VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Ik zal niet ophouden my te verwonderen over de onge, eo ' oot.: Pag 168 LOFREDE looflvke fterkte van herfenen „welke gy nodig gehad hebt om ftukken-van dertig tot veertig perfonen te beftieren , dat elk zoo ftiptelyk. de charâcters uithoudt , die gy hem gegeeven hebt; over de verbaazende kennis van wetten, gewoonten, inftellingen, zeden, het menschlyk hart, het leeven; de cneitputbaare bron van Zedekunde, van ervaarenisfe, van opmerkingen welke zy u toewyzen. Het gewigt en de traaiheid ‘van het werk verbergen de konst van Ascaardfan, voor hen die °t meest gefchikt zyn, om dezelve na te gaan. Mermigmaalen heb ib de Clarisfa begonnen te leezen om ‘er my naar te plooijen, even dik- wils heb ik myn voornemen vergeeten by de twintigfte blad- zyde; ik ben alleen, gelyk alle de gewoone Leezers getrof. fen geweest van den geest die ‘er in fteekt , in een jong meisje uitgedagt te hebben, vol verftand en voorzigtigheid, welke niet eene tred doet die niet mis is, Zonder dat men haar kan befchuldigen, dewyl zy ontmenschte ouders heeft en een verfoeilyken kaerel tot minnaar; in aan deeze jonge wysheid de leevendigfte en lugtigtte vrindin gegeeven tc hebben, die niets fpreekt, niets doet, dan ’t geen redelyk is. Zonder dat de waarfchynlykheid daar door gekwetst wordt; aan deeze een braaven uitgeftreekenen en belachiy- ken vryer,die over zyne meeftereste zugt , niet tegenttaarde | het voordeel en de befcherming van eene moeder, die. hem | onderfteunt zin Lov-lace vereenigt te hebben de zeldzaamfte hoedanighegen en de haatelykfte ondeugden , de laagheid met de edelmoedigheid, de diepdenkenheid met de beuzel- agtgheid, het geweld en de koelmoedigheid, het verftand en de zotheid; en daar van gemaakt te hebben een fchurk, dien men haat ‚dien men bemint , over wien men zich verwon- dert, dien men veragt, die u verbaaft onder welke gedaante hy zig vertoone, en niet een oogenblik dezelfde gedaante bewaart; en deeze drom van ondergefchikte perfonagien , hoe zyn ze uitgedrukt! hoe veele zyn’er! en deeze Belford met zyne gezellen, en Mevrouw Howe en haar Hickman, en ‚ Juffrouw Norton, en de Harloves, vader, moeder, broeder, zusters, ooms en moeis, en alle de fchepfels , die de plaats van ongeregeldheid bevolken ! Welke tegenftellingen van belang en aart! Hoe zy alle werken en ípreeken! Hoe een jong meisje, alleen tegens zoo veel vereenigde vyanden „het hoofd niet bukken moet! En hoedánig nog haar val is! Ontdekt men niet in Grandifon, op een heel verfchillen- den grond, dezelfde verfcheidenheid van characters dezelfde kragt van uitkomsten en leidingen ? p OP RICHARDSON. 169 Pamela is een eenvoudiger werk ‚minder uitgeftrekt ‚„min- der ingewikkeld , maar fteekt ‘er minder vernuft in? Nu, deeze drie werken, waar van een genoeg was om een naam der onfterflykheigte wyden, Zyn door een eenigen man ge- maakt. e Zedert zy my bekend zyn, hebben ze myn toetsfteen ge- weest, die geenen, welken ‘er geen {maak in vinden, zyn by my veroordeelt. Ik heb ’er nooit van gefproken tegens iemand dien ik agting toedroeg , zonder te beeven, dat zyn oordeel met het myne niet mogt overeenkoomen. Richardfon is niet meer. Welk een verlies voor de lette- ren en voor de menfchlykheid! Dit verlies heeft my getrof- fen als dat van myn’ broeder, Ik droeg hem in myn’ boe- ` zem, zonder hem gezien te hebben, zonder hem anders te kennen dan door zyne werken. Ik heb nooit éen van zyne landslieden ontmoet, of een’ van de myne die in Engeland gereist had, zonder hem te vraagen: hebt gy den Poëet Richardfon gezien? en vervol- gens: hebt gy den Philofooph Hume gezien? Eene vrouw van een meer dan gemeene {maak en gevoe- ligheid, fterk vooringenomen met de historie van G ‘andifon die zy geleezen hadt, zei eens tegen een van haare vrien- dendie naar Londen vertrok : ik verzoek dat gy van mynent- wegen gaat zien Juffer Emilia, den Hr. Belford, en voor al Juffer Howe, zoo zy nog leeft. Op een ander maal gebeurde het „dat eene Juffer vanmyne kennis die zig ingewikkeld hadt in een briefwisfeling , waar in zy geen erg gezien had, bevreesd geworden zynde door het lot vat Carisa, deezen handel geheel afbrak. Zoo dra zy dit werk had begonnen te leezen. . Zyn niet twee vriendinnen met elkander over hoop gc- raakt, zonder dat ik door eenig middel heb kunnen flaagen , in haar weer by een te brengen, alleen omdat de eene de historie van Clarisfa klein agtte, welke van de andere aan- ebeden werdt ? Ik fchreef aan deeze laatfte, en zie hier eenige plaatfen uit haar antwoord. » Clarisfa's godsvrugt verveelt baar! Hoe nu! wil zy dan » dat een jong meisje van agttien jaaren , opgevoed door „> deugdzaame en christelyke ouders, befchroomd ongeluk- » kig op aarde, geen hoop hebbende om haar lot verbeterd te 170 LOFREDE » te zien, dan in een ander leeven, zonder godsdienst en „> zonder geloove zy? Dit gevoelen is zoo, grootsch, zoa ə Zoet, zoo verrukkend op zig zelve ; haare denkbeelden s van godsdienst zyn zoo gezond en zoo zuiver; dit gevoe- » len geeft aan haar charaéter zulke eene zagte aandoenlyke » verfcheidenheid! Neen: neen, gy zult my nooit overtui- ə» gen dat deeze manier van denken, die van een welgebo- » Iene ziel zy. s Zy lacht , als zy dit kind tot wanhoop gebragt ziet wegens den vloek van haaren vader! Zy lacht, en t is eene moe- ə» der! Ik verklaar u dat deeze vrouw nooit myne vriendin » kan zyn: ik bloos om dat zy ĉt geweest is. Gy zult zien » dat de vloek van eenen geëerden vader , een vloek die rects in verfcheide gewigtige punten fchynt vervuld te > worden ‚geene verfchriklyke zaak moet zyn vooreen kind » van dit character: en wie weet of niet God in de eeuwig- » heid bekragtigen zal het vonnis door eenen vader uitge- a» fprooken. Oe En ` a Zy vindt bet byzonder, dat deeze leezing my tnbanen kost? „ En ik integendeel , als ik gekoomen ben tot de laatfte > tydftippen van deeze onfchuldige, verwander my, dat de „ fteenen, de wanden, de ongevoelige en koude vloer „waar » Op ik gaa , zig niet beweegen en hunne klachten by de » myne voegen. Dan wordt alles donker rorrdsom my ‚myne a» Ziel wordt vervuld met duisternis , en my dunkt dat de » natuur zig met een dikken fluier dekt. s» Naar baar begrip, zoo beftaat bet vernuft van Clarisfa in ss Jrcie fpreekwyzen te vormen ; en als zy er eenige van beeft „> kunnen klaar krygen, dan is zy getroofk. Op zulk eene wyze te denken is, ik betuig het u, rampzalig ; en wel zoo s» Zeer, dat ik liever wenschte dat op dit oogenblik myn ei- » ge dogter in myne armen ftierf, dan dat ik wist dat zy „‚ daar van getroffen wierde. Myne dogter! …... Jaa, ik ə» heb ’er my op bedagt en haal myn woord niet te rug. „> Arbeidt nu, uitmuntende mannen , arbeidt , verteert u a Zelven; ziet: het einde van uwe baan indie jaaren waarin > Anderen de hunne beginnen, op dat men-over uwe mees- > terftukken gelykfoortige oordeelen velle. Natuure „breng „> in veele eeuwen eenen man als Richardfon voort ; put uuit » om hem te begaaven ; wees ondankbaar tegens uwe andere » kinderen; het zal flegts voer een klein getal van zielen » Als de myne wezen, dat gy hem zult hebben doen geboo. > ren worden; en de traan'die van myne oogen zal vallen., » Zal de eenige beleoning zyns waakens zyn. . 5 ' a OP-KICHARDSON. i71 Fin'agter aan voegtze hier by. » Gy vraagt my om de be- j» graafenis en de uiterfte wil van Clarisfa, ik zend ze u; »„ maar ik zal het u nooit van myn leeven vergeeven, zoo » gy het mededeelt aan deeze vrouw. Ik herroep dit: lees » Sy háar zelf déeze twee ftukken voor, en laat niet naa my » te berigten, dat haar gelach Clarisfà vergeld heeft tot in à haar laatfte verblyf, op dat myn afkeer voor haar zyn vol- > le beflag kryge ”, | ’Er is; zoo als men hier ziet, in de ftukken van {maak , even als in die van den godsdienst, een foort van onver- draagzaamheid die ik misprys, doch waar voor ik my-niet beveiligen zal dan door de kragt der rede. Ik had een vriend by my,toen men de begraafenis en het testament van C/arisfa my ter hand ftelde „twee ftukken wel- ken de Franfíche Vertaaler heeft agter gelaaten, zonder dat men genoeg weet waarom. Deeze vriend is een der gevoe- iglte menfíchen die ik ken, en een der vuurigfte geestdry- vers vdor Richardfon :’t {Scheelt weinig of hy is het zoo fterk als ik. Aanftonds vat hy de papieren op, geeft zig in een hoek en leest. Ik nam hem waar: eerst zie ik traanen rol- len; welhaast breekt hy af, hy fnikt 4 eensklaps ftaat.hy op, hy wandelt zonder te weten waar, hy ftort klagten uit als tert wanhoopige, en boezemt de allerbittersten uit tegens hiet ganfche gezin der Harloves. . Ik had voorgenomen de fchoonfte plaatfen der drie Dicht- {rukken van Richardfon aan te- tekenen; maar wat middel ? daar zyn ‘er zoo veele. S a Ik herinner my alleen dat de ra8fte Brief, (*) welke is van Mevrouw Harvey aan haare Nigt, een meesterftuk is} zon- der toeftel, zonder blykbaare konst, met eene waarfchyn- iykheid die niet te begrypen is, ontneemt zy aan Clarisfas alle hoop van verzoening met haare bloedverwanten, bevor- dert de inzigten van haaren {chaaker, geeft haar over aan zynë boosheid, doet haar befluiten tot de Londenfche reis, tot het luisteren naar voorflagen van huwlyk, enz. Ik weet niet wat hy nietal uitwerkt :hy befchuldigt de naastbeftaanden iu ze te ontfchuldigen , hy betoogt de onvermydlykheid van Clarisfä’s vlugt door ze te mispryzen. Dit is een der plaatfen onder zeer veele anderen , daar ik uitgeroepen heb: Godiyke Richardfon ! Maar om deeze verrukking te ondervinden , zoo moet men het werk van vooren beginnen en leezen tot deeze plaats. , o k Heb (*) III. Deels 48fte Brief dér Nederd. Vert. IHI. DEEL. MENGELW. NO. 5. O - {72 LorFREDKH ’ Heb ir myn exemplaar een ftreepje gehaald by deri ragften Brief zynde als een wonderftuk (*) van Love- Jace aan zyn medeplichtigen Leman; daar ziet-men alle de zotheid, alle de vrolykheid, de gefleepenheid en de gees- tigheid van deeze perfonagie. Men is onzeker of men dien drommel beminnen of vervloeken moet. Hoe misleidt hy deezen armen knegt! % Js de braawe, *t is de eerzaame Fo- fef. Hoe weet hy heni de «belooning voor te fchilderen , die hem te beurt zal vallen! je zult weezen de Kastelein in de witte beer ; je vrouw zal men noemen Fuffrouw de Hospita. En ver- ders by het flot: ik ben uw toegenegen vrind Lovelace. Lowe- lace bekreunt zig niet aan eenige kleinigheden, als het op zyne belangen aankoomt: alle die tot zyne oogmerken me- de werken , zyn zyne vrienden. Een groot Meester alleen kon in zyne gedagten nee- men om Lovelace deze troep eerlooze en ligte fchepzels toetevoegen ,laage zielen die met haare fpotterny hem tergen en in de misdaad verharden. Wanneer Belford alleen zig ver- zet tegens Zynen fchelmagtigen vriend, hoe verre moet hy onderdoen "Wat werdt ’er vernuft vereischt om eenig even- wigt te krygen en te bewaaren tusfchen zoo veele frydige belangen! En denkt men dat de Schryver zonder oogmerk in zynen held die geweldigheid van character, die hitte van verbeelding, die afkeer voor ’tHuwelyk,die ontembaare fmaak in minnelisten en onbandigheid „die overmaatige eigenwaan, zoo veele ondeugden als begaafdheden, gebragt hebbe. Dichters, leert van Richardfon den boozen vertrouwden . toe te voegen, om de yslykheid hunner fchelmftukken te verzagten , door ze te verdeelen; en aan de andere zyde, om die niet toe te voegen aan braave lieden, op dat deeze alle de verdiensten hunner goedheid voor zig behouden.. „Hoe konttig vernedert en verheft zig deeze Lovelace! Be- fchouwt den 175ften Brief (t)). Het zyn de gevoelens van een Cannibaal, het is °t geluid vaf een wild beest. Vier re- gels nafchrift hervormen hem eensklaps „op een weinig na, in een man van deugd. Grandifon en Pamela zyn ook twee fchoone werken , maar ik houdé het met Clarisfa. Hier doet de Schryver geen ftap welke zonder geest is. Ondertusíchen ziet men den ouden Vader van Pamela ,die-den ganfchen nagt gegaan heeft „niet dan de deur van den Lord koomen ; men hoort hem niet zig í . tot (*) III. D. 44fte Brief Ned, Vert, - (t) IV. D. 42fte Brief Ned, Vert, Or RiCHARDSON. 173 tot de knegts van ’t huis rigten, zonder de geweldigfte ge- moedsbewegingen teondervinden. De ganfche tusfchenhisto- rie van Clementina in deGrandifon is van de grootfte fchoonheid, En welk is het oogenblik waarop Clementina en Clarisfä twte verheevene fchepfels worden? Het oogenblik waar op de eene haar eer, en de anderé haar verftand verloor. | Ik herinner my niet zonder koude fchrik het inkomen van - „Clementina in haar moeders kämer., bleek, °t gezigt verwil- derd, een verband om den arm, het bloed daar langs loo- pende en by de toppen der vingeren afdruppende, en haar zeggen, Marna , zie hier, dit is van bet uwe. Dat doorboort e ziele. | . Maar waarom neemt men in deeze Clementina in haare buitenfpoorigheid zoo veel belang? dof dat zy, niet meer meesteresfe zynde over de gedagten van haaren.geest noch over de beweegingen van haar hart, zig ligt iets {chaamens- waardig kon laaten ontflippen,indien het in haar opkwam.Doch zy zegt geen woord dat niet epenhartigheid en onnozelheid aanduidt, en haar ftaat laar geen twyfel over aan °t geen zy zegt. Men heeft my berigt dat Richardfòn verfcheiden jaaren in de zamenkeeving doorgebragt heeft, byna zonder fpreeken. ‚ Hy heeft niet alle agting genoten die hy verdiende. Welk een hartstogt is de afgunst! zy is de ontaartfte der helfche fpooken: Zy volgt deń man van verdienften, tot op den rand des grafs ; daar verdwynt zy, en de geregtigheid der tyden - zet zig in haare plaatfe. „0 Richardfon! indien gy leevende niet alle verdiende ag- ting gefmaakt hebt, hoe groot Zult gy zyn by onze nanee- ven, als zy u zien op den afftand waarop wy Homerus zien! Gy hebt onder ons nog meer verwonderaars gehad dan in tw vaderland, en myn hart verheugd zig daar in. Eeuwen, haast u om af te loopen en de eertekenen, die men aan Rê- chardfon verfchuldigd is, met u te voeren! Ik beroep my op allen die my hooren : ik heb naar ’t voorbeeld van anderen , om u hulde te doen, niet gewagts van deezen dag af had ik my geboogen aan den voet van uw ftandbeeld, ik had u dangebeden , zoekende in °t diepfte van myn boezem uit- drukkingen , die beantwoordden aan de uitgeftrektheid der verwondering , die ik u toedroeg, zonder ze te vin- den. Gy die deeze regelen doorloopt, welke ik daar teen gefchreven heb zonder verband , zonder uitzigt en zonder orde, naar maate zy my ingegeeven werden onder de ontfoering van myn bart, indien gy van den Hemel een . 2 ge- 174 BYZONDERHEDEN k gevoeliger ziel dan de myne hebt ontfangen , wischt deze regelsuit. Richardfons geest heeft dien uitgedoofd, welken ik bezat. Zyne beelden zweeven geduurig voor mynen geest; wil ik fchryven, ik hoor de klagte van Clementina, de fchim van Clarisfa verfchynt my, ik zie Grandifon: voor my gaan, Lovelace ontrúst my, en de pen flipt uit myne vingeren. En y, zoeter fpookfels , Emilia , Charlotte , Pamela, waarde Juffer , owe, Zoo lang ik met u verkeere, gaan de jaaren van arbeid en van ’t winnen der Laurieren voorby, ik nader geftadig tot myn laatften tydftip zonder iets te onderneemen,’t welk ook my by de toekoomende tyden een naam kan geeven. -e en en m e EENIGE MERKWAARDIGE BYZONDERHEDEN WEGENS AL- > GIERS, TUNIS; TRIPOLI, FEZ, EN MAROCCO. (getrokken uit), Hifoire des Etats Barbaresques , qui éxercent la Piraterie! con- ` tenant Torigine , lØ Revolutions, Tétat prefent des Royau- mes d'Alger , de Tunis, de Tripoli, & de Maroc; avec leurs forces, leurs revenus, leur Politique , & leur commer- ce. Par un auteur, qui y a prefidé plufizurs années, avec un caraëére public. 2 vol. in 12. Are het niet beter, mag men vraagen „om de gefchie- denisfen van een Land , dat onvergelykelyk meer barbaarschheid, woede en ondeugd , dan deugd en trouw vertoont, in eeuwige vergetelheid te begraaven? Algiers en de omleggende Roofnesten waren reeds van over lange het tooneel van trouwloosheid , roofzugt, en íchennis! wat ze- delyk nut „wat leertng kan ons de gefchiedenis van een volk geeven, dat fteeds onder het gezag van willekeurige Opper- hoofden gebukt, of laaghartig kruipt, of uitgelaaten woedt, èh zyne ketenen censklaps verbreekende zyne Vorften den moordsdolk in het harte drukt, die het flegts een oogenblik te voren flaaffch hadt aangebeden. Een volk, by wien de vreeze alleen de grondflag van alle gezag , gehoorzaamheid , en verpligtingen is, en dat geene andere dringredenen , dan de wreedfte ftraffen kent, kan de kennis van zulk een volk, ‘vraagt iemand veelligt nogmaals , ons eene zedelyke nuttig- -heid aanbrengen: Ja! een Wysgeer, een verftandig Leezer, die Algiers en Marocco met Sparta of oud Rome vergelykti , ‚zal moogelyk meer voordeel haalen uit de haatelyke karak- ters der eerste „uit de gebreken hunner Regeeringswyze „en de gevolgen van dien, dan uit de deugden , welke wy by die oude volkeren van Griekenland en Italië aantreffen, H et A WEGENS ALGIERS, &c. 175 Het koningryk van Algiers was by de Romeinen onder: den naam van Mauritania Cefarea bekend , en wierdt beurt- lings door hen, door de Wandalen , de Grieken, en Arabie- ren overwonnen en bezeten. Die laatften verdeelden het in verfcheide Vorftendommen, welke thans niet anders, dan door de {teden Zrémécen , Bugia, Gigeri , Tenez , &c. bekend zyn. De Spanjaarden maakten zig onder de regeering van Ferdinand , en het beftier van den kardinaal Amenès, van Bugia meester, cn dreigden hunne overwinningen tot aan Algiers toe voort te zetten. De Mooren namen hier op toevlugt tot Selim Eutemí „een Arabisch Prins ,beroemddoor zyne burger- lyke en gezellige, zo wel als krygsdeugden , welke tot hen overkwam, zyne vrouw, eene Princes van eene gadelooze choonheid , en een zoon van 12 jaaren met zig brengende. Alle de dapperheid van dezen Prins en het Leger,dat hy met. zig voerde, konden egter de Spanjaarden niet beletten, van Algiers te belegeren, dat gedwongen werdt zig over te gee- ven, en te gedoogen , dat de overwinnaars een fort binnen, de ftad opwierpen , dat dezelve in dwang hieldt. Maar, na den dood van Ferdinand, vervoegden zig de Algerynen aan Berberosfa , die dezelve aanzienlyke hulp toefchikte. Selim ging hem eerbiedig te gemoet „en leidde hem in zyn Paleis 3 in vergelding van welke heuschheid die Zeerover een verra- dersch voorneemen fmeedde , om zig meester van Algiers te maaken, Selim Eutemi om hals te brengen , en zyne{choone Gemalin te trouwen. Hy voerde dit helsch voorneemen ook gedeeltelyk uit; verworgde den Arabifchen Prins, terwyl hy in het bad was, met eigen hand ,endeedt zig voor koning van Algiers uitroepen, terwyl hy zig verder ontfloeg van allen, ' die hy maar het minst vermoedde, van zyne belangens niet. toegedaan te zyn. De hevige drift van dien Barbaar voor de Prinfes Zapbire ,Gemalin van den vermoorden Selim, en de weêrftand, welke die deugdzaame vrouw tegen zyne àanzoe- kingen bood t, zyn al te merkwaardig om ’er niet iets van te Zeggen ;wy zouden zelfs de brieven van den Zeerover „en de antwoorden , welke ’er die beminnelyke Vorstin op gaf ,. gaarne bybrengen , en de Lezer zou , geloove ik, dezelve met genoegen zien, maar het zoude ons te verre voeren; wy zyn verpligt, om ons der kortheid in ons verhaal, en der verfcheidenheid in ons werkje te betragten. —— Zie hier dan, in weinig woorden, de uitkomst dier onderhan- elingen. ' Toen de Dwingeland befpeurde „dat ‘er geen middel was, cm Zaphire te buigen, of meester van haar hart te worden ` : 3 CeT- 176 _BYZONDERHEDE N keerde hy zyne liefde in haat en woede. In de laatfte by- eenkomst, die zy faamen hadden; zondt hy eerst alle de vrouwen der Prinfes, onder verfcheide voorwendzels , weg , en begon haar toen zyne drift met zagtheid voor tedraagen. Maar de tegenwoordigheid en het gezigt van den dwinge- land beletteden haar, als naar gewoonte „haare verontwaar- ` diging, en regtmaatigen toorn te kunnen maatigen ; zy be- antwoordde en behandelde hem naar zyne {noodheid , en met eene fierheid, welke de deugd en onfchuld eeniglyk kunnen geeven en onderhouden. Deze aanfpraaken aan den zeerover gevoegd by den brand, die hem reeds zo langen tyd verteerde, maakten hem verwoed; hy ftort zig op Za- phire; zy worftelt in zyne armen, en poogt hem een pon- jaard „dien zy tot dit einde onder haar kleed verborgen hadt, in % hart te drukken; hy ontwykt de fteek, en krygt {flegts eene ligte wond aan den arm. Daarom hieldt hy voor dien tyd af, en ging heen om zig te doen verbinden, waarna hy ylings wederkwam, met een vast opzet, om zyn beestagti- ge lust te voldoen ; maar Zaphire hadt zig van die korte tus- fchenpoozing bediend, om een vergif, dat zy mede by zig hadt, inteneemen , het welk, aanftonds zyne werking doende ,„ den Barbaar nogmaals te loor ftelde; welke daarop zyne vers {maade liefde op de vrouwen der Prinfesfe wreeken wilde, die alle onmeníchelyk geworgd, en heimelyk met haare- meestres begraaver wierden. De zoon van Selim onderftondt vrugtloos , om den zee- rover met behulp der Spanjaarden te verdryven , maar Karel de Vde zondt nieuwe benden naar Afrika; Barbarosfa wierdt overwonnen , en op de plaats gedood. Zyn broeder Chere- din volgde hem op, en onderwierp zig„om zig op den thoon te vestigen „aan den grooten Heer , wien hy fchatting zondt ; hy nam het Fort in, dat de Spanjaarden hadden doen bou- wen, maakte de Moulje, en de haven van Algiers in min dan drie jaarên tyds; Karel de Vde, om den voortgang der Algerynfche Zeeroveryen te ftuiten, vertrok zelve met een Vloot van roo. Schepen, en 20. Galeijen ; die 36000. men- fchen op hadde; hy was van een gedeelte van zyn hof ver- zeld, en hadt niets gefpaard, om dezen optogt luisterryk tevens eh ontzaggelyk te maaken. Algiers was op het punt van zig te moeten overgeevens toen een ysfelyk onweder, dat ’s nagts naat den kant van ’t Noerden opkwam, en van eene verfehrikkelyke aardbeeving gevolgd wietd , Scheepen, en Menfchen in den afgrond ftortte, de Legerplaats over: ftroomde, en den Keizer dwong om zyne bagagie te verlaa- n t So ~.a ten | | ena ? ` WEGENS ALGIERS, &c. 177 ten, het overfchot zyner troepen, waar van de meesten door de Algerynen wierden opgeligt, in groote verwarring af te voeren, en zig, met dezelve, ter vlugt te bergen, op de weinige Scheepen , die nog behouden waren. Na het overlyden vam Cheredin is Algiers door Bachâs geregeerd. Die Bachâs waren dwingelanden onder den naam van Onder-koningen, door den grooten Heer gezon- den; dit deedt de Algerynen befluiten om de vryheid te ver- zoeken van zelve een Dey te mogen kiezen. Zy verkreegen dit, en verkooren in den jaare 1710. Baba-Ali; thans be- fchouwen de Deys zig zelve alleen als Bond-genooten van den grooten Heer, en zyn inderdaad ook min afhankelyk van denzelven, als van hun eige Krygs-volk, dat uit Turs - ken beftaat. De Inwooners van Algiers zyn meestal Mooren , Jooden, Arabieren, Turken, of Christenen; de Inboorlingen des lands maaken ’er het kleinfte deel van uit. De Mooren zyn door de gefchigdenisfen van Spanje tewel bekend, om ons daar mede op te houden. Die, welke in de {ftad woonen, hebben genoegzaam den geheelen handel, die ter zee en te lande gedreeven wordt, in hunne harden , en zy onderwerpen zig aan den Dey van Algiers, even als andere Burgers ; maar die welke in °t land huishouden , zwer- ven met hunne huisgezinnen gints en herwaards om; elk zodanig een huisgezin maakt bykans een dorp, of klein vlie- gend legertje uit; zy noemen dit Adouar , en ftaan onder et beftier van een Cheque. Zy hebben een byzonder foort van kleedy en zeden; en een hunner wanbegrippen is, dat een Christen te flagten een byzonder verdienftelyk werk by de Godheid zy, en dat zy flegts eene laage en veragtelyke plaats in den Hemel bekoomen kunnen, by aldien zy zig, door dergelyke moorden, niet onderfcheiden, en eene ver- hevener rang in het toekoomend leven waardig maaken. De Arabieren zyn eene verzameling van verfcheide natien of tammen , herkomftig van de Mahometaanfíche Arabie- ten, die zig van Afrika meester maakten; maar die door de Turken verdreeven, met hun Vee en andere bezittingen in het gebergte vlooden. Dit volk is geoeffend en befchaafd, Zy leggen zig inzonderheid op de ftarrenkunde, en digt- konst toe; en beminnen de mufyk. Alle hunne verzen worden gezongen , en de onderwerpen dier zangen zyn hun- ne vryagies, jagt en gevegten; een beroemd digter kan op de gunst en bevordering van den Cheque. of het hoofd een vasten ftaat maaken. Die Cheques draagen zelve zorg voor i | 4 et ‘N 178 BYZONDERHEDEN het vee, maaken verzen en liederen over de geneugtens ea het ftil vermaak van °t landleven, en zyn in één woord, by aldien de befchryving die men ‘er hier van maakt , naauwkeu- rig is, de egte afbeeldzels der Herders van Theocritus en Virgilius. Zy zelve en alle Arabieren beminnen den op- fchik in hunne klederen. Algiers is de algemeene wykplaats van Joodfche familien , welke, van tyd tot tyd, uit Europa gebannen worden; het zyn bykáns alle handelaars en bedriegers, maar hunne be- driegeryen worden door de Regeering ftrengelyk geftraft. De Turken, die te Algiers zyn, zyn meest alle Zoldaa- ten, zy worden ‘er gevreesd, gevloekt, en zyn ’er meester. Het zyn meest allen misdaadigers uit de ftaaten van den grooten Heer, welke in den dienst worden aangenoomen, De Sodomie is zeer gemeen onder hen, en wordt ftraffeloos gepleega , o , e Christenen zyn te Algiers in kleinen getale, als men de flaaven uitzondert; het zyn eeuwigduurende voorwerpen van den hoon en fchimp der Turken, Mooren en derzelver kinderen > op de minfte klagte worden die laatften egter ftrengelyk geftraft, en wreeken zig door hunne misdaaden te verdubbelen. | Het Mahometaansch geloof is de heerfchende Godsdienst te Algiers, alle de andere worden ‘er geduld, en het Paus- dom geniet eene ‘gunftige onderfcheiding. Verder maakca eene algemeene ongebondenheid van zeden, trotsheid, en onbefchofdheid jegens vreemdelingen het hoofd-karakter der Algerynen uit. Die trotsheid wordt gevoed en aangezet door de gewoonte, die zy hebben, van zig door flaaven van allerlei Volkeren te laaten dienen. De Mooren en Turken, die flaaven by de Christenen geweest zyn, overtreffen de andere in eene verftandige, billyke,en heufche behangeling hunner flaaven. Een enkel woord, een Jood of Christen, tegen den Mahometaanfchen Godsdienst, ontvalien, word: altoos ftrengelyk , en dikwils met den dood geftraft. ° De opvoeding der jeugd wordt te Algiers minder, dan in veele {teden van een befchaafden ftaat verwaarloosd, Hun- ne begrippen wegens eene volitrekte voorbefchikking „ (Pre- deftinatie) brengen te weeg, dat zy geene de minftc vooi- zorgen tegen de Pest aanwenden, dat zy geene Doétoren hebben en geene medicynen gebruiken 3 ondertusfchen zyn zy zeer werkzaam, worden dus weinig ziek, en teeven ang. o> | Fet Koningryk van Algiers wordt in drie Gouvernemen; | i i zan WEGENS ALGIERS, &2 179 ten verdeeld; dat van de Levant; dat van het Oosten; en det van het Zuiden. Elk dier Gouvernementen wordt beftierd door een Bey, welke onder den Dey van Algiers ftaat. ìn het Gouvernement van de Levant zyn Conftantine , Bom- ne, of het oude Hippone, Bugie, Gigeri, Zamore, &c. By Cenftantine zyn de Gebergtens van Calo, welke Aapen, zo groot als Menfchen voortbrengen. De Bewooners dier Gee oergtens hebben hunne oude vryheid weeten te bewaaren, Als de Bey van Conftantine eenig verdrag , dat zy met heu: hebben aangegaan , koomt te ichenden , zo vereeniger hune ne Cheques of hoofden alle hunne kragten tegen hem. A's de vrouwen niet wel voldaan zyn over haare mannen, gaan zy van den eenen berg naar den anderen. De Arabieren van Gigeri zyn niet minder pnafhankelyk ; en van een zeer menschlievend karakter, hce woest dezelve dcorgaans wor- den afgelch:lderd. | De Gebergtens van Bugie „en Gigeri worden door de bu- de tammen der Arabieren „ Mooren, en Sarrazynen be- wond; zy hebben alle het afbeeldze! van een Kruis op de hand cî de wang; de eenige zede, velie zy vandit gebruik geeven, is, dat zy het van hunne voorouderen hebben over: enoömen; het is, raar alle waarfchynlykheid , hier uit herz- <omftigs om dat de Gothen, toen zy. zig meester maakten van Afrika, de Christenen zagter hehandelden dan de ande- re [nboorlingen des lands, welke om de zeifde gunst tevin- den, zig met een kruis, het merk van diez Godsdienst, tes kenden. o De Gebergtens van Couco zyn zeer vrugtbaar in graanen, vrugten, en vee. Dit is het aangenaam verblyf der onder. daanen van den Prins Selim Eutemi, welke zig, na zyn noodlottig omkoomen, herwaards begaven; na dat Seres ieth-ben, en Cadi, zig met de Spanjaarden verbonden heb- bende, om Eutemi te wreeken, en zig voor de geweldena- gen van Barberosfa te befchutten, de ftad Couco door de gerynen hadden zien verwoeflen, Oe Oran en Tremecen zyn de voornaamfte fteden*van het Gov- varnement van °t Oosten. Oran wierdt in 1705. door de Spanjaarden veroverd, die ‘er in 1708. door de Algerynen uit verdreeven wierden, en ’er zig in 1732. weder meester van maakten. Men ziet daar eene Kapel, aan Cidi-Ben- Cena, een Maratou toegewyd, deze Cidi-Ben-Cena was gen Priester, die zig beroemd gemaakt heeft door zyne liei- daadicheden , welke zig tot vrienden en vyanden gelykg- hk uisftrekten „ en die cene broederichap van yyr hondert 180 | BYZONDERHEDEN /’ Marabous ftigtte , welke hy de giften, die hy door zyne groote agting hadt gekreegen, ten onderhoud toelag. Der- tig mylen van Oran is het beroemde Tremecen, maar daar zyn flegts eenige voetftappen van deszelfs ouden luister over. In het Gouvernement van het Zuiden zyn nog fteden „nog byzondere gebouwen, de Menfchen leeven ‘er onder ten- ten, of in Adouars; die drie Gouvernementen ftaan, gelyk ik zeide, onder Algiers, en worden door een Bey,die eene zeer groote lyfwagt met zig voert, beftierd. Algiers, omt ook een woord van de ftad zelve te zeggen, is op ’t hangen van een heuvel gebouwd, en maakt van ver- re eene zeer fraaije vertooning. Van binnen, is het Zó gun- ftig niet. De ftraaten zyn ’er morfig, en zo naauw, datde Jooden en Christenen, die altoos verpligt zyn te wyken, en zig tegen de muuren der huizen aan te zetten „als ‘er ka- meelen, Muil-Ezels, Ezels of Turken aankoomen , niet zelden gevaar loopen van verpletterd, of doodgedrongen te worden. De aardbeevingen, die te Algiers dikwils voor- vallen, zyn oorzaak van deze naauwte der ftrgaten. Daar is eene fchoone, en wel verfterkte haven, ook zyn ’er zeer fraaije huizen, en omtrent honderd duizend Inwooners in de ftad, zonder de Christenen en omtrent vyfduizend ‚ Joodfche families daar mede onder te rekenen; hunne heete baden zyn beroemd wegens derzelver fchoonheid , gemaklyk- heid, en de zinlykheid waarin zy onderhouden , en waarme- de men ’er gediend wordt. Daar zyn ’er afzonderlyk voor de mansperfoonen, daar de vrouwen niet inkoomen, en an- dere voor de vrouwen „daar de mannen buiten gehouden war- den; zy weeten ‘er egter zomtyds, als flavinnen gekleed, in te koomen, dog dit wordt, als het uitlekt, {trengelyk geftraft. De Landsdouw rondom Algiers is zeer bekoorlyk,en zeer vrugtbaar van graanen, tuin-vrugten, ooft, en-bloemen. Men laat ’er de Natuur aan haar zelve over, en in weerwil dier agteloosheid, zo maaken ’er egter de wyngaarden, die. ser de Mooren ‚ toen ze uit Spanje verdreeven wierden , ge- bragt hebben, en die weelig groeiende zig om de oranje- Citroen en andere hooge boomen flingeren, de aangenaam: fte gaanderyen , die men zig verbeelden kan. en telt twintig duizend tuinen in den omtrek van Algiers, zy wor- den flegts door heggen van barbaryfche Vygen, die men “Christen-vygen noemt, van den anderen afgefcheiden. _ -Het Krygsvolk:, dat de geheele fterkte der Regeering uit maakt, WEGENS ALGLERS, &C 181 maakt, beftaat, voor het geheele Koningryk van Algiers flegts in twaalf duizend Turken, onbekend flegt volk, ban: nelingen of misdaadigers, die ’t geregt ontfnapt zyn. Het is dit volk egter ,’t welk den Dey en de Beys uit hun lighaam verkiest, zo wel als alle mindere officieren „en die door hun- ne vrydommen en voorregten opgeblaazen, regt en onregt ' naar den degen afmeeten, het voornaamfte gezag in handen hebben, en dikwils aan het muiten tegen hunnê opperhoof- den flaan. Zy krygen vier brooden daags voor betaaling, en koopen het vleesch een derde beneden den geftelden tax. De Dey ontneemt hen dit voorregt als zy trouwen , om dat hunne kinderen hen zelven toekoomen. Geen Turk wordt te Algiers geagt „als hy geen Zoldaat is; de Dey „altoos voor de ongeregeldheeden van dit volk vreezende ‚moet ze deels door zagtheid deels door ftrengheden beteugelen en leiden. Met dit alles egter, en in weerwil van het volftrekt gezag, ‚daar men den Dey mede bekleedt „is de throon dikwils leedig ; om dat men den alleenheerfcher afzet of vermoordt. Dan verkiest het Krygsvolk met meerderheid van ftemmen een anderen Dey in deszelfs plaats, die dikwils naauwelyks den throon beklommen heeft, of de andere factie „die overftemd is, brengt hem om hals, en géeft hem een opvolger, die op Zyne beurt den ponjaard van de eerfte party te dugten heeft, en dus heeft men ’er zeven onmiddelyk op ‘malkan- ger den throon zien beklimmen. Het geval, ’t welk Ibras im, den fchaaker der vrouwe van den raïs Mabmout deedt omkoomen, kan by dat voorval, °t welk de Koningen van oud Rome deedt verbannen, vergeleeken worden. Deze vrouw , eene andere Lucretia, dwong Mahmout, om eene faamenzweering tegen den Dey te fmeeden, en denzelven een maand na zyne verhefling te doen neuvelen, pa E Daar zyn weinige Dẹys , die niet worden omgebragt; zy die hun natuurlyken dood fterven, worden als Heiligen be- fchoud. De deys moeten dagelyksch regt doen aan het volk, en met hunne officieren aan de ftaatzaaken arbeiden. De voornaamfte dier officieren is de Æg van het Krygsvolk. Deze is een Generaalsperfoon die te Algiers in kwartier blyft; hy trekt diet mede te velde, en zyn ampt is eene be- looning van voarige dienften aan den ftaat gedaan. Het is: in zyn huis, dat de Turken geftraft worden ,’t welk opgee- ne andere plaats mag gefchieden: De andere officiers zyn de Heyas, of Geheimfchryvers van ftaat; de Cazi, die zig: met niets anders bemoeit „dan °t geen den Godsdienst raakt 3 de Hazenada, of Schatbewaarder ; de Dragaman of Tolk jee i 4- 182 BYZONDERHEDEN Craax, of oden van ftaat, die zo gevreesd zyn by de Tur- ken, dat zy dezeive ongewapend aantastende, om ze vast vc zoten, egter nooit den minften wederftand van hen,fchoona gewapend, cntmceten. De Burgerlyke en crimineele Regts-oeffening der Algery- ren is zeer eenvoudig, fpoedig, en op goede wetten ge- s:0.d. Men weert ’er aile langwyligheden en vitteryen. ve eis:cher wordt zwaar geftraft, als zyn eisch onbillyk is, en wordt hy wettig gekeurd „ftaat men denzelven toe , zonder dat de party met kosten overlaaden wordt; toont dezelve voor tegenwoordig buiten ftaat te zyn, om de betaaling te doen, men ftaat een redelyk uitftel toe, °t welk verloopen Zynde, verkoopt men zo veel van deszelfs bezittingen, als cot het betaaten der vereischte fomme van nooden is. De Chaoux zelve neemt dat geld, en brengt het den Crediteur zonder eenige onkosten. De openbaare dieven worden met de uiterfte ftrengheid geftraft, de flaaven alleen mogen {traf. toos guiten wezen. | De wagt is ’s nagts door verfcheide wyken van de ftad ver- deeld. Als ’er een winkel opgebrooken en beftoolen wordt, moet ’er de wagt voor opkoomen, de fchade betaalen, en wordt daarenboven ftreng geftraft. Als een der wagten het raet de Roovers houdt, wordt hy gehangen, en de Emir, die het Commando van de wagt heeft, moet de fchade be~ taalen. HE Veri kcide byzonderheden zyn ‘er ook wegens de zee- zzaken aan te merken, waarvan wy eenige kortelyk melden zuien. De Regeering heeft flegts één Schip in zee, alle d2 andere behooren aan particulieren of raïsdie verpligt zyn, als ’er een Schip genoomen wordt, of verongelukt, een an- der vzn gelyk kaliver in desze!fs plaats te Schaffen ; fchoon zy gebrek aan hout hebben, zyn hunne Scheepen egter vry goeds zy bedienen zig, om dezelve te kalfateren , of nageł ricuw aan te bouwen, van het hout der Schepen , die zy ep de Christenen veroveren. De Dey, cf liever de Regee- rig heeft het agtfte deel van alie de pryzen; het Scheeps: volk dze helft van ’t overige, en de andere helft is voor de eigenaren of reeders. Als 'er Pasfagiers aan °t boord va: Eeen zeercver zin, zo Zyn zy tot een deel van de genocme prys gevestigd „en men geeft hen dit „van wat volk of Gods. dienst zy wezen mogen, om dat men , zeggen Zy , niet vee- ten kan, of ’t moogelyk niet aan hunne verdienften îs, dat rien den goeden uitflag te danken heeft. Zy maaken geeze andere tct flazve2, can de Christenen, die-met de wapens 17 WEGENS ALGIERS; &c 188 in de hand genoomen worden, of die tot het Schip behoos ren; de zulken , welke bewyzen kunnen, dat zy'flegts Pa. … fagiers waren op het genoome Schip, worden in hander van hunnen Conful gefteld. De Dey kiest het agtíte deel de: flaaven uit; dit behoort hem naar de wetten toe. ` De Staat trekt tien. ten honderd van het geld, waar voos een flaaf wordt vry gekogt. Men verkooptze op de markt i ’t openbaar aan de meestbiedende; zy worden te Algiers zo niet mishandeld, als zy „die men vry koopt, tragten te doen gelooven. De flaaven der Regeering dienen den Dey voor, pages; de andere worden in de kafernen gebruikt, en ande- ren eindelyk in de baden of Bagnios gebezigd; zy hebben: daar kapellen; en als zy eenig handwerk kennen vergon: men hen, om ’t zelve te oefienen ; daar zyn ’er,die de vry- heid hebben, om een kroegje te houden. Het lot van hen, die aan byzondere menfchen ten deeie valien , hangt of vaa hun eige gedrag, of van het karakter hznner meesters a£ De zulken, daar de Mooren handel in dryven, en welke zy koopen, om weêr te verkoopen, zyn de ongelukkigfte van allen. Hunne meesters overlaaden en mishandelen ze op hoop, dat zy des te eerder zullen worden vrygekogt, Men behoort egter op zyn hoede te wezen, om alies, wat on: de geeftelyken en de vrygekogte flaaven hier omtrent ver- haalen, niet blindelings aan te neemen. ` De koophandel van Algiers is van zo weinig belang, dat. het der moeite niet waard zy, om ’er van te fpreeken; de Franfchen hebben ‘er hunnen handel geheel taaten vervalien; de finanties worden ’er niet beter beftierd, en de gemeene inkomften van den ftaat veelal of verkwist ‚ of door de Bey; en Schatbewaarders grof beftoolen. _ De Dey onderhoudt den vrede met Tunis en Marocco , die onder Moorfche Vorften ftaan, zo veel hy kan; want gelyk het land, dat tot het Algerynsch gebied behoort , met Moo- ren en Arabieren allerwegen is vervuld, zo zoude ‘er „in ge» val van oorlog, ligtlyk een algemeene opftand dier voll:c- ren te dugten zyn. | | | _ Het land van Tunis was ten tyde der Carthaginenferen beroemd. Het regt van oorlog bragt het aan de Romeinen ; vervolgens raakte het onder de heerfchâppy der Sarraceenen, en wierdt beftierd door hunne Emirs , die door de „Afmohades Wierden opgevolgd. Deze wierden op hunnen beurt verdree- ven door de Lasfis, die.den tytel van Koningen van Tunis aannamen; eindelyk verviel het onder de magt van Barbe- tosla, die aan Muley Hasfan, den Scepter ontrukte, welken | era 184 RYZOÓNDERHEDEN hem Carel de Vde, in handen hadt gegeeven. Dit Koning- ryk was van de Spanjaarden afhankelyk tot in 1374. Toen Sultan Selim de Iide Tunis en Goulette aan Philippus de 1Ide. afhandig maakte. De groote Heer vernietigde vervolgens het beftier der Bachas en ftelde Deys aan, die alle de één na den anderen gewurgt of op andere wyZen vari kant gehol- pen wierden; eindelyk hebben ’er de Beys zig. meester van emaakt; zy houden den Divan in eene volkoome afhanke- i kheid, maar het geweld, dat hen verheft, bonst hen ook ikwils weder vari den throon. De opftanden en muitery- en vallen ’er al te dikwils voor; om 'er eene agter één vol- ‘gende gefchiedenis of verhaal van te geeven; dit zoude niet anders dan eene faamenknooping van. ontrouw, partyfchap- pen, euveldaaden en moorden wezen, waarvan dan eens de Vorften, dan weder de onderdaanen de ongelukkige flagt-offers zyn. 