Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
618 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Mom e TEE REE MEER DS NEE E CH VK OMM EE ZO vM NEC CORN 1621— heulde, en evenmin wilde men sich wegens onvermogen verontschuldigen: dit toch 1695. mooht den vijand in zijnen overmoed versterken. Deze twee bijzonderheden werden in het antwoord in acht genomen. Na hunnen dank te kennen; gegeven te hebben voor de vriendschappelijke betuigingen van den Koning, en hunnen lof aan de » uitstekende” Antwoord aan redevoering Ì van zijnen vertegenwoordiger te hebben toegezwaaid, erkennen de Staten, Tu t dat 'sKonings verfoek op gewichtige gronden rust. Maar zij.laten den Koning zelven geven. met de geheele Christenheid oordeelen, of zij thans in de gelegenheid zijn om hem hulp te verleenen, nu zij op niéuw in oorlog zijn met eenen vijand, hun even geducht, als i Turkije voor Polen. Zelfs diegenen hunner bondgenooten, die het meeste te lijden hadden, konden zij niet naar behooren bijspringen, en van hunne andere bondgenooten waren zij in het geval zelven bijstand te vragen. — De Provinciën waren van gevoelen, dat men, alvorens den Gezant dit antwoord mede te deelen en zijn afscheid te geven, hem moest laten vragen, of hij nog iets naders voor te stellen had. Maar de Staten van Holland waren daartegen: zij besloten, niemand tot eenig onderhoud naar hem af te vaardigen; maar hem door twee leden ter vergadering der Staten-Generaal te laten brengen, hem daar zijn antwoord en tegelijk zijn afscheid te geven: daarna, ‘dat is, wanneer er geene beraadslaging meer over behoefde te vallen noch van Staatswege antwoord op zijne mededeelingen behoefde gegeven te worden, kon hij datgene te berde brengen, wat hij verder in last mocht hebben. In weerwil van dit besluit vol- hardden de Provinciën bij hare meening, en daar Holland haar gevoelen, ten einde niet in geschil te komen, opgaf, zoo werd de Gezant door een drietal leden, maar daar- onder niet één uit Holland, bezocht. In zoo verre schikte men zich echter naar Heol- lands advies, dat men eenige zwarigheden opperde, alvorens hem de gelegenheid te geven, zijnen naderen last te openen. Deswegens toonde hij zich zeer verstoord. Niet- temin ging hij thans over tot eene nadere verklaring. DES VADERLANDS. 619 Zweden met de daad zouden verloochenen. Kon saga, zonder zijn krediet te verliezen, plotseling het tegenovergestelde gaan aanbevelen van datgene, waarop hij tot nog toe zoo ijverig had aangedrongen? En, verscheen er een Nederlandsch oorlogsschip in de Zweedsche wateren ten dienste van den Koning van Polen, zoo mocht evsraar ADOLF zich wel ganscheljk door de Staten verlaten achten. Aldus begrepen het de Staten van Holland, en om te doen gevoelen, hoe bedenkelijk het was, het vertrouwen der Turken op onze standvastigheid te schokken, konden zij aanvoeren, hoe zonder het ontzag, dat onze naam inboezemde, onze zeevaarders, bij hunne stoute en gewelddadige overtreding van de handelsbepalingen in de Levant, gevaar liepen goed en leven te verliezen }, Maar de Provinciën konden zich met het gevoelen van Holland niet vereenigen: zij meenden dat men ten minste eenige van zijne verzoeken moest toeslaan, Bovendien kwamen zij terug op het voorstel om hem gedurende den tijd, dien hij hier vertoefd had, met honderd gulden daags vrij te honden, of hem een gouden ketting te vereeren: de Prins, die tegenover de tegenpartij in het buitenland eene eenigzins dubbelzinnige rol bleef spelen, was, verzekerden de Provinciën, van hetzelfde gevoelen. Niettemin wei- felde Holland niet. De verzoeken werden met beleefde verontschuldigingen afgeslagen ; alleen de vrije uitvoer van krijgsbenoodigdheden toegestaan. Toch werd de Gezant nog tot den Prins verwezen »om van hem nader contentement te ontvangen;" ook werd bepaald, dat hij met een gouden ketting vereerd zou worden. Toen. hem zijn antwoord en reeredentiebrief werden overhandigd, merkte hij op, dat de Staten zijnen Vorst den titel van Koning der Zweden.onthouden hadden. Dit nam hij zoo hoog op, dat hij verklaarde liever noch antwoord noch vereering te zullen aannemen. Men willigde dit verzoek schoorvoetend in, en met dankbetuigingen nam hij afscheid in de vergadering der Staten-Generaal. Holland weigerde haar aandeel aan de kosten van den gouden ketting te betalen 5, | Ook bij de ontvangst van de Gezanten, die de Keurvorst van Keulen omstreeks den- zelfden tid naar 's Gravenhage zond, kwam ten duidelijkste het verschil van gevoelen uit, hetwelk er thans tusschen Holland en de andere Provinciën bestond. De drijvers van den oorlog, de. mannen, wier vorige raadslagen hun het voeren van een vijandelij- ken toon tot eene noodzakelijkheid maakten, waren bovenal in Holland te zoeken. De Provinciën, daarentegen, door geene prikkels van zulk eenen aard tot den oorlog gedreven, verrieden geene bitterheid en konden zich oprecht in het beperken van het oorlogsgebied en het verdagen der vijandelijkheden verheugen. i Zoodra de Aartsbisschop van Keulen onderricht was, dat het Besiand niet was ver- ! Resol. Holl. 1621, bl. 402. 2 Resol Stat.-Gen. 14, 16, 18, 21, 22 24, 25, 26, 30 Junij; 1 Julij 1621. Resol. Holl. 1621, bl. 459, 462, 465, 468, 472. 78" 1621— 1625. 1621— 1623. 620 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Sg EE lengd, trachtte hij zijne maatregelen te nemen, ten einde de rampen van den oorlog, die weldra dreigde uit te barsten, van zijn gebied af te weren, dat vroeger zoo bitter in de ellenden van den Nederlandschen krijg gedeeld had. Den 194e April derhalve verscheen zijn Agent van DER VEKEN in de Vergadering der Staten-Generaal en kon- Gezanten vandigde hun de aanstaande komst van eenige Gezanten aan, belast met het doen van den Keurvorst van Keulen. voorstellen tot nadere verzekering der onzijdigheid. De Agent betuigde voorts ’s Keur- vorsten dank voor het antwoord, door hem bekomen- op zijn verzoek om vergoeding voor de afpersingen onzer troepen bij hunne terugkomst uit de Palts 1. Al was hem, zeide hij, geene werkelijke voldoening verschaft: immers waren de opgelegde geldsom- men ingevorderd en niet teruggegeven, toch had zijne Hoogheid uit dat antwoord en uit de rapporten van hem, zijnen Agent, genoegzaam kunnen zien, dat Hun Hoog Mo- genden het gebeurde afkeurden, en tegen hunne bedoeling de voldoening achter was gebleken. — Deze taal weet het verzuim aan den Prins: zij maakte alzoo onderscheid tusschen dezen Vorst en de Staten-Generaal, en deed de Vergadering gevoelen, dat zij niet vrij was om aan hare overtuiging in alles gevolg te geven. Reeds vroeger had VAN DER VEKEN zulk eenen toon aangeslagen, toen hij de Staten had aangespoord om » eenmaal moed te vatten” en terwijl de Prins om zijns broeders wil belang had het gepleegde onrecht te vergoelijken, hunne soevereine macht tot afwering van dat on- recht te gebruiken. ? — Het is licht na te gaan, hoe zulk eene taal den Prins en zijne bijzondere vrienden moest ergeren; hoe gevaarlijk zij hun voor de volvoering hunner Ingenomenheid plannen en voor de rust in het Land moest voorkomen. Die van DER veken was hun tegen den Keul- schen Agent VAN DER VEKEN, een doorn in het oog: hij had te veel van hetgeen hier voorgevallen was en voorviel gezien; hij velde daarover een al te scherp oordeel en had onmiskenbaar partij getrokken voor de hier te lande onderdrukte staatkundige beginselen. Of was hij het niet, die vroeger des Aartsbisschops Gezant het verwijt in den -mond gelegd had, dat het den Staten, die zoo streng tegen OLDENBARNEVELT gehandeld hadden, niet voegde, den Prins-Bisschop van Luik de terechtstelling van landverraders in zijne Hoofdstad kwalijk te nemen? 3 — Geen wonder, dat men VAN DER VEKEN gaarne zijne stoutmoedigheid zou hebben betaald gezet en niels liever gewenscht zou hebben, dan dat hem zijn karakter van onschendbaarheid werd ontnomen. Dit bleek weldra. In het begin van de maand Mei (1621) verschenen de aangekondigde Gezanten. Het waren de Heren Vrijheer van GROESBEFX, Goeverneur van Hoei, en JAN VAN WESTER- HOLT, Kanselier en Raad van het Bisdom Munster. Van pen vEKEN voerde voor hen bij de audientie het woord. Hij begon met te doen gevoelen, dat de Keurvorst recht had op meer billijkheid. Jaren lang hadden zijne onderdanen bloot gestaan aan de mishandelingen onzer soldaten , tegen de plakaten bedreven, en in weerwil van zijne 1 Zie hiervoor, bladz. 509, 510. 2 Hiervoor, bladz. 500. 3 Zie hiervoor, bl. 421. DES VADERLANDS. 621 herwaarts gezonden gezantschappen ongestraft en onvergoed gebleven. Zulke veronge- lijkingen dreigden thans nog te zullen vermeerderen, indien er niet in voorzien werd. Dus verzocht zijne Hoegheid herstel van het gepleegde onrecht en eerlijke. handhaving van de onzijdigheid, en herhalende wat hij bij vroegere gelegenheden gezegd had, betuigde hij te verwachten, dat Hun Hoog Mogenden zouden blijken geene voorstanders te zijn van de verdrukking van onschuldige arme menschen, bij welke zij niet alleen geen voordeel hadden, maar die maakte, dat zij hunnen roem van rechtvaardigheid verloren. Reeds daags nadat de Gezanten dit hun voorstel gedaan hadden, bleek, dat men hun van zekere zijde geen gunstig onthaal toedacht. Immers zorgde men, dat er.op dien dag ‘een rekest in de Vergadering kwam van-de uitgewekene Luikenaren, die zich hier te lande ophielden en wier stukken om deswegens verslag te doen door de Staten-Generaal in handen gesteld waren van den hefligen muys !. Dat verzoekschrift klaagde over het on- lijdelijk onrecht, hun op grond eener valsche beschuldiging door de Luiksche Regering aangedaan, en bracht dus in herinnering, dat de Staten nog altijd geen voldoening be- komen hadden wegens de aantijging van verstandhouding met Luiksche burgers, die hunne stad aan den vreemdeling zouden hebben willen verraden ?. — Ook was die zaak, naar aanleiding van de komst der Keulsche Gezanten, bij de Staten van Holland dadelijk ter sprake gekomen als een grief tegen den Keurvorst, en dezen bovendien te laste gelegd, dat hij hier »eenen Mr. Jan van DER VEKEN gebruikte, die een kwaad instru- ment was, vele geheimen van het Land overschreef en groote ondienst deed." Na deze mededeeling, voorzeker door murs geschied, die zich de beschuldiging van verraad, binnen Luik gepleegd, bijzonder aantrok, besloten de Staten van Holland bij de Generaliteit te zorgen, dat er in de zaak van Keulen niets gedaan werd, zonder dat zij of bij hunne afwezigheid hunne Gecommitteerden er in gekend zouden wezen: vooraf, namelijk, moest den Staat, vooreerst, voldoening gegeven worden, wegens de beleediging hem’ aangedaan door de verdenking van medeplichtigheid aan een onbewezen staatsmis- daad binnen Luik, en, ten tweede, moest de Aartsbisschop zich (dus beweerde men) alsnog verantwoorden ten aanzien der verdenking dat hij troepen gelicht had om ze tegen de Duitsche Unie te laten gebruiken 3. — Te minder recht had men van onze zijde den Keurvorst zulks kwalijk te nemen, omdat men het hem gaarne daor hatelijke en slinksche middelen zou hebben belet. Immers had men maar al te zeer het oor geleend aan den raad, dien BENNINCKHUIZEN te Sfuttgard aan AERSSEN op zijne reize naar Venetië mededeelde, ! Res. St. Gen. 30 Jan. 1621. 2 Zie hiervoor, bladz. 425, 506. Op bladz. 424 wordt van onderschepte brieven van Koning sacopus gesproken. Doch in de aangehaalde plaats van carreton wordt slechts van onderschepte brieven gewaagd, die dezen Koning in opspraak brachten, maar niet uitdrukkelijk gezegd, dat zij juist van den Koning zelven waren. 3 Zie hiervoor, bladz. 423. 1621 — 1625. 1631— 1625. 622 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EEE TP Ee OE ee dat de Staten den Keurvorst » met onze ruiterij als anderzins wat op den duim zouden klop- pen en in zijne eigen landen de onbedachtzaamheid van zijn voornemen zouden doen gevoelen” 1, De derde eisch, eindelijk was, dat van per vaken » verwijderd en niet meer toegelaten zou worden om van wege den Keurvorst iets voor te stellen of te verzoe- ken." — Weldra bleek de invloed van zulk eene gezindheid der Hollandsche leden in de Staten-Generaal: want vier dagen na de voordracht der Gezanten waren er van wege die Vergadering nog geene Gecommitteerden benoemd om met hen te besogneren, ver- mits » Holland de propositie tot zich genomen had” en nog draalde, daarover advies uit te brengen. De Keulsche Heren klaagden, dat men hen hunnen tijd hier nutteloos liet verslijten, en de Staten-Generaal, bij Hollands verzet, geene personen kunnende commit- teren om met hen. te onderhandelen, en hen toch niet even onheusch, als Holland, willende bejegenen, noodigden hen uit, wat zij hadden, schriftelijk voor te dragen. Eindelijk brachten die van Holland het zoo ver, dat de Staten-Generaal het besluit der Staten hunner Provincie overnamen, en besloten, de Keulsche afgevaardigden niet tot onderhandelingen over de onzijdigheid toe te laten, voordat zij op die punten voldoe- -ning zouden gegeven hebben. Alleen den derden eisch, de afzetting van VAN DER VEKEN, die te kennelijk door persoonlijken haat was ingegeven, namen zij niet over. De Ge- zanten gaven een schriftelijk antwoord, dat aan de Staten van Holland in handen werd gesteld, en door dezen ter beoordeeling of men zich met de daarin vervatte vol- doening tevreden kon stellen, aan eene Commissie werd toevertrouwd, bestaande uit SOMMELSDIJK met één lid uit Dordrecht en één uit Amsterdam: dus waren woorze- ker noch murs, noch pauw van het anderzoek buitengesloten, Intusschen begon het de andere Provinciën te verdrieten, dat de bijzondere grieven van sommige Hollandsche Heren hen de Keulsche Gezanten zoo lang deed ophouden. Op het verzoek dezer laat- sten, dat men eindelijk tot een besluit mocht komen, vermaanden zij die van Holland ernstig om aan de zaak een einde te maken, en om te doen blijken, dat waarlijk niet al het ongelijk aan de Keulsche zijde was, aarzelden de Utrechtsche Gedeputeerden geenszins den brief mede te deelen, dien de Munstersche Stenden aan hen en aan de andere Provinciën geschreven hadden, om op- nieuw te klagen over de geweldena- rijen, die hunne onschuldige ingezetenen sints drie jaren kwelden, en die thans in weerwil van de jaarlijksche krijgsbelasting, aan de hoofdofficieren betaald, zoo hoog liepen, dat de ongelukkige menschen tot wanhoop oversloegen. Toch duurde het nog verscheidene dagen eer dat zijne Excellentie en Raad van State, uitgenoodigd om mede te beraadslagen ten einde op het Keulsche voorstel tot een besluit te komen, ter vergade- ring verschenen. Toen evenwel werd al spoedig besloten, dat men den Keurvorst voor zijne Landen onzijdigheid en vrijgeleide zou toestaan, Alleenlijk zou Holland nog nader 1 Zie agnssess Rapport in Berichten v, h, hist. Gen. te Utrecht. D. V. St. I. bl. 72. DES VADERLANDS. 625 te geven zou hebben. — Het antwoord aan de Keulsche Gezanten te overhandigen, was van. dezen inhoud: Hun Hoog Mogenden betuigden den Keurvorst hunnen dank voor zijne aanbieding om de vriendschappelijke betrekking voort te zetten; van hunne zijde waren zij genegen, hem alle goedwilligheid te bewijzen, alhoewel zij reden genoeg hadden om niet te goed van vertrouwen te zijn. Immers was tot dus verre geene vol- doening verschaft van het groote ongelijk den Staat, den Prins van Oranje en eenigen onzer landgenooten aangedaan door de valsche beschuldiging van medeplichtigheid aan eenen voorgewenden aanslag op Luik, dien vele Gereformeerden met lijf en goed had- den moeten boeten. Bovendien bleek maar al te zeer, dat de onzijdigheid van 's Keur- vorsten zijde niet volkomen werd in acht genomen, daar hij de eene parlij onmisken- bear meer begunstigde dan de andere. Eindelijk was het wereldkundig, welke strenge plakaten in zijne Landen tegen de belijders der ware Gereformeerde Religie waren uit- gevaardigd, en daaronder dezulke, die met de Constitutie des Rijks in strijd waren. Niettemin om te toonen, dat zij nieis liever wenschten, dan met hunnen nabuur in rust en vrede te-leven, en zijner onderdanen behoud evenzeer behartigden als de Keur- vorst zelve, verklaarden zij, dat, zoolang Zijne Hoogheid de onzijdigheid ten aanzien van hen en hunne bondgenooten in acht nam, zij ze ten aanzien van zijne Landen zouden eerbiedigen. Alleenlijk vonden zij bedenkelijk, ten behoeve van het Bisdom Luik eene gelijke verklaring te doen, tot zoolang geene behoorlijke voldoening verschaft was van de aantijging, dat aldaar van onzen kant de onzijdigheid geschonden zou zijn. — Met dit antwoord nam Holland genoegen, slechts verlangde dit Gewest daarin nog op- genomen te zien, dat het met den plicht der onzijdigheid niet overeenkwam, dat die van Munster den Graaf van Kuilenburg de investituur van zijne Heerlijkheid Weert weigerden, zoo hij de Roomsche Godsdienst daar niet verkoos in te voeren, en dat de Gereformeerden te Bucholt en in de omstreken vervolgd en uitgedreven werden !, Doch de Gezanten gaven mondeling goede beloften aangaande deze punten, en alzoo had Holland er vrede mede, dat hun het antwoord, zoo als het was, werd overhandigd. — Wat het voorbehoud ten aanzien van Luik betreft, de Gezanten antwoordden, dat zij aangaande de Luiksche zaak geenerlei instructie hadden, en dus dat bezwaar niet kon- den aannemen, noch zich daarop verantwoorden, voordat zij den Keurvorst deswefens bericht zouden gedaan hebben ?. | 1 Ook aan de Stad en het Rijk van Aken werd slechts acte van neutraliteit verleend onder voorwaarde, dat de Stad hare Gereformeerde ingezetenen minder hard behandelde, «en minder strenge bepalingen maakte tot uitsluiting van hare uitgewekenen, in de Vereenigde Provinciën gevestigd. Res. St. Gen. 8, 10, 15 Apr.; 26 Junij, 1621. 2 Res. St. Gen. 19 April; 7, 8, 11, 13, 18, 21, 26 Mei; 4, 9, 10, 12, 14, 16, 17, 18 Junij, 1621. Res. Holl. 1621, bl. 418, 422; 431, 458, 460. 1621— 1625. Bescheid aan de Keulsche Ge- zanten gegeven. 624 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 7 CEEE 1621— Zonder de bijzondere grieve van de raddraaijers in Holland zouden de Provincién den 1525 Keurvorst van Keulen zonder verwijt of voorbehoud onzijdigheid en vrijgeleide vernieuwd hebben, en dit niet alleen, maar zij gevoelden zich ook door de handelingen der Aarts- hertogen, die voor alsnog niet raadzaam achtten eenige vijandelijkheid aan te vangen, — bros tot gelijke vredelievende gezindheid opgewekt. Holland niet desgelijks. Werkelijk scheen nog opgeschort. men van de Brabantsche zijde het er op toe te leggen om door het voorbeeld van on- bekrompenheid te geven ons tot gelijke inschikkelijkheid te nopen. Van vijf rijk bel- den Spaansche schepen, naar Duinkerken bestemd, waren er na het tijdstip van den afloop van het Bestand door onze scheepsmacht, die onder Admiraal LAMBRECHT HEY- prams de Vlaamsche havens blokkeerde, drie vermeesterd en in Zeeland opgebracht. Tegen dit feit nu bracht sprvoza, in een schrijven aan Prins mavnrrs l, de grootmoe- digheid in rekening, met welke de Koning van Spanje aan alle Nederlandsche schepen de gelegenheid gegeven had om zich zonder overhaasting of ongerijf uit zijne havens te verwijderen, voordat hij zich tot eenige vijandelijkheid gerechtigd wilde achten. Wat was er te zeggen op eene taal, als deze, die de Markies in dat schrijven voerde: » daar het eene zaak is, met alle rede en billijkheid in strijd, en die, naar ik meen, sedert de wereld wereld is, nooit is gezien, dat terwijl men zich van den eenen kant van alle soort van aanranding onthoudt, ja, een zoo onbepaald vrijgeleide verleent, men van den anderen kant vijandelijk aangevallen wordt, — zoo is er niemand, die zich voorstellen kan, dat dit op uw bevel of op dat der Staten geschied zou zijn, of dat gij of zij het goed zouden willen heeten 2." Reeds stelde de Admiraliteit van Amsterdam den Staten voor, » naardien de vijand alsnog geene vijandelijkheden te water pleegde,” voorloopig eenige oorlogschepen af te danken ?. — En te land zou men na den afloop van ’t Bestand niet gezegd hebben, dat de oorlog hernieuwd was. De verleende brieven van vrijgeleide verzekerden de grensbewoners tegen gewelddadigheden; koopmansboden mochten vrijelijk 1 Medegedeeld door Prof. vnggpE, uit het Prov. Utr, Archief, aan de Commission royale d’ hist. de Belg. en door deze geplaatst in haar Compte rendu, Serie III. T. II. Bullet. III p. 145. 2 Doch al hadden de Prins en de Staten-Generaal zich edelmoedig willen betoonen, de Admi- raliteit van Zeeland achtte zich meester om hier te beslissen. Spora verzocht in een tweede schrijven, dat de verkooping der aangehaalde goederen mocht opgehouden worden. Maar de Prins, dit was het besluit der Staten van Holland, moest hem antwoorden met verwijzing op de Instructie van de Admiraliteit van Middelburg. Hoe eigenmachtig deze Admiraliteit te werk kon gaan, blijkt ten duidelijkste daaruit, dat de Staten-Generaal aan een voorschrift door hen betreffende de behandeling van neutrale schepen aan die Admiraliteit gegeven, op verzoek van de Zeeuwsche Gedeputeerden de clausule toevoegden: »tenzij die van de Admiraliteit van Zeeland redenen hebben ter contrarie.” Resol. Stat.-Gen. 29 Apr.; 10 Mei, 1621. Resol. Holl. 1621, bl. 428, 449. 3 Resol. Stat.-Gen. 8 Julij, 1621. DES VADERLANDS. 625 uit Aniwerpen en van elders naar de Noord-Nederlandsche koopsteden en van hier 1621~ 1625. naar België reizen, en zoo al te ijverige ambtenaren den landeigenaren van de Belgische zijde onbehoorlijke lasten oplegden, werd door de Staten-Generaal die ijver beteugeld 1. Toen in de maand Junij (1621) een vijfentwintigtal burgers van 's Her- togenbosch door die van Grave gevangen genomen waren, verwekte dit bericht eene soort van verontwaardiging in de Staten-Generaal. Het was geschied, dus verklaarden Hun Hoog Mogenden, buiten hunnen last, en van de andere parlij werden dergelijke vijandelijkheden niet gepleegd, maar vrije toegang tot de steden vergund. Dus besloot men, Zijne Excellentie te vragen, of het niet geraden zou zijn, den Commandant van Grave te schrijven, die gevangenen dadelijk los te laten, onder beding alleen, dat zoo de vijand ook gevangenen gemaakt had, hij die insgelijks op vrije voeten zou stellen. Zijne Excellentie liet zich over dit vraagstuk niet uit, Hij wilde den blaam van onedel- moedigheid niet beloopen, en hoe kon hij van den anderen kant de uitwerkselen wraken van den oorlog, dien hij verwekt had? Maar Holland had minder bedenkelijkheid. In Doch Holland de Staten-Vergadering van dit Gewest werd met strenge afkeuring bericht, dat men in log m d de Generaliteit poogde door te drijven, die gevangenen zonder rantsoen los te laten, ‚nalsof het geen oorlog ware," en dat men daartoe den Prins in den arm had genomen. En na deze mededeeling werd besloten, eenige buitengewone Gedeputeerden naar de Staten- Generaal te zenden om zoo iets te keer te gaan en te bewerken, dat aan alle Comman- danten last gegeven werd, der tegenpartij vijandelijkheden aan te doen, slechts dezulken ontziende, die onzijdig verklaard waren of oorlogsbelasting betaalden. Die buitengewone Deputatie bestond uit de Heren sowwELsprk en een Gedeputeerde uit elk der Steden Dordrecht, Amsterdam, Alkmaar en Enkhuizen, en zij wist te verkrijgen, dat men geen brief met den last tot loslating der gevangenen zou schrijven, maar hun lot in handen zou laten van hen, die ze gevangen genomen hadden, of van den Goeverneur van Grave, STAKENBROEK ?, — Ook het voorstel van de Admiraliteit van Amsterdam tot afdanking van eenige oorlogsschepen werd voor alsnog onaannemelijk gevonden 3, — De Staatslieden ‚ die toen in Holland alles vermochten, duldden niet, dat men een oogenblik zou. vergeten dat het oorlog was en dat heteen oorlog was »niet voor een tijd 4.” — Als tot tegenwicht tegen zoo vele vredelievende denkbeelden en voorslagen strekte de mededeeling van den Prins in het begin van Julij, hoe de vijand op het punt was om met zijn leger naar de Maas op te trekken. Bij deze gelegenheid verzocht hij machtiging om zonder nader besluit, zich, als het er op aan kwam, de noodige ! Resol. Stat.-Gen. 14 Junij, 1621. 2 Resol. Stat.-Gen. 14, 15 Junij, 1021. Resol. Holl. 1621, bl. 460. 3 Resol. Stat.-Gen. 8 Julij, 1621. — 4 Resol. Holl. 1621, bl. 433. III Deer, 3 Srvx. 79 1621-- 1623. 626 ALGEMEENE GESCHIEDENIS wagens en schepen aan te schaffen, ten einde ook ons leger te velde te kunnen brengen 1, Dat het met den oorlog mocht blijken ernst te zijn, was ook daarom noodig, omdat men anders geen grond had om van de Mogendheden, met welke wij defensieve verbonden hadden aangegaan, bepaaldelijk van Venetië, het beloofde subsidie te vorderen. — Het beste middel om aan de inschikkelijkheid, met welke de meeste Provinciën geneigd waren den vijand te bejegenen, een einde te maken, was, dat men haar deed gevoelen, hoe de ontzaggelijke kosten, die het leger en de vestingwerken verslonden, ten minste voor een deel uit de oorlogsbelastingen der vijandelijke kwartieren zouden dienen gevonden te worden. Holland haalde thans Friesland over om zich mede tegen het middel van gedurige geldleeningen te verzetten. Dus moest er op eene andere wijze geld verschaft worden: want de aannemers der vestingwerken bestormden dagelijks het kantoor van den Ontvanger Generaal, die geen geld had om hen te vol- doen. Onder deze omstandigheden vernam men, dat er last was gegeven om de oor- logsbelasting van den vijand met beleefdheid in te vorderen. Geen wonder, dat die van Holland verlangden, dat er onderzoek gedaan werd, van wien zulke bevelen waren uitgegaan, opdat althans nu niet meer het pas genomen besluit werd verijdeld, dat men de officiers of andere notabele personen zou oplichten in die dorpen, welke in gebreke waren gebleven, hunne contributie te betalen $. Doch in die Landprovinciën, wier bodem nog voor een deel door den vijand bezet was, hoopte men steeds de vijandelijkheden door wederzijdsche gematigdheid voor uit- barsting te behoeden. In plaats van het landvolk te wapenen met het doel om zich tegen elke aanmatiging van de vijandelijke Overheden of soldaten met kracht te verzet- ten, getroosite men zich den vijand oorlogsbelasting te betalen. Zelfs de Kuinder wilde zich in ’svijands contributie begeven, hetgeen hem zonder slag of stoot den toegang tot de Zuiderzee zou geopend hebben. Wederom was het de Provincie Holland, die onderzocht wilde hebben : wie de aanleggers van zulk een schandelijk voornemen waren, hetwelk zij door er een goede Compagnie heen te zenden belet wenschte te zien. — En Gelderland had den last om de Over- en Neder-Betuwe en de Tielerwaard met eene reeks van wijkschansen te verzekeren 9 gaarne vergoed gezien door eene ge- deeltelijke ontheffing van hetgeen zij aan de Generaliteit verschuldigd was. Immers beide Gelderland en Overijsel drongen er in den zomer van 1621 op aan, dat, nu zj op nieuw aan de lasten van den oorlog bloot stonden, hare quote teruggebracht werd op het bedrag, waarop zij vóór het Bestand gesteld was geweest. Op dezen voet zou Gelderland, in plaats van vif en een half, slechts drie per cent betaald hebben. De Raad van State was dan ook van gevoelen, dat men aan zulk een verzoek geen ! Res. St.-Gen. 12 Julij, 1621. 2 Res. St.-Gen. 3 Aug. 1621. 8 Res. St.-Gen. 2 Aug.; 15, 28 Sept. 1621. Res. Holl. 13 Oct. 1621. DES VADERLANDS. 627 gehoor geven mocht, te meer omdat de gevraagde vermindering veel meer bedroeg dan al ns de aan den vijand te betalen contributién 1. Maar Overijsel poogde op eigenmachtige wijze B zich van hare verplichtingen te ontslaan. Zij schreef de Kapiteins van vijf Compagnién, die Overijse? dankt ter harer repartitie stonden, aan, dat zij niet langer van wege de Provincie betaald zouden ee worden. Deze handelwijze werd door de Staten-Generaal niet zonder grond allergevaarlijkst ** geoordeeld, en dadelijk werd in overleg met den Raad van State besloten, drie van de Overijselsche Gedeputeerden ter Generaliteit naar de Staten hunner Provincie te zenden. Hier moesten zij te verstaan geven, dat die afdanking van soldaten in eenen tijd; dat de Prins naar het leger te velde was vertrokken en de troepen des vijands in beweging waren, allen schijn had van heulen met den vijand; bovendien geene Provincie had het recht om, zonder de andere Provinciën en den Raad van State daarin te kennen, de legermacht te verminderen. Gaven de Gedeputeerde Staten van Overijsel zich op deze vermaning niet gewonnen, zoo moesten de afgevaardigden eene algemeene Vergadering van de Landschap doen plaats hebben, waar dan andere opzettelijk te benoemen leden der Staten-Generaal verschijnen zouden om de zaak der Unie te bepleiten. Werkelijk kwam het tot dezen maatregel. Noornpwisk stond aan het hoofd der bezending, en de vergaderde Staten van Overijsel trokken de afdanking der Compagnién weder in, onder voorwaarde even- wel dat het hun in mindering der buitengewone Consenten zou toegerekend worden 2. — En wanneer daartegenover die Provincie, wier quote sedert het Bestand verminderd was wegens het ophouden van de baten, die de oorlog haar aanbracht ?, wanneer Zeeland, nu de oorlog hervat was, zich dan nog maar bereid getoond had om zich eene verhoo- ging harer quote te laten welgevallen! Maar dit was volstrekt het geval niet. In het begin van Augustus (1621) vernemen wij, dat de Staten van Zeeland, in weerwil van de aanschrijving van Hun Hoog Mogenden, weigerden zekere Compagnién te betalen, en bij het inbrengen hunner Consenten verklaarden zij, dat het hun bezwaarlijk zou vallen de gevraagde sommen te voldoen: reeds hadden zij lijfrenten moeten verkoopen, en nieuwe belastingen moeten invoeren, en de oude verhoogen, en dat terwijl de han- del achteruitging *. — Zoo kwamen nagenoeg alle opofferingen op Holland neder, en deze Provincie, in welke de partij, die thans den oorlog dreef, slechts met behulp der andere Gewesten aan het bewind gekomen was, zag zich zoa goed als alleen gelaten, nu het op het dragen der lasten van dien oorlog aankwam 5. 1 Res. St.-Gen. 10, 20 Aug. 1621. 2 Res. St.-Gen. 28 Aug.; 3, 15, 18 Sept. 1621. 3 Zie hiervoor, D. III. St. II, bl. 619. 4 Res. St.-Gen. 3, 10 Aug. 1621. S In September (1621) stond der Provincie alleen aan krijgslieden te betalen de som van f 300,000 gulden, en dat terwijl de kantoren boven vermogen met ordonnanties bezwaard waren. Men kon rekenen, dat er nagenoeg 200,000 gulden per maand blijvend noodig zou zijn (Res. Holl. 8 Sept. 1621). 79 * 1621— 1625. 628 ALGEMEENE GESCHIEDENIS sommige andere Provinciën duidelijk genoeg te doen beseffen, dat de oorlog ernstig gemeend was, waarom ging men dan niet tot de eene of andere gewichtige krijgs- onderneming over? Het leger was met een aantal geoefende troepen versterkt, en toch betrok de Prins het veldleger op onze Zuid-Oostelijke grenzen eerst nadat de vijand zijne krijgsmacht in beweging gebracht had, en dat nog wel om daar, in weer- wil van hetgeen die vijand uitrichtte, werkeloos te blijven liggen. Waarom thans geen krachtige slag geslagen, en spinoLA gedwongen zijne troepen uit de Palts terug te roepèn? Waarom geen deel van de Zuidelijke Nederlanden veroverd, en eene stel- De Prins zietling ingenomen, die geheel Europa tot nadenken zou gebracht hebben? — De rede zich genoopt niets met het leger uit te richten. ligt voor de hand. Het was niet geraden, terwijl de Duitsche Unie ontbonden en op de medewerking van den Koning van Denemarken nog niet te rekenen viel, zonder eenen enkelen machtigen of naburigen bondgenoot, eene onderneming te wagen, die, zoo zij mislukte, ons aan de genade van onze vijanden en valsche vrienden zou hebben prijs gegeven. In dezen tijd werd in de Staten van Holland de kreet gehoord, dat wij, van alle vrienden verlaten, in den uitersten nood verkeerden 1. Geene wending van zaken was er in de Zuidelijke Nederlanden te hopen, zelfs niet bij des Aartshertogs dood, die blijkbaar niet lang meer zou uitblijven *. Immers wat was er thans van de vrijheid, die voor veertig of dertig jaren de geestdrift van alle Nederlanders had gaande gemaakt, in de vrijgevochten Gewesten geworden? De vreedzame overwinningen, gedu- ‘rende OLDENBARNEVELTS bewind behaald, hadden opgehouden, en slechts de zucht om in de voordeelen van handel en nijverheid, door onze Provinciën genoten, te deelen, kon sommigen in België eene vereeniging met het Noorden doen verlangen. Maar han- delsberekening bezielt niet tot heldhaftige daden, en bovendien wie kon er voor instaan, dat die handel en scheepvaart thans, nu wij zoo weinig goeden wil en vertrouwen zelfs bij onze vrienden vonden, niet voor goed gefnuikt zouden worden en al die voor- deelen niet aan de Zuidelijke Provinciën in den schoot zouden vallen? Eene omwenteling, die, in Frankrijk of in Engeland uitgebroken, aldaar de gevestigde Regeringen omver- wierp, om in het eerste Rijk den Hugenoten, in het andere den Puriteinen vrij spel te laten, en aan ons, van de verplichtingen, die wij ten aanzien dier Regeringen hadden aangegaan, ontheven, de leiding van de geestdrijvende elementen der Reformatie, in gansch Europa ontboeid, in handen te geven, — zulk eene omwenteling, het is waar, zou een gunslig verschiet geopend hebben. Maar zou Prins mavrrrs op den leeftijd, waartoe hij thans — ! Res. Holl. 15 Sept. 1621. .? Toen de Deensche Agent strick in de maand Junij te Brussel audientie gehad had, was hem in het oog gevallen, hoe de Aartshertog het hoofd van zwakheid op de borst had laten neder- zinken cn aan spmoLa de taak om te antwoorden had moeten overlaten (Hes. St.-Gen. 3 Julij , 1621). DES VADERLANDS. 629 IIIEEE Á Űr] gekomen was, nog moeds genoeg gehad hebben om de ontzettende taak, die hem bij poa zulke gebeurtenissen zou voorgesteld geweest zijn, alsnog op zich te nemen? En in allen gevalle, vóór het zoo ver kwam, mochten wij niet vergeten, dat wij door traktaten en door de heiligste betuigingen met het wettig Bewind in die beide Rijken verbonden waren, Wat schoot Prins wAvarrs derhalve anders over , dan niets te wagen, en af te wachten? — Hij had thans alles wat hij had verlangd: onbeperkt beschikte hij over de middelen der Republiek; aan het hoofd van een geducht leger bevond hij zich; orprw- BARNEVELT was hij kwijt; maar door den drang der omstandigheden was hij meer ge- bonden, dan hij dit ooit door dien staatsman geweest was. Doch laten wij zien, hoedanig in dit tijdsgewricht de betrekkingen van onzen Staat met Frankrijk en Engeland waren. Met hoe weinig voldoening de Gezanten, die in den nawinter naar Frankrijk ge- Betrekkingen weest waren, van daar waren teruggekomen, is ons gebleken }, Het Gezantschap 7*5 Frautrijt. had gestrekt om Frankrijk gerust te stellen, dat wij, in weerwil van onze omwen- teling, niet met de Hugenoten zouden zamenspannen; maar zelfs geene beloften van eenigzins stelligen aard hadden wij daarvoor van het Fransche Goevernement terug ontvangen. Dus waren wij genoodzaakt, onze voorkomendheden voort te zetten, opdat wij niet alle hoop mochten verbeuren op de vrucht onzer onderwerping aan ’s Konings belangen. Dat men die noodzakelijkheid begreep, bleek spoedig genoeg. — groote inschik- Er bestond een vrij levendig handelsverkeer tusschen Calais en Duinkerken. Daar nu, pe — met den afloop des Bestands, de Vlaamsche havens door onze vloot geblokkeerd stonden dit Rük. te worden, zoo zou deze handel worden afgesneden. Daartegen trachtte het Fransche Bewind een middel te vinden, en pu maumreR kreeg in last om te vragen, of de Sta- ten geneigd zouden zijn, het vrije vervoer van bouwstoffen tot herstel der vestingwerken van Calais uit onze en de Vlaamsche havens toe te staan. Hoezeer nu die toevoer van bouwstoffen blijkbaar slechts een voorwendsel was om de voortzetting van het handels- verkeer met Vlaanderen te bemantelen, stapten de Staten van Holland ten laatste heen over het bezwaar, »dat het hoogstbedenkelijk was, in het begin van den oorlog de Vlaamsche havens onder dien schijn te openen, en dat de gemeente alhier, die men thans ten uiterste persie om geld te vinden, daardoor licht ontsticht zou worden," en op de vermaning van de andere Provinciën en den Prins, dat men »den Ambassadeur te vriend moest houden, opdat hij in deze bezwaarlijke gelegenheid iets goeds voor deze Landen van den Koning en den Hertog ne Lurnes verwerven mocht,’ werd het ver- zoek toegestaan ?. Doch het bleek niet, dat deze inschikkelijkheid de gewenschte uit- 1 Zie hiervoor, bl. 536—548. 2 Res. Holl. 1621, bl. 391, 403. ArrseuA, Saken van Stact en Oorl. I, bl. 50, 51. Rer. St.-Gen. 1 Julij, 1621. 1621— 1625. 630 ALGEMEENE GESGHIEDENIS werking had. Integendeel weldra hadden de Staten grond om te duchten, dat het ta- melijk gunstig bescheid, door onze Gezanten in de zaak der kooplieden, die hunne schade op de onzen verhalen wilden, verkregen !, weder gewijzigd zou worden. Alhoe- wel de Koning toegestaan had, dat de klagers hunne zaak voor den Hollandschen rech- ter mochten brengen om die binnen vier maanden uitgewezen te zien, had zich tegen het midden van Mei nog niemand hunner ten onzent aangemeld. Moest men het er voor houden, dat die vier maanden met het vertrek der Gezanten uit Frankrijk (omstreeks het midden van April) waren ingegaan, dan schoot den rechters nu reeds slechts een geringe ruimte van tijd over. Kort vóór het einde van Mei verscheen de zaakgelastigde van RICHARDIERE, maar weldra kwam hij met het verzoek voor den dag om de zaak van zijnen lastgever in der minne te mogen schikken, en toen de Staten zwarigheid maakten dit verzoek toe te staan, heette het dat de Koning niet anders begrepen had, dan dat de geschillen binnen vier maanden ten genoegen zijner onderdanen bij minne- ljke schikking en niet door eenigen rechter beslecht zouden worden, en de eisch der Franschen werd wederom krachtig door den Prins van Oranje ondersteund, met dit gevolg, dat de Staten-Generaal vier Gecommitteerden benoemden, om de zaak onder de hand tot een spoedig eind te brengen, en zelfs aan de te "s Hage aanwezige Ge- deputeerden van de Bewindhebbers van de Oost-Indische Compagnie hunnen wensch te kennen gaven, dat ook zij hunne zaak met musrACHE en de zeehandelaars van St-Malo en Dieppe zouden afmaken. Maar de Oost-Indische Compagnie was gansch niet gezind zich tot deze overgroote inschikkelijkheid der Staten te leenen: hare Gedeputeerden waren ontboden om hunne zaak tegen de Franschen voor den rechter alhier te beplei- ten, en dit verlangden zij nu ook dat geschieden zou. Doch de Handelsmaatschappij moest voor de redenen van staat de vlag strijken, en daar ook de Admiraliteit van Middelburg niet begreep, waarom men RICHARDIËRE zoo veel moest toegeven, werd zij door de Staten, die haar den Heer trens toezonden, ingelicht ten aanzien van den wensch en meening van den Prins betreffende deze zaak. Jammer maar dat al die inwilligingen de Franschen slechts te stouter maakten. De voorwaarden, op welke zij in schikking treden wilden, kwamen den Gedeputeerden der Oost-Indische Compagnie dan ook volstrekt onaannemelijk voor. DES VADERLANDS. 631 EE Á Á (m UP met den Kanselier van Frankrijk en 1gAmwmw te Parijs, de breüke te verhoeden, en de — 1621— Oost-Indische Compagnie te bewegen, een aanbod van 200,000 gulden te doen tot af- met koop van alle klachten !. Doch deze som achtten de Franschen te gering, en de Staten namen hunne maatregelen om den slechten indruk, die het te verwachten was dat de terugkomst der klagers zou maken, aan het Fransche Hof, zoo mogelijk weg te nemen, terwijl pu mavmreR verklaarde, dat hij in staat wenschte te zijn de ongelegen- heden, welke hij uit dit geval voorzag, met opoffering van eigen middelen af te wenden ?. Maar hadden de Prins en de Staten een zoo oprechte trouw voor den Koning van Frankrijk en zijn Bewind, dat zij niet den minsten voet wilden geven aan de verwachtin- gen van zijne oproerige Protestantsche onderdanen, noch de kansen berekenden van een voor den Koning mogelijk noodlottigen afloop der binnenlandsche oorlog, die hij te voeren had? Neen! zoo ver ging de oprechtheid hunner vriendschap niet, en de Ko- ning had alle reden om zich over de geheime bedóelingen der Nederlandsche Be- windhebbers te verontrusten, terwijl de Hugenoten meer dan ooit van de Republiek meenden te mogen verwachten. Thans immers was de man, die hun steeds als een ver- rader en als de groote vriend van de Papistische Regering was afgeschilderd, uit den weg geruimd; thans had de Vorst, die slechts door dien man scheen terug gehouden te zijn geworden om zijnen zwager den Hertog van BourLox en tevens hunne zaak in Frankrijk met de macht der Republiek te hulp te komen, thans had Prins wavarrs de handen ruim, en zij hoorden, dat hij zijne legermacht aanmerkelijk versterkt had, dat hij weldra te velde zou trekken. Zij begrepen, dat na den afloop van het Bestand geen tegenstand van spinoLa hem moest beletten, zichop Frankrijks Noordelijke grenzen dus te laten gelden, dat de Koning zich genoopt mocht zien hunne eischen in te willi- gen en de banden met welke Frankrijk en Oostenrijk hem omstrikten, te verbreken: dit eerst was de ware weg om de zaak van den ongelukkigen Koning van Bohemen en het Protestantisme in Duitschland te herstellen. Het was niet te denken, dat de Prins dit niet zou verlangen ‚ en men moest, zoo meenden zij, hem inlichten en opwekken, dat hij toch eindelijk zijn ware gezindheid aan den dag leggen en de alliantie met hunne _ vijanden in hun Vaderland als een noodlottige erfenis van het bewind van OLDENBAR- NEVELT mocht verscheuren. Vandaar dat de Vergadering der Gereformeerden te Rochelle Afgevaardigden van Rochelle te besloot afgevaardigden naar ’s Hage te zenden. Dit kon niet geschieden, zonder dat de, Gravenhage. Koning zich zulks ten sterkste aantrok en de mogelijke gevolgen trachtte te verhoeden. ! Evstacue wilden zij niet tevreden stellen, »aangezien genoeg bleek, dat hij een zeeroover was" (Res. St.-Gen. 15 Sept. 1621). 2 Res. St.-Gen. 4, 14, 18, 19, 29 Mei; 2,18, 21, 22, 25, 28 Junij; 1, 5, 13, 14, 15, 20, 26 Julij; 3, 6, 7, 9, 11, 14, 17, 20, 21, 24 Aug.; 1, 15, 16, 24, 25 Septemb. 1621. Res. Holl. 1621, bl. 468, en 24 Sept. 1621— ; 1625. 652 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Hij zond uit zijn leger voor St. Jean d'Angély den Heer ve caaupesonne herwaarts, die mei pv maunrern den eersten July voor de Staten-Generaal verscheen. Hij had vernomen, zeide hij, dat hier afgevaardigden van Rochelle te wachten waren, om de toezending van schepen ter hulp van hunne partij te verzoeken en andere voorstellen ic doen, en verzocht, dat Hyn Hoog Mogenden die personen niet zouden ontvangen, maar hen, zoo zij op eene audiëntie aandrongen, den Koning gevangen zouden overleveren. Evenwel hield de boodschap niet bloot een waarschuwend verzoek in, maar, in het geval, dat der Staten toegenegenheid den Koning trouw bleef, gaf zij uitzicht op Frankrijks ondersteuning. Dit toch was van nu aan de staatkunde van LoDEWIJES raadslieden, dat zij ons hunne medewerking beloofden, zoodra de burgeroorlog zou ge- dempt zijn. Zoo scheen ons belang de spoedige onderdrukking van den opstand mede te brengen. Dadelijk besloten de Staten den Heren BOETSRLAER, NOORDWIJK, MAGNUS en LYCLAMA de taak op te dragen, om over deze zaak met den Prins te spreken; maar voorloopig bepaalden zij, dat den Franschen Gezant ten antwoord gegeven zou worden, dat zij nog niets van zulke afgevaardigden gehoord hadden, doch, als zij kwamen, aan het verzoek van den Koning indachtig zijn zouden. Werkelijk werd een antwoord in dezen zin ten spoedigste vastgesteld. Daarbij betuigden de Staten, dat de beweging, die de rust van ’s Konings Rik verstoorde, hun zeer leed was, en dat zj niets liever wenschten, dan dat hunne tusschenkomst aangenaam zijn en strekken mocht om eene zoodanige bemiddeling te bewerken, dat ’s Konings gezag ten volle gehandhaafd en zijne Majesteit bijgevolg gezind en bij machte bleef om hun de ondersteuning te ver- leenen, die zij thans zoo hoog noodig hadden, Hunne handelingen hadden geenen van ’s Konings onderdanen grond gegeven om van hen eenigen steun tegen zijne Majesteit te verwachten; maar werden zij niettemin daartoe aangezocht,-zoo zouden zy zich dus gedragen, dat de Koning alle reden zou hebben om over hen voldaan te zijn. — Hoe- zeer de Staten in dit antwoord de zaak der Hugenoten niet veroordeelden, ja, het voorstel opwierpen om tusschen den Vorst en zijne onderdanen als bemiddelaars op te treden, toch nam de Gezant er genoegen mede. Ook was werkelijk niet te vergen, dat men zijne geloofsgenooten geheel en al zou verzaken. Intusschen kwamen er afgevaar- digden herwaarts van de Vergadering der Kerken te Rochelle en van de Overheid en de burgerij aldaar, en in plaats van dezen dadelijk te doen gevoelen dat men zonder de plechtigste beloften, aan hunnen Koning gegeven, en het verbond met hem gesloten, te schenden, niets voor hen doen kon, en hun te raden zoo spoedig mogelijk ons grandge- bied te verlaten, liet men hen hier vertoeven, ja de geestelijken onder hen op den kansel optreden, en zoo zij al geenen toegang tot de Staten-Generaal verwierven, toch onderhielden sonunige leden dier Vergadering zich gedurig met hen. Wenschelijk was het voorzeker voer ons, dat de Koning van staatkunde veranderde en, voor zijne thans met de wapenen bestre- den oproerige onderdanen partij kiezende en op hen steunende, tot herstel van de zaken der DES VADERLANDS. 655 Evangelischen in Duitschland met ons ééne lijn trok. Maar vermits de daartoe vereischte — 1621— omwenteling voor alsnog eene onmogelijkheid was, en wij buiten machte waren om — ook nog den Koning van Frankrijk openlijk den oorlog aan te doen, zoo had ons Bewind geenerlei hoop aan de Protestanten, te Rochelle vergaderd, moeten laten, noch zich eenige gemeenschap hoegenaamd met hen behooren te vergunnen. Hiertoe echter was men te zwak.. De Staten lieten in overleg met den Prins onzen Ambassadeur te Parijs gelasten, voor de Fransche Gereformeerden tusschen te treden, terwijl zij nu MAURJER verzochten, zijne Regering te waarschuwen tegen de pogingen, in dezen tijd door Beijeren aangewend ten einde Frankrijk over te halen om den Keizer de hulp- zame hand te bieden. Doch wat ernstiger gevolgen kon hebben: op verschillende wijze legde men gemis aan ontzag voor het Fransche Bewind aan den dag: want aan den eenen kant werden uit Amsterdam belangrijke bezendingen wapens aan de oproerlingen toegezonden, en aan den anderen kant veroorloofden zich soldaten van ons leger, uit Zeeland op Franschen bodem tusschen Calais en Duinkerken aan wal gezet, van daar het gebied der Aartsheriogen te bestoken. Dit moest dezen Vorsten een geringen dunk van de kracht en macht der Fransche Regering inboezemen, te meer daar de onderda- nen van den Hertog van Bouillon, die in hunne Gewesten handel dreven, met brieven van vrijgeleide optraden, hun door de Staten-Generaal verleend, alsof zij aan de be- scherming van den Koning niet genoeg hadden. 