VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
3, Myn licht beftond uit ruikend hout , en welrickcndc 3, harften. Het zand,welk ikbetrad,was doormengdmct „ goud. Men kwam my zeggen dat alles tot myn vcr- 39 trek gereed was , en ik vergat alle deeze aaiigenaam* „ heden (*) Mm. dc PAcadmie des Scienges &c., p. 584, 585. lESCHRYVlNG VAN DB KOPER-MYN TE FAllLUH IN ZWEEDEN. (Ontleend uit cen Vcfjo^e m Suede. &c. ten deezen jaare ui^ekonien,) Geduurende de vier uuren , welke ik wandelde in het binnenfte van Kopparberg , als ik van gaandcry tot gaandery uederdaalde ^ nu eens langs ladders , dan weder laugs BBSCHMVINO VAN BBN KOPERMYN. 623 langs trappen, vermcerderde myne vcrwondering van (lap tot (lap. In den beginne klom ik neder langs rondgaan* de vry geniaklyke trappen , tot in ecne holte , omcrent 300 voeten diep , en toco fchreden in den omtrek. In 't eind van deeze holte zag ik , in een hoek , een hut van hout opgellaagen ; aan de deur ftonden twee gedaaoten half naakt , eii zoo zwart als inkt ; ik zag ze aan voor Lyftrauwanten van pluto; elk had een brandende toorts in de hand. In deeze hut is een der ingangen tot de onderaanlfcbe Gewesten , en de gemaklyklle van de vicr , die gemeenfchap met dit hoi hebben. Terftond bood men my en myn Knegt een zwart rokje aan ; deeze voorzorg draagt men gemeenlyk om de klcc- deren der Bezigteren te bewaaren voor de Imetten , die , in het dooruaar. der nauwe doorgangen , niet te vermy- den zyn. Dit treurig gewaad , gepaard met een gcbcd^ uitgebloezcmd door myne Gidfen , de Godlyke hulp af- fmeekende , ten einde wy onverzeerd en behouden uit deeze onderaardfche Gewesten mogten komcn, jocg myn Knegt eene zo groote vrees aan , dat hy nauwlyks. zich liet overhaalen , om het Scaramoespakje aan te trekken, en in de Kopermyn neder te daalen. Nu eens been gaande doorwegen, onderftutmet hout^ dan eens onder verwelfzels die zich zelven ondcrfchraag- den ; kwamen wy in onmeetbaar groote vertrckken , wier hoogten noch einden bereikt konden worden door het zwakke licht, *t gcen wy by ons hadden. In eenige deezer zyn Smeederyen , waar dc wcrktuigen, tot het bc- werken der Mynen noodig , vervaardigd of herfteld .wor- den ; in dezelve was het zoo bovenmaatig hect , dat de Werkliedcn geheel naakt ftonden ; andere venrekken zyn voorzien met Buskruid, Touwwefk, en vcrdcre Gereed- fchappcn tot de Mynwerken behoorende. Deazc vertrek- ken hebben gemeenfchap met elkander door gaanderyen^ en die gaanderyen met elkander, door ladders en trappen. .'Er zyn ook openingen , die van de oppcrvlakte recht- ftandig tot de dicpfte gaandery loopen , .zonder ergens afgebrooken te worden. Deeze dienen , zo om verfche lugt in te laatcn , als tot het vervoeren der goederen; deeze worden in groote vaten gedaan , die op en neder- waards gaan door windasfen , die , geduurende den tyd des arbeids , in geftadige beweeging zyn. De windaslen worden omgevoerd door paarden , op den top des bergs. De vaten zyn vastgemaakt aan yzeren ketens ; gemeen Tt 5 touw C24 BESCHRTVING tottwwerk is aan een fpoedig bederf bloot^efteld , door de vitriooldampen uit de mynen opwaalemende. Oe yzcren kctens zelve kunnen bet niet lang uithouden, Waarom men niet zelden zich bedient van koorden van Koehair of Varkensborftels. Decze openingen zyn niet alleen dienftig tot de bovengeinelde einden, en geeven lugt aan cen anders befmetten dampkring ; maar zy wer- kcn met de hette , die de Smeederycn verwekken , cn tndere natuurkundige oorzaaken , mede , om , zelfs in de diepfte deelen , zo veel lugts aan te voeren , dat het 02 cen hevigen ftorm gclyke, De venvclfzels , die door geen kunst onderfleund zyn » leveren, op veele plaatzen, een zeer zonderling vertoon op. Vitriool , door de rotzen been zypelende, cry- (tallifeert op derzelver oppervlakte, en vormt prismas vai yerfchillende gedaanten. Zy hangen van dutzeod piaat* zcn of, ter lengte van tien, twaalf, en twintig voeten^ en zyn van 't fchoonfte groen. De wederkaatzing des lichts van derzelver verTchillende oppervlakten , en van de Mynftoffen die de wanden omzetten , brengt een uit- werkzel voort, dat gemaklyker is zich te verbeelden, dan te befchryven. In een deezer Doorgangen, meer dan 700 voeten bcne- den den grond , word de Vitriool ontbonden , en uic de myn gepompt , door middel van een kunftig Waterwerk- tuig. t Water , 't welk op deeze diepte lykl^ ont^ fpringt , word bewoogen door Paarden , ontbind de Vi- triool 9 en brengt ze in een verlaatbak , gevuld met een mcnigte oud yzers. Vier en twintig van deeze paarden llallen in de gaandery; hunne kribben zyn in de rotsuH- gehouwen. Dit werk gaat nagt en dag voort; Mcnfchen en Paarden worden om de zes uuren afgelost. £^ns in 't jaar worden deeze Beesten na buiten g^hefesfen , om eene algemeene fchouwing te ondergaan. Nieuwsgierigheid bewoog my om tot omtrent iioo voe- ten diepte neder tc daalen, en dus tot de laagfte gaandery, waar de voornaamfle werking gefchied. Ondanks de;(lrenge ^oude , weike te deezer pTaatze heerscht , waren de Werklieden niet alleen naakt , maar ftonden fteik in 't zweet. De duisterheid deezer gewesten , gepaard met vuuren op cen afHand , maakte ecne akelige vertooning, ▼crraeerderd door naakte licden , zoo zwart als de Myn- ftoffen , welke zy bearbeidden , omringd door de vuur- vonken , die hunne hamers verwekten ; het fchriklyk geraas VAN BEN KOPEUttYN. C^S door de llagcn verwekt ; 't gdnid dcr radcrcii van de Waterwerktuigen , gevoegd by de fchriklyke gedaanten die wy van tyd tot tyd tegen fcwamcn , met ontftooken toortzen in de hand , deed my twyfelen , of ik my tiiet met de daad in den Tartarus bcvond. Findelyk tot een foort van vertrek gekomen zyndc, welks verwelfzel onderfteund was door pylaaren uit rots gehouwen, en omringd met zitbanken van dezelfde ftoffe, verzogten my de Gidfen , dat ik zcu gaan zitten om tc luisteren naar een Muzyk , 't gecn my zou behaageu. Op mytic vraage , welk Muzyk ? antwoorddcn zy , het geluid veroorzaakt door' 't laaten fpringen van een ge- deelte rots , om den arbeid te verligten. Ik ftemde Mer in toe, onder bcding, dat zy by my zouden blyven. Zy ftcmden 'er gerecd in toe, en beruigden dat dit de eeni- ge plaats was , vry van alien gevaar. Een hiinner ginj een oogenblik weg om het noodige tc befchikken , en ging , wederkomende , naast my zitten. Omtrent cen vierendeel HUTS gewagt hcbbende , beevende van koude , en ten einde van geduld , zeide ik niet langer na 't beloofde Muzyk te zullen wagten , indien zy geen meer voort- gang maakten. Terwyl ik fprak, begon de uitbar- Iting. Nooit hoorde ik iets dergelyks. De geheele uit- geftrektheid van deeze onderaardfche Gewesten, zo verre ons gezigt kon reiken , was verlicht in cen oogenblik, en wy zaten onmiddelyk daar op in eenc volflaagenc duis- <ernis : want de drukking der lugt had onze toortzen uitgcdoofd. De duisternis werd alleen afgebrooken, door nieuwe uitbarftingen ter rechter- en flinkerhand , verge- «ld van fchielyke lichtflikkeringen. De Echos verdub- beldert: de flagen met donderend j^cweld. De gewelvea fcheenen boven onze hoofden te fnlytcn , de grond da- verde , en onze zitbanken waggeldcn. - — De beden- khig, dat wy 1136 voeicn beneden de oppervlakte jder ^arde ons bevonden , van het gezigt by elke faqrhaaldp flag , van onze Gidzen , van my zelve in 't zwart ge- twaad , de val der rotzen door de iiitbarfting losgemaakt, 4e rook van het buskruid, zal my ter verfchooning ver- ftrekken , wanneer ik opregt bcken , dat myn toupet van fchrik op myn hoofd zich overcind zette. Dit Concert duurde omtrent een half uur , en fchielyk ophoudende, liet het ons in een diepe ftilte; die, met de donkerheid van de plaats en de ftikkcnde rook van het Iq-uid , de fchriklykheid cer vermeerderde dan vermindcrde. Dit raogenaamde Muzyk fpcelt alle dagen op den middag. BE- •fi^6 BEilffTWOORmNO BENER VRAAGB. . BEANTWOORDING DBR VRAAGB : STREKT HBT NIBT TEN VOOKDEBLR OCR GEZOI^OHBIO, ZICH, BY TUS5CHBN* POOZBIf , AAN Dfi KOUOB BLOOT T£ STELLBnI (pazeue de SantL^ ^, r^e Zorgvuldigheld voor zyne Gez'ondheid zcgt ^ ROUSSEAU , is min eene Weetenfchap dan eene Deugd." Misfobien zou by zich naauwkeuriger bebbea uitgedrukt , dat ze zo wel de eene als de andere is ; de- wyi ze ons moec leeren keunen de heilzaame of fchidely- ke uitwerkzelen der dingen rondsom ons , en vermids .wy, oin de voorrchrifcen , weike zy ons geefty op re vol- gen , dikwyls een moedig befluit moeten neemen, en oos aan eene zekere (Irengheid van Leevenswyze onderiFer- pen » welke niec altoos in der Menfchen fmaak vate. De beantwoording der Vraage : of bet niet ten voordeele der Gezondheid llrekke , dat wen zicb , by tusfchenpoozen, aan de Koude bloottlelle ? leverc bier van een voor- beeld op. tJit de verbaalen der Reizigeren blykt, dat de Meo/cbeo over 't algemeen de (Irengftc Koude kunnen verduuren. De Heer gmklin beeft in Sibcric , geduurende den Win- ter dcs Jaars MDCCXXXV , een graad van Koude uitge- Itaan , gelyk aan die , vs^elke voortgebragt word door het mcngzel van Sal- Ammoniac met 2j. De Vogels viclcn in hun vlugt dood neder , onbeitand tegeo de knelieode koude, De Hoogleeraar pallas heefit ^ in den Jaare MDCCLXXn, door dat zelfde Gewest reizende, een nog fterker proeve doorgedaan : dewyl , op den zevenden vaa Wintermaand deezes Jaars, Kwikzitver, door hem aan de Koude der Lugt blootgefteld , tot dien trap bevroos, die het een vast en Tmeedbaar licbaaui wierd ; doch in Lan- den , waar de Koude zich tot dien buitengewoonen graad doet voelen , heefc men geen beter noiddel om zich aan de heillooze gevolgen van dezelve te onttrekkeo , dan Li« chaamsbeweciiing. Onder de Hollanders^ die in 'l Jaar MDXCVII op Nova Sembla overwinterden , kwamen de zodanigen , die zich te digt by 't vuur , in een wel digl- geflooten gebouw, onihielden, door de Koude, om, terwyl zy,.die in de open lugt vecl beweeginga zQgten, gezond en fterk bleeven. . Aan BlANrWOORDII?G KENER VRAACC 627 AaQ den Heer cuLLBff zyn wy zeer rechtmaatige denk* beelden verfchuldigd , over de werking der Koude op de dierlyke huishouding. Alle Waarneemingen llemraen over- een, om ons de Koude, wanneer dezeive niec te hevig is, of te laDgduurig , te doen aanzien voor een vernerkeou middel? Niets is van incer aangelegenbeids dan de Kinder ren daar aan bloot te (lellen , en zie vroeg de indrukken daar van te leeren draagen , "t welk zeer gemaklyk kan gercbieden , als men ze eene daar aan geevenredigde lU chaams beweeging bezorgt. Plato bad reeds waar^ fenomen, en wy kunnen alle ds^en zyne waameening erbaalen, dat Kinderen, niet mal-^eder, maar rustig, op^ gevoed 9 bevryd waren van zinkingen en verkoudheden # hec droevig deel voor weekbakke Kinderen. Hoe veele Zenuwkwaalen 9 geduurende den Winter, door een zittend leeven , by een groot vuur aangekweekt, zottden gemak- lyk en ras wyken , als wy moeds genoeg bezaten , ony by tusfcbenpoozen , in de operi lugt ons te begeeven , tn deeze in beweeging door te brengen. Hier door zouden wy de beweeging der Spieren verRerken » de Ademhaaling cn Spysverteering zouden een nieuwe maat van veerkragt krygen , en wy zouden , .door deeze beurtwisfeling , alle de aangenaamheden van eene warme ep gemaklyke kamer, met een verdubbejd genot fmaaken. Men beeftt eenige jaaren geleeden, in eene opgegeeveqe Geneeskundige Stelling de voordeelen beweerd van hec fchaatzen-ryden. Deeze foort van beweeging » de onhei* len , waar aao *t gevaar van 't Ys ons kunnen blootdellen , ter zyde gefteld zynde , is door de fuelheid der Licbaams buigingen, zeer gepast voor de fterke en werkzaame jeugd: dezeive vordert beurtelings de zamentrekking en outlJiaiK ning van alle fpieren, kweekt de vrolykbeid aan, daar ze als eene verlustiging inkomt , en verfterkt ons geftel door den invloed der koude. Men verkrygt , door deeze Liehaamsr oefening in de frisfe vriezende Lugt, een gezond en rustig geftel. 't Is der opmerkinge waardig, hoe zeer onze door^ande Leevenswyze in den Winter , eo de verbaazende vermenig^ vuldiging der Scboorfteenen , beeft moeten toebreogen » ter vermeniforuldiging der verzwakkende uuwerkzelen onder de Stedelingen. Kci^er. joliamus , die, !een Winter te Ptf* rys doorbragt, wiide zicb aan .de vpor hem koudere Luge* ftreek , dan by gewoqn was » gewefinen , eh (load maar ^dns toe , dat men een komvoor met koolen ter verwaroun^ QOB BXAJNTWOORDING EEffER VRAAGE. ge in zyn kamer plaatftc. Hoc veele ecuwcn zyn 'ct %\et verloopen v66r de uitvioding der Schoorfteenen ! ^ Hct Uykt zeifs, dac mea in Kngclandj korten (yd v66r de Re- geering van Koningin Elizabeth , in elk bewooud huis, flegts eene plaats had cm 'er vuur te ootfteeken » en de took ging uic door een gat in de zoldering gemaakt. De weelde bragt welhaast eene verbaazende verandering in de Bouwkonae te wege , en bykans al bet brandbaar hoirc ia England ward opgeltookt , waarop men de toevlugt Dam toe Steenkoolen. Misfchien komen zy in Frankryk ml- baast tot dezelfde boogte » indien men bet verbranden van boat , ter verwarming , met dezelfde verkwisting btyft voortzetten. Die foort van weelde put onze bosfcben uit. en vermenigvjildigt de Zenuwkwaalen \^^^. . C) Hoe vp- zyn wy in de Nederianden niet gevordejxJ n« bet opbranderi onzer Veenlanden ? Hoe veel Koolen wonien 'er tends iifeevoerd en gebrand ? Met welk een genoegen verwis/e/en vedeh de lugtieere Warmte van Hout en Turf voor de bedomp- tere hitte door Koolen aan een Kainer ge^ven ? Welk eai wd- lust vinden zommigen niet in het Kooleiivuur in bun flaapver. tnek , Qcr zy ter ruste gaan , nog eens aan te zetten ? Zyn 'er niet , dte,. aan Koolen gcwoon, zjcb, naauwlyks, by Hout en Turf kunnen verwarmen? ^ VERSLAG VAN HET LEBVEN EN DE SCHRIPTBN VAN WYLEN den HEER JOHN WHITBHORST. F. il. S» ToHN WH1TBHUR9T , wiens wysgeerigc en werktuigkun- -| dige nafpeuringen en werken , zo zeer de aandagt zy- ner Land- en Tydgenooten irokken , was gebooren te Conglcton in Cheshire , op den tienden van April , dcs laars MDCCXIII ; zyn Vader was john whitehurst, Klok- en Horologiemaaker , in gemelde Stad. Luttel weet men van het vroegfte tydperk zyns lee- Vens : ieraand, die hoogbejaard fterft, laat 'er weinigen naa , in (laat , om Berigten van zyne Jeugdige jaaren te geeven. Toen by de School verliet, waar by zeker gce- ne raeer dan gewoonc opvoeding kreeg , werd by door zyn Vader in diens beroep opgebragt ; waarin by, even ais in andere werktuig^yke weetenfchappen , welbaast blyk gsdF tot welk eene beroemdheid by , m dcezen , zou op- kiimmen. Om- LBBVSN EN SCHRIFTEN VANL JOSff WiflTBHDRST. 6^9 Omtrent 66nr en twiniig jaaren bereikt hebbende , dreef zyne begeerte om nieuwe kundigheden pp te doen, heia na Dublin , dewyl hy gehoord hadt van een wonder vcr- Buftig mtgedagt ftuk der Werktiiigkunde daar ter Stede beftaande uit een Klok, met zeer zeldzaame byvoegzelea: zeer verlangde by dit Kunstftuk te zien, en niet minder om met den Maaker te verkeeren. Tocn hy te Dublin' kwam, kon hy egter het Kunstftuk niet te zien krygen^ noch het minfte befcheid, deswegen , van den Kunftenaar opdoen. In deezcrvoege te leur gefteld , was hy bedagt op een middel , om zyn oogmerk te bereikcn : ten diea dnde, nam hy zyn intrek ten huize van dicn Werktui|- kundigen; te rykelyker voor zyn kostgeld betaalende; m de hoop 9 om 9 door dat middel , de verlangde gunst te fpoediger te verkrygen, Hy hadt zyn kamer rccht over, het vertrek waarin dit gelietde Kunstftuk ftondt ^ en- zoiisvuldig werd weggeflooten. Niet lang « nogthans ,t ked het » of hy kreeg voldoening. Want de Kunfle- naar, op zekeren dag bezig zynde omiets aan zyn Kunst* ftuk te doen , werd fchielyk ria beneden geroepen : de ionge wHiTEHURST hoorde dit , en floopllilleries in het voor hem anders geflooten vertrek, bezag het Kunsttuig, en zich,wathet geheim der werking betrof , voldaan hebben** de , ging hy ongemerkt in zyn eigen kamer. Uet oog- merk zyner Reize was nu voldaan , hy nam kort daar- op affcheid van den Kunftenaar, en kcerde tot zyn Va- der in Engeland weder. V66r dat hy na lerland overftak , hadden de veelvul- dige verbaazende verfchyhzels , welke het nabygeiegene Dtrbjshire oplevert , zyne aandagt getrokken om derzel- ver oorzaaken op te fpeuren, Zyn Vader, een Man van. een onderzoekgraagen inborst , moedigder hem aan in al«i les , wat flrekken kon , om den kring zyner kundigheden^ uit te breiden , en ver^ezelde hem , by wylen , in zyne onderaardfche onderzoekingen, Omtrent twee jaaren , naa zyne wederkomst uit hr^ land^ verliet hy Conglcton , en ging voor zichzelven werken te Derby ^ waar hy een Klok maakte opde Markt- plaats, om Burger te worden; 't welk gcfchiedde op dent vyfden September, des Jaars MDCCXXXVU. De Klok en het Klokkege&el • in den fchoonen Tooren der Allerm zyn groote roeni , als Uurwerkmaakcr , is zo lang eo -wet 630 LEEVBN BN 8CHRIFTEN welgcvestlgd gcwcest , dat hct overtoUig is , icts mitt daar van te melden. Op den ncg^nden van January, des Taars MDCCXLV, trouwdc hy fiuzABRTif, Dogter van den Eerw. georgb ORBTTON , Rector van Truuty en Dauberry , in Utrbji^ h$rc : ecne Vrouw , van wclkc alien , die haar bcter ge* kend hebben , altoos met genoegen zullen fpreeken, en aan haar, ali? een der bestc Vrouwlyke Characters, den- ken. Haare bekwaamhedc^n , door cene zorgvuldige op- voeding aangekweekt , waren zeer uitmuntend : zy was in ftaat , om eenige gedeelten van de Schriften haars Mans over te zien en te berchaaven* By haar hadt hy llegts €€ii Kind , 't welk in de gcboorte (lierf. Zeer onverwagt voor hem , door de aanbeveeling dcs Hertogs van Newcastle , tot Yker van de Geldgewigtea aangefteld zynde, wanneer dc Acte om de Goude mun* ten te regelen , in den Jaare MDCCLXXV dooigegaan was, vcrhuisde dc Heer whitbhurst na Londtn. Tcr- wyl hy op 't Land woonde , deeds bepaald by zyne ei- genc en vry uitgeftrekte bezigbeden , werd by , ten op* 2igte van meest ^Ue ondemecmingen , waar in hooge Wcrktuig-, Lugt- of Waierweegkunde te pasfe kwam, geraadplccgd in Derbyshire en naby gelegene Landfcbap- pen; doch, in de Stad zich nedergezet hebbende, werd zyn Huis dc vcrgaderplaats van alie , die zich op die . flag VRn Weetenfchappen bevlytigden, in- en buitenlan- ders van allerlei rang. Die bezoeken vermenigvnldigden zodanig , dat ze hem menigmaal hinderden in bet geregeld voortzetren van zyne eigene befpiegelingen. In den Jaare MDCCLXXVIIl , gaf hy zyn Inguiry into the Original State and Formation of the Earth , 01 Ou- derzotk van den Oorfprongljken Stoat en Forming der A^rde^ in 't licht, waar van cene Tweede Uitgave, veel vermeerderd en verbeterd, in \ Jaar MDCCLXXXVI uitkwam. 't Was de arbeid van veele jaaren. En dc X veelvuldige nafpeuringen , noodzaaklyk om het te vol- tooijen , waren in zich zelven van zulk een moeilyken aart , dat ze by wylen , fcboon hy natuurlyk van ecne fterke gefteltenis was , zyne gezondheid niet weinig be- nadeeldeh. Toen hy eerst deeze foort van navorfchingcn aanving , hadt by gfeheel niet ten opgroerke dc Vor- 9, tiling der Aarde op te fpeuren ; maar decis om zuik „ cene maate van de Onderaai'drche Aardrykskunde te Ycrkrygen , als dienftig kon weezen voor 't menschlyk „ lee- I TAN JO0N WfflTEHURST. «31 55 lecven ; door de Mcnfchen op te leiden tot ontdekking „ van veclc hoogfchatbaare Zelfftandighcden , die bedckt „ lagen in de laagere Gcvvesten des AardbcKlems." Dit Werk zal een altoosduurend Gcdenkteken zyns Naams blyvenj in volgendc Eeuwen. Tot Lid van de Koninglykc Socicteit ^ word by den der- tiendcn van Mey MDCCLXXIX gekooren. Hy was ook Lid van cenige andere Wysgeerige Gcnootfchappen , die hem, zonder dat hy vooraf deswegen kennis hadt, tot r Lid koozen. Dan , zo verre was hy vcrvrecmd van al» les wat naar vertoonmaaking ftnaakte , dat weinigen , bui- ten den kring zyner gemeenzaamfte Vrienden, zulks wis- tcn. In gevolge hier van bczigdc hy gcen ander byvoeg- xel by zyn naam , dan het R. S. ; een tocvoegzel , t wclk hy zich eers genocg rekcnde. V6(5r dat men hem tot Lid aannam , hadt men drie onderfcheidc Papieren van hem in de Fhihfophical Transactions geplaatst, Eene tweede Reis na hrland^ dcedt hy in den Zomcr des Jaars MDCCLXXXUI , met oogmcrk , om de Gigantt Caujbway of de Reuzcn Stecmeg te bezigtigen , als mede andcre Noordlyke gedeelten van dat Eiland , 't geen hy bevondt bykans geheel uit Vulkaanifche lloffe te beftaan : een vetibg, met afbeeldtngen daar van, plaatde hy in de tweede Uitgave van het bovcn gedagtc groote Werk. Op dceze Keize vervaardigde hy een Wcrktuig, om wa» tter uit een tot den top van een Berg te brengen, in cen daar toe zeer ongefcniklen grond, te Tullidoi^ in het Land van Tyrone*^ het werkt door een ftroomeod wa- ter, en wordt, in nuttigheid , misfcbicn door geen Wa- terwerktuig , in eenig Land • gccvenaard. In den jaare MDCCLXXXVII zag van hem het licht : An Attempt towards obtaining invariable Meafures of Lengths Capacity and freight , from the Menfuration of Lengle^ Vatbaarheid ^ en Gesfigt te verkrygen, door het niceten van den Tyd. In dit Werk merkt hy op, dat, ia den Jaare MDCCLXXIX, aan de SocietcitHcr Kunften^oxiz. door den Heer hatton, in gevolge van een opgehangen Ecrprys eener Gouden gedcnkpenning , of honderd Gui- nes , door die Societeit vkr jaaren vroeger aangeboden, eene wyze was voorgefteld, ,^ om onveranderlyke Maat-' „ ftokken van Gewigten en Maaten tc verkrygen, die, ten alten tyde , en aan alle Volken kunnen raedege- deeld worden/' Het plan van den H«er hatton be- IV. MEL. M£NG£LW. MO. J4. V V (londt LKBVEN EN SCHRITTKN ftond in dc toevoeging van cen beweegbaar punt van op- hanging aan cen' en denzelfden Slinger , ten cindc daar door te wege te brengen de volkomeric en volftrckte uit- wcrking van twee Slingers , 't verfchil van welker lengtc de beoogdc Maat was. Verfcheidc jaaren, nogthans, wa- ren 'cr verloopen , zonder eenige pooginp van de zydc van den Heer hatton, wcgens eene meerder betekenende toepasfing van liet beginzel door hem opgegeeven : ea dewyl het algemeen begrip daar been Hep , dat die Hccr geheel en al de verdere nafpeuring van dit Onderwerp ter zyde gefteld had , was de Heer whitehurst opgc- wckt , om eenige verbetering toe te voegen aan cten tocp ft^l van den Heer hatton , ten einde diens denkbeeld te behocden voor eene al te fchielyke vaarenlaating. Het Plan van den Heer whitehurst is eene raaat van de grootflc Lengte te verkrygen , die de omfhindigheid gc- henjTt , van twee Slingers , wier Slingeringen in de even- redigheid van 2 tot i ftaan , en wier Lengten met dc Efjgclfchc Maat in gcheele getallcn overeenkomt. Dc gc- tallen , door hem gekoozen , duiden ecn groot verftwid aan. Op eene veronderftclling, dat dc Lengte cens Slin- gers van een Secondc,op de Breedtc van Larukn^ 39. 2. Diiimen is, moet dc Lengte van een Slinger, dic4aSIin* geringen in een Minuut doct , Fo Dnimen zyn ; cn van een andcr die 84 maalen in een Minuut ilingert, loDuf- men weezen : en derzelver verfchil 60 Duimcn , of vyf Voeten , is dc vaste Maatftok. By de Proefbeemiogpn , nogthans , word het verfchil van de Lengte der twee Slingers bevouden 59. 892, Duimen te zyn , in ftedc vaa 60, 't wclk tocgefchreeven moet worden aan eene dwaa* ling , in de aangenomenc Lengte van den Secondeflui- ger, op 39. 2, Uuimen gefteld , 't welk grooter dan de waarheid was. De Tocftcl , door welke men het verfchil der Slingers bepaalde, is keurlyk, en verdient opmerking. De Wcet- graagen kunnen in de Plaaten , by het Werk gevo^, zich hier omtrrtit voldoen. Dan wy moctcn eene zccr weetenswaardigc byzonderheid , tot den Slinger behooren- de, hier aantekenen. Oczelve beftaat uit een ronden loo- den bal , twee duimen over 't kruis , weegende as Qz. 10 />. II Gr. Troysgewigt hangendc aan ecn ftaalcn draad , waar van 80 Duimen flegts drie Grein weegen. De groote fynheid van dit Draad gaat bykans het gcloof te bovcn. Dc Lengte en Breedtc word niet opgegeeven;; . : docb. ▼AN JOHK WHITEHURST. *3$ dochii- hj- berekening , 80 Duimen in de Lengte , drie Grein -weegende , en dc foortlykc zwaarte van gctempcrd Staal , 7« 704 zynde , zou de dikte , ware het een vier« kante roede , niet meer dan het 228 gedeelte van een Dutm weezen. Dit draad draagt niet te niin meer dan ft Pond Lood; een verbaazend voorbeeld van dc aaneen- kleeving der deelen. Het vervaardi^en van deezen ee- heelen toeftel beloopt meer dan twintig Ponden. Dezelve is tbans in bezit van Dr. oeorge fordyce. De Proeven fchynen met veel zorgvuldigheids cn zeer naauwkeurig genomen. Met 66n woord , terwyl de Werk- tuigkundige 'sMaakers Verftand in het vervaardigen van den Toeftel bewondert , zal de Wysgeer diens Oordeel in het gelukkig toepasfeii verheffen. Hy hceft ten voUen xyn oogmerk bereikt , en getoond hoe een onveranderlyke Maatftok , ten alien tyde , kan gevonden worded. Hy heeft ook een ftuk van groote aangelegenheid in de Natuur* kundc zo nauwkeurig bepaald, als 't menschlyk verftand het fchynt te kunnen bcpaalen. Het verfchil van de Leng<« ten der Draaden, van twee Slingers, w'ier Slingeringen bekend zyn , is een Datum , waar uit men de waare Leng* te der Slingers 9 de ruimten door welke zwaare Lichaa- men in een gegeeven tyd vallen , en verfcheide andere ftukken , bctrekkelyk tot dcXeer der Zwaartekragt , do gedaante der Aarde , cnz. kan ontlcenen. Het Werk fluit met verfcheide onderrigtingen , om aan te toonen , hoe ling der onderfcheide Maaten ; en met eenige Tafelea van vergelyking der Gewigten en Maaten van onderfchei- de Volken ^ welker gebruik , in de Wysbegeerte en den Handel, van zelve in 't oog loopt. Schoon dc Heer whitehurst , eenige jaaren geleden, voelde, dat zyne kragten allengskens aniamen, lict nog- thans zyn altoos werkzaatne Geest niet af van de gewoo* ne oefeningen. Zelfs in zyne laatfte ziekte, voor dat dezel* vc hemigeheel aan zyne kamer bond, was hy, by tusfchen* poozen , bezig in het voltooijen eener Verhandelinge over de Schoorfteenen , Wind-verwekking, en Broeykasfen, in den Jaare MDCCLXXXII aangekundigd; .behelzende I. Een verflag van de eigenfchappen der Lugt , en van de Wetten waar aan de Vloeiftoffen oqderworpen. zyn. • 11. Derzelver toepasfmg op , cn gebruik m , eerie verfcheidenheid van geLvallen hetrekkelyk tot het maakcu der Schoorfteenen , en het wegneemen van zulke gcbre- Vv ft ken. 4i4 LIBVKN BN SCHRXFTSlf ken , als oude Schoorfteenen doen rookea. QL Ik wyze om firaaijc Kamcrs te lugten , zonder ecnig jsigt* baar vertoan van misraaaktheid, gefcliikt om Schit* deryen , Prentcn , Huiscieraaden , en IVaaije Kamcrs te bewriaren voor dc fchadclyke uitwerkzekii van ftillhande Imtn damp - van kaarsien, enz. ■ - IV. De wyzen om Kantooren,, Werkwinkels , waarin vcel Volks wcrkt, en Vtde kaansfen en JaDpen braiulen, als mede om Ho^i* taalen , Gcvangenluiizen , Stallcn, enz. , verfche lugt tc wrfchafl'en. ' ' ■ V. Een Wysgeerig onderzoek omn-ent htt maakzel van Broeikasfen , gefchikt tot het kweeken van vrccmde Gcwasfen, VI. Eene befchryving van indcre middelen , Ihrekkcnde om de gezondhekl der Men- ft:hen,en het genoegen des leevens, te bcvorderen. Het Handfchrift en de Tekeningen benisceu tegcnwoordig 111 do handen van ccn Heer te Croydon. 7 Nu cn dan was de Heec vvhitehurst onderbeevig isln klcine vlaaa;en van Ticht. In November des Jaars MDCCJLXXXVil 5 had hy een meer geregelden aanvaL Op den vyfden December, daar aan volgende, kreeg hy, zich onvoorzichtig aan ecne koude blootgefteld hebbende, cen fchielyk toeval van dit ongemak in de raaag. Deeze frwaal Averd ecrbuig.crger, en byzonder daar draelvc vcf* gezeUl glng. van .'eett hardnekkige verftopping in de Inge- wandcsn ; hier by kwamcli verzweeriugen , zich waarfdijrn- !yk uitbtoideade door bet geheel het tot voeding. dienend kanaah Zync ziekte was langduurig en fmertelyk. Dr. iiAViD PiTGAiRN V Dr.» AUSTIN , Dr, wiLLAN , en Mr. CHAMPNBY9 bezo^cn hem gelladig^ en hunne poogingen bezorgdcn hem, eindclyk, ccnige verligting in de loicrte- lyke tocvallen. 'Gmtrcnt het midden vanjanuary dc8jaarf;MDCCLXXXVIII, gmg hy by een Vricnd te Chelfca zyn intrek neemen, om te beproeven , of de verandcring van Lugt hem rou baa- ten ; men fprak. coen van een keer na Bath , indien zync kragte'n zo verre' mogten.herllelleri , dat hy de vennocie- nisie dcr reize rkc^n uitftaanw Na een week Terblyfs te Gheljea , 'dc V^rwagte'baiit nict eriangende en ontnist door 'het eenigzihs wodcrkoered "van de verrchynzelen w^ncf'-'kwaal^ V ttejreerde hy na zyn eigen Huis weder te Reeren. Hier- gekomcn , beg6nnen zyne krngten ftcik af ^ neemen' , ' door Koortzcn-, -die beftendig 'die nagten wederkwanlen hy wetd een^igeraamte gclyk. Gevoelen- de dat zytte Onsbinduig naby Hvas, wagtte by dezelve in met met eene volkomene htiderwerping , ea^tidigde, op deh achttienden van February, in het vyf en zeventigfte Jaar kyns ouderdoms, zyn werkzanm en nuttig leevcn. Zyn dood wicrd niet allcen bcklaagd door zyn* groot aantal Vrienden , maar ook door ieder Liefhebber van St, Andrew s Kerkhof , in Gray^s-Inn-fam , waar zyne Vrouwe in den Jaare MDCCLXXXIV was bygezet. Hy liet twee jongcr Breeders naa, jambs, een Klok- en Hd- rologicmaaker te Cotigleton , en georgr , die van zyne middelen te Repton in Derbyshire ftil lecfde. Aan zyA Neef JOHN, zoon van jAmes, die hem in zyn Werk te Derbcy opvolgdc, had hy hct grootfte gedeelte zyner be* zittinge, en cen klein goed te Congleton^ \ wclk, zints de Vcrmeestering , in 't bezit der Familie geweest was , be* fprooken. Hoe zeerookdeHcer WHiTEHURST agting verdiende,vatt wegcn zyne bedrccvenbeid in de Werktuigkunde , en an* dere deelen der Natuiirkunde , op welke hy zich byzonder Uevlytigde , was hy nog veel agtenswaardiger by zyne Vrienden en Bekenden , uit hoofde van zyne Zedelyke Hoedanigheden. Om niets te zeggen van dc Opregthei4 en Stiptheid in alle zyne handelin^en, betrekking hebbende oplzyn bedryf, haddcn weinige Menfchen een Weldaadigcr Hart dan hy, of, deeden het, ziilk cen hart bezittende^ ^et mecT oordecls, tot de beste cinden werken, Hy was, in den uit^ebreidften zih dier benaaminge , een Menfchen^ vriend. . In alles wat ftrekt ten nutte van het Mcnschdonit was hy altoos , ea bovenal in dru^kende ongelqgenhe- den, volyverig bezig; oordeelendc, dat niets MenschlykS ooit van een Mensch vreemd nioest zyn. Schoon zcef wel bekend by veclen der Grootcn , om wier gunst te bejaagen men vl9ijery in *t algcniccn VQor, den gcrcedftcrt weg gehouden heeft , jnoet men te zyner ecre aanmer* ken , dtt hy nimmer tot die laaga wyze van Gunstbejag zich vemederde, Vleijery hield hy voor de hiagftc On- deugd van eene laage Zicl. Nict alleen ;hai} hy cen ge« zetten nfkecr van VleijeVy , maar ook van alle' andere afr wyking van de VVaarhcid , en mag hy in .'alien decle een getfouw Dicnaar van dezelve gcnaamd worden. Dage* hrks was hy meer of min bczig om de Waarheid na te Ipeuren , en , in den gchc'clen loop van een lang en boveri* maate nuttig Iccvcn , blouk de Waarheid in zyne dadf den uit. Men begroef zyu overfchot op V V 3 AAN« 6s6 AANMBRKINOBN OVBR DB ZEDBH, BNZ. AANMERKINOBN OVER DE ZBDEN EN GEWOONTEN DEt INWOONDEREN VAN NAPfiL^. DOOF dcn HeCF DUPAXy. De Lugtsgeftdtcnis heeft te Nap^U ceu volkomen ovcr- mecstcrcnden iiivlocd ; de Zon heerscht 'er onbc- {)erkt , en veroorzaakt eenc algemecne Vcrflapping in al- e betrekkingen cn leevensoinftandigheden , 20 burgeriyke, ftaatkundige , als natuurlyke. Niets kan en word hier ye- daan , dan 't gecn met zckere bepaalde fpanning der ze- nuwen kan gefchieden; de kragten zyn even zobep^ald, als dat ceniger ftem niet hooger dan hct octaaf kan klimoien. Godsdienst is te Napch louter BygclooF ; doch an- ders heeft men *t , ten dien opzigte , hier zeer gemaklyk. Te zeggen , dat gy Godsdienst bezit is denzelven te hcb- ben, Een vierde gedeelte des . Volks vergenoegt zkh met ter Misfe te gaan, Zeldzaam knielen zy in de Ker- ken ; cn gaan 'cr meest , als ze verlicht worden , als men 'cr Muzyk of Operas heeft. 't Staat elk vry te fpreeken van , en uit te vaaren tegen , den Godsdienst, tegen dcn Catholykcn Godsdienst zelfs. De Godsdienst gaat niet verder dan Bygeloof , klimt nimmcr tot Geest- dryvery op ; want Geestdryvery is ecne daad van Kragt- bctoon. Men mag zeggen , dat de Fakkel van den Gods- dienst hier flikkert, maar niet brandt. In de Sexe, fchynt ieder handel te dryven. Vaders, Moeders , Echtgenooten , Broeders , Monuiken , alien doen zy 'cr openlyken handel in. De Inwoonders van NapcU bedriegcn elkander zeer "behcndig; doch altoos jokkende. 't Gehecle leeven onder de Napolitaancn is een fpel , om te tooncn wie dc mees- te kunst en behendigheid bezit ; elders vegten de Jie- den , om te bepaalen wie de fterkfte is. Zy erkennen hier 'er op , gelyk in andere Landen de Speclders op him win- nen ftofFen. Zulks ftrekt grootlyks tot vcrtraaging van alle verrigtingen : zy letten met omzigtige naauwkcurig- lieid op alle ftappen van hun naasten , even als de Schaak- fpeelers op elkc beweeging der Oukken. Weinig wordt /er ovcrzulks uitgevoerd. Beloften zyn enkele klanken* niets is vcrbindcnd dan Schrift, en ieder Schrift bc^ openlyk, dat zy iemand heist DBR NAPOLITAANBN. 637 icist in zich ftoffe tot een pleitgeding. In pleiten vin- den zy ftnaak : dit houden zy voor eene foort van foel ; zy gaan iia de pleitzaal tot tydvcrdryf , en om te (nap- pen. Geen zedelykheid is 'er in hunne denkbedden , noch zclf in hunne gevoelens. Braafheid fchynt, by de Napiy- Htaanen , een opwelling des vcrftands ; Openhartigheid cene leevendigheid van gefteltenisfe ; anders is Verftand by bun eene bekwaamheid om te bedriegen ; Deugden hebben 'er geen beftaan , en de Ondeugden ftammen af ran de Lugtgefteltenisfe. Hunne Aandoenlykheid is geheel werktuiglyk. Op *t gezigt van een Vermoorden en van den Moordenaar, f[evoelen zy eerst medelyden met den eerften doch gaat chielyk tot den laatften over. Wraak merkt men hier aan , als een Recht der Na- tuure ; en is de eenige drift , waar aan zy kennis heb* ben. Traagheid fluit Gierigheid buiten; Liefde is niets mecr dan eene behoefte ; eene Vrouw enkel een ftuk Huisraads , en een Minnaar de eerfte die 'er voor be- taalt. Zy bcniinnen hunne Kinderen niet , dan wanneer zy nog klein zyn , en dan gaat die liefde ver. Ontugt verwekt in dc geheele uitgeftrektheid des Ryks niet n^ec dan 6dn duizend Vondelingen. Getrouwde Mannen, die geen Kinderen hebben kunnen verwekken , koopen niet zelden Vondelingen in het Vondeling Hospitaal. In 't eerst fpeelen zy 'er mede, vervolgens worden zy Slaaven, en eindelyk hunne Erfge- naamen. Kindcrliefde is enkel eene hebbelykheid; Vriend- fchap niets meer dan dc hoop op voordsel; en Dank« baarheid een bloote uaam. 't Weinige , *t geen men hier werkt , is om voorts werkloos te weezen. Niets te doen maakt de gelukza« iigheid der Napolitaanen uit. De KoflFyhuizen, de Win- kels , de Openbaare plaatzen , zyn , van den morgen tot den middag , vol van allerlei foorten van Volk , Monni- ken , bb^s en OfHcieren , die zitten te geeuwen over de Nieuwspapieren , of zitten uit te kyken na de voorby- gangers. Onbekwaam, om eenige gewaarwordingen , door eigen overdenking , op te wekken , hebben zy de opwak- kering der van buiten aankomende voorwerpen noodig. Men moet hun doen voelen, om opmerking te wege te brcngen. Op den middag gaan zy eeten. By zeer weinigen wordt Vv4 ei- cigenlyk de tafel |;edekt. Naa dat de Ttotsheid de deo- ren geflooten heett,eetcn zy cen ttuk broods in een hoet Naa het eeten, gaan zy bykans geheel naakt leggcn: eeo uur voor den avond ftaan zy op, kleeJen zich aan. en esian na *t KofFyhuis , of in een koets ryden. J}it is de Itond, dat een zwerm van Voetknegten te voorfchyn korat, en de Stad vcrvult, 't Is het beroep van wftien duizend voor de rytuigcn te ioopen, en van nog vyfrien duizend meer , om 'cr agter te gaan* Zy ryden na dc MoU^ de Kiaia^ of langs de kust van brefUica; nooit buiten Napcls , noch te voct. Geen Hear zou id den avond , wandclende , op ftraat dnrven vcrfchynen: ditzou cen onafwischbaare fchande weezen. Zy blyven in de Opera , of in de Herbcrg, of aan de Spceltafels, tot vyf iiurcn in den morgenrtond. Nooit ontdekt men op hun gelaad tekcns van Vrolyk- heid , Vennaak of Vergenocgen , en , om de waarbcid rc xeggen , wordt men 'er ook niet veel Onrusts in gewaar. Jiun hoogfte goed is , gelyk ik gezegd heb , over dag Diets te doen, en 's nagts te Icevcn. 's Avoads bedaart de koorts der hettc , cn dit is genocg vpor hun be- ftaan. Weinigen wceten bier wat het is de fchoonhedcn der Natuur te genieten , die hier wonder verrukkelyk is : zy hebben gcen aandoening. De Natuur heeft geen Minnaars. . Het gehcele Volk is voldaan met 't genot 't wdk de- zelve fchenkt. De meesten wcrken alleen zo veel nood- aaaklyk is , om niet van honger tc ftcrven. Deeze Lie- de n worden Lazzaroni geheetcn. Deeze Lazzaroni maakcn gcen byzondercn rang van Menfchen uit : 'er zyn Lazzaroni in elk bcdr)^ : 't is cen naam, enkel gegeven aan alle Lediggangers. Indien zy minder dan andercn werken, 't is , om dat zy minder tot hun Icevensonderhoud behoeven te werkeu. *t Is by hun geen ondeugd, maar maatigheid. Wanneer een Las* zaron ecnige weinige uuren gcarbeid,engenoeg gewonnen heeft om eenige dagen van te beftaan, neemt by rust^ wandelt: hy leeft. ' Dc Vrouwen te Napels zyn zeer leelyk. Vrouwlyke Schponheid is een bloem , die een vogtige lugt en gc» maa'tigde warmte vordert. Alle die gelukkige trekken, welke de Natuur uitgckoozen heeft, om waare Schoon« hcid te vormen , verdwynen hier fchielyk , daar zy tefc Im DEH MAPOLITAAHBN* {ens aaogetast worden door de lugtsgefteltenis^ de zeden des lands , en At opvoeding. Deczc zelfde invloeden , nogthans , die de Vrouweil vaa Schoonheid berooven , fchynen dczelve a|in de Manh sen by te zettearin de daad, de Mannen zien 'er, over *t algemeen, wcl uit. • Te Napels zyn , als men de Mazyk uitzondert , fchooJie Kiinften niet meer • bekend. Qp de. Stem flaat men dlermecst agt; niets, 6f men ofFort bet 'er i^io op. De Natuur, de VVettcn , vcrfcheide Biillen van den Paua;* hebben te vergeefscH den Mensch tragten te wederhoiir den , van door eene Kunstbewerking de Mans Stem tot de K in Alt op te vocren: maar die klank wordt zo. w^l betaald ! Wie bet daar toe kan brengen geniet zo veel eGtsl Nape/s heeft nog groote Mannen^. 't zyn Castrati., i>e Handwerktuiglyke Kunften zyn bier nog in haarc kindsheid. Men mist de gemecnfte wcrktuigen, die.thaiii^ overal en elders in ILuropa gevonden Worden. Men heoft een geheele week noodig om iets.te vervaardigen ,'t geea men in Frankryk in 6(hi uur zou doeOi Koophandcl, Krvgsdienst, de meeste Kunften, ook de Landbouw , is in handen van Vreemdelingen. Nu zint$ onlangs beginnen de Inboorelingen 'er deel in te nec^ men. Thaus rusten zy bet eerfte Schip uit , 't welk inn mer ondernam rechtftr^cks eene Laading Zuiker en Indt §0 uit onze Havens te baalcn. De Capitein van .dat chip Z5»l een tweede colum&us voor Napels zyn. Dit Jaar heeft men de eerfte Napelfchc Gazette gezien. 