VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
__ Dit voorgeftelde mea reden geftaafd zynde, zo merkt on- ze Autheur verder aan, dat het Water tot ons komt, of uit ‚ den Dampkring, door de Wateragtige Verhevelingen ; of uit den boezem der Aarde, door Wellen en Bronnen; of eindelyk uit Stroomen , Laagten eh algemeene Vergader- plaatfen op den Aardbodem;, gelyk Rivieren, Meiren, Zee- ën; het welk hem aanleiding geeft tot het nafpooren van den oorfprong en in ftandhouding der Bronnen. De onder- zoekers der Natuure zyn, zegt hy, in zo ver de zaak eens, dat ze een omloop van Water vastftellen, indiervoege dat het Water uit de Bronnen afloope na Zee, en weder door een geregelden omloop uit de Zee in de Bronnen kome; waar doór de Bronnen altoos konnen blyven vloeijen, en zich in de Zee ontlasten , zonder dezelve te doen overloo- pen. Doch dit toegeftaan zynde, zo blyft de groote vraag nog ter beantwoordinge over; op welke wyze , langs welken weg, komt bet Water uit de Zee in die Bronnen? en hier om- trent zyn de gevoelens verdeeld; te meer, daar °t niet ge- noeg is een Stelfel uit te vinden, waar door men doet zien, hoe het Water van den Oceaan , volgens de Wetten der Waterweegkunde , zeer ver.in °t vaste Land op heeft konnen gebragt worden, om daar eene Bron te maaken; maar dat zelfde Stelfel ook reden moet konnen geeven, hoe dat Wa- ter zyn Zout, zyn Bitter en zyn Slym, ’t geen men weet dat hét Zeewater natuurlyk eigen is, en in zuiver Bronwa- ter niet gevonden wordt, is kwyt geraakt. De oplettende Nallet vindt geen genoegen in ’t gevoelen van hun, die wil- len dat het Zeewater, door onderaardfche buizen loopende, in de Bergen overgehaald , of door de aardgronden gezypeld zynde, zoet Bronwater verleent: hy ftemt veel gereeder hun toe, die van gedagten zyn, dat Regem, Sneeuw , Mist enz. hier in aanmerking komen, en dat het Water uit den Damp- kring de oorzaak der Bronnen zy; welk gevoelen hy nader opheldert en bevestigt. Doch langs welken weg het Water tot ons kome , zelden of nooit, vervolgt hy,) vindt men Water, hoe doorfchy- nend ook, dat mert geen vreemde Stoffen, (zonder van de ' Lugt of ’t Vuur te fpreeken ,) belaaden ‘is; gelyk door proef- neemingen, die hy opgeeft, en beredeneert, getoond kan worden; dóor welke proeven men ook den aart der Wate- | ren, j DOOR DEN ABT NOLLET. ab ren, welker hoedanigheden men weeten wil, kan leeren kennen. —— Indien men ’t Water flegts van grove vuilig- heden zuiveren wil, is °t genoeg het te laaten doorzygen 3 maar, als men ook de fyner vreemde ftoffen daar van atzon- deren wil; is °t noodig het zelve over te haalen ; dat egter alleen van dienst is, als het Water belaaden is met vaste Stofdeeltjes; want indien dezelven van dien aart zyn, dat: 2y,.zo wel als het Water, in dampen opgeheven konnen worden, zal het Water, fchoon overgehaald, niet zuiver- der geworden zyn. —— Zommigen hebben wel gedagt dat het Water, door °t menigvuldige overhaalen, in Aarde ver- andert; doch herhaalde proefneemingen hebben doen zien, dat men veel eer heeft te denken, dat de aardagtige ftof „die op den bodem van den Kolf blyft liggen, naa dat men °t Water tot droogwordens toe heeft overgehaald, uit de Lugt komt, en eene vreemde Stof is, die zich onder °t Water gemengd heeft. —— De vreemde Stofdeeltjes, onder ’t Water gemengd, gemeenlyk zwaarder zynde dan °t Water, keurt men niet zonder rede hèt ligtfte Water voor ’t beste; cgter zou dat ook eene kwaade hoedanigheid konnen heb- ben; doch dan kan men °t op de Reuk gewaar worden. Wat deszelfs betrekkelyke zwaarte aangaat, die is aan alle plaatfen niet even deze\fde; die van ’t zuiverfte, als Regenwater of gelmolten Snéeuw, ftaat doorgâans tot die van ’t Goud als `- 1tot1gt, tot die van °t Kwikzilver als 1 tot 14, en totdie van de Lugt als 1000 tot 14. | Wanneer men ’t Water aan de werking van ’t Vuur bloot- ftelt, wordt het allenskens warm, en zet zich uit tot dat het begint te kooken; waar naa het, zelfs door een zwaar- der vuur, niet heeter wordt. Dit is algemeen bekend „maar 't kan gebeuren , zegt onze Onderwyzer, dat het Water zich reeds zo {terk uitgezet heeft als het. kan,eer ’t nog zyn hoogtten trap van hette verkreegen heeft; en °t kan ook der- maate beneepen zyn, dat het, zich minder dan naar ge- voonte uitzettende, ondertusfchen merkelyk heeter wor- de. Het eene en ’t andere heldert hy op door duidelyke proefneemingen, en toont daar uit aan, wat denkbeeld men zich van °t kooken des Waters hebbe te maaken; waarom het in °t ydel eerder kooke; en van hoedanig een aart de werking van ’t Water zy „in den beflooten Ketel van Papin, waar in de hardfte Beenderen in weinig feconden week ge- maakt worden: ’t'welk hem aanleiding geeft, om eene aan- merking mede te deelen, over de voorzorg, die men in ° maaken en tekenen van den Thermometer , heeft te draa- gen. | | | Hier 262 NATUURKUNDIGE LESSEN. - Hier aan volgt eene overweeging der fmeltkragte van 7 Water, waar door het in alle lichaamen , de vette ftoffen;, harften en eenige zeer harde t'zamengroeifels uitgezonderd, indringende, eene zeer groote menigte van dezelven ont- bindt en doet fmelten. Ter ophelderinge hier van bepaalt zich onze Autheur inzonderheid tot deeze werking van ’t Water op de Zouten; waar omtrent hy de twee volgende zaaken in aanmerking neemt. 1 Een Zout, dat men in ’t Water werpt, fmelt ‘er in meerder of minder hoeveelheid in, naar den aart van ’t Zout, en den trap der hette des „Waters. 2 Het Zout, fmeltende, verkoelt doorgaans het Water. De Heer Abt Nollet toont dit door eenvoudige proeven, en verklaart zeef duidelyk deėze verfchynfelen ; ivaar op hy eenigermaate uitweidt ovêr de zontheid-der gee Veelen: zyn van gedagten dat de Godlyke Voorzienig eid bedoeld heeft de Zee, door middel van ‘t Zout, voor °t be- , derf te bewaaren; doch dit gevoelen fchynt niet bondig! zeewater is °t bederf onderworpen, als °t in beflootene va- ten bewaard wordt ;en men vindt zelfs onder de heete lugt- ftreeken groote Meiren die zoet water hebben, en nooit in Stinkpoelen veranderen. Dat het Zeewater zouter is in warme Landen, dan in °t Noorden beantwoordt volkomen aan. bovengeftelde o dewyl het Water meerder zout kan doen fmelten, naar maate dat het warmer is: en dat de Zee weezenlyk zout in zich heeft is eene bekende waarheid, uit het zout, dat men in de zogenaamde Zoutpannen uit het zeewater trekt, op de kusten van Aunis, van Bretagne en elders ; blykende uit proefneemingen „‘fchoon in de. uit- komst juist niet altoos even gelyk, dat ieder pond Water omtrent een loot Zout uitlevert. Maar de vraag is hier; van waar beeft de Zee dien voorraad van Zout ; en boe blyft die Zoutheid altoos genoegzaam dezelfde ‚zonder af of toe te neemen? Men vooronderftelt hier toe gemeenlyk Zoutmynen op den Bodem der. Zee, en eene geduurige {melting , die °t gefta- dige uithaalen evenaart; doch deeze evenredige {melting is gansch niet waatfchynelyk: zou °t niet aanneemelyker zyn te tellen, dat die Zoutmynen al van de eerfte tyden der Scheppinge af uitgeput zyn geweest, en dat de Zee nu geen nieuw Zout meer krygt, otn dat ze ‘er niet meer te- fmelten vindt? Doch hoe blyft de Zee dan nu altyd even Zout? Men kan er op antwoorden, dat het Zout, ’s jaarlyks uit Zee gehaald, tot ons Voedfel en andere gebruiken gebezigd „een vast en log zout is dat niet vervliegt; maar meerendeels op de vlakte van den Aardbodem blyft liggen 3 waar door *t, van è DOOR DEN ABE NOLLET. 363 van ’t zoete Water; ingeflurpt zynde, met het zelve weder Zeewaards gevoerd wordt: overeenkomftig waar mede men ook bevindt dat de loopende wateren gemeenlyk eenig zout in zich hebben; des men met rede moge denken , dar ge- - meen, water alleen zoet te noemen zy, in vergelyking met het zouter Zeewater. === ’t Is waar, we gebruiken ook gegraaven Zout, en derhalven zou men , op den gemelden grondflag voortgaande, konnen vermoeden, of ‘er dus niet meer Zout in de Zee zou komen, en dezelve dus van tyd tot tyd zouter worden Doch men bedenke , dat ’er een merkelyke gedeelte van ’t Zout agter blyft, dat de Natuur befteedt, aan °t onderhouden en aankweeken der Dieren, Planten, Gewasfen; en alles wat in inboud en omtrek toef neemt, als mede om de Mynen en Zoutbronnen in ftand te houden, of nieuwe voort te brengen. Wanneer men naamlyk Water heeft, dat warmer is dan de Lugt, die het omringt, neemt het Vuur „dat ’er uit waa- femt, de deeltjes van de Oppervlakte, die voor deszelfs bot- Zing ’t meest bloot gefteld zyn, met zig in zyne vlugt me- de, Deeze kleine Waterklompjes, op die wyzelosgemaakt, ryzen naar om hoog, of verfpreiden zich, zoo door de kragt van de Schok die ze ontvangen hebben, als door de opzui- ging van de Lugt, die in dat geval eveneens werkt als een pons; en maaken die foort van Rook uit, dien wy Damp noemen, en die zo veel te dikker is, naar maatedatde Lugt, die hem ontvangt, konder zy en daar door te beter in ftaat,- om hem minder yl en digter te doen worden. Deeze Damp, geen Vogt maar eene Vheiftof, volgt denzelfden weg, dien het Vuur gewoon is te neemen, en verfpreidt zich na alle Zyden; vry door de Lugt van den Dampkring heen vliegen- de is dezelve niet merkelyk heeter dan het water, daar hy uit voortkomt; maar in een beflooten werktuig „als den Ke- tel van Papin,wordt hy heet genoeg om tin en lood tedoen fmelten , ja men is van oordeel, dat hy zo heet en gloeiend gemaakt kan worden, als gefmolten Koper of Yzer. De , e 264 NATUURKUNDIGE LESSEN De Damp heeft daar benevens eene verbaazende Uitzettings: kragt: het Water zet zich van Yskoud tot Kookend Heet niet meer dan ł; uit; maar een waterdruppel, in een glaazen bolletje tot damp gemaakt, beflaat een omtrek die 1 3000 of 14900 maal grooter is „dan de omtrek van den druppel was; en als de Damp; dien men dwingt zich uit te zetten, geen ruimte heeft om zich uit te breiden, doet hy kragt op atles wat hem weerftand biedt, en die kragt kan al vry aanmerke- lyke weerftanden overwinnen; naar uitwyzen der preefnece- mingen, overeenkomftig met de dagelykfche ondervinding, in verfcheidene gevallen; gelyk onze Autheur in °t breede toont. By die gelegenheid doet hy onder anderen zien, dat de kragt van °t Buskruid ook hier aan toe te fchryven zy: het vuur, zegt hy, verandert de zwavel en ’t Salpeter in dampen; en zet dezelven zo fterk uit, als ze eenigzins uit- gezet konnen worden, of het beletfel, dat hen weerhoudt, door deri langer of korter duur van zyn weerftand, wil toe- laaten. Het fpringen van ’t Buskruid floeg alles in ftukken , wierp het Water over al rondom heen op de brandende ftoffen, en {moorde de Vlam. Eene manier van Brandblusfchen , die, fchoon van geen algenteenen dienst, egter in verfcheidene gevallen met een goed gevolg aangewend zou konnen wor- den. Eindelyk befluit hy de tweede afdeeling deezer Lesfe met kortlyk onder ’t oog te brengen, dat men, in ’t nagaan - cr | J . ` r - DOOR DEN ABT NOLLET: 265 der: oorzdaken van ’t vuurbraaken der brandende Bergen ; niet alleen heeft te denken om een onderaardfchen Brand, midsgaders om °t uitzetten der Lugt, maar ook tevens om de uitzettingskragt der Dampen „zo van de brandbaare Stof- fen, als van ‘t Water, dat zich daaromftreeks ligtlyk bevin- den kan, en door een gevalligen toevoer en t’zamenloop nu en dan op die plaats mogelyk zulke Vuurbraakingen doet ge- booren worden, die van tyd tot tyd gebeuren. ‚Het Water dus befchouwd hebbende als een agt, en als Dump, zo heeft men °t, ten derden 5 nog aan te merken als Ys: —— Wanneer het Water, naamlyk, geen genoegzaa- me hoeveelheid van Vuurftoffe, ter vloeibaarheid , in zich bevat, beginnen deszelfs deeltjes elkander van te naby te raaken, verliezen daar door hunne onderlinge Beweegbaar-. heid langs en over elkander, kleeven en zetten zich het ee- ne aan ’t andere vast ;en vormen dus eindelyk een vast door- fchynend lichaam, dat men den naam van Is geeft; gelyk men dien overgang , uit den ftaat van Vloeibaarheid tot dien van Vastheid, Bevriezing noemt. Van hier is het Ys kou- der dan ’t Water, en deszelfs koude neemt toe, naar maate dat het meerder van die {toffe des Vuurs verlieze. Naadee- że algemeene omfchryving wyst onze Autheur den Leezer; die lust heeft tot een breedvoerig onderzoek, na de natuur: lyke oorzaaken der bevriezinge, tot eene Verhandeling van den Heer de Mairan over dit onderwerp (*); terwyl hy zich, naar ’t bedoelde van dit zjn Werk, bepaalt tot de ge- wigtigfte verfchynfelen, en de naaste oorzaaken , die onder ’% bereik van proefneemingen vallen. In gevolge hier, van toont hy eerst, hoe men door proef: neeming de manier van bevriezen zo by flappe als by fterke Vorst kan nagaan, et leidt daar uit af, dat het Vuur by °t vriezen uit het water trekt, waar doorde waterdeeltjes dig ter tor elkanderen naderen ; het welk de ledige tusfchenruim- ten enger maakt „en de Lugt die ’er in is tot lugtbelletjes doet tzamenloopen; waar door het ys, grooter van omtrek wor- ` dende, (doorgaans #5) meer plaats beflaat dan °t Water be- floeg; des het ook, ligter zynde dan Water op het Water ‚ konne dryven. —— Men heeft zich wel verbeeld dat het Water zich zelf uitgezet had, doch genoegzaam alle heden- daagfche Natuurkundigen houden zich verzekerd, dat men °t gemelde Verfchynfel aan de Lugt heeft toe te fchryven „te. meer daar men door proeven kan toonen, dat Ys van Water zon. (*) DifJertatien fur la Glace, ou Explic. Pbyfig. Ec. ` 466 NATUURKUNDIGE LESSEN zonder Lugt zwaarder is dan anders; zo dat men reden teb: be om te ftellen , dat men „Ys 'maakende van Water, ’t welk geheel van Lugt gezuiverd was, °t zelve zo zwaar zou be- vinden als het water zelve. ——+Deeze ligtheid van ’t Yson- dertusfchen is iets zonderlings : genoegzaam alle ftoffen , wanneer ze haare vloeibaarlieid verliezen en in vaste lichaa- men veranderen, neemen af in grootte; egter is 't Is nog- tans de eenigfte uitzondering niet, gefmolten Yzer zet Zich ‘gok uit, als ’ koud wordt: en onze Onderwyzer is niet vreemd van te denken, dat men hier uit dit verfchynzel kan oplosfen. De gefmolten yzerdeelen verliezen met de min- fte koude hunne vloeibaarheid, en zyn, het eene aan tane dere hangen blyvende, en zich onder elkander verwarren- de, wel dra niet meer in {taat om te vloeien, waar door ze genoodzaakt worden „ zich in eene onvolmaakte en niet ge- noeg geregelde fchikking te zetten, en tot een vast lichaam te worden. Misfchien heeft dit ook plaats in °t Water 't welk ‘bevriest; dat te waarfchynelyker is, om dat de ver- grooting van omtrek meerder is, naar maate dat het Ysdoor eene fterker Vorst gemaakt wordt. Dit komt hem aannee- melyker voor dan ’t gevoelen van den Heer Musfchenbroek, die wil dat de Koude en Vorst twee verfchillende zaaken ‘zyn; dat de laatfte het uitwerkfel is van “eene zoutagtige Stof overal in de Lugt verfpreid, die * Water remt; en dat men de vergrooting van den omtrek van °t Ys heeft toc te fchryven aan ’t indringen van die vreemde Stoffen, die't Vs doen uitzetten: dit gevoelen kan hy, behalve andere re- den die hy daar tegen inbrengt, te minder omhelzen , om dat het alleszins blykbaar is , dat de Zouten wel Koude maar geen Ys ntaaken, en ’t Ys ook geen ziltigheid aan- neeme, — Hier op gaat de Heer Abt Nolet over om een breeder verflag te geven van de uitzettingskragt van Ys, die wy in alle lichaamer, die van binnen vogtig zyn, in ’t vriezen ondervinden ; en verledigt zich ver- volgens tot het wederleggen van eene gemeene dwaaling raakende het Grond.ys, als werd het zelve onder ’t Water op den grond gemaakt; daar °t zeker is, dat alle wateren eerst aan de oppervlakte bevriezen. Tot dus ver gefproken hebbende van ’t bevriezen van ge- meen Water, handelt onze Autheur in °t vervolg van ’t be- vriezen van andere Vogten, wier aart eenigzins met dien van °t Water overeénkomt: waaromtrent hy in ’t algemeen aanmerkt; dat fchoon dit plaats hebbe in allerhande foorten van Stoffen en Lighaamen, die een genoegzaame voorraad van Vogtigheid in zich hebben „die Bevriezing egter verzeld gaat met byzondere en verfchillende omftandigheden, naar maate van de byzondere hoedanigheid of van de hoeveelheid der verfcheidene zelfftandigheden, die met het Water ge- mengd zyn; het welk hy door. proefgeemingen op fchoott Water, zout Water en rooden Wyn byzZonderder bevestigt. Uit die proefneemingen blykt, dat fchoon Water fchielyk bevriest en °t hardfte Ys maakt, dat het zoute. Water lang- zamer bevriest, weeker van Ys, en bevroozen zynde wels nig zout is; en dat de Wyn met fchilfers of bladen vriest , en zyne geesten in °t midden vergaart. Dit geeft den Heer Abt ‘Nollet aanleiding tot eenige aanmerkingen over het bé- vriezen der Zeeën, de bevroozene Roomen en andere Vog- ten, die men dp Tafél brengt, en ’t tekénen van de merk- imaat van Ys, op de Thermometer; en hier op laat hy nog eenige ophelderirigen volgen, ovér de tekeningen, die men tomtyds in ’t Ys, in Poelen en Stinkflooten , ontmoet, waar van zommigen zeer veel werks gemaakt hebben , die egter zeer eênvoudig te verklaaren , en van geen weezenlyk belang zyn: als mede overhét bevriezen van Vrugten ende Ledemaaten van Dieren en Menfchen ; doendetegelyk zien „ dat ‘er geen hoop is van bevroozene Ledemaaten te herftel… len, dan alleen, wanneer men ze zeer langzaam weer laat ontdooien ;door ze „by voorbeeld „eenigen tyd inde Sneeuw en in koud Water té houden „eermen ze adn eene zoêle Lugt en Warmte bloatftelt. -__ . . _\. z Onze Autheur hegt hier aan verder nog eene proefnee- ming van dè werking der Zoutefi op het Ys of den Sneeuw. Het Water, zegt hy, dat tot bevriezens toe koud is, kan hog merkelyk kouder worden ; niet alleen als ’t blootgefteld blyft voor eene Vorst , die hoe langs hoe meerin felheid: toeneemt , gelyk bekend is; maat ook als men dat Water of Ys vermengt met Zouten of eenige andere Stoffen, ‘die ‘er in door konnen dringen, en daar het zelf ook, terwyl het fmelt, in doordringen kan. De Heer Abt Nollet bewyst dit met eene baarblykelyke proefnecming „die onstevenstoont; ÏL DEEL, LETT, NỌ, 6. dat --— TNT 268 NATUURKUNDIGE LESSEN dat het Ys fmelt door eene hooger graad van Koude, doof Kunst verwekt, dan ’er noodig is om het Water te doen be- vriezen; en dit verfchynzel in ’t breede verklaard hebbende, laat hy ‘er de ontvouwirig van een tweede verfchynfel , dat in den eerffen opflag nog zonderlinger voorkomt „o volgen: te weeten; Wyngeest met Ys gemengd doet het Ys fmelten en maakt het zeer koud: maar mengt hem met Water, hy doct regt het tegendeel; het mengfel wordt merkelyk war- mer, dan één der beide Vogten was ,eer ze met elkanderen vereenigd wierden. — Uit het gezegde over de door Kunst verwekte Koude leidt onze Onderwyzer vervolgens eenige tegels en voorzorgen af, die men in agt heeft te neemen, wanneer men Vogten en Dranken door Kunst wil doen be- vriezen 5 en nademaal men, om de kosten te fpaaren , zich hier toe zomtyds bediend heeft van ongezuiverde Salpeter , zo leert hy by die gelegenheid dat het zuiverfte Salpeter uit zyn eigen aart maar een zwakken graad van Koude te ‘wege kan brengen, en dat de fterkere koude, door onzuivere Sal- peter veroorzaakt, toe te fchryven is aan °t Zeezout dat er mede vermengd is : weshalve men hier uit eene procve kan opmaaken, om *t beste Buskruid te leeren kennen; als zyn- de dat „ het welk in °t Ys de kleinfte koude veroorzaakt, van ’t zuiverfte Salpeter gemaakt. Daar benevens geeft hy te kennen , dat men zich tot het maaken eener Kunstkoude, met minder kosten, en een goeden uitflag, bedienen kar van de wuda of Potasch , die men Varec noemt, zynde de asch van Wier en eenige andere Zeeplanten, die men op de Kusten van Normandie in groote menigte brandt. De Heer Abt Noiler befluit ten laatften deeze Les met een kort berigt van °t dooijen, en ’t geen daarop volgt, wanneer ‘er, naa dat het reeds begonnen heeft te dooijen , weereene’ nieuwe Vorst opkomt, als daar is het glad worden der We- gen, het hangen van Yskegels, en ’t geen bovenmaate fcha- delyk kan zyn, ’t bevriezen der Planten. Wanneer de Be- zaaide Landen „ zegt hy, door ’t dooijen t'eenemaal door- trokken zyn met Water, en ’er dan weer een nieuwe Vorst op volgt, wordt de wortel van het Zaadgewas, en deszelfs opfchietende {teel omkleed met Ys, °t welk hem kneust „ breekt, {nydt en niet zelden-fterven doet. Doch de oplet- tende Vertaaler van dit Werk, doet in eene korte aanteke- ning zien, dat men dit fchadelyke gevolg veel eet heeft toe te {chryven aqn eene bevriezing en verftikking der Vogten in de Planten vervat, en ’t komt hem waarfchynlyk voor y dat de uitlandfche gewasfen, gelyk de Oranjeboomen in °t ges DOOR DEN ABT NOLLET, 269 geheel geen Vorst konnen verdragen „om dat de buisjes „die derzelver: Vogten of Sappen bevatten, te teer zyn, om de uitzetting tegenftand te bieden , gelyk dit eenigermate blyk- baaris, in de flapwording der Bladeren door de Vorst. Men kan uit dit beloop deezer twaalfde Lesfe genoegzaam zien „dat dezelve de-aandagt der Leezeren niet minder waar-- dig is dan de voorgaanden; en op éene:dergelyke wyze is ’t gelegen met de volgende Les over de natuur en cigenfchap- en van °t Vuur, waar van ’t eerfte gedeelte nog in dit Stuk je vervat is; welke inhoud wy by eene andere ‘gelegenheid zullen opgeeven, als zynde dit‘ Artikel voor tegenwoordig reeds breed genoeg uitgeloopen. | id ` r’ OM oO OT Verklaaring der korte Stellingen van HERMAN BOERH AA- VE, in zyn Ed. leven Hoogleeraar der Genëeskunde in de Akademie te Leiden enz. over de Kennis en Geneezing der Ziekten , door GERARD BARON VAN ZWIETEN , Raaden eerfteLyf- Arts van haare Keizerlyke Majéstėiten &c. &c. Uit bet Latyn vertaald. Tweede Deel. Derde Stukje. Te Lei- den, by Joh. en Herm. Verbeek 1762. in Quarto van bladz. 347 —— 504. | On DE Stukje vervat de Leere van den grooten KOERHAAVE, over de Pypzweeren en het Heet Vuur. Alles wordts gelyk in het voorgaande van dit Werk ; tot de uiterfte klei- nigheden toe, met groote uitvoerigheid behandeld 5 waarom eerst beginnenden en Leerlingen ’er alles in vinden, wat zy nodig hebben , om de gebreken, welken er in voorkomen, te kennen er te geneézen. Ondertusfchén maakt deze lang- wyligheid dat dit uitmuntend Werk voor meer gevorderden en kundigen, met eenigen weerzin of, ten minfte, eenig minder vermaak wordt gelezen, dan wanneerhet met eent- _ge meerdere beknoptheid ware opgefteld. ,. Van de Pypzweeren en derzelver genezing gefproken hebbende; vervolgt de Heer BORRHAAVE dus $. 416 Hier uit verftaat men , ten aanzien van de kepnis , voorzegging en gence- zing , een Bobbelgezwel, Oorklier-, Bloedzweer, Pestkoo , Nee enoog , brandig Kliergezwel (Phyma ) Roos, . Kinderpokjes » fazelen , roode vlakken ; en zyn Uitlegger merkt hier op aan.. „ Uit al het gene nu, tot dus ver, in het verhaat der Ont- » fteeking , en daar uit gevolgde zweering gezegd is „krygt » men kennis vari zees veèle ongemakken , die tot de Ont- » Îteeking , en derzelver verfcheide uitgangen konnen ge- T 2 s bragt a a nn 1 nn Pe o \ 270 G VAN ZWIETEN : s bragt worden, fchoon men -ereen byzonderen naam, in >» de kunst, aan geeft. En tevens kunnen derzelver voor- a kennis en geneezing uit dezelfde bronnen gefchept wor- 2, den. De voornaamfíte worden hier opgeteld. » Bobbelgezwel (}) [dat is Liesch- of Okfel kliergezwel ] » De Grieken hebben de Liefchen as6ras genóemd , en aar s kliergezwellen in de Liefchen denzeltden naam gegeeven, a» En wyl diergelyke kliergezwellen onder de Okfels gezien » worden, is ook aan dezen dezelfde naam toegevoegd. ja …… dat ook Kliergezwellen, in andere deelen. van het lichaam » Dubones genoemd zyn,leest men by GALENUS (*) Ech » ter is het thans in gebruik geraakt aan gezwellen der > Lieschklieren, of aan die onder de Okfelen alleen dezen s Naam te geeven. Die BobbelgezweHten zyn brandige, ver- » Zworene of knoestige , zynde naamlyk uit de gemeene > Óorzaaken van Ontftecking voortgekomen. Daarenboven » komen dikwils Kliergezwellen in de ergfte befmetlyke » Ziekten, gelyk in de Pest. Dus ziet men ze ook dikwils a» im Vendsziekte , en dan komenze doorgaans „ niet zeer a fchielyk, nog ook geweldig tat Ontflecking „ maar bly- s Ven doorgaans zeer lang zitten, eerze of ontbonden, of 5» tot goede zweering konnen gebragt worden ; zynde dik- » Wils hardnekkig , zelfs tegen de krachtigfte middelen, » Somtyds wordt ook , in Ziekten, de ftof der Ziekte door » een EÉttergezwel of dg: met zeer goeden uitflia zelfs. komen ’er in men- ə» in deze plaatfen neergelegd. æ {chen , die anders zeer gezond zyn, hier fchielyke gezwel- ss len, zonder eenige plaatslyke oorzaak „ die‘ eerst brandig » Zyn en daarna verzweeren: en deze Zyn. die onbekende » poogingen der natuur, waar door, uit de algemeene ver- >) Zameling.der vogten wordt gefcheiden het gene fchaadlyk » Zyn zoude, {choon ‘er geene tekens van eenig verholen » ongemak, zyn voorgegaau. Daarom zyn ook deze plat » fen van de oude Geneesmeesters voor zuiverplaatfen (Z- a miánäoria } der Ingewanden gehouden. En GaALENus(|) s heeft gezegd, dat de Klieren, om haar zwak en lugtig i- „ menftel gemaklykst zinkingen in Zich ontfangen. In- » derdaad: indien men de plaats der Liesch- en Okfelklieren 3 in aanmerking neemt , zal het blyken , dat dezen allerbe- » kwaamst (}) Bubo. | (*) Method. Medend. Libe XII, Charter. Fom, X. pag. 291. (1) ibid.: pag. 296. | OVER DE SPREUKEN VAN.BOERHAAVE., 271 » kwaamst zyn om te ontfangen °t gene affcheiden zal uit » de algemeene verzameling der vogten: want zy liggen in s het zeer zagte Vetvlies , genoegzaam bevryd van alle druk- » king der Spieren, digt by zeer groote Slagaders, Aders » en Zenuwftammen, en krygen van dezelven takken. En » Zy hebben zo groote gemeenfchap met de andere takken ‚ van deze Zenuwen, dat die gekwetst zynde,deze klieren » dikwils terftond Ontfteeking lyden en opzwellen. Dus » heb ik dikwils gezien, dat in zeer pynlyke Fyt fchielyk » een gezwel kwam onder den okfel, fchoon het ongemak » in den uiterften top van den vinger zat. Wanneer zeke- » Te vrouw, by ongeluk een naald onder den nagelftak, en » het daar verholen liggende zenuwagtig merg kwetfte met » Zeer bittere pyn, was ik verwonderd, dat ‘cr binnen een » kwartier uurs een groote zwelling kwam onder den Ok- » fel van dezelfde zyde. Hier uit blykt de reden, waarom » HIPPOCRATES gezegd heeft (*): Andien ’er Koertzen » komen na Kliergezwellen is bet kwaad „ten zy bet cendaagfthen » Zyn. Want dan geeft het te kennen, dat de natuur wel » beproefd heeft, met een heilzaame werking, het fchade- » lyke door een Ettergezwel uittedryven, en nogtans on- > vermogend geweest is. Weshalven de dan volgende Koort- > Zen haaren oorfprong aan een verborgene „en nogtans niet » min hardnekkige oorzaak verfchuldigd zyn; ten zy het » eendaagfchen zyn, welken altyd, binten den tyd van vier- » entwintig uuren , volkomelyk eindigende, de’ kracht der » overwinnende natuur aantoonen. Akergezwellen, vp Koort- » zen volgende „zyn erger , indienze in hevige Koortzen van begin s» af kleiner worden. Want dan wordt ‘er bewysgegeeven van » vruchtelooze pogingen der natuur, in gevaarlyke Koort- s Zen, °t welk altyd kwaad is; want zelden zyn zodanige » gezwellen gewoon in Koortzen voor den dag te komen , » ten zy dezen zeer hevig zyn. My heugt, in zeer flegte » Kinderpokjes, zulke gezwellen gezien te hebben: en alle » Schryvers van waarpeemingen bevestigen, datze in Pest » Vry gemeen Zyn. 00 00 00 Hier op volgt de verklaaring van het Oorkliergezwel; en van de Bloedvin. ` ' | Over (*) Lib.V. cap. 28. No, 8. pag. 324. - (t) Een Bloedzweer of Bloedvin, gelyk dit gebrek by de Neder- landers, gemeenlyk genoemd wordt, js een Gezwel , 't welk klein is en ondiep „rond en puntig verheven, rood, hard en pynlyk , zom: tyds met één, en ook met meer verheven punten. De Zitplaats van dit Gezwel fchynt te zyn , één of verfcheiden der Beurs- of Smeer- kliertjes, aan de binnenzyde van de Huid gelegen. En zulks is waar- fchynlyk. r. Wyl het zich altyd in een kleinen omtrek bepaalt , en nooit in de breedte zich uitbreidt , gelyk andere Gezwellen ; enals het eenige uitbreiding heeft, zyn "er verfcheiden naby malkande- ren gelegen Kliertjes te gelyk met Ontttèeking aangedaan. 2. Het maakt altyd een ronde uitpuilende gedaante. ‘3. Doorgebroken gynde, ziet menze nooit dieper holligheid maken dan de Huid. 4. De Bloedvin komt meest of eenigiyk op zulke plaatfen , waar de meeste en grootte Beurskliertjes zyn; als aan de Billen, byden titgang van den Regtendarm,aan de vleugels van den Neuzeenz. g. De uitkomende ftolfe is, wanneer het Gezwel is doorgebro: ken, taai, als beftaande uit een opgehoudeen verdroogde fmeer- ftoffe, met eenige ètter vermengd; fomtyds ontlast zich iet als een prop, mooglyk, het losgezwooren blaásje of beursje zelf, ’t welk men dan een ftukje vleefch:-noemt, in navolging van cEL- sus. 6. Het Gezwel ontítaat meest op zulke plaatfen, waar de Huid en gevolgelyk deze Beurskliertjes ín dezelve ligt verkoudt; en hierom ligt aan de billen der kinderen, welken door de nat- tigheid van de Pis verkouden; ook by jorge lieden die veel werks - É , me i l ma. - OVER DE SPREUKEN VAN BOERHAAVE. 273 Over de Antrax, Pestkool vertaald, anders een Kool ge- noemd, zegt de Baron: „ Wanneer de uitwendige huid te „ gelyk met een gedeelte van het onderliggend Vetvlies, » door een fchielyke en geweldige Ontftecking , zo bedure » ven wordt, datze in een drooge harde korst veranderd „ worden, die geheelyk dood „door zweering moet gefchet- » den worden van de naastliggende levendige deelen „noemt s men dit een Pestkool. De Schryvers van Waarneemin- . „ gen getuigen; dat dit ongemak in de Pest gemeen is 5 » Vooral, wanneer de aart der fchriklyke Ziekte, reeds ee- „ nigzins zagter zynde geworden, de overwinnende natuur » het verborgen Kwaad brengt naar de uitwendige deelen » van het lichaam, Evenwel wordt ’er by Gar e NUsC*), » daar hy handelt over de verfcheiden foorten van Ontftee- » king tweederlei foort van Pestkool befchreeven. Wanneer > Det inoloeijend bloed zeer beet is, en dik zynde, fthichyk vloeit „ ín eenigerlei deel, verbrandt bet hetzelve , en maakt eene zweer » die een korst beeft; en doet, al wat 'er rondom faat, opry- 3, zen tot een heete en zeer pyniyke Ontfleeking. - Dit ongemak s> nu wordt Pestkool genoemd. Byaldien het invlaeijend bloed s» zwart, dik , drabbig en beet is, hoedanig bet voorgaande is „en s zekere dunne flinkvogt onder zich vermengd beeft „veroorzaakt a Det puisten op de oppervlakte der huid, gelyk aan die welken o van vuur komen; en geborfter zynde , wordt onder dezelve een s» korftige zweer gevonden. ` En dit ongemak is ook een Pestkool. » Deeerfte foort fchynt met de gegeven omfchryving van a een Pestkool meest overcentekoimen; de laatíte geeft een » ongemak van zZagter aart te Kennen. De geneezing beftaat hierin , dat ?er zweering gekomen zynde in den geheelen » omtrek der Pestkool „deze gefcheiden worde van deleven- » dige vaten, waar aanze vastzit, en geheel uitvalle. Want » noit zal de zelfftandigheid der Pestkool zelve in etter kon- | eo Í nen maken van baden en zwemmen. 7. Het maakt dikwils een kleie he en byna onzichtbaare opening, waar door zich de ftoffe ont, last; waarfchynelyk, het eige ontlastgaatje van het beurskliertje, het welk verftopt zynde geweest, geduurende de Ontíteeking, zich by de verettering wederom ontlaat, en gelegenheid geeft toc ontlasting der ftoffe. Wanneer dit Gezwel zich met veríchei-. den verheven punten vertoont, gelyk het doet als het verfchei- den kliertjes in zich befluit, welken vervolgens doorbreken, wordt het van onze Vaderlanders Negenoog genoemt. T4 (*) Metbod, Med, ad Glaucon, Lib. 11. Charter. Tom. X. pag. 395. ~ 274 VAN SWIETEN OVER DE SPREUKEN VAN BOERHAAVE. „ nen veranderd worden. Derhalven komen de allerverzag- „ tendfte middelen hier alleen te pas”. Hier op volgt Negenoog °t welk by den Schryver de bete- kenis is van Carbunculus. Dit zegt hy „ is een diergelyk „ ongemak als de eigenlyk genoemde Pestkool , maar goed- » aartiger! Thans zyn de Heelmeesters doorgaans gewoon dien naam te geven, wanneer namelyk de Huid na zwa- » re en doorgaans zeer pynlyke Ontfteeking , met verfchei- „ den gaatjes openbreekt, en 'er door die gaatjes ftukjes , „ van het bedurve Vervlies uitkomen. En om dat zulkeen s ongemak fomtyds gezien is negen gaatjes gehad te heb- „ ben, wordt het in ons Land \Negenoog genoemd” (*). Vervolgens haalt de Schryver eene plaatfe aan uit CELSUS, waar hy van de Carbunculus {preekt , welke zegt hy, een verfchillend ongemak van het nu befchrevene fchynt ge- weest te zyn; waarom wy den Lezer met de aanhaaling der- zelve niet zullen ophouden, en oordeelen genoeg gedaan te hebben, om te doen: zien dat dit Stukje voor geen van de voorgaande behaeve te wyken. (*) Vreemd fchynt het dat de Heer van swrertem, hier, Car- bunculus verklaart Negenooe te zyn; daar genoegzaam by alle, ten minfte, de beste Schryvers, Antbrax en Carbunculus woor- den zyn van eenerleie betekenisfe, en Kool vertaald worden, of Pestkool, zo als onze Auteur, te voren, het woord Antbrax ook verklaard heeft. Wat men door een Negeneog verftaat, heb ik aan ’t end van myne voorgaande Aantekening gezegd ‚en daar ùit ziet men, dat Negenoog een geheel‘ander gebrek is dan Car- bunculus. Het is waar sLANKAART heeft in zyn Lexic. med. het het woord Carbunculus vertaald Kool, Aegeneog ; en: dus deze twee gebreken onder elkanderen verwerd; doch dit is niet deee- nigfte misflag in zyn Lexicon. En misfchien is w. SCHOUTEN, door het gezach'van BLANKAART verleidt: want dees {preekt ook van Antbrax, Carbunculus en Negenoog , in eenen adem , en als van een zeifde gebrek. Perb. van de Gezwellen pag. 359. De Heer van swieTeN heeft zynen Meester gevolgd; men vind naamlyk in de zogenaamde Praxis Medica van BORRHAAVE, ter fuik uitgegeven, ook Carbunculus, ‘door Negenoog verklaard, ‚ Zie Pars IL, pag. 123. * 5 oe Me VERHANDELINGEN OVER VERSCHEIDE ENZ. II. BERIGT., 275 Memoires fur divers Sujets de Medecine. Par M. LE CAMUS - Docteur Regent de ła Faculté de Medecine, en l’Univer: {ité de Paris &c, ‘ Verbandelingen over werftheide Onderwerpen der Geneeskunde, Door den Heet Le camus. In ramo. Ze Parys 1760. Tweede Bericht. - WE hebben, in een voorgaand Berigt van dit Werkje, VV van den Heer LE cAMUS (*), aangetoond, dat de Schryver een vyand is van veel gangenomen gevoclens in de Geneeskunde, zich niet ontziet dezelven te beftryden , en de zyne tegen dezelven overftáande, met groote vrymoe- digheid, tér ‘neer te-ftéllen en aan te dringen. Het fchynt dat de Herfenen, vaii fommige menfchen meer gefchikt zyn, om wonderfpreuken uit te vinden ,en voort te brengen „dan gemeene en bekende waarheden te toet{en ‚en na bevinding van voldoende bewyzen, te omhelzen. Zy fchynen zeke- te geneigdheid te bezitten „ont altyd denkbeelden voor hun- nen geest te hebben, welken hu byzonder, of van hun ei- ge vinding Zyn; en met’ dezen zyn zy dan zo ingenomen, pat geene anderen by hèn plaats gegund wòrden. ‘fe voren - ebben wy ohze Lezers doen zien, welke gedagten de Heer LE CAMUS van dé Hèrfenen , als het beginfel der Voorttee- linge; en vervolgens wat hy tegen het kooken van Aardge- wasfen heeft. : In de vierde Verhandeling, welke nu volgt, fpreekt hy van bet misbruik dan Olieagtige middelen in de bebun- deling van Ziekten. Het gebruik van Olieagtige Middelen, egt de Schryver, is zeer gemeen in Hoest, Zinkingen op fe Borst enz. Maar deze middelen verlengen en verzwaa- ren de Ziekten; 1. Om dat de oliè'niet verteerd wordt, en 2. Om dat ze niet koomt tot de plaatfen, welken men hiet mede wil verzagten of flap maaken. ` TO ` L De olie is eeņ vetagtig lichaam, °t welk wy niet ver- teeren kunnen, als'wy ze in eenige m_.niyke maate gebrui- ken. Hetblykt, volgens den Heer Le camus, uit den af- keer, welke er veele meníchen van hebben, uit een beflag op de tong, welke ‘er na volgt, walging, braaking en de verzwakking van de verteerkracht, welke men ‘er van on- dervindt. Wil men in eenige gevallen, evenwel, Olieagtie ge Middelen gebruiken, men moet het dán niet doen vol- gens de gewoonte, welke tegenwoordig in Frankryk in ge- |. bruik (*) Zie de Letteroefening. Mde Deel bladz, 166 enz, y ås `. ve ' ~ A mf Pa. 4 b hind | 276 VERHANDELING OVER VERSCHEIDE je bruik is,- maar’ met deze bepaaling van, na verloop van be- hoorlyke tusfchentyd , alleen eenige lepelen vol geeven; en nooit als de Lyder koortz’ heeft, of een tegennatuurlyke hitte in de ingewanden. II. Een enkele drup hier in vallende, zou een geftadige Hoest maaken, tot dat dezelve weder uitgeworpen ‘ware. Der- halven moet de Olie, door de Maag , Melkvaten , en Bloed- vaten gaan, om eindelyk gebragt te worden tót het deel welk men ’er door poogt te genezen (a). Om dat de Olie Rupfen: en fommige gewurmren doet fterven , befluit de Heer LE cAMUS,‚ IS het-ook nadeelig voor de menfchelyke lichaamen. In Klisteeren oordeelt hy dat ze toegelaten kan worden, om dat ze in de dikke Darmen het kwaad niet kan doen, welk men ’er in de Maag en eerfte wegen van té wagten heeft. Maar uit Drankjes welken men’ van boven eeft, meent hy, dat ze volftrekt moet uitgefloten worden. e ondervinding heeft ons geleerd, zegt hy, dat menfchen van Gerootfchäppen , welken volgens een régel van dezel- ven, geen andere fpyzen gebruiken, dan met Olie toebe- reid, in gevaarlyke Kolykpynen vervallen: waarom ook de Olie in Kolykpynen, en wel zulken als de Schilders kry- gen, welken met Kolyk van Poitou gelyk ftaan, veroor- deeld wordt (5). © | o | D e (a) Hoe genegen de Heer, Lr camus is om wat nieuws enon- gemeens te zeggen, is deze zwaarigheid van ouden tyd, en mee nigvuldig gemaakt. En hier tegen is ook van veelen aange- merkt, dat het wel waar is, dat de Olie voor de borst, gebruike Wordende, voor 't grootfte gedeelte, door den Slokdarm naat de Maag enz. gd; maar dat, wegens haare taaiheid, iet in den om trek van den mond blyft kleeven, 't welk alle deelen , welken het Yaaken kan, vettig maakt, en gevolglyk ook het bovenfte van het ftrottenhoofd, by het welke neerzygende de Lugtpyp hier van ook iet'ontfangt, 't welk om dat het niet by een geheele drup gelyk gefchiedt, niet alleen zonder ongemak verdraagen wordt, maar wezenlyke verligting aanbrengt, Waarom anders zulk een fchielyke verandering, in een kittelenden Hoest, van een klomp- je Suiker, Drop of Olie, zo dra het maar of doorgeflikt is, of maar in den mond gehouden wordt. _ ' (b) Dit ftrydt zeer tegen het gene de Heer A, DE HAEN aan= Ii a Ps. o. gaan- -: ONDERWERPEN DER GENBESKUNDE. ĮI. BERICHT. 277 De volgende Verbandeling is over de wording van den Steen in bet menftbelyk lichaam, en de middelen, om dezelve te vernie? len. De Schryver houdt zich voornaamlyk, of alleen bezig met den Steen der Nieren, Kortelyk koomt zyn gezegde hierop uit: 1. Dat het beginfel van den Steen niets anders is dan een taaije Slym, welke, door eene bepaalde oorzaak zekere hardheid heeft verkregen. 2. Dat al wat in-ftaat is taaije Slym in °t menfchelyk:lichaam te veroorzaaken, en het waterige vogt te verdikken, een aanleidlyke oorzaak tot Steen wordt. 3. Dat de Steenen uit dieren van een andere natuur Zynde, dan welke men uit Gewasfen of Myn- ftoffen verkrygt, zy hun eerfte beginfel van geen van bei- der kunnen hebben. 4. Dat alle Geneesmiddelen, welken dienen om de taaije Slymen te vernietigen, alleen aan te merken zyn àls waare fteenbreekende middelen. Om zich voor den Steen te behoeden, ‘oordeelt de Heer LE. Ratio Med. pag. 153. In het vierde Deel van het zelfde werk verhaalt de Schryver; dat hy een man, wiens werk was oud Lood te zuiveren; dieeen half jaar verfchriklyke pynen van het Kolyk van Poitou hadt geleden, geholpen heeft, door hem alle avon- den te geeven twaalf Loot Lyn-olie, en, drie Loot Syroop van Slaapbollen, voor eene gift, welke tienmaalen gebruikt werdt. Rat. Med. P, III. pag. 248. ee ` az | 278 VERHANDELING OVER VERSCHEIDS het laagfte worde. Ja het zou goed zyn, fomtyds eens ge- heel op den buik te gaan liggen, om zo te wateren. É ` Het opfchrift van de zesde Verhandeling is, Natuurkundi ge gisfingen over de Natuur , Oorzaak, en Geneesmiddelen ,’t zy woorbehoedende , ’tzy geneezende, van de Honds-razerny. Gee- ne dieren zegt de Heer Le camus krygen dit gebrek van zelfs dan de Honden, Wolven en Vosfen; alle anderen al- leen door befmetting. De reden waarom de eerstgemelde dieren de Dolligheid krygen, wordt gefteld te zyn, om dat zy nooit zweeten. In een hond blyven, derhalve, de Zout en Zwaveldeelen onder het bloed. En hier uit befluiten wy, zegt de Schryver , dat in deze dieren eene hoofdftoffe ge- formeerd worde, welke aan vloeibaare lichtgeevende licha- men (*) gelyk is; eene hoofdftoffe welke, als men wil, de eteétrifche ftoffe zal zyn, welke niets anders nodig heeft dan wryvinge, of zekere gefteldheden van het onder- werp, om in beweging te geraaken. En dit poogt de Schryver te bewyzen met de ondervindingen, dat men zo- danige dieren, in het donker , tegen den loop van het hair ftrykende, doet vonken. Maar, zegt hy; gelyk men geen ligtgeevende en brandende ftoffe krygt uit de Pis, dan nadàt men dezelve heeft laten uitdampen en gisten; zo, zal ook deze zoute en zwavelagtige ftoffe , welke in het bloed ont-. houden wordt, geen Phosphorus maaken in de honden, dan na dat zy eenigen tyd honger en dorst hebben geleden, na groote vermoeijingen en fterke hitte uitgeftaan'te hebben; en het gene tegenzeglyk fchynt, in fterke vorst, of na dat zy verrot vleesch gegeten hebben: waar in de Phosphorus àl byna gereed is. Het kwaad door het fpeekfel van een dollen hond , of ander dier, een mensch aangebragt zynde, vliedt by, zodra het eenige merklyke aandoening op hem maakt, het licht, en hy is afkeerig van alle Vogt, Het eerfte van deze twee toevallen wordt dus verklaard: het licht brengt de lichtgeevende gist in beweging, wåar door de toevallen ‘verzwaaren „en dit doet zodanige menfchen het licht en alle doorfchynende dingen ontwyken. Het tweede, op deeze wyze: men moet in zulk een befmet lichaam aanmerken tè zyn een brandbaare Stoffe, gelyk kalk, (want de Heer Le ‚CaMus heeft te voren zoeken te toonen,dat in het gift van de Honds razerny deelen zyn, welken zeer naby overeeg- komen met Ammoniak-zout en Kalk ,) welke zich met de befmettende ftoffe vermengt. Wanneer-men „zegt de Schry- e. . . er ta % , ' ver, (*) Phaspbores liquides. l ONDERWERPEN DER GENEESKUNDE: IL. BERICHT. $y ver, ongebluschte kalk in zyn hand houdt, zal ze ons niet branden; maar als men ’er water op giet, zal de pyn , welkdé er door veroorzaakt wordt , maaken, dat men het, met haast wegwerpe. Zo ook met gebeten menfíchen ; de vogten maaken een zeer geweldige aandoening op hen, en die boet zemt hun een fchrik in voor allen drank. De Schryver poogt ditte bewyzen , [want wat is een ftelling zonder bewys?} uit het: gene men by het openen van zodanige gefturven menfchen bevonden heeft. Het bloed in de Slagaderen was zeer vloeibaar en dun, en ftremde zelfs niet in de koude lucht. Het vuur doet alles {metten: het zyn dan de vuur- deeltjes welken het bloed van deze elendigen in beweging houden, zelfs na hunnen dood. Onder de behoedmiddelen. wordt de indompeling in zee, als het voornaamfte voorge- iteld, en ook naar de voorgaande redêneeringen van den Schryver verklaard. Een bad van rivierwater, waar in men: een deel gemeen zoùt heeft laten fmelten, wordt zo. goed geoordeeld als het zeewater. De wond moet gefcarificeerd y gekopt of gebrand, en met zeewater verbonden worden. 