veld ssennederland 01
329 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS tenslotte door de Sowjet-troepen over de Oostenrijkse grens gedrongen, maar wist grotendeels over de Amerikaans-Russische demarcatielinie te komen, en capituleerde voor de Amerikanen.! De ‘Wikingers’ hadden in de tussentijd heel wat meegemaakt: Hitler ging er met het toenemen van de militaire tegenslagen steeds meer toe over om zijn beste SS-divisies op de knelpunten van het front in te zetten. Tot die categorie hoorde de divisie ‘Wiking’ stellig. Dit feit, en de speciale gevechtsstijl van de Waffen-SS brachten uiteraard hoge verliezen met zich mee, niet alleen onder soldaten en onderofficieren, maar ook en met name onder de officieren. Dat was trouwens karak- teristiek voor de hele Waffen-SS, evenals het feit, dat ook in de hogere officiersrangen de verliezen gevoelig waren: wij vermeldden reeds het sneuvelen van Wäckerle, de regimentscommandant van ‘Westland’. Dit lot trof meerdere officieren van ‘Wiking’ in dergelijke en hogere posities? Uiteraard trachtte men de divisie voortdurend aan te vullen, hetgeen althans tot het laatste stadium van de oorlog redelijk goed gelukt moet zijn: in september 1944 was de reële sterkte van de divisie zelfs iets boven het voorgeschreven aantal van omstreeks 18.000.° Men krijgt trouwens uit de cijfers de indruk, dat het duidelijk de politiek van het SS-Führungshauptamt was om de elite- divisies personeel en materieel geheel op peil te houden ten koste van de later gevormde, minder hoog aangeslagen divisies. De lezer houde hierbij in het oog, dat er voortdurend (een normale militaire praktijk trouwens) een uitwisseling van allerlei onderdelen met andere SS-divisies plaats- vond. Zo verdween in maart 1943 het regiment ‘Nordland’ om de kern vaneen gelijknamige divisie te vormen’, maar ‘Wiking’ kreeg er een bataljon Esten voor in de plaats. Later kreeg de divisie ook de SS-Sturmbrigade ‘Wallonien’ onder zich; de nazi-propaganda zou in 1944 uitvoerig het helden-epos schilderen van de brigade, en nog meer van de commandant, SS-Hauptsturmführer Léon Degrelle, tijdens de doorbraak uit de Kessel van Tsjerkassy.° Dit bij wijze van voorbeeld; dergelijke mutaties vonden herhaaldelijk plaats. Omstreeks eind 1942 veranderde de SS-Division ‘Wiking’ zoals alle gemotoriseerde SS-infanterie-divisies van naam in SS-Panzer-Grenadier-Division ‘Wiking’. De toevoeging ‘Panzer-Grenadier’ betekende slechts, dat het hier gemotoriseerde infan- terie betrof; een werkelijke verandering voltrok zich niet. Dat gebeurde wel een goed jaar later. Evenals de andere zes of zeven elite-divisies van de Waffen-SS werd ‘Wiking’ toen omgezet in een SS-Panzer-Division. Dit wees wel op een verandering in de samenstelling. Concreet betekende het, dat de kleine tank-afdeling uitgebreid werd tot een geheel tank-regiment.* Aangezien ‘Wiking’ sinds de eerste gevechtsactiviteiten als even goed als de Leibstandarte en de andere oude elite- divisies gold’, werd zij ook in de laatste oorlogsjaren in vergelijking met Wehrmacht-divisies en de SS-divisies van het tweede plan rijkelijk van modern materiaal voorzien? Het depot, waar de divisie ‘Wiking’ voortdurend Germaanse vrijwilligers als aanvulling voor de geleden verliezen vandaan haalde, was het Ersatzbataillon ‘Westland’, dat in een kazerne even (1) Zie Klietmann, Waffen-SS, p. 134-137, verder Strassner, Wiking, passim, en de desbetreffende pas- sages in Steiner, Freiwilligen, en Stein, Waffen-SS. (2) De Waffen-SS had op het eind van de oorlog 36 generaals verloren, ofwel bijna één generaal per divisie, zoals Stein pregnant opmerkt (Waffen-SS, p. 289). (3) Wanneer wij de /st-Stärke van Io sept. 1944 van 18.016 man en de Soll-Stärke van tien dagen later van 17.797 man zo mogen interpreteren (Strassner, Wiking, p. 433, en Klietmann, Waffen-SS, p. 512). (4) Weggelaten passage in nr. 349; Strassner, Wiking, p. 203; Klietmann, Waffen-SS, p. 512. (5) Zie ook Strassner, Wiking, p. 229 en Klietmann, Waffen-SS, p. 261; vgl. p. 310, 311. (6) Stein, Waffen-SS, p. 203, 209, 210; Klietmann, Waffen-SS, p. 134, 140; Strassner, Wiking, p. 226; data en andere gegevens zijn vaak tegenstrijdig; onze samenvatting hier pretendeert een redelijke bena- dering te zijn. (7) Zie ook nr. 76. (8) Stein, Waffen-SS, p. 209, 210; zelfs in april 1945 kreeg de divisie volgens Strassner, Wiking, p. 345, 346, nog overvloedige aanvulling aan mensen en nieuw materiaal. 330 ‘WESTLAND’ EN WIKING’ buiten Klagenfurt gelegerd was.! Daar kregen de rekruten hun militaire opleiding, daarheen werden ook de lichtgewonde Germaanse vrijwilligers uit de divisie heengebracht, die uit het ziekenhuis waren ontslagen en van wie men spoedige genezing en een nieuwe frontinzet mocht verwachten; dat was trouwens de normale praktijk in de Ersatz-eenheden van de Waffen-SS-formaties. Het depot te Klagenfurt deed niet alleen dienst als opleidingseenheid voor Nederlanders en Vlamingen, maar ook voor Noren en Denen. Oorspronkelijk schijnt er wel een E-Btl. ‘Nordland’ geweest te zijn, waar de Scandinavische rekruten werden opgeleid; hun aantal was echter zo klein, dat men besloot dit depot op te heffen.? Dat de Noren en Denen voortaan in het E-Btl. ‘Westland’ werden opgeleid, was niet zo'n bezwaar. Het hoorde tot de politiek van de hogere SS-leiding om de verschillende nationaliteiten in volwaardige SS-divisies als ‘Wiking’ zoveel mogelijk te versmelten, en de nationale scheidingsgrenzen tussen regimenten of bataljons zo vaag mogelijk te houden, net genoeg om de werving in de desbetreffende landen te kunnen stimuleren door met zogenaamd nationale eenheden te kunnen schermen? In februari 1943 telde het Ersatzhataillon ‘Westland’ ı2ı Noren en 366 Denen, grote aantallen, als men bedenkt, dat tezelfdertijd in de divisie ‘Wiking’ te velde 131 Noren en 199 Denen dienst deden. In die tijd bedroeg het aantal Nederlanders te Klagenfurt 625, in de divisie zelf 790.* Dat laatste getal ligt in dezelfde orde van grootte als het aantal Nederlanders, dat aan het begin van de campagne tegen de Sowjet-Unie in de divisie mee- vocht: 630 man; in september waren het er 821.5 Alles tezamen dus maar een zeer krap bataljon, waarbij men nog moet bedenken, dat een aantal van die Nederlanders niet in ‘Westland’, maar in andere onderdelen van de divisie, ‘Germania’ bijvoorbeeld, dienden. In de Waffen-SS was het de Nederlanders echter vanaf het begin duidelijk geweest, dat het bekleden van een vroegere militaire rang afhankelijk zou zijn van de prestaties van de man — en het was (1) De naamgeving varieert nogal eens. Volledig heet het: Ausbildungs- und Ersatzbataillon; de gebrui- kelijke afkorting is E-Brl., gevolgd door de naam van de divisie, brigade, of regiment, waarbij het depot hoort, in dit geval dus ‘Westland’. De gepantserde troepen van de divisie en andere speciale eenheden hadden evenwel hun eigen opleidingsdepots (mededeling van Ph. Buss, van wie onlangs een studie onder de titel: The Non-Germans in the German Armed Forces, 1939-1945 (M. A. thesis Univ. of Kent, gehect.), 1974, verschenen is). (2) Mededelingen van Ph. Buss. (3) In maart 1943 herhaalt Himmler een order, waarbij de Standarte ‘Germania’ onderdanen van alle Germaanse volkeren moet omvatten, dus Nederlanders, Noren, enz., tot en met Liechtensteiners toe, zoals Himmler uitdrukkelijk beveelt (weggelaten passage in nr. 349). (4) H 1083 : 7011-14. (5) H 655 : 5032; Strassner, Wiking, p. 434. Wat de door deze auteur opgegeven sterkte medio 1943 betreft: 130 Nederlanders en 619 Vlamingen, heeft hij kennelijk deze twee getallen verwisseld. (6) Het Ersatzbataillon ‘Germania’ lag sinds april 1941 te Arnhem; dit bataljon verzorgde enige tijd be- paalde opleidingscursussen voor WA-mannen zonder dat deze daardoor in de Standarte ‘Germania’ te- rechtk wamen (zie nrs. 126 en 210). (7) In juli 1941 (Finnen niet inbegrepen, zie nr. 76, noot 5): 1142 niet-Duitsers, in sept. 1416, in feb. 1943: 1709. De divisie-sterkte heeft in de loop der jaren minimaal 11.000 en maximaal 20.000 man bedragen (bronnen als bij noot 5). (8) H 1083 : 7011-12. 331 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS duidelijk, dat de onderofficieren en de officieren van het vroegere Nederlandse leger om SS-Unter- führer, laat staan SS-Führer te worden, op zijn minst een gedegen aanvullende opleiding dienden te krijgen. De animo in deze kringen om het vijandelijk uniform aan te trekken, was echter zeer gering. De Waffen-SS moest het hoofdzakelijk hebben van Nederlanders, die of als gewoon soldaat, of in het geheel niet gediend hadden. Deze Nederlanders kregen de meest realistische opleiding, die men kan bedenken: namelijk als frontsoldaat in de veldtocht tegen de Sowjet-Unie. Wie dat goed doorstond, mocht op een zekere ervaring en kennis bogen. Velen van hen, die in de zomer van 1940 in München of in 1941 in de Waffen-SS waren terechtgekomen, werden later in onderofficiersrangen instructeurs, pelotons- commandanten e.d. van later opgerichte, speciaal voor Nederlandse vrijwilligers bestemde for- maties van de Waffen-SS. Daar ging men, in tegenstelling tot de Wehrmacht, uit van het niet onredelijke beginsel, dat wie op het slagveld bewees leiderscapaciteiten te hebben, dan ook leider moest kunnen worden. De Waffen-SS liet dan ook de Germaanse soldaat, die bewezen had wat te kunnen, doorgaans wel opklimmen tot SS-Unterführer, of via de SS-Junkerschule tot hoger dan dat. Posities van de eerste rang, zoals regimentscommandant en dergelijke, werden echter nooit door Nederlanders bereikt. Werkelijk Nederlandse eenheden zouden ook nooit ontstaan, ondanks enige aanzetten, die een bedriegelijke schijn daarvan hadden. C. De Standarte ‘Nordwest’ Al lang voor de inval in de Sowjet-Unie was Himmler op de hoogte van wat er ging gebeuren, en al lang was hij vastbesloten zijn niet geringe aandeel in de onderwerping en de overheersing van dit enorme gebied te verkrijgen. Tot de onderwerping diende zijn Waffen-SS een duidelijke bijdrage te leveren; het feit, dat zijn kostbare SS-divisies aan het front onder het tactisch bevel van de Wehrmacht zouden komen, moest hij dan maar op de koop toe nemen. Dat betekende, dat in de nog resterende tijd voor de inval de Waffen-SS zo snel mogelijk uitgebreid moest worden, voor- zover niet met Duitse, dan met Germaanse vrijwilligers. Nu was niet alleen in Duitsland het aanbod van vrijwilligers, die aan de strenge SS-keuringsmaatstaven voldeden, beperkt door de tegenwerking van de Wehrmacht. In de Germaanse landen, waar het gros van de bevolking afwij- zend tegenover de bezetter stond, was het ook allerminst eenvoudig om voldoende jongemannen van het gewenste soort te vinden. Himmler was nu echter bereid ook met een iets minder soort genoegen te nemen. Daartoe liet hij begin april 1941 het opleidingsbataljon van de Standarte ‘Germania’ verhuizen van Hamburg naar Arnhem?; in de plaats daarvan werd te Hamburg een SS-Freiwilligen-Standarte ‘Nordwest’ opgericht, waarin Nederlandse en Vlaamse vrijwilligers terecht konden, die niet in alle opzichten aan de fysieke en raciale eisen van de SS vermochten te voldoen; zo hoefden zij voor intrede in het nieuwe regiment slechts 1.65 meter lang te zijn in plaats van de tot nu toe vereiste 1.70 meter. Praktisch zouden deze vrijwilligers wel geheel de status van volwaardige leden van de Waffen-SS krijgen, onder meer in materieel opzicht, maar Himmlers ideologisch purisme was toen nog wel zo groot, dat hij niet toestond hen formeel bij de SS in te lijven. Het woord ‘Freiwilligen’ in de regimentsaanduiding gaf aan, dat het hier een B-keuze van rekruten? (en zeer strikt genomen niet-SS- (1) Zoals ook Steiner, Freiwilligen, p. 61, moet erkennen. Vgl. p. 344, 345. (2) Fernschreibstelle RK 6823, 6836. (3) Nr. 65; dat het hier vanuit SS-standpunt gezien een wat minder soort rekruten zou betreffen, staat weliswaar niet met zoveel woorden in dit document, maar blijkt ook uit andere gegevens in H 821 : 5965; Doc. II Waffen-SS, werving; RvT 93 : 80947. Zie ook Stein, Waffen-SS, p. 150; voor de naam- aanduiding Klietmann, Waffen-SS, p. 471, in 1941 al gebruikelijk. 332 DE STANDARTE 'NORDWEST' leden) betrof. Tot commandant van het nieuwe regiment werd SS-Standartenführer Otto Reich benoemd, een figuur, over wie de lezer beslist nog nader zal vernemen. Hoeveel Nederlanders zich voor ‘Nordwest’ hebben aangemeld en goedgekeurd zijn, is als meestal bij deze zaken onbekend. Naar onze schatting kan dit aantal ook niet ver van bataljonssterkte zijn geweest. Onder hen schijnen zich relatief meer NSB-leden bevonden te hebben dan het jaar tevoren te München het geval was geweest? hetgeen gezien Musserts proclamatie van 14 februari niet onlogisch lijkt. Evenals bij de oprichting van de Standarte ‘Westland’ het geval was, bleken de Duitsers — de Ergänzungsstelle der SS in Den Haag in de eerste plaats - niet kieskeurig te zijn in hun wervingsmethoden. Ook thans werd weer allerlei voorgespiegeld over banen bij de politie e.d. Anderzijds werd door de Waffen-SS-officieren te Hamburg toch meer duidelijkheid betracht; wanneer het de nieuw aangekomen Nederlander of Vlaming na een paar weken niet beviel, mocht hij weer naar huis gaan. Daarvan maakten naar het schijnt slechts een klein aantal vrijwilligers gebruik.* Moeilijkheden waren er evenwel toch, ook al doordat SS-Hauptsturmführer Leib en zijn staf van het Haagse rekruteringsbureau rijp en groen hadden aangeworven. Berger berichtte hem op 27 mei, dat volgens het S$S-Fiührungshauptamt er zoveel voor velddienst ongeschikte ‘und sonstige unmögliche Männer eingewiesen worden seien, dass es nicht möglich sei, aus denselben Soldaten zu machen. Dazu kämen erhebliche religiöse Schwierigkeiten.’ Het SS-Führungshauptamt was van plan een deel der manschappen weer naar huis te sturen. Berger gaf Leib bevel voortaan strengere maatstaven bij de keuring aan te leggen* — met tegenzin, naar wij vermoeden. Ook al omdat de tijd drong: de overval op de Sowjet-Unie was zeer nabij, en tegen deze tijd moet Berger daarvan zeker op de hoogte geweest zijn. Uiteraard hoopten de Duitsers, zodra de ‘eindstrijd tegen het bolsjewisme’ zou zijn uitgebroken, het anti-communistische deel van de bewoners der bezette gebieden in West-Europa voor zich te winnen. Velen zouden misschien hun anti-communisme laten prevaleren boven eventuele be- zwaren tegen de nationaal-socialistische bezetter, en een bepaald aantal zou dan wellicht wel geneigd zijn in nationale formaties zij aan zij met Duitse troepen tegen de gemeenschappelijke bolsjewistische vijand te strijden. Misschien peinsde Himmler tegen juni 1941 over de mogelijkheid, zijn militaire formaties uit te breiden met dergelijke nationale legioenen uit de Germaanse landen — voor Romaanse en Slavische vrijwilligers had hij toen nog geen belangstelling. Zulke legtoenen met een nationale tint zouden niet alleen aantrekkelijk zijn voor hen, wier houding tegenover het nationaal-socialistische Duitsland aarzelend was, maar ook voor de inheemse nazi-partijen zelf, wier nationaal-socialisme toch in de eerste plaats nationalisme was. Tot het uur van de inval moesten dergelijke gedachten natuurlijk binnenskamers blijven. De vrijwilligers in de regimenten ‘Westland’ en ‘Nordwest’ (en in alle andere regimenten trouwens) moesten erop voorbereid zijn eens tegenover Britse troepen te staan. Als zij tenminste nog de kans zouden krijgen deel te nemen aan wat voor hen nu de eindfase van de strijd tegen Engeland leek te zijn. Tegen medio 1941 liepen hier en daar onder anti-Duits gezinde Nederlanders welis- (1) Dit op grond van verschillende gegevens: nrs. 73, 75, 80; Fernschreibstelle RK 6850, 6876, 6898. Bene noemt in juli 1941 een getal van 2.000 Nederlanders, hetgeen veel te hoog is, evenals zijn opgave van 4.000 Nederlanders, die notabene allemaal uit de NSB en de NSNAP af komstig zouden zijn, in ‘Westland’ (FOSD 4803 : 237277-9). (2) Helsloot, Vrijwilligers, p. 19. (3) A.v. (4) Fernschreibstelle RK 7150. (5) Volgens Stein besloot Himmler daarom tegen juni 1941 nationale legioenen op te richten; mogelijk is het zeer zeker, maar het is niet duidelijk, waarop zijn bewering steunt (Stein, Waffen-SS, p. 152). 333 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS waar geruchten over een aanstaande Duitse aanval op de Sowjet-Unie, maar het oog van de onin- gewijde Nederlandse nationaal-socialist bleef nog star gericht op het midden-oosten, waar de Duitsers net Kreta hadden veroverd, maar waar evenwel de geallieerden enige politiek-militaire successen in Syrië en Irak boekten. De SD noteerde, hoe in het Nederlandse nazi-milieu hier en daar gesproken werd over een Duitse opmars door deze laatste gebieden, en een gelijktijdige inval van de Russen, als bondgenoten van de Duitsers, in Brits-Indië! ! Het was slechts een kwestie van dagen, of deze Nederlandse nationaal-socialisten zouden in dit opzicht een moeiteloze volte-face maken, en hun landgenoten trachten te overtuigen van het dreigende gevaar uit het bolsjewistische oosten. D. Het Nederlandse vrijwilligerslegioen Zowel communisten als nationaal-socialisten hadden zich altijd onbehaaglijk bevonden bij het niet-aanvalsverdrag, dat de Sowjet-Unie en Duitsland op 23 augustus 1939 met elkaar hadden gesloten. Het plotseling kuise zwijgen over de verdragspartner, die jarenlang als de meest afschuwe- lijke bedreiging was voorgesteld, viel moeilijk te verteren voor de trouwe schare van volgelingen aan beide zijden. Maar gehoorzaam verteerde men het, twee jaar lang. De kameraden onderdrukten hun twijfel door onderling elkaar te wijzen op de politiek-strategische noodzaak van het duivels- verbond. Vanaf het moment echter, dat Hitler op 22 juni 1941 de Sowjet-Unie binnenviel, kon men in beide kampen weer lucht geven aan zijn ware gevoelens ten aanzien van de nieuwe militaire tegenstander, die de oude ideologische vijand thans was. Als op bevel ontlaadde alles, wat in Europa fascistisch of nationaal-socialistisch was, zich in hevige anti-communistische uitlatingen. Daarbij bleef het niet alleen bij woorden. Met de Duitse troepen rukten ook legers op van landen, die in hun verhouding tot Duitsland van bondgenoot tot vazalstaat varieerden: Italië, Hongarije, Roemenië, Slowakije en Finland. Regeringsmilieus in Spanje en in de Duitse vazalstaat Kroatië bleken ook bereid om een bijdrage in de anti-communistische strijd te leveren. In vele andere landen, de door de Duitsers bezette gebieden inbegrepen, leefden eveneens allerlei anti-communistische gevoelens. Een groot deel van de bevolking in de bezette gebieden, met name in Noorwegen en Denemarken, had in 1939 sterk gesympathiseerd met Finland, toen dat land door de Sowjet-Unie was aangevallen. Vele vrijwilligers van allerlei nationaliteiten hadden zich toen aangemeld om samen met de Finnen tegen de overweldiger te strijden. De Duitsers trachtten nu in heel Europa al die anti-communistische — soms anti-Russische — gevoelens meteen te mobiliseren voor hun agressie tegen de Sowjet-Unie, door hen voorgesteld als een Europese kruistocht tegen de bolsjewistische dreiging;? de Führer zou nog maar net op tijd Stalins greep naar Europa hebben voorkomen; dat verplichtte eigenlijk iedere Europeaan, zelfs als hij geen nationaal-socialist was, tot materiële of morele steun aan Duitsland. Militair meenden overigens Hitler en de andere nazi-leiders in 1941 de steun van andere landen, laat staan van die van de bevolking der bezette gebieden, niet nodig te hebben. Binnen korte tijd zou naar hun verwachting de Sowjet-Unie verpletterd zijn. Het doel van de Duitse propaganda lag dan ook, in deze tijd althans, nog in een zuiver politiek vlak. Wat de bezette gebieden betrof hebben (1 MadN 48 A. (2) De SS maakte meteen na 22 juni haar wervingsagenten in Nederland en Vlaanderen er op attent, dat men nu — met verwijzing naar Nederlandse vrijwilligers in de Fins-Russische oorlog — de mogelijkheid had om in niet-nazi milieus te rekruteren (Fernschreibstelle RK 7002). In Denemarken meldde zich inderdaad meteen een groot aantal vrijwilligers, niet zozeer uit pro-Duitse sympathieën, maar uit sym- pathie voor Finland, dat nu aan de zijde van Duitsland weer tegen de Sowjet- Unie streed (Erich Thomsen, Deutsche Besatzungspolitik in Dänemark 1940-1945, Düsseldorf, 1971, p. 95, 96). 334 HET NEDERLANDSE VRIJWILLIGERSLEGIOEN de Duitsers, internationaal gezien, vermoedelijk in de eerste plaats aan Frankrijk gedacht. Wat Nederland aangaat dachten zij stellig een belangrijk deel van de anti-communistische burgerij tot cen keus te kunnen dwingen tussen communisme en nationaal-socialisme; geconfronteerd met een (reëel of denkbeeldig) Russisch gevaar zou die burgerij wellicht eieren voor haar geld kiezen, dat wil zeggen de voorkeur aan de nazi’s geven. Steun uit die kringen in de bezette gebieden, gevoegd bij de hulp van Duitslands bondgenoten, zou de Duitse veldtocht een Europees reliëf geven, en er pas een ware Europese kruistocht van maken. Zo mogen wij hoogstwaarschijnlijk de Duitse houding in het algemeen wel interpreteren. Die houding bleek ook uit een rede, die Seyss-Inquart op 27 juni op het IJsclubterrein (thans Museum- plein) te Amsterdam hield, waar een groots opgezette anti-bolsjewistische manifestatie door de bezetter was georganiseerd. In wezen kwam de boodschap van de rijkscommissaris, gelardeerd met bepaalde uitingen van zijn persoonlijke visie op Nederland, erop neer, dat vanaf dit ogenblik de Nederlanders alleen een kans hadden op een gelijkberechtigde plaast naast de Duitsers, als zij in het grote conflict de juiste keuze zouden doen, namelijk voor het nationaal-socialisme.* Een derde mogelijkheid naast communisme en nazisme bestond er blijkbaar niet meer: op het eind van zijn rede kondigde Seyss-Inquart aan, alle organisaties en ideeën, die de weg van Nederland naar het nationaal-socialisme in de weg stonden, ook die van ‘de reactie’, uit de weg te zullen ruimen. Weinig dagen later gaf hij daar uitvoering aan door de voor-oorlogse democratische partijen, voor- zover die officieel nog steeds bestonden, op te heffen. Tijdens zijn rede op het IJsclub-terrein moet het Seyss-Inquart toch zijn opgevallen, dat zijn inderdaad talrijke gehoor vrijwel uitsluitend uit Duitse en Nederlandse nationaal-socialisten bestond.* De meerderheid der Nederlandse bevolking liet zich niet tot dit Duitse entweder — oder dwingen. De anti-Duitse Nederlanders, die later uit de pers of anderszins van de bijeenkomst ver- namen, meenden in deze manifestatie een duidelijk teken te zien voor een weldra te verwachten monopolie-positie voor de NSB: het was opvallend, dat Mussert de enige Nederlander was, die naast de rijkscommissaris het woord had gevoerd. Deze had het Nederlandse volk voor een keuze gesteld. Betekende dat nu, dat hij de Nederlanders opriep om met de wapenen in de hand tegen het bolsjewisme ten strijde te trekken? Naar onze mening allerminst. Ook de onvervalste nationaal-socialisten hadden zijn rede niet zo opgevat, daar- entegen wel zo de leider van het fascistische Nationaal Front, Arnold Meyer. De dag na de mani- festatie op het IJsclub-terrein deed hij in Het Nederlandsche Dagblad, de partij-krant van Nationaal Front, de suggestie tot het vormen van een Nederlands legioen van vrijwilligers, dat naast de Duitsers en hun bondgenoten mee zou strijden om Europa voor het bolsjewisme te behoeden. De vorming van een dergelijke strijdmacht zou dan moeten uitgaan van Nationaal Front, NSB, en Nederland- sche Unie gezamenlijk.” Dat was ongetwijfeld een opzienbarend initiatief. Maar behalve uit stellig authentieke anti- communistische motieven kwam dit ook voort uit andere bedoelingen van Arnold Meyer. Zijn fascistische Nationaal Front bleef klein, en had vooral de laatste tijd voortdurend met interne con- (1) Zie voor Seyss-Inquarts visie als achtergrond van deze rede, zoals de bewerker die meent te zien, diens artikel: “Tekort aan Germanen’, in: Bericht van de Tweede Wereldoorlog, Band 2, nr. 22, p. 597. (2) Redevoering afgedrukt in de persorganen van 28 juni 1941; in het Duits ook in Seyss-Inquart, Vier Jahre inden Niederlanden. p. 67-79. (3) VO 120/41 van 4 juli 1941. (4) MadN so A. (5) FOSD 4803 : 237286. (6) Zie voor biografische gegevens omtrent Meyer nr. 98, noot 3. (7) Ned. Dagblad 28 juni 1941. 335 an DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS flicten en moeilijkheden met de Duitsers te kampen. Her Nederlandsche Dagblad was zelfs zojuist een maand lang verboden geweest, en het artikel van Arnold Meyer over de vorming van een Neder- lands legioen was vlak na de afloop van dit verbod geplaatst. Dat Arnold Meyer met dit voorstel de welwillende aandacht van de Duitsers op zich wilde vestigen, dat hij daarmee een dreigende opheffing van Nationaal Front - een niet zonder reserves en aarzelingen collaborerende partij — en het dreigende monopolie van de NSB wilde voorkomen, lag voor de hand: ook de Duitsers hadden dat wel in de gaten.‘ Zowel Arnold Meyers initiatief als zijn al snel volgende distantiëring van zijn eigen plan (waarover hieronder meer) kwamen uit minder onzelfzuchtige en nationale gevoelens voort dan hij anderen (en misschien zichzelf) wilde wijsmaken.® De eerste reacties op zijn suggestie waren weinig gunstig. De Nederlandsche Unie verklaarde op 3 juli in de oorlog tussen Duitsland en de Sowjet-Unie ondanks haar afkeer van het Sowjet-stelsel geen partij te kunnen kiezen. Dat bracht haar nog niet de gevreesde opheffing, maar wel werd zij door Duitse maatregelen praktisch lam gelegd. Ook de NSB achtte de vorming van een apart Nederlands legioen geheel overbodig: tenslotte stonden er al duizenden Nederlanders — allen NSB-ers natuurlijk, werd er gesuggereerd — in de Standarte ‘Westland’ en het NSKK. ‘Hun heroisch offer is het, dat het voorstel van een Nederlandsch legioen — het voorstel van Arnold Meyer - over- bodig maakt.’? Maar de Duitsers dachten er anders over. Het blijft nog steeds een open vraag, wie nu precies het idee van de vorming van een Nederlands vrijwilligerslegioen heeft gelanceerd, en zelfs, of die figuur in Duitse of in Nederlandse kring moet worden gezocht. Weliswaar had Arnold Meyer het eerst een dergelijk voorstel in de openbaarheid gebracht, naar het schijnt spontaan — maar zelfs hierbij is een marge van twijfel mogelijk.* Vast staat, dat men te Berlijn om propagandistische redenen hoge prijs stelde op de vorming van vrijwilligerslegioenen in de bezette gebieden. Daarbij moest evenwel absoluut elke schijn van Duitse zachte druk of Duitse wenken worden vermeden. De bezettingsautoriteiten te Den Haag waren minstens zo gebrand op een Nederlands initiatief als Berlijn. Rauter had al de dag voordat het krantenartikel van Arnold Meyer was verschenen (1) Zo dachten zowel de SD als Bene erover (MadN sr Ca; FOSD 4803 : 237289). Zo na de oorlog eveneens mr. D. F. Pont, oud-bestuurslid van Nationaal Front (zie een na-oorlogse polemiek van hem tegen Arnold Meyer, Doc. II Vrijwilligerslegioen Nederland a 5). (2) Ned. Dagblad 11 juli 1941; Corresp. Rost nr. 217; een na-oorlogse en uitermate onwaarachtige voor- stelling van Arnold Meyer in zijn: Alles voor het vaderland, Oisterwijk, 1946, p. 281 e.v., waartegen de polemiek van Pont (zie de vorige noot) zich terecht keert. Desalniettemin kan men zeggen, dat in deze kwestie, en in het algemeen trouwens, Arnold Meyer het door hem gepropageerde nationale ideaal minder in het tegendeel heeft geperverteerd dan Mussert. (3) Nat. Dagbl. 5 juli 1941; zie ook het artikel ‘Waar wij staan’ in De Unie van 3 juli 1941, en FOSD 173 Ib : 84439, FOSD 4803 : 237277-79. (4) Volgens Meyer kwam hij tot dit besluit na een bespreking met een aantal intieme medewerkers van hem op de avond van de 27ste juni na de rede van Seyss-Inquart (Meyer, Alles voor het vaderland, p. 285). Die vergadering werd gehouden buiten het officiële bestuur van Nationaal Front om (Pont in Doc. II Vrijw. Leg. Ned. a 5, p. 3). Het is niet uitgesloten, dat één van die medewerkers, bijv. de latere SS-officier J. B. van Heutsz, die goede betrekkingen met het rijkscommissariaat had, een wenk van Duitse zijde gehad heeft. (5) FOSD 105 : 113629. Het artikel van Arnold Meyer was hem toen kennelijk nog niet bekend. 336 HET NEDERLANDSE VRIJWILLIGERSLEGIOEN bij Seyss-Inquart op de vorming van zo’n korps aangedrongen; het zou ‘auch innerpolitisch die Neugestaltung stark fördern’, zoals Rauter het op 30 juni in een telexbericht aan Himmler formu- leerde. Maar de vorming van een legioen diende — althans voor het oog — van de Nederlanders uit te gaan, en liefst op zo breed mogelijke basis. Daarom stelde Rauter aan Seyss-Inquart voor, dat ook Linthorst Homan, een van de leiders van de Unie, mee zou doen. Indien Homan weigerde, hetgeen Rauter waarschijnlijk achtte, dan moest het korps door de NSB, Nationaal Front en de NSNAP van Van Rappard tot stand worden gebracht. ‘Natürlich würde das Freikorps auch von der SS geführt werden’, voegde Rauter er aan toe (maar dat mocht natuurlijk allerminst worden rondverteld). Voor het geval dat er geen resultaat zou worden geboekt, liet Rauter de wervings- activiteiten voor dienstneming bij de Standarte ‘Westland’ doorgaan, zelfs in versterkte mate.! Hij koesterde ook het voornemen een eenheid Nederlandse marechaussee naar Rusland te zenden, die daar achter het Duitse front politiediensten zou moeten verrichten. Toen dit plan bij de secreta- rissen-generaal bekend werd, wekte dat de nodige beroering. Die werd er nauwelijks minder op, toen de juist benoemde secretaris-generaal van justitie Schrieke, onder wiens departement de marechaussee ressorteerde, zijn collega’s verzekerde, dat de uitzending van marechaussee-personeel naar het door de Duitsers veroverde gebied van de Sowjet-Unie niet onder dwang doch slechts op vrijwillige basis zou geschieden.? Rauter had daarbij aan een bataljon gedacht. Van het hele plan kwam evenwel niets, aangezien zich slechts één officier en een stuk of vijftig onderofficieren en manschappen der marechaussee aanmeldden.? Bij ‘Westland’, ‘Nordwest’, en nu dan weer bij dit marechaussee-project waren het echter de Duitsers die openlijk een beroep deden op Nederlandse vrijwilligers. Idee en realisatie van een Nederlands vrijwilligerskorps moesten geheel en al het werk van Nederlanders lijken. Bij gebrek aan gegevens weten wij niet, of Rauter voor zijn suggestie aan Seyss-Inquart opdracht van Himmler had gekregen, noch, hoe Seyss-Inquart daarop heeft gereageerd. Wij achten het waarschijnlijk, dat hij minstens evenzeer als Rauter getwijfeld zal hebben aan de bereidheid van de Unie-leiding, ook van Homan, om een plan voor een anti-communistisch legioen te steunen; een paar dagen later werd die twijfel door de publikatie van het Unie-standpunt duidelijk bevestigd. Het valt niet meer vast te stellen, of in de dagen na de verschijning van Arnold Meyers opzienbarende artikel het door hem geopperde voorstel om een Nederlands vrijwilligerskorps te vormen spontaan door bepaalde Nederlanders werd aangegrepen, dan wel handig door de Duitsers aangereikt. Door elkaar lopen wat ondoorzichtige acties van een paar figuren: aan Nederlandse kant de al (1) Fernschreibstelle RK 7019. (2) A.v. zorgen 7179; CNO-SG Not. 1, 4 en 29 juli (resp. 69.4, 70.2, 77.1). Zie voor het optreden van Rost in deze kwestie Corresp. Rost, p. 214. (3) Doc. I L.P.D. op ten Noort. Aan de vrijwilligheid werd wel wat afbreuk gedaan door bedreigingen van Duitse zijde, dat bij onvoldoende aanmeldingen het korps marechaussee zou worden opgeheven, of dat 500 man van het wapen gedwongen zouden worden naar het oosten te gaan. Het waren echter vol- komen loze dreigementen, waaraan geen enkel begin van uitvoering werd gegeven. 337 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS eerder vermelde SS-exponent prof. Snijder, de politie-inspecteur en NSNAP-man A. R. Kleijn, en jhr. J. A. H. van der Does, een oude vriend van Rost van Tonningen. In hoeverre zij met of langs elkaar hebben gewerkt is niet duidelijk. Misschien waren er nog anderen bij betrokken. Zeker is, dat zij in die eerste dagen van juli 1941 met Seyss-Inquart en andere hooggeplaatste Duitse functio- narissen als Ispert en Schmidt gesproken hebben. De Duitsers toonden zich meteen bereid zich er achter te zetten, en deden dat ook, con amore, en bovendien met grote snelheid. Volgens een na- oorlogse verklaring van Snijder opperde op een thee-middag bij Seyss-Inquart thuis iemand ter- loops de mogelijkheid om een Nederlandse vrijwilligersformatie op te richten, zoals dat reeds in Denemarken werd gedaan.* Daarbij werd toen voor het eerst de naam van de Nederlandse generaal Seyffardt genoemd. Onmiddellijk zocht Snijder op verzoek van Seyss-Inquart de oude generaal, die hij persoonlijk kende, op.? Hendrik Alexander Seyffardt?, gepensioneerd luitenant-generaal, was toen 68 jaar oud. In een briljante loopbaan als officier was hij tenslotte chef-staf van het Nederlandse leger geworden. ‘Niemand’, wordt er in een gedenkboek van de Nederlandse generale staf gezegd, ‘heeft op de eerste mei van het jaar 1929 kunnen bevroeden dat de nieuw benoemde chef van de generale staf, de na het doorlopen van een schitterende carrière als Nederlands officier tot de hoogste plaats opge- klommen generaal-majoor H. A. Seyffardt, eens verraad zou plegen jegens vorstin en vaderland en als commandant van een in dienst van de vijand getreden legioen zou sterven door de hand van één der mannen van het ondergronds verzet.” Dat mag men veilig aannemen, ook zelfs voor de tijd na zijn pensionering in 1934, toen hij artikelen voor Volk en Vaderland begon te schrijven en korte tijd lid van de NSB werd. Welke gevoelens de capitulatie in mei 1940 van het Nederlandse leger, zijn leger toch ook, in hem wakker riep, weten wij niet. Aan onverzoenlijk anti-Duits gezinde kennissen van hem schreef hij eind juli 1940 over ‘een veranderd inzicht’, en een ‘in mij plaats gehad hebbende evolutie’ in politiek op- zicht!, maar veel meer dan het doortrekken van zijn voor-oorlogse politieke opvattingen kan het niet geweest zijn; een maand later sloot hij zich weer aan bij de NSB, ditmaal als sympathiserend — dat wil zoveel zeggen als: geheim — lid. Fel anti-communist was hij altijd geweest®; het is aanne- (1) Op 29 juni werd het Freikorps ‘Danmark’ opgericht, overigens onder auspiciën van de Deense nazi- partij. Het bleek de Duitsers al heel gauw, dat dit laatste een grote politieke fout was. (Erich Thomsen: Deutsche Besatzungspolitik in Dänemark 1940-1945, Düsseldorf, 1971, p. 96, 97). (2) Doc. I Snijder a 2, p. 19, 20; ib. b XI p. 7, 8. Wie tijdens het theekransje bij de rijkscommissaris het idee te berde bracht, zei Snijder zich na de oorlog niet meer te kunnen herinneren; het kon zowel een Nederlander als een Duitser geweest zijn. Snijders eerste bezoek aan Seyffardt moet op 3 juli hebben plaatsgevonden (Doc. II Vrijw. Leg. Ned. a 1; RvT 22 : 80159). (3) Geb. 1 nov. 1872 te Breda, zoon van de minister van oorlog A. L. W. Seyffardt in het kabinet-van Tienhoven. Beroepsofficier. In 1929 in de rang van generaal-majoor benoemd tot chef van de generale staf, in 1930 bevorderd tot luitenant-generaal; in 1934 gepensioneerd. Hij werd in april 1937 lid van de NSB, maar trad in het najaar weer uit. Sinds augustus 1941 volgens eigen opgave ‘sympatiseerende no. ı’ van de NSB; begunstigend lid van de Germaansche SS. In juli 1941 nominaal bevelhebber van het Vrijwilligerslegioen Nederland. Op ı februari 1943 Gemachtigde van Mussert bij de instelling van de Secretarie van Staat (zie p. 290, 291). Vier dagen na zijn benoeming door een lid van een verzetsgroep neergeschoten. Hij overleed een dag later. (Doc. IH. A. Seyffardt sr.; NSB 42 j; FOSD 1196 : 331428-9; Nat. Dagbl. 5 - 14 febr. 1943; zie voor de op hem gepleegde aanslag nr. 319). (4) Honderdvijftig jaar generale staf. Overzicht van de ontwikkeling van de Koninklijke Landmacht. Ge- denkboek vervaardigd ter gelegenheid van de herdenking van de dag waarop werd besloten tot de samenstel- ling van een Nederlandse generale staf, s-Gravenhage, 1964, p. 116. (5) Doc. I. H. A. Seyffardt sr. a 3. (6) Zie zijn artikel over het Nederlandse legioen in Der Norden. Monatschrift der Nordischen Gesellschaft, nov. 1941. 338 HET NEDERLANDSE VRIJWILLIGERSLEGIOEN melijk, dat de situatie in de dertiger jaren, en de bezuinigingspolitiek van het vooroorlogse rege- ringsbestel hem tot dit blijkbaar toch nog altijd met reserve aanvaarde lidmaatschap hebben gebracht, en later ook nog tot een begunstigend lidmaatschap van de SS. Een typische NSB-er was hij zeker niet, een typische SS-sympathisant stellig ook niet. Noch door Mussert, noch door de SS werd hij werkelijk als een der hunnen beschouwd. Men krijgt trouwens de indruk uit zijn correspondentie, dat deze pro-Duitse hoofdofficier, terechtgekomen in het rechtse radicalisme, met de daar heersende ideologieën weinig wist aan te vangen, en zich daar ook niet bar voor interesseerde. Zelf beschouwde hij zich als in hoge mate nationaal-voelend, ondanks zijn colla- boratie, of juist daardoor — zijn nationale frasen doorspekkend met het woord ‘Germaans’ en bewonderende uitroepen over de geniale Führer. Zoveel had hij nog wel van de Zeitgeist begrepen. Aangezien hij nationaal pretendeerde te voelen, stond hij in beginsel uitstekend bij Mussert aan- geschreven, maar daar hij in tegenstelling tot deze nimmer politieke aspiraties en desiderata daar- aan verbond — uit zijn mond kwam geen onvertogen Diets woord, en politieke ambities had hij niet — was hij ook voor de SS alleszins acceptabel. Allicht: men hoopte, dat zijn naam en gezag duizenden Nederlandse vrijwilligers, waaronder wellicht ook vele van de officieren, die onder hem gediend hadden, zouden opleveren. Dat verwachtte Seyffardt zelf trouwens ook. In het algemeen hoopten de Duitsers, dat Seyffardt het symbool van militaire collaboratie zou worden. Een verwachting, waarin zij niet werden beschaamd: het was precies omdat Seyffardt de belicha- ming was van het militaire landverraad, dat hij in februari 1943 werd neergeschoten. ! Wat bracht hem ertoe zich de rol te laten opdringen van organisator en bevelhebber van een met de Duitsers meestrijdend vrijwilligerslegioen? Juist hem, de hoofdofficier, die eens de eed aan de koningin had afgelegd, waar vele anonieme brieven hem nu aan herinnerden?? Wanneer men hem beoordeelt naar wat hij op schrift heeft achtergelaten, waarschijnlijk, naast zijn sterk anti- communistische, pseudo-nationaal gekleurde sympathieën, vooral de zucht om nog eens in zijn leven een generaalsrol te spelen. Ook al beperkte die rol zich tot die van parade-generaal, voor- namelijk van een platform af troepen inspecterend; hij deed het, door de Duitsers ertoe in de gelegenheid gesteld, met enthousiasme. Twee dagen voor Snijders bezoek was Kleijn, die een relatie van Ispert was, al met de gedachte van een vrijwilligerslegioen bij Seyffardt komen aanzetten. Dat was vermoedelijk geheel en al een particulier initiatief geweest, waar Seyss-Inquart niets van wist. In die twee dagen had Seyffardt zich al geheel in de hem toegedachte rol ingeleefd. ‘Toen ik bij hem kwam,’ vertelde Snijder na de oorlog, ‘zat hij met een grote kaart van het Oostfront die slagen daar te reconstrueren of iets dergelijks, en interesseerde zich daar blijkbaar zeer voor, en hij was dadelijk ook van mening dat het Azia- tische gevaar, laat ik maar zeggen, daar een grote rol speelde en dat dat voor Nederland ook van belang was. En toen heb ik dat daarna meegedeeld aan Seyss-Inquart dat of liever gezegd aan Wehofsich? dat Seyffardt wel bereid was, daarna is nog gesproken over een oproep of liever gezegd, Seyffardt (1) Men vreesde, dat hij minister van oorlog in een NSB-regering, die algemene dienstplicht zou invoeren, zou worden; zie ook p. 291. (2) Doc. IH. A. Seyffardt sr. a 15; behalve anonieme brieven in de in normale tijden gebruikelijke stijl bevindt zich in dit dossier ook een aantal brieven, anoniem door omstandigheden als bezetting en SD, en van beduidend hoger niveau. (3) Landgenoot en adviseur van Seyss-Inquart. 339 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS belde mij op, moeten we niet een of ander ding maken, laat Uw gedachte daar ook eens over gaan, toen heb ik hem weer opgebeld, en hebben er meerdere telefoongesprekken plaatsgehad, en zo ben ik dan een tweede keer bij hem geweest en had zelf enige punten genoteerd en hij had zelf ook een heel groot lang ontwerp gemaakt, dat naar mijn mening te lang was en te veel in herhalingen verviel. En toen hebben we samen het bekort, tenslotte helemaal opnieuw over- geschreven en is er dat concept gekomen dat hij toen aan de Duitsers heeft voorgelegd. Hij had toen de gedachte gehad dat wij samen naar Seyss-Inquart zouden gaan en dat is toen dadelijk van Duitse kant afgesneden en hebben ze gezegd dat ik me daar verder niet mee had te bemoeien, dat Seyss Seyffardt alleen en persoonlijk wenste te spreken.’! Dat was de sfeer, waarin Seyffardt werd aangezocht en de hem toegedachte prima donna-rol ogen- blikkelijk accepteerde. Op 8 juli had hij zijn eerste bespreking over een en ander met de rijkscom- missaris, in aanwezigheid van Schmidt en Rauter, die de generaal toen voor het eerst ontmoette. Seyss-Inquart verzocht Seyffardt als Befehlshaber van het legioen te willen optreden, waar de voormalige chef-staf onmiddellijk in toestemde. ? Verder besprak men Seyffardts ontwerp-oproep, of beter gezegd Snijders ontwerp. Seyss-Inquart wilde echter onder geen beding, dat er nog een andere naam behalve die van Seyffardt onder zou komen, allicht: met het noemen van figuren als Snijder kon men het nationale uiterlijk van de te vormen strijdmacht alleen maar compromit- teren. De oproep van Seyffardt werd samen met een oproep van Seyss-Inquart op 10 juli op recla- me-zuilen aangeplakt, en verscheen op 11 juli in de pers. Diezelfde dag betrok Seyffardt een hem door de rijkscommissaris toegewezen pand aan de Koninginnegracht in Den Haag als ‘hoofd- kwartier’, van meet af aan optredend als ‘commandant’ van het legioen, hoewel hij zelf heel goed besefte, dat zijn leeftijd hem niet toestond die functie als werkelijk front-commando op te vatten, Zijn positie als ‘Befehishaber der Legion’ vond formeel bevestiging in de verordeningen van de bezetter over deze materie.? Van de rijkscommissaris had Seyffardt bovendien de toezegging gehad, althans de stellige indruk daarvan gekregen, dat de front-commandant eveneens een Nederlander zou zijn, dat men onder de oude prinsevlag (oranje-wit-blauw) ten strijde zou trekken, dat de vrijwilligers niet alleen een eed op de Führer als opperbevelhebber, maar ook eeneedop die vlag zouden afleggen, en dergelijke meer. Voor Seyffardt waren deze concessies blijkbaar voldoende om overtuigd te zijn van het Neder- landse karakter van de eenheid. Voor de instigator van het plan, Arnold Meyer, was het niet voldoende. Het lijdt geen twijfel, dat Meyer zich inderdaad een volkomen Nederlandse eenheid voor ogen had gesteld. Hij had al heel gauw aanwijzingen gekregen, dat het Nederlandse karakter van de onderneming een zeer kwestieuze zaak ging worden. Oprechte bezorgheid hierover kan een rol hebben gespeeld bij het feit, dat Meyers enthousiasme snel bekoelde en hij zich van de zaak afwendde. Zo stelde hij het na de oorlog ook voor.* Uit het archief van Nationaal Front blijkt echter overduidelijk®, dat Meyer tot zijn koersverandering hoofdzakelijk gedwongen werd door een plotseling en massaal verloop van zijn aanhang, hetgeen hij totaal niet had voorzien. De militaire collaboratie met de bezetter ging vele Nederlandse fascisten te ver. Voor die Nederlanders, die zich nationaal-socialist noemden, gold dat niet. Juist omstreeks (1) Doc I 1603 Snijder bXI-8. (2) Doc. IH. A. Seyffardt sr. a 3, bijlage 28 (zie ook de volgende noot). (3) Doc. II Vrijwilligerslegioen Nederland a 3, een notitie van Seyffardt over oprichting en ontwikkeling van het legioen, bestemd voor het Heeresarchiv te Potsdam, tevens bron voor het volgende, voor zover niet anders aangegeven. Eerste verordening over dit onderwerp VO 136/41. (4) Bronnen als in noot 2 op p. 336. (5) Zie De Jong, Koninkrijk 5, p. 112, 113, 115. 340 HET NEDERLANDSE VRIJWILLIGERSLEGIOEN 10 juli, toen Seyss-Inquart en Seyffardt de eerste stappen in het openbaar deden om het legioen- plan vorm te geven, en Arnold Meyer zich daarentegen van de zaak distantieerde, liet de NSB haar afwijzende houding varen. Het was in zeker opzicht een herhaling van haar politieke koers- wisseling inzake de Standarte ‘Westland’, zij het nu in een paar dagen in plaats van maanden. In zijn redevoering op het IJsclub-terrein op 27 juni, als antwoord op de rede van Seyss-Inquart, had Mussert wel verwezen naar zijn volgelingen in ‘Westland’ en NSKK, maar ook had hij gezegd te betreuren, dat er geen Nederlands leger naast het Duitse, het Finse, het Italiaanse en Roemeense leger oprukte in Rusland. Een Nederlands leger — dat veronderstelde eigenlijk het bestaan van een zelfstandige Nederlandse staat en een Nederlandse regering. Mussert, als steeds het nationale belang met dat van de NSB identificerend, zag de NSB als voorafschaduwing van zulk een toe- komstige regering, de WA als kern van de toekomstige strijdmacht. Een jaar lang had hij gehoopt, dat iets van zijn desiderata vervuld zou worden, maar de Duitsers hadden geen enkele stap in die richting ondernomen. Geheel tegen zijn verwachtingen in schenen de Duitsers nu plotseling een nationale Nederlandse strijdformatie toe te staan; het was dus nu zaak er snel bij te zijn. Haastig ging de NSB overstag. Verwees de NSB-pers nog op 9 juli vrijwilligers naar de SS- Ergänzungsstelle Nordwest te Den Haag, vanaf 11 juli riep Mussert zijn volgelingen voortdurend op zich voor het legioen te melden. Weliswaar zou dat legioen, nu Duitsland al bezig was het bolsjewisme met een paar mokerslagen bliksemsnel te vernietigen, militair gezien ‘mosterd na den maaltijd’ zijn, maar ‘om vele redenen’ zei de NSB-leider de vorming van deze strijdmacht toe te juichen. NSB-leden dienden zich niet meer voor het NSKK te melden, maar voor het legioen? Die aanmelding diende echter wel te geschieden op het Hoofdkwartier van de NSB te Utrecht.? Dat laatste was een plotselinge en botte concurrentie met het Haagse ‘hoofdkwartier’ van het legioen, hetgeen slechts de gramschap van de oude generaal kon opwekken. Met Duitse hulp wist hij gedaan te krijgen, dat de NSB inbond, en haar vrijwilligers naar de officiële aanmeldingsbureaus van het legioen zond. Dat maakte evenwel de verhouding tussen de NSB en Seyffardt van het begin af zeer gespannen. Hoewel Seyffardt meer concessies aan de Duitsers had gedaan of beter gezegd, met minder concessies van de Duitsers genoegen had genomen dan oorspronkelijke aanhangers van het legioen- plan als Arnold Meyer voor acceptabel hielden, had hij zich ongetwijfeld ook een werkelijk Neder- landse eenheid voorgesteld. Althans, wat deze man voor Nederlands versleet: een Nederlandse commandant — niet hijzelf, helaas, maar een jongere figuur dan, die natuurlijk eerbiedig zijn ad- viezen zou opvolgen — de Nederlandse vlag, e.d. In Nederland zou zijn ‘hoofdkwartier’ het centrale punt zijn, waar de vrijwilligers zich moesten aanmelden, van waaruit alle administratieve zaken, met name de regeling van soldij en gezinsuitkeringen — alles wat in het Duits onder de term Fürsorge werd samengevat — behandeld zouden worden. De Nederlandse vrijwilligers in de Waffen-SS vielen onder Duitse regelingen, onder de verantwoordelijkheid van het Duitse rijk; de zorg voor de vrijwilligers van het legioen, als aparte Nederlandse formatie, zou binnen de verantwoorde- lijkheid van Nederlandse instanties vallen. Mutatis mutandis week dit uiteindelijk niet zoveel af van wat Mussert wilde. Naar het schijnt stond ook het rijkscommissariaat in principe niet afwijzend tegenover een dergelijke opzet.’ (1) Vgl. het commentaar in De Volkskrant 7 juli 1941; ook nrs. 136 en 137. (2) Nat. Dagbl. 9 juli 1941; VoVa 11 juli 1941. Voor Musserts opvattingen en verwachtingen, zoals in het openbaar uitgesproken, zie ook Vo Va 8 aug. 1941. (3) Nat. Dagbl. 11 juli 1941. (4) Doc. II Vrijw. leg. Ned. a 3, p. 7, 8; Nat. Dagbl. 23 juli 1941. (5) Zie VO 136/41, en de voorbereiding daarvan op het rijkscommissariaat, VJ-Rechtssetzung, map VO 136/41. Een hierbij betrokken Duitse ambtenaar nam zelfs aan, dat de Befehlshaber, generaal Seyffardt, zelf het legioen actief in de strijd zou leiden. 341 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS Berlijn en de SS koesterden echter reeds gans andere gedachten. Gaf het Seyffardt niet te denken, dat al op 5 juli, toen de hele zaak nog volkomen in het stadium van preliminaire besprekingen verkeerde, uitgerekend SS-Hauptsturmführer Leib, het hoofd van de Haagse SS-Ergänzungs- stelle, hem opzocht met de mededeling, dat Hitler zijn toestemming voor de oprichting van een Nederlands legioen gegeven had, en met het verzoek aan hem, Leib, zo snel mogelijk een oproep aan het Nederlandse volk toe te zenden? Blijkbaar niet: wèl de volgende dag, toen de generaal in de krant las, dat vrijwilligers voor het legioen zich moesten melden aan de Stadhouderslaan 132 te Den Haag. Dat was het adres van — maar dat stond er in de pers niet bij — de SS-Ergänzungsstelle Nordwest, hetgeen de gemiddelde vrijwilliger niet wist.! Seyffardt wel. Hij protesteerde bij Seyss- Inquart, met succes. Op de reclame-zuilen werden affiches, die Leib daar had laten aanbrengen, overplakt door de oproepen van Seyss-Inquart en Seyffardt. 