Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
Maar hoe kunnen Nederlanders een om wraak schreeuwenden gruwel zien in de krachtige onderdrukking van een verraad, tegen hun land gepleegd? Had dan de Republiek in hare geboorte versmoord moeten worden, ter liefde van een vreemdeling, die op den weg was haar ten verderve te brengen ? En waarom moest wederom alleen OLDENBARNEVELT eene daad misgelden, waarin Prins maurits mede gekend was geweest? Bovendien, wie hier van eene Nemesis spreekt, schijnt in OLDENBARNEVELTS schavotstraf eene schande te zien, terwijl zij voor dengene, die hier ware eer en grootheid duide- lijk genoeg heeft leeren onderscheiden, niets minder was dan dat. Zoo weinig begrepen OLDES- tagxevetrs betrekkingen, dat het beter ware van dat geval te zwijgen, dat zij in een adres aan de Staten de terechtstelling van prscanencis met de zijnen door de Leidsche Regering, als een bewijs aanvoeren, dat OLDENBARNEVELTS zaak niet voor de Generaliteit behoorde te dienen (BRANDT, Rechtspl. bl, 36). — De verhooren werden, zoowel als zelfs de acte van commissie voor de He- ren, die met het voorloopig verhoor belast waren (Resol. Stat.-Gen. 19 Nov. 1618), geheim gehouden. Niet dan ter sluiks konden de gevangenen eenige aanteekeningen houden (BRANDT, Rechtspleg. bl. 18. Hist. v. het leven en sterven v. OLDENBARNBVELT, bl, 227, 237). Uit een gedenkschrift van HOGERBEETS, zijnen kinderen uit Loevestein toegezonden, en uit memoriën, door BC60 DE GROOT in de gevangenis te 's Hage gesteld, is het een en ander van de verhooren dier beide pensionarissen bekend. Uit deze bron putten c. BRANDT in de Hist. van de Rechtspleging enn, en K. BRANDT in het Leven van muco pe croot. OLpENBAmNEVELT heeft geene gelegenheid gehad eenig zamenhangend bericht van de hem gedane vragen voor de nakomelingschap te be- waren. Maar juist van zijne verbooren is een afschrift van de hand van den Raadpensionaris nco» cittes (midden der 184 Eeuw) bewaard: het wordt op het Rijksarchief gevonden. Een verslag daarvan is medegedeeld door Prof. sizozxsezx (Haarl. 1840); maar in hun geheel zijn zij uitgegeven door het Hist, Genootschap te Utrecht (1849), naar de kopij berustende in de koninkl. biblioth, te 's Hage. 12* 93 ALGEMEENE GESCHIEDENIS A 1618— met opzet geschied was 1.. Aanvankelijk werd het antwoord op sorssmes hekleg wegens TEN ARRSSEN zeer ongunstig opgenomen, De Koning, die ten minste twee van de vier Fransche .Godgeleerdem, wier tegenwoordigheid men op de Synode wenschte,: bij oog- luiking had willen laten gaan, herriep deze vergunning op het ontvangen van dat ant- woord ?. Toch gaven de Staten de zaak niet op. Behalve alle andere pogingen, werd thans de Heer px cmármnrox, de voormalige kolanel generaal der Frausche troepen im Nederlandsche dienst, en thans gouverneur van Montpellier en Aigues-Mortes, door de Staten in den arm genomen, terwijl sij hem door een pillegift, aan zijnen pas geboren zoon toegestaan, aan zich verplichtten % Doch er bestond, gelijk AxmssEW zeer goed inzag, geen gevaar, dat bet bondgenootschap van de zijde van Frankrijk zou worden opgezegd. Bij de oneenigheid, die telkens tusschen de Hoven van Groe(-Dritgmmie en Frankrijk dreigde uit te breken, en thans zoo ver ging, dat de Engelsche Regering haren Agent uit Parijs had teruggeroepen, was de voortdering der vriendschappelijke betrekking met.de Vereenigde Provinciën voor Frankrijk minder dan ooit te versmaden *. Ook achtten de Fransche Gezanten in den Haag het niet. beneden sich hun leedwezen te kennen te geven, dat men hen zoo scheen te veronachtzamen en zonder berich- ten liet. Hierop besloten de Staten een drietal leden hunner Vergadering te belasten met de taak, de Heren pu MAURIER en sorssisg geregeld te bezoeken, ten einde sich met hen over de belangen der beide Staten te onderhouden 5, -Ja, hoe vast zij er op rekenden, dat bij Frankrijk thans het besef van het belang der vereeniging met Neder- land weder levendig was, bleek hieruit, dat zij in dezen tijd de gelegenheid geschikt achüen om weder van de aflossing der achterstallige betaling van de Fransche regimenten te beginnen te reppen 9. Een rechtstreeksch blijk van Frankrijks zacht tot vernieuwde toenadering en van hare vrees, dat de geruchten aangaande de verstoorde eensgezind- heid tusschen haar en.de Vereenigde Provinciën, hare vijanden stoutmoediger mechten maken, mag men hierin zien, dat de koning nu weder genoegen nam met AERSSENS zelfverdediging op Bosssisxs beklag. In de berichten, waardoor Larcunaxk dit ter kennis der Staten bracht, klaagde hij tevens over het ongunstig tafereel van den hinwenland- schen toestand, in brieven uit Holland opgehangen, waardoor men, zoo schreef de Ge- sant, Zijne Majesteit afkerig van Hun Hoog Mogenden trachtte te maken, Zeo werd derhalve de bestaande verkoeling niet aan den waren staat van zaken, maar aan bet opstaken van sommigen geweten, Tevens ried zanarnak de afvaardiging aan van een buitengewoon Gezantschap naar Parijs, ten einde die berichten te ontzenuwen 7. 1 Resòl, Stat.-Gen. 11, 13, 27 Oct.: 27 Nov. 1618. 2 Resol. Slat.-Gen. 18, 19 Oct. 1618. 3 Resol. Stat.-Gen. 3, 6 Nov. 1618. 4 Resol. Stat.-Gen. 16 Nov. 1618. 5 Resol. Stat.-Gen. 9, 12 Nov. 1618. - 6 Resol. Stat.-Gen. 16 Nov. 1618. 7 Resol.: Stat.-Gen. 27 Nov. 1648: - + + DES: VADERLANDS.. , 95 -———————— ————————————————————————m (€ Bik genoeg, dat.de Fransche Regering op: een im het: oog loopend teeken yen de wiendichappelijke betrekking der beide Staten gesteld wea. Van bare zijde gaf die Regering een duidelijk: bewijs, dat het haar ernst. was het verkeer' mot dezen Staat niet te laten ‘verfiaauwen, door haren Gozanten alhier te gelasten, op eene plechtige wijze mededeeling te doen van de verloving van .zonzwi:xs jongste zuster met dén prins van Savoye, Het bondgenootschap tusschen twee Hijken, verklaarden zij bij deze gelegen- heid, bracht mede, dat men elkander van tijd tot tijd belangrijke gebeurtenissen ge- trouwelijk niededectde, en allerminst wilde zijne Majesteit dezen plicht verzuimen teh aanzien van de Staten-Generaal, die by voor de eerste en voornaamste hield van al zijne bondgenooten. Het huwelijksaanzoek vam Savoyes rijdé was zijne Majesteit vooral ook mngemaam, omdat die verbindtenis. overeenkomstig was met het belang van deze Landen , gelijkelijk bij den Koning en den Hertog van Savoye geliefd, Ten slotte vermaanden | de Gezanten Hun Hoog Mogenden ernstig, zijne Majesteit desgelijks van alle belangrijke gebeurtenissen te verwittigen tot onderhouding van den welstand, de rust en den. vrede der Christenheid en vooral der Kroon van Frankrijk, Hierop zou de Koning zieh ver: hien, — De Staten beantwoordden deze verklaringen op de hoffelijkste wijze !. Toch gaf het Fransche Hof de zaak van OLDENBARNEVELT niet op. 'Alleenkjk koos 1618 1621. CuáTILLON men tot bewérdering van zijne belangen nog een anderen bemiddelaar in den persoon t —— "n cmármrow, die onlangs een blijk van de goedgunstigheid der Staten had gekregen:, en kans had meer gehoor dan-sotserm bij Prins maunrrs te vinden, Met weerzin liet bj zich vinden tot.dese taak, De Prins kwam hem met de betuiging te gemoet, dat bj Frankrijk altijd genegen geweest was en bleef: crÂrmLon zelve was getuige ge- weest vam de voorliefde, die hij altijd voor de Fransche troepen gehad had; verklaarde LODEWIJK: eenmaal de oorlog aan Spanje, dan zou deze Vorst ondervinden, hoedanig ten bendgeneot hij aan hem had, Zoo stopte de Prins hem den mond, als hij hem wilde doen gevoelen, dat het bondgenootschap met Frankrijk eene genadige behandeling van de: gevangenen vorderde, en cHitiLLoN was spoedig eerder op de hand van orpzw- Xaxwzvxe s vijanden, dan aan de zijde der Fransche Gezanten, die den Advokaat zoo harté- ijk genegen waren. Hij hield veelvuldige bijeenkomsten in den nacht met afnsser, en van toen asd trachtte hij den nieuwen stap, dien de Gezanten gezind waren bij de Staten- Genera] ten voordeele der gevangenen te doen, ten minste te doen uitstellen, ondér worwendsel, dat de Koning eerst nader van den waren staat der gemoederen ingelicht moest worden. ‘Wie hem van dien staat der gemoederen onderrichtte, was Arnssen, en deze verkondigde met ’s Prinsen anderen raadsman MARQUETTE, overal- luide, dat de veiligheid van den Staat den dood der gevangenen vorderde %. Wilde hij seggen, dat OLDENBARNEVEET «ala schuldig. gestraft moest. worden, indien hij zelve en zij die met ! Resol. Stat.-Gen:'3 Dec. 1618. - 3 ovyaz, p. 201, 202, 1618— 1621. Nieuw vertoog der Fransche Ge- zanten. 94 ALGEMEENE GESCHIEDENIS UMEN MMC CCAAE A ee EMEN UNTIL MERE hem in dezen tijd van 'sPrinsen rade waren, niet onherstelbaar te schande gemaakt zouden worden, dan sprak hij volkomen de waarheid, Axnssen was de man, die nu vooral OEDERBARNEVELTS bloed eischte: daarom wilden de Fransche Gezanten, in weerwil van de genadige aanneming zijner zelfverdediging aan het Fransche Hof, van geene ver- zoening met hem weten !, Doch dit schaadde hem weinig. -Hij was thans de man, die alles vermocht. In dezen tijd gebeurde het, dat de Raad van State op aanraden van de Staten-Generaal officiëele gemeenschap hield met die van den Rade van Zijne Excellentie, en hun advies inwon 2, Dus was er werkelijk een nieuwe macht in den Staat opgestaan, en dat AERSSEN en MARQUETTE tot die van den Rade van Zijne Excellentie behoorden, daaraan valt wel niet te twijfelen. Den 12de" December brachtten de Fransche Gezanten hun plan om de Staten-Gene- raal op nieuw over den toestand der gevangenen te onderhouden, ten uitvoer. Had niet mavaits zelve hen tot Hun Hoog Mogenden verwezen, als tot degenen, die hunne zaak in handen hadden 3? De Prins en Graaf witLem LOnRWIJK waren tegenwoordig. Voorzien van eenen nieuwen geloofsbrief van hunnen Meester, gedagteekend van het einde der vorige maand, verklaarden zij, in last te hebben voort te gaan met het bewijzen van de diensten, door het welzijn van den Staat dezer Landen vereischt, ofschoon hunne vroegere aanbiedingen niet zoo waren ontvangen, als Frankrijks vriendschappelijke be- doelingen verdienden. Kon men niet terugkomen op de verandering der Overheden in de verschillende steden van Holland, zoo moest men ten minste zorgen, dat deze zaak geene bron van nieuwe tweedracht werd: daartoe moesten de nieuwe Ovérheden zich billijk en welwillend gedragen jegens het volk, en gematigd jegens hen, die hadden - moeten aftreden: anders zou de onstandvastige menigte reden hebben om de oude orde terug te wenschen, en de afgezette regeringsleden om in twijfel te trekken of de ver- andering wel in het belang van het algemeen geschied was. Zou de Synode vruchtbaar zijn tot herstel der eendracht, dan moest zij eenen vrijen en veiligen toegang verleenen voor allen, zonder onderscheid, en de gevoelens zonder vooringenomenheid laten onder- zoeken: wie die hooge geheimenissen en schatten der goddelijke wijsheid zonder groote _ nederigheid en ootmoedigheid wilde doorgronden, zou te verder van de waarheid af- - wijken, naarmate hij ze stouter meende te kunnen bepalen. Ook over de gevangenen moesten zij, op huns Konings last, spreken: de eer van der Staten regering en de vrede hunner Provinciën eischten volstrekt, dat hun goed en kort recht geschiedde. Zij waren van de gruwelijkst mogelijke misdaden beschuldigd: van verraad tegen hun vaderland, van verstandhouding met den vijand, van gewapend verzet tegen het wettig - 1 Resol. Stat.-Gen. 1 Dec. 1618. 2 Resol. Slal.-Gen. 26 Nov. 1618. 3 ouvnt, p. 201, 292. DES VADERLANDS. 95 —— —— — — — Bewind. Stonden zij aan zulke laaghartige overtredingen waarlijk schuldig, dan ried de Koning de gestrengheid der wetten op hen toe te passen. Maar om hen van zulke gruwelen te overtuigen moest men op feiten kunnen wijzen, en het begrip van land- verraad niet door allerlei gevolgtrekkingen uitstrekken tot handelingen van gansch an- deren aard. Verschillen omtrent regeringsbevoegdheid, naijver op macht en gezag, eerzucht, die den mensch licht verleidt tot aanmatigende daden, waren gewone ver- schijnselen in elken Staat; maar steeds waren zij door wijze Vorsten en vrije Republieken als vergefelijk, nimmer als misdaden van gekwetste majesteit aangemerkt. Van eenen man als OLDENBARNEVELT was het reeds vóór alle onderzoek moeijelijk te gelooven, dat hij zamengespannen zou hebben tot den ondergang van eenen Staat, wien hij voor de oogen van ingezetenen en vreemden, van Vorsten en volken, sints zoo vele jaren zulke uitstekende diensten had bewezen. Zoo voldingend waren de blijken van zijne eerlijk- heid en trouw, dat zij alle vermoedens van verraad en trouweloosheid uitsloten. Doch nu hij voor het gerecht geroepen was, moest voor het gerecht de waarheid blijken. Daarioe moesten zij onpartijdige rechters over hem stellen. Zoo zouden zij door een billijk oordeel aan de geheele, wereld toonen, dat zij de taak waardig waren, tot welke God hen geroepen had: het bestuur van dezen Staat. Sloegen de Staten na dezen goeden raad des Konings den weg der gestrengheid in, zoo zou wel zijner Majesteit de roem en de voldoening verzekerd blijven, dat hij zich ten hunnen aanzien van den plicht van een waar vriend had gekweten, maar niettemin zou hij zich grievend beleedigd rekenet, en de onderlinge vriendschap zou er aanmerkelijk bij lijden !. Het is belangrijk na te gaan, hoe de Staten op deze taal der billijkheid en waarheid antwoordden. Immers, zoo zij niet afzien wilden van het opzet om de gevangenen, en in de eerste plaats OLDENBARNEVELT, als schuldig te brandmerken, schenen zij door dit vertoog gedwongen, om voor de ergste male van dubbelzinnigheid niet terug te deinzen. De Griffier van de Staten kreeg in last de rede der Frausche Gezanten » op te sluiten en geheim te houden’ Men begreep, dat het gevaarlijk zijn kon, zulke waarheden ruchtbaar te maken. In de verlegenheid, in welke men zich bevond, was het beste mid- del om een beroep te doen op de bekwaamheid van Aznssen, die zeker al zijn talent te hulp zon roepen om ook thans den slag af te weren. Voorzeker met dit doel be- sloot men het vertoog aan Zijne Excellentie mede te deelen en met hem te beramen, hoe het stuk te beantwoorden. Nu kon de Prins het stellen van een antwoord aan die tan zijnen Rade opdragen, en werkelijk belastte bij arnssen met die taak. Dat de redevoering hem geen genoegen deed, spreekt wel van zelf: hij zeide tot cuármLow, dat zij uit kwaden wil voortkwam, Hij had in zooverre gelijk, als het den Gezanten werkelijk aan den wil ontbrak om oupenmanneveLT dus te laten bejegenen en die han- — — 1 Resol. Stat.-Gen. 12 Dec. 1618, 1618— 1621. 1618— 1631. 96 ALGEMEENE GESCHIEDENIS GEE EEE delwijue nog’ rechtvaardig te heeten bovendien ; -enaar dit van hen te verlangen was lie onmogelijke gevergd. Spoedig echter. kwam het antwoerd niet tot send. Bens volle week verliep er voer het vatbaar was om aam do Fransche Gozanten te worden mede- gedeeld, Eerst word het oorspronkelijke: ontwerp aan do Staten van Holland tot neder onderzoek toevertrouwd, om als het vastgesteld zou zijn, weder aan den Prins te worden medegedeeld. Toen werd het op. nieuw in berkadslaging gebracht, maar nog niet goedgekeurd. Integendeet, er würd -eeno Connmissio benoómd, bestaande uit de vier krachtigste bestrijders der gevallen Repering in de Staten-Generaal, de Heren vooor, PAUW, MUYS en HANMAKER, om-het oorspronkelijke en een gewijzigd ontwerp in nadere overweging te nemen en den witélag kunner overweging ean den Prins en Graaf wrLLen Lopewisx. mede te deelen, Van dezen last kweter zij zich en de beide Stadhouders maakten er alstoen nog aanmerkingen op. Dus kwam het stuk op nieuw in de vergade- Antwoord der ring der Staten-Generaal ter tafel, en eerst den 19%% was het gereed 1, Maar nu was Staten op hun Vertoog. het dan ook een waar meesterstuk in. sijne soort. Het was den Staten, zoo luidde het, oneindig leed, sieh het verwijt gedaan te sien, dat zij de dienste, hun bij deze gele- genheid door zijne Majesteit aangeboden, niet naar den eisch van *s Konings vriendschap hadden aangenomen. Zij betreurden dit te meer, omdat zij niet konden nagaan, waarop deze klacht gegrond was. — De oprechtheid dezer betuiging kon den maatstaf leveren van de waarheid van hetgeen volgen zou. — In dank namen zij den raad tot eendracht aan, hun gegeven: hun streven had geen ander doel. Ook was men niet dan na rijp beraad tot de verandering van eenige Regenten overgegaan, waarvan misschien buiten af, meer ophef gemaakt was, dan de geheele zaak verdiende, — Dit was van den aanvang aan de manier geweest om Frankrijks bemoeijingen af te wijzen. — Het mid- del der verandering van de Wethouderschappen was zonder moeite, geweld of gevaar van bloedstorting toegepast. Thans was het openbaar gezag verzekerd, en volkomen hersteld was de eendracht en veiligheid tegenover het Buitenland, welke eenige eer- en partijzuchtige geesten, indien men langer geduld met hen gehad had, grootelijks in de waagschaal zouden gesteld hebben tot reddeloozen ondergang der weldenkenden en tot ondienst van zijne Majesteit. Aan de wetten, rechten en policie der Steden had men daarbij niet geroerd: alleen had men eenige personen ter zij gezet, door wier toedoen de partijschap zoo ver was gedreven, dat men altaar tegen altaar had opgericht. De nieuw aangestelden waren mannen, zoo wel bevoegd, zoo vertrouwd en vaderlands- lievend, dat xij -zonder twijfel de genegenheid des volks zouden winnen. Reeds bleek dit in verscheidene steden, waar de bescherming thans aan onschuldigen verleend zoo zeer tegen de vroegere vervolging afstak, dat men de orde met genoegen hersteld zag, en al de leden van den Staat zamenwerkten om de vorige bitterheden te doen vergelen ! Resol. Stat.-Gen. 18, 15, 17, 18, 19 Bec. 1618. DRS VADERLANDS 97 on: wok dei. den- plicht der gehoorsaamhoiit te voegen door vrijwillige erkentonis van hunne, Meerdengn. — En dit verzekerde men, tefwijl men op de rust in de steden 100 weinig. zertromnde, dat men den Kagelschen Gesant eenige weken te voren ver- klaard -had,. wbij dese gelegeheid ven tijd. on taken" niels dat .cenigermate de vrije naing kon verkorten aan de Vropdtbhappen te durren: voorstellen, uit vrees voor onlusten anderde gemwente"-!, En deze vroes was miek omgegrand; ammers dat Engeland de zaak, der vissoherj: (want deze gold. het) weder opsatic, nw OLDENaAANEYELT in den kerker zat, gaf wel aanleiding om. han, die bem. tan vel gebraeht hadden, verwijtend toe te wegen, dat.zacozus zulks niet zeu ondernemen hebben, had. oLpexpanNEVELT nog aan het roer gestaan. Te opmerkelijker is hot-det in dit. staatsstak met zulk een vertrouwen van de herstelde eendzgcht gesproken wardt, daer het was opgesteld onder de oogen van denaelíden WILLEN LODEWIJK, die in,deze dagen. aan. caRLaron. klaagde over het weinig gezag, dat de nieuwe Overheden van de verschillende Hollandsche steden. bij het volk hadden „ »hetwelk, zij genoodzaakt waren door garnizoenen in bedwang te houden 2.” — Ware evenwel, seo luidde het antwoord verder, ware eenige tegenstand tegen de regeringsverandering geboden „ 100 zouden de Staten gerekend hebben.op de middelen, die de ondersteuning van. zijne Msjesteit hun verleende. Door Gods goedheid was echter deze hulp niet vereischt geweest en alles intijds en zonder opspraak beklonken, — Alsof men te kennen wilde gewen, dat de Kening en zijne Gezanten. nog van geluk mochten spreken, dat de Fransche treepen niet tat geweldige maatregelen tegen de vorige Regering gebruikt waren. — Wat de Synode aanging, hare bijeenroeping was steeds gedwarsboomd geworden door het drijven van een klein aantal personen, die tegen alle rede en orde van regering, hunne roe- ping misbruikende, de pogingen, bij het Buitenland gedaan, om de medewerking van utheemeche godgeleerden te bekomen, verijdeld hadden. Thans nu daor.de goedheid. Gods en het beleid en de behendigheid van den Prins van Oranje de uitwendige vei- ligheid aan den Staat hergeven was, hadden zij al hunne zorgen aan de geestelijke be- langen gewijd. De Synode was naar behooren vrij en aan geene voorwaarde gebonden, dan alleen deze, dat zij slechts Gods eer, de rust der gewetens en de zuiverheid der ler zou bedoelen. Door Gods heilige genade zeu de uitslag der handelingen van de aangevangen Kerkelijke Vergadering, te oordeelen naar de uitnemende vroomheid. en geleerdheid der mannen, die ze zamenstelden, den Koning voldoen, de rust hunner Republiek verzekeren en de aanleggers der bewuste staatsparlij beschamen. ’s Konings "ad met betrekking tot de gevangenen hadden de Staten, dus heette het ten laatste, mede gond opgenomen. Zij zouden hun kert en goed recht doen en hen zacht be- bandelen, zoe zij niet met de vijanden tot den endergang van den Staat hadden zamen- gespannen. Maar nog hadden sij te veel te doen gehad om de noodige veiligheid aan ! Resol. Stat.-Gen. 20, 22 Oct. 1618. 3 caatgTOX, Li, p. 394, 395. HI Deer. 3 Srox. 13 1618 — 1021. 1618— 1621. 98 ALGEMEENE GESCHIEDENIS de Republiek te hergeven, welke zoo zeer geschokt was geworden door de stoutheid van hen, die het op verandering van de godsdienst, van het recht, van de grondwetten en van alle orde van staatsbestuur toegelegd hadden. Jal zoo uitgebreid werd de zamen- zwering bevonden, dat zij schier niets onbesmet gelaten had. Deswegens hadden zij eene zoo gewichtige rechtszaak niet willen overhaasten, en geen vorm verwaarloosd om het geding op te zetten, ten einde de gegrondheid der zaak hierna duidelijk te doen blijken. Deze vertraging zou den misdadigers echter. geen nadeel doen, zoo zij gunstig van hun eigen onschuld dachten. Reeds was men zoo ver gevorderd, dat het vonnis spoedig gestreken zou kunnen worden, en was dit eenmaal geschied, zoo zouden al de bondgenooten en Zijne Majesteit in het bijzonder de rechtvaardigheid van dat vonnis erkennen, wanneer men beter omtrent den aard der zamenzwering ingelicht zou zijn. — Opmerkelijk is hier overal de hardheid en heftigheid, waarmede datgene als reeds uit- gemaakt verondersteld wordt, waarvan de Fransche Gezanten bewijs gevorderd hadden, namelijk, dat de gevangenen misdadigers waren, en dat er werkelijk zamenzwering had plaats gehad. Zeker wanneer men zulke middelen niet schroomde te gebruiken , be hoefde men op het ernstige woord der Gezanten, die hun op het geweten gedrukt had- den duchtige bewijzen te leveren, geen wederwoord schuldig te blijven, — Ten slolte verklaarden de Staten, dat zij zich steeds op zachtheid en goedertierenheid toeleggen zouden, zoo zeer als de plicht des rechts en het behoud van hunnen Staat het maar eenigzins zouden toelaten. De Koning moest de lastige en ongegronde aanzoeken van eenige schuldige bijzondere personen of van hunne begunstigers niet boven de algemeene belangen stellen van de waardigheid en de veiligheid dezer Republiek; maar in zijn eigen belang en in dat van dezen Staat zich geheel op Hun Hoog Mogenden verlaten. Zij zouden het ten aanzien van het Binnenland met zoo veel billijkheid en zachtheid weten aan te leggen, dat de gehoorzaamheid der onderdanen geëvenredigd zou zijn aan de rechtmatigheid van hun gezag, en met zooveel beleid en omzichtigheid ten aanzien — van het Buitenland, dat Zijne Majesteit geen reden hebben zou om aan hunne trouwe © nakoming van de verplichtingen van het bondgenootschap te twijfelen. — Deze laatsic zinsnede was wegens de vrij stellige verbindtenis, die ze inhield, wel geschikt den Ko- ning neder te zetten, | Onderzoek naar — Misten de Staten nog altijd geldige bewijzen voor de schuld van de gevangenen, het - de verrichtingen der Commissie, 1615 naar Leeuwarden ge- zonden. ontbrak hun niet aan de zucht om ze langs alle wegen op te sporen. De Commissie, in de laatste dagen van het jaar 1615 naar Leeuwarden gezonden 1, zou wellicht stof tot _ beschuldiging geven. Zoo werd dan ook het rapport, door de Commissarissen ingeleverd, - opgezocht, en ziet, het was niet te vinden, Dadelijk werd de Raadsheer BERKHOUT, die mede naar Leeuwarden geweest was,. voor de Staten-Generaal bescheiden en hem _ 1 Zie hiervoor D. ILI. St. LI. bl. 664—668. Pat EC he i vy E (5 P d i > — e eho’ / DES VADERLANDS. 99 — ee eee —— — te eee ee do dat rapport afgevraagd, Hij verklaarde geen rapport geteekend te hebben en verwees eae naar de instructie hem en zijnen medegecommitteerden naar Leeuwarden medegegeven , den brief door hen vandaar geschreven, en hun mondeling verslag. Van dit mondeling verslag was aanteekening gehouden; maar juist deze aanteekening, bij de geheime stuk- ken weggelegd, was verdwenen. Nu werd besloten, dat zij die met het verhoor der gevangenen belast waren, op deze zaak zouden letten 1, Dit intusschen was eene week geleden reeds geschied, en op de vragen aan OLDENBARNEVELT gedaan, waarom hij altijd verhipderd had, dat het bewuste rapport aan de Gedeputeerden uit Friesland werd me- degedeeld, en waar het thans gebleven was, had hij toen geantwoord, dat het wel wezen mocht, dat hij met andere leden der Generaliteit niet goed gevonden had, dat aan de handeling te Leeuwarden, als van eene » verloren commissie”, veel ruchtbaarheid gegeven werd: in andere dergelijke gevallen was men meermalen zoo te werk gegaan: waar voor het overige het rapport gebleven was, wist hij zich niet te herinneren ?, — De poging, door de Staten-Generaal te Leeuwarden aangewend, was mislukt: dit erkende men: wat wilden die Friesche Heren nu meer? stof tot nieuwe verbittering opsporen ? Dit was niet raadzaam, en daarom werd het rapport verdonkerd, Tot bezwaar der Com- missie en harer Lastgevers kon de inhoud van het verloren stuk nimmer strekken, of de Staten-Generaal moesten nu ook, niet-alleen wat op last der Staten van Holland, maar ook wat op hun eigen last geschied was, als misdaad gaan veroordeelen. In weerwil van den wenk der Staten, kwamen dan ook zelfs de rechters van OLDENBAB- MRVELT niet op het verdwijnen van het rapport terug. Doch zoo ergens, dan te Utrecht, meende men, waren de gewenschte bescheiden legen de gevangenen te bekomen. Reeds was daar alles onderzocht en menig verhoor afgenomen. Toch geloofde men nog niet alles gedaan te hebben, en den 15 Decem- ber werden de Heren VOOGT, VAN SWIETEN, GOCKINGA, DUIK en rors door de Staten- Generaal gecommitteerd om zich te begeven naar Utrecht en elders, waar zij zulks noodig zeuden vinden, ten einde tot het verhoor over te gaan van al zulke personen, hetzij in of buiten de Regering, als zij dienstig bevinden zouden 3. Te Utrecht onder- verhoor van zochten zij bepaaldelijk den persoon van NICOLAAS VAN BERK, eenen man, die in 1611 — ta de onlusten van het vorige jaar uit het Lid der Geéligeerden ontslagen, en na de afdanking der waardgelders burgemeester geworden was. Dezen begeerde men tegen OLDENBARNEVELT eene getuigenis te ontlokken, dat in allen gevalle ruim zoozeer tegen BERK zelven als tegen den Advokaat zou pleiten. Immers hoe kon men wegens het met BERK gesprokene in OLDENBARNEVELT schuld willen vinden, en sexx zelven vrij- ken? Doch zoo naauw nam men het niet, ja, openlijk noemden de rechters mannen, 1 Resol. Stat.-Gen. 29 Nov. 1 Dec. 1618. 3 Verhooren, bl. 95, 96. 3 Resol. Stat.-Gen. 15 Dec. 1618. 15* - 100 ALGEMEENE'GBESOHIEDENIS — zooals: rosenyser, burgemeester vaa Leiden, . medeplicitigen van de gevangenen, ter wijl zij, bijaldien zij dit waren, niet ap vrije voeten baden behooren te hlijven, maar op de bank der beschuldigden te zitten. — Burgemeester szak was onder de hand mede gemoeid geweest met de eerste geheime openingen over het sluiten van. een Be stand met Spanje, en was zelfs onder degenen, dia in Spanjes. geschenken gedeeld hadden, hoezger near zijn begerem niet ruim genoeg 4. In dien tijd had -hij met den Advokaat meer dan één onderhoud gehad, en zoo deze hem toen gezegd heeft, dat het beste middel om uit den oorleg te komen, was — onder het Huis van Bourgondië weder te keren, zoo was daarmede: volstrekt niet gezegd, dat men dit middel moest aangrij- pen. Integendeel er volgde uit, dat, daar het onmogelijk was dit middel te baat te te nemen, men zich met een minder zeker middel moest behelpen. Dus ken. otpEs- BARSEVELT naar waarheid met de meeste kracht.voor zine Rechters getuigen, dat de verraderlijke zin, dien BERK in die woorden, welke hij hem toeschreef, leggen wilde, niet in hem had kunnen opkamen 2. Het verhoor, waarloe men Burgemeester sexx in de maand December onder den eed nam, leverde niets nieuws op. Immers waren de rechters op dit punt. niels wijzer, dam men bij het veorloopig onderzoek geweest was 3, en betreffende. hetgeen hij toen tegen UYTENBOGAERT getuigde, was hij door dezen reeds in edn brief, een paar maanden te voren aan den Prins geschreven, van even onzinnigen als boosaardigen laster overtuigd 4. En evenwel kwelden de rechters den Advokaat zeo hardnekkig met het ophalen van die bekentenis van sznx! Er moest uit volgen, dat OLDENBARNEVELT het land aan Spanje had willen overgeven. Maar was het dan niet nu ten minste bekend, dat Engelands Koning slechts daarom zoo ijverig tot zijnen val had medegewerkt, omdat hij in hem een hinderpaal tegen zijne naar Spanje overhellende _ staatkunde vond? En had men zich niet nog onlangs de goedkeuring doer den Koning 1 UNTREBOGARRT. Leven cnz, bl. 234 (Uitg. 16465). 2 Verhooren, bl. 254—237 te vergel. met bl. 179, 180, en met wacenaan X, bl. 349 en 350. Berx getuigde ook, dat de Advokaat gewaagd had van de zekerheid der gunst, die de handlangers tot eene onderwerping aan Spanje bij deze Mogendheid vinden zouden. ‘Heeft otpER&ANERYELT 700 iets gezegd, dan zal het te pas gekomen zijn op het een of ander gezegde van sank. Hed dex, bij voorbeeld, gezegd, dat bij zich oLDENRABNEVELTS tegenstand tegen een terugkeren onder het | Huis van Bourgondië zeer goed kon verklaren uit de omstandigheid, dat hij geen genade van die | Vorsten te hopen had, dan kan de Advokaat „daarop gezegd hebben: neen, dit is mijn beweeg- | reden niet; ik maak mij sterk, dat, wilde ik stappen ten voordeele van Spanje doen, ik niet alleen genade maar loon zou kunnen bekomen. Zóó en niet anders kan OLDENBARNEVELT gesproken | hebben. Maar hoe gruwelijk boos was dan het verdraaijen zijner woorden! | 3 Zie Verhooren, bl. 170—181. 4 Zie dien brief in vrreNsocAERTS Leven enz. bl. 219— 238. Verg. voorts waargaan'X, bl.350— 352. DES! VOBERLANDE: 202: - 104 Ed van Denemarken aan de omwenteling geschonken, daten aanleunen !, eene goedkeuring ,: dim men. niet. kon teegeven zonder OLDENSARNEVELT sis den wan te erkennen, die, ten spijt van dem Koning van Denemarken, het Nootden tegen Spanje verbonden en krijgt vaardig gemaakt had. Ongelukkige rechters, die ‘veroordeeld waren tot de — poging om -het onware waar te maken! 1618— 1621. Nog een flaauwe hoop bezielde de vervolgers van oLversarsevsor en zijne —— GODFRIED BOOT len, dat zij achter een geheim zonden komen; waardoor hunne eer geschandvlekt koù gevangen geno- men en betreffen- werden, Ex bevond. sich sedert de maand September in den Haag een zekere eop- de zine verstand- houding met de mmen: sobr. Deze persoon was. te voren beambte bij de konvooijen te Gorkum geweest, — ge- Wegens zijn slecht gedrag uit desen post ontzet, had hij op eene andere maniér fortuin willen: maken en van. de Aartshertogen geld weten: te bekomen door voor te geven, dat hj het hier:te lande in hun belang zou besteden. Dit werd ontdekt, hij werd in hech- lenis genomen, en het zou hem zijn hoofd gekost hebben, zoo oLnexsARWEVELT niet ingezien had, dat hij meer dwaas dan gevaarlijk was, Zoa was hij vrij gekomen, en hij had zich naar Brandenburg begeven. Hier had bij zich door groete beloften: gehoor bij de Raadsheren van den Kearverst weten te verschaffen; doch weldra had men hem als iemand van niet de minste beteekenis zijns. weegs laten gaan, Thans rekende hij in 3400Bos van Kegeland juist den man te vinden om het slachtoffer van zijne plompe bedriegerij ‘te worden, en waarlijk hij vergiste. zich niet. Jacosvs nam hem in den «rm, en droeg hem allerlei geheime diensten op, van dien aard dat zij het licht niet sien mochten. Bepaaldelgk schijnt hij de taak op zich genomen te hebben om ’s Ko- nings. verlangen door te drijven, dat de Hollanders zich rekkelijk zouden betoonen ep het stuk der haringvisscherij op de Schotsche kust. Met zulk eenen last toegerust, had hj van te veren reeds met snoevende bewoordingen zijne komst te ’s Hage aangekon- digd, en zich, aldaar aangekomen, dadelijk bij den Ambassadeur canteron aangemeld. Maar daar zijne rekening als gewezen konvooimeester nog niet zuiver was, en CARLETON voorzeker niet gesteld was op zulk eenen dubbelzinnigen medehelper en ambtgenoot , 100 zellen de Staten van Holland hem weldra gevangen. Nu vleide. men zich met de hoop, dat uit hem iets ten laste der gevangenen te halen zou zijn. Werkelijk meende men te weten, dat hij een vertrouweling van HocenserTs en de overbrenger geweest was van brieven, tusschen vrrewsocarrr en den Audiencier der Aartshertogen, ver- RETCKEN, gewisseld. Thans was het slechts carLerons zorg, dat de rechter bij het on- derzoek de eer van zijne Groot-Britannische Majesteit niet al te zeer aan de kaak mocht stellen; Doch de Gezant kon gerust zijn, want wat hij ten nadeele van de zaak der gevangenen aan het licht scheen te zullen brengen, viel sterk tegen, » Wat men pu,” schrijft carLeron in Januarij 1619, »wat men nu zegt van zijne verstandhouding met ! cattzzon , 11, p. 337; 368. 102 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— HOGERBEETS en UYTENBOGABRT, dit heeft niet veel te beduiden: ofschoon het schijnt, 1631. dat hij zijn best gedaan heeft om van dien kant iets uit te richten, dat zijn mannen van een te goed hoofd om op zijn hoofd te vertrouwen 1.” Das kon pu mavuaren op het einde der maand December met recht naar Parijs schrijven. » Niets lekt er ten nadeele der gevangenen uit.” Hij voegt er bij: » Dit be- gint vele monden te doen mompelen, die reeds open gaan met zoo veel vrijpostigheid , dat het niet te gelooven is, Reeds voordat de gevangenen veroordeeld zijn, is men besloten hen te onteeren, want van nu aan verzint men, welken naam men hun geven zal, te weten, dien van verstoorders der openbare rust: men vernieuwt de klacht van den wolf uit de fabel tegen het schaap. Later zal men de straf des doods in die van eeuwigdurende gevangenis kunnen veranderen.” — » Wij,” laat hij later volgen, » hebben thans niets te doen dan te zwijgen; maar het zou gevaarlijk zijn voor onze Regering alle betrekking af te breken en alzoo een nieuw voorwendsel te geven aan de misnoeg- den in Frankrijk, Reeds hoor ik zeggen, dat dit hun doel is 2," Dus had agnssen De hageheljke den hagchelijken toestand van Frankrijk juist ingezien en te recht begrepen, dat de POP meakt Fransche Regering zich deswegens ongestraft zou laten beleedigen. De Ambassadeurs Soke ais Ben ontveinsden hunne verontwaardiging over de hoofdzaak, en slechts van bijzaken maakten voorzichtig. zij gebruik om aan hun noode bedwongen ongenoegen lucht te geven. Zoo was er sints lang een rechtsgeschit hangende tusschen Frankrijk en de Republiek. Driehonderd kisten suiker waren door Fransche zeeroovers buit gemaakt op Portugesche onderdanen. Deze suikers waren door verkoop naar Amsterdam gekomen, maar hier door Amster- damsche kooplieden als hun eigendom erkend en in beslag genomen. De zaak was voor het Hof van Holland gebracht. Zekere vıLLEQUmR, als gemachtigde van eenige koop- lieden uit Rouen, eischte de opheffing van het beslag, en de Fransche Gezanten vor- derden, dat de zaak dienen zou voor het Parlement in Frankrijk. Niettemin hielden de Staten van Holland vol, dat de zaak voor hun Hof behoorde, en op het meermalen herhaalde aanzoek der Ambassadeurs werd eindelijk volgens besluit van den 15% De- cember geantwoord, dat Hun Hoog Mogenden het er voor hielden, dat het "s Konings verlangen niet zijn kon, hen te dwingen, de belangen en rechten hunner onderdanen te veronachtzamen: anders zou hunne betrekking tegenover Frankrijk wegens de van den Koning ontvangen weldaden ongunstiger zijn, dan die van andere souvereine Vorsten en Staten tegenover dat Rijk 3%, Dit mocht stoute taal heeten, en terwijl DU mAURIER 1 Resol. Stat.-Gen. 10 Jan. 1610. caareron, lI, p. 396, 307—399, 400, 401, 402—404. UI, p. 9, 10. 2 ouvak, p. 294. | 3 Resol. Stat.-Gen. 4, 15 Dec. 1618. Resol, Stat, v. Holl. 10 Nov. 1618. — Der a E - x tT rrütt& png ver TU]*ITT"ITIITIIT y ry ry 4 r1 equ vecta 43r Tiva tpfa v 1 m 1 ' fd 1 ML jupen serta taie et t m Pune: perth LECHE Mth H H H See rape H " " 0 ul | EE t yt eee HA * ed HH 8 H ase a H ijt l TIBET iaia jeba g peras iph tiatipa ig TET TEE PETERET ae oe ak el a i ii , 3 dh hd gd ee pham ri 3 il oe - I i HIT spij dped z bteg i ; dai r HARE PITT a i TII LI i a Pr a “4h 1 ; den į ET 1 F - ! 5— jk T BEE, | jaa am mna E E i ao - i| =i E a J à : - ie i 4 — ee - -- +24 4 ia T a+ L : a a Hi LI auda ar * FH TT IT ë al hek eemnes r ened ri I E nr HT] (Us I teert EE TEETH : m EH Eu ha ==, LITT rit nmn HH dARIEESARERARE i ë $ zel LL hn * OBI rh hs mek - F 3 eenen annetd eed Sn vaneen on 1 aansen ret rie int ar Sena : HM 1 1 k [ D ^5 - : HH Lr 4 : f > 1 Presse ; * LIT] ms rer r1 : P : EEE Ir H a eer z :. * : 3 i = E] i E] am T c EEEN EEn EEE TER | ("I | CE i ee Teena take j LEM : Arras a rr prd peat tapes sepety ier - - iie [ma OMITTI LLL 4 i LLLLLLI b Lam irs * Dt > u in E  m : teres —— aT ess In re ites ERISTITTEITI m Ht aaa eee rr] f m of Pr id "Er epen ral EIE EE Lio Ll Li TE -i EN El i e 8* rine il i a ren i EERE > d T m LT EEE EEE ? : ] LITE] [ | a z th Î à 1 HILL LLLI aa 1 mm I LI * ee 1 T -= : [ $ m : HT) manden EESEENNG ERS SEEN ne ner erg dare dn DEEP rar 1 k zl 7 reme geen Tta ah i ! pre TITTET Ttt TTI TEET TTTTTETTTEIT sam hs + ==: pHi» ; z meneer — 1 PETTEN TEE TEE EEE TEE — serdar ee H Tritt dee maen M ste — — tap dant yore — tte hehe iT -. t : H N a ET ETET EELDE EELDE cr) dates eT mL , f ; Lo Ls LL " * ans. H ewe LEED PIIPIMIMIMIIDLII E 2i yy eu rj ti r Pret 1 à Pee ee | HIE derde prbdrnadgddd Til ree RPUIAPRPHEPHARPBBBEHEH-DFRERRTAMEN = "EFFI j | m "rt HUM i TT i ae (ARE ioe LL De 4 — tpt 4 fee toma, aad d t Ne EREN EE ELK oan pea F l- J J |. r. - + ME ens LLLLL BEAMILILBILLIMIIILILLLLLLLII J ] 1 | | ITE H I pe de mrasiasia i - :. NR C Lh | | i224 " nan i. Ld Tt = ipi TAN Y | | | ML LL TH i H | P p " — e ar re * — — r - å ee it aII j | 1 — Lr TT 1 EEE I i ui te M a i i x y P. tar Th i. J 4 s - i ri rie : " A |! abd T UD was 1 = [ Am , | 4 - = cone i ELIT 1 " i 1 ! ! Ta ari - "urna Tas zen = a FI r an a 1 q Ae à | AW hisrasddsaasagdcy dms à paar i = * T TIL » i m | |] L 9 HA t A Y V Len — eeeh noo hort 4 = E 1 i |j 1 in i" reed 1 : H' If HI 1 | I2. HH 7 Li p ^ Me i 4 LA Wee i ^ ads pads sd a diaga a hada s a iii] | | | maa * E 9  P ER eee ee + I = | | | I F ' ra ENGE J lial. * AN] EA iM bs hh i : A 8 Hitt L | | | | Es 1 ITITUITTA ' TYO i1 ui d : t * ~ geen sprees | Le i Tr = y M X D" Bm L "b Me FT TL HM ITI : | M * i'i STO rM Ld Bn ge MI S MN | pu see eee | | 4 | EN — d re taa) v TM 3 e: ) hy 1| | us ^ TUI T TIT 1 f N | | = Heer i | | e BEET ee dede eh JEM 4 vd | ^ ] | ^ 4 ] 13 I 1 ns * 3 ] | Plur GA SOL WS) m eal NT ||| p oo "MI " b. | T L | E 1) | oer | | id = MN" ^ j i i 4 + | Li F * ] m || à D PI H El d F i i | j [ i a. gd ) J = n id | Ed d a p ge ik aru, Y > Looe Ax i ‘Nt 11 +r Endat Bj. 3 ie er co. AE ‘a E TA E. * M — j a ` * m E | —— - YE Na ? toe 3 — j = = r = T | 1 r Nh iu | s CDM — - — i d m . Du. r i ^ T | CC ! I = T Beya Hi ge py me ra —— eee, S ue — * in | ips "HE NIMM p H T t 1 i b $ nk `. L a r 1] 7 ba : ENG MA | 1 € | = ` - deb den tit " " E P $ i : j '] T. id di 4 " — *— * re ^ r k a M j | "ee a MeprtbHS 8 1 , r LT F EFE 3 " L1 j 1 D z l fd i ara At b 1 1 TUE) l; l rau EM ä ^ * i'n. - j P "I allelei EE - am iR [a ALES T i = TELLS. T LLLA ^ * * J T * E a - TIU " "à re $ — à i — irid-h hl ial ILL r T z i = sr i x E. a |y | i ilr i M i r > 4 Ese A a | IN + T T HEY - ENS E SW a = E T + = en, = im. E c. T2 EI — eT pote I - i » * , E = * i EMT x o MEA El ü HB : —— z PC E C ri i EEE 4 seut T I Pees ee LLL LL E. [vm TE m dn e xm ALI “J " Re Ta 1 ue suhddsidantin date " f be toa he + : ^ x hs * * 24 rode mt = y b d ERE f " r v d de 5 nq uid si - a VF = bii = —n J THELL s = a * 4 biah i n P "r hd T add z k bee [ 4 M i — HILL rod or Fre TIMIDI T TIMIDI ttpM——r i T rer deli ich a ah i. e tr T 1T i erie hk abt bd ag: WERTE N-RUR EG A Ebbie ! k | ah r TIT | AL i ae i L E L. ' | "HT —— LL TE orn it i | hi ral : , , L n n | ‘are om anne x hagen rk ant —— TODLITTITIELTI TII i TI | | Hid | | Seppe eae ITE TE TT LL L sec keh ek qu + 4 rs seert - a ot | LITE ee eed LLLI EPEENEE: fi a ae ee E í r 4 T ELLE pha mas the -- = — peer kt do | «T 1 "di 1 4 als a i r cnr LL "d za apna Spear de ee | s o rH | HH bi daken "ren tL M : zi It EIE up Po Pore en NT m eee en . . - akuüamidirrxiaa : ES eran i ] t ] * balada kadaka gastar ria phr mar Pe a P er H E E 4 4 PRE: ILILUVLLIINXMICMIXAÆAMMMAMX C Ed Tater! m oo * A r> 1 [E s u “6 b , f oe one 1, ° 6 1 “ane, : wey — — af 1 fey 14. m ^. » ; wt ) . cud? +a pe. ta. 