VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Wetenfchappen.... Niets van dat alles is den Vorst meer eigen: de dood maakt eensklaps alles tot iedelheid,... De Vorst... de groote Vorst, ... de magtige Monarch, — Ô verbazende verandering! ... is cen Lyk, , ww Een TOCI- loos Lyk. - Het aanzienlyk Opperhoofd des Ryks, nog kortlings in de hoogfte Majcfteit op den Koninglyken troon gezeten; -— nog kortlings het voorwerp, waar op aller oogen gevestigd waren, en op wiens wenken alles zich bewoog « is nu een onbeweegclyk , een gevoelloos Lyk; al ras de prooi van Maden, — het aas van veragte- lyke Wormen! — En al ware dit niet voorgevallen , wat nd dien Vorst te gebeuren, wanneer hy, tot den hoog- . en VAN HET CNDERMAANSCHE: Os Ben ouderdom , den troon bekleedde? Zou dan.nog wel al dat genoegen, al dat vermaak, dat hy voorhenen genoot, hem beftendig bygebleven zyn? Wat vermaak tog fchept de trillende, de waggelende ouderdom, in de wel- lusten dezes levens? Wat vermaken kunnen de fchatten een afgeleefd , een van alles waâlgend oud mensch aanbrengen ? — Wat wezeniyk genoegen kunnen pragt en heerlykheid zulken Vorst geven? — De alles floopende ouderdom treft immers den gehelen mensch; de vermogens en wetkzaam= heden van zyn ftoffelyk geftel nemen al, en die cer Ziele verzwakken , ja worden zomwvlen ten eenemale vernie- tigd. - Geen fterveling behoud, by eenen afgeleefs den ouderdom , die kragten van Lichaam en Geest, wels ken hy in den bloei van zyn leven bezeten heeft. — Van dit alles kon de wyze Salomo, zo door zvne opmerkzaam- heid als ondervinding, niet anders dan ten fterkfte overe tigd zyn: en niemand fterker dan hy; nadien geen mensch Ooit alle aardfche voorregten in cene ruimere mate bes Zat, en dezelven met ecn verftandig oog opmerkzamer be- fchouwde. Op onwrikbare Gronden mogt derhalve de wysfte aller Mmenfchen in zyne dagen zeggen: ledelheid der iedelhe- den, °t is alles iedelheid.” Dan zou die Spreuk immer ophouden eene gevestigde waarheid te blyven? Zou er de twa immermeer eenige verandering in te wege kunnen brengen? — Immers neen. Ook in onzen leeftyd is die Spreuk waaragtig , „alles is loutere iedelheid ? ” Elke ftond overtuigt ons hier van op de onweerfprekelykfte wyze : men heeft flegts de bevinding raad te plegen, om te zien, dat alle ondermaanfche dingen, door alle tyden heen , der (edel, heid onderworpen zyn. — — Men wende zyn gezigt were waarde men wil; ieder voorwerp , dat ons ontmoet, roept als met luider ftemme: „, alles is iedelheid.” — Hoe vaak waggelt de Kroon op het Koninglyke hoofd, of dreigt de Scepter uit de Vorftelyke hand te vallen? — Hoe menig- malen zaten zrotfche Monarchen van angst te zidderen op hunnen troon? Hoe dikwerf is °t gebeurd, dat zy, Yer van afgeftooten, als ballingen herom zwervende, ieder oogenblik , gedreigd , vervolgd , van al hun luister beroofd , gevaar liepen van hun leven te verliezen; en dat lot wee zenlyk, nog met verfmading, moesten ondergaan. De al- oudheid levert ’er ons voorbeelden van ; en de latere dagen Îeren ons nog, dat zulks wel eens Vorften te beurt viel, die cen beter lot fchenen verdiend te hebben. G 2 Men ` 96 GE ONEESTENDICHEID Men dingt naar Glorie, naar Eer, naar Aanzien in Wereld. - Dan wat {taat is er op dit alles te 1 ken? ’Er is, zeker, geen gevarclyker ftand, dan die boven het Gemeen verheven is. — — Gelyk de (eil de hoogstverheven plaatzen de gevaarlykfte zyn te bekl „men; en men op derzelver toppen het wankelbaarfte {ta zo zyn ook die {tanden onder de menfchen , welken ons heerlykheid boven anderen doen uittteken , de wisfelval fte; men heeft ’er de fmertlykfte onheilen in te dugten. ` zo men er zich al in gevestigd hebbe 5 wat is °t? De dc treft den bezitter, die zich na veel mocite nu veilig waa! op cen oogenblik zen met dit zeker treffen verliest de Si veling dat alles. — — Alle uitichitterende waardig den, voorwaar, zyn niet meer dan iedellreid. Den Vorst en zynen Flovelingen, is met den gering Slaaf een zelfde lot befchoren. De Dood ontziet even r den Koninglyken Scepter, als den Stok des Bedelaars 3 durft den ffoutmeedigften krygsheld even zo wel aam den , als den tafhartigften Bloodaard. De Regent m éénmaal, met zynen Onderdaan, in het zelfde lot deele en de onverbiddelvke Dood valt zelfs aan op den kraaft Regent; om wiens behoud de Maatfchappy vrugtloos zu te, en wiens fterflot het Volk te vergeefs beweent. — Pit hebben myne oogen meer dan eens gezien. Meer: eens heb ik de treurige Lykbaar gevolgd van zulk eene die de tocvlugt was der Onfchuld, de raad der Verlegene de handhaver van Regt en Geregtigheid, de befchermer c Wetten en der Vryheid , de Beminnaar van den Godsdiens een voorbeeld van Deugd en Godsvrust, de liefde van het Volk. Menigmaal heb ik den purperen Mantel zien we wisfelen voor cen zwart Doodkleed 5 en den Wensch e al het Volk zien nederdalen in den donkeren Graf kelde in de groeve der verteringe 5 tot bittere droef heid vi Vrouw en Kinderen, van Magen en Bloedverwanten, van alle de Inwoonders der Stad. De Dood ise Tiran, die nmmer ooren leent aan kermen of klagen, wiens geweld geen ftervcling kan tegengaan , of ftuite Noch gebeden van Vrienden, noch gejammer van Vrou en Kinderen, noch verzugtingen van een geheel Volk, ku nen den Dood tegenhouden „of hem bewegen, om eene e kele fchrede rugwaards te gaan. —- Dit heeft de bevi ding onweerfprekelyk gemaakt, en zv bevestigt het o dagelyks. Zagen myne ogen het niet menigmalen? - Zagen zy het niet, terwyl myne ingewanden ontroerde! D VAN HET ONDERMAANSCHE. 9Y myn hart klopte, myn boezem van droefheid geprangd wierd? En ’t geen my overkwam gevoelde al het Volk, dat met my in tranen fmolt. Dan tranen baten niet! de Dood is en blyft onverbiddelyk ` leent niemand gehoor; maar leert het menschdom., hoe alle aard{che luis- ter en heerlykheid verga, zo dra de Dood komt; hoe "er gene beftendigheid op de wereld zy; hoe één zelfde lot beide den goeden en den kwaden treffe; en hoe alles lou- tere iedelheid Zy. - ss Iedelheid der tedelheden, alles » is iedelheid!’ Ja, alles is in deze beneden-gewesten der onbeftendig- heid onderworpen. Zelfs de duurzaamfte (offen, de hardfte Metalen. broozen Sterveling! — En {laat ger oog op aardsch geluk 3 Ô ! hoe kortitondig is het zelve! het volet ons zeldzaam , zeer zeldzaam, alle onze levensdagen. Een onverwagt geval verbreekt fchielyk de geluksketen, en wy worden onge- kukkig. Onze voorfpoed is dikwils als eene dunne water- bel, die, op de minfte beweging, op de geringite aanra- king, breekt. Men houd het, zo al niet voor het hoogte. ten minfte voor cen groot en zonderling geluk op aarde, Bloedverwanten en Magen te hebben, of Vrienden te bezitten, met welken men eensgezind en in opregte Minzaamheid leeft ; die aan ons , en aan wien wy, ten naauwfte verknogt zyn. Maar bezit dat geluk eens. — Hebt Magen en Bloedverwanten , met welken gy vrience- łyk omgaat; hebt Boezemvrienden, welken in uwe voor- en tegenfpoed hartlyk delen; genict al het geluk , al het Vermaak, dat daar uit kan voortfpruiten: wat is °t? Als uwe vergenoeging den hoogften top bereikt , komt de Dood al ue: vermaak, al uw geluk, torens hy ftopt de bronwellen van uw vermaak; en werpt de fteunzels van uw geluk om verres daar hy uwe Magen en Bloedvere Wanten , met uwe beste Vrienden, waar mede gy de Wwenfchelykfte verkering hield, ten grave flecpt. | Ook dit hebben myne oogen aanfchouwd. Zulke treffende ontmoetingen heeft myn gevoelig hart moeten ondervinden; en van zommigen is de wonde nog zo bloe- dig, dat ze my onder het fchryven de tranen uit de ogen perst, - Ik heb opregte Boezemvrienden verloren. ~— k heb beminde Bloedyerwanten. naar het graf zien G 3 brena c2 TT CNEECIFINCEELS breeze, ITee Tit Itn iets., Semen Lv] Pauar arv Z van bosila wider E oee was h Zeii EL L.T Tag. LEET T.TTLLIL I. ITa M ei E LD LTE Left. Ee TATLIYI? WY; KEE Ee E VOILL LIIE Ee EED. Dit CRS, E DEE BEZEL SES E ERLE LERA LE, - Hz ven zarer Feste Vrom zen e Braas! Co mer Ha veer Li zen treis het a van Mais en Weren Zee N:n - De veen | Ce ZIET CET WEE IT d Ook d ZEN Ward MW Lies CE zins van E aar iche Zeis: … licelziii cer Liese tis aes b échec.” 2 y ` .- - Js ’er cur geen beftendighcid e vinden wan Aanza, BE en (ht copreekt ze md tedere veroindieniejen met Breivirwentcn ¿n Vrienden waer zel men ze can Vinden? Witz zal Ten cp Ad ne cira T? beferéigheid eaten Je verzeeisch 6 Siervciizgi zes: gy CEZEivE in Cuze centen gewesten Waar SES verenden, Caar SES zich teiken fat op cer andere wvze vertoont. De jaeren. ce eeuwen rolle voort, de tyd is sos rusteloos. De jeertsHoeren ve anderen, en met deze verandering ziet men eene gehel omkering van zaken: eene verbazende verandering voor waar! dog door de gewoonte bceichouwt men ze veelal me onverfchillige cogen. Nauwlyvks heere men ce ganfche Natur vernieuwd, en als geheel verlevendigd gezien, of dat aanlachende toneel verandert: alles flaat wel cra aan °t kwvoen. Het Gebloem- te verwelkt, ket Kruid verdort, het Loof valt at, en al de Luister, al het fieraad van Bosch en Velden verdwvnr, — Al het Schepzel treurt; daar men kort te voren de Velden en Bosfchen van vrolvkzingende ftemmen hoorde fchate- ren, blazen nu ce hu:lence Stormwinden met een gonz geluid, door de bladerlooze Bosfchen , en ftuiten op de verdorde fleppelcn. ---—- In plaats van de wyde vlakte met wollig vee overdekt te aanfchouwen , en °t zelve of de malze weiden gretig te zien grazen, ondekt thans 90: oog niets anders, dan een wit kleed van koude Deeg. waaronder ’t Aardryk geheet bedolven ligt. — Welk een verbazende omkering van zaken. Ze komt ,’t is waar, val langzamerhand; dog men ziet ze echter van tyd tot tyd ne deren. Een opmerkzaam oog merkt ze op, flaat ze gad en {taat verwonderd, Eene omwenteling veler jaren. eens z} R VAN HET ONDERMAANSCHE. O9 gene omwenteling van eeuwen brengt ongetwyfeld geweldi- ge veranderingen voort; velen van die veranderingen wor- den niet eens opgemerkt; of men heeft ze, naauw op- gemerkt zynde, wel dra weder. vergeten. — - Dan ieder afltand brengt zyne verandering mede; ieder oogenblik verleent in daad eene verandering van zaken. De onbeftendigheid is vlugger dan de wind; zy heeft de fnelheid van de opvolging onzer gedagten, die de ver- anderlykheid , de onbeftendigheid , zelve is. — De veran- dering gaat, even als de opvolging van "e menfchen gedag- ten, ongevoelig haren gangsen zo er gene verbazende ge- beurtenisfen voorvielen, men zou ze, voor het grootfte ge- deelte , onopgemerkt voorby zien. —— Wy zouden ze voorby zien, zonder aandoening, zonder eenig gevoel, — Hoe velen tog zyn er, die nooit regt opmerken , die nooit met eenig gevoel van aandoening, van verwondering , gadeflaan , hoe wys de {chikkingen , hoe onnagaanbaar , hoe onnafpeurelyk de wegen der Opperfte Wysheid in dat alles zyn? Alles wat ons oog in al het gefchapene aantreft, ver- deent ons toonbeelden van de oneindige Magt en Wysheid des Scheppers; en is tevens gefchikt, om clk verftandig Wezen de Onbeftendigheid, de Onftandvastigheid , de ic- delheid aller dingen te doen opmerken. Vermaakt de verfcheidenheid van zaken ,leeft de mensch by dezelve , vind hy daar ik zyn grootst vermaak, en zou de cenzelvigheid hem ras omtrent alles onverfchillig, ten eenmaal ongevoelig, maken : wel hoe goed, en groot is dan de Godlyke Wysheid niet, die den mensch alomme , en wel byzonder, (om ons tot een enkel onder- Werp wat nader te bepalen.) in °t grocibare Ryk, cene ` getadige verfcheidenheid voor oogen itelt! hier tog fchite Wren, in eene verbazende verfcheidenheid van het klein- fe, en voor ons oog veragtfte plantje af, tot op den hoogten Ceder op Libanon, Orde en Schoonheid zo luis- tryk door, dat men, dezelven opmerkende , moete uit- roepen: „ Hoe groot zyn uwe werken, ô God! Gy hebt ze alle met wysheid gemaakt: de ganfche aarde is vol van uwe Heerlykheid.” — En niet min treffend, word men, wanneer men ’t groeibaar Ryk behoorlyk gadeflaat , in t zelve de vergankelykheid aller dingen, gewaar, Ja, nergens ontdekt men de voetftappen der veranderlykheid , der iedelheid „ zigtbaarder, dan in de Kruiden en Planten: hier loopt zy , zelfs den alleronopmerkzaamften in ’t oog; en met hoe meer oplettendheid men ’ alles befchouwe , des te meer wonderen zal men "er in ontdekken, In de kern G 4 van Ld 100 DE ONBESTENDICHEID . « » van ieder zaadje ligt het Kruid of de Plant, die uit. het==. zelve moet voortkomen, met alle derzelver delen, Opm eene verwonderenswaardige wyze, omwonden. De hoog— ftammige Eiken liggen in de kern der Akcls, met hunne== wortelen, flammen, takken en bladeren zo wel op—— ewonden, als het teertte Moschkruidje, dat aan densa and of Boomen wast, in zyn voor ons oog bykan _s onzigtbaar zaadje beflooten zit. Elk zaadje, in zyn _e bloem op de wonderdadigtte wyze bevrugt, en in de aard Ae geworpen, brengt wederom het zelfde Kruid voort, als damat waar van het geteeld is geworden; en iedere kern de zelfde zoort van boom, als die waar van zy gedragen wierd, Het zaad, door de kundige hand der menfchen, of doc or de onzigtbare wyze Hand der Almagt, in cene gcichikr re aarde geftrooid , word in dezelve „door zagte en malfche rw, endruppelen , geweekt, en door vrugtbaarmakende Zone", len gekoesterd , indiervoege bewerkt, dat deszelfs 1 wm. nerlyke deeltjes zich langzamerhand beginnen te ontwikk=s==ze. len. Eerlang fchieten er geformeerde Worteltjes , als kle ` et. ne vezeltjes en fyne draadjes uit voort; die zich naar neden in den grond vast hegten. Gelyktydig verheft ziammsch een tedere ftengel opwaards; die bykans op eene onge, lige, en onmerkbare wyze door de aarde naar boven bom". tot hy zich eindelyk, de korst van den grond doorbocor hebbende , boven de oppervlakte der aarde vertoont. Als dan beginnen zich de voor ons oog reeds zigtbare «de. len nog meer te ontwikkelen; tot dat eindelyk het gets €le Gewas te zien zy, in die zelfde gedaante als dat Gewas, %x welk te voren dit zaad of die kern voortgebragt heeft. — — Een weinig tyds nu vertoonen zich deze Kruiden, Planten of Boomen in vollen luister; de Kruiden en Plan. ten, min of meer, met de fchoonfte en verrukkendfte bloc- men, en de Boomen met groene bladeren, — Dan °t isflegts voor cen weinig tyds; eerlang verdort het blad; de bloem. valt af; en die gantfche luister is wel dra verdwenen. De Lelien des Velds, by welken de heerlykheid , de pragt van Salomo niet halen kan, zyn ras vergaan; zy laten fchiclyk hare verdorde bladeren, die met zulk eene levendige fchoon- heid pronkten, op de aarde nedervallen; om weer tot Dot te keren, waar uit ze genomen waren. De duure zaamfte Eiken, de eeuwen tartende Cederen, zyn niet flegts aan onophoudelyke veranderingen onderhevig ; maar ze moe- ten ook eindelyk vergaan. Dit hebben zy gemeen met al het gefchapene; waaronder zelfs de hardfte Deenen. en de duur. VAN HET ONDERMAANSCHE, TOI duurziamfte metalen, ten laatfte voor den tyd moeten zwigs ten, -4 Te vèrgeefsch , ja volftrekt te vergeefsch , zoekt men’ in deze benedengewesten naar de beftendigheid 5 H naar de onveranderlykheid tastende , omvat men eene ic- ele fchaduwc. ae ledelheid der iedelheden, alles » is loutere iedelheid.” _ Ziet, zo waarachtig is de Spreuk van den wysften aller orften 3 —— - zoo waarachtig was zy van den aanvang ar wording aller dingen 3 zo waarachtig was zy in den eftyd van Salomo; zo waarachtig is zy in onze dagens 1 zo waarachtig zal ze blyven, tot dat eindelyk de tyd ch in de Eeuwigheid zal verliezen ! Dat wy dan nimmer als dwazen handelen die zich zel- mm bedriegen, daar wy dagelyks door de bevinding gc- erd worden. Laat ons nimmer den fchyn verkiezen voor st Wezen der zake: noch naar de fchadpywe tasten, ter- yl het beeld zelve ons ontvliegt. - Laten wy ons ‘luk niet bouwen op een grond, die zo wankelbaar iss ie inftort, terwyl wy wanen bezig te zyn, om de grond- esten van het gebouw onzes geluks te leggen. lat wy veel eer, niet flechts als redelyke wezens, maar S Christenen, die met eene meer verlichte kennis bee ‘honken zyn, ons gezigt wenden naar de Gewesten der eftendigheid; alwaar cen duurzaam geluk te verkrygen Voor allen, die niet als dwazen, maar als wyzen , han- Aen. C. V. D. G VERHAAL WEGENS EEN GEVAL VAN EEN RHEUMATIS- MUS „DOOR HET Llixirium Guajaci Volatile GENEE- ZEN. Medegedeeld in een Brief aan Dr. DUNCAN , door Dr. THOMAS FOWLER , Geneesheer te Stafford. (Medical Commentaries, P. I. for the ier 1780. pag. 94.) peor Steplenfon, oud 36 Jaren, wierd den 6 Augustus 1779 > in het Hospitaal te Statford gebragt, ras een Stal-Knegt, van een fterke en gezonde conftitutic : bagde over een beftendige diepe pyn in de Lenden, die ig na het Cs Sacrum, vervolgens na beide de Heupen, en a beneden, langs de Dyen, uitítrekte, en wel voornaa- enk aan de regter zyde. De pyn in zyne Lenden was zo hevig,-dat hy zig niet G 5 regt GE VAL gt konde oprigten, nog iets verder voorwaard buigen, an hy reeds uit hoofde van de pyn was. Hy verhaalde , e meeste pyn te lyden, wanneer hy zat, of wanneer hy vilde opftaan; ook vermeerderde de pyn, na dat hy een aalf uur of een uur in ’t bed was geweest; en hy zwectte niet het minfte, aan de pynlyke plaatzen. De Pols. was natuurlyk, en redelyk fterk , de Eetlust was zeer wel: de flaap was, uit hoofde van de pyn, af- ebrooken , en hy had geen ontlastinge , ten zy zulks oor Geneesmiddelen gemaakt werd, Het Ongemak had zig den re July , met Koortsagtige Tocvallen, openbaard ; die ecrst na verloop van cen week ophielden, als wanneer de eetlust zig weder herttelde. Men had hem eens doen aderlaaten, vervolgens Spaantche Vlie- n gelegd , en buikzuiverende middelen geeeeven. De yder fchreef de pyn toe aan eene verkoudheid. Ik liet hem alle nagten cen half once Klixir: Guajac. Volatile mèt twee oncen water neemen, voor ’t overige alle gisten— de dranken vermyden , en voornamentlyk groentens eeten… Den o Augustus. Het voorgefehreeven medicament, enme het herhaalde drinken van warm water, had den Lyde jeder nacht, geduurende 6 à 7 uuren,fterk doen zwecten. Hy verhaalde my vervolgens, dat hy, zedert het gebruike van genoemde middelen , twee maal in de vier- cn-twintis nuren, ontlasting had gehad, die hem veel verligting ge- eeven, en dat ook de pyn in de Lenden, Heupen en yen veel beter was. Ik lict zo als vooren het Elixir, Guajacinum Volat. voort gebruiken, en nog daarenboven den Lyder, tegens dat hy na bed ging, met de Voeten in warm water gaan zitten. Den 14 Augustus. De Lyder had ieder nagt op het ge- bruik van genoemde middelen fterk gezweet, en drie à vier zagte ftoelgangen in de vier-en-twintig uuren gehad. De pyn in de Heupen was byna weg: en die in de Dven veel ~ verminderd: de pyn in de Lenden was zo verzagt, dat hy, zonder moeite, halfweg, tot aan den grond , zyn Lichaam konde buigen. Hy behield goeden eetlust , en fliep zeer wel. Ik liet op dezelfde wyze het Geneesmiddel voort ge- bruiken, behalven de Voetbaden. Den 18 Augustus. Het Geneesmiddel had by aanhou- dendheid, zo als vooren, zweetingen en ontlastingen ge- maakt, en de Lyder was ongemeen veel beter; hy klaagde over niets meer, dan over cene ligte pyn , die in zyn regter Dye was geblecven 3 hy konde zig nu, zonder de minfte pyn, VAN EEN RHEUMATISMUS, 102 yn, aan den grond buigen, cn was den voorgaanden dag vnag uuren , zonder den minften hinder , in beweeging ge- Weest: zo dat hy zig in {taat oordeelde wederom aan zyu Werk te kunnen gaan. Ik liet hem geen Medicynen verder gebruiken, en gaf hem vryheid het Hospitaal te mogen verlaaten. NB. Den 26 Augustus. Ik vond den geweezen Lyder San zyn dagwerk: de te rug gebleeven pyn in de regter ye was twee dagen, na dat hy het Hospitaal had verlaaten, Verlweenen, en hy zeide my, dat hy zedert volkoomen Vel was geblecven. | ENT ATUURLYKE HISTORIE VAN DEN GROOTEN EN KLEINEN GEKUIFDEN LEEURIK, (Volgens den Heer ne MONTRErLLARD, Medefchryver des Heeren DE BUFFON.) D: Groote Gekuifde Leeurik „in °t Grieksch K spv?æade Adder exu7a. in t Latyn Alauda Cristata , in °t Hoogduitsch ` Kobel-koth-wegeheubellerche, in °t Engelsch Crested Lark, in °t Poolsch Dzierlatka, in °t Deensch Top Laerke, in ’°t Fransch Alouetté hupee, en ook Cocheris geheeten 5 dewyl men het boschje pluimen, waar mede de Kop voorzien is, als eene foort van Kam aanmerkt, en gevolglyk als een trek van overeenkomst met den Haan. Deeze Kam, of lie- ver Kuif , beftaat, volgens BELON, uit vier, volgens OLI- NA, uit vier of zes, en, volgens anderen, uit een grooter aantal van langer veeren , dan de overige op den Kop. We- gens de geftalte en beweeging dier Kopveertjes ftemt men zo min overeen als ten opzigte van het getal. Volgens ee- nigen ftaan zy altoos overeinde , volgens anderen kan de Vogel dezelve overeind zetten of nederlaaten , naar welges vallen; ’t zy dit verfchil, gelyk TURNER te kennen geeft, afhangt van de Lugtgefteltenisfe, het Jaarfaifoen of de Sexe , of van eenige andere oorzaak. Dit ftrekt onder qui- zend andere ten blyke, hoe bezwaarlyk het valle zich een volkomen denkbeeld van eene foort te vormen, naa dat men sen klein getal Vogelen, tot dezelve behoorende, onder- zogt, naauwkcurig onderzogt heeft. ELON zegt, dat de Groote Gekuifde Leeurik niet wild is, gaarne Menfchen ziet, cn op derzelver aankomst zingt, Deeze Vogel onthoudt zich in de Velden en Weidlanden , by Toi - NATUURLYKE HISTORIE by de kanten der greppen en de hoogten der vooren: dikë wyls ontdekt men hem aan den waterkant en op de groote. wegen, waar hy voedzel zoekt in Paardendrek , bovenal im. den Wintertyd. FrriscH vermeldt, dat men hem ook voor aan in de bosfchen vind , op een boomtak zittende 3 dan dit is zeldzaam, en nog zeldzaamer , dat hy zich in °t digtst van eem bosch begceeve 5 zomtyds zit hy op de daken en muuren, Deeze Leeurik, {choon zo veelvuldig niet voorkomende als de Gewoone, is nogthans vry algemeen door Kuropa verfpreid, uitgenomen in het Noorden. Men treft hem aar in /talie, volgens OLINA; in Frankryk, volgens BELON; im Duitschland, volgens wi.rucuBy5 in Foolen, volgens RZACZYNSKI; In Schatland, volgens siBBALD5 dan ik twy- fel of hy wel in Zweeden voorkomt; dewyl de Ridder Lin= Naus in zyne Fauna Suecica ‘er niets van gewaagt. In den Winter verandert de Groote Gekuifde Leeurik niet van verblyfplaats; maar BELON behoefde daarom geen mis- flag by ARISTOTELES te vinden: deeze Schryver zegt niet dat die Leeurik °’s Winters het Land verlaat; maar alleen dat hy zich ’s Winters verbergt; en ’t is waarheid , dat men hem in dit Sayfoen veel minder ziet dan in den Zo- mer, | Het Gezang van het Mannetje is zeer helder, doch te- vens zo aangenaam en zagt, dat een zieke het in zyn ka- mer zou kunnen verdraagen; om °t zelve, ten allen tyde, te kunnen genieten , houdt men ze in Kouwtjes ; doorgaans aat hun Gezang met een fchudding der Vlerken gepaard, Zy zyn ’s jaarlyks de eerfte, om de wederkomst der Lente, en dagelyks het aanbreeken van den Dageraad , aan te kondi- gen, bovenal wanneer de lugt helder is; zelfs laaten zy dan hun wildzang wel eens in den nagt hooren. ` Schoon weĉr is de ziel van hunnen zang „en het beginzel van hunne vrolykheid ; regenagtige en donkere dagen , integendeel , maa- ken hun droevig en ftilzwygend. Zy zingen doorgaans tot het einde van September, Doch, dewyl deeze Vogels zeer bezwaarlyk aan den gevangen ftaat gewennen ,en in denzel- ven korten tyd leeven, is het best, ze alle jaaren op het einde van Juny te laaten vliegen; wanncer het beste van den Zangtyd voorby is, en in ’t volgende Voorjaar weder andere zoeken te bekomen; ook kan men den Zang behou- den, fchoon men den Vogel misfe : hier toe is alleen noo» dig een jonge Gewoone Leeurik „of ecn jonge Kanarie-Fogel , daar by te hangen; die welhaast den zang overneemt. Behalven het voorregt van beter te zingen, ’t welk het dan- VAN DEN CGEKUÏFDEN LEEÛRIK. tô? Mannetje van het Wyfje onderfcheidt, is het daar van ver- chend door een fterker Bek, een grooter Kop, en een zwarter Borst te bezitten. Zyne wyze om een Wyfje te zoeken, en daar mede te paaren, is dezelfde met die van den Gewoonen leeurik, uitgenomen dat hy in zyn omvlie- gen een veel grooter kring befchryft; dewyl deeze foort veel min talryk is. Het Wyfje maakt het nest, even als de Gewoone Leeus rik; doch dikwyls niet verre van de gemeene wegen. Het kat vier of vyf eitjes, welke het onagtzaam genoeg brocdt , en men wil dat "er zeer weinig warmte, by die der Zonne gevoegd , noodig is om ze te doen uitkomen. Dewyl deg, ze nesten op den grond zyn, kan het zeer gemaklyk weezen ` dat onkundigen en ligtgeloovigen eene Padde daar by of ’er op gezien hebben , van waar het vertelzeltje , dat de Groote Gekuifde leeurik, en cenige andere Vogelen van deeze boort, de eijeren door Padden laaten uitbroeden. Wanneer de Jongen gekipt zyn, roepen zy door een herhaald ge- fchreeuw om de Moederlyke hulpe, en ’t is dan dat deeze Leeurik zich waarlyk eene Moeder betoont, door alle zorge der opvoedinge te draagen tot zy in ftaat zyn om te vlie- gen. ‚ Friscr zegt,dat de Groote Gekuifde Leeurikken tweemaal S jaars broeden , en, by voorkeuze, het nest vervaardigen Onder Geneverboomen; doch dit moct, met bepaaling tot het Land, waar deeze waarneemingen gedaan zyn, vere ftaan worden. Het eerfte opvoeden der jongen gaat gemaklyk genoeg toe, doch het wordt van tyd tot tyd bezwaarlyker, zelden kan men ze een jaar lang houden , fchoon men ze het bes- te voedzel geeft, °t welk beftaat in Mieren-eijeren , klein gehakte Osfen- of Schaapenharten, gekneusd Hennipzaad en Gerst; bovenal hebbe men zorg te draagen om onder het voeden den tong niet te verdraaijen , dit zou ze veclligt den dood doen. De Herfst is de tyd om deeze Vogels te vangen , wanneer men ze aan den ingang der bosfchen in menigte vindt. FriscH merkt op, dat zy het geluid van een Vogelaars fluitje kennen, °t welk de Gewoone I eeurikken mer doen. Ziet hier nog andere verfchillendheden. De Croote Ge- kuifde Leeurik vliegt niet by benden; zyne Pluimadie heeft min kleurverfcheidenheids en meer wits; de Bek is langer, de Staart en de Vleugels zyn veel korter. Zy vliegen zo koog niet, zyn meer een fpeelbal van den wind, en hou- a en dog | SATUURLYKE HISTORIE den zich minder tyd, zonder te rusten, in de: hoogten Voor C overige zyn deeze twee foorten elkander gelyk , zelf aman in dert duur des Leevens, ik fpreek van hun wild en vry» leeven. l , Uit het geen ik van de geaartheden des Grooten Gekuif È den /eeuriks gezegd heb, zou" het fcirynen als of hy ecn . onafhanglyker en van den huislyken ftaat verder vetrwy derde natuur bezat dan de andere Leeurikken; dewyl hy ondanks zyne voorgewende genegenheid tot de Meníchen niets weet dat de Vryheid evenaart, en maar korten ty el leeft in de zagtfte en gemaklykfte gevangenis. Men zoe wu zelfs zeggen , dat hy alleen eenzaam lcett om zich nie zt ‘te onderworpen aan de onvermydelyke infchiklykhederm „ welke de Zamenleeving afvordert; ondertustchen gaat h zt zeker, dat hy eene byzondere bekwaamheid bezitte; > zm een Deuntje, hem voorgehouden, te leeren. Misfchien js ‘er geen Vogel , behalven deeze , die het in ééne maand doe Œ, en zelfs het geleerde Deuntje, in den flaap , met den kep onder den Vierk, op eene zeer zagte wyze herhaalt, Ay kan verfcheide Deuntjes leeren, dezelve , zonder verw =ar- ren, herhaalen, ook zonder zyn Wildzang daar onder te mengen , deezen fchynt hy geheel te vergeeten. Deeze foort van Vogelen heeft verfcheide andere vyande za s buiten den Mensch; de kleinfte Roofvogels maaken ’er ja gt op; het gezigt van eenen Roofvogel jaagt hun zulk cen fchrik aan,dat ze na den Vogelvanger toevliegen, desen fchynen zy minder te fchroomen , of in eene. voore blyvwe r zitten, zo dat men ze, met de hand, opvatte. De KLEINE GEKUIFDE LEEURIK, in °t Grieksch Kasscer eriia —. drërpner: in °t Latyn Alauda Cristata minor, in E Italiaansch Lodola campagnela, in "e Hoogduitsch Coper, in °t Engelsch JWoodelerck, en naar ’t geluid , °t welk hy laat, in ’t Fransch / ulu, verfchilt van den Grooten Ge- kuifden leeurik, in geftalte, die veel kleinder is, in kleur van Pluimadie, die min fomber is, en in die der Pooten welke roodagtig zyn5in zyn Zang, of liever zyn onaange- naam gefchreeuw , ’t geen hy nooit dan vliegende laat hoo- ren, volgens de waarneeming van ALDROVANDUS; in de gewoonte die hy heeft, om,op eene belachlyke wyze, an- dere Vogels na te bootzen; desgelyks verfchilt hy daarvan in geaartheid; want hy gaat in benden door ’t land, ter- wyl de Groote Gekuifde Leeurik de eenzaamheid zoekt; en eindelyk in den grootften trek van overeenkomst , welken hy met VAN DEN GEKUIFDEN LEEURIK: Io? imet denzelven heeft; want de Veertjes, die zyn Kuif uit- maaken, zyn, naar evenredigheid, veel langer. Men vindt deezen Kleinen Gekuifden Leeurik , in Italie, Oostenryk, Poolen en Silefie, en zelfs in de Noordlykfte Landfchappen van Engeland als York; doch hy komt niet woor op de Naamlyften der Zweedfche Vogelen. Doorgaans onthoudt hy zich in lommerryke plaatzen, in Kreupelhout, en ook in de bosfchen, van hier heeft hy in °t Hoogduitsch ook den naam van Wald-Lerche: aldaar maakt hy zyn nest, en bykans nimmer in "tr veld, Wanneer de koude knelt, en bovenal wanneer de grond met Sneeuw bedekt is, neemt hy zyn toevlugt tot Mest- waalen, en nadert de Koornfchuuren om voedzel te zoe- ken: ook vertoont hy zich dan, buiten twyfel om de- zelfde reden, aan de groote wegen. Volgens LONGoLlUS is hy een Trekvogel, die den ge- been Winter in Duitschland overblyft, en omftreeks de INagtevening van daar vertrekt, VERSLAG VAN DE SCHAAPHOEDERYEN IN SPANJE. Onte leend uit de Travels throug Spain; with a View to illuftrate the Natural History and Phyfical Geo- graphy, of that Kingdom. Door JOHN TALBOT DILLON , deezer dagen uitgegeeven. De Spaanfche Wolle maakt eenen aanzienlyken tak des Hane dels tusfchen Engeland en Spanje uit. Men wil dat derzel- ver fynheid oorfpronglyk moet toegefchreven worden aan eenige weinige Engel/.he Schaapen , door Koning HENDRIK DEN II, of, gelyk anderen willen, door EDUARD DEN IN, ìn den Jaare 1465, ten gefchenke, na Spanje gezonden;5 doch, zonder my in te laaten in vrugtlooze nafpeuringen van eene zo lang voorledene gebeurtenis, zal ik my bepaa- len om een verflag te geeven van de Schaapen , in Spanje bekend onder den naam van de Merino Kudde, en eene befchryving opmaaken van de beftendige gewoonte om dee- ‘ze talryke Kudde van de Noordlvke na de Zuidlyke Land- fchappen te verweiden, aan welk bedryf de byzonder fyne hoedanigheid der Spaarfche Wolle, door geheel Europa zo beroemd , wordt toegefchreeven. "Fr zyn twee foorten van Schaapen in Spanje: de eene draagt ruwe en groove Wolle; deeze komen nooit vit het ` ande t 168 VAN DÉ SCHAÁPHCEDEKY Landichap waar in zy gevallen zvn; de andere wordt, naa den Zomer op het gebergte in het Noorden doorgebragt- te hebben, des Winters in de milder Lugtftreeken van Es- gremadura en Andulafie gebragt, en in onderfcheide gewes- ten gehoed. Dit is de Merino, Ku de, die in Spanje tusíchen de vier en vyf millioen begroot wordt (*). He woord Merino betekent een Beftuurder van een Landfchap, De Merino Mayor, of Opperbeftuurder , is altoos een Man van rang, door den Koning aangefteld. Zy hebben een onderfcheiden regtsgebied over de Kudden in Estremadura $ Mesta geheeten, en daar is de Koning in perfoon de Mieri- so Mayor. Elke Kudde beftaat doorgaans uit tien du'zend Schaapen s over dezelve is een Opper-Schaaphocder aangefteld, die een weêr- en weidkundig Man moet weezen, wakker CES Ies, en in de ziekten der Scliaapen welbedreeven. Deeze hecft onder zich vyftig mindere Schaapherders, en evers zo veel Ilonden, vyf voor elke kaveling of fmaldeel. Dee- ze heeft, tot jaarlykfche bezolding , omtrent vyf- en zevenm tg Ponden St. en één Paard : dic op hem volgt één Pon en dertien Schellingen : de derde één Pond en twee Sche” lingen, de vierde dertien, en de vyfde negen Schellinger _ "e jaarlyks. Daarenboven krygen zy ieder twee Pond Broca daaglyks, en even veel gewigts, doch van cen flegter ba zel, voor hunne Honden. Het ftaat hun ook vry eenige Geiten en Schaapen onder de Kudde te houden, wie Vleesch en Jongen hun in eigendom behooren; doch e Wolle blyft voor hunnen Meester. Met de Melk moge zy naar welgevallen handelen; doch zy maaken ‘er we? gebruiks van. In de Maanden April en Oétober,geceft d Opper-Schaaphoeder elk hunner ruim twee Schellingen „to een drinkpenning onderweg. Schoon Schaapent. CH De Hertog van Jnfantado's Kud le omtrent 40,00 De Gravin Campo de Alenfe Negretti . OO De Conventen van Paular en Escurial 30,000 ieder, 60.000- * Convent van Guadalupe e . 30,000- De Marquis Perales ` ž . e . 30,000» De Hertog van Bejar . . . 30 00> Verfcheide Kudden, elk van omtrent 20.000 200,000- Alle de andere Kudden in het Koningryk tẹ za- , mce, ONDD ED a , J ® 3,800,000- omma eg 4,220,000 SIN SPANJE. ' 109 Schoon deeze Schaap-Kudden zich door verftheide Land- fchappen van Spanje verfpreiden, zal het noodloos weezen te verhaalen wat in elk derzelven omgaat, de handelwyze is in alle eenpaarig en gelykvormig. De plaatzen waar men ze in de ‘grootfte menigte ziet, zyn Montana en Molina de Aragon, des Zomers, en in kstremadura, des Winterse „Molina ligt Oostwaards van Estremadura, en Montana ten INoorden, dit maakt het hoogfte gedeclte van Spanje uita Esremadura is vol van geurige Kruiden, die in Montana geheel niet gevonden worden , zynde deeze Dreck daarvan geheel ontbloot. De eerfte zorg van den Herder is, om, als hy ter plaat- ze komt waar zyne Kudde den Zomer zal doorbrengen, zo weel Zouts te geeven als zy willen eeten; ten dien cinde is elke Kudde van duizend Schaapen vyf- en twintig Quintaa- len Zouts toegelegd, welke zy binnen vyf maanden nuttie Ben; want onder den weg, of in de Winterweiding , krygen Zy gcen Zout in ’t geheel. Het toedeclen van dit Zout gaat Op de volgende wyze toe. De Herder plaatst vyitig of zes- tig platte Deenen, op den afftand van omtrent vyf voetftap- pen van elkander; op elk deezer ftrooit hy Zout, en leidt Zeer langzaam zvne Schaapen door dezelve heenen, elk naar genoegen eeten laatende. Dit wordt dikwyls herhaald 5 dach als dan laat hy ze niet weiden op kalkagtige gronden, Wanneer zy Zout geëeten hebben , worden ze op kleiagtige velden gebragt , waar de prikkeling van het Zout,den hon- ger fcherpende , te wege brengt dat zy alles aficheeren , en met verdubbelde drift zich weder na de fteenen vervoegen Om Zout te nuttigen. In ’t einde van July brengt ieder Herder de Rammen on- der de Ooijen; vyf of zes Rammen zyn genoeg voor hon- derd Ooijen. Zy worden uit afzonderlyke Kudden geno- men, en, als zy een genoegzaamen tyd onder de Ooijen Beweest zyn, er weder afgefcheiden. | De Rammen geeven meerder Wols dan de Ooijen , fchoon Zo fyn niet, vyf vagten van de laatfte zyn noodig om de Zwaarte van drie der eerfte uit te maaken. De Rammen be- ouden hunne tanden tot het achtte jaar, daar de Ooijen s zwakker van geftel zynde, of uit andere oorzaaken, ze Teeds op °t vyfde jaar verliezen , en dus niet langer gefchikt Zyn om te weiden. Omtrent het midden van September beginnen de Herders hunne Schaapen te- merken, of rood te maaken met Oker- verf; decze, in water ontbonden, wordt op de vagten ge- DEEL. MENGELW. NO. 3e H {meerde $10 VAN DE SCHAAPHOEDERY fmeerd. Zommigen willen dat deeze aarde zich met het vet der Wollc vermengt, en de vagt der Schaapen daardoor een Vernis krygt, voor regen en koude ondoordringbaar ; eenigen beweeren, dat de zwaarte van dit Okerfmeerzel de Wol nederdrukt en kort en fyn houdt; anderen zyn van oordeel, dat de Oker de kragt heeit van eene opfluipende aarde en de overmaat van uitwaastemingen, die anderzins de Wolle vuil en ruw zou maaken, na zich trekt. Wanneer de maand September tea cinde fpoedt , vangen deeze Kudden de reis. aan na de warmer Lugtftreeken; den weg, dien zy zullen neemen, is,door wetten en ge- woonten , van cene onneuglyke oudheid, bepaald. Zy heb- ben den vryen overtocht over alie onbebouwde en gemee- ne velden; doch daar zv ook zulke bebouwde ftreeken, als hun op den weg voerkomen, moeten doortrekken, zvn de Eigenaars gehouden in dezelve cene opening van negentig fchreeden te laten, waar door de Kudden fchic- lyk heen gaan, zomtyds zeven of acht melen op éénen dag afliggende, om opene en onbebouwde Velden te be- reiken, waar zy mogen weiden en uitrusten. Hier geko- men, gaan zy zelden meer dan twee mylen op één dag, en volgen den Uerder, die de onder den weg graazende Kudde geleidt. De gebeele reis van Montana tot de bin- nente gedeelten van Zstresnadura is omtrent honderd et Vyitig mvlen wegs3 en hier toe befteedt de Kudde by- kans veertig doen, "a Opperherders voornaamfte zorg beftaat hier in, dat hg elke Kaveline of Smaldeel brengt op dezelfde plaats waat zv den voorgaanden winter zich onthielden, en de Schaz pen geworpen werden; dit valt hun niet moeilyk; want Indien zv niet Gerwaards geleid wierden, zouden zy doot de fcherpheid cer reuke die plek ontdekken, en zou het den Schaapherder vry veel werks Kosten de Kudde verder of elders heen te voeren, Hier op fpannen zy fcheenn- gen van touwen aan ftaaken vastgemaakt, binnen welke zv heflooten worden, om niet at te dwaalen of ten prooy der Wolven te firekken. De Ifonden houden daar buiten. wast. De Tierdersknaapen regten de Hutten voor zich zelven op, van ftaaken en takken, om welke, als mede om brandhout, te krygen, het hun vryftaat van elken boom een tak te hakken; deeze vergunning brengt te wege,- dar de Boomen, ter plaatze waar zich de Kudden onthouden, Jer deerlyk gehavend en rottig uitzien. - Tegen den tyd dat de Ooijen haare Lammeren mocten e | , MEE IN SPANJE, TII werpen, de zorglykfte tyd der Herdersknaapen , worden de vevrugte van de onbevruste afgezonderd, de battle in de flegtfte, de cerite in de beste, weiden gedreeven ook maaken zy nog deeze onderfcheiding , dat , die ’t laatst gewor- pen hebben, het overvloedigite en beste voedzel vinden, ten einde de Lammeren te fchielyker mogen groeijen „ en Benoegzaame flerkte krygen, om met de eerstweworpenen te gelyk den tocht na de Zomerverblyfplaatzen aan te vane gen. In Maart verrigten de Herders vier bewerkingen” aan alle de Lammeren in den Winter geworpen. —— Eerst fnyden Ip, zindelykheidshalven , de Staarten af tot op vyf duimen eneden den fluit. —— Ten tweeden merken zy hun op le neus met een gloeiend yzer, — — Ten derden zavren V het puntig gedeelte der hoornen af, ten cinde zy elkan= er daar mede niet befchadigen. — — Ten vier ‘en ont- annen zy de Rammen, uitgekoozen om tot Belhamels te lenen, en de kavelingen der Kudden voor te gaans dit "ep zy niet met fnyden; maar enkel met het zakje om te majen, waarna de geftrengelde zaadvaten opdroogen en et zakje afvalt. Met April is de tyd gekomen om na Montana te vertrek- zm. De Kudde zelve duidt het aan, door eene ongeduue sheid te betounen, welke een fterk verlangen na dien op- cht te kennen geeft. Te deezer oorzaake mocten de Hoe- rs zorgvuldig op de wagt weezen, anders zouden de haapen hun veelligt ontfnappen; geheele Kudden zyn mtyds, twee of drie mylen, voortgetoogen , den flaapen- n Herder ontloopen zyade; doch ’t valt gemaklyk ze we- rte vinden, dewyl zy doorgaans den eigenften weg gaan, Ze gekomen zvn. Wanneer het weer het eenigzins toelaat, vangen Zy, op 1 eerften van May, met fcheeren aan; want, dewyl de ten op elkander geleed worden, zouden zy, niet ge- LI droog zynde, aan °t broeijen en rotten geraaken5 hier zyn ook de Scheerhuizen zeer ruim , ja zo groot, dat twintig duizend Schaapen teffens in gehuisvest kunnen rden5 dit is te meer noodig, dewyl de Ooijen, naa de ecring terftond aan de koude nagtlugt blootgefteld , zeker ` leeven daar by zouden infchieten. Honderd vyftig Scheerders werden Ter gebruikt om ieder izend Schaapen te fcheeren , ieder Perfoon rekent men dat it Ooijen daags van vagtonthloot; doch hy vindt genoeg doen aan vyf Rammen de Ww ol in dien tyd af tehaakn, i 2 njet 112 VAN DE SCHAAPHOEDERY niet alleen om dat deeze grooter zyn en meerder Wols. draagen; maar om dat ze zich zo ongemaklyk lasten be- handelen en noode ftilhouden ; binden is niet raadzaam „de- wyl ze zich dan door fier wederftreeven , onder het fchee- ren , zouden dood wortelen; veiliger is het zagte middelen te gebruiken, de korzelen te ftreelen , en „door Ooijen d by hun te houden, tot ftilftaan te brengen, en dus van. Wolvlokken te ontdoen. 