VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Zen hs ss Kan ik zelfs niet goedkeuren : dat zy de Christenbeid afbeelden, als geheel en al zodanig geweest te gyn, gelyk ze ons voorkomt in de erdeedigfchriften „ door de Christenen aan de Keigers en Overheden ter hand gefteld. Wie immers is onkundig, hoe zy, die de verdeediging eener Maatfchappye op zich neemen , gewoon zyn, alleen zodanige ken te vermelden, als tot derzelver lof en sanpryzing kun- nen dienen , en flilzwygend voorbygaan , °t welk eenigzins ten nadeele rekt? Eene handelwyze, welke niet fchandelyk of nood kan genoemd worden; maar den naam van voorzige tig mag draagen, indien de Opfteller van dus een Verdeedig- fchrift geen oogmerk heeft om te bedriegen. Duarenborea is men gewoon , in lef- en (maadredenen, ftaan te blyven, en ge mak: aa NOODIGE OPKELDERINGEN. 879 aan te dringen, op ’t geen het voornaamfte is, en ‚in zekere Gemeenfchap, de overhand heeft. Dat de Oude Christenen van deeze gewoonte niet onkundig waren „ zal een ieder ras bemerken, die °t geen TERTULLIANUSs in zyne Verdeedig. Schriften bybrengt, wegen de Zeden der Christenen , vergen lykt, met het geen die Kerkvader, in zyne andere Schriften „ ten dien opzigte, aantekent, en met leedweezen vermeldt. » Ten zesden. Gaat het vast „dat ’er , onder de Oude Christe» nen „ geene geringe gefchillen gereezen zyn „over de Zedekunde en Pligten der Christenen > dat-deezen een (trenger regel volgden dan geenen. Waar uit volgt, dat het Leeven en Gedrag der Christenen „op alle plaatzen , niet eveneens; maar verfchillend geweest hebbe, naar de verfchillende begrippen hunner Leer aasen. Allen, die fmaak vindeu ìn het nafpeuren van dergee lyke onderwerpen , weeten hoe de Christenen , van de vroegfte - tyden af, verfchillende denkbeelden koesterden, over de nut- tigheid en noodzaaklykheid der Menschlyke Weetenfchappen , de Pligten des Huwelyken Staats, den Oorfog , den Koophan- del, en ontelbaar andere (tukken. Doch, die Schryvers, van welken wy thans fpreeken , verzamelden by één, °t geen één Aanhang der Christenen, ten dien opzigte,gezegd heeft, en zoeken ons te doen gelooven, dat zy het algemeen gevoelen der ganfche Christiyke Kerke voordraagen; en niet alleen het gevoelen , maar ook de Leevenswyze. ‚> Ten zeoenden. Niet lang naa de eerfte grondvesting der Christiyke Kerke , kreeg, ik weet niet door welk een ongeluk- kig lot, dit denkbeeld de overhand , dat alle Christenen niet in denzelfden rang konden gefteld worden ; maar dat deezen tot eene grootere maate van heiligheid verbonden waren, dan geenen, even gelyk onder andere Volken, Menfchen, in de bedryven deezer Wereld ingewikkeld, van de Wysgeeren , in zeden en leevenswyze verfchilden. Diensvolgens waren er, in de Tweede Eeuwe, niet weinigen, onder de Christenen , die, door kleeding , houding, zeden, woorden en daaden, zich van de rest der Geloovigen onderfcheidden , en den naam van Asketen en Christen Wysgeeren aangenomen hebben- de, eene zonderlinge en {trenge leevenswyze volgden. Tot dien rang behoorden, gelyk wy, van de Tweede Eeuwe han- delende, zullen zien, bykans alle Kerkvoogden' en Christene Leeraars. — Op dit onderfcheid zyn de Befchryvers van het Leeven en de Zeden der eerfte Christenen niet bedagt geweest, of hebben °t zelve over ’t hoofd gezien: want zeer dikwyls eige= nen zy aan de ganfche Córistenbeid toe , ’t geen tot de Asketen alleen; en niet tot de Gemeene Christenen, behoorde. In de. Pp4 daad , 580 J- L. MOSHEIM NOODIGE ORHELDERINGEN, daad , indien iemand meent op dien voet te mogen handelen, ‚op welken GODFRIED ARNOLD te Werk gegaan is, in zynê waare Afbeelding der eerfte Christenen , dien zal het niet be- zwaarlyk vallen; wanneer hy genoegzaame bedreevenheid in de oude Schriften bezitte, een Werk van gelyke grootte te ver- vaardigen , over °t legt en [nood gedrag der Christenen. Buiten te- genfpráak zyn de oude Christhyke Gemeenten, bovenal, die in de Eerfte en Tweede Eeuwe bloeiden, beter geweest dan de hedendaagfche; en mogen eenigzins den geen ə die , te jame merlyk van de oude zuiverheid verbasterd en ontaard , zich thans naar den naam van CARISTUS taaten noemen, ten voor- beelde onder °t ooge gebragt worden. Doch zy, die de eerfte Christenen zo heilig en vlekloos afmaalen, bedriegen zich, en geeven den Vyanden des Christendoms de wapenen, ter be- ftrydinge , in handen” 8 Ten flot onzer Aankondiginge moeten wy den Leezer, naar luid van *sVoorredenaars berigt, nog melden; „, dat dit te- genwoordig deel alleen de Zerfte Eeuwe betreft; een volgend zal aver de Tweede Eeuwe leopen , en een Derde, aan de Gee fchiedenisfen der Derde, en een gedeelte der Vierde Eeuwe, naamlyk tot op den tyd van CONSTANTINUS DEN-GROOTEN , dergelyke Opbelderingen byzetten. Hier uit kan de Leezer Opmaaken , dat hy nog twee Deelen te wagten hebbe: en wy kunnen hem verzekeren, dat onze Opbelderingen daar mede zullen beflooten worden , als mede dat ze geheel afgefchree- ven, en ter drukpersfe gereed liggen; ja voor een goed gee rde reeds afgedrukt zyn; zo dat ze binnen kort {taan te volgen ”. | De waarheid en Godlykbeid der Euangelifche verbalen , opgee maakt uit vergelyking van den val van PETrus met den d van JUDAS, zoo als beide die gebeurdtenisfen in bet N.T. ‚ befchreeven zyn. Door P. porstTeDeE Dr, en Pr. Honor. in de Godgeleerdheid, Historien en Kerklyke Oudheden, Pres - dikant te Rotterdam , en Lid van bet Zeeuwfcbe Genoot- ` febap te Wlisfingen. Te Rotterdam by J. Bosch en R. Are ~ renberg 1774. Bebalven de Voorrede 64 bladz. in groot ° oëtavo. HE: groot onderfcheid dat ’er zich opdoet in de Euange- lifche verbalen, tusfchen het bericht van den val van Petrus, en deszelfs boetvaerdigheid , met dat van °t vreeslyk Riteinde van Fudas en deszelfs zogenaemd berouw , heeft ós a DR Op (5 P. HOFSTEDE , WAARHEID EN GODLYKH. DER EUANGEL. s9r oplettendheid van.den- Hoog Eerwaerden Hoffgede tot zich getrokken , en hem bewoogen, om ’er de reden van na te fpooren. De Euangelisten naemlyk hebben de eerfte gefchiee denis vry breedvoerig , voor al ten aenzien van °t haetlyk vere lochenen , opgegeven s en de laetfte is flechts kortlyk te boek gefteld, Van. waer dit onderfcheid ? De Hpogleeraer denkt , „dat het allereerst en voornaamlyk gefchied is, oms daar mede aan de weereld de overtuigendfie blyken te geven van de waarbeid der Euangelifcbe verbalen.” Hy toont, ons der het aendringen hier van, hoede fchryfwyze der Euangelis- ten, in ’t melden van beiden deze gevallen, ter wederzyde „Jynrechtftrydig is, met het geen men natuurlyk van Be- driegers heeft te verwachten, en hy leidt ’er uit af, dat de Euangelisten opregte en waarbeidlievende menftben zyn ge- weest „op welker verbalen men zig volkomen verlaten mag. — Tot dus ver past de Heogleeraer het gewoane bewys voor de goede trouw der Kuangelisten , afgeleid uit hunne manier van verhalen , wel byzonder toe op hun verfchillend bericht van deze twee merkwaerdige gebeurtenisfen; en hy (telt dit be- wys met oordeel in een treffend licht; door de merkwaerdie ge byzonderheden hier van ten krachtigfte aen te dringen. Dus de waerheid van *t Euangelisch Verhael daer uit bee vestigd hebbende , gaet hy vervolgens nogeen flap verder, om de befchouwing van dit onderfcheid te doen (trekken , ter fta- vinge van de (sodlykheid van ’t Euangelisch Verhael; terwyl hy beweert, ‚‚ dat de Godiyke Voorzienigheid , al mede, om ons te overtuigen van de waarheid van t Euangelisch Vere haal, de gefchiedenis van Petrus berouw en van Judas wane hoop, ap zulk eene ‚en op geen andere, wys te boek heeft la- ten zetten,” Men word, zyns oordeels, wanneer men alleg behoorlyk nagaet, geleid om te vragen, of de Euangelisten , (fchoon ze uit en van zich zelven in (laet waren, om deze twee gevallen te vermelden.) „die twee gevallen , buiten de beftiering van Gods Geest, wel op die wyze zauden vermeld hebben. En ’tíchynt hem byna onmooglyk, dat zy, zone der een buitengewonen invloed en beftiering, den val van hunnen besten vriend Petrus, met zo vele verzwarende ome ftandigheden , en den zelfsmoord van hunnen bitterften vyand Judas, met zoo veel gematigheid, hebben konnen DE ven.” Ter ophelderinge en bevestiginge van dit zyn denke beeld, toont hy in ’t breede, hoe °t den menfchen zeer eigen is, in gevallen van die natuur, op ene geheel andere manier te handelen; en hoe zelfs de verftandige en gemaedlyke Chris- tenen beftendig anders denken, fpreken en fchryven, wan- pS neer sz l = P. moFSTEDE neer hun foortgelyke gevallen voorkomen. Hier uit leid af, dat men zodanig ene fchryfwyze natuurlyk niet wel lst de Evangelisten kon verwachten, en dat men derhalve in de. Zelve ene buitengewoone beftiering heeft te erkennen. — De _ Hoogleerser heeft zekerlyk zyn bewys zeer wel in kracht voor- gen; maer ’t zal, des niet tegenftaende , zo °t ons toe hynt, velen niet overtuigend voorkomen; al ware °t alleen vit overweging, dat de byzondere omftandigheden der Euan- gelisten te veel verfchillen van die der menfchen in ’t aige meen, om git het een tot het ander een o i te trekken. ’t Zou althans niet raedgaem zyn ‘er gebruik van te maken tegen het Ongeloof, en een geloovig Christen , overe tuigd ven de oprechtheid der Euangelisten , vind in °t gansch _ beloop van 't Euangelisch verhael, en den inhoud der Euan- lieleere, zo doorflaende bewyzen van Godlykheid, dat hy niet noodig hebbe, dezelve op zodanig ene wyze in iedere byzonderheid te zoeken, == Zie hier intusfchen het hoofd- zaeklyke van des Hoogteergers bewys, zo als hy °t in % flot beknoptlyk te famen trekt, ‚> Ík meen hier met verfchiet van voorbeelden genoegfaam, (zo maar niet overbodig ,) te hebben bewezen de menschly- ke geneigddeid , om , aan de eene zyde, de verkeerdheden hunner vrienden, in welker onderwerpen , n en ach- ting by de weereld, zy een byzonder belang hebben, voor het oog hunner vyanden te verduisteren, of, zoo dit niet doenlyk is, te vernisfen , te verkleinen , te verzagten , — en om, aan de andere zyde , de fchendaden of wanbegrippen hunner tegenftanders „en alles wat derzelver perfonen betreft, te verbreiden, te vergrooten en in de ergíte gedaante te vere toonen, — Ken geneigdheid , die zich noch door de voor: treflykfte natuurgaven, noch door de reden, noch door bee beffening , noch door gewone zaligmakende genadens , zoo geheel met wortel en tak in dit tegenwoordige leven laat uit- roeijen , of ze openbaart zig, by voorkomende gelegenheid, meer of min ‚ in het Pam en fchryven van een ieder; zelfs van pad EE J Christen. ft de Voorreden van dit Werk, en den inhoud der Pre- J dikatien, loopende dit Deel van den eerten Zondag in den Advent , tot op den Zondag Sexagefima , blykt duidelyk , dat de Eerwaerde Schubert niet veel op heeft met een beredeneer» den Prediktrant ; des dezuiken die gevallen zyn op een bereden neerd vertoog der Godlyke Waerheden , die ons in de Open. baring voorgedragen worden , ten bewyze der redelykheid van onzen Godsdienst , deze Leerredenen niet naer hunnen fmaek zullen vinden, Ze zyn beter gefchikt voor de zodanigen, die ene oppervlakkige gemoedlyke manier van voorftellen met graegte aenhooren , by welke ene zinnebeeldige voordracht van meer invloeds is, dan ene beredeneerde ontvouwing, Toehoorders van die natuur zullen deze Leerredenen met ge- noegen lezen , en ftichtimg vinden in ’s Mans predikwyze 3 gelyk men uit het vane ftaeltje enigermate mag afleiden. amen De Ferwaerde Schuders zyne Hoorders vermanende , om zich zelven dagelyks aen te wakkeren , en met ernst daer voor te zorgen ‚ dat zy in Gods Genade blyven en toenemen , druke zich deswegens aldus uit. a Indien dit gefchieden zal, zo moeten zy zich wan de Middelen bedienen , door welke zy in °t Goede wasfen en toeneemen kunnen. Zy moeten zich (1.) mèr de vernuftige loutere Meik des Euaengeliums dagelyks fpyzen , op dat zy door cher loen (OEMCEMEN. mea Laat een Mensch copTs Woord lig» gen, en overweegt hy het zelve niet naarftig onder hartelyke Gebeden , zo zal hy zyne weinige Kracht wel haast verliezen. Maar befchouwt en overweegt hy het zelve dagelyks, zo ís Y elyk een Boom, g lant aan de Waterbeeken ‚die zyne Vruc. engt te zymer Tyd, en wiens Blaaderen wiet verwelken, Zy moeten (e.) vig bidden, zich ak, waar zy Geloegenbeid ' Vide 584 H. SCHUBERT vinden, met andere Kinderen GODTS aanmoedigen. =——= D eene Kool ontfteekt de andere, Komen de Kinderen deezer Waereld by malkanderen , om zich van hunne aardfche Voor- deelen te onderreden , zouden de Kinderen van copDT dit ook niet in °t Geestelyke doen? — Zy moeten ook (3.) over zich door GODTS Genade naerftig waeken, op dat zy niet van de Waereld , den Zatan en hun eigen Vleesch overrompeld wor- den. En zo moeten zy zich dikwils en vlytig aanwakkeren, en het Woord: Wast in de Genade en Kennisfe van enzen HEERE en ZALIGMAAKER JESUS CHRISTUS! moet beftendig in hunne Ooreén klinken. illen zy zich tot Rust begeeven, en de Handen in den Schoot leggen, zo zal t haast met hen gedaan zyn. — Zwemt iemand den Stroom te gemoete, zo moet hy beftendig met Handen en Voeten roeijen , anders woórdt hy te rug gedreeven: Wy gaan opwaarts ten Hemel, Hoe menige Storm en Wind der Verzoekinge valt niet op ons aan ? Willen wy nu daar rusten en niet voortwerken , hoe zullen wy dan voortkomen, en onzen Loop voleinden ? In ’ Christendom fil faan, is te rug gaan. ‚, Men ftelle zich een Kool-vuur voor, °t welk in vollen Gloed ftaat. Hoe ligtelyk toch is het zelve overtrokken met Asfche? Wordt deeze nu niet wech geblaazen ,en worden ‘er geene nieuwe Koolen bygedaan , zo dooft het eindelyk geheel enal uit. Zo is het ook geleegen met ons Hart. Schoon het zelve thans in vollen Gloed der Genade coprs en der Liefde tot JESUS CHRISTUS itaat, zo zal ’er nochthans haast eenige Koelheid influypen willen. Wordt dezelve nu niet met het Gebed verdreeven , en de Gloed der Genade daar door in ons : Hart op nieuw aangeblaazen, cok tevens nieuwe Kracht van den Heere nederwaarts gehaald, ach! dan wordt het Hart ras koud, ja het fterft eindelyk zelfs, en zinkt weder in zynen voorigen dood. Eene Pluim of Feeder kan door het blaazen gemakkelyk in de hoogte gedreeven worden; maar laat men dezelve ter neder zinken en met Fuilnis bemorst worden, zo zal men dezelve zo ligt niet weder in de hoogte dryven kune nen, Ons Hart , wanneer het zelve door de Genade van de aardíche dingen ligt gemaakt is, laat zich door Bidden en Smeeken gemakkelyk tot sopt ten Hemel gericht onderhou- den. Maar laat men het zelve weder ter Aarde zinken „en met den Drek der geestelyke Luiheid en andere Onzuiverheden befimet worden, zo zal het, fchaon het wel niet onmogelyk is, nochthans zeer bezwaarlyk tot het rechte Opklimmen tot GODT weder gebragt worden, — Windt men een Orlogie of Uurwerk op , zo zal dezelve , naar haare Inrichting, haar sT ge PREDIKATIEN, 585 gezette Tyd voortgaan, en men behoeft dezelve eerst na ver. loop van vier en-twintig Uuren weder op te winden. Maar trekt men het Hart des Morgens door het Gebed opwaarts „ nochthans zal het wel haast nederzinken , indien het niet dike wils, ja zonder Ophouden, opgetrokken, en door de Over- weeging des Godtlyken Woords, door Bidden en Waaken , Hemelwaards gericht wordt, Daar mag men geen vier -ene twintig Uuren met het Opwinden wachten, indien men daar aan geen merklyke Schaaden lyden wil, Derhalven moet men de Gaave copTs dagelyks dikwils in zich aanwakkeren, of aanblaazen , op dat men in de rechte Kracht blyve. — Het Vuur op den Brand- Offer- Altaar mocht in °t Oude Testament niet uitgaan , maar moest beftendig onderhouden worden. Onderboud gy ook, gy Gelovigen ‚(want met deezen „en niet met de Kinderen deezer Waereld wordt thans gefprooken :) onderboud gy ook , bet Vuur der Liefde GODTS in u met Bi den, Waaken en Overweegingen des Godtlyken Woords , zo zorgt gy recht voor uwe Ziele”. | Korte sed AE Godgeleerdheid en Zedekunde, Door j. G. TÖLLNER Dr. en Pr. in de H. Godgeleerdheid Sc, Gc. op de Hooge Schoole te Frankfort. Uit bet Hoogduitsch vera taald , onder bet opzicht en met eene Voorreden van C.C. H. v.d. AA. Te Haarlem, by J Bosch 1774. Bebalven bet Woorwerk 418 bladz, In groot oëavo. Bk nuttig te zyn voor de zodanigen , die geen Aca- i demifche Oefeningen gehouden hebben, en nochtans gaerne de gronden van hunnen Godsdienst zouden verftaen , is het hoofdbedoelde van den Hoogleeraer Töl/ner in dit Werke "t Is hem voorgekomen , dat het denzulken, ten miníte in zyne Gezindheid, nog ontbrak aen ene gefchikte handleiding tes gegronder kennisfe van het Godsdienítig Samenftel. Het ope pervlakkig onderwys, dat men der Jeugd geeft, is voor meer gevorderden niet toereikend: en ’t geleerde onderwys , dat men op de Hooge Schoole voordraegt, loopt boven de vate baerheid van hun, die geen tyd en gelegenheid hebben, om zich tot de beoefening van zulke Schriften te verledigen. ’Er word dan voor hun ene middelfoort van onderwys gevore derd; en hier op heeft de Hoogleeraer zich in dezen toege- leid, — Hy heeft ten dien einde een beknopt Samenftel ge- fchreven , behelzende ene ilt onderrichting in alle die waerheden , welker kenuis hy onontbeerlyk acht, en die men one 4%6 j. G. TÖLLNER GODGELBERDHEID, ongeleerden kan inboezemen , zonder geleerde kundigheden te vooronderftellen, of geleerde nafpoormgen van hun afte vorderen. In de ontvouwing en het betoog dier waerheden tracht hy alles, ten klaerfte en ten bondigíte, tot ene rede. lyke overtuiging voor te ftellen, in ene orde, welke een ieder gereedlyk kan nagaen. En de Hoogleeraer is in dit alies zo wel gefhaegd, dat zyn Gefchrift wezenlyk van dienst konse zyn , ter bereiking van ’t oogmerk „dat hy ‘er zich mede voor efteld heeft; boven al ten opzichte van zyne byzondere Ge foofsgenooten. Ongeletterde Leden zyner Gezintheid vinden _ hier een gefchikt Samentftel , ter hunner onderrichtinge; en Leermeesters ,’t zy in de Schoolen , ‘t zy in de Huizen, mits gaders Predikanten, die byzonder onderwys aen de zodanigen geven „hebben in dit Gefchrift ene beknopte woordragt ; die ze voor hunne Leerlingen , naer ieders vatbaerheid , konnen uit- breiden; waer toe ook de Hoogleeraer , in nde aen merkingen , meermaels gepaste onderrichtingen — Voor % overige is dit Gefchrift indiervoege opgefteld , dat ook Christenen van andere Gezintheden ‘er meerendeels een nuttig gebruik van kunnen maken; in zo verre het veelal de aenge: nomen erkende waerheden behelst; en de Hoogleeraer de by- zondere begrippen zyner Gezintheid met alle gematigdheid ontvouwt. Ook kan des Hoogleersers Leerwyze ten voor- beelde van navolginge (trekken ; of veelligt aenleiding geven, om het onderwys van ongeletterde bejaerden op een beteren voet te brengen, dan °t gemeenlyk ingericht word, De Vrybeid van Godsdienst in de Burgerlyke Maas/chmpy verdeedigd. Te Amft. by J. Doll P Bebaloen bet Foor- werk 452 bladz. in groot oĝavo. T den jare 1734, heeft men enige merkwaerdige Stukken, rakende de Vryheid van den Godsdienst in de Burgeriyke Maetfchappy ‚by een gebragt, en uitgegeven, onder den tytel van Verzameling van Werbandelingen over de Ve beid en Vrybeid van Godsdienst. ze bekende Verzameling is nu, met enige vermeerderingen, herdrukt 3 wel byzonder met byvoeging van een tweeden Brief van den Heer Locke, over dit onderwerp, en mededeeling der aensekeningen van den Heer Barbeyrac, over de Redenwoering van den Heer Noodt , rakende den Godsdienst von HeerfcBappy. Wy ders heeft men aen °t hoofd dezer herhaelde uitgave nog ge plaetst , een Pertoog ter Znkidinge, Packkende ter ousvon- win DE VRYHEID VAN GODSDIENST VERDEEDIGD. #87 winge van de gronden ‚op welken de Vryheid van Godsdienst sust, en volgens welken de zorg der Overheid , ten aenzièn van den Godsdienst bepaeld is; als mede van den oorfprong der misvattingen wegens de Heerfchappy over denzelven, — Met het herhalen dezer uitgegevene Verzamelinge, die reeds fchaers te bekomen was, en derzelver vermeerdering, geeft men den Lezeren op nieuw in handen, het merkwaerdigfte dat nopens dit onderwerp gefchreven , en de ernftigfte overe weging van alle beminnaren van Vryheid en Godsdienst waer- dig is. Een onderwerp , dat beftendig levendig behoort gehou- den te worden, in ons Nederland, daer de dierbare panden van Vryheid in den Godsdienst en den Burgerftaet heilig zyn; des ieder Burger de tael van den beroemden Noodt niet te : Rerk ingeboezemd konne worden. s» Men roeme ons geluk! Elk onzer mag den grooten en almagtigen God, volgens zyne wyze en amen o Eerens naar de overtuiging van gemoed. Wy hebben , door ’s Hee mels gunst, en de trouwhartigheid en v van onfterffelyken Staat , niet te vreezen voor ə Krygsluie den, of godlooze , bedriegelyke , bloeddorftige en hovaardig Priesters, die op de goederen , eer, het leven en de vryheid der degelykfte en verftandigfte menfchen, ’t zy van hoogen , kaagen of middelbaaren taat, boosaardig en {chelmagtig- loes ren. Die wreede, heillooze en verfoeilyke dwinglandy heeft onze Voorvaderen gedrukt, met vertredinge van alle Goddes lyke en menfchelyke regten. Dog zy hebben hunne aloude vryheid met groote dapperheid en gelyken roem herfteld; en dezelve aan ons in eigendom en voor altoos, met goed regt. overgegeven. Het is ons werk zorg te dragen, dat wy zulk edelmoedig bloed niet mogen onwaardig weil, nog de vrugt van dat groote en onwaardeerbaare goed door lafhartigheid en onagtzaamheid verliezen; maar de vryheid, welke wy van onze voortreffelyke en godvrugtige Voorouderen ontfangen hebben, aan ons Vaderland , Kinderen en Nakomelingen, bui- ten welke ons, naast God, niets dierbaarder kan of sin Det zen, zuiver en ongefchonden, met volkomene getrouwheid , voor eeuwig, agterlaten”. Hise 388 GEDENENAALDE Pd Historifche Redenvoering op bet ontdekken der Gedenkmaald:, opgerecht ter eere van JOANNES VAN MIGGRODE , Uitgefpro- ken in de Groote Kerk te Veere, door h, Ve IPEREN , Pre. kant in die Stad enz, enz. Te Amferdam by M. de Bruin 1774. Bebalven bet Voorwerk 186 bladz, in groot oltevo. Y „die de voorgaande Redenvoering van den Eerwaarden v. peren , over bet tweebonderdjarig Jubelfeest der Ne derlandfcbe Vrybeid (*), bezitten, zullen wel doen, als zy deeze Historifche Redenvoering daar nevens voegen en door- bladeren. Dezelve behelst, met het geene in de Aartt:kenin- gen, en verdere Bylagen , vervat is , niet minder dan de eerst- gemelde, verfcheiden byzonderheden , die tot de eerfte bee infelen. der Reformatie behooren; en {trekt verder ter ophel. eringe van deeze en geene ftukken, die in de voorige Re- denvoeringe gemeld zyn. —— De gelegenheid, by welke zyn Eerw. deeze laatfte eg aijn heeft, is deeze, — Zyn Eerwaerde gaf in zyne eerfte Redenvoering te kennen „darer y. aan het Noorderhoofd der Stad, onder de ruwe keien en lom- pe zinkfteenen, onagtzaam weggelmeeten was eene brok der zerke , pronkende met het wapen en den naam van den Ede- len en Eerwaarden MIGGRODE, wiens nagedagtenis , als Zee lands Hervormer ‚met meer luister verdiende bewaard te wot- den. Deeze herinnering was van die uitwerking, dat hunne Edele Agtbaarheden van Veere den volgenden dag reeds orde ftelden , om dit overblyffel van daar te neemen, en in Stads- Schuur te brengen. Vervolgens befloot men eene deftige ge- paste Gedenknaalde te ftigten , de brok der oude Grafzerke in derzelver voetftuk kunftig in te werken, en deeze Praalnaal- de, ter gedagtenisfe van dien beroemden Man, in de Groote Kerk te plaatfeu, Dit alles verrigt, en ’t pragtige Gedenkftuk voor aller oogen ontdekt zynde, heeft de Eerwaarde van Ipe- ren, op verzoek der Regeerders van Veere, den eerften De cember des jaars 1773, ter dier gelegenheid, deeze Reden- voering in de Groote Kerk aldaar uitgefproken. — Zya Eerw. geeft in dezelve een naauwkeurg verlag van de lof- waardige verrigtingen van den Ed. en Eerw. Miggrode ; dien hy met regt aanmerkt , als Zeelands eerften en voornaamíten rkhervormer , wiens yverige poogingen, metden gelukkigen uitflag , der nagedagtenisfe wel waardig zyn. ——= Zie hier ere C) Zie Hedend, Vaderl, Letter. Oefa I D. blads. srt. VAR J. V. MIGGHODE, 589 ecnè korte fchets van ’s Mans leevensloop, in deeze Reden: voering breeder voorgedraagen. f Joannes van Diiggrode was gebooren uit aanzienlyke Ou- deren , Heer Paco van Miggrodè, en Vrouwe Margareta van den Eekbaute, beiden van adelyken geflachte,. Hy zag eerst het leevenslicht , in den jaare 1531 ‚ te Aalst in Vlaanderen; alwaar hy denkelyk de beginfelen der eila fchappen geoefend zal hebben, om zyne Studien ooge School van Leuven te voltrekken. Tot den GeestYken ftand bepaald en gëordend zynde, fchynt hy al vroeg mer het Ka- nonikaat van Veere, in °t Capitts! onzer leve Vrouwe, bee giftigd geweest te zyn, Hy komt voor als iemand , die in . Een hoog aanzien was onder de Roomfíche Geestlykheid „ zyne de Pastoor en Hoofdpriester der Parochiaale Kerke van Veere; en vermoedelyk heeft hy vok het Dekanaat waargenomen. Deeze Geestlyke , in hoe gunftige omftandigheden naat de Waereld leevende, befloot egter, op inwendige overtuiging s de Leer der Waarheid openlyk te he voor te flaan , en en 'er alles voor op te zetten; °t welk ten gevolge had, dat ` hy, die, in ’t jaar 1564, nog als Pastoor van Veere te aat, in ’t jaar 1567, met veele andere Protestanten de vlu naar Engeland name. In dat Gewest ftond hy in de hoogfte agting by de vlugtelingen , aan welken Koningin. Elizabeth een veilig verblyf verleende; ook was hy °t, die de Nederlandfche Gemeente te Kolctiester plantte en tot ftand bragt. Na ’t vere overen van den Briel, en ‘t opfteeken van de banier der Vry- heid te Vlisfingen en te Kampveere, in den jaare 1572, ftak hy terftond over naar ’t Vaderland; en nam reeds in dat jaar den dienst van gewoon Herder te Veere waar, === Alles na- gaande is % vry duidelyk ‚dat hy van dien tyd af, tot in °t jaar 15745 »s genoegzaam de eenige vaste Predikant geweest moet zyn, van wien zich Zyne Vorstiyke Excellentie, en de Walk cheríche Regeering bedienden, tot het regelen der Kerklyke zaaken, niet alleen te Kampveere ‚maar ook te Vlisfingen , op de vloot, in het leger, in de bezettingen, door het geheele Eiland, te Zierikzee misfchien, ja mooglyk ook door de ge» heele Provincie , voor zoo verre die benaauwde tydsomftane digheden zulks hebben toegelaaten, Ook moet hy de eerfte en voornaamfte geweest zyn, die, na het inneemen van Mide delburg ,aanftonds aldaar, niet alleen Zondag , maar tweemaal in de week , over de Historie van het Lyden gepredikt hebbe 5 en die , met den Prins, kort te vooren , de Clasfis van Wale cheren had opgericht”. Verder is het blykbaar, dat hy, irt de volgende tyden, beftendig de Man was, dien men in alie JUL, DREL. He LETT, NO. 13e Qg | gee f 4 soo GEDENKNAALDE . ' wigtige Kerklyke handelingen raadpleegde s.en die in alles, A A A fpreeken, de voornaame hand had; tot dat hy, in deu ongêmêéen hoogen ouderdom van 96 jaaren , ontíliep , op den zesden van Bloeimaand des jatrs 1627. Deeze Redenvoering pronkt met het Portrait van den Ed, eri Eerwaarden van Miggrode, gemaakt naar eene oude oris gineele fchildering op hout j àis mede met eene afbeelding * van de Praalnaalde , ter ’s Mans gedagtenisfe, in de Groote Kerk van Veere opgerigt. Voorts zyn ‘er nog verfcheiden Bylagen agter de Redenvoering gevoegd, welken ter ophek deringe of bevestiginge van éttelyke byzonderheden kunnen dienen. Onder anderen vindt men ‘er een Brief van van Vosbergben , gefchreeven den zo July des jaars 1584 , aan de Heeren Burghmieesters en: Schepenen der Stede van der Vere, nopens het doorfchieten van den Prins te Delft; welke inzonderheid ftrekt ter bevestiginge van het getuigenis der zoe danigen , die melden , dat de Prins niet door het hart gefchoo- ten is, maar de wonde in °t laagere gedeelte van °t lichaam Ontvangen heeft , en dus nog , gewond zyude , gefproken heeft; dat, in °t laatfte geval beter te begrypen is, dan in 't eerfte. Deezen brief, welke tòt nog onuitgegeeven was , zul. den wy, ten gevalle der Liefhebberen, ook hier plaats gece ‚ven. Dezelve luidt aldus, - - s, Mijn Heeren. Ick en can uwer E. de ciaechhijcke gelegen heijt ende gefteltenisfe der faken alhier foo niet verhalen als de materie en impatie derfelver wel verheijscht van het ongeluck dwelck Godt gelieft heeft tot ftraffe ontwifelijck one fer fonden fijne Exc. op huijden recht voer de twee uijren naer noene ouer te feijnden , metsgaders de rouwe en vere driet ‚dwelck die van fijnen huijfe en defe ganfche Stadt daer» ómme hebben betoocht. De gefchledeuisfe is falcx , naer dat fijn Exc. des noens van de maeltijdt was opgheftaen en meene de maer boven te gaen , heeft hem eener geprefenteert bij nae- me Baithafar Gerards, Bourgoignon de la franche Comte van Viilafrans hem vernaempt hebbende Franchoisguion , oger ce» nige daghen wedergekeert met brieven van Caron , aen fijne Exc. de welcke hem dragende al off hij wonder foude weten uijt te rechten met fekere cachets volants, die hij feljde van den Grate van Mansuelt fecretelijck en buijten fijnen weten door °t middel van een fijnen cofijn Secretaris van voorsz. Ga- ve becomen te hebben ende met de compfte die hij hadde vaa het handfehrift oft ondertekeninge des voorsz, Grave , in de welcke hij foo geverfeert was, dat men deen van dander niet : EN at e a VE VAN Js V. MIËGRODE, Syr ën foude hebben connen onderkennen, hebbende hem hier mede om eenich goet exploict van eenige plaetfen daer door te becommen te hove in eenich credit geïnfinueert, en aldaer bij hem hebbende fekere pistole gheladen met drié looderi heeft fijne vsa. Exc. bouen de huepe doer den buijck ghefchoten , daer van hij ter neder îs gefonckert , fprekende defe laetfte woirden : man Dieu, mon Dieu aye pitié de may 5 du pauvre pepi `T ghene den vsz. fchelm daer toe hadde ghemoviert s gheweest de proscriptie bij den Coninck van Spaengie uijt» heheven in drucke en den ijver van fijne moordadighe religie , jebbende hier van in communicatie gheweest met eenen Je- fuit, die hem van fijne refolutie en conftantie in defen wel ondertast en daer tog geanimeert heeft , met een hope van groote recompenfe , die hij foe hij ’tfoude ontcommen van den Coninck van Spaengien was verwachtende. -_‚ Ditis’tfommier van dier ghefchiedenisfen , uitghevallen op eenen thienden Julij foe den thienden Junij daer te voiren zif- ne Alteze in Vranckerijck i9 defer werelt ouerleden; hier toe is noch een ander disperaât ongéluck onder t'huisgefin van fijne F. Exc. gevallen , dat feker foldaet van fijner Exc. Guare de, meenende de vsz. muerder (die hem veijnsde naer bruijss fel te willen verreijfen) ter goeder trouwe en om fijn voijage te verfekerder te moghen en te veijliger volbrenghen , te hel- pen, hem heeft geasfifteert en behulpick gheweest, om een goet finckroer te coopen , weinich wetende dat het foude dies hen om fijnen Heere en Meester om te brenghen, fiende het feijdt daer mede volbracht uijt defperatie en mistraosticheijt heeft hem felven twee ofte drie poigualaden gegeven, daer van hij weinig tijds daer naer oick is geftorven. De rouwe van evrouwe de Princesfe is onuijtfprekelijk en niet fonder ver- wonderen op te nemen, hebbende met ghelijke fortune haer Vader en beijde haer mans verloren. Mija heeren mogen dencken hoe de Gravinne van Swartfenborch en de kinderen - én jonge Princesfen en Jonckvrouwe haer moeten bedroeft gea vonden hebben in defen ftaet. De Grave Mauritius is ontboe den en wordt vast op alles foe veel de gelegenheijt des tijds en middelen toelaten ordre gefteld. Resteert alleenlijck , daf wij ons mannelijck dragen en den moet niet en laten fincken. maer de ooghe geftadich op God Almachtich en op fijuen ftarcken arm willen hebben, die de fijne can (lagen en wedef enefen , ter neder worpen en weder op heffen en naer dat hij e fijne tot huijs befocht fal hebben fulcke boosdadighe mene fchen met haeren aenhanck wel vinden. Middelertijdt eti moeten wij ons deuoirs niet vergheten in 't verfurghen der E : Qq 2 ghee- 593 GEDENKNAALDE VAN. Je V. DMIGGRODE. gheene die Godt ons bevolen heeft, ende al te doen wat menfchelijcker wijfe elck hem evertuerende behoirt gedaen te worden, als in nieuwe regieringhe en authoriteijt op te rich- ten en op de verfekertheijt der plaetíchen en Steden, ders de cleene forfen die wij te-velde noch hebben, fulck or- dre te ftellen , dat wij de {hacken van °t lichaem foe veel het doenlijck fij bij den anderen houden, niet twijfelende oft mij- ne heeren en {allen alle deuoir aen die fijde doen om op alles te voorfiene ende niet min goet vinden bij provifie ’t ghene hier bij ons fal met de meeste (temmen tot confervatie van den Jande beraempt en befloten worden, affleijndende in alder ijl nieuwe gedeputeerde met vollen last en vet{egelinge der Ste- den in °t particulier fonder naer elkanderen te wachten here waarts aan, om op deze en alle andere faken met de aenwe- fende Provincien en Prefenten haer te moghen conformeren en wat goets tot Godes eere en der landen ten besten te be- fluiten. Mij hier mede ghedienftich in uwer E. goede gratie gebiedende, bidde den almoghende, dat hij fijne ighe ooghen op dit ons arme verdruckte en vallende Vaderlandt gelieve neder te flaene, en fijnen ftercken arm tegens fijae en onfe vianden te weijden tot fijner eere en vertroostinghe van {oo veele bedruckte en vrome perfogen als tot hem in haere noodt noch daghelijck met duijfenden fuchten en fijne hulpe alleen verwachten, defen thien Julii Ao, 1584. (Addres) Uwer E. goedwilt. Dienaer Mijne Heeren ’ (geteekend) Nine heeren Burghmrs. en CASPAR VAN VOSSERCHEN. Schepenen der Stede van der 8 Vere, ”? Pboyfiologia , of Natuurkundige Ontleeding van bet Menfchelyk riam. Eerfte Stuk, eTe Anhe dam by A. van Goor. go bladz, in groot oftavo. N de Voorreden , waar de Auteur de fchandelykheid der Luiheid niet onaardig afmaalt , vraagt hy eindelyk; ‚ Gaaven dan de Latynen wel een kwaade naam aan dit vere oeilyk Wangedrogt, als zy zeiden, otium est pulvinar Dise boli.” Is heteen bewys van onze onkunde dat wy nooit of een’ Latynfchen Auteur deeze fpreekwyze hebben aang fen? De volgende is een bekende uitdrukking van een’ derber PHYSIOLOGIA. 593 roemdfte Dichters: 6 Meliboeë, Deus nobis baec otia fecit. Na zyne redeneering over de affchuwelyke Luiheid, maakt hy de volgende toepasfing: ,, Is dit zo! men zal, houd ik my verzekert, het in my niet wraken; dat ik my fteeds gea wagt heb , om van deeze flange , hoe zeer onder het gras vere fcholen , van de fchynfchoone naam Gemakkelykbeid niet te worden bekropen en doodelyk gebeeten.” De Auteur deelt ons vervolgens mede, hoe hy zich voor de beeten van die vergiftige (lange beveiligd heeft. … Zoo fchielyk ik dan de Hooge Schoole vaarwel gezegt, en myne naame op de rolle der Geneesmeesteren laaten zetten had in myn Vaderftad5 heb ik gezogt om myne SEE uuren bezigheid te geeven 5 te meer, wyl ik ondervindelyk zag, dat de Praktyk (zo men het noemt) zoo fchielyk en overvloedig haaren overvloeds. hoorn niet uitftort in den fchoot der jonge Geneesheeren , als zy wel met noeste yver verlangen; ik dagt niets hand my be- ter en verlustigt mynen geest meer dan de Geneeskunde daar mede ik dog den tyd van verfcheide jaaren op de Hooge Schoo- len gefleeten „aan de voeten van groote Mannen , andere Hip- pocratesfen en Galenusfen, gezeeten heb, om hunne wyse heid te hooren; gelyk de noeste Beije haaren zoeten hooning likt van geurige en keurige bloemen. Zie daar dan befcheide Leezer, een Werkje betreffende de Geneeskunde; het welk ik in myne leedige uuren heb famen geftelt,.” Hy vleit zich niet de bedilzugt en haare {pitze tanden te zullen ontwyken , =, Ô neen, waar tegen grynst Momus niet, byzonder in dee- ze eeuw. ” Dan dit moet iemand , volgens den Auteur, voor- zichtigheid leeren, om zyn zaak eerst wel te overweegen, en zyne gedachten wel te herkauwen, voor dat men die aan ’t Publiek mededeelt. ,, Heb ik dan zomtyds (zegt hy verder) het ongeluk van de zaaken die ik behandel, in alles niet wel te treffen, men denke, bumanum est errare, maar in zyne dwaalingen , hoe overtuigt werdende , eigenzinnig en fterk te willen volharden , is het belagchelyke gedrag van een koppigen en verwaanden zot.” Dit is zeer nedrig en zedig gefproken „dan hy kort hier merkelyk weder op af door het volgende: „Maar myn Leezer zal, hoop ik, ook de edel- moedigheid en infchikkelykheid wel willen Le ‚ om te denken, dat het ftuk, het welk ik behandel, vol is van zul- ke hoogklimmende wysheid en diepe geheimen , daar zich, Eeuwen achter een, de fchranderfte Hippocratesfen op heb- ben ftomp gedagt , hunne ziel en lichaam vermoogens en kragten omtrent hebben afgefleten, tot nut van het Mensch- dom; zo dat zy met kent ti ademtocht hebben moes q 3 ten 594 PHYSLOLOGIA, ten uitroepen: afils inferviendo confumor! als een afgebrande kaars, door een ander te dienen ‚word ik verteerd, ” Dit Stukje beftaat buiten de Inleiding uit tien Hoofdftuk- ken, wâarin gehandeld word. I. Over de Deelen van bet Menfchelyke Ligbaem. IL Over bet Leeven. IIL Over de Bloedvaten. IV. Over de Watervaten. V. Over de Om van bet: Bloed, Vl. Over de Beweeging en van bet Wa ter (Lympba.) VIL. Over het Hart, VIL bet Bleed, 1X. Over de Uitwerkingen van de Beweging van bet Hart es Slagaderen. dingen , of verbeterde verklaaringen van de werking van ’t menfchelyk lighaam aan de hand geeft. De Auteur geeft de volgende gewigtige redenen op, wegens °t agterhouden van gyn naats.” Maar om omzigtig te werk te gaan in het uitgee- yen van dit myn Geneeskundig. Werkje, denk ik niet kwaad te zyn om in het uitgeeven het eerst myne naam te verzwygen, en Apelles post tabulam te (peelen ; krygt het fmaak „ik zal by het laac{te ftukje, (want met kleine Deeltjes zal ik dit myn Werkje in de Waereld trachten te bren myne naam dan vermelden.” Wy zullen ook geene aanmerkingen maaken over- den ftyl, dewyl de Auteur zyne Leezers verzoekt om zyne s, Taal- en Spelkunde wat te willen’ infchikken ; want Lieden die de Latynfíche taal meest behandelen (als onze Auteur , gelyk de Leezers reeds uit eenige aangehaalde Latynfche fpreekwye gen hebben kunnen opmaaken) zyn veeltyds daaromtrent niet te naauwkeurig. ” Verbandelingen van bet Bataafsch Genootfchap der Proefona dervindelyke Wysbegeerte te Rotterdam. Eerfte Deel. Te Rotterdam by rrenberg 1774. Bebalven bet Voorwerk 583 blads. in gr. quatto. Sn het Bataafsch Genootfchap aan fommigen reden tot klagten te geeven, over het agterblyven van openbaare proeven van deszelfs werkzaamheid, die klagten zuilen met de afgifte van dit eerfte Deel een einde neemen; en men zal, op het doorbladeren van deszelfs inhoud , reden hebben om ‘er over vergenoegd te zyn. Het verleent aan `t hoofd een uitvoerig verflag van de oprigting en handelingen van ’t Gee nootfchap; waar uit men, terwyl ons de gefteldheid van ’e Genootfchap daar door kennelyker wordt , kan afneemen, dat ’er niet. weinig tyds verioopen moest, eer alles in de ver- eischte orde gefchikt ware. Men geeft ons tevens, aan ’t einde van dat berigt, grond, om vervolgens een {poediger voortgang te verwagten;- zonder dat egter het oogmerk zy, zig te verhaasten, ten nadeele van de keur der Verhandeline gen, die men goedvindt aan den dag te brengen. Verder wordt ons eene Naamlyst der Leden van dit Genootfchap „ zedert deszelfs oprigting tot op de uitgave van dít Deel, ge- geeven; en op dat Voorwerk volgt een aantal van Verhandes lingen, díe, zo ten opzigte der onderwerpen, als ten aan» zien der uitvoeringe , ae algemeene goedkeuring kunne den 3 q 4 wege 596 VERHANDRLINGEN wegdraagen; en in verfcheiden takken der Proefondervindelye ke Wysbegeerte haare nuttigheid hebben. Men ontmoet hier een Gefchrift, dat ten tytel heeft Rj- vierkundige Grondwaarbeden ; welks eerfte opftel het Genoote fchap reeds in den jaate 1770 te voorfchyn deed kamen; om het, onder aanmoedigende uitnoodiging, ter proeve en ver- beteringe, aan des kundigen voor te draagen. Deeze uitmoor diging niet vrugtloos geweest zynde, heeft de Autheur ger bruik gemaakt van de ingekomen aanmerkingen; en zyn ope ftel verder, ook door eigen overweegingen, merkelyk verbe- terd. In gevolge van dien behelst dit Stuk thans een volledig _ Samenflel van Rivierkunde; waar in deraelver Grondbegin- felen en Regelen im orde gebragt, de Hoofdwaarneeming gefchikt ontvouwd, en de voornaamfte byzonderheden, die betrekking hebben, tot den oorfprong, het bederf en de vere betering der Rivieren, onderfcheidenlyk verklaard worden, De Schryver brengt het, dus befchaafd , anderwerf ouder ’t oog der Rivierkundigen; met verzoek dat zy nog verder hune ‚ne viyt zullen aanwenden , en hem behulpzaam zyn, om dit Samenftcl trapswyze tot eene meerdere volmaaktheid te brene gen. 