Handboek der pharmakognosie
! (io De altijdgroene, kortgesteclde naaldvormigc bladen. Zij zijn 1 — l1/* lijn breed, 1 duim lang, spits, onbehaard, glanzend, donkergroen, gaafrandig, le- derachtig. Zij zijn altijd vergezeld van de toppen der takken, waaraan zij in 2 rijen bevestigd zijn. Reukloos. Smaak onaangenaam, voortdurend bit¬ ter. Bevatten volgens peubtti: Bittere, vlugge olie. Gele extractieve kleurstof. Exlracticve bittere stof. Appelzure kalkaarde. Hars. Bladgroen. Houtvezel. Water. Suiker. Gom. Looistof. Galnotenzuur. b. Taxisschors. Cortex Taxi. De schors van 3- tot 4jarige takken. Zij is gestreept, roestkleurig en heeft eenen bitteren en zamentrekkenden smaak. c. Taxis hout. Lig ruim Taxi. Het hout van den stam. Het is witachtig, roodachtig-geaderd , zeer hard, reuk- en bijna smakeloos. In Zwitserland worden er saladevorken uit vervaardigd. d. Taxis bessen. Baccae Taxi. De kogelronde vruchten, die de grootte eener erwt hebben, scharlaken¬ rood zijn, en flaauw-zoet smaken. 20. AMENTACEAE. K AT JESDR AGENDEN. Bestanddeclen : aelherische oliën; harsen (styracine); benzoëzuur? vette oliën; was; arabine; bassorine ; zetmeel ; looizuur; galnotenzuur ; ellagzuur ; qucrcinc. Familien: Myrïceae. Balsam if luae. Bctulaceae. Cupuliferae. Ulmaceae. Casuarinae. 43. MYRÏCEAE, M yrieeën- «. Myrica. Gagel. XX15. 4. 1. Myrica Gale l. In poelen en moerassen van Noord-Europa. In Nederland op hei- en veengronden. — Mq. 264. F. II . S. I- 704. F. ß. VIII. 515. — Levert 166 BALSAMIFLUAE. Myrten- Gagel kruid of Riekende Gagel kruid. Herba Myrli Brabantici. De bloeijende toppen der stengels en de bladen. De laatsten zijn kortge- steeld, wig-ïancetvormig , naar den top breeder en eenigzins gezaagd, van boven glad en groen, van onderen zachlharig, op beide zijden van gele olieklieren voorzien; rieken sterk specerijacblig en smaken spccerijig, bitter— zamentrekkend. rabenuorst verkreeg uit 25 pond bladen omstreeks 42 grein van eene donkergele, 70 procent slearoptenon bevattende, vlugge olie. 44. BALSAMIFLUAE. B als emv io cij enden. sa. Liquid am bar. Amber- of Guldcnboom . XXI. 8. 1. Liquidambar styrociflua l • In Noord-Amerika. — Mq. 262. P. II. 236. — En 2. Liquidambar imberbis aiton. In Klein-Azië. — Mq. 263. — Van bei¬ den wordt de Vloeibare Amber , Liquidambar s. Ambra liquida, verkregen. De balsem, welke uit de in hunne schors gemaakte openingen te voorschijn dringt. Hij is helder, doorschijnend, halfvloeibaar , bruinach- tig-geel, riekt zeer overeenkomstig met vloeibare storax, aangenaam, smaakt scherp, krabbend. Is ligter dan water, is tot ZU in alkohol oplos¬ baar, kleurt lakmoes rood, verbrandt in den platinalepel zonder te spatten en even als de harsen. Bevat volgens bonastre: Kleurlooze, aethcrische olie  alkohol en wateroplosbaar . 5,30 Gele kleurstof . 2,05 Olieachtige hars . * . 49,00 Styracine . . 24,00 3. Liquidambar Altingiana blume. Alt ingia excelsa noronha. Vormt in de westelijke provinciën op Java de zoogenaamde Rosawouden. — Mq. 263. P. II. 237. — Levert de Oostersche vloeibare Storax. Storax liquidus verus. Is bij ons eene groote zeldzaamheid. De in apotheken zeer gewone vloei¬ bare storax komt van Styrax officinalis, CUPILIFERAE 167 45- CUPULIFERAE. Z a ad kei kig en of Napj esdragenclc n. ». Corylus. Hazelaar of Hazelnootboom. XXL 7. 1. Corylus Avellana l. — Mq. 259. F. B. S. I 680. F. B. V. 345. — Deze bekende struik levert de Nooiolie. Oleum Avellanae. De uit de kernen der rijpe vruchten uitgeperste vette olie, waarvan zij eene rijkelijke hoeveelheid bevatten. Ss. Fagus. Beuk of Beukenboom. XXL 8. 1 • Fagus sylvatica l. — Mq. 259. F. B. S. I. 682. — Deze boom, welke ge- heele wouden vormt , levert de Bcukolie. Oleum Fagi. De uit de kernen der rijpe vruchten uitgeperste vette olie, waarvan er 17 tot 20 procent uit verkregen worden. G*. Quercus. Eik of Eikenboom • XXL 8. 1. Quercus Robur willd. Quercus sessiliflora sm. — d. V. II. 40. Mq. 257. F. B. S. I. 680. — En 2. Quercus pedunculata willd. Quercus Robur l. — d. V. II. 41. Mq. 257. P. II. 244. F. B. S- I. 680. — Beide boomen, welke bij ons dikwijls groote wouden vormen , leveren a. Eikenbast . Cortex Quercus. De schors, die in Mei tot Junij van jonge takken of stammen moet in- gezamcld worden- De oppervlakte zilverglanzend of grijs, glad, of rimpelig- gespletcn , somwijlen met korstmossen bedekt; de ondervlakte is wit en wordt bij het droogen kaneelbruin. De bast zeer vezelig, taai, bruinach¬ tig. Reukloos. Ontwikkeld in water geweekt, vooral bij tegenwoordigheid van dierlijke stoffen, den bekenden reuk naar leder. Smaakt zeer zamen- trekkend. Zijne infusie wordt, even als eene looizuuroplossing , door dierlijke lijm, ijzer- en andere metailzouten neergeslagen. Bevat volgens GERBER : 168 tfJPULI-FERAE. 0*> £ c o o 'pfi o c o o s-l c DD f« .—. o o Galnotenzuur, met looizuur verontreinigd. . 1,09 Eikenlooizuur . 8,50 Gom met zouten verontreinigd . 5,60 Extracliefstof met keukenzout, appelzuur, zouten en suiker 6,66 Extractiefbezinksel . 2,00 Weekhars . 1,11 Wasachtig vet • . 0,66 Eikenrood . 2,34 Extractiefbezinksel . 2,54 Pektinzuur . . 6,77 Extractiefstof ............ 1,67 Phosphorzure kalkaarde . . 0,40 Basische phosphorzure bitteraarde . 1,15 Appelzure kalk- en bitteraarde ... ... 0,80 Onoplosbare planlenvezel . 58,23^ Müller vond in de schors van éénjarige takken 5.6 tot 5,7 proc. looizuur. — braconnot vond er geene gom in. — scattergood’s quercine schijnt gips te zijn geweest, doch gerber heeft in de eikenschors eene kleine hoeveel¬ heid eener eigenaardige , indifferente zelfstandigheid ontdekt, die kleine, witte, reuklooze, zeer bitter smakende krystallen vormt en waaraan hij den naam van quercine gaf. Zij zoude echter niet in de schors van jonge takken bevat zijn. i o pp. c c =3 S) 3 O CSJ r. O O 3 d o c bo c CS b. Eikels of Akers. Glandes Quercus. De vruchten (noten), welke met hare basis in een bekervormig omhulsel (napje, cupuld) rusten, geheel rijp, zooveel mogelijk van Q. pedunculata ingezameld en van hare uitwendige bckieedsclen of schalen ontdaan. Zij hebben eenen eirond-langwerpigen vorm. Hare uitwendige bruinach- tig-gele, gladde, houlachtige, dunne schil bevat eene dikke kern. Deze is digt, bruinachtig, inwendig groenaehtig-geelwit , laat zich gemakkelijk uitpeilen en in hare 2 zaadlobben splijten. Zij smaken onaangenaam-bitter, zamentrekkend en behooren alleen gebruikt te worden. Zij bevatten vol¬ gens löwic: Zetmeel . . . 38,0 i Looizuur ... 9,0 Hars . 5,2 Gom .... 6,4 i Bittere extractiefstof 5,2 Vette olie . . .4.3 BENNERsciiEiDT heeft er ook aethcrische olie uit verkregen. c. Onnatuurlijke Galnoten. Gallae Quercus calycis. Uitwassen , welke uit het sap van jonge eikels ontstaan, hetgeen door CUPUL l FE RAE. 160 den steek van C y n i ps Quercus calycis uitvloeit. Zij omgeven de eikels meestal slechts aan eenen kant, zeldzamer geheel. Kwamen vroeger uit Klein-Azie, tegenwoordig uit Hongarije. Onregelmatige, onefïene, hoekige, bruingele stukken, die de grootte eener walnoot kunnen bereiken. Vertoonen aan de eene zijde den eikel, waarop zij ontstonden , of de daardoor veroorzaakte schotelvormigc groeve. Haar technisch gebruik steunt op haar groot looistof-gehalle. 3. Quercus Aegilops l. Op Grieksche eilanden. — d. V. 11.39. Mq. 258. P. II. 255. — Levert de O oster sehe of Natuurlijke Galnoten. Cupulae Aegilopis. De vruchthekleedselen , welke afslaande , stompe of hoekige , zeer groote, dikke schubben hebben. Zonder de vrucht zijn zij beter dan met dezelve. Bevatten veel looizuur. 4- Quercus infectoria olivier. In Klein-Azie. — d. V. 11.37. Mq. 257. P. II. 247. — Levert de Aziatische of Turksche Galnoten. Galiae Asiaticae s. Turcicae. De onnatuurlijke uitwassen, die op de jonge takken van dezen boom in menigte voorkomen. Tot hare vorming geeft de galwesp , Cynips galiae tinctoriae, aanleiding, daar zij de schors doorboort en er eijeren in bgt. Hierom ontstaan dan ras door het uitvloeijen der sappen en door dï verwijding der klieren van het celweefsel ziekelijke gezwellen , waarin dt eijeren uitgebroeid worden. Aanvankelijk kruipt er een worm uit , waar- ui zich later eene pop en hieruit weder eene volkomene galwesp vormt. Ptte doorboort nu de gezwellen , welke gedurende dien tijd verhard en in galnoten veranderd zijn, kruipt er uit, vliegt weg en veroorzaakt de- zellde metamorphosen op andere takken. I warte, blaauwc , groene en gemarmerde galnoten , Galiae nigra e, heeen deze uitwassen, wanneer zij op dien tijd worden ingezameld , waarop de galwesp nog niet volkomen ontwikkeld was en dan daarin stierf. Zij verbonen dus uitwendig geenc opening , maar inwendig eene holle, waarin ziek de meer of minder ontwikkelde galwesp bevindt. Zij zijn hard,soor- telije zwaar, wit-, groenachtig-, bruinachtig- of zwart-grijs, inwendig tot aan de holle digi , geel- tot bruingrijs. 170 CUPULIFERAE. Witte of gele galnoten , Gallae albae, noemt men deze gezwellen, wanneer zij ingczameld worden, nadat er de galwesp volkomen in ge¬ vormd en, na hare omhulsels doorboord te hebben , weggevlogen is. Dien ten gevolge vertoonen zij niet alleen van binnen eene holte , maar ook van buiten een klein rond gat, hetgeen tot in die holte leidt. Zij zijn grijs¬ geel, soorteiijk ligter, sponsachtiger en gewoonlijk grooter , dan de zwarte galnoten. De Aziatische galnoten omvatten de beste galnootsoorten van den han¬ del. Men herkent haar gemakkelijk door de kenschetsende , onregelmatige, stekelige verhevenheden , waarvan hare oppervlakte nu eens meer dan weder minder voorzien is. Van onderen merkt men een steelachtig ver¬ lengsel daaraan op, waarmede zij op de schors vastzaten. Zij zijn reukloos , smaken onaangenaam wrang-bitter , sterk zamentrekkend. — ■ Looizuur is het bestanddeel, waarop bare aanwending berust en hetwelk hare deug¬ delijkheid bepaalt. De hoeveelheid van dit zuur neemt in de galnoten bij hare ontwikkeling tot op eenen zekeren graad toe en van dezen weder langzamerhand af. Diensvolgens zijn de zwarte galnoten beter dan de witte, hoewel ook de eersten van verschillende hoedanigheid zijn naar gelang der ongelijke ontwikkeling, welke, zelfs op den best mogelijk gekozen’ tijd van inzameling, bij alle exemplaren niet even ver kan gevorderd zijn. Van wezenlijken invloed op hare deugd zyn wijders de onderscheidene kosmische en klimatische omstandigheden. Bij de inzame¬ ling is men byzonder vcrpligt zich slechts zwarte galnoten aan te schaffen. Ondertusschen geraken altijd witte galnoten in meerdere of mindere hoe¬ veelheid daaronder, waarvan men zich steeds bij alle naturelle galnoo'- soorten overtuigen kan. Door bet uitlezen der witte galnoten kan rmn haar in waarde doen rijzen. Dit geschiedt soms in den kleinhandel, wiar zij dan den naam van uilgelezene galnoten , Gallae electae, dragen. — Deze omstandigheden bepalen de verschillende deugdelijkheid der volgmde naturelle galnootsoorten. a. Mosul-Galnoten , Gallae Mosulenses. Worden aan den Tgris ingezameld. Zijn vrij groot, rondachtig ; van vele stekelige verheven¬ heden voorzien, witgrijs, geelachtig , geelgrijs , groenachlig , zwart, en als met een fijn slof bedekt. Slechts weinigen daaronder hehlende openingen. ß . Aleppo- Galnoten- Gallae Halcpenses. Worden n* den omtre: van Aleppo ingezamcld. Zijn eenigzins kleiner en ligter, doch rondachtig, van vele stekelige verhevenheden voorzien, geelachtig-wit, grijsachtig, jroen en zwart. — Sorian-galnoten heeten kleine exemplaren, die nagmoeg CUPULIFERAË. 171 de grootte eener kersenpit bezitten en uit de Aleppo-galnoten worden uitgelezen. y. Smyrnasche Galnoten , Gallae Smyrnaeae. Worden in Anatolië en de naburige provinciën ingezameld. Zijn vrij zwaar, velglanzend, bleckgeelgroen met eenen groenen en roodachligen tint, zelden zwart- achtig, menigvuldiger van openingen voorzien. d. Tripolitaansche Galnoten. Gallae Tripolitanae. Worden in Tri¬ poli en over het algemeen in Syrië ingezameld. Zijn meestal bruinachtig en hebben geen groot soortelijk gewigt- ïn eene goede soort galnoten vond pelouze: Looizuur . . - 40,0 Ellagzuur en onoplosbare zelfstandigheid. 50,0 Galnotenzuur. . 3,5 Extractieve kleurstof - . <3,5 Volgens GüiEOüRT bevatten de Looizuur. . . 65,0 Galnotenzuur .. • . 2,0 Ellagzuur • Lutcogalnotenzuur. J • • 2,0 Gom ..... . . 2,5 Zetmeel .... . . 2,0 Houtvezel . . 10,0 Druine extractiefstof. - 2,5 Water .... . • i 1,5 davy vond in de galnoten vee 0,6 procent eener en suiker. talkaardige galnoten •• Chlorophyllum en vlugge olie Onkrystalliseerbare suiker. \ Albumine . I Zwavelzure potasch. . . I Chlorpotassium .... I Galnotenzure potasch . . f Galnotenzuren kalk. . . i Zuringzuren kalk. . . . | Phosphorzuren kalk. . . J kalkaarde, trommsdorff gips, vlugge olie en Büchner ook 1,3 HAGEN zetmeel 5. Quercus Cerris l. Sn Z. -Europa. — • d. V. II. 39. Mq. 258. — ■ (3. Quercus Esculus l. in Z. -Europa. — 7. Quercus austriaca willd. ïn Hongarije en Oostenrijk- — 8. Quercus Ilex l. In Zuid-Europa en N. -Afrika. — Deze, en de vorige onder 1 en 2 vermelde eiksoorten leveren de Europesche Galnoten . Gallae Europaeae. Uilwassen , die op de jonge takken op gelijke wijze, als de Aziatische galnoten zijn ontstaan, doch door andere insekten , zoo als: Cynips H a y n e a n a , Cynips Quercus Ccrris, Cynips Quercus folii, zijn verwekt. Men onderscheidt haar ligtelijk door het gemis aan stekelige verhevenheden. Zij vertoonen echter het steelachtig verlengsel , 17 2 CDPULIFERAE. waarmede zij aan de takken gehecht waren , en bijna altijd openingen , waardoor de insekten zijn weggevlogen. Hierdoor is het verschil tusschen zwarte en witte galnoten, hetgeen bij de Aziatische zeer gewigtig is, hier van geene beteekenis. In versehen toestand zijn zij allen vrij glad, doch worden bij het droogen weder rimpelig. Hare kleur is over het algemeen bruin- of roodachtig-geel , terwijl de Aziatische galnoten zich door eene groengrijze kleur onderscheiden. Daarenboven zijn zij allen kleiner, soortelijk ligter, sponsachtiger en armer aan looizuur, dan de Aziatische, waarbij zij dus, nu eens meer dan weder minder, verre achterstaan. Hiertoe behooren : a, Morca-Galnoten . Gallae de Morea. Gelijken ten opzigte barer grootte op onrijpe oranjeappelen , zijn vuil roodachtig- of grijsbruin , vertoonen het steelachtig verlengsel tegenover eene onregelmatige af¬ platting , waarvan de rand in verscheidene onregelmatige , stompe, korte punten uitloopt, waardoor zij een kruikvormig aanzien, even als slaap¬ bollen, verkrijgen. — Schijnen van Quere us Cerris aftestammen. ß. Italiaansche Galnoten- Gallae Italicae. Daarvan onderscheidt men wederom 1) de Apulische galnoten , welke de Italianen in Marmorynsche of Marmoregnische , Gallae Marmonigae, Agostynsche , Gallae Angustinae, en Verynsche , Gallae Veronae s • Verinae, ver¬ deden- Worden wegens haar gering looizuurgehalte niet uitgevoerd. Zijn meestal bestoven, bruinachtig, bruinachtig-rood, zelden geel ofbruin- achtig-geel. 2) De Abruzzo-galnoten , Gal lae de Abruzzo. Zijn ongeveer zoo groot ais eene kers, bruin, bruingeel en roodachtig-geel, gedeeltelijk nelsgewijs gerimpeld, peervormig-rond. En 3) de Istrische galnoten , Gallae Istrianae s. Yllirieae. Zij zijn van de Abruzzo-galnoten bijna niet te onderscheiden. — Schijnen eveneens vanQuercus Cerris, wel- ligt ook van Q. Esculus afkomstig- y. Hongaar sehe Galnoten. Gallae Hungaricae. Zijn ten opzigte der grootte aan onrijpe oranjeappels gelijk, geelbruin, zeer gerim¬ peld, zitten meestal nog aan de takken en wel in meer of minder tal¬ rijke groepen bij elkander. Eene groote , gladde soort beet Landgallus en wordt niet uitgevoerd. Enkele exemplaren daarvan zijn onder de eer¬ sten gemengd. Schijnen afkomstig van Quercus austriaca. S. Fransche Galnoten. Gallae Gallicae. Zijn bijna rond, hard, glad, roodachtig. Komen zelden bij ons in den handel. Schijnen van Quercus 11 ex aftestammen. c. Dnitsche Galnoten. G a 1 1 a e Ger m a n i c a e. Komen voor op de bladen van Quercus llobur en Q. pedunculata. Hebben eene seboone ULMACEAE. 173 roode kleur, die bij het droogen bruinachtig wordt. De inwendige massa is zeer leder en sponsachtig, waardoor zij bij het droogen sterk zamcn- krimpen. 9- Quercus tinctoria michaux. In Noord-Amerika. — d. V, II. 42. P II. 253. — Levert de Quercitroenschors. Cortex Quercus tinctoriae. De geraspte schors, ciievreul en bolley hebben bare kleurstof geïso¬ leerd en quercitrine genoemd. Deze vormt een bijna chromaatgeel, krys- talachtig poeder — C1G H,G O9 -j- È. preisser heeft deze kleurstof in haren oorspronkelijken kleurloozcn toestand bereid. 10. Quercus suber l. In Zuid-Europa en Noord-Afrika. — d. Y.II.36. Mq- 258. P. 11.254- — Levert het Kurk . Suber. Het sterk ontwikkeld, onmiddellijk onder de opperhuid gelegen cel¬ weefsel der schors, dat den naam van st ra turn suberosum draagt. Wordt dit zóó voorzigtig verwijderd, dat de bast niet beschadigd wordt , dan vormt het zich op nieuw, terwijl de boom eenen lOOjarigen ouder¬ dom kan bereiken en om de 6 jaren van de kurk kan ontdaan worden. De eerste inzameling heeft van lojarige boomen plaats. Terstond nadat het van den stam verwijderd is, wordt het verwarmd en tot platen ge¬ perst, waaruit dan de kurken enz. gesneden worden. De beste kurkmassa komt van Bordeaux en Bayonne. 46. ULMACEAE. Olmachtig en. a. UI mus. Olm of Olmboom. V. 2 1. Ulmus campestris willd. — d. V. 11.42. Mq. 251. P. II. 255. F. B S. 1.216. F. B. IV. 242. — En 2. Ulmus effusa willd. — Mq. 251. F. />*. S. I. 218. — Beide boomen , die in Duitschland, Nederland en de naburige landen overal voorkomen , leveren den Olmbast. Cortex Ulmi interior. De in het voorjaar verzamelde, van de groene schors bevrijde bast van 3- tot 4jarige takken. Hij is geelachtig-wit, gedroogd bleek kaneel- bruin, Va — Va lijn dik, zeer vezelig en taai, van onderen glad, reukloos, 174 SYCOÏDEAE. bitter en wrang van smaak. Bevat looizuur en volgens kinck 20 proc. bassorine. — ïn Noord-Amerika gebruikt men in zijne plaats den bast van UI mus fulva mich., die in Kanada en Virginië te huis be¬ hoort en nog meer bassorine bevat. 21. URTICINEAE. JiETELPLANTEN. Familien: Monimieae. Sycoideae. Moreae- Urticeae. Can- n a b i n e a e. 47. SYCOIDEAE S. ARTOC ARPEAE. B roodvruchtplanten. Bestanddeclen : harsen; was; gom; eiwit; viscine; kaoutchouk ; scherpe, drastische en vergiftige stoffen; antiarine; suiker. ci. Dors tenia. Dorsienie. IV. 1. 1 . Dorstenia brasiliensis lam. Op de velden van St. Paul en Minas (leraes in Brazilië. — d. V. 11.46. Mq. 253. P. II. 266. — Levert den Bezoar- , Gift- of T egengiflwortel. Iladix Cohtrajervae. De korte wortels, welke in eene lange punt uilloopcn. Zij zijn van talrijke vezels voorzien, roodbruin, inwendig wit, rieken zwak specerij¬ achtig en smaken scherp en bitter» Zij bevatten [volgens geigeb] actherische olie, bittere extractiefstof en zetmeel. De zeer overeenkomstige wortels van Dorstenia Contra jerva, D. II ou s toni, D. opifera en D. Drakena dragen denzelfden naam en zouden den bovengenoemden wel geheel of ten deele kunnen ver¬ vangen. [kiinze onderscheidt 5 soorten : a. Radix Contra jerva vera. (Drakena radix clus. — Raiz de resfriao humboldt. Echte giftwortel.) Afkomstig van Dorstenia Con¬ tra jerva L. Komt niet meer in den handel voor. ß. Er va da contra s, Erva contra, Geschubde giftwortel. Stamt af van Dorstenia F aria paiv., Dorstenia Vitella paiv. en Dor¬ stenia Hustoni L- r. ContrajervaPeruviana, Peruaansche giftwortel ; van D o r s t e n i a tubicina r, et pav. SYCOfDEAE. 175 <5. Contrayerva Brasiliens is , Braziliaansche giftivortel. Afkomstig van Dorstenia brasiliensis lam. e, Contrajerva Mexicana, Mexikaansche giftivortel (Turpatliz hernandez.) Yan Dorstenia Drakena l.] b. Ficus. Vijg of Vijgenboom. XX111. 3. 1. Ficus Carica l. In Klein-Azië, Noord- Afrika en Zuid-Europa. — d.V. II. 48. Mq. 252. P. 11.263. — Levert de Vijgen. Caricae. De rijpe, in vruchten gemetamorphorseerde vruchtbodems. Deze vruchtbodems ontspringen bijna ongesteeld aan de uiteinden der takken, zijn glad, pcervormig, groen, en aan den stompen ingedrukten topniet kleine bruine schubben gesloten. Inwendig bevinden zich nabij deze groeve eenige mannelijke bloemen, die bij de gekweekte plant geheel ontbreken. De overige inwendige ruimte is geheel met witte vrouwelijke bloemen bedekt. De vruchtbodems bevatten een scherp , bitter sap , waarin zich bij het rijpen veel suiker vormt , terwijl zijn scherp en bitter beginsel verdwijnt. Zij worden alsdan bruin of bruingeelachtig, week, en opgevuld meteen roodachtig of paarsch , slijmcrig-zoet, week vleeseh en vele kleine nootjes (achaenia). Yan binnen zijn zij hol. Om de vijgen op gekweekte (tamme) vijgen boom en te doen rijp wor¬ den , maakt men gebruik van de zoogenaamde caprificatie , d. i. eene werkzaamheid, die eigenlijk door insekten verrigt wordt, welke in de vruchten van den wilden vijgenboom (Ornus s. Caprificus) leven. Tot nu toe werd algemeen de Cynips Psenes l. als zoodanig aange¬ nomen, doch de onderzoekingen van westwoods, gravenhorst, hassel- quist en Lüwr hebben aangetoond , dat linnaeüs daaronder 2 insekten begrepen had: Blaslophaga Psenes löw (BI, grossorum grav. — BI. syc oraori westw.) en Sycophaga Sycomori löw. (Syc. c ras¬ si p es w'estw. — Cynips Sycomori l.) liet eerstgenoemd insekt be¬ werkt de caprificatie op Ficus Carica en het laatste op den in Aegypte te huis behoorenden Ficus Sycomorus. — löw nam op Leros de caprificatie waar; de vruchten van wilde vijgenboomen worden afgeplukt, aan de beide uiteinden eener bies gestoken, welke in eenen scherpen hoek is omgebogen , en alsdan de tamme vijgenboomen daarmede be¬ hangen. Door de hierna spoedig ontstaande verrotting der vruchten ver¬ laat het insekt zijne woning, vliegt naar de onrijpe vruchten des tammen vijgenbooms en veroorzaakt bare rijping. Waarin deze werkzaamheid 176 SYCOl DE AE. bestaat, is nog onzeker. Volgens tiiirk dringt het insekt niet in de rijpe vrucht, maar kruipt het slechts over hare oppervlakte, om haar melksap op te zuigen, dat ten gevolge van kleine beten in de opperhuid uitvloeit, waardoor de lichtere punten daarop ontstaan. De caprificatie is dus geene bevruchting , maar schijnt te bestaan in eenen vermeer¬ derden toevoer der sappen en in eene daarmede verbondene ziekte, waardoor de suikervorming en de ontwikkeling der zaden tot op zekere hoogte daarin onderdrukt, en het uitwendig bekleedsel vaster en leder¬ achtiger wordt. Vandaar dat de vijgen, die door caprificatie tot rijpheid zijn gebragt, rijker aan gom doch minder zoet zijn en dikkere bekleed- selen hebben , dan de natuurlijk rijp gewordene, martiüs vermoedde de caprificatie reeds vroeger bij de krans-vijgen. Gelijk zulks met vele ooftsoorten het geval is , zoo bestaan er ook meerdere verscheidenheden van vijgen, wier verschil ook nog door de caprificatie vermeerderd wordt. Smyrnasche vijgen , vette vijgen , Caricae pingues, komen in kleine kisten tot ons; zij zijn de grootste, zoetste en worden als tafelvijgen ge¬ bruikt. Bevatten volgens rley : Suiker. . • . 62,5 Extractiefstof en chlorkalcium . 0,4 Plantenvet . . 0,9 Gom en phosphorzuur. . . • 5,2 Water. . . . 16,0 Vezelstof en achaenia. . . .* 15,0 De 15,0 vezelstof en achaenia leverden 0,56 asch , bestaande uit: Zwavelzure potasch. Kalkaarde. 1 Jzervcrzuursel. Chlorkalcium. Bitteraarde. Kiezelaarde. Uit 400 stuks onrijpe vijgen heeft landerer 3V4 grein: krystalschub- hen verkregen, waarin hij haar scherp bestanddeel schijnt ontdekt te hebben. Krans-vijgen zijn platgedrukt en op eenen strook bast geregen. Komen in vaten gepakt van Calamata over Triest tot ons. Zij hebben eene dikkere huid , zijn minder zoet , doch blijven het langst goed. Italiaansche vijgen zijn gedachtig, meer langwerpig en grooter dan de vorigen. Fiansche vijgen zijn zeer aangenaam zoet, maar minder duurzaam. Men onderscheidt daarvan gele of vette, witte en jpaarsche. De laatsten zijn rond of langwerpig, gestreept , donkerpaarsch , en inwendig roodachtig. Dalmatische of Malaga-vijgen , Caricae mi n o res , zijn de kleinste, en het minst zoet van smaak. Bederven ligtelijk. Komen in kleine vaten of in platronde matten korfjes , die inwendig met laurierbladen bekleed zijn en 20 — 40 pond wegen , tot ons. MOREAE. 177 De vijgen worden sterk door mijlen, Acorus domesticus, aan¬ getast en bijna geheel verteerd. 48. MOREAE. M oerbe zieachtig en. Bestanddcclcn : kleurstoffen; morine ; suiker; plantenzuren. ». Morus. Mo erbe zieh o om. XXI. 4. 1. Morus nigra l. In Persië. Hier en daar in Duitschland en bij ons gekweekt. — d. V. 11.49. Mq. 252. P. 11.262. — Levert de Moerbeziën. Fructus s. Baccae Mororum. De soroses (moerbezievruchten) , welke uit de vrouwelijke, in katjes ge¬ plaatste bloemen ontstaan , doordien de sappige en vleezig gewordene bloemdekken ineengroeijen en het vliezig pericarpium insluiten. Zij wor¬ den in Augustus en September rijp. Zij zijn paarschachtig-zwart, eirond, en bevatten een donkerrood sap, hetwelk even als wijndruiven aangenaam zuurachtig-zoel smaakt. [De asch der onderscheidene organen dezer plant is door herapath onderzocht. Zie Pharm. Centralbl. 1848, p. 715.] 2. Morus tinctoria jacquin. Broussonetia linctoria kunth. [Ma- clura tinctoria don.] In Z. Amerika. — Levert het Geelhout of Geel Verwhout. Lignum Citrinum. Het geraspt hout van den stam, hetwelk eene gele, harsachtige, krystalliseerbare kleurstof, het morine , bevat, die door preisser in haren oorspronkelijkcn kïeurloozen toestand zoude bereid zijn. 3. Morus indica wii.ld. In Oost-Indië. — Verg. d. V. II. 443. — Welligt de moederplant van den Lopezwortei , Radix Lopez, dien men ook wel van soorten uit de geslachten Menispcrmum , Zwin ge ra, Quassia en Xanlhoxylon wil afleiden. Stukken van wortels en houtachtige, meestal gespletene stammen , voor¬ zien van eene weekc, sponsachtige, grijsachlig-bruinc schors. Het hout is geel en fijnvezelig. Reuk ontbreekt. De schors smaakt bitter; het hout is bijna smakeloos. 12 178 URTICEAE. 49. URTICEAE. Netelachtigen. si. Urtica. Netel of Brandnetel. XXI. 4. < 1. Urtica urens l. In Europa, Azië, Amerika. — Mq. 254. F. B. S- I. 672. F. B. V. 330. — Levert het Kleine Brandnetelkniid. Herba Urticae minoris. 2. Urtica dioica l. [Vergezelt de voorgaande.] — Mq. 254. P. I. 4. F. B . S. I. 672. F. B. I. 30. — Levert het G rooie Brandnetelkniid. Herba Urticae majoris. De bladen van beide planten , voornamelijk die der eerste, zijn op beide zijden van kleine, bolle klieren voorzien, die in een fijn, stekend, hol borstelig haar uitloopen. Zij bevatten een sap, hetwelk, zoo deze borstel de huid kwetst, in de wonde geperst wordt en hier eene hevige bran¬ ding in veroorzaakt (*). sa la MN vond in de Urtica urens: Zure koolzure ammonia. Stikstofhoudende zelfstandigheid. Gomachtig slijm. Zwartachlige kleurstof. Kiezelaarde. IJzerverzuursel. Phosphorzure potaseh. Salpeterzure potaseh. Alle deelen der plant, voornamelijk de klieren leverden door overhaling met water de koolzure ammonia. Urti ca dioica bevatte dezelfde bestand- deelen , doch minder ammonia , looizuur en salpeter, maar meer slikstof- houdende zelfstandigheid, bohlig vond in de Urtica dioica: Chlorophyllum- Was. Looizuur. Galnotenzuur. Houtvezel. Chlorsodium. Salpeterzure kalkaarde. Azijnzure kalkaarde. (*) Deze voorstelling isniet geheel juist. liet is thans voldoende bewezen, dat ieder dezer setae urentes uit eene enkele kegelvormige , lange en stijve cel bestaat, die aan de basis bolvormig verwijd is, en aan den top in een klein knopje uitloopt. In deze cel vormt zich eene brandende vloeistof, en mi breekt, zoo het haar door de huid in¬ dringt, een gedeelte van zijnen top af, dat daarin terug blijft. De aanwezigheid van dit vreemde ligchaam en der bevatte vloeistof, verwekt alsdan de bekende prikkeling. Zie o. a. m. j. sciileiden, Grundzüge der Wissenschaftlichen Botanik , Dritte Aufl. Leipzig 1849. I. 282. C. UANNAB1NAE. 179 Slijm . 12,253 Gom ....... 8,388 Zetmeel . 1,925 Was . 0,400 Choropftyllum .... 6,350 Vezelstof . 18,200 Humus ...... spoor. Appelzuur. ..... 0,764 Oplosbaar eiwit. . . . 5,300 Verhard eiwit .... 5,850 Chlorophylzuur met hars • 0,100 Gewone kleurstof . . • 0,395 Humusaardige kleurstof Bruine kleurstof .. Phosphorzuren kalk. Zuren appclzurcn kalk Azijnzure potasch .. Azijnzuren kalk .. Chlorpotassium . . , Zwavelzuren kalk .. Appelzure bitteraarde. Zuringzure kalkaarde. Zwavel. ..... Water ...... 0,200 1,326 0,750 11,095 4,462 spoor. 0,155 spoor. 0,091 4,796 spoor. 17,200 ïn de zaden vond hij dezelfde bestanddeelen , doch in andere verhoudin¬ gen. Uit 50 oneen van het versehe kruid, verkreeg hij door ovcrhaling met water 1,0409 grein ammonia en omstreeks 75 kub. vrij " koolzuurgas (!). — Het hevig werkend bestanddeel is dus nog niet gevonden. In verscheidene exotische soorten van Urtica is het in nog veel grootere hoeveelheid bevat (*). fr. Parietaria. Glaskruid. XXIII. 1. 1. Parietaria erecta mertens et koch. Parietaria officin al is l. — Mq. 254. P. II. 273. F. B. S. I. 672. F. B. IX. 689. — En 2. Parietaria diffusa mertens et koch. Parietaria of f icinal i s l. — Mq. 254. P. II. 273. F. B. S. I. 672. F. B. V. 380. — Op muren en puin- hoopen. — Leveren het Glaskruid. ilerbae Parietariae 5. Helxines. De bloeijende plant zonder wortel. De stengel opgerigt, bijna eenvoudig. De bladen tegenovergesteld , langgestecld , langwerpig-lancetvormig , gaaf- randig , drievoudig generfd, ruwharig. De bloemen zijn klein en bun- delsgewijs in de bladoksels geplaatst- — Parietaria di ff usa heeft eenen zeer getakten, oprijzende« stengel en breedcre bladen. 50. C ANNA BIN AE. Hennepplanten. Bestanddeelen : vette olie; eiwit; narkotische stoffen; bittere zelfstan¬ digheden. (*) Het meest in Urtica uren t is si ma ri.ume. C. 180 CA NN ABIN AE. a. Cannabis. Hennep. XXI ï. 5. 1. Cannabis sativa l. In Persië en ïndië- Overal geteeld. — Mg. 255. P. IÏ. 268. — Levert a. Hennepzaad. Semen Cannabis. De rijpe zaden , in October ingezameld. Rondachtig-eivormige nootjes , 1 Va lijn lang , glanzend , groenachlig-grijs. De dunne schil , die zieh gemak- kclijk in 2 kleppen laat splijten, omgeeft eene witte, reuklooze, onaangenaam olie- en zoetachtig smakende kern, die van een groenachtig bekleedsel voorzien is, zich ligtelijk uitpeilen laat en met water gewreven eene emulsie vormt. Bevatten volgens bucholz: Vette olie Hars .. Schillen. Verlies. . 19,1 . 1,6 . 38,3 0,7 Slijmsuiker met zuurachtig-bittere extractiefstof 1,6 Gomachtig extract , eenigzins scherp van smaak. 9,0 Oplosbaar eiwit. . - • . . . 24,7 Houtvezel. . . 5,0 Het narkotisch werkend bestanddeel van de overige organen dezer plant schijnt in dit zaad niet bevat te zijn. b. Hennepkruid. Herba Cannabis. De gesteeldc en gevingerde bladen, zamengesteld uit 5 tot 7 lancetvor¬ mige, lang gespitste , sterk gezaagde, ruwharige, geelachtig- of donker¬ groene blaadjes. Reuk en smaak zeer onaangenaam. Bevatten volgens tscheppe: Bladgroen. Kleefstofachtige zelfstandigheid. Bruine extractieve kleurstof. Zoetachtig-bittere extractiefstof. Bruine gom. Oplosbaar eiwit. Houtvezel. Azijnzure ammonia. Azijnzure potasch. Azijnzure kalkaarde- Azijnzure bitteraarde. Zwavelzure potasch. Salpeterzure potasch. SCHLESINGER: Gekleurde biltere stof ) Chlorlolcium , spore,, I ' 1’25° Chlorophyllum in aether oplosb- 4,750 Chlorophyllum in alkohol opl. 9,375 Groene harsachtige extractiefst. 5,000 Kleurstof met kalkzout Gomachtig extract Chlorkalcium. Appelzure kalkaarde Extractiefstof. Extractiefstof . 6,875 Planteneiwit . 8,000 Plantenvezel. ..... 12,000 10,150 19,450 6,775 CANNABINAE. m Phosphorzure kalkaarde* Chlorpotassium Aluin- en kiezelaarde. Kalkaarde Bitteraarde l en ijzer. 9,510 Verlies- 6,875 In de bloemen vond schlesinger: Chlorophyllum, in aether oplosbaar • . . 20,0 Kleurstof. 7,5 Chlorophyllum, in alkohol oplosbaar . . . 7,5 Bassorine • 9,0 Extractiefstof met chlorkalcium en basische Eiwit. 13,0 phosphorzure soda ..... . . . 26.0 Vezel. 22,0 Phosphorzure kalkaarde, bitteraarde en ijzer. 8,0 Verlies 7,0 Het stuifmeel bevat volgens JOHN : SCHLESINGER ; Was. Hars. Suiker. Extractiefstof. Pollenine. Eiwitstof. Ammoniazouten. Appelzure zouten. Phosphorz.potasch. Phosphorz- kalk- Was . . 2,5 Slijmsuiker14,0 Bassorine. 2,5 Pollenine. 4,5 Verlies . 1,0 Kalk, magne¬ sia en ijzer. 1,5 Hars , in aether en alkohol oplosb. Hars, in alkoh. opl. Gom met phosphor¬ zure soda. Pollenine, in soda onoplosbaar. 5,0 1,5 15,5 12,0 BOH lig vond in het kruid dezelfde bestanddeelcn , welke volgens hem vroeger bij Urtica dioica (bl. 179) vermeld zijn, doch in eenigzins an¬ dere evenredigheden. Daarenboven verkreeg hij uit 50 oneen van het versehe kruid door overhaling met water 70 grein eener gele, sterk riekende, zuiver specerijachtig smakende en zwak narkotisch werkende olie en om¬ streeks 75 kub* ' ' vrij koolzuurgas (!). — Deze onderzoekingen zijn niet toe¬ reikend om eenige opheldering omtrent de werkingen dezer plant te ver¬ schaffen, die tamelijk in vergetelheid geraakt, doch tot weder-opname voorzeker zeer aanbevelenswaardig is. Het is sedert lang bekend , dat het ver¬ blijf onder levende hennepplanten ras hoofdpijn, duizeligheid enz. ten gevolge heeft en dat eene uit het versehe kruid bereide tinktuur narko¬ tische werkingen bezit, overeenkomstig met die van het opium, zoodat reeds vroeger een uit 2 deelen hennep en 1 deel saffraan bereid extract als surrogaat van opium is aanbevolen. Met deze werkingen schijnt de hennepplant des te meer te zijn toegerust, hoe zuidelijker bet oord, waar zij groeit, gelegen is, en het sterkst in haar vaderland. Reeds lang werd zij in het Oosten op velerlei wijzen als dronkenmakend middel aangewend; gerookt, gekaauwd en tot bereiding van dronkenmakende dranken {bague, 182 CANNAB1NAE. haschisch (*), moslack, enz.) , konserven , poeders , pillen ( vrolij kheids-pillen ), enz. gebruikt. De werking daarvan wordt dan nog door toevoeging van opium, muskus , kamfer, nieswortel, enz- versterkt. Men zoude zich tegen¬ woordig als opwekkingsmiddel na afloop van den maaltijd, van eene dezer bereidingen, in Aegypte hadschi en in Arabië achach genoemd, bedie¬ nen en zulks nog veelvuldiger dan van opium. Te Marseille werd zij door 4 jonge lieden beproefd: een onder hen, die eene zenuwachtige constitutie had, kreeg daarop eene gevaarlijke hersenkoorts. Omtrent hare bereiding geeft AUBERT op, dat men een uit hennep bereid decoct met boter ver¬ mengt, laat inkooken en het overblijfsel met suiker tot een deeg bewerkt. Zij ziet er dan groen uit, wordt dikwijls met alkanna rood gekleurd en heeft het voorkomen van gebrokene koekjes. Zij zoude eene aangename dronkenschap, die met eetlust en afkeer van wijn gepaard gaat, en na 3 lot 8 uren eenen slaap vol behagelijke droomen verwekken , waarna eene ontwaking volgt zonder gevoel van onpasselijkheid , terwijl men zich al het gedurende de dronkenschap voorgevallene volmaakt herinneren kan. Volgens o’shaugnessy zweet de hennep in Indië uit zijne bladen, jonge stengels en bloemen eene harsachtige, later indroogende zelfstandigheid uit, die in Nepal en Hindostan den naam van churrus draagt. Door overhaling met water levert zij een werkzaam , narkotisch riekend destillaat met sporen van aetherische olie. Men rookt aldaar de gedroogde plant (gunjah genaamd) tusschen 2 lagen tabak in eene pijp, en bereidt daar¬ uit eenen dronkenmakenden drank ( sidhee , subjee en bang geheeten) in dier voege, dat men 540 grein der gunjah, die met koud water uitgewas- schen , gepulveriseerd en met suiker, peper, komkommer- en meloenzaad vermengd is, met */2 pint melk en */8 pint water overgiet. Zij, die aan dezen drank nog niet gewend zijn , behoeven slechts de helft daarvan tot eene aangename, niet zeer nadeelige dronkenschap, o’shaugnessy liet daarom uit die toppen der gunjah , welke het rijkst aan hars waren , een alkohol-extract van psllenconsislentie bereiden , en de daarmede genomene therapeutische proeven leverden hem merkwaardige resultaten op ( The bri¬ tish and foreign med. Review, 1840), welke naderhand ook door inglis ( Frov . Med. and Sarg. Journ. March, 1845) zijn verkregen. — Bij de latere mededeelingen werd deze plant Cannabis indica genoemd en beschreven als tot onderaan getakt en kleiner dan de bij ons geteelde hen¬ nep. Evenwel ontbreken de bepaaldelijk verschillende botanische kenleekenen, (*) De haschisch is het eerst door sonnerat uit Indië naar Frankrijk overgebragt. C. 183 CAM NA BIN AM weshalve hieronder wel dezelfde plant, doch in haar vaderland gegroeid, zal moeten verstaan worden. Volgens THiRK bcteekent hadschij in het Turksch zooveel als pelgrim; De ware Arabische naam daarentegen van den hennep is chaschisch, en onder deze^benaming verstaat men in bet Oosten ook alle dronkenmakende middelen, wier hoofdbestanddeel de hennep is (*), wiens toppen en fijnere deelcn na bet blocijcn en bij den aanvang der zaadvorming ingezameld, gedroogd , grof stuk gewreven en tot verschillende bereidingen aangewend worden. THiRK beschrijft verscheidene daarvan met betrekking tot hunne be¬ reiding en werking , welke laatste met de bovengemelde opgaven overeen¬ stemt. Hij noemt de daardoor te weeg gcbragle dronkenschap de aange¬ naamste van alle dronkenmakende middelen, naardien men zich daarin zalig en den gelukkigsten aller menschcn waant en de wereld als een pa¬ radijs beschouwt (f). thirk heeft een monster van de stukgewrevene toppen en eene daaruit bereide likkepot ( chaschisch-madgium ) aan buchner gezon¬ den, waarover deze in zijn Repertorium XXXVII, p. 228 — 236, breed¬ voeriger uitweidt. [Van latere dagteekening zijn de mededeelingen van decourtive over de werking der Haschisch , dawamesc of madjoun in de Compt . rend. XXVII , p. 509 — 511. Zij is ook door aubert, roche, moreau en wil- lemin tegen verschillende neurosen , Aegyptische pest en cholera aange¬ wend. In de Annales medico-psychologiques , Juillet 1848, vindt men hare werking op den gezonden en zinneloozen mensch door rech beschreven-] E>. Humulus- Hop. XXII. o- 1. Humulus Lupulus l. In Duitschland en Nederland. De vrouwelijke plant in tuinen. — d. V. II. 49. Mq. 255. P. II. 257. F. B.S. 706. F. B. I. 90 en II. 89. — Levert de Hop. Amenta s. Strobili s. Coni Lupuli. De vruchten der vrouwelijke planten, welke op het einde van Augus¬ tus en in het begin van September worden ingezameld. In goed sluitend vaatwerk te bewaren. De vruchten zijn ais ’t ware kegels, gevormd uit vele, dakpansgewijs geplaatste, eironde, teedere , geaderde, groenachtig- (*) Volgens dorvatjlt [Bulletin genera l de Thcrapeutique , 1 848) beteekent haschisch eenvoudig: kruid [herbe). C. (jj De door haschisch ie weeg gebragte dronkenschap , wordt bij de Arabieren kicj genoemd. C. 184 POLYGONEAE. gele schubben, aan wier basis zich twee vrouwelijke , ongesteelde bloemen ter grootte van linzen bevinden, waaruit 2 kleine, éénzadige nootjes ont¬ staan- Deze rijpe nootjes zijn, evenals de inwendige basis der schubben, met talrijke, gele, glanzende, ronde klieren bedekt. Dezelfde klieren zijn ook op jonge spruiten en bladen voorhanden , doch zij vallen er van af, wanneer zij ouder worden. Deze klieren , het eigenlijk werkzame deel der hop, waaraan men den naam van hopmeel of lupuline gegeven heeft, bedragen 9 tot 10 procent van het gewigt der kegels. Zij zijn aanvanke¬ lijk week en kleverig , doch kunnen na het droogen door eene zeef gemakkelijk van de kegels als een geel poeder worden afgezonderd. Het hopmeel riekt aangenaam, specerijig, verdoovend , en smaakt specerijach¬ tig , bitter, verwarmend; bevat volgens paykn , chevallieïi en pelletan : Procent. Aetherische olie . . . . 2,00 Goudgele, bittere hars ..... .... 52,50 Hittere, in water oplosbare stof ( lupulite ). . . 8,30 — 12,5 Daarenboven: sporen van vet; gom; stikstofhoudende zelfstandigheid; appel-, azijn-, phosphor- , zwavel- en zoutzure zouten van potasch, am¬ monia en kalkaarde; ijzerverzuursel ; kiezelaarde; zwavel. In de kiemen der hop vond leroy : asparagine, suiker, gom, eiwit, hars, vet, looizuur , appelzuur, appelzuren kalk , zwavelzure potasch, roode kleurstof. De kegels van in ’twild goeijende planten zijn kleiner, niet van hopmeel voor¬ zien en onbruikbaar. Om het ontbrekend hopmeel te vervangen, zoude men hen met kolophonium (!) bestrooijen , of met een decoct des gentiaamvortels, dat met oker of klei vermengd wordt , besproeijen. Bij het bewaren ver¬ liest de hop van lieverlede hare werkingen , verkrijgt daarbij eene don¬ kerdere kleur en zou dan door zwaveling in aanzien verbeterd worden. 22. FAGOPYRINAE. F AGOP YRINEEN. Familien: Pol y gone ae. Nyctagineae. 51. POLYGONEAE. Duizend hnoopigen. J)esta7iddeclen : looizuur; katechuzuur; zetmeel; pektine ; eigenaardige sloffen : lapathine , rumicine , chrysophanzuur (rhabarberine , rheïne en rhabarberzuur); harsen: aporeline , phacoreline , eryihroreline ; appelzure kalkaarde; zuringzure kalkaarde indigo. POLYGONE AE. 185 a. Coccoloba. Zecdruif. VIII. 3. 1. Coccoloba uvifera. l. In Wcst-Indië en Zuid -Amerika. — d. V. II. 70. Mq. 72 en 226. P. II. 377. — Levert de Amerikaansche Kino . Kino Americanum. Vergeh Pterocarpus erinaceus. Ï*. Polygonum. Duizendknoop. VIII. 3. 1. Polygonum Bistorta l. Op vochtige bosch- en bergachtige weilanden. — - D. V. II. 52. Mq. 219. P. 1.221 en II. 377. F. B. S. I. 320. F. B. IV. 277.— Levert den Adder- of Naterwortel. Radix Ristortae. De in den herfst ingezamelde wortel , van zijne vezelen ontdaan. Plat— ronde stukken, 1 vinger dik, 1 — 4 duim lang, heen en weder gebogen, digt , vleezig, uitwendig zwartbruin en ringvormig gerimpeld. Pij het droo- gen worden zij zeer hard. Inwendig zijn zij bruinrood en de kern is met eenen kring van zwartachtige stippen omgeven. Reuk ontbreekt. Smaak zeer wrang en zamentrekkend. Zijne infusie wordt door ijzerzouten zwartblaauw. Bevat looizuur; galnotenzuur ? zetmeel; zuringzure kalk¬ aarde. c. Rum ex. Zuring. VI. 3. 1. llumex obtusifolius l. Rumex purpureus poiiiet. Door geheel Europa en in Noordoostelijk-Afrika- — d. V. II. 255. Mq. 220. F. B. S. I. 300. F. B. VIL 533. — Levert den Schurfiwortel. Radix Lapathi acuti ó\ Oxylapathi. De wortel , die in den herfst wordt opgegraven , snel gedroogd en ook wel gespleten. Hij is lang-penvormig , van boven dikwijls 1 duim dik, weinig getakt, van weinige vezels voorzien, en verkrijgt bij het droogen over- langschc sleuven. Op de uitwendige, donkerbruine, dunne schors volgt eenc bruinachtig-gele mergzelfstamiigheid en inwendig eene lichtere, houtachtige kern. Bijna reukloos. Smaak wrang, bitteren eenigzins scherp; kleurt daarbij het speeksel geel. Bevat volgens herberg er : 186 POLYGONE AE. Extractiefstof, meestal in den vorm van be¬ zinksel . 17,40 Gom, plantenslijm en suiker .... 16,00 Appelzuur » Zwavelzuur ^onde,‘ met Potasch en ( on Phosphorzuur ) Plantenvezel , vlugge olie , water en verlies- 45.60 Daarenboven 0,20 procent zwavel, te zamen — 100. kiegel daarentegen heeft er in gevonden : Looistofachtige extractiefstof .... 8,750 Azijnzure bitteraarde met potasch en kalk. 0,350 Verhard eiwit . . 4,000 Lapalhine. 11,80 Zelmeel.. 1,60 Hars. 0,40 Vet. 0,60 Was. 0,80 Looizuur . .. 3,00 Zuringzuren kalk. 0,80 Humicine. Zetmeel. Hars .. Slijm. Zwavel.. Vezel. Water-. 2,105 9,550 0,350 4,800 0,045 34,100 17,000 Appelzure kalk- en bitteraarde . . . 0,530 Zuringzure kalkaarde. .... . 17,724 Phosphorzure kalkaarde . 0,275 Chlorpolassium . . 0,180 De wortel leverde 9 procent asch , zamengesleld uit ; Koolzure kalkaarde . . . 7,600 Chlorpolassium . . . .0,125 Koolzure bitteraarde . . 0,175 Kiezelaarde . 0,750 Phosphorzure kalkaarde . 0,325 De wortels van Rume x maximus , R. nemorosus, R. aquaticus, R. crispus, R. co n g 1 om e r a t u s en R. Hyd rol apathum komen met dezen wortel zoozeer overeen, dat het, om alle verwisseling te voorko¬ men, volstrekt noodzakelijk is, zelf bij de inzameling tegenwoordig te zijn. 2. Rumex Patientia l. In Zuid-Europa. In tuinen als moesplant. D- V. II. 55- Mo. 222. — Levert den Gcdidd-Zuringwovdel. Radix Patsen tiae. De in den herfst of winter uitgegravene wortel van 6- tot lOjarige planten, die geschild en in eene temperatuur, welke -f 25° R. niet overschrijdt, gedroogd wordt. Heeft zeer groote overeenkomst met de echte rhabarber , en komt heden ten dage zeer algemeen als monniks- rhabarber voor. Uitwendig gele, inwendig witte en met ontelbare gele en roode vlek¬ ken gemarmerde stukken , die digter zijn dan echte rhabarber , en een levendig hooggeel poeder geven. Reuk zwak zuringachtig. Smaak onaan- POLYGONE AE. 187 genaam-bitter . , zamentrckkend , stekend cn prikkelend. Met water vormen zij eene infusie , welke door ijzerchloride zwartgroen en door eene loog bloedrood wordt. De vorm en grootte dezer stukken is zeer verschillend ; meestal zijn zij langwerpig, rondachtig, eenigzins gedraaid cn tot 4 oneen zwaarT Zij bevatten volgens geiger : Rumicine. Looizuur. Zetmeel. Zuringzure kalkaarde. 3. Rumex alpinus l. Op de Alpen in Zwitserland. — d. V. II. 55. Mq. 222. — Levert de 31 onniks- Rhabarber . Radix Rhei Monachorum. De wortel van (1- tot 1 0 jarige planten, die in den herfst of winter opgegra¬ ven en bij -j- 25 0 II. gedroogd wordt. Naar gelang van den ouderdom der plant verschilt ook zijne grootte. Hij is veelhoofdig, rond, gelakt. Op de zwartbruine, van boven sterk geringde schors volgt eene fraai donkergele of groenachtig-gele , vlcezige wortelzclfstandigheid , die op de dwarse doorsnede een stervormig stralend weefsel vertoont met meer donkere, bruinachtig-roode , regte aderen. Hierop volgt eene bleekgele kern, gescheiden door 1 of 2 donkerdere , gedeeltelijk vuilgroene , dunne ringen. Reuk sterk- en onaangenaam-zuringachlig; smaak onaangenaam- bitter, zamentrekkend , bijtend-scherp. De infusie verhoudt zich tegenover ijzerchloride en potasch evenals die des vorigen wortels, waarmede bij ten op- Szigte der bestanddeelcn schijnt overeentekomen ; slechts bevat hij minder rumicine. tl. Rheum. Rhabarber. IX. 3. 1. Rheum Rhaponticum l. Rh. undulatum et Rh. sibiricum palläs. In Thracië, de woestijnen van Siberië, bij het Uralisch gebergte, j (in Frankrijk?). — u. V. II. 60. Mq. 225. P. II. 362. — Levert de Politische Rhabarber of Rhaponticum. Radix R hap on- tici Sibirici. Geschilde, rondachtige, penvormige stukken; 1 — 2 duim dik, 3 — 8 duim lang, vuilwit of geelachtig, roodachtig excentrisch geaderd of bruinroodachtig gemarmerd. Somtijds zijn zij inwendig hol en op de dwarse doorsnede van cenen vuil geelgroenen ring voorzien. Reuk zwak, zoet, doch specifiek rhabarbcrachtig. Smaak overeenkomstig met dien van echte rhabarber, slijmerig-bitter , doch volstrekt niet zamentrekkend; ook wordt bet knersen tusseben de tanden niet opgemerkt. Jodium kleurt de stukken bruin, waardoor zich dc rhaponticum van de Fransche rha- 188 PORYGONEAE. barber, die zeer veel overeenkomst met haar heeft, onderscheidt. De infusie wordt door ijzerchloride donkergroen. Deze rhaponticum , die ook wel Siberische rhabarber , Radix Rhei Sibirici, genoemd wordt, komt thans zelden voor. In Januarij 1845 vertoonden zich volgens pereira eens weder drie kisten in Engeland , welke aldaar heimelijk van Peters¬ burg onder den naam van Bucharysche rhabarber gekomen was, en waar¬ van het pond voor G pence verkocht werd. — hornemann vond in de rhaponticum : . 10,156 Gele kleurstof . 2,187 . 1,034 Looizuurhoudend extract . . . 10,416 . 14,583 Looizuurbezinksel . 0,833 . 3,542 Door potasch uitgetrokkene zelfst. 40,209 . 8,542 Vocht . 6,043 meende in het groot zetmeelgehalte een onderscheid ge¬ vonden te hebben tusschen de echte rhabarber, die geen zetmeel zou bevatten. Zulks is echter onjuist, omdat ook de laatste, hoewel minder, zetmeel bevat. De bladstelen dezer plant, die wegens hunnen aangenaam zuren smaak in Engeland zeer dikwijls onder den naam van garden-rhubarb ter markt komen , bevatten in hun sap zooveel appel- en zuringzuur dat everitt uit een gallon daarvan 23 oneen appelzuur met eenig citroen¬ zuur en 6 drachme zuringzuur verkreeg. — Zoo worden ook de jonge spruiten van den hieronder te vermelden’ Rheum australe door de inlanders als groente raauw en gekookt gegeten. Rhabarberbitter. Rhaponticine Zetmeel . .. Bassorine. .. Plantenvezel. HORNEMANN 2- Rheum palmatum l. ïn Mongolië, in Thibet en andere noorde¬ lijke provinciën van China, binnen en buiten den muur. — d.V. 11.61. 