Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Om deze reden zullen deze waarnemingen in vervolg niet meer in het Natuurkundig Tijdschrift worden gepubliceerd. — Cous 6p Bed “AXT loop "Musep, BiPUNAINNEN) PL'O--E i(ng + nzi + nz) p1a9810990 me res joes [roe jeez jess Jie jogg poe er br jese or (mn dra gegen" 199 (OL oriai | OL jor jor |o” ORT (at Om gen men ger jee | Sit | eer eer oer | ggr | ett | oTt oor | g6 | 76 | SOT |ogoryfrogep | 9990019 œ jez |ss |e6 |66 lee |ror | re joe jes | | | ez 7 ppup ggg (oes | veg | ogg | org | osg | o'sg | ose | org | org | org Long 07 mmm 9983004 0:95 | 065 | owe | CIE | ooe | veg | oeg long | oog | veg | 098 | ooe | geg unuxep 0983er] segg | oz SES | oeg | ETS | LOB | oog | TS | ogg | Hes | Fes | Fes | egg | unum proppruop BITE | ete | gge | ese | gte | soe | TOR | Loe | OTe | eog | roe | STE | Sog | wnumem proppruop eet (ess | ogg (ee | eet | vet | vst loo | oog | gog | ogg | oge | vog WWE ove | vee | vee | ore | ose | vee | ote | ose | ove | gte | ese | oeg | oge unue 6898 FLLE 8085 0885 mens [IT'96 Pogg eeng ang oa 1898 eene oeag |(,oppoppruog 888 | Tea | GOE | 668 | 688 Lens | ese lees | geg | 168 | Ls | T's eg | me Ge, uer goe [rie | ree | ste | coe | roe (woe | roe | soe | roe | Fes | soe | oog | mare | wk, ` Les | sag | Las | &98 (ess | 91s | OTS | LEE | Tes | ger | SHB | HHS | BFS | T2 : E eog loss een love lore jega 1199 lege geg legg leos loser Irog mmm GEEL OFIT 9LTT meet ees leger emer org om grat |eeor |erer arm mme 968 og pe rn |eOOT See je lere loss lers josz jers (teg | aptoppman E94 BIL mi "En 198 een jses [108 OEL mg [Pee 829 (EL Im (wu ere oos on Lo im soot aen lege Lg joes ei FEB 898 (net OQ o0 do prooonpotog 9TOT Jee ` eut ot Jet Te (peor zeor 1196 bes loes lose lese (ne | YNAp.19}0UL0 + "um OSZ | ‘Ieee | ‘oo | “AON | 390 | deg | Say | me | ‘une | Tom — -— -- g 6 ag | sz Be suosepuosor — — se Hi LZ 89 gg Br ep sod prowjoo soon ans =J- ~ 85 |. ER |6r [LE ire |se [SL Jen | TL Pipp P ee ire (OR Ter 149 To PRR ii m | SI jer IER [98 | 61 | 8S | SF | Bg [UBT ¢ (poq = 07) Supo, em 107 oer org (6st jeg joet Jeer Jeer pu ur Zurdurep 096. [806 (S88 {468 [VEL OTS 1609 809 joproppruop D TEST jOLTT gtt 12907 gie (LPS 1229 joro png (ru u ert OOFL (BOEI ost Tei (PS Soe Stot (mal O1 eg SLT jerr gei est (ror rt [GET LOT Im nee LEGT 0071 (GEST [ESSl 6ELT |628T 12881 IPAL WAS pt 860G 18661 ECTE LEEG OLE [FIFE (GITE SPEC Du PI 6TLT |98'9T PEST (EFGI FPOG [FETE ILG TG |0803 [Oproppruog H GEI |O&LI (LEST lovet 080% lesta GEI ou "me (pu u) dae Sat [IF9I FIST |961 EPOS [10s [LOGE (GOTE (DEI soem uəp uea Juran 9FLT pont oe |ST6T 60°08 leote 9818 TO “NL 8 OF 97 6F Ge vg vo 3 m 8¢ “UNTO H 96 86 Sp 86 86 86 16 16 IAU D 89 69 OL EL Gl 68 08 64 /epfepplutesy pt GO 09 19 Cg OL 08 92 gL ng : uozuogord ur Hon 1 Buy | mp | tune | top | dy seen | qog | nr ‘161 a g ad ONOBA UI 968 1907 (OTF Lë0E | 868 1986 [GLE [TGE 1288 TGE 1068 (OTP | toe xen (emm s TOqAIMY PoP ISF [SLP iII? 1687 OFF OPE [LVF 1 99F (GIP. 109 IGP TUUR "np ‘pI 9 GE TPE TLE. {OZB (SLE 1088 [GLE (828 7928 (EIB Ile VE iEn BF 'ONdBA UI Cer istry CERS: | Tar LAPP PEF [ICF ES? I (OPP LOP | SEF | OEP ‘NZI | lojowowrogg Leg [POP |6ch 98t [OTP [886 IER [GSE | F6E | OOF | ELE T68 [846 06 -[0Q9}.18M7, NSL 029 “18 [988 [866 | G66 L68 FIS [694 (6972 ZIS 1619 SE 0'789 Ve 09 94 CH 08 68 69 69 94 II Is IL 0'69 08 QL 68 78 CH 98 FL 69 69 FI GE GT Gr9 96 PÄ 98 76 06 78 8L GL GL 06 123 85 9'69 97 18 16 v6 88 06 98 64 92 Fe 142 LE VEL 89 68 66 &6 66 06 ¢8 68 92 68 D Ir 9°9L 89 T6 66 66 66 06 68 18 6L 06 19 €¢ VoL 09 €6 68 16 88 68 €8 LL 18 TE PÄ 67 VIL 09 €6 CH 06 88 06 08 19 OL 96 90 BP LFL &L 86 68 66 Cp 6 &L 69 69 85 OL 6g 664 EL €6 98 He C6 76 68 LL 68 Ir PÄ Lg FIR 89 96 6 86 86 F6 16 84 €8 Gr PL HO CR 89 86 96 He 16 az 18 08 18 er 92 19 ¢'08 L9 96 76 16 96 66 18 68 LL er TZ Cg Log $9 C6 16 96 66 66 18 88 18 OF TL G9 V6L 99 66 98 86 66 68 68 68 18 66 EL 99 Sol 99 98 98 C6 | Se G8 €L 9L 64 Pv GL 19 ‘Teer |oo | ‘AON | 390 | deg | "Say | ‘me | Tune | wor ready | Jeep | qog | pr BEN un. DOOR Dr. J. BOEREMA. Tijdens de maand Januari 1916 vertoonde de regenval in het westelijk deel van Ned.-Indië een zeer merkwaardige afwijking van de normale omstandigheden. Terwijl in een deel van West-Java maar vooral van Midden-Java buiten- gewoon zware regens vielen, waarop reeds is gewezen in het weerbericht, dat maandelijks door het Koninklijk Magnetisch en Meteorologisch Observatorium in verschillende dagbladen wordt gepubliceerd (en dat tevens wordt afgedrukt in: „Regenwaarnemingen in Ned.-Indië” deel I), bleef op andere plaatsen op Java evenals ook in Borneo en in de Riouw Archipel de regenval verre beneden het gemiddelde. Op Java stecg op meerdere stations de totale regenval in Januari boven 2000 mm., en hier was de tegenstelling tusschen de groote hoeveelheid regen op plaatsen, die open liggen voor den moessonwind en den betrekkelijk zeer geringen neerslag op plaatsen, die door het gebergte tegen dien invloed worden beschut, zeer opvallend. Deze tegenstelling was zelfs zoo sterk, dat zoowel regenhoeveelheden van bijna 3000 mm. als van nog geen 100 mm. werden gemeten. Wel is in den gemiddelden regenval in de westmoesson- maanden op Java deze tegenstelling duidelijk op te merken, zooals kan blijken bij een beschouwing der isohyetenkaarten van Java '), maar hier loopen de uiterste waarden veel minder uiteen. Niet onwaarschijnlijk hebben verschillende oorzaken in mn Dr. W. VAN BEMMELEN. Uitkomsten der regenwaarnemingen op Java met atlas, a BG ce Januari samengewerkt om deze buitengewone verschijnselen te bewerken. De westmoesson strijkt als NW. wind over de Java-zee en bereikte in Januari zeer rijk aan waterdamp Java’s N. kust. Blijkens de afschriften van het meteorologisch gedeelte der scheepsjournalen, waarvan geregeld een groot aantal aan het Observatorium worden opgezonden, stond de moesson met ongewone sterkte door. Wordt nu deze lucht door een af andere oorzaak tot opstijgen gedwongen, dan heeft hierbij dynamische afkoeling plaats en dientengevolge kan door het groote gehalte aan waterdamp rijkelijk condensatie intreden. De opstijging kan op verschillende wijze veroorzaakt worden : 1. Stuit de moesson tegen ’t gebergte dan zal de lucht ten deele terzijde uitwijken maar ook naar boven gedreven worden en daarbij volgens ’t bovenstaande regen veroor- zaken. Natuurlijk spelen bij dit proces ook vorm en hoogte van het gebergte een rol. Aan de luwzijde van het gebergte is natuurlijk de oorzaak tot opstijgen verdwenen, veeleer zal daar een dalende beweging mogelijk zijn, waardoor de lucht zich verwarmt en droger wordt. De regenwaarschijnlijkheid zal hier derhalve veel geringer zijn. 2. Een tweede oorzaak tot opstijging, hwdi in mindere mate, ontstaat bij het bereiken van de kust ook al is die vlak, doordat de wrijving aan de aardoppervlakte vermeerderd wordt, en de onderste luchtlagen daardoor min of meer geremd worden. Deze stagnatie heeft een stuwing tenge- volge, waardoor hoogere luchtlagen opwaarts worden gedreven. 3. Voorts kunnen door ongelijke verwarming van verschil- lende plaatsen verticale luchtbewegingen ontstaan. Deze kunnen van betrekkelijke geringe uitgebreidheid en korten duur zijn zooals we die waarnemen in de zich opwerkende Cumuli, of zich over grootere gebieden zelfs over geheele werelddeelen uitstrekken, S 3 en : De, gie Niet onwaarschijnlijk hebben al deze factoren in Januari 1916 een belangrijke rol gespeeld. Het kusteffect (2) komt in West-Java tot uiting, kust- en bergeffect (1 en 2) en misschien ook (3) zijn in ’t spel geweest in Midden-Java; de lage cijfers aan Java’s zuidkust zijn een gevolg van de schaduwwerking van het gebergte. Deze laatste invloed kan niet den geringen regenval in Borneo, vooral de Westerafdeeling, de eilanden in het zuidelijk deel van de Zuid-Chineesche Zee, de Riouw archipel en zelfs nog Billiton verklaren. De berichten omtrent goed weer en heldere luchten duiden op een dalende luchtbeweging boven dit gebied. Uit het omvangrijke waarnemingsmateriaal van den regen- val, dat maandelijks op het Observatorium binnenloopt, zijn in onderstaande tabel een aantal gegevens verzameld. Behalve de val in Januari ’16 zijn vermeld de gemiddelde val in de maand Januari en de grootste hoeveelheid regen in een maand waargenomen. Bovendien zijn deze maand van grootsten val en het aantal jaren, waarover de waarnemingen loopen, nog vermeld. | Val in Gem. | Grootste | Aantal| Maand en STATION. | Residentie, | Afdeeling. | Jan. ’16. val in val waarn. jaar | : Jan. {in 1 mnd 1, | in mm. Lem ml in mm. |jaren. v. gr. val. I. Noordkuststreek van Java. Tandjong Priok. | Batavia. |StadenVoorst.| 967 | 283 755 16 Febr, 1903 Pisangsambo. i Krawang. | 1277 | 298 | 913 19 - 1908. Tjibaroesa Hilir A Buitenzorg. | 1101 | 322 479 7 Nov. 1912 ` (Lemahabang) e Tjilamaja. : kawie | 705 |. 206 M | i „ 1898 Rambattan. Cheribon. | Indramajoe. | 1046 | 246 | 575 25 | Jan. 1907 _ Djoentinjoeat. 2 a 1159 | 258 | 577 | 21 , 100 Sloeké. Rembang. Rembang. 683 | 180 432 18 Febr. 1915 — LXXVI aid IL Meer landwaarts gelegen strook. Val in | Gem. | Grootste | Aantal| Maand en STATION. | Residentie. | Afdeeling. |Jan.’16 Val in) val ` waarm jaar ; Jan. {in 1 mnd.) in M.M. mm.) in m.m. | jaren. v. gr. val. Observatorium, Batavia. (Staden Voorst. 627 305 706 37 Febr. 1903. Bodjong gedeh. pe Buitenzorg. 536 364 854 37 Oct. 189. Tjibaroesa Oedik. 4 8 501 | 441 936 8 | Nov. 1914. Tjibatoe. 5 Krawang. 424 290 490 15 Jan. 1906. Djatitoedjoeh. Cheribon. | Indramajoe. 508 419 746 16 Nov. 1903. Toendjoengan. Rembang. Blora. 401 262 401 18 Febr. 1908. Sendang. S Toeban. 407 289 481 13 » D HI. Voor de moesson openliggende hellingen. Pondok Gedeh. Cheribon. | Madjalengka. | 2858 | 1508 1112 3 Jan. 1913. Pajoeng Sadaréké. S ý 2690 945 1698 26 Febr. 1902. Pajoeng. ý > 1869 853 1167 14 5 1902. Tjiomas. = S 1026 665 920 8 Jan 1911 Pasanggrahan, ý ý 1207 809 907 7 5 1915. Madja. S > 1494 738 1139 15 Febr. 1902. Panjakaran. j 5 1279 861 1208 9 Maart 1907. Bodjong. Pekalongan. Tegal. 1471 710 1357 22 Jan. 1899. Waroengpring. je Pemalang. 1412 694 1465 20 Febr. 1903. Poelasari. * S 1502 736 1417 20 Jan. 1914. _ Bandjardawa. à > 1054 420 991 31 Febr. 1908. Bodeh (Gambiro). m j 1337 513 1184 24 Jan. 1899. _ Lingga. Se Pekalongan. | 1586 775 1498 19 Febr. 1902. __Paninggaran. ji 2 1501 648 1147 21 Maart 1912. S Petoengkriono. j 2067 831 1941 19 Febr. 1901. _ Därä. o o 2135 | 664 | 1234 | 20 | Jan. 1907. ` Oeloedjami. S ‚Pemalang. | 2210 | 384 | 1183 | 19 | Febr. 1915. is Bhs Val in| Gem. | Grootste RES Maand en STATION. Residentie. | Afdeeling. | Jan.’16. ya an val ` |waarn. | jaar e Jan. |in 1 mnd. | in m.m.| mm.) in mm. |jaren. | v. gr. val Batang. Pekalongon.| Batang. 1813 787 1753 11 Jan. 1907. Pagilaran. j de 1469 716 1122 20 Dec. 1904. Mangoensari ä j 1 170 382 847 12 Jan 1907. (Tjelong). Weleri. Semarang. Kendal. 1765 452 1185 7 Febr. 1915. Kaliwoengoe. i S 1168 406 743 7 Jan. 1915, eling (Kaligarang)! ý Japara. 1898 861 2269 18 Febr. 1903. Batealit. i i 2360 957 1786 18 Jan. 1901. Mindahan = 5 2471 | 756 | 1522 | 11 | Febr. 1908. Sowan ; 2362 | 697 995 | 11 » 1010. Geneng. S = 2218 | 639 | 1299 | 11 | Jan. 1906. Banjoepoetih. 2 ` 2133 | 583 | 1217 | 11 | Febr. 1908. Karangrandoe. = e 2275 | 642 953 | 11 | Jan. 1911. Rahtaoe. = Koedoes. 2478 845 1485 15 se IBM: Kedoeng. 5 Japara. 1691 | 516 892 | 18 Deeg Pelem. Demak. 1209 | 546 | 1232 | 23 = : IV. ag er e Pameungpeuk. Preanger. | Limbangan. 193 1110 30 Aug. 1908. Tjimangkat 8 Soekapoera. | 129 | 195 | 1847 | 13 | Oct. 1904. | (Tjipatoedjah). _Tilangla (Tjawi). ; S 190 | 204 981 | 8 | Aug. 1908. | Banjoemas. |Bandjarnegara 391 472 1132 27 Dec. 1905. » Poerbalingga.| 484 517 1059 22 Oct. 1908. Pr Banjoemas. 374 509 904 11 Dec. 1907. » Poerwokerto. | 210 282 914 26 Nov. 1900. » Banjoemas. 298 341 687 37 ng oe. S Poerbalingga. 367 418 744 26 gl ey » Poerwokerto.| 228 371 798 26 Maart 1901. 5 Tjilatjap. 144 — 499 1 Febr. 1915. RE T SE Val in Gem. | Grootste Aantal) Maat Wi STATION. Residentie. Afdeeling. | Jan.’16. val in : val waarn. jaar : Jan. |in imnd.|, | ER | ie mm: | v. gr. val. V. Gebied met vermoedelijk dalende luchtbeweging. | Bojan. Riouw en | Tandjoeng- 45 223 661 15 Jan. 194. l Onderh. pinang. ; Boeding. Billiton. —- | 148 355 780 36 Nov. 1887. ` Sedanau. Riouw en Noo A 181 436 4 Oct. 1911 Onderh. Natoena-eil. | Terampah. si Anambas-eil.| 62 378 779 6 Jan. 1915 Singkawang. Westerafd. | Sambas. | 84 | 364 924 | 37 | Dec. 1902 van Borneo. | Mampawa. 2 Mampawa. | 43 | 227 760 12 a Pontianak. x Pontianak. | 84 | 273 W a7 T Ngabang. A c Landak ı 177 | 34 987 8 | Oct. 1894. Sanggau 5 Se 176 276 701 14 Jan 1914 Sintang. S Sintang. 62 349 711 37 Aug. 1890. Poetoessibau. S ps 82 | 435 761 14 Oct. 1910. Poeroektjahoe. Z.en O. Afd. Poeroektjahoe.| 173 399 725 13 Maart 1904. van Borneo. Boentoek. Kë Doesoen- 152 312 762 33 Nov. 1901. nden. e gil. Samarinda. 7 Samarinda. | 70 | 163 326 | 10 ee am Bandjermasin. de Bandjermasin.) 223 323 570 37 | Jan. 1895. Uit de tabel blijkt, dat op al de stations van groep I de regenval in Januari ’16 niet alleen den gemiddelden maar ook den grootsten val in een maand overtroffen heeft, in groep II zijn wel alle gemiddelden maar niet de maximale hoeveelheden overschreden. Hier was de regenval blijkbaar minder excessief. Het grootst zijn echter de verschillen in de derde groep. zac `. an Het bedrag van 2858 mm. te Pondok Gedeh, Residentie Cheribon, is wel de grootste regenval in een maand tot dusver in Nederlandsch-Indië gemeten. In het geheele gebied van zwaren regen hadden tijdens de regenperiode zware bandjirs plaats. Ondanks deze regenrijkheid in het Noordkustgebied van Java bleven de cijfers langs de Zuidkust (groep IV) beneden het gemidddelde. Een beschouwing van de cijfers van groep V doet ook hier den geringen regenval opvallen. Voor een vergelijking van deze regenperiode met vroegere leenen zich het best de waarnemingen aan het Observato- rium verricht omdat deze de langste ononderbroken reeks voor Indië vormen. De maandsommen zijn voor dit doel weinig geschikt om de eenvoudige reden, dat regenrijke periodes niet met de maanden samenvallen; we moeten dus van de dagelijksche regencijfers gebruik maken voor het opsporen der regen- periodes. Vooraf moge nog gaan een tabelletje van de maanden met regenval boven 500 mm. tevens met vermelding van het bedrag. Sedert 1 Januari 1864 is blijkens de tabel in 21 maanden de regenval op het Observatorium boven 500 mm. gestegen. | .| 65. |”66. | *67. | 70. | 71. | "72. |76. | ’81. | 83. |’85. |’92. |’93. | 94. 1901. 02. | 03.) ’16. - 631 | — |530| — | 597 | 907 | 656 | 579 | 653 | 515| 530| — |584| — | — | — | 627 — 1626 [1623| — | — | — |616| — | — | — | — |530| — | 6341514706) — | e en a ee Ae ee ON Be Bij het opzoeken der regenperiodes uit de reeks van dagcijfers, waarbij zooals van zelf spreekt eenige willekeur bestaat omdat geen scherpe definitie van een regenperiode kan gegeven worden, werden alle periodes neergeschreven, die den indruk maakten van regenachtig te zijn geweest ; daarna was een nadere schifting mogelijk en werden alle neergeschreven periodes, waarvan de totale val geen 200 mm. bedroeg, geschrapt. Reeksen, waarin 4 opeenvolgende dagen met een regenval beneden 10 mm. voorkwamen, werden gesplitst, evenzoo die met 3 geheel droge dagen. De reeksen beginnen of eindigen met niet met meer dan een cijfer beneden 10 mm. en nooit met een cijfer beneden 5. In onderstaande tabel zijn de totale regenhoeveelheden, het aantal dagen benevens de gemiddelde val per dag en het jaar, waarin de periode is voorgekomen, vereenigd. Nagenoeg alle val- len in de westmoessonmaanden Januari, Februari en December. Val. | Gem. p Dagen Jaar. in mm per dag. 334 14 24 1864 Jan. 8—21. 281 11 26 65 . Jan. 11—21. 663 19 83 66 Febr. 12—Maart 2. 455 16 28 66/67 |Dec. 19—Jan. 3. 245 6 41 67 Jan. 7—12. 618 27 23 67 Febr. 2—28 459 15 31 67 Dec. 18—Jan. 1. 446 22 20 69 Febr. 10—Maart 3. 213 8 27 70 Febr. 18—25. 439 14 31 70 Dec. 17—30. 744 27 28 71 Jan. 17—Febr. 12. 1649 oe 24 71/72 Dec. 18—Febr. 24. 277 14 20 73 Febr. 11—24. 464 19 24 75 Jan. 29—Febr. 16. 1119 23 44 76 Jan. 22—Febr. 13. inmm vagen per dag Han 241 83 80 77 Jan. 5—7. 254 16 16 77 Febr. 14—29. 571 30 19 79 |Jan. 19—Febr. 17 221 15 15 79/80 | Dec. 27—Jan. 10 254 12 21 81 Jan. 3—14 344 16 21 81 | Jan. 18—Febr. 2. 276 10 28 Hl Maart 8—17. 568 15 38 83 Jan. 8—22. 481 19 25 83 Jan. 30—Febr. 17. 260 16 16 84 |Febr. 15—Maart 1. 222 7 32 85 | Jan. 28—Febr. 3. 255 11 23 85 Maart 4—14 238 il 22 86 Febr. 15—25 292 7 42 86 Maart 4—10. 224 5 45 86/87 Dec. 28—Jan. 1. 360 14 26 88 Febr. 2—15 362 5 72 92 Jan. 17—21 232 9 26 92/93 | Dec. 31— Jan. 8 359 13 38 93 Febr. 1—13. 361 10 36 94 Jan. 6—15. 576 28 21 94 |Jan. 22—Febr. 18. 275 11 25 95 | Jan. 23—Febr. 2. 224 4 56 98 Febr. 8—11. 250 11 23 99 Jan. 13—23 372 11 34 99 Febr. 3—13. 234 9 26 1901 Jan. 29—Febr. 6. 502 25 20 01 Febr. 11—Maart 7. 305 2 153 02 Febr. 14—15. 624 15 42 03 Febr. 9— 23. 307 6 51 04 Febr. 10—15 319 16 20 06 Jan. 10—25. 752 32 24 16 | Jan. 5—Febr. 5. Uit deze tabel blijkt dat de regenperiode van Jan. 1916 405 wel tot de zwaarste sinds 1864 volgen hieronder. te Batavia voorgekomen behoort, maar in duur sterk overtroffen wordt door de periode 1871/72 en in gemiddelde hoeveelheid regen per dag door die van 1876, en door beide in totale hoeveelheid regen. De dag- cijfers van de regenperiodes met een val grooter den 600 mm. Febr. 12— SE Jan. 17— Dec. 18— Jan. 22— Jan. = Wani O ere TE Febr. 24. fori tb E 1866 1867 1871 1871/1872 1876 1903 1916 25 41 30 10 63 25 5 15 58 2 15 24 87 133 0 23 17 18 23 10 69 169 68 7 11 10 10% 32 25 1 27 11 78 99 C 10 3 80 38 15 ) 9 16 5 0 38 23 41 0 2 24 113 133 0 1 19 0 44 24 3 26 32 68 23 29 58 3 0 37 4 15 : 23 144 60 ` 43 0 97 30 114 40 1 ) 13 yi 0 36 80 28 30 23 1 21 1 ) 1 € 18 ) 8 30 31 ) 16 a 1 19 13 1 93 18 26 17 52 83 47 7 15 17 1 i. 13 44 2 46 5 68 37 0 17 49 21 39 53 0 3 18 0 E 1 114 52 7 92 d 39 23 17 12 26 34 12 1 10 27 32 ; 6 22 ) 20 54 2 70 39 : 3 9 5 39 59 0 3 18 8 7 26 58 9 17 2 84 26 45 44 ; 3 3 38 18 14 58 1 57 35 2 10 ) 18 56 36 Opmerkingen naar aanleiding van een buiten- gewoon groote kompasstoring aan boord s.s. „LE MAIRE” der Koninklijke Paketvaart Maatschappij door het inslaan van den bliksem DOOR SMA RS Die varen wil zij onvervaard, Doch wake voor ’t gevaar. JAN BOISSEVAIN. In deel LXXV — Eerste aflevering van het Natuurkundig tijdschrift ') deelde ik eenige gevallen mede van kompas- storing door het inslaan van den bliksem. Het onderstaande geval komt mij belangrijk genoeg voor om er een beschouwing over te houden. In den nacht van 16 op 17 Februari 1916 sloeg aan boord s.s. „Le Maire” aan stuurboord vooruit de bliksem in. Men was op weg van Tandjong Priok naar Padang en had ongeveer een half uur geleden de passage tusschen de eilanden Seboekoe en Sebesi verlaten. De gestuurd wordende koers was rechtwijzend N 263°0. Het bliksemlicht was zoo intens, dat de wachthebbende eerste officier er eenige minuten door verblind werd. Na het inslaan van den bliksem riep de roerganger, dat het kompas hard in de rondte tolde. Ook de roos van het standaardkompas was draaiende. Het stuurkompas, dat geheel dol was, bleef onbruikbaar. Toen het standaardkompas weer tot rust was gekomen en het stuurkompas dol bleef, werd beproefd de reserveroos in te zetten. Deze roos wees ') Zie ook: S. Mars. „Der Schiffskompass und der Schiffsmagne- Hamus," pag, 44—46. a echter bij Westelijke koersen tusschen Oost en Zuid aan, hetgeen gecontrôleerd kon worden door het aan stuurboord zijnde land. Nu liet de gezagvoerder ketel met roos van het achterkompas in het brugstuurkompas aanbrengen en ver- kreeg hiermede eenigszins betere resultaten hoewel het verschil in aanwijzing tusschen dit en het standaardkompas enorm, nl. ongeveer 30° was !). Den geheelen nacht bleef het dik en kon pas den volgenden morgen de deviatie bepaald worden. Bij rondpeiling verkreeg men de volgende deviaties. Voorliggend Voorliggend op Deviatie. op Deviatie. Standaardkompas. Stuurkompas. NOOFG 5 <0" —21°1 Been —43°,1 NNG <r — 17.1 EE Aes —35.1 NR —16.0 56 — 27.0 ON oe — SO 73 — 14.5 a 5061 92. is RE + 7.9 110. +10.4 EE +14.9 129 +20.9 TP DER +19.4 146 +30.4 Ba as +18.9 162 +36.9 LOW EE +15.9 175 +40.4 GN oao. +11.0 197 +39.0 WEN. + 5.0 ee o +33.5 MN, — 2.5 253. +14.5 WNW te — 9.9 295 —125 NW >; — 15.4 334 -—34.5 NNW = —20.1 0 -—42.5 - Bij een tweede rondpeiling werden ongeveer dezelfde afwijkingen gevonden. Het standaardkompas was onrustig tusschen Noord en NO, de roos slingerde 4° à 6°. Het stuurkompas slingerde tusschen ZW en NW ongeveer een streek. ') Zie S. MARS. „Der Schiffskompass”, bladz. 48. e -ia Om het stuurkompas bruikbaar te maken was althans gedeeltelijke compensatie noodig, wat dan ook te Emmahaven door den gezagvoerder en zijn officieren geschiedde. Na deze gedeeltelijke compensatie was de afwijking op Noordkoers —25° en op Zuidkoers —+22°, dus nog grooter dan van het ongecompenseerd gebleven standaardkompas. Algemeene opmerkingen. Dat deze storing van het aardmagnetische veld door dat van het scheepsmagnetisme ongekend hevig is geweest, blijkt wel als men bedenkt, dat de horizontale intensiteit van het aardmagnetisme hier tweemaal zoo groot is als in Nederland, zoodat het stuurkompas van de „Le Maire” in het Engelsche Kanaal en de Noordzee op Noord een afwijking van ongeveer —90° en op Zuid van ongeveer +90° zou hebben gekregen en op West een negatieve richtkracht d.i.d. een Zuidwaartsche kracht en op Oost een groote Noordwaartsche kracht, zoodat dit kompas in die streken steeds Oost had voorgelegen, wat ook de magnetische koers zoude zijn. Dat zoo iets voor den navigateur een onaangename ge- waarwording is, laat zich denken. Naar aanleiding van een groote kompasstoring aan boord s.s. „Helena? der Kon. Ned. Stoomboot Maatschappij gaf ik in „De Zee” van 1905 blzz. 415—419 eenige wenken bij het zich voordoen van groote plotselinge kompasstoringen. Daar het kompas van de „Le Maire” in het Engelsche Kanaal steeds Oostkoers aan zou geven, moet er zich aan S.B. een krachtige N. pool en aan B.B. een krachtige Z. pool bevinden. Onderstaande figuren zullen dit duidelijk maken. ` Npool Pe A AP D | Zoowel op N, O, Z en W blijkt het kompas een Oostelijken koers te geven. Op West zijn de N. polen der kompasnaalden gekeerd naar de Z. pool aan B.B., daar de veldsterkte van de storende N. pool grooter is dan die van het aardmagnetisme. Hieruit leidde ik regel 1 af (zie „De Zee” 1905). Heeft het kompas op W. koersen geen richtkracht en geeft het een O. koers aan, dan heeft het kompas een groote minus deviatie op Noord. Breng zooveel dwarsscheepsche magneten met de Z. (blauwe) pool naar S.B. aan, totdat het kompas ongeveer koers aangeeft en rustig is. Hoe in andere gevallen te handelen kan de lezer zelf nagaan of in meergenoemd tijdschrift „De Zee” vinden. Heeft men zoodoende een groot deel van de storende kracht opgeheven, dan kan men verder de overgebleven afwijkingen bepalen, daar de richtkracht thans minder ongelijk verdeeld is. Zijn er hemellichamen of andere ver verwijderde punten zichtbaar, dan neemt men azimuths, zijn zij niet zichtbaar, dan kan men de afwijkingen met den deflector bepalen of door slingertijden van de kompasroos. Daar de deflector op koopvaardijschepen nagenoeg niet voorkomt, ook al om reden hij zeldzaam gebruikt zou worden, heb ik in mijn kompasboekje vrij veel werk gemaakt van de methode om door slingertijden van de kompasroos de deviatie te bepalen. Voor bizonderheden dezer methode verwijs ik kortheidshalve naar dit werkje. Duur en zetel der storing. In het opstel „Verande- ringen van en beschouwingen over het magnetisme in moderne ijzeren en stalen schepen” deelde ik reeds mede, dat zulk een storing meestal van langen duur is, zoodat de afwij- kingen slechts langzaam veranderen. Na de gedeeltelijke compensatie van het stuurkompas a/b s.s. „Le Maire” was de coëfficient C ongeveer —23°. Ongeveer een week hierna bleek deze coëfficient slechts 1° afgenomen te zijn. Door compensatie bracht ik de afwijkingen van standaard- en stuurkompas terug tot 1° à 2°, Voor het stuurkompas werden BE En hiervoor gebruikt 10 dwarsscheeps geplaatste magneten met de Z. pool naar S.B. en moest in het nachthuis boven het reeds bestaande bovenste gat nog een magneetgat geboord worden. Doordien de magneten vrij dicht bij elkander kwamen te liggen, zal hun kracht langzaam iets afnemen, doch ook de storende polen zullen in intensiteit afnemen, zoodat ik er op rekende, dat die tegengestelde krachten langen tijd tegen elkaar zouden opwegen. Dit bleek een week later dan ook het geval te zijn, daar de afwijkingen nagenoeg niet veranderd waren !). Bij onderzoek bleek de zetel der storing te schuilen in de dwarsschotten en dekbalken der 2 boven elkander staande stalen dekhuizen. Deze hadden aan S.B. vrij krachtige N. polen en aan B.B. Zuidpolen. Mijn plan was een der dekbalken van de commandobrug door electriciteit een omgekeerde polariteit te geven om zoodoende een gedeeltelijke compensatie te krijgen. Daar dit een vrij belangrijke uitbreking en reparatie van dek en dekhuis met zich medebracht, moest ik er van af zien. Aard der storing. Het is opmerkelijk, dat in bijna alle gevallen van blikseminslag alleen de dwarsscheeps ontbon- dene van het z.g. permanente scheepsmagnetisme verandering van belang ondergaat en wel zoodanig dat de coëfficient C negatief wordt. Slechts in één geval vond ik C plus. Zie „Der Schiffskompass” blzz. 44—46. Het is mij niet bekend of het mogelijk is: den aard der storing physisch vooruit te bepalen. In de gevallen, die ik onderzocht, bleek de coëfficient C het tegengestelde teeken gekregen te hebben. Conclusie. Uit het bovenstaande hebben wij gezien: 1°. Dat de storing van het hooger en verder van de stalen voorschotten geplaatste standaardkompas van het s.s. D In Mei 1916 is dit schip ongeveer 14 dagen in reparatie en wijziging geweest. Bij.hercompensatie op 21 Mei bleken zoowel stuur- als standaardkompas praktisch niet veranderd te zijn. a „Le Maire” de helft bedroeg van die van het lager geplaatste stuurkompas. Dat de stalen dekhuizen en stalen dekbalken van de commandobrug de bronnen voor storing opleveren. Reeds eerder wezen wij op het kwaad hetwelk in de stalen dekhuizen zetelt en wel bij de behandeling van het remanente magnetisme. Zie o.a. mijn opstel in deel LXXV— Eerste aflevering blzz. 24— 28 en mijn kompasboekje. Artikel 28. 1. van het „Besluit van den 22sten September 1909, S. 315, tot vaststelling van een algemeenen maatregel van bestuur, als bedoeld in de artikelen 5, 9 en 17 van de Schepenwet”, luidt: Aan boord van zeilvisschersvaartuigen en zeilschepen in de kleine vaart moet ten minste één en aan boord van alle andere schepen moeten ten minste twee goed werkende kompassen, welke op vaste plaatsen zijn opgesteld, aanwezig zijn. Deze plaatsen moeten zoodanig zijn gekozen, dat het kompas niet te veel storing ondervindt van in de nabijheid geplaatste ijzermassa’s. Ik geef in overweging de redactie van dit artikel te wijzigen en dan als volgt te lezen: Artikel 28. 1. Aan boord van zeilvisschersvaartuigen en zeilschepen in de kleine vaart moet ten minste één en aan boord van alle andere schepen moeten ten minste twee goed werkende kompassen, welke op vaste plaatsen zijn opgesteld, aanwezig zijn en wel een dezer kompassen minstens 2 M. boven het andere op een stevig dekhuis. De dekhuizen in de nabijheid of waarop deze kompassen geplaatst zijn moeten van hout zijn of althans de dwarsschotten in de onmid- dellijke nabijheid dezer kompassen. Verder moeten deze plaatsen zoodanig gekozen zijn, dat het kompas niet te veel storing ondervindt van in de nabijheid geplaatste ijzermassa’s. ') Bij het eventueel invoeren van een Schepenwet in Indië, zou men dadelijk hiermede rekening kunnen houden. Op de nieuwste schepen der Kon. Paketvaart Maatschappij hebben de dekhuizen houten voorschotten. BATAVIA, April 1916. bo © 5 ) De oe invoering van het gyroscopische kompas zal nog wel in de tre toekomst liggen en dan ook voor handelsschepen minder ere ‘blijken te zijn. Regenval in de oostmoessonmaanden en uit- breiding van het regenlooze gebied gedurende droge oostmoessons in Nederlandsch-Indié DOOR Dr. J. BOEREMA. In een tropisch klimaat zooals dat van geheel Neder- landsch-Indië is de regenval wel de meest veranderlijke der klimaatsfactoren, waarin verandelijk in ruimen zin opgevat dient te worden. Bedoeld worden: 1. De verschillen in het veeljarige gemiddelde van den regenval voor een bepaalde maand of periode van het jaar, gaande van plaats tot plaats. 2. De verandering die de gemiddelde regenval op een bepaald station in den loop van het jaar ondergaat, alsmede de verschillende wijzen waarop dit op ver- schillende plaatsen gebeurt. 3. De schommelingen die de regenval in een bepaalde maand of periode van jaar tot jaar vertoont. De veranderingen bedoeld onder.1 en 2 kunnen grooten- deels uit isohyetenkaarten, of, hoewel minder overzichtelijk, uit tabellen van den gemiddelden maandelijkschen regenval worden afgelezen. Over de veranderingen onder 3 kunnen deze middelen echter geen gegevens verstrekken. wa AE ve Toch zijn deze, vooral voor de oostmoessonmaanden, voor de practijk en in ’t bijzonder voor de landbouwondernemingen van zeer groote beteekenis, hetgeen in het droge jaar 1914 terdege gebleken is. Een statistiek over droogte-jaren op Java werd daarom opgemaakt door Dr. W. van BEMMELEN, en opgenomen in dit Tijdschrift Deel 75 Afl. 2. Zij loopt over het tijdvak 1827—1915. Een overzicht van den regenval in geheel Indië tijdens de oostmoessons kan verkregen worden uit de waarnemingen verricht op het net van gouvernements-regenstations; dat in 1878 bij zijn oprichting 121 stations telde, welk aantal op 1 Januari 1916 tot 551 was vermeerderd. Voor dit doel zijn uit de gouvernements-stations, die van 1 Januari 1879 af in werking zijn geweest, gewestsgewijze groepen gevormd en voor elke groep de totale regenval gedurende de maanden Juli, Augustus en September berekend ‚door den regenval op alle stations van de groep voor deze maanden te sommeeren en te deelen door het aantal stations. Deze gewestsgewijze groepen, van 1 tot 7 stations omvat- tende, zijn: Noord West-Java. (Serang, Tangerang, Observatorium, Meester-Cornelis en Depok). Zuid West-Java. (Buitenzorg, Tjiandjoer, Kawah Tjiwide, Bandoeng, Tjinjiroean, Djatinangor en Manondjaja). Noord Midden-Java. (Tegal, Djatibarang, Pekalongan, Semarang, Pelan- bo = Zuid Midden-Java. (Tjilatjap, Banjoemas, Poerworedjo, Djocjakarta). Soerakarta, Madioen, Kediri, Blitar, Malang. Pasoeroean, Probolinggo, Besoeki, Sitoebondo, Banjoe- = S p wangi. Zuid West-Sumatra (Benkoelen). en > © 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17, 18. 19, 20. 21. © in ae . Westelijk deel van Midden-Sumatra (Padang, Solok). . Padangsche Bovenlanden. (Padang Pandjang, Fort de Cock, Pajacombo, Padang Sidempoean, Sibolga). Noord Sumatra (Kota Radja). Oostkust Sumatra (Medan, Bekalla). Zuidelijk gedeelte. (Djambi, Patofibang, Tebingtinggi, Lahat, Bandar). Lampongsche Districten (Telok Betong). West-Borneo (Pontianak, Sintang). Zuid-Borneo (Bandjermasin, Amoentai). Westkust van Zuid Celebes (Pangkadjene, Makassar). Oostkust „, p (Sindjai). Noord Celebes (Monad. Ternate. Amboina, Amahai, Banda, Sapoeroea. Kleine Soenda-eilanden (Negara, Bima, Koepang). In onderstaande tabel zijn de resultaten van bovengenoemde berekening verzameld. De bedragen van den regenval zijn uitgedrukt in millimeters. LXXVI 4k, u en Tagen I Groep 1 2 3 4 5 6 T 8 9 10 11 12 12 Jaar 1879 423 | 910 | 483 | 1131 | 374 | 211 {1003 | 769| 847 1880 487 | 589 | 438 146 26 | 748| 598| 417 1881 135 | 176 Si 164 42 61.381 1 1882 4 384 | 531 | 166 | 139] 637| 736 | 464 1883 117 | 252 9 42 35 10 | 430| 597| 316 1884 229 212 164 Te 41 | 485| 522 1885 83.1 1TH 21 29 0 38 | 132| 398 | 626 1886 146 113 | 107 32 32 | 1023| 987| 773 1887 3561 451 1'371 231 | 107 4 710| 533 1888 151.1 2 37 36 20} 632: 9331 623 1889 323 289 | 385| 106 | 121 | 824| 64 737 1890 371 317 | 498 | 163 | 172 | 9 8 637 1891 104 67 34 GI 6121| Di 1892 347 | 419 | 27 547 | ALT 79} 582| 611 | 574 1893 221 447 | 105 15 | 1057| 883| 714 1894 224 | 418 | 162 109 10 TIG. 525 1895 361 408 | 469 | 259 | 194 | 777| 5 735 1896 Tal ts 41 24 2 20 ı 383 76 897 167 | 373 | 186 | 161 47 47 | 530! 648 1898 310 | 301 191 48 | 683 4i- HF 1899 aio bo 238 | 114 53| 805| 770| 647 1900 3 4 418 | 833 | 199 133] 933 | 632| 580 1901 491 | 2 206 | 109 498| 582| 489 1902 84 80 5 t3 3| 208| 472| 483 1903 | 257 | 330 | 180| 176| 38| 27| 383| 778| 576 1904 | 531 | 635 | 356 | 503 61 18 1 1905 216 1: 201 | 254 | 2714: 106 23 | 649| 679| 621 1906 321 | 654 |. HB 5: 7 | 18119 0 | a er. ch gr. po 1—6 en 1—6 en 12—21. | 7-11. | 12-21. De kleine waarden voor 1914 vallen direct op, behalve van de groepen 7 tot en met 11. Deze laatste omvatten geheel Sumatra met uitzondering van het zuidelijk deel: de Lampongsche Districten en Palembang. Het grootste deel - van Sumatra valt dus niet meer binnen het den waar de groote droogte in 1914 heerschte. De tabel laat toe om voor elke groep het droogste jaar uit te zoeken; voor het meerendeel blijkt de regenval in 1914 het minimum te zijn. Een meer algemeen kriterium kan verkregen worden door voor elk jaar den regenval van de groepen op te tellen en aan de sommen een rangnummer in volgorde van de grootte toe te kennen. De laatste vier kolommen van tabel I bevatten resp. deze sommen en hunne rangnummers voor de groepen 1 t/m 6 en 12 t/m 21 als eerste en voor de groepen 7 t/m 11 als tweede categorië. Het jaar 1914 heeft in beide categoriën het rangnummer 1, de totale val (resp. 682 en 2136) is dan ook verreweg het kleinste; daarna volgen de jaren: 1902, 1885, 1888, 1896, 1891 in de eerste en 1902, 1885, 1912, 1891, 1911 in de tweede categorie. De oostmoesson van 1913, die algemeen ook als zeer droog werd beschouwd, blijkt bij deze beschouwingswijze pas in de elfde plaats te komen voor de groepen 1 Um 6 en 12 t/m 21 De regenrijke oostmoessons blijken te zijn die van: 1889, 1879, 1910, 1890, 1909, 1906 in de eerste en 1886, 1893, 1879, 1890, 1907, 1899 in de tweede categorie. In tabel II zijn voor de bovenvermelde groepen verzameld de afwijkingen van den regenval gedurende de maanden Juli, Augustus en September uitgedrukt in procenten van den gemiddelden val tijdens de periode 1879—1915. TABEL II. g e _ AFWIJKINGEN IN %. E s| 7 sti | BE SZ zl D d 5 |6 ele von 12/13 14|15 16 |17| 18  11| 47-51 al 74- 1| 44/102} 1541145 - 16 17| 25- 59 3| 54| 79| 66| 40/-61| 14|-14|-28| 50| 23| 1) 89-21) 10|- 26| 38 9| 73| 24-100 -54-78)-46|- 60-91-48 34| 13|-22| 12)-39-74- 8-39- 67| 9- 19- 23-64 -100 36 26| 57| 74| 60/107|- 3 6-20 54| 3l-ı2- 9|-21| 8| 340| A4 1| 40 28 56 - 34|-62|-86|- 66 -851-34-14|-45 6| 27|-30|-41/-23/-12/- 81-29- 2- 27-18- 4-27-13|-46|- 31 -30-26-25-33 -16| 45]-32) 80-26/-64 26 61- 87- : 71-91|-91)-100/-43|-80.-43 8-17| 31|-37|-77.-29|-86/-100-82- 73- € 65|- 69-52] 56| 42| 34| 53|- 43| 60 40l- 7| 26- 13 4 27|-25| 3j 6ļ-22| 2|- 8j-21| 12| 32| 26| 3 21| 31| 40) 7 88|- 65|-70|- 3| 3: 28| ( 35-42|-72|- 90--67- 81|- £ 2| 81| 26- 7| 28-43 44| 14| 35 1171127 111184 22 : 29| 63| 57/157] 51| 29) 10| 19/-12f 33| 11| 83| 69| 104 92, 67 < 89|- 91|-91|-41 10/-21 73 -47|-65|- 79-4 79) 13| 18|-11|-12)- 1|-18/-19} 11) 2) 23| 43) 32-15) 103) -1( -78| 62| 27| 24| 51|-36| 24| 28! 29| 89| 25 Ou -34|-64|- 62|-85| 32| 12|- 9|-41|-41| 27| 7| 460 14- ° 67| 53) 149 190] 19)-15| 27/112/-20} 19-30-19 13) 161 -4 -83|-92|- 98|-70|-41|-27| 17|-47| : 66/-54|-51|- 96-53|- 5 -24|-47|- 55|-30ļ- 19|- 0 19 25| 3|- 31- 8| 4 23-38|- 8|-28| A 29| 24|-31|-13ļ- 45| 3 30 5 - 3/-63|- 19-21] 23| 11) 12]107)-32] 12) 12 -49|-81|- 94-15- 9 71|172| 91| 99| 43- 9| 0| 83- 7| 12-20- 9 11) 84- | = 21-33 24-16|-15)-12} 5| 12 51-27] 6 54 27|- 2 67 -98|- 88)-96/-68/-32/-16/ 14/-11]-63-74 -30)-43)-100-58/- 85 - 27|-42|- 63--60|-41| 1: 01-26) 2| 11-53 55) 54 6-43 55 45| 64|- 4 oe 23\-11/-17| 7 1: 2 6-1 53 Cri - -66|- 1|- -36| 4| 13 52- 9|-34/- 62'-37/- 34- 17/153} 18 43| 57 -58-22 4 16| 321 43-54 „0| 21 -51| 28! 5 6-14| 16 56-30'-16- 80-36 56- 3-45 2 65| 36/113|- 7-18-16-15| 6| 43| 8| 9- 4ļ- 3 38) 21 66} 124| 94|- 6 38- 6)-12- 4- 8 43| 49-13) 73| 101) 49| 195| 871/33 124/133] 212| 70] 75 23 5-39- A 18101) 44) 77 o 52- 12| 97 14 14-36)- 10 Of-22- 8-15-11-28|-26/-44/-48-63)- 88-65- 38- -24)-48)- 87-42-14-24 -13|-36-11] 18] 45) 15-22- 16 1] 16 -11-18|- 71|-58|- 5- 2| 16-27 29| 8 36|-43|-23|- 36-14/- 40 23|- 1- 6 -96|-98)- 95|-99|-68 -26 -2: 16 - 18-18-58 -79 -97 - 100 -78)-100 -100 -89\- 97 -32)-38|- 62|-73 17-1; - 2-19 61-23-27) 23-41|- ER 121 10-29 47 i I Ook hier zijn voor elk jaar de bedragen opgeteld afzonderlijk voor de groepen 1 t/m 6 en 12t/m 21 en voorde groepen 7 t/m 11 en aan de sommen rangnummers gegeven. De twee seriën rangnummers betrekking hebbende op de stationsgroepen 1 t/m 6, 12 t/m 21 verkregen in tabel I en in tabel II blijken vrijwel parallel te gaan, zooals blijkt uit onderstaande tabel waarin alle verkregen rangnummers naast elkaar zijn gezet. Hetzelfde kan van de beide seriën van de groepen 7 t/m 11 gezegd worden. Rangnummers. gr. 1/6 en 12/21 gr. 7 t/m 11 Jaar. | van tabel I| van tabel II! van tabel I van tabel II 1879 36 37 35 30 1880 29 24 26 26 1881 8 7 20 19 1882 28 31 24 25 1883 10 8 8 11 1884 12 14 12 12 1885 3 3 3 3 1886 24 18 34 37 1887 30 25 15 16 1888 4 5 27 31 1889 37 34 28 27 1890 34 35 34 32 1891 6 6 5 5 1892 22 27 11 10 1893 31 23 36 36 1894 23 17 16 15 1895 25 32 29 35 1896 5 4 7 7 ; 1897 19 19 10 8 1898 26 22 25 22 1899 9 10 32 34 ei Rangnummers. gr. 1/6 en 12/21 gr. 7 t/m 11 Jaar. | van tabel I| van tabel IT| van tabel I| van tabel II 1900 21 30 | 1901 20 26 | 9 9 1902 2 2 | 2 2 1903 17 15 14 13 1904 15 20 22 23 1905 13 12 37 17 1906 32 29 19 18 1907 18 21 33 29 1908 27 28 13 14 1909 38 33 21 24 1910 35 36 31 28 1911 7 9 6 6 1912 16 16 4 4 1913 11 11 23 21 1914 1 1 1 1 1915 14 B 7 18 20 De overeenstemming van de rangnummers der beide categoriën is minder groot. Voor de zeer droge jaren gaan de getallen in hoofdzaak wel parallel, waaruit de conclusie mag worden getrokken, dat de factoren, die over een groot deel van den archipel een zeer droge oostmoesson veroor- zaken, zich ook nog over Sumatra door een vermindering van den regenval doen gevoelen. We kunnen ons ook de vraag stellen: in hoeverre stemmen de procentsgewijze afwijkingen van de verschillende groepen met elkaar overeen? Vergelijken we in tabel II jaar voor jaar het teeken der afwijkingen van elke groep met het teeken van de som der afwijkingen der 21 groepen. Het aantal keeren van overeenstemming bedraagt: 12.13 14.15.16 H 18 19 20 21 DB 0 RD B 29 AD DS ER e 1 | et? 2 3 A 5: G17 8 9 10. 11 _ OVereenst, 30 32 32 32 34 32] 27 25 20 22 16 a. A Waren de reeksen geheel onafhankelijk dan zouden volgens de waarschijnlijkheidsrekening de teekens in de helft van het aantal gevallen, dus hier 19, overeenstemmen. In bijna alle gevallen wordt dit aantal overtroffen, alleen van groep 11 (Sumatra’s Oostkust) is het kleiner. Beter wordt echter het verband weergegeven door de correlatiefactoren. Noemen we voor elke afzonderlijke groep de afwijkingen in °/, van den gemiddelden regenval voor de reeks van jaren 1879 t/m 1915 resp. a,, a, a3, ENZ. a37, en de som der afwijkingen in °% over de 21 groepen genomen voor dezelfde reeks jaren resp. bi, bs, bz enz. Dag dan kan de correlatie-factor worden geschreven: Za X b Xa? x Eb? r, = De ae geeft: groep 2 F 4 5 17T 0 9 W L u D correl. fact. A 0.88 0.87 0,85 0.85 eg 0.76 0.34 0.31 0.11 —0.05 0.77 0.55 Ba o © 16.18.49. 2D 21 0.65 0.82 0.76 0.73 0.63 0.61 0.71 0.69. Hieruit blijkt dat er een vrij nauw verband bestaat tusschen de afwijkingen van de verschillende groepen, met uitzondering van de groepen 8 t/m 11, waar de correlatie- factor veel kleiner en voor groep 11 (Sumatra's Oostkust) zelfs negatief is. Duidelijk komt hierdoor tot uitdrukking het bekende feit dat de oostmoessoninvloed in Noord-Sumatra ophoudt. Tegen de verwachting in, is de correlatiefactor voor groep 21 d.w.z. de kleine Soenda-eilanden kleiner dan voor verschei- dene der overige groepen. De verklaring is echter eenvoudig, wanneer men zich rekenschap geeft van het mechanisme van den oostmoesson. De anticyclonale luchtbeweging boven Australië en eventueel de omgeving zal in Nederlandsch- Indië zich het eerst in de Kleine Soenda-eilanden doen gevoelen. Breidt zich deze invloed daarna weinig meer uit —— Oe dan zullen de kleine Soenda-eilanden min of meer, wat karakter van regenval aangaat, van de overige gewesten kunnen verschillen, terwijl bij sterkere uitbreiding direct een grooter aantal gewesten binnen den invloedskring komen. 