Verhandeling Over den Nederlandschen Versbouw
Diezelfde overeenstemming van eigenaardigen klank en rhythmus vindt men in de volgende plaats van HELMERS, in zijn gedicht Het Haarlemmerhout (Nagel. Ged. (blz. 49): Maar, heilige eenzaamheid, de Dichter is ’t vooral, Die in uw heiligdom zich losscheurt van ’t heelal. Zoo hij een kus bezielt, een zuchtje ’t aanzijn geeft, — 334 — Dan huppelt vers en maat, dat als de Zefir zweeft, En omdanst op den keur van kruid en bloemwaranden ; Of stelt de weemoed hem de citer hier in handen, Dan, teedre nachtegaal , kermt hij zijn Itys uit, Of, droeve tortel, die haar vaderlooze spruit, Op 't onverdachte nest, door vooglaars ziet gegrepen, Hoort ge in zijn treurig vers zijn treurge zuchten slepen. Al wat zijn oog aanschouwt, is voor zijn geest een beeld, De zilvren Sparenvloed, die aan zijn zijde speelt, Is hem het beeld der ziel, nu kalm, dan opgevaren; Wil hij u schokken, u verbrijzlen door zijn snaren, Dan schiet hij bliksems uit, en 't donderend gebrom Dreunt, domlend, dof en doof, door 't oor in verzen om. Slaat hij, hij Mavors! de aarde, als hagels 't graan, te pletter, Dan klikklakt schild op schild, bij schreeuw en staalgekletter. De nabootsing des donders alleen schijnt ons hier niet ge- heel vrij van eenige gemaaktheid. Omtrent den rhythmischen bouw van nabootsende verzen komen velerlei kunstmiddelen in aanmerking, waarover wij hier niet in ’t breede hebben te handelen; doch waarvan wij toch enkele met aanhaling van een voorbeeld willen voor- dragen. 1. 't Eigenaardig aanwenden van lichtere of zwaardere syllaben. Zoo als BILDERDIJK in zijn epos: Voer, voer mij d’afgrond door en hoogste hemeltinnen Waar de aadlaar van het zwerk de wieken druipt, en geef Den zanger vleugelen waarop hij zeker zweev’. (I. 40.) Waarop Da Costa niet alleen zegt: » Zwierig en kracht- vol is het overloopen van den eersten in den tweeden dezer regels: En geef den zanger”; maar ook er bijvoegt: » niet minder is 't vallen van den vollen toon op de eerste lettergreep van: vleügelen, waardoor eenigermate de uitspreiding der pennen wordt nagebootst.” 2. Het enjambement. Zoo zingt dezelfde dichter: Die hof... Waar nog des levens boom zijne appels, maar de tronk Der kennis bladers en onvruchtbre bloesems schonk, Sints 't doodelijk vergrijp der Oudren, door zijn vruchten Verlokt. — 335 — De commentator van dit epos voegt er bij: » Sints het doadelijk vergrijp der oudren, wier val de versbouw eenig- sins uitdrukt-door het sluiten van den zin bij den eersten voet van z. 104: door zijn vruchten Verlokt.” 3. Het aanschouwelijk maken van ’t voorgedragen voor- werp door eene geschikte woordenkeus, waartoe men ‘t Phrygia agmina circumspexit van VIRGILIUS te brengen heeft, en 't Helmersche Zeegewesten op te sporen Op de onafmeetlijkheid der wateren verloren. 4. Het trimeter in 't alexandrijnsch vers, en dergelijke andere kunstverdeelingen en sneden van 't hexameter, enz. Het fiere Hanoch, / ’t oudst der burchten,/stak het hoofd In ’t uiterst Oost omhoog, van d ochtendgloed gestoofd. Eindelijk kan, behalven door den klank der woorden in den eigenaardigen gang der verzen, de nabootsende Harmony bevorderd worden door de verlenging of ver- korting van de maat: hare overeenstemming met het gevoel of de schildering des dichters straalt in de volgende aanhalingen door. | MILLEVOYE sluit zijn tafereel van den stervenden Dichter met dezen vierling : Le poète chantait, quand sa lyre fidèle S’ échappe tout-à-coup de sa débile main; Sa lampe mourut et comme elle Jl s’eteignit le lendemain. Het volgende van HELMERS aan WODAN is mede zeer gelukkig: ’t Walhalla opent zich; hij komt, de God, hij komt. Ziet de oorlogskar verdelgend naderen: Hoe ruischen, kletteren de raderen ! Het geestenheer verstomt. Ten slotte volge uit Wrrnuys' reeds aangehaald gedicht — 336 — (het Wapen van Heusden) de nabootsende schildering van . de spinnende koningsdochter, waarin men, als in een hollandsch huislijk tafereeltjen, gaarne de uitvoerigheid der kunst nagaat: Het wiel was rood, de kop had kleur, De klos, in ’tsnelle slingren, Zwol van een fijnen purperdraad, Gegleden door haar vingren. Haar kleine voet drukte op de treé, En trad en trapte rustig. Bij ’tsnaargesnor van ’t snerkend rad Verhief haar stem zich lustig: Rep u, snarrend, snorrend rad! Rep om de as u ras in °t ronde! Draden spin ik, Linnen win ik; Linnen voor trezoor en sponde. Snorrend radje, rep u wat! § 13. Over de muzikale Dichtkunst. De Toonkunde der letters, waar de spraakmelodie uit voortvloeit, is eene studie den dichter onontbeerlijk; onein- dig veel kan 't opmerkzaam lezen der werken van goede, van vloeiende dichters, die practische school des gehoors, hier ’t zijne aan toebrengen; vooral 't lezen van oudere dichters, die, wij aarzelen niet het te zeggen, op den voorgrond moeten staan; en in dien zin is 't geoorloofd te zeggen wat vroeger gold: » De oudste zijn de beste poëten”. Het gedeelte van KINKERS Prosodia, dat over de spraakmelodie en 't geen daaruit voortspruit handelt, is allesins merkwaardig, en verdient ten volle den lof, aan dien geleerden prosodist onbepaaldelijk gegeven, maar dien wij niet veel verder dan tot dit gedeelte en zijne aanmer- kingen over den gewoonen versbouw durven uitstrekken. Wat wij hier zullen voordragen is van kleinen om- vang, en zoo beknopt mogelijk, ten minste ten deele, aan den organist ROBBERS ontleend. Het betreft hoofd- — 337 — zakelijk de muzikale Dichtkunde in verband met de Toon- zetting (1). | Men kan de woorden onzer taal in muzikale en onmuzikale onderscheiden : de muzikale kan men verdeelen naar hunnen toon of klank, en naar hunne uitdrukkende overeenkomst met de Muzyk. Niet alleen de woorden, maar ook de let- ters zijn minder of meer, en sommigen zelfs geheel onge- schikt voor. den zang. De hoofdregel aangaande de letters is, dat zulke voor den ` zang ongeschikt zijn, die bij de uitspraak den mond doen sluiten. De i en ¿ moeten bij den aanvang eener syllabe vermeden worden, daar zij, de tong tegen 't gehemelte doen krommen, en alzoo dit uitwerksel te wege brengen ; hetzelfde geldt ook ten aanzien van de lipletters, zoo als de blazende u en v. Het komt in de Zangmuzyk minder op enkele klinkers, dan op de tweeklanken aan, gelijk daar zijn au, ai, oe, ou, die een onaangenaam geluid verwekken; dat dit ook met de drieklanken aau, eeu en oei het geval is, spreekt van zelf. De verhardende uitlating of inkrimping van letters, ’t zij vóór of achter °t woord, vermijde men; de uitspraak van dat’k of dat’s bij de zangvoordragt in da'k of da’s volgens sommige dialecten te veranderen, is in de meeste gevallen onvoegzaam. Doch welke woorden, op zich zelve beschouwd, mag men bij voorkeur voor muzikaal houden ? De Muzyk bemint de woorden, die eenigen hartstocht uitdrukken, en voor nabootsing vatbaar zijn, als: smart, liefde, vrees. Ook die welke zichtbare bewegingen afschil- deren, als: jagen, huppelen, strijden, zweven, en die welke tijd en duur, hoogte en diepte afmalen, als: klimmen, dalen, ` traag, snel, verheven, laag. (1) Tweetal proeven van verhandelingen over de Muzijk als beel- dende kunst en de muzikale Dichtkunde, in verband met de compositie van Zangmuzijk, door Ropers, organist der Groote Kerk en klok- kenist der stad Rotterdam (zonder jaartal). Dit werk bevat vele goede regelen over: de samenstelling van zangmuzijk , door ligt bevatbare voorbeelden opgehelderd. — 338 — De Muzyktaal is die der hartstochten: zij moet op het hart werken, en daartoe eenvoudig zijn; de Zangmuzyk eischt natuurlijke, vloeiende poëzy, wier woorden den koor- der streelen. Bij het samenstellen der verzen houde men de volgende regelen in ’t oog: 1. Zal de Poézy geschikt zijn voor de toonzetting, dan moeten hare rusten met de Muzyk volmaakt overeenkomen. Als de dichter in 't 1ste couplet gezegd heeft : Nederland! Nederland! erf onzer vadren. is het niet mogelijk dat dezelfde melodie kunne dienen voor het 2de couplet, wanneer hij däärin uitroept: Heilige moeder, neem aan onze hulde! en voor een 3de couplet, waarin hij verzekert : Vreemdling, dat stipje . . . ja, dat is ons Neérland. Voor elk dier verzen wordt eene afzonderlijke melodie vereischt, opdat niet de beide kunsten, in plaats van elkander te ondersteunen, elkander belemmeren. 2. Nooit mogen de zinscheidingen van den eenen regel op den anderen worden overgebragt (geönjambeerd), zoo als in 't volgende couplet : Die Noord- en Zuiderbelgen Als lang gescheiden zonen Van één geliefd gezin Hereende, en blijft betoonen Gelijke zorg en min. Het is den toonzetter niet mogelijk in zulke langgerekte zinnen, waar nog een tusschenzin door heen kronkelt, eene goede, met het vers samenstemmende melodie te zetten, zonder dat de Poézy of de Muzijk er door verlieze. Om dezelfde reden dienen de zinscheidingen niet langer te zijn dan 8 of 9 lettergrepen. — 389 — Na den vierden voet moet eene rust volgen, om den zanger gelegenheid tot ademhaling te geven: zoo strekt ook de dichtkundige rust in zesvoetige verzen om ’t spraakvermogen des voordragers geen geweld aan te doen. De alexandrijnen zijn daarom weinig geschikt voor Zangmuzijk; ten minste mag in die welke er voor bestemd worden, de gewoone halfsnede (césure) niet worden gemist, opdat de toonzetter die ‘lange regels in hare gedeelten kunne splitsen. Men vergete nimmer dat de prosodie der Muzijk niet te lang uitgestelde rusten vordert, om de melodie bevattelijk te doen worden. Het ontbreekt Nederland aan geene zangerige dicht- werken. Wij willen ons bij een enkel stukjen bepalen, getrokken uit eene Cantate in de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, in 1809 te Amsterdam uitgevoerd. Het vol- gende is een choor van landlieden: Ja, heil, ja, heil zij haar (1). Ons , veldelingen , Ons past dit te zingen, Langs heuvelklingen , Waar spruitjes nu dringen Uit heiden en zanden eerst ledig en naar. Ja, lof, ja lof zij haar! De heldre vlieten, Die murmlend zich gieten Door lis en rieten, Die landstroompjes schieten , Nu vlugger bij ’t klinken van veldpijp en snaar. Ja, lof, ja, lof zij haar! Zij stemt schalmeijen In vrolijke weién, Daar dartele reijen Haar bloemkransjes breiën, En slingren die, dansend, om 't groenend altaar. (1) Men brenge echter dit vers niet al te gutturaal uit; anders zou men ’t, even als dat van Torrens’ volkslied : Verhoor dien hooggestegen kreet. alles behalven zangerig maken. — 340 — In dien zang van Loots, wel waardig door eenen BERTELMAN op muzijk gebracht te worden, kan men de door ons aangestipte regelen bevestigd vinden: zoo waar is het, dat de ziel van den echten dichter het welluidendste speeltuig is (1). - (1) Met vrucht kan men lezen een artikel van War, geplaatst in het Magazijn voor Schilder- en Toonkunst, ade stuk, getiteld: ` Is de nederduitsche taal min dan andere talen voor den zang geschikt ? EINDE VAN HET EERSTE DEEL. VERHANDELING OVER DEN NEDERLANDSCHEN VERSBOUW, VOOR Me. PRUDENS VAN DUYSE. BEKROOND IN DEN JARE 1851 DOOR DE TWEEDE KLASSE VAN HET KONINKLIJK-NEDERLANDSCHE INSTITUUT VAN WETENSCHAPPEN, LETTERKUNDE EN SCHOONE KUNSTEN , EN ‘UITGEGEVEN DOOR EN VOOR REKENING VAN HET GOUVERNEMENT DER NEDERLANDEN. TWEEDE DEEL. DE TE ’S GRAVENHAGE, pu MARTINUS NIJHOFF. 1854. egenen GEDRUKT TE ’S GRAVENHAGE TER ALGEMEENE LANDSDRUKKERIJ. VOORBERICHT. © Hen beroemd nederlandsch geleerde heeft, een paar jaren geleden, gezegd: » Men heeft gesproken van ondersteuning , van bescherming der wetenschappen, en de oude latijnsche spreuk laten weérklinken: Honos alit artes. In die spreuk ligt een goede zin, dien ik acht en eerbiedig; maar ik zal ` het onverbloemd zeggen: ik houd het voor een armzalig denkbeeld, eigen aan andere tijden, dat de wetenschap niet kan bloeien dan van Staatswege gevoed. Ik stel de wetenschap hooger (*)”. Ik erken gaarne, dat zulk eene voedstering geene conditio sine qua non is van den bloei der wetenschappen; maar `t is toch eene waarheid, dat zij den beschermer en den beschermde samen vereert, en vooral in de vakken van minder geniale wetenschap en geleerdheid dikwijls nuttig, en somtijds noodzakelijk is. Zulk eene voedstering heeft de eeuw van AUGUSTUS, van Leo X ex van Lonewisx de Groote met hunnen naam — (1) Te voegen vóór het Eerste Deel. (2) De heer THORBECKE, toenmaals Minister van Binnenlandsche Zaken; in de Tweede Kamer der Staten-Generaal. IT doen bestempelen; en ten allen tijde zal zij vorstelijk worden genoemd, en voor 't volk hare nuttigheid en voor den Vorst en den Staat hare grootheid hebben. Wel is waar dat de ouden, die de spreuk : Gunst voedt kunst- gaarne aanhaalden, ook zongen: De spoorslag van den roem is onuitspreekbaar machtig (1); maar er zijn welenschappelijke ondernemingen en kunst- pogingen, waartoe de opwekking van bevoegde mannen ons moet aansporen, en de hand aan `t werk doet slaan, zelfs wanneer men wanhoopt aan `t gelukkig volbrengen van de opgedragen taak. Van dien aart was voor my de in 1848 verschenen uitschrijving der Verhandeling over den nederlandschen Versbouw, op den titel van dit werk vermeld. Ik bezat destijds nog een vaderlijken kunstvriend in den door Holland bekroonden lofredenaar van BoERHAVE, den nederlandschen oud-professor KESTELOOT, van Nieuwpoort. Die achtbare grijsaart, destijds de eenige Vlaming als letterkundige door eene hollandsche maatschappij omlau- werd, wekte mij tot mededinging in den prijskamp vant Instituut op. Het zou hem een bijzonder genoegen wezen, zeide mij BILDERDISKS oude vriend, een Vlaming door € Instituut der Nederlanden aangemoedigd te zien. Zijn hoop is bekroond geworden met den uitslag , dien hij-alléén mij durfde voorspellen, terwijl alles mij-zelven dien uit- slag deed betwijfelen. (1) Immensum gloria calcar habet. \ HI Sedert is Keste oor onfslapen en het Instituut der Nederlanden heeft opgehouden te bestaan; doch beide leven, althans voor mij , in `t goede voort dat zij gesticht hebben. Zoo vallen voor het stael de rype halmen neêr: Ons voedt het kostbaer graen; de plant bestaet niet meer (1). Het historieke der bekrooning, aan mijn werk ten deel gevallen, komt hierop neder. Mijn geachte vriend ScHinkeL (de vaderlandsche oud-drukker, voor Cosrers eer zoo bezorgd) liet, op mijn verzoek, mijne onvoltooide verhandeling ten vereischten tijde aan de Tweede Klasse geworden, met verzoek om eene tijdsverlenging voor den prijskamp; en vermits er geen ander werk was ingekomen, werd dat verzoek gereedelijk bewilligd. Ook bij de tweede inzending mijner nu voltooide ver- handeling bleef ik zonder mededinger. Die omstandigheid wekte in mij slechts de overtuiging op, dat ik. bij `t aan- vaarden van dien zwaren arbeid, meer aanspooring en aanmoediging dan andere bekwamere schrijvers had mogen genieten, en uit dien hoofde aan de zinspreuk van Huyerns, tot motto voor mijne verhandeling aangenomen, eenigeins getrouw was gebleven. Er waren drie rechters tot beoordeeling van het werk benoemd, mannen in de kunst- en geleerdheidswereld met roem bekend: de heeren VAN ‘s GRAVENWEERT, VAN LEN- NEP en DA Costa. Met eenparige stemmen werd mijne verhandeling door hen de uitgeloofde lauwer waardig gekeurd. (1) In mijne Vaderlandsche Poe:y, D. IE, blz. 28. IV Hollands groote redenaar, de voorzitter van 't eerste nederlandsch lettercongres in Belgie, de hoogleeraar DES AMORIE VAN DER HOEVEN, deelde mij, als secretaris der prijsuitlovende Klasse, mijne bekrooning mede, die hare laatste handeling uitmaakte. De gelukwensch, mij door Zijn Hoog Eerwaarde daarbij toegebracht, herinnerde mij, ofschoon op verre na geen kunst-Cesar, aan het oude: Monturi te salutant. Die gedachte temperde zeer mijne tevredenheid. De verslagen van heeren beoordeelaren werden mij mede- gedeeld. Ik had ze strenger te mijnen opzichte gewenscht: zij bevatteden weinig of geene terechtwijzingen, en de meeste dier weinige wenken maakte ik mij ten nutte. In DA Costa's verslag komt eene zinsnede voor, die ik minder tot mijnen lof, dan tot mijne verschooning aan- haal. o Het zal den Schryver der Verhandeling niet mogen benadeelen, dat hij in zeker opzicht eer te veel dan te min heeft gegeven, als wanneer hij b.v. in den ijver zijner betrachting van het uitgebreide veld der Poëzy een in zich zelf zeer belangrijk, maar hier ter plaatse niet bijzonder gevorderd hoofdstuk geeft over dichterlijke vrij- heden, ook in het gebied der eigenlijk gezegde Versificatie.” Terwijl in VAN Lenners verslag de volgende aanmer- kingen voorkomen, die te merkwaardig, te gegrond zijn, om hier niet afgeschreven te worden, te meer daar zij tets wat mijner verhandeling ontbreekt aanvullen. n Waar de schrijver over rijmelooze verzen handelt, had meer dan eenige andere taal het Engelsch hem ruime stof kunnen leveren om te bewijzen dat en in welke gevallen het rijm met goed gevolg ontbeerd kan worden. Daar ook, y waar hij klaagt, dat de Nibelungsche en middelneder- landsche rhythmische poëzy door de metrische [of accentieve] geheel verdrongen is, had hij met goed gevolg en in de eerste plaats op die engelsche dichters kunnen wijzen, bij wie juist het rhythmus alles is en die er zoo gelukkig partij van trekken. o Bestaan er zangen welluidender, zangeriger dan die van Moore? En toch, even als in die van STARTER, zou men er dikwijls vruchteloos een bepaald metrum in zoeken, ‚en moet men er alleen `t rhythmus bij in toog houden. „n Is er iets fraaier dan in Byrons Parisina het geheel onmetrische: But it is not to list to the waterfall That Parisina leaves the hall. n Even als bij de genoemde dichters, vindt men bij den landdichter Burns en bij den poëet laureaat TENNYSON het rhythmus der middeleeuwen terug, maar thans tot vol- komenheid gebracht.” Ten gevolge van de ontbinding des Instituuts nam het Staatsbestuur der Nederlanden de verplichtingen uit het jeu der Tweede Klasse voortspruitende op zich, en tot de uitgave der Verhandeling werd door hetzelve besloten. Hier kwam mij eene bijzondere omstandigheid bij te stade: aan ⁊ hoofd der Staatsdrukkerij, belast met die uitgave, staat een dienstvaardig geleerde, de dichter Wıruuys; veel ben en blif ik hem verschuldigd. Doch er is iets beters dan de uitdrukking mijner dankbaarheid; iets waarop het mij tot vriend geworden oud corresponderend lid der Tweede Klasse van `t Instituut recht verworven heeft: namelijk de bewust- VI heid, dat kij gedienstig de hand heeft toegereikt aan den Vlaming, die getracht heeft aan `t nederlandsche letter- vaderland een blijk zijner letterliefde te geven, en ware $ mogelijk na te laten. Over `t werk zelf heb ik weinig te zeggen; en had dit voorbericht geen andere beweegreden dan om dádrover te spreken, het had dan zonder groot verlies achterwege kun- nen blijven; maar ik had er plichten bij te volbrengen. Men vergunne mij over `t werk, voor ik deze regels af- breek, slechte een enkel paar aanmerkingen. Bij het veelvuldig aanhalen van dichters, heb ik dik- wijls den eersten den besten, die mij òf mijn geheugen òf over lange jaren gemaakte aanteekeningen aan de hand gaven, tot voorbeeld genomen. Er is geen twijfel aan, had de Voorzienigheid mijne wieg en haardstede in Hol- land gevestigd, die citaten zouden meer voorbeelden van andere groote hollandsche dichters, vooral van nog bloeiende groote meesters, behelsd hebben. Wie kan, wie durft er hunne verdiensten miskennen ? Doch men vergete met, dat die citaten van verzen, meestal enkel tot staving der voorgedragene regels of aan- merkingen worden aangehaald. Ook schrijve men mi, uit hoofde van veelvuldige aanhalingen uit HELMERS en Ferrum, geene overdrevene vooringenomenheid voor die dich- ters toe: 217 behooren tot degenen, die over lange jaren, met TOLLENS, mij `t eerst in handen kwamen, die ik dus t eerst beoefend heb, en als de weldoeners mijner jeugd mag beschouwen. Ik leg die bekentenis gaarne af nop een tijdstip, dat beide [eerste] misschien wat te zeer achter VIL de bank liggen”, zoo als een der beoordeelaren mijner Fer- handeling schrift. Ook in meer ondere opzichten dan dat van rijker ver- scheidenheid in de keuze der voorbeelden had dit werk bej mijn verblijf in Holland kunnen winnen: hoe vele kulp- middelen toch aan boekgeleerdheid , ja, wil men boeken- kennis, mis ik, de maar al te stellig van `t geleerde Holland afgescheiden, eenigsins op mij zelven staande Vlaming! Doch ik heb gepoogd wat ik mocht, en gegeven wat ik kon. De tweede en laatste aanmerking, is deze: mijn lim- burgsche vriend DAUTZENBERG , te Brussel, heeft eene Beknopte Prosodia der nederduitsche tael witgegeven, die 26 blz. in-8°. beslaat, en ten jare 1850 in 't antwerpsch tijdschrift het Taelverbond werd opgenomen. Die Prosodia is naar Heyse bewerkt, welken ik mede in het tweede deel dezer Verhandeling op't spoor heb gevolgd; doch beide onze bewerkingen loopen nog al sterk uiteen. Enkele andere noten en terechtwijzingen zullen het best achter het tweede deel hunne plaats vinden. Het ga der nederlandsche Letterkunde wel onder een Staatsbestuur, dat een vaderlandsch belang gesteld heeft in het verspreiden van mijnen arbeid ! — — — — ben. el - TAFEL, EERSTE DEEL. VOORBERICHT. VOORREDE « « ee © « « « « . Bi. ı EERSTE DEEL DER VERHANDELING. EERSTE HOOFDSTUK. GESCHIEDENIS DER OUDE VERSMAAT. § 1. Geschiedenis der middennederlandsche  . . . » TWEEDE HOOFDSTUK. GESCHIEDENIS VAN DEN OVERGANG TOT EN INVOERING VAN DE NIEUWE VERSMAAT. § 1. Invoerders en  VAN Hour (1575). . . a s  ©  42 43 45 46 I § 2. Schrijvers over het Rijm. CASTELEYN (1548). . . 2 . . « . « Blz. 50 De Amsterdamsche Rederykkamer  voortzetters der rijmlooze verzen. BELLAMI . a. e e s o o oo’ o o » 67 Van WALRÉ. e e e e © © © è o » 68 § 5. Mengeling van rijmende en onrijmende verzen. PETRONELLA Moens (1798-1831). . . . » 68 LEDEGANCK « +, 2 s s «© © eee» 70 ANDRE VAN HASSELT. . . . 2 . . mn 71 LULOFS. . . 2 e «© «© «© «© © een 71 DERDE HOOFDSTUK. GESCHIEDENIS VAN DE METRISCHE VERSMAAT . . » 7 KERKHERDERE (begin der xvurde  . 0 2 « » 82 H. VAN ALPHEN. . … 2 2 «© «© «© « «© » 85 BELLAMI « ee 2 2 2 + o + n 87 VANDER WOORDT. x 2 2 2 © © « » 89 STRICK VAN LINSCHOTEN. . e  2 2 2 e © ~ » 95 IMMERZEEL en Tex Hoer (1813 en 1827). » 97 CORNELISSEN (1815) . . © . « . « . » 100 LULOFS. . « © «© «© © «© «© © © « e » 102 Pu. DE KANTER. à . « - 2 e. » 104 D. Cracco . © eee mn 105 BORMANS. . 2 2 «© © © «© «© «© «© mn 106 DAUTZENBERG . . 2 e + s e © «© pn 107 TWEEDE DEEL DER VERHANDELING. EERSTE HOOFDSTUK. OVER DEN OORSPRONG VAN DEN PO6TISCHEN STIJL EN DE BETEEKENIS DER WOORDEN: PROSODIA, METRUM, RHYTHMUS . « e + « + « « « Biz TWEEDE HOOFDSTUK. OVER DEN OUDHOOGDUITSCHEN VERSBOUW à . . » DERDE HOOFDSTUK. OVER DEN RHYTHMUS DER NEVELINGEN . . . . » ’ VIERDE HOOFDSTUK. OVER 'E DIETSCH MIDDELEEUW-VERS. § 1. Over deszelfs scansie in 'talgemeen . . » § 2. Over de arsis. e « «© © «© e » § 3. Over de thesis. - . . 2 2 2 D 84. Over den voorslag . . ..-... » § 5. Over de cesuur of rust . ..... » § 6. Elisie of versmelting, en hiaat of gaping. » § 7. Woorden van vreemden oorsprong. . « » § 8. Ende, ofte ENZ. e e a è «© è «© © © ) § 9. Over de aansluiting. . « e . e s « or § 10. Over het dietsch middeleeuwsch rijm. . » § 11. Over de lyrische dietsche middelecuw- VELZEN + «© e © © è è © © + è ev H VIJFDE HOOFDSTUK. OVER  . . . e « ns n § 4. Over de dubbele rijmen . . . e.. » § 5. Over ’t assonante rijm. . . x .  IH 111 119 129 143 146 351 153 155 158 158 159 160 162 164 171 181 190 201 203 206 216 IV ZESDE HOOFDSTUK. OVER DE RIJMELOOZE VERZEN » . . . « . . Dis, 227 ZEVENDE HOOFDSTUK. OVER DE RHYTHMISCHE EN RIJMENDE VERZEN, § 1, ’t Alexandrijnsche vers in `t algemeen. . » 243 § 2, Bedenkingen tegen den alexandrijn. Na- dere beschouwing van denzelven . . . » 246 § 3. De cæsuur in de middenrust. Dóórloop aldaar. © e «© © © « © © © « © «© n 266 § 4. Ineensmelting (elisie, synalæpha) . . . » 270 § 5. De oversprong. . . ° » 272 § 6. Decasyllaben of vijfvoetige samben ( al of niet rijmloos) > . . . . » 2 + « » 279 § 7. Trochaïsche decasyllaben . . . «  Over de stance . . 2 « « . o « «  HOOFDSTUK. , AART VAN ONDERSCHEIDENE  versmaten en vers- voeten. , . ae © «© pn Lë NEGENDE HOOFDSTUK. ALGEMEENE VEREISCHTEN DER VERZEN. 1. Welluidendheid . . … oe + «© « « «Blz. 31 § 2. Over den vloeienden of stroeveren gang der verzen. » . e s « © © © © + » 48 § 3. Over den verschillenden verzentrant . . » 51 TIENDE HOOFDSTUK. OVERZICHT VAN ENKELE PROSODISTEN. ARNOLD MOONEN . e a e . + + P 71 VERWER « e « … e eee e...» 78 VAN ALPHEN. e e s e s o o + + ew » 75 VAN DER Woorn e e + 8 © + + e >œ » 80 STRICK VAN LINSGHOTEN. . . + > wv n 80 HESSELINK e . oœ D e œ e D e è oœ ” 81 ELFDE HOOFDSTUK. OVER TOON EN MAAT . x > «© © è «© © > + » 89 TWAALFDE HOOFDSTUK. OVER DE METRISCHE VERSMAAT (PROSODIA). § 1. Over de Metrische versmaat in'talgemeen. » 99 § 2. Beknopte Prosodia. . . .. « . « » 108 De Metrieke - » « « «© « © + « » 109 Van de Versvoeten. + «© . « « « … » 119 A. Tweesyllabige voeten.  en de verssoorten. . . . » 123 A. Eenvoudige verssoorten, die uit . gelijkaardige voeten bestaan. . . » 125 DERTIENDE HOOFDSTUK. METRISCHE VERSMATEN. Epische versmaten. § 1. Hexameter. . . 2 2 2 . pn 135 ge EE VE § 2. Pentameter.. Lyrische versmäten. A. Sapphicum. . e 2 2 « «© © à B. Asclepiadische strophe. . . . .. C. Alcaïcum ou. VEERTIENDE HOOFDSTUK. OVER DE DICHTERLIJKE VRIJHEDEN. § 1. Aanmerkingen over de dichterlijk vrij heden. © 2 s 2 2 « 0 e’. Dichterlijke eigenschappen, Nieuwe woorden e D H e ‘ H e D D § 2 Verouderde of ongewoone woorden. -.. ‘ § 3. Over de bastertwoorden en bastertuit- gangen Li & $ ® e WW 8 e e .$ 4 Over de geslachten der substantiva. .. § 5. Over de buiging der naamvallen. . .. § 6. Meervoud der substantiva voor ’t enkelvoud $ 7. Over ’tgebruik van samengestelde voor enkele werkwoorden en omgekeerd.. § 8. Over de voorzetsels der werkwoorden.. § 9. Over de tijdvervoeging, deelwoorden en wijzen der verba. . x e . 2 … «©. § 10. Over de uitwerping (syncope) . . ». § 10*. Over de ineentrekking (crasis of syncope). § 11. Over de afkapping {apocope) . « . « § 12. Letterwisseling (methathesis). - . ... § 13. Over de achteraanvoeging (paragoge).. $ 14. Over de invoeging (epenthesis) . « .. § 15. Van het overtollige (pleonasmus). § 16. Over de uitlating (ellipsis) .. § 17. Over de adverbia met een pronomen re- lativum. . . . e.. v $ 18. Over al de en alle de 155 156 163 164 165 166 168 169 170 171 177 179 181 183 188 191 194 197 201 202 § 19. Over de smelting (elisie) . . » . . . Biz. 202 $ 20. Over de woordsplitsing. . © . . . « » 203 § 21. Over de omzetting der woorden. . . . » 204 § 22. Over den uitgang baar. . . « . . « » 209 VIJFTIENDE HOOFDSTUK. OVER DE MAAT DER OUDE NAAMWOORDEN . . . » 215 ZESTIENDE HOOFDSTUK. | UITHEEMSCHE DICHTVORMEN. § 1. Spaansche dichtvormen. Het Sonnet . . » 221 § 2. Italiaansche dichtvormen. A. Ritornel. , 2 2 « « « © «© » 225 B. Tersine . . « « 2 « o « « » 226 C. Sestine . . 2 © © © « o « » 229 § 3. Fransche vormen. . © 2 e . + « « » 232 A. Refreinen. . 2 2 « « « e  . . « » 240 D. Schaperslied (madrigal). . . . » 241 § 4. Oostersche vormen . . . « e e « « » 242 § 5. Arabische Makamen. . . . 2 « « . » 242 § 6. Indiaansche vorm. . e e s è « « « » 245 § 7. Malayische vorm. . . . . e e e « » 246 AANTEEKENINGEN. © è s e 2 2 © © + + « » 251 ACHTSTE HOOFDSTUK. Aart can onderscheidene Maten. Ide D, ACHTSTE HOOFDSTUK. AART VAN ONDERSCHEIDENE MATEN. § 1. Over de keus der Voetmaat. Ten allen tijde is 't als een hoofdvereischte in de Dicht- kunst beschouwd, die Voetmaat te kiezen welke voor de behandeling van 't gekozene onderwerp het best of beter dan eenige andere passe. In alle stukken, voorname- lijk in die voor den zang geschikt, gelijk de Ode, komt deze keuze vooral in aanmerking. Men zie de lierzang- dichters bij de verschillende volkeren: verscheidenheid in den toon van het onderwerp brengt telkens de Maatver- scheidenheid mede. Het is bekend, dat HoraArrus de alcaische en saphische versmaat bijzonderlijk beminde; en als men nu de Oden nagaat, waarin hij den voorkeur aan ALCEUS of SAPHOOs lier heeft gegeven (1), dan zal men zich licht overtuigen, dat de hoofddenkbeelden die er in heerschen van onderscheiden aart zijn; dat, over 't alge- meen, naarmate het onderwerp grootsch of bevallig is, kracht of zachtheid vordert, de eene of de andere dier maten door den Venuzijnschen zanger is uitgekozen. Wat oneindige verscheidenheid vindt men niet in de (1) » Wenn Honaz am höchsten steigen will, so wählt er die Alcaeen; ein Syllbenmasz, welches, selbst fur den Schwung eines Psalms, noch tönend genug ware”, zegt Kıorstock, in zijne aan- merkingen Von der Nachahmung des griech. Syllbenmasses im Deut- schen, bij den Messias gevoegd. Men leze de geheele plaats, waar ook over de saphische maat en andere maten door dien gelukkigen nabootser en, dorst ik ’t zeggen , naschepper der Grieken aangewend, wordt gehandeld. — 4 — dichtwijze der psalmen door VONDEL, al moge dan ook elke Odetrant er niet even gelukkig van zijn (1). Van ALPHEN heeft met reden gezegd: » Elke hartstogt heeft haren toon, en het is vooral noodig, dat voor de dichterlijke voorstellingen eene goede keuze van de Vers- maat plaats hebbe. Men neme ook alles in acht, wat ons de taal geven kunne, dan zal men wellicht nog zijn oogmerk missen door een verkeerden verstrant te gebruiken. » Zijn verstrant te veranderen, wanneer de natuur van het onderwerp zulks vereischt, is eene wijze van handelen, die ik geene dichterlijke vrijheid mag noemen, maar eene volstrekte noodzakelijkheid ; zal men willekeurige schoonheid aan willekeurige regelmatigheid niet opofferen (2). " De keuze der Maat staat in een innig verband met de bij- zondere harmony, dien de aart van 't behandelde onderwerp vordert: in een lierzang derhalve, om ons daarbij te bepalen, is de harmony eene hoofdverdienste, en deze zelve vordert de ontwikkeling van een eigenaardigen strophenbouw. La Harrr heeft ook de verdienste van J. B. ROUSSEAU in dat opzicht doen opmerken; en daar bij ons de rhyth- mische lierzang zich in den kring der fransche prosodia beweegt, kan ’t geen hij van dien bijwijlen grooten dichter zegt, zeer wel door onze zangers benuttigd worden: - » ROUSSEAU possède au plus haut degré cet heureux don de l'harmonie, l’un de ceux qui caractérisent plus par- ticulièrement le poète. On en peut juger par les rhythmes différens qu’il a employé dans ses psaumes, et toujours avec le même bonheur : Seigneur, dans ta gloire adorable Quel mortel est digne d’entrer ? (1) Gelijk alle goede dichters, bezat Jeremias og Decken die hebbelijkheid. Van hem getuigt Brouerius van Nivex: » Ook hij verstont zich der zangmaten meesterlijck, en wisselde naer vereisch van tijt en voorwerp van snaren , dat van outs voor roemwaerdigh gerekent wiert, en nog hedendaeghs bij dichtkundigen in eere gehouden wordt” (uitgave in-4°, van pe Deckers Rijmoefeningen). (2) Dichtkundige Verhandelingen; Utrecht 1782, blz. Lxxv. — 5 — Qui pourra, grand Dieu, pénétrer Ce sanctuaire impénétrable , Où tes saints inclinés, d'un oeil respectueux, Contemplent de ton front l'éclat majestueux ? Ces deux alexandrins, où l'oreille se repose après quatre petits vers, ont une sorte de dignité conforme au sujet. La strophe de dix vers à trois pieds et demi, l’une des plus heureuses mesures qui soient du domaine de lOde, a deux repos où elle s'arrête successivement, et peut, dans son circuit, embrasser toutes sortes de tableaux, comme elle peut s'allier à tous les tons. Dans une éclatante voute Il a placé de ses mains Ce soleil qui dans sa route Éclaire tous les humains; Environné de lumière, Cet astre ouvre sa carrière Comme un époux glorieux, Qui dès l'aube matinale, De sa couche nuptiale- Sort brillant & radieux. La strophe de cinq vers, composeé de quatre alexandrins à rimes croiseés, tombant doncement sur un petit vers de huit syllabes, convient davantage aux sentimens réfléchis. C'est celle que Rousseau a choisie dans lOde, qui com- merce par un vers: Que la simplicité d'une vertu paisible Est sûre d'être heureuse en suivant le Seigneur, — etc. Pardonne, Dieu puissant, pardonne à ma faiblesse; A l'aspect des méchans, confus, épouvanté, Le trouble m'a saisi, Seigneur, je le confesse, En voyant leur prospérité. Cette autre espèce de strophe, formée de quatre hexa- mètres suivis de deux petits vers de trois pieds, est très-favorable aux peintures fortes, rapides, effrayantes , à tous les effets qui deviennent plus sensibles quand le — 6 — rhythme, prolongé dans les grands vers, doit se briser avec éclat sur deux vers d’une mesure courte et vive: Tel est celui de l Ode sur la Vengeance divine, applicable à la défaite des Turcs: Du haut de la montagne où sa grandeur réside, Il a brisé la lance & l'épée homicide Sur qui l'impiété fondait son ferme appui. Le sang des étrangers a fait fumer la terre; Et le feu de la guerre Beet éteint devant lui. Six hexametres partagés en deux tercets, où deux rimes féminines sont suivies d’une masculine, ont une sorte de gravité uniforme, analogue aux ideés morales: aussi ce rhythme forme plutôt des stances qu’ une ode véritable. Racie (lees Racan) s’en est servi dans une de ses meilleures pièces, celle sur la Retraite, et ROUSSEAU dans la paraphrase d'un psaume sur l Aveuglement des hommes du siècle, qui vivent comme s'ils oubliaient qu'il faut mourir: L'homme en sa propre force a mis sa confiance. Ivre de ses graudeurs & de son opulence, L'éclat de sa fortune enfle sa vanité. Mais, 6 moment terrible! 6 jour épouvantable ! Où la mort saisira ce fortuné coupable , Tout chargé des liens de son iniquité (1).” Dat hier ook het bestudeeren van goede modellen de beste vruchten moet opleveren, is onbetwistbaar. Die raad geldt vooral jongen dichteren bij welken de kunstoefening nog die vaardigheid niet heeft voortgebracht, welke het innige gevoel der harmony, den dichter eigen, uit den oneindigen rijkdom onzer Versmaten eene die der zake past doet uit- kiezen, vervormen of scheppen. Men kan hun niet genoeg aanbevelen de goede modellen na te gaan, om den Verstrant te gebruiken die met hun onderwerp overeenkomt; liever dan gevaar te loopen van eene slechte of minder gelukkige keus te doen. | (1) Cours de littérature, VI. 58; eds in-32°. — 7 — De vergelijking van een en hetzelfde onderwerp door verschillende pennen op verschillenden toon behandeld, is in de letterkunde een machtige hefboom voor jonge ver- nuften. Passen wij dien regel toe. De schilderachtige, zielinnemende zang van HORATIUS, aan het Veldgeluk gewijd, kan tot ons oogmerk dienen. Hij is in eene zeer geschikte Maat geschreven: ’t iambus trimeter, van ’tiambus dimeter opgevolgd. Reeds in 1730 gaf Reızıus (1) het stuk in dezelfde iambische maat weder, waarin het oorspronkelijk stuk is opgesteld; maar ook hier geldt het oude simile non est simile : | Gelukkig is de man, die buiten ‘t stats gewoel, Bevryd van alle woekery, De hoeve zyner ouderen gerust hebout, Gelyk het oude volk weleer. GEERAERT BRANDT, wiens dichtkundige inventaris zich bijkans tot eenige verdienstelijke bijschriften bepaalt, had de niet gelukkige gedachte dit stuk in heldenverzen over te gieten, even als Daru deed, in ’t kiezen zijner fransche odenmaten, weinig naar de Horatiaansche zwemend, en hier- in minder stelselmatig, minder gelukkig dan VANDER BOURG. O, hoe gelukkig is de man, kon hy slechts vaten, Die stads- en hofgewoel om d’akkers heeft verlaten: Die op geen koning past, die zich naar 't kleene voegt, Die ‘t vaderlijke velt met eigen ossen ploegt. VAN WINTER, die (indien de vaderlandsche HELMERS niet wat te toegevend zong) » Fraccus heeft gevolgd op onnavolgbren toon”, sloot de strophe met een al te statigen regel : Gelukkig, die van woelig zorgen, Als *t vorig menschdom, vrij, vernoegd, Zoo vreemd van woekren als van borgen, Den vaderlijken grond met eigen runders ploegt. (1) Belga graecissans, p. 56. — 8 — BıLpERDIK zelf schijnt ons hier eene niet geschikte Versmaat gekozen te hebben: Gelukkig hy die vreemd van amptsbeslommeringen , Als in Saturnus eeuw, van cijns en pacht bevrijd, Den forschgespierden os in ’t ploeggareel mag dwingen, En vaderlijken grond met eigen vee doorsnijdt (1). Indien men ’t stuk vertaalde in de maat van Poors recht bekoorlijk Landleven, zou men zeker, bij 't aanwenden van den trocheus den aan dien voet gegeven naam van lichten voet rechtvaardigen : Zalig, die, ontboeid van zorgen, Leeft als 'toude voorgeslacht; — Die naar ambt noch schatten smacht, Vreemd aan woekren, vreemd aan borgen, En 't geërfde land, vernoegd , Met zijne eigene ossen ploegt. Wil men zich overtuigen, dat het dichterlijk Metrum op de zinnen eene ongelooflijke kracht kan uitoefenen, en dat BAUMGART geen ongelijk had de Poëzy als eene rede te omschrijven, aan welke niets tot het vervoeren der zin- nen ontbreekt — men sla dan eenen dithyrambus van een groot meester op; een dier uitboezemingen, waarin 't over- kropte harte in een stroom van stoute wendingen, begun- stigd door 't vrije metrum, zich uitstort ! Wij willen niets aan de kunstvoortreffelijkheid ontnemen van BILDERDUKS dithyrambe op NAPOLEON, in gelijke strophen van tien viervoetige verzen geschreven (eene maat, waarover wij 't zoo gunstig gevoelen van La Harps hier boven uitbrachten); maar aarzelen niette zeggen, dat voor ons gevoel de eigenlijke dithyrambe-maat eene treffender uit- werking zou hebben te wege gebracht : die maat is voor den bezielden dichter een penceel, dat sommige beelden door de kortheid van het vers zelven in een helder licht, en als ware ‘t op den voorgrond stelt; terwijl het door de uitdijging des regels aan andere denkbeelden kracht of majesteit bijzet, die de benaming van heldenvers wettigen. (1) Winterbloemen, blz. 70. — 9 — BILDERDIJKS Wapenkreet in 1815 verschenen, schoon en grootsch als ’t antiek, breekt aldus reeds in den aan- vang los: Welaan! de krijgsklaroen gestoken , Europa, 't Vaderland, de Hemel daagt ons op. De heldraak, weêr op nieuw ten afgrond uitgebroken, Verheft den halfvertrapten kop. t Geschubde lichaam slaat zijn wrongen Om koningszetels, worgt, en smoort, En rukt, door geen geweld bedwongen, Een halve wereld met zich voort. Te wapen, Nederland! Germanjers, rukt te velde! Grootmoedig Albion, bruisch met uw golven aan! En die uit ’s aardrijks nacht tot haar verlossing snelde, Keer weder, dappre Roxelaan ! Deze verzen zijn uit de ziele gestort, en de kunst heeft er het gevoel geheel vrij in gelaten. Schokkend is de maat aan het slot van Nederland in 1672 en 1678, door den gloeienden HELMERS in 1793 bezongen : Dus zingt op 'twrak des Staats gezeten, Een bard , wiens zucht voor 't land door hart en aadren gloeit; | Hij ziet je lands eerzuil omgesmeten, Der vaadren roem van een gereten; En daar zijn tranenvloed der vaadren urn besproeit, Ziet hij hun deugd bij ’t nakroost uitgeroeid. Hij wil nog voor dat kroost die halve Goôn bezingen, Maar ziet d’ orkaan, die aan de kimmen broeit. Hij voelt zijn citersnaren springen, Zijn tong geboeid. Dat hiermede ook de bard zijne uitboezeming afbreekt, is overheerlijk schoon. | De lierzang is eigenlijk de openbaring van het gevoel door uitgebroken woorden. » Zoodra de liefde zelve in het minnedicht spreekt, zegt Fertn (1), heeft ieder (1) Werken; Rotterdam 1824, VE 51. — 10 — minnelied het wezen van den lierzang. Ik kan zelfs niet gelooven, dat het den waren minnezanger mogelijk zou wezen zijn gevoel in alexandrijnsche verzen te dwingen, en als hij dat deed, zou hij gewis zao weinig over zijn voortbrengsel tevreden zijn, dat hij er nimmer de gewaar- wording van zijn hart in zou herkennen... Ik weet wel, dat men de Elegie ook tot vrolijke onderwerpen bij ons gebruikt, maar ik meen tevens, dat die onderwerpen, wanneer ze bij hunne vrolijkheid, niet te gelijk eene zekere verteedering des harten verwekken moeten, altijd gelukkiger in eene andere soort van Versmaat zouden slagen. Men oordeele: Kunt gij dien plegtigsten, dien droefsten aller dagen Vergeten, toen we ons, aan den voet van "tgindsche altaar In onze tranen, gansch boetvaardig, nederbogen ? Vergeet gij 'thandgewring, 't gezucht en ongeneugt, Toen ik met stameltaal en roodbekreten oogen, i Van 't wereldsch afscheid nam, in ’t prilste van mijn jeugd. ’t Gestoelte beefde, een damp scheen 't lamplicht uit te dooven, | Zoodra ik, met een kus, het heilig kleed ontving. De hemel, schoon hij 'tzag, kon naauwelijks gelooven, Dat ik, op hem verliefd, naar zijne weérmin dong, — enz. » Maar mogelijk zal men ‘zeggen, dit doen de gedachten en niet het metrum. Zeker doen de gedachten hier veel, maar niet alles: het metrum ondersteunt ze wel degelijk. De volgende verzen bevatten alleen lagchende denkbeelden, en echter hoor ik er den adagion-toon in: Al viel een heerscher van de wereld voor mijn voeten, ’k Versmade hem, zijn troon, zijn wereld, magt en eer. 