VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De inwendige oorzaaken welken van een gelyke uitwerking H evolgd worden, zyn, r. De zulke, welken de midden- in des Slokdarms inwendig , door de plaats die zy in dezelve beflaan , verkleinen, 2. Zodanige, welken de voortftuwende en zamentrekkende kragt des Slokdarms verminderen of geheel vernietigen, Tot de eerften worden gebragt 1. Spons- en knobbelagtige Uitwasfen. a. Knoest- en. Kanker-gezwellen. 3, Gezwellen in hun eigen vlies be> ` Îlooten. 4. Slagader- en Ader-breuken, waar van de Heer NAHUYS egter bekent geene waarneemingen gevonden te hebben, fchoon hem deeze oorzaak, uit Vergelyking van dergelyke uitfpattingen op andere plaatfen , niet alleen mo- gelyk, maar ook waarfchynlyk voorkomt. Tot dé tweede verdeeling brengt hy 1. Te groote ftyfheid en onbuigbaar- heid der Spiervezelen, of ook verandering in kraakbeen. 9. Te groote Slapheid of Verlamming der Spiervezelen. Gelyk dé opgenóemde ootzaaken' niet allen -even gemeen - Zyn, denkt de Schryver dat de Ontaarting der Rugklieren | | | | en 9 ke ' VAN DB HOLLANDSCHE MAATSCHARDY, ‘7 s9 en de knobbetagtige Uitwasfen de -Ziekte meer dair andere éorzaaken voortbrengen. E foro tt Hier op gaat hy over om de Kenteekenen van dit Gebrek en der zelver verfchillende oorzaaken aan te wyzen; zich bedienende) van een fpons santen balyn, om in den Stoke darm door het gevoel te ontdekken het gene voor Her gee zicht verborgen is ; de verfcheide toevallen ; welken dp -«eríchillende oorzaaken verzeld' hebben, en door wadrnee. "fhingen zyn opgemerkt, in *t oog houdende 5 en te huls pe neemende 't gene de gezonde reden aan de hand geeft, s gaat hy dan wederom de oorzaaken na, om de teekes nen van elke derzelven op te geeven , geenzins ontveime zende dat dit niet tot volkome zekerheid kan gebragt wors den. , - Nu volgen eenige afgelege Ootzaaken , welken tot-de volgenden , als meest in aanmerking koomende, gebragt wore den. 1. Een zittend leven;:e. Het drinken van veel warm water. 3. Het veelvuldig göbruik van fterke overgehaalde geesten. 4. Het eeten van taaije en meelagtige fpyzem 5. Een fcheurbuikige fcherpte in de vogten. Van deeze elle wordt getoond, hoe zy kwaadfappigheid en ongeftelds heid kunnen te wege brengen , en dus gelegenheid geeven tot veelerleie kwaalen , verltoppingen der klieren , en dus ook deeze Ziekte kunnen doen ontftaan 5 waar by nog komt, dat fommigen deezer génóemde oorzaaken haare uitwerkingen op het inwendige van den Slokdarm onmid» delyk doen aankomen. En om dat hy oordeelt dat deeze Oorzaaken ‚in den tegenwoordigen tyd , gemeener zyn „ess de menfehen zich in dezelve meer toégeeven dan in voors gaande tyden , en zich dus meer verwaarloozen , beant- woordt hy hier mede dat gedeelte der: Vraage , waarom dit rek nu gemeener is dan vobrheen.’ © ` ZONE Tot de Geneezing koomende fpreekt hy , volgens het eers fte der Vraage, ván de Behoedmiddelen om voor de Zieke te te bevryden. ,, De beste Voorbehoeding," zegt hy s» Zal hier in beftaan , dat de van my opgegeeve algemeéné afgeleege oorzaaken zorgvuldig werden vermyd , ten mins ften voor zoo verre dezelve nadeelig zyn en een ieders oms flandigheden zulks toetaaten;, dat men in tegendeel zich van een vadzige rust tot eene fnaatige arbeid en bekwaame fighaamsbeweeging overgeeve. —— Met een woord , dat men zich bevlytige om eene. gezonde , fterke en aan: onze Voorouderen gelykvormige gefteldheid te verkrygén." — : De Geneezing , welke nu volgt ‚ Delt de Heer NAHUYS d 4 es 24 VERHANMD. NAN DE :HOLLANDA, MAATSCHAPPY. hier, gelyk in de meeste andete Ziekten , tweederlei , vol- komene en onderhoudende of verzagtende. Beide meeten daar den veríchidlenden aa ep oorzaaken:van het gebrek ipgerigt. worden. Een groot. Gezwel van buiten den Slok- darm drukkende, welk door geene middelen opgelost of door de handkonst kan: weggenomen worden , laat geen an- dere dan-enderhoudende, verzagtende en voedende genee- zing toe. Eene verharding der Long , oorzaak der drukkinge, zynde , geeft weinige hope van een volkomegeneezing. De verharding der Rugklieren.óordeelt de Schryver geneeslyk,y althans meer. dan andere oorzaaken, en raadt hier toe aan een vroegtydig gebruik van Kwik-middelen , met behoorly- ke voorzorge aangaandé de geflteldheid en kragten. der Ly- ders. Spons- of vleescnagtige uitwasfen kunnen niet voja komen geneezen, maar moeten door zameptrekkende mid- delen, zo veel mogelyk, beteugeld worden; en in gevalle zy den Slokdarm geheel fluiten, moet dezelve door een fpons:aan een balyn nu en dan geopend worden. Inwendi- ge Knoest- of Kanker- gezwellen maaken hetgebrek onge- neeslyk, gelyk deeze gebreken uit eigen aart zyn. Zo ook Gezwellen in hun eigen vlies beflooten, om datze buiten, het bereik. der konst Zyn, Slagader- en Ader-breuken zyn ook zeer twyfelagtig herhaalde aderlaatingen , als de Lyder. kragten heeft, en het dikwils doorflikken van 2a» mentrekkende middelen. zouden bier van den meesten diénst zyn: Een al te groote flyfheid en kraakbeenige verharding van den Slokdarm is onhelplyk. Eene ver, fepping en verlamming van deeze buis is wel van een moeilyke :geneezing ; doch laat nog eenige hope, door een yverig gebruik van zenuw-verfterkende middelen, hoeda- pige hier. aangeweezen worden. H | » Uit alle deeze gazegdens? befluit de Heer Nanvxs,". s," is: het gemaklyk op te maaken , waarom de langzaam belette doorzwelging weelal doodelyk is, gelyk de Maat- {chappy ‘dezelve in haere Vraage ook als dusdanig onder- Deh, Immers byna alle de oorzaaken „dewelke gelegen- heid tot dezelve geeven , zyn. wegens haar zitplaats of natuur, zoo niet volflrekt -doodelyk , ten : minften. zoo moeilyk te overwinnen , dat: de meeste Lyders , eer de aangewende geneésmiddelen dezelve hebben kunnen wegs neemen of verligten , reeds. dopr -gebrek van voedzel en daar op, gevolgde uitteering noodwendig hebben moeten rven. LEN" MEC er am I s TERE D H a ` UN wad - . à: » " : jt N e ü € "a4 de an D «- 3 } NATUURIJKS HISTORIE VAN HOLLAND. ` s5 Netuurlyke Historie van Holland. Door j. LE FRANCQ VAN …BERKHEY M. D. Tweede Deels Eerfto Stuk. Met noodige . 4 ingen. Te, Amfierdam , by Yntema en Tieboel, . 1769. In groot o(1090 342 bladzyden, | iy Liefhebbers der Natwurlyke Historie , die het voorige gedeelte van dit Werk met gengegen doorbladerd , het. oogmerk, de fchikking en de dus ver gebragte uitvoering ever 't algemeen goedgekeurd hebben, zullen met de uit- gave van dit Stuk verfterkt konnen worden , in hunne hoop, op ene lofwaerdige ontvouwing dezer Stoffe, —— Heer vars Berkhey toch gaet hier mede over tot het bebandelen, gran onderwerpen, die, behalven dat ze meer byzenderheden behelzen , in verfcheiden opzichten tot no zo opzetlyk niet nagegaen zyn. Men befpeurt hier dui- delyk, dat 's Mans oplettendheid en bekwaemheid hem in ftaet ftelt, om het aenmerkelykfte dier onderwerpen met de vereischte zekerheid voor. te dragen : en wel in diervoege, dat zyne wyze van voorftelling , zelfs in die gevallen , daer de ftoffen zeer droog geacht mogen worden, den Lief hebberen van enige naeuwkeurigheid konne bee agen. | Onze Autheysrmaekt een aenvang met het befchouwen van de ligging onzer Klaibeddingen , fpoort verder die der Zandbeddingen en Geestgronden na; gaet daer op over tot het befchryven onzer Veenbeddingen , Dary- en Moer- gronden; deelt wyders zyne opmerkingen mede, wegens de Aerd- en Mollembeddingen , en hecht daer aen een be- richt, rakende zummige andere beddingen, die men in de bekende graving van een Put te Amfterdam ontmoet heeft, —— Het merkwaerdigíle dat omtrent deze vier Hoofd- eddingen , en andere mindere grondlagen, overweeging verdient, word hier onder(cheidentlyk ontvouwd; zo ten aenzien van derzelver natuurlyke gelegenheid , als diepre f ondiepte, vruchtbaerheid of onvruchtbaerheid enz, — an deze voorgeftelde hoedanigheden bedient hy zich ver- der „om ons een geregeld begrip te geven van Hollands al- gemenen bodem. Ter duidelyker verklaringe hier van ver- ledigt hy zieh tot een oplettend onderzoek der ware oude gefteldheid van Hollands beddingen; om na te gaen, hoe en in hoe verre, ons Land deel hebbe, aan het verhoo- gen zyner beddingen , door de wateren of andere. byko- mende oorzaken. En dit afgehandeld zynde, geeft hy ons , EN Da 7. Gen dé COC C NATUURLYKE NÉSTOR C | een naeuwkeurig bericht van deszelfs grondílaet , zo als die zich in onze dagen bevind; met nevensgaende aene fnerkingen over de uitgebreidheid,en. firekking der bed- dingen, zo als ze onderling in een fmelten , en op ver- fchillende wyzen voorkomen. Om den Lezer hier van enig nader denkbeeld mede te deelen , zullen wy 's Mans gee. dachten aengaende Hollands oude beddingen , zo veel het. hoófdzaeklyke betreft, in dezen kortlyk melden, - - - "t Sraet vast, dat Holland, zo niet geheel ; ten minfte voor een groot gedeelte, uit aengehoogd of aengefpoeld Land beftaet; en men heeft grond om te beweeren , dat de oude oppervlakte thans ongeveer 1oo voeten lager ligt dan de tegenwoordige. Egter is 't niet te denken , dat deze oppervlakte eertyds de bodem der Zee geweest zou zyn; met meer waerfchynlykheid mag men ftellen , dat de ee, toen hetLand merkelyk lager was, ook naer gerade lager geweest is; en er loopen verfcheiden bewyzen fa- men, die ons opleiden om te denken , dat de Zee oud- tyds lager en verder van 't hooger Land gelegen was , dan dezelve zich tegenwoordig bevind; des men op goe- den grond konne ftaende houden, dat de Zee die opper- vlakte des Lands niet beftendig ‘bedolven’, maer alleen by ongemene vloeden overftroomd heeft. Hier uit zyn dan óniítaen, die menigvuldige, doch niet laéfswyze , maer hier en daer verfpreid liggende Schelpen', die men op verfcheiden plaetzen zeer diep in den grond , en in de Amfterdamfche delving, zelfs ter diepte van (op voeten en meer, gevonden heeft. Deze fchelpen zyn waerfchyn- Iyk op de toenmalige oppervlakte gebragt, door een groo- ten overloop der Zee, en aldaer blyven liggen, na dat de Zee weder binnen hare palen te rug gekeerd was; waer op ze vervolgens bedekt zullen zyn, door de andere gronden, die men heden boven dezelven ontmoet. Deze grondlagén xyn hier ongetwyfeld aengehoogd, zo door het flib en dë kiai van den Rhyn, als door het flib der Zee, doch wel ineest van den Rhyn, die, by eene merkelyke zwelling , onbelemmerd over het Land vloeide. Echter komt om- trent deze bedolve Schelpen nog in aenmerking, dat des gelven , gelyk ze meermaels door de -diepfte beddingen een wroeten , ook hier te Lande, in onze weeke gron- den, nog wel dieper doorgeboord konnen zyn , dan ze. “genvanglyk door de Zee opgefpoeld waren. Benevens: dit alles heeft men eindelyk ook nog gansch geen verwerpelyke reden , om te denken , dat 'er in vroeger da- gen hier en daer meermaels geweldige onderaerdfche inkol- kingen der Zee, en daer op volgende inftortingen der Lan- den plaets gehad hebben, die, benevens de gemelde oor- zaken van aenhooging , ook het hare toegebragt zullen heb- ben, tot die groote verandering, welke men in Hollands beddingen gewaer word. — Uit het deswegens voorge- ftelde kan men , zegt de Heer van Berkbey , opmaken, ,, dat de'Zée, aan den eenen kant, de Zand en Dary-beddin- en, en zelfs de Klaibeddingen der verdronken landen losgemaakt, en die ftoffen met zyne beroerde golven age téruït gefpoeld heeft; en dat het Land dus met nieuwe beddingen bezonken is; waar by dan, van de andere zyde, de fterk neervlietende Rivieren haar flibber heb- ben aangevoerd; tot dat eindelyk de uitloopen verzand er verhoogd zyn.” Wel byzonder merkt hy aen, ,, dat Zuid-Holland, oudtyds, gelyk mog heden, hooger lig- gende dan Noord“ Holland , (choon het al by ongewoone rr . vloe- 9 -— NATUURLYKE HISTORIE .yloeden van de Zee mogte overloopen- geweest: minder aanval geleeden moet hebben dan Noord-Holland of Westvriesland. Het ftaat by ons, (vervolgt hy.) als .ontwyffelbaar vast , dat Zuid- Holland altoos een vaster , hooger en drooger Land geweest is ; welks beddingen, na den algemeenen Zond- of ouder onbekende Vloeden, eerder door het overloopen der groote Rivieren , Maas en Rhyn, dan door het overftroomen der Zee , zyn aane gegroeid: terwyl Noord-Holland of West- Vriesland in tegendeel, niet alleen door de vloeden der Zee overloa= pen wierd, maar ook door al het afloopend water van den Rhyn, 't welk voor, en nog meer na, het ftoppen van die Rivier aldaar in menigte famenvloeide , beftendig ‚dras en onder water lag”. Overeénkomftig met deze gedachten , rakende de aanhoo- ginge van 'sLands beddingen, geeft hy ‘er ons, in navol- ginge der Amfíterdamíche delvinge, deze algemene befchry- ‘ving van. | an Het allerdiepfte bedde, voor zoo verre wy hetkonnen nagaan „is Zand; gelyk dit op eene diepte van twee hon- derd twee en dertig voeten in de Amfterdamíche delving gevonden wierd. Hoe diep nu dit bedde doorloopt is on- bekend; dog uit de beurtelingfche veranderingen der bed- dingen, die altyd uit Zand onder of boven Klai beftaan „ ftel ik vast, dat onder dit Zandbedde wederom Klai gelegen zal zyn, en vervolgens dieper en dieper, zwaardere Dot, fen; die, uit hoofde van haare zwaarte , "t zy die uit fteen- tjes of andere zaaken beftaan, nog dieper gezonken zyn. Boven dit eerfte bekende Zandbedde ligt daadelyk cen bed- de van vyf voeten Zand, gemengd met fteentjes ; wat voor fteentjes , vind ik niet gemeld , dog vermoedelyk waren het zandige keifteentjes. Deeze fteentjes, fomtyds door het ‘Zand gemengd, verfterken ons in die gedagten, dat dit bedde, in laatere tyden, op het eerstgemelde Zandbedde is bezonken; en dat het zelve Zandbedde voortyds, eer: deeze andere beddingen daar op gezonken zyn , bloot en woest gelegen heeft, of een bodem der wateren gewéest js; tot dat de Rhyn, na dat de Alpen gevestigd waren, ontfprongen zynde, en allengs in kragt van wateren toee neemende , de.klai en teentjes heeft afgevoerd. Daar op zal de flib en klai de gemelde keifteentjes eerst hebben laaten doorzinken, die dan vervolgens door de groove klai bedekt zyn. Hier door heeft 's Lands bodem van {yd tot tyd een bedde aangewonnen, ten minllen van zestig of ze- | $ vp Leh MELDE, - ? ventig d . "VAM HOLLAND. - EA wentig voeten. Deeze ophooging van klai , door de Rivieren, is zeer waarfchynlyk door den.Zondvloed of andere ge- weldige vloeden, beroerd geworden; waar mede het klai- iet Zeefchelpen gemengd. ge- telpen , door de weeke klei de, zullen daar in gebleeven. "ugwyking der Zee , een bedde ` en Schelpen , ter diepte van Hier. op is dan vervolgens re klaideelen tot een bedde it nu in aanmerking genomea Heer Dg BUFFON naastdenker ^t welk ter diepte van: honc fpeurd „ niet’ alleen naby de zen der Aarde ligt, maar dat 'n;vasten grondílag van Hole n is." Dit denkbeeld Daat zenmerkingen over de uitgee ftrektheid van dit Klaibedde, die hem eindelyk doen vast- flellen, ,, dat het Amfterdamfche Klaibedde door gantsch Halland doorgaat; en dit aanneemen, als een, vast en oi- wederfpreekelyk bewys, dat het benedenfte gedeelte van Holland, zoo:verre dit bedde zig uitftrekt, oudtyds, ge- heel onbewoond, onder water gelegen heeft, en dat dus Holland op dit :bedde gevestigd is". M. De Heer van Berkhey ontvouwt de hier bygebragte ftel- Hngen onderfcheidenlyk , dringt zyne redeneeringen deswe- gens met befcheidenheid aen;.en geeft voorts een welge- grond verflag van den ‘tegenwoordigen ftaet van Hollands beddingen in "t algemeen ; overeenkomítig met het geen hy in 't voorgaende van de byzondere beddingen’ gemeld heeft, "t Een eüt ander is doorvlochten met natuur- en oudheidkundige aenmerkingen , herhaelde proefnemingen; en daer benevens nog. nader opgehelderd door wel uitge- voerde Platen,-die het voorgeftelde wegens deze en gene byzondere grondlagen , en 't beloop van Hollands beddin- gen in 't algemeen geen gering licht byzetten. ED Op deze befchryving der verfchillende Beddiagen , ef ont» vouwing van Hollande ouden en hedendaegíchen Grond flaet, ftelt de Autheürzich voor te:laten volgen, een by» zonder.onderzoek van de Gronden en Delfftoffen, die ons in Holland voorkomen,. In dit gedeelte heeft hy ten ooge merk den aert en-liet famenítel dier Delfítoffen na te gaens en dezelven,:op ene. rang(chikkende;en tevens EM ` lige 40 NATUURLYKE HISTORIE dige.wyze, in CLASSEN, Orden , RANGEN, Geflapten en Soorten voor te dragen. Hier omtrent levert hy ons reeds -in dit Stuk aenvanglyk zyne waernemingen overde Aerde, :sen/welke buiten kyf de Eerfte cLAssg toekomt. Deze verdeelt hy in twee Orden; als zyade fyne Moederaarde , die ‘of door haare deelen zelve , of door ene tusíchenkomende vettigheid verbonden is 5 en JMoederaarde , welker deelen opwerbonden zyn. Onder de eerstgemelde', welke in drée MANGEN te onderfcheideu is, bekleed de Klaiagtige Aarde, die, door ene eigenaertige vettigheid. aen ‘een verbonden wyride, klaiagtig genoemd word , natuurlykerwyze den ees- Ben gange: en van.deze is de Geele Sieeribakkers: Klai het ver fte Go/lagt ; een tweede heet Volaarde ; het derde noemt mer Blaawwe Steenklai ; ouder het vierde betrekt men de Poot af Teelklai; het vyfde draegt den naem van Brakke Katteklai y en eindelyk' komt 'er nog als een zesde Geflagt de Zoute Klai: welke men, gelyk de Heer van Berkhey zegt, heeft. te onderfcheiden van de Brakke Katteklai, ,, om dat ze, in an haaren grondaart, zuivere Klai genoemd moet worden, an welke niet dan. door het zoute water doordrongen is; -„» daar de voorgaande foort in ’t geheel, in haare zelfftan- », digheid, van de zuivere Klai verfchilt." Ieder dezer Geflagten word vervolgens in zyne verfchittende Soorten on- derfcheiden ; om , door derzelver afzonderlyke befchouwing, de byzondere merkwaerdigheden , die daer'omtrent in. ovet- weging komen , te :duidelyker te ontvouwen. Op ene dergelyke wyze ftaet de Autheur ook vervolgens de : benevens de verdere Clasfen in hare hoofd» en onderdeelen voor té dragen; en het naestkomende Stuk te beginnen met den híer aen. volgenden Rang ; waer onder hy de Érytagtáge Klaien betrekt; om als dan een bericht.te geven van die «arde , welker deelen , door hunne eigen fynheid , af eenige Kryt/Loffen , onderling verbonden , en uitdien hoofde Arytagtig zyn. —— Onze Autheur behandelt.dit onderwerp met geen minder naeuwkeurigheid dan de voorgaenden; en men ziet ten duidelykíle , dat hy geen moeite gefpaerd heeft , om alles met oplettendheid na te gaen; ten einde van "t een en 't ander een bericht te geven, waer op men ftaet kan maken, en waer door de weg ter verdere proef neminge over deze en gene byzonderheden, betreffende onze Delfítoffen , ten klaerfte word a wezen. Deze Ontvouwing der Klatagtige Aarde , die verfcheiden natuur- kundige byzonderheden.verklaert , welken door veelvuidie ge proefnemingen bevestigd worden, zo ten aen£ien van e- " apt nr | VAN HOLLAND. ar / , de geivkiiachtügebeid der Klai- en Zanddeelen als wet op- zicht tot de vettigheid der Klai enz. heeft de Heer. en wat meer van dien aert Zy, — Men kan uit de mge nier, op welke onze. Natuuronderzoeker dit gedeelte der Eerfe Clasfe „ en wel derzelver Eerften Rang voordraegt, enigermate afleiden, dat men op goeden grond ene verdere oplettende ontvouwing der volgende Rangen , en voorts der overige Clasfen heeft te verwachten, uit de hand van hem, die dit gedeelte zo juist behandeld heeft. ~ b Groot Placaat-en Charterboek van Vriesland, I. Deel, aan» vang neemende met de oudfte Wetten der Vriezen; eindigene . de met bet jaar 1499. verzameld door GEORG FREDERIK , BARON THOE SCHWARTZENBERG €} HOHELANSBERG , Grietman over Menaldumadeel , Gedeputeerde Staat en Lid van de Houtvesterye van Vriesland. Te Leeuwarden ; by Willem Coulon 1768. In Folios groot, bebalve de Voore reden en twee uitvoerige Registers, 796 bladz. Zie hier, Liefhebbers der Vaderlandfche Wetten, den aanvang van een deftig Werk , waar naar men , inzone derheid in Friesland , lang gereiklialed heeft, en waar aan het, tet hier toe, aldaar, altoos ontbroken hadt. Geldere land, Holland , Zeeland, Utrecht hebben lang hunne bye zondere Placgatboeken gehad. Doch de vermogende Pros vincie van Friesland heeft zig , tot op deezeh tyd toe, moeten behélpen, met.kleine en onvolkomene Verzame- lingen van Landfchaps- Wetten, Statuten en Refolutien ; die nog meest de laatere tyden betreffen, en de Stukken der vroegfte eeuwen onaangeroerd laaten. ’t Zy dat de zeden der oude Friezen; of de zonderlinge gefteldheid en geduurige veranderingen der Regeeringe onder dezelven; of het beftaan op zig zelven van de byzondere deelen van 't Gewest, het verzamelen van oude Stukken zeer moeilyk emaakt hebben ; 't zy dat de binnenlandfche tweefpalt der Verkoopers en Schieringers, in de veertiende, eu.de op- | | ge- - CH GROOT PLACAAT-EN CHARTERBOEK gevólgde onlusten der vyftiende eeuwe, oorzaak van hót verlies veeler weetenswaardige Stukken geweest zyn ; men heeft , niet voor 't jaar 1528 , begonnen te denken, om het famenftellen van een Landboek , ’t welk niet flegts de ge- fchiedenisfen des Lands; maar ook de voornaamfte Land- áchaps-Refbólutien , Wetten , Placaaten en andere Stukkent, behelzen zou. Dit Werk, welk egter maar met het jaar 34498 zou aanvangen , is federt voltrokken , tot omtrent het-midden der zestiende eeuwe: doch nimmer , gedrukt jn °t licht gegeven , behatve dat ook, in het zelve , de oud- Ze Stukken niet gevonden worden. : Ons Vaderland , en Friesland mr byzonder , is den -Heete VAN SCHWARTZENBERG dän grooten dank fchuldig3 dat'zyne Hoog-Edelh. zig, met de uitgaave van dit ujo» 'voerig.- Charterboek , heeft gelieven te belasten. Zelf een voornaam Lid der hooge Friefche Regeeringe, heeft hy, uit de Secretaryen des Lands en der Gedeputeerde Staa- ten; uit de Griffie van 't Hof; uit de Secretaryen van ver- -fcheiden* Grietenyen en Steden van Friesland „en zelfs uk de Leen-en Register- Kamer van Holland, alles byeenge- zameld, wat hy oordeelde, in zya Charterboek te voegen. Verfcheiden’ voornaame Luiden hebben hem voorzien, van Stukken , die elders niet te bekomen waren ; en onder dee- zen aanzienlyken voorraad, zyn ‘er zeer veelen, die nim- mer gedrukt geweest zyn ; van welke foorte wy er, ter loops, in dit eerfte Deel, over de vyf honderd geteld heb- ben. De oudften zyn egter meermaalen gedrukt, en, onder anderen , door Heda, door ` Bacbelius, en Taatítelyk doot Mieris , uitgegeven. '[n "t jaar 1765 , gaf de Heer van SCHWARTZENBERG een Register uit van de Stukken „die hy toen reeds by een hadt. Doch dit eeríte Deel van het Chars serboek , zo ver, als het gaat, vervat veel meer Stukken'darí in het Register waren opgegeven, zo dat het, in dit op- , Zigt, de verwagting overtreft, `, = zarn - De Heer Uitgeever heeft zyn Werk, wyders, verrykt met eene breede:Voorreden. In dezelve, wordt, na een- kort berigt van zyn voorneemen „en van de goede gelegen: heid ,om het wel uit te voeren , getoond , dat Friesland van ouds, naar onderfcheidene gewoonten, geregeerd werdt; tot dat het, ten (ode van Karel den Grooten, de befchree- ven Wetten bekwam, die het eerfte Stuk in dit Charters boek uitmaaken „ en door den Profesfor Meinard Tydeman, uit het Latyn vertaald zyn. Ter gelegenheid deezer Wet: ten , vindt men, in de Voorreden „verfcheiden gepaste aam D (Ger, VAN VRIESLAND. 33 mérkingen over het ftraffen van fommige hoofdmisdaaden , door geldboeten alleen ; over de Maagzoenen ; over de Verraadery ; en over de Dievery : omtrent welke laatíte misdaad, de Heer van Schwartzenberg een’ merkwaardigen brok aanhaalt uit de XXIV. Landregten van Friesland , die „ in de oorfprongkelyke Landtaale , met eene overzetting van de Heeren Tholen en Heringa, in het volgende Deel, ftaan mgetwyfeid, door alle Lief. yen , met genoegen , zullen ere woorden, in de Friefche den Grooten, in zogenaamd. ame de woorden Notnumfti „ dolg, worden, vervolgens , verkragting , moord of moorde Ving te betekenen, Onder het elt de Heer van Schwartzen. m, beftaande in iemant in *t dat hy den grond raakt; en le: en befluit, eindelyk , met ss en Saxmundus „die de Frie- rmeerderd hebben, Regtsgee leerden geweest zyn: welke foort van Geleerden , voor en in de tyden van Karel den Grooten , dikwils, geraadpleegd werden, over zaaken van Regeeringe en Regtsoefeninge. Op °t einde der Voorreden, verklaart de Heer Uitgeever zyne meening, over de waarde der oude Munten, bekend onder de naamen van Libra en Solidus. ` Men zal niet verwagten, dat wy, na dit Berigt van den inhoud der Voorreden, uitvoeriglyk , op het Werk zelf (til Dean, Eene Verzameling van egte Stukken is niet gefchikt voor een Uittrekfel. Doch t zal, misfchien, de Leezers onzer Letteroefeningen niet onaangenaam zyn, dat wy, in de plaats daar van , hem eenige aanmerkingen mededeelen , over een Latynsch Stuk, welk, den Heere van Scbwart- zenberg té laat ter hand gekomen zynde, niet in 't Werk, op zyn jaar, maar in de Voorreden (p. L.) geplaatst, en, gelyk veele anderen in 't Werk , onvertaald gelaaten is , Íchoon "er ook veele anderen vertaald zyn, van welke on- elykheid wy de reden niet hebben konnen bevroeden. Doch dit in 't voorbygaan. Het Stuk, waar op wy zien , behoort tot den zanvang der negende eeuwe ; is uit de Annales Paderbornienfes (Lib. IL, p. 56.) ontleend, en van den volgenden inhoud: ` . In nomine Dei & Salvatoris noftri Jefu Cbristi. LUDO- IV. DEEL. N. LETT. NO. I. c ` VIe $4 GROOT PLACAA'P-EM CHARTERBOEK greus divina erdinante Providestia Imperator Augustus. Naer tam fit omnibus fidelibus noftris tam prafentibus Së futuris , ia quidam bomines ex Pago Stormufe, Ething videlicet Sé otmar , nec non Thancmar quefli funt misfis noftris Ertangario Comiti & Erlegaldo mis/o noflro , eo quod quando fres} Jnfidelium Wigmodiorum ad partem Dominicam reooe cata fuerunt , res eorum, qui tunc fidales Francis erant , par riser cum ipfis , injafle fociata fuisfent. Que rer dum ab eis» dem Misfis Së ceteris fidelibus. noflris juxia veritatis © aquis gatis ordinem diligenter perfcrutata, & per bomines bone fidei veraciter inquifita esfet, inuentum est illos res eorum injujle gmifit/e , eo quod illos forfafáas nom babuerunt, mec infideles fueruag. Proinde placuib nobis, pradictis bominibus ves quae eo tempore jufka CP rationabiliter babebant reddi, Ob firmitatis tamen gratiam, placuit , Serenitati[s] noflra augmento Së terne retributionis frucin, boc preceptum mo[lrum eis fieret s per qued jube mus atque decernimus , ut noflris futurisque tente peribus res, quas eo tempore jufte ac legaliter posfidebant , &9 eis injufte ablata fuerunt, teneant atque posfideant , & nullam deinceps conmnotionens aut calumniam aut aliquod impedimentum à quoquam mec ipfi aut filii out pofleritas eorum, ab bodierno die EF tempore, pro bac caufa fe babituros , penitus pertimes- cant , fed ut dium est, absque alicujus contrarietate C? præ» judicia, res in fui fuorumque beredum dominio perpetim. lega- liter Së firmiter posfsdeant , fuisque po[leris babendas relin- quant … vel. quidquid exinde elegerint faciant : (9 ut bec autto- ritas firmior babeatur , & per futura tempora melius conferve- tur, de annulo noflro fubiter jusfimus figilleri, Data IX. Ka- lend;.... Anno Cbristo propitio VL Imperii Damini Hlu- dovici Serenissimi Augusti. Indiclione XII. AGum Ingelinkeim Palatia publico in Dei nomine feliciter. Amen. Dat is: am In den naam van God en onzen Zaligmaaker Jezus Christus. LopewykK, door de Goddelyke Voorzienigheid Keizer en Vermeerderaar des Ryks. Kennelyk zy allen enzen getrouwen Onderzaaten , zo tegenwoordigen als toee komenden . dat eenige Mannen uit de Landftreek Stormu/e , te weeten Etbing en Rotmar , als mede Tbaskmar , onzen af- gezondenen, Graave Ertangar en Erlegald,onzen Gezant, klagtig gevallen zyn, dat, toen [de goederen] der ongetrou- we Wigmoden, ten behoeve van den Heer, verbeurd vers klaard: werden, hunne goederen, te gelyk met dezelven „ t, u Were em WAN VRIESLAND. ` A werden verbeurd verklaard , ontangezien zy toen den Frans ken getrouw waren. Welke zaak , door de gemelde at, gez en andere onze getrouwen, naar Waarheid en 4édelykheid , wlytiglyk onderzogt, en door eertyke luider ópreptelyk. uiegevorscht zynde; zo heeft men bevonden , dit zy van hunne goederen orregtvaardiglyk ontzet ge- worden waren , alzo zy dezelven niet verbeurd hadden, noch oatreuw waren geworden. Wy willen, derhalve, dat den gemiden Mannen de goederen , die zy, ten dien tyde ; met regt en: naar redelykheid „ bezaten , weder gegevert worden, Tot meerder vastigheid nogtans , en tot vergroos iog van onzen roem, en verwerving eener eeuwige veri soie, willen Wy, dat hun. dit bevel ter hand gefteld werde, waar wy gebieden én befluiten , dat ay , voot ket tegenwoordige en het toekomende, de goederen, dié 3y toen geregtelyk en wettiglyk bezaten , en die hun onregt- vaardigtyk ontvreemd waren, houden en bezitten, zonder dit zy, of hunne kinderen of nakotnelingfchap, van dee- zen dag en tyd af, ter voorgemelder oorzaake , eenige ohte rusting, verwyt of verhindering van iemartt zullen te wreed gen hebben? maar dat zy die.goederen, gelyk gezeid is, zonder belet of tegenfpraak van iemant, onder de beliée- ring-van hun en hunne erven, voor altoos, wettiglyk etr b igiyk „zullen bezitten , en hunnen nakomelingen tet bezittinge nalaaten , of daar mede handelen naar Huu wel- gevallen. Ea op dat deeze magt te beffendiger blyve, eti ook m len toekkòmenden tyd te beter (and houde , ‘hebben wy deezen , met onzen ring y doen bezegelen. Gegeven: op den . . + en twintigften van... . . Door Ze Heeren gun- fte, in °t zesde jaar der Regeeringe van den Heere: Lades yk , den Doorlugtigften Keizer. De twaalfde Indictie. Gedaan in 't Vorftelyk: Paleis. te Fngetenheini,. In Gods naam gelukkiglysk. Amen." >. . - E De: Heer van Schwartzenhefg nretkt deezen Brief agn, als een nader bewys, dàt de Friezen in 't gemeen, onder Keizer Lodewyk den Vioomen , in °t bezit kunner vera beurd verklaarde goederen , herfteld geworden zyn; "t welk der moeite waardig agten, kortelyk , te onderzoeken, - Om de gelegenhefd , by welke dee ze Brief , naar alle waars fchyniykheid „gegeven i8, te beter te vertaan, moet mem waeten, dat Karel de Groote , Vader van Lodewyk , die hier als geever-vóorkomt , de Friezen, een gedeelte van welken gen: hent opgeftaan was, in "t jaar 784 , overwons nen, en van.heurégs op we Vaderiyk erfgoed. roe 2 adt: i \ - 40 GROOT PLACAAT-EN CHARTERBOEK hadt: en dat zy, omtrent het jaar 814, in dit verloorem regt, door Keizer Lodewyk, herfteld zyn. E De, eenigfte oude Schryver, ons bekend, uit welken dit blykt , is een Sterrekundige der negende eeuwe , die °t Leeven en de Daaden van Keizer Lodewyk te boek gefteld. heeft, en, op "rt jaar 814, verhaalt, dat die Keizer de Saxers en Friezen ,in’t regt op hun Vaderlyk erfgoed , welk Zy, ter oorzaake hunner ontrouwe, onder zynen Vader, verlooren hadden, herfteld heeft. [Quo etiam tempore , Saxo- nibus atque Frifonibus jus paterna bareditatis, quod fub patre ob perfidiam legaliter perdiderant , Imperatoria clementia refti- $uit.] De Schryver, van wien wy fpreeken , is, door Andreas du Cbesne , onder zyne Historie Francotum Scripte- ret Tom. Il. p. 286, in "t licht gegeven, en de plaats , die wy aanhaalen, wordt op p. 296 gevonden. Alle de Schry= Vers , die , federt , van dit voorval hebben gewaagd , hebben: bun verhaal, zo veel ons bekend is, uit hem ontleend. De eerfte, die "er, na hem, melding van maakt, is Æi- Moinus , die, in "t begin der elfde eeuwe , bloeide, en hem byna woordelyk uitfchryft (*). De Heer van Schwart- zenberg merkt (Zoorr. p. L.) aan , dat eenige Schryvers niet bevatten konnen, met wat regt, de gantíche Friefche. Natie, door Karel den Grooten, zo zwaar geftraft is, daar maar een gedeelte der Friezen tegen hem opgeftaan was: *t welk wy gaarne gelooven. Doch als , onder. deeze Schrye vers , ook Regino Prumiens, op "t jaar 784, geteld wordt; waar door wy niemant dan den bekenden Regino, Abt van Prume in °t Aartsbisdom van Trier, konnen ver(taan, kons nen wy verzekeren, dat deeze Schryver, noch op * jaar #84, noch elders, eenig gewag maakt van de ftraf of her- flelling der Friezen, verre van dat hy zig , over de onbillyk- heid der ftraffe , verwonderd getoond zou hebben. ’t Eeni- . ge dat men by hem , zo wel als by anderen, vindt, is , dat zig alleenlyk een gedeelte der Friszen [aliqua pars Frifonum] in den opftand hadt ingewikkeld. Reginon. Cbron. Libr. Hz ad annum 784. Edit. Struuii 1726. Tom. L Rer. Germ, Script. p. 41. | | . De Giftbrief, welken wy nu zullen onderzoeken , bevess tigt, meer of min, de waarheid van 't verhaal des onge- noemden Sterrekundigen. Nogtans niet, voor zo ver et ` u ' (^t Is: eene geringe misvatting van den Heer van Schwartzen- berg (Voorr. p. L: vers.) dat de ongenoemde Sterrekundige Aimas: $43 uitgefchreeven. heeft. 't Geval is regt anders om, VAN VRIESLAND, 37. vit bi zou, dat de Friezen in 't gemeen in °t regt op hun Vaderlyk erfgoed heríteld zyn: maar voor zo ver'er wit blykt , dat drie byzondere Períoonen in dit regt zyn herfteld. Maar of deeze Perfoonen Friezen geweest zyn, biykt niet klaar. De Plaats, waar deeze Brief, en veele anderen , om- trent deezen tyd, gegeven zyn , is Ingelenbeim , ter lin- kerzyde van den Ryn in de Neder-Palts , naar den kant ven het Mentifche gelegen , alwaar de Keizers uit den ftam van Karel den Grooten een Paleis hadden. De juiste tyd is moeilyker aan te wyzen, om dat de naam der maand uit den brief verlooren fchynt. Doch het jaar is, onge- twyfeld, 819. De brief is gegeven, in 't zesde jaar der Regeeringe van Keizer Lodewyk, die, in January des jaats $14, begonnen was. Het jaar 819 na January was dus het zesde van Lodewyks Regeeringe, ep op dat jaar , viel het twaalfde der Roomíche Indictie , een’ tydkring van vyftien jaaren, Doch hier doet zieh eene kleine zwaarigheid op, zo men onderftel: , dat de begunftigde Perfoonen Friezen geweest zyn. De Sterrekundige Schryver zegt, op het jaar 814, dat de Friezen, ín dien tyd [quo etiam tempore], van de opgelegde ftraf ontheeven werden. En de ontheffing, van welke onze Giftbrief {preekt , is , veel laater , in "t jaar $19,ge(chied. Maar ’t kan immers zeer wel zyn, dat de ontheffing der Friezen in 't gemeen, reeds in of omtrent het jaar 814 , gefchied is „en die van eenige byzondere Per- foonen onder hen, ten minften van de drie, die in onzen _Giftbrief genoemd worden, eenige jaaren laater. 2 Doch wat blyk heeft men , dat deeze drie Perfoonen Friezen geweest zyn? De naamen Ztbing, Rotmar en bewyzen zulks niet. De Saxers, die , zo wel als de Friezen, in °t verbeurdverklaarde Vaderlyk' ert goed, herfteld werden, en andere Duitfche Volken droes gen dezelfde , of diergelyke nasmen. In de Lysten van oude Duitfíche eigen naamen ,:door Goldast uitgegeven , vindt men (Rer, Alemann. Set, Tom. H. p. 99 , 107, 108) een Etti, een Ruadmar en een Tbancmar. De Frie- Zen konnen, 't is waar, dezelfde naamen gedraagen heb- ben; doch die nagmen waren niet bepaald aan hunnen Landaart, Men kan dan, uit de naamen, niet befluiten, dat de begunftigde Perfoonen Friezen geweest zyn. ’% Moet , gevolgelyk , indien °t zo is, alleen uit de Plaats er wooninge blyken. Bien is Pagus Stormy , of | 3 | ie 36 GROOT PLACAAT- BN CHARTERBOEK de Landfireek e(*). Maar vindt men ergens guik: eene Tandftreek in Friesland? Zo mem , uit oenige overeen- komst in den naam, gisüng maaken mogt, zou meu , veels ligt, in de naamen veg Suirbe/pe of Sulerfum , beide Dore pen in Oostfriesland, overblytfels van den naam Stormmfe- vimdeu konnen. Suirbufen , of Sutbtrembu/en kan Storm- bufen-en Stermufe geworden zyn, waarin Suiterfum ook kam veranderd wezen, Doch elk ziet, hoe lasfen grond deezeí gisfig hebbe. Daar blyft , derhalve, weinig meer dan eene bloete mogelykheid overig, dat Ething , Rotmar en Thanke mas in Friesland gewoond hebben. ^ . De ongatrouwe Wigmaden , onder welker goederen (5), die van Ething , Rotmar en Thankmareangeflaagen waren , zyn: mogelyk, Rog moeijelyker te vinden, Wy kennen geene Plaats in Friesland, van welker naam deeze, met eenigen fchyn, af te leiden is. Doch ons valt eene gisfing in de gedagten, tot welke ons cene aanmerking van den Heere van Schwartzenberg (Soerr. & Bb) aanleiding gegeven heeft. °t Is bekend, dat de Raaden, Oudílen, Vroedíten en voornaamften onder de Saxers en Friezen Wita of Wi» teng, van welk woord ons meeten gemaakt fchynt , ges vaamd werden. De Vergadering deezer Raaden droeg den naam van P itenagemo: s» als of men zeide Gemoeting , dat is, ontmoeting of byeenkamst der Weeters, of Wyzen. Ds Rapin Tboyras heeft, in zyne Histoire d'Angleterre (Tom. L p 489 Ce Juin) eene Verhandeling over den.oorfprong en natuur deezer Vergaderingen ingevoegd. Men merkteze aan, als verbeeldende het gantiche Lighaam des valks. Zou ’ nu niet zeer wel zyn kennen, dat men de Leden deezer Vergaderingen, in °t Latyn der Míddeleeuwe , Witenape. medii en by verkorting Wigmodii genoemd hadt, en dat zy de angetrouwen geweest zyn ‚waarop Keizer Lodewyk de? In. zulk een geval, zay men, veelligt, bet woord ' dii, hekwanmlyk, Standen of Saagten des Lands konnen overzetten. Dock zo men al zo veel toegave., zou nog onasken blyven, of hier op Friefche of Saxifche Stendeu gezien worde, e, | Wy - (*) Wy vestaalen "t woord- Pagus Land/freek , om dat het, in de siddeleeuwe, meest altyd, in dien zin gebruikt werdt. Anders be- gekent. het, in zuiver Latyn, ook Dos». ($) Wy hebben hier 't woord res [goederen] in den Text inge voegd, gelyk wy odk, wat langer , Serenitatis niet Sorenttati teezen, om dat wy, zonder deeze kleine veranderingen, geenen. bekwaamoh gig aan ^r Latyn weeten te geeven, ` VAN: VRIDER AND. | $9 Wy befduiter dan, det het zeer onzeker ie j of, In des Giftbrief , dien wy onderzoeken , wel op de Friezen of eenigen onder dezelven gezien worde; fchoon wy, op % getag van den ongenoemden Sterrekundigen, gaarne aani neemen „ dat zy , door Keizer Lodewyk , in "t régt op hen Vaderlyk erfgoed , herfleid zyí. ; . De Heer van Schwartzenbetg heeft; by de uitgegeven Stuks ken , eenige korte aantekeningen gevoegd, tot opheldering van duisterheden. ’t Zou, veelligt, nuttig zyn , dét die anges keningen, in't vervolg, toenamen. Ook verzoeken wy verlof; om aan zyne Hoog-Ed. in bedenking te geeven, of miet eeti Glos/artumof uitlegging der oude Friefehe woofden , aan "€ einde van °t Werk, behoorde gevoegd te worden : "t welk wy ons verzekerd houden , dat, aan dé Liefhebbers der Vae derlandfcke Oudheden, ten uiterften aangenastn zen zóu. Agn deeze Liefhebbers , behoevén wy dit Werk niet verder aan te pryzen. De Drukker heeft zorg gedráagens dat het, met eene fraaije Letter, op goed papier, eh , ze ver wy hebben konnen befpeuren, nasauwkenriglyk , ges drukt is. De Kenners onzer Taale zuilen, in de Voorres den, ligtelyk , eenige kleine fauteri tegeh de Gellagten der naamwoorden over ’t hoofd zien : en zv, die hun werk gemaakt hebben van de Historie der Geleerden , zullen riet vreemd vinden, dat (ommige Schryvers niet nasuwe keuriglyk geroemd , of kwalyk geplaatst worden, gelyk zo Orco van Scharl (bl. E.) Y een Schryver der tiende eeuweé voorkomx , en (bl. F. 2) onder de Schryvers,; die na de herleeving der Weetenfchappen bloeiden, geplaatst wordt > en Krantziss , in eene aantekening op het Werk , Chi, A6 een Mollandscb Schryver wordt genoemd , daar °t bekend is, det hy een Hamburger van geboorte geweest is, en nieg veel van de Nederlandíche zaaken te boek gêfteld heefty De bekwaamfte luiden zyn aam diergelyke verzinningen onderhevig ; in oogenblikken van verftrooijing van gedage ten, zo eigen àan onze onvolmaakte natuure. ` D Betigt on Corfica door james BosweLL Schildknaap. Naar den derden Druk nit bet Engelsch in °t Nederduitsch verd taald. Tweede Stah. Te , by M. de Biuynë 1769. łn groot eines, 279 bladxyden. E oplenefde Boswell in ’t voorgaende een Nattrarken= dig beticht van dit Eiland j €m een Gefcliiedaündig l 4 vere hed D - ae Je BOSWELL. verhael van deszelfs Regerings -omwentelingen gegeven hebbende , bevlytigt zich nu verder, wel inzonderheid , tof ene Staetkundige befchryving van dit beroemde Gemene- best. — In dezelve ontmoet ons een naeuwkeurig verlag van de tegenwoordige Regeringsvorm, die in ene zeer welgefchikte Volksregering beftaet, welker aenmerkelykfte inrichtingen in dezen onderfcheiden voorgedragen worden. Voorts geeft de Autheur een bericht , van de Godsdienftige en van de krygskundige fchikkingen , welken hier plaets hebben ; als mede van de gunftige omftandigheden des Kilands tot een voordeeligen en uitgebreiden koophandel, indien dezelve aengemoedigd en voortgezet wierden. Wy- ders vestigt hy het oog op den ftset der Geleerdheid , met aenmerkingen over de bekwaemheid der Corfen , om in vrede levende geleerd te worden, en de laetstaengewende poogingen om de Geleerdheid ook in dit gewest een Zetel te verlenen. Daer benevens laet hy zich breedvoerig uit over den geest en't caracter der Natie ; te meer daer men by velen zeer ongunftige gedachten deswegens vind , die , zy- nes oordeels, gansch ongegrond, of niet zo zeer aen den aert des Volks, als wel aen deszelfs ongelukkige omítan- digheden te wyten zyn. ' De Heer Boswell ontkent niet dat men hun ene alge- mene woestheid mag toefchryven, en hen aenmerken als een ruuw en boersch flach van menfchen; doch hy oor- deelt dit in hun verfchoonlyk, uit aenmerking der ruuwe behandelingen , welke dit dapper en moedig volk van zyne verdrukkers heeft moeten ondergaen. y befchryft ze verder als lieden vol van heftige driften, zo wet als van een levendigen , fterken en werkzamen geest; wel by- zonder vind hy de Natie , als van natuure vlug en le- vendig, if "t algemeen bedeeld met ene neiging en zucht tot de fraeie kunften en wetenfchappen, en vooral tot de welfprekenheid, zang- en dichtkunde. „ Ze zyn „zegt by, tot alle dingen bekwaani ; maar hun lot is tot hier toe zoodanig geweest, dat men enkel hunne onverzaagtheid en hunne kloekmoedige en ftoute hoedanigheden heeft kunnen opmerken. Terwyl hunne rondomgelegene na- buuren hen veracht, en aan de onderdrukkingen van een geweldig gemeenebest overgelaaten hebben , bleef 'er geene gelegenheid voor hun over, om hunne neigingen en be- kwaamheid voor de geleerdheid, noch om hunne herberg- faamheid, beleefdheid , vriendlykheid , en andere beminnee lyke deugden van het burgerlyke en befchaafde gezellige | EX De BRRICÉT VAN CÔRMCA. 4r. teven aan den dag te leggen; maar alles wat zy hier van: doit hebben konnen toonen , heeft zich altoos met eene: nitftekende eere, en tot hunnen grooten roem doen zien.” - Onze Autheur vervolgens nog gewag gemaekthebbende. van eenige byzondere gewoonten der Corfen , befluit zyne ontvouwing van de geaertheid dezes Volks, met de opga- ve van het uitítekend Corfiscb character van den Heer Cle- mente de Paoli , den broeder van den Veldheer. Voorts fchat hy het getal der Inwoonderen, die gemeenlyk klein van ftatuur zyn, onder welken echter ook verfcheiden van ene goede grootte en welgemaekte geítalte gevonden worden, op wel 220000 zielen, Hy rekende dat "er in "t jaar 1765, toen hy zich op Corfica bevond , omtrest aooooo waren, die men Vaderlandsgezinde Corfen mogt noemen, waar van Paoli 400oe gewapende mannen in °t veld, kon bren- gen. Hy merkt by die gelegenheid aen, dat het grootfte gedeelte dezer Vaderlandíche Corfen im tyden van beroer- te geboren, en in de gevoelens van een allerhevigften haet tegen de Republiek opgebragt is. ,, Daar is geen kind ,zegt hy, in Corfica, te weten onder de opgemelden , welke, zoo hy een weinig buskrnitkan krygen , het zelve niet ter- ftond in brand fteekt , by het opvliegen zich verheugende en: uitroepende, even als of het den vyaud in de lucht had: doen fpringen," Ecco i Genovefi, ,, Daar gaat de Genuees. ` ——- De Heer Boswell doet deze zyne berichten gemeenlyk vergezeld gaen van oordeelkundige aenmerkingen, die de lezing veraengenamen; en befluit dit zyn verflag van den .tegenwoordigen ftaet der Corfen, met een korte befchry- ving van ’t nabygelegen eiland Capraja , dat de Corfen den Genuezen ontmeesterd hebben , gelyk de Autheur in dezen meld. — Op dit bericht volgt nog een Aenhangfel , dat eni- ge Staetspapieren van Cerfica behelst, die ter ophelderinge van dezen en genen der gemelde byzonderheden ftrekken. Hier by levert ons dit Stuk nog het Dagverbaal eener Rei- ze van den Heer Boswell naar CSficà, het welk, behalven dat het dient ter bevestiging van’t geen hy ten aenzien van) dit Eiland gefchreven heeft; boven al aenmerklyk is, van wegen het geen hy , rakende het character van den beroemden Corfifchen Veldheer PASCAL PAoLI aengetekend heeft; waer van de voornaemfte trekken reeds voorheen in ons Mengel- werk gemeld zyn (*) , des wy hierop niet ftaen zullen biyvev., (©) Zie N. Vaderi, Letteroef: Mengelwerk. IL Deel, AL 26, ; . 5 ` \ ^ s fe BOSWELE Edoch wy kumen van dit verhael niet wel affteppen , »on4 der den Leger nog mede te delen, ’t geen de Heer Boss wel ons bericht, rakende het zogenaemde Wetboek, dag de Heer Bousfvau, zo men gewild heeft, voor de Cor- fen zou opftelten. Het gerucht , deswegen verfpreid ese eck tegengefproken , word door het hier gemelde ges» noegzaem opgehelderd. De Heer Boswell, fprekende vaar het verzoek van den Heer Butsafoco, Kapitein Onder het Koninglyk Italiaens Regiment, aen den Heer ARousfeatá woorgefteld, om naer Corfica te komen , ten einde det Natie, in ’t maken harer Wetten, de behulpzame hard te bieden 3 merkt aen dat de Heer de Weltaire , naer zyne. fchertfende gewoente fchynt verhaeld te hebben, dét die uitnodiging ene loutere trek was, dien hy Koran ges fpeeld had. Doch Paoli, zegt hy , ,, verzekerde my daar en tegen, dat hy, zo dra hy daar van onderrecht was, zelve aan Rousíeau gefchreeven had, om deeze bit- - nodiging nog fterker aam te dringen.” Vermits 'er tu in Europa zeer veríchillend van gefproken is, en onze Au» theur gelegenheid gehad heeft, om, uit de briefwisfeling van de Heren Bwitafeco en Rousfeau, te vernemen wat'er van deze zaek zy, zo heeft het hem goed gedacht het vol- gende naeuwkeurig bericht daer van te geven. ae Heer Rousfeau heeft in Zyue ftaetkundige verhan- deling, getiteld DU CONTRACT SOCIAL, Lév, II. Chap, 10s de volgende aenmerking. ,, Daar is in Europa nog eem gewest vatbaer voor eene wetgeeving; en dat is het eiland: , Coríica. De dapperheid en (tandvastigheid , met welke. dit braave volk zyne vryheid herkreegen en verdeedigd heeft, verdiende wel,dat enig wys man het zelve onder-. wees , hoe zy dezelve best zouden konnen bewaaren. Ik: zie reeds eenigzins voor uit, dat dit kleine Eiland Europa eerlang veríteld zal doen ftaan." - ,; De Heer Buttafoco {chreef hier op aan den Heer Rous- feau. dat hy hem bedankWÉ voor dé eer, welke hy aan de Corfifche Natie beweezen had, en verzogt hem ernftiglyk om over te koomen, en die wyze man te Zyn, die haare | oederen verlichten zoude, Zie hier zyn antwoord op deeze uitnodiging.” | we Het is overtollig , myn Heer, dat gy mynen yver zoekt op te wekken, tot het onderneemen van "t gene gy. 