VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Sy gezond verstand, wat wel altijd rechtvaardigt voortgaat, heeft veel rijkelijk het gebrek van meerdere vaardigheden, welke dikwijks te missen moet keeren. Ze arreelen lang, eer ze besluiten, maar ze veranderen niet van geen zij, met zo veel behoedzaamheid, beslooten te hebben; even ver van die kleinheid van geest, welke aan peuzeligheid hangt en niet tot het recht begrip der hoofdzaak indringt, en van die fijnheid, welke haarzelf verwart door de dingen al te diep te willen doorgronden, en als in 't midden tussen twee schadelijke uitersten staan, zijn ze doorgaans goede staatkundigen, en men zou hen ten bewijze kunnen bybrengen om deze waarheid aan te dringen dat noodzakelijk, die vereistens welke noodig zijn tot een goede regeering, in zodanige een gevoeldeheid van geest gezogen moeten worden, welke even ver van is van domheid en eens overvliegende schranderheid. Goede zeelieden uit der aard, zijn ze minder geschikt voor den oorlog te land, en ze bedienen zich heden zoodanig gaar van vreemde troepen, als de Batavieren daar ze van afstammen den oorlog gaarne voor vreendenvoerden. Liefhebbers van waarheid en voordeel tellen zich gemakkelijk voor allerlei gevaar bloot, om dezelfde te beëchten. De Nederlanders schijnen voor de zee gevaarlijk, terwijl de zee voor hen gemaakt is om te zyn. Een Engelsman wil het geen hoe zelf gewonnen heeft, tracht genieten, en verwaarloost het geen een toekomend belang hem raadde in het werk te stellen. Een Hollander integendeel, offreert; daar het noodig is, het tegenwoordige en het toekomende op; en werkt met denzelfden ijver voorziening. De Napoleontische oorlogen zijn een geweldige, verstandige en diepe denkwereld. DOOR DEN HEER BE.REAL, iģ volk. De uitgebrachte werken, welke daar dagelijks in zulk een grote menigte uitkomen, zijn veelal hun oorsprong verschuldigd aan hunne menigvuldige verdeeldheden en strijdbare manier van denken; omdat elk een Schrijver naar zijn zin begeert en de verschillende partijen zich zoeken te rechtvaardigen door een bericht van zaken "dat met hunne oogmerken strookt. Onder Karel de Grote hield men nog eenigen maat, thans gaat hun vrij schrijven alle paarden te buiten. De inwoners van Londen zijn in drie partijen verdeeld. De partij van het Hof, die van een vroeg voorhoop van Republikaanse of Makontenten en die der Jacobieten. En, evenzo is het met geheel Engeland geteld, het welke in verschillende lichamen gesplitst is, welke zo verbitterd zijn tegen elkaar "als of ze door de groote, stevige belangen van één gescheiden waren. De meeste burgers of handwerksman neemt deel in den gemeenden twist, hij verhit, hij onrust zich, hij zegt openlijk wat hij denkt, en ten einde geluidige bewijzing is het noodwendig gevolg van een yver. Wat de Poolen betreft, men heeft reeds vandaag al lang tijd van hen kunnen zeggen, het geen Tacitus van de Sarmaten, hun voorouders, zegt, dat alle hunne dapperheid zodanig buiten zichzelf bestond, dat geen laf hartiger krijgslieden waren, als zij te voet en van nabij moesten vechten, daar zij integendeel onverwijderlijk waren, als zij, met al de kracht van hun paarden, op de vijand stormden. Tegen deze laatste tijden echter hebben zij zich gewend, om zowel te voet als te paard, te strijden. Tot een prachtige levenswijze geneigd zijn de grote Heeren in Polen door hunne rijkdommen in stand, om de zorg, welke zij ter verkwisting van eerbied en ontzag, welke zij niet alleen van het volk, dat slaven zijn, maar zelfs ook van de arme edellieden ontvaan gen, als welke zich in dienst bij de grote heeren begeven, beletten niet, dat deze laatsten een inneemend en vriendelijk voorkomen mogen aan te nemen, naar dien het hun belang is, om voor gemeenzaam en vriendelijk gehouden te worden in een land, alwaar de Vorsten, bij stemming van de Edellieden, verkozen worden. Kundigheid, een geëffende geest en bekwaamheid, wisten, in vroegere eeuwen, zeer zeldzame verschijnselen in de hooge adel, en de kleine bracht haar leven in onkunde en een trotsche armoede door, maar sedert ongeveer tweehonderd jaar, hebben de een en de andere begonnen zich op de wetenschappen toe te leggen, om te voldoen. De bewijzen daarvoor. Wat het karakter der Fransen betreft, enz. Argwaanend wegens hun voorregten en vrijheid, berispent zij het gedrag hunner Vortten onbewimpeld, en fchijn meer hun best te doen, om den koning te beletten van zyn gezag binnen ’s lands uit te breiden, dan om, of de Republiek inwendig onder haar verenigd te houden, of dezelven in staat te stellen, haarzelf uitlandig te verdedigen of uit te breiden. Hun Liberum Veto, welke zij als den grondslag hunner vrijheid beschouwen, maakt hen ongelukkig van binnen, en flauw van buiten, door hen te doen afhangen van hette goedvinden, welke hunne raadsvergaderingen streemen, of hunne overwegingen vruchtloos maken wil. De Russen zijn uit der aardargwaanend, bloedroetig, opgeblazen in den voorhoofd, en het geen meestal samen gaat, en uit hetzelfde begin zchet voort te komen, neerslagend in den tegenhoop. Geboren slaven van meesters, even Yarbasch als zij zelve, fchienen zij tot een volstrekte anskunde van alle fraeije konten en weetenschappen verordineerd, zij hadden een uiterst gebrek aan alles wat het leven aangenaamer maakt, en waren zo verre af van enige pogingen aan te wenden, om dit gebrek te vervullen, dat zij hunne behoeften zelfs niet kenden; te kunnen lezen en schrijven was de hoogste trap van geleerdheid der Russen tot. Correkte hal onder de Regering van Peter de Grote, den wetgever en om zo te spreken, den eersten oorsprong en schepper van dezen staat. Deze Vorst ondernam om zijn wil te bepleiten, schaafte hun oude gebruiken af, en voerde, in deze uitgestrekte heerschappij; allerwijde nieuwe wetten in, welke hij, in eigen persoon bij andere naties hadt wezen opsporen, en daar hij een verstandige keuze uit wist te doen. Dit volk zyn zeer geschikt voor den oorlog; zij denken van wegig zyn bekwaam om allerlei soorten van moeilijkheden te ondergaan; en bewijzen een blinde gehoorzaamheid en flauwe onderwerping aan den wil hunner Generaals; zij waren echter, tot in het begin dezer eeuw de slechtste soldaten van Europa door hun domheid, en om dat zij niet krygskundig waren. Maar Tsaar Peter, door hen, met behulp van Officieren uit andere Naties, onder een goede krijgstucht te brengen; en de Zweeden, door hen dikwijks te slaan, hebben, hen eindelijk den oorlog leeren voeren, en thans voeren zij dien wel, hoop ik. DOOR DEN HEER DE REAL. Het seen ziekelyk en kwynend lighaam, het welk nict meer door zagte Medicynen en eene geregelde levenswyze kan opgehouden worden, maar dat onophoudelijk geweldige versterkingen, en zware geneesmiddelen behoeft, waar daor het verder uitgeput, en met een verhaasten dood gedreigd wordt. De Turken zijn, even als Alexander, woeste veroveraars geweest, die alles aanvielen, zonder enig volk te ontzien, zonder voorwendselen, zonder schijn van rede, om hun aanval te bilyken, om der verworren volkeren genegenheid te trekken, of hen door enig ander middel, dan baar geweld, in gehorchtheid te houden. Bij alle den gelegenheid, om van hun kracht een blijk te geven, worden de hervormingen van hunnen. Godsdienst de woede hunner Regierungsweise niet een weinig verfoeide, zy zouden zichzelf of elkanderen reeds van overal, met eigen handen vernield, en de wereld gewroken hebben wegens de barbaarsheid, waarmede zij de helft derzelver verwoestten. Wat is dit voor een Rijk, door onkunde en wreedheid gevestigd? Gelijkt als zij, die het eerst gevestigd hebben, niets vermoegen van de kunst, om de mensen, door de zachte banden eener wijze en nuttige Staatkunde, aan elkander te knoven, zo moesten zij de Steden, welke zij innamen, ontmantelen, de volkeren, die zij overwonnen, over de kling laten springen, en hele Nationen, die zij vermeesterden, uitroeien. Dus is deze staat, uit zo veel verwoeste koninkrijken samengesteld, niets dan een uitschot geraamd van verschoonde lichamen, eene naar eenzaamheid en woestenij, waar men meer verdelgde steden in aantreft, dan overgeblevene te beschermen. HORT BEKROONT WEGENS HET LEVEN VAN DEN BEROEMDEN HEER DE MAUPERTUIS, Ridder van de Order der verdiensten, door de Koning van Pruisen opgericht, President van de koninklijke Academie der Wetenschappen en frantse letters te Berlijn, een der veertig van de Franse Academie, en Lid van de Academie der wetenschappen te Parijs, te Londen, te Stockholm, en van de Kullurschool te Bologna. (Zie Nouv. Oecon. & Lit. XXXVI. 71.) Pierre Louis Moreau de Maupertuis werd geboren te St. Malo den 28 September 1698, uit René Moreau, schilder. KORT BEIGEVOEGD WEGENS HET LEVEN VAN DE BEROEMDEN HEER DE MAUPERTUIS, Ridder van de Order der verdiensten, door de Koning van Pruisen opgericht, President van de koninklijke Academie der Wetenschappen en frantse letters te Berlijn, een der veertig van de Franse Academie, en Lid van de Academie der wetenschappen te Parijs, te Londen, te Stockholm, en van de Kullurschool te Bologna. (Zie Nouv. Oecon. & Lit. XXXVI. 71.) Pierre Louis Moreau de Maupertuis werd geboren te St. Malo den 28 September 1698, uit René Moreau, schilder. Michiel, afgevaardigden in de Raad van Handel, enz. en uit Femne Eugenie Baudran. Hy oefende zich in de frage Lette- fen, in Zyns vaders huis, onder een bekwaam meester, en in de wisgeerte te Parijs in het Collegie de la Marche ; hebbende den beroemden Heer Le Blond tot roepstert. Bij de Lesfen der wisgeerte, voegde hy de Mathematische studieën, daar hy door een heimelijke neiging toegetrokken werd, geen minder zorg hadt hy ondertussen voor den krijgsdienst, en toen het er op aankwam, om een staat te aanvaarden, bepaalde hy, zich voor de wapenen. Hy tradt dan in den dienst in 1718, om-- trent 20 jaar oud, de liefde voor de Muziek vergezelde hem daar, en vervulde alle de leegheid, welke hem zijn tegengekomen beroep verweven. Na twee jaar bij het door- ugtig Corps der Mousquetaires geweest te zijn; kreeg hy een Compagnie te Paard in het Regiment van de Roche Guyon , toen te Lille in Vlaanderen in bezetting. Hy begaf zich der- waarts, en bleef ’er tot het eind des jaars 1721. De Land- meet-kunde was hem van een groot nut tegen de leegheid, al. Het gemeen in de Guarniciven; hij maakte er zo grote vooruitgangen in, dat hij in zijn wederkomst te Parijs in staat was, om met de bekwaamste Lieden in deze wetenschap omgang te houden; zij raadden hem van hier zich geheellijk aan over te geven, en de wapenen te verlaten, welke hem daarenboven, in den vrede, dien men toen had, en die van duit scheen te zullen zijn, geene grote vorderingen beloofden. Hij gaf zich aan hunne redenen over, ontdekte zich van zijn Compagnie, en verkreeg den 11den December 1723. een plaats in de Academie der wetenschappen. Vier of vijf jaar daarna deedde de begeerte, om zich te ontdoen, om zijn Vaderland te verlaten; hij ging eerst naar Londen, bleef daar eenigen tijd, en werd van de Koninklijke Academie tot een haarfijn Lid aangenomen. Na terug te zijn in Frankrijk, verliet hij hetzelfde weer, om naar Basel te gaan. Het voordeel van de Heeren Bernoulli persoonlijk te kennen, en zijn kennis door hunnen omgang te volmaken was het oogmerk en de vrucht van deze reis. Het zal niet noodzakelijk zijn een nauwkeurig verlag te geven van alle de schriften van den Heer de Maupertuis, van zyne reizen naar het Noorden, om de gedaante van onzen aardbol te bepalen, en van zyne geleerde twisten. Alle Fournaalen van Europa hebben hier meermaals gewag van gemaakt, ’t is zyn karakter, dat wij bijzonderlijk trachten te doen kennen. Een eenheidsverbeelding, een droefgeestige onrustigheid is het, dat de Geest, een levendige nieuwsgierigheid lietten den Heer de Maupertuis niet toe, om lang op een plaats te blijven, of gelukkig te leven. De Koning van Pruisen riep hem tot zul, om hem het Voorzitterschap en de beterwerking der Academie te Berlijn op te dragen; zovele verlokkingen kon hij niet weerstaan; eerst echter was het oogmerk een reis, die hij met zyne Pruisische Majesteit alleen deed, hij wilde alle gevaaren met dezelfde deelen; hij stelde zich moedig bloot, werd krijgsgevangen gemaakt, en naar Wenen gevoerd. Zieke gevangenis was evenwel niet lang of hard. De Keizer, en de Keizerin Koningin toonden hun edelmoedige wijze van denken ten voordele. Zij hielden hem des te genieten tyd aan 't Hof, om hem de streelende blijk van hunne achting en gunst te toonen. Hunne Majesteit verleenden hem volgend elegie om naar Berlijn te kunnen keeren, van waar hij weer naar Frankrijk ging; hij hervatte zelfs zyn academische arbied, en zyn vrienden vleiden zich van hem te zullen houden. Maar eerlang vertrok hij weer naar Pruisen, hield zich eenigen tijd op bij de belegering van Frankfort, door de Generaalmajoort de Cogent geëist; hij nam daar zelfs dienst, en de Generaalmajoort bewees hem de gunst, van hem te verkiezen, om het nieuws van de verovering van die stad aan de Koning te brengen. Dit was de laatste trek der Patriotische drift van de Heer de Monseigneur: Hij ging zich in Pruisen vestigen, en trouwde daar Mejuffrouw de Borck, uit een der beste huizen van het koninkrijk. Borstkwellingen en bloedstortingen tastten welhaast zyn gezondheid aan, zodat hij verplicht was om dikwijks naar Frankrijk rug te keeren, en Branderijk zich te St. Malo te gaan ophouden, om zijn geboortestaat te ademen. Zyn laatste reis was in 1756, hij bracht daarover den winter en de lente over; hij ging erin 1757, van dan, met oogmerk om onze zuidelijke provincies te gaan zien, en te landen weer naar Berlijn te keeren. Te Tolousse gekomen bewaard hij zich zo ongeveerd, dat hij verplicht was, om er den winter over te brengen; hij ging er niet van dan, dan in de maand Mei 1758, om naar Neuchatel te trekken, daar hij nog toegewerkt erger werd. Hij liet zich naar Basel voeren, waar de Heren Bernoulli, welke hem alle hulp toebrachten, die hij van hun voorzorg verwachtte konde, maar die hem ongelukkig niet te staan kwam. Hij storft in hunnen armen op den 27 July van volgend jaar. Mevrouw de Maupertuis was op het eerste bericht, dat zij wegens de ziekte van haar man gekregen had, van Berlijn vertrokken, maar zij kwam echter niet, dan 's anderendaag naar haar overleden aan, lieten haar lijken naar de Burg van Dornac overbrengen. Kantoon Solothurn bracht, om daar in een gemeente katholieke kerk begraaven te worden. De Heer de Maupertuis was van een levendigheid, waar men zich geen denkbeeld van maken kan; zijn bloed kookte in zijn aderen, zijn hoofd, zijn ogen waren in een geduurige beweging. HY WAS ZONDERLING IN ZIJN PERSOON, gelijk bij in sommigen zijner schrijften is; ten ondersten gevoelig en vatbaar voor eigen liefde; altijd onvernoegd over zijn tegenwoordig staan; hij gaf voor Frankrijk, zonder weerzin, verlaten te hebben, en ondertussen was hij vaak in Pruisen, of hij had berouw van uit zijn vaderland gegaan te zijn. Voor het overige was hij een beschaafd, goedaardig, innemend man; een bevallig spreker; een wiskundige van zeer veel doordringendheid tevens en geest; hij deedt eer aan de Academie der wetenschappen, en de Franse Academie deed hem eer; zijn kennis van de Franse Letteren, zijn literatuur was middelmatig. Ten naderen bewijzen van het geen de Heer Fouchy wegens de Heer de Maupertuis zegt, dat HY ZONDERLING WAS IN ZIJN PERSOON, gelijk hij in sommigen zijner schrijften is, zogenzovel wij de volgende trekken, door een andere band opgemaakt, onmiddellijk op dit kort bericht laten volgen. BYZONDERHEID WEGENS DEN HEER DE MAUPERTUIS. (genomen uit The Bee pag. 31,32.) Een heer de Maupertuis was geenechts vrij van dat zeldzame, dat wonderlijke in zyn karakter, dat welk men meermaal bij groote lieden vindt. Zo wij volgens geloven mogen, was hy eensmal op het punt van zichzelf te ontmannen: doch het zij dat dit waar of vals moge zijn, hy was zekerlijk ten uiters grillig. Schoon zich in ruime omstandigheden bevindende, zo verwaarloosde hij zich egter, terwijl hij in zyne wiskundige beschouwingen bezig was, derwijze, en gaf zich zó volkomen aan eenzaamheid en afzondering over, dat hij, door de Armborgen van Parijs, meer dan eens, op de lijst van de beschamde armen of stil bedelaars, is gezet, als hij zich in een eenzaamen oord van de stad afzonderde, met oogmerk, om daar zyne overdenkingen, met meerder stilte, te volgen. Het karakter, dat een der Antagonisten van Voltaire wegens hem opgeeft, strekt hem zeer tot eer; "Gy", dus voert die Schrijver den Heer Voltaire te gemoed; Gy wordt door den Koning van Pruisen onderhouden, als "Een naakt en poëtisch dichter", maar de Heer de Maupertuis als "ten Wijsgeer". Het is althans vrij zeker, dat de meerderde hoogachting, welke deze koninklijke Leerling de Heer de Maupertuis boven den Heer Voltaire toedroeg, de oorzaak was van het ongenoegen, dat welk die laatste tegen den eresten opvatte "en vervolgens koesterde. Voltaire kon het niet verduven, een man, van wiens bekwaamheden hij geen grote gedachten scheen te voeden, als President van de Koninklijke Academie hem te zien voortrekken. Zyn Micromegas was ten grooten deel geschreven, om Maupertuis belachelijk te maken, en waarom geloofwaarheidschynlijk heeft dezelfde den Schrijver. meer dan het onderwerp, dat hij voor had, benadeeld. In welke grillen geleerde lieden mogen vallen, of aan welke onafgezonde heden van modes, kleeding, houding of uitdrukkingen zich schuldig maken, daar is niets dat hen zo veragtelijk maakt, en met zo veel rede van het Gemeen doet bespotten, als een opvliegende toorn, kwaadaardige wrok, of belachelijke afgunst. Zeer vele onvervulde velden in ons land, met gerichte moeite en kosten kunnen gescheiden, en dus van zeer veel belang is voor een meerderheid van onze Landgeëigenen, als welke dit, hoe dor hunne gronden zijn, altijd met oneindig voordeel te werk kunnen stellen, zo hebben wij geoordeeld „de methode die men daaromtrent volgt, en wat in het onderhoud van de Spaarbomen of Denenboschen in acht te nemen staat, in dit en ons eerst volgende Stukje eens kortelijk te moeten openleggen, Het genaamste dat van een andere hand is, dan zometeen volgen zal, zal als ter inleiding daarvan dienen, om enige bijzondere dingen, welke anders in het naastkomende ontbreken zouden hebben, of al te kort overgeloopen zyn, voor te dragen, en tevens sommige bijzonderheden, op een verschillende wijze voor te dragen, en gelegenheid tot nader onderzoek te geven. Beide Stukjes zijn ondertussen zo kort, dat de onverschilftste Lezer dezelfde, zonder tegenwilligheid, zal kunnen doorzien, en zij, die er belang in hebben, gaarne de moeite neemen, om het een met het ander te verenigen. Het zaad van de Spaarbomen zit in Appels, ten naaste bij gelijk aan die van den Pijn- of Denenboom, en springt al vanzelf uit, in de maand April, als de zaad wat kracht begint te krijgen; men moet derhalve zo lang niet wachten met die appels te plukken, dewijl men ze dan leeg zou vinden. Men heeft, de hele winter, tijd om dit te doen, en kan er dus de beste dagen toe waarnemen, maar men behoort in Maart zekerlijk mee uit te scheiden, om de rede, die ik zo even gemeld heb, en welke de plukkers ook verplicht, van wel toe te zien, dat zij geen oude voor nieuwe appels plukken; want de zaad-appels van deze boomen sorteren niet alleen hun zaad, terwijl zij nog aan de boomen zijn, maar blijven er zelfs aldaan, zo zij door geen uitwendige oorzaaken worden afgevallen, doorgaans nog een jaar daarna, aan hangen. De nieuwe, daar het zaad in is, zijn echter gemakkelijk genoeg te onderscheiden, zij zitten aan het... De tak, ter plaatse, waar de groei van dit laatste jaar begonnen is, en hebben het loof van de vorige jaar boven hen, Die verschillende groei, nu, of dat loof van deze en vorige jaar is weer vree gemakkelijk te onderscheiden aan zekere knopen of teedingen, welke zich duidelijk genoeg vertonen, en aan de takken zelf, welke ter plaatse zijdelings uitsteken; men moet deze voorzorgen, hoe gemakkelijk dezelfde onderhouden, echter te zien, en in acht te nemen; zodanig de oude appels, welke hun zaad gegeven hebben, des winters open blijven, gelijk men ze des zomers ziet, Zo zouden men nooit gevaar oppen van zich te vergisten, maar de koude en het nat, vallen ze toe, en in den tijd, dat men ze plukt, zijn de oude en nieuwe gelijk in aanzien. Als men nu een genoegzamen voorraad deze appels geplukt heeft, wagt men den bekwaamste tijd af, om er het zaad uit te krijgen; en die tijd is gemeenlijk in de maand van April, zelden vroeger. Men maakt, ten dien einde, een soort van opene bakken, met smeulende randen, maar men moet de planken wel dicht in elkander doen voegen, en alle openingen vooraf stoppen, om geen zaad te verliezen. Men werpt de appels in deze bakken, ter hoogte van een hand, en men zet ze, enige dagen lang, voor de dauw, de regen en de zon bloot. Als zij door de twee eerstgenoemde oorzaken ter deeg bevogtigd zijn, en de zon er vervolgens haar stralen op schiet, zo gaan zij vanzelf open. en het zaad gaat 'er al knappend, korrelje voor korrelje uit; en deze manier is veel gemakkelijker dan die der stoomoven. DER SPARREBOMEN. yen of kaggels, en veel veiliger dan die der ovens, als waar-in het zaad, uit den appel komend, veel meer gevaar loopt, van door een al te groote hitte, zo niet gengd ten minsten aan deszelfs kernje benadeeld en dus in deszelfs vruchtbareheid belet te worden, de enige moeite, welke men er op deze wyze, van heeft, is, dat men ze, van tyd tot tyd, eens omkeeren, of verleggen, op dat zy de voordeelen van dauw en zon allen gelijktijdig bekomen. Als er dus al het zaad vanzelf uitgeraakt en op den bodem der bakken gevallen is, zo neemt men er eindelijk de appels uit, en men wijft het kleine zaad tussen de handen, om ter de pluisjes of vleugeltjes af te krijgen, als welke in het zaad hinderen zouden, en men bewaart het op een droog. De plaats, ter tijd toe dat niemand het wil gebruiken. Die tijd is, of in het najaar, of in het voorjaar. Tegen het eerst is de winter en het gevaar van doodvriezen in te brengen. Waarvoor desseltes harsnagig zelfstandigheid het met al altijd, vooral in waterige gronden, kan bewaren; best is hetzelfde te gebruiken, zodra men het klaar heeft, en op een vochtig voorjaar en betrokken zomer lucht te hangen. Zo de grond, daar men Sparren of Dennen wil zetten, reeds bebouwd is geweest, is het niet noodig, om dezelfde weer te roeren, maar als ze nog nooit geopend geweest, of terke begroeid is, zo dient men de ruigte, heide, mossa's enz., die er op staan, noodwendig wat onder te storten, op dat de zaadjes ten minsten in de aarde mogen vallen, en voedsel voor hunne tedere worteltjes vinden; maar, dewyl de hitte zon voor de jonge plantjes boven al te vreezen is, zo moet men deze ruigte maar even omstorten, en niet gebeeld en al wenden met de ploeg, opdat dezelfde haarne groei hervattende, de jonge boompjes het eerst jaar of twee tot schaduw dienen mogen, ten welke einde men ook wel haver, of eenige andere jaarige plant met de Sparren zet, welke, des winters terfende, derzelfde tedere wortels een zacht en malse mest verschaffen, waartoe ik het ook dienstig zaad agten, om het besproken land, onmiddelijk. delyk na het zaeïen, luchtig te eggen, om een gedeelte der afgevlagte groente uit te rukken, over het zaad te leggen en eerst voor schaduwen, vervolgens voormest te doen vertrukken, om het zaad zelve des te zekerder op de gebroken aarde te krijgen, en eindelijk, om die groente, wier wortels door de tanden der eieren weer in hun natuurlijke richting gezet worden, gelegenheid te geven voor hun groei des te eerder te hervatten en het zaad te beveiligen, hetwelk toch niet ligt gevaar loopt, om onder dezelfde te verrotten: Doch, gelijk dit alles van de verkoelingende natuur der gronden afhangt, zo moet men het met oordeel afstellen en volgen. Men moet niet te dicht nog te ijl zaeïen, het zet men, met het op één of anderhalf voet afstands aan te leggen, zo na men het treffen kan. Dus hebben de jonge boompjes in den beginnen ruimte, om hunne zijtakken uit te spelden, en veel meer wortels te schieten dan of ze dichter op elkaar staan, dus mag men dan ook verwachten, dat zij groter en sterker worden zullen; men zal moogelyk vrezen, dat 'er nog geen ruimte genoeg is voor de zijtakken, maar men bekommert zich daar niet over, diezelfde zullen allengs van onderen op sterven, als zij zich niet verder uitspelden kunnen, en dan zegt men, dat de boomen zichzelf snoeien; onderwijl dunt men diezelfde ook, na verloop van enige Jaren; daar het echter niet goed is, al te schielijk mee te beginnen of te sterk mee voort te varen, laatend liever hier of daar een zwakken boom, door het overgroeien der anderen, die sterker zijn, verdrukken en sterven, het bosch zal er te beter door worden. Als het land, dat men met Sparren bezaait, van een grooten omtrek is, kan men, de jonge boomen dunnend, of nog gevoegelijk in het zaeïen zelf, alles derwijze schikken, dat men het vermaak van laanen en wandelingen in het bosch houde. Het voordeel van stoompannen en andere keukengeredschap van geslaagd en vertind ijzer, boven de kopere hebben. (Uit een Brief van den Heer Maximilien, uit Parijs, aan Mylord te Londen.) Mylord, Ik ben, sinds mijn vertrek van Londen, altijd zo bezet geweest, dat het me onmogelijk was, om UEd. eerder te dienen, met het bericht wegens het kook- en Stoomgerechtigd uit koud geslaagd, en vervolgens vertind ijzer gemaakt; ik heb zelfs de werkmeester die fabriek niet dan, met veel moeite kunnen vinden, omdat UEd. me zijn naam en woonplaats niet wel opgegeven hadt; het is Mijnheer de Premery, woonachtig in de voorstad Saint Antoine. Ik heb bij hem zelf een omstandig verlag ingenomen van alles wat UEd. verlangt en ik sta ten uitersten verbaasd over de onverschilligheid der Parijnaaren, welke een der beste uitvindingen tot hier toe verwaarloosd hebben, en zelfs veelal onkundig daaromtrent zijn. Want, buiten de jaren dat ze zelfs en stampers, is het deze zelfde man, welke alle gerechtstschap't welk in de keuken, en zelfs in een Apotheek, ter bereiding van spijzen en dranken noodig is, van dezelfde Stoffe heeft uitgevonden, zodat men zeggen kan, dat er niets van die soort in zijn magazijn ontbreekt, gelijk het ook zo is. VERLOREN. Het verder gaat ik hierom privilege voor verfchide jaaren gekregen heeft; doch dit heeft hem weinig dienst gedaan, gelijk uit het vervolg van mijn bericht blijk zal, o ik. In het eerste loopje ieder een, en vooral de Officiers in die werplaats. De verticring dier stoof- en kookgereedschap was zeer groot; de lichtheid der borden, schotels enz. (want ook dit alles maakte hij insgelyks) zo wel als die der stoofpannen, ketels enz. was de gewenste beweegoorzaak, waarom men ze begeerde. En gelijk deze Fabriek kort voor de eerste Campagne begon, zo vielen de officiers, welke hun veld-equipagie nog niet gekogt hadden, natuurlijker wijze aan, op dit keuken-gereedschap van geflanzen ijzer, wegens deszelfde lichtheid en gemakkelijke vervoering, daar de mindere prijs bykwam, welke hetzelfde boven het koperen keukenwerk; als merkbaar duurder zijnde, krachtig aanprees, het welk niet alleen in de eerste uitgaven beperkt, maar ook, in geval van ongelukken en verliezen, van veel belang was, vroeg hier nu de nieuwigheid bij, en je ziet, dat er genoegzame redenen waren waaruit men kon hopen, dat deze onderneming zeer wel moest gelukken. Het ging ook eenige maanden naar wens, maar eindelijk raakte Monsieur Preméry, buiten zijn schuld, achteruit. Zie hier het geval, het welk ik eerst te verhalen, om alle vooroordelen, welke men, van die kant tegen deze nuttige uitvinding zou mogen opvatten, af te tonen. De Geassocieerden van M. Preméry, bedenkende "dat hij geen uitgezette Privileges had, begrepen tevens, dat zij dus toegelaten zelf zouden kunnen doen werken, hem ondermijnend, en zich in zijn plaats zetten. Zij zagen hoe groot de voordeelen en vervreemdende middelen van de nieuwe gereedschappen waren, welke Fabriek met hun geld gedreven werd, zij trokken die voorraden, zo veel zij konden, in, zij brachten meer geld onder elkaar en voor afzonderlijke rekening faamen, en hun verhitte verbeelding beloofde hen reeds de allergrootste voordelen van, wel verzekerd, dat Monsieur Preméry zonder Compagnie en zonder geld, niet in staat was om zijn onderneming door te zetten. Zij moesten echter vooraf dezelfde vrijheid, van te mogen werken, hebben, als hij, en niets was gemakkelijker te verkrijgen door middel van de gedurige moeilijkheden, welke zij den uitvinder onophoudelijk aandeden. gegonnen te zeggen, om avonds te vallen. "Monsieur Premery", veroordeeld en gelanceerd door die goedeensen, welke zijn vorige compagnons, verre onder de prijs, en moeten afstaan, en welke vervolgens op bruggen en kruistraaten ten toon gezet en bedorven waren, kon niet het gebruit hem ten dele gevallen en in zijn magazijn gebleven ven, niet te koop, en zodan hij nog al een weinig heeft gedaan werken, zodan dit siet voor enkele liefhebbers en kenners geweest "en de onkundige menigte is in het gevaarlijke gebruik hunner kopere keuken gereedschappen gebleven, welke gelijk dit u bekend is, een ongekend menigte toevallen " slapende ziekten, of eer haastigen en gewelddaden dood versoorzaakten. Ananda Thans zal ik, Mylord, tot zo verre ik geen ik gehoord en gezien heb, mij daar toe in staat fleit, u te trachten te volgen; wegens de voornaamste tegenwerpingen, welke stuggeboorde koks en keukenmeiden tegen deze ijzeren ketels en pannen inbrengen; want alhoewel de Heer al reeds ten voordele derzelver heeft geschreven, zo heeft hij zich meer bepaald tot het natuurkundige van dit onderwerp "en tot het geen de gezondheid betreft, als de zwaarigheden opgelost, welke de bedienden hier tegen inbrengen, gelijk gy zelf de meeste daarvan in uwen brief reeds aanwys hebt, zo heb ik zeer breedvoerig met Mr. Premery daar over gprookt, en zelfs, nauwkeurig bericht in genomen in verschillende Hotels, daar zij gelaagd ijzerwerk gebezigd wordt, en zie daar een rede, welke, met de reeds gemelde, heeft faamgewerkt, om mijn antwoord zo lang uit te stellen. De yzere stoofpannen, zegt men, zijn zeer dun, en kunnen de grote hitte der fornuisen niet verdragen. Als een kok al tien dier stoofpannen te vuur moet brengen, zo laat de eerste hem geen tyd, om de laatste te zetten, of zomerlijk eten loopt reeds gevaar van zwart te worden of te branden. Koperen stoofpannen zijn dikker en hebben langer tijds van noodzaak om heet te worden, gelijk zij, om diezelfde rede, ook duurzaamer zijn. Ik antwoord hierop, dat men, met de ijzeren stoofpannen zo dun te maken, allereerst het voordeel en gemak der officieren op het oog heeft gehad. Vele leger-koks waren hier zelfs ten uitersten mee in hun schik, en verzoegden ze dun, om dat zij dikwijks gebrek aan hout- en koolen hadden. Hoe dunner een pan of ketel is, hoe eerder en beter de spijzen de werking van het vuur ondergaan, en gevolgelijk hoe minder brandstoffen men van noodzaak heeft, zie daar dan de eerste en ware oorzaak van de weinige dikte die men er dan gegeven heeft. Maar, Mylord, behoort men, buiten dit voordeel, de doodelijke toevallen, welke het koperen vuist, of Spaanse groen veroorzaakt, inzonderheid niet mee in aanmerking te nemen? Hier dient in de legers voor al op te letten. Zo men in de keukens van hôtels en burger-huizen al de noodzakelijke voorzorg voor de gezondheid draagt, kan het in de legers mede gelegen zijn. Het vertinden van ketels en pannen is daar, op verre na, zo gemakkelijk niet; daar zijn, ’t is waar, doorgaans werklieden van allerhande slag, welke de troepen volgen, maar hunne werkplaatsen, en gereedschappen zijn veelal gebrekkig, en dikwijls is men buiten staat, om er gebruik van te kunnen maken, dus bedient men zich den eenen dag, ja de eene week voor, en de andere na, van pannen, die vertind moesten worden, en die men geene gelegenheid heeft van het te laten doen; het welk des te gevaarlijker is in dezen staat, om dat het vlees, bij gebrek van water, hier dikwijls ook gebrekkig toegaat; men droogt dan een pan of ketel snel met een doek of men gebruikt er zo weinig water toe, dat er hier of daar een weinig roest of uitlaag op blijft zitten, en zie daar de oorzaak van een menigte ziekten, die meer officieren en soldaten weg slepen, dan men doorgaans vermoedt. Gy ziet hier uit reeds, Mijnheer! hoe nuttig het zoude zijn, om al het koperen stoof en kook gereedschap uit de keukens te verbannen. De Academie der Wetenschappen, en de Medische Faculteit te Parys hebben het openlijk veroordeeld en gewaakt. Het gevaar daarenboven van koper vaatwerk is op de algemeenste wijze onlangs aangetoond in een thesis, welke de Heer Fekonte, consulaire geneesheer des Konings, en Doctor-Regent van de Faculteit te Parys daarover in 1814 gegeven heeft, en welke door de Heer Thierry, thans Geneesheer, verdedigd is. De Heer Fekonte heeft in deze thesis verdedigd oude en latere schrijvers, en verdedigd dodelijke voorbeelden bijgebracht. Alle die waarschouwingen echter maken geen genoegzame indruk op het gemeen; het gebruik van koper vaatwerk blijft steeds in stand; en de Heer Fekonte merkt, ten dezen opzichte met rede aan, dat men niet verwacht moet, dat de vrouwen, koks, keukenmeiden, ja het volk in ’t algemeen, die allen geen kennis van Natuurkunde hebben, nog gewoon zijn, op Natuurkundige oorzaken en uitwerkzelen te geven... van hunne gevaarlijke dwaalingen herkomsten zullen, dewijl de Geneesheren zelf verplicht zijn, de begeerte hunner keuken-bedienden toe te geven, als welke volstrekt geen ander, dan koperen stoof en kookgereedschap gebruiken willen, zodat: om die bewaarmodernse, welke ik straks heb voorgelegd. Maar als het nu eens zeker was, dat die weinige dikte der ijzeren ketels en pannen (welke zo aangenaam is ten opzichte van lichtelijkheid, gemakkelijke vervoering en minder vuur) die ongemakken had, daar men zo hard van roept, zou dit een rede, tegen deze uitvinding in het algemeen zijn? of zou men daar-uit beflinten moeten, dat Mijnheer Premery, of wie het, na hem, bij de hand mogt nemen, dit goed niet gedaan heeft? De keukendiensten maken hierbij, Mylord, twee voordeelen aan, welke de ijzeren ketels en pannen, boven de kopere, hebben, waarvan de een de keukenbedienden, de andere de Heren betrekt. Een kok of keukenmeid heeft verfchte zware kopere potten te vuur, zy schroomen om ze eens af te nemen en, en weer op te zetten, en wel met reden, ont dat die 28 log Zijn, dat zy ze, niet zonder arbeid en vermoeidheid, re kunnen; maar geheel anders is het met ijzeren pannen, deze zijn lichter, en gevolgelijk minder vermoeiend, met eene enkele greep zet men deze op en van het veer, Zie daar derhalve een voordeel der koks; maar zie hier tevens een ander, dat de Meesters raakt. De kopere stoofpannen hebben vrijwel van goede vertint te worden, dit is ten minste het gebruik, en men hanteert hier mee het koperroest voor te komen; wat mij betreft, ik denk, dat het vertindens daar iets, maar weinig, in doen kans wat voorzorg men ook gebruiken mag, ge-helde roest of nijltag, dringt altijd meer door de goren van het tin, en als men zodanig een pan met eerlijk goud daar in, flegt eenigen tijd van het vuur af, of zelfs met beter vuur, Zonder koosket staan laat, zo neemt de spies eerlang min of meer van dit gif naar zich. Wonderbaar verkeerd. Onbegrijpelijk vreemdhandeling! Het is de Apotheker en Drogist wel uitdrukkelijk verboden, van een gif te mogen verkoopen, dan aan welbekende mensen, terwijl men een fijne gif, en dit geheel klaar en bereid is, in onze keukens steeds in gereedheid houdt voor iedere booswicht, die er gebruik van begeert te maken. Het heilloos opzetten van te willen vergiffen, is, erken ik, zeer zeldzaam, maar het is ook tegen onvoorzichtigheid en ongeluk dat het verbod aan de Apothekers en Drogisten ons zoekt te beveiligen, terwijl de enkelste onwetelijkheid of luiheid van de keuken-bedienden veel meer te vrezen is, en men zich dit gevaar echter dagelijks zorgeloos trouwt. Ik stel echter eens, het geen ik nog geenskins toegeef, dat het vertintselde koperroest als gevangen houder, of liever, de koper beletten te roesten of niet te vlaan, en het spek blijft groen te maken, dan moet men ten minsten, zodra dit vertintselde is afgevallen, hetzelfde weer laten vernieuwen, maar hier toe moet men de pannen, schotels, ketels enz. te schrapen worden, en zodra de meiden dit vertintselde schijnbaar weer weg schuuren, zodra dit schrapen bij de Koper-smid dikwijls worden herhaald, dus worden dan de kopere pannen, zodra men Zijn gezondheid en leven eenigszins in acht, nemen, en het vertintselde steeds in goeden stand houden wil, eerlang zodanig dun, als de ijzeren van Mijnheer Premery. Mocht dan, is er geen twijfel aan te vlaan, of de eerste verbranden het eten, dat er in is, al zodanig wel als de laatste; en om dit en A, voor te komen, zetten de koks dezelfde op minder vuur, of nemen ze van tijd tot tijd eenmaal per; dus raakt dan die kopere pannen van de kook, en hebben de Ragouts al den noodigen tijd, om een goed deel koperroest, zo het vertintsel, maak ergens ontbreekt, over te nemen, welke zich vormt, zodra de pan ophoudt te kooken. Premier deze veertien heden maakt, hebben, om haar weinige dikte, niet meer noodig, zo ras ven 't vuur genomen te worden. En onderzoek dat het ijzer al wat meerder Gift! te geven, dus ook meer gevaar van. aanbranden moge veroorzaaken, men kan er evenredig minder vuur onder te gen, en dit kan niet anders dan gemak en voordeel aanbrengen, ga men er eens aan gewend is en vergist men zich al eens, met het vuur, eensamen dus verplicht de pannen af te nemen, daar is van dit afstaan niets te vreezen "in tegendeel de roest, die hier door veroorzaakt wordt, is zelfs gezond en heilzaam voor het menschelijk lichaam, zo verre is er af, dat zy vergiftig zoude wezen. Maar na ga eens; kan een kok of keukenmeid aan het kokken van het voedsel in haar pan, niet aanstonds ontdekken "of 'er veel of te weinig vuuronder is? Kan zy, dit eens, en andermaal hebbende waargenomen, er zich niet even goed naartoe "als met de kopere pannen? En besparen zy: dan baar gelven niet de moeite, en laat. meester de kosten. Van meer vuur te bezigen, als zy het met minder doen kan? Terwijl zy de gezondheid en zelfs het leven van den laatste, ten gevolg heeft gebracht. Ik kan inderdaad geen andere rede van de stijf koppigheid der knechten geven, dan het gebruik. De mensen hebben eigenlijk nooit vaatwerk in de keukens gehad, zy hebben het nog en hebben. Het voordeel van het voordeel is dat het, van hun vroege jeugd af gezien, en het denkbeeld van ijzer daarvoor in de plaats te aanschouwen, heeft, ik weet niet wat aanstootelijk in zich, en vertoont zich dan de meesten zelfs als vreemd en barbaarsch; en gelijk ik reeds aankomt, dat zy weinig geschikt zijn voor natuurkundige redeneringen. Zo is hunne ongevoeligheid doorgaans evenredig met hunne onkunde en domheid, zy volgen derhalve de gewoonte flater, zy offeren een deel hunner gezondheid op, zonder er om te denken; zy stellen hun leven dagelijks in gevaar zonder het te weten, of er zich over te bekreunen, en zy sterven eindelijk aan kwijnende ziekten of een geweldigen dood, zonder de ware oorzaken op te sporen, waar aan dezelve zijn toe te schrijven. Men moet gewisselijk erkennen, Mylord, dat het gezonde verstand uit Frankrijk gebannen is, en dat wij, met onszelf, in de war zijn. Wij hebben de voorzichtigheid gehad van de kopere Fonteinen uit het rijk te bannen; wij hebben vastgesteld, van ons water dan in lood en nog liever in steen of aarde bakken of potten te bewaren, omdat de ondervinding ons geleerd heeft dat het water, dat eenigen tijd kopervaatwerk staan blijft, altijd een gedeelte koperroest van overneemt, en ons dus door een langzaam vergift, allengs moet ombrengen. Maar is er niet even dezelfde, ja nog grotere rede tegen onze Stoofpannen en kopere ketels in te brengen? Zijn er niet dezelfde kwijnende ziekten, als ziekte, verlamming, stijging, wangedaante, Kwaadloosheid, milziekte, waterzucht, blindheid, krankzinnigheid, en ik weet niet wat al andere ellendelen, die zich onder het. Masker van dezen Proteus verbergen, ja even zierlijk en geweldige dood dan van te duchten? De kwik, schijnt mij toe „de krankzinnigheid te veroorzaaken, door de vezels der harfenen te breken of te verwarren, maar het Spaanse groen of koperroest, in ons bloed omloopende, in hoe gering een hoeveelheid dit ook wezen mag, (naar die het vergiftig en bytend is, ) moet deze uitwerking allengs wel mede veroorzaaken, zeker zonder twijfel, als de doef in daarvan, ten minste eens, doorgaans meermaals, des daags wordt aangezet en vernieuwd. Die deeltjes van het gif glyen, ik erken het, dikwijks over de vliezige stoof der ingewanden voor, zonder dezelve te prikkelingen, maar is dit een genoegzame zekerheid „dat zij zich nooit vast zetten, en hun werking oefenen zullen „ beantwoordt dit inzonderheid aan mijn zwaarheid, als dezelve in het bloed overgaat, en zal men met bedaarde en gezonde harfenen, fluiten kunnen „om dagelijks, buiten nood, eenige reizen, een zekere doef in doodelijk gif te gebruiken. Hoe gering inderdaad die doef is, het staalt altogether te vreezen, dat dezelfde vroeger of later haar uitwerking voort zal brengen, zodanig dit gif de long, hoe weinig ook „prikt, „het is altogether een wezenlijk nadeel; het is ten minste als een olievlek, welke zich op een kostbaar stuk laken verfpreidt, en welke hetzelfde niet geheel bederft, maar zij welkleur althans verandert; het is een bytend begin, 't welk het een of 'ander vezeltje of blaasje berooft en scheurt', en zich een weg baant, om vervolgens dieper in te dringen. 