VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
fchappen van Holland, Zeeland en Henegouwen verlyd werd. Zulks had ten vyfde weder plaats met het fterfgeval van Fan van Beijeren , in `r jaar 1425; op wiens kinderloos overlyden het Graaflyk bewind in banden van zynen Neef, Filips van Bourgondie , geraakte. En eindelyk viel de Graafiykheid weder open, met het overlyden van Karel den Stouten, in't jaar 14773 nalaatende zyne eenige Dogter Maria , die hem opvolgde, en in huwelyk trad met Maximiliaan van Oo.tenryk , Zoon van Keizer Fredrik den HI; van wien hy de Graafichappen in den naam zyner Vrouwe verhief. De Heer Kluit geeft hier een beknopt berigt van 't voorgevallene , in ieder deezer omftandigheden, met betrekking tot de opvolging in % Graafiyke bewind; waar over hier te Lande telkens moeilykheden ontftoaden , onder °t voorftaan van verfchillende denkbeelden, we- gens de opvolging in ’t Leen ; die fommigen aan ‘ct Manlyk Oir be. paalden , maar anderen ook tot de Ve, nakomelingen are 5 ; 134 ufe UR den ; dat, zyne oordeels, iding gaf„tor de Hoek/che en Eubhal jaauwfche Tweefpak. er over laat by geer teren uits “met het melden der vierde openvallinge„ by den dood van Witters gen Vl; waarom we `t, hoofdzaaklyke,, van ’ geen hy deswegens voorftelt , nog zûllen opgeeven. … … se. a, on Nadien Graaf Willem de VI geen Zoon, maar (legts. eene eenige Dogter Jacoba had „ftanden zyne Graaffchappsn ,by.zyn overlydens aan den Keizer en het, Ryk te vervallen. Dit wseezende verzogt de Graaf den Keizer Sigismond, dat dezelva zyne -Dogter Jaevbe, os zyn affterven, met de Graafichappen zou verlyden, Op des Keizers weigering ontftond ‘er vervolgens een hevige twist.. Graaf Willen paamlyk bewoog de Edelen, te weeten. de’ Heekfchen, (dat $s: de zulken , die voor het wederzyd/che Leen waren, en uit dien hoofde reeds onder Margaretha en derzelver Zoon Willem, met de Kabr beljauwfchen , dat is de voorftanderen van het Manlyke Leen, hevig geftreeden hadden) tot het aangaan eener plegtige. belofte, dat ze zyne Dogter Jacoba , indien hy, zonder. wettigen Zoon nu te laa ten ‚mogte overlyden, zouden erkennen als gyne Erfdogteren Leen volgfter, en haar als wettige Graavipne hulde doen (*), Dit. was gene bronwel van.onlusten. Want 's Graawen Broeder Jan pan Beijeren , nog leevende, beweerde dat by geregtigd was tot de op» ` volging, en dat bet Huwelyk van Jacoba met Jan van Braband ftrekte ter krenkinge zyner opvolginge in de erfenis. Hy wist ook, in °t volgende jaar, van Keizer Sigismond een Verlybrief te verwere ven ‚by welken de Keizer „ de fCchappen van. Hojland, Zeeland en Henegouwen , alzo dezelven , met het overlyden van Graaf Wik Jem , zonder weige Manlyke Erfgeassmen na te laxen , wettig aan. bem, aks Roomsch Koning, vervallen. waren, opdroeg aan Jan van Beijeren , om dezelven van hem en het Ryk ter Leen te bezie ten Ct)”. De Kafteljaauwfchen , die voor de Manlyke opvolging waren, voegden. zig aan de zyde van Fan pan Beijeren , welke, naar pitwyzen der Gefchiedenisfen , de bovenhand verkreeg. Met dit alles kan men egter niet wel omkennen, das Jacopa haaren Vader zou hebben Kannen opvolgen, èn hem ook daadlyk opgevolgd zog hebben , zo zy maar de foefZemming van den Keizer had kumen verwefven. L. IX. 22. p. 134. Je 4649. Ook duidt Keizer Sigismond zulks genigzins aan, als, hy in den Verlybrief zegt; „daf Jacoba zig e zonder des Keizers goeftemming, in ’s bezit deezer Landen: gefteld bad”. Overeenkomttig hier mede beweerden de Hoekfchen het regt- maatige hunner sankleevinge aan Vrouwe Jacgha, betuigende „ wel te weeten dat deeze Landen driewerf, daor eene wettige opvol- ging, op de Dogters gekomen waren, naar ’t uitwyzen van Keizer- | je (*) Jo. 2 LEID. Chron. Belg. XXXII. c. 25. (T) SIGIsM. 1mp. a 1418. conf, EDI. DINTEB Chron, MS, L. PT. 6. 144e … COMPECTUR OO ni hke Brienen” , waar omtrent opmerkelyk is; -dat zy zig beroepen pp des Keizers toefleemming door, Brieven. „Za ftond het Graaflyk bewind, (1.) door Ada , over tè gain, in Y Fluis van van Loon, dat egter van geen gevolg geweest is; en zo is “(5 (2) door Alcid daadiyk overgegaan in * Huis van Henegouwen, gelyk ook, (33 door ARERIA in 'y Huis, van Beijeren; ook ging het. wat lag- ter, na den afftand van Fan van Beijereg ovet în °t Huis van Pug- gondie; en eindelyk, door María, in *t Huis van Ovszenryk, Deezen twist nu over de Man/yke of Prouwlyke of wederzydfebe opvolging heeft men, zegt de Heer Kuit, te houden voor den eent- gen oorfprong der partydigheden en bionenlandfche onlusten, tug- fchen de Kabbeljäauwfchen y die de Manlyke, en de ‘Hoek/chen, die de wederzydfche opvolging voorftouden, De eerfte vonken van dittwistvuur waren reeds ontftaan ten tyde van Adaen Willen: ; doch ze werden wel dra gefimoord, overmits Willem alle de Edelen aan zig verbond ‚en hunne Leenen bekragtigde. Maar toen er. op pieuw een verfchij tusfchen Margaretha, en haaren Zoon (land greep, ftond ieder der Edelen onverzettelyk voor die party, welke hy omhelgd had. By deeze twiste kwamen terftond andere oorzaaken of ftaag- kundige reden, voor af onder. de Edélen', dië ‘er inzonderheid be- lang in badden „zo ten opzigte van de manlyke of wederzydfche op- volging hunner Leenen , als met betrekking tot de Eerdienften e dergelyken. Van dien tyd af hoorde men’, of kwam in zwang, de verzonnen benaaming van Moeksch en Kabbeljaauwsch. Doch boven al ontvlamde dit ‘binnenlaùdfche Óorlogsvuur ten hevigfte, ander hee beftier van Maximiliaan , als Voogd van Filips den II; toen deeze omtrent het jaar 1488 „bepaalde; „.dat-alle Hollandíche en Zeeland. fche Leenen niet langer zouden overgaàn tot de Vrouwen ;maar, by - verftek van °t Manlyk Oir, tot den Vorst wederkeeren”, Hier doar verklaarde Maximiliaan zig openlyk yoor de Kabbeljaauwfchg pa ty , en gaf aanleiding tot de Hoek/che onlusten , die. bekend zyn , où- der den naam van Jonker Franfen Oorlog. — Onze Schryver, dus den oorfprong der Hoek/che en Kabbeljaauwfche tweefpalt zoee kende , in hun verfchillend denkbeeld over de Leenopvolging , is yan oordeel dat men dezelve veelal verkeerdlyk zoefchryft aan de zugt der Hoekfshen voer 's Lands Vryheid , en dèn yver der Kabel. jaauwfcben voor ’t Graaflyke gezag. — Het alhier deswegens voor- getelde zal veelen, zo * ons voorkomt ‚niet voldoen; maar om ten volle over °s Mans denkbeelden omtrent dit en andere onderwerpen te kunnen oordeelen , zal men de uitgave van * Werk ‚dat by onder handen heeft, dienen af te wagten; waar vaa wy ons over ’t geheel piet weinig goeds belogven, Aad- 136 HOLLANDSCH RECHTSGELEERD WOORDENBOEK, Aanhangzel tot bet Hollandsch Rechtsgeleerd Woordenboek. Door een Rechtsgeleerde. Tweede Deel, Te Amfi. by S. v. Esvelde 1773. In Folio 592 bladzyden, a j Ier mede levert men ons het flot van dit Woordenboek , welks f laate gedeelte nog verfcheide merkwaardige Artykels behelst ; die uit de Schriften van beroemde Regtsgeleerden opgehelderd wor- den. De Regtskundige Verzamelaar van dit Aanhangzel heeft, ter befchaavinge en aanvullinge vaa °t Woordenboek , zig’der moeite getroost , de Schriften veeler geagte Regtsgeleerden, inzonderheid ‘die van de Heeren Woet on Bynkersbhoek, te doorbladeren; hunne aantekeningen nopens verfcheiden Artykels den Nederduitfchen Lee- zer mede te deelen, en ‘er verder zyne aanmerkingen by te voegen. Dit heeft hem zelfs meermaals aanleiding gegeeven , tot het overnee. men van eene foort van geheele Verhandelingen, die dit laatfte Stuk , grootiyks, tot eene verzameling van leezenswaardige Regtsgeleerde “Verhandelingen, over ettelyke onderwerpen , maaken, Zo is ’t onder ‘anderen gefteld , met de Artykelen Hypotheek, Faâus of Uitworp, `Injurie , Koop , Leen en meer diergelyken. Dus vindt men, met be- “trekkinge tot het laatstgenoemde, het Leen, alhier eene behandeling van meer dan 6o bladzyden , getrokken uft de Schriften van den Heer Voet, die dit onderwerp in °t breede behandeld heeft. Om ‘er den Leezer iets uit mede te deelen , zullen wy het hoofdzaakiyke , “betreffende de verfcheidendheid der Leenen , volgens den Heer Woet , beknoptlyk melden. ` Hert woord Feudum of Leen , in verfchlltende betekenisfen gee bruikt, wordt hier gebezigd , ter aanduidinge van het Regt ‚dat een Leenhouder op eenig Goed heeft verkreegen. En in deezen zin ie Leen, een Regt, bet welk de Eigenaar van den Grond, of van zo ‘eene Zaak, welke met Grondgoed gelyk gebouden wordt , aan een ‘ander op bet zelve voor eene gunst beeft toegeftaan , onder conditie ‘van Hulde en Manfchap beiden, of ten minften bet eerfte. Das ftaan Leengoederen tegen over Allodiaale Goederen, welke ie- mand als een vry Eigendom bezit, waar voor hy althans geen hulde “noch manfchap aan eenig Leenheer verfchuldigd is. En zo het onze- ker mogte zyn, of iets een Leen of Allodiaal-Goed is, dan ligt de prefumtie des rechts, ín dubio, dat het Allodiaal is; alzo ‘er altoos voor de vryheid van eene zaak , als deszelfs natuurlyken (taat zynde , geprefumeerd moet worden, De voornaamfte onderfcheidin- ‘gen van zulke Leenen zyn de volgende, 1. Er zyn Manlyke en Vrouwlyke Leenen. Dit heeft rtweezins plaats. Men noemt een Man/yk Leen, dat eerst aan een Man, en een Vrouwlyk Leen , dat eerst aan eene Vrouw vergund is geweest. Maar gewoonlyk geeft men de benaaming van Man/yk aaneen Leen , io 't welk alleen Mannen ea geen Vrouwen opvolgen; en van rouw- dk, KOLLANDSCH RECHTEGELEERD WOORDENBOEE; 137. dyk, aan een Leen; in’t welk, uit kragt van beding, ten tyde van - de eerfte uitgift, en Mannen, en, by gebreke van die, ook Vrou- wen fuccedeeren; Het eene is by ons bekend, by den naam van een. recht of kwaad Leen, en het andere noemen wy een goed Leen , of enverfterfelyk Erfleen, — En in dubio moet 'er geprefumeerd worden, dat het eerder een recht Manlyk dan Vrouwlyk Leen iss zo dat aan eene Vrouw, in een Leen willende fuccedeeren , de tast incumbeere om te bewyzen , dat het een Vrouwlyk Leen is. Buiten een mixdruklyk Regtsbewys kunnen alleen de Mannen uit Mannen, en niet de Vrouwen, noch zulke Mannen, die hunne Naverwant-- fchap uit de Dogters rekenen , of alleen de Deseendenten van de. Zwaardzyde, en niet die van de Spilzyde, naar de opvolging in hert- Leen aspireeren. By mangel van Weuige Erfgenaamen , waar door in *t Leenregt alleen de Manlyke betekend worden, houdt men het- Leen, als openftaande, aan den Leenheer wedergekeerd te zyn. 2, Oek is een Leen. Oud of Nieuw. Een Nieuw-Leen is zodanig een, det iemand alleenlyk door zig zelven verkreegen heeft. En een Oud-Leen is zulk een , dat iemand, by wege van Erfopvolging, van een ander deelagtig is geworden. Het geen dan voor den eerften: verkryger een Nieuw-Leen is, wordt, ten -opzigte van deszelfs Nae komelingen, als die het bezit erlangen, een Oud-Leen. Maar een. Nienw-Leen, geconcedeerd op een Oud-Leen , neemt door fitie de natuur van een Oud-Leen aan; en een Oud-Leen kan op meer dan eenerleie wyze een Nieuw-Leen worden; welk een en ander eene merkelyke verfcheidenheid kan baaren, gelyk de Heer Voet breeder. toont ; doch in allé die byzonderheden kunnen wy ons hier niet wel. inleaten. 3. Het Leen wordt daar en boven verdeeld in Feudum Ligium en. Feudum non Ligium. Met heet Ligism , als de ingevestieerde Va- fal, of de Leenhouder die Verly heeft, zynen Leenheer hulde en. meníchap moet presteeren tegens ieder een, niemant ter waereld uit-- ‚ zo dat ’er geen fideliteit voor iemand anders gereferveerd. worde. Het is dus genaamd van Ligare binden, om dat het boven. alles ten naauwfte verbindt, Zulks heeft in die uirgeftrektheid geen plaats in een Feudum non Ligium, Want {choon iemand in zulk een. Leen ook wel tot fideliteit geobftringeerd zy , zo is hy het egter. niet tegens allen, niet tegens den Keizer, of tegens anderen die ou- der zyn ‚dat is Leenheeren , van wien hy bevoorens al een Leen had verkreegen ; welk foort daarom ook als een Leen fmpliciser flegulyk. word uitgegeeven , eu fpeciaal voor uitgeflooten wordt gehouden. Ook kan niemand een Leen als /igium uitgeeven , dan alleen hy, die niemand boven zig erkent. 4- Wyders zyn de Leenen Frank, dat is Fry, of Niet Frank. Een Vry of Frank Leen is zodanig een , uit kragte van t welke da, Leenbouder zynen Leenheer wel hulde of getrouwheid, maar geen manfchap of dienst verfchuldigd is, En het wordt Niet Frank ge- : naamd , t38 HOLLANDSCHE KECHTSGELEERD WOORDENBOLRS haamd, als de Leenkouder , boven de hulde, ook ordinsire man z fehap of dienst verfehuidigd is. Geen Leen wordt voorts geconfi: dereerd Frank-te zyn, zo het by de Brieven van Uitgift niet con- fteert: voor zodanig te zyn wirgegeeven; want in dubio wordt hee gehouden voor Niet Frank, —— Hier by. mag men ook voegen Net Fendum conditionatum of Voorwaardigk Leen, dat uitgegeeven is, onder den last van zekere bepâalde drenstpligtigheid , welke te- gen de ordinaire: natuur van een Leen geprefteerd moet worden. Boiten deeze hoofdonderfcheidingen , die geagt mogen wekten tot de natuur van het Leen te behooren, verdeelt men de Leenen nog op veerterleie wyze , maar de qualiteit of“ quantiteit der Goede: ren, naar de mia of meer bepaalende conditien , op welken het Leen vergund wordt, ets-wat meer van dien aait zy. Van hier vinde men gewagigemaakt van Gee.s/yke en Waereldiyke, van Lichaam- hke en Onlichaamiyke , van Afroos durende en voor een Tyd ver- Ade , van Groote , Middelbaare en Kleine ‚van Adelyke en Onedele, van: Sphissbaare en On/plitsbaare, van Erfelyke en Niet erfelyke ; sts mede van Hoofd- en Achterleenen. Alle deezen worden nog veelzins onderfcheiden , en, naar den inhoud der Verlybrieven , ver- deeld-in EigenMke en Onesgeniyke Leaten; voor zo ver zy in alles de eigen namur der Leenen behouden, of, door conditien , wy zin- gen'en conventien:, in de Brieven van Uitgift of Verly, bet zy uit: drukiyk of flilzwygend ‘er onder-verflaan, daar van ontaarten, —— Wy ‘zouden te ver buiten ons-beftek treeden, als wy ons met ieder deezer onderfcheldingen ophielden ; genoeg zy het nog ftaan te biy- ven op ket geen de Uldeggers der-Leenregten, wegens het Erfe- lyke en Niet Erfelyke Leen bybrengen, dat boven al opnrerking verdient, … « - „ Erffelyk zeggen zy te ‘zyn, daty to gelyk met des Leennrnns verdere Ertfenis, op alle Andere vreemde Erfgenaamen devolveert, volgens dispofitie van het gemeene Recht ‚en dus met reeht van Erffe: nis, of anders dat aan iemand is verleent voor zig zelven en zy- ne Erfgenaamen , wie die ook moogen zyn; zo dat ‘er als dan wel gefuccedeerd word uit de Conventie van den mensch, maar sfiet uit de providentie of voorzorg van de Wet; als welke tot-de faccesfie in Leengoedéren nimmer roept Vreemden’, die geen Bloed- verwanten van Zwaardzyde zyn 3 zo det het zelve keeft moeren worden geëffectueerd tegens de natuur van ’t Leen en deszelfs rech- ten aan, by fpecisale Conventie , dar Vreemden of verder afltaande aguasten zouden kunnen fuccedeeren, met uicfluiting van naderder. Hier van- daan , als een Zoon door zyn Vader regumaatig is onterft, gelyk hy als dan tot zyns Vaders allodiaale Goederen niet kan gee raaken, zo moet hy door dusdaanige onterving ook gehouden wor- den, uit de fuccesfie in de Leengoederen te weezen geëxcludeert óf uitgeftoocen. dee ‘ Een miet Erffebyk Leen ie, dat iemand voor zig en zyne Zoo- ~ seo aen b e HOLLANDSCH RECHTSORLEEND WOORDENBOEK, 139 ten, of voor Lig étt gyte Kinderen heeft ontvangen, of ook wet voor zig en alle die uit hem gebooren zulen worden, zonder ver- melding van Erfgentamert? te maaken ; zo dat zo een Leen nier ep vreemde Erfgenzamen y of na 't recht van Erffenis te gelyk met de verdere nalastenfèhep, maar alleen op de kinderen of verdere Defcendenten ved den eetftèn verkryger, al zyn her Collateraale van den lastften Leeman, óvergeat, miet als Erfgenasmen van dien laate fen, maar als afltammelingen of Descendenten van hem, san wien ker Leen oorfptorikelyk was gecontedeerd; gemerkt het alhier gee noeg is, dat lenfind wettig defcendeert ‘van den eerften verkryger, op dat hy met recht Ven -Lieenman , uit kragt van de fuccesfie het Leen kan erlangën'‘ef behouden, al(choon hy in de Allodiaale Goes deren geen Erfgehaam is, of van den: eerlten verkryger of van den haatften bezirter : ‘alleen‘die witgezonderd; dat een Zoon van den laat- ften Leenman gëën fheeesfeur in de Lêëngoederen zyn kan, indien hy ook geen Erfyeliasin van zyns Vaders Allodiaale Goederen wil weezen. Te E eet + t , „ Zulk eën Leen, dat-mede eén Familiare Leen heet, draagt ook den naam van een Leen uit Conventie en Providentie. te en eige natuur der Leenen ; maar in een Erffelyk Leen meer, nit cene fpeciaale conventie tusfchen den Leenheer en den Leen- man aangegaan ; door tusfchenkomst van welke, gelyk ‘er op vee- lerlei wyze van de ordinaire en eigen natuur van het Leen kan worden afgegaan, zo kan ook die reede van fuccesfie, welke by de Leencostumen was voorgefchreeven , door de conventie, gecon- verteen en verandert worden. - | » De uitleggers concipieeren daar en booven een middenfoort y het welk eenigzins de natuur van beide deeze Leenen naar zig trekt, en zo wel uit het Erffelyk als Familiaire is faamengefteld , by voorbeeld ; als iemand een Leen zal hebben ontvangen voor zig ‚ en 140 HOLLANDSE RECHTSGELEERD WOORDENBOEK. en zyne nederdaalende Erfgenaamen. Dan fchynt in dat flag van Leen dit fpeciaal te zyn, dat niemand in het zelve kan fuccedeeren, als die ook is een Descendent van den eerften verkryger , en , dier- halve een Bloedmasg van Zwaardzyde, en te gelyk Erfgenaam, of immediatelyk van den laatften Leenhouder, of mediatelyk van den eerften verkryger; zo dat daarom zodaanig een Leen ook na een dubbeld recht , te weeten en van bet Bloed en van de Erffenis „ fchynt gedefereert en verkreegen te worden; en ‘er niemand anders in fuccedeert, als die te gelyk en van den Bloede is en Erfopvolger. „ Eindelyk ftaat bier omtrent nog op te merken, dat, in dubio, een Leen eerder uit conventie en providemtie, en derhalve eerder niet Erffelgk als Erffelyk moet geloofd worden te weezen; niet te- genfiaande wy, meerendeels , zo wel voor onze Erfgenaamen als voor ons zelfs zorg draagen. Want of (choon dat meerendeels word gedaan, egter daarom ook nief altoos en in alle gevallen; maar dan eindelyk eerst als de ftof en het onderwerp het gedoogt, en het met de zaak, waar over gehandeld word, overeenftemt. — Ook ftast Yer omtrent alle de gemelde Leenen de volgende algemeene Regel welin agt te neemen, in geval een Leen, om een bykomende Cone wentie, in dit of dat gedeelte van de eigen en rechte natuur der Leenen afwykt , dan moet egter in alle het verdere, waar in de qualiteit van bet Leen, door de Conventie, nier veranderd is, de eigen en rechte reede en natuur van het Leen van waarde bly- - ven. ” P HEDENDAAGSCHE VADERLANDSCHE | LETTER-OEFENINGEN. Verzameling van Akademifche Lesfan , over de voorriaamfte in dé Geestkuünde , Zedekunde en Godgeléerd- beid, door wylen den Eerw., Heer PH. povpRIDGE, Dr. in de H. Godgel. en Predikant te Northampton, Uit bet Ene esch vertaald. Derde Deel. Te Rotterdam by A. Bothal, . Vis en P. Holfteyn 1773. Bebaiven bet Voorwerk 418 . blade, in groot oCkavos 8 r dit laetfte gedeelte der Académifche Leésfen , van den bee roemden Doddridge, ontmoeten ons ’s Mans gedachten, over het verval der menfchelyke natuurte, en onze herftelling door het Middelaerfchap van onzen Heer Jefus Christus. Hier by komt zyne Leer, nopens de voornaemfte plichten in ’t Euangelie vereischt, wel byzonder met betrekking tot de ftele lige geboden. En eindelyk verlenen ons deze Lesfen ’s Mans gevoelen , rakende den inhoud der Schriftuurleere , zo wegens de goede en kwade Engelen, als betreffende den toekomen» den ftaet, en de aenmerkelykfte gebeurtenisfen, die de O flanding voorgaen of vergezellen zullen. — Met de afgi van dit laetfte deel is de Nederduitfche Lezer nu in (tact ge» fteld , om het geheele verband der Leere van zyn Hoog- Bere waerden na te gaen; en dus enigermate te oordeelen, over de rechtmatigheid of onrechtmatigheid der verdenkinge van %s Mans rechtzinnigheid , die men wel byzonder op de Aca» demifche Lesfen gevestigd heeft, — Vermoedelyk zal men, alles onpartydig nagaende , den Hoogleeraer Doddridge 4 fchoou niet in alles eenftemmig met de Leer onzer Nederlande fche Kerke , (dat naestdenklyk nooit door enig verftandig God-. geleerden beweerd is,) in zyne Leer draeglyker vinden , dan zommigen hem wel voorgefteld hebben. — En voor °t ove- rige zal « velen niet onaengenaem zyn , ’s Mans oordeelkune. dige senmerkingen over verfcheiden byzondere ftukken met opmerking te lezen; daer hy zyne gedachten alleszins gema- tigd, in ene geregelde denkwyze, voordraegt: —— Zie hier het hoofdzaeklyke van’t geen hy „met betrekkinge tot het ver- fchil over den Sabbath, bybrengt. ’s Mans voorftel deswes gens luid aldus, . | 5 ML DEEL. H. LETT, NO. 4e . K ‚ Het 143 e -ne - PH. DODDRIDGE - i Mi z „ Het is der Kristenen pligt éénen dag in de zeven ‚en wel den eerflen dag van de week, als eenen dag van Godsdienfti- ge rust en ppeniaare Godsdienstoeffening waar te neemen en te onderhauden.” Ten betooge hier van voert hy de volges- "de bedenkingen aen. a 1- De natuurlyke Godsdienst eischt, dat ‘er zekere ty- den van’ plegtige openbaare Godsdienstoeftening , over welke men algemeen onder de leden der maatíchappye o Gr men iss zyn moeten; maar hy bepaald niet hae dikwyls zy „moeten voorkomen, of welk gedeelte van tyd men in dezelve piqet befteeden. nn, s, 3 Indien er geene aanduiding in Gods woord aver dit punt ware, zou bef desniettegenftaande betaamen eenige ach- ting aan de wetten en gewoonten van ons lend te bewyzen , ten minfte in zo verre , dat wy ons onthouden van zodanigen arbeid’, als dezelve verbieden, én op eenige plaats van opep- baare Godsdienstoeffeninge famenkomen; en dat wel (a? bet poerige gehk flaande) liever op tyden, die dus aanbevolen zyn, dan op andere ftanden; het welk ééne blykbaare reden yoor het waarneemen van den eerflen dag der weeke onder ons verfchaffen zal. | s, 3. God ftelde voor de Joaden het waarneemen van een wes» kelyken Sabbath in , Exed. XVE: 23. XX. 8—11. en de daar ingeftelde rust word gezegd ter gedagtenisfe te zyn, om dat God den zevenden dag van Lyn WEK OA sg rfid had. ' a 4. Dit kunnen wy aanmerken als cene aiding van de maat des tyds, dien wy aan eene Godsdieaftige rust be- Reeden moeten, en zo veel te eer, dewyi het waarneemen van dénen dagin de zeven voor Adam ‚in den ftaat der onnoo- gelheid , {chynt vastgefteld te zyn, Gen. IE 3. het welk on- pg is by wyze van voorkoming te verftaan. Vergelyk Heb. IV: 3, 4. mmm Ook is het niet onwaarfchyolyk , dat dit genen grond gelegd kan hebben voor het verdeelen van den gem weeken, gelyk zo veele oude volken deeden. Vergel. ; VII: ro, 12. XXIX: 27. L. 20. » 5. De byzondere plaats , die dit gebod in Mo/as wet had, als zynde een gedeelte van de tien geboden , door Gods eigen ftem van den berg Sinaï voortgebragt, en als met Zy- ne eigen hand op fteenen tafelen, onder zedelyke geboden van het hoogfte belang gefchreeven, kan het verder eenige Onderfcheidende achting toebrengen. - s 6 Het {chynt noodzaakelyk dat wy in dit land en ande- ze Kristenlanden éénen dag in de zeven tot de bovengemel- de godsdienftige einden moeten waarneemen, en zo veel ep hl Pen a Se le . “GET 3 Je AKADEMISCHE LESSEN 143 eer, dewyl onze verbinteniefem aan den dienst van God zo ‚ en wy verfchoond zyn van ¢ ‚Plegighedan , die de — Foden waarnamen, gelyk het Paascha er. en Looffeests e andere heilige tyden. .— E i » 7- De Apostelen , die zulke uitfteekende ampten in de Kerk bekleedden, en de vastgeftelde Uitleggers van Kristuş wil waren , {choon zy den Joodfchen Sabbath rustende waar mmen, zo wel op dat zy geenen aanftoot geeven, als gele genheid bebben zouden, om met de Jooden famen te kas men, en hen, die hunne Synagogen vjvoonden, te predi ken, Hand, XIII: 14, 15, 42, 44 XVI: fe XVII: 4 hiel. den insgelyks den eerfen dag als eenen vaa uiterlyke Godsdienstoeffeninge , het welk blykt uit Hand, XX: 7. 1 Kor. XVE: 2, Hier van daan word deze dag de dag des Heeren gee neemd, Openb. i: ro, gelyk hy zeer eigenlyk genoemd kog worden, dewyl Kristus op dezen dag uit den doode. opkonds en de Geest aari ar op de Apostels nederdaalde, » 8. De alleroudfte Schryvers, in de Kristen Kerk , komen overeen, in ons te verzekeren, dat het waarneemen van koe eerften dag in dezelye al vroeg en ftandvastiglyk de over gehad hebbe. Jenatius noemt denzelven de Koningin der dat Melito Schreef er een boek over. Justinus de Martes en Tertullianus fpreeken, in hunne verantwaardingen , zeer uitdrukkelyk van gezette Kristelyke vergaderingen op des gen dag; om geen gewag van Álemens den Alaxandrior on veel meer anderen te maaken, en Plinius fpreekt’er insgelyks vag, als van den geheiligden dag der Kristenen, flechts wej» Bige jaaren na den dood van den Apostel Soanses. Nu kum Ben wy ons naauwelyks verbeelden, dat zodanige waarneer mingen zo vroeg en zo algemgen de overhand zouden genoos men hebben, (want wy vinden niet dat ‘er oait verfchil oves geweest is,) zo er de Apostelen niet op geweezen hadden, © s 9 Geen Gebod is ‘er in het Nieuwe Testament , waat door de Kristenen verpligt worden , om den zevenden deg waar te neemen, maar in tegendeel geeft de Apostel duide} te kennen, dat hy afgefch s Kol. Ik 16. ` » 10, 'Er is dus, uit hoofde van dit alles, reden om ta looven , dat de weeklykíche rustdag, die nu door de Rosana moet waargenomen worden, niet de zevende maag de serfe dag zy.” Ten nadere verfterkinge van het bovenaengevoerde, en teg van in tegenbedenkingen, heeft de Hooge ar de volgende nmeekingen nog kygavorsd. -> n 2 ifte Maga 144 PH. BODDRIDGE ifte Aanmerking. l i ‚… Tegen den vierden trap van de voorgaande betooging word ingebragt, dat wy niet vinden , dat de Sabbath door de Aartsvaderen wierd waargenoomen, en fommigen hebben gedacht, dat ’er , wanneer Exod. XVI: 23. gewag van ge- maakt word, te kennen gegeeven word, dat dezelve van te vooren by het Zsraëlfitifche volk onbekend was, aldaar vers 25—27. Doch men antwoord. 1. Dat de bovenaangehaale de texten niet bewyzen zullen , dat de Israëliten niets van den Sabbath wisten, maar in tegendeel eer op denzelven , als op eene bekende zaak fchynen te wyzen. 2. 4 Kon de Sabbath als eenen dag van eene buitengewoone Godsdienftigbeid worden waargenoomen , fchoon niet als eenen dag van zulken ftrikten rust „als naderhand den Pooden wierd opgelegd. 5. Onderfteld zynde dat het ftilzwygen van Mo- fes, in het zeer korte bericht, het welk hy ons van de aloude Aartsvaderen geeft, over dit punt nog zo volkomen zy, kan Men daar uit echter geen zeker bewys trekken; want op dit beginfel konden wy bewyzen , dat de Aartsvaders geenen ge« zetten tyd voor den uiterlyken dienst van God hadden ,’t welk zeer ongeloofelyk is; en-insgelyks dar de Fooden , van Mofes af tot David toe, den Sabbath niet waarnamen , dewyl ’er in de gefchiedenis van al dien tyd geen gewag van dien dag ge- maakt word, gelyk in de vyftien honderd jaaren tusfchen de geboorte van Seth en den zondvloed geen gewag gemaakt word Van oferbanden ‚en echter hebben wy reden om te gelooven, _ daç zy in dat tydperk geoeffend wierden. 6. Indien En toe. sto ond; AKADEMISCHE LESSEN. - 145 flond, dat het waarneemen van den Sabbath door de Aarts- vaders, die voor den zondvloed geleefd hebben, misbruikt wierd, kan men daar uit niet befluiten, dat dezelve by de fchepping niet ingefteld wierd; de hoofden van het-huisgezin van Abrabam waren zo aanmerklyk wegens hunne Godsdien- fieheid „ dat het ftrikt waarneemen van den Sabbath in huar ne dagen minder noodig zyn kon. ade Aanmerking. Tegen het bewys „getrokken uit het vierde gebod , trap. 3» hebben fommigen beweerd, dat het uitfpreeken dezer woor- den, met eene hoorbaare ftem, van den berg Sinaï , geen be- wys was van derzelver buitengewoone en algemeene verplig- ting, dewyì God van voorneemen fchynt geweest te zyn,om de geheele wet op die wyze pit te fpreeken , zo de fchrik des volks het niet verhinderd had, Exod. XX: 18, enz; Deut. V. 23—28. Doch men antwoord ; 1., Dat het beginneg van God mer die geboden eene aanduiding: ware van derzelver: ge- wigt, inzonderheid, dewyl hy zeer wel wist, dat de fchrik des volks hem verhinderen zou om meer op deze hoorbaare wyze te uiten sen inderdaad Deut. XI: 22. geeft eene verpoo- zing, onmiddelyk na het uiten dier woorden, te kennen; ans derszins zou ’er geene hehoorlyke gelegenheid voor het vo geweest Zyn „ on. zo, -gelyk zy deeden, te fpreeken, 2. Is zyne graveering van die tien geboden in fteenen tafelen, op. eene wonderdaadige wyze „en het beyel om dezelve in de Aak te bewaaren , eene klaare aanduiding: van derzelver byzonder gewigt, en eene zonderlinge onderfcheiding , die onze oplet- tendheid waardig is. 3. Moest de famenhang, waar in dit gebod met de andere ftaar, welke ieder erkent van het hoog- ite belang en eene algemeene verpligting te zyn, als een bes wys dat het niet enkel plegtig is, aangemerkt worden,. gde Aanmerking. Wy ftaan echter toe, dat. men het waarneemen van den Sabbath niet, als van peme tir verpligting zynde, moet3ans dringen, enkel om dat dit gebod in de Jood/che tien geboden te vinden is, en dat deszelfs plaatfing aldaar alleen den Fog- den verband; ` dewyl in de voorrede van dte tien ‘geboden’, hunne vertosfing uit Ægipren word aangedrongen als eene re- den ter gehoorzaaminge vandezelve „en het vyfdé gebod word bekragtigd door beloften, den Fsoden byzonder eigen: om niet te blyven ftaan op het byvoegfel, Deut, V: 15, het-welk waarfchynlyk als de yona van’ Mofes , en niet van Ge de 9 sh niod 4 5 “PM, BODDRIDGE `: boet wórden aangemerkt, en eer eene verklaaring over hit wierde gebod, dan een gedeelte van het zelve is. De Hr. WL Mede gist dat de dag van den Pood/chen Saty- bath in de Woestyne veranderd was; het welk hy tracht te bewyzen , door te toonen dat zy op den zeverden dag voor den eerften dier: Sabbathdagen , welke wy vinden dat sy waarnamen , reisden; vergelyk Zxvd. XVI: 1, 29—926. e hier uit hebben fommigen gelegenheid genoomen , om te be- weeren, dat de Aarisvaderlyke Sabbath verfchilde van den Foodftben , onderftellende dat de Maandag de dag is , op welken God de fchep begon, het welk, waar zynde', %o zal de Aartsvaderlyke Sabbath de zelfde zyn met de te wenwoordige der Kristenen (*). Doch op dit bewys word geantwoord, 1. Dat de zesde dag, van welken în den voor. tangehaalden text gefprooken word , de zesde van den oyf viende maand niet is, maar van den dag op welken het man- na begon te vallen , die de eerffe in de week zyn kon: of ‚ în ’t algemeen dat hy den zesden det weeke kon beteekenen, wanneer het manna begon te vallen: en, 2. Dát toegeltaan zynde, dat het (gelyk Mede onderfteld,) de zesde van hun- he reis op den vyftrenden ware, het geene verandering in ten Sabbath zal bewyzen , maar alleen , dat 'er voor het gees ven van de wet op den berg Sinat eene grooter vryheid van teizen by noodzaaklyke gelegenheden op den Sabbath wierd toegêlaaten ; om hier niet te biyven ftaan op de mogelykheid, die ‘er is, dat de reis , die zy op den vyftienden dag der “maand deeden, alleen het Begin van hunnen optogt van Elim maar Sinaï, en misfchien niet meer, kan geweest zyn, dan nu het geeven van de wet zou geoorloofd zyn geweest: en “om niet aan tè dringen, dat Zy, op het teeken , door de wòlk gegeeven , op iederen toekomenden Sabbath mogten optrekken; gelyk op byzonder bevel op plaarfen , die niet algemeen door de wet wierden toegeftaan , offerhanden ge- offerd wierden, i 4de Aanmerking. Dat de Sabbarh eene inftelling zy, den Fooden byzonder ‘eigen , hebben fommigen beweerd uit Deut. V: 15, Exod. XXXI: 1 mi Ezech. XX: ao. Neb. IX. i3, 14. En Dr, Wright heeft uit bet lgatfe vers van Luk, XUL getracht te bewyzen, dat hy insgelyks gefchikt was om de Kriste- ~ °) Zie Dr. Chandler's twee Redevoeringen over de ins yan den Sabbath. e A voeringen ovér de inteling LO "C NARADEMISCHE ressek. “° tus siä te Vérpligten; doch hy fcliynt te vergeetë , dát de’ per? foonen a van welke aldaar gefprooken word , toen Prodent waren. sde Aanmerkinjg, De flrengheid ván den Fovd/chen Sabbath moer in geenen deele in de Kristelyke inftelling worden ingevoerd, dewyl er over dit puht zo groote ftilzwygendheid in het Nieuwe Testas Rent 1S, 2 ze 6de Aanmerking, z Sommigen hebben gedrongen op eene waarneeming beide van den zevenden en den eerffen dag, als zich verbeeldende „ dat het vierde gebod, in deszelfs allerletterlykften zin deri by- zonderen żyd zo.wel als deszelfs maat bepaalende, voor alle Kristenen verbindende zy. Doch men heeft ’er op geantwoord, det zy, met dts te rèdenkavelen fleehts weinig met zich zele ve beftaanbaar zyn; dewyl dat gebed zo wel zes dagen om te erbeiden als eenen om te rusten eischt. | 7de danmerking. . Het heeft weinig om ’t lyf op welk uur de Sabbath begonnen Zy , indien ‘er flechts één dag aan toe geweezen word. ’t.Is klaar uit Jeronimus dat fommige oude Kristenen , (gelyk fom- mige buitenlandfche Protestanten nu doen) des &vend} van den dag des Heeren tot hunne tydelyke bezigheden en vefjuss ügingen wederkeerden; maar dan begonnen zy hunnen Saby ` bath Saterdags °s avonds: en wy moeten ons minder verwone deren „dat de eerfte Kristenen ten dezen opzigte eenige vryheid. gebruikten, dewyl zy buiten dat drie dagen in de week, sao melijk des dingsdags , donderdags en faterdags , openbaare: ienstoeffening hadden, _ | Site Aanmerking. Dewy! het onmogelyk is met zekerheid te bepaalen, welke de zevende dag der ícheppinge zy, eti dewyl (in evolge van de bolronde gedaante der aatde, en de ongerymeheid van het atwerp, ’t welk onderfteld dat zy ééne groote vlakte zy, & verandering van plaats noodzaaklyk eenige verandering z Veoorzaaken in den tyd van het begin en einde van eenie ge dag im gefchit, dewyl het altyd op den zelfden tyd op e eene bf andere plaats Zonne opgang en Zonne onder- gang, Middag en Middernacht îs; zo fchynt hèt ontedelyk zulken kiem te leggen op den byzonderen dag, als fommi- gendoen, Wat deszelfs verwisfeling van den zevenden tot deni effen belangd; het fchynt- erve ges a dat 'er ee f 4 de 343 PH. DODDRIDGE AKADEMISCHE LESSEN, dagen om te arbeiden , en één van Godsdienftige rust. zys, die ‘er zo wel valgens het Kristelyke als volgens het Food/çhe ontwerp zyn zullen. Ban ode Asnmerking, Eene van de redenen, waarom de afichaffing van den zee wenden , en de waarneeining van den eerften dag, niet duie delyker in het Nieuwe Testament verklaard word, kan zyn uit inzigt voor de Yoodfche Kristenen, die niet zonder de ootfte moeite en ongemak terftond tot eene geheele veran. dering zoyden gekomen zyn , of die beide en, waar- genoomen hebben; en dit kan het hewys Matt. XXIV: ao. beantwoorden, Drietal van Wiysgeerige Verbandelingen, over verfchillende onderwerpen, door &GIDIUS DE WIT, Met een Voorrede van den Weleerw. en zeer geleerden Heere P, NIEUWLAND 5 Leera aar der Hervormde Gemeente in 's Graavenbaage en Lid van de Zeeuwfthe Maatfcbappy der Weetenfchappen. In ’s Graa- - venbaage by J. Thierry 1773. Bebatwen de Voorrede Sk bladz. in groot odavo, i ne ; It de Voorreden, welke de Eerwaerde Mieuwland , voor: - dit Drietal van Verhandelingen, geplaetst heeft , leeren Wy, dat 'er, al voor vele jaren , een gezelfchap van Lieden van Oefening in 's Hage geweest is, dat zich bevlytigt in ’t gafpooren van Gadgeleerde , Wysbegerige en Overnatuurkun- dige Wetenfífhappen. Een Wysgeerig en Godgeleerd Gezel- fchap, dat zyn aenleg verfchuldigd is aen den arbeidzamen geest van den beroemden Hoogleeraer Bonnet; die, op zy vertrek naer Utrecht, deszelfs toeverzicht aenbevolen heeft, aen den Eerwaerden Nieuwland; welke niet verzuimt het zel= ve nog beftendig voort te zetten. De Schryver der hier bos vengemelde Verhandelingen is één der Leden van dat Gezel- fchap, en de Eerwaerde Nieuwland heeft dezelven, (latende. e zaken voor den Autheur,) wel met ene Voorreden van zy: ne hand, in °t licht laten komen; „op dat, zeg? Zy, onz? Haagfche gemeente niet geheel onkundig blyve van den aat deezer byeenkoomfte, die, (al praalt en pronkt zy niet; al heeft ze geenen Patroon, dan Waarheid en ysbegeeres) gchter wat meer dan wind ef damp beduidt ”. De ongeachthei Sie dit Gezelfchap in °s Hage geeft zyn Eerwaerden, als uit ie Voorreden blykt, aenleicing, om zich indiervoege ha On s Æ. DE. WIT VERHANDELINGEN, 149 dmkken s en. °t middel, dat hy daer tegen aenwendt, is- wel gefchikt, om verkeerde denkbeelden deswegens tegen te gaen. Men ziet althans uit deze Verhandelingen , of kan ten minfte , als ene Proeve, uit dezelven afleiden , dat het Gezele fchap gefchikt is, om het verftandlyke vermogen der Leder ter‘ werkzaeniheid aen te zetten; dat altoos van nut kan zyns en, naer °t byzonder oogmerk van den Eerwaerden Nieuwe land, dienen; ,, om in de Redenleer en in de aengrenzendé kundigheden eenige vordering te maaken”. Uit dien hoofde verdienen zodanige poogingen zeketlyk aenmoediging 5 op dat de Leden te meerder opgewekt mogen worden, om hyn ver- ftandlyk vermogen te`defenen, op Onderwerpen van een wer zenlyk gewicht, en hunne kundigheden uit te breiden over alles, wat binnen het bẹreik der Redenleere is, — Tot een voorbeeld der Oefeninge van dit Gezelfchap, verftrekt in de- zen een drietal van Verhandelingen van den Heer de Wit s behelzende , ene Hysgerige befchouwing , een Overnatuurkuie dig Vertoog, en ene Zedekundige Befpiegeling. S F e Stelling, dat de Engelen zuiver R s zonder met iets Tichbaemlyks perenigd te zyn , zouden beftaen , heeft den Schrye ver gelegenheid gegeven , tot het opftellen der eerte Verhane delinge; waer in hy onderzoekt, op hoedanig ene wyze twe wezens aen elkanderen gelykvormig , of geheel ongêlykvore mig, beftaende of als mogelyk befchouwd , op elkander kuns nen werken. Dit moet, zegt hy, of onmiddelyk of middelyk gefchieden. Zulks leid hem tot het nagaen, wat het influite onmiddelyk te werken; en hy toont daer op, dat deze wyze van werken alleen mogelyk is, aen de onaf hanglyke en où- eindige Godheid. ’Er blyft dus, voor alles wat buiten God beftaet, niet over dan ene middelyke werking: welke weder niet dan tweeledig kan zyn; of door: denken, of door ‘bewés gen. De Iaetfte Verhandeling eindelyk ontvouwt ons het Koar voordeel , dat de beoefenende hoven de befchouwende $a geerte heeft. Om ons dit onder ’t oog te brengen, plaetst hy twee zulke onderfcheiden Wysgeren, overtuigd van dié ftele fing, deeze Waereld is de beste, in een voordeeligen, in een middenmaatigen , en in een geringen flaet, en toont welk eert voordeel de cerite boven den laetften in ieder dezer ftandeg heeft. Met hoofdzaeklyke word, aen °t einde ván ieder breċe der voorftellinge, kortlyk aldus opgegeven. s, Irt den wvoordeeligen {tand ziet de be/thouwer zyne werk- zaamheden eindigen , in het genoeglyke van zynen zintuigly= en ftaat 5 terwyl de beoefenaar , met zyne befpiegelingen EN ven all’ het ondermdanfche heen ftygt. e= In den midden- maatigen Rand verblydt zich de befëbouwer over zyúe uitwens dige volkoomenheid; terwyl de ee id dit echter aanziet als een verliesbaar goed; en dus rechtmaatige gronden zoekt te Wh Ln „om dit verlies in den dood vergoed te zien; doof eene geheele volmaaking van zyne inwendige volkoomenheid. En in den geringen (tand zien wy hoe de bloote be- fchouwer zyne reeds verkreegene bevattingen dempt, Onder de puinhoopen van eene onherftelbaare hoopeloosheid ; terwyl de beoeffenaar der waare en het anker zyner hoope aat achtet de gordynen der fterflykheid! Ziet daar den de. ftbouwer , zo hy geen beoefenaar wordt gemaakt, zyn onaan- genaame ftand verwisfeld worden in een eeuwig onzalig lot „ terwyl de beoefenaar , bereids , met foortgelyke gronden in dynen ftand, zich mag vetttoosten, gelyk de Apostel zegt , acom op het Ifte; zalig is de man, die de verzoekinge ver- draagt; want als by beproeft zal geweest zyn, zoo zal by de` ekke de zere behaaft beeft » oone des leevans ontvangen w n geenen die bem lief bebben, “e d Caso As DE LA LANDS: JYÈRRÉKUNDE, aèt Astronomie of Sterrekundè , door den Heer DE LA LANDE. Naar den tweeden verbeterden en vermeerderden druk „ uit ` bet Fransch vertaald door A. STRABBE „en in't Jicht gebr rd = 0 en Kaf 7 DOUWES. Eer) e Ai we uk. de > + Morterré 1773. {n groot olavo 27% bladzyden f Od J s P het ontvouwen der algemeene kundigheden , betrekke- lyk tot de fchynbaare vertooning der Hemelfche Ver- khynfelen, en °t voordraagen van een gefchiedkundig berigt nopens den oorfprong en voortgang der Sterrekunde „in *t eer- fte Stuk, vangt dit tweede Stuk aan met eene overweeging van de vaste Sterten en de Gefternten. „Re In de behandeling van dit onderwerp geeft ons de Heet de la Lande een uitvoerig verflag van *t getén de` Gefternten bee treft; ons leerende hoe de Ouden al vroeg beëlden uitgedagt, èn zig aan den hemêl voorgefteld hebben , òm een zeker ge van Sterren , onder een gemeènen naam, te verzamelen, en hoe men van je tot tyd de kennis raakende de Sterren voort- gezet heeft, Men vindt hier des de verfchillende benaamingen der Gefternten , én den oorfprohg dier benaamingen nage- fpoord, zo ver de verdichtzelkunde ons hier in eeni | verleent , en zulks van de Patere benaamingen bekend is. Vere der deelt hy ons een berigt mede van de Naamlysten der Sterren , die de Sterrekundigen zamengefteld hebben, om dege zelver {tanden vaauwkeurig te bepaalen $ als mede van dé Hemelkaarten , die men gemaakt heeft, om de Sterrenbeelden met derzelver Sterren , in de vereischte ftanden in plaat te vertoonen. Op deeze voorafgaande onderrigtingen volgt zy- ne leerwyze over ’t geen men in agt heeft te neemen , om Sterrenhemel zo te leeren kennen, dat men de benaaminger zonder moeite overbrefige , op ieder Gefternte dat men bee fchouwts waar toe hy de noodige kundigheden aan de hand geeft. Hier benevens maakt hy voorts nog afzonderlyk gee wag, van de nieuwe en verÂnderlyke , mitsgaders van dè dubbelde of zonderlinge Sterren; en zo ook van den Melk. Weg ‚de nevelagtige Sterren en het Zodiakslicht , benevens het Noorderlicht. — Ormntren: deeze Inatften ftaat aan te merken, dat onze Sterzekundige dezelven ook hier befchryft, by gele- enheid der meldinge van °t Gefternte , als lichtgeevende vere hyuzels aan den Hemel , welken ter deezer plaâtfe gevoeglyk in opmerking komen; fchoon ze niet onder 't Gefterate geteld mogen w Men kan althans, zynes oordeëls, nièt ren g5e Se DE LA LANDE, j fteHen-, dat de-Sterren-de eenige oorzaak zyn van die-witheid , welke men in den zogenoemden Melkweg befpeurt; en hy Ziet nog geen voldoende wyze , om dezelve te verklaaren. ‘Wat foortgelyke kleinere witte ftreeken of plekken betreft , aan welken men den naam van nevelagtige Sterren geeft , *t is niet vreemd te denken, dat men dezelven heeft toe te fchrye ven àan dén dampkring van verfcheiden Sterren: op eene der- lyke wyze als het Zodiakslicht niets arsders is dan de damp- kring van de Zon, - Raakende het Noorderlicht eindelyk, is de Heer de la Lande van oordeel, dat men deszelfs oorzaakt waárfchynlyk heeft te zoeken in de eletrifche {toffe , die zig naar het Noorden richt, en door de Poolen der Aarde, voor al naar die deelen, daar de meeste bergítoffen zyn, uitkomt. 