Over Middennederlandschen epischen versbouw
Zoo vindt men dan ook in den Wal. 1141. Maecte. | Doe sprac Alydrisonder. » 1663. Bleven; | dat mach u wesen leet. » 1726. Te hove. | Met rechte hebbics toren. » 2115. Allene; | dies was hi drouve ende erre. » 2187. Willen. | Mettien. heefti vernomen. 87 Wal. 2776. Onberen. | Doe brocht men hem sijn paert. n 3761. Willen. { Si vraren nptié wile. Yo(»beelden als de yolg^ende, Wal. 329. Acker; | ende als dit Walewein fiach, » 3255. Een inghel; | ent heifltene ghesant, breng ik niet in rekening wegens de uitluidende li- q^da met opvolgende Tokaal. (verg. bl. 103.) SAMENSMELTUfG VAN VOKALEW (SYNALOEPHA). Al wie ooit hollandsch hoorde spreken of zelf sprak -weet hoe gemakkelijk onze taal tot assimilatie, samen* smelting en samentrekking geneigd is; en een enkele blik op eenig mnl. gedicht leert dat ook in de mid- .deleeuwen dit taaieigen reeds bestond. • Zoo zich in onzen tijd de geschreven taal van de gesprokene in zooverre onderscheidt, dat die samentrekkingen, welke het gesproken hollandsch zoo zacht en buigzaam ma- ken, niet in schrift worden uitgedrukt, maai aan het gehoor en den takt des lezers overgelaten ; in vroeger tijd had ook de schrijver daarin te voorzien, en zoo gebeurt het dat men dikwerf in handschriften de sa- mentrekkingen vindt uitgedrukt gel^kze bij het lezen der verzen moesten worden in acht genomen. Eene vaste wet of gewoonte bestond hierin echter even wei- nig als bij andere euphonische regels, b.v. bij samen- trekking {mklinatie)^ apokope^ Éynkope^ aphaeresü , 'ent. gelijk het vervolg van ons onderzoek zal leeren, en hetgeen ik hier eens en voor altijd wil doen opmerken , opdat deze of gene voorstander van een ander systeem ons niet moge voor de voeten werpen dat deze of gene euphonische regel nooit door onze ouden bij het maken en lezen hunner verzen werd in acht genomen omdat men dien nooit in eenig hs. vindt uitgedrukt. 68 VfsLÏ de samensmelüng yan Tokalen betreft, zij be- staat himOf dat wanneer een woord op eene stomme e uitgaat en het Tolgende woord met eene vokaal twee- klank of de aspiratie (A) begint of omgekeerd , . wan- neer het tweede woord met eene e aanvangt, die twee lettergrepen als eene enkele syllabe worden uitgespro- ken (*)• Soms wordt tïj sohriftelgk uitgedrukt, b.y. Séen wie ddnder wësen móohte. Want ddmmirdel daer nemen déde. Dus hééft hi derde vort ghetréct. Elc déder toé sine macht. Hét nes man die sóude cónnen. Si hebbent daer nu tdehler sére. Galjéne sprac ie oóme hier tó. Al wérdem Trómelijc die hére. Het kdddem lictekijn ghem&ect. Het dóchtem hérde gróót lachter. Die twéé dédi driven irée. Gróót so hdrdi dat ghelüut. Dan d&er te vaeme hijs óp mi gram. Hijs sére vervaért, wat dóen hine wéét. Dier in es daérf nieman ontsién. Ie wflle wél dat ghiji wét. dlsoot avontüre woüde. Een ammirael diei hééft yemómen. Soms wordt ook de samensmelting door de afschnj- vers niet aangeduid, waarvanwe reeds een paar voor- beelden hadden (Ferg. 1472, 1925), en hetgeen de yol- g^ide zullen duidelijk maken, b.y.: Kaerl. 1,17. Hier gaet üte deérste etaét. » 1,93. Dié hare altehant ondoét. » 1,217. Alse óft een sténijn beélde ware, (*) De pronomina wi, si, smelten ook dikwijls roet de vol- gende vokaal in een al zijnze niet enklitisch tot we en se verzacht» Car. £1. 451. Floris 1857. Maerl. 1.7. Ferg. 1797. » 3128. Kar. Gr. 1,17. Ferg. 147S. Kar. Gr. 2,798. Ferg. 3758. » 1692. o 299. » 1746. » 1925. » fMSS. > 284. > 3110. » 3591. Kar. Gr. 2,771. Kar. Gr. 2,751. » 2,775. » 2,790. » 2,840. » 2,837. Parth. 217. Maerl. 1,4. 89 Alsc óf hi ware yan live doót. Sine ghemate was so groot, Dét hi cüme in él sijn léven. Want tswért scémpelde in den scilt. Énde quam tóte op hém gheréden. Dit wés ene éncstelfke snéde. Doch stréethi sére in élke side. Hi wérde hem üterméten sére. Ie ségge u wél hi riede u quaet. Hi es die niemen soüken cén. Hi es daer ónse gelóve toe wéct. Hi es als óns die heilege léren. HIAAT. Onder hiaat verstaat men het tegenovergestelde van do synaloBpha^ als men namelijk de stomme e aan het einde eens woords niet met de aanvangs-vokaal van het volgende laat ineensmelten. Een paar voorbeelden kunnen volstaan om aan te toonen dat deze eigenaar- digheid ook in het mnl. rhythmns aangetro£fen wordt. Die qodde ingle die hi hiet. Só es Géym, dies ghelovet. Maer hi en hddde ghéne noot. So déde hi den hilse niet. So wire ü toe give raét. Rike énde machtech béide. Énde drége óp hem nijt. Móeste emmer sterven deer. Hiaat heeft altijd plaats wanneer eene toonlooze e in de tweede daling of de caesuur valt, b.v. Parth. 182. Sijt goét ten spére | enten scilde. Maerl. 1,217. Sónder óghe | lip te sidne. Maerl. 1,6. » 1,13. Kar. Gr. 2,750. » 2,787. Parth. 216. Kar. Gr. 2,102. » 2,114. A 2,881. 90 Kar. Gr. 1,11. Ende mine mdghe | élieméle. » 1,29. Om te home | uwe téle. Gar. £1. 118. Ie woüde io wére | üter séle. Reinaert 1604. Ende gine te höve | üp ghendde. AANSLUITING. Het middelnederlandsch is reel zachter voor het ge- hoor dan onze tegenwoordige schrijf- of kanseltaal, doordien het ook in het. schrift de euphonische aan- sluitingen opnam die bij ons in de taal van den ge- meenzamen omgang zgn .yerbaimen. De inyloed van dit gebruik op den yershouw laat zich reeds a priori gissen, en geeft er eene vrijheid aan die men in de mhd. verzen te vergeefs zal zoeken. Grimm heeft de aandacht op de aansluiting gevestigd Gramm. 1% 504 — 506. Hó£fmann en Yisscher hebben achter hunne uit- gaven van den Fjoris, Garel ende Elegast, en Ferguut eene lijst der in die werken voorkomende aansluitingen meegedeeld, en Prof. Lulofs heeft daaraan een hoofd- stuk gew^d in zijn Handboek, bl. 367 — 376, waardoor sints geruimen tijd reeds het overzicht daarvan gemakkelij- ker is gemaakt , hetgeen mij van de moeite ontslaat hier eene uitvoerige l^st der meest voorkomende aansluitin- gen neer te schrijven. Ik wil hier alleen maar doen opmerken dat de aansluiting niet altijd volstrekt nood- zakelijk is maar even goed door den dichter kan wor- den nagelaten, zoodat men even juist schreef: het en si als Iiensi; groele hem en groeten; men daer (er) en men Dat de afschrijvers hiermede zeer wülekeurig omsprongen behoeft geen betoog: kritische uitgevers hebben hierop te letten. Ik bepaal mij tot de mededeeling van een paar zeld- zame aansluitingen en anderen die ik mij niet herinner 91 ergens uitgedrukt gezien te hebben, < en die toch uit analogie zoowel als uit het metrum bewijsbaar zijn. Men er = mer , b.T. Rijmkron. yan Ylaenderen , bg Kausler, ts. 6369, waar de uitgever (bl. 583) dit tMr aanzag voor meer. Zoo ook Yelth B. 3 G« 88, 81. Maerl. 1,93 vs. 17 enz. (*). Men kan, als. nog he- den, Toor eene yokaal geregeld zich aansluiten. .Zoo b,Y. Kar. Gr, 3,1946 men hoer = maer. Verg. JSaerl. 1,93 daermen up = daermup; Wap. Mart. 45,7 mach men afdwaen = mach maf3waen (*{-). Dans ^ dat en es\ Flor. 1548, Limb. 1,1139. Soos ^ so es\ Maerl. 1,317. Wies ^wie es^ Stoke 4,1409. Dms = dit en es^ Maerl. 3,201. Selp .= so help , Verg. Hüyd. op Stoke 2 D. bl. 470. Voor eene aanluidende l of to schijnt men so ook te kunnen laten zamensmelten , als in het inhd. swa^ swaz enz. Zoo schijnt men b.y. Esop. 188 ys. 8 voor s(^ lanc te moeten lezen slane. Gweeh ^ ghi wech , Part. 58. Vrouwen = vrouwe hen, Lanc. 3,17386: Doe sprac ene vrouwen Tort an. Zoo smelte Wal. 8325 dan hem zamen tot dam of dan. Zoo ook Lanc. 3,17938 men hem = men, Daer smelt bij opvolgende aanluidende vokaal samen b.v. Ferg. 1822 daer ane = drane; Wal. 10 daer in = drin; Wal. 706,908 daer up = drup; Lanc. 3,14893 4aer of ^ drof» Esop. 352 daer in = drin. Het pro- nomen ie sluit zich aan het voorgaande woord: Prof. Lulofs betwijfelft dit wel (§) omdat geen HS. die ver- (*) Zoo emendere men ook : Kose , 246. (f) Soms vind ik het zelfs geheel weggelaten, b.v. Kar. Gr. 1>507, en misschien ook Maerl. 1,317 vs. 91. (§) Handbloek bl. S75. 92 ' korting uitdrukt , en Prof. Bormans schijnt in *t onze- kere te zi)n (f), 't Is waar, stellige Toorbeciden ont- breken, want Renout 1000, £nde maiekene lerende ghevaen, in niet daidel^k; doch zoowel de vergelijking met het mhd. (b.v. Parciv. 4,9; 24, 19; 26,9, 30; 27,13; 76,1, enz. enz.) als de onmogelijkheid om een aantal verzen zonder die aansluiting te scanderen, pleiten er voor. Men oordeele: Haerl. 1,181. AWc u éérsten wéten dede. £sop. 17. Noch séide dwölf: hoorde di spreken. Wp. Mrt. 52,11. WiTc dat hier met si beduut. Beat. 133. Hoé'c u üte móchte leiden. Kar. Gr. 1,663. Hére dat wiTe u wéten doen. >i 1,702. Date die brdlocht hédde benomen. Rein. 424. Lév^e een jaér het sél hem seinen. In enkele gevallen wordt het pronomen ie wel eens geheel weggelaten , althans bij de negatie , b.v. Car. El. 1020: Elegast seide: »Wat mijns ghesciet, En come voor den coninc niet. Stoke 1,512. En weet waerbi dat achterbleef. (Zie Huydecoper aldaar 1 D. bl. 57 , doch vergelijk Glignett Bijdr. bl. 142.) Disp. van onser Vr. 19,1 (N. W. der Haatsch. v. Lett. V. 2, bl. 29): Waenstu en hore menigen eet, waarvoor echter het Comburger HS. heeft (zie Kausler, Denkmaler enz. 2,686 vs. 234) : Waensta th hore meneghen heet. En zonder negatie, Lanc. 3,25822: Om ene joncfrouwe overscone. Die utermaten sere minne. (t) Messager des sciences et des arts de la Belg. Tom. 5 (1837) p. 423. 93 Lanc. 4,870: Hine es diegene niet, secgie u, Die ie waende dat gesien hadde nu. Lanc. 4,1278: Ende Tor dat begonste minnen hem Sone haddic noit gemint man. Yeelvuldiger is de nitlating der andere pronomina: Gi: Wal. 1575, 5892. B.v. Verg. 708. Lanc. 3,23738. Hi: Kar. Gr. 1,547; 2,239, 427. B.v. Verg. 1050. VïTal. 3691 , 10848. Lanc. 3,22517, 22699, 25876 en*. Si: Kar. Gr. 1,409, 461; 2,856. B.v. Verg. 103. Wal. 7969, 8412. Lanc. 3,24309; 4,1063 enz. Dat de nagtive partikel en , n^ , zich aan het volgende of voorafgaande woord aansloit is genoegzaam bekend (verg, b.v. Lulofs t. a. p.); maar zelfs valt zij soms gdieel en al weg. Ik herinner dit alleen omdat Prof. Bormans zegt (^)i »Je crois que Ie plas sur est de respecter partout la doublé négation. Je Tai trouvéc quelque fois omise, mais pas assez souvent pour oser afiirmer que cette omission ne soit pas une négligence de copiste." De vergelijking met het mhd. bevestigt onzen regel , verg. Lachmann zu den Nib. 797,3 (s. 109) en zie b.v. Parz. 33,21 enz.; en de geheele Lancelot, waarin de dubbele negatie slechts zelden voorkomt stelt de zaak in *t mnl. buiten twijfel. Men verg. voorts Wal. 38, 42, 52, 191 enz. enz. Maerl. 1,5 vs. 10,17 enz. Men zal uit den aard der zake in dit hoofdstuk geene volledigheid of uitvoerigheid zelfs verwachten: het was hier de plaats niet aUe aansluitingen . op te teekenen het is voldoende eenige nieuwe opmerkingen daarover te hebben medegedeeld om de opmerkzaamheid der O H. p. 419. Iets later echter (p. 506) schijnt bij veor de vregwerping te zijns 94 wetenschappelijke beoefenaars van de mnl. poêzij op dit punt te yestigen. Aangaande sylbenyerschleifang zal ik slechts een paar ▼oorbeelden bijbrengen : ik moet daarbij doen opmerken dat het in 't mnl. niet noodzakelijk is, dat de korte syllaben, die dus tot eene enkele worden versmolten, slechts door eene konzonant zijn gescheiden, 't Is een natuurlijk gerolg van het onderscheid tusschen de mnl. en mhd. kwantiteits-verhondingen. Zie hier een paar Toorbeelden : Meüm («}, Wal. 1265, 3243, 3265, 3872, 8507, 9260 enz. Meiter, Wal. 8559; dffier, 8774, 9195; totmy 6528; heden i 6934 enz. Maar men houde in 't oog dat a! deze woorden op liquidae uitgaan: wij komen daarop terug als wij oyer synkope handelen. SAMENTREKKÜfG. Gelijk de mnl. schriJTcrs zich aansluiting van twee of meer woorden yeroorloofden zoo hebben zij ook in hunnen yersbouw de samentrekking yan silben yan een woord in praktijk gebragt. Een yergelijkend onderzoek laat daaromtrent geen twijfel. Natuurlijk komen daarbij in aanmerking: Vooreerst genitiyi op ses lutgaande (-|-), als b. y. <nu voor cnses^ yerg. Glignett op £sop. bl. 3 — 7; vos^vos' eee. Esop. 257. dwaee = dwasee, ries = riesee enz» Voorts zoodanige lettergrepen, yyelke slechts door (*) Metten viod ik in den Wal. ook wel yerkort tot met b.y. yen 8959. (t) ^erg. over den uitgang det en iet, Gramm. V, 975. 95 eene inorganische daartnsschen geschoven konzonani zijn gescheiden , als daar is de JV (*). Zoo Vindt men dan ook na eens geschreven huwen (Lano. 2,7755, 8792.) dan vreder h%ten (het fr. huer). Na eens seeuwes, dan weder sees; uwer en ure, £n in den Limborch^ 2,219 , leest men claen voor elawen (clauwen). Evenzoo is het met andere vroorden b. v. trouwen^ trauwen , j<mwer (-j-) ; b. v. Wp. Hrt 70,7. Wat móghens vrouwen dat ménneplién. » » 71,1. Vrouwen sijn vén nature soét. Beat. 234. End léidse op ónser vrouwen outaér. Wal. . 105. Nu sdlic sfjn jouwer élre cnécht. Kar. Gr. 1,110. Bi mire trouwen dits waérhéde. Yelth. 358. En trouwen gi hebt oec récht daer an. Esop, . 144 Maér die swdluwen deden beste. Dat de letter g tusschen twéé e^s geplaatst vervloeid is bekend (§) uit de woorden seil (seghel)^ dweü {dwe^ ghel), leü {leghet)^ seit (seghet), plien (pleghen): men mag ook aannemen dat eene dergelijke samentrekking plaats had met jeghen (gelijk dit ook mhd. gen wordt b. V. Pare. 21,29. 3647); hoeveel de veri^orting ner- gens uitgedrukt staat (^). Een paar voorbeelden mogen deze opmerking onder- steunen : Esop. 7. Al eest ^oéskde tségghene O Verg. Dr. W. G. Brill, HoUandsche Spraakleer, bl. 77. (t) Verg. Paniv. .83,17 enz. en Hahns Mbd. Gramm. s. 108. (§) Zie Huydec. Proeve 3, 152 in de aant. Verg. ook Hahn, Mhd. Gramm. s. 37, en Frommann op Herbort VS. 1511, s. 235. («). Hetzelfde is reeds opgemerkt door Prof. Bormans, Messa- ger, 1. c. p. 392, die daarbij uit de pruissische kronijk van Je» roschin aanhaalt: By wilen ich czuru korcze Vor eyne lange starcze. 96 Man jeghen beesten tlégghene, £sop. 61. WfltmiTécbten jégken ons drién. » 108. End dat sija hére jégken hem speelde* In de vierde plaats wordt bij driesylbige woorden de onbeloonde e in de penultima onderdrukt wanneer zg door een onbetoonden uitgang wordt gevolgd die met eene konzonant ' sluit (*). Ontbreekt de uitluidende konzonant dan wordt de laatste toonlooze e geapoko- peerd. (Hierop zijn echter uitzonderingen , b.v* : Franc. 1257. Dit wort hi emmer te zegne plach. » 1598. Die hem wijsde haer helge vader.) De gebogen vormen van meneeh (menger , mengen) zal ik hier niet aanhalen om dat er voorbeelden te over zijn van de schrijving dezer samentrekking (-{-)• Men scandere voorts: Kar. Gr. 2,159. Te cleïnen cdmeren énte stallen. » 2,1228. End wilt u leveren daértoe mede. Of wil men die voorbeelden wegens de liquida niet la- ten gelden, dan neme men: Kar. Gr. 2,162. Den hélegen (§) enten santen mede. Barl. 2,30. Niét es so vréselec in dit léven » 2,35. Dan God in éneghen sdken. » 2,65.<Métter heileger gratiën dijn. » 3,11. Den réchten sdlegen wéch te gane. Enkele tweesylbige woorden worden zeer veel zamen- getrokken b. v. werelt en coninc» Hier schijnt de in- vloed werkzaam van de oorspronkelijk korte worter- O Verg. ook Lachfnann, za den Nib. 305, 1. (s. 44). (f) Verg. op. Dietse. Catoen vs. 57 (bl. 17). (§^ Heilege (zonder uitlaidende Iconzonant) wordt geapokopeerd tot heilech, en bij opvolgende gutturaal smelt het daarmee samen. Zoo leest men b. v. voor heilege geest alleen heilegeest Lanc. ^, 3446, 6340; 4,277; en in *t Leven van St. Kristina, zie Belg. Mus. 1846 bl. 213, of Fcrgunt, 3096, waar de uitg. heilgeheett. Misschien moet men echter daarbij denken aan een oorspronkelijk adject. heil, vraarvan ook hetsubst. heildom, b.v. Lanc. 4, 12978. 97 Tokaal (verg. bl. 57). Werft wordt bevestigd door Maerlants bekende woordspeling in d#n aanhef ran zij- nen Spieghel zoowel als dooir de regelmatige schrijfwijs in der Minnen loep , b. t. 1 , 89 ; 3 , 705 enz. — Wat conino betreft, wij zien in het Angelsaksisch naast cy- ning ook eyng leven , en het mhd. heeft dezelfde samen- trekking (b. V. Pare. 6,14; 37,10), die ook aan den heer Bormans niet ontgaan was (*^). Men oordeele nu uit de volgende plaatsen. Kar. Gr. 2,754. So dat die cónine wel na ter neder. Lanc. 3,11069. Dit déet die cönine bescriven daér. MaerL 1,2. Yan allen eóningen dié oint waren. Kar. Gr. 2,720. End n<Sch twee andre cóninge mede. £ene opmerkelijke samentrekking is die van somenich tot somieh. Voorbeelden daarvan YeHh. 3 B. Gap. 14 VS. 73. £sop. 255. Wap. Mart. 40,12. Lanc. 2,38436. Verg. Huyd. op Stoke 1 D. bl. 13. Of hebben wordt samengetrokken, even als in het mhd. haben tot hén (f), blijft twijfelachtig, want de volgende plaats, Kar. Gr. 2,2712, Hébben den stoüten cónine Yoéne, valt even licht in de derde kathegorie der apokope die wij hier achter behandelen zullen (§). In den Brandaen leest men wel, 1,697: ^ £est als ie vernomen hoen (:.staen); > maar de rijmen van dat gedicht wijzen ten duidelgkste op een mhd. origineel terug. Overigens vindt men in de 3» ind. Brand. 1,567 haet; Mnlp. 1,1 hait; 778 Koet Yelth. 5 B. G. 1 vs. 62 heet; en in de Brussel- sche keur van 1229, bij Willems, Yerhand. 1,135, 147, heet (*) Messager 1. c. p. 428. (f) Hahn, Mhd. Gramm. s. 75. (§) Zoo ook de volgende plaatsen ait de Doet. 1,419, 716; 2,1778, 2347, 2459 enz. 7 I 98 » Keine kürzung dea laten in laen'^ zegt Grimm , Gramm. 1*9 971; maar b|j het insien van regels als Wal. 9317 Ne wildi achterlaten, sijn lief en dergelijken mocht men al licht aan de yerkorting denken; maar ik yerwijs naar de derde paragraaf van de apokopé. Be stndie van enkele dichters kan alleen het punt der samentrekking (waartoe ook dat behoort wat de duitschers sylbenverschleifung noemen, zie hiervoor p. 46) ToUedig in het licht stellen; ook hier zij het ge- noeg er de aandacht op gevestigd te hebben. Alvorens deze paragraaf te beslniten moeten wij nog stilstaan bij 'een verschgnsel , dat zich na eens als samentrekking dan weder als aphaeresis voordoet. £r zgn namelijk drie partikels, die bij den aanvang van een woord zoo vluchtig- werden uitgesproken , dat ze in de versmaat niet behoefden te worden medege- teld: van daar, datze dan ook zeer dikwijls in de handschriften niet werden uitgedrukt, of dat ten min* ste de zeer korte vokaal, die hun in de uitspraak al- thans eenigen duur gaf, werd weggelaten* Het zijn de partikels: fte, ge, ver (*)• Bewijzen leveren ons de bekende verkortingen hagken , baghel, boef^ voor behaghen^ bekaghel, behoef; en de verwisseling van deeken^ gheren^ gemen, letten y laven ^ proeven , scermen enz. met bedeehen , begheren » begomen , beletten , beloven , beproeven , bescermen ; de verkortingen gheely glove^ gheert^ gnoech voor ge- heel, gkelové, gheëert, ghenoeeh; de weglating der par- tikel bij nagenoeg alle part. praet. als comenj dooi enz. (*) Men vergelijke voor het mhd. Halin zu Strickers kl. Ged. s. XY en s. 90; Lachmann, zu Wolfram s. XIV, en Zu den Nib. 1745 (s. 219). 99 voor ghecomen , ghedoot , sien voor ghesien , Wal. 321 ; de aphaerefiis bij sommige substantiva en adjectiva en verba , als Knip. 3,814 slacht voor geslacht; 3,634 mene voor ghemme; 3,3939 henghen Toor gehenghen (*). De Terkorting Tan ver, die men in mhd. handschrif- ten aantreft, b.y. «/d#, vlust yoor verlos j verlust enz. is mi] in onse handschrifteh niet voorgekomen (-f), tenzij men het teeken v* niet immer voor ver wille aan- vullen maar, dadelijk aan de blijvende verkorting den* ken. Overigens, de vergelijking leert, dat ook in het mnl. de mhd. regel goldt. Van de geheele aphaeresis hebben wij daarenboven bewgzen. Zoo leest men b.v* Maerl. 2,201 staen, waar de variant verstaen heeft; en Maerl. 2,209 vermanen waarvoor integendeel de variant g^eeft manen, Be verwisseling van langhen en verlan* ghen is genoegzaam bekend (§). Wal. 393. Ende sine jonghe, die waren bleven Achter hem, doe hetse liet; vraar liiet voor verliet staat. Zoo leest men ook vs. 787 sdep voor versdep^ gelijk men vs. 785 vindt; 7720 slaen voor verslaen; OadvL Cred. 2 B. bl. 93a of Lanc. 2,44314 wegen voor vertbegen. Of man her ook onder dezen regel mag brengen .blijft de vraag. Wat mij op deze gedachte bracht is de vol- gende plaats, Esop. 71,2 waar men leest: Ene portmaus ghinc om merghen Met ere veltmnos herberghen. (*) De negative partikel ne «verschlingt &st immer das geJ** Lachmann zu Iwein 1187 (s. 52). (f) Voor verliesi Gar. en El. 2^, heeft» volgens Hoffmann p. 41 , het Haagsche exemplaar vliest; maar in het fragment door Mone medegedeeld, Anzeiger IV, 382, en dat doorgaans met het Haagsche stok overeenkomt , leest men rolnit verliest. Ver schijnt wel met er te verwisselen: zoo leest men in den Ferguat 3575 ertpringen en 4949 ertrecken, (§) Zie b.v. het gloss. op Kar. Gr. in voce p. 324. 7* S 100 Leest men deze venen met vier toonverheffingen dan is er geene zwarigh^d: Éne pórtmuns ghino.om mërghen Met ére véltmnns hérbérghen. Daarentegen is de eerste in herbereken gewoonlijk on- betoond» b.v. Bat hl mettém herbergen cómt. Dien ie faerbérgede énde ontfinc fiaer in herbérghen óf hi móchte. Herbérchde gister navont spade. In sine herbérghe in sijn porprijs* Waleweine tsiére herbérghe binnen Te siére scoénre herbérghewaért. Hi wilde herbérghen varen in die stat Met mi herbérghen trameer nn. Dit voert noodzakelijk tot het denkbeeld dat herberg niet is neene plaats waar zich een heer voor het weder bergen kan," {^) omdat de klemtoon dan noodzakelijk immer op de eerste lettergreep zou moeten vallen. Zoo kan ook de afleiding van Ten Kate van heir niet in aanmerking komen, ondanks het ondhd. herirferga (-{-)• £r blijft dan niets over dan herbergen zamen te stellen uit bergen en de partikel her (er, tr)| die van oads reeds onbetoond was (§). En als men dan denkt aan de gewone verwisseling van hereomen = vereomen (becamen); herdraghen = verdraghen (draghen); herhalen = verhalen; MaerL 1,73. Rein. 1831. Wal. 777. » 10384. » 10391. » 10249. » 10186. Ferg. 714. Lanc. 3,12741. f) Terwen, Etym. Wdb. bl. 49. Ten Kate, Aenl. 2,113 is niet zeer duidelijk; doch verg. 58. (t) Grimm, Gramm. 2,486. (§) Lachmann Ueber alth. Betonang und Venkunst, s.. 243. Ook in het substant. herbérghe is de partikel onbetoond, b.v. Part. 122. Ter herbergen kéerdi yfédet doé. 101 hernemen = vernemen (nemen); hersetten =: verseiten; hervatten = vervatten (vatten); dan zal het niet te stout zijn daarbg te voegen : herberghen = verberghen (berghen)» Daer nu de aphaeresis van ver aangenomen is, (ge- lijk men dan ook vindt berghen voor verberghen b,v Lanc. 3,12048; Tr. Orl. S,88a; Ferg. 1322) is het niet al te gewaagd die ook op het ww. herberghen toe te passen, en dus de onderwerpelijke plaats uit den Esopet met drie toonverheffingen te lezen : Ene pórtmuus ghinc om mérghen. Met ére véltmuus hérghen ; gelijk men dan ook werkelijk vindt Lanc. 2,7848: Hi sach omtrent ende soohte Ocht hi iewerine berghen mochte, Bedi buten huse lach hi node. SYNKOPE. Sghkape , de uitwerping der toonlooze e tusschen twee konzonanten in den uitgang van een woord , kan plaats hebben : 1^. bij de genitivi der mannelijke en onzijdige decli- nabilia der eerste deklinatie, als êcattes\ scate; woor- des^ woarts; blindes^ blinfs; eines ^ sijns; onses^ ons; derdes j derts. 2^. bij de tweede en derde pers, sing en tweede plur. der werkwoorden: du gheves^ du gheefs; hi ghevet^ hi gheeft; ghi ghevet^ ghi gheeft. 3^. bij de sterke part, praet. gheweset, gheweest; ver- saghet^ versaecht; verhoghet, verhoochtj b.v. , om met een voorbeeld te volstaan , Maerl. 1,352. Wel gheseet ende wel gheboren. 102 In deze drie gevallen maakt de lengte of kortheid der wortelBflbe geen onderscheid. Behalye deze gevallen, die ook als algemeene gram- matische regel gelden, moet men in de prosodie nog een regelmatig en dnidelijk waar te nemen synkape aannemen, hoewel die dan ook nergens in de schrijf- wijze der HSS. is aangeduid , namelijk die 4^. van den onbeloonden uitgang el en er wanneer die wordt voorafgegaan van eene konzonant (doch zel- den van liqoidae, nimmer rer (^) of let) (f): mU^ nagl^ andr, owr* Daar een groot aantal woorden zoo niet de meeste die op genoemde liquidae eindigen korte wortelvokaal hebhen zou het te bezien staan ofze bij die nitstooting der toonlooze e niet den mhd. regel volgden; maar waarom zou zich dan die regel tot woorden op er en el nitgaande bepalen? Buitendien er zijn er evenzeer met lange wortelvokaal die de synkope toelaten. Wij willen dus liever aan den invloed denken der gemelde liquidae. (*) Sommige comparatlvi van aiUect. op r sehijnen dit beweerde om te stooten. Zoo vindt men b.v. setr, swaer, hetgeen men licht voor seer*r, iwaer*r zon honden. Maar dit is het geval niet. Deze adjectiva maken om de euphonie regelmatig den compara- tivoi op re niet op er. (Zie b.v. het glossar. op de Doctrinale i. V. sware, of v. d. Berghs Inleiding op den roman van Lim- borch, hl. XXXIII, waar hij evenwel ten onrechte meent dat dit alleen eene eigenheid van dat werk is.J Seer werd dns in comp. seerre; maar in handschriften op diktaat geschreven werd dit al spoedig tot sere of seer. Zoo b.v. Ferg. 159, 1756, 2782, 3807. Wal. 7741. Velth. p. 220 enz. Eene soortgelijke enphonische omzetting van re en er kent het Oodfransch. Zie Diez, Gramm. der Rom. Spr. 2,192. (t) Wal. 3092: Een pellel lach onder haren voet, is eer onder de synkopcren dan pellel. 103 Het doorgaand gebruik der HSS. leert, dat in de bui- ding dier woorden, wanneerze door eene lettergreep verlengd worden, de toonlooze e van el en er weg- valt (^), b*T. vogeUj vogle; riddere^ Hddre. Hoewel nu bij de ongebogen Yorm de synkope nergens in de HSS. is uitgedrukt (f) , is zij ten gevolge der natuur der beide liquidae zeer mogelijk. Het gotisch spraak- g^ebroik vond zelfs geene zwarigheid: fugls^ fadrs^ silubTf te schrijven; en de mnl. diaeresis werd eerst noodzakelijk toen de lengte of kortheid der vokalen niet meer standvastig was (§). Be vergelijking van het mhd. leert dat ook daar hetzelfde plaats heeft. Zoo «egt b.v. Lachmann Anm. zur Klage. 27 : (Z. den NibeL s. 293) iider dichter unterdrückt zuweilen ein e vor auslautender liqoida; obgleioh ich nicht habe so über- genau schreiben wollen , 27 und 424 hddn undj 1534 frëudn .und^ 1565 fraudn ót, 1993 magdn oder meidn und f 12 aitn tifuf, 1529 verdultn ir^ 2083 hiengn tuiz^ 1505 hruodr und^ 1574 tohir ir; sogar vor consonan- ten, 537 wurdn gepérèt^ 2045 enpfiengn gemeinHche^ S31 sluogn gemilticUchen^ 135 herm tnü, 150 jdmr daz^ 1230 leidr gelegen. Was handschriften boten habe ich angenommen, wie 1440 aUn.^^ Zoo leest men ook Pare. 24,4 hultr; 24,5 undr; 24,9 50,4 abr; 43,17; 45,15 widr: nidr; 64,3 andr. Men zie ook de voorbeelden bijgebracht z. Iwein, s. 8—9. Wij mogen dus ook deze wet voor de mnl. verzen vaststellen voor zoover het den uitgang el en er be* O Grimm, Gramm. 1*, 688. (f) Integendeel heeft zich in sommige uitgangen op rl, rm, rn eene scheva ingedrongen als in Karet, siorem, aren, baren, earen, toren. Verg. Gramm. 1', 280. (§) Verg. Dr. W. G. Brill, Hollandsche Spraakleer bl. 95. 104 treft (*) ; te gereeder misschien , daar in de strophische gedichten woorden met dezen uitgang nimmer in het vrouwelijk rijm gebezigd worden, als men twee plaat- sen uitzondert j waar de uitgang der voorafgegaan wordt van den tweeklank oe. Yerv. op den Wap. Mart. 10: broeder: moeder: loeder: roeder: vroeder; Claus. v. d. Bible 10: moeder: behoeder: voeder: vroeder: broeder. — In den. Wap. Mart. 10,11 vindt men het rijmwoord dw>el^ maar met verkeerden klemtoon {duvel) mannelgk rijmend op fél\ wél enz. (-[-). Wij laten thans voorbeelden volgen, zoo wij hopen in genoegzaam aantal om den regel te bewijzen. Zoo er eenige onder zijn waar de uitgang achter de tweede verheffing komt en die dus, wegens het gezegde over vrouwelijke caesuur , misschien niet streng bewijzen , de overgroote meerderheid valt in andere voeten. L* Sp. 3,20. £er hemel ofte aerde waren. Wp. Mrt. 18,6. £nde wat die hemel heeft ^e. Yelth. 363. Tusscen nagel ende vleesch wet dat. Stoke . l^'l^O. Ende hieter oec den seghel an geven. MaerL 2,208. Entie duvel die nacht ende dach. » 220. Edel van seden ende van live. Kar. Gr. 1,4. Ende hoe steet u edel baroen. (§) (*) Misschien mag men dit wel iets verder uitbreiden, immers in den Wal. leest men ts. 127 : Dies ne kéric heden mijn wort, waarvoor vs. 1213 : Dies ne wéndic heden mijn wort. Wal. 867. Die trdren mesméect van dieper wonden. Men verg. voorts de rijmen uit der Mnlp.: 1,921 voren: toim; 1,1125; 2,3803 en 3,667 tferhren: toem enz. (t) Zoo ook Doet. 3,1767 hemel {:wel), (§) Misschien, zou men mecnen dat waar de d tussclien twee 105 Lanc. 3,15531. Haer laet mi tirsten, edel baroen. Velth. 363. Dat hi 8tarf een lettel vor dien. Wp. Mrt. 7,5. £nde die nevel met sire drecht. Lanc. 3,13628. Mantel^ sorcoet, roe, vorwaer. Rein. 1047. Sente Martins vogel ^ die quam ge- vlogen. Wal. 8623. Ende up een tetel yan elpsbene. Barl. 3,136. Een esel die hoort ende niet verstaet. Kar. Gr. 2,782, Karel die stoute coninc. » 803. Karel die stonte conino gaet. Wap. Mart. 29,10. Die ander al waeral ghelt die vloet. Lanc. 3,17351. Hine liete achter om ghene dinc. Beatr. 232. Blivic langher in dit abtijt. HaerL 2,207. Ende riepen ane die moecKer ons heren. » 2,196. Owi, leider^ owi, owach! » » Dat hier volc over een sit. » 207. Dit uHmder ende dese miracle sacfa. Velth. 361. Daer lach hi al den winter ie wane. » » Ontboet hi weder Sih iet versta. volcalen staat , er als in het nul. samentrekking plaats heeft door bet uitwerpen dier d, als in ons ra/Ier, roer; weder, weer; edel, eel enz. Zaciier schijnt die meening voor te staan, Jahrb. für Wissensch. Kritik 1843, 719, zoowel als Prof. Bormans, (Messager etc. 1837 p. 81 noot 1 en p. 417 op vs. 24); maar de analogie van andere woorden leert dat men de samentrekking door weg- werping der toonlooze vokaal moet daarstellen: verg. ook deswe- gen Mone Uebers. s. 31 en Gramm. 1*, 309. Evenwel in het fragm. van Gaerl en Eleg. in Mones Anzeiger lY, 333 vindt men gar voor gader (vs. 63); hetgeen echter wel Iets anders kon zijn dan de samentrekking, want in den Lanc. 3,22307 lees ik Nacht ende dach sijn si gegar, hetgeen van vier leeuwen die een hert bewaken gezegd wordt. Beteekent het hier te $amen? of zoo als Ziemann, Mhd. Wtb. gar, » u 106 Velth. 361. Der yiande lant den winter alsoe. » 362. Die keyêer op oxiser vrouwen dach. » 363. Die keyser ontfino dat sacrament. Lanc. 3,13062. Daer een ridder al stille hout* 1306it. Ende hi weder op hare die gelike. 13137. Ende seide: here nu benic seker ende wijs. Parth. 89. Endefaisinei^led^anhaddeghedaen. 1» 152. Sander allene dat iet scouwe. Wp. Hrt. 3,2. Hier af spreken ander ons tween. Wal. 289. Haer seinen tessoe weder upghinc. Mn. Lp. 3,712. Di^ coninc^was des êeker (*) onvro Renout 10. Een stout ridder ende lofsam. Ogier, 23. Denois, stout ridder ende vri. Barl. 1,100. Dander vrient sjjn kinder ende wyf. Esop. 30. Over een brugghe ghinc een hont. Doet. 2,248. Weder en gheeft alse hise ontfinc. » 2,512. Yansierebeghertentrec2er ende voert » 2,2393. Sal des ghelijes weder ontfaen. » 2,3425. Die rechter heet een rechter omdat. oudhd. kar 9 uitlegt: bereitet, fertig, gerüitetf Des niet te min leest men in Een moy sprake van sesterhande verwe (Bllderdijk N. Yersch. IV, 84), gaer (:vair) voor gader, en Tr. Orl. 1,18 b. rijmt liden op corien, en Velth. 3 B. G. 22 vs. 44 schijnt ffver^ waen (:gaen) te staan Toor over waden; doch deze plaats is mij twijfelachtich. Gescien (: sien) dat b.v. de Minnenloop 3,579 heeft of Lanc. 3,16726, 19699 enz. Kar. Gr. 2,461 eni., of Iten moet daarmede niet verward worden, verg. Gramm. 1* 296 — 297. In Fergnat, zon men de nog onverklaarde plaats, 5023: Hare ridders liepen hen verdeden Met dieren pélre van rossien, misschien willen uitleggen door rouien te beschouwen als eene samentrekking van ro-sideni roder siden; maar ik moet herin- neren dat er een adj. rósin in het mhd. bestaat, dat roseus bc- teekent. Zie Ziemann, en verg. Parthenop. I p.*20: Bele face a, blance et rosine* (') Var. seer onvro* 107 Lanc. 3,12428. Maerl. 1,5. Kar. Gr. 2,735. Brand. 1,359. Rein. 103. » 214. Beat. 1011. Lanc, 3,13048. Maerl. 2,224. Maerl. 2,206. » 209. » 222. » 224. Doet. 2,104. Velth. 858. )) 360. » 363. Lek. Sp. 2,22. Tr. OrL 1,14a. Lanc. 3,13764. Beat. 281. Kar. Gr. 2,808. Parth. 124. » 166. Wal. 17. Ogier 3. BarL 2,21. » 2,174. Ea(^. 77. » 84. » 175. MaeH. 1,2. fiat hi langher en lette niet. Vier, lacht, water ende erde. fiat der onser in allen wegen. Owlj f wat wónder es ditte. In enen winter in enen vorst. Sonder, allene een pladisen graet. Ghenen lachter en selt ghecrigen. fiaersi waren onder hen beden. Reinlike als den broeder haers heren. Ter hogher tijt over dat sant. fiie ghenadeghe moeder der maghet. Broeder twi bestu das gedaen. fiie moeder stont np entie vader. En es seker sijn vrient niet. Algader van enen tekine. fiat onser maer tachtich selen comen. fiie keyser seide: broeder Bemarde. Ende comt neder met dier gheboort. fies ooninx dochter van Albonien. Ui nam orlof sonder respijt Hoeteleder van witter siden. Roelants vader die grave Mile. Alle die faonde tonder twee winde. Sonder der gere die hi minde. In desen bouc sonder meswende. So dat vader no broeder weet. Lieve broeder^ wel soete sone, Wet wes coninx ridder ghi sijt fiats onse broeder van levene goet. fiie catten biten di onder dijn lier. Doe gaf hi weder ter selver stonde, fiese pude sijn bloder dan wi. Over die troffen van Lenvale. Maerl. 1,3. Kar. Gr. 2,731. Rein. 56. » 154. » 169. » 367. 108 Also alse broeder Vineent. Onder Persine ende Africane. Was daer niemen tonder die das» Doe Tandic daer meester Reinaerde* Hier naer ooer wel menich jaer. Ooc broohte hi mi ander niemare. Ook bij buiging, inUinatie en samenstelling blijft de synkope toepasselijk: Yelth. 369. Dat hier Üondert ridders sijn binnen. Doet. 3,28. Onder broeders eendraohtecheit (^). Lanc. 3, 13075. Walewein seide doe : in gever u niet^ Parth. 72. Daer nemer als yele als u Toege. » 243. Maer hi guwker up liggen slapen. Esop. 16. Twi soudieker af hebben toren. » 61. Di magher wel leit ave ghescien. Parth. lil. Die grote honde ontcoppeldi doe^ Lanc. 3,12694. Waer ombe ontedeldi u dus sere. Wp. Mrt. 45,10. Maer rein edeUieit es een traen. » 4,10. Crod seinde mi den hemelscen traen. Lanc. 3y 15437. Naest Gode onsen hemelscen vader. Yelth. 360. Oec willewi sékerheit doen van al. Maerl. 2,225. Dan io mine suverheit minke. Barl. 3,60. Stanc der deemsterheü menechfout. Lanb. 3,12951. Dit vingerlijn ^ scone joncfrouwe. » 3,12984. U seghevingerlijn oppenbare. » 3,13012. Ontscoet mi tvingerlijn an mijn danc. Maerl. 1,3. Of ie mi dies onderwinden wonde. Wal. 2796. Ende menighe <werii<i«f heift ghevelt. Lanc. 3,14864. Gi moet die overdoet copen saen. Ogier, 113. Du hads der overdoet bet begeven. Beatr. 193. Vore middernacht lade si mettine. (*) Of zou men moeten lesfcen : Onder broeders éendréchtechéit. 109 "Waarmede men tergelijke minnaóht voor midnacht^ Wal. 893; en 5082 acht yoor achter (in 't rjjm)* 5P. Synkope yan den uitgang lec {lac)^ wanneer er ^;een toonlooze e voorgaat, daar in dat geval die e wordt onderdrukt en er alzoo samentrekking plaats heeft (zie hierboven bl. 06). Eic komt nooit in den vollen vorm voor: maUijc wis- selt af met male. Het lag dus voor de hand om te besluiten dat kmc en qitalije aan synkope onderhevig zouden zijn, en werkelijk leert dit ook de ervaring: Kar. Gr. 1,1996. Déde élso lélke daét. Doet. 1,285. Dinc die lélc te dbéne és. Kar. Gr. 2,698. Ie m6chtu qudlc van sinen doéne, Lanc. 3,15666. Wdnt men mdch qttélc ontfliën. Wil men een voorbeeld met voorgaande onderdrukte toonlooze e men vindt het Kar. Gr. 2,849. Bie stdrcleec streden énde sére. Is de antepenultima stellig lang door verdubbelde vo- kaal of tweeklank dan schijnt er geene synkope toege- laten te worden , zie Kar. Gr. 2,747. Diése swaérlike ontfinc. APOKOPE. a) Phonetische waarde der onbetoonde slui- tende e. Ons huidig taalgebruik, vooral de hoUandsche uit- spraak, leert dat wij meer dan de hoogduitschers , minder evenwel dan de engelschen, den uitgang onzer 110 woorden onderdrukken. De Torgelgking met ouder di- alekten leert ons, «dat het ligchaam des woords in dezelfde mate inkrimpt, in welke zij die de taal ge- bruiken meer met verwaarloozing van de rechten des woords , als zamenstel van klanken beschouwd , ojil de beteekenis letten. Alsdan wordt aan het ligchaam des woords slechts zooveel standvastigheid overgelaten, als noodig is, zoo het een teeken des begrips zal blijven; de wortellettergreep , waarin het hoofdbestanddeel der beduidenis besloten is, wordt door den klemtoon zoo- zeer op den voorgrond gesteld, dat de overige daarbg geheel in de schaduw geraken, met andere woord^i, de oorspronkelijke verscheidenheid van klanken en de menigvuldigheid van geledingen, die men lettergrepen noemt, gaat noodwendig verloren/* (*) Zoo losten zich de verschillende vokalen van den uitgang in het gotisch en oudduitsch in onzen taaltak langsamerhand in eene toonlooze e op, die bij uitbrei- ding van hetzelfde proces weldra kon of moest weg- vallen (-{-) ; en ook de konzonant , vooral de n van den uitgang (die in sommige gevallen reeds uit m verzwakt is) (§) ging langzamerhand verloren, tot welke uitla- ting onze taaistam reeds in de oudste tijden geneigd was (»). Het spreekt van zelf, dat die afkapping alvorens gram- matische regel te worden eerst bloot phonetisch in de uitspraak plaats grijpt, en terwijl het engelsch reeds schrijft: to love^ io move, to have ^ en zelfs io speak^ to ihut, io had (fj schreef men in het mnl, nog veelal (*) Br. W. G. Brill, Hollandscbe Si>raakleer, bl. 10. (t) Brill t. a. p. bl. 27—28. (§) Grimm, Gramm. 1" 835: verg. 1043. Zoo ik ben voor ie bem, en de n van den dativus. (,) Verg. Brill t. a. p. bl. 152. (.{.) Verg. daarover Griorni, Gramm. 1*, 994.. 111 den vollen uitgang t Haar als phonetische waarde werd hij ook toen ter tijde reeds luttel gerekend. Wij zul- len dit yerschijnsel , dat voor de mnl. metriek yan het uiterste gewicht is , trachten in het licht te stellen : wij herinneren daarbij slechts dat wij die apokope louter als phonetisch, niet als grammatisch beschouwen of Terdedigen. De afkapping van de onbetoonde e is soms gramma- tisch soms alleen metrisch: de eerste wordt in de schrijfwijze der HSS. aangeduid , terwijl dé aanwending der tweede meestal aan het gevoel der lezers voor ha* monie wordt overgelaten ('^). Voor ons onderzoek is het onverschillig tot welke klasse de apokope behoort in de verschillende gevallen die wij zullen onderzoeken. Zij heeft plaats; a) bij den nom. en ace. sing. der masc. en neutra van de 2^ sterke deklinatie. Zie Gramm. 1*, 689 j 692. b) bij den dat. sing. der masc. en neutra (f); Kar. Gr. 1,529 ridder; Kar. Gr. 1,203 Mm voecht; £sop. 78 ionsen kmis; £sop. 133 tenen liebart; Wal. 17 in desen boec; Wal. 8900 toten baroen enz. c) bij den nom. gen. en ace. plur. der sterke bui* ging (§) der substantiva adjectiva en pronomina: (*) Verg. ook Lacbmann. Zu den Nibel. B194 (». 45.) (t) Zoowel der zwakke als sterke buiging. Grimm neemt den zwakken dat. sing. op en aan voor masc. fem. en neutr. (Gramra. 1*. 692) maar ten onredite. Verg. v. d. Bergh in de Jagers Taalk. Btag. 2,308. De dativos der zwakke fem. heeft aÜeen de n (hetgeen v. d. Bergh over het hoofd zag); raasc. en nentr. in den regel niet. Eene uitzondering daarop maakt here, dat ge- woonlijk in dat. en zelfs in ace. heeft heren, In den Walewein lees ik slechts 2018 vanden scutnen; 2064, 6957, 7004, van rouwen; 2127 eMe» wilden lewen, (§) Volgens Prof. Borma^ (Messager des sciences et des arts de la Belg. 1837 p. 415) zou dit geen plaats hebben, daar hij aanneemt: »qu 'it y a des substantifs invariables au pluriel de toutes les déclinaisons." Maar de HSS. leeren ons dat van de 112 Wal. 37. Met een deel siere man. n 157. Dat hi die dine dar aneraen. » 549. Hi lach onder tserpents voei. n 1411. Sine lier bloeiden als ene rosé. » 396L Hine mesdaet Die berouwen mi. Rein. 404. Ne conste ons wachtre no onse hont. (Zie ook Glignetts Bijdrage bl. 183 vlg.) Wal. 926. Dat si vielen groot ende cleine. HaerL 1,3. Die jeesten daer af al ghemeene. Lanc. 4,552. Die 4tare ende dapper ridders waren. Wal. 1420. Maer hi wrano stjn bande. d) bij den yrouwelijken uitgang (*) van adjectiva en pronomina : Lanc. 3,18772. Daer ons al ere af soude comen. Wal. 1456. Ander sake» lieve bere. » 4065. Die dor ons coos die bitter doot. I» 1437. Bedi mi es mijn herte swaer, » 5331. Eer mijn vrouwe mijn moeder staerf. » 5620. Ay lace, aldus es mijn harte. e) bij de eerste pers. sing. van het praes. indicat. der werkwoorden b.y. ie geef^ ie lees, f) van de derde pers. sing. van den conjuctivus. Wal. 229. God moet u gheleiden; Lanc. 3,22109, God loen u; Stoke 4,1433 God hoed u. Zoo ook Barl. 3,14 liet voor liete; 3,36 toech voor toghe. Zie verder Wal. 2961, 2981, 3051, 3056, 3159 enz. g) Van het gerundium of den gebogen infinitivus werd niet alleen de e maar zelfs de overblijvende n weggeworpen gelijk wij in J c zien zullen, waarheen meesten de twee vormen voorkomen , zoodat men de apokope wel moet aannemen. Verg. overigens Bormans zelf t. a. p. p. 394. {*) En zelfs den uitgang e van het mannel^k , Kar. Gr, 1,1073: Alse die die eerst te vresene geert. 113 ik ook voor deze eenvoudiger apokope verwijs. Een paar voorbeelden mogen hier volstaan: Kar. Gr. 259. Om in dietsee te bringen vort B. V. Verg. 491. Alsoe alst ie comen plach. h) Van de omzetting des uitgangs er van den geni- tivus en dativus: Part. 162.. Sier moeder ende sijns vader. H. d. H. 1165. En es die erde in dier gebare. i) Van den derden persoon sing. van het zwakke prae- teritum der ww. bij inklinatie, b.v. dreigese^ wenesi, enz. , dat ontstaan is uit dreiget-se (dreigede*se) , weneUsi (wenede-si). Verg. de voorbeelden aangehaald door v. d. Bergh op den Limborch 2 Deel bl. 304 en Huyd. op Stoke 1 B. bl. 115 vlg. 2 D. bl. 110 vlg., voor zoo- veel de voorbeelden van de 3a sing. aanbelangt. k) Van de voegwoorden alse , ofte , ende : dit is genoeg- zaam uit de praktijk bekend. Wij zullen een oogenblik bij het laatste stilstaan omdat de heer Bormans hier- over eene nieuwe theorie heeft willen grondvesten (*). Hij neemt aan dat het onjuist is de verkorting en al- tijd op te lossen in ende. Tot hiertoe ben ik het vol- maakt met hem eens; maar als hij beweert dat in het mnl. en luidde: en, dan houdt onze overeenstemming op , want het mnl. heeft evenmin en als copula gekend ' als het mhd. un (f). Ons tegenwoordig kopulatief en kan volgens den heer B. niet uit ende zijn geapokopeerd , want dat ware »si non impossible du moins sans exemple ; — et och , of^ (*) Messager des art» et des sciences de la Belgique Tom V* (1837) p. 87 vlg. (t) De plaats {Messager p, 88) uit Grave Auocio/^ aangehaald bewijst als uitzondering niets, buitendien mag men daar dunkt mij veilig aan eene fout in het HS. denken. Zoo ergens dan was in dezen versvoet dé volle vorm untle noodzakelijk. Zie hier achter. 8 114 pour oehie^ ofte^ qiii sont les seuls mots qu'on pourraii encore m*objecter, ne soDt qu'une corruption d'orto- graphe pour ochtj ofï.'' De syllabe de Talt onder zekere omstandigheden tpel eens weg in den uitgang, b.v. des derden persoons der zwakke praet. bij inclisis, als dreigese Toor dreigedese^ gelijk wij zoo even zagen; maar het is niet ééne apo- kope> het zyn er twee achtereeuTolgende. Zoo ging het ook met ende , dat eerst end werd en later en , eren als o/* uit ofi en ofïe ontstond. Bat het eensylbige kopulatieve en »se rencontre pres- que a chaque ligne dans nos plus anciens Mss. /' is eene petitie principii; want er moet juist bewezen worden dat en luidde en en niet end. Dat de streep die in de HSS. boTcn de n gezet wordt alleen zou dienen om de kopula te onderscheiden van de negatie en het pronomen, zonder eenige beduidenis TOOr de uitspraak, kan ik niet toestemmen: 't zou een geheel op zich zelven staand verschijnsel zyn* Dat ku" rentare^ entie niet zijn samengesteld uit hoer en daèr ^ en die , schijnt te blijken üit de vergelijking van andere woorden met d aanvangende in ' samenstelling met in, en enz. : de d, blijft daar stand houden. Men zegt im- mers niet ie entae^ intie stat. Zie voorts de aanteeke- ning van Huydecoper op Stoke, L Dl. bl. 6. De aanluidende d verhardt alleen tot t wanneer zij zich aan eene voorgaande media of aspirata assimileert, ,zoo als de heer B. zeU bl. 96 aanneemt; om zich dus de samentrekking harentare te verklaren dient men wel hoer ent dare aan te nemen, want als de e van ende geapokopeerd is moet, volgens den gewonen euphoni- schen regel , de overblijvende tennis d in de media t overgaan. Buitendien, dat en werkelijk ende luidde leert ons de herhaaldelijk door de Vries gestaafde opmerking dat 115 ook het subst. ende (einde) aldus Terkort geschievea wordt: (*) Van het geapokopeerde ent vindt men mede Toor* beelden, b.y. Lanc. 3,16630. Doe riep menech van buten ent binnen* Kar. Gr« 1,580. Ent tfolc mede op ende tale. ». 2,538. Entse Karel hevet al gewonnen. Endt Toor ende het leest men Maerl. 1,16, Lanc* 3,16575; enten Lanc. 3,1475 enz. Niemand heeft ooit beweerd dat alleen de volle vorm ende gangbaar was; zoo neemt b.v. Zacher (-[*) de drie vormen ende, end^ en aan; en dat ook Huydecoper de verkorting en niet altijd opgelost wilde hebben in ende leert zijne aanteekening op Stoke 2 D. bl. 224 (ad vs. 549) ; het mag dus eenigsins vreemd voorkomen dat de heer B. in den brief in *t Belg. Mus. zich alleen den Toorstander van den korteren vorm noemt. 1) Yan het sufi^ e voor ene (en, hem). Verg. |[uy- decoper op Stoke l D. bl. 470. Wal. 83. Oft wine ghecrighen nimmermere. n 7770. Twe rudders namen bi den armen. Franc. 1116. Die wel waert es dat men ere. m) Van de substantiva (met landen wortel?) op en uitgaande: deze blijven onveranderd (verg. Grimm. Gramm. 1% 374) b.v. wapen ^ heiden y hereen. Zie be- wijsplaatsen in de volgende paragraaf. Ik heb van de meeste gevallen voorbeeldéoi uit de HSS. bijgebracht: het spreekt evenwel van zelf, dat er een aantal plaatsen zijn waar de apokope niet is uitge* drukt hoewel het metrum haar vordert b.v. Wal. 75. Ende mine crone na minen live. M 120. Jaic, BO meete mi goet ghescien. (*) Leken Sp. 1 D. bl. 104, 2 D. bl. 372. (t) Berliner Jahrbüchcr der Wissch. Kritik, Mail840 kol. 718. 8* 116 Wal. 133. So heipe mi God die mi gheboot. » 213. Bi wilen hoghe^ bi wilen neder. » 827. Doe qaam hi in ene yal^ide » 457. In sinen staert ende soudene draghen. Zoo ook in het fragment van den Parth. door de Leid» sche maatschappij uitgegeven 38 ghene^ 41 ere, 43 moehte^ 76 merghene, 90 etene^ 129 alle y 168 tttUe, 801 selve^ enz. enz. APOKOPE. b) Phonetische waarde der sluitende n bij nomina en adverbia. De apokope der n had plaats in de volgende gevallen : 1®. Van den zwakken genitivus en dativus (*) sing. en pluralis. Men denke slechts aan den genit. eer voor eeren, eheren, Wal. 1535. Lanc. 3,13581 , 13860 (Verg. Huydec. op Stoke 2 D. bl. 149); eander daghee voor eanderen daghee ^ Yelth. 11; dee ander Didrix^ Stoke 1,94; min voor minen Wal. 9662, Glignet 113; vensier voor veneteren LanCi. 4,2513. 2^. Van den buigingsuitgang der adjectiva: Part. 833. Want hi hadde groet toeverlaet. 3^. Van de participia op en, Lanc. 2,43999. Die sere ie vaUe es ente broken. » 3,18181 . Quamen te castelewaerd gerede (: stede) Wal. 3867. Ende waende wel te voren al Sijn leet ende sijn ongheval Hebben verwonne. Yelth. 147. Want alle die gene quamen getogen Tote Yalkenborch ingevare. (") Verg. Halm, Mhd. Gramm. s. 92. 117 En zelfs met weg^erping der oyerbliJTende e: Maerl. 1,1^* Ende het yerdranc Al dat die werelt hadde bevane. Barl. 2,3. In vreden hehout yan onsen here, (waar het latijn heeft; in pace a deo custoditus): beide participia staan blijkbaar Toor bevangen ^ behouden* 4^, Van de adverbia op en» A priori kan men zulks reeds opmaken uit vergelijking met composita, als ótn- der j buter , hedemeer , en met andere vormen als waen , iiaen , hen. In heden ia de n inorganisch , verg. Gramm. § 1*, 303: ook snièmen heet in 't oudhd. sniumo. Zie hier overigens eenige voorbeelden die de apokope be^ vestigen : Snieme, Rein. 3376, Wal. 9446, Flor. 1203; tussce. Wal. 5544; bmne. Wal. 9037, Lanc. 4,10143; bute. Wal. 6902; dane^ Wal. 1177, 9446, Maerl. 1,464; hene, Hillegaersberch f^. 66a: Soe moghen v^y opten lesten dach Blijdeljjck van hene varen ; hen Maerl. 1,327; Rosé 5855. 