VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
3, of een fteen of iets anders dat dezelfde in haar groei beslemmert, ontmoetende, allengscheef of verdraaid, opwast, te dun aan de eene, en te dik aan de andere. De gyde, of de aardse oorzaken van de mismaaktheid der kinderen door de Ontleed- en Natuurkunde zo duidelijk aan het oog te verstellen, dat niet alleen een dom gemeen, maar vele gewande geleerden zelfs, dit alles elders verkiezen toe te schrijven aan een oorzaak, die het niet kan te wijten de ingebeelde geest van de moeders, namelijk. Maar hoe zullen wij dan zeggen, dat een moeder door haar verbeelding geen invloed altijd kan hebben op haar kind? Verre van daar! zij kan door haar drift, haar zotte grillen op te volgen, haar gemoed ontstellen, haar lichaam in wanorde brengen, naar alle onrustingen van de geest, alles wat het lichaam in wanorde brengt; beïnvloedt de vrucht, of stelt dezelfde ten minste in gevaar. Dit zelfde nu moet men van alle hartstogten zonder uitzondering, verbaastheid, schrik, toorn, enz. aanmerken. Dit alles heeft dezelfde uitwerking als een geweldige schok aan een uurwerk; is het zo wonderlijk, dat iemand, die van de trap valt, zijn zak horologie breekt? Behoefte men de oorzaak dier wanorde van het horologie juist in de verbeelding van die man te zoeken? En zou het dezelfde ook hebben kunnen voorkomen, of zijn uurwerk beveiligen, als hij zijn billen hier tegen had gaan krabben onder het vallen? Nog eens, laat de vrouwen: hun lichamen in gezondheid, hun geest in rust bewaren, en hun verbeelding zal hun vrucht geen de minste schade doen, nog enig denkbeeld, gezicht, of aandoening, enige uitwerking daarop hebben, dan voor zover het ongeregelde schokken in haar eigen lichaam vloeien. De Genit, An, X AANMERKINGEN OVER DE VORMBAARHEID DER LICHAMEN, EN BEWIJS VOOR HET IDEE, DAAR UIT AFGELIEJD. Vormbaarheid is ongetwijfeld een noodzakelijke eigenschap der Stoffen: want nadat de Stof niet oneindig is, zó moet ze nog dwingend, van alle zijden, binnen zekere palen of perken besproeid zijn, welke de gedaante van het lichaam vormen; en vermits de Stofdeeltjes, in alle manieren van schikking, samen kunnen bestaan, zo kunnen de Vormen of Gedaanten der Lichamen, welke ze samenstellen, oneindig verschillend en van elkaar afwijkend zijn. Van deze Eigenschap hangen ver verschillende zaken van gewicht af, Naar de ver schillende gedaante toch die die kleine lichaampjes, zullen diezelfde elkander raken, met een mindere of meerdere hoeveelheid van oppervlakten; dus zullen ze ook ongelijk meer of minder aan elkaar zijn; en hieruit moeten gevolgtijk zeer onder verschillende hoedanigheden der lichaamen ontstaan, die de grondslag zijn van zeer vele zonderlinge verschijnselen der Natuur. Verder heeft men hieromtrent in acht te nemen, dat Lichaamen van verschillende gedaanten, onder dezelfde hoeveelheid van oppervlakte, verschillende klompen of grootheden vervatten; dus bevat een Cirkel een groter Perk dan enige Vlak van een andere gedaante, onder dezelfde Lengte van omtrek; en een Bolrond behelst een groter Klomp, dan enige. Ander vast lichaam onder dezezelfde hoeveelheid van oppervlakten. Maar het geen hier inzonderlijk aanmerking verdient, is dat er onder deze oneindige vercheidenheid van vormen of gedaanten, waarvoor de Stof vatbaar is, maar uitsluitend worden gevonden worden; in welken de Stofdeeltjes zich indienigevolgens plaatsen kunnen, dat ze de ruimte, die tussen beiden is, geheel kunnen vervullen, of zodanig dat ze geen opening, lege ruimte overlaten. De Lichaamen, welke deze gedaante hebben, zijn bekend bij den algemeenen naam van de vijf Platonische Lichaamen, en zijn de volgende: 1. Tetraktraan, dat vier gelijke driehoeken aan zijden heeft. 2. Hexabhedron, van zes gelijke vierkante zijden, een Tarling. 3. Octahedron, van acht gelijke vijfhoekige zijden. 4. Dodecahedron, van twaalf gelijke driehoekige zijden. 5. Icosahedron, van twintig gelijke driehoekige zijden. Uit kracht hiervan zijn de Voorstawners van het Voile genoodzaakt te bewijzen, dat, hoewel de Stof onverschillig vatbaar is voor oneindige gedaanten, alle derzelfde delten echter, maar één van de vijf bovengemelde gedaanten moeten hebben: anders zal het zo blijkbaar zijn, als enige Regel, dat de Stofdeeltjes verschillende gedaanten hebben, en derhalve ruimte of openingen moeten overlaten, in de samenstelling van ieder soort van lichaamen. Hoewel men op dit bewijs voor het Yde/ tot nog geen acht gegeven heeft, daar is ’er evenwel misschien geen, dat blijkbaarder, wiskundiger en ontegenzeggelijker is. DE OORSPRONG EN NATUUR VAN ETTER. DE oorsprong en natuur van een ware Etter zijn tot nog toe weinig bekend. De meeste Genees- en Heelkundigen hebben denzelfde aangemerkt als een voortbrenger van de levendige warmte, en dat hij noch door de natuur noch door kunst "buiten het Lichaam van een dier kon voortgebracht worden. Dit gevoelen is weerlegd, door een Proef van den Heer PRINGLE, die zonder behulp van een werking des levens, en alleen door middel van een kunstige broedying, op een klein vuur, uit de waterige delten (Lympha) van het bloed "een grondbezinksel verkreeg, dat welke alle de eigenschappen had van een ware Etter. Deze ontdekking van den Engelse Geneesheer wordt hier door den Heer CABER, in een verker licht gepresenteerd. Ik heb altijd gezien, zegt hij, dat de Lympha, beginnende te rotten, een tweederlei bezinksel laat vallen: het ene zet zich op de eerste dagen, in een warme vorm vandaan, al naar den grond, zonder het Bloedwater te vermengen; is zeer wit, en kleefde aan den bodem van het glas, en dikker maar. Et) Panchen Observ., p. 380. (Miscellanea Taurinensia, Tom. 1). VAN ETTEREN naar gelang van de warmte; een gedeelte maakt op de oppervlakte van dit waterig Vogt een vliesje. Het andere zetzel wordt langzamer gemaakt, en de Zympha wordt draabbig; eer het te vorechtyn komt: het is, in ’t eerst grauwachtig van kleur, en heeft nog weinig gebondenheid, maar allengs wordt het wit en dik. Als men de hitte van het vuur vermeerdert, vermengt zich het eerste zetzel van tijd tot tijd, met het tweede, zo dat men het onderscheid niet meer kan zien. Deze zetting naar den grond geschiedt spoedig, naar mate men het voorzichtig toevoegt; zym geschiedt langzamer, als men de oppervlakte van het bloedwater bedekt met olie of het op te gieten, en men een glas gebruikt, welk groot, of hermetisch afgevult is, alle andere dingen gelijk staande. Schoon het tweede zetzel, gemeenlijk, wit-achtig aschgraauw ZY, ondoorzichtig en gelijkmatig, neemt het verfchilde kleuren aan, en verdeelt zich aan vlokjes, als het Water genomen is van bloed, of welk bedurven of ontstaan is, door bijkomend van Gal of enige andere Vogten. "En buiten twijfel, is het toe te schrijven aan een van deze vermengingen, dat PRINGLE in een gedaan steekproef, het "sterke" welke boven dreef, groenachtig van kleur vond. Als men de eigenschappen van een ware Etter onderzoekt, zegt de Schrijver, vinden wij dezelfde vereenigd in deze bezinkzels. De Etter is wit, ondoorzichtig, "dik"; hij laat zich met water mengen en zakt eindelijk weer door op den grond; de koude bevriest hem niet; goed van hoedanigheid zijnde, is hij wat stinkende, doch weinig: HALLER zegt, dat hij brandt. Alle deze eigenschappen komen overeen met de Ettergelykende bezinkzels, waarvan wij spreeken. De Heer Casper twijfelt derhalve niet, of de Etter wordt, in een bezield Lichaam, voortgebracht door verdikking van het Bloedwater, waarvan het dunste weer opgenomen wordt door de uiteinden der Vaten. De Heer DE HAEN is van gevoelen, dat het waterige vogt zich nooit verdikt in éénige kwelzuur, en niet anders doet, dan dat de uiteinden der Slagaders te verdwijnen, welke iets ontstekingsachtigs uitgeven, waarvan de Etter gemaakt wordt. Onder deze vaten ziet men dikwijks, dat in wonden, welke geen teken van ontsteking bij zich hebben, en in gezwollen weefsels wel-." kunnen niet naar ontferking gelijken, een goede etterdag komend. Laten wij hier bijvoegen, dat GRASHUIS; zonder eenig blijk van ontferking etter gezien heeft, aan de oogen van kinderen, wanneer de oogleden eenigen tijd gefloten waren. En zou de grote menigte, welken etterdagen en sommige wonden maken, zonder ontferking van eenig belang, geen anderen oorsprong hebben dan het onttrekken van het bloed? Wij men gekwervelde ziet etteren aan een al te groote veretering, is het dan niet natuurlijk te denken, dat hunne uitmergeling veroorzaakt wordt, door het grote verlies van een vogt, z welk door het gehele lichaam verspreid is? De korst van het bloed, z welk men pleurisagtig noemt, zo veel mogelijk, van alle bloedblokkjes ontdaan en op een zacht vuur gezet, gaat over in een olieachtig en flikkend vloeistof, zonder enig bezinksel, ’t welk naar etter lijkt. Herhaalde proeven hebben de Heer GABER geleerd, dat vlugge loogzouten de ware ontbindmiddelen zijn van deze pleurisagtige korst. En hieruit ziet men een voort van een vereenkomst tysichen de gemelde korst en de bloedproppen (Polypi), welken men zegt tot smelting gebracht te kunnen worden door de werking van vlugge pis-zouten. De ophouden en het verblijf van het Traafivogt, tussschert de gefloten Oogleden, en de vermenging met het meeragtige, welk de Oogleden uitgeven, doet hier iet voortkomen, 't welk naar Etter gelyke, schijn het geen ware Etter te zijn, en meer wordt van den Heer GRASHUIS niet gezegd; Van de Esterwording pag. 29. Men zie het zelfde door den Heer reTIT aangemerkt, Mem de l Acad. Roy.des Sc. 1744. Pag. 620. Zo wordt ook een dergelijke toffe, in menigte uit het Oor lopende, voor Etter en een teken van Ontfeeking, aangezien, schijn ze niets anders te zijn, dan een overvloediger afgefcheiden en dunner Vogt dan het Oormeer gewoonlijk is. EEN Schild, Anat, of boom. body, pag. 305. ENGELWERK, TOT FRAAYE LETTEREN, KONSTEN EN WETENSCHAPPEN, BETREKKELYK. EN PROEVE TER OPHELDING VAN GODS ZEDELYKE VOLMAAKTHEDEN: IN HET ALGEMEEN EN ZYNE REGTVAARDIGHEID IN HET BYZONDER. De denkbeelden, die zeer vele Godgeleerden, wegens de Zedelijke Volmaaktheden of Deugden des Allerhoogste koesteren, zyn doorgaans verward en duister. Men maakt een verdeeling tussen dezelve; men strekt elk derzelve, even als Gods natuurlijke Volmaaktheden, tot in het oneindige uit; en hier uit kan niet anders, dan een soort van proef worden, waar door sommige Eigenfchappen tegen aan de oneindige dwaanvrijheid Gods zwaar kunnen. Deze aangekant, dezelfde tegen gaan, maakten, en derzelve uitwerkzelen ten meesten nutte en rede bepalen moeten. God is Barmhartig en Rechtvaardig, Menschlievend en Heilig, Goedertieren en Rein. Men beschouwt deze niet vleugels als verstrengende, maar zelfs als vreemdere eigenschappen in de Allerhoogste; men strekt dezelfde zo verre uit, als gedachten of verbeelding gaan kan, en de Goddelijke Rechtvaardigheid vordert dus altijd wraak en straffen over de menselijke boosheid, terwijl zijn Barmhartigheid onophoudelijk bezig is, om dezelfde, als 't ware, te verbieden, en de misdaadigers van de verdiende straffen vrij te pleiten. Hij is te rein van ogen, om het kwaad te aanzien of de bozen te verdragen. Hij zou op de minste overtreeding dus een verterend vuur "Deze proef is ons onlangs met een Brief, over andere onderwerpen, toegezonden, waarin ons met opzicht tot dezelfde betreffende volgende geschreven wordt. Gedachtig aan u, lieder betuiging, bij gelegenheid van 't Plaatje van 't Karakter van Mohammed, in de Vaderlandse Let. " Ter oefeningen. II D. bl. 880, dat gedeelte niet zolang ontbreekt, 't geen toegezonden wordt, dat overweeging verdient, om dat het eenigszins aanloopt tegen uw denkbeelden; zo neem ik de vrijheid om hier nevens te zenden een Proef over Gods Zedelijk Volmaakte bede, schoon dezelfde zich hier en daar niet volkomen aan uw denkbeelden zal beantwoorden. Gy kunt, zo ge 't goed vinden 'er gebruik van te maken in het Mengelwerk, de zelfde als een Proef ter toetsing aan ’t oordeel der Verstandigen overgevend. W.. DEEL. MENGELW. NO. 2 D 42 PROEVE TER OPHELDENDE CO een wreker, een zeer grimmig wezen, bij aldaan zyne Goede beid en Menschenliefde zich hier tegen niet verzette. Hij haat alle werkers der ongerechtigheid, maar zyne langzame verdraagzaamheid en genade hengen niet om deze velen de uitwerkelijke gevolgen van dien haat, buiten den dringende nood, te doen gevoelen. Onwaardige denkbeelden van het Opperwezen! Even weinig bestaanbaar met zulke eerbaren, als aanleiding tot ware deugd en godsvrijheid! O, wat een... Weinig eerbied is het, hem gewisfelijk, met zichzelf in een godsvrij te zijn; weinig roem, van zulk een toorn te blakeren, dat er deugden of eigenschappen noodzakig zijn, om dat woeste gramschap te matigen en te regelen! Weinig glorie eindelijk, door een oneindig mededoogen belet te worden in de uitvoering van het geen Gerechtigheid, Heiligheid of rede schijnend te vorderen. En wat uitwerking moet zulk een wijze van Gods zedelijke Vollmachten en Deugden te beschouwen, op der menschen gemoed en daaden natuurlijker wijze hebben. Daar de een immers door een verkeerd denkbeeld van Gods streng Rechtvaardigheid en wrekende Gerechtigheid, tot een doodelijke wanhoop wegens de geringste fouten zal vervallen, zal een ander daarentegen losser of vroolijker van hart, zich met de dwaaste hoop van een onbeperkte verdraagzaamheid of onbeperkte mededoogen vleien, en, met die dwaaste verbeelding, zijn wroeging geweten, te zijner schade, genoegzaam stilden, om onschuldig in Zijn ongeregelden wandel voort te gaan. "Men kan derhalve niet ontkennen, dat het ter uitersten dienstig, dat het zelfs voor de bevordering van deugd en goede zeden noodig is, om deze verwarringen op te ruimen, en één zaak van dat belang nader verstandiger te leren beschouwen. "Daar is inderdaad niet meer dan één zedelijke volmaaktheid in den Allerhoogsten, die van Heiligheid na welke of zedelijke rechtvaardigheid, waar door hij, met zijn eindig en aldoordringend verstand, op alle tijden en in alle omstandigheden volmaaktdelijk begrijpend, wat best is, wat het belang is van zijn schepsten, wat recht, billijkheid, en waarheid vorderen, blaakt van een onveranderlijke zucht, om dat best van zijn schepsten standvastig te bevestigen, om dat recht, die waarheid en billijkheid steeds te betrachten, of, met andere woorden, zich zo te gedragen als met de aard en betrekkingen der dingen overeenkomt, en de verschillende vermogens van zijn wijdomheid vorderen. Dit is, zoals ik me dus uit mag drukken, de volmaakte wijze en goede God onophoudelijk, en wiens is ’er in, of buiten hem, dat hem van dit lofelijk voorneemen, in ’t allerminst kan afwijken. En deze gevoeldeheid, deze ééne uitmuntende volmaaktheid bevat alle zedelijke eigenschappen en deugden van ons menselijk geslacht. eenbeideling Maaker, als zyne barmhartigheid, rechtvaardigheid, Zyne gestrengheid, menselijkheid, zyre heiligheid en goedheid, zyne langmoeedigheid en waarheid, of welke andere onderafdelingen merken in de Zent maaken moge, er is om der menschens zwakke bevattingsvermogen iets verpligtend te maken. Die alle zyn niets, dan onderafdeling benamingen van de Heiligheid, of zedelijke rechtvaardigheid, welke ontleend worden van de bijzondere wijze hoe dezelfde werkt, van de voorwerpen tot de welke zy zich uittrekt of de gevolgen en uitwerkingen, die daar uit gebooren worden; en alle deze zedelijke eigenschappen te samenvatten genomen, maken wezenlijk niet meer, dan deze ééne deugd van Heiligheid of zedelijke rechtvaardigheid uit; want het is God een mensch of volk langmoeedig, of zyne gunst verdraagt, het is hy het Zelf met zyne vreeselijke oordeelen en straffen tugtigt; het is bij mij ten volle zeker, dat dit beide uit hetzelfde beginsel van vaderlijke liefde en verstandig zorg voor ons behoudenis voortvloeit, dat het één met het ander bestaanbaar is, het is dat God in beide gevallen volkomen billijk en wijze handelend, om geen andere redenen verdraagt of straat, dan om dat zyne glorie en welzijn zijn schepstukken die onderafdelingen vorderen, en om dat hy, met zyn oneindig en alervolmaaktste verstand, oordeelt, dat zulks op die tijd, er is in die omstandigheden zedelijk goed, of het best is. Ik voeg zyn glorie en het nut zyrier schepzelen te faamen; om dat ik oordeel dat dit inderdaad dezelfde zaak is; wij behoeven hier in geen breedvoerige geschiets te treeden wegens de gomeren, die het Opperwezen met de scheppinge gehad, of de dringender die hetzelfde bewogen hebben, om het geheel Heelal hervoor te brengen: Dit zal mij, geloof ik, geen verstandig godgeleerde, dit zelfs geen redelijk mensch tegen spreken; dat de liefdevolle God het heil en geluk zyn waarde kinderen, dat is te zeggen, van alle zyn scheppingen dan als een eerst, of als een ondergeschikt doelwit hebbe op het oog gehad; en hierin bevat inderdaad zyn glorie, dat hij aan elke zyn schepping zo veel geluk bezorge, als het hem na aan alle orden van het geheel toelaat, dat hij alles met het nauwkeurigste overleg, en een ondoorgrondelijke wijze, daar naar schept, en zyn vriendelijke oogmerk ken langs de zekerste wegen, hoe duister ons dezelfde soms tijds mogen voorkomen, bevorderen. Hij heeft alle dingen met wijdeheid gemaakt, wat is dat te zeggen? De verklaring volgt er onmiddellijk op; het aardrijk is vol van zyn goederen. En geen zynne Schepsselen zouden hem, wat ook de mystieken of verworpelingen dwaaslijk mogen voorwenden, kunner roemen, achten of beminnen, bij allen tijde; hij ze voorafgaandelijk gemaakt had, om in tijd en eeuwigheid rampzalig te zijn. God te beminnen is niets anders te zeggen, dan van een dankbare erkentenis te blinken, voor de genegenheid die hij ons toedraagt, en de weldaden die hij ons bewijst. Het geen ik tot dusverre wegens de Zedelijke Eigenschappen van het Opperwezen hebbe voorgedraagen, zal, geloof ik, niet veel gevaar loopen om bij geëffeenden misverstaan te worden, de zaak is zo Klaar in zichzelf, dat zij aan een onbevredigd oordeel vreemd voorgelegd behoort te worden, om, dunkt me, deszelfs goedkeuring weg te draagen, maar men geëffeenden zullen mij tegenwerpen, dat de Zedelijke Eigenschappen des Allerhoogsten in de H. Schrijftuur steeds als onderscheiden worden voorgelegd, en dat dezelve dus onderscheiden moeten zijn. Ik heb straks reeds te kennen gegeven, dat ik het om de menselijke zwakheid in het bevatten van Geestelijke Zaaken te gemoed te komen; dikwijls noodig oordeelde, om deze onderscheiding der Zedelijke Volmaaktheden van het Opperwezen te maken; ik zal verder gaan, dit is zelfs noodig, om de bevattingen van meer geëffende verstand te helpen te komen; en ’t is daarom dat Gods Woord de zaak in deze voegen voorstelt. ’t Is daarom ook, dat de redelijke Godgeleerden er op die voet over kunnen en moeten prediken, naar kan dit alles niet gescheiden "zonder de dingen te verwarren? kunnen zij daarom hunne Toehoorders, niet leeren, dat dit gescheiden is om dezelfde zaak, tot meerder klaarheid, van een ander oogpunt te beschouwen, en zullen zij inzonderheid hierdoor van de verplichting ontheften, om zelf redelijke en gezonde bevattingen van zulk een gewigtig stuk te vormen. De H. Schrijft den allerheiligsten God allerlei menselijke Hartstogten toe. Weet men niet, en gebruikt men niet de voorzorg om de leeken te onderwijzen, hoe dit verstand moet worden opgelost? Op gelijke wijze spreekt de Heilige Schrift telkens van de ogen, oren, handen, het hart en andere menselijke lichaamsdelen van het oneindige en geestelijke Opperwezen; weet men niet, hoe dit in een God waardig zin te verstaan, en gebruikt men weer niet de voorzorg om de onkundige tegen alle misvattingen die dit in hem zou kunnen verwekken, te waarschuwen? En zal men dan om dat Gods Woord ook ten opzichte van de Zedelijke Volmaaktheden met ons te streven, geen poogingen doen, om de juiste zin daarvan op te sporen en aan andere voor te dragen? Gewisselijk bij allen tijden, wanneer men niet alle denkbeelden verwarren, zichzelf verbysteren en onverstandbaar spreken wil, moet dit voor alle dingen vast staan, dat er eenvoudig en juist gesproken, slaat eene Zedelijke Volmaaktheid in het Opperwezen in. En dit zal ons een gereede weg baanen om het geen wij over de Goddelijke Rechtvaardigheid te zeggen hebben, gepast te bevatten. Wanneer mag het uit voortkomen, dat het woord Rechtvaardigheid, wanneer het op de Godheid wordt toegepast, een geheel verschillende betekenis krijgt, dan waarin het in de gewone gesprekken gebruikt wordt? Als wij, in de dagelijkse omgang, van een rechtvaardig man gewagen, zekken wij er gewis niet zodanig een persoon door uit te drukken, die de geringste overtredingen van zijn bevelen ten strengste zoekt te straffen; maar integendeel een Mensch die niemand verongelikt, die ieder geeft wat hem van rechtswegen toekomt, of dat hij blijkbaar eischen kan. Dit is de vaste betekenis van dit woord bij alle Volkeren, en in alle talen voor zo verre mij bekend is. Wij spreken wel van rechtvaardige straffen, en rechtvaardige vergelding voor het bedrijven van kwaad; de H. Schrift gaat ons zelfs in de Zene voor, maar de betekenis dier woorden daar, en in onze rede is het gevolg Tot dusverre zal deze Proeve van onze Auteur, (met opzichte tot het stellen van maat ééne zedelijke Volmaaktheid in ’t Opperwezen, ) vertrouwen wij gereedelijk toestemming vinden, bij alle bedachtzame Godgeleerden; verminderd het blijkbaar is, dat er, om hier de woorden van den geachten Moses te herhalen, in God maar één eenige deugd is, die wel, om ons geringe verstand, van Gods Geest, in verschillende takken verdeeld wordt, maar in alle zijne werken onverdeeld en te gelijk werkt. Doch de verdere redenering van onze Schrijver, over Gods Rechtvaardigheid in bepaalde zin, schijnt ons meer tegen spreuk onderhevig te zijn. Dit boek is gemaakt met een OCR-ontwerp en niet alle invoeringen kunnen onafhankelijk van elkaar worden gecontroleerd, daarom kan er een aantal corrupties in voorzijn. gewone gesprekken, is eenvoudig, zodanig een behandeling, waarover iemand die dezelfde ontvangt, plicht hoofde zyn voorige bedrijven, geen rede heeft te klagen, maar die natuurlijk op zodanig een gedrag te wachten. Zij. Dog hoe ver schillend is de betekenis van het woord waardigheid, wanneer deze Volmaaktheid God wordt toegevoegd, dan immers verstaat men er veelal of be- paaldelijk die gevoeldeheid des Allerhoogsten door, waardoor men den zondaars zyne welverdiende wraak en straffen poogt te doen voelen; of wanneer men dit woord in ruimer betekenis opvat, verwart men deze deugd met Gods Zedelijke Rechtvaardigheid, en bezigt hetzelfde, om die zugt des Aller- hoogsten uit te drukken, die denzelfde noopt ter beraak- sing van alles wat in zichzelf loofelijk en billijk is, terwijl men onder dit alles nooit gewag maakt van de vers pligtingen van eigenlijke gezegde Rechtvaardigheid in die zin als wy dit woord in den dagelijkschen omgang gebruiken, en waar toe ik het, om nauwkeurig te spreken, eniglijk bepaalde wilde. Hoe, denkt men mogelijk verplichtingen des Allerhoogsten tot eigenlijke gezegde Rechtvaardigheid! Ja gewisselijk, ik vermaak door de Goddelijke Rechtvaardigheid die deugd van het Opperwezen, waardoor hij zyne Schepstelen altijd alles heet, wat zij met enige grond van Redevorderen kunnen, zodat zij nimmer eenig schepsel kan beklaagen, dat de Heer zich onbarmhartig behandelt, of iets onthoudt hebben, dat hem naar barmhartigheid moest gegeven worden. Maar hebben wij recht om iets van God te vorderen? is de Schepper iets aan, zyne schepselen verplicht? mogelijk neen, als wij de zaak van een zekeren kant beschouwen, maar dan is hij aan zichzelf verplicht, alles te doen, het geen zin volgens rede vorderen! Dog ik zal mij nader ver laren. ' De oplettende Calvinus heeft deze gemenen misvatting ten gevolg dat enigermate getekend, wanneer hij in zijn Prelecij, Jeremias. Prelecij. XXXVIII. in Fer. IX. 24. schreef. Fustitia Dei pon accipitur, ut vulgo nas Jaguimur: Et improprie loquuntur, qui jus Bitiam Dei opponunt misericordiae, unde proverbium vulgare, Pro vocatio justitia ad misericordiam. Schriftuurlijk aliter loquitur. „Gods Rechtvaardigheid wordt in de heilige Schrift niet opgenomen, gelijk Wy in 't gemeen spreken: en zy spreken ongekogen die Gods Rechtvaardigheid tegenover de Barmhartigheid, van waar het gemene zegswoord, ik beroep mij van de Rechtvaardigheid op de Barmhartigheid. De Schriftuur spreekt anders. WAN, GODS ZEDELYKE, VOLMAAKTHEDEN. De verplichtingen des Allerhoogsten voortvloeien uit de inwendige betaamelijkheid der zaken zelve, of uit zijn vrije wilde verbintenis waarin hij, door onverdiende beloften, gevadigd verbindt, om zijn Schepstelen deze of geen heilgoederen mede te delen. De inwendige Betaamelijkheid der zaken bij voorbeeld, verplicht den Rechtvaardigen God, om alle Schepselen, welke zijn wijze en liefde goedvonden voort te brengen, een gelukkig bestaan te geven, of over het geheel genomen, in tijd of eeuwigheid meer genoegen dan verdriet en kwel lijdende toe te schikken. Alle schepselen bebben in de Natuur der zaken gelijk een onbetwistbaar recht, waardoor zij van hem afhankelijk zijn. hunnen Maaker kunnen vorderen, om of geheel niet te bezan, of, over het geheel genomen, meer geluk dan ongeluk te erlangen „ on bij alle God ons tegen alle ongeluk en noodlot tot duurzame ellende wilde scheppen , zoude we gas met rede over zulk een handelwijze beklaagen mogen „ens zoude hy gelyk onrechtvaardig met ons handelen. Dit is dan het oor deel om zo te loezen, der Goddelijke Regtvaardigheid ;“dat hy namelijk zyn schepping alles, geeft, wat zij van hem als hunnen Maaker met belaking, vorderen mogen 5 en nooit dezelfde zo behandelen, dat zij, met reden over verdrukking en onrecht kunnen klagen. Heeft hij zich, ten anderen, door zyne genadige beloften, vriendelijk verbonden, om den getrouwen betragt, zyn wil en wetten de zoete uitvloeisel zyn liefde en goedheid in alle eeuwigheid te doen genieten, en hunne deugd met een eindeloze heerlijkheid, uit genade, te vergelden ; heeft hij, zeg ik, dit of enige andere voordeel, van wat Natuur belooft. Zyne Regtvaardigheid verbindt, hem, om zyn woord gestand te doen. Nog eens, wij zijn die heugelijke beloften aan zyne onverdiende goedheid en liefde zekerlijk alleen verantwoordelijk, uit genade moeten wij Zalig worden „ niet uit ons, het is Gods gave , gaar heeft hij onze zielen eenmaal met die hoop verkwikt, hebben wij, op zyne onwankelbare belofte vertrouwende, onzen pligt getrouwelijk betragt, zo wordt het recht, of Regtvaardig en gelijk de H. Schrift predikt (*), den geenen die ver. Draak worden, verkwikking te vergelden; hierom getuigt ookzelf, dat de Heer, de Rechtvaardige Rechter ten jongste dag de kroon der Rechtvaardigheid zal schenken. 2 Thess. 1. 6, 7. des 2 Tim. 4. Da 48 PROEVEN OVER GODS VOLMAAKTHEDEN. Dewyl God niet onrechtvaardig is, dat bij ons werk vergeving. Men ziet uit mijn opheffing, lichtelijk dat Gods wareheid en getrouwheid niet anders danden of takken, om zo te spreken, zyn van zijn Rechtvaardigheid; want dewyl wij een onbetwistbaar recht hebben om te vorderen dat niemand ons bedriegt, of ter onzer schuld misleidt, zo kan de God der waarheid zich aan zulk een onrechtvaardige handelwijze onmogelijk schuldig maken. Ik zal me niet inlaten om enige Leerstuklijke gevolgen; waar toe deze Beschouwing aanleiding zou kunnen geven uit dit alles af te leiden. Het voorgestelde is, meen ik, zo eenvoudig als zeker, en kundige Lezers hier van overtuigd zijnde kunnen er gebruik van maken. Alleenlijk zal ik, ten belofte, nog aanmerken dat zommige Godgerezers de bedenking, raakende de Verplichtingen des Almachtigen uit de inwendige betaamelijkheid der zaken, zo ver trekt dat zij meenen dat Gods Rechtvaardigheid hem volstrekt verbiedt, om zelfs de meest hardnekkige zondaar aan eeuwige en eindeloze pijnigingen over te geven, omdat, volgens hunne gedachten, het oogmerk der Schepping dus niet bereikt zou kunnen worden. Ik laat dit onderwerp: voor tegenwoordig aan zijn plaats. Ik heb niets bijzonders. De zeggen, over een twistgeding, dat door de voornaamste penningen voor en tegen bepleid is. Dit behoort meer rechtstreeks tot mijn onderwerp, dat het straffen, als wij nauwkeurig zullen spreken, eigenlijk tot de Goddelijke Rechtvaardigheid niet behoort, en dat, wanneer de H. S. op zodanige een weg spreekt, datzelfde hier toe schijnt gebracht te worden, dit of alleen geschiede, om zich naar onze gewone uitdrukkingen te voegen, of in den reeds gemelde zin moeten worden. God kastijdt de zondaar naar de voorafschrijvingen zijner wijze en liefde, om dezelfde te verbeteren, en zijn eeuwig heil te bevorderen; en een Gerechtigheid, die in het leed en lijden zelf behaagt, die de misdaadigers met zijkand hand bezocht, om haar wraak te voldoen, of zelfs enkel om hen pijn te doen lijden, zou zekerlijk met de oneindige volmaaktheid der Goddelijke Natuur, met de teder liefde, die hij het Mensenhul aanjaagt, en met het onfeilbare woord ten eeuwenmaals onbestaanbaar worden gezien het spreekt dus vanzelf, dat God, volgens zijn Rechtvaardigheid, niet verbrandt, maar tot eeuwige en eindeloze straffen. Maar of zijn Wijheid en Heiligheid dit verderen, met andere woorden, of het over het geheel genomen best is, is een vraag van een anderen aart, en tot ons tegenwoordig oogmerk niet betrekkelijk. A, Uitbetrekking van het Gebed Onzes Heeren, Uit het Engelsch vertaald, Aalmoezige en genadige God; Gij hebt uw troon gevestigd in de hemel, en uw onbepaalbare opperheerschap: Gij zult eeuwig duren; want Gij zijt de God en Vader van allen. In zijn schat aan ons ter hoogste eerbied, en 't is de grondlegger onze gelukzaligheid, dat het ons vreeft en ontdooft onzen Vader te noemen; dat wij aangemoedigd worden om onze godsdiensgevallen tot hem op te zenden onder de eerwaarden en dierbaar naam. Wij trachten hierom met de diepste eerbied; en met een ware kinderlijke aandoening, ons zelf voor hem te vertegenwoordigen; en de geheele aandacht onze gemoed deren te verheffen tot hem de Allerhoogste, "de Koning der Koningen, de volmaakten goedwillige en wijze Bestuurder van het Heel-Al, de Vader der lichten van wier alle goede gaven en alle volmaakte gaven nederdalen. In alle de werken van onze handen; ô God, in de hemel boven, en op de aarde beneden, in de oneindige verscheidenheid der schepstelen rondom ons, in ons eigen verwonderlijke gestel, "in de verbinding van lichaam en ziel, in alles, ô God, vertoonen zich uw eigen schapen in zowel een licht, dat wij, van de hoogste verwondering getroffen, onze harten ten Diepe vervullen met het nadrukkelijke gevoel van eerbied en dankbaarheid. Wij vinden ons onder de heilige en onverbreekbare plicht om uw grooten naam te heiligen: Wij bidden u geef dat uw naam alom gekend en aangebeden wordt, zodat uw volmaakte almacht, oneindeleide wijdom en overal gaande goedheid recht gekend en erkend mogen worden door alle uw schepen die de uitspraak van deze alles te boven gaande eigenschappen en volmaaktheden uw natuur bemerken. Geschenk de gehele natuur, uw verheerlijkheid door dat pragtige en luiszende vertoon, welk zich voor ons gezicht en overweging, geef u, dat wij en al die zulks beschouwen, ook alzo u mogen verheerlijken door, in de erkentenis van uw opperheerschap, een gewillige en redelijke eerbied te bewijzen voor de voetbank van uw troon. Beelde u ons ten dien einde met zo regelmatige begrippen van u, dat onze aandoeningen daar door bewogen, wij geschikt mogen zijn om bij alle gelegenheden ons geloof, hoop en vertrouwen uit te dragen en onze harten voor u uit te storten in de dankbaarheid de erkentenis van uw goedheid, en de nederigste meekoming om de voldoening van uw gunst. Laat toch het Koninkrijk, het welke u door onzen Zaligmaker opgerekt hebt, uitbreiden worden over de gehele Aarde; dat de Zon der gerechtigheid met glans rijk en luis schijnt over het gehele Menschdom, en verdryft die wolken van onkunde, doeling en bijgeloof, in welke zij gemeenlijk zo zeer ingewikkeld zijn; op dat zij u mogen kennen als de één en enige ware God, en Jezus Christus die u gezonden hebt, op dat zij recht kundig mogen worden in die Leer, welke hun wijst kan maken tot zaligheid; op dat zij ter bewondering daarvan bewogen mogen worden, door de gewichtige en bijzondere drangredenen. Geef ons, die dat licht aanzienden, deszelfde levensmaakende kracht en invloed in ons hart te geven. voelen; doe gy, ô God, ons alles aanwenden ter verbreiding van dien voortreffelijke en waarlijk Geadeldom dienst, door Jezus uw Zoon verkondigd, door een ongemakkelijke nederige eerbied voor u, door een broederlijke liefde jegens elkander, en uytgestrekte goedwilligheid over het gehele Menschdom. Ondersteun gy ons, ô God, krachtvol in de werkzaamheid onzer voortreffelijke vermogens ten dienst uwen dienst, op dat anderen door onze voorbeelden aangemoedigd mogen worden, om uwe geboden niet alleen te ontvangen, maar ook te gehoorzamen: geef dat het menschdom in ’t algemeen beantwoordt aan den ware geest en ’t oogmerk der Christenheid, en daar door hun innerlijke goedkeuring van dezelfde bewijst; op dat uw wil gescheind op aarde, gelijk in de Hemel. En gy, Ô groote, wijze en goede Bestuurder, wiens raad bestaat in eeuwigheid, en wiens gedachten zijn van gestrook tot gestrook, die alle dingen schikt en bestuurt overeenkomstig. Stig met de onveranderlijke en best beraadzelfde oogmerken van uw welbevinden, geef dat wij en alle anderen ons nederig mogen onderwerpen aan uw volmaakte wijze schikkingen, dat wij lydzaam dragen alle die moeilijkheden en tegenwerpingen, welke gij, in oneindige wijze, ons toezendt, of over ons laat komen: en dat wij dankbaar erkennen uw Vaderlijke ondersteuning en besturing in elk staat en omstandigheid van dit leven. Aan uw onuitputtelijke bron van goedheid en weldadigheid, die vaderlijk voor ons zorgt, zenden wij onze nederige dankelijkheid voor de vervulling van alle onze wensen. Verenigd, lof derhalve zenden wij onze nefaste smeekbede, om alle die dingen die wij dagelijks behoeven, tot ondersteuning van ons leven op deze wereld: zende gij uw zegen over alle onze eerbare en rechtmatige onderneemingen, tot dat doel aangewend: en voor zover gij ons, door uw milde Voorzienlijkheid, rijklijk hebt bedeeld met tijdloze goederen, geef dat wij diezelfde liefdadigheid mogen gebruiken voor verlichting van de armen en noodlijden, als een gebrekloze erkentenis van de goedgunstigheid en liefdadigheid die gij aan ons bewezen hebt; ter welker vergelding onze beste en grootste diensten nog oneindig ver te kort komen. En ten slotte, O driemaal heilig en barmhartige God, het is zo ver van daar dat we uw weldadigheid behoorlijk beantwoord hebben, door een dankbare erkentenis van diezelfde in onze gemoederen aan te kweken, dat we diezelfde in talloze gevallen misbruikt en vergeefs hebben. We hebben reden om deswegen met schaamte bedekt, en vervuld te zijn met een oprecht hartelijk Leedwezen; wanneer we overwegen wie we beleedigd hebben, hoe groot onze ondankbaarheid en dwaasheid geweest is. Geef gij, O God, dat een waar gevoel hier van ons getroffen doe zijn van een oneindig berouw over ons voorleden gedrag, zo ver als het afgeweken is van uw heilige wetten: laat onze bekeering aangenaam zijn in uw ogen, en vergeef gij ons onze zonden, gelijk we hopen dat. Het Gebed Onzes Heeren. Wij ongeveinsd kunnen zeggen, dat wij alle diegenen vergeven, die ons beledigen, of iets tegen ons misgaan hebben; en maken wij ons meer en meer genegen, om alle plichten van liefde en goedheid aan onze medemens trouwlijk te volbrengen. O ja, mochten wij nimmer ter dwaasheid wederkeren! noch ons zelf toegeven in enige neigingen ten kwade! Mogt uw algeheile hulp, uw heilige en waarheilige wetten, uw minzaam en vaderlijke vermaningen, uw krachtige en edelhartige aanvoelingen, en de livelyke en harige voorbeelden welke u ons voor ogen zet, ons krachten laadwagen tegen de macht der zonde, en ons doen zegenpalen over alle de verleidingen der wereld en des vleeschts. Zie, o God, dat wij, door uw hulp gelukkig verlost, mogen worden van die ontelbare rampen, aan welke de dwaasheid, zonde en boosheid van mensenleven ons onverwijfdelijk bloot stelt: doe ons, die vreugde en die vervulling des gemoeds scheppen, welke verwekt wordt uit een gevoel van uw goedkeuring, en door een vooruitzicht van die zaligheid, voor welker hoop wij aangemoedigd zijn door Jezus Christus Onze Heer, die ons geleerd heeft deze smeekbede op te zenden tot uw onzen hemelse Vader, wien wij met volle bereidvaardigheid toegeven alle eer, heerlijkheid en heerlijkheid; heden nu en in eeuwigheid. Amen. Hoe gering menig verstand de springveeren en roerzels zijn, waarvoor de voorname handelingen van het mensendom worden bepaald. In gemeende waan bezield, meest alle mensen, "wegens As de gewichtigheid hunner bedrijven, trotsheid, vroolijkheid, verachting van anderen zijn, er is natuurlijk uitwerkzelen van, en geen beter middel weet ik, om deze ziekten van den geest te genezen, dan om hen, uit de oude en laatere historie, eens onder het oog te brengen, hoe belachelijk de oorzaaken en beginflessen zijn, waaruit zelfs de gewichtigste bedrijven der aanzienlijke persoonlijkheden voortkomen. Geheele Provinties inderdaad, geheele landen putten zig uit, en offeren zich op voor de grootheid, voor de heerschappij. zucht van eenen Staatsdienaar; men meent zich wonderlijk wel uit te hooven, men meent z'n Vaderland te dienen, men meent zich, ten minsten, met de erkentenis van den Minister te mogen vleien; bedrieglijke bedrijven, onnozele vooruitzigten, kinderachtig vertrouwen! terwijl zovele duizenden hunnen levens voor hem in de waagingschaal zetten; denkt hij zelfs niet eens aan hen; hun welvaart of ongeluk is de laatste-zyner aanmerkingen, en hij ontwijkt de gevaar van den oorlog, of de ongemakken van de dag, met zyne matres, in het binnenste van zyn Paleis. Men zal zich inderdaad, als men de zaken met een wijzens oog beschouwt, moeten verwonderen over de gemeende rol, welke wij in deze wereld spelen, en de grootste der aarde zullen klein in hunne eigen oogen, althans in die van een onbemengde toekijkers, moeten worden. Altoos zijn er anderen, die ons in bekwaamheden of verdiensten, eer en waardigheden, overtreffen, en hoe vele verbeeldingen de held, de staatsman, de geleerde van zichzelf mogen hebben, zij behoeven de geschiedboeken maar te openen, om hun zwak schemerlijk door de schitterende stralen van verhevener geesten of gelukkiger stervelingen te zien verdooven. De geschiedenis waarlijk, met opmerking en verstand gelezen, zal ons altoos verlagingen, en in ons zelf doen treeden. En waarop zullen wij onze verwaandheid gronden, als wij nog daarenboven bedenken, dat alle die bedrijven, welke ons de geschiedenis vertoont, dat alle daden van der mensen kinderen kunnen zijn, slechts bedrieglijke bedrijven zijn, omdat men, in zovele andere werelden, welke het Geheel-al uitmaken, niets van weet. Door dienstvrijheid, nu, bij deze bedenkingen eens het onderzoek bijvoegen van de eerste oorzaken, waarom de Menschen, in de allergewichtigste voorvallen bewogen, en tot de voornaamste bedrijven aangestopt worden, zullen wij natuurlijker wijze neigen om te bevallen, dat wij inderdaad geringe en zelfs verachtelijke Schapelen zijn, naar dewegens de voorzienigheid ons noodlot en dikwijks dat van een groot gedeelte des menschdoms, van zo belagelijk, van zo bemoeilijkend inzichten, doet afhangen, dat men dezelve zondanig fysiek te worden, naauwlijks kan verhaalen. Wat is bij voorbeeld van meer belang voor het Menschdom dan Oorlog en Vrede? Het is daarvan, dat het noodlot der Volkeren afhankt - dat is daardoor, dat de welvaart of verwoesting van grote Rijken en Gemeenebesten wordt bepaald, en dat het geluk of de ondergang van duizenden, ja miljoenen van mensen wordt uitgewerkt. De oorzaken onderscheiden waarom de oorlog ontstoken wordt of uitgedoofd, zijn dikwijls zo gering en verachtelijk, dat men, diezelfde overschouwt, in twijfel schaakt, of men de dwaasheid moet belagigen, of tranen van medelyden over dezelfde storten? Het verwaarloozen van eenig eerbewys, een faling in het Ceremonieel, een geschil over den voorrang, een woord. 