Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Noord-Amerika heeft reeds in den juratijd eenigszins koeler klimaat dan Europa bezeten, in de krijtperiode wordt dat nog duidelijker en terwijl het eoceen in Midden-Europa een bijna vol- komen tropisch karakter heeft, is de eocene flora in het binnen- « land van Noord-Amerika die van een subtropisch of gematigd warm klimaat. Europa. moet, althans gedurende den tertiairen tijd, in vergelijking met andere streken, een abnormaal warm, het binnenland van Noord-Amerika een abnormaal koel klimaat bezeten hebben, — een verschil geheel analoog met het tegen- woordig bestaande en hoogst waarschijnlijk ook aan dezelfde oorzaken te danken. Noord-Amerika vormde reeds zeer vroeg een groot vastland, waaruit zich aan den overgang van de krijtperiode tot den tertiairen tijd de laatste groote zeearmen terugtrokken , zoodat het continentale karakter reeds toen zich in zijn tegenwoordigen toestand ontwikkelde. Het moet daardoor , onder dezelfde algemeene warmteverhoudingen der aarde een geheel ander, koeler klimaat bezeten hebben dan Europa. Dit toch bestond gedurende lange eeuwen uit eilanden en schiereilan- den met groote binnenzeeën en breede zeearmen, waarlangs, met de overheerschende winden warm water uit zuidelijke stre- ken kon worden aangevoerd, welke het klimaat tot in de poolzee zeer mild moeten hebben gemaakt. Verder schijnen er gedurende lange tijden en tot in de tertiaire periode, over Rusland en Siberië ruime verbindingen van de arctische zeeën met de warme zeeën van Europa en zuidwestelijk Azië bestaan te hebben. Ook de arctische streken van noordoost-Azië en Noord-Amerika moeten daardoor in gunstiger omstandigheden verkeerd hebben dan nu en in het centrum van Azië aan den voet van het Allai- À D - 4 ‚Ред LES Ee Cas ay co dibus га чаша мара ааа мыры са 51 gebergte kon een echte tertiaire boschgroei bestaan (SCHMALHAUSEN en Махімоуғіс? in: Palaeontographica, 55. p. 142—216). Locale afwijkingen van de algemeene warmteverdeeling komen, evenals nu, ook in alle vroegere perioden voor, en zelfs hebben zoovele geologen sporen van ijswerking in ver- schillende streken der aarde en in bijna de geheele serie van formatiën meenen te herkennen, dat men die wel niet langer zal kunnen voorbijzien ?). Die oudere ijsvormingen onder- scheiden zich echter van de pleistocene daardoor, dat zij geen algemeen verschijnsel zijn, doch klaarblijkelijk zonder direkt verband met den breedtegraad optreden in de meest ver- schillende deelen der aarde, terwijl tegelijkertijd in andere streken van allerlei breedtegraden organismen gevonden worden, die een warm klimaat verraden. Voor ééne oude periode is het bestaan eener belangrijke ijsvorming met bijna volkomen zekerheid bewezen. Uit de laatste helft der kolenperiode kent men in Zuid-Afrika, in Voor-Indië en in Australië uitgestrekte en machtige lagen, die geen Sigillariae , Lepidodendra , Calamites of andere echte kolenplanten bevatten, doch eene flora van varens, voornamelijk van het geslacht 6lossopteris еп equise- faceae met eenige coniferae en cycadeae. Deze plantengroei sluit zich — zooals reeds boven gezegd werd — geheel aan bij dien, welke in de trias-periode in Europa zal verschijnen , vol- strekt niet bij de echte carbonische flora. Het optreden dezer nieuwe flora gaat in Zuid-Afrika, Indië en Australië >) vergezeld 1) Een overzicht der aangegeven voordiluviale verijzingen kan men vinden bij Crot, Climate and Time, Hoofdstuk 18. 2) Volgens berichten van lateren tijd zouden ook in Brazilië sporen eener carbonische glaciatie ontdekt zijn (The Carboniferous Glacial Period, Further Note by Dr. W. Waaces on a letter from Мг. С, Denny. Records of the Geol. Survey of India. Vol. 22. 1889. p. 69). Groote blokken graniet en gneiss kunnen echter ook op andere wijze in fijne klei voorkomen dan door ijstransport. Ik herinner slechts aan de schalenvormige verweering der andesieten van Sumatra en Java. Zoolang geen duidelijke geslepen en gekraste steenen gevonden zijn, zal het voorzichtig zijn het bestaan van glaciatie in de carbonische formatie van Brazilie (die overigens ook machtige kolenlagen bevat) ten minste als zeer twijfelachtig te beschouwen. 52 van de vorming van lagen, welke al de kenteekenen bezitten van onder den invloed van ijs te zijn afgezet. Tegelijkertijd bestaat in Europa, Azië en Noord-Amerika en zelfs tot nabij de noordpool de weelderige vegetatie der steenkolen. Іп eene algemeene, over de geheele aarde werkende oorzaak kan men de verklaring van dit opvallende verschijnsel aldus niet zoeken. Men heeft ook hierbij gedacht aan eene verplaat- sing van de aardas en van de polen. Beproeft men echter welken invloed deze zou hebben, zoo blijkt, dat men, ja aan de eene pool zoodanige geographische ligging kan geven, dat het gelijktijdig voorkomen van ijs en van een bijna tropischen plantengroei in verschillende deelen der aarde, waar nu geheel tegenovergestelde toestanden bestaan, althans eenigszins minder onbegrijpelijk wordt, — men brengt de andere pool dan echter te midden van eene echte kolenflora. Ook is de afstand der verijste streken van de hypothetische zuidpool zoo groot, dat de geheele aarde belangrijk koeler zou moeten geweest zijn dan zij nu is, wat stellig niet het geval was. Het is wel geheel onmogelijk hier algemeene oorzaken te hulp te roepen, en men ziet zich genoodzaakt ook deze uitgestrekte klimatische afwijking door locale invloeden te verklaren. Het is nu be- wezen, dat het hestaan van ijs in den vorm van gletschers in veel hoogere mate afhankelijk is van de vochtigheid van het klimaat dan van zijne lage temperatuur. Op het vochtige Nieuw-Zeeland dalen gletschers bij eene gemiddelde jaarlijksche temperatuur van 10°C, even warm als het klimaat van Weenen en warmer dan Genève, te midden van dichte bosschen met boomvarens, palmen еп Fuchsia’s, tot 219 М. boven zee af, terwijl in de droge bergstreken van Oost-Siberië, bij eene gemiddelde jaarlijksche temperatuur van — 15° tot — 18°, noch bestendige sneeuw, noch gletschers gevonden worden. Aan de zuidzijde van den Himalaja liggen eeuwige sneeuw en gletschers (bij + 0.5?C. jaarlijksche temperatuur) ruim 700 M. lager dan aan de noordelijke (bij — 2,28. temperatuur). Опдег de tropen is de jaarlijksche temperatuur aan de grens TORRE ава мг се Pa me PET ар сија есені ааа жар, la Ба аа RE и са ақ АЯҒЫН FTE 55 der eeuwige sneeuw + 19,5 C., in де Zwitsersche Alpen — 590. Ook heeft „men waargenomen dat de perioden van toename der gletschers in de Alpen kunnen samenvallen met warme jaren, daarentegen perioden van achteruitgang met koude jaren; terwijl de gletschers aangroeien , wanneer gedurende eenige jaren vochtige W-winden de overhand hebben gehad en omgekeerd afnemen bij het overwegen van 0- en N-winden. Uit deze еп andere feiten heeft men terecht opgemaakt , dat het belangrijkste moment der gletschervorming de hoeveelheid gevallen sneeuw in de »Firnregion" is. Wanneer in de vroegere perioden en tot in den tertiairen tijd de warmte werkelijk, zonder nadeel voor de equatoriale streken, veel gelijkmatiger dan nu over de aarde ver- deeld was, terwijl tellurische invloeden geheel onmachtig zijn om op zich zelf den warmiegraad der geheele aarde aanzienlijk te wijzigen, moet de hoeveelheid door de aarde ontvangen warmte toen grooter zijn geweest. Daardoor moet de lucht absoluut meer waterdamp bevat hebben, en waar dan belangrijke verheffing van den bodem bestond, zal zich gemakkelijker sneeuw en is tot gletschers hebben kunnen verzamelen dan nu. Пе onderste grens der eeuwige sneeuw kan dan in streken, die even warm waren als de tegenwoordige tropen; lager ge- weest zijn dan de tegenwoordige van ongeveer 5000 M., terwijl de bovenste juist hooger moet gelegen hebben. Bij rijkelijken toevoer van sneeuw zouden in bergstreken aldus zich gletschers hebben kunnen ontwikkelen, welke onder omstandigheden zelfs tot in zee afdaalden. En evenals over bijna het geheele noordelijk halfrond in het bestaan van een uitgestrekt, menigvuldig door de zee tot een grooten moerassi- gen archipel ingesneden continentaal laagplateau de voorwaar- den van kolenvorming gegeven waren, op zoo groote schaal, dat alleen de van West-Azie tot in Australië uitgestrekte beddingen van jura-kolen daarmede eenigermate te vergelij- ken zijn — schijnt gedurende den kolentijd, längs en bezuiden den evenaar, een groot bergachtig continent (»Gondwana-Land” van Suess), op daarvoor geschikte punten , uitgestrekte ophooping 54 van ijs bevorderd te hebben. Groote gelijkmatigheid der orographische toestanden over uitgestrekte continentale aard- schotsen schijnt voor den kolentijd karakteristiek geweest te zijn. Het is dan mogelijk en waarschijnlijk, dat bij het steeds hooger opduiken van dit continent, onder de veranderde levensomstandigheden, zich eene nieuwe flora ontwikkelde welke eerst veel later, aan het begin van het mesozoische tijdvak in Europa, in meerdere verheffing van den bodem voorwaarden vinden zou, waarvoor zij meer geschikt was dan de oude palaeozoische flora, en deze alzoo uitroeien. Van die hooge acclimatisatiepunten kan de nieuwe flora zich dan langzamerhand. zich voegende naar hoogere temperaturen , in het warme laagland verspreid hebben. Werkelijk meent men ook in de perm- formatie van Europa sporen van glaciatie gevonden te hebben. Ook wijzen vele bijzonderheden in de verspreiding der organismen in andere perioden op merkbare verschillen in den warmtegraad tusschen onderling niet zeer verwijderde streken, en daar invloed van de breedte daarbij niet is waar te nemen, moeten deze afwijkingen aan dergelijke locale invloeden worden toegeschreven als ook heden in de verdee- ling van land en water, bodemverheffing , windrichting en de nabijheid van warme of koele zeestroomingen gegeven zijn. Voor zoover wij evenwel iets algemeens in de verdeeling der warmte hebben kunnen ontdekken, dus met zekerheid van den jura-tijd af, geschiedde die, volgens het tegenwoordige plan, in concentrisch om de polen gelegen klimaatgordels, van de tegenwoordige alleen afwijkend door de onderlinge grenzen eu temperatuursverschillen. Van de tertiaire arctische flora wist reeds Heer, dat zij cen zoo gesloten krans om de pool vormde, dat deze daaruit nergens ontsnappen kon. Ook hier kan eene verplaatsing van de pool ter verklaring van ће! palaeothermale phenomeen niet baten 2). Omdat echter ook geene andere der opgestelde 1) Van de vroegere pogingen ош, bij gebrek aan beter, de verklaring der warme arctische klimaten te zoekeu in seculaire veranderingen van den E r - | E 55 hypothesen bevredigen kan, heeft men іп den laatsten tijd, zooals een drenkeling grijpt naar den stroohalm, die bijna ver- geten poolverplaatsing toch weder te hulp geroepen. Aauge- moedigd door de nieuwe bewijzen, welke van astronomischen kant geleverd zijn voor het feitelijk bestaan van kleine ver- anderingen in den stand der aardas, heeft Nrumayr gemeend door grootere althans gedeeltelijk. de warme klimaten der poolstreek te kunnen verklaren 1). Mag reeds het recht om verplaatsingen aan te nemen van tien en meer graden op grond van bewezen verplaatsingen van опдегдеејеп van secunden, waarvan шеп het verloop nog niet beoordeelen kan, eeniger- mate in twijfel worden getrokken, de gegevens der palaeonto- logie zijn met eene dergelijke verplaatsing niet wel te rijmen. Neumavr ziet zich tot deze aanname vooral genoopt door de weelderige tertiaire flora op Grinnell-Land en het feit, dat de tertiaire planten van Alaska, bij 60° N. B., nauwlijks meer het karakter bezitten eener zuidelijke flora dan die van Spits- bergen bij 78° N. В., еп dat ook buiten de poolkringen de verspreiding der organismen op eene dergelijke verplaatsing schijnt te wijzen. Inderdaad is de tertiaire flora van het binnenland. van Noord-Amerika die van een slechts subtropisch of zelfs matig warm klimaat, verraden de door Матноввт be- schreven jongtertiaire planten van Mogi op het eiland Kioe-Sioe in Japan een ietwat koeler klimaat dan het tegenwoordige en hebben ook de tertiaire zeedieren van de kust van Chili (bij 55° Z. B.) Pureer niet tot het bestaan van eene hoogere stand der aardas, geelt F. vox Czerxy (Die Veränderlichkeit des Klimas und ihre Ursachen. 1881. p. 86 sqq.) een overzicht. G. Насенток heeft reeds in 1878 (Nature. Vol. 18. p. 266) op geologische gronden het onvoldoende dezer verklaring aangetoond. Wat de physische zijde van het vraagstuk betreft, staat nu vast, dat aanzienlijke atwijkingen in ieder geval slechts door groote veranderingen in den imwendigen evenwichtstoestand der aarde kunnen worden teweeggebracht, welker aard wij nog niet eens vermoeden kunnen. | 1) M. Хесмлүк, Die klimatischen Verhältnisse der Vorzeit, 1. с. H 56 temperatuur уап het zeewater kunnen doen besluiten dan де tegenwoordige, reeds betrekkelijk koele. Het moet in het oog loopen, dat al deze plaatsen ook zu een relatief koel klimaat bezitten. Daar in tertiairen tijd de continenten (met uitzondering van Europa) althans in de be- doelde streken van Noord-Amerika, Zuid-Amerika en Oost-Azië over het geheel reeds de tegenwoordige grenzen bezaten, ligt het wel meer voor de hand in de werking der tegenwoordige · invloeden ook de oorzaak te zoeken van de tertiaire afwijkingen van het algemeene plan der warmteverdeeling, dan in proble- matische aanzienlijke veranderingen in den stand der aardas. Het klimaat van een groot continent, zooals dat van het tertiaire Noord-Amerika was, afgesloten van den direkten invloed van warme zeestroomingen, zal minder gunstig geweest zijn voor het bestaan van een subtropischen plantengroei dan het insulaire en door zeestroomingen verwarmde klimaat van Europa, en het verschil tusschen de klimaten van beide werelddeelen zal nog grooter moeten geweest zijn dan het nu is. In plioeenen tijd, toen de verschillen met de tegenwoordige algemeene warmteverdeeling nog slechts geringe waren, kan Japan zeer wel ietwat koeler geweest zijn, wanneer zijn klimaat door verbinding der eilanden met het vaste land minder insulair was en aldus ook de invloed der koele Oja-Shio-zeestrooming zich meer kon hebben doen gelden 1). Пе westkust van Zuid- Amerika heeft haar betrekkelijk koel klimaat nu te danken aan den invloed der koude Peru-strooming. Bij versterking van dezen stroom, waartoe in tertiairen tijd waarschijnlijk alle voorwaarden gegeven waren, zou zijne warmere herkomst door die versterking kunnen zijn gecompenseerd geworden, zoodat het zeewater , dat de tertiaire kust van Chili bespoelde, niet warmer was dan het tegenwoordige (14!,?C.). Ook is het koelere tertiaire klimaat van Alaska te verklaren door dezelfde oorzaken, waar- 1) Over deze invloeden op het tegenwoordige klimaat van Japan zie A. Worixor, Die klimate der Erde. Jena, 1887. ПІ. p. 365 sqq. 57 door het ook nu relatief koel is, namelijk overheerschende land winden. Eene verplaatsing van de pool zou ons overigens de tertiaire arctische verschijnselen niet begrijpelijker maken. NeumAvyr denkt zich de pool 10° tot 20° langs den meridiaan van Ferro verschoven in de richting van Oost-Azië. Laat men de pool 10° in de aangegeven richting zich verplaatsen, zoo worden inderdaad Grinnell-Land, Groenland en Spitsbergen in gunstiger verhoudingen gebracht, doch de tertiaire bosschen van Nieuw- Siberië zouden dan nog meer nabij de pool komen te liggen dan zich nu Grinell-Land bevindt, en eene grootere verplaat- sing geeft nog onmogelijer uitkomsten, terwijl eene veel geringere geen merkbaren invloed hebben kan. Nguwayn moet zelf toegeven, dat, in welken stand van de pool ook, de plaatsen, waar weelderige tertiaire bosschen bestonden, in ieder geval nog veel meer nabij haar blijven dan de uiterste grens, waarop een kreupelachtige boomgroei thans te vinden is, en dat in ieder geval de fossiele flora van Europa veel verder afwijkt van de tegenwoordige orde van zaken, in de richting van een warmer klimaat, dan die van Japan in tegenoverge- stelde richting. Mag daarom al van astronomische en physische zijde geen bezwaar bestaan, ook tegen aanzienlijke verplaatsing van de polen, zoo bewijzen toch de verschijnselen van den arctischen plantengroei in den tertiairen tijd daartegen: Belangrijk kunnen, 400 zij al bestaan hebben, die afwijkingen van de aardas en de polen ook in vroegere perioden niet geweest zijn, want de klimatische verspreiding der organismen in die perioden , waar- van wij dat hebben kunnen nagaan, beantwoordt aan gordels, die concentrisch de tegenwoordige polen omgeven. Wij mogen aldus aannemen, dat van den tijd der eerste palaeozoïsche organismen af, tot aan het einde van de tertiaire periode op hoogere breedten van het noordelijk en het zui- delijk halfrond — tijdelijke locale afwijkingen buiten rekening gelaten — warmere klimaten geheerscht hebben, en dat naar 58 de polen het verschil met den tegenwoordigen toestand toeneemt. Zoover wij kunnen nagaan, hebben de streken nabij den equator in ieder geval slechts weinig invloed ondervonden en zijn — afgezien van tijdelijke locale afwij- kingen van het algemeene plan — nooit koeler, misschien wel een weinig warmer geweest dan tegenwoordig. Daar het nu voldoende bewezen is, dat tellurische invloeden (inwendige aardwarmte, veronderstelde andere menging der atmospherische gassen, veranderingen in de verdeeling van land en water) voor zoover zij al werkelijk bestaan hebben, nooit merkbaren invloed kunnen gehad hebben op de algemeene verwarming der aarde; en verder de meer gelijkmatige ver- deeling der warmte van dien aard is geweest, dat wel de op hoogere breedte «gelegen plaatsen begunstigd werden, doch niet ten nadeele van equatoriale streken, moet de totale hoeveel- heid door de aarde ontvangen warmte grooter zijn geweest dan zij nu is. Deze moet zelfs veel grooter zijn geweest, dewijl van de 61/5 |; meerdere intensiteit der zonnestraling in Januari dan in Juli de aarde, in haar geheel, niet alleen op geenerlei wijze en nergens merkbaren invloed ondervindt , maar zij zelfs in Juli warmer is dan in Januari 1). Van dat meerdere aandeel in de zonnestraling, dat de aarde in haren winterstand ten deel valt, schijnt zij door haren dikken luchtmantel heen niets te voelen. De ongelijke verdeeling van land en water in het N. en het Z. halfrond — een volgens geologische ervaring voor den algemeenen warmtetoestand zoo weinig machtige factor >) — heeft hier grooteren invloed op de algemeene warmte der aarde dan Ше !/,; vermeerderde zonnestraling. In het verloop van de tertiaire periode had eene algemeene afkoeling plaats. Klaarblijkelijk door gunstiger verhoudingen 1) R. Seven, Die Wärmeverteilung auf der Erdoberfläche. Denkschr. Wiener Akademie der Wissensch. Math.-Nat. Classe 1886. Bd. 51 p. 1. 2) Onder anderen door het schoone onderzoek van Neumavm, Die geogra- phische Verbreitung der Jura-formation, 1. с. bewezen. 59 in de verdeeling van land en zee gedurende het begin van deze periode, komen deze in Europa een weinig later en dan sneller tot stand, dan bijvoorbeeld in Noord- Amerika , doch omdat in Noord-Amerika bedoelde locale verhoudingen van het begin der tertiaire periode af betrekkelijk weinig veranderen, moet men aannemen, dat hier de algemeene oorzaak der afkoeling het zuiverst zich heeft doen gelden, — en dat werkelijk met het einde der krijtperiode, zooals men in Noord-Amerika waar- neemt, ook de algemeene afkoeling begon, die tot aan het einde van den tertiairen tijd voortduurde. Het pliocene klimaat was nog slechts onbeduidend warmer dan het tegenwoordige , en aan het begin der pleistocene periode was de klimatische toestand der aarde aan de tegenwoordige geheel gelijk. Dan volgde eene algemeene af koeling over de geheele aarde beneden de tegenwoordige temperatuur, waardoor geweldige gletschers uit Scandinavië, Finland en de russische Oostzee-provinciën over een groot gedeelte van Europa tot Engeland , Nederland , Midden- Duitschland en ver naar het zuiden over Rusland afdaalden. Een dergelijke continentale ijsmantel bedekte Noord-Amerika tot den 59% breedtegraad (waarop in Europa Lissabon ligt). Groot-Britannië, de Alpen, de andere hooge bergen van Midden- Europa, de Рутепебт en de Apenijnen, de Atlas in Noord- Afrika en zelfs (in geringere mate) de hooge bergen in het droge noorden van Azië, ook de Himalaja, het Korakorum-en Tien-Schangebergte en in het zuidelijk halfrond Patagonië, de Andes van Chili, de hoogere bergen van Zuid-Afrika, de Aus- tralische Alpen en vooral ook Nieuw-Zeeland hadden hun eigen reusachtig gletschersysteem, ten deele eene uitbreiding van de tegenwoordige gletschers, doch ook op hoogere bergen, die daarvan nu ontbloot zijn. Al deze streken vinden wij nog bedekt met door het ijs vervoerde gesteentematerialen. Ook meer nabij den equator heeft men sporen van pleistocene gletschers gevonden in de Sierra nevada de Santa Marta (bij 11° N. B.) еп de Andes van Cocui (41/9? — 71° N. B.) in Columbia 60 en in de Sierra nevada de Merida (bij 89 М. B.) іп Vene- zuela 1). Dit voorkomen van pleistocene glaciale verschijnselen nabij den equator is een der beste bewijzen voor de gelijktijdigheid der verijzing van het noordelijk en het zuidelijk halfrond, zoodat aan haar algemeen karakter wel niet meer te twijfelen valt 2). In verband met de waarneming, dat de vochtigheid van het klimaat een nog belangrijker factor is voor de vorming van gletschers dan de koude, heeft men wel beweerd, dat de temperatuur in den ijstijd niet lager doch zelfs hooger kan geweest zijn dan nu 5). Van meteorologische zijde bestaan tegen die opvatting reeds belangrijke bezwaren (Woeikor, Die Klimate der Erde. 1. p. 102 sqq.), de palaeontologische feiten van den ijstijd zijn daarmede volstrekt niet in overeenstemming. De geheele flora en de fauna der vergletscherde streken zijn die van een koel klimaat en volstrekt niet te vergelijken met het rijke leven in Patagonië of Nieuw-Zeeland , waar , begunstigd door het relatief warme, doch vooral gelijkmatige, vochtige klimaat. een subtropische plantengroei, tot tusschen de gletschers, 1) W. Stevens, Ueber Schotterterrassen, Seen und Eiszeit im nördlichen Südamerika, Geogr. Abhandl. Wien. 1887. Bd. 1 A. Неттхек, Reisen in den kolumbianischen Anden. Leipzig. 1888. Ref. in PerEnwAxNN 's Mitteilungen. 1888. Litt. Ber. N° 471 met kaart. 2) Over deze algemeenheid en gelijktijdigheid van het glaciale phenomeen zie о. а. А. Резок, La periode glaciaire dans les Pyrénées. Bull. Soc. d'hist. nat. Toulouse. 1885. Vol. XIX. p. 107. In de nieuwste uitgaaf van Векснаоз Physikalischer Atlas zijn. op blad 5. Lief, 4, 1888, nog de volgende pleistocene gletschers binnen tropen aangegeven, die ik om het belang der zaak hier opnoem, hoewel de betreffende literatuur voor mij niet toegankelijk was: in de Andes van Equador (El Altar) nabij den evenaar; in den Штат en de Andes van Bolivia, tusschen 15° еп 18157 7. B.; in de Sierra do Mar van Brazilië tot binnen den steenbokskeerkring, in den Anahuac van Mexico, die den evenaar naderden tot 17^ N. B. enin de Namuli-bergen van Oost-Afrika bij 14° Z. B 5) Warner, The Climatic changes. Cambridge, 1882. Ным, Handbuch der Gletscherkunde. Stuttgart. 1885. ас сысы 61 bestaan kan. Пе voorstelling eener arctische koude, zooals men die vroeger had, heeft men lang verlaten, doch alles wijst er op, dat de temperatuur toch eenige graden lager moet geweest zijn dan de tegenwoordige '). Uit het karakter der flora en der fauna en de uitbreiding van het ijs kan men afleiden, dat het verschil met den tegenwoordigen toestand op gemiddelde breedte slechts weinig meer dan 590. Кап bedragen hebben. Рехск slaagde er in de pleistocene sneeuw- grens voor een aantal gebergten bij benadering te bepalen op gemiddeld 1000 M. (afwisselend tusschen 500 en 1500 M.), hetgeen beantwoordt aan hoogstens 6°C. daling der tempe- ratuur °). De fauna der Noordzee had een arctisch karakter en in de Middellandsche zee leefden vele vormen, welke nu in de Noordzee gevonden worden. Топ, vond, dat de zee- mollusken еп zeezoogdieren in de zoogenoemde Yoldia-kleien van het Kattegat en de Noordzee temperaturen aangeven als thans in de Karische zee voorkomen; de temperatuur van het zeewater in dat gedeelte van Europa schijnt aldus gedurende de grootste koude 3—10?C lager geweest te zijn dan de tegenwoordige. In de richting naar den equator moet, althans in het zeeklimaat, naar de organismen te oordeelen, het tem- peratuursverschil geringer geweest zijn. Die over de geheele aarde heerschende koude heeft zich echter niet onafgebroken doen gelden tot aan het begin van Onzen tijd. In Europa en Noord-Amerika, waar шеп de glaciale verschijnseleu het langst kent en reeds goed onder- zocht, heeft men op vele plaatsen, te midden van glaciale vormingen, eene laag gevonden zonder eenig spoor van ijs- werking en met resten van planten en dieren, die geen koeler klimaat aanwijzen dan het tegenwoordige. Deze interglaciale vormingen bewijzen, dat de koude onderbroken werd door 1) Tot dit inzicht is men vooral gekomen door meteor. onderzoekingen van Woeikor, Ueber die klimatischen Verhältnisse der Eiszeiten sonst und jetzt, Verhandl. d. Gesellsch. f. Erdkunde. Berlin , Wd. 7. p. 151 sqq. ?) Рекск, Ibid. 62 eene periode, gedurende welke de warmtegraad, die aan het begin vau het diluvium bestond, terugkeerde , waardoor het ijs afsmolt en eene flora en fauna, gelijk aan die van den praegla- cialen en den postglacialen (tegenwoordigen) tijd bestaan kon. In Europa heeft men ook reeds eene tweede kortere en minder duidelijke interglaciale periode aangetoond, die echter toch langer moet geduurd hebben dan de postglaciale tijd, waarin wij leven 1). Ook was de eerste glaciale periode langer dan de tweede. Het glaciale phenomeen bestaat derhalve uit eene alge- meene verlaging der temperatuur ten bedrage van slechts enkele graden, eene koude, waarschijnlijk nog minder ver- schillend van den tegenwoordigen toestand dan de warmte der voortertiaire klimaten daarvan afweek; het heeft zich reeds ten minste twee malen en waarschijnlijk drie malen herhaald. In den langen tusschentijd, welke deze koude perioden scheidt, keerden de klimatische verhoudingen terug, zooals zij daarvoor en daarna bestonden en nog bestaan. Die регі- oden van koude moet men daarom beschouwen als onder- brekingen van den tegenwoordigen toestand, welke reeds aan het begin van den pleistocenen tijd, onmiddellijk na de tertiaire periode, was begonnen. Sedert den geologisch recenten tijd, dat de tegenwoordige algemeene verwarming is inge- treden, heeft de aarde aldus ten minste tweemaal eene ge- ringere hoeveelheid warmte ontvangen dan zij nu ontvangt, en deze vermindering moet eene zeer aanzienlijke geweest zijn, anders zou zij geen merkbaren invloed op de klimaten kunnen gehad ћеђђеп.. Dat zijn in амалын trekken de groote veranderingen, welke de warmte aan de oppervlakte der aarde naar de gege- —— 1) A. Рехск, Geogr. Abhdl. herausgeg. von А. Рехск |. 1886. E. Brücksen, Jahresbericht d. Geogr. Ges. München 1886. lelt 11. Ook Leopoldina XXI, 1885. Verder E. Brücksen. Die Vergletscherung des Salzachgebietes, etc. Geogr. Abhandl. Wien 1886, 1. e. a. m. 65 vens der palaeontologie en geologie heeft ondergaan. Welke oorzaak kunnen deze gehad hebben? Het is nu wel met volkomen zekerheid bewezen, dat even- min als op de meteorologische toestanden der aarde, ook op de klimaten eene andere bron van warmte ooit merkbaren invloed kan hebben uitgeoefend als de zon. In veranderingen der zonnewarmte, en wel, groote veranderingen der zonne- warmte, moeten wij aldus de oorzaak zoeken der geologische klimaten. Zal nu echter ook de algemeene verdeeling der warmte over de aarde bij aanzienlijke vermeerdering of ver- mindering der zonnestraling die zijn, zooals zij naar de geo- graphische geschiedenis der organismen geweest is? Dat schijnt mij inderdaad het geval te zijn, zooals in de eerste plaats door de tegenwoordige verdeeling der warmte bewezen wordt. Bij vergelijking van de temperaturen , zooals Lenker 1) die voor de verschillende breedtegraden berekend heeft naar de zonnestraling, met de door Sprraver °) uit де waarneming gevondene (Tabel XXII bij Лехкек) blijkt eene ontzaglijke verplaatsing der warmte in de richting van den equator naar de noordpool. Tusschen 50° еп 709 N.B. bestaat eene sterke overmaat van warmte, die aan een te kort in equatoriale streken beantwoordt; in de overgangs- zone tusschen 10° eu 50° N.B., is die overmaat slechts ge- ring. De oorsprong van die warmte-overmaat moet , zooals ook aan de kaarten der thermische isanomalen van Sprrarer te zien is (men vergelijke ook PrrEnwANN's Mitteilungen 1887, Tafel 20, en 1889, Tafel 17 en 18), gezocht worden in de warme zeestroo- mingen en de overheerschende winden. In den Atlantischen Oceaan, noord-westelijk van Noorwegen, is de jaarlijksche temperatuur aldus 1296. en de temperatuur in Januari zelfs 2490. hooger dan zij theoretisch naar de breedte zijn moest; | a 1) W. Zenker, Die Vertheilung der Wärme auf der Erdoberfläche. Berlin. 1888. i э) R. Serrarer, Die Wärmevertheilung auf der Erdoberfläche. Denkschr. d. Kais. Akad. d. Wiss. Wien. Math.-nat. СІ. Bd. 51. 1885. 64 zeer sterk doet zich die invloed ook nog gelden ор де tem- peratuur van Spitsbergen en zelfs Groenland еп Nowaja Semlja. Bij vergelijking van de door Zenker berekende landtempe- raturen aan den equator blijkt verder een groot verschil met de werkelijk waargenomene; de laatste zijn veel lager. Het zeeklimaat van den equator heeft daarentegen ongeveer dezelfde of zelfs een weinig hoogere temperatuur dan die het naar de berekening hebben moest. Daaruit volgt, dat de warmte-over- maat op hoogere breedte beantwoordt aan een tekort der warmte, welke het land in equatoriale streken ontvangt. De zuidelijke hemispheer is koeler dan zij naar de bereke- ning zijn moest, en dit is wel in laatste instantie daaraan toe te schrijven, dat zij bijna geheel uit zee bestaat 1). Daar wij evenwel weten, dat de noordelijke hemispheer ook in vroegeren tijd steeds relatief veel land moet bezeten hebben | en wij dan ook juist naar de landorganismen vooral de oude klimaten beoordeelen, kunnen wij het door Zexker voor deze hemispheer in haren tegenwoordigen toestand verkregen resul- | taat veilig toepassen op de verhoudingen: in vroegere perioden. Veranderingen in de zonnestraling zullen zich, volgens Zen- KER, op de berekende landtemperatuur der equatoriale streken in driemaal zoo sterke mate doen gelden als op gemiddelde en polaire breedte. De overmaat van warmte der hoogere breedte- graden zal dan nog grooter worden en een breederen gordel omvatten dan tegenwoordig , evenals nu te danken aan de warmte welke het land aan den equator ontvangt. Wegens de groote uitgestrektheid van den tropischen gordel (die ongeveer dezelfde oppervlakte beslaat als heide gematigde gordels en ruim viermaal de beide poolkappen) en de groote hoe- | veelheid der ontvangen warmte, zullen zelfs kleine veranderingen - in zijne temperatuur grooten invloed hebben op de klimaten der hoogere breedtegraden. Die invloed wordt voornamelijk uitge- oefend door tusschenkomst van de zeestroomingen; doch zelfs. 1) Men vergelijke vooral Кар. 6 en 16 in deel 1 van Woren: Klimate der Erde. Ran дей њи T 65 wanneer de oppervlakte der zee binnen den tropengordel veel geringer was dan de tegenwoordige (75°, van den geheelen gordel) zou die invloed van de equatoriale warmte op de hoogere breedten niet behoeven te verminderen, omdat juist de warmte, welke het land nabij den equator ontvangt aan de streken van hoogere breedte ten goede komt. Het direkte gevolg van eene vermindering der zeeoppervlakte aan den equator zou aldus zijn, toename der warmteovermaat ор hoogere breedte; door de verminderde hoeveelheid van het nu meer warmte wegvoerende water zou deze toename echter kunnen zijn gecompenseerd. Ruime communicatie der zeeën op hoogere breedte met meer nabij den equator gelegen zeeën en zoodanig gevormde ver- bindingen, dat het warme water zich daarin volgens de door de overheerschende winden bepaalde richtingen bewegen kon, zijn echter noodzakelijke vereischten voor het tot stand komen van de bedoelde werking. Inderdaad weten wij zeker, dat іп de carbonische-, de jura-, de krijt- en de tertiaire periode, waaruit wij rijke arctische flora's kennen, ruime, en zelfs veel ruimer. verbindingen dan de tegenwoordige, tusschen de arctische en in of nabij de tropen gelegen zeeën bestaan hebben. Vermeerdering der zonnestraling zal in de eerste plaats direkt de temperaturen van gemiddelde en hooge breedte verhoogd hebben, en deze direkte toename van den warmtegraad zal voornamelijk het land betroffen hebben. Veel grooter zal echter geweest zijn de indirekt met de warme zeestroomingen uit de tropen aangevoerde warmte en deze zal voornamelijk aan het zeeklimaat ten goede gekomen zijn. Omgekeerd zal ook vermindering der zonnestraling ten ge- volge gehad hebben, dat op hoogere breedte de indirekte afkoeling van de zee grooter was dan de direkte, die voor- namelijk het land betrof. Terwijl bij vermeerdering der zonnewarmte de verschillen in temperatuur tusschen de polen en den equator zullen af- nemen en bij vermindering der zonnewarmte toenemen, zal ook 66 verder, in het eerste geval meer gelijkmatigheid іп de tempe- raturen op verschillende punten van denzelfden parallelcirkel en van land en zee ontstaan en bij vermindering der zonne- warmte deze tegenstelling grooter worden. In een tijd dat de oppervlakte der zuidelijke hemispheer , evenals nu bijna geheel uit water bestond, zullen ook de veranderingen in de door deze ontvangen warmte zich voor een deel op de noordelijke hemispheer hebben doen gelden , zooals ook tegenwoordig een groot gedeelte van het warme water der zuidelijke hemispheer overvloeit op de noordelijke. Hoogst- waarschijnlijk was althans in de pleistocene periode die 'ver- deeling. van land en water gelijk aan de tegenwoordige, en terwijl daardoor ook deze bron van warmte voor de noordelijke hemispheer minder rijkelijk vloeide, moet ook daarin eene oorzaak gelegen hebben van afkoeling dezer ћепизрћеег. Eene veel warmere zee, die een reeds van zelf warmer land bespoelde, en sterker uitwisseling van warmte in alle richtingen door het versterkte algemeene windsysteem, was derhalve de klimatische toestand op hoogere breedte onder de heerschappij eener warmere zon,---eene koele zee (en nu zeker ook nog vooral koeler op het noordelijk halfrond), naast een weinig koeler land, is die, welken eene minder heete zon teweegbrengt. Een dergelijke toestand, waarbij de zeeën nog koeler zijn dan het land, vinden wij nu in Patagonië en op Nieuw-Zeeland, waar de glaciatie thans eene grootere hoogte bereikt dan elders op gemiddelde breedte. Hij is de gunstigste voor glaciatie en met Forges еп Wozikor !) mag men wel aannemen , dat, wanneer | de temperatuur van het zeewater om de Britsche eilanden | slechts enkele graden lager werd, de hoogere bergen zich met gletschers zouden bedekken , die zelfs tot in zee zouden afdalen en - dat evenzoo de gletschers der Alpen en andere gebergten op het vaste land zouden toenemen. In het hooge noorden zou dan even- | wel de vergletschering in vergelijking met de tegenwoordige а!- 1) А. Worwor, Die klimate der Erde. V. p. 104. Se 67 nemen, want de zeeën zouden daar veel meer ijs bezitten en aldus minder verdampen. Inderdaad worden planten- kundigen als Warmte еп Drupe *) door de studie van de flora van Groenland geleid tot de meening, dat dit in den ijstijd niet onder het ijs begraven lag, doch ijsvrij land moet bezeten hebben, waarop de flora »overwinterd" heeft. Dat een betrekkelijk rijke plantengroei in sneeuwvrije streken, zelfs onder grootere koude dan de tegenwoordig in Groenland heer- schende, bestaan kan, bewijzen de schilderingen uit het bin- nenland van Grinnell-land, door GreeLY 2). Eene dergelijke oorzaak als het ijsvrije land in het hooge noorden moeten wellicht ook de steppen gehad hebben, welke gedurende den ijstijd in Europa bestonden en waarin het » Löss” zich gevormd heeft 3) en vele karakteristieke steppendieren leefden 4). Hei is namelijk zeer waarschijnlijk, dat in den tijd, toen aan den rand van het ijs voornamelijk arctische en alpine dieren leefden, op grooteren afstand zich de steppen- dieren ophielden 5). In de tropen kunnen, bij de groote vochtigheid, welke er ook in pleistocenen tijd moet bestaan hebben, reeds kleine verminderingen der landtemperatuur, zooals die waarschijnlijk zijn aanwezig geweest, de tegenwoordige gletschers aanzienlijk hebben uitgebreid en er ook nieuwe doen ontstaan. 1) E. Wanwise, Neuere Beiträge zu Grönlands Flora. Ехељек e Botan. Jahrb. 1888. Bd. IX. p. 274. Ref. van Deng in PerERwANN's Mitteilungen. 1888. Litt. Ber. No. 484. 2) GreeLy, Three Years of Arctic Service. London 1886. 5) Е. vos Ricarsorex, China. Bd. ПІ. p. 348 sqq. 4) А. Менвіхс, Die quaternäre Faunen von Thiede und Westeregeln. Archiv für Anthropologie Bd. X. Bd. ХІ. 1878. Zie verder over steppen- dieren: Zeitschr. der Deutsch. geol. Gesellsch. 1880, Kosmos 1883, enz. 5) M. Rer. Erdgeschichte. Bd. П. p. 616 en anderen. Ook Knassxow Verhandl. Gesellsch. f. Erdk. Berlin. XV. p. 261—264) is het met de meeste geologen eens, dat Midden-Europa toen een droog en continentaal klimaat moet bezeten hebben; hij meent echter, dat de toestand meer overeen- komst had met dien der t g li al-aziatische 1 bergt o oo 68 Hebben nu ook onder de heerschappij eener warmere of minder warme zon de zeestroomingen, die een zoo grooten invloed kunnen uitoefenen op de verdeeling der warmte over de aarde !), en de overheerschende winden, die de oorzaak | zijn der zeestroomingen, in het algemeen dezelfde richting | gehad die zij nu hebben? Dat moet werkelijk het geval zijn - geweest. Meer en meer komen de meteorologen in den laatsten | tijd tot de overtuiging, dat er in de atmospheer der aarde, tus- | schen den equator en de polen, een groot circulatie-systeem be- staat, waartoe die overheerschende winden behooren. Vooral na de schoone theoretische onderzoekingen van Ferrer еп WERNER Siemens (die, van geheel andere beschouwingen uitgaande, beiden | tot dezelfde hoofdresultaten kwamen) °?) en de temperatuur- — waarnemingen іп bergstations en hunne verklaring door Hans, weet men dat er eene algemeene circulatie іп de atmospheer bestaat, afhankelijk van de opstijgende kracht der verwarmde lucht aan den equator (Sıemens) of van het constante verschil | іп temperatuur tusschen de polen en den equator, d. i. de | thermische gradient (Ferrer). Dit algemeene windsysteem | bestaat іп hoofdzaak uit twee groote, zich naar де wet van 1 Boys-Barror bewegende maalstroomen, met een equatorialen | windgordel in tegenovergestelde richting, en brengt aan de | oppervlakte der aarde op gemiddelde en hoogere breedten, van den 55** breedtegraad af, in de noordelijke hemispheer ZW. in de zuidelijke hemispheer NW. winden teweeg (weste- 3 winden), terwijl nabij den equator die winden іп де поогде- | lijke hemispheer eene NO. en in de zuidelijke hemispheer eene | 70. richting hebben (passaten). Bij den 35%! breedtegraad | 1) Lezenswaardig zijn in dit opzicht nog altijd de werken van Croru, | voornamelijk: Climate and Time in their Geological Relations, 1875. | ә) W. Fenner verkondigde de leer van de algemeene circulatie reeds | in 1860. Meer binnen ieders bereik dan de vroegere publicatiën valtechter | zijn: A Popular Treatise on Winds. London 1890. 1 Wensen Siemens, Ueber die Erhaltung der Kraft im Luftmeere der 1 Erde. Sitzungsber. d. 69 (kalmtegordel) ontstaat eene verhooging van de luchtdrukking door de »centrifugal force” (Ferrer) of door de vernauwing van het stroombed en opstuwing van den poolwaarts gerichten bovenstroom (Sıemens). Volgens Siemens — en zijn theoretisch onderzoek wordt door de waarnemingen van Haxw bevestigd 1) — hebben ook de locale сусјопеп aan deze algemeene circu- latie hun oorsprong te danken; de door opstuwing op zijn weg naar de pool meer en meer tegengehouden stroom wordt namelijk steeds meer naar het oosten afgeleid en trekt daarbij, door inwendige wrijving, de onderste luchtlagen met zich voort, waarin aldus locale minima ontstaan. Deze geheele circulatie der atmospheer zal krachtiger wor- den, wanneer het verschil der verwarming van den equator en de polen grooter wordt, en verzwakken, wanneer dat ver- schil vermindert; ook zal іп het eerste geval іп de windrich- ling de meridiane (van de verwarming afhankelijke) component meer moeten overwegen en in het laatste geval de parallelle (der aardrotatie). In een tijd, gedurende welken de aarde meer warmte ontvangt, zullen de genoemde winden boven den 55% breedtegraad dus niet alleen krachtiger worden, doeh ook eene meer N. richting hebben, terwijl bij geringere verwarming der aarde de richting nog meer W. zal zijn dan onder de tegenwoordige omstandigheden. De zeestroomingen , die aan dit algemeene windsysteem hun ontstaan te danken hebben, zullen daarbij verder, in grootte en snelheid, zoowel als in hunne richting, in hoofdzaak de genoemde veranderingen volgen. Werkelijk ziet men in den winter, wanneer het tempera- tuursverschil tusschen den equator en de pool van het betref- fende halfrond veel grooter is dan in den zomer, het systeem der westewinden krachtiger worden en op lagere breedte beginnen. Deze kortdurende versterking der overheerschende ——— 1) Zie vooral het jongste betreffende geschrift van dezen grooten me- teoroloog: J. Нахх, Das Luftdruck-Mazximum von November 1889 in Mittel- Europa, nebst Bemerkungen über die Barometermazima im Allgemeine n. Denkschr. Math.-nat. Kl. d. K. Akad. d. Wiss. Wien, 1890, Bd. 55. 70 winden kan ор де zeestroomingen geen invloed hebben. Deze toch zijn een gevolg der summatie van den arbeid, dien de winden sedert eeuwen verricht hebben: het bewegingsmoment der winden is veel geringer dan dat der zeestroomingen 2), hun oogenblikkelijk effect is daarom onmerkbaar klein; de stationnaire bewegingstoestand van de zee, welke aan de gemiddelde snelheid der winden beantwoordt, is nu eenmaal bereikt en deze behoeven nu slechts het geringe verlies aan beweging door wrijving aan te vullen, waartoe hun bewegings- moment zeker in staat is 2). Daarom Кап die versterkte circu- latie der lucht gedurende den winter eener hemispheer niet merkbaar er toe bijdragen om haar meer te verwarmen , want wegens de geringe soortelijke warmte der lucht in vergelijking met die van den bodem en het water zal zij, op hare verre reis van den equator, reeds geheel Өкен de streken onder gemiddelde breedte bereiken. Die direkte invloed der winden op de vereffening der tempe- ratuursverschillen tusschen den equator en de polen kan wel een weinig grooter zijn geweest in den tijd eener krachtiger circulatie, doch moet ook toen een onbeduidende rol gespeeld hebben in vergelijking met die, welke aan de zeestroomingen, met hunne zooveel grootere warmtecapaciteit, toekwam. Meer zullen die winden zeker, evenals zij dat nu doen, direkt er toe bijgedragen hebben om de warmteverdeeling over kleinere afstanden, tusschen naburige zeeën en landen, gelijk te maken. Veranderingen in de zonnewarmte van aanzienlijk bedrag moeten aldus wel in staat zijn de waargenomen klimatische í ы x М MW des © ER ыла de laha ls eg en ore аа ы ee Rl nn se veranderingen te veroorzaken. Нећђеп deze nu werkelijk plaats 4 gehad ? 1) G. vos BocvsLawskr und 0. Кайммкь, Handbuch der Oceanographie , | Stuttgart 1887. Bd. IL p. 351. De verhouding tusschen de bewegingsmo- menten der luchtstroomingen en zeestroomingen wordt door Krümmer gelijk- gesteld aan 1: 123. 2) Ibid. p. 350, uitspraak} van Hass. 71 Dit is inderdaad het geval en zij schijnen mij ор bevredi- gende wijze de bekende hoofdverschijnselen der geologische klimaten te verklaren. Reeds herhaaldelijk heeft men er terloops op gewezen, dat de zon, aanhoudend van hare energie verliezend, eenmaal warmer moet geweest zijn dan zij nu is en aldus misschien de groote hitte der eerste geologische tijden kan veroorzaakt hebben. Ше opmerking is in algemeenen zin zeker volkomen juist; eene geleidelijke afkoeling, gedurende den geheelen ge- ologischen tijd, neemt men aan de oude klimaten echter niet waar. Gedurende де lange jura- еп krijtperioden zien wij de algemeene warmteverhoudingen der aarde niet merkbaar veranderen, en men neemt nu aan dat reeds in palaeozoischen tijd de temperatuur op gemiddelde breedte weinig hooger kan geweest zijn dan in de latere krijtperiode. In de relatief korte terliaire periode moet de algemeene ge daarentegen zeer snel hebben plaats gehad. Zoover mij bekend is heeft men nog niet Берова meer in bijzonderheden de geschiedenis der zon, zooals die naar de tegenwoordig meest algemeen aangenomen en zich aller- wege zoo ‘schitterend bevestigende theorie van Kant en Laprace zijn moet, te stellen naast die der geologische klimaten. Naar den tegenwoordigen stand der wetenschap schijnen mij toch de geologische klimaten werkelijk eene bevredigende verklaring te vinden in de geschiedenis van de energie der zon. De zon is eene ster, gelijk aan de millioenen sterren, welke wij ‘savonds aan het hemelgewelf als lichtende stippen zien verschijnen, zelfs van relatief geringe afmetingen, еп уап de andere alleen onderscheiden door haren geringen afstand van de aarde. Пе stoffen, waaruit zij bestaat, zijn. volkomen dezelfde als de bestanddeelen van vele sterren. Het spectrum der gele sterren, behoorende tot de tweede type van Secca komt geheel overeen met dat van de zon еп men kan der- halve met zekerheid zeggen, dat de zon, eene gele ster is en dat de andere gele sterren niet alleen dezelfde samen- 72 stelling bezitten, doch ook eene ongeveer even dichte en even heete atmospheer als onze zon. De kleur en het spectrum der sterren leert ons, evenals hare samenstelling, hare temperatuur kennen 1). Zoodra, bij zekere temperatuur , een lichaam begint te gloeien, verschijnen de lichtende еп » chemische” stralen. Ное hooger de hitte stijgt, des te rijker wordt het spectrum aan blauwe en violette stralen, hoe lager zij dan weder daalt, des te meer overwegen de minder breekbare gele en roode stralen. 