Over Middennederlandschen epischen versbouw
{f) Verg. Panlin Paris, in zijn brief aan Monmerqaé, geplaatst voor zijn Romans de Berthe, p. XXIV; Rainoaard, Joamal des Savants 1833 p. 393; Du Méril, La Mort de Garin p. LIV, en vooral Diez , Ueber den Epischen Vers s. 77 if en 106. • • 86 Kar. Gr* 1,487. End die mare | yan derre dinc Quam Tor Otten | den coninc. N 1,495. Ende ontboden | die meestersse. » 1,1191. Na u beiden | daer in die stat. Wal. 19. Bies biddic Gode | dor sine ghenade Bat hi mi yerghéye | die misdade. u 49. Sijn gheselle | was daer neghein. » 132. lo saelt u levrea | in uwe hant. » 1500. Ander saken | wel lieve here. » 2789. Baer omme vraghen | sijt u bequame. » 8183. Hebben ghesleghen | hi miste dies. » 8186. Slouch daer weder | ter selver ure. Ferg. 1461. Bie si dóghede | die jóncfroüwe. Si wranc haer hande | met groten rouwe. » 2055. In corten stonden | so onder gaen. 9 2114. Alse Galiene | mijn minnekijn. (Be verzen waar in de thesis vóór de derde yerhefiSng het artikel die is behoeven des noods niet mee gere- kend te worden daar het artikel toonloos kan gebruikt, en geëlideerd worden. Zoo b.v. dherberghe Flor. 2167; icasteel Wal. 3465; tstat Kar. Gr. 1,622; int stal Wal. 8409, Verg. Hahn zu Strickers kl. ^Ged. s. XV. In "'t algemeen zal het nader onderzoek van syn- en apo- kope de vraag over het al of niet bestaan der meer- sylbige daling moeten oplossen.) Het spreekt van zelf, dat als de zin van het eene vers in het andere overspringt en met de eerste verheffing sluit, er nog sterker reden bestaat om de dan ver- plaatste caesuur te vervrouwelijken. Zoo vindt men dan ook in den Wal. 1141. Maecte. | Boe sprac Alydrisonder. » 1663. Bleven; | dat mach u wesen leet. » 1726. Te hove. | Met rechte hebbics toren. » 2115. Allene; | dies was hi drouve ende erre. » 2187. Willen. | Mettien heefti vernomen. 87 Wal. 2776» Onberen. | Doe brocht men hem sijn paert. * » 3761. Willen. | Si waren uptie wile. Voorbeelden als de Tolgende, Wal. 329. Acker; | ende als dit Walewein sach, p 2255. Een inghel; | ent heiftene ghesant, breng ik niet in rekening w^ens de nitluidende li« quida met opyolgende vokaal. (verg. bl. 103.) SAMENSMELTING VAN VOKAIEN (SYNALOEPHA). Al wie ooit hollandseb boorde spreken of zelf sprak weet boe gemakkelijk onze taal tot assimilatie, samen- smelting en samentrekking geneigd is; en een enkele blik op eenig mnl. gediebt leert dat ook in de mid- deleeuwen dit taaieigen reeds bestond. Zoo zich in onzen tijd de geschreven taal van de gesprokene in zooYcrre onderscheidt, dat die samentrekkingen, welke het gesproken hoUandsch zoo zacht en buigzaam ma-^ ken, niet in schrift worden uitgedrukt, maai aan het gehoor en den takt des lezers overgelaten; in vroeger tijd had ook de schrijver daarin te voorzien, en zoo gebeurt het dat men dikwerf in handschriften de sa- mentrekkingen vindt uitgedrukt gelijkze bij het lezen der verzen moesten worden in acht genomen. Eene vaste wet of gewoonte bestond hierin echter even wei- nig als bij andere euphonische regels, b.v. bij samen- trekking {inklinatie) , apokape , synkape , aphaerem , enz. gelijk het vervolg van ons onderzoek zal leeren, en hetgeen ik hier eens en voor altijd wil doen opmerken , opdat deze of gene voorstander van een ander systeem ons niet moge voor de voeten werpen dat deze of gene euphonische regel nooit door onze ouden bij het maken en lezen hunner verzen werd in acht genomen omdal men dien nooit in eenig hs. vindt uitgedrukt. 88 Wat de samensmelting van yokalen betreft, zij be- staat hierin , dat wanneer een woord op eene stomme % uitgaat en het Tolgende woord met eene Tokaal twee- klank of de aspiratie (h) begint of omgekeerd» wan- neer het tweede woord met eene e aanvangt, die twee lettergrepen als eene enkele syllabe worden uitgespro- ken (^). Soms wordt zij schriftelijk uitgedrukt, b.y. Been wie ddnder wésen móohte. Want ddmmirdel daer nemen déde. Dos hééft hi derde vort ghetréct. £lo déder toé sine macht. H^t nes man die sóude oónnen. Si hebbent daer nu tdchter sére. Galjéne sprao io oóme hier tü. Al wérdem Trómelljc die hëre. Het hdddem lictekijn ghemaect. Het dóchtem hérde gróót lachten Die twéé dédi drlven Tée. Gróót 80 hördi dat ghelüut. Dan daer te vaeme hijs óp mi gram. Hijs sére verraért, wat dóen hine wéét. Dier in es daérf nieman ontsién. Ie wille wél dat ghijt wét. dlsoot avontüre woüde. Een ammirael diet hééft vernomen. Soms wordt ook de samensmelting door de afschrg- vers niet aangeduid, waarvan we reeds een paar voor- beelden hadden (Ferg. 1472, 1925), en hetgeen de vol- gende zullen duidelijk maken, b.v.: Haerl. 1,17. Hier gaet üte deérste etaét. » 1,93. Dié hare altehant ondoét. » 1,217. Alse óft een sténijn beélde ware, (*) De pronomina wi, si, smelten ook dikwijls met de vol- gende vokaal in een al zijnze niet enklitisch tot we en se verzacht. Car. El. 451. Floris 1857. Maerl. 1,7. Ferg. 1797. » 3128. Kar.' Gr. 1,17. Ferg. 1473. Kar. Gr. 9,798. Ferg. 8758. » 1692. » 299. » 1748. » 1925. » 2428. s 284. B 3110. B 3591. Kar. Gr. 2,771. Kar. Gr. 9,751. II 2,775. » 2,790. » 2,840. » 2,837. Parth. 217. Maerl. 1,4. 89 Alse óf hi ware van live doót. Süie ghemète was so groot, Bét hi cume in él sijn léven. Want tswért scémpelde in den scilté Ënde quam tóte op hém gheréden. Dit wés ene éncstehlce snéde. Doch stréethi sére in élke side, HiAvérde hem uterméten sére. lo ségge u wél hi riede u quaet. Hl es die niemen souken cén. Bi es daer ónse gelóve toe wéct. Hi es als óns die heilege léren. HIAAT- Onder hiaat verstaat men het tegenovergestelde van do synalcBpha^ als men namelijk de stomme e aan het einde eens woords niet met de aanvangs-vokaal van het volgende laat ineensmelten. Een paar voorheelden kxmnen volstaan om aan te toonen dat deze eigenaar- digheid ook in het mnl. rhythmus aangetroffen wordt. Die quide ingle die hi hiet. Só es Céym, dies ghel6vet. Maer hi en hidde ghéne n6ot. So déde hi den hilse niet. So wire ü toe gdve raét. Rike énde machtech heide. Énde drége op hem nijt. Móeste emmer sterven deer. Hiaat heeft altijd plaats wanneer eene toonlooze e in de tweede daling of de caesuur valt, h.v. Parth. 192. Sijt goét ten spére | enten scilde. Haerl. 1,217. Sónder óghe | üp te sD&ne. Maerl. 1,6. » 1,13. Kar. Gr. 2,750. » 2,787. Parth. 216. Kar. 6r. 2,102. » 2,114. j» 2,881. 90 Kar. Gr. 1>11. Ënde mine méghc | éltemdle. » 1,29. Om te hórne | uwe téle. Car. £1. 118, Ie woüde ie wére | üter séle. Reinaert 1604. Ende gino te höve | üp ghenéde. AANSLUITING. Het middelnederlandsch is veel zachter voor het ge- hoor dan onze tegenwoordige schrijf- of kanseltaai, doordien het ook in het schrift de euphonische aan- sluitingen opnam die bij ons in de taal van den ge- meenzamen omgang zijn verbannen. De invloed van dit gebruik op den versbouw laat zich reeds a priori gissen, en geeft er eene vrijheid aan die men in de mhd. verzen te vergeefs zal zoeken. Grimm heeft de aandacht op de aansluiting gevestigd Gramm. 1*, 504 — 506. Hoffmann en Yisscher hebben achter hunne uit- gaven van den Floris, Carel ende Ëlegast, en Ferguut eene lijst der in die werken voorkomende aansluitingen meegedeeld, en Prof. Lulofs heeft daaraan een hoofd- stuk gewijd in zijn Handboek, bl. 367 — 376, waardoor fiints geruimen tijd reeds het overzicht daarvan gemakkelij- ker is gemaakt , hetgeen mij van de moeite ontslaat hier eene uitvoerige lijst der meest voorkomende aansluitin- gen neer te schrijven. Ik wil hier alleen maar doen opmerken dat de aansluiting niet altijd volstrekt nood- zakelijk is maar even goed door den dichter kan wor- den nagelaten, zoodat men even juist schreef: het en si als hensi; groete hem en groeten; men daer [er) en mer. Dat de afschrijvers hiermede zeer willekeurig omsprongen behoeft geen betoog: kritische uitgevers hebben hierop te letten. Ik bepaal mij tot de mededeeling van een paar zeld- zame aansluitingen en anderen die ik mij niet herinner 91 ergens uitgedrukt gezien te hebben, en die toch uit analogie zoowel als uit het metrum bewijsbaar zijn. Men er = mer^ b.v. Rijmkron. van Vlaenderen, bij Kausler, vs; 6369, waar de uitgeter (bl. 583) dit mer aanzag voor meer* Zoo ook Yelth B. 3 C. 38, 81. jSaerl. 1,93 vs. 17 enz. (*)• Men kan, als nog he- den, Yoor eene vokaal geregeld zich aansluiten. Zoo b.T. Kar. Gr. 8,1946 men haer = maer. Verg. Maerl. 1,93 daermen up = dciermup; Wap. Mart. 45,7 mach men afdwaen = mcuih mafdwaen (-|-). Dans = dat en e«, Flor. 1548, Limb. 1,1139. Soos =^ so eSf Maerl. 1,317. fFies = wie es, Stoke 4,1409. Dms =: dit en es, Maerl. 2,201. Selp = so help , Verg. Huyd. op Stoke 2 D. bl. 470. Voor eene aanluidende l oi w schijnt men so ook te kunnen laten zamensmelten , als in het mhd. swa, swas enz. Zoo schijnt men b.y. £sop. 188 ys. 8 voor so lanc te moeten lezen slanc. Gwech = ghi wech , Part. 58. Vrouwen = vrouwe hen, Lanc. 3,17386: Poe sprac ene vrouwen vort an. Zoo smelte Wal. 8325 dan hem zamen tot eUim of dan. Zoo ook Lanc. 3,17938 men hem = men. Daer smelt bij opyolgeude aanluidende vokaal samen b.v. Ferg. 1822 da^r ane = drane; Wal. 10 daer in = drin; Wal. 706,908 daer up = drup; Lanc. 3,14893 daer of = drof Esop. 252 daer in = drin. Het pro- nomen ie sluit zich aan het voorgaande woord: Prof. Lulofs betwijfelft dit wel (§) omdat geen HS. die ver- (*) Zoo emendere men ook : Rosé , 246. (t) Soms vind ik het zelfs gelieel weggelaten, b.v. Kar. Gr. 1,507 y en misschien ook Maerl. 1,317 vs. 91. (§) Handblock bl. 375. 92 korting uitdrukt, en Prof. Bormans schijnt in 't onze- kere te zijn (f), 't I» waar, stellige Toorbeolden ont- breken, want Henout 1000, £nde maickene lerende ghevaen, in niet duidelijk ; doch zoowel de vergeKjking met hel mhd. (b.T. Parciv. 4,9j 24, 19; 26,9, 30; 27,13; 76,1, enz, enz.) als de onmogelijkheid om een aantal yerzéii zonder die aansluitmg te scanderen, pleiten er voor. Men oordeele: Maerl. 1,181. Als^e u éérsten wéten dede. Esop. 17. Noch séide dwólf: hoorde di spreken. Wp. Mrt. 52,11. fFU'c dat hier met si beduüt. Beat. 133. Hoé'c u ute móchte leiden. Kar. Gr. 1,663. Hére dat wiTc u wéten doen. » 1,702. DdCc die brulocht hédde benómcH. Rein. 424. Lév^c een jaér het sél hem seinen. In enkele gevallen wordt het pronomen io wel eens geheel weggelaten, althans bij de negatie, b.y. Can El. 1020: Elegast seide: »Wat mijns ghesciet, En Gome voor den coninc niet. Stoke 1,512. En weet waerbi dat achterbleef. (Zie Huydecoper aldaar 1 B. bl. 57, doch yergelijk Clignett Bijdr. bl. 142.) Disp. van onser Vr. 19,1 (N. W. der Maatsch. v. Letl.. V. 2, bl. 29): Waenstu en hore menigen eet, waarvoor echter het Comburger HS. heeft (zie Kausler, Benkmaler enz. 2,686 vs. 234) : Waenstu m hore meneghen heet. En zonder negatie, Lanc. 3,25822: Om ene joncfrouwe overscone, Die utermaten sere minne. (t) Messager des sciences et des arts de la Belg. Tom. & (1837) p. 423. 93 Xanc. 4,870: Hine es diegene niet, secgic u, Die ie waende dat gesien hadde ntt« lanc. 4,1278: £nde vor dat begonste minnen hem Sone haddic noit gemint man. Yeelvuldiger is de uitlating der andere pronomina: Gi: Wal. 1575, 5892. B.v. Verg. 708. Lanc. 3,23738. Hi: Kar. Gr. 1,547; 2,239, 427. B.v. Verg. 1050. Wal. 3691, 10848. Lanc. '3,22517, 22699, 25876 enx. Si: Kar. Gr. 1,409, 461; 2,856. B.v. Verg. 103. Wal. 7969, 8412. Lanc. 3,24309; 4,1063 enz. Dat de nagtive partikel en^ ne^ zich aan het volgende of voorafgaande woord aansluit is genoegzaam bekend (verg, b.v. Lulofs t. a. p.); maar zelfs valt zij soms geheel en al weg. Ik herinner dit alleen omdat Prof. Bormans zegt (^)i »Je crois que Ie plus sur est de respecter partout la doublé négation. Je Tai trouvéc quelque fois omise, mais pas assez souvent pour oser affirmer que cette omission ne soit pas une négligence 'de copiste." De vergelijking met het mhd. bevestigt onzen regel , verg. Lachmann zu den Jfib. 797,3 (s. 109) en zie b.v. Parz. 33,21 eDz,\ en de g[eheele Lancelot, waarin de dubbele negatie slechts zelden voorkomt stelt de zaak in *t mnl. buiten twijfel. Men verg. voorts Wal. 38, 42, 52, 191 enz. enz. Maerl. 1,5 vs. 10,17 enz. Men zal uit den aard der zake in dit hoofdstuk geene volledigheid of uitvoerigheid zelfs verwachten : het was hier de plaats niet aUe aansluitingen op te teekenen het is voldoende eenige nieuwe opmerkingen daarover te hebben medegedeeld om de opmerkzaamheid der C) H. p: 419. Iets later echter (p. 506) schijnt hij voor de i¥egwerping te zijn. 94 wetenschappelijke beoefenaars van de mnl. poezij op dit punt te vestigen. Aangaande sylbenverschleifung zal ik slechts een paar voorbeelden bijbrengen : ik moet daarbij doen opmerken dat het in H mnl. niet noodzakelijk is, dat de korte syllaben, die dus tot eene enkele worden versmolten, slechts door eene konzonant zijn gescheiden, 't Is een natuurlijk gevolg van het onderscheid tusschen de nuil* en mhd. kwantiteits-verhoudingen. Zie hier een paar voorbeelden : Metten (*), Wal. 1265, 3243, 3265, 3872, 8597, 9260 enz. Metter, Wal. 8559 j deser, 8774, 9195; toten ^ 6528; heden, 6934 enz. Maar men houde in 't oog dat a! deze woorden op liquidae uitgaan: wij komen daarop terug als wij over synkope handelen. SAMENTREKKING. Gelijk de mnl. schrijvers zich aansluiting van twee of meer woorden veroorloofden zoo hebben zij ook in hunnen versbouw de samentrekking van silben van een woord in praktijk gebragt. Een vergelijkend onderzoek laat daaromtrent geen twijfel. Natuurlijk komen daarbg in aanmerking: Vooreerst genitivi op ses uitgaande (-j-), als b. v. ons voor onses , verg. Clignett op Esop. bl. 3 — 7 ; vos = vos-- ses* Esop. 257. dwaes = dwases ^ ries = rieses enz. Voorts zoodanige lettergrepen, welke slechts door (*) Metten vind ik in den Wal. ook "wel verkort tot met b.v. vers 8959. (t) Verg. over den uitgang det en tet, Gramm. 1*, 975. 95 €ene inorganische daartusschen geschoven konzonanl zijn gescheiden , als daar is de W (*). Zoo vindt men dan ook nu eens geschreven huwen (Lanc. ?,7755, 8792.) dan voeder hum (het fr, huer). Nu eens seeuwes^ dan weder sees; uwer en ure, £n in den Limborch, 2,219 , leest men claen voor clawen (clauwen). Evenzoo is het met andere woorden b. v. vrouwen, trouwen, jouuur (•]-); b. v. Wp. Mrt. 70,7. Wat móghens vrouwen dat ménne plién. n M 71,1. Vrouwen sijn vén nature soét. Beat. 234. End léidse op ónser vrouwen outaér. Wal.^ 105. Nu salie sfjn jouwer dlre cnécht. Kar. Gr. 1,110. Bi mfre trouwen dits waérhéde. Velth. 358. En trouwen gi hebt oec récht daer an. Esop. 144. Maér die swdluwen ddden beste. Dat de letter g tusschen twee e's geplaatst vervloeid is bekend (§) uit de woorden seil {seghel), dweil [dwe-' ghel) , Uil [leghet) , seil {seglwt) , plien (pleghen) : men mag ook aannemen dat eene dergelijke samentrekking plaats had met jeghen (gelijk dit ook mhd. gen wordt b. V. Pare. 21,29. 36,17); hoewel de verkorting ner- gens uitgedrukt staat (^). Een paar voorbeelden mogen deze opmerking onder- steunen : Esop. 7. Al eest scdnde tsegghene O Verg. Dr. W. G. Brill, HoUaiidsche Spraakleer, bl. 77. (t) Verg. Parziv. 83,17 enz. en Hahns Mhd. Gramm. s. 108. (§) Zie Huydec. Proeve 3, 152 in de aant. Verg. ook Hahn, Mhd. Gramm. s. 37, en Frommann op Herbort VS. 1511, 8. 235. (J Hetzelfde is reeds opgemerkt door Prof. Bormans, Messa- ger, 1. c. p. 392, die daarbij uit de pruissische kronijk van Je> roschin aanhaalt: By wilen ich czwu karcze , Vor eyne lange sturcze. 96 Man jeghen beesten tlégghene. Esop. 61. Wiltu vechten jéghen ons drién. » 108» End ddt sijn hére jéghen hem spéélde. In de Tierde plaats wordt bij driesylbige woorden de onbetoonde e in de pennltima onderdmkt wanneer zij door een onbetoonden uitgang wordt gevolgd die met eene konzonant sluit {*), Ontbreekt de uitluidende konzonant dan wordt de laatste toonlooze e geapoko* peerd, (Hierop zijn echter uitzonderingen , b.v. : Franc. 1257. Dit wort hi emmer te zegne plach. » 1598. Die hem wijsde haer kelge vader.) De gebogen vormen van tneneeh (menger , mengen) zal ik hier niet aanhalen om dat er voorbeelden te over zijn van de schrijving dezer samentrekking (-]-). Men scandere voorts: Kar. Gr. 2,159. Te deinen cdmeren énte stdllen. » 2,1228. End wilt u leveren daértoe mede. Of wil men die voorbeelden wegens de liquida niet la- ten gelden, dan neme men: Kar. Gr. 2,162. Den hélegen (§) enten santen mede. Barl. 2,30. Niét es so vréselec in dit léven » 2,35. Dan God in éneghen saken. » 2,65. Métter heileger grétien dijn. M 3,11. Den réchten sdlegen wéch te gane. Enkele tweesylbige woorden worden zeer veel zamen- getrokken b. v. werelt en conine. Hier schijnt det in- vloed werkzaam van de oorspronkelijk korte worter- (*) Terg. ook Lachmann, za den Nib. 305 , 1. (s. 44). (f) Verg. op. Dietse. Catoen vs. 57 (bl. 17). (§1) Heilege (zonder uitluidende konzonant) wordt geapokopeerd. tot heileeh, en bij opvolgende gutturaal smelt het daarmee samen. ' Zoo leest men b. v. voor heilege geest alleen heilegeest Lanc. 3, 3446, 6340; 4,277; en in *t Leven van St. Kristina, zie Belg. Mus. 1846 bl. 213, of Fergunt, 3096, waar de nitg. heilgeheeft. Misschien moet men echter daarbij denken aan een oorspronkelijk adject. heil, waarvan ook hetsubst. heildom, b.v. Lanc. 4, 12978* 97 Tokaal (verg. bl. 57). Werll wordt bevestigd door Maerlants bekende woordspeling in den aanhef van zij- nen Spieghel zoowel alsSWbr de regelmatige schrijfwijs in der Minnen loep, b. v. 1, 89; 3, 705 enz^. —Wat eoninc betreft, wij zien in het Angelsaksisch naast ey- ning ook cyng leven , en het mhd. heeft dezelfde samen- trekking (b. V* Pare. 6,14; 37,10), die ook aan den heer Bormans niet ontgaan was (*). Men oordeele nu uit de volgende plaatsen. Kar. Gr. 2,754. So dat die cónine wel na ter neder. Lanc. 3,11069é Dit déet die cönitw bescriven daér. MaerL 1,2. Van allen eóningen dié oint waren. Kaï;. Gr. 2,720. Jlnd nóch twee andre cóninge mede. £ene opmerkelijke samentrekking is die van so menich tot somich. Voorbeelden daarvan Velth. 3 B. Cap. 14 VS. 73. Esop. 255. Wap. Mart. 40,12. Lanc. 2,38436. Verg. Huyd. op Stoke l D. bl. 13. Of hebben wordt samengetrokken, even als in het mhd. haben tot hdn (-|-), blijft twijfelachtig, want de volgende plaats. Kar. Gr. 2,2712, Hébben den stoüten eoninc Yoéne, valt even licht in de derde kathegorie der apokope die wij hier achter behandelen zullen (§). In den Brandaen leest men wel, 1,697: Eest als ie vernomen hoen (:staen); maar de rijmen van dat gedicht wijzen ten duidelijkste op een mhd. origineel terug. Overigens vindt men in de 3a ind. Brand. 1,567 haet; Mnlp. 1,1 hait; 778 haet, Velth. 5 B. G. 1 vs. 62 heet; en in de Brussel- fiche keur van 1229, bij V^illems, Verband. 1,135, 147, heet (*) Messager 1. c. p. 428. (t) Hahn, Mhd. Gramin. s. 75. (§) Zoo ook de volgende plaatsen uit de Doet. 1,419, 716; 2,1778, 2347, 2459 enz. 7 98 «Keine kürzung des laten in laen'^ zegt Gnmm , Gramm. 1*1 971; maar bij het inzien van regels als Wal. 9317 Ne wildi achterlaten sijn lief en dergelijken mocht men al licht aan de yerkorting denken; maar ik verwijs naar de derde paragraaf van de apokope. De studie van enkele dichters kan alleen het punt der samentrekking (waartoe ook dat behoort wat de duitschers syWenverschleifung noemen, zie hiervoor p. 46) volledig in het licht stellen; ook hier zij het ge* noeg er de aandacht op gevestigd te hebben. Alvorens deze paragraaf te besluiten moeten wij nog stilstaan bij een verschijnsel, dat zich nu eens als samentrekking dan weder als aphaeresis voordoet. Er zijn namelijk drie partikels, die bij den. aanvang van een woord zoo vluchtig werden uitgesproken, dat ze in de versmaat niet behoefden te worden medege- teld: van daar, datze dan ook zeer dikwijls in de handschriften niet werden uitgedrukt, of dat ten min» ste de zeer korte vokaal, die hun in de uitspraak al- thans eenigen duur gaf, werd weggelaten. Het zijn de partikels: be^ ge ^ ver (*). Bewijzen leveren ons de bekende verkortingen baghen , baghel, boef^ voor behaghen^ behaghel^ behoef; en de verwisseling van decken, gheren^ gamen^ letten j loven ^ proeven , scermen enz. met bedecken , begheren , begomen ^ beletten^ beloven, beproeven j bescermen; de verkortingen gheel^ glave^ gheertj gnoech voor ge^ heel, ghelove^ gheëert, ghenoech; de weglating der par^ tikel bij nagenoeg alle part. praet. als comen^ doot enz. (*) Men vergelijke voor het mhd. Hahn zu Strickers kl. Ged. s. XV en s. 90; Lachmann^ zu Wolfram s. XIV, en Zu den Nib. 1745 (s. 219). 99 voor ghecomen , ghedoot , sten voor ghesien , Wal. 221 ; de aphaeresis bij sommige substantiva en adjectiya en verba , als Mnlp. 3,814 slacht voor geslacht; 3,634 mene voor ghemene; 2,3939 henghen voor gehenghen (*). De verkorting van ver, die men in mhd. handschrif- ten aantreft, b.v. vlós^ vlust voor verlos^ verlust enz. is mij in onze handschriften niet voorgekomen (-|-), tenzij men het teeken r' niet immer voor ver wille aan- vullen maar dadelijk aan de blijvende verkorting den- ken. Overigens, de vergelijking leert, dat ook in het mnl. de mhd. regel goldt. Van de geheele aphaeresis hebben wij daarenboven bewijzen. Zoo leest men b.v. Maerl. 2,201 staen^ waar de variant verstaen heeft; en Maerl. 2,209 vermanen waarvoor integendeel de variant geeft manen. De verwisseling van langhen en verlan- ghen is genoegzaam bekend (§). Wal. 393. £nde sine jonghe, die waren bleven Achter hem, doe hetse Het; waar liet voor verliet staat. Zoo leest men ook vs. 787 sciep voor versciep , gelijk men vs. 785 vindt; 7720 slaen voor verslaen; Oudvl. Ged. 2 D. bl. 93a of Lanc. 2,44314 wegen voor verwegen. Of men her ook onder dezen regel mag brengen blijft de vraag. Wat mij op deze gedachte bracht is de vol- gende plaats, Esop. 71,2 waar men leest: Ene portmuus ghinc om merg^en Met ei*e veltmnus herberghen. (*) De negative partikel ne »verschlingt fast immer das ge.** Lachmann zu Iwein 1187 (s. 52). (f) Voor verliest Gar. en El. 24, heeft» volgens Hofimann p. 41 , het Haagsche exemplaar vliest; maar in het fragment door Mone medegedeeld, Anzeiger IV, 832, en dat doorgaans met het Haagsche stuk overeenkomt , leest men volait verliest. Ver schijnt wel met er te verwisselen: zoo leest men in den Ferguut 3575 erspringeti en 4949 ertrecken. (§) Zie b.v. het gloss. op Kar. Gr. in voce p. 324. 7* 100 Leest men deze verzen met vier toonverheffingen dan is er geene zwarigheid: Ene pórtmuus ghinc om mérghen Met ére véltmuus faérbérghen. Daarentegen is de eerste in herberghen gewoonlgk on- betoond, Kv. Dat hi mettém herbergen cómt. Dien ie herbérgede énde ontfinc Daer in herberghen óf hi móchte. Herbérchde gister navont spade. In sine herbérghe in sijn porprijs. Waleweine tsiére herbérghe binnen Te siére scoénre herbérghewaért. Hi wilde herberghen varen in die stat Met mi herberghen trameer nu. Dit voert noodzakelijk tot het denkbeeld dat herberg niet is »eene plaats waar zich een heer voor het weder bergen kan," (^) omdat de klemtoon dan noodzakelijk immer op de eerste lettergreep zou moeten vallen. Zoo kan ook de afleiding van Ten Kate van heir niet in aanmerking komen, ondanks het oudhd. heri-perga (-f). £r blijft dan niets over dan herbergen zamen te stellen uit bergen en de partikel her (er, tr), die van ouds reeds onbetoond was (§). £n als men dan denkt aan de gewone verwisseling van hercomen = vercomen (beeomen); herdraghen = verdraghen {draghen); herhalen = verhalen; Haerl. 1,73. Rein. 1831. Wal. 777. » 10364. » 10391. » 10249. » 10186. Ferg. 714. Lanc. 3,12741. f) Terwen, Etym. Wdb. bl. 49. Ten Kate, Aenl. 2,113 is niet zeer duidelijk; doch verg. 58. (f) Grimm, Gramm. 2,486. (§) Lachmann* Ueber alth. Betonung und Yerskanst , s. 243. Ook in het ^ubstant. herbérghe is de partikel onbetoond, b.v. Part. 122. Ter herbergen kéerdi weder doé. 101 hernemen = vernemen (nemen); korsetten = verselten; hervatten = vervatten [vatten); dan zal het niet te stout zijn daarbij te voegen : herberghen = verberghen {berglien). Daer nu de aphaeresis van ver aangenomen is , (ge- lijk men dan ook vindt berghen voor verberghen b.v Lanc. 3,12048; Tr. Orl. 2,88a; Ferg. 1322) is het niet al te gewaagd die ook op het ww. herberghen toe te passen , en dus de onderwerpelijke plaats uit den Esopet met drie toonverheffingen te lezen: Ene pórtmuus ghlnc om mérghen Met ére véltmuu» bérghen ; gelijk men dan ook werkelijk vindt Lanc. 2,7848: Hi sach omtrent ende sochte Ocht hi iewerine berghen moohte, Bedi buten huse lach hi node. SYNKOPE. Synkopej de uitwerping der toonlooze e tusschen twee konzonanten in den uitgang van een woord , kan plaats hebben : P. bij de genitivi der mannelijke «n onzijdige decli- nabilia der eerste deklinatie, als scattes^ seats; woar^ desy woorts; blindes^ blints; eines ^ sijns; onses^ ons; derdes^ derts. 2^. bij de tweede en derde pers. sing en tweede plur. der werkwoorden: du gheves^ du gheefs; hi ghevetj hi gheeft; ghi ghevetj ghi gheeft. 3^. bij de sterke part. praet. gheweset^ gheweest; ver» saghet, versaecht; verhoghet, verhoocht^ b.v. ,ommet een voorbeeld te volstaan , Maerl. 1,352. Wel gheseet ende wel gheboren. 102 In deze drie geyallen maakt de lengte of kortheid der wortelsylbe geen onderscheid. Behalve deze gevallen, die ook als algemeene gram- matische regel gelden, moet men in de prosodie nog een regelmatig en duidelijk waar te nemen synkope aannemen, hoewel die dan ook nergens in de schrijf- vnjze der HSS. is aangeduid, namelijk die 4^. van den onbetoonden uitgang el en er wanneer die wordt voorafgegaan van eene konzonant (doch zel- den van liquidaCy nimmer rer (^) of lel) (f): edl^ nagl^ (tndr, ovr. Daar een groot aantal woorden zoo niet de meeste die op genoemde liquidae eindigen korte wortelvokaal hebben zou het te bezien staan ofze bij die uitstooting der toonlooze e niet den mhd. regel volgden; maar waarom zou zich dan die regel tot woorden op er en el uitgaande bepalen? Buitendien er zijn er evenzeer met lange wortelvokaal die de synkope toelaten. Wij willen dus liever aan den invloed denken der gemelde liquidae. (*) Sommige comparativi van adjcct. op r schijnen dit beweerde om te stooten. Zoo vindt men b.v. seer, stvaer, hetgeen men licht voor seer'r, steaer*r zou houden. Maar dit is het geval niet. Deze adjectiva maken om de euphonie regelmatig den compara- tivus op re niet op er. (Zie b.v. het glossar. op de Doctrinale i. V. sware, of v. d. Berghs Inleiding op den roman van Lim- borch, bl. XXXIII, waar hij evenwel ten onrechte meent dat dit alleen eene eigenheid van dat werk is.^ Seer werd dus in comp. seerre; maar in handschriften op diktaat geschreven werd dit al spoedig tot sere of seer. Zoo b.v. Ferg. 159, 1756, 2782, 3807. Wal. 7741. Velth. p. 220 enz. Eene soortgelijke euphonische omzetting van re en er kent het Oudfransch. Zie Diez, Gramm. der Rom. Spr. 2,192. (t) Wal. 3092: Een pcllel lach onder haren voet, is eer onder de synkoperen dan pellel. lOS Het doorgaand gebruik der HSS. leert, dat in de bui" ging dier woorden , wanneerze door eene lettergreep verlengd worden, de toonlooze e Tan el en er weg- valt (^)y b.v. vogeh^ vogle; riddere, riddre. .Hoewel nu bjj de ong^bogen. vorm de synkope nergens in de HSS. is uitgedrukt (f) , is zi} ten gevolge der natuur der beide liquidae zeer mogelijk. Het gotisch spraak- gebruik vond zelfs geene zwarigheid: fugls^ fadrs^ süubr j te schrijven; en de mnl. diaeresis werd eerst noodzakelijk toen de lengte of kortheid der vokalen niet meer standvastig was (^). De vergelijking van het mhd. leert dat ook daar hetzelMe plaats heeft. Zoo zegt b.v. Lachmann Anm. zur Klage. 27 : (Z. den NibeL s. 393) »der dichter unterdrückt zuweilen ein e vor auslautender liquida; obgleich ich nicht habe so über* genau schreiben wollen, 27 und 424 heidn tmd^ 1534 fröudn und, 1565 fröudn m, 1993 magdn oder meidn und, 12 ziln und^ 1529 verdultn iVy 2083 hiengn unz, 1505 bruodr und, 1574 tohtr ir; sogar vor consonan- ten, 537 wurdn gepdret, 2045 enpfiengn gemeinUche^ 231 sluogn gewaltwHchen , 135 herm mit, 150 jdmr daz, 1230 leidr gelegen. Was handschriften boten habe ich angenommen, wie 1440 alln,^^ Zoo leest men ook Pare. 24,4 kultr; 24,5 undr; 24,9 50,4 abr; 43,17; 45,15 widr: nidr; 64,3 andr. Men zie ook de voorbeelden bijgebracht z. Iwein, s. 8-9. Wij mogen dus ook deze wet voor de mnl. verzen vaststellen voor zoover het den mtgang el en er be- (*) Grimm, Gramm. IS 688. (f) Integendeel heeft zich in sommige uitgangen op rl, rm, rn eene scheva ingedrongen als in Karel, siorem, aren, baren, caren, toren. Verg. Gramm. P, 280. (§) Verg. Dr. W. G. Brill, Hollandschc Spraaklcer bl. 93. 104 treft {*) ; te gcreeder misschien , daar in de strophische gedichten woorden met dezen nitgang nimmer in het vrouwelijk rijm gebezigd worden, als men twee plaat- sen uitzondert , waar de uitgang der Toorafgegaan wordt Tan den tweeklank oe. Verv. op den Wap. Mart. 10: broeder: moeder: loeder: roeder: vroeder; Claus. v. d. Bible 10: moeder: behoeder: voeder: vroeder: broeder, — In den Wap. Mart. 10,11 yindt men het rijmwoord duvel ^ maar met rerkeerden klemtoon (duvel) mannelijk rijmend op fei\ wél enz. (-|-), Wij laten thans Toorbeelden volgen, zoo vnj hopen in genoegzaam aantal om den regel te bewijzen. Zoo er eenige onder zijn waar de uitgang achter de tweede verheffing komt en die dus, wegens het gezegde over vrouwelijke caesuur , misschien niet streng bewijzen , de overgroote meerderheid valt in andere voeten. L. Sp. 2,20. Eer hemel ofte aerde waren. Wp. Mrt. 18,6. Ënde wdt dié hemel heefit éne. Yelth. 363. Tusscen nagel ende vleesch wet dat. Stoke 1,440. Ënde hieter oec den seghel an geven. Maerl. 2,208. Entie duvel die nacht ende dach. » 220. Edel van seden ende van live. Kar. Gr. 1,4. Ende hoe steet u edel baroen. (§) (•) Misschien mag men dit wel iets verder uitbreiden, immers in den Wal. leest men vs. 127 : Dies ne kéric heden mijn vióri, waarvoor vs. 1213: Dies ne wéndic heden mijn wórl. Wal. 867. Die uuren mesméect van dieper wonden. Men verg. voorts de rijmen uil der Mnip.: 1,921 voren: toim; 1,1125; 2,3803 en 3,667 verloren: toem enz. (t) Zoo ook Doet. 3,1767 hemel (:wel). (§) Misschien wu men meenen dat waar de d tusscben twee 105 Lanc. 3,15531. Maer laet mi tirsten, edel baroen. Velth. 363, Dat hi starf een lettel vor dien. Wp. Mrt. 7,5. £nde die nevel met sire drecht. Lanc. 3,13628. Mantel^ sorcoet, roe, vorwaer. Rein. 1047. Sente Martins vogel ^ die quam ge- vlogen. Wal. 2623. Ende np een setel van elpsbene. Bar]. 3,136. Een esel die hoort ende niet verstaet. Kar. Gr. 2,782^ Karel die stoute coninc. » 803. Karel die stoute ooninc gaet. Wap. Mart. 29,10. Die ander al waer al ghelt die vloet. Lanc. 3,17351. Hine liete achter om ghene dinc. Beatr. 232. Blivic langher in dit abtijt. MaerL 2,207. Ende riepen ane die moeder ons heren. 2,196. Owi, leider f owi, owach! » Dat hier volc over een sit. 207. Dit wonder ende dese miracle sacb. Velth. 361. Daer lach hi al den winter-ic wane. » » Ontboet hi weder als iet versta. Tokalen staat , er als in het nnl. samentrekking plaats heeft door het üit-werpen dier-d, als In ons vader, voer; weder, weer; edel, 4 eel enz. Zacher schijnt die meening voor te staan, Jahrb. für Wissensch. Kritik 1843, 719, zoowel als Prof. Bormans, (Messager etc. 1837 p. 81 noot l en p. 417 op vs. 24); maar de analogie van andere woorden leert dat men de samentrekking door weg- werping der toonlooze vokaal moet daarstellen: verg. ook deswe- gen Mone Uebers. s. 31 en Gramm. 1', 309. Evenwel in het fragm. van Caerl en Eleg. in Mones Anzeiger IV, 333 vindt men gar voor gader (vs. 63); hetgeen echter wel iets anders kon zijn dan de samentrekking, want in den Lanc. 3,22307 lees ik Nacht ende dach sijn si gegar, hetgeen van vier leeuwen die een hert bewaken gezegd wordt. Beteekent het hier te samen? of zoo als Ziemann, Mhd. Wtb. gar. 106 Yelth. 361. fier viande lant den vrniter alsoe. » 362. Die keyser op onser vrouwen dach. » 363. Die keyser ontfinc dat sacrament. Lanc. 3,13062. Daer een ridder al stille hout. » 13068. £nde hi weder op hare die gelike. » 13137. £nde seide: here nu benic seker ende wijs. Parth. 89. Endehisinecfocteranhaddeghedaen. » 152. Sonder allene dat iet scouwe. Wp. Mrl. 3,2. Hier af spreken onder ons tween. Wal. 289. Haer seinen tessoe weder upghinc. Mn, Lp. 3,712. Die coninc was des seker (*) onvro Renout 10. £en stout ridder ende lofsam. Ogier, 23. Denois, stout ridder ende Tri. Barl. 1,100. Dander vrient sijn ktnder ende wijf. £sop. 30. Over een brugghe ghinc een hont. Doet. 2,248. Weder en gheeft alse hise ontfinc. »» 2,512. Van sierebeghertenu;ede?r ende voert. » 2,2393. Sal des ghelijcs weder ontfaen. » 2,3425. Die rechter heet een rechter omdat. oadhd. kar, uitlegt: bereitet, fertig, gerüsieif Des niet te min leest men in Een moy sprake van sesterhande yerwe (Bilderdijk N. Versch. IV, 84), gaer (:raer) voor gader, en Tr. Orl. 1,18 b. rijmt Uden op corien, en Yelth. 3 B. G. 22 vs. 44 schijnt over- waen (:gaen) te staan voor over waden; docli deze plaats is mij twijfelachtich. Gescien (: sien) dat b.v. de Minnenloop 3,579 heeft of Lanc. 3,16726, 19699 enz. Kar. Gr. 2,461 enz., of lien moet daarmede niet verward worden, verg. Gramm. 1* 296 — 297. In Fcrgaut, zou men de nog onverklaarde plaats, 5023: Hare ridders liepen hen verdeden Met dieren pelre van rotsieti, misschien willen uitleggen door rossien te beschouwen als eene samentrekking van ro-siden, roder siden; maar ik moet herin- neren dat er een adj. rósin in het mhd. bestaat, dat roseus bc- teckent. Zie Ziemann, en verg. Parthenop. lp. 20: Bele face a, blance et rosine, (*) Var. seer onvro. 107 Lanc. 3,12428. Maerl. 1,5. Kar. Gr, 2,735. Brand. 1,359. Rein. 103. » 214. Beat. 1011. Lanc, 3,13048. Maerl. 2,224. Maerl. 2,206. » 209. 9 222. » 224. Doet. 2,104. VeÜh. 358. » 360. » 363. Lek. Sp, 2,22. Tr. OrL 1,14a. Lanc. 3,13764. Beat. 281. Kar. Gr. 2,808. Parth. 124. » 166. Wal. 17. Ogier 3. Barl. 2,21. u 2,174. EaOp. 77. » 84. » 175. Maerl. 1,2. Dat hi langher en lette niet. Vier, lacht, water ende erde. Dat der onser in allen wegen. Owij , wat wónder es dftte. In enen wmter in enen vorst. Sonder allene een pladisen graet. Ghenen lachter en selt ghecrigen. Daersi waren onder hen beden. Reinlike als den broeder haers heren. Ier hogher tijt over dat sant. Die ghenadeghe moeder der maghet. Broeder twi bestu dus gedaen. Die moeder stont up entie vader. £n ea séker syn vrient niet. Algader van enen tekine. Dat onser maer tachtich selen comen. Bie keyser seide: óroecier Bemarde. Ende comt neder met dier gheboort. Des coninx dochter van Albonien. lli nam orlof sonder respijt Hoetcleder van witter siden. Roelants vader die grave Mile. Alle die honde sonder twee winde. Sonder der gere die hi minde. In desen bouc sonder meswende. So dat vader no broeder weet. Lieve broeder ^ wel soete sone, Wet wes coninx ridder ghi sijt Data onse broeder van levene goet. Die catten biten di onder dijn lier. Doe gaf hi weder ter selver stonde. Dese pude sijn bloder dan wi. Over die truffen van Lenvale. 108 Maerl. l,3, Also alse broeder VinceBt. Kar. Gr. 3,731. Onder Persine ende Africane. Rein. 58. Was daer niemen sander die dar. » 154. Doe Tandic daer meester Reinaerde»^ » 169. Hier naer over wel menich jaer. » 367. Ooc brochte hi mi ander niemare. Ook bij buiging^ inklinatie en samenstelling blijft de synkope toepasselijk: Velth. 359. Dat hier hondert ridders sijn binnen. Doet. 2,28. Onder broeders eendrachtecheit {*)» Lanc. 3,13075. Walewein sexde doe : in gever u niet. Parth. 72. Daer nemer als vele als u voege. » 243. Maer hi gmcker up liggen slapen. £sop. 16. Twi soudicker af hebben toren. » 61. Di magher wel leit ave ghescien. Parth, lil. Bie grote honde onicoppeldi doe. Lanc. 3,12694. Waer ombe ontedeldi u dus sere. Wp. Mrt. 45,10. Maer rein edeiheit es een traen. u 4,10. God seinde mi den hemelscen traen. Lanc. 3,15437. Naest Gode onsen hemelscen rader. Velth. 360. Oeo willewi sekerheü doen van al. Maerl. 2,225. Dan ie mine suverheit minke. Barl. 3,60. Stanc der deemsterheü menechfout. Lanc. 3,12951. Dit vingerlyn-^ seone joncfrouwe. » 3,12984. U seghevingerlijn oppenbare. » 3,13012. Ontscoet mi ttnngerlijn an mijn danc. Maerl. 1,3. Of ie mi dies anderwinden woude. Wal. 2796. Ende menighe averdaet heift ghevelt. Lanc. 3,14864. Gi moet die overdoet copen saen. Ogier, 113. Du hads der averdaet bet begeven. Beatr. 193. Vore middernacht lude si mettine. (*) Of zou men moeten lezen: Onder broeders éendr&chtechéit. 109 \9^darmede men vergelijke minnacht voor midnacht^ Wal. 893 ; en 5083 acht voor achter (in 't rijm). «kn %fi. Synkope van den uitgang lec (HJc)^ wanneer er ^en toonlooze e voorgaat, daar in dat geval die e vfrordt onderdrukt en er alzoo samentrekking plaats heeft (zie hierboven hl. 96). Elc komt nooit in den vollen vorm voor: maUyc wis- selt af met male. Het lag dus voor de hand om te besluiten dat lelye en qualye aan synkope onderhevig zouden lijn, en werkelijk leert dit ook de ervaring: Kar. Gr. 1,1996. Déde élso lélke daét. Doet. 1,285. Dinc die Iele te doéne és. Kar. Gr. 3,698. Ie móchtu qudlc van sinen doéne. Lanc. 3,15666. Wdnt men méch qtidle ontflién. Wil men een voorbeeld met voorgaande onderdrukte toonlooze e men vindt het Kar. Gr. 3,849. Die stdreleec streden énde sére. Is de antepenultima stellig lang door verdubbelde vo- kaal of tweeklank dan schijnt er geene synkope toege- laten te worden, zie Kar. Gr. 3,747. Diése swaérlike ontfinc. APOKOPE. a) Phonetische waarde der onbetoonde slui- tende 6. Ons huidig taalgebruik, vooral de hoUandsehe uit- spraak, leert dat wij meer dan de hoogduitschers , minder evenwel dan de engelsehen, den uitgang onzer 110 woorden onderdrukken. De vergelijking met ouder di- alekten leert ons, «dat het ligchaam des woords in dezelfde mate inkrimpt, in welke zij die de taal ge- bruiken meer met verwaarloozing van de rechten des woords I als zamenstel van klanken beschouwd, op de beteekenis letten. Alsdan wordt aan het ligchaam des woords slechts zooveel standvastigheid overgelaten, als noodig is, zoo het een teeken des begrips zal blijven; de wortellettergreep , waarin het hoofdbestanddeel der beduidenis besloten is, wordt door den klemtoon zoo» zeer op den voorgrond gesteld, dat de overige daarbij geheel in de schaduw geraken, met andere woorden, de oorspronkelijke verscheidenheid van klanken en de menigvuldigheid van geledingen, die men lettergrepen noemt, gaat noodwendig verloren." (*) Zoo losten zich de verschillende vokalen van den uitgang in het gotisch en oudduitsch in onzen taaltak langsamerhand in eene toonlooze e op, die bg uitbrei- ding van hetzelfde proces weldra kon of moest weg- vallen (f) ; en ook de konzonant , vooral de n van den uitgang (die in sommige gevallen reeds uit m verzwakt ïs) (§) ging langzamerhand verloren, tot welke uitla- ting onze taaistam reeds in de oudste tijden geneigd was y. Het spreekt van zelf. dat die afkapping alvorens gram- matische regel te worden eerst bloot phonetisch in de uitspraak plaats grijpt, en terwijl het engelsch reeds schrijft: to love, to move^ to have ^ en zelfs to speakj to shut^ to lood (-{-j schreef men in het mnl. nog veelal (*) Dr. W. G. Brill, Hollandsche Spraakleer, bl. 10. (t) Brill t. a. p. bl. 27—28. (§) Grimm, Gramm. 1* 835: verg. 1043. Zoo ik ben voor te bem, en de n van den dativus. (.) Verg. Brill t. a. p. bl. 152. (4-) Verg. daarover Grimm, Gramm. 1*, 994. 111 den Tollen uitgang. Maar als phoneiische waarde werd hij ook toen ter tijde reeds luttel gerekend. Wij zul- len dit verschijnsel , dat voor de mnl. metriek van het uiterste gewicht is , trachten in het licht te stellen : wij herinneren daarhij slechts dat wij die apokope louter als phonetisch, niet als grammatisch beschouwen of yerdedigen. De afkapping van de onbetoonde e is soms gramma- tisch soms alleen metrisch : de eerste wordt in de schrijfwijze der USS. aangeduid , terwijl de aanwending der tweede meestal aan het gevoel der lezers voor ha- monie wordt overgelaten (*). Voor ons onderzoek is het onverschillig tot welke klasse de apokope behoort in de verschillende gevallen die wij zullen onderzoeken. Zij heeft plaats : a) bij den nom. en ace. sing. der masc. en neutra van de 2© sterke deklinatie. Zie Gramm. 1* , 689 , 692. b) bij den dat. sing. der masc. en neutra (-(■); Kar. Gr. 1,529 ridder; Kar. Gr, 1,203 toten voecht; Esop. 78 ionsen huus; Esop. 133 tenen liebart; Wal. 17 in desen boec ; Wal. 8900 toten baroen enz. c) bij den nom. gen. en ace. plur. der sterke leni- ging (§) der substantiva adjectiva en pronomina: f) Verg. ook Lachmann. . Za den Nibel. 319,1 (s. 45.) (•}■) Zoowel der zwakke als sterke buiging. Grimm neemt den zwakken dat. sing. op en aan voor masc. fem. en neutr. (Gramm. 1». 692) maar ten onrechte. Verg. v. d. Bergh In de Jagers Taalk. Mag. 2,308. De dativas der zwakke fem. heeft alleen de ft (hetgeen v. d. Bergh over .het hoofd zag); masc. en neatr. in den regel niet. Eene uitzondering daarop maakt here, dat ge- woonlijk in dat. en zelfs in ace. heeft heren, In den Walewein lees ik slechts 2018 vanden scumen; 2064, 5957, 7004, van rouwen; 2127 enen wilden lewen, (§) Volgens Prof. Bormans (Messager des sciences et des arts de la Belg. 1837 p. 415) zou dit geen plaats hebben, daar hij aanneemt: »qu *il y a des substantifs invariables au pluriel de toutes les déclinaisons." Maar de HSS. leeren ons dat van de 112 Wal. 37. Met een deel siere man. n 157. Dat ^ die dine dar anevaen. » 549. Hi lach onder tserpents voet. » 1411. Sine lier bloeiden als ene rosé. n 3961. Mine mesdaet Die berouwen mi. • Rein. 404. Ne conste ons wachtre no onse hont. (Zie ook Glignetts Bijdrage bl. 183 vlg.) Wal. 926. Dat si vielen groot ende cleine. Maerl. 1,3. Die jeesten daer af al ghemeene. Lanc. 4,553. Die stare ende dapper ridders waren* Wal. 1420. Maer hi wranc sijn hande. d) bij den vrouwelijken uitgang (*) van adjectiva en pronomina : Lanc. 3,18772. Daer ons al ere af soude comen. Wal. 1456. Ander sake, lieve" here. )) 4065. Die dor ons coos die bitter doot. » 1437. Bedi mi es mijn herte swaer. N 5331. Eer mijn vrouwe mijn moeder staerL n 5620. Ay lace, aldus es mijn harte. e) bij de eerste pers. sing. van het praes. indicat. der werkwoorden b.v. ie geef^ ie lees, f) van de derde pers. sing. van den conjuctivus. Wal. 229. God moet u gheleiden; Lanc. 3,22109, God loen u; Stoke 4,1433 God hoed u. Zoo ook Barl. 3,14 liet voor liete; 3,36 toech voor ioghe. Zie verder Wal. 2961 , 2981 , 3051 , 3056 , 3159 enz. g) Van het gerundium of den gebogen infinitivus werd niet alleen de e maar zelfs de overblijvende ft weggeworpen gelijk wij in J c zien zullen, waarheen meesten de twee vormen voorkomen , zoodat men de apokope wel moet aannemen. Verg. overigens Bormans zelf t. a. p. p. 394. O En zelfs den uitgang e van het mannelijk , Kar. Gr, 1,1073: Alse die die eer$t te wesene geert. 113 ik ook Toor deze eenvoudiger apokope yerwgs. £e& paar voorbeelden mogen hier volstaan: Kar. Gr. 259. Om in dietsee te bringen vort B. V. Verg. 401. Alsoe alst ie comen plach. h) Van de omzetting des uitgangs er van den geni- tivos en dativus: Part. 162. Sier moeder ende sijns vader. H. d. H. 1165. £n es die erde in dier gebare. i) Yan den derden persoon sing. van het zwakke prae- teritum der ww. bij inklinatie, b.v. dreigese, weneH^ enz., dat ontstaan is uit dreiget-se (dreigede-se), wenel'Si (wenede-si). Verg. de voorbeelden aangehaald door v. « d. fiergh op den Limborch 2 Deel bl. 304 en Huyd. op Stoke 1 D. bl. 115 vlg. 2 D. bl. 110 vlg., voor zoo- veel de voorbeelden van de 3a sing. aanbelangt. k) Van de voegwoorden aUe , ofte , ende : dit is genoeg- zaam uit de praktijk bekend. Wij zullen een oogenblik bij het laatste stilstaan omdat de heer Bormans hier- ■ over eene nieuwe theorie heeft willen grondvesten (*). Hij neemt aan dat het onjuist is de verkorting en al- tijd op te lossen in ende. Tot hiertoe ben ik het vol- maakt met hem eens ; maar als hij beweert dat in Jfiet mnl. en luidde: en, dan houdt onze overeenstemming op, want het mnl. heeft evenmin en als copula gekend als het mhd. un (-f*). Ons tegenwoordig kopulatief en kan volgens den heer B. niet uit ende zijn geapokopeerd , want dat ware »si non impossible du moins sans exemple; — et och^ of^ {*) Messager des arts et des sciences de la Belgique Tom V. (1837) p. 87 vlg. (t) De plaats {Messager p. 88) uit Grave Ruodolf aangehaald bewijst als uitzondering niets, buitendien mag men daar dunkt mij veilig aan eene fout in het QS. denken. Zoo ergens dan ivas in dezen versvoet de volle vorm unde noodzakelijk. Zie bier achter. 8 114 pour ochte, ofte, qui sont les seuls mots qu'on pourrait encore m'objecter, ne sont qu'une corruplion d'orto- graphe pour ocïU, ofl.''' De syllabe de valt onder zekere omstandigheden wel eens weg in den uitgang, b.v. des derden persoons der zwakke praet. bij inclisis, als dreigese Toor dreigedese^ gelijk wij zoo even zagen; maar het is niet ééne apo- kope» het zijn er twee achtereenvolgende. Zoo ging het ook met ende^ dat eerst end werd en later en, even aU of uit oft en ofte ontstond. Dat het eensylbige kopulatieve en nse rencontre pres- que a chaque ligne dans nos plus anciens Mss. ," is eene petitio principii; want er moet juist bewezen worden dat en luidde en en niet end. Dat de streep die in de HSS. boven de n gezet wordt alleen zou dienen om de kopula te onderscheiden van de negatie en het pronomen, zonder eenige beduidenis voor de uitspraak, kan ik niet toestemmen: 't zou een geheel op zich zelven staand verschijnsel zijn. Dat ha- rentare^ entte niet zijn samengesteld uit haer en daer ^ en die , schijnt te blijken uit de vergelijking van andere woorden met d aanvangende in samenstelling met 171, en enz. : de d, blijft d^ar stand houden. Men zegt im- mers niet ie entoe, intie stat. Zie voorts de aanteeke- ning van Huydecoper op Stoke, I. Dl. bl. 6. De aanluidende d verhardt alleen tot t wanneer zij zich aan eene voorgaande media of aspirata assimileert, zoo als de heer B. zelf bl. 96 aanneemt ; om zich dus de samentrekking harentare te verklaren dient men wel haer ent dare aan te nemen, want als de e van ende geapokopeerd is moet, volgens den gewonen euphoni- schen regel , de overblijvende tennis d in de media t overgaan. Buitendien, dat en werkelijk ende luidde leert ons de herhaaldelijk door de Vries gestaafde opmerking dat 115 ook het subst. ende (einde) aldus verkort geschreven wordt: (*) Van het geapokopeerde ent vindt men mede voor- beelden, b.v. Lanc. 3,16630. Doe riep menech van buten ent biimen. Kar. Gr. 1,580. Ent tfolc mede op ende tale. » 3,538. Entse Karel hevet al gewonnen. Endt voor ende het leest men Maerl. 1,16, Lanc. 3,16575; enten Lanc. 3,1475 enz. Niemand heeft ooit beweerd dat alleen de volle vorm ende gangbaar was; zoo neemt b.v. Zacher (f) de drie vormen ende, end^ en aan; en dat ook Huydecoper de verkorting en niet altijd opgelost wilde hebben in ende leert zijne aanteekening op Stoke 3 D. bl. 324 (ad vs. 549); het mag dus eenigsins vreemd voorkomen dat de heer B. in den brief in *t Belg. Mus. zich alleen den voorstander van den korteren vorm noemt. 1) Van het suffix e voor enè (en, hem). Verg. Huy- decoper op Stoke l D. bl. 470. Wal. 83. Oft wine ghecrighen nimmermere. »' 7770. Twe rudders namen bi den armen. Franc. 1116. Die wel waert es dat men ere. m) Van de substantiva (met langen wortel?) op en uitgaande: deze blijven onveranderd (verg. Grimm. Gramm. P, 374) b.v. wapen ^ heiden ^ hersen. Zie be- wijsplaatsen in de volgende paragraaf. Ik heb van de meeste gevallen voorbeelden uit de HSS. bijgebracht: het spreekt evenwel van zelf, dat er een aantal plaatsen zijn waar de apokope niet is uitge- drukt hoewel het metrum haar vordert b.v. Wal. 75. Ende mine crone na minen live. » 120. Jaic, so moete mi goet ghescien. (•) Leken Sp. 1 D. bl. 104, 2 D. bl. 372. (t) Berliner Jahrbüeher der Wisseh, Kritik, Mai 1840 kol. 718. IIG Wal. 133. So he^ ini God die mi gheboot. » 213. Bi wileu hoghe^ bi wilen neder. » 227. Doe quam hi in ene valeide » 457. In sinen staert ende soudene draghen. Zoo ook in het fragment yan den Parth. door de Leid* 8che maatschappij uitgegeven 38 ghene^ 41 ere, 43 mochte, 76 merghene^ 00 efene, 129 alle^' 168 wille ^ 201 selve, enz. enz. APOKOPE. b) Phonetische waarde der sluitende n bij nomina en adverbia. 