VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
‚ss Het gantfche werk der Genade; zoo wel in fyne voor- 3, verordeninge, als in fyne verwervinge en.toepaffinge be- s‚-fchiouwd hebbende, hebben wy onzen Leezer getoond, 5 hoede geloovigën, als leden van een Ryk en van een a geeftlyk Lighamt, met elkander {taan in eene naauwe ge- s» meinfchap sen hee fy mede in eene onderlinge gemein- s Íchap, inzonderheid door ’t verrichten van den openbaa- s» ren Godsdienft, humne zaligheid moeten uitwerken. | -a Wy hebben mede voorgedraagen het leerftuk der H. _ pe Bond-zegels, die de grootíte weldaaden, doer God aan a» ons in ’t werk der Genade beweezen, in ons geheugen ə Vernieuwen, de aandacht vermeerderen, het geloof ver- ` » fterken, en in ons eene brandende liefde jegens den Hei- es land verwekken moeten. | ` » Eindelyk zyn wy gekomen , tot de overweeginge des 39 „der aanftaande Opftandinge, des algemeenen Oor- s deels, en der daar op volgende Eeuwigheid. Wy konnen » Cvervolet onze Autheur , om de noodzaaklykbeid deezer laasjk g -Overweeginge aan te dringen ,) ons onderwys in ’t ftuk van a den waaren Godsdtenft nog niet befluiten: wy konnen de 5 Overweeging deezer dingen niet voorby gaan, nademaal je de geheele Religie daar van haare kracht en. leven ont- á vangt. Zonder de vertooning. des Doods, der Opftandin- æ ge, des laatften Oordeels ,en der aanftaande Eeuwigheid, » Zouden de menfchen den Godsdienft miet achten; {ý zou- | » den in de waarheden van denzelven weinig belang ftellen; | s fy zouden zig weinig bekommeren, noch om God, noch » Om zyn woord, noch om de elendigheid der zonde, noch ` p om den Heiland der waereld , noch om fyne ierbaare ver | ON » dies- TOT DEN WAARZEN GODSDIENST, 95 „ dienfte , noch om de vergeeving der zonden , noch om „ het geloof, noch om de Heiligmaaking , noch om den „ Godsdienft, noch om de H. Sacramenten. Maar de dingen „ die op dit leven volgen, zyn het, die den meníche doen > ontwaaken uit den {laap der zonde, die hem doen uitzien ‚ » Naar zaligheid, en die hem beweegen dezelve uit te wer- -a ken met vreeze en met beeven. De laattte dingen, die op > den menfche wachten, zyn het, die in hem verwekken » eerbied jegens God, en begeerte naar het woord der ver- „ Zoeninge. » genaam en bevallig gemaakt heeft, dit is het geene daar „ aan eene regte waerde en gewigt byzet, dit is het zout 3 » welk alle voorafgaande Leerftukken fmaakelyk maakt. Ep ennn pn ED SE Onftilbaare regel van Winfte zonder Verlies: waar agter gevoegd Is, de geopende Wiffelbank, beide door K. Luiken, Vader van den beroemden Johannes Luiken. ` Laatfe Druk. Te Hoorn, by T. Tjallingius MDCCLXIL. Behalven bet Voor- berigt enz. 251 bladzyden in oCtavo, Dz twee Tradtaatjes , in °t midden der voorgaande eeuwe gefchreeven , uitverkogt en van zommigen zeer begeerd zynde,'zo heeft men zich der moeite getrooft om de oude taal en fpelling van den. Schryver naat de heden-. daagfche gemeene fehryfwyze te veranderen, en het zetve. dus op nieuw in ’t licht gegeeven: ook heeft men ’t, ten. evalle der. Liefhebberén der Schriften van den beroeimnden. . Luiken, op het zelfde formaat, als die zyn, gedrukt. De ‘pligt van Mededeelzaamheid aan de Noodlydenden wordt in ‘t eerfte Werk je atlészins met yeel groft aangedran- H 3 re geds 96 xXx. LUIKEN -` gen, als volftrekt noodzaaklyk om Gode in Jefus Chrift: te behaagen ; in de verzekering dat de behartiging van dien pligt, uit een ongeveinsd geloof en zuivere liefde, de ze- ere weg is,om, naar den inhoud der Godlyke beloften „de grootfte winfte te behaalen : door dus doende zich zelven, tot een [ibat een goed fondament weg te leggen tegen het toekomen: ede , om het eeuwige leeven te verkrygen (*). Het tweede ftukje behelft eene verzameling van Bybel(preuken , die tot dit on | derwerp betrekkelyk zyn „benevens etlyke zedige Rymkens op zommigen der bygebragte plaatfen gemaakt. == Uit het algemeene beloop van dit gefchrift kan men genoegzaam af- neemen „dat de Autheur niet vreemd was van een gevoelen, dat in zyne dagen, door zommigen Sterk werd voorgeftaan; naamlyk „dat het voor een Chriften niet of naauwlyks geoor- lofd was een ruimen overvloed van tydlyke middelen te be zitten : maar , fchoon hy op dien grondílag de Mededeel- zaamheid wat hooger op trekke, dan onze Zedekundige Schryvers gewoonlyk doen; fchoon hy uit dien hoofde ge- oordeeld moge worden, de zaak in deeze en geene gevallen wat te ver te brengen; men moet, onzes agtens, egter s Mans gefchrift, over °t algemeen als ftigtelyk en nut erken- nen. Het ademt zeker niet dan Leffen van Liefde, het hoofd- vereifchte in een geloovig Chriften (+); het {poort ons al- leszins aan tot werken van Barmhartigheid „die in den groo- gen Oordeeldag by den Regter aller meníchen byzonder in aanmerking genomen zullen worden; ($) het wederlegt in veele gevallen met nadruk de ydele en ongegronde ut vlugten „ waar: mede niet weinigen hunne nalsatigheid 1 decze pligtsbetragting poogen te verfchoonen ; en geeft ons in verfcheidene opzigten byzondere bedénkingen over det: zen pligt, die buiten tegeņfpraak der overweeginge waart! zyn, en van veelen niet gade geflaagen “worden. Van dien aart is, by voorbeeld, zyne volgende aanmerking ove de afwyzende fpreekwyze (God helpe u, die veelen zeer gete in den mond hebben „terwyl zy zelven afkeerig zyn van d? ermen te helpen. „ hebben, wanneer God dan een deel van het geene ienitid, » bezit geeft aan een ander, en belaft dat hy dat aan den „> haaften zal overgeeven, is hy dat dan niet fchuldig? En » Zo hy dat niet doet, zo behoudt hy des anderen decl, en » doet ongerechtigheid. Wanneer dan iemand, komt, bid- » den, die waarlyk gebrek heeft, by een ander die meer als » den noodöruft, ja avervloed heeft, is dic volgens het ges „ bodt van Chriftus niet fchuldig hem te geeven?.Maithe » V. vs. 42, en zo hy dat niet doct overtreedt hy dan ‘nick » Gods gebodt „blyft zynen naaften Cchuldig „behoudt zyns » Taaftens deel en doet ongeregtigheid? Maar als den bids » der geen nood nech gebrek heeft ‚zo ben ik hein.dan ook » niet fchuldig, zult gy mogen Zeggen , het is waar, maag » dat moeft gy cerit weeten, en wel onderzoeken eer…g » dien, die gy mogelyk fchuldig zyt, zo afwyít: wânt het » is eens Chriftens plicht alle gerechtigheid te vervullen, - » Weet gy nu dat het den bidder niet van doen heeft, waary » On zegt gy … God helpe u? wilt gy dat God dien helpen » Zal, diè geen gebrek heeft, en dus die niet behoord ge- » holpen te worden? zo dunkt my dan dat men niet eerder » behoort te zeggen God helpe u, eer dat men zo onverma- » gende geworden is, dat men hem noch door zich zelf, » hoch door een ander helpen kan, of dat men neffens den » wench van Gods hulpe zyne eigen en des naaftens hulpe 29 y oet. p mame enen Jntrodugia ad 1 bilofophiam Naturalem. Autore Petro: van Muffchenbroek. Zoms. duo, Lugduni Batavorum apud Sam. & Joh. Luchtmans MDCCLXII. Preter Dedicastonem. g C. 1132 pp. in quarto ch. maf. hnleiding tos de Natuurkundige Wysbegeerte, deor Retras van : Mu Chenbroek. ` | = Et geagte Werk van dert beroemden Hoog-Leersar Petrus. , van MufJebenbroek,eeú en andermaal in *t Nederduit{ch gedrukt, drider den titel van Beginfeis der Natuurkunde, ziet thans, onder °t bovenftaanáe Opfel rift, op nieuw in ’t 1e pe 38 P. V. MUŠSCHENBROEK ëyn het licht; doch in zo ver veranderd, vermeerderd, en verbeterd, dat het genoegzaam den naam van een nieuw Werk moge draagen. Weshalven de beminnaars der Natuur- kunde reden hebben, om de hbefchaavende hand van dien naarftigen Hoog- Leeraar, voor deze zyn aangewende moei- te, met dankbaarheid te erkennen, en °t te hoopen zy, dat men eerlang dit Werk den Nederlanderen ook in hunne taal zal mededeelen; ter meerdere bevorderinge eener Weeten- fchap, wier wyduitgeftrekte nuttigheid in de Burger-Maat- {chappy overbekend is. | Onze fchrandere Hoog-Leeraar , nimmer gedagt hebben- de dat zyn reedsuitgegeeven Werk tot volmaaktheid gebragt was, heeft van tyd tot tyd in onvermoeide oefeningen zyne kundigheden vermeerderd, en zich bekwaamer gemaakt, om zyne proefneemingen met meer naauwkeurigheid na te gaan: waar door hy zich in {taat bevonden heeft, om de Natuur- kunde met meer bondigheid te ontvouwen, en duidelyker voor anderen te verklaaren. Hier van verftreklien zyne ag- tervolgende uitgaaven van Natuurkundige Gefchriften, ten ontegenzeggelyken bewyze; en dit bewoog hern, toen men weder klaagde aan gebrek van ExemplaAren van zyne laath uitgegeevene Inflitutiones Phyfice, am nogmaals de hand te leggen aan ’t befchaaven varr zyn groote Werk, om ’% zelve ten algeméenen nutte te verbeteren. Het heeft hem mogen gebeuren, dit Werk geheel af te fchryven , als mede des- zelfs inhoud in een Kort Begrip, ten dcademifthen gebruike gefokt, (*) te brengen 3: maar de dood heeft hem verhin- erd de volkomene uitgaave van dit zyn laatfte Werk te zien. Eene geftadig toeneemende ziekte hem des aangaande wan- fchouwende, heeft hy zynen Amptgenoot ‚den optettenden Hoog-Leeraar F. Lulofs, verzogt, in zodanig een geval „het toeverzigt daar over te willen waarneemen, die dit verzoek gunftig aangenomen, en getrouw volvoerd, heeft. Wat de orde en fchikking van °t Werk bêtreft, dezelveis even: als die van de Nederduitfche uitgaave , alleen heel ee het …@*):Dit Bukje, dat 515 bladayden in groot o&avo beflaat , isook te Leiden by S en F. Luchtmans gedrukt, onder den titel van P. van Muf]cbenbroek Compendium Pbyfica Experimentalis conferit- Beem in- ufus Academicos, en kan met zeer veel nnt by 't leezen van dit graote Werk gebruikt worden; 't zy vooraf, by ’t.leezen van jeder Hoofdítuk om zich in 't kort een geleidelyk-denkbeeld te vormen, f daar naa, om zich het geleezcne door eene bekuop te herhaaling te beter eigen te maaken. OO NATUURKUNDE. 99 het drie Hoofdftuükken meer. In ’t ontvouwen der Werk. tuigkunde heeft ’er onze Hoog Leeraar een geheel nieuw Hoofdftuk ingevoegd over de Werktuigkunde der beweegin- ge Ct); als onderfcheiden van de Werktwigkunde van °t Even- wigt , of de Weegkunft(S$); tot verklaaring van ’t geen by- zonder in aanmerking komt, in ’t nagaan der beweeginge ‘van een werktuig , wanneer ’t door eene zekere kragt of aanhangend gewigt bewaogen wordt. De verhandeling over de Zeilfteen , m °t voorgaande Werk te vinden , in ’t Hoofd- ftuk over de aantrekkende kragt der Ligbaamen, beflaat hier een byzonder Hoofdftuk: dezelve is van overtolligheden gee zuiverd, en met geen minder naauwkeurigheid opgefteld 3 men vindt nog by die gelegenheid in dit Werk cene nieuwe Waereldkaart , tot aanduiding der. miswyzinge van °t Com- pas, naar de waarneemingen in ’t Jaar 1744 in ftede van de oude, naar de waarneemingen in ’t Jaar 1700. Ook is ’er een geheel nieuw Hoofdftuk over de Lichaamen die ’t Licht indrinken , waar in Ons opgegeeven wordt, welke lichaamen het Daglicht in °t algemeen , of het Zonlicht in’t byzonder, met of buiten nevensgaande hulpmiddelen, dermaate indrin- ken „dat ze in eene donkere plaats min of meerder tyds licht van zich geeven5 welke verfchillende verfchynzelen hier door nevensgaande aanmerkingen , zo ver mogelyk fchynt, opgehelderd worden. —— Alle de overige Hootdftukken zyn meerendeels met nutte aanmerkingen, waarneemingen en proeven verrykt, tot nadere ontvouwing der behandel- de onderwerpen; wel inzonderheid die , welken tot de Werktuigkund; en Gezigtkunde betrekkelyk zyn ; waar onder het Hootdítuk handelende van ’s menfchen Ong geheel nieuw is ;dat eene zeer nette befchryving van dit kunítryke deel be- helft, die onze geagte Schryver erkent grootlyksverfchuldigd te zyn aan den beroemden ontleedkundigenHoog-Leeraar B.S. Albinus. Ook mag men met regt de Hoofdftukken over de Ezec- triciteit „of ganlokkende kragt , van de Pzamenbegtins der lichaa- men „en over de waftelichaamen in de vloeiffof geleid „en van hunne byzondere zwaarte „nieuwe Hoofdftukken noemen ; nadien pn- ze Hoog- Leeraar die onderwerpen , om zo te fpreeken , als van vooren aan behandeld en breedvoerig uitgebreid heeft. Insgelyks moet men zeggen, dat-zyne behandelingen in de vier laatfte Hoofdftukken , gaande over de Verbevelingen, ten grooten deele nieuw zy, van wegen de bygevoegde aanmerkingen op laatere waarneemingen gegrond. Hier by ` . * P ..: comt (f) Mechanica Motus ($) Mechanica Æquilibrii vel Statica. 5 % IQ FP. V..MUSSCHENBROEK komt nog dat onze geëerde Autheur doorgaande indit Werk, de Schryvers , waarvari hy gebruik gemaakt heeft, aanhaalt, met aantekeninge der plaatien, daar. men nadere onderrig- ting of meerder bewyzen van °t voorgeftelde kan vinden; dat hem ook meermaals aanleiding geeft, om uitdrukkelyk te jelden, welke Schryvers over deeze en geeneonderwerpen oven al leezenswaardig zyn. De plaâten eindelyk, die in % voorgaande Nederduitfche Werk ten getalle van XXXI waren, belbopen in dit een getal van LXIV. en zyn alle op t nieuw gefneeden. Men kan uit dit alles gereedlyk afneemen, dat wy met den aanvang niet zonder rede gezegd hebben, dat deeze Áitgaave genoegzaam den naam van een nieuw. Werk mag draagen: ter nadere ‘beveftiginge hier van zouden wy eene reeks van byzonderheden'uit dit Werk konnen melden, die of geheel nieuw , of naauwkeuriger ontvouwt, of met nađe- re bewyzen opgehelderd en geftaafd zyn; doch % zy voor °t tegenwoordige genoeg op cene byzonderheid ftaan te bly- ven. In de keuze hiet van, is onze aandagt in ’t leezen by- zonder gevalleú op °t geen onze Hoog-Leeraar heeft aange- tekend over de merkwaardigtte verfchynfelen, die ons de Hairbuisjes uitleveren, waar van wy den Leezer het hoofde zaaklyke onder *t oog zullen brengen (*). | De gelegenheid, by welke hy hier van fpreekt, is het be- kende voorftel, dat de wogten van de valle lichaamen aange- trokken worden: dit met herhäalde proefneemingen, breder. dán in de voorige Nederduitfche uitgaave, beweezen heb- bende, beroept hy zich ter verdere ftaavinge hier vanop het geen we in de werkingen der Hairbuisjes ontdekken. E Men neeme, zegt hy., zeer naauwe glaazen pypjes, die men om derzelver engte Hairbuisjes noemt , die aan beide de einden open, zuiverfchoon, recht, çylinderswyze en vers gemaakt zyn; men dompele het benedenfte einde loodregt of fchuins in eenig vogt: en °t vogt zal in °t eerít met eene groote gezwindheid, tie geftadig afneemt, opklimmen tot eene aanmerkelyke, doch beftendige hoogte, daar °t blyft zuften : hebbende in deeze kleine buisjes, gelyk in groote- te, eene concave of holronde oppervlakte. n Deeze opklimming der vogten boven hun waterpas vfchyn- (*) Men vergelyke hier mede ’t geen we kortlyk uit Valles a Natuurk. Lefen aangetekend hebben in onze Lettere Oef. x De bl. 368, 869, Sa ik ele’ NATUURKUNDE. JOE frydig met de gewoone Natuurwctten, verklaart hy in dee zer voege. Men begrype dat een Hairbuisje t’zamengefteld is uit opeengehoopte ringjes, die eene kleine hoogte heb- ben, vaa dezelfde. wydte en gefteldheid zyn. Als nu het buisje in *t vogt ingedompeld: wordt, dan trekt ieder punt der binnen{te oppervlakte in ’t eerfte ringje, het vogt aan- takende, het zelve én voert het op, zò-dat het opwaards klimme in de gedaante van een ter wederzyds omgeboogen lyn. Dit ringje meer vògts na zich konnende haalen , uit hoofde ger -engte van `t buisje, gaat voort met trekkens hier op werkt de kragt van °t tweede ringje, trekkende bo- ven ’t oppervlak van °t opgetrokkene vogt; daar door klimt het vogt nog hooger; en nademaal het zelfde plaats heeft in alle de overige ringjes, zo gaat het vogt (oort met op te klimmen. © e e Het vogt, dat in ’t eerfte ringje opgetrokken is, neigt wel door zyne zwaarte na beneden doch nadien dezelve ge- ring is, zo vliet het ’er fpoedig in , eu vervult het ẹerfte tingje: nu reeds tot in °t tweede ringje gekomen zynde , neemt het toe in gewigt, en de geheele colom wordt al- lenskens zwaarder, naar mate dat het vogt in de hoogere ringjes opklimt.’ Maar verinids de trekkende kragt in ieder ` ringje flegts even fterk is, zo wordt het vogt, ter oorzaa- ke van °t toengemende gewigt in ’t reeds opgehevene , met eene afneemende fnélheid in de hoogte opgetrokken ; tot dat de trekkende kragt van ’t buisje in eveiiwigt ftaa metde zwaarte van °t opgehaalde vogt, dat daar door in ruft blyft. Vraagt men by deeze gelegenheid, of alleen het bovenfte tingje van °t buisje, tot het welke het vogt opklimt, alle de trekkende kragt oefent „en t vogt ophoudt? dan of de gehee- le oppervlakte, die door ’t vogt befproeid wordt, het vogt trekt en ophoudt? hy antwoordt, in gevolge van het boveg- gezegde; de geheele binneníte opperviakte trekt het vogt, dat het zelve oumiddelyk aanráakt; en ’t bovenite ringje trekt niet alleen het aanraakende, maar ook het afgelegene vogt, het geen in ’t midden van ’t buisje eene holronde op- pervlakte maakt. weshalve de kragt van ’t bovenfté ringje tzamenloope mct die van alle de andere ringjes , in t op- houden van de onderftaande colommen. OO, ' Op deeze grondlagen verklaart hy alle de overige ver- fchynfes „ waar vat’ hy gewag maakt, die wy kortlyk zullen Opgeeven. —. Indien men °t opgetfokkene vogt ‘er uit- dryft, het buisje door een zuiver vuur verwarmt, droogt s en de Lugt ’er.doorblaaft „ zo dat het buisje ledig, fchoon N » er . . ' € `~ 108 P. V. MUSSCHENSBROEK en ganfch droog zy, en men °t dan weder in ’t zelfde vogt indumpelt , zal het vogt dikwils tot even dezelfde hoogte als voorheen opklimmen. — Indien men ’t buisje, terwy} % in ’tvogt itaat, ichuins naar den grond doet hellen , zal het wogt ‘er verder indringen, doch de loodrechte hoogte zal dezelfde blyven als te vooren. —= Indien ‘er zo veel of minder vogt in °t buisje is, als >er door opgetrokken kan worden, en men °t zelve recht over einde omkeere, zal het Vogt, dat nu in ’t bovenfte gedeelte van ’t buisje is, geheel «or beneden loopen. —= Indien men ’t ondereinde van °t buisje in de viam merkelyk naauwer maakt dan °t voorheen was, en men ° buisje in °t vogt fteekt , zal het vagt tot de- zelfde hoogte als te vooren opgetrokken worden. — Ín- dien men bairbuisjes, van dezelfde langte en van ’t zelfde glas, doch van verfchillende wydte, in het eigenfte vogt in- dompelt, zullen ze dat tot ondericheidene hoogten optrek- ‘ken, en wel in cene omgekeerde rede hunner middellynen. De binnentte oppervlakten dier buisjes, zover ze van 't wa- ter befproeid worden , zullen dan zyn gelyk derzelver mid- dellynen, vermenigvuldigt met de hoogten der vogten; en de hoeveelheid der vogten zal zyn in eene omgekeerde reden der hoogten. Schoon dan de binnenfte oppervlakten der buisjes, die door °t -zelfde vogt befproeid worden, gelyk Zyn, zo zal egter de hoeveelheid der vogten ongelyk wee- zen: in buisjes die tweemaal zo wyd zyn zal ook tweemaal meer vogt weezen, dan in die, welken tweemaal naauwer n.. “Maar , hoewel zich dit jalles laat verklaaren, men moet nogthans, zegt onze Hoog-Leeraar, erkennen, dat wy tot heden vrugtloos het bewys tragten op te maaken. Deeze uitwerkingen fchynen af te hangen van vericheidene krag- ten, die hier werkzaam zyn. 1. Van de aantrekking der wanden der buisjes, 2.. Van de aantrekking der deeltjes, die °t vogt, dat in `t buisje opgeheven is, uitmaaken. 3. Van ’t gewigt van `t vogt in-’t buisje„en van de hoog- te van °t vogt. |. Doch, gelyk men niet weet hoe verde aantrekkende kragt uit de wanden der buisjes uitgaat, zo kan men ook niet be- paalën van hoedanig eene dikte de vogtcolom is, die door ‚den wand van `t buisje aangetrokken wordt, noch ook de aantrekking van de deeltjes van *t vogt: het gewigt van de colom alleen wordt uit de hoogte en bafis bepaald. Moge- . lyk, vervolgt hy, hebben we alle de kragten die hier werk- NATUURKUNDE ‘- ‘103 zaam zyn nog niet befchouwd. —- Zommigen voegen hier by de aantrekking van °t opgehevene vogt tot het benes denfte, als het buisje in °t vogt {taan blyft; welke oorzaak geen plaats heeft , als het buisje uit het vogt genomen Is, —— Doch deeze oorzaak komt hem niet aanneemelyk voor. Neem, zegt hy, een zeer dun vlietbaar vogt, welks deelen elkander naauwlyks trekken, ftel’er een buisje in ‚zo zullen de daar door aangetrokkene deelen de andere ligt ver- laaten ; en derhalve zullen ze tot de grootfte hoogte konnen klimmen. Neem ook een vafter vogt, welks deelen elkana der geweldig trekken 5 dit moeft naauwlyks in ’t buisje in- gaan, doordien het geen opklimt, van ’t andere vogt ge- icheurd wordende , naauwlyks moeft konnen ppklimmen. De ondervinding evenwel fpreekt dit tegen. De Loog vam Wynfteenzout, zeer vaft houdend en zwaar, klimt veel hos ger in de buisjes dan de dunne overgehaalde Brandewyn of ferebinthyn Oly. Voeg hier by de volgende proefneming: laat een ‚groote druppel op een vlakken fpiegel vallen, zeg ?er een hairbuisje loodrecht op, meet nauwkeurig de hoog- té van ’t water in °t buisje, en neem dan het zelve voorzige tig van den druppel af, zo dat het benedentte einde altoos den fpiegel raake; als ’t buisje nu op eene drooge plaats is, zal het vogt in ’t buisje terftond: een weinig daalen: het vogt op den fpiegel hing aan °t vogt in °t buisje; waar uit dan iets etrokken wordt, derhalve moet het overgebleevene vogt ger flaan. Of neem het buisje zagtjes van den druppel y droog het benedenfte einde van ’t buisje van buiten met een doek af, zo zal °t vogt in °t buisje daalen. 9 Onze Autheur, verder nog aangemerkt hebbende ;dat d kragt welke het vogt in ’t buisje trekt en ophoudt, zo ver mogend is, dat het water, indien men een vol hairbuisje in openbaaren Zonnefchyn hangt, in den tyd van zeven of agt maanden niet vervliege noch uitwaafeme (*) ; gaat daar ap over ter wederlegginge van het gevoelen van hun, die whs len dat de drukking der Lugt, die onzen dampkring uite maakt, op het vogt, dat buiten het buisje is, terwyl deeng- te van ’t buisje die drukking binnen in zich niet zou toelaa-. ten de oorzaak deezer verfchynfelen is. Hier tegen ftelt hy de volgende proefneemingen. I. Dat ’erde Lugt vry doorgaat , is blykbaar, wanneer men ’er doorblaaft ; neem nu een buisje dat met L vervuld is, flop het van boven toe, daar zal geen vogtin- dringen. (*) Philofopb. Britann, Se8, I. p. az. han a ; 2. Neem iog PVY MUSSCHENBROEK a. Neem een buisje'aan beide de einden open ‚maar dat lrig in de Lugt gelegen heeft of agtloos bewaard is, het een vogt tot zich trekken: de aantrckkingskragt werkt op t vuil, dat ’er door de Lugt aangehegt is: fchoon gy ’er de oude Lugt al uitblaatt, het vogt klimt ‘er niet in op, voor dat het met water of overgehaalden brändewyn wel zuiver gefpoeld is. | 3. Onder den Oritvanger ‚ir ’t Ydels klimmen de vogter in de buisjes tot dezelfde hoogte als in de opene Lugt; en Zo men de Lugt weder inlaat, klimt noch daalt het vogt: In °t doen deezer Proeve, waar van onze Hoog-Leceraar de manier nader befchryft, moet men wel in.agt neemen, dat de Lugt ichoon uit het water gehadld zy; anders klimt het water wat hooger, en °t daalt weder, als men ‘er de Lugt inlaat. Het verfchil is wel klein, zynde nauwlyks „5 ge- eelte vån een duim; doch’t kan waargenomen worden; en °t ontftaat uit de vecrkragtige vloeiítot die zich in °t wa- r onthoudt. — l , | |. 4. Men dompele de buisjes in oiderfcheidene vogtet die in zoortlyke zwaarte verfchillen, en de hoogten, tot wel- ken zy opklimmen, zullen niet zyn in eene omgekeerde re- den hunner zwaarte; de pérfing vari de Lugt is ’er derhalve de oorzaak niet van; maar dit harigt af van de verfchillende aantrekkende kragt zo der vogten als der buisjes; die alleen door proefneeming ontdekt kan worden: In Engelfche buis- jes, in ’t jaar 1720 gebruikt, klom Menfchenspis en geeft van Ammoniac- Zout het hoogft, de volgende vógten were den beftendig tot eene mindere hoogte opgeheven. Oly van Koperrood , Loog van W‚ynfteen- zout, Water, Raap-olie, fyne geeft van Salpeter, Terebinthyn-olie; de fyníte geeft van Brandewyn of Alcohol ende Spiritus Vini Athereus.- De Kwik, als mede gefimolten Lood, klimt niet opwaards „maat - aat in de buisjes beneden zyn waterpas „en wel in eene om- gekeerde reden der middellynen (*) 3 met eene bolronde oppervlakte ({), daar die van andere vogten holrond zyn, mmm Indien men op deeze boventmande orde der vogten agt geeft , bemerkt men ook gereedlyk dat de vlugttigfte niet het hoogft opgeheven. worden , gelyk zommigen ge- meend hebben : de fpiritus Vini Æthereus en de fyníte geeft -van ~ (*) Comment. Petropùl. Vol. XIJ. pag. 245.. van gelyke langte en wydte, vdel minder getrokken wor- den. Dit is door herhaalde proeven dnbetwiftbaars en: van - hier hebben de Philofogphen verfchillende-verfchynfelen in de hairbuisjes waargenomen , als uit de vergelyking hunner proefneemingen blykt ($). o, p Om ons te beter in {taat te {tellen tot het doen detizer proefneemingen geeft ons de -Hoog -Leeraar verder eene naaiwkeurige onderrigting, hoe men daar in te werk hebbe: - te gain; door naamlyk voor al zorg te draagen , dat de buig- jes van eene gelyke dikte „wydte en juitte cylinders zyn zals mede dát ze telkens wel geduiverd worden, wanneer mer ondesfchêidene vogten agter elkander wil nagaan ; en dat men wel toezie , dat zich geen vet, zweet of andere vuilig- heden aan `t ondetfte einde hegte. Men kan het dus met één kort buisje doen, doch het befte is , dat men ‘er buisjes toe neemt van eenige voeten lang, het middelite deel daar uit kiet, en de uiterfte einden, die dikker en wyder zyn ver- werpt. Dit míiddelfte gedeelte, ter langte van drie à vier voet, dompele mien loodrecht 5; deel van een duim in eenig vogt, haale ’er °t zelve naa verloop van een minuut weder uit, meete de hoogte vatt ’t opgetrokkene vogt, en tekene die aan, Men breeke het volgeloopene deel ’er af 5 het ove- tige fteeke men op dezelfdé manier in een ander vogt, te- Pa kent de hoogte weder aan, en breeke dit volgeloopene deel -. mede af; en gaa zo voort int onderzoeken der hoogte van andere vogten. Heeft men ‘er &en van die langte, dat men er de proefneemingen mede kan herhaalen,zo kan menzien - of dezelfde vogten telkens op dezelfde hoogte (kaan, en‘dus hd verzekerd zyn van de echtheid der proeven. Op die ` k fel op- ` wyze „zegt hy „is de nevensftaande [of volgende) T gemaakt, waar in de hoogten der opklimmingen aangete- kend zyn in Rhynlandfche duimen „en hunne rode en roofte. - ` Ge gedeelten. Dag. 355. ` ld (6) Philof, Brittan. Se&. I. pag. 23. Comment. Bonon. Vol, a. id naby © Tob P V MUSSCIÜE.N BR, N a g En A © . oe üi a erde EES EERKEERE AKC ER Eek . et mt pen ve . pā vi dà bi n á Ee ao salg ae en 2 En Bilal AS Bolens xelsalessisela eel A T FIFIEN EN E ded Bord er Ee es h a ER Pac EPEN e ed as |> nE O pn vS vsto>iea ot CE zS a 5 olv |* ali sle SG > iN ed NEIN O > = Ei (zis Dui- x men. Gedis- Gedis- lg, alg. J2. 84. s5j2. 852e 8'5. T 63. watete: Spir. } Vini ÆA-jie 41.77 Ie 2 thereus. | 1.27 | | 1.090. gt. 12.050. fit. LL 9, T ali. 90.791. e ak 5 Geeft van Am- Len) moniac- zoutmet{3. 62. . 52 Ai 3 2 32.5 3. 62:2. bluích- tenkalk. Geeft van Am- moniac- | Bo 4. S6|2. 62.522. 502. 412.496. 31. SL vn TYN- Reen. a ee had aE 2.071. 771. 25/2. I5|I.OSŞjE. 4 peter. 4. OO, 9. Geeft vanZee. |2. 07/3. 3I. 5|3- 19I. S5|2e OB zout. Geeft van Ko- |$. 2f. 5 per- | L 4I. 2it, 2. 2/3. 97/1. 83|T. 52. 7 1.OSr. zood. ‚ Oly van Topar Ie 3|I. 66 1.02|[2.I6.1. 4T. |I. 30. Ójt. I. Sif. 241i. 35 1. 161. Tere-. ds A Olle y 2.581. 2. t. 112.25 sf 7 e Geel glas van Frauenwald naby Durlach. A.1766, Frauenwald naby Durlach. A.1756. Wic glas van Durlach. A.1756- Groen Vene . gl- Frauenwa Deens maman e NATUURKUNDE, 102 . Men zou ligt vermoeden dat dit afbreeken en gevolglyk bpkorten der buisjes eenige. verandering in ’t klimmen der vógten zou veroorzaaken; maar neen. Men breeke het bo- venite gedeelte van een buisje dat in °t water {taat herhaalde keeren af; en ciridelyk tot op de hoogte die ’t water in ’t buisje beflaat, het water zal beftendig op dezelfde hoogte blyven : zo men voortgaat met afbreeken, het buisje blyft aan boven toe vol water. Men neeme ook een buisje, dat zo veel water opgetrokken heeft, als °t kan, uit het water, er breeke het onderfte gedeelte herhaalde keeren af; het water zal op de gemaakte tekening ftaan. blyven: zo men °t buisje op ieder afbreeking weder als vooren in ’t water dompele , klimt ’er het water in op tot dezelfde hoogte als voor heen. Deeze uitwerking, zegt onze Autheur „heb ik eveneens be: vonden in alle foorten van glas „waar mede ik tot nog proef- neemingen gedaan heb. l | De oorzaak deezer verfchynfelen die ons de Hairbuisjes uitleveren, kan, yervolgt onze Hoog-Leeraar, nog minder gezogt worden in de fyníte Ether, die in de enge holten der buisjes dunder zou zyn en minder tegenftand bieden , maar buiten de buisjes, als dikker, de vogten meerder pere fen. Indien toch de „Ether, zegt hy, uit hoofde haarer fyn- heid, onbelemmerd door de poren van alle lichaamen dringt, zo zal ze ook dringen, door de poren van den lugtledigen Ontvanger „waar in de buisjes gefteld worden, als mede door de poren der buisjes zelven, die, om zo te fpreeken, mil- tioenmaalen kleiner zyn dan de holten der buisjes: derhalveri zal de Ether , door deeze poren gereedlyk ingedrongen „het vogt , dat beneden aan de holte der buisjes is, met eene ge: lyke kragt als °t overige, dat ’er buiten is „perfen. Waarom klihmen de vogten.ook niet op in vervuilde buisjes? . Zou hier aan de „Ether de ingang en drukking geweigerd wor- den? , , ‚ Ook brengt, zegt hy verder, de meerder aänkleeving it de dikker vogten niet te wege , dat ze tat eene grootere hoogte in de buisjes opklimmen: de aahkleeving zou veel eer nadeelig zyn voor de opklimming; hoewel de buisjes met een zeer aankleevend vogt vervuld, het tot eene grod- tere hoogte zouden konnen ophouden; vermits de aankled- ving het uitvloeijen belet. l , ‚ De uitwaafemingeii, vervolgt hy, dte by maniër van Dampkring uit de buisjes zouden uitgaan , konnen medé deeze uitwerkingen niet veroorzaaken : zo dezelven befton-- den zouden ze door drukking werken op de vogten ; wier ÏI, DEEL. LETT; NO. 3; i : hoog: r 10% P Vv. MUSSCHENEROEK hoogten dan zouden zyn in eene omgekeerde reden hunner zoortlyke zwaarte, dat hier geen plaats heeft. Men moet hier ook, zynes agtens, niet denken om de werkzaamheid van een eleétrifchen Dampkring. Want zo men eerft aangetekend heeft , op wat hoogte het water in °t buisje {taat , en men dan de eledtrifche uitvloeijingen rgklyk “_rondsom het water en °t buisje verfpreidt, wordt het water min noch meer opgeheven GJ. Men kan eindelyk , zegt hy, geen dikker Dampkring ftel- ten in de middelfte holligheid, en een dunner aan de bin- nenfte oppervlakten der buisjes, waar door de oppervlakte van ’t vogt in ’t buisje holrond gemaakt wordt; dewyl de oppervlakte van de Kwik bolrond is. nze Hoog-Leeraar befluit uit alle deeze uitwerkfelen „ dat hy met den aanvang van dit Hoofdftuk over de Aantrek- kingskragt , aangemerkt als een verfchynfel en uitwerkfel , met regt gezegd heeft , dat ‘er verfchynfels zyn, die van geene uitwendige drukkende en werkende oorzaak , volgens de tot nog bekende wetten, voortgebragt konnen worden, Op dit alles doet hy nog volgen een kort berigt van de werking der Hairbuisjes op onderfcheidene wy zen toegefteld: als Hairbuisjes uit twee ftukken van verfchillende middelly- nen beftaande; eene foort van Tregter die in een Hairbuisje uitloopt 3 (t) twee regthoekige Hairbuisjes hevelswyze naaft elkander geplaatft „zo van gelyke als van ongelyke wyd- te (1): ook maakthy met een woord gewag van proefnemin- gen met. omgeboogene Hairbuisjes , met gelyke en ongely- e fchenkels, als mede met prismatifche Hairbuisjes , doch ter verdere onderrigtinge hier van, wyft hy den Leezer na de proefneemingen van anderen ($). ' Vraagt men ten laatften na ’t nut der waarneemingen dee- zer verichynzelen; de Hoog-Leetaar doet ons opmerken, dat wy hier uit konnen afleiden , hoe °t water, en met het Zelve het voedzel, tot de vezelagtige wortels der planten gebragt, door derzelver fynfte vaatjes opgeflorpt en na bo- ven gevoerd wordt. Hoe de regen op de bovenfte deelen der bladen vallende, en de opklimmende dauw zich aan der- zelver onderfte zyde hegtende, van de opflorpende vaatjes in- (*) Experience PEle8ricité par! Fallaberte $. 113. ‚ 74 Bbilofopb. Dd No. 486. pag. 1 aI pog - (Y) Jurinus in Differt. Pbyfioo Matbem. Cd) Waits von der Ele@tricitat. cap. 6. - | . - 49) Commens, Pepropel. Vol. 8 E$ 9. nec non Vol, XIL pag 252. NATUURKUNDE tog: ingezogen wordt, de bladen indringt, en uit dezelven den geheelen boom of plant doorloopt, welke hoe hoog ook , ge- voed kan worden van een vogt,dat die geheele hoọgte door-. vliet. Als mede hoe de vogten en geneesmiddelen , uitwen. dig op ’s menfchen huid geleid, door de opflorpende vaatjes. in °t lighaam doordringen: mitsgaders hoe de uitgewaafem-. de vogten, in de holligheden des lichaams, als in den on- derbuik, het zakje, den borft ent hartvlies5 als mede de uitgeftorte vogten in de kamers van ’t oog, in de hollighe- den der herfenen enz. ; van zeer fyne vaatjes als Hairbuisjes. opgeflorpt worden, en te gelyk met de overige vogten van 't lichaam omloopen.. meme A Natuurlyke Hiftorie of uitvoerige Befchryving der Dieren ,Plan- ten en Mlineraalen, volgens bet Samenttel van den Heer LiN- NÆUS. Met naauwkeurige Afbeeldingen. Eerfte Deels der- de Stuk. Vervolg der zoogende Dieren. Te Amfterdam by F. Houttuin, 1762. groot 554 bladz. in gr. Octavo. IN het XXX. Hoofdftuk „het eerfte van dit derde Stuk, vindt men eenige algemeene aanmerkingen omtrent de herkaau- wende Dieren; hunne vier maagen , en verteering der fpy- zen. Hier op volgt Hoofdft. XXX L eene befchryving van ’t geflacht der Kemelen, als 1. van eene Kemel met eene bult op den rug. 2. Dep Kemel met twee bulten op den rug. 3. Den Kemel: met een gelyke rug en een bult aan de borst. 4. Den Kemel zonder bulten, of het Schaap van Chili, dat de Vigonia- wol geeft. Hoofd. XXXII, handelt van het Muskus-Dier, en in het byzonder van het Beursje, waarin het Moskeljaat is vervat. Hoofd. XXXIII. van ’t geflacht der Herten: en 1, van het Hert met geheel enkele Haornen, de Voorpooten by uitftek lang, de Kenrel- Pardel. 2. Het Hert met Hoornen, die van dén Wortelaf breeden plat zyn, en aan de Keel een kwab hebbende , den Eland. 3. Het Hert met rolronde getakte Hoornen, die niet krom ftaan ; het Hert. 4, Het Hert met ronde takkige Hoornen , aande top-enden plat, het Rendier. Wy zullen den Lezer van het Jaatfte eenige byzonderheden , van onzen Schryver aangete- kend, mededeelen, » Het Rendier woont in de gebergten der noordelyker „deelen van Europa en Afia, en dit Climaat is aan het zel- » ye zo eigen, dat men deze Beesten, zelfs in de gemaatig- la 2 R > da Tiò- NATUURLYKE HISTORIE sy de Luchtftreek niet in °t leven kan houden ; misfehien, ont ə» dat zy dan hunne vryheid misfen. Dit heeft men in De- „ nemarken bevonden aan een paar Rendieren, mannetje en wyfje, welken aldaar, met veel zorgvuldigheid opge- ə» palt, niettemin uitteerden en ftierven. Zy loopen in °t ə Stigt van Bergen in Noorwegen, by groote troepen, in a °t Wilde, komende van ’t fneeuw-gebergte „in Hardanger, byéén, twee of drie honderd, teftens af, indien de weste wind waait; dewyl zy altyd met den neus in den wind lo- „» pen. Men kan ’er dan gemaklyk , twee of drie treffen ə» met ééne fchoot; maar dan worden de gefneuvelden van de anderen vertreeden. In Finmarken, inzonderheid op het lange gebergte; dat aan Zweeden grenst, worden de s meesten gevonden; niet alleen wild maar ook tam: want deze beesten maken den eenigften rykdom der Landlie- » den uit. Deeze trekken hun voedzel, ndamlyk, van °t z vleesch, de melk en kaas dier beesten; van welker hui- » den zy hunne kleedererr tenten en dekens maaken , en ə» vân de peezen naaigaren vervaardigen. Vèéelen hebben daar zes of agthonderd, ja duizend ftuks Rendieren, die »‚.nooitonder °t dak komen, volgende den Laplander , over- al waarny zwerft, na, en vervoerende zyn bagagie, jë zyn perfoon en familie zelfs, in fleden , vande eeneplaats ə naar de andere. ‚ De Franfche Akademiften hebben, toen zy zich, in de aaren 1736 en 1737, in Lapland bevonden, om, op or- der van den Koning van Frankryk , de lengte van een Graad „in den Middag-Cirkel , aldaar te meeten „ zich van het fledetuig der Laplarideren , tot hunne reisfochten , be- noorden Tornea; bediend. Men maakt ten dien einde ; zegt de Heer MAUPERTUIS „het Rendier vaft aar een foort van fchuitje , Pulka genaamd, van voren Ícherp toelopen: » de, om de fheeuw te fplyten 35 en een menfch half zitten- » de, half liggende in dit rytuig, kan ’er deñ grootften g {poed mede maken, behoudens dat hy niet bevreesd ay? 95 VOLGENS DEN HEER LINNZUS, JIE » alle oogenblikken om te tuimelen of begraven te worden „in de fneeuw. In ’t algemeen is het poftuur, in de PuA » kaas, Zo ongemaklyk, dat men, ng eenige uuren rydens’, „ het lichaam als gerabraakt zich verbeeldt. Zie hier hoe „ men zich van de Rendieren , gemeenlyk „tot de reistogten » in Lapland bediene. Oe „Int begin van den winter worden , met takken vat » Denneboomen, de wegen naar de volkrykfte plaatten 3 » gebakend. Naauwlyks is de eerfte fnecuw tot cen hol. » {poor geworden „of de wind vervult dit {poor met nieuwe » Íneeuw „en deze wordt wederom plat gereden. Verfchcide „ herhalingen. maken dus het fpoor , °t welk, wanneer de » Wind of fneeuwjagt het zelve gevuld heeft, niet te onder- »„fcheiden is, tot een foort van dykje van plat getreden » {neeuw, daar men flegts een weinig, ter regter of flinke? » hand, van afwykende, in een afgrond van losfe ({n=euw » Nedertuimelt. Al de voorzichtigheid beftaat derhalve in » het {poor wel te houden, dat doorgaans in ’t midden is » uitgehold door een groeve, welke ‘er van de voorafgaande » Îleede in is gemaakt. Maar in het diepfte van een bosch, » Op plaatfen die weinig bezogt worden, heeft men zulke a wegen niet: de Fin- en Laplanders kunnen elkander daar » niet vinden, dan door middel van eenige merktekenen , » aan de boomen gemaakt. De Rendieren zakken fomtyds » tot aan de ooren in de fneeuw, en, indien men, op zoda- » nigeplaatfen „door een dikke {neeuwjagt Overvallen wordt, » die daar zodanig is, dat men geene twee Íchreeden van » Zich af kan zien, zou men onmooglyk den wėg konnen » weder vinden , en onfeilbaar moeten ftérven , zo men gee. » ne tenten by zich hadt, om zich te befchutten voor de- » Íneeuw. | » Toen wy te rug. kwamen van Kengis, gelegen aan de. » oevers van een arm der Rivier van Tornea, kwamen ons, 2 Zegt de Heer MAUPERTUIS, op de Rivier verfcheide » Karavaanen in ’t gemoet van, Laplanders „die naar Péjlo de » huiden en visch bragten, welken zy , op de markten van » t bovenfte Lapland , geruild hadden met de kooplieden » van Tornea. Deze Karavaanen bettaan uit lange kettingen p van Pulkaas.. Het Rendier, dat de voorfte fleede trekt , » wordt geleid door een Laplander te voct. Aan die fleede » 1s het. tweede Rendier vast; en dus tot dertig en veertig » Agtereen , loopende altemaal {tipt in hef fpoor, dat door » de voorfte fleede in de fneeuw gebaand is , en door de volk » genden al dieper en dieper gemaakt wordt, Wanneer de ‚ 3 ` o Reng TIR ' NATUURLYKE HISTORIE s» Rendieren moede zyn, en de Laplanders eene plaatfe heb- „> ben uitgekoozen om zich te legeren , maken zy een groo- » ten kring van alle de Rendieren voor de fleeden gefpan- » nen, aan welken het Mos wordt uitgedeeld ”. De Rendieren eten, in den zomer, veelerlei foort van kruiden, welken hier opgeteld worden: maar als het aard- tyk bevroozen en met fneeuw bedekt is „beftaat hun gewoon voedzel in een foort van takkig Mos , zelden een vinger Jang „wit van kleur , dat op de drooge zandige of fteenagtige gronden, zo wel in Frankryk, Duitsland en de Nederlan- den, als in bet Noorderdeel van Europa groeit. De Rendie- ren zyn tegen de koude van dat Klimaat, welke fomtyds zo Zwaar is, dat men geen lid van °t lichaam bloot kan ftellen aan de Lucht, of het is in een oogenblik bevroozen, onge- meen gehard. Hunne huidis zeer taai, en met digt hair bezet. In Lapmark hebben zy hun voornaamfte woonplaatfe. In den zomer worden zy „gelyk de Laplanders zelven , geplaagt van een foort van muggen, en horfels; welken laatíten in de huid van het Dier uitgebroeid worden, en het zelve tot een groote plaag verftrekken. Doch wy kunnen den Auteur in zyne befchryving van deze dieren niet verder volgen. Alleen zullen wy ‘er nog iet byvoegen van derzelver lichaams ge- ftalte. Het Rendier is omtrent van geftalte als een Hert, maar de Pooten zyn veel dunner, en de kleur is grys, doch — die verandert naar de Saifoenen. Rondom de oogen zyn zwarte plekken, en onder aan den hals is ’t hair langer dan over’t lyf. De Hoeven heeft dit Beeft in twee-en gefpleten, als het overige vee, maar indien men op het lichaam acht geeft, vry groot. De wyfjes hebben ten minfte vier of zes rammen. Zonderling is de digtheid van °t hair, dat niette — min jaarlyks afvalt; en het kraaken van de Pooten, °t welk zich, °t zy het beeft {nel of langzaam voortga, altoos, op een tamelyken afftand 2 hooren laat, en naar het gekletter | van keizelfteenen gelykt; zo dat men ’er het Rendier van verre aan ontdekt. De rootfte byzonderheid echter, die men in dit beeft vindt „is het zeldzaam maakzel zyner Hoor- nen. Dezen ftrekken zich vyf vierendeel van een elle uit,zy {taan voorwaards krom en beftaan uit twee ftammen „ in ver- ‘Scheiden takken verdeeld, die aan °t end plat uitloopen, ea als met veele punten gevingerd zyn; enz. Hier op volgt, in het zelfde Hoofd/tuk. 3. Het Hert met p'atagti e takkige Hoornen , die aan ’t end breed uitloopen, het Damhert. 6. Het Hert met rolronde opftaande Hoornen, die drietakkig zyn , het Bezoar-Hert. 7. Het Hert giet rol- a i ron- VOLGENS DEN HEER LINNÆUS. „183 ronde opftaande Hoornen „die aan ’t end tweetakkig zyn „de Rhee. 8. Het Hert dat grys is van kleur ;van onderen zwart- … agtig, het Guineefch Rheetje.. ofdie XXXIV. Van het Geflagt der Geiten: 1. De Geit met de Hoornen gekield, en boogsgewyze krom, de Bok. 