongeluk; Dan moet ik in de hel dal. Daar moet ik worden diens genoegen, Met die dan doorgegaan groet; O dood! dat's zonder in de dood, Altijd te zijn in die nood. O wacht! hoe zwaar is die hekel, Die sterven met leven en de rook geest! Mocht ik ook, dit had ik gebeden. Maar neen, niet dat's met de meeste. De lichaam noch de ziel vraagt, Die ook jammervol klaagt : 'Oh, naar de hel verworden gejaagd, Hoe is dat hier behaald?' Die naar de hel is gedaan, Mag het nooit meer ontgaan? Zelen daar het den armen staan De rijken en het rijke loon ontwijken? De rijken mag het niet om wat Verdienen, dit hem werd te baar. — 't Duivels vragen en gij weet wat; Nu hoort, ik zal u zeggen dat : Die de hel heeft bewonen Welig moet hij daar in leven; Hem en werd niet om al dat leven De hel een dag respijt gegeven. Al baar al dat van God is gebracht, En vast, en gaf al dat breed De wereld, zoon wordt niet verzuurd Een ziel die de hel dwingt. Duivels vragen of het al zo zwaar is. De pijn die de rijken hebben daar, Alleen de armen, nu hoor ik naar, Ik zal u zeggen over waar. Die valt van hoogheid valt zeker, Die rijke is schuldig ons hier. Sine woord: « Ziele, wit heel, verstand mij voor. » — Tast bij. — Mogestu. — H Vleesch nee machtig. — Hadsta. Die wereld die had niet zo verwacht Die niet met bracht aten keer, Nooit. Nou weer, om dat ik was zijn vader. — Daar die wormen saten Van mij zullen eiten; ook wet ik dat. — Dan kom al mijn ongeval; Dan moet ik in de bodem dalen. Drie riep die tientallen en creet : « Wacht, dat God weet Hoe hij met mij staan zoude, en slaat, En mij liet worden, dat ik leid. Vermaledijd zijn die aarden Dat ik ooit moeder werd te zegen, En ik werd aldus gecreëerd, En altijd meer aldus gedragen. » Wacht, hoe salig is de bestemming Die stervt met lichaam en met geest. Sowheid vraagt, Die so jammerlijk klaagt: « Die in de hel werd gejaagd, Hoe kan ik boven hem daarvallen? » Maak het, Maak het omme keer. Doe vragen en dier wenken wat. Je zult die. Alway moet hare in twijfel. Zeg het. Bring het. Verdedig het. Meer dan daarom lof en ere; Dat doet niet hier aan zeker. — Als dit die ziele had gesproken, Kwamen twee duivels die zich vermaakten, Zwierend als peet al met lokken, En gingen zich slaan en stoken. Si waren leelijk en ongezond : 285 Binnen bliepen ze van vier, Hend waren niet zo leelijk dierveld; Doe namen ze die ziele scherpe. Met geloofden yseren haken Ter helenvoorzieningen tragen. 290 Ze sloegen ze serie en kraken; Doe begonnen ze die pijn te nemen. De andere vianden henen liepen; Wilkomend dat ze riepen, Ter helenvoorzieningen schepen, 295 En riepen ze ten diepen. Elke die toende haar spel, Maar dat was wreed en fel; Sommigen bonden zich met ketens wel, En sommigen trokken af haar vel. 300 Ze gaven haar meneghen stuuk; Daar was geschal en gehuil; Ze spuugen haar 't fijer in de buik; Ze hadden 't wel haar gebruikt. Walgend peet goot ze veel 305 In haar buik, in haar keel; Ze kan je niet vertellen wel Alle festen van haar spel. Daar na alst begonnen dragen, Wreedelijk ze op haar schepen, 310 En zeiden : "Doe, doe niet daghen" Du moet meer pijn dragen. Dat ene is nog geen pijn, Dat je hier zult aanleunen; De pijn alst altijd in meerder te zulpen. 315 Doe zochten die ziele stillen. Als ter helenvoorzieningen inging, Met luide stemmen men zich onthief. Luide riep ze : "Hemelse koning, Here, je schep alles; 320 Beschouw hier je handwerken. De vianden riepen weer sterker : "Dat ben jij in klooster, niet in kerk. Wat kan dat helpen dat merken? Want je roep en gebed, 325 Maken je helpen niet een eeuw, Het's al te pijn, weet je, Om te roepen : Miserere mei ! Nu is je hoop al verloren. Ter kwade tijd wordt geboren. 330 Dit moeten ze doen en horen. Die ter hellen sijn vercoren. » Als ie dit al hadde ghesien, Werdic in wake mettien; Ende ie peinsde, ie soude de werelt vlien, 335 Ende mi vort van sonden tien. Doen te diere selver tijt Namic de werelt in despijt, Ende peinsde, si en es maer een lijt, Des ghi alle seker sijt. 340 Mijn bande leidic te samen, Gode badic ende sier namen. Dat hire ons ute moeste plamen; Nu segt alle gader, amen. DigitiEed by Google ban ber JTeesten, EEN PROPER DINC. Dit gedicht wordt gevondeo io het meergemelde HS., N' 192 der Bibliotheca HuUhemiana, bl. 165» waeroaer wy deze uitgave bezorgd hebbeo. Bilderdijk maekt gewag io zyoe Tael- en dichtkundige Verscheidenheden, III, 130, vao eeo aoder afschrift dat io eeo HS., ter bibliotheek te *s Hage berusteode, aeogetroffeo wordt, eo waer ait hy eeo uittreksel mededeelt, v. 193 : Als PairthoDopoIis ende Amadijs, Ende Piramus ende oec Florijs, Eode Porphirios eode Tristram ende Parijs, Ende oec die Ridder mitter Mouwen. Nog bevinden zich twee stukken van hetzelfde gedicht, van vers 169 tot 202, en van vers 561 tot 648, in een klein HS. in perkament, den heere G. P. Serrure toebehoorende. Het is het zelfde HS., dat vroeger de heer R. Heber bezat, en waervan de heer Mone de varianten opgaf in den Anzeiger, 1836, bl. 436. Wy zullen ter plaetse, onderaen het blad, de met ons afschrift verschillende verzen opnemen. T'eenre feesten was ie ghebeden, Daer ie vrouwen vele vant, Hovesch, cuusc, van sconen seden, Sere behaghel ende achemaot. Als ie verDam die scooe vrouwen, Was ie blide in 't herte mijn; Hen es gheen soe scooen anscouwen In die werelt als vrouwen sijn. Hadde si namelijc gheweest dare, Daer mijn herte altoes na haect. Einde mijn leven doet in verwen, Soo had die feest geweest volmaakt. Maar nee, zij niet, dit was ik veel Te droevig in de harten mijn; Ik hoorde na die vedelspel, En ik beschaafd die vrouwen fijn. Soo veel sierd en zocht Al op die vrouwen harten taam. Dat ik zag een die mij docht Die mijnre gelijk openbare. 15 20 Digitale Bibliotheken — 45 — Zij dacht met hovels en vroet, Kleding wel geraekt van haren zien; Ik ging te hare daar zij stoot, En groetde met hovels gedichten. Zij ontving met vriendelijke, En groetde met wederzijde; Dat loon haar God van hemelse rijk! Ik vond haar hovels en goedertieren. Als ik bij haar was gestaan, Die met zo vriendelijk ontving, Kwamen die dieners voor gegaan, En hieën dat men dweeën veranderde. Haar hovelsheid deed zij aan mij; Dat loon haar God, ons vader! Zij nam mijn hand en zei: "Ga wij Dwars, ik en jij te samen. " Ik deed al dat zij mij hield Die vriendelijke; die mij nam ware. Al en was ik 'er werdich niet. Zij deed mij zetten naast haar. Dus gevoelde mij baat dan walg; Met bare at ik en dronk. Mids haar vriendelijker taal, Soo en dacht mij den tijd niet lang. Hovelsheid als zij wel konst Snoot zij die moersele voor mij. Het scheen dat zij mij wel onstelde; God geef haar goet waar zij ziet. Die hovelsche dienst van der jonge vrouwen. Die te mijwerde was gereed; Bequaam mij wel in goede trouwen; Wij aten beiden dat zij snoot. Ghezellen nog dat ik zomer Bij een jonkvrouw als ik deed, En ik met haar dronk en at, In at eenels niet dan zij mij snede; Want die moorseles zijn zoo zoet. Die jonkvrouwen te snijden pijn; God naar mij dat ik moete In hemelrijk die jonkvrouwe zien, Die dus hovelijk voor mij sneet, En haar zo vriendelijk deed te mij; Ze en is weer zeker niet, Ik ben haar vriend, zo waar zij is. Tot die feesten was genoeg Van dieren gerechten en veel; Elke mocht er horen zijn gehoor Van zang en van vedelspeel. Alles die tafels op gehouden Waren en daar gekruisen was, Nam zij mij bij de hand aan, En deed mij naast haar zitten in 't gras. Die hovetsche wel geacte werd, En die vriendelijke taal, Die ik haar te mij werkte hoorde, En mocht ik niet vertrekken wagen. Ik zei: "Lieve jonkvrouwe goed, Gehenzoocht mij uw vragen. Indien dat ik uw welzijn moet Daar aan niet en verbaasde bejagen." Ze zei: "Nee, dat gij wilt, vraagt; Ik en zal mij belgen niet." —"Nou zeggen, vrouwe, dat gij draagt Minnen, die u doet verdriet; Want zonder minne en mocht niet gedaan die hovetsche, Die gij gehouden hebt aan mij Hier en ginder te veelher steden." Ze zei: "Wat minne draagt! Nu heb jij bij God wel gedaan, Dat gij mij daar hebt gevragen; Wat minne is, doe mij verstaan. Dick heb ik gehoord spreken Van der minnen hartelijke, In constent nooit bij genoegden trekken Gezien wat dat minne ware. Nu doet wel en hovetsche. Want en staats niet onbergen, En ik zeg met de meinen bede; Want ik zou weten graag. » 100 Ik zei: « Lieve vrouw, mijn, In waarheid u wat te zeggen hoe; Over waar wil ik zeker zijn Dat jij het beter weet dan ik doe.» Ze zei: « God weet! Wil je wel, Nou en baat je niet el; Berecht mij in na uw raad. En of ik minnen wil. » 105 Niet doen en wilt, doet door haar, Die je minnaar in het hart stille, En die u leert doen in vreude. Stappend was hij geschoft zeer, Als men mij van haar genoegen. Die met leven doet met vreude; 110 Al lachend sprak hij en loeide: « Door mijn jonge vrouw en door u, Die mij dunkt gelijkend haar, Soe wil ik u voorzover Zeggen wat minnen is, hoort er meer. » 115 Noodan ook met te zware vele, En elke man die nu leeft; Al baedgen in uw spel, Ik bid dat gij dit begrijpt. » « Herre clerc, dat doe ik niet, Ik ben geëerd nooit dingen te weten, Die men ter wereld plaatst, Soe zeker, als ik dit alleen. » 125 « Ik zal dan met blinde sinen Doen, soe ik de beste gemoed daartoe; 130 Noodan weet ik, als ik kan. Veel beter dan ik doe. Vrouwe, die dingen, die je vraagt, Is zoveel meer dan groot. Dat met te spreken daar aangetoond; Men vindt geen weg naar haar genoegen. » En waar menschen niet van zinnen So subtil niet zo uit, So met meer pijn om die minne, So met meer in dolen stoet. 140 Het's een ding, daar die menschen in Algemene van gepestd breed, En daar bij des menschen zin Onverschillig vargt in ontsteking. In korte worden wil ik zeggen, 145 Als ik gehuwd wat minne zij, En hare minne zo neder leggen; Of ik mis, zo beter ik mee. Ik zeg dat minne alleen, Na die dat ik kan gehuwen, 450 Beter ding en is niegen Dan die eenige van twee moeders. Als twee herten en twee moeders. Die verre verschillend waren. Eens zijn geworden, jonkvrouw goede, 155 Dat's minne en het niet te zijn. Exemple zo wil ik u toonen : Ik achte, ik en jij zijn. Die den anderen minnen mogen; U wilt die moet zijn die mijn. 160 Jij moet ook willen dat ik wil; Al dat ik heb moet jij zijn Beide luid en stil, En dat jij hebt moet zijn mijn. Als deze twee herten zijn geworden een, 165 Die zere verre voor waren, Dat's minne en het niegen; Dat daar ik wel openbaren. » — O lieve heer clerc, hoe kan dat zijn. Dat die minners dus zere klagen 170 Over die minne, die is zo fijn; Ik vaneens niet en mogen dragen. » — « God weet, jonkvrouw, jij zegt waar. Mensen minnen, zij en is daar niet; Minners zijn vals, dat's openbaar; 175 Daaromde doen zij verdriet. Waren zij onderling getrouwd, Zo zou die minne solan groter; Maar neen, zij niet, dit doet zij rouwen En jammerlijk grooten noet. 180 Minne is een edel waar Der herten, daar zij leidt in; Het maakt den mensche van dode claren, En verlicht zijn duistere sin. Niemanden ees meester der minnen, 185 Noch en maak van minnen weten, Hine heb ik tierst in 't harte binnen Der minnen wel een deel gehoesten. Die die gene willen gingen, Het B.S. van den heer C, P. Serrure heeft : V. 169. Heer. — 170. De minnaars so sere. — 171. Zo. — 175. Kunnen. — 173. Vrouwe. -- 174. Iket daar. — 175. Minnaars. — 176. Doegen dikke zwaar. — 178. So ware minne. — 179. Die. — 180. Jammerlijk zwaar. » 181. Dals. — 182. Daar ze woonden in. — 188. Gemeten. — 189. Dien die gene willen gingen. Digitized by Google — 47 i95 200 Ende die ben der minnaar onderwonden, 190 Entiteit van hare dikke ontvingen Tot ter dood vervelde diepe wonden. Als Partenopeus en Amadas, Piramus en ook Floris, Achilles en Polydamas, Enëas, Tristan en ook Paris; En die Ridder metter Mouwen Maak ik rekenen wel daar mee; Dese waren zere te blozen Van minnen te menegste steden, Voordat die der minnaars kracht bekend, En algadeer haar natuurlijke; Voordat die gecreëerd dat ze minden. God weet! Het werd hen te duur. Nochtans zijn ze vele bezeten Van der minnaar in 't harte binnen. Die nochtans wel weinig weten Die vriendschap, die behoort ter minnaars. In welke wijze, in welke manieren Zij die minne selen bejagen, 210 En hoe zij selen handelen, En vroedelijk in 't harte dragen. i Hier clerc, gij hebt mij, naar uw woord, Wel wat minne is, doen bekennen; Nu leert mij die wijze vort, 215 Waaraan men minnen kan overwinnen. • Jonc frouwe, dat wil ik u leren Hoe geraak ik door uw bede; Die hem tot minnen wil keren, Hij moet zijn vroet in elke stede. 220 Hij moet ook in vier manieren Werken naar minnen raad, en hij vroet, Zijn harte suveren en sieren Zal hij tot minnen hebben spoed. De eerste poep, hoort naar mij, 225 Dat is dat hij hovelsche tale Over al spreekt, waar hij zij; Want zij voegen elk wil En met name die minnen wil; Hem en voegen niet geseit Nog gezongen lude of stille Enegherande dorperheid. Dat ander is, zeg ik openbaar, Dat zij zijn van scone spel, Waar zij wandelen harten taar, 255 Dies te maten en niet te vele. Want elk mensch voegt wel, En elk minnere die is vroet. Dat hij gematst is in zijn spel; Want mat is tralievend spel goed. 240 De derde poep, je weet wel, Is dat hij wel heel dat, Dat van minnen te helen zet, Soo waar hij zij in elke stand. Wie zou hij wachten dies, Die al zegt dat hij weet; Hij en is niet vroet, maar hij is ries, En dikke komt er hem af leest. Dat vierde noem ik in deze brief: Dat is dat men met hovelsche bede 250 Om minne bidt elk sijnen lieve. Als men tijt heeft en stede, Vriendelijke metsueten sinnend, Ende met ontmoeting in alle dingen, Sal men bidden om die minne; Want minne kan hem niet onttongen. Hercle, ghij hebt naar mijn vragen Deze vier manieren wel gezegd, Hoe men die minne zal bejagen. Dat mij ook dunkt die waarheid. Nu bid ik u vort met sinnend, Dat u vort laat weten mee, Hoe men bekennen zal die minne In elk minnere, waar hij is. Jonafrouwe, in wil ik niet vergeten, En ontbreekt die door mij gehoopte liefde, Partonopeus, Achilles en Porphirias, Tristram en Paris, En ook de ridders van de Seere, Zij zijn bij mij, en ik hou van hen veel. Maar nog zijn er vele die zijn bezeten Met sterker minnen in het hart, En die kunnen mij, met tel wat woorden, Lengen naar de vreetschap, waar ik liever naar de minne zou kijken. Maar nu zou ik willen, dat ik weer in je waren kon, Vroelijk in je hart, dat ik je liefde nog zou kunnen aanroepen. Terde poent, zijt gezien, 285 Dat is dat elk merkt en kan Daar hij met onvermengd, Bladzie tegen hem met zijn. Want die minne is waarheid, En wil niet zijn gehaakt Bij een ander vaandje; Daar mens pleit zo te zien valt. Dat vierde punt was goed genoemd; Dat is dat men wel ontwaakt Dat van vrienden halve komt, En dat vrienden ook bestaat. Want men heeft dikker gezegd : Die minne de boom, hij minne algeweld Die wortel die in de aarde ligt; Zo doet hij ook telkere en bladeren. 500 — O Here clerc, gij hebt me in uw taal Vier punten gezegd van minnen, Daar men bij, als mij dunkt, waardig Gerechte minne mag bekennen. Nu soir bij u voor met zijn Dat gij mij hier afdoet gewaarschuwd, Als men berekend heeft goede minne, Hoe men zich dan verliest kan. » — O Jonkvrouwe, wil ik nu horen Doe uw wens wilt ik u doen verstaan 510 Vier andere punten, die je rechtvaardig Gerechte minne zonder waan. Eerste punt van de vier, Dat de vrouwen meest aanstaat. Dat zijn ongepaste manieren, Daar ze dikte toe zijn gerechtvaardigd. Veel jonkvrouwen zijn die plien, Dat ze elk goed gekocht Hem allen toegewijd die ze zien. God weet, daar ze aan doen kwetsen. Hierbij verliesen ze hun naam, Dat zei ik al openbaar, En werden leeg en onbevredigend Onder die lieden hun voorbeeld. Daar ze gehouden af zouden zijn, In dien dat ze waren gesteld, En hen vroedelijk wilden houden, En werkten bij hun vrienden raad. De andere punt is wraak, Daar minne met de nieuwe gaat; Want die minne heeft ontseit Haar gezelschap, dat verstaat. Minne is van der natuur, Dat sie begert die mildheid, En sie haet in allen uren Die volle hevige vrechede. Tot de punt van den vieren, Dat's een krikel evenement. Die menigte minne doet faalieren, Die in goeden punkt stoet. Minners die wachten hier tegen, Als haar lief heeft iets gedaan, En sie tot boeten willen plegen. Dat sie die boeten willen ontsagen. Lang behogen op dat men min heeft Heeft te breken de menigte minne; Daarom en zullen sie blijven plegen, twintig Minners, die vroet zijn van sinne. Dat vierde punt heeft gebannen Die minne algemeen uit het lande; Dat's roem die behoort ten mannen; Wij dat plegen God geevend hen scand. Ik wilde sie metten helse viere Haar tongen ontsteken die brengen vort Van vrouwen in eenige manieren. Onhouwelijk oordeel beruchte fort. Je raad alle vrouwen aan Dat sie beruchte mannen liefde, Eens hem ontzekken hun tale, En dan sie niet, hem zal meschien. Here clerc, nu heb je waar gesproken, Als mij dunkt in mijn mot; Dat deze punt is gebroken Minne, die wel vaste stoet. Lieve clerc, bezoek mij vort, Dat u God geve goed geluk, Als men zeker is gestort, Hoe men see in goeden punt te brengen zal ? Jonkvrouwe, ik wil u cont maken; Als minners hebben gezegd Lang, en dan bij eenige zaken Goede minne in hem faalieren. Dan behoort hem, als ik kan. Vier andere punten, sonder waan, Zullen sie den evelen moet winnen; Nu hoort, ik zal u doen verstaan. Dierste punt daar men mee Verbodt minne te punt brengen, Dat's die edele uitmoedigheid. Die verbodt moedwil dwing. Want men zegt al op het oog. Over al die wereld wij, Een voorbeeld dat ik dunkt waer: Een meet breed alle strijd. Als die minnaar bij een dergelijke saken, Zijn liefde heeft meer dan, Een meetmoedigheid zal hem maken, Zodanig weer berde gaan. Dagen punt dat hier toe, Uitermate zeker is goed, Dat's dat men spaar en vroeg, Hoesch zal zijn in een meet. Hoesch worden en goedertieren, En die wel te punt wachten, Zijn altijd van die manieren Dat ze verboden moedig sachte). Daarom die hem meer dan klinkt, Sal altijd doen met zijn bede Ten genen die zijn hart mint, En bidden hem om genadigheid. En die genen daar men genade Ad vaar, is hier de minnaar vroet, Hij zal werken bij minnaars raad, En laten gaan den evelen moet. Terdeel punt van deze is Trouwe, die ter minnaars hoort; Daar mee, zit gezondheid. Minnaars versoent die is te stoer. Ik minnaar wacht dat hij niet en spreekt Van de genen die was zijn vriend, Met ontrouwen en onhoorvastheid; Als dunkt hem dat hij heeft verdient. Want ontrouwen en onhoorvastheid wordt Worpen die minnaar zoe neder, Die goed was eer, is was gestoord; Men kan ze te punt niet gebracht weer. Dat vierde punt daar men mee Te punt bracht verboden minnaar, Dat's wel staande gestadigheid Van moed, van harten en van sinnen. Ongestadigheid, God weet, En behoort niet de vrouwen toe; Daar af komt hem dikker leugen; Nu hoort, ik zal je zeggen hoe. Veel mensen zijn nu verwelkomd, Des zijn zeker en gezegend, En aanvaard den nieuwe koop, En laten de oude, dat beter is. En als ze dan werden gewaarschuwd Dat ze dan kwaad hebben gedaan, Keren ze voorvoets terug, Die haar verwelkomtheid liet gaan. Ja, indien dat zij zich gestadig Van harten vinden en van sin, En zij bij genoegen domme raad Gehoorden en hebben nu nieuwe minne. Hier om radic allen vrouwen, Dat zij altijd gestadig blijven. Al is dat een zaak dat zij scourpen Dat die mannen nuwelootschap drijven. Zij zijn gestadig aan die minne, En geen nieuwe minne en hebben gekozen. Die mannen zullen zich met sin Liever hebben dan te voren. Liever, clerc, met uw taal, Dit is uw ge vraagd heb ik Hela me berecht wagen; Berecht me voor, dit bid ik u, Bi wat zaken dat mag zijn, Als mijn ogen vele leden zien, Dat ik baat kan minnen desen Dan een van allen die? Vrouwe, het komt bij vier dingen, Dat die dingen aldus geselecteerd, Die ik graag voor zal brengen, En wil ik ontberen niet. Heer clerc, niemand sekerlijk, Ik bid u om Onze Heer, Laat me weten haastelijk; Want ik begeer te weten zeker. Joncfrouwe, ik wil u doen verstaan; Bij vier complexieën komt al, Daar elk mensche af heeft ontstaan Zijn natuur, groot en smal. De eerste complexie, als ik versta, Zijn geheeten, vrouwe mijn, Sanguinea en cholera; Aldus noemen ze in het Latijn. Die derde heet bilious, Daar ik de waarheid af zeggen zal; Die vierde heet melancolie; Dus hebben ze hooren noemen al. Van deze vier zekerheden Zijn gemaakt, zonder twijfel, Aan allen mensen op terwijl, En hebben hun natuur ontstaan. Aldus komt dat die sanguwijn Van den sanguinen is gehuwd, En die colerica van den colerijn, Als hij komt daar hinein te vallen. En die phlegmatica van den phlegmaet Gehuwd, en die melancholie Van den melanijn, dat verstaat, Altoes als zij hem ondersteund. Aldus gevalt op eerder dat elke mensche minnen moet, Die van zijn natuur hem meest gelijk heeft; Want zijn complexie dit al doet. Dit magie deseen wale minnen, En ghi die dit is waar; Want natuur die kan wel leren Haar gelijk al openbaar. Als hij zich twee dus onderscheidt, Die beide van eenzelfde complexie zijn, Werd de een de andere van die minnende, dit is waarheid fijn. Hier bij nog alledag gesproken Dat zij twee hartstochtelijk Onder minnen, al en weten zij niet Een van de andere meer. Je zegt hoe, nu verstaat mij : Je acht jonge vrouw, je draagt minnen, En die minnen word je doorgegeven Als diergelijke in uwen sinne; Nochtans van mij en weten niet, Zon je van nu een twintig; Het doet natuur dat gescheurt, Die altijd haar gelijk krijgt. Omdat wij beide, jij en ik. Van eenzelfde complexie zijn, jonge vrouw, Je minnet u, je dacht mij; Dit is de zaak, als je anechoor. Aldus scheint op eerder Dat men vandaag minnen moet, Van natuurlijk zijn gelijk; Want natuurlijk haar gelijk krijgt. Bedenk men dat soms jonge vrouw Minnet een armen knecht zo sere. Dat zij door minnen en trouwen Met hem avontuur haar ere. En zij ontziet haar minnen Meneghen wel gerachechte man. Dit aan haar soort met sinne; Dit doet natuur, die het wel doen kan. En daar die complexie van haar, Die zijn knechts complexie gelijk is. Dit ongheval en zodan oppenbaar Niet geschen, zit zeker des. — Het clerc, bij Gode van hemelrijk, Gij zegt waar en anders niet, 530 Dat is de zaak zekerlijk. Dat die dinge aldus gezien. Ik zou, zou geloven met. Digitized by Google — 51 — Dat die mensen van het lande Alzo wel bekend als gij, 535 En ik een deel moest hebben van; Want jonkvrouwen en mensweten, Dat die dingen aldus gezien; Het doet natuurlijk die ze ziet Als ze haar gelijke ziet. 540 Nu zeg ik voorzichtig zonder vermijdend, Als ben ik twee dus onderkennende, Of ik ben dan in beiden zijden Even serf ouderminnen ? » — God weet, neen, jonkvrouwen goed; Maar die sangwijn veel meer minnen 546 Dan een van de andere doet; Want zonder minnen zijn ze twint. Het is hoveler en beter meer, Jonkvrouwen, dan alle die andere zijn; 550 Daar bij meer de vele zere Hoveler sedan daar ze zijn. Om dat het hoveler is, Zo minnen ze daar ze zien; Door hem mag men doen twint 555 Te vergelijken, wat zo gezien. Na deze soort minnen die koolzout Alre serst, dat ze u cont. Die flemaat en melancolie Minnen soms t'enemiddel stond. 560 Nog zijn, jonkvrouwen, vier andere dingen, Die de minnen te werken plaatst In alle minners zonderlingen. Die ze doen doet verdriet. Nu hoort na mij en begrijpt, 565 Ik zal u toekomst haar trekken : Minnen won en ze vaar, En ze doet quelend breken. Dit zijn vier graden van de minnen, Die de minnen clommen doet, 570 Als de minner, na mijn kennis, Hogste clom, meest minnen moet. Nu begrijpt deze manieren; Over waar ze zeggen u niet Dat een minner deze vieren 575 Gradalen altogether te clommen plaatst. Maar ik zeg, in lagen twintig. Die zijn alle vier geboden kan. Dat hij alle eerst min. Wie hij is, eest wijf of man. 580 In de eerste grotere minnen Die minneren toter dood won, Soo dat bij komt in gavende sinnen Nimmermeer en wordt gezond. Dan is die minneren zonder waan 585 Gezegend, zodat hij nacht en dag Zijn hart mag weerstaan Hij en moet minnen als dat hij kan. In de andere groter na kan Die minneren, wat gebeten, 590 Anders peisen nacht en dag Dan daar hij om die droeve verdriet. Dan allereerst is minners hart Met banden vast als om beseten. Als die minneren groote smarte 595 V. 561. Nu, vrouwe, 'tijj andere dingen. — 563. Alle minneren sonderlingen. — 561. Groot verdriet. — 565. Nu hoor. — 566. Noemen. — 567. Wond en vaat. — 571. Al de minneren. — 572. Die hoogste. — 575. Manier. — 571. En zeggen niet. — 575. Viere. — 576. Altogether te clemen. — 577. In lochens twintig. 578. Clemen. — 579. Eerst. — 580. Wie so, het is, wijf ook man. — 581. De minne. 585. In eenge sin. — 581. Nimmermeer mag zich gezond voelen. — 586. Gewoon, als hij nacht. — 587. Zijn begeerte weerstaan in negen manieren en kan. — Na vers 588 staat de volgende strofe, die in het Brusselse handschrift ontbreekt : Die minne in de andere groter, Wat zij doet, vandaar dat verstaan; De minneren zijn zier en vaat Dat hij niet en kan ontgaan. Desire, beginnende met vers 589, staat in dit handschrift na die beginnende met vers 593. — 589. In die groene.... en kan De minneren. — 592. Doet. — 591. Al om. In de grote smaak Die minnere ander ding neghene, Door daar zijn hart altogether naar haakt. Met rouwen en rood grote woe. Dat's een jammerlijke quaal, Als de minnere wordt twintig. Genoeg ding groot en smal, Dan dat hij metter harten minne. In de vierde graad van minnen De minnere brengt, dat verstaat, In gebreken van de zinnen; Zijn zelf en weet hij geen raad. Daar is gebreken zo men vindt, Als hem de minne niet laat Genoeg zijn metter zelfde ding, Daar hij in sorghen om gaat. In de vierde graad nee mag De minnere versaden niet en twintig, Dan die ding die hij nacht en dag Met gestadiger harten minne; Want hij gelijkt in deze graad De genen die dat water deert : Soo hij meer drinkt, dat verstaat, Soo hij meer drinken begeert. Hij is dronken, hem dorst noch al, Hij weet wat hemzelf deert; Want hij versagen niet en kan, Al eerst dat bijt begeert. Onverwinnelijk is die minne In de eerste graad, want zij zo niet en geert te kunnen. Dan dat zij minnen spade en vroeg. In de andere, hoort naar mij. Zij is onderscheidelijk; Wie daar mee gebonden zij Hij moeder om te peinsen eeuwig. Eenvoudig in de derde graad Is die minne zekerlik; Negenen gezelschap zij ontfaat Dat hare smaak ofte hare gelijk. Onverzocht is die minne Altogether in de vierde graad; Want al hief zij, als ik konne. Al hare begeerte, zij is onverzocht. Heren clerc, dit zijn vier hoge graden. Die der minnen horen toe, En daar die minners sonder genade In zijn gevoel spade en vroeg. Nu doe ik u vertellen, dat soekt bekend te maken, Dies bidden in goede trouwen, Welke dat gestaafde lijk minnen, En eerste, zo manne ofte vrouwen? "Joncfrouwe, dat zal ik doen graag, Zo ik best mag en kan." Dit en steekt mij niet ten onvermogen; Al eerst zo minde die man; Want zó gelijkt in haar manieren, Den droegen boek, zonder waan. Dat bij haar hitte van den geest, Ontstekend berde saan. "Na de nacht en kan vergeten." — Na v. 597 vatte deze trofe: In de derde graad die minne, De minnere doet zoelen schre, En daar in blijven, al hij konne, Zonder keren en meer verdere. In deze... zo een smaak De minnere denk enigebene. Met roepen en met grote ween, Als de minnere en werd twintig, Negen dingen groot of klein Dan die. Die minne. In gebrokenheid van zinnen. Zonder wijn. Die minnere staan. In deze. Verscheiden twintig dingen die hij. Gezelschap gehad. Gelijkt den genen die dwaler. Drinken gebier. Als beeft hij al dat hij begeert. Onverwinlik. Eerste graad, want zo. Als hij konne. Onderzeeuws. Gehouden. Eeuwelijk. Negen. Smaak of gelijk. Haar begeerte. Drogen hout, als hij wel sleet, Ontstekend zaad en barstende blij; De mannen is aldus gehakt In haar minne min dan meer. Maar welken tijt als zij zien De joncfrouwen tegen goed gehaald, Worden zij vooruit in dien Ontstekend, zij weten haar zelfs geen raad. Saen ende sere werden die man 665 Ontsteken metter jongfrouwen minnen; Maer somme en houden siere lettel an Ghestadelijc, als ie kinne; Want wat dinc dat bernet sere, Dat moet saen verbergt sijn; 670 Also ghelike min no mere Neemt der mannen minne fijn. In den iersten dat hem die jongfrouwen Langs decken hare minne, Ende si se weder in goede trouwen Niet minnen met ghestaden sinne. Maer minnen si weder den man, Ende sijt hem laten bekennen, Ie segghe dat siere an Der mannen onts gewinnen. 680 Versch ende court sijn die jongfrouwen Bi natuur, ende si gheliken Den groenen hout na mijn scouwen. Als ie van hem sal doen bliken. Want ghelijc 't groene hout 685 Altoes es van diere manieren, Dat beide versch es ende court, Ende node ontstekt van den viere. Al des ghelike, als ie kinne. Eest metten jongfrouwen ghescet; 690 Want si metter mannen minne Node ontstekt ofte niet. Maer ghevalt dat si ontsteken Werden van der mannen minne. Si herren an sonder ghebreken 695 Langs met ghestaden sinne. Ghelijc dat vele langher moet Van groenen houte ghedueren 't fier Dan het van den droghen doet; Al dier ghelike ghevalt hier. 700 Aldus bi natuur, ende bi gheliken Duncket mi sere minnen die man Dan die jongfrouwe sekerlike. Als si sijn met ghestadecheit daer au; Maer die jongfrouwen sijn oppenbaer 705 Vele ghestadegher ane die minne Dan die mannen, dat hebben si swaer Dicke becocht, alsic kinne. i — f Herre clerc, alsoe hulpe mi Ons Here, Ghi segt waar, mi en twifelt niet; 710 Dit sijn die saken min no mere Dat die dinc aldus ghesciet. Nu bidden wij dat gij mij Met korten woord mij bekend Wat deze dingen zijn, waar men bij staat Opgetrokken meest anderen mint. — Oh jonkster, dat wil ik doen graag, Waar laat zij oft dat, En mij een staat niet onverwacht nadien dat gij te weten gebracht. Vier dingen zijn zeker, Die elk minnere zonder waan Meest doen minnen op getracht; Welke zij zijn, nu wilt u verstaan : Het eerste van deze dan Dat is de schoonheid, God weet. Die haar in alle steden kan Seinen doen minnen en geroepen; Want het genoegen en vreugde mede, Dat zegt zij om haar vragen, Te zien die schoonheid, Daar men in het hart minnaar toe draagt. Het andere doet minnen Elke mens, dat verstaat, Dat is getrouwheid goed, Die weinig achterland gaat; Want elk minnere, dit is waarheid, Wordt versekerd en vertrouwd Bij zijn vriendschap getrouwheid, Als hij die dingen heeft die hem noodzakelijk zijn. Die derde dinge, zijt geweten. Dat beredt zeker minnen doet, Zegt dat die edelheid is Van seden en van hart goed; Want elk minnere bij Onze Heer, Heeft van zijn zelf edelheid In het hart veel grote ere, Bode verteelt over menegste steden. Dat vierde ding, nu wilt u verstaan, Daar men elk om haar minnaar, Dat is mildheid zonder waan. Na dit dat mijn hart zegt; Want elk mens, die hovelijkheid heeft, Moet minnen sparen en troosten. Die hem presenteren en geschenken geeft; Want hovelijkheid dwingt hem daar toe. — Oh wi! Heer cleric, wat zegt u? Ik heb dikker horen zeggen Dat de minnaar ongevoelig is. Die men met geschenken moet bejagen. Gebocht en bedwongen minnaar, Die heeft men dikker gehesen. Is ongevoelig in elk geval, En zonder twijfel heeft waarheid. Hoer comie dies, maak mij des vroet, Dat ghi over was zegt mij Dat men die genen minnen moet Die giften geeft, so waar hij is. — O jonkster, met een berouw, tweintig; Al nog zegt hij zekerlijk Dat men bij giften menighen minnen Heden dag in bedrijf; Maar die giften die men geeft. Die zijn al eens niet. Die elk minnere dan genen geeft, Daar hij in het hart om die verdriet verdwijnt. Maar men vindt van vier manieren Giften, lieve jonkster mijn. Die altijd onderling handelen Goede vrienden, zowel zij zijn. Die eerste giften, als ik ken. Die de een vriend de andere geeft, Dat's minnen om anders minnen, Daar elk serre in rusten blij leeft; Want die wereld en heeft niet in, Dat de minnere baat genoegheeft Dan dat men geeft diezelfde minnen, Daar hij zijn hart aan voegt. Hem en genoegheeft niet 'm sinen moet, Sonder die minnen die hij draagt; Al geeft men hem al gader 't goed, Daar hem die wereld met bedragt. De andere giften, dat verstaat. Die de een vriend de andere te geven pliet : Dat's dienst zonder beraad, Als 't men begeert en dat ziet; Want en weet niemand zekerlijk Hoe wel het bevalt de vriend. Als hem zijn vriend getroostwelke Met harten genegen dient. Het's ook een suikerij, En een arbeid, die niet en deert, In een vriendens dienst gereed te zetten. Alles te doen dat men begeert. Die derde giften noem ik ook mee, Die de een vriend de andere geeft : Dat's van goede een schoonheid. Dat men van vrienden altijd lief heeft; Want al heeft men te doen niet Die giften die de vriend geeft; Nochtans dat de vriend genegen ziet, En doen niet blijdend leven. 