VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Dit word verhaald in het Elfde Hoofdftuk. In het volgende wordt gefproken van een nog gewig- Oger Werk , het maaken van een nieuw Wetboek voor de Braudenburgfche Staaten , eene van welks voornaame bedoelingen was de langwyligheid der Procesfen , de on- behoorelyke voordeelen der Pleitbezorgeren, en eene me- - migte van rechtsgcleerde chicanes weg te neemen , of te verhelpen. De Kanfelier coccejr ftelde dit Werk op, en fchoon hetzelve, na verloop van etlyke jaaren , cene zeer groote verandering moest ondergaan, had hy, door zy- nen arbeid, veel toegebragt tot eenc heilzaame hervorming, dcr rechtbanken. Het is bekend, dat FREDERIK de II, voor zichzelven, weinig werk maakte van den Godsdienst , en , fchoon hy het beftaan eener opperíte Oorzaak geloofde , aan derzelver Voorzienigheid en de hoope van cen toekomend leeven, ten minften , twyfel- de. Deeze ongelukkige gefteldheid des Konings had , on- tusíchen, het goede gevolg, dat hy zynen Onderdaanen in Vrede van Hubertsburg werd recds in het jaar 1763 , dus net meer dan 18 jaaren.na dezen tyd , gefloten. (*) Mémoires pour fervir à Pore de Brandebourg, LEEVEN VAN PRSDERIK II. Bn ‘in het algemeen in het godsdienftige eene ruime vryheid verleende , het zy dit voortkwam uit zyn natuurlyk ge- ‘zond verftand, het zy uit bezeffinge van zyn belang om het voordeel van zyne Staaten, en daardoor dat van zy- ne fchatkist te vergrooten. Niet alleen liet hy in Silefiën „ gelyk, by den afftand.van dat Hertogdom, door de Ko- pinginne. van Hongaryen was, bedongen, den Roomseh- gezinden Godsdienst in den ouden (and ; maar ftond ook aan die Gezindheid toe, te Berlyn eene prachtige Kerk te bouwen , welke echter , door fchaarsheid van pennin- gen , eerst veele jaaren laater voltooid werd. Hy fchonk ‘geen geld tot derzelver opbouw, maar befloot, in ver- volg van tyd, derzelver Priesters , welke eerst door de Koninginne van Hongaryen onderhouden werden , uit zyne kas een jaargeld toe te leggen. Ter zelfder tyd ftrekte hy den Protéftanteif ` iu landen, , alwaar de Roomfche Godsdienst de heerfchende was , tot eene Voorfpraak. , Men heeft van deezen Vorst getuigd, dat hy weinig op had met de Vrouwelyke Kunne, en zelfs van dezelve afkeerig was; en dit heeft aanleiding gegeven tot verden- kingen , van welke ook suséHiNG niet geheel vreemd fchynt geweest te zyn. Ondertusfchen wordt in het Der- tiende Hoofdftuk gewaagd , van zyne genegenheid voor eene Italiaanfche Danferesfe , BARDARINI geheten , doch op eene wyze, welke ook die genegenheid als een onge-. meen verfchynfel doet voarkomen. Het overige van dit Hoofdftuk loopt over de gefchillen tusfchen MAUPER- TUIS en VOLTAIRE En ‘over de ongenade des laatstge- melden , welke , niettegenítaande hy naderhand met den ‘Koning verzoend werd , de laagheid zyner wraakgierige geaartheid , iu verfcheidene gevallen, liet blyken. (Het Vervolg van dit Uittrekzel hier na.) $~ (d * € e «52 WIELAND Algemeene Bibliotheek voor Dames en Jonge Heeren, gee “ volgd naar het Hoogduitsch van den Heere WIELAND. Derde Deel, Te Amf. by de Erven P. Meijer en G. Warnars , 1788. Jo 8vo. 390 bladz, D: in het voorgaande Deel nedergelegde draad der Ge- fchiedeniyen van Griekenland (*), wordt hier weder opgevat, en gevolgd tot op de Verovering, door de Ro- meinen. | , Dan Griekenland ,gelyk onze Schryver zich uitdrukt, door zyne eigene dwaasheid en onderlinge verdeeldheden verfcheurd , en door het gewicht van de Romeinfche macht verplet, belieldt in de daad nog eene foort van roemry- ke heerfchappy over zyne onderdrukkers. Der Grieken fyne fmaak en onbetwistbaare Grootheid in de Letter- kande, in de Wysgeerte, en in de Kunften, verfchaften hun, om zo te fpreeken, wraak wegens de geledene ver- nedering , en onderwierpen den hoogmoed der Wereld- . dwingers en het geweld der krygsmacht, aan hunne ver- ftandelyke Meerderheid. De Overwinnaars wierden Leer- lingen der Overwonnenen, en beyverden zich , om eene taal te leezen, welke een HOMERUS , PINDARUS, THUCY- DIDES , XENOPHON , DEMOSTHENES , PLATO , EURIPIDES , enz. met alle de bevalligheden van hun geest, verfraayd hadden. Redenaars, die reeds groote vorderingen in hun- = ne kunst gemaakt hadden, haalden echter by de Grieken dien fynen en kiefchen fmaak, misfchien de zeldzaamfte aller talenten , en die geheimen der kunst, die de genie ecne nieuwe fterkte geeven. Met één woord , zy formeer- den zich daar tot die betoverende talenten , die alles wee- teu te verfraaijen. In de Schoolen der Wysgeerte , al- waar de aanzienlykfte Romeinen hunne vooroordeelen gin-. gen afleggen , leerden zy tevens de Grieken als hunne Leermeesters kennen en erkennen: zy keerden met ver- wondering en dankbaarheid te rug, deelden dezelve aam . hunne Landgenooten mede, en Rome verzachtte het jok haarer heerfchappy over de Grieken ; men vreesde de rechten der ‘overwinning, en het voordeel van meerdere Manfchap en fterker Legers te misbruiken, zo men dee- ze overwonnelingen de meerderheid zynee macht ten yu en (*) Zie boven, bl. 196, ALGEMEENE BIBLIOTHEEK, ENZ. $33 Jen deedt voelen „en men onderfcheidde Griekenland door zyne zachtheid en gunften , bowen alle ándere Provins tien. Welk een roem voor de Weetenfchappen. Zy alleen vermochten het Land, waar zy gekweekt waa ren geworden , van het onheil eener geweldige verdruk« kinge te bevryden , waar ‘toe deszelfs Wetgeevers , Volks. beituurders , en Veldheeren onvermogende geweest waa ren." | Een ‘zo gegronde aanmerking.leidt onzen Bibliotheek. Schryver natuurlyk tot een omftandiger bericht wes gens de Kunften, de Geleerdheid, Wysgeerte en Weca tenfchappen der Grieken. Hy geeft, intusíchen., te ken. nen, dat, dewyl deeze gewichtige en belangryke on- derwerpen door hem niet geheel uitgeput: kunnen wor- den, hy zich zal moeten vergenoegen, met de voornaam- fte gronden daar van aan te wyzen , om eenig, wel opa pervlakkig, maar juist, begrip daar van te bekomen. Overeenkomftig met dit plan , ontvouwt de Heer WIELAND, met zynen Naavolger , de Kunflen Letterkunde de Philofophie de Weetenfchapa n de Lichaams- en Geestoefenende Spelen der Gric- Zeng, in onderfcheide Hoofdftukken , welker leezing ons het zegel doet hangen aan de bedenking des Schryvers. an Dergelyke befchouwingen zyn , voor den menschlyken geest , 'ongetwyfeld nuttiger, en, voor een welgeplaatst hart, zekerlyk aangenaamer dan de verhaalen van alle.die oorlogen', flachtingen , kabaalen , en kleine omwentelin- gen , welken men uit den onmeetelyken chaos der wee reldíche voorvallen te voorfchyn brengt, en daar mem geheele Dibliotheeken mede vervult, die eenen Wysgeeri- gen geest veelal weinig voedzel verfchaffen , en waar van de wezenlyke leezing niet zelden op weinige bladzy- den kan bevat worden, Veel aangenaamer dan die opge- hoopte registers van naamen en jaartallen , waar mede men 't geheugen onbarmhartig bezwaart, zonder om eene evenredige voldoening deswegen voor het Verftand of het. ' Gemoed , te denken. Woorden te weeten is niets; at, gezonderde geïfoleerde voorvallen te weeten , zonder daan gebruik van te kunnen maaken , is nict veel beter ; maar dat te weeten , daar het Menschdom belang in heeft ; dat te wekten , waar door wy zelve wyzer en beter kunnen worden, dat is eigenlyk het weeten van verftandige en — deugdzaame Menfchen."* | | Het overige vam. dit Deel behelst eene Proeve over de My. 354 2m WIELAND Mythologie. In het korte Voorbericht, zegt de Schryvet „te recht: ., Al was de Mythologie niets anders dan een werk der Verbeelding , zou zy evenwel den kleinen tyd en geringe moeite, welke onze Leezeresíen en Leezers daar aan behoeven te befteeden , waardig zya : want, zone der voorafgaande kennis aan de zinryke verfierfelen der oude Godenleer , zouden ons de Dichters , met alle de betoveringen hunner krachtige taal en Poëtifche fchoone heden , dikwyls niets dan onverftaanbadre dingen zeggen 3 en zouden die heerlyke meestcrftukken der Beeldhouwe kunde, voor ons niets, dan onbekende voorwerpen , bee vatten „ welken men onverfchillig voorby gaat. En dus zou de kennis der oude Mythologic , ik herhaal het, fchoon als een enkel werk der Verbeelding befchouwd, voor de fraaye: Kunften onontbeerelyk , en voor de Wee, tenfchappen. zelve hoogst dienftig , ja nodig , zyn. Doch het is er verre af, dat wy de oude Fabels wegens de Goden, als bloote vezdichtzelen, zouden behoeven aan te merken. Veele derzelver hebben eene weezenlyke be» trekking op de Gefchiedenisfen der oude Eeuwen, en de meeste Goden ayn Menfchen geweest, welker gcbeurte- misfen met het lot, dat hunne aanbidders gehad hebben, verbouden was. Eindelyk zyn ook deeze Fabelen, met Gefchiedenisfen vermengd , voor ons merkwaardig, uit hoofde van den invloed , welke zy op den Godsdienst , en de Zeden der oude Volkeren, gehad hebben”. - De Vervaardigers van deeze Bibliotheek hebben zich, jn deeze Proeve, bevlytigd , om , uit veele geleerde en wydloopige Werken , zamen te trekken , wat de kennis der Mythologie, in de gemelde opzigten , belangryk ` maakt. Gok treffen wy er zeer veel in aan , 't welk ter algemeene opheldering dient, en alleszins de blyken draagt van Geleerdheid , en bovenal van Menschkunde, Niets wederhoudt ons, om , ten blyke hier van, het Hoofddeel , handelende van den aorfprong der Fabelen we- gens de Goden , af te fchryven. » De vrees , heeft men meermaalen gezegd ,. heeft de ecrfie Goden ingevoerd , en de eerfte Offeranden voortgebragt. Hoe veel waarheid deeze (telling ook bevatter moge, is dezelye echter een- zydig en gebrekkig, ja, wordt valsch, by alien zy, die dezelve aanvoeren , zich verbeelden het verfchynzel daar mede gebeellyk op te losfen , en de oorzaak der vroegfíte Godsdienftigheid , in allen gevalle, voldoende aan te wyzen, a De tegenovergeflelde grondregel van den even, wel- TEN pree- "A ALGEMEENE BIBLIOTHEEK, ENZ. 339 fpreekenden als wysgecrigen Schryver van. de Historie der ftronomie , die den gorfprong van den Godsdienst ge- heel in de Liefde en Dankbaarheid der Menfchen meent ^ gevonden te hebben, is insgelyks gebrekkig , voor zo verre hy ecn uitwerkzel , dat door meer dan eene oor- zaak, en wel door tegenftrydige oorzaaken, by verfchil- tende menfchen, is voortgebragt , befchouwt als het zelf- de gewrocht, by allen door dezelfde oorzaak uitgewerkte Doch, fchoon het waar is, dat zommige byzondere men- Íchen en zelfs zommige Volkjes , door fchrik en angst voor de akelige voorvallen der Natuur kunnen bewoogcit, zyn, om hunne toevlugt tot Boven -aardfche weezens te neemen; fchoon de Godsdienst dus by hen uit Vrees kan gebooren zyn, is het echter tevens waarachtig, dat het tegenoverftaande gevoelen, dat zy, naamlyk , door Liefde, en Erkentenis daar toe zyn gennonr mamnedan worl maer eer aan het Menschdom doet. van dit gevoelen wel nadenkt fchynlyk, dat de gemelde ec Godsdienftigheid van het jon grooteren en een meer gedui an de vrees heeft kunnen he rend voorval in de Natuur, : Landen, zyn 'er duizend ' de tegenovergeftelde aandoer en het cerfle gezicht dat de Natuur, by ydere ontwaarin; vreugde vervullen, terwyl he baare verwondering vervulde. zyne oogen, die daar aan m zelve niet genoeg befchouwen den, met eene onverbeeldly ten en gewasfen getapisfeerd ; weldaadigheid als om ftryd tyke weiden , met krystalle jeftueusch geboomte , welks daar doorbreckende lichtftraal duizendftemmig gezang van * vrolykt wordt; cen koesteren werpen vreugde en leeven b wordingen ín eene zachte ve: a -. Viervoctige gedierte, dat in die lieflyke" aandoeningen met ons deelt, ons genoegen daar’ door nog vermeers dert. Hoe hebben deeze en foortgelyke tooneclen, die IV. DEEL, N, ALG. LETT. Wf, Aa men 336 WIELAND i men bekennen moet dat de eerfle en gewoonfte zyn, welke de Natuur aan onze nog ongeoefende zintuigen aaubiedt , den Mensch vrees en fchrik kunnen inboëzemen? Neen! zo lang de Mensch, in zynen oorfpronglyken ftaat, aan de ftem van zyn onfchuldig hart gehoor gaf, moest hy meer door Liefde en Erkentenis, dan door vrees, tot, Gods- dienftigheid worden opgeleid; en hy konde, om dezelfde reden, geene andere dan weldaadige Godheden erkennen. Door de wonderen en weldaaden, dic hy allerwegen op de Aarde aantrof, doordrongen , heftte hy zyne gedachten met aanbidding en dankbaarheid op naar de Werk-oorzaak, waaraan hy zyn gelukkigen ftaat met reden tocfchreef. vn Dit was de cerfte cn kostlyk(te wicrook , welke hy der Godheid toebragt. Toen hy in 't vervolg den Goden des Lands cn der Wateren , en den Gewasfen des Velds altaa- ren bouwde, gefchieddé dit misfchien, om dat , met de nicuwe voordeelen, welke hy van decze elementen ontving, zyuc Dankbaarheid zyne Rede als vermcesterde, en zyn hart zyn verftand bedwelmde. Eerst na het verlies zyner onfchuld, en toen hy den prooy zyner driften was gewor- den, kreeg hy ongelukkig in "t hoofd, om ook onderaard- fehe en helfche Goden te offeren.” Byzonder van de Grichfthe Mythologie fpreekende , tref- fen wy onder andere dceze zo wel gegronde als fraaije ge- dagten aan. ,, De-Grick/che Mythologie heeft zich tot hier toe als cen ryk en onvervreemdbaar erfgoed by de fraaije thouden. Zy is, in de daad, vol belangryke | voor de Dichterlyke behandeling; zinryke » fchoon-getekende ‘beelden, roerende omftan- groote Karacters , voortreffelyke Allegorien „ "m en gelykenisfen , waar van het meerder of ukkig gebruik van der Dichteren vernuft en ingt; dit alles, en meer is in de oude My- ls in een algemeeh Magazyn, bevat, Onder- seen „Atmoet in dezelve, de Dichter en Kunftenaar een Tover-Wereld ; waar in alles leeft cn werkt ; alles wonderlyk toegaat, en alles bevolkt is met hoogere Wee- zeus, welke vliegen op den wenk des Tovenaars, die de geheimen zyner kunst verftiat. Die voordeelen hebben het gebruik der Mythologie vermenigvuldigd, en de voor- treffelyk(te Dichters, van vroegere cn latere tyden, heb. ben ons met die oude Goden en Helden zo gemeenzaam gemaakt a Cn ons ao vecl vertrouwen , dls "t warc, op ezelve ingebaezemd , dat wy ecnigzins moeite hebben om ALGEMEENE BIBLIOTHEEK, ENZ. - $337 om hen als louter verdichte perfoonen te befchouwen. Men voelt zig geneigd , om in hunne gefchiedenis de wer- kelyke gebeurtenisfen der vrocgere wereld op te zoeken, en het fpyt ons, dat wy, by nadere befchouwing, vin- den, dat 'er waarfchynlykheid, orde, en dikwyls gezond. verftand in ontbreeken. ——— De menigvuldige omwen- telingen , die in Griekenland op elkander volgden 3 de veríchejdenheid der afzonderlyke volkeren , die deeze groote Natie uitmaakten; de daarop volgende vermenging onder elkanderen 3 de diepe onkunde van °t Gemeen; de dweepery of het bedrog. der Priesteren ; de val(che fpits- vindigheid der Overmatuurkundigen ; de grillen der Poéten;, het verkeerd begrip der Taalbeoefenaaren ; de zucht om alles te vergrooten , die den Grieken zo byzonder eigen was 3 de zonderlinge toeftel der Godsdienftige plegtighe- den; de duisterheid der Mysteriën; de bcgochclende kunstjes der gewaande Tovenaars 5 en nog verfcheide andere, hier toe behoorende omftandigheden hebben , door haare vereenigde werking , aan de Mythologie die won- derlyke gedaante gegeeven, waar in zy zich thans ver- toont. ———. Yder Land,ja zelfs yder byzonder Gebied, hadt zyne eigen Goden, Legenden, en Ceremonien even als zyne eigene wetten en gebruiken. Eene en dezelfde Godheid had ook in verfcheiden Tempclen verfcheiden naamen , égenfchappen eu plegigheden, en moest in de eene Stad afzien van eerbewyzen en voórdeclen , die haar in de andere met een nauwgezet geweeten toecgefchikt, en, niet eehe Gadsdienftige nauwkeurigheid , opgedragen wierden. Dewyl nu de ontelbaar verfchillende gevoelens en lecrílellingen hier omtrent zich van Landen tot Lan- den, en vân Eeuwen tot Eeuwen , voortplantten , was niets natuurlyker , dan dat zy onophoudclyk door mal- kanderen kruisten, dat ze dan eens in malkanderen vloei- den, dan malkanderen alteren, om malkanderen op cenen anderen tyd weder té ontmoeten. En dat zy cindelyk door zo veele toevallige fcheuringen , famenvoegingen en vermengiugen, een chaos uitmaakten, die ons cen denk- beeld kan geeven vin eene wereld, zo ale, volgens Epi- karus , uit de. toevallige aantrekkingen , afftootingen , wryviugen enz., der ondeelbaare ftofjes, in de oneindige Ruimte , zonder orde of vooríchrift omzweevende, hadt moeten voortkomen.. , De Mythologie is dus niet minder dan een Geheel, dat uit zamenhangende en regelmaatige deelen in cen or- ` Aa s dent- 33% WIELAND, ALGEMEENE BIBLIOTHEEK, ENZ. dentlyk verband beftaat: zy is veeleer een onregelmaa- de lichaam, welks deelen of leden, zonder eigenlyk ver- band famengevoegd , zieh niet dan door afzonderlyke fchoonheden aanpryzen kunnen ; een wonderlyk mengzel van droomen der Verbeelding; trappen tot Philofophifche Leerftelzels , en afgefcheurde brokken der oude Gelíchiede- nisfen. Haar in haare oorfpronglyke deelen te ontbinden is volftrekt onmogelyk. Althans zal men °t met het geleerd- fte en fcherpzinnigfte onderzoek nooit zo verre brengen kunnen , dat men flechts den Historifchen oorfprong eener enkele Fabel in haaren grond, ik laat ftaan in alte haare duistere, dubbelzinnige, dikwyls ftrydige, omftane digheden , met zekerheid kan aanwyzen. - Hierom zen cok de Schryvers. die eene famenhangende Historie en verklaaring van de. Mythologie hebben willen leveren, za verre van elkander afgeweeken ; elk byna legt daar in een verfchiltenden grond , elk vat een verfchillend be- ginzel , daar hy op redeneert. De Natuurkundige ont- wikkelt uit de Mythologifche Allegoriën de geheimen der Natuur 5 de Staatkundige meent er ayne grondftellingen voor de algemeene belangen uit te haalen 5 de Wysgeer- zoekt "er regels en voorbeelden van Zedekunde in; en de Scheidkundige wil "er de geheimen zyner Weeteníchap vit verklaaren.' ' De Gefchiedenis der Goden verdeelen de Schryvers in die der Lee. Gogo. der Goden van de Aarde, der Wa- æren , der Hel-Goden , en der Halve Goden of Helden. Zy fchikken aan elk dier klasfen een afzonderlyk Hoofd- deel toe. Het oogmerk hebbende om met een uit- voerig Bericht van hunnen openbaaren dienst, hunne Plegtigheden, Priesteren enz. , deeze Proeve to befluiten, De Beroerten in de Vereenigde Nederlanden, van den jaare 1300, top op den tegenwoordigen tyd; gefchetst ter waarfcluwing van derzelver tegenwoordige Burgers en Leden van de Regeering. Tiende en EN. de Deel. Te fmflerdam , by P. Conradi, en te Harlingen, by `” X. van der Plaats, 1789. a gr. octavo, 532 blads. | He tiende Deel is gefchikt, ter ontvouwinge van het merk. * waardige , in de laatfie jaaren , in Fricsland, en het elfder wan het voornaamfte in Amfterdam, met betrekking tot de ver. regadnde beroerten , voorgevallen, Het gebeurde te Amfterdam is genoegzaam in denzelfden finagk gefchreven, als de gefchiede; A. DE BEROERTEN IN DE NEDERLANDEN. 839 Wisfen deezer beroerten, in andere Gewesten en Steden , alvoo- rens opgetekend zyn, met eene vry naauwkeurige inagtneeming van onpartydigheid: 't welk dit Gefchrift, boven veele anderen, tot aanpryzing geftrekt heeft. Maar wy befpeuren, met de uiter- fte verwondering, dat men verkoozen heeft het tiende Deel, of de aantekeningen wegens de Friefche onlusten, in ecn geheel anderen {maak op uw ftelten. De onpartydigheid is 'er geheel niet in agt genomen, ‘en men ziet jet integendeel in doorftraalen een opzedyk oogmerk,om de handelwyze der zogenaamde Patriotten in een haatlyk licht te ftellen, ook met invlechtinge van befpot- telyke trekken. — Men verzoekt wel, in de Voorreden , eene verfchooning wegens de ongelykheid van Styl in dit Werk, tcr oorZaake dat verfchillende perioonen, zo men aanduidt, in om derfcheiden Provinciën "er de hand in gehad hebben. "t Zy zo} dit verfchil is egter den Leezer niet fterk in ’t oog geloopen 5 maar, in dit geval, is er een Zo handtastelyk onderícheid , dat men niet kunne. afzyn van het op te merken; daar "er zig niet flegts eene ongelykheid van ftyl, maar daadlyk eene verfchei= denheid van geestgefteltenis en bedoeling in opdoet, die dit Werk ontluistert. Gedichten , nagelaten door RUTGER SCHUTTE , in zyn leven Prediká te Amfteldam. Te Amfterdam , by J. Covens en Zoon, 1788. In gr. 8w. 236 blads. ` De Eerw. A. VAN DEN BERG deelt, in deeze bladen, de nage: laten , en doót den overleden dichter scHUTTE zelfs ten druk beftemde, Gedichten mede Veele zullen den Lezer, en vooräl den vriend van scHuTTE bevallen, terwyl anderen wel zouden wenfchen, dat de Echt- en Lykgezangen van zyn Eérw. lyst waren afgebleven. Onder de Byhel- cn riche Gedichten, ontmoet men den volgenden Beurtzang , over de zege door de Israël- bieten behaald op de Amorieten, volgens Num. XXI: 27 — 31, in welken het zangvermogen vàn den Eerw. dichter, en naarvolger der oudheid, doorftraalt. | ZANG Saaft, wat zoude gy duchten? Kom in Hesbons muuren ylugtent Bouw en vestig Sihons flot, 't Oorlogsyunr floeg daar aan 't branden, Tòen gy Moab aan dorst randen, Sihons Bad befliste uw le. Aa 3 Dee. $49 R. SCHUTTE Dreze vlam heeft Ar verflonden! Baäls, die op hoogten flonden, Langs den zoom van Arnons vliet, Zyn nu asch en louter niet. - Sihon tuchtige Moabs zonden! TEGENZANCG Wee, u vervloekte en fnoode Moabieten, Verachters van der Vadren God! Treur vry, rampzalig overfchot! God wilde op u zyn wraakfioolen gieten. Geen afgod kon uw kermen hooren, Geen Chamos redde u door zyn magt; Ontaart en goddeloos geflacht, Gy gingt door vuil gedrag en afgodsdienst verlooren. Men zag u voor het wraakzwaard. duchten, En °t manlyk kroost van Chamos vlugten. Dan ach! geen vlugten baat! de wrange Sihon rukt Vast zegenvierend heenen; Daar gy een zee vam traanen zit te weenen, En beevend voor hem bukt. De Brasgod eg zyn kroost „ waar in ge uw hoop zaagt bloeien, Zelf leveren in Sikons boeien. SLO TZA NG Hoe trots dit Hesbon zegeviert, Het valt deor ’s Hemels rol. Wy fchooten hen, daar God ons fliert, In °t oost, tot Dibon toe. De vyand hygde in deezen flag, En blies den adem uit. Wy toonden wat Gods hand vermag, adi ?t land viel ons ten buit. Tes NAGELAATEN GEDICHTEN. 341 Toen trok men zegevierend voort , Naar ’t westhk Medeba. Zoo heeft ons Isrels God verhoord; ` Zoo fireed de Schechina, Wie fehronnt den flaal, of daad, of lel! Gods volk krygt de overhand! Naar * oorlogsrecht , woont Israël In "t Amorietisch- land! Weinige ftukjes zyn nog te gebleven, om dat men, wat moeite Get ook deed, geene Eiter van dezelve heeft kon- nen opfpooren. Dus men de Gedichten van scHuTTE , hier mede, voor compleet kan houden. - Chriftoffel de Gama het beleg van Goa; Treurfpel. Door J E. DE WER , JUNIOR. ` d ^5 Gravenhage , by D. Munier, 1788. In 8v0. 114 blads. Een te vroeg geplukte vrugt kan, fchoon weder by den ftam gelegt zynde, geenzins zyn behoorlyken wasdom verkrygen. e Dit Treurfpel bevestigt het, in eenen overdragtelyken zin. Het is een der eerfte ftukken van den maaker ; het lag drie jaaren afgewerkt ; werdt toen gelezen, maar zoo vol gebreken bevonden, dat het grootendeels veranderd moest worden. Twee bedryven zyn, door cene nieuwe bewerking, geheel nieuw go- worden ; doch de overige zyn Jongetings we gebleven. De Autheur had dus veel beter gedaan, met zyn ftuk te rug te hou- den: en dit ook zoude geichied zyn, indien hy hetzelve niet, reeds drie jaaren te vooren, in de Nieuwspapieren had laaten aanmelden; en hy niet bevreesd geweest ware, dat men dan die aanmelding voor eene misleiding konde houden. — Hot komt ons voor, dat deeze vreeze niet in ftaat is, om de uitgave van een flegt Treurfpel te verdeedigen. Men onthoud foortgelyke Annonces niet zeer lang, en voor hen, die dezelven onthouden hebben, was eene nieuwe annonce, in een of ander Voorbericht , dat het bewuste ftuk niet komen zou, minder fmerrelyk geweest, dan de afgifte van zulk een gebreklyk Spel. —————— AmsTUs; dor "rn. Te Amfleldam, by M. de Bruin, 1289. Behalven de Foorreden en den Inhoud, 238 blads. ín otlayo. Volgens des Autheurs betuiging, in de Voorreden, is Zyn oog. merk, ,, nuttig te zyn aan de goede zeden en den redel y. Aa 4 » ken 341 ÀRISTUS, » ken Godsdienst;" en hy twyfelt niet of zynè Leezers, fchooft ve dit by den aanvang niet bevroeden, zullen echter, wanneer Ze voortleezen, dit cuidelyker bemerken; en nog meer by de at> gitte van een tweede Stukje, het welk op dit ftaat te volgen, ‚Waartoe de gronden in. deezen gelegd worden. De fchryver , naamlyk,'gaat trapswyZe voort, en zyn hoofdbedoelde ontwik- kelt zich allengskens, in 't verhaal der verfchillende ontmoetin- gen van Áristus, die aanleiding tot veelerleic gefprckken en be- denkingen, over onderfcheiden onderwerpen, geeven. Hy weet dezeiven' zo ongedwongen natuurlyk te doen voorkomen, en ontvouwt zyne denkbeelden fteeds met zo veel overtuigende, klaarheid, dat hy des Leezers aandagt beftendig lecvendig houde; terwyl hy hem, op eene bevallige wyze, leerzaame onderrigtin- cn inboezemt, die en in ’t Burgerlyke en in 't Godsdienftige aare nuttigheid hebben; en bovena! wapenen, tegen verleiden- de bedenkingen, die maar al te dikwerf een (chadelyken invloed hebben. Men heeft des alle reden, om de vinding en uitvoering goed te keuren, en dc oplettende leezing Van dit Gofchrift allen aan te pryZen, die nog eenige Zugt voor goede zeden en een rede:yken Godsdienst bezitten; ja ook denzulken, die zich daar van als gcheel ontdaan hebben, zo ze nog over te haalen Zyn, om iets van dien aart te leczen, dat geíchikt zou kunnen zyn s om hen weder gevoelig te maaken voor braave indrukzelen. Na dit in ’t algemeen voorgedragen te hebben, zullen wy den ìn- houd wat nader ontvouwen, waaruit men cenigermaate over de gegrondheid van het gezegde zal mogen oordeelen. Aristus komt voor als een welopgevoed Jongeling, die zyn Academietyd leerzaam doorgebragt heeft , en, op het vroegtydig overlyden zyner „Ouderen, in ruime cmftandigheden leevende , zich wel dra met cene vermogende en alleszins agtingswaardige Dame in den Egt verbindt. Beiden wordenze befchreven als perfoonen van een uitmuntend character, die met de tederfte liefde aan elkander verbonden Zyn, en 't'er op toeleggen, om zich het leeven, op eene verftandige wyze, zo aangenaam te maaken , als mogelyk is. Hier toe diende hun byzonder een Buitenverblyf, alwaar ’t hun, uit hoofde hunner menschliefde en gulle gastvryheid, genoegzaam nimmer aan gasten ontbrak; ’t welk de bovenaangeduide verfchillende ontmoetingen ten gevolge had. —— Aristus en zyne Egtgenoot fchikten zich ,- wellevend , maar de heerfechende Mode, zo ver dezelve onzondig ware; dan ze maakten geene zwarigheid om "er van af te wyken , en die, by gepaste gelegenheden, befcheiden tegen te gaan, wanneer de- zelve overfleeg tot buitenfpoorigheden , die fchadelyke en fchan- delyke gevolgen konden hebben: in hoedanige gevallen Arius zyne denkbeelden deswegens, tegen de bedenkingen van ande- ren, overtuigend verdeedigde. — Zulks ís onder anderen blykbaar in Zyn gefprek. over het agt geeven , door Dames vân | rang » ARISTUS, ` 343 rang, op de huishouding, en over hét oppasfen der Dames, of het vermyden van zyne Egtgenoot, in gezelfchappen. Komt de verkeering met een Predikant eenen zyner vroegere Aca- dem'ekennisíen, den Advocaat Lugthart, vreemd voor, Aristus toort hem, hoe verkeerd het zy, vooringenomen te woezen te gen het Predikantsampt „ hoe men verftandige Predikanten hebbe te ontmoeten , en met hun om te gaan; waarop, by de komst van Do. Denker, eene onderhandeling volgt over de vooroordec- len tegen den publieken Godsdienst. Ter dier gelegenheid on:- dekt Echelief, één der Gasten, een ernftig aanklcever van den Christelyken Godsdienst, , dat zyn Vriend Aristus onder eene zekere foort van Deïsten behoort; en Do. Denker geeft hem te kennen, dat hy nog wel hoop heeft, om Aristus, dien hy als ‘door anderen verleid befehouwt, den Christelyken Godsdienst te ` leeren beminnen. Schief raakt vervolgens in gefprek met Aristus, over het agten en minagten van Predikanten; Do. Den- ker komt by hen; maar een toevallig komend gezelfchap very- delt zyn bedoelde; en 't gefprek valt, onder anderen, ook op de vereischte huishoudingskunst der Dames. —— Na It vertrek van *t gezelfchap is het pligtmaatig bidden en danken, voor cn na den maaltyd, by veelen. zo fchandelyk met opzet nagelaaten, de voornaame inhoud van °t gefprek 3 dat voorts natuurlyk liep over de byzondere Voorzienigheid; waaraan zich verder eene op- merking hechtte over de vyandíchap tegen den Christetyken Gods- dienst, als niet zeldzaam enkel gegrond op een louter vooroordeel ; ' waaruit toevallig een gefprek ontítaat, betreffende de Fynen, die Aristus als een gehéel flegt foort van menfthen befchouwt; dech- waaromtrent Do. Denker hem onder ’t oog brengt, dat men ook hier onderfcheid moet maaken’ tusfchen goeden en kwaaden. Dit geeft hem aanleiding tot cen en ander gefprek met meníchep, welken dien naam voeren, en inderdaad vroom zyn. Een vol. gend voorval wikkelt het gezelfchap in een onderhoud over de, bedorvenheid deezer eeuwe; en wat laater handelt Do. Denker- met Aristus en Echtlief opzetlyk over de vooroordeelen inden. Godsdienst, en de wyze, op welke voelen tegen den Christely- ken en Hervormden Godsdienst ingenomen worden; :mitsgaders over het gebruik en misbruik van Godgeleerde Zamenftellen. De aankomst van een nicuw gezelfchap, waaronder twee jonge. Ge- lieven, die openlyk-vermydend zen, on in t't geheim elkander Met. koozen, brengt onderwerpen van eene andere natuur op het ta. pyt; te weeten, het openbaar betoonen van eerlyke liefde, de aart der waare liefde, de Romans, en *t huwelyk. —— Intus- fchen wagtte men, volgens voorige toezegging, de komst van den bovengemelden Advocaat Lugthart, om met Do. Denker een twistgeding aan te gaan; doch deeze zond een brief, in welken hy voorgaf belet te zyn van te kunnen komen. Aristus is hier ever gemelyk; maar Do. Denker en Echtlief. zetten hem wat nes e, $44. ARISTUS. der, waar-op hy bedaarder aan den Advocaat fchryft, dan hy anders in zyne ceríte drift gedaan zou hebben; °t welk eene op- merking, over "t gevaar Van jets in drift te verrigten, te wege brengt. — Eene herinnering van een vroeger gezegde van Do. Denker geeft vervolgens gelegenheid tot een gefprek over het ge- drag van zommige Predikanten , die in hunne Kerk het Leeraar- ampt waarneemen, . en middelerwyl de Leer hunner Kerke niet gelooven. —= Eene volgende vifite van een jong Zecofficier was de oorzaak van cen gefprek over het vloeken op de fche- pen, als mede over de voorgewende en weezenlyke: dapperheid der Officieren. —— Nademaal de Advocaat Lugthart , volgens ` zyn fchryven, geftadig te zeer bezet was, om by de Heeren te komen, zo werd "er beflooten hem een bezoek te gecven: hy ontving hen vriendlyk; maar het gefprek, dat men aanving , werd uung afgebroken, door de komst van meníchen, die den Ad- vocaat.moesten fpreeken ; des dit onderhoud niets berekende; en men 't, fchoon men den Advocaat nu zeer Rerk begon te ver- denken, weder uitítelde, tot het hem gelegen zoude komen, om Aristus eene vifite te gesven. — Aristus, dus te leur gefteld , zogt zyn oogmerk te bereiken, door eenen anderen zyner Aca- dethiekemmisfen, dien hy voor eenige dagen op Zyn Buitenverblyf verzogt. —— Doctor Leergroag verícheen op zyn vriendiyk ves- zoek, en bykomeñde .omftandigheden gaven aanleiding tot ccn geíprek. over de ontbloote Boezems en Keurslyven der Dames. Toen Aristus voorts met Doctor Leergrâag alleen was, tragtte hy her te beweegen , om. met Do. Denker eens over den Godsd'enst in gefprek te komen, waar toe deeze zich eindelyk lict overhaa- len. Zuiks had den naastkomenden dag ten gevolge een ondere houd van Do. Denker met Doctor Leergraag, en wal bepaaldijk - over de byzondere Voorzienigheid, welke de Doctor niet erken- de; van gevoelen zynde, dat God in alles zekere wetten van beweeging gelegd heeft, naar welke wetten alles onveranderlyk afloopt. Do. Denker brengt het jn dit onderhoud zo verre, dat de Doctor erkenne, dit Stuk nooit zo befchouwd te hebben; cn dat hy "t raadzaam. vindt, om "er nog cens nader over te den- ken, welke nadere overweeging hem van ganfcher harte toezeftaan wordt. — Dan dit gefprek had geen, verderen voortgang, de- wyl de. Doctor den volgenden morgen weder na de Stad moest keeren, omdat hy niet langer van Zyng patienten afweczg kon . en/met dit vertrek van Doctor Leergraag loopt het eerfte Stukje van dit Gefehrift ten einde. OLARA EN FMMELINA, 345 CLARA en EMMELINA. Naar het Engelsch. Twee Deelen. Met Plaa- ten. Te Deech, bij G. T. van Paddenburg en Zoon, en te <Amfleidam , bij M. Schalekamp , 1789. In gr. octavo, 288 blads. ra cn Emmelina zyn t jongíte; en de Moeder den, heeft , op haar ftcrft zigt op de jongfte te houd: volvoert "Clara op eene u Emmelina te behoeden teger aan te wenden, om haar brengen. In *t verhaal hier heid van characters op, natuurlyk werken , en cer aan de hand geeven; bover zaame Huwelyken, met pe die. losbandig leeven, ehn - hebben. —— Wel byzonder munt hier uit het verftandige ge- drag van Clara jegens'haaren onwaardigen Egtgenoot Welford ; als mede haar fchrander beleid tegen den verleidenden Buckley , door Welford onderfteund ` en haate werydeling der ` maatregelen , door die beiden genomen, waardoor Emelina, met Buckley hu- wende, ten uiterftë ` ongelukkig geworden zou zyn. — De Opfteller heeft her verlag van dit alles, op eene uitlokkende manier , doorvlogten met. een aantal. van tusfchenkomende gebeurtenisfen , die een verband hebben, of. het verkrygen, met het hoofdverhaal , en meerendeels insgelyks leerzaam zyn. Ecne der gewigtigften, die, in "t laatfte gededite. dee- zer gefchiedenisfe, niet ongefchike. plaats heeft, is het toegeval van een bejaard Heer. Manjon, ch de onverwagte orltrgoeting van zynen Broeder, met deszelfs Zoon, en wok zynen eigen Zoon ; dat cen bevallig verhaal oplevert; waarop voorts eere ontdekking volgt , uit welke een treffend gevalvont{aat; en verhaal verder afloopt met de voitrekking: van een cn ander; gewenscht Huwclyk. — Genoeg zy her deswegens kortlyk te melden, dat Emmelina, (naar het verlangen van Clara,) Zich door den Egt veréenigt , met den agtingswaardigen en vermogenden Heer Ed- ward Conway; cn Ciara zelve met den aanzienlyken Mylord Henrik Ormond, wiens edelaartig character haar voorlange bekend wa gelyk het beloop haarer gefchicdenisfe getoond heeft; — Zy minden naamlyk elkander reeds in de vroege jeugd; doch de tedere Min werd, door het Vaderlyk gezag, ter wederzyde g2- dwarsboomd ; en Clara vond zich cenigzins genoodzaakt , van haaren Ormond af te Zien, en met Welford te kuwen. Ormond bleef ongehuwd, en zyn kart kweekte neg fteeds cene beftendi- ge kuifehe genegenheid voor Clara aan ; het welk hem, Conde ie D $46 CLARA EN EMMÉLINA, de wederzydíche Ouders reeds overleden,) op den dood "vas Welford, ten fterkfte noopte om zyne beminde Clara over te haa. len, om met hem in den Egt te treeden. Daar zy nu , door het los en verkwistend gedrag van Welford, tot een merkelyk laa ftaat vervallen was , oordeelde zy eene verbindtehis met den fchatryken Ormond niet raadzaam : dan deeze, zich daardoor niet laatende afzetten , wist Clara eerlang te beweegen, om hem haar hand en hart op ’t liefderykst te fchenken. Clara , die zich ver- heugde in ?t Huwelyk haarer Zuster Ensmelina, vond zich voorts tot den hoogften trap gelukkig , door haare vereeniging met Or. mond, —— ,, Mylord Ormond,” is onder anderen deswegens haa- re taal, ,, was het cerfte voorwerp myner liefde; ik beminde hem an met al het vuur der jeugd, Deze liefde was, niet zonder tra- » ncn, veranderd in cen teder aandenken, en eene zagte vriend. » Íchap; en thans is zy weder veranderd in vriendíchap en lief. » de te gelyk; en ik weet niet, welke van deze twee neigingen, » de heerfchende is’ ` De Hollandfche Kluizenaar, of de verbazende’ lotgevallen van ANDRIES BLANK. Te Rotterdam, by C. van der Dries , 1788. Behalyen het Voorbericht, 311 blads. ln octavo. Aries Blank leidt in zyne jeugd een zeer los en liederlyk lee- ven, Zo dat hy, onder de begunftiging eener fterke voor- fpraake, ter nauwer nood de handen van den Waereldlyken Regter ontkome , en vry raake met een barmisfement, ’t welk hem de ruime Zee doet kiezen. Eerlang geraakt hy, door Schip- breuk, «leen, zonder iemand zyner Scheepsgezelien, op een on- bewoond Biland, dasr hy den tyd van ruim veertig jaaren, als Kluizenaar, doorbragt. Men geeft, zo men meldt, uit zyne aan- tekeningen, een berigt van zyne leevenswyze aldaar, hoe hy al- lengskens zig zelven meer gemaks bezorgde , van tyd tot tyd veele ontdekkingen deed, die zyn ftand draaglyker, en zelfs eerlang Zo gunitig maakten , dat hy, toen de gelegenheid zg aanbood ;.nauwlyks konde befluiten, om zyn Eiland te verlaa- ten, en weder in de Maatíchappy te leeven. De manier van verhaalen is , hoewel wat fterk, en hier en daar met dw®epag. tige hersfenfchimmen doorvlogten , over ’t geheel niet onaartig ;' zynde het waaríchynelyke , fchoon nu en dan wel eens bykans , egter niet geheel, uit het gezigt verlooren. xx NIEUWE ALGEMEENE VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN. De Bybel vertaald , om/chreven en door aanmerkingen opge. heiderd. Berfe Deel. Te Amfterdam Ly J. Allart 1789. Behalven de Voorreden 562 bladz. in gr. octavo. He Voorbericht, aen 't hoofd van dit Werk geplaetst, leert ons deszelfs geazten Opfteller , den Eerwaer- den JJ. A. van Vloten , kennen , als iemand , die; uit bont, de van de zwakheid zyns geítels.: al vroeg van de waer- heming zynes Leeraersampts heeft moeten afzien; en den tyd van Studie , welke zyne ongefteldheid hem toeliet aer toe te fchikken , inzonderheid befteed heeft, tot ene gezette oefening der Bybelbladen, waerdoor hy, na vere loop van zeventien jaren , zyn bedoelde plan in zo vet , voltrokken heeft , dat hy thans beginne zynen arbeid door openbaren druk gemeen te maken. Hy heeft zich naemlyk voorgefteld den Bybel op nieuw te vertalen , of ‚wel onze Nederduitfche vertolking te toctzen en te ver- beteren 5 die vertaling door ene nevensgaende omfchry= . vini op te helderen ; en ‘er voorts , daer "t hem noodig fcheen 5 enige nadere aentekeningen ten beteren verftande . by te voegen. Van dezen zynen arbeid ziet thans het eerte” Deel , behelzende het Boek Genefis geheten , het licht, By manier van Voorbereiding levert by ons vooraf etlyke leerzame aenmerkingen , nopens: zodanige byzon- derheden , die, by den aénvang van zulk een Werk, overweging vorderen. In de eerfte plaetze komt ons hier voor, ene Algemeene Inleiding , welke de Openbaring en derzelver opheldering in 't algemeen betreft. Zyn Eerwaerde , opgemerkt hebbende , dat de Openbaring, fchoon.duidelyk, echter aen verfchillende uitleggingen onderhevig is, gdet de rede hier van gefchiedkundig na, en ontvouwt de voornaemíte lotgevallen der Uitlegkunde , inzonderheid met den aen- vang der Hervorminge, en vervolgens, — Dit leid hem ter aenpryzinge van de Letterlyke of eigenlyke verklaring IV. DEEL. N. ALG. LETT. NO. Je b def 343 "W. A. VAN VLOTEN der Heilige Schriften; en tot het aen de hand geven van onbetwistbare regelen dier uitlegkunde ; met ene nevens- aende beoordeeling van andere uitlegkundige regelen, ie minder eenvoudig zyn5 en een onderzoek van andere hulpmiddelen , als daer zyn goede, Overzestingen, nauw- keurige Omfchryvingen of Uitegsingen van een geheel Bock , en Leerredeneh over deze eu gene byzondere voor- ftellingen ; met aenwyzinge , in hoe verre men hiervan, met behcoedzaemheid , een nuttig gebruik kunne maken. Nadien nu de verklaring , by manier van Parae phrafis of Om/chryying , onder die opgenoemde hulpmid- delen , naer 't oordeel van zyn Eerwaerden , het beste hulpmiddel is, waer van de ongefludeerde zich bedienen kan, zo verledigt hy zich voorts, ter ontvouwinge van de wyze, op welke de Omfchryvinge ingericht moet we- zen, indien ze recht nuttig zyn zal. Verder maekt hy ter loops gewag van algemene waerheden , die in de Bybelverklaringe ten grondflage gelegd moeten worden; en by die gelegenheid berigt hy den Lezer , wat hem wederhoud , van hier de Godlykheid der Bybelboeken , en derzelver Ingeving , te betogen , wacrover zyn Eer- wacrde zich aldus uitlaet. aa Moest ik hier de gewoonte volgen, dan zou ik een betoog van de Goddelijkheid der Bijbelboeken kunnen even: en het zou zeker weinig moeitc in hebben, om, in de tegenswoordige eeuw , hierin uitvoerig en geleerd te zijn. De Engelfche Schrijvers kunnen ons, daertoe, een geheelen bockicbat , naar onze keuze , leveren; ech- ter wil ik niet ontveinzen , dat , volgens miin oordeel, zulk een vertoog hier onoordeelkundig zoude geplaatst worden. Een mensch, niet overreed van het ge- zag dezer fchriften , zal ook met geen oogmerk om beter onderricht in deszelfs inhoud te bekomen , eene uitleg- ging in de hand neemen. Zulk foort van menfchen gee- ven zich zelden zoo veel moeite. Andere, welke beden- kingen tegen deze of gene leerftellingen der Goddelijke openbaaring koesteren, zijn, met reden, bevreesd, dat Zij, door een algemeen afgetrokken betong , zich. zullen Jaatem voorinneemen , zonder dat zij in alles waarlijk over- tuigd, of dat hunne bedenkingen daardoor opgelost zijn. Eene goede uitlegging , welke hen hunne bedenkingen zelfs doet ontknoopen , is hier zeker het veiligfte. Nie- ‘mand is beter voldaan , dan die geen , wellfe zo proef- ondervindelijk de Goddelijkheid der Bijbelleere gelooft. ` | an Een VERTAALING 3 ENZ. VAN DEN BYBEL. 349 ‚Een min of meer geoefend Christen zou mij hier echter de volgende bedenking kunnen maaken : gij zult evenwel de ingeeving dier fchriften, waardoor zij van an=» dere gefchriften alleen onderfcheiden zijn , eerst vooraf betoogen ? dit is ten minften noodzaakelik. Ik zou hiere op alle de bewijzen kunnen aanvoeren, welken onze God- geleerden , dezen aangaande, gewoon zijn aan te voeren, en dan daarin kunnen berusten. Dan ik wil liever edele moedig mijne gedachten hiervan zeggen : nimmer is my de ingeeving dier fchriften verdacht voorgckomen: ’er is geen Hoofddeel , bina geen vers , dat ik overdenke, of ik vind 'er de bewijzen van ingeeving allerduidelykst ini maar de gewoone wijze , de afgetrokkene betooging van die waarheid, is mij altoos verdacht voorgekomen. Nice mand kan een duidelijk betoog geeven van die eigenfíchap , welke wij gewoon zijn, ingeeving te noemen , of hij moet die bijzondere: werking van Gods Geest ten duidelijkfte kunnen onderfcheiden , van eene andere werking door den- zelfden Geest gewrocht; zich alleen bepaalende tot zulke Schriften , welke met flichtinge in de Gemeenten der Christenen geleezen worden. En wie durft zo vere meeten van zijne kundigheden , in dit ftuk , denken! Maar eens toegeftaan zijnde, dat dit mogelijk ware, hoe weinig komt zulk eene .overreding bij die, welke proefs ondervindeliik is, in vergelijking. Een naarftig Bijbellece zer, met een goed doorzicht begaafd, vergezeld van eene oordeelkundige oplettendheid, zelfs op de kleinfte byzone derheden , kan hier alleen, zonder de miufte aarzeling , belijden : ,, in deze fchriften vind ik alleen die zalving. 