Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,3 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 3
Amsterdam verzocht men om 5 of 600 man, de Kamers der West-Indische Compagnie aldaar, te Dort en te Delft, om de 1000 man, pas door de Compagnie gelicht, naar het aangerande punt op weg te zenden. Toen dus dat bericht aankwam, lieten de Staten het niet bij eene bloote verklaring van bevreemding. Zij zonden, terwijl hun getal weder door verscheidene buitengewone Gedeputeerden van Holland versterkt was, vijf Heren uit hun midden in allerijl naar Zijne Excellentie om hem over het hun zoo verder- felijk dunkend besluit te onderhouden, en met hem alle middelen te beramen tot behoud van den Staat. Holland bepaaldelijk, willende verhoeden, dat er tegenstrijdige bevelen gegeven werden, en zeker ook den Prins geene aanleiding tot ontevredenheid over ei- genwillige handelingen van hunne zijde wenschende te geven, waarvan hij gebruik zou hebben kunnen maken om nu ook van zijnen kant buiten de Staten om te handelen , stond er op, dat men alvorens den Prins gehoord te hebben de hand niet aan het werk sloeg om de linie van de Grebbe tot de Eem in staat van verdediging te stellen 1. Maar toen теп den volgenden dag vernam, dat de Graaf van stum voornemens was zich weder in het veld te begeven, besloten Hun Hoog Mogenden hem in dit zijn goed voornemen aan te moedigen en hem alle mogelijke ondersteuning toe te zeggen. Spoediger dan zij verwacht hadden, werden zij in staat gesteld om hem die hulp, des gevorderd, ook te verleenen: want juist kwamen er onverzocht en onverwacht 1700 man goed uitgeruste Schotten en Franschen te Enkhuizen aan, verzoekende in onze dienst te treden, en da- delijk namen de Staten het aanbod aan 9. Doch de Prins was niet van gedachte, dat er een nieuwe poging tot verjaging van den vijand moest ondernomen worden. Op nieuw verklaard hebbende, dat hij het beleg, waarmede zijne eer en die van het Land gemoeid was, niet van zins was op te breken, en dat hij liever sterven zou dan zulks te doen, zond hij Graaf exnst слвімін, aan het hoofd van een 120tal Compagnién voetvolk en 34 Compagnién ruiters, met geen anderen last dan om den vijand te beletten in de Betuwe door te dringen, en voorts de vaste plaatsen van eene genoegzame krijgsmacht te voor- zien. Dat de vijand zich aan deze zijde onzer rivieren verschanst had, werd als eene gedane zaak beschouwd, die niet te verhelpen was. DES VADERLANDS. 595 des te ondragelijker voor hen wezen moest, omdat zij in vele jaren den vijand binnen het land niet gezien hadden 1, Men had zich in dit opzicht als boven het lot onzer arme en zwakke naburen verheven leeren beschouwen. Ное het 14, aan de Staten- Generaal en aan Holland zou het niet haperen, of de ingezetenen zouden zich stand- vastig, volhardend en tot alle opofferingen bereid betoonen. De Staten-Generaal moesten zich laten welgevallen, dat men er zich toe bepaalde den vijand slechts het doordringen tot voorbij de stad Utrecht, het innemen der stad Zwol en der IJselsteden, en het overschrijden van de grenzen der Betuwe te beletten. Dit laatste was opgedragen aan канзт слзмів, die te Arnhem zijn hoofdkwartier gevestigd had, en wiens macht versterkt was door eenige troepen onder mavrarn, Commandant van Sluis, uit Zeeland gekomen 2; het eerste zou de taak zijn van een legertje, dat, uit de nieuw gelichte Compagnién en uit Hollandsche garnizoen-soldaten, Фе door schutters vervangen werden, zamengebracht, in en om de stad Utrecht bijeen zou trek- ken, terwijl de verdediging van Zwol en de IJselsteden door versterking der garnizoenen aldaar zou verzekerd worden 3. Ten einde den ontmoedigenden invloed, dien de vlucht van aanzienlijke gezinnen uit Arnhem en Utrecht op de volksmenigte hebben moest, tegen te gaan, en te toonen, dat de Staten-Generaal ten minste niet schroomden het gevaar van naderbij onder de oogen te zien en er niet op rekenden, dat het middelpunt des lands of eenige groote stad den vijand in handen zou vallen, hadden Hun Hoog Mogenden dadelijk ooren naar het verzoek, hun eerst van wege de Staten ’s Lands, toen van wege de Regering der stad Utrecht gedaan, om de vergadering in dit tijdsgewricht naar hunne hoofdstad te verleg- gen: als drangreden daartoe gebruikten die van Utrecht, dat men aldus te sneller maat- regelen zou kunnen nemen tot behoud des lands *, Alvorens echter aan dit denkbeeld gevolg te geven, wachtten zij een nog dreigender oogenblik af, hetwelk niet lang zou achterblijven. Intusschen duurde het vervoer van troepen, krijgsbehoeflen en geld uit Holland naar de Veluwe onafgebroken voort. Nu in overleg met den Prins besloten was, de Vaart- sche Rijn en de Vecht in staat van tegenweer te stellen, had Holland 10 of 12 duizend boeren voor die van Utrecht veil om daaraan te arbeiden 5, Aan het verzoek, tat de Stad Amsterdam en de West-Indische Compagnie gericht, werd voldaan: de Stad zond 600 man, de Compagnie 1200, met 24 last meel en zevendehalfduizend pond buskruit bovendien; een ongenoemde uit Amsterdam zond 60 last rogge, mede naar Arnhem 6. 1 Мет. de Fréd. Henri, p. 88, 89. Resol. Holl. 31 Julij, 1620. 2 v. р, CAPELLEN, 1, Ы. 516, 617. “8 Resol. Stat.-Gen. 27, 31 Julij; 4, 13 Aug. 1629. г Resol. Stat.-Gen. 27, 29, 30 Julij; 11 Aug. 1629. 5 Resol. Holl. 29 Уа, 1629. 6 Resol. Stat.-Gen. 27 Julij, 1629. | 50% 1627-- 1680. 596 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1627— Ши was slechts een begin еп telkens als er te Zwol of in de IJselvestingen behoefte 1080. gevoeld werd аап manschappen еп oorlogsbenoodigdheden, zien wij in deze dagen de Staten zich wenden tot Amsterdam, en deze Stad steeds aan het verzoek gehoor geven 1, De houding Hoe zij al deze troepen opleveren en missen kon, zou een onoplosbaar raadsel zijn, Niece dagen. vooral wanneer wij denken aan de spanning, die er in het voorjaar binnen hare muren geheerscht had, wanneer men niet bedacht, dat eene Regering, welke zoozeer toonde, dat het de Arminianen niet waren, die het Land aan den Spanjaard wilden gebracht heb- ben, niets te duchten had van de Contraremonstranten. Dezen toch zouden bij de minste beweging den blaam op zich geladen hebben van zamenwerking met dezulkerr, die de uitkomst van een bestand met al zijne hagchelijke gevolgen aangegrepen wilden hebben. Jammer maar, dat deze pogingen niel genoegzaam op de plaats zelve ondersteund werden door maatregelen om den vijand hetzij door geweld hetzij door afsnijding van toevoer te dwingen onzen bodem te verlaten. Voorslagen genoeg werden daartoe ge- daan, onder anderen door den wakkeren van рев CAPELLEN $, еп volk, geneigd om een stout stuk te wagen, zou er wel gevonden zijn, bepaaldelijk onder ’t bootsvolk der West- Indische Compagnie 3. Desniettegenstaande belette men den vijand niet eens zich op de Veluwe verder uit te breiden of nog sterker te nestelen. Men draalde met het afmaaijen van het te veld staande gewas en het opruimen der rijswaarden, waarin de vijand zich licht verschuilen kon om alzoo onze rivieren op nog andere punten over te komen 7, De vijand door Toen derhalve de vijand eene brug over den IJsel in gereedheid had 5, en hij sedert den де Keizerschen onder MONTECU- сил versterkt. man voetvolk еп 5000 ruiters versterkt, over zooveel troepen kon beschikken, als hij 101 Augustus door de Keizerschen onder Graaf моктесосси aan ’t hoofd van 14,000 verkoos, vervulde hij spoedig de gansche Veluwe. Reeds іп het begin van Augustus zochten enkele Veluwsche dorpen, als Eede en Nijkerk, door rijke geldelijke offers den Graaf VAN рех BERG tot eene genadige behandeling te bewegen, verlangende zich onder contributie van den vijand te stellen: een maatregel, die, behalve dat hij schan- delijk was, niet eenmaal leniging van de oorlogsrampen beloofde: want waar de vijand op den Veluwenzoom en in het Graafschap Zutfen contributie trok, pleegde hij niettemin onlijdelijke gewelddadigheden en moorddadige wreedheden в. Harderwijk en Elburg waren zwak en slecht bezet, en, kwam eene dezer plaatsen in de macht van den vijand, zoo kon deze, mogelijk ondersteund door trouwelooze ingezetenen, middel vinden om 1 Resol. Stat.-Gen. 6 Aug. 1629. v. р. caretten, I, Ы. 525. 2 Zie zijne Gedenkschr. 1, bl, 526--530. 3 Resol. Stat.-Gen. 4 Aug. 1629. v. р. capetten, 1, Ы. 530. 4 Resol. Stat-Gen. 27, 30, 31 Julij; 1, 4 Aug. 1629. 5 Resol. Stut.-Gen. 28 Julij, 1629. 8 v. D. CAPELLEN, I, bl. 523. DES VADERLANDS. 597 Holland over де Zuiderzee te bestoken 1, In Amersfoort was de geest der Regering | 1697-- тап Шеп aard, dat de overgang dezer plaats tot de zijde van den vijand te duchten was. 1630. Ook opperden eenige leden der Staten van Utrecht omstreeks den 1546 Augustus het denkbeeld om de krijgs- en mondbehoeften, die zich aldaar bevonden, elders heen te brengen, opdat zij niet іп ’s vijands handen moohten vallen 9. Al die schade en schande besloten de Staten op allerlei wijze te keren. Graaf евизт casimm werd van de stem- ming der Veluwsche dorpen verwittigd, аап den Graaf van рех BERG werd een brief op hoogen toon geschreven om hem tegen de voortzetting van dat plunderen, branden en moorden te waarschuwen 9, en het voornemen verklaard om Amersfoort tot zelfver- pe Staten trach- ten de verovering van Amersfoort troepen waren, op dringend verzoek van die van Zwol en Kampen, naar deze plaatsen te verhoeden. dediging te nopen. Теп dezen einde werd moraan, die toen te ’s Hage was (zijne gericht geworden *, іп de vergadering van Hun Hoog Mogenden geroepen, еп hem gelast zich naar Amersfoort te begeven om daar het commando op zich te nemen, en van daar bericht te zenden, wat er noodig zijn zou: dan zouden de Staten hem van alles voorzien. Zonder evenwel zoo lang te wachten, werd er onmiddellijk verordend, dat er oorlogsbehoeflen zouden heengezonden worden en het garnizoen tot 1000 man zou worden vermeerderd, terwijl de Magistraat werd vermaand zich standvastig te houden 5. Tegelijk met deze besluiten gingen de Staten-Generaal er alsnu toe over om, verge- Zij verleggen zeld door een aantal buitengewone Gedeputeerden van Holland 6 en door den Raad van ap maar dated Slate, hunne zittingen naar Utrecht te verleggen. In den avond van den 1446 Augustus (772204. vertrokken Hun Hoog Mogenden derwaarts. Vóór hun vertrek bezwoeren zij nog de e Staten van Utrecht, zoo lief hun, dus drukten zij zich uit, hun eigen behoud was, de aangewezen manschappen met MORGAN naar Amersfoort ie zenden; maar tevens, vermoedende, dat deze veldheer die plaats door den vijand omsingeld zou vinden, ver- ordenden zij, dat hij dan ten minste voor zijn persoon er binnen moest trachten te ko- men: slaagde hij ook hierin niet, dan moest hij zich met twee of drie Compagniën naar Naarden begeven 7: want alsdan zou men op de krachtige verdediging van de linie van de Vecht en den Vaartschen Rijn bedacht moeten zijn. Inderdaad, hierop zou het aankomen: want juist op den dag van het vertrek der Staten naar Utrecht gaf Amers- foort, onder voorwaarde van vrije godsdienstoefening voor de Gereformeerden, na slechts Amersfoort enkele schoten gedaan te hebben, zich aan montecucuLI over, en daarmede viel den geeft- zich over. vijand een overgroote voorraad in handen. De meerderheid van de Magistraat der Stad 1 Resol. Stat-Gen. 6, 8, 13 Aug. 1629. 2 Resol. Stat.-Gen. 23 Aug. 1629. 3 Resol. Stat.-Gen. 6, 13 Aug. 1629. 4 Resol. Stat.-Gen. 25, 26, 30 Julij; 3 Aug. 1629. 5 Resol. Stat.-Gen. 13 Aug. 1629. 6 Resol. Holl. 14 Aug. 1620. 7 Resol. Stat.-Gen. 14 Aug. 1629. 398 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1 627— had de overgave zonder eenige ernstige poging тап verdediging doorgedreven, en de Commandant van ровр had geen vertrouwen op een goeden uitslag der verdediging getoond. Wel kon de Magistraat zich door den Prins verlaten achten, en klagen, dat hare stad buiten de linie van defensie gelaten werd; maar toch, er waren 7 Compagnién soldaten binnen de muren, en behalve de burgerij zouden de boeren, van buiten in de stad gekomen, gaarne medegevochten hebben. Twee Zweedsche Kapiteins weigerden dan ook het akkoord te teekenen !. Door de tijding lieten de Staten-Generaal zich niet uit het veld slaan. Zij zonden aan alle Provinciën bericht van de zaak; vermaanden Kampen, Zwol, Harderwijk, Elburg, Rhenen, Wageningen en Hattum op hare hoede te zijn, haar verzekerende van hunne ondersteuning. Morean ging naar Naarden, welks garnizoen versterkt werd, alweder met troepen uit Amsterdam; een duizendtal soldaten werd uitgezonden om de posten langs de Vecht te betrekken; de Admiraliteit van Amsterdam aangemaand de 16 ge- wapende roeijachten tot beveiliging van dit riviertje in allerijl gereed te maken; voor de talrijker bezetting van Wijk bij Duurstede, tegenover welke plaats HAUTERIvE met 14 Compagnién іп de Betuwe lag, werd zorg gedragen; de Graaf van Kuilenburg wa- pende de boeren van zijn Graafschap, еп іп deze omstandigheden werd geen gevolg gegeven aan een ingekomen bevel van den Prins om niet minder dan 10 of 5 Com- Staat der ge- pagniën uit Utrecht naar de Bommelerwaard te zenden 9, Maar binnen de stad Utrecht moederen binnen . . , Utrecht, was de ontsteltenis der burgers zoo groot, dat (zoo drukken de Staten-Generaal zich uit) men ze naauwelijks in behoorlijke onderdanigheid aan de Regering kon houden 9. De Staten ’s Lands betoonden zich ijverig genoeg om tot het behoud des Vaderlands mede іе werken; doch wat het eene uur door de Staten was besloten, werd het andere uur door de Stad herroepen 4% Ten einde het vertrouwen te herstellen, besloten de Staten van Utrecht zelven den eed van trouw te hernieuwen, in de tegenwoordigheid der Staten- Generaal, en dien te laten hernieuwen, mede ten overstaan van Hun Hoog Mogenden, door het Hof, de Magistraat, de kapiteins en verdere bevelhebbers, benevens alle bur- gers en ingezelenen van Utrecht. De Staten-Generaal achtten deze verlooning niet raadzaam: er mochten gevonden worden, die den eed weigerden. Dus bepaalden zij er zich toe, den Heer van вакоквопк, die in de stad commandeerde, bijzondere waak- zaamheid aan te bevelen, en de hoplieden en andere officieren der Utrechtsche Schut- terij in hunne vergadering te ontbieden en hun aan te zeggen, dat zij te Utrecht gekomen waren om goed en bloed voor het behoud van ’t Land op te zetten, еп heu 1 v. D. CAPELLEN, 534, Resol. Holl. 16 Aug. 1629. airseua, 864, 865. 2 Resol. Stat-Gen. 15 Aug. 1629, 3 ү, р. CAPELLEN, bl. 533. 4 Resol. Ной. 14 Aug. 1629. 16: ас Staat moederer Utrecht. “НЕРІН а. „ns EEFT а 3: vennen nan tit ЕЕН инета БЕРЕ + 2-2-8 жж шаштан Le 3 ЕН oa стена a8 е E eee ttt — —— к eee dal ша анаша ниша НЕННЕ БЕРТА НТ bi Shae ШІН  grond aan te wakkeren еп ор te wekken. Voorts trachtten zij te weeg te 1027— brengen, dat de aanzienlijken een bewijs van vertrouwen gaven door de kostbaarheden, die zij naar elders gezonden hadden, weder in de stad te laten brengen. Het was te vergeefs. Zelfs kon men niet beletten, dat nog meer goederen buiten de stad in vei- ligheid gebracht werden 1. Na Amersfoort bezet te hebben, wendde zich de vijand met een sterke macht tegen Hattum, om, zoo scheen het, na dit stadje bemachtigd te hebben, op Kampen los le gaan. Op dit bericht wisten de Staten-Generaal niets beters te doen, dan de Rege- ring van Amsterdam te verzoeken eene Compagnie, die van nieuws binnen hare muren was opgericht, naar Kampen te zenden en ze gaandeweg te versterken en van al ’t noodige te voorzien. Maar deswegens verwaarloosden Hun Hoog Mogenden niet de maatregelen voort te тейеп, die den vijand moesten beletten in Holland of in de Betuwe door te dringen: al de schepen en schuiten tusschen Utrecht en Nieuwersluis zouden opgeruimd, al de houten bruggen op de Vecht vernield worden; alle wegen en kaden met behulp van de boeren van Maarsen, Maarseveen en Maarsenbroek door- gesneden, en alle verlaten opengezet worden. Ор het bericht van den Graaf van Kui- lenburg, dat er wegens de droogte beneden Wijk plaatsen op de Lek waren, waar men te paard door kon rijden, werd verordend, dat 100 musketiers, totdat het gevaar voorbij zou zijn, des nachts op de gevaarlijkste punten zouden waken. Пе Admirali-. teit van Rotterdam werd, en dit op verzoek van Zijne Excellentie, aangeschreven eenige jachten en schepen naar Woudrichem te zenden om den vijand gade te slaan. Voorts nu de Бет in °з vijands macht was, moest de Admiraliteit van Amsterdam zorgen, dat er uit dit riviertje geene vijandelijkheden op de Zuiderzee werden aangevangen. Hadden de Staten in de laatste dagen gemeend, dat men nu eenmaal troepen genoeg in dienst had om den vijand in ontzag te houden, en hadden zij deswegens eenige aan- ДА biedingen van personen, die nieuwe Compagnién wilden oprichten, afgeslagen ?; thans namen zij weder alle gewapende hulp aan, die zich vinden liet, mits zij dadclijk gereed ware, en schreven op nieuw naar AITSEMA, dat hij zoo spoedig mogelijk weder een Stal Compagnién, elk 2 of 500 man sterk, zou overzenden 8. Ор de kosten werd niet gelet, en dat terwijl er gezorgd moest worden voor de betaling van de lieden in Hol- land, die troepen vervoerd en allerlei benoodigdheden geleverd hadden, opdat dezen, vele in getal en meerendeels armoedige menschen, niet » tot desperatie gebracht wer- деп” 4, In den benarden financieelen toestand gingen de Staten-Generaal er toe staat der finan- . . . . ciën, over om, ten einde in de eerste behoeften te voorzien, van de West-Indische Compag- 1 Resol. Stat.-Gen. 16, 17 Aug. 1620. 2 Resol. Stat.-Gen. 6, 8, 11, 13 Aug. 1629. 3 Resol. Stat.-Gen. 17, 24, 25, 27, 29, 30 Aug. 1629. 4 Resol. Stat.-Gen. 16 Aug. 1629. 400 ALGEMEENE GESCHIEDENIS C ee 1627— nie, een en andermaal, op onderpand hunner actiën, een voorschot eerst van twee, 1630. ater van vier tonnen gouds te verzoeken. Zij beschikten reeds bij gedeelten over het bedrag, voordat de Vergadering der XIX, op dit tijdstip te Middelburg bijeen, het ver- zoek kon toegestaan hebben !, Voor het overige moest Holland door gedurige geld- toezendingen en door negotiaties, die slechts door toedoen van haar krediet konden gesloten worden, in den nood voorzien 2% De Staten van deze Provincie besloten dan ook niet uiteen te gaan, voordat men ten aanzien van de Veluwe gerust kon zijn. Zij zorgden dat de gereede gelden tot geen andere doeleinden, dan den tegenwoordigen nood werden besteed, en, zich niet om den naijver der Gecommitteerde Raden bekreunende, ver- trouwden zij de sleutels van de geldkist aan drie Gedeputeerden uit hun midden 3, — En Staat van zaken ware de inspanning tot den oorlog te lande nog slechts met eenige meerdere gerustheid ter тес. van den kant der zee gepaard gegaan! Maar reeds in Mei was er weder een elftal schepen uit Ostende in zee geloopen. In den zomer viel er fel op de kust te strijden. Toen toch werd een Duinkerker, bemand met 72 koppen, door onzen vice-admiraal WEMMER VAN BERCHEM genomen. Op nieuw was men bedacht op het stoppen van het Scheurtje voor Duinkerken: daartoe was nu een geheele flotille van zoogenaamde zinkers gereed gemaakt. Doch de zaak had zoo spoedig geenen voortgang, nietlegen- staande zij noodiger geweest zou zijn, dan ooit, daar de vijand in de Vlaamsche havens . gedurig nieuwe schepen toerustte, en men omtrent het midden van Augustus, toen de angst te Utrecht op het hoogst gestegen was, tot de erkentenis moest komen, dat de Vlaamsche kust van onze oorlogschepen geheel verlaten was f, Staat der gee Еп viel ег op de volharding der Landprovincién te rekenen? Het gros der ingezetenen дағ міл ты ш die Gewesten kon slechts eene middelmatige ingenomenheid hebben met de vrijheids- begrippen еп de handelsbelangen der Hollanders. Zij telden nog eene menigte hoog- ө aanzienlijke familién, die de Roomsch-katholieke godsdienst hadden blijven aanhangen, en dezen konden in eene schikking met het Rijk en met Spanje, veel min met de Luidelijke broeders aangegaan, onmogelijk iets anders dan eene weldaad en eene heerlijke uitkomst zien. Het volk werd bewerkt door Jezuiten, die, in het land gedrongen, gelden inzamelden, zelfs tot het ontzet van den Bosch; den ingezetenen de leer in- scherpten, dat de oorlog tegen den Koning van Spanje, nu vooral nog volgehouden, onrechtmatig was 5, en tevens zelfs aan Roomsche Amsterdamsche kooplieden groote voordeelen voorspiegelden tot loon voor contrabanden op vreemde namen aan de Span- 1 Resol, Stat.-Gen. 31 Julij; 1, 4, 23 Aug. 1629. 2 Resol. Stat.-Gen. 30 Julij; 4 Aug. 1629. 3 Resol. Holl, 31 Julij; 15 Aug. 1629. v. р. careLLeN, І, р. 530. | 4 Resol. Stat.-Gen. 10 Mei; 4, 10 Jalij; 4, 9, 16, 19 Aug. 1629. Resol. Holl. 3 Aug. 1629. 5 Resol. Stat.-Gen, 23 April, 1620. Resol. Holl. 27 Julij, 1629. DES VADERLANDS. 401 АЕ Jaarden te leveren 1. En welk ееп geest in sommige Edelen uit de Landprovinciën woonde, kan blijken uit den rechtshandel in deze dagen tusschen de Staten van Gel- derland еп maxnmuraan, Graaf van Bronkhorst en Heer van satensunc gevoerd. Deze beweerde niet onderhoorig te zijn aan het Hof van Gelderland, en uitgestrekter rechts- gebied te bezitten, dan dit Hof hem toekende. Hij was, zeide hij, slechts onderhoorig aan het Heilige Roomsche Кук; zijne Heerlijkheid Batenburg maakte een lid uit van den Weslfaalschen Kreis, en de dorpen, wier rechtsgebied het Hof van Gelderland hem betwistte, behoorden reeds onder de Heren van Batenburg, voordat er Graven en Her- togen van Gelder waren en bij gevolg eer er een Hof van Gelderland bestond. Hij achtte zich en den Keizer door de aanmatiging van de Staten van Gelderland ten hoogste beleedigd en in hunne Rijksrechten gekrenkt: vond hij geen steun bij de Staten-Gene- raal, zoo zou hij zich tot den Keizer wenden. Hun Hoog Mogenden gaven hem natuurlijk geen gelijk, maar ontrieden niettemin den Staten van Gelderland de zaak in dit tijds- gewricht zoo heftig door te zetten als zij reeds aangevangen hadden. De Keurvorst van Keulen, als voorzitter van den Westfaalschen Kreis, trok zich door zijnen Agent van DER VEECKEN de zaak des Heren van BATENBURG aan 2% — Waarlijk zulke Heren moesten de troepen van момтеСОСИЛ als wrekers van hunne en des Rijks aloude Hoogheid op de aanmatiging van een burgerregering van gisteren aanmerken en inhalen. En bi zooveel, dat menigeen in de Landprovincién zoo niet geneigd om den vijand in te halen, dan toch te onverschillig moest maken om hem met zelfopoffering te ver- Jagen, moet men nog de verdeeldheid voegen, welke tusschen de leden dier Provin- ciën onderling heerschte, en die mede niet gunstig werken moest op de verdediging des Lands, daar de zich verongelijkt achtende partij maar al te zeer geneigd pleegt te zijn om van eene verandering van Regering herstel van grieven te verwachten. Om niet te spreken van de oneenigheden tusschen de Stad Groningen en de Ommelanden, die nog altijd niet bijgelegd waren 5, in Overijsel lagen de kleine met de groote Steden, in het Graafschap Zutfen de kleine Steden met de Hoofdstad overhoop. Hasselt en Steenwijk klaagden, dat de Ridderschap en de drie Steden, Zwol, Kampen en Deventer, haar en het geheele Land van Vollenhove onbillijk met belastingen bezwaarden, en zich zooveel aanmatigden, dat zij, de inwoners der verongelijkte en vernederde kleine Steden, bij de miskenning hunner privilegiën geene reden hadden om zich over de Unie te verblijden * En hoe de Stad Zutfen de Stad Doesburg bejegende, toen deze benevens de andere Steden van het Kwartier op het recht om mede vertegenwoordigd ! Resol. Stat.-Gen. 13 Febr. 1629. 2 Resol. Stat.-Gen. 13, 17 Junij; 29 Dec. 1628. 15 Maart; 3, 20 April, 1629, 3 Resol. Stat.-Gen. 17 Junij; 15, 22, 27, 28 Sept.; 19 Dec. 1628. 6, 17 Febr.; 11 Junij; 20 Aug. 1629. 4 Resol, Stat,-Gen, 14 Julij, 1628. Ш Deen. 4 ток, 51 1627— 1680. 1627— 1630. 409 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 119 іе worden, aanspraak maakte, is uit де Gedenkschriften van den Gelderschen Edelman ' VAN DER CAPELLEN te zien 1, Onder zulke omstandigheden moest de weinig talrijke Vergadering der Staten-Generaal de zaken gaande houden. Zeeland en Friesland toonden nog steeds zooveel onverschil- ligheid еп zoo weinig neiging om ‘ets van de verantwoordelijkheid voor hetgeen er ver- richt en verhandeld werd, op zich te nemen, dat er al dien tijd geen vertegenwoordigers dezer twee Gewesten ter Generaliteit opdaagden. Hoeveel volharding was er bij al die redenen van ontmoediging dan niet noodig voor hen, die van geen. schikking met den vijand wilden weten, en den tegenstand onverdroten voorizetten. Voorwaar, zoo de Landprovincién zich gemeenschappelijk aan den vijand hadden overgegeven, en Holland zich tot onderhandelen verstaan had, het zou gemakkelijker te begrijpen zijn, dan het Hoc te verkla-te doorgronden is, hoe de strijd is volgehouden. Daartoe moeten wij ons herinneren, ren, dat de strijd is volgehouden. dat de verovering der Zilvervloot was voorafgegaan, die aan het Land geld en krediet verschafte, еп aan de West-Indische Compagnie tegelijk het uitzicht opende en, als het ware, de verplichting oplegde om Zuid-Amerika te veroveren, hetgeen zonder тооп- zetting van den oorlog niet geschieden kon; maar vooral, dat de vrijheidsleer van den waren Hollandschen patriot niet bloot verdedigd werd door de weinigen, die haar be- grepen en waardeeren konden, maar dat het lot der godsdienst onafscheidelijk aan haar lot verbonden was, waardoor zij den ijver der predikanten en hunnen ganschen aan- hang voor zich had, en eindelijk, dat de praktijk en de baten der sedert den afval van Spanje veranderde Staatsregeling reeds erfelijk waren geworden in verscheidene Geslachten. Wat zou voor zulke familiën de val van het sedert 50 jaren gevolgde stelsel, wat zou voor haar, bepaaldelijk in het Sticht van Utrecht, alwaar zoo vele Gereformeerden in het genot van de winstgevende bedieningen der Kerk geraakt waren, de toepassing van het Restitutie-edict geweest zijn? Om zulk een schrikbeeld te ver- drijven, was het raadzaam niet te bouwen op eenig bestand, maar den vijand uit de stad te houden. Dus vond Holland, al ware het bloot in het eigenbelang van de meeste aanzienlijke Utrechtsche Geslachten, eenen steun, die het Land in de tegenwoordige omstandigheden onmisbaar was. Bedacht om zich zoo veel mogelijk in hun opzet te versterken, besloten de Staten- Generaal nog dienzelfden 164" Augustus, waarop reeds zooveel was omgegaan, de Pro- vinciën Zeeland en Friesland uit te noodigen, om op dit moeijelijk tijdstip, al was het dan slechts voor korten tijd, meer geregeld Gedeputeerden te willen zenden; voorts onze Gezanten in Engeland en Venetië met de bedoelingen bekend te maken, waarmede men zich uit den Haag naar Utrecht had begeven, en hun te gelasten bij die Hoven op nieuw aan te dringen op ondersteuning, nu onze Staat zich tegen den gemeenschappe- — 1 Bl. 496, 497. ` DES VADERLANDS. 405 ed lijken vijand zoo dapper kweet en zich zoo veel opofferingen getroostte. De Fransche Regering was mede reeds vroeger op zulke gronden tot het verstrekken van een ruim ‚subsidie aangespoord; doch haar Ambassadeur had, evenals die van Venetië, weinig hoop op de vervulling van dezen onzen wensch gegeven 1, Tegelijk lieten Hun Hoogmogen- den blijken, dat zij het plichtsverzuim, waaraan men zich te Amersfoort had schuldig gemaakt, niet ongestraft wilden laten. De Raad van Stdte werd gemachtigd, den Ka- pitein van porr, die aldaar gecommandeerd had, benevens allen anderen, die er den Krijgsraad hadden uitgemaakt, te verhooren, en voorts naar bevind van zaken tegen hen te werk te gaan 2, Maar dat er vermogende personen waren, die er belang bij hadden, dat de zaak niet onderzocht werd, scheen daaruit te blijken, dat aan van porr de ge- legenheid gelaten werd om te vertrekken. De Raad van State verkeerde in de meening, dat de Staten-Generaal hem daartoe verlof gegeven hadden; doch deze Vergadering ver- klaarde geen kennis van de zaak te dragen. Daarentegen werden twee gewezen burge- meesters van Amersfoort, VAN DAM en GOYER, uit Amsterdam gevankelijk naar Utrecht gebracht 3. Maar gemakkelijk moest het hun vallen, hun gehouden gedrag te veront- schuldigen, door zich op den raad van dezen of genen, in de eerste plaats van den Prins zelven, te beroepen “. Doch dringender, dan voor begaan verzuim te straffen, was het tegen nieuw verzuim te waken, en dit deden de Staten-Generaal: zij zonden . vertrouwde Staatslieden om den slaat der verschansingen langs de Vecht tot den Hinderdam en aan den Vaartschen Rijn op te nemen, en waar die niet voldoende mochten zijn, voor de voltooijing, en voorts voor al het mogelijke om de toegangen af te sluiten, zorg te dragen. De Amster- damsche Oud-burgemeester октсез ging in persoon uit Utrecht naar Muiden om bij deze plaats, aan wier behoud, nevens dat van Woerden, Holland boven al gelegen was, op den staat der vestingwerken en op het doorsteken der dijken te letten. Bij Utrecht zouden de sluisen buiten de Weerd worden opengezet. Zoo kon men de linie, welke deze stad en Holland beschermde, verzekerd achten, vooral toen de 10 roei-jachten, door de Oost-Indische Compagnie uitgerust, goed gewapend, met 259 koppen bemand en door manen als TRIP еп HASSELAAR aangevgerd, en straks met nog zes sloepen ver- meerderd, uit Amsterdam op de Vecht verschenen waren 5, Op de onuitputtelijkheid van Amsterdams middelen scheen men te rekenen. Immers daar uit Utrecht reeds ver- slerking gezonden was naar Elburg en Harderwijk, dat met een beleg bedreigd scheen 1 Resol. Stat.-Gen. 27, 28 Јој, 1629. 2 Resol. Stat.-Gen. 16 Aug. 1629. 3 Resol. Stat.-Gen. 20, 21 Aug. 1629. 4 ү. р, CAPELLEN, 534. ре sornes, De Verdedig. v. Nederl. іп 1629, Ы. 186—190. 5 Resol. Stat.-Gen. 17, 21 Aug.; Resol. Holl. 17 Aug. 1629. 51% 1697-- 1980, Maatregelen tot verzekering van de Vecht en den Vaartschen Zijn. 1627— 1630. 404 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ET спо te worden, en men niet meer soldaten missen kon om de aanvragen ook van elders te voldoen, werd Amsterdam verzocht eene Compagnie naar Kampen, en straks nog eene ‚naar Harderwijk, en onmiddellijk daarna alweder eene Compagnie naar Weesp te zenden. Eerst toen zich ook Elburg nog om eene Compagnie tot Amsterdam wendde, moest de Stad zich daartoe buiten staat verklaren, en zou Friesland verzocht worden hulp derwaarts te zenden 1, Daar deze Provincie benevens Groningen gemachtigd was om ten laste der Generaliteit 3000 man te lichten, zoo meende men, kon zij wel wat troe- pen missen 9. Friesland zelf dacht er anders over: zelfs verlangde zij, dat Graaf ERNST CASIMIR in persoon zijn Goevernement zou komen verdedigen met de Compagniën, die Maafregelen ter ter harer repartitie stonden bij zich 3. Op de troepen van den Kolonel mAurERIvz bescherming van deNeder- Betuwe. Noodzakelijk- | heid der behoed- zaamheid, en van Graaf камзт casmmm meenden de Staten-Generaal de bescherming van de Neder-Betuwe, van Wijk tot aan de Uitertsche Hoofden, niet te kunnen laten aan- komen. Dus beschreven zij uit de Graafschappen Buren en Kuilenburg еп de Heer- lijkheid Vianen den derden man, wonende binnen de steden, en den vierden man ten platten lande, tusschen de 20 en de 60 jaren, om dag en nacht gewapend de toegan- gen te bewaken, en voorts evenzoo den derden en den vierden man uit Leerdam, Heu- kelom, Asperen, IJselstein, Beest еп Renoot, om van geweer en spade en mondbehoef- ten voor 6 dagen voorzien, zich te Ravenswaai onder de bevelen van НАФТЕВІУЕ te gaan stellen. Aan de Staten van Zeeland werd geschreven, dat zij in allerijl de 480 boots- gezellen, door de West-Indische Compagnie aangenomen, met zoo veel matrozen mogelijk versterkt, naar de Willemstad en de Klundert zouden doen afzakken, en de Staten van Holland werden uitgenoodigd mede den derden man uit de steden en van het platte land welgewapend naar Utrecht te zenden. Niet ten onrechte rekenden de Staten-Ge- neraal op de bereid vaardigheid van Holland en spoorden zij reeds vooruit de andere Gewesten aan om het voorbeeld dezer Provincie te volgen. Immers wel vonden de Sta- ten van Holland niet uitvoerbaar, den derden man te wapenen, daar de Steden aan schutters, еп een groot deel van 't platte land aan wachten reeds zooveel manschappen leverden, dat daarvan weinig viel te verwachten; maar zij verklaarden zich bereid om voor eene maand of zooveel langer als Hun Hoog Mogenden zouden goedvinden, 5000 weerbare mannen te lichten, mits de andere Provinciën naar billijke verhouding even- veel deden tot behoud van het Land, Niettemin kwamen er reeds een 150-tal gewa- pende boeren uit Holland aan, om de posten aan de Vecht te bezetten %. Wel was er waakzaamheid noodig. Aan enkele teekenen bleek, dat men het verraad ! Resol. Stat.-Gen. 16, 18, 19, 21, 27 Aug. 1629. 2 Resol. Stat.-Gen. 19, 20 Aug.; Resol. Holl. 18 Aug. 1629. 3 Resol. Holl. 16 Aug. 1629. 4 Resol. Stat.-Gen. 18, 23 Aug.; Resol. Holl. 20, 21 Aug. 1629. DES VADERLANDS. 405 geene gelegenheid geven moest. Het Huis ter Eem, zeer sterk door onderwaterzettingen , en door 20 man van het garnizoen van Naarden bezet, werd door deze soldaten, zon- der dat de plaats opgeëischt was, op eigen gezag verlaten 1, De sluizen buiten de Weerd, bij Utrecht, werden den 18den Augustus gesloten gevonden zonder dat men wist door wien ?, en het opruimen van alles wat in den omtrek van de stad Utrecht en aan Vecht en Lek den vijand gelegenheid kon geven om zich te verschuilen of over het water te komen, hel doorsnijden van wegen, dijken en dammen, en het openen van sluizen werd, in weerwil van den aandrang van die van Holland en de bedrijvigheid van den Raad van State, niet zoo stipt uitgevoerd, als wel wenschelijk was: een timmer- man, gelast om zekere brug af te breken, zag zich daarin met geweld verhinderd, en de Staten zagen zich genoodzaakt te dreigen, dat degenen, die men betrapte op het stoppen der gaten in de dijken, zouden gehangen. worden zonder vorm van proces 3. Van de Stichtsche zijde waakten de boeren niet zoo ijverig als van de Hollandsche, en reeds was men in Holland bedacht op het geval, dat de vijand de Vecht overgetrokken zou zijn * Wat er met Amersfoort gebeurd was, wetligde het wantrouwen, waaraan de Regeringen van andere steden zich blootgesteld zagen. Het geven van het wacht- woord en de bewaring der stadssleutels te Wijk bij Duurstede en te Harderwijk werd, tegen de privilegien dezer Gemeenten en in weêrwil van de klachten deswegens inge- bracht, aan de Commandanten dezer plaatsen opgedragen: te Wijk beschouwden de Staten den Kapitein Dursk als commandant, hoezeer een Fransch officier, trouwens buiten hun weten, acte als zoodanig van den Prins had bekomen; te Harderwijk commandeerde de Utrechtsche Edelman ввпикв van GOLSTEIN, door de Staten derwaarts gezonden 5. Al waren zulke maatregelen van voorzorg niet overtollig, toch betoonden zich de ingezete- nen der kleine stedenegeneigd genoeg om den vijand buiten hunne wallen te houden. Dit mag men van Rhenen getuigen (de Prins had dit plaatsje als te zwak willen prijs geven), en vooral van Harderwijk, Elburg en Hattum, die, opgeéischt door-een trom- рейег om zich aan den Koning over te geven, te verstaan gaven, dat zij voor den Koning kruit en loot over hadden en anders niet. Die van Hattum namen voor, op het voorbeeld der Vaderen goed en bloed op іе zetten, én te toonen, dat zij het vader- land en hunne eer liefhadden. Toen de vijand naderde, deden zij eenen uitval en brach- ten te weeg, dat hij zich van hunne wallen verwijderd hield. Hunne kleine macht ! Resol. Stat.-Gen. 15, 17 Aug. 1629. 2 Resol. Stat.-Gen. 18 Aug. 1629. 3 Resol. Holl. 17 Aug.; Resol. Stat.-Gen. 19, 21, 24, 27, 29 Aug. 1629; v. р. CAPELLEN 535, 537. 4 Resol. Stat.-Gen. 25, 27 Aug.; Resol. Holl. 17, 18 Aug. 1629. 5 Resol. Stat.-Gen. 17, 23, 25 Aug. 1629. 1627— 1680. Standvastigheid van Hattum en andere klcine ste- den. van 1627-- 1680. 406 ; ALGEMEENE GESCHIEDENIS gg was met eenige manschappen uit Zwol vermeerderd geworden, en uit Amsterdam van krijgsbehoeften voorzien }. | Onder ди alles verzuimde de Graaf van DEN BERG geen van de middelen, die hem tot zijn doel konden leiden. Terwijl MONTECUCULI schandelijk ruw en onredelijk te werk ging 3, wenschte hij door zachtheid, niet door geweld te winnen. Door brieven be- werkte hij de Regeringen der Steden, die hij zich gaarne zou hebben zien toevallen. De boeren van het Gooiland liet hij verzoeken niet te vluchten, daar zij geen schade zouden lijden, en aan de Staten-Generaal zelven schreef hij in antwoord op hunne klachten wegens de gewelddadigheden, door zijne soldaten gepleegd, eenen brief van verontschuldiging van dien aard, dat Hun Hoog Mogenden dit schrijven stipt geheim meenden te moeten houden 3, Tegelijk werd door troepenvereenigingen bij Breda den Prins reden gegeven om, juist toen men tegen den vijand op de Veluwe het meest op zijne hoede moest zijn, op nieuw de toezending van Compagniën van hier naar Noord- Brabant te vragen: men gaf natuurlijk daaraan op het oogenblik geen gehoor. Om »in de tegenwoordige bezwaarlijke constitutie van ’s Lands zaken” den Prins, die zich ter beveiliging van Vecht en Vaart tot het mededeelen van ontwerpen bepaalde, welke reeds vóór zij ontvangen werden, waren uitgevoerd %, ter zijde te staan, en hem tevens te polsen op hetgeen hij dacht over de aanbieding van bestand, door den vijand ge- daan, benoemden de Staten van Holland vier aanzienlijke mannen uit hun midden, die met commissie van de Staten-Generaal naar het leger vóór den Bosch vertrokken 5. Het scheen noodig den Prins nader in te lichten. Intusschen was het gevaar, toen men nog voortging zich te versterken en te waken, Verrassching reeds gelukkig voorbij. De Kolonel Baron vaN GENT VAN DIEDEN, goeverneur van Em- Wezel, merik, had reeds sedert eenigen tijd zwanger gegaan met het denkbeeld om Wesel te verrasschen: hij was met den toestand der verdedigingsmiddelen tot in de bijzonderheden bekend, en stond met eenige ingezetenen in verstandhouding. De Prins had de uitvoe- ring vroeger niet raadzaam gevonden, en ook in den laatsten tijd daarop niet aange- drongen; doch toen var DEN BERG onze grenzen overschreden en eenige troepen uit Wezel gelicht en met zich mede genomen had, kwamen die ingezetenen van Wezel, welke de slad in onze handen wilden brengen, van prenen spreken, terwijl hij zich op zijnen 1 Resol. Stat.-Gen. 17, 21, 25 Aug. 1629. v. р. capeLLEN, 537, 538. asema, 869, 870. Ernstig was Hattum niet bedreigd geworden, Zie ре sornes, t. a. pl. bl. 203—205. 2 aitsema, Ы. 867. 3 Resol. Stat.-Gen. 23 Aug. 1629. Resol. Holl. 17 Aug. 1629. 4 Resol. Stat.-Gen. 17, 18, 27, 31 Aug. 1629, 5 Resol. Stat-Gen. 17, 18, 20 Aug. 1629. Resol. Holl. 16, 22 Aug. 1629. Мет. de Fred. Henri, р. 102—104. aitsems, 864. DES VADERLANDS. 407 -o a post tusschen Arnhem en Kuilenburg bevond: zij deelden hem mede, dat een bastion, waaraan gearbeid werd, op het oogenblik in slechten staat van verdediging en gemak- kelijk te beklimmen was. De Prins, op van prepens verzoek van de zaak onderricht, keurde goed, dat de onderneming gewaagd werd, еп gaf aan Graaf квмвт сазімік bevel ze te ondersteunen, Deze verschafte aan den kolonel duizend man uitgelezen voetvolk еп 800 man kavallerie, welke troepen den 17%" Augustus te Schenkenschans moes- ten zijn. Bovendien zou worr MISLICH, goeverneur van Breévoort, zich met 600 man gereed houden. Hem werd aangewezen, zich den 194" vóór het aanbreken van den dag te 2 uren op een bepaalde plaats, op een half uur afstands van Wezel, te bevinden. Den 18den omstreeks den middag brak van prepen met de ter zijner be- schikking gestelde troepen van Schenkenschans op. De slaat der wegen en de omstan- digheid, dat men tot tweemalen toe in de duisternis van den regenachtigen nacht ver- dwaalde, bracht:te weeg, dat zij eerst te vier uren in den morgenstond op het met чғоһғ afgesproken punt aankwamen. Deze was op het gestelde tijdstip daar geweest; maar geen troepen ziende opdagen, had hij zich, ten einde niet ontdekt te worden, verwijderd. Hoezeer van dezen bijstand en tevens van de bedekking der duisternis ver- stoken, zette van pIEDEN de onderneming door. Door twee Wezelsche burgers geleid, beklimmen 30 man het bastion. Teruggeslagen door de wacht, worden zij krachtig ondersteund door de benden, die hen op den voet gevolgd waren, en met gezamenlijke kracht wordt het bastion vermeesterd. Nu laat van preven door eene bende van 120 man eene der poorten van buiten openbreken, en zendt den Kapitein ноуснев met 150 man de stad in, die in weêrwil van den tegenstand, hem door twee Spaansche Compagniën geboden, de marktplaats bemachtigt. Toen van preven, na het bastion behoorlijk bezet gelaten te hebben, zich mede derwaarts begaf, ontmoette hij reeds onze ‘kavallerie , die de opengebroken poort was binnengelaten. Deze ruiters rijden alles wat zich in de straten weren wil, overhoop. In persoon belet van preven den Spaanschen goever- neur, FRANCISCO LOZANO, eenige Duitsche Compagnién, die in eene voorstad gelegerd waren, binnen de stad te brengen. De goeverneur werd gevangen genomen, en de manschappen die hem vergezelden, ten deele gedood. 1687— 1630. 408 ALGEMEENE GESCHIEDENIS nd len vond men 54 kanonnen; de magazijnen waren wel voorzien van mond- en krijgsbe- hoeften, en de goederen die Spaansche en Keizerlijke officieren, naar de Veluwe getogen, hier hadden achtergelaten, vielen onzen soldaten in handen. De burgers hadden zich stil gehouden: niettemin werden de winkels op de markt, en alle kloosters geplunderd |, Wat moest het gevolg zijn van de verovering van Wezel? De indruk, dien deze Gevolgen dier gebeurtenis maakte, was geweldig. » Wat blijdschap, zegt arrsema 2, daardoor alom verrassching. door alle Vereenigde Nederlanden veroprzaakt werd, is met geen tongen uit te spreken, evenzeer als de verslagenheid der Spaanschen,’? en var DER CAPELLEN breekt den ge- wonen stijl zijner Gedenkschriften 3 af om een hooggestemde dankzegging aan God voor eene »zoo wonderlijke verlossing” in te lasschen. Die stad, welke de diplomatie in 1614 tot groole ergernis der Gereformeerden aan spinoLA in handen had doen stellen, opdat de Spaansche macht op dit gebied tegen den invloed, dien de Staten zich door de hardnekkige handhaving van hun krijgsgezag binnen Gulik verschaften, zou kunnen opwegen *, die slad was thans op onze zijde teruggebracht en aan de Reformatie her- geven, en hiermede de smaad van het verlies van Gulik meer dan hersteld. Maar deze voldoening voor de eerzucht der Noord-Nederlanders was van minder aanbelang, dan de beteekenis, die de verrassching der stad Wezel had in de oogen van den Graaf var DEN BERG, en de invloed, dien zij dientengevolge op zijne besluiten uitoefende. Door- gaans wordt de zaak dus voorgesteld, alsof de Spaanschen en Keizerschen, nu Wezel was overgegaan, zich den weg, langs welken zij allen toevoer van benoodigdheden be- kwamen, afgesneden zagen, en 2) nu, om niet te verhongeren, dadelijk den terugtocht moesten aanvaarden. Dit is onjuist. Wezel was voor hen geenszins de eenige weg van gemeenschap met Duitschland ер de Zuidelijke Nederlanden: geheel de oostgrens van Gelderland lag open. Daarbij hadden onze troepen menig punt aan de rivier beneden Wezel bezet, zoodat, wanneer men den vijand zijnen toevoer langs den Rijn had kun- nen en willen afsnijden, men niet tot den val van Wezel had behoeven te wachten. 