VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
‚ Zien wij nu ten anderen, in ‘boe verre het befcha- yende, verzachtende ; Volken verbindende Christendom reeds binnen deze, verbazend groote ruimte is doorgee drongen. De neerlating, Bethelsdorp, de hoofdplaats der Zendelingen, moet federt va N-DE R KENP’S tij den aanmerkelijk verbeterd ziin, gelijk ook door den Vertaler van LICHTENSTEIN?s Reize, in de voors rede voor het IJIde Deel, wordt erkend. In 1803 be- droeg het horenvee (lechts 218, in 1811 reeds 1181, in 1812 1904 „en een jaar daarna 2206 (tuks , in weerwil van zieke TOESTAND DES CHRIS TENDOMS:AN: ZUID= AFRIKA. got ziekten „wilde dieren yen, diefltal door de Kaffers: Men ‚vindt aldaar allerlei..neringen en -bedrijven ;:-ook taine bouw ;, de womjngen; ‚worden reeds: wij duurt verkocht 5 en de Zendelingen, zijn. opvermoeidn bezig y „ om. den ` si inwoperen yan -Bethelsdorp niet alleen. godsdienftig a» anderwijs,te. geven maar hun nuttige. handwerken. te leeren , en: daardopr hen, zoo veel mogelijk:, te bee m ishaven.” Bh 4an 50. De,Zendelinggn erkennen-nu zelve, dat VAN DER:KEMP, te weinig de uitwendige - verbetering van het lot der wilde. Volken -behartigd beeft, en tot ben afgedaald is, ip plaats van hen wt Aich op te heffen. ; Stdert deze verandering van /ystemg heeft het Genootishap dan ook. rijke vruchten gedsse ÉSRe,. ‚Niet Meen: heeft men, ia.dg, barre; ftreken Ore ent ‚den, mond der „Oranjerivier. heg zendelingsoord Ralla opgerigtn hetwelk Cvolgens brieven van Mei 2615) Rods: vele nieuyelingen. bekwam y: ept-vparfpeed belopf; AG s:;waartoe de, Zendeling ALBE gg H7 veel had: biiger GRISEN a dach, egn jaag later, volgeng-de eigene korigteg Aer: Zendelingen, «daor. het: overlijden: der leeraarg en wangsdrag der leden: gper-in vervel was. Nog-meer MNoordwaarte:s sam ‘de Klipfontein, in ‘het groote: „Nee macqya land, is ook.een Infliruat opgerigt, : Veal verp der „op. den..weg maar de Booschuanass, is eene andere gendelingsplaats',. Griguafled , (voorheen Klaarwater) „welke reeds.voel ten behoeve van. het Volk der Grigwap moft gedaan hebben, dat. gaarne: ngar: hunne woorden Juissert 3: ook. onder. de, naburige Corannas wordt daor dit middel Christendom en befchavisg:viigebreid. De bevolking bedraagt van beide Natiën ruim; 2600, ‚waar. van reeds 2ao werkelijk fchaol- en godsdienftig ondere wijs. ontvangen ; reeds zoo inboorlingen kunnen lezen 5 ook worden dezelve in handwerken onderwezen De wetten dezer nieuwe Volkplanting werden op de verdere reis: van: den Heer CAMPBELL aan, de naburige Coe rannas , die men ontmoette , voorgelezen ; en ‘dus dezeb ‚ve ook zoo veel mogelijk in het rond uitgebreid. Aan- merkelijk zijn reeds de werkingen des Christendoms on- LZ 5 . der. pos ot TOUT Je WPERNINER EO 2>- der de Griyuar ter verbetering vin hart en want, NVanhier: zal men ook op de Bootchuanas moeten wi- ken , zoo dezen Zendelingen bjj zich wien ontvang, hetgeen hun Konig mATIEB meer of min finus beeft toegeftemd. Onder de Böschjeemannen voni de Heer CAMPBELL in het fchoonfte des lands exe vreedzame kraal; die met vreugde Zendelingen wilk bntvangen. Vanhier tot-de Kaffers heeft men nog nies kunnen doen s:doch hier isin hét begin van -1816 eene kerandering ter goede: bewerkt, die Koning cEikt zele” en verfcheidene ‘andere Opperhoofden met een purig verlangen: bezield heeft, om het Christendom te Jeeren kennen 5 zóodat toeh reêds werkelijk de vergun- ning tot eenè zending gegeven „en de plaats: daartoe bepaald was. ` : Mën weet , dat reeds VAN DER Kerr? dit voornemen gekoesterd had , máar het door de ter malige onwilligheki der Kaffers had: -moeten opgerd: Hogtans heeft Het gaad, door hem ‘uiegeftrooid, bij te fen. wortel gefchoten èn ‘begint thans te ontkiemen; de toon zelfs vaŭ eener Overfte:- onder ‘ben predit iwe Tig het. Christendom. Dè swervende-Hottentot ar RIKA NER,- de fchrik: var geheël de nabeuifi chap der Volt- plantiagen , en vooral der Zendelingen , is geheel os- gekeerd, en- „ van een verfcheurend roofgedierte ia as Q začhtmoedig- lam veranderd:!! Onder de -Harriv ten zijn verfcheidene' perforien iot de prediking bĳ hat he Jandgenooten in taat, onder welker de ijverige C U PI Bs o reisgenoot: ‘van den ‘onvermoeiden Zendeling READ, zich onderfêheidt. - Wanneer mén: alle- deze! daadsdken Wientrekt, zal nen gewis aan dit boek geene belangrijkheid ontzeggen , èü even min onverfchillig of zelfs afkeerig blijven van het Zendelingswerk in dit gedeelte der wereld. Geens- zins willen wij den Heer LICHTENSTEIN en ande- H ren van kwade trouw verdenken ; integendeel, wij ge Jooven, dat hunne berigten op ‘dat tijdftip veel waar- heids behelsden , en dat misfchien nog menig Zendeling meer een’ onverlichten ijver , dan eene wijze zucht voor … waar TOESTAND DES CRBINFRNDOMS -IN: ZUID a AFRIKA’ PPS Waarheid enr Christendom gehoor geeft ; en daardoor de _vrucht-zjner pogingen (tremt; maar over ’t algemeen is tach verbetering. zigthaar;. men ontdekt, det de Zendelingen Godsdienst en balfchaving hand aan ‘band laten’ gaan, en niet eenzijdig den eerften gan de twee- de opofferen, hetwelk de hatelijke ondeugden eener baatzuchtige halfbefchaving ontwikkelt, noch de laate fte van hun plan uitfluiten, hetwelk senkel gefchikt és . Ọm onkundige dweepers te vormen. Zijn de Honnhi#a es aap de. Baviaanskboof (thans het Genadedal) him „dan ook vooruit, zij wenden zoch loffelijke pogisgen „aan, om met. dezen te wedijveren; en het ie -bfilijk „ hierbij ook de grootere moeijedijkheid:in zanmerking te nemen, waaraan de meer afgelegene Bngelfche Zende- -Jiogen boven:de Mennhutfche Broeders , in de nabijheid ger. Kaap » ftad , blootitaan. : . Met dit alles ‘kunnen wij tiet ontkennen ` da in dit werk al.te veel melding gemaak wordt van den tijd „ . wanneer de. Zendelingen predikeen -het avondmaal uite deelden enz. , zelfs de tekften.der ‘leerredenen-, w sarin , „ap zulk eenen afftand, de Europefshe Lezer gewis geen „belang heeft, Ook is het jammer , dat de Schrüver niet „wat meer werks. van de Natrarrtijke Historie des- lands heeft kunnen of willen maken; iets, waarvan’ men uit enkele. falen ziet, dat ftofs-genoeg In deze rülme gé- westen voorhanden was, en waarkn' hij bij:r. ICHTE Ne STEIN verbazend achterftaat, … Hoe fchilderachtig, hae belangwekkend is b. w.:de:reis van dezen naer Lat. Zakss door cene fireek, althans even bar, als welke CAMEBEUL, vandáar terugkomende , doortrok ; en hoe dor is nogtans het verhaal van dezen! Deze dorheid hindert vooral in het begin , eer. men buiten de Volk. planting komt, en deed den Ree. meermalen het boek werdrietig uit: de handen leggen, tot hij zich vervol» gens voor zijne moeite beloond zag. Mogt het Zendelingswerk, federt eenigen tijd op Osahiti met zulk een’ fchitterenden uieflag bekroond, ook in het Zuiden van Afrika op den duur rijke vruchten der Geregtigheid dragen ! ’ Db OAT OOEEVERBINHAKB TT De Christelijke Zedeleer. Door F. V. REINHARD, eu Berfden Hofprediker ; enz. te Dresden, Ust het Hog L.: duitsch. Vlllfte Deel. Te Leiden, bij A. en J. Ham __ koop. In gr. 8yo. 393 Bl f Zara: ; J ammer is het inderdéad, dat dit voortreffelijk werk nietin aller handen. ja, maar aan weinige Leeraren ven [den Godsdienst is het echter geheel, onbekend; en nie ‚mand. is er, die:hét kent, of hij becht er groote waar. ‚deman, en het (mart hem, met ons, dat de voortref- ‚ felijké Schrijvér. door den dood verhinderd is, hetzeive .volkomtn af te werken; Van het derde deel hebben ‘wij:hier nu beg nitvoerig, welbewerkt flot. De zinse dijke hulpmiddelen, welke de Gedsdiënst aanbeve, ‚om :de ‘beoefening vanhet goede.te verligten: de kee „kelijke gemeenfchaps..de broederlijke beftrafins; het „gebruik der H. -Schrift en nuttige boeken; opes.sre, ‚gemeen{chappelijke :Godsvereêring ; feestdagen „en fiche :tingseren ; (oefeningen :) Doop en ‘Avondmaal. Ver -volgens de :geestekijke hulpmiddelen tot hetzelfde doel: inkeer in ons binnatffe; zelfbeproevings beftendis a sdeflaan van ziehzelvên;y: werltandig. genot van: oss „vens..befpiegeling van ‘verfchillende foort; vrom gr „weedsftemming; het: gebed; het vasthouden aan natte Se :geondttellingeni en lewensregelen į vrijwillige oefenin. gen van: zelfverloochéning; bet zorgvuldig bewaken van onsgelven. Het Faatfte deel iritus/fchee, Aerwelk de wijze behandelt , Waarop’ de echre'sfeetbertenng, ont- ftaat,en. des menfchen: langzáme vorming tot voiko- menheid , is even uitmuntend begohnen doch niet ten einde gebragt; en dit fmart te meer, daar niemand ge- makkelijk befluiten zal, de proef te nemen, om het werk van eenen REINHARD nu teeindigen. Wij wen- fchen echter , met den Vertaler, dat een daartoe bevoeg- de iedere bedenking ter zijde zette gaf ,: wat hij kon, eh tevens van geheel het werk zoodanig | cen kort begrip , ver CHRISFBLIJKE ZEDBLEER. 05. vervaardigde , ats ter ‘voorbertiding en ook gemakkelijk ke. herinnering van het groote werk dienen kon; en het- welk -njet zou nalaten, (dit voegen wij er bij) de bee. geerte, om het werk zelve te bezitten en bij jedere bije. zonderheid te kunnen raadplegen , krachtig uit te lok. ken, En of wij, ter vervulling van dezen wensch, hierdoor eenigzins mogten medewerken, willen wij met ’s mans eigene woorden, opgeven , wat er nog aan ' ontbreekt, De bekeering was nog te behandelen overig.. Rr INHARD {prak nu over den gemoedstoeftand van. onverbeterde mepfchen; het noodzakelijke en den aard. van de wekking nit dezen toeftand3 de verfchillende foor- ten der wekkings hee,het met dezelve doorgaans gaât ; aanmerkingen hieromtrent; de. krachtige, en van het. behoorlijk gevolg verzelde, wekking ; ware aanvang der. Christelijke gemoedsverandering ; menigte van uiterlijke. dingen , die dezelve bewerken en vergezellen ; of men het. tijdftip der bekeering moet kunnen opgeven; gevolgen. van den aanvang der gemoedsveranderiag ; de erkente= nis der, zonde, die noodig is; derzelver omvang; hoe. deze erkentenìs doorgaans is, en hoe men dezelve rige ‚ ten moet; het langzaam toenemen daarvan ; bronnen en middelen ter bevordering; daarmede gepaard gaand berouw en droefheid , in derzelver aard ; trappen en oorzaken daara. van ;de boetkamp. en nuttige vertwijfeling. Tot zoo verre. REINHARD; en nu liet hij dan nog overig: „ Een zondaar , die de ongelukkige betrekking tot God, zije. nen Schepper en Weldoener, waarin zijne misdrijs. ven hem gebragt hebben, en zijne groote ftrafbaar=. heid woor God, heeft leeren gevoelen, moet befefe, fen, dat er voor hem alles daarvan afhangt , dat hij. in eene betere betrekking tot God gerake, en zich. van Gods goedertierenheid en genade verzekere ; de- wijl hij anders moed noch. kracht hebben zal, om aan » Zine zelfverbetering te arbeiden. Nu kan men intus=, „‚ fchen , naar de leer van het Evângelie, Gods genade. » niet deelachtig. worden, dan door een geloof, dat » zich Gods beloften in Christus. toeëigent, en.. » Zich de m6 IM 0. BEENGAKD © y ih gaarde eft gewillig aan de fchhikingen onder. Wefpe, die God door Christts tot heil van zofe z:darén heeft gemaakt. Van dit geloof, dat , juist om- 5 dat het den verfchriktert en verfaagdèn zondaar moed inboezemt, en hem’ eên nieuw leven geeft, voor de „ Christelijke zelfvérbetering vali het hoogfte gewigt „is, moet defhälve ook afzonderlijk gehandeld wor- den. — Daar het ware geloof zich aan de ganfehe „Orde, die God tot redding der menfchen gemakt + Heeft, onderwerpt, máar een wezenlijk deel dezer 4 orde in den eisch beftaat, dat de begenadigde zon- x; daar miet verder zondige, maer Gods wil, en gevol- a gelijk de Zedewet , gehoofzaam opvolge ; zoo is een: a Opregt pogeh, om zich van alle kwaad te reinigen, „en het gode te dóen, een noodwendig en onmis- „ baar gevolg van het ware geloof. Dit pogen vèrdient x dus ook afzonderlijk: befchouwd te-worden. — Heeft x het nalaten van Het kwade- en het doen van het goede door dit pogen werkelijk een’ aanvang genomen, dan x moet meti hetzelve onafgebrokeh' voortzetten , en on- ə» Ophoudelijk inlet goede wasfen en toenemen. Maar , 4 naar de ondervinding, doet men zulks op verre na. „ nog niet fteedss „Deze vordering in het goede is aan a ontelbaar vèle zwarigheden onderhevig. De över i » Net vooftgaaù verkoelt. Men vervalt tot een traag a} taan, of wel tot een werkelijk achteruitghdh. De Wasdom in het gode, en derzelver gefchiedenis,, „į verdient dus eene gansch bijzortdere opmerkzaam- a heid , en nen behoort alle daaraan verknochee afwise „ felingen naauwkeurig te kennen, — Finden belaan.: „het doet det ware zelfverbetering indè Christelijke „i Volkomenlieid: Dezd nadere hare- voleinding, naar „ tate zij het toť dë hoogite reinheid en'deagd, tot de „ hoogfte' gekheid aan God brengt, welke de mën „ fchelijke natuur op aarde berëikëń kan. De Christe- » lijke volkomenheid, welke met” baar al te dikwils im „eene valfche grootheid , ín eene ötinátuutiijk dweep- _ achtige verhevenheid , gezocht heeft , moet dus zorge n Vu CHRISTELIJKE ZRDNLEER, for gy tutdig in het règle licht gefel, én de wijze, wanra, „op men dezelvá ftéeds meet naderen, en daarmede „ket werk dér zedelijke verbetering ten einde brengen kan, moet nsanuwkeurig aangetoond worden, Met 4 dit onderzoek kaopt van zelf alles af, wat dit. deel p der Zedeleer bevatten moet” Velen lezen RrinnarD ih het eorfpronkelijke ; en, _ teú aanzien van dit werk vooral, hebben dezen veel. vooruit. De weinige aanmerkingen van den Vertaler zĳn toch, immers wat dit Deel betreft, van geen zeer groot belang. Echter verblijden wij ons, dit.voamw treffelijk werk ook ia. ónze tale te bezitten, De waardij en het regt gebruik der Hervorming , ter bevordering cener edele denk- en gowetensvrijheid; van G. C. C. Uit hes Hoogduitsch. Te Groningen, bij W. Zuidema. 1817. In gr. 8yo. 80 B, fs -1gez \ ' ij wenfchen, dat- dit boekje in veler handen moge komen; want wij houden het voor eenen uitnemenden leiddraad ter verkrijging van eenig inzigt in bijzondere heden, rakende den ftaat der Christelijke Kerk en der Hervorming. De Schrijver heeft ook , blijkens zijn voor- berigt, die {tukje beftemd voor lezers , die in de gea fchiedenis der Hervorming nog vreemdelingen, of er nog te weinig mede bekend zijn, om er zich een regt begrip van te maken. Hij keat Leeraars , die van deze gefchiedenis niet veel meer weten dan de namen L Ue THER,MELANCHTHON enz. nen; l Fol DE WAAKDIJ EN.HET REOT GEBRUIK pen : maar omftandigkieden in de politieke wereld deder bem dit werk (taken. Nu oordeelde hij het tijd te zijn, em,;door de. uitgave. van hetzelve in ’t Nederduitsch, iets. bij te dragen ter bevordering van godsdienftig bes lang.: Wij erkennen.in dit. doen zijnen echt Protestant. Schen geest, en zeggen Wem dank voor zijne vloeijende vertaling, die, benevens, het belang der zaken, maakt, dat men. het, ééns ter lezing opgevat hebbende, fchier niet uit de handen leggen kan. „ Een motto: van. LUTHER, aan het hoofd van het „werkjesgeplaatst; doet ons deszelfs: geest genoegzaam kennen. Wij willen het. vertaald mededeelen: „, Ik wil ə vrij zijn, en, mij door geene magtfpreuken van Kerk- vergadering, wereldlijke Magt, Akademie of Paus s» laten binden ; maar vrijmoedig belijden, wat mij waat- s heid -blijkt te zijn, ‘het: moge nú door eenen Ortho: n dox. of door eenen‘ Heterodox beweerd , en door wel- sy ke -Kerkvérgadering. ook goedgekeurd of verworpen 3, worden,” De Schrijver geeft eerst op , den ftaat der Kerke, en de misbruiken in dezelve, benevens eene beknopte ge- féhiedenis der Hervorming. De gefchiedkundige aan- wijzingen , welke , zonder belemmering van het vloeijende des fijls, niet wel ingevlochten konden worden ; geeft hi telkens in eene noot, Dit is juist het {choone met vaù dit gefchrift , voor met bijzonderheden min bekende lezers.: En waarlijk ; thans, ‘daar de befthouwing van het ‘werk der Hervorming zoo aan de orde van den dag is, is eere wat ‘nadere kennis dezer bĳzonderheden, dan menig ook niet geheel onbedrevene bezit „wel noae dig. Al verder wijst de Schrijver den vinger der Voor- Zienigheid in het- werk-der Hervorming, benevens het gewigt der gevolgen van hetzelve, aan; terwijl hij mete ĉen de tegenwerpingen, die te dezen aanzien konden gemaakt worden, ontzenuwt. Eindelijk wordt opge- geven, hoe men de Hervorming te gebruiken hebbe, en wat er gedaan moet werden, om het door haar aane gevangene te voltooïen. De Schrijver laat zich bij de- zc DER HERVORMING. | 709 ge gelegenheid in op de beoordeeling van de noodza- kelijkheid of fchadelijkheid der fymbolifche boeken , of ftaande geloofsbelijdenisfen, en vergeet niet, de noo« - dige vrijmoedigheid, maar tevens voorzigtigheid en bes fcheidenheid, aan te-raden. Hij maakt onderfcheid tus- fchen praktisch- onfchadelijke en praktisch - fchadelijke dwalingen in een kerkelijk leerftelfel, en geeft van de laatfte eene kleine lijst. Wij hadden evenwel gewenscht , dat hij deze ftellingen, in plaats van ze maarggeheel te fchrappen, liever van hare bijbelfche en onfchadelijke zijde had voorgefteld: men kan ze immers niet geheel onbijbelsch noemen; maar flechts hgre verkeerde voor- ftelling en misbruik is zoodanig. Alles wordt geftaafd met aanhalingen uit de fchriften der Hervormers zelve, — De Schrijver is een echt bije ‘belsch Christen. — Tweemaal vinden wij Martburg in plaats van Wartburg, eens Holmftad in plaats van Helmftadt ; zeker drukfouten. Kors Onderwijs aangaande de Boeken des O. en N. Verbonds, door ALEXANDER DE KONING, Prea dikant te Sliedrecht. Te Amfierdam, bij W. van Vliet. 1817. Zn kl. 8yo. 24 BĲ. f :-2-8 Ha register der Bijbelboeken , voorts over den inhoud van ieder boek een enkel woord, zoodat het boekje den kinderen dit noodig onderrigt geeft, hetwelk bij de cas techifatiën wel eens vergeten wordt. Deze 23 kleine lesjes zullen onderwijzer en leerling maar weinig op- houden, als een aanhangfel bij de catechifeerles be» fchouwd, en het noodig van buiten leeren derzelven kost ook weinig moeite. BOEKBESCH. 1818. NO, 16. Aaa Re: 710 H. We Ce A. VISSER . . , ` +- Redevoering over het lot der Armen, en de middelen, welke in onzen kring liggen, om, door het aarwes- ‚ den derzelve, de armaede te weren, en maatfchep- ‚ gelijk en bijzonder geluk te bevorderen ; uitgefproken den 18 Febr. 1818, in het Departement Sneek, der Maatfchappij : Tot Nut van °t Algemeen, door u» W. C. A. VISSER. Te Sneek, bij F. W. V. B. Smallenburg. In gr. 8yo. 44 BL f :-8-: M. warme deelneming wordt hier bet groot aantal en ellendig lot der Armen aangewezen , en gewenkt op het hierdoor der Maatfchappije dreigend gevaar; ter- wijl de verhelping van die ellende als Christenpligt her. innerd wordt en aangebonden. Wat de middelen, die de Schrijver aangeeft, betreft, zoo bepaalt hij zich niet bij °t geen men van Rijks- of Stadswege verlangen en verwachten moet , maar bij °t geen door bijzondere wel- gezinde leden der maatfchappij kan worden verrigt , deels als behoedmiddelen tegen vermeerdering van armoede, Cverzorgiag van kraamvrauwen enz. „fondfen voor zie ken en ter begrafenis ,en het oprigten van fpaar banks) deels als werkelijke hulpmiddelen bij het beftaand ge brek, waarbij hij zich dan 1) tot de werkelijk beitt den, en 2) tot de armenkinderen bepaalt, (zorg voor de herftelling der organifatie van de verzwakte men- {chenfoort, — voor geregelden arbeid, — voor ope wekking van godsdienftig en zedelijk gevoel, — en voor hunne zieken, zwakken en ouden; en, Wat de kinderen betreft, onderwijs en industriefcholen.) Het gelukte den Redenaar, te dezer gelegenheid eene fom van f 200 te verzamelen, met welke hij de proef zal nemen , om eenige kinderen in de Armenfchool, bij af- = wisfeling met het gewone onderwijs in handwerken, anderen, buiten de fchool, in andere handwerken te doen onderwijzen ‚en nog anderen onafhankelijk te ftel- len van de willekeur hunner onredelijke meesters. Wy kun- REDEVOERING. 21E Kunnen niet anders, dan den besten uitflag wenfchen van eene onderneming, met zoo geringe hulpmiddelen begonnen, en ’s mans belangeloozen ijver en warme menschlievendheid ten voorbeelde aanprijzen. ` Het Karakter en de Beftemming van den Man, door v. £to RENBERG. , Uit het Hoogduitsch. Te Amflerdam, bij Je ‚Yan der Hey. 1817. Js gr. 8vo. 350 BL f 3-18-: D. werkzame Maagfche Leeraar veRwEY — die onzen landgenoot het eerst bekend maakte met dezen waardigen Schrijver, door de vertaling zijner voortreffelijke gefchriften , bijzonder voor Vrouwen gefchikt, en met zooveel geestdrift Ontvangen en gebruikt in onze befchaafdere kringen — brengt ons, door de overbrenging van dit gefchrift , onder nieuwe ver- pligting, daar het van dezelfde waarde is, Het voorberigt zegt met een woord, waarin dit werk van andere, en bijzon- der van het voortreffelijke van POCKELS, verfchilt, Het was mijn doel, Zegt EHRENBERG, den Man te teekenen, z00 als de rede hem vordert. Dat de man door grondbeginfelen , swelberadenheid, moed, vastheid, kracht, vermogen over zich. selven, edel zelfgevoel en krachtige, uitgebreide werkzaamheid moet uitmunten, is genoeg bekend. Maar de ziel- en zedekune dige ontwikkeling, de naauwe bepaling van deze eigenfchappen, én de beftemming van derzelver verhouding tot de verfchijnfe- den van den tijd, waren zoo veel te meer eene behoefte, hoe seer dè begrippen daarvan wankelend en aan menigvuldige misvattingen blootgefleld zijn, Het werk zelve is in Voorlee Zingen aan Jongelingen ingekleed, De eerte ftelt de gronde Brekken voor voor het ideaal van het echt mannelijke wezen, en geeft de algemeene omtrekken; in de volgende worden zulke eigenfchappen behandeld, die eene ernftige behartiging ver- dienen. Zedelijkheid is de grondflag, en met dezeive gedsa dienftigheid ven naauwfte verbonden. Hij, die EHRENBERG uit zijne overige fchriften kent, kon geenen anderen dan dezen hechten grondflag ook hier verwachten, en vindt zich niet te leur gefteld, als hij het echt mannelijk karakter hier op het geloof aan het hooge en eeuwige gebouwd vindt. Deze hoafdbepalingen der edele menschheid in het algemeen wor- . Aaa 3 den 712 Fe EHRENBERG den naar de bijzondere eigenfchappen van het geflacht gewij. “ zigd. „ In de burgerlijke maatfchappij is het openbare ieven tan den man, het huisfelijke aan de vrouw toegewezen; » ŝan den man het algemeene, san de vrouw het bijzonde. „re; aan den man het veelomvattende en groote, s de „ vrouw het beperkte en kleine, maar hierom niet minder » gewigtige en eerwaardige; aan den man, wat kracht en „ moed, aan de vrouw, wat’innigheid en lijdzaambeid voe „ dert; aan den man, wat infpanning kost, aan de vrouw, „ Wasrtoe (tille vlijt behoort; aan den man, wat door diep- „ denkend verftand en welberaden’ wil, san de vrouw, wat _ door het hart en de (chranderheid beflist wordt; san deu „ man het geld winnen, aan de vrouw bet geld befledens ‚9 2an den man de bezigheden van het beroep, ssa de vrouw „ de huishouding; aan den man het ernfige, aan àe vrouw » het fchoone, De maatfchappij heeft hierin met volges ` p» blinde willekeur gehandeld; zij heeft uitgewerkt, wat de „ Natuur, door eenen oor{pronkelijken aanleg en opwelit- p gen, aanwees,” enz, Zoo behoort dan eigendommelijk aân den man kracht @ zelfftandigheid, vuur en werkzaamheid; alzoo ligchemelijke fterkte , helder, diepindringend, veelomvattend vertad , vrije heid en zelfflandigheid van denken, en bij den wil welberze denheid, moed en. vastheid; hieruit volgt kracht van kende len, lust in het groote, vermogen over zichzelven, groot a edelmoedigheid; hij moet de (teun der zwakken zijn, ra mede het gevoel van eer naauw verbonden is, en zeme de le trotschheid. ` De volgende Voorlezingen, 16 in getal, hebben deze op fchriften, met welker opgave wij ons vergenoegen moeten, daar wij den rijken inhoud niet kùnnen fchetfen: Het zelf denken van den man. — Menfchen- en wereddirenrs — Over de behandeling der verbeeldingskratht. — Over de estherifche vorming. — Over het zedelijk karakter van den man. — Over het handelen naar grondbeginfelen. — Over de mannelijke be- fluitvaardigheid, — Over den mannelijken moed. (Twee Voor: lezingen). — Over de mannelijke vastheid, — Over den mame nelijkén ernst. — Over de mannelijke kracht. — Het vermo. gen van den man over zichzelven. ~- Enthufasmus en wijs heid. ~ Het edel MWfgevoel van den man, — De werkkring en de werkzaamheid van deñ man. wi DE MAN. 713 -. Wi} vertröuwen, dat dit boek reeds in vele handen is, en wenfekien vooral, dat het veel gelezen en nagedacht zal wor- den; maar ‘wij waarfchuwen den jongeling, dat hij het nieg vlugtig en oppervlakkig lezen kan, Van gezette lezing en nas denken fellen wij-ons de beste uitwerking voor; het gevoel: „ 300 meet ik zijn,” dringt zich telkens op, en boven vele andere boeken heeft het dit vooruit, dat het niet flechts aane wijst, hoe men wesen moet, maar ook., hoe men het worden kan. Wij vertrouwen, menig jongeling wenscht zich eee vrouw, zoo ais baar EHRENBERG vormeh wil; hij moet den eisch dan ook billijk vinden, dat hij voor haar de man zij, dien EHRENBERG hier teekent. Mogen vele. van Neêrs lands edele zonen en dochteren den waardigen Schrijver hoog waarderen en volgen! Zij zullen hem geheel hun teven danke baar zijn. Esther en Mordechai , of het Purim. der Israëliten, Treurfpel. Door jz. ne JONGH. Te Amflerdam, bij H. Moolenijzer. 1817. Zn klelro. 107 Bi. f :-12.: Ca tral ça ira! Op die wijze moet men de Joden aanvate, ten! Mer hervorme de Joodfche gebruiken; men doe het door- een tooneelfpel; zoo komen’zij: allengskens nader, en worden dan eindelijk van zelve, hetgeen Zendeling-'en Bije belgenootfchap ook van hen maken wil. — Het is een oor- fpronkelijk denkbeeld; en deze oor/pr onkelijke eerffeling , zoo als de Schrijver hem noemt, is voor de Mousjés goed gee noeg. Hij begint, met wijze voorzigtigheid , van ‘ouderen af op. Het geldt, bij deze eerfte proeve, nog maar eene kleis ` nigheid, Evenwel hun vervaarlijk getier op het Hamansfeest is den Christenen in de hunre van ħunne Synagogen lastig gee noeg; maar-als zij nu de groote gebeurtenis, over welke zij feestvieren, op het Theater, en nog al een weinig anders , dan in hunne heilige boeken, vertoond zien, zullen zij het Feest wel met bedaarder zinnen vieren, en wie weet wat piet al meer van de Christen -komedianten leeren ! Men vertoont hiet eene en andere zoal in het paleis van den Perzifehen Koning, en vindt er de Koningin nog al op eenen anderen voet, dan men zich dat zoo zou voorftellen 5 ook loopt Mordechai, in zijn rouwgewaad, zoo maar fami- Aaa 3 liaar ` 114 J2. DE JONGH Haar bij haar uit en in, De onbepaalde en misfchien wel al- tijd durende tijd, in welken niemand den Koning ongeroepen saderen: mogt, wordt hier op zeven dagen verminderd; es hetgeen Esther voor de Joden waagt, komt hier juist niet voor als een bijzonder waagftuk,. Vandaar, dat Mordechai ‚siet haar, maar zij Mordechai, moed infpreekt en aanzet. Mordechai had ook reeds lang eene bediening (die van ambtse Schrijver) aan het Perzifche Hof; en dit baantje. gaf hem de kefchikking over eenig krijgsvolk, De ontdekking der zamene zwering, en het redden van ’s Konings leven, valt kort ne de apperitie van Esther bij den Koning in. De flapelooze nacht en het lezen van de gedenkfchriften valt nu weg het is ook màar een flapelooze nacht en eene oude kronijk t Daarentegen vinden wij hier nu Haman met de zemenzweer= ders verbonden, en niets minder dan den troon voor zichzele ven begeerende, Opdat deze nieuwe, tot nog toe onbekende, boosheid de Joden op hem niet nog meer verontwaardigen en nog harder zou doen fchreeuwen, dan zij nu op hùn Purim gewoon zijn, eindigt het ftuk niet met het: „ hangt hem - daaraan!” (aan die galg, hier in èen kruis veranderd) maar komen Joden en Perzen nog dank zeggen voor de verheffing van Mordechai, en mogen de Joodfche aanfchouwers dan ou hun gevoel lucht geven, door, tot verbazing der overige aanfchouwers, het koor te accompagueren bij het volgende zangítuk; Triomf! triomf! gansch Israël juicht, Zijn feestgezang wordt aangeheven, Hij, voor wien ’t zich eerbiedig buigt, Schiep uit den dood voor hun het leven: Hef aan! hef aan het feestgezang, Van trotfohen Hamans onderggag! Zijn wraaklust had wel ’t Pur geworpen, ’t Onfchuldig volk beticht met fchuld $ Maar hij moest zelfs den ftrafkelk forper Voor hem met doodlijk gif gevuld: Triomf! triomf! door alle d'eeuwen Vier’ Jakobs dankbaar nageflacht , “ Zij druk het treft, of vreugd toelacht, Het blijde Purim der Hebreeuwen! , ` « stagen EN Boënecnar, zis . Jiimmer, dat het ftuk, daf toch van alie Oostetrche kleur en geur te denémasl verftoken is, niet in het Jidsch- Duitsch is opgeteld} — Overigens zeggeu wij niets, dan: pictoribus Aque ptis, cet.. ʻ e - Sai a . ' Almanak voor Reizigers in het Koningrijk der Nederlanden, Met Platen en Platte Gronden van Steden. Ifle Jaargang Big Ze-Amflerdam, bij Mortier Covens En Zoon, ten Brink en de Vries. 2» 8yo, 72 BĲ. f 1-16-: 5 Waar langs eu hoe reizen wij. naar deze of gene plaats == welke is derzelver oorfprong en gefchiedenis — wat kan on- ze nieuwsgierigheid op den weg of aldaar bezig houden ~s en waar moeten wij bij onze aankomst hier en elders, of tot voortzetting van de reize, of om eenigen tijd verblijf te kouden, ons begeven?” Deze vragen, gelijk zij tot aanleie. ding verftrekten van het plan ter. uitgave van dezen Reiswije zer, worden door denzelven beantwoord op eene wijze , die allezins aanmoediging verdient. De Guide des Voyageurs, van REICHARD, ftrekte ten leiddraad in fchikking en verdeen ® ling; en vindt men alzoo’ in dit ftukje, na eene beknopte Rijksbefchrijving, die van Amfterdam, Rotterdam enz., en, zich vervolgens langs alle mogelijke wegen naar dezelve op. reis begevende, de vefmelding en befchouwing der tusfchen. gelegene plaaten, Een net bewerkt Kaartje van de Reiswe- gen tusfchen Amfterdam, den Haag, Rotterdam en Gouds, Piatte Grondjes van Amfterdam, ‘Leiden, den Haag, Delft „ Rotterdam, Gouda, en zeer aardige Afbeeldingen van Am- fterdam, Rotterdam en Boskoop, verfraaijen en verzinnelije ken (dat wij ons zoo eens uitdrukken) deze zindelijk uitge- voerde progve eener onderneming, die, bij gewenschten bif- val, jaarlijks zal worden vervolgd, en waaraan wij niet mo- gen nalaten, als zoodanig, onze volle goedkeuring en ernftige aanbeveling te fchenken, Willem en Amalia, gefchetst in kleine Verhalen voor de Jeugd. Naar hèt ‘Hoogduitsch van j. H. LEHNERT. Met Plaatjes, Te Amfterdam, bij ME, Westerman. Zn ramo. 88 BI f :-18-: Onder de daizend-en=éln vertaalde Kinderwerkjes onder- Aas 4 . fcheidt 716 — J.H, LEENERT, WILLEM EN AMALIA, fcheidt zich het boven vermelde op eene guoftige wijze. Lezer en Uitgever verfchoonen ons zeker, dat de, met hee eind des jaars ons als overftelpende, vloed van nieuw uitko- _ mende boeken ons verpligt, het bij deze algemeene uicfpraak te laten berusten, Trouwens, de naam van den kyndigen en kinderlievenden werSTERMAN voor hetzelve, als Uitgever, ‘waarfchijnlijk ook wel Vertaler, brengt alreeds zijne aanbeve- Hng mede, Gedichtjes voor Kinderen, Met Plaatjes. Door M. WESTER MAN, Te Amflerdam, bij M. Westerman: In ramo, 72 . Blf 1°12.: War de Ondervinding fpreekt, moet fchiet We weder- fpraak zwichten, Recenfent herinnerde zich een ongunftig oordeel omttent deze Kindergedichtjes in een ander Tijd- Schrift, nam zelf de proef bij eigen kroost, voordat hij bef zijne uitbragt, en vindt zich, door den gelukkigen uitlag, thans verpligt tot eene tegengeftelde uitfpraak. En hoe kon dit anders zijn? Immers, zoo hij wél is onderrigt, was het niet zoo zeer de Dichter, als de Vader, die deze lieve úijmpe jes oorfpronkelijk alleen vervaardigde voor zijne kleinen, al zoo enkel derzelver namen bezigde, (waartoe zijn talrijk ge zin hem genoegzame verfcheidenheid opleverde) en eerst zí deze welgeflaagde proeve op den inval kwam der uitgre Met uitzondering van Het Graf van den Admiraal Beas kerk, dat hier niet thuis hoort, zijn de ftukjes doorgus voor kleine kinderen wél berekend, Daarom ook zien wij hiet en daar een enkel vergrijp tegen het metrum, als bl. 30, reg. 2 V. O., te gereeder voorbij. De uitvoering is zeer zinde- lijk, en de naderhand ingevoegde plaatjes waurljk allerliefst, Sd Nuttige en aangename Vertellingen voor de Jeugd, in het licht gegeven door A. JAÏs, naar den veertienden druk, het Hoogduitsch vrij gevolgd. Te Rotterdam, bij j. Hendtikfen. “(Zonder jaargetal.) Zn kl. 8yo, IW, 159 Bl f :- 15e: De Bloemen der Zeden, of aangename en belangrijke Ferka- len en Tafereelen , ter navolging en waarfehuwing voor jmge an lie VERTELLINGEN ENZ. VOOR BE JRUGDe ny ‚Heden van beide kunen. Naar het Engelsch, door Nj. ~- STERVENS. Met twee koperen Plaatjes. Te Haarlem, bij: Je Goteling Vinnis, 1817. Js kl. 8yo. VIII, 229 Bhfs-1oet Nieuwe ens niet verdichte Verhalen voor de Jeugd. Naar den derden Hoogduitfchen druk vrij gevolgd, Te Zutphen, hij H. C. A. Thieme. 1817. Jn kl. 8vo. IV, t54 Bif z-7-t He: is waar, er komen wat heel veel kinderboekjes uic, Maar, dachten wij, toen wij dit zoo overwogen, zou die ook eene weéldadige fchikking der Voorzienigheid zijn, juist. berekend voor onze eeuw? Bij de heerfchende ligtzinnigheid , toch, die den jongeling en de jonge dochter zeer fpoedig in, haren draaikolk medefleept, behouden in rijpere jaren de vere maningen weinig invloeds. Het is derhalve misfchien zeer goed, dat, door de menigvuldige kinderboekjes, en die de mos de dan toch ook wil, dat van tijd tot tijd, of bij bijzondere gelegenheden, aan de kinderen gegeven worden, deze in bunne kindschhéid met vermaningen, voorbeelden van goed en kwaad enz. zoodanig overftelpt worden, dat zij in hunne kinderkamer zich haast niet kunnen omkeeren, of hun oog valt op zedelijke voorftellen, en de hand naauwelijks kunnen uiefteken, of zij hebben er een open boekje iu. — Dat er nu zoo veel kinderboekjes uitkomen, is ook dasrom goed, wijt de Kinderen toch ook niet gaarne één boekje zoo dikwijls jezen, en er altijd iéts voor het verfcheuren ook moet we- zen. Al verfcheurende, lezen: de Kinderen toch in ’t voore bijgaan ook, En wilde men in ’t midden brengen, dat toch van, op deze wijze verkregene, indrukfelen weinig te: wache ten ís, dan antwoorden wij, op onze beurt, vragend, of er. iemand leeft, die te bepalen weet, welke heilzame beginfee ten, die hij thans bij zich voelt werken, hij juist aan indruk- felen, in de vroege jeugd op foortgelijke wijze verkregen, te danken hebbe? — Men fchrijve dan maar kinderboekjes, mits doeltreffende, En dit zijn in bunne foort alle drie de boven aangekondig- den. No. 1. bevat de eenvoudigfte en kortíte verhalen; maar zij zijn goed gevonden, en hebben flechts hier en daar iets, waar wij, om des verkeerden indruks wille, aanmerking op moeten maken; b. v. dat de moeder, bl. 25, het kind dreige met de tehbuiskomst van vader; dat, bl. 5r, de rijke broe- Aaa s der ant VERTELLINGEN ENZ. VOOR BE.JEUGW,-. dar. den &rmen karig, eh ondér menigvuldige verwijdingen j mededeelt; det, bl, 102. de leer, aangaande de eigene, ziche zelve beloonende, waarde der deugd, voor een kind wat te koud is, en dergelijken, die echter weinigen zijn. Dit nog: gastwaard is wel Hoogduitsch, maar, in die zamenftefting , geen Hollandsch. - No. 2 en 3. Zijn meer zaamgefteld en onderhoudender, door ‘de meerdere uitgebreidheid en inwikkeling der verhalen. Alleen wijkt, in No. 2, de ftijl doorgaans te veel van de kin- derlijke eenvoudigheid af, komt er, meer dan voor kinderen verftaanbaar behoort te zijn, van de liefde in voor, en zijd de twet plaatjes (lijf en grof. Men wilde zeker het boekje niet te kostbaar maken; goed! dan late men de plaatjes in ’t geheel weg. No. 3. fpant van deze drie de kroon. Sji en onderwer- pen zijn volkomen kinderlijk; de verhalen tevens onderhou- dend en goed zaamgefteld. Zij lezen vloeifender dan die in No. 23 en is dit vloeijende eene verdienfte in een werk voor volwasfénen, hoe veel te meer in een voor kinderen! Van het eene, of de twee ftukjes, die in de voorrede beloofd worden, dat nóg volgen zullen, verwachten wij dezelfde goede eigeufchappen, T. A. SYPKES, J. U. D. quondam pretoris cet. Parsenetics epistola ad celeberrimum antecesforum J. M. KEMPERDI, ab anonymo conflatam epanorthotice fic dictam receno nem examinans et virum celeberrimum arbitrum ad voci Groninge „ Ultrajecti, Ámttelodami et pasim. 8vo. mù PP. 64e f :- 12-8 e Redactie vindt zich verpligt, aan de Lezers van dit Tijdfchrift te berigten, dat de Recenfent van TACO ABRA- HAM SYPKES, Epistola Epanorthotica , op geeaerter wijse beeft kunnen bewogen worden, om ook het Repliek vant Aco, Epistole Parenetica, te recenferen. Hij fchrijft ons, dat hij op de tweee de bladzijde reeds zoo verward was in den doornbosch ven den Syphiaanfchen (tijl, dat hij verder geen’ ftap in de lektuur heeft kunnen doen, Receufent betuigt, dat hij zich geen denkbeeld kan vormen, hoe iemand zoo flecht kan fchrijven als TACO, dan alleen in de vooronderftelling , dat dit flecht fchrijven een kunstgreep is, om het geduld der Recenfen- ten af te matten, en zich dus tegen de regtvaardige tuchte roede in veiligheid te ftellen, À AAN DEN REDAGTSUR DER VADERS LETTEROEFF. PPY a- embee epen a eee ne eneen ee en ee Aan den Redacteur der Vaderlandfghe Lesteroefedingen. Mijn Heer ! | fd U: No. 12 van uw geacht Maandwerk voor Octobêr des zes jaars kreeg ik kennis aan de Leerrede, ter gedachtenis, van de groote verdienften der Nederlandfe hé Vaderen, betreke kelijk het werk der Kerkhervorming, door den Hoogleersar A. IJPR IJ, Ik zag, uit het verlag daarvan, dat zijn H. Ew. zich, ter gelegenheid van derzelver uitgave, ongunftig had uitgelaten over mijne recenfie van zijn H. Ew. beknopte Gee fchiedenis der Hervorming, door U in uw Tijdfchrift voor, November 1817 geplaatst, én inzonderheid over mijne aan- merkingen, wegens het door zijn Ed. beweerde, omtrent, ERASMUS, Ik verlangde dts natuurlijk die Leerrede nader, te kennen, fclrafte mij dezelve aan, en vond mij, na ze gee lezen te hebben, opgewekt, om er het volgende over te ffellen, hetwelk ik U beleefd verzoek, in een volgend Nome’ mer uwer Zetteroefeningen, een plaatsje in te ruimen, UEd, Zal daardoor verpligten + Haren. dienstv. Dienaar, DEN RECENSENT, ` De Hoogleeraar 1jpaij had, in zijne Beknopte Gefohdeden!s: der Hervorming, na betamelijken lof gegeven te hebben aan: velen, die tot deze groote gebeurtenis den weg hadden hew pen banen, vervolgens de verdienften van ERASMUS, te dee zen aanzien, alleruicbundigst geroemd, en hem, als ware: hij. de eenigfie man geweest, die de Hervorming had voorbereid geprezen; ja, daarmede niet te vreden, had hij ook bee weerd, dat ERASMUS, zelfs in vergelijking met LUTHER, de eerfie en grootfle Hervormer genoemd moest worden; hoes wet hij daarna weder verklaarde, dat Beiden, ERASMUS en- LUTHER , in het geprezen opzigt, even verdienftelijk waten, Recenfent had opgemerkt, dat het een met het ander niet wel overeenkwam, en dat, als van dadelijke hervorming der. Kerk, in bet begin der zestiende eeuw, gefproken werd, (ge- ) o o. TAAR DEN REDACTEUR -`° ` Cgelijk hier het geval wis) erasmus den naam Van Mera Vormer, waardoor dan alleen vertaan werd iemand, welke tan die dadelijke hervorming de hand geleend, en ze tot ftand had helpen brengen, in geen opzigt dragen kon; de wijl hij tot dezelve niet alleen niets gedran , maar ze inte- geudeel. hoogelijk afgekeurd en zelfs tegengewerkt had, en dat, in dezen zin, aan LUTHER onbetwistbaar de san ERASMUS verkeerd gegeven naam alleen toekwam, _ Receufent had gedacht, dat dit zoo duidelijk was, dat de aanwijzing van den misflag alleen genoeg zou zijn, om ze te doen erkennen; te meer, daar de Profesfor zelf, in zijne Beknopte Gefchiedenis, had toegeftaan, dat erASMUS tot dadelijke hervorming niets gedaan had; dat hij daartoe flechts wenken had gegeven; dat het noodzakelijk geweest was, dac een ander daartoe opftond; dat ERASMUS, zonder dat, nooit beginfelen van het zigthaar werk befpeurd zou hebe ben, enz, Ondertusfchen blijkt thans, dat Recenfent zich vergist heeft. De Hoogleeraar verklaart nu, in het voordee rigt zijner Leerrede, dat hij nog niet kan nalaten, nas Mus, als den eerffen en grooten Hervormer, te roemen, en zegt, dat hij misfehien nu, in de Zeerrede, zijne denkbeele den duidelijker heeft ontwikkeld; dat echter vele bevoegde Beoordéëlaars terflond zijne meening wel gevat hebben, en het wet dezelve ook volkomen eens geweest zijns maar dat alleen Recenfent geklaagd had, dat hij eerst niet had kunnen be grijpen, hoe zijn H. Ew. zijn beweerde wegens ER A suus had kunnen fchrijven, en daarna, toen hij er den oorfprg van ontdekt had, het had moeten wraken, als eene misvste ting, — en dat hij ’s Hoogleeraars denkbeeld heeft opgege ‘ven, als geheel nieuw, maar ook als geheel valsch en ver- werpelijk; — Recenfent wil over het onnzeuwkenrige en saauwe Van deze opgaaf van het door bem beweerde rbans geene aanmerkingen maken, en vergenoegt zich met het vol- gende. Hij is er geheel gerust op, dat arte bevoegde be. oordeelaars het MET HEM volkomen eens geweest zijn, en het ook, in weerwil van hetgeen de Hoogteeraar nu op pieuw gefchreven heeft, wel blijven zullen, daarin, dat zijn HN. Ew. van ERASMUS veel te veel beweerd, en hem, in eenen zeef ongewonen en, in tegen- of zamenftelling met LUTHER, orwaren zin, Hervormer, laat- ftaan eerflen en. grootfien Hervormer, genoemd heeft. De grond van Recen- fents DER VADERLANDSCHE LEPTRROEFENINGEN, 728 ats gerustheid is deze, 1. Alie bevoegde beoordeelaars ‘eten , dat, lang vóór ERASMUS, eene reeks van geleerde wieken en Italianen het onder hen op nieuw ontloken lich® er letteren heinde en verre verfpreid heeft, — dat het aan un licht geweest is, waaraan ERASMUS zelf zoo wel, als ele anderen, het Awsnne hebben ontftoken, — dat sijn seftijd vruchtbaar geweest is in Geleerden van den eerften ang , waaronder zulken, die hem, ten aanzien van lettere ennis , op zijde gezet mogen worden; en dat velen van leze Geleerden, zoo wel als hij, fchoon niet zoo uitge- reid, werkzaam geweest zijn, om algemeene verlichting te ‚evorderen. 2. Alle bevoegde beoordeelaars weten, dat ook, -7 »mtrent de verklaring der heilige fchrife, reeds lang vóór RASMUS de oogen van fommigen zich hadden beginnen te >penen; fchoon hij, na hen, vervolgens fcherper zag, dan zij allen; — dat, reeds honderd vijftig jaren vroeger, een NICOLAUS DE LYRA zijne Postillen over den Bijbel, en, eene eeuw daarna, LAURENTIUS VALLA Zijne Aanteeken ningen over het Nieuwe Testament gefchreven hadden, en dat aan het licnt, door den eerstgemelden verfpreid, zoo veel invloeds op de hervorming, door LUTHER bewerkt, werd toegetchreven, dat men vrij algemeen erkende, dat, ware LYRA niet voorgegaan, LUTHER Zulk goed fpel niet Zoue de gehad hebben: F LYRA non Jyrasfet, LUTHERUS son faltasfet. 3. Alle bevoegde beoordeelaars weten, dat, wat aangaat het zien en aanwijzen van het bijgeloof en de vere dorvenheid der Roomfche Kerk, ontelbaren Rasmus zijn voorgegaan, en ontelbaren, te gelijk met hem, hunne ftem daartegen hebhen laten hooren. bragt, =— als den eenigen, die de leemten der Kerk en der Ker- ji l AAN DEN KEDACTEUR Kerkelifken aangpewezón en beftraft, — dis den eenigen, de 8e noodzakelijkheid vau hervorming in het lieht gefteld, en, iet één woord, als den eenigen, die alles alleen tot dereire goorbereid heeft, — dat hij dan (zegt Recenfent) in rmas mus lof buitenfporig is, zichzelven tegenfpreekt, en ze anderen hunnen welverdienden lof ontzegt; en dat, sis șa H. Ew. hem, in weerwil van het aangevoerde, nog des gerften en grootflen Hervormer wil blijven heeten, hij niet âriders- geacht kan worden, dan zich, willekeurig, in eene heel onesgene , vreemde, EN DEELS, fn alle opzsgten , ouwe pe, en daarom wraakbare , beteekenis, van dien te bee dienen, Verkiest echter zijn H. Ew. daarbij te blijven? Recenfent mag het lijden, nadat hij er de verkeerdheid dri delijk genoeg van heeft aangewezen. Niemand zal er m door: misleid worden; ERASMUS zal e wets D) winnen; anderen zullen er niets bij verliezen, en Recenfent zal niets temin gelijk hebben en behouden, En gevaar is er niet, dat de wijze van fpreken van den Hoogleeraar vele navolging zal vinden, en dat men, bij voorbeeld, iemand, die, nevens vele anderen, getoond heeft, dat een zeker gebouw kwalijk is ingerigt, en verbeterd behoort te worden, maar die er zich ftetlig tegen verklaard heeft, dat men het floopen, en er éen ander voor in de plaats flichten zal, == dat men zoo iemand, (zegt Recenfent) nadat een ander het Gotrtisch ge bouw omver gefmeten, en er een nieuw voor opgerigt heef, hu, boven den bouwmeester zelf, daarvan den erfa a _grootften flichter zal heeten, of (met een ander votei) dat men aan de Schrijvers, die de overheerfching van eu KAPOLEON met de pen beftreden hebben, voor de omver werping van diens troon, eer en meer, of flechts even veel, ` lof en dank zal wijden, als aan de ALEXANDERS, enz. Of nu andere Geteerden, zoo als, Aj voordald, © 4 HEUMAN, door den Heer ijpgij amgemald, Éen, nu of dan, eenig gezegde hebben laten ontfiippen, waardoor zij , ‚wegens ERASMI S verdienften, ten aanzien der Hervorming, geacht zouden mogen worden, min of meer van het gevoe Ien van zijn H. Ew. geweest te zijn, — Recenfent is verre af van dit te willen ontkennen, Hij zou het zelfs met de gezegden van anderen kunnen bevestigen, Maar het zegt nog geheel iets anders: men Aad de hervorming der Kerk aak ERASMUS en LUTHER Ze danken, ZOO als HEUMAN zich vite DER VADERLANDSCHE LETTEROEFENINGEN, 723 piedrukte, — (aan ERASMUS, namelijk, als voorbereider , aan LUTHER als dadelijk bewerkflelliger) — dan, zoo als de Hoagleeraar zich uicliets ERASMUS was eerder en greater Hervormer, dan LUTHER, Laat zijn H. Ew. eens toonen, dat iemand dit vóór hem gezegd, dat eenig kerkelijk Gee fchiedíchrijver dit zoo opzettelijk, zoo breed, zoo alge- meen eh zoo fterk beweerd heeft, als zijn H. Ew., en dat dic op beteren grond fteunt, dan zijn H. Ew. nog heeft aangewezen, Recenfent is verzekerd, dat zijn H. Ew, dit nooit zal kunnen doen. Het is er zoo ver af, dat zelfs geen kerkelijk Gefchiedfchrijver tot hiertoe, als hij de dadelijke Hervormers der Kerk opnoemt, daaronder immer_£R As Mus geteld heeft. Men vergelijke, bij voorbeeld, flechts het, dezer dagen, met eene Voorrede van den Hoogleeraar CL Ae RISSE, uitgegeven en te regt hooggeroemde Leerboek der Christelijke Kerkgefchiedenis, daor w. MÜNSCHE R. En hoe zou het ook anders kunnen zijn? Wien zou het in gedachten zijn gekomen, ERASMUS, die, tot in zijn uiterite, ia de gemeenfchap der Roomfche Kerk bleef, en de door Lue TRER, ZWINGLIUS enz. ondernomene hervorming altijd misprees, HERVORMER , Zelfs KERST EN GROOTST HERVORMER , te heeren? Het gaapt immers al te wijd. Laat het waerzijn, dat ERASMUS wede hervorming verlangd heeft; hij heeft toch tot het in ftand brengen van geene dadelijk de hand geleend; en, daar hij die van LUTHER enz, openlijk heeft afgekeurd , blijkt hee, dat hij eene andere, dan die van LUTHER enz., ‘verlangd heeft; en mem dan nu, die niets heeft tot ftand gebragt, de eere van het door LUTHER enz, tot ftand ge. bragte werk, zelfs boven hen, toe te kennen, => HEM eers Hen en grootften Hervormer te heeten! Recenfent weet niet ; wat buitenfporig is, zoo het dit niet zij, ‚Het zal nu, denkt hij, wel noodeloos zijn, dat hij nader onderzaeke, wet de Hoogleeraar op nieuw, tot ontwikkeling van zijn denkbeeld, (zoo als hij zich viedrukt) heeft te berde gebragt.’ Een ftaalcje flechts! — „ Wanneer één Gods. dienstleeraar, (zegt zijn H. Ew.) door zijne fchriften, Aone derd andere Godsdienssleeraars hervorsmt, moet hij grooter gee acht worden, dan één van deze daor hem hervormden, die, door alle de overigen geholpen, Aes valk hervormt. Dit gast, met toepasing op ERASMUS Ca LUTHER, ellendig mank, Hervormen betechent hjer niets meer, dan verkichten. 