Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
graaden Zuider breedte „ook wit Sandel-hout zoude vallen, doch flegter van reuk „en ik geloove , dat bet een ander bout gal zyn , want onze Europianen v en licht zo» danige dingen. Op de kuft van Mallabaar in ’t gebergte van Balagate valt mede wit Sandel-bout , en op de Zuit- -&yde van afulipatnam , ook 't roode : Docb'ik gelove, datze voor dit wit nemen bet bout Sambarane , bet bet Sandel-bout zeer gelykt , doch barder is. A eh en Kragten : Het EEN zo wit als eel, is van een regt etemperde oedanigbeid' ig ,en Fm van deelen, doch in "t gemeen SS EL een graat metr. bitte “e caldo > gelyk bet ook fterker van reuk is: Dit bout ts doorgaants in Indiën in veel meer gebruik , dan in onze koude Landen, daarom ook bet minfte deel in Europa vervoert werd: Want dewyl bet een getemperde eigenfcbap beeft , matelyk verkoelt , en de vermoeide geeften merkelyk verquikt, zo komt bet in deze Landen veel beter te pas, in voegen bet door gebeel In- diën gebruikt werd gemalen, of met water tot een f' pap gevreeven zynde , waar mede de Indianen bet lyf be- flryken , zo om te verkoelen, als om de goede reuk, en het welk zy niet alleen doen in heete daagen , maar ookin koortzen „ als dan eenige verkoelende bloemen daar doende , inwendig werd bet niet, of zelden gebruikt: - De lieflykbeid van den. reuk ts by bet raauwt bout meer, dan op glimmende koolen gelegtzynde, en waarom men bet ook onder geen reukwerk gebruikt: Hoewel de Benjanen , en andere Indiaan/che Brant , meer aiit o- verdaat , dah om des goeden reuks wille , dit bout tot bet, verbranden van baare dooden gebruiken: Het dient ook niet tot eenig Scbreinwerk , wegens zyne bleeke en onge- ziene coleur , hoewel zommige. kleiné Kantoirtjesjdaar van gemaakt werden, en waar toe men dan bet geele neemt, doch die egter baaren reuk in korten tyd komen te verliezen: en zyn zommige É ooplwiden zo fneedig, datze aan de coleur konnen zien, waar bet Sandel-bout getaj- fenis.. Het witte Sandel-bout gevreeven , en veele dagen naar malkander met. water ingenomen beeft gereezer , zo in Vrouwen als >. de Gonorrhea Virulen: ta. forte quum cadavera illo confpergunt , undes& mor- tuorum illum wocant odorem. Antea, uti Garzias ejusque commentator Clufius teftantur, Sandalum, trinum tam raro occurrebat , ut inter quinquaginta frufta vix unum inveniretur verum citrinum Unde ambo hi viri dubitabant;am hoc quidem in Portugal- liam & Europam tranfportaretur, dum omne quod in Pharmacopais venale proftaret album ,.& o 8 re expers effet , citrinumque ipfum in India pluris conftaret, quam in Europa vendi poffet. Poftquam vero Belge hoccenegotium traétare coeperunt,in majo- rem perventum eft notitiam ; majorique conquirendum quantitate, fique in Europam delatum de odore fuo amiferit y hujus cauffa tribuenda eft incurie mercato- rum vel nautarum , qui hoc navi inpofuerunt, quum non debeat obfcuris locis vel aliis graveolentibus re- bus apponi vel inpingi. Ki Avicenna libr. de viribus cordis dicit, Sandalum cor maxime €orroborare & exhilarare , unde optime illis mifcetur rebus, que contra cordis palpitationem pro- pinantur. Cum aqua Rofarum contritum , hincque fo- mentum compofitum ac ventriculo inpofitum , tollit ` ejus eftum atque ardorem, ac prefertim in febribus ardentibus: Tenuis trunci cortex ac radicum ad me- dicinam etiam fervatur , quamvis non nifi brevibus conftans fragmentis acquiri poffit : Ore manducatus dulcem prebet faporem , Sandalum fpirantem ; & con-. tritus, eumque liquore quodam propinatus menftrua rovocat. Contritum lignum capiti totique faciei il- initum Cephalalgiam tollit, ex ardore ortam , faci- emque prefervat a Solis uftione. = ie “Ja Celebe ad finus Cajel alia Sandali fpecies oc- | C €urrit, que Tsjendana Ackar, h. e. Sandalum radicis vocatur, quum lignum arboris illius non ufurpetur, fed tantum ejus radices , que odoratz funt , Sandalum- que fpirant, lignum autem colore & odore cum vul- ari. dandalo convenit, fed odor ejus eft fortior: Cre- icit quoque in finu Tominenfi circa pagum Parigi, uem qm adhibetur rapfatum , quo cadavera in andapilis confpergunt , quem in finem vulgare album quoque ufurpatur. Macaflerenfes enim omne. Sanda- jum ita mortuis dedicant, ut nullis aliis lignis, que in quotidianum adhibent ufum , apponant ;. ita quo- que abhorrent , & averfantur Sandali odorem , ut il- lum percipere nolint nifi apud demortuos, vel ad fe- pulturas, uti noftra natio Benzoin illos in ufus advo- cat. Iftius Sandali fpeciei quzdam mihi ex Macafia- ra transmiffa fuere fegmenta , quz pro vero habui Sandalo, quum eundem fpirabant odorem , colorem- que habebant Sandali pallidi , aque cederentur, ra- menta eorum inftar vitri diffiliebant minuta, ita ut nullum obfervare poffem difcrimen inter hoc atque radicem veri Sandali. — ` AR gee -—Notandum quoque eft & attendendum , plurima O= dorata ligna a fcriptoribus denotari Sandali denomi- natione, uti inter alios O. Dapperus in Africa de- {criptione dicit, in regno An/iko, que media eft A- fricæ regio, binas inveniri magna copia Sandali. fpe- cies, rubrum nempe , ibi Tawille , & album Zikongo vo- catum , hocque tanquam optimum in pulverem con- tufum & cum oleo Palme mixtum ab incolis adhibe- tur ad corpora fua inungenda ad fanitatem confervan- dam. Doch zedert de Nederlanders die Negotie mede by der band hebben genomen „ is bet zelwe in beter kennis geraakt, en ook in meerder quantiteit te bekomen , en indien bet dan, in Europa gebragt zynde, wat van zyn reuk mog- te verlooren bebben , zo moet men de oorzaak daar van toe- Jcbryven aan de kleine zorge die de Koopluiden „of Schippers dikwils dragen , omtrent de Inlading van bet zelve , want bet wil in geen bedompte ruimten, nog by andere Gert riekende waaren A pakt zyn. Avicenna; Lib. de Viribus Cordis, getuigt, dat bet Sandel-bout bet herte merkelyk verfterkt en verblyd, dierbalven bequamelyk gemengt werd onder die dingen s die men ingeeft degens de kloppinge van ’t bert: Van't gevrevene, met Rooze-water , een overflag gemaakt , en op de maa gelegt zynde , beneemt de verbitbeid , em brant deffelfs ; inzonderbeid in de beete koortzen: De dunne fcborffe van de [Lam en wortelen werd ook bewaart tot Medicyne , hoewel menze niet dan met korte ftukjes kan affnyden: In demont gekaaut , valtze zoet van [maaks en na Sandel riekende: Gevrevens en met eenig nat in- ` genomen, bevordertze de Vrouwen baare tyd: Het ge- vrevene bout op bet booft en over bet geheele aangezigte gefimeert » beneemt de booftpyn , die van bitte voortkomt, en bewaart bet aangezigte voor de Zonne-brant. - Op Celebes in de bogten van Cajeeli beeft men nog een andere zoorte van Sandel-bout , °t welk men Tsjendana Ackar , dat is Sandalum Radicis , noemt, om dat bet bout van dien boom niet gebruikt werd, maar wel de wor- telen „ die welrie zyn, en na den Sandel trekkende, pr! _… zynde bet bout van coleur en teuk den gemeenen- Sandel: zeer gelyk, doch wat fterker van reuk: Het waft ook in de bogt van Tomini by de Negory Parigi, en werd meeft gebruikt; gerafpl zynde , om daar mede de doode lichaamen an de kilten te "E » waar toe ook bet gemeene wit Sandel-bout gebruikt word: Want de MacafJaren eigenen al bet Sandel de dooden zodanig toe, datze bet zelve by geen andere bouten , dieze dagelyks gebruiken „zullen leg- gen: Zy zyn ook afkeeri, chrikachtig voor den San- del-reuk , datze denzelve willen lyden , dan by doo- onze Natie met de Benjoin doet. Van de voornoemde %00rt van Sandel zyn my ee- nige flukken van Macaffar toegezonden, en die ik voor regt Sandel bebbe aangezien: want zy waren van den zelfften reuk en verwe , als bleek Sandel:, in "t kap-. | pen {prong bet zo kort af als glas, zo dat ik geen ondêr- ycbett e? vinden tu[Jcben lit cite el 5 den regten. Sandel-boom. > Ook moet men weten, en daar op verdacht wezen , dat veele welriekende houten by de Schryvers bekend [laan , met de naam von Sandel-bout , gelyk onder andere ook ` O. Dapper, in zyn befchryving van Africa zept, dat men int Koninkryk Anfiko ( Rf Midd nif ap van. Africa) een meenigte van tweederlei Sandel-bout fin | te wetens root, daar te Lande, Tawille, en wit Zi- kongo genaamt , met welk laatfie (als *t befte ) tot flof - gefloten, en met olie de Palma gemengt, de Inawoonders Zap lichaamen fmeeren tot beboudenijje van bun gezond- ela + ki zz Tot verklaringe van bet naaft voorgaande , zal ik bier byvoegen bet geen de E. Heer Admiraal Cornelis Speel- man in zynê T j Jtelt beeft, ‘luidende als volgt: = E Daar en boven valt bier en fwaar Sandel-bout in dat Land/cbap, te weten Keyely. befcbryving van Celebes ter nederges ` W Sandalum album Lag: 47 - Zom. 17. II Baek, XVII. Hoofi?. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 47 note, indicio „cupidos effe ejus exercendi mercatu- ram , quod ulterius confirmatur experientia Chinenfis Medicine Doétoris Entje Sabban , foceri Intje Sou- langb, qui ambo habitant in regno Regis Ternaten- fram , quibus ob curas inftitutas in domo Regis Ma- cafferenfis licitum fuit ante aliquot annos iter ad il- lum inftituere , quum Sandali. farcinas quasdam inde deduxerunt, inque Macaffera vendiderunt , ibi quoque non deficiet copia vel melior ejus fpecies , quam tum temporis accipiebat, fi fciant hi homines, illud cum lucro vendi pofle , nec illis fore gravamini : natio au- tem hzc eft maligna, caedis avida , ac plurimi funt gentiles. OBSERVATIO. Sandalum album & citrinum ex una eademque arbore colli- gi & produci teftatur quoque Samuel Dale in Pharmac. p.355. ubi dicit, Corticalis arboris pars Santalum album dicitur , me- dullaris vero Citrinum. &c. & Valent, in hiftor. fimpl. reformata p. 186. fcribit: Album Citrinumque Sandalum ab uno arboris caudice proficifcuntur, qua in India Orientali Sarcanda voca- tur, & in Timora infula totas replet filvas , diciturque Fraxino fimilis , & fructus proferre inflar Ceraforum rubros primum , dein per maturitatem nigros , infipidos tamen in»*lesque, quzque exteriore fua parte fub cortice album in medio citri- num lignum habet Sc, vide porro Pomet. biffor. de Drogues. Livre lI. chap. 3. pag. 107 & 108. ac Valent. Indie litter. epift. 2. p. 386. ut & Ray hift. plant. p. 1804. Park. Theatr. p. 1604. Chabr. 36. Fonft. - p. 454. & F. Bau. tom, 1. p. 486. C. B. Pim. p. 392. & Hiftor. gener. Lugd. lib. XVIII. cap. XI. p. 1268. &c. a Breyn. in Prodr. 2..pag. 99. nove edit, vocatur SANTALUM verum ligno citrino & albo, foliis Lau- rinis , cujus Figuram vide Tab. V. Fig. 1. & pag. 19 defcript. & in Ray tom. 3. append. pag. 68, & Herm, Mat, med. pag, 85. eap. DÉI part. 1. SC. vs a ven. "t Is egter wel gebeurt, datzenú en dan aan particu- liere wel wat verkogt bebben dat goet was, dienende tot blyk, datze niet ongènegen zyn daar in te handelen; t gunt nader beveftigt werd door de bevinding van den Si- neezen Dotor Entje Sabban, Schoon-vaaer van Inge Soulang , beide woonagtig in "t quartier van den Koning van Ternaten , denwelken over gedaane genezing in den bui- ze des Konings van Macaffer , eenige jaren geleden ver- gunt is geweeft , een reys derwdarts te doen , «van. neer by eenige haaren daar van daün medebragt , en bier op Macaffar tegens Go. Maas de Baar verkogt , "t zal'er ook aan meenigte of beter zoorte niet mankeeren, als by doen kreeg , xo de lieden maar weten, dat bet tot voor- deel en geen: befwaarnis kan dienen , maar dit Volk is quaddaardig , moordádig , en meéft Heidenen: AANMERKINGE Dat het wit en geel Sandel-hout uit een en dezelfde boom vergadert wert, getuigt ook Samuel Dale in zyn Pharmac. p. 353. alwaar hy zegt, het gedeelte van de-baft wert het witte, dog het mergagtige het geele genaamt. en Valentym in zyn Hiftoria fimpl. reformat. p. 186. fchry& het witte en geele Sandel-hour komt uit een en dezelfde Dronk van een boom, die in Ooft-Indien Sarcanda genaaint wert, en op het Eilandt Timora geheele boffchen beflaat , en gezegt wert aan den Effche-boom gelyk te zyn, en vruchten te draagen als Karf- fen , eerít wit, daarna door rypheit fwart, dog onfinakelyk ; en van geen gebruik, welke boom in zyn uitwendig gedeelte onder de fchorfe het wittes dog in 't middeg het geele San delzhout geeft &c. verders zie Pomèt hiftorre dMDrogues livre HI. chap. 3. pag.107 en 108. en Valent. India litterat. tweede brief pag. 386. als mede Ray biffór. plant. p. 1804. Parkins. Theatr. p. 1604. Cbabr. 36. Som. dendr. p. 455. en F. Bach, tom, 1. pa, 486. en C. B. Pim. p. 392. en Hiftor. gener. Lugd, XVIII. boek, cap. XI. pag. 1768, &c, van Breynius in de — de Prodr. pag. 99. van de nieuwe druk wert ze genaamt Santas lum verum ligno citrino ©* albo, foliis Lawrinis, waar van de Figuur ziet Tab. V. Fig. 1. en pag. 19. de befchryving , als mede in Ray, tom. 7. append. pag. 68, en Herman. Mater. med. pag. 85. cap. 3. part. 1. &c. CAPUT DECIMUMSEPTIMUM. Sandalum rubrum. Tsjendana Djingi. Ominis fimilitudo cum antecedente requirit, ut N jam etiam agamus de Sandalo rubro, ac potif- fimum, quum ab antiquis temporibus & etiam- num plurima. Europe pars in eo verfetur errore , quod album, citrinum , & rubrum Sandalum ex fimi- libus proveniant arboribus, & in una eademque cre- „cant regione: Cuj rium fuit comper- jus tamen con tum a ducentis circiter abhinc annis, quum Europzi navigationibus Indias p arunt, mihi tamen extra poteftatem eft aliquid certi de Sandalo rubro defcribere, quum hec arbor longe extra territorium difquifitionis mee crefcat, pretereaque tot mihi obvenere rubra ligna, que pro Sandalo rubro habentur, ejusque a- deo differentes relata funt narrationes, ut in hac re- mota ora vix aliquid certi concludere poffim. Sub- jungam itaque hic poftea verofimiles maxime de eo relationes , illarum verificationem relinquens illis qui mecum has communicarunt ; ulterioremque dif: quifitionem talibus , qui meliorem hujus nacti fue- re occafionem. In anteceffum itaque rejicio illorum opinionem , qui fuftinent cuncta talia rubra ligna, prefertim in Orientali India crefcentia,ad unum Sandali rubri genus effe redigenda , uti tales omnes quoque fuccos rubros infpiffatos pro fanguine Draconis habent ; De quibus opinionibus femper putavi chaos oriri ; an- famque prebere m: errorum, uti de ancilla uadam legitur, quz Domino fuo in cibo éxhibuerat icutam pro vero Cherepholio. "Neceffe itaque duco cuique fpeciei fuum tribui nomen, hocque defcribi , É ne rt a pe 7 annotari faci- e poteft , qua in parte una cum altera conveniat, qui- que affinitatis charaéteres fint obfervandi. Ut de eeten gaf. Ik achte dier. XVIL HOOFDSTUK. Roodt Sandel-bout. E gelykbeid des naams met bet eat ee » ude wel verei[Jcben , dat wy nu vok fpr van bet roo- de Sandel, te meer , dewył men van ouds, en by "t meeftedeel van Europa nog in dat misverftant is, dat geel, wit, en root, eenderlei flag van boomen zyn; en op een en "t zelve Land groeyen: Doch waar van men egter bet s Dc ervaren beeft; te weten , Uzedert 200. jaren berwaarts , dat de Europianen met baare Scheepvaarten- Indiën bevaren bebben, doch voor my valt “bet elyk , iets zeekers van bet roode Sandel te be- febryven, dewyl dien boom groeit verre buiten bet dis- trit van myn onderzoek, en daar en boven zyn my zo veelderbande roode houten voorgekomen , die men aanziet voor ronde Sandel, en daar van zodanige ver/chillende verbaalen gedaan, dat ik aan dezen afgelegen Oort my zeer qualyk daar door kan feddeni Ik zal dierbalven al- bier vervolgens, of na malkander opftellen, eenige van de waarfchynlykfte der gemelde verbalen , de verantwoor- dinge daar van latende aan de gene, dieze my ger hebben, en bet nader onderzoek aan de zodanige , die bes ter gelegentheid daar toe bebben. En voor af verwerp ik dan de meeninge der , dewelke fuftineeren , dat men alle diergelyke roode bouten , inzonderbeid in Ooft-Indién oeyende , onder een ge van root-Sandel beboorde te engen, geljk zy luiden ook alle roode en ingedroogde zappen voor Draaken-bloed houden; van wi ellingen ik altyd in dat gevoelen ben geweeft, datze verwerrin- en maaken , en oorzaak geven van groote abuizen j ge- k men leeft van een Dienft-meid , dewelke baren mee- er in de koft dolle kervel, IE van regte kervel 5 alven nodig, dat men een yder zoorte met baare dere naam ett, en egter, "om de fpecies of geflagten niet onnodig te vermeniguuldi- gen, kan men daar by wel aanwyzen, waar in bet eene met bet ander overeenkomt , en wat «oor kenteekenen van maag febap daar aan zjn. Om 48 HERBARII AMBOINENSIS Liber IL. cap. XVII. Ut omnia itaque rubra ligna , que mihi pro San- dalo fuere obtrufa , ordine recenfeam, primum ex- cludo rubrum Lingoo-lignum hifce in orientalibus re- ionibus vulgatiffimum „ quodque puto nullam cum Sandalo rubro habere convenientiam , excepto tantum colore; uti & ubivisnotum lignum Sapan dictum , re- liqua, que pro Sandalo rubro habentur , in tres di- vido fpecies, uti primo Sandalum rubrum ufuale, feu vulgare Sandalum rubrum, quod. pro Pharmacopzis in Europam transfertur, atque vetuftiffimo tempore notum eft; fecundum eft Malaicenfe , quod a vulgaribus incolis pro Sandalo habetur ;. Tertium eft Portugal- licum, quod cariflimum & rariffimum eft. De primo vulgari feu Ufuali Sandalo rubro nil cer- tius proferre pollum, quam quod mecum communi- cavit peritiflimus Botanicus D. Herbertus de Fager , qui teftis fuit ocularis illorum, que mihi retulit, qui ip- fe illas peragravit regiones , in quibus illud crefcit; uiqué adfirmat, omne vulgare Sandalum rubrum no- dre natióni notum , ac continuo in Europam delatum ex una eademque provenire arbore , ex qua lignum Caliatoür dictum habetur ; quod lignum eft duriffi- mum, folidum, & obfcure rubens, quod hodie ma- ‚gna copia im borealibus partibus ore Cormandelenfis -conquiri poteft, ex quo varia fupelleétilis genera, uti fcamna, fedes &c. eleganter fabricantur ; quamvis ‘non omnes hujus ligni arbores verum praebeant San- 'dalum, fed vetuft& tantum illarum, hocque demon: ftrat potiffimum in litteris anno 1689 ad me datis; quarum gët fubfequitur. „Vulgare Sandalum rubrum, quod in re Medica adhi- „betur, atque ubique in Pharmacopzis Perfie , Ara- bie , Turcie , & Europe proftat; de hoc dico unum œ idemque effe cum ligno Caliatour dito ; nec ab hoc = differre, quodque pro Sandalo diftrahitur, quum fit ^^ vetuftum „uti plurima Indie arbores odoratum pro- ^: ducentes lignum , ultimis füis annis penetrantiffimi - funtodoris & eficaciffime virtutis, quod & in San- dalo citrino itidem obfervatur. Illud: autem verum effe Ufuale rubrum Sandalum, nomen declarat, uti Brabmanes aliique ore Cormandelenfis gentiles, qui arborum iftius regionis funt gnari , uno teftantur ore atque confentiunt; qui lignum hoc Caliatour lingua Santskrietenfi Rakta- Tsjandanam, h. e. Sandalum fan- uineum vel rubrum, & in lingua Decana , que or- inaria Indie lingua eft, fed decanico flexu Reket- Tsjandan eadem fignificatione vocant : Hos autem fi- - dem mereri oportet in denominatione &notitiafim- ` _ plicium, quz ipfa illorum terra fübminiftrat, que- " qus tot populis inferviunt. Nomen porro Tsjendan,. 8b Arabibus in Tsjandal converfum , ab ipfis proprie _ fuam habet derivationem, fimulque cum ipfo ligno per Indie frequentationem , & inde primum in Per- fiam , Basram , Arabiam transfertur s ficque primum in iftis regionibus , ac dein quoque in Europa ad u- fum medicum aliaque fuit adhibitum. Hujus autem. nullum notitie veftigium reliquerunt veteres. Cauf- - fa vero, ob quam inter Sandalum hoc lignum nume- - rant, eft, quum hoc ipfum , praefertim fi ft vetuftum, - ficcumque contritum, donec incalefcat, Sandali o- -dorem de fe fpargat, qui fortior eft, fi eo tempore -Jamella ejus tenuis abfcindatur, i foque momento illud fubodoretur lignum. Si vero pe arbor recens cxdatur, eo tempore, fenfibilem admodum fpirat Sandali odorem , quoque arbor fit vetuftior , eo odor ` eft penétrantior ; gui tamen non diu perdurat : Quum- ue hujus ligni odor eft adeo debis ; & cito evane- cens, hinc apud gentiles illud. non eft in tanta æ- „. ftimatione ac Sandalum citrinum , hincque pro vili ` acquirendum pretio, uti & hoc ob. illam rationem < nunquam , vel faltem raríffime , ad corporis inunctio- Dem, quam tantum ob gratum: inftituunt odorem, s Ob guem & aliud, potiffimum adhibetur, ufurpant, ineque huic rubro ligno ob debilem prafertim o- ...dof deum nomen tribuunt Koe I rjandanam : que 1 Doctorum Brachmanenfium lingua vile San- alum denotar. Hzcque cauffa Mattbiolum in illam induxit fententiam , Sandalum rubrum odoris penitus „Elle expers, fique hic in ligno perciperetur, per Lë Lui > ipfi accefriffe ab albo vel citrino San- alo, cui appofitum forte fuit. —. Paulo : de geleerde Brachmanife taal Om nu alle de roode bouten, die my woor Sandelin de band geftooken zyn, ordentelyk te verbandelen , zo fluit ik voor eerft daar buiten bet roode Lingoo-hout, in deze Oofterfche Quartieren zeer gemeen, en bet welk ik oordeel geen gemeen/cbap met eenig root-Sandel te bebben, bebalven alleen de coleur; als mede bet bekende SAPAN- bout; de andere, die men «oor root-Sandelbout , wer- deel ik in drie zoorten, als: Eerftelyk Sandalum Ru- brum Ufuale, of bet gemeenesroode Sandel-bout , ’t welk men voor de Apotbeken na Europa vervoert, en wel bet oudfte in: kennis is: Ten tweede bet Maleydze, "t welk conder de gemeene. Inlanders daar voor gehouden werd: En ten derden bet Portugee[fe , bet welk bet dierfte en zeldzaamfte is. | Van bet eerfte gemeene of Ufuale roode-Sandel weet ik niet zeekerders voort te brengen , dan bet gene my mede- edeelt is door den ervaren Botanicus; de Heer Her- Bert de Jager, zynde een oog-getuigen geweeft van het eene by daar van voorgeeft , als hebbende perzoonelyk de Landen doorreift , daar bet groeit : en boud dezen Heer Jłaande , dat al bet gemeene roode-Sandel by onze Natie bekend, en van tyd tot tyd na Europa gebragt, vaneen en dezelve boom komt, waar van men bet zo genoemde Kaliatours-bout beeft; een zeer bart, maffyf, en don- ker-root-bout zynde , "t welk men bedensdaags met groote meenigte in de noorder deelen van de kuft Coromandel “bekomen kan; en waar van ook veelderlei [choon buisraat van fioelen, en banken word gemaakt; Hoewel niet alle de boomen van dat bout bet opregte Sandel uitleveren , maar alleen de oude boomen „en zulks bewyft by in een brief, Ao. 1689. - bout in bet Santskriers, Rakta=Tsjandanam,dat is bloet- : Gondel, of root-Sandel, en in bet Decanys, dat is in de ordinari[Je Indifche taal van Decan , by de draaying - wan die booft fpraak , Reket-Tsjandan, in dezelve be- teekenis , noemen: Moetende zy immers geloof verdie- nen in de benaminge , en kenhi(je van de drooge , die haar Land zelve opgeeft , en waar:van zig zo me- nigvuldige dienens te meer de naam van Tsjendan, door de Arabiers im Tfandal verandert , van baar eigentlyk afoloeit , en te zamen met dat bout, door de ommegang van India , van daar eerft in Perfia, Baf- ra, en Arabien overgebragt ; en aldus in die Landen doen, en daar na ook d in bet gebruik van de Medicyne , als anders „geraakt is: waar van de ouden ons geen bet minfte teeken van kennis nagelaten bebben.. De oorzaak nu, waarom zy bet zelve onder bet San- del-bout reekenen , is om dat bet zelve voornamentlyk , ` wanneer bet oud iss droog gevreeven zynde, tot 20 lange bet werm werd , dan een Sandel-reuk van zig uit- ` n ge t, die nog fterker is, wanneer men op die tyd een yn dun fpaantjen daar affnyd , en da op dat ogen- blik aan dat bout riekt. - Dog wanneerze die boom om- kappen , zo geeftze op die tydeen zeer doordringende San- delreuk van zig , boe meerder van jaren , hoe krachtigers dieze egter niet lang beboud: En om dat de retk van dit bout zo fwak en flaauw is , zo en is bet zelve by de Heidenen ook nergens na in zo groote agting, als det geele-Sandel-bout , en aldus mede voor een geringe Prys te bekomen , gelyk zy bet zelwe ook om die reeden nooit, of pp A tot de beftrykinge van bet lichaam, allen. om de lieflyke reuk wille , "eg als meeft altoos bet ander , gebruiken, en daarom mede aan dat roode-bout ; om baare zofwakke kracht van reuk, de naam van Koe Tsjandanam green ein da in l " Sandel betekent ; bebbende deze oorzaak ook Matthiolum in die meening ge- bragt, dat bet roode-Sandel-bout imzig zelfs geen reuk zoude bebben , en by aldien men bet zelfde daar.aan al bevond. dat die by mededeeling aan het zelfde zoude toegekomen Wezen , van bet Witte of geele-Sandel-bout , daar bet by gelegen rude cabo EA E é Een ———————— DEE EE htm II Bock: XVII Hoofi?. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 49 Paulo autem ulterius addit D. de Fager , lignum hoc apud omnes Tsjolias feu Ore Cormandelenfis Zthio- pes , ibique natos, ubi Caliatour-lignum ipfum crefcit, ut & apud omnes eorum defcendentes, ipfisque affines, atque hic apud Malaicenfes, aliosque generali nomi- ne Chadja optime effe notum. lta.ut mihi, (pergit ille porro, ) omnes affentiant illi, quos ego & alii hac de re interrogavimus , uno- que ore teftentur, Caliatourenfe lignum ipfiffimum ex Sandali rubri arbore provenire , nec ullum aliud præ- ter hoc demonftrare poffunt; Quibus itaque tan- quam fagacibus & fubtilibus mercatoribus , omnium implicium generum peritis, teftibusque rei in ip- forum Patria adeo vulgaris fides deneganda non eft, prefertim quum ipfis inde nullum redundet commo- dum vel lucrúm. Simili quoque modo Garzias ab Horto libr. primo aromat. cap. 17. diftinctis indicat terminis, Sandali rubri arborem in Cormandelz ora crefcere, & ficuti nullum aliud lignum rubrum nifi Caliatourenfe, quod Sandali odorem etiam fpirat, ibi invenitur, quodque fub nomine Sandali rubri ibi apud Herbariftas occurrit, qua in & ego are rei medice iftius regionis expertis quoque cer- tior fum factus: fic itidem evidens eft , cor arboris Caliatourenfis unum idemque effe cum San- dali rubri ligno. Ulterius porro fcribit Dom. de Jager fequentem in modum: Caliatourenfe lignum , quod folidum , durum, & fatis grave eft, plurimum ad tinctomam adhibetur artem, ex hoc quoque fcamna, fedes , aliaque fabricantur, ac parva ejus pars in medicina ufurpatur, queque in hunc ultimum defideratur finem , neutiquam ma- gos exhibet quantitatem refpećtu amplitudinis & atitudinis regionum, ex quibus per totum orbem hunc in ufum diftrahitur, in quem plerumque il- lud eligunt, quod vetuftius eft, & intenfum atque obfcure rubentem habet colorem, unde & fortius Sandalum fpirat, quam vulgare Caliatourenfe lignum, qui odor fri&tione, ut fupra indicatum eft,tantum per- cipitur: Armeniique hoc utuntur in Syraaza & Spa- bana ad deftillationem fpiritus vini, cui elegantiffi- mum dat intenfe rubentem colorem & tincturam ; quamvis fapor ejus mihi non multum placet. Hec eft Sylloge illorum, que Dom. de Fager me- cum cothmunicavit de Sandalo rubro, quibus luben- ter affentio, in quantum refpiciant ad Ufuale feu vul- e Sandalum rubrum, ac prefertim illud , quod in uropam transfertur: Semper autem in ea fui fen- Een weinig verder getuist by Heer de Jager , dat bet by aile de T sjolias s Y Kift ooren , allein bet Land van Cormandel , daar bet Katiatours-bout zelfs groeit „ge- booren , of daar van afkomftig , en ookderwaarts getucejt zynde, als mede albier onder de Maleyers en andere, met de generale naam van Chadja beft is bekent. Zoo dat ik baar (zegt zyn E.) mede op myn zyde beb, die alle, zo veel ik, en ook andere , baar dear na ge- vraagt hebben, eendragtelyk bet Kaliatour-bout voor dat van den Sandel-boom erkennen , en gene andere bui- ten dat kunnen aantoonen; aan dewelke men immers, als doorfleepe Negotianten en Koopluiden , in alle zoor- ten van waaren wel ervaaren , en als getuigen van een drooge, die in baar Land zo gemeen is, en waar by zy geen bet minfte intreft of belang bebben , ten vollen ge- loof moet verdienen. Insgelyks Garzias ab Horto, Lib. I. Aromat. Cap. 17. fcbryft in zeer klaare termen , dat de roode Sandel-boom op de kufl van Cormandel waft, en gelyk geen ander root-bout , als bet Kaliatour- Jche, dat een Sandel-reuk beeft , aldaar te vinden is, en bet aldaar onder de naam wan root-Sandel , by de Herbariften bekend is, zodanig als ik, by de er- varene van dat Land in kens van de Medicy- nalen, ten vollenverzeckert beb; zo is mede zonne klaar, dat bet bert van den Kaliatour-boom even bet zelfde met bet roode-Sandel-bout zy. ks En nog verder Die by Heer de Jager aldus : Het Kaliatours-bout , dat vry vaft, ma[fyf , en tame- lyk fwaar is, werd meeft tot bet verwen gebezigt , ook tot banken, zetels, en floelen verarbeid , midsgaders een klein gedeelte daar van in de Medicyne gebruikt , makende al bet geen, dat tot dit laatfle , de ge- beele werelt door gediftrabeert werd , in proportie van die zo groote , uitgefirektheit dier Landen , gants geene groote meenigte uit, kiezende daar toe van dit bout gemeenlyk bet geen dat ouder , booger, en donker- - der-root van coleur, en dienvolgens ook flerker van Sandel-reuk, als bet ordinaris Kaliatours-bout is, die men by bet vryven, in maniere als boven, eerft regt ewaar werd: bedienende de Armeniers tot Sjiraaz en ahan zig daar van meeft in baar difteleeren van + Brandewyn, waar aan bet zelve een zeer [cboone boog- - woode coleur komt te gevens hoewel de aak my met zeer aanflaat. io^ | Dit is in't kort by malkander getrokken, het gene de E. Heer de Jager Sy don bet rood Sandel med dirt heeft, waar mede gaarne cot re, zo veel bet gemeene en Ufuale aangaat > en inzonderbeid bet gene men na Europa voert : doch bei altyd van gevoelen gewee en als de olan daar af te brengen , dat de ati tentia, a qua non facile decederem, Arabes, a qui- bus in nobis a redundavit iftius rubri li- {van dewelke wy in Europa de eerfte kenniffe van dat roo- i notitia, illud d x regic ad Africz de-bout gekregen bebben, bet zelve qi N k gebaalt Orientated oras fitis, feu infulis ante ipfas pofitis, uti bebben uit de Landen geleegen aan ER en van ex Lanzybara, Madagafcara &c., quas regiones mer- Africa, de: Eilanden dad voor geleegen, als Lan- catores Árabes ab antiquis jam temporibus frequenta- verunt quamvis potuiffet fieri, illud ipfis tempo- ribus ex India quoque fuiffe tranflatum, in hanc ve- we poka Madagafcar , Ec. welke Landen de Arabifcbe W orze al van oude tyden bezogt- bebben , hoe- bet zyn kan, dat bet zelfs im die oude tyden mede niet al- ni fententiam , quum non tantum in diverfis varia na- tionis itinerartis legerim , ifta loca gaudere totis San- dali rubri filvis, fed multo magis, quum ab omnibus harum Orientalium regionum incolis , cum quibus ver- fatus fui, Sandalum rubrum audivi denorninari Tsjen- dana Djingi,quod ZEthiopum Sandalum denotat. No- tum enim eft Zingi & Zangi, vel uti noftri Malaicen- fes illud pronunciant , Djingi origine fua tam apud He- breos quam Arabes denotare /Ethiopem crinibus cir- cinnatis ornatum, ac prefertim talem , qui Afric o- ram Orientalem inhabitat, que regio in hunc usque diem Sanguebaer vocatur, in qua Ptolomeus quoque Promontorium Line nit. Concedo quidem D. de Jager in quadam Indoftanorum li sy os My- robalonos Hararab dici , fed neminem audivi San- dalum rubrum cognominaffe nigrum. Nec confequens eft Malaicenfes, Javanos, aliosve Indicos mercato- res navigiis fuis Africanas petiiffe infulas, ut inde li- paa fimulque nomen reportarent: hoc autem nomen ive commercio, five alio quodam cafu accipere po- en. Uti autem India cum fuis infulis maxima ex parte eas- dem producit plantas, quas Africa ora Orientalis uti Madagafcar &c., fic & mihi (uti mez littere ipfi date hoc demonftrabunt) a vero non alienum videtur, Sandali rubri arborem in Africa & circa eam crefcere & reperiri, uti illud ab aliquo tempo- re ex illis etiam deduétum fuit oris , quum cogno- verim ultima vice, cum in Gamrona effem , hifce tem- poribus Sandalum rubrum plurimum ex Africa oris tranfportari , ac ita porro in Arabiam, Perfiam , ac forte in ipfam quoque Zurattam ob facilem iftius .navigationis aditum , quam certis anni temporibus ultro citroque brevi abfolvunt , quodque infüper pro parvo vendunt pretio: Forte &evenire poffet, fic- uti folum aérque multum contribuat ad virtutem vel vitium cujusdam plante , fic quoque hoc lignum ibi effe efficacius ac melius , quod tamen mihi non- dum apparuit , quum inter unum alterumve nondum magnam obfervare potuerim differentiam. lenfi hoc nomine e mutatum fuiffe go fruftula , que mihi per intervalla fuere demonftra- ta, & ex intuitu a Caliatourenfi ligno differunt, que externe nigricantis quoque funt. coloris feu obfcure rubentis , interne vero fanguinei, per longitudinem tenuibus conftantia fibris,. pondere vero ligno Calia- tourenfi cedentia: De hifce autem nihil certi notare poffum , quum ipfa inter fefe differant fruítula, ac indigenz de eorum ortu euer río loquantur modo; uno pee ore dicentes , non effe. ex pe enen Nullum notabilem habent odorem , excepto quod car- bonibus ¿quis inpofita. dent odoris Allii tofti, acrique : oculos vellicent, e contra lignum. Ca- Quidam in EE oa ig jucundum fpirare odorem: uidam indigene hec ex. Siama peti affirmant , alii ex Cambodja, & alii iterum ex Ternajferi ad Malacce rtem borealem fita, & inperio regis Siame fub- jeâta: D. autem de Jager dicit in ultimum locum il- la deferri ex Cormandelenfi ora, ac porro per totam Siamam deduci, atque que ac lignum Caliatourenfe Hope ad fuppellectilem aliaque fupra memorata. ec autem relinquo iis , qui terras peragrant , nec ali- quid certi vel demonflrati ulterius de is cómmemorant. „Lignum preterea occurrit obfcure rubens , quod Sinenfes Tsjidji , Tfidju, & Tsjudi vocant ,. nusquam nifi in Quanturiga, Siama , & Cambodja crefeens, -quod multi pro fpecie Sandali rubri habent; ex quo Sinen- fes fuos Sompits, h. e. fuftes, quibus in menfa ad ci- bum capiendum utuntur , & caliculos , ex quibus. po- tant, conficiunt. Huic ligno virtutem adícribere vo- lunt veneno, quon talibus caliculis infunditur, vi- res fuas adimendi , ulteriore autem indagine comper- tum eft difcrimen inter Tsjidji €. Sandalum rubrum, uod ex eorum relatu magnos exhibet ftipites, quum re parvus > & incurvús truncus, ex quo nil ni- fi Arack-caliculi , vel tales fuftes eforii confici poffunt: In illo autem Sandalo rubro, quod ex Trjampa & Gamboa 3, e , & intenfum, ac magis ruben- tem habet colórem quam illud, quod ex Cormandela defertur d aliquando molle invenitur cor coloris ob- fcure fufci , multos habens peétines, ac fplendens in- ftar Sanguinis Draconis , quod ti manducetur vel rada- tur, val gekreegen bebben, °t welk ik niet raaden kan, en eg- ter wel gelooven wil, bet gene voorfchreven de Jager in de zelfde brief daar nederjtelt, van de groote vaart der Javanen, in oude tyden zelfs na de Africaanfche Lan- den. Zo bewyft de Heer de Jager mede, dat een menfch zo lang by leeft, leeren moet, want in de voornoemde brief bekend by zelver , dat by op zyn jongfte togt in een aanzienlyke Commiffie , Ao. 1684. naar Perfien gedaan, door eigene ervaring bevonden beeft, bet gene met myn zeggen overeenkomt , en waar-van ik den Lezer de navol- gende zyn eigene woorden mededeele. Doch gelyk India met zyne Eilanden zeer na, of ten min- Jłen in "t gros, dezelve planten voortbrengt, als de Ooft-kuft van Africa, Madagafcar , &c. alzo dat my (zo als myne brieven aan zyn E. zullen uitwyzen ) bet niet waarfchynelyk is, dat de roode-Sandel-boom mede wel in Africa en daar omtrent mogte gevonden werden, gelyk dezelve t'zedert daar ook uitgevonden is, hebbende ik nu op myn jong fte aanweezen in Gam- ron mede vernomen, datze in deze tyden bet roode- Sandel-bout mu meeft van de Africaanfche kuft baa- len, en voorts zo in Arabie, Perfie, en miffchien ook . zelfs in Soeratte vervoeren, mits de gereetbeid van die vaart , dieze op zyn mouffon in zeer korte tyd . ginis en weder afleggen, bebalven datze bet zelve ook voor een civile prys affłaan ; zoudende bet mede kunnen wezen, dat gelyk de gront en de lugt tot de eich of ondeugt van een plant zeer veel toebrengt, al- dus dit bout aldaar kragtiger , en beter voortquam , als wel in India, en in zyn Eilanden, ‘t geen my egter nog met gebleeken is; kunnende ik voor als nog tu[Jcben bet een en "t ander niet veel onderfcheid maken. Hier voeg ik mg by uit denzelfden brief , dat de plaats Kaliatours bedensdaags op de kuft Cormandel met die naam miet meer bekend , maar metter tyd verandert is in Krus- jua-Patanam , of Kisjua-Patan , blyvende de gedagte van de eerfte naam nu maar alleen onder de Europianen - Onder "t Maleytfe roode - Sandel, zynde volgens myne pu afdelin de tweede wort, verfta tk diever- Je kleine ftukjes, dewelke my van tyd tot tyd getoond zyn, en na oogenfchyn van bet Kaliatours-bout verfchil- len ,-zynde van buiten mede favartachtig of donker-root , van binnen bloet-root „ in de lengte fyndraadeg , doch in Jwaarte bet Kaliatours-bout wykende ; dan bier van kan ik niet zeekers fchryven , dewyl de ftukjes onder malkander zelfs verfcbillen, de Inlanders van bun oorfpronk verfchei- dentlyk fpreken , en nogtans eenparig ftaande houden, dat bet geen Kaliatours-bout zy. Zy hebben geen merke- lyken reuk, bebalven datze op glimmende koolen gelegt zynde, een weinig na gebraade Ajuin-fcbellen ruiken , met een fcherpen rook in de oogen bytende , daar entegen bewind’ ik bet Kaliatours-bout altyd lieflyker van reukte ` zyn: zommige Inlanders willen dit uit Siam baalen , an- dere uit Cambodja; en wederom andere uit Ternafieri, benoorden Malacca gelegen, en mede onder den Koning van Siam flaande, doch onzen Heer de Jager zegt, dat bet op de laaft genoemde plaats gebragt werd van de kuft Cormandel , en voorts door geheel Siam vervoert , als me- de, zo wel als bet gemeene Kaliatours-bout, gebruikt tot buisraat ; ende bier boven genoemde dingen, doch iklaa- te dit over aan die gene, die de Landen doorreizen > 20n- der verder iets ftelligs of zekers daar van te fchryven. Daar is nog een donker-root-bout , ^t welk de Sineezen Tsjidji, Tfidju , en Tsjudi noemen , nergens dan in Quantung, Siam, en Cambodja waflende , "t welk vee- le voor een zoorte van root-Sandel aanzien , en waar van de Sineezen baare Sompits, dat is Eet-flokjes, en Drink- kopjes maken. Dit willenze mede de krachten toefcbry- ven van bet venyn, dat men in zodanige kopjes doet, krachteloos te maken , maar by nader onderzoek-bevind men een verfchil tulehen Tsjidji en bet roode-Sandel , ^t welk na baar zeggen in groote blokken valt + daar bet Tsjidji een Kleine kromme [tam blyft daar men niets dan Araks-kopjes , en eetftokjes van maken kan. In dat roode Sandel-bout , *t welk u Tsjampa, en Cambodja komt , en booger-root van coleur is dan bet Cormandelfche , vind men zomtyds een week bert, van coleur donker-bruin , met veel kammetjes , en blinkende als Sanguis Draconis, in "t kaauwen en fchraapen week als wafch, op de ton- e fcberp bytende, en op koolen elegt , riekende als et uetfie Lingoo, of nog «vel zo lieflyk , en gants ver- , | Jet, ——— E SN ~ P E f Ę I Boek. XVII Hoofif. AMBOINSCHE KRUYDBOEK: sr tur, inftar cera molle eft, linguam acriter. vellicans, dc carbonibus inpofitum odorem fpirans pinguiffimi ligni Lingoo, fed multojucundiorem , totumque deli- quefcit; Adeo molle eft hoc lignum , dt plurimis in partibus ungue digiti introtrudi poffit, in quibusdam vero durius eft, in quo convenit cum vero Kilamo feu Agallocho primario: Magni habetur pretii & «ftimatio- nis, inque vetuftis truncis rariffime occurrit; in Cor- mandelenfi autem nunquam; fique manibus fricetur feu ficcum feu aqua mixtum, manus rubro inficit co- Jore. za GE Quod Portugallicum feu rubrum Timorenfe Sandalum attinet , ee: juxta divifionem meam tertia eft fpe- cies, hujus nunquam certam acquirere potuirelatio- nem, atque ex diverfis fruftulis s que ex Batavia a variis accepi amicis , non fum certus , unum fubeffe, quod ex limora venit. Nomen. Latine Sandalum rubrum , Malaice ed: na Djingi» h. e. uti dictum fuit, Sandalum A£tbiopi- cum, vel magis proprie. Trogloditicum dictum, quum Arabes omnes incolas Orientalis Africa partis tam in continenti quam in infulis Zug feu Zingi vocant , ex quorum regionibus , uti fupra diétum fuit, lignum hoc ortum, fuit deductum : Item Tsjendana mera vocatur. . Ujus. . Sandalum rubrum nunquam ad fufimigium Ri s Foo carbonibus. inponitur. ad ex- halationem, fed tantum ad ufum medicum. Eft refri- erantis & exficcantis nature fine ulla adftrićtione. ndi plurimum ufurpant contra febres contritum, & cum aqua propinatum , atque etiam exterius corpus illiniunt, ut febrilem reftinguant ardorem , & cor confortent: Fe- brim. enim ipfam tollere nequit, nifi effet Ephemera. Sandali rubri rafura cum Oryze aqua adfumpta Dyfenteriam curat: Vulgaris porro opinio eít, quod Sandalum rubrum omni venenorum generi haufto refiftat ,. ita ut hoc. detegatur , alicui vafi ex hoc ligno confecto indatur, unde multi Indiz pri- mores Pinange ciítas & calices potorios ex hoc ligno fabricatos fumant., ut tali modo venenum, fi forte fubeffet, Ces hoc autem nondum experientia comprobatum eft „ fed quidem, quod multum -valeat contra affumptum toxicum, ad ejus vim inhibendam. Magnatibus quoque Malaicenfium € Ternatenfium tanquam fecreta ars & remedium contra hauftum venenum habetur Sandalum rubrum, album Calbabaar feu Corallium album Indicum cum Calappa Laut fu- pra porphyritim trita, fi per aliquot continuos propi- nantur dies, fi autem Calappa Laut non fit ad manus, bina alia aque bona funt & fummi ufus, - Quod anno 1677 in Ternata tentatum & boni fucceffus comper- tum fuit in mercatore Belga & ejus uxore, quibus toxicum ex araneis confectum ancilla mifcuerat. Tom. IL San- Jmeltende: Het is zo week, dat men op de meefte plaat- zen met de nagel van een vinger daar in duwen kan, doch op zommige weder niet ; waar in bet overeenkomt met bet opregte Kilam, of Agallochum Primarium; Het werd dier en koftelyk gehouden , en men vind bet in oude Jtammen zeer weinig, maar in bet Cormandelfche nooit; en als men bet in de band vryft, bet zy droog of met wa- ter, xo verft bet de banden root: . Het Portugeeze of root Timorfche Sandel- bout aan- gaande ; zynde volgens myne ‘afdeling de derde zocrt, daar van beb ik insgelyks nooit zeker berigt kunnen kry- gen, en zelfs van de verfcheidene ftukjes , die ik van Ba- tavia, en andere vrienden bekoomen Deb , ben ik niet ver- zeekert , dat er een onder is, bet welk van Timor komt; De regte Timoreezen hier zynde , ontkennen een[lem- mig » datter eenig root-bout , na °t vertoonde root-Sandel gelykende, op baar Land gevonden werd, bebalven bet roode Lingoo-bout; Doch des niet tegenftaande , zo wer- de ik van geloofwaardige perzoonen berigt, dat de Por- tugeezen onder baar bebben een raar en dierbaar bout,. ^t welkze voor root-Sandel bouden , en merkelyk zou. é verfchillen van bet Kaliatours-bout, dat by baar luiden niet onbekend is, en dit zoude; ma baar voorgeven, op bet groe Eiland Timor wallen , doch andere meenen, dat Det welbyde Portugeezen , op Timor woonachtig , te bekoomen is, hoewel ży bet op Timor zelfs niet en Äre. gen, maar van Siam, Macou, of andere Portügee[Je plaatzen bequamen: Eindelyk beeft my Radja Amafiili- Saban; mu bernaamt Salomon Speelman, Koning van Ademantutu , bet naarvolgende berigt daar van gegeven; namentbyk dat by een rootbout gezien beeft, "t geen by voor root-Sandel bielt , vallende op Samorro, een Land- Jcbap van Timor gelegen op een y/Jelyk boog , en ake- lig gehergie s middens Lands, welkers firant , Lacolo, aan de Zuid-zyde was uitkomende, en dat uit bet zelve bout de Inlanders baare fluiten maakten , mede wat na Sandel ruikende; en men kan bet niet dan met kleine uk- ken afbreeken „ wegens de moeilykbeit der wegen; Ditzo genaamde “Vimoreeffe root-Sandel verfebilt ; (bebalven de coleur ) van het Cormandel/cbe ook in eigen/chappen; want inderdaat bet werkoelt merkelyker , byt zo zeer niet in de la żę en brand niet " de keel: maar wy konnen zo weinig van krygen, dat men geen regte proef daar van neemen kan. dp. Cini é etten - Naam. Latyn Sandalum Rubrum., op. Maleyts Tsjen- dana Djingi, dat is, als gezegt, Sandalum Zthiopi- cum, of nog eigentlyker Tro Oditicum , oni dat de Ara biers alle de luwoonders van 't Oofterfche deel van Africa; zo op ’t vafte Land, als de Eilanden Zangi of Zingi noe- men, uit welkers „als boven gezegt, men dit bout oor- Jpronkelyk gebragt beeft: ook biet bet Tsjendana Mera. Gebruik: Het roode-Sandel-boui werd nooit tot reuk- werk gebruikt , nog ook om bet raauw op koolen te rooken; maar alleen tot Medicyn: Het is koel en opdioogende van aart ; zonder eenige adfiriétie. De Indianen gebruiken bet meeft tegen alderbande koortzen, gevreeven , met wa- ter ingenomen, en van buiten bet lyf mede gefmeert , om fiegts de koortfige brand wat te blaen en bet bert tè verfterken; want de koortze zelfs kan bet niet beneemen, of bet moefte een Ephemera zyn; bet fchraapzel van "t genk Sandel met ryswater genuttigi , geneeft de roode- oop: Nog is bet een gemeen gevoelen, dat bet roode Sandel alderbande ingenoomen venyn tegenftaat , ja zo- danig, dat bet zelve zig openbaart y als bet in eènig vat van dit bout gemaakt gedaan werd; zulks weele Grooten van Indien baar Pinang-doozen , en drink-koppen van dit bout laaten maken , om bet daar ingedaane venyn te ver- klikken; doch dit is nog met geen ondervinding beveftigt ondervonden , maar wel dat bet , ingenomenzynde, veel vermag om bet woêden van eenig ingegeven venyn tebre- ken: ook werd bet É ved grooten cindy Maleyers en Ter- natanen voor een gebeime konft, en remedië tegens inge- ‚kregen ft gebouden: namentlyk dat men root-Sandę'- bout , wit ahaar, of Ooft=Índis «wit Coraal, met Calappa Laut, alles op een fteen gevreven , eenige da- en naar malkandéren inneemt : dog wanneer men juift Cal Laut niet en beeft; zo zyn de andere twee evenwel goet en dienftig : "t Welk Ao. 1677. -in Ternaten geprobeert en bevonden is aan een Nederlands Koopman, en zyn Vrouw y. dewelke door baar Meid met Spinnekóp- pen vergeven Waren. ü <A 3 et 52 HERBARII AMBOINENSIS Liber Il. cap. XVII Sandalo hoc rubro Javani quoque utuntur contra mićtionem cruentam , quod ab illis cum aqua fupra porphyritim conteritur pet noctem rori exponitur , ac cum Rofarum aqua aflumitur: item contra fangui- nis vomitum non ex pulmonis morbo ortum , fed ex crudo fanguine per ruptam venam vel aliud quoddam accidens productum. Ipfum enim Lignum Brafilienfe ex Pifonis relatu con- tra febres , oculorumque infłammationes in Brafilia ufurpatum ,: dulcem prabet faporem ; Sur op- tavi „hoe mihi ad manus eflet , ut loc i Sandali rubri id in ufum 'vocarem , ut enim inter omnia illa, que nobis pro Sandalo obtruduntut, ta- le invenirem , quod juxta Arabum relationem fri. 