Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Twee drukfouten komen in het staatje voor; de regenval van Besoeki in April 1897 was 144 en in December 143 m.M. volgens de Javasche-Courant; het totaal is goed. Het blijkt dus dat de regenval van af Maart 1897 tot en met Januari 1898 bedroeg te Besoeki 763 m. M, op het Jang- Plateau 836 m.M Indien men echter weet dat Besoeki met Sitoebondo, Probolinggo en Pasoeroean, allen in uiterst Oost- Java gelegen, de hoofdplaatsen zijn waar op Java de minste regent valt, dan krijgen de cijfers een geheel andere waarde. In de „Uitkomsten der Regen waarnemingen іп Nederlandsch- Indië opgenomen in den Regeeringsalmanak over 1899, komen voor : Pasoeroean met 1265 m.M. Probolinggo SE у 1) Te Tosari daarentegen viel in Augustus en September geen regen. Besoeki ыз 1209 en Sitoebondo „ 1086 „ „ als gemiddelden over vijf of meer jaren. Onder de 1300 m. M. vindt men in geheel Nederlandsch- Indië nog slechts Bonthain met 1276, Gorontalo met 1216, Singaradja met 1166, Bima met 1205 en Serwaroe met 1285 mM. vermeld. Verband houdende met de absolute (niet de relatieve) voch- tigheid, blijkt het dus duidelijk dat het Jang-plateau, in tegenspraak met Dr. KonrBruage’s bewering, een droog en ook een regenarm klimaat bezit, zooals ik beweerd heb. Vergeljkt men Tosari hierbij, en raadpleegt men uit deel 57 4° aflevering (1898) van dit tijdschrift de door Dr. S. FisÉt over 1896 opgegeven statistiek, dan komt daarin Tosari voor met 1981 mM. tegen o.a. Lawang 2056; Soerabaia (Simpang) 2008; Poespo 3536; Padjarakan (een suikerfabriek nabij Kraksaän) 1097; Oléan. (een suikerfabriek benoorden Sitoe- bondo) 1135; Wringin anom (idem bewesten Sitoebondo (1261 en Bondowoso met 1946 mM. Volgens de Javasche Courant was de regenval in 1896 te Besoeki 1196, te Sitoebondo 1359, te Probolinggo 1332 en te Pasoeroean 1634 mM. (deze opgaven dienen om zoodoen dezelfde plaatsen er mede te kunnen vergelijken). Wat blijkt daar nu uit? Dat te Tosari veel meer regen viel dan op één der Ooste- lijke kustplaatsen, meer dan te Bondowoso, ongeveer evenveel als te Soerabaia, en iets minder dan te Lawang; ere? p dan op het Jang-plateau volgens dezelfde verhouding 79 gevallen zijn. ; P Ik zal nog meer bewijzen aanvoeren: Vergelijkt ge eijfers uit het staatje op bladzijde 376 met de thans 0p "fors zijde 457 door den heer Конгвковвв gepubliceerde ©) betreffende den regenval te Tosari in 1897, dus van af га t/m December 1897 — over Januari 1898 geeft de ckt het dat KONLBRUGGR, jammer genoeg, geen cijfer — dan blijkt E in dat tijdsverloop op het Jang-plateau 126 mM. regen Ре gevallen tegen 924 mM. te Tosari, dus + 200 mM. minder op het Jang-plateau, en zulks niettegenstaande 1897 voor dit plateau geen droog jaar was, evenals trouwens ook op vele plaatsen van Java het geval was in vergelijk met het jaar 1896. In den Oostmousson viel er elke maand regen, en toen de commissie in het begin van October boven was, regende het zelfs twee keeren en trad de Westmousson vroeg in, terwijl volgens den staat van den heer KoHLBRUGGE, Tosari toevallig een veel droger jaar aantoont dan het gemiddelde over 1893 t/m 1897, ja, het er zelfs droger was dan in 1894, 1895 en 1896. Nog meer: onderstaand staatje geeft een vergelijkend over- zicht van den regenval van Tosari in 1897 met dien van het Jang-plateau ; ik stel voor het plateau een regenval van 300 mM. in Februari 1897, wat zeker niet te laag is geschat. | HOEVEELHEID REGEN IN m.M. 1897. Tosari. Jang-plateau. Januari. 250.0 110.0 (1898) Februari, 360.0 300.0 (geschat) Maart, 108.0 177.7 April. 149.5 112.1 Mei. 25.0 18.0 Juni. 6.0 28.5 Juli. 91.0 9.6 Augustus, 0.0 1.6 September. 0.0 8.0 October. 127.0 32.0 November. 141.5 94.5 December. 275.5 244.0 АЕ | 1533.5 1136.0 F d krijgen dus 1136 m.M. voor het Jang-plateau van af Sté 1897 t/m Januari 1898 of over een vol jaar, daarin "s 19k — 282 — met Tosari verschillende, dat Januari 1898 in де plaats van Januari 1897 is gesteld. De regenval te Tosari bedroeg + 400 m.M. meer in één jaar tijds, of 1/3 meer dan de regenval op het plateau. Vergelijken we ten slotte beide plaatsen onderling wat den maandelijkschen regenval betreft, dan zien we dat de tropische regenval, 4.1. die gedurende den Westmousson te Tosari, be- langrijk grooter is dan op het Jang-plateau, hetgeen ik altijd beweerd heb en hetgeen ook door gewone redeneering (zonder ingewikkelde, schijnbaar geleerde theoriën, tabellen, ерл.) begrij- pelijk is dat zulks zoo zijn moet omdat het Jang-plateau 1° nog oostelijker ligt dan Tosari, en 2° hooger aan of iets hoven den bovenrand der zône van de regenwolken, terwijl Tosari in die. zöne ligt. Op bladzijde 439 beweert de heer KOHLBRUGGE echter „De eigenlijke tropische regenval ontbreekt te Tosari” enz.; IK Кот straks hierop terug. Alhoewel bovenstaande vergelijkingen een betrekkelijke waat- de bezitten, omdat ze slechts over één jaar loopen, blijkt та daaruit toch ruim voldoende, dat ik niet ten onrechte beweerd heb dat het Jang-plateau een regenarme streek is en tevens blijkt daaruit dat het te Tosari aanmerkelijk meer regent; dit nu had ik willen aantoonen ter ontzenuwing van 's heeren KOHLBRUGGE afbrekende kritiek. e meer waarde bevattende vergelijking tusschen het aantal regendagen kan niet gemaakt worden, omdat dit aantal 300! het Jang-plateau niet genoteerd kon worden. Het hoofdstuk „Klimaat en Gezondheidstoestand" қыса we voorbijgaan, dewijl het grootendeels een herhaling bera van hetgeen in het „Rapport” is medegedeeld. TE Slechts wensch ik even aan te stippen dat Dr. TEN = d zijn spierrheumatiek aan onvoorzichtigheid te danken had, 00 warm van het loopen en klimmen, geruimen tijd in - g in den wind te gaan liggen, hetgeen boven niet door ieder 014%  was te licht gekleed, nam geen genoegzame beweging en sliep des nachts op een veldbed wat hem wegens de koude ontraden was. Het viel der commissie en hare gasten juist op, en herhaal- delijk werd het besproken, hoe goed wij boven in die koude konden slapen, omdat voor warme kleeding en dekens voldoende gezorgd was. | ; Alvorens yan dit tweede opstel af te stappen, moet ik nog eerst de aandacht vestigen op eenige fouten welke in de als bijlagen er aan toegevoegde staten voorkomen. In staat I van Bijlage A, een overzicht der temperatuur- waarnemingen aangevende, is de voornaamste factor (volgens Dr. VAN DER STOK) de opgaaf van de gemiddelde temperatuur- schommelingen, namelijk 8°.8 C. voor het geheele jaar. De kleinste gemiddelde schommeling bedroeg 6°.4 in December, de grootste 119,9 in September. De grootste temperatuurschommeling in Juli als 115.0 aan- веветеп, is foutief en moet 79,0 zijn, omdat de temperatuur- schommeling in Bijlage A staat IV genoteerd voor 30 Juli als 17, fout is en 7 zijn moet, want de minimum temperatuur op dien dag was 10° en de maximum temperatuur 17°. Een belangrijke fout in het nadeel van het Jang-plateau trof - aan in de staten I en II van Bijlaze B aangevende de Cijfers omtrent de gemiddelde betrekkelijke vochtigheid. Door optelling van de cijfers in staat П aangevende de gemiddelden op de aangegeven 12 uren van het etmaal, en erover wederom het gemiddelde nemende, kreeg ik voor Februari 1897, Maart, April, enz t/m Januari 1898: 907; 881; 913; 710; 642; 786; 730; 790; 764; 190; 892 en 887 tegen 906; 883; 919; 721; 648; 785; 732; 720; 764; 189; 892 en 837 opgegeven in staat I. Als jaargemiddelde bereken ik 797,6 terwijl de heer Кон. BRUGGE ten onrechte 807 opgeeft. Dat zulks voor een gemid- elde een groot verschil uitmaakt, zullen we straks zien, waar dit gemiddelde met dat voor Tosari bevonden (797) wordt vergeleken, en daaruit verkeerde conclusión getrokken worden. — 284 .— Ik had verwacht dat in een wetenschappelijke verhandeling meer accuraat werk geleverd zou worden, en althans juiste berekeningen zouden worden opgegeven waarop men bouwen kon. Onderwerpen we thans de derde verhandeling van den heer KOHLBRUGGE, getiteld: „Meteorologische waarnemingen te To- sari. Het klimaat van den Tengger vergeleken met dat van andere bergen in tropische gewesten” aan een onderzoek. Na aandachtige lezing valt het ieder op, dat de schrijver met dit opstel de voortreffelijkheid van het klimaat van Tosari boven andere bergklimaten in en buiten Nederlandsch-Indië tracht te doen uitkomen. Aan het slot van de inleiding wordt de lezer er op voor bereid dat de cijferreeksen gemiddelden zijn; wij weten dat voor het Jang-plateau echter niet van gemiddelden gebruik werd gemaakt, juist de uitersten werden nagegaan, en den nadruk gelegd werd op de schommelingen in temperatuur en vochtigheid. { Aanvangende met de „Temperatuur” worden de maande- lijksche gemiddelden van af Februari 1893 tot en met Sep tember 1896 in staten opgegeven. ) „Al de eijfers dezer staten berusten op de waarnemingen aan éénen psychrometer; ze zijn reeds gecorrigeerd. ues slechts driemaal daags waargenomen werd (de keuze der "s is van Dr. VAN DER STOK), zoo beantwoorden de hoogste и laagste temperaturen niet aan de werkelijke absolute mas ma en manima.” = Aldus de heer Конгввгаве op bladzijde 405 жә verder bijvoegende: „waarschijnlijk zijn de hoogste geo % veerde temperaturen lager dan de werkelijke maxima, en laagste hooger dan de werkelijke minima.” Dit woord „waarschijn!ijk” kan gerust door » vangen worden, en op dit feit vestig ik de aandac lezer, ten einde juiste gevolgtrekkingen te kunne xal waar de hoogklimaten van Jang-plateau en Tosari straks elkander vergeleken zullen worden. zeker” ver ht van den п maken — 285 — Voor Tosari zijn dus betrekkelijke gemiddelden aangegeven van drie waarnemingen overdag, zoodat deze gegevens niet zoo volledig zijn als die welke door middel van een zelfregis- treerenden thermometer verkregen zijn en dus niet daartegen- over gesteld kunnen worden, te meer nog indien die betref- tende het Jang-plateau niet juist zijn verricht. De werkelijke temperatuurschommelingen kunnen daaruit voor Tosari niet worden nagegaan. Hoewel de cijfers Tosari betreffende een gunstiger toestand aangeven dan in werkelijkheid bestaat, in tegenstelling van die welke op het Jang-plateau betrekking hebben, zullen ze, juist in het belang van het plateau, telkens naast elkâar ge- plaatst worden. Als hoogste temperatuur voor Tosari werd op die wijze 26 С. bevonden; de minimum-temperatuur was 8° С. in Mei 1894. Ook met een zelfregistreerenden thermometer van Richard werden gedurende vier maanden geene grootere uiter- Sten gevonden, Het komt er echter op aan in welke maan- den die gebezigd werd, en om de maxima te kunnen consta- teeren moet het instrument toch minstens zes maanden van den vollen westmousson (de warmste tijd) tot den vollen Oost- mousson (de koudste tijd) gewerkt hebben? Bovenbedoelde verklaring bezit dus geen waarde. | Vergeljkt men nu het Jang-plateau hierbij, dan blijkt uit Bijlage A staat III op bladzijde 385, dat slechts twee keeren gedurende het jaar van opname, op 22 October 1897 en Januari 1898, het maximum van 24° C. bereikt werd, terwijl volgens staat V ор den Ben en Ger Augustus 1897 de minimum- peratuur van 3° С. werd bevonden. Het grootste tempe- "atuur-verschil voor Tosari bedroeg dus 18° C. en voor het Jung. plateau dat 1500! hooger ligt, 21° C. of slechts 3° meer. De onderstelling dat, indien voor Tosari ook zelfregistree- dende instrumenten gewerkt hadden, het onderlinge verschil tusschen de beide plaatsen kleiner zou geweest zijn, is m. 1. ІШ verband met het vorenstaande, niet gewaagd. Е Ое werkelijke temperatuurschommelingen kan men evenmin — 286 — als de absolute maxima en minima uit de drie psychrometer- waarnemingen berekenen, want de tabel toont slechts de waar- genomen schommelingen aan, maar de heer KoHLBRUGGE kan ze toch voor een aantal maanden opgeven, omdat ze met een zelfregistreerenden thermometer (de vier bovenbedoelde maan- den) en met een maximaal- en minimaal-thermometer berekend konden worden, en komt dan tot een grootste schommeling van 14.5 in Augustus en een gemiddelde schommeling van 8°.3 over negen maanden, welke hij reduceert tot 8°, omdat Januari met zijn geringe schommelingen er niet bij was en van de eveneens ontbrekende maanden Mei en Juni door hem verondersteld wordt dat zij aan het jaargemiddelde zullen beantwoorden. Wat merken wij bij het Jang-plateau o ? Uit staat IV op bladzijde 387 zien wij dat slechts op 24 September 1897 de grootste schommeling, namelijk van i plaats vond; wij kunnen niet nagaan op welk uur het maxi- mum bereikt werd, en het zou wel mogelijk kunnen zijn dat het plaats vond toen de zon het toestel bescheen van west het onvoldoend overhangen van het dak Laat men dien dénen dag buiten rekening, dan krijgt me? 15° als maximum schommeling of juist hetzelfde als te Tosarh indien men dáár, evenals voor het Jang-plateau, de onderdeelen weglaat en van 14°,5, 15° maakt. Waar blijven nu ш bazende temperatuurschommelingeu van het Jang-plateau: i gemiddelde temperatuurschommelingen van beide oorden p elkaâr stellende (volgens Dr. van DER Stok is dit de = name factor bij de beoordeeling van een klimaat), krijst aul 8^8 of 8° waartoe de heer Konrpruaar angstvallig het eer reduceert voor Tosari, tegen 8°.8 voor het Jang-plateau, VM ics instelli bij niet onopgemerkt dient te worden gelaten, dat de i T en overliet. ; voor den regenval op het Jang-plateau ten onrechte » е door mijne berekening ben ik slechts tot 1136 mM. gekomen, een groot verschil uitmaakt. — 281 — Niettege nstaande dat alles, is er nog geen graad verschil in ch gemiddelde temperatuurschommelingen beider plaatsen; hou А men daarbij wel in % oog welke voordeelen het plateau heeft boven Tosari door hoogere ligging, matigen wind, mindere wolkenvorming en mist en kleineren regenval, dan durf ik aan den onbevooroordeelden lezer het overlaten een keuze te doen tusschen beide klimaten, en vraag, of het billijk is, het klimaat van het Jang-plateau dan niet „zacht” te noemen en dat van Tosari wel? Het is thans ook duidelijk waarom de schommelingen tus- schen de gemiddelden der elkaar volgende dagen zeer gering zijn voor het Jang-plateau, namelijk 0.8° tegen 0.9° moor 7 osari, De heer KoHLBRUGGE vindt dit „merkwaardig”, maar in verband met mijne uitlegging is zulks niet alleen niet п Meer, maar aangezien uit dit eijfer blijkt dat de dagelijksche Overgangen vrij. geleidelijk zijn, is zulks m.i. het proefonder- vindelijk bewijs van mijne gevolgtrekking, dat het Jang-plateau een zacht klimaat bezit. | „Het verschil tusschen de warmste en koudste maand is zeer gering, slechts 10.8; zulk een gelijkmatige temperatuur is slechts in een echt zeeklimaat mogelijk”, schrijft de heer KOHLBRUGGE op bladzijde 410 boven; en verder: „maar op het Jang-ge- bergte (2218 M.) doet de zee haar invloed reeds minder gelden en is de warmste maand 80,8 warmer dan de koudste; wel is waar stond de thermometer daar op eene door bergen omring- de hoogvlakte”. Е Ik hier ten overvloede waaraan dit is toe к теп: 1° omdat het Jang-plateau hooger ligt, 2° meer wo gi Wij is, ook’ des nachts, 3° een plateau is in genahang ар Tosari dat ор den top van een rug ligt, 4° er ’s nachts gee e wind waait. Begrijpelijk is het dat de wolken of de mist die ook d eeng Tosari dikwijls omhullen, als een domper werken en de te Peratuur voor afkoeling behoeden. De tabellen ae de betrekkelijke vochtigheid van vm Wordt aangeduid, betreffen eveneens maandelijksche gemidde — 288 — den over де drie dagelijksche tijdstippen van waarneming. Ze geven dus — evenmin als die welke betrekking hebben op de temperatuur — geen juist beeld aan, maar vermoedelijk een geflatteerde voorstelling, een lager gemiddelde dan het werke- lijke, dat door middel van een zelfregistreerenden hygrometer zou zijn bevonden. Zij hebben dus een betrekkelijke waarde, en dit mag niet uit het oog verloren worden bij de bestudering der zaak en de verdere bespreking van dezen voornamen factor van het klimaat. Doen we thans evenals voor den regen is gedaan, en stellen de door den heer KOHLBRUGGE bevonden cijfers van Tosari en Jang- plateau — де laatste door ons gecorrigeerd — naast elkander. De gemiddelden van Tosari zijn genomen over den tijd tus- schen Februari 1893 en September 1895 en die van het Jang- plateau over het niet droge jaar 1897, van af Februari 1897 tot en met Februari 1898. GEMIDDELDE BETREKKELIJKE MAAND. VOCHTIGHEID IN Don, Tosari. Jang-plateau. Januari. 797 837 Februari. 816 907 ronis 841 881 Ta. 837 913 Mei 809 710 Tu 781 642 "n. 119 186 Augustus. 169 130 Берише: 149 120 берер, 741 764 November. 814 790 December. 833 892 Jaar. 797 198 (797.6) — 289 — Het resultaat is verrassend in het voordeel van het Jang- plateau. Wel is waar zijn de verschillen tusschen de opvol- gende maanden geringer voor Tosari, maar we weten nu dat we zulks moeten toeschrijven aan het feit, dat voor de opma- king van dezen staat, wat Tosari betrett, alleen van dagelijk- sche gemiddelden is gebruik gemaakt, loopende over een tijd- vak van 21/, jaar, terwijl de cijfers voor het Jang-plateau verkregen zijn uit de hygrometrische opnamen die onjuist waren en doorgaans een te hoog vochtigheidsgehalte aangaven. Niettegenstaande dat, is het jaarlijks gemiddelde gelijk en zien we tevens dat het Jang-plateau in den Oostmousson droger is dan Tosari. Neemt men dit alles in aanmerking, dan is m-i. de conclusie onafwijsbaar, dat de vochtig heidstoestand op het Jang- Plateau geringer is dan die van Tosari, zooals ook de andere feiten hebben aangetoond, die te voren reeds zijn gereleveerd. Het regelmatig verloop der relatieve vochtigheid te Tosari treft men eveneens op het Jang-plateau aan, namelijk een dalen bij stijgende temperatuur (ik veronderstel hierbij dat de zon het toestel niet beschijnt) welke daling langer duurt dan te Tosari, omdat de wolken er later komen opzetten ; vervolgens stijgt de vochtigheid bij het opkomen der wolken, totdat om ба uur ’snamiddags de wolken wegtrekken, om daarna te dalen gedurende den nacht. De bewering dat de vochtigheid te Tosari 's nachts snel daalt is door geen statistiek gestaafd, en moet nog bewezen Worden of het waar is dat de minimum vochtigheid er ’s nachts wordt waargenomen. Het is toch bekend dat het etablissement Snachts meermalen in wolken of mist gehuld is. Onder aan bladzijde 426 staat dat het minimum der vochtig- heid op het Jang-plateau meestal niet evenals te Tosari ’s nachts, maar 's morgens om 8 uur wordt waargenomen; dit zelfde Wordt in de noot onderaan herhaald, maar onder aan de vol- gende bladzijde wordt het tegenovergestelde beweerd. Neemt men, ten einde zulks na te gaan, uit Staat II van Bijlage B (bladzijden 392 en 393), van de in de laatste kolom vermelde jaargemiddelden (deze gemiddelden zijn juist berekend) — 290 — voor elk uur van opname het gemiddelde van de vijf daguren en eveneens van de vijf nachturen, daarbij de gemiddelden van ’smorgens 6 uur en ’s namiddags 6 uur als staande op de grenzen buiten beschouwing latende, dan krijgt men 787.8 90) als gemiddelde betrekkelijke vochtigheid overdag, tegen 810.3 9/0) als gemiddelde 's nachts, waaruit blijken zou dat de bewering van den heer KoHLBRUGGE juist was. Neemt men evenwel daarbij in aanmerking dat de gemiddelden van 8 uur te laag zijn doordat de zon dan het instrument bescheen (uit den staat blijkt het ook reeds, aangezien over alle maanden op Juni en Juli na, deze opname de laagste cijfers aantoont) en de overigen te hoog door de vaak te hooge instelling, dan zou het verschil niet noemenswaard zijn. De absolute vochtigheid evenwel is des nachts bepaald veel minder dan overdag, omdat de temperatuur veel lager is 8 nachts is % dus droger dan overdag. я Dat men de jaarlijksche gemiddelde vochtigheid niet als basis mag nemen toont de heer KOoHLBRUGGE aan door de mededeling dat deze nagenoeg overal dezelfde is, „want“ zegt hij, „te Вайила, de bergstations in West-Java, Tjepogo, Tosarien op het Jang: gebergte, overal is de betrekkelijke vochtigheid ongeveer 80%. Eerstens is de betrekkelijke vochtigheid te Batavia 3 0/, meer dan ik voor Tosari en het Jang-plateau bevonden heb, en ten tweede is de gemiddelde temperatuur dier plaatsen geheel anders. Het staat nog te bezien of de gemiddelde jaarlijksche betrek- kelijk vochtigheid van plaatsen in Oost- en West-Java die een zelfde gemiddelde temperatuur hebben, bijv. Soerabaia en Bata- via (wellicht is de temperatuur van Batavia lager ?) een zelfde percentage aanduiden. Ik moet zulks sterk in twijfel trekken, om de eenvoudige reden dat Oost-Java niet alleen warmen maar vooral veel droger is dan West-Java. Nemen we thans het hoofdstuk over den „Regen” tot Pr van onderzoek, dan blijkt het uit de staten, dat de e delde regen val van Tosari over het tijdvak Februari  op het Jang-plateau en op andere plaatsen in Oost-Java hebben we reeds op blad- zijde 279 hiervoren behandeld, en kunnen we dus de blad- zijden 438 en 439 en de vaak aldaar getrokken onjuiste conclusies betreffende het Jang-plateau verder buiten be- schouwing laten. Eveneens hebben we reeds betoogd dat de heer KOHLBRUGGE ten onrechte beweert dat te Tosari de eigenlijke tropische regenval ontbreekt, Ten einde de onjuistheid dier bewering nog nader in het licht te stellen, geef ik ten overvloede hierbij een vergelijkend overzicht tusschen den gemiddelden regenval van Tosari ge- durende de maanden van den Westmousson en dien van Ba- lavia gedurende diezelfde maanden. De cijfers betreffende Batavia zijn door Dr. VAN DER STOK aangegeven in Tabel XI op bladzijde 61 van deel 59 eerste aflevering (1899) van dit tijdschrift. | GEMIDDELDE REGENVAL IN mM. MAAND. | Tosari. Batavia. Januari. 312 336 Februari. 306 291 Maart. 222 2 April. 139 1 e November. 148 НЕ December. 298 18 ani ea Westmousson. 1425 1314 ыы... DI 1 Mocht de jaarlijksche regenval soms bedoeld zijn, eg 2 ik mede dat die voor Batavia volgens genoemde ta mM. bedraagt, tegen 1812 mM. te Tosari. — 292 — „Gedurende de eerste ochtenduren waait geregeld een Z. О. of О. wind. Dit is de 7. О. passaat. Dikwijls voelt men hem 's morgens niet, en heeft elk jaar bijna 100 van zulke windstille ochtenden, maar dan voelt men den Z. 0. passaat meestal 's avonds tegen 5 of 6 uur.” „Deze luchtstrooming is gedurende den drogen mousson veel sterker dan gedurende den Westmousson; als de 2. 0. passaat sterk waait, dan kan hij zeer onaangenaam worden door de dikke zandwolken die hij uit den Bromo-krater (zand- zee) meévoert. De meeste windstille ochtenden treft men in “den regenmousson aan ” Dit schrijft de heer KOHLBRUGGE met betrekking tot den »Wind" van Tosari, en verder: „Om 10 uur doet de opstij- gende luchtstroom zich gevoelen, die de wolken gedurende de ochtend- en middaguren tot ons brengt. Hij is vrij sterk en verdringt den 7, O. passaat; hij komt voor Tosari uit het Noorden, Noord-Oosten en Noord-Westen, daar de vlakte Noord waarts ligt.“ Eenige regels verder lezen we: „Als de opstijgende en de afdalende luchtstroom zich niet doen gevoelen, dan kan men, op welk uur van den dag ook, maar vooral 's morgens en ‘savonds, den Z. О. passaat waarnemen." En dan nog: ,Behalve de genoemde luchtstroomen kent men te Tosari nog een localen Z. W. wind die dikwijls storm- achtig kan worden of zich zelfs tot een orkaan verheffen. Gedurende vijf jaren heb ik dezen storm geregeld in Januari en Februari zien terugkeeren.” Uit dit alles blijkt dus dat het te Tosari om zoo te zeggen altijd door waait, uit verschillende windstreken, en sterk ook, vaak hinderlijk en stormachtig. Daarom wordt door lijders ook steeds over den wind en de „tocht” te Tosari geklaagd. Of men nu dit klimaat е moet betitelen en het Jang-plateau, waar juist die hinderlij wind geheel ontbreekt, niet, laat ik aan de beoordeeling van den onpartijdigen en onbevooroordeelden lezer over. OP Jang-plateau stille  of Oosten wind zacht op, het overschot om zoo te zeggen, van den Zuid-Oost passaat, waar voor het plateau beschut ligt door den ruim 2000’ hoogeren muur op ruim 5 kilometer afstand, den Krintjing. Een zachte, soms frissche bries, die nooit hinderlijk is, waait doorgaans overdag. 's Avonds tegen half acht daalt een zachte koude luchtstroom van de hooger gelegen westelijke toppen neêr. Voor zoo ver bekend, waait het nergens, op het geheele hooggebergte hard, hetgeen begrijpelijk is, doordat de Krin- tjing met zijn breeden rug beschutting geeft. In den West- mousson zullen echter gedeelten van het hoogland, zooals bijv: de Kleine aloen-aloen vlakte en andere naar het Noorden geheel open liggende terreinen, vermoedelijk van den Noord- Wester storm te lijden hebben. Het plateau (de Groote aloen- aloen vlakte) ligt ook daarvoor beschut. Het is dan ook voornamelijk wegens dit beschut liggen voor felle winden, een zeldzaam verschijnsel in het hooggebergte, gepaard aan de droogte van het klimaat, dat de medische leden der later ge- vormde onderzoekingscommissie het hoogland van den Jang zoozeer roemen als verblijf voor zieken en reconvalescenten, ja het zelfs de aangewezen plek achten voor de genezing van longlijders in Indie Dat de tuberculose alhier іп den laatsten tijd, vooral onder de Indo-Europeanen, onrustbarende afmetin- sen begint aan te nemen, heeft men herhaaldelijk in de dag- bladen kunnen lezen. Langzamerhand aan het slot mijner verdediging, en tevens kritiek ор Dr. KoHLBrRUGGES opstellen genaderd, rest mij nog de bespreking van het laatste gedeelte, waarin de schrij- ver zijne „Klimatologische beschouwingen” bloot legt, daar- mede de voortreffelijkheid van het klimaat van Tosari „waar- door het zoo ook niet het meest bezochte, dan toch het meest SeWaardeerde sanatorium van Java werd” nogmaals tracht duidelijk te maken, en naar feiten zoekt, die de daarmede in Strijd zijnde meteorologische waarnemingen te niet moeten doen. De bizondere droogte van het klimaat van Tosari wordt — 294 — aangetoond uit feiten die spreken: het helder blijven van ruiten en spiegels, het droog blijven van kleeren, haren, sigaren, instrumenten welke niet roesten, zout, enz. Dit alles, voor zoover de commissie, en ik zelf op mijne herhaalde tochten, hebben kunnen nagaan, geschiedt op het Jang-plateau eveneens, en ook de heer KoHLBRUGGE beaamt zulks. Vervolgens wordt op bladzijde 444 v. een theorie omtrent de stofwolken verkondigd, die mij wel eenigszins gewaagd toeschijnt. „Te Tosari bevatten de wolken zeer veel stof en dus kan er reeds bij geringe vochtigheid wolkvorming plaats hebben," schrift de heer KOHLBRUGGE. Ik waag het hier mijne leekenopinie omtrent de droogte van Tosari en het Jang-plateau niettegenstaande de wolken- vorming mede te deelen, en vermeen dat die droogte in ger band staat met de geïsoleerde ligging, hoog boven vochtige laaglanden, en de lagere temperatuur der atmosfeer, waardoor de absolute vochtigheid gering is. Omdat deze te Tosari de helft is van die aan de kust- plaatsen en op het Jang-plateau nog minder, daarom meen ik dat metalen er niet roesten, sigaren, zout, schoenen, enz. er droog blijven. : Hetzelfde geldt immers ook voor Nederland, waar in de herfst of den winter, niettegenstaande het er regent, sneeuwt, mistig is, metalen en instrumenten niet of zelden roesten en sigaren zich goed houden. с "5 Dit komt dewijl de temperatuur er lager is dan in gen en dus bijgevolg de absolute vochtigheid minder dan in tropische laaglanden. De vochtigheid der zee (waterdamp) oefent in het mer bovendien niet dien invloed uit, dien zij in het laagla € doet; zij stijgt niet zoo hoog, en als ze dit toch doet, АР mindert, verdunt ze, omdat de luchtdruk er ook minder e Ik geloof dat de heer KoHLBRUGGE de oplossing van dise schijnsel te ver zocht. — 295 — Op bladzijde 446 deelt de schrijver ons mede dat alle ber- gen in Oost-Java dat voorrecht(?) middels de opstijgende wolken stof uit de laaglanden deelachtig te worden met То- sari deelen. Maar dan zouden al die bergen hetzelfde droge klimaat moeten hebben. Dit is echter geenszins het geval, want voor Tosari alléén komt er een nieuwe factor bij: de locale stofvorming. | Het spijt mij te moeten mededeelen dat deze locale stof- vorming ook op het plateau, hoewel in mindere mate, zich voordoet, want begrijpelijk is het dat die stof voor zieken en reconvalesenten, vooral voor longlijders, minder gewenscht is. Aangezien evenwel de wind op het plateau niet hevig is en het branden, indien het plan tot uitvoering mocht komen, van zelf tot het verledene zal behooren, zal dit nadeel daar wel verminderen. ; Als tweede reden waarom de vochtige wolken zich te Tosari minder doen gevoelen, geeft de heer KOHLBRUGGE op, het gebrek aan condensatiepunten, omdat op de ontwoude berg- ribben de waterdamp slechts zeer weinig aanhechtingspunten vindt. Dezelfde reden geldt ook voor het Jang-plateau, dat niet alleen vrij van boomen is, maar het geheele hoogland ing -- 6000’ heeft een geheel ander aanzien, een andere flora (Alpen-Hora), heeft door de aanhoudende branden zijne bosschen van casuarina’s zoo goed als geheel verloren, en bestaat uit bijkans kale vlakten, hellingen en toppen, wo gem: pollen-gras, slechts verspreid staande casuarinas en enkete heesters en struiken groeien. e derde reden bestaat in den breeden gordel van koffie- tuinen, waarover de wolken, vóór zij Tosari bereiken, heen- trekken, zoodat deze met hunne schaduwboomen vele conden- Satie-punten aan den waterdamp bieden. ; »In deze zóne zullen de wolken dus veel water verliezen (Poespo), te meer daar de luchtstroom door de koelte der and schen afgekoeld wordt, zoodat hij te Tosari niet meer zoovee oeft af te koelen als volgens de meerdere hoogte te ver- — 296 — wachten ware; dit is een derde oorzaak die de droogte van To- sari bevordert”. Aldus de heer KOHLBRUGGE op bladzijde 448, Vooraf wees ik er reeds op dat de heer KonrsRUGGE het voorkomen van de bosschen op de ruggen beneden het Jang- plateau in diens nadeel tracht uit te leggen, en behoef ik wel niet uitvoerig meer te betoogen dat zulks juist een voordeel is van het plateau evengoed als, ja zelfs meer dan de koffe- tuinen voor Tosari zijn, omdat de gordel breeder is en de oerbosschen compacter en zwaarder zijn. De vrije en sterke luchtstroomingen die voor Tosari als vierde reden genoemd worden, komen op het Jang-plateau, zooals bereids is aangetoond, niet in die mate voor ; zij zijn daar matig. Als vijfde argument wordt de geringe dampdruk genoemd en als zesde, de geringe luchtdruk te Tosari, waardoor de ver- damping, de uitdrogende kracht geringer zal zijn dan in de laagvlakte. Beide argumenten zullen eveneens voor het Jang- plateau gelden, hoewel ze m.i. slechts een geringere waarde bezitten, evenals het zevende argument, dat de voorwerpen ver- moedelijk in de warmte meer vocht opnemen, omdat zij door e warmte uitzetten. 1). Als achtste argument noemt de schrijver het geringere con- densatie-vermogen, omdat evenals op het Jang-gebergte, de; betrekkelijke vochtigheid bij het dalen der temperatuur ook laalt; daarom zal de vochtigheid gedurende den nacht het geringst zijn en er weinig dauw gevormd worden. . = Deze theorie schijnt me eenigszins gewaagd toe en stel deswege voor, haar, omdat zij nog niet door waarnemingen voldoende bevestigd is geworden, voorloopig onder bares van inventaris aan te nemen.. Wij zien dus uit het vorenstaande dat niet alleen de пе menten vijf tot acht (E) eveneens voor het Jang-plateau gel 5 als voor Tosari, maar op het vierde na, ook alle andere, meesten zelfs in sterkere, enkelen in mindere mate. E - lekulen t) Daardoor zullen ze tusschen de meer uiteenwijkende ge meer (eveneens meer uitwijkende) luchtmolekulen kunnen opnem JE niet meer watermolekulen dan in die lucht bevat zijn. — 297 — Niettegenstaande de heer KOHLBRUGGE verder op bladzijde 451 verklaart dat het hem niet bekend is dat een andere berg op Java zulk een drogen bodem heeft als de Tengger, durf ik hierbij verklaren dat de bodem van het Jang-gebergte even- eens droog en poreus is zonder nochthans uit gebrek aan gege- vens eene vergelijking te durven maken. Aan het slot van zijn pleidooi voor Tosari, vermeldt de schrijver ter loops enkele feiten waarop ook ik steeds in mijn betoog wees, namelijk dat grootere hoogten (bij overigens gelijke omstandigheden) steeds droger zullen zijn dan lagere en dat Oost- Java veel droger is dan West-Java, niet alleen door den in- vloed van Australië, maar ook, daar Oost-Java slechts door hooge vulkanen en de daartusschen liggende breede dalen gevormd wordt, terwijl West-Java een hoogvlakte of een com- plex van hoogvlakten is, door bergtoppen omriagd. Dit laatste zal men zich uit de vroegere aardrijkskundige lessen nog wel herinneren. De argumenten welke de heer KoHLBRUGGE bezigt tot ver- heerlijking van Tosari’s klimaat, zijn dus ook, en in meerdere mate, op het Jang-plateau van toepassing. Ik wil niets afdingen op de voortreffelijkheid van het kli- maat van Tosari, im geenen deele, maar beweer, en hoop dat het mij gelukt mag zijn dit door bewijzen en logische gevolg- trekkingen te hebben kunnen aantoonen, dat, in tegenstelling van ’sheeren KoLHBRUGGE afbrekende kritiek, het Jang-pla- teau door klimaat, ligging en vlakte uitgebreidheid, als gezond- eidsoord voor zieken en reconvalescenten in het hooggebergte Op Java, veel hoogere waarde bezit. Zelfs vermeet ik mij te beweren, dat het Jang-plateau om al die redenen bijééngeno- Men, in gansch Nederlandsch-Indië onovertroffen zal zijn. 1) BANGKALAN, April 1899. en Stee 1) Zie omtrent het Jang-plateau ook nog de opstellen van Dr. 1. GRONEMAN, Opgenomen in de Dagbladen ode Locomotief” van a en 25 November, 2, 6, 9, 13 en 31 December 1897, 27 September, 15 en 27 October 1898; net Bataviasch Nieuwsblad van 27 Maart 1899, en »het Soerabaiasch Handelsblad” van 11, 19 еп 23 April 1899. LIX 20k VERSLAG OMTRENT DE GOUVERNEMENTS KINA- ONDERNEMING IN DE PREANGER- REGENTSCHAPPEN OVER HET JAAR 1898, DOOR P. VAN LEERSUM, Directeur der Gouvernements Kina-Onderneming. IN MEMORIAM. Nevensgaand portret 1) stelt een man voor, wiens overlijden in het afgeloopen jaar voor de wetenschap in het algemeen en voor de kina-cultuur in het bizonder een groot verlies 18 geweest. Die man is Dr. J. E. vs Увы. d Den 81% Januari 1813 te Rotterdam geboren, waar 2/1 vader Apotheker was, legde hij op zijn twintigste jaar - Apothekers-examen af en promoveerde vervolgens te Leiden tot Doctor in de Philosophie. In 1857 vertrok hij naar Java, waar hij tot Inspecteur YOU scheikundige onderzoekingen werd benoemd om zich bm uitsluitend te wijden aan onderzoekingen op kinologisch ge bied in de pas door де Regeering aangelegde kina-tuinen. De groote verdiensten van DE Уви als kinoloog zijn ор ее lei wijze erkend, getuige zijne benoeming tot ridder van den Ne derlandschen Leeuw; tot Officier de P Instruction publique; (voor een vreemdeling zeldzame) Companion of the order of sie? Empire; en vooral de hem kort voor zijn overlijden geschon E 1) Van portret en lichtbeelden (zie pag. 312) werd door den sed": een zeker aantal exemplaren geleverd, die volgens zijn en de overdrukken zijn gevoegd. — 299 — Hanbury-medaille. Verder was hem het eerelidmaatschap van tal van wetenschappelijke vereenigingen toegekend. Na een 6-jarig verblijf in Indié werd hij door ziekte ge- noodzaakt, naar Europa terug te keeren, en bleef tot op ruim 85 jarigen leeftijd, toen de dood een einde maakte aan dat welbesteed leven — 31 Juli 1898 — de meeste belangstelling too- nen in alles, wat op kinagebied betrekking had. Zijne asch — het stoffelijk overschot van DE Увы werd te Gotha verbrand — zal volgens zijn laatsten wil binnen korten tijd in de kina-tuinen te Lembang, bij het graf van JUNGHUHN, worden bijgezet, I. WEERSGESTELDHEID. Wat de weersgesteldheid betreft, zoo moet 1898 tot de normale jaren gerekend worden, aangezien regenval en aantal regendagen vergeleken met de gemiddelden der laatste 4jaren vrij wel constant bleven; alléén Tjinjiroean toont eene noe- menswaardige vermindering in de gevallen hoeveelheid regen- water aan, en wel met 8 %, terwijl Lembang zich kenmerkte door een ongewoon aantal van droge dagen, waardoor de regen- val in het eerste kwartaal op dit etablissement verre beneden het gemiddelde bleef. Tot het einde van Juni bleven de regens aanhouden, — na eerst de droogte voor goed inviel, welke evenwel minder fel was dan die in de jaren 1896 en 1897, daar gedurende de maanden Juli, Augustus en September ook nog een 5810 er regendagen met 50 à 75 mM. regen konden geregistreerd worden. Deze weersgesteldheid was dan ook zeer gunstig voor de plant- soenen, kweekerijen en den geregelden gang der werkzaamheden. n de eerste kwartaal van 1898 hadden alle etablissemen“ ten, doch voornamelijk Lembang en Nagrak, zeer te Ke door hevige winden; en in de laatste helft van S heerschten er, gedurende enkele dagen, op de eee ten zuiden van Bandoeng gelegen zware stormen uit het N. 9. De schade welke hierdoor in de plantsoenen werd aange richt, door afscheuren van takken еп omwaaien van boomen, was dan ook niet onbelangrijk. felle Nachtvorsten, welke gewoonlijk gepaard gaan € en droogte, werden in het afgeloopen jaar slechts ee op het, op omstreeks 6000 Rhijnl. voeten boven zee 56 8 etablissement Kawah-Tjiwidei, doch berokkenden geen 808% wijl zij toevallig slechts tuinen troffen, welke vroeger om deze reden waren afgeschreven. — 301 — Over het algemeen genomen kan dan ook de weersgesteld- heid, zoowel voor de ontwikkeling der oude als jonge plant- soenen zeer gunstig genoemd worden. IL. VERMENIGVULDIGING. Het aantal in den vollen grond staande planten, bedroeg op het einde van het verslagjaar (zie Bijl. B.) 2643700. Op ulte 1897 was dit 2749570; dus eene vermindering met 105870. Hiervan werden 43250 boomen voor een gedeelte geveld in eenige succirubra tuinen te Lembang en Kawah-Tjiwidei, welke noodzakelijk uitgedund moesten worden, omdat de boo- men oorspronkelijk te dicht op elkaar geplant waren, zoodat de bast te dun was en de zilverwitte kleur miste, om als pijpbast aan de markt gebracht te kunnen worden; terwijl het voor een ander gedeelte boomen waren uit gerooide en daarna afgeschreven tuinen te Lembang en te Rioeng-Goenoeng. Het restant ad. 62620 stuks, was afkomstig uit de Ledge- Папа tuinen, welke alle in het afgeloopen jaar uitgedund moesten worden, omdat de boomen elkaar begonnen te onder- drakken, en de toetreding van genoegzaam licht en lucht hierdoor beletten; terwijl enkele zeer ijl staande plantsoenen te Nagrak en Rioeng Goenoeng gerooid werden. Aangezien de gerooide perceelen op etablissementen voor- kwamen, welke bij de inrichting tot proefstation voor rooling en verlating in aanmerking komen, zoo werden ze ook niet weder beplant. an de gerooide boomen (hierboven vermeld) waarvan de bast niet geoogst kon worden, werden een 5000 stuks, af- mstig van het etablissement Lembang ingevolge authorisatie bij Gouvernements besluit van 16 Juni 1895 No. 1, als brand- en timmerhout op publieke vendutie verkocht; en brachten een som van f 230 op. In de kweekerijen bevinden zich naar schatting 1600000 Planten; dus ruim één millioen meer dan in het jaar te voren. Het voorhanden zijn van een dergelijk groot aantal planten — 302 — op de zaad- en speen-bedden, werd mogelijk gemaakt door ruimen zaadoogst over 1897, terwijl de redenen, waarom tot den aanleg van zulke uitgebreide zaadbedden werd besloten reeds omstandiglijk vermeld werden in Hoofdstuk II, van het jaarver- slag omtrent de Gouvernements kina-onderneming over 1897. In 1898 konden geen veilingen van kina-zaad gehouden worden, omdat de bloei, na den zoo overvloedigen over 1896/97, zeer veel te wenschen overliet. Als een gevolg hiervan kon dan ook niet aan de buiten- gewoon vele en groote aanvragen om zaad, door particulieren voldaan worden; doch, om nu de particuliere industrie eenigs- zins te gemoet te komen, werd Gouvernements machtiging geprovoceerd (bij schrijven van 31 October 1898 No. 197) en verkregen om ondershands plantjes van de zaadbedden te verstrekken, voor zoover deze niet voor de Gouvernements cultuur benoodigd zouden zijn; en waartoe de op uitgebreide schaal aangelegde kweekbedden dan ook ruimschoots de gele- genheid openden. Bij het aanleggen van zaadbedden en den verkoop van kina- zaden is tot regel aangenomen hiertoe geen zaden te gebrui- ken van enkele geïsoleerd bloeiende individuen; doch af te wachten tot geheele complexen gebloeid hebben, waardoor men des te meer verzekerd kan zijn, van zaad van uitnemende kwaliteit verkregen te zullen hebben. SS e ruime ondervinding op de Gouvernements onderneming opgedaan, bij het kweeken van Ledgeriana-enten, heeft geleerd dat deze overmatig gevoelig zijn voor en onderhevig aan aller- lei ziekten, waarom dan ook gedurende het afgeloopen ги weinig kosten hieraan besteed werden; еп de door жене ontstane hyaten in deze soort plantsoenen te Tirtasari, seg? taan niet meer met enten, maar met zaailingen zullen inge boet worden. A Ook over 1898 werden door vele buitenlandsche Жа. kundigen en wetenschappelijke instellingen pese suceirubra-zaden aangevraagd; evenzoo door de ambten bij het bosehwezen іп Nederlandsch-Indit. — 303 — Zoo werden o. a. door tusschenkomst van den Directeur тап s Lands Plantentuin te Buitenzorg suceirubra-en Ledge- riana-zaden verstrekt, aan Dr. Yersin, Directeur van het instituut Pasteur te Nha-trang (Annam) en aan den Directeur van den Botanischen tuin te Sibpur bij Calcutta; en zaad van moederboomen van hoog kinine-gehalte voor den Botanischen tuin te Sargin; terwijl aan Professor С. Навтулси te Zürich, Directeur van het Eidgen-Polytechnieum aldaar, in aleohol geconserveerd materiaal van takken van Ledgeriana’s en suc- eirubra's van verschillenden leeftijd werd toegezonden. Bij besluit van den Directeur van Binnenlandsch-Bestuur dde. 20 Mei 1898, No. 166, werd, krachtens machtiging der Regeering, den Directeur der Gouvernements kina-onderneming opgedragen zich naar de Residentie Samarang te begeven, ten einde een onderzoek in te stellen naar de wenschelijkheid ter exploitatie van de, in dat gewest op den Merbaboe gelegen kina-aanplantingen ; ter zake rapport uit te brengen еп с. 4. voorstellen te doen. In voldoening aan deze opdracht, werd een gedetailleerd rapport dien Directeur aangeboden bij dezerzijdsch schrij ven van 17 September 1898, No. 159 en werden aan den ambte- naar van het boschwezen te Samarang 25000 suceirubra plant- Jes en eene hoeveelheid succirubra-zaden toegezonden. III. ONTGINNING, AANPLANT EN ONDERHOUD. : lugevolge de voorschriften werd gedurende het. afgeloopen Rar geen nieuw terrein meer ontgonnen; daarentegen vermin- derde de beplante oppervlakte (zooals uit Bijl. C. blijkt) met 43 bouw en 334 C] Rhijnl. roeden door rooiing en af- schrijving van 16 bouw en 41 [] R. R. suceirubra aanplan- tingen te Lembang еп 225 [] R. R. te Kawah- Tjiwidei; benevens 24 bouw 307 С В. R. en 1 bouw 261 C] R. R. Seriana plantsoen, respectievelijk te Nagrak en Rioeng Goenoeng, welke zeer ijl stonden. 5 Alhoewel omtrent de inkrimping der Gouvernements kina- — 304 — onderneming en inrichting tot proefstation en het dien ten gevolge rooien en verlaten der etablissementen Lembang, Na- grak, Rioeng Goenoeng en Kawah-Tjiwideì nog geen authori- satie werd verleend, zoo werd toch tot de rooiing en afschrij- ving dezer plantsoenen besloten, omdat zij naar evenredigheid van het eventueel te verkrijgen product, te hooge onderhouds- kosten na zich sleepten. Op ult? December 1898 bedroeg alzoo de netto aanplant der Gouvernements tuinen 1216 bouw en 357 [] О В. R. Voor zoover de voorraad planten strekte, (welke ten gevolge der voor zaadwinning zóó slechte jaren 1893/96 niet groot was) werden de plantsoenen der etablissementen, welke later het proefstation zullen uitmaken, ingeboet; terwijl de hyaten, ontstaan door ontgraving van zieke boomen, op de etablis- sementen Nagrak en Rioeng-Goenoeng volgezet werden met verschillende wildhoutsoorten. In de eerste bij wijze van proef, te Nagrak in 1895 met wildhoutsoorten ingeboete Ledgerianatuinen, hebben deze zich nu reeds zóó voordeelig ontwikkeld, dat zij zelfs hier en daar de kinaboomen beginnen te onderdrukken; zoodat deze dus binnen korten tijd geoogst zullen moeten worden, omdat bij niet tijdig rooien, zij anders zouden afsterven. Het doel, met een dergelijke reboisatie beoogd, wor volkomen bereikt, nl. m 1°. de kosten van onderhoud der tuinen tot een minimum te beperken; en 2°. deze bij bes ontgraven van zieke en onderdrukte boomen geleidelijk en ор niet kostbare wijze in Jong bosch te herscheppen. like Ten gevolge van voortgezette zorg voor een behoo = grondbewerking, hebben de plantsoenen zich krachtig ge wikkeld, is de voorraad bast in de tuinen, niet alleen ar toegenomen, maar is ook het gemiddeld alcaloïd-ge hoo- van het naar Nederland ten verkoop verzonden product, ta ger dan in vorige jaren; en komt er ook door de кете 4 groene bemesting zeer zelden onkruid van kwaadaardigen dt dus — 305 — meer voor, doch wel hoe langer hoe meer sientrong (Erech- titis valerianaefoliae) dat tot de goedaardige soorten gerekend wordt, en zich op dezen flink bewerkten en bemesten (groe- nen) bouwkruin tot reusachtige exemplaren ontwikkelt, waar- van sommige zelfs een hoogte van + 2 à 3 meters bereiken ; en dus de groene bemesting zeer ten goede komen. In de wijze van onderhoud der plantsoenen, reeds in vorige verslagen uitvoerig beschreven, werd dan ook geen verandering gebracht. 