Vaderlandsch museum voor nederduitsche letterkunde, oudheid en geschiedenis, uitgegeven door C. P. Serrure. Eerste deel
This is a reproduction of a library book that was digitized by Google as part of an ongoing effort to preserve the information in books and make it universally accessible. Google books https://books.google.com Google Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online beschikbaar willen maken. Dit boek is zo oud dat het auteursrecht erop is verlopen, zodat het boek nu deel uitmaakt van het publieke domein. Een boek dat tot het publieke domein behoort, is een boek dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijke auteursrechttermijn is verlopen. Het kan per land verschillen of een boek tot het publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn een stem uit het verleden. Ze vormen een bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand, als herinnering aan de lange reis die het boek heeft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliotheken om materiaal uit het publieke domein te digitaliseren, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publieke domein behoren toe aan het publiek; wıj bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven leveren, hebben we maatregelen genomen om misbruik door commerci£le partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automatisch zoeken. Verder vragen we u het volgende: + Gebruik de bestanden alleen voor niet-commerciele doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor persoonlijke en niet-commerci&le doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervoor materiaal uit het publieke domein te gebruiken, en kunnen u misschien hiermee van dienst zijn. + Laat de eigendomsverklaring staan Het “watermerk” van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. + Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebruikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek rust, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakelijkheid voor auteursrechten is behoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het doel van Google is om alle informatie wereldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en uitgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de volledige tekst van dit boek doorzoeken op het web vialhttp: //books.google.co Neth 6% A Harvard College Library In A Bu 7 TR TIL NM veiigelı i N ir 4 | } [2 “ Ye, [) # EN hi: Ihn! IN 3! I) A [4 \ _ h N 1) ‚ N li a NE 72 THE GIFT OF Archibald Cary Coolidge, Ph.D. Class of 1887 PROFESSOR OF HISTORY Digitized by Google Digitized by Google VADERLANDSCH MUSEUM. Digitized by Google VADERLANDSCH MUSEUM vVOooR NEDERDUITSCHE LETTERKUNDE, OUDHEID GESCHIEDENIS, €. PD. Serrure, PROFESSOR BY DE FACULTEIT DER WIJSBEGEERTE EN LETTEREN AEN DE HOOGESCHOOL, TE GENT. EERSTE DEEL. N EN GENT, DRUKKERY VAN C. ANNOOT-BRAECKMAN, KOORNMARKT. 1855. NHL 40% eu HELD CUT UDANN Se) = ARGUIENE EASY COYLINAE Kar: 76, 94.5 CS vv&) L Het gemis aen een volgwerk zooals het Belgisch Museum, hetwelk door Willems gedurende tien jaren, met zoo veel byval, werd uitgegeven, is algemeen gevoeld geworden. Mijn doel is de bestaende leemte eenigs zins aen te vullen.Terwijl het bericht van inteekening op deze onderneming in omloop was, legde een der verdienstelykste letterkundigen uit Noord- Nederland, de heer Alberdingk Thijm, zyne Dietsche Warande, waervan thands reeds de eerste jaergang is ver- schenen,, ter pers. Zijn werk en het myne hebben omtrent de zelfde strekking. Edoch, zooals de uitgever der Warande het te recht zegt, «er is op het veld, dat wy beploegen, senoeg te doen om twee organen druk werk te geven. » In der daed by den dagelyks toenemenden lust voor de beoefening onzer geschiedenis, en vooral der nederlandsche tael- en letter- kunde, zullen de Dietsche Warande en het Vaderlandsch Museum niet te veel zijn, om de door Willems dood onder- brokene publicatie te vervangen. Des te meer, het plan onzer beide werken verschilt eenigs zins; want daer de heer Alberdingk Thijm zich ook met de letterkunde en kunst- gewrochten uit onze dagen bezig houdt, zal mijn Museum schier uitsluitelyk aen den voortijd gewijd zijn. Myne hoofdzaek is immers, door de bekendmaking van talryke stukken, welke ik sedert dertig jaren heb verzameld, belang- ryke bydragen te leveren tot opheldering onzer vaderland- sche geschiedenis , en gewigtige bouwstoffen by te brengen voor het samenstellen eener uitgebreide algemeene geschie- denis onzer tael- en letterkunde. Welken voorigang de studie onzer oude literatuer in de laetste vijf-en-twintig jaren gedaen heeft, weet eenieder. Voör dien tijd immers verkeerden zeer verdienstelyke ge- leerden, zooals de graef van Bylandt ( en de baron van Reiffenberg (9 nog in de dwaling, dat tydens de middel- (1) In zyne, voor dien tijd, zeer merkweerdige verhandeling Commentatio qua postulatur descriplio historico-geographica comiltatus Flandriae, quo tempore Mar- garetha, Ludovici Maleani filio, Philippo audaci Burgundiae duci nupsit, door de Hoogeschool van Leuven, ten jare 1823, bekroond. Leuv. 1826, in-4t, bl. 135, alwaer de schryver, na eenige fransche dichters opgenoemd te hebben, zegt : Multo minor eral numerus poelarum qui Flandrico sermone scripserunf, nec nisi unius Jacobi Maerlantii opera nobis servala sunt. Men zie daer tegen C. A. Sennurs, Geschiedenis der nederlandsche en fransche letterkunde in het graefschap Vlaenderen, alwaer bewezen wordt dat het dietschsprekend Vlaenderen, voor 1482, slechts twee dichters oplevert die fransch schreven. (2) Archives philologiques. D. II, bl. 47. Leuv. 1827. == 1E > eeuwen, hier te lande, en vooral in Vlaenderen, de fransche letterkunde, veel meer dan de dietsche, beoefend werd. Sedert hebben by ons de heeren Willems, Blommaert, Snellaert, Vander Meersch, enz.; in Noord-Nederland de heeren De Vries, Jonckbloet, Leendertz, Oudemans, Ver- meulen, Visscher, enz. ; in Duitschland de heeren Grimm, Hoffmann van Fallersleben , Mone, enz., geheel anders over de zaek doen oordeelen. Het zijn de vlytige bemoeijingen van deze en andere geleerden , die aen onze middeleeuwsche letteren, vooral aen onze dichtkunst, eene eervolle plaets tusschen de literaturen van alle andere volkeren hebben doen toekennen. Het waren hunne werken, die acn professor Jonck- bloet den weg baenden, om zyne voortreffelyke Geschiedenis der middennederlandsche Dichtkunst te schryven. Doch niettegenstaende al wat men in de laetste jaren aen het licht heeft gebracht , blijft er, het zy in openbare biblio- theken, het zy in die van byzonderen, nog veel berusten, dat verdienen zou bekend gemaekt te worden. Uit dien hoofde zal ik in dit Museum eene nog al ruime plaets toe- wyden aen de voortbrengsels onzer vroegste dichters. Ik zal my echter niet bepalen tot de drie eerste eeuwen onzer letterkunde ,„ maer insgelyks menig verdienstelyk en tot hiertoe onuitgegeven stuk uil de XVe en de XVIe eeuwen opnemen, of wel de aendacht vestigen op dezen of genen schryver van latere tyden , die of in het geheel niet bekend IS, of niet naer waerde wordt geschat. De in vroegere dagen uitgekomene verhandelingen van Jer. De Vries !) en Willems ®, hoe veel verdiensten zyby hunne verschyning ook hadden, zijn voor de eerste eeuwen onzer letterkunde sedert lang geheel onbruikbaer geworden ; ook voor de volgende tyden verliezen zy dagelyks van hun belang. De sedert in het licht gekomene werken van hoog- leeraer Visscher, van doctor Snellaert of professor Hofdijk , voor handboeken geschikt, zijn, alhoewel op de huidige hoogte der wetenschap, van al te beperkten omvang. Onze algemeene letterkunde wacht dus nog iemand die haer in heuren geheelen omvang en op eene uitgebreide wyze , door alle eeuwen heen, behandelt. Bydragen voor dit grootsch gebouw te leveren is een hoofd- doel van het Museum. Aen onze middeleeuwsche letteren vooral ruim ik zeer geerne cene breede plaets in, omdat deze in de laetste tyden zoo algemeen de aendacht hebben opgewekt, en omdat men, als het ware, in een niet le ver afgelegen ver- schiet , den tijd kan berekenen,, waerop al wat eenig belang oplevert, het licht zal hebben gezien. Ik doe zulks des te geree- der, daerde in Noord-Nederland vroeger bestaende F'ereeni- ging ter bevordering der oude Nederlandsche Letterkunde, (1) Antwoord op de vraeg : Welke zijn de vorderingen, welke is de verachtering der nederduitsche diehtkunde,, gedurende de achtliende eeuw, in vergelijking van vroegere tijdperken? ten jare 1805 bekroond door de Bataafsche Maatschappij van Taal- en Diehtkunde en uitmakende Deel Ill en IV der werken van dit genootschap. Amst. 1808-1809. 2 dr in-8°. (2) Verhandeling over de nederduytsche Tael- en Letterkunde, opzigtelyk de zuyde- Iyke prorintien der Nederlanden. Antw. 1819-1824. 2 dr in-8e. -— YV welke zich zoo verdienstelyk had gemaekt en in korte jaren zoo veel had geleverd ,„ sedert lang uiteen is ge- gaen (!), en ook daer men by ons tot heden toe de werking dercommissie, in den schoot der Akademie. krachtens konink- Iyk besluit van 4en december 1845 (2 benoemd , vruchteloos sedert acht jaer te gemoet ziet. Ten opzichte van deze inrich- ting zal men zich immers herinneren hoe de heer S. Vande (1) Deleden der Vereeniging ter bevordering der oude Nederlandsche Letterkunde waren ten getalle van zes, namelyk de heeren : Dr P.-J. Vermeulen, president, J. Tideman, secretaris, Dr W.-J.-A. Jonckbloet, P. Leendertz, Wz, J.-G. De Noop Scheffer en Dr M. De Vries. In den loop van vier jaren (184% tot 1848), heeft die Vereeniging in het licht gegeven 1° Dboce vanden Houte van Jacob Van Maerlant, door Tideman ; 2° Roman van Karel den Grooten en zijne All pairs, door Jonck- bloet; 5° Der Leken Spieghel van Jan Boendale, door De Vries, 5 deelen; 4 Roman van Walewein van Pennine en Pieter Vostaert, door Jonckbloet, 2 deel.; ” Leven van Sint Franciscus van Jacob Yan Maerlant, door Tideman; 6° Der Hinnen Loep van Dirc Potter, door P. Leendertz, 2 deelen, te samen tien deelen en verder nog eenen bundel verslagen. (2) Dit besluit luidt als volgt: LEOPOLD, Roi des Belges, & tous presents et & venir, salut. Sur le rapport de Notre Ministre Jde l’interieur, Nous avons arrete et arretons. Aar. ler. L’Academie royale des Sciences, des Letires et des Beaux-Arts de Belgique scra successi- vement ehargee des travaux suivantis » lo D’u ne biographie nationale ; 2 D’ume collection des grands ecrivains du pays, avec traductions, notices, etc.; % De fa ‚ublication des anciens monumenis de la literature famande. har? L’Academie soumettra ä la sanction du Gouvernement les mesures d’exdcution de ces truavaux. kat. 3. Notre Ministre de l’interieur est charge de l’execution du present arıctd, Donne a Lacken ‚le ler decembre 1845. Par le Roi, LEOPOLD. Le Ministre de l’interieur, Sııvaıs Van De Weise. Zoo min van de vaderlandsche Biographie en van de verzameling der voor- naemste schryvers, als van de Gedenkstukken onzer oude letterkunde is er tot hier iets verschenen. Weyer, een man, die zelf in de letterkundige en geleerde wereld eene eervolle plaets bekleedt, by zyne benoeming tot minister van binnenlandsche zaken, op 50 july 1845, zich bereid toonde, de letteren en wetenschappen op eene kracht- dadige wyze door het staeisbestuer te doen ondersteunen. Hy lıad ook de nederlandsche letteren niet vergeten. Ten volle bekend met hetgeen er in Noord-Nederland reeds bestond en met het tot stand komen der bovengenoemde /ereeniging, wilde hy dat het Zuiden met het Noorden zou wedyveren, om aen den opbouw onzer letteren te arbeiden. Hy wilde dus dadelyk eene commissie, uit zeven leden (!) bestaende, doen benoemen ), die onverwijld de hand aen het werk zou slaen, omal wat uit de vroegere tyden eenige waerde, het zy voor de tael, het zy voor de letterkunde bezit,, op 'slands kosten uit te geven. Op het aenraden echter van een paer geleerden zag de minister van dat eerste plan af, en droeg hyde taek op aen de op nieuw ingerichte Akademie ®). Daerdoor werd ongelukkig de zack voor tien jaren ver- schoven. De heer Vande Weyer kon aen zyne goede (1) Namelyk : tot voorzitter Willems, tot leden Blommaert, Bormans, David, Mertens, Serrure en Snellaert. — Deze commissie wordt bedoeld door den heer Snellaert. Bulletin de U’ Academie. D. XIV>, bl. 256. (2) Verkeerdelyk wordt door den heer Snellaert, Bulletin de ’Academie. D.XIX', bl. 501 gezegd,, dat de minister den heer Willems over het samenstellen der com- missie raedpleegde. {5) In zijn rapport aen den koning voor het herinrichten der Akademie beklaegt zich de minister dat de vlaemsche letterkunde, welke heden zoo bloeijend is, in de Akademie niet vertegenwoordigd wordt. ; —_ > inzichten geen gevolg geven; want reeds op den Sien maert 1846 legde hy het ambt van minister af, en Willems, die het grootste deel aen de werkzaemheden moest nemen, stierf op den 24en juny van het zelfde jaer. Zestien maenden na Willems dood, en wel in de zitting van den 4den october 1847, drong de ieverige heer Snel- laert by de klasse aen, om de uitvoering des koninklyken be- sluits van A*ten december 1845 te bekomen. In zijn vertoog drukte hy het gevoelen uit, dat de gedenkstukken onzer oude letterkunde het gevoegelykst door de Akademie zelve zouden worden uitgegeven. Dien ten gevolge benoemde de klasse der letteren, op 10 january 1848, vijf harer leden, namelyk de eerw. heeren Carton en David en de heeren Bormans, De Decker en Snellaert, die zich met de taek zouden belasten. Vier jaren nadien, en wel op den 6en november 4852, bracht deze commissie by monde van laetstgenoemden heer, die tot scecretaris gekozen was, terwijl kanonik David het voorzitterschap waernam, een verslag uit, waerby zy aenkondigde, dat zy bereid was dadelyk de hand aen het werk te slaen en besloten had de reeks harer uitgaven te beginnen met de gedichten van Jacob van Maerlant en de prozaschrifien van Jan Ruys- broeck. Men had de bezorging der werken van eersige- noemden op de volgende wyze, tusschen de vijf leden der commissie verdeeld : 4° Rijmbybel, 2> der Naturen Bloeme, 3° Spieghel historiael, A Wapen Martijn en de = NE. => romans (!) waeronder het Boek vanden Houte, 5° Sinte Franciscus, Hemelicheit der Hemelicheit en de kleine dichtwerken. Doch toen de zaken zoo verre waren, ontmoette men cenen grooten hinderpael : het ontbrak namelyk aen geld. De Akademie, die voor al hare andere werkzaemheden toereikende fondsen bezat, had voor onze moedertael niets over (2. Men hoefde zich dus tot het staetsbesiuer te wenden. Eindelyk in de zitting van den den april 1854 ontving de klasse bericht van wege den heer Minister van binnenlandsche zaken, Piercot, dat hy op het budget, hetwelk aen de wetgevende kamers onderworpen was, eene somme var 5000 franken had gebracht. Deze gelden werden dan ook toegestaen ,„ doch waren niet geheel bestemd voor onze oude dielsche literatuer, er moesten 2000 fran- ken afgetrokken worden voor eene geschiedenis der fransche letterkunde in Zuid-Nederland en verder ook nog eene somme voor het in het licht geven van oude fransche schryvers. In tusschentijd had de commissie het hier bovenopge- geven plan ler uitgave der werken van Naerlant gewyzigd. Men bepaeldde zich immers tot het drukken van 1° den (l) Aen alwie met de werken van Maerlant eenigs zins bekend is, zal deze ver- deeling zonderling voorkomen. Ook begrijpt men niet hoe de commissie in 1852, het noodig achtte Dboec vanden Houte en Het leven van Sinte Franciscus op nieuw te doen deukken, daer de heer Tideman reeds van het cerste in 1844, en van het andere in 1848, zeer goede kritische uitgaven had bezorgd , waeraen niet veel te verbeteren valt. (2) Bulletin XIX, bl. 502. Rijmbybel , 2° van der Naturen Bloeme, 5° van den Alexander. Met het eerste dezer werken zou zich ka- nonik David gelasten, met het tweede professor Bor- mans en mel het derde doctor Snellaert. De twee overige leden. namelyk kanonik Carton en de heer De Decker, thands minister van binnenlandsche zaken, schynen aen de werkzaemheden geen deel te zullen nemen. Met genoegen zal men vernemen dat eindelyk het ko- ninklyk besluit van A4sten december 1845, na tien jaren wachtens, ten uitvoer gaet gebracht worden, want indien ik wel onderricht ben, ligt er een van Maerlants onuitge- gevene dichtstukken ter pers ; doch alwie eenigs zins bekend is met hetgene er in de laetsie tyden voor de middeleeuw- sche letterkunde by andere volkeren , en voor de onze, zoo in noordelyk als in zuidelyk Nederland, gedaen is, zal niet zonder bevreemding vernemen dat de meerderheid der com- missie goed gevonden heeft hare uitgaven in, sedert lang in onbruik geraekte oude dielsche of St. Pietersletteren, opzet- telyk te doen drukken. Stellig is er daervoor, in onze eeuw , en voor dit geval, geene gezonde reden by te brengen. Terwijl men dus @en der werken van Maerlant van wege de brusselsche commissie te gemoet ziet, heeft men van eenen anderen kant het vervolg van den Spieghel historiael te verwachten. De Maatschappij van Neder- landsche Letterkunde te Leiden , aen welke men reeds 200 veel heeft te danken , heeft zich immers daermede — x\ — belast en die taek aen professor De Vries opgedragen. Men mag dus berekenen dat binnen eenen bepaelden tijd al de werken van onzen gryzen Maerlant in het licht zullen zijn verschenen. Doch, behalve deze blyven er nog veel andere gewichtige gedenkstukken uit onze middeleeuwen over, die op uitgeven en bearbeiden wachten. Dit Museum zal vooral geschikt zijn om gedichten van kleinen omvang of fragmenten van groote gewrochten op te nemen. Het beroemd Hulthemsche handschrift , thands op de koninklyke bibliotheek te Brussel berustende , bevatte nog talryke stukken die nimmer gedrukt werden. Ik putte er ruimschoots in en trok er zestig kleine gedichten uit. De heer Angillis heeft er een dertigtal andere op dit oogenblik ter pers, zoodanig dat ik het weinige, dat er dan nog overblijft, gemakkelyk in ceene volgende aflevering van dit Museum zal kunnen inlyven. Ten slotte zal alsdan eene nauwkeurige beschryving van dien merk- weerdigen Codex volgen en eene volledige opgave van geheel den inhoud. Uit het laetste stuk van Jonckbloeis Geschiedenis W is het gebleken, dat het stukjen, hetwelk ik hier bl. 95, onder Nr XVII, opnam, insgelyks te vinden is in het haegsche handschrift van Willem van Hildegaersberch , alwaer het /anden Hontsscede heet. Ik twyfel grootelyks mL mn m m m nn (1) BI. 420. of men het, zoo wel als talryke andere die daerin voor- komern , wel beschouwen mag als zijnde uit de pen gevloeid van dien vermaerden hollandschen spreker. Ik acht het byna onnoodig hier te berichten, dat ik al onze oude gedichten, zoo wel als de andere oorkonden met de grootste getrouwheid, die men misschien slavelyk zal noemen , heb laten afdrukken. Alles, is tot driemael te, met de oorspronkelyke teksten zorgvuldig vergeleken. Er zal my dus zeer weinig ontsnapt zijn 0. Ik denk dat de taek van iemand, die onuitgegevene stuk- ken voor het eerst laet drukken zich moet bepalen tot, in- dien ik het alzoo mag noemen, het vermenigvuldigen der teksten. By eene tweede uitgave kan men zich zoo veel kritische herstellingen of veranderingen veroorloven als men maer wil, maer by het eerst aen het licht brengen van oude oorkonden schijnt my zulks ongeraedzaem en onvoorzichtig. Men heeft dan immers niet meer de oorspronkelyke, maer wel eene, naer den zin van den uilgever veranderde en (1) De heer Alberdingk Thijm, die in zyne Dietsche Warande, D. 1. bl. 589, in zeer vleijende woorden van mijn Museum spreekt, waerover ik hem hier openlyk mynen dank betuig, vraegt « hoe, ik bl. 28, in het eerste fragment der Nevelin- gen, tot de lezing gekomen ben : (Ane) menege wonden hine wel vaste bant, terwijl het facsimilee duidelyk te lezen geelt: r enege wonden. » Ik beken ronduit dat de lithograef beter gezien heeft dan ik. Hetgeen ik immers voor de twee laetste beenen eener m had genomen, en om welke reden ik, in allen gevalle (m)enege had moeten doen drukken, krijgt, (hands dat ik reactief gebruik, veel meer de gedaente cener r. Ik neem dus de lezing sonder enege, van den heer Alberdingk Thijm zeer geerne aen. — Op de placts in de kerk te Damme, waer Jacob van Maerlant begraven werd, kom ik nader terug. — XI — dikwyls verminkte of bedorvene lezing. Ik heb misschien myne nauwgezelheid in het volgen der handschriften te verre gedreven, wanneer ik in de stukken uit den Hul- themschen Codex onder windene, vol prisen, som wile, vor pensen, enz., heb laten drukken voor onderwindene, volprisen, somwile, vorpensen, enz. Doch dat alles kan de lezer lichtelyk herstellen. Alleen heb ik, zooals men gewoonlyk doet, de v en w, in u en uu en wederkeerig, en op enkele plaetsen de : in j veranderd. Wat het punetueren dier oude stukken betreft, dat geeft dikwyls nog al groote moeijelykheid. Dat ik er overal in geslaegd ben om den zin te recht verstaenbaer te maken, durf ik niet verzekeren. Een der kleine gedichten, Ene Boerde, alhier onder Nr XLVII voorkomende, draegt dien nacm uit hoofde der dubbelzinnigheid, welke het oplevert. Wanneer men het immers op de volgende wyze leesi en af- stipt, dan is de beteekenis geheel het tegenovergestelde, van die welke het met de andere punctuering, op bl. 569, heeft. Ic minne cen wijf die scande geert, nemmermeer si pijnt na ere; wijflijcheit hact hare onweert, nicht haren prijs kan si meerren. 5. Quade, ongheraecte werken si doet, nergens haer lijf ich minne; aen valscheit keert si haren moct, selden voer scande si haer behoet, haer hertse ende oec haer sinne. == Al = 10. Al hacr seden prijstmen nicht, weinich goet sijn haer dade; ontrouwe heeft si in haer geplicht, negeine stont si blijft gestade. Aen haer oncuesche werken sijn,, 15.nergeens si haer wael prueft; alle docght in haer verswijnt, cleine doghet si haer onderwint; haer en roect nicht wien dat bedrueft. Hier om soe muotsich Jaen van ir, 20. nicht lief es mir die saerte; si sal ummer leiden mir, weinich op haren troest ich waerte. Ich wilse scuwen, of minen eit; luttel mich helpt hacr gruetsen ; 25. men vintse sonder bescheidenheit, nemmermeer mijn dienst bereit sal sijn der saleger suetsen! Voor sommige lezers was het misschien gepast gewcest dat ik hier en daer eenige der verouderde woorden of uildruk- kingen had verklaerd; doch ik heb my daervan onthouden, eens deelsomdat het my dan misschien moeijelyk zou gevallen zijn de Just tot het maken van aenteckeningen,, waeraen men zich al te licht overgeeft, te besnoeijen, enandersdecels omdat ik dit geerne overlaet aen de geleerden, die zich hoofdzakelyk op onze taelkunde tocleggen. En dan ook omdat ik de hoop voede , dat de cen of ander wel eens de hand aen het werk zal sSlaen om eene beredeneerde spraekkunst () en een algemeen woordenboek onzer middeleeuwsche tael samen te stellen. mn (1) De geleerde Grimm heeft daervan slechts de eerste srondslagen gelegil. = KV Zulke werken zouden dan in eens tot verklaring en ophelde- ring van al onze oude dichters en prozaschryvers kunnen dienen, en het zou dan niet meer noodig zijn, by de uitgave van deze of gene oorkonde uit de vroegste eeuwen onzer letterkunde , uilleggingen te geven, die men thands meestal by al onze schryvers moet herhalen. De lust om het tot hier toe ongedrukte uit het Hulthem- sche handschrift bekend te maken, heeft my in dit deel eene ruime plaets aen de middeleeuwsche poezy doen toewyden. Uit dien hoofde heb ik voor het vervolg van dit Museum zeer belangryke stukken tot opheldering onzer vaderlandsche geschiedenis, alsook de beschryving van talryke onuitgegevene munten en penningen, moeten verschuiven. Alhoewel mijn eigen voorraed niet spoedig uilgeput zal wezen,, voldoe ik zeer geerne aen het verzoek van eenige vrienden om ook bydragen van anderen te plaetsen. Het Museum zal er by winnen. Ik kan met voldoening zeggen dat onderscheidene geleerden, zooals hoogleeraer Jonckbloet, professoren Heremans en Stallaert , doctor Van der Meersch, van Oudenaerde , de heer Torfs, van Antwerpen , enz., my hunne medewerking beloofd hebben. Gent, den 4"t°* december 1855. Digitized by Google LIJST DER INTEEKENAREN. Exempl. Z. M. De Kosino, voor . 2... ee ee ir Her Mixisrene van BinnenLannsche Zieen: a a ee et er 2 H. 08 Henros van ARBNBERG © = 22 OOST-VLAENDEREN. Bi Ph. Blommaert,, letterkundige, te Gent . 1 Gust. Callier, professor by de Hoogeschool . 1 ° _Prosp. Claeys, student in de rechten . . 1 ” Eug. Cogen, student in de medecynen ” Aug. Daele, "geldwisselaer : 1 Dr P. De Baets, advokaet ae 1 Deh W. heer B. De Decker, kanunik . . . .. 1 SIE EB: Degerickx, secretaris van de maetschappy de Tael is Gühsch het volk 1 ” Baron de Giey, grondeigenaer . Pe u .4 * Fr. De Keghel, fabriekant . 2 ae Ha ie u a Se De en dee ’ De Kerckhove-Delimon „grondeigenaer . . 2 2 20 ee0e d1 ° 9. De Meyer, grondeigenaer . . Eure, Sl 1 * Baron J. De Saint-Genois, hödeleeraer en fäöhenen a 1 ” JB. d’Hane, lid van het Senaet. - » 2 2 2 2 20. 1 ’” L. Drubbel, advokaet Ds 1 "” _V.  u ee °P. J. Goetghebuer, bouwkundige . . . .. : 3. Guislain, hoogleeraer. . . » .. £ IF]. Heremans , leeracr by het Alheigeim en de Hoogesthonl. De erw. Herry- -Vermeulen, grondeigenaer. . .. De hee heer Hillegeer, priester der Soc. Jesu. cn ie ie NED ea pn pin pe Fein Pule. Mae Hoste, boekhandelaer - -. . 2 2 2 202. De 1a schappy de Taelisgansch hetvok -. » ». . 2.2. "Ph. Kerv yn van Volkaersbeke, schepen. . » 2 2. .: RN Exempl. De heer Muquardt, boekhandelaer. Seminarie (Bibliotheek van het). Het Taelminnend Studenten-Genootschap De heer E. Van Damme-Bernier, grondeigenaer. » Ferd. Van der Haeghen, grondeigenaer . . . 2. » Eug. Van der Haeghen, boekdrukker. » Is. Van Doosselaere , boekdrukker. .. » Pr. Van Duyse, letterkundige. » Aug. Van Lokeren, oud-schepen. » Ign. Van Toers, advokaet. » Fr. Vergauwen, lid van het Senaet » C. Vervier, grondeigenaer P ; oe Jul. Vuylsteke, student in de rechlen : » L. Wocquier, leeraer by de Hoogeschool te Gent. « P. Wouters, leeraer by het Athenaeum . . « » Aug. Teirlinck,, student in de rechten, te Elseghem. » Pieter Cnudde, timmerman, te Saffelaere De eerw. heer De Vos, leerser by het Collesie, te Gefasräsbergen De heer Ducaju, te Dendermonde. e Iliel, te Dendermonde .. » D.J. Van der Meersch, gencesheer, ie Oudenkerde: » L. Van Lerberghe, a archivaris WEST-VLAENDEREN. De cerw. heer kanunik Carton, lid der Akademie, te Brugge. ve De heer Coppieters t’Wallant, lid van de Kamer der Volksvertegänwogrdigäis » burggraef De Croeser de Berg.. » d’Hanins de Moerkerke. De Maetschappy Yver en Broedermin ; De heer De Meyer, lid van de Akademie van Cöneeskune ; » J.Gailliard, corresponderend lid van de Maetsch. van Schoone Kiib- stente Gent. . . .. De eerw. heer kanunik Heene, a in he Söntimneie De heer Kervyn van Letienhove, lid der Akademie. De eerw. heer C. B. Masselis, onderpastor van S. Gilliskerk. De heer P. Ronse, advokaet . : ; De cerw. heer Verderhem; archivaris van het Bisdom > De heer A. Angillis, letterkundige, te Rumbeke. » F.J.Blieck, notaris, te Iseghem. » P. Glacyssens; schryver, te Yperen. » Kesteloot-De Man, letterkundige, te Nieipoort. De Naetschappy Priendenkaung, te Leysele, by Veurne 3 De heer J. Ossieur, geneesheer, ondervoorzitter van de letterk. iaelschappy de Vriendschap, te Rousselaere. A » MH. Van de Velde, voorzitter van het gerschichöf, te Veurne. De eerw. heer F. Van de Putte, pastoor, te Boesinghe. ie u u gu ud Audi Helle puibe ei ame peite Aemlte Sul Die dueiee PT) peü Des pume Duie Imin (Te mn put ein Due Selle Genie fin gulte un Sun Zelte Gelte mu Duni Duales Suelte Dual — XV —- BRABAND, De heer J. J, Altmeyer, professor by de Hoogeschool, te Brussel. ° _Bauduin directeur van het krijgs-hospitael. » _R. Chalon, briefwisselend lid der Akademie. ° _Prosp. Cuypers, letterkundige . . » * d. M. Dautzenberg,, letterkundige ° Decq, boekhandelaer ° _P. De Bonne,, advokaet. ° Th. De Jonghe , grondeigenaer ° L. Geelhand-Schoonen, letterkundige. ” Jottrand, vader, advokaet.. ” A. Justen, penningkundige ° Maertens, avoue. - 2... ° €. Piot, beambte by ’s Rijks archief. ° Prud. Quartier, lid van het Midden-Comikeit K. Stillaert, leeraer by het Athenacum. Van der Sweep, ingenieur . . » > 2... ° _M. Van der Voort, lid van het Midden-Comiteit " 8raef van Renesse-Breidbach, lid van het Senaet. ° Alph. Wauters, stadsarchivaris . . - ° _Matth. Boosten, student, voor de Maetschappy met Tijt en Vlijt, te Des Leuven.. . Be re ee a a Dei heer De Wit, deken, te Aerschot . . . .. eer J. Dykmans, controleur der directe belast. te Hal. Da Hermans, bockhandelaer, te Leuven. De ve - Stroobants, onderpastoor, te Lembeke. - Van Linthout, boekhandelaer, te Leuven ANTWERPEN. „ De heer ı. Conscience, te Antwerpen. ° Delgeur, doctor in de letteren. . . .» .. Dumon, voor de rederijkkamer de Olijftak. Xav. Gheysens, notaris. . . 2 2.2. Jonghimans-Ruelle, boekhandelaer ünceaux, boekhandelaer. F. H. Mertens, bibliothekaris P. Th. Moons, grondeigenaer. Peeters-Van Genechten ‚„ boekdrukker Hend. Sermon, lecraer by St. Ignatius-gesticht. Schoof-Van Straelen, zaekwaernemer. .. Ed. Terbruggen , greflier od. Torfs, letterkundige. 8 a 0, un mis Au mi Mu Zune wm le Gun Delle tue mie bei Delle peu Due ul zul Dale CN min NE) Dale Dein mim Sul Seele Due mm jene Pete mein mein Gum Gumen Due = KV. — Exempl. De weduwe Van Ishoven, boekhandelaer . . a a a Er an. 1 De  Are ar 2 .41 » dJ. VanRyswyck, letterkundige a a 1 De kinderen A. T. Van Uffelen, boekhandelkers u u en: 2 De eerw. heer P. Visschers, pastoor der S. Andrieskerk. . . . 1 De heer L. Vleeschouwer, letterkunlige . » 2 2 2.0. 1 » Croquet, te Waelhem . . . de. 1 » V.J. Dumoulin, boekhandelaer te Meerhout 1 » dJ.G. Sanders, voor het tael- en letterlievend genoolschap. de Dage- raed, te Turnhout . . u a u er Er » G.L. 6. Valck ie Rijekevarde) % i 1 » J. A. Van Öurshogen, te Schrieck, by Heist-op- den Berg 1  Jaglıer, te Rotterdam ; 1 » dJ. Dirks, lid van de tweede kamer der Staten Canerael; te Läeisiärden 1 » H.O.Feith, archivaris te Groningen. -. - > 2 2 2 0.2.4 » Dr Halbertsma,, te Deventer . . » a . 2 » DrW.J.A. Jonckbloet, hoogleeraer, te Groniagen Fa a » 0O.Keer, neniuingkündipe, te Amsterdam . 2. 2 0200000. 1 » N.G.Kist, professor, te Leiden . . . a » M.Nyhoff, bocklundelaen, te :Oravenhape,, Bee ar dere ee » A.D. Schinkel, te’s Gravenhage . Be » d.D. Sybrandi, hoekhandelaer, te Amsterdam ee a re  te Utrecht . . . 2 2 ee 200. 4 DUITSCHLAND. De hecr A. Marcus, boekhandelaer, te Bonn . . . ae er n Staelin , voor de koninkl. Bibliothek, te Stutgard ar ee A FRANKRIJK. De heer R. Duthilleul, voor de Bibliotheek, te Douai . . 2.2... Het Comite lamand de France, te Duinkerken . . . » 2 2 ee 0. 4 Het Nevelingen-Lied. Historiam omnem a poesi initium sumpsisse fassı jam pridem sunt doetiores; ut dolendum , quod aliis gentibus gloriae datur, in ignominiam patriae nostrae trabi. ex ta- lium earminibus, qui res antiquissimas stylu persequi olim conabantur, historicos documenta peliisse. Bartholini Antigritatum Danscarum libri tres. Haf- nie, 1689. 5, p 152 Hei is te bejammeren dat er tot hiertoe geene nederlandsche vertaling van het Nibelungen- of Nevelingen-lied bestaet. Ter- wijjl dat uitmuntend epos sedert eene halve ceuw de aendacht van gehcel Duitschland gaende houdt, terwijl aldaer, ter verkla- fing van den oorspronkelyken tekst by de Hoogescholen lessen gtgeven worden en talryke vertalingen, in hedendaegsch proza of diehtmaet, zieh in cen ieders handen bevinden, terwijl aldaer de kunstenaers die zoo ryke bron dagelyks raedplegen en koning Lodewijk van Beijeren den beroemden schilder Cornelius gelast zijn paleis te versieren met de voornaemste tafereelen aen het middeleeuwsch dichtstuk ontleend, bleef het by ons weinig BE bekend; en, zoo lang daervan niet eene gocde prozavertaling het licht ziet, zal die schoone oude duitsche sage niet naer waerde kunnen geschat worden. Het is meer dan tijd dat men niet langer onverschillig blyve voor een mceesterstuk, dat voor ons vaderland zoo veel belang oplevert als voor Duitschland, ver- mits het tooneel van meer dan eene der bezongene gebeurtenissen by ons te zoeken, en de voornaemste held, die daer in op- trecdt, Siegfried van Nederland is. Onze zuidelyke naburen, de Franschen zelven, zijn daerin verder gevorderd dan wy. De Chateaubriand, in zyne Etudes his- toriques, had het hoog op met het Nevelingen-lied, en de geleerde Ampere heeft ten jare 1852, by de faculteit van letteren te Parijs, de verdiensten van het dichtstuk, met veel kennis van zaken, ontwikkeld, en daerover in zyne lessen aen de Ecole Normale aldacr, ın het breede gehandeld. Verder vertaelde de Saint-Mare Girardin, in zyne Notices sur ÜAllemagne, vier zangen of avonturen , zoo als het heet. Eindelyk heeft zekere dame Moreau de la Meltiere, te Moskou woonende, gcheel het Nevelingen-lied in het fransch overgebracht en haer verdienstelyk werk is te Parijs, in 1837, door den heer Riaux, in het licht gegeven. Ten slotte voeg ik hier nog by dat de heer De Baecker, door de uitgave, in 1855, van zijn werk des Nibelungen, saga Merovingienne de la Neerlande, by de Franschen dit heldendicht nog mcer heeft doen kennen. In afwachting dat voor eene volledige vertaling de een of ander onzer jonge letterkundigen de hand aen het werk sla, heb ik gedacht onzen belgischen lezeren den inhoud van het Nevelingen-lied beknoptelyk te moeten herinneren. Ik weet wel dat vrocger, door de Mnermosyne van Tydeman en van Kampen, dat schoone middelceuwsche epos in Noord-Nederland bekend is geworden ; doch wat er destijds geschreven werd, is in die We groote verzameling als verloren gebleven en werd ook by ons weinig of niet gelezen. En, daer de voortreffelyke Geschie- denis der Middennederlandsche Dichtkunst van professor Jonck- bloet, waerin voor de Nevelingen eene aenzienlyke plaets in- geruimd is, by ons, jaminer genocg, niet algemeen verspreid is, dacht ik het niet ongepast hierop nog cens terug te moeten komen. Ik doe dit des te liever omdat de schets van dat voortreffelyk dichtstuk door den heer Blommaert, naer het hoogduitsch van Weiden, in het Kunst- en Letterblad opgeno- men, aldaer in drie verscheidene jaergangen (1840-1845) ver- brokkeld is gebleven, en omdat de dichterlyke navolgingen van dien heer, hoc verdienstelyk zy dan ook wezen, ons slechts een gedeelte van het oorspronkelyke teruggeven. Geheel het Nevelingen-lied bevat negen-en-dertig zangen of avonlturen en splitst zich in twecön;; in het eerste gedeelte wordt de luister of bloei en in het tweede de nederlacg of nood der Nevelingen bezongen. Wie de dichter was van de Nevelingen, is zoo min voor den hoogduitschen als voor den nederlandschen tekst bekend. In het algemeen denkt men dat de cerste tot op het jaer 1200 opklimt; de nederlandsche schijnt iets jonger te zijn, al is het dat de door ons ontdekte twee fragmenten tot cen handschrift behoord hebben dat stellig, blykends het schrift, van vöör het eınde der dertiende eeuw dagteekent. Te Worms, in het koningrijk Burgondi@, leefde eene maegd, 200 zeer door hare uitstekende schoonheid als door hare deugden beroemd. Zy hiet Chriemhilde en was dochter van vruw Ute; haer vader was Dankraet. Zy had drie broeders, ee Guntheer, Geernoot en Giseleer, alle door hunne dapperheid vermaerd. Talryke ficre ridders leefden rondom hen, zoo als : Ilagen van Troje met zynen broeder Dankwart, Ortwijn van Metz, twee markgraven Gecre en Eckewart , Volker van Alzeije, Aumold, Sindold, Hunvld en anderen die men niet alle zou kunnen noemen. Chriemhilde droomde eens dat een valk, dien zy opvoedde, onder haer 0o0g door twee arenden verscheurd werd. Zy verhaclde dien droom aen hare moeder Ute, die haer ver- klaerde dat die valk eenen edelen heer beteekende, die haer tot eehtgenoot bestemd is, maer die, indien God hem niet belivedt, haer spoedig zal ontrukt worden. — « Nooit wil ik, zegt Chriemhilde,, my acn cenen man verbinden. » — « Verzeker dat maer Zoo niet, antwoordt de moeder, wilt gy ooit eenig genoegen op deze aerde smaken, dan zal u dat door de liefde van eenen dapperen kryger tockomen. » Te gelyker tijd woonde in de burcht te Santen, by den Rhijn, een sehoon konings kind, Siegfried van Nederland, zoon van Siegmund en Siegelinde. De dappere Siegfried had van kindsbeen af vele landen en koningryken doorkruist, want van zyne cerste jeugd af had het rumoer der wapenen iets streelends voor zijn oor gehad. Alle koene knapen waren hem van wijd en zijd komen opzoeken of hadıden zieh rondom hem geschaerd; maer hy was zegevierend in alle steckspelen ; in alle gevechten steeds werden hem de pryzen als overwinnaer toegekend;; zyne bejaerde ouders waren fier op hem. Met vier honderd andere jongelingen werd hy tot ridder geslagen, maer aller 00og was op hem gevestigd. De vrouwen zagen hem met liefde aen, en er was niet eene macgd of zy had hem tot haren echtgenoot gewild. Het gebeurde dat Siegfried had hooren gewagen van de fiere ee an ee Chriemhilde, welke al de mannen, die zieh aenboden, afwees. Toen hy deze keuze aen zyne ouders bekend machte, waren 2C eenigzins beducht om de trotschheid van die sehoqne en om den overmoed van de ridders, die haer omringden, en name- Iyk van Hagen; doch niets kan Siegfried weerhouden en hy vertrekt met een groot gevolg. De bekoorlykste vrouwen werkten aen zyne kleederen. Zy gaen op weg met uitgelezene paerden en met blikkerende wapenen. Na zeven dagen reizens komen zy te Worms aen. Niemand aldaer kende hen; maer Hagen, by het zien der fiere houding van den kryger, die zich aen hun hoofd bevindt, verzekert dat deze niemand anders is dan Siegfried. « Ja, voegde hy er by, hei is de held die Neveling en Schilbing, de twee ryke koningszonen,, heeft overwonnen, hy is het die het zwaerd Balıning bekwanı en den schat der Nevelingen heeft ontroofd, die den dwerg Albe- rik overwon en dezes kaproen, die de menschen onzichtbaer maekt, in zijn bezit kreeg; bovendien heeft hy nog den drack van den lindenboom gedood, in wiens blocd hy zich baedde, waerdoor zyne huid zoo hard als hoorn geworden is, zoo dat geen wapen hem kan deeren. » Siegfried ımunt weldra aen het hof van Guntheer in alle rid- derspelen uit; doch nergens vertoonde zieh de schoone Chriem- hilde, al is het dat zy uit harc venster den held der Nederlanden kon zien en opvolgen. Al de vrouwen van Guntheers hof werden op Siegfried verliefdl, en, al was het dat Chriemhilde zich aen niemand verklaerde, dan toch voelde zy ook heimelyk in haren boezem het vuer der liefde blaken. Er onstond een oorlog tusschen Ludegeer, koning van Saksen, Luetgast, koning van Denemarken, en die van Burgondic. Siegfried irekt het voor Guntheer acn, en, by den cersten aenval, BR De worden de vyanden verpletterd. De koning van Saksen en zijn broeder vielen in de macht der Burgondiörs. By de terugkomst van dien heldhaftigen tocht, gelukt het aen Siegfried voor de eerste mael de schoone Chriemhbilde te kunnen bewonderen. De maegd treedt te voorschijn in een gewaed vol van helblinkende gesteenten, en zoo als de maen de sterren door haren glans overtreft, zoo schittert Chriemhilde boven de overige vrouwen uit. Nimmer had men zoo schoon een maegdelijn gezien! Zy treedt Siegfried te gemoet en een schuchtere blos bedekt hare konen. « Zy welkom, dappere ridder, » sprak zy, en die woorden ontstaken in Siegfrieds boezem een hevig minne- vuer. Beide bleven door het zelfde gevoel opgetogen. Van dat oogenblik af was Siegfried, als het ware, aen het hof van Guntheer geboeid;; want thands is het hem toegelaten alle dagen het voorwerp zyner liefde te beschouwen. De koning der Burgondiörs hoorde spreken van Brunchilde, de koningin van Island, wier schoonheid en heldenmoed hoog geroemd werden. Hy wil haer overwinnen; doch, dacr hy op zyne eigene krachten niet genoegzaem betrouwt, vraegt hy aen Siegiried om hem op dien tocht te vergezellen ; deze stemt er in toe, op voorwaerde dat hy de hand van Chriemhilde bekome. De twee helden maken zieh reisvaerdig en Chriemhilde zelve brengt voor hen de kostbaerste kleederen en het rijkste gewacd in gercedheid. Zy laten zich door Hagen en eenige dappere ridders vergezcllen en varen den Rhijn af. Den twaelfden dag kwamen zy te Isensteen, in Brunchildes land aen. De koningin, op wie Gunthcer verliefd is, heeft de onversaegdheid van cenen kryger en de sterkte van eenen reus. Alwie nacr hare hand wil, dingen moet cerst met haer in het strijdperk treden, met haer den steen werpen, om het verst springen en met de spies stryden. Den mannen, die door haer BEN, worden overwonnen, doet zy zonder genade het hoofd afslaen. Guntheer, door Siegfried aengemoedigd, neenit de voorwaerden acn ; want de held der Nederlanden had hem in het vor ge- fluisterd dat hy hem door zyne tooverkrachten zou ter hulpe komen. Wanneer men echter aen Brunchilde haren gouden schild en hare reusachtige speer acnbracht, dan ontzonk de moeid aen allen, die den koning van Burgondiö vergezeld hadden. lagen en Dankwart dachten dat zy tot hun ongeluk naer Island waren gekomen. En, toen men in het krijt cenen zoo grooten steen aenvoerde, dat twaelf mannen dien met moeite konden üllen, dan bekromp zelfs het hart acn Gunther; maer Siegfried geeft hem moed en belooft hem, by middel van zynen toover- kaproen, zieh onziehtbaer te maken en hem by te stacn. Hy plaetst zich ook achter den schild van Guntlicer en weert de geduchte slagen, die Brunchilde aen dezen tocbrengt, gestadig af. De koningin wierp den steen twaelf vademen ver en sprong over gelyken afstand; doch Siegfried smeet den steen verder en sprong over cene nog grootere uitgestrektheid. Brunchilde bleef overwonnen en werd mede naer Burgondiä gevoerd. Daer wordt zy Guntheers bruid, terwijl Siegfried Chriemhilde bekomt en haer nacr Nederland, by zynen vader, medevoert. Siegfriede werd weldra een zoon geboren, aen wien zy den naem van Gunthcer gaf; Brunehilde baerde insgelijks een kind, dat den nacm van Siegfried ontving. De held der Nederlanden lecfde gelukkig in zijn vaderland en zag zyne macht versterkt door het gebied over het land der Nevelingen, waer hy zich meester maekte van den grootsten schat, die ooit door iemand werd bezeten. Na verloop van ceenigen tijd zond Guntheer eenen bode naer Siegfried, om hem uit te noodigen naer Worms te komen. Het Zu was zyne vrouw Brunchilde, die hem hier toc aenspoorde. 