VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
a De grootfte der Pyramiden , onder negen-en-twinti graaden, vyftig minuuten en eenige fekonden Noorder breed: te gelegen , begint tegen den tyd der Lentè- Equinoxe , of dag-en nagt-evening, des middags geene fchaduw meer te werpen buiten haar vlak, en men kan dat oneindig gevaarte van fteen , °t welk meer dan 5oo voet hoog is, rond wande- len, zonder de Zon uit het gezigt te verliezen. De Bouw- meesters hebben dit uitwerkzel voorzien , het welk een nood- zaaklyk gevolg is van dePyramidaale figuur en van de breedte der bafis , waar door de middag-fchaduw , geduurende de helft van het jaar, op de Noordzyde van het gevaarte {tuit, en niet op de aarde of op het vlak van den gezigt- einder koomt. Zo men een’ kwaaden Zonnewyzer wilde maaken , zoude men onmoogelyk een’ tlegter maaken kunnen, dan dien der groote Pyramide, naardien men zelfs door dit middel den dag van den Zomer-zonneftand niet zou kunnen vinden, want dan blyft de fchaduw zo hoog, dat men dezelve nauwelyks kan zien, wanneer men aan den voet der Noordelyke zyde gee plaatst is. 39 ONDERTUSSCHEN heeft de beroemde Tydrekenkuadige DE VIGNOLES gemeend , dat de Priesters de dag-en nagt- eve- ningen met behulp hunner Pyramiden vonden (4); het welk ‚hy nooit zoude gemeend hebben, zo hy nauwkeurige platte gronden van deze gedenkf{tukken , en inzonderheid goede kaarten van Egypte, hadt gehad, zodanige als daar wy ons van bediend hebben. Het is by enkel toeval, dat de groote Pyramide tegen de dag-en nagts-evening haare fchaduw op den middag begint te verteeren , dewyl ‘er andere Pyramiden zyn, die dit eerder beginnen. Wat het ontwerp betreft, om door dit middel de Zonne-ftanden te vinden, wy merken aan, dat de grootfte middag-fchaduw der Pyramide van Gizeb , en van alle de andere , den winter- zonneftand aanwyst; maar het zoude zeer moeijelyk geweest zyn dien van den zomer te vin- den, Daarenboven is ’er eene groote Byfchaduw , die alle deze waarneemingen ten uiteriten gebrekkig gemaakt zou hebben.. ‚> MEN (a) Soum. Polybist. Cap. XLII. Amm, MARC, Hist. Lib. XXIL Jub fin. Cassion. Variar, Lib. VIL C) De Annis Ægypt. in Miscell. Berolin, Tom, IV. WYSGEERIGE BESPIEGELINGEN,. 453 ‚_« Men fchyve dan den Egyptifche Priesteren geene ooge merken toe, welken zy niet gehad hebben ; want indien zy zodanige oogmerken hadden gehad, zoude-men ook moeten erkennen , dat het hun aan gezond verftand hadt ontbrooken 5 “naardien een enkele (tyl wegens alle deze zaaken duizendmaal gemaklyker en nauwkeuriger denkbeelden geeft, dan een gee vaarte , dat zig zelven verdonkert. ‚> De Pyramiden zyn, even als de Obelisken of naalden, edenkftukken geweest , opgeregt ter eere van het wezen , dat et Heelal verlicht; en zie daar de reden, waarom de Priese ters dezelve naar de vier hoeken der wereld hebben willen plaatfen. Het ware zeer gemaklyk geweest in de holte dezer gebouwen een groot getal Lykzaalen te maaken, om daar de lighaamen van alle de perfoonen der Koninglyke familie in te zetten. Dit heeft men egter niet gedaan , naardien men daar flegts twee vertrekken en eene kas in gevonden heeft, welke veele verltandige Reizigers, gelyk sHAW, in weêrwil van het gezag van STRABO, niet neemen voor een graf, waar in ooit een menfchelyk Lyk geweest zy. En dit is indedaad ook niet waarfchynlyk. Men heeft, by gelegenheid van deze kas, duis zend gisfingen voorgeflteld ; ondertusfchen ken ik geen Schrye ver, die vermoed heeft, dat dit wel zoude kunnen zyn, het geen men onder de Egyptenaars het Graf van Ofiris noemt , elyk ’er veelen waren in hun land; en het bygeloof wilde da de ftraalen der zonne rondom deze monumenten vielen , zo dat ‘er ten minften de helft van ’t jaar, des middags, geene fchaduw op de aarde was; want dit verfchynzel duurde lane ger ten opzigt der Zuidelyke Pyramiden van Mabon en Hauara, naar het uiterst der vlakte , onder den naam van Cichomes bekend, en welke Pyramiden ik als de oudíte bee fchouwe, naardien zy onvergelykelyk meer befchadigd zyn dan die van Memphis, welke men denkt nog vyf duizend jaar te kunnen (taan, volgens de vermindering die daar aan gekooe men is, van de eeuw van HERODOTUS af tot in onzen tyd, Die est Me verzekert, dat men in zynen tyd vecle figuuren en karakters op de buiten zyden zag, welken men daar thans niet op vindt. Het is by gebrek van opmerking dat de Hr. NORDEN ; in zyne Reis naar Nubië, zegt, dat die gebouwen vóór de uitvinding der Hieroglyphifche karakters geftigt moeten zyn, het welk tegen alle denkbeelden der His- torie aanloopt. Én het zoude te wenfchen zyn „dat de meeste Reizigers vóór hun vertrek , of ten minften na hunne weder. komst, wat beter ftudeerden. s> BENE wezenlyke verpligting, welke men den Priesteren -van 454 DE PAUW van Oud-Esypte heeft , beftaat hier in, dat zy de Pyramiden met veele nauwkeurigheid naar de vier hoeken der wereld ge- plaatst hebben ; wam daar door weeten wy, dat de Aspunten der wereld niet veranderd zyn , en vergeefsch zouden wy. over de geheele oppervlakte van onzen aardkloot eenig ander edenkftuk zoeken, om dit met zekerheid uit op te maaken. Men vindt ‘er nergens, en byzonderlyk niet in Chaldea, een fand waar van men zig zeer valfche denkbeelden gemaakt heeft. Zo ‘er in Chaldea zulke ftevige gebouwen waren geweest, als die van Egypte , zouden ‘er ontzagchelyke puinhoopen van overig zyn; maar gelyk men daar met gebakken fteen en bitumen heeft gemerfeld , zo hebben de verhevenfte deelen opvolgelyk moeten nederftorten , en het is niet dan In voeten boven de fundamenten , alwaar de vogtigheid den fa- menhang en taeiïheid van het bitumen heeft bewaard ,dae men eenige overblyfzels van metzelwerk ontdekt , gelyk in eene plaats , alwaar men wil dat de tempel van Belus g heeft; maar dit zyn zaaken , die niet verdienen dat men ‘er van fpreeke. Daarenboven, in welk kabinet van Europa heeft men doit Chaldeeuwfche ftandbeelden of andere gedenk{tukken ge- had? terwyl alle kabinetten van Europa meer of min voorzien zyn van Egypuúfche oudheden. Ik plaats onder het geral der fterkfte grootfpraaken van CTESIAS en van DIODORUS van Sie CILIE , de Obelisk, welke zy aan Semíramis toefchryven, en die geen mensch ooit gezien heeft; gelyk JACKSON in zyn Tyd- rekenkundige Oudbeden ook bewyst, dat dezelve te Babylon hooit heeft beftaan; daar elk de Obelisken van Egypte kent , en daar moeten ‘er tagtig van de eerfte grootte zyn geweest , welker opregting zulk eene moeijelyke zaak, als men zig vere beeldt, niet was by een volk, het welk veele ondervinding in het opzetten dier Naalden gekreegen hadt. —- Voorts vergist men zig tegenwoordig in het algemeen ook ten opzigt Van de Obelisken, welke men zegt dat in Egypte voor zom newyzers gediend hebben. Het is genoeg hare plaatfing ca edaante oplettend gade te flaan, om te bemerken , dat men dai nooit om gedagt heeft. De Egyptenaars regteden altoos twee dier Naalden, raast malkanderen, aan den ingang det Tempelen op; en zo dezelve drie groote poorten of deuren hadden, plaatfte men daar tot zes Obelisken, Dit alles kan men nog in onze dagen zien in de puinhoopen des Tempels van Phylé, in die van Thebes, en aan den ingang van het geen men neemt voor het graf van Ofimenduas, een woord blykbaar faamgelteld uit Mendes en Ofiris. l | „» Haa d - Betri. WYSGEERIGE BESPIEGELINGEN, 455 ‚> Hier door kan men reeds bemerken, dat het hier de - gonnewyzers geheel niet raakt , als welken het ongerymd zou geweest zyn zo digt by malkanderen te plaatfen , dat hunne fchaduwen zig met den anderen verwarden. Daarenboven kan het bovenfte gedeelte dier Naalden, het welk men het Pyramidium noemt, geene nauwkeurige aanwyzing geeven, ten zy daar een kloot worde aangevoegd, gelyk men te Ro- me onder Augustus en onder Conftantius deedt. Dit: hebber de Egyptenaars egter nooit gedaan, dewyl geen Schryver der Oudheid daar van gefprooken heeft , en men ziet door de fchilderyen, uit de puinhopen van Herkulaneum gehaald, en nog veel beter door het Mofiük werk van Palestrina, dat dè Obelisken daar altoos zonder kloot vertoond worden. Ook heeft men aan het hoofd deezer monutnenten niet de minfte uieholing gevonden, om daar den ftyl-of roede in te zetten: en toen een Romein, Maximus genaamd , die Landvoogd van Egypte was, een kloot op de Obelisk van Alexandrie wile de zetten, liet hy daar het hoofd of de punt afhakken, het welk de egte Egyptenaars als eene Heiligfchennis befchouwd zouden hebben. Dus waren de Leden van de Akademie der Infcriptiën te Parys zeer kwalyk onderregt, toen zy hun bee | rigt inbragten, by de Akademie der Weeteníchappen, die naauwkeurig onderrigt wilde zyn wegens de oudheid der Glo- ben, door de Obelisken gefchraagd. (c). „, Het is blykbaar, dat men misbruik heeft gemaakt van eene plaats van ArPlo den Spraakkundigen , die beweerde , dat Mozes holle halfronden op kolommen hadt gefteld , in plaats van Obelisken te gebruiken; maar hy fprak van die din- gen op eene wyze, die toont, dat hy niet wist wat hy zeg- gen wilde; en de Jood josepnus, nog flegter Redenkundige en onweetender Natuurbefchouwer dan Arrto , wederlegt hem door erbarmlyke bewyzen. VITRUVIUS, CLEOMEDES, MA- KROBIUS , €En MARTIANUS CAPELLA , befchryven de Zonne- wyzers, voor de dag- en nagt- evenings tyd, waar van men zig in Egypte bediend:, en door welker middel rRATOSTHES Nes de maat der aarde bepaalde of verzekerde (d). Die uurs wyzers waren wezenlyk holle halfronden , in welker midden een t __„» (Ò Memoir. de F Academ, des Infcript. T. IU pag. 166.” s» (d) Vrrruv. Archise8. L. IX. C. 9: CLEOMED. de Meteorof, Macros, in fomne Scip. Le, I. C. 20, MART. CAPELLA kh. de Geo- n 436 DE PAUW WYSGBERIGE BESPIEGELINGEN,. een loodregte ftyl ftondt. Maar de overmaat van de dwaase heid zoude zyn met Appio te willen , dat men die zonnewy. zers geplaatst hadt op Obelisken of hooge kolommen, daar men vervolgens met ladders zoude hebben moeten byklimmen, om de afwyking der fchaduw waar te neemen. ” PETRI BURMANNI SECUNDI Poematum Libri quatuor, Lug- - dumi Batavorum apud C. van Hoogeveen juniorem 1774, Absque dedicatione Fc. 502. pp. in quarto m. f. O ooit een Dichter zynen Tydgenooten en der Nakome- lingfchap een uitfteekenden dienst deed , met zyne Dichte ftukken by een te verzamelen, en dezelyen dus in ’t licht te geeven, tis de beroemde Amfterdamfche‘Hoogleeraar Bur- man, waar van men zulks met vollen nadruk mag zeggen ; nu hy deeze syne Gedichten , in vier Boeken by een gebragt y emeen maakt. ’s Mans voortreffelyke bekwaamheid in de nfche Dichtkunde , zyn vocii geest, zyne levendie dige verbeeldingskragt , en juist oordeel, onder eene wyduit- geftrekte beleezendheid , hebben altoos de waare hoogagters der Dichtkunde met greetigheid doen leezen alles wat zyne penne voortbragt. Men heeft er rechtmaatig te meerder prys op gefteld , daar de Hoogleeraar. zyne Dichtkunde veel al het Vaderland en deszelfs Voorftanderen van Vryheid , mitsgaders anderen lofwaardige Íngezetenen van onze Gewesten gewyd heeft; en daar hy voorts meerendeels onderwerpen de „die aller oplettendheid verdienden, — Veelen deezer (luke ken zagen reeds, tis waar, het licht, doch ze waren groot= lyks afzonderlyk uitgegeeven, en in losfe bladen werfpreid; etlyken van dezelven waren genoegzaam alleeu in zommiger banden; en buiten deezen bezaten de Liefhebbers nog ver- fcheiden Gedichten, die niet gemeen gemaakt waren , gelyk ook de Hoogleeraar nog deeze en geene Stukken; bezat, die hy niet openlyk had medegedeeld, Ingevolge hier van was’t meerendeel of wyd en zyd te zoeken , of niet te vinden; door den tyd ftond het een en ’t ander nog {chaarzer te worden; en men liep gevaar van eene verminkte of fomtyds onechte verzameling te verkrygen., Hier voor heeft ons de Hoogleer- aar met deeze uitgave behoed, daar hy nog by zyn leeven wel zorg heeft willen draagen, om zyne Dichtftukken byeen te vergaderen „en dus den Lief hebberen gelegenheid te geeven, om dezelven op eene gefchikte wyze deelagtig te worden. — Al wie de Latynfche Dichtkunde op haare waarde fchat, zal ze. P, BÜRMATINI POEMATA. EN 457 tekeriyk deeze aangewende moeite van den Hoogleeraar dank. baar erkennen. En zy die eer recht gebruik maaken van dee- ze Verzameling ‚door dezelve met oplettendheid te beoefenen, zullen ‘er {teeds een treffend voorbeeld ter. navolginge in vin- den; dat dienen kan om de edele en zielftreelende Dichtkun- de, ook in de. Latynfche Spraake, în ons Vaderland een nieue wen luister by te zetten; met derzelver beoefenaars ter geftae dige vorderinge op te leiden. PrruecoLocia , five de Simiarum natura, Carminum Libri duo, in gratiam Reipublice Literarie, Amftelædami ex Ty- pographia G. Tielenburg 1774. Absque prefatione 61 pp. in oékavo m. f: He ongevallig het geflacht der Aapen in veeler oogen zy, het vordert egter, niet minder dan dat van eenig ander Gedierte , de opmerkzaamheid der onderzoekeren van de Na- tuurlyke Historie; ja de uiterlyke geftalte der Aapen, zo na aan die vanden Mensch grenzende , noodzaakt de Rangfchik. kers eenigermaate, om de Aapen in orde naast den Mensch te plaatfen. % Is des niet vreemd , dat een dichtkundige geest zig eens op dat onderwerp vestigt ‚en zyne kragten beproeft , in ’t ontvouwen der Aapenkunde, door het voornaamfte, ’t geen men wegens de natuur en de verrigtingen der apen vindt aangetekend , in eenige dicht{tukken by een te verzamelen. _ et verdichtfel van Ovidius, raakende de herfchepping deg meineedige Cercopen in Aapen ; geeft onzen Latynfchen Dich=- ter gelegenheid, om de herkomst der Aapen uit die welver= diende {traf af te leiden, hunne uitwendige gedaante te maan len, en hen als gevoelige denkende fchepfels te befchryven 5 mitsgaders een berigt te geeven van de groote verfcheidenheid,. die meg in hunne gedaante, inwendige aandoeningen en uitwen« dige verrigtingen befpeurt. De Autheur ontvouwt diralles op een dichtkundigen trant, eenftemmig met het bovengemelde aane genomen verdichtfel. Voort befchryft hy ons zeer natuurlyk de onbezonnen Aapenliefde, daar de Moeder het teder wicht in haare armen dood drukt, en bitter klaagt over ’t fiherdyk gevolg haarer liefkoozeryen. Niet mindet leevendig maalt hy ons de vaardige leerzaamheid der Aapen, die hen, overeen- komftig met hunne natuurlyke volgzugt, fpoedig alle uitere lyke werkzaamheden der menfehen doet nabootzen. Verder geeft hy een beknopt verflag van de wyze op welke men de Áapen vangt, en van hunne verlegenheid, wanneer zy zig Ni, DEEL. He LETT. NỌ. IO. Gg niet 458 PITHECOLOGIA, niet weeten te redden. Wyders meldt hy op eene gevallige wyze hunne potferyen , onder °t verhaalen van een en ander klugtig voorval; en befluit eindelyk met een berigt van de plegtige begraafenis , waar mede zy elkander, in de bosfchen van Brafil, volgens het getuigenis der Reizigers, de laacfte - eer aandoen. —= Dit ftukje, dat de Natuuriyke Historie der Aapen dus voordraagt, is alomme doorvlogten met dichtkum dige fpeelingen, en de uitvoering is over ‘t geheel zeer wel gefchikt, om den Liefhebberen der Latynfche Dichtkunde te behaagen. i C. F. GELLERT Zedekundige Lesfen; in bet Nederduitsch overgezet door j. LUBLINK den jongen. Twee Stukken, Te Amflerdam by P. Meijer 1774. Bebalven bet Voorwerk 704 bladz. in groot octavo. It het geene wy, by gelegenheid der Franfche veralinge dee. zer Lesfen, gefchreeven hebben m: heeft men eenigermaa- te den algemeenen inhoud van dit Gefchrift, en 't voornaame be- doelde van den Hoogleeraar in °t zelve kunnen opmerken, De thans uitgegeeven Nederduitfche vertaaling geeft ons aanleiding om ‘er op nieuw gewag van te maaken; daar de Heer Lublink de jonge zich bevlytigd heeft tot het mededeelen eener naauwkeuriger overzeuine ge dier Lesfen ‚uit het oorfpronglyke, in onze Vaderland{che Spraak, Hier door is de Nederduitfche Leezer nu in ftaat gefteld, om voor- deel te doen met de leezing van een Gefchrift, dac buiten tegen- fpraak wel geteld mag worden onder de nuteigfteZedekundige Schriften; en hy zal, in °t beoefenen deezer Lesfen, van alle zyden zien, dat dezelven , gelyk wy voorheen aangeduid hebben , de hoogfte asm- pryziug verdienen, -— Begeert men , ter vervullinge van ouze toen» maalige belofte, nog een ftaal uit deeze Lesfen zelven; wel san, men hoore een gedeelte van ’s Mans onderwys over één onzer noode zeaklyk(te pligten , te weeten, het bebeerfchen onzer be $ wasr omtrent hy zig, in het befchryven hier van, aldus ui ‚‚ Deeze heerfehappy beftaat in het. vermogen der ziele om onze ` matourlyke begeerten , overeenkomítig met haare bedoelingen en voot- werpen , voorzichtiglyk te ontwikkelen en wysfelyk te regelen; de zelven te verzwakken wanneer zy {terker en dourzaamer zyn dan bua voorwerp vereischt; dezelven op te wekken wanneer zy zwakker zyn dan het doel waarop zy gericht zyn vordert, in het kort, ieder deezer neigingen zodanig te regelen, dat zy, over het algemeens het famenftelfel onzer overige neigingen, welken met de welvaart van ons zelven en anderen in eenige betrekking ftaan , ‘niet benadee- le, (*) Zie Hedend, Vad, Lettere Oef, II De bla 3%. C. F. GELLERP ZEDEKUNDIGR LESSEN, 489 le, maar veiendelyk Te gemoet komes, Dat att vermogen éen goed Zy» 't geen door ous bart niet oatbeerd kan worden „blykt datr uit „ dewy! te hevig of se zwak begeeren en (chuwen een inwendige oor» log is, tusíchen onzen wil en ons verftand of geweren, en ftrydig met de orde die ‘er tusfchen onze overige neigingen moet beerfchens Zonder deeze heerfchappy ontaarden de natuurlyke neigiogen, wel ken op de onderhouding des levens en onze uiterlyke welvaart bee trekking hebben, in verderfelyke hartstogten. De liefde tot het lee ven en de gezondheid ontaart dan in een benaauwde verlegenheid; de begeerte nsar zinnelyke vermanken in verwoetelde weekheid en wellust; de begeerte naar middelen tot onderhoud en naar rykdom, iu baaczucht en gierigheid; de begeerte naar hoogheid en aanzien , ia ydele glori , hoogmoed en heerschzucht; en de begeerte naat rust en gemak, in traagheid en lediggang. Alle deeze neigingen binnen de aangewezen grenspaslen vaa reden en geweten: te beper» ken, is het ampt der wysheid, enhet maatigen onzer begeerten , uit eerbied jegeus den goddelyken wil, met het ernstig opzêt om hier in nimmer te bezwyken ‚is eigenlyk die heerfchappy des here ten, die daarom een beftendig goed en een heilige pligt blyft , de- wyl zonder het oefenen van denselven noch ons eigen geluk noch de welvaart ven anderen ftand kan houden,” i _ Om dic te leevendiger onder °t oog te brengen , bedient de Hoogs leeraar zig van gefchikte voorbeelden , die het gezegde duidelyk vere klaeren : zo ten opzigte van de liefde tot het leeven en de gezond- heid, als van de zugt tot zinnelyk vermaak, mitsgaders van de be- geerte tot eer, en die totrykdom; met betrekking tot welke laarfte, ' (om ons tot eene foort van voorbeelden te bepaalen ,) hy ons het volgende voordraagt. „ Rykdom begeeren, beminnen en zoeken, enkel om die te bes sitten, en dus een middel tot een doel te maaken , ís tegen de reden; bet is een witfpatting der begeerte , en de laagfie foort van gierigbeid. Wie rykdom zoekt of befteed als een middel om ayn ainnelykbeid, zyn ydelbeid en de droomen zyner inbeelding te voldoen , zoekt en befleed dien op aen. tegennatuurbyke wyze „ bes Braft zich-zelven, en word onrechtvaardig jegens anderen. . STREPHON haakt naar rykdom; miet om dien op te fluiten; zo dwaes is STREPHON niet. Neen; hy befchouwt den rykdom ats een middel om zekere oogmerken, die hy zich. voorftelt, te bereiken, Hy is ryk; maar zyn zucht tot grootsheid efscht ook een ruime wers teering. Heeden-zyn het deeze, morgen weder andere begeeren var zyne zinnen en isbeelding.: Ken sTREPHON wet ooft rykdom genoeg bezitten? Hy (paart, waar hy niet fpaaren moest, en is gierig, om voor zyn ydelheid en zinnelykheid te konnen verkwisten. Rykdom is een middel om zich- zelven en anderen van nut te weezen. STRE- PHON , im tegendeel, ziet dien san als een middel om aan zyn driften en harsíeníchimmen te komnen voldoen.” Gg 3 ss 19 460 C. F, GELLERT „ Isdit wys gehandeld? Thans doet zyn ydelheid hem zeker voot- werp begeeren. Dit kost zo, of zo veel, en hy vind een middef om tegen een gering verfchot een groote intrest te ontfangen. Hy ftilt, derhalven , zyn hebzucht, om tevens zyn ydelheid te pasijen. De zelfde srazrnon betaalt zyn bedienden een armzalig en be- krompen loon, maar geeft hen ryke liveryeo. Hy wil vertooning maaken, daaröm is by gierig. Een prachtiger koets, een kostely- ker huis, een heerlyker buitenplaats word hem, door zyn inbeel- ding , als zeer wenfchelyk en noodzasklyk voorgefteld. Nimmer zou hy gefchenken aangenomen hebben , maar nu onfangt hy een aanzienelyke fom, en onderfteunt hiervoor met zyn gezech het ver- dachte aanzoek van een’ pleiter. En waaröm? Hy wil zyn vermo. gen niet verminderen, en echter in de oogen der waereld praal voe- ren. Zyn gierigheid moge dus door nog zo verfchillende kansslen voortvloeijen , zy komt altoos weder in dien oceaan, waarūit zy haaren oirfprong nam, met nieuwen modder te rug, ‚‚ Deeze STREPHON is feeds een bewerker van zyn eigen onge- luk. Hy verkeert het waar gebruik van zyn vermogen, en zyn neiging moet ook zyn hart verkeeren. Hy gebruikt zyn geld om voedfel te verfchaffen aan ongeregelde of dweare , aan ftrafbaare of belagchenswaardige neigingen. Hy geeft zich alle moeite om tusfchen gierigheid en verkwisting , tusfchen hebzucht eu ydelbeid, een’ dwaazen vrede te treffen. | ‚ Nog laager en verderfelyker ís de neiging van seus, die het geld alleenlyk om het geld bemint. Hy wil het niet genieten, by ‘wil het flechts bezitten, vermeerderen en opfluiten. Genoeg voor bem wanneer hy weet dat hy ryk is, en dat zyn nakomelingen ook ryk zullen weezen,en,(indien hy zyn gedachten zo verre uit. ftrekc) dat hy van de waereld voor ryk gehouden word. - » Het kietelt kem wanneer zyn vermogen toeneenn,en dit ont- vonkt zyn begeerte naar grooter’ rykdom , zonder die te (tillen, — De vrees om het zyne te verliezen moest hem blootelyk behoed- zaam masken, daar zy hem nu met een’ knaagenden kommer py- Digte. —- Sajus iyd honger, indien het maar zyn’ rykdom vermeer- dert. En daar hy nimmer iets voor zyn eigen genoegen befteed, is het dan wel te verwonderen dat hy niets voor dezynen over heeft ? enn Hy gunt zich - zelven geen rust tot hy genoeg zal hebben. En wate neer heeft hy genoeg? Nimmer, zo lang by nog meer kan bezitten. Wan- neer zal hy dan te vrede weezen? En indien zorgen , konstgreepen, leage onderkruipingen, wreede behandelingen, onbílfykheid, liek detoosheid , onmastige arbeid; indien dit immer middelen koanen worden om zyn vermogen te vermeerderen of te bewaaren: waif- öm zou hy aarzelen deeze middelen in het werk te ftellen ? ‚> Daar kan geen goede neiging in een hart woonen, waarin deere onwmaatige begeerte beerscht. Sejus maakt het goud tot zyn' God; en wat is goud? —= Hy offert zyn rust op aan een goed, war- van ` ZEDEKUNDIGE LESSEN. 46!. van hy geen gebruik beeft, en ontrekt door zyn gierigheid aan” an. deren de middelen tot hun voedfel of geryf. Is dit voor de reden niet ten uitersten ftraf baaf? Zyn begeerte naar rykdom fmoort het licht van zyn verftand aaf alle zyden, die der hebzucht alleen uitge- zonderd, —- Op de zelfde wyze verftikt ook zyn begeerte naar ryk- dom alle neigiugen van eerlykheid en menschlievendheid, Behoeft men nu ook nog te vraagen of sejus ongelukkig is? i » Maar beperken wy deeze begeerte naar rykdom en het gebruik daarvan binpen de behoorlyke paalen ‚dan zullen wy gewaar wor- den dat zy nimmer met de rust des harten flrydt, wanneer zy het met de wysheid eens is. s» Damon (treeft naar rykdom om zichzelven en de zynen te onderhouden. Hy ís vlytig om dien te vermeerderen of te befchere men. Hy is fpaarzaam, en heeft dus geringer verteering en min- der zorgen, Hy gebruikt het geen hy noodig heeft, eu dus ge- piet hy de vruchten van zyn naarftigheid of zyn geluk. Hy be. fchouwt zyn vermogen als een goed het geen hem is toevertrouwd, en hierom is hy weldaadig en behulpzaam jegens anderen , naat mazte hy daertoe van meerder middelen voorzien is. Hy dient belangeloos dien bem geen’ dienst betoont: Hy vind in arbeid lust, in ’t belpen zich beloond. » Hy fmaakt alte genoegen van het weldoen,en dit -geeft voed fel aan zyne menschlievendheid. Hy kan anderen nuttig weezen , en is het tevens voor zichzelven. Hy ziet hoe men de grootíte rykdommen kan bezitten, en echter aan duizend ongevallen van dit leven, aan ziekten, aan huisfelyke tegenfpoeden, aan de lasterine gen van den nyd, aan de hinderlaagen der deugnieten, aan de on- fteltenisfen van zyn’ eigen boezem, aan den wrevel zyner vyanden, blootgefteld weezen: en zou hy, na dit alles, nog konnen gelooe ven dat de begeerte naar uiterliyke goederen de gantfche fom der wenfchen van gen’ mensch zou konnen uitmaaken? Hy is geenszins verzekerd dat hem zyn vermogen niet geheel of voor een gedeelte, dat hem de middelen van zyn beftaan niet voor eenigen tyd, zouden konnen ontnomen worden. Dit maakt hem voorzichtig, om geen bewerker van dit ongeluk te worden; en terwyl hy naar de ftem van zynen pligt by zyn vermogen luistert, laat hy al het andere over aan die Voorzienigheid, die niet gewild heeft dat alles alleen van zyn beftier zou afhangen. Hy fiddert op het denkbeeld van verdiende armoede, en wapent zich, by voorraad, om eene ons verdiende met gelatenheid te verdraagen , indien de Hemel die over hem mogt gehengen. — Damon word van elk bemind en geëerd, gevoelt de goedkeuring van zyn eigen hart, maakt gebruik van zyn vermogen , is vry van gierigheid, betoont zich minzeam en vrien- delyk jegens anderen , dankt de Voorzienigheid , verlaat zich op haa- re befcherming , en vind zyn geluk in het verftandig aanleggen van zyne bezittingen, en in het maatigen zyner begeerten naar uiterlyke goederen,” Gg 3 Re. 463 M. TYDEMAN Redevoering over de Weelde ‚door Mr. meiNaRDUS TYDEMAN , Hoog: leeraar der Regtsgeleerdbeid. Uit bet Latyn vertaald , door ADRIAAN BOELE : me? vermeerderde Aanteekeningen , en Ammer. kingen op DU MONTI Theorie du Luxe; Uir bet Fransch vertaald. Te Utrecht ‚by A. v. Paddenburg „en J. v. Schoonhoven 1773. 4e groot oöavo 84 blads. : Aar de verfchillende betekenis, die men aan 't woord Weelde hegt, vindt de Weelde haare Voorftanders en Partyen; en de- zulken, die ter losbandigheid overhellen , weeten zig zomtyds kur- ftigtyk van debbelzinnigheden te bedienen, in °t beweeren van de voordeelen der Weelde voor de Burgeriyke Mestfchappy. °t Is uit dien hoofde, in ‘t behandelen van dit onderwerp, als men de voot- of nadeclen der Weelde wil ontvouwen , boven al hoog noodig, neeuwkeurig te bepaalen, wat men:door Weelde verftea. De Hoog- leerser Tydeman de noodzaakdykheid hier van bewroedende , maakt ter daarom , in den aanvang deezer Redenvoeringe, flrekkende , om te toonen , dat de Weelde allernadeeligst zy, zo wel voor ieder by- zonder perfoon, als voor elk Gemeenebest, inzonderheid voor dat _ van Nederland , opzerlgk werk van, om het dubbelzinnige af te kee ren, en de door hem bedoelde Weelde juist te bepaalen.— Men windt ver dier oorzaake in de aantekeningen , op dit gedeelte deezer Redenvoeringe , ettelyke oordeelkundige sanmerkingen over de om derfcheidene betekenisfen in welken de beroemdfte Schryvers over dit onderwerp, zo san de eene als aan de andere zyde, bet woord ` Weetde gebruikt hebben ; dar ook aanleiding gegeeven heeft, tot de vervaaling der bygevoegde aanmerkingen op pu MONTI Theorie du Luxe., =—— Wat onzen Redenaer betreft, hy verllaat ‘er door; „ die begeerte des oeds , door welke iemand in het gebruik , en de genieting der dingen buiten hem geplaatst „zig meer toegeeft, dan de gezonde rede vergunt, en die tevens zig door haare nadeelige ge volgen aan cen ieder openbaart ”. Ter madere ophelderinge dier bepaaknge merkt hy voors am, dt de rede ons verbiedt , in dè bezitting en het genot der tichaamiyte dingen , welken niet ligt te verkrygen zyn ,zo veel behagen te fchep- pen, dat men zonder dezelven niet gelukkig kan leeven , en dat men, zo lang 'er eevige hoop is, dezelve ergens te bekomen , nies prbeproefd laare, om ze voor zig te verkrygene zo dat bet iemand om 't even zy,of hy de fcheprelen misbruike;of den ftaac, waar iu by gefteld ie, te boven ga; of anderer w beziningen versis- dere, om zyne cigene vermaaken, al zyn ze van een korten duur , te vermeerderen. Hy ftaat wyders toe, dat de juiste eindpt- len, van geen de rede ‘ten deezen optigte vergumt of verbied, tiet gemakiyk aan te wyzen zyn, maar * is te gelyk zeker „zegt by, dat ‘er oog veele kegmerken zyn, door wellen cen Verkwister kat " Cad t OVER DE WEELDE, 463 onderkend worden , van een fpaarzaam en zuinig , hoewel tevens goeddaadig , mild em edelmoedig man ; en de fchandelykheid van dic kwaad zal te duidelyker in °t oog loopen, naar maate men die kene merken naauwkeuriger befchouwe. Om dit te klaarder te toonen , brengt hy deeze kenmerken, deels tot een fchadelyk oogmerk , en deels tot een (chadelyk uitwerkfel; welken hy vervolgens indiere voege ontvouwt, dat het terftond biyke , hoe nadeelig die ondeugd voor elk in t byzonder zy. Tot een ftaal bier van ftrekke zyne bee fchryving van twee verfchillende characters , die hy aldus voordraagt. » Verbeeldt u het gemoed eenes menfchen , gelyk de meesten , ja gelyk wy allen , van nature, zyn, door den fchyn der uitwendige dingen , door den overvloed , de fchoonheid, den luister , den pronk , de ledigheid en luibeid ligtelyk bekoord en ingenomen: by geniete eene gunftige gelegenheid cn goed geluk, waar door het hem gegund ` wordt, allengskens meer en meer zyne zinlykheid te voldoen, het begeerde te verkrygen , en den eenen wensch na den anderen te vers vullen. Deeze mensch begeere, het welk niemand mispryzen zal, van zyne eigene inkomften te leven ; hy worde een koopman , trou» we eene vrouwe , hebbe kinderen „een eigen huis ,rykelyk den kost , en knegt en meid: — niets kwaads is ‘er tot nog toe, niets, het welk men met regt zal magen berispen. — Ja hy zoeke zyne mids delen te vermeerderen , en de vrees voor eenig onheil en den laagften ftand nog verder van zig te verwyderen : — hy verdubbelt zyne vlyt, hy fpant alle kragten in; — de inkom(ten vermeerderen ; — hy begint grooter huis te bewoonep „meer knegts en meideg te huu» ren 3 hy doet voor zig en de zynen kostelyker kleederen , pragtig huisraad, geplafoneerde zolderingen , vreemde fpyzen , een landhuis en rytuig verveerdigeu, —» Deze man blyve even neerftig als te voren; hy zy met alle die dingen zo zeer niet ingenomen, dat hy . zig door deze alleen in waarheid groot en gelukkig rekene, en bo- wen anderen verheffe ; hy beminne God en zyne medemen(chen ; hy leve matiglyk , hy erkenne aan de Godlyke goedheid de verkragene fchatten verfchuldigd te zyn :blyft deze hem by „hy beftede zyn geld ten algemeenen nutte, totde opvoeding zyner kinderen , en ten troost der ellendigen5 onttrekt zig deze, hy íta, met dezelfde bereidwillig. beid, af van het gene zy hem gegeven heeft; hy fchuile in zyne deugd en ftelle een gemoed , zig geenes dings bewust, verre boven alle, aardfche (chatten; dus zal hy in zyn hert een bolwerk hebben, fterker dan metaal, waar op hy alle wisfelvalligheden ‚rampen en las- teringen, als op een zeer ftevig fchild, kan doen afltuiten en ver- lompen. Dat deze onze koopman der weelde overgegeven en ‘er aan verllaafd geweest is, zal ik altyd ontkennen: ik zal in tegendeel beweeren, dat hy een zuinig huisvader, een zeer nuttig burger, en een edelmoedig mensch is, Dan by moet der men{chen harten weis nig kennen , die zig verbeeldt, dat ze gemeenlyk zoo geteld zyn, =æ Defchouwen wy aeai mensch , even EO AiE 84. ue r a a > 464 , M. TYDEMAN zelven, op winst, fchatten en aanzien; maar siet bezield met de- zelfde liefde tot God en zynen naasten : wat is nu netuuriyker, wat meer te verwagten, of te vrezen, dan dat in de daad onze man in het sanlokkend kwaad der weelde zal gedompeld worden ; en , gelyk toch de menfchen, ligtelyk van den arbeid tot de weltustigheid over- flaan „dat hy, zyner wenfchen dus magtig, eerst eenigzints „en daar- na al wat meer in zyne neerftigheid zal verflappen ; dat hy eenen en anderen dag op zyn landgoed zal doorbrengen , op welken hy te buis en op de Beurs had moeten zyn: hy beginne wat meerder tyd met gyne vrienden door te brengen, dan zyne zaken toelaten; zig meer en meer hier in toe te geven; zig te vermaken, en meermalen vit fpanning te nemen; hij beginne lust te krijgen, te wenfchen , ja te branden naar wijn en kostbare fpijzen ; telkens te veranderen van huis, tustplaats , peerden , rijtuigen, kleederen , en huisraad, en ze altijd naar den nieuwften fmaak te laten maken ; zonder hier in iets toe te geven aan de eerften des lands : wat meent ge, T T. zal "er eindelijk van worden? — Hier kome eens een treffend ongeval bij, dar of verfcheidene fchepen op zëe vergaan, of een en ander fchuldensar bankeroet {pele , of de prijs der vreemde koopwaren of aâiën , bul- ten zijn weten, dale, mmm dus zuilen de inkomften verminderd Worden , doch hij zal egter in zijne verteering geene verandering maken, hij is reeds zoo gewend aan zijne geneugten , bij is zoo gẹ- woon te leven in zijne vermaken, en ‘er den tijd in door te bren- gen, dat hij liever alles in het werk zal (telien en uitdenken „dan dat hij van zijnen eens aangenomen’ gwier zoude afftappen. Eindelijk, ten uiterften nood gebragt , neemt hij ‚als uit eenen zeer diepen flaap wakker gemaakt, zijne toevlugt tot de flegte konften der kwade be- talers; hij houdt, tot anderer nadeel, op met betalen; hij begeeft zich naar elders „en leeft daar gemaklijk en lui van eens anders goed. Dus vervalt men van kwaad tot erger; en de een is niet beter dan de snder.--- Maar laat ons aan dezen man een’ beteren wil. en eenè betere uitkomst geven. Laat hem , rijker geworden , zijne oude neerftigheid behouden , agt geven op zijne zaken , als te voren ; maaf Zijn gemoed egter aan de weelde verftaafd ziju; hy leve dus voort, zoo lang hij "er is ; dan fchijnt ’er ten minfte dit nadeel uit te zullen ontftaan ; dat zijne kinderen dus opgevoed en groot gemaakt zullen worden , als of in de bezitting van uitwendige zaken en vermaak- lijkheden alle waar heil gelegen ware ‚en als of men liever het leven , dan deze levensbehoeften moest laten varen. Zij, dus gewend, en erger dan hunne ouders, zullen de luiheid beminnen ; de vlijt en den arbeid haten ;hun inkomften en goederen verkwisten , en noch voor zig zelven, noch voor het vaderland regt nuttig zijn, en eindelijk zal of ben zelven , of hunne kinders, welke nog erger zullen zijn dan hunne ouders en groot -ouders , indien ze anders van wegen hunne weelde eenigen hebben kunnen gewinnen ,die val treffen , welken de vader en grootvader reeds verdiend hadden, Indien dit np zoo ig / OVER DE WEELDE, 465 Mik gebeuren kan aan kooplieden, vlijdge en vernuftige menfchen, aar zal dan niet het lot zijn van anderen , die, hoewel van eene aan- gienlijke geboorte, egter niets hebben wilten of moeten leeren , dan verkwisten ? Ook dezen , indien ze niets anders wenfchen of begee- sen, dan het geen in de genieting der vergangkelijke dingen, en de voldoening der zintuigen gelegen is , zullen dus hun gemoed ge- vormd hebben , dat daar uit niets goeds , maar zeer veel kwaads , zoo wel voor.hun geflagt „als voor den burgerftaat, voortfpruiten zal ”. Dit toont onze Redenaar nog duidelyker , als by voortgaat tot de befchouwing van de uitwerkfelen der Weelde; welke ten klaarfte ‘doet zien, dat iemand die overdaadig leeft noeh zelf gelukkig is, noch anderen gelukkig maakt; en dat hy integendeel zig en de Zy- gen „benevens zyne medeburgers , benadeelt. Zulks leidt hem verder tot het nagaan van den invloed der Weelde op de Maatfchappy ; en Nn is, zo uit de natuur der Weelde aan den eenen , als die van den, Burgerftaat aan den anderen kant, ontegenzeggelyk af te neemen , dat zodanig eene leevenswyze , als zy in een Gemeenebest ftand grypt, en, gelyk natuurlyk is, van langzaamer hand toeneemt, niet anders dan ten uiterfte nadeellg voor de Burgers en den Burgerftaat kan zyn. Het deswegens voorgeftelde dringt de Hoogleeraar wyders bepaaldiyk aan , met betrekking tot ons Vaderland „tevens opmerken- de, dat ‘er ook nog byzondere reden zyn, welke die onzinnige be- geerte tot overtollige dingen , hier te Lande, veel gevaarlyker maa-. _ ken, dan elders. Voorts beantwoordt hy de tegenwerping, welke men ontleent van het nut der Overdaad „en wederlegt het denkbeeld „derzulken , die de Weelde , fchoon eene Ondeugd , voor noodzaak!yk houden, en onfchadelyk agten. Aan dit alles hegt hy eindelyk eeue ernftige sanfpraak , in welke hy het betoogde , wel byzonder van de zyde van den Godsdienst, bevestigt, waar op hy zyne Redenvoes ring, als afgaande Re&or Magnificus , naar gewoonte befluit. — Men kan uit deeze Opgave van den inhoud dier Redenvoeringe genoegzaam opmaaken , dat ze wel eener Nederduitfche Verrtaalinge verdiende; en de oplettendheid der Ingezetenen van ons Vaderland overwaardig zy. De Mensch, in aangenaame SpeBatoriaale Vertoogen befchouwd. ' Vierde Deels, Tweede Stuk. Te Amf. by de Wed. P. j. Entrop, In groot o8avo 284 bladzyden, INA het voorgeftelde plan van dit Speftatoriaale Gefchrift, be- LN helst het tegenwoordige gedeelte, even als de voorgsanden, eene verzameling van ernftige en boertige Vertoogen , die van onder- Scheiden kanten gefchikt- zyn, om de Meníchen te beweegen , dat zy zig -waarlyk als Menfchen gedraagen. — De Opftellers melden Ons hier, onder anderen ‚in zeker Vertoog, waar op wy een weinig l ftaan Ge 5 466 DE MENSCH,. ftaan zullen blyven, hoe ze bemerkt hebben, dat het veelen Men- fchen aan Meuschlykheid ombreekt ; mitsgaders dat de opvoeding of het onderwys dikwils te koet Schiet om dezelve te bevorderen ; en dat 'er verfcheiden gevonden worden ‚die hunne Menschlykheid san geheel andere oorzaaken hebben dank te weeten. Ket nagaan bier van Komt hun ten uiterfte nuttig voor, en ze verzoeken , ter verdere ontdekkinge , dat zulke menschlyk geworden menfchen de gefchie- denis hunner meuschwordinge gelieven mede te deelen. =—nmnn0 Zie hier eenige berigten van die nuur. Toen onlangs, in een vrolyk gelach, iemand onder het denfen een hartvang kreeg, en plotslyk dood ter aarde viel, werden Mejuffrouw Geilin , de Heeren Ongeregeld en Onbefchaamd tot menfchen. Een blik(em, die naast Dolbert nederfloeg , en een eikenboom fpleet, maakte dit ruwe (chepzel menschiyk gezind. Het doodbedde van den Heer Geweetenloos heeft vier, en bet deerniswaardig einde van den Heer Onbezonsen ‚die in een gezogt gevegt den geest gaf, beeft drie Gadsdienstfpotters tot menfchen gemaakt. De uiegelaatenc Gods- Jasteringen , die de jonge Wiblius hoorde , troffen bem zo Gerk , dat hy het kwaad gezelfchap verliet, en zich der Menícheiykheid over- gaf. Het verlies van een groot vermogen heeft den Heer Trotsbart verftandig , en eene welverdiende befpouing den Heer Obenadus bedachtzaam en befcheiden gemaakt. De Heer Obffinaat, een ver wilderde Jongen , kreunde zig niet aan de fchande , toen hem de ` Academie ontzegd werd. Hy reed de Stad uic, en jaagde met zyo paard door de koorenlanden der boeren. Deege foegen heen armen en beenen aan ftukken, Hy behield ’er van een ongezond lichaam, een kwalyk geneezen arm, en een krom been ; dit bragt hem cot zig zelven, en hy werd een mensch. Deezen kadden de boeren tot cen mensch geflaagen. De jonge Juffer Pu/beria was meer cen pronk- beeld, eene konftige menschlyke machine, dan een mensch, — Maas wat gebeurt ‘er? Zy had, op eene heete ftoof, eene vies met fterken wyngeest op kruiden ftean, welken voor maagdroppen zou- den dienen : hier na zien wìllende fprong het gias; en baar getart en handen werden op verfcheiden plaatzen gewond en deertyk gebrand, Dit verlies van haare fchoonheid , en de aandoening daar over, had ten gevolge eene felle koorts. Dat, en “tgeen zy uit en inwendig gevoelde, mag men regt baareusnooden noemen, waar door haste menschlykheid gebooren werd; want zy is nu zedig, vriendlyk en nederig; en zy ptyst dit voorval als een geluk, waar door zy weder tot zig zelve gebragt is. Hy boort het met oplettendheid , zonder vreeze, zyne kamerdeur naderen; en fpringt daarop ten bedde uit. Het geluid verwydert zig, en laat zig in `t naaste vertrek hooren. Dit komt hem vreemd voor, en hy begint te beeven. Edog hy berftelt zig; loopt met een degen in de rechter, en met eene kaars in de linker hand, naar de andere kamer , daar hy de deur geopend ziet. Op het zelfde oogenblik hoort by het gedruisch op nieuw aldasr, hy treedt er moedig op af, maar by ongeluk wasit de kaers uit, Dit doer hem niet bezwyken , hy loopt-op het geftommel zoe, treft icts, dat zyn degen doet buigen, en *t welk hy voelt. dat hy doorboort; dog te gelyk wordt hy op deu grond geworpen, en ligt een tyd lang als buiten zig zelven. By zig zelven gekomen zynde riep.hy om hulp, en zo dra zyn dienstknegt in de kamer kwam „betuigde hy bem , dat de duivel by hem geweest was „en hy zulks uls eene ftraffe sanmerk- te, vermits hy zo met hem als met den Godedienst den: fpot gedree- ven had. Hy merke hier op dat 'er bloed op den grond leg ,’t welk by door een langen gang nagiug ‚tot dat hy eindelyk aan de ftaldeur kwam, voor welke een zwym,dat den voorigën avond dear uit moet geloopen en in de zaal gevlugt zyn, lag te zieltoogen, Hier zag hy den- duivel, Doch in plaats dat hy egter in zyne Godedienst fpot- ternyen wederom zou hebben voortgegaan , befloot hy, voortaan niets te gelooven, dan °t geen hy onderzocht hadde , en , van deezen tyd af, begon hy na te denken en te onderzoeken. Nu twyfckte hy aan de waarbeid, dat de Christelyke Godsdienst eene beuzéling is 3 want daar voor had hy dien tot nu gehouden. Hy luisterde naar de Reden. Hy las de Goddelyke Schriften, en omhelsde niet blindlinas de eerfte indrukzelen, maar zogt den grond van zyn geloof, Zedert dien tyd befpeurde men allerwege de Menschiykheid by hem: hy beleed den Christyken: Godsdienst, en werd een Menfchenvriend ; nu verdeedigt hy de leere, die hy weleer veragte ; nu heeft hy een af keer van het fpotters rot ‚ja zyn omgang is nu alleraangendamst, — Men kan des in een zeker opzigt zeggen; dat een Zwyn den Heer Pbilofopbus tot een Mensch gemaakt heeft. Een edeler fchepzel bewerkte de menschwording van Hans Knol, die dezelve te danken heeft aan eene vriendlyke verftandige Dame 3 waar omtrent wy het volgende berigt hier van nog te liever mede- deelen, om dat het zelve ten bewyze ftrekt van den invloed, die de deugdzaame verkeering met de bevallige Sexe op het hart der Man- lyke Kunne heeft, om dezelve te befchaaven, „„ Hans Knol, (meer een lomp ftuk vleesch dan een mensch, ) die tot geen menfchelyke aandoeningen opgelegd fcheen te zyn, leeftte als voor zich zelve ,' zender te denkeu , dat hy op de waereld niet alléén was. Tabak, wyn en bier, was, nevens het fchuim ‘van *t vrouwelyk geflacht , het eenigst waar mede hy zich opbield, Geen de isinfte: gemanferdheid nam hy in de famenleeving in acht, waar zyn wal en woorden waren loutere lompheden, vuile aaide 0 468 DE MENSCH of beledigingen. Zyn ongevoelig bert was voor geen medelgden vat. baar , en ik heb zelfs met verbaazing aangezien , hoe hy over de be- weegingen van eenen armen man lagchte, die op (traat van een erge ziekte wierd nêergeworpen. Het is nu een jaar geleden, dat Hens Knol een braaf mensch geworden is, en wel zederd dat de aange- naame Mortenfia het geluk heeft gehad ,om zyne geestelyke moeder te worden, Hoe onverfchilig hy haar ook in ’t eerst op de gezel- fchappen aanzag, zo voelde hy nogthans de eerfte beweegingen der menfchelykheid , zo dra hy het geluid van haar liefelyke ftemme koorde; hy wierd opmerkzaam, en de zedelesfen , die uit zulk een’ fchoonen mond, met zo een verrukkenden toon voortvloeiden , had- den indruk op zyn hart: en gewis heeft de deugd nooit zo veel be- koorlykheden te gelyk vertoond als hier. Hy wierd nadenkend; by gevoelde zich voor de eerfte reis, en wist nogthans niet wat hy ge- voelde, zo onbekend was hy zich zelve. Zeder een ftond verbaast over deeze verändering, eh verëenigde zyn fmeeken met den ande. 