Caniadau Seion : sef Casgliad o donau addas i'w canu yn yr addoliad dwyfol : yn cynwys nifer lluosog o erddyganau gwreiddiol, yn nghyda phigion o'r goreuon o waith yr awduron goraf hen a diweddar wedi eu trefnu yu unol a phriod-ddull cerddoriaeth eglwysig gymreig
mx a s * x. ï : (d _ " d ” w 7 a vs Ad Ê — Ab i R ? e ' i a Xx U. 'U ? f ; a" cr « ŷ , * U ? ; * 6 * ,; G Ê a * , — » a. i bh 7 G i * s 8 iJ f - ” be 7 a A u " ” * ss sy NN F. î ; 1 j em v “ « i s ' z f gi, 7» y ; « < pi Wl i & « U ' h Fo, e> wr NU Ebe dt p ; ( | i “gr Me ww â. ï ” “ t A^ 7 ep, *. rs ENG —_ r cc [w^ Es ——— < a adau —— — V ad ' sp a p & “Ne CANIADAU SEION; SEF CASGLIAD 0 DONAU ADDAS I'W CANU YN YR ADDOLIAD DWYFOL: YN CYNWYS NIFER LLUOSOG O ERDDYGANAU GWREIDDIOL, TANI NGHYDA PHIGION O'R GOREUON O WAITH YR AWDURON GORAF, HEN A DIWEDDDAR, WEDI EU TREFNU YN UNOL A PHRIOD-DDULL CERDDORIAETH EGLWYSIG GYMREIG. GAN RICHARD MILLS, LLANIDLOES. ——_ YR AIL ARGRAFFIAD AMERICANAIDD, GYDAG YCHWANEGIADAU; DAN OLYGIAD JOHN MILLS, (BRAWD YR AWDWR) EDWARD J. LEWIS, AC EREILL. î UFIGCA: ARGRAFFWYD GAN E. E. ROBERTS, Rurr. 2, SENECA STREET, DROS Y Pancu. THOS. T. EYANS,—CYHOEDDWR. 1853. Digitized by the Internet Archive... uu Fr | in 2013 | | http://archive:org/details/caniadauseionsef00mil a sr O mo» rhan o'r addoliad dwyfol, nid oes un rhan yn fwy urddasol a phwysfawr na chanu mawl, yr hyn yw y cyf- rwng mwyaf efíeíthiol ac uniongyrchol trwy ba un y! cyflwynir mawl, addoliad, a diolchgarwch i'r Bod Dwyfol gan eglwys Dduw yn y byd hwn a'r hwn a ddaw; ac o gymaint ag y mae yn rhagori mewn ardduniant a phwys-, fawrogrwydd ar bob rhan arall o'r addoliad, y dylai fod ein hymdrech i'w chyflawni mewn modd teilwngadyladwy; ond gofidus yw meddwl nad oes un rhan yn cael ei hes- geuluso yn fwy na hon gan luoedd mawr o gynulleid- : faoedd Cristionogol, y rhai a ymddygant ati fel pe bae yn annheilwng o unrhyw ddiwylliad, ac nad ydyw o un pwys pa mor wael ac annhrefnus y cyflawnir hi. Cerddoriaeth, yn ei cysylltiad âg addoliad y gwir Dduw, sydd wedi bod mewn bri ac arferiad dan bob goruchwyliaeth. Mor fore ag amser Moses yr ydym yn cael fod Cerddoriaeth grefyddol yn cael ei hystyried yn rhan arbenir o addoliad y Goruchaf; ac y mae y dull a threfniad y gân ardderchog a ganasant ar ol eu mynediad drwy y môr coch, (Exod. xv,) yn dangos y fath fedrus- rwydd yn y gelfyddyd ag sydd yn brawf digonol nad hwnw oedd y tro cyntaf iddi gael ei chysylltu A_ chrefydd, a'i dwyn i arferiad fel rhan o'r cyfryw. Mewn rhanau dylynol o'r ysgrythyrau santaidd yr ydym yn cael lluaws mawr o anghreifftiau yn dangos yr arferiad o Gerddor- iaeth gan bobl yr Arglwydd gynt fel rhan arbenig o'u cyflawniadau crefyddol. Gwel Num. xxi. 17, 18; Deut. xxxi. 19.—32, sef cân Moses; Barn. v, sef cân Debora a| Barac. Hefyd gellid chwanegu anghreifftiau lluosog o ysgrifeniadau y prophwydi, y rhaì gan mwyaf oeddynt feirdd a cherddorion medrus, er dangos eu harferiad o honi a'u hyfrydwch ynddi. Fel hyn y dywedai y proph- wyd Esay, pen. xii. 4, 5,—“A chwi a ddywedwch yn y dydd hwnw, Molwch yr ARGLWYDD, gelwch ar ei enw, bysbyswch ei weithredoedd ef yn mhlith y bobloedd, | RHAGYMADRODD. cofiwch mai dyrchafedig yw ei enw ef. Cenwch i'r AR- GLWYDD; canys godidogrwydd a wnaeth efe; hysbys yw hyn yn yrholl dir.” _ Ond afraid yw chwanegu anghreiflt- iau fel hyn pan gofiom fod holl lyfr y Salmau, yr hwn| sydd gasgliad o gyfansoddiadau beirdd ysbrydoledig, wedi ei fwriadu yn hollol i'w ganu yn ngwasanaethac addoliad Duw. Y mae yn amlwg fod rhan helaeth o'r caniadau dwyfol hyn o gyfansoddiad Dafydd frenin, yr hwn a elwir yn 2 Sam. xxiii. l, yn “beraidd ganiedydd Israel.', Efe a ddyrchafodd y rhan hon o'r addoliad i harddwch a threfn- usrwydd mawr yn mysg yr Iuddewon. _ “Ac efe a osod- odd gerbron arch yr ARGLWYDD weinidogion o'r Lefiaid, ì gofio, ac ìi foliannu, ac i glodfori ARGLcwyDD DpDuUw Is- rael. Asaph oedd yn benaf, ac yn ail iddo ef Sech- ariah, Ïeicl, a Scmiramolh, a. Teheuel, a. Mattithiah, ac Eliab, a Benaiah, nc Obededom: : a Ieiel âg offer nablau, a thelynau; ac Asaph oedd yn lleisio â symbalau. _ Be- naiah hefyd a Iahaziel yr offeiriad oedd âg udgyrn yn wastadol o flaen arch cyfammod Duw.” _ A diau mai efe oedd awdwr y rhan fwyaf o'r tonau oedd mewn arferiad yn eu mysg; canys yr oedd nid yn unig yn Fardd rhagor- ol, eithr hefyd yn Gerddor medrus a chywrain, megys y dengys ei gyfarwyddiadau a'i fanylrwydd yn newisiad y cantorion a'r offerynau mwyaf cymhwys i ddatgan y cyfryw ganiadau, sef y Salmau. Y mae yn dra thebygol ì wasanaeth y deml, yn ol fel ei sefydlwyd gan Dafydd, a Solomon ei fab, barhau felly hyd amser y caethgludiad i, Babilon; ac yn amser yr adferiad dan Ezra, gosodwyd **y Lefiaid meibion Asaph â symbalau, i foliannu yr AR- GLWYDD, yn ol ordeinhâd Dafydd brenin Israel.” Ezra iii. 16, yr hyn a barhaodd y mae yn debyg yn y deml hyd ymddangosiad ein Hiachawdwr, a thros amser ei arosiad, ar y ddaear, yr hwn ei hun a roddes i ni arwydd yn ei berson ei hun o'i foddlonrwydd i'r arferiad o Gerddoriaeth hanol deuluoedd, amser gŵyl y Pasc. Mat. xxvi. 30, iddo ef ar ol y swper diweddaf, ganu hymn gyda ei ddysgyblion cyn myned allan ìi fynydd yr Olewydd, yr hon hymn a dybir oedd y cxiii. Salm a'r Salmau dylynol, y rhai a elwid gan yr Iuddewon “yr Haleliwia fawr,” yr hon a genid ganddynt yn eu gwa- Y mae Cerddor- iaeth wedi bod mewn bri ac enwogrwydd o herwydd ei chysylltiad â chrefydd, nid yn unig dan oruchwyliaeth yr Hen Destament, eithr hefyd dan oruchwyliaeth y Testa- ment Newydd. Y mae yn amlwg oddiwrth epistolau a gweithredoedd yr apostolion eu bod yn ystyried canu mawl i Dduw yn ddyledswydd orphwysedig ar holl gan- lynwyr Crist. Gwel Col. iii. 16: “Gan ddysgu a rhy- byddio bawb eich gilydd mewn Salmau, a hymnau, ac odlau ysbrydol, gan ganu trwy ras yn eich calonau i'r Ar- glwydd.” Eph.v.19: “Gan.lefaru wrth eich gilydd mewn [Salmau, a hymnau, ac odlau ysbrydol. gan ganu a phyncio yn eich calon i'r Arglwydd.” 1 Cor. xiv. 15 : ““*Canaf â'r ysbryd a chanafâ'r deallhefyd.” Iagov.13: “A oes neb yn eich plith mewn adfyd? gweddied. A oes neb yn esmwyth arno? caned Salmau.” Y mae yn amlwg gan hyny fod canu mawl yn ddyled- swydd bwysig, ac yn rhan arbenig o addoliad y gwir Dduw dan bob goruchwyliaeth, ac yn galw yn uchel am ein sylw manylafa'n hymdrechion gwresocaf er gwneuth- ur y rhan ardderchog hon o'n gwasanaeth crefyddol yn y modd ag y fyddo yn cyfateb i natur ac ansawdd y cyfryw. Gyda gofid dirfawr yr edrychwn ar yr anfanteision mawrion sydd ar ffordd ein cydgenedl y Cymry, a'r an- nhrefn dirfawr sydd mewn llawer o gynulleidfaoedd crefyddol y dywysogaeth yn nghyflawniad y rhan hon o'r addoliad dwyfol, yr hyn nis gellir yn iawn ei briodoli i ddim yn fwy na phrinder moddion a chyfarwyddiadau priodol yn ein hiaith ein hunain ìi gyfawni y rhan hon yn fel rhan o wasanaeth crefyddol; cynys dywedir i ni yn deilwng a daladwy. 4 Hyd yn hyn yr ydym wedi bod dan angenrheidrwydd i fenthyca gan y Saeson a chenedloedd ereill, yr hyn a'n gosododd dan anfanteision dirfawr o herwydd annghym- hwysder ac aneffeithioldeb eu cyfansoddiadau, er gwych- ed n rhagored y gallent fod, pan eu cysylltid â geiriau difrif-ddwys, parabl-bêr, a llawn-llythyr y Gymraeg, yr hyn a achosid gan y cysylltiad anwahanol sydd rhwng Cerddoriaeth ac Iaith, yn nghyda'r llywodraeth a fedd priod-ddull (idiom) y naill ar y llall. Yn nghylch y dull o ganu y gwahanol leisiau nid wyf yn gosod unrhyw reol neillduol gyda golwg ar y “'CANIADAU;” rhai a ddewisant roddi y meibion yn unig i ganu y cyfalaw, (air) a'r merched yn unig i ganu y meinllais; ac ereill y merched yn unig i ganu y cyfalaw, a'r meibion i ganu y meinllais neu y canol-lais, yr hyn efallai yw y dull cywiraf] mewn canu côraidd, er nas gallaf feddwl ei fod y dull goraf mewn canu cynulleidfaol; gan hyny, gadawaf ddewisiad y dull at ddeall da arweinwyr a blaenoriaid canu, y rhaia ystyriant alluoedd a chymhwysderau y cynulleidfaoedd y rhai y maent yn blaenori yn eu plith, gan ddewis eu dull yn ol manteision neu anfanteision eu cynulleidfaoedd. Cyn terfynu caf roddi rhai cyfarwyddiadau byrion i arweinwyr canu, yn gymaint ag mai ar eu hysgwyddau hwynt y gorphwysa yn benaf i iawndrefnu a hwylysu y rhan hon o'r addoliad:— Yn laf.—Byddwch yn ymdrechgar a llafurus i gael cyfarfodydd canu mor fynych ag y byddo amgylchiadau a chyfleusderau yn caniatâu, oblegid y mae diffyg yn hyny yn creu difaterwch ac anffyddlondeb yn eraill, yr hyn sydd yn sicr o beri i'r canu fyned yn oer a gwael: ac os bydd i'r canu fyned felly, bydd hyny yn sicr o effeithio ar bob rhan o'r gwaith, i'w gwneyd yn waela difywyd: oblegid hyd y gwelais i, lle bynag y byddai y canu yn isel ac annhrefnus, byddai pob peth arall yn dwyn yr un ddelw; ond o'r tu arall, lle y byddid yn ddiwyd a llafurus gyda chanu, ac y byddai y rhan hono yn drefnus ac yn cerdded yn hwylus, byddai pob rhan o waith y cysegr yn fywiog a siriol. Yn 2il.—Byddwch wyliadwrus ar eich tymherau, ac na fyddwch ry feistrolgar a chwannog i fynu eich ffordd|,nhardd ac annhrefnus. RHAGYMADRODD. eich hun gyda phob peth; eithr byddwch yn barod i roddi'eich llais allan, yn enwedig ar y dechre, yn y cyfryw lle i geisiadau ac argyhoeddion rhesymol eich cyfeillion, fodd ag y byddoch yn alluog i'w lywodrâethu drwy holl ac hyd ŷn nod eich ysgolorion.. Llawer gwaith y clywaisystod y gân. Gochelwch ei wthio drwy waeddi neu: achwyniadau yn erbyn athrawon canu, eu bod y rhaifloeddio, oblegid trwy hyny chwi a gollwch bob llywodr- mwyaf pigog, hunanol, ac anhawdd eu trin o bawb yn y aeth arno, ond gollyngwch ef yn esmwyth a naturiol, trwy byd; yr hyn, mor belled ag y mae yn wirionedd. yw y yr hyn y cedwch ef dan iawn ddysgyblaeth, ac y byddwch nodweddiad gwaelaf ag y gall dyn byth fod yn deilwng oyn alluog i wneyd pob addurniadau a phwysleisiau gofyn- hono, ac sydd hefyd yn ei natur yn magu rhagfarn ynedig yn y don. Ac na fyddwch yn rhy dueddoliredego mynwesau ereill yn erbyn canu a chantorion yn gyfîred- flaen ereill, megys y mae arfer rhai dechreuwyr canu, y inol. rhai a dybiant, y mae yn debyg, mai eu dyledswydd yw Yn 3ydd.—Byddwch ofalus yn newisiad y tonau abod ryw gymaint o ílaen y gynulleidfa; onid yw hyny yn fwriadoch eu dysgu, sef na byddont ry anhawdd a dyrys, tueddu yn fwy er dyryswch nag er cynorthwy y gynull- gan ystyried galluoedd ac amgylchiadau y gynulleidfa, eidfa? rhag i chwi wrth ymgyraedd at ormod gorchest a chy- ac felly ddyfetha eu hawydd at ddysgu. _ Hefyd nis gelliryy byddo yn canu yn esmwyth a hawdd i'r holl gynulleid: bod yn rhy ofalus i ddewis y cyfryw donau ag a fyddo ynfa, ac fel y byddo y gwahanol leisiau yn y gynulleidfa yn cyfateb mewn modd a chywair i ansawdd y geiriau acydbwyso yn dda, ac i'w clywed yn beraidd a hyglyw. fwriadoch eu canu. Ac na fyddwch yn rhy chwannog i'Tuag at hyny angenrheidiol yw i chwi ddal mew cof ddysgu gormod o donau newyddion, yr hyn sydd yn faigyweirnod y don ag y byddoch yn myned i'w chanu, ac ffynadwy yn mysg rhai cantorïon, fel pe byddent yn ys- ymofyn am sain briodol y cyweirnod hwnw oddiwrth ryw tyried eu holl lafur ì fod yn gynwysedig mewn dysgu safon penderfynol yn eich llais, yr hyn a ffurfir yn hawdd tonau newyddion. yr hyn sydd yn sicr o effeithio er di-trwy ymarferiad a sylw; neu gellwch arfer rhyw offer- galoni y gynulleidfa yn gyffredinol, a chyfranu y canu iyn i gael allan unrhyw o seiniau y Raddfa, yr hyn a'ch ryw ychydig o bersonau neillduol; ac ereill, o'r tu arall, o cynorthwya yn ebrwydd i gael sain unrhyw nod a ewyll- ddiffyg barn ac ystyriaeth, ar ol dysgu tôn newydd, a'i ysioch. canant ar bob achlysur, nes ei gwneyd yn ddiflas i'r gy-| Yn 6ed, ac yn olaf.—Bydded i chwi a phawb ym- nulleidfa. fel y darfu ìi lawer tôn dda gael ei gwneyd yn drechu canu â'r ysbryd yn gystal ag â'r deall; a chofiwn hollol ddiwerth yn y cyfryw le, a hyny trwy ei harfer yn gyfarwyddyd y diweddar Barch. John Wesley i'w gynull- ormodol ar y cyntaf, nes treulio allan eu hoffder o honi, eidfaoedd i ganu,—“Bydded genych olwg ar Dduw yn yrhyn a allesid yn hawdd ei gadw yn fywiog a pharhaus mhob gair agenwch; cyfeiriwch at ei foddhau ef yn fwy uwy arferiad doeth a chymedrol o honi. 'na chwi eich hun na neb creadur. _ I'r dyben i wneuthur Yn 4ydd.—Wrth ddechreu canu yn gyhoeddus, bydd- hyn, sylwch yn fanwl ar feddwl yr hyn yr ydych yn ei wch ofalus i ddechreu y dôn yn yr amser priodol, gan ganu; ac edrychwch rhag i'r galon gael ei chario gyda'r roddi anghraifft i'r gynulleidfa o'r amsera'r arddull (style) sŵn, ond yn cael ei haberthu i Dduw yn wastadol; felly yn mha un y dymunech iddi gael ei chanu; ac nid felbydd eich canu y cyfryw ag y gwna yr Arglwydd ei gy- rhai dechreuwyr canu, y rhai a ruthrganant nodau cyntaf meradwyo yma, a'i wobrwyo pan y daw ar gymylau y pob ton heb amser na threfn, gan newid yr amser pan nef.” RICHARD MILLS. ddylyno y gynulleidfa, yr hyn nas gall dim fod yn fwy Byddwch ofalus hefyd i roddi| LLANIDLOES, Awst 13eg, 1840. Yn 5ed.—Gofalwch am ddechreu y don mewn cy- , wreinrwydd, laesu a llwfrhau meddyliau eich dysgyblion, weirnod priodol, heb fod yn rhy uchel nac yn rhy isel, Yd h ac ———————cíX 24 — — — MER y , ELFENAU CERDDORIAETH. ELFENAU CERDDORIAETH. GAN JoHu Mxunrs. I.—YR ERWYDD. 'Gofyniad. Beth yw cerddoriaeth? Ateb. Y wybodaeth sydd yn egluro egwyddorion canu. 2.” Beth yw y wers gyntaf yn y gelfyddyd ? ? Yr Erwydd; sef pum' llinell wedi eu gwneyd y naill uwchlaw y llall ; fel hyn:— 3. Beth yw dyben yr erwydd? I ysgrifenu y don arno—hyny yw, ar y llinellau ac yn y cyfryngau yr ysgrifenir y nodau. 4. Pa faint o nodau a ellir roi ar yr erwydd? Naw; ac os bydd eisieu ychwaneg. gellir rhoi un islaw y llinell isaf, ac un arall uwchlaw y llinell uchaf; fel hyn: 5. Beth os bydd eisieu ychwaneg nag un-ar-ddeg? Gellir ychwanegu y nifer a fynìr trwy wneyd gorlin- ellau oddiar neu islaw yr erwydd; fel hyn:— 6. Ai dyna y cwbl sydd eisieu ei wybod am yr erwydd? Ie, oddieithr un peth; sef, mai y dull o gyfrif y llinellau a'r cyfryngau yw tuag ìi fynu. Dyma fo ar  ddarlun a roddlr ar un o linellau yr erwydd. 8. Beth yw dyben yr allwedd ? Penodi sefyllfaoedd y nodau. hanol seiniau cerddoriaeth yn cael eu dynodi â'r llythyr- enau a,b,c,d.e, ffy g, fel y cawn sylwi etto; yn awr, oni b'ai yr allwedd, nid allem wybod ar ba linell, neu yn! mha gyfrwng y dylai a, neu b, neu unrhyw un arall, fod. 9. A oes mwy nag un allwedd? iau ni; sef, allwedd g, ac allwedd ff. 10. Beth yw allwedd g? Dyma fo:— Fel hyn—Y mae gwa-| Oes, y mae dau mewn arferiad cyífredin yn ein dydd- |Y mae yn cael eì ysgrifenu bob amser ar yr ail linell, gan lhyny, y mae yn rhoi sain yr g i'r nodau a fo ar y llinell lhono. Gellwch ddeall y cwbl wrth yr anghraifft gan- lynol:— Tw —— a—D9 — —g 9 —^— Et ——_ —_—— Gam emdeith cr redai ofl. cg 11. Beth yw allwedd jf? Dyma fo:— Ea |Y mae yn cael ei roddi bob amscr ar y bedwaredd linell; ac felly, yn rhoddi sain yr ffi'r nodau a fo ar y llineli lhono, fel y gwelwch wrth yr anghraifft ganlynol:— | i WW AN CE — EFE an mL —— anan bnnwre reit eu fT £a 12. Ai dyna yr holl wahaniaeth sydd rhwng y ddau 'allwedd ? | Ie, (heblaw y gwahaniaeth llun sy rhyngddynt) y mae |y: cwbl yn gynnwysedig yn hyn, fod yr allwedd gyn peri fod yr g ar yr ail linell; ond allwedd ff yn periiddo fod ar y gyutaf; fel y gwelir oddiwrth y ddau anghraifft olaf. 13. A wnaiff y naill y tro i'w ddefnyddio yn lle y llall? Na wna; fe barai hyny ddyryswch: ond arferir yr | 6 allwedd ff yu unig at yr isalaw, a'r allwedd g at y lleisiau eraill. Yr oedd allwedd arall mewn arferiad gynt, a elwid allwedd c; oud y mae yn awr wedi myned bron o arfer- iad, yn neillduol mewn cerddoriaeth grefyddol. Yr oedd yr allwedd yma yn cael ei ysgrifenu ar wahanol linellau yr erwydd; ond ar ba linell bynag ï gosodid ef, byddai yn rhoddi sŵn yr c i'r llinell hono. Er anghraiílt:— EE FFEFFF c..d ee. o" a .b c Y z z gert [nl ao] deíffgabcd HI.—NODAU A'U GORPHWYSION. 14. Pa sawl math o nodau sydd mewn cerddoriaeth? | Chwech; sef, banig, grychyn, a gorgrychyn. Gellwch ddysgu hyn ar un olwg wrth y daflen ganlynol:— Cy ———_— - Ew EF ME SD PUGHE CREF YTHICH, uy Banig Adfanig Gorfanig Crychyn Adgrychyn Gorgrychyn 15. Paham y defnyddir cymaînt o nodau? Er mwyn rhoi sain hwy a byrach i wahanol seiniau y don. 16. Ai nid yr un hyd yw yr holl nodau uchod ? Nagê; y mae un banig cyhyd a dau adfanig; un ad- fanig cyhyd a dau gorfanig; un gorfanig cyhyd a dau grychyn; un crychyn cyhyd a dau adgrychyn; ac un adgrychyn-cyhyd a dau gorgrychyn. Gellwch ddysgu hyn eto ar un olwg oddiwrth y daflen adfanig, gorfarfig, crychyn, ad-|— ELFENAU CERDDORIAETH. WD. IR YS YS RUTH O Y YWEN Y 007: TU FFF af FT eye Mn iia HN — 2 Banig. y A Y ME OH OI Eí — O..;. Mn MR ge y er GA TW i ai a wr MD MD MD iD "UL EE y A ME MU ——_—r y y i gt. Mb — yll 8 Crychyn. —— 5BBDDDDPDDDDDDDDDE ——— Mw i-r wm Sn — —— PP PE MU DPP,. 16 Adgrychyn.. PBBD DBSD ROD BSE BROB BDBD DOEBRDED — 5B --ai-- 17. A ydyw un banig cyhyd a 32 gorgrychyn? Ydyw; yr un hyd yw pob un o'r banau uchod. 18. Beth yw y gorphwysion? Math o luniau a ddefnyddir i lenwi yr amser yn lle rhyw un o'r nodau. ———_— ———— — a NA Cn RY A DI I a DEU Y TE Y Banig Adfanig Goríanig Cryc! chyn. “ Adgr. ychyn Gor grychyn, ì Y mae y nodau olaf yma yn myned yn awr allan o arferiad, yn neillduol mewn cerddoriaeth grefyddol; a chedwir yn benaf at y tri math blaenaf. IV.— AMSER. 21. Beth a feddylir wrth amser? Yr.hyn sydd yn llywodraethu symudiad unrhyw er- ddygan neu don o ran parhad y sain a roddir i'w gwahanol nodau; dyma, yn gyfìredin, a feddylir wrth amser. 22. Ai nid yr un hyd sydd i'r un nodyn yn mhob ton? Nage; y mae weithiau yn arafach, a phryd arall yn gyflymach. 23. Pa fodd y gellir gwybod y gwahaniaeth yn hyd y sain? Oddiwrth yr arwydd a fyddo yn nechreu y don. 24. A oes llawer o'r arwyddion yma? Y mae tri yn yr amser cyffredin, a thrì yn yr amser triphlyg. 25. Beth a feddyilr wrth amser cyffredin ac amser triphlyg ? Hyn—y mae yr amser cyffredin yn arwyddo nifer cyf- artal o sillau mewn ban, megys dau, pedwar, wyth, &c.; ond y mae yr amser triphlyg yn arwyddo nifer anghyfar- tal, megys tri, &c. Ond cawn egluro hyn yn fanylach eto wrth son am nceniaeth. 26. Dywedasoch fod tri o arwyddion yn yr amser cy- '19. A oes gorphwysnod i bob nodyn? Oes; a dylid gorphwys arno cyhyd ag y dylid swnio y nod i ba un y perthyna. 20. Pa fath rai ydynt? Gellwch eu dysgu yn hawdd ar un olwg wrth y daflen ganlynol:— ganlynol:— ffredin; pa rai ydynt ? Y rhai hyn:— 27. Wel, beth yw y gwahaniaeth sydd rhyngddynt? Y cyntaf yw y modd arafaf. Y mae un ban o hono yn cynnwys dau darawiad, y rhai a genir tra b'o drunglyn awrlais yn symud pedwar gwaith; hyny yw, pedwar eiliad o amser. Nid oes dim gwahaniaeth rhwng yr ail a'r cyntaf, ond yn unig fod yn rhaid canu ban o hono un radd yn gyílymach na ban o hwnw; felly cenir ban o'r ail fodd mewn (tri eiliad, Am y trydydd eto; yr unig wa- haniaeth rhyngddo a'r ail a'r cyntaf ydyw; y dylid canu ban o hono un gradd yn gyflymach na ban o'r ail, a dau radd yn gyflymach na ban o'r cyntaf: felly cenir ban o hwn mewn dau eiliad o amser. 28. Ai dyma y cwbl sydd eisieu ei gofio am yr amser cyffredin? Iê, yn awr; oddieithr y dylid crybwyll ei fod weithiau yn cael ei nodi â'r ffugurau. 29. Beth y mae hyny yn arwyddo? Dangos y mae fod ban o'r don hono yn cynwys dau gorfanig (neu nodau eraill cyfartal,) yn lle dau adfanig (neu nodau eraill cyfartal.) Mewn gair, nid yw yn ddim amgen na hanner ban yn y modd arafaf: felly, y mae ban, yn y modd yma, i'w ganu tra y rhifir dau. Gellwch ddysgu y cwbl o hyn ar un olwg wrth y daflen . ganlynol:— Un ban mewn tri eiliad o amser, GEIR UN —— Âc Un ban mewn dau eiliad o amaer, ELFENAU CERDDORIAETH. Ma ——_—— cn | FWYD O Un Un ban mewn dau eiliad o amser. 30. Dywedasoch fod tri o arwyddion neu foddau yn yr amser triphlyg hefyd; pa rai ydynt? Y rhai canlynol: — Modd 1af. 2il, 3ydd. 31. Beth y mae y cyntaf yn arwyddo? Y mae yn arwyddo fod tri adfanig (neu nodau eraill cyfartal iddynt) mewn ban. Dyma y modd arafaf; yr hwn a genir mewn tri eiliad o amser, 32. Beth y mae yr ail yn arwyddo? Y mae yn arwyddo fod tri gorfanig (neu nodau eraill cyfartal iddynt) ;ewn ban; y rhai a genir mewn dau eiliad o amser. 33. Beth y mae trydydd yn arwyddo? Y mae yn arwyddo fod trichrychyn (neu nodau eraill cyfartal iddynt) mawn ban; y rhai a genir mewn eiliad a hanner o amser. Gellwch ddysgu hyn oll eto ar un olwg wrth y. daflen ganlynol:— Wr Un ban mewn tri eiliad o amser. â 'i — Un ban mewn eiliad a hanner o amsor, 7 34. Aì dyma yr holl amserau a moddau a ddefnyddir mewn cerddoriaeth ? Nagê; y mae ffurfiau eraill mewn arferiad mewn tonau i offerynau; ond nid oes eisieu colli amser gyda rhei'ny, gan y bydd yn eithaf hawdd eu deall wrth eu gweled, ar ol deall y rhai uchod. 35. Ai dyma y cwbl a ddefnyddir mewn caniadaeth grefyddol? Iê; ac yn wir nid oes angen am gynnifer o foddau : gallai un modd yn mhobamser wneyd y tro; gan fod hyd y nod mewn canu i ddibynu i raddau mawr ar y geiriau a, ddefnyddir. V.—-ARWYDDNODAU. 36. A oes amryw luniau neu arwyddion yn ychwaneg mewn cerddoriaeth? Oes; ac er mwyn i chwi eu hadaabod pan y cyfarfydd- wch â hwy mewn llyfrau canu, myfi a osodaf daflen o honynt yn awr ger bron. 1 2 3 4 5 6 7 8 . a fr Llonnod Lleddfnod Naturiol Mannod Llithren Saib Siglnod Gogwyddeon 9 10 11 12 13 z T7 —_— AU . ll « .. Rhifnod addurnawl Byr-seiniau Chwyddnod Cyfeirnod Attro 14 15 16 17 Y bo. ::lli—l —l Ailadroddnodau Ban Ban dyblyg Diweddgto — Rhwymyn 37. Beth yw dyben y llonnod? Codi y nod a fyddo ar ei ol hanner ton yn uwch na'i sefyllfa naturiol. Bwriwch ein bod yn disgyn o di c, yr hyn sydd yn don gyfan; ond os rhoddwn lonnod o fìaen c, ifydd y disgyniad ond hanner ton. s 38. Beth yw dyben y lleddfuod? 8 Y mae yn gweithredu bob amser yn groes i'r llonnod, gef gostwng y nod fyddo ar ei ol hannerton yn îs. Bwr- iwch ein bod yn esgyn o ai b, yr hyn sydd yn don gyfan; ond os rhoddwn leddfnod o flaen b ni fydd yr esgyniad ond hanner ton. 39. Beth yw defnydd y naturiol? Tynu ymaith effaith y llonnod a'r lleddfnod, a dwyn y nod i'w sefyllfa naturiol. Gellir amgyffred dybenion y llonnod, y lleddfnod, a'r naturiol yn well, pan y deuwn ymlaen at y pennodau canlynol. 40. Beth yw dyben y mannod? ELFENAU CERDDORIAETH. Y mae y dull cyffredin yma o nodi y rhifnod addurnawl yn wallus; y mae yn groesi ddull rhifnodiadarno. Dy- nodau f'oislaw iddo. Felly, 2 a ddylai fod, ac nid 3; a 4, ac nid 5; fel y mae mewn rhai llyfrau Cymreig. 46. Beth yw dyben y byr-seiniau? Arwyddant y dylid canu y nod y byddont uwch ei ben yn gryf, ac yn hanner ei amser naturiol, gan orphwys yr hanner arall. 47. Pa ddyben sydd i'r chwyddnod? Y mae yn dangos y dylid dechreu canu y nod neu nod- au y byddo uwch eu penau, yn wan ac esmwyth, gan Chwanegu at hyd y nod y perthyna iddo hanner amser|zynnyddu y sain hyd y canol,a diweddu yn wan fel y y nod hwnw. Bwriwch ein bod yn ysgrifenu mannod ur ol banig; felly, byddai amser y banig hyny gymaiut a thri adfanig. 41. Beth yw swydd y llithren? Arwydda y dylid canu y nodau fyddo dani ar un sillaf. 42. Beth yw dyben y saib? Y mae yn arwyddo y dylid dal ar y nod y byddo uwch ei ben, yn hwy na hyd naturiol y nod hwnw. 43. Beth yw swydd y siglnod? Arwydda y dylid canu y nod y byddo uwch ci ben, yn debyg i saith o dodau cyflym, ynaillis-law y llall; fel hyn:— eo —P —-Fe*e^o5s— Ee Ysgrifenedig Canedig 44. Beth yw dyben y gogwyddon? Fe'i defnyddir o flaen neu ar ol nodau, i gyrhaedd sain y nodyn yn fwy ysgafn a llithrig; y mae yn cynnwys un rhan o bedair o amser y nodyn y perthyna iddo. 45. Beth yw dyben y rhifnod addurnawl? Arwydda y dylid canu y nodau y byddo uwch eu penau un gradd yn gyflymach; hyny yw, y rhifnod 3 uwchben tri nodyn, a ddengys y dylid canu y tri nod hyny yn am- ser dau. y dylid eu canu yn amser pedwar. llechreuwyd. Gosodir y chwyddnod mewn gwananol ddulliau, megys, — —- neu ond pa fodd bynag y gosodir ef, dylid cryfhau neu wanhau y sain yn gyfatebol ìi lun y nod. 48. Beth yw dyben y cyfeirnod? Pan b'o y don yn parhau i'r tudalen nesaf, ysgrifenir y cyfeirnod ar ol y nod olaf o'r tudalen blaenaf, i ddadgos ar ba linell neu gyfrwng y mae y nod cyntaf yn y tudalen nesaf. Anfynych y defnyddir ef yn awr. 49. Beth yw dyben yr attro? Dangos y dylid ail ganu rhyw air neu eiriau oddiwrth gael. y nod y byddo uwch ei ben. 50. beth yw defnydd ailadroddnodau? ben y ffygyr yw cynnrychioli yr amser sydd i'w roddi i'r VI.—SEINIAU CERDDORIAETH. nesaf i'w ddeall? Seiniau cerddoriaeth. 56. A oes llawer iawn o rhei'ny ? Nag oes; dim ond saith. u yf, A oes dim ond saith yn yr holl donau sydd yn y yd? Nac oes. Fel y mae ychydig olythyrenau (sef yr eg- wyddor) trwy eu cysylltu yn wahanol yn ffurfio miloedd o eiriau mewn iaith; felly y mae saith o seiniau mewn cerddoriaeth yn ffurfio miloedd o wahanol donau. 58. Pa rai yw y seiniau hyny? Unrhyw saith a genir yn olynol. Dechreuwch efo rhyw sain, a chodwch o un ìi un nes cyrhaedd saith; a'r seiniau rhei'ny fydd y rhai yr ydym yn son am danynt. Fel hyn; 55. Ar ol ol dysgu yr arwyddnodau yma, beth gydd yn -z MEU GWY a As YR S0 —— —— “> Dyna gymaint o wahanol seiniau sydd yn ddichonadwy Fe'i cenir yn gyffredin ar y llythyrenau a, b, c, d, e, Íl: &- 59. Onid ellir codi i wyth anaw, ac ychwaneg, yn Y mae y naill neu y llall yn dangos y dylid troì yn ol|gystul ag i saith? oddiwrth y fan y byddo, ac ail ganu y rhan hyny o'r er- ddygan. 5l. , Beth yw dyben y ban? I ranu y don yn ddosbeirth cyfartal. 52. Beth yw dyben ban dyblyg? Fe'i defnyddir yn niwedd rhan gyflawn o'r geiriau. 53. Beth yw y diweddglo? Y dull cyffredin o derfynu yr erddygan. 54. Beth yw dyben y rhwymyn? Fe'i defnyddir yn gyfîredin ì rwymo y ddau brif-lais os yr orìoes neu yr eilioneg. Gellir; ond nid gwahanol seiniau yw y rhei'ny; ond ail-adroddiad o'r rhai blaenaf, wyth radd yn uwch. Gell- wch ddeall hyny yn well wrth yr anghraifft ganlynol:— MO YR SIN SD un FED NN ee ———— Y rhifnod 5 uwchben pump o nodau, addengys|bydd y don wedi ei threfnu i'w chwareu âg offeryn, sefj Yn nwr, rhoddwch ryw sain benodol i'r nod cyntaf, e chodwch o sain i sain pes cyrhaedd y seithfed—chwi gan- fyddwch yn amlwg fod pob sain yn wahanol i'w gilydd.oddiwrth yr ail. Ond wrth godi o'r seithfed i'r wythfed, y mae y sain cyntaf yn dyfod i mewn drachefn—y nawfed yw yr ail— y degfed yw y trydydd; ac felly yn y blaen. Gan hyny, nid oes ond un rhifres o seiniau, sef y saith cyntaf; ond y gellir myned dros y rhai hyny, y naill rif-res ar ol y llall, nes eu dyblu liaws o weithiau. 60. Pa fodd y gellir profi mai yr un sain yw yr wythfed a'r cyntaf? Y mae yn ddigon hawdd—ftra b'o rhyw un yn swnio y eyntaf, swnied un arall yr wythfed; ac yna chwia gewch brawf mai yr un sain yw y ddau, ond bod yr wythfed, fel y sylwyd, gymaint a hyny yn uwch yn y raddfa. VII.—Y RADDFA NATURIOL. 61. Beth yr ydych yn ei feddwl wrth raddfa naturiol? Ystyr y gair graddfa mewn cerddoriaeth yw, cyfres o seiniau perthynasol; gan hyny, graddau naturiol yw y seiniau y buom yn son am danynt yn y bennod olaf, wedi eu rhoddi at eu gilydd i wneyd un rhes o seiniau. 62. Ai y saith sain yma yw y raddfa naturiol? Iê, dim mwy na dim llai; enw ydyw ar y seiniau hyny. 63. Wel, a oes eisiau gwybod rhywbeth ymheliach am danynt? Oes, y mae eisiau gwybod y pellder sydd rhyngddynt, hyny yw, rhwng y naill sain a'r llall. 64. Ai nid yr un pellder sydd rhwng y cwbl? Nage; y mae ton gyfan rhwng pump o honynt, ond dim ond hanner ton rhwng y ddau arall. 65. Ai y meddwl yw, mai hanner cymaint o sain yw dau o honynt ag ydyw y pump eraill? Nage; y mae pob un mor gyílawn fel sain a'u gilydd; hyny yw, y mae pob un, fel eu gilydd, yn sain perffaith. , 66. Wel, pa le y mae y gwahaniaeth? Yn y pellder sydd rhyngddynt. Fel hyn :—bwriwch eich bod yn rhoddi tair careg yn rhes, yr ail yn llathen oddiwrth y gyntaf, ond y drydydd ddim ond hanner llath 2 ELFENAU CERDDORIAETH. Gall y ceryg fod yr un faint, yr un llun, a'r un pob peth; ond y mae y pellder sydd rhyngddynt yn wahanol. Wel, tebyg i hyna ydyw gyda'r seiniau. Y mae y seiniau yr un mor gyflawn a'u gilydd, ond y mae gwahaniaeth yn y pellder sydd rhyngddynt. 67. Rhwng pa rai y mae y tonau a'r hanner tonau? Y mae yr hanner tonau yn gorphwys rhwng y trydydd a'r pedwerydd, a rhwng y seithfed a'r wythfed; felly y mae tonau cyfain rhwng y lleill. Gellir egluro y cyfan ar un olwg mewn taflen; fel hyn:— —— — 8— hanner ton. ——— —- -—— ion. * Eeo MID Yn awr, fe welir fod ton gyfan o'r cyntaf i'r ail; ton gyfan o'r ail i'r trydydd; hanner ton o'r trydydd i'r ped- werydd; ton gyfan o'r pedwerydd i'r pummed; ton gyfan seithfed; a hanner ton o'r seithfed i'r wythfed. uchod? Nid yw o bwys pa un. Rhoddwch y sŵn a fynoch i'r gyntaf, a chodwch yn rheolaidd o sain i sain: fe fydd yr hanner tonau yn sicr o ddygwydd fel y nodir hwy uchod. 69. Nid heb i'r canwr ofalu am eu swnio felly, ai ïe? Iê, peth naturiol ydyw—peth ag y mae pawb yn ei wneyd fel eu gilydd, yr anwybodus fel y mwyaf celfydd- ar. 70. Wel, beth yw yr achos fod ton gyfan rhwng y pump a nodwyd, a dim ond hanner ton rhwng y ddwy eraill? Y mae yn anhawdd dyweyd. Pe treuliem ychwaneg o amser uwchben y pwnc, nid allem gyrhaedd nemawr pellach na hyn; sef ei fod yn bod—ei fod yn ffaith mewn cerddoriaeth, a ffaith nad ellir esbonio yr achos o honi. o'r pummed i'r chweched; ton gyfan o'r chweched i'r| 68. Pa seiniau yw y cyntaf, yr ail, &c., yn y daflen 9 Pa fodd bynag, ar hyn y mae holl rym cerddoriaeth yn dibynu, fel y cawn weled wrth fyned ymlaen. VHII.—Y RADDFA OSLEFOL. 71. Beth yr ydych yn ei feddwl wrth raddfa oslefol Goslef yw hanner ton; felly yr un peth yw dywedyd oslefol a hanner-tonol: gan hyny, graddfa oslefol yw raddfa yn symud trwy hanner tonau. 72. Pa wahaniaeth sydd rhwng y raddfa yma a'r un |naturiol? | Hyn:—y mae hono yn cynnwys tonau cyfain yn benaf; |ond hon dim ond hanner tonau. 73. Felly y mae dwy rês o seiniau gwahanol yn bod? Na, fel hyn y mae. Y mae y saith sain, fel y sylwyd, lyn eu ffurf naturiol, yn cynnwys pum” ton gyfan, a dwy hanner ton, ac yn y ffurf hyny fe'i gelwir yn raddfa natur - liol; ond y mae modd rhanu y tonau rheiny yn hanner |tonau, ac felly gwneyd y cwbl yn hanner tonau, ac yn y ffurf newydd yma fe'i gelwir yn raddfa oslefol. 74. Felly, yr un seiniau yw sylwedd y. ddwy raddfa, |onidê? Iê; yn y gyntaf y maent yn eu sefyllfa naturiol; ond yn |yr ail yn eu sefyllfa gelfyddydol. 75. Pa fodd y mae y raddfa oslefol yn cael ei ffurfio? Trwy ddefnyddio llonnodaualleddfnodau. Wrthesgyn, defnyddir y llonnodau; ond wrth ddisgyn, y lleddfnodau. 66. A ellwch chwi egluro hyn drwy anghraifft? Gallaf. Dyma i chwi daflenau yn cynnwys y pwnc ar |un olwg. g [<) (el — Y raddfa Oslefol yn esgyn irwy lonnodau, Ma Sn HHCIG î—— [RT bu g 9 re ^o Po dŷ Y raddfa Oslefol yn disgyn trwy leddfnodau. 10 77. Pa fodd y mae eu deall? Y mae hyny yn bur hawdd; felhyn. Ociclon, y mae -hanner ton; o c lon i d naturiol, y mae hanner ton; o d naturiol i d lon, y mae hanner ton; o d loni e natur- iol, y mae hanner ton: o ei ff y mae hanner ton; o ff naturiol i fj lon y mae hanner ton; o ff lon i gz naturiol y mae hanner ton; o g naturiol i g lon y mae hanner ton; ogloni a naturiol y mae hanner ton; oanaturiolia Jon y mae hanner ton; o a lon i 5 naturiol y mae hannerton; ac o b naturiol i c y mae hanner ton. a Dyna ni wedi myned trwy esgyniad y raddfa—y mae y disgyniad fel hyn eto. O c uaturioli by mae hanner ton; o b naturiol i b leddf y mae hanner ton; o bleddfi'a nat- uriol y mae hanner ton; oa naturiol i a leddf y mae han- ner ton; o a leddf i g naturiol y mae hanner ton; o g naturiol i g leddf y mae hanner ton; o gleddfi ff naturiol y mae hanner ton; o f/ i e naturiol y mae hanner ton; o-€ nâturiol i e leddf y mae hanner ton: oe leddf ìi d nat- uriol y mae hanner ton; o d naturioli d leddf y mae han- ner ton; o d leddf i c y mae hanner ton. 78. Ai dyna y cwbl sydd eisieu ei ddeall am y raddfa yma? Ie: y cwbl sydd yn anghenrheidiol i chwi ei ddeall a dal arno, yw y dull y mae y tonau cyfain yn cael eu lleddfnodau. rhanu yn hanner tonau, trwy ddefnyddiad y llonnodau-a'r Er 79. I ba ddyben y rhenir y tonau fel hyn, yn hanner A tonau ? ELFENAU CERDDORIAETH. 81. O'r braidd yr wyf yn deall yr atebiad; a oes dim modd ei wneyd yn fwy amlwg? Dichon y gellir; er, efallai, y gellwch amgyffred y pwnc yn well oddiwrth yr ymdrafod a wnawn arno ymhellach, nag oddiwrth unrhyw ddarnodiad a ellir wneyd o hono. Gwyddoch eisoes mai saith o seiniau sydd mewn cerddor- iaeth, ac mai trwy gysylltu rhai hyny â'u gilydd y gwneir ton neu erddygan. _ Yn awr, y mae efïaith y don hono yn yn gywair. 82. A oes mwy nag un ffurf? Oes, y mae dau ffurf cyíîredinol; un yn rhoi effaith llawen yn y don; a'r llall yn rhoi effaith trist. 83. Felly, dau fath o gywair sydd yn bod, ai ïe? Ie, dim ond dau fath; sef cywair llon, a chywair lleddf. 84. Ai yr un peth yw cywair a chyweirnod? | Nage; cyweirnod yw y nod y byddys yn cychwyn o hono, ac yn terfynu ynddo. Neu, mewn geiriau eraill, cyweirnod yw prif sain y don—y sain, ar ba yn y mae y seiniau eraill yn dibynu. 85. A ellwch chwi egluro hyn drwy anghraifft? Gallaf. Cymerwn yr “Hen Ganfed,” y mae ei halaw |yn rhedeg fel hyn :— —— Yn awr, y cyweirnod yw a, ac yn y cyweirnod y mae yn Ni a ganfyddwn y dyben yn well yn ein hymdriniad/cychwyn, ac os deliwch sylw wrth ganu y don uchod, â&'r pennodau canlynol, nag y gellir ei egluro yn yllehwn.|chwi deimlwch fod y llais yn gorphwys ar y nod hwnw; IX.—Y CYWEIRIAU. B0. Beth ydyw cywair? Cywair yw ysgogiad neu symudiad peroriaethol unrhyw Neu, mewn geiriau eraill, y dullneu y modd y b'o don. seiniau cerddoriaeth wedi eu huno â'u gilydd i wneyd ton, ydyw y cywair. mae trwy y don; a rhaid i'r llais gael gafael ar yr a cyn y caiff orphwysfa. 86. Ai yr un nod bob amser yw y cyweirnod? Nage; gellir gwneyd unrhyw un o nodau y raddfa yn gyweirnod llon neu leddf; er mai dau naturiol sydd. 87. Pa rai ydyw y rhai hyny? Y cyweirnod llon yw c, a'r cyweirnod lleddf yw a. BB. Paham yr ydych yn galw y rhai hyn yn gyweir- nodau naturiol? 2 Am nad oes eisiau na llonnod na lleddfnod yn nechreu y don efo y rhai hyn. - 89. A oes eisieu llonnod neu leddfnod efo cyweirnodau eraill? Oes, fel y cawn ddangos yn y bennod nesaf. 90. Beth sydd eisieu i mi ei ddeall am y cyweiriau yma? u Y mae eisiau i chwi ddeall sefyllfa yr hanner tonau yn dibynu ar y ífurf yr unir y seiniau, a'r ffurf hyny a elwiriy ddau gywair; neu mewn geiriau eraill, y pellder sydd rhwng y cyweirnod a'r hanner tonau, yn y cywair llon ac yn y cywair lleddf. - 91. A ydyw deall hyny yn beth anhawdd? Nac, ydyw; y mae ynbeth hawdd. Nyni a ddechreu- wn efo y cywair llon; ac fe saif y pwnc fel hyn:— C-8— hanner ton, -B—7-—— ton. TOM a an, RG Yd IDDYOT 78 OE hanner ton E--3— ton. GNEMIED O Y on 4 mg lr —( EFE ERYS. a Es ge] Yn awr, y cyweirnod yw y cyntaf, sef c, ac fe welir fod ton gyfan rhwng y cyntaf a'r ail; ton gyfan rhwng yr ail a'r trydydd; hanner ton rhwng y trydydd a'r pedwerydd; ton gyfan rhwng y pedwerydd a'r pummed; ton gyfan rhwng y pummed a'r chweched; ton gyfan rhwng y ond ar y nodau eraill y mae megys oddicartref. Felly y|chweched a'r seithfed; a hanner ton rhwng y seithfed a'r wythfed. Felly, y mae yr hanner tonau yn y cywair llon, rhwng y trydydd a'r pedwerydd, a rhwng y sathfed a'r wythfed oddiwrth y cyweirnod. Efallai y cofiwch y peth yn well pe troem y daflen uchod i nodau; fel hyn :— y a Ŵ MD NN Y y a b— 34. "a'a. "a m— ' Y mae y rhwymynau yn dangos sefyllfaoedd yr han- ner tonau. 92. Tybiwn fy mod yn deall y cywair llon; ond sut mae y cywair lleddf? Y mae hwnw yn sefyll fel hyn:— ——— — —-A-—-8— ton. hanner ton. ton. ton. hanner ton. ton. Yma, eto, y cyweirnod yw y cyntaf, sef a, ac fe welir fod ton gyfan rhwng y cyntaf a'r ail; hanner ton rhwng yr ail a'r trydydd; ton gyfan rhwng y trydydd a'r ped- werydd; ton gyfan rhwng y pedwerydd a'r pummed; hanner ton rhwng y pummed a'r chweched; ton gyfan rhwng y chweched a'r seithfed; a thon gyfan rhwng y seithfed a'r wythfed. Felly, y mae yr hanner tonau, yn y cywair lleddf, rhwng yr ail a'r trydydd. a rhwng y pum- med w'r chweched, oddiwrth y cyweirnod. Nyni a drown y daflen uchod eto i nodau; fel hyn :— Wm a Gy Y mae y rhwymynau yn dangos sefyllfa yr hanner tonau. 93. Tybiwn fy mod yn deall hyn eto. A oes dim yn mhellach eisieu eì wybod am y cyweiriau? ELFENAU CERDDORIAETH. EDIT inau ———— I 95. Paham y mae eisiau lloni y ddau nodyn uchod? Y mae eisieu lloni y seithfed, fel na byddo y pellder rhwng y seithfed a'r wythfed (neu gyweirnod) dros han- ner ton. A llonir y chweched, fel na byddo y pellder rhwng y chweched a'r seithfed yn fwy na thon. 96. O'r braidd yr wyf yn deall. A eglurwch chwi yn mhellach ? Fel hyn. Rhaid i'r pellder rhwng y seithfed a'r wyth- fed beidio bod ond hanner ton; ond yn y cywair lleddf, y mae yn don gyfan; am byny, rhoddir llonnod ar y seith- fed i godi y nod hwnw hanner ton yn uwch; felly, nid! yw y pellder mwy ond hanner ton. _ Ar ol llonni y seith- fed fel hyn, y mae y pellder rhwng y chweched a'r seith-| fed yn don a hanner, ond i attal hyny, rhoddir llonnod ar| y chweched i godi hwnw hanner ton yn uwch; felly, nid yw y pellder mwy ond ton. X.— TRAWSDDODIAD Y CYWEIRIAU. 97. Dywedasoch yn y bennod olaf, fod modd gwneyd! unrhyw nod o'r wythawd yn gyweirnod, onid do? Do: a'r drefn o wneyd hyny a elwir yn drawsddod- iad y cyweiriau. 98. Ond pa angen sydd am hyny? Hyn. Bwriwch ein bod yn cyfansoddi ton yn c, ac wrth ei chanu yn cael ei bod yn rhy isel neu yn rhy uch- el, fe fyddai eisieu ei symud i fynu os yn rhy isel, ond i Oes, y mae eisieu i chwi wybod y gwahaniaeth sydd|lawr os yn rhy uchel. rhwng alaw y ddau gywair. 94. Pa wahaniaeth? 99. A ellir dim gwneyd hyny yr un fath ag y rhodd- wyd hi ar y dechreu yn c? 'Wrth ffurfio yr wythawd yn y cywair llon yn don, nid| Y mae rheol i symud y cyweirnod, ac nid ellir ei oes eisieu un cyfnewidiad ar y nodau wrth esgyn nac|symud ond yn ol y rheol hono. wrth ddisgyn; ond yn y cywair lleddf, pan b'o y don yn esgyn i'r wythfed, fe lonir y chweched a'r seithfed yn y dull canlynol :— 100. Beth ydyw y rheol hono? H Dyma hi. Bod eisiau dwyn yr hanner tonau i'r un berthynas âg unrhyw gyweirnod, ac ydynt ynnaturiolic ac a. 101. A ellwch chwi ddim geirio hyn yna mewn dull arall eto? Gallaf, fel hyn. Bwriwch mai ton lon fyddai, a bod eisiau ei symud i 4; yn awr, y mae yn rhaid cael yr han- ner tonau i'r un berthynas â d, ag oeddynt o'r blaen ag c, sef rhwng y trydydd a'r pedwerydd, a rhwng y seithfed a'r wythfed. Yn y cywair lleddf hefyd, y mae yn rhaid i'r hanner tonau fod yn yr un berthynas â'r cyweirnod newydd ag oeddent ag a naturiol, sef rhwng yr ail a'r trydydd, a rhwng y pummed a'r chweched. 102. Pa fodd y gellir gwneyd hyny? Trwy ddefnyddio llonnodau a lleddfnodau. |wn gyda llonnodau. | 103. Ŵel, beth yw y peth cyntaf i mi ddal arno? Cofio sefyllfa yr hanner tonau yn naturiol. 104. Beth yn nesaf? | Cofio, pa nod bynag a wneir yn gyweirnod llon, fod eis- lieu symud yr hanner tonau i'r un berthynas â'r nod hwnw, lag ydynt yn naturiol, &c.; a pha nod bynag a wneir yn gyweirnod lleddf. fod eisieu dwyn yr hanner tonau i'r berthynas uchod â hwnw hefyd, ag ydynt âg a yn natur- iol. 105. Yr wyf yn dal hyny yn fy meddwl; ond sut y mae eu symud trwy lonnodau ? 'Trwy roddi llonnod ar y nod uchafa berthyn i'r hanner ton, i godi yr hanner ton un radd yn uwch. Fel hyn: bwriwch ein bod yn cyfansoddi ton â'i chyweirnod yn g, ond heb symud yr hanner tonau, fe saif y don fel hyn:— y Dechreu- | Hanner tonau. Cyweirnod. Yn awr, cyfrifwch o'r cyweirnod i'r hanner tonau, a chwi a ganfyddwch fod y cyntaf, sef yr un rhwng e ag ff; rhwng ly chweched a'r seithfed; a'r llall, sef yr un rhwng ô a c, rhwng y trydydd a'r pedwerydd, oddiwrth g, y cyweir- nod. 12 106. Y maent felly ; Ydyw, y mae. 107. Y mae y llall o'i le, onid yw? Ydyw; yn lle bod rhwng e ac fJ; y chweched a'r seith-| fed, dylai fod rhwyng ff ac g, y seithfed a'r wythfed. 108. Pa fodd y ceir ef yno? 'Trwy roddi llonnod ar // i godi yr hanner ton un radd! e ynuwch. Fel hyn:— -hk-9—B—-—— —_— en a EE UL NACE YC PE SM De 109. Dyna yr hanner tonau yn awr yn eu lle, onide? Ie, y mae Z yn awr yn gyweirnod mor briodol ag oedd! c yn naturiol. 