VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Het eerfte Lid hier mede afgehandeld zynde , gaet hy over, om ten II hare volftrekte noodzaeklykheid te too- nen , welke hy aendringt : uit hoofde van het Godlyk bevel, de verdorvenheid onzer natuure, de uiterlyke hin- derpalen, de arglistigheid onzer geestelyke vyanden, de hoedanigheid der Godlyke oordeelen , die dikwils plotze- lyk inbreken , en de onzekerheid des tyds der toekom- e van Christus en van den dood. Hier op grond de Hoogleeraer ene gemoedlyke toepasfing, behelzende: ene aenfpraek aen de zekeren , om hen te doen ontwaken, en aen de genen die wakker zyn, om hen te vermanen, tot ene beftendige geestelyke waekzaemheid, en een naer- ftig gebruik der middelen , welken daer toe dienen; als mede om hen aen te moedigen tot het opwekken van anderen , onder voorítellinge van het heerlyk voordeel, dat zy van de waerneming dezer plichten genieten zul- len. —— Men kan uit deze fchetswyze voorftelling , die den gewoonen leertrant in dezen gehouden behelst, afleiden , .dat men hier niet zo zeer bepaelde Letterkun- dige Verklaringen, als wel zaeklyke Verhandelingen heeft te wachten ; en die *t ue zou deze Poftille met ene andere meer Letterkundige konnen vergelyken , om daer uit af te nemen , hoe, veel. nuttiger deze Leerwyze is, om de Toehoorders tot gegronde Godsdienftige kundig- heden te brengen, ` a A Redevoering in Dicbtmaat van F. BURMANNUS Fr. Zoon, Fr. Kleinzoon , over:den Dood van cunisrus. Met bet zelfde getal van tweeregelige Verzen in bet Nederduitsch overgebragt, door K. v. BOSVELT, Predikant te Yutfaas. Te Utrecht by J. A. en’A. J. van Toll 1770. Bebalven de bykomende Dicbiflukken 74 bladzyden in groot quarto. Eze Redenvoering is het vervolg ener voorgaende van den Hoogleeraer Burmannus, over bes Leven van - a 46 P. BUR MANNU?S van Cbristus (*) en behelst ene beknopte voorftelling van °t voorgevallene kort voor , onder en na het lyden van "e Waerelds Heilland ; van de onderhouding der Jaetfte Paeschmaeltyd af, tot op de verbreiding der Euan- elieleere, door de Apostelen , onder de Heidenen. Zyn oogeerwaerde heeft dit gedeelte, even als 't voorige, niet Dichtkundig ontvouwd , of met Poétifche cieraden verlevendigd ; maer , volgens ene eenvoudige wyze van verhalen, alleen op Maet voorgedragen: 't welk den Eet, waerden Vertaler mede dienzelfden voet heeft doen bon, den; te meer, daer hy zich ook in deze , gelyk in de overzetting der eerfte Redenvoeringe, aen °t eigenfte ge tal der verzen gebonden heeft. Men leest dus, eniger- mate verkort , op Maet , °t geen men in de Euangelie- fchriften, uitvoeriger , in Profa kan lezen. ^ Mogelyk is dit zommigen gevalliger ; de fmaken der menfchen loo- en zeer wyd uit elkander ; maer ’t beantwoord zekere hk niet aen 't geen men gemeenlyk in ene Redenvoering, en voor al in ene Dichtswyze voorftelling verwacht, dig veel al verkoozen word , om een onderwerp te levendi- r en aendoenlyker voor den geest te brengen. Van ie natuur komt ons in deze op Maer geftelde Reden- voering niets voor; men zal in tegendeel , "e Heillands Hoogpriesterlyk Gebed, by voorbeeld , Fob. XVII , met .aendacht lezende , ene levendiger aendoening gevoelen, dan de voordracht van ’t zelve in dit ftuk ons kan ine boezemens het luid hier aldus, ô Vader! "t is nu de uur, verheerlyk uwen Zoon, Ten einde uw’ fchootkind ook uw’ heerlykheid vertoon’, Gelyk gy alle vleesch hebt in zyn magt gegeven, Op dat elk, wien uw gunst hem fchonk, mogte eeuwig leven! Geen’ andren toch dan hun , die U ter zaligheid En my erkennen, is dat hoogfte goed bereid; Ik ftond uw’ roem fteeds voor als °t doel waar op ik Gaarde, - En ’t werk, dat Gy my gaaft, volbragt ik hier op aarde; Ai fchenk my dan op nieu uit uwen liefdenfchoot ` ` Die eer , welke ik by U voor 's werelds bou genoot! Hen, wien Ge uit allen my ten erv’ hebt uitverkoren , Deed ik uw’ heilgen naam. REDENVORERENC. 947 Des zy, al wat myn mond hun daaglyks openbaarde, -Erkenden, dat ik dit op uw bevel verklaarde, a ook, wyl zy myn’ reên oprecht geloofden, dat k mynen uitgang en myn zending van U hadd'; Ik bid voor allen niet, maar voor uw’ gunftelingen , ' Wien ook myn’ handen uit uw vaderliefde ontvingen, Want alle ding bezit ik thands met U gemeen, En uw verkoren volk is nu myn volk met een; ' Ach heilge Vader! nu ik zal van de aarde fcheiden „ Bewaarze en laat uw hand hen tallen dage leiden! ^ ^ * Voor hun, wien Gy my fchonkt, heb ik getrou gewaakt, Zo dat hun geen verderf is, door myn zorg, genaakt, — Dan myn Verrader flechts gong, naar de Schrift, verloren, Dewyl hy zelfs ook was tot helsch verderf geboren ; Dit fpreek ik bier, nu Gy my haast opnemen zult, Op dat myn blydíchap ook worde in bun hart vervuld. E Ik heb myn’ Jongren, die aan myne zyde treden, Niet zonder vrucht ontdekt uw’ ryksverborgentheden ; De wereld fpuwt op hun heur hatelyk fenyn, Wel zy, zo min als ik, van deze wereld zyn : E bede is niet, dat ze uit de wereld weggenomen worden, maar dat hun nooit kwaad moge overkomen , v ieder, daar het licht van uwe waarheids leer un zie] beftraalt, U fteeds met reine harten eer; Gelyk Gy my uitzondt , zond ik dees’ Ryksgezanten ` Thans in de wereld uit om *t heilwoord voort te planten; Ik heilig my aan U nu gansch als Priester toe, Op dat ik hen op aarde ook heilig leeven doe; Geliefde Vader! al wat ik dus ver begeerde , Raakt niet dees’ vrienden flechts, wien my uw gunst verëerde , Maar draag voor elk, die doór hun woord in my als Borg Oprecht gelooft, ook fteeds uw Vaderlyke zorg! Laat, zo als Wy zyn, hen in Ons zyn één bevonden, En blyven door den band van liefde t'zaam gebonden ! Met zulk een eer, als Gy my gaaft, bekroon ik hen, Op dat de wereld my voor uw gezant erkenn' ; Ja k wil dat zy al zaam’, die op myn heil betrouwen , yn heerlykheid met my eens voor uw’ troon aanfchouwen; Rechtveerdig Vader! 't boos geflachs erken U niet, — Maar dees’ belyden, dat myn zending is gefchied; Ik deed door onderwys hen tot uw kennis raken , En zal uw’ naam aan hun nog verder kenbaar maken , Op dat uw vaderliefde , aan my bewezen, in Hun zy, en ook hun hart my eeuwiglyk bemin, Stich. TTT Te gg, we ETag - — D 948 = * ELIKINK D Sticbtlyke G en, glaten door BERNARD ELIKINK in ^ Leven Dienaar van bet Eoangesie te Papendrecht, Gefteld d nieuwgemaakte Zangwyzen naar den besten fmaak. Te Am[lerdam by J. Covens funior 1769. Be- baloen bet Voorwerk 229 bladzyden in groot oGlavo. Ne verzameling van welbefchaefde vloeibare Gezan- E gen , in welken men geen vetheven Poézy, maer ftichtelyke leering moet zoeken , tot welk einde zy ook door den Autheur opgefteld , en door den Uitgever na deszelfs dood in °t licht gebragt zyn; aen welk oogmerk zy, volgens 's Mans manier van denken , ook zeer wel ` beantwoorden. Zie hier, tot een ftael , des Autheurs bedenkingen over °t verbyoliegend leven ,. die een ieder ter opwekkinge konnen dienen, I. Hoe tss vervliegt dé onzichtbre tyd! Hy vlucht gelyk een fchim daar heen, y zyn hem eer wy omzien kwyt. 4 Hy flapt met onvermoeide fchreén, Dewyl hy nimmer rust verkiest , 1 Naar de eindlooze eeuwigheid, waat hy zich zely’ verliest, II. . ' Wel kort van duur, maar vol verdriet, Verflyten wy den tyd op aard. . l Geen dag fchier of daar treft ons iet, Dat nieuwe fmert of droefheid baarr. Wy hebben hier geen rust of vre, En dikwyls zyn we in nood op 's waereld woeste zee. ` IIT. Wy treden, met een droeven toon, Het aardryk , dat vervloekt is, in. Gekryt is 't, waar in Adams zoon Volleerd is, ftraks met zyn begin. , Men hoort hem op die wys de fmert' Uitfchreeuwen , van zyn jong, zyn pasgeboren hart. IV. | "t Is waar, wy brengen onze jeugd, Wel met vermaak en blydíchap door; Dan ach! hoe haast verdwynt die vreugd ; Hoe treden wy dan buiten ’t fpoor Van deugd en van gerechtigheid , Op °t breede pad dat naar den poe! der helle leidt. | V, Wan- 4, BTICHTELYKE GEZANONN, -849 V; Wanneer meti ryper jateri krygt; Dan groeien ook de zorgen aan; Wanneer elk ploegt en zwoegt.en beet, Om aaríche {chatten Oe vergaan ; En de arme wroeter flooft zich af | Om fpyze die vergaat en voedt zyn ziel mer draf! VL - Dus loopen al de jaren om. De mensch flyt als van lieverlee, Intusfchen komt ook de ouderdom ; En brengt een ftoet gebreken mée; | Die hein berooven van zyh kracht, Terwyl de dood hem in het donkere graf verwacht. i VII. De grysheid is éen fchoone kroon, — Daar ze op het hoofd der vromen past; Maar ftrekt, behoudens al haar fchoon, Haar zelf ook tot een’ zwaren last, En zegt met ernst den gryzaard aan, Ir Wordt tyd voor u, myn vriend, om haast van hier te gaa, VIII; Dus komen wy. Dus gaan wy heen, Wy zien de waereld als ter vlucht. "| Wy kwamen hier met droef geween, En gaan wéer weg met bang gezucht}! Wat is ’t ellendig’ Enoskind? Een fchoone waterbel gevuld met weinig wind, IX, Men noem bem vry een ónwys than; Die zorgt alleen om ’t nietig goed, Dat hy maar kaft bezitten kan, En alles ftraks verlaten moet j Hy leeft en fterft te byster flegt ‚_Én heeft niets van belang op "t aardryk uitgerechts X, Hy treft voorwaar een betet doel, Die zynen korten levenstyd , By al het ondermaanseh gewoel ;. Den Heete en zynen dienfte wydt; , . En 't goed bezit, dat, wen hy fterft; ` ` Hem volgt, ja dan zelfs eerst zyn beste goedren erft, |. IV. DEEL. N. LETT, NO. 8. Z | XI. Gen age HEDENDAAGSCHE HISTORIE AI. Gun my genÂ, genadig God! Wyl ik my aan U overgeef, Dat ik myn levensoverfchot , Met vlyt beftede en heilig leef 5 Dan ftap ik uit dit lage ftof, Met blydíchap by mya dood in 't blinkend hemelhof, Hed cbe Historie, of bet Vervolg der Algemeene His- torie , befcbreven door een Gezelfchap van Geleerde Mannen in Engeland. Uit bet Engels vertaald. Vide Deel IIde Stuk. Te Amfterdarm by G. de Groot, enz. 1770. Bebal- ven den Inboud en °t Register 312 bladz. in quarto, En ontmoet in dit gedeelte , na "t afhandelen der Ge- fchiedenisfen van Hindu:stdn , of het Ryk des Groo- Zeg Mogols , tot op deszelfs onverwachte omwenteling, in den jare 17393 met de overwinning door Nadir Sbáb , Ko- ning van Perte, op het Mogolíche leger behaeld ; een ver- flag van het Half-eiland Indie , aen deze zyde van den Ganges. In dit Half- eiland , het welk ene onregelmatige driehoekige gedaente heeft, van drie zyden door den Oce- aen befpoeld word , en. in zyne grootte uitgeftrektheid, op omtrent 22 graden Noorder Breedte , aen °t Noorden grenst, volgens ene oost- en west-linie, getrokken van de golf van Kambaya tot aen den mond van de rivier den Ganges, zyn verfcheiden Gewesten ; welker fäer en ge- fchiedenis , zo ver die ene byzondere opmerking vereifchen, in dezen afzonderlyk ontvouwd worden, Hier toe behooren de Ryken Bisnagar , Dekan , Golkonda en Xano- ra, benevens de kust van Malabar ; mitsgaders de Vor- ftendommen Madára, Marava, Tanjaor , Karnata , Ikkeri en Maysfour. Het mrerkwaerdigfte dezer Landen en det, zelver Inwoonderen , zo ten aenzien van het Aerdryks- kundige en de Natuurlyke Historie, als ten opzichte van het Burgerlyke en Godsdienftige, word hier, uit de ge- loofwaerdigíte Schryveren by een verzameld zynde, one derfcheidenlyk vootgedragens ’t welk ene reeks van leer- zaeme berichten behelst, die ons dat gedeelte van de India ën vry wel doen Kennen, — Hier benevens gaet nog in dit ftuk een uitvoerig verflag van den Godsdienst der dés, behelzende ene ontvouwing van den hoofdzaeklyken inhoud hunner Leere , Godsdienstplechtigheden en Ge- Ap, HEDENDAACSCHE HISTORIE. gët &indhedeh; dat nevens andere berichten , betreffende dit onderwerp , overweging verdient. De Hindds beweren , niet minder dan andere Volken, dat hun Godsdienst van Godlyken oorfprong ie, en vere vat word in een Boek, genaemd Vedam ot Wedam, dat zo veel zegt als Weten/chap;s welk Boek , volgens hun zeg- gen, van de Godheid zelve aen hunnen Wetgever, Brám- ma is overgeleverd. Dit heilig Boek beftaet uit vier dee- len. ,, I. De Rogo Vedam handelt van de eeríte oorzaakt en de eerfte ftoffen , van de engelen; de ziel, de beloninge van de goede, en de ftraffe der kwade meníchen; van de voortbrenginge der fchepzelen, en hunne bedorvenheid 5 wat zonde zy, van wien zy vergeven , en op welke voor» waarden dit gedaan wordt. II. De Jr/ura Vedam handelt van zodanige perfonen , welke om anderen te regeren aam gefteld ‚ en met het opperlte gezag en heerfchappye be leed zyn. HI. De Sama Vedam betreft gantsch en al de zedenkunde, en zet de meníchen aan, om de deugd te ben minnen, en de ondeugd en boosheid te haten. IV. De Adera Vedam handelt van de plechtigheden, welken jn de tempelen, in de offerhanden en de feesten gebruikt wor» den; maar dit laatíle deel is reeds over langen tyd verlo» ten geraakt. an Behalve den Vedam zyn 'er nog twee andere foorten van Boeken, de Sbáster, (zo veel als Wetenfchap of vol» gens fommigen Samen/lel ,) en de Párán , (dat Gedicbteu betekent, zynde dit boek in vaarzen befchreven ;) en de Brámmans of Geestlyken doen het volk geloven, dat deze ook uit den hemel gezonden zyn tot hunne onderwysing. De Sbáster vervat alle de leringen, en de verfcheide pleche tigheden, welke in de vier boeken der Wet gevonden wore den , en zy is eigentlyk eene verklaring van den Vedam.” ‚> De Pdrán behelst de historifche boeken der Wet en de verklaring van de Sbáster , mitsgaders de oude gefchiee denisfen der Hindór, zo gewyde als ongewyde. ———* En men heeft grond om te geloven, dat ze de histotie bes helst, niet alleen van hunne eerfte Koningen , helden , profeten , boetelingen en andere uitmuntende mannens masr ook-van hunne mindere Goden of Godheden, Korte om de Pdrán, de vorige famenítelfels in één voegende , | Za fchynt - 452 HERDENDAAGSCHE HISTORIE. fchynt den Godsdienst van het gemene volk gevormd te hebben, door het invoeren van die Godheden „ wier histo- ri in deze vaarzen -met waníchape verdichtfelen ontvouwd js. De Brámmans geven voor, dat de drie voorgemelde foorten van. boeken door God aan Brámma zyn overgele- verd; maar het is klaar , dat ze in verfcheiden tyden voor den dag zyn gekomen , waaríchynlyk om tot verfcheide einden te dienen; en dat de Pürám lang na de andere twee ten voorfchyn gekomen is, toen de tegenwoordige afgo- der, waar naar zy gefchikt. is, eerst voet in de Indies -kree M ` ' . '. » Onder de Pgrán is de Harma Pourínum, welke men zegt, dat de Godgeleerdheid des gemenen volks, of de, meest goedgekeurde veelgodery bevat ; en onder de Sbár- ters is de Harman Sbäástrum, te famen gefteld uit de God: geleerdheid der Brámmans en van het gemene volk, Het be- tékent de Heilige Wetenfcbap , of Wetenfcbap der deugd; en vervat de oeffening van de verfcheide Godsdienften , of gezindheden , benevens de heilige geweonten of inílel- Jingen, en de wetten om het recht te bedienen; welke werken van de Harman Sbástrum , door verfcheide fchry- mers gefchreven , tot in bet oneindige toe vermenigvuldigd zvn. Behalve de voorgemelde zyn ‘er nog vele andere boe- ken, welke de wet verklaren , of de verrichtingen hunner Goden vervatten , waar onder vele plaatslyke historien voorkomen , die naar de verfcheidenheid der plaatfen ver- fchillende moeten zyn.” " Wat voorts bepaaldlyk de denkbeelden der Hindds van de Godheid betreft, desaengaende geven ons onze Schry- wers het volgende inzonderheid aen de hand. —— ,, Het blykt klaar , uit de heilige boeken der Hindds, dat dezel- ven het geloof van een eenigen God vastftellen; en daaris eene byzondere gezindheid der Brámmans , welke niet meer dan eenen God erkent. De anderen, welke verplicht zyn den Godsdienst van het volk of de veelgodery voor te (taan , erkennen nochtans eenen opperen God , welke alle de an- dere heeft gefchapen, als zyne afgezondenen, of ftede- houders , om alle andere wezens te fcheppen , en onder hem te regeren, Aan dezen opperften God geven ze ver- fcheide benamingen, volgens zyn verfcheide vermogens en eigenfchappen, welke laatíten zy tot een getal van dui-. zend en acht brengen.” ‘es Aan deze opperfte Godheid , of God der Goden s fchryven ze toe alle de verheve cigenfchappen van macht y E - c. Wys- HEBENDAAGSCHE HISTORIN; 353 wysheid en goedheid. Zy zeggen , dat ’er gene regerfhg of beweging is dan door hem; en datde andere Goden zonder zyne toeftemming geen ftro konnen aan ftuk bree, ken; dat hy onbegrypelyk, en zonder gedaante is ; en ome der gene ftoffelyke figuur moet worden aangemerkt. Vola gens dit begrip makenze gene afbeelding van het Opperwe- zen. Een van de zendelingen evenwel verhaalt, dat hy nooit evnen ongodist , of een perfoou, welke het beftaan van ten Opperwezen , en eenen toekomenden Daat ontkent, ontmoet heeft.” — ' * s Dit is in het algemeen het wezentlyke , het welke de Brâmmans wegéns den opperíten God geloven:en leren. Betreffende de onderhorige of mintfere Goden , dezen sya in drie rangen of orden verdeeld. De-eerfte beftaat uit de- se drie gefchapen wezens, Bramma, Vistnouen Ruddiren. In den tweder rang ayn de vrouwen , kinderen en- voor- naamfte vrienden of gunftelingen van de drie eeríten begre- pen. De derde rang bevat die genen , welke zy Deutas of Dewetas heten; welke zekere foort van engelen zyn, ge- bruikt om over de verfcheide delen van het geheelal te re- geren, en zorg te dragen, onder de Goden van den eerften rang. By dezen kan men een vierde orde voegen, waar in begrepen zyn , die zy Asburen noemen , welke reuzen of demons zyn. Alle deze Goden , wier getal uitdermate groot is, hebben hunne byzondere bedieningen, trappen 3 van $954 HEDENDAAGSCHE HISTORIE, H van gezag en dienst, en hunne wyven en kinderen, De Brámmgns hebben hen insgelyks voorzien van bedienden, en zulk een ftoet als met yders ftaar. overeenkomt , one der anderen hebbenze in het byzonder zorg gedragen; om yder van hun te voorzien van een Wabannam of lastbeest , het welk hun voor een paard dient, om hen in een o- genblik van het eene einde der wereld naar het andere te voeren.” Rakende de bovengemelde drie gefchapen wezens , of de onderhorige Goden van den eerften rang , Daer hier nog , ter nadere ophelderinge , uit het bericht onzer Schryveren , te melden, ,, dat ze niet meer zyn dan drie wezens , gefchapen door de Godheid als hare zendelin- en, of werkmeesters , om de zichtbare wereld te ma» en ə en onder haar de dingen daar in voor eenen be. paalden tyd te beftieren , volgens zekere vermogens, hun tot dat einde verleend 3 zynde Brámmg bedeeld met bert vermogen om te fcheppen, Vistnou om in wezen te hoy- den , en Raddiren om te verderven. Edoch fchoon ze. dus maar geleende wezens zyn , die elk hunnen bepaal» gen tyd en regering hebben, tot zo lang dat het de here elling der dingen zal zyn; zo worden ze des, niet tes genftaande gehouden , voor almachtig , alwetend , overe altegenwoordig, zo wel als ten hoogfte heilig , rechtvaar- dig en goed, En het is op deze onderftelling dat de Brâmmans zeggen , dat ze hunne gebeden regelrecht. tot hen richten , en hunne altaren met brandofferhanden ver- eren; bybrengende voor dit hun doen de flipte beyelen van het Opperwezen. Maar daar wordt, niet gemeld, waar die bevelen te vinden zya; alhoewel eenige Drám- ` mans de Vedam hebben bygebragt , tot verdediging van dezen fchepfeldienst, gelyk uit Ragerius blykte ——- Zie ROGERIUS Leven en Zeden der Bramines, benevens wel- ken de Nederduitfche Lezer , over dit onderwerp , ook - nog kan nagaan BALDRUS A/god. der Oost. Heidenen,” Ine Je C P. ERXLEBEN GENEESRUNDE VAN HET VEE, :315 dnieiding tót de Geneeskunde van bet Vee, Door y. c. P. ERXLEBEN , Leeraar in de Wysbegeerte op de Koning- lyke Univerfiteit te Göttingen , en Lid van het Histo- rifche Gezelfchap aldaar, Uit bet Hoogduitsch vertaald, - In ’s Gravenbage , by P. van Cleef , 1770. Gr. otav 404 blade. (he befmettelyke ziekte van het Rundvee , welke nu in ons Vaderland en nabuurige Gewesten zo lang gé- woed heeft, en nog niet geheel is opgeheeven , maakt ge- negenheid om alles wat hier omtrent van bekwaame lieden wordt voorgefteld , met greetigheid te ontvangen en te on- derzoeken: fchoon tot nog toe alle poogingen zonder ges volg van goede uitwerking zyn geweest. Men moet ech- ter niet verwagten dat dit Werk , welk Wi nu voor ons heb- ben, tot het zelfde einde is ingerigt. Het is van grooter en algemeener uitgebreidheid over allerhande Ziekten, welken ten allen tyde aan het Vee befpeurd worden, En door Vee worden hier niet alleen verftaan Runderbeesten, maar ook Paarden, Muilezels, fchoon in Duitschland wei- nig geacht, en in ons Vaderland niet aangefokt, Ezels, Hoornvee , Geiten, Schaapen en Varkens. Ook is het oogmerk van den Schryver niet eene Geneeskunde van het Vee, maar alleen eene handleiding of inleiding tot die Ge- neeskunde te fchryven:.het gene men, naamlyk, weeten moet, eer men poogt het Vee te geneézen, en tot deken- nisfe van byzondere ziekten overgaat. Die de ziekten van het Vee geneezen wil, zegt de Heer EXRLEBEN , moet van het zamenftel der lichaamen onderregt zyn, en welke bee weegingen in het lichaam van het Dier het leven en de ge- zondheid onderhouden. Hy moet weeten waar in de ge- fteldheid van een dier 't welk men ziek noemt van het ge- zonde verfchilt ; uit hoe veel verfcheide oorzaaken de ziek- ten kunnen ontítaan, en uit welke teekenen gekend wor- den. Hoe veel men door een goede oppasfing kan toebren= en om het Vee gezond te bewaaren. Hy moet kundig- Seid hebben van eenige geneesmiddelen en de wyze der werking in de lichaamen ; en eindelyk hoe dezelven aange- legd of gegeeven moeten worden. Het geheele Werk is in vyf Afdeelingen onderfcheiden, In de eerfte geeft de Auteur een korte ontieedkundige be- fchryving der deelen waar uit de lichaamen van het Vee zyn zamengefteld, Van de Beenderen en Kraakbeeuderen , 4 in $46 Je C. P. EXLEBEN in °t algemeen en in "t byzonder; van de Spieren; de Hot, ligheden yan Hoofd , Borst en Buik, en de deelen welken in dezelven vervat zyn; verklaarende ook den omloop van het bloed en de andere werkingen van een leevend lichaam to: de dierlyke huishouding behoorende; inzonderheid van de verteering van het voedzel in herkaauwende en niet her- kaauwende dieren ; en eindelyk der bevrugting: Hier by worden nog gevoegd de tekenen van den ouderdom, in- zonderheid der.paarden, en de gewoone leeftyd van het Vee, elk in zyn geflacht, In de tweede Afdeeling gaat de Schryver over tot alge- meene Aanmerkingen over de ziekten van het Vee in 't al- gemeen , derzelver oorzaaken en kenteekenen, ` Hy geeft eene bepaaling der gezondheid en der ziekte; onderfcheidt de ziekten in die der vaste , der vloeibaare deelen of in beiden te gelyk; eerst der vaste deelen in "rt algemeen , en ook in 't byzonder, dan der vloeibaare deelen op gelyke wyze. Vervolgens gaat hy over tot de oorzaaken , wel- ken hy onderfcheidt in eigenlyke of naasten en zulken die van verre iet toebrengen. „, Die , zegt hy," welke de ziekte zelfs voortbrengt , word de eigenlyke oorzaak ge- noemd. Deeze is eigenlyk de ziekte zelfs, en als men dee zelve uit den weg kan ruimen, is de ziekte zelfs weggeno- men; in tegendeel heeft geene genee zing der ziekte plaats, Zo lang derzelver oorzaak nog in het lighaam voorhandeú is. Oorzaaken die van verre iets toebrengen , noemt men daarentegen de zulke , die alleen in het lighaam zodanig eene verandering veroorzeaken, dat de ziekte dan eerst zig ` vertoont, als nog eene andere oorzaak daar by komt. , In de derde Afdeeling wordt gefproken van de bewaa- Ting der gezondheid van het Vee door een bekwaame op» ng. Men geeft aan de meníchen regelen van een goce levenswyze ,. voor hunne gezondheid; dit niet aan het Vee kunnende geíchieden , worden hier de eigenaars van hetzelve regelen aan de hand gegeeven om de beesten gee zond en ten hunnen meesten:dienst en nut in ftaat te hous den. Een goede oppasfing van het Vee wel gadegeflaagen zal ook van geen minder goede uitwerking zyn , dan de onderhouding van een goede levens- orde voor de gegond- heid van het menschdom. De Schryver geeft zyne aanmer- kingen op over de fchikking der ftallen , zuivering derzel- ven en andere omílandigheden van warmte , lugtigheid enz. Van het Voeder voor het Vee , van de uitkiezing van goede weiden , voor elk foort, van Vee ii "rt byzone der; van het uitdryven van het Vee in de weiden en den bekwaamen tyd hier toe. Van het voeder welk het Vee, elk in zyn foort op de (tallen moet gegeeven worden ; en hoedanige drank. Van de beweeging des lichaams voor ale len, zo veel als naar de omftandigheden gefchieden kan, als van groot nut voor de gezondheid en welvaart van het Vee, Van de reiniging van het Vee door Roskamming. Van de byzondere oppasfing by de verhairing van het Vee. Voorbehoedende geneesmiddelen te geeven om de beesten voor ziekte te bewaaren raadt de Schryver niet aan; alleen meent hy dat het gemeen keukenzout, eenigzins, als een: voorbehoedend middel kan aangezien , en met nut aan de Ruaderen, Geiten en Schaapen gegeevên worden. Voarts geeft de Heer. ERXLEBEN zyne aanmerkingen over het gene waar te neemen is by de Voortteeling en Aanfokking van het Vee, elk in zyn foort tot het byzonder nut waar toe het de eigenaar gefchikt heeft, of voorheeft te fchikken, MK 5 Dee- $53 Je C» P. ERXLEBEN E Deeze Afdeeling komt ons: voor, in ’t algemeen , zeer ` wel uitgewerkt te wezen, en van groot nut voor alle Veee fokkers : ook zullen de liefhebbers van goede en fraaije paarden hun voordeel konnen doen met de regelen en aan- merkingen welken aangaande dit Vee, in "t Es in dit Hoofdftuk gevonden worden. , De vierde Afdeeling is een’ aanwyzing van de middelen , waar door men de verlooren gezondheid van het Vee we- der herítelt. Hier in wordt een groote menigte van ge- neesmiddelen voorgefteld en kortelyk befchreeven, zo dat ze konnen gekend en onderícheiden worden, Enkelen zyn wel de meesten, doch men vindt ook zamengeftelden, De algemeene verdeeling is in mwendigen en uitwendigen. Specifica of byzondere en eigenaartige middelen tegen des- ze of gene ziekte, denkt de Auteur, zyn 'er weinig of gec- ‚nen. In twee voornaame Clasfen worden, de Geneeamid- , deles verdeeld: de eerfte vervat Ontlastende , en de twee de Bloedzuiverende geneesmiddelen , anders evacuantia en alterantia, Tot de eeríten worden gebragt 1 De buikzui- verende , 9. Worm afdryvende, 3. Braakverwekkende, 4. Pisdryvende, 5. Steenbreekende , 6. Zweetdryvende, s. Borstmiddelen, 8. Kwyling bevorderende , 9.. delen , 10. Windbreekende , It. De Aderlasting , 12. Door konst verwekte verzweeringen en.13. De Inínyding. Onder de Clasfe der Dloedzuiverenden vindt men de vol- genden, 14. Zuurbreekende middelen ,; 15. Verwarmen , 16. Verkoelende „ 17. Verdoovende: en Slaapverwek- kende , 18. Hartíterkende , 19. Openende, 20. Verdik- kende , 21. Verfterkende, 22. Verílappende, 23. Heelen- de, 24. Verdeelende , en 25. Wondzuiverende, als ook Bytende middelen; waar by nog gevoegd worden , 46. Ver- banden. Deeze Verhandeling is zo ingerigt» dat eerst de werking van een opgegeeven foort van middelen eenigzins wordt verklaard, dan het onderfcheid der byzondere mid. delen van zodanig een’ foort , ten opzichte van meer of minder fterkte , of wyze van werking wordt aangeweezen , en vervolgens een’ lyst van zodanige middelen opgegeeven. ‘Dit hoofdftuk is zeer uitvoerig, en, naar 'tons voorkomt , al te uitvoerig en te ryk geftoffeerd , em hierom moeilyk om ‘er eene verkiezing uit te doen. De Schryver zegt in de Voorreden , dat het hem zelve byna zo voorkwam; doch voegt hy "er by: ,, dan, ik wilde mynen Leezeren niet al- leen nuttige middelen ,. en die vooral dienden aangepree- zen te worden, leeren kennen, maar ik moest hen ook in t GENEESLIJNDE VAN HET VEE. 359 faat Dellen, om de voorfchriften van verkhalde Vee-Arte zen te konnen beproeven, of ten minften te konnen raae den, welk eene werking a. ep het lighaam, van het Voo hebben, Daarom moest ik van. meer geneesmiddelen, dan men inderdaad tot het geneczen van het Vae noodig heeft; fpreeken, Ook is het altyd beter te veel dan te weinig geneesmiddelen te kennem.". Wy jaaten den Schryver zyn oordeel ver, doch zullen ben in deeze Afdeeling, niet varder volgen , dap alleen daor een enkel oorbel ayna behandeliag indi KA doen ech Mad e Kwyl en zegt hy: 4, Dewyl de g i des deelen, waar uit de bek: der- deren famengefteld is, zoo groot.is, dat te gelyk eene: gtootere quantiteit kwyl vit de klieren, welke dazelve affcheiden., loept, zoo dra iets, "t welk Scherp is, in den bek gebragt word, en dezelven prikkelt , zo bediend men zich van fcherpe en prikkelende middelen, wanneer men by het Vee eene flerkere ontlasting van de kwyl tragt te verwekken , ea rom kwylmiddelen genoemt.” 1 deeze, middelen, wordt dus verklaard s door deeze middelen op de Kwylklieren ze verwekt, maakt, dat derselver veze- fchielyker famentrekken, en daar door voorhande zynde kwyl des te fchielyker in , maar ook uit het bloed, welk tot de D „tduurigen omloop gebragt word, eene wyl afzonderen ”. n wordt dus .befchreeven:: ,, De retbri. Antbemis Pyretbrum caulibus nbentibus foliis pinnaso - multifidis , tel van eene plant , die zoo in Sy- in de warme Landen van Europa, Duitschland groeit. Deselve is uit- ig wit , als die goed is , hard en ch op de tong zeer brandend en naakt den wortel tot een der krag- kwylverwekkende middelen ”, de Afdeeling , over het gebruik der lling der gezondheid. van het Vee ; voorgefteld worden , welken men ^ neemen in de geneezing der ziek- EE . ers worden hier in ook aanwyzin- gen gedaan raakende het verzamelen van geneesmiddelen , voor. 960 : LINNÊUS.- , voornaamelyk plenteri , déizelvét wortelen, kruiden , bloe, men, vrüpten, zaaden houten en basten, hars, gom enz, Ook uit het Ryk der dieren en mineraalen , en van bereidine en en uittrekzels ; je eindelyk ook van het opíteHen van ooríchriften , en hoe men hat -Vee best middeten ingeeft of uitwendig-sanlegt. E dE d Het Wetk beantwoordt zeer wel den Titel: nien moet . Zeggen dat het een zeer bekwaame Inleiding is tot de Ge- neeskunde van het Veeshet-is om zó te fpreeken:de Theo, fie deezer geneeskunde , wélke iemant moet kennen eer hy zich tot de Praktyk derzelve inlaat , of zieh tot het oefenen der zelve san het zieke Vee begeeft. De Heér- ERXLEBEN belooft een’ Verhandeling van de Praktyk dèr Geneeskun- de van het Vee, waar aan hy arbeidt, te zullen laaten vol- gen. Men ziet door dit geheele Werk, dat de meeste ftel- lingen en redeneeringen uit de leere der Geneeskunde voor menfchen ontleend en op het Vee overgebragt zyn. De gelykheid der dierlyke huishouding in de lichaamen van het ee, in veele opzichten, met die der menfchen , maakt het . waarfdliynlyk. dat ook de ziekten van het Vee met de ziek- ten der meníchen gemeeníchap hebben, eh eenige geljk- heid in de wyze van geneezing van beide mag gelteld wore den. Het zou echter wel konnen zyn dat dé tyd en de one dervinding leerde, dat hier in veele uitzonderingen moe- ten gemaakt worden, | ZEE : t Reizen vån den Heer KAREL LiNNéus, Ridder van de Ko- ~ ninglyke Ridderorde des Noordftars ; Lyfarts des Ko- nings van Zweeden, Hoogleeraar der Genees-en Kruid- kunde op de Hoogefchool te Upzal , enz. door eenige - Landftbàppem van Zweeden, op bevel der Loflyke Stenden des Koningryks verricht. Eerfte Deel. Bevattende Oeland en ' Gotbland. Met kopere Plaaten en Kaarten. : Te Dordrecht, by A. Blusfé en Zoon, 1770. Groot Ottàyo , bebaiyen de nleiding en Registers so6 bladzyden. D e van Lieden van Geleerdheid , en met byzondere oogmerken ondernomen , zyn doorgaaris van groot nut, en wie kan twyfelen aan het belang van Reizen door eenen Man als de Ridder LinNéus , met oogmerk , volgens den Lastbrief van de Stenden des Koningryks, zr. Aan te teekenen , op welke plaatfen goede Werw-kruiden groeijen.. ` 2. De verfcheide /oorten van Aarden te onderzoeken , en ! wel. REIZEN DOOR ZWERDEN. . 861 welken tot Aârdwerk. of Porcelein ; Tabakspyppen , het vul- len van wollen Stoffen enz. kunnen gebruikt worden. 5. De Inlandfcbe Gewasfen en andere Natuurlyks Zaaken , die in de Artzenywinkelen gebruikt: worden, en tot hier van buiteniandfthe plaatfen ingebragt zyn , op te teekenen, 4. Al het gene tot de Natuur - gefcbiedenis des Vaderlands behoort, als Boomen en Gewasíen, Dieren, Vogelen , In- fecten enz. met oplettendheid te onderzoeken. 5. Een naauwkeurig Dagregister van alle deeze verrigtingen te houden, en het zelve na de terugkomfte gemeen te maa- ken. Dit Dagregister is de inhoud van het Werk welk. wy voor ons hebben; men ziet hier in het begin en vervolg der Reizen van den geleerden Sehryver, eu hoedanige by. - zoriderheden hy op deeze en gene plaatfen heeft opge- merkt. Dehalven andere dingen betuigt hy aangaande de Natuur - gefchiedenisfe, op deeze reize , meer dan men ver- «wagt hadt ontdekt te hebben. Honderd foorten van Ge. wasíen, tot dien tyd toe in Zweden onbekend. Erte-ftof- fen , waar van in and en Oeland eenige blyken, doch Koraalgewasfen en Verfteeningen in menigte zyn. Dieren , "Visfchen, halfllagtige Dieren, Infekten en Vogels:zyn in groote menigte gevonden en verzameld. Onder en tusíchen dit alles vindt men huishoudelyke zaaken van den Heer LINNCUS befchreeven , raakende de zeden , kleding , bouw- ordes , land-en koorn-bouw, hout-en hooi-gewas , teer-en koolen- branderyen , fteengroeven, met bygevoegde aan- merkingen, waar in het een en het ander nog kan verbe- terd worden. EE Het Werk in een Dagregister beftaande , kunnen wy , om ‘er onze Lezers nog eenig nader begrip van te geeven , niet anders dan deeze en geene byzonderheid uit het zelve voor« draagen , zonder.ons met het verreizen van de eene plaat- fe naar eene andere op te houden, In Smaeland ,, begon- men wy”, zegt de Schryver, ,, afgebrande Bukken van het bosch (Swedjor) , by de Smaelanderen Fallor of Lacker ge- noemt, op beide zyden des wegs te zen, Dezelven waren bezaait met Koorn , °t welk doorgaans zeer fraai fond, Wy zagen ‘er heden eenigen af branden : want de Landman neemt den tyd waar, om het vuur te ontíleeken kort te voren eer dat ’er een regen komt; op dat het zelve des te beter branden en de regen de asfche affpoelen konne. Het is merkwaardig , dst zulke vuuren de wolken en den regen werdryven, en elk kind weet te verhaalen , dat wanneer de Landman dikwils , ná eerte lange droogte, eenen regen ge $309 .— 5rNMWÉu$- begeert, ep de hemel eindelyk wordt betrokken, dat dan de wolken , zo dra er eenigen van zulke vuuren ontfioken worden, in de hoogte gaan „ zich fcheiden en verdwynen 5 en dan gebeurd het dat'er dikwils in de naaste dorpen een overvloedige regen valt „ en de branders niets kregen", De Kruiden rondom de Ted Ekefío waarneemende , zag hy bier en daar aan den weg Veld.cypres (*) , veríchillende van die welke buitenslands overal in Europa groeit. In de Stad was geen water te krygen, fchoon ‘er byna op alle hoeken putten waren: want dezelven waren altemaal ziltig ; op het kasteel alleen was, gelyk then ‘zeide , een éénige put met zoet water. In de Stad ftonk het na het wier dat de Zee uitwerpt. De wallen waren geel, zynde de fteenen overal met muur- miosch (t) overtrokken. De Kerk ftaat midden in de Stad 5 en is in het kruis gebouwd, met een vierkant hoek gebouw in elken hoek : behalven den grooten toren. Zy was van binnen net en met fraaije kerk- eetíchappen voorzien ”. | d Op het ftrand van Oeland aangekoomett, betrierkte de Schryver, en zyne medgezellen, dat dit Land gansch anr ders dan de overige Landíchappen: van Zweden gefteld was; en namen hierom voor, al het gene zy , op dit eiland , ont- dekten , des te naauwkeuriger opteteekenen. Hierop vindt men eene lyst van Gewasfen welken hun eerst voorkwae men. Zand-mosfelfchelpen werden overal gevonden in de fteenen tot omheiningen gebruikt; verfteeniagen van eet vreemde gedaante , gehouden voor het afdrukzel van Zebie nites (*) Ajuga pyramidalis. Ct) Lieben parietinus: i : REIZEN DOOR ZWRBDEN. . 863 niten of Zeeippelfleenen. Voorts worden eénige Infe&en a hier voorkoomende befchreeven, en ook Schelpvisfchen. s» De Huizen beftonden meest al uit eike planken, die in - . andere eiken berderen,, die overend ftonden , ingeflagen waren , zonder hoeken ; derzelver voegen waren met leem- aarde beworpen, om de fpleeten des te beter te fluiten, Boven op de fchoorfteenen lagen vierkante dekfels , die naar willekeur konden op en neergelaaten worden ",. . By Rella vonden zy de Salpeterkookers in volle bezig- heid , en van de kokery wordt deeze befchryving gegeeven, » Zy toetíten de Salpeter-aarde , door dezelve in water tẹ … . leggen, en van dit water eenen druppel te nemen op de lemmel van een mes; wanneer zich het zout tot kristallen . zet en wit wordt. De ganíche bereiding van den Salpeter - is kortelyk deeze: De aarde wordt uitgeloogt, de leog afs getapt en gekookt: qnder het koken wordt "er gedurig meer - en meer loog by gegoten, en hier mede vyf tot zes dagen voortgevaren , waar na het in een vat wordt afgegoten „ asfche daar by gedaan, wederom afgegoten, gekookt, en afgefchuimt als te voren; en zulks zo lang, tot dat zich een vliesje op het zelve toont , of dat een druppel „op een lemmel geftreken , zich aanftonds tot kristallen zet. De vraag: ef eene Salpeterdarde, ter dege uitgeloogt zynde , na verloop van vyf of zes jaaren wederom Salpeter uitlen vere , en wel meer, dan eene andere onbewerkte aarde , werd door hea volkomen met ja beantwoord. Zy meldden dat de aarde uit de Veeftalten de beste is, doch niet die waar op veel pis komt”. | ' Op een andere plaatfe de. Tok vindende, zegt de Heer LINNÉUS. ,, Tok is de Oelandfche naam van eenen heess ter, die in de geheele wereld zeer zeldzaam is. De Kruid. kenners weten nog geene plaats in de wereld waar dezelve groeije, behalve York in Engeland, en Siberiën, alwaar dee zelve onlangs ontdekt is; waar by nu het zuidelyke gee deelte van Oëland komt. Hy is door RAJUS, MORISON ; MILLER , WALTHER CN AMMAN afgetekent, doch nergens recht getroffen. Zyn naam is het heesteragtige J^yfoinser« Kruyt , met een heesteragtige ftenge (*). Hy groeit op den Alhvar, op laage maerasfige plaatfen, daar het water den -ganfchen winter over geftaan heeft , en is zo groot als Las ` vendel of Yfop; zyne bloemen zyn geel, en hy verliest alle jaaren zynen buitenfken bast”. Op een andere plaats : et (^) Potentilla fruticofa , caule fruticofoa 354 LINNCUS. ' het zelfde Gewas wederom ontmoetende, zegt de Schrye ver; ,, Wy zagen dat 'er de Osfen de toppen en bladen van opaten, waar door deze heester meest knodfig , onge- ]yk en wanvormig wordt ". Weede ,, zegt hy”, een gewas, door den Hoogleeraar TILLAND eertyds by Abo gevonden , groeide hier wild op het (rand, Deszelfs wortel is dun, en Daat maar twee jaar; in het eerfte jaar bloeid dit gewas niet. De wortels laden zyn eirond , aan het begin ímaller, op den rand ge- kartelt, glad en ruig. De Geng is één tot twee ellen hoogs De flengbladen zyn, gelyk die van de Akkerkool, glad en omvatten de (teng. De bloemen ftaan in eenen famenge- ftelden tros, en hebben geele uitgebreide bloembladen. erucbt hangt neer. De bladen, gekaauwt wordende , fma- ken als kool, maar byten in 't eind, gelyk het fterrekers, Van dit gewas wordt de blaauwe verw gemaakt, die men gebruikt tot de blaauwkuipen , waar uit alle blaauwe lakens geverwd worden. Wy toonden dit kruid aan de boeren die ons verzelden ". : | Dit zy genoeg aangaande Oeland, wy moeten onzen ge- leerden Reiziger in Gothland ook nog een weinig volgen , en eenige byzonderheden, welken hy hier aantrof, mel- den. Wisby de eenige ftad van Gothland, waar de Schry- ver met zyné Reisgenooten eerst aankwam , wordt kortelyk met de natuurgefteldheid en den aart der inwooners bes fchreeven, benevens eenige Graflteden en Gewasfen wel ken op de ftraaten en kerkhoven ítorden, en niet al te ge- meen zyn , Dieren en Koraalgewasfen , welken op het ftrand gevonden worden. Vervolgens andere kruiden wel- ken in Zweden nog niet ontdekt waren. mE. De waarneeming aangaande het Kalkkeyt ván den Kalks fteen , waar van hier geheele bergen gezien worden , is merkwaardig. ,, Zo dra wy Stenkyrka voorby waren ", zegt de Ridder: ,, begon de kalkfteen wederom, en vers toonde zich aanftonds door de witte fteenen aan den weg De kalkfteen gewreven zynde wordt aanftonds met wit overtrokken , maar de harde fteenfoort (Jacke) niet. Alhier waren ganíche ftrepen van kalkrotzen, niet hoger dan het aardryk , vlak en geheel wit, gelyk en bloot, zonder. dek, aarde liggende. Kalkkry:, Bleeke, werd by deze Kalkbers gen gevonden; en ter plaatze, waar het aardryk tusfthen ezelven iets lager was ‚zag men kleine uitgedroogde moes rasfen , met een’ witte aarde , die gémeenlyk aldus genoemt wordt. Alhier kon mien zien hoe deze aarde doot de pa- tuur ~ REIZEN DOOR ZWEBDEN. , 865 taur voortgebragt werd. Deze kalkrotzen beftaan uit kalk- Deen, die in koleur het züiker gelykt, in zyne kleinfte deeltjes doorzichtig is, doch door de lucht , warmte, kous de en vochten verwedert, en word bier door in zyne op- pervlakte fponsagtig , grys en wit. De opgeloste deeltjes worden door den regen afgefpoelt, en tot de benedenfte plaatzen gebragt, alwaar het water ftaan blyfr, uitdampt, de aarddeeltjes te rug laat, en dus deze kalkaarde voort- brengt. nog bevestigd door eene Aanteekening uit de Hoogduit- fche Vertaaling van dit Werk. | Men vindt vervolgens gemeld hoe de Zeehonden hier gevangen worden 3 een naauwkeurige befchryving van den Strandlooper , Tolk genoemd , met zwart, wit en roestkleur gefchakeerd , met een witte borst en buik (f); een Vogel, welken de Schryver nog nergens gezien , of by eenigen Auteur gevonden hadt. Van het Kraalkruid of geknoopte Kali CS), welk hy, op zekere plaarfe , langs het geheele {trand vondt, waar bet water doorgeítaan hadr, maar van de (*) Hinido depresfa alba „ lateribus acutis. (1) Tringa interpres, nigro albo - ferrugineoque. varieggta , pectore abdomine albol | | CS) Salicornia berbacea. IV. DEEL. N. LETT. NO. 8. Aa 366 ~ LINNÉUS de (chüpen zo was afgegeeten , dat het-nsauwlyks kenbaar . was als men niet naauwkeurig toezag , zegt by: ,, Wy ^ verblydden ons , in Zweden een kruid te ontdekken , van het welke de rechte Spaaníche Souda, die, den Glasbereie deren zo noedzaaklyk is , bereid wordt. Om dit gewas in overvloed te hebben , wordt niets meer vereischt ,dan deze plaats te omheinen en voor het vee te bewaren. Ik weet wel dat men ondernomen heeft om Souda te branden van het Wier of Fucus; doch die is op verre na zo goed niet als die welke uit het Kraalkruid of het ware Kali bereid wordt ”. Do. In zyne aftogt van Oeland en Gothland zagen zy, wane neer zy naar eenen heuvel gingen, die wegens zyn Goud» Zand. vermaart is, dat dit Goudzand niet anders is dan een Glimmer van een verweert en zeer week gefteente (Sjel- fraiften) TC welk als goud blinkt. Daar was van dit Goud- zand niet veel meer overig, om dat alle reizenden 'er eén gedeelte van medeneemen 5; een vierde myls verder noord- "waards werdt het egter in groote menigte gevonden. Om- trent Taberg , in Smoland , werden overal Kole-myten in de bosfchen gezien. Zy werden op dg volgende wyze aange» legd; ,, Men ftak een opgericht hout van vier of vyf ellen lengte , derwyze in den grond , dat het omtrent een el bes neden het overige gedeelte loodrecht boven den grond kwam te ftaan, Rondom dit hout (Hjertfläk) of middel- hout genoemt, werd het groote Teerhout, recht op, als em zynen as geplaatst , tot op eenen afftand van drie tot vier ellen. Vervolgens werd het hout allengskens kleiner genomen, derwyze dat het kleinfte in den buitenften om. trek geplaatst werd, Van het einde des middelften bourg af, tot op het toppunt van de ganfche kole-myt, werd eg eene kleine opening gelaten, De geheele Myt werd met dennen takkebosfen , aarde en graszoden zeer dicht en vast bedekt; en vervolgens door de opening, boven het mids delfte hout gelaten, ontftooken. Deze opening werd hier op dicht toegeftopt; daarentegen werden ‘er beneden met eene yzere ftaaf eenige luchtgaten in.de mer gemaakt , om» trent een el boven den grand ; derwvze dat de reok , alleen door dezelven, en door geene andere plaats kan uitgaan. 