Over Middennederlandschen epischen versbouw
Ferg. 669. Keye seide : Ie en | séit om | ghéne | sa- ke (*) (*) Be uitgave heeft: seit oec ghene, maar liet HS. om, zoo als ook Huydecoper citeerde op Stoke 1,507. 151 Beat. 294 Si seide: Gód { aldei^ | wérelt | tróegt («). Om de deugdelijkheid dezer steling te bewijzen zal ik hier een paar plaatsen aanhalen waar dit hi spraOy si seüle, niet is uitgedrukt: Lanc. 3,2619S. Si riep haer ridders in die xale £nde dede hen yerstaen alda^ Yander tenten al oppenbaer, £nde vanden riddere die daer stoet; •— »In weet oft ès om onse goet; Gaet ende rememet ons na sa^a Wat si willen anegaen/* » 3,36603. Ende gemoette enen riddere saen. Die hem van Ipandre dede verstaen; -^ »£nde , wildi , ie leide u daer hi es."* Wal. 9569. Die joncfrouwe ne sweech niet stille: — » God hevet mi wel Torsien ; bedi öim?*" » 9211. Walewein saecht, ende hi spoetde Hem selven ende warp hem uten kere. Wel na verwoet ende uter were: -^ »Ja rybaud, hevegtu teblouwen Die joncfrouwe het sal di rouwen." ("(*) {*) Ik schrijf geene plaats uit den Floris over, want dit ge- dicht wemelt van dergelijke inlapsels. (f) Die herhaalde ou-klank schijnt ons een wanklank toe: irroeger moet dit het geval niet geweest zijn, want ik vind even. zoo hij Maerl. 2,211: Dat sise omhescult van hinde Vinden inden ondervinde. Ferg. 1127. En meslaet u niet ftere Want een ridder noit ere Saghedi ere meer ghesclen. Troj. Orl. 1,26. Die scone was ende gott Ende vaste stoet in sinen moet. 9 1,436. Oft ie moet dtcke sijn in vare* Want mijn welvaren staet an hare, Limb. 11,947. Alse ghi weder comt te hare. Dat ghi hare selt seggen mare, Stoke 4,1338. De heren, dat si te hem quamen 152 Dat ook onze ouden bij een gesprek de. herhaling; Tan dat . eenheid stoo^ende hi sprac enz. yermeden is genoeg bekend. Ik wil dan ook slechts herinneren aan de allerliefste plaats uit den Floris (die Huydeco- per zeer naar waarde heeft geschat , op Stoke 3,218), Ts. 1063: «Vrouwe, [seit hi] waer es Blancifloer? Mine amie, die ie hier liet?*' — «Uwe amie? Des en wetic niet*' — » Ghi hout uw sceren." — » In doe." — » Gi doet" Verg. ook Walewein, 6340 vlgg. Maar ook midden in het vers schijnt zoodanig toe- voegsel wel eens te zijn ingelascht (^). Lachmann (Anm. zu Iwein s. 388) heeft eene plaats bijgebracht uit het Hildebrantslied : ik verwijs op de aangehaalde plaats uit den den Floris, of Ferg. 597. Hére[spracdieknape]lc | héte | Fér | guut. Kar. Gr. 1,578. Hóre [seitsi] bi | mirer | waer | héde. Dat men ook niet zelden duidelijkshalven een eigen- naam of een zelfstandig naamwoord in de plaats van het pronomen heeft gesteld, mag men uit analogie op- maken, en er zijn genoeg voorbeelden die dit vermoe- den bevestigen. Ende ombootse oec bi namen So dat si quamen alle ghemene. Limb. 6,1789: Yan iantle ie lande besien dat lant ' In elke stede die men vanU Lanc. 3,26633: Doe reet hi in enen bogard na dal, Daer Ypander in zat ende at. (*) Het is hier de plaats niet om alle mogelijke inlapsels aan te "wijzen: dit zij genoeg den onderzoeker opmerkzaam gemaakt te hebben, als reeds Prof. Bormans deed, Messager des sciences et des arts de la Belgiqae 1837, bl. 403—404, 501 ad vs. 172. Ik wil alleen de veelvaldige invoeging van een Aere, vrotttre, want of maat aanstippen. 153 Wal. 200. Walewein p. Ui] reet wéch end si sijn bleven. Soms werd ook door de afschrijyers een eigennaam ingeschoTen waar het metrum zulks verbiedt {*) , b.T. : Wal. 1077. Heer [Walewein] ghi sijt gheraect int wonder. B 2608. Gheme, henr, sprac [Walewein] die coene. Ferg. 5380. Die witte ridder [Ferguut] Toer hem bergen (f). Nog een enkel voorbeeld om te doen zien hoe de af- schrjjvers met hunne teksten handelden. Ferg. 5303 : Staet op, ghi vrouwen! laet ons festeren Den ridder die Keven dede caneeleren! Beide regels zijn geïnterpoleeerd ; ik lees aldus: Staet óp, ghi vrouwen! Léet festéren Die Kéyen déde caneeleren. Be verandering van den eersten regel verdedig ik (§) met Limb. 8,460. Laet sien^ wat sal hi anevaen. Mnlp. 1,3174. Om God, laet schuwen sulken woert! De uitlating in het tweede vers wordt gerechtvaardigd door de volgende plaats, Wal. 1250: Men sonde segghen: siet waer vaert Die tasseerde sinen waert. Ken vergelijke daarbij nog Wal. 4546, 6581. Kar. Gr. 2,582. Lanc. 3,18019, 18957. Esop. (») p. 237 vs. 1. O Verg. Nibel. 1111,1. (f) Dus het HS. ; de uitgave laat den eigennaam weg, het- geen ^j zouden billijken zoo er melding van gemaakt yras, (§) Verg. mijne Inleiding op den roman van Lancelot 1 D. bi. xxxvni. (J En zoo meen ik ook te moeten verbeteren Esop. 14 ts. 14: Dese favele es gheseit Van die vroescap hebben lelt en niet zoo als de tekst heeft: Van den ghenen die v. h. 1. «, « 154 DE LAATSTE TOONVERHEFFING EN DE HAAR VOORAFGAANDE DALING, BIJ STOMPRUMENDE VERZEN. » Alle versmaten zijn het geToeligste aan het einde (^)/* Deze waarheid, in den aard van het vers gegrond, is in de latijnsche en grieksche metriek buiten tegen- spraak. Maar ook in de dnitsche gedichten heeft men gemeend haar terug te vinden en Lachmann zegt daar- om ook zeer stellig (zu den Nib. s. 44). «In der letz- ten senkung des verses soll man genau schreiben.** De beste mhd. dichters nemen op het eind hunner regels de volgende punten in acht bij verzen met staande rijmen. 1. Apokope in de derde daling ig onzuiver (*). 2. Het verkorte und voor unde is in de voorlaatste zeer zelden (•). 3. Hiaat voor de laatste heffing is onregelmatig f"). 4. ttVor vooalanlaut der letzten silbe stumpfreimiger verse sind naoh kurzem betontem vocal nur er- laubt auslautende consonantverbindungen {kampf an, niht aJbe) eh [bin ich «n, ^sach ich)^ % mit dem j- laut , wenn es einfach ist und nur auf der senkung {habe daz ir^ nicht bei genauen dichtem azz er oder ddz tr); endlich liquida in verkürzten wörtem (ich dar ahe^ dar var ich^ hér éhe ^ war dn) auch wohl in voUstandigen ; — aber durchaus keine media oder tennis , kein f oder h, (*). Mü is als uitzondering geoorloofd, «und wird da- (') Kinker, Proeve eener HoUandsche Prosodie bl. 203. (*) Anmerk. zu Iwein 4644 (s. 376). Verg. ook zu den Nibel. 307 (s. 44), 588 (s. 84). (') Anmerk. zu Iwein 3752 (s. 358}. Hahn^ zu Strickers Klei- nere Gedicht, s. XIII. C) Note zu Iwein 318 (s. 20). (») Note zu Iwein 4090 (s. 155). 155 durch entschuldigt, dass die praposition ganz mit dem regierten casus verwachst , mittin , mittarty (*) Wij zullen nu onderzoeken of deze regels ook bij mnl. dichters van toepassing zijn. Daar het mnl. veel meer dan het mhd. apokope en synkope toelaat (-{-) moeten wij bij twijfelachtige plaatsen op den Toorgrond stellen dat men a priori naar algemeene rhythmische regels mag vaststellen dat, «Wenngleich die syncope imd apocope an allen stellen ohne anstand gebrancht werden, so darf man doch annehmen, dass sie am haufigsten za anfange, und zwar an dem worte, wel- ches in die erste hebung fallt, eintreten/' (§) 1. Apokope wordt in de voorlaatste lettergreep van het stomprijmend vers door keurige schrijvers niet toe- gelaten. De geheele Walewein en Karel de Groote is daar om dit te bewijzen ( J. Zoo streng evenwél wordt deze regel niet nageleefd dat men geene uitzonderingen ontmoet; zoo b.v. leze men Wal. 132 in u hant; 338 slouch hi of een voet. Kar» Gr. 1,192 God moet danc. Wal. 7404 dochter tsi (voor dai $%) , 8276 troost an 14ch. 2. Het verkorte end voor ende [en evenzeer ofl voor ofte] is evenzeer als in het mhd, zelden (de samen- smelting van ende met de volgende vokaal er afgere- kend, als b.v. Wal. 106 nü ende echt^ 389 uut ende zn^ 1078 boven ende onder ^ 6833 prijs ende ere). (*) Anmerk. zo Iwein 4098 (s. 365). (f) Evenwel hebben sommige schrijvers van mhd. gedichten dit niet minder 'willekeurig gedaan, verg. Fr. Rotti. zu Konrads von Würaburg Wërlte lön, s. VIII. (§) Hahn, za Strickers Kleineren Ged. s. XIV. (J In de HS. van beide gedichten komen wel een aantal plaat- sen voor waar het woord vóór de laatste arsis geapokopeerd is, maar overal blijkt dat die apokope moet worden aangevuld om de yerd wenen daling te voorschijn te roepen. 156 Wal. 9 sehijni hier bij eene opperrlakkige beschou- 'wing den regel omver te stooten, als men leest: Moéimi ghéven hérte end sin; men kan evenwel zeer goed scanderen Moètmi ghëven hérte énde sin. Nu en dan komt het evenwel voor b.v. Wal. 6733 goét end vdst, 7173 stdrc end groot C*). De verhouding is deze: in de twee eerste fragmen- ten van den Kar. Gr. te samen 6835 vss. groot, komt ende vóór de laatste verheffing 26 maal voluit voor en 7 maal geapokopeerd (-{-). Het HS. van den Walewein is door twee handen geschoven: de eerste loopt tot vs^. 5782. In dat gedeelte komt ende 51 maal voluit voor en slechts 7 maal geapokopeerd (§). In de volgende 5416 verzen wordt het 31 maal voluit, 18 maal afge- kapt gevonden. Voor een deel komt dit ten laste van den afschrijver, maar voor een deel is het ook te wijten aan den dichter van het tweede gedeelte, dat ongeveer met VS. 7835 aanvangt. In de Beatrijs leest men het elf maal voluit en slechts eene enkele maal verkort. O De tekst heeft: Een dier dat men heet serpent Bróchti ghevoért stórc ende gróót. Moet men ook het part. ghevoert uitwerpen , of leien Yoérdi staérc énde gróót? (t) Eene plaats is twijfelachtig, 2,1912: D&t die liéde él te méle Tévont hébben feéste end spel , waarvoor men missehien mag lezen: Dat die liéde t&vont ól te male Hébben feéste énde spel. (§) Ook hier Is eene twijfelachtige plaats, 927: Die lach npt bedde, daer menue liet Up slapen, dat diere was end goet So wel hem diere up slapen moet. Moeten de woorden up slapen ia den tweeden regel niet worden uitgeworpen als een glosseem, te weeg gebracht door de woorden die volgen in het 3e vers? 157 3. Hiaat voor de laatste toonverheffing komt te dik- werf voor om als eene onregelmatigheid te worden aangemerkt, gelijk dan ook reeds sommige mhd. dich- ters dit Teelynldig gebruiken, als b.T. Sticker (**). Als Toorbediden dienen: Kar. Gr. 1,78 réchte ^m, 1,423 Ogiére dn, 538 geve ü; 2,264 Bqfoëne dn, 2581 kmde di, 2781 wdle dl, 2888 hóve dl, 4185, inde dL Wal. 6047 tórde in, 6408 aUéne dl, 6454 dlle dn, 7208 ende dt, 9293 wille dl, 9611 ómme él, enz. enz. 4. De hier Toorgestelde fijne onderscheiding wordt zelfs in het mhd. niet door alle dichters in acht geno- men (f) : wat het mnl. betreft , zij is hier zeker niet Tan strikte toepassing daar men ook mediae en tenues aantreft', en naast ginc in, Wal. 6158, en 7072 ghinc af, 9205 derdewerf echt , 9331 stdppans dn, 62417 lettel acht, 6357 en es, 6440 saghen uut, 6498 óver dl, 8353 dl in eén, enz. ook leest Kar. Gr. 1,93 séegic ü; 2,3912 sie ie an; Wal. 846 ghemde dl; Wal. 6301 bet an; W. 2945 moét ie in ; Wal. 5984 twdlef es. De daling mag ook Toor de vierde verhefifing, even als in de andere voeten ontbreken: a priori was dit reeds waarschijnlijk en menigvuldige plaatsen bewif- zen het. OVER DE HERHALING DER PRAEPOSITIE NA ENDE EN OFTE. In de Nibelungen, 312,3 leest men: Und gerent staeter suone an mich und an mine man , (*) Habn zu Strickers kleineren Ged. s. XIII. (t) Vero;. de in deze paragr. aangeliaalde hoogduitsche schrijvers. 158 en Lachmann toekent daarop aan (zie m den Nibe- 1 tingen 8. 15): nDie schreiber pflegen nach und, des- gleichen nach oder , dem allerdings verbreiteteren sprach- gebranche gemass , die praposition zu widerholen , anch WO es der vers verbietet." (*) Ook bier wederom vinden wij een wenk tot onder- zoek, en het blijkt dat bij mnl. dichters hetzelfde plaats heeft. Ik zal in de Tolgende voorbeelden de overtollige praepositie tusschen haakjes plaatsen: Wal. 144. Doe nam orlof die wigant An coninc ende an coninghinne Ende [an] alle diere waren inne. » 143. Vaert, God ons alre hêre ,Verde jou van lachtre ende [van] sere. » 185. Gomt soe te goede ofte [te] qnade. » S37. Yerde jou van lachtre end [van] scade. » 3579. In die leliën end [in] die rosen. » 3589. Hi worde alse staerc end [alse] jonc. » 8298. Die so scone es ende [so] bequame n 8345. Allen joncfrouwen. Met sc^lden ende [met] spere. Esop. 239. Als metten steresten end [met]ten mees- ten. B. V. y. 256. Ghetoent an mi end [an] mire vrouwen. Lanc. 3,25202. Anden coninc end [an] die coninginne. Troj. Orl. 1,11a. Wat seijant, garsoene of [wat] cnapen. £n men zegge niet dat dit tegen het taalgebruik was , want men leest evenzeer: Wal. 3508. Sonder twifel ende waen. n 2826. Yerde jou van lachtre ende sere. Hetzelfde heeft plaats waar de konjunktie is uitgelatens Beat. 420. Van spise [van] wine ende [van] biere. B. V. V. 554. Met helsen , [met] cussen ende [met] spele. O Zie ook Hahn Anm. zu Strickers k1. Ged. Y, 37 (s. 90). y TWEEDE AFDEELING, HET RIJM. ZUIVER RIJM. — &sm — Jtlet gebruik van het rijm is in de duitsche poezij overoud (*), en zoo al de vroegste overblijfsels der duitsche kunst in allittererende verzen bestaan, wij stemmen in met het gevoelen van Dr. Snellaert: »AI vroeg moeten de dichters den voorletterklank verlaten en de welluidendheid uitsluitend in den slotklank doen bestaen hebben. — Het zegelied op de overwinning, in^ 881 door koning lodewijk III op de Noordmannen behaald, is op rym.'* (f) En geen^^onder, want wins besondere ist der Reim eine innerlich nothwendige Folge der nicht quantitativen Poesie (§)." »Zal het rijm volkomen zijn, zoo behooren de twee O Verg. Koberstein Gnindriss der Gesch. der deutschen Nat. Litt. 4 ausg. ft. 44. Mea zie vooral ook HegeKs Yorlesungen über Aesthetik 3*, 303—318. (t) Verhandel, over de Mederl. dichtk. in België bl. 13. (§) Wolf, Ueber die Lais , Seqaenzen und Leiche s. 161. Hoogst, belangrijk is de geheele verhandeling aldaar s. 161^166. 160 of meer klanken welke hetzelve Yonn«:i: niet alleen in klank'* [dat is in vokaal en konzonanten] »maar ook in de kracht ran den klemtoon overeen te ko- men (*j." In het mnl. vinden wij hierop uitzonderingen. Die betrekkelijk de overeenstemming van vokaal en konzo- nanten (f) zullen wij beschouwen als wij van onzuiver rijm spreken: in deze paragraaf behooren die betrek- kelijk den klemtoon. Wij dienen eerst nog te herimieren, dat ook in het mnL de rijmen verdeeld worden in staande en slepende rijmen: die herinnering zou overbodig zijn wanneer het bestaan der laatste niet was in twijfel getrokken (§). Wij hebben in de vorige afdeeling (in de J over verzen met drie toanverheffingen , bl. 141 vlg.) reieds aangetoond dat er in de mnl. gedichten werkelijk slepende rijmen, voorkomen ; ik laat hier nog eenige proeven volgen die onweerlegbaar zijn: HaerL 1,315. Kemelen, bufielens, drommeddris Twee dusent , die altoes , dat waér if... Rein. 4665. Sulc claecht, sage hi sijn adversdris Hi sweech der clage, ende dat dit fvaer tr. ..• (*) Kinker, Proeve eener Hollandsche Prosodie bl. 220. (t) ^erg. ook Kobersteia 1. 1. p. 139. (§) Mone, Uebersicht der niederl. volksHtt. s. 30. Nat. Bl. P. 25» v^. Die kennesse also alst waér is I Sal kennen elc apotecdris, ] Mnlp. 3,351. Dan oirbair is, dat duchtte ^ Doch alre meest so vrüchtie. Lanc. 4,8467. Hi haette u wel claerlike» l Die u stac dus swaerltke» | Limb. 6,5. Mi hier omme doet nederlegghen Hare en darrict wedersegghen. 161 »Man bemerke wie hier, nach eineni kuustausdruck des 14cn Jahrhunderts sich die sHhen suchen (*).'^ Ik Toeg; hier nog een paar plaatsen bij wier rijmen stof tot overweging geven , daar het niet duidelijk is of de dichters staande of slepende rijmen bedoeld hebben : Vellh. 2. )) 159. 358. Jeghen twonder dat ghesciet es Bin deser tijt, des sijt ghewes. Dat men sijn here achter croet £nd sprac desen lachier groet. Hets vréselijc te cómen ónder hén, Si gebaren óf si sónder $én Waren. Lanc. 3,26205. £er u dit gesciet, Godweit Gi stoet bat of der sotkeit* Limb. 6,2390. Seide die coninc, bi mier wet. Dit swoer hi ende hier met. Gaan wij nu om de rijmwetten voor het mnl. op te sporen weer bij het mhd. te rade , en dan vinden wij (f) dat als staande rijmen gelden: P. nBindung einer von natur hochtonigen Silbe mit einer gleichartigen , oder mit einer vemehmlieh tiefto- nigen, oder aüch zweier tieftonigen mit eïnander {göt: gebot ; kunt : umnt * — léit: arbeit; sin: künegïn; -— herzogin: stÖleUny ; ' 2®. «zweier Silben, deren erste eine stark betonte Kürze und deren zweite stumm war^ mit zwei der- gleichen, oder mit einer tieftonigen kurzen und einer stummen [site: rite; sagen: klagen; — verswigen: sae- Hgeny ; 3^« » einer tonlosen, in alter Zeit tieftonigen, mit einer gleichfals tonlosen , welche Art von Reimen je- (*) Lachmann, zu den Nibel. 876,3 (s. 118). Verg. ook Hahn zu Stricker*s kl. Ged. s. 83. (f) Koberstein, Grundriss enz^. 4 ausg. s. 140. 11 162 doch selten, fast nur von Volksdichteren gebraacht wurde {sandé: lande; Magené: sagenè; Raèenê: degenèy De twee laatste gerallen kunnen in *t mnl. geen plaata Tinden, zoo ah Grimm te recht aanneemt (*)• *t Is een Tcrschijnsel dat samenhangt met de kwanti- teitsleer der Tokalen , en in de Torige afdeeling (bL 52) hebben wij gewezen op het onderscheid tusschen mnl. en mhd. waardoor noodwendig de staande rijmen ran twee lettergrepen in het mnl» Terra|len. Het eerste geral is van toepassing op onze dichters: syllaben die den hooftoon hebben rijmen op elkander (Wal. 15 brool: groot; 91 ghewélt: heil enz.); maar ook de syllabe die den neventoon heeft, mits zij nTemehni'o lich'" zij kan op eene met den hoofdtoon rijmen, en zelfs twee met den neyentoon op elkander, b.y. Wal. 41 fFdletrein: neghem; 188 voert: liébaèrt; 68^ ghe- leit: waérheit; Kar. Gr* 2,845 méneehfimi: stout; 1237 onderdoen: stoén; }90bdvènt: ndmeeónt; 2,4180 ^tKi^ii^.- pertién; ja zelfs Ferg. 72A jëghen hén: herbergen. Vooral de woorden uitgaande op ont^ ont^ inc (-{-) versterken gaarne den neventoon van de laatste letter- greep: b.v. Kar. Gr. 2,2282 Idnt: viant: 5,149 wigdnt: Idnt; Wal. 142, 242, 542 hdnl: wigènl; 731 éilani: vdnt; 1530 viant: Idnt. — Kar. Gr. 1,33, 488, 645, 796, 869 enz. enz. céninc: dme; Wal. 821 eónine: jén" gheHne; 1203, 1836 eónine: dine. Wat nu het slep^ide rijm betreft, de regel moge uit een paar voorbeelden opgemaakt worden. Wal. 53 lieden: bediéden; 71 sparen: vdreti. — Troj. Orl. 1,12a onwoérhéde: mede; 13a hdlsbèrge: verbérge. Maerl, 1,3 léringhe: ddcheortinghe ; Parth. 120 mérgmghe: ddcheor- (*), Gramm. \\ 26$. (f) Verg., de mhd. Toorbeelden bijgebracht door Grimm , Gramm. V, i65— 166. 163 iinghe. Kar. Gr. 1,57 viènden: scanden; 2,227 tmnden: handen. — Tr. Orl. l»d wdkeiide: nakende; 11 sprin- gende: singende; Wal. 2495, Rein. 329 sévené: lévene; MaerL 2,111 proéveden: behoëveden; Lk. Sp. 3 D, p. 155 ghévene: l^ene. Het behoeft geen betoog, dat, ten gevolge van het zweven der kwantiteit van de vokalen, het voor het Zuivere rijm onverschillig is of de stamvokalen van verlengde of gebogen woorden in kwantiteit verschil- len: zoo rijmt b.v. slaghen (idtibus) niet alleen zeer zuiver op sagken (videbant), daar de ongebogen vorm is slach en seu^h; maar evenzeer vormt pade: rade een goed rijm, ondanks het enkelvond pat en roet. £er wij van het zuivere rijm afstappen moeten wij nog op twee punten onze opmerkzaamheid vestigen: 1^. de zoogenaamde rime tiehe ^ rührend reim^ 2^. op het inwendig rijm. Thans rekenen wij dat het rijke lijm een gedicht ontsiert, maar in de mnl. verzen, zoowel als in de mhd. , komt het te dikwerf voor om er niet het besluit uit op te maken dat het oor onzer vaderen daarin niets stootends vond, gelijk ook Lach* mann oordeelt (*), hoewel de afschrijvers later daar- aan meestal aanstoot namen, gelijk uit de aangehaalde plaatsen van Lachmann blijkt en uit sommige mnl. rij- men (f). Dergelijke rijmen zijn dus bij onze mnl. dichters gel- dig , doch met dien verstande , dat niet hetzelfde woord in dezelfde beteekenis tweemaal achter elkander volge (§). Voorbeelden geven Kar. Gr. 2,2482. Sint dat die coninc ïoen f) Zü den Nibelungen s. 134, 165, (M^aar hij verwijst op Do- een in den Altd. Waldern 3,150), 191, 307. (f) Verg. Zaöher in den Berliner Jahrb. für Wissenschafl. Kri- tik, Mai 1843, kol. 718. ' (§) Lacbmann 1. 1. s. 134. 11* 164 Met hem heeft mijn wijf wege , £hde men can in genen wege Weten waer enz. Kar. Gr. 5,103. Doen daer in selker wisen Alse die haroene selen wisen, » 5,323. Sijn na gevolget al te hant^ Te gadre gaende hant in hant. » 5,283. Dat ie hier omme hebhe geraren, Te doene de'sen wanconst wechy Menegen ellendegen weeh. Ësop. 188. Doe seide die calawe man ter vliegken : Du does mijn hant dicke na di vlieghen. Brand. 1,782. Daer ter selyer horchdore Ghingen jonghelinghe dare, Lanc. 3,533. Heden 8al geseien di meeste ere^ Die in Bertanger gescide oit ere, » 3,729. Des nu worden ben in inne Ëude alle die met mi sijn hier üme, » 3,3861. Om dat hem die liebaert int herte /t/n Naturliker heeste dochte sijn. Velt, 220. Dese quamen in die Ylaender side. Die grave Tan Artoes banderside. Zoo ook Lanc. 3,4393, 4709; Doet. 1,139, 346 enz. enz. Wat het inwendige rijm betreft, dat voor een deel aan de versus leonini (*) herinnert, in het mhd. koint het hoofdzakelijk in de nibeliuigenstrophe voor, en wordt herhaaldelijk door Lachmann veroordeeld (-{-), gelijk het ook in 't oudfransch een wanklank was (J). In het mnl. epische vers schijnt het eene enkele maal bij toeval voor te komen , (Verg. ook bl. 151 noot (-{•)) b.v. (*) Zie daaroTer Ferd. Wolf. Ueber die Lais, Seq. und Leichen s. 198. <t) Za den Nibelangen, s. 147, 216, 226, 236, 249. — Verg. ook Diez, Ueber den Epischen Vers s. 82. (§) Diez, Ueber den Epiichen Vers, s. 82. 165 Maerl. 2,211. Dat sise ombescult van kinde Vinden inden ondervinde. Wal. 2912. Die jonc/routi?e , het sal di rouwen. Tr. Orl. 1,26. £nde Taste stoel in sinen moet Limb. 11,948. Dat ghi hare selt segghen mare. ONZUIVER RIJM. V Wij zagen dat tot zuiyere rijmen de overeenstemming Tan Tokaal en konzonanten geTorderd irordt: zoowel tegen het een als tegen het ander wordt gezondigd. Wat de Tokalen betreft, doel ik op de Termenging der klanken o, oo en oe, ie en y\ De eerste Terwisse- ling komt herhaaldelijk Toor in de rijmwoorden Tan Yelthem b.T. 4 te doene: de gone; 4 toe: also; 11 groot: doet; 13 groot: moet; 26 gomen: noemen; 44 doe: dat stro; 46 doene: scone. Zoo ook Kar. Gr. 1,2138 doene: seone ; 2,27 scone : eoene, Reinaert 2933 snoeren : te vo- ren; 3047 voete: grote, £sop. 134 beroemen: comen; 341 éonien: noemen» Wal. 10603 bloot: woel; 3267 no- men (voor noemen): comen; 8593 vpleomt: noemt. Voorbeelden der Terwisseling Tan ij en ie zijn zeld- zamer. Lanc. 4,1291 Want als hulpe mi God , hine es niet Men goet riddere dan gi sijt B. T. Verg. 566 sien: mijn. Kar. Gr. 5,65 ^yn: met- tien. Tr. Orl. 1,36 prijs: verlies. Lanc. 3,12645^e- ;>el> («); wijs. Oud VI. Ged. 2,11 (Tijf Heren Wensch.) lief: wijf. De pronomina mi^ di en si worden wel op ie ge- (*) Peisen voor peinsen komt ook voor Tr. Orl. 1,136. 166 rijmd (^'j maar dan meestal tot mie, die, sk verlengd. Wal. 3997 mie: drie; 8575, 8929 mie: gheseie. Maerl. 1,5 drie: mie. Lanc. 4,4444 drie: mie. Beat. 110 bfye: ay mie (f). — Esopet 181 dat seggio die; sie; Lanc. 4,3978 : Eer die arger daer af gesoie lo sal 6oe Tele doen dore die, Lanc. 4,4701 : Qohort ende Hestor geiden dat eie Sagen datter Gariet sloech drie. De verwante klanken worden op elkander gerijmd b.T. ei en f, ei en ee^ als Wal. 7480 mtbeiden: fiden; 425 etene; eleinej en s&oo herhaaldelijk ixi den Kar. &r* De korte vokalen t en e rijmen ook wel , maar meestal worden zij dan aan elkander geassimileerd zoo b.v. Wal. 5352 vennen voor vinnen t Zoo Maerl. 1,160 ^i 294 die Toor de#, en zelfs Kar. Gr, V, 34 buiten hel rijm. Wat de konzonanten betreft, het niet overeenstem-r men daarvan geeft aanleiding tot de assanance. Ray- nonard zegt (§): »J*appelle assonanee la correspondanee imparfaite et approximative da sou final du demier lüot du vers avec Ie méme son du vers cpi prëoède ou qui suit, oomme on a appelé rime la correspondanee parfaite du son identique final de deux vers formant Ie distique/* De assonanoen vervallen iu twee klassen: P. waar O Verg. Grimm Gramm. 1', 206. Verg. ook Habo zu Stric- kers kl. Ged. s. XII. (*)*) In het glo^s. is deze plaats Terkeerd verklaard als één woord aoai liet rijm, anders amijs.'* Ik lees evenzeer Lanc. 4,4866 (2e D. p. 220): Owi, lieve ncve! Ay mi! en Wal. 6600: So riepen lade: Ay mi, ay mi! <§) Dei forma primiUves de la versifieation des irouvères , in liet Journal des savants Juillet 1833 p. 386. 167 Terwante konzonanten {*) op elkander rijmen, 2^ waar de konzonanten geene de minste yerwantsehap hebben. Zie hier Toorbeelden BeaL 270 behoeft: gkenoech; 338 scone: home; 770 laten: maken; 784 verbeden: begheven. Kar. Gr. 2,4563 vrede: gheerege. Brand. 1,594 naeet: gaet; 801 rocke: coppe, WaL 200 ghesleghen: bleven; 260 open: gkeloken; 938 saken: cnapen; 954 slapen: onr ghémaken; 1006 kmt: Jonghelmc; 1350 prime: seinen; 1400 cnape: sake; 1516 draghen: draven; 5352 swem^ men: vennen; 6196 ghswelde: ghenenden enz. (f). Hei blijft de Traag of de assonance voor den ouder- dom dan de onbeholpmiheid Tan den dichter pleit. Ik herinner daarbij aan Eaynouards (§) woorden: uOn rencontre enoore, dans plusienrs épqpiées romanesques rimées, Temploi de Tassonance; Tusage ancien se re- produisait par licence poétique, quoique FonTrage fut généralement écrit en rimes.'* £r komen Toorts hier en daar eenige rijmen Toor die tegen de OTcreenstemmin^ Tan konzonant en Toka$d beiden strgden en naauwdijks den naam Tan rijm Tcr- dienen, als b.T, Lanc. 4,7733 Bohort: doel; of wel waar de assonance nog ruimer genomen is dan in de aangetogen Toorbeelden, b.T. Lanc. 3,9004 minnende: inde; WaL W^ josleren: avontueren. 't Zijn uitzonde- ringen die naauwelijks Tcrdienen in aanmerking te ko- men. Bij een enkel geTal willen wij stil staan. Wal. 10543: (*). Verg. Grimm Gramm. 1*, 504. Mea loste die assonance "wel eens op ■ in een zuiver rijm b.v. Ferg. 2759 woch: och voor of. Grimm schijnt niet dit woord geen "weg geweten te hebben Gramm. 1', 274. Men verg. echter Fergaot 505 , en men zal Halbertsma*s verklaring (Naoogst bl. 36) ontzenuwd y inden. (f) Men verg. voort HofTnianns inleiding op den Floris s. XXIV en mijne inleiding op de D. Doctr. bl. LVI. (§) L. 1. p. 388, 168 Die ander en wsts ooc niet Tersaghet, Hine reet jeghcn wat hi conste: Baer.' daden si ene bittere joeste. Men vergelijke daarmee Lanc. 4,11703 (2 Deel bl. 2^) waar Artur, Die met glavien wel steken eanste^ Stac Mordrette af met groter anste Ënde met craohte , dat bine ter eerde Neder droech al metten perde. Onste is bier klaarblijkelijk onzin : er kan niets anders gestaan bebben deji joeste {^)j dat den afschriJTer een ongepast rijmwoord toesobeen, waarvoor bij liever den zin verbroddelde. '— Wij bebben das twee voorbeelden dat consie op joeste gerijmd werd. Moet men daarbij denken aan eene klankverwisseling als bij siant — stoei ? KOMT DE SLUITENDE N IN AANMERKING? De vraag bierboven gesteld is in versobillenden zin beantwoord. Grimm scbijnt de n in beide rijmwoorden noodzakelijk te acbten als zij een van beiden sluit (-(-)• Hoffmann von Fallersleben daarentegen verklaart: »bei klingenden Reimen bat zuweilen das auslautende n gar keine geltung" (§) en daarmee stemt Mone overeen {^), Na al bet aangehaalde omtrent de apokope der n en bare luttele pbonetiscbe waarde zal bet niet twijfelacb- tig zijn aan welke zijde wij ons scharen. A priori is bet onwaarscbijnlijk dat de n van eenige (*) Misschien consie? Dat de arscbrijver bet rührend reim tracht te vermijden» ook ten koste van den zin, heeft Zacher reeds aangetoond, Berliner Jahrbücher 1843, kol. 718. (t) Gramm. 1«, 688. (§) Inleiding op Flor. en Blanc. p. XXllI. (J Uebersicht enz. s. 29. 169 phonetische kracht zoa- zijn in den uitgang van het slepende rijm, en a posteriori leeren ons dit de hand^ schriften. HojOfmann heeft t. a. pL bewijzen bggehracht nit den Floris, Reinaert en Ësopet, ik voeg er een paar hij: Beat. 302 roufven : trouwe , 395 keren : jonchere , 491 drogheden: soghede^ 748 hinde: sinden; Wal.. 44 dru$' saté: saten, 224 maken: sake, 253 onifaren: gheware^ 1880 scilden: milde ^ 2052 waren: harentare^ 2282 bene- men: hemey 2636 seehte: mochten. Ja zelfs vind ik Wal. 2390 eurie: Iten (*). Langzamerhand echter begonnen de afschrijyers dit als eene ongeoorloofde vrijheid aan te zien: de n werd in I^ide uitgangen vereischt en geschreven. Daar men echter in ouder werken die men afschreef de rijmwoor- den niet kon veranderen (f) verkrachtte men liever de grammatica dan de eénparig&!^id op te geven. Het ge- volg daarvan was dat spoedig de n een overwegenden invloed kreeg in de buiging der naamwoorden, die eerst in en later ook buiten 't rgm tot de zwakke de- klinatie overgingen. Het rijm is daarom niet altijd een eriterium ter erkenning van de zwakke buiging. {*) tien -wordt ook Wal. 9995 als staand rijm gebruikt lie: eufie. Werkwoorden als tien, plien zijn eigenlijk slepend-rijmend. Verg. Wap. Mart. C. 2. Maerl. 1,136, 139, 200, 347. Doch men vindt evenzeer Doet. 2,1439 ptie: die; Lanc. 3,16190 curie: lie; Beat. 313 iwien: versien. Grimms verklaring , Gram. 1* , 980 dat liei^ nooit stomprijmend voorkomt is dus onjuist. (f) Zoo zegt ook de heer Bormans in den Messager des scien- ces et des arts de la Belg. 1837 p. 391 : >La rime surtout doit être étudiée, c*est elle qui a sauvé Ie langage de nos pères, et qui a résiste' seule è Vignorance et è Vaudace des eopistes,** In zekeren zin is het waar; evenwel hebben zij zich niet al- leen vrijheden in de schrijfwijze van een rijmwoord veroorloofd, maar het soms geheel veranderd zie b.v. hier bl. 163, 168, en mijne inleid, op de D. Doet. bl. LYII noot 3. 170 Zoo vindt men b.v. Kar. Gr. I9I465 in 't rijm der eonmgtnne regelmatig, en gerijmd op minne; maar 1^4 der coninginnen omdat het moest rijmen op in allen sm^ nenf zoo staat Haerl. 1,16 die lieden omdat liet rijmen moet op dieden, terw^l men van elders stellig weet dat het sterk gedeklineerd wordt. Verg. ook Gat. 9. — Trouwens het omgekeerde yindt ook wel plaats: iqq leest men Kar. Gr. 2,213 Te cleinen cameren ende te staUe So yoeget hl die kerken alle. en 2937 wordt op bandereide gerijmd: tien tide. RIJMEN ALLE VERZEN TWEE AAN TWEE? In den X regel worden in de mnl. epische gedichten de verzen paarsgewijze door het rijm verbonden, gelijk de fransche acbtsylbige verzen met zoogenaamde rimes plates (^). > Maar lang voor ons werd reeds de opmer- king gemaakt, dat ook soms drie regels door hetzelfde rijm zijn aaneengekoppeld (-f). Zoo b.v. Rein. 1075 , wale: tak: wah; 1085 dage: sage: mage; 1161 Rei- naert: voert: Reinaert; 5505 gesmeden: beneden: reden; 5573 dreven: apgegreven: gescreven, Lanc. 2,20337 met u: genoget u: spreken nu; 33106 waerde: Kanaerde ^ euHMerde; 3,14869 vri: mi: si; 26062 mesdoen: saen: gedaen. Wal. 6761 seine: pine: tvine. Maérl. 1,381 ghesent: prosent: bekent. Dit verschijnsel zal geen verwondering baren, wan^ neer men in aanmerking neemt dat de hoofdzaak bi| het vers het rhytmische metrum is, en het rijm bij- zaak (§), zoodat er ook alleenstaande verzen voorko* (*) Vergr. Diez, Abhandl. über den epischen vers, s. 111. (f) Willems, Voorbericht tot den Reinaert, bl. IX. (§) Verg. Lachmann hierboven bl. 46. 171 men, die door geen rijm met een ander verbonden zijn, tot welke soort van verzen (de duitscbers noe- menze weezen) men in het boven aangehaalde geval een van de drielingen brengen kan. Wil men voorbeelden van alleenstaande regels, zie hier: Kar. Gr. 2,81. Twee scone kindre, des sijt wijs, Beligande ende Marcilijs. £nde hoe doe Gelloen die grave Moeste met scanden ramen tlant, Dits u te voren al becant. 2,2249. . . . . Wi hebben wale Dat ver^iei^ altemale. Maer keert tuwen vader weder, £nde laet ons ten k^yser tien ( : gescien . ) Lanc. 3,18352. Hine liete achter om gene dinc Die hem mochte daer af gescien. Die van binnen, dat wetic wale. Hadden onder hen oec menege tale. » 3,19195 »Nu salie scire Ü lecgen in minen kerker gevaen, £nde sal ii daer verhongeren in." Knapen riep hi int begin. f )» 3,19390. Her Walewein werd sere tongemake Als hi sijn ors nine vant, Ënde stont op ende alomme liep (: riep). Zoo ook Rein. 1971, 4675; Lanc. 3,18279, 20639, 21462, 23729, 25468, 25495, en^s. (*). Ja zelfs vind ik twee rijmelooze verzen, Kar. Gr. 5,51. God sal cortelike geven, (: leven) Maegt na minen Mrille gaen, Dat wi selen geme sien; (*) In den Walewein komen ettelijke dergelijke weezeti voor, maar de zin leert daar dat er een vers is uitgevallen, b.v. 6593, 6635, 7741, 7909. 172 Oase mage selen gewroken sijn^ Ende oec mede die kindre dijn* WaL 7387. Die coninc warp omme sijn paert Te minen here Waleweinewaert , Ghenendelike , sonder sparen. Walewein hoedde hem vor die stekexp Ende tart an ere ^den (*). Zoo ook in het HS. Tan den Walewein, ts. 6992 en 7004, maar op beide plaatsen is iets door den afsciiri]- ver overgeslagen. — Velthem bl. 241 reg. 6 v. o. is alleen het rijmwoord (tvaren) in de pen gebleven. Daarenboven vindt men eenige plaatsen waar vier regels achtereenvolgend door een en hetzelfde rijm verbonden zijn, hetgeen toeval is, maar tevens van onnaauwkeurigheid des dichters getuigt, ten minste als men Lachmann gehoor geeft, die dit »gegen die strengere kunstregel" noemt (-}•); en zeer zeker, wan- neer, gelijk wij reed» bij de drie aan drie rijmenden zagen, hetzelfde rijmwoord meer dan eens voorkomt. Voorbeelden van dit verschijnsel vindt men: Wal. 101 kere: ghere: ere: here; 3301 maniere: goeder tiere: goeder liere: sctere; (§) 10683 doot^ groot ^ groot ^ noot. Kar. Gr. 2,123 here: weere: deere: begere; 2,2107 ge- varen: moederbaren : varen: waren. Velth. 220 weder^ stael: daet: loet: gemaet. Esop. 258 minnen: winnen: binnen: minnen, Lano. 2,43370 tijt: ghijt: ontbijt i ver^ blijt. Lanc. 3,20093 saeni waeni ontaen: saen, Lanc. (') De zin schijnt hier geregeld door te loopen , ik zou das niet veronderstellen dat hier twee verzen zijn uktgevallen: mis- schien moet er gelezen -worden: sonder saghen: slaghe (zie ech- ter de aanteekening aldaar, 2 Deel mijner uitgave). Moet men in de plaats uit den Kar. Gr. yaen ook veranderen in ghescient {f) Zu den rUbelungen und zur kïage s. 319. (§) Dat deze plaats «chter bedorven Is zal ik in het tweede deel mijner uitgave van dezen roman aantoonen. 173 4^5&7 ware: nare: ware: dare. Renoot, 21 Iwhande: Roelande : sande : Bertrande. Limb. 7,869 versloet : moet : verwoei i ontmoet; enz. (*). Behalven dergelijke voorbeelden vindt men ook plaat- een waar de dichter opzettelijk, om een staaltje van zijne kunst te geven , hetzelfde rijm herhaalt zoo dik- ivijls hij kan, hetgeen herinnert aan de fransche tira- des monorimes (''), die echter alleen in assonancen zijn. Zoo begint Maerlant zijn boek van onser Frou- wen {■) met eene tirade van veertien rijmregels op oude; als: vroude: behoude: goude: menechfoude: scoude: on- gliedoude: scoude % houde: boude: spoude: oude: coude: óeseoude: moude. Het mede aan Maerlant toegeschreven gedicht die Clausule van der bible eindigt met tvvee stro{^en ieder van dertien monorimes, de eerste op onden^ de tweede op are (*). Velthem (of hoe hij moog heeten (*)) besluit het 7e boek zgner kronijk met eene tirade van twaalf verzen op aren. Het proloog van het tweede boek des Lekenspieghels begint met niet min- der dan vier en dertig achtereenvolgende rijmen op int. Een voorbeeld van een gedicht van 15 verzen alle rij- mende op üte deelt ons Mone mede (*), en eindelijk is nog bekend een gedicht in strophen van 16 regels waarvan steeds de twaalf eerste onderling hetzelfde fijm hebben en evenzeer de vier laatste (^). (*) Doch Diet Kar. Gr. 2,673 waar men wel vindt voet: woet: doei: groet; maar waar het twee verschillende rijmen zijn, oe en 00. Zoo ook 2,833 en 3650, of L^nc. 2,43125; 3,22943. (') Verg. Raynouard, Joarnal des SavanU, Juillet 1833 p. 388 suiv. Diez, Abhandlung über den epischen Vers, s. 85. («) Spieghel Historiael, 2 D. bl. 179. C) N. Werken der Maatsch. van Ned. letterk. 5 D. 2 st. bl. 82. (*) * Verg. mijne Inleiding op het eerste deel van den ronuin van Lancelot, bl. XXXV— LYII. (•) Uebersicht der Miederl. Yolks-Utt. no. 310 (s. 222.) n Verg.. Zacher in Haupts Zeitschrift für Deulsches Alicr- thum 1,264. Ï74 P^ 24c fabel yau den £sopet (Clignetl Bijd. bl. 144) vangt aan met zes geiykluidende rijmen op aet (*^}. Of de mnl. dichters zich zoo in het dwangbuis der gelijkmatigheid klemden dat zij gedichten ran langer adem ia erenlange afdeeMngen van 28 , 30 of 32 regels wilden gesplitst hebben , gelijk van den mhd. Pareival , Wilhelm von Oranje, Iwein, enz. bewezen is (f) durf ik niet beslissen, maar voor als nog is mij daarvan geen voorbeeld bekend, althans in episohe poëzie. VERDEELING VAN STAANDE EN SLEPENDE VERZEN. Staande en slepende verzen wisselen niet regelmatige af in de gewone epische gedichten: een enkel stomp rijmpaar wordt dikwerf gevolgd door drie, vier en vijf slepende paren, en meer; zoo volgen er Wal. 641 en 1019 zeven paren achtereen, en 1049 zelfs negen. Ook in de mhd. epische gedichten had dit plaats, zonder dat de eufonie er onder leed : keurige dichters echter , als Wolfram , laten zelden meer dan drie of vier zoo- danige paren op elkander volgen (J). Gewoonlgk overtreffen de slepende rijmen de staande in aantal. Zoo is in de 1000 eerste verzen van den Walewein de verhouding Tan 602: 398, in de Beatrijs 620: 418. Doch dat men geen vaste wet had blijkt uit den £ar. Gr. waar de verhouding omgekeerd is 442 si. : 558 staande. Dit mag wel het gevolg hier- van zijn, dat dit gedicht meer op het gebied der Volkspoezij thuis behoort (verg. de volgende §), want . (*) Verg. Koberstein,» Grundriss enz. s. 146. * (t) Lachmann za den Nibelangen, s. 162—163. Zu Wolfram s. IX en verg. Koberstetn, Grundriss 4e ausg. s. 145. (§) Verg. Halm zu Strtckers kl. Ged. s. XII! en 101 en Kobcr- steil), Grundriss enz. 4e aofl. s. 142. 175 » Klingeude , ali^-solche von den stumpfen unterschie- dene Reime sind — — — immer nar das Produkt der Xanstpoesie und fallen überall mit der yölligeren Ëntwickelong und Ausbildung derselben ^ im Gegen- satz zur Volkspoesie, zusammen.** {*) MOET DE ZIN MET HET VERS SLUITEN? In de oudfransche tiensilbige maat eindigt regelma- tif de zin met het yers (f); in de aehtsylbige )>so kann der sinn mit dem gleiohen oder ungleichen Verse ablaufen." (§) In het mnL daarentegen is het geen vereisehte dat het eind yan den regel met het eind yan den zin sa- menyalle, eyenmin als in het mhd. (^}. De yoorbeel- den bijgebracht in de § die oyer de caesuur handelt (bl. 75) doen genoegzaam zien dat de zin herhaaldelijk enjanlbeert: nu eens oyer het eerste rijmwoord dan weer oyer het geheele rijmpaar. Van elk een yoor- beeld. Wal. 474, Hi seide: Die duyel hout mi ghevaen 8o yaste, in can hem niet ontgaen» WaL 329: Een serpent ging Halen daer bi souden leyen « Sine jonghe , die waren bleyen Achter. Volgens Diez behoort het tot de hoofdtrekken des Volks- poëzij >das sie mit dem Verse den Gedanken oder ein (*) Ferd. Wolf. Ueber die Lais, Seqnenzen und Leiche s. 171. Zie die geheele noot tot p. 173. (f) Diez , Ueber den epischen Vers , achter zijne Altromaniscbe Sprachdenkmale, s. 82. (§) L. 1. s. 110. (,) ycTQ, Koberstein, Grundriss enz. 4e aufl. s. 143 n. f.) 176 Glied desselben schliesst. Die Kunstdiohter yerwarfen diese in dem Geiste hoher Einfacheit gegründeten Re- gel, indem sie auch ungleiche Verse nach |WohIge- fallen durch den sinn verbanden/* (*)• De vergelijkingr leert ons dat deze opmerking gestaafd wordt door de mnl. gedichten. Zoo komt in het eerste fragm. van den Xar. Gr. 2160 vss. groot, vier maal het eerste en slechts tweemaal het laatste enjambement voor. In een gelijk aantal verzen der 50 eerste blz. van Haer- lants eerste deel komt het eerste driemaal, het laatste vijfmaal voor, en in de 100 eerste pag. van den Eso- pet het eerste vijfmaal, het laatste slechts eens. In den Walewein daarentegen , die zeker minder elemen- ten van volkspoêzij in zich bevat, die meer op het kunstgebied staat, komt voor een gelijk aantal verzen (de 2160 eerste) het eerste of onvolledige enjambement zesmaal, het volledige 15 maal vóór; terwijl in den geheelen roman de zin 144 maal over het rijmwoord springt. Somtijds integendeel nam men tusschen een rijmpaar eene zekere rust in acht, hetgeen men in hei mhd. noemde rime breehen (-{-) ; dat dit in de - mnl. verzen evenzeer wordt in acht genomen leert een oogopslag. BESLUIT. Wij vertrouwen dat het voorgaand onderzoek ons in staat stelt een oordeel over deo mnl. versbouw te vel- len en de regels op te geven die de mnl. dichters in acht namen. Wel wordt er ten gevolge van het wan- {*) Bij Ferd. Wolf, Ueber die Lais Sequenzen und Leiclie s. 74. Verg. ook Diez Ueber den epischen vers s. 83. (t) ^crg. Koberstein, Grundriss enz. 4e aufl. s. 143. 177 keibare der Qrganisehe kwantiteit bij de vokalen meer- der speelruimte dan in het mhd. gelaten Toor het al of niet toepassen van synkope en apokope, terwijl het al of niet gebruik maken Tan aansluiting en samen- trekking alleen door de eischen der eufonie en de be< hoefte van het rhythmus wordt geregeld; en dit mag de regels des mnl. versbouws minder streng- weten- schappelijk doen schijnen dan die van *t mhd., waar bijna niets aan *t gevoel des dichters of de behoefte van *t oogenblik is overgelaten . wij zonden van een anderen kant kunnen beweren dat juist door die vrij^ heid eene losheid en verscheidenheid werd bevorderd in het mnl. vers (voor wie 't wist te behandelen), die den mhd. gedichten in veel minderen graad eigen is. Hoe het ook zij , wij hebben wetten en regels gevon^ den die wij thans in korte woorden zullen samenvatten. De mnl. epische gedichten bestaan uit verzen van vier toonverhefi&ngen (arses),' waarvoor of tusschen de dalingen (theses) onder zekere voorwaarden mogen ont- breken. Be arsis valt in den regel op van nature hoogbe- toonde syllaben , maar kan volgens bepaalde wetten ook op toonlooze tettergrepen gelegd worden. Be thesis moet altijd éénsylbig zijn: synkope, apo- kope, samensmelting en samentrekking maken dit ge- makkelijk. Alleen de thesis die (als voorslag) vóór de eerste verheffing valt kan uit twee of drie lettergrepen bestaan, doch met inachtneming van bepaalde voor- waarden. De aanwending van synkope en apokope is aan geen zoo strenge regels gebonden als in het mhd: zij wordt bepaald door de eischen der eufonie of de behoefte van 't^oogenblik. Hiaat komt zoowel als samensmelting van vokalen voor. 178 Be caesuar yalt gewoonlijk midden in 't vers, doch is aan geene vaste plaats gebonden. Yirouwelijke cae- suur schijnt mede voor te komen. De daling die de vierde toonverhefi&ng voorafgaat laat in den regel geene apokope toe. Verzen met slepend rijm kannen met drie toonver* heffingen volstaan, hoewelze er gewoonlijk rter hebben. Stomprijmende verzen met drie verheffingen komen al» uitzonderingen voor; 't Zij mij geoorloofd met een citaat van Koberstein C^) fe besluiten, dat geheel en al op het fedinische der mnl. poêzij van toepassing is: nfflannigfaltigkeit des Ausdrucks wird erreicht durch die gestattete Auslassung einer oder mehrerer, ja aller Senkungen im Verse, durch mehrsilbige AnftaCte, durch Benutzung tonloser silben zu Hebungen, durch schwe-- bende Betonung und den Wechsel der Verspaare Von verschiedenem Maass (f); die schnelle und in ihren Intervallen beinahe gleichbleibende Aufeinanderfolge der Reime gemassigt durch die starkem oder schwachem Pausen^ welche Asx Gedanke gew6hnlich in die Mitte eines Verspaares legt, und durc^h die innere Bindung, die er in zwei zunachst an einander stossende, nicht unter sich gereimte Zeilen bringt. — Natürlich aber bedienen sich nicht alle Bichter jener Mittel, die sicb am schönsten zeigen können, wo sich die Rede zu kuBstvoUen Perioden abrundet, mit gleichem Geschmack und gleicher Geschicklichkeit : Verschiedenheit der Ta-^ lente, der Gegenstande und der Zeiten bedingt hier^ wie überall in der Kunst , mannichfache Abstufungen.** (*) Grandriss, 4e aufl. ». 142—143. « (f) ' vGute Dichter Mrechseln gern ab mit klingenden Verspaa^en Terschiedener Lange, mto ste nicht schnellen and leichten Fovt« sehriit beabsichtigen.^ Lachmann zu Iwcin 143. ZINSTORENDE DRUKFOUTEN. t BL 4 reg. 13 23 > 30 70 76 85 94 101 104 118 119 3 hooger 26 qtii 6 omslagtig 18 het mnl. 6 het 12 de 16 noch 15 de 23 gebragt 16 iewerine 10 féV 25 enkelvond 20 schrijtwijze lee$ : hoogen qui omslachtig de mnl. hij se nach der gebracht icAverinc réi enkelvoad «chrijfwijze Gé C< B. L. Vri 13127 ;. 