Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
— SPP w -— er ») (16601117 Gë 1907. | PROSE Maart. April. Mei. " | Febr. Betrekkelijke vochtigheid T Vm E: =" 15 e че | der lucht in procenten p 77 79 77 69 68 id. Gemiddelde. 79 80 80 74 SI id. Maximum. 98 98 96 96 94 id. Minimum. 58 57 5T 54 49 Spanning van den water- | E 1 is iR M eA damp (in m.M.) | » + eh : 080 19.23 Ба. 20.95| 20.71, 9106 9074 19.87 id. Gemiddelde. 20.36 20.67| 20.96| 2040 19.17 id. Maximum. 24.41| 23.49| 93.86) 93.21| 21.74 id. Minimum. 17.87| 17.06) 17,75| 17.48! 15.12 У ^ Tu. 1.99 1.78 1.57 2.13 2.11 Weier woes 12u. 985 925) 9.91 1191 13.39 ET | 5u. 6.51 5.85 6.60 9.61| 10.26 id. Gemiddelde. 6.09] 5.63] 5.79 788] | 8.59 Verdamping mM. 071 0.63 051 0.81 0.97 | 701 SAT SR 701.381 Rs Bewolking (10 = bedekt) | 12u.| 6.5 7.4 5.7 3.6 3.4 | 5u. 9.2 9.6 8.1 17 4.9 id. Gemiddelde. 7.4 8.4 6.9 5.0 3.5 E Hoeveelheid regen .M. 287 1994 [218 | 187 44 Grootstehoeveelheidperdag „| 71 40 60 | 116 33 Aantal regendagen. 20 19 16 7 5 | Aug. | Sept. | Juni. Juli. |  59 56 54 51 51 61 63 60.6 63 60 59 56 55 65 67 66.1 70 66 65 69 60 69 71 70.6 99 99 99 94 81 90 99 98 48 44 49 39 41 47 59 39 16.95| 16.31| 15.65| 16.50| 17.37| 19.39| 19.69! 18.40 18.82| 17.93| 17.23| 17.17| 18.64) 90.41| 20.78] 19.57 18.86| 18.19, 1763| 17.31) 18.23| 19.64| 20.43| 19.46 18.21) 17.45| 16.84 16.99| 18.08) 19.79| 90.30| 19.14 22.14 21.01) 22.10| 20.99| 20.56) 22.40! 23.32) 9441 13.72| 12.72| 12.78| 11.26| 14.16! 16.44! 16.10| 11.26 2.4.5, 3.23) 348 4.58! 659 4.99| 408 3.24 19.95) 13.90| 14.47) 16.40| 17.66| 13.68| 12.19 19.90 11.25} 12.15) 12.44 13.64| 15.26! 11.09) 10.24! 10.41 8.88 9.76) 10:13) 11.54) 13.17 9.90 8.81 8.85 23% 739 LBA 3178 199. ГБ. FIG ELM 3.1 25 9.7 1.9 2.3 5.6 7.6 4.4 3.5 2.8 3.0 2.0 24 5.9 6.6 44 6.0 4.3 4.3 5.2 4.8 8.6 7.9 6.7 42 3.2 3.3 3.0 3.2 6.7 7.4 5.2 1 n | 21 5 = ER 51 | 997 1 — | 21 5 25 5 90 [116 1 je] 1 = 4 9 83 1907. Jan. | Febr. | Maart.| April. | Mei. | Juni. | Juli. | Aug. | Sept. | Oct. | Nov. | Dec. | Jaar. E Му jN je | 55 | 6 | 53 | 48 | 78. | 10 | 78 | TO | 40. | St | 52 Em d.n O | i | et | 55 || во Ta | 82 | 18 | 6 | 38 | 57 B бо 5 | 18 | 60 | 63 | 56 | 66 | 83 | 77 | 81 | 79 | 55 | 40 | 8 EE NM us 6 1 50. ва TB Ta) 75 | 61 | 39 | 6l i imo 34 | te | 69 | 683 be | 68 | 88 | Dë | 16 | Бо | 81 | 60 l s e ш S | M | 001 | 58 | GEET SEI | 78 | 81 | 74"| 64 | 89 | 50 E ишш 2 | M т | о | е8 11 1 41 | 82.| 96 | 49 | 407 57 ; l ue aa a a | 58 | 56 | вв | 714 | 68 | 78 | 715 | 40 | 33 | м En) i uu nd | юж | Bo | à | 13 | d | 15 | во | 68 | 40^ 55 | ‘| ШО 1m | 39 | 94 | 51 | 63 | 55 | 71 | 16 | 69 | вз | 856 | Gg | 42 вэ m nme 4| ea ве q t9 | 19 | at | 87 6 | B1 | ea nu ue a 6 ss о | 55 | 79 | 76 | 739 | 83 | 87 | 68 | 46 | 61 ç 04 3 N' | Bo | 0 | ba | 1з 78 | 34. | 756 | 85 |.55 | 45 | ^59 ¿i 0 | d | 4 | лл | 58 | 48 | 67 | 76 | ?8 | 84 | 89 | 54 | Ar | 556 2" M wi H | 48 | e5 | e) | 71 | 78| 80 | 37 | 39 | 50. | 3u30— 4m | 15 EOS UM j Ws в | 6e | 69 | ш | ar | 22 | | id. 386| 27.9) 27.9| 287| 300 30.2 29.9 Temperatuur | o» 30 p 28.6 978) 278| 28.5| 29.8 30.1 | АР van den grond (in graden Celsius) diepte E 290| 28.8! 29.1! 295 diepte i Tu 993] 991] 991| 295 id. o 90 em. | iov 993 991| 291| 295 Kee St 29.2 29.1 Sé 29.9 60 Tu. 9, 29.5 : . ; : : ; id. > : E 190) 999| 291| 292| 296| 995| 9911 985| 9285| 289| 997| 3001 301 5u. 29.5 29.5 29.5 diepte 29.5 | 1 : 9. 9.7 | id. іор180ел 194] 993, 291| 991| 294| 295! 292| 988! 286| 288! 292| 297| 299 epte | bu, 293 29.1) 291) 294| 995 292| 288| 286| 288| 292 9297. r MEL > 116  | Juli. | Aug. | Sept.  4 E 3| бо| 65| 60 1 95 | 85| 90 | 80, 90| 95 | 85 | 75 | SO B E 3| 60| 75 | 65 | 95 | 85 90 |100 | 70 |100 | 90 | 75 | 85 | 4| 60| 95 | 65 | 85 [ZK 85] 85| 60]| 85| 90| 85 | 68 3 6 65| 80 | 10. TO | 901 90 801 95 | 95 80. 95 | 894 E 75 | 5| 50] 95 |. 90 1 85 5.100, 85 | 9.0 | 75| 85 j 7| 85| 50 | 55 | 85 | 85 | 8.0 |100 | 105 | 10.5 | 85 | 10.0 | 9.0 8| 85| 80 | 70 | &0 | 90| 85 1105 | 95 | 95 | 90| 90 | 79 ES 80| 75| 60} 7.5 | 85 | 95 1110 |11.0 100 | 10.0 | 80 | 70 i . | A | 9.5 | 80 | 80 | | . | bie 1 | со e A о 0 e Qt eo Zt = EA ot E = or Go © ер] o ee I.e > VI qe VULKANISCHE VERSCHIJNSELEN EN AARDBEVINGEN IN DEN Oost-Indischen Archipel waargenomen gedurende het jaar 1907. VERZAMELD DOOR HET Koninklijk Magnetisch en Meteorologisch Observatorium te Batavia. em Om tot een meer volledige kennisgeving omtrent aardbe- vingen en vulkanische verschijnselen in den Archipel dan tot nu toe plaats vonden, te geraken, werden door den Direc- teur van het Observatorium daartoe bizondere vraagstaten ontworpen. Deze staten werden in November 1906 voor de eerste maal aan een 400-tal waarnemers toegezonden. Dit aantal heeft later nog vermeerdering ondergaan. Dank zij dezen maatregel kwamen in 1907 een veel grooter aantal berichten binnen dan gedurende de voorgaande jaren, terwijl ook de bepaling, dat voor die streken, waar in het afgeloopen jaar geen vulkanische verschijnselen of aardbevingen werden waargenomen, Zoch een blanco-bericht moet worden ingediend, het hare er toe bijbracht om het jaarlijksch over- zicht vollediger te maken. In Augustus 1907 is te Amboina, en in April 1908 te Padang een seismograaf uit de werkplaatsen van de gebroeders Bosch te Straatsburg opgesteld; deze instrumenten zijn van het model, bekend onder den naam van „Strassburger Horizontal- Schwerpendel”. De registratie is alreeds aangevangen, hoewel de behandeling in het begin tot vele moeilijkheden aanleiding heeft gegeven. — 118 — Op het Observatorium wordt in Augustus de uitzending van een grooten nieuwen seismograaf verwacht, een zooge- naamden astatischen slinger volgens Prof. Wiechert, met een slingergewicht van 1000 K. G. VULKANISCHE VERSCHIJNSELEN. I. Merapi. (Java). De assistent-resident van Klaten rapporteert, dat de Merapi gedurende de maand December 1906 voortdurend een ver- hoogde werking vertoonde, onder uitvloeiing van een weinig lava naar de zijde van Klaten. De resident van Soerakarta deelde mede, „dat in den morgen van Vrijdag den 25° Januari ongeveer ten 3 ure, door den inlander Resowidjojo, bekel van de dessa Prigi, onderdistrikt Ketandan, distrikt en afdeeling Klaten, een gerommel werd gehoord, komende uit een, in de nabijheid zijner woning gelegen put. Bij een, bij het aanbreken van den dag door genoemden inlander daarnaar ingesteld onderzoek is het hem gebleken, dat het water in bedoelden put kookte, en toen hij 2 dagen later weder naar dien put ging kijken, vond hij dien geheel ledig. Vanaf dien dag kwamen er onder de, in de nabijheid van dien put wonende inlanders eenige buikziektegevallen voor, waaronder één met doodelijken afloop. De put in kwestie is gemetseld en heeft eene diepte van ongeveer 21 voet, terwijl daarin + 10 voet water heeft estaan. In de plaats van dat water ligt nu een zandlaag van ongeveer 12 voet dikte. Waarschijnlijk is een en ander een vulkanisch verschijnsel van den Merapi.” Volgens bericht van den assistent-resident van Bojolali, gedagteekend 22 Februari, was de Merapi voortdurend in werking. — 119 — Lava-uitvloeiingen waren in genoemde afdeeling niet waar- genomen, echter wel een asch-uitwerping in den morgen van 17 Februari ten ongeveer 4 uur, nagenoeg een half uur durende. De aschregen daalde neer over een niet met juistheid aan te geven strook van het onderdistrikt Tjepogo dier afdeeling, terwij de dikte der gevallen laag + 1 m.m. bedroeg. II. Smeroe. De assistent-resident van Probolinggo deelt mede, dat de Smeroe op 7 Januari een verhoogde werking vertoonde en asch uitwierp. De aschregen hield 3 dagen aan, zich uitstrekkende over het geheele distrikt Tengger; de gevallen laag was 1 m.m. dik. Op een aardbevingsrapport van 9 Juli teekende de kon- troleur van Lawang aan: „daar in de laatste dagen de Smeroe een verhoogde werking vertoont, is de grondbeweging waar- schijnlijk door dezen vulkaan teweeg gebracht.” III. Bromo. Deze vulkaan wierp volgens rapport van den assistent- resident van Probolinggo vanaf 11 Jan. gedurende vier dagen asch, met zwavel vermengd, uit. Over het geheele distrikt Tengger daalde een aschregen, den bodem met een laag van 1 mm. dikte bedekkende. Gelijktijdig werden geluidverschijnselen waargenomen. p 19 Maart werd volgens bericht van den kontroleur te Poespo opnieuw asch uitgeworpen, hetgeen den geheelen dag duurde en vergezeld ging van een dof gerommel. Over geheel den Tengger viel een aschregen; te Poespo tot een dikte van 1 m.m. De kontroleur van Probolinggo nam op den 18°" Mei een aschuitwerping waar, durende 24 uren, en waardoor in 7 dessa's van het distrikt Tengger een aschlaag van 1 m.m. viel. Volgens mededeeling van den assistent-resident van Pro- bolinggo had op 28 Aug. een soortgelijk verschijnsel plaats, hetgeen 's nachts om drie uur aanving en eveneens een etmaal — 120 — duurde. Ditmaal daalde de aschregen over 6 Bromo-dessa's tot een dikte van !/, m.m. Nog kwamen binnen de volgende berichten van den kontro- leur van Probolinggo: a. Op 14 December ’s avonds om 9 uur begon de vulkaan te rooken, terwijl een voortdurend gerommel werd gehoord, dat evenals het rooken bij het afzenden van het rapport (16 December) nog aanhield; den 15°" "s avonds om 10" viel een aschregen, zich uitstrekkende over het gebied van 7 dessa’s in het distrikt Tengger, die echter den 16° 's morgens om 6 uur ophield. Het gevallen laagje was zeer dun. Onder gerommel, luider dan gewoonlijk, begon op 17 December om 4" 's morgens de aschregen opnieuw en duurde 3 dagen. Deze breidde zich over geheel het distrikt Tengger uit; de gevallen laag was echter zeer dun. Op 22 en 23 December nam men in het distrikt Dringoe aschregen waar, en op laatstgenoemden datum ook in het onderdistrikt Kebonagoeng. De asehregen begon den 25*" December opnieuw, en hield hij afzending van het rapport (26 Dec.) nog steeds aan. =ч b TV. Sopoetan. De kontroleur van Amoerang rapporteert een verhoogde werking van den Sopoetan, aanvangende 5 Juni omstreeks 3 uur 's namiddags. Uit den in 1906 ontstanen krater stegen zware rookkolommen omhoog; des avonds was een vuurgloed waarneembaar. Van den heer A. Тлмвскв, Directeur der meisjesschool te Tomohon, kwam bericht dat op 7 Juni de in 1906 gevormde krater, na maanden lang verstopt geweest te zijn, weer is gaan werken met een hevigheid, overeenkomende met die van het voorgaande jaar. : Ook op 25 Juni viel, volgens mededeeling van den kon- troleur van Tondano, na de aardbeving van dien dag een verhoogde werking van den Sopoetan waar te пешеп. V. Lobe Tobi. De civielgezaghebber van Larantoeka rapporteert een verhoogde werking van den Lobe Tobi op 28 September des voormiddags 7"30". Een knal gelik een kanonschot werd gehoord. Te Konga nam men lava-uitvloeiingen waar. Те Boroe viel gedurende twee uren, aanvangende om 7"30" v.m. een aschregen; de dikte der gevallen laag bleef onbekend, doch de rivier van Boroe, gewoonlik 40 à 50 c.m. diep, geraakte door de asch bijna geheel droog. De heer J. KREMER, pastoor te Larantoeka, maakt eveneens melding van deze uitbarsting. Aan de oostzijde van den top Laki-laki was waarschijnlijk een spleet ontstaan, men zag daar althans lava-uitvloeiingen. Een geluid werd ver- nomen als van eenige snel op elkaar volgende kanonschoten. Een aschregen, om 7!/, uur begonnen en ongeveer twee uren durende, daalde te Boroe en verder Westwaarts van den vulkaan neder; de dikte der laag was niet met zekerheid bekend. De heer J. Sevink, pastoor te Maumeri, schrijft het volgende: „Op 28 September 7"40™ 's morgens aardbeving richting O-W, duur 15 à 20 secunden, tegelijkertijd sterk rommelend geluid waargenomen, dat 2 à 3 min. aanhield, van NO. richting komend; alsmede een aschgrauwe wolk, boven en beneden omstreeks van gelijke breedte, tot schijnbare hoogte van + 25 а 30°. Spoedig heel de О. hemel donker; de wind dreef de wolk over W naar ZW, om 7.45 en spoedig daarop nog 2 maal een donderend geluid, doch zachter, waargenomen. m 7.50 was zwavellucht duidelijk merkbaar, ondanks Z. wind; om 10— 11 uur zachte aschregen. Ook de vulkaan Egon, ten O. van Maumeri, stiet een rookwolk uit. Vluchtelingen van Tanahai, ten O. van Maumeri, zeggen dat daar op denzelfden morgen steenen zijn gevallen, doch niet uit de richting van den Egon. Aan de zuidkust te Lela werd door den pastoor aldaar alleen drie maal geluid waargenomen als een verwijderd kanonschot; aardbeving aldaar niet bemerkt, maar wel aschregen van llu tot 12430", De asch, microscopisch beschouwd, geleek op gebrande, poreuze, kristalvormige steenen.” De resident van Timor en onderhoorigheden deelt mede, dat op den 28sten September des voormiddags te 8 uur te Koepang een rollende donderslag is gehoord, die circa 2 minuten aanhield. - Nader schreef de civiel-gezaghebber van Larantoeka nog het volgende: Een harde knal gelijk een kanonschot werd gehoord, onmiddellijk hierop steeg eene kolossale groote rookzuil uit den krater op. Deze rookzuil, grauw van kleur, nam hoe langer hoe meer in omvang toe. Gedurende ongeveer 10 minuten hing de rookzuil ter hoogte van de baai van Waebaloeng, toen de opkomende zeewind haar uit elkander dreef. Schokken van aardbeving zijn alhier ter plaatse iet waargenomen. De te Konga op dienstreis zijnde pastoor Kremer berichtte op den 2° dezer van uit die plaats, dat in den voormiddag van dien dag de berg van boven geheel gehuld was in aschwolken en daar het tolale windstilte was, steeg een ontzaggelijke kolom statig uit den krater. De aschwolken, die opstegen, waren zwaar en dicht, bijna wit van kleur. Gedurende ongeveer 10 minuten braakte de berg met volle kracht. De plotseling opkomende zeewind dreef de aschwolken weg naar het gebergte in eene Noord-Westelijke richting. Merkwaardig is het verschijnsel, dat toen de aschwolken werden weggedreven en in contact kwamen met de nevel- wolken van het gebergte, er aanstonds bij aanraking bliksem ontstond, gevolgd door donder. — 128 — Des avonds van dien dag was de kruin van den berg aan de Oostzijde geheel vuur en stroomde de gloeiende lava tamelijk ver naar beneden. Op den "en dezer vernam ik van den. kakang van Lewingoe het bericht, dat tijdens genoemde uitbarsting een asch- en steenenregen is gevallen in de kampoeng Baroe (gebied Lewingoe), gedurende ongeveer 2 uren. Menschen zijn er niet door de steenen getroffen, alleen hebben verscheidene lieden van Baroe wonden aan de voeten gekregen doordien zij, daar het erg donker was en men haast stikte van de warme en stinkende lucht, in allerijl zijn gevlucht. Door de gevallen asch raakte de rivier, loopende vlak bij de kampong Baroe en welke gewoonlijk ongeveer 40 à 50 c.M. diep is, bijna geheel droog. Een rapport van den posthouder van Maumeri luidt aldus: „Op Lela, bij aanwezen van den verslaggever op den 28°" September, van 10!/," voorm. tot 12!/," n.m. regen van vul- kanische uitwerpsels. Door een microscoop gezien is het geen asch, doch zeer fijn gruis van vulkanische steenen. Op Maumeri door pastoor Sevink waargenomen: 7 uur v.m. (28—9 —07) aardbeving, duur 20 secunden, onmiddellijk daarop een onderaardsch gerommel, durende 2 à 3 minuten. Geen secunde later steeg een donkere wolk ten N.O. op, die naar ’t Noorden, daarna naar % Westen en toen naar het Zuid- westen dreef. ` Van 7"45™ tot 8" voorm. driemaal een gelijkluidende donder gehoord, doch zeer zacht. ` Ten 7850" voorm. zwavellucht geroken. Van 10—11" voorm. regen van vulkanische uitwerpels." Verder werd door pastoor Kremer medegedeeld, dat op 6 October des voormiddags om 0"30" opnieuw verhoogde werking van den Lobe Tobi is waargenomen. Gelijktijdig — 124 — werd asch uitgeworpen. Knallen werden niet gehoord, maar een geluid gelijk aan het loeien van den wind. Van 0"30" tot 4" v. m. werkte de vulkaan als een ontzaglijke schoorsteen en dreef voortdurend aschwolken uit, welke door den wind naar het Oosten werden gedreven. Hiervan is in de nabijheid van den vulkaan geen aschregen van beteekenis gevallen. Wel was de dampkringslucht bezwangerd met aschdeeltjes op de plaats van waarneming, n.l. Konga, maar de gevormde regenwolk deed de asch verdwijnen. De plaats van waar- neming ligt linea recta, horizontaal gemeten, 12 K.M. van den krater laki-laki verwijderd. De hoogte van dien top is volgens de laatste meting van kontroleur COUVREUR 1725 meter. De civiel-gezaghebber van Larantoeka rapporteerde onder dato 21 October het volgende: „Van den 16% tot den 19%" dezer heb ik een voetreis gemaakt naar Konga en terug en van de kakangs van Lewingoe, Lobe Tobi met zijne opgekomene berghoofden, Wolo met zijne onderhoofden en den commandant van Konga het volgende vernomen: Na de uitbarsting van de Lobe Tobi laki-laki op den 28°" hen jl. hebben alsnog de volgende erupties plaats gehad. l. in den nacht van 5 op 6 dezer des morgens ten 1 uur, 2. in den nacht van 8 op 9 dezer ongeveer ten 12 uur, 3. des voormiddags ongeveer ten 9 uur van den 16°" dezer (te Larantoeka ook waargenomen), 4. in den nacht van 16 op 17 dezer ongeveer ten 12'/, uur, 5. Чез morgens van den 17*" dezer ongeveer ten 10 uur, 6. des nachts van 17 op 18 dezer des morgens ten 1 uur (door mij te Konga waargenomen) en 7. den 18% dezer van des middags 12 uur tot des middags 2 uur (door mij te Konga waargenomen). Bij bovengenoemde gelegenheden werden geluiden gehoord als van elkander opvolgende kanonschoten, terwijl de vul- = — Каап erg rookte; schokken van aardbeving werden alleen gevoeld op 28 September jl, 6 en 9 dezer. In den morgen van den 16°" dezer kon men de lava zien uitstroomen in de richting Noord-West (nabij Nobo en Noera Beleeng, bezuiden Nobo). Op den 28*" September jl. is asch- en steenenregen gevallen in de kampongs Baroe (Lewingoe), Watoeboekoe, Kotak, Doean en Tabana (alle Lobe Tobi) Kotak en Doean liggen tusschen Watoeboekoe en Tabana. De dikte der gevallen asch was ongeveer 4 decimeter. Thans is een groot gedeelte hiervan door den wind ver- spreid en hoopt men bij het invallen van eenige regenbuien de tuinen toch te kunnen beplanten. U In Nobo en andere kampongs onder Lobe Tobi en Lewingoe is geen aschregen gevallen, wel heeft er eene lava-uitvloeiing plaats gehad nabij Nobo en Noera Beleeng. Op bovengenoemden datum, 28 September jl, zijn de vol- gende ongelukken voorgevallen: In de kampong Kotak is een man door een nedervallenden steen getroffen. Van zijn lijk zijn alleen het hoofd en een arm, welke lichaamsdeelen een eind verder zijn weggeslingerd, gevonden. De overige lichaamsdeelen zijn onder dien steen bedolven. 2. In diezelfde kampong zijn 2 mannen door neervallende steenen getroffen, de eene kreeg eene wonde aan den arm, bij den andere zijn de vingers getroffen. 3. In de kampong Doean zijn 6 personen, waaronder 2 jongens, door steenen getroffen aan armen en beenen. 4. Bij diezelfde kampong is een tuinhuisje met padie en dja- goeng door een neervallenden steen in brand geraakt. De daarin opgeborgen voorraad werd een prooi der vlammen. Op de hoogvlakte van Toewa Kawikie, welke vlakte gelegen in tusschen de Lobe Tobi laki-laki prampoean en het gebergte van Boroe, Daralo Eng zijn verscheidene gaten ter grootte van 1 tot 2 meter in het vierkant en 4 tot 6 meter diepte ontstaan, veroorzaakt door daarop gevallen steenen. — 126 — Tijdens de uitbarsting op 28 September jl. en ook daarna is geen aschregen gevallen te Blepanawa, Lekloewo wolo, en Riang Doelie en is op die plaatsen geen enkele schok van aardbeving gevoeld. De krater van de Lobe Tobi laki-laki, vóór dien kegel- vormig, is aan de Noord-Westzijde vele meters afgebrokkeld. Spleten, van waaruit de lava anders dan uit den krater kon stroomen, werden niet opgemerkt." Eindelijk nam pastoor Sevink op 30 October 3" nam. te Maumeri nog een zwakken aschregen waar, komende uit westelijke richting. VI. Piek van Ternate. Omtrent de uitbarsting van dezen vulkaan werd in het .Bataviaasch Nieuwsblad" van 24 Dec. (tweede blad), het volgende vermeld: „Circa halfvijf 's ochtends van den 17% November liet zich een hevig en langgerekt onderaardsch gerommel hooren, dat iedereen uit zijn huis joeg. Aller oog richtte zich naar den berg, die dikke, zwarte rookkolommen uitstootte. Den geheelen Zondag was de piek van Ternate in zwarten rook gehuld en viel tot op de tenten der ter reede liggende schepen: Н. M. Edi, de gouvernementsstoomers Ceram en Zeemeeuw en de Maetsuycker van de Paketvaart een aschregen. De agent en zijn familie vluchtten bij het gebrom naar laatstge- noemd schip, dat gemeerd lag aan den kolensteiger. Daar de berg niets anders deed dan zwaar rooken, waren de meesten, van den eersten schrik bekomen, weder rustig en werd overal Zondag gehouden. Eenige families maakten wandelingen naar de in de nabijheid gelegen tuinen, maar kwamen vuil van de asch terug. 'sAvonds om halfnegen begon de berg hevig te lichten en schoten af en toe vonken en bliksemschichten vergezeld van een knetterend geluid omhoog. Niettegenstaande de vlammen hoe langer hoe grooter werden waren de meesten in huis gebleven en begaven zich op den — 127 — gewonen tijd ter ruste. Hoe gauw zouden ze wakker schrikken! De mailboot was in den loop van den vooravond vertrokken, de eerstgenoemde stoomers bleven dus over en van deze zou de tweede, de Ceram, den volgenden morgen naar Manokwari vertrekken. Omstreeks halftwaalf 'snachts begon de berg weer hevig te brommen en vlogen de meesten uit hun huizen. Een grootsch, indrukwekkend maar ook angstwekkend schouwspel vertoonde zich aan hun oogen. Toen om twaalf uur de vlammenzee uit den krater op haar hevigst was, kon men gerust zeggen dat zich niemand meer gerust gevoelde. Ook de moedigsten, niettegenstaande hun geruststellende woorden, waren niet recht op hun gemak. Vuurzuilen van naar schatting 300 à 400 m. hoogte stegen onophoudelijk uit den krater, en onophoudelijk gonsde het onheilspellend gebrom. Het was bladstil; de zware rook daalde meer en meer, de hellingen afdekkend naar den kant van ons stedeke en bang voor het gevaar, dat wellicht achter het rookgordijn naderde, vluchtten de inwoners bij honderden naar de panteh. De kleine wrakke pier, evenals de Strandstraat stonden zwart van de menschen. Schreeuwende mannen, huilende vrouwen, bevende besjes, roepende kinderen: het was een oorverdoovend lawaai. Al heel gauw hadden de beide gou- vernements stoomers Ceram en Zeemeeuw sloepen ter assistentie naar den wal gezonden en werden de vluchtenden naar boord getransporteerd. Het was tijd: er heerschte een paniek. (Naar men zegt moet een bekende chineesche tokohouder voor een som van f 100 zich met zijn familie naar Tidore hebben laten overvoeren). Daar zooals gewoonlijk de helft van de equipage aan den wal was, schoten er handen te kort om de sloepen te bedienen; toch zag men ze druk heen en weer varen, met europeesche opvarenden aan 't roer en op de riemen. Veel lof verdienen de gezaghebber van de Zeemeeuw, die zelf de sloepen bestuurde en de stuurlieden, die op de riemen zaten en niet eerder rustten dan nadat er genoeg van het passagierend personeel was teruggekeerd. De stoomsloep van de Ceram deed goede diensten, zoodat — 135 — de overvoer vlug en zonder ongelukken plaats had. De beide stoomers waren in een minimum van tijd vol vluchtenden, meest vrouwen en kinderen. De Edi en Ceram, die reeds stoom op hadden, waren onmiddellijk klaar gemaakt; ook op de Zeemeeuw, die te repareeren lag, werd bevel gegeven om klaar te maken, maar de machinisten waren reeds aan het werk getogen en in drie uren was ook deze boot klaar om, als 't noodig mocht blijken, direct weg te stoomen met de reeds aan boord aanwezigen naar Tidore, hen daar in veiligheid te brengen en dan terug.te komen om andere vluchtelingen, op te nemen. Aan boord van de Ceram waren de meeste europeesche families; het schip leek wel een lazaret met de in mantels gehulde dames en heeren. H. M. Edi moest wegens kolengebrek naar den kolensteiger verstoomen; het overnemen van kolen had, begunstigd door het zoeklicht, onmiddellijk plaats, ware echter iets ernstigs gebeurd, dan zou dit schip er waarschijnlijk wel 't slechtst aan toe zijn geweest. e resident, omringd door eenige ambtenaren en particulieren, stond voor het residentie-kantoor het grootsch natuurtafereel gade te slaan en bracht de gemoederen een weinig tot bedaren door zijn kalmte. Den geheelen nacht hield 't ge- rommel aan. Af en toe werd de vuurzuil kleiner, om dan onmiddellijk weer op te laaien. Een deputatie van den sultan van Ternate bracht gedurende die oogenblikken den resident het bericht, dat de lava zich een uitweg had gebaand aan den anderen kant van 't eiland in de nabijheid van den z.g. batoe angoes of verbrande hoek; uit den naam is reeds op te maken, dat dit gedeelte wel meer geteisterd is geweest door lavastroomen. aarvoor men dus nog bang kon zijn, was een aardbeving, dikke aschregen en de zich vaak verspreidende zwaveldampen. Тої bij de schepen rook men de aschlucht. De berg was af en toe geheel onzichtbaar van den asch- regen en de dampen; alleen de krater, waarin het steeds laaide, bleef zichtbaar. Tegen den ochtend bedaarde 't gerommel en was de vuurzuil ook kleiner geworden. ec dO = Met zonsopkomst Maandagmorgen, was het prachtig weer. Geen wolkje was te bespeuren en men zou niet kunnen zeggen, dat hij de inwoners van Ternate eenige uren geleden nog vol ontzetting had doen vluchten. Vroeg in den morgen zag men scharen van gedebarqueerde vluchtelingen weer rustig huiswaarts keeren. Opgelukken hebben niet plaats gehad, en 't was een wonder als men bedenkt hoe in *t holst van den stikdonkeren nacht de menschen, moeders met zuigelingen op de armen, zich op de z. g. kleine pier op de natte glibberige planken en de wrakke trap verdrongen, allen als om strijd om hulp schreeuwende. Den volgenden dag werd de trap dan ook direct gerepareerd. Met het oog op een mogelije herhaling werd het vertrek van de Ceram naar Manokwarie onbepaald uitgesteld. Ge- durende den dag zag men niet anders dan lichte rookwolken uit den krater stijgen. Te 6 ure ’s middags begon het echter weer zichtbaar; daar de vuurzuil grooter en grooter werd maakten de meeste families, ook inlanders en Chineezen, zich weer klaar om naar boord te gaan. Wat wel ’t verstandigst was. Na tafel circa 9 uur stapten ze dan ook in de gereedlig- gende sloepen en werden naar de twee gouvernementsstoomers geroeid, waar alles klaar lag. Ook de machines werden lang- zaam verwarmd. H. M. Edi lag nog steeds aan den kolensteiger - gemeerd, waarschijnlijk om 't aan boord komen te verge- makkelijken. De meeste europeesche families hadden het echter veiliger gevonden op de Ceram en Zeemeeuw, waar de stuurlieden en machinisten alles deden om het den menschen zoo aangenaam mogelijk te maken; de hutten werden ter beschikking gesteld van de dames en kinderen. Er waren natuurlijk ook die geen gevaar zagen en thuis bleven, maar toen circa halftien eerst een zware rookkolom, daarna een kolossale vuurzuil werd gezien, gevolgd door een hevigen knal, aarzelde niemand meer om van de aangeboden hulp gebruik te maken en vluchtten weer honderden naar de gereedliggende sloepen. De bemanning van de gouvernements-stoomers heeft dus LXVIII ok, 180: — wel zware nachten gehad. Den geheelen nacht roeien en waken, daar aan slapen toch niet te denken viel door 't geschrei van de vele kinderen. Maandagmorgen werd dan ook na afloop Zondag gehouden. De kolensteiger bleef zwart van volk zien, meest Chineezen en inlanders, gepakt en gezakt om op 't eerste teeken naar boord te vluchten. Gelukkig bleek dat niet noodig; ook de nacht ging kalm voorbij. Den daaropvolgenden avond (Dinsdag) was niets anders te bespeuren dan zeer weinig lichten van den berg. Ten 11 ure werd een eigenaardig gereutel vernomen, maar verder bleef het Dinsdagnacht rustig. Woensdag in den namiddag kwam een hevige wind uit 't Zuiden opzetten en viel ееп aschregen. Overigens was 't kalm. Donderdag waren de meeste families weer rustig in hun huizen. Alleen werden de kinderen naar boord gestuurd; de sloepen bleven echter nog steeds te water. Vrijdagmorgen kreeg de Zeemeeuw verlof om naar Soerabaja te stoomen om te dokken. Zaterdagochtend deed de resident per Ceram een klein reisje naar Tidore, Djilalo en den verbranden hoek, doch daar % al donker werd, kon bij de laatste niet aan landen gedacht worden. Slechts bij het voorbijstoomen konden met den kijker van uit den krater gevormde breede en diepe ravijnen gezien worden. Volgens toeristen moest de lava nog rooken en de grend warm zijn. Zoo kon dan deze eruptie van den berg als afgeloopen beschouwd worden. Volgens de ouden van Ternate waren tijdens de voorlaatste uitbarsting van den berg de vlammen niet zoo hoog als op den avond van 17 November, maar ging elke knal vergezeld van een aardbeving. De commandant van H. M. Edi rapporteerde het volgende: „Тоеп nu dienzelfden nacht (17/18 Nov. 1907) om ongeveer 12 uur de Krater van Ternate, die des morgens van dien dag teekenen van verhoogde werking had gegeven, tot een krachtige uitbarsting overging en onder de bevolking (vooral het Europeesche gedeelte) een paniek ontstond, deed ik den — 131 — resident verwittigen dat ik met H. M. Edi aan den kolen- steiger zoude meeren om de gemoederen te kalmeeren en de vreesachtigen aan boord te nemen. Het Europeesche element ging intusschen voor het grootste deel over op de gouvernementsstoomers Ceram en Zeemeeuw, terwijl na inmiddels 2 sloepen met vrouwen en kinderen aan boord te hebben genomen, H. M. Edi aan den kolensteiger schoot en met eigen middelen, gebruik makende van het zoeklicht in den nacht een kleine 40 ton steenkolen over- nam. Een 4 à 500 tal inlanders en Chineezen stonden op den kolensteiger H. M. Edi af te wachten, doch geleidelijk aan verminderde de hevigheid van de grootsche en indruk- wekkende uitbarsting, zoodat de wachtende bevolking naar hare woningen terugkeerde. Den volgenden avond, d. i. den 18°" November om ongeveer 9 uur, vertoonde de krater plotseling een helle vlam, waarna een massieve rookkolom ontsnapte; eenige oogenblikken daarna volede een zware slag, alsof er een monsterkanon werd afgevuurd. De uitwerking van dit schot op de bevolking was enorm; weer stroomden dichte drommen Europeanen, inlanders en Chineezen met vrouwen en kinderen en thans een belangrijk grootere voorraad kleeren en kostbaarheden naar het strand en nam Н. M. Edi behalve eenige Europeesche families een 200 tal vrouwen en kinderen aan boord. De mannen liet ik voorloopig op den kolensteiger wachten. Toen de krater verder zweeg trokken deze mannen wederom geleidelijk af. Des daags was met behulp van koelies, waarvan echter een groot deel naar Tidore was gevlucht, steenkolenvoorraad geheel aangevuld. In afwachting van mogelijke nieuwe werking van den krater werd ter geruststelling van de bevolking tot en met den 25°° November aan bovenvermelden steiger verbleven. Ten einde den resident en de overige autoriteiten te Ternate in de gelegenheid te stellen zich een juiste voorstelling te maken van den omvang der jongste uitbarsting en den invloed op den vorm van den krater werd in den vroegen morgen س و van den 26% November de steiger verlaten en rond het eiland gestoomd. Zeer duidelijk kon worden waargenomen, dat zich aan de Noordzijde twee en aan de Westzijde één lavastroom hadden gevormd, waarvan laatstgenoemde alleen het zeeoppervlak had bereikt. Ook bleek de meest Westelijke top van den krater niet onbelangrijk in hoogte te zijn toe- genomen en werd de indruk versterkt, dat de berg weer geheel tot rust is gekomen. VII. Merapi (Sumatra) De assistent-resident te Padang Pandjang deelde onder d°. 2 Januari 1908 mede, dat op 17 Dec. te voren des voormiddags ten 10 uur een hevige knal werd gehoord, onmiddellijk ge- volgd door een dikke rookzuil, opstijgende uit een der kraters van den Merapi. Het laatste verschijnsel herhaalde zich omstreeks den 25°" Dec., zonder echter vooraf door een knal aangekondigd te worden. Bij afzending van dit bericht rookte de vulkaan nog steeds een weinig meer dan gewoonlijk. VLOEDGOLVEN. Omtrent de vloedgolf, waardoor 4 Januari 1907 het eiland Simaloer werd geteisterd, kwamen berichten in van Goenoeng Sitoli (Nias). Poeloe Boenga, Natal, Baros, Meulaboh, Kwala Béé, Poeloe Raja en Poeloe Tello, terwijl de diagrammen "van de zelfregistreerende peilschaal te Emmahaven (Padang) haar voorbijtrekken eveneens aangaven. Verdere bijzonderheden dezer zeebeving zullen elders in dit awanu worden medegedeeld. Naar ке van den kontroleur van Liroeng werden gedurende 30 en 31 Maart 1907 te Karakelang, een der Talaud-eilanden, bijzonder hooge golven waargenomen. De golven, waarvan de richting ongeveer Oost-West was, stegen tót 4 meter hoogte, zoodat enkele tuinen, tot op + 50 meter van het strand gelegen, door het zeewater verwoest werden. — 133 — Volgens ontvangen bericht werden in 1907 geen verschijnselen van verhoogde vulkanische werking waargenomen in de volgende distrikten. AFDEELING GOUVERNEMENT | ОЕ ОЕ | EILAND. ONDERAFDEELING. | RESIDENTIE. | Каат. | Batavia. | Edam. Mangoenredja. | Preanger Regentschappen. | Java. Bantarkalong. | e | » Radjagaloeh. | Cheribon. | 5 Pemalang. | Pekalongan. | i Batang. | е | " Pekalongan. | | z Poerwodadi. | Semarang. | » Soekoredjo | h | i Gadeng | ” | ” Karimondjawa. | б Karimondjawa Eild. Blora. Rembang. ava. Bodjonegoro. S | » Padangan. b | ^ Sembilangan. Soerabaja. | * Soerabaja. 5 » Bawean. 2 Bawean. Bangkalan. Madoera. | Madoera. Pamekasan. és | " Sapoedi. E | Sapoedi. Pasoeroean. Pasoeroean. | Java. Kepandjen. » | وو‎ alang. | " | " Lawang А | " Kraksäan | Pasoeroean. | » esoeki | esoeki. ” Wonosari Djokjakarta. T Wonogiri Soerakarta. „ Madioen. Madioen. „ Toeloengagoeng. | Kediri. 184 — AFDEELING GOUVERNEMENT OF | ОЕ EILAND. ONDERAFDEELING. | RESIDENTIE. Prambon. Kediri. Java. Magelang. Kedoe. e Sawahloento. Padanesehe Bovenlanden. | Sumatra. Loeboeksikaping. » | » Taloe. re | " Soeliki. | o T Fort v/d Capellen. | » у Loeboekpakam. Oostkust Sumatra. ge Karimon. | Riouw en onderh. o Lingga. - Lingga. Toengkal. Djambi. | Sumatra. Soeroelangoen. A | si Sandaran Agoeng. ge | ep jambi. 5 | “ Moearotebo. Palembang. | " Moearotembesi. | h | » Iliran en Banjoeasin. и | d Koeboestreken. íi | " Soengaiselan. | Banka. | Banka. Soengailiat. | à | й Coba. » | j Toboali e | » Djeboes ge x % Blinjoe - | jy Pangkalpinang » | e Tandjoengpandan. Billiton. | Billiton. Soengaikakap. . Westerafdeeling Borneo. Borneo. Smitau. | x e | » 2 Bengkajang. | P | T ; š Sambas. | ” | ” Pamangkat. | i | ж Sintang. | 4 | e — 185 — AFDEELING F ÜNDERAFDEELING. GOUVERNEMENT 0 F RESIDENTIE. EILAND. Pleihari. Rantau. Marabahan. Sampit. Lone Iram. Tandjong Radap. Kadjang. Bergregentschappen. Makasser. Bikeroe. Pangkadjene. Sindjai. Tello Parangloe. Maros. Menado. Kei-eilanden. Selong. ” Menado. Ambon en onderh. Ternate en onderh. Bali en Lombok. Borneo. B, Aardbevingen. De eiviel-gezaghebber van de berglandschappen in de afdeeling Midden-Celebes rapporteert omtrent de op 30 Juli tot 2 Augustus in het Koelawische plaats gehad hebbende aardbevingen het navolgende: „ш den ochtend van 30 Juli te ongeveer 4 uur werden de eerste schokken waargenomen, waarbij tegelijkertijd mijn wo- ning omviel en ik er onder geraakte met den distrietsschrijver — 138 — Aguw en den politiesoldaat Nelwan, die in het huis sliepen, ter- wijl ik in een daar aangebouwd galerijtje mijn slaapplaats had. Aguw en Nelwan konden spoedig er uit kruipen, daar ’t huis heel was gebleven. Ik werd door een balk van het afdak, dat uit zijn verband gerukt was, tegengehouden en kon eerst met behulp van 't personeel er uit. Het huis door de goeroe's betrokken, de goeroe van Napoe was hier nog, viel eveneens omver, doch zij konden er nog tijdig uitspringen. De school stortte in elkaar. Van de 11 huizen in de Kampong Lemo zijn slechts 3 blijven staan, waaronder de lobo en % vivresmagazijn. In de lobo sliep ’t overig perso- neel, zoodat die niets overkwam. Door ’t heele dal klonk het gehuil en gejammer van de bevolking. Met den districtsschrijver Coessoy en den goeroe Toemi- momor toog ik er op uit, het overig personeel achterlatende om op te ruimen. Te Panapa komende, de kampong is sedert eenigen tijd geheel verlaten, telde ik 12 omvergevallen en ingestorte huizen. Te Boelopapoe waren 21 huizen omvergevallen en 4 ingestort. Hier waren de inwoners allen bij elkaar gekropen op de open plaatsen, waar geen vrees bestond om onder waar- schijnlijk nog omvallende huizen te geraken. Verder gaande naar de kampongs Bolodanggo, Soenggoe en Mataoewe vond ik de inwoners eveneens bij elkaar op de open plekken in de kampongs. Te Bolodanggo waren omgevallen 4 huizen, te Soenggoe 3 en te Mataoewe 2. Nergens waren er menschen verongelukt, op eene vrouw na in de kampong Soenggoe, boven wier hoofd het dak van haar woning instortte. Ze liep eenige kneuzingen op, doch kon dadelijk geholpen worden. Overal sprak ik de inwoners toe, hen troostende en moed insprekende. Eenige heethoofdige jongelui, o. a. Tomampe, een neef van het landschapshoofd, moest ik 't zwijgen opleggen en heb ik hem verder den heelen tijd bij mij moeten houden. Zij spraken de inwoners toe over algeheele vernietiging van Koelawi, daar zij de adats niet volgden, en dat al hun padi thans — 137 — bedorven was, zoodat zij verder niets meer hadden om te eten. · egen het aanbreken van % daglicht toog men aan 't reddingswerk en werden onder de afbraak de eigendommen bij elkaar gezocht. Buiten het verlies aan woningen en rijstschuren is niet veel andere schade geleden, daar de padi ongeschonden is gebleven en de menschen hier niet veel breekbaars hebben buiten hun kookgerei, bestaande uit eenige potten. Onverklaarbaar is 't, dat er geen brand is ontstaan, daar toch de Koelawiër de gewoonte heeft om met een houtvuur op den open haard in huis te gaan slapen. De menschen verklaarden echter, dat zij, zoodra zij de schokken voelden, dadelijk water over 't vuur gegoten hebben. Bij een op den 30ster en 31% nader ingesteld onderzoek is gebleken, dat er in ’t geheel in Koelawi omgevallen of ingestort zijn 164 huizen en 49 padischuren. De menschen in de kampongs, die door 't ongeval dakloos zijn geworden, zijn nu naar hunne tuinen gegaan met hun hebben en houden, waar zij tijdelijke huisjes hebben opgezet. evolking is thans weer in haar gewone doen. Den 30s" was men nog overstuur en hoorde men % gejammer nog bij elken nieuwen aardschok, doch sedert den gine stoorden zij er zich niet meer aan en hoort men overal weer ’t eentonig foejakloppen van de vrouwen Aan de voortzetting van de oogstfeesten wordt weer gedacht. Men gaat weer lustig aan ’t maraego. Van de andere landschappen Napoe, Besoa en Banasoe, waarheen ik menschen gezonden heb, vernam ik nog niets. De grond is nog voortdurend in beroering Algemeene richting der aardschokken NO— ZW; alle om- gevallen woningen zijn naar den Westkant uit gevallen; sommige woningen liggen in bun geheel onderste boven. Aardschokken waargenomen 8430 ’s morgens 1 schok. op den 308" Juli. 10.30" is 1 ы 4". 's morgens 3 hevige schokken. | 1ч namiddag 1 ,, эйс " 1 schok. 1"50" „ l 3 6". gu5m 1 » 1 ?? 3? ” = .138-— 3"15" namiddag 1 schok. | 10:25" "s avonds 1 hevige schok. 3:U]g" ` , E vac | 10932 5 ice 1 зе E p den 1ste” Augustus. er, i | 10" 5" voormiddag 1 schok. 11" An 'snachts 1 „ — | 10u3əm x ы EE 1 schok. IO ("Cs avonds 1, Jason с, Rn FAG ^s nachts - 1 < Op den 31sten Juli. Op den 24e" Augustus 1907. 3"40" "s morgens 1 schok. | 4" `8 morgens 1 schok. 5u55m e 1 hevige schok. | 7"57" voormiddag 1 ,, 8"37" voormiddag 2 schokken. gu2om x 2 6"30" "s avonds 1 schok. | 9815™ = к, mg 1 hevige schok. | 6443" vooravond 1 " De biet dezer schokken was gemiddeld 1!/ seconden. Al de waargenomen schokken gingen gepaard met onder- aardsch gerommel en voorafgegaan door een zacht, duidelijk waarneembaar trillen van den grond. Deze trillingen werden ook waargenomen zonder dat zij gevolgd werden door schokken. Gedurende den 30**" en 31°" Juli was % bladstil. Geen windje werd waargenomen. Eerst op den 1**" Augustus kwam de gewone wind in den middag weer opzetten. De hemel was steeds onbewolkt. In den avond van den 31%" Juli op den 1**" Augustus heeft het een weinig geregend en op den avond van 1 op 2 Augustus viel een flinke bui. Andere natuurverschijnselen werden niet waargenomen.” Volgens ontvangen bericht werden in 1907 geen aardbevingen waargenomen in de volgende distrikten. : ÄFDEELING GOUVERNEMENT | Ç OF OF Erann. ONDERAFDEELING. RESIDENTIE. | Tangerang. | Batavia. Java s | Edam Bantarkalong. , Preanger-Regentschappen. Java Mangoenredja. | jagaloeh. | Cheribon. — 139 — Keboemen. AFDEELING | GOUVERNEMENT OF | | ОЕ EILAND. ONDERAFDEELING. | RESIDENTIE. Pekalongan. Pekalongan. Java. Pemalang. | = % Batang. ep " Kadjen. А » Semarang. Semarang. 2 Pati. .. | ” Poerwodadi. : » ” Bodja " d Demak a Б Djoewana. | а » Karimondjawa. 5 Karimondjawa cilanden. Padangan. Rembang. | Java. Bodjonegoro. = | » Bawean. Soerabaja. | Bawean. Soerabaja. | Java. Sidajoe. | n Sembilangan. б T Pamekasan. Madoera. Madoera. Sapoedi. Ze Sapoedi, Pasoerocan. Pasoeroean. Java. Kraksaän. | i » Kepandjen » ” Malang „ Tengger „ " Besoeki Besoeki. o Wonosari Djokjakarta. i, Wonogiri Soerakarta. ii Madioen Madioen. e Prambon. Kediri D Toeloengagoeng. e " Moentilan. Kedoe. D — 140 — AFDEELING | GOUVERNEMENT | OF | OF | EILAND. ONDERAFDEELING. | RESIDENTIE. | | : | Magelang. | Kedoe. | Java. Painan. | Padangsche Benedenlanden. | Sumatra. Singkarak. | Padangsche Bovenlanden. | T Mahan Pandjang. | ^ | и Loeboeksikaping | is | b Ianindjau | 5 | 5 Solok. | en | T Moeara Loeboek. » | Э Pajokoemboeh. ў j Bangkinang. | » й Sidjoendjoeng. | = is Sawahloento. | 5 | » Loeboekpakam. | Oostkust van Sumatra. | js Karimon. | Riouw en onderh. | o Moearotembesi. | Djambi. | Ы Toengkal. | э | T Meroewang. | Banka. ‚| Banka. Blinjoe. | ~ | = Pangkalpinang. | » | А Soengailiat. = ^ Soengaiselan. = Б 0 a. ” „ T'oboali. a Soengaikakap. Westerafdeeling Borneo. Borneo. Bengkajang. » ” Poetoessibau. “ is Sintang. i ER Pemangkat. » ^ Sambas. vi 5 Sanggau. ‘a 5 Amoentai. Z. en O. afd. Borneo. T Tandjoeng | " == AE = 2 AFDEELING OF ONDERAFDEELING. GOUVERNEMENT F RESIDENTIE. EILAND. Kota Baroc. Bandjermasin. Pasir. Barabai. Rantau. Djangkang. Koealakoeroen. Pengaron. Martapoera. Tanah Laut. Boentoek. Koealakapoeas. Marabahan. Bergregentschappen. Tello Parangloe. Paleleh. Z. en O. afd. Borneo. ” Celebes en onderh. 29 Menado. Ambon en onderh. 'Ternate en onderh. Timor en onderh. Borneo. 29 Letti. Doom. Alor. TOMOHON: Door den heer A. Lımsure, directeur der school voor dochters van inlandsche hoofden te Tomohon, worden aldaar sedert November 1895 meteorologische waarnemingen verricht, terwijl gelijktijdig aanteekening wordt gehouden van voelbare aardbevingen en andere opgemerkte vulkanische verschijnselen. In verband met de bewerking der genoemde meteorologische waarnemingen, waaryan de resultaten in dit tijdschrift zijn opgenomen, is ook een statistiek van de te Tomohon geno- 442 > teerde aardbevingen opgemaakt, loopende over het tijdvak November 1895 — October 1907. De verdeeling van het aantal bevingen over maand en jaar was als volgt: um or | °" oe ЕМЕА uU ULT 03/4. Die 05/08 ` ie) Som. November. 1 4) ту ар гы 1|—| 4| 1|—,|—1] 2 December. | 1 | — | 3 — | — | — | — 1|—| 1|(—| 1 7 Januari. | =] а а — 1 -— 1 اد اق‎ 3| 2) — Ж za [зм — dB 4|—|11—,3| 2 N Maart тү] Lil 2 2|—| 1|—, 11 4] B April = 5| 1,—]| LU — - LST ij- $ Mei. з | м 1,1, 91 — | I|—| 18 I КШ Juni rer 4 Í 2 | — | —|—]— | 1] 1, 4] 1 Juli. — | 1| 37 |— | 1l|--! ee B Augustus. | 1 | 2| 1 2| 1|—|—, 3| 4|—|—,|—| 4 September. 2 3] 11] — S| 1) —| 2|—| 1 — N Obr т гер 1 1 арр Som. NIB BIM о BR 41) IMTS | 8 | 18 | 188 Van deze 147 aardbevingen H gemengd (hor. 90 vertikaal, (richting ongenoemd). 