Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
** Midden-Java-tijd, = 170 = EE A | B c D K | apts eme of | “ding Bijkomende verschijnselen Berichtgever. | Waarnemings- | st ur tor Ha ; Intensiteit | aats. Breedte. an dE | | dale es Richting. en | | Grw: en Eiland. ES tijd ij en aard der beweging. opnoriiniin | | | Minuten. November 1915 (vervolg). Makian. 5 206.6.) Fornste EO EE i derh., Tidore. E Fee Dees, te be ee ontroleur, Banda-Neira. 4.5 Z | 129.9 | Amboina, Neira. 24 | "näm! — 93 oes a e Licht, horizontaal. Readent Lepa. 1.9 Z 129.6 abe Zë 24 | 91 WO rin EA S | Geser. 3.9 Z | 130.7 eb 24| +8" 0m | — 96 on d SE ja Dobo. 5.8 Z | 134.3 | Amboina, Aroe-| 24| 820™ |—110 w T S ENEE | : eil. a, PPE SÉ DC Se TE g S SE | 8.5 Z | 140,4 | Zuid-N, Guinea.|.24| gu 30m | —135 A E E ir eee, eter 3 e D | Tova 5.6 Z 1 132.7 ét Kei- | 24 Boles cr Aas ey Eeer el Bee Se dress neren ertsen Se Ze OE 21s Bagage KA 24 EE AG a tT io aa ate NS | MN aa a Gr e nimbar eil á _Gezaghebber. | Roeteng. 8.6 Z | 120.6 Wes as Si -| 26| 22u 30m| — 55 Ow Venne @ ookko Resident. | Donggala. tO? £4 297 Menado, Geleberh poc ne | 2 CSS  hi ve 2/144 14m | — 67 ZN std SES dministrateur. Wat Lims. pba Vee gege? Distr. E Onbekend, | Lichte aardschok ken. » Pitjoeng- 2 Z | 106.6 | Preanger, Java. | 9| 6u 30m** (— 12) pee eaten been SE sd ie E contr ON ee ree ts) Cet EE E Soember Assin. 7.6 Z | 112.9 Pasocroean, oi [gu ** el EE KEE d D, E ee De Ee TEE E nws peat, Dobo. 5.8 Z | 194.9 | Amboina, ew: 25 P w—o Licht. ee ell, Over Geomorphologie van den Kloet DOOR J. E. A. DEN DOOP Het artikel van Dr. B. G. Escmer „De Kloet van een geomorphologisch standpunt beschouwd” in de eerste aflevering van dezen jaargang van dit tijdschrift, heeft me ten zeerste geïnteresseerd om de quantitatieve methode, waarmede daarin de Kloet-morphologie geanalyseerd wordt, ook in verband met den loop der Brantas. Daar ik tegen de Kloet-helling woon (te Bendoredjo), het terrein dus ken, de eruptie heb meegemaakt en eenige malen twee der lahars (Gedok en Badek) tot aan den krater gevolgd heb, zijn ook meerdere malen mijn gedachten gegaan over de morphologie van den Kloet. Het volgende is misschien waard te vermelden als een aanvulling op het artikel van den Heer EscHer. Richting der Lahars. Behalve de op het, kaartje van den Heer Escner getee- kende lahars zijn o.a. ') ook modderstroomen gegaan door de lahars Petoeng Kobong (naar het Westen), Nobo (naar het Noord-Westen) en Gelap (naar het Noorden). 1) Hierbij spreek ik alleen over de stroomen, die mij van eigen aanzien bekend zijn. De toestand aan den zuid- en oostkant van den Kloet is mij niet uit waarneming bekend, cn 3 — Ook den Lahar Gedok (recht op Bendoredjo aan) is een moddergolf ingeslagen. Deze heeft zich echter niet op het vlakke land beneden uitgespreid, zooals aanstonds nader zal beschouwd worden. Beschouwen we eerst den Lahar Badek, die (afgezien van zijn vertakkingen) in de richting Srengat loopt. Hij — maar hij ook alleen — staat door middel van het lage deel in den westelijken kraterwand (waar de vroegere sluis stond) in rechtstreeksche verbinding met den krater. Het is dus te begrijpen, dat bij de eruptie het grootste deel van het water, in een of meerdere golven over dit laagste ‘deel van den kraterwand slaande, in den Lahar Badek terecht is gekomen. De in den Lahar Badek tevens uitgeworpen vaste bestanddeelen hadden dus een medium (voldoende water nl.) om ver in de vlakte meegenomen en daar uitge- spreid te kunnen worden. Bij de andere genoemde lahars is de toestand een geheel andere De Lahar Nobo bijv. mondt blind tegen den buiten- kant van den noord-westelijken kraterwand uit. Hij is dus door een hoogen muur van den krater gescheiden. Toch zijn ook in dezen lahar ontzaglijke hoeveelheden vast materiaal terecht gekomen, welke echter slechts voor een betrekkelijk gering deel naar de vlakte konden vervoerd worden vanwege het gebrek aan voldoende hoeveelheid dragend medium (water). Wel is deze lahar op de afdeeling Bringin van de onderneming Djèngkol buiten zijn oevers getreden en heeft daar groote verwoestingen aangericht. Hij heeft echter in de. vlakte niet den omvang bereikt van den Lahar Badek. Wel heeft om dezelfde redenen de secundaire werking in de bovendeelen van den Lahar Nobo veel langer aangehouden dan in die van den Lahar Badek (stoomstralen en ontploffingen met secundaire kratertjes). In den komenden west-moeson zal dan ook van bandjirs in den eersten lahar veel meer te duchten zijn dan in den laatste. Van den Lahar Gelap weet ik niet of hij op soortgelijke wijze als de Lahar Nobo tegen den buitenwand van den Sue $ A ams krater uitmondt; in elk geval heeft hij geen rechtstreeksche verbinding met den krater. In dezen lahar moet relatief nog minder water gekomen zijn dan in den Lahar Nobo, daar hij zich tijdens de eruptie niet over de vlakte heeft uitgespreid, maar dit eerst gedaan heeft eenige dagen later tijdens hevige regens, waarbij hij zijne verwoestingen aan- richtte op de onderneming Karang Dinojo en in het bosch tusschen deze onderneming en de vroeger genoemde Djèngkol. Van den Lahar Petoeng Kobong, die (ten deele na de eruptie) verwoestingen aanrichtte op de onderneming Soember Petoeng in het bosch boven de desa Ngantjar en op de afdeeling Pandantojo van Bendoredjo, is mij ook niet precies bekend, waar hij zijn begin heeft gehad; in elk geval staat ook hij niet in rechtstreeksche cane met den krater. De Lahar Gedok (in zijn bovenloop wel Lahar Goepit genoemd) neemt zijn oorsprong, een eind van den krater af, uit den Lahar Badek; op dezelfde wijze als lager de Lahar Blitar bijv. dit doet. Momenteel staan Lahar Gedok en Lahar Badek in open gemeenschap met elkaar. Vóór de eruptie lag voor den ingang van den Lahar Gedok (die ‘ter plaatse veel smaller is dan de Lahar Badek) een heuvelrij, die tijdens de eruptie weggeërodeerd is. Deze heuvelrij heeft gezorgd, dat er betrekkelijk weinig water in den Lahar Gedok is gekomen. Vermoedelijk is de gang van zaken deze geweest, dat de grootste waterstroom door den Lahar Badek voorbij den ingang van den Lahar Gedok is heengegaan, vòórdat de erosie van genoemde heuvelrij voltooid was. Daarna is nogeens een golf van weinig- waterrijk vast materiaal den Lahar Badek ingekomen, waarvan een zijgolf den Lahar Gedok is ingegaan. De laat- ste golf bevatte echter te weinig water om de vlakte (beginnende bij de afdeeling Birnie van Bendoredjo) te kunnen bereiken en is blijven steken in het lahar-dal tusschen de ondernemingen Soember Petoeng en Gambar. Dat de eerste phasen der uitstorting in den Lahar Badek SNET — 175 — waterrijker geweest zijn dan-de laatste, is reeds a priori zeer waarschijnlijk; en wordt bovendien bevestigd door het feit, dat het dal van den Lahar Badek in de buurt van den ingang van den Lahar Gedok zeer diep met vast materiaal ligt opgevuld. Was dit laats'e waterrijk geweest, dan zou het daar niet zijn blijven liggen. Ten aanzien van de morphologie van den Kloet kunnen uit de bovenstaande feiten de volgende conclusies getrokken worden, die natuurlijk in het algemeen bedoeld zijn, terwijl in bijzondere gevallen mann of tijdelijke afwijkingen kunnen voorkomen. By elke eruptie wordt vast materiaal naar alle kanten over de kraterwanden heen geworpen. Het tot brei nat geworden vast materiaal gaat voor een groot deel over de laagste deelen van den kraterwand heen; terwijl het water voor een zeer groot deel over het allerlaagste deel van den wand heengaat. det is duidelijk, dat in die periode van de ontwikkeling der Kloet-morphologie, waarin de kraterwand naar alle zijden ongeveer even, hoog was, by eruptie’s ook het water ongeveer gelijkelijk naar alle zijden werd uitgestoten. Splitsing der Lahars. Een lahar in het Kedirische doet qua splitsing. juist het tegenstelde van wat een rivier ter plaatse doet. De rivieren vey nemen naar beneden toe zijrivieren op (convergeeren dus), terwijl de lahars zich naar beneden toe splitsen (diver- geeren). De lahars doen hier dus, wat de rivieren dikwijls in haar benedenste gedeelten doen. Zoolang een rivier haar minimaal verval niet bereikt heeft, heeft diepte-erosie (in een bepaald evenwicht met zijdeling- sche erosie) plaats, en ze zal zich niet splitsen. Wordt echter het minimale verval bereikt dan heeft geen diepte- erosie meer plaats, de zijdelingsche erosie zal dan een zeer gemakkelijke continue zijdelingsche verlegging der — 176 — rivier mogelijk maken. Hierbij zal de rivier nu en dan haar eigen bed op twee verschillende punten aansnijden en zich dan een weinig verplaatsen zonder echter nog haar jongste terras te verlaten. Anders wordt het, wanneer ten gevolge van bodemdaling het verval weer boven-minimaal zou worden, indien de rivier haar bed niet ophoogde. Het verval wordt bij rivieren in het algemeen niet boven- minimaal, omdat het tempo der bovendaling in het algemeen wordt bijgehouden door de bed-ophooging der rivier tenge- volge van het blijven-liggen van het materiaal, hetwelk bij minimaal verval (als een stationaire stroom) naar beneden wordt afgevoerd. Hierbij kan het gebeuren, dat het jongste rivierbed even hoog als een ouder terras komt te liggen. Ken kleine aanleiding (abnormaal groote waterafvoer bijv.) is dan voldoende, om de rivier zich dan te doen splitsen. Een dergelijke toestand (die historisch aan voortdurende wijziging onderhevig was) doet zich voor bij den beneden- loop van Maas en Rijn in Nederland. Nu is het minimale verval voor, verschillende vloeistoffen verschillend. Ook voor lahar-materiaal is het anders en wel veel grooter dan voor water. Vandaar, dat op een terrein, | waar de rivieren nog convergeeren de lahar’s reeds diver- geeren. Afgezien van den Lahar Gedok, begint de divergentie van den Lahar Badek tusschen de ondernemingen Gambar en Tjandi Sewoe, alwaar hij zich splitst in Lahar Blitar en Lahar Temas. Verder naar beneden hebben nog meerdere splitsingen plaats. Het beginpunt der divergentie valt tevens samen met het punt, waar de vulkaan-helling (van boven naar beneden gerekend) plotseling van een geaccidenteerd heuvelterrein in een effen helling zoogoed als zonder bodem- verheffingen (alleen door lahar-dalen doorsneden) begint over te gaan. Dit verschijnsel is duidelijk te zien als men door Birnie (de hoogste afdeeling van Bendoredjo), en het daarboven gelegen Gambar heenloopt. Birnie is nog vlak; op Gambar verrijzen plotseling heuvels. Genoemde coïncidentie van het beginpunt der divergentie van de lahars met de == IAT: me scheiding der vulkaan-helling in twee morphologisch ver- schillende beelden is niet toevallig. .Lahars hebben een geweldig erosief vermogen, zoodat boven genoemd punt het evenwicht tusschen actieven lahar en lahar-dal van dien aard is, dat (tengevolge der zijdelingsche en vertikale erosie, al naar de behoefte) het lahar-dal den stroom in zijn geheel kan bevatten, zonder dat daarbij materiaal buiten het dal behoeft te komen. Boven genoemd punt heeft dus slechts erosie plaats. Beneden genoemd punt is vertikale erosie onmogelijk vanwege het ontbreken van een voldoend lagen erosie-drempel. Hier moet hetzelfde verrschijnsel optreden als bij rivieren in de streek van minimaal verval: bij plot- selingen aanvoer van veel materiaal treedt dit buiten het bed en overstroomt de oevers (het jongste terras). Dit is het directe gevolg daarvan, dat naar beneden toe, ten gevolge van vermindering van verval, de snelheid van het vervoerde materiaal vermindert en dus in het algemeen een zekere dallengte beneden het punt van minimaal verval gedu- rende bepaalden tijd minder materiaal kan verzetten dan eenzelfde dallengte gedurende denzelfden tijd boven genoemd punt (zelfs als de beide bed-profielen dezelfde waren). Zooals boven reeds gezegd, zijn echter de bed-profielen ook niet dezelfde als gevolg van het uitvallen der vertikale erosie beneden genoemd punt, waardoor de es nog sterker wordt. Onder-minimaal verval in den benedenloop van een rivier kan niet ontstaan: want, zou zich het land beneden het punt van minimaal verval gaan opheffen, dan zou de rivier zich aldaar dieper gaan insnijden (immers de erosie-drempel, de zee, blijft constant). In het geval der Kloet-labars is het anders, daar de vulkaanvoet oorspronkelijk niet door de lahars zelf is opgebouwd en dus voor de lahars reeds van ht begin af aan een benedenloop met onder-minimaal verval was aange- wezen. Zich in de vulkaan-helling een voldoend groot bed erodeeren kunnen ze niet vanwege een onvoldoend GES cr KAD e erosie-drempel (de Brantas). De lakars moeten zich dus over den vulkaan-voet uitbreiden en dezen immer meer ophoogen. Het is duidelijk, dat de ophooging van den vul- kaan-voet het verval altijd door vermindert en dus cen immer vlakkere uitbreiding van het lahar-materiaal tot gevolg moet hebben. Geomorphologisch effect der lahars. Bij lahars, uitgaande van een kratermeer is de erosie per vlakte-eenheid van den vulkaan veel grooter bij den top dan verder van den top af, in tegenstelling met erosie door regenwater. De regen immers, per vlakte-eenheid van de vulkaan-helling gevallen, verschilt niet zoo heel veel van een constante, terwijl de hoeveelheid lahar-materiaal per vlakte-eenheid van vulkaan-helling afneemt met het quadraat van den afstand van den top (alles voor vertikale projectie omgerekend). Het beeld van een vulkaan-top door lahars vervormd moet dus een totaal ander zijn dan van een door regens vervormd. De eerste moet veel stomper zijn dan de laatste. Dit is aan het silhouet van den Kloet, bijv. van Bendoredjo uit gezien, duidelijk waar te nemen. Er zijn dan ook aan de Kloet-helling drie morphologisch verschillende zonen te onderscheiden, nl 1°.: cen vlakken top, 2° een stijleren, - sterk geaccidenteerden wand, 3° een zeer vlak, zwak hellenden voet, die meer naar boven alleen door ecnige lahar-dalen doorsneden is. Splitsing van Lahar Badek-Lahar Gedok. Den Lahar Gedok oploopende merkt men eenigen tijd vóór genoemd splitsingspunt bereikt wordt, zeer duidelijk, dat het terrein veel minder gaat hellen. De splitsing ligt nl. op het reeds genoemde vlakke topdeel van den vulkaan. Vlak bij den krater is het verval van den lahar zeer groot (aan den buitenkant van den kraterwand nl. en gaat dan — 179 — een eind vóór de splitsing in vlakker terrein over, dat zich, zooals reeds gezegd, zeer duidelijk een eind in den Lahar Gedok, maar ook in den Lahar Badek voortzet. Genoemde verschillen in verval demonstreeren zichzelf daardoor, dat in de buurt der splitsing in de Lahar Badek veel materiaal is blijven liggen, terwijl dit hoogerop niet het geval is. Deze splitsing heeft dus zijn oorsprong aan hetzelfde ver- schijnsel te danken als de lager gelegen splitsingen nl. aan het bereiken van het minimaal verval en wel hier door de sterke lahar-erosie van den vulkaan-top. UITKOMSTEN DER Aardmagnetische Waarnemingen nt dei BATAVIA ss BUITENZORG VERRICHT gedurende het jaar 1915. Gemiddelde Oostelijke Declinatie 0° 46/13. S Zuidelijke Inclinatie 31° 33/58. S Horizontale Intensiteit 0.366760. a N/Z. Component _-0.366727. 3 O/W. ‘ 0.004921. $ Verticale y 0.225276. e Totale Kracht 0.430421. Gemiddelde dagelijksche schommeling: in de Declinatie 3.54. » » Inclinatie 3,43. » » Horizontale Intensiteit 0.000446. » + N/Z. Component 0.000452. We ` 0.000375. | | s Verken. » 0.000258. a Seculaire Verandering: | a (+ = toenemend; — = afnemend). 23 e 1909—10. 1910—11. 1911-12. 1912—13. 1913—14. 1914—15- Oost. Declinatie —0.’80 —1,/04 —0,/38 «——0,'35 zi ee Zuid. Inclinatie +2./77 44.24 +2./96 +5./00 ef. 1 +4/14 Sr Horiz. Intensiteit +0.000054 +0.000039 4-0.000191 +-0,000071 —0.000044 —0.00008 N/Z. Dese 40.000056 +0,000041 +0.000191 40.000073 —0.000044 —0.000099 C/W. —0,000089 —0.000114 —0.000 tL —0.000088 —0.000028 —0.00000% Vertical = 4-0.000438 +0.000643 +0.000548 +0.000775 + 0.000624 +0.000637 Totale Kracht __+0.000275 +0.000366 +0.000448 +0,000464 +0.000288 +0. ec Aardbevingen in en om West-Java DOOR Dr. S. W. VISSER. In December 1908 werd op het Observatorium te Batavia (6911! ZB; 106950! OL.) een gevoelige Wiecunerr-seismograaf met een trage massa van 1000 KG opgesteld; in Juli 1911 werd een dergelijk instrument met een trage massa van 100 KG, dus minder gevoelig, geplaatst op de onderneming Malabar . (7°13' ZB; 107°37' OL), in de Preanger Regent- schappen in het woonhuis van den Hoofdadministrateur, den Heer K. A. R. BOSSCHA. | In het volgende worden de met behulp van beide stations verkregen uitkomsten, voorzoover deze betrekking hebben op aardbevingen in de buurt van West-Java, aan een onderzoek onderworpen. Het zal blijken, dat ad bewer- king tot belangrijke gevolgtrekkingen leidt. Gebied. Het bleek al ek noodig, het gebied, dat onderzocht werd, in westelijke en zuidelijke richting uit te breiden tot op 450 KM van Batavia. Hiermede werden ook de Lampongsche Districten in het onderzoek betrokken. Twee redenen maakten het gebied naar Z en ZO veel minder uitgestrekt. In de eerste plaats scheen het gewenscht Midden-Java uit te sluiten en dit liever later tot een afzon- derlijk onderwerp van studie te maken; in de tweede plaats leverde het gebied in het verlengde van de lijn Batavia — Malabar constructic-moeilijkheden, zoodat een juiste plaats- bepaling niet goed meer mogelijk was. Tijd. Het tijdperk, dat ons bezig zal houden, loopt vanaf de opstelling van den Wrecuerr-seismograaf te Batavia, (Januari 1909) en meer in het bijzonder vanaf 1 Augustus 1911, de datum van inwerkingtreding van den seismograaf te Malabar. e 182 — Dit laatste tijdperk werd voornamelijk gebruikt voor de epicentrumbepalingen. Het onderzoek werd afgesloten op 1 Augustus 1919. Aantal bevingen. Van 1 Jan. 1909—1 Aug. 1919 zijn gegevens aanwezig van 768 aardbevingen, waarvan gevoeld werden 333. Alleen gevoeld werden er 152, waaruit volgt, dat geregistreerd werden 616. Tusschen 1 Aug. 1911 en 1 Aug. 1919 werden te Batavia en te Malabar tegelijk opgeteekend 219 bevingen uit het onderzochte gebied. 160 lieten een epicentrumbepaling toe, waarvan in 87 gevallen macroseismische berichten ter contrôle aanwezig waren. Sterkte. Over het algemeen zijn de schokken zwak. n het boven afgebakende tijdperk werd aan de 616 seis- mogrammen 505 maal het karakter I toegekend, 90 maal het karakter II, 21 maal III '). Zes werden er te Batavia gevoeld, 2 bevingen brachten het slechts tot den seismograat te Manila, 4 werden er geregistreerd op seismografen in Oost-Azië en Australië, terwijl er 5 over de geheele wereld werden opgeteekend. Onder die te Batavia gevoeld, is niet medegeteld de verwoestende Benkoelen-beving van 25 Juni 1914, omdat deze buiten het beschouwde gebied valt (op een afstand van 580 KM van Batavia). Van de ingekomen berichten is het aantal gering: van de 87 gevoelde bevingen kwamen 334 kaarten binnen, di. bijna 4 berichten per beving. Er zijn 69 schokken, waarvau niet meer dan 4 berichten in kwamen, 18 met meer dan 4. Het grootste aantal voor één beving bedraagt 36. _ Ook het macroseismische gebied is in het algemeen weinig uitgebreid. Van 79 bevingen was de grootste afstand van het epicentrum, waarop de beving gevoeld werd, gemiddeld 200 KM, maar 66 bleven beneden dit gemiddelde. De grootste afstand, die voorkwam, was 500 KM. ") Het karakter van het seismogram wordt aangegeven volgens een door WIECHERT voorgestelde schaal, waarbij I zwak, III sterk is. — 183 — De volgende tabel geeft een overzicht van het getroffen gebied, welk overzicht uit den aard der zaak evenwel zeer gebrekkig is. Afstand tot het epicentrum. Aantal bevingen. 18e 00 BM ten a. 60—100 „ 20 Et emt Li Oo, 27 160—200 , 14 BEOOR ae BO 8 310—500 5. In verband met den deacon ed ve schokken zijn ook de mededeelingen over schade schaarsch. Kénmaal was er sprake van vrij belangrijke verwoestingen: bij de aardbeving van 13 Aug. 1913, waarbij o.a. het hoofdgebouw van den vuurtoren. op Java's Eerste Punt beschadigd werd en de woonhuizen onbruikbaar werden. Wel werd er in het Seis- mologisch Bulletin nog 2 maal melding gemaakt van verwoes- tingen, maar volgens nadere mededeelingen waren die zeer gering. De laatste werkelijk verwoestende aardbeving is die van 14 Jan. 1900 geweest, die Soekaboemi teisterde en waaraan Dr. VerBeeK een onderzoek heeft gewijd !). Bewerking van de gegevens. De uit de 219 paar seismogrammen van B. en M. verkregen afstanden werden op een kaart op de schaal 1 : 1000 000 uitgezet. In een aantal gevallen kon uit de relatieve grootten van de eerste uitslagen der beide componenten het azimuth bepaald worden 2). Hiertoe werden alle seismogrammen van B. aan een onderzoek onderworpen, wat S4 min of meer bruikbare richtingen opleverde. Bij enkele bevingen werd de haard door middel van de richting ten opzichte van B. alleen verkregen. SR D M. VERBEEK, Kort verslag over de BE te Soeka- enn op 14 Jan. 1900, Nat. Tijdschr, DI. LXI blz. 234, 1902. Dr. C. BRAAK, Bepaling van het trett vaa aardbevingen uit de opteekening op één stati aen Kon. Akad. v. Wetensch. XVII blz. 880, 1910. — 184 — Alle zoo bepaalde epicentra werden met de ingekoiien berichten in het Natuurk. ‘Tijdschr. !) vergeleken. In verreweg de meeste gevallen kon het epicentrum ondubbelzinnig worden bepaald. In enkele gevallen van twijfel, welke van de twee mogelijke driehoeken de juiste was, gaf het azimuth uitkomst. Verder werden de seismologische bulletins van Manila en zoo noodig die van andere stations geraadpleegd. Op deze wijze was het mogelijk een paar fouten op het spoor te komen en eenmaal een twijfelachtig epicentrum te verbeteren. Moeilijkheden leverden nogal eens de te Batavia gevoelde bevingen, omdat daarbij gewoonlijk de seismograaf in het ongereede geraakte en een goede opteekening ontbrak. Wel komen er in de plaatsbepalingen onnauwkeurigheden voor, maar de uitkomsten bewijzen zonder eenigen twijfel de mogelijkheid van een in hoofdzaken juiste en betrouwbare haardbepaling. Overzicht van de bewerkte aardbevingen. Voor het volgende overzicht zijn de gegevens ontleend aan het „Seismological Bulletin Batavia” 1911—1919, en aan de berichten uit het Natuurkundig Tijdschrift; voor 1919 aan ` de bij het Observatorium inkomende, nog niet gepubliceerde berichten. Men vindt in de lijst het nummer, de datum (Midden- Java-tijd), het karakter, de afstanden tot Batavia en Malabar, en het azimuth; de plaats, afgerond tot tiende deelen van graden, de residenties 2), waar de beving gevoeld werd, het aantal ingekomen berichten, den afstand in KM, waarop de schokken nog werden waargenomen en aanteekeningen. D KO? Versch. en Aardbev. in den O-l. Arch. in: 1911, 1912, 1913, 1914, 1915, 1916, 1917, 1918 Nat. Tijdschr. e {deel 72 73 74 75 16 77 78 79 Nederl.-Indië. . . biz, 198 115 85 197 75 117 133 129 jaarg. 1913 1913 1914 1915 1916 1918 1919 1919 ?) Bt.= Batavia; Bm. = Bantam; Pr. = Preanger Regentschappen; L.D. = Lampongsche Districten; Pal. — tergend Cher.=Cheribon; Pek. = Pekalongan; Banj. — Banj oemas = {85 = 11911 ik | eke | Afstand tot | | Plaats Leg in Sa Aan At R | SC Nr. Datum, RER MEE EL | JAS ai Aanteekeninge! 2 | rakter. Bat. | Mal. | | zB. OL. | -Residentie i n. (sta o | / | | i | - | A | | | 98 4/ 5 a 125% — | WSW | 7,2 103,9 Bt, Bm; Pr o een 500 ` *) over de gel | | a | | | S wereld. Es On Toor AEO 2 | 18| op het land. 16/8 I | 200} 270; — | 6,9 [105,4 Bm, Pr. SC 180 | — 16/9 I 190 | 90 |. SSB | .6,9 | 108,4 en 3 | 130 | | op kä, land. 10/10, I 160 | 150.1. SW | 7,6 {106,3/Bm, Pr 4 | 130 merc 11230 11072 = 8,2 | 107 4 — oo | ae na I | 170! 130| SW | 7,7 1065/Bm .. -< i |120 | z 27/10, I | 170 | 200 |S42,5W) 7,3 105,8 > SE E = 7/10, I | 200; 160 |S31,5W) 7,9 | 106,5 — — | —| = n II |230 |160| N-S | 8,2 |106,6 ~ e ai SC 22/11 I | 200| 170; SSE? | 7,9 | 106,2 = = — | i CS EEN | Zen EK. | LE a 5 21/ d io 198 | 40); — | 731107, BET. oe eG Bik 70 | op het er 16 21/ 1 To 1104. 40) =. | jii | 107,3 Pi e 6 | 70 ` op het land. Ru al 1120} 50) —_ LST, +--+ ss 3 | 80 op het | land. 10/ 3, I | 300 | 240 S24,6W) 8,8 HOGS Pr. er oe 1 ` 230 13/3 I >| 2004 220 | SSW | 7,5/105,7Pr. seer: 1 | 150 | = RE 3) I |. 990) 110). — et (107,3 Pr... 3 | 150 | E, ie i | 9907100) — — =l] onzeker, DE Bs E Ee 7,4 | 106,8 — mn | Ea T4180 1 196). eg 7,8 106,7) — o | 24/5) 1 250 | 110 |. SSE id Pr, Heet 1 | 22/6 I , 220 | 110 SC 7,0 108, HEE wetend l BU Ti 235 MOF o 72 (108,6 Pr EE 2 Bt reen mo RAB enke te 2 22/ 7) I { 170 | 240 — 6,9 Dos gpu SE i 27/ 8 I d| 220 | — EW? 6,2 10 04,9 Bm, Bt: 4. Bo ted io] e 7,4 107,1 Pr ey l 31/10. I | 100 100) N-S 4 17,8/106,9Pr..+-- -H 6 i | Zie: Aanteekeningen aan het einde van dit overzicht, — 186 — — 187 — p 1913 Gë | Se | EE) Kai ‚Afstand tot | | Plaats Gevoeid in Ae | Aan nt, = Ka- Afstand tot | Plaats FE | ~ Nr, | Datum) Soweto ot | SEMEN | berich- Aanteekening Nr. Datum TORETE ‘Azimuth. iin et evoeld m de ‘ ant | Are | eee al | en Bat. | Mal. | ZB. | OL. Residentie | ten stand. | rakter. Bat. | Mei, | zB. | OL. Residentie  ben. ETRE S 9/ 1 +1 | 130] 140; SW | 7,3 |106,4 e E eee) 2/7 1-| 160) 140 | S41,5W| 7,5 (106,4 Pr. Bm 3 | 80 17) 25/ 1} I | 90] 100} — | 7,0 |106,7| a oe ee 133/11/ 7| I | 450| 570| WNW | 5,0 /103,0L.D.....- 3 | 120 39 | 16/ 3 R140) 80) ee Le TOTO Pr o. | 1| 70 185 14/ dm | 430 | 510 | E-W | 6,8 103,0, — zl — | *) ovar de E edes e en ee Pe at ae: 123) 1/7 I | 270} 340| — | 6,9 1045 ae | Pee au 21/ 7} I | 450 |500 | — | 7,9 [103,1 — — ed —. 144 13/ 8 III 4 — | — | W265 16,6 1105, a Bins Bt, Pri 36 | 340 ‚14 29/ 7 T1210} 80; NS |  oe a 148 13/ 8 I | 190| 240; = | 7,2 |105 Si zt ae g BIS 14/10) I | 130| 100, N-S | 7,3 | 106,7 — | — | — | op het land 150) 13/ 8 I | 150 | 230) ` | 6,7 ee à | Fees, Str I | 340 |-270|} N-S | 9,3 106,3 Ge ie p a an 158 13/8 I | 190 | 240) WSW | 7.2 gel ich 3 | 130 Bn EE SE an S i 155 zë 8 I en ES  ke 159 30/ 8 II | 240 | 120 | SEAN | 8,3 (107,5 Pr Bt y | 190 | g ©) KR EL | 390 | 340 | E-W | e os — | — | — |*) niet gebrui 165 de TAM | 88 11060 eee Kä | *) | : | Y 3 l | 150 | od SSW 7,5 106,4 5 sel | E ded ia a DE 106,6 EE = Ee Tarot 180) E ee ze epee ne acd oa | 1 | 140] de io, Bond en Paas Pe hy 3/10, I | 260} 90 E SC | : Pä 4 I | 150 | 110, SSW | 7,6 TOG HET sae oe 1 10 | — 10/11; I | 340 | 22 Di | Lado Onan 7\15/ gi 1-|950|170' — | 8,4 /106,5 = be er 15/11; I | 160 ge SS ek ma ` z eao BR i aaf d <1 | 120 |130 — 4 7,2 |106,4Pr. 4 ed ou ` op de kust. 221 4 100 Pee 72 Las gie ~ E oT h € lanl i | 127 | 24! d E Let Bauke ees Zeie onzeker. ` DEE ee ‘| 133) 3/7) I | 270) 310: — | 7,6) 1048 = SE E | oe | | oo z Gae e onzeker. |f 147| j 8 I | 260 | 320, Fre 104,8 UDe. an | 1; 200, — 19 E ! P | 200 10/11} I | 160 | 130, N-S 7,6 |106,5\Pr. Bm. Bt... „8 | 110) = oo. 4 | 201: 10/11) I | t801 140 -> | 7,8 |106,5 fa ee SES P 15/ 1) D, 300| 400; NW | | Pad | 06, (ei I | 160|140; — 7,5 | 106,4 Pr. o |. Apro td 5. 81/1: DE Ee ek / | | | rije 3 oe 320 | 380) E-W |  H 320 | S28W | 9,4 105,7 Se Kee kee if tect 1901410), |. 18 (DEP Gen 1 | 110) S Se I gh 40 — 7,6 106,4Bm, Pr. ‚| 9 190 — 15/25/11) I |190 130| — | 78 |106,6 SCH eae ae | onsen a 91 Hs í 0 | 180  95| 3/ al tr en ew Lee Ke Pre Bl ES: | 2/ 6 Ill | 260 | 130 | SSE | | 13¢ l | 230 ; | EOP ORA ao Pea (Bt Pr. Cher). 131° — onzeker. 29| 6/ A i i60 160) = 7,5 106,3 Saa ECH E | Le: Banj. ag | 21 9, 2 I ‘160 | 140| SW | 7,6  aan het einde van dit Wei ; Kas stand tot SS ` | T mi Nr. Dat eg | laats |g ; Aant : | ; | rakt l | (Azimuth. egene evoeld in de] © At ie | | 3 | ve Pan | Mal. | ZB. OL. © Residentie E SE Aanteekeninget ` ve Datum Ka- —= nis  160. | | | : | | í q ZS f - | 100 ` N- S? Fi RE > i 7 | oe LST 2 | ‚6 ‚106 8 Pr A | e ol 9 39 A o : r 80 NS | 7,8, /106,8 Pr. : ae ‚ef ; 8. ext | | 40 19/2 1 90 | 190 | S16W | 7,7 106,0 Pr. m o | 120 — E aa 1) 240) 140) o | 8,3 | 107, E EE ee — it 190 | 190 SSW | 7,7 (106,0 Zi 3 | 130 — E aa [1 | 160) 290 SW? | 6,9, OBI. Bi AD — 58 Y dl Ped | TB wro Ns Bras 1 | 160/190) — | 1, 2° 105,7. eee ee | iio — | BW | eo 11089 —- — ee oa a TIT | 410 | 310) E-W | 9 105,2\1. oe Ls 2 a *) Manila, Os Bi 4/4 I | 140 80: SSE  ae ey i olio) ss ec DIS za a GEERT : | | : 2 340 Monin” Syb ai 3/ 3) I | 260 130 Su er dere herin 2 — onzeker BECH, 3 I {4501 5201 S76W | 7,1 | 102 D L.D.B i ney, Zikawe 36 14/ 3). III | 260 180 | N-S | 8,5 |106,7\Bt. Pr... - - 5 | 230 | ae | hen ml. 6 340. *) beer degt, 3/4 I (hoz 146 e GE SCH il cken (*)nietgebruik 180 Se I} 170} — | E-W | 6,2 (105,3 Se? heele wereldje 93| 13/ 4 IT 190, 110; — | -7,9 | 106,9 — moa i ae 210| 23/11 = 40/0} NS | 7,5 106.7 — | — | ONZEKER E zéi IL 200 70 | N-S | 7,8 | 107 7 Bt. Il: | 160| Ant —e oe E Bm. 2 | 110 (8/1 1 | 180 | 140; SSW | 7,8 FOOD : ae EE Boo pa imn — aan a oOo. 2:| 100 -— Sigi) 3110) 130] — 7,6 | 106,6, i Gs I |330| — | EtS | 6,91108,9 r. Bm 2 | 60 a bla) Hoa | 9,3 (105,4 = fa a I | 180 | 190 Ta e? Gë mee SE ES | 8/12, e J} 150 | 120 sar | Za 106,6, is | i I | 200| 220) — | 7,6 10s: = els Gë E TnT FOO ect bte Eter ee hed Ea Ne rood - e= a Luana ir | a30| aan) SSW)  | | tn me E an an ep eer | Ean — | E-W | 6,2 |195, cS E F do | 9/1 F eO 160 | (S$39.5W| 7,4|106,2|Er..--..--- E SCH 310 | E-W op 1049 L. D. Bm -oe o Gala 1| 150} i50] SW | 7,4 | 106,3)Bm . >- - - - 1 | I ee | Se? etal Be gl 3 | 160 1177-3) JE 140 snap Coeur cree ae ARS ; | | S oO —_— — — i EE Esc) r KEN, aii d LEE SET 6,2 Pr. Baan 7i 90 = | Va l | 370 260 | 9,5 | 107,1) | -= | end O pee | Zie: Aanteekeningen aan het einde van dit overzicht. ) Zie: Aanteekeningen aan he t einde van dit overzicht. — 190 — Afstand tot | Plaats Eeer | | | E ate | Azimuth. | | Gevoeid zn in de A sg më Aanteekeningenf rakter. Bat. | Mal. | | ZB. | OL. Residentie |. te stand | i II | 300: 380 | WSW | 6,7 | 104,2 Bt. Bm. L.D. 14 | 400 | over de geh | op zee bij V1. | | wereld. | | Hoek. | E I} 1201110 eg whe e Se ee Genee UId 230, 180| SSW | 8,1 (106,3 Bt. Bm. Pr. .| 19 | 230 *) Manila, Zij | | Kawel. E JI} — +190} — | 8,1 |106,3Bt. Bur Pr. 5 | 170 | volgstooten. A I (-160-1 330 | — “| 6,8 }105,6 Se — | a Ii 300 176 | SSW | 7,9 DESP ess. u: 1 | 130 | — (ijong) — | 7,6 [306,1 —| —| - H Lt 190) = REENEN 1 | 160 | —_ Ho aol 90) Na 23 1106,818b. a 1; 70 op het land. | I * 310? | KS 8,5 [105,4 a ee SS I | 310%, — | N-S? | 8,5 (105,4 Ce —!|—| ie HE}. 310} 890 = | 85 1054 ee == Se I | 190 | 210 | SSW | 7,5 (105,7 — — — | ge z 180 | 230 | SW | Et age Do 4 180 | e | | | Aanteekeningen. EE 98. Een afstand tot Batavia van 125 KM is zeer onwaar-. schijnlijk, omdat de berichten daar niet op wijzen, De plaats is bepaald op 760 KM van Padang (waar toen een Bosch- seismograaf stond) volgens opgave in het Seism. Bull. Bat. en met het azimuth ten opzichte van Batavia. 1913. 144. Er is geen volledig seismogram voorhanden. De = vuurtoren op Java’s Eerste Punt werd beschadigd; de woonhuizen geraakten onbruikbaar. Scheuren in muren ontstonden te Rangkasbitoeng en te Pagelaran (Bantam). = Visschers zagen een vuurzuil (?) uit den krater van Krakatau opstijgen en er bleek een stuk van den kraterwand te zijn — 191 — afgestort. Het epicentrum is uit deze gegevens en uit de omstandigheid, dat de volgstooten (148—154) allen in de buurt van de voornaamste breuklijnen in ZW— Bantam liggen, afgeleid. Het azimuth geeft evenwel een zuidelijker gelegen punt. Van deze beving bestaan een aantal goede microseismi- sche berichten, waarvan de die lijst een overzicht geeft. 13 E 1913. Epicentrum 6°33! S; 105°30' E Stoottijd 4"25™49s (volgens Batavia) M. G. T. | a waargen. | Waargen. — hes waargen. n. | Waargen— | Opgave van het M G.T. | Berekend. M.G.T. ` Berekend | Station. 8 ds au a | Station. | Afstan B Batavia... 150 | 4 2 ml ài de a Manila... 2910 | 4 31 18! —20 sR E LE E S? Taihoku...| 4070 | 4 32 46| —30 | 4 38 B] —25 | 4170 KM.» Zikawei...| 4530 | 4 33 22} —26 | 4 39 10; — 54 | 4020 Tsingtau. .. 4990 | 4 33 4) B | 4 40 32) 9 | e pees. 5570, | 4 HA Me ee A EN Sydney '). | 5590 | 4 345 2304 4 MD ed ft 5175 Sydney Riv. 5590 | 4 34 5 E ee fe, 6560 | 4 356 dt 48 LES 1004 E. GON Ren. Te, | A nand ed E GBS 1878, OD PPulkovo 3. / 9870 | 4 385 | —4 | 4 492 | . +18 | 2,9S, 108,1 E, 9620 De algemeene negatieve fouten worden niet verklaard door een fout in de ligging van het epicentrum: wordt de haard verplaatst tot op 400 KM. van Batavia in WZ Wlijke richting (wat niet toe te laten is met het oog op de macroseismische berichten), dan blijven tóch de fouten sterk negatief. 165. “Opgenomen in Monthly Bull. Brit. Ass. Adv. of Sc., Shide. Sept. 1913. De beving komt evenwel meer dan een half uur later te Batavia dan op de naburige stations Manila, Sydney, Zikawei enz. en moet als een afzonderlijke schok worden beschouwd. ) pirnived volgens Bull. Shide. 2) De opgave 5170 in het Bulletin moet op een drukfout berusten. — 192 — 1914. (7). Het epicentrum ligt waarschijnlijk veel verder weg dan 300 KM, ook volgens het azimuth. Seismogram onduidelijk. 135. Monthly Bull. Shide January 1914 geeft als epicentrum 4 S, 103 E. Dit punt, op Sumatra gelegen, kan niet goed zijn (macroseismische berichten ontbreken). Azimuth niet juist aan te geven. j 1915. (8). Het seismogram van deze zwakke beving, die ook te Manila geregistreerd is, wijst op een haard op grooten afstand. 1916. 69. Seism. Ball. Batavia geeft ten onrechte voor het azi- muth ESE. Ook van deze beving zijn goede microseismische berichten aanwezig. De beteekenis der kolommen in de volgende tabel is dezelfde als in de vorige. Epic. 7°.1 S; 102°.9 E; Stoottijd volgens Batavia 12"13™50°. Batavia..... A 12. E, o = 12. 33. Ai en Gs Manila ss... 3000 12 37 16 -3 12 41 47 —42 ES Zikawei.... 4700 12 39 16 —45 12 45. 9 —78 4200 Nagasaki.... 5280 12 42 15 6 12 = — — 7162 Sydney Riv... 5780 12 41.6. — T-1248 26 —10 5720 pete in 5780 12 40 3 —38 12 53 25 287 9140 210. Seism. Bull. Bat. meldt: „destructive earthquake in moun- tain chain of South Preanger A = 100”. Volgens het Nat. Tijdschr. (1918, blz. 165) bestaan de verwoestingen in „scheuren in pleisterwerk, spiegel gevallen, thermometer gebroken” (te Tjinjiroean Pr.) ; Er bestaat in de macroseismische berichten geen voldoende grond voor A == 100, Het aangenomen epicentrum is dat voor 135 KM, wat misschien zelfs nog te klein is. — 193 — 1917. 8. Seism. Bull. Bat. meldt: ,destructive earthquake in the southern Preanger Mountains. Macroseismic reports locate the epicentrum at a distance of 120 KM, both from Batavia and from Malabar”. In het Nat. Tijdschr. (1919, blz. 135) wordt van verwoestingen niet gerept. In de 6 macroseismische berichten is geen enkele aanwijzing voor het opgegeven epicentrum. Daarentegen zijn de afstanden en de azimuths in behoorlijke overeenstemming. 1918 26. Het epicentrum ligt zeer zeker veel verder van Malabar dan 310 KM Het aangenomen epicentrum is afgeleid uit de gegevens van Batavia, Manila en Zikawei en is goed in overeenstem- ming met de ingekomen berichten, 13 Febr. 1918. Epic. 6.9 S, 103.2 E. Stoottijd 2“32m465, volgens Batavia M.G. T. Station. Afstand. P. ' S. Opgaven v/h station. Batavia. 410 2 32 43 2 33 28 em Manila, 3070 237 28 2 42 40 3420 KM Zikawei. 4630 239 15 2 45 28 4460 Osaka. 5710 2 40 39 2 55 28 8594 48, Deze beving, te Pagar Alam (Palembang), Sumatra, ge- voeld, komt waarschijnlijk van grooter afstand dan 150? KM. 95. 20 Juli 1918: Uitbarsting van den G. Galoenggoeng in de Preanger. 1919. (55). Het seismogram is verkeerd gelezen: het epicentrum behoort thuis in de Philippijnen; de aardbeving werd in de oosthelft van Mindanao gevoeld en ook geregistreerd te Manila en te Zikawei. LXXIX 13k, — 194 — 66. Van Otl5m tot 5°29™ schrijft Malabar 28 schokken op. 11 Stooten worden opgeteekend door den Töpfer-Schulze- magnetograaf te Buitenzorg, allen op den zelfden tijd als de overeenkomstige te Malabar. Hieruit volgt, dat de afstanden van Malabar en Buitenzorg tot den haard gelijk zijn. 12 Aflezingen op de strooken van M. geven een gemiddelden afstand van 185 KM. De bere- kende afstand van het epicentrum tot Buitenzorg blijkt 189 KM te zijn. Uitkomsten. De bijgevoegde kaart geeft een overzicht van de ligging der epicentra. Deze kaart is geteekend naar de „Geologische Overzichts- kaart van den Nederlandsch Oost-Indischen Archipel, blad XV, bewerkt door Ir. L. J. C. van Es Jr !). De breuk- lijnen zijn met kruisjes aangegeven, met zwarte strepen de dieptelijnen van 1000 tot 6000 M. Door verschillende teekens zijn eenige bijzonderheden van de aardbevingen aangegeven. Een lange lijn geeft het azimuth aan t.o.v. Batavia, een korte dat voor Malabar. Men denke zich deze lijnen voor iedere beving van uit Batavia en Malabar uitgezet. Heeft het azimuth gediend voor de plaatsbepaling, dan is de lijn onderbroken. Op het verlengde van de lijn W.M. zijn een aantal punten onder- gebracht, waarvoor de afstanden geen punt opleverden, of waarvoor de top niet ondubbelzinnig te bepalen was. Voor de overige teekens wordt naar de kaart verwezen. Alle onzekere punten zijn door een kring voorgesteld, de andere door een vierkant, wat ondertusschen niet zeggen wil, dat deze nauwkeurig zijn! Over deze nauwkeurigheid valt à priori niet veel te zeggen. Stellig zijn de epicentra peon ersten en schuilt hier een bron van onzekerheid. a) jaarboek van het Mijnwezen in N. O. I. 1916, Verhandelingen 2e Deel, Plaat V. — 195 — Verder is het een open vraag, of de gebruikte loopkromme van WrgecueRT en Zorpprirz wel goed is voor kleine afstan- den, zooals hier in het spel zijn. Ook is de diepte van den haard van invloed op den looptijd. Eindelijk leest men het seismogram af tot op 1/10 mm, wat overeenkomt met een fout van 0.4 sec. in den tijd, of ongeveer 5 KM in den afgelegden weg. Hierbij is dan nog aangenomen, dat door een scherp begin de phasen juist kunnen worden afgelezen, wat bij naburige bevingen meestal wel het geval is. Alles samengenomen heeft het geen zin de afstanden nauwkeuriger op te geven dan tot op 10 KM of tot in 0.1°. Denkt men zich rondom ieder punt een cirkel met een middellijn van 0.2° (ongeveer gelijk aan de verdeeling in den rand van de kaart), dan krijgt men eenigszins een idee van deze nauw- keurigheid. 