Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
Zij bezaten derbalve een vergrootend vermogen van 9 lot •10 maal (2), (1) Sele7iographia , Gedani, 1647. lib. II. p. 43. (2) Uit eene vergroote afbeelding -van eene njenschelijke inis, welke gevonden wordt in bet in 1634 te Londen gedrukt werk van The. 31 ou- fetu3, I/isecio)'um sive mitmnorum animalium TheaU'um. p. 259, schijnt echler te blijken, dat men reeds toen lenzeu van merkelijk korteren brand- pun tsafstand en gevolghjk sterker vergrootend vermogen bezigde. Deze afbeelding heeft naraelijk eene lengte van 56 millim. , en zij is dus waar- scbijnlijk bij eene 25 tot 30 malige vergrooting vervaardigd. Dat hiertoe geen zamengesteld mikroskoop maar eene enkelvoudige lens gediend heeft scbijnt te woiden bewezen door de volgende zinsnede in den vddr bet werk geplaatsten brief van den uitgever Tbeodorus de Mayerne aan Giliel- mu8 Paddy, alvvaar alleen van bet gebruik van enkele lenzen tot bet on- derzoek wordt gesproken. Ik schrijf deze plaafs bier in haar geheel af, omdat zij ook in andere opzigten merkwaardig is. » Atquo adeo si conspicilia ex C^'ystallo (pctKotiS^ (lensvortnig) [quam- tuvivcs linceis oculis in perscrutandis atomis necessaria) sumas , mira- hei'is Cataplu'actorum pzilicum obscure mbcntcm liahitum, cum dorso satis rigento, ot cruribus hispidis,et inter duas antennas promi7ientem tubu7n carn7,Jice7n, amaram puella7'u7n lue7n , Iiu7na7iae quieti i7i som7iis praescr- ti77i zni7nicissimam. Pediculorum oculos promine/ites cer/ios et cornua , cre- natum co7poris ambitum, totaz/i stibsta?itiam diapha/ta7/i, per quam cordis et sang7iinis ta7iquam izi Eziripo i/idesi7ie7iterjfluctuaniismotu7n. Patcbu7it tibi petulantiwn pediculorum ca7ic7'7^07-miu77i plana corpuscula, cum har- pago7tibus quibus , czitUn huma/ia7/i perpetuo i7iter pilos ora lancuia/ites ,• adhaerv7it te/iacizis quam Lepadcs affixac scropulis, Pno ipsi Acari prat cxiguituto i/idivisibzles , ex cuniculis prope aquae lacum quos foderunt YITUA PliUlCAUU. 39 Zulk eeu vUriim pulicariim gaf cenniaal aanlciding lot cen vrij zonderling voorval, dat ons door den Jesuit Schot (i) wordt medegedeeld. Een geleerd en door zijne schriften be- kend man reisde uit Holland door Beijeren en Oostenrijk naar Tyrol, toen hij door eene koorts werd aangelast en gedwongen in een dorp te blijven , waar hij overleed. Voor dat bet lijk door de invvoners begravcn Yverd, beval de scbout, vergezeld van den gemeenteraad , de pakkaadje van den overledenen te onderzoeken, en vond daarin onder an- deren zulk een microscopium pulicare. De scbout en alien die bet zagen onlzelten zich op dien aanblik, overtuigd zijnde dat de gestorvene een giflmcnger was, en den dui- vel in een glas opgeslolen met zicb droeg, zoodat men hem de begravenis onwaardig verklaarde te zijn. Terwijl men nog hierover redentwistle , werd bet werkluig betzij met opzet of door toeval geopend, waarbij eene vloo ziglbaar werd, die men voor den duivel had aangezien. Door Zahn (2) vcrnemen wij dat de man, wiens mikroskoop de arme inwo- ners van bet Ooslenrijkscbe dorp zulk eenen scbrik aanjoeg, niemand andcrs geweest is, dan Scheiiier de geleerde scbrijver van de Rosa ursina, welke in 1630 in bet licht verscbeen. Men vervaardigde ook mikroskopen met eene enkele lens. in cute, acu aitracti, et ungui impositi, caput rubrmn, et pedes guibus gradiuntur , ad selem prodent," Met is hier voorzcker wel de eerste ruaal , dat ran de klopping van het ruggevat en den bloedsoniloop in een insekt, op grond van waarnereiingen door het mikroskoop verrigt, gesproken wordt. Wat de ook hier vermelde schurftraijlen aanbelang , zoo waren deze (verg. p. 226) aan verscheidene nog oudere schrijvcrs reeds wel bekend. (1) Magia U7iiversalis naturae et artis, Bambergae 1677, p. 534. (2) L. c. Fund. HI. p. 109. 40 HET ENKEI.VOUDIG DlOPTHlSCll .MIKROSKOOI'. welkc zicli aan licl uilcinde eencr buls bcvond, die zoo geplaalsl was, dat cone schijf, waarop zich vcrscbillende Toorwerpen bevonden, om cene spil vonddraaijende, lelkens ccn ander 'voovwcrp in bet brandpunt der lens bragt. Zulk een mikroskoop was bet microscopimn parastatimm van Kircber (1). Ook bad men tocn mikroskopen in denzelf- Torm als men dezelve nog wel bij brillenkooplieden aan- Ireft, uamelijk bestaande uit eene lens in een ring geval, die bevestigd was op een slijllje met een voetsluk, lerwijl bet voorwerp , b. v. bet een of ander klein insekt , aan eene spitse pen gestoken werd, die zicb acbler de lens in baar brandpunt bevond. {Z\e fig. 2). Verders bediende men zicb ook van een werktuig, betwelk beslond uit eene korte glazen buis, slaande op een voelstukje, en met een deksel ge- slolen , waarin eene lens van tamelijk ver brandpunt ge- plaalst Mas, door welke men de kleine dierljes, die op den bodem gebragt werden , kon bespieden. Zulke werkluigjes wcr- den mikroskoopdoosjes, ook wel graven of kerkboven {Tombeaux ou cimdlidrcs de petits animmix) genoemd, (Zie fig. 5) (2). Het is overbodig bier nog andere dergelijke werktuigen te bescbrijven. Bij Zahn kan men nog eenige microscopia mlde curiosa et ludicria afgebeeld en beschreven viii- den (o). Hot blijkt genoegzaam, dal bet enkelvoudig mi- (1) Ars mmjna Lucis et Umbrae, Auislelodanii 1671. Lib. X. Pars. 111. p. 770. De cersle druk is van 1646. ■— Eene afbcelding van het micros- copiuni parastaticum VitnU men ook bij Zabn, 1. c. p. 111. (2) Zie verder Jo blot, Descriptions et usages de plusietirs nouveaux microscopes. Paris 1718, vvaar verscheidene dier tomheaux zijn afgebeeld; desgelijks bij Zahn, p. 112, en bij Lodermiiller, MikrosJi. Verm. II. pi. LXX. (3) Zoo had men or b. v. waarin men dc stad Jeruzalcm door eene lens kon beselioinvcn. MlCUOSCOl'll'il r.'iRASTAl'iCCM. XOiUBEAUX. UvKL'WENllOEK. 41 kioskoop dus ingerigt, wcinig geschikl was oai cr onderzoe- kingeu van eenige naauwkeuriglieid mede te bew'erkslelligen. 57S. Een der eerslcn die het eukelvoudige mikroskoop zoodanig inrigUen , dat het geschikt was voor wetenschappc- lijke nasporingen , was Antonie van Leeuwenhoek. Wan- neer bij aangevangen is mikroskopen te vervaardigen en daar- mede waar te nemen, is onzeker; zijn eerste geschrift is van 1675 (1), toen bij reeds een noan van 41 jaren was. Het is bier de plaats niel om in eenige bijzonderheden te Ireden , nopens zijne verdienslen als inikroskopisch waarne- mer, maar wij willcn ons bier alleen bepalen bij eene be- schouwing van de inrigting zijner mikroskopen , welke evenveel van de toenmaals gebruikelijke afvveken, als van die, welke tbans worden aangewend (2). De lenzen werden door Leeu- wenhoek zelvcn geslepen, niet alleen van glas maar ook zelfs van gerold bergkristal. Derzelver zuiverbeid en helderbeid moet ongemeen groot zijn geweest, zoo als eensdeels blijkt uil de getuigenis zijner tijdgeuooten (5), anderdeels uil vele der daarmede verrigle waarnemingen. De wijze, waarop Leeuwenhoek (4) zijne lenzen tot mi- kroskopen inrigtte , was gebeel eigendommelijk. Fig. S is (1) Philos. Transact. YIII. (2) Wie ineer van Leeuwenhoek M'euacht le welen, leze het ge- achrift van Isaac van llaastert, Auth. van Leeuwenhoek ver- cerend herdacht 1823, en de Dissertatio inausfuralis van Dr. n. Ual- hertsma, Do Leeuwenhoekii moritis, 1843. (3) Verg. Folkes, in de Phil. Transact. XXXII. p. 446. (4J Ik heb in raijn bezit twee exemplaren van den catalogus der inikros- kopen van Leeuwenhoek opgemaakt voor do verkooping, die plaats heeft gehad op Maandag den 29 Mei 1747. Een dier oxcmplarcn is waar- schijnlijk tijdcns de verkooping door den notaris of don vendumeestcr ge- bruikt, v'ant het Is met wit papier doorscholcn, waarop de naraenvanalle 42 IlET ENKELVOUDIG DlOI'iUlSClI MIKI\OSIiOOP. eene door Baker gegeven afbeelding van cen dcr door hem aan de Royal Sociely vermaakte mikroskopcn. A stelt het werkluigje van de voorzijde, B van de achlerzijde voor. De lens is bij d besloten in eene bolte tusschen twee langwerpig vierkante zilveren plaaljes, bij eeeeee on- derling door kleine kliuknagelljes vereenigd. Een zilveren strookje a is aan de voorzijde hiermede door de schroef c verbonden, en regtboekig omgebogen, zoodat het aan de tegcnovergestelde zijde bij / weder te voorschijn komt. In de kopers en de prijien, die voor de werktuigen besteed zijn , naauwkeurig zijn aangeteekend. De catalogus is met vnj wat meer zwier uilgevoerd, dan tegenwoordig doorgaans geschiedt, want zij is op zwaar schnjfpapier gedfukt, terwijl voorin eene fraaije op koper gegraveerde ziiinebeeldige plaat gevon- den wordt, alsmede eene andere het portret van Leeuwenhoek veor- stellende ; de tekst is hollaudsch en latijn beide. — IJit dezen catalogus blijkt, dat door Leeuwenhoek niet minder dan 247 geheel voltooide mikroskopen , elk van eene lens voorzien en doorgaans ook van een voor- werp , zijn nagelaten , en bovendien nog 172 lenzen alleen tusschen plaat- jes besloten , in het geheel dethalve 419 lenzen. Onder deze lenzen zijn er drie, welke vervaardigd zijn van zoogenaamde Amersfoortsche diamanteu (gerold bergkristal); bij een der mikroskopen staat aangeteekend dat het vergrootglas geslepen is van een sanc/jo, en dat het daarvoor geplaatste voorwerp ook een sandje is. Bij twee der mikroskopen staat vermeld, dat zij twee glazen hebben , bij een ander drie. Het schijnt dus dat Leeu- wenhoek ook doubletten en tripletten vervaardigd heeft, want aan een eigenlijk zamengesteld mikroskoop kan bij zijne iurigting niet gedacht wor- den. Meer dan de hell't dezer mikroskopen (ongeveer 160) waren in zilver geraonteerd. Onder de overigen zijn er drie gouden , van welke cr twee wogcn : 10 eng. 17 az. , de derde : 10 eng. 14 az. Een der cerste werd verkochl voor 23 gulden 15 stuivers , terwijl de beide anderen opgehouden werdcn. Waarschijnlijk is dit wel de eenige gelegenheid geweest, waarbij mikroskopen bij het gewigt verkocht zijn. De overigo mikroskopen zijn bij paren verkocht. De koperen golden het paar van 15 stuivers tot 3 gulden , de zilveren van 2 lot 7 gulden, Do geheele verkooping heeft opgehragt de sora van 737 gulden en 3 stuivers. ANTONIE VAN LEEUWENHOEK. (111 omgebogcn gedeelte bevindl zich de schroef op welks bovensle draadvrij gedeelte de voorwerpplaat I bevesligd is; i is een pennetje bestemd om er bet voorwcrp op tc steken of vast te'kleven; dit pennetje kan door bet kleine baudvatseltje k omgedraaid worden. Het scbroefje A, dat door de voorwerpplaat been gaande tegen de achlervlakte der lensplaat stuit, dient voor het brengen van het voorwerp op den behoorlijken afstand van de lens, nadat daaraan door middel der schroef g de vereischte hoogte is gegeven. In fig. b' bevindt zich eene andere aan van Haastert oulleende af bedding van een Leeuwenhoeksch inikroskoop, uit koper vervaardigd, en van de achlerzijde gezien voorge- steld. In zamenstelling koint bet geheel met bet zoo even bescbreven zilveren werktuig overeen , en dezelfde letters duiden bier gelijke deelen aan. Van de getrouwheid dezer laatste afbeelding heb ik inij kunuen overtuigen, door baar te vergelijken bij een Leeu- wenhoeksch mikroskoop, hetvvelk op bet pbysisch kabi- net alhier berust. De lengte der beide op dkander lig- gcnde koperen plaatjes bedraagt 4,5, hunne breedte 2,5 centimeters; zij zijn ruw bewerkt, en de schroef, wclke voor het plaatsen van het voorwerp op den juisten afstand van de lens is bestemd, is ongeveer 1 ccntim. lang, en hedt op dien afstand slechts df windingen, zoodat de juisle insldling zeer moeijelijk is, en inderdaad mod men zich ten hoogste verwonderen hoe het mogdijk is , dat Leeu- wenhoek met zulk eenen gebrekkigen toestel zoo vele en zoo goede waarnemingen beeft kunnen doen. Wat dc in dit mikroskoop bevattc lens echter aanbdangt, zoo is deze wer- kdijk zeer good, en bewijst dat Leeuwenhoek het in de kunsl van zeer kleine Icnzen tc slijpcn inderdaad reeds op IlEX ENKELVOUDIC iUlKllOSKOOP. eene groote lioogtc had gcbragt. Zij is biconvex cn vergrool 970 maal, dus merkelijk meer dan dc slerkle lens van dc mikroskopen door hem aan de Royal Society vermaakt, vvaar- ondcr er slechts cen door Baker vvordt vermeld met cen vergroolend vermogen van 160 maal, helgeen voor eene duidelijkheidsafsland van 95 centimeters beantwoordt aan eene 196 malige vergrooting (1). Bij onderzoek met het Nobert- sche proefplaatje (9) bleek mij dat, bij eene gunstige verlicb- ting , door doze lens de 5“*° groep zeer gemakkelijk en de nog met moeite kon worden opgelost. Deze uitkomst is niet zonder belang, dewijl wij hierdoor met veel waarschijn- lijkheid de uilerste grens leeren kennen van het optisch ver- mogen der Leeuwenhoek sche mikroskopen. Uit de geheele inrigting blijkt overigens, dat het mikros- koop met de hand tegen het licht gehouden werd; van eenen Spiegel voor doorvallend licht schijnt Leeuwenhoek zich nimmer bediend te bebben. Echtcr vervaardigde hij ook holle spiegeltjes, in welker midden de lens bevestigd was, voor verlichling met opvallend licht (z. fig. 8) (5), geheel op dezelfde wijze, als deze later algeineen door Lieber- (1) l)e vergrootingen der 26 mikroskopen door Leeuwenhoek bij tes- tament aan de Royal Society te London -vermaakt, waren volgens Baker (Employmnnt for the Microscope , Louden 1753. Holl. vert. Nuttig gc- Iruik van het Mikroshoop, Amsterdam 1756, p. 456), voor eenen duide- lijkheidsafsland van 8 E. duim. de volgende: een van 40 malige vergrooting. aclit van 80 malige vergrooting. een 53 » » drie 100 ft ft twee 57 een » 114 ft ft dric 66 ecu 2) 133 ft ft twee 72 een 160 ft ft Alle dc daarin hevatte lenzen waren biconvex. (2) Vergchjk dauromlreni Ul. 1. bl. 401. llier] en in het vervolg is steeds van een en hetzeirde plaalje gebniik gcuiaaki. (3) 66'" Missive aan do Koninknjkc Socictoit te Louden, 13 Jan, 1689. l.KEliWEiXHOEK. ISAiiC VOSSIUS. S. MUSSCHENimOEK. Ao kiihn zijn ingevoerd, aan wien mea gewoonlijk ten on- regte hunne uitvinding toeschrijft. Over eenige andere door Leeuwenhoek gebezigde werktuigen, zoo als cenen loestel voor de waarneming des bloedsomloops (z. fig. 6) en over zijne meetmelhode , zullen wij later gelegenhcid heb- ben te spreken. o76. Intusschen haddeii ook anderen bet gebrekkige der tot dien tijd gebruikte enkelvoudige mikroskopen gevoeld , en daarin trachten te voorzien. Vrij talrijk zelfs zijn de verschillende inriglingen, die ter verbetering iiitgedacht zijn. Wij zullen echter alleen de zoodanige vennelden , waar- door bet enkelvoudig mikroskoop vverkelijk kan geacht wor- den, hetzij in een optisch of in een mechanisch opzigt, te zijn vooruit gegaan (1). Isaac Vossius, die niet alleen een uitstekend laalgc- leerde, maar ook gansch niet onbedreven in natuurkundige zaken was (2), had oin den afstand der lens van bet voor- werp te kunnen veranderen , een enkelvoudig mikroskoop zamengesteld uit twee in elkander schuivendc buisjes (3). Onder hen, die in dien tijd beroemd waren door de ver- vaardiging van mikroskopen, behoort verders Samuel Mus- (1) Voor een meer -volledig overiigt moet ik verwijzen naar de uit- ga^e Tan liet werkvan Zahn en het V ollstdndiges Lehrgebaiide der ganzen Optik, von C. L. D. F. B. L. C. 1757, een werk waarin een groot aantal dier oudere mikroskopen in eene chaotisehe verwarring beschreven zijn. Eenige der hierboven in den tekst vermelde mikroskopen worden echter in geen dozer bcide werken genoemd. (2) Vossius sebreef: De lucis natura et prop7'ietate, Amst. 1662, en Responsio ad olyectiones Job. de Bruin et Petiti, Hag. 1663. Zie Terder over hem van Kampen, Gcschied, d. letter en en ivetensch. I. p. 421 en II. p. 70. (3) Philippus Bon annus, 1. c. p. 16. 40 HEX ENKELVOUDIG DIOPXRISCH MIIIROSKOOP. schenbroek. Hij schijnt de eersle geweest le zijn, die bet cnkelvoudig mikroskoop van cen voetstuk vooizag, eene voor het praktisch gebruik van dit werktuig hoogsl belangrijke verbelering. Blijkens de levcnsbeschrijving van Swammer- dam door Boerhaave geplaatst voor zijne uitgave der i?t- blia Naturae^ was Samuel Musschenbroek de ver- vaardiger van het mikroskoop, waarvan Swammerdam zich bediende- Het bestond uit eene koperen tafel, waarop twee armen slondcn, van welke de eene bestemd was, om het te ontledeu voorwerp te dragen, terwijl aan de andere de lenzen bevestigd werden. Deze armen konden naar alle rigtingen bewogen en hooger en lager gesteld worden. Boer- haave vermeldt echter niet de wijze waarop deze bewegin- geu verkregen werden (1). Ook Cosmus Conrad Cuno van Augsburg verdient hier verraelding; hij vervaardigde verschillende soorten van enkelvoudige raikroskopen, waarvan dat, hetwelk in fig. 9 is afgebeeld, de doelmatigsle inrigting bezat; be is een vierkanle houten stiji van onderen voorzien van een handvat- sel d, van boven van een koperen pennetje e, waarop ronde busjes (a) konden gestoken worden, waarin de lenzen bevat waren. Bij gh ziet men een om een scharnicr bewcegbare arm , van twee oogjes voorzien , waarin verschillende kleine werktuigen , geschikt om voorwerpen op te bevestigen , werden (1) Samuel Musschenbroek werd door Boerhaave genoemd : » de grooto €71 scliruTidevsto wovkhaas,'* In 1679 vindcu vvij llooke) Leeu- wenhoek en S. Musschenbroek genoemd als de raeeste beroemdheid verkregen to hebbeii door de verbelering der mikroskopen. Zie E I s- holt, Do vvicroscopiis globularibus y in Alisccll, Acad, 7iaf, curios, anno 1678 et 1679. p. 100. (2) De mikroskopen van Cuno zijn afgebeeld on bcschreven bij Zahn, ed. 2». p. 795 en in het Vollst. Lchrgeb. p. 860. Taf. 13. CUNO. HARTSOEttEH. JOH. aillSSCHENBROEK, 47 geplaalst, zoo als eea fijne spits (m), een vorkje (/), eeno kleiue schuifpincet (/^), waartussclieii klcine stukjes mica kon- den worden vastgeklemd. Ter regeling van den afstand lus- schen Iiet voorvverp en de lens diende de schroef f, waar- door de koperen arm gh nader bij of verder van de houlen stijl kon worden gebragt. Omslreeks denzelfden tijd gaf Hartsoeker (1) de be- schrijving en afbeelding van een mikroskoop, welks inrigling in eenige opziglen beter is, dan die der Leeuwenhoek- sche. Het bestond (zic fig. 4) uit eenc aan twee kanten geopende buis (c), waarin zich van binnen eene spiraal- veer bevond, waardoor de voorwerpen of de schuifjes die dezelve bevatten, tusschen twee doorboorde plaatjes kon- den vastgeklemd worden, gelieel op dezelfde wijze als zulks nog vele jarcn later gebruikelijk is geweest. De tens die tot vergrooting moest dienen was in een afzonderlijk busje (A) besloten , dat door eene schroef (a) in de daarvoor bestemde opening bevestigd werd. Om het voorwerp tot de lens te doen naderen, diende eene schroef (d), en eindelijk was aan het tegenovergestclde uiteinde lot meerdere verlichting van het voorwerp eene iets groote lens (e) aangebragt, welker afstand door de schroef /’kon veranderd worden. Hartsoeker ge- bruikte in dit mikroskoop vcrschillende lenzen van eenen brandpiintsafstand van 5 — 4 lijhen af lot lijn toe. De laatste, welke aan eene meer dan 1000 malige vergrooting beantwoordden , waren ongetwijfcld geen lenzen maar glas- bolleljes. 377. Eene bijzondere vermelding verdienen hier ook de (1) Essay de Dioptrique , Paris 1694, p. 175. Holl. vert, door A. Block, Amsterdam , 1699. p. 166. 48 HET ENKELfOUOlG DIOPTUISCH IIIEROSKOOI*. iniki'oskopen door den Leidschcn inslrumenlinakcr Johannes van Musschenbroek (dcu breeder van den bekenden Hoog- leeraar Petrus van Musschenbroek) vervaardigd (1). Een derzcive , gehcel uit koper zamengesleld , was beslemd voor het gcbruik van minder vergrootende geslepen lenzcn, cn bijzonder ingerigt om het voorwerp van alle zijden te kunnen beschouvven. Het mikroskoop was voorzien vau fi — 9 lenzen van onderscheiden vergrooting, die in ronde busjes bevat waren , welke aan het uileinde (lig. 10 c) van een stijltje (a) geschroefd werden, dat in de hand ge- houden werd. Aan het platte handvatsel (Z>) was een arm (A) bevestigd, welke uit verscheidene bolgeledingen (deee) bestond, die naar alle zijden beweeglijk waren. Aan het andere einde van dezen beweeglijken arm bevond zich een kokertje (f), waarin eene pen (A) was vasfgeklemd , waaraan een tweede ko- kertje ((/) was bevestigd. Dit kokertje was wederom voorzien van eene pen (i), welke gcstoken werd door eenen ring, die eene ivoren schijf bevalte, welke aan de eene zijde wit, aan de andere zijde zwart was, ten einde verschil- lend gekleurde voorwerpen bij opvallend licht le bezien. Binnen in het kokertje <7 bevond zich een ander, dat iets langer was , en bestemd ter opname van onderscheidene kleine w'erktuigen , die bij het mikroskoop gevoegd waren, als: -I" een toestel, bij H afgebeeld, om glazen plaatjes en beenen schuifjes met voorwerpen door middel van de slalcn veer b vast te klemmen ; 2’ eene in eene fijne spits uitloo- pende naald (F); S" een tweepuntig vorkje (Z?); beide dicnden voor het vaststeken van wceke voorwerpen , insekten , wor- (1) Zie Znhn, ed. 2>. p. 780. AVolf, Elemcnta Matlhcseos , 1735. p. 314. Vollst. LeJirg-eb. p. 3(5G en 573. JOHANNES MliSSCHENUKOEK. 49 men, enzY. ; 4° cen in eene vlakkc sloinpe spits uilloopeiul weikluigje C; een dergclijk li mot twee vlakke uilciii- deii; deze beiden vvareu bestemd om er met lerpenthijn tc- dere voorwerpen op vast te kleven; 6° een hoonien busjc, waarin zicb twee glaasjes bevonden, bet eene hoi, bet audere vlak, ter opsluiting van levende dieren ; 7° cen weikluigje bij G afgebeeld , waaraan bij d drie kleine ringen van verschillende grootte en bij c even zoovele haakjes zijn. Deze dienden ter opneming van een glazen buisje ef^ waarin zicb eenig ter onderzoeking bestemd vocht bevond , en hetwelk door de stalen veer ib bevesligd word gehouden. 8" Ein- delijk behoorde bij dit mikroskoop nog een dergclijk schuil- pincelje als in fig. 9 Ic is afgebeeld, alsmede cen pincet I voor bet aanvallen der voorwerpen. Men ziet hieruit, dat bij dit mikroskoop van Musschenbroek reeds een lamelijk vol- ledig stel was gev'oegd van bulpvverkluigen voor bet ondcr- zock van onderscheiden soorlen van voorwerpen. Een ander mikroskoop van denzelfden bad bepaaldelijk ten doel bet gebruik van slerk vergrootende glasbolleljes gemak- kelijk te inaken. Deze werden vastgesloten tusschen twee dunne langwerpig vierkaute slukjes koperblik (zie PI. I. fig. 11 (7), die voor de opening (tig. 1 1 A c) , waardoor men zag , geschoveu werden. Zes zulke glasbolleljes van verschillende vergrooling beboorden bij bet mikroskoop, dat aan een bandvatsel d werd vaslgebouden , en waar de loenadering der lens gesebiedde door middel eener schroef e, geholpen door eene veer b. Doch betgeen bij dit mikroskoop bet incest onze aandaebt verdient, is dat zicb aan de achlerzijde legen over de lens (z. fig. 1 1 B) een soort van kaslje (/) bevindt, hetwelk ook des verkiezendc kan wor- den weggenomcn. Dit kaslje nu dient om de verlicbling te regelen, cn daartoc is aan deszclfs builcnzijdc een plaalje A HI. 1)0 IIET ENKEIA'OL’J)ir. UlOl’TUISCll MIKBOSKOO!’. anngebiagt, liclwelk om eene spil beweeglijk, en van gaatjes van . verschillende grooUe voorzien is, ten einde al naar ge- lang van bet voorvverp dat onderzochl wordt, nieer of min- der licbt toe tc lalen. In onzen lijd beeft men dergelijke beweegbare platen weder aan de mikroskopen gevoegd, en deze voor eene uitvinding van Lebaillif doen doorgaan, Een mikroskoop van J. Musscbenbroek, zooals bier is bcscbreven , is nog te Leiden in bet pbysiscb kabinet aanwezig. Het mikroskoop van Teuber, mode bestemd voor bet ge- bruik van kleine glasbolletjes , komt grootelijks met dat van Musscbenbroek overeen (1). Eindelijk noem ik onder de in dit eerste lijdperk gebruikelijke mikroskopen nog de zoo- genaamde passer -mikroskopen^ aldus genoemd, omdat zij de gedaante van eenen passer badden , waarvan bet eene been de lens, bet andere bet voorvverp droeg (2). Volgens Ledermuller (5), was Maijer van Dresden de eerste vervaardiger dezef soort van enkelvoudige mikroskopen. Een derzelve is afgebeeld in PI. I. fig. 12. 578. In do kunst van lenzen voor mikroskopen te slijpen, sebijnt bet eebter, dat niemand ten dien tijde Leeuwen- hoek beeft op zijde gestreefd. De bierin gelegen moeije- lijkbeid was oorzaak, dat men op andere middelen bedaebt was, en in stede van lenzen gesmolten glazen bolleljes be- gon aan te wenden. De eerste, die zulks beproefd beeft, is Hooke ge- weest, die in de voorrede zijner Migrographia ^ in 1665 (1) Kaschuben, Ctirstts mathematicus , Jena 1717. p. 379. (2) Zie de ai bedding in bet Vollst. Lohrgeb. Taf. 47. fig. 1. Leder- miiller, I. c. II. pi. LXX. (3j L. c. II. p. 77. verg. met IV. p. 4C. GI.ASBOLLETJES. HOOKE. HARTSOEKEU. BUTTERFIELD. 31 uitgckomeii, de beschrijving zijner iiandelvvijze geefl , daarin bestaande, dat eene reep glas in de vlam der soldeer- lamp tot een fijne draad werd uitgetrokken , bet afgebro- ken einde van die draad daarop in de vlam gehouden tot er een bolletje was gevormd, hetwelk vervolgens afgebro- ken en op een kopereu plaatjc, voorzien van een gaatje, zoo- danig bevestigd werd, dat het overgebleven gcdeelte van den draad ter zijde van het gaatje kwara te liggen. Hooke schijnt echler over zijne glasbolletjes slecht voldaan te zijn geweest, daar hij de raeeste zijner waarnemingen met een zamengesteld mikroskoop verrigt heeft. Kort daarna (1668) vervaardigde Hartsocker glasbolletjes op eene dergelijke wijze (1). Daar hij met dezclve de (reeds vroeger door Ham onldektc) zaaddiertjes kon waarnemcn, zoo rooeten zijne glasbolletjes vrij goed geweest zijn en is het althans zeker (zie bl. 47) dat him vergrootend Yermo- gen zeer aanzieulijk was. Eenige jaren later (1677) maakle liutterfield (i2) zijne me- ihode bekend. Hij bezigde eene wijngeestlamp, en tot een zeer (ijn poeder gestoten glas, dat hij aan de pnnt eener naald in de vlam hield, tot dat het tot een bolletje was zamengcsmolten. (1) L. c. p. 104. (2) Philos. Transact. 1677. p. 226. Ook heeft Butterfield een, bij Phil. Bonannus, 1. c. p. 14 vermeld, afzonderlijk in het fransch ge- schreven stukje over dit onderwerp uitgegeven. Uit zijnen brief aan de Royal Society hlijkt, dat Butterfield lot het vervaardigen zijner glasbol- letjes gekoraen was door liet zieii van een daarmede voorzien mikroskoop, hetwelk lluijgens mede uit Holland gebragt had. Huijgens vermeld t dezelve in eenen brief aan de Parijsche academic (z. Mem. de I’acad. XI. p. 608, waar echter de naam van den maker niet genoemd wordf). In zijne Dioptrica [Opera reliqua II. p. 173) wordt eene liaiidelwijze oni dezelve te vervaardigen opgcgeven , die geheel dezelfde is , als die waar- van Hudde zich bediende. Het is daarom waarschijulijk dat het door Huijgens naar Parijs raedegebragte mikroskoop van Hudde afkomstig was. JIP'I’ eNKELVOUDIG DIOPTP.ISCH MIKROSKOOP. Z a li I) (1) vermcldt dc wijzc, waarop F ride rich Schra- der glasbolletjes vervaardigde. Dezelve verschilt alleen daarin van de vorige, dat Schrader geen poeder, maar een stukje glas gebruikle, en dit met ccn weinig vocht aan de punt eener naald bevestigd in de vlam der soldeerlamp hicld. Bij Philippiis Bonannus (2) vinden wij eene aanhaling nil de Monconny (3), waar deze verhaalt, dat hij te Am sterdam bij de Hndd (waarschijnlijk niemand anders dan de Amsterdamsche burgemeester Hudde) een mikroskoop gezien lieeft, beslaande uit eene cnkele lens tot vergrooting, lerwijl eene tweede groolere lens achler het voorwerp was aangebragt, om dit sterker le verlichten. Vervolgens ver- haalt hij dat de Hudd hem dc wijze om slerk vergroo- tende glasbolletjes fe maken getoond had. Blijkens de be- schrijving was deze geheel dezcildc als die van Schrader (4). Johannes M u s s c h e n b r o e k , wiens mikroskopen wij slraks vcrmeld hebben , vervaardigde mede dergelijke glas- bollcljes, geheel naar de methode van Hooke, en schijnt hierin , naar de geluigenis zijner, tijdgenooten , bijzondcr te hebben uilgemunl (3). In 1710 beschreef Archibald Ada m s zijne handelwijze , welke echter gecne andere , dan die van Hooke is (6). (1) L. c. ed. la Fund. III. p. 94. Sclirader sclireef eene afzonder- lijke verhaiidelinjj : De microscopiorum vsu. Goeltiiigae 1G81 , welke inij nic,t bekend is. (2) L. c. Microgr. cur. p. 18. (3) Journ. dc.’t Voyages. II. p. IGl. (4) Volgens C. Beudeker, sclirijver van de Aantcek. op da Lustplaais SoeleU) bl. 39 [Tegenwoordige staat der Voreenigde IVoderlandcn , 1741 4^* DI. bl. 29), was Joannes Iludde de vitvindcr der kleinc vergrout- glazcn. Hit bet bovenstaande blijkt in welken 7.in dit moet worden op- gevat. (5) Her tel, Amueisung zum Glasschlei/en , Halle 171G. p. 71. (G) Philos, iransancl. 1710. p. 24. SCIIRADEU. HU1)1)E. IIERTEL. GUAY. MAIITIN. DEU.A TOHKE. i)>) Herlel (1) bezigdc eeiien brandspiegel oin dc op een stuk lioulskool geplaalste sliikjes glas le sraeltcn. Step lieu Graij (2) plaatste de stukjes glas raede op ceil stuk boutskool , maar smoll dczelve voor dc vlam der soldeerlainp , en sleep de bolletjes vervolgens aaii de eene zijdc vlak. Benjamin Marlin (5) gaf Iwee wijzen aan, die echter niet wczcnlijk van die van Hooke en Schrader verscliillen. Niemand echter had iiet in de kunst van slerk vergroo- Icnde glasbolleljes te vervaardigen nog zoo ver gebragt als Paler Della Torre van Napels. Zijne handelwijze (4) be- slond boofdzakelijk daarin , dal hij , na een bollelje op eene dergelijke wijze als Hooke aan eenen glasdraad gesmolten le bebben , belzelve bragt in eene komvorinige boltc geiiiaakt in een stukje tripoli , waarin vervolgens bet bollelje op nieuw gesmolten werd voor de vlam der glasblazerslamp. Della Torre vervaardigde ongemeen slerk vergroolende glasbollet- jes. In 1765 onlving de Royal Society to Londen er cenige van hem. Het groolste daarvan bad ceuen doorme- ler van duim en vergroolle 640 maal in middellijn ; de doormeler van het kleinste was ^^4 duim en deszclfs ver- groolend verraogen 2560 maal. Baker, die deze bolletjes on- derzocht , verklaarde dal hij niet in staat was er iets door tc (1) Anweisung. p. 72. (2) Philos, tra/isact. No. 221. Smith’s. Optics. II. p. 394. (3) System, of Optics. 1740. p. 180. (4) Zij is omstandig door hem lelven beschreven in IVuovc ossorva- zioni microscopicho f al.smede door iijnen tecrling Anton Barba in Observuzioni microscopiche sul cervcllo , Napoli 1819, en de duitsche veitaliiig van dit stuk, Mikroskopischo Beobachtungen iibor das Gohirn. Wiirzhuig 1829. Barba zelf gebriiikle bij zijne onderzoekiugen geene andeie lenzen dan ghishoUcljcS, die hij op dezelfde wijze als Della Torre vervaardigde. 5-i HET ENKEEVODDIG DIOl'TItlSCII MIKIIOSKOOP. zien. Echler toonen ceoige der waarnemingen door Della Torre zelven met zijne bolleljes verrigt, dat deze geens- zins zoo gelieel onbruikbaar zijn geweest als Baker oor- decide (1). Later beeft Sivrigbt (2) eene wezenlijke verbelering in hunne vervaardiging aangcbragt, door stukjes plalinablik te bezigen, waarin een gaatje gemaakt wordt, cn na vervolgens hierop een kicin stnkje glas gelegd te liebben, hetzelve in de vlam der soldeerlainp te houden , waarin dit eenen ron- den vorm aanneemf. Nog eenige jaren geleden vverd door Crooke eene nieiiwe handelwijzc aangegeven, daarin bestaande dat stukjes glas op een vooraf met krijt beslreken ijzeren plaat boven kolen gesmolten worden. Ook vindt men bij Chevalier (5) die van Laligant medegedeeld, wclke echter gelieel dezelfde als die van Hooke is. Hetzelfde geldt van eene vrocger door Nicholson (4) aangegevene handelwijze. Eindelijk heb ook ik vele jaren lang mij van een mikros- koop bediend, waarin de sterkere vergrootglazen uit zulke bolleljes bestonden , welke vervaardigd werden op eene wijze, die eene vereeniging is der methode van Hooke en van Sivrigbt (5). Ofschoon bij de groote verbetering, die het zamengestelde mikroskoop in de laatsle jaren heeft ondergaan, en de bc- trekkelijk geringe prijs, waarvoor tegenwoordig goede volko- (1) Lai ancle, die de inikroskopcn van Della Torre op zijne reis in Kalie zag , roemde dezclve zeer. Zie Montucia, Ilistoive des Mathema- iiques. III. p. 511. (2) Edinh. Phil. Journ. 1829. I. p. 81. (3) L. c. p. 30. , (1) Nicliolson’s Journ. I. Gilberl’o Ann. 1800. IV. p. 252. (5) Bullaiin des scicnc. phys. et nat. on Necrlandc. 1839. p. 370. VERVAARDIGINSWIJZE VAN lU.EINE GLASBOELETJES. 55 men bruikbare mikroskopen te bekomen zijn , zulke kleiue glasbolletjes als lenzen in eeu enkelvoudig mikroskoop wel zelden meer zuilen gebezigd worden, zoo kunneii er echter nog gevallen voorkomen, waarin zij van nul zijn, b. v. tot bet daarstellen van zeer kleine dioptrische beeldjes, gelijk vrocger (1)1. II. p. 77) gebleken is. Ik meen daaroin den lezer geen ondienst te doen met bier de wijze mede te dee- len, waarop zij naar mijne ondervinding bet best kunnen vervaardigd worden. Hiertoe worden gevorderd: I* twee of drie millimeters breede reepen van gewoon vensterglas, of ook van dun spie- gelglas; 2° platinablik van gelijke dikte als hetgeen door- gaans bij scheikundige onderzoekingen wordt gebruikt^ 5° eeue gewone spirituslamp ; 4° twee pincetten , ecu kleiner en tij- ner om de glasbolletjes op te vatten, een grover om de stukjes platinablik vast te houden; 5° een klein vlak ha- merlje; (J° eenige gewone naainaalden van verschilleude fijn- beid; 7° eene plaat van kurk of week bout; 8“ eene vlakke looden plaat; 9° een klein kartonnen doosje, uit welks dck- sel men den bodem verwijderd beeft, en dezen door eenen nieuwen van dun papier vervangen; eindelijk 10° eene schaar. Men begint met uit platinablik eenige ronde of vierkante stukjes van gepaste grootte te knippen , b. v. van drie tot vier millimeters doormeter. Deze worden gelegd op de kur- ken of bouten plaat, en nu met behulp eener naald in bet midden van elk een gaatje geboord. De grootte dezer ope- ning moet natuurlijk gewijzigd worden naar de grootte van bet bolletje, dat men daarin wenscht vast te smelten; eene middell ijn van ongevecr | van die van bet laatste voldoet bet best. Door boring wordt bet slukjc platinablik eenig- zins bol cn onlslaat te gelijk een zoogenaamdc braam. K6 IIF.'i' ENKEI-VOUI^lC DIOI’TIIISCII JllKUOSKOOP. Daarom wordl het doorboorde blikje op dc looden plaal gelegd eu bicrop door een paar tikken met bet haraertje vvederora vlak gemaakt. Vervolgens worden de glasreepen tot draden getrokken. Bezigt men zulke dunne reepen als de bovengenoemde, dan is dc'vlam eener gewone spirituslamp hiervoor geheel vol- doende, en deze is verkieslijk boven de vlam der glasbla- zerslamp , omdat de eerste geen roet geeft. De dikte der draden bangt wederom af van den doormeter der bolletjes, die men weuscht te vervaardigen. Houdt men nu het eene uileinde van zulk eenen glas- draad in de vlam, dan vormt zich hieraan spoedig een bol- Jclje. Ten einde niet genoodzaakt te zijn dit tusschen de vingers vast te houden , — iets hetgeen men , ter bewaring der zuiverhcid van de glasoppervlakle, zooveel mogelijk vermijden inoet — wordl in den papiercn bodem des deksels van het reeds genoemdc kartonnen doosje een klein gaalje geprikt, hicrdoor het vrije einde van den glasdraad gestoken, en deze er doorgehaald lot dal het bollelje van onderen legen het papier stuit. Nu knipt men aan de andere oppervlakle den draad door, en het glasbollelje valt, voorzien van ecu zecr klein slaarlje, in het doosje. Terwijl men daarop het doorboorde plalinablikje in het groolere pincet vast houdt, brengt men het bollelje met het fijnerc pincet, of, bij dc allerkleinste, met de vochtig gemaakle punt eener naald , in de opening, en wel zoodanig dat het daaraan overgebleven staarlje in eene schuinsche bonding ler zijde van de opening komt; men moel hicrbij zorg dragen dat hcl slaarlje de oppervlakle van het blik nicl raakt , daar in dit geval het bollelje zelden den beboorlijken vorm aanncpinl. Indicn zcer kleine bolleljes worden vervaardigd. VEUVAARDIGING VAN KLEINE GLASBOLLETJES. J>7 (Ian moet dit gedeelle d(y bewerking ouder de loii[)C wor- den verrigt. Eindelijk wordt dan bet platiuablikje met bet in dc opening rustende glasboilelje in de spiritusvlam geboudeii , en wel ter plaatse waar dc warmle van deze bet groolst is, namelijk even boven de spits van den binnensten kegel. Spoedig verdwijnt hierbij bet nog overgebleven staartje , dat met de overige glasmassa zamensmelt, en te gelijk becbt zicb deze aan de altijd aanwezige onevcnbeden van den rand der opening vast, zoodat bet glasbolletje er bebooriijk in bevestigd is. Alleenlijk de grootereu, t w. die, welker mid- dellijn meer dan een millim. bedraagt, vallen na de bekoe- ling, door zamentrekking van bet glas, gemeenlijk uit bet platinablikje , en de zoodanigen moeten dus vrij , dat is op de wijze van gewone ienzen , in de kopereu busjes wordon bevestigd, welkc voor buune opuame bestemd zijn. Wat den meest gepasten vorm dier busjes belrcft, zoo geeft fig. 19 daarvan eene voorstelling in doorsnede; c is een door- boord koperen cijlindertje van omstreeks diie millim. Icugtc , van boven voorzien van eene iets uitgebolde sebijf ab van tvvintig millim. in middellijn. Om bet cijlindertje wordt een kapje d gesebroefd, met eene opening bij e voor doorlaling van bet glasbolletje. Het spreekt van zelf, dat onder de vervaardigde glasbol- letjes er zicb altijd bevinden, welke bij bet onderzoek blij- ken voor bet gebruik ongesebikt te zijn, Daarom is bet raadzaam er versebeidene van nagenoeg gelijke groolte te maken, en bieruit de beslen uit te zoeken, betgeen weinig lijd kosi , daar men, bij conige oefening, minslens ecu do- zijn zulke glasbolleljes in een uur kan vei vaardigen , zoodat weinige uren toereikend zijn om zicb cen gebecl stel van 1)8 HEX ENKELVOUDIG DIOPTRISCH MIKUOSKOOl'. vergroolingen , van 80 maal af U»t 2000 inaal toe te ver- schalTen ; het slerksle door mij daargeslelde glasbollelje ver- groot de middellijn 2200 malen; echter zijn dcze sterkst vergroolende bolletjes, uithoofde van hunnen zeer korten brandpunlsafstand, als raikroskoop weinig bruikbaar, en kan men geheel volstaan met de zoodanige wier vergrooting boogstens 800 — 900 maal bedraagt. Opmerking verdient het ook nog, dat het juist de bolletjes van 500—900 ma- lige vergrooting zijn, die bet zniverste beeld geven , zoo- zelfs dat zij in dit opzigt gewone geslepen lenzen van ge- lijke vergrooting dikwerf merkelijk overtreffen, iets dat alleen verklaard kan wordeu, door aan te nemen dat de bolletjes, tijdens de smelting, ellipsoidische of hyperboliscbe oppervlak- len vcrkrijgen , waardoor himne sphaerische aberratie ver- minderd vvordt. Ziehier de uitkomsten verkregen bij het beproeven van ver- schillende dezer glasbolletjes ten aanzien van bun vcrmogeii om de streepen op een plaatje van Nobert ziglbaar te makeu. Vergrooting. 178 maal. De groep zeer duidelijk opgelost, in de S'*' de meeste slreepjes onderscheidbaar. 455 » De O'*" groep opgelost, de T**' gestreept. 712 » De 7‘‘‘ groep even opgelost. 920 » De 7'*' groep duidelijk opgelost. Wanneer men deze uitkomsten vergelijkt met die, welkc verkregen zijn bij het onderzoek van de beste tegenwoordige aplanatische rnikroskopen, dan blijkt dat zulke glasbolletjes inderdaad reeds zeer nabij aan deze komen in onderscheid- baar-makend vermogen, en althans de vroegere zamenge- steldc rnikroskopen in dit opzigt zeer verrc overtrcflen. PI-AATSING OP EEN VOETSTUK. WILSON. o9 579. Docli keeren wij, terug tot de geschiedenis der in- rigting van hot enkelvoudig mikroskoop. Wij hebben gezien, dat betzelve gedurende de laatsle belft der 17'*' eeuw allengs eenige verbeteringen had ondergaan, inzonderheid daarin bestaande, dat er middelen waren aan- gebragt om den afstand tusscben de lens en bet voorwerp te veranderen, en dat men ook reeds aangevangen had eene andere lens te bezigen ten einde bet licht te versterken, maar nog werden de enkelvoudige mikroskopen meestal met de hand vastgehouden en zoo tegen bet daglicht of tegen dat eener kaars gerigt. Ook nog gedurende de eerste jaren der volgende eeuw bebielden de enkelvoudige mikroskopen gewoonlijk deze inrigling. Echter begon men ook reeds te dien tijde sommige en- kelvoudige mikroskopen voor bepaalde oogmerken op een voetstuk te plaatsen. Bit was hel geval met bet reeds (bl. 46} vermelde mikroskoop, waarvan zicb Swammerdam voor de ontleding van insekten bediende, en hetwelk door Samuel Musschenbroek was vervaardigd. Ook werden in 1702 door den Engelschman Wilson (1) twee soorten van enkelvoudige mikroskopen beschreven, vvelke hij , gelijk hij zegt , ten gevalle van hen , die de waargenomen voorvverpen wenschten te teekencn , ook van een voetstuk voor- zag. Hij gaf van dit laatste echter geene nadere beschrijving noch afbeelding; alleenlijk vermeldde hij, dat het zoodanig was ingerigt, dat het mikroskoop gemakkelijk naar hel licht kon worden gekeerd. Bij beide deze mikroskopen behoorde hetzelfde slel lenzen, ten gctale van acht. Het eene (z. PI. 1. fig. 14) bestond uit twee langwcrpige ko- (1) Philos. Transact. 1702. p, 1241 GO HKT ENKCLVOUBIG DlOPTlUSCll JlIKUOSKOOl’. percn plaaljes b en c door eene scharnier verecuigd. Tus- schen dezelve bevond zicli eenc veer terwiji zij door middcl der gebogen schroef / tot elkaader koiideu gebragt wor- deii. Op bet spilse uiteindc e van bet ecne plaatje, werd bet busje geplaatst, dat de lens bevatte. Het andere plaatje was verbonden met ecnen nit verscheidene geledingeu be- staandeii dwarsarm g , aau welks uileiude een kokerlje h ge- vonden werd, waarin een draad np en neder gleed, die aan liaar eene uiteindc van ecu kuijptangetje k, aan het andere van een ivoren scbijfje i was voorzien, hetwelk aan de eene oppervlakte wit aan de andere zwart was. Wilson’s Iwcede inikroskoop is afgebeeld in PI. 1. ifig. 17, zoodanig als bet in 170!^ bet eerst door hem beschreven werd. Het ligcbaam ab^ belwelk van ivoor, koper of zilve^' was, bad eene cijlindrische gedaante, en was onge- veer twee duimeu laug en een breed. In bet boveneinde b werden de busjes gesebroefd, die de lenzeu bevalten, terwiji in Jiet beneden einde de bolle cijlinder f, waarin bij g eene voor de verlichting bestemde lens besloteu was, op en neder kon worden gesebroefd. Biunen in de buis bevon- don zicb drie losse in het midden opene platen, waarvan de eene d half cirkelvormig is uitgebogen ter opneming van met voebt gevulde buisjes, terwiji de beide anderen vlak zijn en dienen, oni er glazen plaatjes en schuifjes lusseben te bevesligen. Deze ringvormige platen stuiten aan de eene zijdc tegen de veer Z, en aan de andere zijde tegen de schroef /, welkc laatste dient, om liet voorwerp lot de lens te doeu naderen. Men ziet nit deze bescbrijving , dat dit inikroskoop na- genoeg gebeel overcenstemdc met datgene, hetwelk Hart- soeker (z, bl. 47) ongeveer tvvinlig jaren vroegcr besebre- WILSON. 3I1LCUME1JER. VON GLEICHEN. STEINER. G1 ven had. De latere vorm dicn Wilson aan dil wciiluig gaf, on helwelk, onder den naani van Wilson’s zakmikroskoop , gedurende raeer dan cene halve ceuw zeer algemeen in ge- bruik is geweest, kwarn nog meer overeen met dal van Hart- soeker, daar hij het ook voorzag van den nil verscheidene windingen beslaande spiraalveer (z. fig. 18 i). Ten einde bet gemakkelijker in de hand te houden , word er nu ook oen afzonderlijk handvatsel aangevoegd. Eersl omstreeks 1740 of iels later (1) werd dit enkelvondig raikroskoop door Wilson van eencn bcvveegUjken spiegel voorzien, in dier voegc als het in fig. 18 isafgebeeld, tcrwijl het terzelfder lijd op een blijvend voelsluk werd geplaalsl, gelijk men dit laalsle lhans ook algemeen voor andere enkelvoudige mikrosko- pen begon aan te wenden. Zoo b. v. bij dat van Milch meijer (2), hetvvelk overigens weinig verschilde van een der mikroskopen van Joh. Mnsschcnbroek , cn bij dal van von Gleichen (3), helwelk niels anders was dan een ver- belerd passermikroskoop met ecnen daaronder geplaalslen spiegel. Later veranderde Steiner (4) het Wilsonsche mikros- koop in dier voege,. dat drie der biisjes, welke de lenzen bevatten, te zamen op cene plaal bevesligd waren, die om eene spil buiten het mikro.skoop kon worden rondbevvogen , zoodat naar willekeur eene der lenzen boven het voorwerp kon worden gedraaid. (1) In Baker’s Microscope made easy, in 1744 uitgekomen, Mwdt de bijvoeging van den spiegel als eene geheel nieuwe uitvinding genoemd. (2) Ledermiiller, Augenergdtzunyen IV. p. 46. pi. I. (3) Ledermiiller, III. pi. XII. (4) Ahhandlung von den Vergrosserungsgldser', p. 13, gevoegd achler de Dnitsche vertaling van Baker’s Microscope made easy. G2 IIET ENKELVOUDIG DIOPTRISCH ftllKROSKOOP. 580. In de eersle jaren dierzelfde eeuw had zich in Frankrijk Joblot veel uaana verworven in het vervaardigen van allerlei mikroskopen. Hij gaf daarvan eene zeer uilvoerige heschrij- ving, vergezeld van een groot aantal afbeeldingen (1). Daar- uit blijkt, dal alle zijne mikroskopen uilmunltcn door sierlijk- heid cn nelheid van vorm (2), doch wezenlijke verbeteringen van eenig belang worden er niet bij aangctroffen. Een enkel- voudig mikroskoop van hem is afgebeeld in PI. I. fig. IS; a is het handvalsel; hiermede zijn verbonden: vooreerst de kope- ren plaat A, vvelke eene opening heeft waarin het busje rf, dat de lens bevat, geschroefd kan worden; ten tweede eene -andere koperen plaat welke als voorwerptafel dient, en daartoe in het midden doorboord is. Het glasplaatje of schuifje, waarop of waarin de voorwerpen liggen, wordt op de plaat f bevesligd gehouden door de dunnere plaat e, welke als eene veer werkt; fg is niet anders dan een van voren open ebbenhoulen kokerlje beslemd om het overlollige licht af te sluilen. Voor de toenadering der lens lot het voorwerp dient de gerande knop c, waardoor eene schroef in beweging wordt gebragt, welke met de plaat A verbonden is, lerwijl deze beweging geregeld wordt door de slalen veer b. Joblot plaatste geen zijner eigenlijke enkelvoudige mikros- kopen op een voetstuk , doch hij geeft de beschijving en afbeel- ding van eenen loupcndrager, bestemd voor onlledingen bij geringo vergrootingen. Met weglaling van het benedengedeelte van den met kunslig snijwerk overladen voel, is deze afgebeeld in (1) L. Joblot, Descriptions et usages de plusieurs tioiiveaux micros- copes, etc. Paris 1718, met 22 platen. (2) Joblot was hoogleeroar nan de Academia royalc de Peinture et Sculpture. JOBLOT. TUEMDLEY. LYONET. LIEBEBKUHN. 03 PI. II. fig. 18. Zij bestaat uit een regtslandig gedeclte a, bij b regthoekig oragebogen en aldaar vooizien van drie bolge- ledingcD ccc, waarvan de laalsle verbonden is met cenen ring, waarin de loupe geplaatst vvordt. Dergelijke loupen- dragers zijn nog vele jaien later zeer algemeen in gebruik geweest, vooral nadat Trembley (1) eenen hiermede na- genoeg geheel overeenkoraenden had aanbevolen voor de waar- neming der zich in eon glas met water beviudende polypen, en Lyonet (2) eenen dcrgelijken voor zijne nitmuntende onlleding der wilgenhoutrups bad aangewend. 581. Allengs had men de kunst om klcine glazen lenzen le slijpen ook tot eene groole boogie gebragt. De lenzen van Wilson’s zakmikroskoop vergroollen lot 400 maal. In dit tijdperk inaakte zich ook l.ieberkiihn beroemd door bet vervaardigen van sterk vergroolcnde lenzen. Zijn levensbeschrijver (5) zegt van hem , dat bij glaasjes sleep van zulk eene wonderbaarlijke kleinbeid, dat men een ver- grootglas noodig had , om ze te zieii. Ook was bij bet die bet gebruik der bolle terugkaatsende metalen spiegelljes voor de verlichting van ondoorscbijnende voorwerpen , en welke reeds vroeger door Leeuwenhoek (zie bl 44) uitgedacht waren, in 1758 algemeen invoerde. De toeslel van zijn mikroskoop, waarbij bij deze bolle spie- geltjes gebruikte, was overigens zeer eenvoudig; bij is afge- (1) Hist, dcs polypes d'eau doure , 1744. (2) Traiti anatomique de la chenille , qui range le hois da saule , .i la Haye, 1762. (3) Memoires de V Academic Roy ale de Berlin, 1756. p. 519, ook over- genomen in de Vitgczochte verliandelingen , Amsterdam bij llouttuijn, 1760. V. p. 473. C-i HET ENKELYOIJDIG DIOPHUSCU MlttllOSKOOP. I heeld in PI. I. fig. 15, en wcrd vaslgehouden bij het handvalsel a; b is ecn hieraan bcvesligd vlak sink koper, helwelk dc aan eene afzonderlijke stijl e bevcsligde ring f draagt, welke voor hel opnemen der lens m dienl, waannede een holle spiegel verbonden is. Bij d is eene schroef, die door het sink b gaat, en het sink I in bewcging brengt, terwijl deze beweging geregeld wordt door de veer c. Bij g bevindt zich een kokertje met eenen daarin bcweegbaren draad, die aan het eene einde in eene spits, aan hel andere in een knij- pend tangetje uitloopt^ beide dienen ter vaslhouding der voorwerpen. In het museum van the Roxjal College of Surgeons of England wordt een klein kabinetje bewaard (1), waarin zich iwaalf mikroskopen van Lieberkiihn bevinden, elk een geinjicieerd praeparaat bevatlende. De zamenslelling dezer mikroskopen is eene andere dan die van het zoo even be- schreven werkluig. A (PI. 1. fig. 16 halve groolle) slelt voor een koperen buisje van ongeveer een E. duim lang en een duim wijd , helwelk aan het eene einde eene klcine dubbelconvexe lens bevat van eenen halven duim brand - punlsafsland, terwijl aan het andere einde zich eene groo- lere lens bevindt voor versterking van het licht. In door- snede is dit buisje afgebeeld in B; a is de vergrootende lens gedceltelijk beslolen in eene holle in den zilveren hoi - len spiegel c. In d is het voorwerp geplaatst, helwelk door de schroef e op cn neder kan wordeu bewogen , terwijl eindelijk bij b de veiTichlingslens wordt gezicn. Van een auatomisch mikroskoop door Liebcrkuhn ver- (t) Quekelt, Practical treatise on the use of the Microscope^ I.on- den , 1048. p. IG. 