Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
art. II. befchreven, dragende een kleene vrucht, zonder kraakfteen , die de gedaante beeft , em den fmaak nade- rende by de Fronte Vygen, is myns oordeels mede een zer Varinga, Wani vic-atacirwr gt, dat die boom een Mad Ze e Pygen veel verfebil- lende, en veel fmalder, dat "t een vee dikter boom zy wiens fam veele ini ga niet konnen omvademen , want zyn flam is niet ma ya » en geheel in de ronte , maar uit veele vlerken, en uitfprongen t'zamen gezet , van de wor- tel aan tot aan "t begin der takken, dewelke uitmaken zekere kamertjes , en groeven van 4. en, 5. voeten groot. Deze vlerken zyn van een fubftantie met den boom, en met dezelfde fcborfJe bedekt,.6. em 7. duimen dik, na proportie van den Slam, zynde bet bout van den boom wit, en week, uit deze vlerken maakt men planken en Tafels zonder [cbade van de boom, want betin’t korte we- der aanwafi , wat men afkapt. Hy zegt ook, dat men zulke groote boomen in de Ey- landen de Fortugas vind, inxonderbeid in "t gebergte onder «viens fchaduwe 200. menfthen kunnen fcbutlen, want by zeer digt van loof is, aan gedaante en der vruchten eenigzints de Franje. Vygen gelyk. Dezelfde, confufie van de Waringen met bet Mangi Mangi ziet men ook in de Spaanfe Plinius , ik zegge Eu- febius Nierenbergius hift. nat. lib. 14. cap. 38: t welk wy in * voorgaande boek im *t Capittel van Mangi Man- i al rede verbetert bebben , en bier wederom in dagte engen, op dat. doch eens de lang gevoerde dwang by de Autbeuren omtrent deze Ber ka mogte verd) nen. | er De Baleyers verbalen ons wat fabuleus van dezen boom, te weten, dat zommige gelukkige menfchen een witte fil vere bloem, daar op vinden, die zy als een koftelyk juwet bewaren , want zy geloven, dat. by de vinder "ya maakt, deze bloem zal die van’t Angrek gelykzyn: z end dingen maken zy ons wys van de Kleenbladige bei die zy Bahingin noemen, daar op, zeggenze > nu ook, doch zeer zelden, een. bloem, als een half € V Bock. I Hooftff. cunt, itidem , fed rariflime invenitur flos inftar femi- aperti floris Tsjampacce ex fubtili conftans auro, nec plures uno in tota obcurrunt arbore , femel tantum per ejus vitam, hic flos inventori copiofas exhibebit divitias. Si verum fit, credibile eft Diabolum talem florem arbori inponere, licet quosdam noverim , qui adfirmabant , talem florem fefe in arbore obfervale : Hic forte fortuna fefe obfert, non autem querendus eft, dicuntque tali fepe obvenire, qui fzpius dies feítivos, convivia, & muficas frequentat (quod ipfis fpecies religionis eft, ) Proteftari hic iterum me opor- tet, quum iftiusmodi fabulofas narratiunculas in fcriptis meis refero neutiquam hoc fieri , quafi ipfis fidem habe- rem , fed quod fciam & expertus fuerim , femper aliquid veri fub hisce latere , & ut amatores ad ulteriorem inve- ftigationem exhortárer, ipfis adfirmans , me quotidie hisce in terris plura revelaffe natura arcana , qua Europzis ignota & incredibilia videntur: Contra non g{timo cavillationes inperitorum , qui fcripta mea excutiunt , acfi repleta effent quisquiliis , anilibusque fabulis: Profiteor vulgo incredibile effe, aurum, ár- ` gentum , vel quodvis metallum ex plantis poffé pro- uci, neutiquam vero id incredibile eft adcuratis in- — veftigatoribus , atque hiftoriarum peritis, qui nempe in iis legerunt aurum in Hungaricis crefcere vitibus, hominesque aureis dentibus a natura donatos, multo minus nobis, qui ex indigenis Indiarum exaudimus, non tantum metallum per tonitrua ex ccelo prolabi, fed etiam illud in hominum animaliumque corpori- bus detectum fuiffe. Arboris cortex contufus & circumvolutus optimum rebet funem igniarium, ignemque diu alit , fed ad pol- icis craffitiem rotari oportet, truncorum vero & ra- morum lignum aptiffimum eft ad lentum fuftinendum ignem, qualem cefpites fovent, flammam etiam op- time concipit, fi ficciffimum fit, in obclufo autem & humido: fi deponatur loco ; facillime putrefcit, nec ignem admittit: Ex interiore trünci cortice filveftres Celolenfes & Ceramenfes Tsjedakos feu cingula “fua ampla formant, quibus nudum circumligant corpus, E modo ex eodem cortice in aqua macerato & eviter extenfo citrina charta formari poteft , quali Javani utuntur, que ipfis Chartas Sultan, h. e. charta cefarea vocatur: Longa ifta fila ex arboris ramis dependentia , licet rara, ad ligacula apta funt , quie fæ- pius ad pollicis craffitiem inveniuntur miris gyris & volvnlie fihi intricata , que Rhizothomi „rdir Aili- genter conligunt, magnumque paraat sn hisce latere arcanum ad virile robur augendum, fimul cum radice Rubi integrifolii Kurukeku diéti, in partes diffe&a & comefta , quales artes Indis magno funt in ufu, ho- nore, ac licentia, quibus ex regionis more & con- fuetudine mulieres plures alere oportet. » Amatka forte etiam eft Occidentalis Maringa, in Guiana, & Carybzis infulis crefcens, cujus major truncus plurimis erectis ramis tanquam fulcris cir- cumdatus eft, qui ex majoribus ramis folo infixis ra- dices fuas terre inplantant , unde & cum Arbore de Raiz feu Varinga Indica melius convenit, ceterum parvos quoque gerit fructus, minores Ficos emulan- tes. Si Varinga noftra latifolia una eademque fit cum Attyalu H. Malab. part. 1. Fig. 25. defcripta , uti mihi adparet , tum vis ipfi tribuitur ad hepar ee: dum, atque exzftuantem bilem refrenandam , labio- rumque ac manuum fifluras confolidandas , quum vero hec in hisce oris fint ignota, hinc lectores ad illum ablego au&orem , ubi & porro adnotandum eft, commentatorem in iftud caput cunctas Varingas vo- care Ficus Malabaricas , Ge bie moneo, ne confu- fionem pariat , quum hodierni, ac prefertim Portu- gallici fcriptores , Mu/am feu Pifang tali indigitant vo- cabulo. Erroneum quoque eft Alu feu Varingam re- quo Malabaricis effe propriam, quum per totam diam Orientalem fit nota. Tom. LII. In AMBOINSCH KRUYDBOEK. 133 bloem van Tsjampacka, en die van fyn goud ‚men vind er niet meer als een aan den gebeelen boom, en dat maar eens m zyn gebeclen leef tyd ; deze zal den vinder overvloe- dige rykdom toebrengen: Zo’t waar is „zo ist elooffelyk s dat E eintje Pik zodanigen bloem aan de boom vends Dae: wel ik "er gekent beb , die verzekerden , datze zulken bloem aan den boom gezien bebben. Men moet ze by geval vin- den, en niet zoeken, en zy zeggen, die dikwils feeften > maaltyden, en muzyken fpeelen, Ct welk by bunlieden cen Godsdienft is) bequaam zyn om deze bloem te vinden. Ik moet bier nogmaals protefteeren , wanneer ik diergelyke fabüleuze vertellingen in myne fcbriften aanbale , dat dit geenzints gefchiet als of ik daar aan vaft geloof floeg ; maar om dat ik weet , ook dikwils bevonden beb, dat altyd wat waarbeids daar onder febuylt, en om de Liefhebbers tot neer [Lig onderzoek aan te prikkelen , bun werzekerende , dat in deze landen zig dagelyks veele gebeymeni(fen der natuur openbaren, die voor Europeanen onbekent , en on~ gelooffelyk fchynen; daar en tegen kreun ik my ganfch niet aan 't [cbimpen van vele onwetende , die myne fcbrif- ten bekladden , dat ze vervult zyn met beuzelingen em oude wyve-praatjes. Ik bekenne voor de gemeene mam ongelooffelyk te zyn, dat "er goud, zilver, of eenig me- taal uyt de planten kan waffen; maar geenzints voor de neerftige onderzoekers , en die in de Hiftorie gelezen beb- ben van 't goud dat in de Hungarifche wynftokken waft, en van menfcben die goude ij van natuure gewa/Jen in baar. mond gebad bebben: veel min voor ons, die bier in India dagelyks van de Inlanders boren, dat er niet alleen. metaal met onweer van den bemel valt , maar ook in de ligbamen van de men/cben en beeften gevonden werd. De Rehor (e van de wortel gekneuft en t'zamen gedraayt, geeft gr londt „ die ^t. vuur lang boud , dog men moet ze wel een duym dik drayen , maar "t bout van de ftam- men en takken is zeer bequaam om een lang faam vuur te bouden , gelyk een turf doet, °t vlamd mede ligt als "t wind-droog is, maar op een bedompte of vochtige plaats leggende , verrot zeer ligt, en brand niet. Uyt de bin- nenfte baft des ftams , maken de Wilden op Gelolo en Ces . ram baare E of brede gordels „die ze om 't naakte zo kan men ook uyt dezelfde baft in water geweekt, en zagtjes wytgerekt, een pri? apier maken, gelyk de Favanen gebruyken , 't welkzy Chartas Sultan , dat is pier noemen. - De lange dra- eyuers - papi den die in de te d loot] van des booms tak- zyn bequaam ken afbangen , doch weinig in "t getal tot bindwerk te gebruyken, zomtyds vind men deze tou- quen een duym dik, en meer oct CC ‚hogten en Jla- Bon Anis sel amk 6" viochten 5 die € Indiaanfcbe Wor- Iyf bi "telmannen neerflig bewaren , en voor een groot gebeim bouden, om de mannelyke kragten te vermeerderen, te zamen met de wortel van den Rubus integrifolius Ku- rukeku genaamt in flukjes ge/neden „en gegeten; dierge- “Iyke konsjes de Indianen in groote eere, en voor geoorloft beuden, als die na ’s lands manier veele vrouwen moeten voeden. Amaéka is mifebien ook een weft - Indifcbe Waringe y in Guiana en de Carybifche Eylanden waffende, wiens boofdftam met veele regte takken als pilaren omgeven is, die wyt de boofd-takken na de gront afgedaalt, enin de aarde gewortelt Baan, daarom met de Arbore de Raiz of Indifche Waringe beter overeenkomende , by draagt anders mede vruchten als kleyne Vygen. Indien onze breedbladige Varinga een en dezelfde is met de Attyalu in Hort. Malab. part. 1. F ig; 25. befcbreven, gelyk ik giffe van ja, zo heeft by een kragt de lever te verkoelen , de woedende gal te flutten „en de fcbeuren aan de lippen en handen te genezen; doch dewyl zulx in de- ze landen onbekent is, zo wys ik den Lezer na genoemde Autbeur ` waar ns te merken flaat, dat den Com- mentator op 't safle apittel , alle de Varingas noemt Ficus Malabaricas, 't welk geen verwerring moet ma- ken , om dat Mus o ia » inzonderbeid de Portugeze Scbryvers , de Mufa of Pifang met une namen bee tekenen. Zo is 't ook een abuys dat de Alu of Waringe aan de Malabaarze landen eygem'zouden zyn, daar ze door ganfcb Ooft-Indiön bekent zjn, 134 In Rumpbii Auftuario hec adduntur. Arbor En/ada, feu uti alii fcribunt , Enfanda a Dap: pero in Loanda pag. 244. defcripta , atque ibi Ficus Indica dicta , juxta ejus defcriptionem folia gerit illis Mali Cotonei fimilia , fructusque pollicis articulum longos , nulla. alia videtur effe arbor nifi Varinga edn latifolia , excepto quod Loandofenfis arbor multo major fit, quum millia hominum , immo plures fab ejus umbra latere poffint. Peculiare eft in Dap- peri Madagascara pag. 32. nomen indigenum Varinge Nounouk, & fructus Voa Nounouk cum Amboinenfi ita convenire , uti plura nomina iftius infule cum Amboinenfibus quadrant. Tabula Oclogefuma Quarta Ramum exhibet Varinge latifolie. Ubi Litt. A. fructum jufta magnitudine reprefentat. OBSERVATI O. — Hee eft Ficus arbor Americana, Arbuti foliis non ferra- tis, frudu Pifi magnitudine, funiculis e ramis ad terram de- miffis prolifera, Plukm. Almag. p. 144. & Phytogr. Tab. 178. Fig. 4. que ex ejus fententia forte eft Ficus arborefcens Afri- cana, Arbuti foliis non ferratis Hort. Beaum. & Katou ALU Hort. Mal. p. 1o. Tab, 57. ut & forte Alhu ZANON. f. 19. c, Hic pertinet quoque Ficus Indica maxima, folio oblongo y fu- niculis e fummis ramis demiflis , radices agentibus , fe propagans, fruta minore fpherico fanguineo Sam. Cat. pl. Fam. pag. 289. & Hifl p. 140. Tab, 223. ubi fructus ex foliorum alis folitarius depingitur, unde alia cjus fpecies videtur, ac forte pertinet noftra ad illam pag. 138. in Hift. Famaic. propofi- tam, Vide porro Ray Hift. tom. 3. dendr. p. 15.8 16. Varinga latifolia a Valent. in Amboinze defcript. pag. 223. etiam defcribitur. | | ni Varinga repens. IF aringin Malatta, Recedentis Latifolie altera fpecies eft , que, quan- P tum feio , nunquam in arborem excrefcit , fed que flagellis fuis longis aliis fefe inmifcet arbo- ribus, vel aliis incumbit herbis, cujus rami feu fla- ella digitum circiter craffa funt, atque his folia in- fident folitaria, tres, Quatuor, ac raro quinque pol- lices longa , binos vero lata, in inferiore parte fubro- tunda, quorum quzdam funt anguftiora, multo craf- fiora; firmiora , & rugofiora quam precedentis, in brevem durumque apicem definentia, ceterum ejus- dem forme, atque lactefcentia , ramuli autem extre- mi in cornicula definunt breviora quam prioris. Fru&us bini ac terni fimul dependent ex ramulis magnitudine Ceraforum nigrorum , primis Ficorum rudimentis fimiles, fed fuperius plani & umbilicati, primo lutei, dein intenfe rubri ac fere fufei, nullis apicibus notati: Si penitus fint maturi, plerumque folitarii dependent ex ramis, & ad tactum molles funt, intus autem repleti funt granulis, nullam ex- hibentes cavitatem , faporis fatui dulcis, edules ta- men quodammodo fünt, & proxime ad Ficorum fa- porem adcedunt, fed funt parum aciduli, paucum- que fpiffüm ac flavefgens lac emittunt. Cunétas hzc arbores adfcendit ac prefertim Lin- goas . fed ipfis non firmiter adheret, at longis fuis fla- gellis ex ipfarum ramis dependet; ubi vero humiles arborum ramos adtingere nequit, perterram prorepit, licet ortum ex truncis quarundam arborum ducat, ut id in denfis & magnis obfervatur filvis, unde & arbo- res ipfas non ftrangulat, Nomen. HERBARII AMBOINENSIS Liber V. cap H by Den boom Enfada , of , gelyk andere febryven, Enfanda befchreeven by Dapper in de Loanda pag. 244. en aldaar Indiaan/che V'yge-boom genaamt , volgens zyn befchryving met bladeren als den Quepeer-boom, en vruchten als een lidt van een duym , fchynt anders niet te zyn als onze grootbladige Varinge, bebalven dat den Loandozen boom veel grooter moet zyn, om dat er duyzent en meer men. Jchen onder konnen fcbuylen ; bet is aanmerkelyk, dat in Dapper zyn Madagascar pag. 32. den Inlandzen naam van deeze Varinga-boom Nounouk, en de vrucht Voa Nounouk , met de Amboinfche zo overeenkomt gelyk met meer naamen op bet zelve Eyland gefchiet „die met de Amboin/che naamen gemeenfchap bebben. | Dit heeft Rumphius in zyn vermeerdering daar y gedaan. De vier- en tachtig fle Plaat Vertoont een Tak van de breedbladige Varinge-Boom, Alwaar Lett. A. deszelfs vracht in zyn natuurlyke gedaante aanwyft. Ge AANMERKING Dit is de Americaanfche Vige-Boom met het bladt van de Arbutus, dog niet gezaagt, en een vrucht in de grootte van een boon, met touwetjes uyt de takken , in de aarde zig vaftmakende en voorttelende van Plukz, in zyn Almag. p. 144 en in de Phyrogr. Tab. 173. Fig.’ 4. welke volgens zyn gevoelen mogelyk is de Africaanfche Vyge-Boom, met het bladt van de Arbutus ; dog niet gezaagt , van de Hortus Beaum, en de Katoe Alu van de Hortus Malab tiende deel Tab, 57. en mogelyk de Alhu van 'Zanonius pag. 19. &c. Hier toe behoort mede de zeer groote Ooft-Indifche Vyges boom , met een langwerpig bladt, en zig vermeerderende door touwtjes, uyt de opperfte takken in de aarde neerfchie- tende, met een kleyne ronde bloedrode vrucht. , van Slaan, in zyn Catal. pl. Fam. p, 189. en in de Hiftor, p. 140. Tab, 213. dog alwaar een enkelde vrucht uyt den oorfpronk der. bladeren enkelt is afgefchetft ,zo dat dit mogelyk een andere zoort 's, en , onze mogelyk behoort tot die geene die in zyn Hiflerie op a . 138. voorkomt, Ziet verders Ray in zyn Hiftor. der del van de Dendrologie op pag. 15 en16, — De grootbladige Waringin-boom wert van Valent. in de bes fchryving van Ambon op pag. 223. meede befchreven, — | De kruypende IE aringe-Boom. ; E voorgaande breedbladige beeft een tweede zoorte , die D (myns wetens) nooyt een boom werd, maar met haare ange takken door andere bomen zig been flin- gert, of op de lage ruft , zynde de takken of lange ranken. omtrent een vinger dik. De bladeren ftaan enkeld, drie, vier, en zelden vyf duymen lang , twee dito’s breed „ag- ter rond toegebild , zommige wat fmalder , veel dikker; Jtyver, en ruyger dan de voorgaande, met een korte en barde /pits, anderzints van "t zelfde maaksel, ook melk- achtig. De uytterfte ryskens bebben korter hoorntjes dan "t voorgaande. : e , De vruchten bangen twee a drie by malkanderen aan de takjes, in de grootte van kriekjes , de eerjte knoppen van Vygen gelyk, doch voor wat plat „en met een kuyltjes eerfł geel, daar na boog-rood , en bykans bruyn, zonder puntjes. Als zy gebeel ryp zjn , bangenze meeft enkeld, en zyn wat week in "t aantaften , binnen zyn ze vol kleyne greyntjes, en in de midden febier zonder bolligheid , van Jmaak laf-zoet, dog eenigzints bequaam om te eeten > de vygen na by komende, met een kleyne rynsbeid , weinige dikke en geelachtige melk uitgevende, "t Klimt alderbande bomen op, inzonderheid de Lingo- bomen, dog begt zig daar- niet vaft aan , maar bangt met " ranken van de takken af; daar "t geen laag- getakte boom kan bereyken , moet het langs de aarde krut- pen» hoewel ’t zyn oorfpronk uyt de [tammen eeniger boomen beeft, gelyk men in de digte en groote bo[Jcbagien vind: wesbalven 't ook onfchuldig blyft aan 't verwur gen der boomen. Naam Tab. LXXXIV. 07. [7 , 77 (z: ae TR 7/7. LZ Sms E ARR, EE SN Uy E PAŁ WS, NU Weu a? Wi ; ASS S = : d st N NRD ==! N / A Sse BA gl y = » ANIU VNS 7 y 4 $3 [4 NS = 1 , , 4 5% WAN p W HP 124 OO. ^" OX » yA Ya d N Gu Wéi Do (0 V > SEE ZSZ KN = RUD E UNI SSS A ISIS = 5 à DE 4 I UM > 27 Vo " N N D» NN NS LL, ZZ Va a ANNE NI Y WA EEE LEE ga Z = N SS Pini > i A / > N = z N E = ~ / 7 ki IN N Wa ES 5 ; , : Wa ; N KNININ d SET zZ SS Z == 2 AŻ 4 ŻE X TT SE SE SE 777 SSN a HA SI > 77 U YY = ==> N H 7 ji H 77 za, Z 7 Y H Ze 7 H 777 RN 1217 SS i 777 SS " Iz AI” is EN EES ; WS => TE N ez: SSS > SS 0 Jj A 7 177 NN AS SASS WSs S SS NS SS: NN A 44 NNN NW VN 1 SS NE AU ASS ; sa SS M Ze E JAB N Hg A N TE 11/1132 7 NN IN HH Z. BSS oe A AN JN G ER JA CH S 7 7 77 W 7, ZA N d ZEN HH WE N 4 a ES A Ve REZA 111] ADA 7A DEN SNS YA 2A lg ic UŻY NL ZWIŃ NU `. JN JON i Sr aA EAN SS / YA É p = 7 TANA / M < Ze 4 A IY NN UMA VÄN ty ZEA IRR ÍS p A, Z NN GZ A NY HM AN NW Z d 2 G WA AWS WY TD Ź Y WA RAN WI Z POCOS A A d NN ATE f YA N UN p À ; ^ RS Z A ASSEN 77 = SN 4 HONN == UA E = SEN B W NA = Z EKE == 4 1 271 SSS SEE aa N ś 77751 EE Z ` : MA I === = KĘ AGD ERZE GE E DE NUNU SS ŚNIĄ ES NNN = ~N RS ES N Y AOS W IH E A UNA N LAEN ZA A 7224 AN N 4 A SSS 4 H Hi ; f 7 H GE ^l O DS: OS ODRA Ze SE N N N NS NN N AN AN 7 E N E NS < AN AES SSAA NE EE. Locus. In Amboina crefcit tam in levibus filvis & collibus, tam ex aliis dependens arboribus, quam in altis filvis per terram prorepens ; invenitur quoque in aleya. iet us. Hominibus non magno hic frutex ufui eft, fed plurimum cjus fructus funt avium cibi , pre- fertim vefpertilionum, nihilominus tamen ipfius fru- &us maturi funt dulces & edules, magis autem dele- &ationi quam pabulo hominum inferviunt. Decembri & Januario maturi obfervantur fructus ex frugiferis ramis dependentes, qui folia fzépe ha- bent non fubrotunda , fed oblonga & anguftata , ita ut varietas prioris videretur effe. Supa Varinga quoque eft folium gerens priori fe- cunda varietati fimile, oblongius nempe, rugofum, & in durum apicem definens, fructus ejusdem funt forme cum priore ‚fed non ita edules funt , craffiffima autem eft arbor ex plurimis flagellis. ac ramis compo- fita, comamque gerit amplam & regularem. ` Ejus radices funt copiofe, & nude plerumque fupra ter- ram elevantur, attamen firmiter ipfi inherent. Ma- turi ejus fru&us potiffimum rubent , parumque fufci funt; quum vero tantam cum priore habeat fimilitu- dinem, parvique fit ufus uno in capite hanc fimul deícribere volui. Nomen. In Amboina potiffimum nota eft hecarbor nomine Supa. Hitoenfes illam vocant Nuno Mattacau h. e. Varinga rubens, a rubris ejus fructibus. Locus. Plurimum crefcit in infulis Uliafferenfibus , ingens ejus arbor ante repugnaculum noftrum Ce locata eft in litore nudo , cujus radices fere nude fupra terram elevantur , unde facile cognofcitur , fed mirandum eft hanc arborem vehementes maris fluxus anno 1674. fupra memoratos innoxie tolerare po- tuiffe, qui tamen magis remote in ipfa terra millio- nes arborum eradicarunt & rapuerunt, uti & ipfum EE des prope illam locatum, quod in plano humili litore fitum eft, uti & crafliffimi muri in- gentes caftelli Hila per eosdem fluxus projećti funt, certum indicium divine providentiz , qua in commu- ni periculo res debiliffime magis confervantur quam fortiffime. Pelal Luhunenfium, & Anabul Hitoenfium forte eadem eft arbor que Supa, vel ejus varietas, folia gerit Iustfolie, fed latiora, firmiora, que rarioribus venarum cancellis danara fint, ajıza Fate parvi fint” Fici, qui coqui poffunt, & edules funt, paucum vero gerit lac, fed duriore conftat ligno reliquis Varinge fpeciebus. Tabula Otlogefima Quinta Ramum exhibet Varinge rubre. Tabula Otlogefima Sexta Ramum exhibet arboris, que Supa vocatur. | „Naam. In ’t Latyn Varinga repens. Op Maleyts Waringin Malatta, dat is fe aria Warithi; ia ! al beklimt bet de bomen „zo maakt 't zig egter niet vaft aan dezelve. Op't Baleys Sappa Lalawa , dat is E: leermuyzen knauzel, om dat dezelve deze vruchten gaarneten en waar ze de korls laten vallen, fcbietenze uyt , daar dan. nieuwe firuyken van groeyen. Plaats. °t Waft in Amboina , zo in de ligte boffcben en Valeyen, zo van andere boomen afbangende , als in *t boge wout langs de aarde kruypende: Als mede op Baley. Gebruik. De menfcben bebben geen of weinig eebruyk van dit gewas, dies "t meeft dient tot de ad edd inzonderbeid van de Vleermuyzen s niet te min zyne rype vruchten zyn zoet en bequaam om te eeten , dog meer tot Jmaak dan voedzel. In December en Fanuary ziet men de rype vruchten , aan de vrucbtdragende takken vind men zomtyds de bla- deren, niet rond gebild, maar toefmallende , zo dat men ze voor een verandering van de voorgaande zoude bouden. Supa is cen Waringe-boom met een blad , de voorgaan- de tweede verandering meeft gelyk, te weten langaverpi- ger, ruyg, en met een barde fpits. De vruchten zyn van dezelfde gedaante als de voorige, dog zo goed niet om te eeten , maar "t wert een zeer dikken boom, uyt veele om- winzelen of armen gemaakt , met een breede ordentelyke kruyn. De wortelen zyn zeer veel, en [taan meeft boven de aarde, doch zym niet te min vaft, de rype vruchten biyven meeft rood , of werden een weinig bruyns om dat by zo veel gelykenis met 't voorige touw - gewafcb beeft, en een boom wan kleen gebruyk is, beb ik bem in een Ka» bittel met bet zelve willen begrypen. : Naam. Hy isin Amboina meeft bekent met de naam van Supa: De Hitoezen noemen bem Nuno Mattacau s dat is roodachtige Waringe, van de roode vruchten. Plaats. Hy waft meeft in de Uliaffer/che Eylanden, een groote boom Raat voor onze reduit op Ceyt aan bet kale fitand , met de wortel meeft bloot, van verre kens nelyk , en te aanmerkelyker om dat dezen boom de gewels dige bovengenoemde zee-baaren Anno 1674. onbefchadigt wytgeftaan beeft, die nogtans landwaart in , veele duy: zende boomen weggevoert beeft ; gelyk ook "tonnozele kley: ne reduitje daar by Staande ; op een vlakke en gebeel | Strand gelegen, daar nogtans aan bet fterke flot Hila de dikke muuren van 't buytenwerk door dexelfde baren zyn. omver gefmeten : een klaar bewys van de Goddelyke goedbeid , die in een algemeen gevaar bet fwakfte dikwils meer befcbermt dan "t fterkfte. - :Pelal by de-Lubunezen , en Anahul by de Hitoetzen , is miffcbien bet zelfde met Supra say ten verandering daar van: "t heeft hladeren «s (€ voor /Cbreve breedbladige , doch breder ftywer, en met een ydeler geweef van adertjes. De vruchten zyn kleyne Vygjes, die men koken en eeten kan; "t beeft weinig melk,en een border bout dan andere Varingaas. | De vyf- en tachtig fle Plaat Vertoont een Tak van de roode Waringe-Boom. De zes- en tachtig fle Plaat Vertoont een Tak van de Boom Supa genaamt, R ^5 III. n6 HERBARII AMBOINENSIS LiberV zem CAPUT TER T.I.U. M. Grofjularia domeftica. Nuno Hauel]i. Ecundam Varinge claffem voco can a copiofis ejus fructibus , qui forma Groflulorum plurimi ex ramis progerminant, hzc autem claf- fis pauca emittit fila eu chordas ex ramis fuis, plu- rimasque habet varietates , quas omnes recolligere vix polum, primarias vero ejus enumerabo , quas divido in domefticas & filveftres, Primo GrofJularia domeftica feu Nuno, non ita di- citur, acfi ab hominibus colenda & propaganda ef- fet, fponte enim fua in filvis proprie crefcit, fed quia homines eam quam maxime expetunt , fique hanc in- veniant, follicite illam colunt ob foliorum ufum, quam ob rem per ftipites etiam prope edes plantatur, ubi in ingentem & late extenfam excrefcit arborem, folitario excrefcens trunco, qui vero ex pluribus aliis viderur quafi compofitus , & prope radices magnas fatis format cellulas feu cameras, qua hominum late- bris infervire poflunt. Ejus ramuli funt longi. & graciles, quibus plurima infident folia folitaria & inregularia, minora & angu- {tiora , quam in precedentibus fpeciebus , vulgaris forme uti Mange, oblonga nempe, quinque, fex, & feptem pollices longa, vix binos lata, albis ac pur- pureis coftis pertexta, quz in arcus definunt, qua- rum interftitia tenuiffimis venulis, more Varingarum, pertexta funt, atque abrupta innoxium fundunt lac, quod & ubique in cortice obfervatur, tenera autem . hzc folia faporem habent mollem & dulcem , que & albicant,atque intra biduum poft novilunium pro- germinant , hec enim tantum edulia funt: Vetufta vero funt dura , glabra, nec ullo modo hirfuta: Cun- &i hujus arboris ramuli referti funt copiofis groflulis, ita ut vix dignofci poffint ; quisque vero groflulus magnitudinem gerit Pifi, parvoque continetur peri- carpio, quod brevi fuftinetur petiolo, eftque primo pallide virens , nigricantibus punctulis notatus , ac de- mum intenfe luteum gerit colorem, feu ruffefcit, nun- quam vero mollefcit, & intus repletus eft granulis, eftque ficcüs, atque hominibus infipidus. Arboris lignum magis albicat quam praecedentium, eft autem etiam fuccofum , molle, facile exficcan- dum, fed non durabile: Hec vero fpecies nulla vel rara ex ramis fuis emittit filamenta , excepto quod in quibusdam locis brevia dependeant fila , ita ut opti- TA arhoris repræfentet formam circa hominum æ- es, : ue ` Anni tempus. Uti dictum tun splernmane die fnhfe- quente plenilunium cornicula ifta longa fefe aperiunt, atque in foliola explicantur, quz per tres dies mol- lia funt & edulia, non autem ita precife fuum obfer- vant tempus, ita ut «om per binos dies citius vel ferius excrefcant. Fruétus ab avibus cométti, at- que inter faxa vel in putridam arborem decidentes per feceffüm , in arbufculas excrefcunt , que tranfplan- tari poffunt, alioquin longa emittit Se Ae per que roximz fefe nectit arbori, multis quafi brachiis fefe extendens, atque tali modo circa iftam novum format truncum. Altera hujus Varinge varietas precedenti fimilis eft, excepto quod folia fint paulo longiora, obfcure virentia; fique tenera. rubentia, faporis aciduli, ac proinde non ita grata, quam ut cruda edantur ; Fru- dus ejusdem funt forme & magnitudinis , fed rario- res in ramis obfervantur, ac tardiffime maturefcunt. "Tertia varietas quam maxime differt a binis prio- ribus, hancque ad parvifoliam reducerem , fedcom- munem fequi cogor methodum , quum a vulgo ad Nu- no edule revocetur, ejus folia minora funt quam præ- cedentium , tenuiora, & glabriora, quatuor & quin- que pollices longa, binos lata, nec cofte multum rotuberant, nec adeo parallele funt, interftitia alio itidem modo conftituta funt, juniora autem folia al- bicant ac fplendent, atque circa novilunium fefe a- periunt: Fru&us rari funt & rotundi , uti in parvifolia fpecie, eodem quoque modo plura ex ramis emittit filamenta ruffa feu mellini coloris , que inftar filo- rum navigii dependent, fique fue conmittantur na- ture, terre fefe inplantant , novosque formant truncos. Nomen. ll: HOOFDSTUK De tamme Groffularia ofte Beffe- Binho Et tweede geflagt van de Waringe-bomen , noem ik H Groflularia , van de veele vruchten , die men inge daante van kleyne Vygjes , overvloedig aan allede takken ziet, en geeft dit gejiagt mede weinig draden koorden uyt zyne p > maar ’t beeft veele veranderin= en, die ik niet al ontbouden beb, ten princibaal p ik 't in tam, en wild. Prin bain e 1. Groffularia domeftica, of tamme Nuno, zo niet genaamt „als of ze van menfcben moeften voortgeteelt wer. den, want zy waft eygentlyk van zelfs in "t wild, maar om datze de men/cben geern bavenen, als ze dezelve vinden wegens "t gerief der bladeren, en ook tot dien eynde met Stokken by baare woningen planten. "t Werd een zeer bo: en en wyd uytgebreyden boom , met een enkelde flam op- batend? ; maar die uyt veele armen zamen gezet fcbynt en by de wortels groote kamertjes of cellen makende „daar in men zig verbergen kan. De ryskens zyn lang en rank, daar aan [taan veele bla- deren, enkeld en zonder ordre, kleender en fmalder dan aan ’t voorgaande geflagt , van gemelde fatzoen als Man- gas bladeren; te weten langwerpig, yf , zes, en zeven duymen lang , fchaars twee breed , met witte en paralle- le ribben , die met baar bogen fluyten , welkers SCH plaatzen met fyme adertjes na de manier van de Waringe doorweven zyn , en afgebroken, een onjcbadelyke melk uytgevende, gelyk ook over al de fchorffe , van fmaak mals en zoet , inzonderheid de jonge bladeren , die witach- tig zyn sem een dag a twee na de nieuwe Maan baar ope- nen, want die alleen zyn tot eeten bequaam: De oudere werden bard, glad, zonder eenige ruygte , alle de takjes hangen zeer vol kleyne Vygjes, dat men ze qualyk be- kennen kan, en yder Vygje is in de grootte van een Er- wet, en flaat op een kleen bordje aan een kort fleeltje, eerft bleek-groen , met [wartachtige puntjes, ten laatjien boog-geel af ros , nooit week werdende , binnen kleen-korlig, droog, en zonder fmaak voor de menfchen. Het bout is witter dan aan ^t voorgaande geflagt , mede zappig, week, ligt opdrogende , en niet durabel; deze zoorte geeft geene of weinig touwen wan baare takken „bee balven dat men bier en daar korte draden ziet af bangen , zo datze de befte fatzoen van een boom maakt, te weten omtrent de wooningen der menfcben. ` Sayzoen. Als gezegt, ziet men gemeenelyk sen dag na de mienano Manm, do lange hnorentjes baar openen , em in bladeren uytbreyden, die dan in drie dagen mals ef eetbaar zyn, doch zy bouden zo precies haar tyd niet, dat men ze niet een paar dagen vroeger of later vind. De vruchten van de Vogelen gegeten, en door den afgank tuffchen ftenen en in een verrotte boom vallende , fcbieten op kleyne boompjes , die men dan verplanten kan, anders wert bet een lange rank , die aun de naafte bomen pus e met veele armen omgeven, en xo metter tyd om dezetve een nieuwe ftam formeert. De tweede verandering van deze Waringes is de voti- ge gelyk, bebalven dat de bladeren wat langer zyn, don- ker-groen , en als ze jong zyn rood-achtig , van zuur-acbtig , en dierbalven zo aangenaam niet om raaut) te eeten. De vruchtenzyn van bet zelfde fatzoen en grootte, dog [taan ydeler aan de takken „en werden lang faam TYP. e derde verandering verfebilt ory wat van beyde de vorige, en ik zou deze onder "t kleenbladige gellagt reke- nen, dog ik moet de gemeene man volgen, die ze onder de eetbare Nuno teld. De bladeren zyn kleender als de voe rige, dunder, en gladder , vier en vyf duymen lang» twee breed, de ribbetjes fleken niet verre uyt, en lopen 20 paralleel niet, ook zyn de tu[Jcben-plaatzen op een a dere manier geadert , de jonge zyn wiżacheię et B. mend , openen zig omtrent de nieuwe Maan. De or YA ten zjn weinig en rond gelyk aan de kleenbladige , 0P : zelfde manier geeft "t ook veele draden over al UJI 246 takken „ros of boning-verwig „die als zeylgaren à ange ^w en als men ze begaan laat, baar in de aarde vaji me”? en nieuwe [tammen formeeren. Naam, "V. Bock. MI Hoofiß. Nomen. Latine Groffularia Domeftica. Malaice Daun Ulang Ulang , atque Daun Salari Boelang , h. e. fo- lium lune & unius diei, ob dictam rationem ; Me autem vocatur Sajor Nuno, Amboinice Nuno Haue/h, & tantum Nuno quo nomine generaliter omnes Va- ringe edules indigitantur Macaflarice Dareftera őz Bonga Jangan. Balaice Greffek. ` WA | 12 Locus. Hoc genus in omnibus Orientalibus infulis notum eft, in Ámboina vero potiffimum obcurrit in Hitoes ora. : sopla sę: odda Ujus. He Varing plerumque circa edéscoluntur, que per ftipites in foris vel latis areis propagantur ob magnum foliorum ufum, que a vulgo avidiflime cru- da eduntur ad pifces & Bocaflan , non quidem ad fto- machum replendum , fed ad adpetitum excitandum; fatua enim & lactefcentia folia cum levi adftrićtione quam aptiflima funt in condimentis acidis & acribus, ut inpediant abdominis tormina: Hunc in finem ple- rumque , uti dictum fuit, tenera eliguntur folia , que circa novilunium propullulant , & li no- mine Ulang Ulang , h. e. folium repetitionis vocantur, uem in finem in foro etiam proftant venalia in fa- ciculos conlecta: Fructus ab hominibus non expe- tuntur, fed avium cibo inferviunt, Quum anno 1654. hoftilé propugnaculum Laila in sarva Cerama obcuparemus, in ipfo ingentem hujus Varingé arborem inveniebamus, qua refertiffima erat ' chordis ac filis iftis. fed qua potiffimum abfciffa erant; atque edocebamur , filamenta ifta ibi mafticari, eorum- que fuccum deglutiri, atque vulneri inpofita s opti- mum efle antidotum Macaflarenfium vulneribus ve- nenatis per tela infliétis, fi non nimis gravia & atro- cia effent, eludebant enim fzpe hoc medicamentum, ceterum contra venenatos pifces , Cancros , fimiliaque adhibentur & decantantur, uti & illa parvifoliz fpe- ciei: Similis Varinga videtur effe illa, que in Arakan & Pegu obcurrit , quz flagellis fuis ingentes & craffos complectitur palos ex Metrofidero formatos, quibus Elephantes adligantur, quos intra paucos annos ita obfégunt, ut dignofci nequeant. UNT Ad hoc quoque caput refero Varingam Funieula- fem , quum a prima eduli Nuno adeo parum differat, ac forte fenfim in illam degeneret , conftat autefh ex lengis , rotundis , & ligneis flagellis, que fefe per ra- diculas cunétis nectunt arboribus , atque in. multos * dividuntur ramos, fefeque circa ramos vera arboris adeo volvunt, ut ipfius coma inferior vix cognofci poliit. Nomen. Latine Varinga Funicularis. Malaice Wa- ingin feu Nuno Batali, Amboinice in Hitoea //Jeputi & Moöputi ab albedine flagellorum & juniorum folio- rum. 3 Ufus. Tenera folia cruda edulia funt, eundemque cum precedentibus gerunt faporem , quique adcu- rate adtendit , comperiet fenfim in eandem. degenera- re arborem, ut vero vulgarem feguerer ufum. tan- Lee diverfam fpeciem feu varietatem hic eam de-' cripfi & notavi. = Si hz fpecies in. filvis crefcant, nee ab homini- bus vexentur , raram formant congeriem feu intri- cationem , ita ut quis putaret vetus effe templum multis fubfultum fulcris , cujus perfećta icon huic fubjicitur capiti, & pars quzdam in fronte feu titu- lo hujus libri obcurrit. D. O. Dapperus hanc vel fimilem defcribit Varin- gam in Madagascara, iftague lingua vocat Nounoucks pod nomen cum Amboinenfi fere penitus convenit : olia ipfi tribuit Pyri. Fru&us vero Voa Nounouk dicti, AMBOINSCH KRUYDBOEK. tenera autem flave- ' Naam: J D E aam. In *t Latyn Groffalaria Dómeftica. Op Ma- leyts Daun Jiang Ulang; ook Daun Salari Bóclang, dat is blad dan de Maan, dis een dag out is, oih %ó0r- Jebreeve reden; in ^t gemeen Sajor Nuno, Amboin/ch Nuno Hauefì, en flegts Nuno; met welke naam in ’t gemeen alle eetbare Waringen betekent werden. Op Macaf- Jars Dareftera en Bonga Jangan, Baleyts Greflek. Plaats. Dit geflagt is im alle Ooftér/cbe Eylanden be- kent, op Amboina valt bet meeft op de Kuft van Hitoe. Gebruik. Men bavent dete Waringe gentfentlyk om- trent de woningen der menfchen, ae sat ër op de marktplaats of groote pleynen geplant , wegens "t groot gebruyk van de bladeren; die "t gemeene volkje zeer graag raauw eeten, tot aliżrbande vifch en Boca(fan , niet m den buyk te wuileń , maar om appetyt te maken, want de laffe en fnelkacbtige bladerén een zoete zamentrek- king by bun bebbende , zyn zeer bequaam by alle fcberpe en zuure faucen, om te beletten dat ze geen fnyding in de buyk maken. Hier toc meemi men; ÄÄ „gemeend yk de jonge bladeren , die omtrent de nieuwe Maan voortko- men, en met een generalen naam Ulang Ulaüg, dat is folium Repetitionis genaamt , tot welken eynde men ze ook met bosjes op de markt verkoopt. De vruchten werden sier de menfeben niet gezogt ; maar tot fpys van dé vogels elaten. Als wy in 't jaar 1654: de vyahdlyke Vefting Laila op kleyn Ceram inkregen; vonden wy daar in een groote. aringe-boom van dit geflagt , die wol touwetjes en koor- den bing s maar meeft afge/neden; daar verftonden wj; dat diergelyke worteltjes geknouwt ; en bet zap inge/wol- gen ook op de quetzuure gelegt ; een tegenbaat ware të- gen Macaffaars fpatte-gift , als 't niet van 't fterkfte was, want het faljeerde zomtyds; anders werdenze mede te- gens alderbande vergiftige vifchen s Crabben ESc. gebruykt, en geroemd 5 gelyk mede die van ’t kleenbladige: Dierge- lyke Waringe Jebynt te zyn s die men in Arakan en ée ai vind, dewelke met bare ranken de groote en dikke palen omvat, van Yxérbout gemaakt ; en daar men dé Olipban- ten aanbind , die ze in weinig jaren zo bedekt, dat men xe niet meer bekennen kan. f Zo breng ik-ohder dit GES de Varińga Funicu- laris$ dewyl ze van de eerfte cetbare Nuno zo weinig verfchilt ; en mi(fcbien met de jaren dezelfdé boom wert; Ki zyn langes ronde en höutachtige ranken, die zig met veele worteltjes aan allerbande bomen vaft maken , en in veele takken verdeelen , bun om dé takken des regten booms zodanig flingerende ; dat men des zelfs bie? loof qua- lyk bekennen kan. De bladeren ftaan enkeld en ydel s rooter dan aan de yea? zóorte ; en „gie par, Lajin ; eter 0 gelyker , dog Jlapper ge CH de jonge m i 4 UCHA, s 0) Wil 5 en glad, met witte ribben doortoe gen, [cbier tegen ieder blad over fłaat een: groen booren- tjey t febepzel van een nieuw blad. Uyt de takken zelfs waffen de Vygjes, twee en drie by malkander ; wat grooter dan de vorige , eerft groen, daar na geel en tos, ryp zynde, laf-xoet , en na Vygen fmakende , men vind ze weinig, en zo veel niet aan de takken als aan ’t vori- e: Zy rypen in December en Fanuarys als men de jonge Een dikwils afbreekt , of als "t geen boomen bereykeń kan, blyft bet een lage firuyk.. | Naam. In 't Latyn Varinga Funicularis. Op Maleyts Waringin of Nuno Batali. Amboin/ch op Hitoe Meputi en Moöputi , van de wittigheid der ranken en jonge bla- deren. Gebruik. De jonge bladeren zyn zeer bequáam om roauw te eeten, en van dezelfde fmaak als de voorgaan- de, en die "er wil opletten „zał buyten twyfel bevinden, dat "t metter tyd een boom word, echter om de gemeene fleur te volgen, heb ik "rb provifie voor een byzondere zoorte aangeteykent. Als deze zoorten int wild flaan „en van de menfchen ongemoeyt blyven , zo makenze een zeldzame verwarring, dat men ze voor een oude Kerke met veele pilaren e aanzien , waar van de volkomene figuur by dit Kapittel, en een gedeelte daar van op 't Titel-blad dezes Bocks te zien is. D. O. Dapper befcbry/t deze of diergelyke Waringe in zyn gascar , en noemtze in die Landtale Nous nouck, fcbier t eenemaal met de Amboinfche naam over- eenkomende. Hy be/cbryft bem met bladeren ais die va E. 138 didi, h. rem ac formam gerun bor incifa lac fundit, € e. fructus Nounouk, feu Ficus Indica fapo- t Marfilienfium Ficorum , ar- x cortice funes fabricantur. Tabula Octogefima Septima Groffulariam exhibet domefticam ramis fuis, flagellis, ac fila- mentis miram arboris formam prebentem.. Tabula Otlogefima Otlava Ramum exhibet Grofularie domefticz foliis ac fruétibus confpicuum, HERBARITAMBOINENSIS Liber V.capıy. Peere-boom. De vruchten Voa Nounouk | is vrucht van de Nounouk , of Indiaanfebe Py dat bebbende y A i ie gedaante van Marfili/che Bien de boom doorgefneden geeft melk, de {chorffe i : touwerk van te maken. e s: SE De zeven- en tachtig fle Plaat a Vertoont een Zamme Groffularia ofte Beffe-boom , Sei: takken, ranken, en touwen, een wondere gedaante d een boom uytmakende, A De acht- en tachtig ffe Plaat | Vert-ont een Tak van de tamme Beffe-boom, met z T o E den en vruchten verbeeldt, | x "ACER blas CAPUTQUARTUM. Groffularia filveftris. 1/jepoeti. 