Geschiedenis van het buddhisme in Indië
Zag men niet aan het beeld zelf en aan eene bijgevoegde stichtelijke uitdrukking, nl. "ter verlossing uit het lijden", dat de Buddha bedoeld was, dan zou ieder wanen dat het opschrift Brahma den Vader der schepselen betrof, want de meest gewone benaming van den Schepper is juist Pitâ-maha. Ook moet het een ieder treffen dat de Buddha met Brahma den lotuszetel, of zooals sommige het noemen: lotuskussen, gemeen heeft. De lotuszetel heet Padmâsana, doch dit woord duidt ook eene bijzondere wijze van zitten aan bij de Yogins. Daarom wordt van den Meester der Yogins, Siwa, gezegd dat hij Padmâsana is, evenzeer als Brahma en de Zon, die denzelfden bijnaam dragen. Een andere naam, die van Wan. sana, d. i. diamanten of adamanten troon, kwam toe aan den zetel die de hoogste Wijze innam te Gayâ. S. of Bh. Pl. XXVIII, waar het boven opschrift vertaald luidt: "Heeren ontvangenis", iets anders dan Cunningham's "dream". Eigenaardig kritisch is de opmerking van Rev. Beal in Travels 85: "The fable relates that Bodhisatva descended from the Tusita heaven, in the shape of a white elephant, surrounded by light like the sun, and entered the left side of his mother. But in the text he is described as descending seated on an elephant, which account seems far more natural". Het is inderdaad bijzonder natuurlijk dat een wezen, hetwelk nog moet ontvangen worden, op een olifant rijdt en zo den schoot zijner moeder binnendringt; niets natuurlijker en historischer dan zo'n rid. Warâha-Mihira Brhat-SanhitÂ 58, 44. Vgl Hemâdri Caturwarga-Cintâmani Il, 1, 119; 1037. Cunningham Archaeol. Survey III, DL XVIII. Boven hebben we gezien dat het gouden mansbeeld boven de op een lotusblad gelegde goudplaat zich verheft. Tevens: bliksemtroon; een verklaring van die naam is beproefd door Senart Ess. 435. DE SANGHA A. 165 Als de gewone kenmerken van de zittende Buddhabeelden, kan men de volgende opgeven. Het hoofd is omgeven van een stralenkrans of lichtschijf. Het haar is zeer kort, rechtsom gekruld; meestal zijn er acht rijen van krulletjes zichtbaar, waarvan de drie bovensten als een vlecht op de overigen rusten; ter kroning van het kapsel dient een wrong, kaleidoscoop of, volgens sommige, een hoog uitstekend kruinbeen, de Ushnisha. Tusschen de wenkbrauwen, even boven den neuswortel, bevindt zich de urna, die zich nu eens voordoet als een moesje, dan weer als een kringetje gevormd door enige haartjes. De oogen zijn gewoonlijk nedergelegd, meest slechts half geopend, als van iemand die in Samadhi verzonken is. De geheele uitdrukking van het gelaat is rustig, kalm en zachtzinnig, gelijk dat van den monnik wiens verschijning bij Prins Siddhartha de gedachte deed ontkiemen om het geestelijke leven te omhelzen. De ooren zijn sterk naar beneden gerekt. Het ruime gewaad is over de linker schouder geworpen, zodat het de rechter arm en de rechter bovenzijde bloot laat; het bedekt verder het lichaam tot aan de enkels, waar het in toppen naar beneden valt. De Tathagata wordt niet zelden in staande houding afgebeeld, inzonderheid wanneer men hem als leeraar wil voorstellen. Een allermerkwaardigst beeld van deze soort aanschouwde men indertijd te Peshawar dicht bij eenen door Kaniska gebouwden grooten Stupa. Het was uit wit marmer vervaardigd en 18 voet hoog, dus levensgroot, want de Gotamide had die lengte. Naar het Noorden gekeerd, gaf het een verblindend licht. Het zonder twijfel zeer oude beeld uit Kabul (zie boven bl. 161) vertoont veel eigenaardig, o.a. dat het schilderachtig geplooide gewaad beide schouders bedekt. Tu "tr Sanskrit zou men den term vaidabhimukha of een synoniem gebruiken, een uitdrukking die even dubbelzinnig is als ons "naar het Noorden toe". Immers hieronder verstaat men niet slechts "naar 't N. gekeerd', maar ook meer Noordwaarts. Toen de Meester den middelweg tot tekst had, moet hij, volgens de orde der dingen, op de een of andere manier in 't midden gestaan hebben. Bij de dagelijksche wenteling van zijn rad staat hij, op zulke breedten als hier alleeu in aanmerking kunnen komen, op den middag in 't Zuiden, en ziet dus naar 't Noorden; bij de jaarlijksche wenteling staat hij op den langsten dag het meest naar 't Noorden toe. De Sangha. Van zich; het wonderbaarlijkste nochtans was dat het 's nachts zijn plaats verliet en van links naar rechts om den grooten Stûpa wandelde. Niet lang vóórdat Hieu Tsang Peshawar bezocht, was het gebeurd, dat een rooverbende om te stelen binnen wilde dringen, doch zie, daar trad het beeld voorwaarts, zodat de dieven verschrikt de vlucht namen, terwijl de Buddha zijn gewone plaats weer ging innemen. Een ander standbeeld, dat ook precies levensgroot was, uit geel koper, versierde den Vihâra van 't Hertenpark bij Benares; het stelde den Tathâgata voor terwijl hij het rad der Wet draaide. Vermeldenswaardig om hunne afmetingen waren twee standbeelden te Bamian. Het een, van steen, doch goudkleurig, dus vermoedelijk verguld, mat 150 voet; het andere, hoog honderd voet, was gegoten uit geel koper. Er zijn ook beelden welke den Tathāgata in liggende houding, met het hoofd naar het Noorden gericht, voorstellen, op het oogenblik dat hij het Nirvana bereikt. Op de Bamian was er zulk een beeld, dat de reusachtige lengte van 4000 voet had; geheel naar de natuur, want bij den ondergang zendt de zon haar stralen horizontaal over de aarde en zijn de schaduwen zeer lang. Op de Kuginagara, de plek waar de gedenkwaardige gebeurtenis had plaats gehad, bevond zich insgelijks zulk een beeld, zoals Hiuen Tsang getuigt. Zijn oudere landgenoot maakt er geen gewag van, hoewel hij de heilige plek bezocht heeft. Ook zag hij daar ter plaatse niet meer dan twee Sala-boomen, zooals men verwachten zou, terwijl er een paar eeuwen later vier vertoond werden. Op de Sankissa, het oude Sânkâsya, heeft men vóór eenige jaren een stuk beeldhouwwerk gevonden. Het is volstrekt geen wonder, maar een alledaagsche zaak dat de Zon den grooten Dhyanagarbha omloopt, welks top door den Meru gevormd wordt. Ook is het geenszins zeldzaam dat de opkomende zon de dieven verjaagt. Van ’t Westen keert zich de zon naar ’t Noorden om tijdelijk te verdwijnen, behalve natuurlijk op hooge breedten die hier buiten rekening blijven. Hiervoor heeft men vóór eenige jaren een stuk beeldhouwwerk gevonden. DE SANGH, 467 opgedolven, waarin men een tafereel van ’t Nirwana herkend heeft: de Tathagata ligt op de rechterzijde, met de rechterhand onder het hoofd. Bij hetzelfde Sanghaya, waar de Heer, na drie maanden bij de goden in de zaal Sudharma vertoefd te hebben, langs drie trappen weer op aarde nederdaalde, zag men in de dagen der Chineesche pelgrims eenen staanden Buddha van steen, en ter wederzijde Brahma en Indra, den eersten met een witte vliegenjager, den ander met een zonnescherm in de hand. De oorspronkelijke trappen, die door Vigwakarman, den kunstenaar der goden gemaakt waren, bestonden in de 7de eeuw na Chr. Niet meer, en daarom hadden onderscheidene vorsten, wien het spijt de trappen niet meer te zien, op de fundamenten van de oude nieuwe laten metselen, gelijkvormig aan de oorspronkelijke, behalve dat ze niet meer dan 70 voet hoog waren. Reeds in de dagen van Ashoka, zooals Fa Hian verzekert, waren de drie trappen verdwenen, met uitzondering van zeven treden. Daar Ashoka verlangend was te weten tot hoe diep de trappen in de aarde afdaalden, zette hij lieden aan het werk om te graven en den bodem te onderzoeken. Deze groeven in de diepte totdat zij op een wel van geel water stieten, zonder dat zij den bodem bereikten. Hetgeen wel geschikt was om het geloof des konings te versterken. Hij liet ter plaatse een tempel bouwen en in ’t midden er van het bedoelde standbeeld van Buddha oprichten, dat 16 voet hoog was, en bij den tempel een 70 voet hooge steenen zuil, gekroond met een liggend leeuw. Van dezen steenen leeuw wordt een belangwekkende bijzonderheid verteld. Eens dat de Sakyayonis een geschil hadden met de ketters omtrent het recht om daar te wonen, kwam men wederzijds overeen de beslissing te laten afhangen van een of ander middel. Nauwelijks was deze afspraak gemaakt of de leeuw boven op de zuil wakker geworden. Zuil liet een verwaarloosd gebrul hooren, waarvan het natuurlijk gevolg was dat de ketters van hun eischen afzagen. Men zou dwalen indien men uit deze legende afleidde dat de Buddhisten alleen aan hun eigen heiligdommen wonderdoende kracht toeschreven. Te Pushkalavati was er een heidensche tempel, waarvan Hiuen Tsang uitdrukkelijk zegt dat men er elke dag wonderen zag gebeuren. Dat de beelden der rechtzinnigen wonderen verrichtten, en nog doen, is een zaak die zoo van zelf spreekt dat wij er niet langer bij behoeven stil te staan. Ook zullen wij niet onderzoeken in hoeverre de wondermacht der beelden, tempels en Dagobas bevorderd werd door zekere kunstmiddelen; voor lieden als de Chinese pelgrims zoude men in allen gevalle tot zulke middelen niet de toevlucht behoeven te nemen; die zagen toch alles wat men hen wilde doen zien. Intussen ontbrak het de Indiërs niet aan de noodige kunstvaardigheid in goochelspel, noch aan diplomatiek talent. Een voorbeeld hoe zij beide harmonisch wisten te verbinden levert de beschrijving door Hiuen Tsang van een geschilderd Buddhabeeld, 46 voet hoog, bij Peshawar. Het kunststuk was zoo gemaakt dat men boven de borst duidelijk twee lichamen zag, welke zich van onderen vereenigden om slechts één lichaam te vormen. Inderdaad kan men tusschen de twee helften van den dag en tusschen 'oude en 'nieuwe jaar een grenslijn trekken, hoewel ze in den grond samenvloeien. De geschiedenis, zooals die in de oude beschrijvingen van het land voorkomt, was deze. In den beginnen was er een zeker man, die 'door handenarbeid in zijn dagelijksche behoefte voorzien moest. Toen hij door noeste vlijt een goudstuk verdiend had, kreeg hij lust een afbeelding van den Buddha te laten vervaardigen en wendde zich te dien einde tot een schilder, wien hij echter vooraf verklaarde dat hij uit 3 Mém. I, 119. 3 Mém. I, 110. DE SANGHA. 169 arme niet meer dan één goudstuk zou kunnen betalen. De schilder, de 's mans goeden wil op prijs stelde, beloofde tegen dat loon het werk te zullen leveren. Nu was er een andere arme man, die juist met hetzelfde verzoek tot den schilder kwam, en van dezen dezelfde toezegging kreeg. Toen de schilderij af was, en de twee handwerkers op denzelfden dag kwamen om ze te bezichtigen, toonde de kunstenaar het portret en zeide: Ziet daar het beeld dat gij lieden mij besteld hebt. De arme lieden keken elkander eenigszins verlegen aan, waarop de schilder, die wel vermoedde wat er in hen omging, sprak: Wat staat gij u te bedenken? Voor het geld dat ik van u ontvangen heb, heb ik u niets te kort gedaan, en ten bewijze daarvan zal het beeld een wonderdadeel verandering ondergaan. Hij had de woorden niet over de lippen, of het beeld verdubbelde zich in twee lichamen die wederzijds glans op elkander afstraalden. De blijde verrukking die zich daarop van de twee arme daglooners meester maakte, laat zich eerder gevoelen dan beschrijven. In de onmiddellijke nabijheid van dit kunstwerk waren er twee beelden, het eene 4, het andere 6 voet hoog, welke de Buddha voorstelden zooals hij gezeten was met gekruiste beenen onder de boom der Kennis, en die volgens de verzekering van Hiuen Thsang, sprekend geleken. Als de Dagvorst de figuren met zijn stralen beschijnt, vertoonen ze een oogverblindenden goudglans, doch zodra de schaduw zich geleidelijk verplaatst, nemen de aderen van de steen een blauwrode tint aan. Oude lieden wisten nog te verhalen dat honderden jaren vóór de schepping er zich in de spleten en holten der steenen goudkleurige mieren ophielden, in grootte afwisselende van een duim tot een graankorrel. In de gangen die zij door de steen uithielden lieten zij korrels goudzand achter en brachten aldus de twee Buddhabeelden voort, welke de pelgrim met eigen oogen gezien heeft. Somtijds wordt de Buddha met twee begeleiders naast zich afgebeeld: nu eens zijn het Brahma en Indra, dan weer de twee voorgangers onder. De discipelen: Cāriputra en Maudgalyāyana; soms ook de Dharma en de Sangha. Men vindt nu en dan gewag gemaakt van een groep van vier standbeelden, de Cākyamuni en de drie voorgaande Buddha's voorstellende; zelfs van alle zeven. Onder de heiligen wier beeldenissen zoowel in de Zuidelijke als in de Noordelijke Kerk hooggeëerd werden na die van den grooten Meester, komt aan den Bodhisattva Maitreya, den toekomstigen heiland, een voorname plaats toe. Bijzonder vermaard was het reusachtige vergulde houten beeld dat nagenoeg 100 voet hoog zich in een der dalen van Dardistan in het oude rijk van Udyāna verhief. Om het portret van den Bodhisattva, die nog niet op aarde verschenen is, te bekomen, bewerkte de Arhat Madhyāntika door zijn bovenmenschelijke macht dat een beeldsnijder ten hemel opvoer, waar deze met eigen oogen Maitreya kon gadeslaan. Na drie zulke reizen naar den hemel der Tushita's, slaagde de kunstenaar er in een beeld te leveren aan welks gelijkenis niets ontbrak. Op feestdagen placht het een schitterend licht uit te stralen en de vorsten van alle omliggende plaatsen wedijverden met elkander in de aanbieding van offergaven; dat was ten minste het geval nog in de 5e eeuw. De Bodhisattva Maitreya verdient dan ook ten volle de kwistigste eerbewijzen, want ofschoon hij, evenals de dag van morgen, nog steeds verschijnen zal, en nooit verschenen is, waakt hij toch over den bloei der Kerk; hij zit in de gezelschap van Cākyamuni op den Gṛdhrakūta, waar de handeling van het stuk geplaatst is. Daaruit mag men niet opmaken dat Maitreya op aarde verblijft, alleen maar dat de echte Grhrakuta niet op deze wereld te zoeken is, hetgeen niet wegneemt dat men te Benares de plaats aanwees waar Maitreya indertijd een voorspelling ontving. Voy. des Pélag. B. II, 149; Fa Hian (Travels 18) spreekt alleen van zekeren Arhat. Het verhaal is blijkbaar een kleine wijziging van de geschiedenis van het Buddhaportret; zie boven bl. 160. Als men maar eens het model heeft, kan men naar welgevallen en werktuigelijk de afdrukken vermenigvuldigen en met geringe wijzigingen pasklaar maken. Zulk een afdruk is de legende volgens welke de Arhat Dewasena den eerbaren Gunaprabha, ten einde de verlangen om Maitreya te aanschouwen, te bevredigen, in den hemel der Tushitas liet opstijgen. Hij zelf, Dewasena, placht herhaaldelijk uitstapjes naar den hemel te maken; Voy. des Pélag. B. II, 221. DE SANGH A. 474 bezield, als het ware, de gelovigen met hoop op de toekomst en bewerkte daardoor dat zij niet in hun ijver verflauwen. Naast Maitreya stonden, bij de Noordelijke afdeeling der Buddhisten, de Bodhisattvas Avalokiteshvara en Manjushri in hoog aanzien. Wanneer hun vereering in 't eerst ook in zwang moge gekomen zijn, in de 3de eeuw had het gezag der canonieke boeken reeds het zegel er op gedrukt. Op eenigen afstand van Kapica, op eenen hoogen bergpas, verhief zich een standbeeld van Avalokiteshvara. Als iemand bij den aanblik daarvan den oprechten wensch bij zich voelde opkomen den machtigen Bodhisattva te aanschouwen, trad deze van uit zijn beeld te voorschijn; dan vertoonde hij zich in al zijne majesteit en sprak den gelovige eenige vriendelijke woorden toe. Andere, even luisterrijke beelden waren er in het oude rijk van Udyâna, in Kashmir, te Kanauj, te Gayâ. Op de Westelijke grens van Magadha, in een bekoorlijk landschap, verhief zich trotsch op den top van eenen berg een klooster, Kapotashrama, d. i. Duiventorenhof, genaamd. Daar prijkte een sandelhouten standbeeld van Avalokiteshvara, den Bodhisattva wiens goddelijke macht een iegelijk den diepsten eerbied afdwingt. Te allen tijde zag men daar scharen van mensen die gedurende een week, ja soms twee weken vast hadden om den machtigen heilige hunne wensen te kennen te geven. Zij die met een vurig geloof bezield waren, zagen dan hoe Avalokiteshvara stralend van uit zijn figuur te voorschijn trad om hun welwillend toe te spreken. Niet weinigen was het zelfs vergund hem in al zijne majesteit te aanschouwen. De Bodhisattva werd ook geraadpleegd als orakel, door Hiuen Tsang, en wel op de volgende manier. Op eenigen afstand buiten een ijzeren hek staande, wierp degene die bescheid over de toekomst wenschte te ontvangen, kransen naar het beeld, en het werd als een gelukkig voor teken beschouwd, zoo die kransen op de handen en armen bleven hangen. Nog een ander standbeeld bevond zich in een klooster in het Mahrattenland. Tegenwoordig pleegt Avalokiteshvara afgebeeld te worden met 40 of 14 gezichten, die, naar alle richtingen gekeerd, telkens drie aan drie kegelvormig boven elkander geplaatst zijn. Deze veelheid van gezichten is de plastische uitdrukking van Avalokiteshvara’s alzijdigheid; het is zijn bijnaam Samantamukha, d.i. hij wiens gelaat naar alle kanten gekeerd is, in beeld gebracht. Hoe onbetwistbaar oud die bijnaam ook is, er volgt niet uit dat men de eigenschap van alzijdigheid op zoo'n platte wijze in de beelden behoeft uit te drukken, en er is dan ook niets van te bespeuren in de beschrijvingen die de Chinese pellepelgrim van de standbeelden geeft. Maitreya wordt door Hiuen Tsang meermalen met den diepsten eerbied vermeld, doch van standbeelden wordt er geen gewag gemaakt; wel van de relieken des Heiligen, die te Mathura in eenen Dagoba rustten. Latere voorstellingen van Maitreya tonen ons dien Bodhisattva als voorzien van vier handen, waarin hij een rozenkrans, een boek, enz. houdt. Het Javaanse standbeeld van Maitreya dat door Âdityawarman werd opgericht en in ’t jaar 1265 Çaka (1343 na Chr.) gewijd, heeft slechts twee armen en is vrij van alle wanstaltigheid. De vijf Dhyāni-Buddha's Vairocana, Akshobhya, Ratnasambhava, Amitābha en Amoghasiddhi, benevens hun zonen, de Bodhisattva’s Samantabhadra, Anantabhadra, Avalokiteshvara, Maitreya, Manjushri, Mahāsthāmaprāpta, enz. 3 Tien is het getal der richtingen, namelijk de acht windstreken, benevens top- en voetpunt. Elf is het getal der Rudras. Dit kenmerkt de Bodhisattva als een vermomde Rudra of Shiva. Of deze opvatting van het wezen van Avalokiteshvara de oudste is, mag betwijfeld worden, doch hoe men daartoe kwam, is licht te verklaren. Een der bijnamen van Shiva namelijk is Drishti-guru, d.i. meester van het gezicht (als aether); avalokita als on-zijdig substantief genomen betekent ook gezicht, het zien, en vajra, heer, is synoniem met guru, meester; zodat beide namen, wat de taalkundige betekenis betrekt, beschouwd werden volkomen synoniem te zijn. Het beeld is thans in het Museum te Berlijn. De Sangha heeft 173. De andere Bodhisattva's, namelijk Mantabhadra, Vajrapani, Ratnapani, Padmapani en Vichapani, en hunne gemalinnetjes, of zooals de Hindu's zouden zeggen, hunne Shakti's, krachten, namelijk Vajradhatsavajri, Locana, Mamsa, Pandura of Pândura en Tara, worden vooral in Nepal, Tibet en Mongolië vereerd. De beelden der eersten vertoonen de gewone Buddhatype. Hun zetels, die met een onderlaag door benedenwaarts omgebogen lotusbladen om- zoomd worden, zijn gekenmerkt door verschillende dieren, welke elkander den rug toewenden. Leeuwen, olifanten, paarden, zwanen of Hansa's, en Garuda’s zijn, achtereenvolgens, de attributen van Wairocana, Aksho- bhya en zoo vervolgens. Het hoofd is omringd van een lichtschijf, die alleen bij Amoghasiddha het eigenaardige heeft dat ze gekroond en om- kronkeld is van slangen. De Buddha’s verschillen onderling in de houding der handen, alsook in kleur. Wairocana is wit, Akshobhya blauw, Rat- nasambhawa goudgeel, Amitâbha rood, Amoghasiddha groen. De tweede onder hen wordt in de tempels Oostelijk geplaatst; de derde Zuidelijk ; de vierde Westelijk; de vijfde Noordelijk; de eerste moet dus geacht worden het middelpunt in te nemen. De Tàrâ'’s hebben alle dezelfde kleur als de Buddha’s bij wie zij behooren; zoo ook hunne zonen, de Bodhisatwa’s, welke in staande houding afgebeeld worden. * 1 Vgl. D. I, 328. 3 Tárd beteekent ster, vaste ster. Reeds deze omstandigheid geeft eene aanduiding dat de DhyÂni-Buddha’s manen, d. i. tijdperken der maan, bijv. de 5 Tithi’s, zijn; want ër? en candra, maan, zijn in de voorstelling der Indiërs onafscheidelijk verbonden. Deze 5 hemelsche wezens zijn, in den macrocosmus, heeren van 5 tijdperken; in den microcosmus, de 5 Indra’s, d. i. de 5 indriya’s, zinorganen, die ook vgodheden, dewatd's"’ genoemd worden. Volgens Aitareya Brâhmaua 8, 28 zouden de 5 dewatd’s waaruit het brahma bestaat, zijn : bliksem, regen, de maan, de zon en het vuur; zelfs indien dit zoo ware, zou de verklaring toch niet deugen voor de 5 godheden van het brama als microcosmus; want daarvan kunnen de 5 dewat4’s kwalijk iets anders zijn dan de 5 zinnen, en klaarblijkelijk is t. a. p. Het levende drama, d.i. de microcosmus, bedoeld. De Hindische term Çakti wijst nog duidelijker op het allegorisch karakter van Indra’s, want Çakti betekent kracht, evenals ooit indriya. Hodgson Ess. 30, 40. Transact. of Roy. As. Soc. II, Pl. I. Wright Hist. of Nepal. Pl. VI, waar Wairocana in het midden geplaatst is; vgl. Leemans Boro-B. 448. Bij de Mongolen is Akshobhya de eerste (Burnouf Introd. 116), doch dat is hij in zekeren zin bij de Nepalezen ook. Wright als boven. DE SANGHA. De vereering der Dhyâni-Buddha’s en hunner Shakti’s heeft zich zonder twijfel eerst in latere tijd ontwikkeld; wel te verstaan in den ons bekenden vorm. Twee hunner, Amitâbha of Amitāyu en Akshobhya, komen reeds in den Lotus voor, al worden zij daar niet betiteld als Dhyâni-Buddha’s. Bij de Japanners neemt Amitâbha eenen zeer hoge rang in, geheel afgescheiden van de vier anderen. Onder de beelden te Borobudur heeft men gemeend alle vijf te herkennen en voor dat gevoelen gronden aangevoerd die overweging verdienen, al zijn ze niet alles afdoende. In allen gevalle zou de uitkomst, gesteld dat ze boven alle bedenking verheven waren, niets bevreemdends hebben, want het is voldoende bekend dat de Buddhisten op Java tot de Noordelijke afdeeling der Kerk behoorden. Tot staving van het vermelde gevoelen zou men zich ook hebben kunnen beroepen op het feit dat een beeld van de "Ton van Ratnasambhawa, de godin Māmakī, op Java gevonden is. Standbeelden van de oudere Buddha’s komen in Nepal voor; te Ghandhara stond een beeld van Rāchapā Buddha. De voortbrengselen van de kerkelijke schilder- en beeldhouwkunst der Buddhisten zijn onnoemelijk talrijk en onuitsprekelijk eentonig. Het grenst aan ’t ongelooflijke, hoeveel beeldjes en teekeningen soms een enkele geloofsvolgen ter verheerlijking van den Meester en de Heiligen liet vervaardigen. Hiuen Tsang liet kort vóór zijn overlijden opteekenen dat hij gedurende zijn leven niet minder dan 100 miljoen beeldjes van den Buddha had doen modelleeren, 10 miljoen afbeeldingen schilderen, buiten en behalve een duizend stuks beeltenissen van Maitreya, op zijde gemaakt. Zulk eenen ijver zou men, niet geheel ten onrechte, overdreven kunnen noemen, maar tevens zal men moeten erkennen dat zulk eenen ijver de vereenzelving van de individuele geest met den goddelijken en hemelsche geest, welke de heilige leus verkondigt, niet ongeachtig kan blijven. 2 W. von Humboldt Kawi-sprache I, 124; vgl. Leemans Boro-B. 450. Col. Yule vermoedt dat het de vijf Buddha's Krakucchanda, Konâgamana, Kâcyapa, Gâkya en Maitreya zijn; Journ. Roy. As. Soc. IV (New series) 421. 3 Raffles Hist. of Java; op de plaat achter bl. 54. Vgl. ook Friederich Verh. Batav. Genootschap XXVI, 84. * Voy. des Pèl. B. IT, 473. DE SANGHA. 175 volharding onverklaarbaar ware zonder oprechte bewondering en liefde voor den Meester. Waar eenmaal bewondering en liefde is, daar zal zelfverloochening en krachtsinspanning volgen, en van deze hangt ten slotte voor een groot deel het welzijn der maatschappij af. Over de relatief hoge ontwikkeling der Buddhistische kunst zijn de kenners het eens. In het boetseeren, snijden, beitelen en gieten van beelden hebben vooral de Tibetaanse, Chinese en Japanse kunstenaars het ver gebracht; zij bezitten niet alleen een bewonderenswaardige kunstvaardigheid, maar ook eenig besef van de hogere en strengere eisen der kunst. Behoudens eenige weinige min of meer gedrochtelijke voorstellingen, die minder aan wansmaak dan aan de zucht tot symboliek hun ontstaan te danken hebben, is de type der beelden zuiver menselijk, zoodat de Buddha’s in dit opzicht de vergelijking met de Mithra's en Apollos kunnen doorstaan. De vermenschelijking van de figuren der mythologie gaat zóóver dat de Nâga's of slangen voorgesteld worden als gewone mensen, die zich alleen onderscheiden door een uit slangen bestaand kroontje; ze verdienen op ééne lijn gesteld te worden met de Griekse Najaden. De standbeelden waarvan de Chinese pelgrims gewag maken waren van steen, sandelhout, geel koper of ander metaal. Van gouden beelden wordt vaak gesproken, doch de grotere daaronder zullen wel vergulde geweest zijn. Ook thans nog is het hoofdbeeld in de tempels gemeenlijk van hout met geelkoper of bladgoud overtrokken, of van gegoten ijzer of brons en verguld. Eene bijzondere ingenomenheid met zilveren standbeelden is ons overgeleverd van de koning van Kapiga; elk jaar liet deze vorst, wiens vroomheid en milddadigheid door Hiuen Thsang ten zeerste geroemd wordt, een zilveren Buddhabeeld van 18 voet hoogte maken. Kleinere beeldjes uit edelgesteente komen vaak voor. Zulke voorstellingen van vier- of zesarmige Buddha’s komen voor te Boro-Budur; ook de twee volgenden; alsook Pl. CCLIV; op de meeste van deze bas-reliefs ziet men een voorstelling van de Buddha als Avatâra van Vishnu. Vgl. Leemans Boro-B. 634. Voy. des Pèl. B. II, 41. De gebouwen waarin men het beeld van de levende Buddha voor zich ziet, heeten Vihara’s, evenals de stations waar hij op zijn levensweg vertoefde. Zoo men onder die benaming ook kloosters verstaat, dan is dit te vergelijken met de uitbreiding van betekenis dat wij aan ons woord "godshuis" geven. Het is de vraag of men de rotstempels, die wel een Dagob, doch geen beeld bevatten, met recht Vihara's zoude mogen noemen. In allen gevalle zijn het tempels, of wil men, kerken. De grootste der rotstempels van India, voorzover ze van Buddhistisch maaksel zijn, is die van Karli, tussen Bombay en Poona. Dit gebouw heeft een vorm die sterk herinnert aan de oude Christenkerken; het bestaat uit een groot middelschip en twee zijvleugels, en loopt uit in een halfkoepel, waar de Dagoba staat. De afmetingen van binnen zijn in lengte 126 voet, bij een breedte van ruim 45, waarvan 25 aan het middelschip toekomen, zodat elk der zijvleugels niet meer dan 10 voet breed is; de hoogte wisselt tussen de 42 en 45 voet. Het schip is van de vleugels gescheiden door vijftien pilaren aan weerszijde; elke pilaar heeft een hoge basis, een achthoekige schacht en een rijk versierd kapiteel, waarop twee olifanten geknield liggen met twee figuren, hetzij een man en een vrouw, of twee vrouwen, op den rug. De zeven pilaren achter den Dagoba zijn eenvoudige achtkantige pijlers zonder basis of kapiteel, terwijl de vier onder de voorgalerij aanmerkelijk van de zijkolommen verschillen. Het gewelf heeft den vorm van een half langwerpig rond, en wel zo, dat de hoogte gelijk is aan de langste der twee halfdoorsneden. Op de plaats waar in Christenkerken het altaar staat, bevindt zich de Dagoba, waarvan reeds vroeger een beschrijving gegeven is. Vlak tegenover dit heilige der heiligen is de hoofdingang, waarnaast twee zijingangen, alle drie onder één gallerij, waarboven één groot venster is in den vorm van een hoefijzer. De voorhof is aanmerkelijk breder dan het hoofdgebouw, daar hij 52 voet meet. Van voren wordt hij afgesloten door twee forsche pilaren zonder basis of kapiteel, welke een rotsmassa schragen. Boven dit gedeelte dat, volgens de deskundigen, eens versierd moet geweest zijn met een houten gallerij, verheft zich een rij van vier lage zuiltjes tussen pilasters; hierdoor vond het licht toegang tot het grote venster. Buiten den voorhof staat een met vier leeuwen gekroonde zuil met 32 groeven of kanten. De indruk die het inwendige van den tempel maakt is grootsch en plechtig: het volle licht valt door één enkel opening rechtstreeks op het heilige der heiligen, terwijl het overige van het gebouw in een geheimzinnig halfdonker gehuld is. Van dezelfde bouworde zijn de vijf rotstempels te Ajanta, de plaats waar de reeds vroeger vermelde 24 kloosters aangetroffen worden. Daarentegen wordt het schilderwerk, dat men vooral in de kloosters aan treft, hoogelijk geroemd. Behalve geschilderde afbeeldingen van den Buddha en diens leerlingen, zijn er tafereelen van straten, feestelijke optochten, veldslagen, binnenhuizen, jachten, dieren, enz. Deze tempels en kloosters van Ajanta, welke ook daarom zoo merkwaardig zijn omdat ze een aanschouwelijk beeld leveren van de ontwikkeling der Buddhistisch-Indische kunst van ongeveer 200 v. Chr. tot 600 na Chr., zijn, naar men vermoedt, dezelfden als die waarvan Hiuen Tsang melding maakt in zijn beschrijving van het land der Mah. 1 Fergusson History of E. and I. Architecture; aangehaald in Hunter’s Gazetteer V, 256. 2 Te Bharhut komt nog geen afbeelding van den Buddha voor. 3 Burgess in Hunter’s Gazetteer I, 91; vgl. Fergusson Hist. of Ind. Architecture 122—159, ed. 1876, en diens artikel On the portrait of Chosroes II at Ajanta in Journ. Roy. Ás. Soc. XI, 158 (New series), alsook Burgess Archaeol. Surv. of W. India N°. 9. ratten. Aan de Oostelijke grens van het rijk — zoo luidt in hoofdzaak zijn bericht — strekt zich een gebergte uit, waar steile rotsen zich boven een somber dal verheffen. Daar stond vroeger een klooster, welks hallen gemaakt waren in diep inspringende rotskloven, en welks torens en koepels tegen de holen waren aangebouwd. Het was gesticht door den Arhat Âcâra. Min of meer bevreemdend is het dat er van dit klooster gesproken wordt alsof het niet meer bestond, terwijl straks daarop van den daarbij behorenden Vihara een levendige beschrijving gegeven wordt. »Deze Vihara« — zegt de pelgrim — is ongeveer 100 voet hoog; in ’t midden verheeft zich een steenen standbeeld van den Buddha van 70 voet. Boven het beeld ziet men 7 steenen kapjes, die door een tusschenruimte van 3 voet van elkaar gescheiden in de lucht zweven, zonder dat men iets ontdekken kan waaraan ze bevestigd zijn. Volgens de oude overleveringen des lands worden ze gesteund door de macht der gelofte van den Arhat. Rondom den tempel zag men op de wanden beeldwerk, tafereelen voorgesteld uit de Jataka's, alsook de gebeurtenissen die de verheffing van den Bodhisattva tot den rang van Arhat vooraf gingen en de wonderen die op het Nirvana volgden. Buiten de poorten van het klooster stonden vier steenen olifanten, een in elke windstreek. Naar de verzekering der mensen van het land lieten die olifanten nu en dan een vervaarlijk geluid hooren, zodat de aarde er van dreunde. Van schilderwerk wordt er niet gerept; uit welk stilzwijgen men niet mag afleiden dat de muurschilderingen tot een later tijdperk behoren. Soortgelijke rotstempels als te Ajanta treft men aan te Ellora op een hoogte van 850 voet boven de zee. Van deze bouwwerken, die verondersteld worden te dagtekenen van 500—700 na Chr., hebben vooral de overblijfselen van prachtige fresco's en de uit rots gehouwen pilaren de aandacht getrokken. Niet zelden dienen ook de Stûpa's meteen tot beeldentempel, hetzij het hoofdbeeld in een gewelfd vertrek of kapelletje onder den Dagob is geplaatst, zooals in Achter-indië meermalen het geval is, of in nissen, zooals bij de Nepalese Stûpa's. Het Meruvormige heiligdom te Borobudur, hetwelk in twaalf opvolgende terrassen zich verheft, eenigszinds op de wijze van de trappenpyramiden bij Abusir, Sakkara en Meidum in Egypte, heeft op de vijf eerste terrassen enige honderden nisgebouwen, gekroond door koepels en ingenomen door zittende Buddhabeelden. Zulke beelden bevinden zich ook in de opvolgende hogere rijen van koepel- of klokvormige gebouwtjes, die zich van de koepels op de lagere terrassen vooral daardoor onderscheiden dat ze grootendeels hol en hunne wanden met ruitvormige openingen doorzichtig bewerkt zijn. De grote, middelste koepel berkt eenen onvoltooiden, men kan zeggen embryonischen Buddha, evenals de Grote Moeder, de goddelijke Mâyâ, de Magna Dea, den Bodhisattva in haren schoot; een omstandigheid die tot verschillende gissingen aanleiding heeft gegeven. BOOMEN DER KENNISSE. DE TROON DER WIJSHEID. GEWIJD VOETSPOREN EN PLEKKEN, HET RAD VAN ZINNEBEELDIGE FIGUREN. Tot de echte Caitya's behoort de heilige boom, die in alle mythologieën zulk een belangrijke plaats inneemt. De beeldwerken te Bharhut geven ons de boomen der Kennis, de Bodhi's, van niet minder dan zes uit de zeven Mânushi-Buddha's te aanschouwen, en wel van Kâcyapa, Konagama, Siddhattha, Vipacyna, Gotama, Vajjapnna en Kakkusanda. De Bodhi van den laatsten en beroemdsten uit het zevental is, gelijk men weet, de heilige vijgenboom, de Pipal, die reeds van oudsher bijzonder heilig was; het was, gelijk men uit de Katha Upanishad zien kan, de eeuwige wereldboom, waarvan alle leven uitgaat. Afbeeldingen van den heiligen vijgeboom met den troon der wijsheid aan den voet komen te Bharhut meermalen voor; op de meest uitgewerkte voorstelling zien we twee zonneschermen boven in den boom geplaatst en vlaggen tusschen de takken. In de twee bovenhoeken van het tafereel zweven twee gevleugelde figuren of engelen, met festoenen of banden-rollen in de hand. Vlak onder elk van beide staat een mannelijke figuur van aanmerkelijk hoogere gestalte dan de zwevende engelen. Beide heffen met de rechterhand iets in den vorm van een afgebroken, eenigszinds bochtige tak omhoog, terwijl zij duim en wijsvinger der linkerhand tegen den mond houden als blijk van verbazing. De stam van den boom is omgeven van een zuilenrij, bestemd om eenen trom met hoefijzervormige nissen te stutten, van welke laatste ieder een zonnescherm bevat. Op den grond bij den voet van den boom is er een zetel, de Bodhimanda, waarvoor twee personen van gewone grootte, geknield liggen, de aaneengesloten handen uitgestrekt. Links achter den eenen staat een vrouwelijke mânusha als mânawa, mensch; had men gesproken van de 7 Mânawa-Buddha's, dan zou ieder het raadsel te gauw begrepen hebben, en dan ware er alle aardigheid af geweest. Onder die 7 Manus, alias Buddha's, die vertegenwoordigers van een nieuw tijdperk en wetgevers, Dharma-verkondigers, is er maar één Manu, alias Buddha, wereldberoemd geworden; alleen zijn wetten zijn nog van kracht. In de Up. 6, 1; hetzelfde denkbeeld is nog meer uitgewerkt in Bhagavad-Gita (Mahabharata 6, 39, 1) en in den commentaar op de a. p.; de toelichting van den scholiast is belangrijk, niet omdat hij de geschiedenis van den wereldboom kent, maar omdat hij de opvatting van zijn eigen tijd weergeeft, en men in die opvatting de verklaring vindt van de trapwijze boven elkaar gebouwde verdiepingen der Dagobas. In Hemadri’s Caturwarga-Cintamani I, 994 heet Janardana (Wishnu, de hoogste Geest) door den Pipal verbeeld. Deze kolossale figuren zijn blijkbaar twee grote beelden, en wel onder de goden, want zij staan niet op aarde. Dat ze den Grooten Brahma en Indra moeten verbeelden, mag men opmaken uit de beschrijving van den Mahastap op Ceilon (zie boven 154), waar deze twee goden ter wederzijde van den Bodhi waren afgebeeld. De Sangha. 181 Het figuur, en rechts achter den anderen een Naga-vorst met gekruiste armen. De Naga is als zoodanig te herkennen aan een slangenkroontje op zijn kapsel. Voorts staat er rechts, boven op eene alleenstaande zuil, een olifant, welke met zijn vooruitgestoken snuit een festoen of banderol vasthoudt. Er komen te Bharhut ook eenvoudiger voorstellingen van Bodhis voor; de allereenvoudigste zijn die waarbij het omringende bouwwerk ontbreekt. Dit is steeds het geval bij de kennisboomen der oudere Buddha's. De zetel der wijsheid gelijkt veel op een vierkant steenen altaar; de dekschild is van boven versierd met figuren van bloemen, hier en daar afgewisseld met twijgjes. Een der bas-reliefs vertoont vier naast elkaar geplaatste zetels die iets meer van een sofa hebben; ze staan in een soortgelijk gebouw als boven beschreven, waarvan de top, voorzover als zichtbaar, van drie klokvormige nissen voorzien is. Dit zijn de zetels der vier laatste Buddha’s; het bovenvlak dezer zetels is ook versierd met figuren van bloemen, bladeren en twijgjes, terwijl op de opstaande voorzijde handen zijn afgebeeld. Op een andere voorstelling van den Buddha-troni ziet men op het bovenvlak twee handen, behalve bloemen en twijgjes, en op de voorzijde figuren van Hansa’s, de vogelen van Brahma. De oorspronkelijke zetel van den Gotamide onder den Pipal te Gayà, waarop volgens Hiuen Thsang alle voormalige Buddha’s de volmaakte wijsheid bereikt hebben, en alle toekomstige ze zullen bereiken, wordt door den Chineeschen pelgrim ook Vajrâsana genoemd. Tegenwoordig wordt deze naam voor een andere zetel gebruikt. Cunningham schrijft, dat de woorden voor zetel in het Sanskriet ook straal betekenings hebben. Het tafereel stelt voor, hoe Ajâtagatru den Heer vereert. Mém. I, 458. Nog een andere naam is Narasinhâsana, d.w.z. zetel van de Leeuw onder de mensen, of in euhemeristische opvatting: van den Leeuw onder de mensen; Talita-W. 457. Daar dichtbij is de plek nog thans Wishņupada geheeten, welke benaming in het nauwste verband staat met Gayà en de Opklimming (Samyōhana); vgl. D. I. 240. Hiuen Thsang zegt uitdrukkelijk (Vie 140) dat de troon gebouwd werd in den beginne van het nu loopende tijdperk, d.w.z. van de schepping. 182 DE SANGHA. staat het heiligdom uit een reeks van trappen rondom eenen Pipal, die op een heveleitheid staat van 80 voet boven den beginnende grond, en hoezeer thans kwijnende, in 1814 na Chr. nog welig groeide en toen geschat werd wel honderd jaar oud te zijn. Een stek van den echten Bodhi te Gayàå is door Mahendra, de zoon van Asoka en apostel van Ceilon, naar Anurâdhapura overgebracht, waar bij het kapittelhuis van Lohaprâsâda nog een Pipal zijn schaduw spreidt. In het algemeen mag men zeggen dat bij alle Buddhistische kloosters en tempels een Bodhiboom aanwezig is, behalve in landen waar het klimaat zich tegen zijn werd- dom verzet. Minder rijk vertegenwoordigd dan de boomen der Kennisse zijn te Bhar- hut de heilige voetsporen, al ontbreken ze dan ook niet geheel en al, In het tafereel dat voorstelt hoe Koning Ajâtacatru den Heer zijn vereering brengt, aanschouwt men vóór een altaarvormigen zetel, waarboven zich een zonnescherm, als ware het een wolkendek, uitspreidt, twee voetafdrukken gekenmerkt door het zonnerad. De beroemdste van dergelijke voetsporen is wel die op den Adamspiek, welke herhaaldelijk beschreven is. De Fa Hian bericht dat de Tathâgata bij een zijner bezoeken op het eiland eenen voet plantte ten Noorden, van Anurâdhapura, en den anderen op eenen hoogen bergtop, op 15 Yojana's afstands. Met deze laatste plaats is zonder twijfel bedoeld de Adamespiek, in den Mahâwansa top van den Sumane genaamd. De heilige voetstap, die jaarlijks door pelgrims van verschillende gezindten bezocht wordt — want de Shivieten beweren dat het een voetstap van Shiva is, en de Mohammedanen dat Adam dien indruk heeft achtergelaten — is ruim Beal Travels 126. Reeds in de 72e eeuw was de Bodhiboom beschermd door hooge muren van baksteen; Voy. des Pèl. B. I, 139. 2 De Heer Dickson, M. A. noemt dien Pipal vden oudsten historischen boom wan de wereld”, maar de Bodhi te Gayâ is toch nog ouder; Journ. Roy. As. Soc. VIII, 62 (New series). > Zie Burnouf- Lotus 622 en de daar aangehaalde geschriften; vgl. Hardy Man. of B. 313. " Travels 150; Mahâwansa 7. Op Ceilon bestempelt men het heilige voetspoor met het Skr. woord Gripèda, d. i. luisterrijke voet; Târanâtha 264 spreekt van Orîpâdukâ. DE SANGHA. 183 5 voet lang en meer dan 2!/, breed, dus vrij wel geëvenredigd aan de lichaamslengte van Gautama. 