Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Wanneer men vermoedt, dat al die in de asch aanwezige bevondende zoutdeelen daaruit getrokken zijn, wordt de loog of het aftreksel in een pannen gekookt, tot zolang dat het zout zich aan het bodom bevindt. Dit laatste, tenzij men in de toekomst het Toortgat met tin aan de kleine horens toevoegt, laat ik aankomend water er bij toe. Dit geleide de gehele minerale water omzet in een Tattw, aardachtige in betekenis verhogen aanzienlijk, een soort tegengelijktijdig soort tegengelijktijdig, omdat de dikwijls leer onverwachte was, waaraan vragen heefde plaats gevonden, tot uiteindelijk een groote menigte aarddeelen geleidelijk en op den bodem der pan met het aangetaste Tannenge is gewaarwaart, dat een kale, grindachtige aardachtige heeft. Dit onmogelijke zoat wordt niet en heeft een duizend, doch in feite het onderste laag, waartegen anders echter onverhoeddellbaar zijn kunnen weggenomen worden door de voorzorgsmaatregelen en de doormatige bereiding. Wie eenzijdig Terkieat, liet op de warmte, dat soort voorwaarden geen Toorshoofd opleggen, dan tot eigen gebruik, waarop Ceram een voorwerp in handen heeft. In elk geval zijn zij fijn worden daarin een kletknie roodband toe te dragen, met de Alfusser, die het tot Toorkens zal wagen en tegen aanbeelden inruilen. Tot meerder de wetenschap en beter doen van de taal, dan worden de geschreven, wordt besproken door enige wetenschappers gedragen inlander verschaft met de voor hen noodzakelijke dingen, door aan omgeving tegen zago, zo wel tot brood bereid, als in manden gepakt. Dit artikel wordt besproken door de wetenschappers, gekocht door de inwoners en de bezetting brengt, meerlijk voorwands, die hier in aandacht en liefst zo mogelijk roodgekleurd. De Alfoerse negertjes, Waiaama, Kobi en Hatinoeroe, worden zeer veel tabak gegeten, waaraan eentgenoemde de baas ook zit. In de 150 meer door den Directeur Tan producten en die magazijn, waarbij een boekwerker Hanna tabak afdel gewond, die geloofsbereid door alle Begenten in bonnen negertjes bedoort doet, echter zondert enig gevolg, aangezien er Bregaase kaal blijft. 192 BEKNOOTE BESCHRIJVING VAN WAHAAI. Hoewel op het product van indigo door de inlander geen succes wordt behaald, zo is van deze te Waliaai zeer weelderig groeit, plant zeer veel voordeel in trekken, naar aanleiding van eenigen den Kapitein D. planken en den Officier van Gezondheid p. flanomen proeven. Het onderwijs, dat buiten kosten en bemoeienissen van het plaatst heeft, is er zeer gebrekkig, en heeft tot dusver weinig derningen gemaakt. De Priesters (Imams) zijn gewoonlijk de kundigste onder de bevolking en kunnen lezen en schrijven. Ook bemoeien zich thans eenige hunner in verscheidene dorpen, zoo als te Hatoetiling en Sawaai met het onderwijs der kinderen, dat zich bij het lezen en schrijven met Arabische karakters bepaalt. Deze echter zijn in het algemeen geen groot aanzien: eenige bejaarde en brave mannen bekend, maken op deze regeerweg zonderling. Vermits de bevolking zeer laag is in het uitoefenen van de dienst is, hebben ook de priesters een slechts geringen invloed vertrouwen meer op waarzeggerijen, want zoveel zijn zeer bijgeloovig. Elke Mohammedanse dorp heeft tot het uitoefenen van de dienst hare moskee. De scheepsbouw is bij den Cerammer nog op den laagsten trap, bedient zich tot den visserij, als anderzins, hoofdzakelijk van genaamde vlerkpraauwen, die uit een boom gekapt en van gabba uitgevers voorzien zijn, om ze voor omslaan te behoeden. Praauwen, zoo als djonko's, orembaaijen en andere, worden op eilanden vervaardigd en op Ceram te koop gebracht. Thans willen wij eenige punten omtrent de uitoefening der rechtermacht aanstippen. De bevolking van het grondgebied van Wahaai en die der Oostkust staat onder de Nederlandse wetten, welke ingevolge de schikking der nieuwe wetgeving worden uitgeoefend. Naar den aard der begane misdaad worden straffen op de bedoelde wijze opgelegd, inzoverre de strandbewoners betreft. voorhen, nog op verre na niet geheel aan het Gouvernement onder oefenen hun eigen recht uit. Onder hen wordt meestal den sch BESCHRIJDING VAN WAHAB. 198 Een kwestie (boete) als straf opgelegd, zie Toora bet plegen hoorde en zware misdaden. De Tengenende drieële gevangene aan het bovenbestand te Ambon bet geboortekaart doen inzien, om bij het plegen van moorden of bij het koppen-aan-door de Alfoeren, de schuldigen, in de raad ben een boete aan het betalen, door hun Radja aan een derwaartige te zenden Com- uit te doen leveren, ze naar Ambon tot onderzoek en vervolgens op te zenden, om na de veroordeling naar Wahab te zenden en daar tot meerder vrijheid Toora de anderen, bet tc ondergaan. Ken deze maatregel is een zeer effectieve manier om dat de voorrechten door het Gouvernement aan de Alfoeren ond, in omgekeerde orde staan tot de onderwerping en bewezen leiden van de Mohammedanen of strandbewoners, die zich bij het landbeheer hebben onderworpen, deweze bij het plegen van moord zeer streng, ja zelfs met de dood, door dat feit, niet met de restant van de boete, maar met een boete, bestaande uit eenige aardappelen ter wievelingen van een boete, bestaande uit eenige aardappelen, die na ontzuuring het genot van grote voorrechten. Niet de moord, maar het geheel systeem; en dat de wetten van het Gouvernement niet bedoeld zijn, dat de in, onttvanging van evenementen boeten, kunnen moorden, met daan rood techo geen andere straf, en lyn na de belasting erger vrij als te voorhen. ier (de misdrijven der meette Ceramert bevatte die van het geren abche stelt, de acht noodzakelijk berechtigd. Lengena en be> rijven zijn onder de strandbewoners in zwang. Zoowel den ak de rijn uitstekend wraakzuchtig en baatdragend. De Oost-Ceram- in het algemeen meer verig aan aard, dan de Noord- en West- voorkant. Hij heeft een meer bloedrood doorzicht van lakken te ge don ander voor te tonen; edeler is achterboodend De 16e Januari 1714. De beschrijving van Wajahari. en uitgebreid, aanmatigend en streng, als lage toegevendheid vindt, daarentwge kraaiend, nederig en gedwee, als lage ernstig geregeerd wordt. Wijlen Mr. P. meerkus heeft, als Gouverneur der Molukken, tijdens een inspectiereis over de Molukken gedaan, die sedaags de teruggang der Nederlanders op Java heeft plaats gehad. Bij die gelegenheid heeft hij in 1826 ook de Alfoerse negorij Massieshoela met een hoofdteam bezocht en was hij daarentoe wellicht de eerste Nederlander, die immer daar geweest. In 1888 heeft de te Amboina zittende Gouverneur, de Heer Mr. Bieder DS stusbs, ook een algemene inspectie-reis over de Molukken ko8 en de respectievelijke ondergeschikte posten gehouden. Die hoofd ambtenaar heeft toen, te Waajahziende, zich kunnen overnigten in welk belang zijlijke inspecties zijn. Is mijn herinnering juist, dan moet Z. Exc. zich met het voorstei daaromtrent door de Luitenant buiten kans voorzien hebben, ontvangen hebben. In 1847 is die inspectie door de als toen residentierende Gouverneur, de Generaal-Majoor J. b. clarens, herhaald geworden en nog in hetzelfde jaar heeft de civiele gezaghebber, voor de eerste maal in vele jaren, een inspectie over de negorijen op de N. O. kust gelegen, gehouden; terwijl deze in 1848 en 1850 nog eens herhaald zijn, door sedert niet meer plaats gehad worden. In de maand January 1854 heeft de Luitenant J. w. c. Kox voordeel gehad van de vermoeide Duitse reizigster Meyronw vervolgens op welke weg bij een later gelegenheid weer terugkomend, in het bezit nemen op de N. O. kust van Ceram te vergezellen, en ongeveer een bezoeken aan de Alfoeren van Massinjehoela gegeven. Hij was, zoo als de Burger Alfoeren hem verklaarde, de enige militaire Kommandant die op die tijd op dat hoge gebergte was komen beklimmen. Nu wij het grondgebied van Wahaai en zijn bevolking, naar ons bevel ter plaatse zelve, zo nauwkeurig mogelijk geschetst hebben, willen wij nog een laatste taak te volbrengen oever: namelijk, om onszelf bekend te stellen met de gronden, welke de Gouverneur der tijd bewogen hebben, om de verplaatsing van den post Sawaaai naar Wahaai bij het huidige Bestand van Nederlandsch-Indie te proeven. Inmiddels berichten we, dat een afkomstig rondgaand geheime indruk aanwijsing gegeven heeft, dat zij op 10 mei gelede ontdekt is. Ik zal deze omstandigheden des te verklappen, om de leser te belgen, omdat er veel, wat voor het domein van de geschiedenis der Molukken bestaat en tot de terre acht door weinigen bekend, totdat nu Talen het gebleken is. Het is bekoekt, dat de Asecftofer in de Molikaanse asecstn, gedurende het jaar 1823 tot een ongehoorde trap toe aan moedigheid plaatste. Niet alleen de bewoners der astraaden en kleine eilanden werden daardoor ontmanteld en terachtergesteld, maar ook aan het bebouwen van de grond werd toegelaten, maar natuurlijk ook had de leer aan de handel, daardoor aanmerkelijk te lijden. Die asecstn, welke krachtig waren tegengegaan, werden toen begonnen, gaaan en ontvangen gepleegd in de kentering der maanden, de heerschende achtlen het bereden van de aarde door kleine roostering toelaten en beter verborgen dan met grote schepen van onmogelijk maken. Beginnend in 1883 werd het eiland Manipa door een aantal rondgeleid en vastgenomen wel bemarkeerde geweldsacties gepleegd. Tot welke licb een gedeelte ook rechtens te staan gelegd werd. Aan de oever van de Torige jaar aan de plundering en bestudering van een aanjagend gebied door permanente controle geschikt, werd meteen door de gouverneur teruggesteld. Na die gebeurtenis werden de roosters door de gouverneur teruggebracht. Later werd het eiland door de daaropvolgende luitenant gouverneur, die op Manipa het bestuur voerde, ontwapend, terwijl het gebied een aanmerkelijke verbetering beleefde, terwijl het ook weliswaar een enkel kanon booten, maar wellicht een vergunning had. Deze troep was, toen het aangetrokken werd, de vangnet van de handelspost, die daarbij een persoon aanwijsde, die gewapend was. Later werden dezelfde troepen door de vloot geleid, die op Magindanao was aangekomen, tot meer dan drieduizend manschappen achterhaald. De onder de Banjaal behoorende zeerovoren bestond grotendeels uit uitgewiste Tidorezen en uit Gelairezen, inwoners van Almaideira; voorts veel Papoe's en Ceramers van de Noordkust van het eiland. Wat kracht en moed betrof, waren ze weinig te vrezen, daar zij bij het vinden van welgemeenden tegenstand gewoonlijk afschrikten en zich niet waagden dan tegen weeroeloze aan het strand liggende negorijen, welke zij des nachts konden overvallen en straffeloos uitplunderen en verlevendigen. Hun wapenen waren klauwen slecht gewapen en in geenen deel bestand tegen den aanval van de grootste Europese schepen, die van eenig geschut voorzien waren, vervelden in allen deelen van die der Lingga's en Blitongs'eilanden en ook van die van Magindanao, daar ook deze moediger en sterker waren. Tot het tegengaan van dit kwaad was zeker de tegenwoordigheid van oorlogsvaartuigen gewenst, in welker nabijheid het rooversgespuis niet zal wagen, doch deze vaartuigen waren juist het ongeschikte instrument in oogenblikken van het gevaar en tot dusverre was het aan geen denken ooit gelukt een ontmoeting met de roovers te hebben. Wachttuiken en weerstand aan de stranden waren steeds de beste middelen van veiligheid geweest, doch deze bestonden alleen op de eilanden Amboina, Haroeko, Saparua en Noesa-laut, welke bij een kloekzinnige bescherming, den bijstand der Europeanen kon inroepen. Dit was echter het geval niet met de afgelegen eilanden, als Buru, Ambelau en Toda, waar de zwakke en bevreesde inwoners, wanneer de vijand verscheen, naar de bergen vluchtten en hem hun huizen en goederen lieten. Daar het alzo moeilijk was de zeer overgehele met geweld te nemen, werd door den Gouverneur een poging gedaan om daar aan onderhandelingen en zachte middelen een einde te maken, naar de lijn van een resolutie in raad van den 7e September 1821, waarbij hem werd aanbevolen te onderzoeken of er geschikte middelen waren om den Badja djilolo tot het belang van het Gouvernement over te halen. Om hiertoe toe te kunnen geken, begon hij met in te trekken en uit te bidden. BKNOPTE BESCHRIJVING VAN WAHAAI. 197 De Badja Djilolo werd gevangengenomen en op de uitrotting aan zijn penning werd gesteld. Vervolgens gaf hij dien tegenstelling aan, eenen Rijkskenner en adviserende hem voor in schakkingen met hem te trekken, hem uitnodigende om tot dat einde of zelf naar Amboina te komen, of gelenden dien raad toe te staan. Dien brief, hem door de Begeerden Tan Keffing en Kitali overgeregeld, veeen hij in een goeden gezondheid ontragen te hebben, beantwoordde hij met te kennen geven, dat hij dankbaar was voor de goede gezindheid en het spoedig vertrekken van de Bedelingen naar Amboina, waarbij tegelijk tervens, dat jegedeen zijn broeder, eenmaal Java gebannen was, medegedeeld werd, mocht bevolent worden, om hem daarna te laten wederkeren. Waar de Badja Djilolo echt belang stond in de vrijheid van zijn geld, zal wel niet te betwijvelen zijn. Intoegehen had hij al de Bedelingen verzekering gegeven, dat zijn zoogenaamde hooge dal jaar niet op den gewonen roof zou worden uitgegeven. "Voigtend partikulier berichten, waren echter de TorderingsTan go- mden Badja niet gering, daar hij niet minder verlangde te bedingen dat het herstel van het vrohere Rijk der Molukken, als hij voor- afbeedel had, en de vrijheid van het aangelegen Taa Cebu te behagen. Sulk overdringende eisen, had hij aanzienlijke invloed op den vrede met de Vorstendom van Ternate en Tidore, en gar de gemoedsopwinding dan Tidakkreek via zijn belaagde rijk en terder-trekken aard te bespreken, kon de Gouverneur zijn wensen niet ontkennen. Wel kon hij zich terugschrikken met de gedachte om een dergelijke actie te ondernemen, die de Noord-Koataan Taa Caram te kosten, onder uitgevaarde voorwaarden, dat dat Bali op Java met fase geheelen aanhang mocht nemen zonder dat de Nederlandse Gouverneur een onderwerp voor zijn bekrachtiging; wat, zolang die Taneteel geen gevaar waren, niet toe de moeite kon hebben gekozen, doordat de Vorst van Ternate en Tidore gereed waren om zijn kranse te belagen en Taa Cebu te annexeren. Hoedanig dit ook afloopt, de Heer miskuste het hoogste noodzakelijk, om, hetzij om den Badja djilolo in bedwang te houden, bij aldaan onderweg dan wel om hem met grof te bedreigen, in geval hij tot geen redelijke schikkingen wilde komen, den post van Sawaai, aan de Noordkust van Ceram, weer te bezetten. Als laatst laten van die post kon toegeschreven worden de vermeerdering der kogissen en de staat van onafhankelijkheid, waarin Ceram zich bevond onder den Badja djilolo, die een verbluffend ongehoorzaam te Hadikn hield — een negorij, Toorheen direct aan het Gouvernement onderwierp en gelegen in het district van Sawaai. Door het niet bezetten van deze plaats onttrokken zich alle beperkingen van Ceram aan het Gouvernement, loodzy aan Toorgaten uit Trzes Toor den gemelde Badja, maar waarschijnlijk uit eigen zelfverkeer. Ten gevolge hiervan werden toen jaarlijks aldaar de loten uitgerust, die de ingezetenen der Ambonse negorij schreven aan en zoowel de zeeën als de kusten ontdoen maakten. Sawaai eenmaal weer in bezit genomen zijnde, was het zeker dat de orde en de maat apostel geboeid Ceram zouden behouden en de geesten als Toorbeen in eenen stormachtigen staat aan de onderdanigheid gebracht zouden zijn; terwijl de tolken, die toen tot den zeeroof werden medegebracht, in Trudes in hunne negorij zouden blijven en de Badja djilolo, zoo hij zich niet wilde onderwerpen, zou snel genoodzaakt zijn, zonder Ceram te verlaten en zijn toevlucht tot de verder afgelegen Papoea-eilanden te nemen. Bovendien kon de peet Tan Piero, die actie reed aanoodig was en het nog meer zou worden door het verstehen Tan dien Tan Sawaai, gebed ingetrokken worden; zodat men zonder moeite zehntig ambons soldaten derwaarts kon zenden: een getal dat tot veel meer was en na verloop Tan enige tijd veilig kon worden gebracht. Terminderd worden. Met deze post was het te Toorzieu, dat da communicatie niet alleen over zee konden opgeboekt worden, maar ook die over land, waar naar Piero ten zuidwesten naar Sawaai, onder de Saparela - van welke Piero geen twee delen Na een ryp overleg, en in aanvankelijk Demode de steeds door laat nu ook aan den dag gelegde onwilligheid, werd de post van Rao afgebroken en de bezetting naar Sawaai overgeplaatst. Volgens in Bad in dato 5 Februar 1825, Nr. 16, was de Gouverneur der Molukken, de Heer Lauwerk, geautoriseerd om den Bayu diolo in onderhandelingen te trekken, ten einde de rooverij door Torst en zijn volgelingen in de Molukken gepleegd, gedaan te doen opkomen, en voortaan, onder bepaalde voorwaarden, het oostelijke gedeelte van Ceram onder het gezag van den Bayu te stellen, indien hij zijn Nederlandse onderdanig onderwerpen. De Heer Lauwerk, de taak van te groot belang aanvallend om de rechtvaardigheid van aan een ongekwalificeerd ambtenaar, hoe bekwaam hij ook niet, op te dragen, besloot zich in persoon derwaarts te begeven, ten doel de grote doel, al wel, wanneer deze samenwerking het land kon worden gebracht, om de kwestie eener gereguleerde plaats te doen, waar het het beste kon zijn, het aan te stellen hoop over de toekomst van de Recken van Tenate en Tidore te doen, om hem daden bedwang te kunnen houden. Tot uitvoering van dit gewichtig plan begon de Gouverneur en de Militairen Kommandant aanvolgende, gezien van den Luitenant-KokMiel stuk aan, en den Gezagshouder der Moken aan boord van Z. M. schip de Nanty, en na zich te Bocro te hebben opgelost, arriveerde hij den 8e Anpnes te Sawaa. De Heer MUKua had het fort in een goed staat en eenmaal Aminwahr en andere vaartuigen echter de Usje haadel te vereren. Offschon deze poos toen reeds minder noodig kon gaan op de roodt dan twee jaren te voren, bleek het echter dat door de vettige aard van de tandjers draagbare, zoowel als van de lading, bescherming en veiligheid hadra gevorderd, maar hadden voor zover ze al eerder gehad hadden, aan de lading. 200 BEKNOPTE BESCHRIJVING VAN WAHAAI. tot welke zij, zoo door gebrek, als door geweld aan buiten, al het ware genoodzaakt waren geweest. Voordat den welvaart en den handel van Amboina was deze staat toe, hadden hoogst belangrijk, omdat van Sawaa veel sago werd aangebracht, waaraan vroeger zoo dikwijls gebrek bestond, en er daarentegen lijnwaaren, ijzer en andere voorwerpen van de hand werden gekregen. Opmerkenswaardig was het, dat terwijl de bevolking twee jaren te Toren van armoede nog geheel naakt ging, en zelfs de vrouwen der Bengali's zich met strookledjes bedekten, toen reeds een groot gedeelte der bevolking, alsmede hunne hoofden en hunne vrouwen met lijnwaaren waren gedekt. Wat de post van Sawaa zelf betrof, kon het niet ontkend worden, dat deze zo ongunstig als eenigzins mogelijk geplaatst was. De vlakte, die het fort en de beneden-negorij besloeg, was zeker geen vIot honderd pas breed, terwijl er in alle rigtingen hooge bergen over hingen. Van deze hoogten kon de bezetting zo niet met steenen, althans met schietgeweer worden benadeeld. De Quelqueur merkte ondertussen aan, dat de baai van Hatien een geschikte plaats opleverde voor de vestiging van den Badja dhalolo, besloot die te bezoeken. Op den 10e Augustus van Sawaai gieOD E^nde, ankorde hij den 12e in genoemde baai. Het inkomen van deze is eenigmoelijk, doch eenmaal binnen zijnde, biedt de plaats niet alleen veiligheid in den Zuid-Oost-moeson, maar ook in den Noord-West-moeson; en hoezeer ze wel openligt voor de winden, worden de zware zeeën echter door de uitstekende hoeken en rotsen grootendeels gebroken. Aan wal vond de Heer merkus volstrekt niemand. De overblijfselen der in October 1823 vernielde gebouwen waren alle zichtbaar, doch de bevolking was geweken. Aan de westzijde van de baai loopt een kleine rivier uit, welke voor diep en breed is en die al spoedig zoet water oplevert. In alle opzigten werd deze plaats tot vestiging van een inlaadstation met een kleine Europese bezetting, door den Heer Quelqueur waardig beschouwd, dan Sawaai. Men kon derhalve deze laatste plaats gerust verlaten en de kosten van die post aan die van Hatien besteden. EEN KORT BESCHRIJVING VAN WAHIIAI. liter werd do lleer MSlKUa door de b^jemvenamdde uiigewekene on- ficrdanen Tan Temato en Tidor en bet hoofd, aan hetwelk ig lich bad* drn nndcrworpen , met de mccst mogelgkc eerbew\jxinge&, OTereenkom- »ii^ (le p*bruiken van gemelde Rgken, onthaald. De Badja» toen ccn man \an vgf en veertig a vgftig jarcn, lag er ood en tiekelgk nit, docb wfu omringd Tan eene mcnigte boofden, onder welke TerKbeidene van bet gunstigste Toorkomen en uitaigt waren. Hct gotal der nitg»- wckene ondeidanen Tan Temate en Tidor bedroeg, soo men Tone- kerde, nagenoeg acTon dntaend zielen. Velen bnnner x w i enrcn todert veertieo a Tgfiien jaren met den Ra^ja DJUXiLO rond, doeb de mee^ ten baddoi xieb by bem goToegd na de noodlottige expeditie in bet jaar 1831 Tan Temate gedaan, wannecr de eilanden Tan Almabeira en dc Papoesche binden, onder Toorwcndael Tan met de rooTcn te ben* len, tr Tuur en te twaard tyn aangetaat en de bewonen nit bQOBea»> fi^oryen Terdreren. Nadat de Hecr lOC&Kca renige makn met den Radja djilolo en lyne boofden gcaproken bad, renocbien sy bem ccnparig, dat de Prina AS* oa«, die onUnga Tan JaTa waa temggekeerd , ab bun Yorrt mogt wor- den aangealeld, Tcrklarende OTorigens Tolkomen in a^ betcbikkinfsn te bematen en itcb daaraan te xnllen onderwerpes, mita i^ nid ga- regfcrd weidrn all dc onderdanen Tan Tidoie, legen welkt Saltan al- irn dcxelfdc kUi^tcn baddeu. Niemand, aeiden ry» wai in ayne wo- nin« %etlig, iware kTenmti^ van kalk en boot werdco bun opgelegd, /jouder de minale Tcrgoeding. Vooral bexwaanlen aicb de booCdea tan .Ir iibmdrn Waigioe. UtMil en SalnUi om bet kferm van Papncaebc 202 BEKNOFTE BESCHBUYINa VAN WAHAAI. slaven tot Tijjftig en zeetig in getal, die nj niet dan met de giootate moeite Tan Nieuw-Goinea konden verbr^gen. De Heer Miekus bracht hun onder het oog, dat al deze klachten niet konden gelden tegen de toen regerende Sultan, daar deze gedurende zijn regering nog geen Tijandelijkheden tegen hen had gepleegd; doch hierdoor werd hun tegenzin geenszins weggenomen, om zich weer onder zijn bevelen te schikken, en zij baden Z.Exc. daartoe geen poging te willen doen. Aandoenlijk was het inderdaad, een menigte volks, die zich gedurende eenige jaren met niets anders dan zeeroof had opgehouden en zich bij voor komen gelegenheden en wel Talmaheljk te Hatilen dapper had gekweten, thans geheel onderworpen te zien, allemaal door het vertrouwen op een billijke en zachte behandeling. Alles nader overwogen hebbende, kwam de Heer Miekus met den Badja djilolo overeen: 1°. dat de Prins Amga, toen te Amboina, tot Sultan over het noordelijke gedeelte van Ceram zou worden aangesteld. 2°. dat hij zich te Hatilen zou vestigen, en dat de Volkstam Ten Mabo, Weda, Patani, Tabello, Qalela en de Papoea-eilanden, zoowel daar, als langs de gehele vaart, negerslaven zouden aanleggen. 3°. dat de twee zonen van den Sultan, die toen Bjoegoe en Kapitea-Laut waren, met eenige hoofden van verschillende volkstammen zich in de maand December naar Amboina zouden begeven, om aan het eind den Prins Amga af te halen, en 4°. dat alle verdere schikkingen omtrent het bestuur en de betrekkingen met het Gouvernement, door hem, Gouverneur, met de Prins Amga zou worden overgemaakt. Met deze overeenkomst accepteerde de Kadija zeer in zijn acht, en de Heer Miekus vertrok hem, nadat aan zijn Tijnaek voldaan was, het fabrikaat van een jaar, welke hij indeed had om zich eenigszijns in de reizen, en de kosten van zijn reis naar Hatilen goed te maken. De Koran luidt in de Troenbelijking en aansluitend tot Salomo De Prins zag in de minst toe, en koosde bel latrorie. Voor dat die Koning door de convement met een wettige begaanheid... BEKHOPTS BESGHRUTIHO TA9 WAHAAI. SOS kleed als Salomo erkend, betuigde, dat hij zijn being zijn bloed was, en tich aan de zijde die O en zijn vader bij hem te Machtigen, liet hij zijn kinderen die hij liefhad het bondgenootschap aannemen bij den Sultanaan. Tidore, en werd ook bij podium Boude blootoelan, hoewel ook tot zijn eigen Toetend. En door een ambassadeur, die door dachten, wat, als hij meer wel in, dat een door het Oosten erkende staat niet Toetendig was, wat, dan als wat bezig was om zich te ontdoen door roofachtige landen. Dat de angst, koos een gedenkten twijfel, dat zijn onderwijs aan het Nederlandse bestuur welgemeend was; terwijl men hem met Teruggangen, evenals aan de anderen hoofden, die titel en dat gezag over de Noord-Oostkust van Celebes kon afnemen. Ten gevolge van die Toetendragt, werd als opzegging door den Conventie genomen tot de regering van Prins aioao overeengaan en delen tot het nieuwe Gemeente geregeerd. Op den weg werd die Prins door den Conventie in zijn waardigheid als Sultan van de Noord-Oostkust van Celebes geherkwalificeerd en de beschaving van Sawawan (Walwataar) overgebracht. Dear de Ba^ja, mxlolo, aan een eiland ongerechtigd aanbidders belegen, de voorheen Tand Temate en Udore koesterde, liadden de twee fonteinen al-, algemeen fan de kant toe, Treeien. De Ba^ja Dnix>, die meer dan voorheen bad, dan verder, de Sultan — die bad ontdoen van zijn eigenlijke meer in naam en werd gegeven geheel de bevelen aan te geven breeder —, zowel wel in, dat beter opgericht van Caram op den dag niet minder bevestigd, aangetoond de attractie van de HMgeBaaaade Negeri Tambilan, of beter regentschap van de negen negoarden, die onder het bestuur van Tan Caram warm begrepen, niet aan een haren wilden geboortenen, maar te veel de aardappelen opvolgden, die onmiddellijk Tan waren beter te weiden toegevoegd; en toe, dat het water niet aan de olifant of aan de aarde staat Tan moest vragen, te weten dat de eigen schuld kwetsende en bemoeilijkt doen worden aan aan de bewolkt. Ook vroegen ze om meer wat beter te kunnen geven en meer koos Tampakan. Gedoende tijd later, na die jaren, Tan werd de heer van de geheime rijke bad, de Sultan nodigde meer de mint te moedigen. 205 BEKNOPTE BESCHRIJVING VAN WAHAAI. Om hetzelfde in eenig aanzien te brengen. Hunne eigene woningen en de negers hadden al het uiterlijke van verlatene dorpen. Vele hadden zij de verbanning aangemoedigd om in dat tsvldeelooptuin voor hun levensonderhoud aan te leggen, waarvan dan ook het gevolg is geweest, dat vele boomen en gewassen, die maar enige zin tot voedsel konden verstrekken, geveld zijn geworden, en de hongersnood zich reeds vooral onder de volken van Mabo, Patani en Weda deed gevoelen en zij genoodzaakt waren op andere wijze te voldoen aan hun behoefte te voldoen. Dat de Badja djilolo geen de minste voornemens had om op Ceram te bingen en een duurzaam rijk voor zonen en nakomelingen op te rigten, was genoegzaam uit zijn handelingen af te leiden, en dat hij geheel andere plannen had, heeft hij in den laatsten dag van het bestaan van dat rijk op een voldoende wijze bewezen. Zijn vorderingen op 't land van Djilolo, hetwelk hij als het eigendom zijner voorouders beschouwde, en de pogingen, die hij aanwendde om met de volken, die hem op Ceram gevolgd waren, naar het eiland Obi-Major te verhuizen en zich aldaar te vestigen, zijn daarvoor onwederlegbare bewielen. Indien hem zulks had mogen gelukken, zou het hem niet moeilijk geweest zijn, de geringe bevolking van het Batjansche rijk tegen hunnen vorst op te stoken en zich vervolgens van hetzelfde, als meester over het land van Djilolo meester te maken; temeer omdat in het Batjansche rijk de eerste rijksbestuurder, een sluwe booswicht, een zoon des Sultans van Ceram en bij het volk in aanzien was. In 1831 is deze echter na veel moeite verplicht geworden, op last van den Gouverneur het rijk te ontruimen; men achtte het niet raadzaam, middelen aan te wenden om hem tot onderwerping te brengen, aangezien dit, behalve de vele moeilijkheden, niet zonder groote opofferingen zoude gelukt zijn. Uit het bovenstaande zal genoegzaam kunnen opgemaakt worden, dat het meer dan tijd was om aan deze onzekerheid een einde te maken, en de vervolging of opligting van deze Djilolosche familie te bewerken. In 1832, toen de Heer dekerk ter gelegenheid van zijn jaarlijkse inspectie zich op Ceram bevond, heeft deze merkwaardige gebeurtenis plaats gehad. Op den 8e December werd de Sultan van Ceram met zijn gezin opgelegd en het rijk van zijn naam afgeschaft. Ten einde enige onwillige volgelingen, die op de vlucht waren gebleken, tot onderwerping te brengen, trokken de Nederlandse troepen in de maand September 1888 een kleine expeditie naar de Noordkust van Ceram. Die oorlopende, vroegere volgelingen moesten tot onderwerping worden gebracht. De expeditie beantwoordde aan haar doel, waardoor de Noordkust van die lastige buren is gebrugd geworden. Ziedaar hoe het in 1825 tot stand gebrachte Ceramse rijk weer ongebonden en de hoop op een gelijkwaarige toekomst van Toermalijnde tot in iedere hoek is verbreid, waarbij niet alleen het Gouvernement maar ook de andere twee Bijlhoekse Tonten, die Tidore en Ternate, groot belang hadden, en hun een dankbaarheid is opgelegd omdat zij Toermalijn altijd van een geruiken en laatigen nabuur hadden ontweken gewoeld. J. B. J. Van Doren. 204 BEKNOPTE BESCHRIJVING VAN WAHAAI. Waarom hetzelve in eenig aanzien te brengen. Hunne eigeze woningen en de nederijen hadden al het overblijfsel van verlatene dorpen. Veel minder hadden zij de bevolking aangemoedigd om in dat tijdverlies tuien voor hun levensonderhoud aan te leggen, waartoe dan ook het gevolg is geweest, dat vele boomen en gewassen, die maar eenigzint te voedsel konden verstrekken, zijn geweld zijn geweerd, en de hongernood zich reeds voornamelijk onder de volken van Mabo, Patani en Weda deed gevoelen en zij genoodzaakt waren op andere wijze makomst te bezorgen. Dat de Badja Djilolo geen de minste voorzichtigen had om op Ceram te blijven en een duurzaam rijk voor zijn nakomelingen op te rigten, was genoegzaam uit zijn handelingen af te leiden, en dat hij geheel andere plannen had, heeft hij in den laatsten tijd van het bestaan van dat rijk op een voldoende wijze bewezen. Zijn vorderingen op het land van Djilolo, hetwelk hij als het eigendom van zijn voorouders beschouwde, en de pogingen, die hij aanwendde om met de volken, die hem op Ceram gevolgd waren, naar het eiland Obi-Major te verhogen en zich aldaar te vestigen, zijn daarvoor onwederlegbare bewijs. Indien hem zulks had mogen gelukken, zou het hem niet moeilijk zijn, de geringe bevolking van het Batjansche rijk tegen zijn vorst op te stoken en zich vervolgens van hetzelfde, als mede van het land van Djilolo meester te maken; te meer omdat in het Baljansche rijk de eerste rijksbestuurder, een sluwe booswicht, een zoon des Sultans van Ceram en bij het volk in aanzien was. In 1831 is deze echter uit veel moeite verplicht geworden, op last van den Gouverneur het rijk te ontruimen; men achtte het niet raadzaam, middelen aan te wenden om hem tot ouderwerping te brengen, aangezien dit, behalve de vele moeite, niet zonder grote opofferingen zoude gelukt zijn. Uit het bovenstaande zal genoegzaam kunnen opgemaakt worden, dat het meer dan tijd was om aan deze onzekerheid een einde te maken, en de verwijdering of opligting van deze Djilolosche familie te bewerken. In 1832, toen de Heer Forbes ter gelegenheid zijner jaarlijksche inspectie zich op Ceram bevond, liet deze merkwaardige gebeurtenis plaats gehad. Op den 8de December werd de Sultan van Ceram met zijn geheele familie opgelost en het rijk van zijn naam ontlemden. 306 BEKNOPTE BESCHRIJVING VAN WAHAAI. BULOCH B. BINNEN STEVACHTEN UIT DE POSITIEVE ORDE VAN AMBOINA GECHEIDEN VAN HET RUBBER TIJD. DE KOPPENSCHELDEN. Dispositie 11 Januari 1678. — Het moeskoppen moet door de stam- bewoners tegengegaan worden, en daarom aan dezelfde militaire training gegeven worden, om zich op dezelfde wijze te kunnen verlagen tegen de Alfoeren. Dispositie 6 Februari 1681, 19 Juli 1683 en 17 Januari 1698. — De regering behoort zich dit moeskoppen niet heel zeer aan te trekken; moetende slechts het evenwicht tenuwen de beide partijen gehandeld worden. Dispositie 19 Juli 1683. — Om dezelfde in hunne twisten en strooperijen te wederstaan, is een oneindig werk, omdat zulks dit volk in de aard eigen is; waardoor hun ook oorzaak zou gegeven worden, om de onderhoorige en goedwillige strandvolkeren gedurig te verontwaardigen. Daarom is het noodig dat zij in hunne verdeelde bedrijven gelaten worden, ten ware zij zich al te grote buitensporigheden veroorloven. Dispositie 27 Januari 1781. — Omdat de Compagnie zich in geval van geoefende kwestie zou wikkelen, is het een zaak van omzichtigheid, den strandvolkeren consent tot een optogt tegen de bergmoeskoppers te geven. Het is goed dat het Opperhoofd van Hi toe daaromtrent, indien de strandvolkeren daarom verzoeken, conniventie gebruikt, onder schijn dat de Gouverneur niets daarvan weten moet. Dispositie 15 Januari 1703. — Dat ook aan die van Kaibobo niets kan geweigerd worden het bevestigen van de vijandelijke Alfoeren, in geval zij beloofd willen, zichzelf, in geval van tegenspoed, zullen ondersteunen zonder ondersteuning van de Compagnie. Dispositie, Temen 29 Januari 1703. — Daar het voor de Compagnie voordelig is, de buurmannen, met achterhaalde. BEKNOPTE BESECHTSGESCHICHTE VAN WASAI. 207 De mogelijke wilde mens (Alfoeren). Zijn konnen we doen verduiven, door enige middel de geweld, waarin oorlog, Doch hoon en kwellingen gekroond, de eeuwige oorlog - Uiten vooruitgaan. Met 16 Januari 1714. — Eenige moord of ander delict op de grote en minst gedierte oorlogsvieren gepleegd wordt, waarin niets ligt treden tot het afvallen van militairen om op te komen, en de wilde en wilde Talalapac in jacht te jaagen, maar liever desdans vragen door hoofd of makkers, dan wel andere gelijksoortige middelen, met krijs. Mitie, Amboina 20 Februari 1738. — Wij danken het denkbeeld het zekere Alfoeren, ala nader bij den brief zij gelezen, die zich richten aan hun wetende dat aanwezigheid van een klooster. HERINNERINGEN AAN SUMATRA. DOOD OSKAR V. KESSEL. (VERTAALD UIT "DAS AUSLAND" 1854.) Allen, die met plezier beleefd zijn, alle reizigers, die in Engeland of Schotland te huis schoon en over verzadigd zijn van het schoon der keuzen en Apenijnen, zoude ik wel naar Sumatra's Westkust willen gaan. Daar toch kunnen alle zielen, welke dorsten naar natuur en wildemist in lange teugen en naar hartelust zwelgen, terwijl ze zich nu en dan tot afwisseling kunnen verlustigen in een kleine vulkanische aardse racht die niet te dikwijls, slechts om de 4 a 6 weken, voorvalt, menschen en bamboeslucht door elkaar doet tuimelen, en de Maleijers uitdief doet roepen. — Wild en romantisch zijn gindsche hooge gebergtens met bergstroomen en meren, watervallen en rotsen, en 10,000 voet hoge bergen en vulkanen; — schilderachtig schoon de ontgonnen dalen en de Padangsche bovenlanden, Agam, Limapoe, Tanah-datar, de 13 Kotta's; — wild en in ougestorven stilte de nog onbebouwde, met dennenbouwen bedekte, hooge bergstreken, welker voet rijk glooiend tot aan de zeekust uitstrekt. Hier wordt ook de Maleier nog in zijn oorspronkelijken aard gevonden, nog onvervalscht in zeden en kleeding. Door deze voor 25 jaar nog onontdekkable bergen landen loopt de transcribe heerlijke grote weg, die meer dan honderd mijlen lang is, waarop van de ene dagreis tot de andere een vriendelijk noodig gebouw opgericht is, om de vermoeide reiziger of de reiziger die middelerwijl in den door actie Maleiers ondersteunde droogstroom is ingesluimerd, als gast te ontvangen. Rijnwijn en champagne, Engelsch bier en seltzerwater, Welsalse ham en sambal zijn te bestellen. GRIKSKE RITSEN AAN SUMATRA. 200 bekomen, tenzij de reiziger de voorkeur geeft aan de Maleidische ken- na, beïndend uitgerust met kerrie, gerookte en rijp. Kortom, ik be- scheem Sumatra allen reizigen aan; het is schooner dan het op leggen kanaal, minder gevaarlijk en gemakkelijker te bereiken, dan men zou denken. Oorspronkelijk gepubliceerd in De Gids, maart 1873. In het landschap Agam, dat Territorium van den kleinen Kechil gelegen is aan den oever van de waterval de Merapi, ligt een klein Hollands fort met een verachting en een bezetting van 60 tot 70 man, terwijl de Nederlanders Fort de Kock, door de Makiers Boekitinggi gevormd. In een der namiddagen van de maand september 1840, zag ik, rood aangekleed, de weinige Molukkers en Europese buigen; ik had aangemeld bij de Nederlandse resident, de Gouverneur, dat ik in last was topografische opnamen te doen nemen in het gebied van Agam, dat 10 tot 15 werktijden breed moet beslaan, en dat ik helaas de Maleise schrijver berecht had om de noodige orders en instructies aan de twaalf Maleise compagnieën in dit district te brengen. Ik richtte mijn schreden naar het kleine fort aan de ingang, waar een Afrikaans echtheid ontdekte. Hem toegewand, trok ik dan weer in het Maleise poekodenboek (hoe laat ik het?) — Wie heeft nu echter mijn vragen over het leger voor mij niet alleen in het gebied van Duitsland, maar ook in het Duits en het Engels voor me te antwoorden gekregen: Het is even goed voor mij om te weten; eerder dan mij te beschuldigen, heeft de heer N. N. Ik ben Terblanché een landgenoot te noemen; ik beni geboren, grootgebracht immer al mijn leven. Verwijderd bleef ik, en Terstroom mag mijn ogen niet om te bekijken of het incident bij het voorste, of een onlangs aangekomst Berlijnse was, een zieke of stelzje - maar nee! die konden het niet zeggen! Eindelijk werd het raadje opgelost. De arme drommel was lang in dienst gewest bij het Britse Leger, maar eindelijk om zijn veldslagertocht verlopen. In de hoop, dat door de bevrijding, die bij in Berlijn gebeurde, het nog tot officier kon brengen, had een der betrokken Ceyloners in Nederslands Oost-Indië, had dat bijstand genomen en had ook, achteraf zijn vrouw temild, dat hem vreemd was, omdat het bedrijf hem vreemd was. HERINNERINGEN AAN SUMATRA. De compagnie Afrikanen; weldra moest hij zich ongelijk gevoeld, dat hij de enige was, die een gevoelig hart bezat, en zijn komedie, waar taal en zeden hij niet verstond, hem haat toedroeg. Hij was de beer niet de fabel, die, nadat hij het dansen had geleerd, zich weer bij zijn kameraden voegde. De goede Berliner werd eenige jaren later, in een schermutseling met oproerige Maleijers, getroffen door een kogel, maar men zei, niet afgeschoten door de vijand, maar door een gedrochten van zwarte lapdakiezen. Ik trad het fort binnen en bracht een bezoek aan de commandant, die me met veel genoegen ontving. Het was nu eenmaal voor mij een vreemde ontmoeting. Met de commandant was ik voorzichtig gaan zitten en had een maniakische gauze opgestoken, toen ik niet de dringende bamboo's kasane, door welke dunne wanden men woord voor woord alles verstond, echt Duitse jagerstermen hoorde. Hij zei tegen me, "u schijnt het niet te begrijpen; de kei was weids gewond geschoten, in plaats van op het blad, en daar aan had een naar offensieve schotter kogel schuld!" "Zo was het mij nog nooit gebeurd!" zei hij. "Maar kamer, wees toch niet zo kwaad, hij is toch al dood; — zo of zo geschoten." "Dat begrijpt u niet, u luistert naar een loopkop, op dertig schreden een kei en een koe met vijf kalenderling, en schiet weids gewond!" ("O domoor, begrijp dat niet; denk eens, op dertig passen een koe en een zeug met vijf kalenderling en ik schiet verkeerd!"). "Maar, kamer, je bent een gekke vent," zei de commandant; "u verwondert u over het gekreun dat u hoort," zei de commandant; "dat is onze oude kassier, een oude en bekwame jager, die het geluk gehad heeft van als soldaat hier te komen; gelukkig intussen voor ons, want hij voorziet onze keukens met overvlood van wild; vandaag heeft hij een zwijn geschoten, is alvast, dat hij het niet op de juiste plaats getroffen heeft. Ik wilde kennis maken met kassner. "Stel dat liever uit tot een andere dag; ik gis, dat de jenever hem vandaag al te spraakzaam gemaakt heeft; dat zijn gebits." Toen de oude dan die ik dikwijks nog door die tijding en herten, die hij in ons keukens verschaft, draagt geen vreemd lot te verwachten. Ik mocht nog op een andere wijze kennis maken met kassner. Daags later trok ik van Fort de Koeck, om mijn opnamen te beginnen; ik nam wijk in een nabijgelegen dorp, dat twee mijlen van daar lag. beide aldus uitgeruste strijders werden in het midden van de gang gebracht en op elkaar losgelaten, nadat men zich van weerzijden gevant en verbitterd had. De aanwezige Maleiers gingen in loop en lage bedachtzinnig aan, van 10 cents tot 100 dollar en omberg, naarmate de liefhebbers rijk of arm, luchtzinnig of bedachtzaam waren. De boschbanen, die op Sumatra gevonden worden, zijn na verval aan de Maleiers, evenals aan onze boschbanen. Onverschillig in kleur en soort bestaat er niet, alleen in de wilde meer dan in de tamme. Ten einde goede veebhanen te verkrijgen, binden de Maleiers een buispen in het bosch vast. Hier maakt zij, reeds gewoon aan diverse manieren, kennis met den wilden zoon van 't woud, tot dit de bardervoetige Maleiers aan die omgang een einde moet maken. De nijverheid laat de door de benden gelegde eieren uitbroeden, en hondenhonden deze broedplaats voortkomend jonge kininen voor een buitengewoon goed en vlug. Gedurende mijn opendeur te Pasar-Lama leerde ik een achttallige jongen Maleier kennen, wiens geschiedenis hier een plaats verdient: het was algemeen bekend onder den naam van den Zwarte Oorlog met goede tanden. GEOGRAPHISCH VAN BEN EAUTEN GINBO MET BS OCUDKH TARDEIT EN VAN ZIJN WETTEN HAAN. GINBO maakte aanspraak op den naam van een Maleierse professor. een hevige brand van Sumatra. Ginbo was een jongeling van 20 jaar, van een middelmatige, maar elegant gestalte. Zijn gelikt haar was een schoonheid die onder de Maleische bergbewoners van Sumatra niet zeldzaam is; bij hem had een bijna volkomen Grieks ritme, met schoone bruine ogen, welker gloedende taal zeer gevaarlijk was voor vroemden. Om de kleur zijner huid, die eenigszins donker was, had hij den naam gekregen van den zwarte, of donkere, oindo; de vrouwen intussen vroegen hem nog het woord ye toef, dat wel in water is, in het Maleisch: Uma man (jawel, wel). - Totdat de dromen hem heen, en de droomen hem wakker maakten, was Ginbo in een half slaperige toestand. De haan, die aan opium gewoon was, ontraadde dagelijks eenige felsmoordende inblazingen van opium, elken dag herhaalde hij het vleesdief met een doos opium, buitengewoon moedig, en hierin lag dan ook zijn eigenlijke dood in den oceaan, wanneer deze genoeg van de opium had met hem dealt. 