De zenuwkoortsen, in derzelver ziektekundige waarde beschouwd, benevens therapeutisch aanhangsel
stoffen in zich kan opnemen, en toch altijd uiterlijk dezelfde gelijksoortige vloeistof blijft, met dit ver¬ schil echter, dat wij voor het water reagentia be¬ zitten, voor het bloed echter nog bijna geene. Dit alles ontkennen wij niet in het minsten ; welligt echter zouden wij in dit opzigt reeds iets verder ge¬ komen zijn, indien ook niet hier vóóroordeelen den geest van onderzoek en navorsching hadden terug gehouden. Zijn er niet nog heden ten dage genoeg artsen, die alle aanwending der scheikunde op be¬ werktuigde ligchamen, als een geheel nietig pogen bespotten, ja zelfs nog zulke, tegen wien men niet eens van de gebreken der menging van het bloed spreken mag, zonder zich het verwijt op den hals te halen van een ruw humoraal-patholoog te zijn. En toch is het iets geheel van elkander ver- schillend’s , om stoffelijke veranderingen in het bloed als gevolg van levend bewerktuigde levensverrigtin- gen te erkennen, dan bet bewerktuigd levensproces tot eene scheikundige voortgang te willen terugbren¬ gen. En is niet dat, wat de ziektekundige ontleed¬ kunde ons leert kennen, reeds zeer lang door de beste geneesheeren als het eenvoudig overblijfsel van levend bewerktuigde processen erkend ? — De belangrijke , werkzame rol , die het bloed in de koortsen speelt, is door het grootst aantal artsen op verre na nog niet zoodanig als zulks behoort, gewaardeerd, ja zelfs door niet weinigen geheel geloochend geworden , en toch heeft sinds on¬ heuglijke tijden nog geen waar geneeskunstoefonaar er aan getwijfeld, om aan de verhouding van den — 138 — pols , deze ware semeiotica des bloeds , zijne volle aandacht te verleenen ! — De gedachte , om de naaste oorzaak der zoogenaamde zenuwkoortsen in eene ziekelijke verandering des bloeds te zoeken, bad , naar bet ons voorkomt , bij den arts het al¬ lereerst moeten opkomen, en toch beeft men, zoo als zulks dikwerf pleeg te gaan, er de voorkeur aan gegeven, om de waarheid op zulk eenen afstand te zoeken , waar zij onmooglijk kunde gevonden worden; zoo als de veele vergeefsebe pogingen, om bet ziektekundig karakter dezer koortsen op te hel¬ deren , genoegzaam bewijzen. — Alles, wat wij tot nog toe weten omtrent de natuur- en scheikundige veranderingen, die bet bloed in de zenuwkoortsen ondergaat , is zoo onbeduidend en gebrekkig , dat bet ons slechts weinige bevrediging kan verschaffen. Het beperkt zich in wezenlijkheid daartoe, dat het bloed eene voorheerschende armoede aan plastische bestanddeelen , aan vezelstof namelijk, vertoont, dat het van eene meer waterachtige, meer ver¬ dunde gesteldheid en meestentijds ook donkerder gekleurd is , dan gewoonlijk , en niet zelden lucht- blazen in zich bevat , en eindelijk , dat de lijken der aan deze koortsen overledenen zeer schielijk in ontbinding overgaan. — ïïoe gebrekkig deze opgaven echter ook zijn mogen, zoo bewijzen zij toch genoeg¬ zaam , dat wij niet in het minst aan eene zeer aan¬ merkelijke stoffelijke verandering des bloeds, in deze ziekten kunnen twijfelen. Wanneer nu echter deze grovere veranderingen in de gesteldheid des bloeds , reeds zoo aanmerkelijk en in het oog vallend zijn , hoeveel kan er dan niet in de fijnere eigenschap¬ pen van hetzelve veranderd worden , dat niet zoo tastbaar is , of ten minsten tot nog toe niet is opgemerkt geworden , waardoor de levende be¬ werktuigde verhouding des bloeds, tot de overige bewerktuiging steeds anders moet worden. — Wie dit alles behoorlijk bedenkt en overweegt, voor dien is welligt het belang, hetwelk wij aan de in het bloed zelf voortgaande stofverwisseling hechten , minder in het oog vallend , en de gevolgtrekkingen die wij daaruit trekken minder hypothetisch. Wanneer het nu geoorloofd is, zich aan ver¬ moedens over te geven , daar , waar stellige kennis ons verlaat , zoo komt ons in dit opzigt het vol¬ gende als meest waarschijnlijk voor. — Verre ver¬ wijderd van de meening, dat bij alle met eenen zenuwachtigen toestand verloopende koortsen, eene en dezelfde gesteldheid in de menging des bloeds ten grondslag zoude liggen, gelooven wij veeleer, dat in dit opzigt eene niet onbelangrijke verschei¬ denheid plaatsvindt, al zijn wij dan ook niet in staat, dezelve, voor als nog, voorwerpelijk aan te wijzen. In het eene geval schijnt de aandoening des zenuw¬ stelsels bedongen te zijn door de ontwikkeling eener voor het dierlijk leven , stellig vijandelijke ziektestof, van eenen wezenlijken dierlijken geest’ in het bloed , — want ieder vormings-proces van welken aard het ook zijn moge , kan slechts in het vloeibare als mooglijk gedacht worden ; — in een ander geval schijnt het slechts de overlading des bloeds, met oververdierlijkte , tot verder bewerk- tuigd gebruik ongeschikte deelen te zijn , waardoor het zenuwstelsel zoo slecht aangedaan wordt ; en in een derde en laatst geval (wanneer dit niet misschien met het tweede in een smelt,) is welligt de een¬ voudige berooving des bloeds, van deszelfs levend- bewerktuigd karakter, het eenvoudig streven naar scheiding van deszelfs bestanddeelen , tot bewerktuig¬ de ontbinding , reeds toereikende, om dien toestand van verandering en uitputting des zenuwlevens aan te brengen, welken wij onder de uitdrukking van zenuwachtigen toestand opvatten. — Dit zal zoo ta¬ melijk alles zijn , wat , bij den tegenwoordigen stand onzer kennis, omtrent de verschillende grondlegging van het zenuwachtig lijden in koortsen , met eenige waarschijnlijkheid kan gezegd worden. Met opzet hebben wij ons daarbij geheel bij het algemeene gehouden , en een dieper intreden in het bijzondere vermeden, dewijl zulks ons bij het gebrek aan stel¬ lige bewijzen, al te bedenkelijk voorkomt. Onze le¬ zers zullen derhalve bij de weinige, door ons gege- vene aanwijzingen, ook geene al te dogmatische beteekenis onderstellen, en wij willen namelijk nog aanmerken , dat het ons doel geenzins zijn kan , om tusschen de verschillende door ons aangeduide gevallen eene scherpe grenslijn te trekken, daar reeds het, door de ondervinding bewezen, ontstaan van den zoogenaamden typhus uit eene smetstof, en dan weder zonder eene dusdanige, op eigen¬ willige wijze, eene zoodanige meening genoeg¬ zaam wederlegt. — Ook zouden wij niet geloo- ven, dat het eerste, op de ontwikkeling van eene — 141 — wezenlijke smetstof gegrondde geval, in eenen enge¬ ren zin alleen tot het contagium van den typhus zou¬ de moeten beperkt worden , daar hoogst waar¬ schijnlijk aan verschillende ziekte vergiften eene der¬ gelijke vijandige werking op het zenuwstelsel, even als bij gene, moet toegekend worden. Als algemeene gevolgtrekking uit het tot dus verre behandelde, zal overigens, even als van zelf, deverdee- ling der koortsen, in twee groote reeksen of klassen voortvloeijen , waarvan de eene, de ontstekingachtige , zich daardoor schijnt te kenmerken , dat het ziekelijk vormings-proces als het ware den bepaalden weg ver¬ volgt , met eene onregelmatige verhooging van het na¬ tuurlijk bijna overeenkomt, en op deze wijze waarlijk plastische voortbrengsels oplevert; de andere klasse echter, voor welke voor ons de algemeene uitdui¬ ding ontbreekt, zich door eene geheel tegenover¬ gestelde neiging onderscheidt, door de neiging na¬ melijk van steeds klimmende ontaarding des bloeds, tot altijd grootere berooving van hetzelve van des- zelfs waar bewerktuigd karakter. — Onder deze laatste klasse behooren dan ook meer of minder alle, door een meer aanmerkelijk zenuwachtig lijden zich onderscheidende , koortsen. Wanneer wij overigens, in het beloop onzer be¬ schouwing , van het bloed op zich zelf spreken , zoo kan dit onmooglijk in denzelfden zin gemeend zijn , waarin veele leerboeken somtijds van eene zuiver ontste¬ kingachtige of andere koorts spreken. Zeer in aard verschillend plaatselijk lijden , dat dikwerf het uit¬ vloeisel is van het algemeene lijden , dikwerf weder — 142 op dit terugwerkt, kan met de zenuwachtige koort¬ sen aanwezig zijn , of eerst in derzelver beloop zich ontwikkelen, maar wij houden het voor over¬ bodig, hier meer in bijzonderheden te treden, daar juist dit deel der ziektekunde van ons on¬ derwerp ons voorkomt, het overvloedigst bewerkt te zijn. Bij de , in lateren tijd , op dit gedeelte zoo zeer toegewijde opmerkzaamheid, zoude men wezenlijk niet zelden aan het door wieland zoo gaarne gebruikte spreekwoord herinnerd worden : Er sieht den W ald vor lauter Bäumen nicht , terwijl de artsen wegens de bemoeijingen met het bijzondere, maar al te dikwerf het algeraeene uit het oog schijnen verloren te hebben. — Dat ook binnen de middenpunten des zenuwstelsels, veel¬ vuldige ziekelijke herscheppingen moeten geschie¬ den, kan evenzeer niet betwijfeld worden, wanneer men slechts aan de levende eenheid denkt, waarin, in de bewerktuiging, de vloeibare en vaste deelen tot elkander staan. Ook heeft de ziektekundige ont¬ leedkunde reeds veel van dien aard aangetoond. Nog geene der in dit stelsel aangetoonde ziekelijke her¬ scheppingen, heeft zich echter tot nog toe als stand¬ vastig bewezen, en het dunkt ons reeds om deze rede verkeerd, de zoogenaamde zenuwkoortsen uit¬ sluitend daarop te willen grondvesten ; veeleer moesten zij slechts als eene plaatselijke terugkaat¬ sing van het, in het geheel des bloeds ingcplant, ziekte-proces beschouwd worden. Met nog grootere zekerheid echter kan men dit voorzeker van de ziekelijke herscheppingen in andere weefsels bewee- 1-43 — ren, en voornamelijk moeten de, in lateren tijd zoo veelvuldig beredeneerde , ziektekundige voortgangen op het slijmvlies der darmen , voorzeker slechts als het voortbrengsel van onregelmatige kritische po¬ gingen beschouwd, en met het algemeen lijden in de innigste betrekking geplaatst, worden. Een vernuftig, door andere voortbrengsels reeds met roem bekend geneeskundig schrijver, heeft on¬ langs voortreffelijke aanmerkingen geleverTl over de typheusc koortsen , (ciares allgemeine Bemerkungen über Einthcilung der Fieber, Entzündungsfieber und Typhus in de door hem en radius opgestelde Bei¬ trägen zur praktischen Heilkunde , IV B'1 2e Heft). Hij beschouwt den typhus als eene onregelmatige vorm van wezenlijke , vooral van gastrische koortsen , en leidt derzelver ontstaan hoofdzakelijk af van ge¬ stoorde , op andere werktuigen , dan de oorspronke¬ lijk daartoe bestemde, terug gekaatste ziekteschei- dingen. De verdere uitbreiding van deze zijne mee- ning bevat zoo veel, dat met het, in het beloop dezer beschouwing , beredeneerde zoo naauw over¬ eenstemt, dat wij ligt in verdenking zouden kunnen komen, eene letterdieverij te hebben bedreven. En toch zijn de in deze verhandeling door ons ter neder gestelde inzigten, niet alleen het gevolg van de door ons sedert eene reeks van jaren verkregene over¬ tuigingen omtrent het onderwerp, dat ons bezig houdt, maar het gezegde opstel kwam ons, en zelfs toen nog slechts in een uittreksel, voor oogen, toen de voor ons liggende verhandeling, reeds bijna voor den druk was afgewerkt. — IU — Ook zal aan den kundigen lezer , die beide wer¬ ken met elkander vergelijkt, het onderscheid dat in de wijze van opvatting en beschouwing, tusschen dezelve plaatsvindt, niet ontgaan, ten gevolge waar¬ van cLARCs, als het ware hij voorkeur, zich aan de uitwendige geschiedenis van het behandeld onderwerp houdt , en wij ons , wanneer wij deze uitdrukking slechts van een zoo gebrekkig erkend onderwerp durven gebruiken , als het ware bij voorkeur, aan de inwendige geschiedenis van hetzelve hou¬ den, — zoo dat gene den voortgang der ziekteschei- dingen tot het middenpunt zijner beschouwing, van waar alles uitgaat, gemaakt heeft, en wij de in het bloed zelf plaats grijpende inwendige veranderingen. Voor het overige kunnen wij niet dan uit overtuiging onze volkomene overeenstemming met de , hier ter plaatse verklaarde , meeningen van den voortrefifelijken arts bekennen, en moeten belijden, dat wij sinds langen tijd door niets, wat wij over dit onderwerp gelezen hebben , in diervoege bevredigd gewor¬ den zijn. Wij bevinden ons nu aan het slot onzer beschou¬ wing, daar het ons slechts om de voorstelling van algemeene gezigtspunten, die men in lateren tijd zoo zeer verwaarloosd heeft, te doen is geweest, en het verdere wat wij tot volkomene erkenning van het inwendig ziektekundig wezen der beschouwde koortsen nog behoefden, bij den tegen vvoordigen stand onzer kennis nog niet kan geleverd worden, terwijl de geschiedenis van derzelver uitwendig wezen , in lateren tijd , zoo veelvuldig een onder- 145 — werp van opmerkzaamheid is geweest , dat wij het voor overbodig houden , dieper in hetzelve in te drin¬ gen. Wij willen ons derhalve hier nog slechts eene enkele aanmerking veroorloven. Hetgeen schönlein en diens leerlingen omtrent den zoogenaamden typhus abdominalis geleerd heb¬ ben, is bekend, en schijnt zich in eene tamelijk algemeene aanneming te mogen verheugen. Ook wij deelen over het geheel daarin, echter met eenigzins grootere beperking, dan deze leer door de eigenlijke voorvechters schijnt opgevat te worden. — Daarge¬ laten dat wij ten opzigte van het aannemen eener ontsteking der zenuwknoopen als de ziektekundige grondslag der kwaal, moeten bekennen, subjectief twijfelaars te zijn, kunnen wij ook de ziektekundige zelfstandigheid derzelve niet in dien graad toestem¬ men , waarin zij beweerd wordt , dewijl , voor zoo verre met onze ondervinding overeenkomt, de zoo¬ genaamde typhus abdominalis , ons steeds in het algemeen als eenen door jeugdigen leeftijd en ande¬ re, deels in de afzonderlijke constitutie, deels bui¬ ten dezelve liggende betrekkingen , begunstigden hoogeren ontwikkelings-vorm van gastrisch-nerveuse koortsen is voorgekomen. Wij zijn in de gelegen¬ heid geweest geheele epidemiën van dergelijke koort¬ sen waar te nemen en te behandelen, waar, onder de opgegeven omstandigheden het volkomen beeld van den typhus abdominalis zich mengde, terwijl de ziekte in de meeste gevallen de grootste overeen¬ komst had met de febris lenta nervosa der oudere ge- neesheeren ; terwijl andere gevallen daarentegen weder 10 — 146 zoo gemakkelijk verliepen , dat zij bijna geheel met eene eenvoudige zinking- of uitslag-koorts schee¬ nen gelijk te staan. Zelfs de behandeling , welke de arts in dusdanige gevallen volgt, is, zoo als wij ons meermalen daarvan meenen overtuigd te hebben, hier niet zonder belangrijken invloed. Ten minsten gelooven wij in niet weinige gevallen, waar leden van hetzelfde huisgezin , van gelijke leeftijden en andere verhoudingen , echter ondfer eene geheel andere behandeling der artsen, onmiddelijk te vo¬ ren aan den tijphus abdominalis geleden hadden, de later ziek gewordene voor de ontwikkeling van denzelfden koortsvorm door vroegtijdige en stoute aan¬ wending van den calomel bewaard , en de ziekte daar¬ door tot een veel eenvoudiger beloop gestemd te heb¬ ben. Omgekeerd hebben wij echter ook, en wel in hetzelfde huisgezin , uit eene zoo het scheen een¬ voudige gastrische koorts , die geheel verkeerd was behandeld geworden , het volkomen beeld van den typlrns abdominalis zich zien ontwikkelen. Wanneer wij echter den typkus abdominalis, vol¬ gens de uitkomst onzer ondervinding slechts voor eenen hoogeren ontwikkelingsvorm der gastrisch- nerveuse koortsen, bij welke steeds een exanthe- 10* matisch proces mede in het spel schijnt te zijn, kunnen houden , zoo zijn wij er toch verre van af, het aan denzelven toegekend ziektekundig karakter, met uitzondering van de ons twijfelachtig voorkomende aangenomene ontsteking der zenuw- knoopen , te willen loochenen , of denzelven zelfs met koortsen van minder vermogen te willen ver¬ wisselen, — veeleer moeten wij het treffende in de door hem ontworpene trekken volkomen er¬ kennen. Wij zijn slechts van meening , dat de ziekte niet immer deze hoogte van ontwikkeling be¬ reikt , en dat de typhus abdominalis met de ver¬ schillende vormen van gastrisch- nerveuse koortsen , inderdaad uit eenen bodem ontspringt , zoo dat het van de vereeniging van uit- en inwendige verhou¬ dingen afhangt , of er zich een werkelijke typhus dan slechts eene gastrisch- nerveuse koorts van la¬ geren trap zich zal ontwikkelen. — In de praktijk bestaat alles uit graden en tusschen-graden, en de schijnbare uitersten zijn dikwerf nader van elkan¬ der verwant , dan men gewoonlijk denkt , — ten minsten niet zoo volstrekt gescheiden, als het zich in de theorie dikwerf laat aanzien. Dit belet echter den waren geneeskundigen, wiens kunst juist in het individualiseren bestaat , niet , om aan het ziektekun¬ dig karakter van ieder enkel geval deszelfs regten toe te kennen. — Overigens willen wij daarmede geenzins tegenspreken , dat de typhus abdominalis , onder begunstigende omstandigheden , ook niet epi¬ demisch kan te voorschijn treden. Nog moeten wij van een onderscheid gewag maken. — 149 — waarvan in de geschriften van oudere artsen dik¬ werf melding geschiedt , en waaraan zeer veel gewigt wordt toegestaan. Wij meenen het onder¬ scheid tusschen Jebris nervosa versatilis s. erethisiica en Jebris nervosa stupida s. torpida. — Deze twee verschillende ontwikkelingsvormen der zenuwachtige koortsen, vertoonen zich dikwerf zoodanig, als of men zich daaronder twee verschillende ziekten heeft voortestellen , en toch berusten zij slechts op eene verschillende wijze van aanzijn der dierlijke opwek¬ king, en schijnen meer van constitutionele verhoudin¬ gen, dan van eene verscheidenheid in de natuur van het ziekte proces haren grond te hebben. Erethische koortsen zijn een zeer gewoon verschijnsel , en er bestaan veele personen , bij welken door middel der eigendommelijkheid van hunne ligchamelijke constitutie iedere koorts , van welken aard zij ook zijn moge, dit karakter steeds meer of min zal ont¬ wikkelen. Dit zijn meestentijds personen van een zeer prikkelbaar zenuw- of vaatstelsel , welken het echter aan inwendige kracht en levenssterkte ont¬ breekt, jonge vrouwelijke voorwerpen of zoodanige, wier zenuwstelsel door overmatige inspanningen van den geest of van het gemoed lijdt , of ook door andere buitensporigheden van verschillenden aard zeer ver¬ zwakt is geworden. Bij dezen kan eene eenvou¬ dige zinkingskoorts ijling, zinsbegoochelingen, stuip¬ trekkingen en andere zoogenaamde zenuwachtige verschijnsels met zich voeren. Het zoude echter eene groote dwaling zijn , hier met den grooten hoop geneesheeren van eenen zenuwachtigen toe- — 150 stand te willen spreken , voor zoo verre wij daar¬ onder een dieper, op de koorts gegrond zenuwlijden verstaan, hoewel het niet te loochenen valt, dat hier eene hoogere overgang mooglijk is. Het ge¬ heel herust hier slechts op een zeker onderscheid, tusschen het zenuw- en vaatstelsel, waartoe dus¬ danige voorwerpen uit ontbrekende kracht en har¬ monische eenheid van het bewerktuigd levenspro¬ ces, buitendien reeds overhellen, — op eene ge¬ brekkige bewerktuiging van het geheele ligchaam , welker gevolgen zich echter juist daar het duide¬ lijkst openbaren, waar de beide grondstelsels der bewerktuiging met elkander in strijd geraken. — In het voorbijgaan gezegd, zijn het overigens juist deze onder den vorm van Erethismus verloopende koortsen , tegen welke onze zenuwmiddelen ( nervi - na), in de praktijk, het meeste nut aanbrengen. Indien wij ten slotte nog eenmaal kortelijk de uit¬ komsten onzer beschouwing in hare hoofdpunten her¬ halen, zoo zullen zich ongeveer de volgende stel¬ lingen voordoen. 1°.) De uitdrukking zenuwkoortsen moet wegens derzelver mooglijke verkeerde uitlegging, geheel uit de geneeskunde verbannen worden. Er zijn geene koortsen , die onmiddellijk uit het zenuw¬ stelsel ontspringen, en wier eigenlijk wezen in hetzelve bevat is. Het is veel beter van eenen enkelen zenuwachtigen toestand te spreken , en dezen te beschouwen als eenen ziektenkundigen toestand , met welken zeer veele , naar derzel¬ ver natuur en geaardheid , zeer verschillende koortsen in haar beloop zich kunnen verwik¬ kelen. 2°.) Wat tot nog toe in de geneeskundige leer¬ boeken, onder den naam van zenuwkoortsen is be¬ grepen geworden, is alles behalve eene door ziek¬ tekundige zelfstandigheid gekenmerkte koorts mor¬ bus sui g ener is ; veeleer vormen de zoogenaamde zenuwkoortsen, zelfs wanneer men ze als eene bij¬ zondere koortsklasse gelden laat, voor zoo verre hieronder toch slechts eene groote , door gelijk¬ aardigheid harer innerlijke ziektekundige gesteldheid zich vormende eenheid moet verstaan worden, eene ware ziektekundige Chaos , daar bijna alle snelver- loopende ziekten , wier aantal men weet dat legio is, onder zekere omstandigheden eene zoogenaamde zenuwkoorts worden kunnen. Met een woord : het begrip der zenuwkoorts berust noch op eene enkelvoudige, door ziektekundige zelfstandigheid, zich onderscheidende koortssoort, noch op een, door eene zekere ziektekundige gelijkaardigheid tot eene grootere eenheid (koortsklasse) zich ver- eenigend grooter aantal van koortsen , maar moet enkel en alleen toepasselijk gemaakt worden op een bij¬ zonder koorts-karakter , dat is : op eene bijzondere ziektekundige wijziging van het koorts proces zelf, in hetwelk overigens bijna alle slechts denkbare koortsen, al zijn zij ook zeer verschillend gegrond¬ vest , kunnen verloopen. 3°.) Wel kan het niet geloochend worden , dat er zekere koortsachtige ziekten zijn, die zich bijna standvastig door een zenuwachtig tijdperk onder- — 152 — scheiden , bij welke alzoo eene zoogenaamde zenuw¬ koorts eenigermate een deel der geheele ziekte uitmaakt. (Typhus-familie, typkeuse koorts?) Deze ziekten zouden nog het best de benaming van ze¬ nuwkoortsen verdienen. Zij hebben over het al¬ gemeen veele eigendommelijkheden met elkander gemeen , en schijnen namelijk , voor zoo verre onze tegenwoordige kennis reikt , meestentijds uit eene eigenaardige (specifieke) ziekte- oorzaak te ontsprin¬ gen — Bedenkt men echter , dat de zenuwachtige toestand , waarmede zij zich op eenen zekeren tijd van haar beloop verbinden , hoewel dezelve op bijzondere oorzaken schijnt gegrond te zijn, desniet¬ temin, in een ziektekundig opzigt, niet wezenlijk onderscheiden is van den zenuwachtigen toestand , waarmede gewoone koortsen zich dikwerf verbinden, zoo valt ook de grond weg , om in dit opzigt tusschen haar en de gewoone , met zenuwachtigen toestand verloopende koortsen , eene scheidingslijn te trekken. In ieder geval houden wij het voor eene logische misslag , wanneer zij in de genees¬ kundige leerboeken van de in dezelve aangenomene klasse van zenuwkoortsen worden uitgesloten, hoe¬ wel dan ook hare overige ziektekundige eigendom¬ melijkheden , eene bijzondere beschouwing noodwen¬ dig maken. 4°.) Zijn er ook andere koortsen, die, zonder dat zij haar ontstaan aan eene eigenaardige oorzaak te danken hebben, reeds vroegtijdig en bijna van den aanvang van haar beloop af, eene overhelling tot het zenuwachtig karakter te kennen geven. Veele schrijvers, die zich van het denkbeeld eener zelf¬ standige zenuwkoorts niet konden losmaken, hebben zich op deze koortsen beroepen en dezelve oorspron¬ kelijke of ook wel zelfstandige zenuwkoortsen ge¬ noemd. Wanneer men echter de zaak naauwkeuri- ger onderzoekt , zoo zal men altijd bevinden , dat het slechts gewoone, gastrische, katarrhale koortsen enz. zijn, die slechts ten gevolge van bijzondere consti¬ tutionele verhoudingen van het aangetast voorwerp, of ten gevolge van bijzondere schadelijke invloeden, die vooraf zijn gegaan en ten deele nog voortwer¬ ken , eene uitstekende neiging tot het zenuwachtig karakter bezitten , en zich derhalve vroegtijdiger met hetzelve verwikkelen , dan anders wel gewoon¬ lijk het geval pleeg te zijn. In waarheid hare oor¬ sprong mag derhalve evenmin uit het zenuwstelsel afgeleid worden, als zulks bij eenige andere koorts is toe te geven. 5r>.) Van oudsher hebben de geneesheeren ge¬ poogd om het innerlijk ziektekundig wezen der zoogenaamde zenuwkoortsen, of juister van den koortsachtigen zenuwachtigen toestand , het inwen¬ dig wezen en met hetzelve de eigenlijke stoffelijke grondlaag van dezelve na te vorschen. De onder¬ vinding , vooral met behulp der ziektekundige ont¬ leedkunde, heeft aangetoond, dat alle vooronder¬ stellingen en vermoedens hieromtrent, die tot nu toe door de artsen zijn opgesteld geworden, geenen zekeren grond hebben. En toch is de vraag naar dit onderwerp zoo wel uit een theoretisch als prak¬ tisch oogpunt te belangrijk , dan dat men van derzelver — 154 — oplossing geheel afstand zoude kunnen doen. Wij Tan onzen kant zoeken de oplossing dezer vraag in de gesteldheid des BLOEDS , en gelooven , dat deze wijze van oplossing de eenige is, welke met eene gezonde physiologie en pathologie in overeenstem¬ ming staat. Wij beschouwen het bloed als de al- gemeene bron van alle dierlijke levenskracht, na¬ melijk ook in betrekking tot de verrigtingen van het zenuwstelsel. Bij ons is de koorts een bijzon¬ der ziekelijk vormings-proces , dat in en door het bloed voltrokken wordt , zoodat bij iedere koorts bet bloed ten opzigte van deszelfs menging en or- ganisch-levende betrekking eene bepaalde verande¬ ring en omstemming ondergaat. Derhalve schijnt de zenuwachtige toestand in koortsen ons toe immer daar zijnen grondslag te hebben , waar het bloed door het koorts-proces eene dergelijke omstemming ondergaat , dat het meer of min deszelfs levend bewerktuigd karakter er bij inschiet, en derhalve voor het zenuwstelsel niet meer de onuitputtelijke bron kan zijn, waaruit hetzelve voeding, leven en kracht voor deszelfs verrigtingen put. Wij zijn, bij het tegenwoordig standpunt der dierlijke scheikunde , wel niet in staat , om de waarheid onzer meening door voorwerpelijke bewij¬ zen aan tc toonen ; maar wij vertrouwen in dit opzigt op de vorderingen van eenen toekomstigen tijd, welke ons welligt de middelen en de wegen zullen leeren kennen , waarmede wij in staat zullen zijn , om even zoo zeker de veranderingen in de menging des bloeds te herkennen , als wij tegen- — 155 — woordig het vermogen hebben, den inhoud van on¬ bewerktuigde stoffen te ontleden. Welligt is bet ook niet eens eene en dezelfde gesteldheid in de menging des bloeds, welke altijd bij den zenuw- achtigen toestand ten grondslag ligt , maar welligt maken verschillende ontaardingen der bloedmassa, eenen en denzelfden ziektekundigen toestand of veeleer hetzelfde ziektekundig verschijnsel uit. Dit zijn ongeveer de hoofdpunten , met welker beschouwing deze bladen zich bezig houden. Mog- ten zij de toestemming onzer lezers erlangen. " r vni.nv HrtOön ■ n 'liiè: r.j , f - ’ . f ' , : vtf'f »:nh Mi rr ^ Tj!', , f . i ■ ;. AANHANGSEL. * THERAPEUTISCH GEDEELTE — CONGESTIYE TYPHUS VAÏf ARMSTRONG. * '. Wanneer men de Therapie der Zenuwkoortsen, zoo als zij sinds de tijden der opwekkings-theorie in de meeste leerboeken wordt voorgedragen , aan eene onpartijdige toetsing onderwerpt , zoo zal men moeijelijk den indruk van zich kunnen afweren, dat hetgeen daar geleerd wordt, al te weinig van eenen stelligen aard is , maar zich in strekking en inhoud al te zeer als enkel symptomatische kennis doet kennen. Niet denkende aan de zoo ware, als rijk aan inhoud zijnde , stelling van den voortreffelijken STOLL : remediorum princeps est ipsius febris curatio apta , (het voornaamste der geneesmiddelen is de geschikte behandeling der koorts zelve) scheen men van de koorts, als zoodanig, bijna geheel het oog af te wenden, en in plaats daarvan zich uitsluitend met de behandeling des zenuwachtigen toestand» bezig te houden, zoodat in de meeste leerboeken het geheele, over de therapie handelende hoofdstuk, eigenlijk slechts uit de zamenstelling van de we¬ zenlijke of vermeende aanwijzingen, voor de ver¬ schillende nervina, excitantia enz. bestaat, — eene leerwijze , die hoe zeer zij zich ook niet voor de regterstoel eener hoogere wetenschap kan staande — 160 — houden , desniettemin als het onvermijdelijk gevolg van de verwarde ziektekundige wijze van beschou- wing, welke men bij de therapeutische verhande¬ lingen ten grondslag leide , moest voortkomen. — De latere tijd heeft ook hier een helderder licht ontstoken , en geheel bij voorkeur komt , naar onze meening, aan den Engelschman armstrong , de niet geringe verdienste toe , van op dit veld onzer we¬ tenschap eene nieuwe baan geopend en eenen nieu¬ wen en beteren geest voortgebragt te hebben. Het voortreffelijk , in eenen waarlijk klassieken geest opgesteld geschrift van dit echt genie, over den typhus, houden wij nog heden over het algemeen voor het beste, dat over dit onderwerp verschenen is , en kunnen het onvoorwaardelijk onder het be¬ langrijkste rekenen , wat de latere tijd in het vak der praktische geneeskunde over het algemeen geleverd heeft. Het schijnt echter helaas ! door slechts zeer weinige artsen met eene diepere en geheel grondige studie verwaardigd te zijn. Ten minsten konden alsdan geene zoodanige verkeerde voorstellingen omtrent de buitensporige geneeswijze van dezen geneeskundigen schrijver, zoo algemeen onder de artsen verbreid zijn, zoo als men zoo dik¬ werf in de gelegenheid is waar te nemen. Het kan hier onmooglijk ons doel zijn , een slechts eenigermate volkomen overzigt van de therapie der genoemde koortsen te leveren. Ook maken deze bladen over het algemeen volstrekt geene aanspraak op stelselmatige vorm en waarde. Het zal ons slechts veroorloofd zijn eenige der belangrijkste ge- ( — 161 — zigtspunten op to geven , van wélke eene weten¬ schappelijke therapie moet uitgaan. Voor zoo verre wij weten , was armstrong de eerste, die met de vcrcischte bepaaldheid, klaar¬ blijkelijkheid en uitvoerigheid leerde, dat het eerste en hoofdzakelijkste , wat eene rationele therapie bij de behandeling van den typhus en bij de hiermede verwante koortsen moet in overweging nemen, op eene zorgvuldige met de natuur overeenkomstige behandeling van de eerste, meestentijds door ver¬ hoogde opwekking zich onderscheidende tijdperken dezer ziekten berust , en dat in eene dusdanige doel¬ matig geleide behandeling dezer tijdperken, ook tevens de beste en zekerste waarborg voor de ont¬ wikkeling van eenen hoogeren zenuwachtigen toe¬ stand bevat is, — ■ eene leer, die van oneindig grooter gewigt en veel aanmerk elijkere praktische gevolgen is , dan het zich bij den eersten oogopslag ' wel laat aanzien. — Buitendien vestigde hij ook met de grootste zorgvuldigheid en met de meest mooglijke omzigtigheid , de opmerkzaamheid op de verschijnsels, welke ter herkenning der nu eens meer openlijke, dan eens meer verborgene beleedi- gingen van inwendige belangrijke werktuigen strek¬ ken , en leerde de met de regels der kunst overeen¬ komende behandeling dezer plaatselijke aandoeningen. Met een woord : armstrong stelde , hoewel hij zich dan ook van andere uitdrukkingen bediende , echter inderdaad aan den spits van zijne therapeutische handelwijze, bij gezegde ziekten, de grondstel¬ ling , dat eene met de natuur overeenkomstige be¬ ll — 102 — handeling der koorts, (wij nemen deze uitdrukking hier in den vroeger door ons ontwikkelden dieperen zin) hier het eerste en hoofdzakelijkste is. De middelen , welke hij tot dat einde aanwendt , zijn eenvoudig en op zich zelf niets minder dan nieuw. Zij bestaan, wat de hoofdzaak betreft, in algemeene en plaatselijke bloedontlastingen, in de aanwending van afvoerende middelen, en bijzonder vooral in een doelmatig gebruik van den calomel in grootere giften. — Dit laatste middel, op den opgegevenen aard en wijze aangewend , behoort wel is waar, niet oorspronkelijk aan armstrong, maar is bet eigendom der engelsche praktijk in het alge¬ meen, en kan als bet eerst door r. hamilton in dezelve ingevoerd beschouwd worden. Ten minsten schijnt deze onder de latere artsen , bet eerst de verbinding van denzelven met opium , en deszelfs aanwending in grootere giften te hebben geleerd en aanbevolen: aan armstrong komt echter de verdienste toe, van deze leerwijze nader gegrondvest, en in eenen hoogen graad volmaakt te hebben. — Daar wij dezelve als eene der grootste verrijkingen be¬ schouwen , welke der praktische geneeskunde in latere tijden is ten deel geworden , zoo zij het ons veroorloofd, een weinig langer daarbij te vertoeven. Het is inderdaad naauwelijks geloofbaar, hoe veel de arts met de aanwending van den calomel in * groote giften, dan eens met, dan eens zonder opium , in de zwaarste koortsachtige ziekten kan uitrigten. Wie daaromtrent niet zelf aan het ziek¬ bed ervaringen heeft opgezameld , of deze behände- — 163 — ling aanwendt , zonder nader met dezelve en hare geheimen, welke zij zonder twijfel in menigte be¬ zit, vertrouwd te zijn, die zal nimmer gelegenheid vinden , zich van derzelver groote werkzaamheid te overtuigen. En toch bezit de praktische geneeskun¬ de slechts weinige middelen en geneeswijzen, die in dit opzigt met haar verdienen vergeleken te worden, en zelfs deze, wanneer zij ook ten op- zigte der kracht en hevigheid liarer werking, al eens eene vergelijking toelaten , zijn toch meestentijds tot eenen engeren werkkring beperkt, zelfs zijn de bloedontlastingen , die toch eene zoo algemeene aanwending toelaten , in derzelver toediening , aan meerdere beperkingen onderworpen , en hoe eng begrensd is ten minsten niet tot nog toe het ge¬ bruik van de methode van Peschier, om den braak¬ wijnsteen toe te dienen , welke behandeling, na de bloedontlastingen hier wel het eerst in verge¬ lijking moet komen. De inwendige grond van de zoo krachtige, en in zoo zeer verschillende koortsachtige ziekten, zoo heilzame werking van den calomel , wanneer dezelve in groote giften wordt toegediend, moet ontegen¬ zeggelijk voor het naast in deszelfs eigendommelijke werking op het bloed , en wel hoofdzakelijk op deszelfs innerlijk mengings- en vormings-proces gezocht worden , in welk opzigt wij ook onder alle den geneesheer ten dienste staande geneesmiddelen, niet een enkel met denzelven zouden weten te vergelijken. De op deszelfs werking volgende ver¬ meerderde werkzaamheid van bijna alle bewerk - 11 * tuigde afscheidingen, moet gewis meer beschouwd worden , als het gevolg van de door denzelven volbragte werking op het bloed, dan dat men de¬ zelve enkel van eene vermeerderde opwekking der verschillende afscheidings werktuigen zoude mogen afleiden , hoewel wij ook dit laatste niet geheel willen loochenen. — Hoe dit echter ook zijn moge , zoo veel toch is zeker, dat, waar het er op aan¬ komt, om in snelverloopende koortsen, eene guns¬ tige rigting aan het ziekte-proces te geven , zulks door geen tot nog toe bekend geneesmiddel , zoo snel en met zoo zekeren uitslag kan volbragt wor¬ den , als door de aanwending van den calomel , volgens de methode van armstromg. Ja wij gelooven niet te veel te zeggen, wanneer wij beweeren, dat onze pogingen ter genezing , in zeer vele zware snelverloopende koortsen, zonder dit middel slechts een zeer onzeker spel zijn. Het spreekt voor het overige hierbij van zelfs , dat gevorderd wordende bloedontlastingen , zoowel als andere ver- eischte hulp, niet mogen verzuimd worden. Voor het overige bepaalt zich de mooglijkheid van aanwending des calomel's geenzins slechts tot die koortsen , welke van eenen duidelijk ontsteking- achtigen aard zijn, maar dezelve doet zich even heilzaam kennen bij die koortsen , bij welke zelfs niets van ontsteking te vrezen is, — en welligt moeten wij bij de laatste deszelfs geneeskracht nog hooger schatten, dan bij de eerste, dewijl het ons hier bijna nog meer aan geschikte hulpmiddelen ont¬ breekt , als daar, waar men door bloedontlastingen, — 165 — zouten en den gcheelcn ontsteking-wecrenden toe¬ stel ( apparattis ant iphlogisticus) reeds zoo veel kan uitrigten. Ook komt het ons voor dat deze zijne laatste heilzame werking, hoewel zij eigenlijk dezelve niet meer behoeft , echter eene nieuwe bevestiging is voor de uitgesprokene meening, volgens welke de calomel zijne hoofdzakelijkste en onmiddelijkste werking op de innerlijke gesteldheid en menging des bloeds rigt. Want slechts op deze wijze zoude de tegenstrijdigheid kunnen opgelost worden, dat dezelve bij ziekten van zoo geheel tegenovergestei- den aard, bij ondervinding op gelijke wijze als ge¬ neesmiddel werkzaam zijn kan. In lateren tijd is ook onder Duitsche artsen de methode, om den calomel in groote giften toe le die¬ nen , meer bekend geworden , maar schijnt op verre na nog niet die erkenning te genieten , welke zij wezenlijk verdient. Gebrek aan ondervinding en vooral verkeerd voorgestelde wijze van beschou¬ wing , zullen hiervan misschien de oorzaak zijn. Het is ten minsten zeker, dat er genoeg artsen zijn, die er zich niet in het minst over bedenken, om in snelverloopende ziekten den calomel volgens de gewoone leerwijze te geven, en de ligchamen hun¬ ner lijders daarmede allengskens om zoo te spreken, tot overzadiging toe opvullen , die desniettemin er niet toe te bewegen waren , om wanneer men alles te zamen rekende , dezelfde of dikwerf eene nog veel geringere hoeveelheid van dit middel in groo- tere , maar zeldzamere giften door hunne zieken te doen innemen , dewijl zij zich eene menigte voor- 166 — oordeelen , wegens de mooglijke nadeelen dezer wijze van toediening, in het hoofd hadden gezet, en van de groote voordeelen dezer geneeswijze, boven de gewoone, in het geheel geene kennis bezaten. — Wij zijn er verre van af, om te willen looche¬ nen, dat de aanwending van den calomel, in groote giften te onregte en in onbekwame handen zeer nadeelig, ja zelfs gevaarlijk zoude kunnen worden, en moeten over het algemeen erkennen overtuigd te zijn , dat deze wijze van aanwending , oneindig meer voorzigtigheid , behoedzaamheid en praktische be¬ drevenheid van de zijde des geneesheers vordert , dan men bij hare schijnbare eenvoudigheid wel ge¬ woonlijk zoude willen aannemen. Maar van welke krachtige geneeswijze kan men niet met volle regt hetzelfde heweeren, en kan dit den bedachtzamen geneesheer rede geven , om van de aanwending eener zoo werkzame handelwijze geheel af te zien? Wij hebben sinds eene reeks van jaren , waarin wij van den calomel, volgens de voorschriften van Armstrong, in zeer aanmerkelijke koortsachtige ziekten gebruik gemaakt hebben , genoegzame gelegenheid gevonden , om ons van de groote voordeelen , welke deze wijze van gebruik, boven de gewoone bezit, te overtuigen , en hetgeen wij hier daaromtrent uitspreken en mededeelen, is, zoo als wij geloo- ven, de zuivere, door geene vooroordeelen en theo¬ retische partijdigheid der school onzuiver gemaakte uitkomst , eener veeljarige , met de meest mooglijke behoedzaamheid , in het werk gestelde toetsing van dezelve aan het ziekbed. Het gezag van anderen, 167 — hetgeen anders eene zoo groote rol in de genees¬ kunde speelt , hoe gewigtig hetzelve ook moge ge¬ weest zijn, en welk gewigt wij in een ander opzigt daaraan ook mogen toekennen, heeft ons echter aan het ziekbed nimmer tot eene blinde huldiging, en tot het afstand doen van eigen onderzoek en toetsing verleid, en nimmer is het ons mogen ge¬ lukken, daar, waar de gewone geneeswijze ons in den steek liet , ons geweten , even als zoo vele geneeshecren , daarmede te bevredigen , dat wij toch voldaan hadden aan de eischen der school. De ei- schen der kunst, voor zoo verre zij zich tot den gemoedelijken arts bepalen , gaan naar onze over¬ tuiging verder, en daar, waar hij in de in gebruik zijnde handelwijzen gebreken ontdekt, of zelfs de geheele leerwijze als ontoereikend erkent , houden wij het voor zijne pligt, om ten minsten naar even¬ redigheid zijner krachten , er naar te streven , om dit gebrek te verhelpen , en daardoor de tot dus verre bestaan hebbende handelwijze te volmaken, of ook, wanneer het anders mooglijk is , eene nieuwe en werkzamere uit te vorschen. — Deze grondstellin¬ gen hebben ook ons bij de toetsing der door arm- strong aangeprezene leerwijze geleid, en op dezen grond gelooven wij ook aanspraak te mogen ma¬ ken op het vertrouwen onzer lezers. Hoe wei¬ nig wij ook geneigd zijn om ons, gelijk wij zoo even gezegd, hebben , over het algemeen op het gezag van anderen te verlaten, zoo heeft toch armstrong, doordien wij zijne opgaven zoo dikwerf bevestigd en bewaarheid hebben bevonden, zoo als wij open- 168 — lijk bekennen , ons vertrouwen in zoo hooge mate verworven , dat wij ook daar , waar eigene onder¬ vinding ons niet ten dienste stond, zonder beden¬ king zijne voorschriften hebben opgevolgd. Zijn werk over den typhus , dat tevens zoo leerrijk is voor de behandeling van alle snelverloopende ziek¬ ten staat, naar onze meening, in wezenlijke prakti¬ sche waarde en echte geneeskundige beteekenis even ioog verheven boven de menigte geschriften van len lateren tijd, die overeenkomstige onderwerpen behandelen , gelijk de Ilias van homerus als helden¬ dicht, en ten opzigte van deszelfs dichterlijke waar¬ de boven de Henriade van Voltaire mag staan. Hoe hoog wij echter ook het werk van armstrong naar verdiensten mogen waarderen , zoo spreekt het echter van zelfs, dat wij hetzelve geenzins voor 169 volstrekt volmaakt en geheel vrij van gebreken zou¬ den willen verklaren. Indien armstrong meer met de betere Duitsche Therapie bekend ware geweest, zoo zoude hij voorzeker veel van dezelve opgenomen, en daardoor zijne geneeswijze nog meer volmaakt hebben. Het is de zaak van den beschaafden Duit- schen geneesheer om dit te herstellen , en deze zal alsdan niet geheel zeldzaam ook zonder calomel even¬ zeer het doel bereiken , door dusdanige middelen , die Armstrong of in het geheel niet gekend, of waarvan hij ten minsten geene melding gemaakt heeft, hoezeer echter in de zwaardere gevallen, gene immer onontbeerlijk blijft. Dat wat wij Buit- sche geneesheeren door eene rijkelijke aanwending van onze zouten, vooral ook van den sal: amm, door eene ter regter plaatse volvoerde antigastrische be¬ handeling enz. uitrigten , kan ons het gebruik van den calomel niet zelden doen ontberen, en het blijft altijd de pligt van den gemoedelijken geneesheer , om daar , waar hij met zachtere middelen kan vol¬ staan , deze heroische geneesmiddelen te vermijden. Evenzeer zijn voorzeker de aftreksels onzer aethe- rische olijachtige wortels en bloesems , zoo als de valeriana, de arnica enz., met gepaste bijvoegsels, in de meeste gevallen , waar inderdaad vlugge prik¬ kelende middelen gevorderd worden, meer op hunne plaats en van grooter nut , dan de door armstrong aangeprezene prikkelende middelen, wier omvang en keuze , over het geheel eenigzins beperkt schijnt te zijn. Buitendien moet ook de Duitsche geneesheer bij 170 — de beoefening en beoordeeling van gezegd werk, nimmer vergeten , dat de schrijver van hetzelve met engelscbe gestellen, en vooral met engelsche magen te doen heeft gehad. Deze omstandigheid is van groot gewigt. Dit in aanmerking genomen , is den Duitschen arts slechts eene voorivaardelijke navol¬ ging van de geneeswijze des Engelschen geneesheers veroorloofd. — Echter heeft armstrong ook niet en¬ kel welgevoede , aan eene zeer voedzame , prik¬ kelende kost gewende ligchamen voor zich gehad , en er zijn derhalve plaatsen genoeg in zijn werk, waar hij de bij verzwakte voorwerpen , of in een verder gevorderd tijdperk der ziekte, vereischte geneeswijze leert, en voor de zoo nadeelige over¬ drijving eener verzwakkende behandeling waar¬ schuwt ; eene omstandigheid , welke die schrijvers , welke hem van eene al te zeer in uitersten verval¬ lende behandeling beschuldigen , wel hadden moe¬ ten in aanmerking nemen , wanneer zij zich wilden vrijwaren van de geregte berisping, dat zij het ge¬ schrift, waarover zij niet geaarseld hebben hun oordeel te vellen, welligt niet eens geheel hebben gelezen. In het algemeen vordert de gezegde geneeswijze in de werkelijke praktijk veel omzigtigheid en scherpzinnigheid van de zijde des geneesheers, om dezelve naar omstandigheden en naar de verschillende gevallen behoorlijk te wijzigen, en heeft in dit opzigt niets minder, dan een stereotijp karakter. Niet alleen dat het niet altijd zoo geheel gemakke¬ lijk is , om te beoordeelen , of eene bijvoeging van 171 opium, bij den calomel geoorloofd zij of niet , zoo maakt ook de bepaling van de grootte der enkele giften calomel, eene zorgvuldige inachtneming van alle verhoudingen , en een welwikkend praktisch oordeel noodzakelijk , ten einde de regte maat niet te missen of te overschrijden. — Wij zei ven hebben in vele gevallen stout weg eene gift van eene scrupel toegediend, en dezelve ook wel somtijds herhaald, en gelooven slechts door eene dergelijke krachtdadige handelwijze het dreigend levensgevaar te hebben afgewend , terwijl wij onder andere ver¬ houdingen , tot op 5, 4, tot 3, ja zelfs tot een grein ’s morgens en ’s avonds afgedaald zijn, en met deze geringe giften volkomen ons doel bereikt hebben. — Wat echter de vermeende nadeelen van groote giften van den calomel aanbelangt, zoo zijn dezelve daar, waar wij eene juiste beoordeeling van het geval op zich zelf, van den kant des geneesheers , vooraf mogen onderstellen, inderdaad meer denk¬ beeldig , dan wezenlijk , en berusten wat de hoofd¬ zaak aangaat, op verkeerde inzigten en zelfbedrog. Wij hebben in onze eigene praktijk niet alleen daar, waar dit middel in groote giften wezenlijk was aangewezen , nimmer eene kwade werking er op zien volgen, maar wij hebben ons door de on¬ dervinding er ook genoegzaam van overtuigd, dat deze wijze om den calomel toe te dienen , over het algemeen veel minder prikkelend op de bewerktui¬ ging werkt, en over het geheel veel zeldzamer, eene te vroegtijdige bovenmatige werking op de speekselklieren ten gevolge heeft , dan zulks hij de gewoone wijze, om denzelven toe te dienen, het geval is. Ook volstaat men dikwerf met eene veel geringere totaal hoeveelheid van dit geneesmiddel , wanneer men het op deze wijze aanwendt, dan men noodig heeft , wanneer men de gewoone wijze om hetzelve toe te dienen opvolgt. Men moest slechts overal , waar het gevorderd wordt , niet te lang met deszelfs aanwending vertragen , maar te regter tijd er toe overgaan , wanneer men de heilzaamheid van hetzelve, in haren geheelen omvang wil leeren kennen. — Het schijnt inderdaad het geval te zijn, dat de calomel, wanneer dezelve op de gewoone wijze tot op een of ook eenige greinen alle twee uren wordt toegediend , deszelfs werking tot de in¬ wendige oppervlakten der bewerktuiging , de slijm¬ vliezen en wat met deze het naast in verband staat, beperkt , en deze weefsels verre weg meer prik¬ kelt, dan zulks bij de toediening van grootere en betrekkelijk zeldzamere giften gewoonlijk geschiedt, terwijl dezelve bij deze laatste wijze van aanwen¬ ding , veel meer in de diepte , en vooral veel meer onmiddelijk op het bloed zelf, op de dierlijke bloed- making, op het mengings- en vormingsproces van het bloed, schijnt te werken. Wij gelooven ten minsten dat dit alleen het standpunt is , van uit hetwelk de werking der grootere calomel giften, vooral de ver¬ binding derzelve met een evenredig bijvoegsel van opium, in koortsachtige ziekten moet opgevat en beoordeeld worden. Hoe men echter hierover ook moge denken , zoo vloeit daaruit toch zooveel 173 — als dadelijke ondervinding voort, dat daar, waar grootere en zeldzamere giften van den calomel met of zonder opium wezenlijk aangewezen zijn , kleinere en meer dikwerf herhaalde giften van dit middel, niet alleen den gewenschten uitslag niet hebben, maar zich veeleer schadelijk dan nuttig be¬ loond hebben. Het komt ons geenzins gemakkelijk voor, om in het algemeen die gevallen op te geven en nader aan te duiden , in welke de gezegde wijze van gebruik des calomels , de voorkeur boven de ge¬ wone wijze verdient. Aan het ziekbed wordt bier de geoefende geneesheer dikwerf door een ze¬ ker tact geleid, terwijl eene kenschetsing dezer gevallen, in het afgetrokkene , veel moeijelijker schijnt. Wij willen echter daaromtrent kortelijk het volgende aanmerken. — De aanwending van den calomel, in grootere en zeldzamere giften, mees¬ tentijds met eene naar omstandigheden verschillende bijvoeging van opium , schijnt ons in typheuse koort¬ sen, of hij dezulke die vroeger of later daarin dreigen over te gaan, hoofdzakelijk dan aangewe¬ zen te zijn, wanneer de koorts nog geene plaatse¬ lijke vestiging gevonden heeft , zich nog geen be¬ paald plaatselijk lijden openbaart, maar zulks naar den aard der koorts wel vroeger of later te ver¬ wachten is, en deze te vrezene wending van den kant des geneesheers zooveel mooglijk moet wor¬ den voorgekomen , of wanneer , ook zonder voor¬ handen zijnde of dreigend plaatselijk lijden , het koortsproces op zich zelf en volgens deszelfs na- tiiurlijke neiging, door ziekelijke verandering en ontbinding des bloeds, met gevaar bedreigt, het¬ welk eenmaal ingetreden zijnde , gewoonlijk niet door de hulpmiddelen der kunst kan weggenomen worden. Ook in dit geval zal de vermelde genees¬ wijze zich onschatbaar toonen, doordien dezelve aan het geheele ziekteproces eene andere rigting mede¬ deelt, en deszelfs voordeelen vooral bij de plattelands- praktijk, waar men slechts zeldzamer in de gelegen¬ heid is zijne zieken te zien, eerst regt aan den dag komen. — Buitendien ook vertoont zij zich als de voortreffelijkste en eenigste bij alle ontstekingachtig of ontstekingaardig plaatselijk lijden van de werk¬ tuigen der buikholte (Heus; Kraamvrouwenkoorts enz. mede ingesloten,) en in het algemeen bij alle koortsen, welke zoo als de loop, de typhus abdomi¬ nalis enz. er toe geneigd zijn , om zich in de buik¬ holte te vestigen. Hier schijnt inderdaad de eigen¬ lijke werkkring voor deze geneeswijze te zijn , en de met haar vertrouwde geneesheer, kan daardoor iets schitterends ten uitvoer brengen. Wij houden ons ten minsten , om maar van een ding te gewa¬ gen, voor ons zelven overtuigd, dat in vele geval¬ len, door eene vroegtijdige en aan de omstandighe¬ den geëvenredigde aanwending van den calomel , in groote giften, soms in vereeniging met de gevor¬ derde bloedontlastingen, de wezenlijke typhus abdo¬ minalis, terstond in zijne kiem verstikt, of volgens de uitdrukking onzer fransche kunstgenoten , afge¬ sneden (coupé) kan worden. Waar dit ook niet volkomen mögt gelukken, wordt toch voorzeker 175 — door dc aangevoerde geneeswijze , een zachtaardi¬ ger, minder gevaarlijk beloop dezer koorts bereikt. Geneesheeren die deze verzekering beslissend tegen¬ spreken , schijnen minder uit ondervinding , dan uit opgevatte theoretische meening te oordeelen , en daarbij vooral eene al te onbepaalde heerschappij , aan de in geen geval in het algemeen te bestrijdene regelmatige opvolging in het rijk der ziekteproces¬ sen , in te ruimen. Wij van onzen kant grondves¬ ten ten minsten de zoo even uitgesprokene over- « tuiging, volstrekt op bepaalde eigene ondervinding. 