VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De fraaije Kaart, welke in het laatfte werk van den om- tydig gefneuvelden соок gevonden wordt, de Noord-Oost- zyde van Afia, en de Noord-Westzyde vau Amerika, met de tusfchen liggende Eilanden afbeeldende , bewyst de mos elykheid ten vollen , ats mede , dat de Laplanders , de Samojeden , de Siberiten , Kamtíchatkalers en Wilden vam Afia, mede langs dien weg naar Amerika geraakt zyn.” Daar de Hoogleeraar CAMPER , ook in deezen, een gee heel nieuwen en byzonderen weg voor zich verkozen heeft, laat het zich ligtelyk aanzien, dat alle Tekenaars niet aan- ftonds zullen befluiten, om zyne ontdekkingen als juist te omhelzen , en aan te neemen. Intusfchen gelooven wy, dat hy die de Leerftelling van den Hoogleeraar, met eenig vooruitzicht van overwinning, tracht te beftryden, vooraf ook denzelfden weg zal moeten inflaan; en zich geenszins moet laaten vasthouden , door vooroordeelen of oude lee- ringen , die niet zelden den onderzoeker , als zo veele dwaallichten , van het rechte fpoor afleiden, en hem daar, waar hy dubbel zien moest, verblinden, { Schatkamer van Kunst en Smaak, of V'erzamiling van Ver- handelingen en Stukken, de Wysbegeerte, Letter-, Taal-, Oudheid- en Dichtkunde betreffende Eerfte Deel, Na 1. Te Utrecht by G. T. van Paddenburg en Zoon, 1791. In gr. oGayo. 170 bladz. ` De Schatkamer, die in een zelfden fmaak ingericht, zo niet een vervolg is, op het Taal- , Dicht- en Letterkundig Kabinet en Magazyn van den Heere BRENDER ` à BRANDIS , wordt mede voor alle beminnaars der Wys- geerte , Taal-, Dicht-, Letter- -en Oudheidkunde openga- э SCHATKAMER VÁN KUNST EN SMAAK, 399 Geld , om door hunne Bydragen dezelve meer en meer te volmaaken. · De Verzamelaars verzoeken dezelven van den ervaaren Kunstkenner , en den jongen Dichter, —— den diepdenkenden Wysgeer, en hem, die, tot eigen oefening „ eenvoudige, maar leerzaame , befpiegelingen , over de groote werken Gods ontwerpt. Zelfs van Taal- , Dicht- , Oud« heid- of Letterkundige Genootíchappen, welke Verhande- lingen of Dichtftukken bezitten, die zy niet wel in hunne uit te geevene bundels of Mengelingen kunnen plaatzen, en die ze echter gaarne gedrukt zouden zien; zullende de toezending van Stukken, in alle gevallen, aangenaam zyn,. mits die Stukken den Godsdienst, het Staatswezen , of zommige byzondere Perfoonen , niet beleedigen, en gead- dresfeerd worden aan de Uitgeevers , en verder aan de Ver- zamelaars. Deeze onderneeming gelukkende, zullen dezelve alle drie Maanden een Stukjen, aan dit gelyk, uitgeeven 5 terwyl drie dusdanige Stukjens een deel, en zes zulke deelen ‘het geheele Werk , onder den opgegeevenen tytel, zullen uitmaaken. ——— Ziet daar het doel, en tevens het ontwerp van deezen Schatkamer. Dit eerfte N°. dat men als eene Proeve van de volgende kan aanmerken, is zodanig, dat de Verzamelaars alle aan- moediging en onderíteuning, op deezen hunnen langen en dikmaals moeilyken weg , verdienen. Маа een kort Poor- bericht , van het welke wy de hoofdzaak reeds opgegeven hebben, volgt eene zeer goede Verhandeling over de Begin- zelen der /Esthetiek , hebbende alleen ten doel, het naar- fpeuren van den eerften grondfteun der beginzelen der Kunften. Hier op volgt een doorwerkt Onderzoek , over het geacht yan 't woord Deod, door den Heer у. CLARISSE , 5. 5. Theol. Stud, De Schryver heeft alles aangewend om te bewyzen , dat het woord Dood (Mors) het vrouwelyk eflacht vereischt, en (dat verder gaat!) zelfs in de Beel- enfpraak en Perfoonsverbeelding dus moet gebruikt wor- den. Zyne aanmerkingen zyn hier en daar van gewigt , en beftryden het gevoelen van twee onzer grootíte Taale kenners , namelyk , de Heeren HUIDECOPER en KLUIT $. welke laatfte echter (onzes inziens) niet zo ftellig {preekt , als de Heer CLARISSE wil. Zonder het gefchil op te willen warmen, het welk tusfchen de Heeren LESSING en KLOS, in Duitschland, heeft plaats gehad, over de gedaante welke de Ouden aan den Dood gegeeven hebben; gelooven wy toch met den Hoogleeraar KLUIT, dat de Dood en de Beel- dehfpraak een Man is. Wy zouden dus liefst overhellen „ om goe К 'SCHATKAMER om alles, wat niet uit het Spraakgebruik opgehelderd kaŭ worden , door de Beeldfpraakkunde -toe te lichten , en wel om de volgende reden. Alle onbefchaafde Мапёп, welke, als natuurlyke Wilden , eerst begonden te fpree- ken, zagen alle voorwerpen die hen omringden , ten min- ften een geruimen tyd , als bezielde zelfftandigheden aan. Hunne eeríte Taalkenners geen doorzicht genoeg hebben- de, om het verftandigst ontwerp , ter regeling der woor- den te kiezen , bleeven dikmaals by de allerzinnelykfte merktekenen ftaan, welke hen dan ook aan die geflachten deeden denken, welke zy aan zich zelveh , en aan de Dieren, dagelyksch konden opmerken. De Aandoeningen, welke zy by deeze befchouwingen ten richtfnoer koozen , kan men door eenige naavorfching gewaar worden. Al les wat een denkbeeld van Levendigheid , Werkzaamheid, Sterkte, Grootheid, en ook wel van Vreeze en Verfchrik- king in zich bevatte, wierdt Mannelyk ; daartegen, alles wat men als aandoenlyk, zagt, lydzaam, aangenaam en bevallig, befchouwde, wierdt Z"rouwelyk. En dat geen, over. het welk het gevoel niet konde beflisfchen, of waar van het denkbeeld zo duister was , dat geenb der voor- gaande aandoeningen een overwigt verkreeg, wierdt Onz dig geheeten. Ziet daar eene opmerking , die men in de meeste taalen , fchoon. niet in alle even veel, bewaarheid zal vinden. Dat nu de Dood, als een Koning der Verfchrikkinge, en in veele gevallen door de Dichters als een mannelyk per- ‚ foonaadje , gebezigd wordt, zal men zo min kunnen ontken- nen, als dat men uit de voorgaande rangíchikking niet zou moeten opmaaken , dat ћу, ook als Woord befchouwd , onder de mannelyke begrippen moet geplaatst worden. De Heer cLARissE fchynt deeze opmerking ook op eeni plaatzen te begunítigen , , voornamenlyk in de volgen woorden , die echter , wel ontleed zynde, zyn gevoelen tegenfpreeken. „, ІК kan niet voorby gaan , (zegt hy, »» bladz. 59 en 60) op te merken , dat de dood eene pri- an Yatie 15; zy is een gemis van het leven.” —— di bladz. 66, wil hy den Dood geenszins als ееп lyk aange- zien hebben!) —— Hy vervolgt: ,, nu fchynt eene р” an vatie, uit haaren aart, de zwakkere fexe te eilchen, an Ook zyn, zo niet alle, ten minften de meeste , woor- an den, in onze taal dus geregeld. —— Vergelyk, by s» voorb. , de woorden blindheid , zwakheid en zwakte, s, ziekte, duisternis, Jchaduwe у enz.” — Wy, voor ons, | | 5ОЧ^ kel Д VAN KUNST EN SMAAK, got. Sondeg den: Dood, denkbeeldig befchouwd , geenzins 319 ' een gemis van het leven aanmerken, maar als anderen het leven doende misfen3 en op deezen grond behoort de Dood niet tot de zwakkere Sexe, of het vrouwelyk, maar tot het fterker en overwinnende, dat is, tot het mannelyk gellachte. ` Wy erkennen gaerne, dat een onderzoek naar de ge- flachten onzer woorden een der moeilykíte en wisfelvale ligte oefeningen in onze Taalkunde is: voornamenlyk , om dat het Spraakgebruik der byzondere tyden en plaatzen dikmaals meer verwart dan verlicht.- De Franichen twis- ten by elke Comeet die verfchynt, of zy le Comete, of la Comete , moeten zeggen. Zy die dit woord voor manne- lyk houden, beroepen zich op het Latyn, in welke taal, Comsta , een Masculinum is: daar anderen, die het voor vrouwelyk aanzien, eene menigte oude Franfche Boeken aanvoeren , in welken dit woord feminin gebruikt wordt. . Wie van deeze beide partyen heeft in deezen gelyk? Wy zouden het zekerlyk met de'laatíte houden , eensdeels , om dat een Taal uit zyn eigen, en geenzins uit een vreemde , taal moet opgehelderd worden , wanneer "er in de oude fchriften bewyzen van zyn. Anderdeels, om dat de Franfchen eigenlyk de eerfte Waarneemers van veríchei- den Cometen geweest zyn , en dus wel eenig voorrecht, ten opzichte van derzelver geflachtplaatzing , mogen ge- nietem. Nadien het in de meeste Taalen vooräl op het duister ge- voel van de eerfte Woordfcheppers aankwam , tot welk ge« flachte men de woorden moest rekenen; zo is de verfchil lende aandoening, of de verfcheidenheid van dat gevoel „ waarfchynlyk ook de oorzaak geweest, dat het geflacht der Zelfftandige Naamwoorden, in alle Spraaken geheel wille- keurig, en onderícheiden met die van andere Spraaken is 5 en derhalven meer door oefening, dan door algemeene Re- len , bepaald moet worden. Dit is de algemeene grond van et Spraakgebruik, op welken de Taalkenner zyn gebouw moet oprichten. Dit bewyst dat de Noodzaakelykheid , eer» der dan de Kunst, de Spraake heeft ingevoerd: doch het bewyst tevens dat de kunst aan het gebruik verknogt, en er mede opgegroeid is. Alle Regels welken in Boeken voor- komen, die over eene kunst gefchreven zyn, wierden uig de beoefening der reeds ingevoerde kunst: opgemaakt, en geenzins de kuust uit de Boeken. Men had a} verfcheie dene Eeuwen voornaame Paleizen en Tempels géhad , wan- LETT. 1791. NO. 9. Ес neer d м 40s SCHATEAMER neer VITRUVIUS "er de kunst van Bouwen toe voorfchreef 2” maar met wie ging hy daar over te raade? Zekerlyk met: de Douwlieden van тулеп tyd; met de reeds in wezen zyn- de Kunstítukken , en denkelyk ook met de fchriften vara vroegere Schryvers , welken niet ter onzer kennisíe geko- men zyn. Ziet daar de grond van het Spraakgebruik , wordende veel verfterkt door het Voorbeeld van ARISTOTELES, Het Werk over de Dichtkunde, door deezen Wysgeer opgefteld , bevatte wezenlyk miet anders dan eene verzameling van Waarneemingen; welken uit de Kunstoefeningen van Ho- NERUS , еп de Treurfpeldichters , overgenomen waren. ARISTOTELES leerde waarfchynlyk , in zyn tyd, aan de Griek!che Dichters geen nieuws, want hy putte enkel uit hun algemeen kunstgebruik ; maar hy leerde hen W 1 ondbeginfelen, op welken hy hunne kunst bouwde, en eeze waren het, welke , nieuw voor zyne tydgenooten zyn- , de, ook de bewondering der laatere Eeuwen geworden zyn. En even als ARISTOTELES de Dichtkunftige, en VITRUVIUS de bouwkunftige, voortbrengfelen raadpleegden, even zo moet de vlytige Taalonderżoeker , ook het algemeen gebruik der Nederduitfche Spraake beöefenen. Waarheid is het, dat men in het algemeen Spraak gebruik misflagen kan ontdekken , welken met de eens aangenomen Regels niet overeen gebragt kunnen worden. Dat men nog heden , allerwegen , tegen den aart der taale aan, onze Kuechten en Meiden Bedienden hoort noemen, daar zy eigenlyk de dienende, еп wy, die zy dienst doen, de we- zenlyke Bedienden zyn. Maar het is tevens waarheid, dat «neest alle de Regels дег Sptaakkunde; de zin in welken ` jeder woord genomen wordt; de wending die men aan elke redencering geeft; ја de geheele kunst van fpreeken 5 van ` dat zelfde Spraakgebruik oorfpronglyk , en "er van afgeleid of aan ontkend zyn., —— ` Het derde. Stuk, in deezen Schatkamer voorkomende , is eene Redevoering van den Heere s. ре visser , behelzende ` het Nut van wel ingerichte Genoot/chappen ; voorgeleezen ecne algemeene Vergadering van een Taal- en Dichtlieven Genootfchap. De Leezer heeft minder reden om ve nocgd te zyn, dan de Toehoorders of Leden van dat | nootfcbap , daar de Opfteller hen maar een zeer middenmaa ` tig en oppervlakkig ftuk over deeze ftoffe geleverd heeft. De noodzaakelykheid , om eens anders plaats te vervullen, | mogt by de Leden het gebrekkige doen verfchoonem , by | , бода ~ . VAN KUNST RN SMAAK. . 403 de Leezers toch heerschte deeze noodzaskelykheid niet: en dus had men dit {tuk Kgtetyk te rug kunnen houden ; ten ware men hen: uit de volgende periode , mede als : Leden van dat zelfde Genootfchap aanmerkte. —— ……, De э bewooners van den wydzwaaienden en kouden Satur-. 4, Mss , en die wezens , welke hun aanzyn op het verst an Afgelegen Zonnenftelzel ontvangen hebben , {taan met » ORS, bewooners van deezen aardbol „in betrekking , zyn s, Leden van dat Genootíchap, waar toe wy ook behooe » ren." —— De daarop nde ftukken zyn, de Can- tate ; de Slegte Weg, naar het Hoogduitsch uit de Amal- thea; de Onfterfehy Food , naar SCHUBART ; Lierzang aan туп Р nd, en aan Fillis, door H. Р. НВІМСКЕ 3 op den eerften dag yan "t jaar, door PETRONELLA MORNS 3 e Zagtmoedige en Adam na zyn val, door j. DE WAAL 0 en eindelyk de Lentemorgen, door.j. А. S. HO£KSTRA. _, Voor beminnaars van Sprookjes , in een’ brommendeg ftyl voorgedragen , moge de vertelling van SCHUBART , wegens den zo genaamden ‘Pood/chen Wandelaar , iets be» valligs hebben, wy voor ons vi het 'er niet in. ——=p » AHASVER trad uit een duister hol van den berg Karmel. » Hy fchudde het ftof uit zynen baard ; —= hy йаш aa ееп der opeengehoopte Bekkeneelen, en wierp.het vag an Karmel af, zoo dat het weêr орїшге , weergalmde , », en vaneen fpleet , dat was myn Vader :" brulde AHAS- VER | —— og een Bekkeneel! ha! nog zeven Bekke- s» neelen bolderden van rots op rots naar beneden! ;, En an die —— En die" met ееп ftaarend oog (аас de Jood onbeweeglyk. „En: die —— En die — zyn myne Vroomen" —— an Ha! geftadig rolden "er Bekkeneelen" Die en die, brulde AHASVER === „у Zyn myne Kinde» p9 теп —— Ha! zy konden (torven } ——- Maar ik, vere s WOrpege: ——- ik kan niet (еттеп. —— На! het ya ‚ felykst vonnis hangt fchrikbrellend over my heen,” mese Welk een ysfelyk verhaal! enkel hooge kerktoorens , zoms der ееп enkel burger woonhuis tusfchen beiden! ` : ‚In de Lierzang aan het Vaderland , blinkt veel dichtere lyk genie , maar te gelyk ook wild vuur, uit, dat by de ontleeding geheel geen warmte meer kan geeven, By voorbeeld : ^ Nu eindlyk wiet Gods alziend oog Fan 's Gegen ongemeten boog | Ее г * Бе. E 404 SCHATKAMER VAN KUNST EN SMAAK, ~ % Beffemde tydhip langs den baan der Eeuwen rollene Zyn em daalt naar beneen _ ^ Langs duizend W'aereldbollen Op denders heen, Zy recht — verzonke woesteny Rys uit uw niet — word groot — en Угу. „ Dat aller Volkrèn trots , met fiddering bewonders » an Voor u'ter aarde Gert," " Pas is "t bevel gedondert ` Of — Bago word. ~ Moesten "er zo veele omftandigheden plaats hebben „ moest het bevel van God, zo vreeslyk uitgedonderd wor- den, toen BATO geboren werdt ? Baro, een Man, die veelen twyffelen , of hy immer beftaan hebbe; ten minften „ of hy den Leidsman der Hollanderen ooit geweest is. Dan, wy herhaalen het nogmaals , dat wy tevens veel dichterlyk genie in deezen Dichter ontdekt hebben: ze dat hy, met de overige Bydragers van deezen Schatkamer p alle aanmoediging verdierft. | — Over de Verkeering met Menfchen, door den Fr3heer van KNIGGE. . Utt hes Hoogduitsch. Twee Deelen. Te Amflerdam by |. AHart, 1789. Behalven het Voorwerk, 569 bladz. In gr. oayo. N ademaal “de gezelligheid den mensch natuurlyk eigen is, ей. "ег uit de verkeering met Menfcheg veele voordeelen , en voor zich zelver en den Evennaasten ,' onderling te trekken zyn, 20 mag men de befpiegcling van dit onderwerp we regt voor gewigig houden. Te meer daar 't zekerlyk niet onverfchillig zy, hoe men деееп gezelligen trek involgen , en hee mem zich in die verkeering gedraage, om zelf die voordeelen te er- fangen, of ze anderen deelagtig te maaken, leder, die maar eenige ondervinding van de waereld heeft, en zyn eigen gedrag eoit opmerkzaam gade íloeg, heeft zekerlyk zich zelven en anderen, ook in dit opzigt, meermaals op misflagen betrapt, die vroeger of laater nadeelige gevolgen hadden ; welken hy door eene verftandiger verkeering zou hebben kunnen voorkomen, en Waar uit hy in tegendeel heilzaame gevolgen zou hebben zien voortvloeien. Ter bevorderinge nu van dit lsstíte, door de regtmaatige beftiering der gezelligheid, verftrekt dit Geíelarifx ‘van den Vryheer van Knigge ter geíchikter bandleidinge. Na eenige voorafgaande aanmerkingen over dit onderwerp , doorloopt by », flukswyze , de veríchillende foorten van verkeering met KNIGGE, VERKSERING MET MENSCHEN. 495. guenfchen van onderícheiden rang , beroep , еп andere omftan ғ digheden , waarin ze ons voorkomen; mitsgaders ten opzigte.* van de verfchillende betrekkingen , waarin we geplaatst zyn 3 meemende ieder onderwerp , daar toe behoorende , afzondertyk in overweeging. Zyn Ed. ontvouwt dit alles op welgewikte Zedekundige grondbeginfelen , waardoor hy ons niet alleen re- gelen van gedrag aan de hand geeft, en toont hoe dezelven* ten meesten nutte uitgeoefend kunnen worden , maar te gelyk ons derzelver regunaadgheid op het duidelykst onder 't oog brengt. En ten laacfte hegt hy hieraan nog eenige algemeene vooríchriften, die niet wel onder byzondere hoofdonderwerpen gebragt konden worden; waarop hy dit туп Boek , met eenige beknopte onderrigtingen nopens deszelfs bedoelde en 't gehoopte But, befluite | Aan t hoofd van dit Gefchrift, (wélks leezing menfchen van allerleien (апа asngepreezen mag worden, vermits er naauwlyks eene betrekking, waarin menfchen ven onderfcheidem ошап, digheden, met opzigt tot de famenleeving, kunnen voorkomen, bedagt kan worden , voor welke hier geen leerzaame lesíen te vinden zyn,) heeft men geplaatst eene Verhandeling van een Amfterdamsch Burger, over den tegenwoordigen tosfland der fa- menleeving in onze ubliek , en. de middelen tot verbetering. "Er zyn , gelyk in 't flot deezer Verhandelinge getoond wordt s voldoende reden, om dit Stuk te gelyk met het Werk van den Vryheer Knigge gemeen te maaken, en deszelfs uitvoering vot- dert eenigzins een beknopt gewag van den inhoud. In de eerfte plaatze worden ons hier medegedeeld, eenige op. merkingen over de Samenleeving in het algemeen , en die gewoone gebreken , welken wy met andere Volken min of meer gelyk heb- ben. Na dit algemeene komt de Schryver tot een meer byzonder onderzoek van den bwitengewoonen zo deerlyken toeftand der te- geuwoordige famenleevinge in onze Republiek. Om dit ondere werp te duidelyker voor te draagen , legt hy zich toe op eene navorfching van het deswegens voorgevallene , zedert het jaar 3772, omtrent welken tyd de OECONOMIKKUNDE eene verbetering der famenleevinge te wege bragt, tot op den tegenwoardigen tyd. Hy verdeelt deeze zyne navorfching in zes tydvakken, en doet ons in dezelven het volgende opmerken. ` » I. Hoe omtrent 1772..een ftille, regelmaadge Voortgang in de Verbetering der famenleving hier te Lande entftond. » 2. Hoe in de jaaren 1778. en 1779. eene buitepgéwoone en overijlde veRHAAsTING daar bijkwam. » 3. Hoe tevens, door die overijlde Verhaasting , de geluk- kig begonnen grondelijke Verbetering meer en meer wierd ge- ftaakt, of van OORZAAEEN , Van ONDERWERPEN, en dus geheel van Gedaante veranderde. ? ‚э 4. Hoe vervolgens , onder de volflageme fcheuring der Na- tie, vooral in 1785. en 1786 P elke der zoo ongeluskig ver- - ез WA: 406 . ^ WNIOSZ - wijderde Partijen,. de Осгегркеп van het bederf der famerileviag " hand over hand in ktegt en getal zijn toegenomen. » 5. Hoe in het zeer bijzonder Tijdvak cusfchen bet vertrek van den Graaf van cóRTZ, uit den Haag naar Nijmegen, en de Omwending , alle die Oorzaaken en Uitwerkfels van weirskanten zodanig gefterkt en opgeftapeld zijn, dat noodwendig een plots- lijke algemeene Ramp in de famenleving nog verder heeft moeten ошйаап , zo dra één van beide Partijen de volflagene boven: band kreeg. ` ‘6. En eindelijk, mor en waarom die plotslijke Ramp, welke nog tot heden voortduurt, bij de beide Partijen onge Jukkig plaats heeft, en hoe moeilijk eene DERDE foort van in- gezetenen zich midden in die omftandigheden bevindt.” ' By de overweeging van dit alles komt verder eene beknopte aanwyzing van alle de Revolutien, die in onze Republiek feder 1581 hebben plaats gehad ; uit welker befchouwing blykt, dst by geene derzelver de famemieeving zo deerlyk gefteld is ge- weest als nu, Ea hier op verledigt zich de Autheur, tot het зап de hand geoven van Middelen tot verbetering der Samenlee- ving in deeze omftandigheden., Dan vooraf legl hy twee Waan heden сеп grondílsge. ‚ » 1. Det de wederzijdfche beledigingen en vijandiijkheden, geduurende den veelvuldigeu Staatstwist , moest allen voorge vloeid zijn uit redenen , ооггазкеп of sanleidinget , welke, deels , uit hoofde van de verftandelijke en zedelijke gefteldheid der Menfchen in ons Laud, deels, uit hoofde van andere ot vermijdelijke Omftandigheden, meestal niet te verhoeden waren. - » 2. Dat in. beide Partijen geen voordeel of gewin te behukt is , door wederzijds elkanderen kwaad te doen, of elkander! vijandig en af keerig te behandelen.” - Na de ontvouwing deezer twee Waarheden , wyst hy ode: fcheidenlyk aan , eerst, welke Middelen , door beide Partyen wederzyds, ten zanzien van clkander , aangewend behoorden к worden; en vervolgens welke Middelen elke Party, in de Мне, ter bevorderinge eener verbeterde famenleeving, werkftellig be , hoorde te maaken; waartoe veel menschkuude, beleid en behen- digbeid „in de voornaamfte leden der partyen, vereischt wordt. — Eindelyk neemt de Autheur nog in overweeging, , af e geen an Weg of middel zij, om het verfchit van Staatsbegrippen zel- - a ven , en aidus de verdeeling der Natie in twee Parújen » of эз Politieke Gezindheden ,'te vermigderea of te doen verdwij- » nen?" — Het kome hem voor, dat ‘ег, befchouwender wyze, nog al het eenen 't ander aan de hand gegeeven 200 kunnen worden, (gelyk hy hier ook eenigzins доег,) dtt n ingezlen en flaatkundig overwoogeu ‚daar toe zou dienen; SEI ons tegenwoordig tydvak oordeelt hy tot zulk een onderzoek gansch niet gefchikt, Hy beveelt dic veeleer den tyd aan , сепа! onverwagre verauderingeà in de drokwyze der P VERKERRING MET MENSCHEN ҳе? hen, zo ali hy met voorbeelden toom , té wege gebragt heeft, Еп hy vleit zig nog al met hee denkbeeld , dat de OECONOMSI« SCHE WEETENSCHAP het harre, ter vereffeninge der veríchillen , en het heilzaam regelen van wederzydíche belangen, zal tae- brengen. „ Gelijk men," zegt hy daarom ten flot van die onderwerp, ,, gelijk men van deeze Weetenfchap de Verbete- эз ring van alle de overigen, moet men ook van dezelve die ». Regeerings- en Folks - Herfiellingen zeer zeker allengs verwag- э» сеп, меке, bij de verdere verbreiding van het Licht der s> geheele OECONOMIEKUNDE , in bedaarde tijden zullea worden s» bevonden waare en Aeilzaame Herítelliogen wezenlijk en one э» twijffeibasr ce sijn.” d dan myne jonge Vriendin; of Zedelyke Brieven, ter verbeteringe van het Hart. Derde Stuk, Те Middelburg by P. Gillisfen en Zoon, 1790. 4n gr. oBavo, 239 blads. | Н“ geen wy al vroeger , wegens het leerzasme nut deezer Brieven gezegd hebben (*), wordt door den inhoud уап dit derde Stuk alleszins bevestigd. merk , zig te verledigen tot een onderzoek van 't geen ‘er vere eischt wordt, om het verftand aan te kweeken, en de kennis te vermeerderen ; met in agtneeming van de kundigheden, die een welopgevoegd Meisje voornaamlyk moet tragten te verkrygen. = Den hieromtrent komen vooraf in overweeging eenige bedenkin. gen, welken tegen de beoefening des vrouwlyken verftands ge- maakt worden: die onze Autheur ten boudig(le wederlegt ; en waardoor hy als opgeleid wordt, om asm de andere zyde te too- nen, hoe zeer de Vrouwen hiertoe verpligt zyn, met aanwyzing van de groote nadeelen, die uit het verzuim. en van de voor- deelen, die uit het in agtneemen, deezer verpligtiBge voort- vloelen: het welk hem vervolgens ook ftil doet (аап, op de nog maar al te veel in zwang zynde heeríchende gebreken der op- voeding van zogenaamde fstzoenlyke jonge Meisjes; welken hy zeer eigenaartig affchetst. n hierop keert hy, па deeze foart van uitftap, weder tot zyne hoofdzask, ter overweeginge van de gefchikte middelen, waardoor wy onze kennis kunnen vermeerderen. In de ontvouwing hiervan bedient hy zich van de merkwaardige lesfen van den doorkundigen [zac Watts, in zyne Verhandeling over de oefening en befchaaving van "t Fer- fiand (*), welke Verhandeling hy ter gezetter leezinge op *t eme fügíte aanbeveelt. En te gelyk geeft hy, als eene gefchikte hand- leiding, eene beknopte opgave van den hoofdzaaklyken inhoud van dat Gefchrift, zo met opzigt tot de middelen zelven, als de daaraan verknogte voordeelen, en de best mooglyke wyze, om dezelven ten nuttigfte te gebruiken: waaraan hy ten laatfte hegt, eene korte aanwyzing van de noodzaâklyke kundighedeg , op welker verkryging zich eer jong Meisje voornaamlyk behoort toe te leggen. — Zie hier, uit eene menigte van leerzaame on- dersigtingen , welken dit Gefchrift behelst, (en die, hoewel in de eerfte plaats voor een Meisje gefchikt, egter ook, in de meeste gevallen, van een algemeenen dienst kunnen zyn,) des Autheurs opgave van, en korte aanmerkingen over , de bovenaan- geduide middelen, welken de Heer Watts, als inzonderheid dienftig , opgegeeven, en, met melding van derzelver voordee- ligst gebruik , in ’t breede ontvouwd heeft. Hiertoe zyn by uicftek dienftig vyf middelen: (r.\ onze eigene waarneemin- gen еп opmerkingen; (2.) het leezen van goede boeken ; (3-) het on. (*) Men zie van dit overnuttig Werk , їп den jaare 1762 in *t Ned duitsch afgegeeven , een berigt in onze Pad. Lett. Ш D. Ы. 396. >, ААН MYNE JONGE VRIENDIN. 409, onderwys van kundige Meesters; (4.) léerzaame gefprekken, en,. (5., ftudie of overdenking. En nopens deeze vyf middelen wordt ons hier het volgende onder het oog gebragt. » I. Door onze eigene waarneemingen en opmerkingen koo- men wij tot de kennis van al het geen er omgaat in het leeven van zinnelijke, zoo wel als van verftandiglijke dingen, van per- Íoonen zoo wel als van zaaken, van ons zelve en het geen in Ons omgaat, zoo wel als van anderen, en het geen bun raakt en tot hun betrekking heeft. Al het geen wij dierhalven door gewaarwording (dat is door onze uiterlijke zinnen) en door over. denking of reflexie ontdekken, behoort tot onze waarneemingen. » 2. Door het leezen koomen wij tot de kennis van het geen andere menfchen gedacht, gefchreven, en, door hunne werken’, waereldkundig gemaakt hebben. » 3- Door het onderwijs van Meesters leeren wij de begin- felen van Kunften en Weetenfchappen. Zij deelen ons een ge- deelte van hunne kundigheden іп dezelve mede, ^ » 4. Door het gefprek leeren wij de gevoelens van anderen, en deelen hun de onze mede. Door het leezen, door het onderwijs en door de gefprek- ken „krijgen wij daar te boven kennis van het geen 'er dagelijks in de waereld voorvalt , en voor veele jaaren en eeuwen is ` voorgevallen. 7 » S. Eindelijk, door ftudie of overdenking ftellen wij ons ia {taat , tot het maaken van nuttige voorderingen in waare wijsheid en kennisfe. De иде fluit alle de werkingen des verítands in zich. Door ftudie vestigen wij onze aandacht, en lee- ren wij op eene juiste wijze , het geen buiten en in ons om- gat, opmerken, gewaar worden en waarneemen. Door udie en ingefpannenheid leeren wij op eene juiste wijze oor- ‚deelen en redeneeren. Door ftudie vormen wij, door once binding of famenvoeging , ideaalen in onze verbeelding. — Door ftudie en langduurige overdenking prenten wij, al het geen wij gehoord, geleezen, opgemerkt en waargenomen hebben, in ons geheugen, en herinneren wij ons het voorleedene. ‚Door ftudie en geduurige oeffening krijgen wij daar te boven de hebbelijkheid van al het респ wij willen aanleeren. Door Rudie en redeneering zuiveren wij al het geen wij opgemerkt, Waargenomen, gehoord, geleerd en geleezen hebben van dwaas- lingen , en maaken het zelve (voor zoo veel het noodig is) тое» pasfelijk op onze omftandigheden. In een woord, de ftudie, de: eigentlijk beftaat in eene aandachtige overweeging en opmerkzaame leid , en in eene geduurige oefening op zulk eene opmerking en over- Weeging gegrondvest (9), belooft ons alle die voordeelen, welke wij (*) Deeze bepssling van het woord fludie verklaart de Autheur nader in etn zyner volgende Brieven, ter atwendinge van het denkbeeld, dat het Eu vreemd Me, van een jong Meisje te vergen, dat zy fiudesrc. ою м A sie’ AAN MYNT JONGE VRIENDIN, wij van het gezond gebruik van ons Verftand en Reden verwihi ten moogen. „ Un het gezegde blijkt, dat de bovengenoemde middelen, ter vermeerdering onzer kennis, zeer naauw aan een verbonden zijn, en dat het in het bijzonder onmoogelijk is, zonder bet ge bruik van het laate, eenig nut van de overigen te trekken, of. waarin het ook weezen mooge, eenige voorderingen van be te maaken.” ss of met Audie gepaard gut. Dat dierhalven elk weldenkend mensch е Levensfchetfen van Nederlanafche: Mannen en Vrowen. En Schoolboek, uitgegeeven door de Maatfehappy: Tor nut vat ( Algemeen. Te Haarlem by A. Loosjes, 1791. in 004%, 59 blads. D it bundeltje van Levensfchetfen, dat, indien het byval heeft, waarfchynlyk nog wel door een ander gevolgd zal worden, behelst eene foort van vertellingen raskende eenige merkwaardig- beden in den levensloop van Jacoba van Beyeren, Paus Adriaan, Jacob Cats , Anna Maria Schuurman, Michiel Adriaansz & ver en Jan Steen ; welker portraiten, in houtfnede, 221 t hoofd van derzelver leevensbefchryving geplaatst zyn. Van 20 vetfchillend een chara&er.als de opgenoemde perfoonen Die zo verfchillend is ook de manier van verhaalen, om de eenzel- vigheid voor te komen, en aan deeze verzameling des te grootet verfcheidenheid by te zetten; waardoor dezelve voor de Jeugd des te. gevalliger wordt. Men bedient zig nu van een doorloQ- pend verhaal; dau van een vriendlyk gefprek van een Meester met zyhe Schoolieren; ook wel van een gemeenzaam onderhoud van een Vader met zynen Zoon, of van een ogtervolgend van merkwaardigheden, en toevallige gefprekken by voorkomen- de g.legenbeden. De vertellingen zyn gemeenlyk doorvlogtels met korte zedekundige lesfen, waartoe het verhaalde eene” on dwongen aanleiding geeft. In alles is de vatbaarheid der Je zeer wel in agt genomen; en wanneer er, by 't n vu deeze of gene gevallen, iets voorkomt, dat derzelver kundigheid zou overfchryden , (dat niet altoos vermyd kon worden) ош LEVENSSCHETSEN VAN NEDERL. MANNEN EN VROUWEN. AE gaat zulks vergezeld van verklaaringen of ophelderingen , die ge. gefchiktiyk te pasfe gebragt worden. ——- Men mag, uit hoofde van het gemelde, dit Stukje met recht plaatzen , onder die Schrif- ten, welken der Jeugd een genoeglyk leerzaam. onderhoud ves- Jeenen ; dat van een uitgebreider nut kan zyn, wanneer kundige Opvoeders "er zig verftandig van bedienen. i Onderricht voor de Officieren , die zig in den Pelddienst zoeken bos kwaam te maaken, of doch den Veldtogt met nut bywoonem wil йв; daor voorbeelden uit den Zevenjaurigen Oorlog opgehet- derd, en met de noodige plans voorzien. . Door j. G. ТИЛКЕ, . Capitein by de Chearvorftel. Saxifche Artillerie, Naar dem vierden veel vermeerderden Druk uit het Hoogduitsch vertaald, en: met de nedige Byvoegzels vermeerderd, Те Arnhem dy 3. H. Móelemen, 1790. Ја gr. octavo, oor hun, die zich op het beoefenen der Keygsverrigtingen toeleggen, of de Gefchiedenis van den zevenjaarigen Oor- log (*), inzonderheid, met een Krygskundig oog nagaan, Kan deeze onderrigting van Kapitein 7Ye/fe van een leerzaam nut туп; gemerkt hy zyne lesfen угу onderícheidenlyk , naar verfchillende omftandigheden ingerigt, voordraagt, en dezelven gemeenlyk met voorbeelden van vroeger of laater tyd opheldert. (*) Zie boven, bl. 18 en 345. Preceptor der jonge Notarisfen ; of de Wiskunst der Notariaale ` * Pra@yck: Ати bij Vraagen en Antwoorden, mitsgaders door Infirumenten, daartoe betrekkelijk, gedemonffreerd en zamenge-. fleld, door M`. F. 1. KERSTEMAN, Profesfor honorair en Door der beide Rechten. Te Amfteldam n J. B. Elwe, 1790. Bee ' haiven het Voorwerk, 250 bladz. In gr. одауо. H“ algemeene beloop der Notarieele kundigheden, die een : À oppervlakkig denkbeeld van het geen tot de Pra&yck vag het Notarisíchap behoort aan de hand geeven, wordt hier be- knopt en regelmaatig voorgedraagen. De Preceptor der zyn on- derwys in, by manier van Vraagen en Antwoorden, en voegt dan daarnevens eene korte explicatie van de door hem behandelde onderwerpen; waarop in de gevallen, daar zulks te pasfe komt, de Formulieren van de voornaamlyk vereischte Inftrumenten vole gen. ——- Voor jonge Lieden, die ten oogmerk hebben, zig ор de Prattyck toe te leggen, kan dit Gefchrift van dienst zyn; om, by den aanvang hunner Oefeninge, ter handleidinge te ftreke ken; ten einde zig, met behulp van een Stukje van weinig om- far, eene aaneengefchakelde voorftelling van de , voor eerst Boodige kundigheden, op eene gemaklyke wyze eigen te maaken, . NL Am- 442 AMSTELDAM EN ТҮШЕ GESCHIEDENISSEN , ENE. ` Amficidam en zyne Gefchiedenisfen in "t kort. Vierde Dech Met Prentverbeeldingen. Te dmfierdam by. J. Allart, 1790. Je Duo- decimo, 936 bladz. aar de voorheen gemelde iurigting van dit Werkje, als een: | kort begrip der Befchryvinge van Amfterdam door den be- roemden Heer 7. Wagenaar (*), behelst dit vierde Deel eene befchryving der Gebouwen , ter aankweekinge van nuttige et aangenaame oefeningen ; voorts een berigt van 't geen den Handel betreft, zo in 't vertieren der Waaren binnen de Stad , als derzel- ver binnen- en buitenlaudíche ontvangst en verzending; waarby verder nog komt ееп verflag van de Voorregten der Stad en der, zelver Ingezetenen , mitsgaders de algemeene Stedelyke Gewoon- ten en Willekeuren. Dit alles wordt, volgens het bedoelde, be- kroptlyk ontvouwd, in Zamenfpraaken, die nu en dan gefchikte aanleiding tot nevensgaande aanmerkingen geeven ; еп ook bier en dear nog eenige byzonderheden melden, die van іазсег dagen zyn, als de uicgave van 't grooter Werk. | (*) Zie М. Alg. Vad. Lau, V. 0. Ы. Org, , Verhaal van de Muitery aan boord van het Engelsch Konings [chip de BOUNTY, en de daar op gevolgde rampfpoedige reis van cen gedeelte van het Scheepsvolk , het welk genoodzaakt is geweest - één en veertig dagen, in de Scheepsboot , op zee door te brengen, en, na met dezelve van TOFOA, een der VRIENDLYKE EILANDEN, . Zei TIMOR, eene Holland/che Bezitting in OOSTINDIEN улг, een aflland van meer dan twaalf honderd uren, gevaren te hebe . ben, aldaar behouden is aangeland. Befchreven door den Luie tenant Ww. BLIGH, Bevelhebber op het gemelde Schip. Uit het ^ Engelsch vertaald door в. ARRENBERG. Te Rotterdam by G. А. Arrenberg, 1790. Behalven de Voorreden, 120 blads. U* den breedvoerigen Tytel aan *t hoofd van dit Verhaal ge- plaatst, kan men genoegzaam opmaaken , dat deeze Scheep- lingen aan veele wederwaardigheden bloot gefteld zyn geweests en de befchryving zelve doet den Leezer menigwerf verwonderd taan, over de mogelykheid van wederftand te kunnen bieden aan zulke afmattende worftelingen met Wind en Weer, in dikwils hooggaande Zeeën. Het Verhaal intusfchen draagt alle innerlyke blyken van oprechtheid; en kan, terwyl het den fmaak van den nieuwsgierigen Leezer in "t algemeen voldoet, van een byzonder hut zyn , voor Zeevaarenden; nadien de ontmoetingen en bet daarin gehouden gedrag, zo van den Bevelhebber als van 't Scheepsvolk , verfcheiden onderrigtingen aan de hend geeft , waas- van een Zeeman zich, in min of meer foortgelyke omftandighe» den, met vrugt zou kunnen bedienen, AULGEMERNRÉ ` VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN, Bybel der Natuur, ontworpen door den beroemden у. j. scugucHe ZER , în "t Nederduitsch overgezet en vermeerderd, deor L. MEIJER , S. S. Th. Dr. en Prof. Ordin. aan °з Landt Hooge School te Franeker, enz. Tiende Deel. Te Amftera. dam by М. de Bruyn, 1791. In gr. Обауо, 683 bladz. [ Tit ene herhaelde befchouwing van dit Werk is ons meera maels deszelfs nuttigheid gebleken, byzonder, overe eenkomítig met het hoofdbedoelde , ter Ophelderinge van zodanige voorftellingen , fpreekwyzen en leenfpreuken of zinnebeelden , die betrekking hebben tot, of flaen, op de werken der Natuur , en derzelver bearbeiding door de Kunst. Men heeft des alle reden om de aengewende moeite van den Hoogleeraer Scheuchzer , en °t geen de Hoogleeraer Meijer verder werkftellig gemaekt heeft, waer door deze Uitleggin- gen, bovenal met het bybrengen van latere waernemingen er Natuure, grootlyks verbeterd zyn, op ene wezenlyke - waerde te fchatten. Нет thans afgegeven gedeelte, gaende over de Schriften der Profeten, v.n Jeremia tot Маас ingellooten, levert hiervan op nieuw verfcheiden proeven, waeruit wy er éne zullen overnemen, in welke de kundige heid , wegens de zuivering. van ’t zilver dienst doet, ter Ophelderinge van een voorftel door Propheet Jeremia , Hoofdft. VI. 28—530, °t welk aldus luid, Zij * zijn koper en ijzer , geheel bedorven. De blaashal is verbrand, het lood $5 van het vuur verteerd: te vergeefs heeft de fmelter zoo vlijtiglijk gefmolten , dewijl de kwaade fof niet is afgefcheiden. Men noemt ze een verworpen zilver.. ` Hier word ons , (zegt de Hoogleeraer Scheuchzer ,) eene geestlijke fmelt- en proefwinkel geopend; Het volk is hier het onderwerp der behandeling, een verworpen zilver, bedorven koper en ijzer, genaamd, ein taubes, wildes, Deisgtes tiges ert}, zouden de berglieden in hunnen (| zeggen. Het vuur is Gods woord, de fmelter is God zelve, of op deszelfs Bevel de Profeeten en Leeraars. Dan, om dit geest- lijk fimeltwerk duidelyk te verklaaren, moeten wij ons na LETT. 1791. NO. 10, Ff E 414 | 3. Ј. SCHEUCHZER ~ de bergwerken, en fmelthutten begeven, of in de fteden bij de Muntmeesters , Esfaijeurs en Waradijnen ter {chool gaan. „ In de bergwerken fmelt men op eene tweederlei wyze: de eere noemen zij über ben (tid) arbeiten, d. i., over de Beck werken, en beftaat daarin, dat de ertzen, tot poeijer eftampt, met de noodige bijvoegfelen in den fmeltoven van et vuur doordrongen en gefmolten worden. Als dan ope- nen ze de oven, door een gat 'er in te flaan, om de ge- fmolten ftof daardoor en langs heet gemaakte kanaalen te baten uitvloeijen in een kuil, daarin het, met lood gemengd, een zilverbrood uitmaakt. . ‚De andere manier heet, naar de taal hunner kunstwoor- den, úber ben gang, ober frummen ofen, ober übers bolglein arbeiten, d. i., over den doorgang, of krommen oven, of over ’t houtje werken. Hiertoe word er іп den oven zel ven, daarin men het ertz wil fmelten, een rond gat of bek- ken uitgehold: hieruit gaat een gang ofte kanaal onder den even door, het oog van den oven genaamd; en langs dee- zen vloeit de gefmolten ftof in een fmeltkroes, die ondér met lood voorzien is, en, vol zijnde , іп een andere (melt, kroes zich ontlast. Deeze behandeling vereischt veel ervaa- renheid , groote vlijt en kunst. . » De ertzen moeten eerst geftampt, gezeefd, en de one zuivere ftof, die 'er onder fchuilt, in roostovens verbrand worden; ten einde het zilver zelve door het vuur niet vere teerd en verminderd werde. De ovens moeten naar de kunst en bekwaam vervaardigd worden; het vuur moet men naar de maat of op zijne graaden regeeren, ten einde de oven noch te heet, noch te flaauw zy: de bijvoegzelen van voch- ten., fteen, aarde, lood, zilver-glit, moeten op de maat, en їп eene gepaste evenredigheid, naar den aart der ептеп zelven, "ep onder gemengd worden. Want de oven’ moet als de maag der ertzen aangemerkt worden, waarin ze als fpijzen gekookt en verteerd moeten worden. De ovens moe- ten niet te vroeg, niet te laat, ook niet te langzaam door- geftookt worden: in het eerfte geval zou het ertz nog ruw en onzuiver blijven, en zijn kostelijk metaal niet uitleve- геп; in het tweede zou ‘er veel zilver in den oven verloo- ren gaan. De onzuiverheden (/corie) drijven boven op het olten zilver, en worden , wanneer het begint te мег. oelen, met ijzeren haaken 'er afgetrokken. Het geene men dan krijgt is een brood- of werkzilver „ееп mengfel van zilver en lood, zomtijds ook nog van andere vreemde ftoffen. Dit moet vervolgens door het vuur gefcheiden, afgedreven en : | $°- i BYBEL DER NATUUR. 415 ulverd wofdéft, tot zoo lang het witte zilver na zwarte loemtjes of wolkjes blinkend ten voorichijn komt. Zoo verre nu hiermede gevorderd zijnde, moet het vuur ver- minderd worden ; om niet door al te fterken gloed het zil- vèr zelve te verteeren; wat het fijn zilver laat zich in een windoven tot kalk en [tef verbranden, indien men het niet door bijvoeging van glasgal, of lood, bewaarde. Dit zil- ver nu moet de Waradijn beproeven , of het de gewoone waafde van 15: lood houden kan.’ ~ , Hieruit laat zich nu het vértoog van onzen Propheet ophelderen. Dé afvallige, godloore' en hardnekkige, Joo- den zijn dit koper- ijzer- eh zilvbr=ertz, wild, onzuiver, met veel onreinigheden vermengd , en weinig deugdelijk metaal belielzetide: eene flof die niet aan het fmelten ge- bragt kan worden. De blaasbalg is verbrand , de ijverige boetprediker Jetemras, door veele vervolgingen en verdruk- kingen, buiten ftaat geraakt, om zijn ambt en plicht be- hoorlijk waar te nemen, om de ijzer- en fteenachtig harde ‘harten der Jooden, te vermurven, te doen fmelten in boete vaardigheid. · Het lood is verteerd van het vuur, de fmelter heeft se vergeefs zoo naarftig en omzichtig gefmolten , de kwaade, wilde flof en onreinigheden is niet afgefcheiden г geen blinkend, zuiver zilver is er ten vporfchijn gekomen ; maar een verworpen, een ondeugend zilver, dat de proef niet houden kan." 2. —— Dus verre de Hoogleeraer Scheuchzer, en hier by voegt de Hoogeerwaerde Meijer het volgende. an Deeze woorden zijn vrij zwaar, om te verklaaren, dee wijl ze geheel figuurlijk zijn, en de Uitleggers in het overe brengen en toepasfen der zinnebeelden zeer verfchillen. Voor zoo veel hier op de fmelting en zuivering der metaa- len, en van het zilver voornaamelijk , gezinfpeeld word, heeft Scheuchzer, onzes oordeels , "er eene voldoende op- heldering van gegeven, waarmede ook de beknopter aan- merking van den Hr. MICHAELIS overeenkomt. ,, Wanneer men, zegt hij, het zilver reinigen en van het lood fcheiden wil, moet men zich daartoe van, een fterk vuur bedienen waardoor het lood verglaasd , dat is, in fchuim verander word, en in dit fchuim ftaat dan het reine zilver, en geeft, gelijk de fcheikundige het noemen , den blik. Dit fterke vuur nu in de fmelthutten kan niet onderhouden worden, of de blaasbalg moet geduurig gaan. Ondertusfchen is het zilver vaak zoo onfein en zoo vervalscht, (en veele flechte muntfoorten wierden op het einde van den oorlog in | Ffs Duitsche A 416 Ј. J. SCHEUCHZEA, HYBEL DER NATUUR. 