Grieksche spraakkunst [microform]
AANM. 1, De indie. aor. van hetzelfde verbum kan nu eens met factische en dan 3) A. 2. In het ep. vindt men dezen aor. (behalve in algemeene gezegden , b.v. κάτϑαν᾽ ὁμῶς b τ᾽ ἀεργὸς ἀνὴρ ὅ τε πολλὰ ἐοργώς.. zoowel de werkelooze man sterft, als hij die veel gewerkt heeft) bijzonder dikwijls in vergelijkingen: ἤριπε δ' ὡς ὅτε τις δρῦς ἤριπεν, hij viel, zooals een eik pleegt te vallen. 6,58. LEER VAN DE TIJDEN, 251 weer met ingressieve beteekenis voorkomen, b.v. ἐπολέμησα, ik voerde oorlog en ik begon den oorlog. AANM. 2, In een gesprek behoort het begin van een gemoedsbeweging, die door de woorden van den ander in mij is opgewekt, op het oogenblik dat ik daar- over spreek reeds tot het verledene; daarom staat hier de indic. aor., te vertalen door ik moet: ἐπύνεσ᾽ ἔργον καὶ πρόνοιαν ἣν ἔϑου, ik moet uw daad goedkeuren en de voorzorg, die gij genomen hebt; ἐγέλασα, ik moet lachen. μ 5) Handelingen in het verledene, die vóor eene andere hande- ling in het verledene plaats hadden, staan regelmatig in den indic. aor.; deze komt daardoor dikwijls met het lat. plgpf. overeen, maar dit moet uit den samenhang worden opgemaakt. De aor. kan in dit geval zoowel factische als ingressieve beteekenis hebben : ἄδει-. πνοι ἦσαν οἱ πλεῖστοι ἧσαν δὲ καὶ ἀνάριστοι" πρὶν γὰρ δὴ κατα- λῦσαι τὸ στράτευμα πρὸς ἄριστον, βασιλεὺς ἐφάνη: de meesten hadden niet gegeten; er waren er ook die niet ontbeten hadden ; want voordat het leger halt hield om te ontbijten, was de koning verschenen. AaNM. Voornamelijk staat in temporeele en relatieve bijzinnen de indic. aor., wan- neer de handeling in deze zinnen uitgedrukt vroeger gebeurd is dan de ook reeds verleden handeling van den hoofdzin: ἐπεὶ Κῦρος Τισσαφέρνει ἐπολέμησε. πᾶσαι αἱ πόλεις ἑκοῦσαι Κῦρον εἵλοντο ἀντὶ Τισσαφέρνους, toen Cyrus begonnen was den oorlog tegen Tissaphernes te voeren, kozen al de steden uit eigen beweging Cyrus in plaats van Tissaphernes. C. Zrdicativus praesentis. 6) Door den indicativus praesentis wordt de handeling aangeduid als in het tegenwoordige wordend, zich ontwik- kelend en voortdurend (duratieve beteekenis). Aarm. In een levendig verhaal stelt men verleden handelingen, dikwijls zoo voor, alsof zij zich in het tegenwoordige voor onze oogen ontwikkelen ; men verhaalt dan in het praesens (praesens historicum). Niet zelden wisselen in hetzelfde verhaal praesens en aoristus af. 7) Dikwijls komt het ons voor, dat de indic. praes. niets anders aanduidt dan eene poging tot de handeling (praesens de conatu); maar ook dan wordt de handeling voorgesteld als nog voortdu- rende, als nog niet tot voleindiging gekomen, Ὁ. v. πείϑω αὐτόν, eig. ik spreek hem toe, vand, ik tracht hem te overreden. Wanneer voor zulk een praesens eene negatie staat, wordt niet de poging ontkend, maar de bereiking van de voleindiging, b. v. οὐ πείϑω αὐτόν beteekent niet: ik spreek hem niet toe, maar ik - 6) A. In het ep. vindt men geen praesens historicum. ne hp ποι πάρχαρ» ας τοα πατα ln. nn καρνςο αθαμῖα, παν τον, ἀθος τι τινσος τς -- 4 en A τα τναετμέρηκοναῇ σοσεμαραῆμεςς ᾿ ψ 252 LEER VAN DE TIJDEN. kan hem niet overreden: δίδωμί σοι. ὦ Κῦρε, ταύτην γυναῖκα, ἐμὴν οὖσαν ϑυγατέρα (ik wil geven, d. 1.) ik bied u, Cyrus! deze, die eene dochter van mij is, als vrouw aan; ἐπεὶ δ᾽ ἐγενόμην, ὁ πατὴρ κτείνει με, sedert ik geboren ben, tracht mijn vader mij te dooden. 8) Eene soort van voortduring is ook de aaneengeschakelde herhaling van dezelfde handeling, dus de gewoonte: οὐδὲν ϑαυμαστὸν μὴ ταὐτὰ ἐμοὶ καὶ Δημοσϑένει δοκεῖν οὗτος μὲν γὰρ ὕδωρ. ἐγὼ δ᾽ οἶνον πίνω, het is volstrekt niet te verwonderen, dat Demosthenes en ik een andere meening hebben: hij immers drinkt altijd water en ik wijn. 9) Eene handeling, waarvan het begin wel reeds verleden is, maar waarvan de gevolgen nog voortduren, wordt somtijds uitge- drukt door het praesens: vikw, ik ben de overwinnaar, ἡττῶμαι, ik ben de overwonnene, ἀδικῶ. ik heb onrecht gedaan, ἀκούω en πυνϑάνομαι, ik heb gehoord (ook bij ons: ik hoor, omdat de in- houd van het gehoorde. nog duidelijk voor den. geest is), διώκω en γράφω, ik ben aanklager, φεύγω, a) ik ben aangeklaagd, 6) ik verkeer in ballingschap : λέγετε ᾿Αριαίῳ. ὅτι ἡμεῖς νικῶμεν βασιλέα, zegt aan Ariaeus, dat wij den koning overwonnen hebben. AANM. De praesentia ἥκω, ik ben gekomen, ik ben hier, en οἴχομαι, ik ben weg- gegaan, hebben slechts de beteekenis van het perfectum; daarentegen worden de imperfecta ἧκε en ᾧχετο gewoonlijk in de beteekenis van den aor. gebezigd : hij kwam, hij ging weg. 10) Om een algemeen oordeel uit te spreken gebruikt men, omdat dit voortdurend blijft gelden, evenals in andere talen, den indic. praes. AaNM. In plaats van het praes. gebruiken de Grieken den (gnomischen) aoristus, als zij in plaats van een uit de ervaring voortspruitend oordeel slechts de door hen zelven verkregen ervaring willen aanduiden, opdat een ander het oordeel voor zich zelf make, zie boven 3) A. 2. D. Zmperfectum. 11) Door het imperfectum wordt de handeling voorgesteld als in het verledene wordend, zich ontwikkelend en voortdurend (duratieve beteekenis). AANM,. 1. De ww. van spreken (zeggen, vermelden, bevelen, vragen, verzoe- ken) staan dikwijls niet in den aor., maar in het impf. als de gesproken woorden rechtstreeks of zijdelings worden medegedeeld ; hierdoor toch wordt ons de handeling van het spreken in hare ontwikkeling voorgesteld ; zoo wordt b. v, bij Thucydides (VI, 82 einde) de rede van Hermocrates ingeleid met de woorden : ἔλεγε καὶ srapijvtt τοιάδε, terwijl na mededeeling van de rede met terugwijzing op haar gezegd wordt (c. 35): καὶ ὁ μὲν Ἑρμοκράτης τοσαῦτα εἶπε. | $ 58. | LEER VAN DE TIJDEN. 253 AANM, 2. Veel handelingen worden bijzonder gaarne als voortdurend beschouwd; hierdoor staat dikwijls het imperfectum van deze ww. tusschen ao1isti; zoo komen bijzonder dikwijls voor de imperfecta van ww. van gaan (loopen, ijlen, marchee- ren, aanstormen, zenden). In het algemeen verhalen de Grieken niet altijd in den aoristus ; midden onder aoristi gebruiken zij het imperfectum, zoodra zij die hande- ling niet als een punt in den tijd beschouwen, maar eer als een lijn in hare ontwik- keling: τῶν κηρίων ὅτοι ἔφαγον τὼν στρατιωτῶν πάντες ἄφρονές τ᾽ ἐγίγνοντο καὶ ἤμυυν καὶ κάτω διέχύρει αὐτοῖς καὶ ὀρϑὸς οὐδεὶς ἐδύνατο ἵστασϑαι, ἀλλ᾽ οἱ μὲν ὀλίγον ἐδηδοκότες σφόδρα μεϑύουσιν ἐῴτεσαν,, οἱ δὲ πολὺ μαινομένοις, οἱ δὲ καὶ ἀποϑνήσκου- σιν. zoovelen van de soldaten als van den honing hadden gegeten , werden allen zinneloos en braakten en kregen buikloop, maar sommigen van hen, die weinig ge- geten hadden, geleken op menschen, die erg dronken zijn, die veel (gegeten hadden) op razenden, anderen zelfs op (menschen), die op sterven liggen. 12) Met het praes. de conatu, zie boven 7), komt het imper- fectum de conatu overeen, b.v. ἔπειϑον. ik trachtte te over- reden, eig. ik sprak toe, οὐκ ἔπειϑον., ik kon hem niet overreden ; Epevyov, zij trachtten te ontkomen; διέφϑειρον τοὺς στρατιώτας καὶ ἕνα γε λοχαγὸν διέφϑειραν, zij trachtten de soldaten om te koo- pen en werkelijk kochten zij een lochaag om; ἀπώλλυντο. zij lie- pen gevaar om te komen; ὁμήρους οὐκ ἐδίδοσαν 5 gijzelaars wilden zij niet geven. 13) Met het praesens van herhaling, vgl. boven 8), komt over- een het imperfectum der aaneengeschakelde herhaling. Voornamelijk wordt dit impf. gebruikt tot aanduiding van gewoonten en gebruiken, die in het verledene bestonden. ín tegenstelling met het impf. van herhaling beteekent de indic. aoristi een enkel ge- val: Λίχας μὲν ταῖς γυμνοπαιδίαις τοὺς ἐπιδημοῦντας ἐν Λακεδαί- μονι ξένους ἐδείπνιζε " Σωκράτης δὲ διὰ παντὸς τοῦ βίου τὰ ἑαυτοῦ δαπανῶν τὰ μέγιστα πάντας τοὺς βουλομένους ὠφέλει, Lichas placht op het feest der Gymnopaediën de vreemdelingen, die in Lacedae- mon vertoefden, op een maaltijd te onthalen; maar Socrates was gedurende geheel zijn leven ieder, die wilde van het grootste nut, terwijl hij zijn eigen belangen opofferde. AANM. 1. Over het iteratieve ἄν vgl. ὁ 59, 52, A. Over het impf. van de verba van moeten, enz. $ 59, 13 en 14. Aarm. 2. Het impf. ἦν met ἄρα geeft dikwijls te kennen, dat iets én vroeger waar was én thans waar is, maar vroeger niet als zoodanig werd erkend: τὸ δ᾽ ἦν ἄρα εἴδωλόν τι τῆς δικαιοσύνης, dat was dan slechts een beeld der rechtvaardigheid (wat wij toen niet inzagen). 14) Omdat de praesentia νικῶ, ἀδικῶ enz. , zie- boven 9), dik- wijls de beteekenis van een perfectum hebben, worden de overeen- komstige imperfecta dikwijls als plusquamperfecta gebruikt, b.v. ἐνίκων, ik was de overwinnaar. 254 LEER VAN DE TIJDEN. $ 58. 15) Handelingen in het verledene, die zich ontwikkelden, voortduurden, toen eene andere handeling in het verledene aan- virg, staan in het imperfectum. Daardoor is het impf ook de tijd van de gelijktijdigheid in het verledene (Ξε impf. in het Latijn), maar dit gelijktijdige ligt meer in den samenhang dan in de wezenlijke beteekenis van het impf. Daarom wordt het impf. dikwijls in een verhaal gevonden om er begeleidende bijomstandig- heden, beschrijvingen van toestanden , meeningen en gevoelens bij te voegen: “Ξενίας ὃ ᾿Αρκὰς τὰ Λύκαια ἔϑυσε καὶ ἀγῶνα ἔϑηκε᾽ τὰ δὲ ἄϑλα ἧσαν στλεγγίδες χρυσαῖ" ἐθεώρει δὲ τὸν ἀγῶνα καὶ Κῦρος, Xenias de Arcadiër offerde ter eere van de Lyycaea en stelde een wedstrijd in; de kampprijzen waren gouden badschrapers; en ook Cyrus woonde als toeschouwer den wedstrijd bij. Αλνμ 1. Bijzonder in temporeele en relatieve bijzinnen staat het imperfectum , als de handeling, door deze zinnen uitgedrukt, gelijktijdig moet gedacht worden met de verleden handeling van den hoofdzin. AaNM. 2. Dat het begrip van gelijktijdigheid niet in het impf. ligt, blijkt duidelijk uit plaatsen, waar het impf gebruikt wordt van eene handeling, die vroe- ger plaats gehad heeft; daar toch wordt het impf. (en niet de aor ) gebruikt om de vroeger plaats hebbende bandeling als een voortdur ende aan te duiden: ἐνταῦϑα πόλις ἦν ἐρήμη, μεγάλη, wrovv δ' αὐτὴν τὸ παλαιὸν Μῆδοι, daar was eene verlatene, groote stad, vroeger hadden Mediërs haar bewooud; ἔνϑα αὐτοὶ τὴν πρόσϑεν νύκτα ἦσαν. ἐπὶ τοῦ ὄρους ἑώρων τοὺς Καρδούχους. zij zagen de Carduchi op het gebergte, waar zij zelven den vorigen nacht geweest waren. E. Coniunctivus , optativus , infinitivus en imperativus aoristi en praesentis. 16) De coni., optat. en infin. van den aor. beteekenen eenvoudig de handeling (de factische beteekenis), dikwijls meer in het bijzonder het begin der handeling (de ingressieve be- teekenis), zonder eenige nadere aanduiding van den tijd. Aanm, In de oratio obligua staan optat. en infin. van den aor (zonder ἄν) in plaats van den indic aor. van de oratio recta en hebben dus dan de beteekenis van het verledene: εἶπεν ὅτι ἀπυιϑάνοι ὁ Περικλῆς = timer ἀπέϑανεν ὁ Π., hij zeide, dat Pericles gestorven was; ἐνταῦϑα λέγεται ᾿Απόλλων ἐκδεῖραι Μαρσύαν νικήσας ἐρίζυντά οἱ περὶ σοφίας καὶ τὸ δέρμα κρεμάσαι ἐν τῷ ἄντρῳ (ΞΞ ὅτε 'A. ἐξέδειρεν en ἐκρέμασεν), daar zegt men, dat Apollo Marsyas heeft gevild, nadat hij hem in den wedstrijd over de bekwaamheid had overwonnen, en dat hij zijn vel in het hol heeft opgehangen. 17) De coni., optat. en infin. van het praes. beteekenen de kandeling in hare ontwikkeling, haren duur, zonder eenige aanduiding van tijd. Ook de slechts beproefde en de zich herhalende handeling, zie boven 7) en 5), worden door deze vor- men aangeduid. ᾧ 58. LEER VAN DE TIJDEN. 255 Aarm, De infin. en optat. van het praes. (zonder ἄν) in de oratio obliqua komen meestal overeen met den indic. praes. van de oratio recta; maar niet zel- den hebben deze vormen de beteekenis van eene handeling, die in het verledene voortduurde of zich herhaalde en zijn dan gelijk aan het impf. van de oratio recta: ἐἧπεν ἔχειν μόνον παῖδα == εἶπεν ὅτι ἔχοι μόνον παῖδα -Ξ εἶπεν" ἔχω μόνον παῖδα of εἶπεν ᾿ εἶχον μόνον παῖδα, hij zeide, dat hij slechts éen zoon had (zoowel == ik heb slechts éen zoon, als == ik had slechts éen zoon; de δου. σχεῖν en σχοίη zouden overeenkomen met ἔσχον, en dit zou beteekenen: ik kreeg); ἁλίσκεσθαι ἔφασαν == ἴφασαν " ἡλισκόμεϑα, zij zeiden, dat zij gevaar liepen ingehaald te worden; Zevobúv- roc karnyópnoáv τινες φάσκοντες παίεσϑαι ὑπ᾽ αὐτοῦ. sommigen beschuldigden Xenophon zeggende, dat zij door hem plachten geslagen te worden, Voorbeelden bij 16) en 17): προπέμψας ἑρμηνέα εἶπεν, ὅτι βού- δ, “ - » - λοιτο διαλεχϑῆναι τοῖς apyovot' τοῖς δὲ στρατηγοῖς ἔδοξεν nge ἀκοῦσαι, na een tolk vooruitgezonden te hebben, zeide hij, dat hij een gesprek met de bevelhebbers wilde beginnen; de legerhoof- den besloten gehoor te geven; ἠξίου δοϑῆν αἰ οἱ ταύτας τὰς , - A » hd - bs πόλεις μᾶλλον ἢ Τισσαφέρνην ἄρχειν αὑτῶν; hij verzocht, dat deze steden hem liever zouden gegeven worden daf dat Tissaphernes er het bestuur over hield; παρεκελεύετο τοῖς Ἕλλησι τὴν κραυγὴν τῶν βαρβάρων ἀνέχεσϑαι, hij spoorde de Grieken aan het ge- schreeuw der Perzen te verdragen (nam. zoolang als het duurde); e Ὗ -τ er ’ bd ὃ δὲ εἶπεν, ὅτι σπείσασϑαι βούλοιτο ἐφ ᾧ μήτε αὐτὸς τοὺς Σ EER LE ae κὸν ein ni ᾿ Ελληνας ἀδικεῖν μήτ᾽ ἐκείνους κάειν τὰς οἰκίας, hij zeide, dat hij een verdrag wilde sluiten, onder voorwaarde, dat hij de Grieken niet zou verongelijken, noch zij de huizen (nam. gedurende den geheelen terugtocht) zouden verbranden. 18) De imperativus praesentis kan slechts dan gebruikt worden, als de handeling moet aangeduid worden als voortdurend of zich herhalend; vandaar vindt men hem altijd in algemeene leef- regels. De imperativus aoristi duidt de handeling eenvoudig aan, bijzonder- een enkel geval: τοὺς μὲν ϑεοὺς φοβοῦ. τοὺς δὲ , , " ἊΝ , - Ν γονέας τίμα. τοὺς δὲ φίλους αἰσχύνου , τοῖς δὲ νόμοις πείϑου, Vrees de goden, eer uwe ouders, heb ontzag voor uwe vrienden , gehoor- zaam aan de wetten; βλέψον εἰς, τὰ ὄρη καὶ ἰδὲ ὡς ἄβατα πάντα ’ , 96. ἐστίν, kijk eens naar het gebergte en zie hoe onbegaanbaar alles 18. 19) Over den coni. praes. en aor. met ἄν in bijzinnen, zie $59, 35,a, Δ. 1. F. Participium praesentis en aoristt. 20) Het participium van het praesens beteekent de voort- during van eene andere handeling gedurende de handeling van den hoofdzin, dus de gelĳktijdigheid; daarentegen het partici- TTE engen Seen et EE LEER VAN DE TIJDEN. pium van den aoristus gewoonlijk het gebeuren van eene andere handeling nog vóor de hoofdhandeling. Het eerste kan men ver- talen door een omschrijvenden zin met terwijl, het tweede door nadat. Over het part. met ἄν vgl. ὁ 61, 19. Aanm. 1. Het begrip van vroeger is niet opgesloten in het part. van den aor., maar ontstaat in zekeren zin vanzelf, daar eene handeling. die men zich niet als gene voortdurende, maar als een punt moet voorstellen. gedurende het gebeuren van de hoofdhandeling evenzeer voorbijgegaan is. Er zijn dan ook genoeg voorbeelden, waar het begrip van vroeger volstrekt niet toekomt aan het part. van den a0r.; Ὁ. γ. als de handeling door het part. uitgedrukt niet in eene tijdelijke maar in een oorzakelijke verhouding tot de hoofdhandeling staat, in welk geval het part. vertaald moet worden door een omschrijvenden zin met omdat ᾽ inzooverre als, Ὁ.γ.: où καταγέλαστος ἔσει ἐκ τῆς πόλεως ἐξελϑών . gij zult niet bespottelijk τς φῇ omdat gij uit de stad gaat; εὖ ἐποίησας ἀναμνήσας με, gij hebt goed gn Μ᾿ dat gij mij herinnerd hebt Voornamelijk bij φϑάνω en \avdávw staat bijna altij het part. aor zonder het begrip van vroeger. vgl. ὁ 61, 8 en 9. Aarm, 2. Het part. van den aor. kan ook ingressieve beteekenis hebben, zoodat slechts ‘de aanvang van de door het partic. uitgedrukte handeling vóor de boonen deling plaats heeft, terwijl het verloop verder gelijktijdig 15: Κῦρος goe pe εἶπεν" ὦ Ἡράκλεις, οἷον σὺ λέγεις, ὦ πάτερ, Cyrus lachte daarbij en zeide onder het lachen : bij Heracles ! wat zegt gij daar , vader! ἀφίκοντο tic Δελφοὺς gran τῷ μαντείῳ περὶ τινων ade ering zij kwamen te Delphi, besloten het orake 3 r te raadplegen. ΤΩΣ E bd van an aide kan ook eene herhaling beteekenen: ἐθέλησον κατὰ βραχὺ τὸ ἐρωτώμενον are gn ‚ neem u voor in het kort te: antwoorden 5 Jkens wordt gevraagd. heg het werde a poging (conatus) kan in het part. van het praes, opgesloten liggen: αἰσχρόν ἐστι διδόμενόν τι ἀγαϑὸν παοὰ τῶν φίλων μὴ gong het is schandelijk iets goeds, dat door onze vrienden wordt aangeboden, miet aan We . ὦ λύμενος, in doodsgevaar. gee rcadigegr hamer sle, dikwijls een voortdurende handeling aanduidt. die vroeger dan de hoofdhandeling plaats had, zie boven 15) ἃ. 2, 200 komt ook het part. van het praes. in die beteekenis voor : Σωκράτης βελτίους ποιῶν τοὺς zi γιγνομένους ἀπέπεμπεν, Socrätes liet hen, die met hem omgingen altijd ge ma a hij hen beter had gemaakt; ὥς φασιν οἱ παρόντες , zooals zij zeggen , die er bij waren. G. Futurum. 21) Daar het futurum niet van den praesensstam, maar van den verbaalstam afgeleid wordt, z00 beteekent het slechts, dat iets in de toekomst gebeuren zal (factische beteekenis) ; dikwijls echter ook , dat iets in de toekomst zal beginnen (ingressieve beteekenis) : ἄρξω, ik zal regeeren en ik zal aan de regeering komen. AaANM, 1, Over het futurum tot aanduiding van iets, dat verwacht wordt zie 69 1. De ᾿ “ - , Ἀλάνν. 9. Dikwijls wordt ook het fut. in plaats van den imper, gebruikt: ὡς οὖν “" ποιήσετε, doet dan aldus! Ook met een ontkenning als dringend verbod : gee ἐπιορκήσεις , doe geen meineed! ‘Ook vragenderwijze: οὐ περιμένεις; wacht eens: hl LEER VAN DE TIJDEN. als verzoek, en met où μή (vgl. $ 63, 10) als verbod: où μὴ λαλήσεις; babbel toch niet! Vgl. ook $ 59, 28, A. 3. 22) Hetgeen men voornemens is te doen of wat zoo dadelijk te wachten staat, wordt uitgedrukt door μέλλω met den infinitivus: ik ben van plan om te doen. De infinitivus is óf die van het fut. (dus dubbele aanwijzing van de toekomst), óf die van het praes. (voortdurende handeling), óf, maar zelden, die van den aor. (de handeling als feit): ἀκούω τινὰ διαβάλλειν ἐμὲ ὡς ἐγὼ ὑμᾶς μέλλω ἄγειν εἰς Φᾶσιν. ik hoor, dat iemand mij belastert door te zeggen, dat ik van plan ben u naar de Phasis te voeren; μέλλω ὑμᾶς διδάξειν. ik ben van plan u aan te wijzen; μέλλοντος λαβεῖν, toen hij juist van plan was het te nemen. AANM. Mé\Aw ποιεῖν beteekent niet alleen ik ben van plan om te doen, maar ook het staat te verwachten, dat ik doe, ik zal of moet doen: δον καὶ ἐχόρευον, ὁπότε οἱ πολέμιοι ὄψεσϑαι αὐτοὺς ἔμελλον, zij zongen en dan- sten, als het te verwachten was, dat de vijanden hen zouden zien; τὰς ἀποκρίσεις μοι βραχυτέρας ποίει, εἰ μέλλω σοι ἕπεσϑαι, bekort me uwe antwoorden , als ik u volgen zal; παιδιὰς τοιαύτας ἐξεύρισκον, αἱ ἱδρῶτα ἤμελλον παρέχειν, zij verzon- nen zulke spelen, die inspanning moesten veroorzaken. Vandaar beteekent πῶς où μέλλω en τί où μέλλω; waarom zou ik niet? H. De vormen van den perfectumstam. 23) De indicativus perfecti beteekent een bestaanden toestand als gevolg van eene voleindigde handeling; hij is dus het praes. van de voleindigde handeling : τέϑνηκεν, hij is dood, τέϑαπται, hij ligt begraven, ἕστηκα. ik sta (στῆναι. gaan staan), βέβηκα, ik sta met de beenen van elkander (βῆναι, eene schrede doen), δέδορκα, ik zie scherp aan (ἔδρακον, ik vestigde mijn blik op iemand), kékoaya, ik schreeuw (dvakpayeiv, zijne stem verhef- fen), σεσίγηκα, ik ben verstomd (σιγῆσαι, verstommen), κεχρῆσϑαι; in bestendig gebruik hebben (χρήσασϑαι, in gebruik nemen) , κέκτημαι, ik bezit (ἐκτησάμην, ik verwierf), ἔρρωμαι, ik ben sterk , δέδοικα. ik ben bevreesd. AANM, 1. De perfecta van ww. van gemoedsaandoening duiden niet aan, dat de gemoedsaandoening voorbij is, maar dat het aangrijpen van haar voorbij is en de aan- gegrepene in dien toestand blijft: ἐντεϑύμημαι, ik ben doofdrongen van het besef; ἐπιτεθϑύμηκα, ik ben vervuld van de begeerte; ἐσπούδακα, ik ben vol ijver; τεϑαύ- μακα, ik ben vol bewondering. AANM. 2, Zeer dikwijls vindt men den aor., waar men het pf. verwacht; in dit geval was niet het in het tegenwoordige voleindigd zijn van de handeling hoofdzaak, maar veeleer het begin in het verledene: οὐκ ἀνθρώπων ἀπορῶν συμμάχους ὑμᾶς ἄγω, ἀλλὰ νομίζων ἀμείνονας καὶ κρείττους πολλῶν βαρβάρων ὑμᾶς εἶναι, διὰ τοῦτο προςέλαβον, niet uit gebrek aan manschappen voer ik u als bondgenooten aan, maar omdat ik oordeelde, dat gij beter en sterker zijt dan een groot aantal bar- VAN DEN BS, Gr. Spraakkunst. 17 Ϊ ‘ ‚Gn At ᾿ Ea Ϊ Τ᾿ | ᾿ Ἢ " ἯΙ ἡ Τ RR | ΝΥ Ἵ : Ἷ 1% ᾿ ἷ ῃ ὶ ἢ} ΝΠ. 1 | 1 Ἷ ͵ 258 LEER VAN DE TIJDEN. > 58, baren, hierom heb ik u aangenomen. Nooit kan omgekeerd het pf. in plaats van den aor. staan. 24) Het plusquamperfectum beteekent een vroegeren toestand als gevolg van eene voleindigde handeling; het is dus het praeteritum van de voleindigde handeling: èreSvijkew, hij was dood, ἐκεκτήμην. ik bezat, ἐτέϑαπτο, hij lag begraven, ἐπεφο- βήμην, ik was vol vrees. AanM. 1. Dikwijls stelt een schrijver voor de levendigheid iets, dat volstrekt nog niet als gebeurd vermeld is, als reeds voleindigd voor: καταϑέμενοι τὰ ὅπλα ἐν χιτῶνι μόνον ἀνέβησαν καὶ ἄλλος ἄλλον εἷλκε, καὶ ἄλλος ἀνεβεβῆήκει καὶ ἡλώκει τὸ χωρίον, na hunne wapenen afgelegd te hebben klommen zij alleen in hun onderklee- deren naar boven en de een trok den ander en de ander was reeds boven en de plaats was ingenomen. AanMm 2. Het plgpf. in bijzinnen beteekent niet, zooals in het Latijn het voor iets anders gebeurd zijn (hiertoe wordt de indic. aor. gebruikt), maar wijst aan, dat de door het plgpf. uitgedrukte handeling voleindigd was, toen de hoofdhandeling nog geschiedde. 25) Het futurum pe rfecti beteekent een toekomstigen toestand als gevolg van een nu nog niet afgeloopen handeling : τεϑνήξω. ik zal dood zijn, τεϑάψομαι, ik zal begraven liggen. 26) De coni., optat., imper. en infin. van het perfectum beteekenen den toestand als gevolg eener handeling, zonder nadere aanduiding van den tijd: reSvávar, dood zijn, Esra, sta o vast! μέμνησο, denk er steeds aan! Aarm, Door de vormen van den pf.stam wordt somtijds eene nog toekomstige handeling als reeds voleindigd voorgesteld, om hiermede de dringende noodzakelijk- heid van het resultaat aan te duiden: καὶ σὺ ἡμῖν πιστὰ ϑεῶν πεποιήσο καὶ δεξιὰν δός, en doe gij onmiddellijk een eed en geef de rechterhand! 27) Het participium pe rfecti beteekent, dat de door het part. uitgedrukte handeling ten tijde van de hoofdhandeling voleindigd is: ἐποιοῦντο διαβάσεις ἐκ τῶν φοινίκων, οἱ ἧσαν ἐκπεπτωκότες; zij maakten bruggen van de palmboomen, die ontworteld op den grond lagen. AANM. ἔχειν met het part. pf. beteekent het door de handeling bewerkte en nu nog voortdurend bezit: πολλὰ χρήματα ἔχομεν ἡρπακότες. Wij hebben veel dingen geroofd, en die hebben wij nog. Daar echter het voleindigd zijn van de handeling reeds voldoende wordt uitgedrukt door het ww. ἔχειν, vindt men dikwijls het part. aor, in plaats van het part. pf., τοὺς ἄλλους πάντας εἶχε καταστρεψάμενος Κῦρος al de overigen bezat Croesus, na ze aan zich onderworpen te hebben. Bij de tra- gici vindt men zeer dikwijls het intrans. ἔχω, zich in een toestand bevinden, ver- bonden met het part. pf. of aor.: ϑαυμάσας ἔχω τόδε, hierover ben ik in verwon- dering geraakt en nu ben ik in dien toestand, dus = τεϑαύμακα τόδε, hierover sta ik verwonderd. LEER VAN DE MODI. $ 59. LEER VAN DE MODI. Α. Voorafgaande aanmerkingen. 1) Modi noemt men in de syntaxis die vormen van het werk- woord, door welke bepaald wordt, wat de verhouding van de uit- gesproken handeling tot de werkelijkheid is. 8 Er zijn vier modi, die grootendeels, maar niet geheel samen- vallen met de modi der etymologie: a) de modus der werkelijk- heid, realis (indicativus), 6) de modus van het verwachte (coniunetivus en futurum), ce) de modus van hetgeen enkel ge- dacht wordt (optativus), en d) de modus van de nietwerke- lijkheid, irrealis (uitgedrukt door de verleden tijden, $ 58, 2 IL, Α, B en Ὁ: indic. van aoristus, imperfectum en οἰωυ δι perfectum, want wat vroeger was, is op het oogenblik, waarop men spreekt, niet meer). AANM. 1. Natuurlijk kan van den aoristus alleen de indicativus de beteekenis van nietwerkelijkheid hebben, daar de coni. en optat. aor. oorspronkelijk het verledene niet aanwijzen; deze modi missen dan ook het augment, het kenteeken van het verledene. AANM. 2. De tijden van het verledene (praeteritum) hebben dus twee modusaan- wijzingen: 4) de werkelijkheid in het verledene en 5) de nietwerkelijkheid [3] / pn Η γ ΜΗ ᾿ 2) Men onderscheidt twee hoofdsoorten van zinnen: oordeels- zinnen en begeerzi cenning geerzinnen. De ontkenning voor de eerste is οὐκ, die voor de laatste μή. 3) Bij den coniunctivus, den optativus en den modus irrealis wordt in bepaalde gevallen ἄν gevoegd, om den modus als modus van den oordeelszin te doen kennen en van den gelijken modus : : " { ke “υ EN] 28 κι; Ἢ van den begeerzin (waarbij ἄν nooit staat) te onderscheiden. De indicativus heeft als oordeelszin dit av niet noodig, omdat voor zijn begeerzin een bijzondere vorm, de imperativus, vgl. 6), bestaat AANM. De particula ἄν wordt onmiddellijk achter het verbum, waarbij zij be- hoort, geplaatst. Wanneer echter het ww. voorafgegaan wordt door een voor den 2 belangrijk woord, zooals door een negatie, door een vraagwoord of in 't alg oor een woord, waarop de nadruk valt, dan staat zij onmiddellijk hierachter. Dik- wijls staat ἄν ook: dubbel; dan wijst het eerste reeds dadelijk de soort van modus van den zin aan, terwijl het tweede bij het verbum staat. B. Over de modi in den zelfstandigen of hoofdzin. 4) A. Oordeelszin. a. Indicativus (οὐ) B. Begeerzin. a. Imperativus (μή) b. [Conianctivus met ἄν], futurum (où) ὦ. Coniunctivus zonder ἄν (μή) c. Optativus met ἄν (où) ce. Optativus zonder ἄν (μή) d. Praeteritum met ἄν (où) d. Praeteritum zonder ἄν (μή) ' 3) In het ep. vervangt het enclitische κέν, κέ (voor klinkers door elisie κ᾽ of χ᾽) dikwijls het insgelijks gebruikelijke áv. ἡ 4) Over den coni. met ἄν in het ep. zie 7) Dial. 17% LEER VAN DE MODI. 5) A. a. De indicativus, de modus der werkelijkheid, wordt in zelfstandige oordeelszinnen gebruikt, om hetzij bevestigend hetzij ontkennend eenvoudig iets te verklaren of rechtstreeks naar jets te vragen. 6) B. a. De imperativus is een andere vorm voor den in- dicativus, bijzonder bestemd tot uitdrukking van een bevel of een verbod. Over het onderscheid van beteekenis tusschen den imper. van den aor. en van het pr. zie $ 58, 18. Bij een verbod staat in plaats den 2den pers. sing. en plur. van den imper. 80}. de 2de van den coniunctivus aor.; de 3de pers. gebruikelijk dan die van den van pers. sing. en plur. van den imper. aor. is echter meer coni. aor.; dus: (φύγε; ontvlucht Ἰφυγέτω, hij ontvluchte μὴ φύγῃς: ontvlucht niet μὴ φεῦγε; zwerf niet rond ui) φυγέτω; hij ontvluchte μὴ φευγέτω, hij zwerve niet rond. niet Πρὺς ϑεῶν, μὴ τοίνυν ἀποκρύψῃ; ἀλλ᾽ εἶπον ἡμῖν. bij de go- den! houd het niet geheim, maar zeg het ons! αὔριον ἕωϑεν ἀφικοῦ vroeg tehuis en doe hij, die dit goed bevel φεῦγε; zwerf rond φευγέτω; hij zwerve rond verbod οἴκαδε καὶ μὴ ἄλλως ποιήσῃς » kom morgen niet anders! öryp δοκεῖ ταῦτα, ἀράτω τὴν χεῖρα; vindt, steke de hand op! g: over den Over den indic. van het fut. als imper. zie $ 68, 21, A. 2; AANM. den indic. van het fut. optat. potentialis als zoodanig beneden 9); over ὕπως met beneden 28) A. 3. 7) A.ô. Als modus van het verwachte wordt in zelfstan- dige oordeelszinnen het futurum gebruikt, en daar dit reeds door zijn vorm genoegzaam onderscheiden is van den coniunctivus, die zonder dv in zelfstandige begeerzinnen gebruikt wordt, zoo staat bij het fut. nooit ἄν. ig denkbaar, het kan gebeuren, dat. 6) Ep. viadt men in een verbod ook we μὴ χόλον ἔνϑεο ϑυμῷ, en koester gij geen toorn in uw hart! 7) In het ep. heeft men nog κέν (zelden ἄν) bij den indi duiden, dat misschien gebeuren zal: ò δέ κεν κεχολώσεται, ὅν κεν ἵκωμαι, ter, tot wien ik ook kome, zal wel vertgornd zijn. — Verder v nog zeer dikwijls den coni, van den zelfstandigen oordeelszin ; ὦ Met het fut. wisselt de modus potentialis af, zie beneden 9), daar de uitdrukking het is te verwachten, dat gemakkelijk verwisseld kan worden met de uitdrukking het | den den pers. imper. aor. b.v. σὺ δὲ ᾽ c. fut. om iets aan te hij ech- indt men in het ep. ν of κέν staat, of- MODI IN DEN HOOFDZIN, riek zijn gewoon het gr. fat, door ons fut, te vertalen; dat echter oor- spron! elijk niet het bepaald toekomstige, maar slechts de verw achting, dat iet8 geschieden zou, door het fut. werd uitgedrukt, wordt nog bewezen door het gebruik van het fut. in relatieve zinnen en in zinnen met ὅπως, gelijk ook door het gebruik van het part. fut. met het generische artikel ($ 49, 4, A. 1); in dit geval wordt de in het fut. uitgedrukte handeling voorgesteld als op grond van zekere omstandigheden tga achten : ἡγεμόνα αἰτήσομεν Κῦρον ὕστις ἡμᾶς ἀπάξει, wij zullen Cyrus een gids vragen (van wien het zich laat verwachten, dat hij ons zal wegvoeren =), die de gementkthend heeft ons weg te voeren; ἡ χώρα πολλὴ rat ἀγαϑὴ ἦν καὶ ἐνῆσαν οἱ ἐργασόμενοι. het land was groot en vruchtbaar en er woonden menschen in (van τ᾿ zich verwachten liet, dat zij het zouden bebouwen ==), die geschikt waren om et ᾿ ον Men vindt plaatsen, waar deze oorspr. beteekenis van het fut- nog duidelijk in het oog valt: el μὴ χρυσῷ στεφάνῳ στεφανωθήσεται, ἀγανακτεῖ, als hij niet op de bekroning kan rekenen, is hij boos. 8) B. ὁ. De coniunctivus van den zelfstandigen begeerzin komt voor: , a) als coni. adhortativus (opwekkend), in den Isten pers. plur. (meestal van het praes.), b. v. ἴωμεν (ik verwacht, dat wij νϑ ee δ , nn gaan —) wij willen gaan, laten wij gaan! Minder dikwijls vindt men ad Isten pers. sing. (meestal van den aor.) en wel regelmatig . “7.} € ed ΄ δ, .᾿ 4 Hi vergezeld van ἄγε (δή), φέρε (δή), welaan νῦν ἴωμεν καὶ ἀκούσω- “σ᾿ | , -. μὲν τοῦ ἀνδρός, laten wij nu gaan en naar den man hooren ! ΄ κ᾿ , δ΄ "ὦ - φέρε δή, τὰς μαρτυρίας υμῖν ἀναγνῶ. welaan dan! laat ik u de getuigenissen voorlezen ! ᾿ ) als οοπὶ. dubitativus of deliberativus (met aarze- ing vrage geste δ 7 gend voorgesteld), meestal in den Isten pers. sing. en im den 15 5 Ἰ IJ wij ; sten pers. plur., b.v. ἴωμεν; (verwacht gij, dat wij gaan zt) 7 : τὰς 5 9 Pe « . .. . Ἵ wallen wij gean! moeten wij gaan? Dikwijls wordt hier βούλει, , βούλεσϑε, ϑέλεις, ϑέλετε voor geplaatst. Zelden wordt de 3de ce van dezen coni. gevonden: βούλει σοι εἴπω ; wilt gij, dat ik et u zeg? τί ik vr P ε Ἃ ri ΒΤ τί ἔρωμαι; wat moet ik vragen? εἴπωμεν ἢ σιγῶμεν ἢ τί ράσομεν ; moeten wij spreken of zwijgen, of wat moeten wij doen ὃ AANM, In plaats van den 15 ᾿ Ἢ en pers, van den coni. wo dt dikwij ste van het fut. gevonden. r 1 wijls de 1 pers. €) in plaats van den imperativus, maar met de beperking , dat dit slechts bij een verbod plaats heeft en wel alleen als de aor. gebezigd wordt, vgl. boven 6). Over den coni. dubit. na οὐκ ἔχω zie de voorbeelden beneden 22). schoon niet altijd, bij dezen coni.:- où γάρ πω τοίους ἴδον ἀνέρας οὐδὲ ἴδωμαι. want nog nooit zag ik zulke mannen, en ik zal hen ook wel niet zien; οὐκ ἄν rot χραίσμῃ κίϑαρις τά re δῶρ᾽ ᾿Αφροδίτης, dan helpt u uw citer wel niets en de gaven van Aphrodite. RJ πῇ, 262 LEER VAN DE MODI, $ 59 9) A.c. De optativus met ἄν in zelfstandige oordeelszinnen wijst de handeling aan als gedacht en daarom ook denkbaar, mogelijk (modus potentialis): δὶς ἐς τὸν αὐτὸν ποταμὸν οὐκ ἂν ἐμβαίης (het is ondenkbaar —=) het is onmogelijk, dat men tweemaal in dezelfde rivier loopt. je Uit beleefdheid gebruiken de Grieken dikwijls den potentials ; in plaats van het geschieden wijzen zij dan slechts de m ogelij k- heid daarvan aan; in het Nederlandsch gebruikt men in dit geval de hulpwerkwoorden kunnen, m oeten, mogen, zullen ‚ en evenals wij hierbij dikwijls de particula wel gebruiken , 700 vindt men in het Grieksch dikwijls ἴσως en τάχα, wellicht, bij den po- tentialis: ὥρα ἂν εἴη λέγειν, πὰ kan het, nu zal het, zi on het tijd zijn om te spreken; τάχ᾽ οὖν εἴποι τις ἄν. ἴσως οὖν εἴποι τις ἄν. nu kan, nu zal, nu mag iemand wel zeggen. Hieruit heeft zich het gebruik van den potentialis in plaats van den imper. ontwikkeld: νῦν ἂν λέγοις. πὰ kunt gij spreken = spreek ! | Aanm. Regelmatig heeft de optat. van den aor. of van het praes. met ἄν ape op het tegenwoordige of op de toekomst. Hetgeen in het verledene moge! ij was, wordt door het practeritum indic. met av uitgedrukt, dus otoeró τις ἄν == eredas (of credideris), men zou meenen, peró τις ἄν τα crederes , men kon toen meenen: ἔνϑα δὴ ἔγνω τις ἄν, toen kon men erkennen ; ἐν ταὺτῷ ἜΡΟΝ, ἐν ἡ ἂν μάλιστα ἐπιστεύσατε, παῖδες ὄντες. op dien leeftijd, gat er 5 meest geloof aan kondet schenken, daar gij kinderen waart; πόϑεν ᾿ Με är εὐκλεέστερον κατέσχον ἢ πὸν αὐτάδελφον ἐν τάφῳ τιϑεῖσα; hoe had ik grooter roem kunnen verkrijgen dan- door mijn broeder te begraven ὃ 10) B. 6. De optativus zonder ἄν in zelfstandige zinnen drukt een wensch uit (de eigenlijke optativus). Meestal wordt de ἰ yd ϊ et ὡς Ἢ of! dat wenschende zin met εἰ γάρ of εἴϑε (zelden met wc), och toch ! ingeleid. N | De optativus van den aoristus wijst niet op het verledene, ran eyenzeer als de optativus van het praesens op de toekomst: μή ἂν γένοιϑ᾽ ἃ βούλομ᾽, ἀλλ᾽ ἃ συμφέρει. moge mij niet ten deel va 9) In het ep.‚ en ook bij att. dichters, wordt bij den optativaa potentials ef niet altijd gevonden, b. v. ῥεῖα ϑεός γ᾽ ἐϑέλων καὶ τηλόϑεν. ἄνδρα nge ges - kelijk kan een god, als bij tenminste wil, een mensch ook in de verte redden. Ὁ Daar de optat. praes. oorspronkelijk in het gehel geen tijd aanwijst, wordt hij, bijz. door Herodotus, dikwijls bij een vermoeden gebruikt van het verledene ; dik verledene moet natuurlijk uit den samenhang opgemaakt worden : μετὰ δὲ ταῦτα Ἑλλήνων τινά; φασι τῆς Φοινίκης ἐς Τύρον προσσχόντας ἁρπάσαι τοῦ βασιλῆος τὴν ϑυγατέρα Ἐῤρώπην᾽" εἴησαν δ᾽ ἂν οὗτοι Κρῆτες, men zegt, dat hierna pervers na in Tyrus, eene stad in Phoenicië , geland te zijn, des konings dochter Erirope hebben geroofd; dit mogen wel Cretensers geweest zijn. MODI IN DEN HOOFDZIN. 263 len wat ik wensch, maar wat voordeelig is! εἴθ᾽, ὦ λῷστε, où τοιοῦτος ὧν φίλος ἡμῖν γένοιο, och of gij, mijn beste! daar gij zulk een man zijt, een vriend van ons worden moogt! AANM,. Als de wensch uitdrukkelijk als onvervulbaar moet worden aangewezen , wordt het praeteritum als modus van de nietwerkelijkheid gebezigd, zie beneden 12). 11 A. d. Het praeteritum met av als modus van de niet- werkelijkheid (modus irrealis) kan slechts in zelfstandige oor- deelszinnen voorkomen, bij welke een voorwaardelijke nevenzin, hetzij uitgedrukt in woorden, hetzij voorgesteld in gedachten, ge- voegd is. Vgl. beneden 37). AANM. Bij de uitdrukking bijna staat de modus van de werkelijkheid: ὀλίγου ἐμαυτοῦ ἐπελαϑόμην, bijna had ik mij zelf vergeten (het bijna vergeten is wer- kelijk); ὁ ἵππος πίπτει εἰς γόνατα καὶ μικροῦ κἀκεῖνον ἐξετραχήλισεν, het paard stort op de knieën en had hem bijna afgeworpen. 12) B. d. Het praeteritum zonder ἄν in zelfstandige be- geerzinnen is de uitdrukking van een wensch, waarvan tevens wordt aangewezen, dat hij niet meer vervuld kan worden. Dikwijls wordt deze modus omschreven door de verbaalvormen ὥφελον, ὥὦφελες, ὥφελε(ν), ik moest, enz. m. ἃ. infin.; de oorspronkelijke beteeke- nis van dit ὥφελον (dat toch eig. een oordeelszin en geen begeer- zin is) werd zoo ‘weinig in het oog gehouden, dat men er dikwijls el γάρ, εἴϑε of ὡς voor plaatste en als ontkenning steeds μή gebruikte. Daar men in den tegenwoordigen tijd slechts zelden iets voor een oogenblik wenscht, staan onvervulbare wenschen, die op het tegenwoordige betrekking hebben, gewoonlijk in het impf.; die daarentegen op het verledene betrekking hebben, in den indicativus aoristi (of in den infin. aor. met ὥφελον), daar bij een terugblik op het verledene meest slechts eene handeling als zoodanig, een feit, gewenscht wordt: &3° ἦσϑα δυνατὸς δρᾶν ὅσον πρόϑυμος εἶ, och dat gij in staat waart (en bleeft) te doen „ waartoe gij geneigd zijt! εἴσε σοι, ὦ Περίκλεις. τότε συνεγενόμην. mocht ik u, Pericles! toen ontmoet hebben! dpede Κῦρος ζῆν. och of Cyrus leefde! μήποτ᾽ ὥφελον λιπεῖν τὴν Σκῦρον. had ik toch nooit Seyros verlaten ! Aarm. Echter staat ook het impf. van wenschen, die den verleden tijd betreffen , als de handeling als een voortdurende wordt beschouwd, Omgekeerd vindt men den indie. aor. deels ‘met factische, deels met ingressieve beteekenis ook van het tegen- - woordige of van de toekomst. : 12) Ep. vindt men voor den aor. ὥφελον ook het impf. ὥφελλον, verg. ᾧ 41, 32, en in plaats van εἰ en εἴϑε worden daar de vormen at en αἴϑε gebruikt. nm men vj it rd LEER VAN DE MODI, C. Over de modi van de hulpwerkwoorden moeten, kunnen, willen. 13) Wanneer niet het moeten, maar de daarvan afhankelijke in den infinitivus staande handeling als niet werke- lijk gedacht wordt, wordt voor het hoofdwerkwoord de modus der nietwerkelijkheid gebruikt, maar zonder ἄν, dat anders in oordeels- zinnen volstrekt noodig is. Hiertoe dienen de imperfecta: ἔδει, χρῆν. het moest, καιρὸς ἦν, het was tijd, srpocijkev, het betaamde, ἄξιον iv, het was der moeite waard, εἰκὸς ἦν, het ware gepast, δίκαιον ἦν, het ware billijk, αἰσχρὸν ἦν. het zou schandelijk zijn, en de adi. verbalia op τέον met ἦν: ἔδει μὲν τοὺς λέγοντας ἅπαντας μῆτε πρὸς ἔχϑραν ποιεῖ- σϑαι λόγον μηδένα μήτε πρὸς χάριν. allen, die het woord voeren, moesten noch door haat gedreven noch om gunst te bejagen spreken. AANM. 1. Daar de verplichting bijna altijd als voortdurend wordt voorgesteld, zoo is de aor. in dit geval bijna geheel ongebruikelijk. AaNM. 2. Als het moeten zelf als niet werkelijk gedacht wordt, moet ἄν er bij- gevoegd worden: ὦ Σωκράτες οὐδὲ ϑαμίζεις ἡμῖν καταβαίνων εἰς τὸν Πειραιᾶ " χρῆν μέντοι" εἰ μὲν γὰρ ἐγὼ ἔτι ἐν δυνάμει ἣν τοῦ ῥᾳδίως πορεύεσϑαι πρὸς τὸ ἄστυ, οὐδὲν ἄν σε ἔδει δεῦρο ἰέναι, ἀλλ᾽ ἡμεῖς ἂν παρὰ σὲ ἦμεν" νῦν δέ σε χρὴ πυκνότερον δεῦρο ἰέναι, Socrates! gij komt ons ook niet dikwijls in den Piraeeus opzoeken ; en dat moest gij toch doen; want als ik nog in staat was gemakkelijk naar de stad te komen, behoefdet gij niet hierheen te komen, maar wij zouden tot u komen; nu moet gij meer hierheen komen. 14) Bij kunnen zijn twee gevallen te onderscheiden : a) als eene handeling als onmogelijk wordt voorgesteld, maar tegelijk als niet verlangd, staat kunnen in den modus der niet- werkelijkheid: ἀριθμὸν γράψαι οὐκ ἂν. ἐδυνάμην ἀκριβῶς, een getal zou ik niet nauwkeurig kunnen opgeven ; B) zeer dikwijls staat kunnen in den potentialis, hoewel niet het kunnen, maar de hiervan afhankelijke handeling als moge- lijk wordt gedacht: ἄνευ σίτου οὔτε μάχεσϑαι οὔτε ζῆν δυναίμεϑ᾽ ἄν, zonder spijsvoorraad zouden wij noch kunnen vechten, noch leven. 15) Willen staat zoowel in den modus der nietwerkelijkheid als in den potentialis, ook als het willen zelf als werkelijk, maar misplaatst, voorbarig of ongeoorloofd, en slechts de daarvan afhankelijke in den infin. staande handeling als mogelijk en niet werkelijk wordt gedacht: χρήματα προςγενέσϑαι ἔτι ἂν βουλοίμην ἡμῖν. ὅπως ἔχω τιμᾶν καὶ δωρεῖσϑαι τοὺς ἀξίους. ik wenschte wel, dat wij nog bovendien geld kregen, opdat ik hen, die het verdie- nen, zou kunnen vereeren en hun geschenken geven. Ν 59. MODI IN DEN AFH. ZIN. D. Over de modi in zelfstandige of directe vragen. VOORAFGAANDE AANM. Vragen worden of door vragende vnw. en bijw. of door vragende partikels ingeleid, of moeten door den toon worden aangeduid. Eenledige directe vragen worden ingeleid door ἄρα en ἢ ΞξΞ -në, äp'où . οὐκοῦν, ook alleen où ΞΞ nonne, ἄρα μή, alleen μή, μῶν (uit μὴ οὖν), zelfs μῶν μή —= num, Tweeledige directe vragen worden door πότερον .-- ἤ ΞΞΞ utrum — an ingeleid ; maar evenals in het Latijn ook het enkele an wordt gebruikt, om van twee ge- dachte gevallen juist dat geval aan te duiden, waarvan men overtuigd is, dat het het bestaande is, zoo vindt men in het Griekseh ook ἄλλο τι (nam. ποιεῖς of νομίζεις) ἤ. 16) In de zelfstandige of directe vragen, die een oordeel bevatten, staan de modi van den zelfstandigen oordeelszin, dus a) de indicativus als modus realis, ὁ) de optativus met ἄν als modus potentialis, en c) het praeteritum met ἄν als mo- dus irrealis : πῶς ἐσώϑης ἐκ τῆς μάχης; hoe zijt gij uit den strijd gered? μὴ τὸν ᾿Αχιλλέα οἴει φροντίσαι Savárov καὶ κινδύνων ; gij meent toch niet, dat Achilles om dood en gevaren denkt? καί μοι δεῦρο, ὦ Μέλητε, εἰπέ ἄλλο τι ἢ περὶ πολλοῦ ποιεῖ ὅπως we βέλτιστοι οἱ νεώτεροι ἔσονται; kom eens hier, Meletus! en zeg eens: schat gij het hoog, dat de jongeren zoo goed mogelijk worden? doa èSeAú- σειεν ἂν ἡμῖν διαλεχϑῆναι; zou hij wel een gesprek met ons willen aanknoopen ? 17) Im de zelfstandige vraagzinnen, welke een begeeren uit- drukken , staat de coni. dubitativus; in plaats van den 1sten pers. coni. wordt dikwijls de 1ste pers. indic. fut. gebruikt, vgl. boven 8) ben A: ú καὶ ἐγὼ εἴπω ὅ,τι γιγνώσκω; moet ook ik zeggen, wat ik denk ? Ld E. Over de modi in den af hankelijken zin. Voorafgaande aanmerkingen over den optativus orationis obliquae. 18) Om aan te duiden, dat een zin aan de gedachte of rede van een ander ontleend is en niet aan den spreker zelf toebehoort, wordt slechts in zeer weinig gevallen de optativus gebezigd , nam. : a) wanneer in den hoofdzin een historische tijd staat (want de gedachten of woorden van een ander moeten reeds verleden zijn, als zij den spreker bekend zullen zijr) ; b) wanneer de gedachte of verhaalde handeling gelijktijdig is met de hoofdhandeling (want ook de optat. aor. heeft niet de be- D. In de eenledige rechtstreeksche vraag is ep. ἢ of ἦε gebruikelijk, In de tweeledige rechtstreeksche vraag vindt men (niet πότερον maar) i—i. 266 LEER VAN DE MODI. $ 59. teekenis van het verledene; zie echter eene belangrijke uitzondering $ 58, 16, A); c) in plaats van den indicativus van den oordeelszin en van den coniunctivus van den begeerzin (daarentegen moeten de potentialis en irrealis onveranderd blijven). Bovendien behoeft de Griek ook daar, waar de optativus in de oratio obliqua kan staan , dezen niet te gebruiken ; zonder verschil van beteekenis kan hij de modi van de oratio recta houden; zelfs gebruikt hij deze en den optat. orationis obliquae door elkander. Zie verder over de oratio obliqua $ 62. AaNM. Daar dus na een historischen tijd (waartoe ook het praes. historicum be- hoort) dikwijls de optativus gebruikt wordt, terwijl hij niet mag staan na de hoofd- tijden (waartoe men alles moet rekenen, wat niet het verledene aanwijst, dus ook den coni, aor., den opt. aor. met ἄν, den imper. aor., ja zelfs den gnomischen aor.), zoo spreekt men wel eens van eene consecutio modorum; uit de onmiddellijk volgende regels over den afhankelijken zin zal echter blijken, dat deze consecutio modorum volstrekt geen vaste wet is. a. Zinnen afhangende van verba sentiendi en declarandi. VOORAFGAANDE AANM. Het van een verbum sentiendi of declarandi afhankelijk oordeel van een ander wordt dikwijls door ὅτε of ὡς ingeleid. Als negatie dient, ‘zooals in alle oordeelszinnen, où. Over de prolepsis vgl. $ 46, 13. 19) Staat het verbum sentiendi of declarandi in een hoofdtempus, vgl. 18), dan moet in den af hankelijken zin altijd de modus van de oratio recta behouden worden. 20) Staat het verbum sentiendi of declarandi in een historischen tijd, dan kan in den afhankelijken zin de indicativus van de oratio recta in den overeenkomstigen optat. overgaan; zeer dikwijls wordt hier echter de indic. behouden; ook vindt men beide modi naast elkander. De potentialis en irrealis moeten echter onveranderd blijven. AANM, 1. De índic. δου. kan dus in den optat. aor, overgaan en dan heeft de optat. aor, de beteekenis van het verledene (vgl. $ 58, 16, A.); maar deze beteekenis ligt niet in den vorm (het augment, het teeken van het verledene, is afwezig) maar in den samenhang. Zoo kan ook het impf. overgaan in den optat. pr. en deze betee- kent dan de voortduring in het verledene, hoewel ook in dezen vorm zelf niets is, dat op het verledene terugwijst (verg. $ 58, 17, A). AANM. 2. De tijd van de oratio recta geldt ook voor de oratio obliqua, dus: Oratio recta Oratio obliqua εἶπεν ὅτι πεινῇ of πεινῴη tegenw. εἶπε" πεινῶ hij zeide, dat hij honger had. hij zeide: ik heb honger verleden εἶπε" ἐπείνων εἶπεν ὅτι ἐπείνη hij zeide: ik had honger hij zeide, dat bij toen (vroeger) honger had. ᾧ 59. VERBA SENTIENDI EN DECLARANDI, | 267 Of de honger wezenlijk bestond dan of hij slechts voorgewend was, is hier niet uitgesproken. 