VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
- PDe voornaamfte ftad van °t Koningryk van Tunis is de ` hoofdftad , die denzelven naam draagt; haare gelegenheid is zeer aangenaam, en het land rondom zeer vrugtbaar. _ Het oud CARTHAGO, die berugte mededingfter van Ro- me, is eene der fteden, welke van Tunis afhangen; men noemt hfar thans ByrsA 5 zy vertoont nog veele oudhe- den, eenige waterleidingen van een byzonder maakzel , wa- terbakken, penningen enz. Het Climaat is ’er goed, de lugt zuiver en gezond; maar fchoon ’er de grond vrugtbaar is, blyft dezelve egter onbeteeld leggen, om dat de Tur- ken de Inwooners beletten, om ’er meer van te bebouwen, dan zy volftrekt van rooden hebben. Dit land egter, zo ten uiterften verwaarloosd, brengt aan den zeekant nog meer op, dan de meeste der best bebouwde landen van Europa; . ook vindt men ‘er Kameelen, uitmuntende Paarden, Rund- vee, Schaapen , allerleie foort van gevogelte, wild, enz.. De zeden van dit volk, dat uit Turken; Mooren ; Rene- gaaten en Jooden beftaat, verfchillen niet veel van die der Algerynen, Dé inbooflingen vat Tunis zyn vreedzaam uit der aart? Maar de ftaatzugt der Beys, om den thróon te be- klinfmenù ; die door de Algerynen altoos aangeftookt „en le- i ven- \ WEGENS ALGIERS, &c. i85 vendig gehouden wordt, en de menigvuldige muiteryen ; die ’er voorvallen, zullen van Tunis vroeg of laat een win- yewest van Algiers maaken. l De handel, welken Tunis met Vrankryk heeft beftaat in olie, graanen , boonen , linzen, wasch , leer en maroquin: De Franfchen brengen ’er Spaanfche wol, laakens van Lan- guedoc ‚ vermiljoen , zuiker, peper, kruidnagelen, wyn , randewyn „ papier, fnuisteryen, yzer; ftaal, enz. Tunis ftrekt haaren handel in de Levant, Egypte en Italie uit. De Caravanen var Salé en van Gademes brengen ’er eene menig- te ftofgoud en Negers. De bewooners dier woestyn, en de Negers handelen faamen met eene openhartigheid, die der eeuwe van Saturnus waardig was. Ay koomen, op zekere tyden, by een berg van Nigritie, by elkander. Die van Ga- emes plaatzen zig aan den eenen en de Negers aan den an- deren kant. De eerfte zetten hunne waaren midden op den berg, en gaan dan heenen; de andere gaan ‘er vervolgens naar toe, en leggen, onder ieder hoop dier waaren zo veel {tofgoud,als zy ‘er voor geeven willen , en gaan als dan ook weder te rug. De bewooners van Gademes gaan ‘er op nieuws na toe, en als zy bevinden, dat ’er onder alle, of zommige hoopen, zo veel ftofgoud legt, daar zy die waaren voor gee- ven willen, zo neemen zy dat ftofgoud weg, waar na de Ne- gers alles op nieuws koomen opneemen, en die waaren haa- len, die verkogt zyn, en het goud onder de andere hooper vermeerderende, zo hen dezelve duurder aanftaan, zonder: ooit van wederzyden ergens aan te raaken , dat hen niet toekoomt. | |. Het konirigryk van Tripoli verdient niet veel aanmerking s de verwoestingen, die ’er de Pest aanregt , de duisterhetd } en morsfigheid der ftraaten , de kleine eń onzinlyke huizen ; en de onvrugtbaarheid van het climaat zyn voorwerpen , die niet veele aantreklykheden hebben. Het land is ’er bykans woest, het volk arm, lui, en handel is ’er niet. Fez en marocco, die een gedeelte vån het oude Mauri- tanie maakten, en ten tyde der Romeinen naar hunne cige wetten beftierd wierden, zugten thans in de allerysfelykfte flaverny. Men maakt aan die verblinde volkeren diets, dat hy, die op bevel van den Alleenheerfcher fterft, eene on- derfcheide en verhevener plaats in °t Paradys bekoomt. Zy behouden nog eenige hunner oude gebruiken, onder ande- ren dat, van eene verwonderlyke zorg voor hunne paarden te draagen, welke zy gewennen om te knielen, als ’er de meester op gaat zitten, om hem te volgen daar hy gaat, een O 185 BYZONDERHEDEN {tok of degen met de tanden op te neemen „van biydfendy t? grinniken, als zy hem zien, en by hem te koomen, als hy ze roept. Deze volkeren kostten de Romeinen veel moeite , zy konden dezelve niet t'onderbrengen , het geen voor de Go- then was vewaard, die op hunnen teurt door de Sarrazeenen verdreeven wierden Deze wierden vervolgens door de Ar- bieren verlaagd , onder welke de Almoravides opftonden, en kak de tweede Monarch dier familie, het-koningryk van arocco ftigtre, dat van Fez te onderbragt, en wingewes- zen op de Mooren van Spanje maakte. De Almoades volgden deze ftamme cp; MAHOMET de [Vde Koning uit die familie erloor den berugten flag van Sierra Morena. Het geflagt der Merins voigde op dat der Aimoades; de Vorften wierden door hunne broederen , kinderen of vertrouwden bykans alle omgebragt. Zo de Gedenkfchriften van Spanje de zaaken niet vreesfelyk vergrooten ‚zo moeten de Spanjaarden groo- telyks de overhand op deze volkeren hebben gehad, dewy? men daarin. verhaald vindt, dat twintig duizend voetkneg- zen en veertien duizend ruiters „door de Koningen van Cas- tiliën en Portugal geleid, te Alboacen eene Armée van vier- raaal honderd duizend voetknegten en vyf-en zeventig dui zend ruiters hebben afgemaakt. J Het oppergezag ging vervolgens tot de Sherifs, een mam dien de Afftammelingen van Mabometh hebben aangenomen; over ; Achmet en zyne Opvolgers beklommen alle den chrooiu door wreedheden en bloedftortingen, en wierden ’er even eens door moord en euveldaaden afgebonst. Vorst Muley Is maël, beroemd door zyne woestheid , Godsdienst , ftaatkun- de en regtvaardigheid , hoedanigheden , die anders zo regtftreeks tegen elkanderen overftaan , verdient inzonde:- heid gedagt te worden. Hy hadt drie duizend wyven, vyf- duizend bywyven, negen honderd zoonen „en drie honderd dogters. De gefchiedenis van den Hertog van Ripperda, het inneemen van Oran , de dappere weêrftand der Spanjaar- den, en de wreede dood van den Heer de St. Cruz, ware alle waardige voorwerpen, om onzen Lezer aan te bieden, by aldien wy niet door de bedenking ; die wy reeds in dez teginne maakten, wederhouden wierden; en die zelfde re: de belet ons ook , om de zonderlinge levensgevallen vaa Muley Abdafa te verhaalen; wy zullen ’er dit weinige alleen van zeggen: zyn-moeder, tegen wier leven hy eer aanileg fmeedde, verweet hem de wreedheden „daar hy zig tegen de bewooneren van Fez in verliep; hy gaf haar ten antwocrd , dac > WEGENS ALGIERS, &c 187 dat zyne onderdaanen geen ander regt op haarleven hadden,. dan zyn wil, en dat zyn grootst vermaak was, om dezelve met eigene handen om te brengen. Die wreedaard inder- daad ziende; op zekeren tyd „dat de beul niet handig genoeg wist voort te vaaren, om eenige ofliciers, die hy ter dood liet brengen, het hoofd af te flaan, kwam zelve uit zyn pa- leis om hem dit te wyzen, en bragt alle die ongelukkigen met eige handen om. Op een anderen tyd ftiet hy zelve een fpeer in °t hart van een Generaal der Negers, die teren hem was opgeftaan, en eischte een kop, om deszelfs bloed in te vangen en door te zwelgen, men bragt bem den kop, en hy zoude zyn onnatuurlyk en regt bloeddorftig voornee- men hebben uitgevoerd, by aldien één zyner hovelingen hem den zelven niet ontrukt, en het vyandlyk bloed hadt ingeflaagen. Na dit ysfelyk verhaal geeft onze Schryver verflag van de gelegenheid van Fez en Marocco, van derzelver aangenaam climaat , voortbrengfelen , koophandel ‚en natuurlyke fterk- te; hy vertoont ons vervolgens de fteden van Mequines , Te- tuan, Ceuta, dat eene belegering van vyftig jaaren , tegen eene Armee van Mooren heeft uitgehouden. Alhet voor- deel van de ftad Salé beftaat in den roof, dien ’er de zee- fchuimers, dat de grootfte Roovers van den aardbodem zyn, brengen. Daar is te Marocco een kasteel; dat merkwaar- dig is door deszelfs groote zaalen, daar men vyvers in gc- leid heeft, die vol visch zyn, welke men opwaards kyken- de ziet zwemmen in de fpiegels , waarmede men de zolders heeft geplafonneerd. Wat de zeden en gewoontens vande Volkeren dezertwee koningryken betreft, dezelve hebben met die van Algiers vry veel overeenkomst ; alle hunne begeertens en verkiezin- gen zyn in deze drie woorden begreepen, welke hiercm ook tot een algemeen fpreekwocrd, onder deze Volkeren , geworden zyn, te weeten seen Paard, eene Vrouw „een Boek. De flaaven worden ’er flegter gehandeld als te Algiers; zy worden boven hunne kragten, belaaden 5 men tcont hen de alleruiterfte yeragting , en beschouwt ze naauwlyks als mez- fchen ; om alles in één woord te zeggen , men fpan: ze zomtyds met Ezels en Muil-Ezels tevens voor een vragi- wagen. Wy {tappen met die weinige trekken af van een Schiide- p dat zo haatelyk als het menschdom onteerend is, Dg noodfte misdaaden, welke men onderdeze Volkeren aan- III, DEEL. MENGELW. NO. 5e P t'et, 188 BESCHRYVING treft, worden geenzints goed gemaakt of opgewoogen doot ‘eenige deugden, die men nog flegts onder het kleinfte deel der Ínwooneren vindt. Zee-fchuimers van beroep, Roo- vers door gewoonte, Wreedaarts uit noodzaaklykheid. Zo deze Volkeren eenige heilzaame en verftandige wetten heb- ben, zy zyn dezelve minder aan eene edele zugt voor de Regtvaardigheid, als aan de eigenbaat en °t voordeel van „hen, die dezelve maakten, verfchuldigd. Onze Schryver befchouwt dit alles moogelyk met al te gunftige oogen, en heeft zelfs een afzonderlyk Hoofdftuk gemaakt, waarin hy hunne Zee-roveryên tragt te ontíchuldigen. Men kan ze- kerlyk iets ter hunner verfchooning zeggen „en hunne fchuld een weinig verminderen. Maar hunne verderfelyke Regee- ringsvorm en Staatsgefteldheid , die op geweld en ondere drukking gevestigd, de verwoesting van alle billykheid en regt, en de vernieling van het Menschdom na zig fleept, moet. noodwendig een billyk afgryzen by alle edelaartige zielen verwekken. En het onteert gewisfelyk , ik zal niet zeggen, den Christelyken Godsdienst, maar de menfche- lyke Natuur zelve, ten hoogften, dat zo veeleeuveldaaden, door de onderlinge wangunst der Europeanen , zo lange ftraffeleos gepleegd, en de byzondere voordeelen van han- del boven alle aanmerkingen van menfchenliefde en regt- maatigheid worden voorgetrokken. Dit werkje is voor het overige wel gefchreeven, en kan onzes oordeels met zo veel vermaak en nut geleezen wor- den, dat wy het onze Landsgenooten eerlang in zyn ge- heel, en met eenige aanmerkingen, zo wel ter opheldering van eenige duisterheden, als ter verbetering van zommige kleine misvattingen , in onze moedertaal hoopen aan te ieden. BESCHRYVING VAN DE HUISKAT. Uit de Histoire Naturelle van de Heeren BUEFON, en DAUBEN TON. E Kat is een trouwloos huisgenoot, welke men niet, dan uit nood onder dak neemt, om een anderen huis- felyken vyand te verjaagen, welke ons nog meer hinder en ongemak veroorzaakt; en naar geene dreigementen dan die van de Kat wil luisteren, Ik fpreek niet van menfchen, Gehenna enden ie | we „VAN DE MUISKAT. 189 welke uit enkele verkiezing en tydkorting Katten houden en ftreelen ; dat is een {maak daar ik zo weinig begrip van maaken, als rede van geeven kan. Katten zyn anders door de Natuur niet gefchikt, om met menfchen in maatíchappy te leeven 3 en, fchoon dit gedierte, nog jong zynde, in- derdaad aardige Kuuren en grimatfen maaken kan, zo too- nen zy ‘zelfs alsdan egter reeds menigmaalen die ingefchaa- pe kwaadaartigheid , dat valsch hart, die natuurlyke ver- keerdheid, welke in ryperen ouderdom fteeds toeneemen , en nog zigtbaarer blyken zouden, zo eene gezellige opvoe- ding die haatelyke hoedanigheden niet bewimpelde ; gezwoo- re Dieven en Roovers uit ter aart, worden zy alleentyk, als zy wel zyn opgebragt , buigzaam, onderwerpelyk en vleiende , even als de flim{te guiten doorgaans pleegen. Zy hebben dezelfde behendigheid ‚ dezelfde loosheid, denzelf- den trek, om kwaad te doen, dezelfde neiging om te kaa- pen en te knarpen daar zy kunnen; en even als flimme Schur- ken, weeten zy haare gangen te bedekken, haare voornee- mens te ontveinzen , de gelegenheden te verfpieden, te wagten , omwegen te neemen, en eindelyk zig van het juis- te oogenblik, om hunnen flag te doen, meesterlyk te die- nen 3 vervolgens weeten zy de verdiende ftraf te ontwyken , weg te vlugten, en zig íchuil te hovden, tot dat men ze roept „als wanneer zy haar geftreel en valsch geviey verdub- belen , en zig houden als of ’er niets gebeurd ware, om dus onzen toorn te ontwapenen; en, door eenc geveinsde onnozelheid, eene wettige kastyding voor te koomen. Zy neemen ligt de vertooning en gebruiken der gezellig- heid aan , maar kennen „of ten minften onderhouden ‘er nooit de voorfchriften en wetten van. Zy wenden eene getrouw- heid eń verknogtheid voor, daar zy niets van meenen; haa- re draaijen en flimme beweegingen „haar valsch gezigt toont dit duidelyk genoeg. Zy zien den geenen, dien zy voor- wenden te beminnen, nooit vlak in het aanzigt „maar altoos * met een fchuinfchen opflag der oogen aan. Het Zy uit wan- trouwen of valschheid , zy naderen nooit regelregt , maar neemen altoos omwegen ,als zy by ons koomen om geftreeld te worden door eene hand, die zy niet beminnen, dan naar evenredigheid van het oogenbliklyk vermaak, dat ze ‘er van ontvangen. Ten eenemaal verfchillende van dien getrouwen huisge- noot, alle wiens gevoelens en zorgen zig tot den perfoon van zyn meefter geheel bepalen, {chynt de Kat in tegen. | 2 dee 190 BESCHRYVING VAN DE HUISKAT. deel geene genegenheid dan voor haar zelve te koesteren y geen ander, dan onder voorwaarde van vermaak te bemin- nen, en geene gezelligkeid of verkering aan te kweeken , dan om ’er misbruik van te maaken. Zou deze grootere vercenkomst van aart, met het menschdom in het alge- meen, ook de rede zyn van die grillige genegenheid, welke zommigen van deszelfs Leden den Katten zo walgelyk be- wyzen? Wat hier van zyn moge, derzelver aart is tenmin- ften van die der Honden oneindig verfcheide, welke opreg- telyk , onbaatzugtig, en uit eerbied, genegenheid en er- kentenis , niet om hun zelfs wille, beminnen. De Lighaams-gedaante der Katten ftemt met haaren inborst volmaaktelyk overeen. Zy zyn fraay, vaardig, behendig, zinlyk en geil. Zy zyn zeer op haar gemak gefteld. Zy zoeken altoos de zachtfte kusfens, bedden of andere meu- belen om op te flaapen , of zig ten minften luy en wellustig uit te rekken. Zy zyn niet alleen zeer verliefd van geftel, maar het geen zeldzaam is onder de dieren, de wyfjes zyn driftiger dan de mannetjes. Zy zoeken ze op, Zy roepen ze, zy tokkelen hen aan, zy geeven het geweld haarer driften, of liever de overmaat van haare behoeftens door een misfelyk gefchreeuw te kennen, en als het mannetje haar vliedt, of zig niet ver- waardigt aan haare begeertens te voldoen ,zo vervolgt, byt, en dwingt Zy hem, om zo te fpreeken, om haar te wille te zyn; fchoon haare koppe:iagen altoos van cen zeer fmerte- lyk gevoel verzeld worden, | MENG ELWERK, TOT FRAAIE LETTEREN, KONSTEN EN WETENSCHAPPEN, _ BETREKKELYK. NATUURLYKE GODSDIENST EN ZEDEKUNDE, Vi ervolg van bladzyde I go. mert DER MENSCHEN NATUURLYKE GESTELDHEID EN OM- STANDIGHEDEN. Bite wyze mogen wy veronderftellen, dat een verftan- dig Mensch , die redelyk zoekt te handelen, en tevens zyne eige waare belangens te behartigen , door de allerkrag- tigfte dringredenen, welke wy hebben bygebragt, zal bé- woogen zyn geworden, om zig voortaan op eene ernftige , en naauwgezette deugdsbetragring toe te leggen, en zulk eene levenswyze te volgen, die hy begrypt betaamelyk te- vens en. voordeelig te zyn; thans koomt het ’er derhalvert maar op aan, dat wy hem een zeker rigt{noer aanwyzen, waarnaar hy zyne levenswyze rigten, en zyne daaden aan- ftellen kan, om die wenfchelyke eindens ; Zondef misfen; te bereiken. -.. on, . o, . Maar, om dit rigtfnoer te vinden, om zig in alle voor- vallen en ọmftandigheden wysfelyk., en overeenkomftig- zyner natupr te leeren gedraagen, moet hy zig zelven eerst grondig leeren kennen, en weeten, wat voor eèn wezen de Mensch zy? o, o. . Hier mede zullen we ons derhalven iti dit, eri het vol< gende ftukje bezig houden; en dit onderzoek wegens de gefteldheid onzer -menfchelyke natuur, moet by elk onpar- tydig oordeeler van eene onvermydelyke noodzaaklykheid gerekend worden. Wy hebben wel gezegd. dat de Deugd beftondt in eene overeenftemming:van ons gemiaed er daa- den met de algemeene wetten van rede en hetaamelykheid, en de betrekkingen , die de dingen tot malkander hebben; maar, fchoon deze inderdaad ons de algemeene voorfchrif- ten van ons gedrag , en inzonderheid de verpligting tot Zulk en zulk een gedrag, genoegzaam aanwyzen, zo be- grypt men egter ligtlyk, dat wy hier, in het dagelyksch beloop des levens, niet. veel gebruik vaa kunnen maake ; UI. DEEL, MENGELW. No.6 ` Q 192 NATUURLYKE GODSDIENST by aldien wy die algemeene voorfchréten niet op onzer ftaat , als Meníchen, en nog nader, op onze byzondere ge- aardheden en omftandigheden toepasfer kunnen. Betas melykhcid, rede en betrekkingen der dingen zyn de alge- meene wetten voor allerleie oort van verftandelyke we- zens, daar de ilemel-Geesten, daar de Engelen, daar het Opperwezen zelve, onder eerbied, aan.verbonden zyn ; maar van die algemeene wetten dienen zommige ten byzonderen rigtfnoere , voor byzonder foort van redelyke Schepzels „en hebben.een onmiddelyker verband met derzelver natuur. Onze eige natuur ftaat ons derhalven naauwkeurig teken- nen; en die kennis zal ons een veilig, een gewis rigtfnoer voor alle onze daaden geeven. - Veilig en gewis, zeg ik; alles wat y over het geheel ge- noomen, overeenkomftig is met de byzondere gefteilen en geaardheden der Menfchen , alles, wat daar mede volmaak- telyk rookt, kan en moet, als een pligt, die op ons legt „ worden aangemerkt, fchoon ‘er, ter zelfder tyd, andere dringredenen kunnen zyn, waardoor wy tot deszelfs be- tragting worden aangezet. Daar is niet aan te twyffelen, of yder byzonder foort van redelyke' wezens is van God wel en regt gemaakt, en derwyze gefchikt, als met zyne aan- - Bidlyke oogmerken , over het gehėel, op- de beste wyze ftrookte, als wy derhalven de aanwyzingen onzer natuur volgen, als wy ons dus naar des Seheppers oogmerken ge- draagen, zo handelen wy ongetwyffeld wel, daar het, aan den anderen kant even zeker is; dat alles „ wat tegen onze menfchelyke en redelyke natuuren aanloopt, niet flegts des Scheppers vriendelyké oogmerken dwarsboomt, maar ook met onze eige volmaaktheid en geluk regelregt ftrydig moet geoordeeld worden. En het is onmoogelyk, dat eenig we- Zen gelukkig kan zyn, terwyl het driest aanbruisfche tegen dat geene, waar toe God het zelve gefchikt en verordend hadt, en vlak ftrydig te werke gaat, met het geen, waar toe deszelfs bekwaamheden en vermogens dienen moesten. Maar nu, is het, om zig te volmaaken tevens en geluk- kig te wordem, zo onvermydelyk noodzaaklyk , dat wy ons Óvereenkomftig met onze menfchelyke natuur gedraagen? dan moet onze zedelyke onderzoeker het gewislyk zyner aandagt overwaardig rekenen, op de allernaauwkeurigfte wyze gå te flaan, wat voor een foort van wezens de Menr- {ehen zyn. Wat voor eene geaardheid, welke Zedelyke ge- ftellen zy hebben. Wat met derzelver natuur wezenlyk @vereenkoome, Wat ’er tegen {tryde. Hier maakt hy dau ‘ Dn a EN ZEDEKUNDÈ, = 193 nu een aanvang mede, en ‘wy zullen hem in zyne nafpoo» ringen oplettend volgen. I. ` De allereerfte byzonderheid, die zig zyner kennisfe zal voordoen, omdat hy dezelve op alle oogenblikken van zyn leven gevoelt, is, dat de Mensch een Schepzel zy, °twelk voor veelerleie foorten en trappen van vermaak en ongenoe- gen, van vreugd en pyn, vatbaar is, waarvan de meerdere of mindere maate hem gelukkig ‚of ongelukkig maakt. — Hier uit volgt dit eenvoudig befluit aanftonds van zelve; dat zodanig eene levenswyze, welke hem, over het geheel genoomen, het grootst en zuiverst genoegen verfchaft „dat Is te Zeggen , de meeste geneugtens aanbrengt , zonder fmartelyk nagevoel over te laaten; of welke hem, aan den anderen kant, voor de wezenlykfte kwellingen bevrydt, ern de meeste verdrietelykheeden befpaart , overeenkomftig met des Scheppers oogmerken, en zyn pligt zy; en dat hy der: halven Deugdzaäm moet leever , om gelukkig te Teeven. Maar der Menfchen natuur is zodanig gefteld, dat zyn geluk menigwerven meer afhangt van het toekoomende, dan het tegenwoordige, en dat hy uit het geen ftaat te vol- gen, dikwils meer vreugde of fmart moet verwagten, dan: uit het geen hy werkelyk geniet! — Ik zal een ftap vere der gaan. … Onze natuur is zodanig gefteld, dat het tegen- „ woordige ous naauwelyks eenige oogenblikken kan bezig s houden, en dat wy altoos met onze gedagten vooruitloo= » pen, om ons heil- of onheil in het toekooniende te Zoe- » ken. Wy zyn even weinig meefter, om naar het geen » zig voor ons van verre als behaagelyk en weníchelyk ver- » toont „hartelyk te verlangen „om voor het geen zig fchans » delyk en pynlyk voordoet, te vreezen , als om de tegen- » woordige aándoeningen van genoegen en ongenoegen, - 5, Van vermaak of {mart te gevoelen” ; die Hartstogten zyn ; even dls alle andere natuurlyke driften, door den Schepper zelven ten diepften in onze borst gedrukt, en noopen ons kragtdaadig aan, om zulke voorwerpen met allen yver te bejaapen, welke ons een aanftaand geluk belooven, zulke daarentegen zorgvuldig te vermyden, welké ons met ramp en kwelling dreigen. Ja! dit gaat zo verre, dat wy alle zo- danige dingen , welke uit der aart geene voorwerpen voor on- ze natuurlyke driften, voor onze liefde of Haat zyn, met genegenheid egter of afkeer genen, naar maate wY 7 . Q ' _ Dea Oer TT pepe eet H C nd 194 NATUURLYKE GODSDIENST begrypen, dat zy ons nu of in °t vervolg voor- of nadeel zullen kunnen doen. : „ Zodanig handelen wy, en zodanig moeten wy hande- lens het itaat ons vry, het is zelfs onze pligt, om alle „> onze natuurlyke hartstogten en driften te voldoen , voor ə» ZO verre Zulks met ons geluk, over het geheel genoo- > mem, beftaanbaar is”; en wat die dingen betreft, welke geene eigenaartige voorwerpen voor onzen trek of afkeer Zyn, wy moeten, naauwkeurig onderzoeken, of zy ons ge- luk of ongeluk bevorderen, of zy ons vermaak of {mart ver- oorzaaken zullen, en ge alsdan op zulk eene wyze zoeken of vlieden, als overeenkomftig is met derzelver waarde en gevaarlykheid ; dat is, met het goed, dat wy ‘er van te hoo- pen, of het kwaad, dat wy ‘er van te dugten hebben. Wy zullen alle de byzondere Hartstogten, welke het dierlyk leven alleen betreffen, niet byzonderlyk in aanmer- king neemen; maar ons te vreede houden , met, in het al~ gemeen, tlegts aan te merken, „ dat de Deugd de noodige’ „ evenredigheid tusfchen dezelve bewaare; dat zy belette, > dat de ééne drift de andere niet overweldige , maar allen’ > eene gemaatigde voldoening krygen, overeenkomftig met » de behoeftens onzer natuur, en dat zy gevolgelyk als een „> noodige teugel in de bejaaging van ons grootst vermaak „> befchouwd moet worden; ja als een middel, waardoor » Wy, en waar door wy alleen, zo veel genoegen, zelfs op » deze wereld, kunnen raapen „als derzelver gefteldheid me- a» debrengt”’. Deze Hartstogten, fchoon tot het dierlyk leven alleen betrekking hebbende, verdienen dan wel de- gelyk onzen aandagt; ondertusfchen is het zeker, dat die’ begeertens en neigingen onzet zielen, welke of uit derzel- ver zedelyk gevoel , ` uit den boezem der rede zelve voort- koomen „ of met dat zedelyk gevoel ten minften verbonden zyn, veel meer oplettenheid en voorzorg verdienen. Ons vermaak dan, of het geluk, dat wy zo wel uit de tegen- woerdige aandoeningen, bekoomen , of daar wy in het ver- volg. op: hoopen mogen, ons geluk, in dien uitgeftrekten’ zin genoomen, en de beftiering van alle onze driften en nei- gingen, welke hier mede verbonden is, is de eerfte byzon- derheid » welke onze zedelyke onderzoeker, ter regeling van zyn gedrag, moet kenen. Ii- Maar daar is een ader beginzel van veel meer bėlang en gezag in onze geftellen, en dât is het vermogen der Rede. oor EN ZEDEKUNDE. 195 Door dit vermogen, ’t welk blykbaar de grootfte waarde en voortreffelykheid onzer natuure uitmaakt, krygen wy een zelfden rang met de allerverhevenfte wezens, zelfs met die, welke vry Zyn van alle gemoedsbeweegingen en driften , in- dien ’er eenige zodanige zyn. Door dit vermogen zyn wy in ftaat, om alles te wikken en te weegen, en over alle voorwerpen , welke zig aan onzen geest vertoonen, een bondig oordeel te vellen; de beflisfingen der rede zyn on- veranderlyk regt en goed, als wy vooraf flegts de voorzig-. tigheid gebruiken, om alle omftandigheden behoorlyk in agt te neemen; en, op dien zelfden voet, kan onze rede ons in ftaat ftellen, om ons alle de verfchillende gevolgen onzer daaden , by voorraad, te vertoonen, kan ons de ge- fchiktheid of onbetaamelykheid van zulke of die bedryven, eer dat wy dezelve doen „ten allerduidelykften doen beteffen, en dus een ontwyffelbaar rigtfnoer verfchaffen , om ons Ge- drag en Zeden, in alle voorvallen en omftandigheden de- zes levens, naar te tegelen. Niets blykt derhalven duide- lyker , dan dat dit beginzel, dan dat de rede, altoos inons moet werken, en haare heerfchappy op alle tyden, en over alle driften onbelemmerd voeren, over alle driften gowislyk 5- deze mogen zig niet, dan op zulke tyden vertoonen, alsde rede haar veroorloft, niet langer werken dan dezelfde rede goedvindt;, nog haaren loop verder uitftrekken , dan de paa- len, welke zy daar aan heeft voorgefchreeven. °T is, de rede alleen, welke alle hartstogten moet teugelen en be- fieren, en tot de regte voorwerpen leiden; °t is door haar dat onze hoop en vrees, onze blydfchap en droefheid, on- ze verlangens of afkeer, onze liefde of haat, òns geluk, over het geheel genoomen, kunnen en moeten bevorderen 3 daar in tegendeel, wanneer deze of eenige andere gemoeds- beweegingen het gebit der rede op de tanden neemende, de voorgefchreeve paalen te buiten rennen, ons noodwendig tot ichadelyke uiterftens vervoeren, en ons in een poel van Jammer en onheil nederftorten moeten. Het zuiver genoe- gen, het waar geluk is, met zodanig eene ongeregelde ge- fteldheid der ziele, ten eenemaal buiten ons bereik. IŢI, Het belang der Deugd, ter verkryging van het meest ge- luk, en de nootlottige gevolgen der ondeugd kunnen dan uit het geen de rede ons deswegens aan de hand geeft, dui- delyk genoeg blyken; om ons egter onzen pligt des te ge-- reeder te doen betragten, om daar toe van zelve te doen 3 over- e 196 _ NATUURLYĶE GODSDIENST overhellen, heeft de Schepper ons daarenboven zekere ze- delyke neigingen ingefchapen , waar door wy van zelvetot oedheid en aflerleie loflyke bedryven geboogen worden , zo ang wy door eene kwaade opvoeding , fchadelyke voorbeel- den en verkeerde gewoontens, niet ontaard en van on- zen natuurlyken inborst verbasterd zyn. Eene gefchiktheid tot alles, wat de rede vordert of ten minften goedkeurt, mag billyker wyze onderfteld worden natuurlyk te zyn aan alle redelyke wezens, maar als wy niets meer, dan zodani eene gefchiktheid hadden, zo zoude de rede altoos voora werken, en haare voorfchriften of goedkeuringen bekend moeten maaken, voor dat wy, op eenigen goeden grond, zouden durven handelen ; maar gelyk haare befluiten, in zommige gevallen, te langzaam zouden wezen, en wy aan den anderen kant gevaar laopen , om die befluiten willende verhaaften, alle byzonderheden niet genoeg in aanmerking te neemen , maar voorbaarig en onbedagt te vonniffen , zo heeft de Wyze en Liefderyke God, ons, buiten en behal- ven het vermogen der rede, nog dit ftraks genoemde Be- ginzel van zedelyk gevoel en neigingen ingeplant; heeft ons het gewisfe gegeeven , en eene blaakende drift inge- fchaapen , om alles te doen, waardoor wy onze eige Natuur volmaaken, en het nut onzer medemenfchen bevorderen kunnen. — Deze hbeginzels en neigingen leiden ons me- nigwerven zonder voorafgaand onderzoek, tot het geen de rede alleen, ons niet, dan met veele moeite, zoude hebben aangeweezen, buigen onzen wil van zelve dêrwaards over, en verfchaffen ons dus kragtiger dringmiddelen dan wy uit onze langzaame en gebrekkige redeneering mogelyk zou- den hebben kunnen haalen. Dit zedelyk gevoel, dit ge- weeten „of, hoe men °t noemen wil, vertoont ons de Deugd in eene bekoorlyke gedaante, doet ons haare aanminnige fchoonheid gedeeltelyk befchouwen , maakt ’er ons verliefd op, en trekt ans dus met liefelyke koorden t’haarwaards aan. hevenfte grootheid zy, daar de menfchelyke natuur in tyd of eeuwigheid toe koomen kan; en wy toeten derhalven hiet flegts onze rede verzaaken , maar wy moeten dit zede- lyk gevoel zelve verkrggten „ons geweeten toefchroeyen „al- le edelmoedigheid verdooven, alle denkbeelden van waare teren grootheid verwarren, en met één woord, onze ge- heele natuur verbasteren en bederven, eer wy met een ta. melyk vermaak en rust de Deugd voorbedagtelyk verwaar-. loozen , en de Ondeugd volgen kunnen. IV. Behalven deze zedelyke beginzels en neigingen, in ’t al- gemeen, is’er, in het pyzonds"> nog eene natuurlyke zugt. 4 ‚ tot N A 198 NATUURLYKE GODSDIENST tot kennis, een verlangen tot het ontdekken der waarheid, en tot vordering in allerleie nutte weetenfchap onze Harten ingeplant; het is onmogelyk, om nieuwe kundigheden, die ons worden medegedeeld , met onverfchilligheid te be- fchouwen of met veragting van de hand tewyzen, alle Men- fchen daarentegen , voor zo verre eene verkeerde opvoeding of lange gewoonte, om zig of met beuzelingen,of met hun beroep geheellyk te bemoeyen , hen niet ongevoelig ge- maakt heeft voor het geen daar zy toe gefchaapen waren, getroosten zig, met vermaak, de moeite, welke aan het vermeerderen hunner kennis, en het ontdekken van nieuwe waarheden altoos verknogt is. Zo zyn wy wederom ge- maakt; en nog heeft dit voornaamelyk omtrent de zedely- -ke waarheden en de ‘vooríichriften der Deugd boven alles laats. Wy leezen met het uiterfte genoegen ganfche Wer- en die ons op eene verftandige wyze onderrigten, hoe wy leeven en handelen moeten; wy hooren met een hartelyk vermaak hen, die ons onze Pligten met rede aanwyzen 3 alle Menfchen, van wat ftaat of ouderdom van wat geftellen. of geaardheid, zo zy flegts door weelde of een ongeregelde levenswyze niet bedorven zyn, of onder het geweld van toomelooze driften bukken, verlustigen zig.altoos met de- Ze, moet ik ze, bezigheid of uitfpanning, noemen? en gelyk het vermogen der rede ons voor de-nafpooring van deze en alle andere waarheden zeer wel in ftaat ftelt, zoo noopt deeze natuurlyke drift ons daar toe aan, en doet ver- volgens de kennis van onzen pligt ons denzelven zo veel beter betragten; het valt hard en moeyelyk inderdaad, om regelregt tegen ons beter weeten aan te handelen, om de veragtelyke laagheid en het uiterfte gevaar eener zondige levenswyze voor oogen te zien, en ‘er egter in te blyven volharden ; neen, zodra ons verftand wegens de voortref- Iykheid en °t nut der deugd , in het algemeen, of yan deeze of geene pligten in het byzonder regt verligt is, moet ons Hart die overtuiging natuurlyker wyze volgen ;en niets, dan eene volftrekte onkunde, domheid en beestag- tige ongevoeligheid , of eene onbegrypelyke hardnekkig- heid, en trotfe moedwil kan ons het onderzoek onzer plig- ten doen verwaarloozen, of dezelve kennende, in ongere- geldheden doen volharden. En gelyk wy dus eene ingefchaape drift tot kennis in het ontdekken der waarheid hebben , zo is het verder niet min zeker, dat de Mensch van eenen werkzaamen aart Zy. gat, EN ZEDEKUNDE, 199 hy veele en veelerhande vermogens van God ontvangen heb: be, om te kunnen werken, en, zo lang Hy zig aan eene vadzige luiheid overgeeft, niet gelukkig kan leeven. Alle onze vermogens, waardoor wy in {taat gefteld en gefchikt zyn van te kunnen werken, het zy wy de bekwaamheden onzer: ziele, of die van het lighaam befchouwen, hebben dikwerf rust, en ontfpanping noodig 5 „ maar zoo noodzaa- „ kelyk is ons egter de bezigheid, dat zo dra wy het één » Zoort van werk verlaaten, wy een ander aanvangen, om „ Ons niet te verveelen „en gedrukt te worden door den last ə van den tyd zelven; wy kunnen met geene moogelykheid genoegen raapen, of wy moeten tydkorting , zo als men 't noemt , dat is te zeggen, bezigheid hebben , en eenig vere mogen , het zy van ons Lighaam, het zy van onze Ziel moet werkzaam wezen.’ Daar zyn maar weinige Menfchen, welke lighaams- beweeging en arbeid lang misten kunnen, maar geene, welke de :bezigheden des Lighaams, en de infpanning der ziele tevens lang agter elkander kunnen ont- beeren; wy moeten arbeiden, of denken, of vallen onver- mydelyk in eene naare kwyning. Zommige Menfchen fchy- nen inderdaad een Konst uitgevonden te hebben, om, zon- der eenige ernstige infpauning ‚hun tyd met geduurige beu- zelingen door te brengen, eu zig egter voor die verveelen- de kwyning te hoeden, welke wy zeiden een onaf{cheidbaar gevolg der ledigheid te zyn: Maar dit, wel verre van de waarheid onzer verzekering om verre te ftaoten, bevestigt - dezelve daarentegen op nieuws, en vertoont ze in des te duidelyker ligt. „ Die Menfchen-namelyk ontdoen zigvan. » alle ernstige infpanningen en bezigheden, zo zy waanen ; ə maar Zy'Zyu „hunnes ondanks, verpligt,om hunnebeuzel= » agtige tydkortingen met al den ernst, welken zy aan » wezenlyke bezigheden behoorden te befteeden , te agter- » volgen, en zig van hunne geduurige tydkortingen zelve s een foort van oeffening en werk te maaken’. Verwaar- loozen zy dit; behandelen zy hunne geftadige uitfpannin- gen mer die flofheid, met dien geest van onoplettenheid welke deze inderdaad verdienen, zo vervallen zy juist in die zelfde ongemaklykheid, en verveelende kwyning, daar wy {traks van fpraaken, worden drocfgeestig , en klaagen ; in het vol genot van allerleie vermaakelykheden, van een naar gebrek en ongenoegen. … Daar is geene grooter te- » genitrydigheid in de ganfche Natuur, dan te onderftel- » len, dat een Mensch gelukkig zou kunnen zyn , welke: » geen voorwerp heeft, daar hi zig aan hegt, en dat by ; s MEL goo NATUURLYKE GODSDIENST » met ernst bejaagt; nog zyner oplettenheid waardig aar: » deelt.” Onverfchillig voor alles te zyn, is gewisfelyk een gebrek , daar weinige Menfchen gevaar van loopen; de meesten vallen in het tegenovergefteld uiterfte van al te {terke Driften te koesteren , al te yverig in hunne bejaaging te wezen , en zig aan de voorwerpen, daar zy hun vermaak in Zoeken, al te veel te hegten , fchoon dezelve dikwils beuzelagtig en van geen belang ter wereld zyn. ven tevens de kwyning der ledigheid te befpaaren , en iets nuttigs te doen, dan moeten wy ons weder op de betrag- ting der Deugd met allen yver uitleggen. Dit Is ’t waardig: fte voorwerp, dat wy ons immer kunnen voorftellen: hier kunnen wy ons nooit te fterk aan hegten „nog het zelve met te veel drift bejaagen! dit mag, dit moet allen onzen aans dagt geheellyk bezig houden, en, aan °t geen ons hoogst belang in zig bevat, mogen we ons, met Lyf en Ziel, om zo te preken > Overgeeven ; ja willen wy, onze dagen door eene aangenaame tevens en nutte bezigheid op eene vermaakelyke wyze flyten; willen wy ons zelven van dat heimelyk verwyt onzer geweetens bevryden, dat wy den kostelyken tyd in beuzelingen fpillen, willen wy op eene genoegelyke wyze , voor de Ziel zo wel als °t Lighaam werken, en op yder oogenblik van ons leven , het allerheu- elykst loon van den liefelyksten arbeid genieten, wel aan, taaten wy op dit oogenblik beginnen, om het geleide van Od cze EN ZEDEKUNDE, 201 deze drift te volgen, welken de Schepper onzer Natuure heeft ingeplant! Laat pns werken ; maar laat ons ter betrag- ting van onzen pligt, ter volmaaking van ons zelven, ter eere van onzen Maaker werken, met één woord, laaten wy zo veele vorderingen in de kennis, en inzonderheid in de beoeffening der Deugd poogen te maaken, als ons moo- gelyk zal wezen. VERGELYKING VAN J. CESAR EN ALEXANDER, door den Heer de SAINT-EVKEMOND. | Myn Heeren ! E aanmerkingen, die ik jin het 1fte ftukje van het Ide Deel uwer Letteroeffeningen, over Alexander en Cæ- fär aantrof bragten my in gedasten, dat de Heer de St. E- vremond een gevoelen deswegen voorftaat, °t welk van de voorgeftelde aanmerkingen in zommige opZigten verfchilt, en in allen gevalle het karakter dier beide Helden zeer veel opheldert; ik heb gedagt, dat zyne bedenkingen dan niet kwalyk op de voorige volgen zouden. Dus fpreekt hy er van, Het wordt bykans algemcen erkend , dat Alexander en Cæfar de grootfte Mannen des Aardbodems zyn geweeft ; en alle, welke zig het oordeel over andere Helden hebben aangemaatigd, mcenden hen altoosdienst te doen, als zy hen in zommige opzigten met dezedoorlugtige perfonaadjen vergelyken „of eenige overeenkomst tusfchen hunnen roem , en derzelver fchitterenden luister vinden konden. Plutar- chus, hun inborst, daaden en geluk onderzogt, en met el. kander vergeleeken hebbende, laat aan zyne Lezers de be- flisling over, die hy zelve niet heeft durven doen. Schoon Montagne min befchroomd zy , zo is de voorzigtigheid van Plutarchus egter door veelen nagevolgd: want zeer dikwils zyn de beide voorgeftelde Helden het onderwerp der ge: fprekken geweest , en zyn het nog; yder kiest gemeenlyk eene party voor’ één van beiden, die met zyn inborst of ge- deeltelyke kundigheden overcenkoomt; ik heb hunner bei- der Levenshedryven zo naauwkeurig nagegaan , als ik geloo- ve, dat weinige doen; ik zal my egter de vryheid niet aan- maatigen, om ‘er volftrektelyk over te vonnisfen ; maar de- wyl men egter myn gevoclen vordert, zal ik eenige aanmer- kingen opgeeven, waar uit men zal kunnen zien, tot wat zyde ik overhelle, Dn | Beida 202 VERGELYKING VAN Beide bebben zy het voordeel van eene doorlugtige ge- boorte gehad. Alexander ,als Zoon van een groot Koning. Cæfar, als gefprooten uit eene der Doorlugtigfte huizen van dat Gemeenebest, waar van zig de Burgers boven de Konin- gen fchatteden. De Goden fcheenen de aanftaande groot- eid van Alexander, door den droom van Olympias, én an- dere voortekenen aan te duiden, de verheeve neigingen „die hy van zyne eerfte jeugd af aan , reeds blyken liet, zyne traanen , die hy uit naaryver wegens den roem van zynen Vader ftortte, het oordeel van Philippus, welke zyn Zoon een grooter Koningryk, dan het zyne , waardig fchattede, fcheenen die voorzegging der Goden te bevestigen, Ver: fcheide byzonderheden van dien aart vindt men ook in Cæ- fár. Sylla hefpeurde in hem, ‘hoe jang hy nog ware, reeds ‘verfcheide Mariusfen. Cefar droomde , dat hy by zyne Moeder geflaapen hadt, en de wiggelaars verklaarden, dat de Aarde, die onzer aller gemeene Moeder is, zyn ge- bied zoude onderworpen worden. Men zag hem, op het bekyken van Alexanders Standbeeld , fchreijen, dat hy nog niets gedaan hadt, in een ouderdom, toen deze Overwinnaar reeds meester van een groot gedeelte des Aard- ryks was. | a ‚ De zugt tot Studie hadden zy beide gemeen ;maar Alexan : der, altoos Staatzugtig, wierdt door naaryver, om boven alle andere uitte munten, en wyzer dan eenig Sterveling te zyn, voornagmelyk aangezet; hierom beklaagde hy zig over Ariftoteles, dat hy geheime Weetenfchappen , welke voor hem alleen hadden moeten blyven, aan alle de Wereld hadt medegedeeld, en gemeen gemaakt; en hy erkende by die gelegenheid, dat hy zig even zeer door kundigheden , als dapperheid boven de rest van ’t Menschdom begeerde te on- derfcheiden. Gelyk hy van een zeer nieuwsgierigen en drif- tigen aart was, zo fchepte hy inzonderheid vermaak, om verborge zaaken op te fpooren, en vondt tevens zyn lust in de Digtkunde. ' Yder weet, hoe veel werk hy van de Digt-ftukken van Homerus maakte , en hoe, ter eere van Pindarus, de huizen zyner Nakomelingen in de algemeene verwoesting van Thebes uitgezonderd en gefpaard wier- en. , De Geest van Cæfar, wat min verwaand, maakte gebruik van de Weetenfchappen, en hy fcheen de Geleerdheid niet te beminnen ,:dan om dat zy hem van dienst konde wezen. Hy was der Wysbegeerte van Epicurus toegedaan, en be: paalde zig in dezelve voornaamelyk tot de befchouwing we- . ‘ ' gens je CESAR ÈN ALEXANDER: 203 gens den aart der Menfchen. De welfpreekenheid trok ook Zyne byzondere zorg en aandagt naar zig; om dat hy voòr- zag, dat dezelve hem , om zig tot éerampten in zyn Gemee- nebest te verheffen , van eene onvermydelyke noodzaakes lykheid ware. Hy deedt, ter gelegenheid van den dood zyner Moeije Julia, eene openbaâre redevoering voor het volk, die zeer wierdt toegejuicht. Hy befchuldigde Dola- bella, en fchikte zyne aanfpraak op de konstigftewyze, om het leven der geenen, die wegens de fgamenzweering van Catilina gevangen zaten, tẹ redden. Daar is ons van Alexander, dat wy ten minsten zeker weeten; van hem te zyn, niets overgebleeven, dan eenige geestige gezegden, die uitmuntend fraay zyn, eñ ons een evenreedig denkbeeld van de grootheid zyner Ziele, en de levendigheid van zyn Geest geeven: = Maar het grootst verfchil, dat ik in hunne wyze ván den- ken vinde, is met betrekking tot den Godsdienst. Alexan- der was tot Bygeloof Godsdienstig, en gaf zig aan de Wig- gelaaren en Godfpraaken over. Het geen men behalven zyn inborst, aan het menigvuldig leezen der Digteren kan toe- fchryven, dewelke den Meníchen de vreeze der Goden in- boezemden, en de geheele Godgeleerdheid dier tyden be- vatteden. Wat Cefar betreft, deze viel, °t zy door zynè natuurlyke gefteldheid , °t zy door de wysgeerte van Epicu- rus in een ander uiterfte, verwagtte in dit leven niets van de Goden, en bekreunde zig weinig wegens ’t geen ‘er in een toekomend gebeuren zoude. Lucanus vertoond hem in de belegering van Marfeille, in een heilig Woud, met de byl in de hand, met welke hy de eerfte flagen doende, de Zoldaaten, die van Godsdienstige vreeze trilden, met zeer oneerbiedige uitdrukkigen aanfpoorde , om zyn voorbeeld te volgen, en het Bosch om verre te houwen. (*) Salustius doet hem zeggen, dat de dood het einde van alle rampen ’ ZY 9’ (*) Lucan. Libr. III. vs. 432. Jeg. 