Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
78 ALGEMEENE GESCHIEDENIS gm Tevens bevorderde hij aldus zijn eigen belang: immers naarmate hij feller was, maakte hij zijne dienst des te kostbaarder, zoo hij ze later aan het Fransche Gouvernement wilde aanbieden. — Ten antwoord aan porssise voegde men bij dien brief eene breedsprakige, maar niets afdoende rechtvaardiging van ARRssENs gedrag op die punten, welke van Frankrijks zijde tegen hem waren ingebracht. Wat het eerste punt betreft, zoo had aznssex slechts willen zeggen, dat het Ministerie verlegen was geweest met het vraagstuk aangaande ’s Pausen gezag in het wereldlijke binnen Frankrijks gebied; wat de Spaansche huwelijken aangaat, had hij alleen de openingen op het oog gehad, bij die gelegenheid van de Spaansche zijde door pow PEDRO DE TOLEDO en den markies BOTTI gedaan, en met betrekking tot het derde punt, niet de ministers had hij beschuldigd het geheim zijner ambtsberichten te hebben geschonden, maar het lafhartig verraad van sommigen hier te lande had hij gebrandmerkt. Eindelijk Arnssen had ten slotte zich bij eede gezuiverd van de blaam, dat hij de bewuste remonstrantie openbaar had gemaakt, en daarbij dezulken op het scherpst veroordeeld, die zich veroorloofd hadden de geheimste staatszaken ter kennis van oningewijden te brengen, en dien eed was hij bereid ten aan- hooren van den Franschen Gezant te herhalen 1, — Frankrijks Bewind was zoo zwak niet, of het had in sorsstse nog eenen vertegenwoordiger te *s Hage, die niet gezind was, den smaad zijner Regering door zulk een antwoord aangedaan, koelbloedig te ver- Hoe sorsersx duwen. Hij weigerde het antwoord aan te nemen: woordenrijk en heftig liet hij zich dit opneemt, uit tegen de handelwijze der Staten. AkRsSEN, met dezen eisch kwam hij nu voor den dag, moest den Koning en zijnen Raad om vergiffenis smeeken, en zijn geschrift door beulshanden verbrand worden. Ten slotte verklaarde hij, dat, aangezien Hun Hoog Mogenden AERSSEN verontschuldigden en zijn geschrift, tegen den klaren text in, door allerlei uitleggingen rechtvaardigden, hij den smaad, zijner Majesteit aangedaan, thans niet meer aan AERSSEN, maar aan de Staten-Generaal zelven te last legde. Deze ver- bolgenheid, welke pu mauga ten volle deelde, bracht de Staten eenigermate in ver- legenheid. Wel wisten zij, dat zij slechts het aanbod der Fransche Gezanten om als be- middelaars in de zaak van OLDENBARNEVELT op te treden hadden aan te nemen, ten einde dien toorn eensklaps te ontwapenen; doch dit wilden, dit konden zij niet. Men koos de partij om geen gewicht te hechten aan de wijze, op welke gorssise de zaak opgenomen had, Immers had deze Gezant geen last van zijn Hof om hen dus te bejegenen. Hij had niet kunnen weten, hoe zij zijn voorstel beantwoorden zouden, en alzoo had hij zich niet vooraf van eene instructie te dezen aanzien kunnen voorzien. Bijgevolg behoefden zij zich nog niet ongerust te maken over de stemming des Konings. 1 Resol. Stat.-Gen. 1 Oct. 1618. ouvat, p. 289. DES VADERLANDS, 79. L3 fe ` v -a Romp ee ce Alsoo besloot men den Koning en zijnen Raden beleefde brieven te schrijven en hun 1618 — 1622. de sukken over te zenden, die gorssisr geweigerd had aan te nemen, en wat verder tot toelichting strekken kon. Zeker zal arnssen zich sterk gemaakt hebben, de gun- sige ontvangst dier missiven te Parijs door bijzondere brieven voor te bereiden !, Een paar dagen later had sorssise weder een nieuwe grieve. In een boekske, dat ten titel werde Belijdenisse van Ledenberg, stond te lezen, dat de punten van die belijdenis medegedeeld zouden geweest zijn aan eenige Fransche Staatsdienaren om er hun advies op te hooren. Dit, beweerde hij, was onwaarachtig en strekte slechts om tegen de Franschen in te nemen. Dus verzocht hij, dat het geschrift zou worden ingetrokken, maar ook de schrijver en drukker, die te Amsterdam woonde, opgespoord en gestraft, Hierop besloot de Vergadering der Staten-Generaal naar de Regering van Amsterdam te schrijven, opdat eensdeels aan den Ambassadeur en den Koning van Frankrijk geen reden tot ongenoegen mocht gegeven worden, en anderdeels » voor het toekomende de overgroote losbandigheid in het schrijven, drukken en spreken” mocht worden te keer gegaan % Wel mochten de Staten van overgroote losbandigheid gewagen. Niet alleen De gevallenen in geschriften , maar ook in liedjes, spotprenten, en voorstellingen op de openbare straat um i werden de gevallenen op het onbarmhartigst en laaghartigst ten toon gesteld. De wei- een ge pige Franschen, die in deze omstandigheden 's Gravenhage niet verlaten hadden, sloegen met zekere »dubbelzinnige belangstelling en een spotziek medelijden dat misbruiken der staatkundige vrijheid, die blijken van haatdragende godsdienstige geestdrijverij’? gade. Trouwens woussises klacht over dat schotschrift bleef zonder gevolg. Men bekreunde zich om de Fransche Gezanten niet: hun eenige bezigheid was naar hunne vrienden te Parijs te schrijven of een uitstapje naar Scheveningen te maken, en dagelijks moest somsise de beleedigende vraag hooren, wanneer hij dacht te vertrekken.3, Hoe ging het intusschen met de gevangenen? Aanvankelijk kon niemand op de ge- dachte komen, dat eenig ander Staatsligchaam bevoegd was om hen te oordeelen, dan de Staten van Holland alleen, Ook rxpzwszaa, die te Utrecht in hechtenis was geno- men volgens dezelfde beschikking van den Prins, als waarop de Hollandsche Staats- lieden aangehouden waren, werd eerst binnen Utrecht gekerkerd , waar zijne natuurlijke rechters geacht moesten worden gezeten te zijn. Doch de Staten van Holland waren na de inhechtenisneming een tijd lang uiteengegaan, en toen zij weder bijeen waren, wachtte men zoolang tot zij uit zulke leden zamengesteld waren, dat van die Vergade- ring het verzaken van haar eigen recht en het prijs geven van de zaak der gevangenen kon verkregen worden, Dus viel de tijd den gevangenen lang. OrpEwsARNEYELT, die ! Resol. Sfat.-Gen. 4, 5 Oct. 1618. 2 Resol. Stat.-Gen. 8 Oet. 1618. * oura£, p. 280, 290. Vergelijk over de voorstellingen op straat CARLETON ll, p. 320, 347. Le — — — — ee 1618— 1021. 80 ALGEMEENE GESCHIEDENIS zijne ‘betrekkingen reeds den eersten i de gevleid. bad. pu desusateson. dat bij spoedig eene beslissing — verwachtte , begon zeer verlangend naar de gelegenheid. uit te zien om zich te verantwoorden. Hij gevoelde zich ongesteld en verkeerde zelfs eens, 290 het schijot, in de meening, dat men hem met zijne gewone pillen vergif had willen in- geven 1, En muco pr aroor, hoe moet hem na de ongehoorde drakten van den tijd vóór zijne inhechtenisneming, toen hij van alles ‚kennis nemen en verloog ep verloog stellen moest, zoodat hij, gelijk pu maus schreef, geen tijd had om aan slapen of eten te denken ?, hoe moet hem de stilte der gevangenis gesmaakt hehben? „Aan hunne betrekkingen bleef, in weerwil hunner herhaalde beden, de toegang tot hen. ver- boden, slechts mocht de Geneesheer saneren den kranken ae amoor bezoeken, mite in het bijzijn van. een kapitein der wacht of iemand anders, daartoe aan te wysen 3. Aanstalten tot Doch toen men van de Staten, van Holland zeker zijn kon, begon men ernstig qver bun het verhoor der gevangenen. verhoor te denken. Dadelijk was men er op bedacht geweest om op de papieren van de gevangenen beslag te leggen. Jmmers-leest men in de Resolutiéa der Staten-Generaal van den 29% Augustus, dat men het advies van Zijne Excellenüe enm. van de bowuste Commissie zou inwinnen, hoe zich het best van die papieren te verzekeren. Het laat zich denken, dat zulk een belangrijke zaak geen uitstel geleden. heeft, en dat men voor geene bedenkingen zal zijn teruggedeinsd na hetgeen men tegen. de personen der ge- vangenen bestaan had, en toeh schrijft caseron, den 8" Seplember, slat hij eenige personen hunne spijt had hooren uiten, dat men het groete verzuim begaan bad van OLDENBARNEVELTS papieren niet in beslag te nemen, toen hij gévengeb. genomen werd 4, Men wilde het dus doen voorkomen, alsof zijne vrienden den tijd gehad hadden am uit zijne -papieren enkele stukken te lichten. Dat dit is geschied, is niet bewdzen en.on- waarschijnlijk. Alzoo beteekent die klacht slechts, dat de uitslag van het eerste onder- zoek der papieren tegenviel, daar men er niets onder aantrof, wat hem van de. schuld overtuigde, die men zoo gaarne in hem gevonden had. Werkelijk ontzag men zieh niet om zelfs bij de ongenoemde schotschriftschrijvers, die in den laatsten tijd tegen OLDENBARNEVELT hunnen laster hadden uitgebraakt en minder dan iemand in: het begit van tot dusverre onbekende staatsgeheimen zijn konden, bericht in te winnen, of zij waarlijk eenigen grond voor hunne aantijgingen gehad hadden 5, Er werd te Wesel van wege de Staten-Generaal zelven bij de Magistraat vernomen, wat er. van was, dat er in der tijd uit den Haag derwaarts was geschreven, dat er nist één man gereèd go | 1 canteton, Il, p. 348. UYTENPOOAERT, Kerk. Hist. bl. 908, 1000, 1001. 2 Archiv. de la Maison d'Orange. S. 11, T. 11, p. 552. 3 Resol. Stat.-Gen. 20, 22, 26 Sept. 1618. * CARLETON, II, p. 308. . | 5 camLRrOZ, II, p. 408... DES YADERLANDS. 81 mekt -of ‘een paard gezadeld zou worden tot bijstand der stad 3, Zocht men in dat 1618— scheten - etn purit van beschuldiging, dan moet men óf reeds ten einde raad of ten TP centar -Tale ohbevoegd geweest zijn om OLDENBARNEVELTS staatkunde te waarderen 3%. Nog zietiger Bezwaren ving men ten dienste der toekomstige rechters gretig en met gemaakte gewichtigheid op. Toen namelijk cámrEtow aan eenige staatsleden mededeelde, dat zijn ` Meester het vreemd gevonden had, dat oLpensanneveL?t tegen de brieven van de Ge- neraléeit, waarbij het houden der Nationale Synode werd aangekondigd, andere brieven had. overgezet, waarbij deze Vergadering als onwettig doorgedreven werd voorgesteld, ptetkemden die Heren’ dit dadelijk aan als eene misdaad, waarmede men hem onder andere dergelijke kon berwaren 5,* Was hun die zaak dan onbekend gebleven? En was die Handeling van oLpxnsinNuveit niet natuurlijk voortgevloeid uit de houding, die de Staten van Holland, wier dienaar hij was, toen ter tijd nog volhielden, en uit den toestand, wierin men teen verkeerde? 4 Doch ook had men de schriftelijke verklaring Getuigenis van in hmmden var cuseurcer YAN HÄRTEVELT, Domheer der Domkerk te Utrecht, en van vann ta Vak JONAN VAN WEEDE, secrelaris dierzelfde kerk, den 3% Augustus daags voor de E Bevo versndering der Regering B aldaar afgelegd. Zij hield in, dat zij den Heer van oos- Taom, drie maanden geleden, volgetis zijn beweren, uit de beste bron hadden hooren zeggen, dat de Staten, wel bemerkende, waar de Prins heen wilde, zijnen loop wel zonden weten te stuiten. Als hij, namelijk, het land van Utrecht en de hem tegenwer- kende Steden van Holland of van andere Gewesten met geweld wilde dwingen, zouden de Staten acht of tienduizend man soldaten aannemen en ze in Rotterdam , Hoorn, Kampen en Zwei leggen. Dan zou men den Prins aanzeggen: zoo gij ons niet met wode.: wilt: leen, zullen wij genoodzaakt zijn ons te verstaan met den Aartshertog van Oesteneijk:en ons onder zijne gehoorzaamheid begeven 6. Deze verklaring kon niet in ermst geacht worden iets beswarends voor diegenen, welke men daarmede op het oog had, in te houden. In weevil van de zorgvaldigheid, waarmede men de gevangenen van de buitenwereld afgesleten: hield, kwam de verandering der Regering in de steden van Holland ter 1 Resol, Stat.-Gen. 22 Sept. 1618. 2 Verg. het hiervoor gezegde, D. lI, St. 11, bl. 643, 544. 3 caaLETON, Il, bl. 310. 4 Tie hiervoor, D. III, St. II, bl. 818, 837. $ Zie hiervoor, D. III, St. 11, bl. 834. 6 wasrnaan (X bl. 261, 262) uit de Attest, in Handschrift van 6, Y. HARTEVELT en J. Y. WEEDE, HI Dux. 5 Srox. | 11 1618— 1621. Geheime ver- standhouding der gevangenen met hunne vrienden, 82 ALGEMEENE GESCHIEDENIS hunner kennis. De dnoor vernam het door een schriüven' van zijne vrouw, -Oromenun- NEVELT trachtten zijne vrienden op de hoogte te houden door een vernuftig weiddel: men zond hem peren ten gesehenke, doch in die vruchten verborg men een :pomne- schacht, waarin een briefje gerold was met eenig bericht in het Latijn, Toon deze kunstgreep ontdekt werd, vond men in het briefje het bericht, dat de Vroedsehappen veranderd waren en híj er op rekenen moest voor zijne vijanden terocht:te staan: toch | moest hij den moed niet verliezen, want zijne vrienden hadden eene geheime samen- komst gehad in zijn buitenhuis te Loosduinen, Ook stonden er de woorden in: »de Engelschen stoken het vaur 1,’ Dit laatste kon oLpensanneveLT niets nieuws doen vernemen. ‘Hij kende zacosvs en zijne dienaren maar al te goed, Maar dat de Prins zijn ambt in Holland zoo onbewimpeld tegen Hollands Souverein zou aanwenden, dit was iels, dat de grijze staatsman niet verwacht had, hoezeer hij tn zijne lange loopbaan en op zijn hoog standpunt veel had waargenomen, dat juist niet geschikt was om hem op menschen of menschelijke instellingen te leeren bouwen 2, De verhooren Het eerst schijnt OLDENBARNEVELT aan eene soort van verhoor onderworpen te zijn aangevangen. geworden. Ten minste begrepen de Staten-Generaal, den 25e September, dat, alvo- | rens het advies der Commissie, welke de tusschen AERSSEN en VAN DER MIJLE gewisselde stukken onderzocht had, vastgesteld werd, OLDENBARNEVELT moest gehoord worden over de bij uittreksel naar Parijs gezontlen ambtsberichten van AERSSEN, en dat hem reken- schap moest gevraagd worden, waarom hij de adviezen van dezen Ambassadeur betref- fende de Spaansche huwelijken niet ter Generaliteit had medegedeeld 5. Twee dagen | later onderging nocEnszETs het eerste verhoor, dat uit den aard der zaak aan de rech- terlijke beambten vragen in den mond legde, die der onbeschaamdste. wegens bare on- beduidendheid moesten doen blozen. De Commissarissen uit de Staten-Generaal, die dit verhoor bijwoonden, verrieden in hunne ruwe en heftige uitvallen, dat zij sich. bewust waren van de valschbeid der rol, die  andere opmerkelijke poging gedaan om HOGERBEETS en DE GROOT met den staat van zaken bekend te maken, PETRUS scMvERIUS was bezig met de be- zorging van eene uitgave der Latijnsche gedichten van Janus sEcuxpus. In eenige proefbladen nu, die aan de Heren mocERBEETS en pe Groot ter herziening in den kerker werden gezonden, verving hij een aantal dichtregels met andere, in welke hij een verhaal deed van den staat van de zaken der gevangenen en hun woorden van deelneming toesprak. woosnseers merkte den vónd niet op; DE GROOT deed dit des te beter. granpr deelt ons in zijn Hist, v. h. Leven uan px. GROOT sommige der ingelaschte dichtregelen mede. Het tweede proefje is zeer klaar; maar het eerste, hoezeer voor den kundigen en vernnftigen lezer verstaanbaar, is zoo zwaar te vatten, dat BRANDT van eene woordelijke vertaling heeft afgezien. Zie zijn Leven van m. px croot, bl, 105—108, 2 Waaragt. Hist. bl. 550—553. 3 Resol, Síat,-Gen. 25 Sept. 1618. PES VADERLANDS 85 GREEN EEDE mist antwoordde. voordat hj zijne endervragers hanne onberpegdheid had doen 188 gerpthen,: en « verklaard ‘had, det bij door hen te beantwoorden niet gerekend wilde -wardqn::ep :hek witsluitend recht der stedelijke Overheid van Leiden. eanige inbreuk te avken.ck De gewone: fiskalen bad men, zegt nuco DE GROOT in zijne Verasiweording, Fiskulen tot nich: partgdiy genecg geoordeeld. Dus had men om zich met het verhoor der gevan- — — genen: te. belasten, twee amhienaren van elders euthoden, uit Gelderland den Heer wana, em uit Utrecht Mr. emren van Lowen, die, zoo hijmeende, door toedoen van LEBENRÉRAShiaet, met de verandering der Regering te Utrecht weder procureur-gene- sa hü het Provinciale Hof aldaar was geworden ?. Reads vóórdat zij eene wettige meqhtjging daartoe ezlangd hadden, waren var zuuvwanr en srLLA aan het work ge- seld, Het omvoogzame hiervan bevraedende, besloten de Steten-Generaal, hon eenen bepaalden. lest to verstrekken en hen den eed vam trouw en geheimhouding in handen vaa den President te doen afleggen. De procureur rors, hun als secretaris toegevoegd, deed tevens den eed. Bij deze gelegenheid verklaarden de Hollandsche Gedeputeerden, aangezien xj van deze zaak niet wisten noch geboord hadden, dat zij zich bezwaard zouden vinden daartoe door bun advies mede te werken: de zaak in hare waarde la- tende, zouden zij aanzien wat de andere Provinciën daarin deden 3, Dit had plaats op den 29*** September, daags nadat rxpznsenc door de handen aan zijn Lrpenrrros leven. te slaan een einde san zijn verhoor gemaakt had. Met een mes, dat hij bij zich had — weten te verbergen, bracht hij zich in den nacht van den 29"™ twee doodelijke wonden toe; zijn jongsten zeon, een knaap van ongeveer achttien jaren, die hem gezelsehap houden mocht, had hij gewaarschuwd dat hij niet bevreemd moest zijn, zoo hy hem ’s nachts eenig gerueht hoorde maken, Reeds den 27" na door VAN LEEUWEN, zoo men denken kan, niet sender hardheid ondervraagd te zijn, had hij aan zijnen zoon een open briefje gegeven, in het Fransch gesteld (welke taal de jongeling niet verslond) en van dezen inhoud: »Ik weet, dat men bet er op gezet heeft, in mijn persoon een voorbeeld te stellen, mij tegen mijne beste vrienden te hooren, mij te pijnigen, daarna mij te over- tuigen van tegenstrjdigheden en onwaarheden, en dan op allerlei spitsvondigheden een onteerend vonnis te gronden. 2 pi cnor, Verantw. bl. 141. 3 Resol. Stat.-Gen. 29 Sept. 1618. A Uvrmnsooarar Kerk. Hist. bl. 1005—1007. ‘canzerox, IL, p. 342. Deze meldt (bl. 341), dat men dat ‘briefje ° voor het werk der Fransche Gezanten hield. De wijze, op welke carLeTON (p. 326, wy ‘Lepinbuacs uiteinde bericht, getnigt weder be niets ergers te zeggen) van zijnen wansmaak, 00M : ens 11* 1618— 1621. 84 ALGEMEENE GESCHEEDENIS er eee Van: deze rampzalige gebeurtenis deden VAN LEEUWEN en sYLLA dadeljk verslag `i. de Staten-Generaal. Zij verklaarden, dat zijne bekentenissen (hoezeer enderling: in:-stsijd) zeodanig waren, dat hij, naar: hen bevinden, verscheidene misdaden van . geluweise majesteit bleek begaan te hebben, die behoerden gestraft te worden aan :lijf-en goed, anderen ten voorbeeld, » gelijk: nader zou zijn gebleken’, als hij zich niet, mit hewest- heid ven schuld, had omgebracht. In:dere verklaring maken de.fiskalencgewag. van werscheidene misdaden van gekwetste majesteit, door zeoersuna beleden, terwijl: toch: al wat hij beleden heeft, wel in zijn vonnis uitgedrakt zal staan, In dit vonvis:mu:-viet men niets anders dan een verhaal van hetgeen tot. handhaving der trije beschikking op het stak der godsdienst tegen den dwang der Staten-Generaal door de Staten van Utreoht verricht was. Hiertoe had tepergeac, hun secretaris, zieh bijzonder beijverd, doch niets gedaan, dan wat zij hem gelast of later genoegzaam voor goed erkend: hadden. De fiskalen beroepen zich dan ook op hetgeen rxwxwsE&o nader zou beleden hebben, em zij veroorlooven zich uit zijnen zelfmoord de gevolgtrekking te maken dat hij. wich zijner schuld bewust was. Zoo ontzagen zich rechterlijke ambtenaren niet, terwijl de lacht nog trilde van den door hen getworen eed van froww, hun heilig ambt. te mis- bruiken .om eenen doode te lasteren, tet wiens ontlasting niemand tegen. hen kon op- treden, Ten overvloede betoonden zij zich slechte zielkundigen: nimmer. heeft senig memeh uit bewustheid van schuld de handen aan zich zelven geslagen: mase waaneer de mensch zich het voorwerp acht van onlijdelijk onrecht, en dit wijt hetzij aan menschen hetzij aan God, dan schreeuwt zijn gemoed om wraak, en, buiten staat den tegensiander te vellen, werpt hij zijn eigen lik, bezadigd na een wanhopig besluit, Het beslait ten Kjoen vervolger als voor den voet. — Na hunne mededeeling veagden de fiskalen, wat aansien van zijo lijk. de Staten beslüiten zouden ten aanzien van het ijk. »Nademaal hier bewustheid ven schuld bestond, vermits tegen hem geene dreigementer noch hardigheden van. pijaiging geschied waren," — alsof het niet de pijnlijkste van alle pijnigingen geweest ware, LEDEN- wena in zulk eenen staat tegenover zijnen triomferenden vijand van zezuwen te plaat- sen. — 100 adviseerden zij, » dat men met het lijk zou behooren te handelen , gelijk gebrui- kelijk was naar rechte tegen andere lijken in zaken van gelijke natuur.” De besliming op deze vraag werd uitgesteld tot den volgenden dag. Toen verscheen de Heer van LOCKHORST, LEDENBERGS schoonzoon, ter Generaliteit, met het emsüg verzoek, dat het Hun Hoog Mogenden behagen mocht, uit aanmerking van zijns schoenvaders lange dien- sten, den lande bewezen, tegen zijn ligchaam niet naar de uiterste gestrengheid van rechte te laten handelen, waarvan de schande niet over het lijk, maar over de weduwe en de vier kinderen en hem, die dit verzoek deed, zelven komen zou, en derhalve zijnen betrekkingen het lijk ter begraving te laten afleveren. Tevens kwam er een schrif- telijk verzoek van denzelfden inhoud van uepennenes: zaon, Kon men, zeo hield dit schrijven verder in, bj de afwezigheid van zijne Excellentic wiet. dadelijk beslissen , zoo ' TD ESLVADRRLANDS >. 85 qM EE—————————————————————ÁÓÁ———G—'Á—5Á snocht: shen .ieznàmd der vriendem van den overledene vergumnen, den Prins op reis op — 1618— te soeken;:ien einde sijn goedvinden te dezen aanzien te vernomen. — De beslissing werd ee siigestbid , maar verstaan, dat men het ligchaam ‘voor bederf zou zien te bewaren. Wer- kelijk meñk'het lijk op kesien der wednwoe en erfgenamen gebalsemd. Voer het overige besloteh ‘ide „Staten-Generaal, zioh maar de strekking van het advies der fiskalen te ge- dragen; annda. Staten van Utreokt. te verseoken: »alsoo Lenmesena zich uit bewustheid van;eelnild had. omgobracht,- hetgeen een vergrijp was, hetwelk verbeurdverklaring van gerderan:rerdiende, zijne goederen te lalem inventariseren. tegen dat de zaak tegen hem -pedisti zeu wezen.” Den voorgaanden dag, onmiddellijk na den eed der fiskalen ont- zangen: te -hehben, hadden zij besloten, eem algevseenen Vasten- en Bededag uit te chrjren 2, — Zij meenden op den rechten weg te zijn om God eene dienst te doen. — Bij eaversencs vonnis, den 15*^ Mei 1619 geveld, veroordeelden en verordenden de Reehiers het doode ligchaam, in de kist op een horde. tot op. de plaats van ^t gerecht buiten den Haag gesleept en aldaat aan een. Ten minster. sbhreef hem zijne voortreffelijke echtgenoot, den 194** dezer maand: :» Een ding verwondert mij alleen, namelijk, dat er sommigen schijnen te willen zeggen, dat gj ten een van de Heren alleen zoudt gezegd hebben, iets groots te willen ontdekken, daar het Zand veel aan gelegen zon zijn; maar dat gij eerst onder bescherming van ' Hesale Stut-Gen, 20; 30 Sept; 22, 31 Oet, 1018. E Tie het vonnis bj raicLand, Kerk. Gesch. bl. 1092—1096. 3 ‘mn, t a. pl. bl. 6 en 7. Resol. Stat.-Gen. 15, 16, 22 Oct. In bet eind der maand De- cember verzochten HOGEBBEETS betrekkingen op nieuw, tot hem toegelaten te worden, wegens zijne ongesteldfieid ‘pin zijne memorie, zod het schijnt.” Hoezeer de Staten oordeelden, dat die onge- stelde hiet zoo erg was, vergunden zij eindelijk, dat Dr. wirrenpaaL tot hem werd toegelaten, mits Mihai; die Litija verstond, hem verzelde. ‘Resol. Stat.-Gen. 27, 29 Dec. 1618. canteron (tll, -4D)p-spragkt. win cen vlaag van waanzin, ‘die bommigen voor vaorgewend hielden. 86 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— zijne Excellentie begeerdet genomen te zijn. Ik heb dat niet willen gelooven, gelijk ik 1031. ook nog niet doe: want ik houd het voor zeker, wat gij mij dikwijls gezegd hebt, dat gj geene geheimen wist, en zie geene reden waarom gij iemands bescherming noodig zoudt hebben. Daarom is er ook niemand, die dat gelooven wil, Evenwel heb ik u dit willen schrijven, opdat ik in staat zij, met meer grond zulke beweringen tegen te spreken. Laat mij door den brenger dezes een eenvoudig ja of neen weten 1." Zoo herinnerde de fiere vrouw hem aan waarheid en plicht. Niettemin, nadat hij den der- den November ondervraagd was over de bedoeling, met welke de waardgelders waren aangenomen, en de middelen, die waren aangewend om hunne afdanking te Utrecht te verhoeden, en toen voocT hem des anderen daags bij een bijzonder bezoek de zaak dus was komen voorstellen, alsof hij spoedig zou ontslagen worden, maar OLDENBARNE- veLt wegens de van hem aan het licht komende booze stukken onfeilbaar verloren was, had.dit bedrog op hem dezen invloed, dat hij zich waarlijk begon af te vragen, of niet de Advokaat met sommige handelingen eene verkeerde bedoeling kon gehad hebben. De hoop op terugkeer tot het vrije bedrijvige leven verblindde het helder verstand van den zwakken man; doch slechts voor een korten tijd, Weldra daarna kwam hij weder tot het inzicht, dat de meening, die hij van ouperBARNEvELTS diepe staat- kunde en opregte vaderlandsliefde gehad had, geene begoocheling was geweest: zijn geloof aan waarheid en eerlijkheid herleefde, en hij erkende het weefsel van leugen en list, waarin men hem wilde vangen. Daags na het bezoek van vooar kwam MANMAKER hem vriendelijk en vertrouwelijk spreken. Thans werd het er op toegelegd, hem door hoop op ontslag te verlokken tot eenige mededeeling, die geen geringer personen dan de Prinses weduwe van Oranje en Prins vazpERIK HENDRIK bezwaren moest. Tot den toeleg, die in manmaxens zinspelingen doorstraalde, leende pz Groor zich niet 2. Tot welke vermoedens echter de zich duidelijk verradende begeerte om FREDERIK HENDRIK in OLDENRARNEVELTS val mede te slepen aanleiding gaf, blijkt uit hetgeen de Fransche Gezanten aan hun Hof berichtten. De Vorsten uit de zijlinie, wWILLEM LODEWIJK en ERNST CASIMIR, 200. schreven zij, hoopten uit de onmin tusschen de beide broeders, MAURITS €N FREDERIK HENDRIK, stoffelijk voordeel te bejagen 3, Gecommitteer. zijn van het verhoor der gevangenen, » Onverminderd en zonder prejudicio van de hoogheid en gerechtigheid van den Lande? werden benoemd de Heer van swierer, "1 BRANDT, Hist. v. 't Leven v. m. pe caoor bl. 150. Brieven van u. v. REIGERSBERGH, bl. 4. 2 BRANDT, f. a. pl. bl, 161—165. 3 ouvnE, p. 290. vectra MEN NN IN INN NN | illl il Ili AA M MULA A I T LL IM TUM III I M | OP I IN |I IM i lh IN I I MAL TUS ANT LLLE TL Lc UU WA WANT e i HE LE E a “4 MU | Il | | 0 Il | | | ne : $ : ANILIN WAI Me II INN HW : : | tll MI mal | Il | Wi U Illes II Il | | Hl WI ul Il iii NEN 0 ll | FTT TTA WIN mi ii  tl | I uM | | | IM I | I ae [ELI RETIRER - Fr eee eae fee ee H oan T - ireren 1 : — - — . = T . t PEE 4 a” - * é * s. Flas BG VAN Sie B uo cw s E butt. d ELS Nos c PL eun » i t ze » e "- » v ' . : ue : E ° Laas i we roast — > Y g ⸗ t . ; ' " LE bp ^.*4 . ’ — * è " E EN M DE. : t UC ae . TOP Ue Se — oe " a 2 x "V "y 3 psy «€ 5 44 . e 2° ES go ! A V, es. ta Pe oe vU 5 f u E a is d M DI as * i a i d . ty &. — UC a? "4 A a` e — i a 1 » 2 - poe v ora - .4 —— — em .* $ * er , » ; ES v -k t " EE: 4 ‘ n 7 e 5 ' =i : : A — LE t va » E Ld i i . . — "ae a s a deren LI aà » » r C J D aie 1 : . ez H ; i 4 1 ` " ‚… Ze i * wa sy i.ts eer * ? 1 .. Ere Net en gs. o, $ed. ux or i ee T PC Shoe de : t a [4 a e 4 ¢ [] à a+ on z wr u A F., ; i, veto dg P. VU MED oh FP. prés. E on e - oe 2 . * + » "EG MERE | s MRE Qo M asta -> NG ye GN Cau 3 ts ES UD du" s 1 t E 7 a X^, < y a4 v - d vete ° a 1 ‘ a’ à 5 tae ' A an È - * . * sok A *à * © $ Ket st ha, . * r - $ e E >t. 4 ` . » i "E LIT — C as NONSE E fk goals. 269 — 35 04 04 y. 3 . . "ue ; 2 ; ES A. i -. * T? 1 Wy ‘a 1424 23 ety vi : Lo e > tt M * 7 " et i P r 1 ° wy $ 4 € & 1 . “4 " JE oiv def oe SOL ‘ I, * FE E NE. rete I OC . e £ : ‘ oe qs a « t * E + . : 2 ` "e t. >» 5 544 Bad pow b t x ’ 1 „1 * PE E LEN p ` J te BILE `t * tw 1 , : i ; os SER XEM (err sipeng dea cu Heh ue UN MEE " ub x : : eT t Ve ‘ * 5 ý è 4> * ^. > i $ aa ` 1 t; * e? 1 Sa 4 t " £x * A P e . r~ . a z a 4 T A , LM LE SN" . LA tol gov SON cf . ft à tn rs - — — ae e aan ee ee bent He ef A a s ae H LÀ . x * : Pos Ld « z ge de ! Pp i n * t 2 a ti t db , (^ ^ r : Sj 4 ` PER 2 ? vary aes een >. a ` . u ES J : ' a x ES d $ A ' — « : , - Vei i ze e’ 4 — ke k P . » 1 ; 4 ? t u í of J EE: - B t 1 , vee ⸗ UI * EE } E 1 * A " Sf ef ETRS E: a s x eu! fag Ed le ^03 p s ' S , ' 5 * tr A PK if be ds id SS i tea" E [C i: YON ner "ub s*e bt. ae . LEN à tp , e" J t DT i we TI OTT TET. jn "a NE LA. a . , * a? LJ 5 . > ` : a é r AN * * TN à *a sa y. . eo tes : et LU à i) * V. 4 aos «t » * a t + ON i ce è r a 2 d 4 a. ) ^ > ' hd d e geo Berat eetan’ kott dat 0 ` to NE POR Be sau wei e vM Um ud N v * 1 oy i $ E . «4 V4 ` = i x k ur F 4 of A eat, * . t r r t he l. b tac aa "E „t y bi 4. t fag à PE . ` . id Š `a. T ee ef és MEE (uo dee EA ue oa m rl ie b *3 * J * - j ‘ fa È ) m ae 5 t Gees y « d ‚Le Se Hh 3 *24 f. . ; ` vie ` ' 1 E H 1 ` * "a . : vote tag P. ! : enc EMEN AS i. j E (us cesar ute pu xe E ed - d = 2 kd « > . * x i > r " , H i. OS : I 5 x En ^ oF ` ` +> T e* `~ 45 $y "E ES a Vy P HE" "E EL" acd t gc P ets » Ft i * t Yo. hd » m 1 ^ * Li + f i ry t R, 11 Yeas ‘hie ar e i t, "a a 2.08 at 1 & LS oʻ. 8 yf pe "4 sot} üt a ec oe * 34 oh, I9 LES au x . H : ' 1 T E ’ : « ze . 4 t dH d H 4 - | t, bt’, Vus cb Must vs e’ 3, TEE i "dH. Go tuat bh ud hii. t. , ` . % , N ~ i 2 1, * D. i; € 1 mI IE IX En c wx * . i * E ^ , j l : fr. AP ? - hsp F a ie’ 0 TT Nas ot « d (i @ Seat (dz V eon 0. d e 2 t d ? A - r . a Pd 4 - "2*5 ali; pU « 7 1 a " - r n t * P i i) i { ù - id M ; — e è. E 1 H un di f: a 5 $ » e Ave APS Je a ie UV, Vy rd - a a vs Shy ks 00-8 * w. Mn lof MME ML TT IE tO EOT PPO * vau Li EI +e tė. we ro ae DES VADERLANDS. 87 uit de Edelen; murs van moLY, wegens Dordrecht; nenn rauw, wegens Amsterdam, 1618— en ALBRECHT BRUININK, wegens Enkhuizen. Bovendien werd in plaats van den fiskaal inis rmscmor, die den Advokaat in maagschap. bestond, Mr. AwrmBowis pum, griffier van het Hof van Holland, een van OLDENBARNEVELTS grootste vijanden en bestemd om hem in zijne waardigheid op te volgen, aangewezen om met de twee andere fiskalen, van LEEUWEN en SYLLA, de gevangenen te verhooren. De benoemden kregen in last, na afloop van het verhoor, aan de Staten verslag van den staat van zaken te doen, ten einde alsdan, nadat de adviezen der Hoven ingewonnen zouden zijn, zoodanige beschik- kingen mochten genomen worden, als waarbi de bevoegde rechtsmacht erkend bleef, Doch het moest nog blijken, of de genoemde Heren zich de taak lieten welgevallen, en nog eenige dagen bleef de zaak slepende, derwijze, dat men bij de Staten-Generaal ongedaldig begon te worden. Den 13% November werd bij de Generaliteit mededeeling gedaan, hoe groote opspraak het bij de gemeente veroorzaakte, dat er in de zaak der gevangenen verder niets werd uitgericht, en hoe hieruit werd afgeleid, dat men tegen hen niets te zeggen had, noch hun iets kon te last leggen. Dit was te veel, en dade- ljk werden de Hollandsche Gedeputeerden verzocht, zich naar de vergadering der Staten hunner Provincie te begeven, om te bewerken, dat van de benoeming van Gecommit- eerden tot het verhoor behoorlijk werk gemaakt werd. Aan dit verzoek werd gehoor gegeven, en nu werd de griffier puik, die vooral zwarigheid maakte, ter vergadering der Staten van Holland bescheiden. Hij verzoeht met aanvoering van. vele redenen van de hem opgedragen taak verschoond te worden; doch men liet hem niet los; men drong hem »de gemeene zaak ten beste en ten dienste der Provincie” zich de benoeming te laten welgevallen, en hoewel hij nog geen volkomen toestemmend antwoord gaf, gingen de Gedeputeerden ter Generaliteit henen met de boodschap, dat en de griffier pum en - de andere benoemden de taak op zich zouden nemen. 1618 -. 162). 88 ALGEMEENE GRSGHFEDENTS AEO EUMDEM GNE CN QUE niet weltig: was afgezet on nog dezelfde menwa ,. ouda -wiens bewhtdi tel Republiek groot geworden waa Zonder af te wachten, dat men- het-woord.. teb hem sichite, verzocht. hij. den lastbrief der Heren te mogu sinh, aangezien sj.sjob qebone rechters miet waren, Men vond .zwarighsid, sonder ruggespraak, met de. Stakest-Gene- raal, aan dit verzoek te .voldoen, gn, daarop verklarende geen ver&aging.4e. willen. veroorzaken, sprak. hij eene rede ‚uit als tot inleiding.. van de ‚plechtigheid. Hea Hoog. Mogenden, leden, der Steten-Generaal en der Staten. van . Halland; om: West- Friesland, Zijne Excellentie en Zijne Genade, Gouverneurs der. Provinciën; eu.ellon, wien zulka aanging, wilde hij.. optrapedig. verzocht, hebben, wel te willen gelooven ,. det wat hij zeggen zou, tot voorstand en verdediging strekte van bet recht ‚en ‘het weltig gezag der Slaten van Holland en. West-Frieslaud. Niemand .cerbiedigde meer dan hij, het. gezag der Staten-Generaal: insmers had hij de eer, als Gesleputearde van de Pre- vincie Holland in de laatste een en derlig jaren nagenoeg onafgabroken, en: tien jaren vroeger meermalen, humpe vergadesing te hebben bijgewoond. In dian tijd had hj groate en menigyuldige zwarigheden met zeer grooten arbeid, moeiten: en.gewaren, zoo binnen den Haag als daarbuiten, bij dag, dikwijls bj nacht, door Gods genade, meest tot der Landen voordeel, helpen. overwinnen. — En na deze kalme getuigenis, aan sija karakter gegeven, had men den treurigen moed het verhoor. te beginnen. Tot den laatsten November toe werd het voortgezet, meestal vóór en na den middag van den- zelfden dag, om in de maand Maart van het volgende jaar van den 7% tét.den 19% dier maand door de Rechters zelven hervat te worden, Alleen de vermotijenia van het ongemakkelijk zitten werd hem bespaard, doordien men toeliet, dat hij sich :van eenen leuningstoel en stoof bediende; maar het ingespannen spreken veroorzaakte, dat hij steeds uiterst vermoeid van de zittingen terugkwam, den indruk daar gelaten, dien de geheele zaak op hem maken moest 1. Den 22°" December wendden zijne betrekkingen zich tot de Staten-Generaal met het ootmoedig verzoek, dat zij, lettende op zijnen hoogen ouderdom en zwakheid, bewogen zouden gelieven te worden met goederlierea- heid en Christelijk mededoogen, en hem vergunnen mochten in zijn huis verpleegd te worden. onder yoldoenden. waarborg, dat. hij zich ten allen tijde weder in verzekerde bewaring zou begeven. Ook deze bede echter was te vergeefsch 2, — Wat den inhoud van het verhoor betreft, aangezien, zoo iemands leven, dan het zijne, een openbaar leven was geweest, en in het staatkundige gemeenliĳk niets mimler ge- heim is, dan de zoogenaamde geheime bemaeijingen, zoo was men genoodzaakt, trots de blaam der grootste onnoozelheid, hem naar zaken te vragen, waaromtrent 1 BRANDT, Rechtspleg. bl. 18. Verhooren, bl 7, 8. cameron, ll, p. 362. | : d (EL. .? Resol. Slat-Gen. 22 Dec. 1018. o _. |... CIIM .' DES VADERLANDS. 89 tn nd geond ensekerheid hoegenaamd hon. bestaan, on, waar men eenige daad van den Advokant tor sprake bracht om tegen hem eenig bewijs van sehuld te bekomen, was die dual doorgaans zoo onberispelijk, ‘dat hij schaldig zou geweest zijn, bijaldien hij niet gedan: had wat men hem als schuld wilde aanrekenen. Zoo ongerijmd waren de verdenkingen, van welke de vragen getuigden, dat, hadden zij eenigen grond gehad, OKDENBARNEVEL?S leven cene asneehschakeling zou hebben moeten wezen van pogingen om weder af te breken, wat hij zelf met zooveel genie als krachtsinspanning had op- gebouwd. In één woord, de rechters zalen daar niet alleen als ‘oneerbiedige kin- deren tegenover eenen vader, maar ook als schoolknapen tegenover een lankmoedig meester. Want OLVENBARNRVELTS antwoorden waren steeds welwillend, en, waar zijn gebeugen hem in klemigheden niet verlegen liet, afdoende, Niemand bezwaarde bij in zine. getuigenmeen. Zelfs tegen de Predikanten, die hem een vijand Gods en een ver- volgen der Kerk genoemd hadden, straalde geene bittetheid in zijne woorden door; den Prins veoral, die zich aan zoo menig onbezonnen woord had doen kennen, spaarde hij gestadig, en steeds gewaagde hij van hem in de beleefdste termen. Men mag zeggen, det zijn belang medebracht hen, die thans alles vermochten en zijn leven in handen hadden, te ontzien; maar de hartstocht laat zich immers om zich zelven te bevredigen zelfs door geen doodsgevaar afschrikken. Daarentegen kwam geen woord van te groote ootmoedigheid of wekelijkheid over zijne lippen, en evenmin vrome bijbeltaal, die in nen mont slechts beschuldigend voor zijne vervolgers zou geweest zijn, of als eene bedekte’ schuldbelijdenis zou zijn verstaan geworden. Slechts éénmaal schiet zijn gemoed vol. Het was toen men hem de vraag deed, »of hij niet eens op eenen tijd aan zijnen zaakgelastigde van DER vVERCEEN de som van 14,000 gulden in dubbele Spaansche pistoleiten betaald had." Voor deze vraag, die men herhaalde, nadat de Advokaat reeds in het breede den oorsprong en de bestemming der sommen, welke hij van tijd tot tijd aam VAN DER YXECKEN overmaakte, vermeld had, bestond geenerlei aanleiding dan de domme laster der schotschriften tegen den Advokaat uitgekomen. De vorm alleen reeds - verried het uitstrooisel als een verzinsel: immers behoefde de omkoopprijs, omdat hij uit Spanje kwam, juist niet in Spaansch geld belaald te wezen. 90 ALGEMEENE GESCHIEDENIS en hen te gebruiken. — En toch waren de rechters, moet het heeten, wreed of bot genoeg om op het eind van het verhoor van dien dag hem alsnog de vraag te doen: waarom hij gisteren verzocht had, dat men hem niet nader zou willen vragen op het stuk van de Spaansche pistoletten. Nu evenwel was de gevangene zijn gevoel weder volkomen meester, en hij antwoordde, dat hij den Heren zoo duidelijk bescheid meende gegeven te hebben, dat zij zich daarmede voldaan konden rekenen 1, Wel was de geheele plechtigheid eene marteling voor den geest des grooten mans! Zijn ligchaam pijnigde men niet. Graaf WILLEM LODEWIJK, wiens opstoken almede den Advokaat in den kerker gebracht had, ontried dit later uitdrukkelijk ?; maar de ziel, wier pijn meer foltert, dan ijzers en banden het ligchaam doen, zijne ziel moet vreeselijk geleden hebben bij dien dagelijks herhaalden triomf van onverstand en ondankbaarheid. God spaarde daaronder wonderbaar het leven en de zwakke krachten van den man, die twaalf jaren te voren, zoo als suzanvaL schreef, reeds wonderlijk moede en mat was 3: de dood op het schavot was de eer, die zijn martelaarschap verdiende. Immers kan de schande, die het onrecht den onschuldige aandoet, hem niet anders dan tot eer verstrekken. En was het niet uitnemend eervol voor OLDENBARNEVELT, dat de rechters hem alleen voor alles aansprakelijk stelden? Hadden zij een oogenblik aan de Staten willen denken, de nietigheid van hun bedrijf had hun zelven in het gezicht moeten springen: de Staten van Holland toch hadden alles wat de beklaagde gedaan had, tel- kens uitdrukkelijk op hunne verantwoording genomen. Dus was hun vragen een onop- houdelijk: Neen! niet de Staten, maar gij, gij : gj zijt de spil geweest van het ont- zaggelijk raderwerk; gij hebt de Republiek in zooveel belangen gemengd; gij hebt voorgezeten in hare vergaderingen; gij zijt de eerste staatsman van Europa geweest, — Een koning had men niet anders kunnen verhooren, dan hem 4. MÀ — - 1 Verhooren, bl. 124—194. 2 Archiv. de la Maison d'Orange, S. Il, T. IL, p. 566. 3 Zie den brief bij oyrensocarnt, Kerk. Hist. bl. 513. * Op bl. 81 van de Verhooren leest men de vraag: »Of hij niet voorgeslagen heeft, dat men hier in den Haag eenige personen behoorde van ’t bedde te halen en zander form van proces een voet te korten, en welke die personen waren?" QLDENSARNEVELTS antwoord is, dat hij hiervan in het allerminste niet gesproken, noch ook ooit gehoord had. Evenwel zegt tricuann (Kerk, Gesch. bl. 908), dat oupensansgveLT de meerderheid der Staten en de Hoven van justitie onder de hand had zoeken te bewegen, om op de in die vraag vermelde wijze een voorbeeld te stellen, en hij noemt vier namen. Dit echter maakt de zaak niet waarschijnlijker: want was eenmaal zalk een gerucht verspreid, dan waren de namen er licht bij gevonden: immers die vier personen waren als belhamels der Haagsche scheuring van zelve aangewezen. En dat wij hier werkelijk met een verzinsel te doen hebben, blijkt uit de tegenstrijdigheid, die er tusschen de lezing van TRIGLAND en die van OLDENBARNEVELTS ondervragers bestaat: dezen spreken van eene terechtstelling DES VADERLANDS. 91 De Fransche Gezanten bleven de gramstorige getuigen van alles wat er ten aanzien — 1018— 1631. Houding der en zoo weinig vertrouwden zij der goeden wil der Nederlanders ten hunnen aanzien , Fransche Goran: ‚en betrekkin- dat zij, toen een oorlogschip, hetwelk op kosten van de Fransche Regering te Texel gen met Frank- der gevangenen geschiedde. Alles liep zamen om hen in eene kwade luim te houden, gebouwd was, bij het van stapel loopen reddeloos was omgeslagen, vermoedden, dat dit * zonder form van proces: bewijs genoeg, dat zij zich op de getuigenis van geen enkel lid der Hoven tan justitie konden beroepen, die toch volgens TRiGLAND met de zaak gemoeid waren. Geen wonder, dat de scheurmakers aan hunne partij iels in den mond legden, wat zij hest gevoelden dat deze begeren moest, zoo zij even fel en wreed was, als zij zelven waren. Hoe nu de Con- traremonstranten over de wenschelijkheid van geweldige maatregelen tegen de Remonstranten oordeelden, blijkt uit het gezegde van maLpené (zie hiervoor, D. III. St. 11. bi. 744). De rechters hebben het niet anders begrepen: immers kwamen zij op de zaak niet terug, noch reppen daarvan een woord in hun vonnis. — Maar ééne onverantwoordelijke daad, heeft men gezegd, had oben- buasevaLr toch op zijn geweten: zijne doodstraf, heet het, was eene openbaring der goddelijke Nemesis wegens de terechtstelling van DE PESCARENGIS en de zijnen (zie hiervoor, D. IIl. St. 1. bl. 314— 318). 