VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Men moet zich nooit verbeelden tot die hoogte gekomen te zyn, dat anderen ons Dit meer zouden kunren leren. De Weten- happen bereiken nooit in den mensch den trap van volmaaktheid, van eene gehele velkomenbeid. — Daar is geen ftaat of ouder. dom des levens, waar in men niet icts leren kan; en nauwlyke is ‘er een mensch, 20 laag in verftapd, welke niet iets doet, de navolging verdient. C. V. D. 0. - LUCHT6- j LUCHTSGESTELDREID Te AMSTERDAM, JULI, ry8r. Bar: Th: Wind.’ 29. 2-oi7ik; Z SE 7 o pt, helder Nv ag 1-1!8s ZWIT. NWajwein-. betr. I7 2> EE 2 (cd, w 28. 31-5|71}; O œ jout. helder — irch NW za let: — 9-8|74$;ZtOo. Zolzw. wolken 3560 [AND 4 emm 8{ — 10-1177 W 8 ‘betr. 18 — 3-363 [NtW 3 |zecr betr. — 10-7168 WNW e lomt. helder L 3-568 | sE rs 71| W o Ia bet CS ma G 3 TECH KC ca o Wee i — 93-2163 Iess 2 [| o 29 ele W o |zw.D.B.n. 9 — +-oj67 oft 4 , " l Drif, hi 4 — 1-065;ZW 2 jdonker — 4-7163 d Å gen — 8-4 72 Tj Iber 204 — 5-I s 2 | o u mmm 3-0 63% wW 72 t 3 ZN HU Ine 1 jomt. helder — %5- ` | sa — 6'6 Lu es Aleg TI N a lo. h. az De ke ` neve wolk. — s-1l61 (en A [Rze ber -= 3 7.65 (ao izw. wolken 214 — 5-0/67 D tW g iz. hets. — j- ' O - iS me 78t 2 omt. helder 224 — 3-0jó5 |NW Ster wolkig o-5j68 Z0 4 |an _ 1-8 5 m 6 |Z betr N 28. 11-569 |Z7O t [bour — Re | , B — 11-871 |WEN2ZZOofR. — teen New 6 ome Wi —rr-gós| Z o |donker 234 — 1-3166 'NW 8 \woikig B — f1-816442!W 5.8 [wolkig — I-S|sk INtW 4 (TTR 29. o-oj|75 | 4 . — 1-5'62 WNW a [zeer ber vm Q-0)65 2.3 zu, wolken — Vë 3 Ne 4 O. h el e 28. 1r-7 615. K 3-5 |ZD.ZWDB.R. -5/62 ZW 3 — — 11-770 (VIN! Wajdonk. R. f 28. 11-8165 (ZZW 2 7 — 1I -5,62 waw 4} e 254—1776 | W 2 kee — Il-7 645. 4 R. — 11-2 |64 |— 2 berrekk. zoos —II-5 eil KA 4 [Zw R. — 10-2164 (WEN 5 |Z berr, E _—10-6'63 INN 4 [donker 269 — 10-8 D IN W Sara, bui:n. x — 11-0163} — 4 zeer betre 29. 0-0:69 'NNW ë donk. L I$ — II- 68 VW es 4. |donk. Re — 0-2 Ke NtW 4 bert, 29. o-5|ÓS IEN 4 Les 27$ — OGÄI0 NNW 4 ud ra wg 1-4:65 W 5r LL iets R — Ï-0 We — A (ul — 2-3/68 Na 06 e en — 0-863 INW a [zebisk —e 2-3 65 H iz. b. daak- 28 en O-/ 72 | wW 4 wT ` = 8-3 Gë memmen 6 ` Leen — 0-7 Lk CZW 4 C 3 =. 2-$|74 -o 5, (hett, =- Gi 62 Ze wW 2 ame it jue — 2-267412W ` A (donker a9% — 0-6/70 WNW 3 err. ah RES TTE een, b 766 WES Op -e I-O 6 je mm A, H ` e e m 2-5 66! emma O ant, ah — GAB [NW 4 D god — 3-OBOENW o omt ief ` — G-ÉIÉA INNW 1 bet, iets R. — 2-7 67i,NNW o helder § d — 1-266! —— e donk, bere — 2-5:71} Stil — e I-9|59} lz 4 wolkig 3I (Z 2-0 80| o 1 [om meS Ja g-7l625iluw 4 fietske SL -1.74 | L Je — 3-7[67}|NNW A e o up Z sisi 4 — 29. leen ab den s’'smo: 9 u: 80$ vn 104 12 u: BS, 2's mo: 6 U: 71. ~ R$ u: 82. = JI U: denk mm, ten minften 86. eo: 5 U GS. den 6 nam: 3E u: 79. den 14's mo: 9u 7's mo: 11 US denk 83. 8 nam: 3 u: 755 zo —— 4U: 60. 12 — 3 U: 695 IJ = 24 U: 745 15 nam: Iu QO mm 3 U: 79 d denk 29 34 's mo: 84u; 795 = Mid: 12 ar U: denk 84 =— ham: 2 U: 80. 3 U: BI, men AY; IOU 74.41 U: 72$ id nnen ennen H MENGELWERK, TOTFRAAYE LETTEREN,KONSTEN EN WEETENSCHAPPEN BETREKKELYK. GEDAGTEN OVER DE OPENBAARE GODSDIENSTOEFFENINGEN DER PROTESTANTSCHI CHRISTENEN, D: eene gedagte is de voedfter der andere, — Onlangs in dit kiengelwerk de aartige aanmerkingen, wegens de verfchillende Zitplaatfen in de Kerk (*),leezende , vielen myne gedagten op de gantche wyze, waar op de Protes- Zanten ‚in onsland , gewoon zyn hunne Godsdienstoeffeningen in het oper:baar te verrigten. Ik overwoog, … of zy wel an dat oogmerk bereikten, waar toe men denken moet, an dat zy ingetteld zyn, en nog in (and gehouden wor- an den? Of zy wel den naam van wezenlyke Gods- ss dienstoeffeningen verdienden ? —— en welke veranderin- aa gen eu verbeteringen men zou kunnen maaken in onzen an weeklykfchen Berdienst, op dat het gros der Christenen a, Van hunne heilige verrigtingen meerder ftigtings trokke 2” ’t Kan ligtelyk gebeuren, dat foortgelyke aanmerkin- gen, meermaalen, op het papier gebragt zyn, of dat ik dezelve , eenigen tyd geleden, gehoord of geleezen hebbe. Dit wil ik, evenwel, noch angstvallig onderzoeken, noch myne boekverzameling , daarom, overhoop haalen; en ik kan, met alle gerustheid , verklaaren een vyand te weezen van dat onbefchaamde fteelen uit Vertoogen en andere papie- ren, waar aan veele zich fchuldig maaken , en dat de vol- gende gedagten, waar omtrent wy de ftrikfte orde niet in agt zullen neemen, in myn eigen brein gekookt zyn. Wy :roteftanten, zyn gewoon te hooren prediken , een of ander half uur te hooren prediken, over dingen, die de meesten niet verftaan. Dit maakt het voornaamfíte deel onzer Godsdienstoeffeningen uit; dit heet onder de midde- jen der Genade te weezen. Men fmeekt den Hemel, tot dat einde, om eene gevestigde aandagt, om verligtinge des verftands voor de Hoorderen , ten opzigte van het aan- hooren zodaniger dingen , waar in wel drie vierde gedeelte van Hen nog noodig hadt, zich, eenen zeer geruimen tyd, (*) Zie boven, bl. 130, enz. | te DL DEEL. MENGELW. NO, IO, Ff ALA GEDAGTEN te ocffenen, eer zy dezelve, met vrugt, konden aanhog- ren: althans, zo men den gewoonen kuntítigen prediktraat in het oog houdt, waar op de voordragt der waarheden gefchiedt. Dus zou de Voorzienigheid, Çt geen ons de ervarenis leert, dat zy nict nuttig oordeelt ,) een verbafend wonderwerk moeten doen, om al die menfchen voor het oogenbliklyk begrip der zaaken vatbaar te maaken , welke men hun voorftelt. Of weeten zy, die zich op de kennis dier dingen, uit hoofde hunncs ampts of eene edele zugt tot oeffening , toeleggen , — weeten die niet, dat de klaare bevatting der onderwerpen , welke men gewoon is op den leerftoel te verhandelen , niet dan allengskens „ en door eenen geftadigen letterarbeid, verkreegen worde? Men predikt, in onze vergaderingen ter Godsdienstoeffeninge byeengeroe- pen, over het beftaan van God, over andere leerftukken onzer Openbaaringe , en over de verpligting der Christenen tot een Godsdienítig gedrag. Men bewyst en verdedigt vol- ens de regelen eener betere of flegtere redeneerkunde. Jen beftrydt het Ongeloof door al de fcherpzinnigheid des vernufts , en met de uitfteekend{te bekwaamheden van een doorkneed verftand , en zeker met dat gelukkig gevolg , dat de beftryders van den Godsdienst, byna, den jongften fnik gegeeven hebbens althans niet veel meer kunnen uitwer- en, dan flegts te fmaalen, en eenige ligte aanvallen te doen, ten nadeele van ons dierbaar Geloof. Ook beken ik, dat wy, langs deezen weg, de uitgewerkfíte Redenvoerin- gen van veele beroemde mannen, over de gewigtigfte waa- heden van het Euangelie, in handen hebben. In de daad; wy zyn geen veragters van wezenlyke ken- nis, van waare deugd. Den Godsdienst beminnen wy als den appel onzer oogen, en treeden dat fpotzieke monfter ` met voeten, ’t geen de hciligfte, de gewigtigfte dingen in een belaglyk ligt ftelt. Maar wy vraagen, in allen ernst, of het aanhooren van die Leerredenen, zo lang hedagt, zo wel doorwerkt, den naam van Godsdienstoeffeningen verdiene, vooreerst, by het gros des volks, welk op ge- zag gelooft; (en zulk cen geloof des volks, dat onvermy- delyk fchynt in hunne omftandigheden, maakt geene zwaa righeid , wanneer het de bron maar is van cen Godsdienftis leeven 3) welk, zeg ik, op gezag gelooft, dat er een God is, de aorfprong en begunftiger van alle Schepfelen , die, inzonderheid, het welzyn, het eeuwig welzyn van ons menfchen, door verfchillende Openbaaringen, bevorderd heeft. — Ja wy vraagen, vervolgens, of deeze wyze on- zer byeenkoominge in Gods huis, wel eenigzints den naa TÔ van „Qptvangen hebben ? OVER DE OPENBAARE GODSDIENSTOEFFENINGEN. 415 van Godsdienstocf{feninge verdiene, en het einde van ons Kerkgaan bereike, zelts voor lieden, die hoogere verligting Zommigen zullen hierop zeggen, dac vr maar zelden Redenvoeringen gedaan worden, die geheel en al boven de bevarting der menigte gaans dat ’er altoos wel iets in is, °t geen zy begrypen kan. Ook zullen andere aanmerken, dat het heilig Pfalmgezaug en de uitge- {torte fineekingen der (Ìuangelielceraars tog ftigten, en van eenen leerzaamen en vertroostenden invloed zvn. — Maar waar toe koom Ik te kerk? Of liever: wat beoogen myne Godsdienstoelleningen aldaar? (want te Kerk te gaan, en onzen eerdienst aan het Opperstweezen te verrigten , begrypt men, en zeker niet ten onregte, zo nauw aan elkander verbonden te weezen, dat deeze benaamingen, als eene en dezelfde zaak betekenende, voor wisielwoorden doorgaan 3) waar toe koom ik te Kerk? Is het niet, om het vuur myner Godsdienttige aandoeningen aan te blaazen , op dat ik, met eenen vernieuwden ernst en yver voor den Gods- dienst, te huis keere, en dezelve myn volgend christelyk gedrag, mynen handel en wandel, beftiere? — — waar toe koom ik te Kerk? Is het niet, om myn verftand met de eene of andere nuttige kennis van ’s Heeren woord te ver- ryken , uf de reeds opgedaane Weetentchap van dien dier- baaren fchat te bevestigen. En ziet hier de reden opgelost van het verfchynfel, welk men , zo dikwils, ziet; dat veele braave predikanten, die niet weinig werks van oeffeninge maaken , en hunne leerre- denen op de netfte, de beste wyze fchoejen, tot een groot hartzeer dient; en ’t geen zy eerder verkroppen , dan uiten willen; namentlyk: dat zommige hunner kundigfte Toe- hoorders , die zeer wel in ftaat zyn met hen een gefprek over den Godsdienst te houden, vaak, onder het gehoor hunner leerreslenen , geen oplettenheids genoeg toonen, ja, menigmaalen, geeuwen of fluinteren , fchoon de leeraar by zich zelvgn overtuigd is het uitgewerktfte ituk voor den dag te brengen. Voor die uitwerking zyn zy niet vatbaar; zy weeten niet, of de redenaar zyne verdeeling nauwkeurig volge, en zvn opgegeeven plan volvoere. Dit blykt, om dat een ander, die zich zo nauw niet bindt aan de zaaken, welke hy gezegd heeft te zullen verhandelen , door afwykingen en uitroepingen „die niets ter zaake doen, in {taat is hunne aandagt wakker te maaken, terwyl een ervaren perfoon, welke met den eerstgemelden wezenlyke juistheid van be- tooginge waardeert pen in de gronden der befchaafde pre- dikkunde onderweezen is, onder het gehoor van heide ge- weest zynde , den eerften allen verdienden lof zou toezwaai- jen „en den laatften , op zyn best, voor een flimmen vogel, die meer vernufts dan verftand bezit, houden zou. Gy beftrydt (zou my iemand hier kunnen tegen voeren) het misbruik, ’ geen men van het prediken gemaakt heeft. Neem dat kuuftige, dat geleerde, dat wysgeerige uit de | ker OVER DE OPENDAARE GODSDIENSTOEFFENINGEN. 417 leerredenen weg, en breng ze tot alle mooglyke eenvoudig- heid - tot de eenvoudigheid zelve van Jefus en zyncr Apostelen gefprekken. —- Weet Gy niet, dat dit gebrek meermaalen is aangeweezen , en men reeds de beste midde- len heeft voorgefchrceven, om het zelve uitteroejen; ook was dit gebrek al lang geweeken, byaldien menfchclyke dwangmiddelen, of de eigenzinnigheid der Bedienaars van het Euangelie zelve, van welke veele liever hunne onver- zettelykheid , dan het welzyn hunner Gemeenten , opvolgen en behartigen, de gezegende uitwerking daar van niet be- letten. —— Onze Nederlandíche Wysgeer (*) heeft, in deszelfs Vertoogen, den Predikanten aangeweezen, hoe eenvoudig, en over welke zaaken, die onder de bevatting des Volks vallen, zy prediken moeten. -——- De groote Spalding van Berlyn, welke, door zyne bevattelyke voor- dragt , cene zeer aanzienlyke Vergadering zo ftil en oplettend weet te houden, dat "er nauwlyks gefuis of geritfel verno- men wordt, toont in deszelfs onwaardeerbaar werkie Ct)» dat men de leerftukken van het Christelyk Geloof zeer be- knopt , en inzonderheid aan dien kant, moet voordraagen , dat zy tot fligting en vertroosting der Gemeente dienen ($); terwyl Haarlem met de ftukken toont, dat men verftaan= baar en tot genoegen van kinderen in jaaren en verftand , onder welke laat{le de menigte-moet gerekend worden, pre- diken kan. Col Dat men deeze voorbeelden volge! en de gemaakte zwaarigheden zullen van zelve verdwynen. ` Laat ons dan vooronderftellen , dat er zeer verftaanbaar en voor het begrip der menigte bevattelyk — dat er meest zedenkundig ot beoeffenend (praktikaal) — of, zo er leer- ftukkelyk gepredikt worde, dat men de Geloofswaarheden beknoptelyk in dat ligt voordraagt , waar door zy den meese ten invloed hebben. Daar toe wordt tog den gewoonert tyd van een uur, of wat meerder, of minder, befteed , en men rekent dit prediken onder onze Godsdienstoeffeningen, — — Boven zagen wy, wat onze Godsdienstoeffeningen in de Kerk beduiden, en waar toe zy ftrekken moesten. Zo men nu niet, op goede gronden, tegenípreekt, dat onze ale (*) De Filofoof. (t) De nuttigheid van het Predikampt. (5) Ziet Uber den Religions-zuftand in den Preuszijchen Staa- ten, in einer reihe von Briefen. 1. band, blads. 124 Ge, Ca) Te Haarlem zyn de Predikanten verbonden, nu ea dan, voor Kinderen te prediken. l i Ff 3 418 GEDAGTEN vn afmaaling juist en regtmaatig zy, blykt het, ten eerften „ dat deeze verrigtingen en het bywoonen van dezelve, nim- mer, met regt, den naam van Godsdienstoelleningen ver- dienen. Althans gaat het, ten tweeden, vast, dat zy nooit het oogmerk kunnen bereiken, waar toe dezelve ftrekken moeten, omdat zy den geest, niet flegts , vermoejen „daar zy dien , door eene korte Godsdienftige aandoening , verkwikken “en opbeuren moesten, maar tevens onmiddelyk verbonden zyn met dingen, die, in plaatfe van de ziel met eenen heiligen ernst te vervullen, dezelve met geheel andere ge- dagten bezetten, door gansch andere hartstogten beroeren. Het aanhooren eener Redenvoering in de Kerk, op welk „eene leest die dan ook moge gefchoeid weezen , wordt by de goede Gemeente voor Godsdienstoeffening gehouden. Dit verkeerd begrip wordt, eensdeels, door haare Voorgan- gers in dezelve verwekt, en (teunt, ten anderen, op haare eigene vooroordeelen. Het gezang en de gebeden, zo als we reeds hebben aangemerkt, zyn vaak zo verkeerd en kort, dat men dezelve, cetder, als verrigtingen aanzict, die maar dienen, om in Gods huis niet ledig te zyn, tot dat de menigte aldaar tot het wezenlyke byeenkomt, dat de preck moet weezen , dan wezenlyke Godsdienstoeffeningen, waar in het verftand en het hart volkomen deel neemen. En al zyn die op beteren voet ingerigt ‚toont het volk maar al te duidelyk , hoe het zelve daar over denkt. Men behoeft maar den tyd hunner opkoominge , althans op zeer veele plaatfen , welke, veelal, onder het Gezang en het Gebed is, gade te flaan, — Een zeer verftandig Predikant, die in zyne Predikaatfiën , met een allergeweuscht gevolg, dikwils, de eestigfte, de kragtigfte flagen doet, eens het verkeerde denkbeeld fchetfende, °t geen de luiden van den openbaaren RI vormden, merkte aan, dat men uit de minag- ing, waar in het leezen’ van Gods woord en het Gezang in de Kerk by veelen flondt, en uit het gedrag, welk de menigte omtrent die verrigtingen hieldt, hgast befluiten zou, dat zy het leezen van des Heeren woord voor het cerfte gelui hielden, °t geen eerst, deeze en geene ten be- dehuize lokte, en het zingen der Pfalmen, als het tweede gelui aanmerkten , dat hen,eindelyk, verpligtte ter Kerk te oomen. De flag was zo juist als ag, Ook zal de ge- meene man, te huis koomende, nimmer, verhaalen: dien Pfalm zongen wy, ter eere des Allerhoogften , of dat Gebed werdt pr uitgeboezemd ; maar die Tekst is ’er gepredikt, en Ay ziet het onthouden van denzelven, Ct is veel, zo men € h. OVER DE OPENBAARE CODSDIENSTOEFFENINGEN. 419 de Inleiding en Verdeeling daar by weet op te noemen ,) als eene genoegzaame vrugt van zyn Kerkgaan , d. i. zyn Gods- dienstoeffening aan. Elendig denkbeeld , waarlyk , van on- Sen Godsdienttigen eerdienst, door vooroordeel, en de berispelyke wyze onzer gewyde verrigtingen in ons ver- wekt, waar door ook het heilzaam oogmerk van ons opgaan in Gods huis verydeld wordt. Het zedenkundig, het eenvoudig en treffend prediken zelfs, gedaan wordende in ‘die oogenblikken, dat de Chris- ten gemeente na de Kerk gaat, om haar heilige en god- vrugtige aandagt te verrigten , belet eerder dit goede oog- merk , dan dat het zelve dit einde bevorderen zou. Laat men zo roerend prediken als men wil: laat de redenaar, alleenlyk, ten oogmerk hebben, om de harten zyner hoor- deren te verbeteren, en niet zo zeer, om hunne aandagt aan deszelfs lieflyke toonen te binden; dearaan is tog dit misbruik, onaffcheidelyk , verbonden , dat men , eigentlyk , niet na de Kerk gaat,om onze Godsdienftige gevoclens , in de tegenwoordigheid des Oppcríften weezens, uitteftorten 5 maar het gehoor, door den galm des redenaars , te ftreelen , en getroffen te worden door de bekwaamheden, met welke hy gewisfe godsdienftige kundigheden zynen toehoorders weet medetedeelen , en hen tot een godvrugtig leeven opte- wekken. Dit oogmerk hunnes Kerkgaans verraaden zeer veelen , op eene meer of min duidelyke wyze. Terwyl hun beminde leeraar hun de middelen der genade toedient, zien zy met een veragtelyk oog neder op zvnen amptgenoot, die beneden hem zit: niet, om dat hy buiten ftaat is iets leerzaams , en ftigtelyks voor den dag te brengen: maar ont- bloot wan de vermogens, om dat zo aangenaam tc doen, of vermits hy den toon niet kan flaan, die hunne gehoor- zenuwen gevalt, of dat "er iets anders in den weg is, ’t geen gelegenheid geeft hem met een’ fmaalend oog te befchou- wen. Ja zyn er niet, die geene zwaarigheid zouden maa- ken, ten zy de fchaamte hen wederhield, uit de Kerk te loopen , byaldien de een voor den anderen op Stoel kwam ? Ik ben te menschlievend, om te verzwygen, dat ‚men deeze bewecegingen en hartstogten, onder ecne bee hoorlyke beftiering, zo lang onze ziel verkiezing en fmaak bezit, niet kunnen, niet moeten afleggen. En wat moest men dan doen, zal hier gevraagd worden, om dit misbruik te myden, en de Godsdienstoeffeningen , op betere wyze, interigten ? Hoe zal men maaken, dat zy, met meerder regt, den naam van onzen gewyden eerdienst verdienen , of wat beter dat oogmerk bereiken, waar toc deeze moet in fland gehouden worden ? Ik wilde, al- leenlyk, in die tyden, die tot de Godsdienstoeffeningen der Christenen afgezonderd zyn, het Gezang en het Gebed gebruiken , deeze, op den best mooglvken voet, brengen; en zo er in die uuren van heilige afzonderinge eene aan- fpraak aan het volk gefchieden moest, behoorde dezelve “zo beknopt te weezen, dat men niet, dan met de uitge- ftrektfte begeerte daar na verlangde, en dezelve aan het op- genoemde misbruik, nooit, onderhecvig was. Ik zal my -over het een en ander wat uitgebreider verklaaren. Ik wilde, ten dien tyde, dat de Kerk voor een iegelyk open ftondt, om zyne aandagt te verrigten, hem, ten min- ften een vierde uurs, gelegenheid geeven, om aldaar, in ftilte nedergezeeten, onder het leezen of hooren leezen van de Heilige Schrift, den geest met ftigtelyke overdenkingen te vervullen, waar toe dat hooren leezen of het zelfs inzien van Gods woord, of een ander godvrugtig boek , aanleiding geeven kon. Daarna zou ik begeeren, dat de ganfche ver- gadering den Heere, eenen geruimen tyd, opzong , en dat decze eerdienst, door den leeraar, met een ernftig Gebed, geflooten wierde, waar op een ieder Ja en Amen zeggen kon; geevende aan Flun, die dat Gebed te diepzinnig, of te Schoolsch, voordroegen , niet een Formulier, maar eene Schetze, waar na zy zich te gedraagen hadden. Deeze zaaken , wilde ik, alleenlyk, tot de openbaare Godsdienst: oe D OVER DE OPENBAARE GODSDIENSTOEFFENINGEN. 421 oeffeningen der Christenen brengen , en zy behooren alleen daar onder: want, in die maniere ingerigt, zyn ze gemeene fchappelyk , en onder ieder derzelve is elk werkzaam: ten miniten wordt hem de gelegenheid gegeeven, om met zyn hart, daar onder, werkzáam te zyn, en onze geest wordt, door geene afgetrokken denkbeelden , afgefloofd - onvermy- delyk verbonden aan het aanhooren eener redenvoering (let wel!) ten tyde der Godsdienstoelfeningen. Hier door oef- fent men zynen godsdienst; d. i.: men ftort de aandoenin- gen , de. liefderyke, en dankbaare aandoeningen, ten op- zigte van God en Christus, uit, en dat is by my wezenlyke Godsdienst. Zodanige verrigtingen zyn volftrekt noodzaa- kelyk , en onontbeerlyk voor ons , die hartstogten bezitten Men kan geene redenen inbrengen, waarom men dezelve zgu mogen verzuimen. — Te huis kunnen zy in die ftil- heid, noch met die gemeenfchap , noch met dat vuur, welk in ons ontftooken wordt in een huis, afgezonderd ter ge- dagtenisfe van Gods naam, verrigt worden, en op dceeze verrigtingen blyft de Voorzienigheid dus haaren zegen gce- ven, De redenaar, na dat er cen pfalm ter loops gezon- gen, en een gebed vlugtig gedaan is, moge dan, in zyne predikaatfie, der gemeente beduiden, dat het Kerkgaan geene Godsdienstoeflening zy; (ach, dat men wegens het misbruik, ’t geen daar van gemaakt is, die uitdrukking bin- nens monds gehouden, en liever zyne zugt, om wat nieuws te zeggen, gefmoord hadde!) —- dat het Kerkgaan geen Godsdienstoeffening is,maar cen middel, om godsdienftig te worden. Hy mocst wel nalaaten deeze verrigtingen in dat ligt te plaatfen, of ik heb geen denkbecld van onzen eerdienst , omtrent God en Christus, of ik ken geene gods- dienstoeflening , dan die op de laage beweegredenen van ons tydelyvk belang fteunt. Hier door zou het gros des Volks geleerd worden zelve werkzaam te weezen in gods- dienftige aandoeningen, om dezelve, vervolgens, toetepas- fen op hun gedrag, in ftede van na de Kerk te gaan, om van den leeraar iets byzonders te hooren, of door klanken geftreeld te worden, of die godsdienftige afzonderingen , enkel fleurshalven, en met verveelinge van het langduurig gehoor van zo veel zaaken, verre boven hun begrip, by te wooncn. En wat de Aanfpraak des lecraars aan de Gemcente betreft; zo die ook, in die tydftippen , dat men de deure der Christenbedehuizen ontfluit , gefchieden moest, Tt geen by my twyfelagtig is, behoorde die zeer weinig omtflagtig Zyn, niet langer dan een vierde uurs te duuren , be e 4 5 CD en zo ingerigt te weezen, dat men die van de Godsdiensta oeffening zelve ondericheiden kon. Ik zeg: zo men deeze Aanfpraak, in die zelfde tydftippen, dat de Christenen hunne Godsdienstoeffeningen waarnamen , noodzaaklyk hicldt; want anders kon men iets, buiten dien tyd, in de plaats hebben, °t geen het gemis eener Redenvoering, in die oogenblikken van Godsdienftige aandagt, vergoeden kon. Dus zou de Euangelieherder , die eenen goeden fchat van kundigheden bezit, en een godvrugtig leeven leidt, zyn allernuttigst ampt, in de maatfchappy, met meer ge- noegen , bekleeden , om dat hy van zeer veele, met lust, zou gehoord worden, indien hy hen flegts voorging in het gebed, en eene korte dog tigtelyke aanfpraak , alleenlyk ter opwekkinge en beftieringe dienende, deedt, daar hy nu maar weinige zyner Schaapen ziet, om dat zy hem, zo lan- ge, noch kunnen, noch willen hooren. Daar zou geen elegenheid gegeeven worden tot eene foortgelyke klagte , welke , laatstleden , een myner bekende, onder dat flag van Herderen behoorende , met de traanen in zyne oogen, uit- boezemde: — Al had ik Zeven Zoonen, daar zou geen hunner my in myn ampt opvolgen. Hebben der predikan- ten redenvoeringen weinig om het lyf, fchoon zy, door aangenaame toonen, de ooren ftreelen , en, langs dien weg, veel volks trekken, worden zy door kundigen op an kleinen prys gefchat. Doen zy verftandige en weluitge- s» werkte redenvoeringen, meest boven de bevatting des ə» volks gaande, prediken zy, doorgaands, voor ftoelen ‚ en banken: " — cene klagte, die, ten opzigte van het ecraarampt, niet gevonden moest worden, om dat zy het zelve in minagting brengt, en die, zeker, enkel is toete- fchryven aan de manier onzer Godsdienstoeffeninge , of aan de wyze, op welke men genoodzaakt is dat ampt waar te heemen. | Men zou, misfchien, tegen het ter neergeftelde , deeze bedenking kunnen inbrengen, dat "er ook te veel on- derfcheids zou gemaakt worden, ten opzigte van den leer- aar, die, op zyne beurt, de Gemeente in hunne ftille aan- dagt voorging , en de fmeekingen, ftemmelyk uitvoerde: zo dat de zelfde zwaarigheid , welke men , te voren , ten aanzien van het aanhooren der leerreden hadt, daar door niet zou weggenomen worden. Dan hier op, antwoorde ik, dat die keurigheid der menigte, ten aanzien eener re- gelregte aanfpraak tot den Allerhoogften, zelden, zo verre | gaat, 29 r OVER DE OPENBAARE GODSDIENSTOEFFENINGEN.' 423 at, wanncer dezelve maar eenvoudig en verftaanbaar ge- fchiedt , ’t geen men, in zulk een kort gefprek , gemaklyk , on waarneemen. De Latynfche Kerk, hoe zeer misvormd , en alle derzel- ver ongerymde plegtigheden voor haare rekening gelaaten zynde, verfchaft ons het voorbeeld, hoe de menigte, in Gods heiligdom genaderd, haaren boezem in gebeden en fmeekingen uitftort; terwyl de redenvoeringen , hoe nuttig geoordeeld , niet als het wezenlykfte gedeelte haarer onver- zuimelyke Godsdienstoeffeningen , wordt aangezien. En de geringe kundigheden , de domheid des volks in het ftuk van den Goasdienst , zo dezelve by de Roomschgezinden in die groote maate, en meerder dan by het gemeene gros der Protestanten, plaats heeft, gelyk men hun ten laste legt, moet in afgelegener oorzaaken gezogt worden, dan in de WyZe, op welke zy gewoon zyn God in deszelfs huis te dienen. Men heeft, by de hervorming van den oudften Gods. 424 CEDACTEN Godsdienst der Christenen, misfchien, te veel veranderin- gen, in de moederkerk , gebragt: zy heeft, in dat opzigte, getoond, en toont nog, beter gedagten omtrent de open- baare Godsdienstoeffeningen te hebben, voor zo verre ze die gemeentchappelyker te werk ftelt, en haar voorbeeld , buiten de ongerymdheden, door haar geliefkoosd, kon ons ten baake gediend hebben. — — De Dweeper met het Arriaanfche gevoelen {chetst ons,in deszelfs grillige Roman, meer dan eene van die Vergaderingen, in welke men den Vader des menschdoms en zyn geliefden Zoon, onzen eenigen Goddelyken middelaar, enkel met bidden en zin- gen, daaglyksch zelfs, aanbidt en verheerlykt: welke dus ingerigte Vergaderingen , fchoon in dat opzigte onwaaríchyn- lyk, dat zy alle uit zeer kundige vrouwen beftonden, en in oorden gevonden werden, daar men eerder eene bende huilende dieren , dan godsdienftig zingende Jutters , zou zoe- ken, nogthans zeer wel plaats zouden kunnen hebben in onze maatfchappy en onder onze Geloofsgenooten. Onze broeders Lutheraanen in Duitschland , en zelfs in ons Gemecenebest , maaken, inzonderheid, hun werk van het Gebed en Gezang. ’t Is vermaak te zien, met welk een vuur, met welk een eerbied , de Gemeente , gemeenfchappe- lyk, en op die wyze, haaren eerdienst omtrent het Hooglte Weezen blyken laat, fchoon hunne verdere manier van oef- feningen het zelfde euvel hebbe, waar van wy fpraken , dat ze die Gadsdienftige aandoeningen, door eene daaropvol- ende en al te uitgeftrekte Redenvoering , verfmooren. — n Duitschland, wordt dat gebrek ook gezien, en men fchynt tevens, daar, van tyd tot tyd, meer overtuigd te worden , dat de Godsdienst , in die tydftippen , welke men hier toc afzondert , hoe gemeenfchappelyker en korter , hoe beter geoeffend worde. De leeraar mag, onder het gebied van den grooten Frederik, op hoog gezag CS). maar verre van uit een willekeurig beginfel ,zyne openbaarc Redenen, op ’t meest, niet langer dan drie vierde uurs uitftrekken.— Wy zullen niet buiten ’slands behoeven te gaan, om het oorfpronglyke van foortgelyk eene Godsdienstocffening te haalen. In het hart van ons gewest zal dit te vinden zyn; maar by cenen aanhang, die door veelen veragtelyk bef chouwd wordt; cenen aanhang, wiens huishouding en godsdien- ige _(® Elders, in de boven aangeh. Briefen über den Relig. zua in Preuszen. | OVER DE OPENBAARE GODSDIENSTOEFFENINGEN. 425 ge gemeenfchap zo denkbeeldig zou gehouden worden, s het Gemeenebest van Plato, indien ieder geene gelegen- id hadt dezelve, met zyne eigen oogen, te zien; een’ nhang, eindelyk, wiens droetgeestige houding, onver- vanbaare fpreckwyzen en zinnelyke gevoelens (*) van den eiland Jezus en deszelfs Euangelie, voor zo ver men uit ın eigen leeritelfels kan opmaaken „ons niet gevallen: maar iens vereenigde Godsdienstoeflfeningen , toen wy hen hoor- n leezen , bidden, zingen, en kort en kragtig vermaanen , is bekoorden, en, met allen eerbied , vervulden. zer na aan dit oorfpronglyke koomen de bedettonden, die y, eertyds, hier te lande hadden; en daarmede heeft ook oote overeenkomst het Gebed, dat des Zondags avonds Rotterdam, en op andere plaatfen onder de Hervormden, het Zomergety , zeer eerbiedig gehouden wordt. Indien ik zelve een Leeraar was , of vermaagfchapt aan een edikant, dien ik gaarne gemak gunde, uit vreeze, dat t werk, ’t geen hy aan zyne leerredenen befteeden moet, m in een kwvynend leeven zou ftorten , hadt men reden denken, dat het belang en gemak my dus deeden fpree- ns of men zou kunnen dugten, dat ik te veel voedfel rfchatfen wilde aan de ledigheid dier luie Geestelyken , die , de eeuwen der onweetenheid , en tegenwoordig nog op e plaatfen, daar het licht der Hervorming niet is opge- an, zich in Kloosters begroeven, om te fmullen , of, by- dien ze voor den dag kwamen, alle naarftige lieden in den eg liepen. Van deeze verdenking zal ik my, met korte oorden , kunnen zuiveren. Boven heb ik al toegeftaan, dat de predikaatfiën, ter rklaaring van Gods woord, ter behandeling van een hristelyk Geloofsftuk of een Zedekundig onderwerp ge- an, en wel toegepast wordende, allernuttigst en aange- am zyn. Schoon ik juist niet denken kan met den kun- gen Prideaur (f), dat de predikaatfiën de voornaamfte denen waren, welke de Jooden, na de Babylonifche ge- ngenis, van den afgodendienst te rug hielden, daar dee- > voor dien tyd, hun onbekend waren, en het, daarom- nt, eerder met den geleerden Warburton eens ben S)» | oude (*) Ziet de aantekenina van MACLAINE, în de K. G. van mos- IM, 10 deel, bladz 35. | (t) Prideaux, aaneenfch. van het O. en N. V. blads. 451 en 452. ($) Warburton, Goddel. Zend. 4. deel, bladz. 300. Deeze ekt het in de geftrengheid der ftraffe van de Dabylonifche ge- vane 426 GEDAGTEN ©; houde ik dezelve, met den eerstgenoemden , allerdienftigst, ter bevordering van de kennis der waarheid , van de goede orde in den ftaat, en tot bewaaring van onzen heiligen Godsdienst. Daar moest, derhalven , buiten twyfel, ge- predikt worden , maar niet, om de bovengenoemde rede- nen, in dien tyd, dat men na ’s Heeren huis gaat, om onze Godsdienttige aandoeningen uitteftorten ; neen: maar daarna , het zy op dien zelfden dag, het zy op cen anderen tyd. Hier toe moest men de bedienaars des Euangeliums zo wel verpligten, als zy nu daartoe verbonden zyn. Dan konden zy, vrylyk , toegecven aan den fmaak hunner vere gaderinge, en uitweiden over alle de onderwerpen der Godgeleerdheid en Zedenkunde, gelyk de lloogleeraars der Theologie voor hunne Studenten, zomtyds, prediken, Iet was dan ook niet noodig zich te fchikken na zo veel fmaa- ken cener talryke vergadering, nu uit allerleie foorten van menfchen ter Godsdienstoellening by een verzameld ; door welke fchikking, dikwils noodzaakelyk, om de fchaare, die opkoomt om ftigting te ontvangen , genoegen te gecven, de leeraars zich vaak fchynen tegentefpreeken, of waar door hunne predikaatfiën, menigmaalen, jammerhartig, aan een hangen. — ’t Is waar, het aanhooren der Reden- voeringen, niet langer voor Godsdienstoeffening gehouden zynde, zouden veelen, die, uit die oorzaake , daar toe ge- drongen worden, dezelve ganfchelyk verzuimen , en zich, alleenlyk vergenoegen met hunne ftille en godvrugtige aan- dagt in de uuren der Godsdienftige afzonderinge. Wan wat zwaarigheid? het is waaragtig, dat menfchen, die geene geoeffende kennis, die geenen lust hebben, om met graagte na de Kerk te gaan, ter aanhooringe eener goede Redenvoe- ringe, die enkel dat doen, om dat het Zondag, de tyd der Godsdienstoelleninge is, aan eene Redenvoering niets heb- ben. Getuigen daar van, hun onnozel kyken, hunne ver- bystering , wanneer naderhand over de predikaatfie gefpro- ken wordt. Soortgelyke menfchen moesten door iets anders geholpen worden. OVER DE OPENBAARE GODSDIENSTOEFFENINGEN. 427 drongen worden. Deeze zouden voor zulke menfchen sel beter gefchikt weezen; en hun meerder verligten en srbeteren, dan het geduurig hooren prediken. Zodanige sffeningen zyn volltrekt noudzaakelyk, om het gros der hristenen tegens eene onvergeeltlyke onkunde, en het edertf van zeden , te behoeden. De Aartsbistchop Tillotfon 'hreef de dwaalingen, fcheuringen en den afval van de raare grondftellingen des Christendoms, in dien tyd, toe, an het verzuim van dusdanige oeffeningen by de Episcopaa- n (*). En ik kan niet nalaaten te gelooven, dat men de undigheden , die het gros des volks nog bezit, het meest, o niet geheel, hebbe toetefchryven aan het Onderwys , elk zy in hunne Jeugd genooten , en niet aan de Reden- oeringen, welke zy weeklyks hooren. Anders moesten unne kundigheden toeneemen, naar maate zy meerder oorden prediken; °t geen de ondervinding logenftraft; en geen by my, censdeels, aan het kunftige, het redenag- ge, en de atlerjuiste orde van dat prediken wordt toege- shreeven, °t welk den Studenten in den loop hunner God- eleerde letteroefteningen wordt ingeboezemd, als of ze oos voor Hooglceraars het woord zouden doen, waar oor het gemeen onvatbaar is} en anderdeels , aan de on- efchiktheid der menfchen , om zo lang op een aaneenge- shakeld onderwerp te denken, zonder, aan hunnen kant, oor iets vervangen te worden, waardoor het beoogde nut an des leeraars poogingen, ganfchelyk , verlooren gaat. Men denkt gemeenlyk , dat de gewoone leeraars zo wel Is de buitengewoone, in de eerfte tyden van het Chris- andom, gelyk b. v. de Apostelen, en die door Hen aan- efteld, en van God met de gaaven des H. G. begunftigd verden, den menfchen den weg der Zaligheid moeten erkondigen 3 en dat het van hunne hand zal geeischt vorden, zo zy dit niet genoegzaam gedaan hebben. Wy nderzoeken hier niet, hoe verre de gewoone Euangeliedie- aars met de buitengewoone gelyk ftaan. Wv gelooven iede, dat de verligting en verbetering des menschdoms et doeleinde hunnes ampts zy: dat de predikanten, om lie rede, den naam van nuttige leden in de maatfchappy retdienen 3 en dat zy allerdwaastst handelen, die hun werk efchimpen ; maar laat dan die verligting en verbetering, p de best mogelyke wyze, gefchieden. — Laat hun, die (®) Zillotfon's predik. over de opvoeding, bladz. 121, Bug, 28 GEDAGTEN OVER DE OPENB. GODSDIENSTOEFFENINGEN, die reeds onderweezen zyn in de kennis der waarheid, de clegenheid niet afgefneden worden, om hunnen eerdienst in Gods huis zelve te verrigten $ — om hunnen Godsdienst gemeenfchappelyk te oefenen, — En wat kan men ’er te- sen hebben, zo die verligting beter door ocffeningen, dan door prediken bevorderd wordt? — Eindelyk, zo het al noodzaaklyk zy, in die uuren ter Godsdienstoeffening afgezonderd, de menigte tot Geloof , Bekecring en Heilig- maaking optewekken: dat men dan zorg draage , dat zuk cen goed oogmerk niet in rook verdwyne. NATUUR- EN GENEESKUNDIGE WAARNEEMING AANGAAN- DE EENE TEGENNATUURLYKE EN ONWILLIGE AFLOO- PING VAN DE PIS, DOOR DE ELECTRICITEIT GE- NEEZENe Door WILLEM BROUWER BOSCH, Med. Dott. OP den ryden Maart van dit jaar wierd ik verzogt by een Man, K. L. genaamd, even buiten deze Stad woonachtig; die reeds den ouderdom van omtrent 68 jaa- ren, welke hy in eene byna onafgebrookene gezondheid had mogen doorbrengen, bereikte, en, nu eindelyk, in zyn hooggevorderden leeftyd, in eene der lastigfte en om aangenaamfte ongemakken , eene tegennatuurlyke en tegen- willige aflooping van de Pis, (Ancontinentia Urine) ver- vallen was. By hem gekoomen zynde, en eenig nader berigt en zyne droevige omttandigheden gekreegen hebbende, voéd- de ik geene, ten minfte zeer weinige, hoop op zyne her- ftelling, vreezende, dat, door zyne jaaren, zyne levens kragten reeds te veel verfleeten, en het gevoel zyncr Ze- nuwen te veel verftompt , zouden zyn, om door de ge- woone prikkelende hulpmiddelen aangedaan , en weder in beweeging gebragt te worden: ik beloofde hem echter te zullen beproeven, wat ik, ter zyner herftelling , zoude kun- nen te wege brengen; en verzogt dus eenig nader berigt, zo hy het my geeven konde, raakende de wyze, op welke hy tot dit ongemak vervallen ware. Des Lyders verhaal kwam hier op uit. Hy was, drie of vier weeken geleeden , op een morgen in de Kerk zvnde, zo diep onder de groote menigte der Tockoorderen ingedrongen, dat het hem, hoe noodzaak- y NATUUR- EN GENEESKUNDIGE WAARNEEMING. 429 dyk zulks ook mogte zyn, onmogelyk ware geworden , naar buiten te gaan, des hy gedwongen wierd zyn water langer dan naar gewoonte op te houden. Het gevolg hier van was, dat hy, uit die benaauwende menigte verlost, en in ruimte gefteld zynde, niets van het dus van tyd tot tyd in zyne waterblaas opgehoopte vogt ontlasten konde, Van deze opftopping wierd hy nogtans wel dra, door de vereischte hulpmiddelen, verlost; dog met dit ongelukkig gevolg , dat hy, na zyn water dus eens ontlast te hebben, het zelve, tot dien tyd toe, dat ik by hem geroepen wierd; nimmer, (in hoe klein eene hoeveelheid ouk 3 had kunnen ophou- den; niet tegenftaande hy reeds eenige hulpmiddelen, hem door anderen toegediend , gebruikt hadde. Op dit berigt, begreep ik veilig iets te kunnen beproc-’ ven, om den ongelukkigen, zo het. mogelyk ware, eene verligting toe te brengen; gemerkt de oorzaak van het on- gemak, uit het berigt van de wyze, op welke de Lyder tot het zelve vervallen was, zig zo kenbaar tekende, Ieder immers, die het gemelde berigt maar even inziet, bemerkt terftond , dat de oorzaak van dit ongemak in dezen geene andere was, dan eene verlamining van den fluitfpier der blaas; die te vooren, door de opftopping van het water, en de daardoor veroorzaakte uitzetting van de blaas, te fterk uitgerekt, en uit zvne veerkragt getrokken was ge- worden 5 waardoor hy, de blaas zig ontlast hebbende , bui- ten {taat geraakt was, om derzelver opening naar behooren te fluiten, weshalve de kleinfte hoeveelheid van water zel- ve, die in de blaas bevat wierd, door deze niet naar den eisch geflootene opening moest weg loopen. Dewyl nu het geneczen der ziekten grootendeels beftaat in het wegneemen van derzêlver oorzaaken , zo kwam het hier voornaamlyk aan op de herftelling der verlamming van den fluitfpiers ’t welk niet dan door prikkelende hulpmiddelen kon verrigt worden. Ik maakte derhalven een aanvang met de gewoone verfterkende , geestrvke , prikkelende Zenuwmiddelen ; wel- ken ik hem niet alleen inwendig gebruiken deed, maar ook uitwendig aan den onderbuik , by manier cener zalve - liet aan- leggen. Ik hield dit eenige dagen gaande; dog bemerkende dat ik niet vorderde , befloot ik tot het aanleggen van eene note Svaanfche Vlieg-pleister, op het Heilig- en Stuit- Been ‚ om langs dezen weg de Zenuwen , die daar ter plaat- ze uit het ruggemerg voortkoomen,en waarvan zig een ge- deelte over dic deelen, die in het bekken gelegen zyn, (en dus over de blaas en derzelver {pieren ,) verfpreidt, op ee- ID. DEEL. MENGELW. NO. IO, Gg ne 430. NATUUR- EN GENEESKUNDIGE ne buitengewoone manier te prikkelen. De groote nutti heid van dit hulpmiddel is door den Geleerden DICKSON ree befchreeven, in de Comment. Lipfenf, de Rebus in Scientia Naturali € Medicina ges:is. Vol. XII. pag. 461—467; en naderhand door veele voorbeelden bevestigd. Med. Inaugurali Cantharidum Historiam Naturalem, Che- snicam et Medicam exhibente, pag. 139. En indien men het PFournal de Medecine van de Maand January dezes Jaars inziet, zal men aldaar drie gevallen. vinden, waardoor de nuttigheid van het inwendig gebruik der Spaanfche Vliegen, in eene incontinentia Urine ten fterk{te getoond word. Ook fchynt de ondervindingrvke RICHTER dezelve meer dan eens met een gewenschten uitflag gebruikt te hebben; als mede de beroemde STOELLER , gelyk te zien is, in Disfert. Medic. lnaugurali de Ufu Cantharidum interno, welke de Heer STOCKAR ‚4 Neuforn ,in de voorleeden maand Maart te Got- tingen verdeedigd heeft, Ook zal niemand , die aan deze, in andere gevallen, pisafdryvende hulpmiddelen eene regte kennis heeft, aan derzelver nuttigheid , in gevallen van die natuur als het onze, twyfelen. Het mag iemand in den eerften opflag eenigzins vreemd fchynen, dat dezelfde middelen, die fomtyds in eene op- ftopping van het water van zeer grooten dienst zyn, zo dik- wils in eene tegenovergeftelde onwillige aflooping van het zelve voordeel zouden doen; ‘dan die bevreemding ver- dwynt terftond, als men maar een regt denkbeeld heeft van de oorzaak dezer twee tegen elkander avergeftelde ziek- ten. Deze immers kan in beide de gevallen dezelfde zvn; beide deze gebreken, hoe zeer onderfcheiden , kunnen door ecne verlamming in de fpierachtige deelen van de blaas ver- ` , oor WAARNEEMING.. 431 oorzaakt worden; welke verlamming dan ééne dezer on- dericheidene uitwerkzelen te wege brengt, naarmaate de- zelve of in de (pierachtige vefelen van de blaas, of in der- zelver fluittpier , gevonden wordt. Daar nu de oorzaak van deze verichillende gebreken dezelfde kan zyn , is het zeker , dat ook in deze beiden dezelfde hulpmiddelen kunnen te pasfe koomen. Edog, wat hier van ouk zy, ik heb onzen ouden Lyder door dit hulpmiddel egter geen het minfte voordeel kunnen toebrengen. ‘Toen ik er mede begon, liet ik hem én grein van hetzelve daags gebruiken ; ’t welke ik hem by tusfchenpoozen deed inneemen3 toen hy dit een dag of drie gedaan had, vermeerderde ik de hoeveelheid tot twee einen daags. Dan de Patient begon, na dat hy deze Spaanfche Vliegen tien a elf dagen vrugtloos gebruikt had, zeer te klaagen, over fterke pyn in het onderlyf; die, by het gebruik van dit hulpmiddel, zonder hem voordeel te doen, van dag tot dag verergerde 3 zo dat ik genoodzaakt wierd Ter van af te zien. ’Er bleef nu niets meer overig 3 dat my met grond op de herftelling van den Lyder deed hoopen. Intusíchen egter liepen myne gedagten nog wel eens op het gebruiken van de Eleêtricitcit. Ik had, wel is waar, nimmer eenige aanduiding van derzelver gebruik in zodanig een geval gevonden; dog de menigte der Waarnee- mingen van verichcidene Geleerden, wegens de nuttigheid van het toedienen der Elcêtriciteit aan die geenen, die of van de eene zyde van hun lichaam geheel, of in eenig by- zonder deel van het zelve, verlamd zyn, deed my beflui- ten, in dit anderzins hoopeloos geval, te beproeven, of ook het Eleétrisch vermoogen hier cenige nuttigheid zoude toebrengen. Ingevolge hiervan maakte ik, op den reden April, een aanvang, met den Lyder te Eleétrizeeren. Ik hield. ax KATTCR ES CENERSEINDICE WAARNERMTECG. zur e TT ms ers gewaar wierd. Den rsden SUI Er vaar; et ier XK ben mar zyne omftandigheden NEL. DEN PT. I TV 3 mgs, Uasfchen den 15den en rn Z Et me var rya Cozenak niet gehad had, ze IT Esc vas: et i Er m in Cen haarften met max zr Weg Til fe piwe green bal. Ik Elecrizeerde zer ZE Cer e SE Kiers za Ces ce ere reis, IL De ZU Ze e mir zer Eatimeren, e ar iets van gern. ST "ef" MeT WE e= = zweeven ; en klag- ze er eg E Peer o E Sc aem ` wt welk be LE KE ICL Ze: an Eet or var Ze vierde keer weder; reen- ile DEE EUT EE Vil Zer zit dag verzi ende, ` den wa Zen K ea o ars zo ook den zoften, Zl A VAL rr EE Peren. Den affen, zaften zen naer WI Emms C: Zord; cog hy ETE "E DE PE TE; ee TIE, Ce maasdenklvk LE nS pin -an d "ENEE wT an He WIS EL èren- v2 I VE: DEVIER. SC by w iar ES zal viv wart, en enn Wës Er mar zer 2m WELLIE NES Sad. De fiten, 2-ften z RTE zede K Dez weir; en by beron me zeer Exa rue X ert Dez sz Cep e by my, be- mp, MIT MT WEE =E, PAL TEENS, Z0 E SE RE EN: GEZEIK SCE Ce, Den sden MET, Zort A MT LAT. Oe waren tyri hy be- denig en Eet nem WE es 2e: erza . beb ik hea mamas eters Des oi: two ze hv my, be zet sE Ltr a rip beten: wis: en Varz my ANIS LE ne ME Een e Eu ren Van tyd NC Ti Sa IT EEE mE e MTD: heze, om GIE val sen mëri 22 vende ZE been Deet arts reeds dx Wam. Sen a, 8 De KSM ge zamen DACHTEN. 