VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Savieren op het eiland van Caesar, maar onder de Katten aan op het eiland van Plinius, die opstand tegen de Romeinen verwekt, en onder hen de wapenen gevoerd hebben. De Heer Bent merkt ten deezen opzichte aan, dat Civilis, door Galba uit zijn boeien ontvluchtend, weer onder Voleslius door zijn eigen krijgsvolk ter levenswiel of doodstraf gevorderd werd; hij is niet vreemd van te denken, dat zulks gebeurde door het opstaan der Romeinen, en dat deze hem verdachten van oproerigheid; gelijk zo deze verdenking omringde de Batavieren, plaats had bij de Romeinse Veldheeren, Valens en Flaccus, om deze omstandigheden, zegt hij, kon Civilis op geen herstel hooppen zo lang hij zich onder de Romeinen ophield; hij vluchtte derhalve, om wraak te nemen; hier toe had hij een aanhang noodig; deze was onder de Batavieren zijn eigen volk niet te verkrijgen, die vorderden hem ter doodstraf; ook behielden eenigen der voornaamste hoofden van dat Volk, een onwrikbare trouw voor de Romeinen; zo dat er onder deze geen aanhang te vinden was. Dit deed Civilis besluiten over te gaan tot de Katten, die hij door een welbelegen redenasie dermate ophield, dat hij dezelven tot zijn doel overhaalde; van waar hij lang het bevel voerde over een regiment Katten. Een ieder die het verband deze geschiedenis leeft, bij Tacitus, Hist. L. IV, C. 12-16, moet zich ten uiters verwonderen, hoe de Heer Bent deze zaak in die voegen kan voorstellen, dat Tacitus geen woord spreekt van een genoegen tusken Keltfen en de Batavieren, noch van ’t overloopen van Civilis tot een ander Volk; maar in tegendeel alles in dat verband verhaalt, dat men met recht niet konnen twijfelen, of de Batavieren, welken door Civilis overgehaald worden, zijn dat Volk, dat zich reeds beroemd gemaakt had onder Caesar, tot welks Maat(ëhappy ook Civilis bevroedde, welks Land ook in ’t vervolg het toneel des Oorlogs was en verwoest werd. De Heer Bent vindt zich hier, ter begin af, genoodzaakt iets in te lezen in ’t verhaal van Tacitus, en tevens te vooronderstellen, dat de andere zin zeer veelwijverige Tacitus zo verward schrijft, als genoeg is om twijfel te geven. Op deze grondslag doet de Heer Bent hem den oorlog voeren onder en met de Katten, na dat ze met de gebruikelijke Volkeren, waar onder ook sommigen der Batavieren, een verbond hadden aangelegd tegen de Romeinen; en hij gisst, ten bevrediging, dat Civilis, na het ongelukkige aflopen van die opstand, de hem aanbevolde genade van den Romeinse Veldheer verworven heeft, een ambteloos leven heeft moeten leiden, ’t zij in ballingschap, of in zijn Vaderland, daar men dan een oppassend oog gehouden zal hebben op zijn geheel gedrag. Onze Auteur heeft zich in deze Redenvoering niet bepaldelijk uitgelaat over het ambt, gewaar dat mede Civilis, gedurende den opstand tegen de Romeinen, gekleed is gewest, om dat zulks nader in overweging moet komen, in zijn vijfde Redenvoering Aande over ’t eerste Staatsbestuur van Holland Kennemerland en Westfriesland, waarvan wij ten laatste nog eenig bericht zullen geven. De Heer Bent verledigt zich, in de eerste plaats, om Vechten oorlog eens met de Batavieren, voerde onder en met hun den oorlog, schoon eenige weinigen van dat volk het met de Romeinen hielden. DE PERSOON VAN CLAUDIUS CIVILIS, ENZ. om 't gevoelen van den Heer Scriverius, en deszelfs bewezen, deswegens naar gaan; en is van oordeel, dat deszelfs gevoelen, dat deze volken onder zich een Koning verkooren hebben, die in alles over hen zou gebieden en wetten stelden, niet overeenkomt met de waarheid. Ze kwamen, zegt hij, uit Hessenland, dat ongewoon was door een opperhoofd bestdiend te worden; hunne voornaamste aanleiders dragen bij Tacitus geen hogere naam, dan die van Principes, eigenlijk vertaald, door eersten, aanzienlijken, uitmuntenden of voorname namen; en 't blijkt niet, dat, bij den strijd tegen de Hermonduuren iemand der aanzienlijken als aanleider van het volk bekend stond. Zo was't, vervolgt onze Auteur, in Hessenland, zoo was't ook, bij hunne naburen, als uit Tacitus blijkt; alle de omlegene volken verkoren Oversten, (die edel, uitmuntend, aanzienlijk en vermogend genoemd werden,) in de oorlogen; in vredestijd vindt men niet, dat dezulken eenig gezag of bestuuringsbevochtiging bezaten; alle hunne macht berustte in den boezem des volks, dat afkeerig was van den naam van Koning. Voor 't overige is onze Schrijver van gedachten, dat deze volkeren alhier oudtijds geen andere regeering onder zich hadden, dan 't huisvaderlijke gezag; van waar dan ook geen burgerwetten onder hen gevonden werden, (gelijk Hugo Grotius vooronderstelt;) maar de gebruiken op de oorsprongsdijk rede en zeden der Vaderen gegrondvest, hun in plaats van wetten dienden: ze woonden, gelijk Tacitus getuigt, allen afzonderlijk, en goede zeden vermogten meer dan elders goede wetten. Nadat dit algemene gaat, de Heer Bent over, ter beschouwing de bewijzen, door de Heer Scriverius gebracht, die inzonderheid tweezijn. Tacitus spreekt van Claudius Civilis en Julius Paulus als van Koninklijke afkomst (N); en Strabo noemt Veromirus, Koning der Basavaren. Scriverius Oud Batavia bl. rr. (t) Grotius Oudb. der Bas, Rep. 1E, Hoofdst. (4) Tacitus, de Morib. Germ., C. 16, 19. ($) Ti q7 cit, Hist. L. IV. C. 13. De persoon van Claudius Civilis, enz. Javieren. Onze Auteur merkt op 't eerste aan, dat Civilis van Koninklijke afkomst kan zijn, mogelijk uit een ander Volk van overouden tijd, (want zijn gevaar is onzeker,) zonder dat hieruit volgt, dat Koningen waren onder zijn eigen Volk, veel minder onder de Katten, daar hij, volgens de gronden van onze Schrijver, een vreemdeling was. Betreffende de plaats uit Strabo, deze doet, op de gronden van onze Auteur, niets ter zaak, gelijk hij zegt; doch dit daar laatende, beroept hij zich op een latere uitgaaf van Strabo, waarin Veromirus geen Rex of Koning genaamd wordt, maar in welke Egimirus de naam draagt van Dux Cheruscum, en Veromirus die van Princeps Battorum; welke eigen namen van Dux en Princeps niet door Koning overgezet kunnen worden; maar alleen aanduiden, dat Egimirus onder de Cherussen en Veromirus onder de Batten persoon van 't eerste aanziende en gezag waren. Op deze ontkenning van 't Koninklijk gezag onder de Katten, laat onze Auteur zijn stellige bewijzen volgen; om te betogen, dat de Katten, met hun nederzetting in deze Landen, zich geen Koning hebben verkooren. Hij merkt ten dien einde vooraf aan, dat men, het geen Tacitus van de Germanen in 't gemeen getuigt, niet op alle onderafdelingen van die Volkeren moet overbrengen, indien Tacitus, van een bijzonder Volk sprekende, iets vermelde dat daar mee 'niet beschouwbaar is; als mede dat Tacitus in Zijn werkje van de zeden der Germanen met het 28ste lid overgaat tot het geen bijzonderen Volken eigen was; zo dat Zijn gezegde van de Katten vervolgens al gaar in deze bijzondere ten rigternoe moet dienen. In de Griekse tekst van Strabo dragen ze beiden de naam van wijzepeer, dat zeer wel door Dex overgezet wordt, en Koninklijke waardigheid niet invloed; en hier omtrendt heeft geen verschillende lezing plaats. De persoon van Claudius Civilis, en de 449 Op die grondvlak houdt hij (taande), dat het gezegde van Tacitus, raakend de Germanen in 't algemeen, in 't kiezen der Koningen zien zy op den adel, der Hoofdluis den op de vroomheid, op de Katten niet overgebracht mag worden, als bij welken, zo ly oordeelt bewezen te hebben, zulks geen plaats had. —- Verder kent hij aan, dat de inzichten der Katten zich beperkten tot de liefde en trouw voor hun Vaderland, en de gehoorzaamheid en dienstvolkigheid aan hunne Ouders, zonder acht te geven op enige verplichting ten opzichte van een burgerlijke Overheid. Alleen bespeelden ze, zegt hij, dat men geen oorlog kon voeren, zonder een aanleider; en hier toe wil hij bepaald hebben het zeggen van Tacitus, zy flellen uisgekooren tot hoofden, luisteren naar de geestelden enz. en zo men dit, Tacitus de moribus Germanorum C. 7. Tacitus de moribus Germanorum C. 31. Tacitus de moribus Germanorum C. 30. Onze Auteur drukt zich hier wat sterk uit: hij heeft voorheen niet bewezen dat zulks geen plaats had, maar alleen opgemerkt dat Tacitus, van enige aanleiders van dit Volk sprekend, hen Principes noemt, en dat niemand der seniorenlijksten alg aanleider van dit Volk bekend staat, bij hunnen strijd tegen de Romanyren: doch, gelijk uit dit laatste niet volgt, dat ze ganzal zonder Overste tegen de Romanyren streed, zo volgt ook uit het eerste niet, dat ze ooit iemand onder zich hadden, die den naam van Koning droeg. Het zeggen van Tacitus over de Germanen in 't algemeen geeft ten minste aanleiding om te denken, dat het ook zo met de Katten in 't bijzonder was: te meer daar hij in zyn bijzonder bericht van de Katten niets heeft dat daar mee strijdt. (2) Dit denkbeeld vestigt onze Auteur op het zeggen van Tacitus, dat hunne jongelingen, een vijand verstaagende, oordeelden, als dan eerst den prijs hunner geboorte betaald te moeten hebben, en hunne Vaderland en hunne Ouderen waardig te zijn. Hoe zodanig een gezegde het denkbeeld eener Burgerslijke Overheid niet uitmaakt, is zeker niet zeer klaar, dit, zegt hij, al wilde verschijnen van burgerlijke Overheiden, waar zou dan nog de Koning blijven? Hier wordt in 't meervoudige van hoofden en gezellen gesproken. — Onze Auteur oordeelt een kragtig bewys voor zijn gevoelen te vinden, in de handeling en geheime redenering van Civilis tot de Gallen, als welke onbevattelijk was met het oogmerk van Civilis, en een verkeerde uitwerking moest hebben, in dien die onder de Batavieren, waar uit Civilis getest was, of bij de Katten en Gallen een Overeenhoudigheid of Koninklijke regeering plaats had. — Hierbij benoemt hij hunne verregaande achting voor de zogenaamde waarzegster Vekeda, en het voorgevallen bij die gelegenheid ten bewijs, dat de Katten geen Koning gehad hebben: hetwelk hij inzonderheid aanduidt uit hun gezegde, dat het, indien daar tegen vijfden Heeren viel, eerlijker was de Vrsten der Romeinen dan de vrouwen der Germanen. De Heer Bent dus het gevoelen eener Koninklijke regeeringe onder de Katten tegengezeten hebbende, maakt daar op een aanvang van 't ontvouwen van zijn denkbeelden, raakende het Staatsbestuur, zo al het zich voorstelt. (1) De hier uit afgeleide redenering van onze Schrijver, tegen het denkbeeld van een Alleenheerschap onder de Bataviërs, of Katte, gaat naar ons inzicht, redelijk wel door; doch voor zo ver zijn zineste veel breder uitgebreid, dat er geen Koningen onder hen geweest zijn, is ze, onzes inziens niet voldoende. De Heer Bent geeft niet bepaaldelijk te kennen, wat hij door 't woord Koning verstaat: bedoelt hij daar mee een persoon, die een eigenlijk gezag voert over een Volk; zullen we hem gereedelijk toe staan, dat onze Batavieren zodanig een Koning niet dulden. Den; als trouwig met den aart van hun Staatsbestuur. Maar verstaan hy door 't woord Koning een persoon van 't eere aanzien onder de Batavieren, doch wiens gezag dermate bepaald was, dat de naam van Koning nauwelijks iets meer dan een fictief concept was; zo kan een ieder oplettende ligtelijk bemerken, dat het gedrag van Civilis, en 't voorgevallen met Velleda, niet on bedrijfsbaar is met het denkbeeld van zodanige Koningen onder de Batavieren. DE PERSOON VAN CLAUDIUS CIVILIS, ENZ, etc. zich bij onze Voorvaders op en omringde hunne aanspraken vertoonde. Hy geeft ten dien einde voor af een kort bericht van de drie voornaamste regeeringsvormen, de Monarchie, de Aristocratie en Democratie; en toont vervolgens dat de Vriezen, Kanninaeten en Batavieren (1) drie afzonderlijke Staten uitmaakten; zo dat deze Volkeren in hun Staatswezen onafhankelijk van elkander waren: als mede dat deze Volkeren; zich onderling tegen de Romeinen verbonden hadden, de voor onafhankelijke Volkeren erkend zijn, door de Gallen en Germanen, die zich met hun vereenigden tegen de Romeinen. — Ter nadere bevestiging van de onafhankelijkheid deze Volkeren, gaat de Heer Bent verder na, hoe de Romeinen hen aangemerkt hebben, en hoe Civilis ten deze opzichte voorkomt. Civilis zendt, zegt hij, den Batavieren heimelijk gezanten, en biedt hun den wreede aan, waarbij ze als een onafhankelijk Volk geëerd worden: maar Civilis die een overlooper was, wordt genade aangeboden, als iemand die de verdiende straf voor zijn schelmeryen had te wachten. (2) Het is waar, vervolgt hij, men leeft ook van bezendingen aan Civilis gedaan, doch in deze komt hij flinke voor als een Legerhoofd (3) en hij zelf spreekt op geen andere wijze in zyne edelen voes. (1) Tacit. Hist. L. V. C. 24. (3) Ibid. L. IV. C. 32. De Heer Bent vertaalt hier door Batavieren, op zyn gromden, bepaaldlyk die Katten, welken hij van de eigenlijke Bataverren onderscheidt; doch dit onderscheid ons niet bondig voorkomende, gelijk voorheen reeds aangemerkt is, kunnen wij op onezijn gronden zin gezegde tot de Batavieren in 't algemeen overbrengen: te meer om dat onze Auteur nergens heeft doen zien, dat deze Katten, welken hij dus onderscheidt wil hebben, een afzonderlijke Volkstaat, buiten de Batavieren, gewest zijn. Onze Auteur ziet hier meteen op het overloopen van de Batavieren tot de Katten, doch wij hebben reeds aangemerkt dat de benaming van overlooper, aan Civilis gegeven, hier toe niet betrekkelijk is, zo dat dit denkbeeld hier niet te stand komt. Maar het gehele gedrag van Civilis, geduurende den opstand, maakte hem boven alle strafbaar, zo dat Cerialis hem genade konde aanbieden, terwijl bij den Volke den vrede aanbood, aanvoerende tot de Gallen: toen ook Civilis een andere rol begon te spelen, behandelde Cerialis hem niet anders dan men gewoon is verdachte personen te doen: hij liet deszelfs brieven onbeantwoord, en zond den geenen die dezelven overgebracht bad, aan Domitianus. Op het aanvankelijke van de onafhankelijkheid deze volkeren, volgt bij onze schrijver een onderzoek naar de werking van ieders bijzondere regeeringswijze. Bij de Batavieren (volgens hem die Katten, welken nu Zuid-Hollanders genoemd worden,) vindt hij een Aristocratie, of regeering der voorzichtigste (1). Dit, zo hij aagt, blijkbaar, uit het aangetekende door Tacitus, raakende het begin van den opstand, Civilis noodigde de voorzichtigste des landsheers, en bereidvaardigste des volks; deze hoorden hem met grote toefeming; en zij werden, door Civilis, beëedigd (1): hieruit blijkt, zegt onze auteur, dat het Landsbeidje in handen deze voorzichtigste en bereidvaardigste was, die een befluit maakten, en zich met Civilis verbonden, zonder gehele gemeente hierover te raadpleegen. Dat nadat zulk een Aristocratie zonder of met een Vorrast kan zijn, zo komt bij den Heer Bent nader in overweging, in hoedanige een waardigheid Civilis bij dit Volk was: en het komt hem uit alle de omstandigheden, het hele beloop der zaken voor, dat Civilis in deze regeering geweest is, een uitmuntend persoon en bewindsman, naar de omstandigheid der zaken en tijden; meer gezags hebbende in het krijgsbestuur, dan in de burgerlijke regeering, en daarbij onderworpen aan. Tacitus, Historie boek 17. Tacitus, Historie boek 75. Tacitus, Historie boek 4, hoofdstuk 14, 15. De Heer Bent laat zich niet uit over de verschillende vormen van Aristocratie, die min of meer gemengd kan zijn. Hij leidt vervolgens uit één enkel geval, dat zeer bijzonder is, zijn denkbeeld af, en bepaalt zich voorts tot den tijd van Civilis: mogelijk zou hij zich nauwkeuriger uitgedrukt, en ons een bepaalder denkbeeld gegeven hebben, indien hij de regeeringswijze uit het doorlopende bericht van Tacitus opgemaakt had. DE PERSOON VAN CLAUDIUS CIVILIS, ENZ. 447 aan de rechtsvorderingen der voortreffelijkste en bereidvaardige staatslieden des volks. — Dus was't, zegt onze Auctor, bij de Katholieken of Hollanders, maar een geheel ander staatsbestuur had plaats bij de Kannibalisten of Kennemers, die deze leefden onder een democratie of volksregering. Het bewijs daarvoor vindt de Heer Bent in de algemene uitdrukkingen bij Tacitus voorkomende: men zong aan de Kannibalisten, om hen tot gemeenschap van raad te trekken: Brinio vond hun aan, en werd tot hoofdman gekooren. Hier is, zegt hij, geen onderscheid van rang in 't raadplegen, en de verkiezing wordt aan allen toegekend, zynde niemand uitgefloten: dat natuurlijk een volksregering uitdrukt en afbeeldt. Wat eindelijk de Kleine Vriezen of West Vriezen aangaat, onze Auteur schijnt enigszins geneigd te zijn om te denken, dat ze aan niemand, buiten hun ouderen, eenigen voorrang hebben toegestaan; en zo men bij dezelfde een soort van bestuur moet erkennen, dan is die, zegt hij, niet anders dan een volksregering geweest: het bewijs hier voor is van denzelfden aard, als 't bovengemelde ten opzichte der Kannibalisten. De Heer Bent beëindigt deze zijne redevoering met een algemene aanmerking, over de bestandige vrijheid deze volkeren, en hun voorzorg om elkander in hun vrijheid en onafhankelijkheid niet te belastingen, maar alleszins erkendelijk te behandelen; waar door ze zich onderling versterkten tegen de heerschzucht der Romeinen. Eerder genoemd heeft de Heer Monro, de zoon, Doctor in Medecine, Transactie 1 448 Monro over De WATERZUGT. deel Anglois voor de tweede Editie, verhoogd met Notities van Observaties, door Mr. S. D. M. P. Geneesheer van de Koning en de Marine in Brest. A. Parijs. Chez Louis- Estienne Geneau, 1760. Proeve aangaande de Waterzucht, in hare onderfcheiden Soorten , door den Heer Monro de Zoon, Med, Doctor. Naar de tweede Druk uit het Engelsch vertaald, en met Aantekeningen vermeerderd. Door S. D. M. P. Geneesheer van den Koning en van de Zeevaard te Brest, 363 bladz. in groot 12vo. Elke tijd welke de Heer Monro, de Vader, in de geneeskundige wereld, heeft gehad heeft, verwekt grote verwachting van eenen Zoon, die zulk een’ Vader tot leermeester had genomen. Het Werkje, waar van wij den Titel hebben opgegeven, in het Jaar 1754, voor de eerste maal, in het licht gekomen, werd met veel aangenaamheid ontvangen; en men zag er de blijkens in van een schrandere oordeel, en goed onderwys, Het onderwerp scheen mij van gewicht, zegt de Franse vertaler, en het werk zelf behaagde mij. Ik vertaalde het tot zijn eigen gebruik, met oogmerk om er op de kant enige aantekeningen en tedereeringen bij te voegen. Maar na deze vertaling was geeindigd, of er kwam een tweede Uitgave van hetzelfde werk, door den Auteur verbeeterd en met aantekeningen voorzien. Dit noodzaakte den Vertaler, zynen arbeid te hervatten, en deze Proeve van voren af, op nieuw te vertaalen. Welke moeite gewislyk wel bevredigd wordt aan een verhandeling over een bijzonder stuk van de Geneeskunde, waarop iemand toegelegd heeft; en beter dan aan eenige verzameling uit andere overgeschreven, of samenstelsels van de geheele Wetenschap, weinig bewerkt, en nog minder nieuws bevattende. Ik wenschte, zegt de Vertaaler, en ons dunkt met reden, dat de Heer Montgolfier zyne aantekeningen, welke meer dan de helft van het boek uitmaken, in den tekst ingevoegd had; om dat het dan met meer gemak gelezen zou worden; en de Vertaler had het willen doen, indien hem de bedenking, dat hij niet zyn eigen, maar het werk van een anderen, uitgaf, hier van niet had te ruggehouden. Hij heeft echter bij de aantekeningen van den Schrijver ook nog eenigen van de zynen gevoegd, of uit andere Schrijvers overgenomen, of uit eigen Waarnemingen ontleend. De eerste schets van dit Werk was alleen geschikt, zegt de Heer Montgolfier, in zyne Voorrede, voor een klein getal van vrienden, die alle weekend bijeenkwamen, om malkander onderling hunne gedachten over verschillende Ziekten van het menschelijke lichaam, met elkaar te delen. En om dat deze Verhandeling hunne goedkeuring behaalde, dacht de Schrijver niet beter te kunnen doen dan hetzelfde van tijd tot tijd te verbeeteren en er nieuwe waarnemingen bij te voegen. „Naderhand „ by: gelegenheid van zyne bevordering tot Daêtor , eene Verhandeling in °t Latyn moetendé ichryven, bragt hy alle zyne aanmerkingen in orde; gaf ze. in °t licht, byna zo als het werk hier voor- koomt , behalven dat het wat minder uitgebreid, en in't Latyn gefchteeven ware. Het eerfte Deel van deze Verhandeling bevat de leere van de Waterzugt in ’t algemeen. Hier in wordt getoond de zitplaats en de natuur van deze ziekte, derzelver toevallen en verfcheiden. oorzaaken : oak worden de omftandigheden aangeweezen , welken die- nen- kunnen oM een gewifle voorzegging te doen, er behoorlyke aanwyzingen voorgefteld, hoe dezelve te behandelen en ter genezing te brengen. Het tweede Deel handelt van de ‘verfcheiden foorten van Water- zugt. En hier in wordt dezelfde orde gevolgd als in , het eerfte. En om dat, gelyk. in alle. Weerenfchap- pen, het- volgende afhangt van de-kennifle van het ‘voorgaande , is het werk in kleine fnedén , ‘met tal- Ii. DEEL. NO. 6, Hh f leis 450 MONRO OVER DE WATERZUGY. detters gemerkt, verdeeld, waar naar toe de Lezew verzonden wordt, om herhaalingen te vermyden. By wyze van Inleiding wordt tet gemeld aangaande de Zitplaatfen en benaaming van de Waterzugt. De. Holligheid van het lichaam, hoe leeg de zelve mogen schijnen na den dood; zyn allen, gedurende het leven, zegt de Heer Monro, gevuld, met vloeien of walle delen, of met beiden te gelijk. Haar vaten, welke gemaakt worden van been, kraakbeen, vliezen of spieren, lyden gevoelig een drukking van de grootte, het gewicht, of de uitzetting der stoffen, welke er in bevolkt zijn. Deze holligheden zijn vierderlei. (1) Zulken waar in het bloed en andere vloeien rond gevoerd worden; gelijk het hart, de slagaders, de aderen en andere vaten. (2) Zodanigen welke vloeien, van het bloed afgezet zijnde, ontvangen om dezelfde buiten het lichaam te brengen, of in eenige merklijke opvangplaatjes neer te zetten; gelijk de spuwbuis, de longpyp, de blaas, de galblaas, de baarmoeder. (3) Holligheden welke de vloeien opvangen, na dat ze uit de uitvloeiende slagaders geloosd zijn, en welken geen anderen uitgang hebben, dan de insluitsende aderen; gelijk de celagige vlieiten, de eieren in de eiersteken der vrouwen. Eindelijk zulken, welken andere werktuigen insluiten; als het hoofd, de borst, buik, balzak, en de omvangende banden der gewrichten. Alle holligheden van deze laatste soort hebben de binnenste wanden, toe bedekt van eenige dunne vloeien, welken geaderd zijn uit de openingen van een zeer groot aantal uitvloeiende slagaders, en vervolgens weer omgezet worden door de uiteinden der aderen. Men kan niet ontkennen, dat door de uitvloeiling in natuurlijke holligheden, wanneer de wederopname door de aderlijke vaten, niet naar behooren gescheidt, een ophopping. Van waterige vekt, en dus Waterzucht kan veroorzaakt worden in een - woorde. KONING OVER DE WATERZUCHT, 451 De Vochten welke opgehouden worden in de holle van de eerste soort, en in een groot gedeelte van de tweede; uit verschillende ongelijkwaardige delen gevormd, geven aanleiding tot een groot aantal van Ziekten. Maar een gedeelte van die van de tweede soort, en allen van de derde en vierde, worden bevogtigd van een groot deel van watergehalte en dunne Vochten, welke als ze zich hier meer dan natuurlijk ophopen, de Ziekte veroorzaaken, welke men Waterzucht noemt. In het eerste Deel, waar in van de Waterzucht, in 't algemeen, gehandeld wordt, komen eerst voor de Toevallen, welke tevens tot kenmerken van de Ziekte te verstrekken. Deze zijn, Ophoping van water in zekere holte; hierop volgt uitzetting van de wanden, drukking van de rondomgelegen delen, belemmering En deze wijze van voortkomt der Waterzucht is zelfs zeer aannemelijk, als men er over redeneert. Maar, ik zie niet, hoe dit bewijst. In geopende, aan de Waterzucht gestorven, bij welken men Water in de holte van de borst of buik bespeurt, vindt men doorgaans iets meer, dan enkele Zwakheid, welke de weder inname van de uitvaffende vochtige delen belet had; en alle zwakke mensen worden niet waterzuchtig: ja veelen zien meer Jaren achtereen Zwak zijn, zonder in Waterzucht te vervallen, en is waar de Ontleedkundigen zeggen: als men Water in de grote slagader inspuit, zullen alle de in- en uitwendige delen van het lichaam zwellen, en met Water opgevuld worden; dit geschiedt met geweld; en het vocht komt niet in de holten van het lichaam, als een vloeistof, maar als een gas. En een dood lichaam kan geen weder inzuiging verwachten. Zo men de Waterzucht in de Baarmoeder als zodanig wilde aanmerken, en tot bewijs bij te brengen: men kan hierop antwoorden, dat zulk een Waterzucht ook, doorgaans een andere en meer kenbare oorzaak heeft. "Het Water kan ook enige nabije gelegen bloedvaten drukken, en den omloop min of meer belemmeren, wat wellicht gevaarlijk zal zijn, naar mate zodanige vaten groot, en nabij het Hart of de Longen zijn; inzonderheid wanneer de beweging van het bloed, door de een of andere oorzaak wat aangezet wordt. Hier uit ontstaat dan moeilijkheid in het ademhalen, en een veelvuldige hoest, welke men in vele Waterzwektegen, schoon niet in allen, bespeurt. Hier van dan zulk een ongemeen groot Hart, als men dikwijks gevonden heeft in de geopende lichamen van Waterzwektegen. De oorzaken waaruit de Waterzwektegen ontstaat, zijn volgens de Heer Monro, de volgende. Verzwakking en verflappende van de vezelen is een van de allerge meest voorkomende oorzaken; de vaten niet met genoegzame kracht werkende op de vogen, worden deze waterig en de openingen van de uitvloeiende slaphuidjes te flauw zynde, laten meer vocht door dan behoorlijk, en de aderen van gelijke gesteldheid, neemen minder wederom op dan in een gezonde staat. Zodanig een verzwakking kan uit verschillende oorzaken gevolgd zijn, als, groote ontstekingen, inzonderheid bloedige; een vochtig weefsel; een zittend en ledig leven; slecht of waterig voedsel; allerhande ziekten zelfs. Kem groote verzwakkingen nodelagten. En welke van deze ook de zwakheid veroorzaakt moge hebben, de Waterzucht reeds ontstaan zynde, zal deze zwakheid; en gevolglijk de oorzaak der Waterzucht nog doen te lijnen. Een andere oorzaak is, opstopping van gewone ontstellingen, inzonderheid van waterige votten. In de aantekening bevestigt de Schrijver dit met een voorbeeld van: Waterzucht onder de huid, uit opstopping van de Maandstonden, bij Forestis; en van een Buikwater, uit opstopping van Aanbellen, bij denzelfden , waar een-gelijke ziekte door het ophouden van een gewone zweetting van het been, in de Verrichting van de Keizerlijke Akademie, enz. Al wat de omloop van het bloed in de grote vaten kan stremen, kan Waterzucht veroorzaaken: het bloed in de grote vaten opgehouden wordende, geraakt de kleine ook verstopt, en niets dan het gen dun en waterachtig is, zet in de zijdelyke slagaders overgaan, het welk in holligheden geloosd, en niet weder opgenomen wordt om dat de aderlijke vaten ook verstopt zyn. Zo zijn sommigen Waterzuchtig door. Bloedproppen in het Hart of de grote vaten, door Knoopgezwellingen. Coleren gezwollen, en al wat kan drukken, of vers toppling maken. Voorbeelden zijn van zijn gemeen en bekend, Dezezelfde nietwerkingen kunnen ook volgen op verstoppingen van de kleine vaten, waardoor het bloed belet wordt uit de lagaders in de aderen over te gaan; wagt toegelaten verwerkelijk verteerbaar voedsel, koude en natheid, zware arbeid, een onmatig gebruik van sterke dranken aanleiding kunnen geven. De Zwelling of verbreking der Watervaten, wat aan veelen de oorzaak van Waterzucht hebben toegewezen. Gend, rust op geen anatomo-chemische waarnemingen, hoewel men wel een mogelijkheid hier van niet kan ontkennen, zegt de Heer Monro, en men een voorbeeld vindt van Water in de borst, uit een verbreking van de Chyl-buis. Een verstopping ontstaande in de ontstuitbuizen van zekere holligheden, welken geduurig door waterige votten bedoeld worden, volgt een Waterzucht in zodanige holligheid. Op deze wijze, zegt de Schrijver, ontstaat de Waterzucht der Baarmoeder. Hier kan nog bijgevoegd worden, dat een beloofde zak, welke Water in heeft, berst, of doorgeknaagd wordt, en het Water in een holligheid uitstort, waar in het te voren niet was geweest. De Voorzegging wordt van den Heer Monro zeer -kort opgemaakt. Het belang van het aangedane deel, de oorzaken, de langduurigheid en de toepassingen van de Ziekte, maken dezelfde meer of minder gevaarlijk; hierbij moet men ook acht geven op den ouderdom, de krachten en de gevoelighed van den Zieken. Maar om dat deze omstandigheden zeer verschillende kunnen zijn, moet hier van in de verhandeling van de verschillende soorten van Waterzucht worden gesproken. De Aanwijzingen ter genezing worden, eerst, in ’t algemeen voorgesteld, en dan afzonderlijk verhandeld en uitgebreid. De eerste Aanwijzing is, de oorzaak van de ziekte weg te nemen. De tweede, het overgebleven Water te ontlaaten. De derde, het wederom komen te beletten. De eerste Aanwijzing moet afgeleid worden uit de barzaken, tevoren gemeld. Indien de oorzaak bestaat in een vervloeiing en verzwakking der vaste delen, mogen deze versterkt worden; Hier toe dienstige voedende en licht verteerbare spelen, en meer droog dan vochtig; want de Lyder met weinig drinken. Men kan, bijvoorbeeld, geven wel gemengd, gerookt, of met specerijen toegemaakt rode, eieren, vlees etc. MONRO OVER DE WATERZUCHT: 455 slechts; ### CORRECTION ### De Voorzegging wordt van den Heer Monro zeer -kort opgemaakt. Het belang van het aangedane deel, de oorzaken, de langduurigheid en de toepassingen van de Ziekte, maken dezelfde meer of minder gevaarlijk; hierbij moet men ook acht geven op den ouderdom, de krachten en de gevoelighed van den Zieken. Maar om dat deze omstandigheden zeer verschillende kunnen zijn, moet hier van in de verhandeling van de verschillende soorten van Waterzucht worden gesproken. De Aanwijzingen ter genezing worden, eerst, in ’t algemeen voorgesteld, en dan afzonderlijk verhandeld en uitgebreid. De eerste Aanwijzing is, de oorzaak van de ziekte weg te nemen. De tweede, het overgebleven Water te ontlaaten. De derde, het wederom komen te beletten. De eerste Aanwijzing moet afgeleid worden uit de barzaken, tevoren gemeld. Indien de oorzaak bestaat in een vervloeiing en verzwakking der vaste delen, mogen deze versterkt worden; Hier toe dienstige voedende en licht verteerbare spelen, en meer droog dan vochtig; want de Lyder met weinig drinken. Men kan, bijvoorbeeld, geven wel gemengd, gerookt, of met specerijen toegemaakt rode, eieren, vlees etc. MONRO OVER DE WATERZUCHT: 455 slechts; Want indien een knoeft- af ander Gezwel, °t welk niet weggenomen kan worden , dit beletfel veraor- taakt, is het niet mooglyk de zelve uie den weg tẹ nc. Sg oe en ee en | Hag `` Al u 456 MONRO OVER DE WATERZUGT, Als verftoppingen in -de kleine vaten; uit taaiheid? der vogten , oorzaak zyh van. de Waterzugt, moet men de vogtentragten te verdunnen , en de.openin- gen der vaten te vergrooten. Men kan verdunning. maaken, door byvoeging van waterige vogten: maar, zalks is voor de Waterzugt niet voordeelig. De vag- ten worden verdund door eene van zelfs ontftaande vaneenwyking , `of door middelen welken verdeeling: maaken. Het eerfte gefchiedt, wanneer de beweging of veerkragt der vaten, welke door de krachtige wer- king op de vogten, de taaiheid veroorzaakt hadden „ verminderd worden >. waar toe eene aderlaating kan helpen, fchoon ’er reeds Waterzugt tegenwoordig Zy, voernaamlyk in jonge menfchen. Tot beveftiging hier van worden. voorbeelden bygebragt uit Hoffman en Sron, die. Waterzugt door aderlatingen geneezen hebe ben. Wy kunnen den Lezer verzekeren, dit door ei-. ge ondervinding ook gezien te hebben (a). De ver-. Een duns- (a) Wanneer de omloop van het Bloed, door zekere oorzaak, voornaamlijk door te grote opvulling der Vaten moeilijk gemaakt wordt, en de Vaten meer dan naar gewoonte opgeblazen worden, dringt het dunfte en Waterigste deel van het Bloed door de Openingen van de Wanden der Vaten, in het Vetvlies, rondom en naast aan deze Vaten gelegen; en maakt hier een ophoping van Water; 't welk, wanneer het in uiterste delen gescheiden, en eerst begint, Zwellen genoemd wordt, maar toeneemende een volledige Waterzwellen kan veroorzaaken. De Aderverwijdering de doorstroom makende, neemt de oorzaak weg; en het lichaam, voor 't overige wel gezeid zijnde, wordt het uitgezette. Vogt ligt wederom ingefuild, en de ontstane Waterzwellen genezen. De voortkomst van Waterzwellen uit gezwellen, welke door drukking van eenige grote aderlijke Vaten' den vrije loop van het Bloed beletten, kan op gelijke wijze begrepen worden. Hetgene men aangaande de afscheiding van het Vet, in den natuurlijken staat, ontdekt heeft, kan dienen tot verklaaring en bevestiging van het gezegde. Deze afscheiding, namelijk, gescheid door de openingen in de Wanden der Slagaders, rondom welke Celletjes van het Vetvlies zyn, gelijk ook om de aderen, welke in een gezond staat, van tijd tot tijd met Vet opgevuld worden... Kauw Perpirat. § 795 enz. Hall. Elem. Physiologie. T. I. pag. 35. De ingepalmingen hebben geleerd, dat Water en zelfs Was stoffen zeer licht, Levenswijze, een ontbindende Drink van Rhijnische Wijn met enige minerale water gemengd; de Rhyving en beweging van het lichaam kan hier toe mede helpen. Prikkeling en beweging maakende middelen zijn ook nuttig. Indien men met dit alles de taaiheid der Vogten niet kan veranderen, raadt de Schrijver tot Kwik-middelen over te gaan; welke hij echter niet onbemind aanprest, en die, schoon nu en dan, evenwel zelden, van een goede uitkomst gevolgd zijn. De Waterzucht veroorzaakt door al te grote fijnheid der Vaten, wordt bezwaarlijk genezen, om dat de Middelen welke de Vaten verlossen, liggen aanleiding geven tot vermeerdering van de Waterzucht. Zachte Voedels, wryvingen met Olie, Water, of de damp, zijn wel goed tot het genezen oogd wordt, maar moeten met grote omzichtigheid, gebruikt worden. Men moet in zodanig een geval de uitloosing proberen te beperken door de Pis, het zweet en den Afbraak. Eenig Waterzakken gevallen zijnde, en een ophoping van Water veroorzaakende, kan men nauwelijks bedenken, wat te doen om zulks te herstellen, voor naamelijk als een zodanige verstopping in een inwendig deel is geschiedt; anders zouden korte maakende middelen of een behoorlijke drukking, de beste zijn. Als een ontlaagbuis van zekere holtheid verstoppt is, moeten middelen gebruikt worden, om deze verstopping werderom te openen, en wel zulken, die de oorzaak der verstopping kunnen wegnemen. Wanneer een zak. licht, geheel of ten dele, door de Wanden der Slagaders in het rondom gelegen Vetvlies -deordring; ja zelfs daar de aderen op gelijke wijze; waarom sommigen geloofd hebben dat de afscheiding Van het Vet door de Wanden der aderen geschiedt, gelijk Schulzius, zie Commerc. literar, Noric. I. pag. 36. anderen dat het door deze openingen, of korte onzichtbare buizen, hoe men ze liet wil noemen, in de aderen geprikt gaat, Hall, /, c. pag. 49% S] a 858 MONRO OVER DE WATERZUGT. met Water doorgeborn, en het Water in een andere holligheid uitgelekt is, moet men te werk gaan, als naderhand van de besloten Waterzugt zal gezegd worden. . . De tweede aanwijzing ter genezing bevat, in het Water uit de holligheden , waar in het uitgelekte is „uit te drijven , 't zy door natuurlijke ontlattingewegen, of zodanigen welken door kunst gemaakt zijn. De natuur. Lyke ontlaagwegen zyn; enige weinige gevallen uitgezonderd, de uiteinden der aderen. Deze moeten versterkt worden, zodat ze meer vat wederopnemen, dan door de slagaderen uitgeperst wordt; het welke gebeuzt zynde moet men de vlees- en watgragte van ontlaagningen tragen te vermeerderen, op dat het overmatige vlooi uit het lichaam geraakte. Dit kan gebeuren door braakmiddelen in lyders, welken men tijdelijk dezelfde te zullen kunnen verdragen. Dezen in een kleine mate gegeven, zodat ze geen braakking verwekken, en dikwijls herhaald, maken soms tijdelijk grote uitlozingen van waterige vloeistoffen, hetzij door afvloeiing, door pis of zweet. Het kan gebeuren door maagverzakting middelen, en dan zijn de krachtigste, als ze verdragen kunnen worden, de beste: zelfs worden hier, door de schrijver, de kwikmiddelen onder begrepen. Maar de zwakte van den lyder groot zynde, kunnen dezen niet veilig bruikt worden; wanneer de pis-drijvende middelen gebruikt zyn. Loogzouten, en de natuurlijke balzamijnen, als het terpentijn, de copaliva enz. kunnen hier toegegeven worden; de pisvissen en Spaanse mierenzaden, zyn gemeenlijk van uitwerking. Ook vergeet de schrijver de kwikmiddelen onder dezen niet, waarde. Infusie Vitriol Antimon, cum Vino gutt, ta MONRO OVER DE WATERZUUR, - 459 Kwetsmiddelen, moeten geen gemeene zijn, om dat Waterzuur niet lijkt Zweeten; beweging, de zieke in Warm Zand te leggen, of een droog bad te doen gebruiken, is reeds van Celsius aangeraden. Het Spiesglas en de bereidingen hier van, samengevoegd met het Heilpapier, zijn van de vermogendste. De Kwelling door Kwik verwekt, verzwakt wat veel, evenwel zijn er voorbeelden van waterzuurlijders die er door gered zijn. Onder alle deze ontlaatstussen moet omzichtigheid gebruikt worden, van niet te schielijk en te sterkt te werken, om geen andere ongemakken in plaats van het voorgaande te verwekken. De derde Aanwijzing is, het weeromkomen van de Ziekte te beletten, als het Water geloosd is. Hier toe is nodig lang aan te houden met het gebruik van versterkende middelen, en de uitloosmiddelen van tijd tot tijd te verminderen. Als de Zwakheid oorzaak van de Waterzuur is geweest, kan een koud Bad van diens tot zyn, om tegen wederinvallende te beveiligen. In alle gevallen moet acht gegeven worden op de oorzaak, en het bijzonder deel welke van de Waterzuur aangedaan is geweest; de delen waar het gebeurd kan, moet men drukken en steun geven, om ze vaster te doen worden. Dus verhandelt de Schrijver de Waterzuur, in ’t algemeen, met groote nauwkeurigheid. De bijzondere oorzaaken, zo wel als de onderafdelingen aanwijzingen tot genezing, worden overal, in de aantekeningen, met voorbeelden gestaafd, zo van geloofwaardige Schrijvers, als eigen ondervinding. Het volgende van dit Werk, waarin de verschillende soorten van Waterzuur onderzocht worden, dient te gelijk tot opheffen van hetgene in ’t algemeen gezegd is. Wij hebben onze lezers gaar van het eerst een volledig kort begrip willen geven, welk reeds uitgebreider zynde geworden, dan wij bedoeld hadden, kunnen wij ons tegenwoordig tot het overige niet inlaaten. ANTONIUS STORCK, Medici Viennensis et in Hospitalo Parmigiani Physicus ordinarius. Annus Medicus, quo sunt Observations circa Morbos acutos et chronicos, adsunturque corum Curationes et quedam anatomice Cadaverum seliones. Editio altera. Vindobone 1760. Geneeskundig jaar, of Waarnemingen van hevige en vee» pende ziekten, met derzelfde Geneesingen, en enige ont- leedkundige beschouwingen van doode lichaamen; door ANTONIUS STORCK, Geneesheer te Wenen, en Hoofd van het burger-Hospitaal, enz. Te Wenen 1760. Tweede Druk, in groot octavo 166 bladzijden. De Heer STORCK, reeds bij onze Vaderlanders bekend geworden zijnde, door zijn Geschrift over de nuttigheid en het gebruik van de Cicuta of Dolle kervel, in kankeragtige Gezwellen en Verzweikeningen, waarvan wij in een van onze Letteroefeningen, gesproken hebben; zullen veelen van hun, waarzelfde, begeerig Zijn, om enige verlagte te ontvangen van andere geneeskundige Werken, door den zelfden Heer in ’t licht gegeven, waar toe wij ons tegenwoordig zullen verledigen; een begin makend van het gene gezegd is uitgekomen, zullen wij bij gelegenheid van een ander stukje, welk hierop gevolgd is, gewaagen. De Titel doet zien wat er is gevonden en te gelijk de orde welke er in gevolgd wordt. Van den tijd af, dat de Heer Störck het Hospitaal was-aanbevestigd, heeft hij alle acht dagen het getal aangeteekend van zulken, die aan een hevige koorts ziek lagen, en aan zodanige een ziekte gestorven waren; en men vindt hier een registre van den 1e Juli, 1758, tot den 2 Juli 1759, van acht dagen tot acht dagen, waarin dit gezien kan worden. Op deze wijze: Van den 1e tot 17 Juli zijn. geweest Aan hevige ziekte. 8 Gestorven. - . - 2 Van 17e tot 24 Juli Zieken. . 35 Gestorven. . 4 Van 24 tot 31 Juli Zieken. . 33 Gestorven. . 34 De behandeling van de scherpe Ziekten heeft de Heer Störck in maanden verdeeld, en de bijzondere toevallen in elke maand, en welke Geneeswijze bleek voldeed, hier bij aangetekend. Van de fleepende Ziekten worden alleen aangehaald; welken, dit jaar, in het Ziekenhuis meest zijn voorgekomen. Op het Jaarstaf volgen enige ontleedkundige beschouwingen van doode lichaamen, en enige voorchriften van Geneesmiddelen, welken in het Hospitaal in een algemeen gebruik zijn. Wij kunnen den Lezer geen beter begrip van de behandeling van het Werk geven, dan door de Aanteekeningen van de een of andere maand over te schrijven. Zie hier dezelven van de Maand September 1758. Die aan een hevige koorts lagen, hebben bijna Alle de Gierst- of Bloedkoorts gehad. De koorts heeft de meesten verlaten op den 14 of 17den dag. Een zeer eenvoudige Geneeswijze was, ook in deze maand, voldoende. Twee Vrouwen waren gerecht geweest die schoon de Blutspuften, op den zevenden dag, rijkelijk uitkwamen, geene verlichting gevoelden, en over de twintig dagen zwak bleeven, flauw slagziek en slapende; de koorts was middelmatig, de puften hadden een zeer goede kleur en toonden al deze tijd onveranderd. De Blaartrekkende middelen, schoon ze wel werkten, brachten geene veranderingen te weeg. Een aantal... Doe STÜR, GRYM LIEKKING JAR Zaadmelk No. 8. en de Klarei No. 3 Het een om het ander gebruid, ontstelden de ziekte niet, en behielden de krachten der Lyders in een goeden staat. De Kamfer wat meer dan naar gewoonte gegeven, of enige andere Middelen welke enige aandacht maakten, verzwaarden de zwaar hoofdigheden, benauwdheid en dorst, enz. Waarom de reden ons leidde bij zodanige dingen te blijven, welke de natuur in staat hielden om de Ziekte te verdragen; Een daar in behielden. De genoemde vrouwen lieten het water en den afloop ongevoelig loopen; maar ze ademden zonder merkelijke bezwaar, en hadden een geëqualiseerde uitademing. De slaap (schoon door een Slaapmiddel, tegen den nacht gegeven, telkens bevorderd) was gerust en verkwikkend; de Aderverwijving vry genoeg, niet zeer koortszuchtig, ook niet te zwak of zwaar; welke omstandigheden hoop gaven. Eindelijk zijn de Blastoepeningen, altijd van een goede, heldere kleur geweften, op den twintigsten dag, na de uitkomst, langzaam verdwenend, de koorts bedaardende, en binnen drie dagen bleef de koorts heel achter, de eetlust kwam weerom, en deze beschrijving van de vrouwen is in korten tijd tot vorige gezondheid hersteld. De Zaadmelk No. 8, onder de Vooropgeschreven te vinden, is ezen: Neem Kamfer, gr. xv, Meloenzaad, Unc. iij, Laat te samengenomen uitmelken met Gerstewater; doe bij het doorzien van € 1 f. Syroop van Slaapbollen, Zip. Alle drie uuren twee Uncen. Zie hier het voorfchrift van de Klooiboor, No. r. Neem Klares uit Confectie van de Hertsterekenende Bloemen, @8 1. Syroop van Slaapbollen, Unc. 1 f, Geeft van Zwavel, z. v. genoeg is voor de simpeelak. Alle drie uuren twee lepels vol, en De Geneesmiddelen moeten, derhalve, niet zolang der reden veranderd worden; en de natuur lijdt niet zonder schade van den Lyder, dat haar geweld gebracht wordt. Gedurende deze maand is opgemerkt, dat vele, die aan een uitvlucht-koorts lagen, er een afgaande alledaagse koortzef bij kregen, welke de Ziekte en de genezing verweerde. Zulk een afgaande. 