VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
GESCHIEDENIS VAN JOSEPH. 3123 den! ——— O dan zullen zy het immers niet zyn , kin- deren, wanneer ‘er wagens en paarden by zyn, zegt de beklemde Grysaart. Nu zyn zy recds wyd voor- aan, de kleinkinderen ; bykans is hy alleen , de Groot- vader ` flechts weinigên zyn 'er nog by hem . Zy zyn het! de kleinen kennen hunne Vaders SIME- 'oN ook weder en BENJAMIN —— Zy zyn het! —— zy zyn het allen! klinkt het tegen JACOB te rug." Nog een trek van cenen anderen aart, en dan genoeg, Getoond hebbende, dat, als jagoB by PHARAO zyn lee- ‘ven kort en boos noemt, zulks geen te onvredeklagt , geen ondankbaar vergeeten, was, van °t veelvuldig goede dat hy genoot , vaart de Heer HERDER in deezer voege voort. ,,En dus, myne Vrienden! laat ons dat wel be- merken: wy moeten deeze fpreuk vau JAcon , weinig en boos is de ganfche tyd van myn leeven ! niet voor eene befchryving van het menschlyk lecven in 't algemeen aan- Sien: wy vergisfén ons in 't algemeen daaromtrent dike wyls , wanneer wy dit, wat wyze en vroome Mannen, welker Gefchiedenis ons in de Heilige Schrift bewaard is, van zich zelfs en van hunne byzondere omftandighe- den zeggen, zo opneemen, als of het van de menfechely- ke natuur over het geheel goldt; of, ‘als of ten minften een ieder, die hun geloof naarvoléen wil, dat alles ook van zich zelven zeggen moet. Zckerlyk is er zo verre waarheid in, ons lecven 4s in vergelyking met het leeven der Patriarchen ook kort, ons leven duurt zeventig, of tach- tig jaar, en ook dit einde bereiken flegts weinigen., Ookis ons lecven vluchtig 5 zy zyn fnel voorby , die weinige iaaren! Het is ook mogelyk , dat eenigen reden. hebben, om te zeggen, geheel, of grootendecls boos is de tyd van myn leeven ! Maar deezen zullen ook verre de minften zyn. die het met grond zeggen. Daarentegen heb ik.'er reeds veelen gevonden, die meenen het behoort tot de vroomheid, dat men veel over.de rampfpoeden des leevens te klaagen hebbe ; en die , zonder cenig verder onderricht , of kunne lydens niet een gevolg en uitwer- king hunner dwaasheden of onvermydelyke voorvallen Zyu, flerk daar heen neigen, en ze voor kentekenen te houden , dat zy goede Christenen zyn. Lieden, die dikwyls- niet eens weeteu te zeggen , waarom zy hunnen leeftyd boos heeten, of die door hunne klagten zels verraaden, hoe weereldlyk gezind, hoe ydel 10g onverzoculyk zy Y5 ` “zyn, $12. F. HERDER, GESCHIEDENIS VAN JOSEPH. a $ of, wanneer die mislukte oogmerken en ver- wagtingen , die veelligt flegts de bevrediging uwer eer- zugt en uwer gierigheid bedoelden , u jaaren lang krenk- te wanneer de onvermydelyke veranderlykheid en bouwvalligheid van alle dingen deezer weereld , u zo geheel onverdraaglyk is, u, altoos met wrevel, met vrees en angftige zorgen vervult nu, dan is uw leeven zeer onrustig maar door uw eigen fchuld uw droevig oog Delt u ook het lieflykíte als duis- ter voor !” | De aangetoogene plaatzen hebben onze Leezers zeker in °t oog doen loopen, dat de Vertaaling vloeiender, en meer Nederduitsch, zou hebben kunnen weezen. Oude en tegenwoordige faat van de Godsdiensipligsen , Kerkzeden , en Gewoontens van alle Volkeren der Wac- reld, van de Schepping tot op heden. lde Deel. Met Plaaten. Te Amfterdam, by H. Gartman, W. Ver- mandel en Je W. Smit, 1788. In gr. 8yo. 394. bl. Më dit tweede en laatfte Deel deezes Werks gfat de Schryver voort met eenige Plegtigheden in de Room- fche Kerk te handelen , en het Lecrítellige in den Roomsch Catholyken Godsdienst te befchryven. Hy levert een verflag van de Godsdienften der hedendaagfche Grieken , Rusfen, Christenen van St. Thomas en Kopten; en ver- der de Gefchiedenis van den Proteftantfchen Godsdienst, van den aanvang der Hervorminge af; hier ontmoeten wy eene Befchryving van den ftaat der Lutherfchen, der Gereformeerden. Een byzonder hoofdftuk handelt over verfcheidene Godsdienften in de Nederlanden, de Janfe- nisten , de Mennoniten en de Remonftranten; ook wor- den de Collegianten , de Kwaakers, en Hernhutters in overweeging genomen. Desgelyks is 'er een gefchikt om den: Oorfprong en Hervorming in den Godsdienst der Engelfche Kerke aan te wyzen; en betreft een ander de Gevoelens der Schotfche Kerke, als mede eenige Secten in dat Noordlyk deel van Groot-Brittanje; vervolgens worden de Presbyteriaarfen en eenige andere Gezindten in Engeland befchouwd. In het vierde Doek ftapt de Schryver in America over, en handelt over de Gods- dienften der oude Americaanen, Floridaanen , en Wilden van Hudfons-Baay, enz. Dee- CODSDIENSTPLICTEN. $13 Deeze zeer verkorte opgave van de Stoffe wyst uit, hoe veel de Schryver ondernomen heeft, in het beftek van nog geen vierhonderd Bladzyden, te verwerken. Wy moeten 'er foortgelyk eene aanmerking over maaken , als wy over het Eerfie Deel, waaraan dit, in'de behande- ling gelyk is, gemaakt hebben (*), dat het den Schry- ver niet mogely was dit alles, in een zo kort beftek , onderfcheidenlys te behandelen, dat , de befchryving al- leen oppervlakkig is. | | Eene grootere maate van Oordeel zou veel overtolligs hebben weggelaaten , eene andere en voeglyker fchikking ten grondflage gelegd; cene meerdere Beleezenheid "er verfcheide zaaken bygevoegd hebben. Korte Begrippen zamen te ftellen fchynt cen gemaklyke taak; doch weini- gen zyn er met de daad bekwaam toe, althans komt het ons voor, dat deeze Schryver tot de door hem ondernoe mene taak niet is opgewasfen. Wie zou niet met re- den verlangen, dat de bygebragte ftukken, met bewyzen uit onwraakbaare Schryveren , overal aangetoogen , ge- ftaafd werden; dat de Autheur, het zaaklyke daar uit op- egeeven hebbende, wees waar men het breeder kan vin- en. Dit, ’t is waar, gefchiedt beide zomwylen ; doch het behoorde allerwegen plaats te vinden. In Gefchied- kundige Opgaven vordert men bewyzen , en verlangt men, in een nieuw Werk, de jongfte berigten. In dit alles is de Schryver gebrekkig. ’t Zou ons ligt vallen , van dit alles blyk en bewys, zo uit het voorgaande als uit dit Deel, by te brengen. Een en ander klein ftaaltje zal genoez weezen. Van de Doopsgezinden , een zo welbekende Anhang in ons Va- derland, fpseekende , geeft hy , zonder cenig bewys, op,. zekere Geloofsleere , door hem getyteld ,, de Vrywillige ə, Geloofsleere der Gallenisten (Lammisten) met welke „> de Apostoolfche (Zonnisten) hoofdzaaklyk overeen- s temmen.” Hy had behooren kennis te hebben, van den Brief door den Doopsgezinden Hoogleeraar H. oos- TERBAAN , in de Bibliotheca Haganagvan den Heer nAnK- ey geplaatst, gerigt aan de Uitgevers van het Dictio- naire Eneyclopedique te Tyerden, by gelegenheid van eeu gebrekkig berigt, ’t geen in de Paryche Uitgave van dat Werk , wegens de Mennoniten , geplaatst was. Een | Drief, " (*) Zie Nieuwe Algem Vadorl. Leeroeff. Ide D. 2de St. bl. 433. 314. | GODSDIENSTPLIGTEN. Brief , die eene veel betere, en de laatfte opgave bevat, van de gevoelens der zogenaamde 'Ga//enisten of Laminis- ten (*). ` d de Ariaanfche en Cociniaanfche (leest Sociniaan. Sche) Presbyters handelende , fchryft hy: ,, Ik vertrouwe, dat veele van myne Leezeren de voornoemde, van het algemeene Christendom afwykende, Sectarisfen, alleenlyk maar by naam zullen kennen; en zulks is geen wonder, aangezien hunne Geloofsleeringen alhier niet publicq mogen verkondigt worden. Of Ter in de Nederlanden veele Arriaanen en Sociniaanen zyn, ftaat my niet te onderzoeken , ook niet, in hoe verre zy met die van Engeland in gevoelens overeenftemmen : mogelyk egter blykt het, dat de eene en andere met de hedendaagíche Deisten en Naturalisten niet vecl in fentimenten ver- fchillen. In het vryheid denkende Engeland , beoefenen de beide Gezindtens hunnen openbaaren Godsdienst.” Zonder ons in te laaten, om de Opgave der Gevoelens, zo van Zfrriaanen als van Sociniaanen , door den Sch ver ter nedergezet , te beoordeelen , zen deeze zelfs genoegzaam uit, dat die beide van de Zeiten en Natu- ralisten , waar onder hy ze gaarne fchynt te willen rang- fchikken ,, wyd en verre verfchillen, Beter hadt hy edaan, met niet te verzuimen, te gewaagen van het ntwerp tot cen Deisifchen Godsdienst , in den jare MDCCLXXVI, door den Heer wiLLrams gemaakt en tot ftand gebragt, van welke cene Liturgie voorhanden is. Engeland, door jJ. w. VAN ARCHENHOLTS, uit het Hoogduitsch vertaald, cn te Amflerdam by F. Sluytman van der Meer, in den Jaare 1786 uitgegecven , hadt hem daar van.kunnen ouderrigten. Van de Schryfwyze en Styl, die beide de netfte en keurigfte niet zyn , hebben wy , ter aangctoogene plaat- ze, reeds een voorbeeld opgegeeven. Wy zullen thans, zonder ‘er eenige aanmerkingen op te maaken , mededec- len, °t geen hy van het. Paaschfeest in de Griekíche 2 Ker- (*) Deeze Brief is ook afzonderlyk in 't Latyn uitgegeven; en vindt men den Hoofdinhoud, in "t ANederdritsch, in de Lee- vensbefchryving van eenige voornaame meest Nederlandj.he Man- nen en Drauwen, I. D. bl. 104. werwaards wy onze Leezers wyzen , als behelzende die korte Brief het beste Berigt van het aanzienlykst gedeelte der Doopsgezinden, GODSDIENSTPLIGTEN. ` $15 Kerke meldt: ,, Naa de voorfchreevene Plegtigheid, (die des Avondmaals naamlyk) is die van het Paaschfeest der Grieken de voornaamíte, En deszelfs ftaatlyke omftan- digheden zyn wel waardig, dat ik dezelve kortelyk be- fch ve , aangezien de aanfteeking van "t Paaschlicht, in de Latynfche Kerk , 'er geenzins in wonderdaadigheid by kan opwerken; ,, Te middernacht neemt de plechtigheid een begin. De vergadering heeft, in de Kerk , een waschkaars in de handen, en na dat men elkanderen omhelst en gekuscht heeft, word ‘er geroepen an CHRISTUS iS opge- ,, ftaan!” — — de Gemeente antwoord - Pry , is waarlyk opgeftaan !' Ieder Griek moet zulks den anderen op ftraat toeroepen en antwoorden: alle per- foonecle haat word by die gelegenheid afgelegd. Men zendt elkanderen geichemken, recht maaltyden aan, ie- der kleedt zich in zym Zondags gewaad, en is vervuld met blydíchap. By deeze gelegenheid eeten fommigen een paaschlam met eieren gevuld. a Maar het jaarlykfche wonderwerk van het licht, "t welk in het heilige Graf onzes Heeren, te Jerufalem, van zelve ontbrandt, en waar door alle de lampen in de Kerken ontftooken worden, verdient eene byzondere op- merking. „„ Op goede vrydag, en faturdags voor Paafchen, wor- den alle lampen uitgedaan , doch op den avond van de laatstgemelde dag , welke zy voor een Sabbath houden, door de Griekíche, Armenifche, en Coptifche Geestlyk- heid, cenen ommegang , waar by waschkaarsfen , onder een aanhoudende wierook , driewerf rondom het heilige ' graf worden rond gedraagen. Dan gaat de Grickfche Pa- triarch, met eenen Aardsbisfchop , zonder licht of vuur, in het duister graf , naar dat de deur achter hun toege- floten, en door Janitfaaren bewaart wordt. Na een kort verblyf komen gemelde Geestelyken , met lichten in hun- ne handen , in de geopende deur ftaan , en de geheele Kerk ziet men oegenbliklyk , door alle haare lampen ver- licht. Het volk ontfteekt daar op hunne waschkaarsfen , en men houdt het voorgevallene niet alleen voor 't groot- fte wonderwerk, maar tot een bewys, dat zy het Paasch- feest ter rechter tyd vieren. Alle Grieken zyn van ge- voelen , dat het vuur, op 't gebed des volks, van den Hemel nederdaald , en alle lampen aanfteekt. Ondertus- fchen levert de plegtigheid eene prachtige vertooning KC? Ge 816 jJ. F. C. PICHLER, GENEESK. VOORSCHRIFTEN. Manier , om Geneeskundige Voorfchriften voor te fchrsyen, door j. F. C. PICHLER , M. D., en Lid van het Gensot- fchap der Geneesheeren te Straatsburg. Uit het Latyn yertaald , en met Aanmerkingen verbeterd, en yermeer- derd door A. BALTHAZAAR , Med. en Chir. Doctor, te Leyden. Te Amferdam, by J. Elwe, 1789. Buiten het Voorwerk, 187 blads, in gr. Bug, | oede Geneeskundige voorfchriften te maaken, is zeker niet zo gemakkelyk , als men zig gewoonlyk voor. ftelt, en men vind onder jonge Geneesheeren veelen, die, hoe kundig ook , in het onderkennen der Ziekten , en het bepaalen der Beste Geneeswyzen, nogthans zeer onm- kundig zyn, om goede, en aan het oogmerk voldoende, vooríchriften te geeven. Daar ondertusfchen van deeze grootendeels de Geneezing der Ziekten afhangt, zo be- t men ligtelyk , hoe nodig het is voor den Genees- eer , ook deezen taak der Geneeskunde zich eigen te maaken. ~ Onder die Schriften, welke daartoe aanleiding geeven, behooren voornamentlyk het Libellus de methodo concin- nandi Formulas, van den zo beroemden Hoogleeraar cau- BIUS, in de Via et Ratio formulas Medicamentorum , van den Geleerden GRUNER. Dan, daar men zedert dien tyd, merkelyke vorderingen in dit ftuk gemaakt, en dezelve dus vóór onzen tyd zeer gebrekkig zyn, zo heeft men reeds lange gewenscht, dat eene kundige hand zig mogte verleedigen , dit gebrek te verbeteren. Het werkje van den Heer PICHLER pryst zig, zó wel wegens de beknoptheid , als duidelykheid, zeer aan , en fchoon men het niet van alle gebreken kan vry pleiten , zoo is het nogthans zeer gefchikt, om, vooral den Geneesheer en Heelmeester ten platten lande, tot een gefchikte leid- draad te verftrekken, En de Heer BALTHAZAAR , van wien reeds meerdere nuttige Verhandelingen hebben, heeft ook door deeze Vertaaling, en de bygevoegde Aan- merkingen, zynen Nederduitíchen Laadgenooten geenen ondienst gedaan. / ` $ Gee Geagraphifche Historie van den Mensch, en de alom yera breidde Viervoetige Dieren. Uit het Hoogduitsch yan den Hoogleeraar E. A. W. ZIMMERMAN vertaald, en mes aanmerkingen vermeerderd, Tweede Stuk. Te Utrecht, by G. T. van Paddenburg en Zoon, 1788. Behalyen de ` Voorreden , 196 blads. in gr. Bag, gtervolgens het Plan van dit Werk, van welks bedoelde wy, voor eenigen tyd, cen verlag gegeeven hebben (*), gaat de Hoogleeraar, na de befchouwing van den ` Mensch, in ’t eeríte Stuk voorgedraagen , in dit tweede over tot het mededeelen zyner nafpeuringen , wegens de grenzen en woonplaatzen der viervoetige Dieren, — Onder deezen komen , voor eerst, in aanmerking dezul- ken, wier lichaam zo voordeelig gefteld is , dat het aan alle Lugtftreeken tegenftand biede; uit welken hoofde dan ook deeze Dieren van den eeríten rang zig van den eenen ` Pool tot den anderen bykans verfpreiden , des zy in alle foorten van Lugtftreeken , zo heetere als koudere, voore komen. Hier toe brengt onze Schryver, de Huisdieren , den Hond , den Os, het Schaap en den Bak, het Paard en den Ezel, het Varken, de Kat; en verder, als wilde Dieren, den Vos, den Beer, den Maas en het Konyn , het. Hart en de Rhee, den Eekhoorn , den Rat en de Muis, benevens den Wezel of den Hermelyn: waarby voorts , als Zeedieren , nog komen , de Zeehond , de Zeclecuw en de Zeebeer , mitsgaders de Manatus, ook wel Zeeman, Zeevrouw of Zeemeermin, geheeten „dat veelligt aanleiding tot de fabel van de Zeemeermin gegeeven heeft, —— Dus ver gehandeld hebbende over de Dieren , welken zich, onder en boven den Evenaar, in de oude en nieuwe Waereld , aanmerkelyk uitbreiden, vestigt hy vervolgens de aandagt op de Dieren, welken in greote Aardftreeken bepaald zyn; of, naar de Aardrykskundige lengte, van het Oosten tot het Westen , maar alleen zekere ftreeken of banden van den Aardbol bewoonen, als zynde voor andere Lugtftreeken minder gefchikt. Vermits 'er nu onder deezen zulken zyn , die zig genoegzaam alleen tot de koude Lugtítreek bepaalen , terwyl anderen ei- genlyk , deels onder de gematigde , en deels onder | de (ei Zio N. Alg. Vad. Letterosf. III. D. bl. 196. `~ auf … 5 5 E. A. We ZIMMERMAN de heete Lugtffreek thuis zyn, zo vindt de oplet- tende ZIMME&MAN het geraaden , dit onderícheid in agt te neemen , en zyne verdere befchryving deezer Dieren ‘aan te vangen, met de zodanigen , die tot de koude Lugtftreek. behooren. Nademaal wyders zommigen hun- ner een (Deck rondsom de Aarde bewoonen, en zo wel in de nieuwe als oude Waereld leeven, terwyl anderen zig alleen in de oude Waereld ophouden; zo geeft hem dit ‘aanleiding, om eerst te fpreeken van die geenen, welken aan beide de waerelden gemeen zyn; en voorts van dezulken, die alleen in Europa, Afia en Afrika ge- vonden worden. Van de eerften, aan beide de Waerelden gemeen, die tot de koude Lugtftreek behioo- ren, handelt zyn Ed. nog in dit Stukje, en de verderen ftaan in het volgende Deel overwovgen te worden. Tot de eerstgemelden betrekt hy het Aeadier, den Eland, den Marter, den Bever , den Rivier- en Moeras-Otter , den Veelvraat, den Lynx, het Zabeldier , den vliegenden Eck- hoorn, het Aformeldier, den Das, den JVaterrag, de Veldmuis , den eAreepten Eekhoorn , den Cabiai of het zo- enaamd Guineesch Biggetje, den Walrus, als mede ver- cheiden foorten van Zeehonden. Eindelyk befluit de Hoogleeraar dit Stukje met eene korte aanmerking over eenige weinige Dieren, waaromtrent men °t niet eens is , of zy zich in beide de Waerelden bevinden, te weeten ; dc Philander, de Phalanger, de Unau of tweeyingerige Luiaard , en de Miereneeter. Zyn Ed. maakt uit de hem voorgekomen Berigten op; dat de Oost- en Westindifche Philander Dieren van verfchillende foort zyn, fchoon ze tot één geflacht behooren: maar de Phalanger onthoudt zig alleen in de oude Waercld; en de Miereneeter, die in Amerika leeft, is van een geheel ander geflacht dan de Afrikaanfche. Wat wvders den Luiaard betreft , hierom- trent blyft hy nog twyfelen; en even zo is het hem onze- = ker, of de Amerikaanfche Sagoin , eene Aapenfoort , ge- noegzaame óvereenkomst hebbe met die, welke men in albysfinie ontmoet. Het merkwaardigfte , dat men wegens deeze Dieren, en vooral met opzigt tot derzelver werfpreiding , by de oplettende nafpoorers der Natuur- Iyke Historie vindt aangetekend , heéft de Hoogleeraar hier by een verzameld, en oordeelkundig nagegaan; *t welk zynen arbeid alleszins nuttig maakt. De warme en heete Landen door dezen os bewoond, zyn, Orenburg (1), Astracan (2), Palestina, Bengan : 2» » CT) OLAFSEN, Tsland. I. Theil, p. 31 en 281. (2) PoNTOPPIDAN , Noorweeg. lI..p. 42. men vindt hier Posfen van drieërlei verwen, witte, roode en zwarte; uit Bergen worden jaarlyks 4020 Vosfenvellen uitgevoerd. ` (3) Oeuvres de Regnard, Paris 1750. Tom. T. p. 118 en 17r. (4) MuLLERs Rusf. Sammi. IH B. p. 57r. (5) STELLER, Kamfchat- ka, p. 223. (6) K.gMPH. Fapan, IV. 139. (7) Canis alop: LINN. (1) RrrscHuov, Orenburg in auscutucs Magasin, 191. (2) PALr . LAS, IV. DEEL. ALG. LETT. NO. 8. A 20 E. A. W. ZIMMERMANN, GECGR. HISTORIE , ENZ, (3). de kust van Coromandel , Barbaryen , Egypten , de Goudkust (4) , en Lthiopien (5). In dmerika leeft de Pos in de Engelfche Volkplantin- gen, Mexico (1), Peru (2), en wanneer men NORBO- ROUGH gelooven kan, in de Magellaanfche Landen. In Duitschland heeft men verfcheidenheden van den Brandyos. De Heer BurFoN zegt, dat men onder onze Vosfen ook zelve graauwe aantreft, ja eenige zelf worden Wolfgraauw en zeer groot. Wy zien zomtyds ook witte Vasen, van welke kiDinGEr eene tekening geeft (ei, Dit ftaaft waarfchynlyk de meening , dat de zwarte, witte, graauwe en Kruisvosfen, verfcheidenheden van de, zelfde foort zyn. PeNNawT neemt 'er ook verfcheidene voor verfcheidenheden der foort. Schoon het niet uitge- maakt is, dat de Vos aan de andere zyde van den Eve- naar gevonden wordt, blykt egter uit zyne groote ver- breiding genoegzaam, dat hy Landen bewoont, die even warm zyn: dus kan men veilig (tellen , dat hy fterk ge- noeg is, om zich in Zuid-Amerika voort te planten.” LAS, Reiz. HE. p. tor. (3) SCHREBER, Zaugth. TII. p. 255. (4) SHAW, Reizen. GRANGER, Keypte, p. 419. (5) L.poLPn, Æ- thiop. ]. 10. ` (1) AcosTA, Hist. Nat. des Indes. Cap. 20. (2) GARCILASSO, Peru, p. 333. QC») Allerley Thiere, 561e Tab. - Voorloopig Register van Charters , Privilegien , Placia- ten, Ordonnantien enz. Stad en Lande betreffende, en kunnende dienen tot het opmaaken van derzelver Groot Placaat en Charterboek ; loopende tot aan de reductie, of het jaar 1594. Te Groningen by P. Doekema , 1789. Behalven het Voorberigt , sao blads. in gr. 8yo. He gebrek aan een Groot Placaat en Charterboek der Provincie van Stad en Lande, (welks nuttigheid in- tusfchen niet te betwisten ís,) heeft den Heer 4. J. de Sitter aanleiding gegeeven, tot een arbeid, die zich thans wyder uitftrekt , dan hy eerst op het oog had. Naar luidt van 't Voorberigt , leide, hy "t 'er voor eenige jaa- ren op toe, om , ten zynen byzonderen gebruike , de Staatspieren - deezer Provincie, zo ver ze hem bekend waren, in eene tydkundige rangfchikking te brengen. For et VOORLOOPIG REGISTER VAN CHARTERS, ENZ. 321 het voortzetten van die verzameling, ten algemeenen nutte , werd hy vervolgens inzonderheid aangemoedigd , doordien de Heeren 4. P. en R. K. Driesfen hem edel- ‘moedig hunne zeer ryke verzameling deswegens mede- deelden , en tevens verder de behulpzaame hand aanboo- den. Van dien tyd af werd die onderneeming een ge- meenfchaplyk Werk ; beloovende de Heeren Driesen den Heer Sittert, byaldien de tydsomftandigheden , gepaard met de aanmoediging en byftand der Honge Collegien , de uitgave van een Charterboek der Provincie mogten toe- ]aaten , in dat moeilyk en tyd wegneemend werk te on- derfteunen 5 ten einde het dus gezamenlyk ter uitvoer te ‘brengen. Om dit nu, na verloop van eenigen tyd, zo volledig te doen, al$ mogelyk is, heeft men °t raad- zaam geoordeeld, in de eerfte plaats, een Woorloopig Ke- pier van het reeds verzamelde en bekende , door open- aaren druk, gemeen te maaken; waardoor de zodanigen, die genegen en bekwaam zyn om dit oogmerk te begun- ftigen, met een opflag kunnen zien , of zy ook nog een alhier onbekend ot onaangehaald ftuk bezitten. Dit zo zynde, is het vriendlyk verzoek deezer Heeren, dat men de goedheid gelieve te hebben van het hun mede te dee- len 3 beloovende zy het hun toegezonden weder getrouw ter hand te zullen ftellen , en by de uitgave te zullen melden, van wien het herkomftig is. Men heeft dit Re. gister, uit alle voorhanden zynde befcheiden, zo volledig en naauwkeurig opgemaakt als mogelyk was 5 zonder eg- ter te willen beweeren, dat alle die ftukken , en: juist in die rangfchikking , nog daadlyk in de Archiven gevonden worden; ook twyfelt men bykans niet, of Ter zullen nog veele ftukken in dezelven zyn, welken hier niet voorko- men. Van 't een en ander, zou men, ter verdere vol- tooijinge deezer verzamelinge, nog veel onderrigting mo- en verwagten, indien de Hooge Vergaderingen eens kon- en befluiten , om den tot nog zorgvuldig bewaarden toegang daar toe te openen. —— *t Is te wenfchen , dat het oogmerk der Heeren Dríesjkn en Sittert, zo van die zyde, als van den kant der Liefhebberen , die byzonde- re Stukken bezitten , dermaate goedgekeurd, en door hun behulp bevorderd zal worden, dat "er eerlang gelegenheid Zy , om daadlyk de hand aan het werk te flaan, tot het vervaardigen van het beoogde Groot Plaaaat en Charter. boek van Stad en Lande, dat der Provincie nuttig , en ter ophelderinge van ’s Lands Histoue bevorderlyk , kan NS A . ON ^ $22 VOORLOOPIG REGISTER VAN CHARTERS , ENZ- Nopens het opftellen van dit Register ftaat hier nog byzouder te melden , hoe men , by de opgave der Stuk- ken, telkens aangeweczen heeft, de Schryvers, in wel- ker gedrukte Werken iets van dezelven te vinden is, of de plaatzen, alwaar de ongedrukte Stukken nog voorhan: Cen zyn. Zulks is gefchied, deels om den Leezer de authoriteit, die men voor ieder Stuk heeft, op te gee- ven, ten einde hy, ecne betere bezittende , dezelve mog- ‚te mededeelen : en dee/s om dit Register , daar het drukken van het Charterboek zelve nog verre afwezig fchynt, „reeds nuttig te maaken. Hier door toch kan een oefen- graage zich nu al, zo lang 'er het Charterboek nog niet Zy, met vrugt van dit Register bedienen; nademaal hy, -nopens het een of ander Duk ondertigting begeerende, ‚daar in de bron of plaats, alwaar het te zoeken is, windt aangeweezen , °t welk hem te gelyk reeds eeni aate vertoont het grootere nut, dat een volledig Charter boek daar zou ftellca. Ten laatfte onderrigt ons de Heer de Sitter nog, dat hy dit Register niet verder gebragt heeft, dan tot in het jaar 1594, of de reductie der Stad; -om dat dit allerge- voegelykst eene affcheiding maakte , tusfchen de oudere en nicuwere Staatsgefteltenis van dit Gewest. ,, Ook zal s» het," voegt hy er ten flot by, s, dan minder ftaatkun- an dige hinderpaalen opleveren in de mededceling en open- aan baarmaaking der egte oude befcheiden. Dog, by aldien an de daadelyke onderfteuning myner Landgenooten hunne , goedkeuring vergezelle 3 ben ik genegen deeze lyst, tat "an aan den tegenwoordigen tyd vervolgd, uit te geeven; aa niet zullende reekenen den.daar aan verknogten arbeid, ‚> wen ik flegts nuttig voor myne Stad- en Landgenooten an heb mogen zyn.” | l | we Het Leeyen en de Regeering yan FREDERIK IL, Koning van Pruisen , gefchetst door den Abt DENINA. Te Amflerdam, ly J. Allart, 1789, Jo gr. 8yo. 536 blads. , behalven de „Voorreden.,. peper de II (* is gewisfelyk een der ongemeenfte eń grootfte Mannen geweest, welke ooit eene aan- zien- CO Zyn.eigenlyke naam was KAREL PREDBRIK, en hy was de Aerde Zoon zyner. Ouderen, zynde twee vroeger geboren Zoens "Le B. in x ^. ~ DENINA , LEEVEN VAN FREDERIK Il. nr mienlyke rol op het tooneel der waereld gefpeeld hebben. Wanneer wy hem befchouwen als Veldheer , als Staats- man, als Deftuurder zyns Ryks, als Liefhebber en Ken- ner van Geleerdheid en Dichtkunde, en zelfs als Deoefe- naar der laatstgemelde (T) , zullen wy onder alle Vor- ften, niet alleen van deeze, maar ook van vroegere Eeu-. wen, flechts weinigen vinden, welken met hem kunnen vergeleken worden, misfchien enkelen, welke hem even- naaren , maar niemand , die hem overtreffe. Jammer is het , dat een zo groot character ontluisterd moest wor- den door eene, verregaande ongeloovigheid in het Gods- dienftige , niet alleen met betrekkinge tot den Geopen-, baarden, maar ook met opzicht tot veele hoofdwaarhc= den van den Natuurlyken Godsdienst, en door cene hardheid , welke fomtyds in zyne daaden doorftraalde je- gens de zodanigen, welke hy niet gunftig was. Het eer-. fte gebrek had waarfchynelyk zynen grond in eenen vere. keerden aanleg van het onderwys , dat hy in zyne jeugd genoot, en in het gezelfchap , waarmede hy naderhand verkeerde; het andere misfchien in de harde behandelinge hcm door zynen Vader aangedaan , en vooral in de mee, nigvuldige zwaarigheden , waarin hy in den zevenjaari- gen oorleg was blootgefteld , de menigvuldige toonceclen, van bloedvergieten cn verdrukkinge, welke hy moest bywoonen, die hy door zyne bevelen moest wettigen, wilde hy niet de prooi worden der magtige vyanden „ welke tegen hem hadden te zamen gefpanneu. -Het is BE: in. de wieg geftorven. Zie bl. rr. De Naam KAREL geraakte naderhand in het vergeetboek. Sommigen, en onder deezen de. Heer WAGENAAR , in zyne Vaderlandfche Historie, noemen hem FREDERIK den llf. Zy befchouwen dan zynen Vader als rRE-. DERIK den H. Maar deeze droeg eigenlyk den naam van rRE-' DERIK WILLEM; Van waar Zen Kleinzoon, de thans regecrende' Kon'ng van Pruisfen , niet FREDERIK de IV , gelyk volgens de opgemelde wyze van tellen moest gefchieden , maar PRLDEuIK- WILLEM de ll genoemd wordt.. (f) Uit suscHiNG's Character van deezen Koning, en zelfs uit het Werk van den Abt DENINA , zo wel als uit des Konings eigen nagelaten Schriften, blykt genoeg, dat hy, raakende zaa- ‘van Geleerdheid, wel in fommige opzichten, eene uitge- breide , maar gcenzins eene diepe, kundigheid bezat. Deeze laatfle was ook niet te verwachten in eenen Vorst. wiens leeven vervuld, was met Zo veele andere en gewigtige bezigheden. ~ . 3 1 424 DENINA geheel niet wreemd , dat men algemeen begeerig is het Character, de Lotgevallen en Bedryven van deezen won- derlyken Man te leeren kennen 5 dat alles, wat , met eeni- gen fchyn van Echtheid , *raskende zyne Gefchiedenis in het licht komt, met graagte ontvangen en gelezen wordt. Het Jet: van ZIMMERMAN , het Character des Konings door BUSCHING , en eene menigte Anecdotes ftrekken tot getuigen van de waarheid deezer aanmerkinge. Maar vol- lediger en tevens beknopter Gefchiedenis van des Ko- nings Leeven en Regeeringe hebben wy , in het Neder- duitsch , nog niet gezien, dan dit Werk van den Heere preNINA. Hy geeft het, zediglyk , den naam van een Schets. En, inderdaad , daar FREDERIK zelve flechts een gedeelte der Gefchiedenisfe van zyn leeven in een veel uitgebreider Werk befchreeven heeft, kan men gemaklyk begrypen, dat de zaaken, in het Stuk, waarvan wy hier fpreeken , niet dan zeer kort en met weinige omftandig- heden , kunnen voorgedragen worden. Maar die Schets is bcarbeid. Met zeer vecl oordeel heeft de Schryver zy- ne ftoffen gekozen. In het verhaalen van Veldtochten,Ge- vechten en Delegeringen , lieeft hy voorzichtiglyk alleen het voornaamíle gemeld , het overige , waarin de meeste Leezers met reden doorgaans minder belang ftellen , voor- bygaande , en , evenwel, genoeg zeggende om den kundigen in flaat te ftellen ter beoordeelinge. De uitvoerige befchry- ving deezer zaaken was ook beter gefchikt voor den Veld- heer dan voor den Geleerden, en zy heeft daarom haare rechte plaats in des Konings eigen Gedenkíchriften. De Heer DENINA erkent dit in zyne Voorreden , in welke hy zyn Werk doet voorkomen als eenen Voorlooper der vol- lediger Gefchiedenisfe van FREDERIK’s Leeven, door den Koning zelven opgefteld. In die Voorreden ontvouwt de. Schryver zyn oogmerk zo duidelyk, dat wy niet kunnen nalaaten een gedeelte derzelve hier in te voegen. an Ons oogmerk is, leezen wy op bladz. VIT, eene an Agtervolgde fchets van het leven van FREDERIK If te an geeven , de omftandigheden , de beweegredenen, het an doel zyner onderneemingen aantewyzen, den geest van an Zyn regeeringsbeftier te doen kennen, en den oor- 39 fprong van zyne gefchriften optegeeven. Zyne afbeel- an ding zal als een befluit uit de opgave der gebeurtenis- aa fen getrokken worden. Vertoont hy zig niet zoo on- ss verzaagd, zoo ftandvastig in de twee eerfte oorlogen, sn als hy in den derden zal verfchynen , is hy omzigtiger an OP LEEVEN VAN FREDERIK IL 425 a, Op zyn zeventigst jaar dan hy in den ouderdom van s, dertig of veertig jaaren was, het koomt daar van daan, an dat hy niet altyd dezelfde denkbeelden , fchoon altyd- 3, denzelfden geest, hadt. Ik heb gemeend hem te moe- an ten afbeelden gelyk hy zig op verfchillende tyden ver- s» toonde, gelyk men hem in zyne gedichten en brieven an zal zien. aa De krygskundige byzonderheden meesten in myn ‚> ontwerp byna niet koomen , het zy om dat zy reeds an bekend zyn, het zy om dat zy nog beter bekend zul- s len worden door de historiën , welke de Koning vau, ə dezelve gefchreven heeft, en die nu openlyk zullen uit- > gegeeven worden , het zy , eindelyk , om dat zy te s veel vervreemd zyn van myn Toart en myn beroep. an Ik kon egter eene der voornaamfte hoedanigheden van ,, den held , die het onderwerp van dit werk is , niet „> Over het hoofd, zien, noch gebeurtenisfen , die de tyd- „ perken en verfchillende omftandigheden van zyn Îec= ‚> ven helpen onderfcheiden , met (Élzwygen voorbygaan. ,; ik houde my gemeenlyk , omtrent het voornaamfte der an gebeurtenisfen , omtrent de dagtekeningen, plaatfen en a naamen van Generaglen, aan het tafereel, dat een Of- ficier en Ingenieur van dezelve gefchetst heeft , byna an Onder het pog van FREDERIK zelven , en tot welk de an uitgeevers van zyne werken fomtyds hunne toevlugt an hebben moeten neemen.” | ae Het overige der Voarreden behelst eenig verflag van gocde , middelmgatige, en flechte ftukken , welke over hetzelfde: onderwerp zyn uitgegeven , en eindigt met de belofte , naa welker vervulling wy rcikhalzen , dat ,, dit aa Deel zal van een tweede gevolgd worden onder den an tytel van het Letterkundig Pruissen , of de flaut der an konften en letteren onder Frederik IT, met eene berede- an neerde naamlyst van de Schryveren , die onder zyne » regeering geboren zyn, of gelecfd hebben." In eene aantekening hier bygevoegd , belooft de Drukker of Uit- fever dit volgende Decl, zo fpoedig het in het oor- pronglyke het licht ziet, insgelyks te vertaalen „en onzen landgenooten aan te ‘bieden. En decze is de éénige plaats , in welke te kennen wordt gegeven, dat men het tégenwoordige Werk als eene vertaaling heeft aan te mer- ken , terwyl anders op den tytel of elders daarvan niets gemeld wordt. Het Werk zclve is verdord in Twee Bocken, waarvan | 4 iet gew — ' DENINA ` het Eerfte , dat Zevenéntwintig Hoofdüukken bevat loopt tot san, of omtrent, het jaar 1770 ; terwyl het . Tweede, in Zeventien Hoofdítukken , het overige behelst wan des Konings leeven , tot aan deszelfs dood, waarby nog in ccn achttiende Hoofdftuk Aanmerkingen gevoegd worden over het Character en de Regeering van FREDE- rik Il. Wy oordeelen ons verplicht dit leezenswaardige Werk wat nader te leeren kenner, en zullen daartoe een geregeld , fchoon beknopt, verflag van. deszelfs inhoud Yoordraagen. Dit zal gewisfelyk ons Bericht eene aan- zuerkelyke lengte geeven , welke nogthans , zo wy-hoo- pen, den Leezer niet zal mishaagen, terwyl wy van om Zen kant, ons der kortheid, zo veel in ons vermogen is, zullen bevlytigen. De Gedenkíchriften (*) , door den Koning zelven op- gefteld, beginnen eerst met deszelfs komst tot den throon , en eindigen met het jaar 1778. Hierdoor is al-. les, wat in de Zes eerfte Hoofd(tukken des tegenwoor- digen Werks voorkomt, daar niet te vinden. Het Eerfte Hoofdltuk des Eerften Boeks bevat een geer beknopt verflag der afkomfte van het Huis van Bran- denburg uit het Geflagt van Hohenzollern, één van welks Leden , in het Jaar 1415, van Keizer siciswuNDus het Markgraaffchap Brandenburg met de Keurvorftelyke Waar- digheid kogt voor viermaal honderd duizend guldens, en daar door de grondlagen eener toekomftige grootheid leide. Van dien tyd nam dit Huis toe in aanzien en magt , voor- al onder FREDERIK WILLEM , bygenaamd den grooten Keurvorst , wiens Zoon, in het begin deezer Éeywe, met toeftemminge van Keizer LEOPOLD , zichzelvê tot Koning van Pruisfen verklaarde. Het Tweede Hoofdftuk begint met de Geboorte des laatst overleden Konings, en eindigt met deszelfs Huwe- yk. Hier vinden wy de harde behandeling, welke hem door zynen Vader werd aangedaan. De Heer BUSCHING geeft hiervan , in zyn Character van FREDERIK pen Il, een bericht, waarin de oorzaaken van het misnoegen tus- fchen den Vader en den Zoon wat dieper uit den grond opgehaald worden. Het geval is te bekend , om "er hier vau (*) Wy geeven Ze deezen naam, dewyl ons onbekend is, Onder weiken tite! de Nederduitíche Vertaaling zal te vooríchyn komen, In het Vransch hebben zy verlchillende benaamingen paar de byzondere ge»eurtenisfen , over welke zy loopen. ^ LEEVEN VAN FREDERIK II, 82? vau te gewaagen, en te akelig om er geen gordyn voor te fchuiven. Maar dit moeten wy aanmerken, dat het gedrag des Konings jegens zynen Vader, en vooral om- trent deszelfs gedachtenis , een der fchoonfte trekken is van zyn Character. Schoon door den ouden Koning op eene barbaarfche wyze behandeld, {preekt hy in zyne Werken van denzelven niet ánders dan met achtinge, zonder eenigen fchyn van wrok over het geen te voorcn gebeurd was. Inderdaad uit zyre geheele handelwyze omtrent zyne Ouderen, uit den raad, welken hy gaf aan den regeerenden Hertog van Wurtemberg , waarvan de Heer BuscHING fpreekt, blykt het, dat de Kaning zeer hooge gedachten had van den plicht der Kinderen, en, tot befchaaming van veele anderen, dien plicht waarlyk be- trachtte. De drie volgende Hoofdftukken behelzen geene byzon- derheden , op welke wy bchoeven ftil te (taan. Wy haasten ons tot het Tydítip , waarin EREDERIK zelve de Regecring aanvaarde. Schielyk had hy gelegenheid, om, fchoon in eene zaak van weinig gewigt , zyne rechten te doen gelden tegen den Bisfchop en het Kapittel van Luik, zo als in het Zesde Hoofdftuk verhaald wordt. In deeze omftandigheid beging het Keizerlyke Hof eene groote onvoorzichtigheid , welke de ecríte aanleiding gaf tot misverftand tusfchen de Hoven van Weenen en van Berlyn, het geen niet lang daarna des Keizers Dochter te ftaan kwam op het verlies van bykans geheel Silefien. . Het tooneel der veroveringe van dit Vorltendom wordt geopend in het Zevende Hoofdftuk (*). De rechten, welke de Koning meende te hebben op de Hertogdommen , Jägerndorff , Liegnitz , Wohlau en Brieg, worden daar opengelegd, Doch hiervau kan de Leezer cen vollediger , fchoon kort, bericht vinden by wac&NAAn , Waderl. Hift. Deel XIX, bladz. 296, cuz. alwaar de reden voor- en tc- gen des Konings eifchen worden bygebragt. Onder de , eerfte is eene zeer zonderlinge , dat het , naamelyk „ an eenen Keurvorst van Brandenburg ner zoude vry{taan aa de rechten en goederen van zyn Huis, voor altoos, an af te ftaan, of te vervreemden.” Men heeft hetzelfde door andere Mogendheden , en zelfs door zodanigen ? ` Wel- (*) In het voorbygaan mocten wy aanmerken, dat op bladz. 49 {taat het Hertogdom Bergen, in plaatze van Berg. Indien dit geene drukteil is, moet de Vertaaler nrsicid zyn door den Fean- chen naam Bergue, u Z 5 l - qs? DENINA welken niet als Souvereinen kunnen aangemerkt worden x ook wel hooren beweeren. Maar, indien men dus altyd mag ontvangen of neemen, en nimmer afítaan of te rug geeven , fchynt eene wyde deur geopend te worden voor twisten en verdeeldheden , en geen Staat kan op eenige voordeelen , welke hem by Verdrag worden toegezegd > langer vertrouwen, dan terwyl zyne magt groot genoeg is, om zich van derzelver genot te verzekeren. Trou- wens, iudien men deezen ftelregel al niet in de befpiege- linge verdedige , de betrachting der meesten is naar den- zelven ingericht. Het voorbeeld der Atheniënferen , wel- ken eenen voorflag van THEMISTOCLES verwierpen, om dat dezelve , volgens het getuigenis van ARISTIDES , wel voordeelig, maar niet rechtvaardig was, heeft onder de Vorften zeldzaam navolgers gehad. —— Doch wy keeren weder tot FREDERIK den IL Hy eischte de gemelde Vorítendommen, en viel tevens gewapenderhand in Sile- fiën , om zyne eifchen te doen gelden. Hy won den Veldflag by Molwitz , of liever zyne Generaals wonnen denzelven : want, volgens het verhaal van den Heere DENINA (*), had de Koning weinig deel aan de overwin- ningc, en was zelfs in groot gevaar , van gevangen te worden. Het Achtfte Hoofdftuk behelst den voortgang van den Silefifchen oorlog , nevens den Veldflag by Czaslau in Boe hemen , die eerlang gevolgd werd van den Breslaufchen Vrede, by welken de Koningin van Hongaryen genood- zaakt was, bykans geheel Silefiën af te (aan, waarvan FREDERIK eerst alleen een gedeelte had gevorderd. De Ko- ning was ook genegen tot den Vrede , misnoegd zynde op de Franfchen, welken hem nier hadden bygeftaan, naar zyne begeerte. Ook wilde hy noch de magt der Franfchen , noch derzelver invloed in het Ryk, vermeerderen. Hy verlangde wel het Huis van Oostenryk minder vermogen- de te zien, maar zo, dat zyne eigene magt, met die van Frankryk , daarmede vergroot wierd. De Breslaufche Vrede was van geenen langen duur. De Oostenrykfthen , van de Pruisfifchen ontflagen , had- den den Keizer uit Beieren, de Franfchen van den Ryks- bodem: verdreven. Het Verdrag van Worms, met den . Koning van Sardinië aangegaan , beveiligde de Italkaanfche Staaten. der Koninginne , welke hierdoor bykans haarc go- - (*) Bladz. 59, 60. LEEVEN VAN FREDERIK Il. 809 Beheele magt in Duitschland konde gebruiken. Dit gaf haar , naar de gedachten van FREDERIK, eene te groote overmagt. De gedwongen afltand van Silefiën , dacht hy, zoude wel eens herroepen kunnen worden. Hy bee floot haar voor te komen , onder voorwendfel, van den Keizer te onderfteunen , en in hoope van een gedeelte van Bohemen aan zyne Staaten te hechten. Hy rukte in dat Koningryk. Zyn inval bragt de Oostenrykíche maat- regels in de war,en noodzaakte Prins KAREL van Lotha- ringen , die reeds in de Elfas was gedrongen, tot den hertocht. Maar deeze kwam zo fchielyk in Bohemen, . dat de Koning genoodzaakt was , dit Koningryk, met overhaasting en groot verlies , te ruimen. De ‘dood des Keizers maakte , kort hierna, groote veranderingen. Frank k en Pruisfen booden de Keizerlyke Kroon aan den oning van Polen, Keurvorst van Saxen, maar deeze was voorzichtig genoeg om dezelve beleefdlyk van de hand te wyzen, behalven , dat hy reeds met de Koninginne van Hongaryen zyne maatregels had genomen : Maar ,, FRE- an DERIK toonde , zegt onze Schryver het geen hy 20 of an 25 (*) jaaren laater ook bewees, dat hy nooit zo an groot was , als in tegenfpoed en rampen.” Hy be- haalde in den volgenden Veldtocht de overwinning op de Oostenrykfchen en Saxifchen in verfcheidene, Veldflagen , en tegen het einde van denzelven, werd de Vrede van Dresden gefloten. Zodanig is de inhoud van het Negen- de Hoofdftuk. Het Tiende bevat alleen!yk eenige familiefchikkingen van weinig belang , het huwelyk van des Konings Zus: ter ULRICA , met den Opvolger van den Zweedfchen Throon, en eenig verflag van het aanwinnen van Oost- friesland. | In den Vrede, welken de Koning nu genoot , befteed- de hy een goed gedeelte van zynen tyd, aan het beoefe- nen der fraaie Letteren. Van een boertig Heldendicht „ onder den naam van Palladium, behoeven wy niet te ge- waagen. Van meerder aanbelang is het Werk, waaraan hy den titel gaf van Gedenkfchriften, om te dienen tot de Ge- C*) Bladz. 87. In plaatze 20 of 25 mogt de Schryver liever 14 of 15 gefteld hebben. Hy fpreekt hier van des Konings toc- ftand in het jaar 1745 , en in het jaar 1759, verloor de koning den flag by Kunersdorff , ra welken hy in de akcligfte omítan- digheid was , die hem in zyn gehe.le lceven overkwam.’ De l Tes 33a 20. DENINA Gefthiedenis van Brandenburg (*) , het geen hy in heg Fransch fchreef , en waartoe zyn Staatsdienaar , de Ba- ron van HERTZBERG, hem de noodige bouwftoffen uit Hoogduitfche Schryveren en oude Staatsíchriften , lever- de. — Koning r&EDERIK de I had te Berlyn ecne Academie van Weetenfchappen opgericht, volgens een ontwerp van den beroemden LEIBNITZ. Zyn Opvolger, FREDERIK WILLEM de I, had niet alleen geenen {maak voor fraaie Wectenfchappen, maar zelfs cenen afkeer van dezelve. Wel verre van de Academie eenigzins te be- gunftigen , poogde hy ze, in tegendeel , verachtelyk te maaken. Misfchien had hy ze geheel vernietigd , indien zy geen onderwys aan Heelmeesters had gegeven. Fne- -»£RIK de II herílelde ze , en gebruikte daartoe de zorg en moeite van den Generaal van SCHMETTAU. De Koning begunftigde de Academie op meer dan ééne wyze, en onder anderen , door zelve Lofredenen op te ftellen en te doen voorlcezen ter gedachtenisfe van verfcheidene Le- den, welke, in de eerfte jaaren zyner Regeeringe, over- leeden. Ook begon hy toen reeds te werken aan zyne Gedenkfchriften , welke , na zynen dood , zyn uitgegeven. 