De zenuwkoortsen, in derzelver ziektekundige waarde beschouwd, benevens therapeutisch aanhangsel
Hebben wij in het zoo even gezegde slechts met eenige hoofdtrekken de gevallen aangeduid , waar¬ in de wijze van aanwending des calomels , in groote giften en meestentijds met eene bijvoeging van opium , de voorkeur boven de gewoone wijze van aanwending van dit middel schijnt te verdienen , zoo gelooven wij daarentegen, dat deze laatste wijze meestentijds de voorkeur zal verdienen in die gevallen , waar een bepaald plaatselijk lijden der hersenen en van derzelver vliezen, van eenen ont- stekingachtigen aard , of ook van de ingewanden der borstholte, in dien graad is ontwikkeld, dat het de eerste en bijna uitsluitende inachtneming vordert. Ten minsten zal in duidelijk geopenbaard ontstekingachtig lijden der hersenen , de calomel zich slechts dan heilzaam betoonen , wanneer de¬ zelve als afleidend middel, dikwerf nog met eene bijvoeging van Jalappe, gegeven wordt, en in het bijzonder moet hier , ten minsten zoo lang het ont¬ stekingachtig tijdperk duurt, eene bijvoeging van — 176 — opium vermeden worden, waarop armstrong ook reeds opmerkzaam gemaakt heeft. Waar echter gezegd plaatselijk lijden van deze bovenste holten des menschelijken ligchaams, zich slechts eerst even begint te openbaren, en in eenen zoo naauwen zamenhang met het algemeen koortsproces staat , dat het met dit zich ook ge¬ heel verliest, daar zal men voor het overige geene rede vinden, om van de aanwending des calomels, • in grootere giften af te gaan , wanneer men de¬ zelve op andere gronden voordeelig vindt, en deze plaatselijke aandoeningen zullen alsdan tegelijk ver¬ dwijnen op het tijdstip, waarop de koorts ten ge¬ volge der aangewende geneeswijze, eene gunstigere rigting neemt. — Ook komen somtijds den geneesheer gevallen voor van dusdanig ontstekingachtig lijden, dat daarbij de tijd kostbaar is, en het er veel op aankomt, om in den kortstmooglijken tijd, de tot genezing of redding van het leven henoodigde hoe¬ veelheid calomel , in het ligchaam des zieken in te brengen. In dusdanige gevallen zijn wij ook reeds meermalen de kuur met de aanwending van den calomel , in groote giften, begonnen, en hierna met de toediening van denzelven, op de gewoone wijze tot op de behoorlijke maat van deszelfs werking voortgegaan, en gelooven op deze wijze menig¬ maal zieken gered te hebben, die bij eene minder krachtdadige behandeling zigtbaar verlooren schenen. Dat de calomel bij eenen ontwikkelden rotachtigen toestand , bij eene wezenlijke ontbinding der voch¬ ten , niet meer mag aangewend worden , is be- 177 — bekend en algemeen door de geneeshceren aange¬ nomen. Men wachte zich echter, om dezen toe¬ stand in typheuse koortsen al te vroeg aan te ne¬ men , en late zich daardoor niet voor den tijd van deszelfs aanwending afschrikken. De omstemming, welke dit middel, wanneer het zijnen behoorlijken graad van werking bereikt, in het ligchaam van den koortszieken voortbrengt, is zoo wonderbaar en volkomen , dat wij in enkele gevallen , waar wij wegens dreigende rotachtige wegsmelting niet dan met groote bedenkelijkheid tot deszelfs aanwending konden besluiten , ons in eenen zeer beslissenden uitslag verheugd hebben , en op het einde der ziekte reden hadden , om geen berouw over ons besluit te gevoelen. In ieder geval echter wordt in dergelijke gevallen groote voorzigtigheid en be¬ hoedzaamheid gevorderd, en het gezegde geldt slechts van grootere en zeldzamere giften in ver¬ binding met opium. Kleinere en dikwerf herhaalde giften werken hier blijkbaar schadelijk, daar zij de in haar ontstaan zijnde ontbinding en oplossing der vochten al te zeer bevorderen. Ook hebben wij , onder dergelijke omstandigheden , steeds te ge¬ lijker tijd vlugge en tonische middelen , zoo als Radix en Mores Arnicae enz. toegediend. Behalve het opium , hebben wij bij de toediening van den calomel in grootere giften , meestentijds eene evenredige bijvoeging van Rad. Tpecacuanhae , vooral bij voorhanden zijnde lijden van het slijm¬ vlies der darmen , zeer doelmatig bevonden , en wij hebben wel nimmer grootere hoeveelheden van 12 — 178 — dit geneesmiddel (5 tot 10 gr.) zonder eene geschikte bijvoeging van Magnesia Carbonica (meestentijds eene halve scrupel) toegediend. — De bijvoeging van het eerste geneesmiddel, verzacht en verbetert niet al¬ leen de verdoovende werking van het opium, op de hersenen en het zenuwstelsel in het algemeen , maar toont zich ook geheel bijzonder weldadig voor de ziekelijk aangedane slijmvliezen der buik¬ holte , en zelfs der borst, en is buitendien bij de zoo dikwerf voorhandene gastrische complicatie, bij voorkeur doelmatig, terwijl de bijvoeging van Mag¬ nesia niet alleen het zoo ligt opvolgend uitbra¬ ken vermindert, maar ook over het algemeen tot de betere assimilatie van het middel schijnt bij te dragen. — Terwijl wij nu van de beschouwing van de werkzaamheid van den calomel , in koortsachtige ziekten afstappen , en tot de beschouwing van an¬ dere geneesmiddelen overgaan , willen wij nog een¬ maal verklaren overtuigd te zijn, dat wij de met de regels der kunst overeenstemmende handhaving van dit geneesmiddel , voor eene der grootste wel¬ daden der menschheid houden , dewijl door het¬ zelve in de zwaarste en gevaarlijkste koortsachtigc ziekten, zieken kunnen gered worden, die men door geene tot nog toe bekende geneeswijze voor den dood konde behoeden. Zij is ons een zeker anker in de nood , waar alle andere hulpmiddelen ons verlaten, en wanneer het te berispen is, zoodra de geneesheer zonder gegronde reden van deze krachtdadige geneeswijze gebruik maakt ; zoo ver- 179 — dient het welligt nog grootere berisping, wanneer hij uit vooroordeel versmaadt daarvan gebruik te maken, in gevallen waar het alleen voldoende ze¬ kerheid aanbiedt. — Wij achten en vereeren de exspectatieve handelwijze, waar zij op hare plaats is en door eenen meester in de kunst gehandhaafd wordt. De latere tijd schijnt echter dikwerf te veel aan dezelve te hebben toegegeven , en in ieder ge¬ val kan dezelve beter en met meer gevolg in hospita¬ len en ziekenhuizen in het algemeen, dan wel in de private praktijk worden bewerkstelligd. Nimmer hebben wij eene herhaling noodig gevon¬ den , en waar dezelve door geheel bijzondere omstan¬ digheden , in enkele gevallen dringend aangewezen scheen, en om die reden is in het werk gesteld ge¬ worden, was de uitkomst doodelijk. — Slechts de staat van congestie, veel zeldzamer ware ontsteking, schijnt, zoo als het nu met de zaak gelegen is, bij deze koortsen voor te komen , en eene matige aderlating aan te wijzen. In ieder geval echter mag dezelve slechts in den aanvang der ziekte in bet werk ge¬ steld worden, later is dezelve zeker schadelijk, zoo niet zelfs doodelijk. — Juist deze groote schadelijk¬ heid, ja meestentijdswezenlijke doodelijkheid eener, in de latere tijdperken dezer koortsen , in het werk gestelde bloedontlasting , schijnt ons een praktisch bewijs te zijn voor de vroeger ontwikkelde meening, volgens welke het bloed de bron van het dierlijk levensvermogen bevat, en het gansche proces bij de typheuse koortsen juist slechts in eene zoodanige verandering des bloeds bestaat , dat hetzelve steeds minder geschikt wordt, om dit zoo noodwendig levensvermogen, indien wij ons zoo mogen uitdruk¬ ken , te ontwikkelen. Plaatselijke bloedontlastingen , kunnen , waar zij gevorderd schijnen , met mindere bedenking in het werk gesteld worden. Ook zij betoonen zich bij 181 — toestanden van congestie dikwerf zeer nuttig, en vinden vooral meermalen eene geschikte plaats hij de ontstekingachtige aandoeningen van het slijm¬ vlies der darmen, zoo als zij bij gastrisch -nerveuse koortsen, en bij den wezenlijken typhus abdomina¬ lis , niet zelden voorkomen. Tegen deze hebben wij dezelve in den aanvang onzer praktijk dikwerf aan¬ gewend , maar gelooven ons echter later door de ondervinding overtuigd te hebben, dat zij ook Hier door eene doelmatige aanwending van den calomel , dikwerf kunnen onnoodig gemaakt worden. Over het algemeen berust het op dit weefsel zich hech¬ tend wezen, volgens deszelfs natuur, volstrekt niet op een ontstekingachtig proces, veeleer is het ont¬ stekingachtig karakter, waar het daarbij aanwezig ✓ is, voorzeker eene toevallige bijmenging, en enkele toestand van congestie zal zelf misschien wel niet geheel zelden hier voor wezenlijke ontsteking ge¬ houden worden. De latere tijd heeft eenige geneesmiddelen in de praktijk der typheuse koortsen ingevoerd , die onze voorouders in eene dergelijke nuttige aanwending niet schijnen gekend te hebben. Wij meenen het zoutzure ijzer, en de met hetzelve overeenkomstige middelen. — Indien wij omtrent de werkzaamheid en nuttigheid van deze middelen , eene opregte bekentenis zullen afleggen , zoo als zij bij ons uit eigene ervaring is voortgesproten, zoo kunnen wij niet nalaten te verklaren, dat dezelve doorgaans door eene vroegtijdige en methodische aanwending van den calomel onnoodig en overtollig gemaakt) 182 — worden, cn dat, hoezeer ook derzelver heilzaamheid door enkele mannen van gezag moge geprezen zijn geworden, zij desniettemin aan den geneesheer, die zich hoofdzakelijk op dezelve verlaat, slechts ge¬ ringe zekerheid voor eenen gewenschten uitslag be- looven. Desniettemin zijn wij voor het overige van meening, dat er in de praktijk gevallen kunnen voorkomen, in welke zij zich niet alleen regt nuttig betoonen, maar niet eens geheel ontbeerd kunnen worden. Waar welligt de lijder te laat onder onze behandeling geraakte , om de vereischte primaire behandeling , door middel van calomel te kunnen volbrengen , of waar deze misschien te regter tijd en in de juiste maat verzuimd is geworden, daar kan het ligtelijk het geval zijn, dat de ziekte zich zoodanig voordoet , dat slechts nog van de aanwen¬ ding dezer middelen eenigen uitslag te verwachten zij , ofschoon dezelve , zoo als wij reeds hebben aan¬ gemerkt , steeds geringer en twijfelachtiger zal wezen , dan wanneer het geweld der ziekte door eene gepaste krachtdadige behandeling, van den beginne af aan, is gebroken geworden. Want wij vooron¬ derstellen hierbij, dat die ziekte gevallen, welke in hun verder beloop eene niet enkel voorbijgaande aanwending dezer middelen noodwendig maken, ook te gelijk bij derzelver eerste intrede , zich be¬ langrijk genoeg zullen toonen , om van den bezon- nenen en voorbedachtzamen geneesheer, de behan¬ deling met calomel te vorderen. — Waar wij ove¬ rigens in de omstandigheden eene gegronde aan¬ maning tot het gebruik van gene middelen zouden aanschouwen, daar zouden wij bij voorkeur de ra¬ dix amicae , de aluin en liet azijnzure lood, het minst echter het zoutzuur ijzer vertrouwen , daar dit zich aan ons, hij de aanwending, het minst nut¬ tig betoond heeft. Tot de aanwending van het azijnzure lood wer¬ den wij door eigene inductie en door het onder¬ vonden nut van hetzelve, bij hardnekkige, door niets te bedwingene buikloopen bij kinderen, reeds aangespoord, voor dat het door spirites en anderen is aanbevolen geworden, maar hebben echter sinds dien tijd geene genoegzame gelegenheid ter aan¬ wending van hetzelve gevonden , om ons een be¬ paald oordeel over deszelfs werkzaamheid te durven veroorloven. Waarschijnlijk echter zouden wij het, in de voor deszelfs aanwending geschikte gevallen, met Exir . nucis vomicae spirituosum verbinden. Nimmer echter mogen wij vergeten, dat die om¬ standigheden , welke in typheuse koortsen , het ge¬ bruik van deze klasse van middelen vorderen, steeds tot de gevaarlijk ste en slechtste behooren , die ons kunnen voorkomen , en dat derhalve de door dezelve te bewerken uitslag, slechts eene zeer twijfelachtige hoop toelaat. — Men wachte zich ook wel , om deze middelen te vroeg en voor den tijd toe te dienen. Zij zouden zich dan in den hoog- sten graad schadelijk betoonen. Waar de, voor het overige , ook hevige buikloop , het gevolg eener activc iurg-escentia naar het darmkanaal is, daar blijft de calomel met opium het hoofdmiddel, cn slechts daar waar passiviteit en dreigende organische collapsus. — 184 •/ich Lij dezelve vertoonen, is de regte plaats voor gene aanwezig. De chloor is een geneesmiddel, welks werkzaam¬ heid in typheuse koortsen, die met een lijden van het slijmvlies der darmen gepaard gaan, door velen zeer geprezen, door anderen bijna geheel betwijfeld wordt. Welligt vloeit deze tegenstrijdigheid uit cene verschillende geaardheid en gift van hetzelve voort ; aan ons heeft het zich steeds als een groot en onschatbaar geneesmiddel betoond, en wij zou¬ den het welligt na den calomel, in de behandeling der op de gezegde wijze verwikkelde koortsen , on¬ der den overigen voorraad van geneesmiddelen , het minst willen missen. Maar wij geven het ook in eene tamelijk sterke gift (eenige oneen in de 24 uren) en zorgen voor de zoo veel mooglijk krachtige ge¬ steldheid van het middel, voor eene doelmatige, de ontbinding niet bevorderende verbinding, en voor eene zoo veel mooglijk zorgvuldige bewaring van hetzelve in de apotheek , zoo wel als bij den zieken. Een aftreksel van althaea wortel, soms in verbinding met flores amicae en eene kleurloze sy- nipus , schijnt, wanneer het glas in eene kom met koud water bewaard en steeds oogenblikkelijk weder toegemaakt wordt , de kracht van het aqtict oxy- muriatica het minst te ontbinden , en in dezen vorm wordt het daarom ook gewoonlijk door ons voor¬ geschreven. Hoewel dit krachtig middel bij wezen¬ lijk ontstekingachtige gesteldheid, naar onze mee- ning, niet aangewezen is, zoo werkt het toch in hoogen graad bedarend bij die soort van opwek- — 185 — king , ia den aanvang van typhcuse koortsen , die meer uit aderlijke, dan uit slagaderlijke opwelling van het bloed schijnt te ontspringen , en kan der¬ halve benevens den calomel , het vroegst gegeven worden. Ja wij hebben het zelfs niet zelden te ge¬ lijk met dit middel, en wel zonder eenig nadeel te bemerken toegediend , en het komt ons voor , als of het daar, waar wij het waagden om meer van hetzelve bij den calomel te geven , en echter de hierdoor bedoelde omstemming der bewerktuiging nog niet volkomen volbragt scheen , dezelve op eene heilzame wijze voortzette en bevorderde. Ook schijnt het , meer dan de eigenlijke minerale zuren , de levend bewerktuigde menging der vochten te be¬ waren en eene dreigende ontbinding te verhoeden, en derhalve in het algemeen de eigenlijke plaats tot zijne aanwending , tusschen den calomel en de soms gevorderde sterkere tonische middelen , te vin¬ den. Overal , waar van de behandeling van zenuwach¬ tige koortsen gesproken wordt, moet ook aan de vlugge prikkelende middelen gedacht wqrden , want oud gebruik en theoretische meeningen, hebben in de behandeling der koortsen , aan deze klasse van middelen , een zoodanig gewigt bijgezet , dat het bijna onmooglijk is , dezelve geheel met stilzwijgen voorbij te gaan. — Men kan de vraag opperen, — 186 — in hoeverre deze middelen in het algemeen bij de behandeling der zenuwkoortsen geoorloofd zijn P en in hoe verre men zich een goed gevolg van derzel- ver aanwending mag belooven ? Daar eene alles afdoende beantwoording dezer vragen ons hier te verre zoude voeren, zoo willen wij ons hieromtrent slechts eenige algemeene aan¬ merkingen veroorloven. — Overwegen wij den aard en de wijze, waarop deze middelen op de bewerk¬ tuiging werken, eenigzins nader, zoo zullen wij het voor ons zelven niet kunnen verbergen, dat derzel- ver voornaamste strekking zich bepaalt tot den stand der bewerktuigde opwekking , voor zoo verre deze op eene dynamische stemming van het dierlijk zenuwstelsel berust , en door enkele dynamische omstemming kan veranderd worden. Daar nu echter de omstemming en het bezweken zijn der dierlijke opwekking , zoo als zij zich bij de zenuwachtige koort¬ sen vertoonen , naar derzelver inwendigen grond , niet op eene dusdanige oppervlakkige, enkel dyna¬ mische omstemming des zenuwstelsels, maar op eene veel diepere , meer stoffelijke verandering , op eene ziekelijke bloedmaking, berusten, zoo moet hieruit van zelfs reeds voortvloeijen, dat deze middelen niet de hoofdmiddelen in de kuur kunnen uitmaken, daar zij geene krachten bezitten, die eene onmiddelijke werkzaamheid op het mengings-proces des bloeds uitoefenen. Wanneer men tegen de juistheid dezer sluitrede niets kan inhrengen, en men toestemmen moet, dat het lijden des zenuwstelsels, in de ze- nuwachtigc koortsen , op eene diepere ziekte - her- — 187 — schepping berust , waartegen gemelde middelen zoo goed als niets vermogen , zoo zal men er zich niet genoeg over kunnen verwonderen , hoe de genees¬ kunde zoo lang het uitsluitend heil in deze mid¬ delen heeft kunnen zoeken, en dit nog te meer, daar zij hierbij door de ondervinding zoo weinig is begunstigd geworden. Want wij houden het voor overbodig, om den ongelukkigen uitslag der in dezen geest uitgeoefende behandeling der zenuw¬ koortsen, nader aan onze lezers voor oogen te stel¬ len, daar dezelve te algemeen bekend is. Zien wij voor het overige van deze theoretische redenering af, en laten wij de ondervinding raad¬ plegen , terwijl wij ons de eenvoudige vraag ter beantwoording voorleggen ; welken uitslag mogen wij ons, volgens de ondervinding, van de aanwen¬ ding dezer middelen , bij eenen volkomen ontwik¬ kelden zenuwachtigen toestand, belooven? — Het antwoord, hetwelk wij in staat zijn op deze vraag te geven, zal, wanneer wij ten minsten geheel op- regt te werk gaan, inderdaad eenigzins verdemoedi- gend voor onzen geneeskundigen hoogmoed uitvallen. Want verplaatsen wij ons slechts regt levendig aan het ziekbed van eenen aan zenuwkoorts lij¬ denden, bij wien de zenuwachtigc toestand reeds zoo volkomen ontwikkeld is, zonder dat er echter nog iets in het minsten is geschied, wat, eenigcr- mate even als de calomel , gunstig op het dieper koorts-proces had kunnen werken ! Wat zullen wij doen? — Het geheele beeld der ziekte zal eenen indruk op ons maken, als of er slechts eene krach- — 188 — tige aansporing noodig ware , om het zenuwstelsel uit deszelfs sluimering en werkeloosheid op te wekken. Wij geven ons over aan dit zelfbedrog , en grijpen bijna onwillekeurig naar arnica, kampher , moschus enz. Maar de gewenschte uitslag blijft weg, — het zenuwstelsel verzinkt immer dieper, en de zieke sterft , ondanks de aanwending van de krachtigste prikkelende middelen , waarvan wij toch geheel naar de voorschriften der school, hebben gebruik ge¬ maakt. Dit zal , weinige gevallen uitgezonderd , om welke te overwinnen ook welligt de natuur sterk genoeg zoude geweest zijn, de gewoone geschiede¬ nis van ons lot aan het bed dezer lijders voor¬ stellen. Voorzeker eene treurige , helaas ! echter maar al te ware uitkomst ! Wanneer het nu echter ook eene grove dwaling is, voortgebragt door den uitwendigen schijn en eene nietige systematiek , waaraan die geneesheeren zich overgeven , welke het onmooglijke van de ge¬ noemde middelen hoopen, zoo zijn wij er toch verre van af, om aan dezelve alle nut te ontzeggen. Dat het, in het beloop van heete koortsen, zoo dikwerf zich vertoonend, boven afgeschilderd diep ter neder gezonken zijn des zenuwstelsels , niet op eene enkel oppervlakkige verslapping en uitputting van deszelfs krachten konde berusten, maar of het gevolg van een in den doodstrijd verheerend gewigtig centraal gedeelte , of van eene meer algemeene , over het ge¬ heel des bloeds verspreide schudding zijn moest ; deze waarheid , zoude men denken , had bij de ge- necshccren, bij eenig nadenken over den ongeluk- — 189 — kigcn uitslag hunner behandelingswijze, ligtelijk en als het ware van zelfs moeten opkomen. In dezen zin alzoo mogen wij van gemelde middelen wei¬ nig of niets hoopen ; wel echter zullen wij te regt schatbare , en onder zekere omstandigheden zelfs onontbeerlijke hulpmiddelen in dezelve leeren ken¬ nen , wanneer wij derzelver aanspraak eenigzins beperken , en niet de geheele uitvoering van den raoeijelijkcn strijd alleen en bij uitsluiting aan de¬ zelve willen opleggen. Het lijdt geen twijfel, of deze middelen zullen, te regter tijd en op de be¬ hoorlijke wijze aangewend , ons genezingsplan zeer krachtdadig ondersteunen, en over het geheel hier voor den geneesheer onontbeerlijk zijn. Zij wekken de krachten des zenuwstelsels , die hier zoo zeer aan bet gevaar van bezwijken zijn blootgesteld , op, en onderhouden dezelve, op eene wezenlijk wonderbare wijze , en moesten ons in dit opzigt reeds daarom hoogst schatbaar zijn , dewijl bet niet ten allen tijde en onder alle omstandigheden in onze magt staat, de uit het bloed zich ontwikke¬ lende, voor het zenuwstelsel vijandige magt, hetzij van eenen positiven of negativen aard, te beperken, of derzelver invloed geheel af te weeren. Wclligt echter dragen zij er ook middelijk toe bij , om de menging des bloeds te verbeteren, en op eene ze¬ kere trap van bewerktuigde levenskracht staande te houden , wanneer wij met vele physiologen mo¬ gen aannemen, dat uit het zenuwstelsel zich een zeker vlugtig beginsel ontwikkelt , dat eenen leven¬ den bewerktuigden invloed op het bloed uitoefent ; — 190 — eene meening , die , hoc hypothetisch zij ook op zieh zelve zijn moge , ten minsten echter met de overal zich aan ons verkondigende innige eenheid, waarin de beide groote grondstelsels met elkander zaam- gevlochten zijn, niet in de geringste tegenspraak staat. Hoe dit echter ook zijn moge, zoo zijn zij toch in vele gevallen voor ons geheel onontbeer¬ lijk , wanneer het er op aankomt , om de sluime¬ rende , of zelfs het bezwijken nabij zijnde levens¬ werkzaamheid op te wekken , en zoo lang staande te houden, tot dat het koortsproces, hetzij dan door zich zelven of door de werking der kunst , deszelfs natuurlijk doel bereikt heeft. De ons ten dienste staande , op het koortsproces zelf eene diepere en meer onmiddelijke werking uitoefenende geneesmiddelen , behoeven doorgaans tot de volle¬ dige ontwikkeling hunner werkzaamheid , eenen te langen tijd, dan dat wij ons in vele gevallen tot derzelver aanwending alleen mogen bepalen, en zoo zullen wij meermalen genoodzaakt zijn , den het zenuwstelsel dreigenden aanval, vooreerst slechts door het gebruik van vlugge zenuwmiddelen , als het ware palliatief af te weeren , tot dat met de , aan het koortsproces zelf medegedeelde gunstige wending , de bron zelve verstopt is , waaruit dezelve voortvloeit. Op deze wijze vereenigen wij niet zelden aan het bed van den door eene zenuwach¬ tige koorts aangetasten , de aanwending van den calomel, in grootere en zeldzamere giften, met het gebruik van een aftreksel van valeriana, arnica enz. Welken grooten bijstand ons voor het overige de vlugge pr ikkelende middelen , onder de daartoe geschikte omstandigheden, ook mogen verleenen, zoo wordt er toch groote voorzigtigheid hij derzel- ver aanwending gevorderd. De nadeelen van der- zelver te vroegtijdig en overdreven gebruik zijn te zeer bekend , dan dat zij eene nadere opheldering zouden behoeven. Over het algemeen is het eene uitgemaakte zaak , dat die geneesheer , die gewoon is bij de behandeling van zenuwachtige koortsen , het dezelve begeleidend lijden des zenuwstelsels, slechts als een uitvloeisel van de bijzondere hoeda¬ nigheid van het koortsproces, dit zelf echter als het eigenlijk doel van zijn werk te beschouwen, veel zeldzamer en in veel geringere mate zal genood¬ zaakt zijn, tot deze middelen zijne toevlugt te ne¬ men, dan die geneesheer, welke altijd slechts het zenuwlijden voor oogen heeft, en in dit het eigen¬ lijk brandpunt der koorts aanschouwt, waaraan het ook toe te schrijven zijn zal , dat wij in de geschrif¬ ten der Engelsche geneesheeren , zoo weinig van de prikkelende middelen melding gemaakt vinden. Wie even als armstrong, den in het later beloop der koortsen voorkomenden collapsus, met het bezweken zijn van alle levenskrachten , slechts als het voort¬ brengsel beschouwt der voorafgegane vermeerderde opwekking des bloedsomloops , (koorts) cn zijn ge- nezings-plan daarnaar wijzigt, die zal dikwerf in het geval komen, om zich zelfs bij de behandeling — 192 — van den typhus van alle en iedere prikkelende middelen te kunnen onthouden, dewijl ten tijde, dat voor andere geneesheeren de nood eerst regt begint , het gevaar meestentijds volkomen overwon¬ nen is , en er dan gewoonlijk slechts eene doelmatige diaëtetische handelwijze gevorderd wordt , om alles in volkomene genezing te doen overgaan. — Aan de andere zijde schijnt men echter ook in lateren tijd, het aan de aanwending van prikkelende mid¬ delen verknocht gevaar, somwijlen overdreven te hehben. Zoo bijv. maakten zich vele geneesheeren bevreesd, om bij met darmz weren verbondene koort¬ sen, valeriana, arnica enz. te geven, en beschouw¬ den derzelver aanwending als onvoorwaardelijk schadelijk. In hunne meening ligt de dwaling ten grondslag, dat de op het slijmvlies der darmen zich vormende herscheppingen, slechts het voortbrengsel van een ontstekingsproces zouden zijn , terwijl het op dit zich vertoonend proces , volgens deszelfs eigenlijken aard, met ontsteking niets gemeens heeft, en zich slechts toevallig met het ontstekingachtig karakter verwikkelt, weshalve in zeer vele geval¬ len van deze koortsen, vooral in derzelver later beloop, het plaatselijk lijden van het darm-slijm- vlies volstrekt geene tegen-aanwijzing tegen de, door den toestand van het algemeene lijden, meer¬ malen gevorderd wordende , vlugge prikkelende mid¬ delen daarstelt. Ten opzigte van de hier onder de nervina te doene keuze , bekennen wij gaarne , aan een in - fusum der valeriana , of vooral van de Flores arni- — lös — cae, met geschikte bijvoegsels (onder welke de li- qitor c. c. sitccin. het veelvuldigst voorkomt), bijna bestendig de voorkeur geven, cn daarmede, zoo als wij gelooven , in de meeste gevallen volstaan. Onder dc krachtigere middelen houden wij den Moschus , in de voor deszclfs aanwending geschikto gevallen, voor zeer werkzaam. Helaas! echter wordt deszclfs gebruik door den hoogcn prijs zeer be¬ perkt. — Wat den kamphcr betreft, zoo maken wij slechts zelden daarvan gebruik , en bevinden ons met dit geneesmiddel in het zelfde geval, dat wij ons naauwelijks herinneren kunnen , immer een be¬ paald nut van hetzelve gezien te hebben. Voorze¬ ker behoort het tot de krachtigere geneesmiddelen, en staat het tot het uitwendig huidstelsel in cene bij¬ zondere betrekking, maar dcszelfs terugstuitende smaak maakt het meestentijds voor den lijder zeer onaangenaam en bij eenc zekere droogheid der in¬ wendige oppervlakten , schijnt het volstrekt niet verdragen te worden. Waar wij deszelfs gebruik noodig achten , zouden wij het nog het liefst in verbinding met calomel geven. Voor het overige kunnen de Flores arnicae meestentijds deszelfs plaats vervullen. Wij geven aan een afkooksel van den radix arnicae daarentegen de voorkeur, wanneer slapheid en beginnende collapsus van het slijmvlies van den buik , tonische middelen noodwendig maken. Daar het tegenwoordig zoo dikwerf het geval is, dat de koortsen bij voorkeur den onderbuik inne¬ men, zoo willen wij nog van twee middelen gewag maken , die zich aan ons bij den aanvang derzelve 13 dikwerf zeer nuttig betoond hebben. Wij meenen een Infusum rad. Ipecacaanhae en den Tartarus stibiatus in groote giften. Eene infusio van eene halve tot eene geheele scrupel Ipecacuanha met of zonder sal ammon,, liq. c. c. succ: enz. werlct in den aanvang dezer koortsen , vooral wanneer dezelve terstond tot buikloop geneigd zijn , dikwerf in hoo- gen graad weldadig, terwijl het inderdaad het on- derbuiks - zenuwstelsel en slijmvlies der darmen in eene gunstigere stemming schijnt te verplaatsen, misschien ook wel aanwezige gastrische onzuiver¬ heden, door een bijna vrijwillig braken, verwijdert. Niet zelden schijnt ons de geheele ziekte , door de vroegtijdige aanwending van dit eenvoudig middel, een veel minder hevig beloop te hebben verkre¬ gen. — De Braakwijnsteen van ^ tot één scrupel in een infusum van den Radix althaeae , Herb. Meliss. of Menth, piperit. is meer geschikt voor krachtige voorwerpen, en in die gevallen, waar de inwendige slijmvliezen , vooral ook der borst , meer ontstekingachtig zijn aangedaan. Deszelfs ge¬ bruik vordert echter groote voorzigtigheid , slechts geheel in den beginne en niet te lang voortgezet, zal het zich nuttig betounen , maar staat dan ook ten opzigte der groote kracht, waarmede het op het koortsproces zelf werkt, onder alle ons tot nog toe bekende middelen het meest nabij aan den calomel. — Ondertusschen zal zich bij deszelfs aan¬ wending, dezelfde verhouding vertoonen, dat daar, waar de gevoeligheid der inwendige oppervlakten zoo groot is, dat de gewoone kleine giften van — 195 — hetzelve niet verdragen worden , deszclfs toediening op de aangevoerde wijze, zeer goed verdragen wordt. Ten opzigte van een eigenlijk braakmiddel , dat in den aanvang dezer koortsen dikwerf zoo nuttig is, en door andere schrijvers ook in het verder beloop der zoogenaamde zenuwkoortsen , ten behoeve eencr weldadige omstemming van het zenuwstelsel, wordt aanbevolen, zij men echter voorzigtig , en late zich namelijk niet door de van een lijden van het darraslijmvlies uitgaande verschijnsels , die van gastricismus schijnen af te hangen, tot hetzelve ver¬ leiden. Ook het sal ammon : is een middel, dat inden aan¬ vang dezer koortsen dikwerf van groot nut is, en in deszelfs bijzondere eigendommelijkheid, door geen ander zout kan vervangen worden. De voornaamste lering voor deszelfs werkzaamheid, bieden voorzeker de zoogenaamde zinking - koortsen aan. Daar uit deze echter zoo dikwerf zoogenaamde zenuwkoort¬ sen ontspruiten, en het bijzonder lijden van het darraslijmvlies, somwijlen zelfs in deszelfs oorsprong, slechts van eene zinkingachtige natuur schijnt te zijn, zoo is er niet zelden gelegenheid om hetzelve aan te wenden. Vooral is het daar zeer te waar¬ deren , waar bij eene voorkomende neiging tot een uitslag op de uitwendige huid , zoo als van eene ernplio miliaris , zoodanige middelen moeten ver¬ meden worden, welke krachtiger op de inwendige slijmvliezen werken of zelfs ontlastingen bewerken. Het uitbreken van de miliaria crystallina , gaan dik¬ werf zeer hevige verschijnsels vooraf, namelijk groote 13* unxielas praecot'dialis , beklemdheid der borst enz. en in dit tijdstip moet alles , wat de inwen¬ dige slijmvliezen te zeer aantast, geheel worden vermeden. Want tusschen deze laatste miliaria cn de inwendige slijmvliezen , bestaat kenbaar eene zekere inwendige wederkcerige verhouding, welke de geneesheer zeer moet in acht nemen. — Het spreekt voor het overige van zelfs , dat vrij hier slechts van dat ex anihema spreken , dat in eene na¬ dere, dikwerf kritische betrekking tot het koorts¬ proces staat, en niet van dat, hetwelk zich slechts op het einde van adynamische koortsen vertoont, en enkel als een teeken der beginnende of reeds ingetredene uitputting moet beschouwd worden. Dit laatste exanthema beslaat welligt, volgens schokleu» , slechts uit blaasjes, die enkel met lucht, en niet eens met eene vloeistof gevuld zijn. — Voor het overige zijn wij in den aanvang dikwerf in de gelegenheid geweest om ons te overtuigen , hoe beide soorten van miliaria ongemeen veelvuldiger voorkomen, dan men gewoonlijk pleeg aan te ne¬ men. Wie het zich als geneesheer niet tot regel maakt, bij alle dergelijke adynamische, gastrisch- nerveuse en andere koortsen , die hem ter behan¬ deling voorkomen, den hals en het bovenst gedeelte der borst zijner lijders te laten ontblooten, die zal het aanwezig zijn van dat exantliema meesten¬ tijds geheel over het hoofd zien. En toch verdient vooral de eerste soort van hetzelve steeds de volle en opmerkzame betrachting van den arts, en dit wel te meer, daar het door deszelfs zoo ligt opvolgend naar binnen slaan , niet zelden de aanleidende oorzaak wordt van eenen geheel onver- wachten en zeer plotseling ontstanen dood. Wij zelven hebben ten minsten meerdere gevallen van dezen aard beleefd. Over het algemeen schijnt het dan door plotselinge verlamming van het hart te dooden. Eenmaal zagen wij ook alle toevallen van cholera den dood voorafgaan. Wij besluiten nu deze vlugtige therapeutische aanmerkingen, en hoopen dat de lezers ons het afgebrokene en op zich zelf' staande in de opstelling derzelve, zullen ten goede houden. Het kan inder¬ daad eenen slechts eenigermate beschaafden arts , heden ten dage niet moeijelijk vallen, met behulp van eenige goede boeken eene volledige en school- matige Therapie van het een of ander ziektekundig onderwerp, ook zonder eigene ervaring, te ontwer¬ pen ; steeds echter mag hij het dan niet versma¬ den , het reeds dikwerf gezegde op nieuw te her¬ halen , en zich voor het overige op de ondervin- # ding van anderen te verlaten. Wij hebben getracht hier beiden zoo veel mooglijk te vermijden, en boden onze lezers slechts dat weinige aan, waarvoor wij zelven in staat zijn borg te blijven, ofschoon wij ook veel daarvan verder zouden hebben uitgebreid , wanneer de beperkte ruimte ons zulks beter had toegelaten. — Voor het overige zij het ons veroorloofd, nog eenige weinige aanmerkingen, over den congesliven typhus van armstrong , en over congestive koortsen in het algemeen , hierbij te voegen. 198 — liet komt ons namelijk volstrekt voor, als of deze van even veel scherpzinnigheid, als dieper en gron¬ diger inzigt in de geneeskundige praktijk , getui¬ gende onderscheiding van armstrong , op verre na niet de haar toekomende opmerkzaamheid en erken¬ ning van de zijde van het geneeskundig publiek gevonden heeft. Over het algemeen schijnt deze theorie van armstrong aan niet zeer vele Duitsche geneesheeren nader bekend te zijn geworden, en onder de weinigen, die zich daarmede hebben be¬ kend gemaakt, schijnen vele dezelve niet eens geheel juist te hebben opgevat. Armstrong heeft bij de opstelling zijner leer van de congestive koortsen , voorzeker niets Metaphy¬ sisch’ s noch ook eene metaphysische verklaring van het koortsproces zelf bedoeld, zoo als vele geneeshee¬ ren hem schijnen verstaan te hebben. Zijn doel was ontegenstrijdig , slechts eene eenvoudige schildering der verschijnsels , zoo als zij zich bij eene zekere klasse van koortsen , aan den eenigzins dieper zien- den naarvorscher vertoonen , te geven , eene eenvou¬ dige voorstelling van de zich aan zijnen scherpen blik voordoende daadzaak zelve , zonder tcrugzien op metaphysische sluitrede en afleiding. Hij was een veel te diep kenner der zieke natuur, dan dat het hem had kunnen invallen, om het koortsproces hij de congestive koortsen uit eene terugtreding der bloedmassa uit de uitwendige deelen naar de groo- tere inwendige bloedvaten te willen verklaren , al¬ hoewel hij dan ook wederom uit de overvulling der inwendige werktuigen met bloed , zoo als van — 199 — zelfs spreekt , verdere gevolgen trekt , tegen welker juistheid in het algemeen niets wezenlijks kan in- gebragt worden. Ontegenstrijdig heeft hij , zoo als men ook op vele plaatsen van zijn werk duidelijk kan zien , een veel te omvattend en met de natuur overeenkomstig inzigt in het koortsproces in het algemeen, dan dat hij het enkel tot eene vermeer¬ derde en versnelde werkzaamheid van den dierlijken bloedsomloop zoude willen terugbrengen , wanneer hij ook, zoo als slechts billijk is, zich in allen deele moeite geeft, om aan den aanwezigen stand des bloedsomloops in koortsachtige ziekten , zijne meest onverdeelde opmerkzaamheid toe te wijden en dien zoo veel mooglijk , in deszelfs geheelen omvang te doen erkennen. — Zien wij alzoo van alle dusdanige, niet in den geest der leer van armstrong liggende aanwijzingen af, en houden wij ons zuiver aan de door hem geschilderde ziektekundige daadzaak, zoo zullen wij de waarheid derzelve , wanneer zij door de ondervinding is bewezen geworden, ook zelfs dan genoodzaakt zijn te erkennen, wanneer wij ook niet in staat zouden zijn , het tot stand komen der door hem geschilderde verschijnsels van zenuwach¬ tige ophooping en ovcrvulling , naar ons tegenwoor¬ dig inzigt in den dierlijken bloedsomloop, ons nader te verklaren , of zelfs wanneer de daadzaken zelve met onze vroegere theoriën omtrent den bloedsomloop in regtstreeksche tegenspraak stonden. Dat echter de daadzaak zelve juist is, hieromtrent schijnt ons, zelfs bij de tegenstanders van de leer van armstrong, niet eens twijfel te ontstaan, en het — 200 — kan derhalve nog slechts de vraag zijn, of de door hem voorgedragene ziektekundige lcenteekenen juist geteekend en wezenlijk voldoende zijn, om daarop de onderscheiding eener bijzondere koortsklasse te grondvesten. In dit opzigt willen wij nog het vol¬ gende aanmerken. Het denkbeeld van congestie en wel van aderlijke in het bijzonder, daar deze hoogst waarschijnlijk slechts de cenige is, aan welke voorwerpelijke waar¬ heid toekomt , vormt in de ziektekunde der koorts¬ ziekten een even zoo wezenlijk hoofddeel, als het, wel is waar duidelijker erkend en veelvuldiger be¬ redeneerd, denkbeeld der ontsteking ook maar im¬ mer kan daarstellen. Tot congestie en tot ontste¬ king als tot hare laatste bron , laten zich in koortsen zoo vele verschijnsels terug brengen, dat wij deze beide denkbeelden zelfs niet ontraadselen kunnen. Ook heeft de ziektekunde zich reeds zeer lang van het denkbeeld van congestie meester ge¬ maakt, en zich van hetzelve ter verklaring van eene menigte ziekteverschijnsels bediend. Hoe zou¬ de bet , om maar aan iets te herinneren , met de ziektekunde van zoo vele slepende ziekten, zonder dit denkbeeld, hoe met de theorie der beroerten, der bloed vloeijingen enz. enz. gelegen zijn ? — Reeds zeer lang spreken Duitsche geneeskundige schrijvers van eene aderlijke ontsteking, en toch heeft de zoo rijk aan gevolgen zijnde , zoo ware en voor den geneesheer bovenal zoo nuttige leer van armstrons over de congestive koortsen , tot nog toe nog zoo weinig opmerkzaamheid en erkenning gevonden. — 201 — Men kan onraooglijk bedenkingen opwerpen tegen den naam , daar deze ja niets ter zake doet , wan¬ neer door denzelven slechts iets wordt te kennen gegeven, wat wezenlijk voorhanden is, en voor- werpelijkc waarheid bezit. Ook zal men den Engel- schen geneesheer mocijelijk zoo verre kunnen mis¬ verstaan , als wilde hij met de gekozene betee- kenis , eene van alle overige koortsvormen streng afgescheidene , geheel bijzondere en eigendomme¬ lijke koortssoort te voorschijn roepen, en zoo eene strengheid van systematiek uitoefenen , gelijk zij wel meermalen onder Duitsche geneeskundige schrij¬ vers is voorgekomen. — Dit alles ligt niet in den geest der leer van armstrong. Zijn doel leidt slechts daarheen, om het denkbeeld der congestie in de ziektekunde der koortsziekten , in gelijken rang te stellen met dat der ontsteking , en door de on¬ dervinding aan te toonen, dat eene en dezelfde koorts, zoo als de typhus bijv., dikwerf even zoo goed tot de congestive wijziging van derzelver ka¬ rakter overhelt, als op eenen anderen tijd tot de ontstekingachtige, en wij meenen, dat eene in de¬ zen zin opgestelde en zoo weinig aanspraak makende leer, waarbij zoo veel waarheid ten grondslag ligt, en die zich over een zoo uitgestrekt en gewigtig gebied der ziektekunde uitbreidt , onder de genees- heeren veel minder tegenspraak en verreweg meer weerklank en toestemming had moeten vinden , dan haar tot hier toe is ten deel geworden. Aderlijke congestie of aderlijke bloedopwelling ( tur - gescentia ) in het algemeen , is , vooral bij de tegenwoor- — 202 — dige geaardheid der ziekten , een zoo veelvuldig verschijnsel , dat het geenen geneesheer aan gelegen¬ heid kan ontbreken, zich van de treffende waar¬ heid der waarnemingen van armstrong te overtui¬ gen. Hij kan voor het overige daarbij geheel ter zijde stellen, of het zenuwstelsel, dan of het bloed oorspronkelijk meer deel neemt aan de vor¬ ming van deze aderlijke overvullingen , hoewel door armstrokg geenzins , zoo als Stieglitz het hem tot een verwijt schijnt te maken, de deelneming van het zenuwstelsel geheel uit het oog verloren , en de verminderde werkzaamheid van het hart uitslui¬ tend van aderlijke overvulling is afgeleid gewor¬ den , wanneer hij slechts daadzakelijk , de waar¬ nemingen juist, en de door armstrong aanhevolene geneeswijze aan zijne bedoeling beantwoordend vindt ; en dat zal hij in de hoofdzaak voorzeker doen , wanneer hij slechts , vrij van vooroordeel , aan het reeds meermalen vermeld werk van den En- gelschen geneesheer, eene grondige beoefening wijdt, en in twijfelachtige gevallen immer weder tot het¬ zelve terugkeert. Wij van onze zijde gelooven ten minsten , aan de beoefening van dit werk zoo veel dank schuldig te zijn, dat wij ons bij het slot dezer bladen niet kunnen onthouden, aan de schim van armstrong, een eerbiedvol: Have! candidissima 9. anima! toe te roepen. — ZINSTORENDE DRUKFEILEN. Bl. 9 s s 9 9 » 9 10. in de Noot reg. 4 van ond. staat: ivry lees : verg 44. reg. 10 van ond, staat: beteekende lees: leteekenende 113. — 5 — — - der grondvorm — den grondvorm 115. — 3 — bov. - daar liet — dat liet — — 8 — ond. - van het oorspronkelijke enz. lees : voor het oorspronkelijke enz. — — 6 — — staat: slechts van een gevolg enz. lees : slechts voor een gevolg enz. 120. — 1 — bov. staat: zij verlootten lees: zij verstooren 173. — 7 — — - beloond — beloond V I. • J ' ) - ■ ; •• * • ' . •••• \ V * I % f. 