Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
: Naam. In. "t Latyn Reticulum marinum of Saxeum; in’t Maleits Carang rede „ met een balf Portugees woord, Want rede is te zeggen rete cen met... , Plaats en Gebruik, Het werd niet veel gevonden, als men groote witte Kraalboomen uitbaalt „daar gen dan gaauw op paffen moet , om deze fubtiele gewaffen behendig af te knippen. Men bleekt ze een week lang in regen en zon, en bewaart ze dan tot rariteiten , daar ze met regt een, plaats. verdienen; om dat bet rare gewa[Jen zyn, en men kan ze met bunne worteltjes op een andere klip ligt vaft plakken, op dat men ze onbefcbroomt bandelen mag. De figuur ziet in cap. 23, N. B. Hier mede komt overeen de Porus reticulatus, van Ims peratus Hifl. nature pag. 821. SES EN TWINTIGSTE HOOFDSTUK. De Steenige Cambernoelje. - geen eigentlyke gedaante van bloemen en vrugten, maar van eenig ander Landgewas vertoonen , in- zonderbeid van den Fungus of. Cambernoelien , waar van wy drie zoorten zullen vertoonen. 1. Fungus faxeus; in't Duits Steen-Cambernoelien, al zoo. genaamt na bunne gedaante, want bet zyn rondeen platte fchyven , boven wat verheven , zommige booger , zommige platter, beneden een weinig bol, en aldaar tn de midden zomtyds een voetje vertoonende, waar mede ze op de klippen dog niet vaft zitten. ` GEN De bovenfte vlakte is gemaakt van ontelbare fcberpe ploo- jen, gelyk men onder aan de onderfte Land Cambernoelien ziet , klein en groot door malkander in de dikte van perke- ment, fieen-bard, en fnydende , met veele ronde tanden, faags-gewys verciert, en allet’zaamftootende , omtrent de middeljte kloove als om een centrum, 2 N: volgen eenige zoorten van Kraalfteenen, die juift De onderfte zyde is digt, met korte, dog met. flompe doorentjes of wratjes bezet; zoo ruig , dat ze moejelyk te bandelen zyn. . f Onder water zyn ze bekleedt met een dikken flym, als Papeda of Styfzel, en welkers ploojen verhevener Kanten bebben , febier als fpeldexverk van vrouwen, die zyn daar en boven bebangen, met ontelbare langwerpige blaasjes y van de zelffte Papeda gemaakt , daar aan men eenig be[peurt, als men ze nauw onder water bekykt, maar zoo dra men ze buiten "t water brengt, zoo zakt dezen lym, en blaasjes tuffen de ploojen in , en verfmelt als andere zee- qualien, makende een zeer flinkende lugt , eer bet door den regen afgefpoelt werd. D: 248 Depurati albefcunt , & inftar faxi indurefcunt, fed ui diu per litora devolvuntur , obtufi funt, cinerei, & eo magis lapidefcunt. Plurimi plani incumbunt ru- pibus Corallinis , locum non mutantes , licet iplis non fixi fint, videturque hifce productis mediam tri- buendam effe naturam inter faxum & Zoophytum , quum fub aqua cum adherente muco inftar aliorum Zoophytorum videntur vivere , nec tamen tam com- pleu funt veris Zoophytis, que viventem & moven- tem vim diftinétius reprefentant. Alioquin hzc faxa habenda eflent pro fceleto femi viventis Fungi. Secundo.. Fungus faxeus oblongus, a precedente haud multum differt, excepto quod.ex rotundo oblongus & multo major fit, unum nempe & fesqui pedem lon- us , femipedem latus, fubtus concavus , fuperius alto & elevato. dorfo notatus, & juxta id fulcatus, ex quo plice undique ad oras excurrunt. Quidam longi & angufti funt, quosdam habentes finus & elevatum caput nec altum dorfum , optime referentes prore- entem vermem vel limacem , quidam elevatiffimi unt, & fubtus concavi inftar crateris , quum inver- tantur. Org in hac fpecie elegantius fimbriate funt & fubtilius excavate quam in priore , fed non tam album conquirunt colorem ad infolationem , fub aqua obduéti fant fimili muco, qui mox deliquefcit, quum extrahuntur. Laxe etiam Corallinis incumbunt faxis, nec locum mutant. ` : "Tertio. Mitra polonica , Belgice Poolfche Mutzen. Similes funt faxei Fungi, altius elevati prioribus, ‚ac reterea variis eminentiis & tuberculis inequales, & acutis plicis armati, que non tam inregulariter de- currunt, parumque fpinulofz funt. Intus quam maxi- me concavi, & ob copiofas obtufasque fpinulas fpi- nulofi , ita ut vix tractari poffint , fubftantie faxez, ac duriffimi „per infolationem non albentes „fed fordide cinerei funt. Quidam fine tuberculis tam alti & ele- vati funt , ut veram referant Campanam , digitum circiter craff, nihilominus tamen duriffimi , & foni- tum edentes, «ac primi optime mitram zmulantur Po- lonicam, & tales pileos, quales naute gerunt, ac plerumque tante magnitudinis, ut capiti inponi pos- fint, quidam aquam continent; alii non, fi in inverfis aqua effundatur. Nomen. Latine Fungus faxeus , vel Greco verbo Mycetolitos „ quod nomen prime propre competit fpeciei. Malaice Carang culat, h. e. Fungus lapidéus. Secunda fpecies dicitur Fungus faxeus oblongus, atque fub hoc pumeratur Limax faxea - Malaice Batu baru- dan , quum adhibetur ad radices radendas. Tertia fpe- cies vocatur Mitra polonica , & fub hoc comprehen- ditur Campana faxea, Belgice Pool/e feu Gedrummelte’ Mutfen. Malaice Carang carpoeffa , feu Carpoeffa batu, Locus & Ufus. Ubique circa Amboinenfes inveniun- tur infulas, fed in nullo peculiari funt ufu, excepto quod fecunda neisi tales eligantur, que diuin litore decubuerunt, fatis infolate & femi obtufe funt, qui- bus muliercule utuntur, ut ad acutas plicas virides quasdam radices & fructus radant vel poliant, uti Zin- giber viride, Curcumam , viridem Limonem Nipis, qui pro condimento preparatur , fed cavendum eft recentia faxa, plenas habentia plicas, ad hoc opus adhibere , horum enim plice papyri tenuitatem ha- bent, inque ramenta diffiliunt inftar vitri. ‘ Ceterum omnes he fpecies tanquam aliquid rarum fer- vantar, préefertitn fi plice elegantibus fimbriis ad nor- mam denticulati limbi operis acicularum ornata funt. Mitre Polonicz a Sinenfibus etiam eftimate funt, quoque rugofiores & tuberculofiores funt , eo majori ab iis habentur in pretio , proponunturque ab iis inftar monticulorum naturalium ante Idola, quibus femper rariffimas , quas conquirere poffunt, obferunt res , at- que in ipforum fulcis inponunt candelas thuriferas. autz, aliique, quorum opus eft in maris limbo ambulare , anxii funt hos calcare Fungos, quum pe- des vehementer ledunt & lacerant >» fruftaque ipfis tanquam vitri ramenta inherent. : ` Carol. Clufius libr. 6, exotic. Cap. to. ‘tres quoque defcribit Fungi faxei fpecies , quas ex aliorum relatu dicit crefcere partim in mari , partim in Nylo, qui ultimus locus mihi fufpeétus eft , quin deberet effe in ejus oftio , ubi aqua marina adfluit, & ingentes locan- tur fcopuli. : Nam _ bard. van fubftantie , HERBARIIAMBOINENSIS Léier ZIL Caput XXVI, De fchoongemaakte werden wit, en Jleenbard , maar de welke zeer lange op ftrant rollen, werden ftomp, graauw, en verficenen boe langs boe meer. De meelte leggen plat op de Kraalklippen , van plaats niet veranderende, al zyn ze daar aan niet vaft , en het Jchynt, dat men deze gewas- Jen een middelnatuur moet geven, tuffen [teen en Zoopby. tis, om dat ze onder water met baar aanbangende Slymals andere zeequallen fchynen te leven, en egter nog 200 vol. komen niet zyrt als de regte Zoopbyta bebooren te ZY, die de levende en roerende kragt duidelyker vertoonen. Anders moe[le men: deze fleenen voor een geraamte van een balf levende Fungus bouden. 2. Fungus faxeus oblongus , verfcbilt van. de voor. gaande niet veel, bebalven dat by uit den ronden , lang- werpig , en veel grooter werd, te weten een en anderhal- ve voeten lang , een halve veet breed, van onderen bol š boven met een booge verbeve rugge , en langs de zelve een kloove, van waar de ploojen rondom na de kanten loopen, Zommige zyn lang en [mal „met eenige bogten, eneen ver- beeve boofd, niet boog van rugge , zeer wel verbeeldende een kruipende worm of een wegflakke , zommige zjn zeer boog, en van onderen bol, gelyk diepe bakken, als men ze omkeert, De ploojen aan deze zoorten zyn frajer gekant , en fubtielder gefneeden dan aan de voorige , dog werden zoo wit niet in "t bleeken, onder water zyn ze met: dierge- lyke flym bedekt, die dadelyk weg fmelt , als men ze uit- baalt. Zy leggen ook los op de Kraalklippen , en verans deren van plaatze niet. 3. Mitra polonica , in " Duits Poolfche Mutfen; Zyn diergeiyke fleenen Fungi, nog booger verbeven dan de voorgaande, en daar en boven met verfcheide bulten of beuveltjes oneffen , en met fcherpe ploojen bezet, die zoo ordentelyk niet loopen , ook wat fteekeliger zjn. Van binnen zeer bol , en wegens de veele flompe doorens mede Sleekelig , zoo dat men ze‘ kwalyk bandelen kan, Jeep, door geen bleeken wit. wordende A maar blyven leelyk graauw. Zommige loopen zonder bula ten zoo boog, dat ze een regte klok verbeelden , omtrent een vinger dik, niet te min zeer bard, en klinkende; de eer fade gelyken zeer wel de Poolfcbe Mutfen, of ook Drummelte Mutfen , die de Matroofen dragen , gemeene lyk zoo groot , dat men ze op't. hoofd- zetten kan, zommige bouden water , zommige niet , als men in de omgekeerden water giet. faxeus oblongus, en dear onder de Limax faxea ; in ’t Maleits Batu barudan , om dat men ze gebruikt om groene wortelen daar op te raspen. De derde zoorte biet Mitra paana en daar onder de Campana faxea, int Duits oolfe of Gedrummelte Mutfen; in’t Maleits Carang carpoefla, of Carpoefla batu. gs Plaats en Gebruik. Men vindt ze overal rondom de Amboin/cbe Eilanden , en werden tot niets zonderlings gebruikt , bebalven dat men van de tweede zoorte neemt zoodanige, die langen tyd op ftrant bebben gelegen, ter de- gen uitgeverft, en balf ftomp gefleepen zyn, die de vrouwt- jes dan gebruiken om tegens die fcberpe ploojem eenige groene wortelen en vrugten klein te raspen , of effen te maken, als groene Gember, Curcuma, groene Limon Nipis, die men tot bet inleggen bereiden wil, Maar men moet zig wel wagten , verfche leenen , die haar volkomen ploojen nog bebben, bier toe te nemen , wiens ploojen zoo dun als papier zyn, en in flukken /pringen als glas. ` _ Anders werden alle deze zoorten tot rariteit bewaart , inzonderbeid als de ploojen met fraaije kanten na "t fate zoen van Speldewerk verciert zyn. Drummelte Mutfen zyn by de Chineefen ook wel ge- wilt, boe ruiger en met meer bulten , boe booger ze die agten, zetten dezelve als natuurlyke bergkens voor bunne ifgoden of Foosjes, aan die zy dog altyd bet raarfte pre-* Jenteeren, dat ze krygen konnen , boven op in de klove plan- tende.eenige rookkaarsjes, De Viffers., en andere, die in zee moeten wandeleh , zyn mede hange op deze Fungos te trappen , dewyl ze de voe- E ja door/nyden, en de ftukjes als glas daar in laten ` eeken. Carol. Cut Lib. 6. exotic. Cap. 10. befcbryft ook drie zoorien van den Fungus faxeus, die by uit bet verbaat van andere zegt te groejen , ten deele in de zee, ten deele in de Nyl, aan welke laatfte ik zeer twyffele, of bet moefte ` in de mond van den Nyl zyn , daar bet zeewater komt, en groote klippen [Laan. Want Tab. LXXXVII. Pag. 249 f ERAS Se = - eS ES ==> IIII>> N, D i pr n= horum feopulorum. XII. Boek, XXVII, Hoofdft. Nam fuum Nyloticum fungum defcribit. ejusdem forme cum noftro Amboinenfi, qui inaperto crefcit mari, brevi gaudens pedunculo, uti fupra dictum fuit, quique rariffime invenitur. Tertia ipfius fpecies in eodem defcripta Capite videtur effe Amarantus nofter [axeus. Non poffum concedere , uti quidam fuftinent doéti, cunétas arbufculas marinas & Corallia primo fuifle vegetabiles herbas, ac dein per lapideum fuccum in aqua marina latentem in faxum degenerata fuiffe ; uti & memoratum Fungum, & Amarantum faxeum proprie fuiffe antea plantas terreftres, ac cafu in mari roje- &os in faxum mutatos fuiffe , uti legitur in cenfura ad plantas meas marinas. raras Berolinum mifas » in Epbe- merid. Germ. anno 1684. obf. 21. De Coralliis fal- fum effe fupra variis in locis oftendi. De Fungis fa- xeis multo minus verum effe poteft » quum aliam pe- nitus obtinent formam terreftribus Fungis, ac nun- uam in terra tantus confpectus fuit Fungus, quantus d defcriptus eft fub Batoe baroedan > & Mirta po- lonica. Sub prima fpecie compleétitur etiam minor Fungus faxeus , formam habens placentularum quarundam , uz Barua dicuntur, & ad potum Thee obferuntur, orma denarii vel.femi inperialis, in fuperiore parte gibbofus & ftriacus inftar prime fpeciei fubtus conca- vus, fed glaber & politus, fub fpecie quarta in Figu- ris obcurrunt he. ; Tabula OBogefima oétava Fungos faxeos exhibet, quorum fpecies prima ad Fig. 1. fpe- cies 2. ad Fig. 2. fpecies tertia ad Fig. 3. & fpecies quarta ad Fig. 4. exhibentur. “Primaque etiam a Valent: in Indie literate £pi/lola-4 7. No: o de(cribitur, & Tab. 9. fig. 2. de- . lineatur. Fungosque marinos etiam habet Be erus in Mufeo fuo Tab..27 & 28. & D. S. Burtnerus in Differtat de Coral- liis foffilibus, po. 1 3. omniumque plurimos & elegantiffimos Cl. Boerhavius in Indice H. L. Batavi. f, 2 iS WSIS ES iU AMBOINSCH KRUIDBOEK, 249 Want zynen Nytoliffen fungus befchryft by t'eenemaal van bet zeive fatzoen , als onzen Amboinjchen beeft > diein de openbare zee waft, en een kort voetje bad, gelyk gezegt is; dat zeer zelden gevonden wert, De derde zoorte van bem in "t zelve Hoofdftuk be/cbreeven » cbynt onzen Ama- rantus faxeus te zjn, Dat zommige Geleerden Juftineeren, dat alle Zeeboomp- jes en Koraalgewaffen niet alleen in "1 eerft een groeijend kruid zyn geweeft, n daar na door den Jteenzap in zee- water fchuilende , in Deeg verandert , maar ook de boven- ftaande Fungus en Amaranibus faxeus cigentlyk landge- waffen zouden zyn geweeft, en by geval in zee komende in [leen zouden verandert zyn, gelyk men lezen kan inde Cenfuras op myne Zeerariteiten na Berlyn gezonden , in Eph. Germ. anno 1684. obf. 21. kan ik niet toeftaan , dat bet met de Koraalboompjes niet zyn kan, beb ik boven op ver/cheide plaatfen getoont. Met de Fungis faxeis kan bet veel minder zyn; dewyyl dezelve een gebeel ander ges daante bebben dan de land Campernoelien , en nooit is "er op't land zoo groote Fungus gezien, als wy bier boven den Batoe baroedan , en de Bl nu be/chreeven bebben. Onder de eerfte zoorte beboort nog een kleine Fungus faxeus , van gedaante als zekere koekjes Barua genaamt , die men by de Theebak opfcbaft., in de gedaante van een Schelling of een balve ryksdaalder, aan de bovenzyde bul: tig , en geftreept als de eerfte zoorte , aan de onderfte zyde bol, dog effen, en niet ruig, in de figuur zyn ze te zien onder de vierde zoort, … De agt en Tagtigfle Plaat Vertoont de Steenige Campernoeljes, waar van de eerfte zoorte by de eerfte Figuur, de tweede zoort by de tweede Figuur, de derde zoort by de derde Figuur, en de vierde by de vierde Figuur vertoont wert. En de ceríte zoort wert ook van Va- « dentyn in zyn geleert Indiën, 47. Brief No, 9. befchreeven,. en'op dé 9 Plaat fig. 2. afgebeeldt. Andere Zee-Campernoel- jes heeft ook Beflerus in zyn Mufeum Tab. 27 en 28. en de Heer D. S. Buttnerus in de Differtatie over de Coralen pag. 13.,en de meefte en fraaifte van allen, de vermaarde Heer ‚‚Boerbave in zyn Index van de Leidíche Tuin. -CAPUT VIGESIMUM SEPTIMUM. Saxam calcarium marinum. Carang. T Tee faxa non amplius plantarum formam habent, FA fed: hic ea oportet locare, tam ob ipforum na- turam vegetabilem, «quam quod Bales fint cun. &orum precedentium Calbahariorum. Y MSS E Sunt autem faxa fordida & inregüläria ¿ multis pro« minentibus angulis- feu eminente, Se foveolis ac fo: raminibus excayata, externe rugofa ; -fordide virentia & nigricantia , foetente muco marino obdutta, interne albiffima inftar Albaftri , fübtiliter ftriata feu venofa inftar facchari albi , que vene non regulares & ho: mogenez funt, fed hic & illic decurrunt. Recentere mari producta, molliffima funt „ ita ut obtufis majori- bus cultris Parrang diétis & fecuribus formari poffint, uti lubet „ fed ob profundas foveas raro poteft inve-. niri ora glabra, ` PIR d n BEE SRS! Diffe&a cito Contrahuntur, inque aéremagis magis. Sup indurefcunt. Interne: haud folida fünt, fed preter iftas foveolas alias porro habent cavitates , if quibus oblongi nigrique locantur mufculi s rotundi, & ex binis formati fegmentis , inftar vaginz formati & digitum longi, in quo pifcis mufculinus albus reperitur , pre: ftantis faponié » quique defcribitur in libro noftro quarto de animalibus , fub nomine: Pole , feu Ale batu: Hic mufculus in ifta cavitate tam eleganter & arti: ficiofe reconditur , acfi ad hanc formatus effet, fem: per tamen tubi quidam concavi per faxum decürrunt, per quos aquam marinarn fugit. In aliis apertis foveis degunt plerumque riff qui funt Echini marini mi- nores, curtas durasque gerentes fpinas. - Hec porro faxa nullam regularem habent formam, funt enim. inregulares glebz, -binos, tres > quatuorve pedes magnz, quzdam planiufculz funt inftar menfe ample, quoque hzc faxa.in mari profundiorà locan- tur, ĉo majores funt rupes,. quibus increfcunt Calba: haria nigra & cinerea p erumque , que vero rion ha- bent ultra binas orgyas aquarum , obducta funt iftis albis Coralliis, que proprie habentur ‘vera producta Lom. V1. Non — SEVEN EN TWINTIGSTE HOOFDSTUK, De Zee Kalk-fleen , of Kopfteen. D eze flenen bebben geen gedaante meer van planten, dog moeten bier gezet werden, zoo wel om baar : ligtgroejénde natuur , als om dat ze de Bafes of grondllenen zyn van alle de voorgaande Kalbabaars. _ Het zyn leelyke dien eenen ,. vol uitfteekende boeken of koppen , en daar tuffen vol kuilen en gaten, bui- Ten ruig, vuil-groen, én twaftagtig , met een flinkende zeeflym bedekt, binnen fpierwit als Albajt, Fyn ge[treept , of geadert als Witte 2uiker , welke aderen niet. eenparig, maar bier en daar loopen. Vers uit zee. komende zyn ze zeer Week, zoo dat men ze met flompe parangs en bylen .gemakkelyk bebouden kan, in wat fatzoen men wil > dog wegens de kuilen, die diep ingaan , kan men zelden een zyde vinden, die efen is, — 0. ~ De bekapte befterven graatiw , en werden in de lugt boe langer boe barder. Zy zyn binnen ook niet maffief , maar behalven de vvorfz. kuilen bebben ze nog andere bolligbe- den, daar in langwerpige zwarte Moffelen leggen, rond, wan twee deelen gemaakt, gefatzoeneert als een Jcbeede , en een vinger lang , daar in een witte Moffelvis Gier wert, goed van [maak , in ons Dierboek Lib. 4. be/chree- ven, onder den naam van Pholas of Afuffeng batu. ` Deze Moffel leit in de bolligbeid 200 net, als of xe daar na gemaakt «vas, egter altyd met eenige bolle pypen door de fleen, waar door zy "t zeewater SET: In de andere open kuilen bouden zig meeft op de Briffi, dat zyn kleine Zoo. Egtls » Met. korte en barde Becke, — ~~ Deze flenen nu bebben gm zekere fatzoen , want bet zyn allegaeer ongeftbikte kl » van twee tot drie en vier voeten groot , zommige vallen platagtig, als breede ta- fils, en boe dieper in zee boe grooter klippen bet worden, waar op dan de zwarte en graauwe Kalbabaars-boompjes meeft bunne zitplaats bebben, maar die niet boven twee vadem waters bebben , zyn begroeit. met de voorfz. witte Kraalboompjes , dewelke men voor "t eigentlyke uitfpruit- zel van en klippen boud, Zy i 250 Non vere numerari poffunt fub vulgari faxorum na- tura, fed ad vegetabiles quodammodo pertinent res, ortum enim ducunt, & crefcunt ex crafla, & terreftri falfedine aque marine , ac nutrimentum porro hau- riunt ex fubjeéta arena, cui etiam non infiguntur uti alie rupes marine, fed plerumque laxe ipfi incum- bunt, nunc magis elevata nunc magis profunda, prout magna funt, hifce tota freta referta inveniuntur, fed non fibi mutuo nexa, fed inregulariter locantur, & ubi uno anno protrahuntur, ibi iig decurfum aliquot annorum alia regerminant, quod in vulgaribus non ita obtinet faxis. Peculiaris porro fpecies eft horum faxorum , que magnum litoris obcupat fpatium , ita ut unica videa- tur effe cohors lapidea, feu continuatio faxorum in- ftar magne placente extenfa. Hec fpecies folidio- rem & duriorem habet fubftantiam , non profunde fub aqua locata, unde aliquando nuda confpicitur, terreque fixa eft, magisque convenit cum faxis ter- reftribus, unde & huic nulla increfcunt Corallia, fed plures Alge fpecies. ; 5 He placentæ quidem fibi mutuo adherent, ipfarum tamen fiflure & venæ.denotant, unicum neutiquam conftituere corpus, quoque terre propiores, eo foli- diores & planiores funt , quo vero profundiores in mari, eo rugofiores, magisque tuberculofz funt. Sub iis plerumque arenofa locatur tabula, inque ea fora- mina inftar puteorum , in quibus pifces natant fub faxo, ex quo detegitur, hec faxa fubtus concava effe, atque hinc fit, talia litora terre motu abrumpi, & fundum petere. : Nomen. Latine Saxum calcarium marinum; Belgice Kopfteen, Kalk, en Kraalftenen , item Katskoppen , ex forma prominentium. & rotundorum angulorum , qui minora referunt capita. Malaice Carang, quod primo denotat proprie hzc Saxa calcaria, fecundo omnes tales faxofas plantas marinas, tertio cuncta ta- lia faxa , quibus toti montes cincti funt, noftratibus dicta Speldewerk , quarto colle&ionem florum , uti fupra de Lithodendro dictum fuit. Quum non majora fünt capite, vel minora & tuberculofa, nec aliis junéta faxis, peculiariter Carang oeby feu. Batu ubi vocantur ex forma majorum Ubii radicum, quas naturaliter re- ferunt. i e Noftrates ea vocant Katskoppen feu felium capita, uz ad calcis uftionem optima cenfentur, quum fub- ia ipforum fit denfior & folidior magnis Coralli- nis rupibas. Secunda plana & durior fpecies dicitur Carang ticcar , feu Batu ticcar, h. e. faxum calcarium latum, inftar ftorez extenfum. Belgice Pannekoeken. Locus. Saxum hoc Calcarium amat crefcere in pla- nis & arenofis litoribus , in quibus lapilli inveniuntur, «que fenfim tota obcupat, fed in preruptis litori- bus, & in quibus rotunda jacent filices, non inveni- tur, ibique plerumque magnas latasque format ligu- fas. Ubi vero arena tenuis & folum coenofum eft, non cohertatim fibi invicem junguntur , fed hie & illic unum alterumve caput ex arena prominet , uti in mollibus Malaccz fundis, & Orientali Sumatrz pla- ga, fed circa infulas Archipelagi Moluccani mare mul- to copiofiora ea profert in magnis cohortibus & tantis in fruftis, ut tote column atque fippi ex iis formari offint, elegantiffima autem & latiffimain Uliafferen- ibus inveniuntur infulis, quzque etiam minimas ge- runt foveas , magna tamen tubera aliis duris confpi- ciuntur increta rupibus fub aqua. Carang latum , feu Batoe tickar potiffimum in Uliafferenfibus invenitur, ` uti & undique circa mille infulas, ad Borealem Jav e reir pi am fts = eim ix -Ufus. Hoc faxum per totam Indiam aquofam in multo ufu eft, preterquam enim quod Ws calx ex eo uratur, qua adhibetur ad exftruendas arces & ma- jora edificia, fic quoque cunéti muri urbium & ca- ftellorum ex ea conftruuntur, quod ab inperitis incre- dibile videretur , ex tali nempe molli faxo in mari crefcente preftantem calcem muralem, immo ipfos durabiles muros formari poffe. Sed fciendum eft, iftud faxum menfis {patio per pluvias irrorari & macerari antequam ad calcinationem adhibeatur, & per femi anni fpatium , in terra pluviis exponi , antequam ad muros exftruendos adhiberi poffit. Novi HERBARII AMBOINENSIS Liber XII. Caput XXVII, Zy konnen miét «vel onder de gemeene natuur van an- dere ftenen gerekent werden, maar bebooren eenigzints ander de groejende dingen , want ze bebben bunnen oor- fprong , en waffen uit de grove aardagtig[le ziltigheid des zeewaters, nemende voorts bun voedzel uit bet onder- leggende zant, daar in ze ook niet vaft fteeken , gelyk an- dere Zeeklippen , maar leggen gemeenlyk los daar in, na bunne grootte min of meer gezakt. Men vindt wel gebeele reven daar van , dog die zyn niet aan malkander vaft, maar leggen bol over bol op malkander, daar men ze bet eene jaar uitbreekt , zullen na verloop van jaren weer andere groejen , "t welk met gemeene [lenen zoo niet en gefchiedt. Daar is nogtans een byzondere zoorte van deze Kraal. ftenen, dewelke een groot einde van bet (trand beflaat, zoo dat bet een doorgaande plaaifter , of eenen leen fchynt te zyn, gelyk grootte pannekoeken. Deze zoort is maffiver en barder. van fub[lantie , niet diep onder water, wese halven deze pannekoeken zomtyds bloot vallen, zyn aan "t. lant vaft , en bebben meer gemeenfchap met de land- ftenen, daarom bier op ook geen Kraalfteen waft, maar veelderlei zoorte van Alga. Deze koeken bangen wel aan malkander , egter bunne Scheuren en aderen bewyzen, dat ze geenzints een ligbaam uitmaken, boe nader aan "t lant , boe vafter en platter; boe dieper in zee, hoe ruiger en bultiger. Onder bun bebben ze gemeenlyk een zandplaat , bier en daar gaten als putten , daar de vifJen onder den fteen doorzwemmen, waar uit men befpeurt, dat ze van onderen meeft bol leg- gen, bier door gebeurt bet ook, dat zoodanige [tranden by een, aardbeving gemeenlyk af breeken, en zakken. Naam. In ’t Latyn Saxum calearium marinum ; in "t Duits Kopfteen, Kalk, en Kraalfteen , item Kats- koppen, alles van de menigte der uitfbeekende ronde boe- ken, die na kleine koppen gelyken. In 't Maleits Carang, "t welk beduid voor eerft eigentlyk dezen Kraalfteen , ten tweede , alle andere Kraalfteenige gewaffen uit zee, ten derde alle fcberpe ftenen, waar mede men gend bergen vindt bezet, by de onze genaamt Speldewerk , ten vierde een ruikertje van bloemen gemaakt , gelyk boven in Li- thodendrum gezegt is. Als zy niet grooter dan een kop, en kleinder zyn , rontom met veele bulten bezet, en aan geen andere ftenen vaft , zoo werden ze in "t byzonder oeby , of Batu ubi genaamt, na de gedaante van groote Ubis-wortelen, die zy zeer naturelyk verbeelden. De onze maken er Katskoppen van , werdende tot kalk- branden. voor de befte. gehouden, dewyl ze digter en mas- fiver van Anne zyn dan de groote Kraalklippen. De tweede vlakke en bardere zoorten noemen ze Carang tic- car, of Batu ticcar , dat is breede Kraalfteen, als een maite uitgebreid, in " Duits Pannekoeken. ^ ^ Plaats. De Kraalfteen wil waffen op vlakke zandig? firanden, met kleine fleentjes gemengt, dewelke by met er tyd geheel beflaat, maar op ftyle firanden‘, en daar ronde ET s leggen , vindt men bem niet., makende gemeenelyk groote breede reven op zig zelfs. Daar fyn'zant en flyke- rige grond is , vindt men ze niet met gebeele reven aan malkander , maar bier en daar met koppen uit bet zant Stecken, gelyk op de weeke gronden van Malacca, en bet Oofterdeel van Sumatra gezien werden, maar rondom de Eilanden van den Molukfen Archipelago , brengt ze de zee veel overvloediger voort, fe weten met gebeele reven en zoo groote flukken , dat men pilaren en zarkfteenen daar van maken kan, vallende de fchoonfte-en breedfte wel in de Oeliaffers, die ook de minfte kuilen bebben; evenwel ziet men ook groote knoeften op andere ` barde klippen. onder water gegroeit. De breede Garang , of Ba- toe tickar, walt ook meeft inde Oeliaffers , als mede rond om de duizend Eilanden, benoorden Fava en Batavia leg- gende. Proa : Gebruik. Deze Been beeft door gants Water - Indién een groot gebruik , want bebalven al den Kalk daar van pss wert, die men tot metfelen van Fortre[fen en ma- teve gebouwen gebruikt, zoo werden ook alle mu*ren van Steden en Kafteelen daar van gemaakt ; bet welk voor de onervare ongelooflyk zoude febynen , dat uit zulken weeken Steen en. die nog in zee groeit ; een goede metfelkalk en durabele mueren zoude konnen gemaakt werden. Dier op moet men weeten., dat die eerft een maand door den regen te degen moet uitgever/t zyn, eer men bem tot bet Kalk- branden neemt , en wel een Dalf jaar op ’t landin de regen uitgefpreit leggen, eer men bem tos metfelen mag befigen. Tk XII. Boek. XXVII. Hoofdft. . Novi architeétos noftros in India non ita precife hoc obfervare tempus, fed cogunt incolas recenter cafa & exempta faxa urere, & ad muralem ftruéturam adportare. Sed certus fum multa fabricare corruptioni obnoxia opera, hzc enim calx & faxa non rite mace- rata & recenter adhibita , diu fuam fervant falfedinem, qua muri femper humidi & virides funt, & quevis ipfis adpofita corrumpunt , uti & trabes ac poftes, licet ex optimo fabricati fint ligno, hi intra paucos perdun- tur annos. Dico autem hzc faxa Calcaria utilia effe ad calci nationem talis calcis, que ad muros exftruendos ad- hibetur , quem in finem cunéte prominentiz & tu- bercula obtufis fecuribus in frufta contunduntur, & in furno calcario laxe fibi invicem inponuntur, ita ut flamma penetrare poffit. Superne injiciuntur Litho- dendra calcaria fupra Cap. 21. defcripta, frufta nempe tertie fpeciei Carang allea diéte. Si vero fubtilis re- quiratur calx, folummodo alba eliguntur calcaria Li- thodendra , que adhiberi poffunt ad muros dealban- dos & mafticationem Pinange , uti latius id in ifto indicatum fuit capite. Ad murorum porro exftruétio- nem hzc faxa apta funt, fi aliquamdiu pluviis fuerint expofita, quum pauco labore diflecari poffint; atque fenfim per aérem adeo indurefcunt , & calcem tam apte adtrahunt , quam aliud quodvis faxum terreítre , licet primum albaftri mollitiem habeant. In muris primo cinerea funt, dein per pluvias nigrefcunt & mufcofa funt. i Hinc quum muri elegantes defiderantur ex hifce lapidibus, denfe incruftandi funt calce, & fæpius de- albandi , quod tamen in magnis arcibus non ita con- venit, quum albi tales muri tempore obfeffionis & pugne iis, qui iis inftant, nocent, & per albedinem oculos horum obfufcant, putoque hinc melius effe, , muros magnorum caftellorum non dealbatos effe, non modo ob diétum incommodum vitandum, fed etiam uum faxum calcarium in aére quo diutius eo durius ft ; & aderefcens Mufcus facile abradi poteft. Non facile fractura in muris etiam formari poteft , quum globi fclopetarii molliter in eos invadunt, nec magnam cauffant conmolitionem , fere inftar muro- rum ex coctis lateribus conftruétorum. Mollities por- ro hujus faxijnon permittit], quod gradus ex iis formen- tur, poftes feneftrarum vel columnz , quin effet in locis , in quibus nullum fuftinere opus eft pondus, & ubi continuo. dealbantur, fic quoque ex folidioribus fruftis elevata fepulehreta & tabelle , in quibus ali- quod epitaphium infcribitur, formari poffunt. Hoc faxum aliquando tam inregularem incomptam- que habet figuram , modumque crefcendi, ut fpeciem hominis vel animalis referat, uti meo tempore faxum inventum fuit, femi hominis formam zmulans, quod incole magis magisque fenfim poliebant , ita ut in- gens de eo fpargeretur rumor „ dicebantque exftirpa- tione vocem emiliffe. Sine dubio etiam clam illud fub- duxiffent , & idolum ex eo fabricaffent , prefertim Sinenfes, fi non: jufto tempore abftuliffem. Nomen hujus imaginis noverant, multasque de ea narrabant fabulas indignas, ut hic commemorentur. - Caput autem ejus arene inpofitum erat inverfum , eratque tuber concretum iftis lithodendris faccharinis. Brachia, digiti & mamme, videbatur, ab hominibus fabricate, licet negarent. Suprema hujus faxi pars, quod corporis inferiorem referebat partem , foveolis & ramis excavata erat. uumque dona dabam adlatoribus , brevi poft fimi- lis mihi obferatur imago ex eodem faxo, recenter e mari petita, in qua non quidení manus alieve homi- num partes confpiciebantur , fed artus tam inregulares erant, ut hallucinari quis deberet, caputque inverfum arenz inpofitum erat. Saxum hoc calcarium licet ali- quamdiu aéri exponatur , ita ut exficcatum fit, aptum tamen eft ad calcem exurendam , fi modo in frufta contundatur, nunquam enim tam lapidefcit , quam alia faxa. A Aliquid rarum bic etiam enarrare oportet de hoc faxo Calcario & ramis Coralliorum in altis Amboinz montibus inventis plerumque in iis locis, qui acicule opus dicuntur, aliis acutis filicibus mixta, fed ab iis feparata, in frufta difperfa, quz nulla alia occafione ibi tranflata potuerunt effe quam communi Diluvio , quo in iftos locos etiam delat& fuere ingentes incomp- ‘ teque D AMBOINSCH KRUIDBOEK. 251 Ik weet wel dat onze bouwlieden in Indiën deze precifi- teit niet obferveeren , maar dwingen de Inlanders de vers- gekapte flenen te branden, en ook tot bet metfelwerk aan te brengen. Dog ik verzekere ze, dat ze ook veele bedor- ven Werken maken, want deze kalken egen nog niet ter degen uitgeverft gebefigt zynde , bebouden bunne brakkig« beid acer langen tyd, waar door de mueren vogtig en groen biyven, ook al bet goed, dat'er tegens aan gezet wort, bes derven, als mede balken en fiylen , ook van "t befte bout gemaakt , bederven daar innen binnen korte jaren. de zegge, dat deze Kraatjleen tot bet branden dient van zoodanige Kalk, die tot bet metfelen verbeefigt werd, Tot welken einde alle de koppen en knoeften met Stompe bylen tot groove flukken werden geflagen , en op den Kalkoven loffetyk op malkander geftapelt , zoo dat de flamme daar door Jlaan kan. Boven op [myt men de boven gemelde Kraal- boompjes cap. 91. befcbreeven. ` Item de ebrooke Jiukken van deszelfs derde zoorte Carang allen, Maar als men fyne Kalk wil bebben, zoo neemt men daar toe alleen de witte Kraalboompjes , die men toi bet witten eri veteh van Pi- nang gebruiken kan, gelyk breeder int gemelde Hoofdftuk bejcbreeven is. Voorts tot bet metfelaverk werden deze Stenen bekwaam, als ze ter degen uitgeverft zyn, om dat men ze met kleine fnoeiten bebouwen kan , werdende met ‘er tyd door de lugt zoo bard , en nemen de Kalk zoo wel aan als eenig Land[leen doen kan, boe wel ze in "t eerfte zoo week als albaft zyn.. In de mueren befterven ze cerft graauw, daar ma door den regen werden ze zwart, en mosagtig. Daarom als men eenige zinlyke mueren van dezen teen wil bebben, moét men ze dik pleifteren , en dikwils witten, "t welk egter aan groote Kafteelen niet wel en paft, daar de witte mueren in tyd van beleegeringe , en vegten , die geene die daar op ftaan niet veel goeds doen, met Ma wit- tigbeid de oogen verblindende , en ik agte bet beter, dat men de mueren van groove Kafteelen ongewit laat , niet alleen om bet voorgaande ongemak te vermyden , maar ook om dat den Kraalfteen in de lugt boe langer boe harder wert, en bet aangroejende mos kan men ligtelyk af/tbrapen. Ook zal men niet ligt een breffe in deze mueren maken, om dat de Kanonkogels zagt daar in gaan, en geen groote ` bryzelinge maken , fchier gelyk de mueren van gebakken Steenen. Verders laat de weekbeid van deze [leen niet toe, dat men trappen daar van maken, ftylen van venjters en colommewerk, of bet moefte op plaatze flaan, daar bet niet veel te dragen beeft, en met witten gedurig onderbouden wert, en zoo kan men uit de mafief fle ftukken ook verbee- ve Zarkfleenen maken , en tafels daar in eenige opfcbrift zal komen. Men «indt dezen Deen zomtyds van zoo antiekze en Jnaakze form, «an natuur gegroeit , dat men gedaanten van menfchen en dieren daar aan vinden kan, gelyk by mynen tyd zekeren fleen gevonden wierd, de gedaante van een bal- ve menfch uitmakende, die de Inlanders met er baaft wat bolpen , en een groot geroep daar van maakten, dat bet in "t uittrekken eenige ftem van zig badde gegeven. Zy zou- den 't ook na alle apparentie beimelyk weggefleept , en een Afgod daar van gemaakt hebben, waar toe bem de Chi- neejen ook.al zogten , bad ik "t niet by tyds uit bunneban- den gekreegen. Zy wiften de naam van dit beelt, en veele fabeltjes daar by te vertellen onweerdig bier te verbaalen. Het [lont met bet boofdomgekeert in bet zant, zynde een ronde bol, begroeit met de voornoemde Wafellteen. De armen, vingeren , en borften waren zoo bet fcbeen ,: door men/cben pi. AM ewel zy "t ontkenden. Het bo- venfte van dezen fleen, "t welk bet onderlyf zoude zjn, was vol kuilen en takken. — En dewyl ik eenige vereeringe aan den brenger gaf, wierde my kort daar na nog een diergelyk Beelt gebragt , ook van Kraalfteen, en vers uit zee gebaalt , daar aan men wel geen bandwerk van menfchen konde bekennen, maar de eden waren ook zoo onfatzoenelyk , dat men daar na ra- den moeft , zoo bad bet mede omzekeert met bet boofd in den zant geftaan. Den Kraalfteen al legt. hy zomtyts lan- ge op 't land, en is beel uitgedroogt , blyft egter bekwaam om Kalk daar van te maken, als men bem maar in ftukken flaat, want by verfieent nooit, zoodanig gelyk andere [tenen. Nog moet ik iets zeltzaams bier aanbaalen, dat ik deze Kraalftenen en takken van Kraalboompjes ook in ^t booge gebergte van Amboina beb gevonden , gemeenelyk op die plaatzen , die men Jpeldeaverk noemt , onder de andere Kei- [tenen gemengt, maar daar van los, met ftukken en brok- ken bier en daar verftrovit , dewelke door geen andere gelen gentbeid daar benen kunnen gebragt zjn, dan door de al- ; Iis gemeene 252 teque ifte conche Chame decumane diéte, quarum una pars feu concava dimidia pars aliquando a qua- tuor viris vix adtolli poteft. Sic quoque Coralliorum ramulos rupibus incretos inveni, fed haud longe a litore pofitos , & uti vi- detur, antiquis temporibus molles , ita ut undarum inpetus hzc frufta ibi dejecerit. N.B. Horum faxorum etiam meminit Valent. in India kte- rata pag. 509. binasque elegantes fpecies delineavit Tab. 9. fig. 1. & 3. quas etiam habet Befberus in Mufeo fuo Tab. 26. HERBARII AMBOINENSIS Liber XII. Caput XXVIII. gemeene Zundoloed, waar door terzelver plaatzen ook ge- voert zyn, de groote en onbexuisde [chulpen Chame decu- mane genaamt, aan welkers eene belft of lege fcbaal zom- tyds vier mannen op te tillen bebben. Zoo bebik ook takjes van de Kraalbomen , in de klippen vaft gegroeit bevonden , dog die niet ver van ftrant fton- den, en zoo "t fcheen in oude tyden nog week waren ge- weeft , zoodat bet gewelt van de zeebaren deze ftukken daar in beeft konnen flaan. N.B. Van deze fteenen heeft ook gewag gemaakt Valentyn in zyn gelettert Indie pag. 509. en twee fraye zoorten daar van afgetekent op de 9. Plaat fig. 1. en 3. welke Befler in zyn Mufeum op de 26. Plaat ook vertoont, CAPUT VIGESIMUM OCTAVUM. Saxum aquofum. Carang ayer. recedenti faxo calcario adfine eft faxum aquo- P fum, quod ingentia funr tubera , fed non adeo angulofa, plerumque, inftar fruftorum abrupto- rum, faxofa quidem, fed fiftulofa penitus, & referta enetrantibus tubis. Hi tubi non tam recti, rotundi, & concavi fünt quam in Halcyonio rubro fupra Cap. 9. defcripto , fed qui inregulariter decurrunt per to- tam faxi léngirüdinem , plani & compreffi, ac valvu- lis ubique diftinéti, ita camen, ut aqua ubique per- fluere poffit. ; Crefcunt inftar alius Halcyonii in litore anteriore non profunde fub aqua, laxe plerumque in arena, ac dein in litus projiciuntur , ubi cinerei funt coloris & indurefcunt, & ab inperitis pro faxo calcario haben- tur. Plurima pars levis eft, ita ut aque innatet, licet frufta magnitudinem habeant capitis bovini. Alia funt folidiora, duriora, & graviora , ac proinde aque vix innatant. Horum fpecies quedam albiffima eft, regulariter per longitudinem tubulis diftinéta & ftriata, adeoque levis, ut pro faccharo fpumofo haberetur. Nomen. Latine Saxum aquofum, Halcyonium quoque album vocari poffet, eft enim faxum cito vegetans & crefcens ex falfedine aque marine. Belgice Water- fien 5; Malaice Carang ayer. _ Locus. Non copiofe invenitur, hic & illic fruftum unum alterumve faxo calcario mixtum , & in litus proedum. — — SR. cime e Es ejus nullus notus eft, excepto quod alba fru- fta factharum fpumofum referentia tanquam res rare ferventur, fi pluviis prius aliquamdiu fuerint expofita quum & elegantem albumque fervant colorem. Ef autem ingens error Se inperitos cementarios, qui hoc faxum aquofum habent pro fupra memorato faxo calcario, uti & ab incolis fibi invicem mixta adpor- rantur. Hoc autem faxum aquofum non valet ad mu- ros, quum aquam marinam tamdiu recondit in tubis concavis, ita ut nunquam fere exficcetur. In hac faltem Amboinz regione antiquos muros juf deftrui, in quibus hec faxa humida penitus erant. Majusque damnum adferunt , fi in muris trabes vcl poftes tangant, quum putredinem cito cauffant, licet ex optimo fint Se lo, quod vitium lignum hoc preter hanc cauffam habet, fi inter ifta calcaria faxa deponitur, quum non rite fine exficcata, ad hoc vitium Rasche dein excogitatum fuit lignum obducere. a mellis plumbeis , quousque muros tangit, quod ta- men non etiam fucceffic, quum plumbum nullam ex- ficcat humiditatem. : - Unde ulteriore examine compertum fuit, optimum €, fi lignum lateribus co&tis & calce in muris ex- latur , ita ut nullibi tangatur ab ulloalbo, vel cal- cario vel aquofo faxo. Operz pretium itaque eft rite cognofcere bec faxa, ut in exftruétionibus fimilia vitentur vitia & errores, Alia porro inveniuntur faxa aque innatantia, cum hoc faxo aquofo non convenientia, funt enim Pu- mices , qui ex ardentibus montibus tanta copia proji-. ciuntur , ut inftar minorum infularum in mari flu&uent, ubi ab aqua marina adeo circumvolvuntur , ut externe glabri fint, conchis aliisque rebus adeo concreti, ut vix AGT EN TWINTIGSTE HOOFDSTUK. De Waterficen. U: de maag {chap van de voorgaande. Kalkfteen is mede dezen waterfteen, zynde groote klom, en , dog zoo boekig niet , mee[L als afgebr ooken ukin 5 wel fteenagtig , dog gants fistuleus, en vol doorgaande pypjes. Deze pypjes zyn zoo regt rond en bol niet gelyk aan °t bovenftaande Halcyonium rubrum cap. 9. befchree= ven, maar lopen onordentelyk, egter door de gebeele lengte des fleens gaande , zyn plat gedrukt , en over al met fcbot- deurtjes onderfcheiden. Zoodanig nogtans, dat bet water over al 2ynen doorgang kan bebben. Zy groejen als een ander Halcyonium op de voorfte ftrant, niet diep onder water, meeft los in bet zant , en werden daar naop firant gedreeven , daarze graauw en bart wer- den, en van de onervare voor Kalkfleen aangefien, De meefte zyn ligt, zoo dat ze op "t water konnendryven, al zyn de [lukken zoo groot als een Offenkop , anderexynmaffe- ver, border , en zwaarder , dierbalven op °t water quae lyk dryvende. Een flag bier van is fpier-«vit , ordentelyk in de lengte met pypjes geflraalt, en zoo ligt, dat men’t voor fcbuim-zuiker zouden aanzien. : Naam. In't Latyn Saxum aquofum, men mag bet ook wel voor een Halcyonium album bouden , want bet is een fcbielyk groejende fteen uit de ziltigheid des zeewaters, In t Duits Waterfteen; in t Maleits Karang-ayer. Plaats. Men vindt ze niet veel , bier en daar een fiuk onder den Kraalfteen, meeft op den ftrant geworpen. Gebruik. Daar van is niets bekent, behalven dat de Schoone witte ftukken, die bet fcbuim-zuiker gelyken tot rariteiten bewaart werden, als men ze in den regen eer[t ter degen laat uitver[Jen , wanneer ze ook fchoon wit bly- ven, voorts is bet een groot misverflant van de onervare Metzelaars , dat ze deze waterfteen voor de bovenftaande kop of &ale[leen aanfien , gelyk ze ook van de Inlanders door malkander opgebragt werden. Want dezen water- Jleen gants niet deugt in eenige mueren , om dat by °t zee water zoo lange im zyne bolle pypen verborgen bout , ja Jcbier nimmer opdroogt. 