Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
entie bij den Ko- ` 1621— 1625. 774 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Gezanten. Diensvolgens stelden dezen hem thans den hagchelijken toestand der Republiek voor, en hoe onmogelijk het was, dat zij buiten ’s Konings machtigen bijstand met eere kon blijven bestaan; maar ook gewaagden zij van de gevolgen, die haar ondergang voor de geheele Christenheid na zich zou slepen. Ten besluite verzochten zij eenige geruststellende verklaring van zijn Majesteits geneigdheid tot het aangaan van eene alliantie of tot het verleenen van bijstand. Hierna bevolen zij hem de zaak van den Koning van Bohemen aan, en verzochten ook ten dezen aanzien eene verklaring, wat er voor dezen ongelukkigen Vorst te hopen was. Ten slotte drongen zij nogmaals aan op de loslating van de te Leith gevankelijk opgebrachte Nederlanders. — De Koning, hun antwoordende, gaf in de eerste plaats zijne hoop te kennen, dat de vriendschap tusschen zijne onderdanen en ons mocht bevestigd worden, zich zelven de eer gevende, dat er nog een accoord getroffen was; zonder hem, zeide hij, zouden de onderhandelingen meer dan twintigmaal gebroken zijn geweest. De personen der Gezanten waren hem aangenaam geweest: immers wist hij wel, dat zij hunne kooplieden moesten ontzien, omdat dezen, hetgeen zij evenwel nu nog niet waren, wel eens hunne meesters konden worden. Den ondergang van onzen Staat zou hij niet gedogen, en hij zou wel zot zijn, zoo hij niet inzag, hoe belangrijk ons behoud was voor zijnen Staat, Want, al handelde hij met Spanje over het huwelijk van zijnen zoon, hij zou dat slechts aangaan onder beding, dat hij op goeden voet bleef met zijne oude vrienden en bondgenooten. Anders ware hij geen vrij Koning, gelijk hij was, maar een slaaf van Spanje. Slechts op twee wijzen zou hij ons kunnen bijstaan, te water of te land: te water nu waren Hun Hoog Mogenden machtiger dan hij; en te land zou hij hen moeten ondersteunen of met troe- pen of met geld, en dat wel zonder de vriendschap met Spanje te verbreken. Maar de Nederlanders hadden immers zoo veel troepen, als zij zelven begeerden, en moesten erkennen, dat hun beste en meeste krijgsvolk Engelschen en Schotten waren. Wat eindelijk den bijstand in geld betrof, daaraan had hij zelf gebrek, vermits hij zijne arme dochter geheel te zijnen laste had, en de Palts met de zaken van Duitschland hem meer gekost had, dan het onderhoud van een geheel leger zou gedaan hebben, zoodat hij, niet almachtig zijnde, thans uitgeput was. Doch daarvoor kwam hij niet uit. — Alzoo op de zaak van den Koning van Bohemen . komende, erkende hij groote verplichting aan Hun Hoog Mogenden te hebben, dat zij zijne kinderen zoo wel hadden ontvangen: altijd zou hij zulks gedenken, en een mon- DES VADERLANDS. 715 7 Á Á Á RE ster der natuur zou hij moeten wezen, zoo hij die kinderen niet in hun eer en landen 1621— deed herstellen: hij en zijn zoon hadden eene gelofte gedaan om dat doel te bereiken. — Alle menschelijke wijsheid gebruikte hij om het door middel van een traktaat zoo ver te brengen: hij ging daarbij te werk als een schaakspeler, die als de eene zet niet gelukt, eenen anderen beproeft; maar vast besloten bleef hij om hen op de eene of de andere wijze tot hunnen vorigen staat terug te brengen, en vóór dien tijd zou hy niet rusten, maar in voortdurenden kommer leven. Dit moesten de Gezanten aan zijne kinderen en aan Hun Hoog Mogenden verzekeren. Ten aanzien van de gevangenen van Leith verklaarde hij, dat hij, met toestemming van den Spaanschen Ambassadeur zelven, last gegeven had ze te ontslaan en hun het betaalde rantsoen terug te geven. Hiermede was zijn antwoord ten einde. Maar nu zeide hij nog wat te bespreken te hebben. Het betrof de zaken van Indië en de meermalen gedane eischen: vermindering van het getal der tien door de Engelschen te onderhouden schepen, en vergunning om forten te bouwen. Ook zinspeelde hij op de noodzakelijkheid der terugroeping van onzen Goeverneur Generaal. Bovendien sprak hij alweder op denzelfden scherpen toon over de zaak van Groenland, en vermeldde, evenwel, zoo als hij zelf zeide, slechts voor memorie, de zaak der haringvisscherij. De onzen behoefden geene nieuwe gronden uit te denken om tegen die grieven over te stellen, en zoo liep het gehoor af, nadat Zijne Majesteit eerst nog den Heer ruru ridder had geslagen. — De Gezanten bleven niet in gebreke, bij den Prins en de Grooten, zonder er eenen enkelen over te slaan, beleefdelijk afscheid te gaan nemen. Sommigen evenwel vonden zij niet te huis op het uur, dat zij zelven hun bepaald hadden. Op het laatste oogenblik namen nog verscheidene Heren de hou- ding aan, alsof zij hun een afscheidsbezoek wilden brengen. In den avond van den I5den Februarij waren de Gezanten te ’s Gravenhage terug 1. Doch hunne zorgen waren Terugkomst der Gezanten te / nog niet ten einde, daar zij te weeg moesten brengen, dat de wissel voor de 20,000;, Hass. pond sterling, die zij dadelijk betaald hadden, met nog een paar wissels ter bestrijding van de »liberalitejten", gezamenlijk ten bedrage van 280,000 guldens, door de Oost- Indische Compagnie, iegen haren wil en dank, in het begin van de volgende maand Maart aangenomen werden te betalen. Juist omstreeks dezen tijd, dat is in Maart 1623, was het Octrooi dezer Handelmaat- schappij afgeloopen. Haar voortbestaan hing dus af van de Staten-Generaal, en dit niet ^ |. ES alleen, maar de tegenwoordige Bewindhebbers liepen gevaar, als Hun Hoog Mogenden gen M — hen niet ondersteunden, in hunne eer en voordeel aanmerkelijk bekort te worden. De Octrooi der Oost- : i ; i Indische Com- Staten, verplicht om de verbindtenissen, door hunne Gezanten in Engeland aangegaân, tr * ! Zie het Rapport op het Prov. Utr. Archief, en Resol. Stat.-Gen. 4 Mei; 7, 23 Junij; 6 Julij; 3, 4, 10, 21, 22, 27 Aug.; 2 Sept.; 29 Oct.; 17, 18, 19, 24 Nov.; 28 Dec. 1622. 9, 31 Jan. 1623. 1621— 1025. 716 ALGEMEENE GESCHIEDENIS m——— ,————————————— / ——— VÍ gestand te doen, en tevens verlegen om de gelden te vinden ten einde de Admiralitei- ten in de ontzettende kosten van de uitrustingen ter zee te hulp te komen, waartoe de Hollandsche Bewindslieden reeds begrepen hadden dat van hun Gewest een bijdrage van vier ton gouds zou gevorderd worden, hadden het voornemen opgevat om de Com- pagnie de vernieuwing van haar Octrooi en de handhaving harer tegenwoordige Be- stuurders met een goede som te laten betalen. Reeds in Mei 1622 hadden de Staten van Holland besloten, dat het Octrooi zou ver- lengd worden voor zoo langen tijd als het Traktaat van vereeniging met de Engelsche Compagnie van kracht zou blijven. Dit Traktaat, in 1619 vastgesteld, zou voor twinlig jaren gelden 1. Dus verzekerde dat besluit aan de Nederlandsche Maatschappij een bestaan van minstens nog achttien jaren. Doch het was aan voorwaarden verbonden: op het tijdstip der verlenging zouden de Bewindhebbers algemeene rekenschap van hun bestuur moeten doen; voorts zouden zij voortaan geene provisiën van eenige sche- pen, geschut als anderzins mogen genieten; daarenboven zouden alle inkoopen dus moe- ten geschieden, dat de blaam alsof de Bewindhebbers daarbij bevoordeeld werden, ophield; eindelijk, de Bewindhebbers zouden op de gezette tijden moeten aftreden en elkander niet te na in den bloede mogen bestaan. Dit besluit van de Staten van Hol- land was in de volgende maand Junij in de Staten-Generaal gebracht; aan de Provin- ciën waren er afschriften van gegeven onder beding dat die niet in handen van particu- lieren kwamen. Intusschen kwam de Admiraliteit van Amsterdam met eene aanspraak op de Oost-Indische Compagnie voor den dag, ten bedrage van één millioen en twee ton gouds wegens geleverde oorlogssubsidiën, en bij de onmogelijkheid, waarin zij zich bevond om nieuwe gelden op te nemen, verzocht zij, behalve subsidie van ’s Lands De Admirali- Wege, liquidatie met de Oost-Indische Compagnie. Deze beantwoordde den eisch met teit van Amster- dam komt met de verklaring, dat zij der Admiraliteit niets schuldig was. Doch de Staten-Generaal eene aanspraak £ drongen niettemin op liquidatie aan, en in November werd tot deze zaak eene bijeen- tegen de Com pagnie voor den komst te 's Hage verordend tusschen gedeputeerden van de Admiraliteiten en niet alleen van de Bewindhebbers, maar van alle Kamers der Oost-Indische Compagnie, om ten overstaan eener Commissie uit de Staten-Generaal tot de vereffening der uitstaande zaken te komen. Het beweren der Gompagnie, dat zij niets schuldig was, steunde op hare overtuiging, dat zij van het Land ruim zoo veel te vorderen had, als de Admiraliteit van haar verlangde. Onder andere sommen brachten zij de kosten in rekening van het Gezantschap in 1619 naar Engeland gezonden ?; doch deze som, op 140,000 gulden begroot, werd zonder genade door de Staten-Generaal geschrapt. Het Octrooi Intusschen ging nog vóór het eind des jaars bij de Generaliteit het besluit door tot vernieuwd. . verlenging van het Octrooi voor 21 Jaren, te beginnen met den eersten Januarij 1625. 1 Zie hiervoor, bl. 273. 2 Zie hiervoor, bl. 250. DES VADERLANDS. 711 een nn EE CORE RM Zij ging daartoe over op grond dat het Traktaat van vereeniging met de Engelsche 1621— Compagnie nog eenige jaren van kracht moest zijn; dat het Land aan de Compagnie TS groote subsidién verleend had op hoop van mettertijd daarvan de vruchten te plukken; dat de hand moest worden gehouden aan het openbaar vertrouwen, aan de contrakten, aangegaan met vele Natiën, Rijken en Landen in Oost-Indië, en aan het bezit van de plaatsen, aldaar met de hulp van Hun Hoog Mogenden ingenomen, en dat uit eene ontbinding voor alle ingezetenen des Lands groote ondienst te wachten was. Dit willende verhoeden en tevens die Natiën, Rijken en Landen in Oost-Indië niet ten gevalle van onze vijan- den en tot schande en spot van dezen Staat willende verlaten, zoo besloten de . Staten- Generaal de Compagnie te verlengen onder voorwaarde dat de Bewindhebbers binnen zes maanden en voorts om de tien jaren rekening doen zouden aan de aandeelhouders, ten overslaan van Gedeputeerden van Hun Hoog Mogenden, met open deuren en ven- steren; dat de eersle vervanging van een bepaald gedeelte der tegenwoordige Bewind- ‘hebbers over drie jaren, en voorts geregeld van drie tot drie jaren zou plaats hebben; dat de Bewindhebbers zich zouden vergenoegen met eene vaste vereering van één ten honderd van de zuivere opbrengst der verkochte goederen; dat zij dan ook aan de Compagnie niets zouden mogen verkoopen, dan met toestemming van de Staten-Generaal, van de Staten der Provincie en van de Magistraat der Stad, in welke eenige Kamer gevestigd was, noch bij het inkoopen van de goederen der Compagnie iets boven de gewone aandeelhouders vooruit zouden hebben. Maar het scheelde veel, dat met dit besluit alle zwarigheden uit den weg zouden Klachten der geruimd zijn. Een aantal aandeelhouders hadden nog altijd klachten en eischen, die ——— niet klein geacht mochten worden: het zou gevaarlijk geweest zijn, de hartstochten nog erger gaande te maken, dan reeds het geval was, blijkens een allerfelst schotschrift, dat er in deze dagen tegen de Bewindhebbers der Compagnie uitkwam. De Staten wisten er niet beter op, dan hef geschil ter beslechting aan den Prins van Oranje op te dra- gen, die daartoe de te ’s Hage vertegenwoordigde actiehouders tegen de gedeputeerden der Bewindhebbers hooren zou. Zijne Excellentie poogde de partijen tot een vergelijk te brengen; doch slaagde daarin niet. De Staten lieten de aandeelhouders voor zich komen en vraagden hen hoofd voor hoofd af, of zij in den voorslag, tot bylegging van 'tgeschil door den Prins gedaan, bewilligden al of niet. Vruchteloos: zelfs verklaarden de halsstarrige participanten niet gemachtigd te zijn om zich aan iemands uitspraak te onderwerpen. Toch werd de zaak gevonden bij wijze van eenen uitleg, ten genoegen der dolerenden door de Staten-Generaal aan eenige artikelen van het nieuwe Octrooi gegeven. Waren dus de Hollandsche klagers noode tevreden gesteld, ook de Staten van Zeeland hadden te doen met dolerende participanten, en gaven hun zelfs eenigermate gelijk. De Staten-Generaal moesten Hun Edel Mogenden herhaaldelijk vermanen, degenen, die in hunne Provincie tegen ’t Octrooi opkwamen, tot gehoorzaamheid te houden, en III Deer. 3 Srux. | 98 778 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ST Sa a I EEE a EE ee NE. S toen de Zeeuwsche Heren de klachten in ernstige overweging meenden te moeten nemen, vermits er den Staat zelven aan gelegen scheen, dat de openbare Macht niet al te veel over de kapitalen van bijzondere personen te zeggen wilde hebben, werd Hun te verstaan gegeven, dat Hun Hoog Mogenden was voorgekomen, dat het onlangs verschenen schot- schrift door het beleid van eenige Arminianen gesteld en uitgegeven was, die daarmede den Staat van het Land wilden omverwerpen, weshalve men er zich niet door moest laten schokken. — Dus zou tegenstand als staatsverraad aangemerkt geworden zijn 2. Liquidatie der Maar hoe werd de zaak der liquidatie van de Compagnie met de Admiraliteiten ge- Compagnie met: s si ; A de nete. vonden? De Compagnie, wel beseffende, dat zij zonder betalen niet vrij zou komen, — bood, om te beginnen, aan, 180,000 gulden te betalen, waarvoor zij dan een vijftal oorlogschepen, welke in 1619 ter harer dienst gesteld waren, in eigendom zou mogen behouden. Hiermede namen de Admiraliteiten geen genoegen, en de Staten van oor- deel zijnde, dat de Compagnie buiten die vijf schepen vrij wat meer verschuldigd was, gelastten haar, bij provisie ongeveer een ton gouds te voldoen. De Raden ter Admira- liteit te Amsterdam dreigden intusschen, ingeval zij geen subsidie kregen, hunne be- trekking neder te leggen. Welhaast werd besloten haar met een millioen guldens, bin- nen twee jaren te betalen, te ondersteunen; maar er moest dadelijk geld zijn. Zoo kwam het er op aan; de liquidatie met de Compagnie ten eind te brengen, en het voorstel werd gedaan, de Compagnie, in voldoening van alle eischen der Admiraliteiten, te gelasten de som van 300,000 gulden te betalen. De Provincie Utrecht begreep, dat de Maatschappij 100,000 gulden meer op hare rekening had, en inderdaad, als de be- grooting door de Admiraliteiten ingediend, had moeten gelden, zou de Compagnie niet slechts vier, maar zes ton hebben moeten voldoen. Op dit voorstel werd het advies, ja de beslissing van Zijne Excellentie gevraagd, en de Vorst oordeelde, dat de Compag- nie met het betalen van 200,000 gulden zou mogen volstaan, van welke een tiende zou gebruikt worden voor de geheime uitrusting van den Prins ?, Maar tegelijkertijd moesten de sommen voldaan worden, waartoe zich de Gezanten te Londen hadden ver- bonden, en toen dezen na hunne terugkomst door de Staten-Generaal werden ontvan- gen, namen zij de gelegenheid waar om op de betaling aan te dringen, » opdat de Landen buiten schade en zij zelven buiten opspraak mochten blijven” Ingeval van verzuim, voegden zij er bij, zou de Koning van Groot-Britannië lichtelijk andere mid- delen kunnen aangrijpen, iels waartoe zij velen in Engeland zeer gezind gevonden had- den: de zaak was » vol bedenkens," en bepaaldelijk de walvischvangers liepen gevaar. ! Resol. Holl. 4 Mei, 1622. Resol. Stat.-Gen. 8 Junij; 14, 16 Sept.; 4, 7 Oct.; 7, 15, 18, 19, 21, 22 Nov.; 14, 19, 21, 22, 27, 28, 30, 31 Dec. 1622. 2, 3, 14 Jan.; 3, 13, 14 Fehr. 1623. 2 Zie hiervoor, bl. 731—733. DES VADERLANDS. 779 a ES I TE ie HP Tegen zulke gronden gold geen redeneren, en de Compagnie zou tegen 4 Maart voor 1021- de voldoening der wissels zorgen !. | — De uit Engeland teruggekomen Gezanten moesten de laatste hoop, dat sacosvs nog te eeniger tijd ten behoeve van zijnen schoonzoon in de Palts een werkzaam deel aan den oorlog tegen den Keizer en Spanje zou nemen, den bodem inslaan. In de laatste dagen Meening aan- gaande de bedoe- van October had men zich met dien waan nog gevleid, ja, gemeend, dat, nu de troepen tingen van saco- van MANSFELD na het ontzet van Bergen op Zoom ons geen dienst meer te bewijzen had- ?"* den, de Koning van Groot-Britannië ze in dienst zou nemen, wanneer wij ze slechts spoedig Duitschland in zonden, waar zij dan Mannheim of Frankenthal voor den thans zelfs van zijne hoofdstad beroofden Keurvorst zouden kunnen bezetten. Vandaar die ver, met welken mansreLps benden de grenzen over geholpen werden. Men wilde zich gaarne nog eenige opofferingen getroosten, totdat sacopus zich nader verklaarde, en hem de zaak zoo gemakkelijk en uitlokkend mogelijk maken, door de troepen, die hij zou overnemen, dichter bij het oorlogstooneel te brengen ?. Het bezoek van Lord CEICHESTER, die, van zijn Gezantschap naar Duitschland terugkomend, ’s Gravenhage aandeed en er rond voor uitkwam, dat zijne zending de gewenschte uitkomst niet ge- had had 3, moest strekken om die hoop te versterken. Maar spoedig bleek het, dat JACOBUS, in plaats van troepen naar de Palts te zenden, de Engelsche soldaten, die aldaar de steden bezet hadden gehouden, uit welke zij thans verdreven waren, de Palts geheel deed ontruimen * Den 742 November berichtte canrzroxw de Staten, dat hij last had met hen over eene gewichtige zaak te handelen, die geheimhouding en spoe- dig besluit vereischte. Welke verwachtingen deze boodschap ook moge hebben opge- wekt, de zaak schijnt niets anders dan de herberging der onder Generaal vere uit de Palts teruggetrokken Engelschen betroffen te hebben. Althans weldra daarna kwam CARLETON aan met een voorstel, aanbevolen door den Prins, en daartoe strekkende, dat die troepen, een paar zwakke regimenten uitmakende, eenen tijd lang in Friesland en Groningen gelegerd zouden worden. 2 Resol. Holl. Buitengew. Zitting 25—27 Oct. 1622. Resol. Stat.-Gen. 24 Oct. 1622. 3 Resol. Stat.-Gen. 31 Oct. 1622. v. D. cargLLEN, bl. 114. CmicmEsrER had in Mei, op zijne reize naar Duitschland, de Staten mede bezocht. Resol. Stat.-Gen. 19, 27 Mei, 1622. 4 v, D. CAPELLEN, bl. 123, 124. 98 * 780 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— zij zouden vertoeven. Zou 3acosus misschien de Staten nog gepaaid hebben met de * voorstelling, dat hij die troepen aldaar tot nader order wilde gelaten hebben, om ze tegen het voorjaar op nieuw in Dustschland te gebruiken, en zou daarmede in ver- band gestaan hebben, dat de benden van mansreip den weg naar Oost-Friesland in- sloegen? Hoe het zij, het duurde niet lang, of ’s Konings besluit veranderde weder, en er kwam bevel, dat vere zich met zijne soldaten naar Engeland zou begeven: zoo- dat Zijne Majesteit de Staten voor de betoonde bereidwilligheid bedankte, zonder er ge- bruik van te maken. Ten slotte echter gingen die manschappen ook niet naar Engeland, maar werden gebracht onder andere Engelsche Compagnién in onze dienst!, —— Wat er ook zij van die kortstondige hoop, dat sacosus de troepen van MANSFELD in de Palts zou gebruiken, het schijnt een reeds vroeger opgevat denkbeeld geweest te zijn, die troepen, als zij hunne dienst in Noord-Brabant gedaan zouden hebben, den Oost-Friezen op den hals te schuiven. Waartoe diende anders het uitstrooijen van het gerucht, dat bepaaldelijk ook Embden door de Spaansche Armade bedreigd werd ?? Zoo kon het dan den ingewijden niet vreemd voorkomen, dat, toen MANSFELD niet naar de Palts toog, hij zich in Oost-Friesland wierp. Betrekkingen In weérwil van alle beloften hielden de Staten-Generaal nog steeds het Kasteel Lier- nu Oost: Friese oord bezet, ja, zij lieten bij voortduring aan de versterkingen arbeiden, en deze wer- den in het najaar van 1621, zoo het heette, voltooid 3. Als voorwendsel konden zij de noodzakelijkheid doen gelden, om een waarborg te bezitten, dat de Graaf en de ingezetenen de verplichtingen zouden nakomen, die ten aanzien van Hun Hoog Mogen- den op hen rustten. Niettemin, bleef de Graaf, ondersteund door Koning sacosus, op de ontruiming van Lieroord aandringen *, en rechtstreeks weigeren konden de Staten dit verzoek niet. De Prins, zich zelven de schoone rol voorbehoudende, betuigde op nieuw, dat men het gegeven woord houden moest ?, en zelfs de Staten verklaarden zich gezind, de plaats voorwaardelijk te ontruimen. Alsnu haastte zich de Graaf eene schuld van 50,000 gulden af te doen, opdat men deze verplichting niet langer als voorwend- sel tegen hem zou kunnen bezigen 6; ja, sedert Mei (1622) eischte hij bovendien, dat het Staatsche garnizoen ook de stad Embden zou verlaten: werd hieraan geen gehoor gegeven, zoo zou hij zich met die Mogendheden, welke met hem bevriend of verwant 1 Resol. Stat.- Gen. 7, 8, 22 Nov.; 8 Dec. 1622. 17 Jan. 1623. 2 Zie hiervoor, bl. 755. 3 Resol. Stat.-Gen. 28 Julij; 9 Nov. 1621. Met het bericht, dat de fortificaties van Lieroord voltooid waren, was in zonderlinge tegenspraak het schrijven van den Commandant coexpers, eenige dagen later: dat de fortificaties vervallen waren. Resol. Stat.-Gen. 26 Nov. 1622. * Resol. Stat.-Gen. 28 Dec. 1621. 11, 18, 21, 27 Jan.; 4, 9 Febr.; 14 Maart; 1 April, 1622. 5 Resol. Stat.-Gen. 20 Jan. 1622. 6 Resol. Stat.-Gen. 24 April, 1022. DES VADERLANDS. | 781 nT waren, en hiermede had hij bepaaldelijk Engeland op het oog, beraden wat te doen !. Thans beschouwden de Staten de zaak als ernstiger van aard; maar het'ontbrak hun niet aan een middel, dat zij aangrijpen konden. De stad Embden, die zoo goed als voortdurend hare gedeputeerden te ’s Hage had ?, was op hunne hand, en wilde de Staatsche troepen niet zien aftrekken 5; ja, het zou niet lang meer duren, dat hare burgers den Graaf afzwoeren op grond dat hij hen niet vermocht te beschermen tegen uitheemsch geweld * Dus namen Hun Hoog Mogenden de zaak op als een nieuw punt van geschil tusschen den Graaf en zijne voornaamste Stad, en noodigden zijne Ge- nade en de Stenden van Oost-Friesland uit om nevens de stad Embden afgevaardigden naar ’s Gravenhage 4e zenden, opdat de misverstanden door tusschenkomst der Staten mochten bijgelegd worden 5, Noch de Graaf noch de Steden Aurich en Norden betoon- den zich vaardig om aan deze uitnoodiging gehoor te geven: slechts de Ridderschap zond hare gedeputeerden 6. Nu, terwijl wawsrELDps troepen ondergebracht moesten wor- den, achtte de Prins den tijd gekomen om de Oost-Friezen te doen gevoelen, dat zij op geene inschikkelijkheid te rekenen hadden. Met Graaf kawsr casimm verscheen hij ter vergadering der Staten-Generaal, en vorderde, dat dit maal aan den Graaf en de Steden Aurich en Norden zou geschreven worden, dat, zoo zij geene afgevaardigden zonden, de Staten zonder hen met de Gedeputeerden van de Stad Embden en van de Ridderschap besluiten nemen zouden. Op dit schrijven antwoordde de Graaf ontwij- kend, en verklaarde, dat hij niet wist van nieuwe geschillen, die door de Staten bij- gelegd moesten worden 7, Loo stonden de zaken, toen mansretp Oost-Friesland inrukte. Dit gaf eene gewel- dige ontroering. Den 21sten November verschenen de gedeputeerden van de Ridderschap van Oost-Friesland voor de Staten-Generaal met de klacht dat vrijdag te voren (den 18len) een deel van het volk van maxsreup in Oost-Friesland gevallen was en grooten moedwil gepleegd had met het openbreken van der goede lieden kisten en kasten. Zij verzochten, dat Hun Hoog Mogenden hem bevelen zouden, van daar te vertrekken. Op deze mededeeling, meenden de Staten, moest men antwoorden, dat die troepen niet in hunne dienst waren noch door hen werden betaald, zoodat zij hier geene bevelen te geven hadden. — In weêrwil van dit antwoord is zoo veel zeker, dat MANSFELD nog vóór weinige dagen (den 21sten November) dringend aanzoek gedaan had, om de maandelijk- ! Resol. Stat.-Gen. 2 Resol. Stat.-Gen. 17, 24 Julij; 6, 22, 29 Oct. 1621. 21, 22 Apr.; 4, 23 Mei, 1622. 3 Resol. Stat.-Gen. 11, 17 Aug. 1622. 4 v. p. CAPELLEN p. 166. 5 Resol. Stat.-Gen. 9 Junij, 1622. 6 Resol. Stat.-Gen. 27, 30 Sept. 1622. 7 Resol. Stat.-Gen. 6, 7, 9 Nov. 1622. 1621— 1625. MANSFPELDS verblijf in Oost- Friesland. 1631— 1625. 782 ALGEMEENE GESCHIEDENIS sche subsidie van 50,000 gulden, op welke hij nog voor de maanden Junij, Julij en Augustus aanspraak meende te hebben, niettegenstaande hij al dien tijd door ons Land onderhouden was. Doch dit niet alleen, hij verzocht tevens om eene som van 20,000 gulden, die, zeide hij, hem door den Prins bij geheimen brief beloofd was, opdat hij zin volk niet uiteen mocht laten gaan. Nog in Januarij (1625) bezorgden de Staten hem krijgsbenoodigdheden, en al verleenden zij hem die gevraagde subsidie niet, zij hielpen hem met hun krediet. Ook Vorst curisrraan van Brunswijk werd steeds door de Staten ondersteund. Op dienzelfden 21*e» November verzocht en verkreeg deze Vorst de gunst om van het krediet van Hun Hoog Mogenden gebruik te maken, opdat hem de: voor een zesduizendtal manschappen bestelde wapenen geleverd mochten worden. Den 25*e2 nam hij van de Staten afscheid met de betuiging, dat hij hun dienaar bleef tot den dood toe. Dat mAwsrELD de betrekking tot de Nederlandsche Regering niet ver- broken achtte, blijkt ook daaruit, dat hij, in weérwil zijner brandschattingen , zijne aan- zoeken om onderstand aan de Staten niet staakte. Zoo wendden zich dan ook allen, die over mawsrELps gedragingen te klagen hadden, tot niemand anders, dan tot de Sta- ten-Generaal. Gedurig kwamen hier nieuwe klachten in, zelfs van de bevelhebbers der Nederlandsche troepen in Oost-Friesland, over telkens nieuwe plaatsen, door de soldaten van MANSFELD bezet, en nieuwe buitensporigheden, door hen gepleegd. Ook de Graaf van Oldenburg verlangde van de Staten, voorziening tegen de afpersingen, aan welke ook hij bloot stond. Nu verscheen er ook een Afgevaardigde van den Graaf, maar het was om over den partijganger te klagen, en zelfs die van de stad Embden, in den hoog- sten graad ontstemd over het gebeurde, bespaarden Hun Hoog Mogenden het bericht niet, dat onder de inwoners van het Graafschap groote ontevredenheid heerschte, daar zij zich afvraagden, wat voordeel zij hadden bij de bescherming der Staten-Generaal, nu dezen hen van dien overlast niet vrijwaarden: bepaaldelijk weet men de zaak hun, gedeputeerden der Ridderschap en der Stad Embden, alsof zij het Graafschap die ramp op den hals hadden gehaald. — Wat nu te doen? Dat men de gedeputeerden by brieven van de schuld vrijpleitte, deed niet veel af, en de Prins van Oranje was niet voor af- doende maatregelen: hij vond niet goed, dan men mansrexp verzoeken zou, Oost-Fries- land te verlaten: zulks zou opspraak geven, en hij wist niet, » wat stijl men daarin zou gebruiken.” Beter achtte hij, eenige afgevaardigden naar wANsFELD le zenden om hem in der minne tot het vertrek te bewegen, of ten minste te zorgen, dat het Graafschap meer werd ontzien. Vooreerst bepaalden de Staten zich tot het schrijven van een brief; maar daarmede begrepen zij niet te kunnen volstaan, toen zij bericht kregen, dat de Graaf van Leeuwenstein, een van mansreLDs onderbevelhebbers, zich tot de Magistraat van Embden op eene wijze had uitgelaten, alsof hij recht had in naam en op gezag der Staten-Generaal op te treden. Ook de Engelsche Gezant bemoeide zich met de zaak en verlangde, dat men den Graaf van Oost-Friesland een Gezantschap zou toezenden, DES VADERLANDS. A GO Gl en hem in bescherming zou nemen tegen eene legermacht, die hem uit het bezit van zijn land gezet had en dat wel met het geschut en de krijgsbenoodigdheden, haar door Hun Hoog Mogenden op de reis medegegeven. Ten laatste zond de Graaf van Oost-Friesland zijnen eigenen ZOON LUDOLF CHRISTIAAN aan 's Gravenhage. De Staten begrepen hierop den Prins le moeten uilnoodigen, daags daaraan ter hunner vergadering te verschijnen, opdat alsnu een besluit genomen mocht worden om eene Commissie naar den Graaf van maxsreLD te zen- den, ten einde zijnen aftocht te bewerken. Doch de Prins verscheen niet. Niettemin en ver- mits in deze dagen *s Gravenhage van allerlei Oost-Friesche Afgevaardigden als het ware werd overstroomd en de Staten van alle kanten met klachten bestormd werden, stond van nu aan vast, dat zoodanige Commissie zou afgaan. De benoeming der personen werd aan den Prins overgelaten, die daartoe de Heren murs en scuarren aanwees. Het was niet raad- zaam, ja, uit den aard der zaak, ondoenlijk, mansrety met bedreigingen tot de ontrui- ming te dwingen. Dus strekte die zending slechts om het pak voor Oost-Friesland eenigzins dragelijker te maken door order op de invordering der benoodigdheden van het krijgsvolk te stellen: algemeene beloften van ontheffing van den last der vreemde benden, ziedaar waartoe de Gecommitteerden zich voor het overige moesten bepalen. Nog een vol jaar bleven dan ook de troepen van maxsreLD in het Landschap. Deze zaak bevorderde geenszins het vertrouwen van de leden van den Nedersaksischen Kreis op de voordeelen, die hun te wachten stonden, als zij volgens den wensch der Repu- bliek tegen den Keizer partij kozen. Dien ongunstigen indruk bemerkende, drong in Junij 1625 ook ausraar apotr bij de Staten op het vertrek van MANSFELD aan !. Had Koning sacosvs in het najaar (van 1622) den strijd in de Palts willen aanvaar- den, dan zou de Prins hier te lande aangemoedigd zijn geworden om in de nabijheid van onze grenzen het een of ander voordeel te behalen, hetwelk alsdan dubbel ge- wichtig zou zijn geweest, daar het den vijand zou belet hebben, rurr in de Palts bij te springen. Maar thans scheen elke onderneming van dien aard van belang ontbloot. In het midden van October deden de Staten den Prins een voorslag, om bij gelegen- heid dat het water begon te wassen, hetgeen den vijand in zijne marschen niet anders dan bemoeijeliken kon, eene poging ter inneming van Oldenzaal en het Huis ter Lage te beproeven ?; doch zulks had geene gevolgen. In Gelderland zou men gaarne gezien hebben, dat de Prins de stad Boekholt 3, hetzij door maxsreLnp, hetzij door an- dere troepen, had laten bezetten; doch tot verwondering van velen wilde zijne Excellentie 1 Resol. Stat.-Gen. 16, 21, 22, 24, 25, 26, 28, 29, 30 Nov.; 1, 5, 6, 7, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 27, 28, 29, 31 Dec. 1622. 2, 5, 7, 9, 10, 14, 16, 18, 24 Jan.; 7, 9 Febr. 1023. Artsewa, bl. 166, 225. 2 Resol. Stat.-Gen. 16 Oct. 1622. 3 Boekholt had nog onlangs geweigerd doortrekkend volk van den vijand in te nemen. Resol. Stat.-Gen. 17, 21 Nov. 1622. v. D. carzLLEN , bl. 112, 113. 1621— 1625. 1621— 1635. 's Prinsen mis- lukte aanslag op Antwerpen, 784 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Ft daarnaar niet luisteren !. Daarentegen ving de Prins tegen het begin van de maand December eenen tocht zuidwaarts aan. Acht en tachtig vendelen voetvolk liet hij zich inschepen en de Kil opvaren, ? en Prins newpamk zou hem uit Breda eenige troepen, met ruiters daarbij, naar het vereischte punt toevoeren; zelfs de ruiters uit Zutfen, Arnhem, Nijmegen en Grave hadden bevel, ’t geen zij ook, totdat er tegenbevel kwam, uitvoerden, om in aller ijl zuid-westwaarts op te trekken, Volgens de Gedenkschriften Van FREDERIK HENDRIK zou het op Antwerpen gemunt zijn geweest 3, Dit was werkelijk in den tijd het algemeene gevoelen, en slechts wegens de onwaarschijnlijkheid der zaak geven enkelen eene andere bedoeling aan de onderneming. Inderdaad mag de poging om eene slad te verrasschen, zoo wel bezet en versterkt en wier toegangen buitendien zoo goed bewaakt werden, vrij gewaagd heeten. Daarom zou, volgens arrsema, het doel van den tocht geen ander geweest zijn, dan een nieuw punt, Hulst bij voorbeeld, in Zeeuwsch Vlaanderen te bemachtigen, ten einde de opbrengst der oorlogsbelasting ‘ten platten lande te verzekeren, die de Vlamingen er steeds op uit waren te beletten en aan zich te trekken. Maar vanwaar dan de meening van dezulken, die het best onder- - richt konden zijn? Ook hechtte de Prins zelf aan de zaak meer gewicht, dan met zulk eene onderneming in Staatsch Vlaanderen verbonden zou geweest zijn. Immers verklaarde hij, alle voorzorgen zoo zeker te hebben genomen, dat geen mensch, maar slechts God de uitvoering kon beletten. Werkelijk derhalve schijnt Antwerpen het doel van den tocht te zijn geweest. In Antwerpen zelf was men op een aanval bedacht, en nam men voorzorgen, die bewezen, dat men vermoedde, dat de Prins in verstandhouding stond met ingezetenen der bedreigde stad zelven *, En ’s Prinsen beweegreden is wel te verklaren. Hij geloofde in dezen tijd, dat sacosvus er in zou slagen, de vereeniging van Engeland en Spanje tot stand te brengen, en dat de zuidelijke Nederlanden alsdan der Spaansche Prinses, aan de zijde van den Prins van Wales, zouden toegewezen worden. Voor dit geval was het raadzaam zijne waarborgen te nemen, opdat Spanje mocht begrijpen, dat men niet zonder ons over België zou kunnen beschikken, en Engeland niet te eenigertijd meester mocht worden van eene haven, wier sterkte en bloei met het bestaan van de Republiek onvereenigbaar scheen. — Wat de Prins niet dan van Gods hand kon ver- wachten, gebeurde. Werkelijk werd de uitvoering der onderneming belet. Even voorb l v, p. CAPELLEN, bl. 113. 3 v. p. CAPELLEN (bl. 126) zegt, dat de Prins met 160 Compagnién voetvolk te Dordrecht onder zeil ging. 3 Mem. de Fred. Henri, p. 17, 18. Zie over deze Gedenkschriften, het leven v. Fred. Hendr. 's Gravenh. 1737. Voorr. III—V. Over den mislukten aanslag spreekt de schrijver van dit werk op bl. 54, 55. 4 wassENAER, Hist. Verh. IV, fol. 73. DES VADERLANDS. 785 nn eeen; Willemstad gekomen, kon de Prins den tocht niet voortzetten. Storm, vorst en ijsgang 1621— maakten den vereischten spoed onmogelijk en brachten de schepen in gevaar. Den 6den ee December ontvingen de Staten-Generaal bericht van den Prins uit Willemstad, dat zijn voornemen mislukt was !. l Nu men alzoo ten minste vooreerst van alle krijgsondernemingen moest afzien, was het voor ons ook van weinig belang, dat in. het leger van den vijand de muitzucht - uitbrak bepaaldelijk onder Italiaansche soldaten. Een troep muiters wierp zich in Hutsen Spaansche mui- en stelde, zoo als gewoonlijk, een hoofd aan onder den naam van Ælecto. Daarop werden zij — door de onzen in bescherming genomen, of zij soms een kern konden worden van een belangrijken afval van de Spaansche zijde. Maar van den anderen kant plaatste zich een hoopje Brandenburgsche soldaten, te Goch genesteld , onder de bescherming van de Spanjaarden, en brandschatte heren en landlieden van onze zijde. Zelfs die van Huisen begonnen, om in hunne behoeften te voorzien, in de buurt oorlogsbelasting te heffen. Dus was de eerste indruk, dat men de oproerlingen van Huisen zou doen vertrekken, Maar weldra begreep men voor hun geregeld onderhoud te moeten zorgen, ten einde het kwaad te voorkomen en tevens het gehoopte voordeel niet te verliezen. Evenwel de Prins verklaarde na den mislukten aanslag, dat het hem onverschillig was, wat de Staten ten dien aanzien besluiten zouden: hij begeerde zich verder met de zaak niet te moeijen. Dit was genoeg gezegd, en de Raad van State adviseerde dan ook den troep te ontbinden, en de Gedeputeerden van Gelderland ondersteunden dit voorstel; maar de Staten-Generaal verkozen daarin vooreerst niet te treden, te meer daar het getal, ook door de overkomst van eenigen uit Goch, scheen toe te nemen ?, In der tijd was de schans, genaamd de Papenmuts, opgeworpen en bezet om een De schans Pa- vast punt te bieden, van hetwelk men gebruik zou kunnen maken om in gemeenschap MENOS met de Engelschen vijandelijk tegen de Kerkelijke Duitsche Vorsten te werk te gaan, en daardoor de macht van het Katholicisme te verdeelen. Nimmer had sacogus openlijk tegen die Bisschoppen willen optreden; dus was dat vaste punt tamelgk onnut geble- ven; en thans nu die Koning door het geheele verlies van de Palts niet te bewegen bleek te zijn om zich gewapend te doen gelden, was de bezetting van dien verwijder- den post niets dan een nuttelooze last. Vandaar dat het niet bevreemden kan, zoo hij in dezen tijd werd opgegeven. Nadat het fort nog in 't begin van het jaar 1622 rijkelijk van mond- en krijgsbehoeften was voorzien, vernam men in de lente van dat jaar, dat het laatste hooge water niet alleen de vestingwerken, maar ook de benoodigd- heden van allerlei aard, daar voorhanden, aanmerkelijk beschadigd had, zoodat de ! Resol. Stat-Gen. 6 Dec. 1622. artsema, I, bl. 122, 132. v. n. capzrues, bl. 124, 126, 127. 2 Resol. Stat.-Gen. 28, 30 Nov.; 7, 13, 20, 23 Dec. 1622. 4, 6, 11, 20, 21, 23 Jan.; 4 Febr. 1623. v. p». caPELLEN, bl. 122, 123, 128, 133, 139. III Deer. 5 Srux. 99 1621— 1625. 786 ‚ ALGEMEENE GESCHIEDENIS EEE EEE NE NE CLE CMM UP ERE CPC MESS plaats, vooral bij het klein getal soldaten, aldaar onder den Commandant maTzre» in garnizoen, gemakkeljk zou kunnen genomen worden, Dit was, als het ware, eene tijdige voorbereiding op het bericht van de overgave. Toch zou de te Keulen geves- vestigde Nederlandsche Agent BILDERBEEK op nieuw maatregelen nemen om de schen: van het noodige te verzorgen. Niettemin klaagde de Commandant weldra daarna over slechte betaling van zijne manschappen. Maar, als hij zich gewelddadige handelingen tegen de naburen veroorloofde, ten einde zich van ’t noodige te voorzien, werd hem dit ten strengste verboden. Ofschoon dus de Staten voor de ordelijkheid van het garnizoen zorgden, was het verblijf van Nederlandsch volk in die schans niettemin aan de lieden van de omstreek zoo hatelijk, dat de boeren uit het Bergsland, door eenige soldaten onder- steund, haar in den zomer (1622) kwamen belegeren. Dit evenwel bracht geen ernstig gevaar aan, en toen ter tijd was het nog altijd mogelijk dat men van dit versterkte punt partij zou kunnen trekken. Doch in den volgenden winter veranderde zulks, en in de eerste dagen van het nieuwe jaar (1625) vernam men, dat Kapitein HATZFELD de plaats den 29sten December aan Graaf HENDRIK VAN DEN BeRG had overgegeven. De Staten-Generaal verlangden verklaring van dit feit. Het blijkt, dat Hun Hoog Mogenden met de gegeven inlichtingen genoegen hebben genomen: ten minste klonk het niet ongerijmd, dat Jonker van marzreLp hinnen weinige dagen daarna op belooning voor zijne diensten aanspraak maakte, op grond eener belofte hem by officieéle acte verleend. Zeker is het, dat het garnizoen, niet vernieuwd, weinige gezonde manschappen telde ?, Zoodanig was de toestand tegen het begin van het jaar 1625, dat van geenen kant eenige belangrijke uitkomst scheen te kunnen komen, dan van de zijde van Frankrijk alleen. Engeland was op het punt van zich met Spanje ten naauwste te verbinden; de Gerefor- meerden in Duitschland waren gansch ontmoedigd door de veroveringen van den Keizer; de Koning van Denemarken zag bijgevolg de kans niet schoon om het doel zijner heersch- zucht te bereiken, die alleen hem kon overhalen om in Duitschland tegen den Keizer op te treden; Zweden was te zwak, en te zeer door Polen bezig gehouden; Venetië gaf slechts een weinig gelds om in een grondelooze schatkist te werpen; de Barbarijsche Staten, hoe geneigd ook om door vereeniging met onze scheepsmacht feller dan ooit den ouden wrok tegen Spanje bot te vieren ?, boden. geenen grondslag tot een geregelde machts- 1 Resol. Stat.-Gen. 29 Jan.; 2, 14, 15, 16 Maart; 21, 25 Apr.; 14, 20, 21 Mei; 1, 23 Junij; 9, 15 Aug. 1622. 4 Jan. 1 Febr. 1623. Resol. Holl. 15 Maart, 1622. v. n. CAPELLES bl. 67, 140, 141. | 2 Na 130 jaren waren de te Constantinopel gevestigde uit Grenada verdreven Mooren nog begerig om voor den val van die stad wraak op de Spanjaarden te nemen. Onze Ambassadeur naca nam hen in den arm, dat zij hunnen invloed in Tunis aanwendden, om het verbond met onzen Staat te bevorderen, waarvan men de tuchtiging van Spanje verwachtte (v. n. caPELLEN, bl. 119). Wer- kelijk heeft ruwacken de uitwerking dezer bemoeijing ondervonden. ~ DES VADERLANDS. 787 ontwikkeling aan. Gelukkig scheen er werkelijk hoe langer hoe meer grond te bestaan om van Frankrijk op elk gebied krachtdadige ondersteuning te verwachten. Zoo ver konden Frankrijks bestuurders nimmer van den weg der echte vaderlandsliefde afdwalen , dat zi, waar Spanjes macht zich ontwikkelde, met deze Mogendheid innig verbonden zouden hebben kunnen blijven, om door haar overschaduwd en te gelegener tijd over- vleugeld te worden. Maar daaruit volgde niet, dat al de vijanden van Spanje juist Frankrijks vrienden moesten zijn. Integendeel Frankrijks regeerders verdachten de Gereformeerden in Duitschland en vooral in de Nederlanden, en konden niet anders dan gelooven, dat zij, 200 zij triomfeerden ‚ gemeene zaak met de Hugenoten zouden maken om ’s Konings bewind omver te werpen. Vandaar de: vriendschap voor Oostenrijk en den Paus, van wier jaloezie tegen Spanje men partij hoopte te kunnen trekken, Maar toen nu de Gereformeerden in Duitschland gefnuikt waren, en de houding van den heer vax som- MELSDIJK in Engeland genoegzame waarhorgen gegeven had aangaande hetgeen men van zijnen gedachten persoon en, voor zooveel van hem afhing, van de Republiek der Ver- eenigde Provinciën te wachten had; toen daarentegen Spanje en Engeland met de Hugenoten schenen te willen zamenspannen; — toen scheen voor Frankrijk, waar boven- dien na rorwss dood tyespicuterrs den verheven post van Connétable bekleedde, de tijd gekomen om zich met de Nederlanden te verbinden en den Gereformeerden in Duitschland zijnen steun te verleenen, hetgeen tevens den Hugenoten alle voorwendsel om tegen hunnen Koning op te staan benemen: en alzoo het middel wezen zou om hun meester te blijven en hen tot eenen goeden vrede te nopen. Het eerste wat de Staten stellig gunstigs van ’s Konings gezindheid ten onzen aanzien vernamen, was het bericht, door LANGERAK in September 1622 overgezonden, dat hij hoop mocht voeden op de ontvangst der ons ten vorigen jare beloofde 400,000 kroonen, dat is, 1200,000 gulden. Zekere advokaat pr r’ALOUETTE zou hierin behulpzaam zijn, en, vonden hun Hoog Mogenden zulks goed, dan zou hij zich, van dezen vergezeld, naar den Koning te Lyon begeven, om die som te verkrijgen. Weldra daarna kwam de tijding, dat er uitzicht op binnenlandschen vrede was en de Koning dus meer ruimte van mid- delen stond te erlangen, die hoop versterken. Werkelijk kwam de vrede tot stand, en van nu aan scheen Frankrijk met betrekking tot de buitenlandsche staatkunde zijn besluit genomen te hebben. Suami xo verscheen ter vergadering der Staten-Generaal, en kondigde aan, dat ereen verbond op handen was tusschen Venetië, Savoye en Frankrijk, en het herstel van den oorspronkelijken staat van zaken in Graauwbunderland het eerst te bereiken doel der alliantie was. — Nu vicrom AmaApgus van Savoye bespeurd had, 1621— 1025. De aansluiting van Frankrijk wordt inniger. Verbond tus- : . .., schen Frankrijk, dat hij van den Keizer niets had te hopen, maar dat Venetië en de Koning van Frankrijk, PenetiëenSavoye. 