Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
diein , fed plerumque humilior eft. Ejus ramuli non funt rotundi , fed quadrati & quafi alati , ita ut oras ge- rant acutas: Hisce folia infident cruciata & obpofita, fed pauco numero, plerumque fubrotunda vel parum acuminata, quatuor digitos lata & longa, craffa , pin- guia , nec venulas notabiles exhibentia inftar Por- 3ulücit zę nn à ; Flos ex fex crafiis © firmis componitur radiis; prt= mo crateriformibus , hujus medium repletum eft eraf: fiusculis.& longis ftaminibus eleganter rubentibus, antheras Cinereas ac reniformes gerentibas; omnino inftar Jambofz floris , nullum fpirans odorem. Inter iftos radios alia fex eminent petala lingue-formia, eundemque gerentia colorem , atque in medio longus erigitur ftilus capitulum viride fuftinens, plano infidens tuberculo, ex quo fructus formatur uti in preceden- te, acque omnia fimul decidunt ftamina, fi flos magis expandatur. ` Fru&us eft fimilis priori, inftar plani nempe cafei, fed craffior ,'pomumque magis referens, viridis pe- nitus , licet fit maturus , longumque iftum apicem fer- vans; fubftantia autem ejus interna eft granulofa & farinacea , odorem coloremque cafei vetuftioris adeo referens, ut eundem effe quis putaret , qui odoretiam a pratereuntibus arborem obfervatur , fi maturi ex ipfa dependeant fructus. Quum pomulum hoc decidit, reftans pericarpium optime -refert ftellam fex radios emittentem. Lignum eft utı precedentis, ipfaque etiam arbor circa fefe ifta cornua profert bifida, fed rariora , őz breviora quam circa precedentem. Flores menfe Octobri in confpectum veniunt, illi vero albz fpeciei Augufto & Septembri: Sponte ve- ro crefcit in arenofis & paludofis locis, non prope li- tus, fed juxta ripas majorum fluminum, fepe etiam prope edes plantatur ab iis, qui cjus fructus expe- tunt. ; Prima vero fpecies ubique in planis crefcit litori- bus, ubi folum eft durum axofumque nec cenofum aut paludofum, quod viciffim aqua marina obtegitur & denudatur , ita ut mari in altum elevato inferior trunci pars ,atque ifta cornua aqua obtegantur: Ipfius craffioribus ramis alie increfcunt plante parafiticz , qua naturam habent falfam , atque ex ipforum crafliore cortice HERBARII AMBOINENSIS LielV.cap.Lxit weinig of niet, maar omtrent een vadem beginnenze , en boe verder datze van den boom af eni "t water ftaan, boe grooter zy werden. Veele geloven dat deze fplits-boorns een byzonder gewas zy, met den boom geen gemeenfchap bebbende: Andere, dat bet uyt. ` Jpruytzels aan de wortelen zyn zin welke beyde meyninge of twee daar af eenig abuys /cbuylt. Want om datze nooit gexien worden, of dezen boom moet daar omtrent zyn, 20 moetenze daar van afkomflig zyn Uyt/pruytzels van de regte dikke wortelen, zyn t 00% niet .. want als dan moeft men ze naaft den boom, daar de dikfte wortelen zyn, meeft vinden. ln 't graven dan be- vind men ze aldus: Rondom de fteenige grond opgeruymt zymde , iet men ze in de midden ruym een arm of been dik , van daar na boven toe in een of twee fpitzen toelog- pende, in de lengte van een en een half en twee woeten beneden loopenze ook [mal toe , dog in geen fpits. Omtrent de midden bebbenze over-dwers veele dikke vezelingen van buyten met een [pongieus vleefch omgeven , in de mid- den met een taaye zenuwe. De dikfte dezer vezelingen hangen met die van de naafte /plits-boorns , alle aan mał. kander vaft , en de laatfte aan de dikke wortelen des booms: Nu met ert waggelen en doorkappen der voor. [chreve vezelingen , maakt men deze jplits-boorns los, em trektze zo uyt; die dan twee en een half , en drie voeten lang zyn, gelykende éen Jcbonk van een Bei. . Buyten bebbenze een boutagtige fcbor(fe, glad, lyme verwig, en niet boven een fchaft dik; binnen een vooze, drooge, taaye, en zeer ligte fubftantie , den kork zeer ge- Iyk, «vaar voor men ze ook gebruyken kan, doch gemee- nelyk met een kleene holligbeid in de midden. De junge Jplits-boorns kan men gemakkelyk met de voet in ftukken ooten , maar de oude geenfints , ja ook niet breeken. Ten tweeden: De kooda Brappat ver/child aan ge- daante van [tam en bladeren niet veel van de voorgaande, bebalven dat deze zoorte ranker opfcbiet, en wat krom, in de boogte van een appel - boom, doch gemeenlyk laager. De takjes zyn niet rond , maar vierkant , met eenige aan- waffinge, als vleugeltjes gezoomt , zo dat *t feberpe kans ten werden; daar aan ftaan de bladeren regt in t krwys tegen malkanderen , dog weinig in °t getal, meeft rond, opeen weinig toegefpitft , vier vingers breed en lang , dik, “vet, en zonder merkelyke adertjes als de Porceleyn., De bloem beftaat uyt zes dikke en [tyve ftraalen, eerft beekers-gewys geopent; 't binnenfle is digt uytgevult met lange en dikachtige draaden , boog rooze-rood , met graauw- achtige en niere-vormige noppen, t'eenemaal als ^t Fam boes-bloeyzel en zonder reuk: Tujfcben de ftralen ziet men nog andere zes blaadjes , als tongetjes , uytfleken , van de. zelfde koleur , en in de midden een lange draat, met een groen nopje op een vlak beuveltje, waar uyt de vrucht wert, gelyk aan "t voorgaande, vallende alle de draden teffens uyt , als baar de bloem wat wyder opent. De vrucht is als aan voorgaande, te weten als een plat kaasken , dog wat dikker „en een appel gelyker gras- groen alis ze ryp, de bovengemelde lange fpits bebouden- de , binnen met een korlige en meelacbtige fubftantie , van. reuk en verwe de pot-kaas zo gelyk , dat men 't daar voor zoude aanzien; 'welken reuk men ook gewaar wert » als. men dezen boom voorbygaat, en daar rype vruchten aan bangen. Wanneer ’t appeltje afvalt. zo gelykt 't geftraal- de bordje daar ’t op ftaat, zeer wel een Sterre met zes fpitzen. - Het bout is als aan ’t voorgaande, en den boom beeft ook fplits-boorns om zig, doch weiniger , en korter dan de voorgaande. we; De bloemen ziet men in October , doch die van't witte in Auguftus en September. "t Waft van zelfs in zandige en moeraffige plaatzen , niet digt op ftrand , maar langs de ‘kanten van de groote rivieren, en wert ook zomty by de buyzen geplant van die geene , die fmaak in zyne * vruchten bebben. ` i Maar de eerfie zoórt waft over al op vlakke Stranden, daar een barde fteenachtige grond is, zonder flyk of moe- ras, en vant zee water met beurten bedekt en ontbloot wert, xo dat met boog water 't onderfte van den m en zyne [plits-boorens bedekt worden: Op zyne dikke à ken waffen veel andere planten, die ziltig van aard zyn» en baar voctzel uyt zyne dikke fcbor[fe trekken, Zen zT SE SE EEE GG WY, A UM) U AE SS SS SS SS == NINY N AN NS N EN WSS NN HAN WZ KŻ G Ka z = = A es e Po; Ze === EE TL EEE 2 eri ZE T LT = a TES = SE SS a SE E N NW N YA A T SS ZZ, Z N NU NN N N NU SUN ANY UN UN AM D N NS NU W OM) N A N AH an / WAM DN HH feiii OU AMI 1/2777, MU WIM) / n, Wy WW,  ga Z RAD E AN GN EN SSS q 707 fy qu 2 Y . 7 D is 4 SR | A GLE SPL LLL. EE , JETT J: IRL == ZĘ EA SS SES E E SE == EI = ZO EZR = I 4 R NIK ` NIN 27 A LIA 27 — GE => > TAL ESSE AE SEES — SS ES SN ZA eae: TZ 77 WEGE SIIT SEE _ \ NN qur I Y N GRU ES RR U SNU UD NAD ÁS =: BSS ÁS SS A XQ EN = EE, NN IE SEHE EEE GEF pum pz — maoro N = H , — — M ZEE DAN deih A W N D z awe XII LLL IA z. 22 Lee Se > va LÁ LLL ELN = BE : ZT SE S 22 A 2 SE SE TG INN AN ` MN NEN NN NIN IN \ IN NN Ww Ip NN N IN N IN M NN N N INN INN INY NN NS IR EN NN INN jm EN K NN NN den  R H MN INN DV NEN NY INN  H IN IN IN IN H N NI N N 4 A 2 Fan 7, EIS DP lm = = K W % eg = m. VA = brin A ed m. w Ki BR SS = AEE W N Z IV Bock. LXII Hoofif. AMBOINSCH KRUYDBOEK. m3 cortice nutrimentum fuum hauriunt, uti plures funt Tangreci fpecies, & pulcherrima Dryopteris fpecies, qua fplendentia & firma gerit folia. Nomen. Latine Mangium Cafeolare , quod dividitur in Album & Rubrum ab cafeiformi fructuum forma. Malaice Brappat & Mangi Mangi Padomara, exlam- pado-formi florum forma: | Quidam hanc etiam vo- cant arborem Bako, quod nomen cum precedenti commune eft. Ternatice Pofi Polk. Amboinice Wac- cat & Waüt, In Leytimora Watta cum cognomine femper albi vel rubri. Baleyice Brappa. Ejus fructus cafeiformes fpecialiter Boa Rembang vocantur. Pro- minentia ifta cornua circa arborem hanc propullantia Belgice nos vocamus Splits-Hoorns feu Subulas , quum plerumque bifida fint. Malaice & Amboinice Songa & Sula, h. e. Murices Re&i. Arbor ipfa Javanice & Ma- caffarice vocatur Pitada & Patada. ` s Locus. Plurimum nota eft hec arbor in Moluccis & adjacentibus infulis , quum he duriora & magis faxofa gerant litora quam infula occidentales, atque ubi femel hec arbor progerminat, vix iterum eradi- canda eft, ejusque femi-putridz radices tum & exfic- cate & dure in litoribus, inter faxa que prorepunt ; er multos etiam annos inveniuntur, uti id videri us Hative, & Halonge, ubi intra oćtuoginta an- norum fpatium nulle Brappat arbores progerminant, ipfarumque tamen radices fuperflue in confpectum veniunt. Ufus. Albe feu prime fpeciei lignum ufitatiffimum eft ad navium exftrućtionem, ex quo coftz , navium- qum fulcra formantur, ac prefertim ex naturalibus arboris curvis ramis: Non tantum durabile eft in aqua marina, fed etiam ifta valet virtute , quod non facile findatur , clavosque firmiter retineat : Secunde fpeciei fructus a vulgo eduntur, plerumque crudi, quod fingulari. delećtatur ipforum fapore ad cafeum adcedente fimulque auftero. Fungofüm cornu rom n rum lignum in aqua ebullitums it 61001104 | hum it endarir nr ett Varias res loco füberis, ad muftricolas nempe., ampullarumque opercula, fed non ita intumefcit aut firmiter clauditur ac fuber. : Malaienfes & Macaffarenfes tenera utriusque fpeciei omedunt folia ad pifces & Bocáffan, uti & matu- dos fru&us, fi mollefcant ; crudos, & in partes diffe- &os, in hisce vero infulis alba fpeciei fructus non eduntur, 4 Rubre fpeciei femi-apertum fumunt florem, ejus. que rubra undique deprimunt ftamina cum binis ba- cellis s" que cruciatim per viride transfigunt piftil- lum, ne iterum erigantur ftamina, hunc ad capitis ornamentum gerunt, atque aurifices hujus fpecimen imitantur ad capillorum ornamenta. In mfula Dammea harum arborum fpecies obcur- rit cum alba conveniens , fed rotundiora & pinguiora gerens folia, que plerumque aquam adtingunt , ac tempore in pifciculos degenerant latos, qui Smarides vocantur, de quibus ulterius vide Hiftoriam meam Animalium fub titulo Pifcium arboreorum. - Utriusque fpeciei fruétus pifcibus etiam incoquun- tur „in partes diffeéti & cum iis comefti, fed jus ipfo- rum nigrefcit. _In Adpendice hec adduntur. Mangium cafeolare rubrum ‚in Amboina pro e oftium fluvii Elephantis crefcens , plerumque frutefcit , trun- cumque gerit vix cruris craffitiem habehtem , cujus ra- muli acuti admodum & quadrati funt, bina véro ipforuni latera latiora fünt binis aliis. Ejus folia funt magis oblonga quam arborefcentis fpeciei d wir polticés longa, tres lata, fuperius fubrotunda , & quatuor fimul obliquam formantia crucem. è Anno 1691. menfe Aprili in hoc frutice magna de- tecta füit Eruca, Vitis Eruce haud diflimilis , coloris pallide viridis, ejusque dorfum tenuiffimis fetis hit- tum erat „ac binis verrucis notatum , quibus longiores infiftebant pili, ad ejus vero latera flavos gerit cir- culos juxta artuum numerum. Ejus corpus in fep- tem divifum eft artus , quorum tres anteriores fex ha- nt breves & acuminatos pedes , quibus fuum peragit Tom. III. opus, pore ab utraque Caftelli Viétorie parte, in litori- ` daar zyn veelderley zoorten van Tangrecum, en de Jcboone zoorte van Dryopteris, met /tyve en glimmende bladeren. Naam. In.’ Latyn Mangium Cafeolare , verdeelt in wit en rood, na de kagskens-vormige gedaante der vruch- ten. Op Maleyts Brappat en Mangi Mangi Padomara, na de lamp-vormige gedaante der bloemen. Zommige noemen took Bako, een naam met de voorige gemeen. Op Ternaats Poffi-Pofli. Amboinfcb Waccat en Wait. Op Leytimor Watta, altyd met den toenaam van wit en rood. Baleys Brappa. De kaaskens werden byzonderlyk Boa Rembang genaamt. De uytftekende boorens of kegels rondom den grond dezes booms , noemen «vy in ^t Duitfcb Splits- Hoorens , om datze meeft in twee fpitzen ge/pleeten zyn. Int Maleyts en Amboinfch Senge enSula, dat is Murices reéti, of regte voet - angels. Den boom biet op Favaans en Macafjaars Pitada en Patada. Plaats. Hy is meeft bekent in de Moluxe en omleggen- de Eylanden, om dat die barder en fteeniger ftranden bebben, dan om de Weft; daar by eens opkomt , is by qualyk uyt te roeyen, en ziet men de bloote wortelen balf vergaan, en uytgedroogt, doch nog bard , tuffchen de Steenen op ftrand kruypen, ook nog veele jaren, gelyk onder anderen te zien is te weerzyden van " Kafteel Vittoria, op de flranden van Hative en Halong , daar ruym in geen taebentig jaaren Brappat-boomen geftaan bebben, en men nocbtans de wortelen ziet. Gebruik. °t Hout wan de eerfle of witte zoorte iszeer pri tot den fcheeps-bouw , om ribben en krom- outen daar van te maken, uyt deszelfs kromme takken , daar uyt men dan de matuurlyke kromte maar cen woor- geftelt model kan bakken. Het is niet alleen durabel in zee-water, maar heeft ook die Eer bet niet ligt Jplyt , en defpykers vrouwelyk boud. De vruchten van tweede zoorte werden van 't gemeene volkje gegeeten , en ww MEET Tonan, hobhonde vermaak in den pot-kazigen Jmaak , dte ook vry wat wrang is. Het vooze bout van de wig in water eens opgekookt , dat: die ziltig- beid daar uyt komt, is ook bequaam tot veele dingen, in plaats van kork, als tot deeften van Snyders en Schoen- makers, tot ftopzels van bottels, doch zy willen zo wel niet fwellen en toezuygen als kork. De Maleyers en Maccaffaren eeten de jonge bladeren van beyde zoorten raauw tot vifch en Bocaffan, als mede de rype vruchten als ze even beginnen week te werden], raauw.en in lukken gefneden ; maar in deze Eylanden eet men de vruchten van 't witte geflagt niet. Van 't roode geflagt nemenze de half ontlookene blóem, drukken de roode draadjes rondom neer ‚met twee boutjes kruysweegs door ^t middelfte groene boorentje geftreken , dat zy niet weder opryzen ; dit dragenze dan tot eem cieraatsop "t hooft. En de Gout/meden nemen ook bet fat- zoen daar van om bayrfiekers daar na te maken - Op ’t Eyland Damme beeft men een zoorte van deze boomen; met de witte zoorte meeft overeenkomende, dog met ronder en vetter bladeren, die meeft doorgaans’t wa- ter taaken, en met er tyd in kleene breede vifchjes ver- anderen , diergelyke men Smarides noemt, waar van ziet breeder in myn Hiftor. Animalium, onder den ti- tel van Pifces arborei. De vruchten van beyde zoorten werden ook by vilfchen gekookt , in flukjes ge/neden zynde , en daar na gegeten , doch xy maken ’t zap daar van f'wart. Dit wert in het Byvoegzel daar by gedaan. Mangium Cafeolare Rubrum , op Amboina by den uytgang van de rivier de Olyphant groeyende , n meeft een ftruyk met een [lam , niet boven een been dik, waar dan de ryskens zeer Jcberp en vierkantig zyn, doch twee zyden zyn veel breeder als de twee andere. De bla- deren zyn langwerpiger dan aan de boomachtige zoorte, 5. duymen lang , en 3. breed , van voren mede rond toelo- pende, en met bun vieren een fcbuyns kruys makende. Anno 1691. in April beeft men op deze ftruyk een vote rupze gevonden , de wyńgaarts-rupze niet ongelyk, Tigt-gróen van coleur, op de rugge met Jane bayrtjes , bezet met nog twee wratten , waar op lange bayren fłaan , en aan de zyde beeft by geele oogjes, na “¿fetal der lee- den. Het lichaam is in 7. leeden verdeelt, de drie voorfte hebben 6. korte en toege/pitfle pootjes , waar mede by ett, vi vier agterfte bebben 8. pooten, dewelke Stomp zy m HERBARIIAMBOINENSIS LiberIV. cap. LXIL opus , quatuor pofteriores octo pedibus inftructi funt obtufis inftar Elephantis pedum, quibus fefe in ramis fuftinet, Corporis pars poítica bifida eft , quam ramis obvolvit, atque hic vermis tam copiofe ibi in- venitur, ut cuncta ramorum & ramulorum folia de- cerpat: Quumque ad digiti longitudinem & craffi- tiem excreverit , cellulam feu folliculum format ma- gnitudine pruni coerulei, externe albefcentem & gla- brum, cujus extremum ramo & dorfum proximo ne- &itur folio, in quo fefe abfcondit inftar vermis Se- rici. Poft aliquot dies folliculus hic fefe aperit , at- que papilio exit, quum in hac cellula tenuis confpi- citur membranula , qua aurelius fuit obvolutus, inter quam membranulam & exteriorem corticem lanugi- nofa locatur fubftantia, que, quantum videtur, Pa- pilioni obtegumento fuit. Exterior vero cortex feu folliculus ipfe congeries videtur unius & continui fili, fique noftrates incole artem callerent illud tractandi vel preparandi, fubti- lia filamenta ex ifto nere poflent, uti in Bengala id fit ex Teflero , cum quo hi folliculi multum con- veniunt, quam ob rationem illos delineare curavi: Eruca folliculo inciufa bina ternave proxima arboris folia ita contrahere poteft , fuoque nectere folliculo, ui iis penitus obtegatur & quali abfcondatur. Fol- liculos, quibus aurelia inclufa eft , nere poflumus, fi fuperius fili incrementum bacello nectatur , ac fol- liculus prius humectetur , tum circumvolvendo to- tum facile fubfequitur filum, donec adeo tenue fit, ut rumpatur, tumque connectendum eft, ac tam diu circumvolvi oportet, donec totus exterior folliculus fit evolutus, reftante tenui pellicula, cui aurelia eft inclufa. Poftquam tales folliculos per trium feptimanarum fpatium fervaveram , tam ex devoluto quam ex in- tegro papilio exit, qui ex pulcherrimis & maximis erat, quos unquam confpexi , qui ad fuperiorem cor- poris partem fefe demordens aperit fimulque tê- cum flavefcentis ferici floccum educit , atque hoc femper per noctem peragit; plurimz vero aurelie , multum manibus tractat: , emortuz funt, nec papilio- nem producunt. Ejus corpus eft, uti reliquorum papilionum , coloris fquallide flavi , binosque digiti articulos longum , ad caput vero bina gerit cornicu- Ja plumacea, coloris aurantii: Quatuor magnas ha- bet alas, quarum bine exteriores maxime funt di- gitum circiter longe, coloris aurantii , fed ftria trans- verfalis. purpurea per illas decurrit , atque quevis ala in ejus medio oculum-quafi gerit feneftratum, qui Circulo purpureo circumductus eft & inftar vitri pellucidus. ` Per hora tantum fpatium in dias luminis oras e- miffus erat hic papilio, & ftatim coepit ova deponere lurima coloris fquallide albentis , magnitudine feminis aparum , ex plano rotunda: Folliculi congeries inftar ferici albet, atque ad viginti vel viginti quinque ul- nas extendi poteft , congeries vero Bengalenfium folliculorum flavefcit. | Hinc patet, quam ob rationem divulgatum fit, Ben- galenfe fericum , quod Gingang vocatur, ex arboris cortice fabricari , hi enim folliculi adeo artificiofe cum pediculo connexo ex arboris ramulis dependent, ut ejuraret quis ipfos arboris effe fructus. Uti Chi- zurgus quidam ex Bengala adveniens pro certo mihi afferere volebat , veros effe fructus, quos ipfe ex arbore decerpferat, qua in opinione ego cum multis aliis tam diu fuimus, donec folliculum talem diffe- cantes aureliam mortuam inveniremus: Folliculi, ex quibus papiliones exierunt , inepti funt nendo, filum: enim ipforum breviter disrumpitur. : Folliculi autem Bengalenfes , uti ditum eft, nigri- cant, vel terreftrem habent colorem, Amboinenfes vero fquallide albicantes atque majores, nemo vero hucusque in Amboina mihi obvenit , qui auderet texturam quandam fabricare. Ab ifto memorato TefJero differt Mogta, quibusdam Moock vocata, que vile prebet fericum , quod neéti- tur ex folliculis , quos vermis fericeus perforavit , atque hoc in Tunquin apud Sinenfes Samungi vel Samoegi vocatur , ex-quo forte pannus vilis Baas di- ¿tus fabricamur. * Tabula zyn, als Olypbants voeten, waar mede by op de t Ber zit. Het agterfte des lyfs is in twee ren welk by om de takken flaat, deeze worm vind men als dan zo overvloedig , dat by alle de bladeren der takkenen ryskens afeet : Daar na een vinger lang en dik geworden zynde, maakt by een buysken of fpinzel, in de grootię van een blaauwe pruym, vuyl-wit en effen van buyten met het eene eynd om de takken, en met de rugge aan bet naafte blad vaft, waar in by zig verbergt als een zyde- «worm. Na zekere dagen opent zig bet buysken, en daar komt een Kapel uyt , wanneer men in dit buysken een dun vliesken vind, waar in het poppetje gelegen beeft, tu/Jen welk vliesken en de buyten[le fchor(]e leyd een Wolachtige Jubftantie , dewelke, zo tfchynt , bet Poppetje tot een Coopeers verftrekt beeft. ` De buytenfte fcborffe of 't buysken fchynt een fpinzel te zyn van een doorgaande draat ; en indien onze ja lan- ders de kenni[Je badden daar mede om te gaau, zoudenze wel ligt een fyn gaaren konnen fpinnen , als men in Ben- galen met Teller doet , waar mede deze buyskens zeer wel overeenkomen; om welke reden ik ze ook daar by beb la: ten teykenen. De Rupze in baar buysken kan de twee à 3. naafte bladeren des booms zodanig t’zamentrekken, en om baar buysken vaft maken, datze daar mede bedekt en verborgen legt. De buyskens , daar de worm of poppe nog inis, kan men fpinnen, als men "t bovenfte beginzel van den draat om een ftokje vaft maakt; bet buyskenalvorens wat nat gemaakt zynde , 20 volgt in °t draayen al gaande weg, den draat, tot dat by dun wert en zomtyds af- breekt , dan moet men bem wederom aanknopen , em zo draayende raakt bet gebeele buysken af , overfchietende een dun velleken, daar in bet tonnetje legt. Na dat ik deze buyskens omtrent 3. weeken bewaart badde , zo is zo wel wyć bet afge/ponnene , als wyt bet heele, een Schoenlapper gekomen „een van de [choonfte em grootfle , die ik ooit gezien heb, by ’t bovenfte lyf zig los eei met eenen een vlok geelachtige zyde met zig uyt- voerende, en Qu es vow sitnd by t, doch de meefte pobpetjes , die men veel bandelt ,biyvendaod son daar komt miets wyt. Het lyf is als een andere Schoenlapper, van coleur vuyl-geel, twee leeden van een vinger lang; aan "t booft beeft by twee boorntjes als veertjes , oranje van coleur. Hy beeft vier groote vlerken , waar van de twee buyten[le de grootfte Syn, omtrent een vinger lang, van verwe oranje, doch over-dwers loopt een purpere Jireeps ieder vlerk beeft in de midden een rond oogje als een ven Serie, omgeven met een purpere kring , doorfchynent als glas. Hy was geen uur in de weerelt geweeft „of begon een, deel eyers te leggen , vuyl-wit van coleur , van grootte als een raap-zaat , plat, rond van gedaante, "t Spinzel is wit als zyde, en men kan van een buysken wel 20. a 25. vademen krygen, maar ’t./pinzel van de Bengaalze wor- den als geelachtig. Hier uyt blykt dan, waarom men uytgeftrooyt heeft, dat de Bengaalze ftoffe, Gingang Dese van boom-baje zoude gemaakt werden, want deze buyskens bangen 20 aardig met een ge/ponne fteel aan de takskens der boomen, dat men fweeren zoude bet waren de vruchten van den boom ; gelyk zeker Chirurgyn wyt Bengalen komende, Bandoak aan my verklaarde , dat bet vruchten waren, die by zelfs van den boom geplukt badde , in welke mee ninge ik nevens veele Omftanders ook bleven tot dat wy *er een openden , en bet doode tonnetjein vonden. De buys- kens daar den uyl uytgevlogen is, zyn onbequaam om te Jpinnen , want de draat breekt te kort af. De Bengaalze buyskens dam zyn, als pm y wart” achtig of aardverwig , maar de Amboinfcbe vuyl-wit en wat grooter , doch is tot nog toe in Amboina niemand gt- diet > die onderftaan wilde een geweef daar vyt te maaken. Van °t voorfchreven Telfer verfchild bet Mogta, by zommige Moock genaamt, welk às een flegte zyde , Et” Jponnen, van buyzen „die den zyde-worm doorboort beefts dit wert in Tunquin, en by de Chineezen Samungl A Samoegi genaamt , waar uyt. mifJcbien de Jlegie ou Baas genaamt > gemaakt werden, * De “Tab, LXXII. Zeg, 115 - ÄIS TT 4 52 LL Zë 7 RN U UN N E IR KO: > RMON RR NY SKIN SSS SS JEŻE EE R, = m TETÄÄN - ZA 4 Zi PLI > = = = TÁ GM, PAM ER R | Pag. 115. NIN IN NERY W ŚĆ E 2272 0402 ttp E mmt NN N NS RRR A SÍ NUN U N U NK N IV. Boek. LXIII Hoofiff. AMBOINSCH KRUYDBOEK. ny Tabula Septuagefima "Tertia Ramum exhibet Mangii Cafeolaris albi. Ubi Litt. A. ejus fruitum denotat, Tabula Septuagefima Quaria Ramum exhibet Mangii Cafeolaris rubri, Tabula Septuagefima Quinta Ramum exhibet Mangii Cafeolaris rubri, ` In quo ad Litt, A, Eruca Amboinenfis magna confpiciturs B. Vero ipfam denotat fo/Zculo inclufam. C. Folliculus apertus cit. D. Vero Papilio eft ex precedenti Eraca generatus, E. E. Fohiculus eft Eruce Bengalenfis Teffer vocate.. OBS ERVA ELE ‚Hec elt Blatti H. Malab.*part, 3. Tab. 40. vel faltem "jus fpecies, uti ex figurarum comparationepatet , & a Rumphio fupra etiam adnotatum eft. — nd CAPUT SEXAGESIMUM "TERTIUM Mangium album. Caju Api Api: gionum varietatem varias exhibens fpecies feu varietates, vulgarem vero ac communem ejus formam defcribemus, que in Amboina obfervatur; “a qua relique haud multum difcrepant: Hzc itaque humilis eft arbor , qua aliquando tantum frutefcit. Tronc) cortex glaber eft & cinereus; Folia vero cum prima'conveniünt fpecie, fed funt breviora , ér fubrotunda, oblongam referentia ligulam , excepto quod juniora in obtufum definant apicem, quatuor & quinque pollices longa, binos digitos lata, inter- funt vero quzdam adeo brevia & acuta, ut Salvi fo- “Jia referant, fuperne intenfe viridia & glabra, inferre * gilva & cinerea, ad tactuni mollia , acfi lanuginofa effent, funtque craffa , pinguia , paucisque toftis per- texta, faporis falfi cum parva amaritie. E Bina plerumque fibi invicem obponuntur, vel Ib- co alterius novus ibi progerminat ramulus. Flores pufillis in racemis fimul excrefcunt fquallide alben- tes, longa gerentes ftamina. Fructus gemini & bi- gemini fimul dependent magnitudine biobulorum , plani, parumque incurvi, inftar femi-Lunz, vel in- ftar juniorum Nam- Nam fructuum , in brevem dutum- que definentes apicem , qui femper ad concavam ex- tenditur partem , exterius autem funt lanuginofi & equales, ex gilvo-& viridi mixti colore, tenui ob- ducti pellicula , que digito facile feparari poteft , fub hac nucleus reconditur eandem gerens formam , ex- terius fufcam , interne albicantem , feu pallide viren- tem, quz fefe in quatuor explicat foliola inftar li- belli, inque medio obcludit album quafi, penicillum Goflypii turundam referens, qua ab utraqué parte bina emittit foliola, & exteriori nećtitur petiolo. ': . In Macaffara & Occidentalibus infulis hec arbor adeo wafta eft, ut vir vix eam comple&i poffit, ejus quoque fructus ibi multo funt majores, inftar femi- pres nempe Nam-Nam fructus , vel inftar illorum itorei Catti Catti, ejusdem ceterum forme , quatuor quinqueve fimul dependentes : Ejus nucleus in tot quoque fefe aperit foliola, ibique multum ad cibum Expetitur. ulgaris trunci lignum albicat , molle eft, fungofum, ique transverfim cedatur, ex meris compofitum vi- detur circulis inftar Muf ftipitis, fed multo arétio- Tom. III, . ribus: a Kine Mangi Mangi genus eft album, juxta re- De drie- eń zeventig fle Plaat Vertoont een Tak van het Mangium Cafeolare album. ofts de witte Kaasdragende Gare “sea A R Alwaar Lett. A; deszelfs vrucht aanwyft, De vier- en zéventigfle Plaat Vertoont een Tak van het Mangium C, lare rubr de roode Kaasdragende Mame Beem nome vs De vyf- en zeventig fle Plaat Vertoont een Tak van de roode Kaasdragende Mangie-Boom. Waar op by Lett. A. gezien wert de groofe Amboinfche Rupze, die op deze Boom aaft. B. Wylt aan dezelve in zyn huysje toegefponnen. C. Vertoont het open huysje. D. Is de Kapel, die uyt de Rupze voortkomt. E. E. Zyn buysjes van den Bengaalfche Rupze , Teffer genaamt. AANMERKING. Dit is de B/ztfi van de Hortas Malab. part: 3. Tab. 40. ofte ten minfte daar cen medezoorte van , zo als hit de ver- Schung der Figuren blykt, en van Rumphius boven ook aane gemerkt is, IM. HOOFDSTUK, De witte Mangi- Boom. Et derde geflagt van 't dr Mangi is 't witté s H na de verfeveydenbeid der Eylanden eenige veran- dering vertonende; dog w zullen de gemeene ge- daante befcbryven , die men in Amboina ziet, waar vän de andere niet veel afwyken. Albier dan is "t een lagen boom, die zomtyds een firwyk blyft. De fchorffe des lams is ligt-graauw en even, De bla- deren komen met "t eerfte geflagt overeen , dog zyn korter ‚en van vooren rond , een langwerpige leepel gelykende , bebal- wen dat de jónge een ftompe Jpits bebben, vier en vyf dwymen lang, en twee vingers breed, dog daar loopen "er bok onder zo kort en fpits, datze de zaly-bladeren ge- Iyken, boten boog-groen en Blad, van onderen vaal en witachtig, zagi in "t GN als of ze wollig waren, dik, vet, en met weinige ribben door-regen, van fmaak ziltig , met een kleené bitterheid. = Zy Jtaan gemeenlyk twee en twee tegen malkander A d plaats van ’t tweede een nieuw taksken bebbende, De bloemen komen voort op korte trosjes by malkander , zyn vuyl-wit, met lange draadjes voorzien. De vruchten bangen twee en vier by malkander ‚in de grootte van dub- beltjes, plat, en een weinig Jcbeef ; als een halve maan, of gelyk de jonge vruchten-van Nam-Nam , met een kort en bard fpitsje voor aan, "t welk altyd na de bolle zyde ziet; buyten zynze mede wolachtig en even, uyt den vaalen en groenen gemengt, met een dun velleken bedekt, ^t welk men met de vinger ligt aforyven kan: Daar om: der leyd een beeft van bet zelfde fatzoen , buyten bruyn, binnen witachtig , of ligt-groen > die zig in vier blaadjes, als een boekje, opend, en in de midden verborgen boud een wit quaftje, als een propje van Catoen , te weerzyden twee blaadjes’ bebbende, em * is aan de buytenfte feel vaft. 6 Macaffar en de Weftelyke Eylanden ‚werd dezen boom zo groot dat bem pas een man omvatten kan, De vruchten zyn aldaar ook veel grooter, te weten als een balf waffen Nam - Nam, of als de vruchten van Brand Catti Catti , anders van bet zelfde fatzoen , en vier en vyf by malkander bangende. De korl laat zig ook in 20 veel blaadjes deelen, en werd aldaar veel tot de koft pezogt. 't Hout van de gemeene [lammen i$ wit, week, voos; en als men 't dwers over kapt, zo fcbynt 't van enkelde circulen gemaakt te zyn, gelyk een Pifang -ftronk, do E vet 16 HERBARII AMBOINENSIS LiberIV. cap. LXI ribus: Per longitudinem diffetum, longas exhibet venas inftar Pinaftri, fique viride fit, fuccofum eft, fed cito exficcatur ac leve eft, ac facillime ignem concipit , quem vaporans fovet, nec exftinguitur, nifi totum in cineres converfum. Si ha arbores fc- nefcant & craffefcant, intus cor gerunt fufcum feu nigricans inftar Canawe , fed non craffius eft pollice, circumje&tum vero lignum cruris craffitiem gerit , fatis- que durum eft, & quam maxime durabile, unde & in quibusdam infulis ad zdium poftes adhibetur. Binz proprie hujus arboris obcurrunt fpecies, fo- liis excernaque forma fibi fimiles , nigra nempe , cujus lignum cinereum eft, & alba lignum gerens album, utrumque vero nigrum habet cor , atque arborum trun- ci vetufti interius concavi funt, ultimumque tantum- modo lignum foco infervit, licet fit viride. Nomen. Latine, Mangium album ab albo foliorum colore. Malaice Mangi Mangi Poeti fed proprie Caju Api Api, be Lignum Igniarium ab ejus ulu. Ma- caflarice Pepe Pepe, in Cerama Afi Afi, que utraque nomina eandem cum pracêdenti habent fignificatio- hem. Amboinice Watta Cumban & Cuban, ach quis diceret Mangi Mangi florentem , quum certis anni temporibus plurimis onufta fit arbor floribus. Locus. In planis crefcit litoribus, non inter altas Mangi Mangi. arbores , fed fola , .ubi ficcum eft fo- Jum, parvisque mixtum lapillis, plerumque ad flumi- num oftia & poft Mangium fruticans. Invenitur vero in Amboina, Cerama , Boerone, Celebe, & parvis ante Javam infulis. U/us. Hoc lignum nil peculiare exhibet tignis , fed foco potiflimum intervir aa ignem alendum & con- fervandum , qui tarde fovendus eft, quod apud no- ftrates fit per cefpites & funem igniarium ; hoclignum flammam etiam concipit, D per ventum fufcitetur , op- timum itaque eft trans mare navigantibus, Javanique illud vendunt hisce in fafciculos conligatum , Amboi- nenfibus enim ejus ufus fere ignotus eft. Macaffarenfes corpus fuum diu hisce fructibus nu- triunt, fi Oryza nimis duro conftet pretio, fufcum enim ab extetiore corticé , & interna lanugine depura- tum fumunt nucleum,illumque aque incoguunt, & loco oryzz edunt cum aliis cibis: Alii infuper ipfum per no&em in aqua macerant pura, ut ipfius aufteri- tas magis tollatur , quam tamen non otfinino amittit. Amboinenfium vero fructus quum nimis pufilli , huic operi-inepti funt, unde & hunc non norunt ufum. Ex vetuftorum truncörum ligno , quod, uti di- Cum eft, fufcum & duriuseulum eft, Javani & Ma- caffarenfes non tantum parvos formant poftes , fed etiam Oryze moles & machinas, fruftum enim eli- gunt fefquipedalem vel binas ulnas longum , in cujus centro longum formant canalem ; ab utraque ejus ora fovéam excavant, in longo ifto canali Oryzam con- tundunt paleis inclufam, in rotundis veto iftis foveis ipfum pady feu oryze granum, ut ab exteriore glu- ma feparetur , hoc enim lignum huic operi optime in- fervit, quum acutis fuis filamentis facillime glumam desquamet. Nigrum vetuftorum truncorum cor cum aqua fu- ra porphyritim contritum , ac fronti inlinitum Cepha- bd tollit ex frigore ortam, quum primo cutim arum exurat , fed fenfim frigus ac materiam flatu- entam expellit. "Tabula Septuagefima Sexta Ramum exhibet Manzi; albi. Ubi Litt. A. Corymbum floriferum majori exprimit forma: B. Vero fructum integrum, CAPUT veel digter : In de lengte gekapt of gezaagt , vertoont bet lange aderen , gelyk °t Vuuren- bout, groen xynde is * zappig , maar wert baaft droog en ligt, ontfangt *touur zeer baaft, dat ’t al fmeulende voed, en niet uytgaat tot dat t ganfch in affche vervalt. Als deze boomen dik en oud werden, zo gewinnenze van binnen een brwyń Jwartachtig bert, gelyk Canawa , dog niet dikker dan een duym, maar "t omleggende bout in de dikte van een dye, werd redelyk bard, dat zeer durabel is „en in zom- mige Eylanden tot ftylen van buyzen gebruykt wert, en beeft eygentlyk twee zoorten bier van, aan blas deren en wytertyke gedaante malkanderen gelyk; bet Jwarte , wiens bout graauwachtig is, en bet avitte met een Wit bout, dog beyde met een [wart bert, en de flam men in den ouderdom bol , bet laatfte wert alleen tot brand. bout gebruykt, al is 't nog groen. — m Naam. Jn ’t Latyn Mangium Album, van de witte ` gedaante der bladeren. Op Maleyts Mangi Mangi Poeti dog eygentlyk Caju Api Api, dat is Lignum igniarium van zyn gebruyk. Op Maca/Jers Pepe Pepesop Cerams Afi Affi, beyde van dezelfde beduydenis met de voorgaande; Op Amboinfcb Watta Cumban en Cuban „als of men zey- de bloem-Mangi Mangi, om dat "t op zekere tyden van t jaar zeer vol bloemen bangi. laats. Het waft op vlakke ftranden, niet onder de hooge Mangi Mangis , . maar alleen, en. daar 't droog is, met kleyne fieenen gemengt, gemeenlyk by den uytgang der rivieren , en agter °t Mangium fruticans. Menivind bet in Amboina, Ceram, Boero , Celebes ; en de kleyne Eylanden voor Fava. ; ; . Gebruik. Van dit hout ban men niet zonderlings beb- ben tot timmeren bequaam, maar het dient meeft om vuur daar mede tę bouden, dat langfaam fmooken zal; gelyk de onze met turf en londt doen ; doch van dit “bout kan men ook vlammen krygen , als men daar in blaaft ; ^t is dierbalven zeer beguaam voor de zeevarende, en de Far vanen verkopen "t aan dezelve met bondeltjes ‚want by de Amboinezen is zyn gebruik meeft onbekent. De Macaffaren konnen ’t lyf lang opbouden met deze vruchten ‚als de ryft duur is „want xy nemen de bruyne heeft van de buytenfte Jebel, en "t binnenfte Cattoen ge- zuyvert, kooken bem op in water , en eeten bem aldus im ` plaats van ryfi tot andere Jpyze: „Andere weeken bem daarenboven nog een nacht in ver/ch water , om de wrang- beid nog meer uyt te trekken „ die zy evenwel nog niet teenemaal verlieft. De Amboin/cbe vruchten , als te kleen, „zyn bier toe onbequaam , dies zy van dat gebruyk niet weten, Uyt bet bout van de oude flammen , dat als. s brwyn en bardacbtig begint te werden , maken de wE: en Macaffaren niet alleen kleyne ftylen, maar ook baare ryft-blokken , want zy nemen een ftuk ‚ anderbalfen twee vademen lang , in wiens midden zy een lange geute ma- GN en aan elk eynde een rode kuyl; in de lange. geut ampenze de ryft , die nog aan zyn ftroo is, im deronde kuylen [Lampenze de Pady of ryft, graauw, om dezelve van de buytenfte bolfter te ontledigen, want dit bout is daar toe zeer bequaam „om dat ^t met zyne fcberpe draden zeer. ligt de bolfter afneemt. ES ‚ Het [warte bert uyt de oude flammen met water op een fieen gewreven, en op °t voorbooft gefmeert, geneeft de hoof tpyn „die uyt windrigheid komt, eerft een weinig op de buyd brandende, dog allengskens verminderende , em met eenen de winden uyttrekkende. 3 De zes- en zeventig [le Plaat Vertoont een Tak van de witte Mangie-Boom. e Alwaar Lett. A. de bloem-tros in grooter gedaante vertoont. B. De vracht in zyn geheel, LXIV. Z 7 N Z A UN NY i” GE Sg Tab. LXXVI. LL NOT N SS OR INS == ` N (o) ANS 4 L Zil N "n E, W M YA Hy === EEN A VY oO W N NW S SNC A N N S&S SAK VAY NU R W NUN NU N N N NNN U ^, Hj RU U UND A N U N W N EE MAU EL NN Ab SO NL <= 4 SU OBN OS MARES A z a / SSE = Tis SSS : ; ; ; ; 7 RIINI KN / = ND KIN = RR AU - OOO NIN Z NID N NSN man MA RRS la N UE \\ NN NN Ye, 7 „NU A N LLL LE YA KY YA K YLÄ Sez z L ZZ 272 >> li ji YA Mo 7 A MENN KN, DO IH 777 SE Hp == THE, = YA GG 2777 7 77. A \ DEE ` U POZA | ` W NAN GLEE, WS \ ODA BN S U W LE em SNA N AEE Ea NUDE DEE N TA. D» NN === io k Z ÅSA = = A VAN ARY W Fe E SSyy/ NN NN N NU AN = AM RU N N N » 4 Pag. 116. Zom. HI. IV. Bock, LXIV. Hofi. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 17 CAPUT SEXAGESIMUM QUARTUM. Mangium fruticans corniculatum. Brappat Kitsjil. quod in binas dividitur fpecies, quarum prima eft Mangium corniculatum , altera Caryopbylloi- der, quas utrasque in peculiari defcribemus capite; Q wo: Mangi Mangi claflis eft Mangium fruticans; Primo itaque Mangium corniculatum frutex eft, ad binorum hominum altıtudinem excrefcens, varios e- mittens truncos pedem craffos, qui vero plerumque humiliores funt, plurimos furculos & virgulta emit- tentes. : Fjus folia proxime conveniunt cum antecedente Mangio albo, funt vero minora, a tribus ad quatuor & quinque pollices longa, binos digitos lata, fubro- tunda, inferne anguftata inftar cochlearis , inferius vero non lanuginofa , uti in precedenti , oris deorfum inflexis, funt porro itidem crafla, glabra, paucisque venulis notata; ac fibi obpofita & quodammodo cru- ciata, fed plerumque inordinata ; faporis falfi. Ex foliorum geniculis capitula propullulant rugofa petiolis infidentia, que in flores fefe aperiunt, ho- rum vero quivis petiolo infidet tenui, pollicem lon- go, ac finguli hi inferius ad geniculum conjunguntur, primo autem capitula nac D acuminata que in flofculos fefe aperiunt alhos, ex.quinque firinis pera. 