veld ssennederland 01
Toen de Duitse troepen om redenen, die niets met bloed en afstamming te maken hadden, die grenzen overschreden, kon dat latente expansionisme, dat in de doctrine van het Germaanse bloed verscholen lag, een actueel-polittek karakter krijgen. Op de eerste dag van de overval op Noorwegen, 9 april 1940, zei Hitler tegen zijn medewerkers, dat zoals uit het jaar 1866 het rijk van Bismarck ontstaan was, deze dag het begin van het groot-Germaanse rijk betekende.? Nu kreeg het woord ‘Germaans’ dus een territoriaal, expansionistisch accent. Misschien was Hitler in deze geïnspireerd doordat hij enige maanden eerder een memorandum had gelezen van de Noorse nazi-leider Vidkun Quisling, waarin deze gedachten had ontvouwd over een groot- Germaanse bond.? Bond wel te verstaan, geen rijk. Evenals de Nederlandse nazi-leider Mussert wenste Quisling uiteraard nazificatie van zijn land, maar met behoud van zoveel mogelijk zelf- standigheid. Een losse federatie met Duitsland en andere staten, die de Nieuwe Orde in Europa voorstonden, was zeker aanvaardbaar; een minder losse desnoods ook nog, maar geen van de inheemse nazi-leiders: Quisling, Mussert, de Deen Clausen, en de Vlamingen De Clerq en Elias, wensten hun land te laten opzuigen in wat in de praktijk neer zou komen op een vergroot Duits rijk. Maar dat was nu juist hetgene, en vrijwel het enige, dat Hitler voor ogen stond. Na aanvankelijke onzekerheid en aarzeling ging de overtuiging bij hem postvatten, dat de “Germaanse randgebieden’ niet zelfstandig zouden kunnen blijven. Ruwe annexatie zoals meteen met Elzas-Lotharingen geschiedde, was in zijn visie niet nodig. De Duitse geschiedenis leverde precedenten voor een groot- sere aanpak: in 1871 had Pruisen Beieren en andere Duitse staten niet geannexeerd, maar alle te- zamen hadden zij het Duitse rijk van Bismarck gevormd, onder Pruisische leiding dan. In 1938 had Duitsland Oostenrijk ook niet geannexeerd, neen, samen hadden de twee landen het groot-Duitse rijk tot stand gebracht. Zo zouden Noorwegen, Nederland en andere Germaanse landen niet eenvoudigweg door het groot-Duitse rijk worden ingelijfd, maar al deze staten zouden opgaan in het groot-Germaanse rijk. Men kan Hitler niet verwijten, dat hij deze gedachten tegenover Mussert zorgvuldig verborg. In april 1942 vertelde Hitler aan zijn intimi, dat hij aan de Nederlandse nazi-leider — vermoedelijk in december 19415 - de (nogal rhetorische) vraag gesteld had, ‘ob er glaube, dass es ihm... leicht gefallen sei, seine Heimat Österreich in viele kleine Gaue (1) Zie Hans-Dietrich Loock: ‘Zur ‘Grossgermanische Politik’ des Dritten Reiches’, VfZ. 1960, p. 37, 38. (2) Hans-Günther Seraphim (hrsg.): Das Politische Tagebuch Alfred Rosenbergs aus den Jahren 1934/35 und 1939/40, Berlin-Frankfurt, 1956, p. 104. (3) A.v.,P. 93, 94. (4) De leider van het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV, te vergelijken met de NSB) Gustaaf (“Staf”) De Clerq, stierf in oktober 1942 en werd opgevolgd door Hendrik Elias. (5) Voor het volgende Tischgespräche, p. 254 (of, met niet wezenlijke afwijkingen: Table Talk, p. 401-404). Het bedoelde gesprek met Mussert moet wel op 12 dec. 1941 hebben plaatsgevonden. Mussert had voor- dien Hitler het laatst gezien in september 1940; het is hoogst onwaarschijnlijk, dat Hitler zich tegenover hem toen al zo geuit heeft. 155 HET POLITIEKE DOEL VAN DE SS aufzuteilen, um sie frei zu machen von separatistischen Tendenzen und sie leichter ins germa- nische Reich eingliedern zu können. Österreich habe ja schliesslich auch eine mehr als 5oojährige eigene Geschichte, die nicht ohne wahrlich grosse Höhepunkte sei.’ Men moest, vond Hitler, tegenover de Noren en de Nederlanders natuurlijk zeer voorzichtig te werk gaan. Dat bestond dan daarin, dat men hun steeds erop moest wijzen, dat Beieren zich in 1871 niet door Pruisen wilde laten annexeren, maar wel met Pruisen wilde opgaan in ‘den grösseren blutsmässigen Verband Deutschland’; hijzelf had in 1938 iets dergelijks met Oostenrijk gedaan. ‘So müsse man auch den Germanen des Nordwestens und Nordens immer wieder vor Augen halten, dass es sich um das germanische Reich, «das Reich» schlechthin, handle, das in Deutsch- land lediglich seine stärkste weltanschauliche und militärische Kraftquelle habe.’ Deze ‘historische precedenten’ speelden herhaaldelijk door Hitlers hoofd, als hij het toevallig over Nederland (of een ander Germaans land) had, evenals een ander element: de aaneensluiting van alle Germanen, identiek aan de uitbouw van het Duitse rijk tot een Germaans rijk, als harde noodzaak tegenover de massale dreiging der bolsjewistische horden. Toen Mussert een jaar later, op 10 december 1942, weer met Hitler sprak (dat wil zeggen voornamelijk naar een monoloog van Hitler over het bolsjewistische gevaar uit het oosten luisterde) en de woorden ‘Germaanse staten- bond’ liet vallen, repliceerde Hitler onmiddellijk: een statenbond was niet voldoende. Die zou bij de eerste de beste gelegenheid weer uit elkaar vallen. Nodig was een ‘ganz fest verfügte Konstruktion gegen die künftigen Oststürme. Die Bezeichnung dieser Kon- struktion sei völlig nebensächlich . .. Mussert könne ja nun nicht mehr von ihm verlangen als die eigene Heimat? ... In gleicher Weise wie der Führer seine eigene Heimat einordnete, müsse der Führer auch die Niederlande einordnen.’* Dit, en het feit, dat Hitler alweer de annexatie van Oostenrijk er bij haalde, had Mussert wel op zijn minst te denken moeten geven. Ook is het in het hier aangehaalde en in andere uitspraken van Hitler opvallend, hoezeer ‘Germaans’ en ‘Duits’ voor hem vrijwel geheel synoniem waren, ja hoezeer zelfs in zijn toekomstvisie Europa niet meer was dan een Germaans imperium met rond zich ge- schaard een kring van vazalstaten; en het Germaanse rijk, dat was ‘das Reich schlechthin’.* En als de Nederlanders niet in dat rijk wensten te worden opgenomen, dan zou men ze wel met minder zachte middelen weten te dwingen; de veiligheid van het rijk gebood nu eenmaal een forse ver- legging van de grenzen. (1) Zie Tischgespräche p. 174, 398; Table Talk, p. 327-328, 506. (2) Oostenrijk. (3) Nr. 282. (4) Zie verder Tischgespräche, p. 144, 328, 418; tevens Loock (VfZ. 1960, p. 38, 39). Ook Noorwegen, waarvan de inwoners toch met geen enkele mogelijkheid als één der afgedwaalde stammen van het Duitse volk beschouwd konden worden, zou in Hitlers visie deel uitmaken van het (Duitse) rijk, en door Duit- sers worden bestuurd — zoals Voor-Indië door de Engelsen (Zie Tischgespräche, p. 358). Zie ook de volgende noot. (5) Fragment uit het dagboek van Goebbels, 30 mei 1942 (ongepubl.), geciteerd bij De Jong, Koninkrijk 5, p. 197-198. Het fragment heeft ook betrekking op België. De Jonghe, die hier ook op wijst, toont duidelijk aan, dat Hitler en de leiddinggevende Duitsers in ieder geval van plan waren na een door Duitsland ge- wonnen oorlog België in te lijven in het Germaans-Duitse rijk (A. de Jonghe: ‘De vestiging van een burgerlijk bestuur in België en Noord-Frankrijk’, in: Bijdragen tot de geschiedenis van de tweede wereld- oorlog, uitg. van het navorsings- en studiecentrum voor de geschiedenis van de tweede wereldoorlog, aug. 1970, p. 69 e.v). 156 DE IDEE VAN HET GROOT-GERMAANSE RIJK Wel wachtte hij zich ervoor dat laatste ooit zo tegenover Mussert te formuleren. Het hierboven geciteerde, dat hij tegenover de NSB-leider losliet, lengde hij aan met vriendelijke en holle frasen, met vaagheden en vooral met veel voorbehoud: zolang het nog oorlog was, kon en mocht hij zich nergens op vast leggen. Weer een jaar later, in december 1943, kreeg Mussert van Hitler in wezen hetzelfde te horen, zij het in een wat mildere vorm.! Al met al zou het duidelijk genoeg moeten zijn, waar het met Nederland heen zou gaan als Duitsland de oorlog zou winnen. Maar Mussert sloot zich blijkbaar hiervoor volkomen af?, en bleef de hele bezettingstijd door een tegenstelling pro- jecteren tussen de politiek van Hitler en Schmidt, die slechts nauwe samenwerking met een tamelijk zelfstandig Nederland zouden beogen, en de imperialistische annexatie-politiek van Himmler? Onnodig te zeggen, dat in werkelijkheid zulk een tegenstelling niet bestond. Niet na te gaan is, in hoeverre Himmler in deze materie de gedachten van zijn Führer heeft uitgewerkt, en in hoeverre Hitler wellicht weer door Himmler is beïnvloed. Een schaalvergroting door van het Duitse rijk een Germaans rijk te maken stond beiden vast voor ogen.‘ Toch ziet men bij hen verschillende accenten. Allereerst al doordat Himmler, geheel anders dan zijn meester, zich tot in details in de bezettings- politiek ten opzichte van Nederland, Noorwegen, Denemarken en België mengde. Ook Himmler had aanvankelijk evenals alle nazi’s, ja, evenals vermoedelijk zeer velen onder de Duitse bevolking, de Nederlanders en de Vlamingen als een soort neder-Duitsers beschouwd; hoe deze notie in een ‘historisch’ kader kon worden geplaatst, hebben wij aan de hand van Seyss- Inquarts uitlatingen al beschreven. Voor Himmler en zijn ondergeschikten was het in mei 1940 slechts de vraag, hoe men al die Nederlanders en Vlamingen, samen “ro Millionen reinen deutschen Volkstums’®, weer ‘zu bewussten Germanen und Deutschen’? kon her-opvoeden. Het terugvoeren in de Duitse moederschoot van de Nederlanders, die immers altijd ‘ein stammlich eigenartiger Bestandteil des deutschen Volkes’ geweest waren en nog waren, bleef op het programma staan van de Duitse nazi’s; ook van de SS, tot in 1945 toe.® Evenwel, Himmler en die SS-functionarissen, die met Nederlanders te maken kregen — ook al waren het nationaal-socialistische, en zelfs vurig SS-gezinde Nederlanders — begrepen al snel, dat men met het propageren van groot-Duitse leuzen alle Nederlanders op de minuscule NSNAP- groepjes na tegen zich in het harnas zou jagen. Toen Mussert op 30 juli 1940 voor het eerst Himmler ontmoette, sprak de Reichsführer voorzichtig — hoe precies, is niet bekend — over een gezamenlijke Germaanse toekomst van Duitsland en Nederland, elk spoor van annexionistische groot-Duitse begeerten achterwege latend.? Die voorzichtigheid hanteerde hij ook, toen hij enige weken later het eerste contingent Nederlandse vrijwilligers in de Waffen-SS toesprak.'® Toch drukte hij zich bij deze gelegenheid duidelijker uit dan hij vermoedelijk in het gesprek met Mussert gedaan had; of mis- schien had hij in de tussentijd meer klaarheid gekregen over de formulering van het uiteindelijk doel. Het toekomstige rijk zou niet groot-Duits, maar groot-Germaans zijn. (1) Zie nrs. 488 en 4891. (2) Zie bijv. het verslag, dat van NSB-zijde wordt gemaakt over het bezoek van Mussert aan Hitler in dec. 1942, in Proces Mussert, p. 323-327; het geeft blijk van een volslagen doofheid voor hetgeen in Hitlers woordenvloed nu juist essentieel was. (3) Zie p. 238,en 239, noot 1; begrijpelijkerwijs bracht hij pas na de oorlog die tegenstelling scherp naar voren, zie Proces Mussert, p. 135 €.v. (4) Misschien is deze gedachte bij Himmler al incidenteel voor de oorlog opgekomen: zie Ackermann, Himmler als Ideologe, p. 180. (5) Zie over de opvattingen onder het Duitse volk nr. 20. (6) Zo Berger in nr. 18. (7) Zo Himmler in nr. 36. (8) Nr. 630. (9) Zie p. 237. (10) Zie nr. 47. 157 HET POLITIEKE DOEL VAN DE SS Omschakelen op de groot-Germaanse gedachte viel niet zo moeilijk, omdat de SS dat inzake Noorwegen en Denemarken toch al had moeten doen, en voor Duitsers waren de begrippen Duits, al-Duits, neder-Duits, Germaans, vaag en hoogst rekbaar, en vaak verwisselbaar. Men mene niet, dat het zich definitief vastleggen op de groot-Germaanse formule van Himmler alleen maar een kwestie van opportunistische tactiek was. De man meende het, en velen met hem. Trouwens, de notie van het noords-Germaanse ras voerde vanzelf tot een dynamische, ‘volkse’, Germaanse conceptie in plaats van de traditionele statische en ‘staatse’, al-Duitse opvattingen. De Nederlanders waren van hetzelfde goede bloed als de Duitsers — misschien nog wel beter, zeiden de Duitse leiders soms in een grootmoedige bui! Weg dus met al die achterhaalde ‘staatse’ ideeën, met de begrippen Duits en Nederlands, met inlijvingen en staatsgrenzen. De Duitse SS-leiding leek een zeer dynamische, allerminst ‘staatse’ voorstelling van het rijk te hebben. ‘Wie dieser grossgermanische Gedanke einmal staatsrechtlich konstruiert sein wird, ob es ein Bundesstaat oder ein Staatenreich oder sonst irgendeine rechtliche Konstruktion werden wird, ist uns SS-Männern eine Frage sekundärer Ordnung, die uns gar nicht interessiert’, zei Rauter in een interview voor de Nederlandse radio op I januari 1943.° En zo luidde de officiële doctrine, die in allerlei toonaarden, in woord en geschrift, door Nederlandse en Duitse SS-mannen, voortdurend voorgedragen werd. Het komende rijk was iets dynamisch, iets ongrijpbaars, iets, dat nimmer tot een staat mocht verstarren. Het rijk moest levend blijven, ‘steeds wisselend, nooit verstarrend, levend in ons, onvatbaar voor vorm.’? De idee van het rijk, ook daar werd aanhoudend de nadruk op gelegd, viel niet te benaderen voor lieden, die nog in termen van staat en soevereiniteit bleven denken (daarmee werden niet alleen de ‘anti’s’ bedoeld, maar ook en vooral Mussert en zijn aanhang). Immers, ‘Die Wirklichkeit des Reiches kann nur von der Wirklichkeit der Rasse her erfasst werden. Dieses Reich ist ein Reich der Rasse, und zu seinen Trägern sind alle berufen, die in ihrem Wesen durch das gleiche Blut bestimmt sind’, zoals Seyss-Inquart het uitdrukte*, zonder nu helemaal mee te gaan met de enthousiaste juichtonen van hen, die het rijk reeds zagen ontstaan in de gemeenschap van Germaanse Waffen-SS-mannen aan het front. Al dit soort taal, waaruit wij slechts een uiterst bescheiden bloemlezing aan de lezer voorleggen, klonk dynamisch genoeg. Het had bovendien het voordeel geheel unverbindlich te zijn. Het rijk? Vragen naar de vorm ervan toonde aan, dat de steller van de vraag nog vastkleefde aan formalisti- sche staatse gedachten. Bovendien was het eigenlijk wat ongepast. Hoe het komende rijk er uit zou zien, zou de Führer (immers ook Germaans Führer) t.z.t. wel beslissen. Werd men van SS-zijde een enkele maal wat concreter, dan werd verwezen naar wat wij de 1871-doctrine zouden kunnen noemen: zoals eens Bismarck niet gepoogd had Beieren bij Pruisen in te lijven, máár, integendeel, (1) Table Talk, p. 590-591 en 695; nr. 34; zie ook p. 230, noot 3. Het werd echter niet gewaardeerd, als dit laatste openlijk door een niet-Duitse Germaan — al was hij dan SS-officier - werd verkondigd: zie nr. 233. (2) HSSPF 377 a. (3) Feldmeijer op 22 juni 1943 (Storm 25 juni 1943); dergelijke formuleringen zijn voortdurend in de SS-propaganda te vinden. (4) A. Seyss-Inquart, Idee und Gestalt des Reiches, z.pl., z.j., p. 9. 158 DE IDEE VAN HET GROOT-GERMAANSE RIJK enzovoorts; zoals Oostenrijk in 1938, etcetera.! Hoe gevaarlijk dat laatste precedent was, drong evenmin als tot Mussert tot de SS-enthousiasten in de Germaanse landen door. Geheel ten on- rechte maakten zij een scherpe scheiding tussen de SS, die dynamisch-raciaal, groot-Germaans, heette te zijn, en de NSDAP, die nog groot-Duits, annexionistisch was. Men zou dus kunnen zeggen, dat hun illusies diametraal tegenovergesteld aan die van Mussert waren. Dat de Duitse nazi-partij bij alle vriendelijkheid tegenover de inheemse nazi-partijen in de be- zette Germaanse landen annexionistische oogmerken had, was op zichzelf stellig juist. De NSDAP mompelde wel met de SS mee over het ras als bindende en beslissende factor, het gemeenschappelijke Germaanse lot van Nederland en Duitsland e.d. Officieel hield men aan de Mussert-lijn vast, en wat het kader van het Arbeitsbereich betreft, waarschijnlijk ook wel met min of meer overtuiging. De Kreisinspekteur van de NSDAP in Noord-Brabant zei op een manifestatie te Eindhoven: ‘Niederland wird ein nationalsozialistischer Staat werden, an dessen Spitze Mussert stehen wird. Man sagt, Mussert werde gehasst. Man solle jedoch wissen, dass Gehorsam gegen den Führer Zusammengehen mit Mussert bedeutet und zwar mit allen Mitteln. Wer erklärt, Hitler zu stützen und Mussert nicht anzuerkennen, von dem muss man annehmen, dass er nur an der Wehrmacht Geld verdient oder auf andere Weise von der Besatzung profitiert.’? Desondanks noemde men ook binnen het Arbeitsbereich in besloten kring Musserts NSB te be- krompen nationalistisch, te weinig rasbewust, onvoldoende Germaans-denkend, te weinig nationaal- socialistisch kortom. In werkelijkheid hield de NSDAP zelf nog goeddeels vast aan het traditionele Duitse imperialistische nationalisme. Die houding is zeker niet beperkt gebleven tot Nederland. Ook ten opzichte van het eens te veroveren Zwitserland streefde de partij naar annexatie van het Duits- sprekende deel, en leek de SS met haar plannen voor opneming van geheel Zwitserland in een Germaans geheel op het dynamisch-raciale standpunt te staan.? De persoonlijke instelling en de persoonlijke oogmerken van Schmidt bevestigden deze houding van de partij. Nederland was vroeger Duits geweest, de inwoners waren toch eigenlijk nog steeds een beetje Duitsers, en met wat handigheid zou men de ‘breuk’ van 1648 wel weer kunnen lijmen. Daarvoor wenste Schmidt, paradoxaal genoeg, juist gebruik te maken van de Nederlands-nationa- listische NSB, die zozeer aan de zelfstandigheid van de Nederlandse staat wenste vast te houden. Men moest het trouwens wel op de NSB houden; de andere rechts-radicale partijen, waren te klein. Bovendien, de NSNAP-partijtjes propageerden weliswaar precies, waar de NSDAP en Schmidt heimelijk naar streefden: opslorping, annexatie van Nederland in het groot-Duitse rijk, maar juist door die openlijke propaganda waren zij te compromittant. De Germaanse fraseologie werd daarom gaarne door de NSDAP gebruikt, ter plaatse in Nederland dan, omdat ook de partij het uitwissen van de oostelijke grens van Nederland voorstond. Nu meenden de partij-functio- narissen (afgescheiden van de onbetrouwbare Schmidt) ook wel min of meer wat zij hier en daar over ‘Germaans’ en ‘bloed’ te berde brachten. Dat nam niet weg, dat zij in tegenstelling tot de SS grotendeels in het ‘staatse denken’, lees: in het oudere nationalisme, waren blijven steken. Het werd de partij dan ook geregeld door de SS verweten. Wat waren nu de opvattingen van de rijkscommissaris? In de kern onderschreef Seyss-Inquart het einddoel van de SS-politiek, het groot-Germaanse rijk, wel degelijk. Zijn eigen SS-rang speelde (1) Zo Himmler tegenover Mussert in juli 1943 (nrs. 432 en 433); verder bijv. Storm 14 aug. 1942. SS- Vormingsbladen 1943, P. 323. (2) Via het RSHA kwam deze publieke uitspraak (terugvertaald uit de Limburger Koerier van 29 maart 1943, vandaar het kreupele Duits) bij Himmler terecht, die meteen Bormann ervan in kennis stelde (H 398: 4477-78). (3) AMT XI A 73, p. 6934-35; id. D 3, Doc. Berger nr. 19; id. B 82, NG 4751. 159 HET POLITIEKE DOEL VAN DE SS daarbij nauwelijks een rol; het zwarte uniform had hij aangetrokken om Himmler tot vriend en steun te krijgen, hetgeen niet wegnam, dat hij bepaalde bezwaren, nooit of zeer versluierd uitge- sproken, tegen de politiek van Himmler en Rauter koesterde. Toch sprak de gedachte aan een noords, Germaans rijk, gebouwd op raciale basis, de Oostenrijkse politicus of beter gezegd de intellectueel uit een Duits-talige enclave in Tsjechoslowakije, inderdaad aan.! Dat verhinderde hem geenszins om waar dat nodig was Schmidt te steunen of op hem te steunen, en Rauter af te remmen. Want beter dan de SS begreep hij, dat met het handjevol Nederlandse SS-fanatici geen politiek in Nederland viel te bedrijven. Na het mislukken van zijn experiment met de Nederlandsche Unie als gelijkschakelingsinstrument was Mussert in Nederland de enige politieke figuur, die bereid was zich aan de bezetter te onderwerpen, en die daarbij nog een redelijk aantal volgelingen meebracht. De NSB was wel Nederlands-nationalistisch, maar, betoogde hij voorzichtig tegenover Himmler, dat nationalisme zou men als tussenstadium moeten aanvaarden om de NSB-ers in de toekomst tot werkelijk nationaal-socialistisch, groot-Germaans besef te brengen. Betekende dit, dat Seyss-Inquart eventueel wel bereid was om Mussert tot hoofd van een Neder- landse regering te maken, zij het tijdens de oorlog, zij het na de oorlog in een federatief georgani- seerde Germaanse bondsstaat? Het heeft er in oktober 1942 naar uitgezien, maar evenzeer is het denkbaar, dat Seyss-Inquart toen Hitler zo heeft weten te bepraten, dat Mussert nèt geen minister- president werd.? Hoe dan ook, de rijkscommissaris bleef bij zijn politiek — evenals Hitler zelf trouwens! — om Mussert en zijn partij een geprivilegieerde positie te geven. Tegenover Himmler en Rauter speelde hij de rol van de overtuigde SS-politicus, die evenwel met ‘bepaalde realiteiten’ rekening moest houden — hetgeen trouwens op zichzelf ook het geval was. Achter zijn verbale rook- gordijnen (waar Rauter vaak niet, Himmler meestal wèl doorheen zag) protegeerde hij de NSB? Haast onnodig te zeggen: tot op zekere hoogte. Mussert bleef een soort premier-in-reserve voor het geval, dat het toch nog tot een inheemse nazi-regering mocht komen. Wat het uiteindelijke doel betreft mag men Seyss-Inquart tot de SS-groep rekenen. In zijn regeren trachtte hij evenwel tot het einde toe, en met succes, een koers te volgen, die hem niet in conflicten met de SS, maar evenmin met de NSDAP en met de NSB zou brengen. En bovenal niet met zijn Führer. D. De Duitse werkelijkheid De Nederlandse aanhang van de SS zag in de organisatie het dynamische alternatief voor de wat staatse NSDAP, en eerst recht voor de zéér staatse, burgerlijke NSB. De SS, meenden de aanhangers hier te lande, kon dank zij haar moderne ras-beginsel de grote Germaanse ‘ruimte’ voor de Neder- landers ontsluiten en hun een levensvatbaar ideaal voor ogen houden in tegenstelling tot het be- krompen nationalisme van de sleetse, ridicule, politiek impotente NSB. Verderop in dit werk zullen wij nog genoegzaam zien, hoe de Nederlandse SS-enthousiast voor dit ideaal zich in de ogen van zijn Duitse meesters ‘weltanschaulich und politisch’ als volmaakt betrouwbaar wilde legitimeren: wij zien dan, om een willekeurige greep te doen, een Gronings hoogleraar streven naar vernietiging van ‘Holland’, en driedeling van Nederland teneinde de brokstukken het Germaanse rijk te kunnen binnenschuiven; wij zien ook de leider van de Nederlandsche SS tenslotte komen tot een (1) Zie zijn: Idee und Gestalt des Reiches, z.pl., z.j. Cohen maakt een onderscheid tussen Duitsers uit het eigenlijke Duitsland (bijv. Fritz Schmidt) en ‘grensduitsers’ als Seyss-Inquart en Rauter, die door hun afkomst en conflicten met o.a. Slaven veel gevoeliger waren voor een Germaans ideaal (Studies I, p. 55). (2) Zie nrs. 131 en 154; vgl. nrs. 394 en 394 I. (3) Zie p. 289, 290 en nr. 234, noot 2, vooral de opmerking van Bene aan het slot daarvan. (4) Zie nr. 394; Tischgespräche, p. 221; Table Talk, P. 345. (5) Zie bv. nr. 393; vgl. nr. 416, noot 7. 160 DE DUITSE WERKELIJKHEID openlijk verkondigde ontkenning van het bestaan van een Nederlands volk — maar ook van het Duitse volk. Daar wrong nu juist de schoen. Wanneer men consequent raciaal-dynamisch de zaken door- dacht, viel er heel veel te zeggen voor de these, dat Duitsland net zo’n ‘toevallige’ staat was als Nederland (meer nog misschien) en dat de notie van een Duits volk óók irrelevant was, omdat het dragende en verbindende element in de historische ontwikkeling en in de politieke toekomst het ras was. Dit soort gedachten kwam in de hoofden van Himmler en zijn Duitse ondergeschikten geen moment op. Onoprecht was hij in zijn streven naar een groot-Germaans rijk niet, groot-Duits annexionisme was hij als een onhaalbare zaak gaan beschouwen, maar in zijn hart bleef hij Neder- landers en Vlamingen zien als Duits-getinte Germanen, toch meer Duits van wezen dan Noren of Denen.! ‘Ich persönlich bin der Auffassung, dass, theoretisch gesehen, alle Niederländer Volks- deutsche sind,’ schreef Rauter in september 1942 aan Himmler?, en er is geen enkele reden om aan te nemen, dat Himmler dit gevoelen niet deelde, integendeel. Afgezien hiervan trouwens: Himmler zag zijn Germaanse rijk als een hogere trap in de historische ontwikkeling dan het Duitse rijk, maar, hoewel voldoende dialectisch geschoold, ten enenmale niet als een ontkenning daarvan. Het groot-Germaanse rijk zou een ‘Germanisches Reich deutscher Nation’ worden, de rijkstaal zou natuurlijk Duits zijn, hetgeen de landstalen helemaal niet uitsloot, en de rijksvlag kon toch alleen maar de hakenkruisvlag zijn. Zo dacht Himmler er al in 1940 over, en zo zei hij het ook in 1943 tegen Mussert.? In dit Germaanse geheel zouden de verschillende volkeren hun plaats krijgen naar gelang hun prestaties. Gelijkberechtiging, geen abstracte gelijkmakerij als bij bolsjewieken en liberalen gebruikelijk. Natuurlijk zou het Duitse volk met zijn go millioen een zeer preponderante plaats innemen en de ‘Führungsanspruch’ moeten hebben en houden, dat was logisch. Schaalvergroting van het Duitse rijk, zeiden wij reeds. En hoezeer in Himmlers gedachten de begrippen Duits en Germaans in elkaar overvloeiden (in tegenstelling tot zijn Nederlandse of of Noorse SS-mannen!), hoezeer ook bij hem ideologie en machtsstreven met elkaar verstrengeld waren, blijkt uit de rede, die hij op 14 oktober 1943 hield te Bad Schachen voor hoge politie-functio- narissen, een exclusief Duits gehoor, dat hem vertrouwd was: ‘Für uns bedeutet das Ende dieses Krieges den freien Weg nach dem Osten, die Schaffung des Germanischen Reiches und auf diese oder jene Art — wie im Einzelnen, können wir noch nicht sagen — das Hereinholen von 30 Millionen Menschen unseres Blutes, so dass wir noch zu unseren Lebzeiten ein Volk von 120 Millionen Germanen werden. Das bedeutet, dass wir die einzige und bestimmende Macht Europas sind.’* Welke andere klank had het woordje ‘wir’ hier dan die van zéér Duitse Germanen? Welke andere betekenis had hier ‘Europa’ — een begrip, dat de Duitsers naarmate de oorlog slechter voor hen verliep, steeds meer in hun propaganda gingen invlechten — dan van een Raum, waarin het aldus vergrote Duitse rijk de leidende Ordnungsmacht zou zijn, om het in nazi-eufemismen uit te drukken? Dan nog, dat Germaanse besef was geen levende kracht in het Duitse volk. Al gebruikte Hitler het woord ‘Germaans’ enige malen als doorzichtige sluier voor ongeremd machtsstreven, enige betekenis kreeg het daardoor niet voor hem. Stellig was Himmler, die altijd al tot wanhoop van ondergeschikten en spot van rivalen de nationaal-socialistische leer zeer serieus nam, waarachtiger in het prediken van het Germaanse ideaal; vermoedelijk ook als hij beweerde dat de taak om het (1) Zie nrs. 53 en 54. (2) Nr. 218. (3) Zie p. 235 en nrs. 432 en 433. (4) N 26/1 L 70. 161 HET POLITIEKE DOEL VAN DE SS Duitse volk in deze zin op te voeden zijn verantwoordelijkheid was, maar wat hij hierover zei kon alleen maar het feit bevestigen, dat onder het Duitse volk het Germaanse besef nagenoeg niet leefde.! Evenmin als onder de Duitse SS trouwens. Het is ondertussen mogelijk, zelfs waarschijnlijk, dat de Duitsers in die eenheden van de Waffen-SS, waarin betrekkelijk grote groepen Noren, Denen, Nederlanders enz. opgenomen waren, door een mengsel van propaganda en gezamenlijk Fronter- lebnis iets van dat besef gekregen hebben?, maar men zal in het hoofdstuk over de Nederlandse vrijwilligers in de Waffen-SS ook weer zien, hoe uiterst betrekkelijk dat gevoel van Germaanse saamhorigheid was. De mogelijkheid van het vormen van grotere verbanden, van federatie-vorming, van opgaan in een groter geheel, moet uit een in brede lagen van de betrokken volkeren levend gevoel voor de noodzaak ervan ontstaan. Terecht merkt Van Etten op, dat een dergelijk gevoel zowel bij Duitsers als bij de Germaanse volkeren ontbrak. “Voor het besef van de Duitschers was niet het Germaan- sche rijk de inzet van het bloedig oorlogsspel. Die inzet was de consolideering van Hitler’s schep- ping, het Groot-Duitsche rijk en deszelfs machtsontplooiïng.’s Niet het vage, groot-Germaanse, ‘levende’ rijk van de toekomst, dat niet tot een staat mocht ‘verstarren’; gedeeltelijk was dat mis- schien de inzet voor Himmler, voor Riedweg, een beetje voor Rauter, voor het kleine groepje Nederlandse SS-mannen, en ook in dat milieu verre van algemeen; gezien de hoogst abstracte aard van een en ander niet onbegrijpelijk. Het is veelzeggend, dat zelfs de betrokken Duitsers, die na de oorlog de dood vonden, zoals Seyss-Inquart en Rauter met hun laatste gedachten alleen bij Duits- land verwijlden.* Zij, die bleven leven, spraken slechts over Europa en beweerden, dat zij daar altijd over gesproken hadden. Geen van hen hield vast aan het groot-Germaanse rijk als politiek ideaal. Het leek, alsof dat ideaal nimmer had bestaan. Moet dan al die troebele nonsens over Rijk en Ras nu au sérieux worden genomen? Stellig wel, voorzover die gedachten door de SS tot basis van een politiek werden gemaakt. Het feit, dat in de geschiedenis van de mensheid de stuwende ideologieën voornamelijk uit onhoudbare nonsens be- staan, heeft nimmer iets afgedaan aan het fanatisme, waarmee de aanhangers de werkelijkheid naar hun waandenkbeelden hebben getracht om te vormen. De verschillende interpretaties van de gezamenlijk beleden onzin hebben daarbij hun eigen belang en hun eigen geschiedvormende kracht. Te zeggen, dat die opvattingen slechts loze leuzen zijn, die de ware strategische, economische, territoriale of persoonlijke aspecten van een strijd om de macht bedekken, is al te simpel. Voor de niet-nazi lijken de divergenties tussen Musserts Germaanse statenbond, het groot-Duitse rijk van Schmidt en Himmlers groot-Germaanse rijk ongetwijfeld even gering als de verschillen tussen de opvattingen van Luther, Zwingli en Rome over het Avondmaal voor de Japanner van de zestiende eeuw. Het zou echter beslist onjuist zijn de denkbeelden, waarin de religieuze onenigheden van die eeuw werden uitgedrukt slechts als frasen te zien, waarin de katholieke of de protestantse voor- mannen zelf niet geloofden en waarmee zij slechts machtspolitieke motieven verhulden. Het is een algemeen menselijke neiging eigenbelang en eigen machtspositie te identificeren met een ideaal. Men mag zelfs zeggen, dat de strijd voor bepaalde denkbeelden de noodzaak van machtsuitoefening met zich meebrengt. Het denkbeeld, zegt Djilas, is de kiem van de macht, het denkbeeld stuwt tot de daad.’ Of de betreffende ideeën voor de buitenstaander onzinnig, moreel verwerpelijk of irrelevant zijn, Is daarbij van geen belang. En wanneer de nazi’s (Nederlandse en Duitse) tegenover de buiten- (1) Zie bv. nrs. 432 en 433. (2) In de Waffen-SS meer dan elders in de SS volgens een na-oorlogse verklaring van L. G. Wybrands Marcussen in zijn Doc.-dossier. (3) Van Etten, Duitsche politiek, p. 28. (4) Vgl. Seyss-Inquarts uitspraak te Neurenberg op p. 86. (5) Milovan Djilas: De onvolmaakte maatschappij, Amsterdam, z.j. p. 159. 162 DE DUITSE WERKELIJKHEID wereld het onderlinge verschil in hun ideologische opvattingen aanduidden als ‘onbelangrijke nuances’ hadden zij zuiver ideologisch gezien stellig gelijk, meer nog dan zij zelf beweerden. Maar ten eerste waren hun uitlatingen hoogst onwaarachtig. Zelf achtten zij hun ideologische geschillen wel degelijk van wezenlijk belang. En dat waren die ook, allereerst al in het perspectief van een door Duitsland gewonnen oorlog, waarin de betrokkenen nu eenmaal de zaken lange tijd zagen. Maar tevens zijn die geschillen van belang als historische krachten, die in hoge mate van invloed waren op het politieke denken en handelen van de Duitse bezetter in Nederland. HOOFDSTUK VI De Germanische Leitstelle A. Coördinatie van de Germaanse politiek Op 5 november 1941 schreef Berger aan Himmler over de te voeren Germaanse politiek: “Wesentlich war ursprünglich: Freiwillige zu erhalten. Um diese aber zu bekommen, war es sehr bald notwendig, sich politisch einzumischen.’* Dat was stellig juist. De Germaanse vrijwilligers, en trouwens ook de leden van de jonge en nog onervaren politieke SS-formaties in de Germaanse landen, konden leiding niet ontberen. Niet op militair, niet op ideologisch en niet op politiek gebied. Zij moesten op een of andere manier opgevangen en gesteund worden. Tevens moest men vermijden, dat allerlei SS-instanties tegen elkaar in gingen werken. Te meer, daar men te maken had met bezette landen, vijandige bevolkingen, en machtige bestuurders, civiele landvoogden dan wel Wehrmacht-generaals, die de SS met wan- trouwen bekeken, en het edele streven vaak weinig begrepen, en nog vaker tegenwerkten. Coördinatie, en dan centraal, te Berlijn, was geboden. Welnu, in het SS-Hauptamt was tegen het eind van 1940 een obscuur bureau ontstaan onder de naam Germanische Freiwilligen-Leitstelle (het woord ‘Freiwilligen’ verdween later), sinds april 1941 geleid door de energieke Zwitser SS- Sturmbannführer Dr. Franz Riedweg.? Vermoedelijk was dit bureau opgericht om iets aan de ideologische begeleiding van de Germaanse vrijwilligers in de Waffen-SS te doen, maar er zat meer in. Waarom zou dit niet het algemene coördinatie-orgaan voor de SS-politiek kunnen zijn? Wanneer Berger tegenover zijn Reichsführer sprak over het verwerven van politieke steunpunten voor de SS, bleek dat in de praktijk altijd neer te komen op de pogingen van de onvermoeibare intrigant om zichzelf en zijn SS-Hauptamt een machtspositie te verschaffen, desnoods tegen andere SS-belangen in. Zo ook met deze Germaanse affaire. Vermoedelijk was dit niet van het prilste begin af aan bewuste opzet, en ging de opportunistische Berger mogelijkheden beseffen, waar die min of meer toevallig schenen te ontstaan. Mogelijkheden om nog meer bij Himmler in het gevlei te komen door de SS sterker te maken tegen andere machten in het Derde Rijk in, en daarmee binnen het SS- apparaat een gooi naar het politieke leiderschap te doen. Aanvankelijk hield de taak van de Germanische Leitstelle, als Amt VI een onderdeel van het SS-Hauptamt, slechts de coördinatie van de ideologische vorming der Germaanse vrijwilligers in, maar reeds toen werd een groter politiek doel in uitzicht gesteld: (1) Nr. 86. (2) Franz Riedweg, geb. 10 april 1907 te Luzern. Zwitsers arts, voor de oorlog lid van extreem-rechtse Zwitserse politieke groeperingen. Gehuwd met de dochter van Generalfeldmarschall von Blomberg. Sinds 1938 woonachtig in Duitsland, arts bij de SS-Verfügungstruppe. Enige tijd op het RSHA werkzaam; van april 1941 tot nov. 1943 leider (Stabsführer) van de Germanische Leitstelle. Daarna militaire dienst in het III. (germ.) SS-Pz. Korps (N 30/1 IS 1000, IS 3650, IS 4124; Verkl. Riedweg, spec. p. I, 2, 4, 5, 20; AMT XI D 3, Doc. Berger 20; N 6b VN 4.) 164 COÖRDINATIE VAN DE GERMAANSE POLITIEK ‘Das Amt soll später zu einem Amt für volksgermanische Führung ausgebaut werden ... Das Amt ist als Leitstelle für die aus den germanischen europäischen Ländern stammenden Frei- willigen der Waffen-SS gedacht. Es soll keine unmittelbare politische Beeinflussung im engeren Sinne stattfinden, vielmehr sollen die grossen Gedanken der gemeinsamen germanischen Kultur (Vorgeschichte, Volkskunde und verwandte Zweige) gefördert und gepflegt werden; ferner ist beabsichtigt, nach Rückkehr dieser Freiwilligen in ihr Heimatland dort Pflegestätten zu errichten, von denen aus die Gedanken weitergetragen werden sollen. Als Endziel ist dann die volksger- manische Führung gedacht.’ ! Dat was allemaal in overeenstemming met Himmlers denkbeelden van het najaar van 1940 en het voorjaar van 1941 over de primair politieke rol, die de Germaanse vrijwilligers zouden spelen als ferment voor de verspreiding van een politieke en culturele sfeer, die de bezette Germaanse landen tot het nationaal-socialisme (en de SS) zouden brengen.? Met de Tagespolitik zou men zich niet bemoeien. Die liet men over aan de civiele en militaire landvoogden; het ging slechts om politieke vorming op lange termijn. Toch zat in de laatste zin van het citaat reeds de politieke Führungs- anspruch van de SS, haar streven naar de politieke hegemonie, besloten. Bijna een jaar later, in maart 1942, legde Himmler de taken van Amt VI vast. De nadruk op de Germaanse vrijwilligers voor de Waffen-SS was nu al niet meer zo eenzijdig. Het kwam erop neer, dat de Germanische Leitstelle de werving in de Germaanse landen voor de gewapende formaties van SS en politie tot taak had, maar ook het toezicht op en de ondersteuning van de inheemse politieke SS-formaties in die landen, en voorts het manipuleren van inheemse nationaal-socialis- tische jongeren-organisaties (in Nederland dus in de eerste plaats de Jeugdstorm en het Studenten- front van de NSB) in de richting van de SS. De politieke mogelijkheden kwamen al wat uit de verf. Hoe Amt VI precies in elkaar zat, hoeft ons hier niet bezig te houden; de instelling maakte alle reorganisatie-rages, die de SS geregeld teisterden, mee. Eén van die rages dient hier wel te worden vermeld, omdat wat de Germanische Leitstelle betreft daaraan niet alleen bureaucratische, maar ook politieke redenen ten grondslag lagen. In 1943 werd bijna elk Hauptamt in Amtsgruppen onderver- deeld, die ieder weer uit een aantal Ämter bestonden met alle inflatie van functies en rangen van dien. De Germanische Leitstelle werd nu Amtsgruppe D van het SS-Hauptamt, voortaan officieel aange- duid als Germanische- und Freiwilligen Leitstelle. Vanwaar deze verandering? De behoefte aan vrijwilligers voor de Waffen-SS werd voortdurend groter. Walen en Fransen zou men met veel goede wil — waartoe de SS-leiding na het keren van de krijgskans steeds meer bereid bleek — tot Germanen kunnen rekenen. Met de Bosniërs, Krim- Tataren, Georgiërs, e.d., die de SS na de catastrofe van Stalingrad begin 1943 in toenemende mate aanwierf, kon men dat beslist niet. Vandaar, dat de SS begon over te schakelen naar ‘Europese’ leuzen. De propaganda voor het anti-bolsjewistische ‘Europa’, waarop na de oorlog de apologeten van het nationaal-socialisme met zoveel enthousiasme zouden terugvallen, was tijdens de oorlog kort gezegd een volstrekt holle zaak. Intern bleef men het Germaanse rijk als einddoel aangeven — daarin werd hier en daar in de SS tenminste oprecht geloofd. De kern van Amtsgruppe D was en bleef dan ook de Germanische Leitstelle als Amt II; vaak, en dit gebruik zal hier worden nagevolgd, werd deze benaming voor de hele Amtsgruppe gebruikt. Daarnaast bedreven nog een Amt I: Planung en (1) Riedweg op 3 apr. 1941 tegenover een medewerker van Ahnenerbe, die de tekst dezelfde dag nog op schrift stelde; Riedweg sprak wel degelijk namens Himmler (H 1006: 7156). (2) Zie p. 230 e.v. Vandaar dat Amt VI toen nog Germanische Freiwilligen-Leitstelle heette; niet toevallig verdween het woord ‘Freiwilligen’ toen de doelstellingen zich verwijdden. Wij zullen hier verder de kortere aanduiding gebruiken. (3) Nr. 125, een concept; zie echter noot 1 daarbij. 165 DE GERMANISCHE LEITSTELLE een Amt III: Freiwilligen Leitstelle Ost voor de vrijwilligers uit de Sowjet-Unie vage activiteiten!; er zijn redenen om aan te nemen, dat een niet gering aantal afdelingen van Amtsgruppe D, voorna- melijk van deze twee nieuwe hoofdafdelingen, het niet eens tot een werkruimte met bijbehorend kantoormeubilair heeft gebracht, en dat het nut van een aantal andere voornamelijk in werkver- schaffing aan minder valide SS-officieren heeft gelegen.? Tot die categorie mag men de leider van de Germanische Leitstelle, Riedweg, zeker niet rekenen. Vanaf het begin wijdde hij zich met voortvarendheid aan zijn taak, Onmiddellijk organiseerde hij cursussen voor Duitsers en Germanen (hieronder dus de Germaanse niet-Duitsers te verstaan), sinds einde oktober 1943 als zg. Politische Führerlehrgänge gehouden in een voormalig krankzin- nigengesticht te Hildesheim, thans Maus Germanien genoemd. Het was bedoeld als vormingscen- trum voor de Führerschaft van de verschillende politieke Germaanse SS-formaties. De stof bestond uit overmatig veel geschiedenis (Duitse, Germaanse, Europese, uiteraard door nazi-bril bekeken), biologie (d.w.z. “Vererbungslehre’ en ‘Rassenkunde’ e.d.), politieke weekoverzichten, en zaken als “Grundzüge der Führungskunst’. Doel was ‘Die Idee des germanisches ‘Reiches’ als politisches Programm der heutigen Generation zu formulieren’.* Haus Germanien was dus het politieke pen- dant van de SS-Junkerschule te Bad Tölz, die overigens ook een dergelijke politiek-ideologische rol werd toegedacht. De honderden Waffen-SS-vrijwilligers uit de Germaanse landen, die tijdens de oorlog te Bad Tölz de officiersopleiding volgden, kregen daarbij de Weltanschauung van de SS opgedrongen, niet zonder resultaat naar het schijnt. Later werden ook niet-Germaanse vrijwilligers aan de Junkerschule te Bad Tölz — de andere te Brunswijk was en bleef exclusief Duits — toegelaten. Dat nam niet weg, dat de ideologie, waarmee althans de Germaanse aspirant-officieren werden geïndoctrineerd, en waarvoor de Germanische Leitstelle de richtlijnen verstrekte, ook in 1943 en 1944 geheel en al op het Germaanse rijk was gericht; van de ‘Europese gedachte’, die de oud-SS- ers na de oorlog beweerden uitgedragen te hebben, geen spoor, noch op de SS-Junkerschule, noch bij SS-Obergruppenführer Steiner, die vanuit zijn hoofdkwartier van het ZI. germ. SS-Panzer- Korps met actieve belangstelling de vorming ‘eines germanischen politisch-soldatischen Führer- korps’ gadesloeg; ook voor hem sprak het vanzelf, dat de jonge militaire elite, die te Bad Tölz werd gekweekt, later in hun eigen land ook de politieke elite zouden vormen. Vandaar, dat de aspirant- officieren op hun afsluitend examen tussen de gebruikelijke militaire opgaven door vragen te beantwoorden kregen als “Was versteht man unter Germanisierung des Christentums und worin äussert sie sich ° of ‘Inwiefern ist die Reformation eine germanische Erscheinung?’ denktijd voor elke vraag 20 minuten. Op deze wijze zouden militaire en politieke opleiding elkaar aanvullen. * Belangrijker nog voor de indoctrinatie van buitenlanders met geest en ideologie van de SS waren de opleidingscentra, die het SS-Hauptamt elders stichtte: de semi-militaire school voor Germaanse vrijwilligers bij Sennheim in de Elzas, het Panoramaheim te Stuttgart voor Zwitserse vrijwilligers, en de typisch politieke SS-scholen te Ellecom voor de Nederlandsche SS (in huize ‘Avegoor’), te Schooten bij Antwerpen voor de Vlaamse SS, en te Kongsvinger bij Oslo voor de Noorse SS. Op die laatste scholen ontbrak het semi-militaire element trouwens allerminst — Sennheim en Ave- goor zal de lezer verder in dit werk nog wel tegenkomen. Riedweg organiseerde ook conferenties voor lieden, die in de SS een leidende of journalistieke (1) Volgens Jürgen Thorwald: Wen sie verderben wollen, Stuttgart, 1952, was de Freiwilligen Leitstelle Ost gevormd door SS-Sturmbannführer Dr. F. R. Arlt. Deze was één van de promotors van de zg. Wlassow-koers: het vormen van een anti-communistisch leger uit Sowjet-vrijwilligers onder leiding van de indertijd krijgsgevangen gemaakte Sowjet-generaal Wlassow. (2) AMT XI B 88, NO 346; id. A 79, p. 7751 e.v.; N 28/1 NO 740, NO 142. (3) Programma van eerste cursus in Haus Germanien 23 okt. 1943, HSSPF 20 b; The Allgemeine SS, K 7; N 30/1 NO 346, IS 4808; H 1114: 7717-18. (4) CDI93; N 28/1 NO 143; Doc. IH. C. van °t Hof. 166 DE ANORDNUNG 54/42 positie hadden.! Voorts liet hij naast de SS-Leithefte, die het SS-Hauptamt ter vorming van de Duitse SS-man maandelijks placht uit te geven, een nieuwe vormingsserie onder de titel Germa- nische Leithefte verschijnen. De twee rijkelijk geïllustreerde periodieken verschilden weinig; voor- namelijk bevatten zij SS-romantiek op het peil van het damesblad; vermengd met theorie-lesjes over rassenkunde op vergelijkbaar niveau: de stille, eenvoudige doch plichtsgetrouwe helden van de Waffen-SS, de stille, noeste, plichtsgetrouwe Frederik de Grote, het zuivere, eenvoudige leven van met de bodem verbonden ridders en boerenleiders uit vroeger tijden tussen minstens even eenvou- dige beschouwingen over de leer van Mendel, eugenetica, etc., etc. De argeloze lezer van deze litteratuur, die onvermijdelijk tot de conclusie moet komen, dat het SS-Hauptamt zich hierbij tot de hogere klassen der lagere school richtte, vergist zich: de genoemde bladen waren bedoeld voor de rank and file van politieke en Waffen-SS. Deze geestelijke vorming was geheel in Himmlers stijl, die ook hier het détail niet schuwde, en correcties placht aan te brengen in de teksten voor deze bladen.? In de Germanische Leithefte lag een veel zwaarder accent op het gemeenschappelijke Germaanse ras en de Germaanse cultuur; de bladen waren bedoeld om de hele SS, Duits en niet- Duits, Germaans besef bij te brengen. Men wist, dat bij de Duitse SS daar nogal wat aan ontbrak. Van Berger is dit mogelijk alleen maar meepraten met zijn chef geweest. Wilde Himmler met zijn bizarre romantiek een Germaans rijk, nu goed, Berger zou zijn vormingsspecialisten op het SS-Hauptamt wel de gewenste ideologie op maat laten snijden. Er is echter reden om aan te nemen, dat Riedweg de Germaanse opvatting over de nieuwe orde in Europa even serieus nam als Himmler, en daarin nog wat verder ging. Te ver trouwens. In een rede voor de aspirant-officieren te Bad Tölz zou hij de onderdrukkingspolitiek van de NSDAP aan de kaak gesteld, en daartegenover zijn Germaanse idealen geplaatst hebben, weshalve hij onmiddellijk naar het front moest vertrekken Openlijk wenste Himmler immers bepaald geen conflict met Bormann. Maar het feit, dat zij elkaar met ‘Du’ aanspraken en tot laat in de oorlog een althans uiterlijk goede verstandhouding wisten te bewaren, sloot allerminst uit, dat Himmler allang bezig was in de Volkstum-politiek de ene machtspositie na de andere te veroveren.* Gaandeweg mochten Berger en Riedweg de Ger- manische Leitstelle opvatten als het politieke orgaan van de SS bij uitstek; maar de enige, die van Hitler de nodige bevoegdheden kon ontwringen tegen de NSDAP, de Wehrmacht of wie dan ook in, bleef de Reichsführer-SS Himmler. 