Geographie van Nederlandsch-Indië
§ 5S. De groolsle rijkdom van den Indischen Archipel is zijne vruchlbaarhcid. Welke nog onbekende .schatlen er de bodem in zich moge bevallen, in hoevele strekeu men misschien nog ecnmaal eenc Californische goudproductie verwacht '* , hoezcer zelfs bier en daar de diamanlen in milden overvloed door de natuur geslrooid schijnen, de schalten der plantenwereld zullen allijd de belangrijkste en onuilputtelijk blijven. Een geschikte grond , op verschil- lende eilandcn door de verweering van vulkanisch gesleenle 2 Digitized by Google 18 tot den hoogsten graad van vruchtbaarlieid gebracht , eene eeiiwigdurende warmte en niminer onlbrekende vochtigbeid , zijti vereiscblen daarloe, die cr altijd zullen aanwezig zijn. En waar eenmaal een weclderige wasdoin l>cslaat, is, waar de natuur aan zicb zelve is ovcrgclaten , door den humus , dicn iedcrc afstcrvcude plantengcneratie als hare schalling aaii dc aarde Icruggeeft , die baar voedde , een onuit- putlclijke grond gclegd voor den wasdom van eene on- eindige reeks van geslachten, die volgen zullen. — Wij bcgiiincn derbalve met de beschouwing der voortbrengselen uit lict Plantenrijk. § 56. Waren de eilanden van den Archipcl aan zicb zehen ovcrgelalen, dan zouden ondoordringbare bossehen ze alien bedekken. De laiidbouw heefl echter die bossehen bier en daar voor rijke akkers doen plaals maken, en voortdurend vallcn de zware boomen onder de bijl of door bet vuur des landmans. iVogtaiis beslaan dc wouden, zoo al niet een onbeperkt, dan toch een nog zeer uitgebreid gebied. Op Java, waar de rijstkultuur zulk een hoogen trap van bloei bereikt heell, beslaan de rijstvelden toch nog maar ruim een negende van de oppervlakle des eilands en is verreweg bet groolste gedeelle des lands door bossehen ingenomen. Doch niet overal, waar dc cultuur ontbreekt, vindt men tegenwoordig digtc wouden. Uitgeslrekte gras- vlaklen bedekken in verschillende streken den bodem en beslaan er, zeker allhans voor een gedeelte, de plaats der bossehen, die vroeger door menschenhanden ter uitbreiding van den landiwuw geveld werden. Maar ook in de woud- streken wissclt bet plantenkleed der aarde van bet zeeslrand tot op de toppen der hoogste bergen veelvuldig af. Op die hooge bergen herinnert de alpenllora in de koelere lucht aan de meer iioordelijke gewesten des Aardt)ols; lager Diu -byGooglt 19 en in de heetere vlakten hcersclit ecn rijkdom van vor- men, zoo als alleen de keerkringsgewcsien dien voorlbren- gen. Dikwijls is eene planlensoort karakleristiek voor gehcele streken , maar mecstal beslaat bet woud nit de individucn van een oneindig aanlal verschillende planlenge- slachten. Anders is wederom de flora van liet vlakkc, anders die van bet rotsachlige zeeslrand; van nioerassige of zandige, van klei-, kalk- of sleenachtige gronden; korlom , de vcrscheidenheid is zoo groot, dal een enkel tafereel niet in slaat is den indruk er van we^r te geven. Wij bepalen ons bier lot bet opgeven van sommige karakteristieke typen om bet versebil in bet oog te doen vallen, dat in ’I alge- meen de Oost-Indisclie gewassen van die onzer meer noor- delijke gewesten onderscbeidt § 37. Ten einde eenige orde te brengen in de verwar- rende menigte van vormen, die men in bet plantenrijk kan opmerken, beefl men daarvan een bepaald aantal aan- genomen, die als typen kunnen gelden voor alle andere, zoo als, bijvoorbeeld , den palm-, den lelie-, den gras-, den varcn-, den mos-, den naaldboom-, den beide-, den caclusvorm en andere. Dcze boezemcn bier bet meeste bclang in. Maar er zijn nog enkele meer algemeene typen dan deze. Sommige vormen tocb bebooren alleen aan de wouden, andere aan de velden. En waar de menscb zicb neergezet bceft om ' den grond te bebouwen, is bet aanzien van dezen voorzeker we6r gebeel anders, dan in die streken, waar de planten , aan zicb zelven overgelaten, zicb do plaatscn zoeken, die voor baren wasdom bet best gesebikt zijn, en daaraan we^rkeerig bet iiiterlijk voorkomen geven. § 38. De oncindige versebeidenbeid , die een tropisch Digitized by Google 90 woud aanbiedt, ontstaat niet uitsluitend uit het geboomte dat het zamenstelt. Ook in de woiiden zijn nog eenige hoofdlypen te onderscheiden. Want behalve het geboomte vindt men cr Slingerplanten , lianen, die de boomen zoo aan elkander snoeren, dat menig woiid er volstrekt ondoor- dringbaar door wordt , en Woekerplanten , die evenzoo de boomen bedekken als een tal van kniiden den bodem, waarop die omhoog rijzen. Die woekerplanten zijn als het ware de sierplanten, waarmede de natuur het woud ge- tooid heeft: de prachtige Orchideen (Jav. Mai. anygrek), die in hare oneindige verscheidenheid ons toch meestal nog slechts eene weelde schijnen te zijn, levcren er ons de proef van. Tot de Woekerplanten behoort de beroemde Bafliesia (Jav. padmd) met hare monsterrozen. De Lianen munten minder uit door fraaihcid , maar zij zijn daarcn- tegen in de menschelijke huishouding van uitgebreid nut. Immers tot de slingerplanten behooren de Peperplanten (Jav. maritjd, Mai. lada), die al in oude tijdcn haar product voor den handel leverden, en de Rottingsoorten (Jav. Mai. rolan). Meestal heeft de rotting groote doornen, die het hunne er toe bijbrengen om de Irosschen ondoordringbaar te maken. Het aantal soorten van rotting is uitermate groot. Hondcrd zijn er reeds bekend. Op alle eilanden van den Archipel groeit hij in groote menigte, maar de soorten die uit de Batak-landen en vooral ook die uit het zuidelijk gedeelte der westkust van Borneo komen, worden voor de beste gehouden. De meeste rotting is bindrotting, zoo als de minder dikke soorten genoemd worden. De dikkere heeten handrotting. Op de oo.stkust van Sumatra, in het Zuiden van Borneo en op Bangka groeit de Draken- bloedrolting (Mai. djernatig), zoo genoemd om de roode. kleurstof, die als eene harsachtigc, door schudden zeer gemakkelijk aftescheidcn stof om de noot zit. § 39. Ofschoon tot de familie der Palmen behoorende geeft de rotting de eigenaardige type dezer familie naauwj- Digitized by Google :il lijks weder. De palmvorm, die zoo bekend en karakteris- tiek is, verdient in de rij der vormen bier wel boven aan tc staan. Er zijn in den Oost-Indischen Archipel bij de dertig geslachten van palmboomen bekend. Als men den rotting cn enkcle andere niet mederekent, is, behalve bet soms zecr groote verschil in lengte, daar zij gewoonlijk eeu 60 tot 80 voet hoog worden, een enkele over de 100, terwijl andere bijkaus gcen stam hebben, dat der bladeren mis- schien bet meest in ’t oog vallend. Bij de meeste zijn zij gevind, de Vederpalmen , bij sommige Waaijervormig. Van de eerste verdienen de Betel- , Kokos- , Areng- , Sago- , Nipab- en Nibocng-palmen ; van de andere de Lontar en Gebang-palinen met een woord vermelding. De Bctelpalm {areca catechu^ Mai. pinang, Jav. djambe) is door gebeel Indie verspreid; vooral in warme wouden, nabij de zee. Ilij grocit tot eenc buitengewone boogte, lijnregt, met ecu gladden, zuilvormigen stam, en is een der scboonste palrnen van den Arcliipel. De noot, die eene groote boeveelbeid looistof bevat, wordt bij bet beteUcaau- wen gebruikt en in menigte naar de landen verzonden , waar dit gebruik beerscbende , maar de boom niet t’buis is. Vooral is de areka overvloedig op de noordkust van Sumatra, die er ook baren naam van Areka- of Betelnoot- kust aan ontleent. De Kokospalm (Ig. Mai. klapu^ Jav. kerambil, Mai. id. en vjioer) is geen inboorling van den Oost-Indiseben Arcbipel. Zijn eigenlijke vaderland is nog niet met zekerheid bekend. Men boudt daarvoor Zuid-Amerika. De verspreiding moet iiitusscben in v66r-bistorische tijden plaals gebad bebbeu en de boom beefl in Dost Indie een nieuw vaderland ge- vonden , waar bij zeker op weinig cilanden niet in menigte voorkomt. Het best groeit bij in de nabijbeid der zee, in vocbtige zandgronden met leem of vetten bunius vermengd, cn bij vormt daar soms uilgestrekte bosscben. In bet zesde jaar, of ook reeds vroeger, brcngt bij vrucbten voort en Digitized by Google is dan verder het geheele jaar door met bloenien en vruchten beladen. De boom wordt gemiddeld 40 lot GO, soms 73 voet hoog, en zijne bladcren zijn 12 tot 16 voct lang. Hij wordt 60 cii mecr jaren oud. Hoe velerlei de producten van de kokospalm zijn : de bloemkolf levcrt toeteak of palmwijn ; de jonge en afgevallen vruchten worden als medicijn gcbruikt; de bast der rijpe vruchlen wordt geplukt en dienl , als kajer , tot kalfateren , lot fakkels, voetmatten, louwwcrk enz. ; de schil der noot wordt gebruikt voor Icpels, bekers en dergclijke; de pillen der onrij|M3 vruchlen worden raauw of gekookt gegelen ; in de holtc der noten bevindt zich omstrecks eene llcsch zooge- noemdc kokosmelk; de bladcren worden eveneens tot vcr- scbillcnde einden gcbruikt : de knoppen oin te cten of voor talelzuyi', de jonge en oudc bladcren voor mandjcs, de .oudere ook wel om buizcn te dckken, d. i. als «/«p, enz.; — loch is de olie, die van de rijpe vruchlen wordt gewon- nen, van de producten bet voornaamslc. ledere boom geeft elke anderhalve maand negcn tot Iwaalf rijpe vrucbten , die te zamen twee flesschen o|)leveren. Ue kokosolie wordt in de kcuken en ook voor het toilet cn de vcrlichling gcbruikt. De culluur van dozen palm wordt in den laalsten lijd zeer ter barle genomen door bet Gouverncmeiil. Buiten Java wordt er in de Minahassa, op Amboina , Salajer en de Sangi- eilundcn vecl werk van gemaakt. De Areng {urenga sacclKiriferit, Ig. Mai. areng^ Jav. aren , Mai. enau) groeil op alle eilanden van den Archiiiel, licfsl in vochlige vallcijen, niaar ook lot 4000 voet boogie, llij lieeft een korlen, lijuregten slam, anders dan de kokos, die meniginaal gcl)ogen is, en donkcrc bladcren. Hij bloeit het geheele jaar door. Het sap, dat bij insnijding in groole hoeveclhcid uit de bloeinkolven vloeit, geeft de saguweer, een aangcnainen palinwijn, op Java wel weiuig in aanzicn, maar in bet Ooslcn van den Archipel veel gebruikt , en eene soorl van suiker , die , , onder den uaam van Digitized by Google 23 Javaansclic of zwurle suikcr, ook op Java wel bekend is. Een ander belangrijk voortbrengsel van den boom is de zwarte, bastachlige slof, waaruit bet zoogenoemde gemoeti- touw geslagen wordt, en die ook, vooral op Java eii Su- matra, lot dekking der huizen dient. De dikkere takjes, die men daarin vindl, dienen voor inlandsche pcnnen, en tegen den .stain groeil bet kawoel, ecne soorl van zvvam. Er zijn door den geheelen Archipel tien verschillende soorten van Sagoboomen (Mai. rembija) verspreid, maar de beroemde Sagoboom van Kumphius {metroxylon Rumphit) groeit alleen in den Molukschen arciiipel, liefst in mocras- sige slreken, nabij de kusten. I)c grootste bosschen van dezen gczellig groeijenden palm vindt men op Ceram en Ilalmahcira. Op bet eerstgenoemde eiland bezil bet Gou- vernement er een aantal van. Gewoonlijk wordt die boom tegenwoordig gecultiveerd , docb de cultuur is zoo ligt, dal ^cn buisgezin gemakkelijk een plantsoen van zestig boomen kan onderbouden. De produclie der sagoboomen is nog al verscbillend. Zij brengen gcmiddeld van 360 tot 1125 pond op. Men rekent dat een man, die er uitsluitend van leefl, per dag 2 pond sago noodig beefl. Het merg of meel wordt op eene eenvoudige wijze, die men «sago-kloppcn» of »iK)ekoelen» noemt, uit den boom verkregen. Men bakt namelijk met eene soort van dissel bet merg, dat bijna de geheele inwendige riiimte van den stam vervult, los uit de slukken, waarin de omgevclde Iwom cersl is gekloofd geworden, en wasebt bet vervolgens in eene bak van een anderen uitgebolden stam, waarin een zeef geplaatst is, waar bet dikke sap doorbeen wordt gepersl om bet van de vezels, daar bet mode verbonden is, to ziiiveren. Daarna laat men bet deeg liezinken en verkrijgt men bet sap spoedig in zulk een vorm, als voor bet gebruik geschikt is. Ilet liefst nuttigen de inlanders bet met kokend water aange- maakt en zoo papeda genoemd. Bovendien bakken zij er brood van en bereiden bet lot allerlei lekkernijen. De Digitized by Coogle 24 sterke bladslelen van den sagopalm, (jaba~gaba geheelen, Worden in de Molukken algemeen gcbruikt voor de wanden der huizeii en de bladeren om dcze le dekken. De Nipah-palm {nipa fruticans) is de moeraspaiin bij uitnemendheid en bedekt dikwijis geheele streken langs de kusten. Zijn stam komt naauwelijks boveii den grond nil, doch zijne bladeren worden van 1 5 tot 30 voel lang en zijn zeer geschikt voor bet dekken van huizcn. De bloeni- kolven leveren een palinwijn, die evenwcl in onze bezil- tingen zelden daaruil gewoniien wordl. Een andere palm, dieii men in bet wcstelijk gcdeclte van den Archipel ook veel aaii de kusleii vindt, is de iVibocrig {areca niboetiy) , eene soort van areka, die, wanneer men de palmen, gelijk wel eens gcdaan wordt, naar de voor- naamstc voortbrengselen , die zij oplcveren , raiigschikl , onder de houtpalmcn eene eerste plaats inneemt. Zijn uiterlijk voorkomen heeft veel van dal van den kokospalm. De jonge bladknop wordt als palmkool boven die van den kokospalm gekozcn. Van de Waaijerpalmen is de Lontar {borassus fUibeUifor- mis, Jav. lontar) de belangrijkste. Men vindt hem in ge- heel Indie. Het is dezelfde boom, dien men in Engelsch Indie Palmyra-palm noemt. Het waren de bladeren van dezen palm, die op Java eertijds dienden om op te schrij- ven , gelijk men ze op Bali en Celebes daar nog voor gebruikt. Op Oost-Java en vooral op de Kleine Soenda-eilanden komt bij zeer veel voor en is hij van uitgebreid nut door de menigte toewak, dien de bloemkolven opleveren en die tot de berei- ding van suiker en van eene soort van stroop dient, welke laatste bijvoorbeeld op het eiland Rotti tot het hoofdvoedsel der inlanders behoort. IVaar het Westen toe wordt de Lontar door den Gebang- palm {corijpha umbraculifera , Mai. daoen-sariboe «duizend- blada) vervangen, die langs het Zuiderstrand van Java geheele wouden vormt. Ook deze is voor den inboorling ' jk 25 vau vcelzijdig nut. Men Iiault ccnc suorl van sagu nil den Siam, zoo als dil ook bij den arcngpalm plaats heeft, ge- bruikt dc bladcrcn lot dckking der biiizcn, maakt er hoeden, koHijzakkcn on zeilen van, en weet iusgelijks dc andcie dccicn van den l>ooni tot zijn nut aan te wcnden. § 40. In vonn staan iieveus de pahncn de Pandancn, die bet meesl aan steile kusten voorkomen. Even als dc zoogenaamde wortelboonien {rhizop/iora , Mai. bakau) vcr- heffcn zij zich op talrijke worlds, als op stulten, en aan den lop dragen zij een aantal lakken digt met lange bla- deren bezel. Zij worden veel voor hcggen aangeplant en de bladercn diencn meeslal tot fijn mat work, lerwijl van verscheiden soorlen deze of de bloeinscheden oin hunncn gcur gczochl zijn. Die pandanus-sooi-t , welke de mee.sl geurigc bladercn hccfl {panduiius Uilissimus Mai. pnndan rumpei), is oin liarcn vorm wel ecus de koning der U'opi- schc booinen genoenid. Nog een anderc booinvorm beboorl bicrbij , die der Cycadeen (Jav. Mai. pakoe-ailji^ d. i. koningsvaren , cycus circinalis), eene voorwereldlijke type, die als 'I ware tus- schen de palmcn en varens instaat. Een Oost-lndische boomvorni , die aan onzc Naaldboo- men (I'ijnboonien vindt men in Oost-Indie op Sumatra , doch nicl zuidclijkcr dan de Evcnaar) hcrinnert, is die der Kasuarinen, zoo genoenid omdal de naaldvormige takjes, die oppervlakkig bcschouwd de jilaats der bladercn scbij- nen Ic vervangen , door onze voorouders met dc baar- aehtige vederen van den Kasuaris vcrgeleken werden (Jav. -Mai. Ijemaru, wij zoudcn zeggcn «paardenslaarlboomn). Op Oosl-Java en een aantal anderc cilandcn vormcn dc Kasuarinen bosscben, die door bun eigenaardig voorkomen een onuilsprekelijk mclancboliscb karaktcr aan de landstreek geven. Gebecl anders zijn de boomcn met lucbtwortels. De pandancn en worlelboomcn loopen in 't oog door worlds, Digitized by Google 3G die, schuins tegeii den slam gerigt, dezen als ’t ware schijiien le schragen, maar dc boomen, waarvaii thans sprake is, latcn uit de takken wort els neder, die nu eens digt langs den slam afhangen cn, na den gi-ond le hebben l)crcikl en daarin worlel le hebben geval, zich mel dezen verecnigen en opzwellende liem als slangen omslingeren , gelijk dil bij de Kiara's {ficus, Mai. ara) plaals heeft, of vender van den slam naar beneden hangen en dan soms een ganseben, zaamverbonden groep van boomen vormen nil dien eenen. In zeer slerke male beeft de zoogenaumde Banianen-boom van Voor-lndie deze eigenschap, een boom die onder den ineer algemeenen naam van Waringin ook in onze Oosl voorkoinl, en de heiligheid, die in vorige eeuwen dc Hindoos op hem hebben overgebragl, lol heden bij de Javanen l)ewaard hcefl. Ofschoon de Waringins {urostujma benjamimtm) , die de alocn-aloens , dal zijn de pleinen vddr de woningen der Javaansche Regenlen , versieren , niel alien van dezelfde soorl zijn , zoo zijn er loch cnkele exemplaren , die dal rei)roduclie- vermogen in bijzonderc male verloonen, zoo als de bekende Waringin te Tjeringin in Banlam, een op hcl eilandje Semaoe bij Timor en welligt nog enkele meer. Onder de Vijgenboomen , waarloe de waringin behoorl , zijn er echler , die voor den mensch belangrijker eigen- schappen bezillen dan deze. Er zijn namclijk soorlen die ecne besle gomelasliek leveren , de Pohon-karel of P.kolclel op Java, en, breiden wij den kring nog verder nil door aan de geheelc, hoogsl belangrijke afdceling der Brood- vruchlboomen (nrlocarpeae) , die wederom dc vijgenboomen omval , onze aandachl le schenken , dan onlmoelen wij daaronder , bebalve in de ecrsle plaals den Broodvruchtboom zclvcn, waarnaar die afdeeling haren naam heeft , zoowel den Witten Moerbezieboom {moms indica , Jav. gloegoe) , wiens basl bet Javaansche papier, als den Antjar {anliaris toxi- cariu), wiens sap hel beroemde pijlvergif leverl, hetwelk Digitized by Google 27 evcnwel nog door dat van den Tjelek {stryehiios lieule) in hevighcid ovcrtroffen wordt. § 41. Over ’t algemeen Icveren de sappen en gommcn of uilzweelscls van vele boomen, niet minder dan hot hout van andere, dc l)elangrijkste prodncten voor handel en nijverheid. Zoo bijvoorbeeld de versehillende Getah-pertjah- boomen, die voornamelijk op Sumatra en dc Riouw-eilanden , maar ook op Borneo en Java gevonden worden. Zoo dc groole mcnigte wilde en geeuUiveerde Damar- of harsiwo- men. Bij sommige, gelijk de Damar-den op Sumatra en die ook op Java hier en daar ingevoerd is, stroomt het bars in zoo groote menigte en gelieel van zelf uit de boo- men, dat bet als sleenharde stukken, damar-batoe, op den grand ligt opgestapeld on dikwijls in massa door de rivieren wordt medegevoerd. Onder de versehillende soorten van damar wordt bet zoogenaamde mala-koeijing (d. i. kat-oog) voor bet fijnste gehouden. Ofschoon men niet van alle soorten met zekerheid vveet van welke boomen zij komcn , zijn de meeste tocb zeker van die, welke tot de afdeeling der dipterocarpom gebragl worden. Tot die Iwomen be- hoort ook de heroeinde Kamferboom van het IVoorden van Sumatra en Borneo, een boom, die ook door zijne groollc alle boomen des wouds overtreft. Ue echte kamfer is onder den naam van kapoer baroes in den handel bekend en wordt vooral Ic Natal op de wcsikust van Sumatra verza- mcld. Het is bekend, dal men de kamfer in gedegen staal binnen in den stain vindt, (lien men daarotn gebcel in stukken inoel bakken, wil men ze er nil krijgen. Daar vaste uitwendige kentcekenen ontbreken orn te zien of een boom eenc goede hoeveelheid zal opleveren, is de oogst van de kamfer zeer wisselvaliig. Men beweerl, dat cr voorhecldcn zijn van enkele boomen, die 100 katti’s kamfer bcvaltcn, niaar 2o kalti’s is reeds eenc buitengewone op- brengst. Ecu katti is ongeveer IJ Amst. pond. Fijne harssoorten leveren ook de Basamala {Uquidambar Digitized by Coogle 28 Atlinyi(i), de reus der boouicn op weslelijk Java, cn vooral de Uenzoe-boom \an Sumatra {styraM benzoin), die ook gecullivcerd wordl. § 42. Aiidere l)oomcn breiigen ruin of ineer kostbare olieeii voorl. Van den kokospalin bebbeu wij dit Ijoven reeds gczien. Voor keukcngebruik geniel de Kunari-olie boven andere de voorkeur. De boom (canariuin commune j, nit wieiis pillen deze fijne olio zeer ovcrvloedig gcpcr.st wordt, is ecu iuboorling van bet oostelijk gedeelte van den Arcbipel. Om zijne prachlige lonimer wordt hij in de noteiiluinen van Banda veelvuldig aangeplaiit en is hij ook op Java overgebragl. In gewone jaren gcefl men zich op Banda naaiiwelijks de moeite om de kanari-noteu, die in menigte den grond bedekken, op te rapcn; doch valt de nagelpluk otigunslig nit, dan worden zij verzameld. Ook de harde Keiniri-pitten {aleuriles triloba) zijn bekend door do olie, die zij opleveren. Van den Kajoe-poetih-boom {ine- kileiicu cujoepoeli) verkrijgt men daarentegen de bekcnde geneeskrachtige olio door stoking nit de bladcreu. Ook deze l(oom bcboort in de Molukken t'huis , waar bet eilaiid Boeroe uitgestrekle bosschen van dicn boom Itevat. Hct slokcn der olie maakt dan ook den voornaamsten tak van nijverheid uit van do bevolking van Kajcli, de boofdplaats van dal ciland. Men wil dat iiij geen bewijs is voor de vrncblbaarbeid van den bodcm, waar hij groeit. § 45. Aan kostbare bouten, zoowel liminer- als meii- belhout, is de Oosl-Indischc Arcbiixd insgelijks zeer rijk. Jlel uitncmende Djali-liout [Ivclona yrundis , Jav. djuli,A. i. eehl 1. w. bout) is genoegzaam bekend. De boom, die dit liout levcrl , vormt geheelc bosschen cn groeit vooral op Java, waar de djati-bosschen om bun belang ondcr bet bijzondere toezigl der Regcring slaan. Ook elders, bij- voorbecld op Bima, groeit hij veel, en op andere |)laalscn, zoo als in Mcnado en op Rosingein , Iraclit men hem over to brengen. Voorls beefl men bet Sdno- of Zonnehout. Digitized by Google 20 Dit laalste, ook Angsana cn in de Molnkkcn Xingoa {plero- carpus indicns) geheetcn, is zeer hard en gcwoonlijk fraai rood gcvlanid. Van de iiitgrocisels, die hencden nit den Siam voorlkoinen , het zoogenaamde wortelhoiit , krijgt men de Ambonsche lafelbladen. Ecn ander fraai wortelhout geeft de Ambaloe-boom {dysoa-ylmi), die meer in het Weslcn van den Archipcl schijnt voor le komen. Ook het Kemoening- hont (murraya sttmafrana) , een lichlgecl meubelhout , wordl veel gezocht. Minder hccft tot dusver de Ebbenhouthoom {maba ebenus, Mai. kajoe arany, koolzwart-hont), die in de Molnkkcn en vooral op Boeroe groeit, zijncn room ge- handhaafd Van mastboomcn verdient de Bintangoer («ro- ria ?) vermelding , op de kustplaatsen eenvoudig polton , de boom bij uitneniendheid , genaamd. IViet minder belangrijk is de Merbau (in/sfa), waarvan het hout dat van den djali kan vervangcn. Temboe.soe-hout {fayraea pereyrina) en nog cen ander ijzer-hout (een algemeenc naam voor harde en dunrzame houtsoorlen) van Palembang worden zelfs hooger geschat. — Van Sandelhout (sanbtlufn album) komt het fijnste en genrigsle uit Timor, cn Aloe-hout, dat vooral door de Chinczen voor hiinne offeranden gehruikt wordt , komt, ofschoon misschien meer op het Malcische schiereiland t'huis behoorendc, ook onder de namen van Kajoe-garoe en Ka- lambak [aquUaria ayallocha , ook alocxylon ayallochum) in den Archipcl voor. — Een bckend verfhont gcefi de Sapan- heester {caesalpinia sappan) , waarvan het hout , geschild , in stukken gesnedcn en afgekookt, dient om rood te vcr- wen. Hij is door den geheelen Archipcl ver.spreid; op Java ■wordt hij aangekweekt, maar is het hout minder goed. Op Soembawa groeit hij uitmuntend in 't wild, en de Vorsten van dat ciland moeten nog jaarlijks cene bepaaldc hoeveel- heid daarvan aan het Gouverncment opbrengen. Toch is de soort van Mangerai, "West-Flores, veel schooner. § ii. Wat hun uitcrlijk aanzien betrcfl , komen de op- genoemdc boomcn meer met onze loofboomen ovcrccn, Digitized by Google 30 missen althans die eigcnaardige lypen, die vele andere den oningewijde terslond in ’I oog doen vallen. Daarbij stelle men zich echter voor, dat vele met prachtige bloemen versierd zijn , oin van de bladcrcn niet Ic spreken , die in warmcre geweslen zoo dikwijls dat Icderachlige hebben , dat zij bij ons missen , en dat ook van de vruchtboonien , die de bevolking aankweekt, een goed aantal levens oor- spronkelijke bewoners hunner bosschen zijn. Zoo behooren er ook nog vele andere planten, waarvan de culluur zich meesler gemaakt heeft, in de bosschen t’huis, ofschoon zij daar dikwijls wel door een grool aan- tal , maar alien slechts wilde soorten vertegenwoordigd worden. Doch ook onder die wilde soorten zijn er nog die in den handcl of in bet hnishouden van nicer of min- der belang zijn. Bijvoorbeeld de wilde Kanecl , ook Cassia- kaneel en Koelit-Lawang of Sintoek gebeelen {cinnumonum culilawan) , die een belangrijk product in de Padangsche bovenlanden is, de wilde Pisang (wuua mindanensis) ^ die tegenwoordig veel in de Minahassa en op de Sangi-eilanden wordt aangeplant en de koffo of Manila-liennip levert; verder wilde Muskaatnoten en Nagelen en de rcusachtige Randoe-alas of wilde Kapok-booni {salmulia maUihurica : zij is naauw verwant aan de beroemde adansonia die in westelijk Afrika in zulke rcusachtige exemplaren en ook in Oost-Indie voorkomt), die zich in den bloeitijd door gemis van bladeren en menigle van roode bloemen onderscheidt. § 4iJ. Van de boomen overgaande tot de Grassen, staat bij dozen weder eene echt tropische type bovenaan , de plant die zoowel door in 't oog loopende sierlijkheid van vormen, als door grootc nuttigheid uilmunt, bet welbekcnde bam- boesriet (Mai. boeloeh). Men vindt bet zecr veel aange- plant , vooral om voor omheiningen om de dorpen te dienen. Gcen sterker contrast dan lusschen dit en het Alang- alang-gras (Jav. , in 't Mai. laUing, imperala armdinacea) , dat treurig centoonige velden vormt, de prairien van den Digitized by Coogle 31 Indischen Archipel. Waar do culliiur de bosschen heeft doen verdwijnea en later vcrwaarloosd do akkers weder aan zich zelvc overlaat, daar necmt gewoonlijk dat alang-alang, ecnc slijve, dric of vicr voet hoogc grassoorl, hot verlalen tcrrein in. Gcdroogd wordt hel lot bedckking der hiiizcn gebruikt. In de aiang-alaug-velden vindt men dikwijls plek- ken met eene andere veel hoogere gras.soorl , waar de tijgers zich bij voorkeur ophoudcn , bet Glagah , dal niets anders is dan een wild suikerriet {sacchurum sponlaneum). Nog zijn er een paar planlen te noenien, die wij on- gaarne bier missen zouden. Het zijn moerasplanicn , de bekende Lotus (Jav. Uirute , nymphaea slelUila) on de Bekerplanl (Mai. daoen-yendi, d. i. kruikjesbiad , nepen- thes), de laalste niel op Java, maar veelvuldig bijvoor' beeld op Bangka, in de omstreken van Muntok, waar men de lange stengels er van voor rotting gebruikt. Zclfs de zee beval hare schatten, zoo als dc Agar-agar [plocaria Candida) , een zeewier , dat op Blitoeng en op de Ceramlaut- eilanden een voornaam artikel van uitvoer uitmaakt. § 46. Begeven wij ons thans tot dc bebouwdc strekeu. Door den geheelen Archipel been heeft ieder inlander bij zijn huis, zoo bij althans niet op den allerlaagsten trap van beschaving slaat, doorgaans zijn tuin, waar hij de planlen aankweekt, die hij voor zijn voedsel, zijne Weeding of voor andere doeleinden noodig heeft, en waarvan het bcperkter gcbruik en de gelegenheid van zijn erf er den aanplant toe.staan. Van daar dat de meesle voedingsplanten en vele andere op uitgeslrekter terrein mocten verbouwd worden en dat zich de cultuur in de dorpen gewoonlijk tot boom- cultuur bepaalt. En zoo liggen de inlandsche dorpen dan ook doorgaans onder de lommer van hoog geboomte ver- scholen, gelijk dit voor het binnenland van Java zoo karak- tcristiek is. Geheel anders is het landschap, wanneer op open pickken, in de bosschcn uitgehouwen of gebrand, de huizen der inboorlingen zich le midden der velden verhef- Digiiized by Coogle 52 fen, en wcder anders, waar, van dc dorpen verwijderd, boschtuinen of doesoens, gclijk zc in de Molukken heelen, dc arbeidzamc bcwoners in Ininne schaduwen verbergen, zoo als overal bet geval is, waar hoog geboomte voor den gunstigen vvasdom van bet plantsoen vereiscbt wordl of de bosschen zelve, zoo als l)ijvoorbecld dc sago-bosscben , bet voorwerp der cultunr uilniaken. 5 M. Gecn boscbje op Java waar niet de areng, pinang en kokospalm gevonden worden , de ecrsle voornaniclijk oin de siiiker, de volgende om de noten, de laalsle om dc olie. Toespijs bij dc rijst leveren cr de Pele {pnrkia africatxi), ceii der fraaiste Iwornen van den Arcbipel door zijn fijn gcvind loof, dc Tjabc {capsicum) en andere. De Sirib {chacica belle) ^ cenc peperplant , levert de belelblade- I'en, die mcl de betelnoot bij bet bctclkaauwen gebniikt worden. De worlds van den Mengkoedoe {morinda cifri- folia) gcvcn eene roode verwslof, waarinedc overal in den Arcbipel de inwoners bunne kleederen vcrwen, zoo als zij (lit op .lava en elders blaaiiw doen met indigo, tom, geel niel kurkuma, enz. De Ka|)ok {eriodendrum anfracluosum) Icvert een katoen, waarinedc zij bnnnc nialrassen vnllen, een katoen, fijner dan zijde, niaar voor de induslrie le kort van vezd. Dc boom loopt in ’t oog door zijnc bori- zoMlale in kran.sen boven elkander groeijende (akken. Dc slerke vezels der Ramib-stniiken (hoehmeria nivea) dienen lot touw, vooral voor nellcn. En zoo leveren andere plan- ten weder andere benoodigdbeden ; inaar wat men bij de woningen vooral in menigtc vindt, zijn vrucbten en bloe- incn, waarinedc de inlanders zicb zoo gaarnc opscbikken. § 48. De bclangrijk,«tc Oosl-Indiscbe vrucbten zijn ; de Manggista {garciiiia mangostana) , Docrian {durio %ibvthinus) , Doekoc {lav Siam do-mesticiim), Mangga {mavgifera ivdicii), Nangka {artocarpiis inlegrifolia) , llamboetan {vephelium luppucvum), vele soorlen van Djamboe Ijambosa) en Djeroek (citrocn), enz. In vrocger lijd bebben de Spanjaarden en Digitized by Google 55 Porlugezcn cen aanlal vruchten nil iropisch Amerika naar den Archipel overgebragt , zoodat men aan hen de Ananas- sen, Anona’s (Boewah-nonna , an. reticulata, Siri-kaja, an. squamosa, en Nangka-wclanda , an. muricata) , eene soorl van djamboe, de Djamboe-bidji, de Papaja [carica papaya) cn de Boewah-saoe {sapota achras) te danken heed. Maar de inlanders verkiezen de inheemsche vrucbten boven gene Tot de eersten behoort ook de Broodvrucht, de vrucht van den broodboom {artocarpus incisa), die reeds boven ge- noenid is, een fraai gewas, waarvan de vruchten, bij den overvloed van andcre, niet zoo in eere zijn in Oost- Indie als in vele eilanden van den Grooten Oceaan, waar die boom bijna uitsluitend in de behoeflen der inboorlingen voorzict , en de Pisang (musa), dat karakteristiek gewas, dal misschien mede heefl bijgedragen oin de broodvrucht te verdringen. Onder de welriekende bloenien, die de inlanders aan- planten, beslaan de Melati (jasminitm sambac), de Kenihang- landjoeng {mimusops elengi), de Tjampaka {michelia tjam- paha), de Kenanga- wangi {canatiga odorata) en de Poedak (pandanus moschatus) eene voornamc plaats, en onder die, welke alleen tot sicraad dienen, de Soka {pavetta coccinea), Boenga-raja of Kembang- sepatoe {hibicus rosa sinensis), Na- gasari (mesua ferrea , ijzerhout) , Pisang-ajar {ravenala ma- dagascariensis) , Oleander enz. Op de begraafplaatsen vindt men gewoonlijk Kambodja {plumeria acutifoUa), boomen, die in den bloeitijd bedekt zijn met welriekende witte bloemen , maar zonder een enkel blad aan hunne lange omgebogen takken. Een ander blocmgewas, dat men daar ook veel vindt, is de Andjocwang {calodracon Jacquinii). Bamboeshcggcn omgevcn gewoonlijk de dorpen, die men op Java , aan de hoofdwegen , niet zelden nadert langs lanen van lommerrijke Tamarindc of van Waroe- {hibiscus liliaceus), en Toeri-boomen {agati grandiflora) , gene met groole gclc , dczc met roode en witte bloemen. 3 Digitized by Google 34 5 49. De velden, waarvan de inlanders voor den land- Ixdiw gebmik maken , zijn vooreersl Sawah’s , dat zijn ziilke die of kunstmalig kunncn ge'irrigeerd worden (s. ben- doengan, s. sorolan)^ of allhans zoo aangelegd zijn, dat het regenwater er door middel van dijkjcs op staande kan gehouden worden {s. barat, s. tadahan). De cultuiir, die op deze akkers plaats heefl, wordt als natle onderscheiden van die , welke op drooge houwlanden geschiedt , ziilke nainelijk waar bet water niet slaan blijft {Uidang, legal ^ tipar). Eene derde gelegenheid lot aanplant van granen en veldvruchlen l)ieden de opengehouwcn of uitgebrande plckken in de Iwsschen op het gebergle {gaga, hoema) aan. De sawah’s zijn veel voordeeliger dan de andere, maar niet overal laat het terrein hun aanleg toe. — Rijst, die onder de voedingsmiddelen der inlandere de eerstc plaats bekleedt, wordt gevolgelijk bij voorkeiir door hen verboiiwd. Slechts waar de gesteldheid van den grond, zoo als vooral in het oostelijk gedcelle van den Archipel dikwijls plaats heed, den rijslbouw niet toelaat, of ook waar de cultuurtoestand nog te achterlijk is, behelpt men zich met andere gewassen. § 80. Wanneer de rijst van het veld is en men er niet nog een tweeden oogst van hehben wil, plant men daar andere gewassen op, die op Java P&l&-widj4, d. i. tweede gewas, geheeten worden. Men onderscheidt ze in die voor de volksvoeding en die voor handel en nijverheid. De eersten staan in naauw verband met het welslagen van de rijstcultuur ; de als hoofdvoedsel na de rijst het meest ge- achte Djagoeng (zea mats, turksche tarwe), bekleedt daar- onder eene ecrste plaats. Tot de andere soort rekent men vooral Kapas (katoen), Djarak {ricimis) , Katjang-tjina, (arachis hypogaea), alsmcdc Tom of iVila en S3.lil (labak). Voor de culluur van dil tweede gewas dienen nu ook de drooge velden, waarop de Javaan zelden rijst teclt. Ook worden vele van de op te noemen planlen alleen in liiinen verbouwd. jitized Gougle 3S Dc^Djagoeng, bij ons als nia’is of Turkschc larwc wcl bekend, vcrvangt dc rijst, waar klimaat of terrcin de cul- tuur van deze niet toelaten, daar zij nog tol op ecne boogie van meer dan -fOOO voet groeijen vvil. Men Icgt zich Icgen- vvoordig zeer toe op de verbetering van de soort door bet invooren van vreeinde zaden. De Djagoeng is uit Zuid- Amerika afkoinslig. In de Molukken draagt bij overal den Portiigescben naam Miloe. Voor de inlandsche kleeding is bet katoen de meest ge- bruikte slof. De Kapas is een struik die overal in Indie gevonden wordt. In Palctnbang is de kaloenteelt de meest gelicfkoosde culluur der bevolking. Op Borneo is zij door onze Regering in de beide afdeelingen des eilands inge- voerd. Ook in de Molukken, op Tidore bijvoorbceld , wordt kapas verbomvd, maar elders, zoo als op Bangka en Timor, scbijnt zij wedcrom minder goed te willen slagen. Beter gaat bet daarmede op de Westkust van <Sumatra , docb bier even als elders bepaalt zicb de culluur tot dc beboefte der inlanders. De Djarak {palma chrisli) is eene olie gevende plant , die de beroemdc castor-olie leverl. De Javanen gebruiken baar slecbts als lamp-olie. Ecne andere olie-plant, die desesam- olie geeft , maar die de Javanen , omdat zij niet goed branden wil, enkel voor bet baar gebruiken, is de Widjin. Zoo is ook de Katjang-tjina als olie gevende plant be- roemd. Zij beet Ijina om de Cbinezen, die er veelgebruik van makcn Icr bemesling der suikerriet-velden, en Kaljang- tanab, of bij ons aardnoot, om de zonderlinge eigen.schap barer .stelen, die zicb na de bloeijing nederbuigen, zoodat de vrucbten in den grond rijp worden. Deze plant brengt ons op twee soorten van voedings- plantcn van groot gewigt, de aard- en peulvrucbten , Oebi en Katjang. De aardvrucbten bcbooren voornamelijk tot drie soorten van planten, waaronder de eigenlijke Oebi’s {dioscorea) Digitized by Google 3G zich door de somtijds onlzettende {ji-ootte liarer vleezigo knollen onderscheiden. Tol eene andere soort {coiwolindaceae) hehoort de zoete aardappel, Katela, ook wel Oebi-djawa ge- heeten in legenoverstelling van de Kenlang of Oebi welauda. Tot de derde soort [aroideae) J)ehoort de Tales (Jav.) of Keladi (Mai.), een knolgewas, dat ook zeer algeineen door de inlanders vvordt gcgeten. Het groole breedc blad geeft er een zeer in ’t oog vallenden vorni aan. Op vele eilanden van den Grooten Oceaan inoeten de inlanders er bijna uitsliiitend van leven. — Eene geheel andere soort van knolgewas (eeno euphorbiaceS) is de Maniok, Ocbi-dandoer, de Javaansche cassave, die echter door de West-Indische in voedende eigenschappen zeer verre overlroffen wordt, waarom dan ook de Regering beproefd heefl deze laatsle op Java over te brengeu. Ook van de peulvruchten zijn de soorlen zeer nienigvul- dig. Misschicn vw-dient daaronder de Kadjang-idjoe {pha~ seoliis radialus) nieer bijzondere vermelding, die in ver- schillende slreken een voornaam artikel van uitvoer uitmaakt ; de boonen leveren een algemeen voedsel voor de inlanders en het overige gedeelte van de plant dient voor veevoeder. Menigvuldig zijn de gewassen die buitendien nog op de velden geteeld wordeu, zoo als de Zaad-indigo, Tabak, Semangka (watermeloen) , Laboe (flesch-kalabas), Kelimoen (meloenen en komkomniers) , Baligoe (poinpoenen) , en vele andere , die onder de groote rubriek van de Sajoran , groen- ten, gesteld vvorden, en waarvan ook vele uit ons land zijn ingevoerd , zoo als kool , salade , suijbooncn cnz. enz. § 31. Eene bclangrijke cidluur, niaar die op Java verbo- den is“, even goed als die van de Slaapbol, is die van de Gambir {unwria gaiiibir), een belangrijk ingredient bij het betelkaauwen. De ganibirplant is in den Archipel inheemsch , maar wordt vooral op het eiland Bentan door de Chinezen en in de Padangsebe Bovenlanden door de inlanders ge- teeld. Men verkrijgt de gambir-koekjes door de bladeren Digitized by Google 37 en takken van hot boompje met water te kooken en het sap vervolgens ter dikte van siroop uittedampen , waarna men het in bakjes of bamboezen kokcrs laat stollen en in vierkante of ronde schijfjes in den handel brengt. Ook Worden de bladeren wel eens eenvoudig aan het gisten ge- hragl, geperst en dan gedroogd, hetgeen de gewoonte is in het Zuiden der Padangsclie Bovenlanden. Belangrijker echter, dan in dit opzigt , is de gambir voor de nijverheid , daar men haar looizuur-gehalte op achtmaal dat van goeden eikenbast schat. Op de Banda-eilanden is de muskaatnotencultuur t'huis. We zullen er aanstonds van spreken , ten einde ze niet van de kruidnageicn-cultuur te scheiden. Deze toch behoort tot de zoogenaamde gedwongen cultuur, waartoe men die der muskaatnoten niet kan rekenen , daar de perken , waarop de cultuur plaats heeft, eigendom zijn van den Staat en door de perkeniers vrijwillig worden onderhouden. Evcnmin brengt men daartoe enkele andere culturen voor de Europcsche markt, zoo als die van de Kakao, die in de Minahassa en op Amboina plaats heeft, en die der Vanille op Java. Beide produclen zijn oorspronkelijk West-Indisch. § S3. De gedwongen cultuur van producten voor de Europesche markt bestaat in Indie slechts op Java , Su- matra’s Westkust, Bengkoelcn daaronder begrepen, Amboina en Mcnado. De cultures, die op Java helzij op.hoog gezag of ten gevolge van overeenkomsten van het Gouvernemcnt met particuliere onderneiners zijn ingevoerd , zijn die van KolTij, Suikcr, Indigo, Thee, Kaneel, Nopal en Coche- nille, Tabak, Peper on Kina’*. Op Sumatra’s Westkust en in Menado is de kollij -cultuur de eenige verpligte; in Beng- koelcn die der koffij en peper, op Amboina die der kruid- nagclcn. Van die gewassen zijn alleen suiker , indigo , peper en kniidnagelen in Oost-Indie inheemsch. Van de indigo en peper is hicrboven reeds gesproken. De zoete smaak van het suikerriet , dat* in vele soorten in het wild Digitized by Google 58 voorkoml (bijv. hel gltnjah) , is ami de inlanders waarscliijn- lijk al van ouds bekend. Zij kaauwen bet raaiiw als ecne lekkernij, tcrwijl zij dc jongc spruilen en bloenien bij do rijst nutligen. De suikerbereiding is‘ zeker ook reeds zeer oud, daar de Hindoes die kenden, van vvie de inlanders ook de bereiding van de kleurstof der indigo geleerd hebben. § So. De Kruidnagelenbooni is cen Iraai gewas. Met ziju regten stain en spitsen kruiu bereikt hij gewoonlijk eene hoogte van SS voet. De takken , die niet boug van den grond beginnen , breiden zich ver zijwaarts iiit en de langwerpig spitse bladeren hebben even als al de andere deeleu van den boom een sterken siiccerij-siuaak. Wanneer dc blocmkelk rood begint te worden en zijne bladeren laat vallen, is de tijd van den oog.st daar. De vruebt is dan nog naauwelijks zigtbaar, inaar laat men den nagel aan den boom, dan ontwikkelt die zicb sterk, docb verlicsl zijn specerij-smaak en dient hoofdzakelijk , als inocrnagel, gelijk hij dan genoemd wordl, voor de voortplanting. Doorgaans echter verkiest men hiervoor slekkcn. Dc tijd van den oogst, die slechts eenmaal in bet jaar plaats heeft, is de regenmoeson, welke op de Ambonsche cilanden in onzen zoiner valt (§ 50). Door elkaar levcrt ieder boom2^ Amsl. pond uagelen, betgeen echter bet eene jaar zeer versebilt bij het andere, daar er jaren geweest zijn dal alle boonien door elkaar bijna pond afwierpen. Bij weinig gewassen zal het verschil in jaarlijksche opbrengsten zoo aanzienlijk zijn als bij (lit. Het slei-kste voorbceld was wel dal van 1760, waaraan een jaar vooraf ging , dat bet product nog geen 25,000 Amsl. ponden bedroeg , lerw ijl dal jaar cen der groolsle producten, over de 2 millioen, en hel daaraan volgende vvederom nog geen 60,000 Amsl. ponden levcrde. Hel is bekend dal de A'cdcrlanders in de I7dc ceuw, op grond dal de Engelschen hel specerij-monopolie bedreigden, den aanplanl der sjiecerij-boomen lol dc Ambonsche en Bandaschc eilaudeu bejicrkl hebben, oindal zij up deze Digitized by Google 3‘J cilanden hel vciligst waren. De uitroeijing op de andere eilanden begon in 1633 en duurde langer dan eene eeuw met onverllaauwdc gcstrengheid ; ook had men de jaar- lijksche behoeile aan nagelen in Europa berekend op 833,000 ponden en wat de boomen mew opbragten vierd naar de gewoontc van dien tijd vernietigd. Het blijkt evenwel nit de productie-staten, dal zulk een opbrengst niet tot de gewone beboordc. Het monopolie bleef ook onder hel Engelsche bestuur gehandhaafd. De extirpatie der specerijboomen en de zoogenaamde hongitogten, die daarloe inoesten medewerken, werden eerst in 1834 af- geschail. In 1839 weed de specerij-eulluur aan parti- cuberen op Java toegestaan, doch zonder noemenswaardige gevolgen. Over het algemeen slaagt de nagelen-cultuur in Westelijk Indie niet. In den Engelschen tijd is zij te Beugkoelcn beproefd , maar daar is zij reeds sederl langen tijd weder zoo goed als te niet gegaan. In 1769 en 1771 is zij van Gebeh, een der Papoesche eilanden, naar Mauritius en van daar naar Cayenne en naar eenige West- Indische eibuiden overgebragl, en later is zij insgelijks op Singapore en Poeloe-Pinang beproefd. Op La Reunion schijul de nagel-eultuur legenwoordig te bloeijen, docb vooral is dit het geval op de Oostkusl van Afrika, te Zanzibar, waar het product, zoo al niet in qualiteit, dan toch in quuntitcil het Ambonsche ver overlrcfl. Volgens Rumphius werd de boom kort voor de komst der Portu- gezen van hel eiland Makiaii naar Ceram overgebragl. In bet wild wordt hij op vele der Moluksche eilanden , zoo als op Batjan en op de Papoesche eilanden, nog legenwoordig gevonden. Men lieelt beproefd de nagelboomen in tuinen over te planten, maar de ondervinding heell gclcerd, dat de bosch- culluur de voorkeur verdient, daar de boomen, even als de koflij- en andere boomen, schaduw behoeven om goed te gedijen. Tegenwoordig zijn de boomen dus lueestal in Digitized by Google 40 doesoens gcpiaut, waar ieder huisgezin der Ambonsche iiegorij-volkeii eeu vijftigtal aankoinendc cn veertig vnichl- dragendc boomen oaderhouden mod. Dc Muskaatnotenbooin heeft uiteilijk wel eeiiige ovcreen- komst met den kruidnagelenlK>om. llij groeil piramidaals- gewijs op, is ook niel hoog, spreidt echter zijoe takken meer horizontaal uit en zijne bladeren gelijken op die van den laurierboom. Evenniin als de kruidnageleuboom kau iiij tegeu t>eschadigen , betgeen bij den oogsl veel omzigligbeid vereiseht. De boom wordt geplant in bosscbeii, die ge- woonlijk van den Kanariboom zijn aaiigelegd. Zijne vrucblen rijpen bet gebeele jaar door, doch de oogst heeft plaats in Novemlver en Augustus, als waniieer de vruchten bet lal- rijkst zijn; ook in April cn Julij. De foelie, cen karmozijurood , ndvormig weefsel, dat dc vruebt omgeeft, vereisclit geene anderc toebereiding , dan dal men ze in plattc korven in den zoimcschijn laal droogeu. Dc nolen daarentegen vvorden in opzotlclijk daarloe ingc- rigte gebouwen , in den rook van ecn zaebl vuur , op horden , pura-para, gedroogd. Dit droogen duurl twee maanden; dan eersl is de dop los genoeg om hem door middel van zachte klopping te doen loslaten. Na die onlbolslcring vvorden de noten in dric soorten gcsorleerd. De beide beste soorten vvorden nu nog eer.st drie maanden lang in zoogenaamde zweethokken gebrocid, na alvorcns ceue in- dompeling in zout water met kalk ondergaan Ic bebben, en dan weder in vijf soorten gcsorleerd , die in zorgvuldig digtgcmaaktc valen gepakt in den handel gcbragl worden. De broeijing geschiedl om inseclen le vveren. De derde of slechtste soort van noten wordt gebezigd Icr bereiding van de nolenzeep of cigenlijk geslolte noten-olie, die verkregen wordt door de fijn geslamitte noten cenige uren in sloom op te bangen en vervolgens uit Ic persen. De niuskaat- noten-culluur beefl in 't groot jdaats op drie der Banda- eilaudeii, Lontor, A'cira en Ai. De productie is uiet aan Digitized by Google il zulkc gi'oole jaarlijksche vcix-hillcii ontlerhevig als die dcr kruidnagclen. Men scliat , gocde cii sleclile Iwoinen door clkaar gerekeiid, dc ojibrengsl van icdercn I)ooni in de per- kcn op o Amst. ponden , nolen en foelic te zanicn , waar- van de ondcrlingc vcrhouding als van 4:1 is. Wei l)c- liandclde boomen geven doorgaans ccn jaarlijkscli product van 19 lot 13 Ainst. jionderi. De inuskaatnoten-culluur bepaalt zich tegenwoordig niet ineer uitsluitcnd tot dc Bauda-eilandcn. In Bcngkoelcn , waar de culluur reeds door de Engelsclien werd ingevoerd , is zij in verval en evenzoo op Ainlioina. Daarentegen schijnt zij meer noor- delijk aan de Weslkust van Sumatra en in dc Minahassa gocde resullalen le belovcn. Builen den Archipel word! de boom op Mauritius en in Zuid-Araerika aangekweekt. 