VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
s De eigentlyke Kamfchatters zyn in het algemeen klein, - der dan eene gewoone lengte, zy zyn van eene dikke ер breede gedaante , kleine en diep ingezonken oógen, hane gende uitfteekende wangen, een platten neus, zwarte hair yen, byna geen baard, en een weinig bruin yan kleur ; die van de meeste der Vrouwen en derzelver gelaatstrek- ken, zyn, ten naasten by, het zelfde; men zal ze dus na deeze afbeelding voor geene verleidelyke voorwerpen befchouwen. | » De aart der Kamfchatters is zagt en herbergzaam , гу zyn nog bedriegers noch dieven, zy bezitten zelfs zo weinig geflepenheid, dat 'er niets gemakkelyker is dan om ge te bedriegen, wanneer men, уап hunne neigimg tot de Ягопкепісћар weet gebruik te maaken; zy leeven onder zich zelfs in de beste eensgezindheid; het fchynt dat ze, naar maate yan derzelver klein getal, des te meer aan elkander verkleeft zyn, deeze vereeniging doet hun zich onderling de hand bieden in. het verrichten van den arr beid; en het is geen gering blyk van derzelver yver, dat zy zich daartoe verplichten, indien men derzelver natuur- lyke luiheid, die uitermaaten groot is, en als het hoogfte geluk in hunne oogen beftaat, na dat van zich dronken te drinken , in niets te doen te hebben, en te leeven in gene zagte zorgeloosbeid ; ze is zodanig by dit Volk in- eworteld, dat ze hen de middelen, om in de noodzaak- уке behoeftens van het leven te voarzien , doet ver- waarloozen. Men heeft des Winters , meer dan eens, huisgezinnen tot de vreesfelykfte uiterftens van hongers- nood gebragt gezien, om dat ze zich de moeite niet had- den willen geeven , van, geduurende den Zomer, derzelver voorraad van Visch gereed te maaken, die nogthans voor hen het noodzaaklykíte voedzel is, Indien ze dus hun ei- gen beftaan vergecten , begrypt. men ligtelyk, dat ze nog minder zorg voor de zindelyk - men nog aan hun, nog in hunne woqningen, men zou hun veeleer kunnen verwyten , dat ze daaromtrend in een IE 004 Uu eid hebben; deeze befpeurt v 349 DELESsRES vielen. Niettegenftaande deeze zorge ere gebreken der Inboorlingen, is ber , dat hún getal niet aanmerkelyker is, en ik gezien heb, en het welk my doof п bevestigt is, moet men, om verzees ig land gevoelens van eér en menschlie- ` п, dezelve by de eigenlyke Kamfchatters zoeken. Zy hebben derzelver boerlche deugden nog niet tegen de gepolyste ondeugden verwisfeld, welke dé Euro: peaanen', die gefchike waren om hen te befchaaven, tot hen Overgebragt hebben." ` Ut ` „De Paarden ‘zyn niet zeer gemeen in Kamfchatka, ik zag "ér eenigen te Bolcherersk, dle aan de regeering toe: ‘behooren, en dic aan de zorg der Cofakken toevertrouwd eN ze ‘dienen alleen maar’ geduutende den Zoimer tot ervoering der Koopwaaren en Goederen van de kroon H als mede. tot gem DU uM ss Daar en теде dig in ditland „en worden tot alle у p nut, dat ze deù Kamfchatteren a: ‘minder gevoelig voor het gemis d ir еп boven heel Ten gezien, dat opers nog moei: jelyk te verkryge ézelve verrotten, ‘of het overfchiot \ geeven, Киппей bunne meesters 1 zy ze nog niet eens, дап geduurende den tyd, dat ze hun van dienst гуп; des Zomers, het респ de tyd is, wanneer die dieten niets 3e verrichten hebben ; is het gebruik’ om zich van een groot gedeelte“ te ontdpen , han welke men zelfs de zorg overlaat voor hun beftaan; deeze honden weeten daar zeer wel in té Voorzien , met zich door de velden te verfpreiden, en langs de meiren en de rivieren te zwerven. ‘Derzelver opletten ‘heid om ‘vervolgens Ki hunne meesters weder te komen is eene der verwonderlykfte proeven van de getrouwheid dees Yer dieren; de Winter daar zynde, betaalen zy de vryheid en de korte rust die zy genooten hebben, zeer duur; һай arbeid begint met hunne flaverny, deeze honden moeten’ ui- „termaaten ‘fterk zyn om den ‘te draagen’, hynne grootte is nogthang niet buitengemeen, ze gelyken vry wel aan dé “berg: of hetdershonden in Frankryk. ‘Er zyn geene Rus- "fifehe inwoonders of inboorlingen’, die niet ten minften ef „honden bezitten; zy bedienen zich daarvan om mede te “reizen, om in de bosfthen te gaan hout hakken , om het- zelve even als buane andere goederen en voorräad té vér vooren; eindelyk om de reizigers van de eene plaats naar DAGVERMAAL. Sur de andere te bréngen; en waarlyk, paarden zouden hun van geen meer dienst Kunnen zyn. Het getal der voorgefpannén honden is evenredig aan den last van de ‘fleêde; wanneêr die het gewigt van den man Welke ze beklimt niet veel te boven gaat, noemt men dit een gewoone fleede of Sannka; het voorfpan beftaat als дап in vier of vyf honden. De fleeden waar men gewoon 15 reisgoederen op te laaden, noemt men Narta, worden- de door tien honden getrokken, Derzelver tuig, Alakî geheten, isvan ker: het gaat onder den hals door, dat s te zéggeh, over de borst van deeze- draavers, en is аап ge fleede doot cen lederen riem, van drie voeten lang, ge- egt op de wyze tan ееп trek-zeel; men maakt ze daar en boven door koppelbanden аап: деп halsband, den een San den anderen, vast; meesttyds is die halsband met een beerenvel overtrokken, het welk tot cieraad dient." ~ Onze Reiziger befchryft vervolgens de gedaante der flee- den, en Zyne eerfte proeven met dezelve; zyne reize van ‘Bolcheretsk, over het ys, in den nacht van 27 January 1788 met 35 zulke fleeden, wordende door omtrend 309 honden voortgetrokken. In zulke togten (zegt hy) wordt de reis een wdgen wedloop, in welke een edele nayver de geleiders bezielt. De prys behoort hem die zyne dryvers bet meest voortdryft, niemant wil voorby gehaald zyn, de honden zelfs kunnén deeze beleediging niet verdraagen; £y beyveren zich om het zeerst,en hitfen zich beurtelings Aan ош dé eer in de loopbaan te verkrygen; de ftryd be- gint en de fleeden raaken om ver, met gevaar dikwils van aan ftukken ге breeken; het geroep der omgevallene, het efclireeuw der honden'die aan hèt vegten, het verwarde Em der geenen dié aan het loopen, zyn, eindelyk het uidruchtig en onophoudlyk gefnap der geleiders, vermeer- dert. nog de wanordé , waarin men zich zelfs niet kan hooren òf verftaan. —— Ву deeze befchryving heeft men t m Do 5 cen sar DE LESGEPS, een fraaje Plaat, uit het oorfproaglyk fraufche werk , go» voegd, verbeeldende de gankomst van zulk een Kam/chate Кас Caravane in een Ostrog, of Dorp: kunnende deeze сіле ook veel licht geeven, aan de Gedeni/chriften van den Graaye BENYOWSKY, onlangs mede in 't licht geko« men, in welken men ook verícheiden. blyken van zulke fleeden, door Honden getrokken , zal gantreffen. Geheel byzonder is de. Dans eener Kamfchatfche danste- reste, welke de Schryver te Karagui zag. Het verhaal van de vermaarde begaafdheden deezer. vrouw , in di kunst , had hem en zyue reisgenooten nieuwsgierig ge maakt, doch zy weigerde, op hun verzoek verícheenen zynde , om аап hyyne nieuwsgierigheid te voldoen. „ Te vergeefs tragtte men haar te beduiden, dat ze zich hier- door onwelleevend en zelfs oneerbiedig jegens den Heer Commandant Kastor gedroeg: alles was vruchteloos. Ge- Jukkig (dus vervolgt de Autheur) hadden wy brandewyn by de hand, eenige volle glazen fcheeneu haar te doen vere anderen 5 ter zelfder tyd begon een Kamfíchatter op ons vere zoek voor baar te danfen, en met de flem en gebaarden haar op te wakkeren; langzaamerhand wierden de oogen van deeze vrouw vuuriger, haare houding wierd ftuiptrek- kende; haar geheele ligchaam beefde op de verhevenheid waar op zy gezeten was; de ophitfiugen en het heftig ge- zang van haar dausfer beantwoordde zy door gelyke poor gingen met de ftem, en door met het hoofd, het welk op allerhande wyze draaide, de maat te flaap. Welhaast wier- den de beweegingen zo geweldig, dat zy zich daar op niet houden kon, zy wierp zich op den grond, en daagde op haar beurt het mansperfoon uit door fchreeuwen , en door nog klugtiger verdraaijingen des ligchaams. Het is moeije- lyk om het belagchelyke van haar dans uit te drukken, alle haare ledemaaten fcheenen verplaatst te zyn, zy beweege de die met zo veel kragts als fneltieid ,- de handen bragt zy aan haar boezem met een foort van woede, ontbloote dien en vatte. ze aan, even als of ze die benevens haare klederen wilde verfcheuren. Deeze vreemde vervoeringen waren van nog vreemder gebaarden verzeld; in één woord, het was geen vrouw meer, maar wel eene Furie. In re verblinde krankzingigheid zou zy zich in het vuur ge- worpen hebben, het welk in het midden van de Yourts aangeftoken was, indien haar man zich niet gehaast had, om Ter een bank voor te zetten, ten einde haar zulks te beletten;. hy gebruikte daar en boven de voorzorg van , ge- Suo BAGVERHAADA...— 343 pi» by bear te blyven; wanneer hy zag dat ze - heel rig y kennis was, en zich, aan Wie Kanten meden. wierp,als mede. dat ze oodzaakt was , wilde zy ftaande blyven; van zich' aan haar voordânsfer vast te houden pam hy haar їп гуп armen, еп bragt haar ор de verhe- yenhgid; ze viel daar op neder als een klomp, zonder bes wustheid en buiten adem; ze bleef byna vyf minuuten ја dien Daat: oudertusfchen hield de Kamf{chatter, grootsch op zyne overwinning , niet op. met zingen en danfen, Tor haar zelfs gekomen, hoorde deezé vrouw naar hem; ` íomtyds ftond zy niettegenflaande haare zwakheid op, en bragt onverilaanbaare klanken uit; men zou gezegt heb- ben, dat zy deezen. moeilyken tweeffryd weder wilde be- giunen; haar man weêrhield haar, en verzogt dat ze mogt uitícheideu , doch de overwinnaar, zich verbeeldende van niet vermoeid te kunnen worden, ging voort met haar aan te zetten tot dat bem, door gezag, het ftilzwygen werdt opgelegt.” lu een kort Nabericht van den Neder- duitfchen Vertaaler, wotdt verflag gegeeven van dea togt des Graven de la Peroufe, еп de poogingen, onlangs in Frankryk door de Nationaale Vergadering aangewend , om deezen Bevelhebber, of één zyner Schepen, te ontdekken, Belangryk is de ontdekking, zo vpor den Koophandel als Zeevaartkuude, welke men in de volgende woorden yindt voorgedragen. » Den 15 December raakte hy in het gezigt van As/òn= fong, een der Eilanden onder de kust van China , en wierp; den 3 January 1787, het'anker voor Macao; vandaar rtrok hy 6 February, en liep den 28 in de Baay van Мале, voor Cavita, om zich van eenige ververfchingen en leevensmiddelen voor zyn laatften togt te voorzien; h yerliet de Manille den 9 April, en ten Oosten For mofi voarby zeilende, zette hy kours tusfchen door de Eilan- den Japan en Korea, bezag de Oostkust van dat Schier- geland, en voer tot op 52 graaden breedte, door een enge гааг, by de Zeevaarders onbekend, en. gevormd wan. de eene. худе door de oostelyke kusten van Tarta- туеп, en van den anderen kant door twee groote Eilan- den, waar hy aan land ftapte, en dezelve gedeeltelyk be- zigtigde ; het noordelyk einde deezer zeeëngte door banken bezet vindende, welke den doortogt ondoenlyk maakten , wendde hy te rug naar het Zuiden, en zyne naarfpoorin- gen voortzettende, ontdekte hy, op 46 graaden breedte, gen ftraat die hem in de Zee bragt, gelegen ten Oosten er au DE LESSEPS, DAGVER HAAL. der Kurillifche Eilander, tusfchen welken hy eenen weg: Dot door hy naar de haven yan Avatska,in Kam- zen ‚ kon zeilen: aldaar wierp hy den 6 Sep: anker. fcheepstogt van 5 maanden in eene onbekende byna onophoudelyke zwaare nevéls, was in- ` min gevaarlyk dan moeilyk: dezelve kan ech- nig ter opheldering dienen van een voornaam wdmeetkunde; zullende , gevoegd by de ont- ie de Rusfen, in dit noordelyk deel des Aard- in hebben, ons naanwkeurig kennis doen ver- krygen aan een uitgeftrekt lind, welks beftaan tot nog toe betwist wierd, De Volken, dle de Eilanden hewoonen, doór den Graaf de la Peroufe bezogt, hadden geene kennis зап de Éuropsaanen , zo min als aan de overige bewooners van het groóte vaste land." — ` ` Een nette Franfche Kaart, verbeeldende de Reis van den Heere DE LESSEPS, улп 5o tot 64 graiden Noorder breeds te, en van 150 tot 164; graaden Lengte, dient tot opheldes zing des Eeríten Deels, van dir historisch Dagverhaal. De kunst van Nabootsing door Gebaarden; door j.j. ENGEL. Eer. " fe Deel, Te Haarlem by j. van Walré 1790. in gr. 8yo. зде blads. мы: US aar de uiterlyke welfpreekenheid op den Kanfel, In de Pleit- zaal en op het Tooneel, een aamnerkelyken invloed op de hoorders kan hebben, zo is elke pooging lofwaardig, welke ftrek- ken kan om het gebrekkelyke van eene zo nutte kunst, als de Nabootziug is, te vergoeden. In de voorgaande Eeuw rekendé de Amfteldamfche Hoogleeraar rRANCIUs het geenzins beneden zich, een boekje, over de Gebaarden , voor den Kanfel te fchry- ven; het welk jonge Theologanten met vrugt kunnen gebruiken. En in deezen tyd, heeft de Berlynfche Hoogleeraar enger, еец beroemd Wysgeer en Letterkundigen, zich de moeite gegeeven, om, meest voor het Tooneel, in 1785 еп 1786, zyne Ídeën zu einer Mimik, te beirhelden, en voor zyne Natie aan het licht te brengen: ten einde daar door te bewerken, dat de woorden des Duitfche Tooneelfpeelers, zo veel mogelyk , met hunne handelin, gen, of gebaarden , overeen ftemmen. Het zyn deeze /dezn, van - welken men, in het boek voor handen, een zeer nette Verualing bezorgd heeft; zynde de Planten weinig minder dan die welken ig het origincele Werk voorkomen. Het geheele Werk beftaat eigenlyk in XLIV Brieveg , van wel- ken dit Ferite Deel er. XXVII bevat: zy behelzen verfcheiden 1 ES . r Ц MM 4 + fi f. f. ктер, кмат VAN NABOOTŽING. — Zu Witmenterdde Waamecmingen , en.wysgaerige. Aanmerkingen oves den waaren aart van T Kpeelen , ep het. naboorzen der Na- tuur, door . middei van de kunsu Je rfe Drief, die als eeng ` dnieiding. dient, bewat.het.oordeel van LESSING j. over dan 7ooneet- Apacler. van REMOND ven At, Ліне; benevens eenige trekken uit zyn karakter, als Schryvers 'De tweede: Brief beyysr de nuttig- heid eener Theorie, over de kunst.van Nabootzing; en eene wer derleggieg vande tegenwerping, dat alles, wat naar regelen ge. "wrogt wordt, ftyf eg koel is. Im den derden Brief wordt de ma» gelykheid der konst van Nabootzing aangewezen gen іп den vier, den de verfebillende voorítellingen , onder de verfchillende volken en (landen: gaande de verdere Brieven geregeld voort, om op ееп algemeenen grond(lag het geheele gebouw der Nabootzing. te den, een. ' t. m 2 Wy zullen hier eene niét ongepaste aanmerking, uit den Ape ften Brief .overneemen , hebbende bewekking.iot het veelvuldig figuurlyke, veornagmlyk. verbloemde-{sretapherifche), het welk In. de praak mee: gebaarden , even gelyk in die mer woorden, plaats heeft; her. гу: zulks door dezelven afgebeeld , of uiegedruke wordt. „ Alle onvolmaakte af beelding» byzonderlyk van ouzichte baare voorwerpen , en. van innerlyke geestige denkbeelden moet ginnenbeeldig gefchieden; te weeten, op de ,volgendé wyzes Denkt men aan eene verhevene ziel dan verheft men zype geftal- де, zync oogen; denkt men aan. een. eigenzinnig karaktes, dan meemt men cene (tyve bouding aam. men maakt een vuist, ea zen den rug ftrak,- De nabootzing gefchiedt door fyne, van trap tot trap, opklimmende. gelykheden,, door welken men, zelfs. in de uitdrukking ,.aan onboorbagre, ja, aan geheele ouzintuiglyke voorwerpen, benaamingen heeft weten te geeven. —— Ik zou de de voorbeelden , van figuurgke gebaarden, tot in fiet oneindi- ge kumnen uitbreiden. Wik gy eene naamwisfeling (stesonymie) bebben, als de uitwerking voor de oorzaak genomen wordt? Stek dan een Knecht voor, die van het, ongangenaame loon (preekt , waarmede zyu Heer, hem voor zyne wanbedryven vergelden zal; deere wryft met eene omgekeerde hand zyn rug ‚als of hy de pyr er flagen reeds gevoelde. Of wilt gy eene metonymie, als eene itwendige gelykenis, in plaatfe.der zaak zelve, genomen wordt? Spreek dan, in. plaets van God of Goden, over hunne geftelde woooplaas, den hemel: ор dezelfde were roept men, met eene opgeheven hand, met een, ten hemel.opgeflaagen, oag, de Go- den tot getuigen zyner onfchuld, bidt hen om hunnen byftand, беек: ben om wraakoefening. Of wilt gy eene /ynecdoche , daar een gedeelte voor het geheel, of het geheel voor een gedeelte , ge- feld wordt? Wys dan op ееп enkel tegenwoordig zynde lid van een huisgezin, waar door het ganíche huisgezin wordt begrepeu; of op een enkelen tegenwoordigen eyand, en verftapt et hec ganfche vyendelyke leger door. Of wilt gy eene ironie, die het tependeel,der meening aanduidt? Stel eene jonge Dame, die een ! $40 toc "Lk ВОВ. ^ ae DE Waan „die, over het algeineen , vert. met gebidarden e neer beduidend , zeer levendig fpreëkt, beefe, onder anderen, eene zeer veritdaubsare Porgomime ,- эн Н) ойе voor có акеп , ditéerhoddend , mensch wil wasrfhouwen (t) Zy sit uik een' mensch, met een fcheel. oog, vat MY zyde, tèn dii teritén. wintrouwend aun $ zy wyst het der voemítiger van - dé eeng hand, ais ter ПК, naar hem toes "hec Hipeháetm neem jm gens цем genet! dien hy трагите. wit, eene Шеше Wending йип ,-én. de toonvinger vah de-andére hand crekt der wihg zal deeze гуйв neder, zó d£ Wet Gene oog hièr stoot votdtj den het andere; het welk dear en: boven: de ukdrukting van bef wantrouwen nog flerker bepaalt. Hier ft onefteat eene (fet &rly gelautstekening (рео у; éen gericht Wéfks eene heft niet de andere geene’ de minfte gelykheid heeft, ——— De ceite; naif de verdachte toegekeêrde zyde, brengt de uitdrukking vin het wantrouwen geheel те ieh; cH het maar-betiedeit гае vel den wang, aan de andere 21е, fchynt alleen tot verdere opea ning van het oog te d'päen- terwyl e opéning in£oriderhedd de noedige oplettenfieid- Ну te berekenen Hét is зине Fmg, dat deeze vertdoning: zo „pemaklyk te^ ега, em Mag verklaaring echter Zo moeilyk 15: ^ - — ' ' » De Za/fdan. таеке nòg cene- andere fprekende vertoonitg , а hy de verachting van eenig' dreigement, of eene vergin , Zal wittlrakker, (Dit А аё 4de Pig. op Pt. L) Hy (уг zieh; met de buitenzyde der hand, eens of tweemaal zeer tachtig ome der de kin, en buigt dear by het hoofd, op еепё fpotic&de wyze, fchoon flechts zagt' en in zich zelven lagchende, deg weinig om. Feder menseh-vertaat deeze uitdrukkimg; maar D vinde derzelver verklsarhig nog ‘moeilgker dan de eerfte. Wit de fralidan, misfchien, met deeze beweeging hét zelfde тёр gen, het geen de Nederlander met woorden: zegt: ,; dat ею ,. ғ a À Ct) In het. Watk ftoh Phat F, Fig: ve deese Déiworshle wor, КОМЕ vix hasooT£iNé HI Wets rakt?” МЛР bet beteckenén, “dit de ак hem even zò min kan fchéelen; dé reg ftófjen , det mooglyk аап зум bzird is biyven hangen? Нун u gaarne toéftam, dat ik Мес miet weet, en ik zal deeze erkendtenis neg meermalen, zelfs. сей aanzien van zeer eenvoudige, onder alle Natiën gebruikelyke, mitdrukkingen, moeten ‘hêrhtalen. (*) In den Schatz van LEssinG, зге Tooneel 1 CD Men ziet dit op AL VL Ri. а. zë pe EMAEL, KUNST VAN KAROGTZiNG bond. Andere voorwerpen „andere пер! Zeker beroemd geleerde had de gewoonte, zo dra het in den eenen hoek der kamer nier meer vlotten, wilde, 2 ,taffltjen ор te neemen, en dn ee anderen. hoek Ze диеп," künnei . Uit те trekken Zal men genoegzaam kunnen opmaken wan hoe veel waarde dit Boek voor den Tooneelfpeeler еп elk beminnaar der kunftige Nabootzing is. Overal ftraalt er het ge. zegde yan HAMLET, aan zyne Tooneelfpgeleis, in door: „uwe gebaarden moeten op uwe woorden, ~~ ~ gebsuden pasfen." (*) Wenfchelyk w van de meeste Tooneelfpeelers geleze: ters niet telkens met gemelden нами zelfde Tooneel, .behoefden te zegge: dat де flads omroeper myne verzen ui zoo gefpeeld wierden,” Wanneet nie lezenheid en liefhebbery van. de meest n sanmerking heemt, vreezen wy , dat sing, in ons Vaderland, niet àl het aui ftia toe is: zullende waarfchynlyk maar de openbasre Schouwburgen,en meest ner Tooneelen ‚їп de byzondere (teden worden. ` ` ©) Hamlet, Bedr: Ш. Тооп. 8: en e" | | ALGEMEENE | VADERLANDSCHE LETTER-.OEFENINGEN. Aanesengefchakelde Verklaaring van den Heidelberg chen Ca- lechjsptur; mes eenige tuse engevoegde Aanmerkingen , 108 nutte flichting die in- bet Geloof is, door в. oUBOTER. Rustend, Leeraar van Woubrugge.. Derde en laatfte Deel. Te Amfterdam by M. de Bruyn, 1791. Behalven de Voorreden, 718 bladz. In gr. odavo. - Сутко met het oogmerk , waermede de Eer- Ў waerde Ouboter deze гупе Verklaring van den Hei- delbergfchen Catechismus aenving, om dien naemlyk in zyn verband, met aenwyzing van de geloovige toepasfing der voorgeftelde waerheden, te ontvouwen, heeft hy ook dezelve voltrokken; en befluit hiermede dezen.zynen ara beid , loopende dit derde- Deel van de vyfenzestigíte Vrage tot op de laetfte. —— Zyn Eerwaerde behandelt ieder onderwerp, naer de hem eigen denkwyze, op een regele matigen voet; en men zal, fchoon men aen ene andere leiding gewoon zy, hem het getuigenis niet weigeren , dat hy, de thans in de Kerk zwevende gefchillen op het oog hebbende, zonder echter eeu twistfchrift te fchryven, ak, les bedaerdlyk nagegaen en gezet overwoogen heeft, eer hy zich voor ° een of ander onderfcheiden gevoelen verklaere de, of гупе eigen gedachten vestigde. Zulks (traelt boven- al door in ene voorafgaende Verhandeling, over Gods gee nadig Verbond met den Mensch; en zyne voorftellingen , zo wegens de Leer der Sacramenten in "t algemeen, als rakende den Doop en ’t Avondmael in ’ byzonder. Meere macls ontdekt men, dat het den Autheur veel overlegs kostte, en dat hy zich gene moeite ontzien hebbe, om de verfcheidenheid der gedachten, in Nederlands Kerk, des- wegens te ontwarren, en zich zelven gerust te ellen. Om, uit vele overdenkingen van dien aert, er den Lezer ene onder ’t oog te brengen , zuilen wy ons, tot de vol- gende, betreffende ene byzonderheid omtrent het Avonde mael, bepalen. , Ik zou het, (dus drukt zich onze Leeraer uit ,) Ik zou het met de hooge wijsheid van mijnen grooten Heer en Meester niet kunnen overeenbrengen , dat Hij het Avond- BRETT. 1791. NO. 13. Pp maal 550. B. OUBOTER maal in zijne Kerk zou ingefteld en verordend hebben, als eene godslienftige Plegtigheid , behoorende tot den open- baaren Eerdienst van God en Christus, voor alle de Ge- meenten , aan alle plaatfen , em ten allen tijde, waaraan elk een gehouden ware, als leden zijner Kerke, zoo afs die zichtbaar beftaan zoude in de wereld, om dezelve al- toos. te onderhouden; indien Hij ons daarin wilde betee- kenen en verzegelen , het onderwerpelijk deelgenootfchap aan Hem en alle zijne gemadeweldaaden, dus dezelven tot teekenen en zegelen maaken van onzen onderwerpelijken genadeftaat. —— Wist dan de groote Koning zijner Kerk wiet, hoe, zelfs naar zijne eigen befchikking en beftelling, de zichtbaare Kerk — in welke nogthans, volgens zijn bevel, het Avondmaal fteeds plegtig tot zijne gedachtenis moest gevierd worden, ——- door alle tijden heen, zoude uit goeden en kwaaden, en dat de minften, onder de leden der Kerk, waare inwendig begenadigden, in den ftaat der genade leevende, zijn zouden , of met de daad een onderwerpelijk deel aan zijne weldaaden hebben? Heeft Hij den ftaat zijner Kerk niet zelf als zoodanig getekend, zoo als ze zichtbaar op Aarde altoos beftaan zoude? En zal dan die hoogstwijze Koning zijner Kerk dan echter zulk eene godsdienftige Plegtigheid , in alle Gemeenten, tot aan het einde der eeuwen te vieren , door zijn bevel verordenen , welke alleen dienen zoude, om waare bege- nadigden van hunnen genadeftaat te verzekeren ? Niemand duide het mij ten kwaade, dat ik dit voor mij zelven nooit gelooven mag , noch kan. —- Hoe zulen de Leeraars, als dienstknechten, die niets mogen doen, dan overeenkoomftig het bevel en het oogmerk van Christus, in den Godsdienst, zich hier gedraagen; daar zij immers het inwendige niet kunnen kennen of doorgronden? Met welk een angst, met welk een benaauwd geweten. moet dan de dienst waargenomen worden! Kunnen zij wel ooit vrede voor hun gemoed hebben? Of zal men zich daar- van afmaaken, door eene ijdele en niets beduidende one derfcheiding — welke, immers bij een verlicht en lee- vendig geweeten, niets kan afdoen — met te zeggen: Elk moet hier zich zelf beproeven; wij zijn geen harte- kenners ; wij kunnen alleen de vereischten van eenen Avondhaalganger, en die daartoe recht heeft, voordras- gen; en dan moet elk zich zelven beproeven? Ik heb wel- eer mij daarmede ook beholpen , tot mijne befchaaming voor God; doch altoos was mijn geweten onvoldaan , en 9-7 € , OVER DEN HRIDRLB.CATRCMIMUS.. -. 551 ik- werd gepijnigd. - Ik :zag, was 3k getrouw, dan moest ik voluit tot de Gemeente zeggen: Die geen waare genade heeft, die niet waarlijk met vertrouwen in Christus gelooft, die een waar deel aan Christus , en; aan de vergeeving der zon- Gen en heiligmaaking heeft, mag noch moet ten. Avondmaal aan „ dit zegge ik u in Christus naam. Ik waarfchuwe u, t gij duar niet koomt: gijlieden. moet yap. het Avondmaal af blijven, al zijt gij geloofsbelijders , zoo lang gij geen Ee, nade hebt; das mee gij zeker weeten, en anders zoo lan wachten „tot dat gij het zeker weer. Maar mijn gemoe fchrikte zulke taal te voeren. Ik dacht dikwerf: Leert mij dit Gods Woord ? is dat de leer mijner Kerk? is zulk «ene leer troostelijk en heiligend? Als ik zegge; Men/chen! ine dien gij zoe niet.zijt , en evónwel adn bet Avondmaal e den eet en drinks pM uzelven den бой. еп de verdoemenis, enz. welk een. pijnbank voor -bekomrmerde, benaauwde, twijfelmoedige zielen! Ja, dacht ik, welh.eene beklaagelijke foltering voor alle vroomen! voor mij zelven! Hoe dikwerf vraagde ik mij zelven = hoe dikwerf gaan zulken, hoe dikwerf gaat gij zelf, ten Avondmaal, dat zij, dat gij, ten vollen zeker zijt van uwen genadeftaat , van uw deelgenoot» Zchap aan Christus, zoo dat gij, zonder fchroom, 215 zoo- daanigen, en in dik aanzien, het Avondmaal gebruikt, om u daar, van het geen gij zeker weet reeds te hebben, te Jaaten verzekeren? Waarlijk, dan werd ik nog meer bee krompen! Ek was overreed, zoo moest ik echter zijn, in» dien mijn gevoelen vast ftond, indien het fteek zou bom, den. lijk geloof en vertrouwen koomt, ===- ten einde de toena- dering voor veelen, die daarvan nog iets kenen, gerake lijker te maaken. Zoo handelde ik eertijds in navolging van veelen (*). — Dan, Gode en zijner genade zij de eer b ik hebbe in het vervolg anders geleerd. Ное blijde was ik, dat mijne Kerk anders leerde , en nooit in dit begrip ftondl Die Brieven van Profesfor а MARCK, over het Kerkbeltuur , waren mij onder Gods zegen nuttig! Nu- geloofde ik glt [(*) Ene gansch oprechte tekening van zyne aendoening en werkzaemheid in die omftandigheden, welke zeer naif is. Zoo jammerlyk (elt de Mensch zich meermaels bloot, voor noede- ' looze dubbingen, als by aen een menschlyk Godgeleerd zamen. fte] verflaefd is.]. - eo mm Utt f Pp a 44$ п. OUBOTER, OVER DEN MEIDELB. CATECHISMUS, Gods Woord niets van dit altes leerde ; maar wel, dat; even als in het Euangelie , zoo ook in het Avondmaal ; Gods Zoon en al zijn: verworven heil aan.ons, als ledige zondaaren, om niet, uit genade, gegeeven en gefchonken wordt, ten einde wij het zelve, als zoodaanig, voor ons door het geloof ааппеешеп ,. met vertrouwen daarin rusten, en in dat geloof , in liefde en dankbaarheid voor den Heere heilig leeven zouden. Nu begreep ik, dat God zoo ook op nieuw, en dat geduarig ——- zoo wel, als door de aan: houdende verkondiging van het Euangelie, aan ons —— in dit Avondmaal zichtbaar; onder uiterlijke teekenen en zege len van deze zijne genade ,-in de daarbij gevoegde belofte, san de oprechte belijders eenes waaren geloofs aan . het Evangelie, in de zichtbaare Kerk, zijmen: Zoon , en alles aan hun fchenkt, om Hem, еп alle zijne weldaaden , door zijn eenig Offer voor hunne zonden verworven , geloovig aan te neemen, en met vertrouwen Hem voor zich te eige- пеп, en al vèrder in Hem ге berusten g. en dit doende, ook gemeenfchap met den gekruisten en geftorven Christus te oefenen en te genieten „ tot aauvuuring van hunne liefde en dankbaarheid aan God, ја van een waar heilig: en godzalig leven voor hannen Heere , in al hunnen wandel; vierende dit Avondmaal tot Jefus gedachtenis; en zijnen Dood daar- bij nkende, —— zoo als het Formulier des Avond maals nadruklyk leert. Zoo begreep het altoos onze waare Kerkleer, en noodigde dus alle openlijke oprechte belijders van een waar geloof aan het Evangelie en in Christus, tot het Avondmaal: hoewel zij zeer wel wist, dat hier onder ook geveinsden en ongeloovigen waren , die zichzelven , wegens hun ongeloof "en gebrek аап waare. bekeering , een oordeel aten en dronken. Doch over dat inwendige oor- deelt, en zal God alleen oordeelen; en dit ftaat niet aan de Kerk. En nu houde alle bezwaar, | voor. Leeraar, twijfel- moedige , ja zelfs meer gevoorderde geloovigen, op, en alles wordi vlak en effen.” En» ОР» Zedige Gedachten over eenige Volksbegrippen in de Ger meerde Kerk, derzelver Bronnen en Geneesmiddelen. рой te bekomen. Behalven de Voorreden en den Inhoud, 276 bladz. In gr. o@avo. Е" ernftige overweging van den geringen invloed , welke 4 ene recht Euangelifche prediking op de gemoederen a van OUR UE (0000000 Oee ENN аа OVER ERNIGR VOLKSBEGR. IN DE GEREPORM. KERK. 353 -Van de meeste leden der Gereformeerde Kerke heeft, wekte den Opfteller van dit Gefchrift ter- nafpooringe van de opr- zaken , waeraen dit toe te fchryven zy. ,, lk vond, zegt » by, dezelve ras in eene zekere manier van denken, die és ег bij den gemeegen man in onze Kerk heerscht, in zee » kere begrippen , die eene redelijke en meer gezuiverde an Euangelie-prediking onfmakelijk voor hem) maken. Eeni- э» ge voorname van die Volksbegrippen heb ik in derzelver a beginfelen nagefpoort. Ik heb daarbij duidelijk gezien , э» dat dezelve aan mindere verftands beíchaving , gepaart s, met het verkeert voordragen en verkeert begrijpen van э» deze en gene leerftukken moeten worden toegefchreven.” —— De by hem bovenal in 't oog loopende Volksbegrip- pen > waerop hy in dezen byzonder het aog vestigt, zyn de volgende. E (1.) Kleinagting van onderfcheidene kennis. Men Jaopt. zeer hoog met ene zogenoemde bevindelyke kennis, еп fchat ene verítandlyke beoefening der Gadsdienstwaerheden op een lagen prys, ja wraekt ze zomtyds als nietswaerdig , als ene letterkennis die niet baet, —— (2,) Velen beweren , dat niemand een Kristen is, af hy moet van den weg van ge- loof en bekeering bevindlyk kunnen preken: en overeenkom- . ір daermede еН men (3.) het zalig worden gelegen in één - Punt. Men beoordeelt den, ftaet van een Christen niet „ naer den allengs vorderenden voortgang van zyne geloovige ehoorzaemheid aen de genaderyke en deugdzame Euange- ieleere; maer eischt ene bevindlyke kennis van zekere aene . doenlyke gemoedsgeftalten; en wil dat de Mensch, zal hy een Kristen zyn , door ene bovennatuurlyke werking van God , daermede bezield , en hierdoor, in een ondeelbaer. Oogenblik, uit den (aer der natuur in dien der genade overe, gebragt zyn; met die verzekering dat hy er eeuwig in zal eklyven, — (4.2 Men loopt zeer hoog met een zeker gefteld kenmerk van Gods genade , als men, naemlyk, zege gen kan, ik houd het met de vreemen. Hoe duister alle andere kenmerken voor dezulken mogen zyn, dit alleen is kun voldoende, zy hebben fmaek in de verkeering met Menfchen , die veel van Godsdienftige bevinding fpreken 5 en 't ftaet by hen vast, dat elk, die het dus met de vroo- men houd, dat hy zich in (паек, gevoelens en begrippen met hun verenigt, een Kristen zy; zulk een is uit God geboren, en mag op zyn aendeel aen Gods gunst en ge- nade hier en namaels veilig vertrouwen. —— (5.) "Ee heerscht by velen ene onver[chillsgheia omtrent de Heilig- Р P3 | та- - gei — CEDAGCTEN OVER EENIGE. VOLKSBEORTMPEN- б, making , en die gaet (6.) vergezeld van ene afkeerigheië yan Sr zedepreken. Men is omtrent de Heiligmaking, die naer den Bybel ene allerwezenlykfte zaek is, zo onver. fchillig , dat ‘er aen de noodzseklykheid van ware heili» ging weinig of niet gedacht worde; wmerdoor men da zonde en ondeugd veel te flap behandelt. Dit heeft ten evolge, dat men in het zedepreken geen fmaek heeft, ja het zelfs zeer fterk veroordeelt. Wil iemand in den fmaek des Volks prediken, dan moet hy °t niet toeleggen op het behandelen der gedekunde , en °t gezet ontvouwen van lichten; maer zyne toehoorders bepalen, op hunne elen e, en hun verlooren toeftand , om hen te ontdekken , hen over hunnen ftact verlegen te maken, aen te fporen, om als verlooren tot Kristus te komen; en die gekomen zyn aen te moedigen om die bevindelyke ontvangen genas de te erkennen , en God daervoor te danken. (7.3 De everhelling tot het lydelyke. Het wezen van het Kristen- dom beftaet by velen niet in betrachting , niet in doen, Cwaerin Kristus het zelve ftelt ,) maer in bevinding, in van God gewerkte. geftalten, begrypen den geheelen weg van een Kristen lydelyk. Zommigen dryven dit ten E allerfterkfte, zo dat zy van geen plicht weten , die naer het Euangelie betracht zou moeten worden, maer alleen van genadens, die gegeven, van geftaltens, die door God ingewerkt moeten worden. Doch anderen trekken dit denk- beeld van het lydelyke Christendom zo verre niet; ze zyn jn hunne befpiegèlende beginfelen "er veel eer tegen, Dan intusfchen helt echter hun fmaek naer het lydelyke, In de befchouwing en beoefening van het Kristendom , is dat begrip , waerdoor ze zich hetzelve voorftellen als louter egeven genade, zo het beginfel van alles, dat ze zeer tot het lydelyke genegen zyn, (8.) De afkerrigheid van het ruime Euangelie. leer der algemene aenbiedinge is in veler oogen gansch verkeerd; het Euangelie, zeggen ze, raekt alleen de uitverkoorenen, en moet, naer Gods oogmerk, alleen tot dezulken gericht worden; de aenbiee ding van genade bepaelt zich, naer hunne mening, tot de zodanigen, die blyken geven, dat de beginfelen van het werk des Geestes in hunne harten gevonden worden; en 2y, by welken dit geen plaets heeft, moeteri maer bedreigd worden, om hen te ontdekken. Eindelyk komen hier (9.) nog in opmerking de begrippen over de dfchap. Zy, die zeer hoog loopen, met de bovenaengeduide begrippen, vau het bevindelyke , het geftalelyke , en dien zogenaen IN DE GEREFORMEERDE KERK. De Schryver dezer Zedige Gedachten komt alleszins voor, als zynde zelfs een Lid der Gereformeerde Kerke 4 die geen oogmerk heeft om de vastgeftelde Kerkleer cnz- zins te ondermynen, maer, alleen bedoelr.zulke Volk-!« EN | P 4 , Qi ‚ 456 OVER ERNIGE VOLKSBECR. IN DE GERRFORM. KERR.: ip tegen te gaen, waerdoor die Leer jammerlyk mis- Келде word. En hierin gebruikt hy de uiterfte befcheie denheid met ene behoorelyke onderfcheiding van de verfchil- lende denkwyze die daeromtrent plaets heeft , de gemoeds- geftalte waermede zy gedreven, en de trappen tot welken ze opgevoerd worden. Zulks maekt.zyn Gefchrift lezens- waerdig; en van die natuur, dat het, zonder kwetzinge, gelezen kunne worden, ook van dezulken die min of meer met deze Volksbegrippen ingenomen zyn, wanneer ze nog enigen ondeszoeklust en waerheidliefde bezitten, 1пгопаег- heid kan dit Gefchrift jonge Leeraren yan een uitftekenden dienst zyn, daer 't hun de bronnen dier Volksbegrippen ontdekt, en aentoont , hoe ze, wanneer ze menschkundig handelen, dezelven voorzichtig kunnen afleiden en ftoppen 5 terwyl ze den Leden hunner Gemeente behoedzaem betere denkbeelden inboezemen, die, ter bevorderinge van ware Godsvrucht , en hun eeuwig heil ftrekken. Berichten , betreffende de Nieuwe Hervormers in Duitschland. Twee Stukjes. Naar het Hoogduitsch. Te Utrecht by W, van Yzerworst, 1791. Behalven de V'oorreden , 409 bladz. In gr. octavo, en ieder , die , met enige opmerkzaemheid , het in de laeta fte jaren , byzonder in Duitschland , voorgevallene, met betrekking tot de hervorming der Kerkleere, heeft nage- gaen , heeft ligüyk kunnen zien , dat Ter ter wederzyde misflagen begaen туп, Ene al te fterke gehechtheid aen het oude aen de ene, en ene al te Ќегке zucht voor nieuwighe- den aen de andere zyde, heeft de Partyen verbitterd, en fteeds verder uit elkander doen loopen , dan veelligt ge- fchied zou zyn, wanneer men onderling met meer erd- heid gehandeld had. Hieruit is inzonderheid ontftaen ene menigte van Gefchriften aen deze en gene худе, waerin veelal , gelyk "t.gemeenlyk in zodavige omftandigheden gaet , de gevoelens van party niet gunftig, en wel eens wat bitter beoordeeld en behandeld worden. Wie lust heeft den aen- vang en voortgang daervan nader te leeren kennen, Кап te. recht geraken in de hier opgemelde Berichten, welken ons deswegens verflag geven , met meldinge van den inhoud der voornaemfte Gefchriften , die, geduurende de laetfte ja- ren, inzonderheid ma het jaar 1770, in Duitschland van de ene en andere zyde in ’t licht gegeven zyn. De Verzamer r NIEUWE HERVORMERS IN DUITSCHLAND. 55? ` er dezer Berichten , hoewel hy den-Nieuwen Hervormeren geenzins рупа zy, behoort echter niet onder се bitterfte tegenítanders, daer hy гупе Partyen gemeenlyk nog al mer" Een oordeel van onderfcheiding behandelt ; des men deze verzameling , ter kennisneminge van de 'inérkwaerdigfte ge- beurtenisfen, omtrent dit ftuk, niet vruchteloos zal doer- bladeren. ` School te ` deor zijn ze bekwaan eerwaari Ce? een Bemin: „bij A. Boma, 1791. An gr, exo, 24 blade, en heeft dit Gefchrift overgenomen uit de boyenge- melde Berichten , daer het geheel ingevoegd is, om dat de Verzamelaer, bezeffende , ,, dat zulke korte Stukjes p in losfe Blandjens ligt verftrooid raaken , het dus beter be- » waard oordeelde.” Een beminnaer yan Luther en Calvyn Beiden » (die mogelyk van ieder wat overneemt, of zich houdt aen ’t geen die Oude Hervormers eenftemmig geleerd hebben, wanneer hy оок, met opzicht tot het Godgeleerdg Zamenftel van beider aenhang , wel eens gevaer kpn іоо- pen, van een foort van Nieuwen Hervormer te worden „} Vind het weder geraden dit ftukje afzonderlyk gemeen: te maken, —— Zulks doet ons, in de tegenwoordige omftan- digheden, niet vreemd; hy vind het, vermoedelyk, voor гупе Party nuttig, dat het meer onder den man gerake en verfpreid worde; maer zyne openbare Opdracht van het- zelve , aen den Hoogleeraer Broes , heeft enigermate een on- vriendiyk voorkomen. Deze handelwyze tog ftrekt uit ei- gen aert , om enige misfchien nog overgeblevene vonken yan een vuur, dat, zo niet gebluscht, ten minften onder de asch bedolven is, op nieuw aen te blazen, dat Bemin- лаегѕ van vrede niet kunnen goedkeuren. .. (°) Naer den Hoogduitfchen Тусе. Regor der Luêkerfche Doorluchtige School te Gorlits. Pp 5 . Ge gë " CEBEDEN " Gebeden der Portugeefche Sooden. Door een Foodsch Genoot- . fchap ий het Hebreeuwsch vertaalt. ` "s Graavenhaage by Lion Cohen, 1791, Behalven het Voorwerk, 436 bladze In gr. ociayo. mE en Joodsch Genootíchap, bezeffende dat velen huu- ner Geloofsgenooten , V mangel ener grondige kena nisfe der Hebreeuwfche tale, de Nationale Gebeden, die, volgens een vast gebruik, in "t Hebreeuwsch uitgefproken worden, niet behoorlyk verftaen, heeft het raedzaem ge. oordeeld dezelve in "t Nederduitsch te vertolken. Hier door verkrygen de minkundigen , die zo wel als de kun- . digen in 't Hebreeuwsch tot God naderen, ene gunftige ge egenheid, om den inheud en den zin dier eerbiedige aen- ipraken tot God, naer den eisch, te verftaen; het welk en dan gefchikt maekt, om het zielverrukkende der Ge- beden te gevoelen , en dus, niet alleen met den mond, maer ook met het verftand , ín hartiyke aendoeningen „ God te verheerlyken. Deze Verzameling is est in vier Afdeelingen. Het eerfte Deel, thans afgegeven, be- helst ,, Gebeden voor Dagelyks, des Sabbats, Feesten van з» Nieuwemaan , Inwyding en Loten, andere byzondere э» gelegenheden, enz.” In het tweede zal men plaetzen з» Gebeden voor het Feest der Ongezuurde brooden, der з Weeken en Hutten.” Het derde zal voordragen ,, Ge» ‚ beden voor de vyf Vastdagen „” en het vierde, einde» lyk, э» Gebeden voor het Nieuwejaarsfeest en den groo- ss ten Verzoendag.” Met de afgifte des eerften Deels leveren de Heren Uit- gevers ene algemene Voorreden, waerin gehandeld word, over den algemenen oorfprong van 't Gebed, ‘ontftaende uit ene eerbiedige hoogachting voor God, een levendig ge- voel van de noodzaeklykheid zyner hulpe, ter vervullinge: onzer behoeftigheden , en ene erkentlyke dankbaerheid voor zyne zegeningen. Verder laten ze zich uit, over de wye ze, op welke hunne Nationale Gebeden ontftaen zyn, die, naer der Jooden overlevering, aenvanglyk herkomftig zyn, uit hunne bekende Groote Vergadering , onder de voorzitting van Esdras; waerby vervolgens, in onderfchei- den omftandigheden Я ook andere Gebeden gekomen ZyR. ——— 4e zyn des, volgens hunne opgaye, s, byeeugebragt, з» uit het Affchrift der Groote Vergaderinge ; de Chaldeeuwy э, {he ftukken, den Talmud, de nieuwe Gedichten , eeni- D DER: FORTUGERSCHE- JOÖDEN. ër з, ge hoofd(tukken van het Boek Mofis, verfcheiden Píal- ,, men, en eenige Texten der andere Bybelboeken: " welk een en ander hier nader opgehelderd word, = Wyders behelst die Voorreden nog, na een verflag van vroegere Vertalingen „en een bericht van *t geen men in-dezen ina enomen heeft, ene korte Befchryving van het Joodfthe Maenjaer en ene Verklaring. der Hoogtyden en beftemde dagen, welken daerin voorvallen, ЫК den aenvang van °t Werk zélve, vind men aen %- hoofd geplaetst , de dertien. Geloofsftukken van den Joods Íchen Godsdienst, benevens etlyke Smeekdichten, de те» geningen by byzondere gelegenhedert, en fmekingen in zommige omftaúdigheden , waer toe ook behooren, de hei- ligingen, achter aen dit Deel gevoegd, die zomtyds in de gebeden herhaeld worden. Hierop volgen dan de boven- enoemde Gebeden, met de daer toe behoorende ftukken. n ten laetften geeft men, aen't einde van dit Deel, nog ene Tafel der Afdeelingen, met de vyf Boeken van Мо: fes , en uit de fchriften der Propheten, die weeklyks voore gelezen worden. Hier en daer heeft het Genootfchap het voorgeftelde door enige aenmerkingen opgehelderd, die- nende inzonderheid ter verklaringe van zommige Hebreeuwe fche benamingen en Joodíche gebruiken. Zodanig een Werk is, uit eigen aert, en overeenkomttig met het opgemelde hoofddoelwit van het Genootíchap, bovenal gefchikt voor de Portugeefche Jooden (*): on- dertusfchen kunnen ook de Christenen, vooral dezulken , die zich toeleggen op het nagaen van de denkwyze en de ebruiken der Jooden, 'er een nuttig gebruik van maken. en zal het, met dat of enig ander oogmerk, nog al met te meer genoegen kunnên doorbladeren, om dat alles op ene nadruklyke wyze eerbied en liefde voor God inboe- zemt, dat dikwerf ten krachtigfte voorgefteld word; en waeromtrent de Heren Vertalers ons Nederduitfche tach eigen beter gade geflagen hebben, dan men gewoonlyk van Portugeeíche Jooden zou verwachten. (*) Wat wyders de Hoogduitíche Jooden betreft, ook dezen kunnen 'er zich , in vele gevallen , met vrucht van bedienen; vermids het grootfte verfchil tusfchen de Gebeden der Portugee- fche en Hoogduitfche Jeoden, zo als ons in de Voorreden gem:ld - word , beftset in de e der berymde Zangen en Stukken uit gen Talmud, eel- 5б J- L. SCHMUCKER Heelkandige uitgegeven door ]. L. SCHMUC- ken. Uit | vert door JOHANNES DAAMS, … Heelmeeste Пе Deel, No. з. (Waarrnede dit Werk b Taarlem by Plaat em Loosjes, rs + gr. octavo,. it Stukje bevat een aantal van negentien byzondere Waarneemingen, die meerendeels voor den Heel- en zommige aak voor den Genees- en Ontleedkundigen van ewigt zyn. Om onze Leezers een ftaaltje daar van орге leveren , verkiezen wy de эзе Waarneeming , (van dit eel) en dat wel om die redenen, om dat mien ‘in enge borifigheid, van welken aart die ook fchyne te zyn, zeer gelden bedagt is, om de oorzaak daarvan aan een on mak van het Hart zelve toe te fchryven, daar men, in- dien zulks altyd verrigt wierd, by de Ontleeding der aan die ziekte geftorvene lyders, ongetwyfeld menigwerf, foort- elyke oorzaaken, als men in het volgende getal ontdekt Becht, vinden zoude; alhoewel ik hierby teffens gaarne toe- flemme, dat, fchoon zodanig eene oorzaak ons al bekend ware, men eguer daar tegen geene voldoende Geneesmid- delen zoude kunnen aanwenden; maar dit voordeel zoude ‘er evenwel nochthans zeker uit volgen, dat men de lyders dan ook niet, door menigvuldige refolventia en expe&orantia аап hun toe te dienen, het weinig overgeblevene levensver- mogen nog zoude verminderen , en het leven zelve daar- door niet alleen lastiger maaken, en verkorten ; maar dat men zich alsdan met eene zagte pallierende , en met den waa- ren aart van de ongefteldheid meer overeenftemmende , Ge- neeswyze zoude te vreden Dellen, Zie hier de Waarneeming van den Heer Feldhahn. э» Een Koninglyk Pruisfifche gehelme Finantie-Raad, die een lyvig en ЇЇегї man was, had reeds, federt veele jaa- ren „by de minfte lighaamelyke heweegingen „de toevallen van eene engborftigheid, en van eenen korten adem ge- », had. Dog daar hy voor het overige, onder zyne veele s» vermoeijenisfen en reizen, eenen goeden eetlust behield , э» en zig gezond en wel bevond, wierden de gemelde onge- as makken niet veel geacht, en doorgaans maar aan eene ээ Kerke en vette lighaamsgeftalte toegefchreeven. XE federt een half jaar voor zynen dood, die op den » 22 May 1780 volgde, wierd het ademhaalen geduurig э» шоеПуќег , waarby nog kwam „dat de Maag en het Darme » door winden opgefpannen waren, waar door de ›› Borst » ээ » WERLEUNDICE MERCGELATOFFEE: sót эу Borst nog meer vetnaadwd wierd „-wäar door. hy ‘an s» met een volle borst, tot ftikkens toe, hygende, de hee s» vigíte benaauwdheid uitflond, tot dat deeae door daar tê- s» gen. gebruikte ‘middelen weder verminderde , en eenige әз Verligting verfchaften , dog die van korten duur was. . a Onder. deezen , zo zeer bedenkelyken, toeítand, kwam ss hog, van tyd tot tyd, eene waterachtige zwelling. van „> beide de beenen, die meer en meer toenam, ел zich tot ə аап den:.ondérbuik uitftrekte, em niet anders dan eene э» aanftaande waterzugt deeden. vreezen. oe ss De Geneesheeren , die daar by ter hulpe geroepen Wa- ss Zen, waren ook allen in dit denkbeeld, doch zy kone әз den. met geene zekerheid bepaalen » of de waare zitplaats э vanhet gebrek, in eene verharding der longen ,:of in den an onderbuik, in de lever , of in eenig ander bedorven in. эз gewand te zoeken: waré, gelyk ook niet, of zich water » in de barst, of іп den onderbuik , zou verzamelen , van dn welk allés geen seker en overtuigend teken tegenwoor- ig was. . ` DE EE » an Offchoon: nu deeze onzekerheid geen aanmerkelyk one ээ derfcheid in de geneeswyze konde maaken, waar toe de эу beste "middelen, Oe men in deeze foort van. ziekte gee э» bruikt , waren witgekozen ; waren hier nogthans alle »» proeven te vergeesch , en bet treurige einde van. den. Ly- e» der heeft een zeldzaam voorval vertoont, dat niemand as ligt zou vermoed hebben,.en geene konst veranderen э» noch helpen kon,.en waarvan , zelfs ten aanzien van den s» polsflag, geen zeker teken nwoordig was. Daar de an Hr. Geb. ‚ by; het dagelyks toeneemen en verergeren s» der ziekte, alle. hoop tot zyne geneezing opgaf, en zyn s, Cinde naderde, verlangde hy, reeds lang voor zyn dood, sp en nog in den:laatften nagt van zyn leven, dat ik hem s, na zyn affterven zou openen, en de gefteldheid, van zyne зе borst onderzoeken , met dit menschlievend byvoegzel „dat », in dergelyke gevallen, als de waare oorzaak ontdekt wierd, s; Anderen misfchien daardoor geholpen konden worden. an Ik voldeed te gereeder aan deezen zynen laatften wils s, naardien ik in zo veele Borstziekten en Waterzugtigen, als an my in тупе Practyk waren voorgekomen, geene zo buis s, tengewoone benaauwdheden en verftikkende beklemmin» an gen had waargenomen , en ik daar van de waare oorzaak aa hoopte te ontdekken.. » By het openen van den buik, vond ik in deszelfs hal- s, ligüeid niet het geringfte wateragtig vogt , de lever eu Ss onde SONM UORRES i'e » de overige, ingewandeu „waren in eenen goeden ftaat , ala. 