Anthropologisch Onderzoek
*) Allc onderwerpen door F tufts in zijne Gcnceskundigc Staatsregeliog bchandcld. Digitized by Googl DE GENEESRUNDE IN HARE BETREKK.ING TOT DE MAATSCHAPPIJ. 109 nadert en is reeds gekomen , dat die gelukkige eeuw van gezond- heid aonbreekt. Vergelijkt het leven en de volksziekten onzervoor- vaderen bij ons leven en onze volksziekten. Ziet hoe de zorg voor barcode en zwangere vrouwen vermeerderd en verbeterd is , hoeveel vooroordeelen uit kraamkamer en huisgezin verdreven zijn , hoeveel beter de eerste opvoeding, hoeveel beter de scholen, hoeveel ge- lukkiger het lot der arbeidende klasse , hoeveel minder onkundo, hoeveel minder ruwheid van de eene , willekeur van de anderezijde, hoeveel luchtiger en lichter onze woningen , hoeveel minder gevaar van gebrek en hongersnood , hoeveel minder grof ons voedsel , hoe- veel eenvoudiger onze kleeding , hoeveel beter het leven in de stad en pp het land , hoeveel minder woest onze volksfeesten , hoeveel minder hevigen minder veelvuldig onze volksziekten, hoeveel meer zorg voor stervenden , hoeveel beter ingerigte begrafenissen en be- graafplaatsen , hoeveel meer veiligheid op straten en wegen, in haizen en kerken, en gij zult het moeten belijden , dat wij nu reeds veel , zeer veel gewonnen hebben , en dat er gegronde hoop bestaat , dat wij meer en meer naderen aan het ideaal eener gezonde , krachtige bevolking , die hetvroeger kwijnend , ziekelijk en zwak geslacht ver- vangen zal. Doch zoo die hoop bevestigd zal worden , moet de genees- kunde hare hooge bestemming begrijpen , en aan die bestemming beantwoorden , en moet de regering zich van de voorlichting en raad der geneeskunde bedienen. Gezondheidsraden voor land , gewest en stad moeten worden aangesteld en geregeld. Aan hen moet de geneeskundige statistiek in al haar omvang worden opgedragen. Zij moeten zich bekend maken met alles wat op de gezondheid en het leven der ingezetenen werken kan. Zij moeten ’er voor waken. Zy moeten niet alleen voorslagen kunnen doen aan het algemeen of plaatselijk bestuur , maar verder nog moet hun vermogen gaan: zij moeten kunnen handelen , waar het dralen of weifelen nadeelig cn schadelijk zou worden , zij moeten kunnen doortasten ; aan hen raoet de gezondheidspolitie worden toevertrouwd. Hebben zij enkeld de vergunning om Toordragtcu te doen , en moeten die voordragten tclkens aan het oordeol der regering vcrblijvcn , het is te vreezen, Digitized by Google 200 DE GEPiEESKUNDE IN HARE BETRKKK1NG TOT OE MAATSCHAPPIJ. dat bet , in ons land inzonderheid , wezen zal : deliberante se- natu perit Saguntum. Er moet dus zekere vrijmagt van hande* Jen , waar ’t noodig is , bestaan , om het goede met kracht te be- vorderen : onverminderd evenwel gelijk bij elk bestunr, de verant- woordelijkheid voor iedere handeling. Nuttiger ware het zeker , aldus voor de welvaart der burgers te zorgen , dan door kostbare inrigting van gast* en kraam- en vondelinghnizen en stadsapothe- ken het getal zieken naar ziel en ligchaam te vermeerderen , ter- wijl aan lucht , water, voedsel en woning van gezonden naauwelijks gedacht wordt. Want waarbij toch heeft de Staat grooter belang , dan bij het bezit van gezonde burgers, en wat benadeelt dien meer, dan het onderhoud van 'een menigle zieken en zwakken en in ontacht levenden of geborenen , van welke de Staat naautrelijks eenige diensten hopen of verwachten kan. Beter zijn matigheid- en afschaffing-maatschappijen : maar boven alles aanteprijzen eene wijze en verstandige gezondheidspolitie , waarvan Jo. Pet. Frank het eerste volledig ontwerp gcgeven heeft en die later door onze naburen , Franschen en Engelschen , vooral door de laatsten , in onzen tijd met kracht en ijver wordt voorge- ■staan en ingevoerd. BET CHRISTENDOM IN BETREKKING TOT DE MAATSCUAPPIJ. Onze maatschappij in haren tegenwoordigen staat dagleekent van de middeleeuwen. Men is dit eerst onlangs beginnen intezien en de miskenning van die waarheid was de grond eener scheeve be* oordeeling en van menige verkeerdheid. In die middeleeuwen werkte een nieuw element op eene nieuwe volkenwereld : het Christelijk namelijk op de Germaansche. De historiestudie van dien dnisteren tijd begint thans de algemeene aandacht tot zich te trekken en zal buiten twijfel een nieuw licht verspreiden over de geschiedenis der maatschappij. Twee dwalingen liebben tot nog toe verhinderd , het Christelijk element in zijne werking op de maatschappij to bcoordee- Digitized by Googl HET CHRISTENDOM IN BETKEKKiNG TOT DE MAATSCHAPPIJ, 201 len. De eerslo is de verwarring van Christendom met priesterdom. De tweede is de verwarring van Christendom met priesterleer. Als wij het Christendom invloed op de maatschappij loekennen , dan kuDnen wij noch dienst , noch leer buitensluiten ; maar als wij het Christendom in zijne allesdoordringende kracht willen zien wer- ken , dan moeten wij het oog vestigen op de maatschappij in haar vooruitgang. ’t Is niet genoeg, dien vooruitgang in het ontwaakt vrijheidsgevoel der volken le zoeken , als men niet tevens de wek- stem hoort , die het menschdom wakker riep. Niet zonder reden beroept de Stichter des Christendoms zich opde praktijk als bewijs zijner leer en overal waar het in zijne oorspronkelijke zuiverheid ge- kend is en doorgedrongen, heeft de proef het pleit beslecht. Gij zult , mijne vrienden ! ik voorzie het, de stem hooren van hen die zich tegen dat Christendom verheifen: zij zullen u van ligtgeloovig- heid of onverstand verdenken ; laat u daardoor niet afschrikken van een onpartijdig onderzoek der waarheid , gaat de maatschappij na van de middeleenwen tot op onze tijden , ziet hoe zij ofschoon met langzamen tred teikens nader komt aan het ideaal eener Christelijke maatschappij. Hoe de riddergeest , hoe de burgerstand , hoe het volk door het Christendom geleid en gevormd , met het denkbeeld van persoonlijke vrijheid en regten , tevens dat van persoonlijken adel en pligten heeft verbonden , hoe de maatschappij der men- schen van eene volksmassa langzamerheid in een fatsoenlijk gezel- schap veranderd is , waarin eigenbaat en eigenbelang en eigenliefde ■zich hebben leeren voegen naar de belangen en eischen van het al- gemeen , hoe algemeene welwillendheid en algemeene menschenliefde zich meer en meer openlijk vertoonen , hoe de in den mond van egoisten en demagogen ongerijmde leuzen van vrijheid , gelijkheid , broederscliap , in den mond van praktische Christenen zin en be- teekenis en waarheid verkrijgen , hoe de leer van staathuishoud- kunde niet alledn , maar ook die van socialisten en communisten op Christelijke begrippen steunt en alleen onder Christenen zoude kun- nen gclden , zonder gevaar van verkeerd begrepen of verkeerd toe- gepast te worden. ’t Is waar, veel wat wij in de maatschappij zien Digitized by Google 202 HET CHRISTENDOM IN BETREKK1NG TOT DE MAATSCHAPrU. of hooren , is meer parodie op 't Christendom , dan het Christen- dom zelf. Maar even waar is het , dal hetgeen nu nog in den te- genwoordigen staat der maatschappij paradox schijnt, zoo eenmaal die staat door het Christendom hervormd zal zijn, ons het Chris- tendom in al zijne kracht en voortreffelijkheid vertoonen zal. Het beginsel der liefde dat het praklisch Christendom verkon- digt , is ook het beginsel , het zedelijk beginsel der maatschappij. Het liefhebben ran den naaste als zichzelven , is niet alleen les en Toorschrift , het is meer dan dat , het is de wet der ijzere noodzake- lijkheid , waarvan iedere overtrading met den gang der maatschappij in strijd is, en hare noodwendige gevolgen en strafien met zich brengt. De trots en aanmatiging der grooten , de gierigheid en onbarmhartigheid der rijken, de verwaandheid en overmoed der geleerden , de brutaliteit en onbeschoftheid van het gemeen , alias geraakt met dien gang , dien geregelden loop der maatschappelijke machine , nu vroeger dan later in wryving en schuring , en wordt eindelijk of gladgeslepen , of verbrijzeld. Gaat met uwe gedachten de volksberoerten , de omwentelingen , de hervormingen na.diede maatschappij geschokt en ontrust hebben en gtj zult vinden , dat zjj grootendeels aan de miskenning van die maatschappelijke grondwet te wijten zijn. Er is in die wet dat voortrefielijke, dat zjj tevens grond en maat- staf inhoudt , woardoor z§ in hare regtvaardigheid erkend en bin- nen hare natunrlijke grenzen bepaald wordt. Bedenkt men daar- bij , dat naastenliefde , menschenliefde is , dat zij noch vreemden , noch vijanden buitensluit , dan zal men zich overtuigen kunnen , dat z§ de kiem in zich bevat eener ontwikkeling , die de hoog- ste menschelijke volkomenheid ten doel heeft. Het Christendom geen bespiegelende wijsbegeerte , maar proef- ondervindelijk en praktisch, stelt ons die type van volkomenheid voor oogen in een eenig , maar volmaakt en onovertrefbaar voorbeeld : een voorbeeld , waarin het menschelyke en Goddelijke in cene hoo- gere liefde zamensmelten , die den Schepper met het schepsel , die- naar en Heer , onderdaan en Wetgever vcpcenigcn. Het is hier, Digitized by GoogI HET CHRISTENDOM IN BETREKK1NG TOT DE MAATSCHAPPIJ. 103 waar menschelijke vrijheiden Goddelijke oppermagt zich ontmoeten , liefde en gehoorzaamheid , ondervrerping , eerbied , dankbaarhoid en gevoel van menschenwaarde en menschenbestemming : waar ootmoed en geestverheffing zich vereenigen ; en terwiji wij aldus onze ge- ringheid belijden , verliezen wij ons in het besef onzer oneindige volmaakbaarheid. Liere vrienden! leest en bestudeert uwen Bijbel , het boek der menschelijke vrijheid , maar ook der menschelijke tucht en opvoe- ding. Leest het als geschiedenis van het verkeer van God en men- schen. Bestudeert het als het wetboek der maatschappij , en ge- looft me, gij zult er meer levenskennis en levenswijsheid uit pulten , dan uit alle andere boeken , die ons door zedeleeraars en wijzen zijn nagelaten. Leest het , niet om er een Godgeleerd sys- teem uittehalen , of om ’er menschelijke wetenschap uit te leeren. Het is geen handboek van theologie of natuurkunde. Het is een leerboek van Gods voorzienigheid , eene handleiding , waarin gij uwe betrekking tot de maatschappij en de belrekking van demaatschap* pij tot u in hare leidende beginselen kunt leeren kennen , en u near haar en hare wetten kunt leeren vormen. BIJBEL EN ROMANLECTUUR. By onze voorouders , in den goeden ouden tijd , waren Bijbel en vader Cats huisboeken, waaruit zij lessen van levenswijsheid op* gaarden. Later is de romanlectuur onder ons ingeToerd en mode geworden , en wij moeten het erkennen , dat van de litteratuur , ik spreek in ’t algemeen , niets bijna is overgebleven , of althans niets populariteit behouden heeft , als de roman. De roman , eene soort van poezij , die ’t naast aan ’t leven grenst, en ’t meest an- thropologische studie bevat : en juist daarom meest voor onzen tijd berckcnd. Van de flaauwe karakterlooze voorstellingen der vroegere Duitsche, en de onnatuurlijke zedelooze der latere Fransche ro- manschrijvers , is de roman door den praktischen geest en lakt Digitized by Google 201 BIJBEL EN ItOMANLECTUUR. der Britten vcoial , karakterschildering geworden. Als men op de hervorming , die met Fielding tegenover Richardson begint , en door Smollbt , Sterne en Walter Scott voortgezet , tot op Bul- wer en Dickens voortgaat , in haar schakeringen en grondtrekken naauwkeurig acht geeft , zoo zal men bespeuren , dat de roman meer en meer tot natunr en waarheid genaderd is , en dat onze maat- schappij tegelijk in wetenschap en beschaving heeft aangewonnen. Altijd evenwel blijft ’er in de roman nog reel te Teel over van dat phantastische, hetgeen van het leven verrreemdt en met het leven ontevreden maakt. Overdreven goede en slechte karakters , .gelijk zij nog maar al te dikwijls geteekend worden , blijven monstervor- men : en waar coups de theatre noodig zijn , daar is de autheur zijn stuk nog niet volkomen meester. Daarenboven blijft deze , zelfs bij uitgebreide wereld- en menschenkennis, toch altijd binnen zekcren kring beperkt. Het nationaal en individual karakter van den schrijter drukt het zegel op zijn werk en de geest der eeuw bezielt en kleurt het. Ondertusschen , de invloed dien de romanlectuur op het leven en op de maatschappij uitoefent, is onberekenbaar groot: rooral sedert zij de eenig-algemeene wierd en juist daarom is het te meer noodig , dat zij door Bijbellezen , zoo niet geheel vervangen , al- thans genoegzaam opgewogen worde, Ook in den Bijbel is anthro- pologie , is karakterschildering , is levenspoezij en levenswijsheid ; maar niets ziekelijks , wilds , overdrevens. Da&r is de tijpe niet de verbeeldingsmensch , noch de gevoelsmensch , noch de verstands* mensch , ook niet de wetenschappelijke mensch , maar de gewetens' mensch — de hoogste veredeling van het menschelijk wezen , door- drongen van den Goddclijken geest : de naauwste vereeniging der Goddelijke en menschelijke natunr. • Die het schoone in dat Boek , het Boek der menschheid , edns heeft leeren gevoelen en bevatten , hij zal er al het andere naar af- meten , en zijn gelouterde smaak zal door dat overdrevene , wilde , bontkleurige , liarde, schelklinkende , door dat gebrek aan cenvou- digheiden waarheid met een woord : vlekken die zelfs de beste ro- Digitized by GoogI BIJBEL EN ROMANLECTl'UR. 205 mans nog op Teel plaatsen ontsieren , niet zelden ontstemd en ge- kwetst worden. Volgchouden karakters , ware , onopgesmukte voordragt dcr hislorische feiten , ach ! waarom toetsen de roman- schrijvers ze niet aan dien edelen , eenvoodigen Bijbelstijl? Het gaat ons met den Bijbel , als met onze oude schoolboeken. De moeite, die deze ons kostten en de dwang , dien zij ons op- legden , maakt er ons daarna afkeerig van. Voegt hierbij het pre* ken uit den Bijbel , het misbruik of ongepast gebruik van teksten en bewijsplaatsen , het gebrek aan ootmoed en Christelijke liefde bij anderen en onszelven , dat met bijbellezen niet onvereenigbaar schijnt , de vreemde taal en toon en vorm van het boek , die oos- tersche voor ons westerlingen uilheemsche geur en waas,.die er overhenen zvreeft, zelfbedrog en zelfmisleiding en wat niet al , dat ons onbekend , ten minste niet verlrouwd maakt met een boek , eenig en zonder wederga. Wilde ik auctoriteiten ter bevestiging van die uitspraak inroepen , het ware mij niet moeijelijk ze te t in- den , en alleen Wilhelm von Humboldt kon onder deiateren voor vele anderen gelden. Maar liever beroep ik mij op eigene onder- vinding en op de uwe ; want de proef is wel waardig te nemen. Wilt gij weten, hoe ’t mij gegaan is? Historiesludie bracht mij van zelve op Bijbelstodie. Ik las en onderzocht de schriften van het Oud en Nieuw Testament , beginnende met Genesis , naar tijd- orde. Ik vergeleek ze onderling , en vond er , in weerwil van de haarkloverijen der uitleggers , eenheid in: een groot, omrattend plan , dat mij verbaasde. Ik zag uit weinige , eenvoudige beginse- len al het volgende , als uit organische kiemen , voortkomen en zich ontwikkelen. Ik zag de menschheid ontstaan en worden, tot do hoogstmogelijke tijpe van volkomenheid , door telkens zwaarder en hooger onderwijs , gevormd en opgevoed. In dat groot historisch drama hoorde ik in de profetien de Godspraak , die gelijk de Grieksche koren , tot in het laatste dezer heilige Oorkonden wedr- galmt , en hetzij ik de karakters der personen , hetzij het verhaal der feiten , hetzij de ontknooping overdacht , overal vond ik on- misbare sporen van waarheid , verhevenheid , Goddelijkheid. De Digitized by Google 106 BIJBEL m BOHANLECn'UB. reden , dat de Bijbel door relen of niet gekend of miskend en mis* bruikt wordt , is , geloof ik , joist daarin gelegen , dat zij hem niet geheel , niet achtereenTolgens gelezen en herlezen hebben ; want op die wijze alleen kan men geest en zin ratten en begrijpen , kan men zich roor misratting en misrerstand behoeden. En Bijbelstu- die is ook ttudie : eene studie , waaraan geen Christen zich ont* trekken mag, en die niemand, wien het ernst is, onbeloond laat. Eene tweede proef is de toepassing ran het Boek op de kennis ran zichzelren en anderen : niet om hen , maar om ons te oordee- Ien en met hen in goede rerstandhouding te brengen. Is het ons hnbboek geworden , het boek ran oproeding roor ons en onze kin* deren , wij zullen er telkens meer in zoeken en telkens meer in rinden en telkens beter en terstandiger worden , en onszelren en anderen beter begrijpen en liefhebben , en waarlijk rorderen. Het Boek zal ons dagboek , ons lerensboek , ons gewetensboek zijn : het zal ons gezond maken naar ziel en ligchaam , omdat het ons onze kwalen en gebreken , tegelijk met de middelen zal openbaren , om ze te genezen. Het zal ons mannen doen zijn in het rerstand en kinderen in de boosheid ; het zal ons de waarheid leeren betrach- ten in liefde , en door de waarheid ons rrijmaken. DE MAATSCHAPPIJ IN IIAAR TBGENWOORDIGEN TOBSTAND. Sedert 1848 is er reel gedacht , gesproken en geschreren orer den toestand der maatschappij. Frankrijk , het nimmer rustende , het altijd woelige Frankrijk , is een nieuw tijdperk ran rerolutie ingetreden , en heeft andermaal de repabliek uitgeroepen. Menig* maal is de rraag gedaan , of Eoropa niet gelukkiger zou zijn , als ’er geen Frankrijk , althans geen Parijs bestond , en menigmaal het vermoeden opgerezen , dat ran daar als nit de doos ran Pandora het kwaad zich orer het aardrijk rerspreidde. Noch het een , noch het ander geroelen strookt met de billijke beoordeeling , die wij eene natie schuldig zijn , welke tot de Europesche beschaafde we- Digitized by Googl DE MAATSCHAPPIJ IN HA A II TEGENWOORDIGEN TOESTAND. 207 reld bohoort en nanspraak maakt op onze bclcefdheid. Met meer regt zouden wij misschien Frankrijk , of wilt gij Hover Parris , den hoogstgevoeligen thermometer kunnen noemen , die den stand der temperatuur wijst, of beter nog den barometer, die ’l eerst den aanstaanden storm verkondigt. Wij zouden het Fransche volk met het oude Athene kunnen gelijkstellen , wier burgers in geest en ligt* bewegelijkheid alle rolkeren der oudheid overtrofFen. Yorick zou daarbij onze gids zijn , en Yorick kende ze , en bezat het orgaan van kennismaking bij uitnemendheid. Wenden wij van Frankrijk het oog naar het overige Europa,zoo treft ons de meer algemeene zucht naar vrijheid , die zich in alies lucht geeft s vrijheid in regeringsvorm , vrijheid in handel , vrijheid van drukpers. Levendig is het besef, dat het volk regten heeft , die het niet kan afstaan of opgeven , zonder zijne gewigtigste be- langen te veronachlzamen. Levendig is het besef, dat vrije han* del en zeevaart , vrije mededinging zonder tnsschenkomst van de zijde der regering , de voorwaarden zijn van welvaart en bloei der maat« schappij. Levendig is het besef, dat vrijheid van spreken en schrij- ven evenzeer , als vrijheid van denken behoefte is , voor ontwikke- ling en vooruitgang , voor algemeene besehaving en verlichting ook van de mindere klassen : hoewel velen terugdeinzen voor het mis* brnik , dat sints jaren van de vrijheid van drukpers gemaakt is. Openbaarheid of publiciteit verlangt men , ten einde alle verkeerd* heid, alle onregt, iedere grief aan ’t licht kome. Wie ziet niet daarin den trek naar verbetering en in het naakt voorstellen der waar- heid, de afkeer von bemanteling van gebreken of vergoelijking van het kwaad. Tegenover de regten des volks en der maatschappij staan beider pligten. Is de ijver voor dezen even groot? Bijna hoort men van pligten niet gewagen. En toch het volk dat regten eischt , heeft groote en zware pligten te vervullen. Vrijheid zonder wet of orde is losbandigheid , en de drukpers, die voor vrijheid ijvert , is verpligt niet minder te ijveren voor orde en wet. Reeds stelden de ouden de wet voor als Heer of Despoot , wien men dienen moest , om vrij te zijn. Bij de nieuweren schijnt die voorstelling minder Digitized by Google 208 DE MAATSCHAPPIJ IN IIAAK TEGEN1VOOKDIGEN TOESTAND. ingang te vinden. Vandaar dat preken van opstand door de mag- tige stem der drukpers , dat maar al te zeer gehoor vond. Vandaar dat overschreeuwen van de stem der wet , dat de heffe des volka opruidde en de wereld beroerde. Vandaar dat eenzijdig overdrij- ven van de kwalen der maatschappij , dat ontijdig afbreken , dat onberaden proefnemen , dat losschroeven van oude instellingen , dat verguizen van het voorgeslacht , dat opvijzelen van eigen tijd en inzigten, dat roepen van voornitgang , dat prijzen van wetenschap , hetgeen vele zwakke gemoederen aan al het bestaande doet twijfe- len , of van alle plannen tot hervorming en verbetering afschrikt. Groot is de magt der drukpers, maar ook groot het gevaar voor misbruik en dat die magt misbruikt is , daarvan getuigen de laatste jaren : hoewel juist dat misbruik haar crediet ook bij het volk grootelijks verminderd heeft. De drukpersvrijheid , die tnis- bruikt in losbandigheid ontaard is , heeft tot beperking genood- zaakt , gelijk de volksvrijheid door misbruik losbandigheid gewor- den en juist daarom evenzeer is moeten beteugeld worden. Niette- min blijft de zucht en behoefte naar vrijheid voortbestaan en voort- duren , al laat zij zich niet even luid hooren. Bij die stem en behoefte naar vrijheid verheft zich ook de stem en behoefte naar wetenschap. Is de eerste eene magt , die de maatschappij besluurt en beheerscht, niet minder h het laatste en beiden zijn zeer geschikt , om elkander in evenwigt te houden. On- kunde is doorgaans oorzaak van misbruik en het volk , dat door wetenschap verlicht is, zal zich wachten voor losbandigheid. A Is ik van wetenschap spreek , dan bedoel ik inzonderlieid kennis , ver- lichte, redelijke kennis der maatschappij. Die kennis berust op on- derwijs , voor dat onderwijs heeft men scholen opgerigt. Dat hier alweder misbruik is ingeslopen , dat men de zaak overdreven heeft en nog overdrijft , dat het schoolwezen zijne bezwaren en nadeelen heeft, dat de schoolopvoeding aan veelzijdige vorming en ontw/i- keling , boven alles aan physieke opvoeding en ontwikkeling schade en afbreuk gedaan heeft , mag niet ontveinsd of onlkend worden , zoo men niet blind wil zijn voor het verkecrde en overdrevene dat Digitized by Googl DE MAATSCHAPPIJ IN HAAR TEGENWOORDIGEN TOESTAND. &09 ooze maatschappij aankleeft. Overdrijving is het, als men de we- tenschap niet als middel beschouwt tot ontdekking van waarheid en tot volmaking der maatschappij , in een woord tot bevordering van de gewigtigste belangen der menschkeid , rnaar als men haar von de maatschappij afzondert en een wetenschappelijken adel bedoelt, die op de menigte van uit de hoogte nederziet en zich geregligd acht , menschen en maatschappij tot voorwerpen te verlagen zijner proefnemingen. Zoodanige wetenschap , onbestaanbaar met de mecanique sociale kan , gelijk alles wat onmaatscbappelijk is , zich tegenover de maatschappij niet staande houden , omdat ieder egoistisch streven zichzelf vernietigt. Troeg of laat moet zij zich sociaal maken , moet zij communistisch worden , en de welenschap- pelijke aristocratie zich democratiseren. De wetenschap , of liever het vretenschappelijk element als bestanddeel der maatschappij , moet haar geheel doordringen, moet zich door haar heen versprei- den , het moet niet het uitsluitend eigendom van een bijzonderen bevoorregten stand zijn ; maar het moet zich aan alle standen me- dedeelen en over het geheele huishouden van Staat uitslrekken , het moet deszelfs materielen, intellectuelen en morelen weistand meer en meer helpen bevorderen en volmaken. Ook uit dit oog- punt is opvoeding en ondersvijs pligt van den Staat , niet om zich die als monopolie toeteeigenen , maar om al wat haar hinderlijk en belemmerend is , uit den weg te ruimen. DE TOEKOMST. Is het geoorloofd een blik in de loekomst te wagen , zoo zien wij naderc vereeniging en verbindtenis van magten , die de maat- schappij beheerschen en nu nog gescheiden zijn. Wij zien het ma- teriele , intellectuele en morele leven der maatschappij krachtig door die verbindtenis en vereeniging bevorderd. Wij zien eene magt vooral de maatschappy herrormen en bezielen: de common spirit des menschdoms , maalschappelijke zin, algemeene welwil- 14 Digitized by Google 210 DE TOEKOMST. iendheid , liefde , menschenliefde , broederlijke gezindheid , het ge- voel van verwantschap , dat menschen aan menschen , volken aan volken , dat de gansche menschheid zamenbindt en verbroedert. Dat gevoel spreekt luider , naarmate de maatschappij volkomener wordt, het spreekt in de deelneming met het lot der armen en ongelukkigen , in de verzorging van zieken en lijdenden , van ouden en zwakken , van weezen en vondelingen ; het apreekt in de zorgen voor opvoeding en onderwija, in de verspreiding van Bijbel en Christendom , en in honderd nuttige en weldadige instellingen , die of reeds bestaan , of gedurig worden geaticht en geveatigd. De drogredenen der socialiatische en communistische sophisten , die geen ingang zouden vinden bij het groot publiek , zoo ze niet met de publieke opinie overeenstemden , die publieke opinie zelve , die meer dan men vermoedt, het innerlyk leven der menschheid aan ’t licht brengt : zij zijn eene openbaring der toekomst , die wij te gemoet gaan , en die door het Christendom is voorbereid ; eene toekomst, waarin de magt , de onwederstaanbare magt van dat Christelijk element, dat gelijkeen zuurdeeg de gansche maatschappij doordringt , omzet , hervormt , herschept , duidelijk zal worden , en waarin menschen en volken , ah door eenen nieuwen adem en geest bezield , met de wetten sympathiseren en accorderen zullen , die het heelal besturen en regelen. Want verwonderlijk en treffend is de overeenkomst , die er is tusschen de phyaieke, de intellectuele en de morele wetten , en niet minder verwonderlijk en treffend het even- wigt en de gelijkmatige beweging , die wij in de mecanique celeste en in de mecanique sociale kunnen opmerken. Alles weegt en werkt op en in elkander. Door aantrekking blijft alles in stand en in werking. Die aantrekking is met verbazende naauwkeurigheid berekend en afgewogen. Nimmer staat het uurwerk stil , nimmer hondt het op in zijn vastbepaalden gang eeuwen en jaren en dagen aantewijzen. Zo6 gaat het in de mecanique celeste, too gnat het in de intellectuele en morele wereld. De maatschappij heeft even- eens haren vasten , voorafberekenden en voorafbepaalden gang. Ook zij gehoorzaamt aan eene kracht van aantrekking , waarvoor de for- Digitized by Googli DE TOKKOMST. 211 mules aanwezig , cfschoon nog niet gevonden zijn ; terwijl men zich tot dusverre meer onledig hield met de perturbaties en declinaties , dan met den regel. Dien regel te vinden , is opgaaf voor de toe- komst. Zich aan dien regel te houden, zich ’er naar te voegen, is de bestemming , het doe! , de dure verpligting der menschheid : en al zijn wij er nog verre af, van het geheei te doorzien en te begrij- pen , reeds veel , oneindig veel is er daardoor gevronnen , dat de overtuiging , dat er zulk een regel bestaat en bestaan moet , vaster en sterker wordt. Dit is de triomf van het onderzoek , de triomf van de studie der maatschappij , die het denkend gedeelte van het menschdom bezig houdt : eene studie en onderzoek , die in de hoog- ste mate ieders belangstelling verdient, en die daarbij het onwc- dersprekelijkst teeken is van onzen vooruitgang op de baan van ken- nis en wetenschap. Niet altijd , mijne vrienden ! gelooft mij en let op mijne voor- spelling , niet altijd zullen Christendom en wetenschap vijandig tegen elkander overstaan , niet altijd zullen de materiele , de intellectuele, de morele werelden strijd voeren. De tijd zal komen en nadert reeds , die het menschdom met zijnen God verzoenen , en in zijn verloren rang en regten herstellen zal. Mijn boek is ten einde: maar niet ons onderzoek, dat nu eerst beginnen moet, en waartoe ik u en mij zelven wilde aansporen. Gij hebt gezien , hoe belangrijk , hoe gewigtig het is. Gij hebt ge- zien , hoe wijd uitgestrekt en hoe diep en veelbeteekenend. Somtijds zult gij gedacht hebben , dat het meer begrensd moest zijn. Somtijds zult gij er het een of ander hebben gemist , wat gij er gezocht had. Inzonderheid zal het u verwonderd hebben , dat het Christendom er in betrokken wierd ; want welke gemeenschap heeft het , zult gij vragen , met onze medische studie ? Doch gij moet daarbij be- denken, dat de studie, die ons nu bezig hield, een onderzoek, geen leerstelsel betreft , en daarom vrij en onbelemmerd den een- maal ingetreden loopkring beschrijven en voleinden moet ; beden- ken , dat het anthropologisch onderzoek is , waartoe het Christen- dom evenzecr als iedere andere magt behoort, die op de rnensch- 14 * Digitized by Google 212 DE TOEKOMST. heid gewerkl heefl ; dal tan alio Godsdiensten de Chrislelijke zich hot meesl praktiseh en ineest maaUchappelijk betoont , dal de Chris- telijke beseharing de fijnste cultnur is, die deo mensch en het menachdom Teredelen kan , dat geen Godsdienst zooreel kiemen van ontwikkeling bevat en zoorer zich in de toekorost uitstrekt, dat het Christendom de beginselen in zich slnit van de groote herTormin- gen , die de maatschappij , in later tijd rooral, ondergaan heefl, en eindelijk dat geen zedeleer geschikter is, om menschen en volken roor de maatschappij te rormen , om de idealen , die de menschen en wijsgeeren zich hebben roorgesteld , en die diep in den men- schelijken geest sluimeren , eenmaal te rerwezenlijken. Digitized by Googl Digitized by Google. 