Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
De vruchten van Macaffar aan my gezonden, en in een kamer gelegt, kak Jcbier allegaar uit, en zo veel ik er in de aarde Kat, wierden tot boompjes, waar uit blykt 5 datze ligt voort te teelen zyn. De jonge boompjes badden veele kringen van bladeren aan de plaats, daar zig de takjes verdeelen, die men aan de oude boomen niet veel ziet. E: , Gebruik: Van dezen febadelyken boom beeft men niets, dan bet voornoemde vernis, waar mede de Sineeze , Tun- kinders, en Fapanders zo veele fcboone en verlakte wer- ken maken , gelykze ook dien periculeużen boom durven naderen, doch bet befte is na haar zeggen, dat die bem gewent zyn, niet ligt eenige febade mada zynde on- det baar lieden een zeker tegengift bekent tegens deszelfs Jcbadelykbeid , daar zy vaft op gaan, en aande vreemde- lingen niet openbaren willen , zo dat bare boomen alzo Jcbadelyk zyn , als de MacafJerfcbe, doende de luiden op. pelen met ¿en moeyelyke brand of jeukte, enten laaften, zo zy dat bulpmiddel niet gebruiken, in éen teering vallen, waar vanze al quynende (Lis | Het bers werd aldus toebereid , dat bet een vernis were de, tot een pond bers neemt een pond Oly van Tang-Y hu, "t welk een Sineeze boom is, uit de maagfcbap van Bon- ga Tanjong, uit wiens vruchten zy een klaar gout-geel ‘Oly maken, onze Lyn-zaad-Oly niet ongelyk , andere ne~ men tot drie penden bers, een pond Oly, kooken dat zagts jes t'zamen , zo bebt gy een pik-favarten vernis. Maar als men tot een pond bers neemt twee ponden Olys zo | Kk 3 kryg? > zé HERBARII AMBOINENSIS Liber Ill. cap. XLIV, „mantur, ex fufco luteam prebet vernicem, aliquan- do etiam pallide flavam, qua lignum leviter obduci- “tur, ita ut ejus vene tranfpareant; fi porro inter co- quendum ipfi admifceantur Minium ; Gallarum pul- vis, vel alia fieca pigmenta, opera, que hac vernice obducuntur, talem adquirunt colorem, qualem gerit admixtum pigmentum. Liquidum decoctum Tsjat a- qua femper obtegendum eft; ne indurefcat. Vernice autem obdućta opera in loco humido & frigido fem- per depbnenda funt, ut ibi ficcentur , quod lente pro- cedit, fi vero femel fuerint exficcata , punguan dein mollefcunt, excepto fi aqua tepida ipfis affundatur , unde vernix fepe diflolvitur. = Ex Siama & Cambodja Sinenfes mollem excoétam deferunt hanc refinam cacabis infufam in Japanam cum magno lucro, hodie enim Japanenfium ars eft optima preparandi & obducendi opera ligniaria hac vernice, unde & quotannis magnam confumunt hu- jus vernicis quantitatem , ipforumque elegantia nigra opera vernicata per totum diftrahuntur mundum. ` - Boegenfes & Loeboxenfes populos hujus arboris "fructus fupra ignem toítos innoxie comedere poffe, fu- pra indicatum fuit, Sinenfes autem recufant aliquid ex hac arbore ingerere: gencin 9, Si ficci hujus arboris fru&us tractentur, illorum exterior pellicula comminuitur, & cutis pruritum excitat, vetitum quoque eft ex hujus arboris ligno focum exftruere , quum noxium exhalet & fundat fumum. In memorato Maro fepe tam prope flu- mini adftat, ut ejus fructus & folia in aquam deci- dant, unde caveat fibi quis, in illo circiter loco natet: uando Macaflarenfes hanc cedere volunt arborem, fuum tegunt & obvolvunt caput, manus ac pedes lin- teis, ne confpurcentur, vel tangantur ab ejus halitu, qui infenfibilis tamen elt., .. ena; Sangites. , Cum arboris ramulo delineata confpicitur, fimi- lemque dendritem aflervabant ejus amici, ejusdem for- ma ac magnitudinis ac defcripta. A Macaflarenfibus tales in magno habentur pretio , uas corpori alligant , tam folas quam aliis lapillis jun- das » fuperftitiofe credentes , inde felices, & a vulne- ribus inmunes fore in bellis. Cunćta metalla ad il- Jam explorari poffunt , uti ad wapidem Giny: » argen- tum vero melius auro, ob fpadiceum fuum colorem. In Java hec arbor frequentius in montibus quam in planis occurrit locis, ejus autem incolg artem igno- rant preparandi & colligendi ex ipfa vernicem, ex- ceptis Sinenfibus ibi habitantibus , qui parvam ali- quando ejus colligunt quantitatem , quam non ex trunco, fed ex eradicatis colligunt radicibus. Ejus durum ac durabile lignum aptum quidem eft poftibus domuum , nemo autem fibi prefumit illam ex- cidere, excepto Javanorum genere Vunnam dicto , qui illam intrepide , & uti dicunt, innoxie tractant , vul- gus autem non audet ad ipfam accedere. - In Rampbii Appendice hec inveniuntuf. In Tsjeriboni diftrictu invenitur circa oftia magno- rum & ceenoforum fluviorum , in quibus copiofi inve- niuntur Lamii pifces , unde & hac vitatur arbor, tum & ob pruritum & fcabiem, quam pili & gutte e es krygt men een bruin-geelen vernis , zomtyds ook licht-bruin, waar mede men `t bout dunnetjes verlakt, dat men zyne aderen daar door zien kan, verders als men onder ^t koo- ` ken Vermiljoen, fynen Ocker, of andere drooge-verwe daar onder mengt; zo werd bet lakwerk rood-geel, en van zodanige verwe , als gy daar onder mengt. Het week gekookte Lsjat moet men altyd met water bedekt bou- den, op dat bet nist bard werde: De verla&te werken moet men aan een vogtige koele plaats Bellen. en daar la- ten opdroogen, 't welk nog al langzaam toegaat , maar eens gedroogt zynde, werd nooit wederom week, bebal- ven met warm water; waar van ’t lakwerk los gaat. Uit Siam, en Cambodja vervoeren * de Sineezen week gekookt met groote potten vol na Japans en dat met groo- te winft, want bedensdaags bebben de Fapanders den Prys » bet fchoonfte lakwerk te maken, en dierbalven ver- befigenze jaarlyks een groote meenigte van deze vernis , werdende baar fchoone Jwart verlakte werken door de ge- heele weerelt getrokken. E. Ue. Dat de Boegifcbe , en Loeboxe volkeren de vruchten op koolen gebraden, zonder fchade eeten kunnen, is boven + gezegt: Maar de Sineezen weeten daar niet af z willende daar niets van nuttigen. : . Als men de drooge vruchten handelt, zo bryzelt bet buitenfte welleken , en veroorzaakt een jeuken op de buid 3 ook werd verbooden bet bout van den boom te branden, als van zig gevende een fcbadelyken rook... Op bet. voor: noemde Marus Daat by zomtyds zo digt aan de rivier Kant, dat de vruchten en bladeren in ^t water wallen, daar omtrent dan niemant baden zal. Als de Macaffaren den boom willen omkappen, zo bewindenze haar booft y banden, en voeten met doeken, datze niet geraakt wer- den van zyn fcherpe lucht ; die nogtans ongevoelig is. Sangites. Jn’t Maleyts Meftica Sanga, is een Dee bard , glad, en kout, als een gemeene kayfteen, groei- jende, doch zeer zelden uit de vrucht van Sanga, ook fchier de gedaante van de vrucht beboudende , doch klein- deri Hy is in de grootte van een Hollandze fchelling 4 en in de midden fchaars een duim dik , want te weerzy- den built by met een rónde buik uit , en rondom beeft by een breede rand, zo dat by fchier Linffe-vormig is. Op zyn vlakte loopen eenige ftukken van aderen of pukkeltjes, die wat uitpuilen, diergelyke-men ook aan de vrucht ziet. Hy is zo bard, dat men date af niet fchrappen, maar wel toetzen kan , koud , en fwaar, van coleur als Yzer- roeft , of Caftanje-bruin, doch glad. Den Macafaar , van de welk ik bem beb , verzeekerde my , dat zyne Lands- lieden de vrucht aan den boom bebben zien bangen , zyn- de van vooren al half in Geen verandert , en bet achterfte nog groeyende , weshalven zy een touwetje aan den boom bonden , om op te letten wanneer by gebeel in Sieen zoude verandert zyn: Doch na verloop van eenige weeken y vondenze bet teeken wel aan den tak, maar de vrucht was gebeel en al in fłeen verandert, afgevallen s en onder den boom leggen. Gy ziet bem by bet takjen van den boom afgeteekent , en daar was nog een zulken [leen by zyne vrienden , van dezelfde grootte en gedaante, als de myne. Zy werden by de Macaffaren in groote achting gebou- den, om volgens baar bygeloof aan 't lyf te dragen , zo alleen , als met andere mefticas gemengt, om gelukkig en onquetsbaar ten Oorlog te zyn. Alle metalen kan men daar op toetzen , gelyk op een anderen toetsfteen,doch bet zilver fleekt beter uit, dan bet goud, wegens zyne don- ker-bruine coleur. Op Fava vind men dezen boom meer op de bergen, dan in de vlakte; doch de Inlanders wee- ten den vernis daar uit niet te trekken, bebalven de Si- neezen aldaar woonachtig , die zomtyds een weinig daar uit halen, ’t welk zy luiden niet uit den ftam, maar wit de afgekapte wortelen tappen. yn bard en durabel bout is wel bequaamtot Dale aan buizen; doch niemant durft zig onderftaan dezen boom te kappen, bebaloen bet Favaanze geflagte Vunnam, de- welke bem onbefchroomt, em zoze zeggen, onbefchadigs handen » maar de gemeene man is te bang, om bem te naderen. In de Appendix van Rumphius werd dit "er bygedaan) Men vint bem in 't diftrië van Tsjeribon , omtrent den uitgank van groote en moera[fige rivieren, daar zig veele Caymans opbouden, waarom men dezen boom fchouwt , namentlyk , wegens "t moeylyke jeuken en fcburftbeid , = wel UI Bock. XLV. Hoff, AMBOINSCHE KRUYDBOERK. 263 les ex hac decidentes arbore , &, cutim tangentes cauf- fant , tum & ob vicinum. Crocodilum, qui fub hac fefe fovet arbore. Intellexi quoque Rangaas Javanice denotare tuber, quod Crocodilus tanquam probofci-. dem gerit, cum qua irregulares hujus arboris fru-, - &us compararunt & inde denominarunt. Tabula Ologefuua Sexta * Ramum exbibet Arboris vernicis dicte. Ubi Litt, A. Fru&um ejus naturali exhibet magnitudine, B & C. Binas fiftunt dendrites., que in hoc fru&u fepius crefcunt ; & inveniuntur diverfz figure, unde & Sangites quoque vocantur, OBSERVATIO Varie funt opiniones de generatione Vermicis & Gummi Lacce , ali enim credunt a formicis alatis praeparari, uti ab Apibus cera; alii autem fponte ex arboribus profluere , quod cum vero magis convenire videtur ; ftatuunt , atque hee iterum EEUU varia, Vi toto Xo a Ie fon divería , quas collegerunt. Valent. in biffor. fimpl. reform. pag. 276 & feq. Dale in Pharmac. $. 33 RER BEEN de Deis. D Gë inter Botanicos occurrunt Hernandes, Rajus , Baubinus , Cleye- fus, Hermanus, alique, qui de hifce commentati funt, & ex prioribus colligi poffunt laudatis fcriptoribus, „O x tem illae arbores ab illa Runiphi: i ikas ex examine mik welke de Jłofjens en regeftdroppels van dezen boom afval- lende, op de buid veroorzaken, en wegens de prefentie van den Cayman dewelke daar onder zig bakert. Ik verfiaa ook dat Rangaas in ’t Favaans biet de bult of knobbel, gie r Capes Fut op e neus beeft, waar mede zy de ompenge vruchten dezes booms vergel i ar f uiis Vl Gk uergeryken, en daar ña De zes-en-tacbtig ffe Plaat Vertoont een Tak van de Verlak-boom. Alwaar Lett; A, Deszelfs vrucht in zyn grootte verbeeldt. B en C. Twee fleenen, die in de vrucht groeyen; en daar val Sangites genaamt werden, AANMERKING. Verfcheide zyn de gevoelens omtrent de generatie van hef Vernis „en de Gom-Lac ; het welk zommige meenen dat de ge- vleugelde Mieren bereiden , gelyk het was door de Beyen gepre- pareert wert ; andere ftellen , het geen ook het waarfchynelykfte voorkomt ; dat het van zelve uit de boomen vloeidt, en deeze zyn weder zeer verfchillende, welke by een vergadert hebben Valent. in zyn Hiffor. fimpl. reform. p. 276. en de volgende. Dale in zyn Pharmac. p. 335. Pomet in de Hiftoire de Dro- gues pag 273. onder de Botaniften zyn Hermandes, Rajus, SE Cleyerus, Bessa, en andere, die daar gówię van maaken ; welke uit de eerfte Schryvers ligt te vinden zyn? dog alle die boomen verfchillen van deeze ; die by Rumphius voortkomt, zo als my zulks by onderzoek gebleken is. ` CAPUT QUADRAGESIMUM QUINTUM Arbor Toxicaria. — Ipo. Nº, inyeni hactenus: horribilius, ac deteftabilius toxicum, quod ab ullo producitur vegetabilis | quam quod ex hac laéteicente colligitur arbo- re; Lagtefcentem voco hane arborem, quum fuccum fundat ex fufco rubrum, uti precedentes lacteum dant; Illius autem venenofus fuccus eft, quo Indi per, totam aquofam Indiam potiffimum gloriantur; & Bel- garum arma eludunt, quemque milites noftri quondam magis timebant ; quam tormenta bellica ac bombardas; ejus autem natura & antidotis hodie magis notis ac de- tećtis , quam antea , non ita hoe timent venenum nec tanti eftimatur: ge, pu Vera hujus arboris fdrma plurimis ignota eft , quum prudens natura nocivam hanc arborem procul ab ho- minum habitationibus feparaverit , & in ignotis monti- bus & folitudinibus locaverit, quorfum litorales in- cole vix pervenire poflunt; fed illud accipiunt vene- num a feris niontium iricolis, qui veram arboris for- mam non poflunt vel nolunt defcribere. Credibile enim eft, iefe hanc arborem, quantum poffint lito- ralibus ac peregrinis celare. Immo D. Cornelis Speel- man » A 1670.per quatuor, annos bellum nefit in Celebes regione, ac tandem fuperbam illam acaflarenfium ñarionem fub fuum reduxit inperium; ipfe verami hujus arboris figuram nec ejus notitiam Mem Otuit ; fed deman abat Maximiliano de Fong; qui pra fectus fuit novis fub inperio redactis ditioni- bus, utomnem navaret operam, ad hujus arboris noti- iam fibi comparandam. eae ere Ab ipfo nihil aliud ititellexi nifi modum colligendi venenum iftud ex hac arbore , illudque preparandi urpandi; nullam vero arboris formam, quam sten Ícribam; Anno dein 1681 D. Cops Senator is Indie, tum autem Macaflara prefe- &us, continuis meis precibus non tantum altiorem hu- jus arboris notitiam , fed etiam ejus ramos; ac colle- &um mihi transmifit ex hacarbore venenum. Duplex invenitur hzc arbor , mas nempe & femina , ac primo ramulos & venenum femine per figniferum deputa- tum accerfit ex unica arbore, qua reperitur in Mari regione circa pagum Sudyan. — Alteri XLV. HOOFTSTUK. Macafjarfcbe Gift-Boom. k bebbe tot mog toe niet geboort van een fchrikkelyker en | Jnooder vergift, "t welk van eenige planten komt , dań mk geene deze zóorte van Melk - boomen uitgeeft. Ik noem bem een Melk-boom , om dat by een bruin-robde zap uitgeeft, gelyk de voorgaande baar witte melk , zyndedit zap den A i trots der Indianen door gantfch Water: Indiën, waar mede zy de Nederlaud/cbe wapenen dur. ven tergen , en waar voor de Soldatenvertyds banger wai ren , dán voor '+ Kanon en Musquet , doch wiens aard en tegenmiddelen bedensdaags beter bekent zynde , dan te vooren, werd bet zelve nu zo niet meer geacht of georéeft. De regte gedaante van den zelven boom is meeft onbe- kent , om dat de Reg CH natuur dit fnoode getwas vers re van de wooningen der menfchen afgezondert , en in de onbekende gebergtens en wildernifjen geplaâtft beeft , daar beenen de Strand-avoonders niet wel konnen komen , maar bet zelve ontfangen van de wilde Berg-avoonders, die de ne geddante niet wel konnen ‚nog willen beduiden: ant bet 1$ ongelooflyk , datze dien boom voor de Strand- woonders en Pone a zo veel verborgen bouden „als zy konnen. Zelfs de E: Heer Cornelis Speelman ,: de- welke omtrent bet jaar 1670., by de vier jaren op ‘tland Celebes geoorloogt „en eindelyk die ftoute Natie der Ma- caffaren teenemaal ondergebragt beeft, konde evenwel tot de regte kennis van dien boom niet geraken , doch liet be= vel aan Maxmiliaan de Jong, zynde geftelt tot Prefi- dent over de nieuwe Conqueften , allen mogelyken olyt aúntewenden , om kennis van dien boom te krygen. ^ Van den zelvên beb ik anders niet bekomtn; dan de manier om bet gift uit dien boom te verzamelen, te pres pareren, en zyn verder gebruik, maar niets van de ge- daante des booms, °t welk ik bier na Dellen zal. Einde- lyk 1681. beeft de Heer Cops, Extraordinaris Raad van Indiën, doenmaals Prefident van Macaffar , opmyh inftandige danboudinge my niet alleén nader berigt van dien boom, maar. ook deszelfs takken, en vergaderd gift toegezonden. Het beftond in twee zoorten: Namentlyk bet eerfte waren takjes en gift van een Wyfjes-boom , deë welke zyn E. door eenexpreffe gecommandeert Vaandrager beeft laten afbalen van een eenige boom, dewelke fm ^t land van Marus omtrent de Negory Sudijan fłaat, — ^ e N 061 HERBARII AMBOINENSIS Liber. Il. caf. XLV. ' Alteri autem ramuli & arulllines hoc veneno reple- te petite erant per Radje Tanettes populum ex mediis montibus, quos populi Toradjas dicti inhabitant , cer- tius affirmantes , illos effe maris rámos , que proprie ve- ra eftarbor, ex qua genuinum hoc colligitur toxieum : Maris ramulum delinerari curavi ; & utriusque fub- fequentem compofui defcriptionem , ac primo femi- nam, que maxime nota elt, defcribam. Primo itaque Toxicaria arbor femina truncum gerit craffum , eftque maxime extenfa inftar Mange arbo- ris, .cujus cortex eft rugofus; fiflus, & obfcure cine- reus. "Truncus ac craffi rami in geniculos quodammodc divifi funt, fed non completos, ac late diftantes: Li- gnum eft flavum, folidum, nigrisque maculis varie- gatum , foliorum rachides funt tenues, breves, & fo- liis plurimis obfeffe fine ordine ac fere feffilibus. Hec autem formam habent Lanfii foliorum vel proprie Ampelas, fed tenuiora & flaccidiora utrisque , fex feptemque pollices longa, tres quatuorve transverfa- les digitos lata, fuperiore parte rugofa, inferiore la- nuginofa, equalia feu integra, obliquis pertexta ve- nis, & in notabilem apicem definentia, ficca autem gil- va funt. Fructus producet fine dubio, fed hactenus nondum mihi perfpećtos , quos reduces defcribere mi: hi non poterant.... _ Sine noxa ad ipfam accedere quis poteft, fi modo. curet, ut caput & humeri linteis obducti fint, ne ejus ftillicidium talem tangat, unde corpus intumefceret. Dicunt quoque nullas plantas vel gramina fub hac cre? fcere, eque ac fub mare. Ut. ejus fuccus excipiatur , tenuis arundo Bambu dicta adhibetur, fuperius acuminata inftar haftz jacu- Jatorie , que trunco infigitur , in quam fanguineus exítillat füccus, qui mox obfcure ruffus, concrefcit: Hoc eft feminz toxicum , multo minus efficacius illo maris, nec fponte fua lethalis, unde & ad ferarum capturam adhibetur. Si vero ad bellum ufurpetur, cum illo maris inficitur, ut utriusque exaltentur vi- res. m Altera Toxicaria arbor tias truncum gerit altiorem, cominique anguftiorem , cujus rami quoque craflí ir articulos divifi funt: Ejus rachides funt copiofe & bre- ves». foliis undique obfite , fine ordine breviflimis in- fidentes petiolis , ita ut quadam feffilia videantur: Hec illis femins haud diffimilia funt, fed minora & firmiora, illis Ampele magis fimilia , quinque fexve pollices longa, binos ac tres lata ua ; fubtus quo- que lanuginofa , feu inftar panni mollia, diuque viri» dia funt, licet fuerint ficcata, quum illa feminz. gil» va fint. . … . An frućtus gerat nec ne; nemo mihi indicare po- tuit, ne talis quidem , qui ejus venenum collegit. Sub hac quoque arboré nulle plante, frutices, vel gramina crefcunt in tota ejus peripheria, immo ne quidem ad lapidis jactum , eftque terra fub hac fterilis, fufca, & quafi exufta, Perniciofiffime hujus arboris fpecies tanquam indicium malignitatis gerunt, quod ub hac avium penne ac plume reperiantur , aér enim circa hanc arborem adeo infectus ac venenofus eft, utaves ipfius ramis infidentes, vertiginofi fiant; ac mortui decidant; Ejus rami in magna Bambu arun- dine mihi transmiffi adeo efficaces ac cauftici erant, ut, fi manus huic arundini inponerentur, mox titil- larent, eodem fere modo ut artus congelati, fi fo- veantur. Omnia quoque pereunt ; que ejus halitu tanguntur, ita ut cuncta etiam animalia hanc vitent arborem, nec ipfam pratereant, immo aves ipfam transvolare fugiant. ` Nullus homo ad ipfam accedere audet nifi obvolu- tis brachiis , pedibus, ac capite linteis, alioquin mox fentit gravem artuum titillationem ,unde & rige- fcunt ac fenfum perdunt: Ejus ftillicidium in alicujus corpus depluens illud tumidum reddit , nec fub hacar- bore detecto capite quis ftet ‚ni capillorum profluvium patiatur: ita ut mors pedem ac fedem fuam fixifle pro- ` pe hanc arborem videatur. a - Sub hac tantum habitat cornutus anguis inftar. galli gallinacei cucuriens , cujus oculi per noctem inftar ignis anicant , in Macaflara Ular Balu dictus , qui aliquando e- tiam circa hominum inhabitationes feu pagos fefe con- fert, ubi glociens fepe auditur. Alii Celebes incole mihi bujus ferpentis formam ac fpeciem defcribunt, d qui - De andere takjes en rietjes met gift waren gebdalt door Radja Tanettes volk, verre uit bet gebergte, daar de wilde volkeren Toradias woonen, met wolle verzeekering aan. zm E., dat die van 't Manneken waren, zynde den eigentlyken gift-booni, daar van °t regte fpatte-gift se- ASY, ie Een takje van ’t ryc. beb SARIA afteekenen , doch van beide, de volgende befcbryvimg ge- poo , zullende voor eerft bet wyfken , als meeft bekent, een. è E De eerfte Gift-boom het Wyfken; zet een dikken Jtam, en breid zig uit, als een Mangas-boom, de fchorf- Je is gerimpelt , gefcbeurt ; en donker-graanw. De ftam en dikke takken zyn eenigzints in leeden ver- deelt, die niet doorgaan, en wyd van malkander ftaan. Het bout is wit-geel, digt, en met favarte flipjes ġe- Jpikkelt, de ryskens zyn dun, kort, en vol bladeren , aan "t uitterfte fchier zonder fteelen, en order. Zy hebben de edaante van Lanze-bladeren , of eigentlyker van Ampe- as, doch dunder en flapper , dan die beide , zes enzevem duimen lank, drie en vier dwers vingers brecd, aan de bovenfte zyde ruig, aan de onderfte wolachtig „ mét efe- ne kanten, zeer fchuinze ribben , en een merkelyke fpitze , de drooge be[lerven vaal. Hy zal eenige vruchten dra- gen, doch die my nog onbekent zyn, en de brengers wis- tenze niet te befchryven; Men kan bem zonder. fchroom genakèn , als men maar "t booft , en fcbouders met doeken bedekt beeft; dat ons zyn drop niet raake, waar van 't lyf zal opfwellen. Mer zegt ook, datter nog loof , nog gras daar onder waft, zo wel, als onder °t Manneken, * Om den zap daar uit te krygen, neemt men een dun Bamboesje, aan 't voorfte eind toege/pitft, als een werp* Dietz, en fteektze in den flam , zo loopt een bloedige zap daar ins die firaks donker-ros befterft. Dit is bet Wyf- kens gift, vea flapper in kragt, dan °t Manneken, em aan zig zelfs niet dodelyk; dierbalven tot bet jagen van bet wild gebruikelyk: Doch als men °t tot Oorlogen be~ zigen wil, zo vermengi men t met bet -Mannekens-gifts óm beide even kragtig te maken. ge De tweede Gift-boom *t Manneken, is booger van flam; én fmalder van kruin, mede aan de takken inwy- de leiden verdeelt; De fyskens zyn veel en. bont, digt- met bladéren bezet, zonder order achter malkander, op zeer korte fleeltjes „zo dat ook zommige: fchynen genete beb< ben. Deze zyn °t Wyfken niet ongelyk, doch kleinder en ftyver, die van Ampelas gelyker , wyf en zes duimen: lank, twee en drie vingers breed, van onderen mede wok- achtig of zagt, als laken, behoudende hare-groenigbèid lange, al zynze gedroogt , daar «die van °t Wyfken vaal Search Of by vruchten draagt, of miet, beeft my niemant konnen zeggen, zelfs die gene niet, die daar onder zyn. geweefł , en "t gift vergadért bebben, Onder dezen boom en wel een fleenwerp rondom , groeid nog loof , nog grass nog eenig geboompten „ blyvende 't aardryk dor, ros, em als verzengt. Onder de kragtig fle zoorte zal men ook tot een teeken vinden, veeren van vogels; want de lucht rondom deze boomen is zo vergiftigt , dat eenige vogels op: deszelfs takken willende ruften y ftraks duizelig werden „ en doot nederwallen. De takken in een groote Bamboes geftooken , en wel toegeftópt, my van Macaffar toegezon- den, waren nog zo kragtig, dat als men de band daar im ftak, een tintelen daar aan gevoelde, gelyk men aan de bevroore leeden doet , als men weder im de warmte komt. Alles gaat uit, wat by met zynen wind raakt „zodat ook alle gedierten myden dezen boom voorbytegaan , en de vo- gels daar over te vliegen, Geen Menfcb derft bem genaken s zonder hooft , armen; én beenen met doekén bewonden te hebben, of by wer gewaar een fwaar tintelen in de leeden, datze daar van Jtyfs en zonder gevoelen werden. De drop van de blade- ren iemant op "b lyf rakende , doet bet zelve opfwellen ; men moet ook onder den boom niet Haan, met ongedekten hoofde , of de bairen wallen uit; zo dat de doot by dezen boom zyn tente fchynt opgeflagen te bebben. WS Alleen. woond daar onder een gehoornde flang , kakelen de als een boen, of zo andere willen „ kraayende als een. baan, en by nagt met vuurige oogen, op Macaffar Ular Balu genaamt , dewelke ook zomtyds by de Negor yen komt; daar menze aan haar kakelen gewaar werd. Andere Ge- lebifcbe Inwoonders befchryven my de gedaante van lee ang rei si dh III Boek. XLV. Hoofif. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 2% qui fub Toxicaría habitat arbore , inftar Bafilisci, quod nempe fit animalculum, binis infiftens in ante- riore corporis parte curtis pedibus , unde & ereéto pro- cedit capite, in quo criftam vel cornu gerit, halitu fuo homines & aves tanguam veneno inficiens; unde & e longinquo telis occiditur. Rex Lubo feu Tolu- bo, (que eit regio fita in boreali Celebes ora ad fi- num magnum Auftralem ) lapidem feu Mefticam pri- mi defcripti anguis glocientis habuit, quz rubra erat & quafi ignea; alterius animalis feu Bafilisci unicam habeo inftar duplicis libelle, fupra femi fphzricz fi- ure, infra planam inftar globuli diffecti , coloris cri-. allini opaci , que ab uno latere maculam gerebat albicantem , & in alio loco a me defcripta eft nomine Dracontias. - 2 hs e Sch omen, Arbor nobis latine dicitur Arbor Toxicaria. Belgice Macafer/e Gift-boom feu Spatten-boom. Malai- ce Caju Upas: Succus ejus venenofus Toxicum Ma- cafarenfe. Belgice Spatten-gift. Malaice Upas. Macaf- farice, & per totam Celebem Jpo, quo nomine & ar- borem denotant. Prima illa ruffa veneni fpecies ; que ex femina colligitur, cognominatur a. Macaflarenfi- bus Pacanre Sama Fang, & Malaice.Maccan Cawul , h. e. ede vel ferva fidem, dum minores habet vires, & ex ejus tóxico quis curabilis fit, fi fervet fidem, quod plerumque in eo confiftit, quod curatus epulas exhibeat , altera few perniciofiffima maris fpecies Ma- laiće dicitur Upas Radja, in Macaflara Lupo Matta Foe, feu Malaice Djat j lFhoc^veneno in- fectus & vulnera OX mbat & moriatur: Se- cundum hoc toxicum durius femper eft ac nigrius rimo, fere inftar picis, fed per ignis calorem lique- cit. Utraque innoxie tractari poffunt , nec damnum adferunt , fi vivum modo non tangant fanguinem , im- 1no Celebes incolz ingerere audent hoc pro remedio intetno, uii poftea indicabitur. . Tela; que hoc inficiuritur.véneno , Malaice Sompit dicta , bacelli furit tenues ultra pedem longi, immo fepe fesquipedales, ex tenui ligno feu arundine con- fećti , culmi craffitie 2. recti , & firmi ; in horum extremo u lata ac denticulata fuperficies ex Lamii pifcis dente confe&ta adaptata eft, qua veneno obducitur forma gummi nigricantis, -in inferiore teli parte oblongum apparet fuber ; formatum ad canalem fiftule émiffo- rie. Fiftula hec feu Sompittan longitudinem viri ha- bet ex duro & nigricante ligno fabricata , interius ex- cavata canali recto & equali ad digiti minoris craffi- tiem. Huicinmittuntur tela ifta , que flatu emittuntur tanta vi, ut ad fclopeti minoris diftantiam ejiciantur , quamprimunt vero tale telum aliquid tangit, ejus hamus infixus renane , telumque iftud parvum tantum éxtra- : hitur, vel folum decidit fponte fia. - . Venenum autem ejus calidum penetrans fanguinem mož, fefe per omne diffundit corpus, ita ut in ve- nis pétfeatiri poffit; ingentem enim cauffat eftum ac fimul gravem capitis vertiginem , cui inpotentia & mors fubfequitur. Ad bellum fefe accinéturi tela hec veneno infe&a Canali ex Bambu arundine confecto inmittuntur, qui operculo firmiter occluditur, fi véro per annum ad- fervantur hec tela, minoris funt efficacia. Locus. Natura noxiam hand arborem, uti dictum fuit, longe ab hominum habitatiónibus feparavit , ejus- que patria eft proprio Celebes, cuncti veneni mater; xit apud Toradias , qui montium in- cole funt feri, inter Mandaram ad fepténtriónem ,. ubi fedem fuam Tomontano ad Orientem , & ad Borealem provincie Lubo plagam, que Toradiis vicina eft , fefe extenden- tes. E obenfes autem primum eunt ad pagum Tam- boge, qui per femi-diei fpatium a litore diftat , & prope fluvium Moyke fitus eft, quique diei fpatio vel itinere diftat a pago Maflamba, unde /po feu venenum iftud petunt,ut & ex pagis Lúbo fubjacentibus. Aliam quoque viam petunt prope pagos NER & Walendra, unde per diei iter veniunt ad Bólońgam , inde Awangum, ac porro ad Sadanium , ubi has arbores ipfis demoh- ant. Ut autem hujus veneni collectio rite inftitua- tur, adhibent Macaflarenfium vel Boegenfium regem vel principem quempiam, ne Toradias illos fallant : Hinc itaque Boegenfes & Mandarenfes illud emunt. Arbor autem ipfa ibi crefcit in defertis ac nudis montibus , atque e Idfiginquo facile dignofcitur , quum Tom. Il. « nul- X Jlang , die onder den Gift-boom woont , als. een Bafilis: cus, zullende een klein dier zyn, aan *t voorfte met twee korte beenen , waar door bet met bet booft opgeregt gaat; op bet zelve een kam of boorn bebbende, met zyn aaffe Menfchen en Vogelen vergiftigende , wesbalven bet van verre met pylen doot gefchooten-werd. - Den Koning van Lubo of Tolubo (aynde een Landfchap aan't Noort ein- de van Celebes groote Zuid-bogt gelegen ). zal een fleen of Meftica van de eerft genoemde kakel-flang gehad bebben , rood en vuurigs van de.taveede beb ik "er een, zo groot- als een dubbeltje; boven -balf-rond , beneeden plat ,. als een doorgefneeden kogel, van verwe , als donker-kriftal, aan de eene zyde met een witte plek; op een andere plaats van my befchreeven onder den naam van Dracontias. Naam. Den boom noemen wy in’t-Latyn Arbor Toxi- caria, in^? Duits Macaffaarze Gift-boom of Spatten- boom. In 't Maleyts Caju Upas. Den giftigen zap daar uit vergadert , biet Toxicum Macaffarenfe: Jo 't Duits Spatte-gift. Jn "t. Maleyts Upas: Op. Macafers, en doorgaans op Celebes Ipo, gelyk zy ook den boom noemen. De eerfie roffe zoorte (van de W'yfkens-boom komende ) averd IM Shee in 't Macaffers Pacanre Sama Jang; in °t Maleyts Maccan Cawul, dat is, eet, of boud w belofte , dewył bet flapper van kragten is, en men daar van geneezen kan, als men zyn belofte boud , beftaande emeenelyk in `t geven van een maaltyd, de andere of noodfte zoorte van "t Manneken, bietin’t Maleyts Upas - Radja, op Macaffers Lupo Matta Joe, of in’t Maleyts Djato Matti, om dat de gequetfte daar van terftond neer- walt, en fterft. Dit tweede vergift is altyd barder , em fwarter , dan bet eerfte, fchier als pik, doch fmelt door de warmte in de Zon: Beide zyn onfchadelyk te handelen, én doen ons geen quaad , als zy maar. "t levend bloet niet raken, ja de [nwoonders van Celebes durven bet inwen- dig nemen tot eenige Medicyn, gelyk bier na zal gezegt d'Deeg, 7 LU Lin P, De pylijes of flitzen, waar aan dit vergift gefmeert word, int Maleyts Sompit genaamt , zyn dunne ftok- jes, rykelyk eéh voet lang, en zommige anderbalven , vam een duń boutje of rietje gemaakt , in de dikte van een ftroo- halm, doch regt en ftyf. Aan ^t voorfte eind. fteekt cem beentje, of baayen-tantje, daar het venyn zaj brad is, in gedaante van een fwarte Gom: achter fteekt eem zez) korkje, gefatzoeneert na de pyp van *t Spat- roer. Dit Spat-roer of. Sompittan, is zo lang, als eem man, van bard en fwartachtig bout gemaakt, van bin= men met een doorgaande bolle pype, daar pas een pink im mag, zeer regt egaal geboort. Hier in fleekenze de voors. noemde fpatte of blaaspyltjes , en blaazen dezelve met een Jchielyke kragt daar uit, *t elk omtrent de diftantie van een Piftool-fchoot treft „ zo dra dit pyltje ergens invaart,, zo blyft bet angeltje fteeken ; en den loffen pyl trekt men. uit, of valt van zelfs at, - - " „Het venyn 't warme bloet rakende , werfpreit zig ter- Rond over "t gebeele lyf, dat men "t in de aderen voelen kan, veroorzaakt een groote brand, en daar op een fwa- re draaying in ^t booft , waar op de onmagt , en den doot volet. ; : en Oorlog gaande, werden deze Spatten in een koo- ker van: Bamboezen gedaan, waar op bet dekzel digt fluit, evenwel na verloop van een jaar , verminderen deze Spat- ten al vry van hare kragten. , Plaats. De natuur beeft dezen fchadelyken boom, als gezegt y verre van de wooningen der menfchen afgezons dert , én zyn eigen Vaderland is Celebes / de moeder van alle fenyn , daar by zyn zitplaats beeft by de Toradias, żynde wilde Berg - woonderen , tu/jcben Mandar in ’t We en, Tomotano in t Ooften, en benóorden de Pro- vincie Lubo, ’t welk naaft aan de Toradjas paald. Die van Lubo gaan eerft na de erf Tamboges een balva dag van firand, by de rivier Moyke , van daar van nog een dagryze tot de Negorye MafJamba , daarze bet Ipo balen, beide Negoryen onder Lubo [orterende. Zy gebruiken nog een andere weg, by de Mn Paloppo en Walendra , van daar een dagreyze landwaart in komt men eerft aan Bolong:, van daar na Awang , en voofts na Sadanii , die de boomen aanwyzen: Tot deze commiffie gebruikt men de een of ander Macafaarffe of Bugife e Creyn, dat is, Koninksken of Prins, op dat de Toradjas geen bedrog daar onder mengen. Van bier koopent dan de Boegifcbe s en die van Mandar. Rik Hy groeid aldaar op kale bergen, en is van verre. wel te kennen, dewyl geen geboompte daar omtrent flaat, en L1 "t land 266 HERBARII AMBOINENSIS Liter H cp XLV, nulle ipfi adftent arbores, terraque. ipfi fuppofita fit fterilis & quafi exufta. Arbor femina dica in decli- vibus crefcit locis poft Marum prope pagum Sudian. vant & adferant , quum ipfi animus eft bellum gerere. - In Baleya in Baturz regione ad Orientalem plagam talis quaque reperitur arbor toxicaria , cujus fuccum montani Baleya regi tanquam tributum adferunt, in ol- lis ex Bambu confeétis collectum , eftque venenum hocce triplex nigrum , rubrum, & croceum , quod ef- ficaciffimum & optimum. Hocce veneno tela fua & canales emifforios obliniunt, quos fub cübilibus „que, inhabitant, affervant, nolentes quafi nociva ac mor- tifera hzc inftrymenta fuper ipforum capitibus pen- dere. Hujus veneni antidotum eft radix alba Djerudju Siche & illinita, vetantes fimul, nę vulneratus fub tećtum fefe conferat, GE ER : Hoc autem toxicum fequenti colligitur modo: Ne- mo vero audettam prope ad hanc accedere arborem , ut ejus fuccum manibus excipiat. Perfentiret enim mox omnes artus quafi congelafcentes ac fpasmodice ad- feitos. Unde primum caput obvelant, manus, ac pe- des linteis, dein fumunt fupra defcriptas acuminatas longas arundines Bambu, quas fumma vi & oblique cortici inferioris trunci infigunt, quo enim magis ac- cedit ad radicem, eo efficacius eft venenum, talesque quatuor vel quinque Bambu arundines uni infixz ar- bori per tres quatuorve dies relinquuntur , per cana- lem iftum fanguineus exftillat fuccus, qui brevi poft condenfatur & indurefcit , inque una fpecie mëtt, inaltera nigricat. Supremus harum aryndinum ge- niculus hoc tantum repletur fucco , reliqua pars am- putatur , px hoc venenum fit magis nocivum , lon- is ipfam arborem mox cadunt fecuribus , quum ejus focha extraxerint, dicentes, fi arbor ipfa moriatur, omnes quoque tales'occidi, qui ultimo hocce fucco inficiuntur ac vulnerantur. Si vero arbor füperfit, venenum fenfim fuas amittit vires. Hoc autem credo cum paucifimis inftitui arboribus, alias enim diu in- minute effent, hanc autem fpeciem confervant tan- tum pro Radjos feu regibus ac magnatibus. Quum fuccus extractus adhuc fit molliusculus , in magnis parvisque inpingitur glebis, vel manibus in longos formatur volvulos , quos Bambu arundini in, 3n a Omnes hi volvuli ac glebe in Macaffaram trans- portate a quodam magnatum Creyns dićtorum , qui lerumque cit Creyn Sumana, cujus officium eft illa lante affervare, in feparata domo Caftelli Boerenbong, ut in modico caloris gradu confervarentur, nimium enim frigus illis nocet, ac nimius calor multo, magis nocivus eft , unde decemplici obvolvuntur linteorum involucro , ac omni feptimana iterum diflolvuntur, de- tergentur , linteaque ac panni ipfis mundantur gle- bis, quibus dein involvuntur. Volvuli quoque omni feptimana ex Bambu arundi- nibus extrahuntur, qui pannis fricantur , donec fplen- deant, ut & ipfe Bambu arundines, quibus dein in- mittuntur, itaque obyolvuntur, ut aër penetrare ne- eat. ` Hocce opus perficiunt plerumque feminz , timentes, fi viri accederent , aliquid de hoc fubtraćturi aut fu- taturieffent. Alii autem Creyns feu magnates quandam ctiam fervant portionem; Hec quoqué caufla narra- tiunculz , quondam a fciolo Maroceano inter noftrates difperfe , menftruum nempe muliebre huic mifceri veneno, atque in eum finem. Macaffarenfium feminas bracteis indutas effe, in quibus iftud colligebant , & tradébant fummo hujus veneni cuftodi, quod tamen gunquam a quodam Macaflarenfium vjrg vel T audi: ' trokken bebben, zeggende, als den boom fterft, dat *% land daar onder dor, en verfengtis. De Wofkens- boom groeid in de laagte achter Marus, by de Negorye Sudian: Op Sumatra, en Borneo zal by ook wallen, te weten op Borneo în de Provincie Landas, en Cute van deszelfs Ooft-zyde tegen, over Macaffar, over al verre in 't gebergte, wesbalven de gedaante des booms de Strand- woonders mede onbekent is, dewyl de Orang-Dayas , of wilden den zap afbrengen, Dat van Cute werd wel voor *% kragtig fte gebouden , niet als of bet op Celebes niet zo goed zoude zyn, maar om dat men meende , dat de Berg- ieden of Toradjas bet eerfte onder haar bouden, en ’t Slegte aan de Macaffaren geven. Want dewyl Mandar, en Lubo met baar Toradias onder Macaffar ftaan , zo moe- tenze door bare Berg-lieden beftellen, dat een ieder booft voor hooft , een sagi à Bamboesje met dit gift gevult, aan den Koning van car tot tribuit moet afbrengen, wanneer by ten Oorlog wil gaan, Ce Op Baley in ’t diftriët van Batur , aan de Ooft-zyde gelegen, werd ook een zulke Gift-boom gevonden, wel- kers:zap de Berg-lieden aan den Koning van Baley tot een tribuit brengen, in potten en Bamboezen vergadert , van driederlei coleur fawart , rood, en geel, ik laatfte bet befte is. Zy befmeeren bare pylen „ en fpatten daar mede, die zy dan onder bare woonkamers bewaren, willende quanfuys dezen. doot niet boven bare hoofden bebben. Zyn tegengift aldaar zyn de witte wortels van Djerudju ,ge- kaauwt en opgefmeert , gebiedende daar by, dat den ge: guetften onder geen dak mag komen. = Dit gift werd op de volgende manier vergadert , nier mant derft zig verfbouten, dezen boom zodanig te nade- ren, dat by den zap met de banden daar uit wilde balen: Want by zoude gevoelen, als of bem al de leden wilder opkrimpen, en verfiyven: Dierbalven bewindenze cero bet hooft, banden, en beenen met doeken, daar ma nee: menze de bovengemelde lange eń toegefpitfte Bamboezen „ dieze met kragt, eń wat fchuins in:de bor van den onderften ftam flooten , want boe nader aan de wortel, boe kragtiger bet vergift is, vier of vyf Bamboezen in eenen boom, latende die drie of vier lagen daar im fleeken, za loopt dan langs dat geutje een bloedig zap uit , daar bet wee kort daar na bard werd, en aan de eene goorte ros , aan de andere fwart befterft. “Het voorfte lid van deze Bam- boezen werd maar vol, de refł kapt men af, om dit gift nog quáodsordigen te maken, zo kappenze den boom ter- Jtond met lange bylen omver, wanneer zy den zap uitge an alle die gene ook moeten flerven , dewelke met den laatflerz zap, daar uitgetrokken, gewond. werden: maar zo der boom in "t leven blyft, zo werd ook bet vergift mettertyd minder fcherp. Doch ik geloove, datze dit met de wei- nig [le boomen doen, anders zouden die al lang vermindert zyn, en deze zoort bewarenze maar voor bare Radjas , em Grooten. dies, sa E _ Terwyl bet uitgetrokken zap nog wat weekis „zo werd by in groote en kleine klonteren gepakt „ of met de banden tot korte rollen geformeert , dewelke effen in cen Bamboes- jngeb ee DE “Ale de bollen en rollen nu op Macaffer gebragt zynde, werden by een van de groote Creyns , wiens werk bet is, zynde gemeenelyk Creyn Sumana , inzyn Kafteel Borren- bong, tn een afgezondert buis zeer zorgvuldig die te bewaa- ren, enin een middelbare warmte te onderbouden, want al te groote koude is baar /cbadelyk, maar al te groote bitte nog veel fchadelyker , da werd bet wel tienvou- dig bekleet , en precys eens om de zeven dagen los gemaakt, geveegt, de doeken. Dit werk latenze in Y gemeen door vrouwen doen , vre: zende , dat de mannen daar by komende, iets daar van mogten fteelen, doch de andere Creyns bebben. mede iets in bewaring. Dit is oorzake van een mial praatje, eer- tyds by den neeuswyzen Marocean onder onze uitgeftrooit, dat bet Menftruum Muliebre onder dit vergift gemengt werde , en dat tot dien einde de vrouwen op Beste moeften broeken dragen, om °t, zelue te vergaderen, en aan den. generaal. tuigmeefter overleveren, ^t welk wy noit van eenig Mee man of vrouw hebben m a —— — UI Boek. XLV. Hoof. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. a6j audivimus. In zdibus iftis, in quibus hoc adfervatur toxicum , nulle fquill nec concha torrendz funt. 