Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
Friesch Genootschap, Leeuw. 1841, bl. 77. | 3 pon, IV bl. 32. — DES VADERLANDS. 26 eed Deze krachtige vermaning bleef niet zonder uitwerking. Men was te meer verpligt den koning van Frankrijk te ontzien, daar deze op nieuw zijne welwillendheid jegens de Staten betoond had, door het erfvervalregt ! voor de ingezetenen der Vereenigde Gewesten af te schaffen. Men kon niet ontkennen dat het eene onvergeeflijke nalatig- heid zou zijn, den ganschen zomer ongebruikt te laten voorbijgaan, en prins MAURITS niet in de gelegenheid te stellen zijne overwinningen voort te zetten. De Staten-Generaal stemden derhalve in svzanvar’s voorslag toe om met dat doel hunne hulptroepen onder rims van Nassau terug te doen keeren: en te vervangen door onderstandgelden ten bedrage van twee tonnen gouds, waaraan mzwpmmx IV destijds meer behoefte dan aan soldaten bad. Tevens nam men de noodige maatregelen om een leger te velde te brengen. Andermaal rees echter verschil tusschen de provinciën over het plan van den veldtogt. Terwijl Holland en Zeeland de oprigting van een klein vlie- gend leger in Noord-Braband aanrieden, waardoor de zware onkosten van eenen be- legeringstoestel vermeden konden worden, verlangden de overige gewesten dat men eerst den vijand geheel uit Gelderland en Overijssel zou verdrijven *. De Staten-Ge- neraal lieten de keuze aan prins wAvarrs en den Raad van State over, die zich met de laatste zienswijze vereenigden en den 21"** Junij besloten in de eerste plaats Groenlo 1595, aan te tasten. Terstond werd nu eene legermagt van negenduizend man in het graaf- Mavze be- schap Zufphen bijeen gebragt, waarmede de prins den 14** Julij de vesting berende, die slechts door eene bezetting van zeshonderd man onder den graaf van sTIRUM verde- digd werd. Daar men vernam dat de Spaansche veldheer monpRaaox zich gereed maakte om Groenlo te ontzetten, liet mAvarrs met buitengewonen spoed de noodige verschan- singen en loopgraven maken en het geschut in batterij brengen. Reeds op den 21" Julj was men daarmede zoo ver gevorderd, dat men op twee plaatsen de gracht bereikt had en beginnen kon onder bedekking van galerijen tot den wal door te dringen. Thans het de prins de stad opeischen. Daar zij slecht van levensmiddelen voorzien was, hoopte hi dat de zwakke bezetting de hoop op verderen tegenstand zou opgeven. Doch van sTIAUM verklaarde dat hij de vesting tot het uiterste zou verdedigen 3. De Spaansche veldheer had zich intusschen gehaast, zijne legermagt met de beset- 1 Wanneer een vreemdeling in Frankrijk stierf, behoorden volgens dit regt (droit d'aubaine) alle goederen, die hij aldaar achterliet, aan den koning, met uitsluiting van zijne wettige erfge- namen. De afschaffing werd bekrachtigd in het traktaat van 1596. son, IV bl. 266, art. 11. 2 van RRYD, bl. 200. 3 Men verhaalt dat maumrs een voorstel, om het water in de grachten te vergiftigen, ten einde de bezetting daardoor tot de overgave te dwingen, van de hand heeft gewezen. van DER rear, I bl. 137 noot (21). Il] Dez. 2 Srox. 4 Groenlo. 1595. MONDRAGON trekt tegen hem op. Het beleg wordt opgebroken. 26 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ————————— —————————————————— n tingen van onderscheidene steden te versterken. Reeds den 24"* Julij trok hij met vijfduizend voetknechten en twaalfhonderd ruiters ! over den Rhijn, om de benarde ves- ting te hulp te komen. Daar de faam echter de sterkte van het vijandelijke leger aan- merkelijk vergrootte, liet wAomrrs krijgsraad beleggen, om te beraadslagen of men de belegering zou voortzetten. De meeste bevelhebbers waren met hem van oordeel dat het niet mogelijk zou zijn monpracon te beletten Groenlo van troepen en krijgsvoor- raad te voorzien, en dat het hoogst gevaarlijk was den overmagtigen vijand op eene plaats af te wachten, waar hij het Staatsche leger, door allen toevoer af te snijden , ligtelijk tot eenen veldslag zou kunnen dwingen. Dien ten gevolge werd. het beleg den 25"* Julij opgebroken, en een gedeelte van het geschut naar Zutphen gezonden, terwijl MAURITS met zijne gansche krijgsmagt, die nog door eenige compagnién versterkt was, naar Duttschland’s grenzen trok, om de Spanjaarden te beletten in de Vereenigde Gewesten te vallen. De voorzigtige worxpraaon, die geen ander doel had dan MAURITS te verhinderen eenige onderneming van gewigt te volvoeren, was echter op de tijding dat de belegering van Groenlo was gestaakt, terstond teruggetrokken, en had zich in de nabijheid van Wesel verschanst. De prins, onzeker van de voornemens der Spanjaarden, volgde hem derwaarts en sloeg op korten afstand insgelijks zijne legerplaats op. Daar beide veldheeren een hoofdireffen ontweken en zich 100 goed verschanst hadden , dat hunne troepen bijna even veilig waren alsof zij zich achter de wallen en grachten eener vesting bevonden, bleven zij geruimen tijd tegenover elkander liggen, terwijl nu en dan slechts kleine schermutselingen voorvielen. Vernomen hebbende dat eene Spaansche voorpost van drie vanen ruiterij gemakkelijk kon worden afgesneden, zond Fires van maurits in den nacht van den tweeden September ries van Nassau aan het hoofd Nassau valt in eene hinderlaag. van vijfhonderd ruiters derwaarts, zich gereed houdende den graaf met een gedeelte - van zijn leger te ondersteunen, indien zich eene gunstige gelegenheid mogt voordoen om de Spaansche legerplaats aan te tasten. Mowpmacow was echter door overloopers van dit voornemen onderrigt, en had niet slechts den voorpost met zijne gansche rui- terij versterkt, maar, ook duizend muskettiers in hinderlaag gelegd. Uit een hollen weg in het vlakke veld komende, werden de Staatsche ruiters onverhoeds aan alle zijden door eene groote overmagt omringd. Niettemin vielen zij met uitstekende dap- perheid op den vijand aan, doch werden met groot verlies teruggeslagen. Onder de ge- vangenen der Spanjaarden behoorden de graven ris van Nassau en ganst van Solms, die beide zwaar gekwetst waren en binnen weinige dagen aan hunne wonden overle- ! GROTIUS, p. 222, schijnt zijn juist berigt aan cAnxERO, p. 374, ontleend te hebben. sen, 1V bl, 42, heeft waarschijnlijk de opgave van den Raad van State (bij van pen Keue It bl. 137 noot 20) gevolgd. Later kreeg morpnacor echter versterking. van per zeur ll, 141. a o^ DES VADERLANDS. 27 den. Monsnacor zond hunne e lijken, door acht officieren n bogeleid , met een beleefden 1595. brief aan mavares terug 1. Nog eenigen tijd bleven de beide veldheeren in hunne legerplaatsen, zonder elkander Mislukte aan- sforeuk te doen, Elders begunstigde het krijgsgeluk de Spanjaarden. Een aantlag der ro ^ Staaischen op de stad Meurs mislukte. Den 14% October nam de ondernemende menavarkan hj verrasing Lier in, doch kon zich daarin slechts eenige uren staande houden, daar sine soldaten aan het plunderen sloegen en niet meer te verzamelen waren, toen de bezettingen van Antwerpen en Mechelen aanrukien om den dapperen Spaanschen hop- man ALONSO DE LUNA, die zich met veertig soldaten in eene poort verschanst en staande . gehouden had, te ontzetten en de stad te herwinnen. Met cen verlies van driekonderd man kwam mxaavucuam in Breda terug ?. De graaf pz suenrzss had daarentegen zijnen veldtogt in Frankrijk met een schitterenden uitslag bekroond gezien. Niet alleen had hj Châtelet, Ham en Dourlans, maar ook na een langdurig beleg het gewigtige Ka- Sic UR = merijk bemagtigd, op denzelfden dag, waarop mzaaucring te vergeefs had beproefd **"¥*. uch van Zeer meester te maken ?. .Mavarrs had derbalve reden om te vreezen, dat de vijand thans welligt zijne zegevierende wapenen naar het noorden sou rigten, en achtte het noodig de bezettingen van Bergen op Zeom em Breda met eenige treepen te versterken. Bovendien was zijn leger door het vertrek van eenige regimenten ver- swakt, die op onstuimigen aandrang van HENDRIK IV f ender sustores van Nassau naar Frankrsjk vertrokken waren, om met andere troepen tot ontset vam Kamerijk gebruikt te worden. De prins wenschte derhalve zijne meer en meer gevaarlijke 5 delling tegenover den thans veel sterkeren en door het leger van den graaf px ruentes ' gedekten mompRAGON te verlaten, doch achtte het niellemim zijnen pligt door eene vaste houding den vijandeljken veldheer in toom te houden. Deze tekende zich echter even- wer buiten staat zijnen tegenstander afbreuk te doen em verlangde niet minder sijne troepen de winterkwartieren te doen betrekken, dech wilde mavnrrs de eer niet geven van het laats in het veld te blijven. Door eenen trompetter liet hij dit schertsende aan den prins weten, verzocht dat deze, als het eerst te velde gekomen, ook het eerst zou opbreken, en beloofde op zijn eerewoord drie dagen later dat voorbeeld te volgen. Monpzacon Doch maunrrs was niet gezind dit verlangen in fe willigen, en monpracon liet eindelijk zat laten ht — — — — eee = ! Graaf zasst van Nassau, die insgelijks gevangen was genomen, werd eenigen tijd daarna tegen een losgeld van f 10,000 in vrijheid gesteld. zon, ÌV bl. 46. 2 son, IV bl. 140. var neyo, bl. 271. van werenen, f. 363. canneno, p.375. camrana, Li p. 68. ! caanzno, p. 361—373. campana, lll p. 46—67. zon, IV bl. 18, 26, 38, 51—568. ‘pon, IV bi. 57, 129. van navn, bl. 207. cnormws, p. 227. * Lie eenen brief van wauntrs, v. 21 October, bij van pen xemp, t. a. p. lI bl. 144. 4 * 1595. 28 ALGEMEENE GESCHIEDENIS zijne legerplaats, verdeelde het leger in de garnizoenen, en kwam den 4** November in ’s Gravenhage terug !. Zamenloop van Behalve den ongunstigen uitslag van dezen veldtogt, die den voorspoed der vorige ongunstige o standigheden het einde van 1595. jaren in de schaduw stelde, liepen op het einde dezes jaars onderscheidene omstandig- — heden zamen om de Staten in het naauw te brengen. De koning van Frankrijk was — eindelijk als een boetvaardige zoon der kerk door den paus in genade aangenomen, en | het gerucht liep dat hij nu ook weldra vrede met Spanje zou sluiten. Niet zonder | misnoegen had de koningin van Engeland de voor de Protestanten ongunstige voorwaarden - vernomen, waarmede HENDRIK IV zijne verzoening met de Katholieke kerk had gekocht; en daar zij zich bovendien in andere opzigten door hem gegriefd achtte, was de herhaalde ondersteuning, die hij uit de Vereenigde Gewesten ontving, haar een doorn in het oog ?. Heftiger dan ooit drong zij op de volkomene afbetaling harer voorschotten aan, - en dreigde hare hulptroepen terstond terug te ontbieden, indien niet onverwijld aan - haren eisch werd voldaan. Eene menigte schepen, die gewoonlijk in het najaar met | koorn uit de Oostzee terugkeerden, lagen voor de haven van Dantzig zonder eene lading — te kunnen krijgen, waardoor de prijs der granen in Holland zoozeer steeg, dat men te Amsterdam voor eenen oploop van het gemeen vreesde 3, De welgestelde kooplieden. werden niet minder zwaar getroffen. Nog steeds voeren meer dan vierhonderd koop- vaardijschepen met oogluiking des konings op Spanje heen en weder; doch onverwachts werd aldaar op alle Nederlandsche schepen, goederen en schuldvorderingen beslag ge- legd. De Duinkerksche kapers, die op nieuw in grooten getale het Kanaal en de Noordzee | onveilig maakten, bragten insgelijks aanmerkelijke verliezen aan de scheepvaart toe, en - kwelden vooral de haringbuizen, die niet voldoende tegen hunne aanranding beschermd waren. De ontevredenheid, door al deze tegenspoeden verwekt, dreigde bovendien eene gevaarlijke wending te nemen, daar zoowel hoop als vrees veler gemoederen minder afkeerig maakten van Spanje’s verraderlijke vredesvoorslagen. Aan de eene zijde dreigde 1 zon, IV bl 41—47. van METEREN, f. 360 d. van mern, 264, 207, 271. moris, p. 222. CARNERO, p. 374. campana, lll p. 69, van DER KEMP, t. a. p. lI bl. 6—10, 137—146. — Mor DRAGON stierf kort na dezen veldtogt. Ook de Spaansche veldheeren vERDUGO en LA MOTTE, en de verdrevene koning van Portugal, Don antonio, traden dit jaar van het tooneel des levens af. 2 GROTIUS, p. 227. 3 De stedelijke regering, die in het belang van de vrijheid van den graanhandel niet minder voor een verbod van uitvoer dan voor een oproer beducht was, verbond zich bij eede de gering: - heid van den aanwezigen voorraad geheim te houden, en gaf daarvan alleen aan OLDENBARNEVELT kennis. sor, IV bl. 152. — DES VADERLANDS. - 29 NE nues met de komst eener ontzaggelijke oorlogsvloot, die in sterkte en uitrusting geens- 1695. zins voor de Onoverwinnelijke armade zou onderdoen, en aan bekwamer leiding zou worden toevertrouwd. Aan den anderen kant werd te Brussel een nieuwe landvoogd verwacht, wiens komst met onderscheidene omstandigheden vergezeld ging, die niet slechts eene geduchte hernieuwing van den krijg deden verwachten, maar ook ernstige bezorgdheid wekten, dat welligt eenige steden of gewesten zich door het vooruitzigt van een zacht en regtvaardig bestuur tot afval zouden laten bewegen t, De meeste dezer bezwaren werden echter grootendeels opgeheven. Hennnrx IV ver- Eenige beswa- zekerde de Staten, dat de oorlog tegen ritirs hem volkomen ernst was, en met kracht — — zou worden voortgezet. ErmasxTH liet zich naar gewoonte door ootmoedige vertoogen en de toezegging van eenige oorlogschepen tot versterking harer vloot verbidden. Het beslag op de koopvaarders in Spanje werd even onverwacht opgeheven als het gelegd was, en zelfs aan de schippers van ’s konings wege de toezegging gedaan, dat voortaan alle Nederlandsche schepen vrij zouden mogen heen en weder varen. Deze snelle omkeer was echter slechts een der middelen, waardoor de Spaansche regering ook de burgers der Vereenigde Gewesten voor den nieuwen landvoogd zocht te winnen, aan wiens beleid zij thans de moeijelijke taak toevertrouwde, om aan Zuid-Nederland rust en welvaart te hergeven en Noord-Nederland tot onderwerping te brengen 3. Fars had namelijk ingezien dat hij zich vergist had, toen hij zijnen neef mgmwsT Komst van aL- voor het staatsbestuur, diens jongere broeder atsenrus daarentegen voor de dienst der — ducent kerk bestemd had. Als onderkoning van Portugal was de laatste in de gelegenheid ri enden geweest zijne bekwaamheden aan den dag te leggen, en vitres had terstond na den dood van zaNsT besloten hem de landvoogdij der zuidelijke Nederlanden op te dragen. Door eene krggsmagt van drieduizend Spanjaarden vergezeld, en ruimschoots van geld voor- tien, kwam hij in den aanvang des jaars 1596 in Luxemburg aan. De faam van zijne goedertierenheid en zijne achting voor Nederlandsche zeden en instellingen was hem reds vooruitgegaan. Het ontslag der Nederlandsche schepen, hetwelk uitdrukkelijk aan zijne veelvermogende tusschenkomst werd toegeschreven, hoewel sommigen twijfelden of deze gansche zaak niet voor een slim overleg moest gehouden worden om de Holland- sche en Zeeuwsche kooplieden voor hem in te nemen, scheen een onwedersprekelijk bewijs dier gezindheid te geven. Ook verzuimde de Spaansche regering niet overal bekend te maken dat twee Nederlanders de opvoeding van den nieuwen landvoogd had- den bestierd. Spoedig na zijne aankomst werden de graaf DE FUENTES en ESTEBAN DE BARRA, wier Spaansche trots zooveel ergernis had gewekt, door rrLIes teruggeroepen. ! aoa, IV bl. 35, 99—121, 152. van nevp, bl. 262, 268. van werenen, f. 357 c. carnero , p. $78. 2 vix mgyp, bl. 207, 268. van meteren, f. 300 d. 1696. Hij is verge- zeld door PILIP8S WILLEM van Oranje. Lotgevallen van dien vorst. 30 ALGEMEENE GESCHIEDENIS en zijne afvallige onderdanen meer door gunst dan door geweld onder zijn vaderlijk gezag terug te brengen: want bij den plegtigen intogt van ALzERTUS in Brussel op den 11de Februarij 1696 reed aan zijne zijde ities wiLLRM, prins van Oranje, wien de koning van Spanje de vrijheid en een groot deel zijner goederen hergeven had !. Op dertienjarigen leeftijd aan de hoogeschool te Leuven opgeligt ?, waar zijn naar - Duitschland uitgeweken vader hem onder bescherming van de privilegiën der keogeschool had achtergelaten, had deze rampspoedige vorst acht en twintig der beste jaren van zijn le- ven gevankelijk in Spanje doorgebragt. De langdurige ballingschap uit het geliefde vaderland had echter evenmin zijnen eerbied voor zijnen deorluchtigen vader verzwakt, | als zijne belangstelling in de zaak, waaraan deze zijn leven gewijd en geofferd had, | door zijne belijdenis van het Katholieke geloof was verflaauwd. Een Spaanschen hopman, die zich in zijne tegenwoordigheid eenige onbetamelijke uitdrukkingen nopens prim | WILLEM I als het hoofd van den opstand der Nederlanders veroerleofde, was deor hem _ in eene opwelling van hevige verontwaardiging aangegrepen en uit het venster gewer- pen, zoodat hij dood ter aarde stortte. Kort na zijne terugkomst te Brussel gaf bij cen sprekend bewijs, dat een rijpere leeftijd in deze gevoelens geen wijziging had gebragt. Toen de president mrcmamnor hem uit naam van den aartshertog de teruggave zijner goederen in Bourgondië aanbood, mits hij toestemde dat het aan de erfgenamen van sar- THAZAR GERARDS. toegekende jaargeld uit de opbrengst zou blijven betaald worden, trok de prins zijnen dolk en zou den laaghartigen voorsteller doorboord hebben, indien men zich niet tusschen beide had geworpen ?. Het laat zich derhalve denken met welke blijde vooruitzigten vsus wikLEM den terugtogt naar zijn vaderland had aangenomen, daar bij als oudste zoon van wittem I op eene hartelijke onivanget en althans op cen deel der eer scheen te mogen rekenen, die aan zijne jongere breeders mAuurrs en FREDERIK EEXDAJK bewezen werd. De Staten hadden echter met minder opgetogenheid zijne bevrijding vernomen.. Niet zon- 1 son, LV bl, 123, 132, 167, 178. van wernnerx, f. 364 c. aromius, p. 240. noncngr, t. a. p bl. 231. 3. p. van CAPPRLLE, Filips Willem, prins van Oranje, Haarl. 1828, bl. 34, 36. 3 Hiervoor, D. 11 St. V bh 11. 3 j pe LA mse, Tableau de l'histoire des princes et principauté d'Orange, le Haye, 1099, p. 603, 604 1. avexst, Seigneur du Maurier, Mémoires pour servir à l'histoire de Hollande, Paris, 1711, p. 168. Vgl. w. sors, Filip van Marnix, heer van St. Aldegonde, bijzonder aan de hand van Willem I, 1838—1840, D. 11 St. 11 bl. XV—XXIX. — Aan de waarheid der laatst- vermelde gebeurtenis wordt door sommigen, op grond der onwaarschijnlijkheid van momakpor's onteerend voorstel, getwijfeld. DES VADERLANDS. 91 n————————————————————————Q —! nom] der reden zagen zij in zijne terugkomst groote, bijkans onoverkomelijke bezwaren. Verre 1596. mn te gelooven, dat de koning van Spanje werkelijk bedoeld zou hebben hun door de ksating van den prins een blijk zijner goedgunstigheid te geven, meenden zij daarin integendeel eene fijn gesponnen list te erkennen om verdeeldheid te wekken en geheime anhgen ten uitvoer te leggen. Tweedragt tusschen MAURITS en FILIPS WILLEM kon —— un niet achterblijven, waar de eerste zich door elke begunstiging van zijnen broeder, wien tn raden hj nimmer gezien had, verongelijkt zou achten, en de laatste met de rol van een ambteloos — te ont- burger geenszins tevreden kon zijn. De nog zeer talrijke Katholijke bevolking moest zich migurigk meer tot den prins aangetrokken gevoelen, die hare geloofsbelijdenis deelde, en wu dezen ongetwijfeld de behulpzame hand leenen om het standpunt in te nemen, waartoe mne gebeorte, zijn langdurig lijden en zijne onverflaauwde liefde voor het vaderland hem aanspraak gaven. Doch wie kon verzekeren, dat de Spanjaarden van zijnen invloed niet in hun eigen belang partij zouden trekken? Wie kon de gevolgen nagaan van zijn verblijf in een naauwelijks vrijgevochten land, waar het behoud der eendragt nog zoo- teel zorg vereischte en veler neiging tot afval nog zooveel reden tot bekommering gaf? Bovendien was het hoogst onzeker of de terugkeerende prins, even als zijn vader en tijne broeders, geneigd zou weren zijne vriendschappelijke verhouding met Spanje, en daannede het grootste deel zijner naauwelijks terug bekomene bezittingen, aan de on- afhankelijkheid der Vereenigde Gewesten prijs te geven. De Staten-Generaal waren diep doordrongen van het besef dat eene voorwaardelijke onderwerping aan Spanje onvermij- delijk de vernietiging van alle godsdienstige en burgerlijke vrijheid ten gevolge moest hebben. Zij konden echter niel verwachten dat rruies wiutem, aan het hof te Madrid opgevoed en een geloovig zoon der Katholijke kerk, in die overtuiging zou deelen. Ter- soad nadat hij in vrijheid was gesteld, had hij op zijne terugreis eene zending naar Rome vervuld, om in Spanje's belang de verzoening van den paus met mennar IV te voorko- men Liefde voor het Protestantisme, eerbied voor godsdienstvrijheid schenen derhalve "n hem niet verwacht te kunnen worden, en het was integendeel te vreezen dat zijne blijk- bare ingenomenheid met het Katholicisme hem in de handen der Spanjaarden een ge- schikt werktuig zou maken om de onafhankelijkheid der Republiek te belagen !. Door deze overwegingen geleid, besloten de Staten-Generaal op aansporing der Staten van Holland 2, den prins vooreerst het verblijf in de Vereenigde Gewesten te ontzeg- gen. Nog vóór hij uit Jéalié in Luxemburg was aangekomen, schreven zij hem eenen brief, waarin zij hunne deelneming in zijne heugelijke verlossing betuigden doch tevens — — ·— wenn ! var CAPPRLLE, t. a. p. bl. 36—41, 51—56. sor, IV bl. 153. crorius, p. 241. auses, p. 170. ammo, p. 380. campana, Lil p. 73. * Resol. v. Holland, 1595, bl. 606, 670. pem 52 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | 1696. te kennen gaven dat de vijand zich beroemde van zijne invrijheidstelling groot voordeel te zullen trekken, en hem derhalve verzochten zijne reis herwaarts uit te stellen, tot zij zelven hem zouden verwittigen, dat aan zijne overkomst geen hinderpalen meer in den weg stonden. In zijn antwoord verklaarde de prins dat hij aan het verlangen der Staten zou voldoen, en zonder hunne goedkeuring niets ondernemen zou, doch dat het zijn vurigste wensch was iets te mogen bijdragen om aan zijn vaderland de vorige rust en welvaart terug te geven !, Zoo zag de beklagenswaardige riuirs wiuLem zich tot eene werkeloosheid veroordeeld, die hem te harder moest vallen, naarmate hij zich bij het slaken zijner banden eene glansrijker toekomst had voorgespiegeld. De toegang naar de Vereenigde Gewesten was hem afgesloten. De oorlog met Frankrijk belette hem zijn prinsdom Oranje te bezoeken. Bij de Spanjaarden wegens zijne afkomst, bij de Staatschen wegens zijne godsdienst verdacht, door banden van genegenheid en erkentelijkheid aan den aartsher- tog verknocht, en toch ongenegen de wapenen tegen de Republiek te voeren, die haar bestaan en hare vrijheid aan zijnen vader te danken had, zag hij zich genoodzaakt aan het hof te Brussel buiten openbare betrekkingen te blijven en met gelatenheid eene gunstigere toekomst af te wachten. De krijg met Frankrijk opende hem echter een werkkring, waarin bij zich zonder krenking van zin gevoel bewegen kon; en zoodra ALBERTUS zich toerustte om HENDRIK IV krachtdadig te bestrijden, trok rres wiru met hem te velde, en onderscheidde zich door den aan zijn geslacht eigenen helden- moed 2, ArsertUs vali Naauweliks was de aartshertog in de Nederlanden aangekomen, of hij maakte isses ig zich gereed het voetspoor van zijnen voorganger te volgen, en met zijne gansche krijgsmagt in Frankrijk te vallen. Met dat doel verzamelde hij bij Valenciennes 15000 voetknechten en 3000 ruiters en trok, terwijl manpaim IV la Fére belegerde, onverwachts voor Calais, hetwelk slechts van eene geringe bezetting voorzien en geent zins in staat was een langdurig beleg te verduren. Den 8" April werd de vesting van de landzijde ingesloten. In allerijl bragt men in Engeland, waar deze tijding groote ontsteltenis verwekte 3, eenige troepen tot versterking van het garnizoen bijeen; doch voordat deze waren ingescheept, was de stad gedwongen zich op den 17** April over te por, LV bl. 164. van wgTEREN, f. 364 d. 2 VAN CAPPELLE, t, a. p. bl. 58—02. crorivs, p. 242. — In October had te Cleef eene zamen- komst van FiLirs WILLEM met zijne volle zuster mania, de gemalin van den graaf van Hohenlo plaats. Mavsırs was daarbij niet tegenwoordig, maar zond den raadsheer nesses derwaarts, om zijnen broeder berigt te geven omtrent de regering van Breda. zon, IV bl. 246. 3 TW. WRIGHT, Queen Elisabeth and her times, Lond. 1838, Il p. 459, 461. DES VADERLANDS. 33 gm gren; en het kasteel, waarin de bezetting de wijk had genomen, werd zeven dagen 1596. lier stormenderhand door de Spanjaarden ingenomen. Te vergeefs hadden de Holland- xhe en Engelsche oorlogschepen, die op de Vlaamsche kust en in het Kanaal kruisten, getracht de pogingen der belegeraars door hun geschut te verijdelen. De kasteelen van Guines en Ham, benevens de stad Ardres, vielen vervolgens den aartshertog in handen. M deze snelle en gewigtige veroveringen, die door de bemagliging van la Fère door wmr IV op verre na niet opgewogen werden, keerde ALBERTUS met zijn zegevierend leger in Vlaanderen terug !. Het was nu te verwachten dat hij zijne wapenen weldra tegen de Republiek zou Hij tracht te keeren, Terstond na zijne aankomst in de zuidelijke Nederlanden had hij zoowel de cen de Republiek aan Staten-Generaal als prins mavarrs van zijne benoeming tot landvoogd kennis gegeven , ,, knoopen. en hun verzekerd dat hij geen andere bedoelingen had dan den vrede te herstellen, waartoe bij hunne medewerking verzocht. Men had echter in zijne betuigingen volstrekt geen vertrouwen gesteld, en zijn aanzoek tot het aanknoopen van nieuwe onderhande- lingen op beleefden doch vasten toon afgeslagen ?. De hervatting van den Franschen krijg had aanvankelijk de bezorgdheid doen verdwijnen, die door zijne groote toerustingen was opgewekt; doch nu hij uit Frankrijk was teruggekeerd, en nxwpmik IV door geld- gebrek genoodzaakt was geworden het grootste gedeelte zijner troepen af te danken , zoodat van die zijde voor de zuidelijke Nederlanden althans dit jaar geen gevaar meer te duchten scheen, konden de Staten-Generaal verwachten dat hunne grensvestingen weldra eenen aanval zouden te verduren hebben. Inderdaad hadden de Staten van Vlaanderen den De Staten van aartshertog met aandrang verzocht Ostende te belegeren, welks bezetting door onophou- mite om delijke strooptogten een geesel voor het gansche gewest geworden was. Prins MAURITS — M bele; kreeg echter kennis van dat voornemen. Niettegenstaande de uitdrukkelijke begeerte der Staten, dat hij zich niet in gevaar zou begeven, bezocht hij zelf de bedreigde stad, droeg Mfg voor de versterking van hare reeds uitmuntende vestingwerken, en voorzag haar zoo rijkelijk van troepen en krijgsbehoeften, dat aLBERTUS eene onderneming moest op- geven, waarvan hij zich geen gunstigen uitslag kon beloven 3. Hij brandde echter van Verlangen zijn nieuw verworven krijgsroem ook tegen de Staatschen te handhaven en bun te toonen dat het geenszins uit gebrek aan krachtiger overredingsmiddelen geweest was, 100 hij eerst den weg der onderhandelingen had beproefd. In Junij trok hij an- dermaal zijne verspreide troepen, ten getale van 12000 man, in het land van Waes ! sor, LV. bl. 186, 193. carnzeo, p. 382—391. campana, p. 74—84. ! caassao, p. 380. ? por, IV bi. 195. caaxzno, p. 301. camrana, lll p. 83 b. van nen xeu, t. a. p. IL bl. 19, 19—161. lll Dzzy 2. Srur. 5 34 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EE EEN EE PELL DUE DEE aE MN 1596. bijeen. Uiterst gering was de magt, die mavnrrs hem tegenover kon stellen. Tot be- de e sparing van kosten waren verscheidene Duitsche vendels afgedankt. Een gedeelte van Sn; het leger bevond zich op de vloot, gereed om eenen togt naar Spanje te ondernemen. De bezettingen der talrijke vestingen, die thans vooral voltallig behoorden te zijn, na- men alleen meer dan twintigduizend man weg !. Naauwelijks bleven den prins 2000 man over om zijnen overmagtigen vijand het hoofd te bieden ?, zoodat het niet weinig vreugde baarde dat susrinus van Nassau op dit hagchelijk tijdstip door den koning van Frankrijk ontslagen werd en zijne troepen over zee behouden in het vader- land terug voerde 3. Niettemin bleef de toestand hoogst bedenkelijk, daar men omtrent de plannen van den vijand in de grootste onzekerheid verkeerde. Eindelijk scheen zijn doel niet langer twijfelachtig. In den aanvang van Julij trok de maarschalk pz &uosws aan het hoofd van verscheidene regimenten bij Antwerpen de Schelde over, met het schijn- bare doel om Breda of Bergen-op-Zoom te berennen, of wel in den Bommelerwaard te vallen. Prins mavarrs, die zich in de nabijheid van Hulst bevond, waarvoor men het meest bezorgd was, liet zijne troepen terstond naar Noord-Braband optrekken en nam een gedeelte van het garnizoen mede. De bezettingen van Geertruidenberg, Woudrichem en de Klundert trokken insgelijks naar het bedreigde punt en werden door gewapende burgers uit Holland en Zeeland vervangen. Doch dit was het juist, wat de vijand be- oogde. Naauwelijks was de verzwakte bezetting van Hulst aan zich zelve overgelaten, en door de verplaatsing van het gevaar in slaap gewiegd 4, of de kolonel LA BARLOTTE trok in den nacht van den tienden Julij aan het hoofd van vijftienhonderd man onbe- merkt over het kanaal, hetwelk de stad ten zuiden van Vlaanderen scheidde, en nam eene der aldaar gelegene schansen in, die slechts met dertig man bezet was. Graaf GEORGE van Solms, wien het opperbevel over Hulst was toevertrouwd, vernam eerst door het geweervuur den aantogt des vijands. Terstond deed hij eenen uitval, doch PM van werd teruggeslagen. Zoodra de aartshertog berigt kreeg, dat LA BARLOTTE aan de over- zijde van het kanaal had postgevat, gaf hij pr nmoswe bevel ijlings naar Vlaanderen terug te keeren, en toog zelf met het overige gedeelte van het Spaansche leger naar Hulst, alwaar hij zich verschanste en zijn geschut in batterij begon te stellen 5. De stad zelve was slecht versterkt. Uit zuinigheid hadden de Zeeuwen, aan wier ! van REYD, bl. 161. vas uETEREN, f. 306 c. 2 erotus, p. 246. van nevn, bl. 282. 3 spon, IV bl. 207, 212. van nero, bl. 283. 4 Niettegenstaande de uitdrukkelijke begeerte van prins waumrS verzuimde men scherpe wacht aan het kanaal te houden. sor, bl. 212 b. van reyp, bl. 282 a. 5 son, bl. 211—213. van merenen, f. 370 d. carnero, p. 392—395. campana, III p. 84—80. | a gen DES VADERLANDS, 55 vrg die gewigtige taak was toevertrouwd, zich bepaald het kanaal ven een hoogen dijk en verscheidene schansen te voorzien, meenende dat Hulst daardoor voldoende beschermd werd en het overbodig was hare vestingwerken te verbeteren. Thans echter, nu de vijand bij verrassing tot over dien dijk was doorgedrongen, zag men te laat dien misslag in. Niettemin werd niets verzuimd om de stad te behouden. Op kosten der provincie Holland werden tweeduizend man geworven, die in onderscheidene ves- lingen werden geplaatst, zoodat de geoefende bezettingen het leger konden versterken. Uit Engeland kreeg men, deels op eigene kosten, deels ter leen, nog vierduizend man. Prins mavarrs, die terstond uit Noord-Braband was teruggetrokken met het voor- nemen OM LA BARLOTTE over het kanaal terug te slaan, voor bij versterking ontvangen had, werd echter door eenen storm verhinderd de daarvoor medegevoerde troepen bij tds over de Westerschelde te schepen. Hij sloeg zich daarop met zijn leger te Krut- 1596. MAURITS legert zich te Kryinin- singen op de zuidelijkste punt van Zuid-Beveland neer, om de belegerden voortdurend 7^" van het noodige te kunnen voorzien. Hoewel de Staten hem ernsüg vermaand hadden sich niet in de vesting te wagen, “uit vrees dat de terugkeer hem sou worden afgesneden, begaf hij zich tweemalen derwaarts, om rich te overtuigen dat zijne bevelen opgevolgd werden en de in aller ij] opgeworpene versterkingen aan haar doel beantwoordden !. Het was intusschen niet lang twijfelachtig, welke de uitslag van den kamp zou zijn. Niettegenstaande den heldhaftigen tegenstand der Staatschen, veroverde de vijand alle omliggende schansen en maakte zich eindelijk ook van een ravelijn der vesting meester. Na scheen haar lot beslist te zijn, en de graaf van Solms zond eenen bode naar mavarrs, om te vernemen of de prins het niet beter achite Hulst onder eervolle voor- waarden over te geven, dan door een nuttelooze volharding ook het leven der bezetting op het spel te zetten. De prins en graaf wiLLEM LODEWIJK meenden dat de graaf van Solms aan zijne eer verpligt was den eersten storm af te wachten, doch daarna naar omstandigheden zon mogen handelen, De afgevaardigden der Staten verlangden echter dat de belegerden zouden worden aangemaand de vesting tot het uiterste te verdedigen. Dit verschil van gevoelen had tot gevolg, dat men geen bepaald antwoord gaf, maar alles aan het oordeel van den graaf van Solms overliet. Het schijnt dat deze zelf niet verlangde eenen strijd voort te zetten, waarvan geen gunstige uitkomst te verwachten was. Niettegenstaande de kapitein meurt en de majoor prince hem bezwoeren althans &nen storm af te slaan, gaf hij spoedig toe aan den aandrang zijner overige ontmoedigde officieren, om met de belegeraars in onderhandeling te treden. Op den 18%" Augustus gaf hij de stad aan den aartshertog over, onder voorwaarde dat de bezetting met alle krijgseer zou uittrekken. Van de drieduizend man, die in Hulst hadden gelegen, waren —À — · —— — ‘son, IV bl. 192, 213—217, 226. van pen Keur, t. a. p. bl. 21, 161. 5 Hulst wordt bij verdrag over- gegeven. 56 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | 1896. vijfhonderd gesneuveld. Het verlies van den vijand was echter tienmaal grooter en de aarts- hertog had reeds gewanhoopt de stad te overmeesteren, zoolang hij haar den waterweg naar Zeeland niet kon afsnijden. Even groot als de vreugde der Spanjaarden was de teleurstelling der Staten, die voorbij zagen dat de werken der verlorene vesting geenszins tegen een beleg bestand waren gemaakt, Moedeloosheid sprak uit veler oordeel. Wanneer Hulst, dat aan de landzijde versterkt, van troepen en krijgsvoorraad overvloedig voor- zien en in onafgebrokene gemeenschap met Zeeland was, niet behouden kon worden, welke stad, vroeg men, zou dan den vijand kunnen weérstaan 1? Inzonderheid waren de Staten van laatstgenoemd gewest op den graaf van Solms verbitterd, minder nog omdat hij zich welligt flaauwhartig van zijnen pligt gekweten had, dan omdat hij niet schroomde in zijn rapport aan de Staten-Generaal den uitslag van het beleg hoofdzake- lijk aan hun vroeger verzuim toe te schrijven ?. Zij ontnamen hem het bevel over de Zeeuwsche troepen; doch prins mavunirs bewerkte dat hij tot kolonel over een ander regiment werd aangesteld 3. De aartshertog De vrees voor nieuwe aanvallen van den zegevierenden en overmagtigen vijand bleek zet zijne over- voort. winningen niet echter ijdel te zijn. Deels ten gevolge der geledene verliezen, deels uit geldgebrek, zette de aartshertog den veldtogt niet voort. Hij had binnen weinige maanden zoowel op de Franschen als op de Staatschen groote voordeelen behaald, en kon thans vooreerst op zijne lauweren rusten. Ook prins mavaits bleef zich tot de zorg voor de verdediging der grensvestingen bepalen. Ter wille van menprir IV werd in November eene leger- magt van negenduizend man te Bergen-op-Zoom bijeen getrokken, ten einde de Span- jaarden door eenen strooptogt in Braband te beletten krachtdadigen wederstand te — — hieden aan den Franschen maarschalk pr smon, die in September in de zuidelijke Ne- derlanden was gevallen, hoewel de Staten-Generaal reeds in Julij, toen zij vreesden dat Ostende of Hulst zou belegerd worden, op eene diergelijke afleiding hadden aangedron- gen 4. De markies png vARAMBON, stadhouder van Artois, had terstond eenig krijgsvolk — ! van REYD, bl. 287. 2 son, IV bl. 227: »De Gedeputeerde van Zeeland waren mede niet weynig ontset, datse | hoorden dat den grave haer principalen hier so opentlijk beschuldigden, van ’t verlies van Huls veroorsaackt te hebben, sonderlinge om dat doen in de Vergaderinge van de Staten-Generael mede present waren de Raden van State, en van die van Holland, alleen over de dertig personen, die apparentelijk dat alles hare principalen sulks souden rapporteren, tot on-eere van die van Zeeland, en namen daerom voor, haer principalen daer van te verwittigen, als zij daer na deden." 3 son, LV bl. 212—230. van revo, bl. 283—287. van metenen, f. 371, 372. canneno, p. | 395—399. caurama, IIl p. 89—95. vas pen Keme, t. a. p. 11 bl. 22—24, 163. ' 4 Resol. v. Holland, 1596 bl. 339. PUT DES VADERLANDS, 37 | verzameld om den voortgang des vijands te stuiten, doch werd geslagen en gevangen genomen, waarop het ongelukkige gewest door de Franschen werd afgeloopen en uit- geplunderd, totdat de winter hen tot den terugtogt noopte 1. Intusschen was het Staat- sche leger werkeloos gebleven. Men gaf voor dat de aanwas der stroomen en het regenachtige weder den voorgenomen togt onmogelijk hadden gemaakt; doch het is waarschijnlijk dat prins waunmrrs, die een diergelijken inval nutteloos en zelfs gevaarlijk achtte, zijne troepen met opzet teruggehouden heeft 2. Terwijl het krijgsgeluk aldus zoowel op de Fransche als op de Staatsche grenzen de Spanjaarden scheen te begunstigen, ondervond koning ræs in zijn eigen land op eene gevoelige wijze de meerderheid der Engelsche en Nederlandsche zeemagt boven zijne trolsche galjoenen. Terstond na den ondergang der Onoverwinnelijke armade had hij besloten de rijke hulpbronnen zijner overzeesche bezittingen nogmaals voor eene dier- gelijke onderneming te doen vloeijen; en de herhaalde strooptogten van den onversaagden »zAKE langs de kusten van Amerika, waardoor hem niet weinig schade werd toege- bragt 3, hadden zijn voornemen versterkt om eene nieuwe poging te wagen tot verove- ring van het overmoedige Engeland , hetwelk hem voortdurend zoowel in de Nederlanden als in Frankrijk gedwarsboomd had. Het bezit der haven van Calais, waarin zijne schepen eene veilige schuilplaats konden vinden, scheen de onderneming aanmerkelijk te verligten, terwijl de toestand van lerland, welks Katholieke bevolking door Spaansche zendelingen onophoudelijk bewerkt en in spanning gehouden werd, hem van die zijde, zoo al geen krachtdadige ondersteuning, althans eene gunstige afleiding verzekerde. An- dermaal werd in de Spaansche havens eene vloot uitgerust, wier bestemming niet on- bekend bleef en in de Vereenigde Gewesten met bezorgdheid werd te gemoet gezien, Koningin EeLmzAzETH, die bovendien door eene landing der bemanning van vier Spaansche galeijen op de kust van Cornwallis in den aanvang des jaars verbitterd was, besloot haren tegenstander te voorkomen, en op zijn eigen grondgebied aan te tasten. In Maart verzocht zij daartoe den bijstand der Staten-Generaal, die zeer genegen waren haar: voornemen te ondersteunen 4. Reeds in de volgende maand liep een smaldeel van vier en twintig oorlogschepen onder Jonan VAN DUVENVOORDE, heer van Warmond, uit Texel in zee 5, ! zon, IV bl. 235. campana, Lil p. 95b. 2 viii XEWP, t. a. p. Il bl. 24, 163—106. 3 p» zuuE, the history of England, Paris 1835 (Baudry) IV p. 198. praxe stierf in Febraarij 1506 in Amerika. é pox, 1V bl. 180—182. $ son, IV bl. 191. van mereaex, f. 367d. zuizassra betuigde hare bijzondere tevredenheid over de buitengewoon snelle uitrusting der vloot, sor, bl. 195. 1696. FiLiPS rust andermaal eene vloot tegen En- geland uit. ELIZABETH be- sluit hem te voor- komen. 1506, Eene Engelsch- Nederlandsche 38 ALGEMEENE GESCHIEDENIS en vereenigde zich te — met de gana vloot, die uit une zeventig zeilen bestond, en daor lord mowann van Effingham werd aangevoerd, terwijl het bevel over de landingstroepen aan LBYCESTERS opvolger in de gunst der koningin, den graaf van Esser, was Voeverirouwd, Ten einde het doel der onderneming geheim te vloot zeilt naar houden, hield de vloot, die op den 13^" Junij uitzeilde, zich buiten gezigt der Fran- Cadiz , "dat geplunderd en rdt. verbrand wor sche en Portugeesche kusten, en kwam op den 50"*^ dier maand op de hoogte van Cadix, alwaar men vernomen had dat vele oarlogschepen en koopvaarders im de haven lagen. Den volgenden dag vielen de Engelschen en de Staatschen op den vijand aan, en bemagtigden of verbrandden de meeste Spaansche galjoenen. Daarop hragten zij hunne troepen aan land, en maakten zich binnen korten tijd meester van de slecht verdedigde stad. Het kasteel, waarin de bezetting benevens vele aanzienlijken gerlugt waren, werd nog denzelfden avond bij verdrag overgegeven. Te vergeefs beproefde de burgerij eene plundering af te koopen, De hertog van MEDINA srpoma, landvoogd van Andalusië, weigerde het verdrag te onderteekenen, en gaf daardoar Cadix aan de roofzucht der overwinnaars prijs. De aldaar gevestigde kooplieden boden hun twee mil- lioen dukaten voor den vrijen aftogt der rij geladene koopvaardijschepen; doch de hertog liet die zelf in brand steken, om den vijand van dat voordeel te berooven. Na dese vrij gemakkelijke zegepraal, die nog grooter zou geweest zijo indien men niet door traagheid en onachtzaamheid verscheidene Spaansche schepen bad laten ontsnappen, stelde de graaf van Essex voor het eiland, waarop Cadiz lag, met - drieduizend wan te bezetten. Welligt zou men daardoor, naar hij meende, den krijg op Spanje's grondgebied overbrengen, of althans, wanneer men zich daar moeijelijk koo staande hauden, de ontruiming van Calais bedingen kunnen. De heer van Warmond deelde ip zijn gevoelen, en bood aan met zijne schepen voor den noodigen leeftogt eener besetting van drieduizend man te zorgen, totdat men uit Italië of Engeland gere- — gelden toevoer zou kunnan bekomen, Lord mowan» en de overige bevelhebbers keur- den echter een plan af, hetwelk de reeds behaalde voordeelen op de waagschaal scheen te zetten, Men vergeneegde zich de stad en de omliggende dorpen in brand te steken, - en verliet den 16%" Julij de Spaansche kust om naar het vaderland terug te keeren 5 Mas Ae In de Vereenigde Gewesten baarde de uitslag dezer onderneming slechts weinig vreugde. der S over den uitslag De Staatsche zeelieden beschuldigden de Engelschen hen bij de verdecling van den huit van dezen zee- togt. zeer onregtvaardig behandeld te hebben. Door het verbranden der koopvaardijschepen voor Cadix hadden verscheidene kooplieden te Amsterdam, Haarlem en Middelburg, wiet eigendom mede de prooi der vlammen was geworden, eene schade geleden, die op niet minder dan drie tonnen gouds  f. 368. muug, LV p- 200. DES VADERLANDS, 39 verkeer met Spanje, waar men de Nederlandsche waren niet kon missen, nog groote 169. voordeelen trok, was ontevreden over eene onderneming, die met zijn belang in strijd was en den koning welligt nopen zou geen Staatsche koopvaarders meer in zijne havens te dulden !. Het bleek echter weldra dat 'slands regering geenszins door dit baatzuch- tige gevoelen tot andere gedachten werd gebragt, en alleen uit het gebeurde de les had getrokken, om liefst niet meer aan den leiband der Engelschen maar op eigen ge- zag en met eigene krachten op denzelfden weg voort te gaan. 