VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
‚ Uit de Ondankbaarheid , wordt onfeilbaar altoos onvere penoegdheid geboren. De vergelijkingen dic de ondanke aare maakt; —— de verkeerde optellingen die hij doet; - veroorzaaken , dat hij den tweftand van anderen uite muntend, en den sijnen als niet waardig, of verzeld met veele moeilijkheden , befchouwt. Hij weet zelfs niet wat te begeeren ,. om dat niets zijn hart voldoet. Zijne be- geerten. zijn zo-kwaalijk beftierd, dat eene geheele waes reld.hem niet ken vergenaegen. In alles heerscht te veel onvolkomenheid en gebrek. -Verkrijgt hij eenige bevorde- Ting van aanzien ; hij kan zijne heerschzugt niet genoeg bot vierem- Bepaald door wijze wetten en ver- ordeningen, beperken deezen te veel zijn’ lust, om alles naar DE ONDANEBAARE. — 473 near eigen zinlijkheid те regeeren. De Staatsregeering , te vooren het doel zijner wenfchen ‚brengt hem in: te veel beflommering ; ———— men let met te veel naauwkeurige heid ор de drijfveeren zijner handelingen ; — — men dwarsboomt zijne oogmerken ; en hij ziet, dat hij zich , te vergeefsch, met ееп gewaand geluk geftreeld heeft. Een huwlijk , mer eene vrouw die veele middelen bezit , bevooe rens zijne geliefkoosde begeerte , beantwoord niet aan zij: ne dwaaze verwachting. Gebrekkig in de betrachting van zijn pligt, ontbeert hij huislijk geluk, en verjaagt , доог zijn eigen gedrag, al het zoet van de kuifche huwlijks- min, en de aangenaamheden, die uit eene welvereenig іе zamenleeving voortvloeien. Geduurige verandering maakt dat hy geen’ rust noch се heeft; — — en de afgunst, die hem pijnigt, verteert zijne ziel. , " (эс Кап toch niet anders zijn, of, ееп mensch, die zijn lot niet voortreflijk vindt, en daar mede te onvreden is, moet altoos їп den waan verkeeren, dat het deel van ande- ren veel beter is, dan het zijne; en zo ras hij dit gelonft, wordt de afgunst gaande, en hij benijdt het ingebeeld ge- luk aan den bezitter. Deeze denkbeelden zijn niet te fechei- den , maar hangen onverbreeklijk aan malkanderen: сп de Ondankbaare heeft daar in gelijk, dat het leeven van an- deren genoechlijker is, dan het zijne ; maar het ont- {pruit uit eene geheel andere bron, dan de ondankbasre veronderttelt ; niet uit de verkrijging van meerder eer en oed; maar uit de deugdzaamer gefteldheid van het һагг. laatst den ondankbaaren in den (taat van den benijden, hij is en blijft altoos dezelfde. Zijnen verkeerden zin, zijne dwaaze beoordeelingen ‚ draagt hij mede, en hij is, in wat kring ook geplaatst , altoos ongelukkig! In zich zelfs , in zijn eigen perzoon , vindt hij altijd de meeste verdien. ften en bekwaamheden, еп oordeelt, derhatven „de groot- fte bevoegdheid tot iederen post te hebben. De begecving aan anderen is niet wel gefchied : die heeft de vere eischte hoedanigheden , en deeze , de zedelijke телап» heid niet, die ’er tot een goede uitvoering vereischt wordt. Nooit treft hij prijswaardige deugden, zelden een goed karakter, in de voorwerpen zijner afgurst. Alle voorfpoed van ‘anderen baart hem jammer: еп hunne gezondheid maakt hem ziek. De werkzaame vlijt, daar een ander door zoekt voort te komen , is flechts een’ verblinde fchijn; en verftand of dapperheid zijn, bij hem, niet dan groufpreeken еп pogchen. ‚ Zijne kwalijk geleide уе 13 eel- 424 DE ОМрАЙКВАААЕ beelding , geholpen door. bedilzucht, doen waanes y over alles te kunnen oordeelen; en ieders с, geteld- heid, еп hart , te kunnen nagaan. ‚ Hoe rijst niet het ongeluk van den ondankbaaren ten top! naar maate wij onge befchouwing voortzetten, wordt hij verachtelijker ! en het blijkt, hoe langs. Zo meer, dat bij engefchtkt is voor de gezellige zamen leeving van deugdzaame men(chen!. Hoe waardig, ondankbaare! zijt gij niet ouze kleinach- ting! ——— Gij, die, bij de verkrijging van veele voor- rechten , u zelven, de edele vruchten, die een recht, eaart bezitter daar van топ trekken, ontzegt! War zeg ik ? ontrooft! en u selven werpt in een’ afgrond van verachting , waar uit gij niet op te rechten zijt! Men reike u vrij de hand toe; men biede g de middelen aan; men betuige u , dat de harten van alle gevoelige meníchen over uwen toeftaad bloeden; dat zij gaarne de ondankbaarheid wilden uitroeijen, en и, ook voor u zelven beter, еп gelukkiger wilden maaken : wat baat het и, dic zorgloos (laapt, op te wekken ? Gij kent uwe beeldrenis piet ! ij prijst ons doel; maar. denkt, dat het voor anderen gericht is. Befchouw , bid ik, uw hart; door- zoek deszelfs beweegingen; vergelijk u bij de op- gegeeve kenfchets ; еп oordeel , met onpartijdigbel , tot wien wij fpreeken! Gij zijt het ongelukkig d offer uwer aangekweėkte „ en fteeds gevoede, neiging ! Gij zijt dat һал wezen , dat wij in eenige trekken gemaaid hebben! Ziet uw toeltand; ontvlucht het gevaar; en volgt ons, met eene oplettende aandacht, daar wij het derde of laatst opgegeeven Kenmerk van uw karakter zul- len fchetzen; en u, ingevolge van het zelve, aan onze verbeelding zullen voorftellen , als ontzet van de zoete en innige (treeling ! die een welgefteld hart gevoelt, als bet anderen helpt of weldoet ! Het Derde Kenmerk van de ondankbaarheid toch is,dat de ondankbaare het waar genoegen het blij’ vermaak mist, dat ontfpruit uit dienften aan onze medemenfchen bewezen, | Daar het nijdig hart, en het afgunftig oog, van den ondankbaaren elks welftand betwist, is het bij gevolgtrek- king zeker, dat hij geen weldoener van het mensc zijn kan; en hunne belangen niet kan voorftaan. Zou zijn geaartheid weezen, zijne medemenfchen voort 10 ч DE ONDANKBAARE, 475; te helpen; — hun Ьейаап te bevorderen, en hun bulptijken bijftand aan te bieden? neen; hij zegt: з» lasten anderen іп fchaamele armoede, in nijpend gebrek omzwerven ; ` baten zij zuchtend’ van leed hunne dagèn fijten ; - laten zij vrij in ketenen van gevreesd ontzag geklonken zijn: waar toe zou men ze uitred- den, dan om het loon van andankb’re verheffing te {maa ken; om zijn weldaaden verguisd, en zijnen edelmoedigen bijftand, met verachting, of kleinfchatting, te zien behane delen ? Laat anderen in: jammer, verdriet, (mart en leed? —_— red ze niet uits zo veel te minder kunnen zij mij in den weg zijn; en "er worden aan mijnen geest veele kwellingen ontnoomen. Onophoudlijk pijnigt mij de fpijt, dien ik gevoel, als onwaardigen tot aanzien- Kijker (зас komen; geduurig kwek zich mijn hart, over onverdiende gunstbetooning ; en hierom, wees meer omzichtig in. het befteeden uwer gunften; wees nict te ше» reed met uw medelijden en hulp.” Laaghartige ziel! verachtljk mensch! hebt gij dan geen voel van menschlijkheid? 15 het vuur ò С cht van aandoening, teñ eenemaal bij u gevoelt gij niet, dat gij u los maakt van ba giel aan de belangen van anderen doen ve Wordt gij in u niet een getuigen gewaar, с digt, en die u als een beul over uw ontaa pijnigen? God keeft ons indrukken van g rampen van anderen gegeeven; hij heeft ons meewaarig- heid‘ingefchapen; medelijden ingeboezermd; en ons geleerd te treeden іп de noden van anderen! Dit zijn onuitwische b're beginfels! dit zijn trekken die ons veredelen! kenmer ken die onze waardigheid verheffen! Zult gij, rampzalige „ die poogen uit te wisfchen! zult дїў nooit met ееп bloe- dend hart tot bulploozen intreeden? zult gij u tegen de vogmerken uwer fchepping aankanten? — — Laat afi Laat af! uwe boosheid den teugel te vieren! Poogt niet te zegevieren over zulke edele neigingen van uwen Geest! Die zege zou u te veel kosten; ze zou uw duurend ongeluk daar Dellen) Wee toch den on- barmhartigen, hem zal onbarmhartigheid gefchieden! — Dan, wat helpt het, и tot verbetering aan te zetten, daar uw jammerlyk gefolterd hart onvatbaar is, voor edele verwaaken, die uit weldoen voortfpruiten! Altoos ontglipt gij het kragtigst betoog, door de eene of andere gezochte ‘uitvlucht. Нег ontbreekt u nimmer aan fchijnre. - i4 е- 476 | DE ОМЮАМКВААКЕ. denen. „ап, zegt gij, mis ik іп de rechte keuze der voorwerpen ; ik beftee daar door mijne giften kwa- lijk, en dit doet mij fchroomachtig en bevreesd zijn, Hier weder, hecft men mij de owftandigheden en jamme- ren met te veel vergrooting afgemaald ; en ik heb derhalven verkeerdlijk, en te veel; gedaan. Daar, hebben anderen mijn medelijden gaande gemaakt, en zelfs hunne shildheid onttrokken, en langs dien weg, heb ik alleen moeten lasten en draagen. —- Elders, weder, hoor jk hoe men mijne liefdaadigheid misbruikt heeft, еп, in plaatze van jet het nodige en dienftige gebruik van te maaken, mijne giften door lustige vrolijkheid werteerd en verkwist heeft.” Onnozele uitvluchten ! Wat ow hart u, als gij u zelven afvraagt, of gij met die op- gezochte redenen, и, van uwe verpligting kunt ontflaan 3 Doch, wat noem ik verpligting ? Gij kent geene banden, noch verpligtingen die in de natuur ' gegrond zijn! — komt u een arme bedelaar, voor zijne berooide vrouw en kinderen , dien hij niet in ftaat is nood- druft aante fchaffen , om hulp , fchreiend inroepen ?. ij ftopt uw oor; — — werpt verachtelijke blikken ор fer neder ; en zendt hem ongetroost heenen! Еп als uw kloppend, fchoon onderdrukt, geweten tegen u ge- tuigt „dan antwoordt gij ,tot ftilling van dezelve, zeer on- befchaamd: „ de behoefte is zo groot niet; de nood is niet zo dringend, als men wel vaorwent : luiheid en verkwisting zijn oorzaak van de verma. gering; —— mijn deel is zo ruim niet, dat ik elken armen die mij aanfpreekt kan bijftaan; — — ik doe dage- lijks zo veel; ik heb reeds zo veel gedaan; — laat anderen ook wat doen:” - еп langs deezen weg ontflaat gij u van den pligt van Christelijke liefdaadig- heid. Of God betuigt, dat hij den blijmoedigen geever lief heeft; ot kracht van welfpreekendheid-u het gebrek uwer mêdemenfchen affchildert; 't is te vere geefsch : gij fluit uw onmedogend bart; en uit uwe handen kunnen geene aalmoefen komen. Veroont men u eenen van alles beroofden Grysaard; oute bloote, en zonder kleederen omzwervende, kinderen; — eene zoogende gebrek lijdende moeder; ——— deeze voor- werpen, die bij anderen allen indruk opwekken, treffen м niet: — gij wendt eru gezicht van af, en doet ge, hooploos, hulp van anderen verwachtende, van u versrekken! Waeeede neiging? Onmenschlijk hart! Wie Met ще DE ONDANKBAARE, 477- niet bij zulk een tafreel? - en echter dit is uw waar afbeeldfel! | ©. - Zeer juist befchryft dit de Edele Dichteresfe Lannoy, - Daar is een wreed gedrocht, in ’s hemels vloek gebooren, Natuur vermurwde ’t nooit; geen vrindfchap kon ’t bekooren; "є Heeft nimmer naar men zegt een enkle traan gefchreid;. эс Verzaadlyk zelfbelang met gruwlen overlaaden Beftuurt alleen zyn daaden. _ · “Dat monfier der natuur hect fnoode Ondankbaarheid, Wat verheft zich, bij deeze kenfchets, de waardij ‘der Dankbaarheidt Hoe bekoorlijk, hoe ftreelend is niet dé werkzaame verkeering van een dankbaar mensch! van о, zalige ziel, die uit liefde tot uwen Schepper en Zaligmaae ker, uw hart openzet, voor de klaagtoonen uwer ftrijdene de natuurgenooten! — die uwe ziel door medelijden voedt! die aandoening еп deelneeming aankweekt! die altijd bereid zijt, God en uwe mede Schepzelen licfde te betonnen! die uwen pligt kent , en dien gaarne. betracht! Geen laage of laffe vleijerij voor uwen weldoener bekruipt ùwe ziel; maar een edele lust , een opgewekte en fteeds aande gehouden begeerte, om hem uwen verfchuldigden dank, op de meest voegzaamfte wijze, door gepasten eer- ‚ bied, en tijdige wederdienften , te betoonen. Uwe verhee ve Ziel fchat de bekoomen weldaaden niet gering; maar waardeert dezelven , in al het belang het welk zij vorderen. Gıj zijt met het deel der zegeningen, dat gij geniet , verge- noegd; gij roemt de milde goedheid van den Schen- ker , met ееп blijmoedig һагг; gij verheft ftaag de ootheid van zijne gunst 5 en prent uwen kinderen ie zelfde gevoelens in, en hen leerende, na uwen daad, den weldoener van uw perfoon en huis, daar voor dankb’re hulde toe te brengen. le dankbaarheid fchuuwt alle zelf- verheffing. Ое dankb're belijdt gaarne zijne onkunde, ge- ringheid , en onwaardigheid, en bij die belijdenis wordt iedere zegen, elke weldaad, grooter, en ontvangt nieuw voedfel ! Hij erkent geftadig, dat hij meerder , vrij meerder, erlangt, dan hij verdient: en dit werkt krachtig tegen de afgunst. Alles moet toch uit de bron van God komen ; еп zou bij het deel van anderen benijden? Hij leeft іп geduurig wel te doen: hij vindt zijn grootfte’ lust in anderen te redden „te helpen, en bijte oan, Hij opt, lis vange A 478, DE ONDANEBAARE, ` angt veel, ей zou hij dan niet gaarne bet Opperwezen aar in zoeken na te volgen, en zijn gebod gehoorzaam te volbrengeu? Hij berust ia God , vertrouwt op Hem, en eindigt altoos in die Bron van eeuwig geluk. pmm | WAARNEEMING WEGENS BENE GELUKKIG GENEEZEN роокнью. Door Swi/gtt, Mlaclmeaster te Lu. kau, in de Noderlausnits (%), Е bejaarde Vrouw verloor, na eene lang aanhoudende derdendaagfche kaortfe, het gehoor aan, beide ooren, welk verlies van gehoor gêpaard ging met een beftendig eruisch. а dat deeze Vrouw reeds meer dan drie aaren lang verfcheiden, zo iue als uitwendige, middelen te vergeefsch had aangewend, befloot ik die van den Jasfer удогреПаасепе Operatie (zie RICHTER , Chérg. Bibliotheck, 6 B. pag. 396.) eens te beproeven. — Ik doorboorde, namentlyk, agter beide ooren de pars mamillaris osfis tem» porum „ door de bovenfte Lamelle, en fpuitte in beide openingen herhaalde reizen lauw water, het welk terftond , melkagtig , 219 uit de neusgaten wederom ontlastte. Hierop befpeurde de Lyderesfe eene oogenblikkelyke ver- ligting, en vermindering van het geruisch, еп het gehoor fcheen eenigzints beter. Ма dat ik met deeze infpuie ting tweemaal °з daags, geduurende vier dagen, had aan- gehouden, had de Lyderesfe haar gehoor volkoomen we» ег, еп de gemaakte openingen genazen zeer fchielyk „ en van zelve, (De Heer rreuirz heeft naderhand meer- maalen-gelegenheid gehad, deeze op zig zelf gemakkelyke Юрегабе , met het beste gevolg, in ber werk te Dellen, / {*) Zie Beobachtungen von FIELITZ, RATUURLYKE HISTORIE VAN DEN PELIKAAN. (Volgens den Hesr DE BUFPON.) D: Pelikaan draagt іп": Grieksch den naam van Osenssrwass of Oäecegnge, in ’t Latyn heet dezelve Onocrotalus, by de Ouden Тулю, іп jr Hebreeuwsch Hakik, in "jr Chab deeuwsch Сав, in t Arabisch Zok, ia 't Egyptisch Bee Dee NATUURLYKE HISTORIE VAN BEN PELIKAAN. 479 as, in ’t Turksch Sackagusch, in °t Spaansch Grato. i G Ítaliaansch «2707/0; te Rome heeft men den ouden Le. tynfchen naam 7ушо behouden ; de Engelfchen noemen hem Pelecane, de Franíchen Pelican, de Duitíchers Meergans of Schneegan, de Poolen Bak Cudzoriemski, de Rusfen Baba, de Mexicaanen Atotol/, de Negers in Guiné Pokko, en de Siammers Noktho. -_Alleraangelegendst en opmerklykst vaor деп Natuurken= пег, is de Pelikaan, door de kloekheid van. zyne гейш. te, door den grooten zak, dien hy onder den bek draagt, als mede van wegen de fabelagtige vermaardheid zyng naams, in Godsdieaftige zinnebeelden, der onkundige Vol ken geheiligd. Onder de gedaante deezes Vogels heeft теп de Ouderliefde afgebeeld , de borst opbytende , om zyn: kwynend Kroost met zyn bloed te voeden; maar dee- ze Fabel, welke de Egypienaars reeds van den Gier vern telden , komt geheel niet te pasfe omtrent den Pelikaan, die in overvloed leeft, en aan welken de Natuur, boven andere Vischeetende Vogelen , een grooten zak gegeeven heeft, waar іп hy zyn vangst draagt, en eer ruimen goot, raad met zich voert. De Pelikaan evenaart, of overtreft. zelfs, in grootte, de Zwaan , en zou de grootfte der. Watervogelen weezen, indien де Albatrosfenr niet zwaarlyviger, en de Flamin veel hooger op de Pooten, waren; de Pelikaan һесб дей zeer laag , terwyl one Vleugels een vlugt hebben tus - fchen dé elf en twaalf voeten. Hy Кав zich , overzulks, zeer gemaklyk en langen tyd іп de lugt ophouden, dryft ‘er іп met eene verwonderenswaardige Kgtheid, en veran» dert niet van plaats „ dan om loodrecht op zyn prooi nee der te vallen, de hem niet kan ontkomen: want het gee weld van den val, en de wyde uitgeftrektheid zyner leg, elen , die de oppervlakte van bet water (aan en bedek. ken, doen het fchuimend als kooken, en bedwelmen den Visch, die het niet. weet te ontvlugten; op die wyze vig» fchen de Pelikaanen, als zy alleen zyn 5 maar zich in eee be bende by den anderen bevindende , weetén zy hunne Vischvangst op verfcheide wyzen aan te leggen, en ge- meenfchaplyk te werk te gaan: zy vormen eete linie, zwemmen zamen, en maaken een grooten kring, welken zy allengskens vernauwen , om "er den Visch in te flui- ten, en de vangst op hun gemak té verdeelen, Zy verkiezen den morgen- of den avondftond, wanneer de Visfchen meest іп beweeging zyn, om te visfchen, en е 48о . NATUURLYKE HISTOKIE de plaatzen, waar dezelve overvloedigst gevonden worden, э Is een vermaaklyk fchouwfpel te zien , hoe zy door ’t water fnellen, zich daar boven verheffen, en met een (tyf uitgeftrekren hals ер half gevulden zak nederwerpen , daar na weder іп de hoogte удеп, en op nieuw met kr nedervallen, hier mede aanhoudende, tot dat hun geheele zak gevuld is: als dan gaan zy op eenige uitfteekende rotzen eeten, en laaten het genuttigde verteeren, blyven- de in (tille rust tot aan den avond. | ‚ My dunkt, dat men zeer wel voordeel zou kunnen doen met dit Inttintt des Pelikaans, die zyn prooi niet terftond werflindt, maar ten voorraad oplegt, еп dat men °ег, even als van den Cormoran, een Visfcher , tot "e merfchen dienst , van zou kunnen maaken ; in de reisbefchryving van PizARD wordt verzekerd , dat dit den Chineefen ge. lukt is. Lasar verhaalt desgelvks , dat de Wilden een Pelikaan hadden , dien zy ’s morgens uitzonden, en 's avonds weder kwam, met den zak vol Visífchen, welken zy. hem deeden uitwerpen. De Pelikaan moet ееп uitmuntend Zwemmer weezen, hy heeft volkomen gevliesde Pooten , vier Vingeren zyn vereenigd door een en het zelfe Vlies: dit Vlies en de Pooten zyn rood of geel, naar den ouderdom des Vogels. Het fchynt-ook dat hy met den tyd die fchoone , zagte en als doorfchynende roozekleur krygt, welke aan zyne Pluimadie een glans geeft, die na vernis gelykr. De Vederen aan den Hals beftaan uit een kort dons, die van den Nek zyn veel langer , en vormen eene foort van kam, of kleinen kuif. De Kop is plat aan de zyden, de Oogen zyn klein, en in twee groote kaale plekken ge- laatst; de Staart heeft achttien pennen ; de kleuren van den Bek zyn geel en bleekrood, op een graauwen grond, met helder roode ftreepen ор °t midden en na de einden: deeze Bek is van boven plat, als een breed lemmer, met een rand over de langte loopende , en eindigende in cen haakigen punt: binnen in dit lemmer, '{ welk de Roven- kaak uitmaakt, ziet men vyf groeven, die vyf kanten gee- ven , welken twee buitenfte fcherpfnydend zyn ; de Onder. kaak beftaat uit twee hbuigzaame deelen, aan °t einde zaa- mengevoegd , doch voorts van elkander afgezonderd, laa- tende een fpleet tusfchen beide ; aan deeze hangt de zak als een Vischkaar. Deeze*zak kan meer dan twintig pin- ten vogts bevatten , en is zo breed en lang, dat een Mensch ‘er den arm tot den elleboog іп kan fteeken. Ег ‚ VAR DEN PELIKAAN, ex Em verhaalt-gezien te hebt en , dat iemand "er het hoofd in Rak, ’t geen ons, eg:er, niet, kan doen gelooven, ’t geen sANCTIUS by ALDROVANDUs vermeldt, dat een dee- zer Vogelen uit de hoogte een Negerkind lier. vallen , °t geen hy in den zak hadt weggevoerd, De Pelikaan fchynt getemd, еп, niettegenflaande zyne zwaarlyvigheid , tot het doen van kunstjes opgebragt te kunnen worden: hy beeft niets woests in zynen aart, en ontbaudt zich ват by de Menfchen, Rzaczvnska fpreekt van een Pelikaan , veertig baren aan ’t Hof van oeren gehouden, die vermaak fchiep in gezelfchappen, en op ’t hooren van Muzyk fcheen gelteld te weezen.. BELON za; Ser een op `t Eiland Rhodes, die gemeenzaam door de stad wandelde, en CULMANN verhaalt, by Gesner, de bekep- de Historie van den Pelikaan, die den Keizer Maut AAN volgde „ boven het Leger: vliegende, wanneer %. zel. ve in optocht was; zich zumtyds zo hoog verheffende y dat Һу, zich niet grooter. dan een Zwaluw vertoonde, fchoon zyne vleugels, van 'ї eene tot het ander einde » vyftien Rhynlandíche vóeten haalden. -. Verbaazend zou ‚ desniettegenftaande ‚ die fterkte vam vliegen zyn in een Vogel, vyfentwintig ponden zwaar s, als dezelve niet wonderbaar onderfteund werd, door de groote menigte 10915, waar door zyn lichaam zich uitzet „ als ook, door de ligtheid zyns geheelen maakzels. %.Ge- raamte van een Pelikaan weegt geen anderhalf pond; de beenderen zyn zo dun, dat men ’er door heen ziet, en ALDROVANDUS Zegt, dat er geen merg in gevonden wordt. Zeker heeft men het in den aart deezer vaste deelen, wel- ke niet dan langzaam verharden, te zoeken, dat de Pelia kaan zeer lang leeft; іп een gevangen Daat zelfs leeft hy langer dan meest alle -74-777 ich т----- =- ?ег уап ееп, die "ег уу! groot aantal Pelikaanen evoed, Wiert er geen SA welken tyd, v gehouden, "et geen was van. De Pelikaan, fchoon Gewesten , is "jet пор: Jandwaards іп. Wy he zels van twee Pelikaane op де Saône, gedood, Мег vaa Zurich geva 459 NAFOCREME MSTORE Vogel gehouden. Ну is niet gemeen in ’t Noorder ges deelte van Duitschland , fehoon men ze in grooten getale vindt in de Zuidlyke Landftreeken , door den Donau bee fpoeld. Шіс verblyf op den Donau is eene oude hebbe- lykheid deezer Vogelen : want ARISTOTELES, de Ре nen rangfchikkende onder die Vogelen, welken by benden leven, zegt, dat zy van de Rivier Strymon vliegen, en elkander, try het overtrekken van het gebergte ‚ wagten , te der nederftryken , en aan den Donau nestelen. Deeze ivier en de Sérymon fclrynen, derhalven’, de grenspaalen der Landen, waar in zy by benden, van °t Noorden na het Zuiden , vliegen , іп ons Werelddeel. Prrnius heeft den weg, dien zy neemen, niet wel gekend , als hy ze uit de noordlykfte gedeelten van Gaule laat komen; want ze _ zyn daar vreemd, еп nog vreemder іп Zweeden, en hoo- ger Noordwaards gelegene Landen; althans, indien wy dic п opmaaken , vit het (tilzwygeir der Noordfche Vo- pelbefchryveren, LINNÆUS, MULLER еп BRUNNICH: want et n: OLAUS MAGNUS ‘er van zegt, is niets meer dan een kwaalyk zamengeraapte opzameling, van ° geen de Ouden over den Onocrotelus gefchreeven bebben , zonder één bewys by te brengen , "Т {еп de overtocht ‚ of het verblyf deezer Vogels, іп de Noordfche Gewesten, ftaaft. In Engeland fchynt de Pelikaan ook niet voor te ko- тен:- дечу} de Schryvers der Zoologia Brittannica den- zelven niet tellen otider de Britfche Vogelen. CHARLETON tekent op, dat men, геп: zynen гуде , in ‘het Park van Windpt, Pelikaanen zag, uit Rusland gezonden. Zy worden, met de daad, ja dikwyls, gevonden op de Mei, ren van Rood Ruland › van Lithauwen , en zelfs in Wolhinie , Fodolie en Pokutie , volgens RZACZYNSKI $ dech niet in de noordiykfte gedeelten van Moscoyie , ge. ҚК erris wil. -~ Over °t algemeen fchynen deeze Vogels meer eigen aan heete , дап aan koude, Lugtftreeken. In Juny, des jaars 1773, dondde men еёћ zeer grooten, die vyfentwintig ponden zwaar was; op het Eiland Aa, ca, by de Baay уап Meudia; alle jaaren verfchynen de Pelikaanen geregeld op de Meiren van Mantua en Orb seño; wy zien, daarenboven, “uit een plaats by MARTiá® #1, dat де Pelikaanen gemeen waren omftreeks Ravenna, Men vindt ze ook in Klein Afie, in Griekenland, ор veele plaatzen in de Middellandfche Zee, en van den Pro opt, BELON heeft, op Zee zynde, derzelver overtocht, rusfchen Rhodes en Alexandrie, waargenomen; zy vloe . gen ‚VAN DEN: PELIKAAN - 404 pn bp benden , van. ket Noorden na het Zuiden , deg oers ftellende na Egypte. Die zelfde Waarneemer mogs wn tweedemaale die vertooning aanfchouwen „ ap de gren. zen van Arabic en Paleftina. Eindelyk, de Reisbefchry; ‚vers veshaalen ons, dat de. Meiren van Judea en van Egyp- Se, de boorden van den A, in den Winter, en die van den Strymon, in den Zomer, van de hoogte der bergen befchouwd , ‘zich wit vertoonen, door de menigte van Dee lkaanen, die dezelve als bedekken. De getuigenisfen. van verfcheide Zeevaarenden by elkander verzamelende , ontdekken ҹу ‚дас de Zelikaanen zich: in alle Zuidiyke Deelen van ons Vaste Land onthouden, en. mep weinig Vverfchillendheden, en, іа veel grooter getal, іп die der Nieuwe Wereld, Zeer gemeen zyn ze in Africa, op de boorden van de Rivier Senegal еп de Gambre, waas de Negers den Pelikaan Pokke noemen; de groote landtong, die den mond vaw de eerstgemelde deezer Rivieren fluit, is "er mede vervuld; men treft ze. desgelyks аав te Loange y еп ор de Kusten van Angola, ‘van Sierra de Leona, ew уап Guiné; in de Baai van Saldana zyn ze vermengd ons der de menigte van. Vogelen, die lugt en zee іп die ftrdek Ehnen te vervuilen. Zy komen voor te Madagascar ,. te Siam , їп China, op de Eilanden van Souda en de Philipw panfche, beven al aan de Visfcheryen van het groote Meir чай Manille. Zomtyds ontmoet men Ze op zee; eindelyk heeft men ze gezien in de verre afgelegene oorden van derb Endifchen Oceaan, als im Nieuw Holland, waar Capiteiw єоок verhaalt, dat ze zeer groot zyn. ` -> DEE - In america heeft men de Palikaanen- ontdekt, van de Antilles en het Vaste Land, de Landengte уап Panama en Campeche Baai , tot Louifiane, en Landen, grenzende aam Hudfons Baai; Ook zag men ze op de Eilanden en onben woonde Zeeboezems, naby 57. Domingos. en veel menige vuldiger ор de kleine Eilanden. met het fehoonfte. grace bedekt, niet verve vaa Guadeloupe, en welke onderfcheide foerten van Vogeleu onder elkander: fehynen verdeeld ЫА hebben, ош hun (еп: verblyfplaatze te dienene een deezep Eilanden draagt zelfs, naar de Peikaansn „ den nasm)? verb Plsle aux grands gofiers. Zy vermeerderen ook dé: Vogel- bende, die het Vogel-Eiland bewoonen; de zees Vischiyké Sambaalfche Kust: trekt ze in grooven getale, ew ор die vam Panama ziet men ze veetvaldig, zazende‘op de Sardynen 4 eindelyk , alle de oevers en iúhaumhen , daarosftreoks, zy in zulk ееп menigte met die Vogelen. bedekt, dat рек те у 484 NATUURLYKE HISTORIE by Canocs vol vangt, еп hét vet fmelt, om ’t zelve afs olie te gebruiken. De Pelikaan vischt zo wel in zoet. als in zeewater, en heeft men zich, derhalven, niet te verwonderen, dat hy aan groote Rivieren gezien wordt; doch ’t is vreemd, dat. hy niet alleen laage en vogtige plaatzen , door de groote Rivieren bevogtigd , bewoont, maar ook de droegfte (trees ken, als. Arabie en Perfie , waar hy bekend is onder den naam van /acab, zo veel betekenende als /Paterdraager. Men heeft waargenomen, dat, daar hy zyn nest moet ver- wyderen, op een verren а апі, van. de wateren door de Caravaanen dikwyls bezogt, hy het versch water in zyn zak , voor zyne jongen, van zeer verre aanvoert. De goe, de Muszelmannen zeggen, dat cop deezen Vogel belast heeft, in de woestyne te woonen, om te voorzien in de behoeften der Bedevaardgangeren, die na Mekka trekken, gelyk hy eertyds de Ravens zondt, die. ELIas in de woese tyne voedden. De Egyptenaars, oogende op de wyze, hoe deeze groote Vogel het water in zyn zak draagt, hebben hem den Kameel der Riyierèn geheeten. Voor ’t overige, hebbe men den Pelikaan van Barbary- en, van welken SHAW fpreekt , niet te verwarren met den waaren Pelikaan: dewyl deeze Reiziger zegt, dat hy niet grooter is dan een Жуй; en die zelfde behoedzaamheid te gebruiken omtrent den Pelikaan, door KOLBE vermeld, die geen ander is dan de Lepelaar. Dioaggrra, naa zeer wel den Pelikaan , op de Kust van Angola, gekend te hebben , bedriegt zich, wanneer hy dien naam geeft aan een Vogel van Loango , met lange Pooten , als een Rei- ger; wy twyfelen ook wel zeer , of de Alcatraz , dien eenige Reizigers zeggen, in volle zee. tus{chen Africa en America ontdekt te hebben, onze Pelikaan is; (сооп de Spanjaarden, op de РЫйррул/ Ве Eilanden en te Mexri. eo, ‘er den naam чап. Alcatraz aan geeven , met welken zy gewoon zyn den Pelikaan te benoemen: want de Pee Hkaan verwydert zich weinig van de Kusten, en als men dien Vogel op ее ontmoet, kan ‘men vaú de nabyheid des Lands verzekerd weezen. Van de twee Naamen , Pelikaan en, Onocrotalus „ door де Ouden aan deezen Vogel gegeeven, flaat de еегће op zvn vreemde Stem , welke men by het: balken van een Ezel vergelykt. Km verbeeldde zich, dat de Pelikaan dat. geluid (laat, den hals in ’ water geftooken hebbende: doch hy fchynt die ontleend te hebben van den Roerdomp; want VAN DEN PELIKAAN, 455 want de Pelikaan laat zyn rauwe Пет verre buiten het water hooren, en flaat ір de ruime lugt een fris geluid, Erranus befchryft en kenmerkt den Pelikaan zeer wel onder den naam van Cela, in °t Grieksch een opgezetten gorgel betekenende; doch het is niet wel te raaden, waare om һу dien voor een Vogel uit de /ndién opgeeft: dewyl by zich thans , en toen ook , in Grickenland bevindt. De naam Pehkaan heeft gelegenheid gegeeven tot een misflag der Overzetteren van ARISTOTELES , еп zelfs уат CICERO en PLINIUS; men heeft Pelikaan overgezet door Plate „ waar door men den Pelikaan en Lepelaar verwar. de. En ARISTOTELES zelve, verklaarende van den ЁРеЛ- kaan , dat hy kleine fchulpjes inzwelgt, en half verteerd: weder uitwerpt, om er de fchaale van af te fcheiden, fchryft hem een bedryf toe, dat beter aan den Lepelaar voegt: want de zak van den Pelikaan is geen Maag, waar in de fpysverteering begint; en is het zeer oneigen, dat PLINIUS de wyze , waar op de Onoerotalus de (руге neemt en herneemt, vergelykt by het herkauwen der Dies, теп. we {п den Pelikaan , (стуб de Heer PERRAULT zeer wel,” „is niets, of het komt overeen met het geen men an by andere Vogelen aantreft ; alle hebben zy een krop, >, waar in zy de [руге verzamelen: de Pelikaan heeft an genzelven buiten en onder den ‘Bek , in ftede van bin- », nen en onder den Slokdarm : dach deeze buitenwaards s» hangende Krop heeft de fpysverteerende warmte niet a Van die der andere Vogelen, en de Pelikagn brengt de an Visch versch in dien zak aan zyne Jongen ; hy doet a niets meer dan dien zak aan zyn borst drukken , en © an is deeze zeer natuurlyke werkzaamheid-, welke aanlei- s» ding gegeeven kan hebben, tot de algemeen verfpreidde an fabel, dat de Pelikaan de borst opent , om zyne Ion, »› gen met zyn eigen bloed te voeden.” Het Nest der Pelikaanen vindt men doorgaans aan den waterkant; zy leggen de eyeren op den vlakken grond; en het is door mistasting en het verwarren van den Peli- kaan met den Lepelaar, dat SALERNE hem in "rt Gehoome te doet nestelen. ’t Is waar, dat hy, niettegenftaande zy- ne zwaarte en breed gepalmde Pooten, op ’t Geboomte toėft , en deeze gewoonte , welke ons min verwonderd heeft іп de Pelikaanen van America, dewyl veele Water- vogels іп dat werelddeel roesten, vindt men ook by de Pe. eege van Africa, en in andere oorden van ons Vaste and, ` IL DEEL. MENGELW. NO. 11. Kk Voor 486 Г NATUURLYKE HISTORIE Vaor ’t overige verllindt deeze Vogel, die zo vraatagrig als vernielend is, in ééne vangst zo veel Visch, als er поо» dig zou weezen tot een maaltyd voor zes meníchen. Ge- maklyk flingert hy een Visch, van zeven of acht ponden, binnen; men verzekert dat hy ook Ratten eet, en andere kleine Dieren. Pison verhaalt gezien te hebben, dat een Pelikaan een kleine Kat leevend inflokte, deeze Pelikaan was zo tam, dat hy op de markt kwam , waar de Visch verkoopers zich repten om zyn zak toe te binden, dewyl hy anders zeer. behendig hun den visch afftal. De Pelikaan {Snapt een visch, hem voorgeworpen , op. De zak, waar in hy zyn vangst opzamelt, beftaat uit twee vliezen , het binnenfte is een: vervolg van het bekleedzel des Slokdarms, het buitenfte een verlanging van de huid тап den hals: de rimpels, in welke de zak zich kreukt, dienen om dezelve te verkleinen, daar һу, ledig zynde, Пар hangt. Меп gebruikt deeze zakken der Pelikaanen, even als Blaazen, om "er Rooktabak in te doen: op onze Franfche Kilanden noemt men ze Blagues of blads, naar : Engelfche woord Blader, 't welk een Blaas bete kent. Men wil dat deeze zakken, wel bereid, veel fraaijer en zagter zyn dan Schaapevelletjes. Eenige Zeevaarende lieden draagen Ter Mutzen van: de Siammers weeten cr fnaaren tot fpeeltuigen van te vervaardigen; en de Vise Schers ор den Ny? bedienen zich van deezen zak, nog aan het Onderkaakbeen vast zittende , tot hoosvaten in hunne fchuiten , of ook om Ter water in te bewaaren: want deeze zak zygt niet door, en bederft niet door in % water te blyven. эс Schynt dat de Natuur een zonderling voorbehoedzel gebruikt heeft , ten einde de Pelikaan niet veritikke , wane neer hy, om zyn Prooi te vangen, zyn zak geheel aan Т water openftelt ; de Longpyp als dan de wervelen van den Hals verlaatende , теке zich voorüit, еп veroorzaakt, onder dien zak komende , eene zeer merkbaare оргжеі- ling; ten zelfden tyde fluiten twee fpieren den f'okdarm, die alle inkomen van ’t water weeren. Zeer diep in dien так is een Tong verborgen, zo kort, dat men geloofd heeft dat de Pelikaan de Tong geheel derfde: de eusgaten zyn ook bykans onzigtbaar, ең geplaatst aan den wortel van den Bek. Zeer gewigtig is eene waarneeming van den Heer MERY en Vader TACHARD , over de Lugt, verfpreid onder de huid van ’t geheele Lichaam des Pelikaans ; men mag zelfs | | zeg- VAN DEN PELIKAAN, 437 zeggen, dat deeze waarneeming een algemeen Dok behelst , zich op eene meer byzondere wyze ontdekkende in den Pei, › doch °t welk men in alle” Vogelen kan aantreffen , N geen de Heer Lory , een beroemd en geleerd Geneesheer te Parys, beweezen heeft, door het aantoonen van de ge- meenfchap der Lugt tot in de beenderen en de fchag'ag der Vogelvederen. Іа den Pelikaan gaat de Lugt uit de borst zydwaards af, en over, in de blaasjes van een celag- tig dik еп gerimpeld vlies , ’t welk de Гріегеп bedekt en over ’t geheele Lichaam loopt, onder het vlies waar in de vederen geplaatst zyn; deeze blaasjes zyn "et dermaa= te mede opgevuld, dat men, het lichaam des Pelikaans drukkende , een menigte lugts aan alle kanten , van on- der de vingeren ziet ontfnappen. °t Is by de uitademing, dat de Lugt, in de borst zamen gedrukt, deezen wej neemt, en zich in alle de blaasjes van het cclagtig wech zel verfpreidt; men kan zelfs, door in de Lugtpyp te ` blaazen , deezen omloop дег Luúgt zigtbaar maaken. Hier doo laat het zich gemaklyk begrypen, hoe de Pelikaan , op die wyze, гупе uitgebreidheid kan vergrooten, zonder meerder zwaarte te krygen , hoe zeer de vlugt deezes Eat, Vogels daar door іп gemaklykheid moet toenee- men (*). Wyders hadt moses het eeten van % vleesch der Belt, kaanen, als onrein, den Jooden niet te verbieden als eene anders lekkere (руге ; іп dit opzigt verboodt het zieh zelven door een Йертеп (таак, den ftank en het olieag- tig vet: niet te min hebben eenige Reizigers ° zelve niet geheel oneetbaar gevonden. ' *у De Hoogleeraar р. CAMPER heeft, over deeze Lugtbeyats tende Hoiligheden, eene Verhandeling,den з Maart 1771, inge- leverd Ki et Bataafsch Genootfchap , in het eerfte Deel van deszelfs Verhandelingen te vinden. Wy hebben , in ons Mengel- werk der Hedend. Vaderl. Letseroe” ` "TT medegedeeld een Verhaal van зот den in Vogels , welke met de Longe plaatst zyn beide tusfchen 't vlees van deeze Dieren, den 27 Feb. 1; Луке Societeit door JOHN HUNTER opzigte van deeze byzonderheid ! keezen te worden. Wi Kk 2 PROR- 488 PROEVE eg PROEVE OVER DE ALGEMEENE ZWAARTE DER LICHAMEN IN °T GEHEEL = AL. P DOOR р улн AKEN, A. Le М. Phil. Doĝor te Lerden. А 4 р" reden, waarom de beroemde Aristoteles de lichtheid, als een (tellige eigenfchap, den lichamen heeft toege- eigend, valt niet moeijelyk , om na te vorfen : gewaar- wordingen , niet wel onderzocht, en begrepen van ticha- men , die in het water, of in de lucht, van beneden naar boven, opitygen , gaven daar toe eene gereede aanleiding : het vuur, de dampen in de lucht, een lat met de hand onder het water gehouden , en los gelaten , ziet men па boven ftygen. Dan, hoe verkeerd uit foortgelyke vere fchynfelen eene (tellige eigenfchap is opgemaakt, die, wel befchouwd, riet in wezen is, is door de Proefondervim- delyke Wysgeeren „al overlang , ontegenzeggelyk bewezen ; na dat het ker. (uk der Specifsgue of foorteltyke zwaarte door bondige bewysredenen is geftaafd geworden. Ons oogmerk is, niet deze verfchynfelen op te losfen , dewyl de reden daar van aan een ieder die maar een weinig ia de Natuur - kunde bedreven is, hedendaags overbekend zyn , en dit des lichtelyk zoude verveelen. Liever zullen we ons onderzoek tot de zwaarte bepalen, en aantoonen , dat die algemeen, en їп alle lichamen, hoe genaamd, te vinden is : waaruit dan van zelve de ongegrondheid дег gedachten van Aristoteles zal moeten volgen; en dat de lichtheid geene ftellige eigenfchap kan zyn , maar niets anders is , dan eene zuivere betrekking van het eene lichaam tot het ander. , - Om dit richtelyk voor te ftellen , zullen we de licha» men in aardfche en hemelfche verdeelen, en aantoonen, dat de zwaarte, of kracht, waar door zy, in de open lucht gefteld , langs eene loodlynige lyn naar den gezicht- einder, of na het onderlinge middel. punét neigen, allea zonder de minfte uitzondering eigen is. Wat de aardfche lichamen aanbelangt, die alle, harde zoo wel als vloeibare, de groote zoo wel als de kleinfte „ ayn KI OVER DE ALGEMEENE ZWAARTE. … 489 zyn met deze eigenfchap. bedeeld ; еп zyn begaafd met zekere kracht, of neiging, om naden gezicht- einder, of na het middel-punêt der aarde , te hellen. Sommige zonde» ren hier wel uit eenige vloei- ftoffen, welke zy eene zoo- · genaamde lichtheid toefchryven : als daar is de Ether of de fyne lucht, het vuur, en de Aér virgineus of zuivere lucht. Doch, de zaak wel ingezien zynde, zyn het be- gi п, die, uit mis- verftand der aatuur- wetten oorfpron- ely e op vooronderftellingen rusten, die een Proefonder- vindelyke Wysgeer reen waar begrip van zekere waarhee den kunnen opleveren. De aanwezenheid van een Æther, of zoogenaamde fyne lucht , is onzeker; 2y word gemaks- halve vooronderfteld, om in de Natuurkunde verfehynfelen ор. te losfen, die uit eene geheel. andere bron haren oor- fpronk ontleenen, en ‘niet beantwoorden aan de manieren , op welke zy voorkomen. Onnodig derhalven is het, zoo lang zy іп de ‘hoedanigheid: van vooronder/telling waore komt, dat men zich met dezelve bekreune,. Her yeyr dringt door, en deszelfs deelen blyven іп me- nigte hangen tusíchen de poren yan grote lichamen : by al- dien het zwaar is, zal het om die reden de zwaarte der dichamen, binnen welke het is doorgedrongen’, merkelyk moeten vermeerderen.. Dit ftrookt volkomen mer deon- dervindiag; ten dien einde heeft men enkel te letten op de proefneeming van den Heer du Clor met ber zuiverfte zon- ne-licht, het welk met geene aardfche deelen vermengd is; hy nam een pond Regulus van Spiesglas ; nadat het tot een fyn poeder geftampt was, deed hy het in: een verglaasde ‘pot , еп, die in het brand. ропе eenes brand- fpiegels houdende , rees daaruit een dikke witte. rook op 5 na verloop van een uur, was het als tot aale ver. brand, en een zestiende deel van zyn vorig gewicht zwaar- der geworden. Soortgelyke proeven als die van den Heer du Clos, door den Heer Hamel, Hamberg en andere in ver- fcheide mynftoffen genomen , bevestigen dit eenparig *s en wyzen aan derzelver fchynbare lichtheid door bovene waards op te vliegen, volgens de regele der орғісВсе]у- ke zwaarte van lichamen , of vloei=ftoffen, waar іп, of waar omtrent, zy zich bevinden. Daar is oak geen twyfel aan de zwaarte der zuivere lucht, of, gelyk men het noemt Aër virgineus. Genomen proefnemingen verzekeren die eenparig, еп, om de oorzaak aar е Musser Beg: der Ма: сар 20, .р. 639. ed: 1739. А | 3 ғ 490 PROEVE d daar van niet toe te fchryven айп de daar ia hangende dame pen, zo heeft men die door een toeftel, voorzien van dro- ge potäsch еп wynfteen. zout ‚ daar uit-gstrokken; wanneer zy hare zwaarte behouden heeft. Ое dampen daarenba- чеп, en wolken , niet zwaar zynde, zouden nimmer in de lucht kunnen blyven hangen, maar oogenblikkelyk moeten ter neder ftorten, by aldien zy geene Specifsguê zwaarte konnen uitmaken. `. T "ежу! дап alle. lichamen op de oppervlakte van den aardbodem met eene zwaarte-kracht begaafd zyn, en dit beginfel aan alle dus eigen is, dat het altoos een en het zelve zy, geene vermindering , of verflapping, onder- hevig; zo mag men, volgens den regel door den on vooegefchreven „, de. hoedanigheden der lichamen, з die niet verminderen of ‘verflappen kunnen, en; die in ke alle lichamen , waas іп ‘men proeven kan neemen, s» zich bevinden , kunnen voor algemeene hoedanigheden an gehouden worden,” gerust befluiten , dat dit beginfel ook plaars heeft in lichamen, die іп de ingewanden der aarde zyn verborgen, op elke tot nog toe geene proeven zyn ‘genomen. d | Om nu het bewys van dit algemeene beginfel der zwaar te -kracht volledig te maken, en aan te toonen, dat het een eigenfchap is, die aan alle lichamen, welke zich in het eel-al bevinden, eigen is, is het nodig, dat we met ons. onderzoek tot de hemelfche overgaan. Еп, de- wyl er tweederleí foorten van bemelfche lichamen Zeg, die Dwaal.Starren ‚ en Vaste-Starren genoemd worden , zul- len we eerst de zwaarte. kracht іп de dwaal- {tarren aan- toonen; en daar na bewyzen , dat zy van desgelyken aan de vaste Starren eigen is. ` ` en | Ten dien einde moet теп de bepaling in оор hou» den, die we van de zwaarte- kracht gegeven hebben; te weeten, dat zy eene neiging is, waar door de lichamen па den gezicht-einder, of het onderliage. middel - punét van andere lichamen, neigen. Men: noemt: dwaal- Starren zulke lichamen, die sondsom de Son in geregelde krom- me Іупеп bewogen worden: men verdeelt ze in 00100» pers, en eerfte Starren. Dat de dwaal, Starren lichamen zyn, blykt duidelyk vit de fchaduw , die. zy van zich werpen , als mede uit de vlekken, die zich op haar ope pervlakte vertoonen : en zo befluit men ‘ook dat de Son een lichaam is, uit de vlekken op hare oppervlakte. De Starrekinrdige waarnemingen toonen duidelyk aan, dat де OVER DE ALGEMEENE ZWAARTE. 471 ze lichamen rondsom de Son bewogen worden: by ak dien er nu twee lichamen gegeven worden , welkers één bewogen werd rondsom hej ander, dan neemt men altoos waar , dat één dezer lichamen geftadig tracht af te wy- ken van het middel-punét, rondsom ’t welk het bewo- gen werd; deze kracht noemt. 