Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
3 Resol. Stat.-Gen. 5 September, 1619. : Resol. Stat.-Gen. 0, 19 Sept.; 8, 9 Nov. 1619. 5 Resol. Stat.-Gen. 5, 10, 16, 21 Dec. 1619. 9 Bl. 415—419. DES VADERLANDS. 589 nn 1 kreeg niet veel troost op zijn verzoek. Daarbij verzuimden Lubek en Hamburg niets, — om den Deenschen Vorst verdacht te maken !. Maar toen de zaken in de Palts zoo : jammerlijk verliepen, en de Unie der ontbinding nabij scheen, werd Denemarkens bij- stand wenschelijker, en sosst HOOGEN (zoo heette ’s Konings Gezant) kwam, na een uitstap naar het leger te velde, zijn verzoek herhalen, en werd het al niet toegestaan, het ontwerp van den brief van verontschuldiging, dien men den Koning schrijven zou, werd gedurig in belcefder en zachter bewoordingen vervat 2% Eindelijk, toen nu ook Bohemen verloren was, besloot men eenen Gezant naar Koppenhagen te zenden om CHBISTIAAN voor goed tot eene werkdadige deelneming aan den Duitschen krijg te bewegen. Eene geschikte gelegenheid bood zich daartoe aan, toen de Geünieerde Vorsten den Prins van Oranje verzochten, eene poging te ondersteunen, die zij besloten hadden bij den Koning van Denemarken te doen. In de maand November, namelijk, van het jaar De Duit- 1620, kwam te ’s Gravenhage de Heer pieperIK vor WERDER, maarschalk van den sa alae Landgraaf van Hessen, wien door de Vorsten der Unie de last was opgedragen om den "^^ 4^" 2A Koning van Denemarken door verleidelijke aanbiedingen te gaan overhalen om de zinkende Unie met zijne macht bij te springen: een deel der te maken veroveringen was men bereid den Koning te laten behouden en wel bepaaldelijk zulke landen als hij nabij de grenzen van zijn Rijk op den Keurvorst van Keulen zou veroveren: met name werd het Bisdom Paderborn, van welks Protestantsche ingezetenen de Koning zich reeds in het voorjaar van 1619 de belangen gemeend had te moeten aantrekken 9, als het loon zijner hulpbieding aangewezen. Dit verzoek nu, van hunnentwege den Koning te doen, wenschten de Geünieerde Vorsten door de Staten-Generaal bij cunistiaan ondersteund ie zien, en deswegens deden zij den Heer von werper de reis over ’s Hage nemen en den Prins verzoeken zijne zaak aan de Staten aan te bevelen. De Prins deed niets liever dan dit, en de Staten machtigden zijne Excellentie om in deze zaak te handelen’, zoo als hem de dienst des Lands dunken zou te vereischen. Van deze volmacht maakte de Prins gebruik om den Heer GASPAR VAN VOSBERGEN, lid van den Hoogen Raad, eenezending Vosprnor naar Denemarken op te dragen. Zelfs te ’s Hage werd de zaak zoo geheim mogelijk ge- csi ipa is heuden. Op zijne doorreize door het Munstersche had de Gezant gelegenheid om op te — oie merken, welke de gevolgen waren van de nederlagen in Bohemen en de Palts tot ver- Steunen. meerdering van den moed der Roomsch-Katholieken. Immers te Haselüne hadden al de Lutherschen van wege den Keurvorst van Keulen bevel gekregen zich tegen aan- staanden Koningendag ter misse te begeven op boete van 20 goudgulden, en, 1 Zij deden den Staten het bericht toekomen, dat er cen vaste Ambassadeur van Spanje te Koppenhagen gewacht werd (Resol. Stat.-Gen. 28 Oct. 1620). 2 Resol. Stat.-Gen. 3, 8, 9 Sept.; 9, 18 Nov. 1620. carreton III, p. 374, 375, 398—400 , 414. 3 Resol. Stat.-Gen. 4, 7 Mei, 1619. i 590 ALGEMEENE GESCHIEDENIS nd 1621 — zeide de pastoor, dit gebod zou streng uitgevoerd worden » wegens de groote victorie 1623. in Bohemen en Duitschland.” Te Lóningen, evenwel, durfde de Bisschop zulke strenge bevelen niet geven wegens de nabijheid van de te Boertange in garnizoen lig- gende soldaten, die gereed waren den pastoor en de bisschoppelijke beambten in den nacht van het bed te lichten. Zoo zette zich alles tot een godsdienstoorlog. — VossERGEN verried nergens wie hij was; maar te Hamburg werd hij herkend, en nu zag hij zich wel genoodzaakt, onzen Resident Arrskma van zijne zending kennis te geven, daar, zoo de Overheid vernomen had, dat hij op reis naar Denemarken de stad was doorgetrok- ken, zonder haar van iets. te verwittigen, zij daarin nieuwe stof tot achterdocht zou gevonden hebben. De tegenwoordige staatkunde der Nederlandsche Regering bracht te weeg, dat hare vertegenwoordigers onze voormalige vrienden moesten ontwijken. Zoo nam VOSBERGEN dan ook een voorwendsel te baat om den Zweedschen Siaatsman zur- GERS, die van Praag over Koppenhagen naar Zweden op weg was en de reize in zijn gezelschap doen wilde, van dit voornemen af te houden. Toch meende onze Gezant den Syndicus van Hamburg, die hem alsnu kwam bezoeken en hem verzocht het recht zijner Stad bij camrsrraAN voor te staan, van de goede zorg van Hun Hoog Mogenden Uitslag van voor hunne bondgenooten te kunnen verzekeren. Te Coldingen ontmoette hij wanna, | DA T die gansch ontmoedigd van zijne zending terugkwam. De nederlaag bij Praag had CHRISTIAAN allen lust benomen om zich verder met een verloren zaak in te laten: zijn eigen belang zag geen heil meer in eene aansluiting aan de, partij, die met Spanje en den Keizer in oorlog was. Dus had de afgevaardigde van de Unie den moed niet gehad zijn voorstel te doen: hij had het voorkomen aangenomen, alsof hij den Koning slechts kwam raadplegen, hoe de Geünieerden het leger van semora weder kwijt zouden kun- nen raken. Niettemin had hij van terzijde het lokaas vertoond van de voordeelen, die de Koning, zoo hij gewapender hand tusschentreden wilde, behalen kon, en van den bijstand gewaagd, dien de Staten-Generaal geneigd zouden zijn te bieden; maar noch het een noch het ander was met eenige voorkomendheid beantwoord: integendeel, de Koning had getoond niets voor de voortzetting van den oorlog over te hebben; hij had de Unie aangeraden op het sluiten van vrede bedacht te zijn, en verklaard, dat hij zelf plan had tot bevordering van den vrede in het Rijk een plechtig Gezanischap tot dem Keizer te zenden. In één woord werper beschouwde de poging als mislukt en had, tegen de afspraak, vossEeRGEN niet eens afgewacht: immers had de Koning, hoezeer door hem onderricht, dat er een Nederlandsch Gezant onderweg was, zich niet verwaar- digd, hem uit te noodigen zijn vertrek tot diens aankomst te verschuiven. — Na deze mededeeling schoot, zou men zeggen, onzen Gezant niets anders over, dan van eene ijdele poging af te zien en terug te keren, zoo als werper hem dan ook uitdrukkelijk aanried te doen, te meer, daar de Belt, met drijfijs vervuld, den tocht zoo gevaarlijk maakte, dat hij, werper, dat water voor geen honderden dukaten op nieuw zou over DES VADERLANDS. 591 NE Ed steken. Toch liet vossencEn zich niet afschrikken. — Voorzeker begreep hij, dat WERDER zich wat al te spoedig uit het veld had laten slaan. De geheele zending schijnt van den kant der Geünieerden, die naar den vrede verlangden, slechts een maatregel geweest te zijn om tegelijk de oorlogspartij te voldoen en van srrwora, die duchten moest een vreemden Koning in het Rijk te halen, gunstiger voorwaarden te verkrijgen. Maar vooral, vossknaEN wist, dat alle aanbiedingen van uitbreiding van grondgebied en invloed in Noord-Duitschland, van de zijde der Duitsche Unie aan CHRISTIAAN IV gedaan, in het oog van dezen Vorst niets te beduiden hadden, zoo- lang hij reden had om te vreezen, dat de Republiek der Vereenigde Provinciën zijne machtsontwikkeling in die oorden zou tegenwerken. Dus zette onze Gezant de reize moedig voort, na met werper afgesproken te hebben, dat hij, ten einde zijn voorstel aan den Koning met te meer vertoon van vertrouwen te kunnen doen, het zou doen voorkomen, alsof zij elkander niet ontmoet hadden. Toen vossERGEN, in de nabijheid van Koppenhagen gekomen, den Koning door den aldaar gevestigden Nederlandschen Commissaris preTeR Isaacs van zijne aankomst had doen verwittigen, stelde zijne Majesteit dadelijk een bezoek aan zijne moeder uit, waartoe de rijtuigen reeds gereed stonden, en liet weten, dat hij hem in zijne hoofd- stad zou verbeiden. Geene verontschuldigingen baatten: onze Gezant, door een aantal Edelen uit zijn logement afgehaald, moest zich op ’s Konings slot komen inrichten, en hier was hy gedurende al den tijd van zijn verblijf het voorwerp der grootste beleefd- heid en der hoogste onderscheiding !. De Koning echter verleende hem eerst gehoor, ' Zelfs liet de Koning in de hofkapel ten zijnen gevalle in het Duitsch en enkele malen in het Latijn prediken, ofschoon hij liever, nom der stichting wil? voor de goede gemeente, in de gewone Duitsche kerk in de stad de godsdienstoefening zou hebben gaan bijwonen. 1621— 1625. 1031— 1625. Plechtige au- dientie van vos- BERGEN bij den Koning. 592 ALGEMEENE GESCHIEDENIS na zich alvorens met eenigen zijner Rijksraden verstaan te hebben, zonder welke hij niets scheen te willen verrichten. De plechtige audientie had plaats den 164" Januarij. Het eenige middel, zoo sprak de Gezant bij deze gelegenheid, het eenige middel tegen de lagen van de Papisten was een verbond tusschen de Evangelische Koningen, Potenta- ten, Vorsten en Stenden ter eere en in den naam en vreeze Gods met terzijdestelling van alle bijzondere belangen. Had de Koning reeds voor drie jaren zijne bijzondere inzichten ter liefde van Gods Kerk kunnen prijs geven, de hoogmoed en al de verme- tele aanslagen van de Papistische Ligue zouden door zijne macht gebroken en in den aanvang gesmoord zijn geworden. Doch had God, die der Koningen hart bestuurt, hem toen nog geen kracht tot zulk een besluit gegeven, thans, vertrouwden Hun Hoog Mogenden, zou het dreigend gevaar hem bewegen. In dit vertrouwen hadden de Staten- Generaal en zijne Vorstelijke Doorluchtigheid, de Prins van Oranje, besloten, het aan- zoek, hem door werper van wege de Duitsche Unie gedaan, te ondersteunen. Verklaarde de Ligue, dat zij het alleen op de Palts gemunt had, wier Vorst zijn optreden in Bohemen moest boeten, dit was slechts een voorwendsel door haar te baat genomen om de Evangelischen één voor één aan te kunnen vallen en verdelgen. Zij zoude, werd het haar niet belet, het strafgericht beginnen met hen, die eenig Evangelisch Stift bezaten of ooit bezeten hadden: immers achtte de Paus de teruggave dier Stiften zoo wettig op zijn geestelijk recht gegrond, dat hij zich met den blooten afstand niet tevre- den zou stellen, maar de bezitters zou dwingen de genolene vruchten uit hunne lands- inkomsten tot den laatsten penning toe te betalen, gelijk nog onlangs door voorname personen in openbare geschriften onwedersprekelik was bewezen. — Was dit zoo, zie- daar wat de Koning hierbij denken kon, zoo zouden zijne verwanten en bondgenooten van Brunswijk-Luneburg spoedig hunne Bisdommen van Hildesheim en Minden te ver- dedigen hebben, en mocht hij wel van alle hoop op Bremen en nog te meer op Paderborn afzien. — Maar, ging de redenaar voort, wilde de Koning iets tegen die aanslagen ondernemen, hij kon bij de Republiek op steun en bijstand rekenen. Niettemin door de barmhartigheid Gods waren de Evangelischen nog in het bezit van zulke in het oog vallende middelen, dat zij, alles wel overwogen, Hem de eer DES VADERLANDS. | 595 eos EOE moesten geven, dat Hij zine Kerk van zulk eene macht had voorzien, dat zij haren vijanden niet alleen het hoofd kon bieden, maar de wet kon stellen. Evenwel de on- dervinding van het vorige jaar had geleerd, dat men op dat vertrouwen niet mocht insluimeren of meenen, dat men tegen dezulken, die de wapenen werkelijk hadden opgevat en hunne slagen reeds hadden toegebracht, iets met tusschenkomsten, onder- handelingen, bestanden of bezendingen kon uitrichten. Door zulke flaauwheden werden de gemoederen van hen, die anders partij zouden kiezen, slechts verlamd en aan het weifelen gebracht, en der Papistische Ligue tijd gegeven om hare heerschappij steviger te grondvesten en zich zoo vast in het Rijk te nestelen, dat zij daaruit niet meer te verjagen zou wezen. Dit alles overwegende en inzonderheid: bedenkende, dat al de Evangelischen in Duttschland en bepaaldelijk in den Neder-Saksischen Kreis de oogen op zijne Majesteit geslagen hadden, zou, dit vertrouwden de Staten-Generaal en de Prins van Oranje, de Koning ook de voordeelen, die hem daarbeneyens ten deel kon- den vallen, niet in den wind slaan. Loo werd door de Republiek der Vereenigde Provincién, bij monde van haren wel- sprekenden Gezant bij het Deensche Hof de godsdienstoorlog gepredikt, en cnnisTIAAX IV, die zich zonder haar niet gewaagd zou hebben of de andere partij zou hebben begun- stigd, overgehaald om zich in de Duitsche zaken te mengen. Maar was de godsdienst- 1621— 1625. De Republiek zet den Koning van Denemarken tot de godsdienst- oorlog aan. oorlog niet reeds van de zijde der tegenpartij aangevangen? Ongetwijfeld, en de restitutie- — plannen van de Katholieke Kerk waren door den redenaar geenszins met te sterke kleu- ren geschilderd. Doch behoefde deswegens de banier der godsdienst mede van onze zijde te worden opgeheven? Hadden wij in Duitschland die rechten en belangen blijven ondersteunen, wier bescherming bij onze alliantie met de Hanse bedoeld was, zoo zou Noord- Duitschland kracht genoeg gehad hebben om de legermachten van vijanden en valsche vrienden van zijne grenzen te weren, en aan het geheele Rijk een voorbeeld hebben gegeven van eene houding, die geschikt was om de geestdrijvers van de beide zijden beschaamd te doen uitkomen. Doch daartoe had het Twaalfjarig Bestand niet opgezegd moeten wezen, en hadden de drijfveéren der bedreigde Evangelische Vorsten zuiverder moeten zijn. Hadden zij, die zich met de secularisatie der geestelijke goederen bevoordeeld hadden, naar waarheid kunnen betuigen, dat die goederen slechts volgens het onvervreemdbaar levensrecht der maatschappij ten waarachtigen algemeenen nutte en ter verbetering van den maatschappelijken toestand waren ver- vreemd geworden, zij zouden zich op menschelijke rechtsgronden in hun bezit hebben kunnen en durven handhaven. Maar daar zulk een grondslag hun ontbrak, moesten zij wel Kerk tegen Kerk, Godsdienst tegen Godsdienst overzetten, en om te behouden wat zij hadden of nog meer te bekomen, zich beroepen op een goddelijk recht, op de hoogere waarheid en het uitsluitend gezag der Gereformeerde Belijdenis. Zoo ging het dan zonder dat er keren aan was, en wie ook van beide zijden zulks ontveinzen III Deer. 5 Sruk. -75 594 ^ ALGEMEENE GESCHIEDENIS . 1621— mocht, op een godsdienstoorlog los. De geestdrijverij aan den kant der Protestanten had, noe zoo als van ouds, den Katholieken nieuwe kracht en betrekkelijk recht gegeven, en wederkerig noopte thans de slagvaardigheid van het Katholicisme de Protestanten in geestdrijverij heul te zoeken. De zinspeling, die onze Gezant, in weerwil van den hoogen toon in zijne rede aan- geslagen, voordat hij eindigde, op de voordeelen maakte, die de Koning behalen kon, bewees, dat hij bij hem ruim zoozeer op bekrompen menschelijke, als op belangelooze geestelijke „beweegredenen rekende., Ook die uitdrukking, dat de Evangelischen in Duitschland, bepaaldelijk in den Neder-Saksischen Kreis op hem de oogen geslagen had- den, spiegelde hem het aanvoerderschap in den geopenden kruistocht en onbeperkten Ware gezind-invloed op het veld zijner naaste eerzucht voor. Maar hoedanig was de ware stemming heid der Leden van den Neder- Saksischen Kreis. venden en den Prins, blijkens de Instructie aan vospencen medegegeven, maar al te wel bekend, dat over het algemeen de Vorsten en Stenden van den Neder-Saksischen Kreis slechts door den dwang van den Koning van Denemarken, ondersteund door het ten minste van menig veelvermogend persoon in dien Kreis? Het was Hun Hoog Mo- ontzag der Vereenigde Provinciën, tot het verleenen van hulp aan de Unie te bewegen zouden zijn. Ten overvloede had vosszrcen op de reize te Bremen vernomen, dat de Aartsbisschop wel krijgsvolk wierf volgens de verplichting, die hem als lid van dien Kreis was opgelegd; doch dat die troepen niet tot hulp der Unie zouden uittrekken, maar met die van andere Vorsten van den Kreis op de grenzen zouden blijven, vermits het meerendeel dezer Vorsten ongezind was de wapenen tegen den Keizer en den Koning van Spanje te voeren. Ook had hij te Hamburg Dr. camERARTUS, die door FREDERIK V uit Breslau naar die streken gezonden was, gesproken, en deze had hem menig aanzienlijk persoon, met name den Administrator van Maagdeburg genoemd, als bij uitstek keizersgezind en ongeneigd om de Unie bij te staan. Rijksdag in De- Drie dagen na de audiëntie kwamen de Rijksraden OLOF ROSENPAR en ANDRES BILLE — bijeen- onzen Gezant mededeelen, dat de Koning zijn voorstel zoo gewichtig bevonden had, dat hij te rade was geworden al zijne Rijksraden op te roepen, ten einde daarover te raadplegen. Dit was een maatregel van veel beteekenis, maar welks uitvoering in dit saizoen, terwijl de meeste leden van den Rijksraad door met ijs bezette zeearmen van het eiland der hoofdstad waren afgescheiden, met veel moeite moest gepaard gaan. Twee of drie weken zouden er verloopen eer de meesten tegenwoordig konden zijn, en de Gezant zag zich door den Koning de keuze overgelaten, of hij zoo lang wilde vertoeven, al of niet. Zoo de Koning oordeelde, zeide hij, dat hij door zijn blijven Godes Kerk, zijne Majesteit en zijne Meesters dienst kon doen, zou hij over de bezwaren heenstap- pen en gaarne vertoeven om de bedoelingen van Zijne Majesteit en van Hun Hoog Mo- genden bij den Rijksraad te ondersteunen. Daar zijn aanbod, in dezen vorm voorgedragen , door den Koning genadig werd aangenomen, kon hij van nu aan verzekerd zijn, dat DES VADERLANDS. 59) zin voorstel een gunstig gehoor had gevonden. Intusschen was onze Staatsman ongerust, ^ 1621— 1625. : v Voortgezette dezen zoo ontmoedigen zou, dat alle hulp te laat zou komen. Daarom verzocht hij — — dat het antwoord van weRDER, uit Denemarken tot de Vorsten der Unie overgebracht, den Koning aan de Unie te schrijven, dat hij op zijne komst werpers voorstel in na- dere overweging had genomen, en dat hij verlangde, dat men de zaken zonder den moed op te geven tot nader order in den staat zou laten, waarin zij zich op het oogen- blik bevonden. Hierop gaf de Koning ten antwoord, dat hij zelf in dien zin aan de _ Unie niet kon schrijven, maar dat hij goed vond, dat de Prins van Oranje zulks deed. Daarna deelde vossereen den Koning mede, hoe de Staten en de Prins verlangden, dat hij den Neder-Saksischen Kreis zou bewegen, om in vereening met zijne troepen tegen het voorjaar eene krijgsmacht op de been te brengen, ten einde de Unie te hulp te komen. Hij voegde er bij, dat van den Kreis, naar hetgeen hij vernomen had, niets goeds te wachten was, tenzij de Koning zich vooraf verslond met de Vorsten en Heren, die de zaak der Unie waren toegedaan. . Daartoe diende geen tijd verzuimd. Dus ver- zocht hij Zijne Majesteit, dadelijk en zonder de bijeenkomst zijner Rijksraden af te wachten, een Vorstendag te beschrijven: verkreeg hij hier door zijn koninglijk gezag eenparigheid van stemmen, dan zou daarna de geheele Kreis door deze gesloten meer- derheid tot het besluit gebracht kunnen worden om de zaak der Unie met ernst ter hand te nemen en ten minste de reeds beloofde driedubbele hulp te verleenen. Op dezen voorslag kreeg hij ten antwoord, dat de Koning reeds meer gedaan had, dan hij zou meenen, daar hij reeds in het begin van den winter, » onder voorwendsel’’ van het stuk der munt en van het verloop van het geld, den Administrator verzocht had, eene algemeene oproeping tot de leden van den Kreis te richten. Doch deze, die zijne bedoelingen scheen te doorgronden, had de Vergadering niet vroeger dan tegen April willen zamenroepen. Voor het overige zou zijne Majesteit de uitschrijving van zulk eenen Vorstendag in gedachtenis houden, en inderdaad reeds na eenige weinige dagen liet hij onzen Gezant weten, dat hij eenen Vorstendag beschreven had, en dien in Februarij, na afloop van de vergadering der Rijksraden, in persoon zou gaan bijwonen. Tegen den 64 Februarij, zoo rekende men, konden de Rijksraden bij een zijn. Dien tijd besteedde onze Gezant met het bezien van de merkwaardigheden der hoofdstad en van de Koninklijke kasteelen. Op Frederiksburg werd hij door den Koning zelven met de uiterste gemeenzaamheid onthaald. Voorts leverde hem deze tusschentijd de gelegenheid op tot een belangrijk gesprek met ’s Konings Kanselier Jonker CHRISTIAAN varias, Het betrof voornamelijk de gezindheid der Hansesteden. Dezen waren, zeide de Staatsman, van zins een gezantschap tot den Keizer af te vaardigen om hem geluk te wenschen en de bevestiging harer privilegiën van hem te verzoeken. Voorts over hare achterdochtigheid en zelfzucht uitweidende, betuigde hij »voor God onder een zeer hoogen eed," dat het nooit 's Konings bedoeling geweest was, iets tegen haar of hare 75 * 096 ALGEMEENE GESGHIEDENIS 1621— vrijheden te ondernemen: had Zijne Majesteit zulks begeerd, de gelegenheid zou er hem 1625. ; niet toe ontbroken hebben: maar het recht, dat hem toekwam, kon hij niet prijs geven. VosBERGEN antwoordde hierop, in overeenstemming met zijn Instructie, dat het in allen gevalle thans geen tijd was, om het goede werk, dat op het touw zou gezet worden, door jaloezijën te bederven, en dat men van weerskanten alle aanspraken moest ter zijde stellen om ze later, als het gevaar geweken was, bij de wet te laten beslechten. Dat goede werk zou kwalijk slagen, als een ieder zijn besluit van eens anders doen afhan- kelijk maakte: in tegendeel, een iegelijk moest zonder op den anderen te zien » zijn talent tot opbouwing van Gods huis toebrengen.” Op zijne beurt, voegde hij er bij, moest de Koning erkennen, dat de Steden ook reden van wantrouwen hadden, daar zij zagen, hoe Zijne Majesteit zijne macht dagelijks vermeerderde, zonder die tegen den algemeenen vijand te gebruiken. Bespeurden zij van nu aan, dat de Koning geneigd was die macht tegen het gemeenschappelijk gevaar aan te wenden, zoo zou alle ach- terdocht ophouden, en zij zouden gaarne hare middelen aan de goede zaak ten koste leggen. — Zoo vleide zich vospercen, dat de oprechte behartiging van de zaak der godsdienst een middel kon zijn om alle belangen overeen te brengen. Eerst omstreeks den 104" February, was er mogelijkheid om de Belt over het ijs over te komen. Den 15den had de eerste bijeenkomst van den Rijksraad plaats. Twee dagen later kwam ’s Konings Kanselier met den Rijksadmiraal ALBERT sSCHELE en den Raad ’sKonings ver- ROSENSPAR onzen Gezant het bericht brengen, dat de Koning wel genegen zou zijn klaring en voor- den om, zonder eenige voordeelen voor zich zelven te bedoelen, zich aan te gorden tot bevrijding van Duitschland en tot verdrijving van het vreemde krijgsvolk, tegen de constitutiën des Rijks daarbinnen gebracht. Doch Zijne Majesteit duchtte, dat hei tus- schen den Keizer en de Geünieerden tot een verdrag kon komen, terwijl hij bezig was zich te wapenen. Zoo zou hij den toorn des Keizers alleen moeten misgelden. Wan- neer nu dit geval zich mocht voordoen, verzocht hij van onze zijde de oprechte ver- klaring, of, bij aldien de Keizer hem aanviel of liet aanvallen, Hun Hoog Mogenden en de Prins voornemens waren hem bij te springen. Gaven de Vereenigde Provinciën de verzekering van zulk eenen bijstand, dan verwachtte hij, zouden ook andere leden van den Neder-Saksischen Kreis aan den oorlog deel nemen, met name de Hansesteden. Met betrekking tot dezen verlangde de Koning te weten, waartoe de Staten zich tegen- over haar hadden verbonden, en liet hij er zich ten uiterste aan gelegen liggen de geruchten te weerspreken, alsof hij sommige dier Steden met geweld onder zijn be- dwang wilde brengen. Men wees tot staving van zijne vijandelijke bedoelingen op de Gezantschappen door hem uit Spanje ontvangen en derwaarts gezonden; maar hij ver- zekerde, dat hij nimmer van zins was geweest, iets ten nadeele van Hun Hoog Mo- genden te beramen, hoezeer hem door Spanje meermalen grootere aanbiedingen gedaan waren, dan men wel meenen zou. Die Gezantschappen van Spanje had de Koning niet DES VADERLANDS. $97 kunnen nalaten met het zenden van een Gezantschap naar Spanje te beantwoorden, en om iets meer dan plichtplegingen te brengen, was bij die gelegenheid ook gehan- deld van de vernieuwing der Bourgondische traktaten, hetgeen echter noodwendig van weinig beteekenis was geweest, aangezien die traktaten voornamelijk den handel betroffen , en de handeldrijvende Gewesten der Nederlanden thans aan de Staten-Generaal en nie. aan den Koning van Spanje onderworpen waren. Ook moest men Line Majesteit en zine Raden niet voor zoo onervaren liouden, dat zij de oogmerken van Spanje en de belangrijkheid van den Staat der Vereenigde Provinciën niet bevroedden of de tirannij van eenen ALvA vergeten waren. Eindelijk verzocht de Koning te mogen weten, waarom de Staten in hun verdrag met hem de bepaling gevoegd wilden hebben, dat het slechts zou strekken tegen de Papistische Ligue, eene bepaling, die in de alliantiën met andere Mogendheden niet vervat werd. Ziedaar stof genoeg, den Nederlandschen Gezant, ter behandeling aangeboden. Op de eerste vraag antwoordde hij, dat de Staten den Koning ongetwijfeld ook tegen den Keizer zouden bijstaan, gelijk zij er op rekenen zouden, bijaldien zij door Spanje of den Keizer werden aangerand, door den Koning bijgestaan te zullen worden. Doch dit was van zelf begrepen in het verbond, door de Duitsche Unie met den Koning van Groot-Britannië en met Hun Hoog Mogenden gesloten, tot welk verbond de Koning bij het voorstel van VON WERDER uitgenoodigd geworden was toe te treden. Voorts gaf hij zijne hoop te kennen, dat de Koning zijn besluit niet zou laten afhangen van dat door de Hansesteden te nemen: dezen toch konden eerst na het houden van menige vergadering tot een besluit komen, en daarmede verliep te veel tijd. Wat de verontschuldigingen aanging omtrent ’s Konings gezindheid ten aanzien van de Staten, en de vraag om in- lichting aangaande de strekking der Verbonden van Hun Hoog Mogenden met de Hanse , zoo antwoordde hij, dat immers sedert het Gezantschap van 1618 de begeerte van Hun Hoog Mogenden om met Zijne Majesteit op een voet van vertrouwde vriendschap te ver- keren genoegzaam gebleken was. En ten derde, de omstandigheid, dat hij bij zijn voorstel slechts van wederkerigen bijstand tegen de Papistische Ligue gewaagd had, was daaraan toe te schrijven, dat zijn voorstel zich aan dat van VON WERDER aansloot, en deze slechts op verzet tegen die Ligue bedacht was geweest. Deze antwoorden bevredigden de Deensche Staatslieden nog niet volkomen, en bui- tendien hadden zij nog het een en ander op het hart. Vandaar nieuwe vertoogen. Het verzoek van VON WERDER was volstrekt afgeslagen, in weerwil van de voordeelen, door de Unie aangeboden. Ook was het ’s Konings voornemen, zonder eenige voordeelen te beoogen, de wapenen op te vatten en zijn leger te voeren werwaarts het belang der groote zaak zulks vereischen zou, alleen ter eere Gods en ter handhaving van de Palts, en dat niet ten verzoeke van de Geünieerde Duitsche Vorsten, maar van de Staten- Generaal en den Prins van Oranje, op wier goede vriendschap hij prijs stelde, en met , 1621— 1625. 1621— 1625. 598 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EE EE CREE NE SE EE "ERU OE EEE welke hij veel liever te doen had, dan met die Vorsten, aangezien dezen des Keizers onderdanen waren, terwijl Hun Hoog Mogenden niets met den Keizer te maken hadden. Hij vertrouwde wel, dat de Staten hem tegen den Keizer zouden bijstaan, maar wat, zoo hij werd aangevallen door eenen Vorst, die niet tot de Katholieke Ligue behoorde en niettemin op ’s Keizers hand was? — Hier hadden de Deensche Heren het oog op den Keurvorst van Saksen, zonder wiens medewerking de Koning zich niet gaarne in het hart van Duitschland zou gewaagd hebben, en met wiens medewerking hij zich alles meende te kunnen beloven. Gaarne had hij gezien, dat de Staten dien Keurvorst door geldelijke voordeelen, bij voorbeeld door het aanbod dat men het onderhoud van de door hem gelichte troepen op zich zou nemen, van ’s Keizers zijde hadden afge- troond. — Zoo eerst, docht hem, zou de Protestantsche partij, sterk genoeg zijn. Die partij ontbrak het dan slechts aan een hoofd. Kon hij, curisrraar, zich als dat hoofd doen gelden, dan was er niets wat hij niet hopen kon. — vosBERGErsS aanmerking betreffende de noodzakelijkheid, die er voor de Hansesteden bestond, om, alvorens tot een besluit te komen, eenen Hansedag te houden, gaf den Deenschen Staatslieden aanleiding tot nieuwe hatelijkheden tegen die Steden en de tusschen haar en de Staten bestaande traktaten. Lubek, dus zeiden zij ‚ had wel geen zwarigheid gevonden, aanvankelijk alleen en zonder de andere Steden daarin te kennen, eene alliantie met de Vereenigde Provinciën te sluiten 2, Dus konden zij, des verkiezende, ook zonder eenen Hansedag bijeen te roepen, wel ver- klaren of zij gezind waren spoedig een werkdadig deel aan de oorlog te nemen. Maar het zou blijken, hoe weinig men op de Hansesteden kon rekenen. Eene alliantie met haar had weinig te beduiden, en de Koning durfde wel verzekeren, dat, als Keizer marras zulk een gezag in het Rijk gehad had, als rerpinarp thans bezat, zij nooit met Hun Hoog Mogenden in verbond getreden zouden zijn. — Vossercen had zich op de ver- klaring van de Gezanten in 1618 beroepen; maar deze was zoo algemeen, en Zijne Majesteit had zoozeer ondervonden, dat de alliantie met de Staten de Steden in haar onrecht stijfde, dat hij gaarne eene meer bepaalde verklaring zou ontvangen, hoe die alli- antie ten aanzien van zijne Majesteit te verstaan was. De onderwerping of het verderf der Steden bedoelde de Koning geenszins: haar verderf zou tevens dat van zijn eigen Rijk wezen. Was het dan billijk, dat men aan hare lastertaal zonder onderzoek geloof sloeg? Zij strooiden uit, dat de Koning den ondergang der Vereenigde Nederlanden gaarne zien zou; maar hij verklaarde, dat het bericht van den ondergang van Koppenhagen hem niet meer grieven zou, dan dat van den val der Nederlanden. A} die alliantiën weet Zijne Majesteit aan den Advokaat sanneveLT, die in zijne Apologie uitdrukkelijk bekende, giften van Zweden te hebben aangenomen 2. Doch wat Zweden aanging, van 1 Zie hiervoor, D. III, St. II, bl. 559. 2 In zijne Remonstrantie, hier met den naam Apologie aangeduid, zegt OLDENBARNEVELT (bl. 32) DES VADERLANDS. ~ 599 en | dezen kant kon men thans gerust zijn, ten minste zoo dat Rijk zich hield aan het met Denemarken gesloten verbond. Eindelijk, wekte het ’s Konings wantrouwen, dat in de traktaten, doar Hun Hoog Mogenden met zijne naburen gesloten, de Mogendheden, tegen wie die traktaten niet gericht waren, met name waren opgesomd, en ’s Konings naam daarbij niet of op eene verdachte wijze genoemd was. — Van deze eenigzins be- lemmerende aanmerkingen en vragen maakte vosBERGEN zich af met het bescheid, dat hij, in het geheim en in haast herwaarts gezonden, niet van alles voldoende onderricht had kunnen worden, en weder sloeg hij op het oude aanbeeld, dat de nood van Duitschland en de godsdienst verbood, op dit tijdstip zulke geschillen tusschen geloofs- genooten op te halen. Voorts, om te doen gevoelen, dat hij op zijn verzoek om ’s Konings deelneming aan den oorlog een spoedig en vast besluit verlangen moest, herinnerde hij, dat hij, ten einde de Hertogen van Brunswijk-Luneburg, die hij volgens zijne Instructie op zijne terugreize moest bezoeken, tot het beoogde doel over te halen, iets stelligs van ’s Konings voornemen diende te kunnen melden. Eindelijk drong hij er op aan, dat de Koning een manifest uitvaardigde, waarbij hij van het doel zijner wa- peningen en lichtingen rekenschap gaf: anders toch zouden zijne naburen die machts- ontwikkeling licht als op hen gemunt aanmerken, en hem veeleer tegenwerken dan on- dersteunen. Zulk een manifest uit te vaardigen, zeiden de Rijksraden bij het scheiden, was werkelijk ’s Konings plan. Kwam hij daartoe, dan voorzeker zou de teerling ge- worpen zijn. Voor alsnog evenwel scheen de Koning eenen uitweg open te houden. Ten minste werd nog in dezelfde dagen besloten, dat er van wege zijne Majesteit een Gezantschap zou afgaan naar de Geünieerde Vorsten niet alleen, maar ook naar den Keurvorst van Saksen en den Keizer. Niettemin zou de wapening voortgang hebben. Daar onze Gezant zijn laatste woord gesproken had, zoo werd thans het antwoord gesteld, dat hij voor de Staten en den Prins medekrijgen zou. De verklaringen, die hij wegens de beperktheid van zijnen last en het onvoldoende zijner Instructie niet had kunnen geven, zou de Koning door middel van eenen Gezant, dadelijk naar ’s Graven- hage af te vaardigen, trachten te bekomen. Het antwoord was van den volgenden in- houd. Hoe hagchelijk het ook geweest zou zijn, zich op een voorstel als dat van von WERDER in de verwarde Duitsche zaken te mengen, daar zij, van wie dat voorstel was uitgegaan, slechts het voorkomen, alsof zij den Koning wilden inroepen, hadden aange- nomen, om des te betere voorwaarden van vrede te bedingen, en, hadden zij dit doel bereikt, de Koning al het hatelijke van zulk eene inmenging ter zijner verantwoording zou gehad hebben, zonder er iets mede uit te richten; — zoo had Zijne Majesteit, niets anders, dan dat hij »de eer gehad heeft, van (onder andere Vorsten ook) van den Koning van Zweden verzocht geweest te zijn om aan hem aangename diensten te doen, in zaken, die met dienst of zonder ondienst dezer Landen hebben kunnen gedaan worden.” 1621— 1625. Ziju antwoord op VOSBERGENS voorstellen. 1621— 1625. 600 ALGEMEENE GESGHIEDENIS omdat hij naast God niets hooger schatte, dan het heil van hen, die door banden der nabuurschap, des geloofs en des bloeds met hem verbonden waren, en om de goede vriendschap en genegenheid, die hij had voor de Staten-Generaal en den Prins van Oranje, niettemin besloten, met en benevens den Koning van Groot-Britannië, den Koning van Zweden, de Stenden van den Neder-Saksischen Kreis en de Staten-Generaal zich de zaak der Vorsten van het Heilige Roomsche Rijk aan te trekken, zoover de veiligheid van zijne eigene Landen zulks zou toelaten, doch onder deze uitdrukkelijke voorwaarde, dat de Staten-Generaal hem ten aanzien van de traktaten, die zij met ver- scheidenen zijner naburen hadden aangegaan, voldoende gerust zouden stellen, zoodat hij niet zou behoeven te vreezen, na zich voor die Vorsten kosten en moeite getroost te hebben, in zijne naburen vijanden te vinden: vermits hij in dit geval zich om een geringer gevaar af te weren, een grooter op den hals zou gehaald hebben. Voor het overige de genegenheid van de Staten-Generaal trok zijne Majesteit niet in twijfel, en hij had al vast besloten, ten einde anderen een goed voorbeeld te geven, onverwijld de noodige toebereidselen te“ maken en zulks later met zijne bondgenooten zoo ver immer mogelijk voort te zetten, in geval de Gezant, die spoedig naar de Nederlanden op reis zou gaan, van daar de verlangde voldoening medebracht. Bij dit antwoord verbond de Koning zich waarlijk niet te voorbarig. Immers in de verklaring, dat hi zich de Duitsche zaken met en benevens die andere Mogendheden en Staten zou aantrekken, kon hij altijd een grond vinden, om, zoo een derzelven werkeloos bleef, zich mede terug te houden, en althans de medewerking van Zweden was hoogst onwaarschijnlijk. Dit gevoelde de Koning zelf, en daarom liet hij hen, die onzen Gezant het antwoord mededeelden, verklaren: dat wat daarin van den Koning van Zweden gezegd was, steunde op de. verwachting, dat een ernstige brief, door den Koning aan dien Vorst geschreven, een goede uitwerking hebben zou. Inderdaad, het eenige wat stellig in dat staatstuk te lezen stond, was dit, dat curistiaan van de Sta- ten eene volkomen verloochening van hunne alliantiën met de Hansesteden verlangde, en dat hij, daar vossERGEN hem de gewenschte verzekering niet had kunnen geven, die te ’s Gravenhage zou zien te bekomen. — Wel wetende, dat zoo de groote zaak, die hij op het oog had, gelukte, de bijzonderheden van zelve zouden volgen, had de Koning de Coadjutorie van Bremen in het geheel niet doen aanroeren. Slechts toen VOSBERGEN op het vertrekken stond, liet bij hem verzoeken, die zaak aan de Staten aan te bevelen op grond, dat, zoo hij na al de moeite, die hij er voor gedaan had, die bediening voor zijnen zoon niet bekwam, zijne eer er bij lijden zou. Aan zijn voornemen om op raad van onzen Gezant een Vorstendag van den Neder- Saksischen Kreis te beleggen, gaf CHRISTIAAN zoo spoedig uitvoering, dat vosBERGEN maatregelen nemen moest om den Hertog van Brunswijk nog vòòr die bijeenkomst te DES VADERLANDS. 601 spreken, al was het dan ook op weg. Te Segeberg } zou de vergadering gehouden — Propositie van straat der stad Lubek. De inleiding van zijn vertoog strekte om haar de gevaren te doen YOSBERGEN aan de Magistraat van beseffen, die haar van de zijde der Katholike Ligue bedreigden, en waarvan de Luther- Lubek. schen niet vrij zouden loopen. In dezen staat van zaken, zoo ging hij voort, had de worden. Intusschen had hij de gelegenheid om zijne opwachting te maken bij de Magi- Koning van Denemarken » christelijk en heldhaftig” verklaard, dat, zoo eenige Vorsten en de Steden van den Nedersaksischen Kreis bereid waren voor de zaak der Evangeli- schen de wapenen op te vatten, hij ze zou ondersteunen. Derhalve was het thans niet te verwachten, dat de Steden zich aan eene verplichting, haar door den gemeenen nood en de liefde tot de Kerk van Christus opgelegd, onttrekken en daardoor veroorza- ken zouden, dat anderen den bijstand terughielden, dien zij anders voornemens waren te verleenen. Zoo iets vertrouwden Hun Hoog Mogenden niet van bunne bondgenooten. Integendeel, daargelaten dat de drang van den nood overtuigend genoeg sprak, zij hoopten bij haar ten minste evenveel invloed te hebben, als bij anderen, die in geen vriendschapsverbond met hen stonden en niet zoo van nabij door de gevaren bedreigd werden. Voorts, wat zouden de Steden Nürnberg, Straasburg en Ulm doen, die nog tot de Unie behoorden, zoo de Hanse thans niet voorging? Op deze gronden spoorden Hun Hoog Mogenden haar aan, niet alleen om hare quote in de driedubbele ondersteuning ten behoeve der Unie op te brengen, — dit was zoo plechtig beloofd, dat men aan de uitvoering niet twijfelen mocht; — maar om, in evenredigheid van het sedert vermeer- derde gevaar, nog meer te doen, op het voetspoor van den Koning van Denemarken, die niet alleen in zijne hoedanigheid als Hertog van Holstein zijne quote in de drie- dubbele ondersteuning zou opbrengen, maar ook de macht van zijne Rijken voor de zaak veil had. Met zulk een doel voor oogen had die Koning eenige Vorsten te Segeberg bijeengeroepen; maar de Hanse tot medewerking te bewegen, dit had hij aan den invloed der Staten-Generaal overgelaten. — Na het aanhooren van deze toe- spraak beloofden de Burgemeesters van Lubek, dat de volle Raad over het antwoord op het voorstel, daarin vervat, zou geraadpleegd worden. Intusschen betoonden zij zich niet gerust op hetgeen er tusschen onzen Gezant en de Deensche Regering over hunne Stad en de Hanse in het algemeen verhandeld mocht zijn; zij klaagden luide, dat hunne oude grieven tegen den Koning, die hunne Stad van allen handel op het Wes- ten beroofde, nog altijd niet verholpen werden, en betuigden het thans weder vreemd te vinden, dat Zijne Majesteit sommige Vorsten, die zoo goed als anderen in de zaak, gekend behoorden te worden, niet naar Segeberg had opgeroepen. — VOSBERGEN ant- woordde, dat zij toch door geene achterdocht het goede werk zouden verijdelen, en om hen zulk een wantrouwen te benemen, verzekerde hij hun, dat hij zelf den Koning Noordwestelijk van Lubek gelegen. III Deer. 3 Srur. 76 1621— 1 62 3. en aan de Vor- sten van Bruns- wijk-Luneburg. 602 ALGEMEENE GESCHIEDENIS TERENS En geraden had, slechts enkele Vorsten tot die bijeenkomst uit te noodigen. — Dit echter was meer een bewijs dat de Koning en de vertegenwoordiger der Republiek het eens waren om de zaak door te drijven, dan een grond van geruststelling voor die van Lubek. — Namens den Raad der Stad kreeg vossanaEr ten antwoord, dat de hoofd- zaak in eene te beschrijven vergadering van de leden der Hanse zou overwogen wor- den; maar wat aangaat dat hij op de trouwe betaling der quote in de driedubbele ondersteuning had aangedrongen, de Stad was bij den omslag dezer ondersteuning zoo bezwaard, dat het bij den achteruitgang van den handel eene volstrekte onmogelijk- heid was, aan den eisch te voldoen. De quote van den Koning van Denemarken, als Hertog van Holstein, en die van den Hertog van Mecklenburg waren te zamen niet zoo groot, als de hare. — Onze Gezant herhaalde alweder, dat het nu geen tijd was om zulke berekeningen te maken: thans meest men slechts bedacht zijn op het stuiten van het gevaar, en, al was het dan ook onder protest voor de toe- komst, de oorlogslasten dragen en zich de zware tollen en andere belemmeringen tijde- lijk laten welgevallen. Niemand had over meer bezwaren te klagen, dan de Staten- Generaal; maar die stelden zij nu ter zijde, totdat de staat der Christenheid verzekerd zou zijn: dan zouden zij het herstel van hunne grieven en van die hunner bondgenoo- ten trachten te weeg te brengen. En dreigend besloot hij, dat Hun Hoeg Mogenden zulke zwarigheden als een weigerend antwoord op hun voorstel zouden opnemen. — Toch kon hy niets meer verkrijgen, dan de belofte, dat Lubek al het mogelijke doen zou, maar hare volle quote in de driedubbele ondersteuning niet opbrengen kon. Te Epstorff ontmoette vosserceN de Hertogen van Brunswijk-Luneburg op kunne reize naar Segeberg. arrsema, die zeer vertrouwd was met den Kanselier van Luneburg , had hem vooraf in de geheimen van de Brunswijksche staatkunde ingewijd. Reeds waren de Hertogen zelven niet vrij van zekeren naijver tegen den Koning van Dene- marken. Trad hij in den Neder-Saksischen Kreis als Koning op en niet bloot als Hertog van Holstein, zoo gaf hun dit stof genoeg tot nadenken. Dit hun wantrouwen moest den Keurvorst van Saksen, die sedert eenigen tijd druk met hen onderhandelde, bij zijne pogingen in de hand werken. Ook de Hertog van Holstein en die van Mecklen- burg toonden zich achterdochtig tegen curisrraan en verschenen niet op den Vorstendag te Segeberg. Dus had vossenGeN alle reden om in de propositie, die hij tot de Hertogen van Brunswijk richtte, hen vooral te wijzen op het gevaar der oneenigheid onder de Protestanten tegenover de eendracht onder de Katholieken, die reeds durfden roemen, dat het rijk van turner uit was. Volgden zij het voorbeeld van den Koning van Denemarken; beraamden sij te Segeberg afdoende maatregelen; namen zij de wapenen op om zich in het bezit hunner Bisdommen te handnaven, zoo konden zij op de en- dersteuning der Staten-Generaal rekenen, die hen reeds nu om de door hen verordende oorlogstoebereidselen zouden prijzen. — Het schriftelijk antwoord, dat hij uit Segeberg DES VADERLANDS. 605 et EE van de Hertogen ontving, hield in, dat de gezindheid van den Koning van Denemar- ken, hun thans gebleken, hen in het voornemen om de duur verworven godsdienstvrijheid te handhaven had versterkt, weshalve zij op het zenden van een aanzienlijk Gezantschap en het voortzetten der lichtingen bedacht waren, daarbij vertrouwende op God, op andere Mogendheden en inzonderheid op de Staten-Generaal. 