veld ssennederland 01
Wij noemden reeds de oprichting van gesloten en gekazerneerde eenheden, waarbij Amsterdam blijkbaar voorop is gegaan. Andere steden volgden spoedig. Deze eenheden, uiteraard behorende tot de staatspolitie, waren ondergeschikt aan de commandanten van de Duitse bataljons der Ordnungspolizei. Het politiebataljon te Amsterdam kwam zo te staan onder de commandant van het Duitse politiebataljon aldaar, //./SS-Pol. 3. In 1944 lagen er twee compagnieën Nederlandse politie te Den Haag, en één compagnie te Rotterdam, allen gesteld onder 117./SS-Pol. 3 te Den Haag. Tevens was er een compagnie Nederlandse politie te Eindhoven, ondergeschikt aan het Duitse politiebataljon (7./SS-Pol.3) te Tilburg.? Ook in elk van de andere steden met staatspolitie, Haarlem, Utrecht, Groningen en Arnhem, bevond zich op zijn laatst sinds maart 1942 zo’n compag- nie, zonder dat echter duidelijk is onder welke Duitse politiecommandant deze eenheden ressor- teerden. De meeste politiemanschappen in de genoemde steden waren echter niet bij deze semi- militaire eenheden ingedeeld. Het Amsterdamse politie-bataljon bijvoorbeeld telde 413 man, de hele staatspolitie in Amsterdam ongeveer 1700 man.* Dat neemt niet weg, dat getracht werd de politie voorzover die niet tot deze bataljons of com- pagnieën hoorde óók te militariseren, uiterlijk en innerlijk. Reeds in april 1941 maakte men een aanvang met de invoering van een nieuw politie-uniform. Tegelijkertijd ging men over tot de introductie van militaire rangen, zoals dat al vanouds bij de Duitse geüniformeerde politie het geval was. Deze rangen en de daarbij behorende onderscheidingstekenen waren weliswaar ontleend aan het vroegere Nederlandse leger, maar de opzet was kennelijk verduitsing, hetgeen in het model van het uniform en de schouderstukken ook duidelijk tot uiting kwam.® Militarisatie, verduitsing, beter gezegd nazificatie, en dan speciaal nazificatie in SS-zin. Want hier gaat het om bij deze opmerkingen over de Nederlandse politie in dit hoofdstuk over de Höherer (1) Doc. II Politie, Nederlandse. (2) A.v. (3) HSSPF 298c. (4) VJ 56782. (5) KA II 1885; afbeeldingen van rangtekenen, schouderstukken, nestels e.d. in Doc. II Politie, Neder- landse. 130 DE NEDERLANDSE POLITIE SS- und Polizeiführer, en hier ging het hèm trouwens om. De Nederlandse politie-man was bij het begaan van strafbare feiten, gericht tegen de bezettingsmacht, onderworpen aan de jurisdictie van het SS- und Polizeigericht; Rauter interpreteerde dit zo, dat die jurisdictie ook van kracht was, als de politie-man een bepaalde opdracht niet uitvoerde.! Consequent werden dan ook Nederlandse politiemannen — voornamelijk diegenen, die tevens lid van de Germaansche SS waren — als bijzitters in deze SS-rechtbank opgenomen bij strafzaken tegen hun collega’s. De chef van het SS- und Polizeigericht deelde later mee, dat men hier zeer goede ervaringen mee had.? De taakverdeling, zoals die werd herzien, wees in dezelfde richting. Er werd gestreefd naar een duidelijke scheiding tussen de ‘ordepolitie’, zoals de geüniformeerde politie, al dan niet in de militaire eenheden ge- organiseerd, voortaan werd genoemd, en de ‘criminaliteitspolitie’, die echter de gebruikelijke term ‘recherche’ niet vermocht te verdringen. Daarnaast zou er als aparte tak een administratieve politie komen. De voorbeelden: Ordnungspolizei, Kriminalpolizei, en de - minder belangrijke - Verwaltungs- polizei in Duitsland, zijn evident. De waarnemend hoofdcommissaris van politie te Rotterdam, die in april 1941 tegenover de pers deze en andere komende veranderingen aankondigde, verklaarde er openlijk, en wat naïef, bij, dat ‘de reorganisatie van onze politie voor een groot deel geïnspireerd is op de wijze, waarop in Duitsland het politiewezen is ingedeeld. Er zal ook bij ons meer militarisme in het corps komen’? Duits was ook de centralisatie van deze gescheiden takken van het politie-apparaat, zoals de recherche met haar landelijke recherche-centrale. Aan de diensttak ‘ordepolitie’ (niet geheel gelijk aan de Duitse Ordnungspolizei vooralsnog) was de moeilijkheid verbonden, dat die samengesteld was uit staatspolitie in de grotere steden, gemeente-politie in kleinere gemeenten, en marechaussee in de kleinste gemeenten. Dit zou uiteraard bij intercommunale acties bezwaren kunnen opleveren. Daarom werd de functie van ‘gewestelijk politiecommandeur’ gecreëerd. Deze functionaris was rechtstreeks ondergeschikt aan de gewestelijke politiepresident, en voerde het gezag over alle ordepolitie in zijn ambtsgebied: de geüniformeerde politie van staat of gemeente, marechaussee en waterpolitie. Het ambt werd waargenomen door de gewestelijke marechaussee-commandanten.? Met een structurele herziening was de zaak natuurlijk niet rond. Er diende een nieuwe generatie gekweekt te worden van politiemensen, die het juiste, wijde begrip hadden van de dienst, die zij aan de ‘volksgemeenschap’ moesten verrichten. Daartoe werd een Politie-Officieren-School te Apel- doorn opgericht, en een Politie-Opleidings-Bataljon, in juli 1941, te Schalkhaar; de laatste eenheid (het woord een evidente vertaling van het Duitse Polizeilehrbataillon) gaf die plaatsnaam een be- ruchte klank. De ‘Schalkhaarders’ werden bekend als de brute collaborateurs onder de politie- mannen. Of dit geheel terecht was, is de vraag. Een zinvolle uitspraak over ‘fout’ en ‘goed’ in de Nederlandse politie tijdens de bezetting valt zeker zonder nader onderzoek niet te doen, maar wel staat vast, dat velen in het politiekorps, die fanatiek de belangen van de bezetter behartigden, mannen waren, die reeds voor de oorlog een functie bij de politie hadden gekregen. Aan de andere kant is het aan twijfel onderhevig, of alle Schalkhaarders door het nationaal-socialisme besmet werden.5 Of die nazificatie van de politie, waaraan de Duitsers zoveel belang hechtten — de politie was de enige gewapende Nederlandse macht! — tenslotte gelukt zou zijn, is een kwestie van specu- latie. Rauter maakte zich hier voorlopig niet al te veel illusies over; hij wist, dat als het erop aan kwam, hij niet op de politie als geheel kon rekenen." Dat kan echter wel met stelligheid worden gezegd ten aanzien van de vrijwillige hulppolitie, die bij (1) VO 75/42; nr. 200. (2) Nrs. 200 en 481. (3) KA II 1883. (4) Circ. Dir.-Gen. van Politie 26 maart en 30 april 1943, CNO 15 a. (5) Doc. II Schalkhaar; zie ook nr. 476. (6) Nr. 467. 131 DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND verordening van 21 mei 1942 werd opgericht. Hiervoor kon, aldus de verordening, iedere Neder- lander tussen 18 en 45 jaar zich aanmelden, die lichamelijk en mentaal geschikt werd geacht, en die naar hij schriftelijk moest verklaren, ‘de nieuwe Europeesche orde voorstaat en bereid is deze naar zijn beste vermogen te dienen.’ Bij het vervullen van hun dienst stonden de leden onder de gewone politiecommandanten, en hadden dan ook de rechten en plichten van de gewone politieambtenaar. De aspiranten werden pas na een tiendaagse opleiding bij een Duits politie-bataljon geselecteerd, en konden dan weer naar huis gaan. Na een bepaalde oproep moesten zij zich voor daadwerkelijke dienst melden. In diensttijd werd een politie-uniform met veldmuts en rode band om de linkerarm gedragen. De vrijwillige hulppolitie werd onder meer berucht door ruw optreden, in Amsterdam door geheel zelfstandig en ongevraagd aanhouden en sarren van joden e.d. Toen de resultaten van het Amsterdamse politie-bataljon bij de razzia’s op de joden in 1942 niet aan de Duitse verwachtingen voldeden, besloot de bezetter begin 1943 deze activiteiten in plaats van door het politie-bataljon door de hulppolitie te laten verrichten. Deze voldeed blijkbaar wel meer dan voldoende? Een Neder- landse SS-man schreef in april 1943, vanuit Amsterdam: ‘De hulppolitie, die nu gerecruteerd is uit de nationaalsocialisten, houdt zich bezig met het op- pakken van de joden en doet dat uitstekend, roo % beter dan de politie, die toch maar saboteert als het eenigszins kan’? Om deze ijverige plichtsgetrouwen bij elkaar te krijgen had men in eerste instantie een beroep op de WA en de Germaansche SS gedaan. In totaal kreeg men een kleine 2.000 man bijeen. Toen tegen het eind van het jaar een begin werd gemaakt met de formering van de Nederlandsche Landwacht, een zelfbeschermingsorganisatie van de NSB, die bepaalde politionele bevoegdheden zou krijgen, besloot men de hulppolitie daarin te laten opgaan. Medio 1944 was dit goeddeels gebeurd. Maar hulppolitie en later de Landwacht waren per slot van rekening inderdaad niet meer dan hulp-organen, voor een groot deel samengesteld uit het ook door Rauter geminachte plebs van de WA, de ongedisciplineerde “Weer-Afdeeling’ van de NSB. Dat soort lieden was zeer beperkt bruikbaar, zonder ervaring in politiezaken, en door hun wijze van optreden toonden zij zich bepaald geen handhavers van de nieuwe orde, met wie men reclame kon maken. Belangrijker was het een kern van professionele politiemannen te vinden, die daarbij het natio- naal-socialisme aanhingen. Niet het nationaal-socialisme van de NSB, maar liefst van de SS. Om deze reden en natuurlijk met het oog op de bij voortduring gewenste versmelting van SS en politie moest er een band gesmeed worden tussen de inheemse politie en de inheemse SS. In een volgend hoofdstuk zal men zien, hoe de laatste organisatie, eerst ‘Nederlandsche SS’, later “Germaansche SS in Nederland’ geheten, uit vijf territoriale ‘standaarden’ bestond. De politiemannen, die lid waren van de Germaansche SS werden evenwel in een aparte ‘SS-politiestandaard’ verenigd. Van deze eenheid is er vrij weinig bekend. De oprichting zal omstreeks eind 1942 hebben plaatsge- vonden?, het ledenaantal zal gevarieerd hebben tussen de 350 en de 500.° Het was kennelijk de bedoeling van Himmler en Rauter om het leiderschap van de Nederlandse politie en de politie- (1) VO 57/42. (2) Doc. II Politie - Amsterdam, en Politiebataljon Amsterdam; Presser, Ondergang, II, p. 176, 179. (3) K.aan M. 23 april 1943, Dagb. 755. (4) Doc. II Politiebataljon Amsterdam; nr. 474; HSSPF 352 g, h; Directeur-Generaal van Politie aan BdO 13 sep. 1944, CNO 15 b; zie ook nr. 188. (5) Stukken uit oktober 1942 vermelden de politiestandaard nog niet; voor het eerst gebeurt dit in december 1942 (HSSPF 387 a). (6) Zie p. 254. 132 DE NEDERLANDSE POLITIE standaard van de Germaansche SS aan elkaar te koppelen. Eerst gebeurde dat in de persoon van Broersen, die in 1943 als staf-chef van het directoraat-generaal van politie (dat betekende met iemand als Schrieke als directeur-generaal van politie in de praktijk: feitelijk hoofd van de Neder- landse politie) opgevolgd werd door P. Kooymans, voordien gewestelijk politiepresident van Noord-Brabant en Limburg. Kooymans werd daarmee ook chef van de politiestandaard, evenals zijn opvolger in januari 1944, de politie-overste Y. de Boer.* De leden van de Nederlandse politie, die tot de SS toetraden, en dan in de SS-politiestandaard werden opgenomen, vormden de personeelskern, waarmee Rauter zijn hervormingsplannen trachtte door te drijven. Het moet overigens gezegd, dat althans wat de hogere niveaus betreft, hij wel wat tegenslag had in de keuze van zijn Nederlandse politiebeambten. De nationaal-socialis- tische beroepsmilitair S. Tulp, die sinds april 1941 hoofdcommissaris van politie te Amsterdam was, behoorde al tot een oudere generatie, en stierf voordat hij met de definitieve invoering van de reorganisatie politiepresident had kunnen worden, als erfenis slechts zijn naam latend aan de kazerne, waarin het Amsterdamse politiebataljon gelegerd was, en zodoende aan de manschappen daarvan, de ‘zwarte Tulpen’. De politie-overste J. C. Krenning, die in januari 1943 waarnemend hoofdcommissaris werd, kreeg prompt een nerveuze ineenstorting, althans wendde voor dat te krijgen; naar het schijnt trachtte hij het zinkende Duitse schip — het zesde Duitse leger te Stalingrad had net gecapituleerd — vroegtijdig te verlaten, al had Rauter dat niet door. Hetgeen wèl het geval was met de Haagse politiepresident mr. P. M. C. J. Hamer - deze geen SS-man echter, wel NSB-er — die in oktober 1943 door Rauter van zijn functie werd ontheven. De meeste andere hogere politie- functionarissen, toegewijd nationaal-socialist en doorgaans lid van de SS, waren voor Rauters doeleinden toch ook maar beperkt bruikbaar? Werkelijk volledig geschikt voor hogere politieambten waren slechts de twee veelbelovende jongere SS-mannen, Broersen en Kooymans, althans, dat meende Rauter een tijdlang. Het is opvallend, dat Kooymans de enige stads- en gewestelijke politiepresident was, die niet onder toevoeging van het adjectief ‘waarnemend’ deze ambten kreeg. Wij hebben reeds aangeduid, dat Rauter evenwel later ook in deze twee teleurgesteld zou raken. De politie in Duitsland was binnen een aantal jaren na Hitlers machtsaanvaarding in 1933 door allerlei maatregelen op structureel en personeel gebied een onderdeel van het SS-complex geworden. Tot op grote hoogte liep de reorganisatie van de Nederlandse politie met die vroegere ontwikkeling in Duitsland parallel, en met hetzelfde uitgesproken doel. De aanleuning aan het Duitse voorbeeld was niet bedoeld als verduitsing of nazificatie zonder meer; het streven van Himmler en Rauter was erop gericht in Nederland te komen tot eenzelfde zelfstandige SS- en politie-organisatie als in (1) Dossier Broersen, Bijz. Rechtspleging; H. W. van Etten: De Nederlandsche SS. Opstel, in verzameling opstellen van Van Etten, Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, p. 19; Doc. I Wijndelts, W. A. 4; Doc. I Broersen; voor Kooymans en De Boer resp. nr. 151, noot 10, en nr. 342, noot 7. (2) Zie nrs. 342 en 467. (3) Doc. I Broersen. 133 DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND Duitsland. Dat men in de zo verschillende omstandigheden in het bezette gebied minder ver kon gaan dan in Duitsland het geval was, en dat het resultaat nog veel onvollediger dan in Duitsland was, doet daar niets aan af. Ook in Nederland werd de politie voor een belangrijk deel aan de gemeenten onttrokken en tot een staatsinstrument gemaakt; zo was in Duitsland de politie aan de autonome Länder, zoals Beieren, Baden e.d. onttrokken en ‘verreichlicht’. De parallel tekent zich af op tal van punten: de militarisering, het streven naar scheiding tussen ‘orde-politie’ en recherche — de politieke politie zou voorlopig uiteraard geheel Duits blijven! — de sterke centralisatie, de jurisdictie van het SS- und Polizeigericht, de indoctrinatie (die, in één zin samengevat, erop neerkwam, dat de politie tot wezenlijke taak had de nationaal-socialistische staat te beschermen), de poging tot samen- smelting met de inheemse SS. De creatie van de figuur van de politiepresident was van groot belang in dit proces. Dat betekende namelijk, dat de politie geheel dan wel gedeeltelijk aan de procureurs-generaal en de burgemeesters onttrokken werd. Kortom, dit was een begin van wat in Duitsland in de dertiger jaren ook had plaatsgegrepen: het losmaken van de politie uit de traditionele staatsadministratie, met dit verschil, dat men in Duitsland bezig was geweest de politie voor een belangrijk deel juist aan de Polizei- präsident te onttrekken. Bij nadere beschouwing vervluchtigt deze paradox evenwel. Immers, in Duitsland was de SS doende geweest voornamelijk de politieke politie, de Gestapo, aan het gezag van de Polizeipräsident te ontnemen. Van een Nederlandse politieke politie was er tijdens de be- zetting natuurlijk geen sprake. Maar bovendien: de SS was van plan om de figuur van de Polizei- präsident, die in Duitsland nog steeds een schakel in het traditionele staatsapparaat was, zelf daar- van los te maken en in het SS-kader in te bouwen. Zodra dat laatste zou zijn gebeurd, zou de Polizeipräsident de zeggenschap ook over de politieke politie volledig terugkrijgen. De auteur, die zich het meest met deze materie heeft beziggehouden, schrijft dan ook: ‘Nur solange der Polizeipräsident noch im Zusammenhang mit der staatlichen inneren Verwal- tung stand, wurden die politisch-polizeilichen Angelegenheiten von ihm ferngehalten. Wenn er dagegen später ausschliesslich zum Befehlsbereich der SS gehören würde, sollte er die Totalität polizeilicher Kompetenz zurückerhalten. Seine Stellung würde dann der des SSPF entsprechen, wie sie im Generalgouvernement schon weitgehend ausgebildet war... ’? In Nederland moest om in de toekomst een aparte Nederlandse SS- en politie-organisatie te creëren, de figuur van de politiepresident eerst geschapen worden. De Nederlandse politiepresidenten waren Juist over het algemeen SS-mannen, die voor het beoogde doel geschikt leken — Kooymans voorop — althans in de vigerende omstandigheden tamelijk geschikt (hun feilen en falen vanuit SS-stand- punt laten wij nu even buiten beschouwing). Het is duidelijk, dat Rauter beoogde in Nederland een SS- en politiestructuur te scheppen, die vrijwel geheel los zou komen te staan van het gewone burgerlijke bestuursapparaat. Sterker, de situatie in Nederland zou wel eens vooruit kunnen grijpen op de door de SS gewenste ontwikkeling in Duitsland, of liep daar al enigszins op vooruit. De positie van de politiepresident in Nederland was reeds veel onafhankelijker van het traditionele binnenlandse bestuur dan in Duitsland het geval was; Rauter zag de gewestelijke politiepresident al als een SS- und Polizeiführer, al zou deze ambts- drager om evidente redenen voorlopig niet die laatste benaming dragen.® De rechterhand van de politiepresident, de gewestelijke politiecommandeur, was trouwens ook duidelijk een parallel-figuur van een Kommandeur der Ordnungspolizei ( KdO). Beide figuren, SSuPFen KdO, kende men o.a. in (1) Nr. 151. (2) Buchheim, Anat. I, p. 169, 170. (3) Nrs. 264, 319, 342. 134 DE NEDERLANDSE POLITIE Polen al onder die naam; in Nederland waren ze er in zekere zin al feitelijk, en de SS zou deze structuur maar al te gaarne in Duitsland zelf introduceren. Er is meer. Speculeren over de wijze, waarop de Nederlandse politie zich ontwikkeld zou hebben, wanneer de SS langer dan de vijf bezettingsjaren zijn kans gehad zou hebben, heeft geen zin, wel daarentegen een blik op de voorstellingen, die de SS zich van zulk een toekomst maakte. Zo alleen valt te begrijpen, in welk politiek kader men de reorganisatie van de Nederlandse politie dient te plaatsen. De voorstellingen, die de Duitsers zich daarvan maakten, zijn weliswaar nog vaag, niet altijd in overeenstemming met elkaar, kortom, onrijp nog, maar er zit toch een duidelijke lijn in, een gerichtheid op een doel, dat twee aspecten heeft: het vestigen van een Nederlands politie- apparaat als onderdeel van het algehele SS-complex, op zichzelf natuurlijk reeds nastrevenswaard door de ermee gepaard gaande zelfvergroting en machtsuitbreiding, maar bovendien een garantie voor de SS, dat het Germaanse Nederland geïntegreerd zou zijn in het komende Germaanse Rijk, waarvan vorm en inhoud nog volkomen vaag in de nevelen der toekomst verborgen lagen. Zo vaag, dat de SS, dat wil hier zeggen Himmler en Rauter, er bepaald rekening mee hielden, dat dit Rijk toch wel een soort federatie zou kunnen zijn. Erger nog: de SS moest daarbij de zeer grote mogelijkheid onder ogen zien, dat dan toch de separatistische, on-Germaans denkende NSB-leider Mussert in een tamelijk autonoom Nederland staats- of regeringsleider zou kunnen worden. Dat laatste gevaar was trouwens acuut, het dreigde reeds tijdens de bezettingstijd ver- scheidene malen gerealiseerd te worden. Daarom was het zaak voor de SS de Nederlandse politie zo snel mogelijk in SS-richting te her-structureren en de belangrijke posten door SS-mannen of voor de SS betrouwbare lieden te doen bezetten. Men mene overigens niet, dat Mussert bij al zijn evidente gebrek aan politiek instinct dit streven van de SS niet opmerkte. In zijn tweede nota voor Hitler van 4 juli 1941 stelde hij zich op het stand- punt, dat de politie een zuiver intern Nederlandse aangelegenheid was, waarmee de Germaanse gedachte of de SS niets te maken had, er de opmerking aan toevoegend: ‘Een Staat, aan wien de politie onttrokken is, dient men geen staat te noemen maar een cultuurvereeniging.’? In het voor- jaar van 1942 gaf de benoeming van Quisling in februari tot minister-president van Noorwegen hem weer hoop, dat hij nu ook aan de macht zou komen. Aan de andere kant besefte hij, dat hij moeilijk een beëdiging van de Nederlandsche SS op Hitler kon tegenhouden. Hij kon de datum van die plechtigheid wat uitstellen, maar dat was dan ook alles. Dat betekende, hij realiseerde het zich heel goed, dat hij deze formatie van zijn partij aan Himmler moest overdoen. Voldoende aansporing voor Mussert om te proberen zo snel mogelijk meer invloed op de politie te krijgen. Dat gold ook voor Van Geelkerken, die altijd een oog gericht hield op een mogelijke portefeuille van binnenlandse zaken of politie (in Musserts ‘schaduw-kabinet’ van februari 1943 werd hij Gemachtigde voor Binnenlandse Zaken en Nationale Veiligheid); en ook voor de WA, die ambities op politie-gebied had, welke voortdurend door Rauter gefrusteerd werden. Er valt in de woorden en handelingen van Mussert en Van Geelkerken, zowel in 1941 als in 1942, de sug- gestie te bespeuren tot de ruil: de Nederlandsche SS voor Himmler, mits de politie voor de NSB.* Aangezien Mussert geen reêle politieke kracht achter deze suggestie kon plaatsen, was er voor de SS geen enkele noodzaak om op dit punt enige concessie te doen. Seyss-Inquart trachtte wel, zoals in het algemeen, Mussert op dit punt enigszins de hand boven het hoofd te houden, dat wil zeggen: indien het hem geen schade zou kunnen berokkenen, de SS wat af te remmen. Daar Seyss-Inquart (1) Nrs. 93, 96, 151. (2) Vijf nota's van Mussert aan Hitler over de samenwerking van Duitschland en Nederland in een bond van Germaansche volkeren 1940-1944, ‘s-Gravenhage, 1947, D. 54- (3) Zie p. 288 e.v. (4) Zo zag ook Rauter het in 1942: zie nr. 151. 135 DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND kon weten, hoe belangrijk de politie-kwestie voor de SS was, was zijn pogen op dit gebied meer dan ooit zwak, onovertuigend, en verborgen in een struikgewas van voorbehouden en ondoorzichtige formuleringen. De SS kon daarom wat de Nederlandse politie betrof vrij ongestoord haar gang gaan. Aan de volstrekte vaagheid over Nederlands toekomst had de SS bepaald haar aandeel, bewust en princi- pieel zelfs. Desondanks, of juist daarom dienden een paar concrete zaken liefst nu reeds vastgelegd te worden. Een paar dingen stonden voor Himmler en Rauter vast: wanneer het toekomstige Germaanse rijk een federatieve vorm zou krijgen, zou de politieke politie, die er eens toch in Nederland moest komen, een instrument van dat rijk zijn, en bijvoorbeeld uit gemengd Duits- Nederlands personeel zijn samengesteld. De rest: geüniformeerde politie, recherche en marechaus- see, kon dan een instelling van het min of meer autonome Nederland blijven — en dan misschien nog niet helemaal (dit werd door Himmler al als een concessie beschouwd tegenover de toekomstige regering van Nederland, al dan niet van sterke NSB-signatuur). De Duitse invloed en controle moesten gewaarborgd blijven door een aantal Duitse politiefunctionarissen, met name door een Duitse Höherer SS- und Polizeiführer. Onder hem zou de leider van de Germaansche SS in Neder- land tevens de leider van de Nederlandse politie zijn. Voor die dubbelrol, onderdeel van de ver- smelting van SS en politie, was in laatste instantie (of in eerste, zo men wil) de leider van de Ger- maansche SS Feldmeijer voorzien.? Dat laatste, de kwestie van de opperste leiding van het Nederlandse politie-apparaat, was trouwens al een acute kwestie. Niet, dat Rauter ontevreden was over de bestaande toestand. Er is al op gewezen, hoe de secretaris-generaal van justitie Schrieke, sinds de reorganisatie ook waarnemend directeur-generaal van politie, en formeel de hoogste Nederlandse politie-autoriteit, geheel een werktuig in Rauters handen was. Voor deze constatering hebben wij niet alleen Rauters woorden — en Schriekes daden — maar ook de uitlatingen van de man zelf. In mei 1943 gaf hij in een vergadering van de secretarissen-generaal een uiteenzetting over de nieuwe toestand bij de politie, waaruit zonne- klaar de volslagen horigheid van de opperste leiding der Nederlandse politie ten opzichte van de Duitsers en met name van de Höherer SSuPF bleek. (2) Samenvattend mag men deze voornemens zeer zeker als constante in de overwegingen van Himmler en Rauter in de loop der jaren beschouwen: zie nrs. 93, 96, 129, ISI, 319, 342. (3) CNO-SG Not. 16/IV, 18/IV 2. (4) Hiervoor en voor het volgende de in noot 2 genoemde bronnen, speciaal nr. 151. 136 DE REICHSSCHULEN secretaris-generaal. Weliswaar besefte hij, dat dit voorlopig nog wel niet haalbaar was. Zelfs een benoeming van Feldmeijer tot directeur-generaal van politie, die dan onder Schrieke toch de werkelijke politiechef zou zijn, zou naar Rauters mening nog op te veel weerstanden stuiten. Maar dan was er nog altijd Broersen; of Kooymans. Het einddoel was dus de vorming van een Nederlandse miniatuur-uitvoering van de figuur van de Reichsführer-SS und Chef der Deutschen Polizei. Alles vanzelfsprekend onder strenge controle van de Duitse Höherer SSuPF. Het is niet doorgegaan. Over de redenen kan men slechts gissen. In de eerste plaats zou opge- merkt kunnen worden, dat men in Duitsland zelf nog niet zo ver was, en voorts, dat er teveel verzet van de NSB!, van de NSDAP, en misschien ook wel van Seyss-Inquart zou zijn gekomen. Erg steekhoudend lijkt dit echter niet: er werden in Duitsland plannen gemaakt om een apart ministerie van politie te vormen, dat uiteraard door de Reichsführer-SS bezet zou worden, en een vooruit- lopen hierop in bezet gebied was nu juist een wezenlijk onderdeel van de SS-plannenmakerij.? In Noorwegen was het trouwens al zover - zij het dat incidentele omstandigheden een handje hadden geholpen: de leider van de Noorse SS, SS-standartforer Jonas Lie, was tevens minister van politie.’ Het lijdt geen twijfel, dat als de SS in Nederland stevig door zou zetten, juist op dit punt Seyss- Inquart en andere machten snel zouden hebben toegegeven. Daarentegen is misschien wel door- slaggevend geweest, dat Feldmeijer, Broersen, Kooymans, alle Nederlandse SS-Führer, over wie Rauter zich aanvankelijk zo lovend uitliet, later bepaalde trekken in hun persoonlijkheid bleken te hebben, die hen voor de hoogste SS-functie, of het hoogste politie-ambt, laat staan voor beide posten verenigd, toch minder geschikt maakten.‘ Een zekere, voorlopige stap in de richting van versmelting van SS- en politie-functies op hoog niveau heeft Rauter toch bereikt met de combinatie van het leiderschap van de SS-politiestandaard met het ambt van chef-staf van het directoraat- generaal van politie, van de feitelijke politiechef dus. En in ieder geval waren daar de gewestelijke politiepresidenten als een soort Nederlandse S.S- und Polizeiführer, zij het dan nog wel zeer avant la lettre. Dit alles in aanmerking genomen is het niet meer dan begrijpelijk, dat Rauter de in 1943 be- staande situatie gaarne voor de nabije toekomst aanvaardde. De symbiose van SS en politie was in Nederland nog in een eerste stadium van ontwikkeling, maar er waren resultaten geboekt. Bovendien was de inheemse Nederlandsche SS door toedoen van de Höherer SS- und Polizeiführer nergens anders dan bij de politie zo goed er in geslaagd een voet tussen de deur te krijgen van het gebouw der Nederlandse openbare instellingen. Voor de toekomst van de SS-politiek hing evenwel veel af van de vraag, of de SS op andere zaken evenveel greep zou krijgen. F. De Reichsschulen De hiervoor besproken machtsapparaten van Rauter hadden een duidelijk repressief doel, hoewel er in zijn aanpak van de Nederlandse politie tevens een belangrijk politiek-creatief element school. Met dat laatste bedoelen wij: de politische Gestaltung, de vormgeving aan het streven naar het ge- stelde doel, het door de SS beheerste groot-Germaanse rijk. Anders gezegd: de nazificatie, en halve of hele verduitsing. Tot dat doel beschikte Rauter over de Nederlandsche SS en haar neven-organi- satie, die in een later hoofdstuk behandeld zullen worden. Een paar instellingen, die de ideologische (1) Vel. nr. 267 onder punt 5. (2) Zie nr. 268 en noot 2 daarbij. (3) Magne Skodvin: Det Store Fremstot. Saertrykk av “Norges Krig 1940-1945’, z. pl., z.j., p. 588. (4) Over Feldmeijers tekortkomingen p. 306 e.v. Al voordat Broersen en Kooymans door hun gedragingen bij Rauter in ongenade vielen, achtte hij hen toch al niet de juiste figuren voor deze posten. Broersen was ‘in keiner Form geeignet’ (nr. 342), Kooymans het type van een opgeklommen onderofficier (nr. 151). 137 DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND indoctrinatie van Nederlanders ten doel hadden, willen wij hier reeds noemen, omdat zij puur Duits waren, en in de praktijk ook onder de controle van Rauter bleken te staan: de Reichsschulen. In Duitsland werden sinds 1933 naast de gangbare scholen voor middelbaar onderwijs nieuwe schooltypen geschapen, waar de jeugd in nationaal-socialistische sfeer en levenshouding opgevoed moest worden. Dit waren de Adolf-Hitler-Schulen en de Nationalpolitische Erziehungsanstalten (Napolas, soms NPEA).? Wat leerstof betreft was er niet veel verschil met de normale middelbare school in Duitsland. De kwaliteit van het onderwijs schijnt echter nogal verschillend geweest te zijn. De Adolf-Hitler-Schulen waren partij-scholen, die vooral op een partij-loopbaan gericht waren, de Napolas daarentegen staats-internaten, die evenmin als de normale middelbare school op een bepaalde carrière vooruitliepen. Wat deze opleidingsinstituten beoogden was het aankweken, uiteraard na een strenge medische, raskundige en geestelijke selectie, van het nieuwe leiderstype. Op deze wijze trachtte men te komen tot een ‘Neuprägung des deutschen Menschen’. Geen ouderwetse toevoer van dode leerstof, geen zuiver intellectuele opleiding, maar in de eerste plaats karaktervorming, opvoeding van de jonge mens in zijn geheel, een “Gesamterztehung in einer festgefügten Gemeinschaft’, dat was de wijze, waarop men tot de vorming van het in zijn nationaal-socialistische geloof onwankelbare, grote prestaties leverende leiderstype dacht te komen. Als voorbeelden had men Sparta, de Engelse public schools, de Katholieke kerk en dan natuurlijk speciaal de Jezuïeten-orde, en het Pruisische officierskorps voor ogen, althans de voorstellingen, die de nazi’s van deze historische fenomenen hadden. Ook hier diende in de opvoeding grote plaats te worden ingeruimd voor tucht, soberheid, ‘Einsatzbereitschaft’, gemeenschapszin, enz., enz. Zoals meer in de nationaal-socialistische beweging het geval was werden hier een op zichzelf waardeerbare wil tot vernieuwing en authentiek idealisme gericht op doeleinden, die in laatste in- stantie destructief van aard waren. Het gewenste leiderstype was dat van de ‘politische Soldat’, de levenswijze op de genoemde scholen militair: sport nam een belangrijke plaats in, maar centraal in de sport stond de “Wehrsport’. Leraren en leerlingen waren geüniformeerd, en in militair aan- doende eenheden georganiseerd. De docenten waren meestal vrij jonge mensen, vaak Führer uit Hitlerjugend of SS, van het enthousiaste, fanatieke type, de ‘vriend en kameraad’. De twee formaties waren beide nauw bij de scholen betrokken, waarbij de Adolf-Hitler-Schulen sterk op de HJ ge- orienteerd waren, de Napolas meer en meer op de SS; uit deze scholen hoopten de formaties trou- wens hun ‘Nachwuchs’ te krijgen. Het gevolg was, dat de leerlingen aan de Nationalpolitische Erziehungsanstalten ‘ganz im Geist der SS erzogen werden. Die Erzieher und Lehrer an den NPEA sind fast ausschliesslich SS-Führer und Unterführer.’”® De aldus gekweekte elite mocht echter niet los van de volksgemeenschap komen te staan. Dat was in de ogen van de nationaal-socialisten de (1) Zie voor Hitlers eigenlijke opvatting over de jeugd p. 220. (2) Benevens nog een aanvankelijk sterk op de SA gerichte Oberschule te Feldafing. Na één van dit soort scholen doorlopen te hebben, kon de jonge nationaal-socialist zijn opleiding voltooien op de Ordens- burgen, een soort nazi-academies. Meestal kwam het daar niet van. Het hoogst bereikbare zou de Hohe Schule, ressorterend onder de partij-ideoloog Alfred Rosenberg, zijn, waar op ‘universitair’ niveau de allerbesten op de hoogste posten in partij en staat geprepareerd zouden worden. Deze super-academie bleef echter in het stadium van voorbereidingen steken. Bronnen en litteratuur voor het volgende, voor zover niet anders aangegeven: O. Graf zu Rantzau: Das Reichsministerium für Wissenschaft, Erziehung und Volksbildung. Schriften der Hochschule für Politik, Heft 38, Berlin, 1939, p. 41 e.v.; DZ 3 juli 1942; Max Eichler: Du bist sofort im Bilde, Erfurt, 1940, p. 156-158; Rolf Eilers: Die Nationalsozialistische Schidpolitik, Köln und Opladen, 1963, p. 41-46; Horst Ueberhorst (Hrsg.): Elite für die Diktatur. Die Nationalpolitischen Erziehungsanstalten 1933-1945. Ein Dokumentarbericht, Düsseldorf, 1969, passim. Werner Klose: Generation im Gleichschritt, Oldenburg, 1964, p. 203-207; Harald Scholtz: NS- Auslese- schulen. Internatsschulen als Herrschaftsmittel des Führerstaates, Göttingen, 1973. (3) Citaat uit het Nationalsozialistische Jahrbuch 1941 bij Neusüss-Hunkel, SS, p. 78. 138 DE REICHSSCHULEN fout, die er aan het Britse public school-systeem kleefde, maar die zou in het Duitsland van Hitler niet herhaald worden, evenmin als ooit de SS een sociaal gesloten kaste mocht worden. De gewenste integratie met de Duitse volksgemeenschap dacht men te stimuleren door de leerlingen der Napolas een aantal weken per jaar in landbouw of industrie te laten werken. Opvallend is de snelle groei van dit type scholen. In 1933 waren er nog maar drie Napolas, niet toevallig gevestigd in scholen, die vroeger Pruisische kadettenscholen waren geweest. Tijdens de oorlog groeide het aantal tot boven de veertig.* Aangezien de Nationalpolitische Erziehungsanstalten staatsscholen waren, ressorteerden zij onder de minister van onderwijs Rust, zij het dat de controle uitgeoefend werd door de Dienststelle van SS-Obergruppenführer Heissmeyer.? Het zou echter te ver gaan te beweren, dat deze willens of in staat was de scholen geheel en al aan de SS over te leveren, zoals trouwens ook in het geval van de Reichsschulen in Nederland geïllustreerd wordt — hetgeen hem dan ook door Berger hevig verweten werd. Reeds in 1940 had Heissmeyer met Wimmer, de Generalkommissar in Nederland für Verwaltung und Justiz (waar onderwijs onder ressorteerde) gesproken over de oprichting van een Napola in Nederland.’ In dit stadium waren de Duitsers nog vrij bang om de Nederlanders meteen kopschuw te maken, hetgeen door de oprichting van een onvervalst Duits nazi-internaat als een Napola stellig zou gebeuren. Een typische NSB-school wensten de Duitsers evenwel ook beslist niet; het moest, verhuld of niet, een Duitse school worden. Dan verhuld, meende de vertegenwoordiger van Heissmeyer bij het rijkscommissariaat SS-Untersturmführer Jacobs; de Duitse doeleinden zouden het beste gediend worden door een staatsschool, die niet op een of andere wijze aan de NSB ge- bonden zou zijn, maar onder de gewillige secretaris-generaal van opvoeding, wetenschap en kultuur- bescherming van Dam zou ressorteren. De Napola te Bensberg in Duitsland zou als een soort moederschool fungeren en actief bij de stichting en verdere ontwikkeling meehelpen, o.a. door lang- durige uitwisseling van leraren en leerlingen.‘ De NSB mocht wel in zekere mate medewerking ver- lenen, bijvoorbeeld door het beschikbaar stellen van docenten, maar de Duitsers dienden het heft in handen te hebben. De school moest ‘äusserlich bewusst niederländisch und dabei im Innern ganz eindeutig deutsch afgebaut werden.’ De bedoeling was heel duidelijk een kern voor de verduitsing van de Nederlandse jeugd te scheppen. Van Dam bleek, of hij het plan nu toejuichte of niet, inderdaad gewillig genoeg. Op 12 augustus 1941 maakte hij de oprichting bekend van de nieuwe school onder de naam van “Nederlandsche Instelling voor Volksche Opvoeding’, afgekort NIVO. Begin oktober begon de school haar lessen in een door de Wehrmacht welwillend in bruikleen afgestaan gebouw, vroeger het r.k. sanatorium Koningsheide bij Schaarsbergen. Uit meer dan 500 aanmeldingen waren tenslotte 20 jongens als leerlingen aangenomen na een zware medische en raskundige keuring, waarbij ook de geschiktheid van de leerling voor het gestelde doel meetelde; bedoeld zal wel zijn de mentale geschiktheid om zich aan de Duitse nazi-sfeer aan te passen, want ‘er werd meer gelet op flinke lichaamshouding dan op verstandelijke vermogens, wat zich later zou wreken, toen het onderwijs aan de gang was.’ (1) Over het juiste aantal bestaat geen overeenstemming. Ueberhorst (Elite p. 437, 438) noemt er 45 in het jaar 1944. (2) Zie p. 59. (3) Voor het volgende, voor zover niet anders vermeld, VJ Z 7010/41; veel interessante gegevens met name over de praktijk van het onderwijs, leerkrachten, prestaties der leerlingen e.d., in Not. 143, J. C. H. de Pater: ‘De Nivo (Nederlandse Inrichting voor Volkse Opvoeding) in bezet Nederland’. (4) Zie ook nr. 1981. (5) Zie ook MadN 61 Cb; blijkbaar zijn er later wel weer leerlingen aangenomen uit de eerste 500 aspi- ranten. (6) De Pater in Not. 143. 139 DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND Evenals de Duitse Napolas was de NIVO een internaat, evenals op de Duitse zusterscholen werden er vele en dure takken van sport bedreven, zoals schermen, paardrijden, zweefvliegen, zeilen enz. Ook hier was het de bedoeling, dat de leerlingen in de zomervakantie op het land, of in mijnen en fabrieken zouden werken. De ouders van de leerlingen droegen volgens goed nationaal-socia- listisch beginsel naar draagkracht bij; verreweg de meeste kosten, ook voor de kleding — natuurlijk uniformen — geneeskundige behandeling, en zakgeld, werden door de Nederlandse staat gedragen! De nieuwe school was echter geen lang leven beschoren. De ideologische en politieke geschillen waren niet opgelost, integendeel, zij kwamen sinds de NIVO haar werkzaamheden was begonnen juist scherp tot uiting. De Duitsers hadden de indruk, dat de NSB niet van harte meewerkte, ja, de zaak misschien wel saboteerde. De NSB zag met lede ogen, hoe de Nederlandsche SS de NIVO met enthousiasme steunde. De leraren op de school waren wel Nederlanders, en vrijwel allen waren lid van de NSB, maar zij waren door de Duitsers uitgekozen, en een aantal van hen had ter verdere lering en indoctrinatie een soort stage gelopen op Duitse Napolas, waaronder de ‘moederschool’ te Bensberg. Zij mochten volgens Jacobs nog niet helemaal vertrouwd zijn met het ware, dus Duitse, nationaal-socialisme, maar dat kon nog komen. De Anstaltsleiter — men weet niet, of dit nu met directeur of commandant vertaald moet worden — was overtuigd lid van de Nederlandsche SS, en dwong de leerlingen al met ‘Heil’ in plaats van de NSB-groet ‘Hou Zee’ te groeten; het leek inderdaad de kant uit te gaan van ‘äusserlich niederländisch und im Innern deutsch’. Geen wonder, dat Mussert en zijn onderwijsspecialist Van Genechten? zich bezorgd maakten over de richting, waarin de NIVO getrokken werd. De NSB wilde wel meewerken, maar dan aan een school, die een Nederlands en een NSB-karakter zou hebben. De Duitsers daarentegen vonden, dat de NIVO nog lang niet ver genoeg ging. Zij wilden, met of zonder de NSB, een echte Napola, waar Nederlandse en Duitse jongens samen zouden opgroeien in de sfeer van het Duitse nazisme. Dit zou de gewenste Germaanse verbondenheid brengen — en in de praktijk natuurlijk verduitsing van de Nederlandse leerlingen betekenen. Het conflict spitste zich toe op wat in de situatie op de nieuwe school inderdaad het meest wezenlijke praktische punt was: de positie van de Duitse taal in het onderwijs. Eind 1941 was Jacobs naar de Waffen-SS vertrokken. Hij werd opgevolgd door SS-Hauptsturmführer Wilhelm Kemper, Unterrichtsleiter op de Napola te Bensberg. Deze meende de NIVO wel op slinkse wijze te kunnen verduitsen. Nodig waren vooral invoering van het Duits als tweede onderwijstaal, en aanstelling van een Duits schoolhoofd, ondanks het feit dat de Nederlandse Anstaltsleiter al keurig in de juiste ideologische pas liep. Over deze dingen had Kemper in februari 1942 een tweetal ge- sprekken met Van Genechten, die zich taai bleef verzetten tegen wat voor Kemper minimum-eisen waren. Van Genechten wenste het Duits slechts als belangrijkste vreemde taal op de school te zien. Kemper zag het heel anders: ‘Um das Wort des Führers bekennen zu können, muss man seine Sprache kennen und vor allem erleben. Man muss sie als Eigentum in sich aufgenommen haben’? Het was duidelijk voor Kemper, dat de NSB van deze opvattingen niets moest hebben. Toch gaf hij in een notitie van 20 februari voor Seyss-Inquart over zijn laatste gesprek met Van Genechten te kennen, dat er naast een echte Napola, die meteen opgericht moest worden, nog wel mogelijk- heden bestonden om de NIVO in het gewenste Duitse vaarwater te brengen. Seyss-Inquart maakte evenwel op Kempers notitie in marge de opmerking: ‘Nein, wenn Napola so Nivo aflösen, Jung- mannen Übertritt freilassen. 1/3 der Jungmannen und Lehrer können Niederländer sein. Vor allem Jungmannen aus dem Reich.” Had de bezetter nog een half jaar eerder de vrees gekoesterd, dat de oprichting van een Duitse (1) Zieook Doc. II Nederlandsche Instelling voor Volksche Opvoeding. (2) Zie voor hem nr. 193, noot 2. (3) VJ 249/42. (4) A.v. 140 DE REICHSSCHULEN Napola door de Nederlanders als een teken van Duitse annexatie-zucht zou worden opgevat, dit soort beduchtheden waren thans blijkbaar geheel verdwenen. Al een week eerder had de rijks- commissaris aan Himmler geschreven!, dat er nu maar meteen een Napola in Nederland moest komen, tenzij Van Genechten alsnog zou toegeven aan de Duitse eisen, hetgeen niet waarschijnlijk leek. Die Napola moest dan met uitzondering van de tweetaligheid (!) en een ‘Betonung der Gegeben- heiten aus dem niederländischen Raum’ geheel Duits zijn; tweederde der leerlingen diende ook Duits te zijn. Seyss-Inquart bood tevens aan de helft van de kosten van de bouw (geschat werd het op een zes millioen mark) voor zijn rekening te nemen. De school zou natuurlijk niet als de NIVO onder de Nederlandse staat ressorteren, maar onder Heissmeyers Inspektion der Nationalpolitischen Anstalten? - ‘ohne weiteres’, schreef Seyss-Inquart. Misschien kwamen die woorden voort uit het feit, dat hij de storm van competentie-twisten, die hierover zou oplaaien, inderdaad niet voorzag; eerder valt het te verklaren uit zijn habituele onoprechtheid.” Himmler was het geheel eens met Seyss-Inquart en nam zijn aanbod graag aan. Hij had trouwens al plannen voor het project laten maken.* Er leek nog slechts één vraag te zijn, namelijk waar de school nu zou moeten komen, en hoe zij zou heten. Ook daarover werden druk brieven gewisseld en plannen gesmeed.* Er zouden nu overigens twee scholen van dit type komen. Een jaar eerder hadden de Duitsers namelijk ook een NIVO voor meisjes willen oprichten.* Formeel was dat ook door Van Dam gebeurd, maar in de praktijk was het er nog niet van gekomen. Nu zou dit ook een soort Napola moeten worden. Die aanduiding kregen de scholen echter niet, ze zouden nu Reichs- schulen heten. Dat was een programmatische naam — het zouden Duitse scholen zijn, zij het gericht op een opvoeding in groot-Germaanse geest.” Kemper, die thans ook geheel voor de gedachte aan een ‘echte’ en zich openlijk als zodanig adverterende Napola gewonnen was, slaagde er in om op 1 september 1942 beide Reichsschulen te openen, één voor jongens te Valkenburg in Zuid-Limburg, de andere voor meisjes te Heijthuizen bij Roermond. Dat was bepaald niet in het centrum van het land, zoals dat oorspronkelijk wel de bedoeling geweest was. (2) Dus, strikt genomen, Heissmeyers bureau in zijn kwaliteit van ambtenaar van het Reichserziehungs- ministerium, niet van SS-functionaris. Vgl. echter nr. 213. (3) Zie verder op p. 144. (4) Nr. 123. (5) Zie nrs. 131, 136, 146, en de verwijzingen daarbij. (6) Hiervoor, behalve de reeds genoemde bronnen, ook Doc. I J. A. op ten Noort; tevens Not. 149, J. C. H. de Pater: ‘Die Reichsschule für Mädel te Heythuysen’ (bij Roermond), voorzover niet anders aangegeven. (7) In maart 1942 had Himmler alle Napolas, ook die in Duitsland, ter accentuering van het Germaanse element in de ideologie, Reichsschule willen noemen (zie nr. 213, noot 4, en Elite, p. 122). (8) Zie VJ Erz. In- 10; nr. 131 en noot 6 daarbij. (9) Not. 148, J. C. H. de Pater: ‘Die Reichsschule für Jungen te Valkenburg’. (10) Zie voor hem nr. 41, noot 7. 141 DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND oktober 1942 telde de Reichsschule te Valkenburg 66 Duitse en 57 Nederlandse jongens, maar gaandeweg werd die verhouding vanuit Duits standpunt gezien nog ongunstiger. Het jaar daarop waren de Duitse leerlingen in de minderheid: ongeveer veertig tegenover zestig Nederlandse leerlingen. De officiële leiding van beide scholen lag bij Kemper, die bovendien Anstaltsleiter van de school te Valkenburg was. Aangezien hij vooral in het eerste cursusjaar niet bij het rijkscommis- sariaat gemist kon worden, was de feitelijke leiding van de Reichsschule te Valkenburg in handen van de Unterrichtsleiter Ernst Debusmann, eveneens afkomstig van de Napola te Bensberg. Leidster van de Reichsschule für Mädel te Heijthuizen werd een Nederlandse dame, jkvr. J. A. op ten Noort. Men mag bepaald wel veronderstellen, dat ook hier een Duitse de leiding zou hebben gekregen, ware het niet, dat Julia op ten Noort een zeer oude en goede relatie van Himmler in Nederland was. Zij had voor de oorlog Rost van Tonningen bij hem geïntroduceerd!; uit dat feit zou men al op kunnen maken, dat zij einwandfrei groot-Germaans georiënteerd was. Debusmann had nogal wat kritiek op haar wijze van leidinggeven — omgekeerd was dat trouwens in minstens dezelfde mate het geval — hetgeen wellicht de reden is geweest van het feit, dat hij nimmer in de SS werd opge- nomen.? Rauter wenste de protégée van Himmler tot elke prijs de hand boven het hoofd te houden, ook al volgde deze dame soms eigen inzichten, die niet altijd strookten met de algemeen aanvaarde opvattingen op Duitse Napolas. 