Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
"TT 2444442424444 rerrbrerer i DN EEE EERE: ienihinktun iiim Ida prEEEEE Ee el eli duda ets PERI RE H adta fyger erete: r 3 — TAN errr — ee la TIRE Ee b-bd PEELERUHEEEEREERA RE 24424443234444 FFEFELET ELI TI 2131 48aceo ELE EI--H-I3499 2 ieden ptp — LEET! ral Peedi dae ce eet ett 44 T0007 snee ir miim Te—mIT HET mad. ETE - "EET EI EHI-LLAIL AE a2 nis a bE: ras ad sede ie EH itii d441aa"a IEEE ERG Pirihi taae res rua aar Trririiirtra tUtktrtt SERLERLEIEL EFI er {ttt — km tere agen jaeren edes Biäpscherrnemanntet 4d FetbeLRRERERRERAEA44-2444d-p44d dt 22000045400 0000 2S ee ers 211 i eene TER Sada*4a*taaTriA-mbrgkenrtturnsuddduddaaddaaqurr digde tagaaganpanenr + Aer peper — 404 44044000 EEEEREE EE ERERIR ijd dn 4383 0d) E INLINE 1-243-113-1124 4: LLERRRRREaS4822444 i — 00 9000 COO ete pede SSS reer ae -4- — irit 1-14. i — ere errr ts T: Licinia 4 25 8094s Fae TEET EEES: sagaed thas eda tate an 1 priii: iia d adi b Ban unten LATEST 14 Erps Jp pete 4 à hi 3424342444440 224 CRS SpE EE. H Hittir ertai : pi i H aAxataTos d dusmEaEUELR REL ELS HATER ELI oat 3443488 RREZEREEEEREREFILA 2341411 Hi Eeken — Sot SSeS CSREES laa aa BEER 34 i422 544243428828 ERERLNER EEE EEE EERE EELT EEEE pens * ERG Raab d LH RE 12-84-5523: 8-4 i TERTIUM [rsen t T ri Pray paps etape Rapide 224 LEE: Tap» EE ti ilr |! kas $ Bass hamme PT Treks eee pende nagi +. rrEZHAGA cB aaa ud irt — PEs smeten ee nn T icd a) hte fd r he Eeppi medd- [T1 FER rid —— "pigris rrr 4 Fi Piskliannkaad4424d24 3 taki TH LLLIIIMTE KEEL Eh Lieh! berta bekert eb bere reren ede ded HTEEETE] EHHELTEDE 1434123444124 24 1-4 CHEER tatters HEP E EEHEEEEEEREE Re. k SEETI M TEPTEREFEEEET! — err eters t reruma IHHL 444444 E Hp En rt prety ELIES Hir EE EB LelddibebpbrererLlAmdisiajirra tae tier rididdadaiiiie da ro ribi rri dig edna. Stigag tester sind tega HII k 354434514 2 — EEEH THH HH R HHEH H ELTEETELLELELEIA 022 4144-1 ees hup ee LRanrhhkuamTqqadd-ud- $ jeni perf] — Er — ete ee ita EEFT guaaduéaud aat reLukeret IItRnhlanRremagemPRAR verrberr zu 12241142444 4144242 I idos CELL rtiq44ICRREFEF -aidcad t tide iari tL —— nii ae adet 143524244444 944021 4 34: P peak Pete eth etits eeniadd qudd dadas ta ytti PE EEEE EREIIL i ampe lets iti daac e ERE E dg: LEE EE ERES 1414 EE LL EE EE E IA TELLE ERR DRE RR decri442244]2111.]3220243]4 bee ekke ppt z T: ait IB Im — — hE ELT ELFEN PEN — — — — ua ase e tee dPberkadd4dikrerereli Inm f agter dje Behind aanne t LRRBRBAdEEBEREBHERE- [124214 142" EEEEETREERM PEEEREE KEEPEERELEN : : z —— —— aa Brett ree Sannjann l kakt PEPES i iuis T bana | bag — EEPTEEM Réru*3434 ——— ———— — err TEPEE 3— — —— — tr tree! FEH Hitt "rtt DOTT 4 da erde Pay katt FE errire 4 te wl Fu Ades AOU ON SEPA te AMT UE nmn * Mean ennn. enen , $ : E A beL " ;p UU fj! i —— ok Naf Ï , Ye a 1 } av ° a a ù oF ie : * hd * 4. tr. 00 meee 0 6 i bedtime Re inl ver enden, e^ o3 ‘. b d Ries Wet. bí z : — — Suo hu 1 . do MER à VOOrsE u. © GS [o6 opisi ga ve zer nokken hot, e ok nen pte : ' t 2 ^ mA v, ` 3 je Sutea LOSP "e — Cl 'ie pen «ov o4 LS t eaer Dt cnt enced, ists» cvrste iR "n. ” X a 2 i e Ty „f M o,f 2 "0n hk P d M be Yi Li ( , ple 3 ute o Ci; Veit ee à i oT E m TE Mart Cot œ p dac s on kwam hen wis FO? o Mh, AE (VQ Cl pot bg ay T - ; docu olo ah 2 ` 9 à v ` 7 1. *. D * 2 li . $. abu (Qe ber B oce ie wlvue . Eu Hef set as aocor hoe 3 2e (5 bei- ° g B Y a, : j . z M i t1 erel T) rue, „et a‘ ex Me d^. 1 [| t ÁN * 1 HA ` E i! * i at b Y A, edite a i — 1^ “4 x j r j. sa, oe a EDS d "uot H ae a ty 1 z * * d a 4 a a 2244 A 1 eof voete rt van zette hat d y mne CN orn lad ost rel b te Gadus t, cua 7 Cf, Beate ALA Er CHA tee SMM, ded ale leven Zou, «7 hae uco v atalan bcd EC p sU ce E rar wore; ass af . er abet yg 14h ut DJ c: bob sto a ai Dt zien dal boda Cod e cr etende fe wf sb ox r to gn Does Wos * * ^. . e i * * 34 enc Veel vos cu he dd nmi ft ou ae ae A EM MEUS ; f H à os ' , ' » } * o! "ATI zulk ftu Ws Qiu otn Sun dg gj . 4^ : LE a ce eS ab on, cn]. T S T A i SE 2t i , loen de a d ud. tee npre bte cde REC COME il.. nts Ss kt UIN Pe ve lasi, dena ee o apgr aote, en n Bet vec ss, nor ros 7) wor, o. 4. Meret”, eN oua Ma t riaeUus be oso 05 qo o cae Sige S Un: * LI a. i "Rc X NI a m Vat. ae Soa m Pru p pt ips ES ua Sow rua docs dH ocv L.X ae HF EAF a, detto % * * 1 te uela 1e 9 C e ue e div: tt i! 4 um i, te oe i: f Ld 6 f. y 14 1.4 t to, d De uen a EE anti 't ONE 4 ob y «c sa ` vie iim ru ti ife ts 4. e à 11 i- i Ü > I vba ^u U LESE 1 t, 54 wif * nm : i i " l Mi | * "EC ation » as ‘gt r yey $ bt a chy * s^ ý * Ia s ; x 1614. 532 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ————————————À——————— HM—maÁÀ— an de onderstandsgelden , uit Frankrijk verstrekt, waren het geschiktste wapen tegen hen, die in Nederland met ongenoegen zagen, dat men de Fransche Regering ondersteunde. Onthield men deze Regering, dus kon men spreken, zijne ondersteuning, zoo zou zij op hare beurt de troepen terugtrekken. Scheen nu Frankrijk evenwel geneigd om dit te doen of liet zij het onderhoud op de Staten drukken, zoo scheen men bij eene vredebreuk met Frankrijk niet veel te verliezen. Nog cen andere grond pleitte voor een stipte betaling der Fransche hulpbenden. Zij werden door de partij der Prinsen - bewerkt, en (de Gezant deelt het na berigten, uit 's Hage ontvangen, aan de Regen- tesse mede) op het gerucht van hetgeen er in Frankrijk omging, merkte men reeds bij de regimenten de zucht tot desertie op. Slechts goede betaling kon de soldaten - bij hunnen pligt en, des noodig, in goeden staat ter beschikking der Fransche Regering houden. Ook kregen de Staten volkomen voldoening op hun verzoek om betaling der achterstallige, en genoegzame verzekering der in het vervolg te verstrekken gelden. - Gewigt van Het gewigt van VAN DER MIJLES tegenwoordigheid te Parijs in deze oogenblikken VAN DER MIJLES tegenwoordig- heid te Parijs. werd door de Regering aldaar volkomen gewaardeerd, Het was van geen gering be- lang, dat hij van uit deze hoofdstad aan den Prins van conpé en den Hertog van BOUILLON, met het plan om hunne Koningin de wet te stellen afwezig, brieven zond, waarin op de beleefdste en vertrouwelijkste wijze der wereld het berigt te lezen stond, | dat de Regering zijn verzoek om de betaling der troepen gunstigljk had toegestaan, en waaruit zij dus konden opmaken, dat er aan opruijing dier troepen en vredebreuk | tusschen de Regentes en de Staten niet meer te denken viel, Het was van geen min- der belang, dat Prins wavrrrs, smouiLLows schoonbroeder, door van DER MIJLE deed verzekeren, dat »hij zich ten uiterste beijverde door daden te doen blijken, dat Hare Majesteit geen nederiger en trouwer dienaar had dan hij.” Ook stelde men er den grootsten prijs op, dat vAn DER MULE, lang nadat zijne zaken waren afgehandeld, en hij ook LANGERAK, die intusschen was aangekomen; behoorlijk in kennis gebragt had, Parijs niet verliet, voordat er eene schikking met de Prinsen getroffen was. Men duchtte, dat zoo de Nederlandsche Gezant vertrok voor het eind der onderhandelingen, het gerucht ontstaan mogt van een verstoorde verstandhouding tusschen de Vereenigde Provinciën en de Regering, en dat dit de eischen der Prinsen onbillijker maken of hun nieuwe hoop op hulp van buiten geven mogt. Nu wisten daarentegen de Prio- sen, dat het de Koningin, zoo zij met geweld optraden, slechts een woord aan den Nederlandschen Gezant behoefde te kosten om strijdkrachten uit de Republiek te doen opdagen. De tegenwoordigheid van OLDENBARNEVELTS schoonzoon te Parijs was genoeg om de Regering kracht bij te zetten, de Rijksgrooten in ontzag en in ge- heel Frankrijk hel zwaard in de scheede te houden, Voorwaar, een duidelijk bewijs, wat de Republiek in Europa, en wat OLDENBARNEVELT in de Republiek te beteekenen had. Men liet den Gezant met blijde dankbetuigingen, na langdurige en niel ont- DES VADERLANDS. 555 —————————————————————— P |enens— án" veinsde onrust, niet eerder vertrekken, dan toen de artikelen te. Ste-Menehould getee- kend waren, | Met de betuigingen der Staten kwamen de feiten volkomen overeen. CHÊTILLON tot be- De Fransche andig, en bijgevolg waren de oorzaken van oneenigheid in ons vaderland niet belangrijk mm blijven verminderd. De Prins van compt, de Hertogen van BOUILLON en weveRs schreven den 26% Mei uit Sedan aan de Staten-Generaal in een zeer hatelijken geest tegen de Slaatsdienaren der Koningin-Regentes, wier spoedige aftreding zij aankondigden om voor mannen plaats te maken, door hooge geboorte en waardigheden tot den rang van Raadslieden der Kroon beter bevoegd, dan zij. De overbrenger van deze brieven, La GRANGE, Raadsheer van conpz, begon met van AERSSEN een bezoek te brengen, en verklaarde luide, dat hij pv mAurtem niet wenschte te zien, waarmede hij te kennen scheen te willen geven, dat deze Gezant, die, naar der Prinsen meening, hen openlijk van majesteits-schennis beschuldigd had, spoedig, met de tegenwoordige Ministers, zijne — — — — ! oUvhÉ, t. a. p. bl. 244, 215. 5354 ALGEMEENE GESCHIEDENIS a ee ee eee eee 1614. plaats zou moeten ruimen. Ook ontveinsde de Prins van conpk geenszins, dat hij niet aan OLDENBARNEVELT had willen schrijven, omdat, zeide hij, de Advokaat in de verga- dering der Staten zich zijnen vijand betoond had. De Staten schreven, den 11% Jan, beleefd en bondig terug, dat hun gedrag het natuurlijk gevolg was geweest van de tusschen hen en Frankrijk bestaande traktaten, en dat zij niet anders bespeurd had- den, dan dat de Regentes de staatkunde van gexprik IV ten hunnen aanzien getrou- welijk voortzette 1. De eigenaardige toestand, waarin Frankrijk zich bevond, een toestand, waarbij zoo- dra eene der beide partijen, hetzij door toedoen der Regering of door het geluk, al te zeer boven de ander begunstigd werd, een openbare burgeroorlog te duchten was, kon niet anders dan belemmerend werken op de handelingen van die Staatslieden in Europa, die wijs genoeg waren om te begrijpen, dat eene uitbarsting in Frankrijk onbereken- bare gevolgen ook buiten dat Land hebben kon. Dit ondervond oupensanNEveLT al spoedig, Na de inneming van Gulik waren de Kleefsche zaken tot eene voorloopige beslissing gekomen 2; doch weldra bragt het onderlinge wantrouwen der possiderende Vorsten eenen toestand te weeg, die de inmenging van vreemden uitlokte en de oude vrees dat de Spaansch-Katholieke partij in die Gewesten vasten voet mogt vatten, op nieuw deed ontstaan. : Staat der Kleef- Er was een middel beproefd om de verdeelde belangen ten laatste overeen te bren- ii zaken. gen: de jonge Paltsgraaf zou de dochter huwen van den Keurvorst van Brandenburg. Doch dit huwelijksplan was afgesprongen. Bovendien was de stadhouder, die de Gulik- sche en Kleefsche Landen gemeenschappelijk bestuurde en dus een band van vereeni- ging uitmaakte, de Markgraaf zmwsr van Brandenburg, in 1615 overleden. De Keur- vorst JOHAN SIGISMOND droeg thans het stadhouderschap op aan zijnen zoon den Mark- graaf cgORG wiLLEM; doch de Paltsgraaf liet zich deze keuze geenszins welgevallen, en de twisten rezen gedurig hooger. In geval het tot dadeljkheden moest komen, wist de Paltsgraaf op wien te bouwen om zich niet alleen regt te verschaffen, maar zijnen mededinger zoo mogelijk voor goed uit het bezit te drijven, Hij had de Katho- lieke partij gekozen. In het najaar van het jaar 1613 trad hij in het huwelijk met de zuster van den Aarlsbisschop van Keulen en van den krachtigen Vorst maxri- AAN VAN BEYEREN, het hoofd der Duitsche katholieke Liga, wier oudere zuster met den Aartshertog FERDINAND van Stiermarken gehuwd was, en tot dat huwelijk had de Paus te eerder de vereischte toestemming gegeven, omdat de Luthersche bruidegom reeds tot het Katholicisme was overgegaan: slechts had hij, ten einde zijnen vader en velen met 1 ouvRÉ, t. a. pl. bl. 217— 219. 2 Zie hiervoor, bl. 415, DES VADERLANDS. 535 —————————————————— Áo '—!—üÓnnÓmn hem te misleiden, de vergunning bekomen om voorloopig voor het uiterlijk protestantsch te blijven. In 1614 trad hij openlijk tot de Roomsche Godsdienst over. Loo had men, dus moesten de Staten der Vereenigde Nederlanden oordeelen, den- zelfden vijand sterker dan ooit in het land, dien men er door vroegere gewapende tusschenkomst uit had willen houden. Weldra kwam het tot eene botsing. Toen in het jaar 1613 de Markgraaf van Brandenburg, arora WILLEM, voorgenomen had de vesting Gulik te bezigtigen, had de Paltsgraaf zich daartegen verzet en om des vredes wille had de Markgraaf van zijn voornemen afgezien. Gewapend stonden meer dan eens de lieden van het gevolg van de beide Vorsten te Dusseldorp tegen elkander over. Die van den Palisgraaf, waaronder » verscheidene vreemde en verdachte personen," lielen zich luide uit, dat men zich » met andere vrienden en bondgenooten" zou weten te helpen. Tevens werd er van ’s Palts- graven wege druk over en weer naar Brussel en Luik gereisd en geschreven. In den aanvang van het jaar 1614 gingen de Paltsgraaf en zijne Raden zoo ver van openlijk le beweren, dat agora wiitem de vereischte volmagt miste, en hij, de Paltsgraaf, by gevolg alleen regtmatig bezitter der Landen was. In de maand Maart van dit jaar vere nam men, dat WOLFGANG WILLEM in persoon eene reis naar Brussel doen zou, en on- der weg in de vesting Gulik komen wilde, om aldaar eene compagnie van zijn krijgs- volk in oogenschouw te nemen. Deze compagnie, zoo meenden de raadslieden van den Prins van Brandenburg, was met verdachte nieuwe officieren en soldaten versterkt geworden, en scheen eene poort in bezit te willen krijgen. Deswegens protesteerden zij tegen de komst van den Paltsgraaf, en daar deze, zeggende dat niemand hem den toe- gang tot de vesting zou durven beletten, de reis naar Gulik aannam, zoo weigerde de Generaal rirnan hem toe te laten. Groot was deswegens zijne verbolgenheid, en spoedig gaf een maatregel van den Markgraaf van Brandenburg hem een voorwendsel aan de hand om zich gewapenderhand te doen gelden. Deze laatste, namelijk, zich te Dusseldorp niet veilig genoeg achtende, had dadelijk nadat de Paltsgraaf zijne vergeef- sche reize naar Gulik aanvaard had, krijgsvolk uit Meurs ontboden. Werkelijk kwam er vandaar een honderdtal soldaten aan den Rhijn tegenover Dusseldorp aan, en, hoe- zeer deze manschappen weldra weder teruggezonden werden, thans had het den naam dat de Markgraaf datgene had willen uitvoeren, waarvan hij zijne partij verdacht had. In deze omstandigheden meende de Generaal »rrmaw, die binnen Gulik slechts twee- honderd man, van welke elk der Vorsten de helft bezoldigde, onder zijn bevelen had, zich tot Prins mavarrs te moeten wenden. Op het ontvangen van »rrmaxs brief verscheen de Prins den 10 Mei 1614 in de vergadering der Staten-Generaal, Dezen » vonden noodig dat men een wakend oog op alles hebben zou," en zonden een vertrouwd persoon naar Gulik om den Generaal ter zijde te staan, ten einde de vesting onzijdig gehouden en door geenen der beide Vorsten in bijzonder bezit genomen worden mogt. Tegelijkertijd 1614, 556 ALGEMEENE GESCHIEDENIS nn 1614. vermaanden zij de twistende partijen met krachtige redenen tot eendragt. Voorts be. sloten zij de handelwijze van Generaal »rrmaw goed te keuren, die, begrijpende dat hij anders buiten staat zou zijn de hem gegeven orders na te komen, den 5** Mei honderd man uit het naaste garnizoen in de vesting gebragt had, Bovendien versterk- De bezetting €N zij de bezetting met tweehonderd man uit Nijmegen !, en dit wel niettegenstaande van Gulik met Staatsche troepen versterkt. eenen der possiderende Vorsten partij kozen, zij zich voor den anderen verklaren zouden. de Aartshertogen hen reeds in April hadden laten weten, dat, zoo de Staten voor den Wel is waar droegen de Staten zorg bij elk der maatregelen, die zij namen, te betuigen, dat zij voor geen der Vorsten beslisten; maar de aard der zaak schaarde hen aan de Brandenburgsche zijde. Met versterking van het garnizoen van Gulik nam dan ook de Brandenburgsche Prins volkomen genoegen; maar deze maatregel mishaagde den Paltsgraaf zoo zeer dat hij Dusseldorp bezette en de Brandenburgsche krijgslieden en beambten deze plaats deed ruimen, De Markgraaf had de stad reeds vroeger veiligheidshalve ver- laten. Weldra zag de Paltsgraaf zijne magt versterkt door zijne compagnie, die tot nog toe te Gulik in bezetting gelegen had, maar door Prrmaw wegens oproerigheid was weggezonden. De Staten-Generaal, ziende dat het ernst werd, berigtten den beiden Vorsten, alsmede den Raden te Dusseldorp en te Kleef, dat de stad en vesting Gulik » voor en ten dienste van beide de Prinsen zou bewaard blijven,” en gaven tevens ken- nis van het gebeurde aan de Koningen van Frankrijk en Groot-Britannië, aan den Keurvorst. van de Palts, het hoofd der Duitsche Protestantsche Unie, alsmede aan den Keurvorst van Keulen, De antwoorden, die zij op sommige dezer brieven ontvingen, en het berigt, dat de Paltsgraaf krijgsvolk liet ligten, deden hen de noodzakelijkheid - beseffen om geen tid te verliezen. Zij verzochten de beide strijdende Vorsten en den Bisschop van Keulen tegen den 10%* Junij eenige Gecommitteerden naar Wesel te Bijeenkomst te zenden, waarheen zij mede hunne gevolmagtigden zouden afvaardigen. Deze bijeen- — komst had plaats. De Gecommitteerden der Staten begonnen hier met het verzoek, dat men alle dadelijkheden staken en al het krijgsvolk afdanken zou, hetwelk sedert de gerezen misverslanden was aangenomen. Voor dit geschied was, zouden zij tot geene onderhandelingen overgaan. Dit verzoek werd door de Gedeputeerden van den Palt- graaf beantwoord met de verklaring, dat hij niet tot het afdanken van krijgsvolk kon overgaan, 200 niet voor de veiligheid van zijnen persoon genoegzaam verzekerd en Gulik ontruimd werd. Tot staving van de billijkheid van de eerste dezer voorwaarden werd gedurende den loop der onderhandelingen aangevoerd, dat de Dusseldorpsche bur- gerij hem vijandig was, en er aan geene verandering van residentie te denken viel, aangezien geene stad in Gulik of Kleef hem zou willen ontvangen en innemen. Wat de tweede voorwaarde betreft, zoo zeiden daarop de Nederlandsche Gesanten, dat de 1 Resol, der Stat. Gen. aangezien deze van die daad der Staten niets gewelen, veel min daarin bewilligd had. Ook moesten de misverstanden tusschen de beide Vorsten zijn opgeheven en door beiden gezamenlijk het verzoek om ontruiming van Gulik gedaan worden, wilden zij daartoe kunnen besluiten, Toen niettemin de afgevaardigden van Palts-Neuburg onver- teltelijk bleven, braken de afgevaardigden der Staten de onderhandeling af 1. Daarna zonden de beide possiderende Vorsten, volgens het voornemen reeds te Wezel aange- kondigd, Gezanten naar ’s Hage; die van Brandenburg verzochten bijstand tegen de vijandelijke daden van den Paltsgraaf, welke voortging volk te ligten en Dusseldorp te verderken; die van den Paltsgraaf, daarentegen, vorderden de teruggave van Gulik, en verlangden dat de onderhandeling in tegenwoordigheid van Gezanten der Koningen van Frankrijk en Engeland zou hervat worden. Op dit laatste werd mede aangedrongen door afgevaardigden van den Keurvorst van Keulen en van den ouden Paltsgraaf FILIPS LODE- mk van Neuburg. Aan al die Gezanten gaven de Staten de vriendelijkste inlichtingen en verzekerden hen van de opregtheid hunner bedoelingen; zij boden uitdrukkelijk aan, Gulik te ontruimen, zoodra er een verdrag tusschen de beide possiderende Vorsten ge- troffen zou zin, of de Koningen van Frankrijk en Engeland alsmede de Geunieerde Duitsche Vorsten orde op de zaken zouden gesteld hebben. Nog voordat de Gezanten vertrokken, vernam men dat thans ook de Aartshertogen, verbitterd over hetgeen 29 de aanmatiging der Staten noemden, zich ten strijde toerustten en een leger van 15000 voelknechten en meer dan 1500 ruiters op de been schenen te willen brengen; dat bovendien in Spanje, Italië, Duitschland en Zwitserland veel krijgsvolk geligt werd, en WOLFGANG WILLEM uitJ/alié, Duitschland en Braband met geld werd ondersteund. Hierop besloten de Staten, den 16 Julij, op voorslag van den Prins en den Raad van State, de bezetting van Gulik te versterken en deze vesting van alle benoodigdheden p, bezetting — van Gulik inct Staatsche troepen grensplaatsen der Provinciën talrijker te maken. In het begin van Augustus kwam versterkt. legen een te verwachten belegering te voorzien, voorts ook de garnizoenen van de er berigt uit Frankrijk en Engeland, dat hunne Majesteiten, niet alleen op verzoek van de strijdende Vorsten, maar ook van den Koning van Spanje en de Aartshertogen, buiten- gewone Gezanter naar ’s Hage zenden zouden om te trachten een einde aan de vijandelijkhe- den te maken. Desniettegenstaande hadden de Aartshertogen hun leger tegen den 20°" Au- gustus in den omtrek van Maastricht bescheiden. Hiervan vraagden hen de Staten rekenschap, en zij kregen ten antwoord, dat de Aartshertogen van meening waren het Bestand nauwgezet in acht te nemen. Inmiddels vernam men van eenen afgevaardigde van den Keurvorst van Keulen, die te ^s Hage kwam na Brussel te hebben aangedaan, dat de Aartshertogen genoegen namen met een voorstel van den Koning van Engeland om ! Lie Rapport van de Gecommitteerden naar Wezel, op het Rijks.archief. IIl Deer. 2 Srvx, 68 558 ALGEMEENE GESCHIEDENIS -—————————————————————————————Ó— 1614. Gulik in handen je stellen, hetzij van den Landgraaf maumars van Hessen, hetzij van den Prins cunistiaan van Anhalt, of van mms wiLLEM van Oranje, tot tijd en wijle dat het geschil tusschen de possiderende Vorsten beslecht zou zijn. De laatste, als on- derdaan tegelijk der Staten en der Aartshertogen en gematigd katholiek, kwam, heette het, tot die taak vooral in aanmerking. Maar Prins mavuarrs zou ze niet dan on- gaarne aan zijnen broeder hebben zien opdragen. Ook de Staten konden den Prins van Oranje niet geheel vertrouwen. Ten minste, toen hij in September 1615 zijnen Raadsheer KEAREMANS, een man » zeer partijdig tegen de Gereformeerde Religie,” tot Drost van Breda benoemd had, lieten de Staten hem weten, dat, zoo hij niet binnen acht dagen een ander benoemd had, zij »bij souvereine magt” in de zaak zouden Henny wor. Voorzien 1, Den 12% Augustus kwam Henry worron, de buitengewone Britsche Ge- TON te 's Hage. vant, te ’s Hage. Hij begon met het verzoek, dat de Staten alle verdere maatregelen zouden schorsen, en schriftelijk verzocht hij hetzelfde van den Aartshertog, opdat, schreef hij, aan Zijne Majesteit van Grool-Britannië geene redenen van ontevreden- heid gegeven en zijne taak niet onvruchtbaar gemaakt mogt worden. Toen de bren- ger van dezen brief den 17% Augustus te Brussel aankwam, zou sPmora den volgenden dag naar het leger vertrekken. Zijne komst vermogt het vertrek van den veldheer niet te beletten. Nog was de buitengewone Gezant van Frankrijk niet aan- gewezen, maar DU MAURIER verzocht tegen den 18% gehoor bij de Staten-Generaal. Hij gaf de hoop te kennen, dat de Staten, bedenkende dat de tegenpartij hunne handelwijze met Gulik als een vijandige daad had opgevat, geneigd zouden wezen om het oor tot schikking te leenen, ten einde zich van alle verdenking te zuive- ren, en geen algemeene ontbranding in Europa te veroorzaken. Zeker was het, dat Frankrijk het uitbreken van den oorlog duchtte, en om volstrekt onzijdig te blijven, zelfs niet zou toeslaan, dat de Staten de Fransche regimenten, die zij in diens hadden, in de zaak van Gulik- gebruikten; maar iets stelligs, dit bleek genoegzaam, had hij niet voor te stellen, Ook strekte zijne rede in de Staten-Vergadering slechts om aan Frankrijk al dadelijk het regt te verzekeren van in deze zaak zijne stem mede te doen hooren ?, Den 26% had er aan het Hof van Prins maurrrs eene conferentie van eenige Gecommitteerden uit de Staten-Generaal met worron efi DU MAURIER ter beraming van een plan tot bijlegging der geschillen plaats. Bij eene acte, gedagteekend den 27"* Augustus, regtvaardigden de Staten hunne handelingen ten aanzien van Gulik: alle onbevooroordeelden, dus spraken zij, konden ligt nagaan, dat zij geene andere 1 Resol. Stat.-Gen. 1613, Sept. 18 en 28. Toen hij xeanemaxs moest laten varen, benoemde de Prins r, van anssen, en, toen deze zich verontschuldigde, Arnssens broeder tot Drost van Breda (Resol. Stat. Gen. 2 Oct.). 2 oUvhÉ, t. a, pl. bl. 224, 226. DES VADERLANDS, 559 ee ee era bedoeling gehad hadden, dan het bewaren der stad voor de beide Vorsten, »tot hand- 1614. houding van hun accoord, waartoe zij verzocht waren en veel millioenen guldens ge- dragen hadden.” Hielden de oorzaken op, die hen tot de verzekering dier vesting genoopt hadden, zoo waren zij bereid ze te ontruimen; maar bleef de vijand hen bedreigen, zij hadden »eene vaste resolutie door Gods genade alle onregtmatige, onbe- hoorlijke en vijandelijke proceduren, tegen hen voorgenomen, tot het uiterste te weder- staan.” Den 28“ vernam men, dat sprnora de Maas was overgetrokken, en daags daaraan kwam het berigt, dat hij met zijn leger naar Aken getogen was. Tegen deze stad had hij op verzoek des Keizers den Rijksban uit te oefenen. Hare inwoners hadden in 1611 de Roomschgezinde Regering verdreven en eenen protestantschen Raad verkozen. Hiervoor moesten zij thans boeten ?. Na dit strafgerigt trok de Markies Sriwora tuch- naar Muhiheim, eene plaats in 1612 tot nadeel van Keulen door de possiderende — = Vorsten tot eene stad verheven, en over welke insgelijks de Rijksban was uitgespro- ken 2, Ook hier vond hij geenerlei tegenstand, en het stadje werd geslecht, Hoezeer SPINOLA hier als uitvoerder van een bijzonderen last des Keizers was opgetreden, was dit bedrijf niettemin eene daad van vijandelijkheid tegen den Keurvorst van Branden- burg, die de beide gekastijde steden in zijne bescherming genomen had. Ook bleek het spoedig, dat de togt mede ten behoeve van de katholijke partij in het Guliksche ondernomen was, want sPmoLa verzekerde zich tevens van Duren en andere vestingen in dat Vorstendom, en vereenigde zich met een leger van .vijfduizend man voetvolk en achthonderd ruiters, die WOLFGANG wiLLEM hem toevoerde. 15 Oct. 1612). 2 Muhlheim was grootendeels door uitgewekene Nederlanders gebouwd. Dit herinneren de Staten den Aartsbisschop van Keulen, waar zij nog den 20" Januarij 1615 voor de ongelukkige Muhl- heimers bij dezen Keurvorst tusschentreden (Resol. Siaf.-Gen.). 68 * 1614. 640 ALGEMEENE GESCHIEDENIS heden in den omtrek van ’s Gravenweerd te velde te brengen. Den 4** vertrokken de beide genoemde Stadhouders met Prins FREDERIK HENDRIK en teven Gedeputeerden uit *s Gravenhage. Zij waren van de noodige volmagt voorzien om zonder ruggespraak naar bevind van zaken te handelen, Op de bepaalde plaats aangekomen, vernamen zij, dat sprnota en de Paltsgraaf verscheidene landsteden hadden bezet, ja dat den Wezel valt in bèa September zelfs Wezel hun in handen was gevallen 1, zijne handen. Dit was een groote grieve. Wezel heette bij de Katholijke partij neen nest van ketters en een Genéve aan den Rhijn,’ en deze stad aan de Spanjaarden in handen te laten vallen, was een groot verzuim, dat eene menigte ongelukkige geloofsgenoo- ten, reeds in 1598 en 1599 zoo zwaar beproefd, aan hunne wreede verdrukkers over. Wezels valaan liet. Uit oLpENBARNEVELTS Verhooren 3 blijkt, dat men dit ongeluk aan den Advokat OLDENBARNE- VELT geweten. heeft geweten. De Gedeputeerden van Vriesland, en bepaaldelijk DONIA, toenmaal lid van den Raad van State, hebben hem openlijk in de Vergadering der Staten- Generaal verweten, dat hij de oorzaak van het verlies van Wezel was geweest, Zelf dacht men aan boos opzet en voerde tot staving van dit gevoelen een en ander bewijs aan. Hij had, zoo heette het, door in de vergadering der Staten-Generaal door te drijven, dat men eerst van de toestemming der Lastgevers tot het dragen der onkosten verzekerd moest zijn, en daarna door onnoodig uitstel het te velde brengen van het leger verhinderd, ten tijde dat serxorA Wezel bedreigde, terwijl alle Provinciën ver- langden dat er niet gedraald zou worden; hij had, zoo heette het almede, teweeg- gebragt, dat aan Graaf eanst geschreven werd, dat hij geen krijgsvolk van deze Lar den voor die van Wezel zonder nader last zou laten werven; Gedeputeerden van de ze stad, herwaarts gezonden om de hulp van een Staatsch leger van duizend of twalf honderd man te verkrijgen, had hij ongetroost van hier laten vertrekken 3; uit deze Landen waren brieven geschreven aan srmora, waarin le lezen stond, dat de Stater niets met al voor Wezel doen zouden; ja, vrTENBOGAERT, de vertrouweling van OLDI- BARNEVELT, zou naar Wezel, waar hij door zijn huwelijk betrekkingen had, geschreven 1 Verscheidene bijzonderheden van hct bovenstaand verhaal zijn ontleend aan ova, in he aangehaalde werk, die uit de correspondentie van pu maUnieR geput heeft, en aan de Memmi, hierboven vermeld op bladz. 404. Daar leest men in de Noot, dat die Memorie is toegezonden aan VAN DER MIJLE. Deze opgave echter steunde slechts op een vermoeden, Uit het stuk zelve blijlt, dat het is toegezonden aan een persoon, die zich in November 1614 te Genua bevond en, voo- nemens zijnde om spoedig naar Venetié te reizen, met de vereischte kennis toegerust wenschte tt zijn om het gevoelen en het oordee van de staatkundigen aldaar te kunnen polsen, Lie voort Resol. v. Holl. 1614, bl. 81—100. 2 Ne, 153—105 (bl. 97—102). 3 Deze Gedeputeerden waren de predikanten cxurius en ACROMUS, zie UYTENBOGARRT, Law. herckelijke Bedien. en Verantw. (bl. 205, uitg. 1645). DES VADERLANDS. 541 A a OS a EER hebben, dat de Staten zich met Wezel niet bemoeijen, noch een paard daarom zadelen 1614. zouden. Uit hetgeen de Advokaat aan zijne Regters antwoordt, blijkt dat werkelijk cenige Gedeputeerden van de steden van Holland op het bedoelde tijdstip zwarigheid gemaakt hebben in het dragen van het consent voor de kosten, tot het teveldebrengen van het leger vereischt. Neemt men nu aan, dat deze tegenstand niet zonder medewe- icn van OLDENBARNEVELT heeft plaats gehad, of dat hij, bijaldien het uitstel hem niet ge- legen ware gekomen, de toestemming der steden gemakkelijk had kunnen verkrijgen, dan dienen wij op te sporen, wat de reden van OLDENBARNEVELTS talmen in deze zaak mag geweest zijn. De toeleg om zich in de Guliksche en Kleefsche Landen krachtig te doen gelden, en aan de uitbreiding van de magt en de staatkunde van Spanje en de Aartshertogen niet het minste toe te geven, bestond ongetwijfeld bij de Staten en OLDENBARNEVELT. Dit was én uit den veldtogt van 1610 gebleken, en bleek daarna -De staat van ten duidelijkste uit de besluiten in het jaar 1612 genomen, waarbij bepaald werd, den iss RR * slaat van oorlog, in weerwil der groote kosten, aan te houden, en wel op grond » dat de Provincien of hare naburen weldra en plotseling weder met den Koning van Spanje of de Aartshertogen in oorlog konden komen 1,’ Daartoe moesten de geldmiddelen in goeden staat zijn, en hoe veel geduld en volharding was er niet noodig geweest, om Zeeland, welks onwil om meer dan negen ten honderd te betalen de regeling der aan- deelen der Provinciën in de gemeene lasten nog steeds tegenhield, eindelijk tot rede Moeijelijkheden te brengen ?. In November 1612 was de zaak aan de uitspraak gesteld van Prins ome 1 Resol. v. Holl. 1612, bl. 934, 935, 943, 970, 975. Hoe weinig vriendschappelijk de toon tusschen de Republiek en de Aartshertogen ook na het Bestand gebleven was, blijkt uit het Rapport van den Secretaris cumst. HUYGENS aangaande zijn gezantschap naar Brussel in 1611 en 1612 (op het Rijksarchief). Het hoofddoel dezer zending waren klagten over moeijelijkheden, die Noord-Nederlandsche burgers in de zuidelijke Nederlanden in het verkrijgen van hun regt belemmerden. Voorts spreekt de Gezant cen krachtig woord voor de belangen van de erfgenamen van Prins wiLLEM van Oranje, die men in hun regt op de zoutmakerijen van Salins in Bourgogne verkortte; ook herinnert hij aan de beloften, aan EMANUEL VAN PORTUGAL gedaan. De toon, waarop hij tot den Aartshertog en zijne Raden spreekt, is hoog en scherp, en dezen blijven niet in ge- breke klagten over regtsverkorting tegen klagten over te zetten. Men liet den Gezant gaan, na hem maanden opgehouden te hebben, »zonder eenig defroyement of vereering van wege den Aartshertog.” En op het eind van zijn Rapport teekent hij aan, dat meermalen, wanneer hij te kennen gegeven had »dat het vreemd was, dat in plakaten door de Aartshertogen de titels van de Vereenigde Nederlanden gebruikt werden," ROBIANO, PECKIUS en VERREYCKEN hem geantwoord hadden, »dat de Aartshertog bij het traktaat geen afstand had gedaan van de Landen, noch ook van de titels, en overzulks hem vrijstond die te voeren; ofschoon hij dit niet gedaan had in depéches H. H. M. rakende; dat er wel in het traktaat stond als vrije Landen, doch niet positive dat zij vrije Landen waren." 2 Den 12de Oct. 1612 wis verstaan, om eenmaal te komen tot eenparig consent van de quote 542 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —————————————————————————————á- 1614. MAURITS, Graaf LODEWIJK WILLEM en den Raad van State, en na eindelooze onderhan- delingen met de Gecommilteerden der Staten van Zeeland, die zich reeds vroeger zelfs niet door eene opzettelijke reize van den Prins hadden laten bewegen, viel eene beslissing, welke ten minste voor het verloopen jaar 1612 en het ingetreden jaar 1613 de bijdragen der Provinciën regelde. Oorzaak van En toch kwam de legermagt te laat om Wezels val te verhoeden. Ten einde dit te Wezel val. verklaren, moeten wij ons den waren staat der met de Gezanten van Engeland en Frankrijk geopende onderhandelingen voor den geest stellen. Om Wezel te redden, over de Provinciën, dat van Hollands wege zal mogen geconsenteerd worden, in plaats van 57% tot 58 ten honderd, mits Gelderland dan geve 5%, Utrecht 5%, Vriesland 1154, Groningen en Ommelanden 5% en Zeeland 11 ten honderd. Resol. Holl, 1612, bl. 836. 1 Resol. Stat. Gen. 10 Nov, 1012. 13 Maart, 1613. Resol. v. Holl. 1612 (bl. 953). In de laatstaangehaalde plaats wordt als grond vermeld om in het vraagstuk der quoten of aandeelen der Provinciën te voorzien, »ten einde de Staat van den Lande in deze bezwaarlike conjuncturen zonder het gebruiken van eenige extremiteiten van cassatie van het volk van oorloge of andere in goede poincten gehouden en geconserveerd mag worden." En later (op bl. 968) wordt ernstig aan de belofte herinnerd voor het aangaan van het Bestand gedaan. 2 Verhoor. bl. 07, 101. DES VADERLANDS, 949 u—«—————————————'U—Á'Á—— G—Á M! MÁ ÍÓÍ URNAM had het besluit om het leger in allerijl te velde te brengen vroeger dan in de laatste dagen van Augustus genomen en uitgevoerd moeten worden. Tot aan het eind van Julij was er door de Staten met genoegzame kracht en voortvarendheid gehandeld: immers toen nog hadden zij Gulik in volkomen staat van verdediging gebragt en de grensplaatsen sterk bezet. Wat nu viel er in de maand Augustus voor om den Staten de handen te binden? Toen werd de komst van buitengewone Gezanten van Frankrijk en Enge- land aangekondigd , die in last zouden hebben aan de vijandelijkheden een einde te maken. Om de vredelievende verzekeringen van de Aartshertogen, het is waar, behoorde men zich niet te bekreunen; en ook aan hetgeen van Engelands wege gezegd zou worden, behoefde men zich niet veel gelegen te laten liggen. Hoogstens kon men het ongenoegen des Konings op zich laden, die. nog den 30"* July 1612 in de Staten van Holland had laten verklaren, dat de Duitsche oorlogen hem grooteliks mishaagden en hij ze in zijn hart »detesteerde.”” Maar eene verstandige staatkunde eischte, dat men het oog op den toestand van Frankrijk hield. De buitengewone Gezant uit dit Rijk liet zich wachten, en DU MAURIER, de gewone Gezant, bleef zonder stelligen last, Hetzij omdat de Regentes eene reis door de Provinciën deed, hetzij omdat zij niet tot een besluit wist te komen en, als altijd geslingerd tusschen de partijen, zich, om het evenwigt te bewaren , niet durfde roeren. Zou men intusschen te ’s Hage doortasten? Zoo men in het Guliksche het sein van vijandelijkheden gaf, stond de Regentes aan het felste ongenoegen der Spaansche partij bloot, bijaldien zij niet tot dadelijke handbieding aan worraara wrLLEM besloot, en kwam zij hiertoe, dan dreigden weder de Protestantsche Rijksgrooten gewapend partij te kiezen, In één woord de minste stoute stap, uit ’s Hage verordend, kon Frankrijk in rep en roer brengen, en (om de woorden van vAN AERSSEN zelven, zoozeer in tegen- spraak met zijne daden, te bezigen) » het welvaren van de Kroon van Frankrijk was de eenige verzekerdheid van den Staat der Vereenigde Nederlanden, en daarentegen was scheu- ring in Frankrijk de eerste schrede tot de omkeering van den Nederlandschen Staat 1.” Voorwaar pu PLEssis-moRNAY schreef in deze dagen te regt, dat de goede naburen van Frankrijk er belang bij hadden, dat die Staat in rust bleef 2. Voor iemand, die de- zen staat van zaken doorgrondde, was dus OLDENBARNEVELT genoegzaam geregtvaardigd, zoo hij in de maand Augustus meende te moeten dralen met het bevel om het leger te velde te brengen. Onstaatkundige eerzuchtige menschen of geestdrijvers hebben het oog slechts op één punt gevestigd; om al het overige bekommeren zij zich niet; zij len als een gemeen soldaat naar de bres; maar de Staatsman moet, even als de Veldheer, alles overzien, en overwegen of cen onbesuisde aanval op één punt niet alles in gevaar brengt van onherstelbaar verloren te gaan. ‚ 2 Mémoires, UI, p. 622. 1614. 1614. 544 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ————————————aá—ÁmÁnAÍ"NÁ/Á!——ÜÁ schreef met waarheid ook dit woord: »De Staten doen zeer verstandig, dat zij midde- len opsporen om deze zaken in der minne te schikken 1,’ En zoo noma den Adro- kaat in de Vergadering der Staten-Generaal, in drift ontstoken, durfde verwijten, dat hij de oorzaak was van .het verlies van Wezel, had de Advokaat volkomen gelijk met daarop kalm te antwoorden, dat die heer » kwalijk geinformeerd” was ?, Werkelijk begreep nonta niet, en OLDENBARNEVELTS regters begrepen het evenmin, hoedanig de ware staat van zaken was. Bij meer onpartijdigheid en helderder inzigten zouden zij het wel begre- pen hebben 3, Var aerssen begreep het wel, blijkens hegteen hij kort daarna aan pu PLESSIS-MORNAY schreef 4; maar hij zal zich wel gewacht hebben, OLDENBARNEVELTS legenstan- ders in te lichten, Hoe het zij, toen srrwora zijn leger tot het bezetten van verschei- dene plaatsen, die onzijdig hadden behooren te blijven, bezigde, en doortrok zonder dat men berekenen kon, waar hij zou ophouden, toen behoefde men niet meer op overleg met Frankrijk te wachten. Immers kon daarna de krachtigste houding der Staten vriend noch vijand meer bevreemden. Hadden zij Wesel bezet, er ware in Rijken, die kwalijk in rust waren te houden, een geweldige kreet opgegaan, en in eene ligt ontvlambare stof ware een vonk gevallen. Nu spinoza die stad ingenomen had, trof dit berigt den goed geregeerden Nederlandschen Staat, die dadelijk in eendragtige krachisinspanning eene afleiding voor de opgewekte verontwaardiging vond. En zulk eene gegronde reden bestond er voor Nederland na den val van Wezel om zich mede gewapend in het Guliksche en Kleefsche te doen gelden, dat serwora, die even- wel niets liever wenschte dan de eer zich in een veldslag met maunrrs te meten 5, niet 1 Mémoires, II, p. 628. 2 Verhoor. Ne. 165 (bl. 102). 3 Wat de boven vermelde uitdrukking uit eenen brief van urrensocazar naar Wesel geschreven betreft, in zijn Leven, kerckel. bediening en verantw. bl. 202—206, 207—209, toont hij de losheid en tegenstrijdigheid der berigten dienaangaande in het breede aan; de oorsprong van `t gerucht scheen men in Holland en Zeeland bij urrensocarrts vijanden onder de predikanten te moeten zoeken. Doch is er niettemin zoo iets geschreven, dan hangt alles af van de vraag, op welk tijdstip en in welk verband het gezegd was. Mavnits zelf had wel gezegd, dat de Spanjaarden ons al den tijd zouden laten om ons testament te maken (ouvré, t. a. pl. bl. 223), hetgeen ook niet van het vermoeden getuigt, dat er veel van de Spanjaarden te duchten was, of dat er haast behoefde gemaakt te worden om hen te wederstaan, 4 Hij schrijft den 24sten Junij 1615: »Ik ben van meening, dat wij te veel hechten aan de raadgevingen van naburen, die uit aanmerking hunner eigene belangen de onze grootelijks bena- deelen. Zij hebben onzen toeleg om Wezel te bezetten doen afspringen. — Uw Frankrijk geeft ons flaauwe raadgevingen, misschien wegens den teederen leeftijd van den Koning, die vrede noodig heeft, welke, zoo wij hem braken, ook voor hem ligt verloren zou gaan” (ovva£, p. 237, 238). 5 ouvRÉ, p. 227. DES VADERLANDS, B45 eames CRE — — — ———— ———— —— anders vermogt, dan de Nederlandsche magt als bevoegd te erkennen om hier als — 1614. scheidsregter op te treden. Inderdaad, van zijne zijde werd er niet gedacht aan vijande- ljkheden tegen het Staatsche leger: hij liet dit zoovele plaatsen bezetten, als Prins MAURITS voegzaam oordeelde. Den 7*7 September, namelijk, trok de Prins naar, Het Staatsche r trekt te Emmerik op, alwaar hij garnizoen legde, Daarop ging de togt naar Rees, waar hij velde en beset nog tijdig aankwam om te verhoeden dat het in de handen van den Paltsgraaf en iue SMNOLA viel. Na zich van nog eenige andere plaatsen verzekerd te hebben, betrok hij een legerkamp in de nabijheid van Rees, en liet door den Commandant van Nijmegen de sleden Goch, Gennip en Ravenstein innemen. Van hunnen kant legerden de Palts- graaf en de Markies krijgsvolk in Xanten, Intusschen verzochten eenige Raden der thans door vreemde troepen bezette Landen, dat er eene onderhandeling mogt aange- vangen worden, Dit werd van 'sPrinsen zijde toegestaan, De Heer vAN MARQUETTE en de kapitein der Lijfwacht, sranxensuna, kwamen van zijnentwege zamen met den Heer cmon: en Graaf HENDRIK VAN DEN BERGH, door den Markies afgevaardigd. Doch deze bijeenkomst leidde tot niets. Het voorstel van Prins xavmrrs om voorloopig van den 15%" September aan op te houden met het innemen van meer steden of plaatsen, werd afgeslagen, en daarentegen het sluiten van een langdurigen wapenstilstand voorge- steld, Dit was onaannemelijk, omdat het tot een onbepaald bezethouden der ingenomen plaatsen scheen te leiden. Daar sPrwor4 zich alzoo niet had willen verbinden, verder geene plaatsen in te nemen, zoo wilde Prins waunrrs hem vóór zijn, en hij liet dade- lijk mede in het hertogdom Gulik, Berg en het Graafschap Mark eenige plaatsen be- ziten, waarop de Markies op zijne beurt weder andere plaatsen innam. Bij dit alles ontzagen de legers elkander. De beide Mogendheden, moest het heeten, waren on- derling niet in oorlog; integendeel, het Bestand bleef in wezen: alleen verzekerde men tich van beide zijden, dat geen der possiderende Vorsten ten koste van den ander werd bevoordeeld. Meermalen kwamen officieren of soldaten der beide legers met elkander in aanraking en dan bejegenden zij elkander wellevend en vriendelijk 4. 