Annales Academici / Hagae-Comitis
Prees toch de Roomsch- Catholijk MONTESQUIEU, een man welke althans openlijk tot die kerk behoorde, het Protestantsche Engeland dat door zijne geloofsgenooten verketterd werd en zijne geloofsgenooten zoo kort hield, hij kon het zeker niet prijzen om de daar heerschende godsdienst als godsdienst : maar prees hij het Protestantsche Engeland nogtans en in weêrwil daarvan om diens godsdienst, hij moet het dan als staatsman geprezen en de godsdienst beschouwd hebben met het oog, waar deze haar mede beschouwt, te weten als een «grondslag, waarop de meeste wetten gebouwd zijn; want wat zijn wetten zonder zeden? wat zeden bij het volk zonder die “vrees en hoop, welke de godsdienst inboezemt ? Maar genoeg om het aangewezen standpunt te regtvaardigen. En hier zal ik mij moeten te vreden stellen met u te herinneren, wat de kerkelijke inrigtingen bij de Engelschen, wat zij bij ons, na de invoering van het Protestantisme , tot heil van den staat hebben uitgewerkt, Had ik niet bedacht, dat het aanhooren soms eene moeijelijker taak kan worden dan het spreken, ligt zou ik mij om de naauwe verwantschap REDEVOERING 329 der zaken en het bekoorlijke dat het voor 't vaderlandsch hart bezit, hebben laten verleiden , om ook te gewagen van de wijze, waarop het Protestantisme in beide landen de overhand verkregen heeft. Wat toch ontmoet men te dien aanzien bij de Engelschen? wat bij ons? Karak- terloosheid en slaafsche inwilliging aan 't gezag in eene zaak , waarin de mensch zich niet mag laten dwingen , bij het ééne volk; bij het andere standvastigheid tot op den rand des bederfs ; dat het zwaarste doen wegen, wat het zwaarste. is, en God meer achten dan de menschen. Het Engelsch Parlement; — en moet men er den wettigen vertegen- woordiger van het volk niet. іп zien? — onder нЕкәкік VIII noch Roomsch - Catholijk noch Protestantsch ; onder врџлвр , zijn’ opvolger, Protestantsch ; onder manta, nadat deze de teugels van 't bewind in handen heeft genomen , bitter Roomsch - Catholijk , еп eindelijk onder ELIZABETH weder Protestantsch; het Engelsch Parlement heeft altijd juist dezelfde inzage in Goddelijke zaken als die is van den Souverein in der tijd. Onder mrwnniks regering vaardigt dat Parlement het bevel uit, dat elk zal hebben te gelooven, wat de koning in 't vervolg nog mag goedvinden te bevelen, en onder zijn’ opvolger draagt het den koning op, al die wetten te maken, welke door het afschaffen van het oude , dat is hier het Roomsch ~ Catholijke, noodig zijn geworden, en wel zonder dat het zich eenig deel: of zelfs de goedkeuring dier wetten voorbehoudt. Maar ziet! er verloopen slechts zeer weinige jaren’, of het toen zoo Protestantsch Parlement staat nu toe, dat uni de zittingen met eene plegtige kerkmis, volgens al de gebruiken der Roomsch- Catholijken, doet openen, en nog weder weinige jaren zijn er verloopen, of het beaamt met ELizazuta de maatregelen tot wering van Roomsch- Catholijken. % Maar het Parlement wisselt- gedurig af,» zal iemand zeggen: » de « vertegenwoordigers worden onder den invloed der regering gekozen, « en deze ontbreekt het nooit aan gedienstigen.» Ik stem dit toe voor zoo ver het Lagerhuis , het Huis der Gemeenten betreft, en wil er zelfs wel bijvoegen, dat de burgerzin zich destijds onder die klasse, waar het uit. bestond , nog niet ontwikkeld had, zoo als later ; dat het Huis der Gemeenten destijds. ook dat steunpunt van zedelijke kracht in de natie nog niet bezat , welk aan den volksvertegenwoordiger zoo veel klem kan Tot 330 HUGO BEIJERMAN bijzetten: Maar de grooten des Rijks, de Pairs dan? Deze wisselen niet gedurig af, maar bekleeden hunne erfelijke’ waardigheid voor het leven, En hier! welk een tegenhanger levert onze natie in hare aanzienlijken tegen over die Engelschen niet op! Of behoeft het u herinnerd te worden, hoe de grooten zich daar gedragen toen” manta eene Inquisitie gaat invoeren : want de Engelsche geschiedschrijvers bestempelen het te regt met Шеп naam ; waar in geloofszaken geheime , in het duister schuilende aanbrengers uitgelokt worden, еп de pijnbank zulk soort van bedragen door belijden van schuld bekrachtigen doet. boli De hooger-en lager geregtshoven dan zijn manta te regtvaardig, te zeer aan de oude regtsvormen gehecht; er worden dus buitengewone gevolmagtigden benoemd; er wordt eene ongehoorde regtspleging bedacht ; men poogt de geheimste en vertrouwelijkste gesprekken uit te vorschen ; een woord, een halfgesmoorde wensch in de hartontboezeming der vriend- schap of liefde ontsnapt, zijn “voldoende ; men laat de hardste straffen op de kleinste overtredingen. volgen; neemt aantijgingen over de dingen dezer wereld te baat, waar, bij bestaande, vermoedens , beschuldigingen over het geloof ‘ontbreken : en niets is meer veilig, zelfs de aanzien- lijksten niet, welke 's nachts worden opgeligt en vermomd іп den kerker geworpen. ~ « Wie zijne. kettersche gevoelens opregtelijk wederriep , hem’, а dus oordeelde men, was het goed te sterven ; wie ег in volhardde, « hem was het niet goed te leven.» PPS HB Het Parlement Кап wel klagen en zich onvergenoegd toonen over het verlies van Calais aan de Franschen; maar geen stem, zelfs der eerste rijksgrooten niet, verheft zich tegen deze Inquisitie, veelmin dat iemand ку in еннен zou nemen, zich daar met daden: tegen te verzetten. Maar laat ons de omstandigheden, waaronder. de Reformatie in beide landen werd ingevoerd , met stilzwijgen voorbijgaan, al offeren wij daardoor de heerlijkste gelegenheid op; om onze natie gunstig te doen uitkomen. De Protestantsche godsdienst wordt in Engeland godsdienst van staat, maar in den vorm eener Bisschoppelijke kerk; 't is eene poging om dat moeijelijk vraagstuk. op te lossen, hoe het eenvoudige der Apostolische tijden zal vereenigd. worden met den indruk, door uitwendigen luister op de verwende zinnelijkheid te maken? Toen echter, zoo ooit; was de kerk niet meer in de kerk te hervormen. і De bezadigde Ghanmer is de hoofdauteur van deze nieuwe inrigting; 200 zal hij en Catholijk én Protestant verbroederen. Arme wijsheid die uit menschen is! De kerk is Protestantsch, maar hare uitwendige plegtigheden behouden veel van het Catholicisme. — Maar die uitwendige vormen zijn immers van zoo veel gewigt niet? Voor den nadenkende neen; maar de hoeveelste. zelfs onder de beter opgevoeden ‘behoort daartoe? Den Catholijk is de Bisschoppelijke kerk te Protestantsch , den Protestant te Catholijk. Is dan die gematigdheid, het zoeken van den middelweg, die toetssteen der wijsheid, is zij hier juist verderfelijk: geweest? In tijden van geweldige beweging is ieders hand tegen den gematigde opgeheven; ook dan weêrgalmt de leus: « wie niet voor ons is, hij is tegen ons. » Zou dan cranmers bogen niet beter onder de halve, dan onder de gematigde hulpmiddelen zijn te rangschikken ? Er is nog iets, wat die kerk tot een steen des aanstoots zal maken. De souverein is er het hoofd van. Wel niet meer in dien zin, waarin некәнік VIII zich ten hoofd er van maakte: dat bevel van het Parlement, waarbij ieder verpligt wordt al te gelooven ; wat de koning in het vervolg mag goedvinden te bepalen, heeft nu wel zoo veel kracht niet meer ; en hoe zou zoo iets zich 332 HUGO ВЕЦЕКМАМ ook met het flaauwste denkbeeld van Protestantisme laten rijmen! maar toch daalt yan den koning de hierarchij door aartsbisschoppen en bisschoppen tot op de mindere geestelijken af. De souverein, deze aristocratische kerkverordening verre verkiezende boven de democratische der Presbyterianen, verheugt zich over die aanwinst in magt, want indien de geestelijkheid, gelijk hij hoopt, steeds denzelfden invloed op het volk blijft uitoefenen als in vroeger eeuwen, hoezeer neemt dan zijn gezag als hoofd dier geestelijkheid. Gemoederen opgewonden in het godsdienstige worden zulks ligt in het burgerlijke. Het getal der Dissenters zal gedurig toenemen, en vooral dan wanneer eenig Engelsch koning, % zij door aanmatiging van gezag redenen tot misnoe- gen geeft; of door zwakheid hoop op nieuwigheden, of misschien beide tevens. Valt iemand toch voortaan van de kerk af, hij kan den koning in al diens regten niet blijven erkennen; wil iemand zich tegen zijnen vorst verzetteu, hij kan hem in de kerk aanraden, zoo hij daar diens zwakste, meest verwondbare zijde gelooft te bespeuren. Zoo is het gebeurd, dat geschillen over godsdienst ook aanstonds staats- geschillen geworden zijn, en dat zij, welke den staat wilden ошкКеегеп , veelal eene andere dan de heerschende kerk voor de ware hielden. Het is moeijelijk te beslissen of de burgeroorlogen, waar Engeland omtrent het midden der zeventiende eeuw de prooi van werd; die KAREL op ’t leven, zijn huis op verdrijving te staan kwamen, meer gevoerd zijn om de godsdienst dan wel om de regten der natie. Zeker vingen die met twisten over de godsdienst aan, al is % ook dat men de godsdienst later geheel uit het oog verloor ; еп in die twisten over hetgeen niet haar kern, maar slechts uitwendigheden betrof, zijn de zeden, het wezenlijkste van alle godsdienst, jammerlijk verwilderd en voor lang geheel bedorven. Die twisten zijn bit- terder geworden waar gedweept werd met godsdienst en staatsbegrippen tevens; dubbele prikkel, als één alleen reeds genoeg is, om de volken aan t woeden te helpen! Toen kon er een onder de Presbyterianen opstaan en, zonder dat iemand der zijnen hem logenstrafte, de godsdienstige verdraagzaamheid uit den Booze schelden; toen beweren, dat zij tegen Gods woord streed en dat de helsche geesten haar zochten te bevorderen: maar het Parlement, zooveel misdadiger als de driften vervolgens hadden moeten bekoeld zijn, kon dat later ook tegen die Preshyterianen omkeeren en den tweeden KAREL, pas op zijnen troon ‘hersteld, tot verbreken zijner beloften en tot vervolgen aanzetten, De geschiedenis van Engeland, vooral van cromwett en de zijnen, is elk 334 -- HUGO Bi KIJ ERIM AN uwer bekend, en menig tafereel daaruit ‚onlangs door dat genie, den stichter des historischen romans, naar het leven geschilderd, is door elk man van smaak bewonderd en zelfs, den ongeletterde nu niet vreemd. meer. 1 Dat had der Engelschen hei in het bestellen der совае нею: te weeg gebracht! adika j Г Maar wij zijn nog niet ten einde. И hog Jacos II beklimt den troon zijner vaderen. Hij heeft de: liefde voor Rome met de moedermelk. ingezogen en duidt het zijn’, Protestantsche onderdanen ten kwade, dat zij nooit den vervolgzieken ij ver der Roomsch- Catholijken ten tijde van manta hebben kunnen vergeten ; dat zij nog de ketterverdelgende, meer dan ketterbekeerende brandstapels, welke toen alom ontvlamden, als met oogen zien. Jacos. Ziet daar Engeland ter zake van de godsdienst op nieuw in rep c en roer | De fiere Engelschen weten zich niet te redden dan door de hulp, in te roepen van eene Republiek, welke zij kort te voren van de lijst der státen hadden willen schrappen. Die Republiek is bij magte hen te helpen; gezonde staatkunde en Christelijke deelneming bevelen hier het aides шаған is gered! вәја liga эр En nu is het een geboren Hollander, welke er het eerst openlijk de heer- lijke verklaring aflegt, dat hij om godsdienstzaken niet wil vervolgen, en alleen onder die voorwaarde de aangeboden ‘kroon zal op zijnen: schedel drukken. De Engelsche Jaco I had eene goede halve eeuw vroeger al gedaan wat hij kon, om de vromen in ons Nederland. onverdraagzaam te REDEVOERING 335 maken en tegen elkander op te hitsen; maar zoo is het de ware wijze van betaald zetten. Wel mogt nu die Hollander zulk eene voorwaarde maken in een land, waar nog slechts een tiental jaren, geleden, op de getuigenis van gekochte aanbrengers, vele Roomsch - Catholijken om hunne godsdienst waren op het schavot gebracht, | In weérwil van eene wet voor verdraagzaamheid. ( *) , welke die Hollander vervolgens wist te doen uitvaardigen , is aan broederzin der. Christenen jegens elkander. in, Engeland. nog anderhalve eeuw lang niet te denken geweest: getuige eene lange lijst van strafbepalingen tegen hen, ‘welke de heerschende kerk niet toegedaan waren. Lang is zij en gestreng die lijst! men leest haar niet zonder verbazing еп ergernis. door; maar zij wekt in het Christelijk gemoed nog meer smart op dan ergernis: ik wil u dat gevoel besparen. Die strafbepalingen, "t is waar, zijn wel niet. altijd maar de letter toegepast, maar zij bleven toch als het gepunte zwaard altijd opgehangen en zwevende boven. het hoofd der ongelukkigen, welke van de willekeur alles te vreezen hadden, terwijl zij met oogluiking als waarborg. van veiligheid zich moesten behelpen, en voor regt genade mogten roepen. Genoeg , dat de bekrompenheid der Engelsche bepalingen omtrent kerkelijke zaken het getal Dissenters onder de Protestanten tot nog onlangs gedurig deed toenemen, en die Dissenters, juist door dat.talrijk worden, aanleiding verkregen om ook onder elkanderen te gaan verschillen, Moest zulks niet den nadeeligsten invloed. uitoefenen op die eensgezindheid, welke tusschen de leden van elk groot maatschappelijk. huisgezin behoort te bestaan ? Hoe jammerlijk toch dwaalt niet die wetgever van zijne heerlijke roeping af, welke het dus aanlegt, dat niet allen het belang van allen voor het beste middel houden om elks bijzonder belang.te bevorderen! Wat vergrijp tegen de maatschappij, haar in vele kleine afdeelingen te versnipperen, waarvan elke in hem, welke zich onder hare banier niet rangschikt , weinig minder dan eenen vijand ziet! Reeds zijn er onvermijdelijke botsingen genoeg uit zuiver wereldsche aangelegenheden voortkomende: de godsdienst daalde van den hemel neder om die te verminderen: wat zal men van die onhandige wetgevers zeggen, welke haar deden strekken, om die te vermeerderen ? (СУ Act for a toleration 1689. 336 HUGO BEIJERMAN Van de rampen van Ierland wil ik hier zelfs met geen woord spreken. Welk een veld zou er nog overblijven om de Engelschen in hunne kerkelijke wetten te berispen, koos men Ierland, het rampzalige Ierland, daartoe ! Maar wij willen dit niet, dewijl het broederlijk samenwonen bijua onver= eenigbaar schijnt met sommiger stamverschil. Wie, mag men vragen; zijn hier beklagenswaardiger, de veroverden of de veroveraars? Slaan wij liever het oog op ons vaderland, Die Republiek , welke Engeland van sacos bevrijdde, was de onze; die Hollander, welke er het eerst verdraagzaamheid aanbeval; was de achter- kleinzoon van WILLEM VAN ORANJE, d | 8 - Hij was opgevoed in den geest zijner landgenooten, en dat, wat bij de Engelschen toen voor het eerst gehoord werd, was hier door gewoonte eene tweede natuur geworden, Д 't Is waar, men noemde ééne godsdienst ook hier te lande de heerschende , hoewel haar dat ontbrak, wat het denkbeeld toch alleen mogelijk maakt, godsdiensten die door haar behéerscht werden; 't is waar, ook hier te lande was ééne godsdienst godsdienst van staat, en het bekleeden van staatsambten slechts aan de belijders van die ééne godsdienst toegekend. Hier te lande evenwel dwong men althans hen niet om mede te bidden, welke men van de mede-aanzitting weerde. Maar men verplaatse zich, om veel van het harde eener kerk van staat te zien verdwijnen, in de begrippen van die dagen, toen onze Republiek als onafhankelijk te voorschijn trad. Vóór het Protestantisme was er nergens meer dan ééne godsdienst; zou het voorzigtig geweest zijn, bij ons de proef te nemen van ’t geen men in groote, lang gevestigde en stevige rijken, in Engeland b. v. als gewaagd, als onmogelijk beschouwde? . Moest die proef juist in onzen jongen staat genomen worden, in onzen staat , omgeven’ van Roomsch = Catholijke geburen, en waar het mislukken ons alles tevens zou ontnemen : Volksbestaan , Vrijheid , Protestantisme! Men bedenke daarbij, hoe opgewonden de gemoederen in godsdienstzaken toen waren: dit alleen reeds regtvaardigde zulk uitsluiten, zelfs in het oog der verlichtsten,. en de bevrijding der Republiek van Spanje kwam ook den zulken zonder dit stelsel onmogelijk voor. Eerst dan, wanneer de godsdienstijver geen vertee- rend vuur meer is, maar eene weldoende warmte, welke voor elken mensch het hart broederlijk doet kloppen, eerst dan, wanneer elk des anderen over- REDEVOERING 337 tuiging іп 't godsdienstige waarlijk eerbiedigt ; eerst dan, ‘wanneer elk de maatschappelijke betrekkingen kan afscheiden van het leerstelsel, eerst dan kan de staat , wien het om echte godsdienstvrijheid te doen is, zijne dienaren uit allen kiezen. Waar de pligt van zelfbehoud epa, zou t gelijkmaking van regten hoogverraad geweest zijn. Diezelfde redenen bestonden voor Engeland niet, of waren er zeker veel minder dringend; en toch werd daar het stelsel eener heerschende, uitslui- tende kerk veel verder gedreven: want zij, welke men daar strafte, werden hier slechts niet bevoordeeld. Hier te lande had men zich niet, zoo als in Engeland , aangematigd, om den volke voor te schrijven, hoeveel het van de uiterlijke plegtigheden der afgeschafte kerk behouden moest; en die uiterlijke plegtigheden , hare gansche verwerping was voor velen de gansche reformatie, en is zulks nog. In onze Nederlanden had de souverein wel de bescherming der godsdienst op zich genomen, maar zich niet aan het hoofd daarvan gesteld in het karakter eener opperste geestelijkheid: hier behoefde dus de souverein in andersdenkenden niet altijd en noodzakelijk wederstanders te zien, en de godsdienst van staat niet toegedaan zijn, was hier althans geen beletsel, om den souverein in al zijne regten te erkennen. Verschil van gevoelens in ge- loofszaken dwong hier te lande dus niet tot verschil van gevoelens omtrent de regten der opperste magt. — Wat leert ons onze geschiedenis? Naauwelijks laten de omstandigheden het toe of van het stelsel, altijd in ons vaderland geëerbiedigd, dat andersdenkenden om hun geloof niet mogen vervolgd wor- den, komt men tot het ruimer van vrije godsdienstoefening voor allen, behoudens ééne godsdienst van staat. Vergunt mij, hier het stilzwijgen te bewaren over ééne enkele afwijking van dien heerlijken geest van verdraagzaamheid. Zij is nooit genoeg te betreuren, die kortstondige dwaling! ook dan niet, wanneer onze geschiedenis slechts als uitzondering oplevert, ’t geen bij de Engelschen het doorgaande gedrag was. Echter: waar is de natie, welke in een zoo lang, aan zoo veel kansen en wederwaardigheden onderhevig bestaan, nooit van den weg der gematigd- heid zou zijn afgeweken? Zelfs de wijze betreedt dien niet altijd en welke natie telde er ooit velen in haar midden en hoort bestendig naar hunne stem? Gij herinnert u, dat ik reeds bij den aanvang op het onvolmaakte wees, elk bedrijf van menschen, elke inrigting aanklevende. Moest Engelsche invloed vy 338 HUGO BEYERMAN niet medewerken , om ons hier van het regte spoor te brengen! Wat had toch aRurNius tegen u, koning JACOB , misdreven, dat gij hem een vijand van God noemdet ? Kon dan van u te verschillen niet bestaanbaar wezen met ‚goede trouw? Was het u niet genoeg, binnen uw eigen rijk om den geloove ter dood toe te vervolgen? Bij u kon toch de dwaling niet bestaan, welke 200 menig een hier te lande in de uitdrijving der Remonstranten het behoud van het vaderland deed zien, еп daarom alleen tot vervolger maakte, b vebuis Terwijl koningin Euizazetu de Engelsche wet over 't verbranden. van ketters in werking brengt tegen de Doopsgezinden, vordert. de regering: in dit ons gewest zelfs niet eens zulke, om den wil der maatschappij , aan elk voorge- schreven. burgerlijke daden van hen, als met hun geloof zouden kunnen strijden. Пе Puriteinen, een naam toen. nog door geen huichelaars en schijn- heiligen bevlekt en in опеег gebracht, die Puriteinen, welke засов ‘kwelt en vervolgt, alleen om dat zij zijn suprematie behoudens hun geweten. niet kunnen erkennen, die Puriteinen verzamelen. zich in een kouden winternacht; bij het loeijen van den storm еп het nederslaan der regenvlagen , heimelijk op de rotsen aan het strand van Lincolnshire, ten einde hun. vaderland voor altijd vaarwel te zeggen. De kiel, welke hen in zee verwacht , heeft hare sloepen gezonden om hen in te nemen: een deel der vrijwillige ballingen werpt zich er in, met al Фе overijling, welke de vrees en het verlangen inboezemen; maar die kleine, ranke vaartuigen zijn spoedig. tot zinkens toe gevuld en kunnen allen niet tevens opnemen; 24) steken af en voeren vrouwen zeewaarts, terwijl hare mannen op het strand de weldra wederkeerende sloepen. verbeiden ; zij hebben ook kinderen aan boord zonder hunne ouders’, en ouders. zonder hunne kinderen: binnen weinige oogenblikken zullen toch allen elkander , іп vervoering over de welgelukte vlugt, op de reddende kiel wederzien en in de armen knellen. : Maar.sacoB „ welke hun even weinig het vertrek wil toestaan , als hij hun het verblijf wil dragelijk maken, 't werd 2асов „aangebracht „wat hun voornemen is. Hoort den hoefslag van ruiters; t zijn zijne gedienstige handlangers , welke voor altijd dat komen scheiden, wat de hemel verbonden. had, Te vergeefs is het, dat 24), welke nog op het strand toefden, zich tot in de branding wagen: ook daar bereikt sacozs koningshand hen, еп de kerker opent zich voor die allen, welke door hunne radelooze bloedverwanten, aan boord, wel zullen verwacht, maar nooit. zullen verwelkomd, worden, REDEVOERING. 339 Echter, ook met achterlatiug dier dierbare hoofden, kiezen de reeds inge- scheepten vrijheid van geweten. boven-”t geen zij ontrouw jegens God achten en die pelgrimmen, werwaarts rigten zij het oog gelijk als naar eene plaats van verademing en bevrijding? werwaarts anders dan naar Nederland? Broederlijk worden zij er ontvangen; en geen wonder: die onderdanen, welke sacos vervolgt, zijn ongehuichelde vromen , zijn lieden van zulke gestrenge ' zeden, dat zij zelfs onze zoo naauwgezette voorvaderen nog te weinig naauwgezet keuren; zij vertrekken dus in vrede uit onze havens om in het westelijk; halfrond, een nieuw қалағы te viiehteni, waar dan en — zullen bloeijen. тои bied: TET IT. 1 2700 „Maar waar, zou ik Ната wilde ikt opnoemen al de om edel e peren vervolgden, die hier eene schuilplaats vonden! Hoe zou ik dé slotsom kunnen opgeven van al de zegeningen, welke eene wijze verdraag- zaamheid ons verzekerde ,. terwijl: andere rijken en daaronder Engeland al de wrange „vruchten. der onverdraagzaamheid inoogstten! ук. пато: 217 ‘Laat het genoeg zijn, dit gedeelte mijner redevoering te: besluiten met de woorden. van een. der verlichtste Engelschen van zijnen tijd, en die tevens een eerlijk staatsman en onpartijdig beschouwer” onzer Republiek was. Пе beroemde WILLIAM (ТЕмРІЕ zinspeelt іп die woorden op de rampen, welke de godsdienstige inrigtingen over zijn eigen „vaderland hadden anit gagotiertes en tevens. op de zegeniagen, welke zij ons hadden aangebracht. Die van de Engelschen is spreekwoordelijk geworden; men houdt Engeland voor het klassike land der vrijheid, waar zij haren zetel gevestigd heeft;. maar de waarheid is, dat onze vaderen die hemeltelg veel vroeger op den Nederlandschen bodem gelokt hadden en dat zij, toen MONTESQUIEU schreef, hun althans een even vriendelijk gelaat toonde als den Britten. 't Waren Hollandsche zegevanen, welke in Engeland voor de verklaring der burger- regten (¥) even zeer den weg baanden als voor de ‘verdraagzaamheid. (%%) Maar vergunt mij, vóór ik over de vrijheid spreek, nader te “bepalen , welke hier door mij bedoeld wordt. 't Is bovenal daarom verpligting, dewijl de Fransche wijsgeer door vrijheid soms oneigenaardig de uitoefening van die regten verstaat, thans staatsburgerlijke genoemd en den “staatsburger bij uitsluiting toegekend. | Daar “moxresqurev echter aan die regten, op zich zelven beschouwd, minder waarde hechtte dan aan het gevolg ; dat zij moeten te wege «brengen , of met andere woorden „ daar hij die hoofdzakelijk noodig achtte, om burgerlijke vrijheid te doen geboren worden of in stand te houden , is het hier ongetwijfeld voldoende, van die vrijheid te spreken. Was deze in beide landen ‘verkregen en gewaarborgd, de wijze hoe? mag hier als onver- schillig voorbijgegaan worden, en de vraag blijft alleen, in welk der twee zij het meest bloeide ? De boom moet aan de vrucht blijken. Niet dat wij schromen zouden, hier in bijzonderheden te treden ; maar daar het onderwerp zulks niet vordert, verbiedt de tijd het; en 't is om diezelfde reden, dat wij hier de verwante vraag voorbijgaan, welk der twee volken zijne nationale onafhankelijkheid van vreemde overheersching tot aan mowresquigvs tijd het 4 1 rege Y IET] "x y» (°) Bill of rights. Feb. 1688. (°°) Act of toleration. REDEVOERING. 341 best had weten te bewaren? Voor welk der twee zulks het moeijelijkst , en bij gevolg het meest vereerend geweest was? Hoeveel ware alleen daarover niet tot lof onzer “vaderen te zeggen, al wilde men het ook van vroege eeuwen. ophalen, waarin die Eilanders gedurig de prooi van elk waren; al wilde men het verdrijven der magtige Vlamingen door de veel zwakkere Hollanders ‘vergelijken met het nimmer afgeschudde ijzeren juk , waaronder de inboorlingen. van een enkel Fransch gewest het groote Engeland gehouden hebben, Laat ons dan naar de burgerlijke vrijheid vragen, naar die, welke aanwezig is, waar lijf en goed veilig zijn tegen willekeurige aanranding en & waar elk «ingezetene de bevoegdheid heeft om te doen, wat hem betaamt te willen , « en niet gedwongen kan worden tot ‘hetgeen, waarop de wil niet moet « vallen. » i Hoe moeten‘; om dit hier met één woord te herinneren, hoe moeten al die strafbepalingen tegen Roomsch + Сабһо Кеп en “andersdenkenden onder de Protestanten, daar zij het geweten drukten, ook de vrijheid benadeeld hebben! en die bepalingen waren te verontrustender, daar zij, over het geloof gaande, altijd van onbestemder toepassing moesten blijven. Om vrij te wezen moet de mensch een slaaf der wet zijn, 't is waar; maar die wet behoort toch eene goede wet te wezen ‚zal! zij dat heilrijk gevolg hebben. Ook zonder de grenzen van zijn gebied te overschrijden, kan de wetgever schaden en verdrukken , wanneer zachtheid en deelnemende voorzorg hem niet besturen. Zietdaar reeds velen in hunne burgerlijke vrijheid verkort op dien klassiken bodem der vrijheid ! Als een der eerste Engelsche regtsgeleerden, als pracksroxe erkent, dat de vrijheid van geweten niet voor de tweede helft der zeventiende eeuw in zijn vaderland bestaan heeft, hoewel die zelfs toen, zoo als wij zagen, nog niet bestond, dan zullen ‘wij hem niet kunnen verdenken van zucht, om de zaken van zijn land te ongunstig voor te stellen, wanneer hij in éénen adem laat volgen, dat echter der Britten bevrijding van zeer groote lasten uit het Leenstelsel ontstaan (slavernij noemt hij het) en dat hun waarborg tegen willekeurige inkerkering niet dagteekenen dan van het laatste vierde gedeelte dier zelfde eeuw. En waarlijk ,' de geschiedenis van Engeland vóór dien tijd levert’ op elke bladzijde stalen van dwingelandij en misbruik’ van gezag! 342 HUGO BEYERMAN. Een kanselier MORTON zegt ten tijde van nena VIId « wie geld uitgeeft «toont geld te bezitten, en kan dus opbrengen: wie geen geld „uitgeeft « spaart , en kan dus opbrengen. » Als de man, wien de bedeeling des regts boven alle anderen is aanbetrouwd, als die zoo spreekt у dan kan het niet verwonderen, dat de staatsdienaars van denzelfden Vorst bij tcm. e vergeleken zijn, en men mag gelooven, dat zulks geen lastér was. Hexprik VIII neemt wat hem goeddunkt, en meer dan het Parlement ый had toegestaan, uit de beurs zijner onderdanen; de hoogste Regters in t Rijk verklaren, dat 's konings, welgevallen. in geldheffingen wet is. Maar met het goed moge al in die tijden „willekeurig omgesprongen zijn; het]lijf zal men toch. buiten willekeurige banden kunnen houden. — Herinnert u die beruchte Starkamer: een soort van geregtshof, als die naam er niet door ontheiligd wordt, waarvan Lord GrARENDON zeide « dat zij. voor regt « deed gelden, wat der magt; voordeelig, was; dat zij den volke beval, « wat niet door de wet bevolen, verbood, Шы niet spar deze mexbuden « was. » i | дт vido ) | Dit geregtshof уап жели strafte, met- чаа niet perne maar ni met gevangenis en aan den lijve, еп het strekte zijne, bevoegdheid uit zelfs tot het vonnissen over gebrek aan uiterlijk, eerbetoon: jegens zijne medeleden. Die Starkamer werd in Engeland eerst afgeschaft toen hier de gematigde FREDERIK HENDRIK: bijna, aan het einde zijner loopbaan genaderd was, Wanneer heeft de zoo. magtige Karer V, die in één zijner groote koning- rijken slechts zeide & Ik de koning, » wanneer heeft hij 200 met Nederlanders omgesprongen? Welk een gansch ander tafereel van elkanders. regten te eerbiedigen tusschen Karen en zijne Nederlanders hebben de Registers. van dien tijd ons bewaard ! Wanneer hebben de onzen zulke magt hank en, өзм Onder риплрз II; maar toen hebben zij die niet geduld. | i Het zou onhandigheid verraden , wilde men hier, al Was het em in ot voorbijzaan, spreken van de ongeregtigheden en het spotten met alle- vrijheid ten tijde des Engelschen burgeroorlogs, еп het daaruit: ontstane. despotisme van CROMWELL., Die geneesheer, zou belachelijk. zijn, welke het doorgaand gestel beoordeelde uit den polsslag, des lijders, wien ijlende koorts het bloed door de aderen jaagt. Maar bewijst het niets, tegen der Engelschen vrijheids- zin, dat zij bij de terugroeping der stunts volstrekt geen waarborgen van REDEVOERLNG. 343 deze vorderen? Zoo als bet Parlement vroeger gemeend had, der vrijheid dat alles te geven, wat het den vader ontnam , zoo dacht het nu » Engelands toekomst te «verbeteren, naar gelang het den zoon meer toevoegde.: Kazen heeft.ook binnen kort magts genoeg „ om zich en zijn Rijk aan vong wu, XIV te verkoopen ‚en de Engelschen hun bloed tedoen vergieten ten behoeve van die Mogendheid, welke Europa еп ook hun zelven gevaarlijk, staat te worden als Frankrijk, met der Engelschen hulp, eerst de Nederlanders slechts zal onder het juk gebracht hebben. Dat. plegtanker der Engelsche vrijheid, evenwel „de habeas e соприє act , die hooggeroemde wet, waarbij geen „onderdaan in den kerker. gesloten wordt zonder wettigen last, en in dien kerker niet blijft versmachten zonder binnen zekeren. tijd te „moeten, verhoord, en in bepaalde gevallen. onder borgtogt te kunnen ontslagen. worden; die wet is toch ingevoerd even vóór, dat WILLEM VAN ORANJE Koning van Engeland was. — Het is 200; maar toonde niet, juist het opzettelijki maken, van zulk eene wet; dat er behoefte aan was en tegen de vrijheid gezondigd werd: zagen sommigen. in, die habeas corpus, act wel iets anders dan eene ‘gevaarlijke: beperking van de uitvoerende magt? Uit. zulke trekken kan men den vrijheidszin van een „deel, althans, der natie opmaken! Kon een zac II in weerwil van haar bestaan, zijne onderdanen niet door een JEFFERIES doen mishandelen en bij honderden tot slavenarbeid naar de volkplantingen voeren en de Inquisitie- reis van dit monster in regterlijken tabbert roemender-wijze een veldtogt noemen? Ja waarlijk !. veel veldtogten zijn minder bicedig geweest dan die reis des koninklijken Gevol- magtigden door liet rijk; еп tot belooning werd hij cen Edelman en Kanselier van Engeland gemaakt! Welke wetten waren bij жа е, eenigen onderdaan te beschermen, waar de twee laatste sruanrs den steden, ja gansche land- schappen hunne privilegien ontnamen en satos II zelfs,-zijne ver reikende hand naar de Charters van overzeesche volk plantingen uitstrekte? Wat habeas corpus det zou: bestand gebleven zijn, daar een Parlement in „Schotland ’s konings magt en regten zonder grens verklaart, en heilig, en al, zijne onderdanen tot volstrekte gehoorzaamheid verpligt; daar in Engeland eene groote meerderheid der opperste regters als de uitspraak der wet verkondigen, « dat er geen wet is boven» den Vorst, en dat, deze cen onafhankelijk vorst «iis; dat de wetten zijne wetten zijn; dat hij daarvan mag „ontslaan, w ie en 844 HUGO B ® ij ER M AN « wanneer hij wil, en dat niemand hem dat voorregt verkorten mag. v Met zulk een plegtanker dobbert der ingezetenen vrijheid op 's koning genade. Het is weder WILLEM VAN oranye , die reeds in het eerste jaar zijnes koning- schaps eene milder zon over Engeland doet opgaan en zorgt, dat die beroemde wet geen logen meer is. Zoo is de vrijheid , welke hij voor 't geweten wilde, maar niet kon verwerven; ten minste voor de lichamen zijner nieuwe onder- danen gered. | Toen eene hun vreemde hand dat voor de Engelschen moest doen, was hier te lande de vrijheid der ingezetenen al sedert lang veilig; 't was hier, dat de wet heerschte, en niemand zich aanmatigde, daarboven verheven te zijn. ! ! tai j tobi Waar bij genoegzame maatschappelijke ontwikkeling en vrijheid van schrijven en spreken geene klagt over onwettigen invloed werd gehoord, geen regt- banken aan te wijzen waren, bij welke aanzien des persoons gold, daar. mag men aannemen, dat burgerljke vrijheid genoten werd. De aard onzer inrigtingen en wetgeving , gewestelijk en stedelijk als die waren, verbiedt hier in verdere’ bijzonderheden te treden; maar hoe mild is de geest, welke in al die verordeningen en keuren ademt; hoezeer valt niet, om eens iets te noemen’, de teedere zorg te prijzen, om niemand aan zijnen natuurlijken regter te onttrekken en ook voor hen te zorgen, tegen welke vermoedens bestonden. Volmaaktheid is nergens te vinden, en men heeft zelfs in onze dagen wel gesproken van willekeur, waar zij, die er door zulke deelnemende naneven over beklaagd worden, niet eens vermoedden , dat willekeur bestond. 't Is omdat sommigen er behagen in scheppen, de vrijheid niet dan onder zekere vormen mogelijk te achten. Maar is het niet vooral 't gevoel van zedelijkheid, is het niet wel onderscheidende deugd , welke ееп bewind getrouw doen blijven aan de bedoelingen, waar het om bestaat ? Waar, vraag ik, werden onkreukbaarder regters gevonden dan in ons vaderland 7 Hier voorwaar benijdde men voorheen.den Engelschen hun Jurys niet. Waar was еп is nog de wetgeving meer ingewikkeld, waar is het voeren van een geding , tot op dit oogenblik, ik zeg niet ter oorzake van de regters, maar van het regt, zwaarder, waar onzekerder , langwijliger , kostbaarder dan in Engeland? Zoo ergens, in ons Nederland was het, dat de vrijheid bloeide, maar niet, 200 als zeer mogelijk is, ten koste van het geluk, Daarom was REDEVOERING. 345 het dat 21), die om hun vrijheidszin vervolgd werden, evenzeer als de slagt- offers van dweeperij en valschen godsdienstijver, bij ons eene schuilplaats zochten en vonden. ү De vrijheid. bestond bij ons vroeger reeds dan bij de Engelschen; maar de bearbeider: van Hollands Rijkdom kon ook nog na monTEsguiEU, zonder vrees van “tegenspraak , uitroepen « dat er in zijnen tijd geen land viel « aan te wijzen, zelfs Engeland niet uitgezonderd, waar de burgerlijke « vrijheid minder besnoeid was dan bij ons. » Onderdrukten en vervolgden uit alle landen vonden. eene schuilplaats in Nederland. Zij vonden er ook brood. Zij vonden dat brood op een plekjen gronds , dicht bezet door landskinderen en gansch niet in staat, zelfs die door de vrucht zijner akkers te voeden, Hoe was dat mogelijk ? Door de wijsheid ‚waarmede de belangen des handels en 't geen daarmede verbonden is, in de Nederlanden behartigd werden. Zietdaar het laatste waarover. MONTESQUIEU: de Engelschen boven alle natiëa prijst. Het zal ons weinig moeite kosten, ook dat aan onze vaderen. terug te geven, Twee woorden zijn genoeg om het beginsel, waarvan elk der beide natiën uitging, te kenschetsen. In de vlag der Engelsche koopvaarders stond: geschreven - UITSLUITING: in die der Nederlanders. varankip, F Reden om zich te verwonderen is hier wel, maar in een’. geheel: anderen zin dan de Fransche wijsgeer bedoelde: want waarlijk, er is niet. weinig toe noodig geweest om een volk zoo. ondernemend, zoo vlijtig, 200 begiftigd met den geest des handels én der nijverheid, daarbij een land bewonende zoo gunstig gelegen, dat het zijne. roeping. scheen, eene vrijhaven. voor alle natién: te zullen worden, er is niet weinig toe noodig geweest, om den handel der Engelschen 200 lang klein en onbeduidend , hunne: nijverheid zoo lang onderdrukt , hunne havens zoo lang gesloten: te houden, Dat wonder konden, de verordeningen van | ELIZABETH uitwerken, gedurende wier regering de gansche. handel bijna uit. Monopolie bestond. Maar een halve „eeuw vroeger” waren de Monopolién ор het aanzoek der Staten van Holland reeds door karen V in dit ons gewest, verboden. Lit Haar opvolger sacop vernietigt wel de. vrijbrieven aan de alleenbandelaars Xx 346 HUGO BEIJERMAN gegeven, maar de buitenlandsche handel, behalve met Frankrijk, verblijft schier geheel bij maatschappijen, welke ieder ander buiten sluiten. Om luttel gouds, dat zij den vorst uitkeeren, verkoopt deze de belangen der gansche natie aan eenige weinigen. Zeven achtste deelen des handels van het geheele rijk ziet Londen binnen zijne wallen drijven, en 't getal der hande- laren dáàr gaat toch de tweehonderd niet te boven. Tegen de tientallen rijkgeladen bodems, welke de Nederlanders naar Engeland zenden, aanschou- wen de onzen naauwlijks een “enkel Engelsch scheepjen in hunne gastvrije havens. Bij ons toch bestaan slechts dan maatschappijen , wanneer de krachten van enkelen te klein bevonden zijn, en de ondernemingsgeest van niemand ligt aan banden. | Die uitsluitende maatschappijën .der Engelschen hebben echter omtrent de eerste helft der zeventiende eeuw opgehouden te bestaan. Is men dan daar te lande wijzer geworden? heeft de regering het. schadelijke er van leeren inzien, dat velen aan weinigen opgeofferd worden? Verre van daar: de wijsheid heeft er geen deel aan, alleen de wetteloosheid: want daar men zich in Engeland niet meer om 's konings regten bekreunde, eerbiedigde men ook niet langer de regten, welke hij anderen gegeven had. "1 Wij zijn gekomen aan die veelbesproken wet, waarop sedert het Engelsche handelsgebouw gegrondvest is: CROMWELLS wet op de scheepvaart. Maar valt bij zulke beweegredenen de lof van wijsheid niet weg, ook al waren de gevolgen heilzaam geweest? Die wet echter heeft ons meer kwaad, dan den Engelschen goed gedaan. De vader dier nieuwe wetenschap, welke tot hare ‘taak neemt, де volken rijk en welvarend te maken, de beroemde ADAM smita, weet in het voordeel dier wet — over de nadeelen ; welke zij Engeland deed, is hij uitbundig — apam вмтти weet niets in haar voordeel aan te voeren, dan dat, wat tot zijnen” tijd toe bij geen staatsman , geloof ік, was opgekomen, en den Nederlander, wilde hij ijdel zijn, liever dan gehecht aan ‘beginselen , als eene streelende pligtpleging zou kunnen in de ooren klinken: Engeland zou daarmede de vermindering van Hollands magt als zeemogendheid bedoeld hebben, « want onze magt was de eenigste , welke REDEVOERING. 347 «Engelands zekerheid. kon in gevaar brengen.» Ver ziende en zonderlinge staatkunde voorwaar, welke vrienden tot vijanden maakt, op dat men zich daartegen kunne beschermen. 't Was immers. vooral die wet, welke ons tot oorlog als dwong. Maar het kon bij ons niet opkomen, andere dan verdedi- gende oorlogen in Europa (е voeren. Wie ook om oneerlijke bedoelingen „gestreden heeft, de Republiek in Europa slechts om die balans in evenwigt te houden, waarin de onafhankelijkheid van elke natie afgewogen was; de Republiek in Europa slechts om den handel van alle willekeurige afsluiting en beperking te vrijwaren. Zoo zeer werd Engeland nu door zijn geroemde wet op de scheepvaart van het vaste land afgescheiden, dat het, om den eersten inval van dien beruch- ten Munsterschen Prélaat op ons groudgebied te koopen , naauwelijks vermogt, 200 veel naar Duitschland over te maken, als elk niet geheel onbeduidend wisselhandelaar thans veel malen kan overtreffen (*). Het stuwde, wat erger was, ook andere rijken op die verkeerde baan voort, en belemmerde daardoor niet slechts zijne eigene ontwikkeling, maar die van Europa. Dat wat bestemd was om de natiën te verbroederen, werd de reden van bekrom- pene wangunst, en, zich eigen schade: getroostende om anderen toch niet te bévoordeelen, zocht men « met scherpzinnigheid tot eigen kwelling 's anders а haat. » Weerwraak om den handel maakte de Besturen’ tot vijanden. ook in vollen vrede. Dat heeft Engeland grootendeels іп zwang gebracht. En 200 is het gebleven tot men onlangs in dat Rijk de oogen voor de waar- achtige belangen der natie is begonnen te openen, en nu poogt af te breken, wat vróeger geslachten met moeite, dewijl het tegen de natuur was, hebben opgetrokken. Slechts langzaam gaat dat afbreken, en nog lang zal Engeland en Europa het optrekken bezuren. De kwade gevolgen van zulke dwalingen: zijn zelden spoedig en somtijds rooit geheel uit te delgen. Maar onze wijsheid was, den handel vrij te laten; en zoo is onze bodem lang de markt der wereld geweest. (*) In 1665 konden Engelands handelaars niet meer dan 1000 p. st. 's maands op Frank- fort en Keulen, en niet meer dan 20,000 р. st. s maands op Hamburg leveren. Hamburg was vrij van de act of navigation en daarom stond de betrekking op die stad nog wat beter. Life of CLARENDON p. 337. 348 HUGO BEIJER MAN Zoo als onze handelsbepalingen in de bijzonderheden tot modellen verstrekten voor alle die volken, welke begeerden den handel ook bij zich te vestigen, de nijverheid aan te kweeken, en de zee haren tol aan het land te doen betalen, О! had onze stem in het groote beginsel van тийе even 2060 mobet gelden ! T i Droegen de Nederlanders, zoo als wij zagen, den palm der wijsheid. weg in zulke gewigtige „zaken, en dat vóór de Engelschen, wier naam alleen reeds genoeg schijnt om bij sommigen het. denkbeeld. op te wekken. van al die deugden ‚welke den man en burger z00 wel “staan; heeft geen volk de verdraagzaamheid minder in onyerschilligheid, de vrijheidsliefde in wetteloosheid doen ontaarden en beter de zuiverheid. zijner zeden bewaard bij de verleidelijkste magt om die in weelderigen rijkdom; door wereld- handel verkregen, te bederven, — hoeveel aantrekkelijks moet de geschie- denis dier Nederlanders dan niet daardoor reeds, hebben! — Uitlokkender nog wordt die geschiedenis als wij bedenken, dat het slechts. zeer kleine beginselen zijn geweest, waarvan dat volk uitging, en dat het, na een strijd, bloedig en lang, als nog geen volk gestreden had, tot iets groots werd in weérwil уап de natuur en de menschen, die 't wilden beletten ,. 200 dat zij, die ligt te tellen waren, over ontelbaar velen hun invloed uitoefen- den; dat het van dien invloed minder misbruik maakte, dan andere volken in gelijke omstandigheden gedaan hebben, en zijne magt tot behouden aanwendde, geenszins tot, vernietigen; Die geschiedenis biedt al verder het tafereel aan van een volk, bij zoo veel gematigdheid in voorspoed, veel volharding in tegenspoed bezittende; van een volk dat, benijd door alle andere volken en belaagd en aangevochten door velen en veel magtiger , zijn geburen: steeds op de wacht of in het strijdperk voor eigen volksbestaan en de vrijheid van Europa, toch nog lust gevoelde, er middelen voor over had еп aanleg toonde, om het in elk vak van kunst of wetenschap ver te brengen, en vele groote mannen heeft voortgebracht, die de menschheid tot eere. ver- strekken ; van een volk eindelijk dat, hoe klein ook, zich een eigen taal heeft weten te vormen, eene taal, welke den dichter en redenaar | niet meer verlegen laat.dan eenige andere, en wel uit dien tongval , welke elders door beschaafden als een slechts gebrekkig, wanluidend, boersch middel voor REDEVOERING. 349 _ onbeschaafden , om hunne onyormelijke gewaarwordingen uit te drukken, wordt. Die geschiedenis te Amsterdam voordragen, te Amsterdam de taal, en t geen daarin voortreffelijks gezegd еп geschreven is, verklaren, dat denkbeeld zou zelfs een koel gemoed ontvlammen. Op zoo menige bladzijde dier 350 HUGO Bi E IJ BÎRÎN AN geschiedenis toch staat dat woord Amsterdam te lezen) en wWäär zijn de Nederlandsche taal en letteren na onze bevrijding van 't Spaansche nm vro L wáár beter beoefend dan hier? Is het, om nog eens terug te komen op het onderwerp” dezer redevoering, is het niet te Amsterdam, dat vosptrs heerlijke zang FREDERIK HENDRIK het welkom bracht, toen die Vorst er godsdienstige verdraagzaamheid kwam aanbevelen , en leven er de nakomelingen niet. van die mannen, welke den Prins daarin hielpen en « waer stads raethuys moed op droeg » en nog op draagt ! Is het niet te Amsterdam, dat de onderdrukten” uit alle landen een toevlugt vonden en waar zelfs zij ontvangen werden, welke шеп elders іп Nederland afgewezen had! Is het niet te Amsterdam, dat het oprigten van kweekscholen tot vorming van Godsdienstleeraars vergund werd aan hen, die van de kerk van staat verschilden! Was het Amsterdam niet, dat het onregt den volgeren van Arminius aangedaan daardoor vergoelijkte! Is het niet in het raadhuis te dezer stede, dat het manmoedig besluit genomen werd, om zich liever op de wallen in stukken te laten houwen, dan eerie dienstbaarheid aan te nemen, welke Amsterdams burgers nooit voorheen gekend hadden! ’t was in die veege oogenblikken, toen de Fransche lelievaan van Naardens toren wapperde; toen Amsterdam bijna alleen de gansche Republiek was, of althans door hare houding het wankelend overschot dier Republiek schraagde. Waar eindelijk zou het doorzigt onzer vaderen in handelsbelang beter te leeraren zijn dan in die stad, waar men wijzen kan op onafzienbare гейеп van praal- gebouwen , die elk toeroepen , wat de handel uit een moeras kan te voorschijn brengen ! Wel wist ik, wat er toe behoort, om A opvolger op te treden van eenen VAN KAMPEN: een’ man, van wien het moeijelijk te zeggen is, of hij meer uitblonk door veelheid van kennis en de zucht om die algemeen te maken, dan wel door zuiverheid van ziel en verbeelding en door kinderlijke eenvoud bij warmte van hart voor alles, wat anderer welzijn kon bevorderen. 