VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
En, , -a aono f H 2D , ' H N LEUE H ALGEMEENE VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN, BOEKEN rx SCHRIFTEN, ` DIE DAGELYKS IN ONS VADERLAND EN ELDERS UITKOMEN, OORDEELKUN- DIG TEVENS EN VRYMOEDIG VERHANDELD WORDEN, J- n- MICHAELIS, Nieuwe Overetting des O. T. met aana merkingen voor ongcleerden. In het Nederduitsch overe ebragt door den Heer W. R. D PERPONCHER. VIIL. eel. Ts Utrecht, by de Wed. J; van Schoonhoven , 1788. Behalven het Voorwerk, 306 bladz., in gr. octavo. T dit Deel worden de Boeken der Richteren. en van. Ruth, op ene foortgelyke wyze, als de voorige Bybel- - Íchriften , opgehelderd ;. het beloop der gefchiedenisfen „ en de betekenis van deze en gt Lezer enige belemmering kurinen hier het vereischte licht; en b waerdige voorvallen , die des Li evestigd houden, in derzelver S. nacuwkeurig nagegaen. B halven ook van dit Deel een v maken , zo ten opzichte ‚van "ti „deze en gene voorvallen in "t. by den wy cen ftael van de laetfte Dort hier kunnen bybren- , gen; maer de breedvoerigheid wederhoud ons ; en wy ‘oordeelen ook den Lezer wel zo veel dienst te zullen doen, met het mededeelen van ene en andere aenmerking, die ene meer algemene opheldering behelst, welke, in- zonderheid int nagaen van de gefohiedenis der zogenaem- de Richteren , meermaels te ftade komt. Van dien aert is de volgende. Naer luid des verbaels , Richt. IT IV. DEEL. N. ALG: LET T. NO. I. A ftraf- ARM - e^ Tia ~ ^ uo 2 '. o» D. MICHAELIS, ftrafte God des Volks afwyking van zynen dienst gewoott- lyk, met hen aen de onderdrukking hunner vyanden bloot te hter; dan hy verloste hen ooR eerlange, wanneer die rampen naer zyne Wysheid hoog genoeg geftegen waren, uit hunge, novden. Den verwekte (volgens enze Neder- landfche wertaliug,) de uesee Riehterez , dis/e werlosters uyt de hant der genen dicfë beroofden: of, gelyk de Heer Michaelis dit zestiende vers vertolkt: Als dan befchikse God het zoo, det "er sen, onder hen, te voor thyn iredi, Richter werdt , en ze beyrydde , yvan "t geweld der geenin, wien zy, tot dus verre, ten prooi verfirckt hadden; welk voorftel hy aldus toelicht : s De meening is deeze. De Voorzienigheid befchikse et zoo, dat ‘er zig cen dapper man vondt, die moeds ge- noeg haat, om zig , tat aanvoerer des verdrukten Wolks, op te werpen, het zelve van de dienstbaarheid te verlosfen en Richter te worden. Richter nu, (of 't geen wy zoo noe- mcn *,) was, by de Israelieten eu Pliemeiers , de naam l et (*) Wanneer men het gezag em regtsbewind dezer Perfoonen, in ’t Hebreeuwsch Schephecim geheten , gade fact, gelyk de ` Weer «e Perponcher dit by den aenvang dezes Boeks ontvouwt, moet men met hem, in navolging van Eichhorn (a), erkennen, an dat de naam van Richters, welken mer hun, in onze oveidet- we HOP , gegeeven beeft, vaar * gewoon gebruik deszeiwerr, » M onze taaidn, niet ab té wel. op Hun pest. Veel odi zou » Ines ze Kegeercode Legerhoafden , Aanvoeters, Redders, Her. ,» ftellers van '& Landa Vryheid en Godadienst kunen noemes.® Overeenkomûig Mer mede tekent zyn Ed op Rieht It 10, sE. mede aen: … Her ziet men, onder anderen, hoo veel beper "t en Ylaeien zow te vertalen , om (an Radder, Verlosjer, of dan- „a voertr he worden, in Loradt, dan, da sen Richter te werden, A „a Fsraët, Of om Israël te richten; daar dit, in onze taalen. een .. geheet ander deukbeeld geeft , dan "t geen hier verhaald wordt.” Dit dringt hy nog nader zen, by de befchouwing der gefchia- denisfe van Simp/un, .,van welken tog (zegt hy,) geen eene em vn kele Riehterlvke daad vermeld wordt, maar daartegen zeer ,, Veelen , die garsch niet. met de Richterlyke waardigheid , 3 ftrooken. Verdecdiger, Redder , Verloser, Bedwinver vat den vyand kan men hem, met volle recht, noemen;wyl ook, we Wanneer hy niets deedt , d: enkele vrees. voor gyne bragt, » den vyand in toom moest houden. Meat waarin men, by » hem, den Richter. erkenne" kan, is zeeker mwiyk aan de s WyZen. Veel e.r äer meu, in bem, cenen. held, die, door (o9 2y- Ça) Jul. in "t Os Ti 2 A pe 442 Aldaar aangehaald. NIEUWE OVSREBTTING DES o, T. $ der hoogfte Overheden of Bevelhebbers van een vty Volk. ——— Dewyl nu de omtrent deeze perfoonem hier gee braikte fpreekwvs in ‘t Hebreeuwsch -veel gewoóner is, dan die geene, die Kt "er voor zerten moest, in onze tare den, wil ik ze niet te dikwils gebruiken; en beding my dearom de vryheid. van £c fomtyds, met eenige andere s vin ke bédakiing , te verwisfelen: als vanen Richter fchenken , eenen Richier JET, Doch vooral moct Ik hier opmerken , dat de uitdrakking, Cow er Aichrert ope flean , In ’t gi l niet zeggen wil, dac deeze- Richters y door cene onmiddelyke en hovernatuulyke anndryving. van God, hum ricliterampt hebben aanvàard; munt dat deeze uitdrukking ook £olfs kun gebruikt worden , ome trent verrichtingen , die niet eens in rechten gegrond sym De Oosterlingen tog pleegen, gel k men zig, uit Deut, En (e) [alwaer de Heer Michaelis rich hier over bree« der uitiaet,] herinneren kan, diles wat onder "t beftiet der Voorzienigheid gefchied, en dus alles, wat er iu de waeteld voorvalt, goed, zòo wel als kwand, aan God toe tt fchryven , wyi het tog een deel der door hem gee fchaape wureld is. En eik Wysgeer, die toeftaat, dat Ter, in de waereld, niets by toeval gefchied, maar alles, vau God, afhangt, za ` DU niets in-te brengen he wat fpaarzaam gebruiker zeer iterks zeggen wil. ver, die: de geíchieden! ls het uf », Toen Henrik de IV. s» 1610, de bekende g » heel Europa ecne gr s» mair God heeft deze of zelfst „maar de Vo vw en Det er Ravaillac i ` aun Kragt, de muitigle burger, de van zyn Vaderland meest t Kei Gi man hade Konten worden ; maar die, in det e, {choot der wellust, het best gedeelte gyner beflemming ver- » Beet, deu grooten sanie syner ziet versaakt, en, daar by » eens heeft gyae driften in ve willigen, hoe langer, n hoe T, door degelven wordt weggefleept , en ook ten, einde toe een aaf dec zonde MT A2 4 . - Je De MICHAELIS, ` zulk een zeggen nu, zal hy immers geenszins beweerers ‚willen, dat Ravaillac wel deedt, toen hy den grooter Henrik vermoordde. Veel min dat God deezen, ik weet niet, of ik zeggen moet, booswigt of krankzinnigen, bee. vel gegeeven, of hem gezonden hebbe, om, onder oog , eene affchuwlyke daad te beftaan. Alleen zal bedoelen , dat de albeftierende Voorzienigheid Ravaillac tot een werktuig gebruikte, om iets te verhinderen, dat anders gebeurd zou zyn. Gustaaf Adolf mag , in den flag, by Lutfen, omgekoomen zyn , zoo als men wil, door de hand van eenen dapperen vyand , of door die van eenen affchuwlyken verrader , niemand tog zou het eenen gefchiedfchryver kwaalyk neemen , indien hy dee- zen. dood aan de Voorzienigheid toefchryvende , zeide: dat de Voorzienigheid den Verlosfer van Duitschland , door eene onbekende hand, deedt fneuvelen, op dat hy niet, van Duitschlands Verlosfer, Duttschlands Koning worden zou. '. an Is er derhalven , onder de Richters , .in dit boek vermeld, een, die iets deedt, het welk, naar de begin- felen der Zedekunde , niet kan worden gebillykt (1) H hee » -. ' (4) Overeenkomftig met de hier boven geplaetfte aertekening,. merken de Heeren Michaëlis en de Perponcher, by deze en ge- ne voorvallen , by herhaling aen ,, dat men deze zogenoemde Richters niet hebbe te befchouwen als voorbeelden van deugd, maer inzonderheid in hun character als Heiden en Verlosfers, die voor 't overige gansch niet vry waren van menschlyke zwakbe- den en gebreken. Ze waren dus juist njet deugdzaem , maer als helden groot. Ze maekten zig wel inzonderheid meermaels , zeggen onze Aentekenaers, fchuldig aep eene kwalyk begrepen liefde. voor het Vaderland; een afdwalend Patriottismus , waer- door men alle middelen, ter reddinge des Vaderlands, bykaps, voor geoorlofd houd , zo dat men ‘er de Deugd wel eens aen opoffere. Derzulker daden zyn , gelyk vele Patriottifche held. haftige bedryven , ene vermenging van veel Vaderlandsliefde en veel heldenmoed, met min of meer onregtvaerdigheid. Zo komt byzonder Simpfon voor , wel als een'dapper man, ja als een wonder van dapperteid , maer- geenzins als een deugdzaem of odd zedelyk man; In gevallen van die natuur verheft een Ge- fchiedfehryver of een Dichter zodanig femand , als een Redder van Zyn^Vaderland, zonder. zyn zedelyk character wyders in agt ‚te nemer. Men roept, in zulke omítandigheden, zodanige da. den uit als Patriocrifche bedryven, zonder dezelven juist zede- NIEUWE OVERZETTING DES O. T. | g heeft b. v. Ehud aan den Koning van Moab eenen moord begaan; geenzins moeten wy daar uit , dat deeze daad in °t boek der Richteren vermeld wordt , ja zelfs niet, uit de fpreekwyze, God list den Richter opaan ə beflui- ten, dat deeze daad rechtmaatig zy, en dat het veroor- loofd zy, iets diergelyks te onderneemen. God laat alle menfchen opítaan, om dat geene te doen, wat zy werk- Iyk doen: ook Ravaillac, om Henrik den IV. te vermoore n; ook Pharao , om zig teegen hem zelven te verhef- fen. Want had God, die de almagtige is, in wiens hand de harten der Koningen zyn , zoo dat hy ze als water- beeken heenen leide, werwaards hy wil, het niet willen toelaaten , nimmer zou Ravaillac zynen dolk in 't hart van Henrik den IV. hebben kunnen fteeken , maar zou er in verhinderd zyn geworden , daar nu alle de omfítandig- heeden , zelfs het gedrang op de ftraat, hem gunftig wa- ren; nimmer ook zou Pharao zoo lang, by zyn hardnek- kig befluit, hebben kunnen volharden. Maar volgt nu hier uit , dat Ravaillac of.Pharao wel gedaan hebben? Volgt 'er uit , dat zy , door Gods ingeeving , werden gedreeven? De hier. bedoelde fpreekwys beflist dus niets, omtrent de regtmaatigheid &ener daad; zy zegt alleen, dat God het zoo befchikt heeft. En de Voorzienigheid kan immers ook den onregtvaardigften mensch , tot be- vryding eens Volks , gebruiken. Ja zyn wel de meeste groote heldeu en bevryders der volken, welken de wae- reld bewondert ,. van alle onregt vry te fpreeken? Maar daarom zyn zy niet te min werktuigen , in de hand der. Voorzienigbeid , geweest. Of derhalven deeze of geene Richter wel of kwaalyk handelde, moct niet wor- den beoordeeld , uit de fpreekwyze , God liet hem op- fiaan , maar uit den aart zelfs der daaden van hem ver- meld. Jefta b. v. deedt ongetwyffeld wel van zig op te werpen tot aanvoerer eens volks , dat met eenen on- regtvaardigen oorlog gedreigd werdt; maar 't geen Ehud, aan den Koning van Moab , deedt , zal niemand billy- ken. Of is er iemand , die het billykt, dan mag 't wel gevaarlyk zyn, zig, met hem, alleen, te bevinden.” 't Is ook verre van daer , dat de Heer de Perponcher dit gedrag van Lhud zou billyken; hy wraekt het zede- un- kundig goed re keuren 5 befchouwende dezelven alleen van die zvde, van welke zy waerlyk Patri;ttisch , proot en heldbafiig zyn. A 3 n 6 J. D. MICHARLH , NIEUWE OYSRZRTTINM DES O. T. kundig hefchouwd: maer rhen behoort, zyns eragtens, in *t beaordeelen van Blwds daed, of van hem, in zyn per-e foonlyk character befehouwd, ook gade te (laca de denke wyze en hegrippen van dien tyd. Zyn Ed. ber zich, in zyne aentckening op Richt, Ills 23. hier over breeder wit, en zyne opmerking deswegens is ook op verfcheiden andere perfoonen en derselver bedryven , in die dagen toepasfelyk. .,, Men weet, (zegt hy onder anderen, welke diepe wortclen wraskaugt „ vyandfehap en list im het hart der inwoonderen deezer Afjatifche gewesten ge- fchooten hadden. — En ’t is bekend , dat elk zig toen , veel mcer dan nu, tot eige verdecdiging en eige wraak , gerechtigd hield; en de zwakke en verdrukte veet meer dan nu dagt, dat hem alles geoorloofd ware , om zig zelven en zyn Vaderland, teegen onregt en geweld, te bevryden; en door list, ja zelfs verraad, zyn gebrek aam magt te vergoeden, — Ehud ken derhalven zeer wel, in alle andere opzigten, van een goed character zyn ge- weest, of fchoon hy, door de omftandigheeden en denk- wyze van zynen tyd, vervoerd , gemeend hebbe , dat hem , teegen den openbaaren vyand en verdrukker van zyn Vaderland, alles geoorloofd ware. ———- —indelyk was, in Ehuds daad , niet alles even laakenswaardig. Zyn oogmerk en zyne beweegredenen waren cdel en goed; en ook in de uitvoering was dit edelmoedig, dat hy zig zelven alleen in gevaar ftelde, zonder, zoo veel uit de gefchiedenis blykt, iemand anders, in zyne hnchlyke en edenklyke onderneeming , te hebben Ingewikkeld. En dit moet ten minften eenigen lof mengen, onder de ver- oordeeling, welke dé by hem aangewende middelen an- ders met regt verdienen.” Befpiegelingen der vier Leevensflanden van den Mensch. es Plaaten. Te Haarlem, by A. Loosjes, 1788. Zn gr. octavo, 348 blads. Me de afgifte der twee laatfte Stukjes, gaande over den middelbaaren Leevensftand en den Ouderdom, verkrygen deeze Befpiegelingen haar volkomen heflag. Uit geen wy, nopens de voorige Befpiegelingen , betref- de de Kindschheid en de Jeugd , raakende des Autheura a en deszelfs uitvoering gezegd hebben (*), heeft men niet Y) Zie N. Algem. Vader. Laiterwf. 1. D. bl, 36. III. D. bl. 32. BRSRIEGELINGEN DER VIER LBEVENSSTANDEN. 7 giet anders dan eèn gunftig denkbeeld van dit Gefchrift kunnen vormen; en dit denkbeeld zal, by het doorblade- gen. van deeze lastíte Befpiegelingen, die uit eigen aart wel xo gewigtig zyn, niet verzwakt, mnar veel eer ver- Merkt worden; waar van de volgende lesfen van den af- leefden Philemon aan zynen Kleinzoom Alexis ter proeve bunnen ftrekken. De Grysaart had hem, met de uiterfte bedaardheid , te kennen gegeeven , hoe hy zyn fterf- uur ten zekerfto voelde naderen. Zulks had den Jonge- ling verrukt, en doen betuigen: ., Mag ik u bidden: a Leer mii, eer gij dit ondermaanfche verlaat, leer mij s den weg . om een zo gelukkig Grijsatrt te worden, en ‚> vooral met zulk eerie vergenoegdheid den dood te kun- an nen tegentreeden." Hier op hervatte Philemon het gee {prek , en vervolgde in deezer voege : wn Nu zoudt gij mij door uwe taal bedreeven; zo ik niet wist, dat gij in verrukking (praakt. Hebt gij niet dagelijksch mijn voorbeeld gezien, en heb ik uwe prijs senswaardige opmerkzaaniheid niet befpeurd? ^t Is gcene trotschheid , die mi] aan den eindpaal mi[ns leevens be. zielt, als ik u raal, zo te leeven, als ik geleefd heb. Niet, dat ik onfeilbaar geweest ben: neen, myn ALzxis! wel ver van daar, doch het is Gode bekend, dat ík van mijne vroegfte jeugd af, tot op het tegenwoordig. oogene blik toe, alles heb aangewend, wat ftrekken kon, om Gode welbehaagelijk , en mijne medemenfchen nuttig te ieeven. Die, ten allen tijde, zijne naasten lief heeft als zichzelven , en , în alle omftandigheden , onder dat bezef leeft, heeft niet te vreezen, dat bij immer ongelukkig worden zal: indien hij tevens in de bewustheid van het aanzijn eener altoos weldaadige en wijze Voorzienigheid zijne dagen But, Kan, denkt gij misfchien, kan ik mij zelven niet door wellust en onmaatigheid bederven, fchoon jk mijnen naasten ten hartelijkften lief heb? Neen, mijn zoon! zulks is onmogelijk. Gij bezeft, immers, dat gij door wellust, van welken aart ook, de krasten vam uw lichaam verzwakt, en dus de werktuigen , die gij tot heil uwer naasten gebruiken moet, van hume veerkragt bee rooft. Door alle onmaatigbeid ontfteelt men, als ik het 40 noemen mag, iets, het geen onzen naasten toekomt. Bezefte de wellusteling voor het pleegen van zijne fchan- delijke daaden, dat hij tegen de rechten der mensch, heid zendigde, dat hij zijnen geest zo aanmerkelijk ver- Éompte , en zich dus voor een gedeelte onbruikbaar maak- 4 te D BESPIEGELINGEN te voor de menschlijke zamenleeving , zou hij niet afla2- ten van zich met;die zondefmerten te bezoedelen? Zo in den onmaatigen, de gedachten opklom, dat de over- tollige fpijs en Ik, door hem, als een gulzigen veel- vraat, in één jaar verflonden, het armmoedig huisgezin der weduw, die agter zijn tuin woont, een vierde deel van een jaar zou kunnen voeden en verkwikken, jaa bedacht hij, det misfchien een zwakke Grijsaart ligt te {nakken na een droppel van den wijn, dien hij, tot verderf van ziel en lichaam , bij ruime teugen in zal zwelgen; zou hij dan zijne perkelooze vraatzucht niet inbinden, en het ten boorde toe vol gefchonken glas, met eene beevende hand, van zijne lippen te rug trek- ken? Dit doet althans de menschlievendheid mij ver- trouwen. ^, Laat ik u ook nog deeze les mededeelen , mijn Zoon ! Zijt in voorfpoed bedachtzaam , en in tegen- {poed moedig. De ondervinding alleen zal u den waa- ren nadruk en het gewigt van deeze les doen kennen: jaa de opvolging derzelve is de beste grondflag , om eenpaarig gelukkig te weezen. s» Vreemder zal het u klinken, als ik u ter bevorde- ring van uw geluk raade: Denk dagelijksch aan uwen dood: en daarom zal ik. in dit opzigt, wat breedvoe- riger dienen te zijn. Het gedenken aan den dood is zeker in den eerften. opflage eene zcer treurige bezig- heid, en, fchoon ik aan mijne afncemende kragten dui- delijk bemerk, dat tusfchen mij en het graf maar eene eringe tusfchenruimte is, fchoon ik de gedachte des foods, als het warc; in eene aangenaame gedachte heb doen veranderen, gevoel ik eene huivering, wanneer ik het gewigt der Staatsverandering doordenk. Maar laat ik u ophelderen, hoe de gedachte des doods mij niet bedroeft. Ik vraag mijzelven: Wat is de dood? De dood is niets anders, dan het laatst oogenblik van dit dierlijk leever; het oogenblik, waarin de mensch, zo zijne ziel tot dat ongenblik werkzaam blijft, bezeft: ik houd op te beftaan, in dien ftaat, in welken ik een aantal van jaaren heb doorgebragt. Ik heb mij reeds dageli:ksch herdehken, dat mij » Op dien dag, te wachten fond, oor altoos mijne natuurlijke vro- erde wel ras van het denkbeeld 1 en ziekte af; als niet tot den . dood , DER VIER LERVENSSTANDENe D dood , maar tot de cllegde van het.leeven behoorende. Dus viel ‘er al veel aakeligs weg: maar de ícheiding van mijne vrienden, van mijne bekenden: jaa, dit demk-- beeld is voor den, mensch eene harde zaak; maar heb ik u niet dikwerf, niet aanhoudend van een leeven naa dit leeven gefprooken, mijn zoon! heb ik u de gronden van den Christelijken Godsdienst niet zo duidelijk mij mo- gelijk open gelegd? Hebt gij niet uit de overtuiging van uw hart uitgeboezemd: ,, Ik ftaa verbaasd, dat niet alle s, verítandige menfchen den. Christelijken Godsdienst an omhelzen , zo eenvoudig, zo’ verheven, zo, overeen- ‚> ftemmende met de Goddelijke goedheid, ‘en de men- s fchelijke natuur.” eb ik u toen te vergeefsch reden gegeeven van dit zo wonderbaar veríchijnzel ? Im- mers neen: toen ik u aangetoond had, dat verftandigen eu vernuftigen zo dikwerf met elkander verward wier- den, en dat veele vernuftigen voor het licht hunne oo- gen flooten, om het geleide hunner woeste driften te volgen „ vielt gij mij om mijnen hals, en zeide met eene verrukking, die mij de vreugde van een Engel fmaaken deedt: ae Ik dank God, dat ik van hem zo veel ver- ,. ftands ontvangen heb, dat ik een Christen kan zijn." Gij zijt een Christen, mijn kind! en op het fchild des Christendoms verliest de pijl des doods bijkans alle: zijne fcherpte. Met recht immers kan de Christen, wien het onftervelijk leeven door God geopenbaard is, volgt hij de Geboden van den vriend zijner ziele JESUS CHRISTUS, uitroepen: Dood! waar is uw prikkel ? Was het niet een der. beroemdfte Heidenen, die wenschte, en met hoe veel reden, indien hij, in het ftuk van de on- …ftervelijkheid der ziele, doolde, in die dooling te vol- harden, cn dat hij zich die niet gaarne wilde laaten onte rukken. Zou dan de Christen, die een overvloed van bewijzen, voor eene zo troostriike waarheid heeft, zich dezelve laaten ontrooven? zou hij gedoogen , dat dezel- ve, door ik weet niet welke nevelen, immer voor hem verduisterd wierden? , Een Goddelijk Leeraar, ten Hemel afgedaald, pre- dikt de onftervelijkheid der ziel, bevestigt de waarheid van zijne Hemelleer met een openbaaren dood , ver- rijst. naa drie dagen. in een graf, door wagten bewaakt , gerust te hebben, uit het ftof des doods; hij ver- toont zich veertig dagen lang op deeze aarde , een ganzienlijk aantal perloonen ziet hem, en in het | 5 ge. wer JO BESPIEGELINGEN DER VIER LEEVENSSTANDEN. gezicht zijner vrienden vaart hij teri Hemel, na een plaats van Eeuwig geluk. En wie waren de Leergars, de nra- volgers van dien grooten Leermeester? de magtigen der aarde? neen: arme Visfchers, geringe dee ieden , die door wonderwerken in ftaat geftcld moesten worden „ om een leer, ftrijdig met de verdorven denkbeelden van Jood en Heiden , alom te verkondigen. Een der braaffte , doch der ftrengíte vervolgers van jesus Leer, in zijne verveling door een wonderwerk tegengeheuden en be: keerd, de fchrandere, de braave paurus omhelst die Leer, en wordt de grootíte voorítander. ... maar ik weid af, o mijn Zoon.... Als cHRIsTUS niet van den Hemel tot do menfchen is neêrgedaald om een Goddelijke Leer te verkondigen , dan zal ‘er nimmer een afdaalen,... Lasten anderen twijfelen , ik heb onder de twijfelaars veelal awaarmoedigen of ligtgeloovigen, maar weinig be- daarden en oordeelkundigen aangetroffen. $4» Altoos , altoos , ik beken het met cene zekere fmart „5 blijft "er iets duisters over voor den mensch. De weg, Jangs welken wij dit leeven verlaaten is met eenen aake- Deen en ondoordringbaaren nevel bedekt. Maar de aan- enaamíle hoop, op den Godsdienst rustende , verdunt zwarten wolk. Mijn kind! ik verlang, en ile M. om een’ {tap te doen, zo gewigtig, zo beflis- Eerfte Brief van c. BONNET aan een Vriend, over het fchil aangaande de Rede en haar gezag in den Godi- pA Te Utrecht, by A. van Paddenbürg , 1788. Za gr. eBavo , 8o blads. Ui de Aenmerkingen van den Hoogteeraer Bonnet, op het tweede Stuk des Briefs van den Heer van He- mert, en den derden Brief van dien Heer, ter beantwoor- dinge dezer Aenmerkingen, heeft men, Calle de overige ‘byzonderheden daer latende, onder anderen, aen de cne. gyde, duidelyk kunnen opmaken , hoe de Hoogleeraer van oordeel zy, dat het in dit gefchil wer zo zeer aen- kome, op het natuurlyk, als wel op het zede/yk bederf der Rede, en het dus de zaek van den Heer van Hemert nen, dat de onderwerpelyke rede. met oj menfchen waer geluk, en de rechte kennis ierde waerheden , welken daer op ene nauwe ] e= Oe BONNET , BAIGF AAN EEN VRIEND. AE betrekking hebben. niet kan gezegd worden zedelyk be- doiven te zyn: dat de behandeling van dit onderwerp vaoraf moest gaen , cer dat het gezag van de Rede in den Gedsdierst overwoogen kande worden. Aen de andere zyde heeft men gezien, hoe de Heer van Hamert van oordeel zy, dat de Hoogleeraer , het gefchil over her sedelyk bedarf daer latende, behoorde over te gaen tot het befchouwen van het gesag der Reda; als behoorende het gefchil , over het zode/yke vermogen des menschlyken verftands, miet tot zyn, bedoelde, en hebbende geen E meeníchap met dat over het gezag dor Rede. e thans afgegeven Brief van den Hoogleeraer, niet aen den Heer van Hemert, maar aen aan Vriend, (trekt inzon- derheid om te toonen, dat de Hoogleeraer t'over reden heeft, om zyne briefwisfeling met den Heer van Hemert niet voort te zetten. 99 ——-—— E - D 12 G. BONNET, BRIEF AAN EEN VRIEND. had zgne toegeevendheid in deezen niet noodig. "t Was niet volgens myn, maar volgens zyn plan, dat ik de leer, aangaande het zédelyk onvermogen des menfchelyken ver- . ftands, zoo ver hy die weêrfproken hadt, tegen hem verdedigde. Nimmer had ik, derhalven, kunnen ver- wagten, dat zyn WelEd. in zulk een fmaak aan my zou hebben ‚durven fchryven, als ware ik dom genoeg ge- weest om niet te verftaan het geen ik las; of enopregt Benoeg , om den ftaat des gefchils , tegen myn beter wee- ten aan, te veranderen. Met één woord, nooit had ik kunnen denken, dat Hy bekwaam was, om, met over- leg, een der flegtfte ftreeken te gebruiken, waarvan ie- mand, om zich uit verlegenheid te redden, en het zynen tegeníchryver ‘moede te maaken , zich bedienen kan.” » Begrypt ge-niet, myn Vriend, als men, in het behandelen van ellen, op die wyze te werk gaat. en, eer het eene afgedaan is, het andere by der band vat. dat men dan nimmer aan een goed einde kan komen? , Daarenboven, iemahd , die eens, wanneer hy zich verlegen vindt, geen zwaarigheid maakt, om, ongeacht de fterkfte blyken van het tegendeel, zy- men tegenfchryver te gemoet te voeren, „„ It geen gy beweerd n» en verdedigd hebt, verwerp ik wel als valsch; maar het is » de zaak niet, welke wy nu te behandelen hebben. Nader. » band, zoo gy wilt, kannen wy hier over redentwisten; maar s» voor tegenwoordig komt zulks niet te pas:” — ik zeg. hy, die niet fchroomt, om, in verlegenheid gebracht zynde. zich van zulke uitvlugten te bedienen „ van dien mag men verwag- ten, dat hy, Zoo dikwils het hem dienftig fchynt, de goede trouw, aan zyne inzichten, gereedelyk za! opofferen. Als ie- mand zich zoo ver heeft bekend gemaakt, dan is het, naar mye ne gedachten, best, eene, met hem begonnen, onderhandeling van deezen aart af te breeken. Wat kan ‘er verürietiger zyn, dan zich in de noodzaaklykheid gebragt te zien, om, of den kostelykem tyd te verfpillen, met het ontdekken en aanwyzen van bedriegelyke uitvlupten ; of, zulks niet doende, “zich te moeten getroosten, dat vooringenomene leezers het flilzwygen eenes verdedigers der leerftellingen van de Hervormde Kerk, of wel, zyne toegeeflykheid, om maar te volgen, daar men hem hebben wil, gereedelyk aanmerken als ecn bewys, dat hy, met de zaak, door hem beweerd, verlegen is, en dezelve ten ft? — — Wat kan onaangenaamer zyn, dan te moe- dat men een billyken eisch, om by de hoofdzaak te elfs als befpottelyk doet voorkomen 2” ` Proce J- CLAESSEN , PROEVE, ' 14 Proeve van een Preparatoir en Peremptoir Fxamen , yol- vens Synodale Refolutien. Door JOANNES CLAESSEN , Predikant te Leerdam, Te dAmflerdam , bij M. de Bruijn, 1788. Behalyen het Voorwerk , 276 blads. , in gr» octavo. l Et ieder, die geen Vreemdeling in Nederlands Kerk- beftuur i$ , weet, dat, volgens Synodale Refolutien , alle de zodanigen, die genegen zyn om het Leeraers- ampt in Neder ands Kerk te aenvaerden ‚een tweeërlei Examen of Onderzoek moéten doorftaen. Eefst een preparatoir of voorbereidend , waerop zy, als Proponen- ten, beroeplyk verklaerd worden :' en dan ten tweede een peremptoir of volledig onderzoek , waer op zy, be- roepen zynde, alle de deelen van den Heiligen Dienst mogen waernemen : het eerfte gaet gemeenlyk over de Systhematifche waerheden , naer de gewoone leiding. niet „verder dan tot het Lee el van de Christelyke Kerk ; en het tweede gaet over de Leer nopens de Christelyke Kerk , mitsgaders de Sacramenten, enz. De Eerwaerde Claesfen , deze inrichting ten hoogfte. men behooren; en daerop piet hy ten peremptoir Examen over, tot het nagaen van de Artykelen der Kerke en der Sacramenten, als mede tot ene byzondere overweging van de bekende vyf Artykelen der Remonftranten 3 en bier aen hecht hy ten laetíte: nog een Kort onderzoek van enige leerftelzel$ , dat ene byzondere proeve van de we- derleggende Godgeleerdheid aen de hand geeft. Dit al- Jes, by manier van Vragen en Antwoorden , met het aens voeren van tegenwerpingen en oplosfen van dezelven uit gevoerd , maekt deze Proeve „overeenkomitig met het oog- merk des Opftellers, tot ene gefchikte handleiding voor jonge Lieden , die zich tot deze Éxamira bebben voor te reiden , die "er zich dus , ter betere bekwaemmaking „ nen bedienen. H met vtugt van zul'en De verfio waarheden van den Christelyken Godsdienst , op eens bevaltelyke wyee, sonder bezwaar vañ "i > veri: msie van kleine Kindtren, votrgeficid. 15 Amfler- dam, by Je Roos en Zooh , 1798. alven de V porre- de, 48 blat. in octeva. ` | en is dit Stukje oirfpronglyk verfchuldigd sen den Heer y. F. Jacobi; welké een Gefchrift van dieu aart in 't Hoogduitsch gegeven beeft, dat den Eerwaer- den F. F. Schéfzr.so wel voldeed, dat hy befloote het zelve tot een leiddraed te verkiezen , en. naer diti geleide een leerboekje voor de Nederlandíche Jeugd in °t alge- meen , én vdor de Jeugd in reng geliefde Gemeente te Rotterdam in 't byzonder, te vervaerdigen: Het beánt- woord by üitílek wel aan den Fytel ; eh. men: mag op oeden grónd verwachten, dat ’er inderdaed eén geer feergaem gebruik vèn gemaekt zal kunnen worden? voar- al wanheer meh de òndertichting van, den Heer: Jacobi ip agt neemt, welke ook, in het gebruik van andere on- dezwysbaekjes.in Godsdiemftige wierheden, te ftade kan komen. ——— ,, By zeér jonge kinders van vyf of zes ps jaaren moet het onderwys met met de cette vraagen dezer aanleidingt begonnen worden. | Dat vindt eerst laats by kinders van. zeven tot Acht jaaren. Tedere Kinderen moet men eerst zeêr kleind: op duikelyke fpreuken van Gods volmaaktheden , en van" de eer D 99 y » | yy en aangetaamdle. pligten jegens hém em dert naasten ` s, Rachen in te. Ponton ; 5n wel zee, dat per hen dà- H Zel- ERAVEB WAARHEDEN, ÈNS. 18 zelve niet op ééne moeilyke wyze laat van buiten leen « reh, maat men ze hun zoo dikwils met liefde en » vriendlykheid voorzegge, tot dat hun geheugen dezel- , ve gevat heeft., Men moet ook niet te (chielyk vag ,» de eene fpreuk tot de andere voortgaan e dewyl de eer- sı fte dan ligt vergectea worden, Wannecr het kind ze- a ven en acht jagren bereikt heeft, zoo kan mem zulke y, vt2agcb doen, als in deze aanleidinge opgegeven wor- an den. In den beginne moet men te vrede zyn, watie » neer hei kind richtig ja en neen antwoordt. Maar ia t vervolg van tyd kan men het zelve gewennen, om » meer woorden uit de vraagen , die men het gedaan „ heeft, by te voegen. Hy befchouwt In het eerëe Hoofdfirek dd onechte voorstel ling in het algemeen, en toont derzelwor nadeclige gevol gen in het z ke em burgerlyke; in het - deel handelt hy over het verwekken van misgeboortes, het te Wee, gen en lenat dig der i kütderen. FR In de iwe aelig verle 3 geleerde Sch wer wet de befchouwing, en het.nader otidetzoek , v. fommige omftandigheden, welke van de geboorte af „ rot aan het zevende aar, op het leven en de gezonde lig- chaamsgefteldheid der kinderen eenen , het opzicht der Regeering overwaardigen , invloed hebben ; en hier vinde y (on Zie N. Algem. Pad. Letterorf. 11. Deel, bl, 104. on 439, ‘16 j. P. FRANK , GENEÉSKUNDIGE STAATSREGELING, fy aanleiding, om in het oerfe Hoofddeel te blyven ftil- {laan be (de plichtmaatige' zorge voor het behoeden der jonge kinderen voor ‘byzondere ongelukken., en voor die gebreken -der gewoone opvoeding .. welke- hunne ge- zonde ligchaamsgeíteldheid. kunnen benadeelen ; in het ppeede Hoofddeel , van de plicht der Moeders , om zelf haa- re kinderen te zoogen , en den invloed hiervan op het wel- ‘zyn van den Staat ; in het derde Hoofddeel , van de beste Inrichtingen, aangaande de Zoogfters, eh de: ecrfte ver- zorging van die kinderen; welke zonder Moeder opge- voed:moeten worden; en eindelyk, in het vierde Hoofd. deel, van de Vendelingen en Weeshuizen. —- De derde en laatfte Afdeeling bevat den uitmuntend voarftel van de lichten der Overheid, nopens de openbaare opvoeding def Schooljeugd. —— Een onderwerp, waarover zeer veel gefchreeven , doch wadromtrent nog zeer veel te ver- beteren valt. In het eerffe Hoofddeel fchetst de Schryver het nadeel eener al te vroege en ernftige infpan- ning van der kinderen ligchaams-.en zielsvermogens5 in het tweede Hoofddeel deelt hy zyne gedachten mede over de inrichting der Schoolen tot welzyn der Kinderen , en ten mieésten nutte van den Staat; het derde Hoofddeel han- -delt over het weder invoeren der Ligchaame-oefeningen , en derzelver nuttigheid in de algemeene opvoeding. i ‚Wy onthouden ons iets over. de verdienften van onzen Vitmuntenden: Schryver, in het behandelen der opgenoem- de onderwerpen , by te voegen ` zyne verdienften als Wys- geer, als Arts , Als Menfchenkenner , en Menfchenvriend, Sen algemeeri bekend, en in dit Werk, het welk eenig in zyn fort A, byna op iedere. bladzyde Kennelyk. Kir, wy kumen niet nalaaten om onzen wensch te her- haalen „ dat namentlyk dit Werk, door Lieden van alle Banden . moge geleezen , en de voarfchriften , daarin. ver, wat, behartigd worden ! | '-De:geleerdé Bake, die , ten nutte van zyne Landgenoo- ren, de: Vertaaling- van dit Werk op zig genomen, en door verftheiden zeer leerryke Aanmerkingen 4 vooral zul dee, die: betrekking tot ons Land hebben, hetzelve vere gneerderd. heeft, verdient daarvoor de algemeene achting wn dankbetuiging. ` :. J * D € [d 3. uà : A d D, . | Ae 8 m à X Waars tav ^ " i J. R. FÖRSTER, WAARNEEMINGEN. 17 nn Waarneemingen over de Aardrykskunde, de Natuurkunde, den aart en de zeden der Menfchen; door j. n. FÖR- STER , Jur. Med. et Phil. Dr. Hoogleeraar in de Na- tuurk. te Halle, en Lid ven verfcheidene geleerde G&- nooifchappen , verzameld op zyne reis rondom de Wae- reld. Naar de Hoegduitfche vertaaling , en met de aan- merkingen van zynen Zoon en Reisgenoot G. FÖRSTER , Hoogleeraar aan het Carolinum te Casfel. Eerfle Stuk, Te Haarlem, by A. Loosjes, 1788. Behalven het Voor- werk, 268 bladz. in gr. oĝayos ` Mo het afgeeven deezer Waarneemingen heeft de Heer Förfler niet bedoeld, eenig Natuurkundig Zamen- ftel te begunftigen, maar het zvne toe te brengen, tot het geen’ door den tyd, by herhaalde waarneemingen , tot het gegrond vormen van een Stelzel zou kunnen dienen. ,, Wy fpoeden ," zegt hy, als hy zyne opmer- kingen, nopens de Winden, mededeelt, 't geen men ook op alle de andere onderwerpen, door hem behan- deld, mag overbrengen: ,, Wy fpoeden ons dikwils dan , het meest met onzen arbeid, en met de gevolgtrek- an kingen uit onze waarneemingen , wanneer wy de ,; grootíte reden hadden, om eerst twee of drie Eeuwen lang alleen ftoffe te verzamelen, en het voor de na- sn komelingíchap over te laaten, om 'er een gebouw uit zm Op te maaken. Met eene kleine hoeveelheid van data an uitgerust, gaat men fluks aan het maaken van een an ftelfel, het welk op rwyfelachtige waarneemingen » eunt, met gisfingen opgetooid wordt, en wel ras , van zelf inftort, of ten minften deszelfs beftryderen de overwinning niet moeilyk: kan maaken. Om dit ss lot te ontgaan, zullen wy ons hier alleenlyk tot ge-. ‚> beurtenisfen bepaalen, de^bceflisfing aan anderen over- an laaten, én onze befluittrekkingen voor niets meer, > dan zy waarlyk zyn, dat is, voor enkele gisfingen s» uitgeeven." Uit dit gezigtpunt hceft men dee- ze byeengebragte Waarneemingen te befchouwen ; en dat gadeflaande , zullen,de opmerkzaame Natuuronderzoekers Jer een vrugtbdar gebruik van kunnen maaken: terwyl voor 't overige alle de zodanigen, die lust hebben in * nafpooren.van natuurlyke waarneemingen , in " door- bladeren van dit Werk een doorgaand leerzaam genoegen Zullen vindén. ' IV. DEEL. N. ALG. LETT. NO. Te B De x ' J Ba PÜns TRE. De Heer Förfer , maamlyk, draagt hierie vóór o inger, geduurende zyne reis raudom, de Waereld.. bovenal in de Zuidzae, over cene groote verfcheïdenheid van voorwerpen „ bem door de Natnur aangebaden, Het eerte Stuk, thang afgegecven. gaat over dem Aardtro- dem, eu het Land, met deszelfs. vechevenbeden, laagem en grondfloffen; over bet Water in den Oceaan; over den dampkring, deszelfs veranderingen eu, verfchynze- nz owr de vegaudpringen van den Aardbol „mitsgaders over de organijkiie of bewerktuigde lichaamen., zo Pian- ten als Dieren. En in de twee volgende Stukken, ie- der na genoeg van dezelfde grootte als dit cerfte, zul- len voorts vervat zyn, "e Mans aantekeningen wegens bet Menschlyk Gellacht, ter ontvouwinge van bet merkt- waardigfte, dat inzonderheid de Volken op de Eilanden in de Zuidzee betreft. Men zal 's Mans waarneemins gen met te meerder leerzaam nut en vermaak overwee- er, om, dat 'er alleszins eene behoorlyke oplettendheid in doorilraalt , met eene naauwkeurige onderfcheiding van "t geen by, flegts ter loops of meer gezet heeft kun- men belchouwen; terwyl hy zyne daaruit afgeleide ger volgtrekkingen niet meesteragtig opdringt, maar ter na- dere. overdenkinge en verdere. nafpooringe aanbiedt, - — Wy zouden dit, in 't bybrengen van verfcheiden. bye zpuderheden, kunnen. toonen, maar wy agren den Lee zer meerder dienst te. zullen doen., meta tem decem aaugien , het oog te flaan op één enkel up. dat als een heel, inkomt, te weeten, het geen. de Heer Förflen by. engt, met betrekking tor het groote Vraagítuk,, over bet al of. niet aanweazen van. cen, vast Zuidland; waare omtrend, hy ons eerst het volgende aan de hand geeft, met opzigt tot. de tot. nog toe gedaane ontdekking : s De Sghryvers van de algemeene Waereldlyke. Gee fchicdenisfeu , (zegt hy ,) en, de Geleerde Prafident nrs Baasses (*), hebben. reads. lange vermoed, dat er im het Zuiden, nog een, vast land gevonden wordt. . De voornaame grond., waar op zy. Íteunden, was, dat de reeds bekende Landen in, het Zuidlyk halfrond, naar hun. oordeel, niet genoegzaam. waren „ om. voor die van. het Noordlyke tot evenwicht, te ftrekken. E chry: Ve, Mist. Fols, Pol. V. p. 2. of 8°. Pol. XL $115, Foyoges aux. Terres Auftr, Vol.. I p. 13e Y - WAARNERMINGEN. 19 Schryver (*), wiens yver, om Geographifche kundi; heden m té breiden, de zeevaart té Bevorderen EA nieuwe obtdekkiugeti fe taiken, van een zeer guntfigen kant bekend is, heeft de bewyzet, die daartoe befioo« ren, oplangs in eet fterker licht gepláatst. Dan, deeze onze reize om de Waereld heeft ontegenzeglyk bewees zen, dát in het Züidlyk lialfrorid , aan deeze zyde var den 6o graad Z. B., buiten de door ons onfdekte Ei landen, in den Zuider Oceaan geen ander land te vindem is. Al wilde men nu beweercn, dat op eene breedte „ tot welke wy niet zyn doofgedfongen, en dus aan de andere zyde ván den Ger, vast land gevonden wordt zoude man evenwel moeten foeftemmen , dat deeze brok lands, in vérgelykitige met de landen van het Noordlyh halfrond , veel te klein is C+). Maar zoude men, in de veronderftellinge, dat hét ftelfel van het evenwicht tus- fchen beide de halfronden noodzaaklyk is, nict kunnen heweeren, dat het gebrek aan een grooter land daardoor vargoed wordt, dat op den grond van den Zuider Oce-. aan Wi zulke lichamen liggen, door welker grooteré betreklyke zwaarte het evenwicht weder herfteld wordt? En hoe veele andete middelet, om deeze zwaárigheid weg te neemen, kunnen "er niet nog plaats hebben, did voor onze bckrompene kundigheden nog verborgen Zyn '* Na déeza Yoorofiderftelling dus tegengegaan te hebben, laat de Heer Fórffer zig iu "t breede ^7 to deszelfs oorfprong, dat hem ook aa. weder op bet voorige onderwerp te k ge van eene andare vooronderftelliug. over het Ys en deszelfs oorfjrong , : deswegetrs in de Zuidzee, behelzen v doch wy kunnen 'er ons hier miet n voor zo ver het een en ander betre g ____ n- m- voorigé ouderwerp. Men vindt, gelyk bekeud . is, (*) DaravmeLs's Cie, of Voyages to the South Sen. Pol, IE, Ap. p. Ea. Deeze brok wordt kleiner, als men nagaat, dat % NA her geen Porfier verder meldt, zelfs tot aan deeze zye de van 71 grader, geen land van eenige uitgeftrektheid, naar afle gedaohen „ vo vinden ay.] 8 Ea ig bet algemeen in de landen van het Zuidlyk half. memmen am 49 j y ROFÜRSTER, 4d is, Mannen van naam, die beweeren', dat het Ys alleen aan de kusten, en wel alleen uit versch water, ontítaan kan, of zelfs alleenlyk op rivieren, zo als in Siberien em. de Baay van Hudfpn, in zee gevoerd kan worden. » Ingevolge van dit gevoelen verwachtte ik, (betuigt de Heer Förber) inderdaad , dat.wy haast een vast Land in het Zuiden zouden ontdekken „toen wy in December, 1772, een grooten voorraad vau Ys ontwaar wierden. Dan, deeze myne verwachting werdt toen , en nader= hand, toen tweemaalen over den 67° en eens over den 71° Z. B. kwamen, te leur gefteld. Myne twyfelin- gen, die ik, in andere opzichten , nopens het aanweezen van zulk een Zuidlyk land, had, kwamen derhalven we- der boven, en bewoogen my tot een nader onderzoek der gronden , op welke de zodanigen hun gevoelen, zo wel ten aanzien van de wyze op welke het Ys ontftaat, als van de noodzaaklykheid, dat 'er in het Zuiden zulk een vast land zyn moet, gevestigd hebben." Onze Schryver wederlegt hierop breedvoerig, zo natuur. als gefchiedkundig , het geen men, in dit geval, nopens het bevriezen van Zeewater, in openbaare of uitgeftrekte eeén, beweert. Intusfthen gaat hy byzonder na, het denkbeeld van den Heer de Buffon (*), die wil, ,, dat de. > groote ysklompen , welke men in de Zuidzee ontmoet, » wit het bennenfte van het naby den pool gelegen land, ai op deszelfs groote rivieren afgedreeven moeten zyn, zo an als ze op den Oobi en Lenda, en andere groote rivie- an rens in den Noorder Oceaan dryven." Dan, hierom- trent, vooronderftellende, dat men daarin, (gelyk men wil ,) eenige gelykheid kan ftaande houden , merkt hy het volgende aan: mM Indien 'er een Zuidland is, dan moeten, op dien gemelden grondílag, deszelfs kusten zich insgelyks van ` het Oosten na het Westen „hoewel nog Zuidlyker, dan wy op onze vaart geweest zyn , by gevolg misfchien aan de andere zyde van den 69°, en op fommige plaat- zen zelfs boven den 71°, uitftrekken. De rivieren, die ‘er in zyn, zouden uit deszelfs binnenst gedeelte „ by gevolg van het Zuiden na het Noorden, moeten ftroo- men, om in de zee te.loopen. Daar wy nu reeds on- der den 54° „op het Eiland Zuid-Georgien, het welk naauw- . . QA y S (*) De BUFFON, Hist. Nat. (edit. in 12mo,) T. I, p, 313. ap 3:9. en T, IL. p. gr. en TO. : | WAAR NEEMINGEN. ar lyks zestig Duitíche mylen in den omtrek groot is, mid- en. im den Zomer ¢*),: Gene koude vonden, waarby de Thermometer op 30, 32 of ten hoogfte op 34° ftondt, hét geheele land met diepe fneeuw bedekt, alle de ha-, vens met ysklompen. die 6o ja fo voeten boven het wa» ter uitftaken , gevuld,en geen het. minfte fpoor van wel- len of rivieren hoe weinig rede is ‘er dan om te ver- wàchten, dat men boven den 71°, of zelfs by het as- punt, rivieren zal aantreffen; en hier toch zouden zy moeten ontftaan , zo het mooglyk was, dat zy op het. 