Reis door Noord Amerika
lerlei handwerk bezig, als nayen, borduren, vci^lden, 't maken var> zyden bioemen , die de natuurlyken vry wel geleken. In een ander ver- trek hielden zy hare raadsvergaderingen. Een ander was voor de zulken die een weinig onpaflèlyk waren , dog zodanigen die gevaarlyk ziek wa- ren lagen in een ander vertrek. In een ander wederom wierden de Nieu- welingen onderrigc. Ook was 'er ene eetzaal. Hier flonden rondom tafels. Aan ene zyde was een kleine predikftoel , waarop een Franfch boek over de levens der Heiligen lag. Onder 't eten fpreekt niemanc een woord, en ene van de oudfle Nonnen treedt op den predikfloel en leeft den overigen een ftuk uit dat boek voor. Wanneer dat boek uic is nemen zy een ander. Zy zitten aan die zyde der tafel dat naar den muur gekeerd is. Byna in alle de kamers en zalen ftond ene vergulde tafel , waarop kaarden ftonden te branden voor het beeld van den Zaligmaker en de beelden van enige Heiligen. By deze tafels doen zy hare gebeden. Aan de ene zyde was de Kerk , en nevens dezelve ene grote zaal , die door tralies van de kerk was afgefcheiden , zo dat de Nonnen wel in de kerk kyken, dog 'er niet in komen konden. Inde- ze zaal zyn de Nonnen gedurende den dienft , en de Priefter is in de kerk. Als hy zyn plegtgewaad aandoet , reiken hem de Nonnen 'dat door de malies toe, ftaande het haar noit vry met den Priefter in de Sakrifty te gaan, of met hem in een vertrek te zyn. Behalven dezen waren hier nog ver- fcheiden andere vertrekken , welker gebruik ik my niet te binnen bren- gen kan. Beneden was de keuken, het bakhuis, verfcheiden fpyskamers en andere gemakken. Op de zolders wordt het koom bewaard en het linnnen gedroogd. Gelyk met de twede verdieping was van buiten eea balkon rondom het gantfche gebouw , waar de Normen zig wat verlug- tigen mogten. Het ulczigt uit het Kloofterwasaan alle kanten zeer fchoori en ruim. Aan de ene zyde van 't gebouw was een grote tuin , waar de Nonnen ook mogten vrandelen. De tuin lag in enen hogen muur, en was vol van allerlei moeskruiden en vrugtbomen. In dit kloofter wa- ren omtrent vyftig Nonnen, die meeft allen boven de veertig jaren had- den. Het Hospitaal beftond uit twee grote zalen en enige vertrekken ne- i-jgtHo^;- vens de Apotheek. In deze zalen Honden twee rj'en met bedden. De pitaal. " bedden naar den wand toe hadden gordynen , de anderen niet. In elk bed waren twee lakens en ander beddengoed. Zo dra de Zieke uit het bed was wierd het gemaakt , ten einde alles in het Hospitaal zuiver en rein te houden. De bedden ftonden drie of vier ellen van malkander, en tuflchen dezelven ftond ene kleine tafel. In deze zalen waren goede yzeren kacchels , en fraye venrters. De Nonnen paffen de Zieken op , en brengen hun eten en alles wat zy nodig hebben. Behalven de Nonnen waren hier nog enige mansperïbnen insgelyks om opcepaflèn, en een Wondheler. Ook moeil de Koninglyke Geneesheer hier alle dagen komen en het oog over alles laten gaan. In dit Hospitaal ontvangt men gemeenlyk de kranke Soldaten , waar van men 'er in den tyd dat 's Ko- ningsfchepen aankomen, het geen gemeenlyk in Juli en Auguftus is, en in oorlogstyden , ene goede menigte vindt. Als 'er bedden open zyn worden 'er ook andere zieke menfchen ingenomen. Daar waren by- zondere vertrekken voor de zulken die zeer ziek zyn , opdat het ge- raas dat 'er in de zaal fomtyds is hen niet vervelen mogt. Het was hier de gewoonte van als iemant niesde ene bui-ing te maken , waarvan men in de Engelfche Volkplantingen niets weet. Op de ftraat neemt men den hoed maar voor bekenden en -^ .izienlyke lie- den af. Jonge lieden houden dien dikwyls in de kamers waar vrou- wen zyn op , dog de ouderen zj'n dan meert blootshoofds. De vrouwen hadden hier veel op met het krullen en poederen van 't hair, daar zig de Engelfche vrouwen in de Volkplantingen niet zo veel mede bemoeyen. De Mans dragen meert hun eigen hair met een zakje daaiin gebonden. Sommigen hadden zakjespruiken op. Dog de mees- te lieden van jaren droegen grote pruiken. By de voomaamfte mans was het zeer in 't gebruik gegalonneerde klederen te dragen. Allen die in dienft van de Kroon waren gingen met degens. Als het weder regenagtig was droegen alle de Heren, zelfs van den eerftcnrang, alleen R 3 de Ï34 KANADA. de Gouverneur uitgenomen , enen mantel op den linker arm. By 't in- treden in een huis van kennis, daar men in langen tj'd niet geweeft is, groet men de menfchen van beide geflagten met twee zoenen. Ik ga met voordagt de befchryving van de planten die ik dagelyks ver- zamelde en aantekende voorby , om deze Reisbefchry ving niet al te zeer te doen uitdyen , en te maken dat geen Boekdrukker in Ziveden zulk een werk zou willen ondernemen. Ik fpare dan alles wat uit droge be- fchryxnngen van ftukken rakende de Natuurlyke Hiilorie beftaat voor ene Flora Canadensis en diergelyke werken. Het zelve zeg ik van de aan- merkingen die ik nopens de Geneeskonft gemaakt heb. Ik heb zorgvuldig aangetekend welk gebruik men van vele Amerikaanfche planten maakt, waar- van 'er foramigen hulpmiddelen opleveren die onfeilbaar geagt worden. Maardewylde Geneeskonft myne hoofdzaak niet is,rchoon ik'ermyinmy- ne jeugd vlytigoplieb toegelegd , vreesde ik enige omftandigheden van be- lang overgeflagen , en daardoor myne befchryvingen nutteloos voor de Geneeskundigen gemaakt te hebben. Dit moet my ontfchuldigen van in "t vervolg zaken aangaande de Geneeskonil te gewagen die boven myne kennis zyn. Wat de planten van Kanada aanbelangt , kan men 'er dit omtrent aan- merken, dat hoe verder men naar 't noorden komt men des te meer van die planten ontmoet die ook in Ziueden in 't wild waden , zo dat ten noorden ^uebec meer dan het vierde deel der daar vallende planten Ziveedfchen zyn. Den enen of anderen boom evenwel , die van groot nut is , zal ik in 't vervolg gewagen. Rendier. t^^T Rendiermos (*) wies viy overvloedig in de bofTchen rondom mos. Quebeg. De Heer Gauhhier en anderen zeiden dat de Franfchen^-wsn- neer zy op lange reizen , die zy dikvi^yls doen om handel onder de IVil- den te dry ven , hun eten opgemaakt hebben , dit mos koken en het af- kookfel drinken , het welk enigfins voedzaam zyn zonde. Verfcheiden FranfchetJ, die in Terra Labrador geweeft waren, waar zig vele Ren- dieren ophouden , welken de Franfchen en de Wilden hier te lande Ca- rihoux heten , verhaalden dat de gantfche grond op vele plaatfen met dit mos bedekt is, en 'er fneuwwit van uitziet. Jejuie- Den i o. Auguftus at ik by de Jefuieten. Ik had twee dagen te vo- ten. ren hun een bezoek gegeven , waar op de Opperfte met nog enige va- ders my het tegenbezoek kwam afleggen , tegelyk my ter maaltyd nodi- gende. Eerft woonde ik den Godsdienft in hunne kerk hy, welke een deel uitmaakt van hun Klooftcr. Zy is frai van binnen , dog zonder zitplaatfen, zo dat men daar altyd op de knien leggen moet. Op de Kerk is een kleine toren met klokken en een uurwerk. Het gebouw van 't huis is pragtig en gelykt wel naar een Paleis. Het is van fteen , drie (*) Licben rangiferims. Q U E B E c. 1749. Ï35 drie verdiepingen hoog, zonder de zolders te rekenen, met leyen gedekt. Het beihat uit een vierkant met ene plaats in 't midden. Het is zo groot dat 'er wel driehonderd huisgezinnen in zonden kunnen wonen , en cgter zyn 'er maar twintig Vaders in. Dog fomtyds is hun getal veel groter , wanneer namelyk zulken t'huis komen die in zendelingfchap door het Land reizen. In de lengte aan elke zydo van het vierkant lopen lange gangen, op welker beide zyden de kamers, de zalen, de boekery, en andere gemakken zyn. Alles is hier zeer wel ingerigt,en de Vaders wo- nen hier zeer gemakkelyk. Aan den buitenkant is hun Kollegie , het welk aan twee zyden van enen fchonen tuin omringd is. Een deel der bomen die 'er in liaan zyn een overblyffel van het bofch dat hier ter plaatle was toen men begon de Stad te bouwen. Dog men heeft 'er vele vrugtbomen en allerlei moeskruiden bygevoegd. De Vaders aten te zamen in ene grote zaal. De tafels (tonden rondom, en aan enen kant een preekftöcl , waarop een der Vaders gedurende den maaltyd klimt en den overigen iets uit een geeftelyk boek voorleeft. Dog dit ge- fchiedde deze reis niet,^ en al de tyd wierd om te praten hefteed. Men at hier zeer wel , en gaf zo veel fchotels als by ons op de grootfte gaftmalen. In dit grote gebouw zag men geen vrouwmenfch , maar alleen Vaders of Broeders , dat is jonge lieden die tot aanftaande Jefuieten gefchikt zyn, en daar opgebragt worden. Dezen maakten het eten klaar, en droegen het op , want gemene bedienden worden hier niet toegelaten. Buiten den Biflchop zyn hier te lande drieërlei Geeftelyken, 'Jtfuie- Cccftc- ten ^ Priejlers^ J3arrevoeters, anders RecolleSls. De Jefuieten zyn lykcK, voor zeker de aanzicnlykften. Ook zegt men hier voor een fpreek- woord , dat om het beeld van enen Barrevoeter te maken men genoeg- heeft aan ene byl , om enen Prie/ler aftebeelden gebruikt men ene fchaar , maar om enen Jefuiet te fchilderen moet men een pinceel heb- ben. (*) De Jefuieten zyn gemeenlyk geleerde lieden, beleefd en aan- genaam in gezelfchap. In alles wat zy doen heeft iets bevalligs plaats , zo dat het geen wonder is dat zy de gemoederen der menfchen inne- men. Zelden fpreken zy van godsdienftzaken, en 20 zy het doen ver- myden zy altyd de gefchilpunten. Daarentegen zyn zy akyd zeer ge- reed om anderen ten dienft te ftaan , en zelfs voortekomcn. Deze ei- genfchappen heb ik by alle de Jefuieten gevonden met de welken ik hier te Lande omgang heb gehad. Zy bezitten grote goederen in ei- gendom , die zy van den Koning gekregen hebben. Te Montreal heb- ben zy ene fraye Kerk met een net Kloofter. Zy ftaan 'er niet naar om ene ftandplaats byde ene of andere gemeente te krygen,dog laten dat gaar- ne (*) Pour fake un liecollet il faut une bacbette, pur un Pritre tin cifeau, mai! pour un Jefuite il faut un pinceaiu 136 KANADA. ne aan de Priefiers over. Hun enige arbeid hier te Lande is de Hei- denen te belceren , en met dat inzigt hebben zy hunne zendeHngen overal. Genoegzaam by elii dorp , dat bekeerden Wilden toekomt , woont een Jejuiet of twee , die op dezelven agt geven. Dus vindt men Jefuieten by de bekeerde Heidenen te Tadoujfac ^ te Lorette, te Bejancourt^ te St. Francais ^ te Saut St. Louis ^ en overal viraar zig bekeerlingen ophouden. Ook hebben zy hunne zendelingen onder de onbekeerden , zo dat men gemeenlyk in elk groot dorp van Wilden enen Jefuiet vinden zal , die alle pogingen aanwendt om ze te winnen. Des winters gaat hy met hun op de jagt, in weerwil van allerhande on- gemakken , als van alle dagen in fncuw , vorft , en flegt weder in de lugt te moeten wezen, en in de hutten der Wilden ^^-nix het van vloyen en ander ongedierte krielt, te moeten flapen. Dit alles ondergaan de Jefuieten , ten dele om de Wilden te bekeren , en ten dele met inzigten van ftaat en anderen. De Koning trekt grote voordelen van de Jefuie- ten^ dewyl zy de Mailden tot alles brengen kunnen , gelyk als om de Engelfcben te beoorlogen , alle hunne peltcryen aan de Franfchen te leveren , of de Engelfcben te beletten in hun Land te komen , en dier- gelyken. Dog dit alles is niet geheel zonder gevaar; want als de Wil- den dronken zyn gebeurt het wel dat zy de ZendeHngen ombrengen , als waren die maar verfpieders,en geven dan ter hunner ontfchuldiging voor dat niet zy maar de drank den Jefuiet heeft gedood. Dit zyn genoeg- zaam de enige bezigheden der jefuieten hier te Lande. Zy gaan in de Steden gene kranken bezoeken, zy horen gene biegt, nog wonen begraafniflèn by. Ook heb ik ze byna gene Omgangen zien doen. Zei* den gaan zy in de huizen om 'er onthaald te worden, zelfs al zyn zy genodigd. Ligt is het te zien dat zy meefl: allan om hun verftand uitgeko- zen zyn. Men houdt ze hier te Lande voor doordringende koppen, die overal kans toe weten. Dit maakt dat zy ook hier hunne vyanden hebben. Ook nemen zy niemant onder zig aan dan die verlland heeft, alle domkoppen zyn by hun uitgefloten. Dog tot Priefters neemt men allerlei geeften , en nog minder bedenking valt 'er by het maken van enen Monnik. De Jefuieten in Kanada zyn allen uit Frankryk overgekomen. Velen van hun blyven hier maar enige jaren en keren dan terug. Sommigen , waarvan 'er nog vyf of zes in 't leven zyn , die in Kanada geboren waren , zyn naar Frankryk gegaan en daar onder de Jefuieten aangenomen. Dog geen van hun is hier oit terug gekomen ; wat geheim daaronder leggen mag weet ik niet. Na den middag bezogt ik het zogenaamde Seminarium , of het huii waar alle de Priejiers by malkander wonen. Die gebouw is enige ver^ diepingen hoog, en heeft gangen en kamers. Daar by legt een fchone tuin. De Heren van het Seminarium gaven in beleefdheid den Jejuie- ten niet veel toe , en ik bragt den tyd in hun gezelfchap met veel ge- noegen door. De Priejiers maken den tweden rang der Geeftelyken , en het groot- ile getal uit. De meefte Kerken in de fteden en op de dorpen, al- leen die der nieuw bekeerde Wilden uitgenomen , worden van Prie fiers bediend. Ook hebben zy enige zendelingfchappen. In Kanada zyn twee Seminaria , een te ^uebec en een te Montreal , die elk hun- nen Opzigter hebben , en niet van malkander afhangen. De PrieHers van 't Seminarium te Montreal zyn allen van de order van iS"^. Sul- picius^ en bedienen alleen maar de gemeentens in die Stad en op het Eiland van den zelven naam. Alle de andere Kerken behoren tot hec Seminarium van ^uehec. De Prieflers van St. Sulpicius komen allen uit Frankryk, en men verzekerde dat 'er noit een uit Kanada ge- boortig was onder geweeft. Dog in het Seminarium van ^uebec zyn 'er verfcheidenen die hier te lande geboren zyn. Om bekwame voorwerpen voor het zelve te vinden heeft men , zo wel te ^uebec als te St. Joachim fcholen opgeregt, waarin de jeugd in het Latyn en an- dere wctenfchappen tot den Prieflerftand betrekkelyk wordt onderwe- zen. Dog men is hier zo keurig niet of men neemt ook wel middel- matige geeften aan. In 't Latyn fchynen velen het niet ver gcbragt te hebben , want , fchoon hun gehele Godsdienft in die taal gefchiedt , en zy dagelyks liet Breviarium in 't Latyn lezen, wiften egter de minften het te fpreken. Alle de Prieflers uit het Seminarium van ^tebec wor- den door den Bidchop ingezegend. De Koning heeft beiden den Semina- ria grote inkomilen geichonken. Dat van ^uebec heeft jaarlyks meer dan dertigduizend guldens aan inkomen. Het gehele land op de weft zyde der St. Laurence van ^uebec af tot Baïe St. Paul toe behoort dat Seminarium, behalven het geen 't op andere plaatfen bezit. Zy verhuren de landen voor zekere fommen. Gemeenlyk geldt een land van drie Arpents in de langte een Ecu 's jaars, behalven enige toepagt. Op vele plaatfen daar 'er gelegenheid toe is hebben de Priefters koorn- en zaagmolens doen bouwen, waarvan zy goede inkomften trekken. Het Seminarium van Montreal is eigenaar van al den grond waarop die ftad flaat en van het Eiland , van den welken het jaarlyks meer dan zeventig- duizend Livrés aan renten trekt , zonder te rekensn wat de Prieflers van //. Deel. S hun Ï38 KANADA. hun ampt weten te' maken. Alle de inkomften der länderyen en vafte goederen komen aan het Seminarium ^ zonder dat de Priefters ten platten lande daar iets van krygen. En daar dat Seminarium maar uic zeftien Priefters beftaat , en meer inkomften geniet dan het jaarljdcs van noden heeft, zo worden 'er allejaren grote fommen naar /"Vraw^ry^' aan. liet //oü/i- feminarium overgemaaI;t. De inkomften van het Semjparium te ^ae- l^ec worden tot het onderhoud der Priefters in hec Seminarium en tot dat van fommige jongelingen, die tot Priefiers opgebragt worden , hefteed. De Priefters ten platten lande beftaan van de Ticndens , die zy van hun- ne gemeente trekken , en van hec geen zy door hun ampt verdienen. Op plaatfen waar de gemeentens en de inkómften gering zyn, hebben zy een zeker onderhoud van den Koning. Als een Prieftsr ten platten lan- de oud geworden is , wordt het hem fomtyds vergund in het Seminari- um te komen, en daar zyne dagen te eindigen. Elk Seminarium ück de Priefters op zyne landgoederen aan. Op de overige plaailèa ftek de Billchop de Priefters. Barre- De Barrevoeters of RecelleSs maken het derde foort van Geeftelyken Toeters, uit. Zy worden ook FranciskaKer Monnikken gcnocmå, devvj'lzy vol- gens den regel van St. Franciscus leven. Zy bezitten te ^uebec een Kimelyk groot en nog al enigermate net huis met ene kerk. Daarne- vens legt een grote fchone tuin , dien zy zelven onderhouden. Te Mont- real en te Trois Rivières is hunne levenswjfs even dezelve als hier. Zy nemen alles aan wat zy bekomen kunnen , zonder op het verftand te zien. Ook breken zy zig het hoofd niet met de wetenfchappen , en my wierd verzekerd dat zodra zy het Monniksldeed aan hebben zy niet alleen om geen ftudéren denken , maar nog zelfs alles vergeten wat zy geweten hebben. Zy flapen meeft op matten of iets anders dat hard is , fchoon ik in de cellen van fommigen goede bedden zag leggen. Zy hebben gene vafte goederen , dewyl zy gelofte doen van armoede , en leven alleen van de almoeflèn die zy krygen. Ten dien einde hebben zy enige Fr at res , of jonge Monnikken , die met enen zak aan de huizen rond gaan , om hom, brood, vleefch, en wat zy anders van doen hebben , te verzame- len. Op het land hebben zy gene gemeentens. Dog fomtyds gaan zy wel in zendelingfchap by de Wilden. In elke vefting waar boven de veertig man in bezetting legt onderhoudt de Koning enen van deze Mon- niken in plaats van enen Priefter., om dendienftwaarteneraen. Hiervoor geniet hy vry koft, woning, oppaffing, en tweehonderd Livrés 's jaars. De helft van dit geld zendt hy aan de Gemeenfchap , het overige is voor hem. Op de fchepen worden ook meeft deze Monnikken gebruikt, welken deswegens als tot 's Koning dienaars behorende worden aange- zien. Als een Pafteur ten platten lande fterft en de plaats niet fchiclyk kan vervuld worden , zendt men enen dezer Monnikken dcrwaards tot , dat Q U E B E c. 1749. 139 dat 'er een andere Priefter is. Een deel dezer Monnikken komt uit Frank- ryk over, dog een deel van hun zyn inboorlingen. Buiten deze Mon- nikken zyn 'er hier gene anderen , uitgenomen een enkelde Augujlyuer , die met de fchepen overkomt, dog ook weer henen gaat. Den 1 1. Auguflus dos morgens deed ik ene wandeling met den Meer Gaulthier buiten de Stad, ten dele om naar planten te zoeken, en ten de - Ie om het Nonnenklooller te bezigtigen dat op enigen aflland van de Ihd legt. Dat klooiler , 't welk pragtig van iteen gebouwd is, legt in enen aan- genamen oord , en is met akkers , weilanden, en bodchen omringd. Men kan hier de Stad en de Rivier duidelyk zien. Een Hospitaal voor arme oude lieden , voor gebrekkelyken en diergelyken , maakt een deel van 't kloofter uit, en is in twee zalen verdeeld, ene voor de mans en de andere voor de vrouwen. De Nonnen paflèn beiden de geflagtenop, egter met dit onderfcheid d^t zy voor de mans het eten alleen maar be- reiden, het aanbrengen , hun geneesmiddelen irrgeveu , het eten v/eer van de tafel nemen , dog het overige aan mansperfonen te verrigten overla- ten ; maar in het vrouwenvertrek doen zy alles. Voor 't overige was dit Hospitaal even zo ingerigt als dat van Ouebec. Op verzoek van den Gou- verneur Generaal had my de Bisfchop de byzondere gunft toegedaan \'an in het Kloofter te mogen gaan. In gezelfchap van den Heer Gaulthier bragt my de Abdis in alle de katpers , begeleid van enen troep van Non- nen. De meeften derzelven zyn van adelyke af komft ; dog velen wa- ren oud , fchoon 'er verfcheiden jongen onder waren , die 'er niet on- aardig uitzagen. Zy fchenen allen veel bevalliger te zyn dan in het an- dere Nonnenklooller. De kamers waren even als in dat afgedeeld ; dog men vond 'er een weinig meer huisraad in. De bedden hadden blauwe gor- dynen; daar ftonden een paar kleine^«re^«A; , een tafeltje , twee ftoc- len , en enige printen hingen 'er aan den wand. Dog 'er wasnogfchoor- fteen , nog kacchel , dewyl zy , gelyk zy 't noemden , op allerlei wyzen het vleefch doden moeden. De eetzalen evenwel en de vertrekken der zieken wierden door kacchels verwarmd. Het getal der Nonnen is hier niet bepaald , en ik zag 'er ene goede menigte van. Ook wierden hier verfcheiden' Nieuwelingen onderwezen, eer zy hare proef deden. Men zendt hier ook jonge Juffrouwen naartoe om in den godsdienfl en handwerken onderwezen te worden, en dezen gaan daarna weder uit het Kloofter. Dit gebouw ziet 'er als een Paleis uit, en is, gelyk men zegt, van enen BiiFchop, die ook in 't koor der kerk begraven legt, ge- ftigt. Wy zamelden den voormiddag enige kruiden op de weiden , die daar naby lagen , en gingen omtrent den middag by enen ouden cerwaar- digen Barrevoeter fpyzen , die het kloofter als Priefter bediende. verfcheiden' foorten van wyn. Dit kloofler heeft ook aanzienlyk in^ komften. Boven op het gebouw ftaat een kleine toren met ene klok- Als men bedenkt wat uitgeftrekte goederen de Koning in Kanada aan al- le die Geeflelyken weggefchonken heeft , zoude men zeggen, dat hy zeer- Vi^einig voor zig zelven moert hebben overgehouden, riiambo- Brambozen, van het; foort dat by ons gemeen is , wieflen overvioe- ütn. dig op de heuvels, by de koornlanden, en aan beken en dromen, zo-' dat de takken dikwyls geheel rood van de beiïèn waren. Zy waren nu gedeeltelyk rj'p , en wierden op het nagerigc gegeten, en ook wel \'oor den winter in fuiker ingemaakt. De Sorbus aucuparia is tamelykge- meen in de boflchen. Winden. De noordooften wind wordt hier voor den fchcrpflen gehouden ; en men verzekerde my , dat hy des winters door vry dikke muren zelfs heen dringt, zo dat de gehele muur vän binnen met ryp als beflaat. Zelfs zou ene kaars digt aan den muur geplaatft byna uitwayen van den wind die door den muur doordringt. Deze wind befchadigt de (lenen huizen dikwyls, en doet den kalk en de klei fcliilferen en afvallen. De noor- den en noordooften wind houdt men hier ook voor de. koudften.. Des zomers voert de noordooften wind gemeenlyk regen aan. Lugtsge- I-Iet onderfcheid van lugtsgefteldheid tuftchen ^uebec en Montre- üdilhcid. ^^ wordt als zeer groot befchreven. Te Montreal is het met de win- den en het weer gantfch anders als te ga^^^ir gefteld. Ook is daar- de winter ver na zo koud niet. By Montreal waflèn fchone Peren, dog te Quebec komen die niet voort, en de bomen vriezen dikwyls des winters dood. Te Quebec valt meer regen ; de lente begint 'er later en de winter vroeger. Ook worden te A/o»/re«/ de vrugcen vroeger ryp; Den 12. Aug. ging ik na den middag' met Jungftrom naar bui- ten, om daar enen dag of twee te blyven , ten einde des te beter het länd en de gewaden te leren kennen.. De Gouverneur Generaal had enen Amerikaan van Lor ett e laten halen om ons den weg te w^zen,.en ons het gebruik te Ieren dat åe Wilden van de planten maken. Deze man was een geboren Engelfchman , die dertig jaren geleden van de Wilden van Zortf//* nog een kind zynde gevangen , endoor hun in de plaats van enen uit hun , die door den vyand was omgebragt , opge- voed geworden was. Hy was federt altj'd onder hun gebleven , bad den Rooni- fchen Godsdienft aangenomen , en was met ene yimerikaanfcheviovm^Q- trouwd. Hy ging gelyk de andere Wilden gekleed, en fprak Engel fch, Tranfcb , nevens verfcheiden onder de Wilden gebruikelyke talen. Het is onder deze volken dè gewoonte van in de plaats der gefneuvelden uit hun enige gevangenen aantenemen , en dien de zelve voorregten^ te doen genieten die de gefneuvelden plegen te hebben, en ze dan als bloedvrienden aantezien; in de oorlogen tuffchen de Franfchen en de üar Q U E B E c. 1749. 141 Enge!fchenJ;\eh'bendc IFilden die bondgenoten der Franfchen waren vele gevangenen van beiderlei geflagc in de Enielfcbe Volkplantingen gemaakt, er^ ze als de hunnen aangenomen. Dit heeft gemaakt dat het bloed der Wilden 'vx Kanada zeer met dat der Europer s vermengd is. Ook is het merkwaardig dat her grootfle deel der Europifche gevangenen , die de tVilden åxKonå^v hun ingelyfd hebben , vooral als dit in hunne jeugd gefchied is , noit verlangd hebben naar hunne geboorteplaats terug te keren, fchoon hunne Ou- ders en anderen van hunne nabefhanden hen bezogt en gepoogd hebben van hen daartoe te overreden , aangezien zy 'er de magt thans toe had*- den. en hunne Icvenswys aangenomen hebben. Integendeel weet men niet dat het oit gebeurd is dat een der IVilden zig onder de Europer s bege- ven en hunne levenswys aangenomen heeft. Wanneer zy in den oorlog' in de handen der Europer s geraakt zyn hebben zy altyd gelegenheid ge- zogt om weder by hunne Landsgenoten te komen , al waren zy enige jaren onder de Europeanen geweetl, en al hadden zy alle de vry heden ge- noten welken de Europeanen zelven bezitten. Het Land dat wy heden doorkruiften was meed: overal tot koorn- of Lnnds- weilanden aangelegd. By de Stad was het tnmelyk vlak; hierendaarmet'S^f^el'-i- heldere ftromende beekjes doorfneden. De wegen waren goed , breed '^'■'^'^■■ en op lage plaatfen hadden zy floten aan de kanten. War verder van de Stad begon het land allengskens, en zelfs tot ene aanmerkelyke hoogte ■ toe, te ryzen, en men vond, als ware het, de ene hoogte boven de- andere,. Deze ryzende grond was egter tamelyk vlak , merendeels zon- der ftenen , en met ene goede en vette aarde bedekt. Even onder deze aarde lag gemeenlyk de hier overal voor handen zynde kalklei. Enige bed- dingen van dezelven lagen horizontaal , anderen loodregt , of zo dat de ene rand opwaards en de andere benedenwaards ftond. Zulk ene lood- regte legging heb ik ook op andere plaatfen hieromftrceks opgemerkt. De grond was geheel bebouwd. Men zag 'er fraye kerken , voortrefFe- lyke akkers en fchone landhoeven. De weiden lagen meeft in de da- len , enigen egter op de hoogtens. Van daar had men een heerlyk uitzigt. Oöftwaards zag men ^uebec, en een deel der St. Lauren- ce. Verder weg naar de zuidooftelyke zyde dier Rivier vertoonde zig ene ry van hoge bergen, die, fchoon vele mylen van dezelve af- ftaandé, egter met de Rivier evenwydig liepen. Weftwaards rezen de heuvels, op enigen aflbnd van de plaats daarwy waren, totdatzyene ry van zeer hoge bergen Hialien. . Dezen liepen ook evenwydig met de Ri- • S 3 vier.,. 14» K A N A D A. vicr, of omtrent van 't zuiden naai" het noorden. Dit hoge gebergte bellaat uit grauwe rotfen , die uit verlcheiden' foorten van ftenen t'zamengclleld .zyn, van de welken ik in "t vervolg breder fpreken zal. Deze bergen fchynen een bewys opteleveren dat de kalldei- jen even zo oud als de grauwe rotsftenen, en niet eerfl: in later tyden geformeerd zyn, want hier lagen vcrfchrikkelyk zware grauwe rotfea boven op de bergen , die uit zwarte kalkleyen befban. W'hn ^^ '^'^S^ weilanden in Kanada zyn voortreffelyk goed, en hebben dcu. ' v^^l vooruit boven die genen welken ik in de Engelfche Volkplantin- gen gezien heb. Hoe verder ik hier noordwaards in het Land kwam, des te fchoonder weilanden en des te digter gras ontmoette ik. Op deze hoge weilanden vond men byna niets dan een foort van gras, namelyk de Poa angtiftifolia ^ het welk drie of vier bloemen op een Iteeltje voort- brengt (*j Dog de bloemen wai'en zo klein dat men het gras ligt voor ene ^grojïis konde aanzicrt. Voor 't overige had het zaad van onderen enige zagte hairen. Behalven dit vond men op de weiden nog witte klaver. Deze twee gewaden maakten hier al het gras uit. Zy ftond digt en dik, en de Poa was tamelyk lang, dog zeer fyn. Onder aan den wortel der Poa was de grond geheel van klaver bedekt. Digter en fyn- der gras dan hier wies kon men noit verlangen. Men kon uit de over- gebleven' voren zien dat alle deze weiden voorheen koornlanden ge- weefl waren. Zy konden niet meer dan eens eiken zomer gemaid worden, vermits de lente te laat begint. Hoi. Het volk was nu federt ene week llerk aan 't hoyen. Mans en vrouwen waren 'er bezig aan. Het hoi werd met karren weggebragt, die door oden of paarden getrokken werden. By verfcheiden' wei- den flonden fchuren. Op vogtige plaatfen maakten zy kegelagcige hoiltapels. Merendeels waren de weiden niet omheind, dewyl het vee meeft aan den anderen kant van de boJIchen liep, wordende door Herders , waar het nodig was , opgepaft. De koornlanden waren tamelyk groot. Men zag nergens afleidin- gen voor het water, die evenwel op vele plaatfen wel nodig waren geweeft. Zy liepen allen met fmalle ru^en van omtrent vier of vyf el- len tuflchen de voren , zynde in 't midden byna ene halve el hoger dan de grond der voren. Al het koom was zomerkoom. Men zait in den herfll niet, dewyl het gewas des winters dood vriezen zoude. Het meeft . ftond hier witte Weit. Dog men zag 'er ook ruime velden met Erw- ten, Haver, en hier endaar Rogge en Garft. By alledeboerderyenby- aa vond men kool , kawoerden en meloemen. De braaklanden wierden des (*) Spicultt tri- vel quadriflom mmm(S,feminci hafi pubesccntia. KANADA. 1749. 143 des zomers niet omgeploegd, zo dat 'er hec onl<ruid vry moge groeyen, dog hec vee liep 'er den gehelen zomer op. (*} De Huizen een platten lande waren van Heen of van hout. Deftenen Huizen. huizen zyn niet van tichels, waarvan men hier niet veel heeft, dog van zulken ileen als men in de nabuurfchap vinden kan , vooral van zwarte kalkleyen. Dezen zyn hard als men ze uit den berg houwt, dog vallen in fchilfers als zy aan de liigt blootgcfteld worden , dog die kan weinig fchaden , dewyl de ilenen in den wand vaitzitten en dus 'er niet uit vallen kunnen. By gebrek van leyen bouwen zy dikwyls met kalk- fteen , zandlleen, en fomtyds met grauwen rotslteen. Zulke muren zyn gemeenlyk twee voet dik , zelden dunner. Men vindt hier overal kalk. De meefte huizen op het land zyn egter van hout , en Ibmtyds van buiten wit gepleiilerd. De reten in de muren worden met klei aan- gevuld. Zelden zyn die huizen meer dan ene verdieping hoog. In elk vertrek is of een kacchel, of een fchoorlteen , en fomtyds wel beiden*. De kacchels hebben de gedaante van een langwerpig vierkant. SomnÜT gen zyn geheel van yzer, omtrent twee en enen halven voet lang, twee voet hoog , en anderhalven voet breed. Deze yzeren kacchels worden allen in het yzerwerk by Trois Rivicres gegoten. Sommigen zyn van tichels of van fteen, niet groter dan de yzeren kacchels, maar boven opge- dekt met yzeren platen. De rook wordt uit den kacchel in den fchoorfteen door ene yzeren pyp geleid. Des zomers neemt men de kacchels weg. Des avonds kwamen wy te Lorette aan , en namen ons verblyf by de Lont'e Jefukten. Den volgenden morgen vervolgden wy onze reis door de bos- fchen heen naar het gebergte , om te zien wat zeldzaamheden men daar vinden konde. De grond was in 't eerft meeft vlak , overal met zwaar hout bewaflèn , uitgenomen op plaatfen daar poelen waren. Wel de helft van de gewalTen die jnen hier ontmoet worden ook in Zweden gevonden. Men zag hier twee foorten van wilde Kersfenbomen , die egter maar \^pyrr, verfcheidenheden van -malkander fchynen te zyn, fchoon zy in 't een en bomen." ander merkelyk verfchilden. Zy waren beiden in Kanada zeer gemeen , en de vrugten waren thans rood. Die van het ene foorc dezer zoge- naamde Kerjfenhnmen waren wrang en trokken den mond en de keel t'za- meni dog die van het andere hadden enen aangenaraen zuren fmaak. (t) De (*) Ih"er ydgt in 't Hoog Duitjbb wederom ene breeiivoerige befchryving van de omheiningen die men in Amerika gewoon is om de akkers te maken , het welk wy als vervelend en voor onzen Lezer van geen nut liebbenoverge- fiagen , gelyk ook de Engelfche overzetter gedaan heeft. (f) „ Ik heb het ene loort van dezen boom,. door de Franfchen Cerijiev ., genoemd, in myn Dagboek dus befchrcven ;"^ zegt de llc-cr Iv^lm. " Ce- 44 KANADA. ■jsjics- De Drieblnderige Nieswortel C*) wics in grote menigte in de bos- Avurtel. fchcn. Op vele pLiatfen bedekte hy den grond geheel. Deze plant zogt voomamelyk zulke plaatfen die vol van mos, dog niet al te nat waren, en had gemeenlyk de Oxalis Jcetocella en de Cirasa Alpina tot gezel- linnen. Het zaad vv^as nog niet ryp , en de meefte ftelen hadden geen zaad. Dit gewas werd van de Franfchen Tijfavoyanne jaune geheten. De Wilden gebruiken de bladeren en de ilelen om verfcheiden dingen ^ie zy uit beellenvellen hebben gemaakt ichoon geel te verwen. De Fran- fchen , in navolging hiervan , verwen 'er wol en andere ftofFen geel mede. Eomcn. Wy kiouterden met grote moeite enen van de hooglle bergen op. Dog tot myn groot verdriet zag ik 'er gene andere planten dan ik reeds in de vlaktens van Kanada gezien had. Ook belette ons het hout waar- mede de berg bewadèn was het genoegen te nemen van een vvyd uitge- ftrekt gezigt te genieten. Dus hadden wy zo goed als niets voor de moei- te van ons klouteren. De bomen die hier wieflèn waren de Haagbeuk, of de Ctrpinus OJirya , de Amerikaan fch e Olm, de Roodbloemige Ahorn, die foort van boom die goed is om gebrande wonden te he- len, welken ik nog niet befchrevon heb, de Beuk, de BstuLi nigray de Sorberboom , de Kanadajche Pynboom, Perujfe genaamd, de Viburnum dentatum, de Efch, de zo even befchreven KerfTenboora , én de Besdragende Taxus. Mii'^gen. Muggen vonden wy in groter getal dan wy gewenfcht hadden; zy deden de huid met ene menigte van builen opzwellen. De Je- Juieten te Lorette 'zeiden dat het befte middel tegen de fteken van dit ongedierte was het aangezigt en de handen met vet te befmeren. Tegens de beet hielden zy koud water voor het beft, mits men 'er de wond ten eerften mede wiellche. Des avonds kwamen wy weder te Lorette terug, na dat wy de planten, die aanmerking verdienden, en die wy dezen dag gezien hadden, nauwkeurig aangetekend en befchreven hadden. L'jrette. Lorette is een dorp , drie Fr. mylen ten weften van Quehec. Het wierd byna alleen van Wilden^ tot de Hurons behorende, be- woond , welken den Koomfchen Godsdienft aangenomen heb- ben. Het dorp ligt nevens een riviertje , het welk daar met een grooc <Teraas over ene klip heen ftroomt, en enen zaag- en enen koornmo- ien aan 't gaan helpt. Voor de aankomft van den Vader Jefuiet alhier woonden de Jmerikanen in hutten, gelyk die der Laplanders:, dog „ rafusfoliis ovatisferratis,ferraturisprofundisferefubulatis, fruBurace- , mojh. Het andere dus: Cerafus foliis laticeolatis , crenato-ferratis f acu- „ tis, fruäu fere folitario. (^*) Helkborus irifolius. L o R E T T E. 1-49. Ï45 (?iOg federt hebben zy de Franjehen in 'c bouweii nagevolgd. De ineefte huizen zyn van hout , weinigen van fteen. In elk huis waren twee vertrekken , de keuken en ene kamer. In de kamer Hond een kleine (le- nen kacchel van boven mee ene yzeren plaat, volgens 't gebruik van Kanada. Nevens den wand ftonden de bedden , waar in zy met geen ander dekfel leggen dan hunne dagelykfche klederen. Ook zag hun overig huisraad 'er vry flegt uit. Men heeft hier een frai kerkje met toren en klok. De toren is puntig, enigfins hoog, en met wit of vertind blek gedekt. Deze kerk wil men hier dat enige, gelykenis heeft naar die van Santa Cafa te Lorette 'm Italië, naar welke plaats het dorp zynen naam heeft. Naaft de kerk ftaat een ftenen huis voor d£ Prie/ferSiZyndetweeVaaersJefuieten, die hier altydwonen. Menis hier even vlytig in den godsdienft als op andere Roomfchgezinde plaat- fen, en het was vermakelyk te horen hoe wel de Wiiden,eQ. vooral der- zelver vrouwen allerlei geeftelyke liederen in hunne taai zongen. De meeften dezer Hurons gaan op de wys van hunne Landslieden ge- kleed; dog de mans hebben gaam een veft aan gelyk de Franfehen. De vrouwen egter houden zig getrouw aan de wys van haar land. Het is bekend dat de voorouders dezer Wilden, by hunne bekering tot het Chrillendom , ene gelofte gedaan hebben van noit fterken drank te gebruiken. Deze gelofte hebben zy cot nog toe vry heilig onderhouden, zo dat men 'er zelden enen befchonken ziet, fchoon anders de IVilden hun leven voor den bnindewyn laten zouden. Behalven in het bouwen volgen deze Amerikanen de Franfehen in vele dingen naar. Zy planten aUen Mais. Sommigen hadden ook een weinig Weit of Rogge. Verfcheiden' hielden koeyen. Zy zetten van onze gemene Zonnebloemen (*} op de Maislanden , en doen 'er het zaad van in hunne Sagamite of Maisfoep. Hunne Mais was van een klein foort dat vry tydig ryp wordt, en een zeer aangenaam meel uitlevert. In Auguftus wordt zy ryp. De molens komen den Jefuieten toe , die voor alles wat 'er gemaald wordt geld ontvangen. Men heeft tot ene proeve in Kanada enige van de Zweedfehe winter- weit en winterrogge gezaid, want hier heeft men anders niet dan zomer- koorn , dewyl men bevonden had dat het koom 't welk men in Frank- ryk tegens den winter zait hier doodvrieft. Om die reden had Dr. Sar- raein, gelyk my de oudfte der Jefuieten vertelde, een weinig Zweefch winterkoom doen komen. Dit flaagde zeer wel, en wederftond de kou- de. De airen, 't is waar, fchenen wel zo zwaar niet als het Kanadafcb graan ; dog in gewigt wonnen zy 't wel tweemaal , en gaven een veel witter meel. Men wift niet waarom men de proeven niet vervolgd heeft. Men kan hier C*) Helianthus aimum. II. Deel. T iicur. 14$ K A N ADA. hier uit het zomcrkoom op ver na een zo wie brood niet bakken als in Frankryk uit het winterkoom. Mj^ wierd verzekerd dat het vooriaars- koom , Weit , zo wel als Rogge , oorfpronglyk hier te lande uit Ziue- ien of Noorivegen gekomen Was. De Franjehen hadden ondervonden dat het wintergraan uit Frankryk hier gebragt 's winters doodvroor, en dat het zomerzaad uit hun vaderland overgevoerd hier genen genoegza- men tj'd had om ryp te worden. En dit deed hen in 't begin Kanada voor een flegt en onbewoonbaar land aanzien. Maar eindelyk bedag- ten zy zomerkoom uit de noordelykfle delen van Europa te doen komen, en dit flaagde wel. Ik keerde den 14. terug n^-ax Quebet , makende langs den weg enige kruidkundige aanmerkingen. Nieuwe Dien avond kwam de nieuwe Gouverneur Generaal over geheel Ka~ Gouver- fiada,å& Marquis de la J onquihe ^voor de Stad, dog verfchoof zyne intrede tot den 15. zynde het daar toe dien avond te laat. Hy was den 2. Juni N. S. uit Frankryk uitgezeild , en had Ouehet niet eerder dan nu konnen bereiken , ter oorzaak van de hindemiflèn die de grote fchepen op de St. Laurence van wegens de zandbanken ontmoeten. Dezen ma- ken dat men niet dan met enen zeer g-unftigen wind de Rivier kan op- varen, moetende de fchepen zeer dikwyls wenden, en fomtyds zeer nau- we kanalen doorvaren. Behalven dat was het den 15. het feeft van Ma- ria" s Hemelvaart , dat in alle Roomfche Landen zeer ftiptelyk gevierd wordt. Dus was die dag dubbeld merkwaardig , zo wel om het feefl: als om de aankomfl: van den Gouverneur , die hier met grote plegtigheden ont\'angen wordt, dewyl hy zo veel is als Onderkoning. Des morgens om agt uur verzamelden zig de voornaamfte lieden ten huize van den Heer De Vaudreuil , die onlangs tot Gouverneur van Trots Rivihes benoemd was geworden , en in de benedenftad woonde. Zyn Vader was Gouverneur Generaal geweeft. De Marquis de la Qalisfonniere kwam hier ook , die tot nog Gouverneur Generael geweeft was, en thans op zyn vertrek naar Frankryk fliond. Hy wierd bege- leid door de voomaamfte Amptenaars. Ik was hier ook genodigd. Om half negen ftapte de nieuwe Gouverneur in een floep , die met rood doek bekleed was. Daarop wierd het gefchut van de wallen gelofl: , en alle de klokken begonnen te luyen. Alle de voomaamfte Heren bega- ven zig naar den oever om den Gouverneur te verwelkomen. By het uitftappen van de floep werd hy door den Marquis de la GaUsfonniere ontvangen. Na dat deze twee malkanderen begroet hadden , trad de Major der Stad toe , en hield ene redenvoering tot den nieuwen Gou- verneur , die door denzelven kortelyk werd beantwoord ; waarop het gefchut wederom geloft werd. De ftraat tot aan de Hoofdkerk toe was met gewapende manfchap bezet, die grotendeels uit de boi-gery geko- zen was. De Gouverneur ging te voet, gekleed in enen roden gega- ion- Q U E B E c. 1749. r47 ionneerden rok, begeleid door alle de voomaamften en ene fchaar van aanfchouwers. Zyne bedienden , in 't groen gekleed , gingen met het ge- weer op fchouder vooruit. Aan de deur der Hoofdkerk w^erd hy door den BifTchop aan 't hoofd der Geeftelykheid ontvangen. De Biffchop was in zyn plegtgewaad , hebbende den myter op het hoofd , en den Biffchoppelyken (ïaf in de hand. Sommige Priefters waren in witte mishembden , anderen in lange nüsrokken gedoll. Na dat de BilTchop ene korte redenvoering gehouden had, gaf hy den Gouverneur een zilve- ren Chriftusbeeldrte kullen, het welk door eenen Priefter op enen langen Hok gedragen werd, wordende die Priefter door twee anderen begeleid, welken ieder ene brandende wafchkaars in de hand hadden. Daarop ging de Blflchop met de Geeftelyken vooruit naar het Koor ; de bediende» van den Gouverneur volgden, den hoed op 't hoofd, en 't geweer op fchouder. Het laatft kwam de Gouverneur zelf met allen die hem ver- zelden. Toen het Koor begon bleven de nieuwe en de oude Gouver- neur voor enen met rood bekleden ftoel ftaan , waar zy gedurende d© gehele INIis, die door den Biflchop zelven verrigt werd, bleven. Uit de Kerk begaven zy zig naar het Slot , waar de voomaamfte Heren hy- eenkwamen om hunne pligtplegingen afteleggen. 