Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
III Deer. 5 StuK. 62 1618— 1621. Engeland neemt het voor- komen aan, eene vloot, met de onze vereenigd, tegen de zeeroo- vers uit te zenden. 1618— 1621. 490 ALGEMEENE GESCHIEDENIS A Eat Üa een pand meester te maken ten einde Spanje tot werkeloosheid of des noods tot schade- vergoeding te dwingen? Eene vloot, tegen de vloot der Nederlanders opgewassen, bezaten de Spanjaarden niet; maar werd door Koning sacosus eene vloot, mede onder de leus van de beveiliging der zee tegen de zeeroovers, derwaarts gezonden, dan kon zijne scheepsmacht, des noods met die van Spanje vereenigd, die der Staten in bedwang houden. Toen nu de Staten in het begin van Junij hunne scheepsmacht nog sterker schenen te willen maken en aan al hunne Admiraliteitscollegies aanschreven, al de be- schikbare oorlogschepen met allen spoed in behoorlijke orde te brengen en alleen nog maar tot de bemanning nader bevel af te wachten, toen was het voor sacosus tijd om aan de toerusting der vereischte schepen te denken. Wel was Burgemeester Pauw op nieuw bi de hand om van de groote schade te gewagen, welke de zeeroovers van Algiers onzen kooplieden weder berokkenden !; maar wie stond er voor in, dat die belangrijke toerustingen geen bijoogmerk hadden, en dat letterlijk waar was, wat de Staten in het midden van Jalij verklaarden, dat er maatregelen dienden genomen te worden »tot behoud van den vrijen handel op de Levant, die anders langer niet kon gedreven worden.” Werkelijk werd alsnu besloten, geen kleiner scheepsmacht tegen de zeeroovers uit te zenden, dan van 21 bodems, waarvan 16 binnen de Middellandsche zee en D buiten in de Spaansche zee dienst zouden doen. 3 Resol. Stat.-Gen. 14 Julij, 1620. carLeros III, p. 361. Ook werd het nemen van maatregelen tegen de zeeroovers, op de Punten v. Beschr. der Stat. van Holl, gebracht (Resol. Holl. 1 Julij 1620.) 3 Resol. Stat.-Gen. 8 Aug. 1620. Bij deze maatregelen vergat men echter den ongelukkigen WIJNAND DE KEYZER niet. »Alhoewel men (dus werd bepaald) den genomen roovers de voeten zou spoelen naar ’t gebruik, toch zou men, als er iemand van aanzien onder was, hem in leven houden om tegen DE KEYZER uitgewisseld te worden” (Resol. Slat.-Gen. 4 Aug. 1620). DES VADERLANDS. 491 - opdat de beide vloten gemeenschappelijk zouden kunnen te werk gaan 1. Verklaarde 1618— zijne Majesteit zich deswegens nader, zoo zouden zij, maar niet eerder, de instructie — mededeelen, die zij hunnen Vlootvoogd mede zouden geven 2, Misschien hoopten zij, nu de Koning eenmaal overtuigd moest zijn, dat zijn schoonzoon het slachtoffer worden zou van zijnen valechen Spaanschen vriend, de Engelsche vloot tot eene vijandelijke houding tegen Spanje mede te slepen: zoo veel is zeker, dat toep de Staten bericht hadden, dat de Engelsche Admiraal den last mede krijgen zou om met de onzen bij gemeen overleg te handelen 3, er een plan werd opgeworpen, waarvoor cAaLETON reeds half gewonnen schijnt geweest te zijn, maar dat sacoBus, nog altijd hinkend op twee ge- dachten, met het vertoon eener edele verontwaardiging van zich wierp #4, gelijk. bij dan ook zijne toestemming tot de vereeniging der beide vloten niet gegeven had zonder eenig wantrouwen aan den dag te leggen en te kennen te geren, dat hij eigenlijk meer reden had om met den Koning van Spanje gemeenschappelijk te handelen, dan met hen, die zijne onderdanen in de Oost-Indiën zoo slecht bejegenden en, terwijl zij thans zoo veel ijver aan den dag legden om de beide vloten te vereenigen, te voren de za- menwerking tegen de zeeroovers hadden afgewezen 5, Zoo onbeschaamd en beleedigend durfde caRLETON ons aan ’s Konings vroegere dubbelzinnige plannen herinneren en nogmaals van het gebeurde in de Oost-Indiën ophalen. — Nadat saconus ernstig ver- maand was, alsnu zijne vloot met de onze te vereenigen, vertrok HAUTAIN nog voor het einde van September, maar tegen het einde des jaars lag hij nog voor Duns: — men had begrepen, de vloot bij de dreigende breuk van ’t Bestand voor eerst niet ver van huis te moeten zenden 9, Weldra daarna echter ging zij naar de Middellandsche zee onder zeil, zonder dat er van eene vereeniging met de Engelsche sprake was. De Staten verzuimden niets om die klachten over het voorgevallene by Bantam le logenstraffen. Er kwamen gedeputeerden van de Bewindhebbers der Oost-Indische Compagnie opzettelijk naar 's Gravenhage om verslag te doen van de laatstelijk uit de Oost ontvangen berichten, en de Admiraal van pen mHacGxw, van daar terugge- keerd, was in staat omtrent al wat men verlangde nader inlichting te geven. Met deze — E ta berichten toegerust, gaven zij aan CARLETON het volgende antwoord: de vijandelijk heden ake klachten van Engeland. 1 CARLETON lIl, p. 361. ? Resol. Holl. 18 Aug. 1620. 3 Resol. Stat.-Gen. 14, 15 Sept. 1620. 4 canLETON, III, p. 380, 381. 5 canLETON, Ill, p. 377. è Resol. Stat.-Gen. 17 August.; 18, 21 Sept.; 27, 28 Decemb. 1620. Bij al die toerustingen legen de zeeroovers, scheen ook Frankrijk niet geheel achter te willen blijven. Althans liet de Hertog van nevers hier te lande een zevental schepen uitrusten en wapenen om tegen de zeeroovers te dienen. Met Februarij (1621) waren er vijf gereed (Resol. Stat.-Gen. 12 Oct. 1620. 3 Febr. 1621). 62 * 1618— 1621. 492 ALGEMEENE GESCHIEDENIS van THOMAS DALE waren de aanleiding van het gebeurde geweest: onder schijn van vriendschap had hij zich van een rijk geladen Nederlandsch schip meester gemaakt, de matrozen gevangen genomen, en gedreigd den goeverneur op te hangen en al onze schepen te nemen. Te Jacaíra had hij ons belegerd, ons eene nederlaag toegebracht; in één woord hij was opgetreden, alsof hij ons geheel uit de Indië verjagen wilde, waartoe hij dan ook, zoo erkende hij zelf, gekomen was. Was de oorlog te voren tot de Molukken, Amboina en. Banda, beperkt geweest, hij had ze (misschien tegen zijne instructie) in de kwar- lieren van Bantam overgebracht. Hoe kon het dan euvel geduid worden, dat de onzen zich hunne vernietiging niet hadden laten welgevallen, maar zich tegen hem te weer gesteld ‘hadden. Er had eene ontmoeting plaats gehad op den 2den Augustus en op den 15e» October 1619, terwijl het traktaat van vereeniging den 7den Julij van dat jaar gesloten was: hoe kon dan toen de tijding dezer gebeurtenis reeds te Bantam bekend geweest zijn? Wel was het schip de Ster in December 1618, toen de gecommitteerden om over de vereeniging te handelen aangekomen waren, uit Engeland vertrokken; doch toen was de gunstige uitslag der onderhandelingen niet te voorzien, en dat schip had ook bevelen mede om op het voelspoor van pare met geweld te werk te gaan. Thans was door het tot stand komen van het traktaat in de zaak voorzien, en waren de par- tijen tot wederzijdsche schadeloosstelling verplicht. Dus konden Hun Hoog Mogenden niet begrijpen, wat de Bewindhebbers der Engelsche Oost-Indische Compagnie had kunnen bewegen om Zijne Majesteit met zoodanige klachten lastig te vallen, te meer daar die Heren zelven reeds in Mei aan onze Compagnie over de zaak geschreven en verklaard hadden, op grond van het traktaat, op schadeloosstelling te rekenen. Ten slotte smeekten zij den Koning, wel te willen gelooven, dat Zijne onderdanen nimmer hetzij in de Oost, hetzij in het Noorden, vijandelijk door de onzen bejegend waren zon- der eerst uitgedaagd te zijn. Derhalve verzochten zij Zijne Majesteit de noodige bevelen te geven, dat zulke aanslagen niet meer plaats grepen. Wat de beleedigende woorden aangaat, door de matrozen tegen Zijne Majesteit gebezigd, Hun Hoog Mogenden ver- foeiden ze onbepaald, en zouden daarvan bij de eerste gelegenheid het bewijs geven, opdat de eerbied blijken mocht, die zij Zijner Majesteit toedroegen !. DES VADERLANDS. 495 ——————————————————————ÉÁ» A———————— de Oost-Indiin tusschen Engeland en Spanje te verdeelen !, — Toen de Gedeputeerden der Staten-Generaal dat antwoord aan canteron overbrachten, had ‘hij, hij erkent het in zijne briefwisseling zelf, daarop niets te zeggen. De afgevaardigden brachten in de vergadering het bericht terug, dat hij op nieuw aangedrongen had op antwoord betref- fende de zaak der visscherij 2: bewijs genoeg dat hg slechts woorden gesproken had, die ter zake niets afdeden. — De Koning, het spreekt van zelf, was met dit antwoord weinig in zijn schik. Om hem een schijn van voldoening te verschaffen, beloofde CARLETON hem, dat de matrozen, die beleedigend. over hem gesproken hadden, streng ondervraagd en daarna voorbeeldig gestraft zouden worden. Wat er verder betreffende deze zaak te doen zou overblijven, stelde de Koning ten slotte uit tot de komst der buitengewone Ambassade ?, Had sacosus de werving van eenige troepen in Engeland ten behoeve van Bo- hemen meer dan bloot bij oogluiking toegelaten, hij beijverde zich niettemin aan 1618 — 1621, Voorstel om eenige Engelsche soldaten over Ne- deze krijgsonderneming het voorkomen te geven, alsof niet hij, maar de Staten- derland naar de Generaal die troepen uitzonden. Dadelijk had hy te kennen gegeven, dat hij niet wist, wien hij het bevelhebberschap over de te werven benden zou toevertrouwen. Dit beteekende, dat hij den naam van geen Engelsch Heer van zijn Hof als haar hoofd genoemd wilde hebben. Het doel was, aan morace vxnz, den bevelhebber der Engel- sche regimenten in Nederlandsche dienst, het bevel over de nieuwe soldaten op te dragen. Zoo zouden zij slechts een deel schijnen uit te maken van de reeds vroeger in de Nederlanden aanwezige Engelsche manschappen. Toen het verzoek kwam om HORACE VERE aan hun hoofd naar de Palts te laten vertrekken, maakten de Staten en de Prins daartegen geene zwarigheid. Tot saconus plan behoorde ook, dat die Engelsche soldaten over de Nederlanden naar Duitschland zouden vertrekken: zoo toch smolten zij van zelve met het Nederlandsche leger zamen. 3 CARLETON, P. 372, 3973, 402. Palts te zenden. 1618— 1621. Financieele toe- stand der Repu- bliek in dit tijds- gewricht. 494 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ———————————————————————————ÉO— kunnen doen falen. — Zoo had men de vergunning van de Staten en den Prins niet afgewacht, en bleek het, dat sacozus de geheele onderneming eer verbieden zou, dan ze op andere wijze laten vertrekken. Immers slechts op deze en geene andere wijze kon hy de zaak voor zijne bijzondere vrienden, de Spanjaarden, vergoelijken. — De brief van vonra eindigde met het verzoek om schuiten, ten einde de troepen den Rin op te voeren; om wapens en mondbehoeften; om wagens tot vervoer der bagaadje van het punt af, waar zij de schuiten zouden verlaten, tot in de Palts toe; om een ge- wapend geleide door Duitschland heen, en eindelijk om een paar schepen ten einde hen op zee te geleiden en om loodsen, aangezien er in Engeland geen loodsen genoeg te vinden waren. — Dus bleek het, wat er van die met zoo veel ophef aangekondigde uitrusting te denken was, De geheele zaak was eene misleiding: Engeland leverde niets, dan een klein aantal van alles ontbloote manschappen. Die benoodigdheden, door de onzen te leveren, zouden, ‘heette het, door den Koning van Bohemen betaald worden; maar wat had dit te beduiden, daar de Koning van Bohemen immers door ons met geld ondersteund werd? — De Staten waren niet gezind om zich zonder tegenspraak naar JACOBUS zin te schikken. De Prins verscheen, in de vergadering, en nu besloot men den Heer vow nomna te antwoorden, dat de reis langs de Weser Hun Hoog Mo- genden veiliger en minder kostbaar voorkwam: zelfs al. moest men langs de Weser te land reizen, had men het voordeel, dat men verre van den vijand bleef en bovendien door de rivier gedekt was. Bovendien Hun Hoog Mogenden wisten niet, of zij een ge- noegzaam aantal troepen tot geleide beschikbaar hebben zouden. — Doch wat baatten deze aanmerkingen? Ten slotte verklaarden de Staten, dat, zoo men begreep by het ontworpen plan te moeten blijven, zij voor alles zouden zorgen en zelfs den Wagen- meester der Generaliteit zouden gelasten den Engelschen ten dienste te staan. Het eenige waarin zij JAGOBUS “niet ten volle te wille waren, was dit, dat zij niet twee, maar slechts één oorlogschip zonden om de troepen op zee tot geleide te verstrekken. 2 Resol. Holl. 4 Julij; 2, 17, 19 Decemb. 1620. Resol. Stat.-Gen. 6, 9 Mei; 17,19, 20 Jani, 31 Julij; 11, 12 August.; 10, 26, 30 Sept.; 20 Oct. ; 1, 21 Nov.; 3, 18, 21, 31 December, 1620. 3 Voorgesteld in de Propositie tot de Consenten, 21 Oct, 1620, en later ten uitvoer gebracht. DES VADERLANDS. 495 mm P ENG MEME ee UTIMUR EE het betrekken van het veldleger, hetwelk eene uitgave van 600,000 gulden vereischte ! , te voorzien, ziedaar wat, niet minder dan de houding van Koning sacosvus, geschikt was om voortdurende zorgen te baren. De krijgszaken vereischten vele kosten; maar het was niet, omdat het vorig Bewind het onderhoud van het leger en de oorlogsbe- noodigdheden verwaarloosd had. Integendeel in de Propositie tot de Consenten voor het jaar 1619, door den Prins en den Raad van State in de maand December 1618 iogele- verd, terwijl OLDENBARNRVELT nog in de gevangenis zat, wordt verklaard, dat » Hun Hoog Mogenden zeer wijselijk gedurende het Bestand altijd geraden gevonden hadden niet alleen al het krijgsvolk, tractementen en andere lasten van den staat van oorlog aan te houden, maar ook (iets waartoe eigenlijk het Fransche Bewind verplicht was) voor de betaling der Fransche troepen te zorgen.” In 1618 hadden dan ook de oorlogs- | lasten zes en een half millioen gulden bedragen ?, en dat de Staten van Holland, nog vóórdat de Prins de voorstanders der vorige Regering uit die vergadering verdreven had, volstrekt niet gezind waren om de oorlogszaken onder de moeijeljkheden van het oogenblik te doen lijden, kan hieruit blijken, dat toen zij de Consenten niet wilden inbrengen vóórdat aan Hollands rechtmatige financi¢ele eischen voldaan was, zij niettemin toestonden » dat de loopende lasten van den oorlog zouden betaald mogen worden 3.” Maar niettemin gingen de kosten, in de jaren 1619 en 1620 gemaakt, de gewone inkomsten verre te boven. OLDEN- BARNEVELT had nimmer op het geld gezien, waar het gewichtige belangen gold. Ook hadden de Provinciën in 1618 hare loopende schulden, in den vorigen oorlog gemaakt, nog niet betaald, en beliep de schuld ten laste der Generaliteit de som van ongeveer 5,680,150 gulden 4. Deswegens beschuldigden hem zijne tegenstanders, dat hij de finantiën in verwarring gebracht had: niettemin behoefde in dien tijd aan geene buitengewone be- lastingen gedacht te worden. Maar oen zijne tegenstanders aan het bewind waren, streomde het geld langs alle kanalen de staatskas uit, en moest men op het opdrijven van de oude en het invoeren van nieuwe belastingen bedacht zijn. 3 Resol. Stat.-Gen. 6 Dec. 1618. In 1620 bedroeg de staat van oorlog ongeveer twee millioen meer (Resol. Stat.-Gen. 29 Julij, 1620). 3 Resol. Holl. 20 Sept. 1618. Zie Hollands toenmalige financieele eischen, hiervoor D. III. St, II, bl. 808, 809, 846. 4 Resol. Stat.-Gen. 6 Dec. 1618. In de Proposities van zijn Excellentie en Raad van State voor 1620 en 1621, wordt de Generaliteitsschuld begroot op 4,893,960 gulden (Resol. Stat.-Gen. 21 Oct. 1619. 29 Julij, 1620). 5 Resel. Holl. 1, 11, 17 Julij, 1620. 1618— 1621. 1618— 1621. 496 ALGEMEENE GESCHIEDENIS van het opnemen van geld op renten meende te moeten onthouden, »daar, zeide men, die renten of interessen toch niet anders waren dan de kanker van den Staat !." Maar in de andere Provinciën was men te minder gezind om zich de geweldige opofferingen van geld te getroosten, naarmate er met de omwenteling minder verandering van over- heidspersonen had plaats gehad. In Utrecht, waar de omwenteling andere personen op het kussen had gebracht, had de Regering er belang bij om aan den gang van zaken geene' bezwaren in den weg te leggen. In Overijsel had de Prins bij den Adel, wiens beroep de oorlog was, en bij de Predikanten in de Steden invloed genoeg. In Zeeland beloofde men zich van de hervatting des oorlogs eene ver- nieuwing der voordeelen, vóór het Bestand behaald; maar in Gelderland 2 en vooral in Friesland en Groningen moesten de bezwaren op verschillende manieren overwonnen worden, Een eerste middel daartoe was de krachtige taal door den Prins, Graaf witLem LODEWIJK en den Raad van State in hunne jaarlijksche Propositie tot de Consenten ge- voerd, waarbij zij de noodzakelijkheid van een voortdurend verzet tegen de vijanden, die steeds onzen ondergang bedoelden, deden uitkomen, en als den geschiktsten weg om tot dit verzet in slaat te zijn de invoering van de gemeene middelen van constmplie aan die Provinciën aanbevolen, waar zij nog altijd achterwege bleef: was, zeiden zij, slechts de goede wil en de noodige vaderlandsliefde voorhanden, dan zou de maatregel der algemeene invoering van die middelen wel te treffen wezen 3. Om Gelderland, dat in Mei (1620) nog geen last gegeven had om zijne Consenten te openen 4, tot het willig dragen der lasten te bewegen, zal het bezoek veel toegebracht hebben, hetwelk de Prins in het voorjaar van 1620 aan de Staten van Gelderland bracht, wier Landdag hij bijwoonde bij gelegenheid dat hij de grensvestingen in oogenschouw ging nemen 5. Gezindheid Maar in de beide Noordelijke Provinciën kwam veel op den invloed van den Stadhouder in de Provincie Friesland. Graaf wiLLEM LODEWIJK aan: dezen invloed kon hij in Groningen, waar hij slechts met ééne groote Stad te doen had  September 1619 verklaarde Gelderland zich ongezind om langer bij te dragen tot het in dienst houden der bidets. De Provincie kreeg toen eene ernstige vermaning, dat het thans geen tijd was om ze af te danken (Resol. Séat.-Gen. 13 Sept. 1620). 3 Resol. Stat.-Gen, 21 Oct. 1619; 29 Julij, 1620. In December 1620 werd eene Commissie benoemd om eenige middelen te beramen, die in alle Provincién zouden kunnen ingevoerd worden, Holland beval als zoodanig den impost op de tabak aan (Resol. St.-Gen. 15 Dec. 1620.) 4 Resol. Stat.-Gen. 9 Mei, 1620. 5 Resol. Stat.-Gen. 8, 13 Mei; 6 Junij 1620. $ De Stad Groningen was bereidwillig genoeg om zich opofferingen ten behoeve van den oorlog te getroosten. De Staten-Generaal roemden hare »goedwillige, heroique en courageuse resolatie" om uit eigen middelen bij te dragen tot voltooijing van de vestingwerken der stad. DES VADERLANDS. 497 ennn dien vereischten de moeijelijkheden, die de Regering te overwinnen had, zijn gedurig 1618 verblijf in 's Gravenhage. Wel veroorzaakte hem dit geen persoonlijk nadeel: want de xis Staten-Generaal stonden hem in Maart, 1620, tot vergoeding zijner moeiten en kosten eene som toe van 4000 gulden !; maar de behartiging der algemeene belangen in Fries- land en Groningen scheen er bij te lijden. Dus besloot Graaf wrLLem LODEWIJK in dezelfde maand Maart den Landdag dezer Gewesten te gaan bezoeken, en wat meer is,. op zijn advies en dat van Zijne Excellentie, besloten de Staten-Generaal een tweetal af- gevaardigden uit hun midden naar den Frieschen Landdag te zenden, met het erkende doel om Friesland te bewegen zich niet langer te verzetten tegen de uitvoering van de uitspraak der Staten-Generaal in de zaak van Delfzijl ?, maar mede om de Staten van Friesland, die nog eene schuld aan de Generaliteit van ongeveer 160,000 gulden te betalen hadden, en draalden hunne Gedeputeerden last te geven tot het openen hunner Consenten, bereidvaardiger te maken tot het vervullen hunner verplichtingen, en tevens om hen over te halen de Dortsche kerkeordening aan te nemen, en alzoo een einde te maken aan den slechten indruk, door hunne weigering om daartoe over te gaan te weeg gebracht ?, De Heren cocmH en Remen pauw werden van den aanvang aan lot deze bezending bestemd 4. De eerste had juist gelegenheid gehad om zijne bekwaamheid in het bijleggen van geschillen te oefenen, daar hij te Hasselt, alwaar de Overheid tegen het gewelddadig optreden van eene onvergenoegde partij had moeten gehandhaafd worden, de gemoederen had weten te verzoenen 5, In April bezochten cocu en PAuw de stad Leeuwarden slechts voorloopig 6; want in het begin van Mei werd van de zijde van Groningen op nieuw aangedrongen, dat zij den Frieschen Landdag, die tegen den sten dier maand zou plaats hebben, toch niet verzuimen, maar zich aldaar van hunne taak kwijten zouden. Werkelijk vertrokken zij weder naar Friesland 7, Of zij het voorne- men gehad hebben, zoo zij geen genoegzamen goeden wil aantroffen, den een of anderen gewichtigen maatregel te nemen, is moeijelijk te zeggen; maar zooveel is zeker, dat daartoe de medewerking van Graaf wiLLEM LopEWwI:K niet gemist zou hebben kunnen worden, en deze ontviel aan de Provincie en het geheele Vaderland ten gevolge eener Dood van Graaf . pe e ° . e. WILLEM LODE- beroerte, die hem den 25sten Mei overviel, en, hoezeer er zich eenige teekenen van wiy, ! Resol. Stat.-Gen. 20 Maart, 1620. 2 Zie hiervoor bl. 432, Noot 2. 3 Resol. St.-Gen. 30 Maart; 9 Mei; 27 Junij; 8 Julij, 1720. paaxpr, IV, bl. 285. 4 Resol. St.-Gen. 20, 21 Maart, 1620. 5 Resol. St.-Gen. 14, 15 Febr.; 24 Maart, 1620. Ook in Elburg hadden den 27«« Febr. (1620) / onlusten plaats. De Prins zond er twee Compagniën soldaten heen (Resol. St.-Gen. 2 Maart). 9 Resol. St.-Gen. 4, 15, 18 April, 1620. 7 Resol. St.-Gen. 4, 14 Mei, 1620. = UI Deer. 3 Srox. 63 | 1618— 1621, 498 ALGEMEENE GESCHIEDENIS d beterschap hadden opgedaan, den 10den Junij daaraan volgende in het graf sleepte !. Van zijne jeugd af aan had hij, op het voetspoor zijner heldhaftige ooms en vader, zijn leven en al zijne krachten voor de zaak der Nederlandsche vrijheid veil gehad en daaraan nooit volprezen diensten bewezen. Hoe moeijelijk zijne taak aan het hoofd des bestuurs in Friesland en Groningen geweest moet zijn, kan slechts hij beseffen, die zich voorstelt, welke elementen van oneenigheid en burgertwist er in die Gewesten wa- ren blijven woelen. Des te grooter eer komt hem toe, dat hij meester heeft weten te blijven zonder geweld, tot instandhouding der Unie, het groote werk zijns vaders. Jam- mer maar, dat er een tijd gekomen is, dat hij het belang van het Land en het voor- deel van zijn Huis heeft gemeend te moeten zoeken op eenen weg, die hem den voor- treffelijksten voorstander van de waarachtige belangen der Republiek als zijnen tegenstander moest doen beschouwen, en dat sommigen er een zekere beteekenis in hebben kunnen vinden, dat de aanval van beroerte, die zijnen dood ten gevolge heeft gehad, hem over- komen is op den verjaardag van OLDENBARNBVELTS dood 2% — Prins maurits was dadelijk bezorgd, dat dit sterfgeval ten gevolge hebben zou, dat er of geene of minder Compagniën, dan hij verlangde, uit Friesland en Groningen zouden komen om zich bij het leger te velde te voegen. Zijne ongunstige verwachting werd niet verwezenlijkt: ten minste lieten de Staten van Friesland negen van de ter hunner repartitie staande Compagnién uittrekken 3; maar van den anderen kant kwamen coca en rauw onverrichter zake.terug: de Staten van Friesland bleven bij hunne vroegere besluiten aangaande de zaak van Delfzijl en de Dortsche kerkeordening *, en nog herhaaldelijk moesten zij ernstig vermaand worden niet alleen om hunnen Gedeputeerden last te geven hunne Consenten te openen, waartoe zij niet voor het einde van Jalij overgingen 5; maar ook, en de Staten van Overijsel en van Groningen met hen, om hun aandeel van de kosten van het leger te velde te voldoen 6, De Friesche Admiraliteit te Dokkum onttrok zich aan de ver- plichting om mede te werken tot de uitrusting der vloot van 21 schepen, die tegen de zeeroovers werd uitgezonden, hoezeer zij slechts één schip van de 21 te leveren — 1 Archiv. de la Maison d'Orange, S. 11, T. Il, p. 570, 571. canLETow, lll, p. 309, 318, 321, 332. 2 Den 134 Mei, naar den ouden stijl, die in Friesland nog gevolgd werd. snawpr, Hist. d. Ref. 1V, bl. 285. 3 Resol. St.-Gen. 16, 24 Junij, 1620. 4 Slechts het vierde Lid der Staten, de Volmachten der Steden, keurden de kerkeordening goed ; doch de drie andere Leden (oOSTERGO, WESTERGO en ZEVENWOLDEN) overstemden dat ééne Lid (saaxpr, 1V, 285). 5 Resol. St.-Gen. 16 Junij; 20 Julij, 1620. 6 Resol, St.-Gen. 26 Sept., 1620. DES VADERLANDS, . 499 | had 4, en haalde zich wegens deze » willekeurige schennis eener plechtig aangegane 1618— verbindtenis” de strenge bestraffing der Staten-Generaal op den hals % Tegen den win- — ter, eindelijk, was er al weder sprake van eene bezending naar de Staten van Friesland om hen op nieuw tot onderwerping aan het besloit der Generaliteit ten aanzien van Delfzijl te bewegen ?. — Toch bekwam Graaf witLem LOpEWIK in den persoon van Graaf raxsr ae . . * ] t zijnen broeder zxwsr CASIMIR eenen opvolger, die wel met minder invloed, maar toch — pi ples land, Prins Mau- RITS in Grontn- Ten tijde van het overlijden van den Stadhouder was hij te Leeuwarden tegenwoordig, — Omme- met niet minder ijver de Contraremonstrantsche partij en Prins maurrrs gediend had. en in Augustus werd hij tot Goeverneur van Friesland benoemd, In Groningen en de Ommelanden echter volgde hij zijnen broeder niet op. In dit Gewest werd de Prins van Oranje in December daaraanvolgende tot Goeverneur gekozen 4, Er waren er ge- | weest die Prins wavarrs, door hem de beide goevernementen op te dragen, tot Stad- houder van al de Vereenigde Provinciën hadden willen maken; maar dit zou den Prins al te zeer het voorkomen van Monarch der Nederlanden hebben doen verkrijgen, Anderen weder hadden de betrekking van Stadhouder onvervuld willen laten; maar dit zou Friesland en Groningen tegenover de Generaliteit, en de Staten dezer Gewes- ten tegenover hunne ingezetenen te eigenmachtig hebben gemaakt. Dus kwam slechts Prins HENDRIK nevens ERNST Casiuta ernstig in aanmerking 5, Maar Prins HENDRIK zou wellicht spoedig als zijns broeders opvolger in de andere Provinciën in aanmer- king komen, en alsdan zou deze Vorst weder te groote kans hebben om alle Ne- derlanden tot één goevernement te verbinden; bovendien men kon van hem eene te- rugwerking tegen de staatkunde van het oogenblik duchten, Geen wonder derhalve dat ERNST CASIMIR ten minste in Friesland benoemd werd. Aan Prins mennez werd weldra eene rol in de krijgsbewegingen tegen spiNoLa toebedeeld. Om behoorlijk op de hoogte te zijn van hetgeen de Geünieerde Duitsche Vorsten be- zending van sloten en verrichtten, alsmede om hun van goeden raad te dienen en hen van de waak- 3 pui "Y zaamheid en bereidvaardigheid der Nederlanders te verzekeren, had de Prins den Heer VAN BANDWIJK, lid van den Raad van State, naar de Palis gezonden 9, Naauwelijks was hij in de eerste dagen van Julij te Heidelberg aangekomen, of hij vernam de tijding van het verdrag, in het eind der vorige maand te Ulm tusschen den Hertog van Beijeren en den bevelhebber der Unie, den Markgraaf van Anspach, gesloten. Dit verdrag, ! De Admiraliteit van Middelburg leverde 3 schepen, die van Rotterdam 3, die van Enkhuizen of Hoorn 4, die van Amsterdam 10 (Resol. St.-Gen. 4 Aug.). * Resol. St.-Gen. 29 Oct., 1620. 3 Resol. St. Gen. 17 Nov., 1620. 4 Resol. St.-Gen. 15 Junij; 20 Aug.; 31 Dec., 1620. 2 Jan., 1621. © carreton, IlI, p. 332. 6 canLETOR, IlI, p. 340, 341. Van het Rapport van dezen Heer, op het Rijksarchief voorhanden, is voor de volgende bijzonderheden gebruik gemaakt. 63 * 500 ALGEMEENE GESCHIEDENIS «———————————————————————G un!!! I waartoe de Geünieerde Vorsten te eerder overgingen, omdat het leger der Liga sterker was dan het hunne !, en zij, zoo sPiNoLA naderde, tusschen twee vuren vreesden te ko- men, stelde maxmmutraan van Beijeren in staat om zijne geheele macht, den Keizer ter S ale — hulp, tegen den Koning van Bohemen te keren. De Vorsten der Unie meenden genoeg te doen, zoo zij de Keur-Palts tegen seora verdedigden. Zelfs vleiden zij zich nog, dat de Spanjaarden geene vijandelijkheden tegen de Palts plegen zouden; uit ontzag voor Engeland en Frankrijk, door welks bemiddeling het verdrag was tot stand geko- men, zouden zij zich (dus redeneerde men) daarvan wel onthouden. Bovendien werd er uitgestrooid , dat de Aartshertog ALsERT te Brussel overleden, en dus de geheele tocht van SPINOLA afgesprongen was. Bij deze stemming kon de ijver om zich ten strijde toe te rusten niet groot zijn. Niet voor na het midden van Augustus kwam de Paltsische Landweer, en dat nog slechts op aandrang van RANDWIJK, in de wapenen. De strijd- lustigste en heftigste der Vorsten van de Unie scheen de Markgraaf van Durlach: deze dacht over de Fransche staatkunde geheel in den geest van de Nederlandsche Contrare- monstranten; hij was verstoord over het verdrag van Ulm en bijna geneigd om zijne verdere dienst aan de Unie te onttrekken; maar nanpwisx, daartoe door de andere Hoofden der Unie uitgenoodigd, zette hem neder, en toonde zich in de verwachtingen, die bij van Frankrijk zeide te koesteren, geheel een leerling van OLDENBARNEVELT ?. — Na het verdrag, te Ulm tot stand gekomen, was het leger der Unie vandaar opgebro- ken, en had zich, pa den Rijn overgetrokken te zijn, in verscheidene dorpen op Palt- sisch gebied, van Worms tot Oppenheim, Mainz en Ingelheim, gelegerd. Deze bewe- ging droeg RANDWisKS goedkeuring weg, aangezien men daardoor den vijand den pas over den Rijn afsneed, en den troepen, die de Prins van Oranje wellicht te hulp zou zenden, zoo veel nader kwam. Maar de strijdlust der Geünieerde Vorsten was daarom piet vermeerderd, Zij hadden eene bijeenkomst gehad, waartoe Ranpwisk niet was uit- genoodigd. Blijk genoeg, dat zij daar maatregelen te beramen hadden, die zij wel be- grepen dat den Nederlander niet behagen zouden. 2 Zie het Rapport van aaxpwux op het Rijksarch. fol. 10 recto. 3 Den 27% Julij werd de ban, door den Keizer tegen ragpenik en zijne medestanders uitge- vaardigd, aan de Staten-Generaal bekend gemaakt (Resol. St.-Gen. 27 Julij, 1620). DES VADERLANDS. 501 ———————————————————————————————É a —»— slechts als een voorwendsel aangemerkt hebben. Op die bijeenkomst der Vorsten was — 1618— juist een brief van den Prins van Oranje ontvangen, waarin hij hun aanried, zich toch SS goed tegen sPrwora te weer te stellen, te meer, daar het hoogst onzeker was, of, in- geval zij door dien Spaanschen veldheer werden aangevallen, hun uit Nederland troepen te hulp zouden komen. Dit bericht had groote ontsteltenis veroorzaakt; maar ANSPACH had de gemoederen weder gerust gesteld door te zeggen, dat hij alles goeds verwachtte, daar Hun Hoog Mogenden gewoon waren meer te doen, dan te beloven. Terwijl de Geünieerde Vorsten dus dobberden tusschen hoop en vrees, nam SPINOLA Spinoza trekt met een leger, zoo het heette, van 30,000, maar zeker niet grooter dan van 20,000 ecn man den tocht naar Deutschland aan. Zoodra Prins mavrrrts dit vernam, begaf hij zich naar het leger te velde bij Schenkenschans, en legerde zich voor Wezel, in de hoop dat dit den Markies nog van zijnen tocht zou terughouden. Doch wel veroorzaakte ’s Prinsen opdagen groote ontsteltenis binnen Wezel; maar srota zette zijnen marsch voort: hij liet eenige benden onder pon vrLAsco achter, om onze armee gade te slaan !, Tegen dezen iets te ondernemen, kon het belang der onzen niet medebrengen. Immers zou zulks eene openbare inbreuk op het Bestand geweest zijn, en de Gecommitteerden te velde hadden den bepaalden last mede, dat er niets tegen het Bestand zou ondernomen worden 2: of de vrede met Spanje niet bewaard kon blijven, dit zou eerst later moeten blijken, en in allen geval zou de schennis van den vrede zonder oorlogsverklaring door niets gewettigd zijn geweest. Het eenige wat Prins mauarts zou hebben kunnen doen, was dat bij sprwota zelven had aangevallen, of nog beter, dat hij hem ware nagetrok- ken, om hem, met de macht der Unie tegenover hem, tusschen twee vuren te bren- gen. Maar voorwaar het was geen gebrek aan moed noch verzuim van de gunstige ge- legenheid, dat hem met zijn leger op de grenzen deed blijven. Bij den binnenlandschen toestand, bij het rechtmatig ongenoegen, dat er tegen de Regering bestond, mocht hij de grenzen niet verlaten: alleen de zekerheid, dat ’s Prinsen troepen plotseling in ge- noegzamen getale op elk punt tegenwoordig konden zijn, hield hen, die eene tegenom- wenteling zouden hebben willen uitlokken, in bedwang. Bovendien, al had Prins mav- nits zich, ten aanzien van het Binnenland gerust, van de grenzen kunnen verwijderen, waagde hij niet te veel, indien hij zich met nagenoeg al de gewapende macht der Re- publiek aan een toch altijd mogelijk gevaar blootstelde? Ware zijn leger een ongeluk overkomen, het Land had er zijne onafhankelijkheid bij kunnen inschieten 3. Zoo ware 1 cantetor, lil, p. 328, 334, 362, 366, 367. Resol. St-Gen, 29 Aug., 1620. 2 Resol. Holl. 12 Aug., 1620. 3 cARLETON, III, p. 385. Op deze bladz. van caaLeton moet in plaats van toutes les Provinces- Unies gelezen worden: tous les Princes Unis. Met het oorspronkelijk Engelech (all the United Princes) voor oogen kon de vertaler zich lichtelijk dus vergissen. 1618— 1621. 502 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ————————————————————————————————————————— het dan wellicht raadzamer geweest, de ontzettende kosten te besparen en het leger, waarmede men toch niels kon uitvoeren, niet eens op de grenzen te brengen. Maar men moest toch iets doen, vooral om Engelands wil, deels ten einde de verwijten van Koning sacosus te ontgaan, deels ten einde hem de zedelijke verplichting op te leggen om onze pogingen te ondersteunen, die in ’t belang van zijn geslacht werden onderno- men !, Daarom werd het te velde trekken van het leger doorgedreven, en opdat de mare van den te Ulm gesloten vrede, waarmede het lot van den Koning van, Bohemen eigenlijk reeds beslist was, de Staten niet mocht doen besluiten, alle verdere toerustingen te doen staken, hield de Prins het bericht van dat verdrag weken lang terug. Met een brief, den 21 Junij gedagteekend, was het hem geworden, en eerst den 20sten Julij, toen de maatregelen reeds genomen waren, bracht hij het in de vergadering der Staten-Generaal 2. Op zijnen tocht door het Guliksche beijverde srimora zich den Nederlanders geene re- den van klachten te geven: hij ontzag zoo veel mogelijk de plaatsen, waar Staatsche be- zetting lag, gelijk de Prins op zijne beurt van zijne soldaten geene gewelddadigheden in de buurt van Wezel duldde 3. Zelfs schijnt het, dat de komst van een kwartiermeester van sPINOLA te ’s Hage (hij was, zoo het heette, wegens onmin uit de dienst verwij- derd) moest dienen om den Prins gerust te stellen, dat men niels tegen Gulik voor had 4& Maar hoe bleef onder zulke omstandigheden een vijandig optreden van Prins MAURITS tegen sPINOLA nog mogelijk? Waarlijk de Prins was onwillens mede in de za- menspanning verstrikt, die den ongelukkigen rrrprRikK aan de straf overleverde. — Dietz, eene bezitting van het Huis van Nassau, werd op den tocht door seroza ingenomen, nieltegenslaande de Graven van Nassau met zRNST CASIMIR aan het hoofd zich te voren tot de Staten-Generaal gewend hadden met het verzoek hunne verdedigingsmiddelen te- gen sPINOLAS komst met eenige Slaatsche officieren en geoefende manschappen te mogen versterken: dit was hun toegestaan, en voorzeker zal deze bijstand Siegen en het Huis te Dillenburg voor vijandelijke inlegering behoed hebben 5, Tegen het einde van de maand Augustus waren de onlangs uit Engeland aangekomen manschappen genoegzaam toegerust om den tocht naar Duitschland te aanvaarden 6. Zij moesten door eene genoegzame macht beschermd zijn, ten einde niet voordat zij met het leger der Geünieerde Vorsten vereenigd waren, in de handen van semora te vallen, 1 canteton, IlI, p. 336. 2 Resol. St.-Gen. 20 Julij, 1620. Slechts door drogredenen kon men zich het gewicht van dat verdrag ontveinzen. Een staaltje van zulke drogredenen levert ons camLETow, p. 349, 350. 3 CABLETON, Ill, p. 368. 4 CABLETON, p. 350, 358. 5 canteton, III, p. 367. Resol. St-Gen. 7, 8, 10, 31 Julij, 1620. 9 Resol. St.-Gen. 31 Aug., 1620. -—7 P2 OR P^ ’ y / ps EP £7; ° A *^ N bo t : ^s Wy a7 -— ttl LECT EL meen agah m aq =s LI wig PM LL LI TERTIT j EEE HUNE HEU BREE um AERE DU | H Ee enn iit: fiasticieesiz Fehi HEEEHERH EERE HHEPETEH | E | mennen HH : : aaa H iui n uu H BINA qum oe 1 ° er * tos e ™ 3 ` i a L s . a ` m «* . — 2 . - a T TT SM IUe S e AES VELIE Y EE N EE ETE NO as Ex : Sat , i : m ; ; o oat z phe ws cnt ` Sie Got yr S 15 , DA I e toc et oi gd 5. m 18— 521. ; one My a ux s a E eue dus . | MAURITS 1 t * oe 8 Cen E Pe T IN Be dues ‘aque, nx le ruiterij a — ” * . a H 2 P s 4 f rns HEN- la g +3 ; ^ H » * x " . r N $ » d ES s "i MASA 3 ei * ‘ Ja e dt 6 h dH A 1 . "eM LP rs . naar e *. y ; ; . i . . en geleide : I " PE ty L " Dt x F Mt. s: à P i ` : i * aa i * t EP" RIN p - 7 Engelsche à i ; M f d . iden. DA utt t. TE i» 12 1 *1 H ES 1 5 1 — x NI ry rf ^ Pea ^: it X H e F Z , e à . n ‘ T , . 1 Muse. Ma XUI ME E -— E CE |- quus et ox aa MUN æ | P * d A ‘ | en « 5 E * i hd s " r| : " E ' 1 " $4 7 d 2. g En t t i en ° i 1 “ol n: e a Ya M A QUE E 5 GERE LAC mE C , s d X uat e HK * ? * E © ' Pda gd se ae "s ES l 1 PIS [] x ai » ' — é} u 1 yo i a Eur ENS ‘ PN : à ir B. " D e š . i i >» oe 4 i * à : ESI E. . a S * , » * M Sats u r š *, t * "F; ee * — 1. ‘a " TA ^ Ü . a lt QNNM rn. "E. s zp tte,. . t *,* a I > : . "4. Y — T 04 t) as mu " tt i . : r "y s l Ss v.. MN , D ae lw ' ‘ Sol wu Nate : > : — i ; 5 i. t REN iva Wi via "s * * um $ — n ZO eats Y ` \ t i d ` P " a n - . 4 i n 3 « r — i n ee E Pa . tal x ensi o. 5! A: : ` ‘ a .* oe att [| 3 ad . sds : . ' t ail ^ toy ea ° * DE| ^ vi ) li : MN A thos“ ! TEE ° 5 x t i Y d 4 $ 5 V fe Ns ean’ i ‘ es! f — * Y i 1 i } (C baat E "= J Q3 ae je 2 & i , à : s” * = 5 » e $ ` . b Pe 1. . " date . URE a neencg-oWw ooo voeds doct 45e wo MIE. uota go Ha ab ace oues \ + 4 * : d * 4 x š ? » i è "ES . : tubis. de dee, ; Seat Aa (t4 E E a a 18 fou ' bk ae È ' tlg 4 : . * ` — $ "M "E MR x ts a . NM Gt NIE 4 -t 1 er iu ] r Z . * 2 a Pad i e se . ‘ my v g « 3o . , . ^l `. \ * . Vere i. M a? , ' H 2 a i ' d Hat re? mt tit 5 velt? é a ` à L] b 1 ; : m y ; $ ix 3 7 " * & t ' » 455 1 te ri s t (M ai " ae mee > ! . ——— 33. © * t ‘ ee 8 «1 ` ae hr ee “8 s t m . -t i e " à 1 v as? "6 e s Ye $ 1 P Uu EH b ; ee + , D st : 3 A 1 L : 1 a, à á 7 e bre tae e: J ved deerde ee an sd Ag BRE ‘ 0. P — A - y « $6 C° A PE i ` on is E RE a . h^ f mE w z KUR p> V LEJ -- d t 1 i 3! ` ey Y — x Pr — Š j ` . t iv dag ot m "NC iis En ete ake Pe a Se ve ka jx b A x as D we \ ` = ] ~ ut P " b " = 4 ` t - S Nt . . “Or, ee © *' 1 ` "o. t| o ry er ii t H. pue oe s Eon? n i , ke 32 ge EE. ege. ct E: ESTE vae ceu Na it e 4 T "PRO apy vegin m i: 1 jw cpseas en ipe us VET TS ss ' . a $ * ° 2 s ; D i (e ta t UN 4 1 e ė á ^ * s Uu um a a aa ae * j i : H i . RR UNIUS ` t m T r CC ats . . ` 1 OO s Vt vo a [ocv . brt bn B ` J a t a 5 sw » er 48 : oo, x: : - " e fre va * + DES ata Y ' a? t fa — E : . 1 2 , e ` i i i E 1a 7 * B v a a i ps B RED aes c £ * aa Vs S { ba 8 ‘ r u oot A. t9 à r 6 a + * 2 f ^s y>“ Ree i l 1 ye T ae et any had i & $ . v "] ví) à ita gaye Aw i )àSuC ° ES V^ p n I 3 it r 5 m 5 RN hi J Vo. 1 s M p d imo te RR , H IN. [" y £ ai ii M 5. (tnt, -i t ld. binn. ` a je aar dy "RR, Q0) ee E i . €” nd "ig A 1 q ^ 49. "que cn DES VADERLANDS, 605 en nu besloot de Prins hun zijne gansche ruiterij onder Prins ngwpark en 2000 mus- Dr keliers ten geleide mede te zenden 4, Voorwaar een opmerkelijk besluit! Wel mocht ,,. 