VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Dcezc Leeswyze heeft men altoos van uitfteekcndc^'^ dienst bevonden, tot het verftaan van Ongewyde Scbrgii vcrcn , en zal dezelve van gelyke vrugt weezen tot rcgt verftand der Gewyden. Zy ook zyn, 2eker« VAN SALOMONS SPR£URKNBO£R. ^ Verklaarders van zich zelven, en zullen, ongctwy- best verftaan worden door de zodanigcn , die ze ruldigst met elkanderen vergelyken. Zy bcbben, als de Ongewyde Scliryvers , fiiinne byzondcre en rfcbeidcne wyze van uitdrukkcn : door hier op naar te letten, en zo , in dien zin, geesilykc dingcn met fis tc vergelyken , zal de nauwkcurige Schriftuur- larder zulk ccne gemeenzaame kennis met hem vcr* n , als liem in ftaat licit om derzelver mcening by : alle gelegenbcden te oiudckken ; en gerecdlyk de righeden in duisterc Plaatzen op te losicn , door itt luistere en min ingewikkclde Plaatzen dcrgelyke zcgs- aan te trcffen, lyk dit waarheid is omtrent den geheelen Bybel, in ;eiaeen , zo is het byzonder waar omtrent bet Spreu* tk van SALOMo. Dccze Spreuken^ voor het meerder Ite , uit losfe en van elkander niet afhangende zin- ren beftaande , kunnen tot derzelver regt begrip , dat ll^ niet ontvangcn van den Zamenhang , welke , ia « gedeelten der Schriftuurc , zo veel diensts doet. i^lyk kan men het Spreukcnboek niet leczcn , t)p de- e wyzc , als andere Boeken van den Bybel. Dit vordert eene byzondere wyze van beoefening , en nilk eene, als , naar eisch gade geflaagen , ter leid« t £al dienen , om ons te geleiden tot het regt ver- der duisterfle Gezegdcn^ en te brengen tot de Kennis ipriuken , en de Vcrklaaring derzehen* Indien de tktn dat voordeel ter ophclderinge uit den Zamfcn- misfcn , 't welk de mcer aancengehegte gedeelten tdiriftuurc hebbcn ; zy kunnen het daar buiten ftcl- leder dcezer Spreukeu^ wel verdeeld, en wcl over- en 9 behelst eene verklaaring van zichzelven : en de ?rfte Spreuk zclve zal , in een vvaar gczigtpunt ge« 't,' door eiiien glans zich klaar voordoen. n duldelyker verftande van het hier te nedergeftelde, iD wy doen opmcrkcn, dat meest alle die oude kort- ge Gezcgden , (gelyk de meeste Spreuken in het *d , lot deezen dag toe , als foreekwoorden gebruikt ■in) zich in twee Dcelen, of Verzen, Tcheiden, //<?- hs by do Grieken gehcetcn; welke, om de Afdccling tor in 't ooge te doen loopen , in grabe's Uitgave iti Ah'xandrynfrhc Hnndfchrift der LXX , onder cl- geplaaist zyn ; elk met een groote Letter aanvan- Dceze twee Declen zyn doorgaans aan elkandejr Cc 2 ver* ■3 verbondcn met het Hebrcemfche Vau ; 't welk in onzc Engclfchc [en zo ook in onze Nederduitfchc] Vertaaling ovorgezet wordt door En of Maar^ naar gelange de aart dcr Sprcuke vorderdc. Indien het onderwerp van bcidc de gedecltcn hcc zelfde is , wordt het Vertaald door cn duidt aan , dc Zamenftcmming tusfchen beide de Lc- den ; indien het onderwerp vcrjchilt , vertaalt men bet door Maar ; de Onovereenkomftisheid aanwyzendc. In het eene geval dient de hatllc HelJt, by wyze van Her- liaaling en Bevestiging , om de cerlle te bekragtigen ; in het andere om hctzelfde door TegenoverllcUing uit te werken. Onder vecle andere voorbcclden van de ccrfte foort , knnncn dc volgende Verzcn van het III Hooftfttfc ten voorbeclde dienen, J 3. WelgeUikzalig is de Mensch die Wysheid vindt; En dc Mensch die Vcrllandighcid voortbrengt. 14. Want haarc Koophandcl is bctcr dan de Koophan- det van Zilvcr^ Eu haare inkonillen dan het uitgcgraaven Goud. 15- Zy is kostlyker dan Robynen; ' En al wat u Uisten mag is met haar nict te vet- | gelyken. 1^. Langhcid van dagon is in haarc regtcrhand; En (♦) in haare flinkcrhand Rvkdom eu Eerc (") In decze voIheer!yk(? befchryvfng zou het treffendllc van alle bet 16 , als nict tot myn oogmcrk dicncnde, bd)bc** moetcn agtcrblyven; was'^erpeen volduend gczag ge\reest omb^ woord Lr. by het twccdc gedeclte te vocpcn . 'c zelve is in ^ Enhl^chc Vert'ialing met cen onderrcheide Letter ingevccjd. f?nze Nedeiduitjche Ovcrzettin;; gchecl weg gelaaten.} Docb^ fchoon dit koppelwoordje, in de voorgaande en volgende nflK^ voorkomende, hier in onzcn gedruktcn Hehmeuwjchen Ten nice gevonden wordt, heeft my, egter, myn vriend kennicoTT be- rigt, dat dit Koppelwoordje in den Grondtext behoort, etttcJ* minften in licn Handfchriften gevondcn wordt. Kn dit 6^ Schryvers van dee7:e Handfcferiften hier niet zamengeftemd ben om *er een Letter in te vocgcn , blykt daar uit , da! di^ Letter hier is uitgcdrukt in alle de oude Ovcrzetiingen en 00!^ jn dc Chaldeetf y9 fcke Paraphrafis. Dit zeker is treene V erbeterii^^ van veel aanbelangs , wat den zin betrcft. Dan het kan ni^^ iialaaten gcnoegen te geeven in den Grondtext , dat geen vinden, *t welk ieder Lcezer van fmaak bemerkt dat hier dooc*" aaaklyk ifi. Ik maid dit met te grooter gcnoegen , om le do^^ VAN SALOMO'3 SPREUKBOKK. 17. Haarc weg^n zyn wegen der Licflykheid ; Ln alle haarc padeii Vrcdc. Van de laatfte foort zyn dc volgende verzen uit dei nvang dcs X Hoofddecls. I. Ecn Wys Zoon vcrblydt den Vadcr; Alaar ecn Zotte Zoon is zyncr M 'cder drocfheiJ. i. Schattcn der Godlooslieid doen gccn nur. Maar de Geregtigheid rcdt van den dood. J. De HEER laat dc Ziclc der Regtvaardigen niet hon- gercn ; Maar dc Have der Godloozen (loot hy weg. Die met een bcdriegclyke hand wcrkt , wordi arm ; Maar dc hi\nd dcs vlytigcn maakt ryk. 5. Zegcnhigen zyn op het hootd der Regtvaardigen; Maar h^t Geweld bedekt den mond der Godloozen. 7. De gedagtenis des Regtvaardigen zal tot zcgcninge zyn; Maar dc naam der Godtoozen zal verrotten. Inbeide deczc gcvallcn , dat is, 't zy hct cene Halve m dient tot bekragtiging van hct andcr , of zulks duet p nyzc van tegcnpvcrttelling, vcrklaaren zy zich onder- ig; en, indien wy het cenc vcrllaan, gelyk doorgaans, lit het dikwyls niet mocilyk den zin van hct andcre te itten. Naardcmaal dit bykans de onvcrandcrlykc Schryf- yzc is in decze Spreuken , zo volgt , dat , wanncer cene •venctting daar van afvvykt, dat is, wanncer dc Halve cncn in dicrvoege vcrtaald worden dat ze niet in ver- «3kI met clkander ft*in , wy alle rcden hebben ,om of de S^flto/ van ztdk eenc Ovcrzetting , of dc zuivcrhcid van \tn tegcnwoordig aangemmen Grondtcxt j tc verdenken. ^De Hoogeerwaardige en zeer Geleerde Bisfchop van Ox^ heeft in zync Lectures on the Sacred Hebrew Poetry , cnc en andere bedenking, die tot ftaaving dicnt van hct [ten wy bewc^rdcn. „ De Hcbreeuwfche Dichtkunst,** sqft hy onder andere, „ heeft zekerc byzonderc enf haar Mdgene fchikking der g&zegdcn ; zynde in dicrvoege nftfchikt, dat de volkomen zin in dcrzclvcr gcdcclten % »%kans gelyk verdceld wordt, en die Leden, zamcnge- »tOomen, gchcele verzen uitniaakcn. Zodanig, dat de „ Dicht- ^ Wat voordccl dc geleerde wereld zal kunnen irckken uit :»^v^va-T»; yfcjgelykin^ der Hebreeuwjche HandJdiriJ'utu Cc 3 37t UITLEGREGELS „ Dichtfliikkcn zich als van zelvc in meestal gel^ke rioden fcheiden , en die Pcrljdcn zelvc zich in vcrztn ,j verdcelcn. De I Icbrccuwfche Dichters drukken menif- maal 't zclfde uit met ondcrfchcide bewoordiugcn , of „ vervatten onderichcide zaakcn in dezclfde woordfchik- „ king : wanneer gelyke tot gclyke gebragt , cn ftrj-digc tegen clkander over gefteld worden. „ Een Vers wordt by de Hebreem-en ^l^'D^^ gehccten, dat is, eeu korte bondige reden, afgemeeten doorze- kerc fnydi'.igcn : deeze is de eigwnlykc bcnaaming m Vcrzen en Lettergreepen. Een Vers draagt, uit s, .hoofde van het gezegde en den zin, den naam m 99 ^CJ^?D 9 't geen ik voor de benaaming van den Diet 99 terlykcn ftyl hoiide. De niceste Uitleggers nbcmcnhet 9, een Parabd; een woord deels niet ongefchikt , doch \ 99 welk gccnzins de gclieele mecning van het Ucbruwt- 9, fchc woord uitdrukt , als 't wclk , wawncfr wy de '9) kragt en 't gebruik nalpeiircn , to kenncn gceftwne ti Kortfpra/kigc ^ Fi^anr/ykc cn rcrlict vcnc wy^^yzn K^- 9, gen. Men hicldt bet altons VQor den not^cn hi 9, van Weetenfchap en Gclecrdheid, bedrecven te zyn in 9, de Gezegden der Verftandigen , de Parabclen (rf 9, Spreuken , en dc ^nigmata oF Raadzelcn dcr Quim^ 9, tc vcrllann, Welkc bcide bennamingen even zcertwce 91 foorten van Dichtftukkcn fcliynen ann te duidcn: 99 fchoon ze , in zcker opzij^t zccr vcel van den ande- 99 ren verfchillen , irngtbans met clkander iets gcmeflis 99 haddcn, Dcecne foort nocm ik de Otukrwyzcndc ^ ?oor- 9) fcliritten bchclzende in frai\ije en fcherpzinnig uitgc- 99 dagtc Verzcn bcgreepcn , cn door Gelykenisfen ,of tist- 99 baar , of raecr verborgen , dikwyls opgclielderd; van dee- 99 zen ftempel warcn dc cn /tuigia derWylfli; 99 de andcre Toort was met dc daad Dkhterlyk^ ofofg^' 99 cierd met allc de klcurcn van ccn vcrhcveii ftyl. 99 Bcide warcn zy doorgaans kort cn veeltyds duistet; 99 beidc beftondcn zy altoos uit afgemecte gezegden s 99 om welke reden zy het D/chicr/ykc en Ondcrwyzavk ^ 99 of Spra/kigc , met dezelfde benaaming fchynen oitge- 99 drukt te hebben. 9, De zodanigen, die, door Verftand , Voorzigtighci* • 99 en eene langJuurige Ervaarcnis boven anderen uitft*" „ ken, ontdekten, ten nutte vai? amlercn, de hoofdfoJC^ ,9 hunner Weetenfchap , nls 't ware in 't kort by ee^ ^ 99 gebragt , door zekerc Grondrcgelen of Foor/chrtfier^ 11^* VAN SAtOMo's SPREUKENBOEK. 373 die tc krngtigtr waren , cn by ruwc Mcnfcben mccr gcwigts hadden , om dat ze iiict redeiikaveldeii maar bevolen, iiiet raadden maar aandroiigen; nict door ecu omhaal van woorden , maar rccbtllrceks tot de zaak kwamcn , cn aanfpoorden om wel te denken en wel te doen. Op dat zy , cgter , door ecne te grootc go ftrengheid de gcmoedercn der toehoordcrcn nict wendig zouden maaken , maar vcclecr dezclve iiit cn tot zich lokken , moesten zy van cen aangenaamcn trant zich bedienen : bierom bcgreepen zy hunnc Gczcgden in korte, fcherpzinnige , cn op de maat vloeiende Sprcu- ken , opgebeldcrd door zinnebceiden en gclykcnisien , fchittercnde door kragt van woorden cn zaaken. By de mees*te Volkcn vondt djt oudtyds plaats , en 't is by de Hcbrccmcn altoos in gebruik gebieevcn. Zy Boemden dceze foort van Gezegdens D"'^C*r ; zo om dat ze dikwyls uit eigcnlyke 6preuken bellonden , als cm dat zc altoos zekere kragt en gezag bezatcn , cn eemgermaate over de gcmoedercn der Toeboordcren litorschten. Van deeze Ondcrwyzeude foort van ffichtverzen zyn vecle Gedenkftukkcn der Hebrecmvfche BSchtkunst overgcblecven , en ondcr dceze bcklecden de iPRBUKEN VAN SALQjuo dc ccrftc plaats. WDKa BERIGT, RAAKENDE DE ROODE MYRHE , ALS EBN HULPMIDDEL VOOR DE HONDSDOLLIGHEID. {ficn Uittrekzel ult ecn Brief oyer dit ondcrwerp.') Jit het onlangs medegedecldc , nopens ccn zekcr Re- cept tegen de dolle Honds-bect^ vcrnomen hebbende, ^ njcn gaarne wenschte het Kruid , het welk 't hoofd- 'dcl van dat Recept is, nadcr te kcnnen (♦), zo vind tliy, in beantwoordinge aan 't men schlie vend oogmerk gemeenmaakinge van datVoorfchrift , genoopt, om roy- "Waameeming dcswcgens te melden ; dewyl ik , op gronden^^mcen kcnnis aan dit Kruid te hebben. In - de jaarcn 1755 cn 1756 , tcrwyl ik als Tuinraans- 5gt, in den Vorllclykcn Tuin te Buswcilcr in den El- > arbeidde, heb ik opgemerkt, dat dc Ingezetenen op den O Zic i\r. Jilg. Fad. Ltlterotf. III. D. bl. 256-259. CC4 S7i NADER BERICT den a 4 Juny , zynde .V/. Jam-dag , by menigte in lirt Vei l gingen • om dit Kriikl, het wclk ik thaus bedocl, te zockcn. Zy nocmden hct St. Jans kruid ^ en bcgttcn 'er liunne bygeloovige denkbcclden, betrefende Su yan^ aan: doch dit daar hatende, hccft men, voor tegenwoor* dig, hicr onitrent allccn aan tc merken, dat het als daa gerccd te vindcn ware ; nadien het zig , om en aan dieo tyd , juist met zyiie roode bloempjes vcrtoont- — Men vcrzamcli aldaar dit Kriiid, droogt het , wryft hct tot ecu fyn poeder, en gebruikt hct, by gelegenheid, alscca middel tegen de dolfe Honds-becty zo wel voor meDfcbcn als voor bcesten. Allen, die ik *er over gefprokcB. hob, gctuig'den eenpaarig, dat het proef houdtj en ccn kiindig Apothcker aldaar vcrzekerdc my, dat bet een best niid.!el tegcn dit ongcval was: maar, voegde hy 'cr byi wen gebruikt het vcclal met nog andere inmcngzclen; doch hct gcmecnc Volk bedient zig alleenlyk van dit Kruid; het wclk zy, tot een fyn poeder gewrecven, met iets, [waarfchynlyk een of ander vogt] "innecmen : ccn bcest gecx-en zy het, in een ballete van zuurdecg; maar, ofze dicn zuiirdeeg gebruiken, als een ingredient, offlcgtsals een middel , "om hct poeder het beest te bcter te kunneia iiigecvcn , is niy nict bckcnd* Langs deezen wejf hc'o ik dit Kruid , al voor jaaren , leeren kennen. Wat deszelfs rechtcn naam betreft , deeze is , niyii^ oordccls, RoQde Myrhe^ zo als die ook in \ Rcccpiop- gcgecvcn wordr. Dat hct tot hct geflacht itxMfM bchoort, ontdekt men gerccdlyk, als men nagaat, dat bet langs den grond kruipt, gclyk onze gewoone ^jrA^; ca dat dc bladen, bloemfleeltjes , met ccn kleen onderfchcid^ volkomen gelyk zyn aan die van de gcmccne Myrhe^ - — ^ Men nocmt deeze Plant Roodc Myrhc ^ zo ik agt, offl*^ das tc onderfcheidcn , nict alleen van onze gemcene il]d^9 maar ook van ecne andere foort, wier bladen, bloeBcn* wel in dc uiterlyke gedaante aan die van deeze gelyk xyfl» maar cene blaam-c koicur hcbbcu : des men dc eenc l^wdi ^ en de andere blaatswe Myrhe mogc nocmcn. Dan, buitcO- dit, verfchillcn de bladen van de Roodc Myrhc duidelykg^S- nocg, van die van alle ander*} foorten: dcwyl het hladvaH ondercn brnine ftippcn hccft , dat men aan gecne ander* l/lyrlu bei'peurt; waar aan dus deeze Afyrhc^ albloeitx* niet, van alle anderen ondcrkcnd kan wordcn. Men krygt dit Kruid naouwiyks tc zicn , dan in de maan- fisn van Juny en July, wanngcr het zig door zync rootle HAACEXDB D£ roode myrhe. 37^ alocmpjes verklikt: in 't voorlecden jaar, in September, toen my het berigt van liet Recept in handcn kv\ am , heb ik het niet kunnen opfpeuren. Het groeit in de Tuinen tn ook op het Veld; van deszelfs groei by oude muurcn, in 't berigt aangeduid , heb ik geen ondervinding ; dan *t komt my niet vreemd voor , om dat de Myrhc in fteeogruis wel tieren wil. Men vindt het , zo ik denke , meest op nieiiwen grond , die in lange jaaren niet omge- vrerkt was; ik heb het althans, nu acht jaaren geleeden, op zulk een nicuw ontgonnen grond, in eene aanmerke- lyke hoeveciheid gezien. Het is hier in den Tuin , ge- fcel niet , of bczwaarelyk te vinden ; voor eenigen tyd ontdekie ik het, tot niyne verwondcring, toevallig, un- der de worteltjcs in de broeibak : doch ik vlei my met de vcrwagting , dat ik het vervolgens , by gelegcnheid , op het Veld hieromftreeks wel mecr ontmoeten zal. Wanneer men nii , op deeze myne waarnceming, na- gaat , dat dit Kruid , met het in 't Recept genoemde , ovcreenkomt, in naam^ in de koleur der bloenipjes , en in den tyd van imog/len ; mitsgaders dat het in andere Ltnden bekend is , en met een gunftigen iiitflag gcbruikt wordt , als een beproefd hulpmiddcl tegen de dolk Honds* heet^ zo valt 'er gcnocgzaam niet aan te twyfelen , of dit Phntgcwas is het hoofdmiddel van het op^egccven Re- cept. ken van een Kruid Roode Muur gehceten , waaraan roo^U of guU bloempjes gezien zouilen zyu. Doch de benaa- »ing van Muur is veelligt toe te fchryven aan eene ver- kecrde fpelLng, of een kwaadcn tongval van l\un die het Kruid bczorgden ; zo dat Muur eene verbastering zy van ^jhr; welke ligtlyk hceft kunnen ontftaan, Kn wat aan- gaat de gctle bloempjes , hieromtrent hceft waarfchynlyk eene feil van 't geheugen plaats ; toonenJe de benaaraing tan Roode Muur of Myrhe duidelyk aan , dat men hier denken hcbbc , op de Myrhe met roode bloempjes. ^ De Schryver van den Rrief , waaruit wy het dus vcr ^gevoerde getrokkcn hebben , (volgens de gegecven ^eid, om van dien Brief openlyk zodanig een gebruik ^ niaaken , als wy raadzaamst oorJeelden ,) heeft Vr te l^lyk by afge^ccvon een fpaancn-doosje , vvaarin het hier wchreeven Kruid , zo nls het op een nieuw ontgonnen pond p:evonJ.en was. Hy heeft het zelve gcbladerd eu jcworidd gezondcn, ten, einde het in een pot met mulk; wordt gefpro- Cc 5 aar* 3^6 NADER BERIGT , HAAKENDB OE ttOdOE MYRHE. aarde gcplant zoude kunnen worden , en 'er diis gde- genheid zvn , cm hct verdcr na te fpeurcn* Hy bcliuit zyhcTit Rri'-T, inct dc bctuijjinp:, dat hct hem ten hoogft^n aangonaam zyn zal , indicn hct gebruik van 4ii Planrgewas, voor reclite erkcnd , zynen Evenmensch ten iiuttc moi:c gedycn ; en wanneer hy dus lets toeg^ bragt zal hcblMin , oni bet edehnoedigo oogmerk , by de mededceling van 't opgcgcevcn Rcccpt, te hclpen onder- fchraagcn. In die ftrceiende hoop ondcrtckent hy , net die hoogagting , dio hy voor elken Menfchenvriend ko«- ten , deezcn zyncn l>ricf aan den Heere f. BUCHNSa^ Chirurgyn tc Amllcrdam. U wel Edele onderdaniglle Dienaar FREDERIK WILLEM RRAMOSZER. Tiiinman , by den Wel Edelen geftnei^ Heer II. L. wvcHGEL » Hccrc vaiv LeUens m Cro- ningcrland; tc Lelleas*. NATUURLYKE lUSTORlE VAN DE EWAAN. (Volgcns den Hcer de buffon). (J^tryolg cn Slot van hhuh. 331.) In Frankryk zicn \vy wcinig TniJo ZtVfnancn dan in de ftrengfte Winters (* . Gesnrr tekeut op , datjnea in ZwiucrUtid ecn langen en harden Winter verwtpi wan- (*) Dit is volgens de waarneciningcn van den I leer LO-rnNGElt QUERHoiiNT cii PioLENC. \\\ hai dc WilUcrs konion ze op de SALERNE. Dc Zwari7k?rt, door dc fcllc koudc uit het Noordefli '^^ den jairc 1709* verdreoven , kwamen in grooren getalc opdekus- tcn van Bretagne, en Normandie^ frich. Dc fterkc koudecnal clc llormcn van deezcn Winter hchbcn, op de kust, vecle Zcevogcls en onder deczc vol»!c Zwaanen gcbrain, Lettre datee de MtK^' dmin 20 Mars, iTj6, — Wegens de wyze,op wdkcdeZ'N*' mn zich in hct ys wccten tc redden , heei't de Heer crouveiU ons de volgendc wcercnswaardige byzonderheid medegedecld. „ 'Er is con tydpjrk waar in dc Zwaatien 7sich vcrccnigcD, c*^ „ eene foort van RcpuUikaififcJie vcrbintenis maaken , ten wdzyfl „ van hct algemccn : iiaamlyk by ftrenge koudc. Om zich tc ^ kunnen onchoudcn te midden van dc waicren op dien tyti a'* KATUURLrYKE HISTORIE VAN UB ZWAAN. ^77 ser *er zich vcde Zw^Mrja? op de Meiren vertboncn. in die barre janriailben , dat de Zmancn zich laa-- ien op de fcusteii van Fraukryk , Engeland , en op \cems , vvaar het op cene zwaare boete vcrboden ia 'wtuitien te doodcn, Veele onzer tanime /^waanen jkken als dan met de fVildc , indien men gecn zorg agen heeft, om de groote pennen der vleugelen uit sden. ittemin nestelcn 'er ccnige , en brcngen den Zomer in de Noordlykftc gedeclten van Duit^chlatiti ^ in ^71 cn Poolen; en bykarts op dezcltUc Brccdtc trel't ze aan op de rivicrcn by ^zof cn by Ailracun ; in 't by de Jahutcs , te Stleginshi , en tot in Kanu* \a; in dit zelfdc failbcn van 't nestelcn zict men zc 'ooten getale op de rivieren en meiren van Lapland \ inden daar voedzel in de eitjes en poppcn van ccnc •van Vliegen , door linn/eus Culex yipUm gclice- waarmede zomtyds dc oppervhikte dier uicircu over- is. De Laplanders zien dc Zwaancn in den voor- ttnkomcn van dc zyde dcr Duiifche Zee, cen gedecl- (mdt zich in Zwccacn , en biiVcnal in Schooruti^ op. lOBOW vvil , dat ze een geheel jaar op Tiland ovcr- m, en de Zee bcwooncn , als de zocte watcrcn bc- len zyn ; maar, indien 'er met dc daad ccnige zich Dttden , hct mccrcndeel volgt dc gemccnc wet dcr iiizingc 5 cn ontvliedt een Winter , die het aandvy- ys uit Groeriland op Tsland nog ftrcnger maakt dan ofland. de Noordlykftc dcclcn van America^ worden dceze els niet min gev ^ndcn dan in die van E-.'ropa. Zy >lken de Btray van Hudjon , van hier hccft Capitciii row 9 aan den langen Landtong , die van hct Noor den 5dvc bcvric/cn, vjrzamelen zy by elkander, en hoiidcn nict van de watcrcn mix. dc i^chcelc I'angtc hiinncr vlcui3;clcn te m, 't wclk cen genias vcwckt np conen vcrrcn at'iland hoor- ir, en 'zich met tc mecr gcwckls vcrheft , op dicliondcn van \ cn nagt, als dc vorst in flc-rkic tocncomt: liunnc dus ic ai gcficlde poofTingcn zyn van die kra;^tdaadigc iiitwcM-kin;:, t*er gccn vourbccld is van een Zwaancdrllt , welkc hct water de langst aanlioiidcnde vorften vcrliuitcn hccft , fchoon men X zeldcn waarnam , dat een enkele Z'wam , van dc nigcmecno nde afgezonticrd , door hct ys in 'c midden des w;^.tcrs be- snd geraaktc ' NATUURLYK£ HISTORlE den dier Bany uitfteekt , den naam gcgeeven van Cosy /wans mst. Ellis heeft Zwaanen aangetroffen tot op bet iiiland Maibrc , 't welk niets anders is dan een hoop zamengewori>en rotzen , rondsom welke eenige Ueine mcirtj.cs van vcrsch water zyn; dceze Vogels zyn ook zecr vcelvuldig in Canada , van waar zy in J^grgtnie ca Louifiane fchynen te gaan overwinteren , en deeze Zwh nen van Canada en Louifiane , met onzo Wilde Zwamm vergeleekcn , verfchillen niet van elkander. Wat de Zwaanen met een zwarten Kop bctreft , op de Malouine EL landcn , en op eenige Kusten van de Zuidzu gevondcn, van wclkede Rcizigers fpreeken; die foort is te gebrekkij belchrceven oni tc beflisfen of men ze tot ouze Zvamn meet t'huis brengen, dan niet (♦)• De verfchillendheden , wclke zich opdoen ' tusfcbcn Wilde en de Tamme Zwaan hebben willughby, en rat hem naavolgende , doen gelooven , dat ze twee onderfcbci- dene en afzonderlyke foorten uitmaakten. De iVilJe 2,waan is kleinder , en liaare Plnimadie doorgaans eer graauw dan wit; zy heeft gecn vlceschagtig uitwasopden Bck, die altoos zwart aan dc tip is, en gcel, digt by den Kop:,maar, om deeze verfchillendheJen wel te fchattcn, hebbe men op te merkcn , dat de kleur , als medc bet vlceschagtig uitwas, min characters van dc Natuur, dm indrukzels van den Huislykon llaat, zyn. V. p. 114, 115. Wy zagen op den ocvcr van de Zuidzeemf Zwaanen , die zoo groot niet warcn als dc onzc ; zv z\'n witt uitgcnomcn den Kop, dc helft van den IJals, cn dc Vooien, die zwart y.\n. J'aynge de coRt VL , Peris 1722. Tom. II. p. 213, (f) British Zoolr'g, p. 149. Men hcbbc Ivcr t()c cxk 10 brcng«5* dc /.waajicn^ d'c RtDi ^c/icn litxft by den Groot- I lcrtog; zyta^ den pluimcn aan den Kop en Hali>,* aan hct gindc inci gcclc« oran- VAN DE ZWAAN. 379 DVen dit onderfchcid, in de kleiir der Pluimadie , is zo )t niet als dezclve iu den eerften opflage voorki^mt: , hebben gezien dat de jonge Tammc Zyfaaticn cerst mw zyn , en eon langcn tyd graauw blyven ; het dat die kleur by de Wilde langcr (land houdt ; docli « met den tyd wit worden : wayt edwards beeft ;einerkt , dat men in den koudcn Winter des Jaars )CCXL , omftreeks Londen , vcele geheel witte'' tVild^ aancn zag; de Tamme Z^'aan moek derhalven aangemcrkt rden ,als een Geflacht, oorfpronglyk,en , van ouden tyde, dat der Wilden gefprooten. De Hecren klein , frisch LiNN^cus ftaan met my in 't zelfde gevoelcn. Brlon houdt it Zwaan voor den grootften Watcrvngel, : is, over 't algemecn gcfprooken , waar ; doch men moec lens in 't oog hoiiden , dat de Pelicaan veel grootcr uit- iri(Ung der vleugclcn heeft ; dat de grootc Albatros de imn ten minften in lyvigheid evenaart, en dat de Fla^ wjfo veel hooger op dc overmaatig lange pooten Itaat. De mancn van het lammc Gejlacht zyn altoos wat lyviger » irooter dan die van het Wilde , daar zyn 'er die tot de yfentwintig ponden weegen ; de langte van den Bck tot diStaart is zonnvylcn vier en een halve voet, en haalcn lutgefprcidc vleu^^els acht voeten ; voor het overigc is «t Wytje in alles een weinig kleindcr dan het Mannetjc, ^ De Bek, doorgaans drie duimen, en mecr, lang, is in ef Tamme gellacht aan het grondftuk voorziea VI een vleeschagtig knobbeltje of uitwas^, wclkc aan het tittip deezer Vogels een foort van kragt byzet. Deezc lilwas is bcklccd met een zwart vel, en de zyden des aan- [etigts, ondcr de oog^n, zyn ook bedckt met ecne huid 'an dcielfde kleur. By de klcine Zvfaanen van het Tamme ie/hchi is de Bek eenigzins loodkleurig , dezelve wordt «m)lgens geel of oranjeklcurig , met een zwarte punt ; jhet ^Wtf Geflaclu is de Bck geheel zwart, met een geel fes aan den Kop. De gedaante van deezen Bck fchynt ot een moddl gediend te hebben voor den Bek van twee b talrykfte Gezinnen van gevliespoote Watervogelen , ^tGanzen en de Eridvogelen ; by alien is de Bek plat, ^ned, aan de randen gezaagd, en met een ftompe rondc punt, •mje tippen , ccnc byzondcrheid , weike hy doet diencn cm het ywoord purpureiy door horatius ergens aan de 'lyvaarmi tocge- ^ 9 te verklaarcn. NATqURLYRK HISTOHIE punt ; ook loopt hct boveiifte gedeclte in cen nagel uit,. van een liooruagtigc zclfftandigheid. In alle de i'oorten van dit talrykc Geflacht vindt men, ondcr de buitenfte Vccrcn , cen digt Dons , 't wdk het lichaam dcs Vogcls bewaart voor den indruk des Wa- ters. By dc Iwaan is dit Doos zecr fyn , van eene al* les overtreftcnde zagtheid , en. volmaakt wit ; men ve^. j vaardigt 'er de Ichoouftc moflfen van , en voeringeo zot zagt als warm. Het vieesch van de Zvfaancn is zwart en hard. Zy wenicn niin als ecu foiaaklyke dan als een pmchdge febo^ tel op dc Gastmaalen dcr Ouden opgedischt ; tot ii4 zelfde vcrtoonma;ikende cinde hedicuden *er zich de /Ww- fchcn van in vrocgcren tyde ; eenige Perfoonen bebbea my nogthans vcrzckerd, dat het vieesch dcr jonge Zwi- ncn zo goed is als dat der Ganzen , van denzeuden ou-> derdoir.. Schoon de Zwaan niet veel geluids flaa , heeft ly de werktuigcn der Stemnie op dezelfde vvyze geformd s]& de mccst rocpcnde Watervogelcn. Het gewooa |^uld van dc Tatmnc Zy^'aan is ccr dof dan helder , 't is co^ foort van gckir, volmaakt gclvkende naar't gccn menhei^ fpinmn vnn een Kat noemt, door de Ouden zecr wd uit— gcdrukt met hct naarbootzend woord drenfant (♦) ; &f gcluid gceft de l.mian als dczelvc cen dreigenden of toor— nigen toon flaat , en men hccft niet opgemerkt dat ze lift liefde cen zagter toon geeven : en 't is althans niet n» de bykans ttonime Zsiaancn , gclyk de onze in den laus-' lyken ftaat zyn , dat de Ouden die licflyk zingende nen ontlecndcn , van welkcn zy met zo veel ophe& ge* waagen. Doch het blykt , dat de Wilde Zvfoancn voorrcgtcn bcter bewaard , en , met het gevoel dcr voll« Vryheid , ook een vryor gcbruik der ftemrae bchoudcz^ hebben: in de daad, men ontdekt in haar fchrecuwen, o* lievcr in haare ftcmvcrhcflingcn , ccne foort van afgc-^ mceten en naar toonen geftemd gezang; de fterkeUankcs^ van een bazuin, maar welks fcherpe toonen, met weinifl verfchcidenheids , niet te min zecr verre zyn van zagte wclluidenheid en aangenaame verlchcidenheid den wildzang onzer Zingende Vogclcn. (*) Grus gi-uit , inquc gloniis cygni prope flumina dienfiatstf OVIDIUS. VAN D£ ZWAAHi Voor het overige hidden de Oudeii zich niet te vrede ict van dc Z^vaan een wonderfchooneu Zanger te maa- en ; maar zy (leklcn dat de Zwaan de eenige ouder alle ;cezens , die beeven op het vooruitzigt huns doods « og zong in de oogenblikken van doodsangst , en met vdluklende zangen het uitblaazen van den laatilen adem roorfpelde. Volgens hun , nam de Zwaan , gerced om te terven , een droevig en teder afcheid van het leevcn , tvk &ODg, op een zagtcn, laagen en klaagcnden toon,haaren ugen lykzang : men hoorde 't zelve by het aanbreeken det dageraads , de winden zweegen , en de baaren kab- Mden niet ; men hadt zclf gezien , dat zy dus zingende Iwt leeven verlieten. Ge«ie verfiering in de Natuurlyke Historic, geene Fa- W by de Ouden, is bekender , dikmaaler herhaald, meer eofd ; zy hadt de leevendige en ligt aangedaane ver- dingskragt der Grieken ingenomen , Dichters , Rede- anrs en Wysgeeren zelfs omhclsden ze als eene waartieid , te aangenaam om in twyfel getrokkcn te worden. Men noetin hun die verdichtzclen verfchoonen; ze waren aan- niitm en trelFend ; zy kondcn ruim en ryklyk dorre waar- ocdoi opwcegen, en verfchat'tcn zagtc zinnebeelden voor gBTodige harten. De Z'^aanen zingen zeker hun dood- wg niet; maar men zal altoos, fprcekende van de laat- fc poogingen en verrigtingen eens uitrauntenden Vernufts, lere&l om dceze wereld te verlaaten , met genoegen de treffende uitdrukkende uitdrukking hooren gcbruikcn ; het f^vjn Zwaane-Zang! ^ ■ M ■ ■ ■. WTTREKZEL EENER VERHANDELINGE OVER DEN OOR- SPRONG EN DE PORMEEHING DBll CHAMPIGNONS , OFPADDESTOELRN. Door dcn Hccr MEDICUS ; Direct eur van cle Krutdtuin te Manheimy cnz. enz. Met Aantekeningen van den Heer dk revniek. (Joumal de PJiyJique.') T\e Proeven , door my in den Jaarc 1787 gcnomen, hebbcn my tot gewigtige Ontdekkingen opgcleid, ^ tot eene eenvoudige Theorie over den zo zeer betwis- ^ oorfprong der Champignons j elk Waarncemer kan zich VERHANDELINd ^icli van de waarhcid ovcrtuigen , en , 't geen aai arbeid ontbreekt, vclmaaken. TiiEOPHRASTUs , DioscoRiDES , PLixius , en in gcmcen alle Ouden, hebbcn den oorfprong der Cha nons toegcfchreeven aan zckcre flymerigheid, dooi rotting uit de Planten voortgckonien. Dit Stelzel i begrip geweest van alle Verklaarders liunner Wei tot het begin deezer Eeiiwe. Mathiolus zcgt in zyne Coramentaricn op dios DES , in 't Jaar 1548 uitgegeeven, met voile woo dat de Champignons ^tf^/i Planten zyn. Ed. van'i678,p CiESAi.PiiNus, in den Jaare 1583 fchryvende , plaai Champignons in 't Ryk der Planten; maar zegt,d zamcngelldd zyn uit cene materia incompofita ^ n natnur ik niet ouidelyk ken. MoRisoN, ccn Schryver van den Jaare 16699'gee zyn Hortus Blcfcnfn ^ p. 490, 'er dcczc befchryving \ „ Fungi funt excrcscentias terras, nee remen nee flc ,^ habcnt, led fponte nocte una aut altera e terra ei „ gunt ex quadam commixtione falis & fulphuris, jii cum terrje pinguetudine ex (lercorc quadrupe orta." of : Dc Cliawpignons zyn Uitwasfen der oi die geen zaad of bloem hd)ben ; maar den eenen na^ den anderen uit dc aartt yeortfpru'uen , ait zehr n zel van zwavelagtig zout , gexoegd by de vettigheid aarde^ uit de mest van vieryoet/ge dieren oorfpronglyk een weinig laager : Tubera terrae in gremio ortae 5, radice, caule, fibris aut foliis, augentiir perjuxta lioncm, ut minerse & lapides terra;." of: Dc Chan nons uit den grond fpruitendc zonder mrtel ^ fi^% zelen of bladcren , groeien door toeyoeging der deelcn , ah dcdciyoffen en fteenen der aarde* Ray zegt , in zyn Methodm Plantarum van den J 1682. p» 60 , dat de Champignons met de Planten fl gcmccns hebben. DiLLENius , wiens naam van zccr veel gewigts waniiecr hot op VVaarneemingen aankomt, laat zidi zyn Appendix ad Flor. Gief die in den Jaare 1719 licht zac;, p. 71. dus hooren : Fungus est planta 5, nus fterilc,florc nempe & femine dcllitutum, ex pi dinofa fcrmentatione ortum , -unde tempore humid „ & pluviofo pra?cipue oriuntur & fubftantia plerun 5, molli atque Ipongiofa conftant," of: De Cliampii U ecne onvrufftbaare foort van Plant , van tlo^m en i 1 OVER DE CHAMPIGNONS. rftooken ^ u'tt ten rottende gisting ontjlaande , en dcr^ liven in een vogtigcn of regemgtigcn tyd voornaamlyk voon* mtnde^ en bcjhtat mcestentyih ait eetie zcgte en fponsag* re zelfftandiglicid ; zy , die de nauwkeurige navorfchin* rn van DILLE^Ius kennen , cn weeten ract wclk eene >rgvuldigheid liy zyne proeven dcedt , moetcn , worden fjin ecn ander bcgrip ftaande, niet aan 't wankclen ge- i^gt, althans liun oordecl opfcliorten. Maesigli , de Schryver van een Wcrk de Gcneratione ungorum^ in 't Jaar 1714 gednikt, is de laatfle dien ik al aanhaalen : zyn Werk is onwaardecrbaar , en zou my ^ Is ik het gckend had, cer ik myn arbcid aanving, veel Doeite uitgewonnen hebben. .Maar de Mode ftrekt haare heerfchappy tot de Wee* lenfchappen uit , en nuawlyks hadt men begnnncn te ver* >nderfl:ellen dat de Planten eene Scxe hadden , of men leeft de bellisfcnde uitfpraak gedaan, dat alle Plant uit senZaad moet voortkomen. Tung was de eerfte, die, in to Jaare 1625, op een tyd, toen men nog nauwlyks nvkX, wat een Zaadkorrel was , dit gevoclen verdeedigde. Wy weeten met geene volkomene zekerheid , welk eeit Scluyver cerst beweerd heeft, dat de Champignons uit Bud hervoortkomcn ; maar ik verouderftel dat het l'eclu* Mis. BocoNNE in 't Jaar i66S , ^^RNZEL in 1681, en arouaNRPORT in 't Jaar 1^07 , en eindelyk miciieli in 't Ifiir 1729 , hieldon dit ^gevoclen (laande, en de laatstge* melde gaf voor , de Zaaden gezien te hebben ; gle- lUTSCH en HALLER tradcu , als X'erdeedigers van miche* LI, te voorichyn. Maar de voJgende VVaarncemihg van den bcroemden otto mhli.eu dunkt my llrydig met dit RdzeK Mcvroiiw de Gravin van schulin hadt, in den Zomer dcs Jaars 1766, een Allde laaten aanleggen over diepte , en het dezclve ophoogcn met zand. In voortyd dcs Juars 1767, vondt men 'er gcen Plants tngeen Champigmni jrroeide in dien grond. Dus beftondt *ergeen zaad, want het 2c»u 'er door den wind gebragt 'VVttzen, en gegroeid hebben (*)Dit geval is niets minder dan bcfl'sfend, en de nauwkeU- ri^idd , welke men thans vordert van Schryvcrs , die van ecn al- ftmeen aangenomen gevoclen aiwyken , ontbrcckt 'er aan. Hceft .gggte waariKcniing omtrent een Clavaria uit een Infect voortgc- mnen, de aanmerkingen niet kunnen ontgaan; men 2al dit be^ ^fp althans niet aannecmen* IV. deel.msn6Ilw.no. 9* Dd. 384 VEHHANOBLlNa Dc laatcre Werken , ons over de Champignons ter hand gefteld , zyii loutcrc herhaalingcn van 't reeds gezegde; men mag hier van n.»gthans uitzonderen die van kohl* UEUTER en iiRDwicH , bovcnal den laatstgcmelden , die voorgeeft , allc de deelcn dcr Bcvrugting in dc Champig- nons gczicn tc liebben , en de rypc zaaden befchryft, zonder te bcvcst gon dat ze vrugtbaar zyn , 't weik men egter zoii vcrlangcn: dewyl amadeus, valisnbri,todb- i^KEORT , cii WKITS nlct gcflaagd zyn, als zy ze zaruden: maar de Ilccr hedvvich lioudt zich ligter te vrede. Dc ontdekking van Diertjcs gaf veclc Geleerden gele- genhcid om te denken dat dc Champignons een dicriy- ken oorfprong hadden. Bottnimi fchyiu , in dcnjaarc 17569 eerllc omhclzcr van dit gcvocfon j;eweest te xya. Hy bczat grootc kimdi-hedcn ; dc Ilccr dr jussieu bteft met.vccl rocms van hem , by my, gefprooken; dochhj hadt hct gebrck van veel te woctcn , en nieta tc fcb/j- yen, een tcgcnwoordig zeer zeldzaam gcbrek; men wil thans licver wcinig wecten , en vccl Ichryven. Weiss, cen Leerling van buttniir, hieldt dit gcvoelen ftaande , cn OTT<^ i>E MUNCMHAiKSEN vcrdecdigdc 't zclve in 't Jaar 1765. MuLLK.R , ccne foort van cigcn bewoeging in zda- re Clayaria bcfpeurende, voegde zich by dit denkbccBi cn eindlyk hccft scopoli deszelfs voorbeeld gevolgd* Moo;;lyk vcrwondert men zich i ver myn ftilzwygcn itt LiNN/B«;s; dan , hy vcrtoont zich hier on.ier ^t\Xf felagtige gedaante , in welke hy zo menigmaal zyn gc- voelen voordraagt. In zyn V^oorreden van zyn hvn^ Mineral^ p. 12, noemt hy dc Cliampignons, yagdfonln^ Barbaarcn^ Roovers ^ hongerigc Ifeczcns^ allft zeerondff- rigtcnde uitdrukkingen. Hy vocgt 'er vervolgens byj dat ze overblyfzels en vuilightdcn dcr Planten WWf^ Icn^ en Tchynt als dan over te hellen ter b^;unftto'ng ▼an't gevoclcn, dat de Cliampignons uit de onAnwing der weezens gcbooren wordcn. In het ecrfte Dcclvafl zyn SpUmc dc la Nature^ p. 1327, plaatst hydeCtow- pignons in het Dieren-Ryk, ondcr het Geflacht def CliaBs ^ en noemt ze Chag$ fuugonm fcminum^ 'erccflc befchryving van gcevcndc, ftcunendc op de waarnecflrinj van OTTO DE MUNCHHAUSEN. Oiidcrtusfchen heefthyof den cigcn tytl ,toen hydit gevoclcn als waarfchynlyk dee* voorftellen door zynen Leerling , (roos /Im. Acad. To** VII, p. 394.) op eene andere piaats, in het zelfdc WeAi dc Champignons befchrcevi^n als Planten , en van ' id- 's > OVER D£ CHAMPIGNONS* 38* voortbrenging gefprooken , als tot het Grociciul c behoorcndo. Op deeze wyze blyven tie Cliainpig- s Piantcii, Voortbrengzels van Dieren, of .Cbri>tal* ien van geOrganifeerde ftoffe ; linn^us lieeft allcs rxien, en welk gcvocleu men aankleelt , het zal het » weezen. c Heer de nbcker hecft ecn ander Stelzel aaii *t : gebragt, en Iiy merkt de Champignons aan als eenc we verceniging van het celagtig wcefzcl def Planten , zich ontbinden. Dit gevoclen komt het myne zccr fi doch ik heb meer Proeven, hem onbekend, c km'tc opgave, hier te neder gefteld van de gcvoelens ens de Champignons gckoesterd, kwam my belangryk r, en bewyst, hoe onzcker men is, wcgens derzelvef LOiDSt. De nafpeuringen , welkc men thans in 't werk omtrent de Vrugtdeelen dier PJanten, moeten afije- im worden tot het oogenblik waar in men beflist lit, of zy kunnen beftaan, en wel gertoniene Proeven cn kunnen hier bcilisfen. 'dgens myne Theorie, komen de Champignons voort kc Grociend Ryk ; wanneer het merg en de fiippcn Hanten zich fchciden door ontbinding, vormcn zy HUpignons , door middel van zckere hocveelheid van er, en zekcren graad van vvarmtc , dus merk ik zc I'als eene Grocicndc ChmtallifalU (*). oeaantekeiiing, over het^ebruik dcr uitdrukkfnj^ van Gtoekn- l^MUjatie ; cn gclooft dc cerfte te weezen die dit woord '^tuUifine op georganileerde wcczens hecft toegepast ; doch cctt STberoemtiftc Natiiurkundigen heeft het, vcelejaarcn gcledcn* Sen zelfden zin gebezigd , en hy merkt de walervoortbren- dcr leevende wcezens aan , als eene waarc Chris talh'fatie. hier hoe hy zich uiidrukt , ten opzigte van den u^garicus of ^•Champipm : Zou men nict kunnen verondcrilollen dat I Boom • Champii^iions o^n oorlprong hcbbcn, de CJiristallifatii «r nabykonicnde ; zy vertooncn zelden zich , dan op hout, |KD beg'nt te verrotten. Zoudcn het gecne uitvioeizels , gee- 6 dampen weezen , uit dit hour komende , die ;^.ich crisialli* ttta ? Men ontuckt in den ylgaritus niets, 't Wclk gelykt lir't gceii \vy in andere Planten waarnecmen, i^een Vatoil i en Sap , geen Vrugtdeelen. Hy zic aan den Boom vast ; zondcr wurtelcn." Fues PhUojophiques fur Organifation ani^ : par M. DE METMRTE , p. 406. Dit Is, in weinig woordcil> (fide ge^'oelen, als dat van den Heer mbdicus. Men plaatze in eena Dd A VERllANDELING Men vindt doorgaans de Champignons op dc ftronkea van doodc Boomcn. De Heer jacquin hcett opgemerkt, dat de Champignon , bckcnd onder den naam van Cla- thrus denudatusy Ucfst grocit op plaatzen, waar hctvuiir de Plancen al];cbrand heeft. Oedkr hecft hetzclfde \vaar- genomcn omtrent de Phallus ejculcntus ^ en glbditsch vcr- haalt^ dat men in 't MarkgraaiTchap van Brandenburg %t* noodzaakt geweest is , het afbrandcn der velden tc vcrbic- den, om\vA/ori//cs te docn te voorlchyn komen,ititboofde van de veclvuldige inhrandfleckingen , welke te dieroorzaa- ke plaats greepcn. ludien 'er zaad van de Champignons beftondt, zoii het vuur 't zelve vcrteercn; ved naiuurJy- < kcr is het te gclooven , dat de Morillcs gebooren wordcn \ uit die ontbondene gcwasfen. Niots is aefcliikter tot het voortbrengen van Champig- nons dan Paardenicst. Ik geloof, hier van dc oorzai ontdekt tc iicbbcn ; het Paard heeft eene zcer fpocdjge ; Spysverteering , cn vecle deelcn \vorden door \ zelve uitgeworpcn , eer zc gchecl ontbonden zyn, dit gaat za verre, dat men, in tydcn van groote Ichaarsheid^ Schaa- pen met paardcmcst gevoed hecft , nu zyn het geen ge- heel verrotte zelfftandigheden die de Champignons docO gebooren worden; maar de zodanigen, die zich beginneO te ontbinden. Ik deed op een bedde een ophoogzel brengen, beftaan^ de uit verrotte Voorjaars Gcwasfen : ik droeg zorg o*^> het zelve vogtig te houdcn ; kortcn tyd daarop volgd^ een (tank , die welhaast verdween ; doch hieruit tani* geen d(5n Champignon voort; maar, tocn ik *er Paardetm^ niest op gebragt had , zag ik een groot aantal van de^ jl^aricus fimerttarius te voorfchyn komcn. Ik heb eene zeer opmerken^waardige zaak waargcnc^ men, te weeten, dat een versch bemeste plaats^ in de^ beginne , den /Jgaricus fimcntarius voortbragt , en venrol--" gens, wanneer dezelve de eerftc kragten verlpild hadt^ -3 die foort van Champiijnons , welke men cet. Hoc is dS-*^ verfchynzel nit het llelzel van Zaad te verklaaren? Wanneer ik, in 't verloop van den laatstledcn Winter die uitwas of die foort van Champignons, onderzog^ welkc zich vormt op de laagen van Run in dc ftool^ kasfen , ontdekte ik , de deelen , uit welke derzelv^ vormeering fcheen te bcginnen, zagtlyk aanraakcndc, 'er ecne vloeibaare ftoffe uit voortkwam , die zich iiic- breidue en eene zelillandigheid aannam , als van Jedcr. Maar^ y OVER DE CHAMPIGNONS. Maar , wanncer men die iiicwasfen hat geworden , dan rigten ry zich op , cn verlangen zich nil eons in eenc hoop , dan ccns in duniie dranden ; uitlocpende in een knoop , als cen wcefzcl vcrecnigd. Tocn, in den Jaare 17&7, de Gen ar her in den tuin te Manhcim hloeide , droeg ik zorg om die plant Vogtig, cn in denzclfden praad van warmie, tc houden. Zecr ftond Ik verwondcrd , dat ik waare Champignons zag, in ftode van dc Cbampionagtige ftoffe , voorhcen waargenomen , en dat nieuwe de plaats bekleedden der wcggaanden , tot dat ik den grond liet veranderen. Ik nam bollen van dc Ortiithogalum Narhotienfc : ik deed ze dampen, en in een glazen cylinder fluitcn, be- dckt met ruw linnen , vier dik gevoiiwcn; ik liet dit glas letten in het frisclifle gcdeelte van een bedding Run /en, nu verloop van drie weeken , bcgon de oppervlakte be- dckt te worden met een zeer fyn weefzcl , \ vvelk zich een Diiim daar boven verhief , en aan *t Glas vasthegtte. 