VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Zodanige menfchen, hoe zeer zy tegenswoordig goede Christenen, by hen zelven, en by veelen zyn, dwaalen nogthans zeer gevaarlyk van den voornamen inhoud des Euangeliums af, en leeven buiten de Zaligmakende genade , wolgens onzen text. Andere hebben eenen waaragtigen af- keer van Goddeloosheid en wereldfche begeerlykheden, en eenen heerfchenden lust tot matigheid , Godzaligheid en rechtvaardigheid, maar leeven nogthans lang en bang in twyffeling, of zy wel waare Genade bezitten, om dat zy zulk eene zeer groote verandering in hart en zeeden niet vertellen konnen, als fommige doen; of om dat zy zoo fterk , van eenen klaaren overgang des geloofs in Christus, niet fpreeken kunnen, als wel andere; of wel meest eenig- lyk, om dat zy die verruimingen , en troostvolle verzeekerin- en, waarvan zy eenigen met veel {maak hooren vermel- den. niet ondervinden. Ondertusfchén zyn die menfchen , volgens deeze woorden , ongetwyffelt waare Begenadigden;, die door den Geest der genade volgens dit Euangelie ge- leerd zyn en geleid worden. ——— Veele goede zielen matten zichzelven jaren lang ellendiglyk af, om verzekering te bekomen, dat zy genade bezitten, in plaats dat zy zich benaarltigeñ moesten, om, volgens Geestes genadige lei- ding , zonden en weereld te verzaaken, en algemeen deugd- zaam te leeven, dan zouden zy van zelfs onfeilbaare bewy- zen van Zaligmakende genade tot niet minder nut als troost bezittên. — — Over het algemeen heerscht onder ons beste Christendom >» die manier van denken en doen , dat men veel te fterk op gevoelige genade, gemoedsaandoe- ningen , leeven-ige geftalten gezet is, en veel te weinig op het verzaaken van zonde en wazreld, en het betrachten van matigheid , Godzaligheid en rechtvaardigheid, daar nog- tans, ‚‚(*) Dat ik door het beste Christendom verftaa hen, die werk maken van de genadeleer tot Zaligheid, in onderfcheiding van naam-Ohristenen, die met eene mondbelydenis en bloote oner- gerlykheid te vreede zyn, begrypt een ieder, terwy! ik met genoegen zeggen kan, dat fommigen hunner aan die misvatuing gansch niet fchuldig Gaan,” OPHELDERING VAN, EENIGE PLAATSEN UIT HET N. T. 265 tans, waarvoor HET EERSTE ook te houden zy, HET LAATSTE de hoofdzaak van het Evangelie , en het voornaame werk van de zaligende genade is. T - alk zoude byna in het opgeeven van deeze aanmerkin= gen, welke tot myn oogmerk meest dienen, berusten; maar dewyl het voor fommige nuttig kan zyn, geeve ik nog de volgende’ beknopte ophelderingen. Gods is het Evangelium gepaart met de zielbewerkende genade van-Gods Geest. Rom. H. 16. gelyk blykt uit het onmiddelyk voorgaande vers, daar Paulus fpreekt van de leere Gods onzes Zaligmakers. Die is, als een helder licht, nu onder het Nieuwe Testament, verfcheenen aan aileriey foort van menfchen, zelfs tot flaaven uit de Heide- nen toe. Dat Paulus dit onder aLLeN bedoele, blykt uit vers gen 10, —— Dezelve onderwyst ons het kwaad te laten en het goede te doen. Het eerfle volgens den text aldus „dat wy de Goddeloosheid, en wereldfche begeerlykhe- den verzaaken 3; em onder de Goddeloosheid , denk op alle zonden tegen God, tegen de eerfte tafel van Gods wet, en befluit onder de wereldfche begeerlykheden alle lusten en bedryven , ftrydig met de-tweede tafel van de wet. ` qoem 2: I5—— 17. : Het. tweede in deeze woorden, is, dat wy matigiyk en regtvaardigiyk en Godzaliglyk -leeven zouden. Alzoo pryst dezelve eene algemeene deugdsbetrachting aan, matigheid met betrekking tot ons.zelven , regivaardigheid met opzigt tot onzen medemensch , en -Godzaligheid rakende het oneindig opperwezen. Schoon de opvolging van dit onderwys in deeze booze wereld, in dit moeilyk en kort- ftondig leeven, veel arbeids vereischt , en daartoe niets minder dan waare en aanhoudende genade noodig is, blyft ze nogan onze onvermydelyke pligt (*). „» Ik wil niet hoopen dat iemand myner leezeren noodig hebben zal, dat ik hem waarfchouwe , tegen de verkeert- heid van eenigen, die haast alle Christelyke deugd eeniglyk brengen tot eenige Godsdienst-oeffeningen in het verborgen , in vroome gezelfchappen en in de Kerk, daar het nogtans klaar en zeeker is, dat die oefeningen wel zoo verre af zyn ee 6 | van s» (®©) Myn Leezer kan nazien vITRINGA geestl. leeven. Bladz. 86 enz. 115 en volg. als-ook suurt Befch. Godgel. 5 St. $ r214. Blad%. 77 en 78. Een andere vertaling, de genade "Gods , welke voor alle menfchen zaligend is, is verfchee- tien , geeven ook onze Randfchryvers op.” Ta 266 ` C. BRINKMAN , OPRELDERING. van alle "Christelyke deugden te behelzen, dat ze veel meet aan te merken zyn, als middelen of wegen, waardoor men komt tot betrachting van matigheid , regtvaardigheid en Godzaligheid. In onze Binnekameren, in de vergaderingen der opregten, in de Kerk „leeren wy het Goddelyk onder wys , hoe wy wandelen moeten en Gode behagen. ——~ ‚ Een waar Christen legt zich uit op aile geboden Gods van alles. Hy wil God wel boven alles lief hebben, eeren , vreezen en dienen, maar hy wil ook zichzelven , en zynen Medemensch behoorlyk lief hebben en het zyne geeven; want „hy weet dat God deeze pligten bevolen lreeft; en dat de liefde Gods daarin beftaat , dat men zyne Geboden be- waart , Joann. 14: 21. 15: 10. gelyk ook de vreeze Gods daar in, dat men van °t kwade wykt, Job 28: 8. Spr. 8: 13.16: 6. Hy weet en (temt gulhartig toe ; dat iemand , die zegt, ik hebbe God lief , en die ondertusfchen ZYNEN BROE- DER HAAT, cèn Leugenaar is: want die zynen Broeder; dien hy gezien heeft, niet lief heeft, hoe kan hy God lief hebb.n, dien hy niet gezien heeft, Joann. 4: ao. De eene deugd kan waarlyk zonder de andere niet beftaan. b.: v. Zonder vreedlievendheid kan iemand God niet behoor- lyk aanbidden. Matth. 5: 23, 24. Marc. 11: 25. 1 Ti g: 8. 1 Pet. 3: 7. Door verwaarloozing van de matig- heid word iemand tot Godvrugtigheid , en tot ftichting van den naasten „onbekwaam. — Algemeene deugdzaamheid moet men behartigen, indien men niet alle waare deugd volftrekt misfen wil.” | Ontwerp eener volledige gefchiedenis van de Godsdienstgevoe- lens der eerfle Christeneeuwe, als een grondflag- ter yer- klaaringe der Apostolifche Brieven. Lerfte Deel, Uit het Hoogduitsch overgezet. Onder de Zinfpreuk, Altisfimo annuente viribus meis. Te Leiden, by A. en J. Hon- Eo, a784. Behalven het Voorwerk 538 bladz. in er. octayo. l | lle werftandige Uitleggers der Schriften des Nieuwer Testamentes hebben beftendig erkend , en by den voort- gang in hunnen arbeid duidelyk ondervonden , dat de ken- nis der Godsdienstgevoelens , welken onder de Christenen heerschten , in die dagen, toen de Apostelen fchreven, van de uiterfte nuttigheid is, ten rechten vwerftande dier Apostolifche Schriften, Van daer hebben ook velen, mu | eens GESCHIEDENIS VAN DE GÔDSDIENSTGEVOELENS , ENZ. 267 eens met een bepaalder , dan eens met een uitgebreider, be- doelde hier van hun werk gemaekt; dan ’er ontbrak tot nog iemand, die dezen arbeid in zyn geheelen omflag, en met dat juiste oogmerk, om het te doen dienen ter verfpreiding wan een algemeen licht over de Schriften des Nieuwen Tes- tamentes , en op dien voet ter ophelderinge van ieder A- postolitehen Brief in °t byzonder, op zich name. Eindelyk heeft de kundige Schryver van het hier bovengenoemde Ontwerp zich tot deze taek verledigd; om op dien grond- flag ene verklaring van moeilyke plaetzen in die Schriften voorkomende te vestigen. Zodanig ene onderneming vor- dert zekerlyk ene weldoorknede beoefening der Kerklyke Gefchiedenisfen , met een taei geduld om de dikwerf byster ingewikkelde voorftellingen van gevoelens na te gaen, en voor zichzelven voldoende te ontknoopen; als mede een welwikkend oordeel, dat het zekere en onzekere , het waer- Schynlyke en onwaerfchynlyke, (want hier is dikwerf al- les, by vroegere Schryvers, ondereen gemengd ,) zo veel mogelyk is, naer vereisch weet te onderfcheiden, om langs dien weg, zomtyds, zelfs uit de duisternis het licht te voorfchyn te doen komen. Hierin volmaekt te flagen, zo dat alles even klaer en zeker zy, is, by het onvoldoende der bronnen, waervan men zich bedienen moet, volftrekt onmogelyk; en dus heeft men dit ook van dezen Schryver niet te verwachten; maer, op het doorbladeren van zyn Gefchrift, hebben wy een genoegzamea grond, om, naer ons inzien , te getuigen, dat de Autheur de opgemelde vereischten in ene ruime mate bezit,en dezelven op °t erns- tigfte aengewend heeft ; waerdoor dit Ontwerp by uittte- kendheid wel gefchikt is, om den beoogden dienst te doen: aweshalven de beoefenaers der Apostolifche Schriften ’er ongetwyfeld met veel vruchts gebruik van zullen kunnen maken. | | Het thans afgegeven eerfte Deel is, na ene voorafgaende Inleiding, in twee gedeelten gefchift. —-— Voorts is het tweede gedeelte ingerigt, ter ont- vouwinge van de gefchiedenis van elke Gemeente in ’t byzonder , met opzicht tot de heerfchende gevoelens in die Gemeentes , aen welke Brieven voor handen zyn; by welke gelegenheid onze Schryver ieder Apostolifchen Brief in die betrekking nagaet: ftellende ‘voorts de verklaring der moeilyke plaetzen daer in voorkomende, naer de fchik- king van dit Werk , uit tot ene volgende gelegenheid, leder gedeelte levert ene groote verfcheidenheid van byzonderheden, die ter ophelderinge van verfchillende leerftellingen ftrekken , welker oorfprong, voortgang en in- vloed de Autheur mtt alle opmerking nagaet; en waerom- trent hy met veel oordeels aentoont , in hoe verre de A- postolifche Brieven daertegen ingerigt zyn. Wy hadden eerst voorgenomen hiervan een byzonder ftael te geven; dan de duidelyke voorftelling van zodanig iets vorderde te veel plaets, waerom wy liever des Schryyers zamentrek- king zyner befchouwinge dier gevoelens zullen bybrengen, als waer uit men’s Mans denktrant over het geheele beloop best kan afnemen. » Wanneer ik my,” zegt hy na de ontvouwing der ge- ` voelens, zo van de Joodsgezinde, als van de Heidensge- zinde Christenen, „, de Historie van de Godsdien:tgewoelens der eerfte eeuwe behoorlyk zal voorftellen, dan kan ik het ontftaan der dwaalingen , gevoeglykst, naar twee tydperken befchryven. » Het eerfle bevat dien tyd, waarin enkel Foo- den leden der Christenkerke waren. Hier was, indien ik zo mag fpreeken, de Joodfche denkwyze dezer menfchen over den nieuwen Godsdienst , regtzinnigheid; want men dagt (*) De Autheur onderfcheidt de Christenen in Rechtzinni- gen, Joodschgezinden en Heidenschgezinden ; en zyn oogwit bepaelt zich eigenlyk tot de twee laetstgenoemde foorten , als behoorende alleen tot dit zyn Ontwerp. Wat'de Regtzinni- » gen, zegt hy, betreft; hun leerfielzel is bekent genoeg. s» RoszLeRs uitmuntend werk geeft daeromtfent genoegzaame » Onderrigting : ten minften is dit zeker, dat dit leerfte!zel » voor het echte wierdt gehouden; maar of °t met recht ge- » fchiedde wil ik hier nict betlisfen : ik fchryf geene ge:chil- s kunde of weêrleggende Godgeleerdheid." DER EERSTE-CHRISTENEEUWE. 269 dagt in °t geheei niet anders, dan dat Moses met CHRIS- Tus vereenigd moest worden 3 dat Christus zelf niet an- ders hadt gehandeld , en dat de Apostelen dit zelfde deeden: des was °t niet vremd , wanneer de overige Chris- tenen, die allen uit het Joodendom waren, meenden dat de Godsdienst, door Jefus gepredikt, flegts een gezuiverd oodendom was. CORNELIUS moest wel, door een by- zonder Wonder, in de Kerk, en dat wel zonder vooraf- gegaane befinydenis, zelfs door perrus worden aangenoe men, welke tog meest op de behoudenis van ’t Jooden= dom aandrong; maar dit {cheen flegts eene uitzondering , en geen wezenlyke regel te zyn. In dezen toeftand ‘nu ‚was, het geen men naderhand judaïzeeren noemde, regt- zinnig 35 en het is zeer twyffelagtig, of eenig Christen , zelfs de Apostels niet uitgezonderd, anders gedagt hebbe. God zelf moest de zaak zulken keer doen neemen, dat de Apostels nadere begrippen van zyne oogmerken,als mede nopens de roeping der Heidenen, kreegen ; hiertoe: wierdt PAULUS uitverkoren. Nu begint een nieuw tydperk: de gedaante der gevoelens veranderde; wat te vooren geduld kon worden, wierdt verwerpelyk 3 de Christelyke Gods- dienst zoude niet meer aan de Joeden alleen zyn gebon= den, maar ook tot de Heidenen overgaan. Hier ontftondt eene verbaazende verandering. Hier wierdt dat Steizel gevormd, ’t welk het wezenlyke van °t Christen- dom is : in deze tyden wierdt bepaald, wat Christenen , als Christenen, verpligt waren te gelooven. Jammer is het dat wy zo weinig fchriften van dit tydperk hebben. Hier begon eerst de Jood, op zyne vleefchelyke voorrechten hoogmoedig , den Heiden te verachten, en eischte, dat hy „vooraf, door de befnydenis, als de wilde olyfboom „in den goeden moest worden ingeënt; de Heidenen fchynen daar- toe ook zeer geneigd geweest te zyn. PavLus kantte zig wel daartegen , —- maar, dewyl de Tempel nog ftondt „ zo hadden de Jooden nog veelen fchyn voor zig, ten minften ontfchuldiging hunner dwaalinge, De grootfte hoop bleef ’er nog fteeds óp ftaan: CHRISTUS moest met Moses worden vereenigt. De Heidenen lieten zi of door de voorftellingen der Joodsgezinden overreden, a duldden hen als n: broeders. Doch de Leer dezer walfche Apostelen wierdt reeds ,- zoo niet voor ketters, ten minften voor dwaalend , gehouden. In dit tyd- perk ontftondt onder de Joodschgezinde Christenen de naderhand zig zo wyd HAP en, onaartende leer SE nae a70 GESCHIEDENIS VAN DE GODSDIENSTGE VOELENS, ENZ. raakende de Engelen. Maar het tooneel veranderde op eenmaal, toen Jerufalem verwoest, de Tempel verbrand, en de Jooden uit het land wierden gedreeven. Nu hadden de Joodschgezinde Christenen geen fteunzel meer ; wierden veeleer als een van God verworpen volk veragt. Die gee- nen derhalven, welke, niet tegenftaande dit alles , nog in ' de dwaaling bleeven , dat moses met CHRISTUS vereenigd moest worden , wierden als Ketters aangemerkt. - Die daar- en tegen begonnen, betere tyden , en eene nieuwe ver- fchyning van den messias, te verwagten , leggende dus den grondflag der Leere van een duizendjaarig Ryk. Van de andere zyde breidde zig het Christendom ook onder de Heidenen uit, Dat hier ock zulken ’t Christendom aannamen, wier hart niet gansch regtfchapen was , kan men wel denken. Heidenschgezinden begonnen dus, de lusten des vleefches te verdeedigen , en den Godsdienst alleen tot het westen te bepaglen. Wel dra wierden ’er anderen gevonden , die iets van de Leer der Poodschge- zinde Christenen aannamen ; de Leer raakende de Enge len was meest naar hunnen fimaak. Nu was de grond gelegd , waarop het dweepig vernuft der Oosterkngen een zeer vremdj gebouw opregten konden. De Gnosticismus ontftondt, en breidde zig, weldra, verre uit, verdeelen- de zig in verfcheide Seéten ; zo als het naamlyk een’ man, wiens verbeeldingskragt vuurig genoeg was, in de gedagten kwam, eenc veranderde Theogonie te fcheppen. — — In deze ontvouwing van ’t ontftaan der dwaalin- gen hoope ik niets gezegd te hebben , het welk deels nier uit het vooraf bygebragte in dit myn Werk kan be- weezen worden , deels mede niet aan den loop van der menfchen gedagten zou beantwoorden.” Davids dankbaarheid, ten voorbeelde drf he » uit 1 Chron. XXIX. 13 en 14, aan de Vereenigde er tigd Ge- meente te Westzaandam. Ter gelegenheid, dat men al- daar , voor de eerfte maale, by denopenbaaren Godsdienst, gebruik maakte van het Orgel, (op den 14 Maart, 1784.) door haaren oudften Leeraar HENDRIK VAN GELDER. Te ijs hilda. by J. Yntema, 1784. In groot octavo 24 ladz. Er naer de gemelde tydsomftandigheden welingerichte Leerreden, waer in de Eerwaerde van Gelder, na ene be H. VAN GELDER, DAVIDS DANKBAARHEID. 271 beknopte ontvouwing van Davids ootmoedige en dankbare gemoedsgefteltenis , zich inzonderheid bevlytigt, om zyne ‘Foehoorderen den voorigen toeftand hunner Geloofsgenoo- ten te herinneren; hen op te wekken om hunnen tegen- woordigen gezegenden ftaet daer tegen te vergelyken; en hun hier door aen te fpooren ter navolginge van Davids voorbeeld. Zyn Eerwaerde maeckt dit alles byzonder be- trekkelyk tot het vermogen der Gemeente, en de vrywils de der. Leden, tot het bekostigen van een Orgel ten odsdienftigen nutte ; waeruit hy aller verplichting afleidt om den Godlyken zegen ootmoedig en dankbaer te erken. nen; om ’er voorts het rechte gebruik van te maken ; en daeraen in hun ganfche gedrag te beantwoorden , door ene ernftige behartiging van ware Godzaligheid, l | ape an J.eerreden over Jes. XLV: 22, ten betooge van de ongegrond- heid der Lesre van de algemeene welmeenende aanbieding der Genade door het Euangelie , uitgefproken voor de Hervorm. de- Gemeente van Rotterdam, op den 21 July 1782, door den Wel Eerw. Heere DINGEMAN WOUTER SMITS, zeer geliefd Leeraar in dezelve gemeente. 1784. Behalven het Voorwerk, ;6 bladz. in gr, octavo, en moet van deze Leerreden zeggen, dat ze zeer ge. meen en oppervlakkig uitgevoerd is, wordende het verfchil over de al of niet welmeenende aenbieding ’er op verre na niet naeuwkeurig in behandeld. Ze word op het Titelblad voorgefteld als ene Leerreden van den Eerw, Smits; maer kunnen we hier op af? In de Voorreden word ons verzekerd, dat dezelve, wat het zakelyke betreft, Authentiecq is: dan de Opdracht aan den Hoogleeraer Hof- fiede, en de Voorreden, zyn op zulk een fpottenden en ftekelenden trant opgefteld,dat wy ons op die verzekering niet wel durven verlaten, Wat hiervan ook zy; deze manier van fpotterny komt ons alleszins laekbaer “voor; het verfchil over de Leer der Aenbiedinge is geen onderwerp van fpotterny; en ’t uitgeven ener Leerreden, buiten weten van den Predikant, is zeldzaem goed te keuren, maer vooral te wraken, wanneer °t gefchied om hem als befpotlyk ten toón te ftellen ; dit behoort onder de lage en laffe fpotternyen , waer toe geen vernuft noo- dig is, en °t welk enigzins aenduid het kenmerk van cen T5 o kwaed / Pi 72 ` De W. SMITS, LEERREDEN. kwaed hart, dat geen beter kans ziet om zynen lust te voldoen. ’EÉr is menigwerf groot onderfcheid temaken, tusfchen Leerredenen, die enkel gefchikt zyn voor den Predikftoel, en. de zodanigen die bedoeld zyn, om ter Drukperfe gegeven te worden ;en men zal mogelyk geene, althans weinige, Leeraers vinden die met genoegen zou- den zien, dat alle hunne Predikatien, zo als ze uitgefpro- ken zyn, door den druk gemeen gemaekt werden. Vrolyke gedagten over het geluk van een _Godsdien/ftig leeven, waarby, Aanmerkingen over de ongenoegzaamheid eener Doodbeds Bekeering , door den Eerw. Heer E. HARWOOD, - Predikant te Bristol. Uit het, Engelsch vertaald. Te Amflerdam, by C. Groenewoud. 1783. Behalven het Voorberigt, 172 bladz. in gr.octavo. ' Zeedekundige en Historifche befchouwingen by wyze van ge- lada over veelerhande onderwerpen. Te Gouda, by . Verblaauw, 1783. Behalven de Voorreden 196 blads. in gr. octavo. ° ii W hebben van beide deze Stukjes reeds bericht gege- ven, als zodanigen die der lezinge wel waerdig zyn. Van het eerfte al voor etlyke jaeren, en van ’t laetite nog onlangs (*). Het komt ons niet oneigen voor, dat een Boekverkooper, by de verkryging van *t regt van Copy, een nieuwen Tytel met zynen naem voor een Werk plaetst; maer wy wenschten wel, dat men echter den inhoud van den Tytel niet veranderde, gelyk hier in ’t laetstgenoemde Stukje gefchied is, met achterlating van des Schryvers naam H. F. Lemmink. Het eerfte is niet hinderlyk, maer ’t laet{te kan iemand min of meer in den war brengen ,’t welk wy in dit geval, met deze Zeedekundige en Historifche be- Jchouwingen ondervonden hebben. C*) Zie Hedend. Vad. Leteroef. Il. D. bl. 273. Algem. Vad- Letteroef. V. D. bl. 616. yir- VERH OVER DE ZEDELYKE VRYHEIDe 273 Verhandeling over: de Zedelyke Vryheid van den Mensch. Zonder Vryheid geen Deugd. Te Haarlem, by A. Loosjes Pz. 1784. In gr. octavo, 69 bladz. M” kan deze Verhandeling, die mede gefchikt was, ter beantwoordinge van °t voorftel van Teiler’s Godgeleerdê de bad nopens ’s Menfchen Zedelyke Vryheid, ten acn- zien van het denkbeeld des Schryvers over dit Stuk , eni- germate vergelyken, met die van den Hooglecraer PAP DE FAGARAS% en veelligt, volgens het geen wy voorheen, wegens de keuze der Verhandelingen in die Verzameling, opgemerkt hebben (*), is daerin de reden te vinden, waerom deze Verhandeling, fchoon in hare foort wel doordacht, door het Genootfchap niet ter drukperfe gefchikt is. Wat hier van zy, ze verdient, nevens de anderen, ene oplettende lezing; en des Schryvers bepaling der Vry- heid komt, in onderfcheiding van de voorgemelden , hierop uit. „, Vryheid onderftelt waare werkfaamheid , of het ver- , mogen om eigenlyk te werken in ons, beftaat hierin, „ dat wy in onze bedryven aan ons zelven zyn overgelaa- s, ten, dat wy niet gedwongen, gedreven, of bepaald »ẹ worden in dezelve, maar dat onze daaden voortkomen s van onze eigene fchikkingen, niet van iemand, of van », iets anders. Vryheid is dus de afwezenheid van dwang „ Of noodzaaklykheid. Los, niet gebonden te zyn, van s, Zichzelven af te hangen, zyn cigen meester, ongenood- „> zaakt, ongedwongen te zyn; dit is altoos en overal het „ begrip van Vryhcid geweest. Ongedwongenheid fchynt s het beste woord te zyn, om met een enkel woord de > Vryheid te omfchryven, geen woord fchynt beter. het a, waare denkbeeld van Vryheid te bevatten, en alles, wat » met haar ftrydig is, kan onder het denkbeeld van dwang ‘a, begreepen worden. Overal waar men. het woord Vry- » heid gewoon is te gebruiken , heeft het zelve de beteke- s nis van ongedwongenheid. Vry word iemand genoemd ə, in tegenftelling van een ander, die voortgedreven wordt, a, die een flaaf en geen meester is van zich zelven, die on- s, der de macht en beheerfching van een dwingeland (taat, > of in het bedwang van boeien, of gevankenis, zich be- s, Vindt.” Hy merkt wyders aan, dat deeze Vry- heid in verfchillende foorten verdeeld kan worden , naar de ver- (*) Zie boven blads. 94, 99. 274 VERH, OVER DE ZEDELYKE VRYHEID, - verfchillende foorten van dwang, waeruit dan onderfcheiden bepalingen ontftaen, doch die allen daerín overeenkomen , dat ze altoos het afzyn van alles, wat in dat geval, nood- zaekt, bepaelt of dwingt, aenduiden. „, Overeenkomftig a nu hier mede, en uit hoofde hier van, zegt hy vervol- gens, moet zedelyke Vryheid hierin, en in niets anders s, gefteld worden te beftaan ; dan dat men naamelyk in zy- s, ne zedelyke bedryven ongedwongen is; in het geen ons zedelyk beter of erger maakt nooit genoodzaakt wordt; >, of nergens door-bepaald wordt om deugdfaam of ondeu+ », gend te moeten handelen, maar in dit opzicht onaf hange: s, lyk en aan zich zelven overgelaaten is. Indien men door s, zedelyke Vryheid iets anders verftaat , dat niet met de s» kracht van deeze bepaalingen, die zaakelyk niets van el- „, kanderen verfchillen, overeenkomt, dan wykt men af a, van de waare betekenis des woords, dan misbruikt men s de taal, dan misleidt men het menschdom, dat aan dit 3, woord algemeen en in alle gevallen die betekenis hecht; s en indien men dit zonder opzet doet, dan misleidt men s, ook ongelukkig zich zeiven.” Onze Autheur dit nader ontvouwd , en breeder‘aengedrongen hebbende , fchikt voorts zyne Verhandeling ten bewyze van het daedlyk bee ftaen dezer Zedelyke Vryheid van den Mensch, waerom- trent hy zich beroept, of het bezef van Zedelykheid, het Geweten , de algemeenheid van het bezef van Vryheid, en het ongelyk gedrag der Menfchen. id v 23 La Morale de l’Adolescence par Mr. DES-ESSARTS, M4 privilegie de Mathematique et de Penfion Francoife dans Ja Ville, et Univerfité d’ Utrecht, A Utrecht, chez R. Wild. 1783. In octavo gr. p, 194 pp. [e deze Zedenleer der Feugd ontvouwt de Heer Des-Es- farts, beroemd van wegens zyne bekwaamheid in ’t ftuk der Opvoedinge ; de vereischte kundigheden der Zedenleere, die een welopgevoed Jongeling niet kan ontberen , en wel- ker inagtneming recht gefchikt is, om hem wezenlyk ge- lukkig te maken. De Lesfen, daerin verleend, zyn tege- lyk kort, klaer, bondig en indrukbaer voorgefteld ; en de manier op welke de Autheur dezelven der Jeugd tracht in te boezemeri is alleszins van dien aert, dat dezelve natuur- ‘Iyk invloed moete hebben, op de harten van Jongelingen, die maer enigzins te leiden zyn. ’s Mans Gefchrift | l is LA MÓRALE , PAR DES-BSSARTS. 375 is vierledig: Het eerfte gaet over de grondflagen onzer plichten. By den aenvang onderricht hy den Leerling „ wat hy voor zyn waer geluk te houden hebbe: hieraer hecht hy, in enige achtervolgende Lesfen, ene voordragt dier gewigtige waerheden, welken ten grondflage van ons geluk ftrekken. Hy leid hem hierin op tot de kennis van den eerften ooffprong van zyn beftaen, gelyk van dat al- ler Schepzelen; en leert hem God kennen als de eerfte en enige oorzaek van ’t Heelal; als een noodzaeklyk eeuwig beftaend , onftoflyk Wezen, dat almagtig, volkomen wys, en tevens. volmaekt goed en regtvaerdig is. Met de ont- vouwing hiervan wyst hy tevens den Leerling aen, welke evolgen daeruit voortvloeien met betrekking tot zyn ge- ph als een vrywerkend Wezen , dat ene onitervelyke Ziel bezit, Gode eenmael rekenfchap zal moeten geven van zyne- bedryven , en de valzalige of heillooze gevolgen daervan in de eeuwigheid zal ondervinden. Op de voor- ftelling hiervan komt in overweging, door welke middelen wy ons waer geluk, de aengename vergenoeging over ons zelven in tyd en eeuwigheid, kunnen erlangen: naemlyk, door ons te benaerftigen om Gode fteeds meerder gelyk- acrtig te worden, in goedheid en regtvaerdigheid; met weldadig te zyn jegens den Naesten, en de regtvaerdig- heid omtrent onzen Evenmensch in agt te nemen. Voorts word den Leerling, ten laetfte, in dit eerfte gedeelte nog getoond, wat hem te doen ftae, om ter ernftiger betrach= tinge dier goedheid en regtvaerdigheid te komen. Hy moet ten dien einde zyne gemoedshoedanigheden werkttellig maken ; zyne verftandsgaven oefenen, en zyne lichaems= vermogens tot meerder volkomenheid brengen. De ontvouwing dezer drie ftukken is de inhoud der drie ove- rige gedeelten van dit Gefchrift. - Vervolg van Papieren in de taek van J. Jè LE SAGB TEN BROEK, A. L, M. Ph. et Th. Dr. enz. enz. N: de afgifte: der tweede Memorie van den Hoogleer- 4 Naér, laétstgemeld , verfcheen ’er in ’t- licht; een Stuk- je getyteld Aa van drie Leden des Kerkeraads te Rotter- dam, behelzende hunne bedenkingen, niet over het ge- fchilftuk zelve,- maer tegen ‘de form der behandelinge; doch dit is, niet alleen Brian kennis, maer ook met te- genzin dier Leden, ter drukperfe gebragt. Zulks heeft aenleiding gegeven -tot ene Protestatie zo van hun, als van de overige Leden des Keérkenraeds , tegen het gemeen maken van alle foortgelyke fchriften, te vinden in de Roekzaal van December 1783. Ene derde Memorie van den Boogleeraër dient grootlyks ter verfterkinge van zynen voorigen eisch , en ter ontvouwinge van °t onregtmatige ge- drag dat men ten zynen opzichte houdt. Hier op is ge- volgd een Vertoog over de rechtmatige en voorzigtige handel- wys van den Rotterdamf/chen Kerkenraad; welks Schryver ons dat gedrag in een geheel ander licht ftelt. Daer nevens is gekomen ene Contra-memorie tegen de derde Memorie, be~ ftaande in ene Parodie van dezelve, waer in men den Ker- kenracd bykans op dezelfde wys tegen den Hoogleeracr doet fpreken als deze tegen den Kerkenraed gedaen heeft. Wat later gaf de Hoogleeraer , met betrekking tot de vol- gende handelingen van den Kerkenraed, en ener uitgegeven Contra- Aantekeniug van den Kerkenraad, ene vierde Memo- rie in ’tlicht, waerin hy op het onregtmatige van die han- delingen aenftaet, en ten flot deze verklaring geeft: „ Ik ša verklaare, hangende mijn gedaane Appél , nooit met hen s3 SET PAPIEREN IN DE ZAER VAN J. J. LE SAGE TENDROEK. 277 „> Kerkenraad te zullen handelen , noch voor denzelven te s, verfchijnen, om mij te laaten vermaanen, of onderhou- ə, den, Over het fchrijven van zoodanige (tellingen , welke 2, de Kerkeraad reeds heeft‘ geoordeeld , dat van de aange- s, nomen Leer afwijken; en welken zij zonder eenigen grond „> flelt, dat in mijne woorden en gezegdens begreepen zyn. ss Maar het oordeel over de handelwijze des Kerkeraads , > Ert mijh gedaan verzoek aan denzelven , aan de Eerw. Clas- >, fis van Schieland over te laaten.” De tot dus ver opgenoemde Stukjes gaen meerendecls-over het voorgevalle= ne in den Keérkenraed, en deszelfs handelingen: maer bui- ten dezen zyn ’er nog etlyken, die meer op het verfchil- lend gevoelen zelve zien; waeromtrent ons nog de vol- gende ter hand gekomen ‘zyn. Beoordeelend Be- richt, door een Genootfchap , onder de Zinfpreuk, Waar- heid, Liefde en Vreede, dat zeer gunftig voor de zy- de van Ds. Habbema is. Broederlyke Brief aan den Eerw. Kerkenraad, door kunnen Medebroeder Ortho= doxus , die in tegendeel het gevoelén van Do. le Sage ten Broek ir een aenneemlyk licht ftelt, en oordeelt, ten overvloede getoond te hebben , ,, dat het hoofdpunt in „> gefchil enkel op eene onderfeheiden leiding der gedach- ‚ten uitkomt, en dat die in onze Formulieren , noch s, volgens onze Conflitutie , niet zoo bepaald is, dat „, daardoor vryheid is, om de een of ander te verkette- ‚‚ ren, of als onrechtzinnig te befchuldigen.” - Ge- „moediyke raad den Hoogleeraer gegeeven door een Lidmaat der Hervormde Kerk, die van gevoelen is, dat de Hoog- leeraer een anderen weg behoort in te flaen, dàn hy tot nog gehouden heeft. — — Het laatfle Olyfel toegediend aan dezen Lidmaat der Hervormde Kerk, door een vera ter van de Inquifitie, die integendeel ’er voor is, dat de Hoogleeraer op zynen ingeflagen weg ftandvastig blyve „ en dat de andere party een beteren weg infla, — Dube bel Tweetal van Brieven aan en van den Hoogleeraar. Ih deze Brieven , tusfchen den Hoogleeraer en een.zyner Vrienden gewisfeld, vind men, in des Hoogleeraers beant- woording van enige Vragen en Bedenkingen, door zyuen Vriend geopperd, zo wegens het ftuk in verfchill , als no~ pens het voorgevallene , ‘verfcheiden ophelderingen, die aen ’t ene en °t ander een merkelyk licht byzetten. Zie hier °’s Mans uitdrukkelyke verklaring van zyn gevoelen, % welk verder, in ’t beloop dezer Brieven, ten aenzien van nadere byzonderheden, ontvouwd- wofd. TE 278. i PAPIEREN s» Hoe kan iemand, die de leer onzer Formulieren , aarts gaande des Zaligmaakers borgtogtelijke voldoening , ooit met opmerking geleezen en verftaan heeft, in dat begrip ko- men, dat men de Leer der Formulieren tegenfpreekt , wan. neer men, na vooraf duidelijk erkend te hebben, dat alie: ; wat in Jezus Christus heeft plaats gehad, tot de minfte omftandigheden toe, in hem als borg noodzaaklyk was, en bij gevolg, dat dit alles te famen genomen zijne waare en volkomene borgvoldoening uitmaakte ; alleenlijk ontkent, dat elk bijzonder gedeelte van dit geheel , o zig zelven; en in % afgetrokken befchauwd , eene voldoen e€, of betaz- dende , kracht hebbe? Mijn oogmerk is tog nooit geweest, om te ontkennen, dat de fimaadheden eu fmerten , welke Christus in zijn ganfche leven ondergaan heeft, of de fimer telijke en verzwaarende omftandigheden van het lijden des doods, zoo wel, als de dood zelve, tot zijn borgwerk be- hoore; dat is, tot die volmaakte gehoorzaamheid, welke de Vader Hem, als den Borg van Zondaaren s voorfchreef, en van Hem eischte, waardoor Hij hunne verzoening met God, en hunne volkomene verlosfing , moest ten wege brengen : noch ook om te (tellen, dat zijn Dood alleen genoeg ware geweest; om de Godlyke volmaaktheden op te luisteren, en de verzoening aan te brengen; — en dat dus die dood alleen, op zig zelven befchouwd , borg- togtelijk was. Maar ik ontken alleen, dat men aan het lij- den van Jefus, buiten den dood, of aan echig gedeelte van zijn lijden, buiten het geheel befchouwd , eene betaalende , voldoenende of verzoenende kracht moet toefchrijven.” _…Wyders leeren ons deze brieven; onder anderen , dat de Hoogleeraer zich reeds bevlytigd had, om zyne gedagten over het Borglyden, en enige daer mede verbonden waer- heden aen de Kerk van Nederland duidelyk en volledig open te leggen in 51 Grondftellingen: doch dat de Heren Vijita- ores hem in de uitgave hier van belemmerd hadden , door hunne approbatie te weigeren, niet zo zeer, om dat deze Stellingen ftrydig waren met de Formulieren, als wel om dat ze niet overeenkwamen met hunne leiding van gedach- ten: dat echter gansch geen rechtmatige grond fchynt te te wezen, om ene gewoone Approbatie té weigeren, — De Hoogleeraer heeft zynen Vriend, op deszelfs verzoek „ die 51 Stellingen fchriftlyk toegezonden; en ze zyn, naer ’ ons toefchynt, vervolgens ook in ene andere hand geko- men, die dezelve, buiten goedkeuring van den Hoogleer- ar, gemeen gemackt heeft, Men vind ze in den bovenge- B -mek ur IN DE ZAAK VAN J. J. LE SAGE TENZBROTK. deren loopen. VL DEEL. ALG. LETT, NO. 7 Vv Vroed- 280 JACORS , VROEDKUNDIG OEFENSCHOOL. NNS Ned Vroedkundige Oeffenfchool, vervattende „in een klein beflek; meerderendeels alles , °t geen tot deze Konst eenige bz- trekking heeft, de Geneeskunde uitgezonderd , uitgegeeven by wyze van Lesfen „door den Profesfor JAcoBs. Met kopere Piaaten. Te Gent , by J. F. van der Schueren, 1784. In gr. 4t0. 432 bladz. By het groote aantal van Systematike Boeken over de Vroedkunde , zoude , onzes bedunkens, deeze Oelfens fchool, zonder nadeel voor de Konst, wel ongedrukt hebben kunnen blyven. De Schryver zegt zelve in de Woorreeden, dat hy by de uitgaave van dit Boek geen voorneemen gehad heeft, iets nieuws te fchryven, maar dat hy door zyne Toehoorders onophoudelyk daartoe is aangehitst; en dat hy, daarenboven vastelyk vertrouwt, dat hy zig door zyn eigen Werk beter en duidelyker aan zyne Toehoorders kan doen verftaan. Wy wen- fchen dat Profesfor Ae hierin gelukkig mag flaagen, en dat zyne Tochoorders, (voor wien deeze Oeffenfchool eigenlyk wordt uitgegeeven , meer geduld mogen hebben, om dit Werk, Ct welk nog bovendien ineen zeer flegten ftyl gefchreeven is,) door te leezen, als wy van ons hebben kunnen verkrygen. Ook laat ons beftek niet toe een uittrekzel daarvan mede te deelen; zynde het getal der verhandelde Onderwerpen zo groot, dat de enkele opnoeming daarvan reeds eenige bladzyden zoude aanvul- ‚Jen. Wy verwyzen dus den Leezer tot een der laat- fte Stukjes der Geneesk. Jaarboeken , waarin men den breeden inhoud van dit Werk geplaatst heeft. Omtrent de Plas- zen die uit de Schriften van Camper, Mauriceau , van De- venter, en andere, zyn overgenoomen, merkt de Schryver zelve aan, dat ’er verfcheiden de volkoomen voltooijing niet hebben, gemerkt hy de Tekening onkundig is. Ook vraagt hy om verfchooning, wegens de drukfeilen en misflagen „welke men, by het fnyden der Plaaten , be- gaan heeft. Indien God den Schryver het leven fpaart „ dan belooft hy deezen zynen arbeid nog verder uit te breiden, met de werktuigige Vroedkunde , Ziekten der Zwangere Kraamvrouwen , en nieuwgebooren Kinderen, ‚Werk H. HUYSERS, WERKDAADIGE BOUWKONST. obi Werkdaadige Bouwkonst, of uitvoerige Verhandeling der yyf Orders, volgens eene naauwkeurige bereekening aange- toond in XX koperen P'aaten, door H. HUYSERS. Te Dorirecht, by H. de Haas en Comp. 1782. Behalyen de Woorreden en de Plaaten 30 bladz. in folio, Veer de Liefhebbers der Bouwkunde is in dit Werk ee- ne nuttige onderrigting te vinden, van °t geen men wegens den vorm en de fchikking der Vyf Orders behoort te weetens °t welk de bouwkundige Huy/ers indiervoege ontvouwt, dat niet alleen gezette Bouwmeesters, of zul- ken, die het bepaald op het werkdaadige toeleggen, ’er een nuttig gebruik van kunnen maaken; maar dat het ook den zodapigen, die eenige liefhebbery voor deeze weeten- fchap hebben, te ftade kunne komen, om over hunne ei- gene ordonnantien , of die van anderen, op een vasten voet te a ze ’s ‘Mans fchryfwyze hier over is van dien aart, dat dezelve, met de daartoe behoorende Plaa- ten, een zeer juist en geregeld verflag geeve van alles wat daartoe betrekking heeft; des zyn Gefchrift leerzagyn zy voor allen, die eenige liefhebbery voor deeze aangenaame en nuttige Weetenfchap hebben. Hy begint met eene beknopte ontvouwing van den oor- fprong der Bouwkunde in haaren eerften ftaat; benevens de ontdekking van derzelver gebreken, en trapswyze vor- dering; waarin hy de opkomst en den voortgang, in °t maaken en vormen van de voornaamfte deelen, die tot het weezenlyke der colommen behooren, op eene zeer na- tuurlyke wyze „gepastlyk ontvouwt. Na de vnordragt dee- zer ruwe bouwfchikkinge, die zekerlyk verre af was van eene vereischte fchoone evenredigheid, gaat hy over tot de meer naauwkeurige , toen men naar bepaalde regels be- gon te werken; waaruit vervolgens eerst de vier bouwor= ders, de Toskaanfche, Dorifche, Yonifche en Romeinfche ontftonden, en waarby, door eene vermenging der derde en vierde, de vyfde of de Korinthifche Order gekomenis; welke vyf Orders, gelyk hy doet zien, in eene fchoone overeenftemming, by, tegen en boven elkander gebruikt kunnen worden. Ter ontvouwinge nu van deeze bouwor- ders geeft de Autheur eene onderfcheidenlyke verklaaring van ieder gedeelte der colommen, met aanwyzing van het geen elk deel te verrigten hebbe, en hoe het zelve daar- toe gefchikt meste weezem; waarvan hy telkens de ver- V a cisch- eS2 H. HUYSERS eischte reden aanduidt; en op eene foortgelyke wyze ham- delt hy ook over de al of niet pasfende bycieraaden, met redengeeving van ’t geen men daaromtrent in agt heeft te neemen. Eliermede gekomen zynde tot het opgeeven der bepaalingen en maaten van ieder deel, mitsgaders om te toonen, hoe men, om het een en ander, ’t zy op het pa- pier of in het werk zelve daar te ftellen, te handelen hebbe, fchikt hy zyn Gefchrift, overeenkomftig met zyne opgave, in deeze orde. s» Indien men zyn werk wil doen behaagen, behoeft men juist den Beeldhouwer niet altijd bij de hand te heb- ben; men kan buiten dien wel goed en fchoon werk maz- ken; maar dan moet men ook niet onbedagt te werk gaan. Eene op een ftapeling en gebruik van flukken, die niemand weet te noemen, of kan befeffen waar toe zij in het werk dienen , is voor kundigen niet fraais maar als alles tot zijn einde , waartoe het gefchikt is, bekwaam is; niets wat noodig was achtergelaten, en ook niets overtollig gebruikt iss zulk werk,al ís het eenvouwig, zal altijd voldoen. — Men zie dan eerst als men iets ordonneert of het nodig en tot zijn einde bekwaam zij ; en dit zo zijnde kan men het zel- ve gerust gebruiken. —- Vooral overlaade men zijn werk nimmer met bloemen-en lofwerken, als of dat het werk zoude veraangenaamen, daar zulks het tegendeel veeltijds A uli- WERKDAADIGE BOUWKONST, 283 uitwerkt, waarvan of cene flegte keuze, of eene verkeerde plaatzing, meestal de oorzaak is. , | „„ Dat men zich dan bijzonder toelegge op eene grondige kennis van alles; deeze ftelt iemand buiten twijffel in het vermogen tot het doen van eene beredeneerde keuze, en het maaken eener welgeordende fchikking; waartoe wij hoopen, dat dit werk zal konnen opleiden, en wij daar- door het genoegen genieten van ons voorgefteld doelwit te bereiken.” Natuur-en Wiskundige befchouwing van den Lugtbol, tot eene betere, kennis en beoordeeling dier berugte ontdekking s opgeftelt door CB. H. DAMEN, A. L. M. et Ph. Dr. Lid van het Provinciaal Uurechts Genootfchap van Krnften en Weetenfchappen. Te Utrecht, by B. Wild, 1784. Be- halven de Voorreden, 173 bladz. in gr. octavo. De Heer Damen , zig voorgefteld hebbende een verflag van den Lugtbol te geeven, °t welk dienen kon, om, vol- gens natuur-en wiskundige gronden, over denzelven te denken, en daaruit af te leiden wat men al of niet met ze- kerheid of waarfchynlykheid van deeze ontdekking te wag- ten hebbe, vangt aan met eene verklaaring der werkingen en eigenfchappen van een Luugtbol in ’t algemeen. Hierop Jaat hy volgen eene afzonderlyke befchouwing van de twee byzondere foorten van Lugtbollen, te weeten, die van Montgolfier, met door vuur verdunde lugt, en die van Charles met brandbaare Lugt. Aan de ontvouwing van 't geen, -omtrent ieder deezer foorten, in * byzonder in aan- merking komt, hegt de Autheur wyders eenige berekenin= gen, ftrekkende ter oplosfinge van zommige voornaame Voorftellen , die men omtrent de vermogens der Luugtbollen kan doen. Na ’tafhandelen hiervan, deelt hy ons zyne Aan- merkingen mede over het gebruik dat van de Lugtbollen ge- maakt zal kunnen worden, en over eenige voorgeftelde mid- delen tot eene willekeurige beftiering van dezelven. Men vindt ’er, gelyk bekend is, die dit onderwerp aan de eene en andere zyde overdryven; de ontdekking der Lugtbollen is u zommiger oogen geheel nutteloos; terwyl anderen derzelver nuttigheid ten hoogften verheffen; onze Autheur bewan- delt in dit geval met oordeel den middelweg, hierop voort- gaande volgens de Fene en ontvouwde gronden. Hy tragt te doen zien, dat de Luugtbol tot etlyke nuttige cin- V 3 den 284 CH. H. DAMEN den zou kunnen ftrekken , al was het dat men dezelve niet naar welgevallen mogte kunnen beftieren, En van dit laat. fte, de mogelykheid van deszelfs beltiering , heeft hy gee- ne gunftige gedagten: er zyn, naar ’t hem voorkomt, in de natuur der zaake zelve, zwaarigheden, die, zo niet vol- ftrekt onverwinnelyk, ten minfte zeer bezwaarlyk te boven te komen zyn; En wat de reeds voorgeflaagen middelen be- treft, dezelven zyn, gelyk hy poogt aan te toonen, deels ‘er niet toe gefchikt , deels onuitvoerlyk , en deels zeer ons zeker. Zyn Ed. befchouwt dit onderwerp , zo met betrek- king tot de eene als de andere foort van Lugtbollen ; en ziet den Lugtbol van Montgolfier nog aan als beter gefchikt tot het bereiken van nuttige einden dan dien van den Heer Charles; om dat de laatfte zelfs in deloodlynige beftiering, of het doen ryzen.en daalen , by lengte van tyd, eene on- overkomelyke zwaarigheid heeft; het welk de horizontaal of rechtftreek{che beweeging tevens belemmert. „ Gelukkig, (zegt hy daarom ten flot deezer aanmerkin- „> gen.) Gelukkig derhalven dat de verkoeling en verwar- ming der Lugt een gereed en zeker middel aan de hand geeft, om den Lugtbol van Montgolfier naar welgevallen te doen daalen en ryzen, waardoor men in (taat zal zyn om Lugtftroomen, die met onze oogmerken over- eenkomen, te zoeken, en om dus van deeze fchitteren- de uitvinding, die om veele redenen de Voorkeur fchyrt te verdienen, boven die welke haar gevolgt is, eenig nuttig gebruik te kunnen maaken. Want, zonder de „, mogelykheid der Beftuuring des Lugtbols te willen om- ‚ kennen, fchroom ik egter niet om myne vrees te beken- nen, dat een middel daar toe bezwaarlyk zal kunnen fe- „ vonden worden; en ‘er blyft by my niet dan eene hoop over, meer gevestigt op het vertrouwen , dat ik heh op de Vindingrykheid van andere menfchen, dan wel op eene duidelyke overtuiging van de mogelykheid der Uit- a, Vinding.” Voorts laat zig de Heer Damen, in een Aanhangzel, nog uit over °t zogenaamde Gaz der Hee- ren Montgolfier, °t welk veelen als geheel iets byzonder befchouwen; en waartegen zyn Ed. beweert, dat men hier, wat de werking betreft, enkel te denken, hebbe op door hitte verdunde lugt. Dezelve is, zegt hy, wel met een weinig rooks vermengd , doch die rook is eer nadeelig dan voordeelig voor de uitwerking. Een hiernevens ge- voegd vertaald Engelsch Gefchrift over dit Stuk ien ns enye. 5 OVER DEN LUCHTBOL. 285 denkbeeld ten volle, en toont dat men de werkinz van den Lugtbol van Montgolfier alleen heeft toe te fchryven aan de meerdere ligtheid van gewoone lugt door hitte uitge- zet. , Verhandeling over het algemeen en byzonder gebruik drr Aëro- flatifche Machines, en de verfclrynfelen, die ezelven ons kunnen opleveren, door HELPERUS RITZEMA VAN LIER, . A. L. M. Ph. Dr. Th. Stud. Te Groningen ‚by L. Huis- fingh. 1784. Behalven het Woorbericht, 128 biadz. in gr. "octavo. n dit Gefchrift bepaalt de Heer van Lier zig, in de eerfte plaats, tot eene befchouwing der Aëroftatifche Machine , als het eenigfte middel, waardoor wy ons in den Dampkring verheffen kunnen; gemerkt alie anderen hieromtrent uitge- dagte middelen daartoe te kort fchisten; en dit, overeen- komftig met eene welgegronde lugtkeimnis , naar uitwyzing der ondervindinge ‚ er aan voldoet. — Verder befchouwt hy de Aëroftatifche Machine in haare werkingen en ver- {chynzelen ; gaande onderfcheidenlyk na, wat men deswe- gens op te merken heeft, zo omtrent de Machine met brand- baare, als ten opzichte van die met verdunde lugt, verec« nigd met het phlogiston, het geen het vuur oplevert , dat onder dezelve geftookt wordt. In dit gedeelte ontvouwt de Autheur inzonderheid het geen het klimmen en dáalen ; mitsgaders de verfchillende rigting der Machinen kan be- voordeelen of belemmeren; waarvan de Lugtreizers een op- lettend gebruik kunnen maaken , om de rigting van de Ma- chine ten mìnfte eenigzins te veranderen , en dezelve gevolg- Iyk in eene mindere of meerdere maate te beltieren. Men zou ‘er dus althans eenig beftier over kunnen hebben, fchoon men ’t nog zo verre niet mogte brengen, dat men dit werktuig als een Schip konde regeeren, naar allerhande foorten van ftreeklynen; ’t welk de Heer van Lier egter hoopt, dat genoegzaam gevonden zal worden. — Hieraan hegt hy, ten derde , eene befchouwing van de Aëro- ftatifche Machine in haare gevaaren en nuttigheden. Uit den aanvang van dit derde Hoofdftuk moeten afneemen, dat ’'er nog by zommigen eene foort van COETIR begrippen heerscht, volgens welken het ge- bruik van dit werktuig niet gëoorlofd zou zyn% ’t welk de Autheur beknopt en bondig tegengaat. Van meer nit + yke 286 H. R. VAN LIER OVER DEN LUCHTBOL. Iykheid fchynt de bedenking van veelen over ’t gevaar dier Lugtreizen; waaruit de vraag òntftaat of de nuttigheid het gevaar kan opweegen? Ter beantwoordinge hier van vestigt de Heer van Lier eerst het oog op de gevaaren , en vervol- gens op de nuttigheden. Wat de gevaaren betreft, dezelven zyn , naar °t hem voorkomt , niet zeer te dugten; indien men in °t toeftellen der Machine zelve met behoorly- ke naauwkeurigheid te werk gaa; en de Lugtreizigers, of althans eenigen van dezelven , de vereischte kundigheid be- zittende, de met regt gevorderde oplettendheid gebruiken. ’Er is, peor hy van beide de opgemelde foorten van Ma- chinen afzonderlyk toont, geen gevaar van eenig belang te wagten, zo maar in alles de voorzigtigheid plaats heeft; welke ook in agt genomen moet worden in Zee-en Landrei zen, die altoos gevaarlyk zyn. Dit afgehandeld hebben- de, toont hy wyders aan , tot welke nuttige einden men zig van deeze werktuigen zou kunnen bedienen , als mede welke misbruiken van dezelven gemaakt zouden kunnen worden; doch dit alles zal dan alleen grootlyks plaats heb- ben, wanneer men dezelven naar willekeur zal kunnen be- ftieren, ’t welk de Autheur door den tyd verwagt. Ten laatfte komt hierby nog een Aanhangfel, waarin de Autheur eenige andere bedenkingen over de beftuuring der Aëroftatifche Machine mededeelt; mitsgaders zyne gedag- ten over het Gaz van de Heeren Montgolfier , °t welk hy houdt voor eene verdunde lugt met Phlogistifche dampen, Ook laat hy zich voorts in, in eene vergelyking der twee opgenoemde foorten van Machines, en helt over om den voorrang te geeven aan die met verdunde lugt met Phlogistifche dampen, boven die met brandbaare lugt. Eindelyk levert hy ons nog een verflag van de proef. neeming met den Lugtbol, door de Heeren F. Modder- man en G, y, Olst te Groningen opgelaaten , den 22 Maart 1784, | J.C. V. OLDENBARNEVELD OVER DEN BESTALTEBRIEF. 287- Onderzoek wegens den Beflaltbrief voor de Militie van den Staat, van den laatflen February 1579. Met ophelderen- de Bylaagen, door Mr. J. G. V. OLDENBARNEVELD , ge- raamt TULLINGH. Ady. Fiscaal van de Generaliteit en Lid van het Groningfche Genootfchap , Pro excolendo Jure Patrio. Te Utrecht, by B. Wild, 1783. In gr. octavo, 94 bladz. en nog adn Bylaagen met een Nabericht 184 bladz. oor eenigen tyd gewag maakende, van het Magazyn van Stukken „tot de Militaire Furisdiêtie betrekkelyk , heb- ben wy wel inzonderheid gemeld, dat de Heer en Mr. van de Spiegel den hierboven genoemden Beftaltbrief houdt, voor de eerfte Wet, op welke de Geunieerde Provincien Troupes in haaren dienst hebben aangenomen; en dat de Heer van der Kemp denzelven, integendeel, niet hooger aanziet, dan als eene Concept Ordonnantie, en wel als een concept des Artikulbriefs 1590, die, volgens hem, de eer- fte Wet van deezen aart is, welke de Bondgenooten ge- maakt hebben (*). Deeze verfcheidenheid van gedagten heeft de opmerkzaame beoefenaars onzer Vaderlandfche Gefchiedenisfen te meer hef oog op dit Stuk doen flaan 5 en bovenal den Heer en Mr. Twullingh genoopt, om te rain > of deeze Beftaltbrief kracht van wet gehad ebbe Zyn Ed. plaatst voor dit Onderzoek den geheelen PBe- ftaùsbrief, zo als dezelve gevonden werdt in een oud ge- fchreeven Register, berustende ter Secretary van de Stad Arnhem: welk Stuk hy vergelykt met een hem tocgezon- den naauwkeurig affchrift van dien Brief, te vinden in een oud Register ter Staaten Griffie van Zeeland; als mede met. 