VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
pittige RA JADELLANDSCHE komma, LETTER: OEFENINGEN; BELICHTENDE INFORMATIE GEWONDE OORDEELKUNDIGE BERICHTEN ITALIËN; SPANJE VAN ZO AAR DE WERKEN DER BESTE SCHRYVERS, ES EN N ons Extra « CE GEDAGTE De NAUWKEURIGE GANDA OVER ss ZAS VERSCHEIDENE ONDERWERPEN; A CO BENEVENS TO AN VRYMOEDIGE TO ADVÉ GA. ANMERKINGEN OVER | WEDERDUITSCHEN WERKEN EN SCHRIFTEN, die dagelijks in ons Vaderland uitkomt. Met Plaaten. Tweede Deel, Tweede Stuk; Godsvoorzichtige gedachten van een origineel gevonden Christen, over den tijd van 's menschen levens en over de eeuwigheid, die op dit leven zal volgen. In het Engels gebreken door Johan Shower, negenmaal in die taal, driemaal in het Fransch, en nu voor de tweede maal in het Nederlands gedrukt met verbetering. Te Leyden bij A. Kallewier, 1761. Behalve de Voorrede en Korte Inhoud 342 bladzijden in totaal. Aan de introductie in het nieuwe Jaar, (welks begin, voortgang en uiteinde over alle onze Levens gezegend zij!) dacht het ons niet ongelegen een algemeen bericht te geven van het bovengenoemde stellige werkje, waarvan een deel opgesteld is, bij manier van godsvragende bedenkingen, met het aflopen van ’t oude en ’t aanvangen van 't nieuwe jaar; die de Auteur met enige verdere leertzame beschouwingen, betrekkelijk tot den tijd en de eeuwigheid, die na dit leven volgen zal, vermeerderd heeft. De Eerwaarde Shower heeft zich, in dit lezenswaardige Stukje "niet gehaleid op een vertoornt van geleerdheid, geen werk gemaakt van afgetrokken abstracties, maar zich alleen beperkt om klaar en indrukkelijk te schrijven; om het gewichtige onderwerp, waarover hij handelt, van verschillende zijden te beschouwen; deszelfs aanbelang ten krachtigste voor ogen te stellen; en de daar uit volgende verplichting tot een deugdzaam leven met manlijke ernst aan te drijven. Individueel vogen dat wij dit geschrift den Lezer, als leerzaam en stellig, als nuttig te beschouwen en te bevestigen van goede oogmerken, met den aanvang van dit nieuwe jaar, moogen aanbevelen; in toewijding dat hem deszelfs lezing, onder Gods gunstige medewerking, zinloos ten aanwas in heiligmaking, en tot zaligheid zyn ziel, door Gods genade in Jesus Christus. Onze Schrijver heeft dit zijn Werkje verdeeld in. II DESL. NO. Net betrekking tot de dingen die verstandige wijze te maakten en de Godsdienstige overdenkingen werd nog nader, door de beschouwing, die op dit leven zal volgen, naar geraad van zijn gedrag in de rampzaligheid of de heuchtelijkheid; het welke onze Auteur, vanaf opwekking van ernstigste aandringt. Hier zijn enige onderrichtingen en raad om het zelf-onderzoek, de uitdagingen van goede voorbereidingen, en opwekkingen van onze verplichtingen, te ontvangen Doop, en onze vervolgens bij, naar enige vluchtige denkbeelden op het laatst genoemde bedrieg tot God, voor zijn barmhartigheden, bijzonder in het jaar; met sommige levens van herkomst deswegens. — Aan dit eene Verhandeling over de tijdreken van de Joden; waarin de Eerwaarde Heede der Trompetten, op den aanvang van het Burgerlijke jaar, met de eerste nieuwe Maan van de Herfstmaand, beknoptelijk ontvouwt; hier zal hij ook nog eens na denkerijen over Godswerkt, oorzaak, voor nood en zonde, aanleiding geven tot een Christelijke waarschuwing, om het Nieuwe-jaar Godsdienstig te beginnen, en door ernstige voorbereidingen zich te schikken. Keen tot een God welbehagenlijk wandeling, - Vreedzaam gaat hier mee verknogt een Leerreden van Zijn Eerwaarden, over Prediker XI. 9, waar hij, nag een korte voorstelling van het oogmerk des Predikers, doet zien, voor eerst: dat de vleugelsche vreugde der zondaaren alleen de schijnbaarheid en de naam van vreugde is; maar dat het leven van een ernstig Christen in de vreze Gods, en het houden van Zijn geboden het eenigste blijmoedige en vrolijke leven is. Ten tweeden, dat jonge lieden boven alle anderen bereid zijn om de vreze Gods te sellen, en hunnen Schepper te vergeten, door de aanvallen van wereldse vermaak en jeugdige begeerstoffen. En eindelijk ten derden, dat de overweging van een toekomend oordeel enige kracht een bewijst heeft, om jonge lieden te overreden, dat zij in hun zondenloop ophouden, en aan hunnen Schepper te denken in de diepen bunner jeugd. Wij twijfelen niet, of alle deugdlievende zullen zich, door het lezen van dit Werkje, gebracht vinden, en schonken hier of daar denkbeelden in voorkomen; inzonderheid met opzicht tot de gemoedsbeoordeling, die veelen met ons niet in alle delen zullen kunnen goedkeuren. Het zal echter over het algemeen behagen en van wezenlijk nut bevonden worden. Tot epe proef van des Auteurs schrijfwijze, zullen wij het derde Hoofdstuk van dit Werkje mededeelen, waar in de Eerwaarde Shower zyne gedachten laat vallen. Ik ben, zoals hij schrijft, nu in een ander jaar gegaan; maar wat verzeker ik, dat ik het geheel zal geloven? Is mijn niet bewust, hoe schelijk ik door mijn onderhellingen de Rechter hier voor sou opperanen? Shower, Godverlokte gedachten! De wet voorschrijft, dat ik, geroepen zal worden, en hij mij dagvaardingen zal opleggen, om voor zynen rechtvaardige rechtbank te verschijnen. Op dat ik dan de noodige toebereidingen tot den dood niet uitstel, die nader kan zijn daar ik mij verbeeld, laat ik eerst peinen op de grote zaken, welke noodzakelijk den eenen of den anderen tijd moeten verrichten, eer ik sterf. Dit koester en toegegeven heb ik, en waar aan ik zoo vele koffers en tijd verkwist, kan in een duister graf verrot zijn, voor de helft van dit jaar verloopt is. O Heer! zegen deze gedachten, om door de medewerking Uw geest mij naerzucht op te wekken tot verzekerings van een eeuwig geluk, dat u, uit vrije genade, door de genoegdoening van Christus aan verlegene dood- en doemwaardige zondaars geschonken hebt; om in mij de begeerte naar grote dingen in toekomende jaaren te doven, door de overweging dat ik mogelijk sterven zal, eer dit jaar ten einde is. Laat mij in de graven van andere inzien, en bedenken wat dit lichaam in korte tijd van het leven afgezonderd zal geweest zijn; hoe onrein, hoe vies! Op dat ik verachting mag voor de stoffelijke schoonheid, en gestorven zal aan de vermaakelijkheden des vlees, die zo ligt, zo ras, en zo. wonderlijk veranderen kunnen; want geen glas kan lichter breeken, geen waterbel eerder verdwijnen, geen ijs sneller smelten, geen bloem sneller verwelken, geenen schaduw sneller voorbij zweven, geen droom bedriegelijker zijn, en geen geheel sneller vervliegen. Niets is vleieriger en onzekerder dan het leven, van het welk nogal alle dingen in deze wereld afhankelijk zijn. Mijn dagen zijn niets, zei Job, choon zij twee eeuwen geduurd. Daar is nauwkelijk iets meer zwaks en broosch, veranderlijker en onzekerder, of de Geest Gods beeld het is in de H. Schrift uitgedrukt door de ydelheid van het leven. EER SE EE SE SE OOK EK KE EE OR a h. Aanvulling: EER SE EE SE SE OOK EK KE EE OR a h. 5% 6 3 U VL 8 II SU U IE EU D T m Å a mijn vergankelijk lichaam’, ’t welk ik zo zeer ge-" | | | SHOWER, GODVERWACHTE GEDACHTEN. 42r » leven; als of hij ons daar door wilde leeren in het » beschouwen der bruine en vergankelijke voorwerpen, » welke ons voor oogen komen, onze eigen stervelijkheid » te overweegen. Wy slapen elken nacht » in de buitenste kamers des Doods; en in enkele » ziekten wordt de slaper, die ‘er het voorbeeld van » is, schielijk van ons weggenomen, om plaats te » maken voor zijn tegenbeeld, den Dood. Elk jaar, » elke maand, elke week, en elke dag spuugen wij » Ons na ons vaardig gesteld einde, ’t geen ons kan achterhaalen eer wij er om denken. Elken dag verleiden wij een gedeelte van ons leven, zelfs in den aanwas onzer kindheid „ tot wij mannen worden, » Ons leven vermindert op elke ademhaaling. Onze » polsflaat meldt ons zelfs dat wij ons na het einde van » onzen tijd spoeden, en roept ons als toe, dat wij » Ons werk vaardig volvoeren moeten. Wanneer wij den tijd beschouwen, wij bevinden den afmetingen zynner beweging in drie stand vereenigingen te bezitten: in een voorbijgaand, in een tegenwoordig en in een toekomend tijd, waarvan de eerste nu niet meer en de laatste nog niet is. Het geen wij tegenwoordig noemen, is nu hetzelfde niet dat het geweest is, wanneer wij het zo even in die regel begonnen te noemen; eer wij het woord tegenwoordig gevonden hadden, of het eenlig woordje nieuw, is het tegenwoordig en het nieuw reeds voorbijgevlogen. "Zo wij de Eeuwigheid aanmerken; in de zelfde treedt de Tijd nooit in; de Eeuwigheid is geen eeuwigduurende omloop van tijd, maar de Tijd is als een korte tellenstelling in een lange reede, en de Eeuwigheid zou steeds dezelfde zyn, schoon de Tijd er ooit geweest ware, Zo wij de Eeuwigheid niet begrijpen, maar alleenlijk een altijdduuerende klok, welke de Tijd zal overleven, en bestaan zal wanneer geen Tijd meer zal zyn; wat een gering ogenblik is dan het leven van den Mens in de tussentijd. Elke woord, dat wij spreken, is opgemaakt van den adem, waarbij wij leven; en misschien dat wij niet lang genoeg leven om een andere reden. uit te spreken; maar dat de lantaarn van ons leven uitgeblust wordt en uitgeblazen door een schrikkelijke wind. Elke zaak, die wij verrichten, sleept eenige zandkorreltjes mee uit het uurglas van onze tijd; en hoe weinig blijven er mogelijk in overregen; of hoe schielijk kan dat glas breken? Onze zielen zijn in onze lichaamen als een weinig luchts, in een dun blaasje bevolkt; hoe lichtelijk bestaat dat! en waar zijn wij dan? Hoe vele zijn er nu in het leven, in volle gezondheid en kracht, die overleggen wat zij eten en drinken zullen, en liefhebben van uitspanningen en oefeningen om hun gezondheid te behouden; die zichzelf vermakend met den droom der toekomende jaren, nooit geen anderen Nieuwejaarsdag zullen beleven? ja misschien geen andere maand of week, of zelfs den dag van morgen. Menig een heeft zich grote dingen voorgehouden op den dag van sterven, maar overleedt eer het nacht was. Laat mij, o Heer, nooit zeggen, ik zal op deze dag niet sterven, het mag mij in dit uur overkomen; het is maar eens voor al: daar is geen verbeetering voor een kwaad dood, door een andere beproeving. Wanneer ik mij te slapen leg, mijn hoop is dat ik flauwer en frisser zal opstaan, en bekwaamer zal zijn om te werken; maar ik weet ook dat ik misschien niet weer op zal staan, en dat mijn naam wel misschien opgetekend zal zijn op de lijst der geëroepen, ten minsten; op den eenen of den anderen tijd van dit jaar. Laat mij dan mijn voorname zaken maar verzuimen, noch die dwaars uit tellen, maar mij voorbereiden tot de verandering, die onvermijdelijk is, hoewel de tijd wanneer ze geschieden zal, ganzalreekbaar is. Moet mijn eerste en voorname vlys niet aangelegd worden, om mijn vrede met God te maken? Hij alleen kan mijn gelukzaligheid zijn; ik spoed mij naar zijn onwederroepelijk oordeel. Zijn genade alleen kan mij ondersteuning en blijdschap geven in het stervens-uur; op zijn genade in Christus moet ik vertrouwen, (wanneer ik deze wereld verlaat, en geen voordeel meer kan trekken van iets dat er in is) dat hij mijn ziel om Christus te diensten in genade zal willen aanvaarden. Ik weet dat mijn leven ziel is en vergankelijk; zal ik het dan tot die doele niet ernstiglijk trachten te verbeteren? Zullen deze bedenkingen geen indruk op mij maken? Leef ik gelaten in deze hoofdstoof van zielbeid, en zal ik nogal vergevallen, vergevend van een zo snel naderende verandering? Zullen deze gedachten overdriven als een regenwolk, en niet eenige zachte druppels in mijn ziel laten vallen? verrichten in zulk een kort en onscherp gedeelte. pen te dienen en te verheerlijken en de dankbare EEN ga zitten Hemel en Aarde verheugd over de genadige aanvaarding van den verloren en afgedwaalde Zondaar, wiens wedervinding en wederkeering zinkrijk vertoont wordt door de gepaste gelijkenissen van het verloren Schaap, den verloren Penning en den verloren Zoon, in het vijftigste Hoofdstuk uit het Evangelie van Lucas. Alles nader verklaard en toegepast in XI Leereaden over datzelfde Hoofdstuk, door Jacob oudejaars, Leeraar der Doopsgezinden te Rotterdam. Te Rotterdam, bij Hendrik Maronier, 1761, in groot octavo, zonder het Voorwerk, 350 blads. En heeft al over lang geklaagd, over de menigvuldigheid van gedrukte Predikatieën. De geluiden en herhalingen van hetgene de gemeente staat, tot aanleiding, verdeeling, verspreiding en verstoren, welke in allen weerom voor raad komt. TOUWEJANS PREDIKATIEËN. deze voor van Schriften met eenig verdriet las, en meer genegenheid toonde voor Verhandelingen en Werkken, welke minder aan zekereorde gebonden, en met meerdere vrijheid opgesteld waren. Doch hoezeer ook Geletterden en Ongeletterden hunne verwachting tegen Predikaatjes hebben getoond, men ziet echter de Predikanten niet ruiven, de wereld van tijd tot tijd met nieuwe, of liever nieuw opgestelde (want gelden vindt men er veel nieuws in) als te overkropen. Doch, gelijk men wel rede kan vinden voor de ongeneigdheid om het lezen van Predikaatjes, kan echter het vooroordeel hier tegen ook ligtelijk te ver gaan. Goede Predikaatjes van bekwaamheid Mannen opgesteld, en met genoegen in het openbaar geschoord, kunnen ook naderhand van derzelver Toes hoorders en anderen met genoegen en nut gelezen worden. En komen er veel gemeene en dikwijks herhaalde zaken in voor, als ze maar gewichtig zijn, mag men er op toe te pas komen, beter gene nooit zo veel beteken, kan nooit te veel gezegd worden. Dan hier komt door, dat Predikaatjes gemeenlijk uitgegeven worden, om zekere gevoelens van een Gezindte "in welke dienst een Predikant is, of welken hem bijzonder zijn, te stimuleren en voort te zetten; waar door ze te minder van algemeen en nut zijn. En hier van kunnen we de Predikaatjes, welke we voor ons hebben, niet vrij spreken. De Heer ouwejans noemt zich, gelijk Hij inderdaad is, een Leeraar der Doopsgezinden: en niet tegenstredend dit, kunnen we niet denken, dat zyne Predikaatjes van alle Doopsgezinden met gelijke aangenaamheid zullen ontvangen en gelezen worden. De Doopsgezinden die, van oudsher dagen af, door verschillende verspreidingen en gemaakten, veelal in zekere afzondering leven, kunnen van de voorstellen in de Schriften, die op dit ogenblik opgesteld en gepubliceerd worden, meer baat hebben, dan van de overblijfselen van eerdere tijden. De Heer ouwejans wil juist dat zij de voordelen die zij hebben bijgelegd, niet zullen verspillen, en dat de eenvoudige mens, die geen bijzondere kennis van de Schrifte heeft, door de voordelen die dit boek bezit, mag leren en versterken in zijn geloof. te Belydenissen zeer onder elkaar verdeeld geweest, zyn thans wel in minder Talmen onder- {cheiden, doch op verre na niet van eenerlei gevoed- ' den. Door geen openbaar gezag bepaald, hebben zij vryheid in elke Gemeente, ja zelfs elk Lid der Gemeente, en gebruiken ze ook, om zulke gevoelens aan te kleden, als zij oordeelen met de Bijbel overeen te komen, gelijk zij gewoon zijn te spreken; of van hun geachte Leeraars voorgestaan worden. Doch die daar laatend, zullen wij iets van den Inhoud der Predikatie van den Heer ovezans, onze Vaderlandsche Leeraars onder het oog brengen, en hun oordeel over de zelve vrij laten. Het onderwerp van deze Predikatie zijn de drie Gelyktenissen van onzen Heer J. CHRISTUS voorgesteld, en door Lukas, in het vijftiende Hoofdstuk van zijn Evangelie, aangetekend. Voorzeker zeer gewichtige stoffen, en waarin de handelwijze van God met zondige mensen op een zeer lusterijke, en troostgevende wijze wordt voorgesteld. Onze Schrijver heeft dit Hoofdstuk verdeeld in elf delen, één over elk een bijzondere Predikatie. Het eerste deel, in de drie eerste versen, heeft tot opschrift, de Tollenaars en Zondaars, tot ergernis van goedgezinde Farizeeën en Schriftgeleerden door Jezus ontvangen en aangenomen. Dit deel, waarover, op zichzelf, enige gewichtige aanmerkingen gemaakt werden, bevat eigenlijk de ‘aanleiding tot de volgende aanmerkenswaardige Gelyktenissen; waarover zich de Heer in de verklaaring der eerste Predikatie, uitlaat, „Ondertussen ontving de Heere Jezus „uit dit alles”, die muisgrom van de Farizeeën en Schriftgeleerden „gelegenheid tot het verdedigen van zijn handeling, op die manier, naar zijn betaamelijkheid, en integendeel, het onbeleefde van de laatste zijn vijanden zou doen zien, begon hij door Gelyktenissen te spreken. Lukas, die tot de beschrijving van dezelven overgaat, zegt alleen: hij brak tot aan “deze Gelyktenissen. De Gelyktenissen, namelijk, die in het hoofdstuk worden voorgesteld, zijn drie in getal, één tot een en hetzelfde oogmerk trekkende. Drie-voudig, namelijk, was de ergernis der Farizeeën en Schriftgeleerden, over de genade-God aan deze zondaars; drievoudig was ook de wijze, op welke Jezus dezelven beantwoordde. Is "De Phariseeën en Schriftgeleerden schenen het onbetgamelijk, dat Jezus met zulk een hoorn van Zondaaren zich gemeend maakte, die genoegzaam tot een afschuiven voor allen vertrouwen. Was hij ten Profeet, hun dacht, Hij behoorde zich overeen- Komtig te zyn ampt te gedraagen. Dit doet Hij niet, volgens hun oordeel; daar hij met Tollenaaren en Zondaaren zich ophield; want deze waren niet alleen de schaars daar in gelijk, dat zij per oordeel waren, om dat zij de wet niet verstoelden. Maar nog daarenboven pesten in den Staat, en verdrukkers van het recht der anderen. Dit neemt Jezus weg in de Gelykheid van het verloren Schaap, en toont daar mee, dat het zijn ampt was het verloren te zoeken, en het weggedreefene weder te brengen. Men vindt het immers niet vreemd in een Herder, zal Jezus zeggen, dat hij het Schaap 't welke van de Kudde afgedwaald en verloren is, met bekommering zoekt: dit ook is het werk mij opgelegd, De Zoon des mensenen is gekomen om te zoeken dat verloren is. Volgens het overleg van deze waanzin, bespeurden wyders, was het te laag voor een Man, dienen fomigen voor den Meffias hielden, met zulk een verachtdoorst van "Zondaaren zich te bemoeien. Maar Jezus toont met de tweede Gelykheid van den verloren Penning, dat de allerverachtelijkste Zondaar Hem die moeite waardig is, om zijn arme Ziele te redden van den dood, Wie duidt het een Huise De "Machtige". (i) Job. V. 12 (b) Ezech. XXXIV. 16, (c) Luk. X. 10 Moeder, ten kwade, dat zij om een geringen part, Deen zij verloren heeft, het huis doorzoekt? Zo ook hier, Jezus wil niet één van die genen die de Vader gegeven heeft, en dus ook tot hem komen, hoe gering zij ook mogen schijnen, verliezen. Al wat de Vader geeft, dat is, door zijn Godlijke trekking, tot de Zoon leidt, komt tot Jezus, en wat tot mij komt, zegt CHRISTUS, zal ik niet uitwerpen, Joh. VI 37. Eindelijk, die waan-rechtvaardigen, die 's Lands gedrag omtrent de Tollenaars en Zondaars Murmureerende berispen, zagen in deze handeling van Jezus, een grote onrechtheid. Het dacht hun, ten uiterste, onbillyk, dat zulke godloozen, gelijk zij de Tollenaars aanmerkten, tot de Moshaven zouden komen, en zoveel, ja meerder voorrechten genieten, dan zulke Rechtvaardigen onder Israel, gelijk zij recht meenden te hebben zichzelf te noemen. Hierop toont Jezus, in de derde Gelykenisse, waarom er zulk een groote vreugde was de wederkomst van de verloren Zoon was, en waarom de oude Zwaan, die zich veel beter achtte, daarvan was uitgevloen. Men ziet hier, in 't kort, en met de eigen woorden van den Schrijver, het voorstel denkbeeld, welk Hij zich van deze drie Gelykenissen heeft voorgeveld. Het 4, 5, 6 en 7de Vaar van het gemelde XVde Hoofdstuk, is de tekst van de tweede Predikatie. Het opschrift van deze is, Jesus getrouw en herderlijk, ke zorg voor den afgedwaalden Zondaar, en der Hemelingen blijdschap over deszelfs bewaring, afgebeeld door de Gelykheid van het verloren Schaap. Natuurlijk zou men nu, wegens het gedeelte uit de eerste Prediking is aangehaald, verwachten dat de Verdediging van JESUS, tegen de Farizeeën en Schriftgeleerden, met deze Gelykheid beoogd, in een helder licht verklard wordt. Er wordt ook van gewagd, doch slaafs, en dit maakt het geringste deel van de Verklaaring en van de geheele Prediking. Maar de Auteur geeft zich veel moeite, om van al wat in de Gelykheid voorkomt, de innerlijke zin, onder de letterlijke vormen verborgen na te sporen. Hij vindt aanvonds een gelijkheid van onderwerpen. In de Geschiedenis zijn er drie onderwerpen. Te weten, CHRISTUS, de Farizeeën en Schriftgeleerden, en eindelijk de Tollenaars en Zondaars. Zo ook in de Gelykheid, de Herder, die negen en negentig Schaap en eindelijk het één verloren Schaap. Om nu aan de geheime zin te komen: de honderd Schaap zijn de Joodse Kerk, uit Farizeeën en Tollenaaren en Zondaaren bestaande. De Herder is Christus. Het verloren Schaap zijn de Tollenaars en Zondaars, en in een profeetischen zin, de Heidenen daarom onder begrepen. De negen-en-negentig Schaapen, welke in de woestijn gelaaten worden, zijn bij den Heer onze, de Joodse Kerk van die tijd, zoals die bestond uit Farizeeuwen, tegen de Zondaaren; waar mede Jesus verkeerde, overstaande. Deze worden gezegd in de woestijn gelaaten te worden, voor zover ze toen een gedeelte maakten van het Romeinse Rijk, dat in een zekere zin een woestijn genaamd kon worden. Het leggen van het gevonden Schaap op zijn schouders, betekent de teder zorg van Jesus, om boetvaardige Zondaars, of het draaien van zodanigen door de kracht van zijn Genade. Bleek zijnde, geeft te kennen, dat Jesus CHRISTUS in de herzoondacht van dit verloren Schaap, ook zijn vreugde vindt: want hij vindt daar in de loon van zijn arbeid; om deze vreugde die hem voorgelegd was, heeft hij het Kruis verdragen. Hebreeën 12:2. Men voelt wel dat in dit laatste niet zo gemakkelijk twee zinnen te vinden zijn, en zo is het ook met het gedeelte dat volgt. Wanneer men deze verborgene zinnen voor waarlijk erkent, want anderen geven er, in verschillende opzichten, anderen aan, gelijk de Auteur zelf te kennen geeft; hoe zou men dan bewijzen, dat er deze van de Heiland in beoogd waren? Niets is gemakkelijker en het BO evesren pes ee. ... EE. her. De andere, bij gewiedde en ongewiedde Schrijvers, dan Geïmpliceerden tot een zekere beoogde zaak te pas te brengen; en de zelve met zodanige bijvoegsels aan te vragen en te verfijnen, dat ze hun beeld van waarzijnlijkheid of gebeurlijkheid hebben, zonder dat de genoemde bijvoegsels iets tot de beoogde zaak doen of betekenen. En dit schijnt men in de Gelykheid van de Heere Jesus evenzeer, als in enige anderen, te moeten erkennen, om zich voor ongerichte strevingen te wagten. Onze Schrijver blykt dit zelf, als hij zich verlegen vindt, om de woorden van de jongste Zoon. Wat geef ik beter aan het deel des goeds dat mij toekomt, een betekenisvolle zin te geven, in de Verklaring van de Gelykheid van de verloren Zoon. Het opschrift van de derde Predikatie is, de genadige zorge van Jezus in het zoeken en vinden van de allerverachteste Zondaaren, door Engelen en Mensen verbeeldelijk te maken, "afgebeeld door de Gelykenis van den verloren Penning", over Luk. XV. 8,9. Deze Gelykenis, in vele opzichten, overeenkomend met de voorgaande, wordt op gelijke wijze bijna behandeld. De Vrouw betekent Churulus; de tien Penningen zijn de leidende lijfelijke Kerk; de negen Penningen weerom de zulken, die uiterlijk tot de gemeenschap der Joodse Kerk behoorden, en meestal van de Secte der Farizeen waren; de één verloren Penning zijn de Tolkelaars en Zondaars, die tot Jezus kwamen. Hier omtrent heeft de Heer Ouwejans iets bijzonders, wat geen elk een niet in de gedachten zou komen; waarom wij het onze Lezers met des Auteurs eigen woorden zullen mededeelen. Merkt hier aan, Geliefden! dat zij, niet ongepast, "Onder het zinnebeeld van een verloren Penning, komen; want, gelijk machtige Wereldbeheerders en aardse Vorten, op de Penningen van Geld en Munt, hun beelden laat indrukken, alzo ook heeft ’s hemels Overheer, bij de Schepping, in de recht gefchappe mens het Beeld van Zijn Heerlijkheid ingedrukt. Immers de gehele God." GLORIJF VAN DE PREDIKANT, 4e Kersdag "Hoe zie ik u opwekkend, om iets heerlijks voort te brengen," zegt Gen. 1. Laat ons mensen maken, naar ons Beeld en gelijkenis. Gelijk nu een Penning, als hij verloren is, door de roef ingegeten, en alzo het Beeld, daarop gestempeld, verduisterd wordt; alzo ook is, door de menschelijke zonde val, en daaruit ontprooene verdorvenheid, het Beeld van God in de Ziel geschaafd, en jammerlijk verduisterd, Gelijk een verloren Penning eindelijk, wanneer hij weer gevonden is, van zijn roef en vuilheid gezuiverd en ontdaan wordt, om zelfs Beeldenstoon op te lichten en op te luisteren; zo ook worden de Gelovigen in de bekeering, door de hartveranderende en herschapende genade-kracht van God, wederom vernieuwd en herschapen naar zijn Evenbeeld, waar door zij den nieuwen mensen aan doen, die vernieuwd wordt tot kennis, naar het evenbeeld desgenen die hem geschaapt heeft. Col, 3. Io. Een vernieuwing welke geschiedt in de geest van degenen die de nieuwe mens aan doen, die naar God geschaapt wordt in gerechtigheid en heiligheid der waarheid, Eph. IV. 23,24. Widers is, in de verklaaring van de Gelykenis, het naarvliegende zoeken van de Vrouw, het gaan en zich begeven van CHRISTUS tot Tolenaars en Zondaars. De Kaars die de Vrouw aanjaagd is, het afbeeldsel van dat Evangelie-licht, zogen, door de verkondiging van CurisTys onder hen scheen. Het keeren van het huis met bezusters kon afmaken, zegt de Schrijver, de gestrenge oordeelen, die Hij verkondigde. Het huis is hier een zinnebeeld van dat uitwendig Jodendom, of liever van het Land Kanana zelf, waar in het Jodendom als in een huis bijeen was. De faamgeroepen vriendinnen en gebuurten konnen wel de Apostelen en Discipelen betekenen, dewijl deze van Camille Tuis aangezet en opgewekt worden, om wegens de bekeering van deze arme en verloren Zielen, zich te verheugen. Uit het tweede Deel van deze Text en, derzelver verklaaring over de woorden, zo zeg ik u daarbij dat het blijdschap voor de Engelen Gods over den Zondaar die zich bekeert, wordt te recht, met een woord aangedrongen, dat dit tot wederlegging en beschaming van de Farizeen en Schriftgeleerden moest strekken. Was het billijk, dat de Vrouw zich verheugde over haar weer gevonden Penning; hoe kon het dan in Hem, wiens werk het was het verloren te zoeken, als een misdrift worden aangezien; dat Hij over het weer vinden van arme verloren Zondaren zich verheugde? Verbliedden zich de Engelen Gods over de bekeering van éénen Zondaar? Dan zeker, was er niets onbillijk in deze Leidslieden en Leermakers des volks, dan met bittere neer te zyn tegen Curisten, die zich over de boetvaardigheid en bekeering van grote Zondaren verheugde. Wij hebben tot hoger toe van de Toepassingen deze Predikatie geen gewag gemaakt; dezelfgen bestandt, grootdeels, in verdere uitbreidingen van de zinnebeeldige verklaaringen der Textwoorden, welke dan van leerzaame aanmerkingen vergezeld waren. Meeftal gekant tegen de zogenaamde Werk-heils gen, en die hunne eige gerechtigheid zoeken door de werken, waar toe de redeneringen van PAULUS geheel tegen het oogmerk van den Apostel, Rom. III en X., gebruikt worden. Voorts vindt men er sterke aandrang en ernste opwekkingen in tot bekering; doch meestal op zulk een wyze, als in schriften van gelijke stellingen met den Heer zelf, Jezus, gemeenplaatjes zijn, en oneindige malen herhaald worden. De Gelykenis van den Verloren Zoon wordt in acht deelen verdeeld, en ook in zoveel Predikatiën afgehandeld. In de eerste wordt, over de geheele Gelykenis, deze algemene aanmerking gemaakt, en hier in het oogmerk derzelve getoond. "Men zou", zegt de Schrijver, "de gehele redevoering, waarin Curistus dit verhaal heeft voorgelegd, wel voor een historisch verhaal kunnen opvatten, zo men niet op het bericht van Bukas, wat hij ons in dit hoofdstuk geeft, kon afnemen, dat het een Gelykenis is, een Gelykenis, waar door CHRISTUS ons, als in een heerlijk Tafereel vertoont, Gods van derlijke barmhartigheid, in het zaligen van verloren Zondaaren, die hij bij hunne boetvaardige werkingen, met innerlijke ontfermingen in CHRISTUS, den Steen van hun heil, omhelft, en in het godlijke kindschap herstelt. Tezelfde Gods handdeling omtrent zulke uitwendige mondbelydeners; die zich den oudsten Zoon, Gods weg en goedheid, in het zaligen van den Zondaar, berispen en verachten. Is deze gemeene waarheid, die wij bij het verhandelen van deze Gelykenis, als iets, waar in voor ons de meeste nuttigheid gevonden wordt, ook 't meeste in ons oog zullen trachten te houden. Wij kunnen de Schrijver hier in, tot de menige uitgebreidheid der stoffen, niet volgen, Dezelven. Zijn op denzelfden trant, als van de voorgaande gezegd is, behandeld. En hier uit zullen onze Lezers een gehoogzaam begrip kunnen vormen van de redenerwijze, welke in deze Predikatie is gebruikt. Wij geloven wel niet, dat Ze van een algemene smaak zullen zijn (want de smaak der mensheid is, in het lezen van Predikatie, zo zeer verschillend als in eenige andere dingen), maar dat ze wel van sommigen onder de Doopsgezinden, en misschien ook van anderen met dankbaarheid zullen ontvangen worden. Te meer, om dat ze met een vrije glimlach aanvaarden, hier en daar met hoogdravende spreekwijzen, soms van des Auteurs eigen vinding, door mengd, opgesteld zijn. Overal echter staat een grote ernst doof, zo in de voorstelling en verklaaring van waarheden, als in aanmoediging tot deugd en ware Godsvrucht; dat is, tot 't gene van den Schrijver althans voor gehouden wordt. Die gewoon zijn den Heer ouwejans, van tijd tot tijd, met genoegen te horen prediken, zullen 'er, ongetwijfeld, eerst groot vermaak in vinden. In deze twee redevoeringen, welke ons ten behoud van onze berichten van dit werk van de heer "Bent" nog moeten gaan, is het oogmerk van de auteur, aan te wijzen dat Claudius Civilis een Batavier geweest is, in het oude Batavia van Caesar geboven; en verder een bericht te geven van zijn maatschap, gave, aart, oorlogsverrichtingen en de amps Joodse uiteindiging van zijn leven: als mede om te bevestigen, dat de bewoners van Holland, Kennemerland en West-Friesland nooit een Koning gehad hebben, en altijd vrije Staaten, met of zonder Vorst, zijn gebleven. In de eerstgenoemde redevoering, gaande over de persoon van Claudius Civilis, stelt de heer Bent zijn gevoelen, dat Civilis een Batavier geweest is, geboren op het eiland van Cesar, voor, als een ongehoorde stelling; te weten in die zin, dat Civilis een geboren Batavier en geen Kat was, volgens de gemaakte onderscheid tussen Batavieren en Katten, door de heer Bent standaard gehouden. Anders is een stelling niet ongehoord; men twijfelt niet of Civilis behoorde tot de maatschap van die Batavieren, welke ten tijde van Caesar om de Rijn woonden: ’t komt daarom in dit geval grootlyk op dat gestelde onderscheid aan, ’t welke de heer Bent draagt te staan, dat te bewijzen dat Civilis een Batavier en geen Kat was. Hy vindt, zyne ansichten, hier te grond in de haatlijke benamingen, die hem de Romeinen gegeven; ze noemen hem een Batavier overlooper, een verraadster, een bondgenoot hunner vyanden, die uitheemse legionen voert, en eindelijk een balling uit zijn vaderland; aan die bewering had ontvangen tot een lafd enz. Hieruit blijk, zegt onze Auteur, dat Civilis zyne onderscheidingen werkstellig maakte, met een natie, waar hij onder een vreemdeling was; en dit beweegt hem om te onderzoeken waar Civilis zich bevond, toen hij gezegd werd balling uit zijn vaderland te zijn. Tacitus vertelt ons, zegt hij, ten deze opzichte, dat Civilis, het Oppidum Batavorum verlatende, op 't eiland week; en hij is van oordeel, dat men door dit eiland de Betuwe niet kan verstaan, en moet erkennen, dat Civilis week op het eiland van Plinius, waar van we in onze geschiedenis van 't gevoelen van den Heer Bent gesproken hebben. Dit leidt hij door enkele redenen te laten zien, en leidt daar uit af, dat Civilis onder de Katten, de bewoners van dat Eiland, een vreemdeling zijnde, geen Kat was: waarop hij nog nader tracht te tonen dat het eiland van Cassar, volgens Tacitus, het vaderland van Civilis was; dat dezelfde aldaar eigen akkers en hoeven had; doch overgelopen zijnde tot de Katten, als een balling buiten zijn vaderland, dit volk tot een lafd was: dat hij, een Batavier zijnde, onder en met de Katten ten oorlog trekkende, uitheemse wapenen voerde; en dat hij, (waarschijnlijk om dit volk te behagen) zich schikte naar hunne zeden, door zijn haar uitgekamd en gekruisd te dragen, tot aan 't volbrengen van den moord der Romeinse keurbenden, welk alles, na het oordeel van den Heer Bent, duidelijk toont, dat Civilis een Batavier was, en dus een vreemdeling onder de Katten, welken uit Heffen verdreven waren, er zich op 't eiland van Plinius ter neder gezet had. Dus (1) De zeer uitgebreide redenering van de Heer Bent over dit onderwerp zou, naar ons inzien, merkelijke tegenwerping onderhavig zijn; en 't waar weinig motief te toonen, dat men 't wyken van Civilis op 't eiland, en 't voorgevallen treffen Civilis en Cerialis, tot op het plonderen van 't eiland der Batavieren door Cerialis, zeer gemakkelijk verklaart, wanneer men Civilis doet wyken na het beneden deel des eilands van Cesar, zo als wij 't voorheen bepaald hebben: doch dit zou ons te breed omleiden, en wij zullen er te meer af om dat zulks in dit geval niets ter zaak doet. Civilis werd niet gezegd balling uit zijn Vaderland te zijn, toen hij op eiland gewezen was, maar toen hij, wat later, na de niets betekenende cheevesprijs, verder niets durvende ondernemen, over de Rijn gewezen was. En vraagt men bij wat Volk Civilis zich destijds onthield; wij antwoorden, dat Tacitus in deze samenhang zeer duidelijk toont, dat hij door 't wyken over de Rijn verstaat het wyken in Germanie, bij de Germanen, de Overrijnse Volken, die hij hier ter plaatse uitdrukkelijk onderscheidt van de Batavieren, waar door hij, volgens Bent, de Katten aanduidt. Zo dat Civilis ten dien tijde niet waar op 't eiland van Plinius, maar in Germanie; alwaar hij ook ten laatsten een mondgesprek hield met Cerialis, staande op de in 't midden doorgangen brug, die lag over de Nabalia of Naauwale, waaruit blijklijk de oude IJsel, en niet de Waal, gelijk de Heer Bent wil. Door dit volk was Civilis een vreemdeling, een bulldozer uit zijn vaderland, waarom dit niets deed ter bedoelde onderscheiding van den Heer Bent. Op een dergelijke wijze is 't met de andere beroemde figuren gelegen. De Romeinische soldaten noemden hem een verraad, een zwerver; niet om dat hij van de Batavieren tot de Katten, maar van de partij van Vitellius tot die van Vespasianus overgelopen was, gelijk het verband der zaken ontegenzeggelijk toont. Na den ongelukkigen slag voor Vitellius, bij Cremona, werd Montanus geacht Civilis te bevelen den oorlog te staken, en de uitheemse wapenen niet langer met een valschen schijn te bewimpelen; nadien waren oogmerken bereikt was, zowel bij beoogd als bij bedoeld doel 'Vespasianus te helpen; in dit gezegde zijn uitheemse wapenen gericht tegen de wapenen der Katten, in tegenstelling van die der Batavieren; maar de inhoud van die laatste is, dat Civilis een einde had te maken van zijn trouweloze handelwijze, en geen uitheemse oorlog tegen de Romeinen te voeren, onder den schijn van deel te nemen. DE PERSOON VAN CLAUDIUS CIVILIS, ENZ. Dus getoond hebbende dat Civilis een Batavier was, gaat onze Schrijver over, om enige bericht van deszelfs geflucht enz. te geven. Civilis was van Koning Lykneemen in den burgeroorlog ten voordele van Vespasianus; het welk hy steeds voorwende, terwijl by zyne bijzondere oogmerken bedoelde. Wat betreft den naam van bondgenoot der vijanden, deze vinden we bij Tacitus met opzicht tot Civilis niet gebruikt; de Heer Bent oogt waarachtig op de benaming, socius partium, doch ’t is waarschijnlijk dat die daar ter plaatse iemand te kennen geeft, welke als een Bondgenoot der Romeinen voor de zelden Vespasianus werd aangemerkt; Antonius Primus had aan Cerialis als zodanig een geschreven, en dit namen de Soldaten van Flavius kwaad op. Wat eindelijk aangaat het gedrag van Civilis, in het haar te laten groeien, Tacitus geeft geen de minste aanleiding om te denken, dat Civilis zulks deed om zich te schikken naar de zeden der Germanen; maar zegt uitdrukelijk dat hy ’t deed uit hoofde eener gelofte, gedaan bij ’t opnemen der wapenen tegen de Romeinen: hoedanig een soort van gelofte oudtyds meermaals gedaan werd. Buiten dit, het geen bepaaldelijk Civilis raakt, houdt onze Auteur staande, dat de eigenlijke Bataven onzydig waren; doch heeft daarvoor geen bewijs, dan dat enigen hunner het met de Romeinen hielden: en ’t is intussen. Chen zeker daar Cerialis hun eiland plunderde; het welk de Heer Bent echter met die neutraliteit belaanbaar wil doen zijn. Hij merkt verder aan, dat de aanvraag der Bouden, met opzigt tot den Vrede, niet gericht is aan de Batavieren, maar aan een ander Volk, waar aan het wedervaaren der Batavieren gemeld wordt; doch een ieder, die Tacitus leest, ziet, dat hier geen aanvraag is, maar alleen de melding van den inhoud van hun gesprek, zodat hier uit zodanig iets niet afgeleid kon worden. Ten laatste komt het hem voor, dat den eigenlijke Batavieren, als een overwonnen Volk zijnde, na het overmeesteren van hun eiland, de Vrede niet aangebooden kon worden; en dat derhalve de bij Tacitus genoemde Ratten, die de Vrede aangebooden werd, Katten waren: als konden de Romeinen de Vrede niet aanbieden aan een Volk, dat genoegzaam niet te beteugelen was, en waarvan zij merkelijk diens liften konden hebben, indien zij hetzelfde weer tot het oude Bondgenootschap konden brengen; gelijk de ondervinding in later tijd duidelijk geleerd heeft. Deze of andere staatkundige redenen konden Cerialis, onzes omstandig bewogen om den Batavieren, alhoewel overwonnen, den Vrede, en Civilis, hoewel strafbaar bij de Romeinen, vergiffenis aan te bieden. DO Vide F. Chr. Clefelië gr Germanorum, p. 317—323; i Å 6-3 438 DE PERSOON VAN CLAUDIUS CIVILIS, ENZ, gelijke afkomst, doch zijne Voorvaders zijn onbekend. Hij had een Broeder, die men in ’t algemeen wil gerwijfd te zijn Julius Paulus, die onder valse beschuldiging van wederzijdigheid omgebracht is, dat echter niet volkomen zeker is. Hij was gehuwd met een eigenlijke huisvrouw, bij wie hij een zoon had. Men vond ook gewag gemaakt van zijne Moeder en Zusters, alsmede van twee zusters zonen, met naam Claudius Vitor en Verax, die onder hunnen Oom als mindere. Overigen dienden. Behalve dezezen was er nog een zoon van hem, genaamd Julius Briganticus, die den Romeinen getrouw was gebleven. Tacitus spreekt ook van een Julius Civilis, die sommigen voor denzelfden persoon met deze Claudius Civilis houden; of hij, anders van zijn maagdchap waar is onzeker, en wie weet, zegt de heer Bent, of hij de broeder, voor Gaius Julius Paulus, van onzen veldheer niet is; doch dit is louter gissen, en onwaarschijnlijker dan ten opzichte van Julius Paulus. In het verdere bericht komt ons deze veld-overste voor, als wel niet schoon van gelaat, (hebbende in zondertheid het ééne oog, veelings in een ongelukkig gevecht, verloren), maar uitneemend schrander, en van daar, gelijk onze schrijver schrijft, zwaarmoedig; uit zijn gedrag en redeneringen bij Tacitus gemeld kan men afleiden, dat hij los, lechtzinnig, staatkundig en welpraakend was, gelijk de heer Bent in een breedere beschrijving onderzetende doet zien; doch vermits deze niets bijzonders bevat, buiten hetgene men gemeenlijk in onze lands-geschiedenis van hem vindt aangetekend, zal 't niet noodig zijn daar op te blijven; maar 't zal der moeite waardig zijn na te gaan, hoe onze auteur het voorgeval met Civilis brengt tot de kattemaking; zo dat Civilis, niet onder de baarzweken van de Romeinen, maar als een knappe en schrane politicus heen en weer loopt, waarbij hij soms wel wat uit zijn rol valt, gelijk bijvoorbeeld toen hij, door de Romein Orbius aangevallen, uit zijn stoel springt en hem de hoofdhaar afscheurt, waarna de aanval van de Romeinen opnieuw losbarst, waarop Civilis zijn troepen tot verdediging opstelt. 