Het Museum-Boijmans te Rotterdam
Mevrouw de weduwe J. Maris zorgdé, dat het Muséum voor den overeengekomen prijs ’t schilderij 327 ontving. Gelijk vanzelf spreekt, werd in dit jaar gekocht het portret van J. Maris — ook dat van Alb. Neuhuys — geteekend door H. J. Haverman. De verzameling teekeningen uit vroeger eeuwen werd slechts vermeerderd met ééne penteekening, met het onderschrift „Gerrit Jacobs te Rotterdam, Anno 1652”. Van de stichting van het Muséum af meende men een zomerlandschapje te bezitten van Hendrik Avercamp, bijgenaamd de Stomme van Kampen, maar in 1883 werd erop gevonden het monogram van Arent Arentzen, bijgenaamd Cabel, die te Amsterdam leefde^van 1586 tôt 1635. Welkom was dus de in 1900 zich aanbiedende gelegenheid om te koopen een groot winterlandschap met veel figuren van Avercamp, die ongeveer terzelfder tijd als Arent Arentzen te Amsterdam was geboren, omstreeks 1625 naar Kampen trok en daar leefde tôt ongeveer 1663. In hetzelfde jaar verwierf de Verzameling Teeke- ningen van Oude Meesters op eene veiling te Utrecht vijf belangrijke stukken : een varken, met zwart krijt door Paul Potter in 1644 geteekend; een landschap van P. Molijn; een riviergezicht uit 1655 van J. van G O ij e n, en twee teekeningen van Cornelis Saft- leven, de eene voorstellend een erf met een pronkende kalkoen en twee hennen, de andere o. a. een Dodaars of Dodo, uitgestorven vogel van het eiland Mauritius, waarvan een exemplaar in 1626 werd overgebracht naar Amsterdam. 328 Op dezelfde veiling werd ook gekocht eene teekening van Charles Rochussen, die niet vermeld is in r Oeuvre de Ch. RocJmssen van D. Franken Dz. en Fr. D. O. Obreen. Zij geeft weer een moment van het Muziekfeest, in Juli 1854 te Rotterdam gehouden, ter viering van het vijf-en-twintig-jarig bestaan der Maat- schappij tôt Bevordering der Toonkunst. Flet is een moment van het derde concert van 15 Juli, ten i2ure aangevangen, na de uitvoering van den i45sten Psalm, gecomponeerd en gedirigeerd door Joh. J. H. Verhulst, die het geheele feest bestuurde. Mevrouw Offêrmans — Van Hove grijpt uit de bloemen en kransen, den componist toegeworpen, een lauwerkrans en wil dien den heer Verhulst op ’t hoofd drukken. Bij de trap van het orkest staat de deputatie uit het Hoofdbestuur der Maatschappij, gereed om allen te dan ken, die tôt het welslagen van het feest hadden medegewerkt, en den stichter der Maatschappij, den Rotterdammer A. C. G. Vermeulen, een gouden médaillé aan te bieden. Men herkent onder hen Dr. J. J. Viotta en Dr. J. P. Heije. Bij deze teekening voegde Rochussen de met potlood geschetste portretten van de zes solisten en van zes buitenlandsche musici. Hij maakte haar op verzoek van den schilder H. A. F. A. Gobius en verzond haar uit Amsterdam op 28 November 1854. Gobius stierf in 1899 en zijn verzameling werd verkocht op de reeds vermelde veiling te Utrecht. Op eene kunstbeschouwing der Academie werd gekocht een 32Q aquarel van J. H. Weissenbruch, Herfstlandschap Hetjaar 1901 brachttweeschilderijen van oudemeesters en één teekening van een levende kunstenares in het Muséum. Het eene schilderij, een binnenhuis met twee figuren, een rooker en een drinker, is van Hubert van Ravesteijn, die te Dordrecht leefde van 1638 1691, en meest stillevens, keukens enz. schilderde, die thans zeer zeldzaam zijn. Het Rijksmuseum heeft een stilleven van hem, in bruikleen. Het tweede schilderij werd door den Haarlemschen portret- en historie- schilder Jan de Braij in 1661 voltooid. Het kind Mozes, uit den Nijl gered, wordt er gebracht bij de Prinses. De zeven figuren zijn echter geen Egyptische maar echt-Hollandsche vrouwen, waarschijnlijk familie zelfs van den schilder. De teekening, gekocht op een kunst- beschouwing der Academie, is de aquarel Siska van mevrouw Suse Bisschop, geboren Robertson. Het zal wel bekend zijn, dat deze kunstenares vijf jaren onderwijs in het teekenen gaf aan de Hoogere Burgerschool voor Meisjes te Rotterdam, en terzelfder- tijd in Den Haag in ’t schilderen zich oefende bij den Rotterdammer P. van'der Velden, vervolgens drie jaren de Akademie te Amsterdam bezocht en daar 00k les gaf aan een bijzondere Hoogere Burgerschool voor Meisjes. Sedert 1885 wijdde zij zich geheel aan de schilderkunst, en in 1900 werd haar werk te Londen bekroond met een gouden médaillé. Ook deze aquarel getuigt van haar oorspronkelijkheid en bijna mannelijke 330 forschheid. O ver haar werk wordt nog zeer verschillend geoordeeld. Een kunstvriend zeide, doelend op deze aquarel : Als er teekeningen uit het Muséum mochten weggegeven worden, bezorg mij dan de Siska. Een ander, ouder van jaren, zeide: dat is maar klodderen. In 1902 werden gekocht drie schilderijen van oude meesters. Egbert Lievensz. van der Poel, die omstreeks 1655 te Rotterdam zich vestigde en daar in 1664 begraven werd, was slechts vertegenwoordigd door een „Brand bij Nacht”, die hem niet van zijn beste zijde doet kennen. Veel beter zijn gewoonlijk zijn landschappen, boerenbinnenhuizen, winters en stran- den. De aankoop van een Zeestrand was dus een goede aanvulling van zijn werk. Beter aanwinst nog was het portret van een bejaarde, aanzienlijke vrouw, van Gérard Dou. Voor den brand bezat het Muséum eene kantwerkster van hem, en W. Burger prees dit stukje als een der parelen van het Muséum, hoewel het wat beschadigd was. Dit portret, nagenoeg van dezelfde groote als de verloren Kantwerkster, is ge- heel gaaf, en uit den besten tijd van den meester, voor hij kunstvaardigheid ging stellen boven kunst. Dr. C. Hofstede de Groot deelde rnede, dat dezelfde dame voorkomt op een schilderij van Dou in de Verzameling— Von Hoschek te Praag. Het derde stuk, dat gekocht werd, was een Gezicht op ’t Haarlemmer- meer, bij storm, door J. van Goijen. Dit was welkom niet alleen om zijn qualiteiten, 00k als aanvulling der 331 werken van dezen meester. Het muséum bezat er één, geschilderd omstreeks 1630, en één gedagteekend 1642 ; nu kwam daarbij deze storm van 1651. Zeven teekeningen van oude meesters verrijkten de verzameling, o.a. : een landschap van Hans Bol uit 1580; een Maria boodschap, van Abr. Hondius; de vlucht van Karel II uit Worcester, door J. van derUlft, die gegraveerd werd door S. Savery. Ook eenige teekeningen van tijdgenooten werden verworven. Daar- van noemen wij het carton van A. J. Derkinderen voor een van zijn muurschilderingen in het gebouw der Algemeene Maatschappij van Levensverzekering en Lijfrente, door Berlage gesticht. Dit carton, in 1900 geteekend, stelt voor „De Nood”, en werd weergegeven door J. Veth in zijne brochure, gewijd aan deze muur- schilderingen. Grooter tegenstelling met deze streng gestyleerde teekening is bijna niet denkbaar dan de teekeningen van mej. Nelly Bodenheim, voor haar boekje Handje Plak, Nu Boijmans een fraai stukje van Gerrit Dou ver- worven had, was het geen wonder dat het ook een schilderij kreeg van Jan van der Heijde, den grooten kunstenaar, van wien de grootste kunstkenner van onzen tijd, Dr. W. Bode, schreef : „Das Architecturbild „und die Landschaft in der Verbindung mit der Ar- „chitectur hat niemand so meisterhaft gemalt als gerade „er, zumal in seiner früheren Zeit, in der ihm sein „Freund Adriaen van de Velde die Bilder staffirte.” 332 Op een veiling, in November 1903 te Amsterdam, was een schilderij van hem, met figuren van Adriaan van de Velde, dus uit zijn besten tijd. Het paneel had iets geleden, niet het schilderwerk, en hieraan was ’t wellicht te danken, dat het gekocht kon worden voor /3975- Die som was wel grooter dan de kas van het Muséum, maar de Vereeniging Rembrandt was dadelijk bereid te helpen, op de niet bezwarende voor- waarde dat jaarlijks /looo zou worden afgelost. Ook dit stuk getuigt van ’t ongemeen fijn gevoel, dat Van der Heijde had voor de schilderachtig bekoor- lijkheid van gebouwen, en hoe hij die tôt de kleinste détails weêrgeeft, zonder ooit klein te worden, omdat hij ze ondergeschikt houdt aan het dichterlijk geheel. Uit eerbied voor het verleden werd in 1904 van den heer H. M. Montauban van Swijndrecht overgenomen een geschilderde copie van een schilderij, dat in 1864 was verbrand. De heer Boijmans had het in zijn kata- logus van 1 8 1 1 toegeschreven aan P. de Hooch ; de Directeur A. J. Lamme, blijkens den katalogus van 1867, aan eenen L. Boursse, met wien waarschijnlijk bedoeld was de schilder Esaias Boursse. Toen Dr. C. Hofstede de Groot de copie zag, begreep hij dat het origineel moest geweest zijn van den Vlaam J an Siberechts (1627 — 1703). Deze copie werd niet opgenomen in de Museumzalen, omdat daar geen copiën thuis hooren. Een reproductie ervan wordt hier als souvenir gegeven. Van denzelfden kunstvriend werd ook overgenomen 333 de Thuiskomst van de Jacht, geschilderd door Gerrit Donck, een Hollandsch genre- en portretschilder uit de eerste helft der eeuw. Niet van den eersten rang, zooals ook dit stuk bewijst; toch van zooveel beteekenis, dat eenige der voornaamste Muséums en particulière Verzamelingen in het buitenland zijn werk niet versmaadden. Hier te lande is slechts één portret- stuk in particulier bezit, maar geen in een Muséum. Een fraaie teekening, een Gezicht op een Hollandschen riviermond, van Jan Porcellis, den stichter van onze zeventiende-eeuwsche school van zeeschilders, werd in hetzelfde jaar gekocht. Ook kwam nog dit jaar in het Muséum een klein mansportret, in 1672 geschilderd door Cornelis Picole t, een Rotterdammer, die de leermeester van Adriaen van der Werff was geweest. In October 1905 was te Amsterdam een belangrijke veiling van Oud-Hollandsche kunst. Twee schilderijen vooràl moesten, de Rotterdamsche beurs en de Rotter- damsche stemming in aanmerking genomen, de aandacht der Rotterdammers trekken. Het eene schilderij was het hoofdwerk van Pieter de Bloot; een keuken, I met een prachtig stilleven van groenten en vruchten op den voorgrond, met een heerlijk licht dat uit de hoogte op den haard' en de daar zittende figuren valt ; terwijl op den achtergrond, bij een open raam, drie boeren gezellig bij elkaar zitten om een kruik hier. Groote picturale qualiteiten, volkomen gaaf, ver over- treffend de Bedeeling van behoeftigen, dat dezen 334 Rotterdammer tôt dusver in het Muséum vertegen- woordigde. Het andere stuk was een Gezicht op de Maas, met de ruine van ’t huis De Merwede in ’t verschiet, door den Rotterdammer Hendrick Maertensz. Sorgh geschilderd in 1647, zeven jaren voor ’t Gezicht op de Groote Markt, dat in 1870 was gekocht. Het was geen hoofdwerk van dezen kunstenaar, maar een van zijn zeldzame riviergezichten, waarbij de invloed van Simon de Vlieger te herkennen is. De heer J. Hudig, in ’t begin van dit jaar lid geworden der Museum-Commissie, was op de veiling présent en gaf aan ’t stuk van Sorgh de voorkeur, da,t dienten- gevolge werd gekocht. Het hoofdwerk van De Bloot kwam in de vermaarde verzameling Oud-Hollandsche kunst van den heer Ad. Schloss, te Parijs. Voor de betaling van de Sorgh moest den Gemeenteraad een extra-crediet van y'2300 worden gevraagd; hetgeen 00k noodig zou zijn geweest als de P. de Bloot was gekocht. Het extra-crediet werd toegestaan, maar — wat nooit tevoren was geschied — met protest der Commissie voor de Financiën, en met 12 stemmen tegen. De reden hiervan was, dat de Commissie en eenige Gemeenteraadsleden, niet ten onrechte, tegen ’t verleenen van extra-credieten waren, al moesten zij erkennen, dat /2500 te weinig was om goede kunst- werken te koopen bij het voortdurend stijgen der prijzen. Enkele teekeningen van oude meesters: twee van J. van Goijen, een van P. Molijn, een bosch van 335 S. de Vlieger, werden verkregen : twaalf kleine landschappen met koeien, van W. J. van T r o o s t w ij k, uit 1802, toen hij twintig jaren oud was, acht jaren v66r zijn dood, en de voortrefFelijke aquarel, een Doode hond, van Professer A. Allebé, een schoon werk van dezen fijn- en diepgevoelenden kunstenaar. In 1899 was gekocht een kleine aquarel, een zelfportret van M. Maris; in 1903 een Timmermanswinkel, van denzelfde, in 1860 te Lausanne geteekend. Toen waren al verscheidene jaren verstreken sedert deze groot- meester der hedendaagsche kunst mij beloofd had iets te maken voor het Muséum. Ik had bij hem gezien een vrouwshoofd in zwart krijt, dat ik, getroffen door de heerlijke uitdrukking en uitvoering, wel dadelijk had willen meênemen, maar de kunstenaar was er zelf niet meê tevreden, en beloofde dat Boijmans het krijgen zou, indien het goed werd. Dit was niet het geval. Hij vernietigde het en begon het opnieuw, vernietigde 00k dit, en er kwamen lange perioden, waarin hij niet in zich voelde de vereischte stemming. Acht jaren verliepen, tôt de kunsthandelaar Van Wisselingh in 1906 bracht de teekening, door Maris bescheiden een Vrouwehoofd genoemd. Wie dat Vrouwehoofd mocht zien in den eersten aknleg, herkende het niet. De stille peinzer, „die in zichzelf zoekt wat de werkelijkheid „buiten hem zijn fijn gevoel niet bevredigen kan”, had dat Vrouwehoofd in zijn droomleven vervormd tôt een figuur, uitsprekend een de werkelijkheid te bovengaande 336 verrukking, een reine, verheven extase, die aile aan- schouwers in vervoering brengt. De kunstenaar had zelf de teekening opgezet en in een door hem getinte lijst geplaatst. De heer Van Wisselingh vroeg er y 6000 voor. Een kleine som voor zoo’n heerlijk werk — velen zouden gaarne er tweemaal zooveel voor gegeven hebben — een groote som voor een Muséum, dat slechts / 2$oo per jaar ontving voor aankoopen. Maar in luttel dagen werd door 7 1 ingezetenen geschonken y'2870, en de Vereeniging Rembrandt gaf dadelijk gehoor aan het verzoek der Commissie om _/ 3000 te leenen, terug te betalen in drie jaarlijksche termijnen van y* 1000. Zoo werd het Muséum, op gemakkelijk te dragen voqrwaarden, dit meesterstuk rijk, — dank vooral den steun der ingezetenen. Verzoeken om photo- graphische reproducties bleven niet uit. Pogingen om het werk in de lijst, door het glas heen, te photo- grafeeren, mislukten, gelijk van zelf spreekt, en de Commissie weigerde de teekening uit de lijst te laten nemen, zooals meermalen werd gedaan, omdat M. Maris daartegen bezwaar had. Wie een photo, als souvenir aan dit heerlijk werk wil meenemen, moet dus onge- troost vertrekken, en kan het 00k niet vinden in de kunstboeken, waarin verscheidene schilderijen en teeke- ningen van dezen kunstenaar zijn weêrgegeven. Wij hebben vermeld dat de heer F. B. s’Jacob den isten Mei 1906 ophield Burgemeester te zijn. Daarbij dient nu gevoegd, dat Mr. A. R. Zimmerman hem 337 verving. Zeer spoedig nam deze een kloek besluit. In de eerste vergadering, door de Commissie voor het Muséum onder zijn leiding gehouden op 7 Juni, werd de begrooting van het Muséum behandeld. Overtuigd dat bij de steeds stijgende prijzen de aan het Fonds voor aankoopen jaarlijks toegekende som van y 2 5 00 onvoldoende was om kunstwerken te verkrijgen, en door hetgeen in den Gemeenteraad voorgevallen. was in 1905 huiverig om extra-credieten te vragen, stelde hij voor om B. en W. te verzoeken de jaarlijksche toeiage voor aankoopen te verdubbelen. B. en W. ver- eenigden zich met dit voorstel, en de Gemeenteraad nam het op 26 October zonder discussie en met alge- meene stemmen aan. De heer Zimmerman toonde 00k op andere wijs belang te stellen in het Muséum. Hij schonk twee geestige teekeningen, in 1783 gemaakt door Jacob Cats. Het teekenwerk van dezen Amsterdamschen behangselfabrikant was reeds bij zijn leven zoo gezocht, dat hij zijn fabriek van de hand kon doen. Eene tee- kening van den Florentijn George Vasari, waarop Paus Paulus IV en dé kunstenaar zelf zijn weergegeven, werd door mij aangeboden. In de laatste jaren had ik mij voornamelijk bezig gehouden met Jan Porcellis, den stichter der Hol- landsche school van rivier- en zeeschilders, tevens een der grootste meesters op dit gebied. Weinig was van hem bekend; uit Archieven, enz. moest zijn geschiedenis 22 338 worden opgedolven. Daarbij bleek, dat zijn ouders met hem in 1584 uit Gent verhuisd waren naar Rotterdam, dat hij hier trouwde op 8 Mei 1605, ongeveer tien jaren later verhuisde naar Haarlem, van Haarlem ging naar Amsterdam en van Amsterdam naar Soeterwoude, waar hij stierf 29 Januari 1632. De oudere zeeschilders, zoo- als Vroom en Van Wieringen, waren eigenlijk schepen- schilders; het water was voor hen bijzaak, werd con- ventioneel en onwaar door hen weêrgegeven. Jan Porcellis was de eerste, die zee en rivier schilderde, zooals ze zijn ; liefst stormend met donkere luchten, en hij deed dit met al de ontroering van een echte kunstenaarsziel. Tevens bleek, dat slechts een twintigtal schilderijen van hem bewaard bleven, aile in het buitenland. Van 1903 tôt 1905 hing er een in het Mauritshuis, dat in bruikleen was afgestaan door den heer H. Pfungst, te Londen. Deze studie, met tal van reproducties, ver- scheen in het tijdschrift Onze Kunsi, Juni 1906. In Oud-Holland schreef 00k Dr. A. Bredius ongeveer terzelfder tijd over dezen kunstenaar, Het schilderstuk, dat het Mauritshuis in bruikleen had gehad, was in 1907 te koop bij de firma Fr. Muller & Co. Van zijn hooge waarde overtuigd, adviseerde ik de Commissie het te koopen, en voor y^3 150 kreeg Boijmans dit werk, dat een sieraad van het Muséum is. In hetzelfde jaar werden ontvangen een geschenk en een legaat. Op eene tentoonstelling van den Kunst- kring was een schilderij van den jongen Rotter- 339 dammer P. C. de Mo or, dat de aandacht trok door koloriet en distinctie. Het werd door eenige leden der Vereeniging het Muséum aangeboden. De heer W. R. van IJsselstein legateerde y 2000 „tot aan- „koop van een of meer schilderijen van le vende «meesters.” y 1400 van die som werd besteed voor een werk van Jan Voerman, een gezicht in het dennen- bosch van ’t Veldhuis bij Hattem, waarin hij het feërieke van zoo’n woud vertolkte. Deze legataris had de Commissie opgelegd de altijd hachelijke taak om een werk van een tijdgenoot te koopen. Nu deed zij dat uit eigen beweging. Aile groote Haagsche meesters der i g^e eeuw waren in het Muséum vertegenwoordigd, behalve Willem Maris. Wel had hij meermalen schilderijen gezonden naar de tentoonstellingen der Academie, maar het Bestuur van die instelling had hem, gelijk Jozef Israëls en Jacob Maris, steeds genegeerd. Een van zijn beste werken was te koop: De Vroege Morgen, eenige jaren tevoren aan het Stedelijk Muséum te Amsterdam in bruikleen gegeven door den heer J. H. van Eeghen. De Com- missie voor het Museum-Boijmans wenschte dit ma- gistrale stuk, 00k wel Hollands Heerlijkheid geheeten, te koopen, maar zij bezât niet de enorme som vany 19.000, die ervoor gevraagd werd; zou zij wachten op gun- stiger gelegenheid? Neen, ’t moest de Vroege Morgen zijn, en de prijs was niet te hoog. Zou zij dan weer een beroep doen op de welwillendheid van kunstlievende 340 stadgenooten en op de hulpvaardigheid der Vereeniging Rembrandt, die meermalen met grooter bedragen rente- loos het Rijksmuseum had bijgestaan? Besloten werd, de geheele som te vragen aan stadgenooten, in den vorm van rentelooze voorschotten, waarvan ieder jaar ^4000 zou worden terugbetaald. Binnen vijf dagen ver- klaarden 34 ingezetenen zich bereid om de vereischte _/ 19.000 te leenen. De Vroege Morgen schittert nu in het Muséum. Jammer slechts, dat ruim vier jaren lang niet meer dan /'looo per jaar beschikbaar blijft voor het Muséum. Het was dan 00k aan een buitenkansje te danken, dat in het begin van 1908 kon gekocht worden een Vrouwsportret van den Rotterdamschen schilder Fr a n s Verwilt (1Ô22 — 1691), aangenaam werk van den somtijds gemaniereerden kunstenaar, eenvoudiger dan de coquet neigende jongen in het Rijksmuseum en dergelijke stukken in andere Muséums en in particulière verzamelingen. De koopsom,y'3oo, werd gevonden door de 7^310, waarvoor in 1864 waren gekocht de schutter- stukken van Cornelis en Willem Eversdijck, die de stad Goes nu daarvoor terug kreeg. De ver- wijdering van deze kolossale en weinig beduidende schilderijen was een weldaad voor het Muséum, omdat nu ruimte werd verkregen tôt beter plaatsing van belangrijker kunstwerken uit de zeventiende eeuw. Meer dan eens werd in het verhaal der schilderijen- 34 verzameling genoemd het Depot, het zoldertje waarheen van de stichting van het Muséum af de schilderijen verhuisden, die voor betere moesten wijken. Men zal zich herinneren, dat in 1894 acht en veertig van die stukken werden verkocht, Enkele gingen naar het Stadhuis, zooals De ontvangst van Prins Willem IV te Rotterdam, door J. Spoel, en Het Stadhuis te Woerden, door W. de/ Haas Hemken. Ook na 1894 kwamen gekochte of geschonken schilderijen andere verdringen; en onder deze waren er van zoo groote afmetingen, dat zij niet naar den Depotzolder konden gedragen worden en in de gang tusschen het voor- portaal en de groote bibliotheekzaal werden neergezet. Daar kwamen het bedorven stuk De Dood van Lucretia, toegeschreven aan Frans de Vriendt; de alle- gorische voorstelling van de Muziek, door Jacob de Wit, en de twee Bijbelsche tafreelen, toegekend aan Jacob Jordaens. Op den 29sten Mei 1907 werd ailes, wat in Depot was, door de Commissie bezichtigd. Eenige stukken, van onvoldoend kunstgehalte voor een Muséum, maar niet ongeschikt voor wandversiering ter plaatse, waar de eischen minder hoog gesteld worden, stond de Commissie in bruikleen af voor de bureaux van Hoofd- ambtenaren der Gemeente. De overblijvende 68 schilder- stukken keerden terug naar het Depot. NIEUWE VERZAMELINGEN. Prenten. Het Muséum kreeg na den brand eenige prenten en plaatwerken ten geschenke, reproducties naar Dürer en anderen. Daarbij kwamen de fraaie Fransche en Engelsche prenten, door mevrouw Schuurman, geb. Ripping, geschonken, en enkele etsen en gravures van Hollandsche meesters der zeventiende eeuw, nu en dan voor rekening van het Muséum gekocht. Daarbij bleef het. Aan etsen van Rembrandt en andere meesters uit vroeger eeuwen viel niet te denken. Het budget van het Muséum, te klein reeds om de verzamelingen van schilderijen en teekeningen te maken tôt hetgeen zij behoorden te zijn, liet dat niet toe. En er was weinig sympathie voor graphische kunst. Werd daarvan iets gekocht, dan werd dat door sommigen beschouwd als weggeworpen geld, weggeworpen voor iets „waar toch niemand naar kijkt.” Die zoo spraken, waren natuurlijk onmondigen op kunstgebied, en een vertrek met 343 graphische kunst zou zeer nuttig zijn voor hun op- voeding. Er was echter geen vertrek beschikbaar, en de tijdelijke tentoonstellingen van deze kunst, nu en dan gehouden in de groote Teekeningenzaal, konden haar niet nader brengen tôt het publiek. De mondigen, die deze kunst wilden genieten, trokken dan ook naar het Rijksprentenkabinet te Amsterdam. Daar vonden zij even\yel, zoolang J. Ph. van der Kellen Directeur was, geen graphische kunst van onzen tijd. In die leemte kon ’t Museum-Boijmans voorzien. Het was een hachelijke zaak, gelijk al het verzamelen van werk van tijdgenooten voor een Muséum, omdat men dit niet objectief genoeg beoordeelen kan. Maar een verzameling vormen, die toont wat onze tijd op graphisch gebied vermag, heeft iets aantrekkelijks voor vrienden van deze kunst. Dater zal het kaf licht te schiften zijn van het koren, en dan blijkt wellicht het Muséum te bezitten ettelijke, voor weinige guldens ge- kochte kunstwerken, die dan een handvol zouden kosten. Boven verwachting slaagde het plan. Er werd wat gekocht, en er werd veel gegeven. Spoedig mocht Boijmans roemen op de fraaiste en meest volledige verzameling etsen van den genialen Jongkind; op het bezit van elf -«tsen van Mauve, van ’t bijna compleete etswerk van Jozef Israël s. Van Storm van ’sGravesande kreeg het meer dan honderd etsen, gravures en algraphieën. Jan Veth werd vertegenwoordigd door bijna twee honderd nommers. 344 waaronder vele portretten, van dezen karakterlezenden kunstenaar. Het œuvre van Toorop en Dupont was ^ compleet. Van Graadt van Roggen io3etsen; van H O ij te ma 170 litho's, van Zilcken 203 etsen, bijna aile litho’s van Haverman, 00k als portretverzameling belangrijk. Verder de meeste werken van Derksen van Angeren, Nelly Bodenheim, Roland Holst, M. Kramer, S. Moulijn, H art Nibbrig, Rodin, V e 1 d h e e r, W. de Z w a r t, enz. V erscheiden prenten zijn er in verschillende staten : proefdrukken, voôr en na de letter. Met eenige kunstenaars in zwart en wit werden afspraken gemaakt, dat zij van latere werken tegen overeengekomen prijs een exemplaar zouden zenden. Zoo werd de grondslag gelegd voor eene prent- verzameîing van blij vende waarde, — dank vooral de talrijke geschenken der kunstenaars. Schilder-Studies. „Wie den dichter wil verstaan, moet in ’t land des dichters gaan.” Zoo luidt het oude rijmpje. Het geldt 00k de beeldende kunstenaars, en ’t land, waar men deze kan leeren verstaan, ligt niet ver af, meest bij hen in hun studieportefeuilles. Waar zij met enkele lijnen en tinten vastzetten wat hun 00g trof, hun gemoed ontroerde, hun verbeelding wekte, daar leert men hen- zelven ’t duidelijkst en ’t levendigst kennen. Gelukt het 345 studies te verkrijgen uit de verschillende perioden van hun kunstenaarsleven — wat met schilderijen een onmogelijkheid is — dan wordt elke verzameling een autobiografie, beter dan iedere biografie, door een ander samengebracht, ook en vooral wordt zij dit, omdat zij gelegenheid geeft de eerste impulsie te vergelijken met het definitieve werk. De stoute schoenen werden aangetrokken, bij ettelijke kunstenaars aangeklopt, en verrassend was de gul- hartigheid, waarmee bijna allen ver lof gaven om te grasduinen in hun portefeuilles. In October 1898 werden de Commissie 1 1 9 studies aangeboden namens 1 5 kunstenaars. Het waren : M. A. J. Bauer, Theoph. de Bock, Isaak enjozefisraëls, P. dejosselin de Jong Dz., Jacob Maris, Willem Maris, H. W. Mesdag,mevrouw S. Mesdag — V an Houten, Albert Neuhuijs, Jhr. Mr. C. N. Storm van ’sGra vesande, W. B. Tholen, J. H. Toorop en J. H. Weissenbruch. V erscheiden kunstenaars ont- braken zooals men ziet. Van de aanwezigen werden slechts enkele grepen uit hun kunstenaarsleven ver- kregen. Dàt zou langzamerhand beter worden : ’t was maar een begin. Bij het verzamelen kwamen soms aardige ontmoe- tingen. De studies van W. Maris lagen in een portefeuille, en tôt omslag diende een groot, dubbel gevouwen papier. Op dat papier stond een gezicht op Oosterbeek, uit zijn vroege jeugd. Een verhaal, jaren geleden van 346 J. W. Bilders gehoord, schoot mij te binnen. Die studie, zeide ik tegen den heer Maris, hebt gij gemaakt, zittende op den beneden-straatweg, en gij waart er zoo ijverig mee bezig, dat Bilders onopgemerkt achter U kwam staan, en gij met schrik u omkeerdet, toen hij U op den schouder tikte en zei : knap zoo, jonge baas; je bent van ’t echte ras. Ga zoo voort, dan kan er heel wat van je groeien ! ’t Is waar, antwoordde Maris, hoe kwam je dat te weten? Ongeveer hetzelfde overkwam Maris, toen hij een studie maakte op de heide, en Mauve hem gadesloeg. De Nieuwe Rotterdamsche Courant gaf een artikel over de verzameling, toen zij werd tentoongesteld. Daar werd geconstateerd haar voorloopig karakter, en tevens menig typeerend staal van arbeid gewaardeerd. Is het niet intéressant — vroeg de schrijver — dat ééne blad van J. H. Weissenbruch, dat een teekening van '58 en aan den keer- kant eene van '45 vertoont? Er naast hangt een teekening van '43: een hofstee met groote boomen, van dat conventioneele „lieve” blad- en grasgekroes. Groot is dan het verschil van de aquarel van '58: hier reeds de eerlijkheid om ons waterland in zijn sprekendsten karaktertrek te durven zien, ruig en ruw het onderwerp, al is de wedergave nog aarzelend, en duf. Mââr keert men daarna die 58-er om, hoe schril dan de tegenstelling, daar hier ôôk het waterland is, niet een romantische boomgroep dus : het echte wijde lage-land, maar och zoo zwak, zoo zoet gezien! Bij de stukken van vôôr ’6o, stukken van na ’8o. Weissenbruch die uit de weifeling, de terughoudendheid, het academische uit, en tôt de teruggaaf*in-haar-karakter, de werkelijke teruggaaf van den Hollandschen landschapsaard gekomen is : een Vaart met jager; het dorp Noorden bij 347 avond; zwart, de huisjes en menschen, tegen de iichte lucht; een Hooge Brug en Nieuwkoop. Naast Weissenbruch, Jacob Maris, met twee krabbeltjes uit dit jaar, een Jagertje en een gezicht op de Zeekust met duin en enkele scheepjes. (Waar zijn vermaard schetsenboekje gebleven is?) Er boven enkele Scheveningsche krabbeltjes van Tholen, op één blaadje, mede recent. H. W. Mesdag: drie studies; een kloeke van de woelende, wielende zee met lage lucht; lekker dansen de notedoppen van pinken op het slangerig water. En twee studies van kalme zee met pinken. Zes studies uit hei- en boschland van Mevrouw Mesdag — Van Houten, o.a. een temperamentvolle studie van de Drentsche Hut. Gabriël, de man der Weiden met Molens, geeft hier geheel andere dingen te zien, Een teekening van een Boschgezicht uit Haarlem van '45, teer en fijn, mooi gevoelde boomtakstudies uit *50 (Wolfhezen) ; dan een teekening uit La Hulpe van ’68, en twee romantisch opgevatte Hofsteestudies van ’go en ’p5. De Josselin d e J o n g, als de kundige teekenaar van het flinke en stoere. Hier een aantal voltooide, glanzige studies van enkele paarden op één blad; daar een geval van paarden die in Limburg door het water trekken (van ’85 en '89), en hierbij uit ’p5 de krachtsgezichten van later tijd, het magnifique fabrieksleven, vertegenwoordigd door een puddler. Ook een paar portretten: hier een studie voor het bekende fijne en geestige portret van Heemskerk, daar een zoete Itali^ansche Jongenskop — altoos de zeer knappe, maar niet met zijn onderwerp meegaande teekenaar. Isaâc Israëls naast hem. Twee studies voor dat min of meer legendarisch geworden groote doek van den knaap Isaac Israëls, De Kolonialen te Rotterdam, studies nu vijftien jaar oud. De eene studie geeft een Rotterdamschen politie-agent, bekend type, te zien ; de andere een geworvene met zijn vierkante tasch; een wijf met kind verzelt hem. Twee dingies uit Charleroi, ’85 ; dan uit ’93 vier studies, als ontv'erpen voor ülustratie belangwekkend, voor de prent op het omslag van Frans Erens Dansen en Rhytmeii. Een tweetal Amsterdamsche jutfies uit den 348 lateren tijd: goede herinneringen aan het mooie, hierin gegeven ; een kijkje uit een café aan den Amstel, en twee Goesche boerinnekes. Van De Bock vier gekleurde landscliappen, een in rood krijt. Jozef Israëls’ oudste teekening moet van omstreeks 1840 zijn: belangwekkend als zijnde vau hem, — voorwerpen in een muurkast. De andere zijn aile van veel later tijd; studies voor De Vrouw aan ’t venster, een boomstudie voor De Drentsche Madonna, eene voor ’t portret van Veltman. Ook nog een studie voor Spelende kinderen aan het strand. Drie studies van T o o r o p ; een vrouweportret, en hetzelfde type gebruikt in een studie voor de Sfinx. Met nog een klein studietje voor een meisjesfiguurtje. Aile drie in kleur. Belangrijke, als zeer gedetailleerde, koeiestudies van W. Maris; een Voorstuk van een koe uit ’6o en een gekleurde Rug. Tegen de eene aan den keerkant een boomstudie ; welk een verschil, deze boom met die van later tijd, zooals er hier ook hangen! Ook deze collectie toont dus alweer — niet den artiest in al de fazen van zijn leven, maar wel het ^^r(?«^-schoolsche begin, met de persoonsuiting waartoe dat door volledige vervorming en losmaking leidde. Talrijk zijn de studies van Neuhuys, en de meeste geven heele brokken van bekende Doeken; De Vrouw bij de wieg, Liefdepraat, De Schoenmaker, Een Arbeidersgezin. Een geheel nieuwen kijk zullen velen, en vooral hier terstede met belangstelling, op Bauer krijgen, wanneer ze door de reeks historische teekeningen uit de jaren ’84, ’85 en ’88, die hij voor Boijmans afstond, gewaar worden, dat er tusschen den arbeid van dezen illustrator en dien van Rochussen, niet slechts eenige analogie is, maar dat Bauer is begonnen, blijkbaar één en al bewondering, zich geheel op R^ochussen te inspireeren. Uit den lateren tijd, toen hij zichzelf geworden was, is er niets. Bij deze 119 kwamen nog 48 studies: vijf van J. J. van de Sande Bakhuyzen, acht van N. Bastert, twee van J. W. Bilders, zeven van P h. Zilcken, 349 vijf en twintig van W. de Zwart; aile, behalve de twee van Bilders, geschonken door de kunstenaars. Mr. M. M. van Valkenburg verrijkte de verzameling met een Vergezicht over de Scheveningsche boschjes, door Gabriel omstreeks ’85 geschetst, waarop de kleuren staan vermeld voor de uitvoering in olieverf. Daarbij bleef het. De verzameling werd één maand tentoongesteld. Toen rpoest zij opgeborgen worden : ruimte om ook maar een gedeelte te plaatsen, ontbrak. Photographieën. Een uitstekende hulp voor kunsthistorische studie zijn de photographische reproducties van kunstwerken. Zij vergemakkelijken het vasthouden van het waar- genomene bij de aanschouwing en het vergelijken der werken, dat voor de kennis van het œuvre der kunstenaars onmisbaar is. Vooral geldt dit, nu het photographeeren een kunst is geworden, die teeke- ningen in zwart en wit, etsen en gravures weergeeft met bijna oogbedriegelijke getrouwheid. Het teruggeven van schilderijen en aquarellen met al hun kleuren en tinten valt haar nog moeilijk, of het procédé is nog te kostbaar, dan dat aile schilderijen en aquarellen, waarvan dergelijke reproducties wenschelijk zijn, door haar zoo goed kunnen verschaft worden. Eene verzameling photo’s werden aangelegd in 1901. 350 Er werd gekocht, maar geschonken werd er meer. Begonnen met igo stuks, was de verzameling einde 1907 ruim drie duizend nommers groot. Ook aan de bezoekers van het Muséum moest deze verzameling ten goede komen. Een standaard werd gekocht, waarin 64 photo’s kunnen tentoongesteld worden. Hij werd geplaatst in het voorportaal der eerste verdieping. En nu konden de bezoekers ook af- beeldingen zien der werken van meesters, die niet in het Muséum vertegenwoordigd zijn : Lucas van Leijden, Pieter de Hooch, de Delftsche Vermeer, Paulus Potter enz. Bovendien kunnen zij nu de meesters, van wie het Muséum slechts één of twee stukken bezit, leeren kennen in al hun veelzijdigheid, en hen volgen in de verschillende phasen van hun ontwikkeling. Hierdoor zal de belangstelling der bezoekers in de kunst niet weinig toenemen, en zullen zij tevens zien wat nog aan het Muséum ontbreekt. In verband met het bovenstaande meenen we met een enkel woord te moeten gedenken de Tijdelijke Tentoonstellingen. Eerst werden schilderijen tentoongesteld. In 1895 twintig uit de verzameling van den heer Gijsbert de Clercq ; in 1896 een stadsgezicht van Jacob Maris en een landschap met koeien, van Willem Maris, door de eigenaars welwillend ter leen gegeven. Daarna bestonden deze tentoonstellingen hoofdzakelijk uit 351 werken, eigendom van het Muséum, die niet konden opgehangen worden wegens plaatsgebrek : teekenin- gen en graphische kunst. Maar de miniaturen uit het Breviarium Grimani, een verzameling teekeningen, schetsen en studies van J. Bosboom, de reproducties van teekeningen uit het Rijksprentenkabinet werden ook te zien gegeven. Somtijds werden zes, eens zelfs acht, dergelijke tentoopstellingen in één jaar gehouden. Het bleef echter de vraag of de moeite, daaraan besteed, belooning vend. Tôt zoover loopt mijn verhaal van de kunst verzame- lingen in het Muséum. Is het wonder, dat ik wederom denk aan het juiste zeggen van The Burlington Magazine : Great galleries are not made by the number of paiiiters they represent, but by the quality of the paintings. Three or four raasterpieces make a gallery important, 20 or 30 make it a famous place, which ail students of art must visit. De katalogus van 1907 telt 432 schilderijen ; daarbij komen nog de drie later verkregene van Jan Porc ellis, Willem Maris en Frahs Verwilt. Tal van meesterstukken schuilen in de portefeuilles teekeningen en graphische kunst, maar deze niée medegerekend omdat ze niet altijd te zien zijn, hoeveel schilderijen verdienen stellig de aandacht ? Laten wij ze tellen ; dan vinden wij : B. van Orleij, J. van Scorel, J. van der Beke, uit de zestiende eeuw. Rembrandt en uit zijn school: 352 Carel Fabritius, Ferdinand Bol, Govert Flinck, B. van der Helst, W. Kalff, Philips en Salomon Koninck, Emanuel de Witte. Frans Hais en Hendrick Pot. Verder: A. Cuijp, G. Don, Th. de Keijser, Ostade, J. Steen, De landschapschilders : Allaert van Everdingen, Jan van Goijen, Hobbema, Aert van der Neer, Jacob van Ruijsdael, Salomon van Ruijsdael, Adriaen van de Velde Jr.. De zeeschilders Jan Porcellis, Lieve Verschuier, Simon de Vlieger, W. van de Velde. Ook Van der Heijde en Philips Wouwerman mogen wij niet vergeten, zoo min als Veronèse, Philippe de Champaigne en Greuze. Dat zijn 35 kunstenaars, door den tijd reeds gestempeld tôt meesters. Onder de Modernen vinden wij Blommers, De Bock, Bosboom, Breitner, Vincent van Gogh, Jozef Israëls, Jongkind, Jacob, Matthijs en Willem Maris, Mauve, Neuhuijs, wellicht nog anderen, de eersten van onzen tijd. De Rembrandt, Frans Hais, Fabritius en de Hob- bema’s maken Boijmans reeds „important”. Om deze werken komen de vreemdelingen, ongeveer de helft der bezoekers. Zouden, behalve deze vijf, onder de genoemde werken er geen vijftien schuilen, die ’t Muséum maken tôt „a famous place”. Meer en meer wordt het als zoodanig erkend door aile vrienden der Beeldende kunst, in het buitenland vooral. Rotterdam mag geluk worden gewenscht met zijn Muséum. Niet het minst omdat het koopen van zulke 353 werken thans zeer moeilijk zou vallen. Dit geldt vooral den Rotterdammer Pieter de Hooch, van wien het Muséum een werk tien jaren heeft bezeten tôt het bij den brand verloren ging. Jammer genoeg, uit de assurantiepenningen werd niets van hem gekocht, toen zijn fraaiste stukken nog betrekkelijk goedkoop waren. Dater kon Boijmans’ budget zoo’n uitgaaf niet dragen, en kwam een goed werD van dezen grootmeester zelden voor. In 1894 werd er een te koop geboden, waarvan de prijs niet te hoog zou zijn geweest. ’t Was een binnenhuis met een vrouw, die haar kind de borst geeft, (uitvoerig beschreven in het werk van Dr. Hofstede de Groot en Dr. Valentiner, Beschreih. und Krit, Verzeichniss der hervorr. holl, MaleT des ly Jahrh^ een zwak exemplaar van De Hooch’s latere werken, dat den kunstenaar slecht zou hebben vertegenwoordigd. Er zijn nog enkele zeer fraaie in particulière verzame- lingen, die wel eens te koop zullen komen, en nu Boijmans’ budget zooveel verbeterd is, zal de Commissie zich de eer niet laten ontgaan om te zorgen, dat deze meester waardig vertegenwoordigd wordt in het Muséum van zijn geboorteplaats. Bij dit relaas dient nog vermeld te worden, wat in de laatste jaren werd gedaan voor het gebouw en voor de Directie, in het belang der verzamelingen. 23 354 Het gebouw. Toen Burgemeester s’Jacob Voorzitter van de Com- missie was, werden parquetvloeren gelegd in de vijf zalen van het Muséum, waar zij nog ontbraken, ook in de zoogenaamde Oudhedenkamer, die in 1904 bij het Muséum werd gevoegd. In 1901 werden de pot- kachels vervangen door vulkachels, die, ook des nachts de temperatuur in de zalen zooveel verbeterden als voor de schilderijen enz., wenschelijk was. Ook over een centrale verwarming werd gesproken ; zelfs het plan werd geopperd om daarvoor een pandje in de Pauwe- steeg te koopen, maar dit gebeurde niet, waarschijnlijk om de kosten. De vulkachels werden gezet op breede, met zink bekleedde onderstellen, die op pooten stonden, ten einde aile gevaar van brand te voorkomen, en op de kachels werden ijzeren kommen met water geplaatst, opdat de lucht niet te droog zou worden. De brand- leiding werd tevens veel verbeterd. Ook werd, in 1904, voorgesteld een lift te maken naar den zolder, ter vervanging van de gebrekkige trap, maar dit voorstel werd door B. en W. opgeschort, met het 00g op het eindcijfer van de post voor het Muséum op de begroo- ting. Men zal zich herinneren wat gezegd is over de wijze waarop het Muséum na den brand werd opgetrokken. De goten waren slecht; de zolderbinten in de zes 355 lokalen op de eerste verdieping waren door de voort- durende inwatering van het dak zoo aangestoken, dat zij van 1894 tôt 1899 moesten vernieuwd worden, en in 1902 moest hetzelfde gedaan worden met de binten van het Depot-zoldertje, die de gootlijst dragen, omdat zij verrot waren op de buitenmuren. Een binnenmuur, gelukkig niet van de Museumzalen, maar van de Directeurskamer, ble^k niet goed gesloten te zijn. In het begin van November 1904 stond de Depot-zolder vol rook. De rookgeleiding, aansluitend aan de Directeurs- kamer, was defect. Oogenblikkelijk werd hierin voorzien, en wel op zoodanige wijze, dat brandgevaar niet meer te vreezen is. Gewichtiger verbeteringen werden gemaakt in de verlichting en de luchtverversching der zalen. In 1898 kreeg — gelijk reeds gemeld is — zaal A bovenlicht. De twee ramen aan den Schiedamschen Dijk werden geblindeerd, en een lantaarn werd gemaakt, niet van ijzer, zooals die van 1847, kleine ruiten, maar van bout en groote ruiten, zoodat twee ervan de wanden vormen van den vloer tôt de nok, die tevens voorzien werd van een vehtilatie-toestel. Dit was zoo’n groote verbetering, dat in 1902 luchtkappen met draaibare ruiten werden geplaatst op de lantaarns van de drie grootste zalen B, D en F. In 1905 werden nieuwe lantaarns met luchtkappen gemaakt boven de zalen C en E. De bekwame Hoofdopzichter van Plaatselijke Werken, de heer J. Bekker Gz., die met het toezicht 356 op ’t gebouw was belast, liet die lantaarns maken uit stukken glas, die van den vloer tôt de luchtkap reiken, zoodat het licht in die zalen zoo goed werd als mogelijk is. Wat kon gedaan worden ter verbetering van het licht in zaal D, de groote middenzaal? Na de plaatsing van een luchtkap op de lantaarn van deze zaal in 1902, werden in 1906 de aan die kap grenzende, een weinig schuin liggende gedeelten van de lantaarn, die bestonden uit kleine verweerde, in ijzer gevatte ruiten, vervangen door groote ruiten van één stuk, in bout gevat, Tevens werd de breede loopgang, in het midden der lantaarn, versmald tôt één plank. Het licht in de zaal werd hierdoor veel beter, maar afdoende verbetering kon slechts verkregen worden door de opstaande wanden van deze lantaarn te voorzien van groote ruiten, of, nu hiertegen technische bezwaren bestonden, door openmaken van de drie geblindeerde ramen in de zaal. 