VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
M cu 777 byen verzameld, voor eerst, eden, de "s Vorfien bedryven zie omftandigheden, betreffen, Jélykfle ontvouwen "еп men men zig op deeze Knecdoten, dan op geloofwaardlge getui- "laaten. Hier by komen, ten -orders, die Frederik den IT зг kenfebetzen: wyders cene ag van Prüfungen "voorltelt; der Majefteit en den Staats- "Graf, van Hertsburg: welke met In zyne Krvgsverrigten "voorltelt; terwyl de laatte nem ons als den Man van Studie doet befoſen. Ten laatfle i$ hier nog toegevoegd, сеп uittrek- gel uit de aanfpraak des Konings aan de Pommerfche Gede- puteerden, in "t jaar 1780; welke aanfpraak гупе beredenecr- de gogdhartigheid перт. — De Prüfifehe Vorst komt hier dus in on- derfoheiden gezigtspunten voor; en tekens vertoont hy zig als een Man van uitfleekende bekwaamheden; wa зззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззззз Arover men gig veelshands ten hoogften hebbe ten verwonderen; "t welk de leezing van eene verzameling van bygenden van dien aart en gevallig on leerzaam maakt, D en under onderfcheiden kort flaal, uit de veelvuldige hierin voorkomende, zullen wy in deezen nog plaatzen, Na de overrompeling by Hoekirchen 1758 4 liet de Koning den r7 van Wynmaand alle Generals еп Stafofficieren by zich komen, en sprak hen op de volgende wyzo aan: „Gy weet, myne Heeren, dat de Armée eeng, surprise geleden s heeft. De donkerheid van den парт heeft ‘er de schuld van. a Doch gy. moet flegts bedenken, war wy thans Doan. Wy, зуп in Opper- Lausnits. Wy hebben onze goederen, vrou- Wen сп kinderen, agter ons. Als wy nog ééns wyken moe. "Ten, is dit alles verloorep. Eene spodige Bataille is over- a» mydelyk. Ik zelf wil, eer ik wyk, met het overige van „myn leger my liver laaten begraaven. Ik geloove, dat elk n 20 denken zal, en die ao niet denkt, moet zich liever aan- n goeven, en kan terftond ni huis gaan. Is "er ook iemand e ondor Ш" --— Na cen korte pooze, wanneer eenige Go- meals deu Koning verzekerden, dat ay. gelyk tot hier toe, Mы - Gd act М: ++ BETREFFENDE FREDERIK DEN IE, т 49. met vreugde, zich van hunner: pligt. zouden kwyten, пат фу - zyn ongemeen vriendelyk wezen weder aan.. »» Deeza Redevoering, boe kort zy ook is, hevat veel voortref- lyks en kragtigs in zich, en is een bewys» welk ееп. groot - Kenner van "t menachlyk hart de Kaning wes." ‚Zeker Overfle in  gefchoken, onder bedj; l; ooit befla, zyne Majefteit in den Ktyg raad "TZ" La. In een. Koomsch-Katholyke Stad iu Silefien ondekte men, dat van de zilveren kleinodien, ‘aan. MARIA geofferd; ` verfcheiden ontbraken. Na veel nafpooren. werd de Koster eeu Soldaat ontwaar, de by den Godsdienst altyd de eerfie en. de laatfle in de Kerk plag te zyn. Men Meld hem dan vast: by bet uitgaan, on: vond werklyk verfeheiden van de geoffende zaaken by hem. Onangezien dit, overtuigend bewys, опей de hy nogthans; die geflolen te hebben, en beweerde, de hei-lige Maagd MARIA, вад welke hy zich in zynen nood wenddes ms hem by pagt ep :оптуше deeze;zilverflukken zelve in zyn Wartier, Pool Men gaf egter geen agt op deeze uitvlugt, maar verwees hem in den Krygsraad tot сте harde firaffe. Toen her vonnis ZONDERMEDEN; BETREFFENDE FREDERIK DEN H. ter -bekragtiging by den Koning kwam, liet deeze aan eenige ae eenige ae Geestelyken vraagen: of zulk een geval naar de leerftellingetí gan hunne Kerk mooglyk was? Zy gaven eenpaarig ten antwoord: Wonderwerken waren wel ongemeen zeldzaam, evenwel niet geheel onmooglyk; waarop de Koning onder het vonnis fchreef. 4 DW де бга eme De gewaande Boosdoender word van de » ken, vooral nadien упупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупупу� Hier in als cen voorbeeld van de beminnelykbejd der openhartige onfchuld. Onkundig van 't geen men Liefde noemt, befchouwt. zy een Minnaar, die zig aan baar voordoet, als een Vriend, verstaat zyne taal in dien zin, en behandelt hem ook als zodanig. Cierval maakt van haare ónkunde geen mis- bruik; maat verbindt dat vriendlyk hart fteeds nader aan het zy- nc. Dit bleef eenigen tyd een geheinr; maar een openbaar aan- zoek van een anderen Mipnaar bragt dit eerlang aan den дараратеп haarer aanningen, en het onbev imde gedrag dat zy hi hem, dien zy als haaren boe. A ten hopfte waardeerde. Zulks ging zelfs zo verre, dat zy, toen Clerval aan haar toegeltaan "werd, en deeze niet flegts van vriendíchap maar ook van licfde fpr.k, aan Clerval "vroeg,, welk onderícheid is "er dan tusfchen Liefde en Vriend. ?7 —— Deeze gefchiedenis, welke voorts met een geluk- kigen Echt ten einde:loopt, is'zeer wel u'tgevocrd, ter ontvou- winge van de werkzaamheid der aandoeninge van een zuver on- fehuldig hart; doch zo fchynt de zuivere taal der Natuure niet зе: recken, of het moet.2yn in een gansch -buitengewoon ge- vat; dat naauwlyks te verwagten is. —— Ву dit Stukje is ge- weegd een verhaal"der wederwaatdigheden van Elifabeth Wyndham, die haaren ongelukkigen leevensloop meldt aan een Heer, welke haar op reis jn deerniswaardige omftandigheden ontmoet- te;. Dit verhaal, hier aangevangen, flaat in een volgend йок. je beflooten te worden. D 4 Nieuere algemeine Leeren: Jensen, van TH. А. Amsterdam, Naar d P. ABRESCH, Hooglec: demie Prediker aan a Derde, by А. Groe Wesfung, Wz. 178,. 17 gr. gang, 470 байл, it derde Deel bevat °з Mans Leeren over Kol. II. 1—15, welken op ene soortgelyke wyze als de voos rigen, wacr van wy gewag gemacht heben (*), ийде voerd гуп. Tot een ftael uit dezelven, dienen de opmer- kingen van zyn Eerwaerden over den aert der Filofofie, tegen welke de Apostel de Kolosfers, in 't achtfte vers, хо ernítig waerfchouwt. ээ Om na te fpooren den aart van de wijsbegeerte, door den Apostel bedoeld, merken "d aan, dat hij zelf twee groote karakters opgeeft, et cene is: het was eene wijsbegeerte, die met een groot voorgeeven van wijsheid epaard ging, en die teveos diende, om de eer vau den Zaligmanker grootelijks te verdonkcren, en de Christenen , van het hoofd afleidende, in den dienst der engelen en zeer donkere zaal ` NN Wl duidelijk door, 201 їп het 18de vers | ter is; het was | јеуегде voor de oi en mogelijk ook onthoudingen, d Waren, Althands gen, en andere Jo ven), Ç’) Zie Alg. Pad. лето. УЛ. D. bl. 55, 489. ЇЇ. DEEL. N. ALG. LETT. NO. 11, Hh A 426 тн. А. CLARISSE ven, gelijk uit het geheele beloop van het ride vers en vervolgens te zien is. Houden wij deze karakters in het oog, dan kunnen wij rasch bemerken, dat hier eene filofofilche fekte, die uit de Jooden tot de Christenen overgekoomen, en азгwalfche begrippen met het Christendom wilde vermengea, bedoed is. Dan, met dat alles, blijft het mog duister, welke lieden het eigenlijk waren. — Rädpleegt men de uit-leggers, de een zegt, het waren Jooden, die pythagori-che af latonifche begrippen hadden. Anderen zeggen, Paulus bedoelt de Es(eén. Een derde zegt, het zijn die zelfde, die daarna Kabbalisten genaamd zijn. Een vierde spreekt van de Oosterfche wijsbegeerte, vermengd met het Joodendom. In elk een van die gezegdens is iets waarachtig. Het laatstgenoemde wijst ons echter den naasten weg. Te weeten, in het Oosten was een zekere wijsbegeerte, vooral onder de Chaldeen, Perfiaanen en Egypte-naars, die merkelijk verfcheelde van die der Grieken en Latijnen. Plato en Pythagoras, reizende om wijsheid te zijn. eken, hadden er eenige kennis van bekoomen, en in hunne famenítellen overgebragt. De Jooden in Babel en Asyrien, onder de Chalden, Meden en Perfen verstroord, en daarna in Egypten zich onthoudende, hadden er ook eenigen man van gekreegen, en fchikten hunne leerbe-frippen eenigzins daarna. Hieruit zijn Esseen en Kabbzsten gebooren, en deze foort van Jooden zijn het, die, daarna tot het Christendom overgegaan, de voorname bedervers van het Christendom waren in de eerfte eeuwen. Vandien aart waren de Ebionieten en Cerinthianen, en jn eenen zekeren zin alle die Gnostieken, die het Joodeu- dom met het Christendom op een wijsgeerige wijze heben zu begeerte, „Vraagt gi nader,,, hoedanig was de gefteldheid de- ə zer Oosterfche wijsbegeerte, en hoe werd zij, eerst s met het Joodendom, en daarna met het Christendom, wn vermengd?" Zoo veele vraagen, even zoo veele moei- lijkheden! De reden is. om dat wij het meeste, dat wy ‘er van weeten, uit de schriften des Nieuwen Testaments, en de getuigenisfen der kerkvaderen, moeten opmaaken. Während nog komt, dat de leerbegrippen dier menfchen in duistere en rädfelachtige bewohmen, zijn, en de verfcheidene fekten, die uit de Gnostieken tot bet Christendom zijn overgegan, ook onderling 200 Ärzt. NAGELAATEN LEERREDENEN. Dekte zijn; dat men te recht zeggen kan: 200 veel hoofden, zoo veel zinnen. An Zoo veel men echter vrij zeker kan opmaaken, was de Oosterfche wijsbegeerte oorfprongelijk afkomftig van eenige Heidenfche weereldwijzen, en wel van eenige niet onvernuftige, maar echter ook zeer waanwijze, en aan de verbeelding te veel toegeevende lieden. De zetel, daar die wijsbegeerte geboaren werd, is te zoeken bij de Perfennen en Chaldeen, en van daar is zij doorgedrongen door geheel Afiën, bijzonder ook in Egypten. Het hoofddoel was, uit te vinden de oorzaak van al het zedelijk en natuurlijk kwaad in de weereld, bijzonder om die uit te Vinden, zonder twee eeuwige geesten, die van el Kander veriœrenden, te Delen, De hoofdükken van die wijsbegeerte kwamen hierop uit. — Daar is maar éen eeuwigs onafhanglijk, allerwijst en goedertieren Opperwezen; dat is de bron van alle goed, en leeft hoogstgelukzalig tn het bovenhemelfche gewest. Behalven dien eeuwigen God, is er ook van eeuwigheid een verwarde ruwe ftofklomp geweest; deze із lijdelijk, en niet leevendig, maar bezit in zich alle zaaden van boosheid. — De eeuwige God heeft uit zijn wezen verfcheidene mindere geesten of oden voortgebragt, en die weder andere mindere geesten, eze afgeleide wezens noemde men eones, en men telde er een oneindig geral en hoop van. Een dezer zones heeft bij geval de flof aangetroffen, en die, of uit boosheid, of met bewilliging van den opperen God, in be. weeging en form gebragt. - Dan hij was, of zwak, of boosaartig, en had dus eenige zielen uit de hemelfche gewesten weeten af te brengen, en die ook met ftof vera eenigd, tegen den wil van den goeden en opperíten God, en tegen de geneigheid dier zielen zelve, —— Hieruit is gebooren een onmin tusíchen dezen kwaaden geest en den „goeden God, en die kwaade geest heeft ook eenige van hem gederiveerde geesten weeten te beweégen, om met hem mede te (temmen, dat men de zielen beletten zoude, Zich van de (tof te ontdoen. Der zielen, zelve met ftof vermengd, is eene verkeerde geaardheid daar door ingedrukt; zij blijven echter fteeds zich neigen, om zich weder van dien band te ontflaan; doch de kwaade gesc- ten poogen dit op alle mogelijke wijze te beletten. ——- De goede God, met de -menfchen bewoogen had, hun van tijd tot tid zekere goede geesten, of voortreffelijke zielen, uit de proma gezonden, om den menfchen den Hh s rech- ARTSSE rechten weg ter zaligheid te leeren; hier toe diende bij-zondere ftrenge lichaamsverbreekingen, en de befpiegeling hier in dit leven, en na den dood de zielsverhuizing. —— Eindelijk, als alle zielen weder tot God verzameld- zullen zijn, zal al het ftoftelijke verbrand worden, en aan dien kwaaden geest, die de oorzaak van al dit onheil is, zijne magt en heerfchappi, geheel worden ontnoomen. Deze wissen, het zij dat zij enkel een vrucht der verbeeldingskracht van der zijnverwandten was, betzij dat verbasterde overleveringen die gekoesterd hadden, werde als het toppunt van wijsheid aangezien, en als een oontwerp, dat een wijze keten en verband van alle dingen, oede en kwaade, in zich bevatte. Wanneer nu den Toden ook deze wWisbegeerte fmagkelijk gemaakt werd, "Zoogen fommigen de grondbeginfelen daarvan in, en zochten deze leerbegrippen met hunnen Godsdienst op de best mogelijke wijze te vereenigen. Zij begreepen: Mofes Jeerde ook twee beginfels, God en de ftof, daar hij van den Chaos vermeldt. Zij dachten welligt, dat Gods Geet, op de wateren zweevende, die eon was, die de weereld had gefchapen. Zij zullen van den Jogos het woord, ep van den Geest, door welken de profeeten bezield wierden, zekere gocde uitvloeizels uitvloeizels uitvloeizels heben. Allermoeilijkst echter fchijut het te begri;-pen, hoe zij, ftaande deze Wissbegeerte, Mofes schaduwetten konden voorlagen, daar de meeste van die vere richtigen ftoffelijk en vleefchelijk waren, en meu van elders weet, dat de Gnostieken uit de Heidenen den God der Goden voor eenen kwaaden God hielden, wegens de wetgeeving. Dan men moet hierop twee dingen aanmerken. Нег eerëc is, dat de wisgeeren uit dat begrip, dat de ftof kwaad is,en dat de zielen zich van het ttoffelijke ‘о? леп moeten, tweederlei gevolg trokken. Sommigen ontkenden alle zedelijk kwaad, en wisten alleen van na-чап k kwaad; en die zo dachten waren vijanden van alle wetten en wetgeevers: zij leefden ‘ook losbandig, en die zijn het, die door Petrus, Judas en Joannes in hunne brieven getekend worden. Maar anderen dachten, daar was ook zedelijk kwaad, in de ziel, en dit kwam vit de ftof voort; maar niet beter was het, dan het lichaam te onttrek-ken van alle genoegens, die andere menfchen genieten, en het zelve Aan veele lichaamelijke oeffeningen over te geeven. Hier heenen helden de meeste Gnostieken uit de Jooden, Ein deutscher waren zij fterk voor de Moskälen waren, ‚Bier während nog bij, dat zij die plechtigheden befchouwden als cen zekere Theurgie of zielenzuivering, en als gelchikt om niet alleen onze zielen te ontdoen van het ftoffelijke, maar оок. om de booze geesten te bedwingen. Want men heeft opgemerkt, dat de meeste Joedscbgezinde Gnosticken voor de bezweering der booze geesten zeer leverig waren, gelijk dat uit de kabbaiistifche fchriften met zees veele flaalen kan getound worden. Maat hoe ging het nu, als deze Joodíche Filofoofen Christenen werden? Hoe kwamen zij ter omhelzing vaa het Christendom, en hoe belchouwdeu zij het telve? Dic is niet zeer moeilijk te vatten. Zij hoorden, dat in Jefus leer eene zeer verhevene wijsheid verborgen was; zij kon- den ook: de waarheid der wonderen, die in zijnen naam verricht werden. Niet onkennen; hier uit begreepen zij, Christus wás: een gezant vaa God; Hij was uit het hes, mielfche gewest gezonden, om.de menfchen tot de gelukzaligheid op te leiden. Zij omhelsden dan in zo verre; bet Christendom; maar vol zijnde van buune zielverderfz like dwalingen, begreepen zij niet dat Hij zelve waarachtig God was. Пе ftof als kwaad. beziende, dwaaldem zij ouk omtrent zijne menschlijke natuur, op. meer dap eene wijs. Sommigen achten, dat Hij iu "t geheel geen lichaam gehad had, maar flechts in fchin mensch geweesc was. Anderen schreeven Hem een hemelsch lichaam toe, Zulken, die zoo lijnrecht het.getuigenis der zinnen piet wilden, loochenen, zeiden, als mensch was Hij, even als andere menfchen, uit Jofef en Maria geboorem; maar een, geest van uitneemende heerlijkheid bad ‘zich, bij zt aen, doop, met den menfche Jefus gevoegd; dezen noemden OLARISSE, NAGELAATEN LEERREDENEN. onder de Christenen werkelijk geleerd, van de Ebionieten, Corinthianen en andere Joodschgeginde Gnostieken. Еп uit de brieven der Apostelen mag men bilhjk befluiten, dat zij reeds ten hunnen tijde begonnen zin, zich onder de Christenen te verfpreiden. Ja, mij dunkt, alles is klaar, wanneer men denkt, dat op deze of foortgelijke heden ook hier van den Apostel gedoeld wordt. Trou- wens, dan ontdekken wij niet flechts de twee karakters, die ik te wgoren opgaf, maar dan kan men ook zien, waarom de Apostel zoo nadrukkelijk eene seds/e verleiding aan deze lieden toekent. Immers is alles, wat hier voor koomt, enkele vrucht van verbeelding en verbasterde be. grippen, en eene leere, die in het minstte miet bevorderlijk was tot pagodzaligheid en waare heiligheid. Ja, maar het was niet alleen ydelheid, maar tevens Cen verfeidende jedelheid. De harten der Christenen werden Ter door af. getrokken van de eenvoudigheid van het,Euangelie. Dit gefchi dde onder den (choonen schon van geregeld en diep- z Innig te denken. Нет voorden dezer leere had eenen fchin van gegetheid op een gegetheid op een gegetheid, Zaaken, die alle zeer ligt tot verleiding dienen konden, te meer als dit alles met opgefmukte en hoogdraavende woorden werd voorgedaan, en onder een (chijnbaar voor- wendfel van ijver eu godvruchtigheid. Hoe noodig was het, tegen zulke lieden op zijne hoede te zin? Hoe wiis derhalven des Apostels vermaaningen tot de Kolosfers, dat zij zich toch niet als tenen roof zauden baten vervoe. ren, door deze winderige wi'sbegeerte, die niet anders was dan een једен verleiding. Teer wy onlangs van het eerfte Stuk dezer Bydragen gewag machen, dat men zich in 't verzamelen dezer Bydragen vorstellt, mitsgaders van de wyze der uittoeringe: nverecnkomftig hiermede behelst dit tweede Stukje weder een aental van Stukken over leerzame onderwerpen. Те weeten, over de verzoekingen tot ongelöof, de gelykvor- mig- (*) Zie boven, blads. 273., 3 DN J BYDRAGEN TER WAARHEID EN GODVROCUT. 451 sügheid, еп verbindtemis van het werk der Verlosung met de werken der Natuur; de ware ftichting als het hoofd- oogmerk: der Leerreden; de beste wyze om met lydendes om te gaan; den waren troost; de deugd en der men- fechen behoeftigheid aen Genade; de Herderlyke bezoe- ken; de rechten der menschlyke Keden, en de vraeg, of het onverfchillig zy, wat men van God en Godlyke din- én gelove? en eindelyk over de plichten van een Predi- nt, Äп ееп tyd van heerf © Chend ongeloof, —. En Leer aers en Leden der Kerkke vinden, en reeks van op- wekkende onderrichtigen, waervan ze in velerleie ope zichten een nuttig gebruik kunnen maken. Men leze hier tot ene proefe, een gedeelte van "© antwoord op de vraeg, of het onverfchillig zy, wat men van God en Godlyke dingen geloove? De Autheur befchouwt deze углед van due zyden; eerst met bettekking tot de шепшепан maet- fchappy; vervolgens met opzicht tot God zelve, en tea Jaetíte, ten aanzien’ van elk byzonder mensch: en getoond hebbende,' dat zulks in de twee eerstgemelde opzichten wel vetre Van onverfchillig zy, doet hy gok zulks zien met betrekking tot het laetíte; waerover hy zich aldus vitlaet. бое, IE Van dit gelöön hangt al te veel'af, dan dat een mënsch daarbij onveríchillig. zou kunnen blijven. Кеп dwalend gelöö van God kan maken, dat hij  gelöst den grootftén vijand: der. menfchen maken, die: anderen haat, vervolgt, kwelt en doodt. Een dwalend gelöst kan hem tot. den boosten en. te gelyk ongelukkigften mensch maken. Dunkt, dass werden zy. werden zy. werden zy. werden zij hartelijk te zeggen, maar, Öц plaats. Men merke op, wat dit (lag vau Filofen, ‘ipzonderheid als „zij’ поя jong zijn. zich plegen "те veroorloven, Het onfchuldigfte meise zijn- zij in. faat te; verleidens, еп van haar eer en: goed te berooven. Weduwen en Wezen borgen rij alles af, еп tkorten-dezelve in de -piterike armée- de. Hunnen. troukten, vriend;outzetten zij vaa zijn goed, indien hubne verkwisting zulks noodzaeklijk meakı. Zij forten anderen door laster gr neder, om zichzelven tę erhoben; Hier vinden wij een gelof, dat; de schriftliche vijanden der menpfehentié da booste dyiyels eet, Wijl echter, meealg een vani hun. geen magt. en list genoeg heeft „тош ` sijne ongenechWgbedes tot aan bet йде van gijn tegenwoordig: leven: voort. te. zetten, zo heb ik reeds yerícheidene. gekend, die in de uiteerfte. armoede vervallen gijn. Ik heh eeus zuike vourbeclden aen iemand voorge C. ` i ` "Wi TER WAARHEID EN GODVICHT. 433 legd, die de gronden, welke hij niet wedefleggen konde met lachen en geestige vertelfels beantwoordde. De grond zijner gerustheid was deze. Wanneer hem al een gelijk lot treffen mont, dan zou hem toch altijd de herinnering aan het genotene vermaak õсп aangename aandoening géven, � Íэ geere! recht in pla dat 1 nog zonde hedern door „geloa! eerder dien _ en zi »! een ‹ groot! en hi тайы 62100! regeri voor, over | dat m en he deze “is nie Wat ` neer zich 1 met v armóé zijn t Be itterhera ues avoas zoekt Ånadar door te. verdrij dat hij denkt, de dood is noodzaaklijk, en men "Ze, niet ontgaan: en flerft de ziel met het licham voelt zij het ook niet,'dar ÷е dood is, en bedrooft zich 300 weinig, als zij voor de geboorte gedaan heeft. De  raden, dat meu fteeds aangename aandoeningen moet zoeken te verwekken, zich verstörung te bezorgen, en zijn gemoed van de befchouwing der menschlijke ellende en des doods af te houden. : : wn Maar hoe veel zekerder, hoe veel zagter is nu niet die rust, welke door een tegengefteld geloof, namelijk door dit geloof, voortgebragt wordt. God de alwetende kent alle zijne Íchepfelen, ook den geringften worm: bij bemint ze allen’, hij Zorgt voor hun en vergeet hen noort. Inzonderheid zorgt hij, met eene uitflekende liefde, woor die redelijke fchepfels, diè hem kennen, hem aanbidden, en hem door heilige deugden eeren.. Voor deze moeten alle dingen, zelfs de hevigíte lijdens, ten beste dienen. Bergen mogen wijken, heuvelen wankelen, maar zijne ge- nade'wijkt niet van zijne vrienden. Gelijk een Vader over zijne kmderen zich ontfermt, zoo ontfermt zich de Hee. те over de genen, die hem vreezen. Hij leeft, hij leeft eeuwig; zijne vrienden z Google Allen ook Teeven, een wijs zijnne heerlijkheid zien. О! welk eene zagte rust (о dit ge-loof in een wijs, in-een nadenkend gemoed! Hoe veel aangenamer wordt, door dit gelöt, het geluk dezer aar-de, daar men een eeuwig leven te gemoet ziet? Hoe veel draaglijker worden zware arbeid en lijden, daar men een korten duur, eeuwige vreugde aan-fchouwt? Hoe gerustítellende is de hoop, onze vrienden, die van ons of van welken wij fcheiden, weder te zien? Hoe verkwikkend is, bij den aanblik van zulken, die wij onverzorgd agterlaten, deze troost? God zorgt voor hun. Hoe bevredigend is voor een geweten, dat zichzelven be. fchuldigen moet, dit geloof ? God heeft zondáars, door Jefus, de heiligfte, de zekerfte genade gefchonken. Hoe zeer worden de fchrikken des doods verminderd door de hoop , waartoe wij, doot de opítanding des Heilands, we- dergeboren zijn! Wie ziet, wie gevoelt niet, welke groo- te voorrechten het eene geloof boven het andere heeft, n hoe weinig het geloof van God en godliike dingen onverfchillig zij Р” | e | Bric. BRIEVEN: VAN Je HERVEY AAN Р, SHIRLEY, 435 А Brieven van den. Welcerwaardigen Heere j. mervey А. · M. in leven Predikant te Weston Fayell, aan de Hoog- geboren Vrouwe rRANCES suiRLEY. Uit het Engelsch - vertaald. Eerffe Stukje. Te Rotterdam by L. Bennet - 1786. Behabven het Voorwerk, одо bladz. In gr. уо. Е" verzameling van Brieven , na het overlyden : van Vrouwe Frances Shirley, eens Graven Dogter, in ha: теп Boedel gevonden, welker gemeenmáking niet dan geet aengenaem kan zyn, aen hun die een welgevallen hebben in de bekende denkwyze van den Eerwaerden Hervey. Vollediger zou deze verzameling geweest zyn, had’ men "er ook kunnen byvoegen, de Brieven door haer Edele gefchreven , welke zyn Eerwaerde in dezen beant- woord 3 doch zulks was niet doenlyk, vermids zyn Bet. Waerde, op het. verzeek van haer Ed.,-genoodzackt was geweest, dezelve aen "t vuur op те, offeren, Men ziet in deze gemeenzame Brieven, ’t geen men, hoe men ook anders over гупе Godgeleerde ftellingen форе den- ken, tot lof van zyn Eerwaerden inoet zeggen, eene be- ftendige gelykmatigheid vat character, met dat ge welk zich in zyne openbare Schriften voordoet; en zyne Brieven verlenen herhaelde blyken van de goede welmé- nende ge(teldheid zynes Barten, die ook, naer uitwyzeh dezer Papieren, aen zyne Edele Correspondente mag tod- gefchreven worden. Een bewys hier van geeft ans het volgende aen de hand. Zyn Eerwaerde zond haer, den guten October, dezen brief., ` А ^ sn Het verzoek dat mij te doen ааг verei.cht minder werfchooning, om dat ik reéds. in mijn voorigen brief, daer van melding gemaekt heb (*), — of Hever, "t ver- eischt geen verfchonning, om dat ik overtuigd ben, dat het uwe  almoefenier te zijn? Ik denk, dat ik bijna tien ponden fterling, tot zeer goede renten, voor u zoude kunnen uitzetten. te vallen, zonder te gelijk, прен bijzonder vergenoegen te verfchaffen aen » Uwan verpligijken en gehoorzaemften Dienaer. » ening van mijne uitgaven. Houden, en altoos bereid zijn, om dezelve, wanneer gij zulks goedvindt, aen uwe bezigtiging te onderwerpen. Ik zie duidelijk dat gij mij edelmoedig vergunt; om eenig gedeelte, tot mijn eigen gerijf te mogen bezigen, en ik ben even zeer aen u verpiigt,.als of ik dadelik daervan zulk een gebruik zou maken; maer, gezegend zij de god. ` delijke voorzienigheid, ik heb voor mij zelven geen ge. brek, maer flechts niets overig ter bereiking van weldadi- ge oogmerken, en dewijl het leven, inzonderheid het mij- ne, zoo wankelende. is, ben ik ongenegen om mij in Schulden te fteken; zelfs niet ter zake van liefdedadén. Geene.fchulden te hebben,,dau den plicht der dankbaerheid, is mijne bedoeling, en nimmer zal het mi. nen geest bezwaren, maer het vermaek van min hart wezen, om die aen u verfchuldigt te zin. —— an En nimmer zal ik nalaten te bidden, dat aen u yer. vuld worde, die dierbare belofte, welke de bekörde eu troostrijke Profeet, Jezaias belchrijft: Dan zal uw dicht voortbreeken-, als de- dageraed, en uwe genezing zal fnellik ийргдп; en uwe geregtigheid zal voor uw aen. ezigte henen gaen: en de heerlijkheid des Heeren zal uw achtertocht wezen. Dan zult gij roepen, en de Heer zal antwoorden, gij zult fchreeuwen,en Hij zal zeggen, ziet hier ben ik. Jezaia LVIII. 8, 9. | an Mogt alles wat Öп deze woorden vervat is, alles wat de Verlosfer, ‘door zijnnen dood, verworven heeft, uw deel zijn, en dit zal eene zaligheid uitmaken, die alle , bezeffen te boven gaet, еп u ernftig word toegebeden, oor Uyen grootlijks verpligten en waerlijk dankbaren ootmoedigen, Deniger.” `�M Lofzangen.” `�M Lofzangen en Geestlijke Liederen. Lofzangen en Geestlijke Liederen der vereenigde Evan. elifche Broedergemeinde, Tweede Druk, Te Amfterdam j J. Weppelman, 1787. Behalven het Voorwerk en het Register, 655 blads. [n edy. + B’ de eeríte uitgave dezer verzamelinge van Gezangen hebben wy reeds opgemerkt, dat men aen de leiding der gedachten, welke in de, bekende vereenigde Euange lifche Broedergemeinde plaets heeft, dient gewon eu toe- gedaen te zyn, zal men er doorgäens (tichting uit ont. . vangen (*). 't Is onder de zodanigen dermate getrokken, dat men, na dat de eeríte druk uitverkogt was, "er fterk op geftaen hebbe, om eene tweede afgifte te vervaerdi. gen, welke thans het licht ziet; alleen met die verandring, dat men de zangwijzen bij het eerfte vers van Í, ieder Lied gevoegd heeft, ten einde het van meer gebrücken zoude konnen zijn voor een ieder, die zich tot zijnne eigene of tot onderlinge stichting daarvan zoude a Willen bedienen: hebbende men hier bij in scht депо, Íээ men, dat de prijs er niet door is verhoogd gewor as dE. ССС) Zie Hedend. Vaderl, Latest, Ш D. bl. 257. JOBAN PETER FRANK, M. D. Geheimraad en Lyfarts des Bisfchops van Spiers, enz. enz. Geneeskundige Staatsre. geling, enz. Naar den Tweeden Druk uit het Hoog-duitsch vertaald, en met Aanmerkingen vermeerderd, door н. A. BAKE, Stads Med. Door te Woerden, Ifi Deels, ode Stuk. Те Leyden, by Е. de Does, 1787, 912 bladz. іп gr. 8yo. eeds in ons voorgaande (+), gaven wy onzen Leezer eene korte fchets van den Inhoud van het eerfte Stuk deezes voortreflyken Wer De Onderwerpen, in dit Tweede Stuk, zijn van geen minder aanbelang voor den Staatsman, den Geneesheer en den Wereldburger, en de wyze op welke de Heer FRANK dezelve behandelt, kentekenen bem als een Man, die het menschlyk hart door en door kent, en die als Philooph a Œ Р. FRANK, GENEESKUNDIGE STAATEREGELING. 439 als Geneesheer zo wel de Moreele als Lichamlyke geebreken, in alle derzelver oorzaaken en gevolgen, heeft naefpeurd. 5 Hängt, in de Vierde Afdeeling, met een Befchouwing ever de Vrugtbaarheid in den Echt, en het geen daar aan hinderlyk zyn kan 5; welke oorzaaken daartoe kunnen aanleiding geeven, welke gevolgen daar uit voor de Maat- fchappy onpringen, en welke voorzorgen daar omtrent door de Overheid dienen genomen te worden, In het Vyfde Hoofddeel, handelt de geleerde Schryver over het nadeel het welk men wit het verhinderen eener угус keuze in het Huwelyk, voor den Aanwas cener ge. zonde Bevolking te wagten heeft. — Een Meesterfuk van Menfchenkennis. Het Zesde, Hoofddeel handelt over de gefchikte middelen van Volwasfen Meisjes tot aan- ffaande rechtfchapen Moeders te vormen, — Weuschlyk ware het, dat de voorfchriften, in dit opftel vervat, door alle, die zig met de opvoeding van Jonge Meisjes verle- digen mogten, behartigd, en vroegtydig ingeprent wer- den. En om te doen zien boe ook Overheden daar- voor dienden te zorgen, onderzoekt de Schryver Zevende Hoofddeel, de noodzaakelykheid, om hen, die zig in den Echt begeeven, van de plichten des Huwelyks te onderrichten, — als mede over de wyze, hoe zulks best door de tusfchenkomst der Overheden kan bewerk. ftelfigd worden. In de Derde Afdeeling, Eerfte Hoofddeel, vind men eene Wysgeerige Verhandling over de Zwangerheid in het algemeen, desseifs voorregten, en de noodzaakely- ke voorzorgen ter eiliging der Zwangere Moeders „en haare Vrugt. De Recenfent getuigt. in deeze Vere handeling, die naauwlyks 50 bladzyden beflaat, meer Men- fchenkennis, meer waare Geneeskunde, ontmoet te hebben, dan in al wat hy 'er ooit over geleezen heeft. Het Tweede flooredel handelt over het Openen der Zwangere Vrouwen, dis Onverlost gefforyen zyn, ter redding haarer Vrugt. Het Derde en Laatite Honfddeel, van deze Afdeeling, at over de, in elk Gemeenebest zo nodige, voorzorgen, voorzorgen, voorzorgen, en Kraamvrouwen. Onze Schrvver toont vooraf uit de Gefchiedenisfe aan, hoe niet alleen de Grieken en Romeinen, maar zelfs de meer onbechaafde Volkes ren, het zig tot eenen plicht hebben gerekend, om de x no. Мдо 7: P. FRANK, GENEESKUNDIGE STAATSREGELING nodige voorzorge voor deze, voor: de Maatfchappyke ze belangryke, Voorzorgen: te neemen — welke übernehme das wyze, —— hoe het vooral übernehme das wyze, —— en door welke mid-delen, dit, in cene welingerichte Maatíchappyke, op de best mogelykte wyze, kan gefchieden. Verhandelingen, uit gegeeven. Door TEYL&R's. tweede Ge- nootfchap, Vierde Stuk. Beyastende het сеге Vervolg der procfneemingen mer TEYLER' s Lleârizeermachine in "t werk gefleld. Te Haarlem by J. Entchedé en Zoonen, enk van Walré, 1787. In gr. quarto,. 266 blads. olgens het berigt der voorige proefneemingen (*), be- ▿а de groote battery „van welke de Heer van Ma. rum gebruikt maakte, uit 135 Vlesfen, hebbende ieder "Vies omtrent een vierkamten voet bekleed glas; en thans meldt hy ons. dat hy dezelve vergroot heeft tot een aan- tal van 225 Vlesfen;s vormende eene vierkante battery, waarin 13 rijen, elk van 15 Vlesfén, voor elkander (taan, hebbende omtrent 225 vierkante voeten, bekleed glas. By de beproeving der EleCtrizeermachine met deeze vergtoo- te battery, is ten duidelyk(te gebleeken , dat dezelve door dit werktuig volkomen gelaaden kon worden, en tevens dat het vermogen ten miníten evenredig aan de vergroo- ting was; zo dat alles aan de verwagting beantwoorde. Na dit algemeene verllag deelt de Heer van Marum voorts mede zyne proefneemingen met deeze battery, die den nafpeurers van de verfchynzelen der electriciteit eene me. figte van byzonderheden aan de Вапа geeven ; welken zyn Ed., met eene naauwkeurige melding van de wyze zyner proefneemingen, zeer onderfcheiden voordraagt. In de eeríle plaatze ontmoet men hier proeven en waarnee- mingen, omtrent de fmelting der metaalen; en vervolgens omtrent de verkalking der metaalen; en daar de verfchyn- zelen, welken deeze verkalking uitlevert, niet wel zone der behulp van afbeeldingen te befchryven zyn, zo heeft. By eenigen  Heer Lavoifier over dit onderwerp. En zulks heeft hem, ter verdere ophelderinge en verfterking, te meer genoopt, om hier nog by te voegen eenige proefneemingen omtrent de verkalking der metaaten іп verfchillende soorten van lug- ten, mitsgaders in water: welken alles zamenloopen ter begunítiginge der denkwyze van den Heer Layoifer. boven die van den Heer Stahl. Het gewigt van dit on derwerp, en de invloed dezier leerwyze, (nu ook door den Heer van Marum omhelsd,) op de naturkennis, heeft zyn Ed. ook doen befluiten, om, aan ’t einde van dit Werk, een Aanhangzel te plaatzen, waar in hy de redenen meldt, welken hem bewoogen hebben om tot dit gevoelen over te gaan, en te gelyk ons aan de hand geeft eene uitvoerige fchets deezer leere van den Heer Lavoirier ; тес welker ontvouwing wy ons alhier, als te breed uitloopende, niet kunnen ophouden; waarom wy, den Leezer tot het Werk zelve wyzende, hier van zullen afzien, en voorts nog melden waarover de verdere Proefneemingen van den Heer van Marum, in dit Gefchrift bygebragt, gaan. Zyn Ed. schikt het volgende. Hoofdütuk ter mededelinge eeniger proefneemingen omtrent de nadeelige gevokgen, tot welken afleiders, die te dun zyn, of uit ket. tingen beftaan, aanleiding kunnen geeven Wärnevens hängen vor den gegenwärtigen voor de afleiders, uit de genomen proeven getrokken, voegt; en wel byzonder doet zien, dat het roode koper een beter leider Te, dan het geele koper of het yer. Wyders brengt hy nog, in het laatíte Hoofdfiuk dezer eer(te afdeeling van dit Werk, by, eeni-ge proeven, ter aanwyzinge, hoe de aardbeeving en ма. IL DEEL. N. ALG. LETT. NO. 11. "Herr der ersterbaren zumwylen door eene elektrische entlaingeweide verklagt kunnen worden: "Über die verklagte van 't geen men zomtod in de schönen op zee gewärmen wordt; te weeren, dat men, wanneer er op eene niet wer afgelegen kust eene aardbeving is, ten zelfdeen tyde eene botzing of (оог gevoelt, even als of het schmep op eene rots of klip stoot. Wyders behelst de tweede afdeeling vau dit Gefchrift eenige proefneemingen -bhy de Conductors dezere Machine in 't werk geftela. De Heer van Marum befchryst hier zu herhaide proefneemingen omtrent de voortbrenging van falpeterzuur, door de vereeniging van zuivere lugt en mofet (gephiegisteerde lugt), volgens de ontdekking van Mr. Cayendisch: en geeft voorts een vervolg van zy-ne voorige proefneemingeu omtrent de veranderingen, welken de verichlende soorten van lugten ondergaan, wane neer 'er electrifche straalen eenigen tyd doorloopen. En laatstlyk verleant hy een verflag van zyne nabootzing van den donder en de blikfemftraalen, ten naderen bewyze, dat dezelven met regt aan electrifche oorzaaken toege- fchreeven worden, Het groote vermogen dezere Elec- trizeermachine, en de uitgebreide ruimte der zaal, waarin dezelve geplaatst is, gaf den Heer van Marum gelegen- „heid, om hier van een proef te neemen, meer in 't root, dan gewoonlyk anders gefchieden kan; en zulks telde hem in staat, om dus de natur eenigermaate beter na te hootzen; waar van de volgende befchryving zyner proefneeminge, wegens den Donder, den Leezer eenig denkbeld kan verleenen. |. о Verlangende, zegt by, twee konstwolken, waarvan: de eene politif en de andere negatif fe&lectrizeerd was, in de ruime en hooge zaal te laaten dryven, in welke ous werktuig geplaatst is, bediende ik my van twee lucht- zakken, gemaakt van het dunne vlies, het geen de, koei- jen voortbrengen, wanneer zy kalven., Deeze zakken, waarvan elk de inhoud had van Omtrent 2 cubiek voeten, met onträglich lucht gevuld, en dus ligter dan de dampkringslucht zynde, bezwärde ik dezelve, door ег eenig gewicht aan te hangen a tot dat Zy een weinig te zwaar waren om zich te kunnen opheffen. „De vw Schoon er tusfchen de geſele Crizeerde konstwolken, wenn zy tot elkander kwamen, eene von kontond, kon deseze echter geenen merkbar:ren flag geeven, en dus wierd hier by de donder niet nagebootst. In dit opzicht kwam dus de proef eenigermaate gebrekkig voor. Om den zamenkomst dezier geſele Crizeerde konstwolken, en het geen ‘er by de zamenkomst te doen heben, met het geen ‘er by de zamenkomst der geſeleſeſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſ Duim van elkander hadden. Voorts richtete ik den toe. fel dus in, dat de onderzyde van deen negatif geélektrizeer- den luchtzak, ter plaatze waarop aan de binnenzyde de ketting rustte, een (traal ontfing van den anderen luchtzak, die met den pofitiven conduetor vereenigd was, ` Deeze ftraal, langs ce gezegde ketting gaande, en dus ter plaatze, daar dezelve at, oken was, éen vonk geevende in de gemengde ontvlame aare lucht, wierd deeze hiervan aangeftoken. Dit veroorzaake te by de zamenkomst van deeze in de lucht dryvende konst- wolken eenen zmmerkelyken ßад, waardoor dezelven teffens verbroken wierden.” ti | La ♦ De opheffing deezer konstwolken is buiten twyffel toe te fchryven aan de vermindering van ‘haare zoortyke zwaarte, en deeze wederom wordt voorzeker veroorzaakt door de uitzetting der lucht, welke zy bevatten; welke uitzetting noodwendig voortvloeit uit de electrifclie kracht, die aan deeze wolken wordt medegedeeld, terwyl de lucht- deelen, hier door el 444 YERHANDELINGEN » De opheffing deezer konstwolken is buiten twyffel toe te fchryven aan de vermindering van ‘haare zoortyke zwaarte, en deeze wederom wordt medegedeeld, terwyl de lucht- deelen, hier door el Kander afftootende, zich bygevolg van elkander verwyderen. De daaliog deezer konstwolken „wanneer zy elkander raaken, hangt hier van af, dat, de tegenovergeftelde krachten der beide zich zamen vereenigende wolken, elkander, by deeze zamerkomst, ten naas-ten by vernietigende, de vereenigde wolken dus de kracht verliezen, die hun heeft opgehouden. Deeze proefneeming geeft, naar myn inzien ‚de volgen-de ophelderingen, wegens de electrifche Inchtverfchynzels. I. Zy doet ons zien, hoe eene wolk, wanneer zy elec- trifche kracht ontfangt, hier door ligter wordt, en zich dus tot een hooger en vier gedeelte van den dampkring moet opheffen. Dit verklaart derhalven de spoedige af- zondering of opheffing van wolken, welken men zomtyds ziet gebeuren, wanneer men een donderbui op eenigen af- (апа befchouwt: terwyl het te begrypen is, dat by eene. donderbui, zomtyds spoedig, in de eene of andere wolk electrifche kracht ontftaan zal. 