Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
Comperi enim, Arabes per Kaly, & Europeos per Petercely de mar intelligere varias litoreas herbas fal- fas, ac pingues, que fine dubio omnes unius funt generis, juxta varietatem regionum varias induentes formas. ‘ . Locus. Hoc Indicum Gelang laut potiffimum crefcit in litoribus planis & arenofis, ubi ingentes fcopuli & rupes fub iis, fed non profunde latent, fed maxime in infulis incultis, parvis & planis, uti & in defertis litoribus ab hominum zdibus remotis, primaria vero €jus radix tam profunde in arenam penetrat, ut non facile extrahi poflit, fed laterales fibrille non mul- tum fixe funt, omnesque porro ejus caules tam lenti funt, ut vix abrumpi poflint. ; Reperitur quoque in magnis fcopulis, e mari fem- per elevatis , quibus modo pauca inpofita eft terra "Nel Mufeus , fed ibi tam firmiter radices inplantat, ut non facile evelli poflit , inque his plantis plerum- que flores & femina confpiciuntur , quz in litoreis raro obfervantur , fic quoque per abfciffos ramos trans- plantari poteft in humidis & arenofis locis haud longe a litore fitis, fed arcenda eft hec planta ab ovibus & rcis, qui avidifime hanc depafcunt. ` ; n ine ejus funt fpecies, ` 165 NEGEN EN VEERTIGSTE HOOFDSTUK, De Ooftindifche Crithmus. y noemen dit gewas Crithmum Indicum , of Pes trofelinum maritimum , navolgende bet gemeen gebruik, boewel "t merkelyk van den oprepte Critb- mus verfchilt , en beter onder de zoorie van Portulaca mogte gerekent, of liever tot een kruid op zig zelfs geftelt werden. Want bet is een kruipent kruid., met lange en veel getakte ranken op bet flrant kruipende , den zelve zoodanig beflaande , dat men een groot at weegs den grond niet bekennen kan. Men beeft er twee zoorte van, roodes en witte. ; I. Roode of gemeene zoorte beeft ronde, gladde , en zeer taaje fleelen, eenige vademen lang, een groote fcbaft dik, die op de aarde leggen, bier en daar weer imavortelen , met korte witte vaftlingen, in veele leden verdeelt -gelyk de Portulaca, ligt-bruin , of roodagtig , dog omtrent de wor tel witagtig , te weerzyden veele zydetakken uitfcbieten- de, waar door °t een breede plaats beflaat. Aan ieder lid ftaan verfcheide bladeren, twee, drie, en vier in.de rondte , zoodanig dat geduurig eenige verwel- ken 5 als ze wit den groenen bruinagtig zyn geworden, en in baar plaats jonge groene Voort komen , die met er tyd ook ligt-bruin werden , en afvallen, dog de groene koleur beboudt altyd de overhand, Deze blaadjes gelyken wel na den opregten Critbmus , dog zyn grooter , langwerpig , fmal , met een ftompe fpits , op 't boog fte twee duimen lang , twee en drie ftroobalmen breed, dik, vet, en fappig als Porcelyn , gelyk ook de Smaak beter na Porcelyn trekt dan na Critbmus ‚dog brak s zuuragtig, wrang, en onbekwaam om raauw te eten, voorts glad, en zonder aderen. Men ziet bet de meeften tyd met enkelde bladeren beladen, maar in den ouderdom en op beete ftranden brengt bet zomtyds zyn bloemen en zaden voort. De bloeme flaat enkel op een kort fteeltje uit den feboot der blaadjes , op de manier als Porcelyn gemaakt , van vyf fpitze blaadjes, die zig niet wyd openen , binnen wit, en buiten groen, gevult met korte peerfcbe draadjes. Hier op volgt de vrugt , zynde een enkelde ronde bezie, met er tyd zwartagtig werdende als een Peper-korrel. IL De witte zoorte verfchilt in gedaante niets van de ` voorgaande , behalven dat ze doorgaans graoteris, zynde de bladeren ordinaris twee leden van een vinger lank , wel zoo vet en zappig, boog-groen, en weelderig. De fleelen zyn witagtig of ligt-groen , zonder eenige roodigbeid. loemen en zaden als aan ’t voorige , zoo mede de fmaak, Naam. In ’t Latyn Crithmus Indicus; in*t Portugees Perexil de mar, en zoo by de Hollanders Peterceli do maar, zynde de namen den Crithmus eigentlyk toekomen: de; In’t Maleits Gelang laut, dat is Portulaca marj- na; in’t Amboins Afar ; op Ternaten Djallo djallo af- komftig , miffchien van ’t ArabifJe Kali, waar van de- zen Indifche Crithmus buiten twyfel een medezoorte is. - Want ik bemerke, dat de Arabiërs met baar Kaly , en de Europeünen met baar Petercely de maer ver/cheide brakke, wette, en zappige flramdkruiden verftaan , die buiten twyfel alle van eengeflagte zyn, en na de verfcbei- dentbeid der Landen bare gedaantens veranderen. .. Plaats. Dit Indifche Gelang laut waft meeft op vlakke en zandige firanden , dog daar groote klippen of rotzen niet diep onder zyn , maar liefft op onbewoonde kleine en vlakke Eilanden, of op eenzame firanden van de woonin- gen der menfeben afgezondert , egter gaat de boofdwortel zoo diep in ^t zand, dat men ze niet ligt uittrekken kan, maar de worteltjes van de zydetakken houden niet vaft y verders zyn alle Deelen zoo taai, dat men ze kwaalyk af- breeken kan. i Men vindt bet ook op groote rotzen, die buiten de Zee altyd uitfteeken, waar op flegts een weinig grond of Mos is, dog verwortelt aldaar zoo vaft , dat bet niet uit te treks ken is, en bier aan ziet men meeft de bloemen en zaden, die men anders aan de ftrandzoorten zelden vinden kan A zoo kan men *t ook met de afgefneede ranken. verplanten op vogtige en zandige plaatzen niet verre vande Zeckanten, maar men moet bet wel bewaren voor Schapen en Bokken , die bet anders greetig afweiden. X3 ; In 166 In hortis itidem progerminat , fed non ultra femi anni fpatium , ita ut hzc indomita herba cunctos vi- deatur vitare hominum & animalium acceffus. U/us. Nullum alium praebet ufum, nifi quod yul- gare Atsjar feu Salgama cum ‚ea preparetur , in aqua rius coquitur, dein ad folem ficcatur, tum muria &' aceto conditur cum multis aliis herbis, radicibus, & floribus, uti Robang feu teneris furculis arundis Bam- boes , eodem modo primo coétis & ficcatis, Tadici- bus Zingiberis & Lanquás:, filiquis Tsjili ; floribus Papaje &c. que vulgatiflimum prebent Atsjar, quod in menfis ad cibos editur ad appetitum excitandum, diuque fervari poteft, fi rice claufum fervetur, ita ut _-aér non adcedar , per hunc enim mucofum fit ac fa- suum, habetur vero pro bafi omnium Salgamatum , un- de & Amboinenfe videtur obtinuiffe nomen. Si quis fit in itinere marino vel in exercitu, loco oleris adhiberi poteft defe&u alterius 5 fed tum ter coquendum eft, leniter exprimendum , ac binz prio- res aque abjiciendz func, alioquin enim nimis alvum movet, ac Diarrhzam cauflat, uti milites noftri in exercitu oberrantes eam «experti funt. S 1 Kaly Arabum fimilis eft planta, quod potiífimum in Egypto ad mare mediterraneum crefcit, uti Pros- per Alpinus teftatur, qui /Egyptiaco idiomate id Kel- lu vocat, cum Malaienfi & “Ternatenfi nomine proxi- me conveniens , dicitque tres ejus obfervaffe fpecies. Bellonius fcribit ex ficcatis caulibus cincrem.& cal- cem uri, quz per naves Alexandria Venetias transfer- tur ad ufum. vitriariorum , hec enim cum pellucidis & contufis lapillis mixta facit, utin igne hi liquefcant, & in vitrum degenerent. Ægyptii etiam hoc utüntur : cinere ad varia pigmenta. preparanda, Tertia Kaly fpecies y: Articulatum di&a, ac. vulgo Salicornia vocata , itidem crefcit in dunis infularum Zeelandie , ibique vocatur Souterig Gt. Soutenelle. Mattb. in Commentar. ad Diofcoridem libr. 2. Cap. 112. teftatur, fe Kali etiam reperiffe ad litus maris Adria- tici circa urbem Tergeftum. AEgyptii faponem preparant ex Sale, cinere Kaly, & Oleo veteri ,, & incole maris Adriatici maculas _veftium eluunt fucco horum foliorum. Eadem. hec folia pauca copia cometta fortiter urinam & menfes "movent. Huc usque de Kaly ex aliis auctoribus. Si- que noftrum Indicum Gelang laut explorare vellemus, Comperiremus forte , multas poffidere vires & quali- tates cum Kaly convenientes. Aliud etiam Gelang laut eft , Paffyr ,h. e. Portulaca arenofa di&um , quod nil aliud eft, quam repens fpecies filveftris feu minoris Portu- lace , Gelang Bengala dicte , que in litoribus quo- que crefcic argnofis, de qua vide fupra libro 8. in Ca- pite de Portulaca. Ex - Ut jam le&ori difcrimen oftenderem inter verum Crithmum, & Indicam Portulacam maritimam, licet ` Portugallis idem gerant nomen , hinc addam hic bre- vem defcriptionem & delineationem Crithmi veri, qualem vidi in infula parva ante oftium fluvii Minii "in boreali plaga Lufitaniz fita, qualisque reperitur in rupibus marinis, & ad muros veteres juxta oram Gal- Jie, Hispaniz, Portugallie, & Anglia. Eft autem plantula humilis, vix femi pedem alta, non repens, fed in ramulos diftinéta inftar arBüfcu- lz, ramulique primarium amplectuntur caulem ampla Sua bafi inftar caulium Foeniculi. . : Ejus foliola cum noftro Geiang laut quadrant, fed "multo minora funt, digiti articulum longa, ac plura fimul in uno locantur cauliculo, craffa quoque, fuc- cofa, ac nervo medio longitudinali diftincta ,- faporis grati ; falfi'; & diftin@e ad Faeniculum adcedentis , crudaque edi poffunt. à Parvam:gerit umbellam , inque ea pufilli ac. vix dignofcendi albi flofculi, poft quos viridia fequuntur ftriataque grana inftar illorum Fæniculi , fed rotun- diora, ac duplo majora, faporis quoque Feeniculacei. Radix vilis eft, laxeque dependet ex vetuftis muris. > Nomen: Latine Critbamus, Critbmus , & Critbamum verum , Lufitanis Perexil, feu Perfil do mar, vel Pe- trofelinum marinum , item. Salfo do mar., feu Salfula marina. ; Locus. alio nomine Gelang jes, gelyk de fieelen van den Venkel. HERBARIIAMBOINENSIS ` LiberXI. Caput XLIX, In de tuinen komt bet ook wel op, maar werd niet bo. ven een balf jaar oud, zoo dat dit ongetemde kruid Jebynt alle bywooningen van menfchen en beeften te baaten, Gebruik. Het geeft geen ander gebruik, dan om bet ge meene Atsjaer of Salgama daar van te maken ‚men kookt bet eerfi in water op, laat bet dan in de zonne drogen , legt bet im gepekelde azyn met veele andere kruiden, wortelen en bloemen , als de Robong of teere fcbeute van een jong Bomboes riet, op dezelve manier eerft opgekookt en ge= droogt, wortelen van Gember en Lanquas , bowwen- van "t Tsjili , bloemen van Papaya Ec. bet welk bet gemeen- Ste Atsjaer is, dat men op alle taaffelen by de koft gebruikt om appetyt te maken, on kan lange bewaart werden, als men ^t digt toegebonden boud , dat de lugt niet dikwils daar ba ep komt, want daar door werd bet flymerig en laf, men boud het voor de Bafıs of grond/lag van Atsjar , waar van bet fchynt den Amboinfen naam gekreegen te bebben, Als men op Zee-reizen of in ’t Leger is , zoo kan men t ook ter mood tot moeskruid gebruiken , maar als dan moet men "t wel driemaal opkooken, zagjes uitduuwen, en de twee eerfte waters weggieten, want anders beroert bet den buik te geweldig , en brengt een loop aan, gelyk onze Sola daten int Leger zwervende wel ervaaren bebben. Kaly nu is by de Arabiérs een diergelyk gewas , ’twelk meeft in Atgypten aan de middellantze Zee groeit, gelyk Brosper Alpinus getuigt , die bet op ZEgytifch Kellu noemt, met bet Maleit/e en Ternataanfe zeer na over een komende, en zegt aldaar van drie zoorten gevonden te bebben, -Bellonius Get > dat men van de gedroogde ftéclen een afcbe of kalk brant, dewelke met Scheepen vol van Alex- andriën naar Venetiën gevoert werd, tot dienft van de Moeraanze glas-butten , want met klaare en geftoote ke- gelfteentjes gemengt , doet bet dezelve in ’t vuur fmelten, en tot glas werden. . Ook gebruiken de ZEgyptenaars deze affe om verfcheide verwen te bereiden. De derde zoorte van Kaly Articulatum bygenaamt „in "t gemeen Salicornia, groeit ook in de duinen van de Seeuw- ze Eilanden , en biet aldaar Souterig en Soutenelle, Mathiol. in Comment. fuper Diofcor. lib. 2. cap.112. - getuigt , dat by bet Kali ook gevonden beeft aan de-oevers van de Adriatifche Zee „ omtrent de Stad Trieft. De Egiptenaars maken een feep van. Zout, Kaly-affe, en oude Oly, en de Inlanders van de Middellandze Zee delgen de. plekken uit bunne klederen met den fap van deze bladeren, Dezelve in kleine kwantiteit gegeten, e en Sterkelyk den Uryn en Maanftonden uit. Dus verreKaly, ' uit andere. En zoo men ons Ooft-Indiffe Gelang laut wilde onderzoeken , zoude men mif]cbien bevinden , dat bet veele kragten en eigenfchappen met bet Kaly gemeen beeft. Daar is nog een ander Gelang laut , anders Gelang paffyr, datis Sand-Borceleyn, anders niet daneenkrui- - pende zoorte van de wilde of kleine Porceleyn, Gelang Bengala genaamt , mede op zandige ftranden «va[Jende , waar van ziet boven lib. 8. in "t cap. van Portulaca. -Om nu den Lezer bet onderfcheid te toonen tufen den regten Crithmus, en Indiffe Zee-Porcelyn , boewel ze in "t. Portugees eenderlei namen: bebben , zoo zal ik bier by voegen- een korte befchryvinge , en afteekeninge van den regten Crithmus, gelyk ik bem gezien bebbe op een klein Eiland, voor de mond van de Rivier Minius, op de Noor- der-frontier van Portugal gelegen , engelyk men bem vindt op de Zeeklippen , enaan de oude muuren , langs de kuften van Vrankryk, Spangien, Portugal, en Engeland. . Het is een laag kruidje , fchaars een halve voet boog » niet kruipende, maar met takjes verdeelt als een boompjes en de takjes ombelzen den ere met baar breede vost- De blaadjes komen met ons Gelang laut overeen, maar zyn veel klcinder, een lid van een vinger lang, flaan et- telyk by malkander aan eenen fleel , mede dik, Jappig s 1 de lengte met een middelribbe, van fmaak aangenaam s ziltig , en klaarlyk na Venkel trekkende , bekwaam om raauw te eeten. ; «Het draagt een kleine dolle, en daar aan kleine pas ken- nelyke witte bloempjes , daar op volgen groene geftrecpie mede Venkelagtig van fmaak. De wortel is geringes bangende loffelyk aam. de oude muuren. 3 Naam. /n't Latyn Crithamus , Crithmus , en Critha- mum verum ; in’t Portugees Perexil , of Perfil do mar, Petrofelinum marinum, item Salfo do mar, of $ marina. i Plaats. eic eit Venkel-zaad, ronder, tweemaal zoo gf00i s. alfula : XI. Boek. XLIX. Hoff, AMBOINSCH ra ee Locus. Ad fcopulos crefcit marinos dictarum regio- ' * num, qui fupra terram femper elevati funt, a quibus di&a infula tota cincta eft, quique continuo a vehe- mentibus maris undis irrigantur , fed qui fuperius pauca reti. (unt terra, inqua Petro/elinum hoc marinum cre- fcit. Ex vetuftis quoque provenit muris caftelli iftius infule , qui conftru&i funt ex cinereis & fragilibus rupibus marinis fine calce fibi inpofitis, fed interpo- fica argilla calci admifta. Hec non tam falfum prebe- bat faporem , quam que in rupibus marinis crefcit, atque ideo prefeétus ittius caftelli fibi curabat ferva-. ri, fed altera in rupibus crefcens a quovis decerpi * poterat & licebat. . ; Up. Non modo eft excellens herba Latucaria , fed etiam olus eft egregium , fi aliis admifceatur ju- fculorum herbis, prefertim albis Pifis, Fejons dictis, quibus omnibus gratum prebet faporem , atque falu- berrima cenfetur nón tantum ad fanguinem depuran- dum; fed & ad urinam expellendam. Hunc in finem aceto conditur, & per mare in alias transfertur re- jones. i Videtur Critbmum æque ac Kaly memoratum juxta regionum varietatem varias induere formas & magni- tudinem, uti pre reliquis id patet ex Crithmo Dio/co- ridis libr, 2. cap. 112.. & Matthiol. in idem Caput, ego faltem eam hic defcripfi & delineavi, qualem in Lu- * . fitania eam vidi , licet parum differat ab ea, que in Herbariis defcripta reperitur. D Pifo libr. 4. cap. 58. tres defcribit herbas, quas Por- tugallice Perexil de mar , ac Brafilice Caaponga vocat , cunêtasque pro Portulaca marina habet. Quarum pri- ma fpecies cum noftra Indica Orientali convenit, in ' arenofis ibi crefceris litoribus, atque editur aque ins co&a, vel inftar Lactucz. i Tabula. Septuagefima fecunda Ad Figuram primam Critbmum exhibet Indicum. Figura fecunda Crithmum denotat Lufitanicum. 5 Figura tertia Nympbee Indice minoris , fpeciem primam, feu levem denotat, Capite 51. defcriptam. OBSERVATIO. t Critbmus Indicus Rumpbii eft Portulaca Curaffavica , angufte, ‘longo, lucidoque folio, procumbens, floribus albis P/ukn. Almag. pag. 303. & Phyt. Tab. 216. fig. 1. & Portulaca d Curafíavica, angufto, longo, lucidoque folio procumbens, : floribus rubris, Par. Bat. Prodr. & Par. Bat. pag. 212. ubi elegans icon & defcriptio; ut € H. Amfi. part. 1. fig. 5. N. B. Caaponga Pifonis male a Rumpbio pro fuo Crithmo Indico habetur, eft enim penitus alia planta, que ab Her- manno in Parad. Bat. vocatur Amaranthoides Curaffavicum, , humile, Cepez foliis lucidis , capitulis albis, ubi icon & defcriptio, & in Plukn. imag. pag. 27. & Poyt. Tab. 75. Jig. 9. & Amarantho affinis, Aizoides, five Amaranthoides minor, Američana, procumbens, Sedi teretifolii foliis & ` facie, flore oblongo niveo, Breyn. Prodr. 2. pag. 42. nova editionis, vide porro de hac. herba Sloan. Hift, Fam. vol, 1. pag. 141. & Catalog. pl, pag. 48. < ‚ - 167 Plaats. Het waft aan de Zeeklippen van boven gemelde hufte, dewelke boven "t wateraltyduit]teeken, waar van bet voorfcbreeve Eiland gants omringt. is, en, geduurig met de geweldige baaren der Zee befpat werden, maar bo- ven op bebben ze een weinige aarde , waar op dit Perexil de mar groeit. Het waft ook uit de oude muren van’t Kafteel deszelven Eilands , gemaakt van grauw en brok- kelige Zeeklippen, zonder kalk of met klei en kalk op mal= kander gelegt. Dit was zoo ziltig van fmaak niet als 't geene op de Zeeklippen groeide, en daarom. wilde de Com- mandant deszelven Kafleels dit voor zig alleen bewaart hebben, maar bet ander dat opde Zeeklippen groeide, ftont een ieder vry te plukken. Gebruik. Het is niet alleenlyk een treffelykzalade-kruid, maar ook een goed moeskruid by andere zoppekoft te doen , inzonderheid by de witte Boontjes, die ze Fejons neemen, daar het over al een aangename fmaak geeft , werdende voor zeer gezond gebouden, bet bloed te zuiveren y en den Uryn te dryven, tot dezen einde werd bet ook met gebecle tonnetjes vol ingeleid in azyn, en over Zee inandere Lane ‚den gevoert. i Het febynt, dat de Crithmus zoo wel als bet-woorfchree- ven Kali na de verfcbeidentbeid der Landen, ook verfcbei- den grootte en gedaanten beeft , gelyk onder anderen blykt uit den Crithmus Diofcor. lib. 2. cap. 112. en Matthiol. over ^t zelve Capittel , immers ik beb bem bier be/cbreeven. en afgeteekent , zoo als ik bem in Portugal gezien beb, boewel wat verfchillende van den geenen , dewelke men in de Kruideboeken befcbreeven vinute Pifo lib. 4. cap. 58. befcbryft drie kruiden , die by in 't Portugees Perexil de mar, in "t Brafils Caaponga noemt , em alle drie voor Portulacas marinas bout. Waar van de eerfte zoorte met onze Ooftindiffe over een komt , op zandige ftranden aldaar groejende , en werd wel ge~ nuttigt: in water opgekookt , en als zalade gegeten. „ De twee en Seventigfle Plaat Vertoont in de eerfte Figuur de Indifche Critbmus, De swede Figuur verbeeld de Portugeefe Critbmus. — ==. De derde Figuur vertoont de eerfte ofte gladde zoort van de kleine Indifcb: Waterplomp , in het 51. Hoofdftuk befchreeven.. ` AANMERKING. De Indifcbe Critbmus van Rumpbius is de Curaffaufche Porce- lyn, met een {mal lang en helder blad, en witte bloemen , neerleggende, van Plukn. Almag. pag. 203. en Pbyt. Tab. 216. fig. 1. en de Curaffaufche leggende Porcelyn met een lang , final, helder blad „met roode bloemen, inde Par. Bat. Pr. en in de Par. Bat. pag. 212. alwaar een fraaije fipur hier van is, met de befchryving, als mede in de Amft. Tuin, eerfte deel, fig. 5- S : N. B. De Caaponga van Pifo wert qualyk van Rumpbius voor zyn Indifche Crithmus gehouden, want het is een geheele “andere plant, welke van Herman in zyn Parad. Batav. ge- naamt wert Curaffavifchelage Amaranthe-plant , met heldere bladen van de Cepza, en witte bloemknopjes, alwaar des: ` zelfs afbeelding en befchryving,-en in Plukn. Almag. pag. ` 27. en Pbyt, Tab. 75. fig. 9. en een fapryl pm k aan de Amaranth, ofte de kleine Americaaníche leggende Ama- ranthoides , in gedaante en met de bladeren van de fmal- ` bladige kleine Sedum ‚met een langwerpige witte bloem vari Breyne twede deel, Prodr. pag. 42. van de nieuwe druk, ziet verders over deze plant Famaifche Hiftor, volum. I» ` pag. 141, en de Catal. der planten, pag. 48. - Ewes 168 + CAPUT QUINQUAGESIMUM. Nymphaea Indica major. Taratti. N India elegans reperitur Nyjmpbee majoris fpecies, I a noftrate haud multum differens. ni i doribus & fruétibus , non etiam foliis fais plane aque incum- bit uti Europea, fed ea adtollit fupra aquam caulibus inpofita ad aliquam partem y quatuor nempe vel quin- qué pedum altitudine a radice , prout aqua profunda eft, ita ut femper ultra pédem ex aqua eleventur, bini tresve ex uno ortu, quivis vero caulis peculiare fu- ftinet folium , qui digitum craffus eft, rotundus , pal- lide virens, exterñe rugofus & fpinulofus, quum acu- tis eminentiis hirtus fit, interne fungofus , & octo fo- raminulis in orbem pofitis notatus, ac bina majora in centto locantur, per que quis flare poteft, & e qui- bus album & vifcofum effluit lac, vaccinum referens,. quodque in tenuiá fila duci poteft , inftar ferici vel teli arane®; i Folia reférunt illa Ari Ægyptii feu Kelady fupra libro 8. defcripti, fed hac Taratti rotundiora funt, aé fine apicibus, atque inferius planum habent finum, in quo brevis locatur apex , binos pedes & ultra lata, viginti & viginti duo pollices longa , fubtus glabra , & pallide virentia ,. fuperne inftar graminis virentia , fed fine fplendore, ac rugofa inftar velleris pilofi. Caulis fubtus circa medium inmittur , atque tum fefe dividit in viginti unum vel duo protuberantes coftas ; ad folii rotundam excurreñtes partem, atque quaevis in proceffu fefe itérum dividit in binas, ac quevis iterum in yarias parvás quafi furcas , donge fefe prope oram in arcus claudant , fic etiam nervorum interftitia transverfalibus venulis pertexta funt. In fuperiore parte folium potiffimum plinum eft, fed in centro pore caulem. foveolam format, unde infundibili- orme fere eft. Si | Tenerum ac {ub aquis adhüc locatum folium pecu- liari etiam provenit modo; utrimque nempe compli. catum eft, oblique cauli incumbens, & externe fu- fcum prebens fulgorem. Cavlis frien aldür créfcit priore x dime edes altus, ceterum [3 PAIRED fi Um j rugofitatis ,. fuperius acutum fuftinéns conum , ex quo flos EN E tele La aperiunt albicantia petala cymbz formia , que theca feu va- gina fant, qué verum continet florem. … Flos hic qúodammodó @mulatur Tulipam , fed multo major eft, & inftár orbis menfarii expanfus , faltem poft Coronam folis omnium maximus eft flos. Componituf vero ex feptendecim petalis, quorum decem maxima & exteriora ample extenfa funt; ultra feptem de ces longa , ac quatuor digitis latiora, ad intern param concava feu cochleari formia, ad externam partem multis coftis feu plicis: ftriata , feptem alia magis introtfum & elevata locantur; ejus- dem forme, fed minora, & inter fefe inaequalis imag- nitudinis, tria enim intériofa minima funt. Floris color plerutnqué röfaceus eft, fed alius ali- uando. éjus obfervatur Color, uti dein indicabitur. in CHO da dore ost teet , ex brevibus, cras- is, &. Avan compet Dapibus albas antheras gerentibus , fructus. germer cin entibus, qui eft co- nus inverfus, £u Kei ilum folidum , füperius pla- num & latum, inferius acutum. Florum petala facile decidunt , tumque infundibulum iftud maxime ex- crefcit, fesqui palmam latum; & transv "Sc ma- fium altum, ad oras craflas gerens ftrias feu plicas , in fuperiore planitie viginti duo ad triginta confpiciun- tur rotunda foraminula, ac fub quovis cellula, in fun- gofa, alba, & ficca iftius infundibuli medulla locata.. In quavis éellula oblongum reconditur officulum , fuperius brevem fuftinens apicem , glabrum, & niger-. rimum, fifitmaturum, magnitudinem habetis ñhacúm - Avellanarum oblongarum , cum capitulo param ele« vatum, inftar fabarum, quz in olla coquuntar. Sub exteriore putamine horum officulorum durus al- busque reconditur nucleus, fubftantiam glandum emu- latis , faporis aquofidüleis. Quivis nucleustin bina feg- menta divifibilis eft , inque eorum centro reperitur vi- ride & complicatum foliolum , fuperiore parte deorfum Alexom, faporis amaricantis, in quo vis feminalis feu progerminans latet, Floris * P * HERBARII AMBOÍNENSIS. Liber XI. Caput L, VYFTIGSTE HOOFDSTUK. De groote Indifcbe Waterplomp. y bebben in Indiën een fchoone zoorte van de Nym- W phea major , van de Vaderlandfe niet veel an- ders verfchillende dan in de bloemen en vrugten , bet leidt ook met zjn bladeren niet vlak op "t water , gelyk de * Europiffe, maar verbeft die met zyn fteeleneen fluksveegs boven ’t water , vier en vyf voeten boog van de worte y na dat bet water diep is, zoo dat ze altyd ruim een voet boven ’t water uitftaan, taveé en drie uit eenen oorfpronk; en ieder een byzonder blad dragende , de fteel is een wins ger dik, rond, ligt-groen., buiten ruig en fleekelig, als zynde met fcherpe puntjes bezet, binnen voos, met agt gaatjes in de rondte, en twee grootere in de midden , daar men door blazen kan, en waar uit loopt een witte firama me melk , als Koejemelk , die zig tot dunne draden laat treka ken, als zyde of fpinnewebben, De bladeren gelyen wel na bet Arum Agyptium,. of Kelady, boven lib. 8, befchreeven , dog deze van Taratti zyn ronder , zonder /pitze voor uit , enagter met een vlak: ke kepe, daar een kort [pitsje. in flaat , twee voeten en meer breed , twintig en tweeëntwintig duimen lang, van onderen glad, en ligi-groen, boven gras-groen, dog zona der glans , en ruig als een bairen vel. De fteel werd van onderen omtrent bet middén ingela- - ten, van daar verdeelt by zig in eenentwintig of tweea entwintig dikke uitbuilende ribben, na. de rondte des blads lopende en ieder in t voortgaan verdeelt báar: weder in twee takken , en ieder tak weder in verfcheide kleine er fels, tot dat ze baar by de rand met bogen fluiten. zyn ook de tuffenplaatze der ribben met dwersadertjes door- regen. Aan de bovenfte zyde is bet blad meeft vlak; dog formeerd in de midden by den ficel een kuil, waar door bet. fchier tregterformig werd. Het jonge, en nog onder water ftaande blad komt ook op een byzondere manier voort, namentlyk te weerzijden zamengerolt , fcbuins op den fleel ruftende, en van buiten een bruine weerfchyn gevende. De bloemdragende fe werd booger dan dé voorgaande, te weten fes voeten hoog, anders van’ dezelve dikte, fub: ftantie, enruigbeid , dragende boven. op een fpitzen kegel, waat uit debloemewerd, want eer [Lelyk openen bun vier witagtige blaadjes als fchuitjes-geformeert , welke de kas of fcbede zyn; daar in de regte bloeme fcbuilt. De zelve gelykt eenigzints na een Tulpe ‚dog, is veel,groo- ter, en zoo wyd geopent als een Tafelbord. Jmmers niaafé de zonnebloemen de grootfte onder allem; Zy is gemaakt van feventien bladeren, waar van de tien grootfte en buis tenfte wyt geopent laan, ruim feven duimen lang , meer dan vier vingeren breed, aan de binnenzyde ook wat bol of lepelformig ¿ aan de buiten[le zyde met veele ribben of ploojen geftreept , de feven andere ftaan meer na binnens en overeind a van bet zelve fatzoen, dog kleinder y en onder SR zelfs ongelyk, want de drie binnenfte zjn de kleinfte. ES De couleur dezer bloeme is gemeen rooxeverwig y dog men vihdt ze ook van andere couleuren , gelyk bier na volgt: In de midden hebben deze bloemen eenen krans , dan korte , dikke en geele draden gemaakt , met witte noppens omringende bet fcbepzel van de vrugt ; "t welk is een om-+, gekeerde kegel , of mafieven tregter; bovenvlak; en breeds beneden fpits. De blaadjes an de bloemen vallen ligt af » als dan werd die tregter zeer groot , anderbalye band . breed , en een d'wersband wf aan de zyde met dikkerim- ` Pelen of ploojen , op de bovenfte vlakten ziet men tweeen- ‘twintig tot dertig ronde gaatjes , en onder ieder van de: zelve een celletje , in bet vooze, witte, en drooge merg , wan dien tregter, -~ In ieder celletje leid een langwerpige bone , boven op met een kort [pitsje , glad, en pikzwart , als ze Typ 15» zoo groot als langwerpige awe , met bet boofdje een „weinig uitkykende gelyk Boonen, die in een pot kooken. Onder de buitenfte [chaal dezer korrels , vindt men een barde witte keeft, van fubjtantie als Eekelen , van fmaak wateragtig , zoet. leder keeft of korrel laat zig in tweeen delen, en in de midden vindt men een groen en zamenge- vouwen blaadje 5 met tyn boofdje neerwaarts gebogen s bit- teragtig van fmaak , waar inne de zaadkragt Jebuilt. De BEER, IA EN A XI. Bock. L. Hoofdft. Floris odor gratus eft, fed debilis , maxime ad Ani- fum & Cinnamomum adcedens, S proprie in luteis détegitur ftaminibus, quz etiam Cinnamomi faporem habent. In fuperiore planitie tenerorum conorum cofte quzdam tanquam radii confpiciuntur ex centro ad péripheriam ducti. Semi matura officula fufca funt, tumque apta funt, ut cruda edi poffint , nigrà enim nimis dura funt, fi vero quis ea edere velit, prius decorticanda funt, dein aperienda, ac viride iftud & amaricans peralum eximendum eft.. Radix fub quavis planta ex cóngerie conftat alba: rum fibrillarum, atque inter has transverfalis locatur radix minimum digitum craffa, alba, rotunda, & gla- bra, utrimque prorepens , nunc rotunda, nunc finuofa. Ad fpithamz circiter fpatium a prima planta iterum fimilem format fafciculum fibrillarum, ibique novam generat plantam , turiones novos producentem. He radices bre ample difpergunt, continuo novos genc- tantes fafciculos fibrillarum & plantarum, ita ut intra » breve temporis fpatium ingentem obcupet locum, ra- dix interne quoque fungofaeft, & foraminibus replera, faporis dulcis & aquofi. Diximus vulgarem hüjus floris colorem effe rofa- ceum, qualem veteres eum defcripferunt, ac plerum: qué in hifce obfervatur infulis, fed alios gerit quoque colores, fed hi rari funt, excepto in Sina, uti id pos- tea ex Sinenfi Atlante patebit. ‘Jave itaque verficolor reperitur , una nempe fpe- cies lete rubentes feu incarnatos gerit flores, quem colorem Malayenfes Dado, & Paru paru fala matta vocant, fecunda albos, tertia luteos, & quarta ceru- ` Jeos gerit flores, quinta gerit albos & rubros variega- tos more Tuliparum. Omnes vero hi colores diftin- &ius & vulgatius reperiantur in fubfequente Tondjé. Nomen. Latine Nympbea Indica major; Belgice Wa- tertulpe, feu Tulipa aquatica , & groote plompe; Ma: laice & Maccaffarice Bonga tarratti & Tarrate,; Mac- caffarice Tonjo; Sinice Lien; Lufitanice Foula de gol- faon. Cum aliis doétis in ea verfor opinione, hanc Indi- cam Nympbeam nil aliud effe nifi veram Fabam Agyp- iiam antiquorum , de qua vide Theophr. libr. 4. Hift. pl. Cap. 10. Diofcorid. libr. 2. cap. 99. uti ex compara- tione defcriptionis illorum cum noftra id patebit , excepto quod eam cum Colocafia in quibusdam parti- bus.confundant, quod nomen fupra libro 8, Cap. 84.. proprie tribuimus Aro ZEgyptio feu Kelady , ac potett effe, ambas iftas radices apud veteres unum idemque obtinuiffe nomen, uti id quodammodo patet ex tex- tu Diofcoridis , qui aperte radices Fabe “Egyptiace vocat Colocafiam, licet tadices Indice Nympbee nos- tre nullo modo conveniant cum illis Ari ZEgyptii , uti id ex ifto capite patet. “Sic error quoque videtur effe in textu Theopbrafti, Es radices Fabe Agyptie fpinofas efle dicit , quod. orte de caulibus intelliget, atque hac etiam decla- rant ejus verba, quum enim dicit, Crocodilos in Nyo vitare hanc plantam, ne oculos lædant per ipfius fpi- nas , hoc non de radicibus intelligi poteft, qua in cano latent, fed de caulibus fpiriulofis , qui alicujus cutim quam maxiine ledere po unt, fi quis eos fricet, uti neque Dio/corides de radice fpinofa ullam facit mentionem, qui fine dubio eas in /Egypto vidit, at- tamen error quidam in ejus textu videtur detegi , quum caulem fue fabe dicit ulram modo longum efle , qui ex Theophrafto & Plinio melius tres quatuorve ulnas longus effe dicitur, funtque fex pedes, fi ulne parve intelligantur, fed octo novemque pedes, fi de majoribus dicatur, quam altitudinem etiam adtingit, ac planta ad minimum ulnam aquarum requirit; übi crefcit. Figura Fabz JEgyptit a Mattbiolo in Diofcoridem propofita non quadrat cum noftro Taratti, fed fine dubio erit Lotus Egyptius, quem Theopbraftus in ifto defcribit Capite, de quo vide in fubfequenti Capite. "re PL Eeer > AMBOINSCH KRUIDBOEK. 169 De reuk van de bloeme is lieffelyk , dog flap, merkelyk na Anys en Kaneel trekkende, dewelke niai inde Ws le dradem zit , die ook na Kaneel fmaken. Op de bovenfte. vlakte van de jonge bollen, ziet men eenige ribbenals ftra- len van bet centrum na den omloop getrokken. De balf rype korrels zyn bruinagtig, en dan Zn ze bé- kwaam om raauw te eeten , want de z4varte zyn tebard, dog als men ze zeten wil, moet men zeeerft fchillen, daar na openen , en dat groene bittere blaadje uitnemen. De wortel onder ieder ftruik heftaat uit een bos witté tazelingen, én daar tufJen een dwerswortel een pink dik, wit, fond, en glad, te weerzyden PH » 20M= tyds regt, zomtyds met booten. Omtrent gen Jpan. van den eerften ftruik, maakt bet weder een zulke bos vazelin- gen, en formeert aldaar een nieuwe firuik , jonge Jebeutjes voortbrengende. Wyd en zyd verfpreiden je deze wor- telen , telkens nieuwe boffen van vazelingen en ftruiken formeerende , zoo dat bet in korten tyd een groote plaats beflaat , van binnen is de wortel mede voos en vol gaatjes 5 van fmaak zoet , en wateragtig. Wy bebben gezegt, dat de ordinaris couleur. van deze bloeme is roozerood , gelyk ze de ouden ook befchreeven beb- ben, en meeft in alle deze Eilanden gezien werd, maar men vindt er ook van andere couleuren , dog die zyn zelde zaam, bebalven in China, gelyk bier na uit den Chineezen Atlas blyken zal. f f > Men vindt ze dan op Fava van verfebeide couleuren z waar van de eene zoorte ligt-roode of incarnate bloemen beeft , welke couleur de Malyers Dado, en Para paru fala mátta noemen , de tweede beeft witte, de derde geele, de vierde blaauwe bloemen; de vyfde beeft ze met wit en rood gefchildert, op de manier van Tulpen. Alle welke couleuren men duidelyker en gemeender vindt aan bet vol gende Tondjo. ` ; s Naam. In bet Latyn Nymphea Indica major; in * Duits Water-tulpe, en groote plompe; in `i Maleits en Baleits Bongatarratti, en Tarrate. Op't Maccaffaars Tonjo; in’t Chinees Lien ; in 't Portugees Foula de Golfaon. Ik ben met andere geleerde Lieden van dat gevoelen , dat deze Indiefche Nymphza anders niet zeae de opregte Fa- ba Egyptia antiquorum , waar van Theoprhaftus Lib. 4. Hift. plant. cap. 10. Diofcorides Lib. 2. Cap. 99. gelyk uit de overeenftemminge van baar lieden befchryvin- ge met de onze blykt , bebalven dat ze dezelve met de Co- . locafia in eenige deelen confundeeren , welke naam wy bo- ven libr. 8. cap. 84. geftelt bebben, eigentlyk bet Arum JEgyptium, of ons Kelady toe te Mas. pe kan wel zyn, dat by de oüden die beide wortelen eenderlei namen bebben gebad, gelyk ook eenigzints uit den Text van Dio- fcorides blykt, dewelke uitdrukkelyk de wortelen van zyn Faba JEgyptia Colocafiam noemt , hoewel de wortelen van onze S iefche N ag gants gg: gelykeniffe beb- ben met die van Arum Agyptium, gelyk uit dat Hoofd- Zoo fchynt ook een abuis te fleeken in den text van Theo- Ps ge daar by de wortelen van de Faba JEgyptia doornagtig maakt , "t welk-by mifJcbien van de [Leelen zeg- gen wilde, en zulks brengen ook zyn eigen woorden mede y want als by zegt, dat de Krokodillen in den. Nal ben voor dit kruid wagten , om baare oogen aan de doorens niet te bezeeren, zoo kan zulks niét van de wortels verfiaan wer- den, dewielke in den flik fcbuilen , maar van de fteekelige fleelen , dewelke verzekert iemand bet vel konnen kwetzen s als men daar tegens aan vryft , gelykook Diofcorides van gem fleekelige wortel gewag maakt, die ze.buitentwyfel in ZEgypten gezien beeft. En egter [cbynt nog een-abuis in zyn text te zyn, daar by den fteel van zyn Faba maar een elle lang maakt , dewelke uit Theopbrastus en Plinius beter drie of vier ellen lang geftelt werden, zynde jes woe-, ten, als men kleine ellen verftaat , maar agt en negen voe- ten, alsmen van groote ellen recht, welke boogte by ook beeft, en de plante moet ten minften een elle diep water ebben „daar ze ftaat. SÉ e : De Figuur SC Faba Ægyptia Matthioli i». Diofc. geflelt, accordeert niet met onze "'aratti , maar zal bui- ten twyfel den Lotus JEgyptius zyn , die Theophras- tus in °t voornoemde. Hoofdftuk befcbryft y en waar van ziet in *t volgende Hoofdftuk. : … — E 479 Diuturnam Botanicorum: disputationem, gu nem- pe vera fit veterum Colocafía , fupra libro ottavo: Cap. 84. ex ingenii modulo determinavimus, quam fenten- ' tiam adhue fovemus , Colocafiam nempe Veterum ra- dicem fuiffe Fabe Ægyptie feu Taratti, fed Colocafia Neotericorum eft Arum ZEgyptium, feu Kelady fupra defcriptum , quod forte antiquis temporibus in ZEgy- to non ita fuit cultum, vel quod ambz iftz plante ob foliorum fimilitudinem ab antiquis auctoribus fint confufee, quod tamen de Dio/coride, Strabone, aliis- que , qui Beitrag peragrarunt , non ita facile cre- dendum eft. r "aal KEE "Optimum indicium feu argumentum, Colocafiam ve- terum fuifle Fabam iftam feu Taratti , meo judicio peti poteft ex fatyra quadam Martialis , in qua olus ex fibrofa radice Fabz preparatum ita deridet. Niliacum ridebis olus , lanasque fequaces Improba cum morfu fila manuque trabes, Hoc eft ridebis olus Niliacum & fila lanofa, quum ea in maftieatione manibus ex ore trahes , quod non de Kalady fpeciebus intelligendum eft, fed de hifce Taratti radicibus , que jam Plinii temporibus in Italia folebant feri; uti infra id latius explicabitur. Locus, Nullibi crefcit, nifi in ftagnantibus recenti- busque aquis vel talibus in magnis fluviis, qui hic & fumitur 5 r aliquot macerentur dies, undum petunt, per aliquot macer onec findantur, ac viride exhibent germen. - Hecelige, & nigro obtege cceno, ita ut fint glebe magnieudine Nucum Juglandum, hec in aquam inmit- te ditte profunditatis , fed diffule a fefe invicem , tum Piaget, due Jefe dein per repentes ra- dices longe lateque multiplicant, ita ut vix exftirpari mr Tee ee a dhe Ee rupe oe init, Kart defendendas ch am 5 Hele comedunt, duis à uti & fquille. Radicibus fuis aliquando etiam ficcas pent oras , ubi plantulas quidem profert, fed hz pu- Ile funt. “Inter omnes populos Sinenfes hanc quam Maxime. amant plantam , in quorum. ate non tantüm cre- fcit. in lacubus > palüdibus , & RE MES > fed etiam follicité in quorumvis > & fomspifeinis colitur. ^ ^ i a facut Copiofiffimas & ele lagrates hos colere flores non tantum ob elegantem formam , fed quod fumma: ipforum. Dea > quam ubique quzrunt quzrunt propi- tiam ac faventém, fedem fuam fixerit in hoc’ B ys ce: -Ufus ejus äpud hofee incolas non tantus eft, fine. dubio ab eorum ignorantiam ; quantus apud Sinenfes & JEgyptios , hifce enim: in terris nulla ejus adhibe- tur pars, quam capita femina continentia, que ñon- dum penitus matura in forum venalia portantur , in quibus fabz nondum nigre, fed ex fufco nigrefcunt. e Hz, Thati & dte "o nec in induràtarum ,. que in pati -deponuntur, flu&tuantia vero abjiciuntur , noo j Uu c de "en de, pu in de naburige brengt., D "HERBARILAMBOINENSIS ` LiberXI. Caput Li; Den langen twift der Herbarifien, wat de regte Colo. cafia veterum zy, bebben wy dan boven lib. 8. cap. na ons gering verftand gefcheiden , waar by wy bet no, bouden , namentlyk dat de Colacafia veterum de worte van Faba /Egyptia of ons Tarratti xy geweeft, maar Co- locafia Neotericorum is bet Arum /Egyptium of Kelady boven be[cbreeven , welk mifJcbien in oude tyden in ZEgyp- ten 200 zeer niet is gecultiveert , of dat die beide planten wegens gelykbeid der bladeren van de oude Schryver; zyn geconfundeert geweeft, bet welk egter van Diofcorides, Strabo , enandere , die Ægypten zelfs doorwandelt bebben, niet ligt te gelooven is. ; Het befte bewys , dat de Colocafia veterum de voornoem- de Faba of ons Tarattizy geweeft , kan men mynes oordeels balen wit zeker fpotgedigt van Martialis, daar hy bet moes uit de bairige wortel van de Faba gemaakt, aldus uitlagt, Niliacum,ridebis olus, lanasque fequaces Improba cum morfu fila manuque trahes. Dat is gy zult moeten laggen , over dat Nilotiffe moes en de wolagtige draden, als gy dezelven in ^t kauwen met de handen uit den mpnd trekt , ^t welk men van geen Ke- lady-zoorte verftaan moet, maar van deze Taratti, dewel- ke al in Plinius tyden in Italien plagten gezaait te wer- den, gelyk bier onder nader zal gexegt werden. Plaats. Het waft nergens dan in flaande ver/che wa- teren, of zoodanige groote rivieren, die bier en daar een groote fiillen boek maken, en op de grond veel flik bebben, Het moet ten minften twee en drie voeten diep water beb- ben, maar dieper als in fes. voeten waters waft bet niet. In Amboina is ’t ombekent , maar wel op de naburige Eilanden, Ceram, Manipa , en Boero, dog weinig. Overvloedig vindt men ’t op Fava, inzonderheid om de.. Stad Batavia, daar bet fchier in alle flooten en gragten waft. ltem op Baly, Celebes , in de Philippinis , en op Mindanau, van waar het zaad of de bonen met beele firoo- zakjes vol, die men broodjes noemt , uitgevoert werd, en zoo is bet ook in Ternaten gekomen, daar bet weelderig in "t Kafteels graft waft. Hoewel dat water half brak iss 200 beb ik bet echter van daar eindelyk Anno 1679. in _„Amboina laten brengen, daar bet nu in zommige gegrave vyvers aan den Olyphant waft. Cultura. De manier van planten is nog gelyk by de ou- de ZEgyptenaars, men neemt cen band vol rype bonen, die regt zwart en niet in de rook gedroogt zyn , legt die in een kom vol water , alle die dryven /myt weg , dewelke Sluiken, laat eenige dagen weeken , tot dat ze ies. en bet groene bertje vertonen. ` ` Neemt die dan , en bekleedze met zwarte flik, dat bet klontjes werden , in de grootte van Walnooten, laat die in't water zinken , dat de voornoemde diepte heeft , dog wydt van malkander , zoo zullen ze opkomen , die zig daar na door de kruipende wortelen wyd en zyd vermenigvuldigen „dat men ze kwalyk uit roejen kan , maar men moet den plaats, daar ze eerft op komen voor endten bewaren , om dat: dexelve de nieuwe fcbeutjes op eeten , gelyk ook de Garnalen doen. Zy kruipt met bunne wortelen zomtyds na de drooge kanten, daar ze welook plantjes voortbrengt, maar die blyven klein. Onder alle Natien maken, de Cbineefen bet meelte werk van deze plante, in welkers land zy niet alleen in Mei- ren, Poelen, en flaande wateren van zelfs waft, maar ook zorgvuldig fchier in alle groote Heeren Paleifen en gegraven tauken of ay aangekweekt werden. , <- Den Chinefen Atlas getuigt , dat men de meefte en Jcboonfte vindt in de agıfie Provintie Kiangfi , dewelke de wärerrykfie is onder alle Cbineefe Provintien, van waar, Pater Martinus beeft ze aldaar van vierderlei couleu- ren gezien, purper-roud , miffcbien roofe-rood, regt rood, avit , en van gemengde couleur; ook is de wortel aldaar veel dikker dan in deze Eilanden, te weten een arm dik, binnen wit, voos, vol gaatjes , en ecthaar, "e welk met de EE Andere Cbineefen bebben. my ver: baalt, dat de groote Heeren deze bloemen aankweeken » niet alleen om bun feboone geftalte, maar om dat bun boogfte Godinne Coâmin, die ze over al zoeken gunftig te hebben, hunne zitplaats-in deze bloemen Beet, nn, Gebruik. By deze Kilanders is ze in zoo groot gebruik niet, buiten, fel wegens hunne onweetentheid ,. dan by: de Cbineefen en Egyptenaren, want bier te lande hezigt men. Jchier niets daar van dan de zaadbollen, diemen , nog nie? ter degen ryp zynde, op de markt te koop brengt, daar in de bonen nog niet ten vollen zwart , maar — "nt KI. Boek. L, Hoofd. AMBOINSCH KRUIDBOEK. He, uti fupra memoratum eft , decorticantur &.cru- de eduntur, quaeque faporem preebeñt paulo magis fatuum Nucibus Avellanis. Siccate, vel penitus ni- æ, que faccis plenis venales proftant, in aqua prius ebulliende , vel in fartagine torrende funt, donec , exterior pellicula dehifcat, que desquamanda, & vi- - ride internum germen eximendum eft, ac tum edi poffunt , pame autem eft cibus durus inftar Glan- dium , fed facile per dentes commoliri poteft , ac praefertim delicatus eft ad potum Thee. 4 De ufu radicum culinario in cibo apud hofee inco- las nil indagare potui , fed ipfe inftitui & compertus fui, turiones molles radicum cum primis albis furculis jufculo inco&tos faporem prebere Cinare. Vetuftz radices nimis fibrofz funt, ita ut tota fila ex ore duci ac trahi poffint, fed credo, AEgyptias & Sinenfes ra- dices multo molliores effe, queque funt crafliores & fungofiores. ; Ex ficcatis foliis cuculli & involucra formari pos- funt uti ex papyro Maculatienfi , in quibus fructus & ' femina fervari poffunt. Ubi Sinenfes habitant, hi flo- res vix fervari poflunt, quum eos continuo cupiant in zdibus habere fine dubio pre fuperftitione. Cererum nos meliorem & copiofiorem docent ufum hujus plan- te, ex recentibus enim & desquamatis fabis aquo- fam preparant a , vel jufculum coquunt cum pauxillo Candy-faccharo, quod optime refrigerantem prebet cibum hominibus, ex diuturno morbo récon- valefcentibus, quique ardorem adhuc fentiunt inter- num, & Dyfenteria laborant, quum fabw ifte refri- gerant, & modice adftringunt. Radicesapud ipfos tam coquuntur , quam fub cineribus torréntur, & eftate inftar Cinare eduntur. Viridia fabarum germina conle&a & ficcáta defectu Thee adhiberi poflunt, eodem modo coéta & potata. 