Het Museum-Boijmans te Rotterdam
te danken, dat het Academiebestuur weer de voor- zorgsmaatregelen van 1864 en 1867 nam. Het verzocht de twee schildersgenootschappen Arti et A^nicitiae te Amsterdam en Pulchri Studio te ’s Gravenhage, elk twee leden aan te wijzen, die met twee leden van het bestuur der Academie zouden vormen een Commissie ter beoordeeling der ingezondene en tôt plaatsing der toegelaten werken. Het verzoek werd ingewilligd, en zoo vormden G. H. Breitner en H. W. Jansen, C. Bisschop en F. J. van Rossum-Duchâttel, A. N. Polak en P. A. Schipperus de Commissie, die van de 628 ingezonden werken 418 aannam en plaatste. De Commissie voor het Muséum had twee van haar leden, de heeren F. J. G. Bosman en C. M. C. Obreen, met den Directeur aangewezen om met het bestuur der Academie te overleggen welke schilderijen zouden worden aangekocht. Gekozen werden een Geldersch najaarslandschap van Théophile de Bock, een Landschap bij Overschie van P. J. C. Gabriel en 201 een teekening van P. Dupont. De twee eerstge- noemden vooral waren goede aanwinsten. Zooals dik- werf gebeurt wanneer een schilder hoopt dat zijn werk voor een Muséum zal worden gekocht, had De Bock zijn „Najaarsmiddag” grooter omvang gegeven dan hij gewoonlijk gebruikte, en kreeg dit stuk dien- tengevolge een meer decoratief karakter dan zijn werk gemeenlijk eigen is. Maar de boomen bij ’t beekje, de berk op ’t heiheuveltje — hoe heerlijk rijzen zij in de lucht! En Gabriël’s Landschap is wel het mooiste, wat deze kunstenaar heeft geschilderd, zoo eenvoudig, waar, en zoo voortrefFelijk is ’t rustige vergezicht in onze lage landen, achteruit schuivend in fijn perspectief, ijlheid der atmosfeer, en zuiveren toon der nevelige lucht. Fraai klonk wat het bestuur der Academie in zijn verslag over dit jaar schreef: Bij de organisatie dezer tentoonstelling was het streven van het Bestuur zich te plaatsen op een zeer ruini standpunt, in de overtuiging, dat eene tentoonstelling als deze, niet uitsluitend voor ééne richting, voor één school gehouden wordt, maar dat zij de strekking moet hebben, zooveel mogelijk een indruk te geven van de hedendaagsche beeldende kunst. Er zij daar dus plaats voor iedere uiting van waarachtige kunst, naast het rijpe werk van den kunstenaar van naam, ook voor het ernstig, zelfstandig streven van den jongeren. Een nieuw programma, niet waar? Zeker in zijn ijver om daaraan uitvoering te geven in mimer maat, stelde het Academiebestuur in 1899 202 den Gemeenteraad voor, het fonds ook te mogen ge- bruiken om op de kunstbeschouwingen, die het elken winter houdt, aquarellen en teekeningen te koopen voor het Muséum. Die hulp — meende het Bestuur — zou de Commissie voor het Muséum zeker aangenaam zijn, en — zoo erkende het gulhartig — de mogelijkheid dat een belangrijk werk voor het Muséum kon ver- kocht worden, zou het Bestuur het bijeenbrengen van die kunstbeschouwingen gemakkelijker maken. Het welwillend aanbod werd natuurlijk gewaardeerd door de Commissie voor het Muséum, maar zij gaf toch de voorkeur aan hetgeen zij tôt dusver gedaan had : teekeningen koopen, ook op kunstbeschouwingen der Academie, maar niet op deze alleen, en zonder hulp der Academieheeren. Overeenkomstig haar advies, werd het vriendelijk voorstel van de hand gewezen. Bij de tweede Vierjaarlijksche tentoonstelling, in 1902, bestond de Commissie van toelating en plaatsing weder uit afgevaardigden van Pulchri en Arti en drie Academie- bestuurders. Een van dit drietal, die ook lid was van de Commissie voor het Muséum, bood namens het Academiebestuur deze Commissie een lijstje van vijf schilderijen aan. Dàt was echter de bedoeling niet van de in 1894 gestelde regeling, en de Commisse besloot zich daaraan te houden. In overleg met haar afge- vaardigden werden gekocht Blommers’ Zomer en B r e i t n e r ’ s Buiten wijk te Amsterdam. Het was een blonde Blommers van gTooten omvang. Een tafreel 203 van levensblijheid: die stevige visschersvrouw en die drie gezonde kinderen aan den zeekant in een wel wat rossigen gloed der ondergaande zon. En Breitner, de hoogbegaafde, oorspronkelijke en temperamentvolle kunstenaar, de beste der jongere te Rotterdam gebo- ren schilders? Hem boeit vooral het drukke leven, actie : zwoegende menschen, zwoegende dieren. En dit stuk behoort tôt de période, waarin hij zijn motieven ontleende aan den buitenkant der hoofdstad, waar païen worden geheid, huizen gemetseld voor nieuwe wijken. Toch wordt hier niet gez woegd, ’t is er veeleer rustig. De avond valt; slechts twee werklui zijn bezig met heipalen op den achtergrond; slechts één onde knol staat met hangend hoofd op den voorgrond, sterk uit- komend tegen de roode muren der huizenrei. ’t Is bijna een uitzondering in Breitner’s Oeuvre, en zoo al niet een van zijn fraaiste, toch een van zijn goede werken. Aan ’t einde van dit jaar was het fonds der Academie zoo goed als uitgeput. De prijs der loten was ver- minderd tôt f\. — ; de contributie van de 235 leden bedroegen slechts 7^388 tegenover de f ^00 van de Gemeente. Na vier jaren sparen, kwam in iqo6 de derde Vierjaarlijksche Tentoonstelling. Het Academie- bestuur zon op middelen om den achteruitgang tegen te houden; ja, de vorige tentoonstellingen te overtreffen: een keuzetentoonstelling van Fransche en Belgische schilderkunst zou de mindere aantrekkelijkheid der Nederlandsche verbeteren ! 204 In de Commissie van beoordeeling en plaatsing der schilderijen werden benoemd ; uit P u 1 c h r i de schilders H. J. Haverman en A. le Comte; uit Ar ti J. F. Hulk en F. G. Oldewelt; uit de Fransche schilders A. Hani- cotte; uit de Belgische H. Houben, Professer der Aca- demie te Antwerpen ; uit het bestuur der Rotterdamsche Academie de heeren F. J. G. Bosman, J. P. van der Schilden en C. W. F. P. Baron Sweerts de Bandas Wijborgh, die in dit jaar ook lid van de Commissie voor het Muséum Boijmans was geworden. Het bestuur der Academie mocht in haar Jaarverslag de heeren Hanicotte en Houben „artisten van naam’' noemen, wie beter t’huis is in de Fransche en Belgische kunst- wereld zal dien lof niet zoo grif onderschrijven. Aan hen werd de keuze uit de werken hunner landgenooten overgelaten, en in plaats van een keurcollectie zonden zij eene verzameling, die over ’t geheel eer den naam van uitschot verdiende. Van de inzending uit Nederland, 333 schilderijen en beeldhouwwerken werden slechts 177 geschikt ge- acht. De geheele tentoonstelling telde 238 nommers. De Nederlandsche afdeeling zag er treurig uit. Het portret van een jong meisje, door H. J. Haverman, was verreweg het beste. In de Fransche afdeeling was dit een vrouwefiguur, van Ernest Laurent. Uit België was niets gekomen, den aankoop voor een Muséum waard. De twee genoemde stukken werden gekocht. De Tentoonstellings-Commissie had een goede / 205 /^ooo opgepot. Daarvan bleef nog een goede duit over, en, de traditie getrouw, moest ook deze worden besteed. Waaraan? Er was een stuk van den Vecht- schilder N. Bastert. Meermalen had men van hem hier ontmoet fraaiere schilderijen, waarin hij de met helderen blik geziene natuur in goed gecomponeerde fragmenten had weergegeven. Zou men wachten tôt een volgende tentoonstelling, in de hoop daar een mooi staal van zijn kunst te vermeesteren ? Neen, de Voorstanders der Kunst moest het drietal volmaken, en de ledige Plassen werden gekocht. De tentoonstelling werd den igden Mei geopend door Mr. A. R. Zimmerman, die den isten Mei den heer F. B. s’Jacob als Burgemeester was opgevolgd. Hij deed dit op verzoek van den Voorzitter der Academie, den heer J. Hudig, die in den laatsten tijd blijken gaf thans ook de meesters der Haagsche school te waar- deeren. In zijn toespraak verklaarde deze rondborstig, dat de goede tijd voor de Vierjaarlijksche Ten- toonstellingen voorbij was, en iets anders werd ver- langd. De Nieîtwe Rotterda7nsche Courant schreef naar aanleiding van die verklaring : Heel veel valt daar niet na te zeggen. Ook wij hebben ons her- haaldelijk tôt tolk gemaakt der artiesten-meening, dat onze tijd iets gansch anders behoeft dan deze meer pontificale dan voorname, door de kwantiteit wel, doch nimmer door de kwaliteit zich onderscheidende uitstallingen, waar het diepe vertrouwen voor weg is, die krachtens hun 2o6 ontstaan luk-rake kunstuitstallingen blijven bij den besten aanrichtings- ijver, kaküfonieën, rommelzoo’s, in welke het houvast ontbreekt. Nochtans hebben ze wel een voordeel. In het atelier kan een schilder zijn werk niet zien. De indruk, door een jong schilder op een tentoon- stelling van eigen arbeid gekregen, kan meer voor hem waard zijn dan een jaar studie. Doch de al talrijker wordende kunstkoopers maken het tentoonstellen hoe langer hoe gemakkelijker. Op het oogenblik, dat een beginneling als Wassenaar over twee zalen hier ter stede beschikt, lijkt ook dit argument voor het behoud der Vierjaarlijkschen weinig krachtig. En tegenover het voordeel dat deze tentoonstellingen voor schilders kunnen hebben, staat het gevaar, dat het beschouwen van veel middel- matigheid scha zal doen aan den algemeenen smaak, welke nergens beter door wordt verfijnd dan door schoone feesten, als . . . niet slechts onze Kunstkring telkens, maar ook de Academie zelve tegenwoordig met elke Kerstmis bereidt. Elders heeft men tôt redding beproefd, het algemeen vaal aspect met de schittering van een of meer groepuitstallingen te verlevendigen. Ook separaat-tentoonstellingen hebben wat tegen, daar ze veel van de bezoek- kracht van het publiek vergen. Men kan al die afzonderlijke tentoon- stellingen niet blijven naloopen. Grootere tentoonstellingen, met groepen A, B en C, geven den kunstminnaar in één bezoek gelegenheid tôt het beter leeren kennen van enkelen, die men dan ook onderling ver- gelijken kan. Zoo is er te München, Brussel, Berlijn en ook te Amsterdam en te Arnhem beproefd aan die grootere exposities iets boeiends te geven. Te Rotterdam heeft men dit niet gewild. Regel was, dat van ieder artiest niet meer dan één stuk werd aangenomen. Uitzonderingen zijn wel gemaakt, maar tôt groepen gekomen is ’t niet. Het „nieuwe bloed” is hier gezocht door wat buitenlanders te nooden. Doch indien het besluit daartoe een erkenning bij voorbaat is geweest van het anemische dat der Hollandsche totaal-inzending eigen dreigde te zijn, de verrassing van het bloedrijke wordt noch in het Belgische, noch in het Fransche zaaltje gevonden. 207 Zal het Academiebestuur gehoor geven aan den hier gegeven wenk en eene tentoonstelling met groepen bijeenbrengen voor de volgende Vierjaarlijksche ? ’t Zal een zware taak blijken, met veel reizen en vergelijken ! lets anders zou hierbij, en ook in ’t geheel, o. i., over- weging verdienen : in de Commissie van keuring en plaatsing geen schilders opnemen. Niemand te na ge- sproken: ieder schilder heeft voorliefde voor dit of dat genre, deze of geene techniek, dezen of dien kunst- broeder. Wat bij de quaestie van het Chantrey Bequest en de Londensche Royal Academy door The Athcnaeum en andere kunstbladen in Engeland werd gezegd, geldt ook hier. Onze schilders staan zeker niet minder dan hun kunstbroeders der Royal Academy bloot voor „the scrimmage of artistic rivalries and compétitions”. Men kan het zien op andere tentoonstcllingen dan de Vierjaarlijksche, waar kunstenaars, meest jongere, die een eigen wijs durven fluiten, door de ouderen met den nek werden aangezien. Laten wij wachten wat de toekomst geven zal, Er is nog iets goeds uit 1906 te melden en iets kwaads. Het Jaarverslag der Academie vermeldde voor ’t eerst de prijzen besteed voor elk aangekocht werk. Twintig jaren geîeden werd dit gewenscht door eenige contribuanten, maar het Academiebestuur weigerdc hieraan te voldoen, omdat het „die opgave eene indis- cretie achtte tegenover den schilder” ! Twintig jaren lang tartte het Academiebestuur ook met die geheim- 2o8 zinnigheid de kunstvrienden. Gevolg hiervan en van andere redenen tôt ontevredenheid was dat de Ver- eeniging voor Voorstanders der kunst in 1906 nog maar 205 leden telde, die slechts y 2 8 2. 50 inbrachten, iets meer dan de helft van de bijdrage der Gemeente. Wat was overgebleven van de voorspiegelingen, die in 1863 het Gemeentebestuur bewogen tôt het schenken van die bijdrage? En aan wie de schuld van het mis- lukken ? Wat het Museum-Boijmans betreft, daarvan zal het bestuur der Academie geen last meer hebben. In 1907 werd het bestuurslid de heer J. P. van der Schilden 00k lid der Commissie voor het Muséum. In die Corn- missie zitten nu drie leden van het bestuur der Academie. De maatregel, in 1894 gemaakt, kan nu wel vervallen worden geacht. DE MAGERE JAREN. 1867 — 1893. Toen het Muséum weder geopend was, moest bijna ieder ’t bezoeken. Van 8 Augustus tôt 3 1 December 1867, kwamen er 16.980 menschen. Met kleine schommelingen steeg het aantal voortdurend tôt in 1880 het hoogste cijfer werd bereikt: 24.516. De meesten kwamen op Zondag en Woensdag, wanneer de toegang vijf centen kostte, en op Pinkstermaandag kwamen steeds tal van boeren en boerinnen uit den omtrek. De ontvangsten waren dan 00k niet gering: van y 15 18 in 1868 stegen zij tôt 7^2457 in 1880. Een bijdrage tôt de kosten van het Muséum, die op het stadhuis niet werd versmaad, en daar zelfs geruimen tijd tôt schade voor het Muséum werd geboekt. Hiermeê bedoelen wij, dat de post der entrées ettelijke jaren op y 2400 werd uitgetrokken, toen zij beneden dat bedrag bleven. Zuinigheid bleef bij ’t stadsbestuur ’t voornaamste; 00k bij de Commissie voor het Muséum. Het Muséum 4 2 lO werd op Zondag gesloten om 3 uur. In November 1869 behandelde de Cominissie de klacht van verscheiden bezoekers over dit vroege sluitingsuur. Een lid stelde voor het te brengen op 4 uur. De Voorzitter was er tegen, omdat het loon der suppoosten dan met één uur moest verhoogd worden, maar het slot der discussie was, dat bij wijze van proef, het Muséum op Zondag zou open blijven tôt vier uur. De proef werd, gelukkig, regel. Voor aankoopen ontving de Commissie jaarlijks fiooo, Op de Staatsbegrooting voor het jaar 1862 stond een postje van hetzelfde bedrag en tôt hetzelfde doel voor de schilderijen in het Paviljoen te Haarlem. Bij de behandeling der begrooting in December 1861 betoogde de heer G. H. Betz, Rotterdam’s afgevaardigde in de Tweede Kamer, dat / 1000 voor aankoopen te veel was of te weinig. Te weinig om iets goeds te koopen, te veel omdat er niets voor gedaan kon worden. Op zijn voorstel werd die y 1000 geschrapt. Tweede Kamer en Gemeenteraad, dàt maakt echter verschil! Jaren lang kreeg het Muséum niet meer — enkele extra-credieten daargelaten. En werd de y 1000 niet geheel gebruikt in het jaar, waarvoor die som beschikbaar werd gesteld, dan moest het overgeblevene teruggegeven worden aan de Gemeentekas. Het was een geluk, dat er nog iets overgebleven was van het ^spéciale fonds der Assurantie- penningen”, daardoor kon men een paar jaren iets meer besteden dan de subsidie toeliet. 2 I I Een aardig kijkje op de belangstelling van het Gemeentebestuur geeft eene discussie der Museum- Commissie op 23 Februari 1870. De heer Van der Hoop stelde voor, om in plaats van het verbrande borstbeeld van Tollens een ander te laten maken, en de hiervoor benoodigde som van _/5oo te brengen op de begrooting van 1869, die nog niet was afgesloten. De Voorzitter achtte het beter, den post te brengen op de rekening van 1870, vermits dan over 1869 een batig saldo over- bleef. De Commissie nam evenwel het voorstel van den heer Van der Hoop aan „daar het uitbrengen van „een batig saldo op het toestaan der subsidie kon „inwerken.” In 1867 werden gekocht: het Italiaansch landschapje van Adriaen Bloemaert; het portretje van Joost Banckers, door H. B e r k m a n s, en ’t smakeloos tafreel : Achilles herkend door Ulysses, van H. van Lim- borch, den slappen navolger van Adriaan van der WerfF. Niets, dat de kunstwaarde van het Muséum verhoogde. In 1868 had het Muséum een buitenkansje. Eene juffrouw C. M. Caster legateerde haar schilderijen, 33 in getal, twee porseleinen vazen met stolpen en eenige steendrukprenten. De Directeur A. J. Lamme, berichtte, dat maar één schilderij voor het Muséum geschikt was: Het gezicht op de Plassen bij Rotterdam, door Hub. van Hove. Hierop nam de Commissie het wijs besluit om al het overige te verkoopen en de 2 I 2 opbrengst te besteden voor beter schilderijen, die op den naam der erflaatster zouden gesteld worden. Acht en twintig schilderijen werden verkocht voor y2 33. lo, en vier, die geschat waren op /2 8. — , vonden geen kooper. Gekocht werden: een landschapje, van P. van As; het binnenhuisje met aanzienlijk gezelschap van Anth. Palamedesz (veilingvan A. J. enD. Lamme8/i i Maart 1867); en het Ruitergevecht van J. M arts en de Jonge. Het saldo van ’t «spéciale fonds” mocht de Directeur gebruiken op de veiling, die den 5^^®" November door hem gehouden werd van de schilderijen, nagelaten door den heer P. van der Wallen. Hij kocht: de Italiaansche Zeehaven, van P. Bout, een intéressant stuk; een zeer geschonden berglandschap, toegekend aan Lieve Verschuer, dat in 1893 naar het Depot verhuisde; en Het gezicht op een buitenplaats, door W. Roelofs, met koeien, geschilderd door J. H. L. de Haas; beiden levende kunstenaars. W. Roelofs woonde toen te Brussel, was de Romantische school ontgroeid, en een der eerste schilders, die onder den invloed der meesters van Barbizon, buiten aile con- venue, de natuur getrouw en stemmingsvol vertolkten. In de eerste maanden van 1869 werden door den Directeur drie schilderijen gekocht. Een stilleven, in 1844 geschilderd door den tien jaren later te Haarlem overleden Hendrik Reekers, dat op de eerste vei- ling der kunstverzameling van Koning Willem II in 1850, door een Parijzer kunsthandelaar gekocht, 213 vveêr voor den dag kwam op de veiling der verzameling Delessert, te Parijs, 15 tôt 18 Maart i86g, waar de heer Lamme het voor ongeveer 7^840 kreeg. Verder verwierf het Muséum in dezelfde maand de door J a n Baptist Weenix in 1642 geschilderde Voorstelling van Tobias slapend onder een wijngaard, en een groot bosch van den Vlaamsch-Hollandschen kunstenaar Alexander Keirindx, gedateerd 1630, met jagers te paard gestoffeerd door Paulus van Hillegaert, schilder te Amsterdam, waar 00k Keirincx toen woonde. Geschenken bleven niet uit. In September 1867 kreeg het Muséum van Ds. J, J. Asma een schilderij : Aan de boorden van den Rijn, door Herman Saftleven den Jonge geschilderd in 1664, een der vele berglandschappen uit de laatste période van dezen kunstenaar. De heer Asma verlangde dat op de lijst alleen zou gezet worden: „Geschenk uit Schiedam”. Aan dit bescheiden verlangen werd voldaan, maar, na verloop van zooveel jaren, meen ik te mogen zeggen, wie de schenker was. Den zôsten October werd het Muséum gesloten wegens de feestelijke onthulling van ’t standbeeld van Mr. G. K. van Hogendorp. De heer IJ. D. C. Suermondt schonk bij die gelegenheid het portret van dezen staatsman, in 1819 geschilderd door den Vlaamschen portretschilder CornelisCels. In de volgende maand aanvaardden B. en W. twee belang- rijke geschenken van den heer J. B. Broekhals Bz. : een vogelnest in een bosch, toegekend aan Otto Marseus 214 van Schrieck (i6ig — 1678), later herkend als een werk van den Vlaamsch-Duitschen schilder F r a n .s de Hamilton, en een schilderij van Franchois IJkens, den Vlaamschen bloemschilder, dat met zijn naam voluit geteekend was en toch werd aangezien voor een werk van een onbekenden Frans Seghers. Het jaar i86g was nauwelijks begonnen, of de machtiging van B. en W, werd ontvangen om te aan- vaarden een Zwitsersch landschap met kolossalen water- val, door den onbeduidenden Rotterdamschen schilder Gérard van Nijmegen gemaakt, dat ten geschenke was aangeboden door de erfgenamen van den heer J, J. Havelaar. Twee dagen later, 1 1 Januari, werd dergelijke machtiging gegeven voor een belangrijker geschenk van den heer D. A. Schuurmans : verscheiden voorwerpen afkomstig van Luitenant-Admiraal Piet Hein : zijn cachet, kleinoodiënkistje enz. benevens zijn 16 ig gedateerd portret, dat, helaas, zoo vlijtig schoon gehouden was, dat er weinig van overbleef. Tôt de belangrijkste gebeurtenissen der laatste jaren behoorde ’t overlijden van den heer D i r k Vis Blokhuyzen. Hem èn zijn legaat dienen wij te behandelen in een afzonderlijke paragraaf. 215 Het legaat Vis Blokhuyzen. De heer Dirk Vis Blokhuyzen was van af de stichting van het Muséum lid en Secretaris der Com- missie, en hij was dit nog toen hij, bijna 70 jaren oud, overleed op den 4^611 April 1869. Herhaaldelijk deed hij zijne belangstelling în het Muséum door geschenken blijken. Het door hem gegeven schilderij van den betrekkelijk zeldzamen Pieter Pietersz. van N O O r t, voorstellende een kat, loerend op doode visschen volgens Thoré «assez largement peint, «mais usé” — ging bij den brand verloren. Gered werd een schilderij van Hendrikus van de Sande Bakhuijzen, door hem geschonken in 1860; envier jaren na den brand zond hij zijn belangrijkste bijdrage: het Portret van een jonge vrouw, door C o r n e 1 i s Janssens van Ceulen geschilderd in 1 656. Hij was een der laatste vertegenwoordigers te Rotterdam van de generatie, waarvoor het bezit van vermogen een plicht was tôt het aanleggen van een kunstverzameling, een bibliotheek, enz. Ondanks zijne werkzaamheden als Directeur van het algemeen Rijks- Entrepôt, vond hij tijd, niet alleen voor het secretariaat van het Muséum, 00k voor het verzamelen van schilde- rij en, teekeningen en prenten. Van den ernst, waarmeê hij dit deed, getuigt zijn pogen om zelf te etsen. Vijf etsjes van zijn hand bewijzen echter, als gewoonlijk, dat voor die kunst andere gaven vereischt worden dan liefde alleen. Beter getuigenis van zijn ernstig streven is zijn Description des Estampes, qui forment l'oeuvre gravé de Dirk de Bray, na zijn dood, in 1870, uit- gegeven door den heer A. J. Lamme. Zeker doen wij geen onrecht aan de overige leden der Commissie, wanneer wij zeggen dat geen van hen tôt dergelijken arbeid in staat was. Zijne verdiensten jegens het Muséum werden in het Jaarverslag van 1869 gehuldigd met deze woorden: Als bekend voorstander der kunsten kweet hij zich in het belang van het Muséum Boijmans met een wakkerheid en ijver, die hem de zaak als zijne eigene deed beschouwen. De toenemende bloei der inrichting was als zijne bezitting en stond bij hem even hoog als die van zijne uitgebreide verzameling. De Commissie, waarin hij als secretaris werk- zaam was, mist in hem niet alleen als zoodanig een volijverig medelid, maar meer nog een steun, die haar met grondige kennis en doorzigt ten dienste stond, en wiens hulp dankbaar blijve erkend. Na deze beter bedoelde dan uitgesproken hulde ver- wacht men iets over de geschenken, waarmee Vis Blokhuyzen bij zijn leven het Muséum bedacht, en vooral over zijn laatste daad ten bâte van dat Muséum. Zonderling genoeg, hiervan geen woord. Wat die laatste daad was, meldt het verslag der zitting van den Gemeenteraad op 10 April, zes dagen na zijn overlijden. Onder de ingekomen stukken was een schrijven van de heeren S. A. Chabot en Mr. P. G. Dalen, die, als exécuteurs van Vis Blokhuyzen, berichtten, dat door dezen „bij olographisch testament, zijne schilderijen, „teekeningen, prenten, boeken en verdere kunst aan de „stad Rotterdam worden aangeboden, tegen eene ver- „goeding van y 50.000 aan zijne erfgenamen, en zulks „binnen twee maanden na zijn overlijden te beslissen.” Hierbij was gevoegd eene mededeeling, dat er ge- legenheid zou zijn voor Burgemeester, Wethouders en Raadsleden, of eene daartoe te benoemen Commissie van deskundigen, tôt bezichtiging der verzamelingen. Burgemeester Joost van Vollenhoven huldigde den overledene, 00k wegens „de vele en goede diensten, „die hij ten opzigte van het Muséum Boijmans heeft „bewezen”, en stelde voor „de missive te stellen in „handen van Burgemeester en Wethouders ten fine „van prae-advies”. Dit voorstel werd aangenomen, alsof dat College ’t meest bevoegde was, om de waarde van kunstverzamelingen te beoordeelen! In de Gemeenteraadszitting van 22 April werd inge- diend het prae-advies van deze heeren: Uit deze beschikking blijkt ons, dat de heer Blokhuyzen, die steeds als eeti warm voorstander der kunst, ook in de Commissie voor het Muséum Boijmans daarvoor met belangloozen ijver werkzaam was, op- nieuw een bewijs daarvan heeft willen geven, door aan de Gemeente, ongetwijfeld met geen andere bedoeling *), dan tôt uitbreiding van het zooeven genoemd Muséum, de gelegenheid daartoe aan te bieden, tegen een prijs, die wij ons overtuigd houden ruimschoots beneden de waarde der kunstuerzameling te zijn ^). Wij cursiveeren. 2i8 Ofschoon wij nu ook ten hoogste waardeeren de goede bedoeling, waarmede dit aanbod is gedaan, zijn wij evenwel van oordeel, dat de financieele toestand der Gemeente, in verband met de aanzienlijke uit- gaven, die voor de groote werken van openbaar mit, welke eerlang zullen worden ondernomen en nog verder voorbereid, zullen moeten geschieden, niet toelaat om althans voor het tegenwoordige voor bedoelde verzameling, hoe wenschelijk anders haar bezit zou kunnen wezen, eene uitgaaf te doen als daarvoor noodig zoude zijn. Alleen om deze reden zien wij ons dus tôt ons leedwezen verpligt, U te adviseeren, om van het gedane aanbod geen gebruik te maken, maar daarvoor, onder erkentelijkheid voor de goede bedoeling, daarbij beoogd, te bedanken. Dit breedsprakig prae-advies verklaart waarom een advies van deskundigen en raadpleging der Commissie voor het Muséum overbodig werden geacht: het aan- bod van den heer Vis Blokhuyzen was voor Burge- meester en Wethouders slechts een geld-quaestie ! Na dit prae-advies volgde mededeeling van een des voormiddags ontvangen schrijven, onderteekend door de heeren J. Tavenraat, W. Th. van Griet- huyzen, P. van der Dussen van Beeftingh, C. G. Schutze van Houten en A. van Stolk Cz., houdende het verzoek „namens verscheiden liefhebbers „en belangstellenden in kunst,” om, ingeval de Gemeente- raad niet genegen mocht zijn het aanbod van den heer Vis Blokhuyzen aan te nemen „dit in zoodanige vormen „te stellen, dat er nog kans gegeven worde aan onze „stadgenooten, om door particulière bijdragen het be- „noodigd kapitaal zelf of wel de interest en aflossing „van een op te nemen kapitaal te vinden, ten einde „de Gemeente in staat te stellen het aanbod op die „wijze aan te nemen.” Deze missive werd ter inzage gelegd en den schrijvers werd tijd gelaten het „ kapitaal” bijeen te brengen. Een maand ongeveer werkten de „liefhebbers en belangstellenden”. In de zitting van den Gemeenteraad op 20 Mei werd de uMag bekend. Namens de Com- missie, die getracht had een „renteloos voorschot, „aflosbaar bij loterij,” bijeen te brengen, schreven de heeren J. van der Hoopjacz. en A. W. van Dam dat ,,330 personen zich verbonden (hadden) tôt een „bedrag van /'25.000 als renteloos voorschot, en in „vrijwillige bijdragen tôt een bedrag van y30oo. De „Commissie wanhoopte niet meer te krijgen, indien zij ,,den tijd had om hare pogingen voort te zetten, maar „nu de voor eene beslissing van den Gemeenteraad „gestelde termijn weldra verschenen (zou) zijn, was de „Commissie door de deelnemers gemachtigd om deze „ bijdragen de Gemeente aan te bieden, met den wensch „dat de Raad mocht besluiten in het ontbrekende op „de een of andere wijze te voorzien.” Slechts 7^3000 geschonken, slechts /2^.ooo aange- boden als renteloos voorschot, slechts 330 personen hiertoe bereid in een gemeente van bijna 130.000 zielen, — ’t was te weinig. En ’t is te begrijpen, dat Mr. J. J. Tavenraat, zoon van den kunstschilder J. Tavenraat, den eersten onderteekenaar der missive 220 van den 2 2sten April, toen nog student, die zich mede had „afgesloofd tôt het warm maken der stadgenooten”, de burgerij verweten heeft, dat zij was „te kort ge- schoten”, en dat „de Rotterdammers die, hoewel wel- „gesteld genoeg om bij te springen, dat geweigerd „hebben, (z. i.) de ware schuldigen zijn aan het zeker „ergerlijke feit, dat de verzamelingen Blokhuyzen voor „Boijmans verloren zijn gegaan.” Zeker, de burgerij was te kort geschoten ; welgestelden weigerden bij te springen — maar deed de teleurstelling, in 1869 ondervonden, den heer Tavenraat, later als Secre taris der Gemeente hooggeschat om zijn ijver, zijn kennis en zijn keurigen stijl, vergeten de sedert stellig 00k door hem verkregen kennis van Rotterdamsche vermogens en van de offervaardigheid voor kunst van verreweg de meesten der Rotterdamsche vermogenden ? Wat mij betreft, ik zou daarvan vrij wat staaltjes kunnen meedeelen, die recht vermakelijk konden heeten, als zij niet zoo bedroevend waren! Hoeveel moeite kostte het, en hoe gering was het aantal van hen die bereid waren de Hoogduitsche Opéra, de glorie der stad, staande te houden ; en wat was die glorie kort van duur! Neen, 330 personen, die y3ooo schonken en y* 2 5. 000 renteloos leenden — het was toen voor Rotter- dam niet weinig. 22 1 Op den 2 7sten Mei zou de beslissing vallen. Van hetgeen dien dag gesproken is, zullen wij slechts mee- deelen wat voor de zaak of voor de kunstwaardeering van dien tijd belang heeft. Tôt de laatste gaf de heer J. van der Hoop Jacz., de kunstvoorstander uit die dagen, een niet onaardige bijdrage. De portefeuilles met teekeningen en gravures, hoe gewichtig ook voor kunstkenners, waren, naar zijn oordeel, van weinig belang voor het publiek, dat hoofdzakelijk naar schil- derijen kijkt. Die portefeuilles konden dus buiten be- schouwing blijven. Maar hij vervolgde : Wat schilderijen betreft, daarvan zijn de wanden in ons Muséum niet zoodanig voorzien, als zij behoorden te zijn. Van vele meesters uit de oude school hebben wij geen schilderstukken. Met het oog daarop (had hij) den Directeur van het Muséum gevraagd of er onder ’t honderdtal van Vis Blokhuyzen vele waren, wier aankoop voor de Gemeente begeerlijk kon worden geacht. Uit het antwoord van den Directeur bleek, dat er een veertigtal waren van meesters, wier werken niet of slechts onvol- doende in ’t Muséum aanwezig waren, terwijl bovendien het bezit van al de andere stukken hoogstwenschelijk was. De heer Lamme had hem cijfers genoemd, die {den Gemeenteraad) hekend zijn ^ en waardoor de hooge waarde der stukken genoegzaam gebleken is. Voorts de verzameling prenten, teekeningen en etsen, in den best mogelijken toestand, in geheel Europa bekend; ieder weet dat zij een zeldzaamheid is, eigenlijk niet à prix d’or te verkrijgen, en dan nog de bibliotheek ! Zou Rotterdam in dit exceptioneel geval geen y 50.000 over hebben voor ’t Muséum? Aangeboden is een renteloos voorschot van y 25.000 en aan giften y 3000; het te kort bedraagt dus y 2 2.000. ) Wij cursiveeren. 2 2 2 De heer Van der Hoop prees vervolgens het Muséum, gaf hoog op van ’t druk bezoek, vertelde van prijzen in het buitenland besteed. Aile Rotterdammers waren voor ’t aanvaarden en het bleek dat men er hier over dacht ge- lijk te Amsterdam en te Utrecht, namelijk dat het een schande zou zijn als zulk een aanbod werd verworpen. De heeren Hoogeweegen en A. Rueb waren ’t eens met den heer Van der Hoop. De eerste wenschte dat de Rembrandt in ’t land zou blijven, sprak over ’t stuk van Frans Hais; wees voor de etsen, enz. een plaats in de teekeningenzaal aan ; de tweede berekende dat het geldelijk offer, behoorlijk verdeeld over vele jaren, betrekkelijk gering zou zijn, en dat over 47 jaren de geheele / 22.000 zou zijn teruggevloeid en de Ge- meente geen renteverlies meer hebben zou. De heer Fr. D e k k e r sloeg een gek figuur : hij was tegen de aanvaarding, die te veel zou kosten, omdat de Gemeente 00k het successierecht zou moeten betalen en een nieuwe katalogus moest gemaakt worden. De heer Van der Hoop herinnerde hem, dat het successierecht voor de erven kwam, en dat het maken van katalogussen behoorde tôt de werkzaamheden van den Directeur. De heer L. Pincoffs betoogde: als de Raad iets voor Rotterdam wenschelijk acht, zooals in ’t vorige jaar het feest bij de onthulling van Van Hogendorp’s standbeeld, dan moet de gemeentekas het betalen. De eenige te stellen vraag is : of de kunstverzameling voor Rotterdam van belang is? Naar zijn meening, mocht 223 Rotterdam ' dat offer brengen. Hij stelt die f 22.000 gelijk met de buitengewone verfraaiingen, zooals ze sedert zijn aangebracht. Wethouder Mr. A. Hoynck van Papendrecht vond de f 22.000 niet zoo’n groot bezwaar, maar was tegen de aanvaarding, omdat zij een stap was op den verkeerden weg (afwijken van de dringend aanbevolen zuinigheid). De heer W. J. Hoffmann herinnerde dat voor openbare werken een crediet van / 600.000 was geopend, en verklaarde zich voor de aanvaarding. Het geâmendeerde voorstel van den heer Van der Hoop luidde: „De Gemeente Rotterdam aanvaardt de „erfstelling van den heer D. Vis Blokhuyzen, neemt het „aanbodtothetrenteloos voorschot van / 2^.000 en / 2,000 „dons gratuits aan, en verplicht zich tôt de aflossing van ,./iooo ’sjaars op het gemelde voorschot van y'25.000.” Werd dit voorstel aangenomen, dan zou de Gemeente op den 5den juni aan de erven Vis Blokhuyzen moeten betalen /22.000, en verbond zij zich om van 1870 af jaarlijks /' 1000 uit te keeren tôt aflossing van het renteloos voorschot. Duizend gulden kon voor het jaarlijksch budget onmogelijk bezwarend heeten ; zou de som van / 22.000 dat zijn? Burgemeester en Wethouders rekenden anders. De eerste verklaarde, dat door het aanbod der burgerij „de toestand niet was veranderd, want het zou voor de «Gemeente toch uitloopen op een bedrag van y'47.000, «hetwelk zou moeten worden afgelost, alleen met het 224 „verschil, dat de som van / 2^.000 met geen rente «bezwaard zou zijn. Nu is de vraag: is het legaat van .^zooveel helang, dat Rotterdam, in weerwit va7t dat y,Jinancieel bezwaar, moet zeggen : ik hehoor het te ,,aanvaarden? Een deel der leden meent van ja. „ Wat mij betreft, ik meen ^), hoezeer dan 00k met leed- „wezen, het tegendeel te moeten beweren De heer Joost van Vollenhoven, die op 22 April verklaarde, dat de gevraagde y 5 0.000, „ruimschoots beneden de „waarde der kunstverzameling was,” vond het nu geen y 47. 000 waard. Met 21 tegen 12 stemmen werd het voorstel ter aanvaarding verworpen. De voorstemmers waren : D. P. van Wageninge, W. A. van der Wens, J. B. Hoogeweegen, Dr. C. H. van der Looy, L. Pincoffs, W. J. Hoffmann, A. Rue b, J. van der Hoops Jacz., D. Visser, W. Thijssen, H. Weymans Ligtenberg en J. van StolkAz. Het afwijzend prae-advies van B. en W. werd hierna bij acclamatie aangenomen. Zoo ging het legaat Vis Blokhuyzen verloren ; een legaat, gelijk nooit meer werd aangeboden ! Tôt dit treurig besluit, waarbij kunstschatten werden geweigerd, die thans eenige millioenen waard zijn, werd de meerderheid van den Gemeenteraad bewogen door de b Wij cursiveeren deze gedeelten van het Officieel Verslag. In ’t minder langdradig en niet geretoucheerd verslag van de N. Rott. Ct. werd het advies van Burgemeester J. van Vollenhoven nauwkeurig samengevat: ,,’t Loopt uit op een bedrag van /47.000. Dat is het legaat niet waard.” 225 gedachte aan de aanzienlijke uitgaven voor openbare werken, als havens en bruggen, die eerlang zouden ondernomen worden. Daarvoor werd gesloten een premie- leening van zes millioen. Dàt durfde men, maar f 22.000 betalen en y 1000 eenige jaren bestemmen voor de kunst- verzamelingen van Vis Blokhuyzen — dàt durfde men niet ! Sterk steekt bij die houding van het Gemeentebestuur af het gedrag der erfgénamen van den heer Vis Blok- huyzen. Den lo^en Januari 1870 schonken deze aan het Muséum een der beste werken van Philips van Champaigne, benevens een beeld van ge- bakken aarde, dat toen nog werd gehouden voor het ontwerp, door Pieter Rijckx in 1669 gemaakt voor zijn beeld van Admiraal Witte Cornelisz. de With, op het praalgraf in de Groote kerk te Rotterdam. Een half jaar voor dit geschenk was reeds de ver- koop der verzamelingen begonnen. De Bibliotheek van 809 nomrners, met veel plaatwerken en boeken over kunst en kunstgeschiedenis, werd van 4 tôt 6 November 1869 verkocht door de boekhandelaars J. van Baalen en Zonen. Op den 8sten Nov^ember en volgende dagen werd door A. J. en D. A. Lamme verkocht het eerste gedeelte der gravures en etsen, 1816 nomrners. Een half jaar later, op i en 2 April 1870, werden 89 schilderijen verkocht in het Hôtel Drouot, te Parijs. Anderhalf jaar later, op 19 en 20 October 1871, werden door D. A. Lamme te Rotterdam nog 23 schilderijen met de nalatenschap van den heer J. J. H. Antheunis ver- 15 22Ô kocht, en op 23 October en volgende dagen het tweede gedeelte der prenten, N®. 1817 tôt 3579, en 706 tee- keningen van oude meesters. Eindelijk, op 29 April en volgende dagen 1872, het laatste gedeelte der prenten, N°. 3580 tôt 4325 en 518 teekeningen van oude en moderne kunstenaars. Het belangrijkste gedeelte van deze verzamelingen werd verkocht onder ongunstige omstandigheden. Tijdens de veiling der schilderijen te Parijs, werd de kunstmarkt reeds gedrukt door de staatkundige geschillen, die Frankrijk bewogen in Juli aan Pruisen den oorlog te verklaren, en anderhalf jaar moest ver- loopen eer de heer D. A. Lamme met de veilingen te Rotterdam durfde voortgaan. Daar het te Rotterdam een geldkwestie was geweest, volgt hier eerst de opbrengst der veilingen, geput uit authentieke bescheiden. De bibliotheek bracht op, 4/6 Nov, 1869 f 2.426.25 De eerste sérié der gravures en etsen, 8 Nov. enz. 1869 „ 8.828.91 De veiling van 89 schilderijen te Parijs, I en 2 Apr. 1870 „ 60.782.50 De veilingen van 19/20 en 23/25 Oct. 1871 te Rotterdam 23.441.00 De derde sérié prenten en de tweede der teekeningen, in 1872 4.142.65 Te zamen . . . / 99.621.31 227 Niettegenstaande de ongunstige omstandigheden in 1870, bijna het dubbele van de uitkeering, door den heer Vis Blokhuyzen bedongen, en meer dan tweemaal de waarde, door Burgemeester Van Vollenhoven te veel geacht! En nu wordt het tijd deze verzamelingen wat nader te leeren kennen. Eerst de prentverzameling. Dürer was er vertegenwoordigd met 36 stukken, Goltzius met 194, L. van Leyden met 16, Lievens met 17. Zij bevatte het geheele etswerk van A. van O s t a d e en 108 van de door Bartsch aan Rembrandt toegekende etsen. De N. Rotterd. Courant vermeldt eenige prijzen der prentenveiling van 23 October 1871 : L. van Leyden, De bekeering van Paulus, ^300 ; P. Potter, Acht koeien /'200, Vijf paarden y'400, De koeherder De herder Rembrandt De opwekking van Lazarus y'280, Ecce Homo 7^550, Cl. de Jonge 7^150, Oude vrouw f 2\o\ J. van Ruisdael, De twee boeren ^^410; Saftleven, De vier jaargetijden f D. van Star, St. Bernard/' 1 40. Ook noemt de Courant prijzen van eenige, op dezelfde veiling verkochte verzameling teekeningen van oude meesters. A. Dürer, De drie koningen /610; A. van Dijck, Gustaaf Adolf /130; Goltzius, twee binnen- huizen /199, een klein portretje van Leicester /120; F. van Mieris, Het bezoek /410; G. Netscher, De muziekpartij /145 ; Rembrandt, Christus in den Olijftuin /310; J. van Ruisdael, Een landschapje/ioo; 228 D. van Star, Johannes op Patmos /'640; A. van de Velde, Landschap met vee fiio. En de Courant laat volgen : „A1 die kunstschatten verlaten niet onze stad.” Dat wil zeggen: zij werden gekocht door particulieren ; niet één ervan kwam in de openbare verzameling, ten nutte van allen, in het Muséum. De meeste verdwenen dan 00k uit de stad, toen de prijzen stegen. Onlangs deed een dezer etsen van Rembrandt, een bijzonder en zeldzaam exemplaar, op eene veiling in het buitenland, ongeveer y20oo. Toch werden eenige teekeningen voor het Muséum gekocht. De Jaarverslagen zwijgen er over; de notulen der Commissie reppen er niet van. ’t Is alsof men zich er over schaamde ! Voor zoo ver ’t kon worden nagegaan, kocht de Commissie er twee-en-twintig : van Akersloot, Appelman, ’t meisjesportretje van Avercamp, de voetwasschende vrouw van Gerrit Berck-Heijde, een stier en een schaap van D. v a n B e r g e n, ’t portret van J. de Moucheron door Boonen, het huiswaarts keerend paar, van Gesina ter Borch; een boerderij van A. van Borssom. Verder teekeningen van A. B O t h, P. B r i 1 1 en W. B u ij t e w e c h ; een alle- gorische voorstelling van J. van Boukhorst, in den katalogus Bronchorst genoemd ; een teekening van J. Casteleijn, een vrouwsportret van Philips van Dijck. Van G. Flinck een Venus en Cupido; van Joris van derHagen, een boschzoom ; een land- schap van A. terHimpel; het portret van S. Wolters 22Q door Romein de Hooghe; een landschap, door A. van Staelbent geteekend voor een ets ; het portret van Rombout Hogerbeets, door J. van Teylingen; een heilige, door A. de Vois, en een mythologische voorstelling, van Adr. van der Werff. Blijkbaar was ook hier zuinigheid de leidsvrouw der Commissie. Was zij ’t ook bij de veiling der 89 schil- derijen op i en 2 April 1870 te Parijs? De heer Hoogeweegen had in den Gemeenteraad genoemd de schilderstukken van Rembrandt en Frans Hais. Deze waren toen, en niet ten onrechte maar te uit- sluitend, de groote Hollandsche meesters der zeventiende eeuw. In de verzameling Vis Blokhuyzen waren ook werken van den Delftschen Vermeer en Gérard ter Bore h. Van den eerstgenoemde kende de Com- missie het Gezicht op Delft in ’t Mauritshuis en Het lezend vrouwtje in het Trippenhuis. Natuurlijk was haar niet onbekend wat Thoré over dezen meester schreef in zijn Musées de la Hollande (1860) en in de laatste drie maanden der Gazette des Beaux-Arts van 1866. Thoré was.toch zoo goed te Rotterdam be- kend ! En zou de Commissie G. ter Borch niet kennen? Het Mauritshuis prijkte met zijne Onwelkome Tijding en zijn Zelfportret, het Trippenhuis bezat zijn Vaderlijke Raadgeving en een copie naar de, te Londen hangende, Beëediging van den Vrede van Munster. Zeker, de Commissie kende deze meesters, en zou haar best doen om De kantwerkster van Vermeer en het portret 230 van Jan Rover, door Terborch, voor Boijmans te verwerven. Hait, wij vergeten dat de overgroote meerderheid der Commissie; Burgemeester, Wethouders, Gemeenteraadsleden, wel wat anders te doen hadden dan Muséums bezoeken en kunsttijdschriften lezen. Havens en spoorwegwerken kostten hen al tijd genoeg. Die koopjes bleven voor een ander. De kantwerkster van Vermeer werd verkocht voor ^3150 ^), en werd voor y^3Ô35 het eigendom van het Louvre te Parijs ! Het portret van Jan Rover door Ter Borch werd voor y'4462.50 gelaten aan den heer Wesselhoeff, met wiens verzameling het in 1888 kwam in het Stedelijk Muséum te Hamburg. In dit Muséum kwam langs denzelfden weg het portret van Maurits Huijgen, door Rembrandt geschilderd in 1632; het kostte y'4350. En het portret van Professer Hoornbeek door Fr an s Hais? Het werd verkocht voor /ôogo aan Léon Gauchel, die het voor / 10.000 afstond aan het Muséum te Brussel. Het prachtige gezicht op Rhenen, van Alb. Cuyp, deed slechts y'2677.50; wij vinden het terug op de veiling van den hartstochtelijken ver- zamelaar Baron de Beurnonville, die in 1881 zijne kolossale verzameling verkoopen moest, meestal met verlies, maar toch voor dit stuk bijna het dubbele terug kreeg. Op die veiling was 00k het groote mansportret Bij de prijsopgaven is de 5 "/o opgeld medegerekend en de franc berekend op 50 cent. 23 door P. Moreelse in 1621 geschilderd, dat verkocht werd voor fiàiz. De kroeg, door J. M. Molenaer in 1650 geschilderd, dat voor f 22^ werd toegeslagen, hangt in het Muséum te Kopenhagen. Een portretje van Willem van Heemskerk, door G. Schalcken in 1676 geschilderd en door Blootelingh gegraveerd, slechts 10X8 centimeters groot en verkocht voor / 150, werd opgenomen in de verzameling Wilson en inge- zonden op de tentoonstelling te Brussel in 1873. Van verscheiden schilderijen, hier voor spotprij zen verkocht, zouden wij de latere geschiedenis kunnen vertellen, maar nu de lezer weet, welke aanwinsten de Muséums te Parijs, Brussel, Hamburg, Kopenhagen aan deze veiling danken, zal hij nieuwsgieriger zijn naar hetgeen het Museum-Boijmans verwierf. 