Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
/ DES VADERLANDS. 641 bjeen had, waarmede men voor had, het Koninkrijk te heroveren. Reeds had men, zoo heette het, eenige voorname plaatsen in Beneden-Silezië bemachtigd, den belangrijken pas van Glatz bezet, den vijand voor Titscheim, in Moravië, een gevoelig verlies toe- gebracht. Intusschen de Koning was ontbloot van hulpmiddelen, het land dermate uil- geput, dat het niet raadzaam was de ingezetenen door nieuwe lasten tegen hunne be- vrijders in te nemen, en de Koning van Hongarije, BETHLEN Gason, zou zich zijne hulp te duur laten betalen. Dus bleef er niets anders over dan den onderstand der Vereenigde Provinciën ‘in te roepen. — Weldra werd dit verzoek bij monde van Dr. camenaaius, door MANS¥ELT zelven afgevaardigd, en door brieven van den Prins van. Oranje en van den Koning van Bohemen uit het leger in het Kleefsche, aangedrongen. Maar dat alles baatte niet. Al werd de nieuwe machtsontwikkeling ook door de Gecommitteerde Raden van Holland, tot aanbeveling van het verzoek, als eene » merkelijke werking Gods” voor- gesteld, men kon voor alsnog niet tot het weder opnemen van eenen last van 50,000 gulden maandelijks besluiten, al ware het dan ook geweest op belofte van teruggave, zoodra FREDERIK in zijn Rijk en Erflanden hersteld zou zijn. Het eenige wat men deed, was dat men CAMERARIUS eene som van ongeveer 24,000 gulden vergoedde, door hem aan MANSYELT voorgeschoten; maar JäGERNDORFFS verzoek beantwoordden de Staten slechts met goede wenschen en betuigingen van hunne belangstelling in het » Evangeli- sche wezen.” Hoezeer bewust, dus verklaarden zij, dat tot het behoud van de Duitsche vrijheid thans groote inspanning van krachten noodig was, waren Hun Hoog Mogenden, met een leger van 60,000 man en eene vloot van honderd oorlogsschepen, groot en klein, op zee en in de binnenwateren, ten hunnen laste, thans buiten staat den strijd in Duitschland anders te ondersteunen, dan door de afleiding, die zij te weeg brachten door het groolste gedeelte der vijandelijke macht op onze grenzen te boeijen, terwijl die macht anders geheel gebruikt zou kunnen worden om Dutschland te overstroomen en onder het juk te brengen tot volslagen ondergang van de vrijheid. Niettemin zouden zij doen, wat zij konden, en tegen den winter, wanneer dat jaargetijde eenige verlich- ting mocht aanbrengen, misschien een meer bevredigend besluit nemen !. Onder deze omstandigheden, terwijl onze vrienden verre af waren of nog onvoorbereid en in zich zelven verdeeld; terwijl Frankrijks toestand ons geenerlei verzekerd uitzicht opende, en Engeland meer dan de ergste vijand was te mislrouwen, laat het zich den- ken, dat Prins mavmrrs niet aanvallenderwijze tegen serora te werk ging, die in April (1621) uit de Palts was teruggekeerd, alwaar hij Don GONZALEZ DE compova met een leger van ongeveer achtduizend man had achtergelaten 3%. Wat onzen toestand hag- ! Resol. Stat.-Gen. 7, 24 Julij; 7, 17, 24 Aug.; 9, 10, 14, 17,27, 28 Sept.; 5,6 Oct. 1621, Resol. Holl, Punt. v. beschr. ter zitting v. 7 Sept.—16 Oct. post-scr. en voorts op 5, 11 , en 16 Oct. , 1621. 3 AITSEMA, t. a. pl. I. bl. 48, 49. UI Deer. 5 Sruk. 81 1621— 1625, 642- ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1691— chelijk maakte, gaf svirora gerustheid, en hij aarzelde niet een krijgsplan te beramen, 1623. hetwelk hij ook ongestoord volvoerde. Hij had het op Gulik gemunt. Wat had de SrrNOLA legt het aan op de stoute staatkunde van OLDENBARNEVELT onmiddellijk na het sluiten van het Bestand, een ub o n ontzag en een naijver gebaard! Die rol van gewapende bemiddelaars in het Duitsche Rijk ten behoeve van de Protestanten tegen den Keizer, en straks ten behoeve van de vrije nijverheid der Steden tegen de inlandsche Vorsten had vijanden ep valsche vrienden onuitsprekelijk geërgerd. Alle middelen van invloed en onderhandeling om ons den in- genomen post te doen ontruimen, had de bekwame Advokaat van Holland weten to verijdelen. Thans derhalve moest in de eerste plaats een slag geslagen worden, die aan Europa verkondigen zou, dat aan de aanmatiging der Republiek paal en perk gestekl was; dat de Keizer, door zijne Spaansche vrienden gerugsteund, wederom meester was in zijn eigen Rijk, en de Nederlanders op den duur buiten staat zouden bevonden wor- den, de tegenstanders hunner politiek in Dustschland onder bedwang, en hunnen be- schermelingen aldaar de hand boven het hoofd te houden. Welsprekender kon dit niet te kennen gegeven worden dan door de verjaging der Nederlandsche soldaten uit Gulik. Semora had over een sterk en met alle benoodigdheden tot den veldtocht ruimschoots toegerust leger (bet werd op zestigduizend man begroot) te beschikken, en ten einde het ons onmogelijk -te maken, onze macht op één punt te zamen te brengen cn hem aldus met overmacht de uitvoering van zijn krijgsplan te beletten, werd het gerucht verbreid en bestond werkelijk het voornemen om ons tegelijk in Staatsch Vlaanderen ! en op onze Noord-Oostgrens te bestoken. Die Oostgrens was steeds onze zwakste zijde. Vandaar de bezorgdheid voor Lteroord, welke post dienen moest om den Graaf van Oost-Friesland te beletten onze vijanden in te halen. Meer zuidwaarts aan denzelfden kant bezaten de Spanjaarden nog altijd de vestingen Groenloo, Oldenzaal en Lingen, waaruit zij de JJselsteden bedreigden; en wel was het noodig, alle voorzorgsmaatregelen van vroeger jaren te hervatten, en uit den beschansten Doesburgschen Waard als middel- punt de gansche Veluwe te dekken, met het bemoeijelijken van de toegangen voor den aanvaller, en het gemakkelijk maken van de gemeenschap voor den verdediger. Hiertoe bleef de Prims, opperbevelhebber van het leger, dan oek niet in gebreke; en bovendien moesten de vele regens, die in dezen zomer (1621) tot op het einde van September vielen en een bijzonder hoogen waterstand op den /Jsel en de daarin uitstortende beken onderhielden, den vijand van alle pogingen aan deze zijde afschrikken. Doch nog vóór het midden van Augustus kwam het bericht, dat de vijand optrok in de richting van Thienen en Maastricht, en weldra vernam men, dat hij eerst bij Maastricht en daarna bij Wesel zijn veldleger zou betrekken. Nu werd het tijd, dat ook van onze zijde een ontzagwekkende macht in de nabijheid van dat punt te velde werd gebracht; maar de — 4. —— — ! Resol. Stat.-Gen. 2 Julij, 1621. DES VADERLANDS. 645 ES oT I EET SIN Prins, de mogelijkheid aannemende dat het slechts een valsch alarm was, en vermoe- 1 m dend dat Staatsch-Viaanderen het punt was, hetwelk de vijand, misschien wel door En- gelsche schepen ondersteund, zou aantasten, wilde aan de Staten-Generaal de verant- woordelijkheid overlaten, om bevel tot het zoo kostbaar troepen-transport te geven. De Staten aarzelden niet, en de Prins trok aan ’t hoofd van het leger te velde. Voor het De Prins be- cinde van Augustus, was het niet meer twijfelachtig, dat serroua het op Gulik gemunt — — had 1. Vooraf echter maakte de vijand zich door verraad meester van het Huis te Reid, op zeven uren afstands van Gulik gelegen. Dit sterk kasteel, door eene Compagnie van 150 man Staatsche soldaten onder kapitein prrrorp bezet, kwam toe aan FLORIS VAN BOETSELAER, Heer van Odenkerken, en die kapitein der bezetting was, volgens uitdruk- kelijke verklaring der Staten, gehouden de orders van den eigenaar van het Huis te gehoorzamen. Dit was aan Graaf nenpRIk vaN DEN BERG, bevelhebber van eene vijan- delijke afdeeling, in den omtrek van Glabbeek gelegerd, niet onbekend: hij het den Heer van Odenkerken oplichten, en wist alsnu den kapitein prrronp in den waan te brengen, dat deze Heer de overgave verlangde. Werkelijk ruimde de kapitein met de Het Huis te bezetting het kasteel; maar hij moest dit bedrijf bitter bezuren. De Staten van Holland "^^ verloren. verlangden, dat hij anderen ten voorbeelde streng zou gestraft worden » om alzoo onze militie te wennen tot den krijg en om gevaren door te staan,’ en de Prins liet hem en zijne officieren gevangen nemen: het gevolg der rechtspleging was, dat bij onthoofd , en de luitenant en de vaandrig zijner Compagnie ontslagen werden ?. Hierna werd Gulik berend. Niet dat het Huis te Red, al ware het in onze macht gebleven, den vijand zulks belet zou hebben: daartoe was de post te afgelegen en te onbeduidend. Niettemin weet men de overgave van Guliſc aan het verlies van dat Huis: immers was het gemakkelijker, zulk een ongeluk als de reden van die. ramp op te ge- ven, dan den zamenloop van omstandigheden te verklaren, die den Prins genoopt had- den, het beleg en de inneming van Gulik werkeloos aan te zien. Hoe het zij, ook de De Prins ziet bezetting van de Papenmuts scheen op het oogenblik buiten staat iets ter bevordering pum pon a van het ontzet van Gulik uit te richten: aldaar heerschte de pest: ten minste was zulks ©” in de maand Augustus herwaaris bericht 3. Maar wat erger was, op hetzelfde oogen- blik, dat de maatregelen tegen Gulik ernst werden, bedreigde de vgand Staatsch- Vlaan- deren in die mate, dat de Zeeuwen dringend hulp inriepen: de Hollanders zonden bun vijf Compagnién ter hulp *, en de Staten-Generaal verkregen van den Prins de toezen- ! Resol. Stat.-Gen. 12, 16, 18, 21, 27 Aug.; 1 Sept. 1021. 2 Resol. Stat.-Gen. 7, 13 Sept. 1621. arrsema, bl. 49, 50. Resol. Holl. 8, 17 Sept. 1621. 3 Resol. Stat.-Gen. 17 Aug. 1621. * Uit Amsterdam schroomde men bij deze gelegenheid eene Compagnie te laten vertrekken, daar de kermis op handen was en dan veel kwaad volk op de been kwam (Resol. Holl. 15 Sept.). 81 * 1621— 1625. 644 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | rhe ee GE CC NONNEN EEDE EEE ee ding van een aanzienlijk aantal Compagnién uit zijn leger naar het bedreigde punt !, Daarbij kwam een schrijven van canon, dat in Engeland eene vloot werd uitgerust van 52 schepen, waarvan 12 door den Koning, en 20 door de kooplieden te leveren. Wat was er van die toerusting te verwachten? Bij de houding van sacosus ten onzen aanzien gaf zij voorzeker meer stof tot vrees, dan tot hoop. Na al de vergeefsche pogingen, die de Koning gedaan had om de Nederlanders onder het bewind van OLDENBARNEVELT tot het ontruimen van Gulik te bewegen, was het klaarblijkelijk, dat hij het niet on- gaarne zien moest, zoo wij deze vesting thans door de wapenen van die Mogendheid verloren, met wie hij tot nog toe langs den diplomatischen weg tot dat doel gearbeid had. Wie sacosus ontzag, moest schroomen Gulik al te krachtig te verdedigen. Dat de zwarigheid, die den Prins belette ons in het bezit van Gulik te handhaven, ruim zoo zeer bij de zoogenaamde vrienden, als bij den vijand gezocht moet worden, blijkt ook hieruit, dat na een geheim onderhoud der Gezanten, die op hun vertrek naar Engeland stonden, met den Prins in het leger, besloten werd, een artikel, rakende het behoud van Gulik, in hunne Instructie in te lasschen, en dat ook aan LANGERAK een brief werd geschreven, die de strekking had om de Fransche Regering te herin- neren, dat de vesting door de vereenigde macht van Frankrijk, Engeland en de Republiek veroverd was, en te verkrijgen, dat zij nu ook door dezelfde gemeene macht mocht ontzet worden ?, Alleen derhalve daartoe een poging te wagen, scheen der Republiek niet geoorloofd te zijn. Weldra bleek, dat de vijand zijne onderneming aan de zijde van Vlaanderen niet door- zette; maar wat hij aldaar eenmaal beproefd had, kon herhaald worden. De Goeverneur PITHAN schreef, dat Gulik van alles genoegzaam voorzien was behalve van geld om de troe- pen te betalen 3, Wel begrepen de kapiteins onder zijne bevelen, dat het raadzaam was, de vesting met grooter voorraad van koren, dien men slechts uit den rijken omtrek te ha- len had, te verzorgen; doch prruan beriep zich op de strenge plakaten, die het brand- schatten der landbewoners verboden, en dat deed hij in weerwil van ’s Prinsen voorstel om van de Guliksche boeren oorlogsbelasting te eischen, en niettegenstaande de Staten- Generaal er toe waren overgegaan om zelfs in Westfalen, op voorgang van den vijand, leveringen van haver, hooi en stroo in te vorderen, met uitsluiting alleen van het Graafschap Mark, vermits dit aan den Keurvorst van Brandenburg toekwam *. Een 1 Zie over ’s vijands aanslag op Kadsand, A. v. n. CAPRLLEX, Gedenkschr. I. bl. 22, 23. 2 Res. Stat.-Gen. 22 Nev. 1621. 3 Resol. Stat.-Gen. 11, 13, 14, 17, 18, 21 Sept.; 3 Oct. 1621. Resol. Holl. 14, 17, 20, 21 Sept. 1021. ^ Resol. Stat.-Gen. 9, 12 Oct. 1621. Resol. Holl. 4, 8, 12 Oct. 1621. Eerst na de overgave van Gulik ging men op voorstel van den Prins over om van het land van Gulik gelijk bedrag DES VADERLANDS. 64b andere grond, door rruan aangevoerd tegen het beweren, dat er meer voorraad in de pom vesting zijn moest, was deze, dat de vijand haar met geweld zou aantasten, en dat dit binnen weinige weken, of in het geheel niet zou geschieden. Tegen het eind van Januarij (1622) waren dan ook de levensmiddelen nagenoeg uit- geput, en den 22*te dezer maand, toen de Prins reeds sedert November weder in den Haag was, ging de Commandant een verdrag aan met den belegeraar, dat hij de stad den 24e Februarij zou overgeven, zoo er intusschen geen ontzet kwam. Er kwam geen ontzet, en de plaats ging over. — Toen r»rrmaw in Holland gekomen was, nam de Gulik verloren, Vergadering der Staten-Generaal het voorkomen aan, alsof zij hem ernstig onderzocht, fn obs ed RAE en zoo hij mocht blijen schuldig te zijn, streng gestraft wilde hebben. Zij verzocht p olging den Raad van State een en andermaal hem met zijne officieren voor zich te bescheiden ontslagen. en te verhooren. Nadat dit geschied en van het verhoor verslag was gedaan, vraagde men hen, die met die taak belast geweest waren, of zij meenden, dat PITHAN in alles volgens eed en plicht gehandeld had. Op deze vraag kwam geen stellig antwoord: de Raad wilde over de zaak eerst nog met zijne Excellentie spreken: intusschen zou men van PITHAN zijn woord van eer afvorderen, dat hij zich niet uit ’s Gravenhage zou ver- wijderen. Dit docht den Staten goed en zij machtigden den Raad op zijne dure verant- woordelijkheid het geding met den Prins af te doen. Maar naauwelijks was dit besluit genomen, of er verhieven zich stemmen, dat het » voor de reputatie van het Land en ter bevrediging van de gemeente” raadzaam was, »rrmaw in verzekerde bewaring te laten stellen. Dus werd alsnu de Raad van State gemachtigd hem in zijn logies door gerechtsdienaars te laten bewaken. De Raad trachtte zich aan deze verplichting te ont- trekken, door te verklaren, dat prrman reeds zijn woord van eer gegeven had; doch de Staten volhardden bij hun laatst besluit. Thans beklaagde zich »rrmaw bij den Prins, en deze begreep, dat zijn gegeven woord voldoende moest geacht worden: de Generaal was een oud man en men moest hem geen overlast aandoen. Doch de Staten hielden vol zelfs tegen den Prins, en vergunden alleen dat hij door soldaten, in plaats van door gerechtsdie- naars, zou bewaakt worden. De Fiskaal syrra, in October (1621) door den Prins, met oogluiking der Gedeputeerden te velde, zonder medewerking der Staten-Generaal benoemd !, was thans met het onderzoek belast ; maar toen het op verslag geven aankwam , zorgde de Raad van State , dat Hun Hoog Mogenden geen besluit namen zonder zijne medewerking. Op grond van het geringe aantal toen tegenwoordige Staatsleden, verzocht hij bij de mededeeling van sYLLAs verslag in de vergadering tegenwoordig te mogen zijn. Er volgde dan ook geen van contributie in te vorderen, als aan den vijand betaald was (Resol. Stat.- Gen. 21 Apr. 1622). Nederlandsche officieren, tot de hoogsten in rang, ja, tot Prins zexprik toe, werden verdacht, van den Keurvorst van Keulen geld te trekken en daarom zijn land te ontzien (A. v. D. CAPEL- LEN, bl. 85). 1 Resol. Stat.-Gen. 30 Oct. 1621. 1621— 1625. 646. ALGEMEENE GESCHIEDENIS ander besluit dan dat de Raad van State, nadat de Fiskaal den beklaagde een afdoend antwoord op de nog twijfelachtige punten zou afgevergd hebben, aan de zaak een einde zou maken. Dit geschiedde, en de Generaal werd van alle vervolging ontslagen !. Er was gelegenheid geweest om sommigen aangaande zekere staatkundige noodwendighe- dem in te lichten. Immers vernemen wij, dat de Gecommitteerde Raden van Holland, bij monde van den Raadpensionaris, in de maand September 1621 de Staten derer Provincie verzochten, »dat men uit de Vergadering vier personen zou aanwijzen, wien vertrouwelijke mededeeling gedaan zou worden van eenige zeer gewichtige punten, den Staat van den Lande ten hoogste betreffende, en die niet dan met ondienst aan de ge- heele Vergadering geopenbaard zouden kunnen worden." 2, Zoo was dan Gulik verloren, en dat wel terwijl Wesel, over het verlies van welke stad in der tijd zulk een kreet was opgegaan, in srixoras handen bleef, en Prins MAURITS zelfs geene poging gewaagd had om de vijandelijke macht van deze vesting, zoo. dicht onder ons bereik gelegen, af te lokken, ten einde haar in onze handen te doen vallen. Uit een krigskundig oogpunt moge de overgave van Gulik niet veel te beduiden gehad hebben: het bezit van zulk een verwijderden post levert geenerlei voor- deel op, wanneer men niet van zins of bij machte is hem bij eene bepaalde onderne- ming als steunpunt te gebruiken: zelfs is er het nadeel mede verbonden, dat men zich daardoor van de beschikking over een aantal troepen versloken ziet. Maar des te grooter was de zedelijke schade, welke de Republiek leed by den overgang van Gulik. Zoo werd stuksgewijze alles afgebroken wat OLDENBARNEVELTS staatkunde op dit gebied had opgebouwd. In den vrede waren veroveringen gemaakt en zonder krijgsmacht behouden; thans nu men gewapend tegen elkander overstond en ‚ scheen het, niets behoefde te oni- zien, gingen die veroveringen, de eene na de ander, verloren. Wat het den hooghartigen Prins moet gekost hebben, zich dus verstrikt en de staatkunde van het slachtoffer der verblinding gerechtvaardigd te zien, het laat zich gemakkelijk nagaan: geen wonder, dat hij zich binnen weinige maanden vóór den tijd verouderd en verzwakt bevond. 2 Resol. Holl. 21 Sept. 1621. a. van pen CAPELLEN, l. a. pl. I, bl. 41, 47, 48. DES VADERLANDS. 647 Sa RIEN CENE CMM EE NE AE E MEZ IEE ae EE, en Frankrijk niet wedijveren konden !; de stemmen, die de wijsheid en de voorzienig- ^ 1621— heid eener Regering geroemd hadden, welke eene weldaad was voor de braven en "ER eene toevlucht voor de verdrukten, — zij verstomden van lieverlede geheel en al. De Republiek was, ten minste als Europesche Mogendheid, tot de betrekkelijk enge gren- zen leruggebracht, die de uitgebreidheid van haar grondgebied, de mate van hare kracht en den duur van haar bestaan te midden van grooter natién bepaald hebben. Van nu aan waren alle banden. van welwillendheid en vertrouwen, die ons met Duitschers verbonden hadden, verbroken. Wel bleef de Keurvorst van Brandenburg onze Bondgenoot; maar van dit bondgenootschap was alle liefelijkheid geweken. De Keurvorst had het bij de hooge Overheid des Rijks te zeer verdorven, dan dat hij an- ders dan als boeteling en op genade zou hebben kunnen worden aangenomen, en tevens was hij, zoo hij ons afviel, wegens zijne geweldige gekdschuld aan der Staten ongenade overgeleverd. Van onzen kant begreep men ook nog dezen medestander niet te moeten laten varen, en sommige plaatsen op zijn gebied, hetzij voor de leuze hetzij tot krijgs- kundig nut, te moeien inhouden, Dus bleven wij met croRGE wiem verbonden, maar zonder oprechte welwillendheid of belangrijk voordeel. Den overlast, dien de Kleefsche ingezetenen van onze troepen leden, wilden de Brandenburgsche Overheden ons als medewerking tot onze oorlog en als rentebetaling van ’s Keurvorsten schuld in rekening brengen, en toen de Staten nog bleven dreigen, dat zij zich betaling ver- schaffen zouden » bij zulke middelen, als zij bij de hand hadden”, zag men Graaf anam VAS SCHWARTSENBERG, heer van Hohenlandsberg, een Oostenrijkschgezind edelman, van nu aan ’s Keurvorsten oppersten raadsman, te ’s Hage verschijnen met den last om de alliantie, waarbij zijnen Meester de hulp van dezen Staat tot handhaving van zijn Alliantie met deel aan de Guliksche Erflanden werd verzekerd, te vernieuwen, en om de middelen ee = te beramen, waardoor de op krediet der Staten opgenomen kapitalen, hetzij door beta- ling, hetzij op eene andere wijze afgelost zouden kunnen worden. De Staten verlang- den, dat Brandenburg zich zou verbinden, des zomers drieduizend, en des winters vijftienhonderd man te onderhouden, en daarenboven nog twee derden of de helft der legerkosten op zich te nemen. SCHWARTSENBERG beod aan, zomer en winter duizend man te onderhouden en een vierde der legerkosten te dragen. Tegen kwijtschelding (schijnt het) van het verlangde aandeel aan de legerkosten, verbond hij ten laatste zijnen Vorst tot de levering van zoo vele troepen, als de Staten van hem vergden. Hierop werd men het voorloopig eens. Met de aflossing van de schuld namen de Staten op nieuw geduld. Weder werd den  in 1620. Rapport van arnssens Gezantschap naar Venetië, t. a. pl. bl. 95. 648 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ] aoe de betaling der renten bleef men aandringen, terwijl toch de crediteurs, wien die " renten toekwamen, voor het oogenblik door de Staten werden tevreden gesteld 1. En terwijl wij om den wil van het bondgenootschap met den Koning van Denemar- ken ons vertrouwen bij de Noordduitsche Steden verbeurden, bleef de vereeniging met dien Vorst niet veel meer dan eene mislukte proef, die tot niets degelijks leidde. Onze handelsbelangen kwamen op het gebied der Hanse te zeer in strijd met de eerzuchtige plannen van craISTIAAN IV, dan dat er oprechte aansluiting mogelijk zou geweest zijn: het was alsof het meer moeite kostte, de allianties met de Hanse gesloten te verbreken, De belangen dan het OLDENBARNEVELT gekost had, ze te sluiten; ja onmogelijk was het, gehoor te — weigeren aan de eischen van onzen koopmansstand, welke niet bloot door toedoen der — — alliantién, maar uit den aard der zaak in Denemarken een tegenstander zag. Die trak- g san Dene- marken. taten met de Hansesteden waren juist daarom zoo degelijk geweest, omdat zij slechts staafden wat buiten hun toedoen bestond. De tegenstand van den handelsstand was het dan ook voornamelijk geweest, welke het ttaktaat van 14 Mei met Denemarken geslo- ten, zoo onbeduidend en onvolledig gemaakt had 2. Door een van hier te zenden Gezantschap zou er eene poging gedaan worden om de leemten van het traktaat aan te vullen. Slaagde men daarin, dan was voor de Hansesteden de laatste hoop dat zij tegen Denemarken bij de onzen ondersteuning zouden vinden, vervlogen. Geen wonder, dat de vrienden dier Steden en harer vrijheden de zending trachtten tegen te werken of haar een ander karakter poogden te doen erlangen. Zweden had zich nu eenmaal geroepen geacht metter tijd de handhaving der Duitsche vrijheid op zich te nemen 3: dus was het deze Mogendheid, welke zich met de zaak bemoeide. Zweden treedt Tegen het einde van Junij (1621) deed var, Commissaris van GUSTAAF ADOLF, eene dd n = propositie aan de Staten-Generaal. Onder herinnering, hoe de Staten zelven zijnen Ko- CHRISTIAAN in de zaak der Coadju- torie van Bremen. Duitschland te keer te gaan, maar ook de geschillen in de Oosterkwartieren door zijne tusschenkomst bij te leggen, vestigt de Commissaris in dit staatsstuk de aandacht op den toestand van ’t Aartsbisdom Bremen. De Aartsbisschop en de Stenden van dat Stift waren verzocht geworden de beslissing in de zaak van het Coadjutorschap nog uit te stellen, ten einde geene aanleiding tot uitbarsting van oneenigheden te geven. Van de zijde van het ning vermaand hadden, niet alleen de zamenspanningen tegen de Protestantsche Staten in Huis Holstein, hetwelk, zoolang cunisttaan IV niet voor zijn zoon was opgetreden, goede hoop gehad had om die betrekking te erlangen, had men in dat uitstel berust, billgk verwachtende, dat de andere partij zulks ook doen zoude. Doch nu had de Koning van 1 Resol. Stat.-Gen. 1, 5 Julij; 5, 6, 13, 27, 28, 29, 30 Aug.;-4 Sept. 1621. arrsema bl. 49. De Graaf van scuwanTskNbERG maakte zich zijn verblijf te ’s Hage ten nutte om de obligatie van 100,000 gulden, die onder de papieren van sricke gevonden was (zie hiervoor bl. 460), terug te vragen. 3 Zie hiervoor, bladz. 605—609. 3 Zie hiervoor, bl. 610. DES VADERLANDS. 649 DRA) Denemarken zijne bemoeijingen om zijnen zoon met het Coadjutorschap te doen beklee- den, geenszins gestaakt: integendeel hij had door dreigementen op den Aartsbisschop en de personen, die hem omgaven, weten te werken. Tegen diergelijke handelingen diende men op te treden. Er zou oorlog tusschen Protestanten onderling uit voorkomen, zoo men zulks niet door gepaste’ middelen te keer ging, en hoe zou dit de plannen van diegenen bevorderen, welke de uitroeijing der Gereformeerde Godsdienst beoogden ! Als zulk een middel beval hij den Staten aan, den Koning van Denemarken ten spoe- digste een Gezantschap te zenden om hem te vermanen, zich van alle hatelijke bedrei- gingen tot het bereiken van zijn doel te onthouden, en zoo hij aanspraak op de betrek- king maakte, dit langs den wettigen weg te doen. Tevens moest men den Aartsbisschop en zijne Stenden door brieven aanmoedigen, dat zij zich door geen geweld tot voor- harige beschikking over de Coadjutorie zouden laten verleiden. — Dit verzoek kwam den Staten bij hunne nieuwe staatkunde tegenover Denemarken hoogst ongelegen. Deed men CHRISTIAAN een dergelijke boodschap brengen, als de Zweedsche Commissaris be- geerde, dan waren alle pogingen om eene vruchtbare alliantie met dezen Vorst te sluiten, verijdeld. Ook zag men in die propositie, in dit tijdsgewricht gedaan, het gevolg van verstandhouding tusschen ‘Fark en de partij, welke in ons land de toenade- ring tot Denemarken laakte en mistrouwde. Men besloot den Commissaris rekenschap af te vorderen van zijn optreden en hem te vragen of hij uitdrukkelijken last daartoe had gehad. Hij erkende, dat zulks het geval niet was: maar niettemin had hij geheel in overeenstemming gehandeld met zijne algemeene Instructie, van welke hij bereid was mededeeling te doen. Hierop besloten de Staten de propositie niet ambtshalve te be- antwoorden, gelijk zij dan ook niet gezind waren de verbindtenis met Denemarken prijs te geven. Bijgevolg zouden zij de zaak schriftelijk afdoen, en de Provincie Holland werd verzocht de brieven op te stellen. Dus werd een beleefd schrijven aan Koning CHRISTIAAN gericht, dat hij toch zorgen zou, geene nieuwe oneenigheid te verwekken, waarin de Keizer en de Liga slechts zouden groeijen; en de Aartsbisschop, het Kapittel en de Overheid van Bremen, de Hertog van Holstein en andere Vorsten, Lubek en andere Steden kregen brieven: met de vermaning om bij deze ongelegenheid van tijd alle bitterheid te vermijden 1. III Deer. 3 Srox. 8 1621— 1625. 1621— 1625. 650 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Ja, in de maand Junij (1621) werd in diezelfde Vergadering de vraag opgeworpen, of het niet noodig was, iemand met de hoedanigheid van bode of agent, op een kleine jaarwedde hoogstens van 1500 gulden, naar den Koning van Zweden te zenden, ten einde de toezending van zijnen bijstand in onzen oorlog te bevorderen. In een tijd dat er een plechtig Gezantschap stond afgezonden te worden om zich volkomen met Desc- marken te verstaan, was dit voorstel tegenover een Koning, die sints jaren reeds eenen Ambassadeur te ’s Hage hield, beleedigend genoeg. Dit begrepen dan ook sommigen in de vergadering der Hollandsche Staten: zij stelden voor, eenen Ambassadeur naar Zweden te zenden met eenen Secretaris, die dan, na zijn vertrek, als Agent aldaar kon blijven. En was het raadzaam, Zweden, dat thans in Duitschland zulke rechtmatige grieven tegen onzen Staat kon doen gelden, door minachting en kwellingen tot het vergeten van alle bedenkingen van voorzichtigheid te tarlen ? Zoo oordeelden dan ook de Staten van Holland. dat het »om minder jaloezi te wekken’ best zou zijn neen bekwaam persoon van fatsoen” met den titel van Commissaris naar Zweden te zenden, die dan, nadat hij de zaak van het »secours" zou afgehandeld hebben, aldaar op een » redelijke” jaarwedde zou kunnen blijven. Doch dit plan had geen gevolg. De Koning verontschuldigde zich bij eenen brief van het verleenen van »secours.? Vooraf, schreef hij, moest hij meer gewisheid hebben omtrent de bedoelingen van den Koning van Polen, of deze oorle Gezantschap van den Aarts- dan wel verlenging van den wapenstilstand in het schild voerde: bij deze onzekerheid had hij zich met groote kosten ten oorlog moeten toebereiden !. Ook van de zijde van den Aartsbisschop van Bremen zelven werd nog eene peging bisschop van gedaan om de Staten te bewegen, hem en zijn Geslacht in de hangende zaak niet ten Bremen zelven. eenen male aan den Koning van Denemarken op te offeren. Tegen het midden van Julij (1621) verscheen hier een Gezant van hem, VALERTIJK LANGEN (of pe LANGE. Hoezeer de Aartsbisschop, dus meldde hij, op de voortduring van de vriendschap van Hun Hoog Mogenden vertrouwde, zoo was toch bij velen -eenige argwaan ontstaan, akof de Verdragen, onlangs tusschen de Staten en eene aanzienlijke Mogendheid gesloten, de strekking hadden om de belangen van zijn Stamhuis te krenken, en » sijnen Vorstelj- ken stand im gevaar” te brengen. Wel twijfelde hij niet, dat men met die Verdragen de opbeuring van de zaken der Protestanten en niemands nadeel beoogde; maar niettemin meest hij zorgen, dat in deze hagchelijke tijden hij en het Huis Holstein niet op de eene of andere wijze. bij Hun Hoog Mogemden in minachting gebracht werd. Dus ver langde hij gerust gesteld te worden, em verzocht, dat de Staten, als zij weder Verdragen sleten, daarin hei Huis /folstein uitdrukkelijk zouden gelieven te begrijpen. Ten slotte vraagde hij om der Staten tusschenkomst ter bijlegging van het misverstand tusschen hem eS — — — 1 Resol. Holl. 1621. bl. 357, 363, 406, 482. Resol. Stat.-Gep. 28 Jalij, 1021. DES VADERLANDS. 621 CIPUE NR MEEDUEINU NIMIUM etentje en de bewuste voorname Mogendheid 1. — Ook deze voordracht was wel geschikt, sommi- ^ 1621— gen tot nadenken te brengen. Het was eene groote grieve geweest tegen de staatkunde, door — OLDENBARNEVELT in Duitschland toegepast, dat zij tot ondergang van den Vorstenstand leidde; ja, bij gelegenheid van den ruitertocht naar Brunswijk (in 1615) was luide geprolesieerd. tegen eene zoodanige strekking van de tusschenkomst der Republiek 2, en het lgdt geen twijfel, of de vernedering en de gevaren van het Huis Brunswijk hebben het Huis Nassau, in den persoon van Graaf WILLEM LODEWIJK, tegen OLDEN- BARNEVELT in het harnas gejaagd. En strekte thans de ondersteuning van den Koning van Denemarken niet evenzeer tot vertreding van den Vorstenstand in den Neder-Saksischen Kreis? Dat het nu het Huis Holstein en niet het Huis Brunswijk betrof, mocht toch geen verschil maken, al was ook dat Huis niet met de Nassaus verwant. — Doch niets haatte. De Staten lieten zich nogmaals leiden door hen, die het bondgenootschap met Denemarken doordreven. De Gezant van den Aartsbisschop kreeg een antwoord in algemeene bewoordingen, en om den mond dergenen te stoppen, die beweerden, dat men geen hulp van Desemarkens zijde te wachten had, en die zich beroepen konden op de vroegere mededeeling 9, dat cunisTiaan zijne troepen stond af te danken, kwam cen brief van dezen Vorst te stade met het bedriegelijk bericht, dat hij nog niet van zins was eenig volk af te danken. Bedriegelijk was dit bericht: want weldra zouden onze Gezanten in een schrijven aan den Prins uit Bremen van die afdanking als van eene bekende zaak gewagen, ja! melden, dat men het er te Bremen voor hield, dat het bericht dier afdanking sermoLa had doen besluiten te velde te trekken *. Had men den Koning de aanwijzing der plaats overgelaten, waar zijne Gezanten de onzen tot voltrekking der Alliantie zouden ontmoeten, hij wees daartoe juist op dit tijdstip de stad Bremen zelve aan. Daar had hij het plan, de zaak der Coadjuto- rie onder de oogen van der Staten Gezanten in zijn voordeel te laten beslissen. — Op gezanten be- het ontvangen van cumisriaans beschikking ten aanzien van de plaats der bijeenkomst Mi eM: gingen de Staten er dadelijk toe over om de Instructie der af te vaardigen Gezanten te e m Ms laten ontwerpen. Ten einde hen, wien deze ijver mishaagde, te peaijen, droeg men aan ficeren. de ontwerpers der Instructie op, daar in op te nemen, dat de Gezanten zich zouden hebben te beijveren, de vriendschap tusschen caaisTiaan en den Aartsbisschop te herstel- len, ja, liet men den Koning schrijven, dat hij sich intusschen van alle nieuwigheden zou onthouden, die de rust in die Kwartieren konden bedreigen. — De benoeming der Gezanten had nog eenige zwarigheid in. Toen men, namelijk, bepaalde, dat zij uit de Gedeputeerden van Holland, Friesland en Overijsel zouden gekozen worden, kwam Gelderland daartegen op met den eisch, dat ditmaal uit die Provincién de keuze ~~ ! Resol. Stat.-Gen. 13 Julij, 1621. ? Zie hiervoor, D. III. St. II, bl. 575. ? Zie hiervoor, bl. 609. 4 Zie het Rapport der Gezanten naar Bremen (op het Rijks-Archief), fol. recto 68. 82* 1621— 1625. 633 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EE Ee a E EE EE EEE: zou geschieden, welke bij de Gezantschappen naar Frankrijk en Engeland waren voor- bijgegaan l; zij kon niet dulden, zeiden hare Gedeputeerden, dat zij met Groningen en Ommelanden onredelijk en in strijd met vroegere beloften bejegend werd. ‘Niettemin werden geene anderen gekozen dan nemmer pauw, Oud-Burgemeester van Amsterdam, voor Holland; uycuama, voor Friesland, en mazmsoLTrE, voor Overijsel. De laatste Provincie was in aanmerking gekomen, omdat zij nog nooit aan de beurt geweest was, en Friesland, omdat zij bij den handel op de Wezer en de Elbe en op de Landen van den Koning van Denemarken een: bijzonder belang had. Doch op dezen grond kon Groningen evenzeer verlangen bij de zending vertegenwoordigd te zijn. Werkelijk zag men de billijkheid van Groningens aanspraak in, en de Heer scmarrer werd aan het Gezantschap toegevoegd. Gelderland moest weder bukken ?. Wat men met dit Gezantschap beoogde en hoopte te verkrijgen, was de voltrekking van het traktaat, den 1áden Mei met urereLT ontworpen 3. Eene openbare verbindtenis door Denemarken met onze Republiek aangegaan, ziedaar wat men te recht als van het uiterst, gewicht aanmerkte, vermits CHRISTIAAN daardoor niet alleen voor goed van alle verdrag met den vijand zou worden afgehouden, maar zich vroeg of laat tot een werkdadig aandeel in onzen oorlog genoopt scheen te zullen zien. Dus kregen de Ge- zanten de acte van ratificatie mede, als mocht men veronderstellen, dat er geene zwarig- heden meer tusschen beide zouden komen, en, mocht de Koning niet gezind zijn een geldelijken onderstand te verleenen, zoo hoog als wij verlangden, met een veel geringer bedrag zou men zich des noods tevreden stellen. Eene som van 30,000 Rijksdaalders in de maand moest men van Denemarken vragen, waarvan de betaling zou aanvangen eene maand nadat ons grondgebied of eenige plaats door ons bezet, zou aangerand zijn. Daartegen bood men aan Denemarken 20,000 Rijksdaalders onder dezelfde voorwaarden te verstrekken. Deze ongelijkheid tusschen vraag en aanbod moesten de Gezanten bil- lijken door te wijzen op ’s Konings » groote macht, als gebieder over verscheidene Landen, die hij door Gods genadigen zegen in voorspoed en langdurigen vrede bezeten had, terwijl wij een langen en moejeljken oorlog met geweldige kosten te voeren gehad hadden.” Doch bij aldien Denemarken zich niet verkoos te verbinden tot een grooteren onderstand dan wij bereid waren te leveren, zoo zou men op dit punt niet blijven Staan, ja, al wilde de Koning niet meer dan vijf-, vier- of drieduizend Rijksdaalders beloven, deswegens zou men de onderhandeling geenszins afbreken. Maar het was vooral de handelsnaijver geweest, die te weeg gebracht had, dat men het niet dadelijk eens had kunnen worden, en te verwachten was het niet, dat Denemarken zich op dit punt — — — 1 Zie hiervoor, bl. 520. 2 Resol. Stat.-Gen. 15, 16, 17, 20, 21, 23, 24, 28, 30, 31 Julij; 2, 7 August. 1621. 3 Zie hiervoor, bl. 608. DES VADERLANDS. 633 Ng NES ACE M UN ICE thans inschikkelijker zou betoonen. Wat onze kooplieden betreft, zij wilden verhoeden, 1621— dat de nieuwe vriendschap door eenigen afstand van voordeelen of vrijdommen, op welke — zij aanspraak maakten, gekocht mocht worden, en de Heren van Amsterdam gaven, met voorkennis van de Staten-Generaal, aan hunnen stadgenoot onder de Gezanten, den Heer pauw, eene afzonderlijke Instructie mede, die hem gelastte tegen elke verkorting van Amsterdams handelsvrijheden te waken. Dus liet het zich aanzien, dat men alsnu evenmin tot de gewenschte uilkomst zou geraken, wanneer de handelszaken alvorens ter sprake moesten gebracht worden. Dit was de reden, dat onzen Gezanten verboden werd, anders dan na de ratificatie van het traktaat, over die belangen te handelen. — Doch naauwelijks hadden onze Gezanten te Bremen met de Deensche Afgevaardigden, den Rijkskanselier ULEFELT en ROSENCRARTS, een eerste onderhoud gehad, of het bleek, dat de Denen met betrekking tot de handelszaken tot eene vaste bepaling wilden komen, alvorens tot de ratificatie over te gaan. Immers verlangde de Koning juist van onze verlegenheid partij te trekken, ten einde zijn gezag in die wateren te doen gelden, en eens voor altijd een einde te maken aan de aanmatiging der onzen, die, verkondigers van de leer, dat niemand zich op een voorgewend eigendomsrecht beroepen mocht om de zee af te sluiten, gereed waren om die leer des noods met macht van oorlogschepen te handhaven. Ten einde de Deensche Heren te bewegen, de onderhandeling »over den Onze Gezanten T . i ; trachten te ver- vrijen handel en wandel te water en te lande" tot na de ratificatie uit te stellen, voer- geefs te bewerken, dat de strijdige handelsbelangen weder op losse schroeven gesteld wezen: ie verlangen dat die zaak vóór de ratificatie E ee werd afgedaan, was zoo goed als de ratificatie onbewimpeld te weigeren. In weerwil in den weg leggen. van deze krachtige uitspraak, kwamen de Denen er rond vooruit, dat nu hun Koning, door zich met ons te verstaan, het eenmaal bij de Spaansche partij had verkorven, hij ook al de baten van dezen stap genieten en de zaak niet ten halve doen wilde. Bij de alliantie den handel, het gewichtigsle punt, buiten te sluiten, ware slech's half werk verrichten. Van het traktaat van Spiers in den jare 1544 tusschen Denemarken en de Nederlanden, en van de alliantie tusschen Denemarken en Engeland maakte de regeling der handelsbetrekkingen mede een wezenlijk bestanddeel uit. De onwil der onzen om dit artikel dadelijk ter sprake te brengen zou Zijne Majesteit, zij ontveinsden zulks niet, allerlei argwaan doen opvatten, alsof wij daarmede een achterdeur wjlden open houden om later weder eene oorzaak van geschil te kunnen vinden. Van zijne zijde begeerde hij geene reden van oneenigheid over te laten: ons welzijn achtte hij zijn welzijn, en hij verlangde vriendschap en geen strijd. Ook was datgene wat belet had, dat men het reeds in den Haag omtrent dit punt eens was geworden, slechts een onbeduidende woordenstrijd, en zoo men het voorbehoud van verboden havens aanslootelijk gevonden had, hiermede bedoelde hij slechts eenige weinige plaatsen (IJsland en twee of drie naauwelijks bekende eilandjes), die zelfs voor Deensche onderdanen ge-. den de onzen aan, dat dit punt te veel stof tot geschil opleverde: daarmede zou alles 654 ` ALGEMEENE GESCHIEDENIS WEN A ET EE MC NU RÉP 1621— sloten bleven, als uitsluitend voor de dienst van ’s Konings tafel in beslag genomen, n en gaarne wilde hij zelfs dit voorbehoud opgeven. De onzen antwoordden, dat de wijzi- ging in de woorden van het bewuste artikel zoo gering niet kon zijn, of alles zou wegens het gewicht eener zaak, van welke de welvaart onzer Gewesten afhing, aan het oordeel der verschillende Provinciën onderworpen moeten worden: dit zou veel tijd kosten; de uitslag der beraadslaging zou bovendien onzeker zijn, en alzoo het geheele traktaat in de waagschaal gesteld wezen. De andere partij antwoordde nu, dat het ons niet vrij stond, de vraag aangaande den handel en de zeevaart uit testellen, aangezien, in het achtste artikel van het voorloopig Verdrag van 14 Mei, dit punt wel degelijk onder die vraagstukken was vermeld, welke vóór de ratificatie uitgemaakt moesten wezen l, Hier tegen viel niet veel in te brengen, en de onzen moesten het aanbod aannemen, dat men aanvankelijk dit punt zou laten rusten en intusschen voort zeu gaan Onderhande- met de behandeling der andere artikelen van het traktaat. Dus ging men thans over lingen over det het stak’ van den wederkerigen onderstand. De Denen boden aan eene som, toe- van weerszijde te dis "iis subsi- reikend om 500 man drie jaren lang te onderhouden. Krijgsvolk te zenden vond de Koning ongepast, of waren de Vereenigde Nederlanden niet »eene Akademie” van krijgsvolk te achten? En ook schepen hadden wij niet noodig, daar onze verdedigings- middelen ter zee allezins toereikend waren. Later verklaarden zich de Koninklijke Gezanten nader: zij rekenden, dat men de troepen met aftrek van het wintersaizoen elk jaar slechts zeven maanden lang te onderhouden had: op deze wijze kwamen zij tot de slotsom, dat ’s Konings onderstand in drie jaren 500,000 gulden zou moeten bedragen. Bovendien zou alvorens nog nader moeten blijken, dat wij deze hulp wegens werkelijken pverval van ’s vijands zijde dadelijk noodig hadden, en zou het geld, wanneer wij vrede zouden gesloten hebben, terug worden gegeven. Dit laatste punt vooral stuitte den . onzen zeer tegen de borst. Meest de onderstand, in geld betaald, later teruggegeven worden, dan had hij inderdaad slechts het karakter eener geldleening, en de Koning pleegde daarmede geene daad, welke hij niet in staat zou geweest zijn onder den dekman- tel van het belang zijner handeldrijvende onderdanen, die met de Nederlandsche koop- lieden stonden of vielen, bij onze Spaansche tegenpartij goed te maken. Zoo scheen dan de Koning nog niet alle banden met Spanje te willen verbreken, en kon men nog altijd vermoeden, dat hij slechts een geveinsd bondgenootschap aanging, om ons niet alleen tegenover de Hansesteden, bepaaldelijk tegenover Bremen, waar hij mtusschen het doel zijner heerschzucht al nader en nader kwam, de handen te binden, maar ons ook tet den afstand van ens gebied op zee te verleiden, en daarvan later gebruik te maken, ten einde onze welvaart en macht te fnuiken, en zoodoendo in onzen ondergang cen pand van verzoening aan den Keizer en Spanje te kunnen aanbieden. Geen twijfel ! Zie dit artikel bij arrszua I, bl. 42. DES VADERLANDS. 655 was er of de party, welke in ons Vaderland tegen het bondgenootschap met Dene- marken was ingenomen, zou ’s Konings handelwijze dus uitleggen. En inderdaad, de Deensche onderhandelaars erkenden oprechtelijk, dat het den Koning niet raadzaam voorkwam, »zeo openbearljk" deel te nemen aan den oorlog tegen Spanje: daarom had hy de voorgeslagen wijze van hulpbieding aangegrepen. Buitendien een geregeklen ondersiand kon hij niet verleenen, zonder zijnen onderdanen schatting op te leggen, en daartoe kon hij buiten zijnen Rijksraad niet overgaan. — Om de Denen er toe te be- wegen, den eisch van teruggave op te geven, gaven de onzen te kennen, dat wij zelfs met de som van 200,000 gulden, in drie jaren te betalen, tevreden zouden zijn. De Denen hadden wel ooren naar de vermindering van het gevorderde bedrag, maar wilden het oordeel over het al of niet bestaan der noodzakelijkheid om het geld te leveren, aan de hulpbiedende partij overlaten, en voorts bleven zij op teruggave aandringen. Daar onze Gezanten geen vrijheid hadden om het aanbod onder zulke voorwaarden aan te nemen en zij zich verzekerd konden houden, dat zij van de Denen geene wijziging van het voorstel zouden verkrijgen, zoo verzochten zij ten dezen aanzien naderen last van de Staten-Generaal. 