VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Het groot Watervat boven gemeld , op het been van de ` ‘borst liggende, heeft insgelyks een afzetzel, naar de bo- venzyde van de Nier loopende, en krygt eenigen der Wa- tervaten. van dit ingewand tot zich. De Melkvaten loopen aan beide zyden der flagaderen van het Darmfcheil, en maaken dwers over deeze Vaten dikwils inmondingen. Het receptaculum, waarin zy in- gaan, is, naar gelang van dezelven , zeer groot „en beftaat , ten opzichte van het onder(te „gedeelte a uit twee takken , LA 4 „van - ~ de regter zyde , loopt aan de binnenzyde der Vena caos gea VAN DE WATERVATEN ` | wan welken de één gelegen is tusíchen den twaalfvinggrigen ~ darm en de mäag , en de ander loopt een klein eind over het Pancreas, ontvangende de Watervaten van de Lever, bet Pancreas , van het onderfte der maage, en de Melk- vaten van het grootfte deel der dunne darmen. De andere tak van het receptaculum ontvangt de Watervaten van den regten darm, en de Melkvaten van het grootfte deel der dunne darmen. Het receptaculum, uit deeze twee takken gemaakt ‚ligt aan de regter zyde van het bovenfte der maz» ge, (of het onderfte van de flokbuis) en is vereenigd met. eenige Watervaten van dit deel; en te gelyk door eenige kleine , in de Zeekat, en van de galblaaze, welke in dee- zen Visch aan bet receptaculum- hangt. De Borstbuis heeft haaren oorfprong uit het receptaculum, en is geleegen aan de regter zyde van de flokbuis , Watervaten van dit deel ontvangende ; en loopende een eind wegs op , (omtrent een halven duim in deezen Visch) verdeelt zy zich in twee takken of buizen, van welken één onder de flokbuis aan „de. linker zyde doorgaat, en de ander loopt regt op , 2an de regter zyde „ en gaat over het bovenfte van de nier, waar van zy eenige kleine takken tot zich krygt, en kort hier ra wordt zy vereenigd met een tak van het groote Wa- tervat boven het been van de borst geleegen , gelyk boven gemeld is. Zy zendt ook , op gelyke wyze, naby dit deel, een tak om zich te vereenigen met de buis van de tegen- Ooverzyde , en dan, een weinig hooger, wordt zy veree- nigd met de groote Watervaten welken een net-werk maa- ken achter het hart, als te voren befchreeven is. Deeze Jaatstgemelde Vaten krygen tot zich de Watervaten van het voorfte of bovenfte deel van de kieuwen , en van de keel. De Borst- buis, met deeze Vaten vereenigd zynde „ heeft gemeenfchap met het net-werk naby het ooghol , waar aare lympba vermengd wordt met die der Watervaten van het achterfte deel der kieuwen, van de bovenfte. vinnen, buik , enz, en dan gaat van dit net. werk een Vat in de hals-ader , even beneden het ooghol, Dit laarfte Vat, "e welk ik noemde het einde van het geheele zaamenftel , is zeer klein , naar gelang van het net-werk waar uit het voort- komt; en de Watervaten zyn; by dit deel, in de daad zo groot, dat zy de grootte van de bloedvaten verre te bo- ven gaan. WW De Borstbuis van de linker zyde , onder de flokbuis van vaa IN VISSCHEN. 593 van de linker zyde „ontvangt een’ tak van haar medegenoot der tegen over zyde „en vereenigt de Watervaten ter linker zyde van het hartzakje geleegen, en een gedeelte van die achter het hart liggen, en maakt naderhand, met de Wa- tervaten der kieuwen, bovenfte vinnen en de zyde van den Visch, een net-werk , waar van een Vat gaat in de hals- ader van deeze zyde. Kortom, de Watervaten van de line ker zyde koomen volmaakt overeen met die van de regter, als baven befchreeven. Behalve deeze Vaten is er nog een ander gedeelte van het zaamenftel ’t welk dieper gezeeten is, liggende tusfchen de wortels der doornagtige uitfteekzels van het rugbeen : dit gedeelte beftaat uit een grooten ftam, welke zyn’ oor- Sprong heeft van het onderfte van den Visch by den Gaart, en , opgaande ;krygt het takken van de rug-vinnen, en de byliggende deelen van het lichaam. Het gaat opwaards naar het hoofd , en. geeft een’ tak af voor elke Borst-buis ; waar zy van den gemeenen ftam afkoomen, , Deeze befchryving , fchoon van een, fchelvisch , geloove ik, komt zeer net overeen met de verdeeling van die Vá- ten in een kabbeljaauw , wyting, en misfchien alle andere visíchen van gelyke natuur. - By deeze algemeene befchryving zal ik nog voegen eent, ge byzonderheden in dit zaamenftel der vis{chen waarge- nomen. Voor eerst is, aangaande deeze Vaten, opmerklyk , dat zy in hun ganfche beloop, zo veel ik heb konnen ontdek- ken geene water-klieren hebben. Hierin koomen zy met. de Zee-Schildpad overeen , maar zy verfchillen van die der vogelen , welken water- klieren hebben op de’Vaten van den hals. / Ten anderen , deeze Vaten hebben in visfchen geene " ` klapvliezen, zo dat men ze gemaklyk tegen den loop van de lympba kan opfpuiten. Toen ik dit eerst ontdekte „dagt ik, door ze tot de kleinfte toe op te vullen , der zelver eis genlyke beginzels te zullen ontdekken, en in Daat gefteld worden om te verklaaren, of zodanige deelen als de ber, fenen, het oog enz. waar van nog geene Watervaten in eenig dier zyn gezien, zulke Vaten hebben, dan niet. Ik ben nog niet in Daat om dit te beflisfen , doch myn voor= neemen is dit onderwerp te vervolgen. , Ten derden, de Melkvaten zyn in een kabbeljaauw (en ik geloove ook in de meeste andere visfchen) opmerklyk , als hebbende een fraai net-werk van Vaten sichen den Tt 5 fpies 894 VAN DE: WAYERÝATEN fpierigen en vlokkigen rok der: darchen (a). ‘Dit net- weit kan opgevuld worden door de Meélkvaten op het Daim- feheil, en met zeer weinig geweld, Indien “er Kwik aan de eene zyde-van dit net- werk wordt ingefpooten , vere fpreidt zy zich over den darm ; wyl de gemeenfchap in het net- werk menigvuldig iss indien de darm omgekeerd en de Kwik gedrukt wordt , laat zy zich-gemaklyk dryven in de kleine Vaten der POR van den binnenften rek. Uit deeze Vaten kan de Kwik gedreeven worden in de hóllig- heid van het gedarmte > evenwel niet zo gemaklyk , om te kunnen bemerken of zy aan hun begin een klapvlies heb- ben dan niet. In deeze omftandigheden is Ter een groote overeenkomst tus{chen Visfehen en de Zee-Schildpad s doch in de visfchen is het blykbaarer dat geen misvatting kan plaats hebben aangaande het netswerk tusíchen de.fpterige en binnenfte rokken; want In deezen wordt het gemaakt wit holronde Vaten, en is niet vakkig , gelyk in de Zee- Schildpad, en gevolglyk niet geïykende naar een” uitftor- ting buiten de Vaten: en in de visfchen zyn de ‘Vaten op den binnenften rok grooter dan in de Zee-fchildpadden. Ten vierden , dit zaamenftel komt overeen met dat van een Zee-Schildpadde in een groot receptaculum en het net- werk van groote Vaten te hebben , by zyne- eindiging in het zaamenftel der bloedvaten 3 als ook in- het Vat welk uit het net-werk in de ader gaat , klein te hebben, naar de groot- te van hêt oer, werk: zo dat de lympba eenigen tyd moet opgehouden worden in deeze Vaten, eerze in den ftroom van het bloed geftort kan worden. In vogelen heb ik ook Set dergelyks opgemerkt , zynde hun zaamenftel der Water- vaten op verfcheide plaatfen vergroot of uitgefpat ; dëch deeze vergrootingen zyn gering in vergelyking der boven- gemelden in Visfchen en de Zee-Schildpad. Belangende de wyze van deeze Vaten te ontdekken in ten visch, zou men onderftellen , dat, als men weet-waar het receptaculum Of eenigen der grootfte deelen van dit kaamenftel geleegen zyn, het niet moeilyk zal wezen de- zelven te vinden ; doch de rokken van deeze Vaten zyn zo don en doorzichtig , dat ber geenzins gemaklyk zy. De bekwaamfte weg om het geheele zaamenftel te ontdekken, is, één deezer Vaten naby het vel te zoeken ; als , by voors „beeld , dat * welk net op het midden van den buik loopt , ` in i Ca) Ik heb dit net- werk gezien in de Tarbot, Schol en Kabbel- Rauw., ' a ` i , A ia get Fchelvisch , kabbeljzauw ep" ándére: dergelyke vis- fchen. Die Vat is ligt te zien, om dat het zeër groot wordt als het tusfehen de twee nek-vinnen doorgaat; en als hier in een pypje gebragt wordt , kan het geheel zaamentftel hier door opgefpooten worden. ` | - Ik zal hier nu nog maar eene aanmerking byvoegen „aan e de, verfpreiding der Melkvaten in de Willi (gelykze genoemd worden) der darmen, Uit de verfcheide Proeven , welken ik gedaan hebbe, geloove ik, darin dieren, in ’e algemeen , elk der Zilli zaamengefteld is uiteen net-werk $: Melkvaten , zo wel als een net-werk van flagaderen en erèn. De doorfchrandere LieBERKÜHN heeft gemeend te oonen , dat in een menfchelyk onderwerp ieder Melkvat een Ampulla of eivormig blaasje maakt’„-vol van een fpons- ` agtige zelfftandigheid. Dan , deeze Vaten ingefpooten hebbende met Kwik , in visfchen’, een zee-fchildpad en vogelen , kan ík met‘baarblyklykheid toonen, dat elk der Willi van deeze dieren een net-werk heeft van Melkvaten , en geenzins een Ampulla of eivormig beursje. En door vergelyking van deeze waarneemingen mét die van Dr. LIEBERKÜHN komt’ het my gefooffyk vóot , dar het maakzel in een menfchelyk onderwerp hier aan gelyk zal wezen. Doch hier van misfchien iet meerders by een andere gele- genheid. En BESCHRYVING-VAN DE WATERVATEN Lol DER PISBUIZEN (6) EN DEN HALS DER BLAAZE. . Door HENRY WATSON, Cbirurgyn van bet Westminfter Hospitaal (*). E klapvliezige Watervaten, als een zaamenftel van Vaten van een eigen fvort , worden gehouden van merklyken dienst, te wezen in de dierlyke huishouding; doch minder dan de bloedvaten; ten minften , zy worden van veele Phyfiologisten onderfteld niet van zo veel aane gelegenheid te zyn voor de gezondheid en het leven van een dier. l l Als men aanmerkt, dat een geftopte Borst-buis, welke . Wẹ- (a) Vafa lympbatica. (b) Urethra. di Pbilofopb Transa. Vol. LIX. 596 VAN, DE. WATEBVATEN wezenlyk niets anders is dan een groot Watervat., het le- ven even zeer zal vernietigen als een band om de Aorta Ca); zal men moeten erkennen dat de Watervaten Vaten zyn van grooter aangelegenheid dan fommigen zich ver- beeld hebben : byna tot onderfteuning en onderhouding ` der dierlyke werkingen , als de flagaderen en aderen zelfs; want kan een’ gefluotenheid van de groete flagader een fchielyken dood aanbrengen; een geftopte Barst -buis zal even zeker een verdrietigen en langzaamen veroorzaaken. Een geval,vau een geftopte buis , {choon niet dikwils gezien , is echter nu en dan waargenomen. Het is de gen onbekende ogrzaak van een Marasmus(b) ‚ten mipfter nog niet opgemerkt: in `t algemeen afgeleid van een zwelling der waterklieren (c), welken naby of aan deeze buis ge- leegen zyn: ook doorgaans verzeld van ‚verftoppingen in de uitwendige zaamgehoopte klieren (d); hierom altyd te vreezen, waar men-zodanige verfchynzelen ziet, en hier by een langzaame afneeming der vaste deelen, In kinde ren en jonge voorwerpen ontmoet men voorbeelden, van deeze ziekte; een’ ziekte welke men ‘noit zou hebben lee ren kennen , dan door de ontleeding vaa. ongezonde li- chaamen. ee er De Watervaten worden gezegd het-waar en eenig 322- menftel der influrpende Vaten te wezen. Ik zal onderftel- len zy zyn het; fchoon dit gevoelen misfchien nog wel eenige twyfeling- overlaat: zeker-zynzy-de Vaten welken het waterig vogt uit de meeste deelen van het lichaam op- neemen, en te ragvoeren dm weder met het bloed- vere mengd te worden. Deeze vrye inflarping der Lympba is de groote beveiliging tegen verftikking, nadeelige verdruk- king en belemmerden omloop des bloeds in-alle deelen van een dier. | OK Veele en gewigtige ontdekkingen zyn er onlangs ge- maakt, aangaande het beftaan deezer Vaten in Vogelen (1), Visfchen (2) en halfflachtige Dieren (3). De naauwkeurige en onvermoeide Ontleeder, Dr, HUNTER , heeft , uitvoerig en zeer klaar gefchreeven over de Watervaten in het men- fchelyk lichaam ; en nog is het te wenfchen dat wy er meer van wisten. - GE | Wy € Ca) Groote Slagader. (b) Uitteering. (c) Glandule lympbatice. (d Glandulge conglobate, CO Zie N. Vaderl. Lettér. Oef, IVD, Meng. bl, 189, (2) Zie boven, bl. 589 (3) ble 535 > vi ER Së E GI m ES BA AS mi NT ee DER PISBUIZE EN. VAN DEN HALS. DER BLAAZE, 897 ‚ Wy zen nog niet in ftaat geweest hunne beginzelen te zien; wy hebben ze nog door het geheele lichaam niet nagefpeurd, gelyk wy de bloedvaten gedaan hebben. Men mag redelyker wyze onderftellen dat ze overal in menige te sun: het is echter twyfelagtig of zy in eenige deelen zyn dan niet ; want de beroemdfte Ontleedkundigen bee. kennen , dat "er veele deelen zyn, waar in zy dezelven tot nog toe niet hebben konnen ontdekken. Wat het eigenlyk begin belangt, men heeft in de daad, en met veel reden, gisfingen gemaakt uit Proeven van- „achteren. Men heeft onderíteld , dat zy voortkoomen van alle oppervlakten en holligheden van het lichaam; om dat dunne vogten en fyne deeltjes uit zodanige holligheden en van oppervlakten opgenomen, en fchielyk in °t bloed gebragt worden : doch men heeft nimmer getoond, dat zy van zodanig eene óppervlakte of holligheid voort- koomen. ‚ Gemeenlyk, worden de Watervaten nooit opgefpooten door hunne beginzels , of kleine openingen. Als zy in- gefpooten zyn, is het altyd gedaan door eenig geweld. te gebruiken, door in dezelven te fnyden, ze te doen ` berten , of dezelven aan ftukken te fcheuren; zo dat de infpuiting dikwils eerder gaat in een gaatje op zyde, dan pn bet uiteinde van ber Vat. De melkvaten kunnen misfchien niet, ten minften zyn nooit, zo veel Ik weete,in een dood lichaam opgefpoo- ten uit de holligheid van het gedarmte. Men gelooft, dat wyl de Watervaten hier aan in eenige andere opzichten gelyk zyn, hunne beginzels ook gelyk zullen wezen : dat , zo de monden der Melkvaten te klein zyn om te kunnen ontdekt worden , die der Watervaten insgelyks te fyn zullen wezen om nagefpeurd te worden. Doch met de ‘Watervaten van eens menfchen Pisblaaze is het zekere lyk anders gefteld; Als het deel versch en gezond is, kan men, met weinig moeite, blaazen in de mondjes van deeze Vaten , hoe klein ze zyn; of ‘er een dunne ver- kens-borftel inbrengen, als men maar een vaste hand en een goed oog heeft. Ik heb dikwils beide gedaan, in de tegenwoordigheid van veel getuigen; zo dat zonder mes - of lancet, de minfte kragt of geweld te gebruiken, lugt in de Watervaten door hunne mondjes kan’ gedreeven worden zook kan men Kwik door de zelfde mondjes doen ingaan. … ik s98 VAN. DE WATERVATEN. Ik heb gezegd dat men gemaklyk een mondje van éen Watervat voor het oog kan vertoonen in dit deel van het menfchelyk lichaam, Ik moet evenwel bekennen, dit gee noegen niet altyd te kunnen hebben: geen deel is zo ligt ontfteld: ontfteeking (luit de mondjes van deeze klei» ne Vaten; en men kan niet verwagten dat de Pisbuis in zodanig een’. (taat zynde, de gemelde mondjes voor °t oog zouden koomen. ` ar is altyd eenige behendigheid nodig om de ope- ning van een Watervat te treffen; dan, een borftel eens behoorlyk ingevoerd, zal doorgaans met veel gemak een end wegs in het Vat ingaan. `. Hier in kunnen wy ons zelfs dan voldoen op welk ee- ne wyze de Watervaten wezenlyk voortkoomen van ope pervlakten: en voor hun die, zonder ooit het begin van een Watervat gezien te hebben, "er echter wel over ge redeneerd hebben , zal het misfchien eenig vermaak en genoegen zyn ontwaar te worden, dat hunne gisfingen zo volmaakt met het maakzel overeenkoomen. De ftandplaats der Watervaten is, in *t algemeen „ op pervlakkig , dat is te zeggen , zy worden meest gezien op vlakten; fchoon Ter ook eenigen dieper geleegen zyn, welken de bloedvaten verzellen, Zy zyn door de Auten, ren wel befchreeven, als zeer fyne, tedere en doorziche tige Vaten, dikwils in malkander loopende, en door een menigte van vliezige beursjes. of klepjes afgedeeld; zo dat ze, opgefpooten zynde, zich als een deel kleine knoo- ` pen laaten aanzien, De Watervaten zyn blykbaar genoeg, als zy zich ver- eenigen en grooter worden, maar te voren zyn ze We- gens de kleinte, ontbeering van kleur, en om de door- zichtigheid , zeer moeilyk te ontdekken. Hier van is het, dat hunne oorfprongen nooit te vo- ren zyn gezien; en zelfs in veele deelen van het lichaam, waar zy echter onderfteld worden te wezen, noch bee dekt liggen. HALLER, als hy van deeze Vaten in meni- ge deelen van het lichaam heeft gefproken , vervolgt dus: ze Qae a Pene veniunt mihi minus nota funt, fed di&a as COWPRRO. Alia huc a veficulis feminalibus tendunt, aut an Certe ab earum vicinia, aut a veficee urinariee fede, ait s abipfa demum vefica,que quidem vascula iterum fateor > mihi nondum vifa esfe.” Zo dat HALLER , die het geftel van het meníchełyk lichaam zo wel kent, niets weet SS ‘DER PISBUIZE EN VAN DEN. HALS DER BLAAZE, Te deese Watervaten der blaae, of het vliezige deel van de Pisbuize. EN ` De Watervaten van ’smenfchen Pisblaaze en Pisbuize vertoonèn zich eerst aan elke zyde van het enimontge sum of Caput gallinaginis, en neemen met kleine openin- en hunnen oorfprong van het binnenfte vlies welk de isbuize en Blaaze bekleedt , aan welks oppervlakte ze “open ftaan. ‚In den natuurlyken Daat, fchynen ze zo veel fyne draa- den digt aan malkander liggende, maar zich naderhand verfpreidende, als zy over de voorftander-klier (g)en den hals der blaaze gaan, en dikwils inmondende of zich: vere eenigende, maaken. zy een foort van netwerk of borduure zel. ‘Van hier loopen ze voort door het celagtig vlies, achter den inwendigen rok der blaaze , en fchynen zich te vereenigen met de Watervaten van de zaadblaasjes , om met dezelven voort te gaan naar de nabygeleege kliee ren; em zo naar de Borstbuis (b). i Ik heb geene Watervaten in eenig ander deel van de Pisbuize konnen vinden; deeze buis (chent ’er in de daad eene te hebben tot dat men aan haar vliezig gedeelte oome, waar zich die voordoen welken Ik befchreeven hebbe , en het is waardig opgemerkt te worden, dat zy geplaatst zyn in het deel van de Pisbuize waar de mees- te vogt wordt geftort. Wagrfchynlyk maakt een’ (topping van deeze tedere vaatjes, door herhaalde ontfteeking o verharding, de hardnekkige drupping, welke zelden of nooit geneezen wordt; wegens eene ophooping van duane ne vogten , en gebrek van influrping. | Deeze watervaten der Pisbuize en Blaaze toonen den weg , waar door eenig fyn vergif met de Lympba regte ftreeks in het bloed kan gaan , en het geheele lichaam befmetten , zonder blyk van eenig plaatslyk gebrek te geeven. Gei Proflara. (b) Du&us thoracicus.. - EEN beo MARET REN ZEER BUITENGEWOONE GEBEURTENIS. Door den Heer mARET , Geneesheer , Secretaris vati de Academie te Dijon. (Uit bet Fransch.) Henove , een dorp niet verre van deeze ftad, heeft geen ander water dan van eenige regenbakken , en drie gemeene zeer diepe putten. Een van deeze putten, 62 voeten diep, was aan °t vervallen en in gevaar ‘van onbruikbaar te zullen worden, De broeders Bindon , met- zelaars, woonende te Marfannay, een dorp, een halve myl van Chenove , hadden aangeboden dezelve te herftel. len. Zy zyn met: bon vier, waar van alleen één onge- trouwd is, Robert genoemd, en 28 jaaren oud. Voor het opmaaken van een beding wilden de Bindons weeten wat tot de verbetering zou vereischt worden; zy ftelden een windas over de opening van de'put , voor- zagen het zelve met een touw , en aan het touw maik- ten zy vast een vat met twee ooren. Eén van de Bindons moest in het vat, om in de put neergelaaten te worden. Robert wilde niet dät een van zyne broeders dit waag- de: bem die er in neerdaalt zou eenig toeval konnen over. koomen , zeide hy, ik ben niet gebuwd, flerve ik, bet onge- luk zal niet zo groot zyn als voor een van u lieden; ik zal geene kinderen nalaaten , bierom is bet best dat ik my bet gevaar onderwerpe. -Zyne broeders geeven toe, Robert zet zich in het vat, men viert het touw; omtrent wyftig voeten nedergelaaten ziet hy een fteen zo ver uitfteeken, dat hy op het punt was geheel van den muur te zullen uitvallen , waar in hy gevaar zag. . Hy roept om een hae mer, men laat "er hem een toekoomen door middel van een touw; hy geeft een flag tegen dien Deen, en op het oogenblik valt de geheele zyde van de muur, waar dee- ze Deen zat, in, en een overig gedeelte van den muur ftort ook in op het zelfde minuut, en de put was ge- vuld tot vier of vyf voeten na aan den rand. Niets was natuurlyker dan te gelooven dat de onge- lukkige Robert dood of ftervende was. Een Priefter koomt toeloopen; en fchoon bet twyfelagtig ware of zyne ftem tot 45 voeten door de puin, waar onder de ongelukkige begraaven was, zou konnen doordringen, {prak hy eeni- Of ) E EN BUITENGEWOONE GEBEURTENIS, Got ge wòotden vån vertroosting tot hem, doch men hoorde geen antwoord ; men hieldt den dood van Robert voor ontwyfelbaar. De droef heid der broeders was zeer groot 5 men kon hen niet van de put affchenrens zv fchreeuwden zonder ophouden: om ons bet leven te doen bebouden , ‘beeft bn bet zyne verlooren; laaten wy de Put ledig maakên, mite Jcbien is by nog niét dood. Dit voorftel (cheen ten eeng: maal nutteloos; men beduidde hun, dat hun broeder ze- kerlyk verpletterd , of verfmoord „of verdronken moest zyng want er was nog vyf voeten water in de put. Men bragt hen te rug naar Marfennáy. Het was twee uuren min een kwartier na den middag , op maandag den 22 Mey laatst , als het geval gebeurde. Te vier onren waren er geene tnenfchen meer by de put dan eenige nieuwsgierigen, en aan de fynheid des gehoors van eene deezer hieuwsgieri- gen is deeze held van broederlyke liefde zyn leven , welk hy nog geniet, verfchuldigd. | Omtrent agt uuren ’s avonds, meende eene vrouw , die naby ` de put vootby ging ‚eenig gefchreeuw te hooren „zy liep om haare buuren hier van te verwittigen; deeze koomen alle uit s zy houden het- oor nàby en hooren een zwak geluid ,als of het van heel verre kwam, en onderfcheidden eenigzins het woord belp, dikmaals en byna geftadig herhaald. Alle roe- pen: by is niet dood. e Dit nieuws vliegt van huis tot huis s het koomt te Dijon, en dringt doot haar Marfennay ; de broeders Bindon fpringen uit het bed ‚en loopen naar Che- nove, Atte metzelaars omtrent een tyl in °t rond fchietent toe $ men gaat aan den arbeid om de put te ruimen; als men eenige voeten puin hadt uitgebragt , ftortte op nieuw een halve roede van de muur in. Eindelyk óritdekte men, hem, èn den 23 ’s morgens te elf uuren klom hy zelf de ladder op, welke men hem toege- reikt hadt, gezond en gaaf, na dat hy 21 uuren met vyf- en-veertig. voet’ fteenen en aarde op zyn lichaam hadt ge- zeten. Op twee plaatfen hadt by eenige kneuzing, eene: Ve DEEL. MENGELWe NO, 13e yy aan \ Zoé BEN BULITENGEWOONB GEBEURTENIS. aan de'linker band , waar mede hy het touw „waar aan het vat hing , hadt gehouden „en eene aan de linker mam. Des, ze geringe toevallen zyn (chielyk verdweenen; en Ze ande- ren daags wilde hy wederom werken, Twee aderlaatingen en eenige glazen van een Wonddrank zyn de eenige mid- delen , welken men aan hem heeft te werk gefteld, en hy js zo gezond als voor het geval. Een zo gelukkige uitllag van zulk een akelige om{tandigheid kan niet nalaaten ver- wondering te baaren; doch het berigt van den ongelukki- en ‚en eenige aanmerkingen hier over , geeven ‘er de waar- fehynlykheid aan , welke ’er anders aan {chynt te ontbreeken. By geluk waren de eerfte fteenen gevallen en opgehoopt rondom het vat, en hadden , om zo te fpreeken , een hol gemaakt, zo dat het onbeweeglyk werdt en hangen bleef zes of zeven voeten boven het water; de anderen hadden het vat gevuld, zo dat Robert alle vryheid van beweging was benomen ; maar het gene het leven van den ongelakkie gen hadt behouden, was , dat hy het touw met-zyne linker hand hieldt boven zyn hoofd, en de fteenen langs zynen arm neergeftort zyn hoofd niet getroffen , maar zich aan de zyden verfpreid, en eci foort van verwulft gemaakt had- den. Voeg hier by dat het touw was gebroken, en door verfcheide omflingeringen welken het hadt gemaakt a den flag der Deepen eenigermaaten hadt doen afftuiten. - ‚ Dat verwulft waar van.ik gefproken heb , heeft belet dat Robert verpletterd wierdt door den grooten hoop fteenen , waar mede hy bedekt was. Dat verwulft heeft hem. de vry- beid van ademhaaling doen behouden; het bevatte eenige weinige lugt, en deeze lugt ververscht door het water welk ‘onder in de put was, en. door die welke tusfchen de ftee- nen, of puin, waar ouder Robert begraaven was, door- drong, heeft de nodige veerkragt voor de ademhaaling be- houden. - Het gene den. ongelukkigen meest hadt gehinderd was een kleine zeer koude water-welling, welke hem drup by drup in het oor viel, en een {teen welke zyn borst hadt gedrukt op de plaats waar eene kneuzing was , gelyk ik gezegd hebbe. Doch het verwonderlykst van alles is , dat dees arme knegt zich, in zulk een’ paare- om{tandigheid , tot flaapen heeft konnen fchikken. Hy verzekert chter dat hy geflagpen heeft. , df Zo de byzonderheid van deeze gebeurtenis iemant aan de waarheid doet twyfelen, hy kan op de plaats- zelve ’er nader van verzekerd worden, | E ` , . BRIEF Ta ve UI Wm os W KE "Za mm ap en keng nl e EN ver e BRIEF VAN'R. DE JUVIGNY. — 603 ÖRIEF VAN DEN HEER RIGOLEY DE JUVIGNY s OVER HET ZELFBEWEEs GEND BEELD, °T WELK OP HET SCHAAKSPEL SPEELT, Myn Heer! | Et Wonderftuk der Werktuigkunde , myn Heer, *t welk’ ons de Heer purens (*) bekend maakt, gelykt naar een dier fabelag- tige wonderen der Oudheid, aan welken de domme eenvoudigheid alleen geloof kan flaan ; maar die „by verlichte verftanden,reeds ovet lang verworpen zyn. Het Hoofd van ALBERTUS MAGNUs `, Ir welk fprak , de vliegende Duif van Arcmras, hoe onbegrypelyk die Ouk- ken mogen weezen , dunken my min verbaazend dan het Beeld’? welk regen -de -bekwaamfte Speelders op bet Schaakfpel fpeelt, "t Seen de Heer DUTENs te Presburg by den Heer kemreL gezien heeft. Indien iemand anders dan de Heer puTENs ons dit Wonderftuk vere haald hadt, het zou by mg weinte ingang gevonden hebben. Maat wanneer men aanmerkt dat het een geleerd Heer is,beroemd in bet Gemeenebest der Letteren , de Schryver van veele uitfteekende Wer- ken, onder anderen van Recherches fur Torigine des decouvettes attribues aux Modernes , die ons verzekert het gezien, en-het bim, nenst van het Werktuig onderzogt,en "er niets gevonden te hebben, tgeen aanleiding geeft om eebige gemeenfchap of het minfte bedrog te vermoeden; die ons verhaalt zelve met het Beeld een Spel ge- fpeeld te hebben , even als of hy tret miet een ander Mensch gefpeeld hadt: zo verdient een getuigenis van dien aatt alle overweeging; en, indien het van geen volftrekt gezag is, moet het ten minften , ons beweegen ons oordeel op te fchorten, tot dat nieuwe ophelderingen ons nader bepaalen , wat wy des te gelooven hebben. Van den Heer DUTENs moeren wy die ophelderinger verwagten. Hy heeft het Ge, meen onderrigt van een ftuk , "€ welk hy aanmerkt „ dat zo zeer tot eer der Weetenfchappen ftrekt, als het roemryk is voor Presburg, waar °t zelve werd vervaardigd”. " Een Zelf beweegend Werktuig is een kunstftuk van Menschlyke ` of Diertyke gedaante , °t welk het beginzel zyner beweegingen in - zich zelven befluit, en, naa opgewonden te zyn, alleen werkt door de onmiddelyké werking’ zynet raderen en veeren , zonder dat ’ep iemand anders de hand aan aa, Alle Wetktuigen van die foort, tot heden bekend, hebben hunnė bepaalde beweegingen , zo ten opzigte van de werking zelve, als ten danziege van de volduuring. De Fluitfpgelder van ded beroemden DE vAUCANsON , welke geheel Europa in&verwondering, bragt, hadt-wel zeer verfchillende bewee gingen , daar hy verfcheide Airtjes (peelde : mdar alle die beweegin- ` ‚ gen wáren bepaald, en kwamen op vastgeftelde tyden. `" Men Gonde O Ver- (e) zie de N, Vaderl, am o V Del, (St, bladz, sis. va 604 BRIEF verfteld over de nauwkeurigheid met welke hy ze uitvoerde, en de volmaakte naavolging van den allerbekwaamften Fluitfpeelder den Heer BLAvEr ‚den Vader.: Doch in den Schaakfpeelder van den Heer KEMPEL moet men beweegingen veronderftellen, die niet alleen on- bepaald zyn; maar af hangelyk van den wil, en van de verfcheiden- heid der beweegingen van den Perfoon met welken be fpeelt, ’t geen ongeloofiyk is. Indien de Heer gEMPEL. of iemand anders , invloed heeft op elken zet of flag van het Beeld, is ‘er in die verbaazende menigvuldigheid van verfchillende vereenigingen niets verwonderlyks; zyn Schaak. fpeelder verdient niet langer den naam vaneen Zelf beweegend werk- tuig ; bet is niets meer dan een zamengeftelde Pantograpbe , of een Marionet , die men naar welgevallen beweegt; eu waar van alle ver- dienfte daar in beftaat , dat men de draaden , die de beweeging veroorzaaken , heeft weeten te bedekken, Het is eenige jaaren geleeden dat men, te Verfailles, een fpree- kend Beeld vertoonde, het hadt de gedaante van BACCHUS, op een ton gezeten , die met eene luide en verftaanbaare ftemme alle de dagen van de week noemde , en het gezelfchap goeden dag wensch- te. Veelen werden "er mede bedroogen; naardien de Meester van 't zelve het binnenfte van het Beeld en vande Ton liet zien, waar in men niets zag dan orgelpypen, blaasbalgen, Windlaaden , Raderen enz. maar het bedrog hieldt niet lang aan : een der toekykeren , fchrander. der dan de anderen , ontdekte eene valfche windlaade, in welke een zeer kleine dwerg was. opgeflooten , die de woorden uitfprak , welker klank , door middel van een pyp ,in den mond des Beelds kwam , waar uit ze dan fcheenen voort te komen, Dn Het is verre van ons te denken, dat de Heer KEMPEL zich aan zo grof eene misleiding zou fchuldig maaken ; deeze zou het nauwkeu. rig onderzoek, °t welk de Heer pureNs zegt gedaan te hebben, op alle de inwendige deelen van de Tafel en het Beeld, niet ontglipt zyn. Maar , indien de Heer kemreL wil deelen in de eer der Vermuf- ten ‚die hy heeft willen naavolgen, zo moet hy geheel voor den dag komen. Hy behoort dan het inwendige van zyne Werktuigkunde te ontdekken; en voor aller oog te toonen den oosfprong en voortgang der beweeging van zyn Schaakfpelfpeelend Beeld, gelyk de Heer pe VAUCANSON gedaan heeft, als hy ons zyne Kunstítukken liet zien, In den eerften tyd dat hy zyn’ Fluitfpeelder vertoonde, herinner ik my, dat veele Menfchen niet wilden gelooven, dat de Fluit van het Kunstítuk die klanken gaf, Men verbeeldde zich dat het een fpeeltuig was in °t lichaam des Beelds opgeflooten, welksgslanken uit den mond des beelds kwamen. Dan de SE E werden welhaast overtuigd, dat het Beeld zelve op de fluit blies; dat de wind, uit zyne lippen komende, bet geluid verwekte, en de beweeging der vingeren , de onderfcheide toonen maakte. Het Kunstftuk werd aan ’ nauwkeurigst onderzoek , en de beflisfendfte proeven onderwor- l per; Ke \ VAN R. DE JUVIGNY. 605. pen; men ftondt aan alle Aanfchouwers toe de. verborgenfte. fpring- veeren te zien „en ua te gaan hoe ’t fpeelen toeging ; met één woord, elk hadt de vryheid ; om „door eigen onderzoek , zich te verzekeren „ des het Beeld waarlyk op de fluit fpeelde , met zo veel nauwkeurigheids en bevalligheids als.de Heer sLAVET zelve zou hebben kunnen doen. ‚De Werktuigkunde van zyn zelf beweegende Endvogel werd ook bloot gelegd voor 't oog en het onderzoek der Lief hebberen; als men dit kunftig gevormd Dier befchouwde, daar het koorn at uit de hand welke het hem aanboodt, daar het dronk en flobberde van hèt water in eenkom, aan ’t zelve voorgehouden, daar het zyn gevoeg, deedt , de -vederen nette „en de wieken uitfpreidde, in °t kort alle de beweegingen van een leevenden Endvogel verrigttes was het elk gee oorlofd het bianenfte van het voerftuk re zien, in °t welke alle de raderen, alle de hefbomen, alle de draaden waren , die doer de pooten van den. Endvogel aan alle de deelen zyns lichaams, welke ook ontdekt waren, de beweeging gaven, Men zag de eerfte en de volgende beweegoorzaaken ; een gewigt was , even als in den Fluicfpeelder, de eenige kragt die alles in beweeging hielp, . Zyn Trommelflager was een Werktuigkunftig ftuk "t geen het bee ginzel zyner beweegingen in zich zelven hadt. Men won het op als een horlogie, eu het verrigtte , met de grootfte nauwkeurigheid , de weekingen van eenen Trommelflager, gen half uur lang, wanneer het gewigt afgeloopen was. `. . En OO Eindelyk , myn Heer , het weevend Werktuiglyk ftuk van den - Heer DE VAUCANSON Was niet min verwonderlyk , {choon de eerfte beweegoorzaak- van eenen verfchillenden aart was dan in de ftraks gemelde Het was een Ezel, die, aan een {pil gezet, rond liep, en zonder het te weeten, een ftuk zyde, faryn of taf, van de beste foort en volkomen weefde, Al het werktuiglyke daar van werd bloot gelegd , men zag: de fcheering openen, den fchiet{poel heen en we. dergaan om den inflag te maaken , de beweeging van de weverskam of het riet om de toffe aan te flaan, het ronddraaijen van de rol , op welke de geweeve ftoffe werd opgerold; eindelyk ook alle de kunftig. zamengeftelde werktuigen , die alle in beweeging gebragt werden „ door- het rondloopen van een Ezel; er was alleen eene Vrouw by om de drasden te vernieuwen 5 zy deedt het getouw , als een draad brak, ftilftaan, door een knoop te verfchuiven, den draad herfteld hebbende, haalde zy den knoop weg, en het weefgetouw ging den ouden gang.. — De Heer DE VAUCANSON maakte, in °t volgende, jaar, zyn Ezel nog veel kunftiger, en deedt hem ftoffen met bloemen weeven. Hek middel’t geen hy gebruikte om bloemen op zyne ftoffen te maaken , kwam ieder allerkunftigst voor „en °t was het met de daad, Het weefgetouw ging , zonder eenige vreemde hulp ‚de omloopende Ezel verrigtte alles, en elk Aanfchouwer kon de beweegraderen van het werktuig zien, de zamentftelling der onderfcheide ftukken opmer- ken, en de gapfche bewerking van her begin tot het einde nagaan., v3 GJ 606 “BRIEF Gy zult my toeftaan, myn Heer, dat indien mien zich in deezer voege van alle Ezels wist te bedienen , zy van veel meer dienst zou- den weezen dan tegenwoordig. Men ziet daarenboven zo veele grof bezielde Zelfsbeweegende \verktuigen hum fortuin oäaken , voor- naame posten bekleeden, befchermd en boven verftandige Weezens gekeurd, dat, in gevalle die Werktuigen ongefteld mogten raaken , men hunne plaats ligt met Ezels zou kunnen aanvuflen; dewy! het beweegend beginzel bykans het zelfde is zo in deezen als in geenen. Wat hier van ook zyn moge , myn Heer , IK weet niet of de Heer purens ligtlyk in de Oudheid den Oorfprong der Ontdekkingen van onzen hedendaagfchen Werktuigkunftigen zal vinden; ten minm- ften moet hy tocftemmen , dat, indien dezelve hem hetzen hebben opgeleverd, die fchetzen hem niet op den weg hebben kunnen-het- pén. En dat men, met regt, hem mag aanzien als den Schepper of eerften Vinder deezer foort van Werktuigen. Voorts hadden alte die Meesterftukken der Werktuigkunde geen ` andefe dan vaste en bepaalde beweegingen, Indien de Heer grvpgt, aan zyn Zeit, beweegend Werktuig onbepaalde beweegingen heeft kunnen geeven, die afhangen van eens anders wil, moet men den Maaker daar van voor een bovennatuurlyk mensch houden, Her is , derhalven , de zaak van den Heer keMmPerL om zyne eigene eere en die zeng Lands; zyne uitvinding in vollen dag te zetten, en alle des kundigen te over- tuigen ‚dat zyn Zelf beweegend Kunstftuk de beginzels van alle zyne beweegingen in zich behelst, en dat die beweegiúgen niet beftuurd wordėn dan door uitgedagte beweegoorzaaken,en zonder belraip van eenig verftandig weezen ;en wy zullen als dan onze grootfte versot dering betuigen, Maar, indien by dit weigert, zal myn Heer DUTENS zich gedrongen vinden te erkennen, dat de lof door hem aan den Werktuigkunftenaar te Presburg gegeeven, op losfen grond fteunt, en dat de eere der uitvindinge tot nog, onverdeeld, aan den Fran fchen Werktuigkunfligen biyft. | ‚ Ik ben geen heethoofdige Dryver, myn Heer, gy weet het. Ik. bemin de Kunften en de Letteren, zy maaken het genoegen myns feevens uit, en ik beoefen dezelve , zonder vooringenomenheid , Zonder nyd , alleen aan de waarheid my verbonden hebbende. — Ben ik in een zo breedvoerig verflag getreeden over de Werktuigen van den Heer ne vAUCANsoN , het is om dat ik ze honderdmaalen ge: zien, en met de oplettendfte’ aandagt ondérzogt heb, en myne ver- wondering over den Maaker telkens aangroeide. Hy heeft myne zwakke lofreden niet noodig. De Naakomelingfchap heeft reeds zyn naam geplaatst op de lyst van °t klein getal der eerfte Vernuften, der Uitvinderen van nutte Kunften, en der goede Burgeren — wier arbeid en waaken alleen ftrekken om het Vaderland van nut te weezen, Pauci quos equus amavit Jupiter. | B Ce hebt , myn Heer , myn gevoelen over het Werktuigkunftig Beeld van den Heer kempen willen weeten.: Ik héb Bet gowaagd om D ` d VAN R. DE JUVIGNY. ° - Gez ‘er u openhartig van te zeggen wat ik’er vañ dénk. De Brief van den Heer DuTENS is al te ernftig om hiet uit de hand te komen van iemand , die ten. vollen overtuigd is; maar dit is niet genoeg om anderen te overtuigen. ‘Er zyn bewyzen noodig; die vraag ik van den Heer HEMPEL en den Heer DUTENs. Ondertusfchen „indien deeze Brief van den Heer Grenz niets anders is dan eene boertery , gelyk ik geloof „ kan ik niet raaden wat zyn oogmerk is, en waar op het flaat ? Ik heb de eer, om met alle hoogagting te zyn, Myn Heer! Parys 9 Ott. 1770. ' Uwe Ootmoedige Dienaar. RIGOLY DE JUVIGNY, BRIEF VAN DEN HEER DUTENS, AAN DEN SCHRYVER VAN. DE MERCURE) DE FRANCE a DIENENDE TEN ANTWOORD OP DEN VOORGAANDEN VA DEN HEER RIGOLY DE JUVIGNYe - Myn Heer! `, Anneer ik een Berigt gaf van het Werktuigkunttig Beeld, ze - welk op het Schaak{pel fpeelt, voorfpelde ik. my zelven de zwasrigbeden en tegenfpreekingen, die my te wagten ftonden , en meenende alles, wat ik ‘er van wist, medegedeeld te hebben, had ik beflooten op alles ftil te zullen zwygen. Maar de verpligtende wyze op welke de Heer RiGoLy DE JUVIGNY, my de eere dòet om zyne: twyfelingen voor te ftellen, inat my niet toe by het geuomene be- {luit te blyven, en ik haast my om hem te antwoorden, naa henr bedankt te hebben, voor al het geen hy tot mynen lof zegt, "geen ik reken geheel en al aan zyne beleefdheid verfchuidigd te weezen, ` Alle mogelyke aandagt op het onderzoek van het Werktuigkunftig Beeld aangewend hebbende , heb ik vervolgens raadgepleegd met kundige Mannen , die het hier te Weesen en té Presburg gezien hebben. verder vermeld. Over `t. algemeen geloof ik das de Kunflenaar in- vloed beeft op bykans elken zet of flag „welken bet Kunstbeeld doet, feboon by zomtyds verfcheide flagen aan een zich daar van verwye, dert , en zelf in eene ondere kamer gaàt. Dit bewyst genoegzaam het denkbeeld , dat het Zelfbeweegend Werktuig zyne bepaalde bes weegingen niet hebbe, . «meam Nag cens, de Zwaarigheid Wi , v4 er t Go | BRIEF VAN R. DE JUVIGBY. hier in , de Raderen en Veeren geeven bepaalde beweegingen ; maar ondergefchikt aan eene onbekende beftuurende kragt. Het is deeze beftuurende kragt, welke tot nog toe de opmerking en ont- dekking der geenen , die dit Werktuig gezien hebben , ontgtipt is. De Maaker ftemt toe dat hy de Man is die ze geeft; doch ik heb het piet willen waagen gisfingen by te brengen over de middelen, waar van hy zich bedient; er geen kunnende verzinnen welke my voldeed, Wat de ftelling van een verborgen Jongen, van een Zeifteen , of van Draaden tusfchen den Heer keMPEL en het Beeld aanbelangt ; zy hou- den geen oogenblik ftand tegen alle de bewyzen ftrekkende om ze te wederfpreeken. De rang,van den Heer gempeL hier ter Stede , de eer welke hy gehad heeft om zyn Beeld verfcheide keeren te laaten fpeelen in de tegenwoordigheid van den Keizer , de Keizerin en het ganfche Hof, en zyne tegenbetuigingen tegen alle die vonden, zou- den genoegzaam weezen om die verdenkingen te verbannen ; zelfs dan wanneer een nauwkeurig onderzoek van het inwendig maakzel des Werktuigs bem niet ten vollen regtvaardigde. _ Voorts , myn Heer , de rang: en de bezigheden van den Heer KEMPEL Dellen hem in de noodzaaklykheid om zyne bekwaamheden aan geheel andere zaaken te befteeden; maar een gefprek over een endérwerp van deezen aart hadt hem tot het begrip gebragt om zyn Werktuigkunftig ftuk , tot vermaak der Keizetin Koningin, te vervaar- digen, en hier toe door haare Majefteit aangemoedigd zynde, is hy ‘er zo gelukkig in geflaagd als de bevinding uitwyst; en, fchoon hy het heeft laaten zien , zonder oogmerk om daar door zich beroemd te. maaken, kan men, indien men ondertusfchen een weinig let op de Werktuigkunde noodig om den arm te doen beweegen op die verfchiliende en zarnengeftelde wyze, io myn’ voorgaanden Brief vere meld „bijlyker wyze hem den lof ‚aan zyne gelukkige uitvoering en zedigheid verfchuldigd, niet weigeren. 