Physiologische en pathologische onderzoekingen van het zenuwstelsel
64 ren , welke zich in het achterdeel van het verhemelte be- vinden , en twijgen van de vyfde zenuw (en ook van den sympathieus) naar het binnenoor. Doormiddel der chor- da tympani , welke zich met den tongtak des quintus juist daar ter plaatse vereenigt , w^aar deze zenuw den m» levator en circumflexus palati voorbijgaat, hebben Iwdj- gen van de gelaats-ademzenuw toegang tot het zachte ver- hemelte en deszelfs spieren. Nadat de zenuw uit het foramen stylomastoideum , te welker plaatse zij met zenuwen van den derden hoofdstam des quintus verbindingen aangaat , is te voorschijn getre- den , splitst zij zich in verscheidene takken , welke naar alle zijden des aangezigts uiteenloopende uitstralen. Eerst geeft zij eene twijg aan de spieren des buitenoors , en eene andere , die beneden de kaakspier naar de spieren der keel gaat ; vervolgens gaat de hoofdstam door parotis en treedt in het aangezigt te voorschijn. Hier verbreiden zich de twij- gen, deels opwaarts naar de slapen, deels benedenwaarts naar het zijdeel van den hals , w'aar zij eene oppervlakkige vlecht vormen. De hoofdtakken dringen voorwaarts in de voorhoofds- en oogledenspieren ; eene twijg , de facialis superior, verbreidt zich in de spieren der wangen en van den neus; eene andere, facialis iiferior , in de spieren, welke zich aan den mondhoek bevinden. In dezen uit- gebreiden loop dringt de zenuw in alle aangezigtsspieren , welke echter niet alleen door haar , maar ook door de twijgen des quintus verzorgd woorden. De afdalende tak- ken , welke beneden de onderkaak naar de oppervlakkige spieren der keel en van den hals gaan , hebben met de andere adem- en spinaalzenuwen verbindingen, De verhouding des n, respiratorius faciei tot den quin- tus is bij den mensch grooter dan bij eenig ander dier. Reeds in de op den mensch volgende klasse der apen heeft 65 ( het Tijfde boven het zevende paar het overwigt. En toch is hier , in verhouding tot het grootere aantal spieren der gelaatsuitdrukking , de uitbreiding der zenuw grooter dan bij den hond. Beschouwen wij na den leeuw den hond en de kat, liet paard, den ezel en de koe, dan zien wij een aanmerkeliik onderscheid : want met uitzondering van «i U eenige weinige twijgen , w'elke de spieren des buitenoors en ooglids verzorgen , is het geheele overschot der zenu- wen aan de spieren der neusvleugels en de zijdeelen van den muil besteed , terwijl hetzelve zich bij de vleeschvre- ters in ruimere mate over kaken en hals verbreidt. In de klassen der grasvretende dieren vindt men eenige verscheidenheden. Bij de klipgeit, het schaap en het hert is de vertwijging der zenuwen neg eenvoudiger , dan bij het paard , daarentegen sterker bij den kameel , welke in dit opzigt tusschen vleesch- en grasvretende dieren in staat. Ook ziet een kameel in woede er vrij woest uit , en de wijze , waarop hij bij het sterven de tanden laat zien , heeft met de vleeschvreters zeer veel overeenkomst. Bij de visschen eindelijk gaat de zenuw in het geheel niet in het aangezigt , maar in de spieren des kieuwendek- sels terug : bij hen bestaat er in den eigenljken zin gee- ne 'portio dura des zevenden paars , maar de zenuw, welke daarmede gelijkheid heeft , is eene twijg des vagiis. Beschouwen wij nu onbevooroordeeld den loop dezer zenuw , dan moeten wij toestemmen , dat zij-alleen niet toereikend kan zijn , om eenig deel met zenuwkracht te verzorgen , w ant aan elk van hare twijgen is eene twnjg des quintus toegevoegd. Hier doet zich als van zelve de vraag op : verrigten deze beide zenuw^en ééne en dezelfde functie ? zijn zij bloot dubbele geleiders van ééne en de- zelfde kracht, gelijk sommigen der beste schrijvers tot 5 / 66 hiertoe geloofd hebben ? of zijn zij tot verschillende ver- rigtingen bestemd ? Met behulp der kennis van den men- schelijken bouw en der uitkomsten Tan de vergelijkende ontleedkunde , gaan wij thans over tot de oplossing van het voorstel door proeven. Pi 'oeven op de gelaatszenuw , ten einde de functièn der portio dura uit te vinden. Worden eenen ezel , nadat men hem heeft gebonden en neergeworpen , de neusgaten eenige seconden lang toe- gehouden, om daarna eene te grooter verwijding derzel- ve bij eiken ademtogt te doen plaats grijpen , en snijdt men dan aan de eene zijde de portio dura door , zoo houdt de beweging der neusvleugels dezer zijde oogen- i blikkelijk op , terwijl de andere hare uitzetting en zamen- trekking in overeenstemming met de beweging der borst i voortzet. Bij het doorsnijden der zenuw verraadt het dier geen ' teeken van pijn , of ten minste geene pijn , welke zich ; met de bij proeven op den quinius plaats hebbende laat , vergelijken Wordt de bovenkaaktak des vijfden paars bij een’ ezel i; blootgelegd, dan volgt op deszelfs aanraking hevige pijn. : Na het doorsnijden wordt geene verandering der neusvleu- i gels zigtbaar. Snijdt men nu ook op de andere zijde de- ■ zen zenuwtak door , en laat het dier los , dan raapt het : zijn voeder niet meer op. Het vermogen der lippen van k zich te heffen en te spitsen heeft opgehouden , het dier ■ i; (*) De vierde plaat toont de vereeniging en ineensmehing ^er ' : twijgen van den quintus met de portio dura -AdLii. Wordt. J (Ie zenuw voor de vereenigingsplaats doorsneden, zoo*i( moet zich noodzakelgk pqngevoel openharen. 67 drukt den muil tegen den grond en likt het Toederkoorn met de tong op ('^). De niet pijnlijke proefneming op de portio dura wierd meermalen bij ezels en honden en steeds met hetzelfde ge- volg herhaald. De zijde des aangezigts , waar de zenuw doorsneden wordt , neemt aan de opwekking van ande- re organen van het ademhalingsstelsel volstrekt geen aan- deel meer , hetwelk vooral duidelijk blijkt , wanneer men aan uitbloeding laat sterven. Want zoodra een dier door bloedverlies beselfeloos wordt, maakt de terugwerking van het hart haren invloed op alle ademspieren door hevige stuiptrekkingen kenbaar. De lucht wordt plotselijk en met geweld in de longen getrokken , de spieren der neusvleu- gels, des monds , der oogleden, kortom van geheel het aangezigt, worden door hevige krampen aangetast. Bij die dieren , op welke de proef is bewerkstelligd , wordt een in ’t oogvallend contrast in de beide gelaatshelften zigtbaar; want terwijl de eene woeste verwringingen toont, blijft de andere , bij welke de zenuw is doorgesneden , on- bewegelijk en rustig Deze waarnemingen geven ons regt om te besluiten , dat de portio dura des zevenden paars de ademzenuw des aangezigts is , dat door haren invloed de bewegingen der lippen, der neusvleugels en van het zachte verhemelte be- ( ) De pathologische gevallen bewijzen duidelijk , dat na het doorsnijden der aangezigtstakken des vijfden paars ge- waarword! ngloosheid het gevolg is. Verg. No. XLIX in H aanhangsel. (**) (**) Verg. het 7de geval in ’t aanhangsel , waar zich bij eene barende vrouw de veranderingen der gelaatsuitdrukking slechts aan de ééne zijde vertoonden , en het Syste geval , waar de phijsionomie eenes stervenden , om dezelfde re- den , eenen ontzellenden aaublik opleverde. 5 * 68 werkstellige! worden, zoo dikwijls de werkzaamheid der «pieren dezer deelen met de andere ademwerkluigen moet worden vereenigd, De noodzakelijklieid Tan eene zooda- nige verbinding is duidelijk. De ingangen tot de longen zijn vliesachtige buizen, door spieren in beweging gezet, welke bestemd zijn, om dezelve te verwijden en uit te zetten , opdat de lucht vrij in de longen zou kunnen dringen. Zal nu de uitzetting haar doel bereiken , dan moeten deze spieren met de andere ademspieren overeenstemmend werken en zich gelijktijdig met dezelve bewegen. Dit geschiedt door de gelaatsademzenuw Zoo verkrijgen , gelijk later zal blijken , de keel , de hals , de schouders en borst zenuwen , welke der zooeven genoemde in haren loop en hare verrigtingen gelijk zijn , en deze deglen des uitgebrei- den adem- en spraakapparaats met elkander in overeen- stemming brengen. De handeling des niezens en hoestens komt enkel door den invloed der ademhalingszenuwen tot stand. Houdt men koolzuur Ammonium voor de neusgaten eens ezels, welks gelaatsademzenuw aan de eene zijde is doorgesne- den , dan vertoont zich alleen op de ongekwetste zijde de eigendommelijke kroezende beweging van neus en aan- gezigt bij het niezen ; de andere helft , in welke de zenuw is doorgesneden , blijft rustig , ofschoon de twijgen des quintus en sym'pathicus niet zijn aangeraakt. Deze proef werd met hetzelfde gevolg op een’ hond herhaald. Er is geen deel des zenuwstelsels , welks ontleedkunde bij de vestiging onzer physiologische beschouwingen meer (*) Zoo was, in het 6de geval, de zieke , wanneer hij met het neusgat der gezonde zijde op het kussen lag, om i \rij te ademen in de noodzakelijkheid gebragt , den ver- • lamden neusvleugel met den vinger vast te houden* Verg*« ook het 3de en lode geval. 69 is Teronachtzaamd , dan de sympathische zenuw. Wegens de algemeene Yerbindingen . welke deze zenuw of liever dit zenuwstelsel aangaat, geloofde men, dat alleen door haar de betrekkingen des oogs, van den neus, des aangezigts, der keel , des rniddelrifs enz. , inzonderheid de physiono- mische , wierden bewerkstelligd , terwijl daarentegen de- ze verbinding slecht door middel dier zenuwen tot stand komt , welke ik naar hare hoofdfunctie ademzenuwen ge- noemd heb. Na het doorsnijden der ^oriio dura werden de gelaats- trekken niet meer in medeaandoening getrokken , ofschoon men den sympathicus ongekwetst had gelaten : bij gevolg zal zij wel niet de bron kunnen zijn van die sympathie , welke de gelaatsuitdrukking daarstelt. Men heeft beweerd , dat het lagchen der menschelijke physionomie eigendommelijk is , en dat bij geen ander dier een zoodanige toestand van welgevallen en vreugde , w^elke \ dien , het menschelijk gelaat kenmerkenden trek voortbrengt, plaats kan hebben. Doch een ieder kan zich overtuigen , hoe na deze uitdrukking komt by die van eenen hond , die bij zijnen meester opspringt , draait , huppelt , kwis- pelstaart , en tegelijk den rand zijner lippen buitenwaarts keert , een lagchen op zijne wijze , voor zoo ver hem zijne organen zulks toelaten. Snijdt men echter op de eene zijde de gelaatsademzenuw door , dan houdt deze be- weging der lippen dadelijk op , ofschoon ze op de andere zijde nog merkbaar blijft. De eigendommelijke opgewektheid in de gelaatstrekken eenes aaps, verdwijnt oogenblikkelijk aan de zijde, waar de respiratorius facAei is doorgesneden. De schuwe be- wegingen der wenkbraauwen en des ooglids hebben opge- houden , hij kan niet meer knipoogen , en laat hij in woe- 70 de de tanden zien , dan worden de lippen , gelijk bij eenen tuimelenden dronkaard , op de andere zijde getrokken. Al deze daadzaken bewijzen genoegzaam , dat de bewegin- gen der lippen , neusvleugels , oogleden en voorhoofd in de gelaatsuitdrukking noch met het vijfde paar , noch met de van den syrnpathicus afs lammende w^eeke zenuwen , wel- ke de bloedvaten des aangezigts vergezellen , in verband staan. De 5 in het aanhangsel medegedeelde pathologische waar- nemingen bevestigen op eene ^ even overtuigende wij- ze , als onze proefnemingen , dat de werkzaamheid der spie- ren , welke het glimlagchen en lagchen voortbrengen , door den invloed der gelaatsademzenuw geregeld wordt. Zoo was bij eenen man de stam dezer zenuw door eene verettering van het oor beschadigd geworden ; lachte hij, dan draaide zich de mond in het oogvallend naar de te- genovergestelde zijde. De poging tot fluiten veroorzaakte eene koddige verdraaijing der lippen. Wanneer hij een snui^e nam en niesde , dan bleef de zieke gelaatshelft on- bewegelijk, terwijl bij de gezonde de bekende verandering plaats had. Zoo dikwijls de werkzaamheid van de eene of andere gelaats- spier met eene ademhalingshandeling in verbinding gesteld wordt , geschiedt het alleen door middel der portio dura. Bij het Avegnemen van een gezwel aan het oor, sneed ik eene twijg dier zenuw door , welke zich in den mondhoek verbreidt. Eenigen tijd daarna kwam de zieke , die een koetsier was , bij mij , om mij voor de gelukte kuur te bedanken , doch klaagde , dat hij sedert niet in staat Avas, zijne paarden te fluiten ( ) Het ontbreekt ons thans niet aan talrijke bewezen (verg. het Aanhangsel). Men moet zich alleen verwonderen, dat deze daadzaken zoo langen tijd onopgemerkt zijn ge- bleven. 71 De portio dura septimi paris is dien ten gevolge de hoofdspierzenuw des aangezigts, verzorgt de spieren der wangen , lippen , neusvleugels en oogleden , en bewerk- stelligt alle bewegingen , welke slechts , hoe verwijderd ook , met het ademhalen in verband staan. Over de functièn des vijfden paars. Sedert het naauwkeuriger onderzoek naar de verrigtin- gen der gezigtszenuwen , vermeerdert het aantal der beves- tigende waarnemingen. Wij hebben gezien, dat na het doorsnijden des vijfden paars van deze zenuw der kaauw« bewegingen en des gevoels, het dier niet meer in staat is, zijn voeder opterapen. Wij hebben bevonden, dat na de doorsnijding van den infraorbitaaltak des quintus op de linker, en der portio dura op de regter zijde eens ezels , de gewaarwording van pijn ginds wierd opgeheven , doch hier onbeschadigd bleef. Uit deze zelfde en andere proeven deed zich ook de grootste verscheidenheid in het lijden der dieren bij het doorsnijden dier zenuw^en voor. De proefneming op den quintus veroorzaakte eenen hoo- gen graad van pijn , die met onze begrippen van gevoe- ligheid overeenstemt , terwdjl het dier daarentegen bij het doorsnijden der portio dura geheel geene pijn scheen te gevoelen. Even zoo verschillend vertoonden zich de zenuwen in hare werkingen op de spieren. De zachtste aanraking der portio dura veroorzaakte trekkingen der gelaatsspieren, waarbij het dier geen teeken van pijn liet blijken. Het was onmogelijk, door middel der twijgen van den quintus de spieren in bew^eging te brengen , waanneer de stam des quintus doorgesneden, of, met andere w'oorden, de gemeenschap met de hersenen afgebroken wderd. 72 Ik sneed eenen aan tic douloureux lijdenden zieke , op zijn dringend verzoek , den voorhoofdstak des vijfden paars door ; de spieren der wenkbraauwen bleven zoo bewege- lijk als te voren. Bij eenen zieke ^ die ten gevolge eener aandoening des vijfden paars bet gevoel in de eene helft des aangezigts en der tong verloren had , bleef de bewe- lijkheid der gelaatstrekken ongestoord. (Terg. het 54ste geval in het aanhangsel.) Terwijl daarentegen in een ander geval , waar een voor het oor zich bevindend ettergezwel de bovenste twijg der gelaatsademzenuw aan- deed , de w^enkbraauw eenen lageren stand innam en de bewegingen der andere niet volgde , zoo dikwijls in eenig gesprek de aandoening de gelaatstrekken werd opgewekt Alzoo laten proeven en ziektegevallen geenen twijlel overig opzigtelijk de wezenlijke verschillende yerrigtingen der beide gelaatszenuwen , en doen ons den qidntus als eenige gevoelszenuw voor hoofd- en gelaatsvlakle kennen. Eenen geestrijken en geleerden man bejegende het vol- gende geval. Door hevige tandpijn gekweld , liet hij zich door eene ongeoefende hand eene onderkaakskies uittrekken. Toen hij daarop een glas water aan den mond zette, ver- wonderde hij zich , dat men hem een gebroken glas had gebragt. Het glas was heel , doch hij had het gevoel in de halve onderlip verloren , welker bewegelijkheid onge- stoord gebleven was. Thans nog , na verloop van ettelijke jaren , heeft hij er geen gevoel van , of hem na het eten de spijskruimels of droppels van den drank aan deze zijde blijven hangen , ofschoon hij geene hindernis in de be- wegingen der lip bespeurt. Dit geval laat zich verklaren , (*) (*) Verg, liet 48ste en 49Ste geval in het aanhangsel. 73 "Wanneer men slechts den loop des qiiintus nagaat Eene twijg deszelven , n, mandibulo labialis genaamd , dringt nit de kaak te Yoorschijn en verbreidt zich in de onderlip. Deze zenuw^ was ongetwijfeld daar , waar zij in het kaak- been onder de tandwortels loopt, beschadigd geworden , en veroorzaakte gevoelloosheid der halve lip , terwijl de bewegelijkheid derzelve bij onverdeelden invloed derpor/^ dura voortduurde. In de boven medegedeelde opmerking , opzigtelijk het door beschadiging der gelaatszenuwen verhinderde tot zich nemen des voedsels bij de dieren, zijne eenige daadzaken moeijelijk te verklaren, ingevalle men zich de bedingen van dit eenvoudig voorval niet duidelijk weet te maken. Wanneer een paard uit de hand of van den grond het voedergraan opraapt , moet hetzelve voelen , doch moet ook 5 door dit gevoel geleid , zyne lippen bewegen. De proeven hebben aangetoond , dat , wanneer men de zeven- de of vijfde zenuw aan beide zijden des gelaats doorsneed , het dier van het vermogen om het voeder te grijpen be- roofd wierd , alhoewel zulks uit verschillende oorzaken — - in de eerste proef wegens verlies der beweging, in de tweede wegens verlies der gewaarwording — geschiedde. Ik ben niet in staat, te beslissen , of de spiertwijgen des vijfden paars uitsluitend in de kaakspieren dringen , dan of niet ook eenigen zich in de wangspieren verdeden. Ik heb in een geval gezien , dat , ofschoon wangen en lippen verlamd waren , de zieke desniettegenstaande het ver- mogen bezat , om een ligchaam met de lippen vast te houden, hetwelk eene van het zevende paar onafhan- kelijke kracht te kennen gaf. Dit nu kan van het Zie de 4de plaat. 74 verlies van eene der eigenschappen der portio dura bij ongestoorde voortduring der overige , of ook van de functie eener twijg des quintus , welke zich in den huo- cinator verdeelt , afhangen. Ik zal mij hiermede thans niet verder inlaten , wijl het het onderwierp der tweede verhandeling is Men zou ligtelijk de vraag kunnen opperen: waarom gaat eene zenuw^ , w^elke wij den naam adem zenuw gege- ven hebben , naar oog en oor ? Te dezen opzigte is het onze taat , vooraf na te gaan , of het uitdrukkingsvermo- gen der hartstogten tot de eigenschappen van dierlijke ligchamen behoore ? Stemt men dit toe , dan begint men ook intezien , dat , gelijk de portio dura de zenuw der ademhaling is , zij ook , niet alleen bij den mensch , maar ook bij de dieren , de gew^igtige zenuw der gelaatsuitdruk- (*) De Heer Shaw deelt in een opstel over dit onderwerp het volgende mede : »Bij een jong meisje zijn de gevolgen eener ziekte der portio dura van de regter zijde zeer in het oog vallend- Lacht zij hartelijk , dan blijft de regterzijde der mondhelft onopgewekt , terwijl aan de linkerzijde de levendigste bewegingen zlgtbaar zijn. Verlangt men van haar , dat zij met de regterzijde lagchen zal , dan trekt zij wel den mondhoek in de hoogte , doch men ziet duidelijk dat deze beweging, welke aan haar gelaat eene elgendommelqke koddige uitdrukking geeft, doorbet vijfde paar wordt voltrokken.’^ Alvorens men hierover een beslissend oordeel velt, moet men vooraf bepalen , of niet de portio dura des zevenden paars eene harer verriglingen verliezen en de andere be- houden kan. Ik gis, dat de terugwerking bij gemoedsbe- wegingen , b. V. bg het glimlagchen of lagchen , ten ge- volge van ziekten kan verloren gaan , zonder dat daar- door de geheele kracht der zenuw wordt aangedaan. »Ik heb bij eenen zieke verlies van de bewegingen der oogleden zonder die der wangen gezien , en omgekeerd* Deze symptomen schijnen te bewijzen, dat eene functie der portio dura^ bg de ongeschondenheid der overigen, kan worden opgeheven.” 75 king Eiju jnoet, De beweging in het gelaat , in de oogen en ooren Tan eenen hond , -wanneer hij yecht , rerdwijnt , zoodra deze zenuw is doorgesneden. Doet men de snede slechts op eene zijde en brengt den hond door het los- laten Tan eenen anderen in \Toede , dan wordt het gelaat naar die zijde getrokken , -w^aar de zenuw onbeschadigd geblcTcn is : de Terschillende toestand des ooglids geeft daarenboTen aan de physionomie eene treurig-koddige tint. Bij de TleeschTretende dieren wordt door de snijding der gelaatsademzenuw de handeling des Tretens meer be- nadeeld , dan bij de grasetende. Doch wanneer men op de Terschillende naturen der beide klassen acht slaat , dan ontdekt men , dat de roofdieren zich hun Toedsel onder den inrloed eener bloeddorstige drift , in eenen toestand Tan algemeene beweging Terschaffen ; zij pakken en Ter- scheuren hunnen buit , en laten , hetgeen bij de grootere dieren dezer klasse ten minste het geral is , onder het vreten ontzettende toonen hunner lust klinken , kortom zij Terraden eenen hoogst opgewekten toestand hunner ademwerktuigen ; — terwijl daarentegen bij de grasrreters de Terzading eene eenroudige hartstogtelooze werkzaam- heid is. De schrijTer hoopt dat de op lerende dieren bewerk- stelligde proeren Toor beslissende zullen gelden. Echter zal men het hem niet ten kwade duidefi , w anneer hij met meer genoegen in het gebied der vergelijkende ontleed- kunde de bevestiging zijner inzigten zoekt. Zoo wierd reeds boven gemeld , dat men bij het onderzoek eens voel- hoorns of van eene spriet, indien zij blootelijk voor gew^aarwor- ding bestemd zijn , ook maar eene zenuw daarin verbreid zal vinden. Daarop maakte men de volgende tegenwerping : de olifants-slurf is te gelijk hol , en staat in verband met 76 de ademhaling, en echter heeft Cu vier daarin slechts éénen zenuwtak ontdekt ; doch, zooals uit de volgende door Shaw medegedeelde opmerking blijkt , gaan er zoowel van de jportio dura , als van den quintus gelijk groote twij- gen in dit deel : » De groote magt , welke de olifant over zijnen snuit uitoefent , deed mij reeds van voren vermoeden , dat de- zelve , even als de vinger des menschen , met sterke zenu- w^en moest zijn voorzien. Daar dezelve bovendien een ge- wigtig deel des ademhalingsstelsels van dit dier vormt , zoo scheen hij mij zeer geschikt te zijn , om in de inzigten van den heer Bell over de jportio dura de w'aarheid of de dwaling te ontdekken. Ik bevond nu, dat de snuit niet alleen twijgen van het vijf- de paar, zoo als Cu vier het beschrijft, maar ook eenen grooten tak der fortio dura des zevenden paars ver- krijgt. De jportio dura kwam bij dezen olifant , gelijk bij an- dere dieren, uit de parotis te voorschijn, gaf eenige neer- gaande twijgen aan den hals , en begaf zich achtel de kaak naar voren naar den snuit, ter grootte van de heupzenuw bij den mensch, In dezen loop gaf zij eenige kleine twij- gen af aan de oog- en oorspieren en aan eene kleine spier, welke met den platisma overeenkomt. Yoordat zij in de zelfstandigheid van den snuit drong , verbond zij zich met den tweeden tak des vijfden paars , welke met twee groote twijgen uit het foramen infraorhitale te voor- schijn komt. Nadat nu deze beide zenuwen ten naamvste met elkander verbonden waren , drongen zij tusschen de spierlagen in , welke de grootere massa des snuits vor- men. De por Ho dura werd weldra kleiner , terwijl zij eene menigte twijgen aan de spieren afgaf: de quintus 77 daarentegen als een sterkere stam , ging tot aan de spits van den snuit , waar hij zich veelvuldig vertwijgde , en in dit opzigt met de zenuwen der vingers bij den mensch overeenstemde. — * Een paar twijgen van de portio dura verbreidden zich in den kleppenapparaat van het boven« ste deel des snuits ; echter kreeg deze de meeste zenuwen van eene twijg des quintus , welke zich om de orhita slingerde.” E enige opmerkingen over de %iekten der gelaat s- zenuwen, I Wilde men zich vergenoegen met te weten , dat twee garnituren zenuwen in het gelaat verbreid en met verschil- lende functiën begaafd zijn, en daarna van alle verder onder- zoek afzien, dan zou dit alleen reeds zoowel voor den chirur- gijn als voor den arts nuttig zijn. Be eerste zal daardoor bij Operation in het gelaat en bij het waarnemen der ziekte toestanden eenen leiddraad hebben , en, wanneer hij in het aangezigt eene insnijding wil doen , inzonderheid op zijne hoede moeten zijn , ten einde de twijgen dbr zevende ze- nuw niet te treflen, wijl anders verlamming der door de- ze zenuw verzorgde spieren het gevolg is : terwijl daar- entegen bij het doorsnijden des quintus wel pijn en na- derhand gebrek van gevoel , doch geene zigtbare misvor- ming zal plaats hebben. De kennis ran de verschillende verrigtingen der gelaats- zenuwen en van derzelver wortels of oorsprongen in de hersenen maakt het ons mogelijk , de symptomen , welke uit ziekten der beenderen of der hersenbasis , uit kwet- singen des schedels of der hersenen , b. v. bij schietwon- den , voortkomen , juister te beoordeelen. Yoor den arts zijn deze waarnemingen niet minder ge- wigtig, in zoo verre zij hem in staat stellen, de uit de her- senen uitgaande verlamming te onderscheiden van eene plaatselijke aandoening der gelaatsspieren , welke door eene minder verontrustende oorzaak de heerschappij der fortio dura hebben verloren. Hoe dikwijls heb ik niet gezien , dat men eene ontstokene klier , welke eene twijg der ge- laatsademzenuw^ onderdrukte , voor eene hersenziekte hield , wijl men niet wist, dat, ook wanneer het vijfde paar ge- heel gezond is , eene drukking op de zevende zenuw toe- reikend is, om de spieren der overeenstemmende gelaatshelft te verlammen. {*) Dat eene ziekte des beens op den eenen tijd den quinlus aandoet en hevige pijnen en verlamming veroorzaakt , op eenen anderen tijd de 'portio dura , en verlamming zonder pijn voortbrengt , zijn verschijnselen , waarvan men thans eene genoegzame verklaring kan geven. Bij jongelieden ziet men zeer dikwijls eene misvor- ming der gelaatstrekken der eene zijde , welke door eene (*) Verg. Nr. I. Ih VII. VUL XXX. XXXII. XXXVI. XL. XLIII. L. LY. m het aanhangsel. 79 onvolkomene terlamming der spieren ontstaat, en, zoo als ieder arts weet , niet gevaarlijk is. Ontsteking der achter de kaakhoeken gelegene klieren is son^tijds de oorzaak. Yóór mijne onderzoekingen zou men beweerd hebben , dat op deze wijze geene verlamming konde ont- staan , wijl de deelen rijkelijk met zenuwen van den quiri^ tus voorzien zijn. Thans echter worden deze aandoeningen der gelaatsademzenuw gemakkelijk ontdekt , zelfs al zijn ze ook nog zoo verborgen : want in den toestand der rust kunnen zulke zieken meesters hunner gelaatsspieren zijn , zij kunnen de lippen sluiten en hunne trekken in behoor- lijk evenwigt houden , doch reeds bij het glimlagchen be- merkt men de verwringing en bij het lagchen en schreijen is zij onmiskenbaar, Diensvolgens zijn de adembewe- gingen des gelaats , welke door den invloed dezer zenuw worden veroorzaakt, aan storingen ten gevolge van on- beduidende oorzaken blootgesteld, die noch het geheele zenuwstelsel , noch zelfs de overige functiën der zevende zenuw benadeelen. In de derde verhandeling zullen wij gelegenheid hebben, te bewijzen, dat deze eigendommelijk- heid ook aan andere twijgen des ademhalingsstelsels , wel- ke zich naar den romp verbreiden , toekomt. De kennis van de bronnen der gelaatsuitdrukking scherpt onze naauwkeurigheid in het waarnemen. Niet lang ge^ leden, trok de ademhaling van een kind , dat reeds ettelijke malen uit eeneh staat van verdooving was bijgekomen , mijne opmerkzaamheid tot zich. Eindelijk wierden de krachten uitgeput , de krampen keerden niet terug , ver- lies des gevoels en der beweging werden zigtbaar , elke werkzaamheid , die der ademzenuwen uitgezonderd , hield op. Elke ademtogt was van eene trekking der neusvleu- gels en van die wangspier vergezeld , welke bij het lag- so eben’ het kuiltje voortbrengt. Thans was het zeker, dat het kind niet weer kon genezen ; alle zenuwen , die der ademhaling uitgezonderd , hadden reeds hare kracht ver- loren 5 en de waarneming , dat deze laatsten het laatst ster- ven , gaf het vermoeden van den aannaderenden dood ze- kerheid. Er zijn toestanden der longen , waarin de zieke in groot gevaar verkeert , zonder dat echter de ontsteking zich door de gewone teekenen van pijn en verzwaarde beweging der borst openbaart. Men ziet niets, dan eene trekking dier gelaatsspieren, welke door de ademzenuwen worden in beweging gebragt , eene ongewone verwijding der neusvleugels, en eene gedwongene beweging der lip- pen , welke , als ook de verandering der stem , met regt bezorgdheid verwekken moet. Na groote chirurgische Ope- ration en na schiet wmnden heeft men overvloedig gelegen- heid , dezen toestand der longen waartenemen. Een zieke kan in het uiterste gevaar verheeren , zeer zw’ak zijn , en nogtans gaan wij van hem af met de vaste overtuiging , dat de dood nog niet nabij is : zijn echter de ademorganen reeds in sterke beweging dan heeft de zieltoging begonnen. Deze aanmerkingen mogen ten bewijze strekken , dat de gelaatkundige studiën aan de geneeskundigen niet vreemd mogen blijven , en , inderdaad , wdj zullen door grootere opmerkzaamheid op de handeling der gelaats- spieren de uit de ontleedkunde ontleende beschouwingen steeds meer en meer bevestigd vinden. Wij w eten thans , dat het glimlagchen door inwerking der ademzenuw op de gelaatsspieren voortgebragt wordt, en dat de luide lach , w elke de zijden schudt , niets an- ders dan eene uitgestrektere en stuipachtige werkzaamheid 81 der spieren is , welke door dezelfde klasse van zenuwen verwekt wordt. Wanneer bij de bleekheid, koude en levenloosheid der droefheid het stuipachtige snikken en zamenlrekken der keel , het trekken der lippen en neus- vleugels komt, dan ontdekken wij hierin eene aandoening derzelfde zenuwen , welke bij het schreijen haren invloed meer doen gelden en hevigere spierzamentrekkingen ver- oorzaken, GEVOLGTREKKING. De beschrijving der hals- en borstzenuwen , welke ik der Sociëteit later zal voorleggen , de vergelijking harer verscheidenheden , hoe zij met de veranderingen in de bewerktuiging der ademhaling bij de verschillende dieren overeenstemmen , zal van het gew igt der tot hiertoe me- degedeelde waarnemingen een juister begrip verschaffen. Hetzelfde onderscheid in structuur en verrigting, het- welk wij bij de gelaatszenuwen hebben aangewezen , zal men ook bij die zenuwen ontdekken , welke eenen wijd uitgebreiden loop in het ligehaam nemen. Wij zullen in staat gesteld W’^orden , om , midden in de schijnbare ver- warring des geheelen stelsels , de ademzenuw en te her- kennen en te onderscheiden. Wanneer wij ze afzonderlijk doorsnijden , zullen wij in staat zijn , achtereenvolgende de bewegingen der verschillende deelen , welker vereeniging tot het ademhalen vereischt wordt , optehouden , niet alleen de bewegingen des middelrifs , maar ook die der ribben , der schouders , des strottenhoofds en des slokdarms. Desniettegenstaande zullen deze deelen in het bezit der overige , door hunne andere zenuwen bewerkstelligde func- tiën blijven, voor andere prikkelingen vatbaar zijn, en de "willekeurige bewegingen kunnen volvoeren, ofschoon zij Toor den invloed der hersenen en der longen dood zijn, 6 82 Door middel van deze onderscheiding en afzondering dor ademhalingszenuwen verschijnt 'het overige deel des zenuwstelsels naar evenredigheid eenvoudig. De vervlech- ting der twijgen , hare zaïnenlooping uit verschillende oorsprongsplaatsen naar zekere organen toe , hare vcree- niging en haar uit elkander gaan , dit alles zal , in plaats van eene bron van verw'^arring , het voorwerp van hooge belangstelling zijn. De doorkruising en wedervereeniging der zenuwen heeft ten doel, eene verbinding der spieren tot verschillende klassen daar te stellen , de spieren te ver- eenigen , de verschillende organen te ondersteunen , en eindelijk , dezelve onder den invloed eener gevoeligheid , welke in hare w^erkingen zekerder is, dan de wil, te handhaven. En zoo moge nog eens de vraag worden geopperd : waarom is de portio dura , de spierzenuw des gelaats , van den quintus , do gevoelszenuw , verwdjderd ? Is dit toeval ? Neen , zekerlijk niet : het is in het algemeen een gevaarlijk grondbeginsel in zulke dingen het toeval te men- gen , en het kan geen toe val zijn , wat eene zoo gelijk- vormige orde bij de menigvuldige, met ademhaling begaaf- de dieren daarstelt. Het doel , zooals reeds meermalen is aangemerkt , is : daarstelling eener verbinding tusschen de gelaatsorganen en die van den hals , den lai^ynx ^ pha~ rynx enz. De zenuw' is van diQU quintus gescheiden , daar- entegen verbonden met den glossopharyngeus , den /«- ryngeus en de wortels van den phrenicus , ten einde alle door deze zenuw verzorgde organen te vereenigen , om eene sympathie tusschen deze deelen te vestigen , w elke , indien er geene andere zenuw'en waren , dan de onregelma- tige symmetrische des ruggemergs , zonder gemeenschap zouden gebleven zijn. 83 OTER DE GELIATSZENUWE?^. (Uit de Pkilosophical Transactions» Voorgelezeïi den 28 Mei 1829.) Het is reeds negen jaren , dat ik der Koninklijke Socië- teit eene terhandeling over het zenuwstelsel voorgelegd heb, waarin ik eene , op onüeedkundigen grondslag ge^ vestigde indeeling der zenuwen voorgeslagen en de grond- beginselen dezer rangschikking door de verschillende ver- rigtirtgen der gelaatszenuwen opgehelderd heb. In deze tweede verhandeling over hetzelfde onderwerp , welke ik na eene lange reeks van jaren overhandige , zal , zoowel in de daadzaken zelve , als in de verklaringen derzelve , veel nieuws verschijnen i nogtans gevoel ik eene groote gerust- stelling , dat na de zorgvuldige proefnemingen in verschil- lende landen , mijne uit de ontleedkunde ontleende gevolg- trekkingen aangenomen en mijne waardering der proeven , met uitzondering eener enkele , als juist bevonden zijn, In het vertrouwen op de naaüwkeurigheid mijner afleidin- gen uit het ontleedkundig onderzoek des vijfden zenuw- paars , had ik aan eene zijner twijgen eene verrigting toe- geschreven , Avelke aan eene andere twijg dier zenuw' toe- komt en waarover ik in het onderhavige opstel nadere in- lichting zal geven, De mededeeling der in de eerste verhandeling vervatte waarnemingen verwekte belangstelling voor hare bruik- 6^ 84 baarheid in de geneeskundige praktijk , en ik zal ;op eene andere plaats gelegenheid hebben, aan diegenen mijnen dan^r te betuigen , welke mij uit hunne ondervinding zoo veel- vuldige bewijzen voor de waarheid mijner inzigten hebben medegedeeld. Hier kan ik slechts van ter zijde daarop terugkomen , daar het mijn wensch is , dat de verban* delingen der Sociëteit bloot het philosophische gedeelte mijner onderzoekingen zullen bevatten. Bij den aanvang mijner onderzoekingen heerschte alge- meen in de scholen het stelsel van \Yillis, Ter we- derlegging van dit stelsel voerde ik tot bewijs aan, dat de zenuwen., wxlke men tot hiertoe met dezelfde krachten begaafd waande , uit draden bestaan , die velschillende wortels hebben en verschillende functiën daarstellen. De waarneming van den loop der zenuwen was de eersie aan- leiding tot deze onderzoekingen. Yan het denkbeeld uit- gaande , dat de zwervende loop en de hereeniging der ze- nuwen een bepaald doel moest hebben , spoorde ik in hare oorsprongen den grond der schijnbare regelloosheid op. Ik ontdekte , dat de wortels der zenuw^en uit afzon- derlijke strengen der .zenuw zelfstandigheid ontspringen , en dat van deze strengen hare verschillende eigenschappen afhankelijk zijn. Het wderd uitgemaakt , dat van de der- tig zenuwen , welke uit het ruggemerg ontspringen en den naam van gemeenschappelijke of regelmatige zenuwen ver- krijgen , ieder uit twee zenuwen is zamengesteld , w^elke van afzonderlijke strengen kunnen woorden afgeleid , waar- van de eene voor gewaarwording, de andere voor-bewe- wing bestemd is. Het bleek verder , dat de stelling niet zonder grond was , dat in het ruggemerg niet alleen deze beide strengen vervat zijn , maar ook nog eene derde , aan w elke de verrigting toekomt , om de adembewegingen te 85 vereenigen. Vervolgens maakte ik op den loop der vijfde hersenzenuw opmerkzaam. Ik toonde, dat zij, even gelijk de spinaalzenuw , eenen dubbelen wortel bezit , dat zij met een ganglion voorzien is , dat een gedeelte der zenuw geen aandeel aan het ganglion heeft , en dat om al deze gronden de qiiintiis onder de spinaalzenuwen als de voorste of bo- venste beschouwd moet worden , dat zij bij datjgtelsel, het welk het symmetrische genoemd wordt, in alle dierklas- sen dezelfde verrigtingen , de daarstelling der gewaarwor- dings- en bewegingsvermogens , bestuurt , en geene bij- menging van die zenuwdraden bevat , welke op de adem^ hal ingsbe weging invloed hebben. Ik herhaal dit alles uit- drukkelijk , wijl men van tijd tot tijd het gerucht verspreid heeft j dat ik mijne oorspronkelijke inzigten heb laten va- ren , terwijl integendeel aan dezelve steeds nieuwe bevesti- ging ten deel viel. Nadat ik een algemeen overzigt der zenuwen gegeven had , ging ik over tot de onregelmatige of bijkomende ze- nuwen. Ik had bewezen , dat het symmetrische of stam- stelsel der zenuwen , waartoe ook het vijfde paar behoort , geene magt over de adembewegingen heeft , en dat , wijl het menschelijke gelaat in alle bewegingen, met uitzonde- ring van het kaauwen , tot de handeling des ademhalens in betrekking staat , hetzelve noodzakelijk buiten den quin- tus nog eene andere zenuw bevatten moest. Toen nu verder bewezen was , dat de wortels des vijf- den paars van de streng der zenuwzelfstandigheid verwij- derd liggen , uit welke de zenuwen des ademhalingstelsels haren oorsprong nemen , en gevolgelijk tot de bewegingen in het gelaat, welke met het ademhalen in verband staan , niets kunnen bijdragen , en dat eene andere zenuw , de portio dura^ wier wortels gemeenschappelijk met de 86 overige ademzenuwen ontspringen, haren loop naar het aangezigt neemt — toen was het onderwerp voor de proe» ven genoegzaam voorbereid. Uit de op de gelaatszennwen bewerkstelligde proeven kwamen de volgende drie bewijzen voort: Ten eerste : het gevoel aan het hoofd en het gelaat is van het vijfde zenuw^paar afhankelijk. Ten tweede: de spiertwygen des (^uzTitus zgn voor de kaauwbewegingen bestemd. Ten derde : de portio dura des zevenden paars of der gelaatsademzenuw beheerscht de bewegingen der gelaatstrekken, zoo wel de willekeurige als de onwille- keurige , welke met de ademhaling in verband staan , zoo— als het ademhalen , zuigen , slokken , spreken en tevens de menigvuldige wijzen van uitdrukking. Ik zal thans in eene korte schets , voorbehoudens breed- voerigere mieenzelting , die gevallen te berde brengen, w^elke mij sedert de bekendmaking der eerste verhandeling vóórgekomen zijn, wijl zij de waarheid mijner inzigten overtuigend aantoonen. Het eerste geval betrof eenen man , wien een pistool- kogel door het oor gedrongen was en de portio dura bij haren wortel had afgereten. Tan dit oogenblik af aan hield op de tegenovergestelde zijde van het gelaat alle be- weging op , doch het gevoel der huidkleedsels bleef onge- stoord. Het tweede geval had plaats bij eenen man , die door den horen van eenen os gewond was, welks spits, onder den kaakhoek ingedrongen, voor het oor was uitgekomen , en de portio dura had doorgereten. Het voorhoofd der overeenkomende zijde is bewegingloos , de oogleden staan open , de neusvleugel beweegt zich niet bij het ademen , en de mond is naar de andere zijde getrokken. De ge- I 87 laatsspieren zijn ten gevolge der lange werkeloosheid ont- aard en de huidkleedsels der gewonde gelaatshelft zijn ge- lijk aan een dun vlies , dat over het been gespannen is , en hebben hare vastheid verloren ; het onder dezelve gelegene spiervleesch is uitterend , met uitzondering van zekere spieren , waarvan men , bij het doorlezen dezer verhandeling , den grond zal inzien. Het gevoel der ge- laatsoppervlakte is volkomen regelmatig. ■ De jportio diira was bij de uitrooijing eens voor het oor zich bevindenden gezwels doorgesneden ; onmiddellyk daarop had een verschrikkelijke vertrekking van het aan- gezigt , ten gevolge van het overw'igt , hetwelk de spie- ren van de andere zijde verkregen , plaats , doch zonder verlies der sensibiliteit. De misvorming heeft plaats, zoo- dra maar eene vrolijke aandoening op het gelaat zigtbaar wordt. Deze daadzaken zijn zoo beslissend, dat ik de Sociëteit met de schildering van minder belangrijke kwetsingen niet wdl ophouden , zooals daar zijn : de misvorming der ge- laatstrekken ten gevolge eenei drukking van opgezwollene klieren op de zenuw, de verlamming bij etteringen binnen in het oor, welke de zenuw in haren loop door hetslaap- been overkomt, of de tijdelijke storingen van eene of meerdere functiën der portio dura. Wat het vijfde paar aanbelangt, zoo zijn de nieuwe daadzaken even zoo leerrijk , als de vroegere , en stemmen met onze proeven en inzigten overeen. Zoo had in een geval in de overeenstemmende helft des hoofds , des ge- laats en der tong de drukking van een klein huidgezwel op de wortels dezer zenuw het verlies des gevoels in alle deelen , welke door derzelver wijduitgebreide takken ver- zorgd worden , ten gevolge , terwijl de bew^egelijkheid des 88 gelaats volstrekt niet geleden had. In twee gevallen , dat deze zenuw gekwetst was , had eene in het oog val- lende overeenstemming der symptomen plaats. Door het uittrekken eenes tands uit de onderkaak , wierd die ze- nuw , welke aan de kin te voorschijn komt en in de helft der onderlip zich verbreidt , gekwetst , en het was juist deze helft der lip , wTlke het gevoel verloor. Toen de zieke een glas w ater aan den mond zette , meende hij , dat men hem een gebroken glas gebragt had. Een ander stiet zich bij eenen val eene scherpe punt in de wang , w^el- ke den nerv, infraorhitalis doorboorde ; het gevolg w as verlies des gezigts , zonder verlies van beweging in de helft der bovenlip , welke door deze zenuw verzorgd w'ordt. Het is merkw'aardig , dat deze zieke dezelfde aanmerking maakte, ais de bovengenoemde, toen hij een kopje aan den mond bragt. De rand van het kopje , welke met het gedeelte der lip , hetwelk de gewaarw'ording verloren had , in aanraking kw^am , scheen hem toe gebroken te zijn. Ik heb twee of drie gevallen voor oogen van eene ziek- te , w'elke den ramus ophthalmicus des vijfden paars aangedaan en geheele gevoelloosheid des oogs en der oog- leden , zonder verlies der zienskracht , ten gevolge heeft , en w^aarbij, w^egens den ongestoorden invloed Aerportio du- ra, de oogleden gesloten en de wenkbraauwen inbew'eging gebragt kunnen worden. Deze waarnemingen heb ik uit een grooter aanlal ge- kozen , om ze als bewdjs voor de geldigheid van een op ontleedkunde gegrond besluit aante voeren. Op alle ge- laatszenuwen is zelfs door voorname heelkundigen herhaal- < de malen de sectie verrigt , ja , door eenen beroemden heel- ; kundige zelfs zesmaal op het aangezigt van denzelfden ' zieke , zonder dat een enkele op het vermoeden was ge- ' 89 komen , dat deze zenuwen verschillende functiën hebben. Zelfs nog: onlangs — zoo langzaam zijn de voortgangen eener betere leer « — heeft een operateur verklaard , dat hij in den tic doulonreux zonder alle bedenkelijkheid de 2)ortio diira zou doorsnijden. Ik heb mijnen pligt vervuld, doordien ik openlijk die daadzaken bekend gemaakt heb , welke ten bewijze strekken , dat eene misvormende ver- trekking des geheelen aangezigts , het verlies van duidelijke spraak , van de uitdrukking , van de bewegingen der oog- leden en , ten gevolge hiervan , eene ontsteking des oogs de onuitblijfbare gevolgen van eene zoodanige operatie zijn. Men heeft veel gezegd ten voordeele der proefnemin- gen , welke aangewend zijn door dezulken , welke geheel geene verwachting van een bepaald gevolg koesteren , of, gelijk zij verzekeren , geheel onbevooroordeeld zijn, De eenige bewijzen hiervoor , welke ik hier kan toegeven , zijn de gevallen , in welke de heelkundige bij eene opera- tie de gelaatszenuwem doorsnijdt , b. v. als middel tegen den tic doulonreux. Hier gaat hij inderdaad onbevoor- oordeeld te werk , en wat is het resultaat ? Dat men na eene vijftigjarige ondervinding met de verscheidenheid der zenuwen nog geheel onbekend is gebleven. Terwijl men daarentegen , zoodra de neiging tot onderzoek uit het ont- leedkundig standpunt is opgewekt , op daadzaken steunt , welke zooAvel voor de kennis der ziekten , als voor eene ze- kere uitoefening der heelkunde van het grootste gewigt zijn. Over de ^ voor de beweging der kaauwspieren 5e- stemde deelen des vijfden paars, De vijfde zenuw heeft den naam trigeminus verkregen , wijl zij , in drie groote stammen gedeeld , uit den schedel 90 te voorschijn dringt. De beschouwing dezer toevallige verscheidenheid harer deeling en har es uitgangs uit het been moet , nadat uitgemaakt is , dat zij uit twee afzon- derlijke w^ortels , welke verschillende functiën hebben , ontstaat , voor het belangrijker onderzoek plaats maken ; hoe verbreidt zich het spierdeel dezer zenuw^? Met de belangrijkste ontleedkundige uitkomsten was men reeds door Wrisberg, Santorini, Paletta, Pro- chaska en Soemmerring bekend geworden ; echter is tot hiertoe de jpars motoria door niemand met gron- dige naanwkeurigheid onderzocht, noch in het algemeen het onderscheid tusschen de gewaarwordings- en spier- stammen des quintus opgemerkt. Het voor de spierbeweging bestemde gedeelte der vijfde zenuw gaat onder het ganglion Gasseri door , en dringt niet in hetzelve. Ook is zij , wanneer men de zenuw van boven beschouwt, b. v. m Monro’s afbeeldingen, geheel niet zigtbaar. Zoodra men haar echter in de hoogte tilt en doorsnijdt, komt dit gedeelte , hetw^elk ten naaste bij een vijfde van den geheelen stam uitmaakt en met het grootere deel , voordat dit in het ganglion overgaat , door draden , w elke somtijds voor zenuw en gehouden ,, verbon- den is , te voorschijn. Nadat zij onder het ganglion is doorgegaan , verbindt zij zich losjes met de bovenste kaakzenuw^ , doch oogen- schijnlijk slechts door middel van een vliesachtig w eefsel. 