Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
88 ALGEMEENE GESCHIEDENIS niet. wellig waa afgezet en nog dezelfde man was, onder wiens bewind de Republiek groot gewonden was, Zonder af to wachten, dat mon.het woord tot hom richtte, verzocht hij dem lagthrief der Heren te mogen zien, aangezien sij sijne gewone reehters niet waren. Men vond zwarigheid, zonder ruggespraak met de Staten-Gene- ras], aan dit verzoek te voldoen, en daarop verklarende geen vertraging. te willen veroorzaken, sprak hij eene rede uit als tot inleiding van de plechtigheid, Hun Hoog Mogenden, leden der Staten-Generaal en der Staten van Halland en West- Friesland, Zijne Excellentie en Zijne Genade, Gouverneurs der Provinciën, en allen, wien. zulks aanging, wilde hij ootmoedig verzocht hebben, wel te willen gelooven, dat wat hij zeggen zou, tot voorsland en verdediging strekte van bet reoht en het wettig gezag der Staten van Holland en West-Friesland, Niemand eerbiedigde meer dan hij, bet gezag der Staten-Generaal: immers had hij de eer, als Gedeputeerde van de Pro- vincie Holland in de laatste een en dertig jaren nagenoeg onafgebroken, en tien jaren vroeger meermalen, hunne vergadering te hebben bijgewoond. In dien tijd had hij groote en menigvuldige zwarigheden met zeer grooten arbeid, moeiten en gevaren, zoo binnen den Haag als daarbuiten, bij dag, dikwijls bij nacht, door Gods genade, meest tot der Landen voordeel, helpen overwinnen. — En na deze kalme getuigenis, aan zijn karakter gegeven, had men den treurigen moed het verhoor te beginnen. Tot den laatsten November toe werd het voortgezet, meestal vóór en na den middag van den- zelfden dag, om in de maand Maart van het volgende jaar van den 7*9 tot den 59% dier maand deor de Rechters zelven hervat te worden, Alleen de vermoeijenis van bet ongemakkelijk zitten, werd hem bespaard, doordien men toeliet, dat hij. zich van eenen leuningsioal en stoof bediende; maar het ingespannen spreken. veroorzaakte, dat hij steeds uiterst vermoeid van de zittingen terugkwam, den indruk daar gelaten, dien de geheele zaak op hem maken moest !. Den 22" December wendden zijne betrekkingen zich tot de Staten-Generaal met het ootmoedig verzoek, dat zij, lettende op zijnen haogen ouderdom en zwakheid, bewogen zouden gelieven te worden met goedertieren- heid en Christelijk mededoogen, en hem vergunnen mochten in zijn huis verpleegd te worden onder voldoenden waarborg, dat hij zich ten allen tijde weder in verzekerde bewaring zou begeven. 2. Resol. Stat.-Gen, 22 Dec. 1618.. DES -VADERLANDS. '' 89 geen- ehiickerheid -hoegenaämë : kòn: bestaan, en, waa? ‘men eenige Band van' dem 1018— Adtuksat “ter spraké: bracht: om "eget hem eenig bewijs wun schuil te bekomen, was °°" die ‘daad deorgaatis woe onberispelijk, ‘dat hij schükdig: z0u'geweest “zi, bijaldien Hij: nit gedaan hek wat meti hem als schold wilde aanrekenen. Zoo ctigerijmd waren de verdenkingen, van welke de vegen getuigden, dat, hadden ‘zij éenigen grond pehed, OLsinpaunevenrs leven eene aaneenseliakeling zou hebben moeten wezen van pogingen om weder af te breken, wat Hfj zelf met zooveel genie als krachtsinspanning had op- gebouwd. Im ‘één woord, de rechters zaten daar niet alleen als oneerbiedige kin-: deren Tegenover .eenen' vader, maar ook als schoolknapen tegenovef een ' lankmoedig meester, ^ Want oLverBAnNEVELTS antwoorden waren steeds welwillend, en, waar ziju gebéugen kon in kleinigheden niet- verlegen liet, afdoende. Niemand bézwaarde bf in zijde gotuivenissdn, Zelfs: tegen de ‘Predikanten, die hem een vijand Gods: en een’ ver: volger der Kerk genoemd hadden, straalde geene bitterheid in zijne woorden door; den Prins vooral, die zieh aan zoo menig onbezonnen woord had doen kennen, spaarde hij’ gestadig, en steeds pewaagde hij van hem in de beleefdste termen. Men mag zeggen, det: sijn ‘belang medebracht hen, die thans alles vermochten en zijn leven in handen haddén, te ontzien; maar de hartstocht laat zich immers om zich zelven te bevredigen zelfs door géen doodsgevaar afschrikken. Daarentegen kwam geen woord van tegroole oolmocdigheid of wekelijkheid over zijne lippen, en evenmin vrome bijbeltaal, die in zijnen wond slechw beschuldigend voor zijne vervolgers zou geweest zijn, of als eene bedekte sehuldbalijdenis zou sin verstaan geworden. Slechts éénmaal schiet zijn gemoed vol Het was toen men hem de vraag deed, » of hij miet eens op eenen tid aan zijnen zaakgelastigde WAN pkr vaBOKE* de som van 14,000 gulden in dubbele ‘Spaansché pistoletten betaald had." Voor deze vraag, die men herhaalde, nadat de Advokaat reeds - in het-beetde den oorsprong en de bestemming der sommen, welke. hij van tifd tot tid aan” VAN “DER VENCKEN overmaakte, vermeld had, bestond geenerlei aanleiding dan de dowame laster der sekotschriften tegen den Advokaat uitgekomen. De vorm alleen reeds verried het uitstrooise] als een verzinsel: immers behoefde de omkoopprijs, omdat hij uit Spanje kwam, juist niet in Spaansch geld betaald te wezen. 90 ALGEMEENE GESCHIEDENIS GETREDEN en hen te gebruiken. — En toch waren de rechters, moet het heeten, wreed of bot genoeg om op het eind van het verhoor van dien dag hem alsnog de vraag te doen: waarom hij gisteren verzocht had, dat men hem niet nader zou willen vragen op het stuk van de Spaansche pistoletten. Nu evenwel was de gevangene ziju gevoel weder volkomen meester, en hij antwoordde, dat hij den Heren zoo duidelijk bescheid meende gegeven te hebben, dat zij zich daarmede voldaan konden rekenen 1. Wel was de geheele plechtigheid eene marteling voor den geest des groolen mans! Zija ligchaam pjnigde men niet. Graaf wriuLem LODEWIJK, wiens opstoken almede den Advokaat in den kerker gebracht had, ontried dit later uitdrukkelijk 2; maar de ziel, wier pijo meer foltert, dan ijzers en banden het ligchaam doen, zijne ziel moet vreeselijk geleden hebben bij dien dagelijks herhaalden triomf van onverstand en ondankbaarheid, God spaarde daaronder wonderbaar het leven en de zwakke krachten van den man, die twaalf jaren te voren, zoo als BuzanvaL schreef, reeds wonderlijk moede en mat was ?: de dood op het schavot was de eer, die zijn martelaarschap verdiende, Immers kan de schande, die het onrecht den onschuldige aandoet, hem niet anders dan tot eer verstrekken, En was het niet uitnemend eervol voor OLDENBARNEVELT, dat de rechters hem alleen voor alles aansprakelijk stelden? Hadden zij een oogenblik aan de Staten willen denken, de nietigheid van hun bedrijf had hun zelven in het gezicht moeten springen: de Staten van Tolland toch hadden alles wat de beklaagde gedaan had, tel- kens uitdrukkelijk op hunne verantwoording genomen. Dus was hun vragen een onop- houdelijk: Neen! niet de Staten, maar gij, gij: gij zijt de spil geweest van het ont- zaggeljk raderwerk; gij hebt de Republiek in zooveel belangen gemengd; gij hebt voorgezeten in hare vergaderingen; gij zijt de eerste slaalsman van Europa geweest. — Een koning had men niet anders kunnen verhooren, dan hem 4, — —— 1 Verhooren, bl. 124—134. 2 Archiv. de la Maison d'Orange, S. 11, T. 1L, p. 566. 3 Zie den brief bij vyrENsocaEnT, Kerk. Hist. bl. 513. 5 Op bl. 81 van de Verhooren leest men de vraag: » Of hij niet voorgeslagen heeft, dat men hier in den Haag eenige personen behoorde van ’t bedde te halen en zonder form van proces een voet te korten, en welke die personen waren?" OxrpzssanxevELTS antwoord is, dat hij hiervan in het allerminste niet gesproken, noch ook ooit gehoord had. Evenwel zegt raicuanp (Kerk, Gesch. bl. 908), dat o:pensannzvett de meerderheid der Staten en de Hoven van justitie onder de hand had zoeken te bewegen, om op de in die vraag vermelde wijze een voorbeeld te stellen, en hij noemt vier namen. Dit echter maakt de zaak niet waarschijnlijker: want was eenmaal zalk een gerucht verspreid, dan waren de namen er lieht bij gevonden: immers die vier personen waren als helhamels der Haageche scheuring van zelve aamgewezen. En dat wij hier werkelijk met een verzinsel te doen hebben, blijkt uit de tegenstrijdigheid, die er tusschen de lezing van TRIGLAND en die van OLDENBARNEVELTS ondervragers bestaat: dezen spreken van eene terechtstelling DES VADERLANDS. 91 De Fransche Gezanten bleven de gramstorige getuigen van alles wat er ten aarfzien der gevangenen geschiedde. Alles liep zamen om hen in eene kwade luim te houden, en zoo weinig vertrouwden zij den goeden wil der Nederlanders ten hunnen aanzien 1618 — 1681. Houdimg der Fransche Gezan- ” ten, en betrekkin- dat zij, toen een oorlogschip, hetwelk op kosten van de Fransche Regering te Texel geu met Frank- gebouwd was, bij het van stapel loopen reddeloos was omgeslagen, vermoedden, dat dit 4 zonder form van proces: bewijs genoeg, dat zij zich op de getuigenis van geen enkel lid der Hoven van justitie konden beroepen, die toch volgens rmicLAwD met de zaak gemoeid waren. Geen wonder, dat de scheurmakers aan hunne partij iets in den mond legden, wat zij best gevoelden dat deze begeren moest, zoo zij even fel en wreed was, als zij zelven waren. Hoe nu de Con- traremonstranten over de wenschelijkheid van geweldige maatregelen tegen de Remonstranten oordeelden, blijkt uit het gezegde van marpzRÉ (zie hiervoor, D. LI. St. ll. bl. 744). De rechters hebben het niet anders begrepen: immers kwamen zij op de zaak niet terug, noch reppen daarvan een woord in hun vonnis. — Maar ééne onverantwoordelijke daad, heeft men gezegd, had oLDpeN- BARSEVELT toch op zijn geweten: zijne doodstraf, heet het, was eene openbaring der goddelijke Nemesis wegens de terechtstelling van pe PESCARRNGIS en de zijnen (zie hiervoor, D. III. St. 1. bl. 314—318). Maar hoe kunnen Nederlanders een om wraak schreeuwenden gruwel zien in de krachtige onderdrukking van een verraad, tegen hun land gepleegd? Had dan de Republiek in hare geboorte versmoord moeten worden, ter liefde van een vreemdeling, die op den weg was haar ten verderve te brengen ? En waarom moest wederom alleen OLDENBARNEVELT eene daad misgelden, waarin Prins maurits mede gekend was geweest? Bovendien, wie hier van eene Nemesis spreekt, schijnt in OLDENBARNEVELTS schavotstraf eene schande te zien, terwijl zij voor dengene, die hier ware eer en grootheid duide- ljk genoeg heeft leeren onderscheiden, niets minder was dan dat. Zoo weinig begrepen OLDEN- BAANEVELTS betrekkingen, dat het beter ware van dat geval te zwijgen, dat zij in egn adres aan de Staten de terechtstelling van Prscaagnais met de zijnen door de Leidsche Regering, als een bewijs aanvoeren, dat OLDENBARNEVELTS zaak niet voor de Generaliteit behoorde te dienen (BRANDT, Rechtspl, bl, 36). — De verhooren werden, zoowel als zelfs de acte van commissie voor de He- ren, die met het voorloopig verhoor belast waren (Resol, Stat.-Gen. 19 Nov. 1618), geheim gehouden. Niet dan ter sluiks konden de gevangenen eenige aanteekeningen houden (BRANDT, Rechtspleg. bl. 18. Hist. v. het leven en sterven v. OLDENBARNEVELT, bl. 227, 237). Uit een gedenkschrift van mockmsERTS, zijnen kinderen uit Loevestein toegezonden, en uit memorién, door HUGO DE GROOT in de gevangenis te 's Hage gesteld, is het een en ander van de verhooren dier beide pensionarissen bekend. Uit deze bron putten o. paanpt in de Hist. van de Rechtspleging eni., en K. BRANDT in het Leven van muco DE GROOT. OLDENBARNEVELT heeft geene gelegenheid gehad eenig zamenhangend bericht van de bem gedane vragen voor de nakomelingschap te be- waren. Maar juist van zijne verhooren is een afschrift van de hand van den Raadpensionaris JACOB GILLES (midden der 18% Eeuw) bewaard: het wordt op het Rijksarchief gevonden. Een verslag daarvan is medegedeeld door Prof, sızosxseex (Haarl. 1849); maar in hun geheel zijn zij uitgegeven door het Hist, Genootschap te Utrecht (1840), naar de kopij berustende in de koninkl. biblioth, te 's Hage. 12* 92 ALGEMEENE GESCHIEDENIS En eeen eS ee l — S 1618— _ miet*opzet geschied was !, Aanvankelijk werd het antwoord op sorsenzs beklag wegens nus ARBSSEN zeer ongunstig opgenomen. De Koning, die ten minste twee van de vier Fransche Godgeleerden, wier tegenwoordigheid men op de Synode wenschte, bij oog- baiking had willen laten gaan, herriep deze vergunning op het ontvangen van dat ant- woord 2, Tech gaven de Staten de zaak niet op, Behalve alle andere pogingen, werd thans de Heer pr cmårmLon, de voormalige kolonel generaal der Fransche troepen in Nederlandsche dienst, en thans gouverneur van Montpellier en Aigues-Mortes, door de Staten in den arm genomen, terwijl zij hem door een pillegift, aan zijnen pas geboren zoon toegestaan, aan zich verplichtten 3. Doch er bestond, geli Arnssen zeer goed inzag, geen gevaar, dat het bondgenootschap van de zijde van Frankrijk zou worden opgezegd. Bij de oneenigheid, die telkens tusschen de Hoven van Groot-Britannie en Frankrijk dreigde uit te breken, en thans zoo ver ging, dat de Engelsche Regering haren Agent uit. Parijs had teruggeroepen, was de voortduring der vriendschappelijke betrekking met de Vereenigde Provinciën voor Frankrijk minder dan ooit te versmaden *. Ook achtten de Fransche Gezanten in den Haag het niet beneden zich hun leedwezen te kennen te geven, dat men hen zoo scheen te veronachtzamen en zonder berich- ten liet, Hierop besloten de Staten een drietal leden hunner Vergadering te belasten met de taak, de Heren pu MAuRIER en sorssise geregeld te bezoeken, ten einde zich met hen over de belangen der beide Staten te onderhouden 5, Ja, hoe vast zij er op rekenden, dat bij Frankrijk thans het besef van het belang der vereeniging met Neder- land weder levendig was, bleek hieruit, dat zij in dezen tijd de. gelegenheid geschikt achtten om weder van de aflossing der achterstallige betaling van de Fransche regimenten te beginnen te reppen 6. Een rechtstreeksch blijk van Frankrijks zucht tot vernieuwde toenadering en van hare vrees, dat de geruchten aangaande de verstoorde eensgezind- heid tusschen baar en de Vereenigde Provinciën, hare vijanden stoutmoediger mochten maken, mag men hierin zien, dat de koning nu weder genoegen nam met AEBSKENS zelfverdediging op sorssisxs beklag. In de berichten, waardoor Lancrnax dit ter kennis der Staten bracht, klaagde bij tevens over het ongunstig tafereel van den binnenland- schen toestand, in brieven uit Holland opgehangen, waardoor men, zoo schreef de Ge- zant, Zijne Majesteit afkerig van Hun Hoog Mogenden trachtte te maken. Zoo werd derhalve de bestaande verkoeling niet aan den waren staat van zaken, maar aan het opstoken . van sommigen geweten. Tevens ried tAwGzRAK de afvaardiging aan van een buitengewoon Gezantschap naar Parijs, ten einde die berichten te ontzenuwen ’. 1 Resol, Stat.-Gen. 11, 13, 27 Oct.; 27 Nov. 1618. 2 Rewol, Stat.-Gen. 18, 19 Oct. 1618. 3 Resol. Stat.-Gen. 3, 5 Nov. 1618. 4 Resol, Stat.-Gen. 16 Nov. 1618. 5 Resol. Stat.-Gen. 9, 12 Nov. 1618. 8 Resol. Stat.-Gen. 16 Nov. 1618. .7 Resol. Stat.-Gen. 27 Nov. 1618. DES VADERLANDS. | 93 nt ee ee ee — Dm po Bigk genoeg,: dat de Fransche Regering op een in het.oog loopend teeken van de erem vriendschappelgke betrekking der heide Staten gesteld was. Van bare zijde gaf die Regering een duidelijk bewijs, dat het haar ernst was het verkeer met dezen Staat niet te laten verflaaawen, door haren Gezanten alhier te gelasten, op eene plechtige wijze mededeeling te doen van de verloving van LOBEWrIsES jongste suster met den prins van Savoye. Het bondgenootschap tusschen twee Rijken, verklaarden zij bij deze gelegen- heid, bracht mede, dat men elkander van tijd tot tijd belangrijke gebeurtenissen ge- trouwelijk mededeelde, en. allerminst wilde zijne Majesteit dezen plicht verzuimen ten aanzien van de Staten-Generaal, die hij voor de eerste en voornaamste hield van al sijne bondgenooten. Het huwelijksaanzoek van Savoyes zijde was zine Majesteit vooral ook aangenaam, omdat die verbindtenis overeenkomstig was met het belang van deze Landen, gelijkelijk bij den: Koning en den Hertog van Savoye geliefd, Ten slotte vermaanden de Gezanten Hun Hoog Mogenden ernstig, zijne Majesteit desgelijks van alle belangrijke gebeurtenissen te verwittigen tot onderhouding van den welstand, de rust en den vrede der Christenheid en vooral der Kroon van Frankrijk. Hierop zou de Koning zich ver- laten. — De Staten beantwoordden deze verklaringen op de hoffelijkste wijze !, Toch gaf het Fransche Hof de zaak van OLDENBARNEVELT niet op. Alleenlijk koos CG uox men tot berordering van zijne belangen nog een anderen bemiddelaar in den persoon — —— vam cuáTILLON, die onlangs een blijk van de goedgunetigheid der Staten had gekregen, en kans had meer gehoor dan sorssise bij Prins mavarrs te vinden, Met weerzin liet bij sich vinden tot deze tank. De Prins kwam hem met de betuiging te gemoet, dat bij Frankrijk altijd genegen geweest was en bleef: cmáTmLLOW zelve was getuige ge- weest van de voorliefde, die hij altijd voor de Fransche troepen gehad had; verklaarde LODEWIJK eenmaal de oorleg-aan Spanje, dan zou deze Vorst ondervinden, hoedanig een bondgenoot hij aan hem had. Zoo stopte de Prins hem den mond, als hij hem wilde doen gevoelen, dat het bondgenootschap met Frankrijk eene genadige behandeling van de gevangenen vorderde, en cmírrmL.LON was spoedig eerder op de hand van ouver- BARNEYRLTS vijanden, dan aan de zijde der Fransche Gesanten, die den Advokaat zoo harte- lik genegen waren. Nieuw vertoog der Fransche Ge- zanten. 94 ALGEMEENE GESCHIEDENIS hem in dezen tjd van 'sPrinsen rade waren, niet onherstelbaar te schande gemaakt zouden worden, dan sprak hij volkomen de waarheid, Aznssmw was de man, die nu vooral OLDENBARNEVELTS bloed eischte: daarom wilden de Fransche Gezanten, in weerwil van de genadige aanneming zijner zelfverdediging aan het Fransche Hof, van geene ver- zoening met hem weten 5, Doch dit schaadde hem weinig. Hij was thans de man, die alles vermocht. In dezen tijd gebeurde het, dat de Raad van State op aanraden van de Staten-Generaal officiëele gemeenschap hield met die van den Rade van Zijne Excellentie, en hun advies inwon ?, Dus was er werkelijk een nieuwe macht in den Staat opgestaan, en dat ARRSSEN en MARQUETTE tot die van den Rade van Zijne Excellentie behoorden, daaraan valt wel niet te twijfelen, Den 12% December brachtten de Fransche Gezanten hun plan om de Staten-Gene- raal op nieuw over den toestand der gevangenen te onderhouden, ten uitvoer, Had niet MAURITS zelve hen tot Hun Hoog Mogenden verwezen, als tot degenen, die hunne zaak in handen hadden 3? De Prins en Graaf wiLLem LODEWIJK waren tegenwoordig. Voorzien van eenen nieuwen geloofsbrief van hunnen Meester, gedagteekend van het einde der vorige maand, verklaarden zij, in last te hebben voort te gaan met hel bewijzen van de diensten, door het welzijn van den Staat dezer Landen vereischt, ofschoon hunne vroegere aanbiedingen niet zoo waren ontvangen, als Frankrijks vriendschappelijke be- doelingen verdienden. Kon men niet terugkomen op de verandering der Overheden in de verschillende steden van Holland, zoo moest men ten minste zorgen, dat deze zaak geene bron van nieuwe tweedracht werd: daartoe moesten de nieuge Overheden zich billijk en welwillend gedragen jegens het volk, en gematigd jegens hen, die badden moeten aftreden: anders zou de onstandvastige menigte reden hebben om de oude orde terug te wenschen, en de afgezette regeringsleden om in twijfel te trekken of de ver- andering wel in het belang van het algemeen geschied was. Zou de Synode vruchtbaar zijn tot herstel der eendracht, dan moest zij eenen vrijen en veiligen toegang verleenen voor allen, zonder onderscheid, en de gevoelens zonder vooringenomenheid laten onder- zoeken: wie die hooge geheimenissen en schatten der goddelijke wijsheid zonder groote nederigheid en ootmoedigheid wilde doorgronden, zou te verder van de waarheid af- wijken, naarmate hij ze stouter meende te kunnen bepalen, Ook over de gevangenen moesten zij, op huns Konings last, spreken: de eer van der Staten regering en de vrede hunner Provinciën eischten volstrekt, dat hun goed en kort recht geschiedde, Zij waren van de gruwelijkst mogelijke misdaden beschuldigd: van verraad tegen hun vaderland, van verstandhouding met den vijand ‚ van gewapend verzet tegen het wettig 1 Resol. Stat.-Gen. 1 Dec. 1618. 2 Resol, Stat.-Gen. 26 Nov. 1618. 3 QuvmÉ, p. 291, 292. DES VADERLANDS. 95 Bewind. Stonden zij aan zulke lasghartige overtredingen waarlijk schuldig, dan ried de Koning de gestrengheid der wetten op hen toe te passen. Maar om hen van zulke gruwelen te overluigen moest men op feiten kunnen wijzen, en het begrip van land- verraad niet door allerlei gevolgtrekkingen uitstrekken tot handelingen van gansch an- deren aard, Verschillen omtrent regeringsbevoegdheid, naijver op macht en gezag , eerzucht, die den mensch licht verleidt tot aanmatigende daden, waren gewone ver- schijoselen in elken Staat; maar steeds waren zij door wijze Vorsten en vrije Republieken als vergefelijk, nimmer als misdaden van gekwetste majesteit aangemerkt, Van eenen man als OLDENBARNEVELT was het reeds vóór alle onderzoek moeijelijk te gelooven, dat hij samengespannen zou hebben tot den ondergang van eenen Staat, wien hij voor de oogen van ingezetenen en vreemden, van Vorsten en volken, sints 300 vele jaren zulke uitstekende diensten had bewezen, Zoo voldingend waren de blijken van zijne eerlijk- heid en trouw, dat zij alle vermoedens van verraad en trouweloosheid uitsloten. Doch nu hij voor het gerecht geroepen was, moest voor het gerecht de waarheid blijken, Daarloe moesten . zij onpartijdige rechters over hem stellen. Zoo zouden zij door een billijk oordeel aan de geheele wereld toonen, dat zij de taak waardig waren, tot welke God hen geroepen had: het bestuur van dezen Staat. Sloegen de Staten na dezen goeden raad des Konings den weg der gestrengheid in, zoo zou wel zijner Majesteit de roem en de voldoening verzekerd blijven, dat hij zich ten hunnen aanzien van den plicht van een waar vriend had gekweten, maar niettemin zou hij zieh grievend beleedigd rekenen, en de onderlinge vriendschap zou er aanmerkelijk bij lijden !. Het is belangrijk na te gaan, hoe de Staten op deze taal der billijkheid en waarheid antwoordden. Immers, zoo zij niet afzien wilden van het opzet om de gevangenen, en in de eerste plaats OLDENBARNEVELT, als schuldig te brandmerken, schenen zij door dit vertoog gedwongen, om voor de ergste male van dubbelzinnigheid niet terug te deinzen, De Griffier van de Staten kreeg in Jast de rede der Fransche Gezanten » op te sluiten en geheim te houden.” Men begreep, dat het gevaarlijk zijn kon, zulke waarheden ruchtbaar te maken. In de verlegenheid, in welke men zich bevond, was het beste mid- del om een beroep te doen op de bekwaamheid van ammsann, die zeker al zijn talent te hulp zou roepen om ook thans den slag af le weren. Voorzeker met dit deel be- sloot men het vertoog aan Zijne Excellentie mede te deelen en met hem te beramen, hoe het stuk te beantwoorden. Nu kon de Prins het stellen van een antwoord aan die van zijnen Rade opdragen, en werkelijk belastte bij agassen met die taak. Dat de redevoering hem geen genoegen deed, spreekt wel van zelf: hij zeide tat CHÂTILĻON, dat zij uit kwaden wil voortkwam, Hij had in zooverre gelijk, als het den Gezanten werkelijk aan den wil ontbrak om OLDENBARKSVELT dus le laten bejegenen en die han- 1 Resol. Stat.-Gen. 12 Dec. 1618. 1618— 1621. 1618.— 1621. db ALGEMEENE GESCHIEDENIS délwijzé nog rechtvaardig te heeten Bovendien; maar dit. van hen te verhingen was het onmogelijke: gevergd. Spoedig echter. kwam het antwoord niet tot stand. "Eene volle week ‘verliep er voor het vatbaar was om aan de Fransche Gezanten te worden: mede- gedeeld. “Kerst. werd ‘het oorspronkelijke ontwerp aan de Staten:van Holland tot nader onderzoek toerertrouwd ; om als het vastgesteld zón zijn, weder aan den Prins te‘ worden medegedeeld. Toen werd: het op nieuw in berà&adslaging gebracht , aar nog niet goedgekeurd. - Entegendéel, er werd eene Commissie benoemd, bestaande uit de viet krachtigste bestrijders der gevallen Regering ‘in de Staten-Generaal, de Heren vooar; PAUW', MUYS en MANMAKER, om: het oorspronkelijke en een gewijzigd: ontwerp in nadere overweging te nemen en den uitslag hunner overweging aan den Prins en Graaf vrien EODEWIJK: mede te deelen. Van dezen last-kweten zij zich en de beide Stadhouders maakten er aletoen: nog a&mmerkingen op. Dus kwam het stuk op nieuw in dé vergade- Antwoord der ring der’ Staten-Generaal ter tafel, en eerst den 1999 was het geredd 1, Maar mu wa Staten op hun Vertoog. het dán ook'eén waar meesterstuk in zijne soort. Het was den Staten, zoo luidde het, oneindig leed, zich het verwijt gedaan te zien, dat zij de diensten, hun bij deze gele- genheid door zijne Majesteit aangeboden, niet naar den eisch van *s Konings vriendschap hadden aangenomen. Zij betreurden dit te meer, omdat zij niet konden nagaan, waarop deze klacht gegrond was. — De oprechtheid dezer betuiging kon den maatstaf leveren van de waarheid van ‘hetgeen volgen zou. - In dank namen zij den raad tot tendracht aan, hun gegeven: hun streven had geen andèr doel, Ook was men niet dan na rip beraad tot de verandering van eenige Regenten overgegaan, waarvan misschien buiten af, meer ophef gemaakt was, dan de geheele zaak verdiende, — Dit was van den aanvang aan de manier geweest om Frankrijks bemoeijingen af te wijzen. — Het mid- del der verandering van de Wethouderschappen was zonder moeite, geweld of gevaar van bloedstorting toegepast. Thans was het openbaar gezag verzekerd, en volkomen hersteld was de eendracht en veiligheid tegenover het Buitenland, welke eenige eer- en partijzuchtige geesten, indien men langer gedald met hen gehad had, grootelijks in de waagschaal zouden gesteld hebben tot reddeloozen ondergang der weldenkenden en tot ondienst van zijne Majesteit. Aan de wetten, rechten en policie der Steden had men daarbij niet geroerd: alleen had men eenige personen ter zij gezet, door wier toedoen de partijschap zoo ver was gedreven, dat men ‘altaar tegen altaar had opgericht. De nieuw aangestelden waren mannen, zoo wel bevoegd, zoo vertrouwd en vaderlands- lievend, dat zĳ zonder twijfel de genegenheid des volks gouden winnen. Reeds bleek dit in verscheidene steden, waar de bescherming thans aan onschuldigen verleend zoo zeer tegen de vroegere vervolging afstak, dat men de orde met genoegen hersteld zag, en al de leden van den Staat zamenwerkten om de vorige bitterheden te doen vergeten 1 Resol. Stat.-Gen. 13, 15, 17, 18, 19 Dec. 1618, DES: VADERLANDS, -; 07 ee eee ae c A EN eS en. zich tot den plicht der gehoorzaamheid ie voegen door vrijwillige erkentenis van. hunpe Meerderen, — En dit verzekerde men, terwijl men ep de rust in de steden, zoo weinig vertrouwde, dat men den Engelschen Gezant eenige weken te voren ver klaard had, pby deze gelegenheid van tijd en zaken” niels dat eenigermate de vrije nering kon verkorten aan de Vroedschappen te durven voorstellen, uit vrees voor onlusten onder de gemeente” !, En deze vrees was niet ongegrond: immers dat Engeland do zaak der visscherij (want deze gold het) weder opvatte, nu orpzwxAnzEzYzUT in den kerker zat, gaf wel aanleiding om hun, die hem ten val gebracht hadden, verwijtend toe te voegen, dat sacosus zulks niet zou ondernomen hebben, had oLDENBARMEVELT nog aan het roer gestaan. Te opmerkelijker is het dat in dit staaisstuk met zulk een vertrouwen van de herstelde eendracht gesproken wordt, daar het was opgesteld onder de oogen van denzelfden WILLEM LODEWIJK, die in deze dagen aan canLETON klaagde over het weinig gezag, dat de nieuwe Overheden van de verschillende Hollandsche steden bij het volk hadden, »hetwelk, zij genoodzaakt waren door ‘garnizoenen in bedwang te houden 2.” — Ware evenwel, zoq luidde het antwoord verder, ware eenige tegenstand tegen de regeringsverandering geboden, zoo. zouden de Staten gerekend hebben.op de middelen, die de ondersteuning van zijne Majesteit hun verleende. Door Gods goedheid was echter deze hulp niet vereischt geweest en alles intijds en zonder opspraak beklonken, — Alsof men te kennen wilde geven, dat de Kening en zijne Gezanten nog van geluk mochten spreken, dat de Fransche treepen niet tot geweldige maatregelen tegen de vorige Regering gebruikt waren, — Wat de Synode aanging, hare bijeenroeping was steeds gedwarsboomd geworden door het drijven van een klein, aantal personen, die tegen alle rede en orde van regering, hunne roe- ping misbruikende, de pogingen, bij het Buitenland gedaan, om de medewerking van witheemeche godgeleerden te bekomen, verijdeld hadden. Thans nu door da goedheid Gods en het beleid en de behendigheid van den Prins van Oranje de uitwendige vei- ligheid ean den Staat hergeven was, hadden zij al hunne zorgen aan de geestelijke be- langen gewijd. De Synode was naar behooren vrij en aan geene voorwaarde gebonden, dan alleen deze, dat zij slechts Gods eer, de rust der gewetens en de zuiverheid der ler zou hedoelen. UI Deer. 3 Sruk, 13 1618— 1631. 1618 — 1621. 98 ALGEMEENE GESGHIEDENIS ö — — — —— —— ——— —— — —— de Republiek te hergeven, welke zoo zeer geschokt was geworden door de stoutheid van hen, die het op verandering van de godsdienst, van het recht, van de grondwetten en van alle orde van staatsbestuur toegelegd hadden. Ja! zoo uitgebreid werd de zamen- zwering bevonden, dat zij schier niels onbesmet gelaten had. Deswegens hadden zij eene zoo gewichtige rechtszaak niet willen overhaasten, en geen vorm verwaarloosd om het geding op te zetten, ten einde de gegrondheid der zaak hierna duidelijk te doen blijken. Deze vertraging zou den misdadigers echter geen nadeel doen, zoo zij gunstig van hun eigen onschuld dachten. Reeds was men zoo ver gevorderd, dat het vonnis spoedig gestreken zou kunnen worden, en was dit eenmaal geschied, zoo zouden al de bondgenooten en Zijne Majesteit in het bijzonder de rechtvaardigheid van dat vonnis erkennen, wanneer men beter omlrent den aard der zamenzwering ingelicht zou zijn, — Opmerkelijk is hier overal de hardheid en heftigheid, waarmede datgene als reeds uit- gemaakt verondersteld wordt, waarvan de Fransche Gezanten bewijs gevorderd hadden, namelijk, dat de gevangenen misdadigers waren, en dat er werkelijk zamenzwering had plaats gehad, Zeker wanneer men zulke middelen niet schroomde te gebruiken, be- hoefde men op het ernstige woord der Gezanten, die hun op het geweten gedrukt had- den duchtige bewijzen te leveren, geen wederwoord schuldig te blijven. — Ten slotte verklaarden de Staten, dat zij zich steeds op zachtheid en goedertierenheid toeleggen zouden, zoo zeer als de plicht des rechts en het behoud van hunnen Staat het maar eenigzins zouden toelaten, De Koning moest de lastige en ongegronde aanzoeken van eenige schuldige bijzondere personen of van hunne begunstigers niet boven de algemeene belangen stellen van de waardigheid en de veiligheid dezer Republiek; maar in zjn eigen belang en in dat van dezen Staat zich geheel op Hun Hoog Mogenden verlaten. Zij zouden het ten aanzien van het Binnenland met zoo veel billijkheid en zachtheid weten aan te leggen, dat de gehoorzaamheid der onderdanen geëvenredigd zou zijn aan de rechtmatigheid van hun gezag, en met zooveel beleid en omzichtigheid ten aanzien van het Buitenland, dat Zijne Majesteit geen reden hebben zou om aan kunne trouwe nakoming van de verplichtingen van het bondgenootschap te twijfelen, — Deze laatste zinsnede was wegens de vrij stellige verbindtenis, die ze inhield, wel geschikt den Ko- ning neder te zetten, Onderzoek naar — Misten de Staten nog altijd geldige bewijzen voor de schuld van de gerangenen, het de verrichtingen der Commissic, 1615 naar Leeuwarden ge- zonden. entbrak hun niet aan de zucht om ze langs alle wegen op te sporen. De Commissie, in de laatste dagen van het jaar 1615 naar Leeuwarden gesonden !, zou wellicht stof tot beschuldiging geven. Zoo werd dan ook het rapport, door de Commissarissen ingeleverd, opgezocht, en ziet, het was niel te vinden, Dadelijk werd de Raadsheer pERKROUT, die mede naar Leeuwarden geweest was, voor de Staten-Generaal bescheiden en hem 1 Zie hiervoor D. ILI. St. 1I. bl. 664—668. ann 9 UT TE sent ET ebay Hus cub pa Be et tet. GEre tes, 1618 — a 1621. i a $ bii é [| qs E yf F T J t * F aes 1 n ry 5. ate E * E * 1^4 + n - k : : ] 2 oe a ' Onderzoel En LT tro g de verricht l der Comm x p ot eb a in 1615 Leeuwarden c. iA ad 12 t. zonden. : i : BAUEN URN Pe TRE E REOR MN QR E E EE D S A E E RE RE NE S a RR IR E a A EAA E WE TT TS SINN TOT. oe! — en — — SEE — ress sy pen HH EEE Ld EE EEE Derde 1 [I kde Et FEEF Tit Ld H pi FI ETTE z Biete Hes ur bb EEE EEE di Hirn EEE EE EEE HII Marry samet EEH HEE lm ` Gi : mH f E B i7 HHS I : t + E nI ar oa LLL or ; = lr i HHH IEEE E prr | BEE ————— Ed EE 3 t i HEER — meet iini QE € adden hirii A MH Digitized by Google DES VADERLANDS, 99 naar de instructie hem en zijnen medegecommitteerden naar Leeuwarden medegegeven, den brief door hen vandaar geschreven, en hun mondeling verslag. Van dit mondeling verslag was aanteekening gehouden; maar juist deze aanteekening, bij de geheime stuk- ken weggelegd, was verdwenen. Nu werd besloten, dat zij die met het verhoor der gevangenen belast waren, op deze zaak zouden leiten 4, Dit intusschen was eene week geleden reeds geschied, en op de vragen aan OLDENBARNEVELT gedaan, waarom hij altijd verhinderd had, dat het bewuste rapport aan de Gedeputeerden uit Friesland werd me- degedeeld, en waar het thans gebleven was, had hij toen geantwoord, dat het wel wezen mocht, dat hij met andere leden der Generaliteit niet goed gevonden had, dat aan de handeling te Leeuwarden, als van eene » verloren commissie”, veel ruchtbaarheid gegeven werd: in andere dergelijke gevallen was men meermalen zoo te werk gegaan: waar voor het overige het rapport gebleven was, wist hij zich niet té herinneren ?, — De poging, door de Staten-Generaal te Leeuwarden aangewend, was mislukt: dit erkende men: wat wilden die Friesche Heren nu meer? stof tot nieuwe verbittering opsporen ? Dit was niet raadzaam, en daarom werd het rapport verdonkerd. Tot bezwaar der Com- missie en harer Lastgevers kon de inhoud van het verloren stuk nimmer strekken, of de Staten-Generaal moesten nu ook, niet alleen wat op last der Staten van Holland, maar ook wat op hun eigen last geschied was, als misdaad gaan veroordeelen. In weerwil van den wenk der Staten, kwamen dan ook zelfs de rechters van OLDENBAR- NEVELT niet op het verdwijnen van het rapport terug. i Doch zoo ergens, dan te Utrecht, meende men, waren de gewenschte bescheiden tegen de gevangenen te bekomen. Reeds was daar alles onderzocht en menig verhoor afgenomen. Verhoor van zochten zij bepaaldelijk den persoon van NICOLAAS VAN BERK, eenen man, die in 1611 weno i, na de onlusten van het vorige jaar uit het Lid der Geéligeerden ontslagen, en na de afdanking der waardgelders burgemeester ' geworden was. Dezen begeerde men tegen OLDENBARNEVELT eene getuigenis te ontlokken, dat in allen gevalle ruim zoozeer tegen BERK zelven als tegen den Advokaat zou pleiten, Immers hoe kon men wegens het met BERK gesprokene in oLnexBARNEVELT schuld willen vinden, en BEAK zelven vrij- laten? Doch zoo naauw nam men het niet, ja, openlijk noemden de rechters mannen, ! Resol. Slat.-Gen. 29 Nov. 1 Dec. 1618. 2 Verhooren, bl. 05, 96. 3 Resol. Stat-Gen. 15 Dec. 1618. | 13% 100 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ed 1618— zooals zonzavuer, burgermeester van Leiden, medeplichtigen van de gevangenen, ter- i wijl sij, bijaldien zij dit waren, niet op vrije veeten hadden behooren te blijven, maar op de bank der beschuldigden te zitten. — Burgemeester serk was onder de hand mede gemoeid geweest met de eerste geheime openingen over het sluiten van een Be- stand met Spanje, en was zelfs onder degenen, die in Spanjes geschenken gedeeld hadden, hoezeer naar zijn begeren niet ruim genoeg ?. In dien tijd had hij met den Advokaat meer dan één onderhoud gehad, en zoo deze hem toen gezegd heeft, dat het beste middel om uit den oorlog te komen, was — onder het Huis van Bourgondië weder te keren, zoo was daarmede volstrekt niet gezegd, dat men dit middel moest aangrij- pen. Integendeel er volgde uit, dat, daar het onmogelijk was dit middel te baat te te nemen, men zich met een minder zeker middel moest behelpen, Dus kon ornen- BABNEVELT naar. waarheid met de meeste kracht voor zijne Rechters getuigen, dat de verraderlijke zin, dien BERK in die woorden, welke hij hem toeschreef, leggen wilde, niet in hem had kunnen opkomen ?, Het verhoor, waartoe men Burgemeester BEAK in de maand December onder den eed nam, leverde niets nieuws op. Immers waren de rechters op dit punt niets wijzer, dan men bij het voorloopig onderzoek geweest was 3, en betreffende hetgeen hij toen tegen urrzNsocAzaT getuigde, was hij door dezen reeds in een brief, een paar maanden te voren aan den Prins geschreven, van even onzinnigen als boossardigen laster overtuigd $ En evenwel kwelden de rechters den Advokaat zoo hardnekkig met het ophalen van die bekentenis van nek! Er moest uit volgen , dat OLDENBARNEVELT het land aan Spanje had willen overgeven. Maar was het dan niet nu ten minste bekend, dat Engelands Koning slechts daarom zoo ijverig tot zijnen val had medegewerkt, omdat bij in hem een hinderpaal tegen zijne naar Spanje overhellende staatkunde vond? En had men zich niet nog onlangs de goedkeuring door den Koning 1 urvenpocarat, Leven enz. bl. 234 (Uitg. 1645). 2 Verhooren, bl. 234—237 te vergel. met bl. 170, 180, en met wacenaan X, bi. 349 en 350. Benk getuigde ook, dat de Advokaat gewaagd had van de zekerheid der gunst, die de handlangers ‚tot eene onderwerping aan Spanje bij deze Mogendheid vinden zouden. Heeft OLDERBAAREVELT 200 iets gezegd, dan zal het te pas gekomen zijn op het een of ander gezegde van seer. Had deze, bij voorbeeld, gezegd, dat hij zich OLDRNBAaNEVELTS tegenstand tegen een terugkeren onder het Huis van Bourgondië zeer goed kon verklaren uit de omstandigheid, dat hij geen genade van die Vorsten te hopen had, dan kan de Advokaat daarop gezegd hebben: neen, dit is mijn beweeg- reden niet: ik maak mij sterk, dat, wilde ik stappen ten voordeele van Spanje doen, ik niet alleen genade maar loon zou kunnen bekomen, Zóó en niet anders kan OLDENBARNEVELT gesproken hebben. Maar hoe grawelijk boos was dan het verdraaijen zijner woorden! 3 Zie Verhooren, bl. 179—181. 4 Zie dien brief in urrensooagars Leven enz. bl. 210— 238. Verg. voorts wacexaar X, bl, 350—352. DES VADERLANDS. ° rot van Denemarken san de omwenteling en laten aanleunen 1, eene soedkeuring, die men niet kon toegeven zonder OLDENBARNEVELT als dën man te — ‚ die, ten spijt van den Koning van Denemarken, het Noorden tegen Spanje verbonden en krijge- vaardig gemaakt had. Ongelukkige rechters, die veroordeeld waren tot de wanhopige poging om het onware waar te maken! Nog een flaauwe hoop bezielde de vervolgers van oupensanreverr en zijne lotgenod- gopraien oor ten, dat zij achter een geheim zouden komen, waardoor hunne eer gesehandviekt ken worden. Er bevond zich sedert de maand September in den Haag een zekere aon- 1618— 1631. gevangen geno- men en betreffen- de a verstand- ho nding met de FRIED BOOT. Deze.persoon was te voren beambte bij de konvooijen te Gorkum geweest, — — Wegens zijn slecht gedrag uit dezen post ontzet, had hij op eene andere manier fortuin wilen maken en van de Aartshertogen geld weten te bekomen door voor te geven, dat hij het hier te lande in hun belang zou besteden. Dit werd ontdekt, hij werd in hech- tenis genomen, en het zen hem zijn hoofd gekost hebben, zoo OLDENBAANEVELT niet ingezien had, dat hij meer dwaas dan gevaarlijk was..Zoo was hij vrij gekomen, en hij bad zich naar Brandenburg begeven. Hier had hij zich door groote beloften gehoor bij de Raadsheren van den Keurvorst weten te verschaffen; doch weldra had men hem als iemand van niet de minste beteekenis zijns weegs laten gaan. Thans rekende hij in sacosus van Engeland juist den man te vinden om het slachtoffer van zijne plonrpe bedriegerij te worden, en waarlijk hij vergiste zich niet. Jacosvs nam hem in den arm, en droeg hem allerlei geheime diensten op, van dien aard dat zij het licht niet aien mochten. Bepaaldelijk schijnt hij de taak op zich genomen te hebben om ’s Ko- pings verlangen door te drijven, dat de Hollanders zich rekkelijk souden betoonen op het stak der haringvisscherij op de Schotsche kust. Met sulk eenen last toegerust, had hg van te voren reeds met snoevende bewoordingen zijne komst te "s Hage aangeken- digd, en zich, aldaar aangekomen, dadelijk bij den Ambassadeur caRLETON aangemeld. Maar daar zijne rekening als gewezen konvooimeester nog niet zuiver was, en CARLETON voorzeker niet gesteld. was op zulk eenen dubbelzinnigen medehelper en ambtgenoot, zoo zellen de Staten van Holland hem weldra gevangen. Nu vleide men zich met de hoop, dat uit hem iets ten laste der gevangenen te halen zou zijn. Werkelijk meende sen te weten, dat hij een vertrouweling van noarnserrs en de overbrenger geweest was van brieven, tusschen urrenmocarrRT en den Audiencier der Aartshertogen, ver- BEYCKEN, gewisseld, Thans was het slechts carrerons zorg, dat de rechter bij het on- derzoek de eer van zijne Groot-Britannische Majesteit niet al te zeer aan de kaak mocht stellen. Doch de Gezant kon gerust zijn, want wat hij ten nadeele van de zaak der gevangenen aan het licht scheen te zullen brengen, viel sterk tegen. » Wat men nu,” schrijft caarerox in Januarij 1619, » wat men nu zegt van zijne verstandhouding met i CARLETON , Il, Pe 857, 358. * É D * 102 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ———————————————mÁ——Á——— ———————————'n go 1618—. HOGERBBETS en UYTENBOGAERT, dit heeft niet veel te beduiden: ofschoon het schijnt, HEN dat hij zijn best gedaan heeft om van dien kant iets uit te richten, dat zijn mannen van een te goed hoofd om op zijn hoofd te vertrouwen 1.” Das kon pu mavrren op het einde der maand December met recht naar Parijs schrijven. Deze suikers waren door verkoop naar Amsterdam gekomen, maar hier door Amster- damsche kooplieden als hun eigendom erkend en in beslag genomen. De zaak was voor het Hof van Holland gebracht, Zekere vruueguren, als gemachtigde van eenige koop- lieden uit Rouen, eischte de opheffing van het beslag, en de Fransche Gezanten vor- derden, dat de zaak dienen zou voor het Parlement in Frankrijk, Niettemin hielden de Staten van Holland vol, dat de zaak voor hun Hof behoorde, en op het meermalen herhaalde aansoek der Ambassadeurs werd eindelijk volgens besluit van den 15% De- cember geantwoord, dat Hun Hoog Mogenden het er voor hielden, dat het ’s Konings verlangen niet zijn kon, hen te dwingen, de belangen en rechten hunner onderdanen te veronachtzamen: anders zou hunne betrekking tegenover Frankrijk wegens de van den Koning ontvangen weldaden ongunstiger zijn, dan die van andere souvereine Vorsten en Staten tegenover dat Rijk 2. Dit mocht stoute taal heeten, en terwijl DU MAURIER ! Resol. Stat.-Gen. 10 Jan. 1619. carreron, ll, p. 390, 397—399, 400, 401, 402—404. HI, P. 9, 10. 2 ouvaé, p. 204. 3 Resol. Stat.-Gen. 4, 15 Dec, 1618. Resol, Stat, v. Holl. 10 Nov, 1618. 