VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Van TESSELSCHADE heb ik, behalve enige handschrift van weinig betekenis, alleen enige dichtstukken, in dezelfde boeken gevonden, en een in Apollo's harp, Dan uit de reeds aangehaalde schrijvers bleek het mij, dat er van beide ongelijk veel meer dichtwerk aanwezig moet geweest zijn, zonder dat ik weer of dit ooit gedrukt was of niet. Behalve meerderen, ontbreken mij zeker van ANNA, een Bijgerecht op de afbeelding van haar Goed GROOT, en haar Gelegenheidswensch over zijn uitkoming van Loeveffeling. Zij moet, ook nog een groot werk ondernomen hebben, tot ere van Prins Willem l. - 2. Kek Aangaande dichtstukjes en letterwerk van TESSELSCHADE, die verloren of in het donker zijn, vond ik meerdere berichten. Ik heb vergeefs gezocht naar dat op de schaduw, op sus ANNA BARTALOTTI, aan C. HUYGENS, het antwoord op de zelfklinkende dicht aan Balfus, een fonnet op zijne Hemelse vaart, op den Vrede te Münster. Dan het meest klaag ik mij, dat ik nergens heb kunnen opvoren haar overzetting van het Jeruzalem verloren van TORQUATUS Tasso, waaraan zij bijna gedurende haar geheel leven moet gewerkt hebben, en waarvan ontelbare lofprijkingen bij de genoemde Schrijvers gevonden worden, alsmede de vertaling der Adelaars van MARINO. Hoe gaar wenschte ik deze juweelen ettelijke gens te kunnen opvoren! Het is mij gebleken, dat ANNA, na het overlijden van haar Zuster, erfgename van deze is geworden; van hier dat deze handgeschrevenen, blijkens een brieven in eigendom geraakt zijn. Mr. ROEMER of ROMANUS VAN WEZEL „Advocaat in de Haag" Uit een aangetekend staatsrekening van 1712 bleek mij, dat vele schilderijen en kunstwerken toen nog bewaard werden bij een VAN WEZEL, Procureur in den Haag; dan welke nasporingen ik ook gedaan heb, ik heb geen het minste licht in deze kunnen erlangen, en ben geheel onkundig gebleven van beter te komen in deze tak der Familie van VAN WEZEL. Door dat de leden van dezelve bij de Rooms-Katholieke Kerk gebleven zijn, schijnen de betrekkingen tot andere leden van dit geslacht minder te zijn aangehouden, hetwelk anders in vele takken, ook met den naam van VAN DEN HONERT, gebloeid heeft en nog bloeit. Ter ontdekking van onbekende verzen en handschriften kan mij dienen, dat ik opgeef, dat beide Zusters, had de gewoonte van die tijd, hare verzen en brieven teekenden met hare gewone zinspreuken. Die van ANNA was: Genoeg is mij, en die van TESSELSCHADE: Elk syn waarom. Aangaande kunstwerken ben ik nog minder gelukkig geworden, Van ANNA's werk heb ik nimmer iets gezien, dan alleen een kleine tekening; van TESSELSCHADE alleen een roemer, door. t) BARLÆUS Poem. Al. 433- 4) Hooft’s Brieven, NO. 318. 5 Ald, No. 385, y A T ad Dic Kinksicht is in de Korenbleemen bl. 682, zie BARLÆUS Brieven. P: Il. p. “68. 5 Hoort’s Brieven, No. 506. ee Vos, Gedichten, bl. 121. De Brune aan der postderig jeugd, EL, vraagt de Eleinora, en in brief van VAA VOLLENHOVE aan GES) Vos, Gedichten. 168 AT BRIEF - aar met verwonderlijke schoonheid beschreven; ook heb ik in bewaring een borststuk of keursje met koralen geborduurd: of dit haar werk zij, durf ik niet te zeggen; dan het is wan bijzondere fraaiheid en makkelijk. Bij noord (Brieven, N°. 198) is welding van zulk een borst van gietijzer; en de verliefde BARLÆUS beklaagde zich (Poem. Il. 431) over zulk een hard sieraad en deksel van den zachten lach. Ter ontdekking van kunstwerk kan dienen, dat ANNA haar werk teekende met een merk, zijnde de letters AR aan elkander; en TESSELSCHAE= DE met het hare, zijnde een M met een T in het midden. In den roemder, door mij gezien, staat dit merk in den voet: Hoogstwaarschijnlijk, doch niet zeker, is het, dat beide Zusters Stampeken of Albums hebben gehouden; indien deze bewaard waren, zoude uit dezelve misschien het een of ander te ontdekken zijn. En dat zal bij de uitgaaf, behalve een proef van beider handgeschreven en gewone emblemata of blazoenen, afbeeldingen geven van beider gelaat; van dat van ANNA is nimmer, zoo veel ik weet, een uitgegeven; de plaat wordt vervaardigd naar een schoone teekening van J. STOLKER, gevolgd naar een grote schilderij van NIC. VAN DER HECK, 1625. Van TESSELSCHADE heb ik alleen de prent van C. PLOOS VAN AMSTEL, naar de teekening van M. GOLTZIUS, 1612, waarnaar ook een plaatje in den Almanak voor Vrouwen, 1793, is vervaardigd. Gaarne gaf ik een ander portret, omdat het bestaande haar zeer jong afbeeldt. Er moet nog een grote schilderij van PAULUS MOREEL befaan, waarschijnlijk ook een door genoemde N. VAN DER HECK, Schilder te Alkmaar; ten minste is haar Echtgenoot ALLARD VAN KROMHOUT in 1625 door dezen geschilderd. Ter bevordering van opsporing en ontdekking kan diegenen, dat haar geboortejaar is 1594, en dat haar wapen bevat met een schuine gedeeld schild, in welks bovenste helft een Zwarte klimmende bever is op een zilveren veld, en in de onderste helft drie rode palen op goud. “Deze Redevoering zal wederom vergezeld worden van vele bijvoegsel en aantekeningen; onder deze zijn bijzonder uitgedegen die aangaande ROEMER VISSCHER, de Vader van bijen en den Hollandschen MARTIAAL. Naar mijn inzien is des mans waarde, als opbouwer onzer taal en dichtkunde, te welig bekend. Zoo veel mij bewust is, is er nimmer een afbeelding van zijn gelaat gedrukt uitgegeven; alleen weet ik, dat, bij de verkooping der kunstwerken van genoemde Heer STOLKER, een schoone teekening hiervan voorzover mogelijk met, waar dezelfde gebleven is; gaarne zoude ik ook hiermee mijn werk verfieren. Na dit alles nu medegedeeld te hebben, heb ik niets meer te doen, dan mij en mijn werk, door uw Tijdschrift, hoogachting te bevelen aan de vereerende medewerking van alle beminnaars der Vaderlandse Kunst en Letterkunde, van welke laatste een beminnelijk vak, te weten, het aandeel, dat welke de schoone Sexue toekomt in den roem door Nederlanders hierbij verworven, maar al te zeer verwaarloosd is. Alles, wat men mij betreffende deze beide verdienstelijke Vrouwen of aan hun Vader, zendt of bericht, zal mij welkom zijn van hetzelfde zal een spoedig, kiesch en dankbaar gebruik gemaakt worden. In de hoop van een rijken oogst, zal ik tot 1 Juni wachten met de Redevoering te geven, en geef mij adres op, wonende op de Keizersgracht over de Groenlandse Pakhuizen, N°. 378. Verder betuig ik aan Uw Wel Edele Heeren! Mijn diensten vaardigheid tot Uw pogingen, en noem mij met hoogachting Uwen heilw. Dienaar Amsterdam, JACOBUS SCHELTEMA. den 12 Maart 1808. , | IETS , RAKENDE HET GESCHIL OVER DE VERKLARING DER _ PROEFNEMING VAN BOYLE. ` }, He verfchil over de bewuste Waterweegkundige Proef van BOYLE , zuiver wetenfchappelijk , begiut een krijgshaftig aanzien te krijgen , vooral federt den Heere AENEAE (7) bee haagd heeft er dien toon aan te geven, en een ongenoemd Schrijver (f) hem in dien trant beantwoord heeft; in welke fchermutfelingen ik niet voorheb eenig deel te nemen. Door veel fchrijvens toch wordt de waarheid doorgaans zoek ge= bragt, meer ten minfte verdonkerd dan opgehelderd. Niets is eenvoudiger, dan de opmerking, dat Glas, ter oorzake van meerdere -Digtheid uit zichzelve zwaarder dan Water, doar hetzelve moet heen zinken, zonder dat het water, ’t welk zich tusfchen de wanden ophoudt, hieraan iets toebrenge. Die dit niet kan, of gelieft, op te merken , zal door niets over- tuigd worden. De Heer AENFAE , voor wiens kunde ik hoog= achting heb, fàd zich, in plaats van den omflagtigen toen ftel van Prdeven, welke algemeen erkende Hydrostatifche Waarheden voor het oog aantoonen, mijns achtens, hiertoe moeten bepalen, als den grondflag mijner gegevene verklaring; doch dit ftitzwijgend voorbijgaande , beroept hij zich eindes lijk R: Tess over de Waterweegkunde enz. bij j. YAN DER HEY, 1807. ' Cf) Geplaatst in het Mengelwerk der Alg. Vad. Letteroefeningen, wet het begin dezer Maand uitgegeven : — bne „MENG, 1808. No, 4e 170 IETS, RAKENDE EEN WATERWEEGKUNDIG GESCHIL. lijk (bladz. 28), even als alle andere Natuurkundigen na te bewijzen, dat het ingeloopen water op den arm der Balans weegt, op het Bijvoegsel van het Gewicht, zodanig geen tot herstel van het evenwicht noodig is; ondanks welk Vercheinbeeld toch geen verklaring is. Zo er nog Lezers zijn (de meesten toch moet dit reeds vervelen), zie ik nog meer geschreven te gemoed; want de Steller van het zoo even, gemelde Stukje in het Mengelwerk der Letteroefeningen, schoon daarin veel goeds voorkomt, zoekt, ter wederlegging van den Heer AENEAS, mijne gegevene verklaring van het zinken van het fleschje door een Proef zigtbaar te maken, welke tot dat einde niet dienstig is, en iets misleidends voor het oog heeft. Zijne Balans vliegt niet door, nadat het water in het fleschje geloopen is. Dit is voor het oog der aanzienders waar, die niet opmerken, dat er na genoeg op hetzelfde oogenblik, als het water in het fleschje loopt, zoo veel Gewicht van het fleschje wordt afgenomen, als hetzelfde schijnbaar zwaarder wordt, nadat het water er in gedrongen is; welk Gewicht, met een draadje aan het fleschje gehangen, bijkans, bij voorbeeld, op een Lijn afstand, den bodem raakt. Zodra de Balans een Lijn doorflaat (zodanig geen zij wezenlijk doet), valt dit Gewicht op den bodem, en wordt er aldus afgenomen. Hing dit een Duim van den bodem, de Balans zou ook een Duim doorflaan. Tot dergelijke bedenkingen en tegenbedenkingen zou bij meerder geschrift telkens aanleiding zijn. Terwijl de Schrijvers zichzelf vermaken, vervelen zij de Lezers. Ik meen genoeg gezegd te hebben, en wil niet gaarne hierin den kinderen flauwen, wien het te doen is, het laatste woord te hebben. Een grove diamant, bij den naam van Pitt of de Regent bekend. Het geval van Pitt, zo vermaard geworden door de beroemde begaafdheid van Lord Chatam en diens zoon, viert zijn vermogen gedeeltelijk verplicht aan de schulden, welke het, nu een eeuw geleden, uit Frankrijk heeft ontvangen. De grootvader van Lord Chatam was genaamd Thomas Pitt, en woonde, geruimen tijd, op zijn landgoed in het Graafschap Dorset. - Handel- en geldzucht, die in de vorige eeuw de aloude zeden van de natie verdroegen, ontrukten ook Thomas Pitt aan de schoot zijner vreedzame velden. In het jaar 1679 vertrok hij naar de Engelse Indië, die zich toen tot enige plaatsen aan de kusten van Coromandel en Malabar bepaalden. Het Fort St. George, bij Madras, was de hoofdplaats: de Heer Pitt werd er Gouverneur van, en was de aanzienlijkste post in Indië voor een Engelsman. Hij vertrok van daar in 1709 of 1710, en had tot opvolger een broeder van de beroemde Addison, zoon van de hertog van Berkshire. Al naauwelijks was de nieuwe Gouverneur in het bewind getreden, of verschillende Engelsen en Indianen verklarden voor hem, om zijn voorzaat te beschuldigen, eenen Indiaanse Koopman een edelgesteente van grote waarde te hebben afgetroggeld. Deze beschuldiging woei welhaast naar Engeland over, alwaar de 'Ex-Gouverneur Pitt in den grootsten luister leefde; hij wederleefde dezelfde en vermits er nooit wettige bewijzen voor die aantijging zijn voortgebracht, beschouwden kundige lieden eenparig dezelfde als eenen dier latente rachtingen, met welke de nijd elkeen, door verdienste of rijkdom uitgezette, doorgaans vereert. Zie hier de zaak, zoo als het Geslacht van Pitt diezelfde heeft opgegeven. Op een dag hoorde de Heer Thomas Pitt, Gouverneur van Coromandel, van Diamanten spreken, die bijna Parteal ontdekt waren, twintig mijlen van Madras en vijf-en-veertig mijlen van Golconda. De Indianen, tot het bewerken van dezelfde wilden aanmoedigen, maakte hij bekend, alle de Diamanten te willen koopen, die men hem zou brengen. Een koopman, onder andere, bood hem een grooten ruwen Diamant aan, welks waarde zich bezwaarlijk liet bepalen. In de koepel des Keizers van Rusland bewondert men den grootsten van alle gekloofde Diamanten; hij weegt 119 karaten; hij is gekocht voor 2,250,000 franks in gereed geld, en een jaarwedde van 100,000 franks. Een Armeniër, SHAFFRAS genaamd, had die ergens in Turkije gekocht; vele jaren hield die koopman den steen verborgen, uit vrees dat hij met geweld hem zou ontnomen worden. Hij begaf zich naar Amsterdam, alwaar hij hem te koop veilde. Zijn zonen, die te Afrika wonen, hebben, zegt men, het groot vermogen verkwist, hunnen vader bij geval in handen gekomen. Alle deze Diamanten zijn wit en komen uit dit land, dit geldt ook omtrent die van den Grooten Mogol; van welke de reisregisseur TAVERNIER spreekt, en die, door NAPOLEON naar Parijs overgebracht, vandaag, in de gebergten der woeste en ruwe Azië zijn begraven. Men heeft beweerd, dat de Brazilische Diamanten van mindere waarde zijn dan de Oost-Indische, De vermaarde NAV is aangetoond, dat dit verschil niet bewezen is, De Koning van Portugal bezit een Diamant, wegend 1680 karatten, en die verschillend miljarden zou waardig zijn, indien het kon worden bewezen, dat het een echte Diamant is, maar, volgens ROMÉ DE LILLE, zijn vele van gedachte, dat het feitelijk een witte Topaas is. Een geleerd Portugees verzekerde ons, dat, vermits deze steen feitelijk aan de ene zijde geslepen is, het geschil niet kan worden bevestigd. TWEE OPMERKENSWAARDIGE GEVALLEN, HET KARAKTER EN DE ZEDEN DER SICILIANEN BETREFFENDE. Een Duits officier, die als Aide de Camp van den Prins van Messena - Philipsthal, te Gaeta, in Sicilië, en eindelijk in Catalonië heeft gediend, alwaar hij door de Fransen krijgsgevangen gemaakt is, heeft, sedert zijn wederkomst in zijn Vaderland, een verhaal van zijn veldtogten, of liever van zíne avonturen, in het licht gegeven. Onder andere leest men aldaar de twee volgende anecdoten, die het karakter der Sicilianen naar het leven schilderen. De Gouverneur van Girgenti (het oude Agrigentum) was stiekem verliefd geworden op een jonge boerin, die alle marktdagen voorbij zijn huis ging. Hij laat haar de uitlokking voorstaan; zij verwerpt dezelfde; hij spreekt haar zelf, doch wordt evenmin gehoord. In woede ontstoken, doet hij het meisje door zijn vertrouwelingen belagen; men voert haar weg, en brengt haar bij hem. Na lang en vruchteloos zoeken, ontdekt de vader, een eerwaardig grijsaard, den schakel van zijn kind, Straaks begeeft hij zich naar Girgenti, en laat zich bij de Gouverneur aanmelden, onder voorgeven van hem iets gewichtigs te ontdekken te hebben. Hij wordt in zijn tegenwoordigheid toegelaten, en verzoekt hem alleen te mogen spreken. Zodra zij alleen zijn, zegt hij niets anders dan deze woorden: "Gij hebt mijn dochter; gij moet haar mij terstond wedergeven, of van mijne hand sterven." De Gouverneur maakt gerucht; de grijsaard brengt hem een dolksteek toe, die, half afgekeerd, flechts een geringe wonde veroorzaakte. Men schiet toe; de landman wordt in verzekering genomen, en, eer hij wordt weggeleid, teekent de Gouverneur het bevel tot zijn doodstraf. Nog diezelfde avond wordt de ongelukkige grijsaard opgehangen. Zijn nog ongelukkiger dochter hoort in hetzelfde ogenblik van dit rampzalige voorval door, en geeft den geest, onder de stuiptrekkingen der wanhoop. Niet lang leed het, dat het gerucht van dit rampzalige voorval doordrong tot in het gehucht, waar des oude mans drie zonen zijn gezeten. De jonge lieden, even moedig als hard, verbinden zich door een eed, aan de voet des altaars gezworen, hunnen vader en hunne zuster te wreken, of te sterven. Zij ijlen naar Girgenti, en doen vruchtelooze pogingen om tot de Gouverneur door te dringen, die nog aan zijn wonde zijn kamer houdt. Zij gaan, echter, niet van daar, dan na vernomen te hebben, dat hun gezworen vijand, op de hoogte. Een bepaalden tijd, zich naar de hoofdkerk zoude begeven, of een plegtig feest bij te wonen, de drie broeders, met gewehazen gewapend als bergjagers, die hun wild kwamen verkoopen, komen ten bestemden dag in de stad, en velden hunne standplaats voor de woning des Gouverneurs, Welhaast verschijnt deze, van een grooten stoet gevolgd. Een der jonge dorpelingen treedt toe, en roept: "Leg daar, beul van onze vader! Leg daar, moordenaar van onze zuster!" en lost meteen zijn geweer; de Gouverneur valt dood ter aarde. "Al wie zich tegen ons durft verzetten", heeft een gelijkloopig wachten", roepende twee anderen hunnen "broeder tussen hen nemende, met overhaalde geweer. De geheele menigte, van schrik bevangen, blijft onbewegelijk staan, en voordat de overheid de juiste bevelen konde geven om de jongelingen te vervolgen, hadden zij zich reeds in veiligheid gevestigd. In den oord, welken zij bewonen, kunnen zij met een altijddurende straffeloosheid zich vleien. De andere anecdotie is niet minder karaktermatig. Een rijk koopman uit het binnenste des Eilands had te Palermo een belangrijken koop gesloten, Naar Zijn land wederkeerende, en diensvolgens over de bergen trekken, oordeelt hij het voorzigtig, op zijn veiligheid bedacht te zijn. Diensvolgens vervoegt hij zich; naar gewoonte, bij het zeer bekende opperhoofd eener rooverbende, om zich te laren alsureren. Men eist van hem opgave van hetgene hij bij zich heeft; hij opent zijn brieventasch en zijnen gordel, bevattende aanzienlijke sommen zoo in wissels als in goud. Het opperhoofd ziet zijn boek na, en de koopman betaalt de premie van afstand. Hij vertrekt, vergezeld van een vertrouwd persoon, hem toegevoegd, en die voor al wat er gebeuren kan aan liaping is. De laatste dag verloopt, zonder dat zij iets onaangenaams Ontmoeten; maar de andere dag, morgen, terwijl zij door een zeer smalle engte trekken, vertoonen zich twee bandieten, die den koopman bevelen, om alles te geven wat hij bij zich heeft. Zijn gids vat het woord, bericht de kameraad dat de reiziger zijn pligt gedaan en de premie vervoerantie heeft betaald, vertoonende meteen het paspoort, door het hoofd der bende hem ter hand gegeven. De roovers, half beschonken, wilen nergens naar luisteren, en zetten de koopman de dolk op de borst, die hierop de bescherming zijns geleiders inroept. Maar hoe groot is zijn wanhoop, toen hij dezen zich bij de anderen zag voegen, en hem de dood dreigen, indien hij niet straks voldoende deed. Nu geeft hij zijn gordel over, de gids vat en opent die, en beziet de grond met goudgeld. De twee roovers buigen zich voorover, om het van de grond op te rapen; de eerste schiet op hun toe als een bliksem ! TWEE ONMOGELIJKHEIDEN, Urs bewijsmateriaal, én schiet hen door de herenijn met twee pistoolschoten. De koopman, sidderend van angst, wist niet of hij moest vrezen of hopen. „Neem uw goud terug,” zegt hem de bandiet; „dit geld deden het handwerk: on 3», eerder aan; ik heb hen gefraßt. Hoe zoude het gaan, zeg hij met onze Vervoerantiekas, indien de reizigers zich niet langer op ons woord konden verlaten? Het overige van de reis werd onverhinderd afgelegd, en de roover, de koopman hebbende thuis gebracht, verzocht hem, aan zijn ‘avontuur, alle mogelijke publiciteit te geven, „voor de veiligheid des 3», koophandels.” De geschiedenis der schilders levert belangrijkere voorvallen op dan die der dichters. Nooit, misschien, heeft een dichtwerk zulke warme voorzangers gehad als een schilderstuk. Een dichtstuk wordt beoordeeld voordat het bewonderd wordt, terwijl men gemeenlijk een schilderstuk bewondert voor men het beoordeelt. Een vermaard veldheer, in de dagen van ouds, deed het beleg van een stad opbreken, uit vrees dat een schilderij van een groot meester zoude beschadigd worden, hetwelk in de belegerde stad bewaard werd. Frankrijk heeft een miljon voor eenen Sz, Hieronymus' gem weigerd. Vele schilderstukken zijn tot zeer hoge prijzen opgejaagd, dat alleen rijkelingen alleen dezelve konden betalen. Allen kennen het schildertalent van ADRIAAN VAN DE VELDE, doch weinigen zijn zijn ontmoeting met een Engelsman, een groot liefhebber van schilderijen. Lord CLARENDON had een zeer fraai Landhuis gekocht in de nabijheid van Antwerpen; de boschen, de wateren en de hoogten leverden een aangename ligging uit, en verfchaften ruime stof voor de verbeeldingskracht. VAN DE VELDE, op zekeren tijd daarvoorbijtrekkende, door die plek bekoord, werd staps te rade, dezelfde op het doek te brengen. Hij met zijn verblijf in een naburig Dorp, en vervaardigde een heerlijke schilderij van dit landschap. Eenigen tijd daarna vertrok hij met deze schilderij naar Londen, om dezelfde daar te verkopen; maar dewijl hij er niet zo veel voor kon maken als hij vraagde, stak hij het stuk in een openbare veiling, met oogmerk, echter, om het op te houden, indien het niet hoog genoeg liep. Lord CLARENDON bevond zich thans in Engeland, om enige zaken te regelen. Hij bevond zich op de vermoedelijke in het oogenblik dat er op de schilderij van VAN DE VELDE werd geboden; hij herkende daarin zijn eigen Landhuis, tot in de kleinste bijzonderheden. Men begon tamelijk hoog tegen elkander op te bieden, toen de Lord, zijn stem verheffende, riep: Vijf en twintig guinies! Die prijs overtrof reeds des Schilders verwachting. Lord CLARENDON, ziende dat het opbieden nog al voortduurde, en vreezende dat het stuk hem ontgaan zou, riep: Ja, ik geef het Origineel voor de Kopie! Op het woord Kopie werd iedereen van verbaasdheid bevangen. VAN DE VELDE, rijzend woedend op, en vraagt dan de Lord, of hij een kenner was en aldus kon spreken? Ja, ik ben zulk een goed kenner, hernam hij, dat ik herhaal: Ja, ik geef het Origineel voor de Kopie - Maar, Milord, bedenk wel dat gij je bedriegt, zei VAN DE VELDE, ik ben alleen maker van dit stuk, en voor het derdemaal bied ik hem het Origineel voor de Kopie. Toen vatte de Schilder het raadzaam, nam de schilderij van de veiling terug, en de verkoop werd ten overvloed van eenen Notaris gesproken. Zi BILDERDIJK in print, den VONDEL onzer dagen, : Den tolk van sopuocLEs, die in zijn glorie deelt, «`` Die ftout als OSSIAN, zoet als DELILLE fpeelt, an En van zijn rijk vernuft den Zangbeg doet gewagen. Zijn Dichterlijke kruin, verfierd met lauwerkrans, Wordt grootfcher van Aror beftraald met zonneglans. L. B, _ 1808. k; MENG ELWER Ks TOT FRAAIJE LETTEREN, KUNSTEN EN WETEN- SCHAPPEN , BETREKKELIJKe PROEVE, OVER DE NATUUR ,, DR OORZAKEN EN DE | DWAASHEID VAN ZELFBEDROG; O; P: r = vald VAN. SALOMO’ S SPREUKE: Aile wegen des Mans zijn. zuiver in, zijne oogens maar ‘de HEERE weegt de Geesten. iioi iis | SPRÈUKEN XVL 2.. gerst ijze voorgeftelde grondregels moeten veeltijd met zekere bepalingen verstaan worden. De ra regel, in de Spreuk boven deze Proeve, als derzelve hoofdinhoud bevattende, geplaatst, dat als de weg gen een mans zuiver of recht in zijn eigen ogen is, hoe algemeen ook in de uitdrukking, is blijkbaar aan vele uitzonderingen onderhevig, zoo ten aanziene van de Personen, die het Oordeel, waarvan hier gewaagd wordt, schrijven, als ten opzichte van dat Oordeel zelve. Salomo wil voorzeker niet beweren, dat geen mensch genoegzaam verlicht of genoegzaam eerlijk is, om, ten minsten voor zijn eigen hart, de gebreken in zijn karakter te belijden, — noch ook, dat zij, die het meestens ten opzichte van zichzelf zijn, nooit iets beschulpigs in hun gedrag ontdekken, of geen reden zien, om zich van misdrijf, of althans van onvoorzichtigheid, te beschuldigen. De wijze Vorst heeft ons getwijfeld alleen ten oogmerk, te beweren, dat er vele nignen onder de kinderen der mensen gevonden worden, die niet tot dwaling overhellen in het stuk, van rechtvaardigheid, als dit op het Oordeel over zichzelf aanstaat; alsmede, dat het geen uitzondering is bij de mensen, alleen het oog te vestigen op de schoone zijde van hun karakter, zichzelf toe te juichen wegen bedrijven, die in de daad berisping verdienen, en duizend wegen te vinden, om de misdrijven, welke zij niet kunnen nalaten op te merken, te verkleinen. Salomo spreekt over deze soort van zelfbedrog als algemeen, dewijl zijn menschkunde en de kennis van zijn eigen hart hem op het overtuigendst geleerd hadden, dat dit gebrek zeer algemeen heerschte. Waarom toch bestaat eigenlijk de Natuur van deze zedelijke ongestellenheid? Aan welke oorzaken moet dezelfde voornamelijk worden toegeschreven? Deze vragen moeten wij trachten te beantwoorden, indien wij anders wensen, het gevaar, waarin wij verkeeren, te weten, en verlangen naar de middelen om hetzelfde te ontgaan. Wij maken een aanvang met de eerstgenoemde, en zullen zoeken te bepalen den eigenlijke aard der beschuldigingen, door Saro tegen het mensendom ingebracht, als hij verklaart: "Alle de wegen des mans zijn zuiver in zijn eigen oogen." Met algemene woorden bevat de misoogming het vormen van een al te gulzig gevoelen van Onszelf. Van onze bedrijven, het is die vroeg van bedrijfstukken, welke ons, op al te losse gronden, doet denken dat wij vrij zijn van misdrijf, of een groote mate van wijsheid en verdiensten bezitten. Geen woorden kunnen met meer juistheid uitdrukken dan den overhaasten en oppervlakkigen oogblick, waarmede die partijdige oordeelvellingen doorgaans geschieden. "Alle de wegen des mans zijn zuiver in zijn eigen oogen." Zij vertoonen zich, bij het eerste oppervlakkige beschouwen, als recht, en hij neemt de moeite niet om de zaak dieper en nauwkeuriger in te zien; want hij houdt tot zelf vertrouwen over. In de daad, indien iemand, na in ware ernst, zijne oogmerken, zijne bedrijven, en de beweegredenen, door welke hij werd aangestoken, onderzocht te hebben, bevindt, dat zij, over het algemeen, samenstemmen met de regels, welke het geweten voorschrijft, en overeenkomen met de wetten van den Godsdienst, kan er niets redelijker wezen, dan dat hij de voldoening erlangt van deugdzame zelfbevrediging. Zulk een voldoening rust op een ware grondlagen, is de eerste vrucht en de eerste belooning der deugd. Maar "indien een mensch in haast, schijnbaar voor wezenslijkheden opneemt, zichzelf deugden toedeelt, welke hij niet bezit, dan is blijkbaar zijn zelftoefening bedrieglijk, en de gerustheid, daardoor veroorzaakt, niets meer dan een valsche geruststelling. Hij is niet goedgezind aan een waterzuchtigen, die de eerste verschijnselen van een ziekte, welke hem ras ten grave zal slepen, voor teekens van gezondheid houdt. Hij verbeeldt zich het wezen te bezitten, waarbij in waarheid niets meer is dan de schaduw. Ontdekt hij in zichzelf enige wezenlijk goede hoedanigheden, hij vergroot diezelfde verre boven de waarde. Met één woord, door den betoverenden invloed der zelfliefde, is hij buitengewoon om zijn eigen karakter in het ware licht te beschouwen. Mijn ontwijk niet, dat de eigenaardige werking der zelfliefde, om zelfbedrog te baren, dikwijls gericht wordt door de tegengestelde werking van andere driften. De Wijsgeer, die zich verbeeldt alle haar kunstenarijen ontdekt te hebben, de Redenaar, die ze met kracht van overtuigendheid afmaalt, de Gewetensgeval ontleider die ze ontvouwt, en zelfs de Heilig, die zich boven haar bereik verheven waant, doen allen hulde aan deze Godesgave, zonder het te bemerken. En, 't geen boven alles de krachten de uitgebreidheid van haar heerlijkheid aantoont, bevat hierin, dat noch jaren, noch onder vinding een genoegzame beschutting tegen haar macht verleenden. Ten einde wij ons echter, zodanig veel mogelijk, waar mogelijk, wanen tegen de onheilen, uit deze misleiding herkomstig, staan ons wat onderkendender te overwegen, de kens merken, waaraan zij is te ontdekken. De voornaamste zijn, Hoogmoed, Trots, Eerzucht en Verwachting. Wat toch is Hoogmoed, dan een der verworrenste vruchten van zelfliefde, die steeds in de groei gepest wordt door zelfbewondering? Blind te zijn voor onze eigen gebreken; altijd onze deugden te beschouwen door een middelstof, die dezelfde vergroot of vermindert; door een onoprechtelijke vergelijking, zich te maken op een meerderheid van verdiensten, die de luister van andere voortreffelijkheden doet verdwijnen; ons zelf in zoverre te vergeten, dat wij een hoogmoedig en zelfvertrouwend oog ten Hemel heffen, en zeggen: "Ik dank u, O God! dat ik niet ben gelijk andere mensen." Is het mogelijk, dat wij zulk een karakter beschouwen zonder weerzin in onszelf, ware het niet "dat alle wegen eens mans zuiver in zijn eigen ogen waren? Ten anderen, wat is Trots, dan een praalvolle tentoonlegging van de goede hoedanigheden en begaafdheden, welke wij zelf veronderstellen te bezitten? Opgeblazend van bedrog, en gelukkig in de bewondering van zelfzelf, tracht de trotskard steeds de aandacht van anderen op zich te lokken. Hij bedient zich van allerlei kunstmatigen, om op het voordeeligst ten toon te spreiden die verdiensten, welke hij niet twijfelt of zullen den vollen dag kunnen verdragen. Somstijds vordert hij regelstreeks uw oordeel, en eist uw toejuiching, door een zich alles aanmatigende houding aan te nemen, en vol vertrouwen de verregaande aanvragen te maken. Op een anderen tijd bedekt hij zijn trots onder den schijn van nederigheid, en bedelt de bewondering, welke hij verlangt te willen ontgaan. Van waar dit allemaal, dan omdat "zijn wegen recht in zijn ogen zijn"? Wie kan in twijfel trekken, dat Eerzucht, of een onverzadelijke begeerte naar onderscheid en macht, één van de gemeenste kwaal is van de mens? Wit dezelfde bron voortvloeit? — De man, die zich tot alles bekwaam acht, zal eigenaardig denken, dat hij alles waardig is. Dikwijls, aan wij verwonderd, mensen aantreffen met weinig verdiensten en geringe begaafdheid, stoutelijk staan wij naar platen van het leven. OVER HET ZELFBEDROG. Onze verwondering zou ophouden, indien wij hunne talenten en verdiensten konden beschouwen met dezelfde oogen als zij zichzelf bezien. Zij kennen niemand beter dan zichzelf geschikt tot de post of onderneming, waartoe zij zich aanbieden, en denken het daarom beneden zich, hunne eisen ter gunst van enig streveling af te staan. Het uitdijende kenmerk van de zedelijke ongekondigtheid, waarover ik handel, is Verwaandheid. Indien bovenmatige zelfliefde de mensch aanzet, om door grootsmoed te hoog van zichzelf te denken, schoon roekeloosheid al te zeer naar toeval te staan, en schoon verzucht naar dingen, te hoog voor hem, streeft, is het dezelfde drift, welke hem met verwaandheid beziet, om zich te veel van eigen krachten te verbeelden, met te veel gerustheid op eigen wijze te vertrouwen, en met te veel waagmoed zich een gelukkigen uitkomst in alles, wat hij onderneemt, te beloven. Geen verwachting is hem te verfijnd om dezelfde te koesteren, geen onderneming te haagelijk om dezelfde niet te onderstellen. Zijn schranderheid en vlijt noodzakelijke vereisten om wel te slagen, hij is gelukkig in de bewustheid van die hoedanigheden te bezitten. Worden er kloekheid, beradenheid en volstrekte volharding gevorderd, die hoedanigheden ontbreken, hem geenszins. Tegen men swaarde hindernissen te boven wordt gesteld en hinderpalen uit den weg geruimd, hij vertrouwt in zichzelf genoeg same redmiddelen in dit alles te hebben. Dit zijn de voornaamste trekken van het karakter, door SALOMO bedoeld; dit zijn de kenmerken van de man, die zich zoo verre laat vervoeren door de bedriegelijkheid van Zelfliefde, dat hij speelbal wordt van Hoogmoed, Trotschheid, Eerzucht en Verwaandheid. Ontelbaar zijn de oorzaken, welke samenlopen en medewerken om die verwarring van denkbeelden te doen geboren worden, en die valsche oordeelvellingen te doen stand grijpen, welke "alle de wegen des mans recht in zijn ogen maken". Aan 't hoofd van deze oorzaken mogen wij vrijelijk plaatsen eene verkeerde opvoeding en vroeg ingezogen voorgeoorden, zijn, laten wij het vrijmoedig onderzoeken, de geneigdheden van mensen de kinderen: eerst zorgen PROEVE inboezemt, doorgaans die van nederigheid, zedigheid, er een voorzichtig wantrouwen van zichzelf? Worden zij geleerd zichzelf te waarderen, naar mate zij, op een rijp onderzoek, bevinden ware verdiensten te bezitten? Onderrigt men hun, om nimmer schitterende begaafdheden hoger te keuren dan wezenlijke verdiensten, en bovenal om een gekunsteld karakter te verfoeien. Jen, een gemaakte nabootsing van beminnelijke hoedijden, welke zij geheel ontberen? In 't kort, leert men de kinderen deugdzaam te zijn, of deugdzaam te schijnen, om onderscheiding te verdienen, of er naar te plegen — Helaas! Wie merkt niet op, hoe men, in de opvoeding der kinderen, zelden doorgaans meer bevlijkt om het uitwendig voorkomen, dan om het hart te vormen! Wat een strekking heeft om te behagen, te vermaken, de bewondering uit te lokken, wordt voorgegeven als van beduidenis, en de moeite om zulks te verkrijgen waardig; en de zorg, gebruikt om zulks in te boezemen, is zeldzaam verloren. Het gevolg hiervan is, onvermijdelijk, dat uitwendigheden bovenal de aandacht trekken. Zij oordelen over zichzelf zoo wel als over anderen naar den faeksin, zonder zich de moeite te geven om te onderzoeken wat waarlijk is. Zorgdragend dat hunne wegen recht zijn, keuren zij zulks genoeg, en geven zich geen moeite altogether om te onderzoeken of zij met de daad recht zijn. Dit kwaad zou echter niet zonder hulpmiddel zijn, indien wij bij de gebreken der opvoeding niet voegden een verkeerde en opzettelijke verwaarlozing van Zelf. onderzoek. Wanneer jongelieden, met het aanrijpen van de rede, zichzelf wilden zetten, om aandachtig na te gaan de ware aard dier hoedanigheden, waar gens welke zij genegen zijn zichzelf hoog te schatten, en zorgvuldig die bedrijven te herzien, welke zij zonder berisping hadden doorgelaten, dan valt er geen twijfel dana, of de valse glans, welken een verkeerde opvoeding over hunne daden verspreid heeft, zou schijnbaar verdwijnen, en zij zouden leren over zichzelf naar waarheid te oordeelen. — Doch waar zullen wij de personen aantreffen, die dit nuttig werk aanvangen, en zich op die gewichtige zelfkennis toeleggen? Zullen wij de zoodanigen zoeken onder hun die niets zoo zeer schromen, dan zich alleen te vinden; onder hun die, van den morgen tot den avond „zich laten rondleiden en omvallen in den draaikolk van verstrooijende wilfulness?" Nee, onder de zulken die verlonden worden door. afstrevende bezorgdheden, welke hun geen tijdruimte al-toos overlaten? Zullen wij ons verzekeren de zoodanigen te zullen aantreffen zelfs onder de zulken, die bekennen één dag van de zeven te schikken tot het groot oogmerk om zedelijke en godsdienstige vorderingen te maken? Zijn niet de wijzen en besten onder ons al te gereed, em de gelegenheden, op deze tusschen(tanden ons aangeboden, om met ons eigen hart bekend te worden, te verwaarloozen? of om ons te vergenoegen met algemene en oppervlakkige zelfbeproevingen, zonder ons te ontrusten omtrent die bijzonderheden, ten welker opzichte wij een heimelijk vermoeden koesteren dat alles niet volkomen recht is? Selfs deze vlugtige verzoeken worden gedaan onder den magtige invloed der zelfliefde; wij wensen wel van onszelf te denken, wij bedriegen onszelf, en zijn wel te vrede over dit bedrieg. Indien onze wegen recht schijnen, zullen wij, zonder verder onderzoek, onszelf toe, en blijven gerust zoo als wij waren. Zoo echter niet, of het gebeurt, dat wij onszelf zorgvuldiger en naauwer onderzoeken. Er zijn tijden van ramp en tegenwind, waarin wij overhellen om ons eigen wel dan wel anders op deze plaat te leggen. Er zijn ogenblikken, waarin wij ons te onvrede vinzen over de wereld, en de dingen, die in de wereld zijn, en overhellen om te luisteren naar de stem van rede en Godsdienst. Al dan maakt het geweten aanspraak op zijn rechten; het spreekt, bespruit, verwijt, en vordert gehoor. Maar, helaas! zelfs in deze omstandigheid, zoo aanleidelijk tot, zoo gunstig voor zelfonderzoek, is de zelfliefde niet zonder hulpmiddelen, om ons door haar bedriegelijkheid weg te slepen. Zij is het, die, indien er dan een zelfonderzoek moet plaats hebben, ons aanmaant om dit zijdelings te doen, door de vergelijking met anderen veeleer, dan door een rechtstreekse vergelijking tot de eeuwige wetten van Waarheid en Plicht. Nu eens pleiten wij voor onszelf, wegens hetgeen verkeerd moge zijn in onze daden, door de onwillekeurige kracht des voorbeelds, en houden ons voldaan met aan te merken, dat het alleen den stroom des tijds gevolgd zijn, en gedaan hebben, wat zij; die men dagelijks gewoon is brave lieden te noemen, gewoon is te doen. Dan weder regelmatig wij ons op een tegenovergestelde wijze, denken, met den Pharizeër; God, dat wij ons niet behebben vinden met de gebreken van andere mensen, en verheugen ons, meer Godsvruchts dan deze, meer Liefde dan anderen te bezitten. In dezer voegen befluiten wij altijd, dat onze wegen recht zijn, of omdat zij overeenkomen met het doorgaande gedrag der mensen, of zijwijl zij, in sommige opzichten, niet zoo ongeregelde zijn als die van velen rondom ons? Welke een beginnende ongeregelde Zelfliefde zou zich op zulke zwakke gronden gerust stellen, of de mensch bekwaam maken, op zulke hoogst twijfelachtige proeven te verklaren, dat zijn wegen recht zijn? Ik moet niet verzuimen gewag te maken van die soort van zelf bedrieglijkheid, door Salomo zoo bijzonder aangeduid; namelijk die gelegen is in Vleijerij. Schoon deze een valstrik is, bijzonder voor de grooten van deze wereld. Spannen, is echter iedereen in zijn kring, naar den rang die hij bekleedt, naar het gezag, dat welk hij heeft, naar den rijkdom, welken hij bezit, naar de talenten, waarmede hij begaafd is, of de persoonlijke bevalligheden, welke hem verfieren, meer of minder blootgelegd aan den heillozen beïnvloedenden invloed der Vleeswereld. Waar is de man, zoo volkomen vrij van retschheid en hovaardij, dat hij zich niet, buiten de palen van gematigdheid, verheft, daar opmerking en toevalsjuiching boven zijn verdiensten te verwerven? Niets is bedriegter om het oordeel te zweren en het hart te bederven, dan de begoochelingen, die uit die hoek opdagen. Terwijl elk stem openlijk onzen lof verklaart, of die stilt fluisterd, is het bezwaarlijk mogelijk, dat het geweten gehoor krijgt, wanneer het zich daar tegen verklaart. Wij zullen ras vervallen om geloof te geven aan de wereld, als deze wel van ons spreekt, dan om aandacht te verlenen aan de inspankingen van ons hart ten tegendeel. Eindelijk, er is geen kunstenaarschap, waardoor de menschen menigvuldiger zichzelf bedriegen, dan door een veronderstelde rechtvaardigheid van oogmerk in plaats van rechtvaardigheid van gedrag te tellen. Het is waar, wij besparen doorgaans deze verontschuldiging of verdediging tot het laatste, dewijl dezelfde de kwellende erkenning uitlokt, dat wij verkeerd gehandeld hebben; maar, wanneer andere verontschuldigingen voelen, weet ieder "dat onze laatste toevlucht deze is: "wij hebben, 't is waar, verkeerd gehandeld, doch niet met opzet; hadden wij het zoo zeer gezien en geweten vóór het plegen van het misdrijf als na het begaan, wij zouden geheel anders gehandeld hebben. mijn harten karakters opweegt, is de Eeuwige Wet der Zedelijke Rechtvaardigheid. Hij zelf is volmaakt regtvaardig, wijs en goed; het is onmogelijk, dat Hij niet met de strikte onpartijdigheid oordeelt, of dat Hij zou falen om elk mens naar zijn werken te vergelden. In het opmaken van onze eigen karakters geven wij onszelf zelden de moeite, om ze met een juiste balans op te wegen, die met een vaste hand te houden, en met een onpartijdig oog te schouwen. Wij houden ons doorgaans tevreden om te oordelen volgens een haastig en kortstondig overzicht, bij hetwelke het oog afgetrokken wordt door een schitterend voorkomen. Maar, wanneer onze karakters opweegt, brengt Hij elke daad met de heimelijke roerselen, of zij goed of kwaad, ten toetsen. Niets ontschuldt zich aan zijn kennisneming, niets komt Hem onder een vermomde gedaante voor. Voor zijn oog verdwijnen alle schijnbaarheden; wezenlijkheden alleen doen zich op. Hij oordeelt naar geen fs, niet naar het uiterlijk aanzien. Hij onderzoekt beweegredenen en oogmerken, zoo wel als bedrijven. Op zijn juiste weegschaal is gemaakt deugd en geveinsde godsvrucht, lagere dan ijdelheid. Wat op de wereld doorgaat voor ware ijver, wordt in vele gevallen niets anders bevonnen dan een boosaardige geest van bijgeloof en vervolgzucht; schijnbare voorzorgen en spaarzaamheid niets anders dan directe gierigheid. In kort, elk namaaksel van deugd wordt ontdekt, en niets gaat lang door voor meer dan het waardig is. En tegen welken oogmerk dit nauwkeurig onderzoek? Is het niet, ten einde hetgeen gebrekkig is verworpen, en 't geen gewicht houdt in de schatkist des Hemels opgelegd worden? Om onverbloemd te spreken: onze grote Schepper heeft ons op deze wereld geplaatst, als de zoodanigen, die naar een eeuwigdurend geluk staan. Om ons daarvoor bekwaam te maken, verlangt Hij van ons, ware hebbelijkheden van deugd en godsvrucht te vormen. Indien wij, naar de mate van onze kundigheid en bekwaamheid, dit doen, zal Hij ons des Eeuwigen Levens waardig verklaren, en ons opnemen in die staat van volmaaktheid en geluk, welken Hij voor de braven beëindigd heeft; maar indien onze bejdenis van den Godsdienst onoprecht is en onze deugdsbeschouwing niets meer dan enkel voorgeven, zal Hij ons ongekwalificeerd keuren voor het gezelschap der oprechten en volmaakten en ons verwijzen tot die staat van straf, welken zijn wijsheid noodig keurt voor de verbetering en gehele onderbrenging der ondeugd. 