Geographie van Nederlandsch-Indië
§ 58. De oneindige verschiedenheit, die een tropisch Digitized by Google 20 woud aanbiedt, ontstaat niet uitsluitend uit het geboomte dat het zanienstelt. Ook in de wouden zijn nog eenige hoofdtypen te onderscheiden. Want behalve bet geboomte vindt men er Slingerplanten, lianen, die de boomen zoo aan elkander snoeren, dat menig woud er volstrekt ondoor- dringbaar door wordt, en Woekerplanten, die evenzoo de boomen bedekken als een tal van kruiden den bodem, waarop die omhoog rijzen. Die woekerplanten zijn als het ware de sierplanten, waarmede de natur het woud ge- tooid heeft: de prachtige Orchidecn (Jav. Mai. anggrek), die in hare oneindige verscheideriheid ons toch meestal nog slechts eene weelde schijnen te zijn, leveren er ons de proef van. Tot de Woekerplanten behoort de beroemde RaiTlesia (Jav. padmo) met hare monsterrozen. De Lianen munten minder uit door fraaiheid, maar zij zijn daaren- tegen in de menschelijke huishouding van uitgebreid nut. Immers tot de slingerplanten behoore de Peperplanten (Jav. Marjorie, Mai. lada), die al in oudet tijden haar product voor den lander leverden, en de Rottingsoorten (Jav. Mai. rolan). Meestal heeft de rotting groote doornen, die het hunne er toe bijbrengen om de bosschen ondoordringbaar te maken. Het aantal soorten van rotting is uitermate groote. Honderd zijn er reeds bekend. Op alle eilanden van den Archipel groeit hij in groote menigte, maar de soorten die uit de Batak-landen en vooral ook die uit het zuidelijk gedeelte der westkust van Borneo komen, worden voor de beste gehouden. De meeste rotting is bindrotting, zoo als de minder dikke soorten genoemd worden. De dikkere heeten hand rotting. Op de oostkust van Sumatra, in het Zuiden van Borneo en op Bangka groeit de Draken- bloedrolting (Mai. djernang ), zoo genoemd om de roode kleurstof, die als eene harsachtige, door schudden zeer gemakkelijk afteschciden stoff om de noot zit. § 59. Ofschoon tot de familie der Palmen behoorende geeft de rotting de eigenaardige type dezer familie naauwe- Digitized by Google 21 lijks weder. De palmvorm, die zoo bekend en karakteris- tiek is, verdient in de rij der vormen hier wel boven aan te staan. Er zijn in den Oost- Indischen Archipel bij de dertig geslachten van palmboomen bekend. Als men den rotting enkele andere niet mederekent, is, behalve het soms zijn groote verschil in lengte, daar zij gewoonlijk een 60 tot 80 voet hoog worden, een enkele over de 100, terwijl andere bijkans gcen stam hebben, dat der bladeren mischien het meest in 't oog vallend. Bij de meeste zijn zijn gevind, de Vederpalmen, bij sommige Waaijervormig. Van de erste verdienen de Betel-, Kokos-, Areng-, Sago-, IVipah- en Niboeng-palmen; van de andere de Lontar en Gebang-palmen met een woord vermelding. De Betelpalm (areca catechu, Mai. pinang, Jav. djambe) is door gehedl Indie verspreid; vooral in warme wouden, nabij de zee. Hij groeit tot een buitengewone hoogte, lijnregt, met een gladden, zuilvormigen stam, en is een der schoonste palmen van den Archipel. De noot, die een groote hoeveelheid looistof bevat, wordt bij het betelkaau-wen gebruikt en in menigte naar de landen verzonden, waar dit gebruikt hecrschcnde, maar de boom niet t’huis is. Vooral is de areka overvloedig op de noordkust van Sumatra, die er ook haren naam van Areka- of Belehioot-kust aan ontleent. De Kokospalm (lg. Mai. klapa, Jav. kerambil, Mai. id. en nijoer) is geen inboorling van den Ost-Indischen Archipel. Zijn eigenlijke vaderland is niet met zckerhcid bekend. Men höchst daarvoor Zuid-Amerika. De versprenden moet intusschen in voor-historische tijden plaats gehad heben en de boom höft in Oost-Indie een nieuw vaderland geworden, wäar hij zerst weinig eilanden niet in menigte voorkommt. Het best große hij in de nahijheid der zee, in vochtige zandgrößten met leem of vetten humus vermengd, en hij vorml daar soms uitgestrekte bosschen. In het zesde jaar, of ook reeds vroeger, brengt hij vruchten voort en is dan voider het geheolc jaar door met bloemeu en vruchten beladen. De boom wordt gemiddeld 40 tot GO, soms 75 voet hoog, en zijn bladeren zijn 12 tot 16 voct lang. Hij wordt 60 en meer jaren oud. Hoe velerlci de producten van de kokospalm zijn : de bloemkolf leverl toewak of palmwijn ; de jonge en afgevallen vruchten worden als inedicijn gebruikt; de bast der rijpe vruchten wordt geplukt en dient, als kafir, lot kalfateren, tot fakkels, voetmatten, touwwerk enz. ; de schil der noot wordt gebruikt. Voor lepels, bekers en dergelijke; de pitlen der onrijpe vruchten worden raauw of gekookt gegeten; in de holte der noten bevindt zich omstrecks eene flesch zooge- noemde kokosmelk; de bladeren worden eveneens tot vcr- schillende einden gebruikt: de knoppen oin te eten of voor tafelzuur, de jonge en oude bladeren voor konnen, de ondere ook wel om liuizen te dekken, d. i. als a tap, enz. ; — toch is de olie, die van de rijpe vruchten wordt gewonnen, van de producten het voornaamste. ledcre boom geeft clke anderhalve inaand negen tot twaalf rijpe vruchten, die te zamen twee flesschcn opleveren. De kokosolie wordt in de keuken en ook voor het toilet en de vcrlichling gebruikt. De culluur van dezen palm wordt in den laatsten tijd zerstör harte gcnoinen door het Gouvernement. Buiten Java wordt er in de Minahassa, op Amboina, Salajer en de Sangi-cindidaten veel werk van gcinaakt. De Arcng (arenga saccharifera, lg. Mai. areng, Jav. area. Mai. enau) groeil op alle eilanden van den Archipel, liefsl in vochtige valleijen, maar ook tot 4000 voet hoogtc. Hij heft een korten, lijnregten stam, anders dan de kokos, die mcnigmaal gebogen is, en donkcre bladeren. Hij bloeit het geheelc jaar door. Het sap, dat hij insnijding in groole hovelheid uit de bloemkolven vloeit, geeft de saguwecr, en aangenamen palmwijn, op Java wel weiiiig in aanzien, maar in het Oosten van den Archipel veel gebruikt, en eene soort van suikcr, die, onder den naam van Geslagen wordt, en die ook, vooral op Java en Sunialra, tot dokking der buizen dient. De dikkere takjes, die men daarin vindt, dicn voor inlandsche pennon, en tgen den slam groeit bet kawoel, eeue soort van zwam. Er zijn door den geheclen Arcbipel tien vei'schillende soorten van Sagoboomen (Mai. rembija) verspreid, tnaar de beroemde Sagobooui van Kumphius (meloxylon Rump/Ui) große alleen in den Molukschen arcbipel, liefst in mocras-sige streken, nabij de kusten. De grootsle bosschen van dezen gezellig groeijenden palm vindt men op Ceram en Halmaheira. Op bet eerstgenoemde eiland bezit het Gouvernement er een aantal van. Gewonlijk wordt die boomtegenwoordig gecultiveerd, doch de culluur is zoo ligt, dat den huisgezin gemakkelijk een plantsoen van zestig boomen kan onderhouden. De productie der sagoboomen is nog al verschillend. Zij brengen gemiddeld van 560 tot 1125 pond op. Men rekent dat een man, die er uitsluiteud van lecfl, per dag 2 pond sago noodig heeft. Het merg of ineel wordt op eene eenvoudige wijze, die men «sago-kloppen» of «poekoelen » noernt, uit den boom verkregen. Men bakt namelijk met eene soort van dissel bet merg, dat bijna de geheele inwendigc ruimte van den stain vervult, los uit de slukken, waarin de omgevelde boom eersl is gekloofd geworden, en wasch het vervolgens in een bak van een anderen uitgcbolden stain, waarin een zeef geplaatsl is, waar het dikke sap doorheen wordt gepersl om het van de vezels, daar het mede verbonden is, le zniveren. Danrna laat men het deeg bezinken en verkrijgt men het sap spoedig in zulk een vorm, als voor het gebruik geschikt is. Het liefst nulligen de inlanders het met kokend water aange- maakt en zoo papedu genoemd. Bovendien bakken zij er brood van on bereiden het tot allerlei lekkcrnijen. De stcrke bladstelen van den sagopalm, gaba-gaba geheeten, worden in de Molukken algemeen gebruikt voor de wanden der huizen en de bladercn en deze (e dekken. De Nipah-palm (nipa fruticans) is de moeraspaltn bij unemcndheid en bedekt dikwijls geheele strcken langs de kusten. Zijn stain komt naauwelijks boven den grond uit, doch zijnne bladeren worden van 15 tot 50 voct lang en zijn zeer geschikt voor het dekken van huizen. De bloem- kolven leveren een palmwijn, die evenwel in onze bezit- tingen zelden daaruit gewonnen wordt. Een andere palm, dien men in bet westelijk gedeelte van den Archipel ook veel aan de kusten vindt, is de Niboeng (arecn niboeng), eenc soort van areka, die, wanneer men de palmcn, gelijk wel eens gedaan wordt, naar de voor- naamsle voortbrengselen, die zij opleveren, rangschikt, onder de houtpalmen eene eerste plaats inneemt. Zijn uiterlijk voorkomen heeft veel van dat van den kokospalm. De jonge bladknop wordt als palmkool boven die van den kokospalm gekozen. Van de Waaijerpalmen is de Lontar (borassus fla belli for - mis, Jav. lontar) de belangrijkste. Men vindt hem in ge- heel Indie. Het is de Zelfde boom, dien men in Engelsch Indie Palmyra-palm noeml. Het waren de bladeren van dezen palm, die op Java ecrtijds dienden om op te schrijven, gelijk men ze op Bali en Celebes daar nog voor gebruikt. Op Oost-Java en vooral op de Kleine Soenda-eilanden komt bij zeer veel voor en is bij van uitgebreid nut door de meniglövel, dien de bloemkolven opleveren en die tot de bereiing van suiker en van eene soort van stroop dient, welke laatste bijvoorbeeld op het ciland Rotti tot hot hoofdvoedsel der inlanders behoort. Von het Westen te word de Lontar door den Gebang- palm (corypha umbraculifera, Mai. daoen-sariboe «duizend- blad») vervangen, die langs het Zuiderstrand van Java gebcele wouden vormt. Ook deze is voor den inboorling van veelzijdig nut. Men haalt eene soort van sago uil den stam, zoo als dit ook bij den arengpalm plaals heeft, ge- bruiki de bladeren tot dekking der huizen, maakt er hoeden, koflijzakken en zeilen van, en weet insgelijks de andere declen van den boom tot zijn nut aan te wenden. § 40. In vorm staan nevens de palmen de Pandancn, die bet meest aan steile kusten voorkoinen. Even als de zoogenaamde wortelboomen (: rhizophora, Mai. bakau) verhelfen zij zich op talrijke wortels, als op stutten, en aan den top dragen zij een aan takken digt met langc bladeren hezet. Zij worden veel voor heggen aangeplant en de bladeren dienen mccstal tot fijn matwerk, terwijl van verscheiden soorten deze of de bloemscheden om hunnen geur gezochl’ zijn. Die pandanus-soort, welke de meest geurige bladeren heeft ( pandanus latissimus, Mai. pandanus rampei), is om haren vorm wel eens de koning der tropischen boomen genoemd. Nog een andere boomvorm behoort hierbij, die der Cycadeen (Jav. Mai. pakoe-adji, d. i. koningsvaren, cycas circinalis), eene voorwereldlijke type, die als ’t ware tus- schen de palmen en varens instaat. Ecu Oost-Indische boomvorm, die aan onze Naaldboomen (Pijnboomen vindt men in Oost-Indie op Sumatra, doch niet zuidelijker dan de Evenaar) hcrinnert, is die der Kasuarinen, zoo genoemd omdat de naaldvormige takjes, die oppervlakkig beschouwd de plaats der bladeren schij- nen te vervangen, door onze voorouders met de haar- achlige vederen van den Kasuaris vergeleken we r den (Jav. Mai. tjemara, wij zouden zeggen upaardenstaartboom»). Op Oost-Java en een aantal andere eilanden vormen de Kasuarinen bosschen, die door hun eigenaardig voorkoinen een onuitsprekelijk melancholisch karakter aan de landstreck geven. Geheel anders zijn de boomen met luchtwortels. De pandancn en wortelboomen loopen in 't oog door vvortels, die, schuius tegen den stani gerigl, dezcn als ’t ware schijnen le schragen, inaar de boomen, waarvan thans sprakc is, lalen uit de takken worlels neder, die nu eens digt Iangs den stam afhangen en, na den grond le hebben bereikt en daarin worlel te hebben gevat, zich met dezen vereenigen en opzwellende hem als slangen omslingen, gelijk dit bij de Kiara's (ficus, Mai. tiru.) plaals heeft, of verder van den stam naar beneden hangen en dan soms een ganschen, zaamverbonden groep van boomen vormen uit dien eenen. In zeer sterke mate heeft de zoogenaamde Baniancn-boom van Voor Indie deze eigenschap, een boom die onder den inecr algemeenen Nam van Waringin ook in onze Oost voorkomt, en de heiligheid, die in vorige euwen de Hindoes op hem hebben overgebragt, tot heden bij de Javanen bewand heeft. Ofschoon de Waringins (urostigma bewjaminum), die de aloen-aloens, dat zijn de plenen vddr de woningen der Javaanschc Regenten, versieren, niet alien van dezelfde soort zijn, zoo zijn er loch enkele exemplar, die dat reproductie-vermogen in bijzondere mate vertoonen, zoo als de bekenden Waringin te Tjeringin in Bantam, een op hot eilandje Seminole bijtimo en welligt nog enkele meer. Onder de Vignenboomen, waartoe de waringin behoort, zijn er echler, die voor den mensch belangrijker eigen- schappen bezitten den deze. Er zijn namelijk soorten die eene beste gomelastiek leveren, de Pohon-karct of I’.kolelet op Java, en, breiden wij den kring nog verder uit door aan de geheele, hoogst belangrijke afdeeling der Brood- vruchtboomen (arloctirpeae), die wederom de vijgenboom omvat, onze aandacht le schenken, dan onlmoeten wij daaronder, behalve in de eerste plaats den Broodvruchtboom zelven, waarnaar die afdeeling haren naam heeft, zoowel den Witten Moerbezieboom (morus indica, Jav. tjloeijoe ), wiens bast het Javaansche papier, als den Antjar (anliaris toxi- caria), wiens sap het beroemde pijlvergif levert, hetwelk evenwel nog door dal van den Tjctek (strychnos tieute) in hcvigheid overtroflen wordt. § 41. Over 't algemeinen leveren de sappen en gommen of uilzwecks van vele boomen, niet minder dan hel hout van andere, de belangrijkste product en voor handel en nijverheid. Zoo bijvoorbeeld de verschillende Getah-pertjah-boomen, die voomamelijk op Sumatra en de Riouw-eilanden, maar ook op Borneo en Java gevonden worden. Zoo de groote menigte wilde en gehcel van zelf uit de boo-men, dat het als steenharde stukken, damur-batoe, op den grond ligt opgestapeld en dikwijls in niassa door de rivieren wordt medegwoerd. Onder de verschillende soorten van damar wordt het zoogenaamde mala-koetjing (d. i. kat-oog) voor het fljnste gehouden. Ofsehoon men niet van alle soorten met zekerheid weet van welke boomen zijn komen, zijn de mccste toch zekcr van die, welke tot de afdeeling der dipterocurpeen gebragt worden. Tot die boomen be- Hoort ook de berörende Kamferboom vail het Noorden van Sumatra en Borneo, een boomen des wouds overtreft. De echte kamfer is onder den naam van kapierbaroes in den handel bekend en wordt vooral te Natal op de westkust van Sumatra verzählen. Ilet is bekend, dat men de kamfer in gedegen staat binen in den stam vindt, dien men daarom geheel in stukken moet hakkcn, wil men ze cr uit krijgcn. Daar vastc uitwendige kenteekenen ontbrcken om te zien of een boom eerie goede lioeveelheid zal opleveren, is de oogst. van de kamfer zeer wissclvallig. Men bcweert, dat er voorbeelden zijn van enkelc boomen, die 100 katti’s kamfer bevatten, maar 25 katti’s is reeds eene builcngcwone op-brengst. Een katti is ongevcer 1| Amst. pond. Fijne harssoorleo leveren ook de Kasamala (liquidambar) Digitized by Google Allinyia), de reus der boomen op westelijk Jnva, en vooral de Bcnzoe-boom van Sumatra (sty rax benzoin), die ook gécultiveerd wordt. Andere boomen brengen min of mccr kostbarc oliecn voort. Van den kokospalm hebben wij dit boven reeds gezien. Voor keukengebruik geniet de Kanari-olie boven andere de voorkeur. De boom (canarium commune uil wiens pillen deze fijne olic zeer overvloedig geperst wordt, is een inboorling van bet oostelijk gedeclte van den Archipel. Om zijne prachtige lommer wordt hij in de notenluinen van Banda veelvuldig aangeplant en is hij ook op Java overgebragt. In gewonc jaren geeft men zich op Banda naauwelijks dc moeite om de kanari-noten, die in menigtc den grond bedekken, op te rapen; doch valt de nagclpluk ongunstig nit, dan worden zij verzameld. Ook dc harde Kemiri-pitten {aleurites triloba) zijn bekend door de olie, die zij opleveren. Van den Kajoe-poetih-boom {me- In leuca cajoepoeti) verkrijgt men daarentegen de bekende genecskrachtige olie door stoking uit de bladeren. Ook deze boom behoort in de Molukken t’huis, waar bet eiland Boeroe uitgcslrekle bosschen van dien boom bevat. Ilet stoken der olie maakt dan ook den voornamslen lak van nijverlieid uit van de bevolking van Kajeli, de hoofdplaats van dat eiland. Men wil dat hij geen bewijs is voor de vruebtbaarheid van den bodem, waar hij groeit. § 43. Aan koslbare houten, zoowel timmer- als meu-belhout, is de Oost-lindische Archipel insgelijks zeer rijk. Ilet uitnemend dit-hout (lectona grandis, Jav. djati, d. i. echt t. w. houl) is genoegzaam bekend. De boom, die dit. houl levert, vomit geheele bosschen en großen vooral op Java, waar de dajat-bosschen om hun belang onder het bijzondere tozigt der Regering staan. Ook ciders, bij-voorbeeld op Bima, groeit hij vecl, en op andere plaatsen, zoo als in Menado en op Rosingein, tracht men hem overte brengen. Voorts heeft men het Sdno- of Zonnehoul. Digitized by Google 29 Dit laatste, ook Angsana en in tic Molukken Lingoa (plero - carpus indicus) gehccten, is zeer hard en gewoonlijk fraai rood gevlamd. Van dc uitgroeisels, die beneden uit den slam voortkomen, het zoogcnaamde wortelhoul, krijgt men de Ambonsche tafelbladen. Ecn ander fraai wortelhoul gecft de Ambaloe-boom (dysoxylon), die meer in het Westen van den Archipel schijnl voor te komen. Ook het Kemocning- hout (murraya sumatrand), cen lichtgeel rneubelhout, wordt vcel gezocht. Minder heeft tot dusver de Ebbenhoutboom (maba ebenus, Mai. kajoe arang, koolzwart-hout), die in de Molukken en vooral op Boeroe groeit, zijnen roein ge- handhaafd 17. Van mastboomen verdient de Bintangoer (uva- ria?) vermelding, op de kuslplaatscn eenvoudig pohon, de boom bij uilnemendheid, genaamd. Nict minder belangrijk is de Merbau (intsia), waarvan het hout dat van den djali kail vervangen. Temboesoe-hout (fagraeu peregr Innigen ander ijzer-hout (ecu algemeene naam voor harde en duurzame houtsoorten) van Paleinbang worden zelfs hooger geschat. — Van Sandelhout (sanlalum album) komt het fijnste en geurigste uit Timor, en Aloe-hout, dat voor al door de Chinezen voor hunne offeranden gebruikt wordt, komt, ofschoon misschien nicer op het Malcische schiereiland t’huis behoorende, ook onder de namen van Kajoe-garoe en Klambak (aquilaria agallocha, ook aloexylon agaUochum) in den Archipel voor. — Ecn bekend verfhout geeft de Sapan-heester (caesalpinia sappan), waarvan het hout, geschild, in stukken gesneden en afgekookt, dienl om rood te verwen. Hij is door den geheelen Archipel verspreid; op Java wordt hij aangekwcekt, maar is het hout minder goed. Op Soembawa groeit hij uitmuntend in ’t wild, en de Vorslen van dat eiland moeten nog jaarlijks eene bepaalde hoeveel-heid daarvan aan het Gouvernement opbrengen. Toch is de soort van Mangerai, West-Flores, veel sch. Conner. § ii. Wat bun ufterlijk aanzien belreft, komen de opgenoemde boomeu meer met onze loofboomen overeen. Digitized by Google rnissen althans die eigenaardige lypen, die vcle andere den onngewijde terstond in ’t oog doen vallen. Daarbij stelle men zich echter voor, dat vcle met prachlige bloemen versierd zijn, om van de bladeren niet te spreken, die in warmere geweslen zoo dikwijls dat lederachtigc hebben, dat zij bij ons rnissen, en dat ook van de vruchtboomen, die de bevolking aankweekt, een goed aantal tevens oorspronkelijke bewoners hunner bosschen zijn. Zoo behoore er ook nog vele andere planten, waarvan de cultuur zich meester gemaakt heeft, in de bosschen t’huis, ofschoon zij daar dikwijls wel door een groot aan-tal, maar alien slechts wilde soorten vertegenwoordigd worden. Doch ook onder die wilde soorten zijn er nog die in den handel of in het huishouden van meer of munder belang zijn. Bijvoorbeeld de wilde Kaneel, ook Cassia-kaneel en Koelit-Lawang of Sintoek geheeten. (cinnamonum culilawan), die een l'elangrijk product in de Padangsche bovenlanden is, de wilde Pisang (musa mindanensis), die tegenwoordig vcel in de Minahassa en op de Sangi-cilanden wordt aangeplant en de koffo of Manila-hennip levert; verder wilde Muskaatnoten en Wagen en de reusachtigenden Randoe-alas of wilde Kapok-boom (salniulia malubarica: zij is naauw verwant aan de beroeinde adunsonia die in westelijk Afrika in zulke reusachlige exemplaren en ook in Ost-Indie voorkomt), die zich in den bloeitijd door gemis van bladeren en menigte van roode bloemen onderscheidt. § 45. Van de boomen overganden lot de Grassen, staat bij dezen weder eene echt tropische type bovenaan, de plant die zoowel door in 't oog loopende sierlijkheid van vormen, als door groote nuttigheid uitmunt, het welbekende bamboesriet (Mai. boeloeh). Men vindt het zeer vcel aange-plant, vooral om voor omheiningen om de dorpen tedienen. Geen sterker contrast dan tussphen dit en het Alang-alang-gras (Jav., in 't Mai. lalang, imperala arundinacea), dat treurig eenloonige velden vormt, de prairien van den. Indischen Archipel. Waar de cultuur de bosschen hccfl doen vcrwijnen en later vcrwaarloosd de akkers weder aan zich zelve overlaat, daar neemt gewoonlijk dat alang-alang, eene stijve, drie of vier voet hooge grassoorl, hel verlaten terrein in. Gellroogd wordt het tot hedekking der huizcn gebruikt. In de alang-alang-velden vindt men dikwijls plekken met eene andere veel hoogere grassoorl, waar de tijgers zich bij voorkeur ophouden, het Gl agah, dat niets anders is dan een wild suikerriet (saccharum sponlaneum). Nog zijn er een paar planten te noemen, die wij on- gaarne hier missen zouden. Het zijn moerasplanten, de bekende Lotus (Jav. larale, nymphaea steUota) en de Bekerplant (Mai. daoen-gendi, d. i. kruikjesblad, nepen- thes ), de laatste niet op Java, maar veelvuldig bij voor- beeld op Bangka, in de omstreken van Muntok, waar men de lange stengels er van voor rotting gebruikt. Zelfs de zee bevat hare schatten, zoo als de Agar-agar (plocaria Candida), een zeewier, dat op Blitoeng en op de Ceramlaut- eilanden een voornaam artikel van uitvoer uitmaakt. § 46. Begeven wij ons lhans tot de bebouwdc streken. Door den geheelen Archipel heen heeft ieder inlander bij zijn huis, zoo hij althans niet op den allerlaagsten trav beschaving staat, doorgaans zijn tuin, waar hij de planten aankweekt, die hij voor zijn voedsel, zijn kleeding of voor andere doeleinden noodig heeft, en waarvan het beperkter gebruik en de gelegenheid van zijn erf er den aanplant toestaan. Van daar dat de meeste vocdingsplanten en vele andere op uitgestrekter terrein moelen verbouwd worden en dat zich de cultuur in de dorpen gewoonlijk tot boom- cultuur bepaalt. En zoo liggen de inlandsche dorpen dan ook doorgaans onder de lommer van hoog geboomte ver- scholen, gelijk dit voor het binnenland van Java zoo karak- teristiek is. Geheel anders is het landschap, wannecr op open plekken, in de bosschen uitgehouwen of gebrand, de huizen der inboorlingen zich te midden der velden verhef- fen, en weder anders, waar, van de dorpen verwijderd, boschtuinen of doesoens, gelijk zc in de Molukken heeten, de arbeidzamc bewoners in hunne schaduwen Verbergen, zoo als overal bet geval is, waar hoog geboomte voor den gunstigen wasdom van het plantsoen vereischt wordt of de bosschen zelve, zoo als bijvoorbeeld de sago-bosschen, het voorwerp der cultuur uitmaken. § .17. Gcen boschjc op Java waar niet de areng, pinang en kokospalm gevonden worden , de eerste voornainelijk om de suiker , de volgende om de noten , de laatste om de olie. Toespijs bij de rijst leveren er de Pet6 (jparkia africana ), een der fraaiste boomen van den Archipel door zijn iijn gevind loof, de Tjabe ( capsicum ) en andere. De Sirih (chavica belle ) , eene peperplant , levert de bctelblade- ren, die mel de belelnoot bij het bctelkaauwen gebruikt worden. De wortels van den Mengkoedoe (morinda citri- folia) geven eene roode verwstof, waannede overal in den Archipel de inwoners hunne kleederen verwen, zoo als zij dit op Java en ciders blaauw doen met indigo, tom , geel met kurkuina, enz. De Kapok (eriudendrum anfructuosum) levert een katoen, waannede zij hunne malrassen vullen, een katoen, fijner dan zijde, maar voor de induslric te kort van vezel. De boom loopl in 't oog door zijne hori- zontal in kransen boven elkander groeijende takken. De slerke vezels der Ramih-struiken ( boehmeriu nived) dienen tot touw, vooral voor netten. En zoo leveren andere plan- ten weder andere benoodigdheden ; maar wat men bij de woningen vooral in ineuigte viiult, zijn vruchten en bloe- men, waannede de inlanders zich zoo gaarnc opschikken. § 18. De belangrijkste Oost-Indischc vruchten zijn: de Manggista (garcinia mango stand), Doerian (durio zibethinus), Dockoe (lansium dorneslicum), Mangga (mangiferu in died), Nangka (urlocarpus integrifolid), Ramboetan (neipheltum lappaceum), vele soorten van Djamboe (jambosa) en Djeroek (Citroen), enz. In vroeger tijd hebben de Spanjaarden en Portugezen een aantal vruchten uit tropisch Amerika naar den Archipel overgebragt, zoodat men aan hen de Ananas-sen, Anona’s (Boewah-nonna, an. reticulata, Si-kaja, an. squamosa, en Nangka-welanda, an. muricata), eene soort van djamboe, de Djamboe-bidji, de Papaja (carica papaya) en de Boewah-saoe (sapota achras) te danken heeft. Maar de inlanders verkiezen de inheemsche vruchten boven gene 19. Tot de eersten behoort ook de Broodvrucht, de vrucht van den broodboom (artocarpus incisa), die reeds boven genoenid is, een fraai gewas, waarvan de vruchten, bij den overvlo Ein vielen van andere, nicht zijn in Oest-Indie als in vele eilanden van den Grooten Ocean, waar die boom bijna uitsluitend in de behoefenen voorziet, en de Pisang (musa), dat karakteristiek gewas, dat misschien mede heeft bijgedragen om de broodvrucht te verdringen. Onder de welche bloemende bloem, die de inlanders aan-planten, beslaan de Melati (jasminum sambac), deKembang-tandjoeng (musham), deKembang-tandjoeng (musham), deKemang-tandjoeng (canamja odorala) en de Poedak (pondanus moschatus) eene voorname plaats, en onder die, welke alleen tot sieraad dienen, de Soka (pavetta coccinea), Boenga-raja of Kembang-sepatoe (hibicus rosa sinensis), Nagasari (mesa ferrea, ijzerhout), Pisang-ajar (ravenala ma-darjascariensis), Oleander enz. Op de begraafplaatsen vindt men gewoonlijk Kambodja (plumeria acutifolia), boomen, die in den bloeitijd bedekt zijn met welriekende witte bloemen, maar zonder een enkel blad aan hunne lange ombogen takken. Een ander bloemgewas, dat men daar oke veel vindt, is de Andjoewang (calodracon Jacquinii). Bamboesheggen omgeven gewoonlijk de dorpen, die men op Java, aan de hoofdwegen, niet zelden nadert langs lanen van lommerrijke Tamarinde of van Waroe- (hibiscus liliaceus), en Toeri-boomen (agati grundiflora), gene met groole gele, deze met roode en witte bloemen. § 49. De velden, waarvan de inlanders voor den landbouw gebruik maken, zijn vooreerst Sawah's, dat zijn zike die of kunstmatig kunnen geirrigeerd worden (s. ben-doengan, s. sorotan), of althans zoo aangelegd zijn, dal het regenwater er door middel van dijkjes op staande kan gehouden worden (.v. barat, s. tadahan). De cultuur, die op deze akkers plaats heeft, wordt als nalte onderscheiden van die, welke op droge bouwlanden geschiedt, zuike manelijk waar bet water niet staan blijft (ladang, legal, lipar). Eene derde gelegenheid tot aanplant van granen en veldvruchten bieden de opengehouwen of uitgebrande plekken in de bosschen op het gebergte (gaga, hoeina) aan. De sawah’s zijn veel voordeeliger dan de andere, maarniet overal laat het terrein hun aanleg toe. — Rijst, die onder de voedingsmiddelen der inlanders de eerstc plaats bekleedt, wordt gevolgelijk bij voorkeur door hen verbouwd. Slechts waar de gesteldheid van den grond, zoo als vooral in het oslelijk gedeelte van den Archipel dikwijls plaats heeft, den rijstbouw niet toelaat, of ook waar de cultuurtocstand nog te achterlijk is, behelpt men zich met andere gewassen. § 80. Wanneer de rijst van het veld is en men er niet nog een tweeden oogst van hebben wil, plant men daar andere gewassen op, die op Java P&l&-widj&, d. i. tweede gewas, geheeten worden. Men onderscheidt ze in die voor de volksvoeding en die voor handel en nijverheid. De ersten staan in naauw verband met het welslagen van de rijstcultuur; de als hoofdvocdsel na de rijst het meest geachte Dagoeng (sea mats, turksche tarwe), bekleedt daaronder eene eerste plaats. Tot de andere soort rekent men vooral Kapas (katoen), Djarak (ricinus), Katjang-tjina, (arachis hypogaea), alsmede Tom of Nila en S&ta (tabak) Voor de cultuur van dit tweede gewas dienen nu ook de drooge velden, waarop de Javaan zelden rijst teelt. Ook worden velc van de op te noemen planten alleen in luinen verbouwd. De IDjagoeng, bij cns als mat's of Turksche tarwc wcl bckcnd, vcrvangt de rijst, waar klimaat of lerrein de cul-tiiur van deze nicl toclaten, daar zij nog lot op cene hoogte van nicer dan 4000 voct groeijen wil. Men Iegt zicli tegen-voordig zeer toe op de verbetering van de soort door bet invoeren van vreernde zaden. De Djagoeng is uit Zuid-Anierika afkomstig. In de Molukken draagt bij overal den Portugeschen naam Miloe. Voor de inlandsche kleeding is het katoen de nicest gebruikte stoff. De Kapas is een stmik die overal in Indie gevonden wordt. In Palembang is de kaloenteelt de mecst gelicfkoosdc cultuur der bevolking. Op Borneo is zij door onze Regering in de beidc afdeelingen des cilands ingevoerd. Ook in de Molukken, op Tidore bijvoorbeeld, wordt kapas verbouwd, niaar ciders, zoo als op Bangka en Timor, schijnt zij wederom minder goed te willen slagen. Betr gegen het daarmede op de Westkust van Sumatra, doch bier even als elders bepaalt zicli de cultuur tot de behoefte der inlanders. De Djarak (palm a chrisli) is een olic gevende plant, die de beroemde castor-olie levert. De Javanen gebruiken haar slechts als lamp-olie. Eene andere olie-plant, die de sesamolie geeft, niaar die de Javanen, omdat zij niel goed branden wil, enkel voor het haar gebruiken, is de Widjin. Zoo is ook de Katjang-tjina als olic gevende plant beroemd. Zij heet tjina om dc Chinezen, die cr veelgebruik Vivan maken ter bemesling der suikerriet-velden, en Katjang-tanah, of bij ons aardnoot, om de zonderlinge eigenschap barer stelen, die zicli 11 a de bloeijing nederbuigen, zoodat de vruchten in den grond rijp worden. Deze plant brengt ons op twee soorten van voedings-planten van groot gewigt, de aard- en peulvruchten, Oebi en Katjang. De aardvruebten behoore van formelijk tot drie soorten van planten, waaronder de eigenlijke Oebi’s (dioscorea) Digitized by Google r 56 zich door de somtijds ontzettende grootte liarer vleezigc knollen onderscheiden. Tot eene andere soort ( convolvulaceae) behoort de zoete aardappel, Katela. ook wel Oebi-djawa gc-heeten in tegenoverstelling van de Kentang of Oebi welanda. Tot de derde soort (aideae) behoort de Tales (Jav.) of Keladi (Mai.), een kuolgewas, dat ook zeer algemeen door de inlanders wordt gegeten. Het groole breede blad geeft er een zeer in ’t oog vallenden van leven. Op vele eilanden van den Grooten Ocean moeten de inlanders er bijna uitsluitend van leven. — Eene geheel andere soort van knolgewas (eene euphorbiacei) is de Maniok, Oebi-dandoer, de Javaansche cassave, die echter door de West-Indische in voedende eigenschappen zeer verre overtroffen wordt, waarom dan ook de Regering beproefd heeft deze laatsle op Java over te brengen. Ook van de peulvruchten zijn de soorten zeer menigvul-dig. Misschien verdient daarouder de Kadjang-idjoe (pha-seolus rudialus) meer bijzondere vermelding, die in ver-schillende streken een voornaam artikel van uitvoer uitmaakt; de boonen leveren een algemeen voornaam artikel van de plant dient voor veevoeder. Menigvuldig zijn de gewassen die buitendien nog op de veld. En geteld worden, zoo als de Zaad-indigo, Tabak, Semangka (watermeloen), Laboe (flesch-kalabas), Ketimoen (meloenen en koinkommers), Baligoe (pompoenen), en vele andere, die onder de groote rubriek van de Sajoran, groen-ten, gesteld worden, en waarvan ook vele uit ons land zijn ingevoerd, zoo als kool, salade, snijbooncn enz. § 51. Eine belangrijke culluur, maar die op Java verbo- den is 50, even goed als die van de Slaapbol, is die van de Gambir (uncaria ganibir ), een belangrijk ingredient bij het betelkaauwen. De gambirplant is in den Archipel inheinsch, maar wordt vooral op het eiland Bentan door de Chinezen en in de Padangsche Bovenlanden door de inlanders ge- leeld. Men verkrijgt de gambir-koekjes door de bladeren en takken van het boompje met water te kooken en het sap vervolgens ter dikte van siroop uittedampen, waarna men het in bakjes of bamboezen kokers laat stollen en in vierkante of ronde schijfjes in den handel brengt. Ook worden de bladeren wel eens eenvoudig aan het gisten ge- bragt, geperst en dan gedroogd, hetgeen de gewoonte is in het Zuiden der Padangsche Bovenlanden. Belangrijker echter, dan in dit opzigt, is de gambir voor de nijverheid, daar men haar looizuur-gehalte op achtmaal dat van goeden eikenbast schat. Op de Banda-eilanden is de muskaatnotencultuur t’huis. We zullen Er aanstond van spreken, ten einde ze niet van de kruidnageien-cultuur te scheiden. Deze toch behoorttet de zoogenaamde gedwongen cultuur, waartoe men die der muskaatnoten niet kan rekenen, daar de perken, waarop de cultuur plaats heeft, eigendom zijn van den Staat en door de perkeniers vrijwillig worden onderhouden. Evenmin brengt men daartoe enkele andere culturen voor de Europesche markt, zoo als die van de Kakao, die in de Minahassa en op Amhoina plaats heeft, en die der Vanille op Java. Beide producten zijn oorspronkelijk West-Indisch. § 52. De gedwongen cultuur van producten voor de Europäischen Markt bestätigt in Indie sechts op Java, Sumatra’s Westkust, Ilcngkoelen daaronder begrepen, Amboina en Menado. De cultures, die op Java hetzij op hoog gezag of ten gevolge van overeenkomsten van het Gouvernement met particulierc ondernemers zijn ingevoerd, zijn die van Kolfij, Suiker, Indigo, Thee, Kaneel, Nopal en Cochenille, Tabak, Peper en Kina 1. Op Sumatra’s Westkust en in Menado is de kolfij-cultuur de eenige verpligte; in Bengkoelen die der kolfij en peper, op Amboina die der kruidnagelen. Van die gewassen zijn allen suiker, indigo, peper en kruidnagelen in Oost-Indie inheemsch. Van de indigo en peper is hierboven reeds gesproken. De zoete samak van het suikerriet, dat in vele soorlen in het wildvoorkomt (bijv. het (jlujuh), is aan de inlanders waarschijn-lijk al van cuds bekend. Zij kaauwen het raauw als eenc lekkernij, terwijl zij de jouge spruiten en bloemen bij de ri. Just nach den jungen. De suikcrciding is zeker ook reeds zeer ook reeds zeer ook reeds zeer ook reeds hcbbcn. § 33. De Kruidnagelboom is cen fraai gewas..Metzijn regten stain cn spitscn kruin bereikt bij gewonlijk cene hoogte van 23 voet. De takken, die nicl hoog van den grond beginnen, breiden zich ver zijwaarls uit cu de langwerpig spitse bladeren hebben even als al de andere declen van den boom een sterken spicke-smaak. Wannecr de bloemkelk rood begiut te worden en zijnc bladeren laal vallen, is de tijd van den oogst daar. De vruoht is dan nog uaauwelijks zigtbaar, niaar laat men den nagel aan den boom, dan ontwikkelt die zich sterk, docb verliest zijn specerij-smaak cn dient hoofdzakelijk, als moernagel, gelijk bij dan genoemd wordl, voor de voorlplanting. Doorgaans echter verkiest men hiervoor slckken. De tijd van den oogst, die slcchts cenmaal in bet jaar plaats heeft, is de regenmoeson, welke op de Ambonscbe eilanden in onzcn zorner valt (§ 50). Door elkaar levert ieder boom 2§ Amst. pond nagelen, hctgeen echter bet eene Jaar zeer verschlob, het andere, daar er jaren gewecst zijn dat alle boomen door elkaar bijna 6. pond afwierpen. Bij weinig gewassen zal het verschil in jaarlijksche opbrengsten zoo aanziellijk zijn als bij dit. Het sterkste voorbeeld was wel dat van 1760, waaraan een jaar vooraf ging, dal bet product nog geen 23,000 Amst. ponden bedroeg, terwijl dat jaar cen der grootste producten, over de 2 millioen, en het daaraan volgende wederom nog geen 60,000 Amst. ponden leverde. Het is bekend dat de Nederlanders in de 17de cenw, op grond dat de Engelschen het specerij-monopolie bedrügen, den aanplant der speci-boomen tot de Ambousche en Bandasche eilanden beperkt hebben, oidat zij op deze eilanden het veiligst waren. De uitroeijing op de andere eilandcu begon in 1625 cn duurde langer dau eenw mcl onverlaauwde gestrengheid ; ook had men de jaar- lijksche bchoefte aan nagelen in Europa berekend op 825,000 ponden en wat de boomen meer opbragten weed naar de gewonte van dien tijd vernietigd. Het blijkl cvcnwel uit de productie-slaten, dat zulk een opbrengst niet tot de gewone behoorde. Het monopolie bleef ook onder het Engelsche bestuur gehandhaafd. De extirpatie der specerijboomen en de zoogenaamde hongitogten, die daarloe moesten medewerken, vverden eerst in 1824 af- geschaft. In 1839 werd de specerij-culluur aan parli- culieren op Java toegestaan, doch zonder noemenswaardige gevolgen. Over het algemeen slaagt de nagel en-cultuur in Westelijk Indie niet. In den Engelschien tijd is zij te Bengkoelen beproefd, maar daar is zij reeds sedcrt langen tijd weder zoo goed als te niet gegaan. In 1760 en 1771 is zij van Geheh, een der Papoesche eilanden, naar Mauritius en van daar naar Cayenne en naar eenige West- Indische eilanden overgebragt, en later is zij insgclijks op Singapore en Poeloe-Pinang beproefd. Op La Reunion schijnt de nagel-cultuur tegenwoordig te blocijen, doch vooral is dit het gcval op dc Oostkust van Afrika, te Zanzibar, vvaar het product, zoo al niet in qualit, dan toch in quantiteit het Ambonsche ver ovcrtreft. Volgens Rumphius werd de boom kort voor de komst der Portu- gezen van het eiland Makian naar Ceram overgebragt. In het wild wordt hij op vcle der Moluksche eilanden, zoo als op Ratjan en op de Papoesche eilanden, nog tegenwoordig gevonden. Men heeft beproefde de nagelboomen in tuinen over te plauchen, maar de onderviuding heeft geleerd, dat de bosch-cultuur de voorkeur verdieut, daar de boomen, even als de kofil- en andere boomen, schaduw behoeven oin goed te gedijcu. Tegenwoordig zijn de boomen dus meestal in docsoens geplant, waar ieder huisgezin der Ambonsche negorij-volken een vijfligtal aankomende en veertig vruchtdragende boomen onderhoudeu nioet. De Muskaatnotenboom hcefl uilcrlijk wcl eenige overeenkomst met den kruidnagelenboom. Ilij groeit piramidaals-gewijs op, is ook niet hoog, spreidt eehtcr zijne takken nicer horizontaal uit en zijne bladeren gelijken op die van den laurierboom. Evenmin als de kruidnagelenboom kan hij tegen beschadigen, hetgeen bij den oogst veel omzigligheid veel omzigligheid veel omzigligheid. Veel omzigligheid van den Kanariboom zijn aangelegd. Zijne vruchlen rijpen bet geheele jaar door, doch de oogst heeft pl Aats in November en Augustus, als wanneer de vruchten het tal- rijkst zijn; ook in April en Julij. De foelie, een karmozijnrood, netvormig weefsel, dal de vruchl omgeeft, vereischt geene andere toebereiding, dan dat men ze in platte korven in den zonneschijn laat droogen. De noten daarentegen worden in opzetlijk daartoc inge- rigte gebouwen, in den rook van een zacht vuur, ophorden, para-para, gedroogd. Dit droogen duurt twee maanden; dan eersl is de dop los genoeg om hem door middel van zachte klopping te doen loslaten. Na die ontbolstering worden de noten in drie soorten gesorteerd De beide beste soorten worden nu nog eerst drie maanden lang in zoogenaamde zweethokken gebroed, na alvorens cene in- dompeling in zout water met kalk ondergaan le hebben, en dan weder in vijf soorten gesorteerd, die in zorgvuldig digtgemaakte vaten gepakt in den handel gebragt worden. De broeking geschiedt om insecten le weren. De derde of slechtste soort van noten wordt gebezigt ter bereiding van de notenzeep of eigenlijk gestolte noten-olie, die verkregen wordt door de fijn gest ample noten eenige uren in sloorn otten be bangen en vervolgens uit te persen. De muskaat-noten-cultuur heeft in 't groot plaats op drie dcr Banda-eilanden, Lontor, Neira en Ai. De productie is niet aan zulkc groote jaarlijksche versehillen onderhevig als die der kruidnagelen. Men schat, gocde en slechte boomen door clkaar gcrekend, de opbrengst van iederen boom in de perken op 5 Amst. ponden, noten en foelie tc zamen, waar-van de onderlinge verhouding als van 4:1 is. Wei he-handcldc boomen geven doorgaans een jaarlijksch product van 12 tot 15 Amst. ponden. De muskaatnolen-cultuur beaalt zich tegenwoordig niet mecr uitsluitend tot de Banda-eilanden. In Bengkoclen, waar de cultuur reeds door de Engelschen werd ingevoerd, is zij in verval en evenzoo op Amboina. Daarentegen sch In der nordwestlichen noordwestlichen von Sumatra en in der Minahassa gedeutet te beloven. Buiten den Archipel wordt de boom op Mauritius en in Zuid-Amerika aangekweckt. § 54. Met het oog op de geographische verbreiding der planten heeft men onze bezittingen in den Indischen Archipel in vieren verdeeld. Vooreerst heeft men het Sumatraansche gebied, dat door IVoord- en Midden-Sumatra en de einander die in het Westen en het Oosten daaromheen liggen, gevormd wordt en warvan de vegetatic met die van Achter-Indie in een naauw verband staat. Het tweede is het Borneosche, dat nog te weinig bckend is om het zijne eigenlijke plaats aan te wijzen. Het derde het Soendasche, dat in cenc Westelijke helft — Zuid-Sumatra en West-Java — en eene Oostelijkc — Oost-Java tot Timor en verder — ’t laatste door kasuarine-wouden gekenschetst, vervalt en veel overeenkomst toont met het Nieuw-Hollandsche flora-gebied. Eindelijk het vicrde, het Molukschc, waartoe Celebes (althans het oostelijke gedeelte) nog te rekenen is, betgeen in dat der Polynesischc flora overgaat. Delfsloffenrijk. § 55. Op het plantenrijk volgt in bclangrijkheid, in den Indischen Archipel Het delfsloffenrijk. Digitized by Google 12 Tot de belangrijke mineralen, die de grond der Ost- Indische eilanden bevat, behoore: zwavel, dat in de kratcrs van velc vulkanen verzarneld wordt; ijzer, tin, anlimonium, koper, lood, kwikzilver, platina, goud, dia- nianten en steenkolen 2J. § 30. Änder is door den geheelen Archipel verspreid, maar nergens overvlocdigcr dan op Borneo, en wel in de binnenlanden van de Zuid- en Ostkust. Verderer vindt men hel in groote menigte op Celebes, vooral aan de Ostkust en op de eilanden die daar langs liggen, op Sumatra, Bangka, Blitoeng cnz. De inlanders maken gewoonlijk veel werk van de exploitalie. Hoe deze op Borneo, in de Dosen- soen, plaals hccft, is meer dan eens uitvoerig beschreven a. Men gaat daarbij op eene zcer eeuvoudige wijze te werk. 