Beschrijving der beenderen van het menschelijk ligchaam
§ i4o- Hoewel de tijd, waarop de naden bij het kind be- ginnen gevormd te vrorden , zieh niet geheel uaauw- keurig laat bepalen , zoo kan men toch stellen , dat le- gen het einde van het eerste levensjaar , de sehedel- beenderen in elkander beginnen te vatlen. Bij gezon- de kinderen zijn de naden , met uitzondering van den voorsten fontanel, tegen het midden van het tweede jaar alle aanwezig (2). § i4i. Derzelver oorsprong laat zieh nit de slraals-wijze ver- beening der schedelbeenderen verklaren , en evenzeer moet hun doeleinde hierin gezoeht worden. De been- stralen iramers, uit verschillende punlen der oor- spronkelijk kraakbeenige grondlaag van den sehedel (1) Zie over deze afwiiking: tabin , in de voorrede zijncr Of/c- ographie tab. V. eustach : Tab. XL VI. fig. 8. soemmebikg : Bc- schreibung eines Schcidels , dessen Scheitelbeine durch Ndhte getrcnnt sind. Zeitschr. f. die Physiol, von tiedemahk und trevibabus. II. B. Darmstadt 1827. (2) Onder de gebreken , welke deze regelmatige vorming het meest vcihindercn , verdient vooral het waterhoofd opgcgcven te worden. 6; ultgaande , blijven zoo laog voortgroegen , als de onl- wikkeling der hersenen zulks Tordert. Zij naderen el- kander hierdoor onderling en Tatten ineen , steeds eenen kraakbeenigen rand, als overblijfsel van bet oorspron- kelijk kraakbeen tusschen zich houdende , welke daar- om ook des te meer gekarteld is , naarmate het voor- werp jonger is, en slecbts verdwijnt als de naden door ouderdom vergroeijen. § 142- Hierait Tolgt, dat de zoogenaamde naden noch dienen om den scbedel in verscheidene beenstukken te splitsen, noch ook slechts verbindings loestellen zijn. Veeleer moet men met albintis en soemmering, bet geheele hoofd in deszelfs oorspronkelijke vor- ming , als i6n geheel beschouwen , en aan de naden geene andere werking toeschrijven, dan dat zij aan de schedelbeenderen het vermogen geven om in hunne zamenvoeging zich naar de ontwikkeling der hersenen (i) te voegen. Eene Iweede nuttigheid bestaat hierin , dat zij bij uitwendig geweld den schok breken, om welke reden dan ook beenbreuken van den scbedel dikwerf aan de naden ophouden. § 143. Regelmatig verdwijnen de naden in meer gevorder- den leeftijd , echter niet altijd op dezelfde wijze. Ook geschiedt zulks in cnkele gevallen , door ziekelij- ke oorzaak reeds in de eerste kindschheid. Het vroegst verdwijnt de naad , welke het tepelvormig ge- (i) Verg. soEHHEHiRG : Einige Bemerkungen uber den Schddel , und dessen sogenannte Ndhte. Zeitschr. f die Physiol. III. B. Darmsladt 1829. pag. 209. ^ 5* 68 deelte van het slaapbeen met het achterhoofiisgedeelle van het grondstuk des achlerhoofdsbeens verbindt, som- tijds reeds bij kinderen van weinig jaren. Dit kan niet dan eenen gewigtigen invloed op den vorm van den schedel hebben ( i). § 144- Door ware naden valten alleen die schedelbeenderen in elkander , welke een stevig verwulfsel ter be- dekking der hersenen moeten vormen. De overige beenderen van het hoofd , welke minderen wedersland te bieden hebben, zijn of slechts door harmonia aan- eengevoegd, of bedekken zich scbubvorraig door den zoogenaamden schubnaad (sutura squamosa^. Niet zelden vindt men in de ware naden kleine ' regelmatige , meestal symmetrisch geplaatste beentjes, welke soralijds ook in den schubnaad aangetroflFen wor- den. Het menigvuldigst zijn zij in den lambda^naad. Zij heeten ingelaschie beentjes y tusschennaads -beentjes , of het meest algemeen, hoewel geheel onjuist, Wor- miaansche beenderen (ossa Wormianaj. § 1^5. Zij zijn meestal een gevolg van alle de oorzaken, welke eene te snelle en te groote uilzetling der scbe- delholle in de eersle levensjaren te weeg brengen. Dit zoo zijnde verdienen zij hulpmiddelen le heeten, door welke aan het gemis van stevig verband in die ge- vallen te gemoet gekomen wordt, waarin de uitzet- ting te snel gaat voor den regelraaligen groei van de schedelbeenderen uit een enkel beenpunt. — In en- (i) Verg. over een en ander, een werk te weinig gcbruikt : sof.m- MERI^•G : t. a. p. 1 Th. Knochenlelirc ^ pag. 227 en voigg. ^9. kele , doch zeldzame gevallen , worden zij door osleo- rnalacia-congenita voorlgebragl , voornainelijk lOO zich daarmede hydrocephalus paart. NEGENDE HOOFDSTUK. OVER DEN SCHEDEL EN ZIJNE GRONBVLAKTE IN ALGEMEEN. § i46. De uit alle hierboven beschrevene beenderen ge- voriude schedelholle vertoont eerie buitenste opper- vlakte, welke van boven, ter zijde en van achleren, glad is , benedenwaarts echter zich kantig , met uit- steeksels en mime gaten voordoet. Naar voren is de- zelve smaller dan naar acbteren, en in bet midden als H ware zijdwaarts te zamen gedrukt; voor ’t overige verscbilt de graad van vrelving naar gelang der voor- werpen. § i47* Aan den omvang hebben de beenderen niet overal dezelfde dikte. Het dikst is dat gedeelte van bet ach- terhoofdsbeen , betwelk met de buitenste acliter- hoofdsbuil overeenkomt, het dunst het schubgedeelte van het slagpbeen, en het onderst gedeelte van het ach- terhoofdsbeen. — Dit verschil in dikte staat zoowel met het evenwigt van het hoofd op den eersten hals- wervel, als met de meerdere stevigheid in verband , welke het achterst gedeelte van het hoofd wegens de sterke zich aan helzelve inplantende rugspieren^ be- rjO hoort le bezitten. De algemeene meerdere of mindere dikte der schedelbeendereii hangt voorts zoowel vaa leeftijd , als van tegennatuurlijke oorzaken af. S i48. "VVij gaan over tot de grondvlakte der schedelholte (basis cranii) , in derzelver zamenbang. Eerst hande- len wij over derzelver verdeeling j ten tweede over de daarin gegrifte sleuven voor de aderboezems van het harde hersenvlies , en eindelijk zullen wij de daar- in aanwezige gaten herhalen. § 1 49* Men verdeelt de schedelholte voornanielijk in twee deelen: in holten voor de groote en voor de hleine hersenen. I. "Voor de groote hersenen zyn drieerlei kuilen aan de grondvlakte des schedels, namelijk: 1. het gewelf der oogholten voor de voorste hersen- kwabben. 2. de groote groeven, welke voornamelijk door de bovenste oppervlakte van de groote vleugels des wigge- , beens, en het daaraan grenzende slaapbeen gevormd | worden , voor het voorst gedeelte der achterste hersen- kwabben. 3. de bovenste kuilen tusschen de kruislijnen van het achterhoofdsbeen, voor het achterst gedeelte der achterste hersenkwabben. II. De holie voor de hleine hersenen (cavum cerebellt) is de diep schaalvorinige ruimte, welker bovenste raad xich van den scherpen mg der rotsbeenderen achter- waarts tot aan de binnenste achterhoofdsbnil ml- strekt. 7' § *i»5o. Tot de sleuven , welke van de aanhechling der ader- boezems van het harde hersenvlies op de grondvlakte des scliedels gewoonlijk te zien zijn, behoort vooreerst het begin en het einde van den overlangschen boezera, welke zich van het blinde gat van voor den hafienkam af, onder de pijlnaad door, tot aan de binnenste achterboofdsbuil uitstrekt. § i5i. Van deze bull gaan naar beide zijden in sterk ge- kromde • bogten de zijdelingsche of groote dwarse boezems, welke in de Svormige groeven [fissurae sig- moideae) uitloopen, en van daar zich in de strotader- gaten uitloozen. Gewoonlijk zijn beide sleuven van ongelijke diepte en wijdte , en zoo als het schijnt , die aan den regterkanl , zoo als ook het gescheurde gat {foramen lacerum) terzelfder zijde wijder dan aan den linkerkant. Van dezelfde inwendige buil loopen benedenwaarls, aan weerszijden van het groote achterhoofdsgat naar de- zelfde strotadergaten de achterste achterhoofdsboezems. Voor de strotadergaten liggen aan weerszijden van het grondstnk des achterhoofdsbeens , waar het aan het voorste uiteinde der rotsbeenderen ligt, de onder- ste rotsboezems. Aan den scherpen rug der rotsbeenderen de kleine bovenste rotsboezems {sinus petrosi superiores). En eindelijk aan beide kanten van den turkschen zadel de zoogenaamde holle boezems of receptacula. § Ten laatste herhalen wij de gaten welke op de grond- vlakte van den schedel aanwezig zijn : 72 1. liet blinde gat. {foramen coecum'^ 2. de galen van de zeefplaat. {foramina cribrosa) 3. de gezigtszenuwgaten. {foramina optica') 4. de bovenste oogholtespleten. {fissurae orbiiales superiores) 5. de ronde gaten. {foramina rotunda) 6. de eironde gaten. {foramina ovalia) 7. de doornwijze gaten. {foramina spinosa) 8. de uitgang van het kanaal voor de hoofdslag- ader. {canalis caroticus) g. de binnenste opening van het Fallopiaanscbe kanaal. {apertura interna canalis Falloppii) de inwendige gehoorgang. {porus acusticus in- ternus) de uitgang van de voorste waterleiding van Co* tunnius. {aquaeductus Cotunnii anterior) de uitgang van de achterste dezer waterlei- dingen. {aquaeductus Cotunnii posterior) 1 3. de strotadergaten. {foramina jugularia) i4* de tepelgaten. {foramina mastoidea) 15. het groote achlerhoofdsgat. {foramen occipitale magnum) 16. de voorste knobbelgaten. {foramina condyloidea anteriora) 17. de achterste knobbelgaten. {foramina condyloidea posteriora) 10. 11 12. TIENDE HOOFDSTUK. OYER DE GEEAATSBEENDEREN IN ’t ALGEMEEN. § i53. De tot hiertoe beschrevene beenderen maken den eigenlijken schedel uit. Alle de overige beenderen aan bet hoofd , do boTenkaakbeenderen namelijk, be- nevens de met dezelve yerbondene beenderen , de onderkaak en de tanden , worden te zamen onder den naam van gelaatsheenderen begrepen. § 154. 'Zij dienen vooreerst tot bet gebit, en helpen in verband met den schedel , de neus- en oogholten vormen. § i55. Gelijk zij in bet algemeen door hunne verhouding tot den schedel bet menscbelijk hoofd van dat der dieren onderscheiden , zoo kenraerken zij 00k in bet bijzonder bet eigenaardige van den gezigtsvorm, zoo- VYel bij verschillende volken, als in onderscheidene individu’s. § i56. Men verdeelt dezelve in met den schedel onbewe- gelijk verbondene beenderen , en in bewegelijke , of de onderkaak. Tot gene behooren , behalve de tanden , de volgende beenderen. I , 2 , de bovenkaakbeenderen. 3 , 4 > de verhemeltebeenderen. 5 j 6 , de jukbeenderen. 7 ; 8 , de neusbeentjes. 9 , 10, de traanbeentjes. II, 1 2 de onderste sponsbeentjes , en 1 3 , het ploegbeen. ELFDE HOOFDSTUK. OVER DE BOVERKA/i&BEENDEBEN. § 157. De bovenkaakbeenderen (1) (ossa maxillaria s. nialae) zijn die beide aanzienlijke, maar grootendeels holle , en tamelijk ligte beenderen, van eene moeijelijk te bepalen veelhoekige gedaante , welke onder den neus en aan het verhemelte te zaraen komen , en zich zijd- waarts naar de jukbeenderen en bovenwaarls tot aan het voorhoofdsbeen uitstrekken (2), § 1 58. Even als het wiggebeen met alle de overige been- deren van den schedel in verband staat, zoo is 00k de bovenkaak met alle onbewegelijke gelaatsbeenderen vereenigd , voor welke zij tevens , als ware het een grondstuk, tot steun en bevestiging dient. Bovendien Taken zij bovenwaarls aan het voorhoofds- en zeefbeen, en bevatten zij in hunnen onderranddebovenstetandenrij. § In de voldragen menschelgke vrucht hebben de bo- venkaakbeenderen over ’t algemeen meestal reeds de- zelfde gedaante als bij volwassenenj ook bestaat elk ( 1 ) GALEN ; de ossib. pag. 1 1. B. (2) eustach: tab. XLVII. fig. i , 3, 6 7. 7^ deraelve reeds uit een enkel stuk. De deelen echler staan dan in eene andere verhouding tot elkander (3). Voor- al zijn zij , even als de geheele gedaante van het kin- derlijk gelaat zulks aantoont, zeer laag, voornaraelijk aan de buitenzijde. Ook is de slijmboezem, welke na- derhand zoo ruim wordt, nog weinig volmaakt en klein, daarentegen zijn de zes tandencellen in elk de- zer beide beenderen des te aanzienlijker. § 160. Men kan elk bovenkaakbeen gevoegelijk in vier vlak* ten verdeelen , namelijk : I. in de groote, meest gewelfde buiienvlakte , II. in de binnensts , naar de neusholte gekeerde vlakte, III. in de bovenste, tot de oogholte behoorende, en IV. in de onderste, welke het grootste gedeelte van het verhemelte vormt. § 161. I. De buiienste vlakte {facies malaris) verre weg de grootste van alle , strekt zich bovenwaarts van den neus- wortel, en benedenwaarls van den naad tusschen de snijtanden, eerst naar de jukbeenderen , en dan nog verder acbterwaarts tot aan de wijsheidskiezen , en naar de vlengels van het wiggebeen uit. Zij laat zicli insgelijks in vier gedeelten splitsen : I . Het bovenste vormt het neus-uitsteeksel {processus nasalis) een smal bijna spatelvormigbeenstuk, hetwelk naar het voorhoofdsbeen toe tusschen den neus en de traanbeentjes ligl. Daar van deszelfs verschillende breedte de rigtiug der neusbeenderen grootendeels af- (ijAiBiHi: Icon. 0S3, foot; tab. V, fig. 28, Sg .38. j. hunter: Nat. hist, of the human tooth. P. I. tab. Till. fig. 2, 3 5. 76 \ hangt , zoo brengt liet zeer veel tot het eigenaardige van den gelaatsvorm toe. Zijne buitenste zijde wordt door een' tamelijk scherpen rug in tweeen gedeeld. Het voorste gedeelte vertoont soms eene aanmerkelijk diepe sleuf. De achterste helpt het traankanaal vor- men, met het bovenste uiteinde zijner binoenste zijde den trechtervormigen uitgang der voorhoofdsboezems, en soms hierdoor 00k de voorste cellen van het zeef- been sluitende. 2. Geheel naarbuiten, onder de oogholten, ligt het ivanguitsteeksel (jtrocessus malaris) , een kort , dik en zeer hecht uitsteeksel , aan het einde met eene getande ruwe oppervlakte, welke zeer vast in het jukbeen grijpt. 3. Benedenwaarts wordt de buitenste vlakte der bo- venkaak door den tandkassenrand (limbus alveolaris') be- grensd , en vertoont zij , voornamelijk aan den voorkant, waar de beenplaat tegen de daaronder liggende wortels der tanden aanslnit, langwerpige indruksels. 4. Achterwaarts eindigt deze buitenste oppervlakte in eene gewelfde verbevenheid (tuberositas maxillaris') , welke benedenwaarts de wijsheidstanden in zich bevat, en naar boven met eene dunne plaat naar den rand der oogholten oprijst. § 1 62. II. De binnenste- of neus oppervlakte (facies nasalis) des bovenkaakbeens is naar de neusholte gekeerd , en vangt bovenwaarts met de binnenste vlakte van het neusuitsteeksel aan , achter welke het traankanaal (canalis lacrymalis) in eene diep uitgesnedene sleuf naar beneden gaat. Tusschen deze en het overig ge- deelle der binnenste oppervlakte , zit een dwarse 77 rug, tot aanhecliling der onderste sponsbeenderen , onder welken het been zich in de dwarste ombuigt en zicb tevens uitbolt , tot vorming van den bodem der neusholte. In het midden , waar beide bovenkaakbeenderen met eenen diep uitgebolden naad aan elkander stooten, vor— men zij bovenwaarls eenen ruwen kam (crista nasa- Us) met eene sleuf in het midden , in welke het ploeg- been past. Voorwaarts loopt deze in eene storapepunt nit (spina nasalis) , tegen vrelke het kraakbeenig mid- delsehot van den neus ligt. Achterwaarts is de buitenste zijdewand dezer neus- vlakte als uitgebroken, om de zeer wijde , hoekige opening van den kaakboezem te vormen. § i63. III. De bovenste oppervlakte van dit been vormt het oogholtevlak (j)lanum orbitale) , hetwelk tevens den bo- dem der oogholte uitmaakt, tamelijk glad en effen is, en sleehts aehterwaarts door eene diepe sleuf doorsne- den wordt, welke zieh naar het midden toe, onder de bovenste beenplaat , als ware het eene brug , ver- liest , en een kanaal voor den ramus infraorhitalis van den tweeden tak van het vijfde paar vormt. Niet zelden strekt zich van de plaats, waar deze sleuf in het kanaal overgaat , tot aan het foramen infraorbitale , eene eigene spleet of seheur uit (jissura infraorb italis). § 164. IV. Eindelijk de onderste vlakte des bovenkaakbeens (Jades palatina) , welke aan de buitenzijde den limbus alveolaris vormt, en dan achterwaarts met eene welving in de hoogte stijgt. 78 In volwassen leeftijd heeft ieder bovenkaakbeen acht tandkassen, welke in den limbus alveolaris even als eene boogvormige reeks van bijencellen , naast el- kander liggen, en zich ten naauwkeurigste naar de grootte en gedaante van de in dezelve geworlelde tan- den rigten. Die der oogtanden zijn om die reden zeer diep. De tusschenschotten tusscben de cellen der kiezen zijn meest poreus en van een sponsachtig weefsel. Uet verhemelte is aan eenige schedels meer, aan andere minder gewelfdj doch zoo als bet scbijnt, zon- der verhouding tot bet verscbil van kuune; achter- waarls vereenigt bet zicb door eenen dwarsen naad met de verbemeltebeenderen , welke aldaar door de boven- kaakbeenderen gebeel omvat en ingesloten worden. Aan den voorkant van bet verberaelte, doet zicb acbter de snijtanden, vooral bij voldragene vrucbten of jonge kinderen, docb ook dikwijls bij volwassen personen, aan elk bovenkaakbeen eene gebogene spleet of scbenr voor {fissura incisivaj , welke midden tusscben den buitensten snijtand en den boektand begint , en naar bet voorste verhemelte- gat (foramen palatinum anterius) loopt, aldaar van weerszijden eenen naad vormende , welke bet gevoelen niet onwaarscbijnlijk maakt , dat er in een vroeger tijdperk van ontwikkeling , ook bij den menscb een gescbeiden tusschenkaakbeen bestaat, belwelk later aan de voorzijde met de boven-kaakbeenderen ineen smelt , maar meestal aan bet verbemelte door eenen- balvemaan’swijzen naad afgezonderd blijft. De waarne- raing, dat deze naad de vier snijtanden omscbrijft , en de aanwezigheid van de snijtanden in bet stuk , betwelk bij de bazenlip of gebeel of gedeeltelijk van de bo- 79 veukaakbeenderen afgescbeiden is, geven kracht aan dit gevoelen (i). § i65. Het eigenlijk ligchaam der bovenkaak is door den kaakboezem (sinus maxillaris'^ of het zoogenaamde an- trum Highmori uilgehold , welke langs zijne wanden , voornaraelijk naar het jukuitsieeksel toe, door Terschei- dene kleine tussebenschotten als in bijvakken yerdeeld is. Langs deszelfs bovenste en voorste vlakte gaat de canalis infraorhitalis door. Aan den binnensten rand der oogholten , digt onder de platte beenderen van het zeefbeen, bevinden zich soms de cellulae orbitariae ran HiXLER , welke zieh in de voorste cellen van het zeef- been openen. De wijde opening van den kaakboe- zeni wordt door het verhemeltebeen , het onderste sponsbeen , en door de bovenste sehelp van het zeef- been grootendeels gesloten , zoodat hij zich slechts met een of soms met twee ronde gaten in den middelsten neusgang opent. § 1 66. Ten slotle zijn de overige gaten van het been op te noemen. Hiertoe behoort het foramen infraorbitale , de uitgang van het kanaal van denzelfden naam, hetwelk wij reeds verraeld hebben , en dat zich van voren onder de oog • holte , soms met meerdere neveiis elkander liggende gaatjes, opent. (i) z. c. mcATi: Specin. anatom, palliol. inaug , de lalii leporini congenili natura et origine. Traj. ad. Rhen. 182a. GOETHE; Ueher den Zwischen-Kiefer des Menschen u. der Thieve. in Act. Acad. Leopold. Caes. Vol. XV, pag. 17. 8o Vervolgens het voorate verhemeltegat (foramen palatinunt anticum) of de canalis incisivus , hetwelk van voren met twee openingen , uit den bodem der neusholte , aan beide zijden der crista nasalis naar beneden gaat , en dan tot een gemeenschappelijk gat ineen-smelt, hetwelk zicb in het midden achter de snijtanden op den verhemeltenaad opent. Er gaat eene buis door, on- der den naam van canalis Stensoni, door welke het slijm- vlies der neusholte met dat van het verheraelte ge- meenschap oefent. In de buis verspreiden zich bloed- vaten en zenuwtakken van den ramus nasopalatinus van den tweeden tak van het vijfde paar (i). De uitgang van het traan-kanaal {canalis lacrymalis) opent zich in den ondersten neusgang. Verder helpt het bovenkaakbeen ook grootendeels tot de vorming der onderste oogholte-spleet (fissura or- bitalis inferior^. Eindelijk ook tot die van den sulcus pterygopalati- nus , waarover in het volgend Hoofdstuk zal gehandeld worden. TWAALFDE HOOFDSTUK. t OVER DE VERHEMELTE-BEENDERF.N. § 167- ' De P^erhemelte-heenderen (2) {ossa palatina^ zijn als 't ware eene voortzetting der bovenkaakbeen deren , daar (1) SCARPA: Annot. anatom.'L. II. tab. II- fig. i. (2) GAXEN : de ossil. pag. 1 1 . D. 8i tij aan alle kanten als in een stuk met hen voorlgaan , en even als deze elkander in het midden raken. Zij zijn Teel kleiner , maar desgelijks van eene veel- hoekige , moeijelijk te bepalen gedaante (i). § 168. De verhemelte-beenderen liggen grootendeels tus- scben de bovenkaakbeenderen en de vleugelwijze uitsteek- sels (^processus pterygoided^ van het wiggebeen , en staan bovendien nog met het zeef been , de onderste spons- beenderen en bet ploegbeen in verband. § 169. Reeds bij de vruebt (2) staan zij in dezelfde ver- houding tot de bovenkaakbeenderen, zij n even als deze reeds zeer ontwikkeld, echter nog laagj het bovenst gedeelte tot de oogholten behoorende is zeer geringj de processus pyramidalis zeer groot, euz. § 170. Vermits de verhemelte-beenderen het acbterste ge- deelte van het verhemelte , de neus- en oogholte helpen vormen , zoo verdeelt men dezelve gevoegelijk in I. het verhemelte- gedeelte {pars palatina) , II. bet neus-gedeel- te {pars nasalis) en III. het oogholte-gedeelte {pars orhi~ tails). § 171. I. Het verhemelte— gedeelte {pars palatina) ligt hori- zontaal , vlak achler de verhemelte-oppervlakte van het bovenkaakbeen. Hetzelve is even als deze aan den on- (i) eustach; tab. XLYII , fig. i, 3, 6, 8. vid. vidics, t. a. pi. tab. *9) pag' 37. Aa. Impetus 'prim, anatom,!,.^, 1721, tab. V, fig. 9, 10, en voornamelijk LODEa’s Anatom, Handbuch , tab. I, II. (9) ALBiNi ; Icon. OSS, foetus , tab. V , fig. 27, 3o, 3a. 6 82 (lerkant oneffen , aan den bovenkant daarentegen glad- der en meer uitgehold. Ook wordt daar, waar beide verhemelte-beenderen aan elkander grenzen, de crista nasalis voor bet ploegbeen voortgezet, en achterwaarts aan bet einde van den naad, welke bet verheraelte in de lengte doorsnijdt , eene spina palatina gevormd. Naar achteren en naar buiten loopt dit gedeelte van bet verbemelte-been in een tamelijk sterk, boekig, aan bet uiteinde scberp afgepunt, tepelvormig uitsteek- sel uit, dat tusschen bet onderste vorkvormig uiteinde des processus pterygoideus in ligt , en met zijne achter- ste vlakte de fossa pterygoi'dea benedenwaarls sluil. § 172. II. Het neusgedeelte {^pars nasalis) slaat aan den bui* tensten rand van bet vorige horizoutale gedeelle bijna loodregt in de hoogte, en vormt eene breede been- plaat, welke zicb naar boven en tevens eenigzins naar acbteren uitstrekt, en een aanmerkelijk gedeelte van de groote opening van den kaakboezem sluit. Nagenoeg in bet midden dezer beenplaat vindt men aan den binnenkant een’ verheven rug in dedwarste, welke tot aanbechting van het onderste sponsbeen dient. Naar den bovenrand toe vertoont zicb eene zwakke spoor van eene dergelijke verhevenheid voor de zooge- naarade middelste schelp. § 173. III. Het oogholte-gedeelte {pars orhilalis) , bet klein- ste der drie gedeelten , hetwelk een veelboekig , ech- ter in de fraaist gevormde koppen tamelijk vierkant lig- cbaam is, dat aan den acbtergrond der oogholten, tusschen het bovenkaakbeen , het wigge- en zeefbeen 83 ligt, en den achterslen hoek van den bodem der oogholle uitmaakt. Gewoonlijk is het met beencellen gevuld; soms heeft het naar acbteren toe eene groolere cel, die met den sinus spheno'Cdeus ine^n loopt (i)> doch bij zeer goed gevormde scbedels is ook dit geheele gedeelte door een eigen klein boezemtje even als eene blaas zuiver uitge- hold, en oefent dan slechts door een eng kanaal met den sinus spheno'ideus gemeenscbap. § *74- Aan de buitenzijde van het neusgedeelle des verbe- melte-beens loopt van boven naar beneden , en tevens een weinig naar voren , eene aanmerkelijk diepe sleuf ^sulcus spheno- of pterygo-palatinus) , welke bovenwaarts metde van acbteren daaraan grenzende jorocmws pterygot- dei van het wiggebeen en beneden met de daaraan lig- gende bovenkaak , den canalis pterygo-palatinus vormt , in welken de nervi pterygo-palatini van den tweeden tak van het vijfde paar naar beneden gaan. Van boven vangt dit kanaal aan met eene diepe, op verschillende wijze uilgeholde insnijding, welke den naam van foramen plerygo-palatinum draagt , en zich tusschen het oog- en neusgedeelle van het been bevindt. Benedenwaarts verdeelt het zich in drie gangen , waarvan de groot- ste (canalis pterygo-palatinus anterior of major) (2) op de verhemelle-oppervlakte in het groole foramen palatinum posticum eindigt^ van de beide kleinere opent (1) Verg. Walter’s Alhandlung von trockncn Knochen des mensch- lichen Korpers, s. i43. — albikus de scelcto p. ig6. sq. (2) L. F. MECKEL: de quinto p. ncrv. cerelri, p. 61 q. en scarpa t. a. pi. 6’^ 84 zich de eene (canalis pierygo-palatinus posterior) (i) aan den onderlcant van den processus pyramidalis; de andere (^canalis ptery^o—palatinus exterior) (2) tusschen dit uitsteeksel en de daarnevens liggende kas der wijs- heidskies. DERTIENDE HOOFDSTUK. OVER DE JEKBEENDEP.EN. § 175. De jukbeenderen (3), zoo als zij volgens den aange-' nomen Griekschen eu Lalijnschen naam heeten , of 00k wangbeenderen {ossa jugalia s. zygomatica , ook os- sa tnalarum) zijn een paar hechte , sterke , van buiten gewelfde , van binnen vlak uitgebolde beenderen , door middel van welke de bovenkaakbeenderen met de slaap- beenderen verbonden worden , en vrelke ook meer dan een derde gedeelte van den omvang van den buiten- sten rand der oogbollen bedragen (4). § 176. Behalve met de bovenkaakbeenderen staan zij met geene andere gelaatsbeenderen , maar daarentegen met den schedel, en wel met de slaapbeenderen, bet voor- hoofdsbeen en bet wiggebeen, in verband. § *77- Daar zij voornamelijk dienen om de bovenkaak over (l) MECKEt: 1. C. p. 62. V. {2) Id. ibid. pag. 64- c. (3) GALEsrs: 1. c. pag. 10 enz. (4) eustach: tab. XLVII, fig. i, 3, 6, 7. 85 en weder met den schedel te verbinden, worden.zij reeds vroeg gevormd , en hebben zij reeds in de vol— dragene menschelijke vrucbt eene aanxienlijke grootte , lioewel nog niet geheel den later natuurlijken Torm , vermits bun dan de getande eindvlakten aan hunne drie groote uitsteeksels ontbreken (i). § *78- leder jukbeen beeft nagenoeg de gedaante van een verschoven vierkant met drie breede en eene sraalle zijde j echler vindl men in de verhouding dezer zijden tot elkander groote verscbeidenheid. Men kan betzelve gevoegelijk in drie uitsteeksels verdeelen : I. het kaakuiisteekselj II. bet voorhoofdsuii- sleekselj en III. het jukheensuitsteeksel. § 179* I. Het kaakuitsteeksel (^processus maxillaris) is het breedste, en neemt den ganscben smallen kant van den vierhoek in. Het begint van boven, digt bij het foramen infraorbiiale j loopt naar beneden en naar bui- ten , en heeft aan de binnenzijde eene meerendeels groote, gedeeltelijk scherp getande vlakte, met welke het zich vast aan het jukuitsteeksel der bovenkaak aansluit. § 180. II. Het voorhoofdsuilsteeksel {jprocessus frontalis'^ slaat buitenwaarts als.het veareregt op in de hoogte, en grijpt met een’ scherp getanden naad in de processus orhitalis externus van het voorhoofdsbeen. Voorwaarts loopt dit uitsteeksel in den ronden uit- geholden rand der oogholte uit. Achterwaarts helpt (1) ALBiBi : Icon. OSS. foot., tab, V, Gg. 26, 3i. 86 het de jukbeensinsnyding (mciSMmzt/gfomottca^ vormen, en binnenwaarls wordt het ia eene dunne beenplaat verlengd, welke met een* ruwen, onwaren naad aan dea Yoorsten rand van den grooten vleugel des wigge- beens stoot. § i8i. III. Hetjukbeensuitsteekselfjprocessus zygomaticusj ligi achter- en benedenwaarts , is reel kleiner dan het kaakuilsteeksel , loopt echter meest in dezelfde rigting schuins naar achteren^ en hecht zich aan het jukuit- steeksel van het slaapbeen vast. § 182. De kleine gaatjes in dit en de volgende heenderen^ dienen tot doorgang van den nervus subcutaneus malae, en van eenige bloedvaatjes. Zij worden niet bestendig gevonden en zijn daarom geene bgiondere vermelding waard. VEERTIENDE HOOFDSTUK. OVEE DE NEESBEEWDEREN. S i83. De neusbeenderen {ossa nasi) zijn een paar langwer- pige kleine, maar tamelijk sterke beenderen, welke te zamen bijna de gedaante van eenen vlakken zadel hebben, en het bovenste of beenachtig gedeelte van dezen neusrug uitmaken (i). (1) EUSTACE: tab. XLVII, fig. 4- vid. vimts : tab. VI, fig. i3, '4. pag. 37. 8, § i84. Zij slaan sleclils met het vooorhoofdsbeen en de bo* Tenkaakbeenderen in verband, daar xij digt onder de glabella van het eerste, op deszelfs neiisdoorn {spina na~ salts'^ en tusscben de neusuitsteeksels der laatste, naast elkander liggen. Zelden steekt bet septum nariuin van het zeef been zooverre uit , dat zij ook dit raken. Gewoonlijk zijn zij slechts door een’ onwaren, soms echter door een’ van buiten sterk getanden , en der- halve waren naad aan elkander verbonden; ook heb ik ze soms geheel en al te zamengegroeid bevonden, enz. § 1 85. In de voldragen vrucht, ja zelfs reeds in de eerste helft der zwangerheid, zijn deze beenderen niet alleen volkomen ontwikkeld (i), maar ook, dewijl zij van voren vrij liggen, en tamelijk onverhinderd kunnen voortgroeijen, in verhouding tot alle schedel- en ge- laatsbeenderen van eene aanzienlijke grootte. Behal- ve de gehoorbeentjes geraken over het algemeen gee- ne andere beentjes aan het geheele geraamte vroeger dan deze tot zulk eene volmaaktheid. § 186. Elk neusbeen heeft nagenoeg de gedaante van een onregelmatig langwerpig vierkant , is van boven het sterkst, in het midden smal en van onderen het breedst, waar het tegelijk naar buiten toe, in eene benedenwaarts gaande punt verlengd is , die echter soms ook naar binnen, ter plaats waar beide neusbeen - deren aan elkander grenzen , eene voorwaarts loopende korte en stompe punt vormt. (i) albim: Icon. oss. foot., tab. V, fig. 36, 3j. 88 S *87. Aan de buitenste oppervlakte zijn dc neusbeenderen vrij glad. Op de binnenste echter ruw , en door een’ scherpen rug , vooral van boven , als in twee vlakten verdeeld , waarvan de binnenste naast elkander , de buitenste echter boven de neusholte komen te liggen. VIJFTIENDE HOOFDSTUK. OVER DE THAANBEENTJES. § 188. De traanbeentjes (i) (ossa lacrymalia s. unguis'^ zgn de kleinste gelaatsbeenderen , van een teeder doch fraai weefsel , omtrent de gedaante eener vischschub heb- bende (2). § jSg* Zij liggen aan den binnensten rand der oogholten ; bereiken bovenwaarts het voorhoofdsbeen , voorwaarts bet neusuitsteeksel der bovenkaak , en achterwaarts de papiervormige platen van het zeef been , waarvan zij als het ware eene voortzetling zijn. Soms verlengen zich de onderste sponsbeenderen tot aan hun' bin- nensten kant. § 190- De traanbeentjes groeijen wel is waar in de inen- schelijke vrucht niet zoo sterfc nit als de neusbeen- deren , maar zijn toch in de voldragen vrucht , reeds (l) CA.LESUS: 1. C. pag. II, B. (a) vin. VIDIUS : lab. VI, fig. 6, 7. volrnaakt en sterk onlwikkeld (i), en ofsclioon zij aan liun’ geheelea rand door andere beenderen wor- den ingeslolen , zoo zijn zij toch in verhouding lot deze zeer groot. Zij werken bijna in hun’ geheelen oravang tot de vorming der oogholten raede. Alleenlijk loopt het on- derst uiteinde van hunnen voorsten rand in een dun , eenigzins naar binnen gebogen klein haakje (^hamulus) uit, hetwelk den ductus lacrynialis aan den binnen- kant der bovenkaak helpt sluiten. S 192- De buitenste vlakte van elk traanbeentje is over ^t geheel genomen, glad en uitgehold. Dezelve wordt echter door een’ scherpen bijna snijdenden rand {cris- ta longitudinalis') , welke aan den voorkant van boven naar beneden tot aan den hamulus , in twee vlak- ten van ongelijke grootte verdeeld. De achterste vlakte is de grootste , en maakt met de daaraan rakende drie beenderen, eene efFene ge- raeenschappelijke vlakte voor de oogholte. De voorste is in vele hoofden zeer snial, in andere breeder j altijd echter veel smaller dan de achterste vlakte. Zij is als eene sleuf uigehold, welke in ver- band met den achtersten rand van het neusuitsteeksel der bovenkaak , den ingang tot het iraankanaal {canalis lacrymalis) vormt. § 193* De binne'nste oppervlakte van het Iraanheentje is plat gewelfd , onefFen en ruwer dan de buitenste, en (i) ALBINI: Icon. OSS. foct., lab. y, fig. 3^ 35. 9° bedekt groolendeels de voorste zeefbeenscellen [cellulae elhmoideaej. Ook helpt dezelve den uitgang des voor- hoofdsboezems vormen. Op de plaats, waar van bui- ten de crista longitudinalis loopt , verloont zich bier eene vlak ingedrukte sleuf. ZESTIENDE HOOFDSTUK: OVER DE ONDERSTE SFONSBEENDEREN. § 194- De onderste sponsbeenderen (conchae inferiores , ossa iurbinata , s. spongiosa inferiord^ bggen buitenwaarts onder in de neusholle, zijn even als de schelpen van bet zeef been, van een week , sponsacbtig weefsel , en bebben zeker eenige gelijkvormigbeid met scbalen eener mosselscbelp , als men zich deze in die rigting voor— stelt, dat haar lange buitensle rand naar beneden, bet slot naar boven , en de gewelfde buitenvlakte naar bet middelscbot van den neus gekeerd is. Ecbter verschillen de sponsbeenderen zoowel in gedaante als in grootte , en ik heb dezelve ook in zeer fraai ge- vormde schedels onder de gedaante van een’ scherpen, in bet gebeel niet schelpvormig gerolden rand gezien. § *9^* Zii zijn voornamelijk met de bovenkaak- en verhe- meltebeenderen verbonden, somlijds ecbter raken zij ook , zoo als gezegd is , met bun’ bovensten rand aan de kleine uitsteeksels van de processus uncinatus van bet zeefbeen , en met bun’ bovensten en voorsten boek aan de inwendige vlakte der traanbeentjes. 9* § 196- Hoe teeder zij ook zija mogen , zoo vangen zij toch met hunne verbeening omstreeks iu bet midden der zwangerheid reeds in zoo verre aan , dat de kleine kraakbeenige schelp als met een los net van sponsach- lige draden doorweven is. In de voldragene vrucht zijn zij echter reeds even veel als de traan-^ en neus- beentjes ontwikkeld (i). ‘ § 197- Elk dezer beide beenen stelt zoo als gezegd is, eene schelpvormig gebogene plaat voor , welker buitenvlakte uitgehold , de binnenste gewelfd is. Het laat zich gevoe- gelijk in drie randen verdeelen, I. de voorste, II. de bovenste, en III. de onderste. § 196- I. De voorste rand is de kortste en als ’t ware vlak afgeknot in eene schuinsche rigling voorwaarts aan de binnenzijde der bovenkaak liggende , als ware het aan den wortel van de processus nasalis ; met zijn’ bovensten hoek den uitgang van het traankanaal dekkende, reikt bet met zijn^ voorsten tot aan den buitensten rand der neusholte. § 199- II. De bovenste rand is zoodanig naar buiten omge- slagen, dat een smal als bet ware benedenwaarts om- gebogen beenplaatje naast hem been schijnt te gaan, hetwelk zicb over den ondersten uitgesneden rand der groote opening van bet antrum maxillare heenslaat. Naar achteren komt deze rand met den ondersten in eene lange punt te zamen (Jiamulus palatinus^ , welke (1) ALBiDi: Icon. OSS. foot., tab. V, fig. 38, 3g. 9^ aan een bijzonderen kam van het neusgedeelle des verhemelte-been’s vaslzit. § 200. III. De onderste rand is de langsle en dikste van de drie , zeer sponsachtig, raw en oneffen , voorts boog- vormig gekromd. Bezel ve bedekt den ondersten der drie zoogenaamde neusgangen. ZEVENTIENDE HOOFDSTUK. OVER HET FEOEGBEEN. § 201. Het ploegheen of kouter (vomer), zoo als het wegens zijne gedaante beet , is het eenige ongepaarde been on- der de met den schedel verbonden aangezigtsbeenderen. Hetzelve stelt, met uitzondering van het bovenste ein- de , eene platte te zamen gedrukte verticaal staande plaat voor , en maakt een groot gedeelte van het middel- schot van den neus nit (i). § 202. Het is van boven met het vs^iggebeen en het zeef been, van onderen met de bovenkaak- en de verhemelte-been- deren verbonden. , § 2o3. Het heeft reeds in de menschelijke vrucht tegen het midden der zwangerheid eene aanmerkelijke grootte, hoewel de gedaante dan nog zeer afwijkt van degene. (i) VIDIUS , tab. VI, fig. 8, g. 93 welke later aan hetzelve eigen is. Zijn ointrek na-^ inelijk is dan nog niet zoo als naderhand ruitvorraig , maar eerder spilvormig, Zijne beide platen zijn boven- waarts langs hunne geheele lengte verre van elkan- der verwijderd , en sluiten zicli benedenwaarts niet lot een’ scherpen rand , maar tot eene langwerpige vlakte ineen. § 204. Met de jaren sluiten zich de beide platen digler aan- een , en groeijen somtijds gebeel en al te zamen , of la- ten slechts in bet midden eene enge tusschenruirate , of van voren eene spleet over, enz. Tevens wordt de- ze plaat hooger , en verkrijgt de gedaante van een ver- schoven vierkant , hetwelk men gevoegelijk in vier ran- den kan verdeelen i, den bovenstenj 2. den voorsten j 3. den ondersten en 4* den achtersten. § 2o5. I. De bovenste rand is verre weg de sterkstej dezel- ve vormt eene uilgeholde vlakte , welke aan weerskan- ten en gedeeltelijk naar achteren in een paar plalte en rondachtige uitsteeksels uitloopt. De plat uitgeholde sleuf, door welke zij van elkander gescheiden worden , neemt den ondersten scherpen rand van bet wiggebeen op. De uitsteeksels daarentegen vereenigen zich met de cornua sphenoXdalia, § 206. II. De voorsie rand is meerendeels de langste en te- vens de dunste, meest fijn geland, of als ’t ware door- gebroken , enz. Hij dient acblerwaarts bet beenaclilig septum van bet zeef been , en voorwaarts bet kraakbee- nig middelschot van den neus tot aanhechling; meer- 94 raalen neemt hij deze ia eene sleuf op , welke nog van de voormalige splijting der beideplaten overgebleven is. § 207. III. Do ondsrstc rand is als hot waro hot koutor van hot ploegboon , hotwolk zioh in do bovengonoemdo sleuf van den neus-kam zoowel van de bovenkaak als van de verhemelte-beenderen voegt. § 208. • IV. De achterste rand eindelijk , welke de choana in twee helften splitst, is glad en effenj vangt van boven van de platte uitsteeksels des bovensten rands tamelijk breed aan , en loopt benedenwaarls , naar den verhcmel- te-doorn spits toe. ACHTTIENDE HOOFDSTUK. OVER DE OOG-HOLTEN. § 209. Ten slotte van de beschrijving der onbewegelijke ge- laats-beenderen zullen wij nog in 't bijzonder van de holten gewagen , welke ter bevatling der gezigts- en reukwerktuigen bestemd zijn; zij worden door de ver- eeniging van de gelaatsbeenderen met elkander en met den schedel gevormd. Vooreerst over de oogholten. § 210. De beide oogholten (orbitae'j of zoo als celsus ze noemt , foramina oculorum , hebben bijna de gedaante van een paar vierzijdige, maar afgeronde en schuins liggende piramiden, welke met hunne grondvlakten naar vo- 95 ren, en met hunne punten naar achteren lijn ge- keerd (i). Hoe menigvuldig ook de gedaante der oogholten ten opzigte der wijdte, diepte en voornaraelijk derverhou- ding van de breedte van haar’ voorsten rand tot des- zelfs hoogte moge verschillen, zoo is toch bare we- derzijdsche ligging bij volwassene menschen altijd zoo- danig, dat de beide binnenste wanden vrij evenwijdig loopen , en slechts weinig van voren naar achteren van elkander afwijken, terwijl de buitenste sterk van vo- ren naar achteren elkander naderen , het deksel vrij horizontaal ligt , en de bodem schuins van buiten naar binnen en te gelijk van voren naar achteren in de hoog- te stijgt. Het gevolg dezer inrigting is, dat de assen der oogholten, volgens de berekening van cabiper, in de streek van den turkschen zadel tot eenen hoek te za- men komen , waardoor de oogen een grooter veld be- strijken, dan wanneer de assen parallel waren. § 212. Zeven beenderen des schedels dragen door hunne vereeniging tot de vorming der oogholten bij. 1. Het oogholte-gedeelte (^pars orhitalis) van het voor- hoofdsbeen maakt derzelver verwulfsel uit. 2. Het oogholle-vlak {jplanum orbitnle) der bovenkaak vorrat het groolste gedeelle, en 3. het oogholte- gedeelte {jpars orbitalis) van het verhemelte den achtersten kleinen hoek van derzelver bodem. 4. De binnenste oppervlakte van \ie\, jukbeen, (i) SOMMERIKG , Ahhildungen des mensclil, Auijes ^ tab. Ill, fig, i, en tab. VU. 96 5. de oogholte-vlakie {^superficies orbitalis) der grooto yleugels van het wiggebeen vormenden builen- sten wand. 6. Het traanbeenije ecbter, en 'j. het papiervormig plaatje {pars papyracea) het zeefbeen den binnensten. § 21 3. De in de oogholten op te merken kanalen en openin- gen zijn de volgende : 1. Het bovenst oogholte-gat {foramen supraorbiiale'^. 2. 3. De binnenste oogholte-gaten {foramina orbilalia 4* Het gezigtszenuw-gat {foramen oplicum^, 5. l^etronde gat {foramen roiundum^. 6. 7. De beide oogholte-spleten (fssurae orbitales^ de bovenste en de onderste. 8. Het onderste oogholte-kanaal {canalis infraorbi- talis) en 9. de in gang van het traankanaal {canalis lacryma- lis). NEGENTIENDE HOOFDSTUK. OVER DE NEDSHOLTEN. § 214. De Neusholten {nares internae) zijn twee digt naast elkander liggende korte maar zeer mime kanalen, van Welker zijwanden en bovenst deksel verscheidene op- gerolde beenplaten naar beneden gaan. Zij worden 97 door liet middelschot van liet zeef been , bet ploegbeen , en den neuskam der bovenkaak en der verhemelte-been” deren, in twee helften verdeeld, welke ecbter dik- wijls van ongelijke wijdte zijn; voorwaarts openen zij zich met de door de bovenkaak en neusbeenderen ge- Tormde opening ; acbterwaarts met de choana , welke door de vereeniging van bet wiggebeen met de verhe- melte-beenderen ontstaat. § 2 I 5. Deze holten zijn eigenlijk door de veertien volgende beenderen gevormd, namelijk door vijf gepaarde en vier ongepaarde : 1 . bet zeefbeen , 2. bet wiggebeen , 3. bet voorhoofdsbeen , 4* bet ploegbeen , 5. 6. de bovenkaakbeenderen , ']» 8. de verhemeltebeenderen j 9. 10. de neusbeenderen, II. 12. de iraanbeenderen , 1 3. i4- de onderste sponsbeenderen. § 216. Door de aanbeebting der drieerlei sponsbeenderen worden aan weerszijden van bet middelsebot der neus- bolte , naar buiten toe, drie boogvormige sleuven of gangen gevormd {meatus s. semicanales'j welke boven elkander liggen en meest in dezelfde rigting van voren naar acbteren loopen (1). (i) Verg. DTJVERKBY : Oeuvres anatomiques, vol. I, tab. XIV.—- HALLKR ; tab. nuT. intemat . in IV, fasc. der Icon, anatom. • — santoriki. tab. posthum, Tab. IV. — blumembach : rrol. de sinubus frontalibus «carpa; Annot. anatom.Uh. II, Tab. - j. c. rosekmoller : De- 7 98 De onderste gang {meatus inferior) wordt beneden- waarts aan den bodem der neusbolte door het onderste sponsbeen bedekt. In z,ijn’ bovensten voorslen boek opent zich de uitgang van het traankanaal. De middelste gang is de kortste, gaat v66r den processus uncinatus van het zeef been en de groote opening van den kaakboezera been en wordt door de middelste schelp van het zeef been bedekt. In dezen gang openen zich de vermelde boezems der bovenkaak benevens de voor- hoofdsboezems. De bovenste gang loopt achterwaarts over de vorige been , en wordt door de bovenste schelp van het zeef- been bedekt ; in denzelven openen zich de zeefbeens- cellen en wiggebeens-boezems. Alle deze gangen heb- ben het nut, dat zij aan het slijravlies der neusholle eene meerdere uitgebreidheid geven , dat zij de voch > ten afvoeren , welke in de slijmboezems afgescheiden worden ; eindelijk , dal zij het hoofd ligter maken. § 217. Met de neusbolte staan de reeds meermalen vermel- de slijmboezems in verband, welke tot uitbreiding der neusholle en tot hare bevochliging dienende , tevens het hoofd ligter maken. § 218. De groote, slechts zeer zelden bij volwassene men* schen ontbrekende slijmboezems zijn vierderlei , name- lijk: I. De voorhoofdsboezems {sinus frontales). II, De kaakboezems {s. maxillares). script, anal, part, extern, oculi humani, Lipsiae 1797 , 4* Tab. I , II, III , V. 99 III. De zeefbeen-'boezems (s. ethrnoldei). IV. De wiggebeensboezems (s, sphenoidei). § 219. Tot de kleinere doch niet zoo bestendig voorko- mende holen van deze soort behooren : 1. De Hallerische oogholle-cellen (cellulae orbitariae), 2. De Santorinische boezems in de middelste schelp van bet zeefbeen. 3. Het boezemtje in bet oogholte-gedeelte van bet verbemelte-been. § 220. De gaten , welke zicb in de neusbolte openen , zijn bebalve de openingen der slijmbolten : 1. Die, welke zicb ontelbaar in de zeefplaat van bet zeefbeen bevinden. 2. De binnenste ooghoUe-gaten {orbilalia interna). 3. De voorste verhemelte-gaten [palatina antica). 4. De uilgang van bet traankanaal {canalis lacryma- lis). 5. Het foramen pterygo- palalinum. TWINTIGSTE HOOFDSTUK. OVER DE OYERIGE TJITWENDIGE OPENINGEN AAN DEN SCHEDEL. § 221. Ilierloe beboort vooreerst de jukbeensinsnijding {incisura zygomalica) , de zoo sterke boog, waardoor bet jnkbeen met bet slaapbeen verbonden wordt , welke in bet algeraeen veel toebrengt lot bet vcrband der n y 100 gelaalsbeenderen met den schedel. Over ’t algemeen is dezelve van verschillende wijdle en lengtej deze hangt meest van de gedaante der fossa hasilaris af, gene van de grootte der groeven aan de grond- vlakte der hersenholte , welke de middelste her- senkwabben opnemen. Zijn deze naar buiten diep uitgebold , dan is de jakbeensinsnijding naauwer en zoo ook omgekeerd. 5 222* De overige merkwaardige openingen aan de buiten- zijde van den schedel zijn: 1. De wandbeengaien (foramina parietalia'). 2. Debovenste oogholtegaten [foramina supraorbitalia). 3. De onderste oogholtegaten (foramina infraorbitalia). 4. Het voorste verhemeltegat (foramen palatinum anticum). 5. De achterste verhemeltegaten (foramina palatina postica, benevens de beide naburige uitgangen voor de kleinere canaJes pterygo-palatinif 6. De J^idiaansche kanalen (canales p^idiantj. 'j, De onderste oogholtespleten (fssurae vrbitales in— feriores), 8. De eironde gaten (foramina ovalia). 9. De doornachtige gaten [foramina spinosa), 10. De ingang van het kanaal voor de hoofdslagader [canalis caroticus). 1 1 . De uitgeronde gladde groeven voor de bulbi der strotaderen en daarnevens de gescheurde gaten* (foramina lacera'). 12. De spleten van gcaser (fssurae Glaseri). 1 3. De buitenste gehoorgangen [meatus auditorii externi)- i4* De foramina stylo-mastoidea. I 0 I 1 5. Het groot achierhoofdsgai {foramen occipitale mag- num), i6« De voorste knobbelgaten {foramina condyloidea an- iica). 17. De achterste knobbelgaten {foramina condylo'idea postica), 18. De tepelgaten {foramina mastoidea). EEN-EN-TWINTIGSTE HOOFDSTUK. OVER HET ONDERKAAKBEEN. § De onderkaak (i) {inaxilla inferior s. mandibula) (2) is verre weg het groolste en slerkste van alle ge- laatsbeenderen (3) j zij heeft eene parabolische ge- daante , en staat alleen met het slaapbeen in verband , met hetwelk zij zich op eene nader te bescbrijven wijze geleedt. § 224. Hare verbeening vangt vroeg aan , en vertoont zicb reeds in menscbelijke vrucbten van twee of drie maanden, van eene aanzienlijke grootte, maar in eene gedaante die van hare toekomstige zeer verschilt. Over ^t algemeen bestaat de onderkaak bij de vrucht en bij het voldragen kind (4) nit twee belften, die van (0 GALEN: de ossib. p. i5. (2) vesal: Cap. 10, fig. 1. 2. Eustach; Tab. XL VII, fig. 5. (3) Bij den mensch is de onderkaak veel kleiner dan bi] alie andere dieren , uitgezonderd den olifant. Dezelve is bij den Nijikrokodil ongemeen groot. (4) FALLOPii : Ohsorv. anat. p. 36 ; albiki : Icon. oss. foot Tab YI fig. 43, 44,45. J. HU NT BUS Nat. hist, of teeth. Tab. VIII, fig. i, 4, 6. 102 I voren aan de kin elkander raken. Dezelre is ook wegens het gemis van tanden zeer laag, vooral aan de kanten , en heeft dan ook nog raaar Iwaalf tand- kassen, in plaats van de zeslien, welke er zich nader- liand in bevinden enz. Reeds in de eersle niaanden na de geboorte verbeent de synchondrosis der kin zeer slevig (i), en bij het uitkomen der melk- tanden wordt ook de aanvankelijk elliptische vorm van het been raeer en meer in eene paraholische ver- anderd. § 225. Het ligchaam bestaat uit de kin en uit den on- dersten tandkassenrand {liinhus alveolaris) , welke ten opzigte van zijnen omvang en van den boog , dien bij maakt; volkoraen met dien der bovenkaak overeen— komt. Het wordt aan weerszijden van de daaraan gren* zende uilsteeksels gescheiden door den sinus obliquus, naast welken binnenwaarts eeu ruwe rand tot aan- hechting van den ?n. buccinator ligt. Aan den voor- kant zit aan de inwendige oppervlakte der vroegere synchondrosis eene raeer of minder merkbare storape punt {spina mentalis interna) , aan welke de m. m. genio- glossus , geniohyoi'deus en mylohyoideus zich vaslhech— ten. Daaronder liggen twee vlakke groeven voor den m, biventer maxillae inferioris. § 226. De vleugelwijze uilsteeksels vangen buiten en be- nedenwaarts met den grooten hoek aan , welke naar (i) Bi] vele dieren daarentegen bliiven de beide helflen des kaakbecns nog lang of altijd gescheiden , zoo als , bi] den ezel, den walvisch , cn de dolfijnen ; doch niet bij het rundvee , het paard , de olifanlcn cnz. het oor opstijgt, en welks verschillende rigliug xoo 'veel tot den karakterislieken gelaals'vorni bijdraagt. Buitenwaarts xijn dexelve ylak, aldaar tot aanhech- ting van den m. masseter dienende. Aan de binnenste lijde van den acbterrand zijn ruwe indruksels van de bevestigiug van den m, pieri/goideus interims, § 227. ■ •• De uitsteeksels , in welke deze vleugel zich ver- deelt , zijn tweederlei. Het kraaijenbeks- en knohhel- uitsteeksel (processus corono’ideus en condyloideus.'j Het eerste ligt naar voren en heeft de gedaante van een’ platten acbterwaarls gebogen haak , welke met een’ breeden wortel aanvangt, en naar boven vrij spits toeloopt. Het komt in de jukbeensinsnijding te lig- gen, en dient den m. temporalis voornamelijk tot aan- heehting. § 228. Zijn acbterste, vrij scherpe rand is boogvormig uil- gesneden (incisura sygmotdea) en loopt in het knobbel- uitsteeksel nit, door middel van hetwelk de geheele onderkaak zich met den schedel geleedt, De heide condyli zijn een paar rondachtige plat- gedrukte knobbels , welke op een’ smallen hals zilten, en in de breedte, van bniten naar hinnen en tevens eenigziiis naar achteren gekeerd zijn , zoodat zij niet in dezelfde lijn naast elkander liggen , maar van voren naar achteren stomp convergeren. § 229. Over de wijze, waarop deze knobbels zich met de slaapbeenderen geleden, is vroeger veel getwist, vooral over de vraag: of zij racer in de holte dan of zij nicer tegen het tuberculum articulare liggen. Bij naauwkeurig inzien echter Tindt men dadelijk , hoe zij zich tot beide verhouden. Bij een’ gesloten mond namelijk liggen zij meer in de geledingsgroeven ; bij een’ geopenden daar- entegen worden zij meer voorwaarls naar bet gewricbts- knobbeltje gestuwd. 