Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,3 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 3
Doch toen de benoemden , acht in getal, uit de zes Provinciën één , en twee uit Holland, zich bij den Gezant vervoegden, had hij hun niets meer mede te deelen, dan een wederant- woord. Hierdoor gevoelden de Staten zich gekrenkt. Mocht de Ambassadeur hunne medeleden bij zich ontbieden, ten einde eene boodschap van hem aan te nemen? Dit ging niet aan. Had hij iets van dien aard, dan betaamde het hem gehoor bij Hun Hoog Мо genden te vragen en het hun aan te dienen. Deze bedenking verzuimden zij niet den Gezant duidelijk kenbaar te maken, te meer omdat hij daarna zich nogmaals een der- gelijk vergrijp tegen de waardigheid van Hun Hoog Mogenden veroorloofde 1, — Het wederantwoord hield in, dat het voornaamste doel van de alliantie was: het herstel der Keurpalts en der vrijheid van dezen Staat. Nu was het voornemen van den Koning bij zijne onderhandeling de vervulling van die voorwaarde, volgens het traktaat тап Southampton, van Spanje te vorderen. Hetzelfde verlangde hij van de Staten, maar of dezen inderdaad daartoe gezind waren, hadden zij nog niet ondubbelzinnig verklaard. Zulk eene verklaring derhalve wachtte hij alsnog van hen in. Dezen eisch beantwoordden de Staten met het verzoek, dat de Koning van Groot-Britannië alsnog datgene zou verwezenlijken, waartoe hij,zich bij het traktaat van Southampton had verbonden *. Den Ambassadeur, die uit den gang der onderhandelingen van onzen Staat met Frank- rijk wel merken’ kon, dat wij niet ernstig over Bestand met Spanje dachten, schoot nu niets anders over dan de zaak van Amboina weder op te vatten. Hij bleef weigerachtig om de Engelsche getuigen anders te laten verhooren, dan onder de drie voorwaarden, 1 Cameron uit Engeland terug, werd ten huize van den President der Staten bescheiden. Op de ‘klacht over de onbetamelijke handelwijze van vane, antwoordde hij, dat Hun Жоор Mogen- den tegenwoordig andere maximes begonnen te practiseren dan tot dasverre (Кезо, Stal.-Gen. 30 Maart; 3 April, 1630). | 2 Resol. Stat.-Gen. 29, 31 Jan.; 2, 6, 26, 27 Febr.; 19, 22, 23 Maart, 1630. Resol. Holl. 26 Febr., 1630. Airsema, 1, Ы. 988, 989. | ° DES VADERLANDS, 485 van den aanvang aan door hem gesteld. De gedelegeerde Rechters daarentegen begre- pen, dat zij in dit geval, ook zonder Ше getuigen gehoord te hebben, tot de uitspraak zouden moeten overgaan 1. Zoo stond de zaak, toen vawe, den 504% April, voor de Staten verscheen met de mededeeling , dat de Koning hem op zijn ernstigen aandrang vergund bad een korten uitstap naar Engeland te maken. Diensvolgens nam еп ver- kreeg hij zeer beleefdelijk afscheid. Alleenlgk verzocht hij nog antwoord op eene nota, door hem ingeleverd, betreffende het hooren der Engelsche getuigen. In die nota hield hij zijnen drievoudigen eisch vol; doch de Staten van hunnen kant bleven even on- verwrikbaar in het afslaan van die voorwaarden. Slechts vervatteden zij hun besluit in de minst aanstootelijk mogelijke uitdrukkingen. Alsnu stelde de Resident, uit Enge- land teruggekeerd, eene schikking voor. De Staten zouden op het eerste punt ? ant- woorden, dat zij de overkomst der getuigen niet wilden opnemen als een bewijs, dat de Koning de zaak aan hunne rechtspleging onderwierp; maar dat zij het er voor hiel- den dat de zaak gebleven was in den staat, waarin zij zich vóór die overkomst bevond. Op het tweede zouden zij verklaren, dat 2) het verhoor zouden aanvangen met het interrogatoir van de Admiraliteit van Engeland, en dat, zoo men verder nog iets mocht wenschen te vragen, zij hoopten, dat Zijne Majesteit, volgens vroegere belofte, alle inlichting zou willen geven; Het derde punt scheen de Gezant alsnu te laten vallen. — Loodra het bleek, dat vane niet wraakte wat de Resident gesproken had, zagen Hun Hoog Mogenden geene zwarigheid, in deze schikking te treden, mits de Ambassadeur zijne bekrachtiging van carrerons voorslag in geschrifte wilde geven. Doch dit wei- gerde hy, en nu was de zaak in haren loop van nieuws geheel gestremd. Drie of vier weken zouden Hun Hoog Mogenden, dus verklaarden zij, nog op de nadere meening van Zijne Majesteit wachten, of anders met de rechtspraak voortvaren 3, Ruim eene maand nadat men vane vaarwel gezegd had, werd het bericht, dat de Koningin van Engeland van eenen zoon bevallen was, door canteron aan de Staten medegedeeld. Zij besloten, dat deswegens in den Haag de klokken geluid zouden worden; maar de Koning van Bohemen, alsof wij die gebeurtenis als een gansch bijzonder heugelijke zaak voor onzen Slaat hadden aan te merken, gaf in bedenking, of men ter eer van den Prins van Wales ook niet het kanon lossen, openbare vermakelijkheden en dankzegging in de kerken verordenen en den Koning met eene missieve gelukwenschen zou. Dit laatste, antwoordden de Staten, zouden zij doen, doch al het overige aan het uitvoerend Bewind in de Provincie Holland over- laten. Ook den wenk van GARLETON, dat men den Edelman, die het bericht overge- 1 Resol. Stat.-Gen. 4, 6 Maart; З April, 1630. 2 Zie hiervoor, bl. 480. 3 Resol. Stat.-Gen. 30 April; 2, 4, 5, 6 Mei, 1630. Resol. Holl. 1 Mei, 1630. Аштзкма, 1, bl. 989, 990. 1630 — 1684. Vane keert terug naar En- geland, Een Prins van Wales geboren. 486 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1630— bracht had, door het geven van een geschenk gunstig zou stemmen, lieten de Staten 1084. onopgemerkt 1, · Werkelijk was het slechts een korte tijd, voor welken Sir menny vane afwezig bleef. Vane komt Reeds vóór het einde van Julij (1650) wisten de Staten, dat hij stond weder te keeren. terug. Pogi .. ... vane кейің Kennelijk was het doel zijner vernieuwde komst, nogmaals te beproeven om onze Re- den kant om ons tot vrede met —— te bewe- eene herhaalde poging van млвосетте om de afgebroken onderhandeling met BERKEL publiek tot Bestand met Spanje over te halen. Immers viel zij zamen, niet alleen met weder aan te knopen 2, maar ook met de tegenwoordigheid van den Hertog van Palts- Neuburg in deze Landen. Deze Vorst gaf, wel is waar, geenszins openlijk te kennen dat hij om iets anders kwam dan om zijne betrekkingen met Brandenburg te regelen; doch hij zal niet in gebreke gebleven zijn de kans af te zien, of hij ook Spanjes zaak kon dienen. Het was een tijdstip, dat er van verschillende kanten, vooral van den kant van den Hertog van Savoye, die herwaarts eenen Agent gezonden had 3, pogin- = gen werden aangewend om Spanje van deze zijde rust te geven, ten einde het in staat zou zijn zich tegen Frankrijk in Italië te handhaven. Het wantrouwen der Ligue te- gen den Keizer, gediend door eenen veldheer als wautenstein, had teweeg gebracht, eensdeels dat Frankrijks misleidende woorden bij die Ligue een geopend oor gevonden hadden; anderdeels dat cusraar лро1р zich den toegang tot Dustschland gemakkelijk ge- maakt had gezien; doch nu de Ligue genoegzame waarborgen tegen den Keizer bekomen had, was de tijd daar om met gezamenlijke krachten Frankrijk en Zweden te bestrij- den. Wel: wilde Frankrijk de Ligue nog te vriend houden. De stap door Baver te- gen het einde der maand Julij (1650) bij de Staten gedaan, bewees zulks. Toen had hij op eene geheimzinnige wijze eerst aan den President der Staten-Generaal, den Heer -VAN TIENHOVEN, en straks daarop aan Gecommilteerden van Hun Hoog Mogenden in bedenking gegeven, of het niet raadzaam zou zijn, dat de Staten zich by den Keur- vorstendag te Regensburg van het vermoeden zuiverden alsof zij, in verband met Zwe- den, eenen inval іп het Duitsche Rijk bedoelden <. Verontschuldigde zich deze Republiek, Frankrijks bondgenoot, te Regensburg, dan werd daarmede Frankrijk te- vens van verdenking gezuiverd. Kort daarna beval saver den Staten openlijk aan, met de Katholieke Ligue en hare Hoofden, bepaaldelijk met den Keurvorst van Keu- len, op eenen vriendschappelijken voet te blijven 5 Doch had de vertrouwelijkheid 1 Resol. Stat.-Gen, 14, 15 Junij, 1630. Аштвема I, bl, 990. 2 Resol. Stat.-Gen. 8 Aug., 1630. 3 Resol. Stat.-Gen. 30 Mei, 1630. 4 Resol. Stat-Gen. 23, 24, 25 Julij, 1630. De in de Resolutién op de aangeh. plaatsen niet genoemde inhoud van BAvors mededeeling zal wel dezelfde zijn, die wordt vermeld Res. Stat.-Gen. 13 Sept. 1630, en te vinden is hij aitsema, I, Ы. 1066, 2% helft der 2de kolom. 5 Resol. Stat—Gen. 2 Aug., 1630. De Staten bepaalden er zich toe, naar Regensburg uittrek- DES VADERLANDS. 487 ee 022-2221 tusschen de Ligue en Frankrijk zelve geen- gevaar geloopen, dit Кук had zich niet zoo zeer gelegen laten liggen aan de gezindheid, welke deze Republiek, naar wier hou- ding men sedert hare alliantie met Frankrijk de bedoelingen dezer Mogendheid meende te kunnen beoordeelen, jegens de Ligue betoonen mocht. Tegen Frankrijk derhalve wilde men zich gezamenlijk ten strijde rusten, en ten einde dit met kans van slagen te kunnen doen, wenschte men dat Spanje vrede sloot met deze Republiek. Maar hoe kon men hopen deze Republiek tot eene staatkunde te brengen, die be- stemd was Frankrijk te bestrijden? Of had zij zich niet nog onlangs bij plechtige alliantie met dat Rijk verbonden? Het is waar, ‘maar men wanhoopte niet, ons van Frankrijk af te trekken, en aan middelen daartoe ontbrak het niet. Was Frankrijk te vertrouwen, zoo kon men tot ons spreken; misleidde de Kardinaal niet ons in de eerste plaats? Of was het denkbaar, dat hij ons met belangeloosheid groot zou willen maken? Zoo weinig oprecht was hij, dat hij te Regensburg met den Keizer over vrede liet handelen, en dat door een priester 1. Frankrijk was en bleef immers katholiek. Het beval one vriendschap met de katholieke Ligue aan, en pleitte voor de godsdienstvrijheid der Katholieken in het veroverde ’s Hertogenbosch 3% Dan lieten de Keizer en zelfs Spanje zich in deze tijden anders uit over den Paus: de Keizer had den oppersten Kerkvoogd verweten, dat hij zich met de staatkunde bemoeide in plaats van zijn leven aan het gebed te wijden, en Spanje sprak van de Kerk еп het Pausschap te hervormen 8! Kortom, men kon ons de vrees aanjagen, dat wan- neer wij, ten einde Frankrijk in Пай% met beter kans te doen oorlogen, onze krachten verspild zouden hebben met krijgsbedrijven op onze grenzen, waartoe BAUGY ons gedurig aanzette +, ook wij den overmachtigen bondgenoot een gemakkelijk te winnen buit zouden zijn 5. Dus stond de zaak van hen, die ons tot vrede met Spanje wilden overhalen, niet zoo slecht als het, oppervlakkig beschouwd, moest schijnen. Laat ons zien, wat VANE uitrichtte. Den 81 Augustus (1650) verscheen hij, verzeld van den Resident СавіктОЛ, voor de Staten-Generaal. Hij was hier gekomen, zeide hij, om zijne onderhandeling voort ---------- — — — sels over te zenden van hetgeen АІТЅЕМА bij TILLY еп WALLENSTEIN, еп VOSBERGEN te Keulen ver- handeld had. Daaruit moest blijken, dat wij de onzijdigheid in acht wenschten te nemen (Resol. Stat.-Gen. 24 Sept. 1630). г Zie den brief van micueLieu aan Vader 103ЕРн, in Letir. etc, de Richelieu, publ. раг М. AvexeL, Т. IH, p. 877. 2 Resol. Stat.-Gen. 2 Aug., 1630. 3 Mémoir. de Richelieu, Coll. Petitot, Т. V, р. 232. 4 Resol. Stat.-Gen. t. a. p. 5 Ten bewijze dat sommigen onzer staatslieden, met den Prins aan het hoofd, reeds vroeger zoo geredeneerd hadden, vergelijke men v. р. careLLen, Г, Ы. 565. 1680— 1684: 488 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1630— 1684, Engeland heeft eene volmacht van Spanje om met ons over vrede te handelen. te zetten betreffende twee punten: het traktaat van vrede, dat zijn Meester met den Koning van Spanje stond te sluiten, en de zaak van Amboina. Omtrent dit laatste punt trad hij voor het oogenblik in geene nadere verklaring; maar ten aanzien van het eerste gaf hij te kennen, dat zijn Koning niet gezind was den Koning van Spanje ver- der bescheid te doen, zonder vooraf de bedoeling van Hun Hoog Mogenden op zekere bijzondere punten verstaan te hebben. Om hiervan opening te doen, yerzocht hij, dat Gecommilteerden om met hem te confereren zouden worden aangewezen. Uit elke Pro- vincie werd er naar gewoonte één benoemd; maar het schijnt, dat vare tegenover zulk een groot getal zich niet vertrouwelijk genoeg meende te kunnen uitlaten. Althans daags daaraan werd de vraag geopperd, of het niet raadzaam was, het getal der Ge- committeerden te verminderen. Het antwoord was ontkennend. Men verlangde den Ge- zant niet in het vermoeden te stijven, dat men gezind was bedekte wegen met hem іп te slaan. En alsnu verklaarde de buitengewone Gezant op de eesste conferentie het volgende: Sedert eenigen tijd had de Koning van Spanje zijne gezindheid dan den dag gelegd om den Koning van Groot-Britannië: voldoening te geven ор de twee punten, wier handhaving het doel was van het te Southampton tusschen dezen Staat en dien Koning gesloten traktaet: te weten, de teruggave van de Palts en de vrijheid dezer Pro- vinciën. Van tijd tot tijd had de Koning van Groot-Britannië Hun Hoog Mogenden van zijne bedoelingen "kennis gegeven, teneinde ook de hunne te verstaan; doch tot dusverre hadden zij zich niet duidelijk verklaard. Derhalve had hij in last, hun te kennen te geven, dat ten aanzien van de Palts aan Zijne Majesteit zulke aanbiedingen gedaan waren, dat hij goed gevonden had, zich daarop te moeten verlaten, al ms het ook, dat hare verwezenlijking nog in het verschiet lag. Wat het tweede punt, de vrijheid dezer Nederlanden, betrof, de Koning van Spanje had ten dezen aanzien zulk een goeden wil betoond, dat hij in handen van Zijne Majesteit eene volmacht ge- steld had om met de Staten over vrede of bestand te handelen. dat de Gezant althans geen spoedig antwoord zou bekomen. Had men zijnen zin gedaan, men had niet dus te werk moeten gaan, maar met weinigen had men de zaak moeten uitmaken, stout genoeg om den tegenstand, die zich alsdan later openbaren mocht, met kracht te onderdrukken. Evenwel, was hier de gezindheid niet geheel en al te niet gegaan, die in het vorige jaar gebleken was, toen men, met den vijand in het land, zich niet tot onderhandelingen had laten vinden, dan was vane’s verwachting ijdel. En inderdaad het bleek, dat men niet van gevoelen veranderd was. Vane merkte het spoedig, en even spoedig toonde hij een booze luim. Zijne propositie was te °з Hage in openbaren druk verschenen (wederom een bewijs, dat men alle geheimzinnigheid schuwde): deswe- gens beklaagde hij zich. Maar tevens drong hij weder aan op genoegdoening wegens het gebeurde te Amboina en bevrediging van de eischen der Engelsche kooplieden op een punt, waarmede men nu sints lang de Staten niet had lastig gevallen, te weten, de tarra der Engelsche lakenen 3. De Engelsche Ambassadeur wachtte niet langer dan een halve maand: toen drong hij reeds op antwoord aan op al de hangende vragen, en tevens, als om te kennen te geven dat de tijd der eindbeslissing naderde, verzocht hij om een oorlogschip, om Mevrouw vane met hare kinderen еп gevolg naar Engeland terug te brengen % De behandeling van het vraagstuk van vrede of bestand moest uitgesteld blijven tot de Provinciën daarover beraadslaagd zouden hebben; maar intusschen werd de zaak van Amboina en van de tarra дег lakenen ter hand genomen. De eerste echter vorderde niet veel, en aan de schikking ten aanzien der tweede getroffen, hoezeer met bedrei- ging aangedrongen, onderwierpen zich de Engelsche kooplieden, te Delft gevestigd, nict ten volle 5. Intusschen begon het uitstel van de beantwoording der groote staat- 1 Zie hiervoor, bl. 107. 2 Resol. Stat.-Gen. 8, 9, 14 Aug. 1630. 3 Resol. Stat.-Gen. 15, 24 Aug. 1630. 4 Resol. Stat.-Gen. 2 Sept. 1630. 5 Resol. Stat.-Gen. 5,6,7, 16, 17, 20, 254 28 Sept-; 1, 8 Oct. 1630. Resol. Holl. 19, 21 Dec. 1630. ПІ Deer. 4 Srur. 63 1080-- 1634. Vrede tusschen Engeland Spanje. en 490 ALGEMEENE GESCHIEDENIS An kundige vraag VANE op het zeerst te verdrieten. Men verontschuldigde zich jegens hem, en maande de Provinciën aan, haar besluit te bespoedigen, »opdat Zijner Britsche Majesteit geene beleediging werd aangedaan.” Inderdaad omstreeks dezen tijd was de geneigdheid om veel van ons te verdragen; aan het Engelsche Hof niet groot. Er waren, schreef 2олснімі, in °з Konings nabijheid personen, die hun best deden, dat hij ons zijne goede gezindheid onttrok, en dat de reeds bestaande verwijdering nog grooter werd. — Op dit bericht droegen Hun Hoog Mogenden hunnen Ambassadeur den last op om met behendigheid op te sporen, wie die personen waren, еп wat drifveêr hen bewoog, en dan te melden, waarmede de zaak te verhelpen zou zijn 1, — Het schijnt, dat de Staten het in Engeland meermalen aangewende middel van gunsten en gaven ook пи beproeven wilden. — Maar reeds zou de Koning de sluiting van zijn verband met Spanje, ook zonder 005, niet langer uitstellen. In het begin van November (1650) deelde vang den inhoud van het verdrag mede. Keurde de Koning-van Spanje de wij- zigingen goed, daarin te Londen gemaakt, zoo was de vrede beklonken. In eenigermate verontschuldigende en jegens onzen Staat welwillende bewoordingen gaf de Ambassadeur bericht van de zaak aan de Staten-Generaal. Hij had in last, verklaarde hg, om de uitdrukkelijke verzekering te geven, dat Zijne Majesteit niet in gebreke zou Ъщтеп de vriendschappelijke betrekking met onzen Staat aan te kweeken. Evenwel werd deze rede niet ten einde gebracht zonder verwijl De Koning, zeide de Gezant, was niet gewénd te bespeuren, dat de voorstellen zijner ministers door den druk gemeen gemaakt werden: verhoedden Hun Hoog Mogenden dit niet in het vervolg, zoo zou Zijne Majestest verbieden, dat hun van zijnentwege eenige mededeeling schriftelijk werd gedaan. Zulk eene handelwijze, voegde hij er bij, zou alle verdere mededeelingen van onze vrienden en bondgenooten beletten. — Hoe bits ook, deze vermaning moest heeten uit °з Konings zuivere en oprechte toegenegenheïd voortgevloeid te zijn. — Reeds de plechtige wijze, waarop alne van °з Konings besluit kennis gegeven was, had vas achterwege willen laten, ей met eene bekendmaking aan de weinige Gecommitteerden ten zijnen huize willen volstaan : althans slechts op verzoek van dezen had de Gezant aan de Ver- gadering gehoor gevraagd. DES VADERLANDS. 491 voor hunnen Staat, Zijner Majesteits ouden en zeer getrouwen bondgenoot. Zij baden 1680— hem niettemin, dat het hem behagen mocht zijne goede genegenheid en gunst jegens 1084. dezen Staat еп deszelfs onderdanen te bewaren, еп verzochten zijnen Ambassadeur daaraan de goede hand te houden: bij elke gelegenheùl zouden zij tot wederdienst bes reid bevanden worden 1, | , ao. Al was nu ook de vrede tusschen Spanje en Groot-Britannië reeds 200 goed als ge- sloten, antwoord ор ’s Konings aanbod om met ons uit naam van die Mogendheid te onderhandelen, moest er steeds gegeven worden. Maar de Provincién hadden nog altijd geen bepaalden last aan hare Gedeputeerden gegeven. Geen wonder: de zaak hing zamen met de groote vraag van oorlog of bestand, еп zoolang Holland zich ше! afdoende verklaard had, hingen de beslissingen in de lucht 2. Kon men dan des Ambassadeurs verlangen naar stellig bescheid niet tevreden stellen, men was op een ander middel be- dacht.om hem eenigermate voldaan van hier te doen scheiden. Immers besloot men hem te vereeren met een gouden ketting van niet minder dan vierduizend gulden waarde. Het antwoord, dat eindelijk werd opgesteld, was slechts uitstellend. Het gaf te kennen, dat onze Regering nog niet tot de overtuiging gekomen was van de rdadzaamheid van verdrag met Spanje: mochten de gevoelens ten dezen aanzien bij tijd en wijle tot meer- dere zekerheid komen, dan zou men niet nalaten, Zijne Majesteit van alles kennis te geven. Zoo schenen de Staten zich te laten welgevallen, dat Engeland met Spanje vriendschap zou sluiten. Toch waren 21) niet onverschillig ten aanzien van hetgeen bij het verdrag tusschen de beide Mogendheden zou bedongen worden. Zij schreven aan JOACHIMI, dat, was de vrede niet te keeren, hij toch zou trachten te bewerken, dat aan de artikelen van het vredesverdrag, die op onze belangen een nadeelige uitwerking hebben konden, een minder ongunstige strekking werd gegeven. Bepaaldelijk was men bekommerd, dat het ons van nu aan niet meer vrijgelaten zou worden den toevoer van oorlogsbehoeften door Engelschen aan Spanje te beletten, en voorzag men met leedwe- zen, dat er aan ondersteuning van Engelands zijde nimmer meer te denken zou zijn, nademaal de contracterende Mogendheden zich stonden te verbinden, dat de eene de vijanden of oproerige onderdanen der andere niet zou bijstaan 8, — Den 18den December De gezant vane neemt zijn af- scheid. 1 Resol. Stat.-Gen. 31 Oct.; 4, 5, 6 Хоу. 1630. 2 Zie het resultaat der beraadslaging in den boezem der Staten van Gelderland, bij v. р. ca- PELLEX, I, p. 504. 3 v. D. CAPELLEN, I, р. 603. Die van Holland zagen in Engelands verdrag met Spanje ook een middel om hunne haringvisscherij te benadeelen. De zaak was deze, dat de Koning van Groot-Britannië, bedacht op middelen om zich buiten het Parlement inkomsten te verschaffen, maatregelen wenschte te nemen om de haringvisscherij der Schotten en Engelschen aan te moe- 69% ad 492 ALGEMEENE GESCHIEDENIS en EEE 1680— (1650) nam vane afscheid van de Staten met aanbieding van wege zijnen Koning van 1684. Пе goede vriendschap en vertrouwelijk verkeer, al was het ook dat wij mochten beslui- ten om den oorlog voort te zetten 1. Deze betuiging werd herhaald in eenen brief van den Koning zelven, van den 2ásten December gedagteekend. Zijne Majesteit gaf daarin te kennen, dat hij tot den vrede genoodzaakt was geweest door den drang der omstan- digheden en den staat zijner zaken; doch daarbij bleven de oude allianties, die hij met ons had, ongeschonden, alsmede de genegenheid, welke hij ons toedroeg , voornamelijk wegens de godsdienst, met hem gemeenschappelijk door ons beleden 2, Ruim zoo zeer als de aanzoeken van de Engelsche zijde moest de houding van Frank- rijk in deze dagen de Staten in verzoeking brengen om het aanbod van bestand aan ling ek te nemen. De zege, in de maand Julij (1650) door de Fransche krijgsmacht over den rijk. Hertog van Savoye behaald, woog niet op tegen het verlies van Mantua, dat, weinige dagen na die zege, aan ALDRINGER en GALLAS , de onderbevelhebbers van Graaf cor- LALTO, den aanvoerder van ?5 Keizers leger, іп handen viel. Door deze gebeurtenis raakte Venetië, Frankrijks machtigste bondgenoot in ПаП8, in groot gevaar. Deze Slaat had veel volks verloren door oorlog en pest, en de nieuwe wervingen in Bosnië, Frankrijk en de Nederlanden 3 hadden hare uitwerking nog niet gehad % In het digen (Resol. Holl. 1630, p. 993. Bijlag. p. 68, 71). Was de voorstelling, alsof juist dat verdrag onze groote visscherij bedreigde, wellicht een middel om de gemoederen over de gevolgen , die de vrede tusschen Engeland en Spanje hebben zou, ongerust te maken ? 1 Resol. Stat.-Gen. 2, 5, 6, 7, 18, 24 Dec. 1630. Resol. Holl. 28 Nov. 1630. Vaxg vertrok niet dadelijk na het afscheid. 2 Aitseua, 1, р. 1070. 3 Resol. Stat.-Gen. 17 April; 4, 13, 18, 21, 23 Mei; 10 Јај; 20 Aug., 1630. 4 Sints jaren had onze Repabliek, in weerwil van het bestaande verdrag, het subsidie van Venetië niët ontvangen. Onze Gezant венск drong daar gedurig, bescheiden , maar krachtig, doch te vergeefs op aan, en de Staten verzuimden niet den Venetiaanschen Gezant alhier daarover aan te spreken. — Tegen den zomer van het jaar 1626 verzocht вевск zija ontslag. Het werd hem, hoezeer ongaarne, tegen ’t volgende voorjaar toegestaan. Naauwelijks was hij hier terug, of hij kwam te Dordrecht te overlijden. In zijne plaats was de Raadsheer van vien, Heer van Oosterwijk, voor drie jaren benoemd. Gaarne had Laurens reacer de keuze op zich zien vallen (Briev. v. ноовт, uitg. v. vLoTEN, 1, Ы. 287—293). Het vertrek van den nieuwen Gezant werd ecnigzins vertraagd, en zelfs sloeg- Holland voor, hem de hoedanigheid van gewoon Gezant niet te verleenen, voordat Venctié aan hare verplichting voldeed en ons het subsidie betaalde. Om- streeks het midden van October, 1627, vertrok oostsrwijk naar zijne bestemming. Maar nog altijd verontschuldigde zich Venetië van de betaling, ditmaal op grond van te verwachten on- lusten in Па 8. Doch hierdoor niet overtuigd, lieten de Staten den Venetianen verklaren, dat Hun Hoog Mogenden bij langer uitstel zouden moeten gelooven, dat zij zich niet langer aan de alliantie ЕР didier eek HEERS nears а = = НЕ Не Не 15: и Weifel ding ve rijk. “077 -77---" ww anaa stivt фев grey, eme “j SA адь uaa ve mwn we ~t ; l C. L. van Kesteren soudps. DES VADERLANDS — 493 Fransche leger heerschte mede de pest, en het was dien ien gevolge te zwak om Ca- sale, door зрілогА belegerd, te ontzetten, en, om de oorzaken van ontmoediging te ver- meerderen, de Koning van Frankrijk werd ernstig ziek. Ware hi komen te sterven, zoo zou aan RICHELIEU het voorwendsel van al zijn streven ontvallen zijn, еп de Kar- dinaal aan zijne tallooze vijanden еп benijders, aan het Hof en door gansch Frankrijk en daarbuiten, weerloos zijn overgeleverd, Dit was zelfs voor eenen man van zijne volharding te veel. Hij begreep zijnen waarschijnlijken terugtocht te moeten dek- ken, en had ooren naar vrede. Bovendien de vijand kwam hem met een bijzonder verlangen, met een besef van dringende behoefte aan vrede te gemoet. De Paus, hoe weinig Spaansch- of Keizerschgezind, zag echter niet gaarne een Fransch leger in Пай8; de oude Hertog van Savoye kwam, vervuld van wroeging over het verderf van zijn land, te overlijden 1, еп werd opgevolgd door victor лмереоѕ, die, gehuwd met eene zuster van Lodewijk XIII, de gelegenheid moest zoeken om de gevaren te bezweren, waarin de felle hartstocht zijns vaders zijne Staten gestort had. Spinoza, door Spanje іп de Nederlanden gewantrouwd en naar [talié verplaatst, om де belegeringskunst, hier te lande voor Breda geleerd, aldaar ten toon te spreiden, zag zich door het wantrou- wen gevolgd en door den Hertog van Savoye, wiens staalkunde een gedurig verraad geweest was, bij het Hof van Madrid van verraad verklaagd. Door eene zonderlinge naargeestigheid aangegrepen, en na de hand geleend te hebben tot wonderlijke afspra- ken met den vijand, eindigde hij op zijnen geboortegrond moedeloos en gebroken zijn edel leven, zoo rijk aan opofferingen en ondank. En wat niet het minst afdeed, het onvergelijkelijke talent en de ongeloofelijke bedrijvigheid van mazanin wonnen іп dezen houden wilden. Toen in 1628 de zaken in Italië er werkelijk naar oorlog begonnen uit te zien, berustten de Staten in de veroutschuldigingen, daar Venetië nu zelve hare legermacht zou moeten vermeerderen. Doch іп 1629, toen ons land eenen inval van des Keizers krijgsvolk te verduren had, en Venetië zelve zich geneigd tot versterking van den band tusschen de beide Republieken had betoond (v. р. CAPELLEM, bl. 502), lieten de Staten oosteRWUJK op nieuw om onderstand in geld aanhouden. Men achtte dit in Venetië ongepast: immers was de Italiaansche Republiek thans zelve in oorlog. 26 Mei; 12 Junij; 13 Aug.; 3, 22 Sept.; 8 Oct., 1626. 1 Febr.; 15 Maart; 19, 20, 27 April; 11, 31 Mei; 20 Junij; 8, 10, 16, 18, 21 Sept.; 11 Oct. 1627. 19 Febr.; 6, 13 Maart; 9 April; 29 Mei; 15 Nov., 1628. 2 Jan.; 3 Пес., 1629. 23, 25 Febr.; 9 Maart; 17 April; 20 Aug., 1630. Resol. Holl. 9 Julij; 1 Oct., 1626. 19 Jan.; 10, 14 Sept.; 11 Oct., 1627. 11, 15 Dec., 1629. 31 Mei, 1630). 1 V, D. CAPELLEN, I, Ы. 586, 601, 602. 1630— 1684, 494 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | 1680— 146 еп op dit veld, waar unsanus VIII hem de taak had opgedragen om den vrede tot 1634. . * stand te brengen, hunne eerste lauweren. :— Ко ook de Keizer moest Frankrijks onder- handelaar te Regensburg, zoodra hij iets van vrede repte, met gretigheid het оог leenen. Immers was hét meer dan tijd, dat hij zijne troepen іп Jfalté beschikbaar kreeg om ze Vrede te Re- tegen den voortgang van GUSTAAF ADOLFS legermacht te keeren. Vandaar de vrede, gensburg, anrik door Frankrijk den 154" October te Regensburg gesloten. eaten Keizer. Zoo zouden wij dan, ook reeds door Engeland verlaten, alleen moeten blijven strij- den, door niets ter wereld aangemoedigd dan door.de onzekere verwachting van de overwinningen van den Koning van Zweden, uit wien wij bovendien moesten vreezen сеп gevaarliken Noordschen alleenheerscher te zien groeijen. Frankrijk ontviel ons, de eenige Mogendheid, die ons scheen te kunnen en te willen ondersteunen. Werd zoo doende де kortelings gesloten alliantie niet als snood bedrog gekenmerkt? Immers had Frankrijk zich, te Regensburg verbonden, geen van ’s Keizers vijanden te ondersteunen : daarnaar had de Keizer, zoo scheen het, slechts behoeven te wachten om, aan de bloot in naam bestaande onzijdigheid een einde makend, ons den oorlog te verklaren. En of dit nog niet genoeg was, wat scheen Frankrijk niet ter bevestiging van de nieuwe vriendschap met Savoye te zullen doen? Reeds verlangde vicror дмновов, dat hem tot schadeloosstelling voor Pignerol Genève zou worden geleverd 1. Genève, onze trouwe geloofsgenoot, die, nog in October 1628 doer een machtig leger van den vorigen Her- tog bedreigd, als altijd op ons godsdienstig geloof en onze oorlogskracht vertrouwend, door de bemiddeling van onze Gezanten in Frankrijk om ondersteuning van ervaren ingenieurs en mineurs gevraagd had ?, — Zoo scheen het dwaasheid om te verwachten, dat wij Frankrijk voortaan еп па RICEELIEVS waarschijnlijken val aan onze zijde zou- den hebben, en dwaasheid tevens om den oorlog vol te houden, nu Spanje ons bestand Nieuwe pogin- bleef aanbieden. Inderdaad, er had zich eene nieuwe aanleiding tot briefwisseling op- en van anes rijde an Време gedaan tusschen VAN BERKEL en MARQUETTE. Een Hollandsch gevangene te Palermo, streeks met ons teonderhandelen, die іп de uitwisseling begrepen had moeten zijn, bleef іп de handen der Inquisitie, welke hem, zoo hij zijn geloof niet afzwoer, met den brandstapel bedreigde. — Van deze gelegenheid nu maakte de Brabantsche onderhandelaar gebruik om het volgende woord aan een schrijven over de zaak toe te voegen: » Belieft mij te laten weten, of de vermiddeling tot accoord van het groot zwaarmoedig proces, dat tusschen UEd. en mij zoo lang is getracteerd, nu heel te onder en achter zal blijven.” Eenige weken later schreef dezelfde manguerrz, dat  la jeunesse de Mazarin, in Revue des deux mon- des, 15 Mars, 1860. \ 2 Гедайе van воммғізрық en vOSBERGEN іп- Frankrijk in 1628 еп 1620 (Rijks Arch.). DES VADERLANDS. | | 495 1 --------------------.-......................-.---.-.............., langende ‘het zwaarmoedig proces, еп dat ‘hij de oude matrone (de Infante) nog tet 16%0-- zijne devotie had 1, — Dus hadden wij slechts de aangeboden hand van verzoening aan 1024. te nemen, — en toch іп weerwil van alles wat ons tot het nederleggen der wapenen scheen te moeten overhalen, wij onthielden ons van ernslige vredesonderhandejingen. Ook was er slechts eenig geduld toe noodig om spoedig te erkennen, dat Frankrijk niet in ernst aan verzoening met, Oostenrijk gedacht had, noch gezind was om den zegevierenden loop van GUSTAAF ADOLF, naauw aangevangen, te stuiten. De Koning herstelde; rı- cHELIEv achtte zich weder vast gezeten; ten minste zag hij minder onheil in volharden dan in toegeven; hij wraakte den vrede van Regensburg, “еп, bevroedende, dat dit de mogelijkheid van allé zamenwerking met de Staten en Zweden zou afsnijden, weigerde hij zich de taak te laten opleggen, om ten behoeve van den Hertog van Savoye Genève te veroveren. Met de ware, slechts tijdelijk minder moedig in het oog gehouden bedoelingen van het Fransche Ministerie was de houding ‘in overeenstemming тап den Franschen Gezant te 73 Gravenhage. „Дин! eene maand na het sluiten van den vrede:met den Keizer, pe Fransche toen de artikelen van. het verdrag hier alreede доог den druk algemeen bekend gewor- Gezant Zen alhier den waren, verkreeg saucy gehoor bij de Staten, om de verklaring af te leggen, dat van Regensburg. Zijne Majesteit besloten was alles na te komen, wat bij de alliantie beloofd was, dat hij, ook Zijne Majesteit, niet beweerde, dat tusschen hem en den Keizer, belangende de zaken van Jialié, eenig traktaat was gésloten 2, en dat Zijne Majesteit. een courier met gelijke verklaring naar den Koning van Zweden had gezonden. Derhalve verzocht - hij, dat Hun Hoog -Mogenden geen geloof wilden hechten aan zekere artikelen, alhier belangende dat voorgegeven verdrag gedrukt. Die openbaarmaking was, docht hem, door zekere personen geschied met de booze bedoeling, om tusschen Hun Hoeg Mogen- den en Zijne Majesteit achterdocht te verwekken. — De strekking dezer mededeeling was kennelijk deze, dat de Staten niet zouden meenen, dat de Koning zich door eenig traktaat verplicht zou achten om van hen en den Koning van Zweden de hand af te trekken; zij moest dienen om te verhoeden, dat degenen, die het sluiten van ееп be- stand wilden doordrijven, het beweren, dat men op geene hulp van Frankrijk meer te rekenen had, als eenen grond in hun voordeel gebruikten. De Staten verzochten den Gezant, wat hij gezegd had, op schrift te geven. Ка eenige weifeling beloofde hij zulks, hoezeer, naar hij zeide, daartoe niet gelast, evenwel onder voorwaarde van geheimhouding. — De mededeeling, op schrift gesteld, viel naar der Staten: oor- deel » veel magerder” uit. Het is waar, dat saucy alsnu het bestaan van, een te 1 Resol. 510.-беп. 14, 23 Sept.; 11 Dec., 1630. 2 Zoo lees ik Resol. Stat.-Gen. 13 Nov., 1630. De woorden zijn, voorzeker opzettelijk, on- duidelijk gesteld. . | 1630— 1034, Vertoog der 496 ALGEMEENE GESCHIEDENIS (е kennen, dat het verdrag door-’s Konings Bewind gewraakt zou worden. Immers ver- klaarde hij, dat het bepaaldelijk om het eerste artikel van geenerlei kracht of waarde zijn kon: daarbij hadden de Gezanten de grenzen hunner instructie overschreden, en gewaagd van zaken, waaraan Zijne Majesteit nimmer en in het minst niet gedacht had. Hoe het zij, dat traktaat, betuigde Zijne Majesteit, kon geen igbreuk maken op de alliantie met de Staten, en wel verre dat hij zich in eenig opzicht hoegenaamd van eene alliantie, die eerst in Junij naauwer was toegehaald, zou los maken, was het zijne bedoeling, haar ongeschonden te handhaven en de Staten meer dan ooit de uitwerking van zijne bescherming en goeden wil te doen ervaren. Daar Zijne Majesteit daartoe vast besloten was, zoo verwachtte hij, dat de Staten wederkeerig evenzoo ten zijnen aan- zien zouden gezind zijn (hetgeen bepaaldelijk door het afwijzen van alle vredesvoorstel- len moest blijken). Ten slotte verzekerde hij nogmaals uitdrukkelijk, » met alle waar- heid en oprechtheid,’ dat hij de bedoelde alliantie in al hare punten naauwgezet zou nakomen en in niets zou te kort schteten wat afhing van zijne koninklijke gunst en welwillendheid 1, — Zoo men niet aannam, dat de Koning voor geen logen terug- deinsde, moest men hierna gerust gesteld zijn. Maar wie kon er voor instaan, dat de Minister, die den Gezant zijnen Koning alzoo liet spreken, aan het bewind zou bly- ven, en met eene verandering van Bestuur zou Frankrijks staatkunde van zelve gewij- zigd worden. Reeds schreef tancenak, dat hij »ter zake der ontstane onlusten’ beducht was, dat het secours zou worden vertraagd 9, Waren er dus geene redenen geweest, in den binnenlandschen toestand gegrond, die het slaken van den oorlog ontrieden, voorzeker zou in deze dagen een bestand met Spanje zijn beslag hebben gekregen. De houding van de predikanten aan de eene zijde, en de aandrang van de West- Indische Compagnie aan den anderen kant, was het wat het sluiten van vrede onraad- zaam, Ja nagenoeg onmogelijk maakte. In dezen tijd deden де godsdienstleeraars een plechtigen stap, strekkende om op nieuw Pm de Bem ie sirenge toepassing der plakaten tegen de Remonstranten te verwerven. Daartoe wilden stranten. het gros der Regenten in Holland, bepaaldelijk die van Amsterdam, niet overgaan. Doch slechts door den strijd met Spanje. niet op te geven, en de middelen tot het voort- zetten van den oorlog te verschaffen, kon de Regering het onweder bezweren. Had zij niet op hare bereidvaardigheid tot den strijd tegen het katholicisme kunnen wijzen, de tegenstand ware niet te bedwingen geweest, terwijl zij nu de schuld van de verlamming van de zenuw des oorlogs op de predikanten kon werpen, die door daden van haar te vergen, tot welke zij nimmer zou kunnen besluiten, haar noopten om als dwangmiddel, 1 Resol. Stat.-Gen. 13, 14 Nov., 1630. 2 Resol. Stat.-Gen. 2 Dec., 1630. DES VADERLANDS. 497 ten einde zich vrijheid van handelen te verzekeren, tegen haren wil, de gelden in te houden, tot den oorlog vereischt. Doch laat ons de zaak in de bijzonderheden nagaan. Den 204 September (1650) ontving de Vergadering der Staten van Holland mededeeling van de Zuid-Hollandsche Synode, tegenwoordig vergaderd te Schoonhoven, aangaande haar voornemen om twee harer leden te voegen bij de Gedeputeerden van de Kerken der andere Provinciën, ten einde zich tot de Staten-Generaal te wenden om order gesteld te zien op de stoutmoe- digheid der Remonstranten. Zij verzocht daartoe geene vergunning, hoezeer de Sta- ten na de nationale Synode van Dordrecht geene zamenwerking van de Kerken der verschillende Gewesten hadden willen toestaan 1, en zij zulk eene vergunning aldus hoog noodig zou gehad hebben: slechts verlangde zij, dat Hun Edel Mogenden haar voornemen zouden bevorderen. — De mededeeling der Zuid-Hollandsche Synode ver- oorzaakte in de Vergadering verscheidene »discoursen en disputen” Zij nam geen be- sluit; maar de Leden zouden het adres der Synode aan het oordeel hunner lastgevers onderwerpen. — Zoo melden ons de Resolutiën der Staten van Holland 3; maar van DER CAPELLEN З verhaalt meer omstandig, dat het adres zulk een alarm in de Verga- dering veroorzaakte, dat, niettegenstaande de Edelen en derlien Steden geene zwarig- heid tegen de uitvoering van der Predikanten voornemen wilden gemaakt hebben, er wegens den hefligen legenstand van Dordrecht, Delft, Amsterdam, Rotterdam en Brielle, geen besluit kon genomen worden; ja, dat de Vergadering »onverziens en met een ongehoorde manier” uiteenging, als voorwendsel van haar scheiden een geschil te baat nemende, dat er tusschen Dordrecht en de Admiraliteit van Rotterdam bestond over het slapelrecht van het hout, welk recht die Stad door dit Collegie geschonden achtte ‘. і Zie hiervoor, ІП D., ПІ St., bl. 477—479. De Staten van Holland vergunden zelfs niet, dat de eene der beide Hollandsche Synoden in overeenstemming met de andere besluiten nam, welke ook voor het gebied der andere verbindend waren (Resol. Holl. 5 Dec. 1630). * Resol. Holl. 20 Sept., 1630. 3 Gedenkschr. 1, bl. 595. 4 Die van Dordrecht weigerden »in eenige besogne van consenten” te treden voor en aleer voor de »attentaten,’’? die de Admiraliteit van Rotterdam zich, huns bedunkens, tegen »de hoogheid van Holland en de gerechtigheid hunner Stad” veroorloofd had, met der daad genoeg- doening was verstrekt. Zoo stonden de consenten van geheel Holland te haperen. Dus was het noodig dat de zaak geschikt werd, en op verzoek der Hollandsche Gedepateerden gelastten de Staten-Generaal de Admiraliteit van Rotterdam zich tot bijlegging van het geschil met de Ge- committeerde Raden van Holland te verstaan. Maar de voorslagen ter verzoening door dit Col- legie gedaan, wilden den Heren van Dordrecht niet behagen. Alsnu zou de zaak aan het oor- deel van den Prins worden onderworpen (Resol. Holl. 13, 14 Junij; 4 Julij; 12, 18, 20 Sept., 1630. Resol. Stat.-Gen. 13, 15 Junij; 23 Aug.; 7, 19, 24 Sept., 1630). Ш. Deet 4 ток, 65 1630-- 1634, 498 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1680-- · De ware oorzaak zou de toeleg geweest zijn om het voornemen der predikanten te kee- 1654. ren. -- Werkelijk verstoutten de Hollandsche Synoden zich іп deze omstandigheden niet, hare afgevaardigden bij de Deputatie te voegen, die zich van wege de Kerken der andere Provinciën tot de Staten-Generaal zou wenden, hoe zonderling het ook zijn zou, dat men kwam klagen over den zorgwekkenden toestand der Kerken, voorname- lijk in Holland, terwijl ег van wege de Kerken dezer Provincie niemand bij was, Niet- temin verschenen de predikanten, één uit elk der zes Provinciën, volgens besluit van de Synode van Schoonhoven, waar Gedeputeerden van al de Nederlandsche Synoden te- genwoordig waren, den 26sten September 1650 voor de Staten-Generaal. Slechts hij meerderheid van stemmen was hun gehoor verleend 1. Het vertoog begon met de stel- ling, dat, volgens de verklaring der Staten zelven, bij gelegenheid der Dortsche Synode afgelegd, de volslagen ondergang van onzen bloeijenden Staat het gevolg moest zijn van de vervalsching ‘der leer, die hier te lande openlijk gepredikt werd. Tot die ramp nu kwamen de Provincjén in het algemeen, en in het bijzonder de voortreffelijke Pro- vincie van Holland, “Udgelijks meer te vervallen door де grenzenlooze stouligheid der Remonstrantsche factiën, die voor de grondslagen der Christelijke godsdienst de godslas- terlijke gruwelen der Pelagianen en Socinianen in de plaats stelden. Hierop hadden de Kerken van alle Provinciën gezamenlijk gemeend niet te mogen zwijgen: vandaar dat zij zich thans tot de Staten-Generaal wendden met het ootmoedig verzoek, dat Hun Hoog Mogenden, eer het te laat zou zijn, met ijver en ernst hunne macht en geiag wilden gebruiken om de verderfelijke secte der Remonstranten te weren en alzoo de bloeijende Kerken van Christus in ons lieve vaderland voor het dreigend verderf te he- hoeden. De nood was zoo groot, dat zelfs de uitheemsche Republieken en Kerken (en hiermede doelde men op een schrijven van de Gereformeerde Zwitsersche Cantons, gericht aan de Leidsche Akademie *) zich opgewekt gevoeld hadden om de Staten en de Ker- ken onzer Provinciën te waarschouwen. Gods toorn en de ondergang dezer Landen kon niet afgewend worden, tenzij Hun Hoog Mogenden letteden op het tegenwoordig verzoek. De bijeenkomsten der Remonstranten moesten te keer gegaan worden, die zelfs in ver- maarde steden en te ’s Gravenhage in het openbaar plaats hadden. In hunne verdediging tegen het veroordeelend vonnis van de godgeleerde Faculteit van Leiden hadden de Re- monslranten op den hoogsten toon de leer der Contraremonstranten als de omverwerping van alle godsdienst uitgekreten. Zoo werd de Gereformcerde godsdienst, op het oogenblik dat zij alom in het buitenland zoo bloedig vervolgd werd, in deze Landen zelven, waar 1 Holland en Utrecht hadden zich daartegen verklaard. Groningen had geenen Gedeputeerde in de Vergadering (Сарым, bl. 596. Resol. Stat-Gen. 25, 26 Sept. 1630). 2 Aitsema, I. bl. 1023, 1024. DES VADERLANDS. : 499 | ааъ alle vromen hoopten dat zij als in een laatste toevluchtsoord door Gods zegen en het beleid van Hun Hoog Mogenden zou behouden worden, ор het bitterst bestreden. Еп tegelijk, hoe kon het anders? staken de Papisten, gezworen vijanden van onzen Staat, de hoofden op en verstoutten zich hunne gruwelijke afgoderij in talrijke openbare za- menrottingen te plegen. Verzuimden Hun Hoog Mogenden de macht, hun van God gegeven, daarlegen te wenden, zoo stond niets anders voor de deur, dan het haastig verderf der Kerken, het onuitblusschelijk vuur van Gods gramschap, de omkeering der staatkundige orde en, in één woord, de gewisse ondergang van ons lieve vaderland. Ook uit een zuiver staatkundig oogpunt waren de Remonstranten gevaarlijk , en moesten hunne geschriften verboden worden, die maar al te veel invloed hadden, en waarin een deel der Regenten werd gelasterd, als die gewetenloos op het kussen bleven, waarop zij met schennis der privilegiën gekomen waren. Op grond van dit een en ander smeekten de woordvoerders, dat men ze niet van daar zou laten gaan, zonder dat zij op kort recht mochten rekenen, waardoor de bedroefde Kerken eenmaal het gewisse einde mochten zien van de langdurige landverdervende onrust. Dit zou den grooten God aangenaam zijn, die alleen onzen Staat moest beschermen onder de vleugelen zijner genade 1, Loo ontzagen de predikanten zich niet met eene aanklacht voor den dag te komen tegen de Regering der stad Amsterdam, wier geestkracht en macht, pas een jaar gele- den, het land gered had, en van welke, slechts onder voorwaarde dat men haar bin- nen hare muren de handen vrij liet, de gezindheid en de middelen om den oorlog voort te zetten, te wachten was. Zoo riepen zij bij vernieuwing de vervolging van den we- reldijken arm tegen hunne tegenstanders in. Zoo zetteden zij de Regenten, die, in 1618 aan het bewind gekomen, zich tot nog toe op hunne zetels gehandhaafd hadden, tegen de Remonstranten op. Zoo trachtten zij, door met Gods wraak te dreigen, de gemoederen te beangstigen! — In geen opzicht is aan hun verzoek gehoor gegeven, en hunne onge- luks-profetie is niettemin onvervuld gebleven. Integendeel, ons vaderland, volhardende bij de van nu aan gevolgde staatkunde, is bekwaam geweest om aan de overstrooming van de geweldige reactie van het Catholicisme paal en perk te stellen. 