VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De Heer van Mieris leidt uit het voorgeftelde ; met de daar e bygebragte bewyzen, af; dat het oudst bewoonde deel “_der Stad niet was, gelyk zommigen willen , het Land aan de Waard, op °t welk de Burg gelegen is, maar de hooge- dyk; waar mede Maarendorp vervolgens vereenigd, endar voorts BESCHRYVING VAN LEYDEN. 438 vootts het byzondere gebied van den Graaf bygekomen is, Jeder deezer deelen , met de voornaamtte gebouwen in de- zelven, kortlyk befchreeven hebbende, gaat hy over tot de uitbreiding der Stad; waar omtrent hy van gedagten is, dat de eerfte en tweede vergrooting, door Burgermeester Orles, in deszelfs Befchryving van Leyden gemeld, uit kragt van °t voorgezegde niet kan beftaan. De Vryheid der Stad zegt hy, is door Vrouw Margariete , în ’t jaar 1347, we vermeerderd : doch de Stad zelve is niet uitgebreid voor °t jaar 1389; toen op °t Oétroy van Hertog Albert, de oude Stad ten Zuiden vergroot werd: by welke gelegenheid die Hertog ook vergunde , dat men de Stad mogt vestigen met muuren en Cingelgraften ; waarnevens hy in °t jaar 1403 de vermeerdering van de Vryheid der Stad verleende. One ze Autheur {taat hier een weinig ftil op de gedaante der Stad, zoalsze in die dagen was, vervolgens de Spaaníche belegering verduurd heeft, en daar op meer verfterkt: is; voorts geeft hy een berigt van de vergrooting der Stad. aan de Noordzyde in °t jaar 1611; midsgaders van eene volgen- de uitbreiding in’tjaar 1644, buiten de oude Zylepoort, langs de eene en andere zyde van de Haven; met oogmerk om dus voort te gaan tot aan de Hoogewoerdspoort; doch deezeuitleg, eenige jaaren geftremd zynde, is, zegt hy, in ’ jaar 1659 hervat, en in °t ronde vervolgd tot aan °t huis. te Brem, ftaande ten einde de Zydgratt. Hier door is de Stad nu binnen zyne Graften en Cingelen groot 223 Rhyn- landfche Morgen „en 291 Roeden; en haare uitgebreidheid , van de Witte Poort,langs den beftraaten Dyk „tot de Hoo- gewoerds Poort, is 536 Rhynlandfche Roeden. Ze was, naar ’t getuigenis van Mr. S.van Leeuwen, betimmerd, met omtrent 13000 huizen, behalven de Hofjes, enz. doch in ’ jaar 1732 Zyn er, by den nieuwen fchattingbrief niet meer dan ro8gr nummers op de Lyst der Verpondingen gebragt. Deeze twee eerfte Hoofdftukken zyn vercierd met een frai gezigt van Leyden, van de Schans Lamme te zien, en een grondtekening der Stad. Naa deeze befchryving van de opkomst en vergrooting der Stad geeft onze Autheur een naauwkeurig berigt van de Poorten aan en om de Stad Leyden , met melding van hunnen ouden ftand , afbreuk en herbouwing by °t uitbreiden der Stad, die tegenwoordig met acht Poorten voorzien is; te weeten : de Witte Poort, de Koe Poort, de Hoogewoertfche Poort, de Zyl Poort, de Heere Poort, (die de minfte is , kebbende flegts een kleinen doorgang, die van geen Rytuis o. o gen PE 444 - F. VAN MIERES gen gebruikt kan worden; (d2 Msare Poort, de Rhyng: feb: Poort, (die ’t groorfte Kunstwerk der Bouwkuats, dat te Leyden gevonden wordt, en ’t oog van alle Bu- kundigen tot zich trekt, en buiten welke der Stede Zxr nenhok in de Cingelgratt is; ) en-eindelyk de Adorfch Par, Men vindt, nzevens de be'enryving , deeze Poorten hiea fraai gefneedene Plaaten arg zogeld. De Heer van Mieris gaat vervolgens over tot eene uitvot rige befchryving der Geest/pte Gebouwen , en wel eerst der Hoof dkerken , die vier of vyr in getal zyn. De Se. Pieter e Paulus Kerk, ingewyed Ao. 11215 de St. Partraas of Hog- Jandfeb: Kerk , geheiligd Ao. 1315; de Nicea we óf Maaren- kerk, ten Godsdienst afgezonderd Ao. :;6495 deeze drie Kerken worden hier naauwkeurig in plaat verteond. Men heeft verder in °t jaar 1663 een begin gemaakt van °t ftigten eener Nieuwe Kerke in dè Waard; doch derzelver opbouw is door den Oorlog en vermindering van Neering en Kooy: handel geftremd 5 egter heeft men, ter Godsdienstoefening aldaar, eene Houten Loots, welke in °t jaar 1663 daar toe gè fchikt was, geduurende den opbouw dier Kerke. Deez: Kerken worden bediend door de Eerwaarde Heeren Pred: kanten der Nederduitfche Gereformeerde Gemeente, dit bok het heilige Dienstwerk verrigten, in de Gasthuis Kerk, waar van onze Autheur een nader berigt geeft ; inde befchry- ving van ‘tst. Katharine Gasthuis. Ook is ’er nog eene oude Parochie Kerk, ingewyed 1365, welke onze Autheur, be- nevens de andere oude Kerken ,befchryft ; doch nadien de- zelve in °t jaar 1584 reeds tot den Kerkdienst der Franfchen en Waalen gefchikt is, zo {telt hy de byzondere melding dier fchikkinge, en °t geen verder daar toe betrekkelyk is, uit tot een laater Hoofdftuk in dit zyn Werk. Voarts maakt hy gewag van eene Hoogduitíche Gereformeerde Kerk in't jaar 1644 ingezegend; maar nu, by verloop dier Leden, tot een Armekinderfchool gefchikt. De Engelfche Gerefor- meerden hebben, volgens zyne aantekening, ook al vroeg hier eene Gemeente gehad, en gepredikt eerst in de Gast- huis Kerk naa den dienst der Nederduitíchen , vervolgens in een Kapel van ’t Jerufalems Hofje, en eindelyk, zeder het jaar 1644, in een gedeelte van de Kerk der gefaalide Bagynen ; doeh deeze Gemeente , zegt hy, is te niet ge- loopen, en waarfchynlyk zal die Kerkdienst, by ’tbervenof vertrekken van den tegenwoordigen Leeraar vernietigd wor- en. Hier aan hegt onze Schryver een berigt v Kerken der andere Gedindheden, der Renronftraüten, ek , t € a j BESCIIRYVING VAN LEYDEN. en °t Arme Kinder-Huis;, voorts van de Walfche Kerk en ’t WWalfche Houwbuis; insgelyks van ’t geweezene Leproosbuis, en “oude, midsgaders het nieuwe nog zynde Pesthuis , waar van ook eene nette aftekening in plaat gegeeven wordt. Ein- delyk vindt men nog in dit werk een naauwkeurig berigt van de Hofjes Of Aalmoeshuizen , welken-van byzondere liefdaadt- ge Stigters. ter onderfteuning van noodlydenden „gebouwd zyn, en hier ten getale van tweeten-dertig opgeteld wor- den. `> > EE De Heer van Mieris is in deeze ganfche befchryving der Geestlyke Gebouwen , die haaren aanvang neemt op de 23fte bladzyde , en “t overige vari dit Werk beflaat, ten uiterfte naauwkeurig „om alles mede te deelen, wat kan dienen om ons een denkbeeld te geeven van de fchikkingen , die daar omtrent oudtyds gemaakt zyn; waar in hier en daar zaakén voorkomen, die den Lief hebbereri der Oudheid niet onge- vallig zyn. Boven al heeft hy hier omtrent veel moeite aangewend met opzigt tot de ftigtingen der Gast- of Aalmoes- buizen, met dat byzondere oogmerk; gelyk hy in zyne Voor- _ 1IL DEEL. LETT, NO, IO; Gg ` Tea 436 E. BUIS reden fchryft, „ om, ware °t moogelyk ten nutte der bès » hoeftige meníchen ‚ de heilzaame oogmerken der Stichters » in wezen te houden, tegen welken, buiten kennisfe der ‚‚ Heeren Burgermeesteren en Regeerders „die wy vastftellen „ de Superintendenten of Oppervoogden van alle Godshmr » Zen te zyn, fomtyds in °t heimelyk, by wyze van koop „ handel, gedaane dienften „of gefchenken mogt gezondigd » worden, ftrydende geheel tegen het oogmerk van de liet- „ daadige inftellers „en tegen de heilzaame geboden van den a Christelyken Godsdienst, welken de verdrukkers de s noodlydenden niet veel goeds voorfpellen. ` Historie van den tegenwoordigen Oorlog , in Duitschland „Ports- al, Oost-Indien en America. Van bet jaar 1755 tot op bet Buien van de Preliminaire Vredes Artylelen > den 3 Novem- ber 1762. Te Fontainebleau getékend, tusfchen de Koningen van Vrankryk , Grootbrittanje , Spanje en Portugal. Befcbré- ven en met Aanmerkingen opgebelderd , door den Heer ' EGBERT BUIS. ‘Jn ’s Gravenbage by H. Bakhuifen MDCCLXIIL Behalven de Voorreden 374 bladzyden is o&auvo. En geregeld Dagverhaal der voornaamfte gevallen van den jongst afgeloopen Oorlog; dat voor zommigen van dienst kan zyn, om zich een oppervlakkig denkbeeld van °t beloop van dien Kryg voor den geest te ftellen, De Heer Buis laat zich in ’t zelve breedvoerigst uit over *t voorgeval- lene in Oost- Indiën, Noord- America, Portugal, de Fran- {chen Kusten en ter Zee; en meldt op beknopter wyze de Krygsverrigtingen in Duitschland , uit hoofde dat hy dezel- ven uitvoeriger heeft aangetekend in zyne Historiche Be- thryving der doorluchtige Daaden enz. van Fredrik denGrooten, waar toe hy den Leezer verder wyst. — Men heeft in een zo kort beftek juist niet veele byzonderheden te wagtenzeen algemeen beloop der zaaken op te geeven łs ’t groote doel- wit van den Schryver; egter is er ons eene byzonderheid in voorgekomen, welke, indien ze op geloofwaardige be- ` . rigten fteunt , aanmerking verdient , als een voorb van zeer verregaande Brâvoure aan de eene, en Wreedheid aan de andere zyde. Op het fchryven naamlyk van den Gene- raal Major Wolfe, (in zynen brief raakende het voorgevalle- he by eene landing, ter veroveripge vanQwobpe opden aren ° . 7 - - u- ad. HISTORIE VAN DEN TEGENWOORDIGEN OORLOG. 435 faly 1 5’) dat verfcheide brave Officieren, achteloos omtrend July MEA alleen hun plicht in het oog bielden , wordt het vol: gende in eene aantekening medegedeeld. _ | » Onder deeze Officieren was Kapitein Ochterlony , die „> korts te vooren reeds in zyn Arm gekwetst geworden wass » dierhalven verzogten hem zyn®rienden „dat hy geduuren- s» de deeze Actie in het Kamp zou blyven ; maar zyn dapper- ‚ heid was te groot om hun verzock in te willigen: verklaa- 5» rende dat men nooit zeggen zou, dat een fchrap in een » byzonder rencontre gekregen, hem belet had zyn plicht waar te neemen, als de dienst voor zyn Vaderland zulks „ vereischte; derhalven trok hy te Veld, meteen Snaphaan „ in zyn hand, fchoon hy byna te zwak was, om zyn Ge: 3, weer tedraagen. Terwyl.hy zyn Volk naar de Vyandly- aœ» ke Retranchementen aanvoerde, wierd hy met een Mus- >» quet-Kogel door de Long gefchoten „waar door hy genood: s Zaakt wierd zyn Snaphaan te verlaaten: echter bleef hy 5 nog voorttrekken , tot dat hy door verlies van Bloed, te s» Zwak was; om verder te gaan. Op dezelfde tyd wierd de Heer Peyton dooreen fchoot verminkt, zynde de kleine > Pyp van zyn linker Been, aan ftuk gefchooten. De Sol- 3, daaten fmeekten by hun te rugkoinst ernftig , dat Kapitein s; Ochterkny, bun wilde vergunnen, hem en zyn Vaendrig” >» weg te dradgen 3 doch hy was zo bigot omtrend het poirt „ Van Eer, dat hy de grond niet verlaaten wilde; hoewel hy „ verzogt, dat zy voor zyn Vaendrig zorg zouden draager. > De -Heer Peyton , verwierp met een edelmoedige veracht- > ting hun goeden dienst, betuigende dat hy zyn Kapitein’, „ in zulken omftardigheid niet wilde verlaaten , en in >, het kort waaren zy de eenigften op het Veld, levendig. ' ‚> Kapitein Ochterlony zat naast zyn Vriend, en dewyl zy 3e niets anders verwagtenals een oogenblikkelykeri dood, n4- „ men zy affcheid van malkander, echter waren zy niet but- » ten hoop van’als Krygsgevangenen befchermt te worden: » want dè Kapitein een Franfthe Soldaat, met twee Indiau- a nen ziende naderen, fprong op, eri fprak hem in de Fran: s fche taal, die hy volmaakt wel verftond, aan, betuigende > Zyne verwagting , dat hy hun als Krygsgevangenen, en — a als Officiers zoude behandelen. De twee Zndiaanen fchee- 5 nen geheel onder het beftier te ftaan van den Franschman, „ die by de Heer Peyton terwyl hy nog op de grond zat, ko- ; Mende Zyn-Gegalonneerde Hoedt , van zyn Hoofd rukte, 5 eh hem en de Kapitein van zyn Orlogie en Geld beroofde; 3, Deeze geweldaadigheid was een fein-voor de dianen vân Gg 4 » Moord 4 438 E. BUIS. » Moord en Roof. Een van dezelve vatte zyn Snaphamby „> de Loop, en floeg van agteren na hem , om hem de tir- » fens in te flaan; maar de flag miste zyn hoofd, en kwm > Op zyn fchouder neêr. A » Terzelver tyd fchoot de andere Indiaan zyn Geweer af, » Op de Borst van den ongelukkigen jongen Feer, die uit- riep. ó Peyton! die Schelm beeft my de rest gegeeven. De > Barbaar met deeze wreedheid nog niet voldaan zynde, viel » op hem aan , en gaf hem met zyn Zrepaneer Mes Ci) een a fteek in zyn Buik. De Kapitein zyn Snaphaan verlaaten hebvende, had geen Geweer om zich te verdedigen , alzo » geen van de Officiers, in de Atie een Degen droeg. De » drie Moordenaars ziende dat hy nog in leven was , tracht- » ten hem met zyn eigen Sjerp te wurgen, terwyl hv op Zy- s» ne kniën leggende, met een verbaazende behendigheid ə met hun worftelde. De Heer Peyton , die een Snaphaan meteen dubbelde Loop in zyn hand had, en de benaauwd- a» heid van zynen Vriend zelfs gevoelde, vuurde op dit oo- » genblik, op en van de Indianen „die dood nederviel. Den a ander denkende dat hy de Vaendrig nu gemakkelyk zou > vermeesteren, kwam na hem toe; doch hy op den afftand „ van 12 voeten op hem gemikt hebbende „fchoot zyn Snap- a haan voor de tweedemaal af, maar de Schoot fcheen geen » uitwerking te doen. De Booswigt, vuurde op zyn beurt, a» en kwetfte de Vaendrig ir zvn Schouwder, waar op hy » hem met de Baijonet, door zyn lichaam liep. Hy herhaal- » de de fteek, die de Heer Peyton wilde af keeren , waar door s» hy nog een wond in het Gewricht van zyn linkerhand „> kreeg. Des niettegenftaande greep hy het Musquet van » den Indiaan met dezelfde Hand, en terwyl.hy hem metde » rechterhand voorttrok , trok hy een Pook die hy op zyde » had, en ftak dezelve in de zyde van den Barbaar, daar op ss volgde een geweldige worfteling, doch eindèlyk kreeg de ss Heer Peyton de overhand , en gaf zyn Antagonist, een s tweede fteek met zyn Ponjard , waar door hy mors dood » was. _ Ld , HISTORIE VAN DEN TEGENWOORDIGEN OORLOG. 439 a lyf, waar door hy gewaar werd, dat de Kogel door s de hòlligheid van de Borst was gedrongen. „Dus een duur bevochte overwinning verkregen hebben- >> de, fprong hy op één been , en zag Kapitein Ochter lony s» op een afftand van zes fchreden digt by de Borstweering ə der Vyanden, met de Franfthe Soldaat by hem. De Heer s, Peyton riep overluid : Het is my lief Kapitein dat 9) eindelyk s, proteêtie gekreegen hebt, maar wagt u voor dien Schurk, die a> wreeder is als de Wilden , God zegene u myn lieve Kapitein „ik s Zie een pariy Indianen, deezen weg heen komen, en verwacht „> onmiddelyk vermoord te worden. Hen groot getal vàn deeze „> Barbaaren , was eenige tyd, op de linkerzyde bezig ge- » weest, met de ftervende en dooden, die op het Slagveld ə gelaaten‘waaren, te Zrepaneeren en te plunderen, en meer > dan dertig van deeze Boosdoenders, waren in vollen » Marsch om de Heer Peyton te vermoorden. Deezen Heer ss Wist dat hy geen barmhartigheid te verwagten had; want of fchoon zy hem voor het tegenwoordige mogten fpaa- ren „ zo zoude zy hem doch vervolgens aan de íchtmmen ə» van hunne Broederen , die hy verflagen had, opofteren , ə» En indat geval, ‘zouden zy hem met de allerfelfte pynigin- >» gen ter dood gebracht hebben. Vol van deeze denkbeel- » den, nam hy zyn Musquet op ‚en liep, niet’ tegenftaande » Zyn gebroken Been, meer als 40 {chreden ver zonder op- » houden. Doch zich zelven nu geheel buiten ftaat vin- s dende, om een voetftap verder te gaan, laadde hy zyn ə» Snaphaan , en leide op de twee voorfte Zndiaanen aan, die » ftil bleven ftaan, om hunne Makkers in te wagten. Ter- „ Wyl de Franfchen van hun borstweering, uit hun Kanon s» en klein Geweer, op deezen arme , eenzaame , gekwetfte » Heer onophoudelyk fchooten. In deeze vaare omftandig- … heid ftont hy, toen hy een Hooglandsch Officier „met zyn » Volk gewaar wierd, die over het Plein naar het Slagveld » trok. Hy beweegde zyn hand, tot een teeken van zyn : » nood, ’t welk den Officier bemerkte, die drie mannen af- » Zond om hem té helpen, deeze braave Knaapen kwamen `, » by hem, door het midden van een ysfelyk vuur , en een » van dezelven, droeg hem op zyne Schouwdersweg. 8 3 3 y a» Den 440 DE RECHTSCHAAPEN PATRIGT, » Der armen Kapitein Ochterlony, wierd na Quebec gehecht, „> daar hy in weinig dagen, aan zyne wonden ftierf, en na s de overgaave van die plaats, verklaarden de FranfcheChi: » rurgyns, die hem opgepast hadden, dat by waar {chynhk ‚ van de twee fchooten in zyn Borst herfteld zou zyn, & „ hy met het Trepaneermes der Indianen, niet in de Buk | a gekwetst geweest was. — ` | mann dengenen De Rechtfchaapen Patriot gefchetst in Brieven. JIn'’s Graven- bage by }. Thierry MDCCLXIIL, ín groot O&avo. Eerfiė Brief. 45 bladzyden. ` | E Schryver van deezen Brief heeft, op `t verzoek van zynen Vriend ZEelbart, die, int bezit van de vereisch- te hoedanigheden ‚ met regt na meerder bewind in ’s Lands beftiering ftaat „ten oogmerk hem een waar denkbeeldte gee- ven van een Parriot: „ eeneernaam, gekk y zegt, zo dik- » werf misbruikt, zo meenigmaal verkeerdelyk toegewee- » Zen en zo menigvuldigmaal ontroofd aan die geenen, die » waardig waren, om tot voorbeelden van Rechtíchaapen » Patriotten opgegeven te worden, - Hy vangt denzelven aan met eenige kortbandige aanmer- kingen over de verpligting der meníchen tot Deugd in ’t al emeen , en tot eene ernftige hetragting van hunnen pligt:0 t byzonder, in beantwoording aan die posten, welken zy, in de Maatfchappy bekleeden. Ditgeeft hem aanteidingon zich nadruklyk uit te laaten „over den roekloozen yver,dien men in veelen ziet, om, gelyk men zegt , in de Regeering i komen, fchoon ze ’er gansch onbekwaam toe zya. Na * ontvóuwen van dit verkeerde gedrag in deszelfs oorzaaken en gevolgen, gaat hy over tot het hoofdbedoelde van zynen brief, en geeft de volgende befchryving van een rechtíchaa- pen Patriot. RE a » Ik verftaa door een Patriot een beminnaar van zyn Ve ə derland, en door beminnen de befendige wilvan, zo vell in as ons is, mede te werken tot al het gene wat het zoelen van een „> bepaald voorwerp kan bevorderen: door Rechtftbaapes , ve- s fta ik de hoedanigheid om te kunnen oordeelen van de midh >> Jen „die onze liefde tot het Vaderland den gepasten loop kunnes s geevert”. Des 'er, gelyk onze Schryver in de verdere ut- breiding toont, in den volmaaktften zin in zodanig ieman vereischt wordt, eene wyduitgeftrekte kennis van de nid- DE RECHTSCHAAPEN PATRIOT. Tegen deeze befchryving zal men, zegt hy, veelligt in- brengen ,dat dan die naam alleen gegeeven kan worden , aan zodanigen, die de hand hebben in °t Staatsbewind; daar on- dertusfehen veele meníchen gaarne-dien naam draagen , of- fchoon ze hier aan geen deel hebben. Deeze zwaarigheid lost hy zeer gereedlyk. op , met aan te merken, dat de Bur- germdatfchappy tweeledig 1s, beftaaride uit zulken die ’t ge- zag voeren en uit zodanigen die zich naar dit gezag regelen; waar uit byzondere verpligtingen ontftaan, welker waarnee- mingen allen gelyklyk uitlopen tot heil van °t Vaderland. Hier uit volgt, dat ieder, in zyne omftandigheden „door °t wel- behartigen van zynen byzonderen pligt, met een goed oor. deel, een Rechtfchaapen Patriot kan weezen. … Een Recht- » fchaapen Patriot zodanig een zynde, welken een beften- >» digen wil heeft om ; zo veel °t in hem is, mede te wer- » ken tot al het gene, wat het welzyn van zyn Vaderland s» bevorderlyk ís, en daar by de hoedanigheid hebbende om ə» te kunnen oordeelèn van de middelen, die aan deezen wil » den gepasten loop geeven, zo volgt van zelf dat een ge- » meen Burger deezen wil bezit, zo lang als hy den beften- ə» digen wil heeft,om zich te fchikken en te regelen. naar ’t ss gezag, dat den gantfchen ftaat beftiert, met onderdanig- » heid en gehoorzaamheid 3 en dat hy ookde vereischte hoe- ss danigheid, die hem tot eenen Rechtíchaapen Patriot kan ə» maaken, zal bezitten, wanneer hy, niet ontbloot ‚van de ə» kennis der pligten , die hy zynen evennaasten verfchuldigd » 1$, voorâl niet gebrekkelyk zyn zal inde noodige kundig- » heden, tot het wel waarneemen van zyn beroep vereischt. » Het komt dan in den gemeenen Burger enkelyk daar op » aan: dat hy zy 1 ) eendeugtzaam man,a ) een man gevat » Op zyn zaaken; De deugdzaamheid zal hemden noodigen. 2 Wil altoos in zyn hart ontvenken, beftendig houden, en » geduurig werkzaam maaken; en de kundigheid van zyn be- » Toep zal hem de noodige middelen aan de hand geeven„om » Zynen wil vruchten te doen draagen: ‚zyn voorfpoed zâl s» den voorfpoed van de Staat doen klimmen, naar gelange dat dezelve meer of minder is; en vermits alle zaaken in s» de Waereld een natuurlyk verband met elkander. hebben, » ZO zal uit zyn voorfpoed ook de voorfpoed van anderen ` » aangezet weiden, waar door het heil van den Staat eenen ` Gg4 „ nicu- j (d ` ` ? 442 A LEVRET » nieuwen aanwas zal krygen: zyne werking zal gelyk zy »„» aan eenheilzaamen regen „die zich over een land vertprek, » de bloeifems doet voortkomen , den grond verfrischt, & a groente der boomen uitlokt, en aan het oog het meet » vervrolykenden verkwikkend gezicht doet opkomen, wat „ door men op het aanfchouwen van welbezorgde tuinen en + landsdouwen verrukt wordt”. Onze Autheurftelt dit ten flot in °t heldere daglicht, in’t voorbeeld van een Koopman; en doet by die gelegenheid duidelyk zien „hoe onredelyk het zy den Koopman met minagting te behandelen „ daar hy als éen dierbaar, nut en noodzaaklyk Lid der Maatfchappye be: hoorde erkend te worden. Men kan uit dit beloop ge- noegzaam gewaar worden „dat deze Brief , onder die foort van fchriften, leezenswaardig is. ee ' Ma Gend L'Art des Actouchemens , demontré par des principes de Phyf- - que & de Mechanique. Pour fervir Fintrodu&ion &@ de bafi a des Leçons particulieres. Par M. ANDRÉ LEVRET „Accou: cheur de Madame la Dauphine &c. Seconde Edition, corri- gée, @ confiderablement augmentée, tant dans le corps det. Ouvrage, que dans le Supplement , avec addition de deus nouvelles Planches , & dun Abregé du Sentiment de Pdu- teur fur les Apborismes de MAURICEAuU. A. Paris 1761. De Konst van Vrouwen in Baarensnood te verlosfen , betoogd op s de beginzelen van de Natuur- en Werktuigkunde. Om te dienen tot eene inleiding en grondflag van byzondere Lesfen. Door den Heer ANDREAS LEVRET , Vroedmeester van Ma- - dame de Dauphine enz. Tweede Uitgaave , verbeterd , erf . merklyk vermeerderd, zo door bet werk in’t geheel, ah met zicht op bet Aanhangfel; met byvoeging van tweezieuwe ‚ Plaaten, en een kort begrip van bet gevoelen van den Schry- ver over de Spreuken van MAURICEAU. Te Parys. Bj? Alex. le Prieur 1761 gr. 8yo. 466. bladz. … 0 € DE meeste Profesforen en mannen die openbaare Lesfen geeven; draagen zorg dat hunne Leerlingen-een korte fchets in handen hebben van ’t gene zy in dezelven gewoon zyn te verhandelen. De Heer LEvRET heeft deze wyze van doen ook gevolgd, met dit Samenttelfel van de Verloskunde in °t licht te geeven. Hy heeft getragt ’er eenige meerdere volmaaktheid aan te geeven, dan dat het alleen zou ;dienen | om “~ VERLOSKUNDE. 443 m de zaaken en het vervolg van dezelven, hoe ze verhan- deld worden , te zien; hy heeft uit zyne Lesien over de Vroedkunde, alle voornaame Regelen getrokken , en in dit Werk tot een lichaam van korte ípreuken by malkander ge- voegd ‚waar van hy de verklaaring en betooging in zyne Les- fen voorhoudt. Hy is verre van te gelooven „dat hy alle Re: gelen, welken tot deze {toffe betrekkinge hebben, zou hebben, opgegeeven: maar denkt dat deze Proeve in ftaat is,om den weg te openen en verderen voortgang in deze diepzinnige konst te doen maaken ;ook zegt de Heer LEvRET , van voor- neemen te zyn, om, zo hy door den tyd eenig nieuw licht mogt krygen, zulks by wyze van Aanhangfels, by dit Werk te voegen , om het te doen dienen tot eene verzameling van de voornaargfte regelen en handgreepen, welken een bekwaam Vroedmeester behoort te kennen. Niet van allen zegt hy, em dat allen niet door gefchrift,zelfs niet met delevende item’, klaar genoeg konnen voorgedraagen, maar door eige were king en behandeling moeten geleerd worden : waar toe hy in zyn gewoone Lesfen, met behulp van een mensch - gely=: kende Pop enz. gelegenheid geeft. Dit berigt is van den Heer LEVRET zelve, in de Voorrede. ` Het Werk is verdeeld in vier deelen. Ir het eerfte wordt. gefproken van het Bekken , en de deelen, welken tot de de Voortteeling dienen in Vrouwen. In het tweede van het Werktuiglyke der Zwangerheid. În het derde, van het Werktuiglyke der Verlosfinge, en de gevolgen der Baaringe enz.' Enin het vierde van de valfche bevrugtingen , de Ziekten der zwangere Vrouwen, en der eerstgebooren kins deren, enz. leder van deze deelen is in Hoofdftukken en Onderdeelen gefchciden. In het Aanhangfel vindt men Aanmerkingen van den Schryver over verfcheiden onders. werpen, welken tot de Verloskunde geen de minfte betrek- king hebben. | | Van het Bekken geeft de Heer LE VRET een zeer naauw- keurige befchryving, en voegt ’er tot meerdere opheldering eene Äfbeelding nevens, om de algemeene, maar wezenly- ke beginfelen van het Werktuiglyke der Verlosfing aante- wyzen , alleen met opzicht op de wydte van het Bekken. Welke Afbeelding, volgens de verklaaring van den Schry- ver, zeer veel licht geeft. Wy kunnen dit zonder de ge melde: Afbeelding niet verftaanbaar overbrengen. Na de verklaaring wan een natuurlyk Bekken, volgt eene aanwy- Zing van mismaakten, en hoe dezen oorzaak van een moei- lyke of onmooglyke Verlosfing kunnen worden; ` Onmoog- , : g 5 r lyk 444 A LEVRE T lyk wordt de Verlosfing hier door, wanneer de openisgvan het Bekken zo naauw is, dat de hand van een Vroedmeester niet ingebragt kan worden; en dit, zegt de Heer Leveret, is een van de wezenlykfte gevallen, waar in de Keizerlyie Snede te pas koomt. Hier na worden de uit- en inwendige Teeldeelen der vrouwen befchreven, Het tweede Deel handelt van de Zwangerheid „ welke werktuigkundig beichreven wordt; want alle dierlyke wer- kingen gefchieden naar de wetten der Werktuigkunde, en zo de Zwangerheid ook, zegt de Heer LEvRET. Wy zullen hier en daar tet uit het Werk „onze Leezers voorftellen ‚om dat het in veele hoofd- en onderdeelen verdeeld, en in korte fpreuken vervat, niet gefchikt is om ’er een achtervolgend berigt van te geven. In-het vyfde hoofdftuk vag het twee- de Deel wordt gefproken van de bezwangerdheid met Twee- lingen. … De Tweelingen geheel op zich zelven hebbenak tyd elk een Moederkoek , Navelftreng en Vliezen , en » ook hunne Wateren , byzonder. De Moederkoeken van » Tweelingen zyn fomtyds in een grooter of kleiner ge- »,, deelte van haaren omtrek, wat verdrukt; zo dat men „in „ den eerften opflag zou zeggen, dat ’er maar eene Koek >», ware, fchoon ’er inderdaad twee zyn, maar waar van de » groote vaten onderling gemeenfchap hebben in de Koeken zelven. »? $ 401. » Wanneer de Koeken van Tweelingen aan mal- » Kander vereenigd fchynen „is het Adervlies (*) beide kun- ‚> deren gemeen; maar elk heeft zyn byzonder binnenfte-of s» Lamsvlies (f),en door tegen elkander aan te liggen fchet- » den zy den vleizigen zak in twee byzondere ligplaatfen, in » Elk van welken een van de kinderen, met zyn byzondere » wateren, begreepen is. , 402. Het gebeurt fomtyds dat een blaadje van de binnen- » fte plaat van het Adervlies , het Lamsvlies aan beide » Zyden verzelle , tusfchen beiden doorgaande , en: dan s is de buitenfte plaat van het Adervlies alleen beide kiv- s deren gemeen , terwyl de inwendige het tusfchenícheid- z fel verfterkt. 403. In zulk een geval, boort het eerfte kind , by de » Verlosfing,alleen dat gedeelte van het Adervlies door, t > welk alies omvangt , maar het verfcheurt het tusi » fcheidfel niet ; dit doet het tweede kind, en koomt dan 2 (*) Chorisn. (t) Anmios. VERLOSKUNDE. 445 „ door de opening, welke zyn voorganger gemaakt heeft, > in den zak welken hun beiden gemeen is; zodat , indien „ men ‘er niet van naby acht op gave, men zou meenen dat s, de beide kinderen in gemeene wateren zwommen. (Zie. a> de 12 Afbeelding van de tweede Plaat.) » 404. Dit middenfchot wordt niet, op gelyke wyze ge- „ vonden by Tweelingen , waar van de Koeken geheelenal >> van malkander gefcheiden zyn ;dan heeft elk kind een A- s, der- en Lamsvlies, en byzondere wateren, ( Zie de 13en > 14 Afb. van de tweede Plaat. ) | "a 405. Deze geringe ontdekking moet dienen tot ver- » klaaring, waarom, een van de Tweelingen geftorven zyn- » de, het andere geen gevaar loope van om te koomen, „ door de fchaadelyke indrukfels welke het zou konnen ont- >» fangen , in de ftrydige onderftelling van de wateren en > het doode lichaam van het eerfte: want het is altyd zo, s» dat als de Tweelingen geheel op zich zelven zyn, zy elk >> hun byzonderen zak hebben ;en als de lichaamen niet meg „> malkanderen verwerd zyn, ’ér altyd een middenfchot is, >> t welk dezelven gefcheiden houdt. » 406. Wanneer de. Tweelingen aan malkander vastge- » groeid zyn, met het hoofd of met den romp, dan hebben » Zy, behalve dat het Adervlies hun altyd gemeen is, gelyk a de zulken die geheel van elkander vry Zyn, ook een ge- » meen Lamsvlies; niets is ‘er dat op eenige plaatfe {chei- » ding maakt ; zelfs de Moederkoeken zyn altyd ondereen » verwerd. | » 407. Wanneer Tweelingen vereenigd zyn omtrent den » Navel, hebbenze nooit meer dan eenen ftreng; maar deze > Streng beftaat dan doorgaans uit twee aderen , om dat ’er „ twee Levers zyn, en vier flagaderen, als ’er twee Bek- » kens zyn. In tegendeel , als deze plaats van ’t lichaam » Vry en gefcheiden is in deze kinderen „zyn ’er twee Stren« » gen, welken tot de zelfde Moederkoek behooren ; en » men heeft voorbeglden van Strengen welken vorkswyze „ gefcheiden waren. » 408. Het enkele. geval van Tweelingen is zeer gemeen; » bevrugtingen van drie kinderen zyn zeldzaam, en van » een nog grooter getal zeer ongemeen. - » 409. Zelden worden Tweelingen gedraagen tot het ein- » de van de negende maand, en hoe meer kinderen by mal- s der, hoe minder zy aan dezen tyd koomen. Dit is wel ge- » lukkig voor de mocders, maar ongclukkig voor de kinder n \ — s TED A 446 A. LEVRET æ ren; want zeer zeldzaam leeft zulk een kind lang, wan: » neer het getal meer dan twee is”.. In het derde onderdeel van het zesde Hoofdftuk , fpreekt de Schryver van het gemeene postuur van de Vrucht, e van zyne ombuiteling, op deze wyze. » 424. Het kind houdt zich gewoonlyk in een hurkenden » ftand , zo lang het zich niet verroert, en de hurking a- » leen is het zelve, in dien tyd, natuurlyk. » 425. Het is van meer belang dan men deùken zou, den » ftand of het postuur van het kind in de Baarmoeder, niet » te verwerren met zyne plaatfing in dit deel : want bet 3 postuur is ‘er eigen aan, maar de plaatfing alleen opzich- o te y ° l » 426. Volgens het gewoone beloop, heeft het kind, na n de vierde maand der zwangerheid, het hoofd om hoog,en „ het achterlichaam om laag, en den buik naar vore ; maar æ Als de tyd der geboorte nader koomt, is de rug voor, het » hoofd om laag, en de billen om hoog. „427. Deze aanmerking van de daaglykfche ondervinding, » toont dat het kind zyn hoofd, in de laatite maanden der » Zwangerheid , wendt naar de plaatfe, waar het achterfte » van zyn lichaam te voren geweest was, en dit doet bet » Zich vooroverbuigende , °t zy dit langzaam of fchielyk » gefchiede ; en dit hebben de Ouden ombuiteling ge » noemd. » 428. Daar is geene zwaarigheid in het -erkennen van » deze ombuiteling; het zou zelf in fommige omftandighe- s den gevaarlyk zyn , dezelve in twyfel te trekken; ik heb » er onwederlegbaare bewyzen voor. s» 429. Wanneer het kind ,in plaats van zyne ombuiteling » naar voren te doen, zich op zyde keert, koomt het aange- » Zicht naar het Schaambeen van de moeder. ` 9 430. De meeste hedendaagfchen lachen, zeer ten on: » rechte; met de ombuiteling van het kind, doorde Ouden 3» gefteld3 ik merkze aan als zeer natugrlyk, en het 1s zeer „ gemaklyk reden te gceven van deze ftandverwisfeling. Men vindt de reden hier niet bygevoegd ; de Heer LEVRET zalze gewoon zyn te geeven in zyne Lesfen , waar van dit Samenttelfcl het Onderwerp is (t). e * p (H) Men vindt de Schryvers-verfchillende over dit Onderwerp. Sommigen zyn van gevoelen dat byna den geheelen tyd der Zwan een 64 SA aeh E ‚Nn ed rd. í :. VERLOSKUNDE. 449 In het derde Deel wordt gefproken van de Verlosfing. Ia het I. Hoofdftuk van het werktuiglyke der Verlosfinge. IL van zwaare en moeilyke Verlosfingen welken door de hand geholpen moeten worden. En in het IIL van de Gevolgen der Verlosfingen. Dit moet in °t Werk zelve geleezen wor- _ den: wy zyn niet in ftaat om hier van een voldoend kort be- grip te geeven. Van het laatfte Hoofdftuk zullen we iet op- eeven. |. e Onder de toevallen van Kraamvrouwen fpreekt de Schry- ver van veelen, welken hy van het Zog of de melk afleidt; vari een Melk-Beroerte, van Melk-Uitflag , waar van hy ver- fcheiden foorten optelt, Melkagtige Verftoppingen in hat Bekken en de onderfte Ledemaaten „Melkagtige Verftoppin- gen en Verzweeringen der Borften. Achtereenvolgende melkagtige vergaaringen , welken allen onderfteld worden uit de melk of het Zog voort te koomen. De Heer LevreT heeft eenige byzondere aanmerkingen over de Ziekten „welken zwangere en eerst verloste Kraame vrouwen overkoomen. , | l » 1033. Het is van gewigt”, zegt hy, „aan te merken, a dat alle zwangere vrouwen „die in heftige Ziekten vallen, ‘> in groot gevaar Zyn, °t zyze op den gewoonen id Ver- s» losfen, °t zyze miskraamen; want de loop der Natuure, ss om de Ziekten te redden , wordt belemmerd- door den „ Arbeid der Kraaming , of door de gevolgen van de Verlos- : fin . ` ` ' Da Pa 1034. Men moet, derhalve, in zodanige omftandighe- ‘os den vermyden alles wat den Arbeid zou konnen veroor- » Zaaken, al wordt de vrouw geoordeeld-op haar tyd re we- » zen. Hier op wordt geen acht gegeeven van veelen, die » weinig onderwezen zyn in de konst van Verlosfing en in de dierlyke Huishouding, en meenen dat de ontlastingen ‚ van de Kraam de vrouw zullen redden uit het gevaar, waar s in de Ziekte haar gebragt heeft. | a 1035 Ik heb inderdaad altyd ondervonden, dat de zie- ‚» ke ftierf weinige dagen na de Verlosfing, fchoon het ges 39 Vaals gerheid door, het kind met het hoofd om laag is gelegen „ en ftaan hier in, tegen den Heer LEVRET Over. Zie CAMPER Verb. Voor MAURICEAU; SMELLIE EN OOK ROEDERER Zyn gematigder : en optveinzen niet, dat 'er gewigtige zwaarigheden tegen deze (tel. — . ling konnen ingebragt worden. SmeLLIE of Midwif. pag. 176. enz. ROED, Elem. Art. Obftet. $. 79. &C. oe ê. had _ 448 A LEVRET, s vaar, dét eerftert en t weeden dag na de Verlosfing., feen „ voorby te zyn „en de toevallen van de Ziekte veel vermin: ‚‚ derd: maar dit is doorgaans een bedrieglyke beterfcha, s, waar door men niet zelden teloorgefteld wordt. ‚> 1036. Het gene ik zegge, is in zekere opzichten, ook ‚> toepaslyk op heftige Ziekten, welken Kraam vrouwen o „ vervallen, in de eerftc dagen van haare Verlosfing , voor- „ naamlyk, de eerfte vier-en-twintig uuren, en welken,on s, Zo te Ípreeken op den arbeid der Verlosfinge zyn ingeval- en » In het vierde Deel wordt gehandeld van de valfche Bevrug. tingen, van de Ziekten van zwangere Vrouwen en eerstge- booren kinderen. | Van de opftopping van de Pis, in zwangere Vrouwen, door drukking van de Baarmoeder op den hals der Blas ze, zegt de Schryver, na dat hy van de aftapping. door eea Katheter gefproken heeft: „ ondertusfchen kan een’ Vrouw;. » tot dat zy in arbeid geraake, zich zelve verligten, door s ten of twee vingeren te fteeken in de Scheede, omde. s, Baarmoeder op te ligten (°t welk gemaklykst gefchieden >, kan in deeerfte maanden van de Zwangerheid )en de druk- 39 king van dit lichaam, op den bals der Blaaze te doen op ., houden. » s» I2I1. Nog gemaklyker kan zich een vrouw helpen; ‚> wanneer Zy, in plaats van neer te hurken, op haar knieën as valt en het lichaam voorover buigt , om de zwaarte waar - mede alle Ingewanden op den bodem en het lichaam van s, de Baarmoeder drukken , te verminderen, en de te rug- ə trekking van dit werktuig in den. buik te bevorderen. ss 1213, Zulk eene geftalte is inderdaad zo voordeelig in het s» onderftelde geval dat men vrouwen vindt voor welke ze as genoeg is, zonder inbrenging van vingers in de Scheede, ə» Om het Water uit de Blaaze te ontlasten. Onder de behandeling van eerstgebooren kinderen , heeft de Heer LE vR E T de volgethde aanmerking over het binden van den Navelftreng. „ Nademaal het kind nog een gemeen ¿s leven heeft met de Moeder , zo lang het niet geademd s heeft ; moet men den Streng niet binden of affnyden, s, voor dat het geademid hebbe’, om dit behulpfel voot bet ss het zelve te bewaaren, indien het flaauw' en miskleurig : Z 23. -$3. Van een kindtmet een geflooten Endeldarm gebooren, zegt hy: 1278. „Om het Kind eene opening door konst te maa- ss ken, moet men zich niet vergenoegen met eet enkele VERLOSKUNDE, 449 9 Infnyding , zelfs niet-met een kruiswyzigë gedaan te heb» „s ben; maar men moet de huid in de rondte wegneemen…- s Ik heb deze Operatie gedaan, zo als ikze befchreven heb, , en ze is my volmaakt wel gelukt. „s 1279. Behalven andere voordeelen van deze wyze van ‚ doen, heeft men ook dit, dat men zelden een fteekwiek „, behoeve te gebruiken, voornaamlyk in ’t begin, om te ə, beletten dat de Lippen van de wonde wederom aan mal- „» kander groeijen; en gevolglyk, de eerfte afgang niet be s, lette zich te ontlasten, welker ophouding veel kwaad vere „, oorzaakt. , , 1280. En men behoeft niet te vreezen „datde kinderen „ in’t gevolg den Afgang niet zullen konnen houden: want „ zo maar de opligters van den Aars niet, wegens kwaade „ geftalte , ontbreeken , maakt de huid, door behulp van „, deze Spieren, een nagebootfte Sluitfpier, welke de wer- „ king van de natuurlyke, in alle opzichten vervult. De „s Operatien van de Pypzweer aan °t Fondament geeven,na „ de genezinge, hier van overtuiglyke blyken. : Na het vierde Deel, waarmede het famenftelfel van den HeerLEvRET eindigt, volgt de verklaaring van de Af beel- dingen by het Werk gevoegd. En hier op het byvoegfel,, waar in zaaken voorkoomen welken tot de Verloskundealen ook geene betrekking hebben; als ook een Kort begrip van bet oordeel van den Heer LEVRET over de Spreuken van MARI- ` CEAU , welken tot opfchrift hebben ; aangaande de Zwangerbeid, Verlosfing , Ziekten en andere ongefteldbeden der vrouwen, Wy zullen hier van nog een voorbeeld geeven , en-dan oordee= len voldaan te hebben. | Het ‘opfchrift is, De verfchillende Proportiën vanhet Kind. a Een kind”,het zyn de woorden van MAURICEAU, „, ’t welk ‚‚ ten einde van volle negen maanden gebooren wordt, en ‚ ten goede gefteldheid heeft, weegt doorgaans, tien of „ twaalf ponden, van zestien Uncen het pond. Een van > agt maanden , weegt maar zeven of agt „Van zeven maan- >s den, niet meer dan vier of zo omtrent. En een Fetus van „> drie maanden, weegt niet zwaarderdan drie Uncen; vam «> Eene maand omtrent een halve Drachme, ew een van tien ss dagen , een half Grein: zo dat men hier uit gemaklyk s kan opmaaken , dat een Vruchtje op den eerften dag van ə, de ontfangenis niet grooter zy dan een gierstkorrel, Volgt nu het oordeel van den Heer LEvRET. ; Hier is s, buitentwyfel, een drukfout , wegens het getal der. Une 4» Cen van een pond, men heeft, gewisfelyk, twaalf wilken Or n RE“ 3 I 459 J. BASTER - „ zeggen in plaats van zestien, het welk een verschil wg „ ten vierde maakt: zo dat een voldraagen kind, in plats „ van elf of twaalf ponden van zestien Uncen, niet meer „‚ dan agt of negen ponden weegt ,„gelyk de daaglyk{che on- „ dervinding bekrachtigt. Voor zo veel deze misflag in dl „». de rekeningen van MAURICEAU plaats heeft, moetze vol- ‚» gens onzeaanwyzing bepaald worden. MAURICEAU heeft „, de gewigten willen opgeeven ; wy zullen eens de mat s» voorhouden. Een Vruchtje van 8 dagen is 5 of 6 Iynen » lang, van 15 dagen, een duim, of zo omtrent; vandrie ə» weeken, byna anderhalve duim; van eene maand , om- „trent twee duimen ; van twee maanden , omtrent vier „, duimen ; van'drie maanden , zes; van vier maanden,agt ; van s, VYÉ, tien; vanzes , twaalf; van zeven, veertien; vai e agt „zestien ;en van negen maanden, agttien duimen”. Al- Je zodanige rekéningen, zeggen wy, metden Heer s MeL- Lie zyn onzeeker. (*) (*) on Midwifery. pag. 121. Deed a. nn mn ten Natuurkundige Uitfpanningen, behelzerde eenige Waarneenis- gen, over femmige Zee-Planten en Zze-Infeten „ benevens d:r- zelver zaadbuisjes en Eyernesten, door JOB BASTER, Do tor in de Medicynen, Lid der Keizerlyke Academie, en der Koninglyke Engelfe en Hollandfe Maatfchap yen der Weetenfchappen. Tweede Deels eerste Stuk. Te Haarlem, by J. Bosch „1762. 50 bladz. in groot quarto ‚met Plaaten. Et eerfte, welk ons in dit ftukje voorkomt, is eene befchryving van de Kreeften De Kreeften worden van LIN N ÆUS, zegt de Heer BASTER, met recht, ander de Infeéten geteld, x1. Om dat zy met Sprieten (Antenna) begaafd zyn. 2. Een fchaalagtige huid, en inwendig geene beenen of graaten hebben. 3. Hunnen mond niet op eu ne- der, maar Zydlings open doen. 4, Geene oogleden hebben, om hunne oogen te kunnen fluiten, en.hun hoornvlies in verfcheide vakjes verdeeld is. 5. Niet door een Neus, maar door eenige zydelingfche openingen , de lugt inademen. De foort van Kreeft , hier befchreven , is de twee-en-veet- tigfte van LINN ÆUS, waar van de deelen en huishouding ‚ naauwkeurig voorgefteld worden. Twee wonderlyke eigen- fchappen zyn er by de Kreeften , het jaarlyks ver wisfelen van de Schaal, en het weder aaugroeijen van hunne afge- DIO- NATUURKUNDIGE UITSPANNINGEN. 45Ì broken pooten. En nog wonderlyker is het, als een Kreeft dus van Schaal verandert, hy ook een nieuwe Maag krygt ; welke rondom. de dude groeit ; en dus wordt de oude maag het eerfte voedzel welk de nieuwe te verteeren heeft. , In het volgende hoofdftuk , of verdeeling;, wordt gefpro- ken van de Krabben, en de Strand-Krabbe, de veertiende ; onder de negen-en-dertig foorten van LINNA Us; en Moe- nas genoemd , befchreven. Tusfchen beiden eenige zeld- zaame dingen , aangaande de Krabben , uit andere Schry- vers, verhaald hebbende, welken met vermaak zullen gelee- zen worden, zegt de Heer BASTER, van de Strand-Krab- be , dezelve is hoog, of ligt graauw , of groenagtig van kleur, naar het voedzel en de plaatfen , daar zy zich ophou- den; doch wordt in het kooken, gelyk de Kreeften „ bloed- rood. De Krabben gebruiken zo als de Kreeften, alles wat. 