Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
De bijgebouwen waren even goed onderhouden. Mijn paard stond in den ruimen stal op gras te knabbelen, en de badkamer met de »plait-il” lieten niets te wenschen over. Wat mij daar het meest trof was de bril. Zoo’n bril zag ik nergens elders. Hem te beschrijven daaraan waag ik mij niet, maar dat kan ik gerust verklaren dat het den inlandsche timmerman die het kunststuk zeker als debut leverde, op uitmuntende wijze ge- lukt is op plastische wijze aan te toonen dat Homo sapiens var. europeanus © niet tot het vogelenheir behoort. s Avonds bespeurden wij aan het souper hoe onze tijdelijke gastheer zijn best had gedaan, want soesen met rozenstroop en goudgele agar-agar podding behooren gewoonlijk niet tot de ingre- dienten van een inlandsch menu. Ik maakte den Tjamat daarvoor ook mijn compliment even als voor den zindelijken toestand Waarin alles was aangetroffen, waarop hij repliceerde dan ook op de Buitenzorgsche landbouwschool zijne opvoeding te hebben geacheveerd terwijl hij ons mededeelde dat zijne echtgenoote ‘roger bij Europeanen aan huis was geweest. Tji Solok is langs den tegenwoordigen weg slechts 7 palen Verwijderd van de Bantamsche grens waar de Im Bareno de scheiding daarstelt tusschen de residentiën Preanger en Bantam. Dauer. Koorpens beschreef de monding van deze rivier toen hij haar in 1866 overtrok. Toen was de weg die naar de grens voert begaanbaar; nu moet hij in zeer goeden staat ijn maar in 1822 was ’t anders. it ondervonden de Nestor onzer natuuronderzoekers De. A 276 van Hasset en de hem vergezellende Heer Bi. Met een E gestel gesloopt door overmaligen ijver. ondernam hij GER begin van Augustus van dal jaar eenen onderzoekingstochl ` naar de woeste zuider-districten van Bantam, maar reeds den Zeien werd hij door uitputtende diarrhoea gedwongen terug te keeren. Hij hield zich toen op in de kampong Mador (I 1 aan het zuiderstrand, niet ver van de grens der Preanger ge — legen en wenschte langs de Wijnkoopersbaai terug te keertl naar Buitenzorg. De hem vergezellende teekenaar Bik liel een tandoe voor hem vervaardigen en zoo vertrok men met den demang vat Moda tot de Tji Bareno bereikt werd die wegens een bandjir niel gepasseerd kon worden. Onder wind en regen moest het ge zelschap zich een etmaal aan den Bantamschen oever ophouden totdat Bik een vlot had laten maken waarop men s andere? daags de overtocht waagde (2). Aan den overkant der rivier was het pad bijna toegegrocid en kwam men met de tando 200 weinig vooruit dat de doodzieke van HASSELT weer eel nacht in het bosch moest doorbrengen en men eerst den genden middag de monding der Tji Madja bereikte. De kampong van dien. naam bestond toen nog niet, mad! men vond er een open loods die inlandschen zoutmakels tot verblijf had gediend, waarin de nacht werd dog bracht. Eerst den volgenden morgen bereikte men eerste gehucht Tji Gangsa waar de koelies verwisseld W 5 den en aan het strand een weinig rust werd genomen. | van HASSELT was toen reeds te ziek om uit de tando? 7 edeelte © dert O (1) Zie aanteekeningen op eene reis door het westelijk 8 Bantam in 1823 door J. Ta. Bix, Tijds. voor Ind. Taal-, land- en Y Deel XVL 1867. M t leven, (2) Ta. vas Swinderen. Bijdrage tot eene schets van he groninger: | karakter en de verdiensten van wijlen Dr. J. C. van HASSELT. J. Ooukeus 1824. (5) Bij vax Świspenex staat Tji janka te lezen dat nergens ies loch Bix noemt Tjiganza. Dit gehucht bestond er al in 1800 nei verblijf van Baaxe op de plaats waar tegenwoordig Pelaboean DÉI $ hik u dein, TIR P AWA x j } 277 komen en Bix verzond van daar een spoedbrief waar Dr. Heu. te Buitenzorg waarin hij dezen uitnoodigde den zieken natuur- onderzoeker te gemoet te reizen tot assistentie daar het zich liet aanzien dat diens leven ten einde liep. Nog dien- zellen dag kon men Tondjong bereiken aan den linker oever der Tji Tarik. aangezien de wegen in deze lang bewoonde streek veel beter waren. Den volgenden dag kwam men tot Leuwi Lio en eerst de 5in September te Tje Tjueroek, waar ’s nachts ook Dr. Herr en van RaALTE arriveerden, zoodat men "e namiddags op 6 Seplember te Buitenzorg was. De zieke bleek echter toen too uitgeput, dat hij anderhalven dag na zijne aankomst aldaar overleed. In den statigen bamboetuin nabij de kerk te dier plaatse, rusten zijne overblijselen. TU Solok 25 Juni 1885. Ten 7 ure "e morgens waren Wij gereed voor een uitstapje naar de heete bronnen die bovenstrooms in de Tji Solok voorkomen, op eene plaats waar zich tevens oudheden bevinden. De weg derwaarts loopt in noordelijke richting en meestal door de bedding van de rivier die tot aan hare monding uit rolsteenen bestaat. Achter den pasangrahan ging het eerst langs venige sawah’s waarnevens keteppengstruiken, Cassia alata hunne oranje-gele bloemtrossen opwaarts verhieven. Hier en daar werd de aandacht gevestigd op Calosanthes indica waar- van de groote sabelvormige peulvruchten , door ouderdom zwart seworden, boven het gebladerte uitstaken. De boom heet in het Soendaneesch : pongporang. De achter de kampong liggende heuvel bestaat uit lichtgrijze wadas, een verweerd gesteente. e moest worden omgetrokken voor wij in de bedding van de rivier afdaalden. Hier reeds bedroeg de temperatuur van l rivierwater 23° C. terwijl die van de buiten lucht 18° €. uge De Tji Solok loopt hoogerop tusschen de Goenoeng Geulis en den berg Tjiawi Temen welker onderste bellingen rij steil en welig met hoog geboomte zijn begroeid. Op betrekkelijk korten afstand wordt eene plaats bereikt waar zich is len 278 twee nevenrivieren de Tji Orai en de Tji Panas in de Tji Sh storten. Juist bij dit vereenigingspunt bevinden zich de oudheden. Reeds op eenigen afstand werd een reuk van zwavelwater- stofgas bespeurd en spoedig daarna zagen wij stroomop | waarts witte waterdampen uit de rivierbedding opstijgen. Bij het meergemelde vereenigingspunt heeft rich een vak schiereiland gevormd dat met alang-alang en andere grassoorten — is begroeid en waarop de oudheden staan. Nabij den oostelijken rand van dit kleine plateau verbe ` zich een steenen lingga doch zoo dicht bij de rivier dat i gevaar loopt bij bandjirs door wegspoeling van den ondergrond om te kantelen en in het water te geraken. Onze Soendaneescht begeleiders wezen dat pilaarvormig monument aan als batoe seën) en vergeleken het bij een omgekeerden inlandschen dengt De hoogte van het boven den grond uitstekend gedeelte lm? 0.95 M. en de omtrek is 1.25 M. Eene andere grooter? er lieth bezit den vorm van een cubus doch is onbekapt en word als een offerblok beschouwd, terwijl zij den naam E kassoer draagt. Nog drie andere op elkander gestapelde ge kunnen voor eene oudheid doorgaan, doch een begroeid bie" korfvormig heuveltje geheel uit poreuse kalktuf b en koeroeng-ajam geheeten wordt er ten onrechte toege Op geen der oudheden is eene inscriptie waar ei oe? In het midden van de nabij gelegene rivierbedding” springen eenige heete bronnen waaruit het water me a | spuit hetgeen gepaard gaat met een brommend geluid: s | het groote kalkgehalte van dit water hebben zich rondo” bronnen incrustaties van helderwitten kaktuf gevormd | het met fijne stralen te voorschijn komt e! zich M boven in droppels verdeelt zoodat men ook hier, mel ee achter zich, door de straalbreking alle kleuren van den reg A boven de bron ziet ontstaan. Een der bronnen is e: zaamste. Zij maakt een geluid als dat van a d stoomketel en in onderscheiding van de anderen ege? W haar dan ook spoedig de bromster. Bovenstrooms ei 279 water kalın en bestaat de bedding der rivier uil geelachtige leem terwijl alle steenen die boven water uitsteken laags- gewijze horizontale witte streepen vertoonen, daarop ontstaan door de verschillende waterstanden van het kalkhoudende water. Zelfs de groene draadwieren die aan steenen onder water zijn vastgehecht en in den stroom fladderende bewegingen maken, bezitten aan hunne uiteinden witte incrustaties die groote in- fusoria inhouden. De temperatuur van het water, gemeten in eene der openingen van de bromster, bedroeg 95° C. Ook de bodem der rivier is op enkele plaatsen bovenstrooms van de bronnen te heet om met bloote voeten te worden betreden De incrustaties van kalktuf die zich uit de bronnen opbouwen bezitten een kegelvorm met afgeronden top. In de bedding der rivier bedraagt hare hoogte slechts enkele voeten, doch op het schiereilandje bedraagt de hoogte van den bovenvermelden hoeroeng ajam, ongeveer 14 voet. Deze kalktufmassa vertoont nog duidelijk de kanalen waaruit vroeger het water moet gespoten hebben, zoodat de uiting van dit natuurverschijnsel zich in het verloop van tijden verplaatst heeft. Noch bij de bronnen noch op het schiereiland kon een reuk van zwavelwater- stofgas worden, bespeurd ; het ligt dus voor de hand dat een nog onbekende zwavelbron in het bosch ons gedurende het laatste gedeelte van het traject op den bovenvermelden stank heeft vergast. Bij onze terugkomst te Tji Solok trof ik mijn jager aan die verscheidene fraaie boschvogels geschoten had , waaronder zich bevonden Dicaeum chrijsorrhoeum, Rubigula dispar, Brachypodius melanocephalus, Ixidia squamata, Philentoma velatum , Dissemu- rus relifer, Tephrodornis gularis en Garrulus galericulatus. Des namiddags ten 4 ure begaven wij ons naar het strand om het visschen met de trekzegen bij te wonen. Om de plaats le bereiken waar dit geschiedde, moesten wij eerst de mon- ding der Tji Solok overtrekken, welke rivier een breede bedding bezit die bijzonder steenachtig is en weinig water bevat, Waarna wij op een gedeelte van het zeestrand kwamen dat hellend 280 D is en waar eenige visschershutten stonden. Nıettegenstaan- i de de zee nogal woelig was zoo had de Tjamat toch als in gereedheid doen brengen tot de vischvangst en daartoe zijn — eigen net disponibel gesteld. Dit bestond in eene sleep — zegen, die in eene kleine vlerkprauw opgeschoten lag en war | van het eene uiteinde aan een stevig touw was bevestigd dal bij vertrek van het prauwtje aan den oever in handen van {we gespierde visschers bleef. De overigen namen daarop plaats naast het vaartuig dat recht op de branding in zee werd geschoven tot daar waar het te diep wordt, als wanneer allen te gelijk binnen ’s boords sprongen op één na d'e den achtersteven vooruit bleef duwen en zorg moest dragen dat de prauw niet dwarszees kwam. Dit moet echter met tact en zeemanschap geschieden © daartoe wachten de visschers het oogenblik af, dat een roller gebroken tegen het strand aanvliegt als wanneer Zi onder luid geschreeuw ijlings hun vaartuig zeewaarts duwen om den daarop volgenden roller gepasseerd te zijn vóór hij zich omkrult Onmiddellijk nadat de varensgezellen zich binnens boords hebben gewerkt grijpen zij hunne riemen en roeien of pagaaien daarna nel alle kracht uit den wal, terwijl de achter aankomende zoolang duwende blijft sturen als hij grond voelt. Eerst daarna enter! hij tegen boord op en neemt hij zijn plaats in bij het pe doende maakt het prauwtje een halven cirkel om 0 punt van het strand te landen na intusschen het ge i à ouw uitgebracht te hebhen, aan welks andere uiteinde ook ee e. is bevesligd dat door het vaartuig aan land wordt gebrać” Het landen gaat gemakkelijk genoeg. Met vaart dé prauwtje op den kop van een roller naar het strand 10% vw het geraakt dan ook bij zulk eene gelegenheid gewoonlijk vol water. pel Het op die wijze aan land gebrachte andere einde rl : touw wordt nu door de helft der visschers ingepalmd t gal de overigen der bemanning zulks verrichten mel het andere“ A wal gebleven gedeelte. Onnoodig te vermelden dat de bor” € EE E ren 281 van het net door houten dobbers drijvende wordt gehouden. Na verloop van korten tijd komen op die wijze de beide uit- einden van het boogvormig gespannen net gelijktijdig uit het water te voorschijn; het middelste zakvormige gedeelte is dan nog het verst verwijderd en vertoont zich nu en dan op den kop van een golf, door het groote stuk drijfhout dat daaraan bevestigd is, maar ook dit komt van lieverlede naderbij en eindelijk wordt alles door de branding heen op het strand gesleept, waar vrouwen en kinderen gereed staan de vangst in te zamelen. Bij de eerste maal was deze gering eu bestond zij slechts uit drie geepen en eenige kleine vischjes. Een volgende trek met de op nieuw uitgebrachten zegen lever- de één bawal en vier kembongs op zoodat de vangst als te Weinig productief voor heden gestaakt werd. Langs een anderen weg keerden wij door de sawahs naar den pasangrahan terug en moesten daarbij drie riviertjes passeeren. Pelaboean Hatoe, 24 Juni 1885. Aangezien de gisteren middag aangebrachte boschvogels nog niet beschreven , afgebeeld "H opgemeten waren, zoo moest dit heden morgen geschieden , Waardoor de terugreis naar hier eerst in den namiddag kon plaats hebben. Tot aan de grensrivier werden wij uitgeleide gedaan door den Tjamat van Tji Solok en bij de gardoe wachtte onze oude kennis van Bandar Gadoeng ons weer op. Eerst ten half zeven arriveerden wij te Pelaboean. Aangezien de zee kalm is en de heldere maan den tocht begunstigt, zoo hebben wij den djoeragan van een kleine majang-vlerkprauw overgehaald ons nog heden nacht naar de Zandbaai over te voeren. Slechts het hoogst- noodige kan medegevoerd worden daar het vaartuig njet groot 5 en uit een uitgeholden boomstam bestaat. kambang (Zandbaai) 25 Juni 1885. Ten 10 ure "mbarkeerden wij gisteren avond terwijl de prauw met den achtersteven op het strand was gehaald. De equipage bestond uit Acht visschers inclusief den djoeragan , zoodat wij begrijpelijker- 282 wijze niel veel ruimte overhielden. Herst roeiden wij uit des wal tot dat de landwind als een flauw zuchtje doorkwam en het zeil kon geheschen worden en zoo deden wij den oversteek naar de Djampangsche kust die den zuidelijken oever van de Wijn- koopersbaai uitmaakt: daarna zeilden wij flink door met de inmiddels aangewakkerde bries terwijl de prauw slechts 4 á 5 kabellengten uit den wal bleef. In onze plaids gewikkeld genoten wij van het schouwspel dat het phosphoresceerende zeewater aanbood, wanneer het door de onder water liggende stuurboordsvlerk doorsneden werd of wel troffen ons de donkere omtrekken van de rotsen der onbewoonde kust, die door bel maanlicht beschenen werden. Langzamerhand verminderde de bries, en ten slotte kregen wij tegenwind uit het zuiden 200 dal het zeil weder werd opgeborgen en met behulp der riemen moest worden —voortgeroeid. De djoeragan had den oversteek naar de Zandbaai in rechte lija niet aangedurfd; hij hield zijn vaartuig steeds onder de kust, waar de zeeën tegen de rotsen opsloegen, wat wel een fraai gezicht opleverde maar wat mij gansch niet gerust stelde. e Eerst ten 2 ure ’s nachts waren wij bij de kaap Oedjoent Karang Ragak en roeiden wij daar tusschen de uitstekende reve door, zoodat wij een half uur later voor Baleh Kambang d wiegelend ten anker kwamen. Uit vrees voor de muskieten verkozen wij hier te ankeren, om eerst ’s morgens vroeg door den mond van de rivier naar binnen te loopen. Bi zonsopgale geschiedde dit dan ook en vertoonde zich de kampong radi schilderachtig aan ons oog. Bij de monding van de Tji Le stond geen branding, het binnenvaren ging dus gemakkelijk over een stille wateroppervlakte tusschen rhizophoren door, di helder door de pas verrezen zon beschenen werden en een Nat indruk maakten, te meer daar wij als het ware verwelkomd pa den door de volle stem van den tjiljarawah, de Tracy ochrocephalus, een krachtige zangvogel die overal op Java °P En wordt gesteld. Zoo doende waren wij in de Zji Kantel a die achter de kampong omloopt en zich met de Tji Letoe Y 285 eenigt, en weldra meerden wij de prauw aan den oever. Wanneer men nu de zeekaart van de Zandbaai in bezit heeft en daarop het laatste gedeelte van onzen koers nagaat dan zal men niets daarvan begrijpen, want de uitmonding der Tji Kanteh staat daarop geteekend als met eene zelfstandige monding aan zee en zonder verbinding met de Tji Letoe, doch dit is foutief. De kaart der topographsche opname van de Preanger geeft daaromtrent betere inlichtingen, want de zeekaart is vervaardigd in 1848 naar eene trigonometrische opname van de Officieren van Z. M. korvet Castor en van Z. M. schoener Kroxonu. onder toezicht van den Kapitein-Lui- tenant t/z. T. H. Auer. Het gedeelte der kust waar thans de kampong Baleh Kambang ligt is tusschen de monden van de rivieren Tjiletoe en Tji Marindjoeng , terwijl tegenwoordig de Tji Kanteh kort vóór hare monding zich in twee takken verdeelt waarvan de kleinste nabij het strand in de Tji Marindjoeng uitloopt en de de andere, die bij vloed voor prauwen bevaarbaar is, zich met de Tji Letoe sereenigt. De Tji Kanteh gaat dus vlak bij zee in twee andere tivieren op want hare vroegere uitmonding is thans verzand en bestaat eenvoudig niet meer. Door deze splitsing ontstond aan het strand een lang smal eiland uit zandgrond bestaande op welke plaats thans de kampong Baleh Kambang is verrezen. Even vóór de splitsing heeft de Tji Kanteh nog een klein takje afgegeven dat zich achter Baleh Kambang weder met de oorspron- kelijke rivier vereenigt en dus een tweede eilandje vormt dat D strekking evenwijdig ligt aan den strandzoom en den af- tonderlijken naam draagt van Tji Kandang. Hoogst waarschijnlijk heeft de isoleering van die twee strooken land als eilandjes erst in den laatsten tijd plaats gehad, doordien de monding der Tji Letoe verzand zijnde, deze rivier een uitweg gezocht heeft als boven beschreven is, want het is onaanneem- baar dat de Officieren der zeemacht die de opname in 1848 ver- richtten deze feiten vlak aan het strand over het hoofd zouden gezien hebhen 284 Toch meen ik hier op eenige andere kleine fouten der ue | kaart te moeten wijzen die het gevolg moeten zijn vant mindere bekendheid der vroegere opnemers met inlandse talen. Zoo staan op de zeekaart de volgende namen ver 1°. Kali Tji Maringoen. Het maleische kali is geheel overboli want het Soendaneesche (ji beteekent hetzelfde. Hung ` moet zijn Marindjoeng. FE. 2°. Kali Tjikanter moet zijn Tji Kanteh, 5°. Kali Tjdałoe equivaleert met Tji Letoe. Ei Over de juiste ligging en benaming van Karang Koentih kan ` ik niet oordeelen maar toch meen ik te moeten wijzen ophet ` groote verschil dat de kustlijn van dezelfde streek aanbiel wanneer men de meer vermelde zeekaart vergelijkt mel dè der topographische opname. Tandjoeng Koenti van de laatste sta op de zeekaart als Tandjoeng Tjibioek vermeld. Nog eene eigenaardigheid die in het oogvallel vermoedelijk berust op de voorschriften bij het maken W! zeekaarten is dat men bij het beschouwen der marine-kaaf in de meening komt dat de kust hier een en al met klapt bosch bedekt is, want overal zelfs tegen de dorre TZ, lingen op, staan klapperboomen afgebeeld. In werkelijke i groeit. daar niet één dier boomen en hebben zij daar TT: ook nooit gestaan maar treft men er slechts een ig aan van vijf jonge klapperboomen van zeer recenlen nh ` de hutten van Baleh Kambang. ] Ook op de zeekaart der Wijnkoopersbaai , die door ech ćlals- major vervaardigd werd komen foutieve watt voor, waarop gewezen moet worden. De Tji Solok boel Kati Tji Solok. Dit nu is nog herkenbaar , maat de RE van dien naam en de westwaarts daarvan gelegen Ta Tji Kiis staan op de zeekaart als Tjollok Kanan © m d Kiri aangeduid, dit Tjollok zal wel eene verbasterins ` 5 j van Tji Solok maar kanan en kiri wordt noch door BR a noch door soendanezen op plaatsnamen toegepast. wn: ` van dir en peloe of ilir en girang of ook wel ad is, maar de onderscheid NR € ` E l $ i 285 zij de onderdeelen hunner kampongs naar de hemelstreken , maar van kanan en kiri kan bij een plaatsnaam geen sprake zijn. Hier voorzeker komt het gebrek aan kennis van inland- sche talen bij de vroegere opnemers duidelijk uit. Van Baleh Kambang krijgt men aan de landzijde een indruk die geheel tegenovergesteld is aan die welke verkregen was door de kampong van uit zee te beschouwen. Was dit laatste ons medegevallen, het werd spoedig gewijzigd toen wij ons aan wal gekomen tusschen vuile krotjes over hoopen van afval moesten voortbewegen en eene vieze vischlucht à la Scheve- ningue. onze reukorganen onbehagelijk aandeed. Wij begaven ons naar het eenige verblijf dat aanspraak mocht maken op den naam van woning en dat Hadji Monaman Sam toebehoorde, aan wien ik een aanbevelingsbrief had van den Tjamat van Pelaboean. Bij dezen hadji namen wij onzen intrek en kregen een afzon- derlijk staand loodsje ter onzer dipositie, dat met grof geweven kains van binnen beschoten werd en waar wij weldra gein- stalleerd. waren. Tets noorderlijker staat aan het zeestrand onder het geboomte een kleine verwaarloosde. bamboe-woning door den opziener bij het mijnwijzen pr Korte opgericht, die hier korten tijd geleden geologische opnamen verrichtte. A. Verlrok spoedig vergezeld van: 8 soendaneezen naar het zuide- \ük gelegen gebergte waar zich bantengs moeten ophouden en Bä daartoe eenige provisién en rijst mede. De laatste moest im het bosch gekookt worden. Mijn bediende liet ik vogels schieten in de omstreken daar ik den jager van Pelaboean had algedankt, als zijnde te lui. Er waren nog eenige vogels af le beelden en te beschrijven die onderweg bij Pelaboean ge- schoten waren en daarmede werd de ochtend doorgebracht: De groote bamhoezen baleh die in de loods stond en die te gelijk tot slaapstede, etenstafel en dispens diende werd dan den. rand tot teekentafel ingericht waartoe ik op een stoel moest bijzitten met de beenen er onder gewerkt.. Heel rustig kon daar niet gearbeid worden; immers kam- Ponghonden besnuffelden mijne voeten en kippen liepen 286 lusschen onze proviand door tot op mijne teekeningen. Ik informeerde bij den hadji naar een jager en dadelijk wel een man uit Leuwi Bengo geroepen Bapa DJASSAN genaamd die op zich nam met behulp van een kameraad pauwen en bosch- hoenders voor mij te schieten, mits ik hem aan een geweer el grove hagel kon helpen. Dit geschiedde en na zijn vertrek nam ik een zeebad in de krachtige rollers hetgeen met hetog op de vieze omgeving een genot was le noemen. *s Namiddags werd door de inlanders met den djaring gevischt met eel resultaat geheel verschillend met dat hetwelk te Tji Solok ver kregen werd, want behalve eenige groote garnalen bracht toch iedere trek overvloed van visch op. Deze draagt hier geheel andere namen dan die welke de Bantamsche visschers te Batavia er aan geven. Zo wordt de ikan kembong. (Scomber kanagurta) die hier schaarsch is, laik | banjar genoemd en de ikan tetengket (Trachurus rot) heet hier: lauk kakatjangan. | De ikan lajar (Trichiurus haumela) draagt hier dent naam als te Batavia. Op den passar te Bandjermasu i ik indertijd dezen visch door de soldaten, die inkoopen Y0" menage deden, ikan sabelschee noemen, naar aanleiding ` den vorm dien hij heeft. Verder treft men hier aal dezen tijd van het jaar: lauk pepètek. » singeurang » balong » gelang kawong » gelang kambing » kadawoeng a moedin » honjé » mejong en eenige ander | | ni Laatstgenoemde, de tijgervisch, is de Jacop EvERTSEN (Serra y ve e soorlel- pantherinus) in wier kop, door de matrozen de ¡pus = le Compagnie eenige gelijkenis werd gevonden met be terig en vlekkig gelaat van genoemden vlootvoogd. In het EEES ey A 287 water van de Ton Kanteh vlak achter de kampong, treft mer talrijke exemplaren aan van een kleine fraaie stekelbuik, den Tetrodon fluviatilis die ook in het bassin te Soerabaia voorkomt. Aan dit vischje dat niet schuw is en zich gemakkelijk laat vangen, worden vergiftige eigenschappen toegeschreven. Het behoort tot de opblazers of kogelvischen, die uit het water genomen de maag met lucht vullen en daardoor eenen min of meer volkomen kogelvorm verkrijgen. De buik is helder wit met uiterst fijne stekeltjes bezet en de rug helder geelgroen met pikzwarte ronde vlekken geteekend, daarbij bedraagt de lichaamslengte niet meer dan 4 à 5 ctm. Den grooten steke- ligen opblazer, den boentak landak, (een egelvisch) (Diodon ligrinus) zag ik eens uit zee met de trekzegen ophalen; deze werd als vergiftig weggeworpen. Het zijn voorname- lijk de in deze en andere vrouwelijke diodons en tetrodons bevatte eieren die het vergiftigst zijn. Te Pamanoekan nam ik eene intoxicatie waar bij een inlandschen matroos die men op deze eieren onthaald had. Het geval verliep door de spoedig ontstane braking gunstig, maar misselijkheid, duize- ligheid, Overmatig zweeten en dubbelzien waren de voornaamste verschijnselen. De hadji had den geheelen dag koorts en een vriend die bij hem logeerde asthma. Iedereen was hier verkouden, en overal hoorde men spuwen en rochelen daar men als goed mahomedaan, wegens den vastentijd, overdag zelfs zijn eigen speeksel niet mag inslikken. Hier ter plaatse hoorde ik spreken Yan oeja di ditoe d. w. z. zout van hier en wel in tegenstelling met zout van het Gouvernement. Dit laatste artikel waar- van het Gouvernement het monopolie bezit wordt in zoutpannen OP Madoera aangemaakt en naar elders vervoerd zoodat het dan = Overal in de Gouvernements zoutpakhuizen verkrijgbaar s. Het is grof kristallijn en licht grijs gekleurd. Het zout ‚van hier” waarvan den aanmaak echter verboden is, bestaat daarentegen uit eene sneeuw witte fijn kristallijne zelfstandigheid. OF het zout hier nog ter sluiks vervaardigd wordt op de 288. oude Soendaneesche manier, zooals dit door pr WILDE in zijn Preanger Regentschappen beschreven is, dan wel of het a de klippen geschraapt wordt is mij niet gebleken, daar verdere ` navraag wantrouwend ontweken werd. Trouwens in zoon vergeten uithoek gebeuren meer zaken die niet in den haak zijn, en wordt er aan de bepalingen niet streng de hand ge houden. Zoo kwam ik heden middag op eene wandeling bit- nenslands een aantal inlanders tegen die tot reepen gespleten bamboelatten in groote bundels vereenigd bij zich droegen el | naar Baleh Kambang brachten. Op mijn tot hun gerichte vé waartoe deze widai diende antwoordden zij mij dat dit ws om te »noeah lauk” of wel om visch in de rivier te vergiftigen door middel van toebah. Nu is zoo iets, als uitermate geschikt om de visch in een bepaalde streek uit te roeien, len strengst door het gouvernement verboden; maar de widai-drager waren eenvoudig daartoe gelast door den Assistent-wedand, die in hoogst eigen persoon dit prelje zoude komen bij wonen Tot het noeah lauk wordt de rivier met dicht naast we" der staande latjes van gespleten bamboe afgezet. In karong of grove zakken wordt daarop het giftige mengsel mel gd en asch vermengd en deze zakken bovenstrooms onder = bevestigd. De giftige bestanddeelen mengen zich nu langzame hand met het voorbij stroomende water en zijn de wo dat alle visschen groot en klein benedenstrooms bedwelmd dood aan de opperviakte komen, waar zij een Deg buit worden van de giftmengers (visschers durf ik ze age < noemen). De versperring met widai belet de visschen të Vluchten en verhoedt tevens dat de doode verloren ga a Bandjermasin woonde ik in 1868 nabij de kampong AUS andere toebah-partij bij. Daar werd het vergift in e schuitjes bereid, met water overgoten toldat het Ae eenkomst had met verdunde melk, waarna de inhoud dier e: tjes in het water der afgezelte rivierarmpjes werd over D en de visschen bedwelmd aan de oppervlakte kwamen wer a door ons geharpoeneerd werden. e E a EE 289 Nu beteekent zulk eene toeba-partij niets in de wateren van de majestueus groote Barilo, maar in Preanger waar de rivieren klein zijn wordt de visch er spoedig door uitgeroeid. Zooals uit het bovenstaande bleek is de handelwijze daartoe hier geheel anders. Als recept voor het giftige ingrediënt werd mij genoemd : koeliet songgom of songgong boeah manga gebang aroy garoel. bidji kemalakian en kajoe poespa. In den namiddag arriveerde de Loerah van Tji Beber waar- onder Baleh Kambang sorteert, ten huize van den hadji om te informeeren wie de twee Europeanen waren die daar verblijf hielden en met welk doel zij zich er ophielden. Mijne oflicieele aanbeveling strekte zich, gelijk reeds hierboven gebleken is, slechts uit tot het district Pelaboean en thans waren wij in Djampang Koelon waar niemand iets van mijne reis af wist. Ik gaf den man mijn naamkaartje en voegde er de mede- deeling bij dat ik mij hier ophield om natuurkundige onder- zoekingen te doen, waarna hij vertrok. Uit een gesprek met den hadji bleek dat mijne aanwezig- heid den Assistent-wedana ten zeerste contrarieerde, daar hij reeds met geheel zijne familie herwaarts op weg was om het noeah lauk bij $ te wonen, maar dat hij te Sangarawa eerst vernomen had dat het terrein daartoe niet meer veilig was en hij nu van zijnen tocht afzag. Vroeger bestond te dezer plaatse een lodji of panggoeng bestemd tot tijdelijk verblijf van inlandsche hoofden uit de Djampangs Wanneer deze zich hier met de vischvangst kwamen vermeien. Balch Kambang (Zand-baai) 26 Juni 1885. "e Morgens Wilg deed ik eene wandeling langs het zeestrand tot SECH monding der Tji Marindjoeng en eene andere naar Pesawahan het dichtst bijgelegen gehucht binnenslands. -g 390 de jagers en A. al mijne geweren bij zich hadden, schoot mij niets anders over dan een revolver, wat zeer te bejammeren was daar het krioelde van groene duiven, Trerons en Tekoekoers, Spilopelia tigrina. Teruggekomen nam ik een zeebad. De deining die hiet met rollers tegen het strand breekt maakt zoo'n bad tol em heele inspanning: want is men de plaats voorbij waar de krullers zieh vormen, dan wordt men door de eerst volgende zee geheel van den grond opgelicht en dient men de zwemkunst le Wi slaan om geen buiteling te maken. Dit laatste overkwam mijnen bediende, die na mij van het zeebad wilde profiteeren el door een golf zoodanig zijn evenwicht verloor dat ik op eel gegeven oogenblik slechts zijn onderste ledematen boven het schuimend water uit zag steken. Te huis acheveerde ik eenige teekeningen, toen ee toeschouwer mij plotseling bij den rug pakte. De man een grooten duizendpoot op mijn flanellen hemd ontdekt el verloste mij dadelijk van dat ongedierte. Het beest was zeker uit de atap-dakbedekking op mijn lichaam gevallen. IK lui hier als een Soendanees, daar de jagers nog altijd op zich lielel wachten. Het wemelt te Baleh Kambang van kippen en katle ` eerste schijnen den ganschen dag door te brengen met eieren le leggen want onophoudelijk klinkt het bekende gekakel waar allen instemmen, de laatste leven hier in luilekkerland, immerse ` is plenty katvisch en op een enkel grooter vischje WO | rekket n inlandse? in den kleigrond, die den vorm hadden van den daarnaast een hoopje versche modder dat met het uittrek | dat lichaamsdeel naar boven was gekomen , maar juist also! a mel een patjol uilgegraven was. De rhinocerossen die zich i in het bosch ophouden, komen dikwijls ’s nachts het e: water van de monding der TO Letoe of Tji Marindjoeng drinke” Terwijl ik op het voetpad stilhield om naar jets 291 dat mij verdacht voorkwam, zag ik een mannetjes pauw trip- pelend als een auerhahn balzen. Het wijfje kon ik niet waar- nemen maar het schot uit mijn revolver miste en nu vlogen beide vogels schreeuwend op en verdwenen in het bosch. Bij Pesawahan heeft men een fraai uitzicht op den ringmuur die de Tjiletoe-vlakte aan de landzijde begrenst. De TO Kanteh en Tji Kawoeng ziet men hier van het steile Lingkoeng gebergte met reusachtige watervallen honderde voelen naar beneden storlen. De naam Baleh Kambang beteekent drijvende baleh en is aan deze plaats gegeven omdat het hier in den westmoesson bij bandjirs bijzonder waterig kan zijn. De kampong dateert eerst van 1874 en bestaat uit een 16 tal hutten en krotten terwijl het eenige goede inlandsche huis den hadji behoort, die bovendien twee paarden op stal heeft. Al de overige be- Woners zijn orang menoempang, hetzij Bantammers dan wel Pelaboeanners, die zich hier tijdelijk voor de vischvangst ophouden en voortdurend door anderen worden afgelost. De verdiensten die de vischvangst er opbrengt zijn ongelijk en verschillen bovendien naar mate van de gegoedheid der bewoners. Een gezeten inlander b. v. bezit een sleepzegen, djaring, en prauwtjes en nu neemt hij volk in dienst om te vischen. Dat volk wordt echter niet in geld betaald, maar de helft van de vangst is voor den eigenaar en de andere helft wordt onder de eigenlijke visschers verdeeld. Daar hier slechts zeer weinig versche zeevisch naar het binnenland wordt vervoerd, zoo kan bijna de geheele vangst gedroogd en gezouten worden om ze als ikan kering naar Pelaboean over te brengen. Natuurlijk zijn = onder de orang menoempang ook opkoopers van gedroogde Visch en vindt men dan ook tusschen de hutten en langs het Strand veel visch in verschillende stadia van vochtigheid op horden in de zon gelegd. Ook heden woonde ik het visschen met de trek- “gen bij. De vangst was niet zoo overvloedig als gisteren Maar voor mij interessant omdat met de visschen een zeespin, 292 lantja laut, (Pyenogona) werd opgehaald en een Mactra-schelp Eerst lette ik niet bijzonder op deze laatste, maar toen ik de schelp zich zag voortbewegen in de richting der zee nam ik 2 op en vond haar tot mijne niet geringe verbazing met eel krabbetje bezet, dat de schelp als een regenscherm boven zich droeg. Het diertje is geheel afwijkend van de op het zeestranl levende St. Bernardskreeftjes, die eveneens een schelp, doch de van een zeeslak bewonen en vertoeft dan ook liefst op den bodem der zee van waar het door de sleepzegen was Wes voerd. Volgens Dr. Srurter is het eene Homola-soort pehoorende tot de familie der Dromiaden. Het was slechts 2' "w groot, terwijl de grootste afmeting der Mactra-schelp D di bedroeg. Het draagt de schelp over zich heen en le weegt zich daarmede nabij het strand over den bodem der zee, zonder dat er veel van hem te zien is. In plaats dat oogen, gelijk bij de overige krabben, die zonder dergelijke be schutting leven, naar boven zijn gericht, staan zij bij dit diete in benedenwaartsche richting zoodat het enkel schuins voor Bl uit den bodem, waarop het zich voortbeweegt, kan verkent De schelp dient om zich gemakkelijk van zijne prooi WI ler te maken door ‘zich te verbergen en tevens tot dek mantel om niet in het oog te vallen van zijne vijanden. Daar"? heeft het zich op krachtige wijze door middel van haken, Y aan het vierde paar pooten aanwezig zijn, aan de $ D bevestigd. Die haken passen juist in de gleuven Va? het van de beschuttende schelp. Als een vorm val zoogen aanpassing moet dit diertje merkwaardig zijn en Dr. heeft dan ook het eerst de aandacht hierop gevestigd K ul telijk Het strand bestaat hier gedeeltelijk uit hard zand, gedeel vd mt zand en modder. Waar dit laatste het geval is, e overal bij eb slangvormige figuren voor, gevormd door een © zeeslakje dat met zijn hoorntje al kruipende die $ ren nè 1 4) S o (1) Dr. €. Pa. Szorrza. Over eenige nieuwe en minder bekende 5” d = eg en samenleving van sommige dieren en planie? z ust. Nat. Tijds. N, I. Deel XLVII pag. 553. 295 Het overige deel van het strand is ook hier even als te Pelaboean door millioenen krabbetjes, bij eb. als getatoeeerd. Deze diertjes heeten hier kajakas. De kinderen der inlanders loopen hier in hunne eerste levens- jaren naakt rond; slechts een ring om den enkel, waaraan een belletje is bevestigd, maakt hun eenigen tooi uit. Dit bel- letje dient om te hooren waar de kleinen zich ophouden, want bij de drukte die hier heerscht wordt zoo'n kind wel eens over het hoofd gezien. ’s Middags ten 6 ure kwam A. terug doch platzak. Hij had geen banteng gezien en in het bosch onder een boom moeten over- nachten. Eerst is hij langs de kust gegaan tot Tundjoeng Koentih , waar de zee zeer kalm was en bij eb uitgebreide koraalreven bloot lagen, die bezocht waren door prachtig gekleurde klip- visschen. De koelies maakten zich daar meester van groote schelp- dieren die in de schelp gebraden hun tot spijs verstrekten. A. vond ze echter oneetbaar. Rijst heeft hij in een bamboe moeten koken en zoo naar rato. Alle tegalans zijn afgebrand omdat er een groote bantengjacht van de Soekaboemische landheeren op Ul is, waartoe de pondoks reeds waren opgeslagen. Hij is de Tji Letoe afgezakt op een door hem vervaardigd bamboe vlot maar vond deze herhaaldelijk versperd door omgevallen boom- stammen of losgespoelde bamboestoelen. Baleh Kambang (Zandbaai) 27 Juni 1885. BAPA DJASAN, de Jager die mij pauwen zoude bezorgen, is heden ochtend teruggekeerd met een gewonen koetilan, een der gemeenste kam- Pongvogels, die hij op eenige passen afstand door middel van Pauwenhagel tot frikadel had geschoten. Hij had nog drie man bij zich om het wild te dragen naar het heette, maar van wild geen spoor en de dragers eischten betaling. Eene inland- sche afzetterij dus. A. en mijn bediende jaagden daarna den "Mirek af zoodat ik weder verscheidene vogels verkreeg. s Middags werd weer bet visschen bijgewoond en werden mij de onderdeelen van het net uitgelegd. 294 De dobbers die den bovenrand aan de oppervlakte moeten houden zijn uit licht hout, kajoe térep gesneden en heeten ke koemboel. Het zware touw is vervaardigd van den bast van ki sampoeral (Columbia javanica Br.) en de netten zijn gebreid van benang betawi terwijl het geheel bruin is geverfd door middel van kajoe salam dat hier reu-eu heet. Pelabocan Ratoe 28 Juni 1885. Bij zonsopgang lag de majangprauw, die ons hier gebracht had, weder op de reele ten anker, om ons af te halen. De djoeragan had hier zaken uitstaande wesbalve hij mijne toestemming verzocht achter te mogen blijven, zoodat zijn zoon hem als stuurman zoude vervangen. »Dia poenja brani sama djoega saja” Was clauzule van zijn betoog. Dit laatste had hij gerust achter” wege kunnen laten want geen van beide was zeeman. bagage was spoedig ingepakt en wij verzuimden niet ons val een paar kadjangmatten te voorzien tegen de zonnebille Ten 8 ure namen wij afscheid van het visschers-settlement el met een heerlijken landwind zeilden wij tusschen de klippe” door de baai uit, tot dat wij de kaap gepasseerd hadden de noordelijke grens daarstelt. Aangezien de moedige zeeman, Ù ons overbracht, zich niet verder uit den wal waagde 1 kwamen wij om den hoek dadelijk in de luwte van het = gebergte en moesten toen roeiend vooruit trachten le A Onder roeien schijnen de inlanders hier te verstaan: M riemen in water te plassen, want avanceeren deden wë: Dit geploeter duurde voort tot 10 uur, als wanneer wij 0 altijd vlak bij de zandbaai waren en er eindelijk over de 008” rimpelde watervlakte, ver in den oceaan, een blauwe ge? merkbaar werd. Aan fluiten geen gebrek; iedereen t te op die wijze den zeewind uit te lokken, zich tot hier p strekken, want zijn doorkomen was de oorzaak YY verkleuring van het water. „i af Een kwartier later had hij ons dan ook pereikt © 295 werd het zeil weder geheschen en zetten wij verder langs de Djampangsche kust onzen koers voort. De deining was weer groot. Nu eens zagen wij den wal en dan weder voeren wij tusschen hooge waterbergen door. Twee fregatvogels (de kleine soort) zweefden in kringen boven ons en escorteerden ons tol nabij Tji Boetoen, als wanneer zij verdwenen. Ten 11 ure schraalde de wind en moest weder worden geroeid , totdat wij bij de Goea Tjandi kwamen als wanneer van koers werd veranderd en wij recht op Pelaboean aanhielden doch met het gevolg dat wij de kolossale deining dwars kregen. Eerst *snamiddags ten 5 ure konden wij voet aan wal zellen, geblakerd door de heete lucht en vermoeid van het traject dat 9 volle uren had geduurd. Passir Patjar 29 Juni 1885. Aangezien thans het doel der reis was bereikt, zoo wenschte ik zoo spoedig mogelijk huiswaarts te keeren, te meer daar nagenoeg alle provisiën verbruikt waren. Wij besloten dus nog heden nacht door te reizen, waartoe de Tjamat ons aan koelies hielp, zoodat wij ten 11 ure 'savonds konden vertrekken. Het was prachtig weder; het heldere maanlicht reflecteerde op de groote pisang- bladen in de kampongs en hier en daar schemerde de rosachtige gloed van eene palita door den bamboewand van de inlandsche Woningen terwijl de honden overal blaffend naar buiten vlogen door het geraas dat de tocht op dit ongewone uur veroorzaakte. Niettegenstaande een politie- oppasser ons vergezelde zoo deser- leerde toch een koelie van de reserve. Eerst tegen 4 ure in den morgen werd Bandar Gadoeng bereikt waar in haast koffij Werd gezet en om versche koelies werd verzocht. De Loerah en de Kekollot waren afwezig of hielden zich zoo, zoodat er van versche koelies geen sprake was en wij na ons volk op koffij onthaald te hebben met dezelfde koelies door Moesten. | Hoewel dit met extra betaling gepaard ging, zoo geschiedde het toch tegen hun wil. Niettegenstaande ons kloppen waren alle huizen gesloten gebleven. Een der Pelaboeansche koelies 296 gaf toen zijn hart lucht door voor eenige woningen t pt schreeuwen en schelden en de Bandargadoengers, die zieh stil hielden, luidkeels te verwijten dat zij luiaards ware en dat er geen volk genoeg in de kampong was we zij zich als schapen door de hoofden naar de ondernemingö — deden drijven. Daar deze woordvoerder een der personen was die mijn tandoe droeg zoo moest ik wel nu en dan voor een huis halt houden en getuige zijn van de hartstochtelijke WE Ten half zeven arriveerden wij te Tji Gombong, ten i van den Wedana. Deze stond ons zijn bendy af om Be Tji Badak te brengen, waar de trein naar Tji Ro trokken was, zoodat wij om niet te lang te wachten, een ge: huurden dat ons tot Tji Melati bracht, van waar wij Y ap voet naar Passir Patjar doorgingen en hier eerst len aankwamen. k Onderweg hadden wij veel krabspinnen vaars zone tusschen 1000 en 5000 voet schijnt voor Re e meest geprefereerde te zijn, ten minste in de laaglau ik deze soort nog niet. Het is de Gasteracantha formicata. , VE ders In Scureeers Dierkunde is zij afgebeeld op plaa lede dieren fig. 9 en wel op natuurlijke grootte „krab i Het diertje gelijkt op eene gekookte radjoenga miniatuur. ij eene Het achterlijf is afgeplat, hard en zeer breed: het a bruinroode kleur en is van scherpe zijdelings ontsp doornachtige uitsteeksels voorzien. en W De grootste doornen staan dwarsuit, zijn stomp SCH van voren begrensd door twee kleine stekels die BR scherp zijn. Twee kleine recht naar achteren gerić d komen bovendien voor aan den achtersten rand vr > terlijf. Even als de uitsteeksels der doornen is deze rand zwart gekleurd. id door ee) Het bruinrood der bovenvlakte wordt afgewisse e (ah 297 stelsel van zwarte vlekjes, die lichtrood omzoomd zijn. Vier dezer staan regelmatig in het midden; de overigen zijn kort naast elkander ten getale van 18 langs den rand aanwezig. De ondervlakte is glimmend zwart en lichtgeel bespikkeld. Kop, pooten en gifthaken zijn zwart. Deze spin heeft de gewoonte zich onbewegelijk te houden wanneer zij aangevat wordt en daarbij de pooten tegen het kopborststuk zoodanig in te trekken, dat zij zich als schijn- dood voordoet. In dezen toestand steekt het kopborststuk 3.1 m.m. naar voren uit terwijl de breedte bij den oorsprong der gifthaken gemeten 4.1 m.m. bedraagt. De lengte van het harde achterlijf is 7 mm. De achterste doornen zijn 2 m.m. lang, de groote zijdelingsche 4 m.m. en de grootste breedte der spin gemeten over deze laatste bedraagt 25 m.m. Te Tji Gombong trof ik tusschen de kroonbladen van een bloem een eigenaardig insect aan. Het was een kleine spring- cieade die ongeveer even groot is als het in Nederland alge- een bekende schuimbeestje. 