Roman van Karel den Grotten en zijne XII pairs (fragmenten)
Gebieden. I. 607 leest men: Ogier , die stovte Borcbgrave , Heeft weder gesent aye Ende heeft den coninc ontboden dat, Dat bi bleve yor die stat Alsoe lange alsbi gehiet, Der maecbt so en wert hem niet* Maar aanleiding yuu de^e woorden kent gij aan ^e* bieden den ongehoorden zin van lusten^ willen toe. Dodi bij het aannemen yan> nieuwe beteekenissen van een cud en. bekend woord, moet itien nuet be- hoedzaambeid te werk gaan^ Ik volg dus liever eene andere interpunctie, en gebieden treedt in zgne gewone kracht- te vo<wr8cl^n. Achter die atut Digitized by Google 28 zet ik eene (:)• De zin zal dan deze 2djn: »Hij liet den koning aanzeggen, dat hij yry mogt yoort^ gaan de stad te belegeren; maar zoo lang als hg (oghr) hei gebied voerde, enz," Ter voorkoming der conjectuur, die welligt bg iemand kon opko- men^ alsof in den laatsten regel Der in Die veran- dcrd zou moeten worden, voeg ik hierbg, dat die regel aldns te yeridaren is: »Van de maagd zou hem niets geworden,'* of, wat op hetzelfde neder- komt: y>D^ mcuigd zou hem volstrekt nief ge- worden." He leg en, reliquien. Zoo ook heiligdom. , Zie Hinr- DEC. op STOKE, D. I, hi. 61. Hiesch. Deze yorm is bekend, en de reden zegt ons , dat het ww. niet anders kan zijn dan hee- sohen of heiscen. Maar, zooycr ik weet, heeft nog niemand dien Infinitiyus met yoorbeelden ge- staafd. Daarom te meer bevreemdt het mjj, dat gij de twee yolgende plaatsen in uwe fragmenten yoorbijgezien hebt. II. 3166: Wi mochten heme bier ter stat Met alien rechte heiscen bat Toene den coninc dan hi Helenen wilt heiscen mi. en ll 2993: Ku heescht Otte in waerre dmo Tlant ran Met entie stede. Ik yoeg er nog bij (misschien van bekng yoor het floUandsche dialekt ) , dat sTOKE hescAede sdhnjft (YI. 319). Het subst. heesch lees ik in den Het- naert de Fos, vs. 3071. Hieten, door u als irerkwoord aangenomen, zondt Digitized by Google 29 g^ moeilijk kunnen bewijzen. Hiei is op al de aangehaalde plaatsen een Imperf.; het werkwoord, zoo wel hier sis elders , heeten. Dit zelfde geldt ook van het art. onthieten in uw Gloss. Logenstrepen. Gij verklaart het doov logensiraf- fen. Beter ware : heeten liegen. Insimulare men* dactt, heeft kil. , en daannede strooken de dooi: u aangehaalde voorbeeldeh. Logenstraffen is van leugen overtuigen, maar RIGAUT was er verre af zich van valschheid overtuigd te hOuden. Inte- gendeel laat hij straks volgen: Want seker eest , ende ^vraerheide , Dat ic hier Tor den keiser seide. Ongereet. Met deze beteekenis hangt ten naauw-l ste zamen het gebmik van dit adjectief bij een werkwoord, b. v. ongereet te telne, dat is moei- lijk te tellen, ontelbaoTy eigenlijk, hetgeen met voor de hand ligt. Zoo lees ik in het HS. van Der Tstorien Bloeme^ fol. 26. v. 2: Mi ware ongereet sekerlike Te se^gene die Buraden die hi dede. Vergelijk velthem, bl. 9^ Caerl ende Elegast^ vs. 705. Orde. Het woord is or/, als blijkt uit het onzijdi- ge geslacht , en bevestigd wordt door II. 4334, Orde is de verbogen naamval. Poente. Dit woord laat gij onverklaard, en twijfelt zelfs of het werkwoord poenen dan wel poenten zij. De plaats, waar het gelezen wordt, is deze (I. 1830): Ende daerbi Yoen woude Digitized by Google 30 GeTCA Tan Loretn tlant, Dat m§n here hilt in sgn hant, finde Coelne mede die stat, Want ti deK keyier pottUd bat, Sint hi Aken heeft rercoren, Dan enegen keyter te roren. Mij dunkt, de beteekenis is duidel^k. Poenien is te poente^ of, als wjj thans zeggen, te atade ho- men. » De stad Keulen kwam ^den keizer beter te stade/' In dezen zin heb ik echter bet woord el- ders niet aangetroffen ; wel in dien van punt voor punt vaststellenj bepalen. Zoo bij tklthkm, bL 53: Int leste werd gepoent alsoe , Datsi Heinr3ce bevaleii doe Die monhone, haren neve. Verataan^ luidt de yerklaring van LELOITG niet on- joist. Ik durf niet beslissen , of met dease beteeke- nis zamenhange wat men leest in het Belg. Mus. D. IT, 76: » Item, aoe wat manne, die in dit voirseyde ambacbt ware, ende yan dieften j9oen/e, die sonde sijn ambacbt yerboren, ende dat nim- menneer weder mogen ghecrigben." Whlsms tee- kent er bij aan: » Van dievery bekeurd wierd^'* en dit zou bijna aan eene afleiding yan poena doen denken. P ran den. Het weikwoord is prenden* PraiU is een Imperfectum. Scamp. Meer yoorbeelden yan deze beteekenis kimt gij yinden in Reinaert de FoSy ys. 1508, bij STOKI, VI, 504, X. 696 enz. See re. De wijdere beteekenis yan schade^ die gij aan dit woord toekent , komt mij ^eheel onaanneme- Digitized by Google 31 Igk voor« Scere is schertsy spot: het mag, ster- ker opgevat, logen^ valschheid zel£i, aanduiden: maar schade^ dit is wat al te sterL Doch glj werpt mij de plaats nit S£6£as Prieel van Troyen voor (Otid'Flaemsehe Gedichten^ D. I, bL 3, vs. 216): Maer ons scare 'Was openbare Daa de hare, ende onse lachter. Ik antwoord, dat de dichter die zelfde gedachte later (y& 833) herhaalt met de woorden: E« dat sake dat haer scade Meerre es dan onse en dat dus ook op de eerste plaats stellig scade ge- lezen moet worden. Het is niet de eenige fout in de jammerlyke uitgaVe van dat gedicht. In de door u aangehaalde plaats nit den Ferguut ware seer en juister verklaard door valschheid dan door sehomdel^k ge%egde. Sort maken (Sijn — ), IL 565, »Sortis inhetOud- Fr. magie; sorSf sorcier. Sort maken zal dug zooyeel zijn als tooverkunsten maken om de toe- komst te kennen.^^ Aldus luidt uwe verklaring. In den grond is zij juist, maar zy had meer be- paald moeten zijn, Niet zoo zeer tooverkunsten zijn het, die door sort worden aangeduid, als wel het in vroegere eeuwen in zwang gaande en onder den naam van sortes sanctorum bekende gebruik, om twijfelachtige gevallen door de toevallige uit- spraken van het lot te doen beslissen. By de Chris- tenen geschiedde dit door het opslaan van den Bijbel: de plaats, waar hij openviel, kondigde den Digitized by Google 32 wil van God aan. Elders had men andere verrig- tingen en plegtigheden , doch in alien was dezelf- de strekking heerschende , het yememen der ora- kels van het lot: eene strekking, die yoor het ove- rige geen priyaat - eigendom der middeleeuwen^ maar reeds in de klassieke oudheid bekend was, alwaar met HOMERUS en yiRGiuus eene soortgeUj- ke stichomantie werd gedreyen. Verg. soldan, Ge- achichte der Hexenprocessey bl. 81 ylgg. Tornen. !!• 291, leed doen? 'Waarom. daarach- ter een yraagteeken? Is het niet hetzelfde wat stoke zegt (IX. 526): ' Dit begonde hern sere tornen^ waar HUTDEC* het reeds yerklaart door spy ten ^ be- droeven. Ton wen. Van het riddre iouwen heb ik eene an- dere yerklaring yoorgesteld in mijne aant. op boofts Wdrenar^ bl. 174. Trenscoen. Uwe yerklaring stuk eener lans zou ik kunnen oyereenbrengen met eene plaats nit de Ozid'FlaemscAe GedtcAten, D. I, bl. 26, ys. 2239: Si Braken ffcachte, scilde ende artsoene: Daer vloghen dicke[r] die trinsoene Dan snee des winters ofte reghen. Doch op al de vier plaatsen in uwe fragmenten , en op die in uw Specimen aangehaald, is trenscoen zeer bepaaldelijk de s'nijdende punt der lans, want oyeral luidt het yerhaal, dat de speer in den stoot brak, maar het trenscoen in het L'gchaam bleef steken. Geeft ons dit geen regt om het woord als Digitized by Google 38 tranchon (van trancher) te veridaren, eerdcr dan het van tron^on af te leiden (1)? Yerleiden. Zeer gepast zijn hier de woorden van KILUEK: yy Verleeden J Fastldirc, nanseam habere^ et, Fastidium adferre , taedium creare/' Vernoyeren. Voeg er bij, dat het woord afkomstig is van het Lat. negare. Terwisen* Het Dultsche ver%tn%en^ door u aan- gehaald, komt in vorm en beteekenis overeen met verwytefij dat gij als veridaring stelt, maar geens- zins met verwisen zelf* Waarom dit niet in den ge- wonen zin van verunj%en^ veroordeelen^ opgevat? Wendelsteen, Uwe verklaring door irajp is juist, maar niet volledig. Ook graet hebt gij , even kort- weg, door trap verklaard. Is er dan geen onder- scheid tusschen graet en wendehteen ? Voorze- ker: bet katste is bepaaldelijk een steenen wentel' (1) Ik staaf mijn gevoelen door op te merken dat BOQrBFOiT ver- meldt : » TTonacn , tron^on , morceau ; en ironche , tron^ trance , trongnon , tronc d'arbre.... morceau de bois." Het fransck keeft ket ww. trunkier , trunkier en ironchonner ^ trancir, troncer, troncir em. enz. , alle afkomstig ran ket lat^nscke truncare; de Traag is majir of de par- ticipiale vorm ironchony irenehony trinchon active kan gebezigd worden xoo als naar nwe verklaring. Overigens diene tot staving van mijn ge* voelen de volgende plaats nit den Roman van Lancelot ^ HS. f». 54 v. c. , alwaar ianceiot xekeren ridder aanvalt , Dien stac ki ten scondren dure Dat ki ter erden viel altoe. Die gelavie brae int steken doe. Doe sloeck ki alse een riddere coene Soe met enen irinsoeney Dat den coninc Bandema^use dockte Dat geen man selke crackt doen mockte. nit welke verxen ket niet twgfclacktig blijkt wat trinsoen zij; nameiijk ket stuk kout dat h^ in de kand kield , toen ket voorste gedeelte ; de glavie^ CT wti afgebroken. J. Digitized by Google S4 trap , het eerste kan zoowel een sieenen-y als kou- ten , zoowel een wentelenden als regten trap , zoowel ook den gekeelen trap als eene enkele irede beteekeneiu Werneren. In de tweede der door u aangehaalde plaatsen ait den Mellibeus (die ik a nit het Ham- bm^sche HS. mededeelde ) is de laatirte regel deerlijk venninkt Toor den dag g^omen. Men leest bi) n: 0tt It dogket tade Mrt u m«de. , Het moet zfjn : D«t it dogfaet ende eerMiaiede (1). De aanmeridngen , in het bovenataande op uw Glossariam gonaakt, hebben alleen ten doel om tot de juistere verklaring van sommige woorden, zoo mogelijk , iets bij te dragen ; geenszins om de waarde yan uwen arbeid in eenig opzigt te yer- kleinem* Integendeel erken ik Tolgaame , dat daarin (1) Sedert it mj Let ww. wermerm ook nog Toorgekosen is dot Raman van Lancelot y E3. £<>. 313 t. a : Ic wille in allenen manireB Dea tor bier binnen doeii wemieren Met telltcottert eade met kBapen, Ende met tpisen ende met wapen Ende yrachtmen mi binnen dien Twi ic den tor daer doe version, Ic sal antwerden — — — — Ende alse die tor wel sal tgn Bewarent, dits die raet mjjn, Dat gi dan Men Tergelgke Toortt bet fr. i&amtr, datiOQUSTOBTin s^n G&MatWrer- taalt: » fortifier, apprcTiaionner , garantir, garnir, munir, ponryoir.*' jr. Digitized by Google 35 oyeral de deskundige doorstraalt, die op de hoogte der wetenschap staat^ en elk, die met de yroegere' gesebriften over onze oude letterkunde bekend is, zal mij toestemmen , dat gij veel , wat nieuw of tot nog toe onyerklaard was, aan het licht hebt ge- bragt. Ik beboef alleen te verwijzen naar de arti" kels s Behven , besntden , cori houden , /et^s , genant , getogelike , ie kovede brengen , Idscken , loe/sam, loeken j ongereet ^ tmgeweltj scanty seer mine trouwe, iraohienj vertuttssenywerne^ reuy enz. Ik wil u nu , volgens mijne belofte , nog eenige woorden opnoemen, die ik in nw Gloss, miste. De meesten , het is waar , zijn ligt yerstaanbare uit- drokkingen, en die geene yerklaring scbijnen te beboeven. Docb indien onze Glossaria strekken zullen om tot een voUedig woordenboek onzer oude moedertaal den grondslag te leggen , dan moet ook alles , wat van bet tegenwoordige gebroik afw^kt , daarin eene plaats vinden. Het kan dus niet oveiv bodig geacbt worden, als bouwstoffen voor bet ge- wenscbte woordenboek ook de volgende woorden aan te stippen. Acbtersteken, U, 3511, ierug%eiUnj in minacA- ting brengen^ Afvoeren, II, 4230, afslaan^ afstooten. Bekeren, I, 1 696 , niet ons bekeeren , maar betzelfde als bet enkele keeren , taenden , leiden. *Vei^. Gloriant J vs. 567. Beige n (Zicb lets — ), I, 847. Ik teeken dit aan om de constractie en bet part, geholgen. Digitized by Google 36 Beneden, T, 218, naar b^eden^ op den grand, — Beeten beneden is zooyeel als afaiygen. Bequame, Y, 176, €Mngenai»imj van het ww. be- nOfHBn* Beteringe, Y, 102, vergoeding ^ botte^ Dragen (Ter erden — ^), II, 3781, op den grand slaan , ier neder werpen. — (Op wert — ) ,11^ 3752, tit de Aoogie uiischieien. Eenlike, II, 3966, alleen. Etten, II, 3307, e/en, verslinden. Gemage, II, 3944, matig. Het voorvoegsel ge- drukt eene nadere yerbinding uit, als in gevrienij gebroeders f ge%usters enz. Geprenden, II, 2144, nemenj grijpen^ het Fr. prendre. Minder juist verwijst gij naar de aange- haalde plaats op het art, pranden. Gereke (Uten — sijn), II, 1862, inonmagL Yei^* n, 1851. Gewilt, II, 4274, (geweld) j magty hraehU Gewoech, II, 3074, Imperf. van gewagen^ in de^ zin van %eggenj vertellen. Halscnoc, II, 2003, halswervel^ eig. hahbeem Hier en binnen, II, 4272 enz., onderitisschen^ middelerwijL Yerg. hier en boveuj daarenboven^ daarentegen enz. Geen beter wapen om de schoolsche verdedigers van daar te boven nit het veld te slaan. Leek en, II, 3362, laaghartig vleijen. Nog likken4 Loechenen, U, 3823, %%jn beweren intrekken^ %ich gewonnen geven. Nochtoe, II, 3059, ook. Onbehoedelike, II, 2137, onbehoedzaam^ Digitized by Google 37 Onjder met brieve ende boden, 11, 2899^ %eo^ wel met brief als met boden. DU merkwaardige gebruik van onder hangt zameot met de kraebt, die bet iu zamensteUing met werkwoorden beeft^ en waarover men zie mrTHEC. op firoios^ D. II, U. 310 ylgg. en Taalk. Mag. a lU, bb 460 vlgg. Onderspreken, II, 3697, ie %amen spreken. Vandaar ondersproken, II, S018 ^ a/gesproktn. Onpais, II, 2866, onvrede j vijandsokap. Onraste, II, 3121, 4526, onrust j %orgj homm^r. Onsacbte, II, 4659, onaat^enaantj leecL De zin van dit vers Is : » Gelooft gi) , dat bet mg geen Iceddoet?*' Ontseggen, II, 4651, (nameljgk den pai»)y den wrede opfieggen^ oorlog verAlaren. Ontstaen, II, 3779, ontwijkeny ontkomen. Opnemen (Den camp — ), II, 4380, (die ken>- pen-''-), II , 4402, doen ophouden. Hier tegen- over staat den camp nemenj bij Ferguui^ vs. 4500. Oprecbten (Scade--), II, 2652, 2725, sekade herstellen. Zie %XL. Over luut, II, 4658, seAer, siellig. De spreek- wijze hi wQvde over luut is elliptiscb, alsof men zeide: »Hg mlde, en bekende dit overluidJ*^ ' Overslaen, II, 4664, overkomen. Pie In, II, 4269, de vlakke grondj YAev de grand in bet algemeen. Primetijt, II, 3586, de vroege morgenstond , de eerste afdeeling van den dag , naar bet R.C, kerk-. gebruik. Zie hutdeg« op stok£, D. II, bl. 496, Rike, II, 8967, 4033, tnagiig , sierk. Digitized by Google Te gaen, II, 3195, niet in den gewonen zin yan vergaan, matr in dien yan gaan^ t^hcpeiu )»Dat kan zoo niet gaan ," zegt 6IRBKRT. Yermogen (Enen wel — ), II, 4263, wel bestamd %iijn tegen iemandj kem wel siaan kunnen. Yertoech, ww. vertien, II, 4249, 4358, zgn wapentuig vervcUten , om een nieuwen slag toe te brengen. Yerg. verdmgen en vememen. Yorwaert mere, II, 3922, in het vervolg. Yrnchten, Y, 67, vree^en* Waer, II, 3904, moor. Zie mnmic. op stqeb, D. in, bL 27 en halbsrtsma, Lett. Naoogst, bL 54. Ik teeken dit aan, opdat niet iemand aan eene drokfout denke. Wandelinge, I, 1977, omgang met iemand. Zoo ook Ferguut, ys. 1040. Wart, I, 1775, echtgenooty man. De zin van dit yers is: » Want z^ yerheelde het haren man niet." Het TTOuwelijke waerdinne komt in het gedicht meer voor, en is ook, in uw Gloss, opgenomen. Wedertale, V, 192, aniwoord. — Tale ende wedertale^ d. i. epreken en wederspreken. Wegen, U, 3900, Imperf. wach, II, 4500, %waar wegeuj drukkeuy smarten. Zie flUTDEC. op stoks, D. M, bl. 21. Wisen, I, 1695, ondertvy%en, onderrigten. Ik ben aan het einde van mijne taak gekomen. Mogt ik in deze blada^gden iets geleyerd hebben, dat Digitized by Google 39 u toescheen tot de kritiek en yerklaring van het door u uitgegeven gedenkstuk onzer oude letterkun- de eene niet onbruikbare b^drage te zijn^ ik zou het doel bereikt acbten , dat mij tot dit schrijven bewoog. Mag ik u ten slotte ernstig verzoeken , mij , na het voleindigen mgner oitgaye van den Leken Spiegkelf ook uwe aanmerkingen niet te onthouden? Geloof m^ als steeds Leiden J Geheel den Uwen, 5 April 1845. M. DE VRIES. Digitized by Qoogle Digitized by Google 7 Digitized by Google Digitized by Google Digitized by Google 'M^-". . . I* ' f^Ay-'. jgm-i ^A^A ^^ ^^^^^^^1 * i -% " ^'^*« '^^'^. .«. *- i -'^-.'Sl ■ ■gK^I *' * •■ ^^I^B r * ^ ^ > ^^^^^^^^^S-^ .,. -« .**,'•. ^^^^^^^B^^ ;,.M,><^r-- - .. -.^m "•" »^-- -*» "^ . ^^^■bS^b *r .* f>>KA * »^'.(<S"A -■ "' *. »,» n ^HQhV -.'^A*' , A 1^ A.f* »./•**'"' ^■V^''\^ .^,^-^'»' 1 K^. i « SLl!'-T«7 J 1. ...^COH ; ***** "^ "^'?Si.. ^^^V^v '• n JHf /%«^ ,a -. - .*'>'!■" - r^ JP^^ - r* 4 ^. *, _ "^i ^wSfft^ * "Hf'* ^ '^'^SfifS^ * . ' ^ '«k^^^ ?'^l?'t* ii^^^iiJ*' Jj>*-i ' A (^ ** - ^ ^ '^^'^ * 4 ■^«'^,x:' fSA^A ^i^ »^' - ' 'dJtiH y -^ , ■ ■-%'^ J V. '.^:l«9 ^IJiSa ^HHr Hf*^ ^R^ «A<t, %S| ,,^..« s vM^"--' .-•*-^* 1 -^^^ f^M ™' ■'"" -^-^ .- ^o^^ ^mi,,,i^:^^^^^»^^ ^■\n^ *''*% A.^j;. 