VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Een 24 tal aanteekeningen dient tot opheldering of be- vestiging van fommige daadzaken. Bijlage A bevat de lijst der voornaamfte Manufcripten op het Huis gevonden; Bij- lage B de ftukken, die nog niet zijn teruggevonden; die onder C een Extract uit het Dagboek van den Heer Pre- TER DE GRAEFF van 1672 tot en met 1701; D levert de Bijfchriften van voNDEL op de Afbeeldfels van DIRE JANSZ., JACOB, ANDRIES, CORNELIS €N PIETER pe GRAEFF; E de Naamlijst der Predikanten bij de Her- ` vormde Gemeente te Jipendam federe 1582; terwijl eindelijk Bijlage F de namen bevat van de opgevolgde bezitters van de vrije Heerlijkheid M/pendam, federt de ftichting van het Kasteel pendam tot op heden. Hij, die weet, welk een verdrietig en foms oodinkbade’ werk het is, uit eene menigte oude papieren , het onbedui- dende van het bruikbare, en dit laatfte van het voor de ge- leerde wereld belangrijke te fchiften, zal zich aan den vlij. tigen verzamelaar verpligt rekenen, en gaarne deze letter- vrucht zich eigen maken, die door den Uitgever op gtoot velin papier en ‚op de pers van den bekwamen Drukker SPIN is bezorgd, Aan het hoofd prijkt eene fmaakvolle lithograpbifche teekening „van het Huis Zipenflein in de 18de Eeuw. Het werkje vereenigt alzoo alles in zich, wat (maak en PRAET EDEN kunnen vorderen, 674 BIJZONDERHEDEN VAN MARTIN Bijzonderheden betreffende den Heer HENRI MARTIN en zijne Diergaarde, ’sGravenhage, bij A.P. van Langen- huyfen, Zn kl, 8yo. 23 BL f :- 20. Di boeksken, in eenigzins zwellenden ftijl gefchreven , is toch den kleinen prijs wel waard, en nog bovendien met een vignet vóór en achter verfierd, Wij willen er eenige minbekende merkwaardigheden uit aanftippen. Wij laten aan zijne plaats, wat er zijn mag van de vermelde bijzonder- heid, dat MARTIN, nog tijdens zijn verblijf te Amferdam , genoodzaakt is geweest, den leeuw Vero, met eene tijgerin in dezelfde kooi opgefloten, van zijne gedwongene gezellin te fcheiden, „ omdat laacstgemelde, niet togtig zijnde, de amours van haren doorluchtigen medgezel niet wilde gedoo- gen ;’ alsmede, dat „ de kleine beer Glouton des avonds zij- nen meester met den naam van papa begroet” (1) Meer geloofwaardig, en daarom ook meer belangrijk, is ons het navolgende voorgekomen: Te Brunswijk, 8 Aug. 1823, wierp eene leeuwin drie jongen, De leeuw wilde die ver- flinden; de moeder verdedigde ze tegen hem. MARTIN fnelt in de kooi, beveelt den leeuw zich te verwijderen, grijpt de jonge leeuwen, in fpijt van de woede der leen- win, en neemt ze met zich; terwijl hij, vier maanden lang, zulks tweemaal daags herhaalde, telkens nadat ze gezogen hadden, — Te Amfierdam, 9 Sept. 1825, gebeurde het- zelfde met eene andere leeuwin, die, in het tijdsverloop wan drie dagen, drie jongen werpt; in welke moeijelijke verlosfing MARTIN bij het derde jong, naar aanwijzing van (nu wijlen) Dr. BENEKER, de zoo gevaarlijke rol van Accoucheur vervult! De eerst woedende kraamvrouw erkent weldra de haar bewezene weldaad, rigt zich op, en ftreelt haren meester.. Een dier welpen, levend ter wereld gekomen, werd door eene teef gezoogd, en leefde, als het. makfte huisdier, een jaar lang in de kamer van MARTIN, elk vermakende door zijne kuren, tot dat het, op zekeren tijd met een paar oude pantoffels fpelende, aan de gevolgen van het verzwelgen van een (tuk vilt omkwam, — Op eene reis naar Göttingen met zijne Menagerie werd een zijner leeuwen ongefteld, Levende kiekens, anders zoo heilzaam bevonden, konden zijnen trek niet opwekken; lavementen, EN ZIJNE DIERGAARDE, 675 ter kele ingefpoten , baatten even min, Dr. BLUMENBACH flaagde niet beter in zijne beproefde kuur, MARTIN valt op het denkbeeld, dat eenig vreemd voorwerp zich in, den anus van het dier vastgenesteld hebbe, Zijn befluit is ge- nomen. vendigfte erkentenis, — Den leeuw Koburg gebeurde iets foortgelijks. (Sedert voert MARTIN met vleesch, ontdaan van de beenderen.) Een ftuk wervelbeen blijft hem achter in den muil, gedurende 24 uren, onbewegelijk vastzitten, Ontfteking, verzeld van geweldige pijn, openbaart zich wel- dra. MARTIN wapent zich met een’ ijzeren bout van een’ zijner wagens, treedt in de kooi, opent met beide handen des diers muil, onderzoekt denzelven, plaatst de punt van den bout tegen het been, flaat met de andere hand op het andere einde, en het been fpringt los, — In Nov. van 1828, eindelijk, brak, digt bij Frijburg, een der reiswa- gens. Het herftel veroorzaakte een lang oponthoud, en de togt werd tot na middernacht voortgezet. Door eene be- gane onvoorzigtigheid en het fchokken op een’ flechten weg was intusfchen de kooi eens tijgers opengeraakt. Te midden der duisternis komt een der voerlieden, op eene pleister. plaats, met eene lantaren zijnen mantel halen, en — zièt eensklaps den tijger, die zijne kooi had verlaten , op hét achtereinde des wagens voor zich ftaan! De voerman heeft de tegenwoordigheid van geest, om het licht van zijne lan. taren , terwijl hij langzaam achterwaarts treedt, in de oogen des tijgers te laten fchijnen, die, daardoor als verbijsterd, onbewegelijk blijft, Zoo bereikt hij de deur, opent dezelve krampachtig, en valt in onmagt neder. MARTIN, ter hul- pe toegefchoten, verneemt, wat er gaande is, aarzelt niet, fnelt naar buiten, ziet het ondier, geeft het een* zwaren vuistflag op den muil, dwingt het achteruit te deinzen tot in de kooi, en fluit het dadelijk daarin op. Wie dit alles, en nog al meer, breedvoeriger verlangt te lezen, kan voor eene kleinigheid zijnen lust boeten. 676 j. A. OO8ETUAMP, HET LEVEN VAN VERDOOREN, ENZ, ‚Het Leven, de voornaamfte Daden en Lotgevallen yän GER- RIT VERDOOREN VAN ASPEREN, Vice-Adsniraal in „Koninklijke dienst , enz. voor de Jeugd bewerkt; door j. A OOSTKAMP. Met Platen. Te Deventer, bij A. J. van den Sigtenhorst. 1836, Zn k/. Bro. 120 Bl f 1l-: Wonderbare Verhalen van den Rijn, ter bevordering van goede zeden bij de opwasfende Jeugd; van Ke. BLUMAUER. Met Piaten. Te Deventer, bij A. J. van den Sigtenhorst. In ki. 8yo. 199 BL f 1l-: Het nieuwe Rad van Avontuur, of boertige en vermakelijke Voorfpellingen. Eene bijdrage tot gezellig onderhoud. Te Deventer , bij A. ter Gunne, 1836. Zn 12mo. 80 B: f :- 50. Drie werkjes voor de jeugd, welke wij gaarne aanbeve- len. — No, I fchetst het leven, de daden en lorgevallen van VERDOOREN, wien te regt de eigenfchappen van be- daarde dapperheid, grondige kennis, tegenwoordigheid van geest, ware menschlievendheid en onbezwekene trouw , bij “veel ondervinding, worden toegekend, De vorm der zamen. fpraken heeft niet altijd dat ongedwongene en die natuurlijke naïveteit, welke de vragen en invallen van kinderen behoo- ren te kenmerken; maar het boekje heeft eene te nuttige en vaderlandlievende ftrekking, dan dat wij het niet in han. den onzer aankomende jongelingfchap, boven vele andere, zouden wenfchen, ` No, 2, met den geest des onderfcheids gelezen, kan der jeugd een aangenaam onderhoud verfchaffen. „ Verfcheiden- heid vermaakt,” zegt de Vertaler, die haar hier een 35 tal Duitfche dusgenoemde Volkslegenden opdischt, welke mee- rendeels eene zedekundige toepasfing erlangen, Wij door- bladerden’ het boekje met vermaak, hetwelk de nieuwsgie- righeid prikkelt, zonder het bijgeloof te voeden, No, 3 is een vernuftig uitgedacht fpel, dat, in de lange winteravonden, de doorgaans laffe pand- en andere fpelletjes wel mogt vervangen. De gegevene antwoorden op de ge- dane vragen zijn meestal welgekozen, altijd kiesch en fom- wijlen geestig. Eene enkele maal zijn dezelve vervat io ‚eene aangehaalde Bijbelplaats; iets, dat wij hier ongepast keuren. BOEKBESCHOU WING. Verhandelingen en Leerredenen over de Openbaring van den Apostel JOANNES, door P. Jj, LAAN, rustend Predikant bij de Hervormde Gemeente te Amersfoort. IIIde Deel. Te Utrecht, bij J. G. van Terveen en Zoon. 1835. In gr. 8yo. 284 en 364 bl. f 5-25. Het laatfte gedeelte ook onder den afzonderlijken titel: ` Leerredenen over het laatfte Gerigt en het eeuwige leyen , enz. door P. J. LAAN, Enz, nze lezers, voor zoo verre zij geene eigenlijke God- geleerden zijn, hebben waarfchijnlijk onze beoordeeling van het tweede Deel dezes werks (*) tamelijk langwijlig gevonden. Zij was dan ook inderdaad, naar den aanleg van dit Tijdfchrift, breedvoerig genoeg, en wij weten - er niets beters op, dan, in vergoeding daarvan, dit ver- flag van het derde of laatfte Deel zooveel mogelijk te bekorten ; waartoe wel inzonderheid dienen kan , dat wij de uitlegging, welke de Schrijver van de acht laatfte Hoofdftukken der Openbaring geeft, noch vermelden noch toetfen ; dat wij, met voorbijgang van alles, wat wij daaromtrent aanteekenden, alleen den. hoofdinhoud van dit boekdeel opgeven, en verder ons met eenige al- gemeene opmerkingen vergenoegen. Het voor ons liggend Deel beftaat eigenlijk uit twee , ook door de paginering onderfcheidene boeken; het eerte, in vijf Hoofdftukken, eene verklaring gevende van Openb. XV XX; het andere , elf Leerredenen be- vattende, in welke Openb. XXI, XXII wordt opgehel- derd. In een XIXde Hoofdft. handelt LAAN over het gezigt ter inleiding tot de zeven Fiolen of Schalen, naar Openb. XV ; welke Schalen in Hoofdft. XX deels (*) Zie boven, Ne. IX en X. BOEKBESCH. 1836. no. 16, Vv 678 P. Je LAAN worden verklaard, deels derzelver vervulling, gelijk LAAN die in de Kerkelijke Gefchiedenis meent te vinden, aangewezen wordt , even gelijk hij zulks vroeger met de Zegelen en Bazuinen gedaan heeft. Aan Babel en des- zelfs yal, Openb. XVII, XVIII, mede op dezelfde wijze behandeld , is het XXlfte Hoofdft. toegewijd; terwijl het XXlIIfte loopt over het Duizendjarige Rijk , en wel in drie Afdeelingen. De eerfte verklaart Openb. XIX; de tweede Openb. XX , en de derde fpreekt over de leer der andere Profeten aangaande dit onderwerp. De Schrij- ver neemt hier de volgende ftellingen op ten betooge: 1. Alle Heidenfche volken zullen zich, nog vóór den heer- lijken Kerkftaat, bekeeren. 2. De Jood/che natie zal dit in het bijzonder doen. 3. De verftrooijing van dit volk zal ophouden; het zal weder in zijn Vaderland wonen, en zichzelven aldaar befturen. 4, Het is niet duidelijk , of het dit voorregt niet eenmaal met bloedftorting zal moeten handhaven. 5. Er zal voorts allerwegen buiten- gewone vrede, liefde en eendragt op de aarde zijn. 6, Er zal eené , nooit te voren gekende, Godsdienstkennis en Godzaligheid heerfchen. 7. Er zal allerwegen eene Mesfiatifche (2?) Godsregering zijn. 6. Mogelijk zal er nog eene zoodanige meer bijzondere regering over Js raël wezen. 9. Alle zedelijke onvolkomenheid en ver- keerdheid zullen in dien tijd niet geheel ophouden, maar flechts bedwongen wordën. — Het XXIIIfte Hoofdft. , eindelijk, fpreekt over de allerlaatfte tijden der wereld, naar Openb. XIX, XX, ook in vergelij- king met andere Bijbelplaatfen. Immers op het Duizend- jarige Rijk zal, naar LAA N’s verklaring , de algemeene oordeelsdag en de flooping der wereld niet oogenblikke- lijk volgen, daar tusfchen beide nog een akelig tijdvak van ongeloof, bijgeloof en verwarring komt. „ De Sa- „tan fchijnt ten laatfte nog geheel de overwinning te „ behalen, eer onze Zailgmaker hem voor eeuwig te niet „ doet.” De ontwikkeling daarvan gefchiedt in twee Afdelingen: l. over de laatfte vijanden der kerk, VERHANDELINGEN EN LEERREDENEN. 679 hunne maatregelen en eerften vaorpood, en 3. over _derzelver verdelging. De verklaring en ontwikkeling van de beide laat {te Hoofdftukken der Openbaring gefchiedt, gelijk wij reeds zeiden, in het andere gedeelte dezes boeks, ook een afzonderlijk verkrijgbaar werk, in elf Zeerredenen ; t. w. twee over Openb, XX: 1115; over XXI: 1, 25 twee over XXI: 3—8 (na welke eene korte Leerrede , of eigenlijk toefpraak, bij het einde des jaars, over XXI: 6».); over XXI: 9—23; over XXI: 24—X XII: 55 over XXII: 5,, in welke naar de Bijbelleer de zg- ken worden uiteengezet, die het in de vorige Leerrede verklaarde, naar des Schrijvers uitlegging, bevatte , en die daar, wegens tijdsgebrek, niet konden. ontwikkeld worden; over XXII: 6—15, en over XXII: 16-21, Schoon wij ons, gelijk gezegd is , kortheidshalve voor ditmaal onthouden van het mededeelen der bedenkingen, die wij tegen de opheldering van meer dan ééne plaats hadden, en ons moeten vergenoegen met in het alge- meen te zeggen, dat de Eerw. LAAN dezelfde wijze van behandelen volgt als in de voorgaande ; zoo kun- nen wij echter niet voorbijgaan op te merken, dat de geleerde man niet zelden te verre gaat in het overbrengen van de beelden, in den Bijbel voorkomende. Zelfs het yal- len der fierren , Matth. XXIV: 29, meent hij eigenlijk te kunnen opvatten, namelijk gezigtkundig, „ indien „ eens de helling onzer aarde tot de zon alsdan (te we- „ ten, na het Duizendjarige Rijk) veranderd werd.” Bij deze gelegenheid moeten wij"aanmerken, dat de Heer LAAN op meerdere plaatfen toont, van de wetten , die het heelal in orde houden, geene heldere denkbeelden te hebben. Bladz. 278 zegt bý: „ De Natuurkundigen „ en Sterrekundigen, al zijn zij juist geene Bijbelvrien- „ den, komen daarin met de leer der Heilige Schrift „ overeen , dat zij des aardrijks ingewanden vol genoeg „ van falpeter, zwavel en lava vinden, om deszelfs „ buitenfte korst te kunnen vernielen, en dat zij de „ vérwoesting , die een Komeet ooit zou kunnen ver- Vv 2 680 P. J LAAN ` „ oorzaken, niet durven berekenen; zoodat men zich „eerder verwonderen kan, dat de aarde het zoolang „ heeft kunnen uithouden , dan dat zij eens verbrand zal „ worden.” Bladz. 79 der Leerredenen: „ Hare pools- „ helling tot de zon kan anders, dan nu wezen , indien „de Schepper zulks voor de volgende Huishouding „ noodig oordeelt. De Almagtige, die ook aan alle de hemelligchamen het aanzijn heeft gegeven , heeft derzelver orde en bewe- gingen onderworpen aan vaste wetten, die de wiskunde — immers ten deele — leert berekenen, en zonder welke wij ons het beftaan en de regelmaat der fchepping even- min kunnen denken , als ftoffe zonder aantrekking. Vra- gen wij, of dan de oneindige Beheerfcher der natuur aan deze wetten gebonden zij; het antwoord is: neen! Maar zijne diepe wijsheid heeft het heelal aan die wetten on- derworpen, en het kan noch uit den aard der zaak, noch uit de Heilige Schrift bewezen worden , dat hij de ftoffe daarvan zal doen afwijken, of datgene vernietigen , het- geen eene conditio fine qua non van het beftaan der din- gen fchijnt te wezen. Wanneer b. v. de Almagt het wilde, kon zij ongetwijfeld de algemeene zwaartekracht wegnemen, en door onmiddellijke werking , indien men het zoo verkiest te noemen , de orde der gefchapene we- reld in ftand houden; maar tot dat denkbeeld is in den Bijbel geen grond, en DAAROM, (om geene andere reden) is het zedelijk ongerijmd , te beweren, dat b. v. de hel- ling van den egwator op de etliptica anders zal worden, VERHANDELINGEN EN LEEAREDENEN,. 651 dan de wankeling tusfchen de grenzen, door LA PLACE uit de theorie der perturbatiën aangewezen. Van welk eenen verbazenden invloed zou het b. v. op de beweging der maan zijn, indien de pool der aarde eens eene hel- ling hadde, zoo klein als die van Jupiter, of zoo groot als die van Uranus! En of wel de omloop van onzen wachter met zulk eene veranderde: ligging der aard-as beftaanbaar ware, zou eerst de ana/y/o moeten beflisfen. Zoo is, op dezelfde gronden, de ftelling , bladz.. 79 der Leerredenen voorgedragen: „ Waarom » zoude onze Planeet dan ook niet zonder zee kunnen. „ wezen? Het water des Oceaans behoeft daartoe niet „ vernietigd te wordén, maar kan de holligheden der » aarde vullen’, even gelijk wij, die het drooge bewo- s» nen, eene zee (2?) onder onze voeten hebben, die » Wij de wel noemen, en door de aarde bedekt is,” — niet van ongerijmdheid- vrij «te pleiten. Het is hier de plaats niet, om zulks aan te toonen; even min, als wij hier wederleggen kunnen het op de aangehaalde plaats gezegde aangaande de verwoesting der aarde door eene komeet, en meerdere. Wij merken alleen aan, dat er een onderfcheid moet gemaakt worden tusfchen het Gode in abflracto en in concreto onmogelijke; tusfchen het- geen de Almagtige niet zou kunnen doen uit onvermo- gen, en hetgeen Hij niet doet als wijze Onderhouder en Beftuurder der fchepping (*); terwijl het in geenen deele noodig is, eene verkrachting van alle natuurwetten aan te nemen, om eene natuurkundige uitlegging te ge- ven van hetgæn de Bijbel aangaande het einde van de tegenwoordige huishouding der dingen leert. Gods al- magt behoeft alzoo niet tot eene magtfpreuk gebruikt te worden , evenmin als het geloof in die almagt verzwakt (*) Gods almagt zelve wordt in de dogmatiek befchreven als het vermogen — niet, om onbepaald alles te kunnen doen; want dan zou God b.v ook eenen anderen, even oneindigen, nevens zich kunnen fcheppen, zichzelven ver- nietigen enz., hetgeen ongerijmd is, maar — om te kunnen doen, wat Hij kan willen. Rec. i 652 P. Je LAAN is geworden door KEPLER’s ontdekking van de wet- ten van beweging der hemelfche ligchamen en NEw- TON’S theorie der algemeene zwaarte. Dat echter de Schrijver — het zij gezegd met allen eerbied voor ’s mans ‘geleerdheid — zich hier eenigzins op een vreemd grondgebied bevond, moge wel alleen daaruit blijken, ‘dat hij, na de latere ontdekkingen in Geologie en Schei- kunde, nog naar sCHEUCHZER's Bijbel der Na- tuur als hoofdbron verwijst; en wij hebben deze gan- fche aanmerking met geen ander oogmerk gemaakt, dan omdat het ons fmarten zou, wanneer de Natuur- en Sterrekundige, die „juist geen Bijbelvriend is,” uit dergelijke redeneringen, als op de Heilige Schrift ge- grond, aanleiding nam , om over het eerwaardigfte aller boeken min gunftig te denken. Verbood onze beperkte ruimte het niet, dan zouden wij wel lust hebben, om eene en andere bedenking te maken tegen uitdrukkingen, als bladz. 87 der Verhan- delingen: „ Zalig hij, die zijne kleederen bewaart, mp (Openb. XVI: 15) te weten het kleed van des Hei- „ lands eeuwige geregtigheid door het geloof aangetrok- „ ken;” bladz. 36 der Leerredenen , dat Het laatfte oort- deel „zoowel over het ligchaam „ als over de ziel gaat; bladz. 20 ald. , waar ye zus geftorven heet „ter ontwa- „ pening van Gods ftraffende regtvaardigheid 3” bladz. 153 der Verhandelingen, waar hij KOHLBRUGGE's Disfert. de Ps, XLV lectu dignisfima noemt. Ja, hoogst lezenswaardig, om te zien, hoe weinig de kennis der Oosterfche talen vrijwaart tegen het verwringen der Hei- lige Schrift ten einde ftelfelzucht door te drijven, en te- VERHANDELINGEN EN LEERREDENEN. 683 gen eene wijsheid , die gaat boven (of zelfs buiten) het- geen er gefchreven is | Een enkel woord nog over de Leerredenen. Daar de- zelve ter opheldering van de inderdaad niet gemakkelijke twee laatfte Hoofdftukken der Openbaring , in verband tot het geheele werk , dienen , ligt het in den aard der zaak , dat er veel in is, hetwelk wij boven de bevatting van de meeste toehoorders zouden rekenen; gelijk ook wel hier en daar het een en ander gevonden wordt, dat, naar de tegenwoordige wijze van zien, ftrijdt tegen de. deftigheid van den kanfelftijl.. Ontfieren de Latijnfche noten het Nederduitfche werk, zij doen dit den bundel der Leerredenen nog meer, en vooral, wanneer , zoo als bladz. 194, eene enkele aanteekening ten deele in onze, ten deele in de Latijnfche taal gefchreven is. Eindelijk kunnen wij niet nalaten op te merken , dat het -Alphabetisch Register van eenige zaken, Bijbel- plaarfen , perfonen en woorden, die in het werk korter ‘of witvoeriger behandeld en toegelicht worden , zeer on- volledig is. De Schrijver erkent dit zelf, maar wilde zijnen arbeid niet kostbaarder maken, dan noodig was. Wij zouden gedacht hebben, en denken dit nog, dat een uitvoerig Register wel degelijk noodig was , en dat het bij een werk van drie zulke lijvige boekdeelen op één enkel blad druks niet zoozeer aankwam. Wij eindigen alles, wat wij aangaande dit werk van den Eerw. LAAN gezegd hebben, met hem te danken: voor deze veelzijdig fchoonc , belangrijke en nuttige op- heldering van een zeer moeijelijk , zoo niet het aller- moeijelijkfte, Bijbelboek. Hij houde ons de nu en vroc- ger gemaakte aanmerkingen ten goede, als bewijzen van de aandacht en belangftelling, met welke wij zijn ge- fchrift hebben gelezen en overwogen. Wordt onze har- ` telijke wensch en bede vervuld , dan fmaakt de waardige „man het genoegen, dat de ernfítige lesfen en vermanin- gen, hier door hem gegeven, meer en meer worden op-' ` gevolgd; dan fchenkt hij aan zijne landgenooten nog meerdere vruchten van zijne geleerdheid en zijnen ijver ; 684 Pe Je LAAN, VERMANDELINGEN ENZ. dan ondervindt hij in zijnen ouderdom overvloedig den zegen des Heeren, en aanfchouwt eenmaal de vervulling der heerlijke beloften , in het laatfte Bijbelboek , voor de eeuwigheid gedaan aan allen „ die de verfchijning van on- zen Heer hebben liefgehad en gehoord , wat de Geest tot de gemeente zegt! Kortbondig onderfoeck en berigt, flrekkende tot cen regtskundig bewijs, dat de hedendaegfche facmenkom- fien en oefeningen van de zoogenaemde fijnen ònge- oorloft zijn; en diensvolgens door de tijdelijcke Oye- righeit geweerd en de halfterrige over haere onge- hoorfaemheit naer bevinden gefiraft en tot haeren pligt gebragt behoren te werden, Door Mr. JORAN SCHRASSERT. Vierde Druk. Te Groningen, bij J. Römelingh. 1836. In gr. 8vo. 66 bl, f : - 50. Een ftukje van het jaar 1742 , waarvan „eene nieuwe „ uitgave, zonder verandering van taal of fpelling ,” aangeboden wordt, alleen met uitlating van eenige per- foonlijke bijzonderheden ; den Schrijver zelven betreffen- de. Hetzelve toont het ongepaste en ongeoorloofde van zulke feparatistifche zamenkomften aan, als te dien tij- de, bijzonder, zoo het fchijnt, in Gelderland , plaats hadden ; en het grondt zich daarin „op defe vijf grond- „ flagen, de Forme van de Gemeente, de ordre van de „ Kerck, het gevaer van den Godsdienst, het nadeel „ van het Burgerlijcke, de Wetten ende openbaere Or- „ donnantiën van den Lande.” — Offchoon nu hier wel veel noodelooze geleerde omhaal is, alle hier voor- komende bewijzen en manieren van redenering niet even zeer geldig zijn, en de thans anders gewijzigde betrek- king van Kerk en Staat de bewijsvoering uit het vorige niet allezins toepasfelijk maakt, is er nogtans ook het „een en ander in, dat nog wel behartigd mag worden door „ alle,” (gelijk in de oude editie van het Avond- Je SCHRASSERT ; KORTBONDIG ONDERSOECK. 685 maalsformulier der Hervormden ftaat) „ die tweedracht , » fecten ende muyterije in Kercken ende wereltlicke Re- » gimenten begeeren aen te richten.” Het moge ook den lofredenaars van den goeden ouden tijd doen zien, dat het ook in vroegere eeuw niet ontbroken heeft aan onvergenoegde en onbillijke klagers en waanwijze woel- geesten , die de zielen der geloovigen zochten af te trek- ken ; maar ook niet aan regtfchapene en kundige God- en Regtsgeleerden , die bij waarheid en regt ook orde, liefde en vrede liefhadden , en dus ook fpraken en fchre- ven, Opdat, naar de Apostolifche vermaning , alle din- gen in de Gemeente welvoegelijk en met orde zouden nn Redevoering , ter godsdienftige inwijding van het twee- ` de Eeuwfeest der Utrechtfche Hoogefchool , gehouden door HERMANNUS BOUMAN. Te Utrecht, bij J- G. van Terveen en Zoon. 1836. Zn gr. 8yo. 39 BĲ. f :-50. | Dm voor het oogmerk zeer gepaste, in netten ftijl geftelde , voortreffelijke Redevoering, waarin „ de Spre- » ker kortelijk Aerinnert , hoe oriveranderlijke trouwe, „ hoe aanhoudende weldadigheid de Heer aan de flich- - » ting onzer vaderen bewezen heeft,” en dit vooral doet opmerken in de oprigting, bewaring en uitbreiding van Utrechts Hoogefchool, en verder in eenige „ bij- » zondere omf/tandigheden, als fteeds aan haar heil » dienstbaar gemaakt, en uitnemende zegeningen, als „» haar ten allen tijde gefchonken werden ;° waarna de- zelve met eene ernltige en minzame toefpraak tot beta- melijke feestviering befloten, en door een hartelijk en ootmoedig Gebed gevolgd wordt. — Eenige historifche aanteekeningen , ter toelichting van fommige gezegden in de Redevoering, zijn hier gepast achtergevoegd. — Liever, dan eene breedere dorre fchets van dit ftuk te geven, wil Referent deszelfs lezing aanprijzen, die het « e: 686 H. BOUMAN, REDEVOERING. ook na de feestviering: allezins verdient; en hiertoe fchrijft hij het volgende uit de inleiding over: „ Wel, „ wel hebt gij gedaan, van alom ter viering van dezen » hoogtijd zamenkomende! Die belangftelling toch en » die eere verdient dezelve grootelijks. Geene zegepraal » doet ons jubelen, die de menschheid weenen deed, „ den grond met bloed en tranen drenkte. Eene zege- » praal veeleer, waarover zelfs uw teêrgevoelig hart, „beminnelijke Maagden en Vrouwen! met onvermengd » genot; zich verblijden mag; de overwinning , die on- » 2e Hoogefchool uwe vaders en zonen , uwe broedes „ren en vrienden behalen deed over ziekten van lig- „ Chaam en ziel, over onkunde en bijgeloof, over on- » regt en wanfmaak. O! geloofd zij Hij, wiens gunst » ons zulk gen heerlijk gedenkfeest vieren doet, dat de » menschheid vereert, maar veel meer nog der Godde- » lijke hulp eene nederige gedenkzuil poogt te ftichten !” Hollands Roem in Kunften. en Wetenfchappen, met Aanteekeningen enz., door HENDRIK Baron coL- LOT D'ESCURY, Heer van Heinenoord, Viden Deels lfte Stuka (het tweede der Wetenfchap- pen.) *sGravenhage en Amfterdam, bij de Gebr. van Cleef. Zn gr. 8yo. VIH en 423 bl. f 4-20. D. voortreffelijke Schrijver van dit werk, die, zoo in ’s lands Vergaderzaal, als in het Gemeenebest der Lete teren, de eer van Hollands Adel zoo uitnemend weet te handhaven, had in het Vde Deel van zijn veelomvat- tend werk , na de behandeling der Kunften en Letteren, die der Wetenfchappen met Godgeleerdheid en Wijsbe- geerte begonnen. Thans gaat hij over tot de wiskundige wetenfchappen 3; een vak, hetwelk , volgens zijne betui- ging in de Voorrede , eigenlijk het zijne niet is, en het- welk hij dus met zekere huivering heeft onder handen genomen. Zoo veel te grooter is de verdienfte des ge- achten Schrijvers, dat hij zich daarvan op eene zoo ab COLLOT D'ESCURY, HOLLANDS ROEM. 687 lezins uitmuntende wijze gekweten heeft ; en het is mis- fchien gelukkig voor het groote Publiek , dat een onge- wijde voet (gelijk de Baron zich bl. VI der Voorrede uitdrukt) dat gebied is ingetreden , omdat daardoor onze veroveringen in dat meer of min fteile gebied op eene aangename, âlgemeen verftaanbâare en onderhoudende wij- ze ook aan ongewijden worden bekend gemaakt; terwijl de gewijden doorgaans flechts de heilige taal voeren; die alleen hunne medebroeders verftaan. En wat naauw- keurigheid en volledigheid betreft, zoo is dit boek van den Heere p’rscUry, over dit vak in het algemeen befchouwd , zekerlijk het meestomvattende , hetwelk wij in Onze taal over de Gefchiedenis onzer wiskundige ver- dienften bezitten. Wij kunen dit gerustelijk zeggen, daar de Bijdragen, zoo van Prof, MOLL als den over- leden” Prof, vAN CAPPELLE, flechts bijdragen zijn, waarvan men dus geen volledig overzigt tnag verwachten. Voor een geregeld uittrekfel is dit werk, zoo als van zelve fpreekt , niet vatbaar. Wij zullen ons dus flechts bepalen tot eenige hoofdtrekken. In het eerfte gedeelte vindt men Wiskunde, d. i. zuivere en toegepaste. Vol- gens de vroegere gewoonte des Schrijvers, gaat hij tot in de hooge Oudheid terug, en befchouwt de Gefchie- denis der Mathefis bij Grieken en Romeinen , waarbij weder een- zeer groot aantal wetenswaardige bijzonder- heden voorkomen, die te beter en te aangenamer in ’t oog vallen, daar de geleerde Schrijver die thans, met eene kleinere letter, niet achter, maar onder den tekst heeft geplaatst, hetwelk zeer veel naflaan en ook plaats. uitwint. Dezen ongemeenen rijkdom aan geleerde kennis vindt men ook bij de vermelding onzer eigene Wiskun- digen, te beginnen van paAurLUus van Middelburg, in 1445 geboren. Te regt worden de verdienften van MAURITS, als Wiskundige, en van zijnen leermeester STEVIN, hoog geroemd, en dan de aandacht des le- zers op Friesland, als het verblijf van zeer vele be- roemde Wiskunftenaren , gevestigd, zoo: inboorlingen als Hooglecraren te Franeker, onder welke ADRI- 688 | COLLOT D'ESCURY AAN METIUS (wiens wiskundige bloedverwanten me- de niet worden vergeten) en FULLENIUS reeds in de 17de Eeuw. uitmunten; terwijl later de beide y PEY s (zelfs: de Geneesheer) dat: {poor drukten. Alkmaar , het vaderland van Me Trus, had ook zijnen DRE B- BEL, waarvan hier zoo veel wordt opgenoemd , dat hij ons de minachting, waarmede hem wijlen Prof. vAN CAPPELLE behandelt, niet fchijnt te verdienen. — Gelijktijdig met Me TIUS bloeiden te Leyden wILLE- BRORD SNELLIUS € VAN SCHOOTEN; welke laatfte vooral, daar hij minder bekend is dan de eerfte , in zijne waarde wordt voorgefteld,.. Na dus over de Wiskunde in ’t algemeen te hebben gefproken , wordt tot de Stelkunst of A/gebra overgegaan, en, na over hare uitvinding iets te hebben gezegd, de verdienften van HUDDE, JAN DE WITT, REES, WASSE- NAAR, VLACQ (den grooten berekenaar der Loga- rithmen), VAN SWINDEN, ÆNEÆ, FLORIJN € VAN CAPPELLE opgenoemd. Wij vernemen hier te- vens eene zeer opmerkelijke bijzonderheid, ten bewijze, hoe hoog zelfs vreemdelingen vroeger onze Wiskundi- gen flelden. De Vader van den beroemden Hoogleeraar in de OosterfChe talen, VERSCHUIR, te Franeker, bekleedde den nederigen post van fchoolmeester te Lop- perfum in Groningerland , en werd , wegens de oplos- fing van een allermoeijelijkst vraagftuk, te Parijs tot Hoogleeraar in de Wijsbegeerte geroepen; welk ambt hij, als fchoolmeester , van de hand wees, deels uit gehechtheid aan zijn Vaderland, deels omdat hij aldaar zijne Godsdienst niet openlijk kon belijden ; een treffe- lijk voorbeeld van het overwigt van godsdienftigheid en vaderlandsmin boven eer- en rangzucht! (Zie bl. 119,) Van de levenden fpreekt de voorzigtige Schrijver niet. Tot de Sterre- en algemeene Aardrijkskunde over- gaande, wordt eerst weder van de groote Ouden ge- waagd, de heillooze verbastering dier wetenfchap door de fterrewigchelarij vermeld, en dan van hare herleving door COPERNICUS, TYCHO BRAHÉ CO KEP- HOLLANDS ROEM. | 689 PLER gefproken. (Want de Schrijver is geenszins zoo- danig door vaderlandsliëfde verblind, dat hij aan groote vreemdelingen den verdienden lof zou onthouden.) Bij TYCHO BRAHÉ wordt het verhaal in tekst en noten door allerlei kleine Anekdoten verlevendigd. GEMMA Frifius, of yemMme de Fries, wordt, als de oudfte onzer vermaarde Sterrekundigen en verbeteraar van het Astrolabium , eenigzins uitvoerig behandeld. De Sterre- kunde werd op de Zeevaart toegepast door MAALSON , PLANCIUS en REAEL 5 welke laatfte, hoezeer te- vens Staatsman, Bewindhebber in Oostindië, koopman en dichter, ook over den zeilfteen fchreef. PrANctus, ‘Predikant te Amfferdam, en ijveraar tegen de Remon- ftranten , was tevens groot Sterre- en Aardrijkskundige en bevorderaar onzer vroegfte ontdekkingsreizen, even als MAALSON. FREDRIK HOUTMAN €n PIE- TER DIRKSZ ontdekten zeer vele fterrebeelden in het zuidelijk Halfrond; de eerstgemelde was tevens fchrij- ver, geletterde, en, met zijnen broeder, de grondleg- ger onzer vaart op Oostindië. BrAry maäkte voor- treffelijke Hemel- en Aardgloben. VARENIUS, CLU- VERIUS €en MERULA waren groote Aardrijkskundi- gen: de Geographia generalis van eerstgemelden werd door den grooten NEw TON uitgegeven. De Predikant LANSBERGEN, in het laatst der zestiende Eeuw , die (volgens de gewoonte dier tijden, wanneer men eenen Predikant moede was) naar eene lagere ftandplaats ver- wezen werd, troostte zich daar met de beoefening der Sterrekunde , en ijverde voor het ftelfel van COPERNI- cus, hetwelk zelfs rycuo BRAHÉ niet had durven ‘doen. Zou dit misfchien réeds vroeger door hem ge- uite gevoelen ook de reden zijner verplaatfing geweest zijn, en dus de Hervormde Kerk op eene kleinere fchaal een’ tegenhanger leveren tot de vervolging van GAL 1- LEJ in de Room/che? LANSBERGEN had vele be- ftrijders, die ook hij niet zacht behandelde. Zijn leer- ling HORTENSIUS (TEN HOVE), Hoogleeraar te Amfterdam, werd op zijne beurt de leermeester van 690 ' COLLOT D'ESCURY DE WITT, De Nederlanders waren niet ongevoelig `. voor de groote verdienften van GALILEI. Zij zoch- ten hem aan tot bet vinden der lengte op zee, en poog- den hem , na deszelfs {noode vervolging , tot Hoogleeraar naar Amfterdam te doen overgaan, hetwelk hij van de hand wees ‘om zijne vergevorderde jaren. Omtrent de Zeevaartkunde zijn de verdienften der Nederlanders vooral onbetwistbaar, Eerst wordt de praktifche zeevaart of de zeereizen, van de vroegfte tijden af tot op de uitvinding der kompasnaald , be- fchouwd, (omtrent welke laatfte de onderfcheidene ge» voelens worden ten toets gebragt, en betoogd, dat dezelve ouder is dan de veertiende Eeuw.) Een kort overzigt onzer voornaamfte y- en zelfs van eenige hoog- verdienftelijke , maar minbekende zeehelden , (waaronder wij ook, bl. 304,-ROEMER VLAK Vinden, alsof hij in 1677 , bij het in de lucht vliegen van zijn {chip , was omgekomen, daar hij toch destijds wonderdadig ge- red en eerst veel later gefneuveld is) wordt gevolgd door een kort verflag van onze handelreizen en ontdek- kingen, van de algemeen bekende togten naar Noya Zembla af, tot op de ontdekking van het Nederlands- eiland in 1825 toe, Wij moeten hier eene kleine mis- vatting van den edelen Schrijver verbeteren. ‘Hij zegt, (bl. 322) dat de bekende Engelfche Zeekapiteinen Ross en PARRY Kef (1818—1820) nog zoo ver als BA- RENDSZ en de zijnen geenszins hebben kunnen bren- gen. Dit duldt geene vergelijking: want genen zochten den Noordwester-, dezen den Noordooster- doortogt ; en de Engelfchen zijn in het Noordwesten zekerlijk al thans zoo ver en verder van hunne havens doorgedron- gen, dan wij in het Noordoosten, (Eene uitvinding over het {torten van olie in zee tot het bedaren der gol- - ven, hoewel geenszins onbelangrijk, komt ons voor, hier cen Mors d'oeuvre te zijn.) Onder de landreizí. - gers (die eigenlijk bij de Aardrijkskunde behoord had- den) worden coOOTWIJCK, MEERMAN, WOUTER SCHOUTEN, BOSMAN, DAPPER (die echter zelf niet gereisd heeft), NIEUHOF, VAN BRAAM HOUCK- GEEST, VALENTIJN (wiens werk in het Fransch 692 COLLOT D'BSCURY, HOLLANDS ROEM. vertaald wordt ten koste van het Ministerie van Ma- rint), CORNELIS DB BRUYN EN WITSEN Opgt- noemd; dus in geene cAronologifche orde. EcMmonp VAN DER NIJENBURG is vergeten. Nu wórdt de theoretifche Sterrekunde befchouwd , en wel eerst de Stuurmanskunsb, waaromtrent LUCAS WAGENAAR;,DOUWES, VAN NIEROP, ALLARD, KINSBERGEN Vooral, BIJLANDT eN VAILLANT worden opgenoemd, gelijk bij den Scheepsbouw (die me- de van oude tijden af wordt opgehaald) WITSEN, VAN IJK en ALLARD, allen in de 17de Eeuw, waar- onder vooral aan wiTSEN de verdiende lof wordt ge- fchonken, gelijk aan M. M. BAKKER, uitvinder der kameelen tot het ligten der fchepen over Pampus. Het koperen der fchepen werd door de Fran/chen uitgevon- den , doch door ons fpoedig nagevolgd en verbeterd. Wij verlangen naar het vervolg van dit voor onzen roem belangrijke werk. Heelkundige Mengelingen, enz. Door je F. KERST, Chir. Doctor , etc, (Wervolg en flot van bl. 654.) In het tweede Hoofdftuk geeft de Heer KeERsT verflag van hetgeen in de heelkundige afdeeling van het Militair Hospi- taal te Antwerpen gedurende de maanden September en Oc- tober van het jaar 1830 is voorgekomen. Voorwaar een ‚ merkwaardig tijdvak in het leven des Schrijvers, voor de heelkundige dienst bij ons leger, en in het algemeen voor de gefchiedenis. Hij treedt hier tot in de kleinfte bijzonder- heden, en de wijze, op welke hij elk vermeldt, die daar „ aanwezig was, moet hem in ruime mate de uitkomst doen ondervinden van het bekende fpreekwoord : Obfequium ami- cos —. Hij heeft bij deze gelegenheid zich doen kennen als onvermoeid en ijverig in de vervulling zijner pligten, en, waar dit van hem afhing, kundig en gaardig in het aanwer- den der gepaste red- en hulpmiddelen. Hij behoore onder die genen, welke de orde van verdienften door waarachtige je F. KERST, HEELKUNDIGE MENGELINGEN, ENZ. 693 verdienften verworven hebben, geholpen door gunst noch toeval, waardoor zij, die verdienften misfen, zoo dikwijls op den voorgrond geraken. — Het zoude hier niet wel voe- gen vele kritiek te pas te brengen, dewijl in zulke gevallen „en onder zulke omftandigheden zoo veel van tijd, plaats en gelegenheid afhangt. Echter eene enkele aanmerking.. Op bl. 133, gewag makende vanden Chirurgijn FELIX würTz, vervalt de Schrijver in eenen kluchtigen, ook door anderen reeds beganen misflag, hem noemende F. w. WEYLAND. Deze Heelkundige heet, wij herhalen het, F. wüûr Trz; terwijl weyland hier wil zeggen: wijlen , of bij zijn leven, Chirurgus te Bazel. Te regt beftrijdt de Schrijver bl. 117 het gevoe- len, dat wonden van het aangezigt ftee@s als gewigtig moe. ten befchouwd worden. Op bl. 133 keurt hij het onbepaald infnijden of dilateren der gefchotene wonden af: de niet ge- dilateerde wonden genezen doorgaans fpoediger, onder eene anders doelmatige behandeling. Intusfchen worden er nog vele zulke liefhebbers van onnoodig infnijden gevonden, om toch maar te kunnen zeggen, dat ook zij gefneden hebben! Zeer juist is ook het aangemerkte over de verwijdering van vreemde ‘ligchamen. Ook is de aanmerking zeer gegrond over den zak, waarin de kogels na eenigen tijd als befloten zijn, Die deze ondervinding mist, doet dikwijls vruchtelooze en voor den lijder- pijnlijke en nadeelige pogingen, en flaagt niet. Rec. verwijderde fomwijlen , na eenigen tijd, zijns ondanks, deze vruchtelooze pogingen van betweters aangezien te heb- ben, door het openen van dezen zak, in weinige oogenblik- ken, den fchijnbaar te voren onbewegelijken kogel. Het baart verwondering, bij zoo vele aanhalingen van beroemde militaire wondartfen, volftrekt geen gewag van scHMUC- KER, dien in der tijd zoo verdienftelijken wondarts, ge- maakt te zien, De Schrijver doet zich hier voor, geen voorftander van de genezing door de onmiddellijke vereeni- ging te zijn. Elk zijne wijze, voordl wanneer de onder- vinding die begunftigt. Doorgaans zal de gemengde de voor- keur verdienen boven die, welke zij bezigen, die van geene genezing per primam intentionem willen weten, Geene me- thode, welke die ook zijn moge, is overal en ten allen tijde adriwendbaar of onfeilbaar, Met regt wordt de exarticu- latio van den opperarm eene van de fchoonfte en voor den geoefenden gemakkelijke kunstbewerkingen der Chirurgie genoemd, en wel in tegenoverftelling van die van het dije- BOEKBESCH. 1836, No. 16, Ww 694 | Je F. KERST been. Zij worde. meestal door een gelukkig gevolg bekroond; terwijl de laatfte dikwijls door. eenen. zoo fpoedigen dood gevolgd wordt, dat mem den lijder kan houden onder de ope. ratie bezweken te zijn. Ten opzigte dezer kunstbewerking, die, volgens den Schrijver, 37 of 38 malen verrigt zoude wezen en eene enkele maal wezenlijk met gelukkig gevolg, ftrekt zij ten bewijze van de ftoutmoedigheid van den wond. arts, die voor een oogenblik alle bedenkingen vergeet, om een laatfte redmiddel, vooral bij hoogstgevaarlijke verwon. dingen, te beproeven, Wanneer men echter let op den ge. wigtigen indruk, welken het zenuwtftelfel op het oogenblik der kunstbewerking ondervind:, hoe nabij het ruggemerg eene der grootte zenuwen moet doorfneden worden, welke dè reflexie der beleediging van deze bewegingszenuw op alle de wortels, die ter beweging dienen, zal wezen; zoo is het piet te verwonderen, dat fleches: ia. enkele gevallen het ge- ftel des lijders dezen hevigen fchok wederftond. De Schrij- ver fchijnt dit zelf te gevoelen in zijne redeneringen bl. 203; verg. ook de waarnemingen van THOMSON en COOPER, Er moge dan ook geene kwaadfappigheid beftaan hebben, bl. 186, (verg. evenwel de liĳjkbefchouwing, bl. 194) en de gefteldheid van. den lijder, van het aangedane deel , bl. 187, zoodanig geweest zijn, dat de exffirpatio van het dijebeen het eenig mogelijke redmiddel fcheen, het was evenwel an- ders, om te kunnen zeggen: zoo ooit, dan kon zeker hier alle hoop op eenen goeden uitflag verzekerd worden , ook on- danks. de vooraf gehoudene raadpleging. De hectifche koorts moge hier in een’ geringen graad aanwezig geweest zijn; maar welke zijn de herkenningsmiddelen, waardoor men de gewone hectifche koorts duidelijk van die kan onderfcheiden, waar abforptie van etter, knobbelftof enz, daartoe aanleiding geeft ? er 196, n: ifchiaticus, l. ifchiadicus.) Het twee. de geval, bl. 196, maakte deze kunstbewerking meer on- are Het derde Hoofdftuk bepaalt zich tot een verflag van het belangrijke, den Schrijver gedurende zijn verblijf bij het le- ger te velde voorgekomen. Dit gedeelte kan met regt den naam van Mfengelingen dragen. Van dit Hoofdftuk wordt een groot gedeelte aan de befchouwing der reeds vermelde oogziekte gewijd. Een nafchrift over, de aanwending van het Decoctum Zittmanni. befluit dit werk, benevens eenige nalezingen. over reeds behandelde gevallen. Billijkerwijze HEELKUNDIGE MENGELINGEN , ENZ, 695 moest men den uitflag van elke behandeling eerst afwachten, eer men die bekend gaat maken, Een oud Nederlandsch heelkundige heeft gezegd: de Heelkunst ftrekt zich inzon- derheid uit, om de gebreken, die het menfchelijk ligchaam kunnen treffen, op eene kundige en zachte wijze, met be- boud van leden en leven, te brengen tot een heilzaam ge- nezingseinde, Dit alles kan flechts uit den geheelen afloop der behandeling blijken, — Drie Platen zijn bij deze Men- gelingen gevoegd. De tweede vooral heeft geene bijzondere ftrekking, om hetgeen zij moet ophelderen duidelijk voor te fellen, De Heer kEnsT heeft hier en daar zijn leedwezen be- tuigd, dat, door tijdsverloop, denkbeelden, hem bijzonder eigen, door anderen federt zijn medegedeeld, Wat zegt dit? Een denkbeeld, eene vinding verliest voor hem , bij wien zij opkwam, niets in waarde; de eer der oorfpronkelijkheid blijft -dezelfde. Het nadenken over één bepaald onderwerp kan aan denkende wezens, offchoon zij niets van elkander weten, dezelfde rigting geven. Het voornaamfte doel blijve echter fteeds, elke vinding ten algemeenen nutte dienstbaar te maken; en dit doel kan niet te fpoedig bereikt worden, Men komt hiertoe langs verfchillende wegen, waarbij de oorfpronkelijkheid desgelijks behouden kan blijven. Hier en daar had de ftijl meer gekuischt- kunnen zijn, Zoo klinkt het woord kop voor hoofd dikwijls vreemd; bra- cheriunt had zeer wel door breukband uitgedrukt kamei worden; obffakel door beletfel; autoriteiten door gezag, enz. Eene lijst van belangrijke drukfouten tot bl. 234 zoude met meerdere uitgebreid kunnen worden; na deze komen er ook nog voor exfciffo voor excifio, haemopthifis voor haemop- tyfis , etna voor imbibitio, enz. Herinneringen , gedurende eene Reize naar het Oosten, enz. Door A.DELAMARTINE,. dIde Deel, Te Breda en Am- flerdam, bij F. P. Sterk en L. van Bakkenes. In gr. Bro; 370 Bi. f 2-90. Drie Weken in Palestina en op den Libanon. Naar den iii den druk, uit het Engelsch vertaald, Te Sehiedan, bij: de Munnik en Wijnands. Zn gr. 8vo. 182 bl. f 1-80. Ww 2 696 A. DE LAMARTINE, HERINNERINGEN, ENZ. Het tweede Deel der Herinneringen enz. van LAMARTINE, waarin hij ons de voornaamfte bijzonderheden en ontmoetin- gen op zijne reis naar het Oosten mededeelt, is over het al- gemeen nog belangrijker dan het eerfte, In dat eerfte Deel befloegen des Schrijvers befpiegelingen wat te veel plaats, en dit is hier minder het geval, zoodat zij hier meer tot aan- gename verpoozing, dan tot oponthoud van den lezer ftrek- ken, Met enafgebrokene belangftelling hebben wij derhalve dit tweede Deel gelezen, en zien verlangend uit naar het derde of laatfte, hetwelk ons des Schrijvers waarnemingen te Damascus, Balbek enz. zal doen kennen; terwijl daarer- tegen het voor ons liggende zich geheel tot den Libanon en Palestina bepaalt. Niet onbelangrijk is het, met het verflag van LAMAR- TINE te vergelijken dat van een’ ongenoemden Engelfchen Schrijver, getiteld: Drie weken in Palestina en op den Li- banon. Ook dat werkje zal men met genoegen lezen, al is de ftijl niet zoo groorsch en fchoon, niet zoo levendig es fchilderachtig, „als die van LAMARTINE, Pilatus, voot Paulus, (bl. 178 van dat uit het Engelsch vertaalde ftuk) is eene ‘hinderlijke druk- of fchrijffout, — Daar zoo wel de Reis van LAMARTINE, als die van den Auteur der drie weken, in bijna aller handen zijn of komen zullen, al ware ket flechts door middel van leesgezelfchappen en leesbibliothe. ken, zullen wij geene uittrekfets\mededeelen; te minder , daar de keuze, wegens het veelvuldige fchoone en het algemeen belangwekkende, zoo moeijelijk valt. Hoe ongekunfteld en waarheidlievend echter de Engelfche Schrijver is, zal de reis- befchrijving, of hoe men dat opftel anders noemen wil, var LAMARTINE fteeds de kroon fpannen: vooreerst om het meer uitgewerkte en veelomvattende vanhet plan; ten an- dere om de menigte bijzonderheden, welke hij mededeek, door dat de vriendfchap met Lady STANHOPE en andere betrekkingen hem in gunftiger gelegenheden ftelden tot he doen van: opmerkingen: en den omgang met onderfcheider: volksftammen en perfonen, meer dan zulks bij eenig ander reiziger het geval kon zijns en ten derde om het heerlijk: en boeijende van den fchrijfftijl, waarin LAMARTINE zeke een ‘meester îs. Bij. hem ligt een Oosterfche gloed over be geheel verfpreid, en dit. is zoo welkom bij- eene reis doo het Oosten. | J. KOPS, HULDE, ENZ. 697 en Hulde, aan de letterkundige verdienflen van Mr. yacoBus SCHELTEMA Zoegebragt, door JAN Kops, Hoogleeraar te Utrecht, Te Utrecht, bij van Paddenburg en Comp. 1836. Zn gr. 8yo. 40 B7. f :- 50. Redevoering , uitgefproken door Mr. u. o. EBITH, bij de vicring van het vijftigjarig beftaan der Maatfchappij: Tot Nut van t Algemeen, door het Departement Groningen , enz. Te Groningen , bij J. Oomkens'en R. J. Schierbeek. 1836. In gr. 8vo. 14 BI, Redevoering over den gouden tijd van Nederland, door F. n. BATENBURG, Conrector der Latijnfche Scholen te Mid- delburg. ’s dd bij S. de Visfer, 1835, In gr. 8yo. 49 Blf :- Das drie vardiantatiks Redevoeringen , aile gehouden door en voor Leden der Maatfchappij Toz Nut van 't Algemeen, voegen wij in onze beoordeeling zamen, De eerfte is gene waardige hulde aan den beroemden SCHELTEMA, wiens veelzijdige verdienten behoorlijk in het licht worden gezet; wiens veelvuldige fchriften, met korte opgaaf van den kenfchetfenden inhoud, worden opge-. fomd, en wiens beeld, als beoefenaar van Nederlands ge- fchiedenis, oudheden en letterkunde, ons als voor oogen gefteld wordt. Welgeflaagd is ook de Redevoering van Mr. H. o. FEITH, waarin hij vooral betoogde, dat de Maatfchappij, die door NIEUWENHUYZEN gefticht is, niet alleen tot de befcha- ving der Natie, maar ook tot de ontwikkeling der mensch- heid zelve leidt, ja tot de gefchiedenis dezer laatfte behoort, De welfprekende en krachtige Redevoering wordt opgevolgd door lezenswaardige aanteekemingen, en het geheel befloten met eenige tafelliedjes door Mr, A, MODDERMAN, die in den echten geest gedicht en voor de gelegenheid ongemeen gefchikt zijn, doch die fragijer en keuriger zouden wezen, indien de opfteller zich geene. vrijheden had veroorloofd, als b. v. op bl, 66: Schuim’ de bokaal, en’: Als men niet onder °t zingen drinkt. 698 je KOPS, HULDE, ENZ. 