VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
_Raakende het eerfte, toont ons de Heer van Aipben , air Bise zie NEDERLANDSCHE LETTERKUNDÈ; t fchop van Utrecht, wanneer ‘er verfchil viel over den er sen egindo eeniger goederen , het geruste bezit van dezelven behouden, als hy een eed zwoor met zeven flolen, of met zeven folen żyner kerke, dat is, als hy met zeven geftoolde perfoonen of prelaaten Zwoer , dat zeker land „flot of beeñykheid, Ín verfchil , san de Kerk toebehoofde. Onze Ondheidkundige brengt ons vervolgens ónder `t oog ‚hoe `t hier te Lande oudcyds gebruikelyk was , zelfs in de burgeilyke régtspleegingen , dat niet alleen de befchuldigde zwoer, maar dat ook verfcheiden eedgenooten , wel tot driehonderd toe, zig met hem vereenigden; *t zy oh de waarheid te bevestigen „of om te verzekeren, hoe vast zy geloofden , dat dien , voor welken zy zwoeres, de waarheid fprak. Hier uit mag menafleiden, dat dit gebruik zyn obrfprong verfchuldigd is dan de oude burgerlyke regtspleegingen ; ea dat de Urrechtfche Bisfchoppen zulks gevolgd hebben. Dan ‘t blyft intuse fchen eehigzins duister, of de Utrechtfche Bisfchoppen deezen Eed, ten hunnen voordeele , ingevoerd, dan of zy daartoe , door eenig Waereldlyk Vorst, geregtigd zyn geworden? De waarfchyn!ykheid piei voot ’t eerfte ; én ’t is blykbaar dat ze zig van deezen Eed bediend hebben , voor dat Koning Karel, in den jare 1349, dat gebruik gewettigd, et hetzelve den Urrecht{chen Bisfchoppen het allereerst, naar ‘t fChynt, als een regt gegeeven heeft, —- Wanneer imen het beloop der Gefchiedenisfen , en de voorbeelden hiet van ‚voo en na dien tyd, gadeflaat, heeft men, gelyk de Heer van Albes doet zien, reden om te denken; dat de Utrechtfche Bisfchoppen al vroeger, naar de algemeene gewoonte, dit gebruik ingevoerd, dog fer geen voordeel van geliad hebben, dan wanneer zy ‘er zig, vol. gens verdrag van bunne partyen zelven , of volgens eene gegeevené toeftemming van éen of ander magtig Hecer, Zig vin dien Eed be- diend hebben. En dat deeze voorregtsbrief van Koning Karel weinig invloeds gehad , en den Bisfchoppen weinig voordeels aangebragt hebbe. °t Blykt hem althans niet, afi hy, dar de Bis- fchoppen die onbepaalde » om zig door zodanigen eed alles te kunnen eigenen , ooit geoefend hebben ; en hy gist, dat men de oorzaak hier vaù te zoeken heeft, in de aangroeiende magt der Né- derlandfche Vorften en Heeren , en het dalend gezag der Germaanfche Keizeren. — Verder wyst ons de Áutheur aan , dat niet alleen de Utrechufche maar ook andere Bisfchoppen, en insgelyks de Capine- Jen, met toéftemming van den Bisfchop, zig van ‘deezen Eed be diend hebben. En cen laafte geeft hy een nader verflag van de plegtigheid met welke zulks gefchiedde, Wat wyders her tweede (luk, de Gefchiedenis der Rederyberen, betreft, de Heer Kops heeft de moeite genomen van na te fpoores, wat hy van detzelver opkomst en voortgang „mitsgaders van de voor naamfte byzonderheden tot hen betrekkelyk, konde ontdekken. Ea zyne navorfchingen hebben hem in (taat gefteld om ‘er een gere geld verflag van te geeven; waar door verfcheidene merkwaardig. \ t. NRDERLANDSCHE LETTERKUNDE, — 521 heden aangaande de Rederykers in een helderer ficht pefteld zyn , dan ze tot nog algemeen bekend waren, Men kan, volgens die berigt, fchoon *t nlet mogelyk zy den juisten oorfprong der Re- derykers te bepaslen, op vry goeden grond vast (tellen, ‘dat hunne Rhbetorykkamers, in onze Nederlandfche Gewesten, reeds min of: meer plaats hadden, met den aanvang der veertiende Eeuwe. En « blykt dat ze nog vry wel ftand gehouden hebben , tot op het aflod= pen der voorledene,en zelfs hier en daar tot in het begin der tegen- woordige Eeuwe; in welke zy egter bykans tot niet geraakt zyn; in zo verre dat ‘er thans naauwlyks maar weinige overblyffelen van voorkomen. De Heer Kops ontvouwt ons vooraf de natnur en de inrigtingen dier Kamers op eene beknopte wyze; en tekent verval- gens in een welgefchikt Gefchiedverhaal de merkwaardigfte byzons. derheden aan, dieter zyner kennisfe gekomen, zya. Hy ftelt dit alles, met nevensgaande aanmerkingen indiervoege voor, dat het diene, om ons de gebruiken der Rederykers, en den {maak van die tyden ín Dicht- en Toneelkunde te leeren kennen; °t welk in veele gevallen aan de gefchiedenisfen van vroeger tyd licht kan gee- ven 3 te meer daar de verrigtingen der Rederykers niet zelden mere kelyken invloed hadden op het Gemeen. Aan bet einde dezer Vere handelinge , die, zo ten aanzien van ‘t Dicht- als Gefchiedkundige , opmerking verdient, is nog gehegt eene Lyst der Rederykkameren in -de Nederlanden , die ons een denkbeeld geeft van derzelver aan- tal, daar ’er vermoedelyk nog meer waren, dan hier gemeld zyn Ook heeft 'er de Autheur nog bygevoegd een Gildebrief van Heer Adolf van Bourgonje, mitsgaders die van de Wetbouderfchap der Stad Veere, aan de Rederykkamer aldaar ter Stede verleend, in de jaaren 1530 en 1608, die ons toonen van hoedanig eene natuur de wetten en gebruiken waren, die de Rederykers gewoonlyk op hone ne Kamers onderhielden, — Men ontdekt wel byzonder in ’t be- loop van deeze Gefchiedenisfen den trapswyzerPvoortgang der Dicht- kunde in de Nederlanden ; en wordt tevens gewaar, dat het den ouden Rederykeren, fchoon het hun aan befchaafdheid mangelde , niet aan geestigheid ontbrak; en dat zy °t, vooral in de dag#n der Hervorminge , niet weinig gelaaden hadden op deeze en geene ware gebruiken , die in de Roomfche Kerk heerschten,- welken zy ; np eens op eene ernftige, dan op eene boertige wyze, gispten. Tot een voorbeeld van °t laatfte verftrekke het beknopte bericht , dat ons de Heer Kops van zekere tot nog ongedrukte K/uyz „(dus noem. de men diestyds eene Klugt) geeft. o | „ Dezelve is, omtrent het jaar 1533 , opgefteld , door Lourens Jansz. , Fator der Rederijkkamer de Wijngaertrancken, onder de Zinfpreuk Lief? boven al, te Haarlem , en heeft ten tijtel Cluys van onfen Lieven Heers Minnevaer. De Vertooners zijn: Onfe lieve-Heers-Minnevaer , deszelfs Wijf Lubbeken, Goed onderwys de Koster, de Portier, en de Paus. l ` Ni DEEL. H. LETT, NO, 11 LI Mine . „ser T san WEDERLENDOGHE KEVEEREUKANe Minacveer kieg du; hij geplaagd is met zeven hinderen, die wij wet lusten , en van honger Schreeuwen , zo det bem deak, daer wasch mees goen grond bekken, Teu uisiten vertegen op hun de kou te verzorgen. bust hij uit in dessen onhebbelijken Jek wouw in ons huiĳs eens quem die pest, En mem er een deel met haer op die ffserv. Maer (ij moesten niet lang liggen of ’t waer cen nest: Want langhe fiette ben ick oF vervaert, Gaed-onderwijs, te voorfchyn komende, zoekt bem te verwoesten; vermaanende , te prijzen 't geen Gad hem toezendt : er eindelijk kijvoegende: Betrout den Heer, last er heen mee bewerden, Hij fal voos uwe kinderen orgen , want (ij haaren her en Hoe, zegt Minnevaer , behooren ze hem toe?. Immers heet ick vaer, waer ick ga scijfen. Gosd-ondervoijs verwoont hem, hoe onze lieve Heer de recho Veder ds van alle menfchen , en venrekt. Mfingenaer befioit, det iadies onze tieve keer de Vader is van zijne kinderen , hij deshalven flecha ats Minnevader over hen gefield ie,en dat dus de Vader de onkosten Weaner opvoedinge behoort te voldoen. Verheugd over doeze oat- dekking, gaat hij na zijne vrouw, en zegt: l Wijfke weest te vreen, °t fal ou wel bukken: Blijder ftucken hoorde ghij nooijt ontvouwen. ` Een ander fal nu onfe kinderen houwen, Zijn 's niet oufe kinderen? vraagt Lubbeken , hae zal ik dit ve Qaan? Neen antwaosdt de map, ik ben ‘er maar minnevasr van, Zubb. Wiets 'e®dan vaer aff? Minn. Maer onfe lieve Heee, ` Zo ghij ‘er wel breer fuit fien betmepen. 'Eabb. Tek hebibij onfen Heer niet : Om kinderkens te raepen, door eenich ontbiet. ` Miun. Maer wijf °t mach in u droom wel fja gefebier, i Al weet ghij daer af niet, dat en is geen wonder. `- Ja den droom gefchiet altemot wel fulcken plondet Van boven tot onder; dus en houg u niet vscemt. Hjer door en wert u eer niet vericem. Maar foo meat vapeneempe, foo ist ons propijs. - _Zubheken is wel in haaren fchik met dit nieuws. Zij maaken de re kening op, wat hun de kinders al gekost hebben, en na de parochie-kerk , daar , volgens het zeggen van Minnevaer, oste lieve Heer woont. De Koster vraagt, wat zij begeeren? NAPRRLANDICHR LETTERKUNDE, se3 Lubb. ‘Wij fouden gaerne onfen lieven Heer fpreeken. enz. Koster, Jac, goede Vrienden, onfe lieve Heer is m uyt ~. Om een feck feer Uta wel ọm te beclaegen, Minn. Hoe foo toeh vrient? .— ,.. Koster, ` Die Geufen hebben hem van hier gaen jaegen. …_Gode falfe noch plseghen, (ijt, dat gewis. Ick weet ook niet te wijfen waer hij nu ís. ‘die bericht finan man en vrogw verlegen, niet weetende wat bij der hand te neemen. De Kosser (tiert hon na onzen Hoven Heers Sredehouder , genaamd de Aderbeijdgfle Vader, Hier op wekken Sij na Rome, en kloppen aan eene poorte, boven welke de naam der ftad gefchreeven’ftaat. De Portier doet open, en,op huu ver zoek , den Paus te voorfchijn komen ‚aan wien zij hunne boodtchap melden, biddende, onder anderen, dat dewijl onze lieve Heer van hnis en niet te vinden is, en zij tegens gene fchade kunnen , “Of hij wil verfchieten Dees er je vaor hem fonder eenich verdrieten, Ghij mouche weer genyeten „als daer ghelt verfchijnt. De Paus begrijpt nlet, hoe onze Neve Heer kinders kan ter minne hebben. Zij verhaalen hoe Goed onderwijs hun zulks gezegd hed. Nu verftag ick y zegt de H. Vader)en ick fal u berechten. U fom is a ér is in ’ lande | Gheun ghelt vaar de handt, dat mij doet befwaereg. Maar bogheerdij te hebben eenyge Roomfíche waeren ? Die fullen wij niet fpaereu , maer goethertich u jonnen, Minn. Wat waeren foudent Gja? zus. Maer veelerleij dieuften met fchoane pardonneu, By lasten bij tanaen hebben wij die veil, Elk een feer noatelijk ; want n am die peijt Van *smenfchen heijle Waert dat dees vervielen, So waert elendich geftele met die fcaemele fielen , Dier ny na eryelen , als leewen die brullọn. Lubb. Heer mach m'er wel kinderen buijcken mee vullen? De Paus bericht haar, dat het geestlijke dingen zijn. Zij zeggen, dat zij dan liever geld hebben. De H. Vader wijst hen van de hand, en zegt het niet te hebben g ook det het tegen zijne gewoonte Arijdt Bulks te geeven, want vervolgt hij: | Wij zijn wel ontfaagers, maer niet om uit te keere. Al die met ons accordeeren (ijn oick van dien aert Da blijven Minnevaer en zijn wijf ongetroost, en ‘t fpel eindige, t LI a | Mg. 824 MAGÁZYN, mam ECP voorst riet, Magazyn der kleine Kinderen, benevens twee leerzaame en flichò telyke Verbandeltngen , door Mejuffrouw ve Los Rios. In ’s Gras venbage, by j. du Mee 1774. In oĝavo 144 bladzyden. It Stukje is Zeer wel gefchikt tot éen tuig tydvetdryf voor D Kinderer; die beginnen te leezen. Het behelst in de eerfte pisats eenige leerzaame vertellingen van Kinderlyke bedryven , die verhaald worden op eene wyze, welke beantwoordt aan de vacbasr: heid van zulke Kinderen , en dient om hun bet pryzenswasrdige of jeakbasre, in het verfchillende gedrag dier Kinderen ,duidelyk te doen bemerkén. Neem, ten voorbeelde, bef onwoorzichtig Kind. „» Een kind had zig des avonds aan tafel gezet met zyn Speelgoed „ om te fpeelen, In plaats van zig met zyn Poppegoed bezig te bou» den, nam hy de Kaars, en trok dezelve heen eu weder, tot dat die eindelyk op zyn hand viel, en hem brandde. „ Het Kind,'t welk daat door hevige pyn gevoelde, begon uit al zyn magt te fchreeuwen,” Een ander Kind, ouder dan hy, zeide te- ged hem. , Men heeft u reeds zo lange gewaarfchouwt van nooit een brandende Kaars uan te raaken , nog andere gevaariyke dingen 3 maar gy vreest het gevaar niet, voor dat gy ‘er in gevallen zyr. Leer dat dit zeer flecht gedaan is’. * „ Dit arme Kind, dat reeds van harte berouw had, beloofde 'er altyt aan te zullen denken”. Op deeze Vertellingen volgen Onderwyzingen van een Vader aan zyne Kinderen ‚of wel ingerigte Lesfen „ter beftieringe van `t gedrag in verfcheiden opzigten. Verder zyn hier bygevoegd , Aantekeningen tot nut der kleine Kinderen, Grondregels in vierregelige Vaerzen , benevens Algemeene en Christelyke Voorfchriften ; beftaande uit zedelyke Spreuken „die ter waarfchouwinge tegen een kwaad, en ter opwekkinge van een goed gedrag ftrekken, Echt Voorfchrift tot bet maaken van Vernisfen. Uit bet Engelsch vertaald. Te Rott. by D. Vis 1774. In o&avo 21 bladz. i J Y die hun werk maaken van Vernisfen „tot welker dienst deeze . Voorfchriften gefchikt zyn; vinden hier een kort berigt, ne © kende het bereiden vau de berugte Copal Olie Vernis, de Ambeg Vernis, de Goude Lak Vernis, de Goude Vérnis voor Schilderyen, de Vernisfen voor Koper , Goud of Zilver, en de Avancurine of luisterryke Spikkel. Hier by komt eene befchryving van de wyze, hoe de Vernisfen te leggen , en naar den eerften Paryfchen fimaak te polysten. Veelligt rekken deeze Voorfchriften nog al tot eene hand- Ee voor jonge Kunftenaars, fchoon ze voor ervaren geen nieuws en. HEDENDAAGSCHE VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN. Verzameling van Leerredenen, door G. BONNET. Dr. en Pr. der H. Godgeleerdheid, en Academie-Prediker te Utrecht. Te Utrecht, by de Wed. f. v. Poolfum, en A.'v. Paddens burg 1774. Bebalven bet Voorwerk 424 bladz. in gr. o&avo. B dit negental van Leerredénen, vertoont zich de Hoog- leeraer Bonnet , als een oordeelkundig uitlegger der Heilige Schriften; die, in verfcheiden wetenfchappen bedreven , zyne kundigheden op ene gepaste wyze doet dienen, ter ophelde= ringe van ’t onderwerp dat hy behandelt. Hy. valt zyne Toe- hoorders niet lastig met ene vervelende Geleerdheid , ‚houd hen niet op met noodelooze verklaringen , brengt den tyd niet door met verdrietige uitweidingen; maer biyi beftendig by zyn onderwerp, dat hy in deszelfs wezenlyke byzonderheden ontzwagtelt, en geleerdiyk in zodanig een licht (telt, dat het daedlyk ter onderrichtinge (trekke. Zyn Hoogeerwaerde maekt verder een verftandig gebruik van alles, ter verfterkinge in °t Geloof, en ter aenfpooringe tot een heiligen wandel, dat hy manlyk en ernftig aendringt. Uit hoofde hier van mag men deze Leerredenen wel aenmerken , als gefchikte voorbeele den ener nuttige Predikwyze, in ’t behandelen van Gefchiede kundige onderwerpen, waer toe het meerendeel dezer Verzae melinge betrekkelyk is. En men heeft reden om te verlangen, naer de afgifte van een tweede Deel, in ’t welke de Hopgieere aer ons ftoffen van een anderen aert toezegt. Intusífchen kan men dit gedeelte met vrucht doorbladeren. > Het behelst, als aengeduid is, meerendeels Gefchiedkune dige onderwerpen. Jacobs komst in Egypte, en deszelfs vese tiging in’t land Gofen. Gen, XLVIL r-- 12. De doortogt van pons nakomelingen door de Roode Zee, Exod. XIV. 19- 31. e aanftelling der zeventig Oudíten, en *t fpyzen van ’t Volk met kwakkelen. Num. XI. 24 -- 35. De inftelling van de Wet der Eerftelingen. Deut. XXVI. I--1r. De gedreigde vloeken op Israëls ongehoorzaamheid. Deut. XXVII. 38-68. fozuas overwinning over de Canaäniten, onder een verbazend wone derwerk , in drie Leerredenen. of. X. 1--14. In ‘et behan. delen van ieder dezer onderwerpen legt zyn Hoogeerwaerde ’t ‘er op toe, om een oordeelkundig verflag van al °t merkwaer« - UI, DEEL. H. LETT. NO. 12. Mm die 526 Ge BONNET dige, dat in °t ene of andere gpzicht ene gezette overweging vordert , te geven 5 ter dier oorzake ontmoet men in deze Leerredenen een aental van byzonderheden ; welken verftan dige Lezers der nadere overdenkinge waerdig zullen keuren. Tot ene proeve hier van ftrekke des Hoogleeraers aenmerkin- gen over het wonderdadige , in Israëls doortogt door de Roode ad, waer van wy het hoofdaaeklyke in dezen nog zullen m ens. Va Volgens'het verhael van Mozes, deed de HEER , toen hy, op Gods bevel , zyne hand over de Zee uitftrekte; de zæ weggaen door een flerken oostenwind. s Dit verdient, zegt de Hoogleeraer , onze opmerking. Israël ftond aan den westely- ken oever van de roode zee, en moest oostwaards op den weg neemen, om aan de overzyde in de woestyne Etham te komen, en vervolgens. van daar naar de berg Sinai de reize voort te zetten. De Oostenwind fcheen derhalven het water tegen dien oever, daar Israël thans was, te moeten opjaa- gen; en te gelyk niet weinig hindernis aan te brengen voor °t volk; als moetende, tegen zulk een- geweldigen ‚ Ee duurig voorttrekken ; want dezelve waaide den sanfchen nacht, en dus, geduurende al dien tyd, dat Israël zynen weg naar de overzyde vervorderde. Doch wanneer wy op alle de by- zonderheden , hier gemeld , naauwkeurig acht geeven , fchynt men allergevoegelykst de zaak dus te begrypen. De Oosten wind, zeer (terk waajende , heeft alleen zyne kragt geoefend op ’t water, en wel dwars over de zee heenen, naardien de zelve, gelyk bekend is, zich van °t Zuiden naar ’t Noorden uitftrekt. Dus heeft de wind zyne werking begonnen van die zyde daar Israël was, en met zulk een geweld het water ge- drukt , dat een gedeelte van het zelve zuidwaards, en een gedeelte noordwaards, wyken moest. En ’er is reden om te denken , dat de Oostenwind die werking heeft voortgezet tot aan den oobtelyken oever, naar maate Ísraël, in zyne reize over den bodem der zee , al meer vordering maakte. De grond der zee, van water ontbloot, is vervolgens door dien zelven wind, zoo veel zulks noodig was, droog gemaakt, zoo dat Israël met zulk een gemak doortrok , als of de bodem der zee. een vlak veld geweest ware, Eindelyk daar de weg reeds be- reid was , zal de oostenwind wel hebben blyven waajen ; doch ‚met zulk eene gematigdheid; dat de doortrekkende menige daar van geen het minfte hinder konde hebben. Deeze omftandigheid kon gansch Israël bekend zyn; zy kone den zeker weeten, dat ze den wind niet van agteren 5 maar van vooren, hadden, en derhalven gerustelyk befluiten; dat deszelfs uitwerkingen ten eenemaal wonderdaadig waren. Op deeze wyze dan werden , gelyk Mofes het noemt , de wateren geklooven ”. De Hoogleeraer, dit wonderdadige dus verklaerd hebbene de, merkt verder aen, dat fommigen dit wonderdadige onte kennen, en anderen het zelve verkleinen; terwyl ’er ook ges vonden worden, die zulks verkeerd begrypen} 't welk hem beweegt hier op nader ftaen te-blyven. ' De eerften vinden niets wonderdadigs in dezen doortogt 3 >, Mozes zeggen ze, nam den tyd der ebbe waar , en voerde het volk over het afgeloopen ftrand; dus is hier geen grooter wonder te vinden, dan by den overtogt van Alexander, door de Pamphylifche Zee”. Tegen dezulken toont de Hoogleers aer, dat die twee gefchiedenisfen niet met elkanderen te vere gelyken zyn 5 mitsgaders dat dit gevoelen terr uiterfte redeloos , en niet te verdedigen is, zonder te veronderftellen, dat de Israëllers , die zig dus door Mozes heten verleiden, om iets voor wonderdadig aen te nemen, dat flechts natuurlyk was s hunne reden, ja zelfs het gebruik hunner oogen, niet gehad hebben. Wel byzonder verbreekt hy de kracht van dit gevoe» len ten enemael door de volgende bedenkingen. an (1.) Israël bevond zig, in den vierden of vyfden nacht nâ de volte Maen, geduurende den nacht , op den bodem dert zee; en ’t was toen, gelyk men kan narekenen, geen ebbe p maer vloed , die geduurd heeft, tot twee of drie uuren nå middernacht. , (2.) Is het te denken , dat de Egyptenaers hier omtrent min kundig waren, dan Mozes; en zoûden dezen zich daer omtrent zo zeer vergist hebben, als men volgens dit gevoe- len ond lie 3 Mm a (3-) Naer 528 O. BONNET (3.) Naer de nauwkeurigfte berichten , word de oever vat de roode zee, by hare grootfte ebbe, ten allermeeste drie honderd fchreden ontdekt. En deeze ruimte kan niet meer dan een half uur tyds geheel droog blyven ; want de zee, ten laegfte gevallen zynde, begint, na een kleinen tusfchenftand, al ras weder te vloeien. Dus kan men, om den tyd van zes uuren te vinden, welken Israël in het doortrekken ongeveer befteed zal hebben, de breedte van het droog geloopen {trand ten allermeesten maer bepalen op twee honderd fchreden. Eindelyk flaet hy °t oog nog op eene verkeerde uitlegging , die eertyds velen behaegd heeft, s, Men hield het, zegt hy, gemeenlyk daar voor, dat de zee, ter plaatze van den door- togt, ten minften twintig uuren gaans in de breedte had: maar nu, eenen weg van twintig uuren gaans, in ééne nacht, en dat met zulk, een onzaggelyk Leger af te leggen, fcheen hun, en met reden, onmogelyk te zyn. Ze begreepen dan de zaak op deeze wyze. Israël werd in de zee geleid, tusfchen de ter wederzyde op een gepakte en als opgebonden wateren; doch niet , om , dwars door de zee heenen, haaren oostelyken oever te bereiken, en dus den weg naar Sinaï te bekorten ; maar alleen ter hunner verlosâing uit de magt van een vervol ' genden vyand, en om deezen, het heir naamelyk der Egyp- tenaaren in de wateren te doen omkomen. Dus was het ge» noeg, dat Israël zoo ver de zee intoog, als dienen kon ter beretking van dit tweeledig oogmerk; hier op kon het weder- keeren, en een von hooger of laager , dan daar men was ingegaan, aan denzelfden westelyken oever wederom uitkoe men. En te meer grond fcheenen zy voor deeze gedachten te vinden , in twee byzonderheden , van Mofes duidelyk gemeld. De eerfte, dat Israël door de rooce zee wederom gekomen is in de woestyne Etham , Num. XXXIII. 8; die zelve woesty- ne, daar het: volk reeds geweest was, en van waar het, op Gods bevel , had moeten wederkeeren , om zich te legeren voor LRERREDENEN. á 529 voor Pi- Hachirotb, tusfchen Migdol, en tusfchen de zee voor Baal Zepbon; Exod. XIV. 2. De andere byzonderheid is , volgens het go vers, dat Israël de doode Iyken der Egypte- naaren zag aan den oever der zee: maar nu, men houdt het daar voor, dat deeze de westelyke, de Egyptifche, oever der roode zee geweest zy; zo moet dan Israël noodwendig aan de zyde van Egypten wederom uitgekomen zyn. === Doch omtrent het een en ander heeft eene merkelyke misvatting phan De woestyne Etham, welks begin de Israëliten in unne voorige reize reeds bereikt hadden , ftrekte zich zeer verre uit aan de .ọverzyde van dat gedeelte der roode zee, het welk zy zyn doorgetrokken : en het blykt genoegzaam dat de woestyne Etham met de woestyn Sur, een en dezelve zy. Zoo kon dan her volk , fchoon van het begin deezer woestyne langs den westelyken oever der roode zee wedergekeerd , eche ter, door het midden van die zee, in dezelfde woestyne aan den oh en oever uitkomen. Voorts die oever, op welke de doode Lyken der Egyptenaaren, door het geweld der we- derkeerende wateren, geworpen werden , was niet de westee lyke, aan de zyde van Egypten, maar de oostelyke: gelyk uit het beloop van deeze gebeurtenis, zoo als die vervolgens opgegeeven , en met den doortogt van Israël door de ne , f f, IV. 33, vergeleken wordt , blykbaar is. En wat eindelyk aangaat „de breedte der zee „ter plaatfe van den doors togt ; die breedte wordt verfcheidenlyk opgegeven ; doch s volgens de naauwkeurigfte ven ə kan men veilig zeggen, dat de zee, of liever de uithoek van den westelyken zeeboee zem, dien de Israëliten zyn doorgegaan, niet veel meer dan drie uuren gaans in de breedte zal gehad hebben. Stelt men nu , dat God eene opening heeft gemaakt in de zee „ter wydte van een uur gaans, dan is het gemakkelyk te begrypen, hoe zulk een Leger , al was het zelfs nog grooter geweest, in zoo korten tyd heeft kunnen doortrekken. En waarom zou men hier ook Gods voorzienig beftel omtrent Israël niet opmerken ? Hy heeft hunnen weg voorfpoedig gemaakt: Hy voerde ben s gelyk de Digter zegt, in den 105 Pfalm; Hy voerde ben uit met zilver en goud, en onder Dunne fammen was niemand die Bruikelde”"; | Mm 3 Vera 53e €. CRICHTON Verbandeling over °t Menfcbelyk Geloof: waar agter nog YA evoegd is eene Verbandeling over de voornaamfte Hoofd: Bakken der Kristelyke Leer. Door D. GUILIELMUS CRICH- TON. Uit bet Latyn vertaald. Te Amfi. by G. Warnars 1774. Bebalwen bet Voorwerk 228 bladz. in groot oBavo, Et onderwerp dezer Verhandelinge, het Menschiyk Ge leof geheeten , is dat Geloof het welk rust op het gezag der Kerkvaderen , der Hervormers of der Opftellers van Kerk- 'befluiten en Geloofsformulieren , die allen voor feilbare men- chen te boek ftaen, En de Hoogleeraer Crigbton ftelt zich in dit gefchrift voor , het zyne toe te brengen, om dat Mensch- łyk Geloof uit den gezuiverden Godsdienst te weren ; door te toonen, dat niets van dien aert enig gezag in den Godsdienst behoort te hebben. ‚‚ Wy fpreeken het aankleeverì van de Kerk, dat is, van de vergadering van zodaanige menfchen , die vasthouden, dat men, in ’t ftuk van den godsdienst , de goddelyke boeken volgen moet, aan: dien plicht geenzints tegen: maar zoo wy eenig doorzicht hebben , zoo heeft die bewaaring en voort. planting geen betrekking tot godgeleerde befpiegelingen nog tot wysgeerige gefchillen. Want de godsdienst rust hier niet op , maar op de bepaalingen, die in de Heilige Boeken klaar ter nêergefteld, en die, voor den eenvoudigften mensch, zoo hy maar niet van alle gezonde reden ontbloot is, bevathaar zyn. Ook vinde ik omtrent dit ftuk niets behalven een ver- plichting: en ontdekke “er geen ander recht in „dan , voor zoo verre de kerk vermag te eis{chen , dat niemand zich van zyne lichtsbetrachting zoeke te onttrekken, Ondertusíchen kan ier uit het minfte van allen worden goedgemaakt , dat de kerk een recht zou hebben, om deszelfs ledemaaten , tot overeen- ftemming in de leer te dwingen , zoo lang zy belooven, dat ze Jledemaaten en voorftanders , en geen vyanden van dezelve zullen zyn. Het is uwe plicht, om te fchryven ,.en gy hebt ook daar toe recht, om dat het niemand, behoudens natuur- lyke en burgerlyke wetten , vry ftaat, u zulks te verhinderen ; doch dit recht brengt geenzints mede, dat andere verplicht zouden worden, om uwe gefchriften te leezen. Alle Christe- nen leggen onder cen algemeene verplighting „om , naar hunne. vermoogens, de kennis van den -godsdienst voort te planten 5 doch zy zyn van desgelyken verplicht, geen mensch in zyne vryheid te benadeelen. En die waare en zaligmaakende ken- nis „(want van deeze fpreeken wy , en niet van een enkel uite terlyke vertooning van kennis, ) kan niet door middel van wetten; maar door onderwyzing, aanpryzing en overtuiging worden voortgeplant. Ook is eene volkomene overeenítem- ming, uitgezonderd die Leerfbukken, die in de heilige blade- ren klaar , en op eene voor elk bevattelyke wyze , ter neer- gefteld zyn, eensdeels niet noodzaaklyk, en kan ‘er ook ten anderen op geenerlei wyze weezen. De kerk is opgericht , ten einde de menfchen tot het geloof in God, en de eeuwige gelukzaligheid gebragt zouden worden, en hier toe is geen andere leer ig, dan die, be klaar in de Heilige Schrift m4 ig 53 G. CRIGHTON OVER ’T GELOOF. is geopenbaard. Overmits de byzondere kerken, in zoo verre van de algemeene kerk verfchillen , dat, daar deeze ftelt, dat men in de geloovsftukken de Heilige Schrift te volgen hebbe, zonder dat ze de leerwyze, op welke de Leer uit de Schrifs tuur gehaald moet worden , bepaalt , en de byzondere daar en tegen leeringen, naar haare eigen bevattingen , invoeren , die, {choon de eene tegens de andere volftrekt flryden , evenwel, zoo elk voorgeeft, alle uit de Heilige Schriften gehaald zyn: zoo kunnen voorzeker de byzondere kerken geen recht hebe ‚ben, van de menfchen te dwingen , om hunne gevoelens te richten naar de haare, aangezien alle Christenen een even gelyk recht hebben. En dit 1s des te zekerder, om dat ’er elk mensch oneindig meer aangelegen is, een lid van de algemees ne, dan van eenige byzondere kerk te weezen. Zoo dan nu de te vooren geftelde verplichtinge niet met omzichtigheid binnen de behoorlyke paalen gefteld worde, zoo zal elk een iegelyk gebonden zyn, (wat is dit een flaaffche en allerlaagfte wys.van redeneeren, ) om de {tellingen van die Kerk, waar in hy, fchoon buiten zyn weeten , gebooren is, vast te hous den. Men ftelle dan, dat de overeenftemming. in de funda- menteele artikels noodzaakelyk zy; doch om deeze artikelen, behoeven geen menfchelyke Symbolifche boeken met eenig gezag bekleed te worden. Want zulk een, die de waarheid van die artikelen-loochent, houdt op, van een Ledemaa der algemeene , dat is van een Christene , en niet een Lid van een byzondere kerk te weezen ”’. Bedenkingen over de Kerk. vereeniging, door Jj. FR. W. JERUe SALEM, Abt te Ruddagbaufen. Uit bet Hoogduitsch vere taald, Te Utrecht, by S. de Waal 1774. Zn groot o@ave 28 bladzyden. E. FE voorflag van den Aertsbisfchop en Cardinael de la Lan- ce ‚tot ene onderhandeling ter vereniginge van de Protes- tantfche en Roomíche Kerk, heeft den Abt Ferufalem, tot deze onderhandeling aengezogt zynde , aenleiding gegeven, om deze Bedenkingen, al ene Pro Memoria op te ftellen. Zyn Weleerwaerde , vrugtlooze poogingen aengewend hebe bende om ’er zich geheel van te ontflaen, heeft, bp het ver- zoek van zekeren Graef , die ’er {terk op aen ftend, ene Ver- handeling over dit onderwerp gefchreven, behelzende de ree den, waarom hy gelooft, dat ‘er van dergelyke private confe- rentien , ter bevorderinge van dit anders za gewenscht oog: : m ? Je JERUSALEM OVER DE KERKVEREENIGING. 538 merk, niet veel te verwachten zy. Een geest van gematigde heid, en een bondig oordeel, hebben den Prelaet deze Vere handeling indiervoege doen fchryven , dat Protestanten én Roomfchen dezelve zonder kwetzing kunnen overwegen; en duidelyk gewaer worden, dat ’er tot nog gene mogelykheid is, om zulk ene Vereniging ftand te doen grypen. Het komt hem voor, dat ’er, fchoon vericheiden omftan= digheden gunftiger genoemd mogen worden , tot nog onover« komelyke hinderpalen zyn, die ons beletten op zulk ene Vere eniging te hoopen. - Men heeft hier omtrent wel aen te mer- … ken, dat het niet flechts te doen is, om ene onderlinge Vere draegzacmheid , maer om ene wezenlyke Vereniging; om te bewerken , dat beide de partyen , in hare Leerftellingen, za ver overeenkomen ‚dat zy weder éne Kerk worden. Ook (tact wel in acht te nemen, dat men elkander. niet door bewimpee lingen moest zoeken te misleiden, maer dat ieder zich eerlyk en ter goeder trouwe wilde verklaren. Indien men dit voors heen gedaen, en de heerschzucht zo fterk een rol niet ge- fpeeld had, zou men veelligt al grooter vorderingen gemaekt hebben op het Trentfche Concilie z en mogelyk zou men zich thans, indien men by de eenvoudigheid van het Tubingfche Verdrag wilde blyven, langs dezen weg, nog wel laten vine den, in ftukken , die men wederzyds min gewigtig zou rekes pen, of te vereffenen waren. Dan met dit alles blyven ’er - pointen over , waer omtrent men zulks niet te gemoet kan zien, Zyn Weleerwaerde neemt hier toe , ten voorbeelde , de Transfubflantiatie , met derzelver omflag ; dermate met het geheele Systema der Roomfche Kerke verknocht, dat de Pro- estanten ’'t genoegzacm zouden moeten overnemen , of de oomfchen het bykans geheel zouden moeten opgeven. Hy toont verder dat de Protestanten, hoe veel toegevenheid en infchiklykheid zy ook omtrent de Roomfchen willen gebrui- ken , de Byvoegzelen, welken de Roomfche Kerk by de ware Godsdiensteer geyoegd heeft, nooit voor godlyke en tot de zaligheid onontbeerlyke waerheden kunnen aennemen. Wel byzonder doet hy zien , dat de Protestanten wigtige reden Peo ‚ om hunnen Godsdienst nog geftadig van enige overe, lyfzelen dier menschlyke Byvoegzelen te zuiveren ; en dus, den arbeid der Hervormers met alle oplettendheid voort te, zetten 5 ten einde nog te verbeteren ’t geen verkeerd of gee breklyk gebleven is. troffen kan worden, wat toegevendheid men ook zou willen gebruiken. En fchoon genomen, °t ware mogelyk een ver- gelyk omtrent die Byvoegzelen te vinden , dan zou het, gelyk onze Schryver verder opmerkt , nog aankomen, op het begrip rakende de Opperhoofdigheid van den Paus; dit zouden de Protestanten moeten overnemen, of de Roomfche Kerk zou Ge van moeten afltappen; dat van wederzyde even onmoge- lyk is, | dd In °t voorftellen van dit alles houdt de Abt Feru/alem fteeds het oog op de listige handelwyze van Bosfuet; wiens uitleg- ging der Katholyke Leeringe, de Kardinael de Ja Lance als tot een grondflag van vereniging aengeprezen had. Dan onze Schryver toont zeer duidelyk dat men dien weg niet kan in- flaen; en verklaert verder, dat het Systema van Courayer en Febronius beter gefchikt zou zyn , om ons nader aen de Room- fche Kerk te brengen. Alles nagaende fchynt het hem zelfs toes- ‚> dat dit veelligt het Systema zal worden; °t welk de Voorzienigheid eerst als een middel zal gebruiken , om aen de Christenheid allengskens de eendragt wederte geeven. „Maar, zegt hy, de Godsgeleerden kunnen er voor het tegenwoor- dige met alle hunne welmeenendfte inzichten nog niets aan doen ”, Hy beveelt het des aen de Voorzienigheid, en vleit ` zich , uit het gebeurde in de laetfte jaren, dat dezelve ten de- zen opzichte meer zal doen, dan alle menscthlyke poogingen hebben kunnen uitrichten , en alle vernuft had durven hoopen. Men heeft zich derhalve , zyns oordeels, niet te, verhaes- ten, en vooral niet, gelyk de Kardinael de Ja Lance inboee zemde, van. wegen het Deïsmus; dat enig voordeel behalen mag op de byvoegzelen , maer zich befpotlyk ten toon ftelt , zo dra het den Godsdienst in zyne Bybelfche eenvoudigheid aenrand. Dan één ding zegt zyn Weleerwaerde kunnen wy intusfchen doen; te weten , ene onderlinge Verdraegzaemheid oefenen; om, in {tede van de gemoederenste verbitteren, de vrede onder de Christenen te bevorderen. ,, Men make dan, zegt hy daerom, een begin, naer het voorfchrift van onzen Godlyken Stichter, malkanderen met liefde te verdragen, en aan de reden en het geweten de natuurlyke rechten te laten , dan zullen de verbitteringen van zelfs ophouden, de Partyen zullen haare Leerftukken naauwkeuriger en met meer verftand toetzen , in wederzyds vertrouwen nader by elkander komen; en dus zullen wy daar door het Defsmus niet alleen op een maal zyne fterkfte verwytinge benemen , maar al was het ook, dat de Scheuringen bleven voortduuren, zullen wy derzelver ak | Ra ramp- OVER DE KERKVEREENIGING. 533 rampzalige gevolgen , welke de waereld tot hier toe zo deerlyk oara E r ten minfte verhinderen. De Godsdienst 4al niet te minder zynen zegenenden invloed over de waereld verfpreiden , ep wy zullen de nadere en volkomene Vereeni- ging aan de Voorzienigheid, en aan een aanwasfend licht der tyden, gerust kunnen overlaten”. « s De orde des Heils, og ni welke God, aan byzondere Mene e fechen, zyne zaligmakende Genade fchenkt, of bet Verband tusfchen Genade en Plicht , in eene Verbandeling voorge field , door D. KLEMAN Leeraar der Gereformeerde Gemeente te Voorburg. dn ’s Gravenbage, by j. A. Bouvink 1774, Bebalven de Voorseden Bo bladz. in groot oltavo, Kn de Eerwaerde Keman ons meermaels in zyne Schrifterr voorkwam , als een Godgeleerde , die niet blindlings anderen ‘volgt, maer zyn eigen oordeel in het on- derzoeken van Godgeleerde Stellingen durft gebruiken ; zo vertoont hy zich bovenal indiervoege in de opgemelde Ver- handeling ; waer in by met ene zedige vrymoedigheid den ge-. woonen weg verlaet. Zyn Eerwaerde vestigt in dezen het oog op de zwarigheid, welke men vind, in °t overeenbrengen van de Leer van Gods krachtdadige Genade, met de Leere van ’s Menfchen vryheid; of de ‘oplosfing der vrage: , Is de mensch doodlyk onmagtig om te gelooven , hoe kan dan God van hem het geloof als eenen plicht vorderen?” In ’t behan- delen hier van bepaelt hy zich, zonder zich op te houden „ met het gevoelen van Pelagius, of de denkwyze van Luther s om te onderzoeken , hoe deze zwarigheid , overeenkomftig met de ESTE der Gereformeerde Kerke, opgeheven kan worden. i . ’Er zyn, zo als hy aenvanglyk doet zien, gewigtige bee denkingen, tegen de oplosfing, die men in de Gereformeerdé Kerk doorgaens van dezen knoop geeft. Te zeggen, s God kan het met recht van den mensch vorderen , nadien zyn eerfte vader vóór den val kragten gehad heeft, om te geloo- ven ; doch dezelve moedwillig verlooren heeft”; voldoet hem - niet. En even zo min kan hy * goedkeuren, dat men beweee re; ‚‚ dat God den mensch gebied te gelooven, niet om te leeren, dat hy zulks doen kan, maar wat zyn plicht is, en hoe hy, overeenkomftig zyne redelyke natuur, hem het ge- loove inwerkt”, —- De Eerwaerde Keman getoond heb» bende, dat een waerheidzoekend gemoed in deze gebruiklyke È ope 536 D. ELEMAN pplosfingen niet wel berusten kan; flaet daer op een anderen weg van ontbinding in. l Men heeft, zegt hy, ter wegneminge van alle zwarigheid hier in, te vooronderftellen , „, dat 'er zulk eene orde des heils, en zulk een verband , door Gods hooge wysheid en goedheid , is vastgefteld tusfchen ’s menfchen ayre Iyke handelingen , en Gods bovennatuurlyke mededeeling des eloofs, en aller Zaligmaakende genadegaven, dat het fchene van de laatften aan de zedelyke rechte beftiering van de eerften zoo ngauw verbonden is, dat alle, die een behoorlyk gebruik maaken van hunne verbeterde natuurkrachten, door het zedelyk onderwys des Euangelies, en zich ernítig ftellen in den weg van plicht, zekeren ftaat op de verkryging van zyne bovennatuurlyke genade kunnen maaken: en zy, die zich aan het verzuim deezer plichten fchuldig ftellen , en zich. vrywillig tot ongeloof en ongehoorzaamheid bepaalen , van die genade beroofd blyven ; en. wegens hun vrywillig ongeloof zich aan eene zwaarder ftraffe onderwerpen.” —— Volgens: . deze vooronderftelling is ‘er, gelyk hy verder tracht te be- toogen, gene zwarigheid, de íchynítrydigheid is weggenoe men en de voóronderftelling is aenneemlyk. Dan, ne de dat dit niet genoeg is, legt hy ’t ‘er voorts op toe, om te bewyzen, dat deze vooronderftelling van °t verband tusfchen Genade en Plicht ene leerftelling van °t Euangelie is. Hier toe beroept hy zich, op fchriftgetuigenisfen van drieëre leien aert. Ie Zulken, in welken ons deze Orde des Heils befchreven word: als Heb. XI. 6. Matth. XII. 8. 23. Matth. XIII, 12. Luk. VII, 29,30. Jef. XLV. 39, of in welken dezelven ons gebiedender id Ee geleerd word: als Jef. LV. 6. Matth. VIL 7,8. Openb. ll. zo, 2. Zulken , waer in aen den mensch ene vrye keuze tot den dienst van God gelaten word: als Deut. 19, Jof, XXIV. 14,15. Hand. XIIL 46, 3 Zulken, in welken God zich over des menfchen onge- loot en onbekeerlykheid beklaegt: als Joh. V. 40. vergel. met VI. 44 en 65. en met Rom, IX, 16. Matth. XXIL 37, . Op. het aendringen van deze fchriftgetuigenisfen , ter fta. vinge zyns gevoelens, verledigt hy zich wyders tot het be- antwoorden eniger tegenbedenkingen, om dus de beletfelen ener volledige overtuiginge uit den weg te ruimen: en welby- zonder te doen zien , dat hy „fchoon afwykende van de meer heerfchende manier van fpreeken op dit (tuk, echter geenzins afwyke van de bevestigde leere der Hervormde Kerke. En ten laate ORDE DES HEILS. 5 | laâtfte toont hy welk een invloed dit leerftuk , of de vastftel- ling van zulk een verband tusfchen Genade en Plicht, heeft op de bediening des Woords en de beoefening der Godzalig: heid, — Zyn Eerwaerde heeft dit alles met zo veel be- fcheidenheid voorgefteld en aengedrongen, dat het hem re- delyker wyze door niemând ten kwade geduid kunne wore den; en oplettende onderzoekers van de r onzer Neder. landfche Kerke, wier overweegitige dit gefchrift wel waerdig is, zullen met genoegen ’sMans denkbeelden nagaen. Tot ene proeve hier van, flae men het oog op de verfehiltende beftiering van een verlegen Mensch, volgens de gewoone be- ginfelen , of op de gronden van den Kerwaerden Keman; zo als hy dezelve voordraegt. s» Hoe zult gy, zegt hy, volgens uwe beginfelen , eenen mensch befhruren , die u vraagt; wat hy doen moet om zalig te worden? Gy zult hem terftond met Paulus moeten ante woorden, gelooft in den Heere Jezus Christus, en gy zult zalig worden, Hierop zal by u vraagen, hoe koome ik aan dit geloof ? Kan ik gelooven als ik wil? Gy zult hem zege gen, Ô neen ! Het is ‘er zoo verre van daan, dat gy zoud kunnen gelooven, dat gy zelfs niets kunt doen, om het gee loof te verkrygen , het zelve niet oprecht en welmeenend kunt begeeren of willen , zelfs niet recht om bidden en zoeken. Hoe koom ik dan aan het geloof, zal hy verder vraagen? God moet het u door genade geeven , zal uw antwoord zyn. Moet ik dan fil blyven zitten, en maar voort leeven tot dat God my ’t geloof geeft, zal hy weder antwoorden? Neen, zult gy zeggen, gy moet vlytig de middelen der gerade gebruie ken; als het gehoor des woords, het beftier der vroomen , en vooral het gebed: maar, ben ik zeker, dat ik dan het geloof bekomen zal, zal hy op nieuws vraagen ? Volgens uwe bee ginfels moet gy neen zeggen; gy moet onder het naarftig gee bruik der middelen blyven wachten , of God u het geloof Schenken wil. My ongelukkige! zal hy uitroepen, als God my dan eens het geloof niet fchenken wil , wat zal dan al myn arbeid baaten? en nochtans zal ik verdoemd worden, als ile niet gelove. ` Het geloof is uw plicht, Godt gebiedt het u, en kan rechtvaerdig uw ongeloof ftraffen , zult gy misíchien hier tegen inbrengen: maar hy zal met te grooter ernst u te gemoet voeren; hoe kan iets myn plicht zyn, waar toe ik zoo onmachtig ben om ze te doen, als een doode „en ter ver. kryginge van kracht, om ze eens te oefenen, al myn arbeid ydel en vergeefs, ten minften geheel onzeker is , en welke gee 538 D. KLEMAN genade God my mischien nooit zal gunnen? Zal eer rechte vaerdig God my ten eeuwigen verderve doemen , over het ge~ mis van eene deugd, die Hy my niet heeft willen fchenken, en over myne zonden van ongeloof, welke ik niet heb kun- nen te boven koomen, en waartoe Hy my zyne hulpe ont- zegt heeft? Hy zal voortgaan, en zeggen, hoe gebied gy my de middelen der genade te gebruiken, als de verordineerde weg, in welken God aan menfchen het geloof mededeelt? Maar hebt gy my niet geleert, dat ik datzelve niet doen kan, dan op eene zondige en Gode niet aangenaame wyze? Ik kan myne eigene onmacht en onwil niet gelooven , het woord niet recht hooren, niet zoeken, niet bidden, niet zuchten; met één woord ik kan niets doen? Wat zult gy hier op toch veel antwoorden, dan het geen gy reeds aangevoerd hebt , en waar tegen hy het zyne, zoo bondig , heeft ingebragt ? Of, gy moest hem kunnen te vrede ftellen, -door- hem te gemoet te voeren, gy zyt immers een redelyk fchepzel, en gy zyt verplicht als zodanig het uwe te doen ; blyf uw onmacht gee looven en maar aanhouden , God is een beloner der genen die hem zoeken. Ja, zal hy zeggen, ik ben een redelyk fchep- zel, en wil gaarne mynen plicht doen, maar ik kan niet, al myn plichtbetrachten deugt niet, is huichelachtig en zondig; wat zal het my dan baaten? En is God een beloner der genen die hem zoeken, wat kan dat my toch voordeel aanbrengen; want alleenlyk geloovige menfchen kunnen God recht zoeken; of kunnen het ook anderen doen? Dan hebt gy my een ver keerd beftier gegeeven.” ‚ p Laat uit dit fpreekend voorbeeld een ieder , die de waar- heid ter harte neemt, en gevoel heeft van Gods welmeenen- de zondaarsliefde , onpartydig oordeelen , of zulk een beftier van eenen verlegenen mensch niet vol tegenftrydigheden is „en verre afgewykt van het beftier van Jefus en zyne Apostelen.” =— Geheel anders is het beftier van den Eerwaerden KJeman, naer luid zyner voorftellinge, s» lk moet, zegt hy; zulk eene verlegene ziel, die vraagt; wat zy doen moet om zalig te worden, zonder omwegen ame woorden , gelooft in den Heere Jezus: vraagt zy daar op , kan ik door myne eigene krachten gelooven? Ik zal haar zo fterk als iemant overtuigen , dat het geloof in Christus een gefchenk der bovennatuurlyke Goddelyke. genade is: noodwendig zal zy my hier op zeggen; is het ’er zoo mede gelegen, hoe koo me ik dan aan de bezitting rij ged Misfchien wil God my het geloof niet Schenken? Hier op zal ik, haar vraagen, ORDE DES HEILS — 339 haar keuze welmeenend en oprecht is, of zy van de noodzaake Iykheid en aart des geloofs behoorlyk overtuigd is? Geeft zy my daar op een voldoend antwoord, zal ik haar .het noo dig onderrigt geeven van de Orde des heils, volgens welke God het geloof (chenken wil; en heeft zy. 