VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De vier laatfte jaaren van Koningin MARIA’s Regeering, welke Prinfes ELIZABETH te Hatfield met Sir THOMAS POPE doorbragt, waren verre: het aangenaamfte gedeelte van haa- ren leeftyd, geduurende dit onrustig tydperk. Want, fchoon ze dikwyls ontrust moet geweest zyn , door heimlyke vrees en fchroom , hadt zy, nogthans , volkome vryheid , en werd bejegend met een ontzag aan haare Geboorte en Ver- wagting verfchuldigd. Intusfchen onthieldt zy zich, om allen argwaan te voorkomen, volftrekt van alle Staatszaa- ken; alleen met Boeken en Uitfpanningen den tyd flytende. — - De vermaaken der éénzaamhcid en afzondering waren haar nu hebbelyk geworden. Zy vermaakte zich met fpee- len op de Luit, met borduuren, en overzettingen uit het Jtaliaansch te vervaardigen: en betoonde dat Charaêter te bezitten, ’t welk haar Broeder EDUARD gewoon was haar te eeven; haar zvne zoete Zuster Gemaatigdheid noemende; Welk eene rol zy op het woeliger tooneel des Leevens en den Throon gefpeeld hebbe, is uit de Gefchiedenisfen end, BEDENKINGEN OVER HET TOELAATEN VAN HET KWAAD IN DE WERELD. Let us — vindicate the ways of God to Man. POPE. Ze lang de menfchen geredeneerd hebben, is het veelen eene zeer zwaare vraag geweest „hoe het Opperwezen. welks groote cigenfchappen zyn wysheid en goedheid, ec- ne wereld heeft kunneu voortbrengen waar in zo verl d kwaads e" WW BEDENKINGEN OVER HET KWAAD IN DE WERELD. $6} waads gevonden word, en zo veele ongelukken den fchep- len te beurt vallen. Zommigen hebben de vraag voor noplosbaar gehouden, en daarom aan de zeedlyke vol- raaktheden van den Schepper, fommigen zelfs aan zyn be- aan, getwyffeld. Anderen, byzonderlyk uit de Ouden, ebben geene andere uitvlugt gezien, dan twee onafhangly- e beginfels te onderftellen, het eene goed, het andere waad; welk laatfte al het goed, wat het eerfte gewrogt ad, bedorf. Dit gevoelen, zo als wy het opgeeven, en oor veelen gedreven wierd, voorgefteld, was de onge- dheid zelve. —— Maar , wanneer men door het kwaade eginfel de ftof verftaat, welke in haare natuur bepaald is, n derhalven geene oneindige volmaaktheid toelaat, is het erte af van zo handtastlyk buitenfpoorig te zyn; en de lwaaling is dan alleen hier in gelegen, dat men de ftof voor en uit zig zelf beftaand ding houdt. Eene dwaaling even- wel , eigen aan alle de wysgeeren uit de oudheid, en in zo verre te vergeeven, daar de fchepping uit niets een ftuk s zeer moeilyk voor de bloote reden te ontdekken; wes- halven ook een Apostel ze voor een voorwerp van ’t geloof, en niet van de redeneering, houdt. Ongerwyffeld is ook het berugte ftelfel der Manicheen, van tweërlei beginfel , git cenen waaren grond ont{taan; naamlyk deze, dat het chepfel noodwendig in zyne natuur beperkt is, en dus voor geene onbepaalde volmaaktheid vatbaar, En deze grond, wel overwogen , en van alle kanten befchouwd , is , volgens onze gedagte , voldoende, om deze groote vraag, van waar komt het kwaad in de wereld? te beantwoorden ; Gods wys- heid en. goedheid te regtvaardigen ; te betoogen , dat alles, wat is, goed is; en den mensch in de beftiering der eeuwige wysheid gerus te ftellen door hem te overtuigen, dat hy, in °t midden van alle zyne vermeende elenden , in dezen of eenig-n anderen kring zo veel geluks heeft als hy hebben kan (*). Goed en kwaad zyn twee betreklyvke woorden; wat goed is, voor de eene zaak „is dikwyls kwaad voor eene andere. Dit is ene groote waarheid , welke wy wel in °t oog moe- ten houden. Kwaad kan er in de wereld zyn voor deze ea ene fchepfelen , maar voor het geheel, voor den Schepper, is er geen kwaad; en het kwaad, dat deze en gene beje- gent, is een goed voor het geheel. Eene nadere befchous wing , van het geen wy kwaad noemen , zal , vertrouwen wy, ftrekken om de ganfeche zwaarigheid weg te neemen. W y. (ei Porr, Elon on Man, Ep. L vs. 285. 2639 BEDENKINGEN Wy hebben, in twee voorgaande Verhandelingen (*), op- zetlyk ous werk gemaakt van te toonen, waarin eigenlyk het vermaak en de {mert gelegen zyn, en by die gelegenheid doen zien, dat het gevoel van onze volmaaktheid het ver- maak, en het gevoel van onze onvolmaaktheid de (mert. æ voortbrengt. Op dezen grond nu bouwende , zullen em wy tragten te betoogen, dat eene fchepping, vry van alle == kwaad voor het ichepiel, onmooglyk, en dat eene wereld waarin niet dan geluk te vinden zou zyn, eene loutere hars fenfchim is; als mede dat God de oorzaak is van al hetze oede, °t welk zyne fchepfelen genicten, maar geenzins vanms—z bet kwaade. | God is de oorzaak van alles wat wezenlyk is. Dem fchepfelen, met al wat in hun weezenlyk is, zyn var æt God. Maar het geen niet is, het geen de fchepfelen nies —: hebben, is niet van God, dewyl het geen niet is niet vara 1 God zyn kan. Al wat dan , by ontkenning , van de fchepfeler weg gezegd wordt, kan Gode niet toegefchreven worden. Dus- e wanneer men zegt, dat de mensch aan dwaaling onderhe- ==- vig, dat de mensch van veele dingen onkundig is, dat wi mil zeggen , wanneer men ontkent, dat de mensch een volmaak st verftand heeft, kan men de dwaaling en de onkunde vame n den mensch, gegrond in eene afwezigheid van verdere volk l- maäktheid , niet aan God toefchryven. Het ongeluk nu van den mensch is niet anders dan eem n uitwerkfel van zyne beperktheid; dewyl het in een gevol ' van zyne onvolmaaktheid, van zyne bepetktheid , beftaat == Dit gevoel, voortkomende uit het vermogen van vermaal 4 en {mert te gevoelen, is wel eene wezenlykheid in dem mensch, en derhalven van God: doch het onaangenaam gevoel, de fmert, voortkomende uit het gemis van iets =» dat de mensch niet heeft, dat in den mensch niet is, vas 2 iets, bygevolg, dat God den mensch niet gegeven heeft +» komt niet van God. Het ongenoegen. het ongeluk, kom £ alleen uit de beperking van het fchepfel voort. - Maar, zal men zeggen, God had het fchepfel volmaak- ter kunnen fcheppen. God had hem, dic, om zo te fpre- ken, vier trappen van volmaaktheid heeft, er agt, tien, honderd, konnen geeven. Evenwel, God kon het fchep- fel niet oneindig maaken; daar moet altyd een cinde aan de volmaaktheid van het fchepfel zyn. De beperking is onaf- fcheidbaar van het fchepfels en het volmaaktfte der E 7 cha- (*) Zie boven, bl. 76 en bl. 114. OVER HET KWAAD IN DE WERELD. 269 fchapene wezens heeft nog zyne paalen. God moest dan of niet fcheppen, en alle mooglyke wezens in het niet laaten 5 of hy moest bepaalde wezens voortbrengen , welken aan de gevolgen hunner beperking moesten onderhevig we- zen. En onder die gevolgen was het vermogen van hunne onvolmaaktheid te gevoelen; een vermogen volftrekt nood- zaaklyk in het fchepzel , om het te bepaalen tot het jaagen naar zyne volmaaktheid , en het vlieden zyner onvolmaakt- heid. Had het fchepfel zulk een finertlyk gevoel niet, hoe zoude het zyn behoud zoeken, en zyne vernieling ontvlugten ? Meer volmaakt had God zekerlyk de fchepfe- len kunnen maaken, maar evenwel niet meer dan hunne natuur , hunne plaatfing in de wereld , en hunne betrekking tot andere fchepfclen, toelieten. De mensch, veel vol- maakter dan de volmaaktfte uit het menschdom , zou geen mensch meer zyn, zou een engel worden; en de engel kon onmooglyk in de wereld de plaats van den mensch beflaan. „Indien God maar één foort van wezens had willen voort- brengen, hy zoude ongetwyfleld niet dan het allervol- mâáktíte gefchapen hebben. Maar dan hadden geenen van de laagere rangen der fchepfelen eenig aandeel aan het be- ftaan, gevolglyk aan het geluk. Zoude dan de wereld volmaakter, zoude Ter dan in de fchepping meer geluks zyn ? Wat zoude men van eenen Vader zeggen, die, om een of twee zyner kinderen een des te ryklyker beftaan na te laaten , allen de overige by de geboorte ; nog onbewust van hun lot, fmooren deed? Zoude dit goedheid en wys- heid wezen? Of zou men den Vader meer pryzen en be- „wonderen , die zync goederen zo onder zyne kinderen ver- -deelde , dat ieder een deel kreeg , gefchikt naar zynen ftaat en zyne bekwaamheden? Zo heeft de oneindige wysheid in ‘de wereld voor haare kinderen gezorgd. Om allen, eenig aandeel aan haare gefchenken te geeven , heeft zy het aan- deel, van ieder bepaald. Zekers alles is in de wereld aan- een gefchakeld, geen wezen beftaat op zig zelf onafhanglyk van anderen; en het geluk van het eene wezen hangt meer of min af van die wezens, welken invloed op het zelve hebben. Deelden, by voorbeeld, de Vogelen niet in on- -zen oogst, wy zouden rykere inzamelingen doen, maar wy zouden ook die Vogelen misfen, die nu zo veel tot ons ge- noegen toebrengen. Het Paard en de Os, van wien wy zo groote dienften trekken, worden van onzen arbeid gevoed. uizenden van gekorvenen aazen het eene op het andere, TIL, DEEL, MENG, NO. 6. T en D 270 BEDENKINGEN en dienen wederom tot voeding aan °t gevogelte. Het ge- vogelte dient tot beftaan van menfchen en roofvogelen, en ter verhoeding eener al te fterke voortteeling van gekorve. nen. En de roofvogelen dienen ook om de al te fterke vermenigvuldiging van ’t kleiner gevogelte te voorkomen. Waren er nu geene roofvogclen en roofdieren , het zwak- kere gedierte zou gelukkiger zyn, maar dan had God het geluk der roofdieren aan dat der anderen moeten opoffe« ren, en dan waren de laactten al te fterk vermenigv ul- digd; of God had andere middelen moeten beftellen om dat voortekomens en wat zouden daarby dan die dieren gewonnen hebben ? En de mensch , wat is die niet een ver- nieler zyner medefchepfelen ! Hoe zouden de dieren , hadden Se onze reden, geenen grond hebben, om zig over het beftaan van den mensch te beklaagen? De mensch, die de grootte voordeelen van de dieren trekt, bevryd zynde van al het ongemak, °t welk hem de dieren aanbrengen, zou alle dic voordeelen moeten misfen, indien de dieren, op dat zy hem niet meer hinderen mogten , vernietigd wierden. De mensch, onvergenoegd met zynen ftaat, klaagt over die rupfen, welken zyn ooft verwoesten, die fprinkhaa- nen, die zvne graanen affcheeren. Maar waarom mogten die dieren ook niet eenig deel aan het geluk hebben ? Gy klaagt over de menigvaldige ziekten en (merten, die u, ô mensch! befchoren zyn. Uwe klagten fchynen ge- ond. Maar, bedenk, wat u, zonder die, te wagten ond. Zo wy allen tot dert hoogften ouderdom kwamen „ en niet, dan afgelecfd, ten: grave daalden; wat zou de wereld zyn? Zeker, cen algemeen Oude-Mannen-Huis - ‘waar de Jongen genoeg te doen zouden vinden, met dui- zenden van afgeleefde grysaards te onderfteunen en te be- ienén. | Maar de dood! Al de akelige noodzaaklykheid van te ‘fterven ' Ja, gy wilde gaarne ecuwig op deze aarde leeven. Gy hebt geen ongelyk, wy zyn met fterke banden aan het leeven verknogt. Maar, waarom dan zo veele duizen- den het beftaan ontzegd, voor welken gy plaats moet maa- ken! Ik beken, de natuur verzinkt op het denkbeeld der vernietiging ; maar, Gode zy dank! daar is een balfem te- gens den dood, die den fchrik des grafs, zo niet weg- “neemt, ten minften vermindert; de hoop der onfterflyk- heid, den mensch gegeven, beurt hem op: en, zonder "de vrees’ des doods geheel te vernietigen, geeft zy, nog- ‘thans, ten minften dë geugdzaamen, getroost te Îterven, ‘in de vleiende verwagting van weder te herleeven… Dat OVER HET KWAAD IN DE WERELD, 271 Dat dan ftormen woeden, gantfche Vlooten en Land- ftreeken in de baaren der zeeën begraaven worden; dat de aarde zig opene, en Steden en Landen in den afgrond zinken; dat de Rest op de vleugelen des winds den dood alomme voere; God is en blyft,in alle deze verfchriklyke verwoestingen, de Vader en Weldoener zyner fchepfelen , niet minder, dan wanneer zyne zegenende hand vreugde en geluk over den geheelen aardbodem ftrooit. … Maar het zeedlyke kwaad, de zonde , hoe kan die door eenen God geduld worden , wiens oogen te heilig zyn om het kwaade te aanfchouwen, die het verbiedt en ftralfen wilt Dit is by veelen eene onoploslyke zwaarigheid , veel groo- ter nog dan die, welke van het natuurlyke kwaad ontleend wor t. Dan , wat is het zeedlyke kwaad? Het is een natuurlyk kwaad, begaan door wezens ,die bewust zyn, dat zy het niet begaan moeten. Maar, waarom is het zeedlyke kwaad verboden, of, met andere woorden , waarom is er zeedlyke heid? Om geene andere reden, dan om dat het natuuriye ke kwaad een kwaad is. Wy handelen altyd „en alleen , om vermaak te genieten of fmert te ofitgaan ; doch fomtyds bedriegen wy ons, en dwaalen, vermaaken najaagende, die naderhand eene grootere (mert aanbrengen. Om dit te voorkomen , dienen de wetten, welker beftaan het zeedly- ke in de daaden voortbrengt. Handelen wy overeenkom= fig met de wetten, wy handelen zeedlyk wel; handclen wy tegen de werten, wy handelen zeedlyk kwaalyk, wy zondigen. Het laatfte doen wy door dwaalting, by ge- brek van oplettendheid , niet ziende op de gevolgen. Dit is een gevolg onzer beperktheid. Waren wy meer ver- licht, meer volmaakt, wy zouden niet of minder zondi- gen. De zonde is dan eene dwaaling, voortvloeiende uit onze beperktheid; zy komt dan niet van God, en God is de oorzaak niet der zonde. Is waar, God fchcpt wezens, die hy weet dat zond gen kunnen en zondigen zullen; doch daarom werkt hy de’ ‘zonde niet. Zelfs belet hy, door het geeven van heilzaame wetten, de zonde, zo veel als de beperktheid van het Schepfel het kan toelaaten. `. En zoude het zeedlyke Kwaad ook niet, gelyk -het na- tuuriyke, tot bevordering van het grootfte goed voor de geheele Schepping ftrekken? Al Laaten wy hier niet am twyffeleú. Waarom'saude de eeuwige wysheid niet zo wal het cène:als ber. andere {oort van kwaad tot goede einde o: T 2 fchike 272 BEDENKINGEN. fcehikken? In duizenden van gevallen zien wy, dat zelfs de ootte boosheden een veel grooter goed voortbrengen. en befchouwe, om eenige voorbeelden aan te haalen, het gedrag van Jozefs broederen, Wat was onregtvaardiger dan de heerschzugt der Romeinen? En evenwel, hoe heeft die niet geftrekt tot befchaaving der wereld! Wat was gruw- lyker dan de handel in aflaaten, welke ten tyde van Luther gedreven werd? En nogthans, die handel gaf aanleiding tot de heilzaamfte omwenteling in ons Werelddeel. Wie kan alle de daaden billyken, welken, be die gelegenheid, in veele landen, door de heethoofdige drift van veele Her- vormers, gepleegd zyn? Daaden , evenwel, mooglyk in de omftandigheden noodzaaklyk, om eene zaak tot {tand te brengen, die men bedaardlyk, en naar de regels van regt en billykheid handelende , misfchien , nooit tot ftand zou hebben kunnen brengen. En, om nog een gewigtiger voor- beeld aan te haalen, wat kon by de yslyke onregtvaardig- heid der Jooden komen, daar zy den regtvaardigen Jezus ter ftraffe vorderden, en uitriepen: Kruis Hem, Kruis Hem? en wat was tevens misdaadiger dan de verfoeilyke infchiklykheid van Pilatus? Evenwel, is "er wel ooit eene de daad begaan , die meer ftrekte tot heil van ’t mensch- m, dan deze fchreeuwende ongeregtigheid ? De bekrompenheid onzer uitzigten is oorzaak, dat wy niet, in alle de handelingen der voorzienigheid, die zelfde wysheid, en, in de toelaating van elke booze daad, die zelfde bevordering van het geluk des menschdoms ontdek- © ken. Zeker, wy moogen van vooren gerust betrouwen, dat de eeuwige goedheid en wysheid, die niets dan het beste maaken kan, geen kwaad in haare werken zal dul- den, ten zy het (trekke, of tot afweering van een grooter kwaad, of tot bevordering van cen grooter goed; en de on- dervinaing , in veele gevallen, moet ons van agteren in dit betrouwen bevestigen, en doen vastftellen , dat alles , wat fchiedt, om goede redenen gefchiedt; dat alles, hoe zeer fet den fchyn van een kwaad heeft, eindelyk ten beste moet keeren: en dat, hoe zeer het de boozen ook, met Jozefs broederen, ten kwaade denken, God het ten beste denkt. l De hoogmoed , de gierigheid , de wraakzugt , de heersch- zugt, zyn geesfels van ’t menschdom ; doch geesfels , wel- ken, in de hand der aanbidlyke Voorzienigheid, gefchikte leidfels zyn, om de wereld tot haar welzyn te beftieren. Indien de driften der menfchen eenige ongelukkigen maa Ds OVER HET KWAAD IN DE WERELD. 273 ken, zy maaken veele gelukkigen; daar zy leeven en ar- beidzaamheid bevorderen ; en dus het geluk van het mensch- dom, dat zy uit ecne vadfige ledigheid trekken , vergrooten. Laaten dan de volken woelen; laat de heerschzugt der Grooten de aarde met bloed verwen; dat er vry honderd duizenden fnecven , om de grilligheid van éénen te voldoen 5 de menfchenvriend mag zugten, de flagtoffers der onregt- vaardigheid mogen heete traanen ftorten , en een bitter gekerm hemelwaards verheffen; God is en blyft wys en goed; even zo wel de Vader en Weldoener van ’t menschdom , als wan- ` neer de vrede bloeit „regt en billykheid regeert ‚en men alom- me de galmen der blyde welvaart hoort. Een Nero, een Domitiaan, alle die fchrikdieren, welken op den troon de geesfels der wereld waren, zyn niet minder gefchikte werk- tuigen , in de hand der zegenende Godheid , dan een Titus cen Antonyn, de Vaders der Volken (*). Het kwaad is, zo wel in de zeedlyke als in de natuurly- ke wereld, zeer dikwyls een geneesmiddel van een grooter kwaad. Wanneer een volk, een misbruik maakende van Gods zegeningen, in ontugt en onderdrukking van andere volken uitfpat, is het dikwyls een waar geluk voor hèt zel- ve, indien de Voorzienigheid het zulke plaagen toezendt , waar door het in den loop zyner boosheden geftuit wordt. En is het dan niet het zelfde , of die plaagen uit eene na- tuurlyke dan uit eene zeedlyke bronwel voortkomen ? of het door pest, aardbeevingen en formen, dan door oorlog , uit de onregtvaardigheid der heerschzugt geboren , gekastyd wordt? Dus zag men een afgodisch godloos Israël in (aa, verny. weggevoerd; een, door het bloed des Zaligmaakers befimet, Jerufalem door de vlammen verteerd, en een og- regtvaardig Rome, de verdrukfter der wereld, door bar- baaren verwoest. | Wanneer de boosheid van een volk tot dien trap gefte- gen is, dat er geene verbetering van zeden te wagten zy; en dat het befmettend voorbeeld van dat geflagt ge {chikt zy om ook andere volken te bederven; is het dan wonder, dat de Godlyke Voorzienigheid eenen Jofua be- ftellc, die het gruwelyke nageflagt van Kanaän verdelge. Is het niet beter voor het geheele menschdom, dat ceni= gen omkomen, dan dat het geheel bedorven worde; en dat ‘er een nieuwe zondvloed noodig zy. om een al te god= loos geflagt te vernielen ? T 3 Het A Men herleeze hierby, Algem. Vad. Letwesoef. HE D, Meng. ` ‚491. 274. i BEDENKINGEN Het kwaad, zo. wcl het zeedlyke als het natuurlyke , is dan m de hand van Gad geen kwaad, maar een middel ter bereiking van het hoogtte goed. Doch dit belet nict, dat wy het niet in de beoeffening als cen groot kwaad moeten befchouwen en vlieden. Even als het natuurlyke kwaad door ons gevlied wordt, moeten wy het zeediyke fchuuwen, Onder voorwendfel , dat alles wat gefchiedt door God wordt beftierd tot het beste van °t ge- heel, zig onbefchroomd aan het bedryven van allerlei gru- welen over te geeven, zoude even zo ongerymd zyn, als het natuurlyke kwaad te tarten, en zig zelven en anderen in de groottte onheilen te werpen. Het is overeenkomftig met Gods oogmerken, en ftrekt tot bevordering van de volmaaktheid der wereld, dat het kwaad daarin zekere verwoestingen aanrigte: maar die ver- woestingen mocten de paalen niet te buiten gaan, of zy zouden, in plaats van de volmaaktheid der fchepping te be- vorderen , ftrekken om ze te verdelgen. God heeft twee foorten van paalen aan het kwaad gefteld 5 den afkeer van de finert aan het natuurlyke, en de wetten, of een befef van zeedlyke verpligting, aan het zeedlyke. Indien de gevoelige wezens geenen afkeer van het lyden hadden, en voor het natuurlyke kwaad niet vlooden , het kwaad zoude zyne paalen te buiten gaan, en de fchepping verwoesten. Wanneer het in de oogmerken Gods niet is , . dat, in zeker geval, het natuurlyke kwaad zyne volle wer- king doe, flaagt het lydende fchepfel in zyne poogingen om het kwaad te ontwyken; alleen dan, wanneer het noodig is, dat het kwaad zekere verwoesting aanrigte , zyn de poogingen van den lydenden vrugtlaos. Het bezet van zeedlykheid, van verpligting, bepaalt hee kwaad in duizenden van gevallen, wanneer het in de oog- merken van God niet is, het toe te laaten. Een Jozef, die by de verleiding wederhouden wordt door de gedagte , zou- de ik zulk een kwaad doen en zondigen vegen Gud? was, on- getwyfkeld , bezweken, had hy geen bezet van pligt gehad 5 en daar was in de wereld cen kwaad bedreven geweest, dat nu door de kragt der wet wierd voorgekomen. En zo gaat het in duizenden van gevallen, wanneer wy door cen bezef van zeedlykheid worden terug gehouden, Het kwaad, dat de mensch zou moeten lyden , wordt binnen zekere paalen gehouden, door den afkeer, welken hy heeft van de finere; en het kwaal, dat hy zoude doen lyden, wordt binnen ze- kere grenzen bepaald, door het bezef der zeedlykheid. D e OVER HET KWAAD IN DE WERELD, 275 De goedertierene wysheid van ’t Opperwezen heeft zorg gedraagen voort welzyn van ’t menschdom, door een be- zef van zeedlykheid, fchoon minder leevendig en onfeilbaar werkende dan de vrees der fmert onder "tr menschdom al gemeen te maaken; zo dat Ter weinige menfchen zyn, die niet, ten minften in fommigen hunner daaden , door dat bes zef bepaald worden. | Een hedendaagsch Schryver fchynt my de zaak niet kwa- Iyk voorgefteld te hebben in deze woorden; s My dunkt, „> het is een heerlyk denkbeeld, zig Gods huishouding met den mensch dus voor te ellen: God is van alle eeuwig- heid volmaakt gelukkig in zig zelven , maar wil het geluk „ ook aan andere wezens mededeelen. Om dar te doen, „> fchept hy eene wereld , waarin alle die wezens plaats „> Vinden, die daar plaats vinden kunnen. Onder die we- „> Zens zyn ‘er, die de magt hebben, zig voor het geen s» hun ’t best voorkomt te bepaalen, en ingevolge daar van an te handelen. Maar ook die wezens kunnen dwaalen, en as kiezen het geen voor hun en anderen verkeerd is. Tot ` an eenen zekeren trap toe trekken hunne verkeerde hande- an lingen, fchoon zy in de ecrfte plaats hun en anderen na- an deelig zyn, tot het algemeene voordeel. Deze verkeer- a de handelingen worden hun toegelaten. Maar gingen as Zy verder, handelden zy nog verkeerder, zo zouden zy an meer kwaads doen, dan tot het algemene best noodza- an kelyk is. an De laarften zullen beloond worden, en die belooningen an Zullen het algemeene geluk vergrooten, gelyk de ftraf= a, fender kwaaden mooglyk ftrekken zullen - om het kwaad, an dat zy veroorzaakt hebben, te herftellen , ten minften, a, EH dit is zeker, zy zullen ftrekken om het welzyn der a» geheele fchepping te bevorderen.” Zie daar, wat wy te zeggen Kadden over dit gewigtige onderwerp. Bedriegen wy ons niet, de toclaating van het kwaad ftrydt out tegens de Godlyke wysheid en goede heid. Kwaad is er alleen ten opzigte van eenige fchep- felen in de wereld: en zo lang men niet bewyst, dat de 99 99 276 BEDENKINGEN OVER HET KWAAD IN DE WERELD. aller ongelukkigften volftrekt rampzalig zyn, dat is te zeg- gen, dat zy meer fmerted lyden dan vermaaken genieten , heeft men geenen grond om verlegen te wezen , hoe de Godlyke wysheid en goedheid met de beperking van het geluk der fchepfelen overeen te brengen. Noch Gods goedheid ‚ noch Gods wysheid, dulden eene gelyke uit- eeling van geluk; beiden vorderden de beperking van het welzyn van allen tot bevordering van het geluk van allen ; en ieder wezen moet het beperkte geluk, dat hy geniet, als eene weldaad befchouwen van de opperfte goedheid, voor de welke hy aan het Opperwezen eene onbepaalde dankbaarheid fchuldig is. Zy alleen, in wier bovenna- tuurkundig zamenftel eenige wezens tot eene volftrekte rampzaligheid gefchapen zyn, mogen zien, hoe zy dat met het denkbeeld der Godiyke deugden zullen overeen. brengen. O. Oe ge wm HET NUWELYK. (Een Fragment) SINCERUS En JOCOSUS, SINCERUS mn IP had zeker gedagt uwe wyze van denken, hierin , ver- anderd te zien. Maar, ik bid u, zeg my toch eens, wat gy, op goeden grond, meent te kunnen aanvoeren om het Huwelyk be- lachlyk te maaken. is het niet het eenigfte middel om de aar díche gelukzaligheid tot den hoogften trap te voeren ? Jocosus. Onze hegrippen over het wezen en den aart der gelukzaligheid moeten dan zeer verfchillen; want ik kan u verzekeren, dat ik een de minfte zweem van gelukzaligheid in ber Huwelyk ontdek- Fen kan. — Gy zult my verpligten, myn Vriend, noem my dig zaligheden eens op. | SINCERUS. Dat zal my weinig moeite kosten. — Kan er iets aangenaa- ‚ mer en ftreelender voor een’ man zyn, dan dat hy, aan een voor- werp, dat hy, met de tederfte liefde , bemint, door een' geheilig- den band voor altoos verbonden is? terwyl die gezellin zyner jeugd, zyne liefde, met de hoogfte tederheid, beantwoordt. Af- emat door de moeilykheden van zyn beroep, verkwikt hy zich in armen der liefde. Geen knaagingen van een on:fteld gewisfe vergallen zyne geneugten; zyn wellust is vlekkeloos, s=. e em HET HUWELYTE 877 hem een ramp, hy hoort de zoetfte troostrederen , uit den mond zynet lotvriendinne voortvloeijen. —— Ziet hy, van verre, een dreigend ongeluk; het voorwerp zyner tederheid ftaat hem met verftandige raadgevingen by. Wordt hy, door de hand der God- heid, gezegend; dan klimmen hunne dankzeggingen, van het altaar hunner vereenisde harten, tot voor het aangezigt van den God der liefde. Zoo zien zy hunne dagen, onder het beftendig gehot van wezenlyke genoegens ‚as een zagte ftroom voortrollen. Jocosus. Heerlyk , voortreffelyk ! — in ernst, ik zou u wel eens eene befchryving van het Paradys der Turken willen hooren doen. waart in itaat on de Mufelmannen in de hevigfte vervoeringe te brengen. Maar, — uw Huwelyk? gy hebt nog trekken vergeten, die veel toebrengen tot de volmaaking van het geheel, By voorbeeld : de jonge Echtgenoote befchenkt haaren man met vere fcheidene kleine evenbcekden, die allen medewerken tot vergroo- ting der zaligheden. —— Midden, onder het gezang dezer fchep- felen, zit de ge!ukkige man in eene peinzende houding. Einde- lyk zoekt hy, (want te veel zoet walgt.) buiten de deur, een too- neel, op het welk de geno-gens en zaligheden minder fchitterend Zyn. ——- Tot meerder vergrooting van zyn geluk, verkiest, zo.ntyds, de jeugdige Echtgenvote, in zaken van aangelegenheid, an org te denken dan haar man; waardoor het gebeurt dat de za- ligheden zoo luidrugtig worden, dat zelfs de voorbygang:r in de- zeiven deelen kan. Trekken, van dezen aart, zou ik ‘er nog meser konnen bybrengen, om uw Tafereel tot de boogfte volmaakt- heid te brengen. | SINCERUS. Gygeeft eene verkeerde uitlegging aan myne befchryvinge. Wan- neer ik van het Huwelyk, als van eene voortreffclyke zaak , (prak , fprak ik van geen volmaakte zaak. — Wie zag ooit, op aarde, een befterdig geluk? ziet niet de fchoonfte Zomer nu en dan een donkeren dag? —— Ik gaf u eene fchets van de zaligheden, die u t een’ welgefchikten Echt voortvloeijen; ik zorgde niet om myn Tafereel behuorlyk te diepen; en dit deedt het, in uwe oogen ‚te fchitterend zyn. Gy... | ‚ Jocosus. Ik ften u alles toe. Het Huwlyk is eene voortreffelyke zaak ; mear het moet uit het brein der Poëeten geboren worden. SINCERUS. Dan denkt g. dat een goed Huwlyk enkel denkbeeldig is? — gy bedriegt u, duizend voorbeelden zullen u weêrfpreken. Zy zullen zeker, in alles, niet met de Schilderyen der Dichteren overeenko- men ‚dit is onimogelyk: maar zy leveren de trekken op, waaruit de Dichters hun Ideaal (amenftellen. jecosus. Maar, —— Ger gy uwe Philofophie in het onverftaanbaare brengt, — zeg My toch eens, hoe kan een Man van (maak, by - ' l | d aan- 278 RET HUWELYK aanboudenheid, die tederheid voor zyne Vrouw gevoelen, welke by voor haar gevoelde toen ze nog zyne Minnares was? —— ‘t Is onwogelyk; hy wordt aan haar gewoon, en dus wordt zy hem, wel ras, onverfchillig,. Daarby zyn de Jaargetyden, in het vrou- welyke leven, zoo onregelmatig: de Lente is kort,en wordt van een Zomer afgewisfeld, minder aangenaam en even kort; daar verfchynt de Herfst met al zyne gevolgen: de eertyds Goddelyke fchoonheid is nu bet knorrige Wyf. Intusíchen is myn Heer de Echtgenoot nog in den frisfchen Zomer van zyn leven, en denkt zointyds, onder het laozen van een diepen zugt, aan den geluk- kigen dag, die hem aan zyne dierbaare verbond. … SINCER US. Het geen u zo hezwaarlyk chent, is voor een’ Man van een gezonden fmaak zeer mogelyk. De liefde van zulk eenen vloeit uit de zuiverfte heginfels. Geen baatzugt, geen grove dierlyke drift, — geen enkel uitwendige fchoonheid , hebben hem aangezet om te beininnen. Neen: hy befchouwde het voorwerp zyner liefde als een fchepfel, met het welk hy, uit hoofde haarer zedelyke fchoonheid, zou konnen gelukkig zyn. De duidelyke erkentenis hiervan deed in hem de zuiverfte hongsgtin- ge geboren worden. —- De hoogttc trap nuder agtinge is liefde. Een hart, met zulke edele gevoelens bezield, brengt by met zich ten Huwelyk, en zou nu het verloop des tyds deze gevoelens uitroeijen ? — Van dag tot dag hiet zyne liefde dieper worte- den. Hoe meer men de waarde van een voortrefiyk goed leert kennen, hae dierbaarder het ons wordt. Hy ontdekt vol- maaktheden in zyne Echtgenoote, die hy nog niet gezien had; en deze ontdekkinge is een Triomf voor de kieschheid van zynen fmaak. By ieder dezer ontdekkingen zegent hy het oogenblik zy- ner vereeniginge. — Het verminderen der uitwendige fchoon- heid wordt vergced; door de meer en meer toenemende bekoor- Iykbeden der ziele. Het is des, voor den Man van eenen gezon- den, fmaak, mogelyk, altoos voor zyne Egà de tederfte drift te ge- voelen. N OCOS US. De befchryving der Manen, die alleen uit zulke beginfels be- minnen, zou men in de Encyclopedie onder het Artikel Pheniz konnen plaaten. — — Van welken kant gy my uw Huwlyk ook duct befchouwen, ik zie altoos een geheel heir onaangenaamheden. Laathet al eens waar zyn,dat men met elkanderen, altyd, genoeglyk zou konnen leven: dan zyn er nog zoo veel buitenom- ftandigheden, die dat zoet vergallen. De Kindertjes , die lieve Engelijes, groeijen; — maar hoe dikwyls groeit het ver, driet der ouderen, naar mate die telgen in wasdom toeneemen ! _ In weörwil der beste, der geregeldfte, opvoedinge , wordt het kind, al mer.igmaa!, het kruis zyner ouderen. Naar komt nog hy, het rydelyk beftaan der Echtgenooten neemt eens een’ on- g:lukkigen zwaai; mm de inkomtten verminderen , in zoo vere, ~ - RET HUWELYK . 279 dat de armoede zich in dit gelukkig gezin vertoone. —— Myne Echtelingen zitten, aan een ledigen tafel, met de oogen vol van liefde. De Man befpiegelt de zedelyke fchoonheid van zyne dier- baare Huisvrouwe; terwyl deze, aan den anderen kant, haar geluk bepeinst, van aan een zo tederen Man verbonden te zyn. ===- Intusfchen doet een verward gefchreeuw der Kinderen, Ik keb honger, de befpiegelingen en overpeinzingen, in een oogenblik , verdwynen; en een zeker Idee van behoefte, ongeluk of ramp, als een fchim, dcor de verbeelding der Echtgenoten, wiegen. SINCE RUS. | Kan het ongeluk u dan niet treffen , wanneer gy ongebuwd zyt ? —— en — zonder iets meer tegen uwe redenen in t: brengen; —— is dit uw pligt wel, zoo onbetaamelyk vooruit te loopen, — ishet u wel geoorloof 4 ? —— Het [Huwelyk is zeker een der gcwigtigfte gebeurtenisfen van ons levens 't is dwaasheid dezen ftap, zonder ryp overleg, te doen, —— maar heeft dit overleg niet zyne bepaalingen ? — — uwe middelen van beftaan zyn groot. genoeg, om u, met eene Vrouw en verder Huisgezin, te kon:en Onderhouden; dit hebt gy gezien. —— Is het dan uwe zaak wel, om te denken, binnen den tyd van zoo of zoo veel Jaaren, zou ik, door een onvoorzien ongeluk, konnen arm worden? —= Dit is onkristelyk, dit ie dwaas gedagt. En, neem het ergfte eens, uw geluk keerde zich, gy wierd tot een’ zekeren trap behoeftig ; zoudt gy niet meer vertroosting in de armen cener tedere en deugdzaame Echtgenoote vinden, — dan, in den zelf- den Gaar, in uw eenzaam huis, overgegeven aan de aakligfte ge- daten? — — gy (preekt van het opvoeden der Kinderen; is dk verdriet zoo algemeen als gy zegt ? Ik twyfel zeer. Kinderen, die, in weêrwil der beste, der geregeldfte ,opvoedinge; het kruis hunner ouderen worden, is veel zeldzaamer dan men doorgaans denkt. Wanneer die zogenoemde mislukte opvoeding ezer Kinderen eens, tot in de minfte omftandigheden, ontiold wierde, zou men mogelyk welras de bronnen bunrer ondeugend- heid ontdekken konnen. Zoo gy Kinderen hecht, behandel hen, volgens het vaorfch ift van uw geweten, en van den Gods- dienst ; beantwoorden zy niet aan uwe poogingen, gy hebt uw’ pligt gedaan. En, — nu wy toch van Kinderen fpreken, wat vergroot de genoegens van het Huwelyk meer dan de Kinders ? e gy ziet daar, op den fchoot uwer Beminde, een jongen en tederen fterveling , die op u, zyn Vader, de naauwtte betrekking beeft. De hefchouwing hiervan doet een traan van tede, re aandoening in uw oog zwellen. Nu is uw Egå u vog dierbaarder dan voorheen. -— Het teder Lam groet, by het zuiver voedfel zyner Moeder, welig op; — ket frreekvermogen begint zich allengs te ontwikkelen; —— de hlyde Moeder ver, Zuimt gene gelegenheid, om het kind den lieven Vadernaamn te leeren uitfpreken. Daar komt zy. Zy heeft haren lieveling vp den arm; —— hy ftamelt —- Vader... uwe Echt- ‚… te 289 -XET NUWELYRK. genoote lacht, met den veelbeduidenden lach der liefde, en geeft u haaren dierbaren fchat, in uwe armen, over. ———=» Gy drukt “hem, in de aangenaamfte vervoering, aan uw hart; terwyl gy, beurtelyks, nu op de Moeder, dan op het Kind, de van g glinfterende oogen flaat. — Dit zyn kleinigheden, myn Vriendt mear kleinigheden, die, onuitíprekelyke geneugten, voor het aandoenlyk der {tervelingen , doen geboren worden. .- jocosus. Ik ftem u toe, dat deze dingen een oogenbliklyk vermaak ver- oorzaken; maar, hoe ras verdwynt de indruk dezër vermaken { hoe veele, niet te voemen,ongenoegens vereenigen zich, om dezen indruk uit te rovijen!. | SINCERUS. Neen, myn Vriend! De kring der wezenlyke geneugten ‚in het Hawelyk, ís oneindig uitgebreider, dan die van het verdriet. = TE Zou, voor my, eene vergeefiche pooging wezen, om al die kleine om(tandigheden op te noemen, die 200 veel vermaak verfchaffen. Dit zyn dingen die men gevoelen, maar niet befchry- ven, kan. Zelfs een kleene twist, zou men konnen zeggen, wer mede om het genoegen te vergrooten. De Natuur lacht geruster en ftiller, na een hevig onweder, dan eer de wolken van een borften. Neen: leg vry het aangename en het on- ssogename van den Echt, in eene weegfchaal, en gy zult zien dat bet eerfte het laafte overtreft. r | Jocosus. Nu meen ik in ftaat te zyn om een verfchynfel te verklaren, dat my, voorheen, een weinig duister geweest is. — "Kr zyn voorbeelden van gehuwde Mannen, die het heldhaftig befluit ge- nomen hebben , om den Doad eenige (chreden in t gemoet te gaan, om, — zeide men, —- zich van hunne Vrouwen te ontdoen. Nu geloof ik, dat deze Mannen te zwak geweest zyn, om de if- drukfels van het vermaak, dat op hunne huisfelyke onweders volgde. te konnen uituaan : — te meer, daar het eene onweder, dikwyls, kort op het ander volgde. . ' SINCERUS Gy zoekt met my te fpotten: doch geloof vry , dat ik niet dwaas noeg ben, om te gelooven dat er geen flegte Huwelyken zyn. it zou even zoo dwaas wezen, als te denken dat alle menfchen deugdzaam zyn. Maar, om dat nu zommige menfchen ondeugend zyn, moet men daaruit befluiten dat zy het allen zen? Ja, _ daar zyn flegte Huwelyken; maar, op welke gronden zyn deze Huwelyken gebouwd? —— zyn zy gehouwd op deugd, eenftem= migheid en liefde? of hebben baatzugt, dwang of redelooze drift "er de hand aan gehad? — zoo gy, ook hierin, tot de beginfels opklimt, zult gy u over het verfchynfel niet verwonderen. — Gy tragt altyd eene zaak aan de zwarte zyde te befchouwen ; en, wat meer is, de (choonê zyde te bevlekken, . jo- HET HUWELYK air c- ~. Ż € OCOSUS. | Fogelyk zul ik nog wel dens gelegenheid vinden om deze fechos- nefzyde wat van nader by te hefchouwen; en, mogelyk, zal deze dichouwinge my beer gedagten van het Huwelyk doen vormen. „fiar, — Huwelyken, met zulke fchoone zyden, zyn toch zeld- Zaam, -_ wm ` e SINCERUS. l Zoo zeldzaam niet als het vovroordeel u wel doet gelooven. Douch als gy dit vooroordeel, door een verftandig onderzoek, eens zult overwinnen ; dan zullen de fchoontte voorbeelden u overtuigen, dat men in het Huwelyk gelukhig zyn kan. 0COs Us. In dat geval zullen de voorbeelden meer doen dan gy; doch gy zuit evenwel de eer hebben, van my aan het onderzoeken gebragt te hebben. Zoo ik hierop, in het vervolg, eens gunftiger over den Echt denke, hoe trots zult gy op dezen zegenpraal zyn!... SINCERUS. , t Zou my, ten minften, cene tille verheuging geven. En, zoo gy dan het verftandig berluit neemt, om u, door den heilig- {ten band te laten verbinden, dan wensch ik u; Een jeugdige Echtvriendin, gevormd naar 't Schildery Van Davids grooten zoon. Een, wier verheven trekken, De juiste trekken zyn der allerbeste Vrouw. Hoe zal, met zulk een Gal, de vreugd uws levens klimmen! 7 Jocosus. Ik ben u hooglyk verpligt, myn Vriend! doch zoo ik u niet be- ter kende, zou ik fchier denken, dat gy my hartlyk wenschte, dat ik altoos ongehuwd mogte bleven: want het orgincel van deze tekeninge berustte alleen in de verbeeldinge van Salomon, — mmm emmen emd memmen J- BELLAMI. 1780. nd DE PATRIOT, zeker Heer van A....... na L.... gereisd zynde, geraakte in het Logement, meteen voornaam man van die Stad, aan bet fpreeken over de flegte behandelingen, die de Engelfchen ons al- toos, ten opzigte van de Commercie, maar, in rt byzonder, den laatften tyd, hadden aangedaan. Hy wenschte dit eer- en geldzug- tig volk alle mooglyke onheilen toe ín den Oorlag, dien zy tegen de Hollandfche Natie, met de fchreeuwendfte onregtvaardigheid begonnen hadden, en zou gaarne daartoe de hand leenen, byal- dien het in zyne magt was. Ik hoor uwen yver, {prak de ander, in zeker opzigte, met genoegen; wy worden door de En- gsh 28z DE PATRIOT. elfche flegt bejegend; maar niets zou my aangenaamer zyn, dan Ee de daaden van U en andere pes(oonen, die voor onze goede zaak in de bresfe willen fpringen, ook met hunne woorden za- meoftemden ; en zo is het geval met Myn Heer niet. —- Hoe zo? vroeg de Vreemdeling, op eenen fchamperen toon; geen kwaads van zigzelven bewust zynde. —— Ik zie, zeide de Heer, dat meest alles, 't geen uw lichaam kleedt, van Engelsch maakfel is. "em De ftoffe van uw Rok, Broek en Kamifool, is niet bier, smart in dat land vervaardigd. wiens Inwooners gy zo veel kwaads soewenscht; en wat voordeel kan men een volk meer toebrengen „ dan hunne Fabryken voor te ftaan. Dit, intusfchen, gefchiedt, wanneer men hunne gemaakte goederen koopt, draagt en flyt. — Ik verzeker U, in dllen ernst, antwoordde de ander, dat ik tus- fchen Hollandsch en Engelsch baken geen onderfcheid ken, en daaraan rooit gedagt heb. - Nu, vervolgde de ander, ik żal U dan gelegenheid geeven , om ook hierin uwen Patriottifchen yver te baten blyken. Ik zal U een kleed van een inlandsch maak- fel, beter dan het uwe, op ftaanden voet ten gefchenke See en: ze Gy uw Rok, Broek en Kami(ool wilt uinrekhen, en ten vuure doemen. - Zeer gaarne, {prak de yverear;, en de aanzienly- ke man liet, doot zyn knegt, het beloofde gefchenk, welk ge- noegzaam een nieuw pak was, van zyn huis haalen, en den But tenpoorter aantrekken; waarop deeze zyn uitgetrokken plunje, onder een vriendelyke pyp, en een glas wyn, met verwenfching van. al wat Engelsch was, aan de vlammen opofferde. amme van en en ee been ve men eeen vm EE VE A? ten ` DE HAVIK EN DE OJEVAARS. Fen Havik drong verwoed op eenen Leeuwrik aan, In t byzyn van twee Ojevaaren; Die , met des Leeuwriks lot begaan, Getuigen van zyn dood en e Haviks wreedheid waren. “Ach! (fprak er één van hen op een bedroefden toon 3 » Deze is met recht beklaagenswaardig, „ Daar even zong hy nog zo fchoon...…. ” df? Zeep) (prak de Havik ‚) uwe klacht ie onrechtvaardig; ~.» Denk op den armen Vorsch, gy gaaft hem 't zelfde loon ; Do: o Daar even werkte hy zo aardig.” d | Ht a Ss a | ‚ Veel Lieden wraaken 't kwaad, dat buiten hen gefchied, Maar zien. hunne eigen (noodheid niet. Wi Naar Glen. 7 8 AA "Ee ` Sr ` EEN 1780. EEN ONTDEKKING, EEN ONTDEKKING. Waarom of toch de Dichters Zoo graag een teugje drinken? Dit vroeg ik aan myn Zangtter, En zy gaf my ten antwoord; » Daar was in oude tyden » Een bron, die, aan de Dichters, » En vuur en geest kon geven. ‚‚ Flier dronken ze uit, en zongen » Ter eere van bun Goden „ En dappre Oorlogshelden. „ De Schoonheid der Natuure, „» Het lachen van de Lente » En ‘t zoet gevoel der liefde » Was 't dat die Dichters zongen. vw Maar met die oude tyden a [s ook die bron verdweenen. » Nu hebben onze Dichters » Ontdekt, in laater dagen, » Dat in het zap der Druiven » De kragt der bron berustte, » Dit is alleen de reden, » Dat zy zoo gaarn drinken, » Nu drinken zy, en zingen, » Door 't zap der edle Druiven » Gefterkt, de (choonfte zangen.” 288 Jessel LUCHTSGESTELDHEID rr AMSTERDAM, APRIL, 178r. Bar: Th: Wind. A. Oe - Bar: Th: Wind. 29. 2-0 34%0Z0 8 Ji 0-8 45 5 28. 11-042 |OtZ 3 en 9-8 40 ZZO 2 2 — 10-6157 NNW 24 29. -94I INtO (7 N LO fg UI EE - Ge O AP Op M La ~ ‘O H zen | 2700 8 46 WZW o 42 zZW47tWa 9-7 s8E|ZZW 6 9-0;52 [—— * 7-6 een OH — 10-4'48{|WtN I — 9-9) Sak) WW 9 zus WZW n MAARSSEN — Il-5 si W vm JT-1'53| ZZW 1 ged — 11-0'61 |ZW 4 — FI-0|52 |W:tZ 2 — II-0'48f|Z7W_3 gr | — [0-0 61} ZW 2 Oo — Bosst, O I — 6-7, eat Iz w 10.12 en -8'52 W to 12 S wirt NNW 2 — II -544 4 13$ 29. 0-7 49 '—— — 1-039} == 4 — 0-5 AT [7 W 4 Ze 28. 10-9 55$ 5 — 10-0 424 WIZ 4 — 9-447} —— ! E5 < — I0-4 54} INW 4 29. O-O 44 INtW 4 — Th: den 2 nam: $ u: 49. 5 — 3$ u: 58. 6 — 3f U: 49. 7's morg. 6u: 39 10 nam: 3 u: 63. 35's mid: 12 U; 57. D I ily ZZW WZWG R.z.betr. gr VS o >29 me | a TE) CN ur iets R. Z. b. II — a-5165 NW out, helder — KK CH bé I mm betr. donk. 204 O. he betr. ) zeer betr. — I-5,52 1-5 65 donker LS ei Leg — o8 s6E|/t I9d — 1-473" Z. betr. —.. 2-0 58 wolk. o. b. — 2-056 [ZW a Biaëi zeer betr. omt. helder ` zeer betr. 2 3-1158; iets R. Ze b. 2-1 63 HWW 2-5:51 WNW : 3-8 C4{|WtZ 2-I KR WZW De, 2-0 63h ; 1-Ois2 me 5 II ie e n ké WM RM: ibeer. oh. 20. ©-5'46 "o (bet, Aix omt. helder 56 TT 0-6'62 [ZtWt.NWil walk. a. betr. (CJ (— o-2| sik NNW 2 [heler — O-ti | ZZW o o | l GED TTT (uk iets A A 2 omt. hoi I o o 4 betr „dunnewol donker 5 2 damp. ber 3 2 iets iZ. b. 0. he 3 |wolk. wm betr. a 1-6 S8 WNW 5 | mm I-5146 INNW 4 omt. held iets R.donk. 1-5) 49}, 2 iets R.Z omne am 1-9, Sa, 4 [donkiets zeer betra Q. -6,464 m A liets R. z. b. ` 3. sien 4 Ze betr, — mem mmen ` donker Q. held, WL. 3-6 47EÏNNW 5 R. 2-5 4J NIW 4 l 3- | SA 4 vn iets] 3-5 satt: 4 [zeer bett, R. buien. — 3-5|50 INNO 4 mmm Ze betr. 274 — 3-2| 565 NO 4. 6| —— a donk.ietsR. — 2-4150 |NNO A [omc beld wolkig vm [- slo helder wm 8? — o-661 3 fomc. beld omt. helder — Ol loo INNO 3 [helder wee 28. 11-7:52iND 2 helder IL ur H Gel ONO 6 jomt. held omt. helder — Ii-5| (eeh Or HN A Ve 7.hetr. =— II-5 | S2 2 betrokk. — AË (or 2 Le helder — I1-5; Si A |o.held. bet 28. ëäleut Gie den rọ 'smorg: st u: er e Dä: 3$ u: 71. 27 —3f u: 585 29 'smorg:6 u: 48. eem BA: 3 u: 65$ EE eg A E ANGEL ZER E TOTFRAAYE LETTEREN,KONSTEN EN WEETENSCHAPPEN BETREKKELYK,. GESCHIEDKUNDIG VERSLAG VAN °T GEEN , LANGZAMER- HAND, AANLEIDING GEGEEVEN HEEFT TOT DE KER- KELYKE VERDRAAGZAAMHEID DER PROTESTANTEN IN DE PRUISISCHE STAATEN, (Getrokken uit zekere Hoopduitfche Brieven, ov.r den tegen- woordigen Staat van den Godsdienst in dat Ryk; gedrukt te Leipzig, 1778.) (Vervolg en Slot van Bladz. 246.) D veranderingen , welke FREDERIK WILLEM, zo wel op laage als hooge Schoolen maakte, gaven aan de reeds opgehelderde begrippen, wegens den Godsdienst , nog fterker licht. Zeer duidelyk leert ons de ervarenis’, dat die Staaten de kundigfte Burgers en de verlichttte Chris- tenen hebben, waarin men het onderwys der Jeugd, in. zonderheid het onderwys der Kinderen, ten platten lande, °t meest, behartigt. Het onderfcheid van de gefteltenisfe der Schoolen, nu en in voorgaande tyden, is verbaazend zigtbaar in de Pruififche S:aaten. Elke pooging, die men tot dat einde aanwendde, veroorzaakte de grootte omme. 