VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
e uite BREDERODE ` 319 duitfehe verzen overgebragt, en-wordt thans den tiol- landfchen Liefhebberen der Vaderlandfche Historie en Dichtkunde aangebooden. -. De Hoogleeraar hadt voor „aan zya Stuk den dichtalyken | ` zwier en houding te geeven, en ftoffeêrt, om deeze redèn 3 zyn vers met droomen en gezichten; welke ftoffuadje de Poëeten: willen dat hun vryftaar. De Held, door de verfchye ning en aanfpraak van zyns Vaders Geest „aangemnedigd, Sreeft naar bet Hof, daar, op den troon, een vreemde Vrouwe, Den Batavier ten fchband, geboden gaf: waar Hy , met zyn ftoet van Edelen , gehoor gekreegen hebbende, het fmeekfchrift overgeeft, ` A o en fpreekt: „ Mevrouw! duld dat men u 's Lands nood naar eisch ontuowwe; En beer ons gunftig aan, daar 't Rondgenootjchap fineekt: Dat ge eindlyk meer bedaard de bulk der Staats wilt fieren, : Eer zy ten gronde gaa door onbedacbt bevel.. a Maar onze Vrybeid wil (men fpreekt als Batavieren) _ Dat kracht van mannentaal ons fmeeken vergezell’. Heeft dan dit braave Volk, fints gy van Spanjes Brandes Den fleven berwaarts wendde, u juichende opgewacht,. Vandaar men ‘t beil benyd der vrye Nederlanden; ' En beeft bet naar uw gunst met zo veel ernst getracht, Opdat gy onze trouw zo avrechts zoud beloonen, Voor uwn Broeder t Volk zoud kluistren in bunn’ druk, En Batoos kroost, fleeds wars van dwinglandy en kroonen, De fchouders overlaln door ww Asturisch juk? Kwaamt gy met zulk een last, dan zyt gy niet gekoomen Als een vriendin; 6 neen; maar als een vyandin. Lint dat dees klagt voor bard en fcherp worde opgenomen: Uws ooren zyn gewis baar niet gewoon , Vorftin! Oo ea] Hoor dan de reednen aan, die ons, als Eedlen, pasfen, En waan niet dat men bem om vref deemoedig finzek’! Ik zweer by Batoos geest, °k zweer by der Catten asjchens 'k Zweer by Civilis fchim, wiens flerkte aan Rome bleek Zolang der Oudren moed deez’ Landäart zal bezielen, Zal niemand, ongeftraft, de Bataviers vertreén, Zal niemand ben in 't fof laf bartig neêr zien knielen Voor °s Konings willekeur, in fpyt van recht en reine Cmt Wy Eedlen willen voor de Vrybeid liever ferven: t Is ons geen fchande om baar te fneuvlen dwar, bet zwaard. Wv bebben barts zenoeg om °t levenslicht te derven. = °s Volks Vrybeid is een pand, ons zulk een’ prys wel waard’: En beeft men moed, denk vry dat wy geen magt ontbeeren. De zucht voor 's Vaderland verfterkt ons zelfs in nood, * L P 3 Wy „18 BREDERODE - Wy ‘kunnen feltertuig van flaal of vuur trotjeeren, De boeijens. dulden en met glori gaan ter dood.. Indien wy flecbts den fchat van onzer Oudren tyden , s …_ De Vrybeid, erven doen door °t laate Nageflagt. : Dwing Sauromaht en Geet de Tiranny te lyden En barde keuren van een wreewlige oppermapt. Vertrek in 't eind’, Prinfes, met alle uwe Asturieren, Opdat, als 't voegt, de trouw van uw belofte blyk’. Verzend osk elders been , die zich met myters fieren: - « Dat die gebaate fchaar' Van Nebilands bodem wyk'! Ons heil bing nimmer af van Vorften -beerfchappye ; - ' Ons dood of leven van geen Koninglyk gebod. Onze Ouders waren nooit-gewoon aan flavernye : Ons Kroost geniete ook op zyn beurt bet zelfde lot! . De Vrybeid blyv' hen by in leven en in flerven! Op d' Adel rust de zorg voor zulk een dierbaar Pand”, Ons beftek laat niet toe de geheele Redevoering van BRE- DERODE alhier te plaatfen. Or ` E De befcheiden Hollandfche Leezer moet dit gefprek van den Edelman niet'vergelyken nret het woord , dat Hy, vol- ~- gens onze Historie, gevóerd hebbe. Hy heeft dáar weihig te zeggen; het fmeekfchrift moest fpreeken: Daar voert hy de. taal van een wêlopgévoed Hoveling, en fprak, als HOOFT Zegt, met eerbiedenis , hier doedt de Profesfor hem een taal voeren De Leezer gelieve zig te erinneren, dat de Poëet den Heere BREDERODE de woorden in den mond legt; een Poëet geheel doortrokken met zugt voor ’s Lands Vryheid „en een haater van de geweldige overheeriching:dier tyden. Het vuur van zulk een Poëetifchen geest eens in vlam-gezet , en in eene hooge Zangverrukking fchryvende, kan zig onmogelyk net en flaafsch aan de waarheid der Ge: fchiedenis binden. Aan dit vuur en aan deeze verrukking moet een enkel feiltje tegen ’s Lands Historie toegefchree. ven worden; als het invoeren van het Frentes Kerk- befluit, en hèt vermeerderen der Bisfchoppen hier të Lande, dat nict op Keizer KARELS rekening , maar op die van PHiLIes „door de Historiefchryveren gebragt wordt. Wie zou durven twy felen dat zulks aan een Hoogleefaar in ‘de Vaderland{che Historien niet bekend zou zyn? | ` Het verftrekt ondertusfchen niet weinig tot eer van onze Natie „dat wy onzetreffendíte gebeurtenisten in zulke fclíoo- ne Latyníche, en fraaie Nederduitfche Verzen vereeuwigd vinden, en wenschten wel, dat dezelven van allen , die taal werftaân ; en hun Vaderland liefhebben , geleezen werden. On | Os D B c \ OEHEIMEN DER JESUITEN: tig — 2 ` ` . s à O i N . i. otfnaens ommen venae vosen ays Greene ea a sensei) Gemma g De gebeimfte geheimen der Fefuiten, vervattende Authentique: Stukken van Fefuietfihe Grouwelen en Bedsjegeryen ; nevens: bunne Geheimen , om op het Leven van de Perfoon eens Konings aan te leggen. Met beilzaame Lesfen aan, alle Vorften en Heee: ren der Aarde, Uit het Spaansch en Iraligansch vertaald. Te bekomen te Middelburg en elders, 52 blâdz, in obtavo. (G Eheimen, die. goed zyn om °t Gemeén te vermaken; dat. zich niet zeer bekommert over de Autbenciteit of v eigen geloofwaerdigheid der Stukken, alé ze maer in hun-. nen fmaek vallen. Een ieder die weet dat de Societeit der. , Jefuiten van den „beginne af veel tegenftand geleden heeft z- dat die Vaders doorgaens maer al te dikwils gelegenheid tota een beftendigen haet aen hunne partyen gegeven hebbens en dat ingevolge hier van door alle tyden zeer veel tet hun nadeel gefchreven is; kan ligtelyk begrypen, dat men niet alles voor auwsbentig kan aênnemen , dat door partyen desWwee gens verfpreid word. Doch wat hier van ook zy, met op- zicht tot deze papieren; men leert uit dezelven niets we- zenlyks, dat niet op vaste gronden, uit de eigen fchrjften. en onbetwistbare daden van zommigen dier Vaderen ,- reeds: ten overvloede bewezen is. e ` ` Kd * , Proeve over de Schouwfpglen, Te Utrecht by A, v. Paddenburg 1767. in groot odavo' t6 bladeyden.. - Brief aen den Schryver Oan dé Proeve- over de Schouwfpelen, Te Leyden by Johannes. van Zyp 1767. in. groos vavo 12 bladzyden, Er Wee Papieren, die niet veel ter zake doen, De Proe- ve Schryver ziet bepaeldlyk op het Misbruik „ en fchynt geen Gebruik te kennen. De Brief-Schryver brengt hem dit onder °t oog, en laet het by °t algemene berusten. Men kan dus lang in °t wild (chermeù, en niets afdoen. De Brief- Schryver eischt in ’t flot, dat de eerfte een billyk Vertoog tegen het Toneel in ’t licht geve, en belooft dan een voor- en tegen te zullen opleveren, waer in de nutloo- ze fpelen zo fterk gegispt, als de goeden geprezen, zullen worden, Doch van wat dienst dit in dezen zyn zal, zo $ a 3 220 OVER. DE SCHOUWSPELEN. - al wel wierde uitgevoerd , konnen wy nog niet ziens ' zal enkel konnen ftrekken, om te toonen , dat "er ver- tchiliende faorten van Spelen ten Toneele gevoerd wor. — den 3 en party Zij altoos gebruik maken van redenen ,diehy . tegen bet Toneel in ’t algemeen, °t zy de Spelen goed of kwaed zyn, wil doen gelden. Het raedzaemfte is misfchien ' de zulken, die zo algemeen tegen het Toneel uitvaren, te laten praten, als zodanigen die reeds meermalen beant- woord, en geen verder wederleggen waerdig zyn; en on- ze jonge lieden in te boezemen, hoe ze een nuttig ge- bruik van °t Toneel konnen máken ; terwyl ’t de pligt der Bettierderen van den Schouwburg is, om het nutte en vermaeklyke , met weringe van alles wat den goeden ze den nedeelig zou konnen zyn, zo veel nrogelyk is > te gamen te paren. l munean OED S Gebeime Ontdekkinge eener Vrouwelyke Cabale, onder de naam van bet Weeuwtjes Genoodfchap. Gedrukt tot Kuylenburg voor Coenraad Wishoff 1767. in groot o&avo 8 blaaz. Ne foort van Schimpíchrift op de Weduwen van een flecht character, dat lomp en zonder geestigheid uit- gevoerd is. ~G u w F "O SEE S «& # Ld NIEUWE NVADERLANDSCHE: © LETTER - OEF ENIN GEN. , e ennn Heilige Geograpbie of dardrykskundige Befshryving van allé de Landen be in de H. fi voorkomende, Doar W. A. ‘BACHIENE 5 JOH. ZOON, CN JOH, HENDR. Broeder , Bedienaar des Goddelyken woords te Maastricht , en Hoogleeraar in de — Sterre- en Aardrykskunde, op de Illustre Schoele , aldaar : benevens Lid van de Hollan ebe Maatftbappy der Weeten- pbagpen te Haarlem. Derde Decks, Ilde Stuk, Te Utrecht by G. T. en A, van Paddenburg 1767. In groot Oëtavo, 268 bladzyden , o’ E Eerwaerde BACHIENE , die in dit derde Deel de Lane den enz. buiten Kanaän gelegen befchryft, bepaelt zich in dit Stuk, tot de befchryving van Phenicie , Syrie, en de Ryken der Asfpriers , Babylonters en Perfen.e Onze Aardryks<Bybelkundige volvoett hier zyne: voorgeftelde taek, met die zelfde nauwkeurigheid em oordeelkunde , die men in de voorgaende Stukken befpeurts en doet zyn Werk alleszins ftrekken, niet flechts ter voldoeninge der nieuws- gierigheid, maer wel byzonder ter ophelderinge veler plaet» Zen, zo der gewyde, als der ongewyde Schryveren, — Ter nadere proeve hier van leze men het geen zyn Eerwaer- - de, met opzicht tót het beroemde Nineve, heeft aenge« tekend. ‘ „ Die vermaarde Stad „de Hoofdftad des Ayirifthen Ryks, word in °t Hebreeuwsch uitgedrukt 33 , (Nineveh) by ver- kortinge, Zo veel gezegt, als WITI, (Nin Naveb) dat is, de woonplaatze van Ninus: verita AsJurs Zoon, door wien men, naar het algemeen bericht der oude Schryveren, meend, die {tad gefticht * en te zyner eere dus benoemt te | ‚ Zyn, » * Daarom, als men leest, Gen. X: rr. dat, (gelyk we die woorden vertaalen) Nimrod, uit den lande Sinear, uitgegaan zy} naar Asfyrie, en gebouwd bebbe. Nineve enz. Zo zal men dit al» leen moeten verftaan, van eene berbouwinge, na dat die ftad, ter gelegenheid derzelver veroveringe, zeer befchadigt was ge- worden ; in hoedanigen zin, dat woord bouwen van een zeer gee meen gebruik bevonden, werd, in de Heilige Schrift. ER I, DEEL. N, LETT, NO, 6. Q Pd ~N 222 W. A. BACHIENE zyn. By de Griekfthe Schryveren, wordt die ftad , blootes lyk Nes (Ninos) geheeten ; hoewel de naam Nineve ook niet geheel onder hen onbekend geweest is. | - a Dat deze ftad aan den Tigris gelegen hebbe, fs klaar- blyklyk, uit Herodotus, Ptolemeus, Plinius en andere Schry- weren. Dewyl echter, anderen, als Ctefsas, Diodorus Sicu- Jus, en Ammianus Marcellinus , ja Herodotus zelf eenmaal, ç: L c. 185.) deeze ftad aan den Euphrates plaatzen 3 baard eeze verfchillenheid, by zommigen , eenigen twyffel: dieg aar de gedachten van den geleerden SAM. BOCHART (Geogr, Sacr, L. IV. c..20.) niet gereder kan worden weggenomen, dan dat men fteld, dat ’er twee fteden , Nineve geweest zyn: de eene aan den Zigris, en de andere aan den Euphrates: in welke beide, gemelde Schryveren, zomwylen zich verward hebben, ide eene voor de andere aanziende * Ondertus- fchen, is buiten tegenfpraake, dat dit Nineve , welke de Hoofdftad des Asfyrifchen Ryks geweest is, aan den Zigris, en wel aan deszelfs Oostiyken oever gelegen hebbe. Doch | waar, © „ In het verbygaan, willen we den Lezer in bedenking gee ven „of die verwarringe van zommige Schryveren, aangaande dit tweërly Nineve niet zou konnen wegnemen, de zwarigheid, welke men, uit Tob. Vl: 1. mogte inbrengen, tegen de plaat- ziog der {tad Nineve aan den Tigris troom: dewyl, naamlyk, aldaar, van deù jongen Tobias en den Engel Raphaël, deszelfs Reisgenoot, als zy van Nineve vertrokken waren, gezegt word : dat zy bunnen weg been reisden: en dat zy (zonder bepaling, boe lang gereist hebbende,) met den avend kwamen, aan de riviere Ti- gris. Het is, in der daad, onverftaanbaar, hoe deëze twee, eeren tyd lang, al ware het, ten allernauwften genomen, flegts éénen. dag, konnen been gereist bebben, van Nineve, eer ze tot den Tigris naderden; by aldien deeze rivier langs de muuren dier ftad liep. Dat, toch door Nineve, zo dikwerf dezelve in dit Boek genoemt word, geene andere, dan deeze Hoofdftad van Usfyrie, welke aan den Tigris lag, gemeend werd, is ontwyffele baar te zien, uit Hoofdft. XIV: 6. Daarom zouden wy denken, dat de Schryver van dit Boek, dewyl hy wist, dat ook een Ni- neve aan den Eupbrat lag, zich, in die beide fteden, vergist, en Nineve, waar in Tobias woonde, voor die, welke aan den Eu- pbrat lag, hebbe aangezien; als hy het geval van dien Visch, wel- ke uit de rivier fprong, enz. Vers 1-—10. (het welk een louter werdichtzel is) in deeze gefchiedenisfe inlaste. ’Er zyn, toch, meer handtastelyke misflagen in dit Boek; die ook de oorzaak zyn, waar door de rechtzinnige Kerk bewogen wierd, om het zelve onder de Apokryphe Boeken te (tellen ”, HEILIG GEOGRAPEE: `. #23 waar, i hét byzonder, kan niet met zekerheid bepsald worden. fchryver EBR EnRis, (Clim. IV. Part. 6 ) en den Foodfchen Reiziger, BENJAMIN TUDELENSIS, (Itiner. pag. 61, 62.) werd gemeenlyk gelooft, dat. Nineve gelegen hebbe, recht tegen over de ftad, die hedendaags Mofoul genoemt word. Doch de geleerde BOCHART, na alles, wat voor en tegen is, vit veele Schryveren te hebben opgegeeven, zegt eindes lyk, (Z. c. fol. 250.) Alles wel overwogen hebbende, weeten we dit een: dat we in deezen niets zekers weeten, tot zo lang ons niet van elders meer licht zal toegefcheenen zyn”. En brengt daar toe , het gezegde van LUCIANUs, (ín Dialog. cui titulus Erwegerdorss, „dat, naamlyk, Nineve zo zeer vergaan zy „dat geene voetftappen overgebleven zyn, uit welke derzelver lige plaats kon worden aangewezen ”. Gelyk die zelve geleerde Schryver hier opmerkt „de vervulling van twee plaatzen , in de wvoorzegginge van Nabum, Hoofd. 1: 8. en III: 17. die zodanig eene garschlyke verwoesting dezer ftad voorfpeld hebben. » Door den Profeet Fona, is die zelve ftad alreeds zeer vroeg (hoewel men den juisten tyd nergens bepaald vind) aanmerklyk geworden, toen dezelve, naar Gods bevel, na dat het eenmaal overtreden , en andermaal, aan hem here haald was, zich derwaards begaf, predikende tegen de zon. den der inwooneren, met bedreiginge, van een haastig ver- derf, dat, by volhardinge in hunne zonden, over hen be- fchooren was: het welk, zo wel op den Kening * als op des- zelfs * „ Al hoewel, de eigen naam des Konings, geduurende wiens regeeringe deeze gebeurtenisfe voorgevallen is, in het Beek van Jona, verzwegen word, zo. plyt de waarfchynlykheid daar voor, dat men den Koning Pbul,daar voor erkenne Dit laat toch, met de tyd-rekenkunde, zich byzonder wel vereffenen : als men let, dat dees Phul een tydgenoot was van Menabem, den Koning in Israël; als te zien is; 2 Kon. XV: 16—20. in wiens tyd, of im- mers niet lang daar voor, de Profeet Fona fchynt geleeft te hebe ben: want hy heeft geprofeteerd, onder Israël, in een tyd, toen Jerobeam II aldaar regeerde: zie 2 Kon. XIV: 25. Nu zyn wel tus- Qa P adh 224 wW. A. BACHIENE zelfs onderdaanen, een gewenscht gevolg van bekzeringe, ten minften uitwendig, te wege bracht: waar door, de ttad dit- maal van den gedreigden ondergang verfchoond bleef: gelyk men in bet breede leest, in de Profetie van Fona, Hoofdft, I— lil. Te recht dan mogt de Zaligmaker , wegens dit voorbeeld, de Jooden van zynen tyd des te meer heftraffen;, over hunne onbekeerlykheid, zeggende, Luk. XI: 32. De - mannen van Nineve, zullen opftaan in bet oordeel, met dit ge flachte: en zuilen bet zelve veroordeelen: want zy bebben zich bekeerd, op de predikinge van Jona: en meer dan Jona is bier, Daar door is deezes Profeets gedachtenisfe noch overgeble- ven, by de inwooneren dier landftreek: niet alleen, by de dNestoriaanfche Christenen, die aldaar menigvuldig zyn, maar ook by de Mabometaanen. De Reiziger TAVERNiBR verhaald (In deszelfs Reize, Il Boek. 4 fl.) dat tegen over Mofoul, een halve myl van cen Tigris, een kleine herg te zien is, op welken eene Moschee {taat ; die zy voorgeeven, gebouwd te zyn, boven de plaats, waar Fona begraven ligt. En ,de Ma- bometaanen hebben zo groote eerhied voor deeze plaatze, dat zy ze te waardig achten , dan om door de Christenen be- treden te worden.. „ ln tusfchen Ferobeam II, en deezen Menabem , noch twee Koningen in Israël geweest: naamlyk, Zacbaria en Sallum, doch die, in dien verwarden toeftand van zaaken, waar in Israëls Ryk dies» tyds zich bevond, niet dan een zeer korten tyd geregeerd heb- ben; de eerfte zes maanden, en de laatfte flegts ééne maand ; wor dende Zacharia door Saliun, en deeze weder, door Menabem, om het leven gebragt: zie Hoofd. XV: ro—rs. Weshalven s de Profeet Jona zeer wel, alle deeze vier Koningen, Sferobeam IL. Zacbaria, Sallum en Menabem, kan beleeft hebben : en dees laite fte, een tydgenoot zynde van Phul; zo blykt, vermoedelyk, dat de Koning van A.fyrie, die te Nineve regeerde, als Fona der- waard gezonden wierd, en die zo een pryswaardig voorbeeld gaf, aah zyne onderdaanen, in het ftuk van boetvaardigheid, (Fona IHI: 6—o ) deeze zelve Phul geweest zy. Doch, dan zal git voorval, in den aanvang van Pbuls regeeringe , gefchied - zyn; toen het dsfyrifjche Ryk binnen veel engere paalen befloo ten was; niet veel meer, dan de ftad Nineve, met derzelver ome meland, in zich bevattende: te meer, dewyl Hy, geen Konivg van dsfyrie getiteld word, maar alleen Koning van Nineve, zie Jen. ili: 3. En, in die vooronderftellinge, mag men verdet denken, dat die zelve Phul, door de verovering van verfcheïden habuurige landen, de eertte grondlegger dezer Niewwe dsfyrifche beerfchappy geweest zy ”. -2 HEHAGE GEOGRAPBIE, t25 » In deeze Profetie, vloeijen verfcheide dingen, die ons aangaande eenige omftandigheden deezer ftad onderrichten: en in het byzonder aangaande derzelver ongemeene grootte. Hy noemt ze Hoofdft. II: 2, niet alleen eene groote ftad: ~ maar ook; vers 3. eene groote -flad Gods, van drie dag reizen, Die uitdrukkinge, fad Gods, wil, naar eene Hebreeuwfche manier van fpreeken alreeds, op zich zelf, die ontzachlye ke grootte deezer ftad beduiden : gelyk de Hebreën „ ter zele ver wyze {(preeken , van een leger Gods „van bergen Gods, enz. Dan de nadere bepaalinge van drie dag reizen overtreft, al wat men van eenige ftad in de geheele waereld ooit gehoord heeft: want, drie dag reizen konnen , niet min dan 20,21 of 22 vuren weegs, hebben uitgewerkt. Doch de vraage is hjer: hoe men deeze bepaalinge te verftaan hebbe. Hy word doorgaans ‘verftaan van den geheelen omtrek der flad, waar toe verfcheiden oude Kerkleeraaren, als HIERONYMUS, CYRILLUS en THEODORETUS, by SAM. BOCHART aangehaald, (l. c. Col. 251.) mede faamen flemmen. Het is ook waar, dat doorgaans, wanneer men de fteden dus hoord begroos ten, op derzelver omtrek word gezien; maar, ik twyffele, of men deeze drie dag reizen, in dien zin genomen, alhier wel zal konnen overcenbrengen, met het geen onmiddelyk volgt, vers Aen 5, naamlyk: Jona begon in de fladte gaan, ` ééne dag reize, en predikte... Ende lieden van Nineve gee hoofden aan God: en zy riepen eenen vasten uit enz. Deeze ééne dag reize, in de flad, kan toch geenzins op den omtrek dex ftad, worden toegepast, maar, op een doorgaan derzelve, naar de Jengte : en by aldien, derhalven, die beide gezeg- dens: Nineve was eene ftad Gods van drie dag reizen: en Jona b:gon in de flad te gaan ééne dag reize, op elkander flaan; zo zal de eenvoudigite zin, die men aan zodanige bepaalinge geven kan, deeze zyn: dat Fona, by aldien hy de ganíche {tad naar de lengte, van het een tot aan het ander einde , had moeten doorgaan, met oogmerk , om de inwooneren de be- keering te prediken, van wege derzelver verre uitgeftrekt- heid, wel drie dagen tyds, zou hebben moeten befteden 5 doch, dat, toen hy flegts éénen dag reizende, de {ftad had ivgegaan „ het alreeds gebeurde „het geen onmiddelyk „vers 5. nader verhaald word, naamlyk, dat de lieden dier fiad aan God geloofden , en een vásten uitriepen, enz. waar door, (ver- mits het begin zyner prediking, al reeds var die vrucht ver- zeld was.) de moeiten van noch twee volgende dagen voort te reizen , aan den Profeet belpaard wierd. Die zelve aan- merking y deed ook den geleerden Heer J. m, Hasius (De Q 3 magnit, s26 Wi A. BACHIENE magnit. Urbium fol. 24.) die drie dag reizen overbrengen tat Nineve's uitgeftrektheid in de lengse: en, dewyl , by aldien dit eeniglyk tot de lengte word bepaald, die ftad veel langer zou uitgeftrekt geweest ‘zyn, dan DIODORUS SICULUS aante- kend, naamlyk 150 ftadien; zo meend Hy, dat men, bee halve de ftad, zo als ze binnen haare muuren beflooten was, ook de veorfleden, daar onder moge betrekken. Ondertus- fchen, zal dit onnodig zyn, als men die drie dag reizen be- paaldelyk verftaat, met betrekkinge tot Jona, en tot de wyze hoe hy drie dagen zou gereist hebben, wen hy,al pre- dikende , de geheele ftad, van het een tot het ander einde, zou hebben doorgewandeld: want, daar door, zal de zwa- righeid, die, tegen die begrooting van drie dag reizen naar de lengte, als wat ongeloofbaar, zou konnen opgeworpen worden, merkelyk verminderen: dewyl, men veronderftel- len mag, dat de Profeet, de fad beginnende door te gaan, om de inwooneren te prediken, niet dan langzaam, zynen weg bevorderd hebbe: en, veel licht, in deeze eerfle dag reize, niet meer dan tusfchen a of 3 wuren gaans kan hebben afge- legt: in welken gevalle, by aldien men die drie dag reizen, dus alleen tot Fona’s reige toepasfelyk maakt, (gelyk het verband der zaaken volftrekt fchynt te vorderen ,) de gehee- ` Je lengte der ftad, omtrent 7 of 8 uuren gaans, zal kon- nen uitmaaken. a» En, wat Gods woord aangaande de grootte deezer ftad opgeeft , zullen de ongeweide Schryveren bevestigen, STRA. po (chryft (Geogr. L. XVL) dat Nineve grooter was, dan Babylon ; aan het welke hy gegeeven hadt, den omtrek van CCCLXXXV fladien. En prioporus sicuLus ( Lib. II) tee kend aan : dat Ninus, de Stichter deezer ftad „zich had voore gefteld eene Stad te bouwen, die niet alleen dus lang de rootfte fad der geheele waereld was geweest , maar ook wel- er gelyke geene der Nakomelingen, geredelyk zou durven ondernemen. En voegt daar by, dat zy CL ffadien lang, XC breed was: en dat de ganfche omtrek der muur, in zich vervatte CCCCLXXX fladien. . Vier honderd en. tachtig fo dien bedragen LX Roomfche mylen van Zin één uur gaans, des, ‚paar deeze bepaaling, geheel Nineve XX uuren gaans in haa- ren geheelen omtrek zou gehad hebben. En dewyl XX usu- ren ga:ns, naa, genoeg met de uitgeftrektheid „ van drie dag reizen overeenftemmen; zo is het niët vreemd, dat die,wel- ke, de drie dag reizen, waar van Jon. III: 3. gemeld word, tot den geheelen omerek der ftad brengen, in die bepaaling, goor ploporus, vaa CCCCLXXX ffadtien , veel fterkte voo is . , un . >» HEILIGE GEOGRAPHIE; 427, ken gevoelen meenen te vinden: hoewel wy bewezen hebs ben , dat dit met de omftandigheden van het verhaal, niet faamen ftemt. , » Uit al wat we dus, in vergelykinge der ongeweide Schryweren „met Gods woord, konnen opmaaken, blykt klaar dat Nineve, ten aanzien van haare grootte, den prys behaalen mogte, boven alle fteden, die ooit in de waereld zyn bekend geweest: en dat alle de fteden, die noch in on- zen tyd,wegens haare zeldzaame grootte, zo zeer geroemd worden, als Peking, Nanking, Delly, Ispahan, Kaïro, Pae fys, London enz. by Nineve, nauwelyks zouden te vergelye ken zyn. Zy wasechter, naar gelang van haare uitgeftrekt- heid, niet zo dicht bewoond, en derhalven ook zo volkryk, dan deeze gemelde fteden zich bevinden. En dit is ook te befluiten, uit de opgave der meer dan honderd en twintig duia zend Menfthen, (binnen deeze ftad „) die geen onderfchied wise ten , tusfchen bunne rechter en flnkerband: Jon. IV: 11. Dit is eene befchryving van zeer jonge Kinderen „die naauwlyks twee of drie faaren ouderdoms bereikt hadden. By aldien men toch, met SAM. BOCHART (A c. foh 253.) veronderftel. le, dat deeze Kinderen voor het minfte, een vyfde gedeelte van alle de inwoonderen deezer ftad hebben uitgemaakt; zo.. beloopt derzelver geheel aantal, niet meer dan 6ooooo Mene fchen; het welk zeker, niet zeer veel is, naar evenredig- heid van haare grootte. Zelfs worden de inwoonderen van London ‚die gewislyk onder de kleinfte in omtrek is „onder de fteden , die we zo even opgegeeven hebben „op 6oocoo Zies len gefchat, Daarom, is zeer waarfchyrlyk, dat de binneén- ruimte der ftad Nineve, met veele tuinen, boomgaarden ẹn andere opene vakken , is vervuld geweest ; die wel veel plaats weg namen, maar fchaars, hier en ginds; flegts van weinige huizen en inwooneren voorzien waren. » Al hoewel, deeze ftad, by haare weergalooze grootte, ook zeer flerk was, hebbende, gelyk dezelve DIODORUS SI} cULUS (J, c.) verhaald, eene muur van die dikte, dat drie wagens naast elkander, daar over konden heen ryden : welke gelterkt was, met 1500 toorens; zynde elk ter hoogte van aop voeten; zo is zy, echter, gebleken, niet onverwin- baar te zyn. Was zy, de eerftemaal, wegens de betoonde boete der inwoonderen,„ door Gods langmoedigheid , vere fchoond gebleven, naar Fon. II, dewyl deeze toch daar na de hun bewezen Godlyke langmoedigheid , ondankbaar mise bruikten, tot hunne voorige zonden wederkeerende, heeft ze Gods wraakftraffe nief konnen ontgaan. De ganfche Gode Q4 ` o fprar 208! DE CHRISTELYKE GODSDIENST rake van Nabum is vervuld, met zwaare bedreigingen , die e droevige rampen, haar aanftaande, voorfpeld hadden: en word deeze voorzegginge daarom, in het gpfrifide last wan Nineve, genoemt. Desgelyks Zepbanja : 13—15. De HEER zal zyne hand uitftrekken tegen het Noorden. Hy zal Asfur verdoen: en hy zal Nineve ftellen tot eene vervooestin ge, droog als eene woestyne. En, in het midden van haar, Zullen de kudden legeren enz. Men leest Tob. XIV : 17. dat Tobias den tyd deezer verwoestinge beleefd heeft; en dat de- zelve volbracht zy , deor Nebuchodonofor en Asfwerus. Anders zegt men „door Nabopolasfer „wel eer de dsfyrifche landvoogd van Babelen Cyaxares Il, Koning der Meden: en ‚byaldien, door Nebuchodonofor , (welke zommige denken den gemeenen zaam van alle de Koningen van Babylonie, geweest te zyn;gelyk, die van Pharao was, onder de Egyptenaaren,) deeze abo. polasfer verftaan word, en door ds/werus, (anders Ábafwerus genoemt.) Cyaxares II. zo ftemt dit zeer wel te zaamen, met het bericht der ongeweide Schryveren ; die deeze: ver- woesting, aan gemelde Koningen, gemeenlyk toefchryven, Derwyze, tracht de geleerde PRIDEAUX, het een met het ander te Vereffenen, (in zyne Maneenfchakeling der Hist, blads. 53, 54.) Het welk zou voosgevallen zyn , in het 29 ‘jaar der regeeringe des Konings Jofie ”. De Waarheid van den Christelyken Godsdienst `, beweezen voor Ongeleerden en Eenvoudigen. Nevens een Brief aan den Schry- ver, en bet Antwoord van den zelven. Te Amfterdam by L. van Hulst 1767. in groot Otavo 106 bladzyden. - Asen de kennis en erkentenis der. waerheid van den Christelyken Godsdienst, ene zaek is, die niet flechts den Geleerden , maar ook den Ongeleerden be- treft; zo is °t wel der moeite waerdig, dat de Voorftan- ders van den Christelyken Godsdienst , zich bevlytigen, om dit onderwerp in zodanig een daglicht te ftellen ; dat Menfchen , die, met een gezond Verftand bedeeld zyn, naer de vereischte bekwaemheid en gelegenheid niet heb- ben ‚om afgetrokken redeneeringen en geleerde onderzoe- kingen na te gaen , deswegens behoorlyk overtuigd konnen worden, Dit is het hoofdbedoelde des Schryvers van dit Stukje, en hy ftelt zich ten dien einde voor, de waer- heid van den Christelyken Godsdienst,enkel op Gebeurde Laken te vestigen; en zyne redenering daer omtrent, op C na 70- 3. 7 DEN. EENVOUDIGEN BEWEEZEN, 229 zodanig ene wyze in te rigten, dat zulke eenvoudige Men. fchen:.de gegrondheid daer van ligtlyk konnen befpeuren. — Onze Abtheur is in de uitvoeringe niet ongelukkig geflaegd, en.zyn Gefchrift is van die natuur, dat het voor zodanige Menfchen van wezenlyken dienst zy; voor zo ver het hun een gelteidelyken redeneertrant aen de hand geeve, en grons den inboezeme, op welken zy, ene behoerlyke oplettenheid eenwendende, voort konnen gaen, om hunne overtuiging op ene redelyke wyze te vestigen. ‚ De hoofdftelling van onzen Schryver is deze. „ De gee loofwaardigheid der Leere van jesus: hangt geheel en al af van Gebeursenisfen, van Wonderwoerken getwrogt tot bewys van Us Godiyke Zending”, Hier aen, zegt hy, kan men die toetfen: zo JESUS van cop gezonden is, om ons te le- ren, dan is zyne Leer waer: en of hy van cop gezonden is, moet blyken uit die gebeurtenisfen, welken, als onloo- chenbare bewyzen dier zendinge, worden opgegeven. Ge- volglyk komt het hier flegts aen, op het onderzoeken der twe volgende zaken. » L. Of, onderfteld zynde dat die Gebeurtenisfen , wele ke ons in de Evangelien verhaald worden, waar en geloof: waardig zyn , dezelven de Godlyke zending van jesus bewyzen ? | - „ IL Of die verhaalde Gebeurtenisfen waarlyk zyn voor- gevallen? ” | Deze twee Stukken beredeneert onze Autheur vervolgens op ene manier, die zeer wel gefchikt is naer de algemene vatbaerheid, Zie hier, hoe hy den inhoud zyner deswe- gens voorgeftelde redeneringe kortlyk te zamen trekt. Betreffende het eerfte luidt zyne zamentrekking aldus, » Nademaal Wonderwerken in °t algemeen eenvoudige, en kragtige bewyzen zyn, dat hy, die dezelven doet, on» derfteund wordt en gezonden is door een Wezen; dat magt heeft over de Wetten der Natuure, welken hy vere. andert, en de klaarfte kentekenen zyn ter onderfcheidin» e van waare en valfche voorwenders eener bovennatuurs yke Zendige; nademaal resùs Wonderwerken , ter be- vestiginge van zyne Leere gedaan, niet konnen gefchied zyn door eene magt, hem van booze Geesten verleend, om dat zyne Leere tegen hen is aangekant; nademaal de Wonderwerken van jJEsus, gedaan in den naam van den eenigen GoD „Schepper des Hemels en der Aarde, bewy- zen dat ;dat Wezen, door wiens magt hy dezelve deed „die Leere goedkeurt, an geen andere Wezens door tegengeltet. t 230 DE CHRISTELYKE GODSDIENST de Wonderen , beweezen hebben dat ‘er meer. evenmage tige Goden zyn; invoege, indien er al evenmagtige We- zens waren, °t geene ten hoogfte onwaarfchynlyk iss z door hun ftilzwygen afftand hebben gedaan , van allen eise op den dienst der Menfíchen; en eindelyk , nademaal *er niets in JESUS Leere gevonden wordt, dat niet van den coD der Waarheid komen kan, of dat hem onwaardig is, niets dat niet door Wonderwerken kan beweezen wor- den, van GoD afkomftig te zyn; zo is de Godlyke Zen- ding van jEsUs vry van alle tegenwerpingen , op reden fteunende, en door de vereischte bewyzen bevestigd ”. Met opzicht tot het tweede Stuk, komt zyne re. denering hier op uit. „ De Eenvaudigften onder ons kon- nen niet nalaaten overtuigd te wezen, dat ’er thans vee- le Volkeren zyn, die de Leere van Jesus belyden; dat, voor onzen tyd, veele Volkeren dezelve beleeden hebben; en dat ’er egter een tyd geweest is, dat niemand iets van deeze Leere wist. Derhalve moeten wy opklimmen tot den eerften oorfprong van haare voortplantinge. Dan zul len wy bevinden, dat niets dan de zekerheid der Gebeure tenisfen, welke de Evangelisten verhaalen, en der Wons deren , op welken zy zig beroepen , tot bewys van de waarheid van JESUS Zending, de Menfchen heeft konnen bewegen, om die Leere aan te neemen. 3. Om dat, in- dien de Schriften der Evangelisten, en de Gebeurtenise fen door hen verhaald, verdigt waren , °t zy in dat Land, dat in die Schriften als het tooneel dier bedry- ven onderfteld wordt, of in eenig ander Land, dezel- ven hunne eigen Wederlegging met zig zouden gebragt hebben , en onmogelyk door zo veele Volkeren kon- den geloofd worden , dewyl elk Mensch met zekerheid kon weeten, dat zy openbaare valsheden behelsden. 2. Om dat de Wonderwerken , zo min als de Gefchiedenisfen , van Jesus en zyne Apostelen verdigt konnen zyn, dewyl de Lee- re van JESUS niet op Redenkavelingen , maar alleen op die Wonderen rust „welken „indien ze niet gewrogt waren, en in % openbaar in de tegenwoordigheid der Ongeloovigen gewrogt waren , elk mensch van de valsheid dier Leere handtastelyk zouden overtuigd hebben 3 zo dat geen mensch in {taat geweest zoude zyn, om eene Leere, op openbaare en alom bekende valsheden gegrond, te gelooven. 3. En eindelyk , om dat de Leere van JEsus by den aanvang niet door geweld is voortge- plant geweest, maar de menfchen dezelve vrywillig , door overtuiging van haare Hemelfche afkomst, en in weerwil van , ver- DEN ‘EENVOUDIGEN- BEWEEZEN, 237 Nervolgingen , hun om die belydenis aangedaan, hebben aan» genomen; ZO dat niets dan de onloochenbaare zekerheid van de Wonderen van Jesus en zyne Apostelen hen heef” konnen beweegen om die Leere, ten koste van hun belang, teotnhel- zen. Chris- 23 hk VERNET Gb gn RD nen a nend Christelyk Onderwys of Kort en Bondig Zamenftel van Godge- . leerdbeid en Zedekunde, opgefteld door den Eerwaarden en . Hooggeleerden Heere j. VERNET, Hoog Leeraar en Predikant . ge Geneve. Naar de Tweede Uitgave, door den Schryver op nieuw overgezien en vermeerderd, Uit bet Fransch vertaald, Berft: Deel. Te Monnikkendam., by T. Tjallingius 1767. Bebalven het Voorwerk 223 bladzyden, in gr. 8vo, , Dz beknopte ontvouwing van de Leere der Waerheid, die maer de Godzaligheid is , verdient, met het hoogfte regt der algemene lezinge aangeprezen te worden: voor zo ver ze het wezenlyke der Godsdienftige Leere op ene duidelyke wy- ze, in ene geleidelyke orde, den Geleerden niet ongevallig, en den Eenvoudigen bevatbaer., voordraegt. _ Zy, die in ’t lezen van Godgeleerde Schriften , het ontknoopen' van Schoolfche verfchillen, het nagaen van de ydele twisten der wroegere en latere Godgeleerden, op °t oog hebben , zullen, "t is waer, in deze Leerwyze van den Hoogleeraer VERNET geen genoegen hebben ; vermits het zyn oogmerk niet geweest is, zich op te houden met menfchelyke leeringen en gefchil- len , die het Christendom verdeelen; maer zich voornaemlyk toe te leggen op het voorftellen van den inhoud der Leere van Gods Woord, die ftrekt om de belyders der Openbaringe, in Liefde tot God en den Naesten , te verenigen. , Deze Leerwyze is hem, en anderen, gelyk hy in zyn Voorbericht te kennen geeft , voorgekomen als de. bekwaemfte, om drie goede uitwerkingen voort te brengen. » De eerfte , om veele tegenwerpingen van ongeloovigen te vermyden , welke meer vallen op nieuwe en byzondere gevoe- lens, dan op het waare en oude Christendom De tweede, om de Christenen, zo veel moogelyk hunne ongelukkige ver- deeldheden te doen vergeeten , of ten minfte hen nader aan maelkander te brengen, door hun den Godsdienst te vertoonen in die eerfte fchoone eenvoudigheid „waar aan zy zich alle moe- ten houden. En eene derde nuttigheid van geen minder bee lang dan de twee voorgaande , zou wezen , door de naauwe verbintenisfe en geftadigen overgang van de Leere tot de Ze- den , te toonen dat de hoofdzaak van de Christelyke belyde- nisfe is de zuiverheid van zeden”. ` ` Dit eerfte Deel, dat thans het licht ziet, is onderfcheiden in zes Boeken. Het eerfte behelst enige Algemeene en voorberei» dende aanmerkingen over den Godsdienst : daer aen volgt ene ent- CHRISTELYK ONDERWYS, 233 entvouwing ván de kennis van God en den Godsdienst ; zo verre dezelwe gehaald kan worden alleen uit het Licht der Natuure:; In het derde Boek handelt onze Godgeleerde over bet tweeds middel om ons te onderregten in den Godsdienst, de Godiyke Opes- baring. Voorts gaet hy over ter befchouwinge van de Godlyke Volmaaktbeden , ter verklaringe van de Schepping der Wereld , en in °t byzonder van den Menfche, als mede van de Godiyke Voorzienigheid ; en befluit eindelyk dit Deel, in °t zevende Boek , met ene kortbondige ontvouwing van den Pood/chen Godsdienst. mmm Om ‘er den Lezer nog iets byzonders uit mede te deelen , zullen wy ons bepalen tot des Autheurs voors ftel, rakende bet Godhyk gezag der Heilige Schrift, en hoe dee zelve ons moet dienen tot cen regelmaat des geloofs ; waer omtreng hy zich aldus uitdrukt. | “__„ De Openbaringen welken cop heeft gegeeven , eersé door Mozes en de Profeeten „en naderhand door JESUS CHRIS- TUS en zyne Apostelen, zyn niet flegts met leevende flemme … verkondigd, maar ook:in gefchrift gefteld; om dat het gene alleen met de ftem wordt uitgefproken fchielyk vergeeten wordt, en alleen ftrekt voor de geenen , die ’er. by tegenwoor- dig zyn, en in ftaat om het te kunnen verftaan : daar het geen in gefchrift gefteld is, beter bewaard wordt, zich wyd en zyd verfpreidt , en op de nakomeling{chap overgaat. als hunne gefprekken, en verdienen van onze zyde dezelfde achting en het zelfde geloof als hunne prediking by de genen die het geluk genooten van hen te hooren, - „ Schriften van andere wyze en vroome Mannen kunnen min of meer hunne achting hebben , naar maate zy nader koo- men aan de Eúangelifche zuiverheid, maar men moet ‘er geen gelyk gezag aan geeven als aan de zulken, waar van wy nu gefproken hebben. 1. Om dat men in zaaken van getuigen'sfe altyd de vroegfte Schryvers en ooggetuigen voortrekt voor. zullen , die de zaaken , om zo te fpreeken , maar uit de tweede hand hebben. Zo leeren wy van Mozes zelve beeter welke de Wet was. die hy van GoD hadt ontfangen, dan wy het uit eenige andere Schryvers zouden begrypen. Wy weeten met meer zekerheid wat JESUS CHRISTUS gedaan en geleerd heeft , uit het leezen van de eige íchriften der Apostelen, dan van laatere Schryvers, die ’er niet zo wel van konden onderregt. wezen. 2 Mozes en de Profeeten, de Evangelisten en Apos- tel-n hadden bovennatuurlyke gaaven ontfangen , waar door zy hunne godlyke zending bekragtigden , en dit maakt hen tot Schryvers verre boven zulken , die niets hebbende dan menfchelyke verlichtingen , altyd onderworpen zyn zich te bedriegen. l | | … Men moet evenwel niet denken dat de Profeeten en As postelen bovennatuurlyke verlichtingen ontvingen in zaaken welken niet eigenlyk het onderwerp van hunne zending bee troffen. Als het gevicl, dat zy in hunne gefprekken en brie- ven, eenige gemeene en onverfchillige zaaken mengden, ge lyk wanneer Paulus zvne vrienden groet, en verzoekt dat zy hem de pergamenten zullen zenden „a Tim. IV. 13 „dan fpree- ken zy niet als.Profeeten en Apostelen: dan zyn ze maar ge- mecne menfchen , die in dit opzicht niet meer vry zyn van dooling of vooroordeel dan anderen. Ja, wanneer zy zelfs fpreeken van godlyke Waarheden, moet men niet gelooven, dat elk woord ef alke fpreckwyze | UR l CHRÄTELYK ONDERWYS, 235 han van GoD is ingegeeven. Dit wordt nergens gezegd; en wy zien inderdaad, dat de ftyl van den eenen niet gelykt traar die van den anderen. Dikwils is hun fchryftrant zeer gemeen. … Elk van hun hadt in zyne wyze van verhaalen of leeren, zyn eigen gebruik, en bediende zich van uitdrukkingen, welken hem eigen waren. En dit maakt onder hen geen wezenlyk vere fchil of verandering in den grond van zaaken. Ten opzichte van de gebeurtenisfen , ziet men, dat de een zyn verhaal yer- kort, de ander het zelve uitbreidt of anders fchikt dan een ander „gelyk het is met alle Historiefchryvers „die malkanderen niet uitfchryven ; maar in de zaaken ftrydt hunne vertelling noit, en alles koomt op het zelfde uit. Schoon de redenee- ringen van onzen Heere met verfchillende woorden zyn aange teekend , de zin is overal dezelfde, Schoon de Apostelen in hunne eige gefprekken uitdrukkingen en zelfs-redenkavelingen laten invloeijen, welken eene verfcheidenheid van inborst te kennen geeven, ís °t flegts van dit gevolg dat ze elk eene by- zondere wyze van voorftelling gebruiken > welke egter geene verandering maakt in het wezenlyke der zaaken. Om hier van een voorbeeld te geeven : de Apostel Paulus, aan de Jooden fchryvende in zynen Brief aan de Galatiers, Kap. IV. bedient zich van eene zinfpeeling afgeleid van Sara en Hagar om hen, naar de wyze der Jooden van dien tyd, te doen begrypen, dat de Christelyke Kerk meer voorregten hadt dan de Joodfche, Dezelfde Apostel voor de Atheners predikende, Hand. XVII, roemt het opfchrift van een Altaar, welken hy gezien hadt, En haalt eene plaats aan uit een Heidenfchen Dichter, om hem te dienen tot eene inleiding van de waarheden, welke hy vere kondigde, Ziet daar twee zeer verfchillende wyzen van voor- ftelling. De eene zo wel als de andere is goed, zynde beide gefchikt naar den tyd, plaats en perfoonen. En dewyl dit van geen belang was voor het wezenlyke van den Godsdienst , werdt het aan de voorzichtigheid en vryheid van de Evangeli- fche Predikers en Schryvers overgelaaten, | : „Men moet zich dèrhalve, in het leezen van de Heilige Schrift niet te veel ophouden met de enkele {tyl en wyze van. ə» Het voordeel nu van zulk een Regel van Geloof en ge drag te hebben, als de Heilige Schrift, is zeer groot. Hier door krygen wy kundigheid van veele waarheden, welken het enkel Licht der Natuure ons niet hadt ontdekt. Wy zyn. ge trokken uit de onzekerheid en verlegenheid, waar ir zich de Heidenen bevonden over ftukken zelfs van de natuurlyke God- geleerdheid. Wy vinden een veilige en gemaklyke leiding tot alles, wat den Godsdienst en den weg van geluk aangaat. Is het in een Burgerlyke Regeering van nut,gefchreeven Wetten te hebben ; welken het Recht vastftellen „en de zaaken naauw- - keuriger bepaalen.dan de enkele Rede zou doen 5 van geen minder nut is het in de zaak van den Godsdienst, eenen regel te hebben, welke ons beftiert en belet om niet als de vloed bes weegd en omgevoerd te worden met alle wind der Leere, Efez, IV. 14. -a °t Is waar dat fommige menfchen in dooling geraaken ; niet tegenftaande zy de Heilige Schrift in handen hebben ; doch dit ontftaat niet uit het gebrek van den Regel, maar om dat men ‘er zich of geheel niet, of ten minften kwaalyk van bedient. Men ziet Christenen, die de Heilige Schrift weinig leeZen , of haar gezag klein achten , en liever hunne eige ge- voelens of enkel menfchelyk gezag volgen. Dus maakten de Farizeeuwen de Wet van Mozes kragteloos door hunne nie- tige overleveringen , gelyk Onze Heer hun verwyt. Eenigen vervuld met zekere vooroordeelen , willen noodzaaklyk in de Schrift SL, CHRISTELYK ONDERWYS; 237 Schrift vinden het gene zy zelven in hun verftand hebben, in plaats van te luisteren, wat dezelve leert. Sommigen ver- klaaren dezelve kwaalyk door onkunde, geen gebruik weeten- de te maaken van de regelen van een gezond Verftand of goede Oordeelkunde. Anderen eindelyk zondigen door een onbe- zonne verwaandheid , met te beflisfen „het gene de Schrift niet bellist, en tot Artikelen des geloofs te maaken, het gene zy duister heeft gelaaten. | Als men de Heilige Schrift met onderfcheid leest en met : een opregte begeerte om wyzer te worden, zal men bemer- ken van hoe groote nuttigheid dezelve voor ons zy. Men zal dan bevinden het gene David zeide, dat ze het verfland ver. 