VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Van den Paradys-Vogel fprekende, zegt de Schryver: Mer plagt ‘er ook den naam van Apus aan. te geven , dat is Afus, of zonder Pooten, die de Ouden zich verbeeldden, dat ‘er aaa ontbraken, om dat menze gedroogd, altyd zonder denzelven kreeg. Deze Vogels; vervolgt hy „leven troepswyze „en zyn, ten opzicht van hunne kleur, uitermaate fraay „ terwyl hunne geftalte niet minder aardig is als zeldzaam. In ’t vliegen ver- toonen. zy zich van grootte als een Duif, terwyl echter het lyf niet grooter.isdan van een Spreeuw. De langte is, van `t end des beks tot aan het uiterfte van den Staart, twaalf en een-hal- ve duim, waar van de ftaart iet meer dan de helft uitmaakt, en de wieken bereiken op vyftien liniën na het end van-den- zelwen, Doch, behalven dezen ftaart „ geven de zyden een groet deel lange vederen uit, waar van de greotften meer dan anderhalve voet lang zyn , en derzelver baardjes zyn- altemaal van elkander afgefcheider. De kleur der bovenften is uit wit en bruin paars gemengeld, der overigen geelachtig wit; doch Lommigender buitentten en kortften hebben een heerlyke goud- kleur, anderen zyn zeer glanzig purper-kastanje-bruin. Uit de. ‚Stuit boven den wortel van den ftaart,fchieten nog. twee pen- , nen„ongevaar twee voeten en negen duimen lang „die niet dan aan °t begin en het end gebaard zyn : voorts is de fchaft geheel kaal; hoewel men ’er, by oplettende befehouwing.„alsde wor- tels van afgeftieden. baardjes aan gewaarwordt. Deze fchaft is zeer dun, zwartagtig van kleur , wordende allengs donkerer Paar het efid; alwaar hy, ter lengte van drie of vierduimen , bekleed is Met fiuweel-zwarte baardiës, welken een weerfchyn ebben van groen, als een Enden-hals. Een dergelyke weer: {chyn fpeelt in andere kleuren van dezen Vogel, en geeft hettt een wonderbaare fchoonheid. De Kop. welke Klein is naar °t lichaam, is bekleed- met korte (tyve hairtjes, boven op bleek goudrgael „aan de keel groen gmet een glans van goud, aan den . . e N, \ a &1à NAT. HIST. VOLGENS DEN HEER LINNZUS, bek zwart Voorts is de kleur, over het geheele Iyf „roadach. tig ka: tanje-bruin, van boven bleeker, donkerer aan de borst en onderbuik, doch tusíchen beiden witachtig. Van dergelyke kl:ur zyn ook de Wieken van dezen Vogel en de Staart; de Pooten en <laauwen bruin. Het Wyfje verfchilt van het Man- net'e, dat de baardjes, aan °t end der twee lange pennen „niet kwastagtig en veel korter zyn. In het ‘reflagt der Spzchten, wordt by gelegenheid van de. oene `pecht als de gemeentte aangemerkt ; datze een eigen- chap hebben van met den bek op de boomen te kl wel- ken zy bekruipen , ten einde daarin te kunnen nestelen. In dit geval -yn de gaten zo rond ofze met een pasfer getrokken wa- zen. Sommigen, echter twyfelen hier aan en meenen, dat hy veel eer zulks dóe tot zyn onderhoud; te meer, wyl men dik- wyl; ‚in zodanige gaten „in plaats van Spechten , jonge “preeu- wen , of zelfs Viedermuizen , gevonden heeft. °t Is zeeker , dat het kruipen langsen rondomde boomen den spechten eigen is; waartoe Zy, van de Natuur, met fcherpe kromme nagelenyoor ' zien zyn , rustende , bovendien „op de tippen van hunneftaart- pennen ‚ welken deswegen , altyd „zjn gefleeten. Onder dit ipen. om de boomftammen en takken , kloppen zy y gedurig met den bek daarop; `t welk fchynt te dienen om de ten, die onder de bast verholen zitten, in beweging te helpen, en ze dan vervolgens ,’t zy uit fcheuren , of gemaakte openingen, met hunne aan 't end {cherpe en haakige tong ‘er uitte Veelerleie Infekten, immers, doch inzonderheid Rupiën of Houtwórmen, zyn, in °t Algemeen „hun voedzel. De: Specht komt , meer dan de änderen , op‘den grond, om te a zen op vieren. ‘ Dit oordeelen wy genoeg om onze Lezers, ook van dit Stuk , gelyk van de voorgaanden van dit Werk , een genaegly- ke fchets te geeven. ’ Verzameling van Hekelftbriften uit bet Hoogduitsch van den Heere G. W. Rasener. Eerfte Deel. Te Amfterdam by Pieter Meyer MDCCLXIIL in groot oBavo 355 bladzyden. ME? vindt ín dit eerte Deel deezer Verzamelingen, nag eene voorafgaande Verhandeling over bef misbruik van 't bekel. Jcbrift, de volgende ftukken: Lofjchrift op een fcbootbandjes Dee - denlyst van Nicolaas Klim: Loffchrift ter eere van kwaade mannen; Treurrede eens weduwnaars, by den dood zyner vrouwe uitgejgroken, in bet genootfchap der geplaagde mannen; nevens een berichtoau dat genootfebap; Proeve van een Duitsch Woordenboek , en Byv at dezelwe; Brief over de geoorlofdbeid van bet bekelfchrifs ; Dreamer € O, W. RABENER HEKELSCHRIFTEN: . 436 de bezigbeden der van bet ligchaam gefcheiden zielen; gedachten g- ver de onderwyzing der jeugd ; Brief over bet verftandig leeren der aalen en weetenfchappen op laagegchoolen; Jittrekfel uit de kronyk van bet dorpje Querlequitsch, aan de rivier de Elve gelegen; Hei- anelyk naricht wegens den laatften wil van Dr. Fonatban Swift, en Bericht wegens een fleutel tot dit codicil; Levensloop van een’ marte- iaar. der waarbeid, en eindelyk , Irus zeen vertelfel in den trant van Luciaan.. De geestige Rabener betoont in deeze Hekelfchriften doore gaarde eene levendige verbeeldingskragt , een juist oordeel , eg- ne gegronde kennis van 't menschlyke hart, en eene ernftige zuge voor de Deugd te bezitten: by fchctst gemeenlyk zyne charac- ters zeer eigenaartig , op eene zo gevallige en leerzaame wyze, dat dit zyn Werk zekerlyk vermaak en ftigting moete geeven aan allen die °t met eenig oordeel leezeh. Wy zullen, ten gevalle onzer Leezeren , eenige characters uit twee dèr genoemde Stuk- ken overneemen. * In den Doodenlyst van, Nicolaas Klim, behelzende eene opte- kening van verfcheidene perfoonen, die, geduurende zyne waar. neeming van het kostersampt , in Bergen zyn geftorven, vindt men onder andere merkwaardige perfoonen, de volgende gemeld. „uante Stuve. Deeze bekleedde geduurende twintig jaaren » het ftadsfchoutsämpt; maar zyn vrouw had de daadelyke uit- voering daar van: zy befliste ook alle veríchillen , en de par- tyen moesten in haar keuken tegen elkanderen pleiten. Wie: daar zelf niet verfcheen verloor zyn zaak : maar wie het best wildbraad bezorgde had het grootíte recht. Wanneer de zaa- ken geheel twyfelachtig fcheenen te zyn, moesten de partyen looten; hy, die de meeste oogen wierp, won het proces. » De Secretaris was des Schouts fchoonzoon, en had by hem s» de vrye tafel. _ » Hans Erichfon; een vlytig man. Hy was onvermoeid in ’t s Verzamelen en leezen van oude boeken , leefde in zyn ftu- s deerkamer twee-en-zeventig jaaren,en wierd na zyn dood niet s» gemist, dewyl hy in zyn leeven de waereld het min{te nutniec had toegebragt. Men heeft onder zyne papieren een werkge- vonden, ’t welk tot tytel voert: Onwederfpregkelyk bewysdae een waare geleerde niet voor andere menfchen; maar alleen n» voor zich zelven is gefchapen. e >» Jugo Alricus; een bekwaam Geneesmeester. Wie onder zy- ne handen ftierf ‚ftierf naar de regels, Hy kon uit bet urinaak beter waarzeggen dan een heiden uit de hand, Wanneer hy ie» mand de pols voelde, was °t een zeker teeken van een’ nade» renden dood. Hy was huisärts van alle de geenen die met ous de gierige weduwen getrouwd waaren, of zulke vrouwen: hade den in welken het leeven verroest {cheen zen hy nam zyn ampt „, als een rechtfchapen man waar. Alle zyne lyders genas hy vol: »s gens de Griek(che manier, Naar myne rekening, zyn binnen . s; GIG 29 39 2 Ld i 416 G. W. RABENER HEKELSOKRIFVEN. p drie jaaren meer dan wier-honderd merifdhen.dootSinpocaies „ geftorven. Men kan tigt denken dat de geestelgibeid , ik de „ Koster, en andere doodgravers deezen vlytigen man voelkad. p» den te danken. ‚ Stine Frogerta, een vroomie vrouw. Zy ‘had dikwyis am. „ dachtige verrukkingen , welken de kinderen deezer weereid aan »„ haar bedorvone mild en ongezond bloed -wilden toefshryven. ‚ Wanneer zy bad, bad zy met handen en voeten , enmen kon ‚ de werking van haar gelogvig hart aan alie haare loden. befpeu- n» Ten, gelyk zy zich ook over de onboetvaardigheld der ver- » ftokte waereld zodanig bedroefde , dat zy daar vansapde oo- s Ben en een’ krommen hals had bekomen. De duisurfie.be- . woordirigen , en zulke zeggingen, die iets werwerds ia zich ‚‚ bevatten , waren haare uitgezochefte troostauchten. Zy bied — » dat geene, *t welk het gezond vernuft niet kan vorftean „voor ‚‚ de taal van de geest, Deliefde jegens den «evennassten re- » kende zy maar onder de ceremonieele wet te behooren; noch- „ tans deed zy de armen in ’t Urfelinen klooster veel gaed, de- ‚‚ wyl zulks altoos van den predikftoel wierd afgekondigd, ende ‚‚ Christelyke weldoeners , voor 't oog der geheele gemee be- „ dankt wierden. Haar man moest zeer veel by haar uithun, „ want zy keef zelfs terwyl zy bad, en ’t is meer dan eons ge „ beurd, dat zy. midden in haare aandacht, ‘hem een bos fleu- „ tels naar 't hoofd fmneet. Haar eerzucht was onvezsaadeljk: „ Wanneer zy zelfs by de Godsdienstöefening op de kaien tiel, » moest zulks volgens haaren rang gefchieden. Zy -hadide gaf ‚… Van waarzeggen en gezichten te zien. it Gefchrei -vaneentraël ‚ Was haar zo verftaanbaar, dat ze altoos wist wie daar-wingot s fterven. Zo 'er een hond onder haar venfter huilde, wieda »ẹ daar door meer ontroerd dan wanneer onge kappellaan een boetvermaaning deed. Wanneer zy een ftar zag verfohieten, ‚ trof haar dit in de ziel; en toen zy eens van vuile éijeren > droomde, fchrikte zy dermaaten daar van, dat zy «heer testa- … ment maakte en zich tot den aftocht bereidde. In deese ver s» beelding verfterkte haar man haar op alle magelpke wysen, » en hy v was daar in zo gelukkig dat zy eenige weeken daami o- j, Ver P, ' Zy, die vermaak fcheppen in 't leezen van dergelyke thate- ren, Zullen ongetwyfeld genoegen neemen in de volgende be- fchryving van de aandoeningen der ziele, die men natuurlyk eou verwagten in eenen woekeraar, wanneer hy naa zynen deodze ge, hoe biyhartig men zyne met angst befpaarde goederen ver- ilt. —— De geestige Rabener geeft ons hier van een afbeeld. lin zynen Droom van de bezigbeden der van bet ligchaam goftbtie den zielen, welke tot eene grondftelling heeft, , dat de zielen s Na de feheiding van baare ligchaamen meest bezig zyn met de > dingen, waarin zy, geduurende haar leeven’, het grodtfte ver s, Maak gevenden hebben”. Volgens dit-denkbeeld maalt bren 1 yke \ G. W. RABENER HEKELSCHRIFTEN. A17 lyke charaêters van zielen ,die hem in den droom , wanneer gyne ziel, van ’t lichaam gefcheiden zynde,met dezelven verkeerde, voor- gekomen zyn. Onder anderen ontamoette hem eene ziel die zeer angstvallig bezig was:.,, naderende, zegt by, merkte ik dat zy „ zeer uitgehongerd fcheen. Zy waardé rondom een prachtige „ vergulde koets ; die voorhet huis van eenen kaepman (til hond i Wiens naam my wel bekend was, maar veelen in onze ftad nog » bekender, dewyl zy met. bun verfchot zyn’ zwieren pracht on- „> derhouden moeten. In den beginne was ik twyfelachtig wee p gens t geen deeze onrustige ziel beoogde ; en de verfcheurde s En gelapte kleeding had my byna doeh vermaeden, dat zy cen „ van die zielen was, welken in hun leeven esn dubbeld beroep „ hebben, van of reizigers om een gift aan te fpreeken of hen „ die met geweld af te persfen. Doch ik bemerkte wel haast my- ‚ ne dwaaling, en digt by haar zynde, zag ik dat zy de buis- s» houdelyke ziel van den vader des jongen koopmans was. Ik „ herinnerde my terftond den man in zyn leeven gekend te hel-. „ ben. Hy was een der rykften van zyne Stad, en alleen daars s om bekend, dewyl hy met zorglyke handen zyne cigane. koug- » fen ftopte , zyne fchoenen lapte, en baven alle zyne mede- ‚ burgers yitmuntte in de konst van honger te lyden, Nooit had ‚‚ by voorfpeld dat zyne verregaande woeker en voorbeeldige ‚» zuinigheid zynen zoon gelegenheid zou gegeeven hebben, omt s» met een vralyk gelaat en gulle handen te ver(pillen, t geen s hy met duizend zorgen en bekomineringen van tyd tot tyd hy ‚ Één gegaard had. Dit was de geduurige kwelling, die deezg _ ziel reeds federt haar aflterven gepynigd had. Ieder dag daf „ den zoon nieuwe gelegenheid tot verkwisting, en derhalpen „ bragt ook ieder dag nieuwe kwelling vaar deeze ziel voarf, sı Juist op dien tyd had de koopman een koets aangelegd, die „s hein even zoo veel kostte, als zyn vader eertyds, met voor- ‚> zichtig zyne handtekening op eenen geaccepteerden wisfelbrief „y te ontkennen , tot voordeel van zyne erfgenagmen verdiend s» bad. Kan ‘er voor deeze ziel wel iets fmestelyker dan dit be- ‚> dacht warden ? Meer dan eens:trachtte zy den koetfier van a dea bok te werpen, maar te vergeefsch, Deeze was te lig- » Chaamelyk, en de ziel te geestelyk. - Zy greep de paarden in , den teugel, welken daarop brieschten; maar meer kon zy niet s uitvoeren. `` | | ‚ Zy verliet dan deeze ongelukzalige koets onder duizend ver- „ Vloekiagen , en vervoegde zich in het vertrek van den zoon, s» Door nieuwsgierigheid gedreeven, volgde ‘ik haar na, en zag s Ongeloofiyke dingen. Kon zich wel iets doodelyker aan haar vertoonen , dan zo veel kostelyk porcelein, de overvloedige voorráid van zo veele verfcheiden glazen, en de glans van ce- nige fpiegels, 't welk alies, helaas! een doed kapitaal van eç- nige honderd guldens uitmaakte? ‘Driemaal ftampte zy op het. „ zondige tapyt. Vyf-en-tagtig guldens} riep zy al zuchtende, | p Het , 418 €. W. RABBNER HEKÉLSCHEIFTEN. » Het verguld behangfel veroorzaakte haar nieuwe pyniging, ‚ Zy fchoot op het goud toe, doende alle moeite om het zelve ‚ af te krabben, maar ook vruchteloos, Honderd voorwerpen ‚ ontdekte zy; maar ook tevens honderd folteringen. Eindeljk » vond zy het kasboek. Hier doof fcheen zy eenige verligting „ te krygen. Zy zocht daarin, en wierd gerust; doch deeze rug „ Was van korten duur. Want op het zelfde oogenblik verfcheen » haar zoon in het vertrek, houdende een bul van pergament » in zyne handen, waarop ik het woord van onderfcheiden kon. » Hy ging naar de geldkist, zekerlyk met oogmerk om zyne ade- y» lyke verdienften te doen gelden. Welk een doodelgk gezicht '» voor deeze ziel, zelfs het kasboek verliet zy , loopende met » haast naar de geldkist. Zy fprong daarop, en deed de uiterfte » tegenweer, om te beletten dat deeze niet geopend wierd. Zy p» trachtte het verderflyk pergament machtig te worden; maar ‚ alles te vergeefsch! De koopman floot, : met zeer veel genoc- » gen, zyn kist open, en na eenige zakken met geld, die ten „ minften voor zestien adelyke vobrouders konden doorgaan, „ daar uit genomen te hebben, verliet hy zegepraalende dit „ vertrek. Nimmer zal ik de, wanhoop vergeeten , die deeze „ ziel toen betoonde. Zy bleef troostloos op de kist liggen, en „ omhelsde die, roepende eindelyk met eene kermende ftemme „ verfcheide maalen: ô Levi! ô Marx! deeze groote benaauwd. » heid geriefde my de ziel, en ik befloot terftond haar te gaan » troosten. Ik wilde van de reden van haaren beklaaglyken »s ftaat nader onderricht zyn. Derhalven nam ik haar vrien- p» delyk by de hand , en zeide : Ey lieve! geef my toch —, Wat! »» Beeven ? riep zy,ik ben zelf een arm ongelukkig man! God s» helpe u! zulk een lobbes, als gy zyt, kan werken: of gef »» Uanders aan by de diaconie’! dit antwoord verdroot my; „ ik verliet haar. rS o , „n d Aanbane fel heboorende tot de zeldzaame levensgeoallen van J. C. Wy- erman „ op de Voorpoorte van den Hove van „Holland in 's Graver bage everleeden. Door den Schryver van zyne Historie. In 's Gra- : . venbaage , by Pieter van Os MDCCLX II, in oğavo, 127 bladzyd. D It Aanhangfel is van dezelfde waarde als de voorafgaandebe (chryving der Leevensgevallen van F. C. Wyerman, beftaande meerendeels uit eene verzameling van fielteryen en guiteftukken die hier aan Wyerman toezefchreeven worden; ook heeft 'er de Schryver nag zes korte Brieven of Vertoogen over de Vrybeid, de Vrindfcbap, de Liefde, bet Huawelyk, de Lotery en bet Charoäer der Schryvers bygevoegd, die hy aan Wyerman toeeigent. En om dit Stukje nog wat te vergrooten heeft hy vooraf laaten gaan — ‚de voornaamfte gevallen der Moeder van Wyerman ,- en tusfchea beide ingelascht een berigt van eenige (chelmftukken van derbe faamden Fan Rogier. t „VADERLANDSCHE ~ LETTER : OEFENINGEN, a renee gente innn ane venen De opmerkends Christen „ bezig in het befchouwen. der byzondere deugden van een Godsdienftig Mensch , in de betrekking tot zich zelven, tót God, tòt Fefus Goristssen tot zyne Medemena feben. Door den Eerwaarden Heer JOHN Mason: Uit hèt ~ Engelsch vertaald. Te Rotterdam by |. Búrgvliet, 1763. Bé- balueż bet Voorberigt enz. 619 bladeyden in groöt otavos DE Eerwaarde Mafon , hier te Lande reeds eenigermaa- | te bekend; door de Nederduitfche Vertaaling zyner weluitgewerkte Verhandeling over de Zelfskennis ‚(*)betoont = zich in dit Werkje, niet minder dan in ’t gemelde; eén yve- rig Voerftander van-oprechte Deugd. In ’t bezef der nadee- _ lige gevolgen voorden Christelyken Godsdienst , die voort- {pruiten uit de verdeeldheid der Christenen , betuigt hy al- ‚ tyd gedagt te hebben, dat „ de beste weg om den Yver der = ə Christenen voor de byzondere Gezindheden ,. waar onder >» Zy behoorermr, te mdatigen , beftaat in denzelven. elders -~ ə heen te leiden ; eri hunnen aandagt te brengen op het be- „> kende Gewigt van. die onbetwiste Grondftellingen ;. zone ` a der welker invloedop Zyn Gedrag niemandeen waar Chris- $ ten kan zyn, en alle gezond Verftand en Regtzinnigheid ` ‚> niets ter waereld willen Zeggen”. Deeze overweeging heeft hem doen befluiten het zyne ten dien einde toe te brengen ; door. in dit gefchrift de vereischte Gemoedsge- fteldheid-en °t Gedrag van een waar Christen af te fchetfen 5 in hoop dat het zal konnen trekken, om aandagtige en on- bevooroordeelde Leezerste doen zien ; dat hy „in wiens hart ə» die verfcheidene Deugden by aarhoudendheid plaats heb- a bens;vóor altoos gelukkig moet zyn zen dat de Godsdienst, 5> welke die heilige en verhevene Grondftellingen zo fterkk >> aandringt, van Gon moet koomen. „ T … Ter bereikinge van dit oogmerk oritvouwt hy hier in ceni- ge agtervolgende vertoogen. ; de verfcheidene deelen. der Christelyke Gemoedsgefteldheid ; indiervoege dat zyn Werk- je een. beknopt t'zaamentftel. der.Christelyke Zedeleere zy, Het vangt aan met eenige. Vertoogen over de Menschiyke . Oe | eug- (") Zie het Berigt deswegens In onze Zeine. Oef, | D. bl, 764 111. DEEL. LETT. NO: 10, Ff _ 420 S MASON Deugden, of de pligten „die wy aan ons zelven veríchsdigd gyn; de Nedrinbeid, Vergenoegzaambeid, PPAT A ziztigbcid , Kloekmoedigbeid en de Beftiering van zig uke, Het gaat van daar over tot die Deugden , welken een onud- delyk verband met cop, als haar Voorwerp, hebben; de Kennis, Liede en Vreeze GODS, bet Vertrouwen op cop, b Loeven naar den Wil van GOD, en de Gemeenfobap met Gon, Hier aan volgen in dit gefchrift , de verpligtingen, die wy als-waare Christenen aan JESUS CHRISTUS, den Zoon van GoD in °t byzonder verfchuldigd zyn 5 bet Geloof in Chriy tus , de Liefde tot bem, de Geboorzaambeid aan zyne Gooden , onz: pligt om van hem te leeren , de navolging van Christus, en de ver piigtingen„die wy bem alsonzen Voor fpraak verfchuldigd zyn, Hier oy komen dan nog de Deugden, die wy omtrent onze medechristenen hebben te oefenen; de Liefde, Bermbartig- beid, Regtvaardigbeid, Weldaadigbeid Vaar beid en ’t oergeeva van Verongelykirzgen. Onze Autheur dus de voornaamfte plig- ten van een Christen in ‘deszelfs hoofdbetrekkingen be- fchouwd hebbende, hegt hier aan nog twee vertoogen over den regtmaatigen en welbeftierden Tver in °t luk van Godsdienst, als welke ter geregelde betragting van alle de voorgemeide pligten hoognoodig is : waar op hy ten aandrang van alles og een Vertoog doet volgen, over de Voiftrekte Noodzaai- Jykheid der Daadelyke beleevinge van den Christelyken Godsdienst en eindelyk dit zyn Werk befluit met een Gebed tot GOD, om deszelfs genade, ter verkryginge, behoudinge en vet meerderinge der vereischte Christelyke Gemoedsgefteldheid. «=æ Men vindt in alle deeze Vertoogen geen dorre zedekun- dige behandelingen, maar leevendige af{chetfingen van 00° zen pligt, die bekwaam zyn om een Leezer, wiens geno niet geheel verbasterd is, zodanig een gedrag gansch be» minnelyk te maaken; ze verleenen ons, naar °t geieide van Gods Woord „en eene door de Christelyke Openbaaring ver lichte Rede , doorgaande een geregeld denkbeeld van die deugden welken onze Heiland eischt in de geenen die m hem gelooven ; en onze Schryver ftelt de dringreden tet verpligtinge gemeenlyk in den fterkften nadruk voor; dé Men met rede moge verwagten , dat een ieder, dit Werkje met oplettendheid leezende, naar °t oogmerk van den Au- theur, „het ligte kaf van diepzinnige of beuzelagtige pits- # Vindigheden in de Godgeleerdheid, waarmede fommigtn s zo veel op hebben, wel haast zal leeren veragten, € 1 ss Afhangkelykheid van de godlyke Genade, al zynen vlyt , ə èD poogingen zal aanwenden, om die heilige gemoed, - ” OPMERKENDE: CHRISTEN. at 5s Bingen, welken ons ganfche geluk, zo wel in deeze, ats » in de toekoomende waereld uitmaäken , in zig zelven aan 5 te kweeken. —- Tout een voorbeeld zyner maniere van behandelinge ftrekke in deezen de volgende korte opgaave’ van den inhoud zyner twee Vertoogen over den Godsdienfti. gen Yver; waar uit wy, tot een byzonder ftaal van °s mang Íchryfwyze, de kenmerken van den waaren en valfcben Tuer tA >z Godsdienftige zullen overneemen. EK | In °t eerfte dier Vertoogen toont ons de Eerwaarde M ax SON, naa eene voorafgaande befchryving van den Yver in * algemeen ;en den Godsdienffigen Tver in °t byzonder, aan wek ke kenmerken de waareen valfche Godsdienftige Tver , die zom- tydste jammerlyk door elkander verward worden; teonder- {cheiden zyn; en hoe men zich te gedraagen heeft, omtrent de dgeenén „ die door een walfchen Tver gedreeven worden: > waar op hy dit Vertoog befluit met eenige leerzaame aani merkingén, die daar toe betrekkelyk zyn. Hier op gaat hy in ’t volgende Vertoog over, om aan te wyzen, het Voor- deel en de Aangelegenheid van een verftandigen en welbeftierz den Yver in den Godsdienst ; daar aan hegt hy eene fchets van de Gemoedsgefteldheid , welke lynregt tegen deezen Godsdienftigen Tver overftaat , naamelyk de Laanwheid; en doet vervolgens zien, hoe deeze van de Gemaatigdheid, on: der welker naam en gedaante zy dikwils verfchynt , verfchite in oorzaaken , aart en uitwerkfelen : befluitende eindelyk dit alles met eenige dringreden, ter aanfpooringe tot eerf regt Godsdienftigen Tuer, en ter geneezinge deezer gevaarly- ke kwaale van Laauwbheid, —- Men kan uitdit algemeene beloop eenigermaate afneemen ‚dat onze Autheur dit gewig- tige onderwerp opzetlyk onderfcheiden en in eene geleidelyke orde verhandeld; men oordeele hier van verder uit de byzonde-: befchouwing van dat gedeelte, waar in zyn Eerwaarden ons den waaren en den valfthen Tver in deszelfs onderfcheidende kenmerken voorftelt. l ON » Dat gène, zegt by, welk eigentlyk den naam draagt vàt » Godsdienftigen Yver „is die Vuurigheid van Geést, met >. welke iemand zekere byzondere Leerftukkeu en Plegtig- 3 heden van eenen Godsdienst verdeedigt en voortplant + „en al het gene daar tegen ftrydig is; wederftaat: Dee- a5 ze Yver nu is waar of valsch,agtervolgens de Natuur , vant 3 deszelfs voorwérp , of de omftandigheden die denzelved à verzellen. 7 | | Si 3 Een waare en valfche Yver kan men kenhen agn de | Ff 2 ‚3 Voore 422 - J MAGON ‚‚… voorwerpen , op welken zy zig elk in °t byzonder bepaa s len. » Maar een valfche Yveris,in’t tegendeel , dikwils werk- s Zaam,in ‘t verdeedigen van dingen, die in zig zelven one » geoorlafd en kwaad zyn : en wordt niet geleid door ver- » Ítand, maar door vooroordeel of gewoonte. ‚> Men vindt overvloedig veel van deezen verkeerden Y- » ver in de Kerk van Roome, daar menigvuldige zaaken in » Zwang gaan en gehandhaafd worden; niet om dat zy regt- s Maatig zyn, maar regt en goed geagt worden, omdatze s door de Kerk geoefend en verdeedigd worden, fchoon in a haare natuur voltrekt verkeerd en kwaad zynde, en lyu- s regt aanloopende tegen de voorfchriftemr en den aard der s» Christelyke Godsdienst. In ’t ftuk der vervolginge, by g» voorbeeld, is ‘er immers geen ding in de waereld zo on- 5 gerymd of ftrydig met de waare Christelyke Gemoedsge- as fteldheid van Liefde en Zagtmoedigheid, als dat de eene a» mensch den andere verftoort, beledigt, onderdrukt, ja ə» geheel bederft , enkel en alleen om dat hy in ’t ftuk van ‚ Godsdienst niet met hem van één gevoelen is: én het s niet alleen als wettig en geoorloofd, maar zelfs als Gods- » dienftig aanmerkt, dat men de ormenfchelykfte wreed he- ə» den pleegt aan allen, die de Kerk goedvindt met het ə» brandmerk van Kettery te tekenen. Maar het gaat hier » mede al dikwyls, gelyk met den Apostel Paulus voor zy-. ə ne Bekeering : toen hy in het vuur van zynen Farizeeuw- a» [then Yver, de Christenen plaagde eń vervolgde tot den, » dood toe, en nogtans waar yk by zig zelve, meende, dat iy » tegen den naam van Fezus van Nazareth veele wederpar:ya- s» ge dingen moest doen. (t) - æ» 2 De (*) Fil..L g, ro Engelfcbe Vertáalings -© . : : Erpland. XXVL. oefe He e r OPMEREENDE CHRÍSTEN. © gag Z 3» 2 De Voorwerpen van een’ waaren Yver zyn klaareaans x genomene Waarheden; in welken geen gevaar is van te feilen, en aan welker gewigt en aangelegerfheid meest ale a le menfchen hun zegel hangen. Maar de voorwerpen van s Een valfchen Yver zyn gemeenlyk twyfelagtig of vol van - „> dwaalingen.. » Somtyds is de valfche Yver gelfs werkzaam tot verdee- diging van de Waarheid : datis te zeggen, iemand kan zyne driften al te veel onder zyne gevoelens mengen , en hier door kan de Waarheid wel eens verdeedigd worden » met eene ontydige en onmaatige driftigheid: terwyl ‚aan >» den anderen kant „de Valschheid wel eens met gemaatigd- s» heid wordt ftaande gehouden en voortgeplant. Doch de flegtíte gevoelens zyn al meest met den driftigften Yver voortgezet. Ongetwyfeld is ‘er geen Kerk in de Christee lyke waereld , die meer dwaalingen leert dan de Roomfche, en ondertusfchen geen ééne die fterker yvert: en van alle. de Leerftukken dier dwaalende Kerken is ‘er geen één on- gerymder , dan dat van de Fransfubftuntiatie: terwyl ’er nogtans geen één is, dat met zo' veel kragt, ja geweld > wordt geleerd en {taande gehouden. Hoe minder eenig >, Leerftuk kan verdeedigdworden door gezonde redenen en 29 góede bewyzen;met de$ te meerder heftigheid wordt het s Zelve opgedrongen, om met behulp van de driften „plaats » te maaken„in het verftand. Maar een wys man zal zig , wel wagten , dat hy zynen Yver te kost legge aan andere dingen, dan die hy, op de eenvoudigfte gronden van de Schriftuure en Reden, bewyzen kan naar waarheid te zyn3 en dit zal hy niet doen, dan wanneer hy begrypt, dat het een ftuk van merkelyke aangelegenheid is, of dat deszelfs 2» verzuim of verkeerde opvatting van gevaarlyke en vere. s» derflyke gevolgen zoude verzeld gaan. ` » 3- Een regt Godsdtenftige Yver is altyd werkzaam in > gewigtige Voorwerpen. Een valfche Yver in ’t tegen- deel , legt zig doorgaans toe op zaaken van weinig of geen belang: en dit blyk van een’ valfchen Yver is veel gemee- ner „dan de andere twee „te voren door my gemeld. Want als hy eenige zaak verdeedigt, die wezendlyk kwaad of s» verkeerd is, wordt hy wel haast ontdekt en: openbaarlyk >s tert toon-gefteld; inzonderheid in een land van vryheid, ə daar het ieder een vryftaat te denken , gelyk men goed- ə Vindt. Een valfche Yver le tzig, hierom „in Protestante a> {che länden, meer op onverfchillige dingen toe; maar op x2‘ dat deëze hunne Yver dus niet kwaalyk befteed. fchyne te Ih -= Ff $ | s3 WE- ? v 2 29 25 2 22 29 22 ® 424 F MAON wezen, vergrooten zy deeze onverfchillige zaaken, fz » hunne eigene verbeelding, tot een hoogen trap van Aan- ə» belang , en merken dan hunnen Yver voor dezelven an, niet alleen als geoorloofd , maar zelfs als lofwaardig: noe- s» mende de omí{tandigheden van den Godsdienst , fonda- > menteele Leerftukken ; en de bloote aanhangfelen van p denzelven aandringende, als of ze zyn waare wezen uit- » maakten. lazonderheid zyn ‘er twee of drie gemeene » voorwerpen van, deezen valfchen Yver, welken dus door p denzelven vergroot worden tot ftukken van veel aangele- » genheid en gewigt. Ee Hier toe behooren , voor eerst, de Godsdienftige Ge- © bruiken en Plegtigheden, of de uitwendige vertooningen » En fieraaden van den openbaaren Dienst; welken, op zyn s best genomen, alleen gefchikt zyn om eenigen eerbied te s verwekken , en de welvoeglykheid ‘te bewaaren :. maar a» niet meer een gedeelte zyn van den Godsdienst, dan het » gewaad, waar mede iemand gekleed is, een gedeelte van s» hem zelven.uitmaakt. En het onderfcheid van uitwendi- » ge Kerkgebaaren kan geen meer verandering in denGods- ə» dienst maaken , dan iemand door andere kleederen een s Ander mensch worden kan. Maar derzelver overtolligheid a En buitenfpoorige weidsheid konnen zeer veel toebrengen, > OM, Zo wel den Godsdienst als den mensch te belemme- a ren en te vermommen. SO DE » Duistere en verborgene Leerftukken wyders, of fyne, ss Ípitsvindige en bovennatuurkundige Befpiegelingen, zyn » de gemeene voorwerpen van een valfchen Yver. - Het s Lok-aas, door welk de menfchen hier toe verleid wor- » den, is een onmaatige begeerte naar diepe Geleerdheid » En buitengemeene Weeteníchap ; of een al te fterke zugt » om voor veel doorzigtiger geagt te worden in zekere diep- » Zinnige punten van den Godsdienst , dan. andere menfchen p die flegts gehouden worden voor kinderen in bet verftand, s» Dus baart valfche Weeteníchap gewoonlyk valfchen Yver; » die met elkander een valschGodsdienftig Charaéter voort- » brengen. , » Daar en boven ziet men dikwyls dat deeze valfche Y- » ver zig verzet tegen verfcheidene onverfchillige gewoone » ten en gebruiklykheden ; het zy met opzigt op de klee- » ding, Levenswyze of zekere byzondere fpreekmanieren, ə» Welke in °t algemeen by brave Christenen , als onzondig s en geoorloofd worden aangemerkt. Tegen fommigen van s dezelven nu, zał} zulk een Yver met veel meer hevigheid | » Ut- OPMERKENDE CHRISTEN. ass ‚4 uitvaaren, dan tegen menigvuldige andere gebruiklykhe- » den , die ontwyfelbaar zondig zyn, Want een valfche », Yver is altyd ongeregeld en onbeftendig. : s Maar een wys man fpaart zyn Yver voor ftukken van > grooter aanbelang. Hy doet zyn best om de dingen te „> befchouwen „gelyk ze waarlyk zyn „en niet gelyk ze fchy- » nen of voorkoomen door de valfche middelftof van drift » en vooroordeel. Hy behandelt onverfchillige dingen met »> oOnverfchilligheid , en ftukken van aangelegenheid, als „ gewigtige zaaken. Eene opregte en hartelyke Liefde tot „GOD en de ftandvastige betragting van Geregtigheid( die » hem Gope gelykvormig, en bekwaam maaken, om Hem » te genieten ) zyn de voornaame en beftendige Voor- s» werpen van zynen Yver ten allen tyde: als den eenigen „> Godsdienst van alle redelyke fchepíelen ; en tot welken ss het Euangelium, door de tusfchenkoomst van Fefus Chris- 9 Jus, was gefchikt om het verbasterde Menschdom weder „ te brengen. Dit is een {tuk van wezendlyke, eeuwigeen »ẹ Onveranderlyke Goedheid: en dienvolgens is het altyd goed ə» dat men verftandiglyk yvere in dit, en alles, wat meer > dienftig is om het zelve te bevorderen. ` De geagte Mafân dus ver getoond hebbende, hoe groot een onderfcheid ‘er plaats heeft tusfchen den waaren. » 1; De voornaamfte en kenbaarfte Eigeníchap van eenen ə» valfehen Yver is Berispzugt en onbedagte Vonnisvelling ; » Of eene bekrômpene, ftrenge , en ligt veroordeelende >» geestgefteldheid. ‚ Naar °t gevoelen van men{chen > die door dit humeur gedreeven worden , is de weg ter „> Hemel niet te vinden, ten zy men wandele in haare voet- 55 paden ‚ welken zy zeer naauw en duister gemaakt hebhen, > Maar een wagre Yver laat nogeenige wydteen breedte tog 5 Op den engen weg „ die ten leven leidt; ten minften zo wyd, so dat men hand aan hand kan gaan in gelykwydige Pa- ə den , of die waarfchynlyk dezelfde rigting en firekking >», hebben : en wordt gemaatigd door die-Liefde, welke a s Gingen bedekt, eeft ‚ en het beste van dezelve hoops — EE Efa “55 2é 426 OJ MASON » 2- Twee andere gezellinnen van den valfchen Yver zya a Geweldenaary en Wreedheid”. Ten voorbeelde hier van rengt onze Autheur by het gedrag van Febu, in deszelfs zogenaamden yver voor den HEERE, (*) midsgaders dt van Saul omtrent de Gibeoniten , (F) en beroept zich op de barbaarfche wreedheid der Inquifisie, ‚> Een waare Christe- „ lyke Yver is in °t tegendeel, vervolgt by „altyd zagtzinnig s en mededaogende , fchoon in nog zulken trap werkzaam ə» Zynde. Toen de Yver der twee Apostelen, die wilden a dat er vuur van den hemel zoude nederdaalen, om de.$a- a maritaanen te verteeren , dus ontftak in deeze heillooze » Vlam, beftrafte onze Zaligmaaker hen terftond wel ern- » ftiglyk , zeggende, gy weet niet van hoedanigen geest gy 9 Z t. e 7 3. Eene andere gemeene gezellin van den valfchen Y- » ver is onkunde, en voornaamlyk onbekendheid aan zig ' zelven”. Dit is, gelyk onze Schryver verder aanmerkt, die blinde yver , waar van wy een bekend voorbeeld hebben in ’t gedrag der Jooden, toen ’t Euangelie in de waereld be- gon gepredikt te worden ; ($) en in Paulus voor zyne bee keering : ($$) wiens yvet op eene gansch andere wyze werkte toen zyn verftand verlicht geworden was: het welk onzen Autheur doet zeggen. Waare Yver derhalve gaat altoos s verzeld van-waare Kennis; en wordt doof dezelve gere » geld, beftierd en in toom gehouden. 2 4. °t Is wederom een ander Kenmerk van eenen. valfchen » Yver, dat zulk een mensch ongemeen {terk is ingenomen » met de verfchillende Gevoelens, of byzondere keerfluk- s» ken, waar door het Christendom in afzonderlyke gezind- ' æ heden verdeeld , en door verfcheidene benaamingen om s» dericheiden wordt: en eene uitfteekende hoogagting heeft s, voor die mannen , welken zig aan het hoofd van eene by- > Zondere Sette bevinden, en welker naamen door derzel- ver navolgers. gevoerd, worden”, Toen deëze dnft, zegt de Eerwaarde Mafon, inde Corinthifche Gemeente heersch- te, „gaf Paulus hun regt uit-te kennen, dat:zulk een Yver a» Zo verre af was van geestelyk-gezindheid, dat dezelve in s het tegendeel uit eene grove vleeschgezindheid. des har: y ten zynen oorfprong nam. (+) Is het dan, vervolgt dy „niet A ; (*) 2 Kon. X. ($)2Sam.XXI.2. }) Lue. IX.55. … {$: Rom. X. 2, 3. 0, … €56) Hand. XXIL 3. Gal. I 14. Fil, IIS, G. Hand, XXVI. ù I Kor, I, 10—13. IIL 3, 4. r OPMERKENDE CHRISTEN.. 427 „> Zeer vreemd, dat deeze partyzugtige en oproerige Yver, <s niet tegenftaande zulk eene icherpe beftrafting van den A- „> postel tegen denzelven , nog zo fterk onder de Christenen > de overhand heeft? — — Een waare Godsdienftige Yver > heeft geen de miníte agting voor partynaamen , of ondere s> fcheidingen van byzondere- Gezindheden : maar doet al a> geduurig zyn best, om al verder en verder te vorderen in >, eene waare Christelyke Gemoedsgefteldtenis en Levens- 5, wandel: in zo verre de eene beftaat in Zagtmoedigheid, ə» Liefde en Wysheid 5 en de ander in eene fteeds aar- ə» wasfende Kennis aan Gon en onze eigene Zielen. > 5- De valfche Yver gaat verder doorgaans verzeld van ‘gs verregaande laatdunkendheid en veragting van andere men- ə» {chen”. Die verwaandheid des gemoeds , welke paar de aanmerking van onzen Autheur , nu eens de Moeder, dan eens het kroost is van den valfchen Yver, {traalde , zegt hy, - boven al door in °t bekende trotfche gedrag, der Joodfíche Leermeesteren ; (*) doch „de waare Yver heeft eene gansc}r >, andere Gezellinne: die Nedrigheid naamelyk of Ootmoe- >> digheid, waar door de een denfanderen uitneemender agt dan s zig zelven. (4) * o. s 6. Eene andere hoedanigheid , waar aan men den val- ə» fchen Yver fomwylen kan onderícheiden , is eene onmaa- p> tige drift en begeerte om denzelven te kennen te geeveng „ En de Leerftukkenen Gevoelens, die hy zo driftig ftaan- > de houdt, onder de menfchen te verfpreiden”. Dit zag men; zegt onze Schryver, in de valfche Leeraaren in de Christelyke Gemeente van Galatie , (}) en ziet men nog heden in veelen, die land en zee omreizen , in navolging der Farizeeuwen, ($) om geloofsgenooten te maaken: doch na- dien dit geen juist onderfcheidend kennierk is, zo laat hy ‘er op vO ‘ss dere Gevoelens voort te planten, niet altyd een gewisfe ə, onderfcheiding tusfchen perfoonen van eenen valfchen en >» waaren Yver, nogtans geeven de verfchillende manieren, ə» op welken deeze- Yver werkzaam fs, wel zekerlyk dat on- a derfcheid te kennen. Een waare Yver tragt het gezag van 5, Zyne onderwerpen te vestigen op de vaste en zekere gron- s den der Schriftuure en Reden: maar een valfche Yver door „ Geweld en een ontzaglyke houding en voorkoomen ; of . 5, . . oa 7 39 oor s (*) Joh. VIT. 49. Luc. XVIIE. rr. vergeh Jez. LXV. 5. (t) Fik IL 3... (L) Gal, IV. asf, ($) Matth. XXII, 15.. kas t 5 — gen. „ Al maakt deeze onmaatige drift om byzon- ` ga8 J. MASON OPMERKENDE CHRISTEN. ‚ door de zinnen te treffen door uitwendige pragt en'pnal, v en de hartstogten gaande te maaken door een bewceglyke aanfpraak.. 7 » Eindelyk is de valfche Yver altyd te kennen aan zyn > koele onveríchilligheid omtrent een regt Christelyke Gee » moedsgeftalte en waaren Godsdienftigen Levenswandel; ə» en wel inzonderheid omtrent de Geboden van de tweede » Tafel der Wet. » °t Is vry algemeen , dat Lieden, die door deeze foort » van Yver gedreeven worden , grove ongeregeldheden als » beuzelingen zullen aanmerken ,terwyl zy ftaan voor din- » gendie louter onverfchillig zyn: en zeer ftreng zyn om- ə» trent zaaken die niets om ’t lyf hebben, maar ongemeen » toegeevende in fommige ftukken van het grootfte gewigt. s Hier in te werk gaande gelyk de Farizeeuwen , die de Mug- s, Ze uitzeegen , terwyl zy den Kemel doorzwolgen : en ten ui- a» terften naaugezet waren in het vertienen van de Munte, Dih y ke en bet Komyn , terwyl zy bet zwaar fte der Wet, naameiyk ə bet Oordeel, de Bermbartigbeid en het Geloove nalieten. (*) > Maar een waare Christelyke Yver draagt de Geboden van » de eene Tafel zulk een hooge agting toe als die van de a andere, en kan egne zedenlooze of ondeugende Gemoeds- a» gefteldheid en Levensgedrag, wat voorwendzel er ook a» voor gegeeven worde, in geenen deele infchikken of toe- e laaten; veel minder goedkeuren. » Hier mede agt ik de byzondere Kenmerken „ aan wel: ke de waare Yver van de valfche kan onderkend en or s derfcheiden worden , genoegzaam te hebben aangewee- p zen. (*) Matth. XXIII. 23, 24. enge geen EP Befcbryving der Stad Leiden , wit de echte bewyzen opgefpoord; Jaamengefteld en befchreevendoor FRANS VAN Teme ah Deel. Bevattende de Geestlyke Gebouwen, Te Leiden by de Wed. Honkoop en A. Kallewier , MDCCLXII. bebalven ha Voorberigt 362 bladzyden in folia, | D? onvermoeide van Mieris, zich van over langen tyd bevlytigd hebbende, om alles by een te verzamelen, wat tot eene vollediger befchryving van Leyden:,dan tot nos gevonden werd, van dienst kon zyn ís eindelyk overs“ gal, F. VAN MIERIS BESCHRYVING VAN LEYDEN., 449, aan, om een begin te maaken van zyne byeenverzamelde undigheden in % licht te geeven ; en biedt by deezen het eerfte Deel zyner Befchryvinge dier Stad den Liet hebbereg aan. Het zelve bepaalt zich, naa eene nauwkeurige opgaa- ve van de ligging, omtrek en buitenkant der Stad,toteene uitvoerige beichryving der Geestlyke Gebouwen in dezelves waarop die der waereldlyke Gebouwen, zo fpoedig als mo- gelyk zal zyn, ftaat te volgen: terwyl de Autheur de mel ding van de historifche gevallen der Stad geichikt heeft, tot een afzonderlyk deel, dat vervolgens ftaat uitgegceven te worden, Deeze wyze van uitgaave, die veelen, als tegen de algemeene gewoonte van °t befchryven der Steden aan- loopende, zeer vreemd moet voorkomen, vonden , zegt hy, de Boekverkoopers oorbaar , als konnende de nieuwsgierigbeidder Leezers eerder volaoen, en de afleewering gemaklyker verrigten3 że meer om dat al de Plaaten tot de verbeeldingen van de gezigten én voorwerpen van hét tweede deel, nog niet vaardig waaren, en meer andere redenen, die ben daar toe bewoogen , onnoodig hier by te voegen. Hy had, gelyk hy vervol zt , zynen loop door Leyden,langs » Rynsburg dat daar van den naam draagt, tot Katwyk op 5 den Rhyn, daar hy niet verre van daan bleef ftaan „en dat s Land heet nog Rynsoever: maar pleeg voorheen te loo- .» pen naar Voorhout ,en Windekerst,door dat andere hout, a dat men heet Vollemer en Bentveld, voortvloeijende voor- 5, by Aalbrechtsberg , het Slot te Kleef, Brederoode, Vel. » fen, Reinegom, Egmont, en vervolgens in Zee”. Hy vindt ook geen reden om te twyfelen, „„ of de Stroom Kin- a, nem is een arm van den Rhyn geweest, en liep te Petten ə» in Zee”: ja ’t fchynt hem onbetwistbaar, „ dat de Rhyn a ook andere takken, door welke hy zyn water derwaard 5 loosde, gehad heeft, °t zy door het Spaaren, °t zy aan % 5 huis Zwaanenburg , vallende in’t Y. In de verdere befchryving van ’t land langs den Rhyn, ftelt onze Autheur vast, „ dat de Romeinen geen fterkten a aan de rechterzyde van den Rhyn gebouwd, maar aan de » flinkerzyde wel vyftig Sloten of Legerplaatfen bezeten „> hebben: —— Dat het Lugdunum Batavorum oudtyds ge- legen zou hebben daar nu de Stad Leyden ligt, is, zegt hy, >> een louter verdichtfel”, —— Verder leert hy ons, dat „ ‘er een eiland in de Noordzee, tusfchen Holland en En- 5, land geleegen heeft, dat Brittie geheeten- wierdt, op ’t ə» welke de toren van Kaligula gebouwd is: en dat dit eiland s door °t water afgefcheiden was van °t vaste Land „en van p het zoogenaamde huis te Britte; dat waarfchynlyk een s tol- of wachthuis der Romeinen geweest is, langs het > welke de goederen uit het eiland Brittie , of uit dé Zee, > over het hooge Land atdaar gevoerd wierden totaan Ryns- s oever, om dus te fcheep den Rhyn op naar andere fterk- s ten of plaatfen gebragt te worden. ===» Ook dunkt het > hem niet onwaarfchynlyk, dat de duinen met het over- > ftroomen en wegfpoelen van °t gemelde eiland , volgens 5» de aanneemelykfte gisfing , omtrent het midden der elf- 5 de eeuüwe, door `t geweld van de Zee , langs de kusten s» van Holland gedreeven zyn; als mede dat de grondlagen van het op ftrand gelegene huis te Britte, zoo lang onder a de Zandbergen begraaven zyn gebleeven , tot die door het „> water en de wind landwaard ingejaagd zynde, de ove- a blyfzels van ’t voòrnoemde gebouw, niet eerder dan in 't Pi -~ a BESCHRYVING VAN LEYDEN. kri 35 jaar vyftien honderd en twintig, zich ontdekt en kenbaar s gemaakt hebben”. maar ook met het Romeinfche gebouw te Alphen gemeen: ichap gehad heeft, langs den Khyndyk; „ alzoo wy mee» zo nen; zegt by, dat de hooge dyk langs den Rhyn, in dien » tyd, een gemeene weg geweest, en tot heden toe ges ‚> bleeven is. Op dit berigt van ’s Lands gefteldheid volgt in °t tweede Hoofdftuk , het onderzoek na de eerfte beginfelen van Leyden, en ’t opgeeven der vergrootingen. Onze Autheur aangemerkt hebbende, hoe men, zedert de toeneemende bevolking: van Holland, eerst met Kaden en eindelyk met Dyken , het hoo- ge Zee- en Rhynwater buiten geflooten heeft, ftelt dat de oudfte Dyken hier omtrent , daar. tee dienende, onbetwist- baar geweest zyn ¿die van den Rhyn en de Maaren ; en langs deeze Dyken heeft men, zynes oordeels; het beginder Stad ~ te zoeken. En nademaal de laatstgemelde ftroom oudtyds de Lede genaamd werd, zo meent hy dat niet alleen de Stad Leyden, maar zelf het land „alwaar de Stad gebouwd is ,oud- tyds paar dien ftroom genoemd is. Met deezen naam, of wel Leitben; vindt men reeds gewag van dit Land omtrent: het jaar 8663; en omtrent het jaar zooo wordt de waterloop” Lede, en °t Dorp.dat Leythen geheeten wordt, uitdrukkelyka ` : ge 43% F VAN MIERIS gemeld ; ook komt dit Land, omtrent het jaar r 10® vöor, or: der den naam van Lede: en tblyktdatdeeze Landftreek in die ‚dagen door bouwlieden bewoond werd. De eerfte bewoones van Leyden geneerden zich, mag men derhalven denken, inzoe derheid met den Landboaw 3 en hun getal ‚zegt onze Autheu, is waarfchynlyk vermeerderd, door de gevlugte ingezeetenen van ’t overftroomde eiland Brittie. Wat hier van ook zy,’tis geker, gelyk onze Schryver vervolgt „dat hun getal met den aanvang der twaalfde eeuwe, reeds aanmerkelyk geweest moet zyn nadien de Graaf van Holland befloot „op zynen grond ee-. ne Kerk te bouwen ,welkein’t jaar 1 121 aan St. Pieter en Pau- Jas is toegewyd: *s Graavenfteen en ’t Hof des Graaven, nu %t Huis van Lokhorst, is ongetwyfeld, niet lang naa die Kerkwying getligt; en drie jaaren paa dezelve is °t St. Ka- tharina Gasthuis gebouwd: ook vindt men een Schepenen- brief van Leyden van ’t jaar 1164. —— De Burg van Ley- den, omtrent deezen tyd al woonbaar, was mede door den Graaf gebouwd, zo de Heer wan Mieris meent; doch hem is niet eerder dan opt jaar 1168 een Elmand of Elynond als Burggraaf van Leyden voorgekomen. Deeze Burggraaven zegt hy , hebben noit de oppervoogdy van deñ Burg beze- ten; maar ze bezaten de Slatvoogdy van Leyden altyd ter Jeen.. 