VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
— Deze Vorst was vermaerd wegens zyn godvrucht, eerbiedigheit en het naerftig bywonen, van den openbaren Godsdienst ;; een gezegde van hem , met opzicht daer toe, word by de Oude Schryvers met lof gemeld: twistende met Lodewyk IX van Vrankryk, omtrent het gene te vere ' kiezen was, namelyk, eene Predikatie of de Mis , beweer- de hy dat de laetíte den voorrang behoorde te hebben, en zeide dat hy liever een uur onderhoud met eenen vriend verkoos , dan twintig weldoorwrochte leerredenen te hoo- rei, welken tot zynen lof uitgefproken wierden”, ` Op 's Vorften dood maekte men allen mogelyken fpoed, om deszelfs oudfte Zoon , Eduard den I; voor Kóning uit te roepen ;-doch deze , buiten °t Ryk zynde, werd niet plechtig gekroond voor 19 Augustus 1274 ; zedert welken tyd hy 't Ryksbeftier in handen hield, tot op zynen dood, - y July 1307. 9, De ondernemingen, door dezen Vorst aet by zyne naburen, doch uitermate bemind en geëerd j^ zyne eigen onderdanen, gedaen, benevens de ontwer- pen welken hy fmeedde , en ook zeer na ter uitvoer bragt, waren voorzigtiger en regelmatiger aengelegt, zoo wel als voordeeliger voor het beftendig belang van zyn Ryk, dan die welken gedurende de regeringen van eenige zyner voor- of na-zaten ondernomen wierden. Hy herftelde het gezach der regeringe , °t welk door de flaphartigheit van’ zynen vader verzwakt was; hy handbaefde de wetten tegen alle de pogingen van zyne onrustige Baronnen; hy hechtte het Prinsdom Wallis volkomen aan zyn Kroon; hy nam de ste en krachtdadigíte maetregelen om, Schotland insge- Wé te doen , en fchoon de billykheit der laetfte onderne- ming redelykerwys in twyffel moge getrokken worden , beloofden nogthans de omftandigheden der twee: Ryken zulke zekere uitkomften, en het voordeel om het geheel Eiland onder één Hoofd te brengen was zóo zichtbaer „dat ‘ay, die veel toegeven aen de redenen van ftaet, met op- zicht tot de handelwys der Vorften, niet genegen zullen wezen om dit deel van zyn gedrag mèt een gefronst gelaet -aen te zien. Maer Eduard, hoe berispelyk zyn gedrag, ‘ten aenzien der rechtvaerdigheit, voorkomen mag, is een '" JV. DEEL. Ne LETT. NO. 3» I voors 396 t D. heit zyner beenen , was hy in ftaet om zoo wel het gemeen in te nemen , door zyn uiterlyk voorkomen , als om de oedkeuring te winnen van lieden van oordeel, door zyne wezentlyker deugden”. Voorts tekent onze Historiefchry- ver nog aen, dat Eduard, fchoon hy een vriend der eet, ten en van het recht fcheen, echter niet gezegd kan wor den een vyand geweest te zyn van 't oefenen ener goed- dunkelyke macht. Mitsgaders , dat hy zeer werkzeem was in °t fnuiken der kerklyke overheerfchingen , en weini befmet geweest is met bygeloof, het voornaemfte gebre van tedere zinnen: alleen beheerschte hem fteeds ene drift voor de kruisvaert , doch deze was wezentlyk in die eeuw een. dorst naer glorie. ' Hy werd terftond opgevolgd door zynen Zoon Eduard den IL, die, door de woede zyner tegenpartyderen , 13 January 1327 onfchuldig ontthroond, en op den daer zen volgenden 21 September wreedlyk vermoord werd. ,, Het valt niet gemaklyk zich een man te verbeelden, zoo our fehuldig en onbefproken , als deze ongelukkige Koning ; noch eenen Vorst min bekwaem om zulk een trots en op: roerig volk.te regeren , als dat welk zyn gezach onderwor pen was. . Hy had een aenminnige geftalte, was vaneen zachtzinnigen aert, en vertoonde generhande neiging tot - gevaerlyke ondeugden, des men zich, met den gzenvang zyner regeringe , natuurlyk rust en voorfpoed voorfpelde. Dan hy was genoodzaekt om het gewicht der regering aeg anderen over te geven, als zynde zelfs buiten Daer om het te dragen; dezelfde wankelbaerheit en gebrek van doof- zicht leide hem om Staetsdienaren en gunítelingen te vete kiezen , welken niet altoos gefchikt waren, om den hest hen toebetrouwt. waer re nemen; de muitzuchtige Grooten waren. verblyd over zyne weekhartigheit, en echter klaeg- den zy er over; onder voorwendfel van zyne Staetsdienz- . ren aen te vallen , hoonden zy zyn períeon, en tasten zyn "E ` | | 200 ge Quo WRTORRAVAN, ENGELAND. ` 342 ^ gehen terwyl bet ongéduldig. grauw , onkundig van le oorzagk dezer. bezwaernisfen, al de fchuld, op den Kos viogwierp em door deszelfa partyfchappen en geweldple- ingen de wanörde vermeerderde. Het was vruchteloos Lë te zoeken door de wetten , wier ftem , altoos zwak; tyden, door den klank der. wapenen niet ge- hoort werd; het geen.de Koning niet verdedigen konde, was aog minder bekwaerm om iemand van het volk te be- waren; het gebouw der regeringe werd door drift en ges eld van een gereten., terwyl de menfchen, in plaets van e m over de zeden Bugner eeuwe en de gedaente van het KN e regering, welke de ftandvastigfte en bekwaemfte, hand vereischte om te befturen, alle de misflas gen toefchreven aen den perfoon, die het ongeluk had van den toom des Ryks aenbetrouwd te wezen”. Men kan, glyk de haeikuncige Hume opmerkt, uit de Gefchiedenig van dezen Vprst leeren, dat men niet altoos kan zeggen „ dat ongelukkige Vorften een syrannisch gedrag gehouden, hebben, en de de muiteryen y Ki Volk asd voortvloei« jen van eenige. indrangen op hgnue vryheden en voorregs, ten loot de Vorst. Wiets an die natuur had hier plaets, an dezen Koning yen, bragt alles in le grqndregelen der. en de poging, our geeflyke misdaad „ onjng, en deszelfs 1 geven konde. »pvolgde , en den aer 1377 , met wiens celt beffendig in de elfchen zyn geneigt met ene byzondere "ing aen te merken y k als de roemrykfte ord, De, heeríchap4 nen mededinger en d hen met vermaek. de middelen, wel- ide, heiligen. Doch. *zen Vorst is prys- zingen „en Engeland 1 moed, een langer. ns lands, dan waer ` me 328 D. HUME HISTORIE VAN ENGELAND. mede het in eenig ander tydperk begunftigt was geworden ; _ of veel eeuwen daerna genoot. Hy won de genegenheit der Grooten , en beteugelde echter hunne ongebondenheit 5 hy deed hen zyn magt gevoelen , zonder dat zy durfden, ef zelfs genegen waren om te morren; zyn minlyk en ver- plichtend gedrag , zyne mildadigheit en edelmoedigheit , deed hen met vermaek zieh onderwerpen aen zyne heer- fchappy ; zyn dapperheit en beleid maekten hem voorfpoe- dig m meest alle zyne ondernemingen ‚en hunne onrustige gemoederen , gericht tegen eenen openbaren vyand, had- den geen tyd om die onlusten te voeden, tot welken zy van nature zoo geneigt waren, en welken door de rege- rings gefteltenis zoo zeer begunftigt fchenen te worden. Dit was het voornaemfte voordeel, °t welk uit Eduards overwinningen en veroveringen voortfproot. Zyne buiten- bndiche oorlogen waren, in andere opzichten, rioch op erechtigheit gegrond, noch tot eenigerlet nuttige einden ingericht. Zyn aenflag tegen den Koning van Schotland „ een minderjaarigen en eenen fchoonbroeder , ert het verle» vendigen van zyns grootvaders eisch van oppergezach over dat Koningryk , waren zo ontydig als on&delmoedig , en hy liet zich te vroeg affeiden door het fchitterend uitzicht op verooveringen in Vrankryk van de aetwinning van iets dat = mogelyk was, en dat wezentlyk , indien het verkregen werd, van eene duurzame nuttigheid voor zyn land en opvolgers geweest konde zyn. voordeelen welken hy - in Vrankryk verkreeg , fchoon voornamelyk toe te fchryven aen zyne uitmuntende gaven, waren onverwacht, en were’ den echter bevonden , zelfs gedurende zyn eigen leeftyd , uit de eige natuur der zaken, niet van wegen eenige onvoor- ziene toevallen, hem geene vaste voordeelen bezorgt te hebben. Doch de roem van eenen overwinnaer is zoo aen- lokkelyk voor "tr gemeen „en de hatelykheit tusfchen natien js zoo groot, dat de vruchtelooze verwoesting van zulk eer fchoon gedeelte van Europa, als Vrankryk, door ons ge- heel voorby gezien word , en nimmer aengemerkt is als een fmet in het karakter van dezen Vorst:en waerlyk , dik- maels zal het gebeuren, van wegen den ongelukkigen ftaet der menfchelyke nature, dat een Opperheerfcher , met een grooten geest begaeft, gelyk Eduard, die gemeenlyk alles im zyn binnenlands beftuur ligt vind, zich aen krygsver-: richtingen overgeven zal, in welken alleen hy tegenftand Ontmoet ; en zyn bekwaembheit en beleid volkomen oeffe- nen kan", el, Ptr- A. MATTHÆUS OVER DE MISDADEN. Hg Verbandeling over de Misdaden , eertyds in bet Latyn be- breven , door ANTONIUS MATTHÆUS, R. G. Hoogleeraar in de Regten op Utrechts Hoge Scbole. Nu in bet Neder- duitscb vertaald door een Lief bebber der Taalkunde , en ver- meerderd met eenige Aanmerkingen en Opbelderingen van JOH. DID. VAN LEEUWEN , R. G. Berfle Deel. Ta Utrecht G. T. van Paddenburg es J. C. ten Bosch 1769. Bee - baloen bet Voorwerk 280 bladz. in quarto., It Werk van den beroemden Regtsgeleerden A. Mat- J tbeus, in t Latyn , door alle des kundigen fteeds gretig gezogt , word thans den Nederduitfchen Lezer in zyne eigene fprake aengeboden, vermeerderd met en op- gehelderd door Aantekeningen , die in vele gevallen ten beteren verftande van den Áutheur konnen (trekken. Dit hetíle werd met ene nieuwe uitgave te meer vereischt „om ger tyd, wel eens tegen enige igen uitgelaten, en. hem zome ynen te hebben: waer by nog yd, of het jaer 1644 , omtrent toe betrekkelyk, min of meer zyn, die in dezen byzondere - Deze Verhandeling zelve is eerdheid overbekend , als een vertrouwen , dat ze in de aen- ndigen van Leeuwen geen min- ` ;in zo verre ze alleszins bewye iid en oordeel uitleveren; en ı aen dit Werk, zo wel met nderheid tot onze later dagen, en. Hier benevens is het ge- je ingericht, dat het, in onze pgehelderd zynde , insgelyks ?re Lezers ; voor zulken , die Regtsgeleerdheid , maer 't een ren na te gaen: ook zullen ze paelde Regtsgeleerde , ene me- ingen over verfcheiden Misda- verdere overweginge wel waer- met ene Inleiding, welke vier »ogleeraer maekt een begin met men een, misdaed noemt, en x i13 ~ "geen 130 A, MATTHEUS geen daer toe in een bedryf vereischt word. Hier aen vol een onderzoek betreffende de perfoonen, die geocrdeeld moeten worden , ene misdaed te konnen bedryven, enge- volglyk deswegens ftrafbaer te zyn. Voòrts kotht hier in overweging tegen Wien ene misdaed bedreven: kan wor- den, en wel in hoe ver de wil des lyders' dier órhtrent in acht te nemen zy. En eihdelyk gaet onze Regtsgeleerde na, wat men te denken hebbe, van de verfchillende ver- deelingen der Misdaden. -— Dit afgelrandeld hebberrde Delt onze Autheur zich voor , de, onderfcheiden. foorten van Misdaden te befchouwen; en 'bepaelt zich if dit gé- deelte, tot den Diefítal, den Roof en de Schade door on- gelyk dengedaen, In de ontvouwinge hier van kont telkens in aenmerking , waer in de genc EN WI derzelver ftraffe zy , volgens ht men daer van te oordeelen hel trent hedendaegsch , wel byz plaets heeft, en hoe de Wette zyn; als mede hoe de aenkla; te zamenloopen. Deze hoofdz heldering van verfcheiden byzc kelyk , met oordeel nagegden edragen. Om den Le: feed ‚dat ender de algemene b ene aentekening des Uitgevers. de lege Rhod. de jañs is vau die natuur, dat het weinig tot de zaak, die wy onder' handen hebben, zegge: want wy Baan toe , dat elk een, het algemeen nut zulks vorderende, die eetwaren , welke hy in zyn huis houdt, ter onderíteu- ning van den leeftogt moet voor den dag brengen; maar wy ontkennen , dat mer elk een' moet toeílaan, dat hy naar zyn goeddunken weghaale., waar aan hy gebrek, en een ander overvloed hadt. Dit moet door een openbaar ge- | zag der Owerigheid gedaan worden „en „zo lang als dit niet tusfchen beiden komt, zal hy een diefítal begaan, die van een ander mans Goed willende leven „iets bedriegelyk ont- nemen mogt. (0) Ja dit wordt mede doorde Zeevarenden A . ` à * . in - (a); Dit gevoelen van onzen Schryver wordt by velen Regt- geleerden gevolgd en geprezen, als onder anderen by den geleerden son, VOET în Comment, ad D. b. £. S 8. gelyk mede CARPZOVIUS prak. crim. Part. IL oe, 3 n. 42 edit. Hogendorp c. 76. $ 13. © feqq. daar toe overhelt , tot een rigtfnoer ftellende, dat IW, die, door hongersnood gedrongen zynde „-diefftal pleegt, met de gewone inffe niet beteugeld, maar hem dezelve of kwyt geftholden, of een | buitengewone , naar vereisch van zakén , en 's Regters ‘willekeur, opgelegt moet worden; dog het zelve fchynt eok ‘by velen ‚zo Regu. geleerden sis Gedsgeleerden , verworpen en gewraakt te worden y 8 . A ` wag- 335 E A. MATTHÆUS in genomen, zo dat ze, den mondkost fchaars begin- - nende te worden, een’ dief van de broodkast zeer zwaar - wanneer ze ftellen , dat men in de uiterfte nood een anders goed zoude mogen nemen, zonder de misdaad van diefital te begaan, ja zelfs, dat men in zyn geweten daar van vry zoude zyn. Z. ULR. HU- BER preleâ. jur. civ, ad Inf. tit. de obligat. que ex del. nasc. S 3. W. van der MEULEN în annotat. over de costumen en ufantien der Stad Utrecht rubr. 39. $8. & fn commentar. ad HUG. GROTIS jus belli C9 pacis lib. H. cap. 2. S 6. en anderen meer, ook MOORMAN Verbandel. over de misdaden, III Boek, 3 boofdd. $ 2. welke alle den groten HUGO de GROOT d.d, al te ver hier in volgen willen. Dan, wanneer men deze gevoelens eens wat nauwer inziet, zal men be- vinden, dat, wat de uitvoering der ftraffe belangt, dezelve zo veel van den anderen tiet verfchillen. Men zegt, wat de uitvoering der Straffe belangt. Want H. de GROOT die vryheid van een anders goed in de uiterfte nood te mogen nemen, zonder misdaad, gefteld heb- bende, uit hoofde dat als dan het eerfte en oudfte regt, van alle za- ken even gelyk te gebruiken „als of ze nog gemeen gebleven waren, weder zoude herleven , maakt des niet te min eenige uitzonderingen , en fchryft hier in eenige voorzieningen voor, ten einde die vryheid niet te ver getrokken, nog te buiten gegaan werde: waar van de eerfte deze is, dat zulk een behoeftige eerst moet beproeven, of hy door een’ anderen weg deze noodzaaklykheid van een anders goed te moeten nemen , vermyden kan, het zy met zig by de Overigheid, of by den eigenaar te vervoegen , en dien om fpyze te vragen: ten tweeden, dat men zulk eene vryheid niet toeftaan moet, wanneer- de eigenaar of bezitter in dezelfde nood is: en ten derden, dat de ont- nomene zaak , zoo mogelyk , den eigenaar weder gegeven moet wot- den, Onze Schryver nu, een onderfcheid makende tusfchen de mis- daad en de ftraffe, ftelt, dat in nood den eigenaar iets ontmomen wordende, zulks op zig zelfs wel éen misdaad zy, maar egter hem , die het ontmomen heeft , de ftraffe (let wel) of vergeven , of ten min- ften , zekerlyk , verzagt moet worden. Dit dan, met de bepaalde voorzieningen , van H de GROOT vereischt wordende , vergeleken zynde , zal ligtlyk blyken, dst een ontneming van een anders goed in nood, naar die vereischtens gefchied zynde, zulk een zy , waar van onze Schryver de ftraffe vergeven; en naar die yereischtens niet gefchied zynde , zulk een, waar van hy de ftraffe verzagt wil hebben: welk laatfte by. H. fraffen. Waar van 'er een merkwaardig voorbeeld is, bet welk onze jaarboeken opgeven: te weten, vyf Rotterdam- , | iche maken ; voornaamlyk in zulk een nood ,-als waar van, alhier op het einde dezer S gewag gemaakt wordt; ten einde door het ontftelen van enigen de fchaarsheid groter wordende, en daar uit een geheel ebrek ontftaande, alle de overigen , die anders door eene matige deeling het nog langer zouden kunnen uithouden , niet dadelyk van honger vergaan. Het gefchil zelve nu betreffende, of wanneer iets in de uiterfte nood den eigenaar ontnomen wordt , zulks eigenlyk eeg misdaad kan genoemd worden, dan niet, dunkt my, kan duidelyE beflist worden met de woorden van sALoMo Spreuk, Vl. 30,31. Men doet eenen dief gene veragting aan, als by fleelt om zyne^siel te vullen , dewyle by honger beeft; En gevonden zynde, by vergeldt ‘het zevenvoudig: by geeft alle bet goed van zyn buis. Alhier doeme de wyze Spreukfchryver denzulken uitdrukkelyk een’ dief, en zegt, dat die, het geen hy om zyne ziel te vullen, wanneer hem hongerde geftolen hadt, zevenvoudig zoude vergelden , of, indien hy naamlyk zo arm ware, dat hy zulks zevenvoudig, of anders veelvoudig, ge- lyk zommigen het opvatten , niet vergelden konde, alle het goed van zyn huis geven. Welke benaming zo zeer niet op denzulken zoude pasfen, indien die daad zelve niet eens voor een misdaad konde ge. houden worden. Het zy derhalven een misdaad ; maar, de ftraffe belangetide, daar omtrent wordt mede gezegt, dat den zulken gêne veragting aangedaan wordt; neen, mear det hy ze liever met al het goed van zyn huis, als 't ware, afkoopen zoude. En dus is-deze Plaats eenvoudig te verftaari; terwyl sALoMo's oogmerk voornaamlyk was, om het onderfcheid tusfchen overfpel en diefltal aan te tonen, Waar uit dan het geftelde al verder blykt:- want, ftelt sAL oMo zulk een’ dief, die, om zyne ziele te.vullen, fteelt tegen over een over- fpeler, dog beide als overtreders der wet, en leidt hy uit derzelver kwade daden en gevolgen het onderfcheid tusíchen dezen en genen: af, zo volgt, dat gene, zo wel als deze, een misdaad pleegt. al> fchoon -hy het dede, om zyren buik te vullen. Ja, al wilde men deze plaats, omtrent de zevenvoudige vergelding, nog eigenlyker , in eenen ftrenger zin, verftaan , zo dat de flreffe, door de wet bee — paid, ten (de van sALOMo tot het zevenvoudige toe zoude ver- zwaard zyn, gelyk anderen het aldus opnemen , zal dit; al eeris toe- getemd wordende, het geftelde niet om ver kunnen werpen , neen maar in tegendeel nog meer ter beflising dienen, daar díe vergelding dan nog niet anders , als voor eene verzagte (rafe zoude moeten aangemerkt worden, als door welke zulk een dief gene veragting zoude lyden. Voorts merke men nog aan, dat de plaatzen uit de H. Schrift, welke men vindt by Matth, XII. 1——— 8. Marc, 1I. 23— 29. en Luc. Viim 5. ter ftaving der vryheid van ftelen in SÉ 5 | e 134 A. MATTHÆUS OVER DE MISDADEN. fche Schepen , in het jaar 1598 om de West na Oost-Indíen zullende zeilen, begonnen, terwyl ze in het nauw van de Magellaanfche Zee langen tyd waren opgehouden , zulk een groot gebrek aan brood te krygen, dat, terwyl het ‘zeer fpaarzaam uitgedéeld wierdt, eenigen, die de hand àan de broodkast floegen , wierden opgehangen. Een* vari hen fchonk men , door tusfchenfpraak der overigen „ het leven, maar toen deze zelfde, niet lang daar na, op des zelfde misdaad betrapt wierdt , zo wierdt hy geworgd. Z. VERH. van RHEID Nederl. Gefcbied. XVII, boek , Madz. 767. Én. bladz. 436. ] | ee de uiterfte nood by het Pausfelyk regtc. 26. de confecrat. disting. P, verkeerdelyk ontvouwd, en door velen (Z. van der MEULEN d. l. p, 377.) alzo verkeerdelyk aangehaald worden ; even, of de Heere caris- s aldaar zyne discipelen , welke , door het gezaaide gaande eu ongerende , airen geplukt en gegeten hadden , van diefftal zoude vrygefproken hebben: want dit verre van desfelfs oogmerk is, . De Pharizeën hadden de discipelen niet beftraft , om dat ze van eens anders gezaaide airen geplukt en gegeten hadden, want dit den Jo- den geoorloft was , volgens Deut. XXIIL 25. maar , om dat ze zulks gedaan hadden op den Sabbath, het geen de Phazifeën „ naar den letter der wet, voor ongeoorloft hielden , en waar op de verde- diging van CHRISTUS (aart, Wat nu Deuter. XXIII. 25 belangt, dit was alleen den Jooden diestyds toegeftaan, en wordt by het Pausfe- lyk regt al te algemeen gevolgd. Zies ook BYNKERSHOEK Obferv. jur. Rom. lib. I. c. 3. pag. 22. die aldaar. nog aanmerkt, dat zy, die airen plukken, indien ze dat van "t land, dat langs den weg ligt, of waar door de weg heen is, doen, geen dieven zyn, zoo maar zulks alleen lustshalve, gelyk geimeenlyk gefchiedt, gedaan werde; dog zog gewinshalve , dat ze dan dieven zyn, fchoon ze aan de actie van diefftal niet gehouden zyn, daar tog de eigenaar, die langs den weg zaait, in zulk een plukken fchynt toe te ftemmen, dog deze toe- ftemming den dader , zoo hy het gewinshalve doet , niet van de diefltal , maar alleen van de actie van diefftal vry houdt, org, 46. 6. 8. D. de furt. Maar dat zy, die van 't land, dat niet aan den weg ligt, gewinshalve, plukken, dieven zyn, eu gehouden blyven, al- fchoon ze het deden, om hunnen honger te len", à `“. Gee BERICHTEN OVER R ASIE, AFRIKA EN AMERIKA. 135 Gti räpbiftbe , Natuurkundige en Historiche berichten over frika è én Amerika. Uit bet Frañsch vertaald, Twee- dein. Derde of laatfte Deel. Te Harlingen, ter Drukkerye " ein V. van der Plaats Junior 1769. Jn groot gung 735 . blälzyden. Ñ Tit het bericht, dat wy vanhet Eet Deel dezes Werks WU SL Wd nml et DEL GY Zie TE. rat, Litirid DL D. birio, uni .. der 136 BERICHTEN Het hier aen volgende Deel, waer mede dit Werk be- flooten word , leid ons door een aenzienlyk gedeelte van Afrika en Amerika; en behelst eerst, ene Reis van Kairo, de Hoof dftad van Egipte, naer 't Koningryk Sennar, van daer naer Etbiopie, en door Arabie weder te rug naer Kai- ro. Hier aen volgt ene verzameling van berichten rakende Amerika; waer in, ten aenzien van Zuid-Amerika; byzon- der Peru, en boven al de Provincie Paraguai , onder Peru begrepen, breedvoerig befchreven word , met nevensgaen» de melding van de voorríaemíte nabuurige Gewesten en Inwoonderen , die in deze wyduitgeftrekte Landftreek voor- komen. Voorts ontmoet men hier, verder Noordwaerds trekkende , een naeuwkeurig verflag vati °t gewest Guiana, de eilanden Cayenne, St. Domingo en Cuba. Daer aen zyn gehecht ettelyke aenmerkenswaerdige berichten betreffen- e Mexico , Kalifornia , Louifiana en Canada, benevens de aengrenzende Landen en verfcheiden Volkeren , daer en daer omftreeks woonachtig 5 mitsgaders een kort verlag van de Hud/onsbaei; waer by nog , tot een Aenhangfel, ge- voegd is, een onderfcheiden bericht van een niepw Eiland, ` in den jare 1707 , in den Archipel niet verre van Santorin , in Zee opgekomen. —— Uit de menigvuldige byzonder- heden, welken onze aendacht in ’t doorbladeren van dit Werk tot zich getrokken hebben, zullen: wy; om "er den Lezer nog iets zaeklyks van op te geven , hier mededeelen , het geen ons, wegens de ontlasting der Kaspi/cbe Zee one t oog gebragt word. a Het is bekend dat deze birinenlandíche Zee , uit de famen- loopende rivieren , die zich in haer ontlasten , zo veel wa- ters ontvangt, dat ze niet alleen het Koningryk Perfie maer daer en boven gansch Afie, zou hebben moeten over. ftroomen , indien zy „(geen zichtbare gemeenfchap met enige andere Zee hebbende, ) zich niet door onderaerd= fchen graften ontlastte, Hier tegen valt niets in te bren- gen. Maer de vraeg is , onder welk land van Afie ontledigt zy zich, en met welke zee vermengt zy zich onder de aet- de? Hier over heeft men wel inzonderheid twee gevoelens, die by deze gelegenheid te berde gebragt worden. sn Het eerst is, dat deze ontlasting onder Georgie door, in de Zwarte Zee gefchiedt, die van dit gevoelen zyn, ves- tigen het zelve op twee zaaken , welken het eenigzins waat- fchynlyk maaken. Voor eerst op den korten afftand , wel- ken men tusfchen de twee zeeën vindt, en die naauwlyks tachtig mylen bedraagt, Ten tweeden, zyn het de (ron: T OVER ASIE, AFRIKA EN AMERIKA. ^" 197 men, die men in de Zwarte Zee vindt, en welken van °t oosten naar 't westen gedreeven worden , en voornaamelyk die fnelle ftroom van de Straat van Konftantinopolen. De Zwarte Zee, door deze vervaarlyke menigte van water, dat. dé Kaspifche Zee haár onder den grond toezendt, ge- zwollen zynde, is zelfs genoodzaakt zich te ontlasten, door het kanaal van Konftantinopolen in de Marmerzee : deze ftelling helpt , ten anderen , ook, om te ontvouwen, waarom in de Zwarte Zee de beweegingen geltadiger a en de golven heviger gaan, dan in eenige andere zee,’ » Het tweede gevoelen , welk onze reiziger omhelst, is, dat de Kaspifche Zee zich ontlast en ontledigt onder Perfie door, en zich, langs eenen weg van vier honderd mylen , onder den grond gaat vereenigen met den Indifchen Oceaan , by Ormus, in de Perfifche Golf. Zie hier zyne reden, die hy gevestigd heeft op het geene hy zelf gezien en ondervonden heeft." | 9 Zyne eerfte reden is, dat men , door gansch Perfie , daar het zeldzaamer regent dan in eenig ander land, en daar zeer weinig rivieren zyn, water vindt, zo dra men maar-een weinig in de aarde graaft.” aa De tweede reden is, dat het water, welk gevonden wordt, over al wat zout is; nogthans drinkt men 'er van, en men-gewent er haast aan. Behalve deze reden, is "t op verfcheidene plaatfen van Perfie, redelyk gemeen, de aarde bedekt en wit van falpeter te zien; het zout is 'er Ansgelyks zo gemeen, dat men °t fchier voor niet geeft. " ` 9 Ten derden, zyn "er in-Perfie onbewoonde en onbe- bouwde landeryen , welken altyd een voet onder water a t welk niet anders dan van onder den grond kan komen, dewyl ’er noch beeken, noch fonteinen , noch bronnen in de nabuurfchap gevonden worden, en het 'er zelden regent, gelyk gezegd is”. aw De vierde reden is, dat deze onderaardfche wateren de fondamenten der huifen, die maar van aarde zyn, op verfcheidene plaatfen, ondermynen, en dezelven tot puin- hoopen maaken; dit ziet men voornaamelyk in de Steden Com en Cbhiras.” E : » De vyfde réden is, om dat men in de putten, of ke- PW, visfchen vindt, zo dra men die tot aan het water - heeft uitgegraaven : deze visfclien nu fchynen klaarblykelyk aar gekomen te zyn , door ofideraardfthe ontlastingen "tl eene-zee; die geene andere dan de Kaspifche kan wee- Yn, -dewyl "ergéén beek of rivier omtrent is. gelyk men Sé, l . reeds 23% BERICHTEN OVER ASIE, AFRIKA EN AMERIKA. reeds sangewerkt heeft.. De PerGspon zyn by uitek wer. nuftig, om deze putten, of kerifes te maaken, ten einde bet gebrek van den regen te vervullen , voornasmelyk , wan tot Slagtmaad." 7 ` . Op het en van eenen heuvel, graaven zy, en hager graaven zy eene tweede ; de aarde tusíchem deze twee putten weggenomen hebbende, vereenigan zy dezel wen, 't welk hun seeds een kanaal geeft; een derde put, welken ze, op denzelfden afítland naar beneden maakeg:, en fnsgelyks, door 't wegneemen der aarde, vereenigen , vergroot dit kanaal; hier mede gaan zy voort , vervolgende altyd den afhellenden grond , tot dat de laatfte put , met het 'veld gelyk zynde, eene groote beek maakt, die echter genoeg helt, om op hunne landen uit te wateren , en door een goot of gruppel, dien zy met een fchop ger ‘graaven hebben , derwaards geleid te worden. Dus. be. fproeidn zy buppe landeryen , die dor ep droog: zouden zyn, ten tyde van eene bovenmaatige hitte, indien het ge- brek der natuure niet door kunst en arbeid vervuld werdt, Doch het geen het tweede gevoelen bevestigt, is, dat mén , zo dra deze putten of kerifes gegraaven zyn, in den mand of opening van dezelven ziende, op den geond eene menigte van middelmaatige visfchen vindt , die laf. en Loan, keloos zyn, door hun lang verblyf onder de aarde , alwaar zy waarfchynlyk , deor ontlastingen van de Kaspifche Zee, gekomen zyn.” .. - TE Voorts worden dezulkem, die liefhebbery hebben om andere byzonderheden van de Kaspi(che Zee te weten; hiet gewezen ,, naer de fchoone en geleerde zeekaart ; die, op order van den Czaar, in de men 1719, 1740 eg 1721 , door S. van Werden gemaakt, en door den Heer de l'Isle, eerften Aardryksbefchryver des. Konings van Frankryk en Lid van de Koninglyke Akademie der Weetenfchappen, op de middaglyn van Parys gebragt iss. men ziet op deze kaart aangetekend de verfchillende mis- wyzingen van de kompasnaald langs de kusten van de Kaspifche Zee, ten westen en zuiden.” : ‚> Men kan ook nazien: les Voyages du P. Avril en die wers: Etats de l'Europe & d'Afe. in 4. Le Récueil dee Voyages au Nord, par Bernard. Tor. VII. Les Trassaa- tions Pbilofopbiques de l'année 1687. - Les. Memoires. de 4 cademie des Sciences pour l'année 1790. L'Histoire Généale- gique des Tartars , €? l'Histoire de l'Empire de Rucfie add « if â- , \ . BERIGTRN. BRIEF. .VERTOOQ. . 3939 Stralenberg. Men vindt in deze twee taarfte werken , dat ‘er onder den twee en veertigften graad der breedte eem kolk is, welke de Tartaaren Cerabougas noemen , waar door de Kaspifche. Zee zich onder de aarde ontlast.” at Brief oan: N. n.. te Leeuwarden adn N. N. te Uecht, no- de aankondiging oan bet Vriefche Charterboek, $n de ede F'aderlatid/tbe Letteroefeningen, Vierde Deel N. H T: Franeker bj H. D. Lomars 1770. In gr. 8o. 9 bledz; IX Schryver van deezen Brief is niet voldaan , «over 't gene wy van het Jriefche Charterboek gezegd hebben: met hoé veel, of hoe weinig grond, mogeh zy, wien de moeite lust, om zyne aanmerkingen met ons be- rigt.te vergelyken , oordeelen, Wy meenen "er niets yan te zeggen, dan dat wy in °t geheel niet verftaan , hoe *t woord ondankbaar op bl. 9. te pas gebragt wordt. Zo de Schryver goedvondt, dit wat nader op te helderen , op zulk eene wyze, dat het tot onze kennis komt, zou het ons zonderling aangenaam zyn. , EM Vertoog van een: beroemd Schryver over de orybeid der Druk- pers. Uit. bet Engelsch: vertaald: Te Amfterdam by-K. v. Tongerlo. 7n groot octavo 28 bladz. . MN N dit.Vertoog word ene tweeledige Vraeg beantwaard, Van waar komt bet dat Groot Brittanie een zo byzonder ` Poerrecht bezit; en is bet onbepaald gebruik deezer Vrybeid in t gemeen voor- of nadeclig? Dé Autheur vind de rede var dit voortecht in de gefteldheid der gemengdeé Regerings- vorm; en beweert dat het zelve, fchoon ’t met enige on- gemakken gepaerd moge gaen, over ’t geheel ten uiterfte voordeelig is, ja dat de Vryheid van Groot Brittanie , miet het handhaven of vernietigen van dit Voorrecht, ftaét' of valt, Men heeft dit Stukje, in °t Nederduitsch vertaeld, ` met enige aentekeningen verrykt, die ter bevestiginge óf ` change yan enige daer in, voorgeftelde bedénkinge dienen; en daer benevens ftrekken, oin den Lezer onder ‘toog te brengen, in hoe ver 't een en "t ander ook ten denzien van ’t vrye Nederland in aenmerking kome. Hier door is dit Vertoog voor onze L,andsgenooten enigermate nuttiger geworden, daer °t bekende Plan, van nadere be- Paling der Drukperfe in ons Vaderland, veler oplettende heid hier omtrent op nieuw gaende gemaekt heeft. 7 er. 149 VERHANDELING. | ONDERWYZING. GNAfHO. Verbandeling over de Schimpfchriften. Uit bet Fransch vertaeM. Te Leiden by C. Heyligert 1769. In groot oâavo 12 blads. En zou dit Papier, onzes achtens, wel zo goed betyteld heb- ben, met de benaming van het Charaâer eens Schryvers van Lasterfchriften, of een foortgelyk opíchrift, waer aen de in- houd beter beantwoord, Het Character van zodanig enen word hier levendig gefchetst, en im deszelfs haetlykheid ten toon gefteld, met aenduidinge van °t lot dat dezulken fteeds te duchten hebben, die °t "er op toeleggen, om eerlyke en brave Lieden , door hunne kwaed- áertige lasterpen, waer 't hun mogelyk, te benadeelen: welk een en ander ieder oplettend redelyk Mensch behgerde te wederhouden van zich sen dat euvel fchuldig te maken, Korte Onderwyfinge in de Mond Examen. Zynde al bet gene een Stuurman noodig is te weten van bet loopen der Stropmen , Ban- ken, Vuuren , Dieptens, Rifenen Plaaten , als mede goede An- kergronden , de Winden uit Texel na de Indien , bet verbeteren der Compasfen, nog nooit voor dezen in bet ligt geweest , door eygen ondervinding opgeftelt, in korte Vragen en Antwoorden, — - Door een voornaam Liefbebber der Zeevaart. Te Amfterdam by .. F. Orzanti, 72 bladzyden in groot oQavo. er een Stukje van die natuur komt het boven al aen op ene nauwkeurige waerneming, en oplettende ondervinding; des be- . kwame Lootfen en ervaren Stierlieden de gefchiktfte beoordéelaers geacht mogen worden , die men , rakende deszelfs nutigheid zou be- hooren te raedplegen, eer men zich op de hier in medeg be- richten verliet. GNaTHoO, of de Ligtmis Vrygeest. Te Amfterdam by F. Orzani. 1770. Bebalven de Opdracht 63 bladzyden in o@avo. ES fcherpe beftraffing der Ligtmisfery, met aentooninge der onredelykheid van "t involgen der dierlyke driften, en ontvou- wing der rampzalige gevolgen van een wellustig leven; voorgefteld in het afmalen van 't Levenstafereel van zodanig enen, doormengd met aenmerkingen daer toe betrekkelyk; die wel niet ongegrond, maer wat oppervlakkig zyn, om wezenlyke indrukfels na te laten, NIEUWE ` VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN., De Huis- Uitlegger des Nieuwen Testaments. Door PHILIPA PUS DODDRIDGE , Doktor en Profesfor der H. Godgeleerd- beid te Nortbampton. Uit bet Enpelsch in °t Neerlands overgezet. Tweede Deel, tweede Stuk. Te Amfteldam by P. Meijer 1769. Bebalven bet Voorwerk 468 bladzyden i dn groot octavo. Et hief ópgehoemide Stük vart dit nuttig Huisboek ` behelst dat gedeelte der Euangelie - Gefchiedenisfe , ?t welk zich bepaelt binnen het tydbeftek, dat ?er vera loopen is, zedert 'sHeillands laetfte vertrek uit Galilea, tot op het begin zyner Lydensweke; welk gedeelte ‘hiet op de eigeníte wyze dls, en niet min bondig en oordeels kundig, dan het voorgaeride, ohtvouwd word; waer vat Wy reeds een en andermael den Lezer een ftael hebben . voorgedragen. Om nu ook in dezen nog iets van dien sert mede te deelen, zullen wy des Autheurs gedachten, over de zo duidelyke en nochtans zeer verfchillende vere. klaerde gelykenis van den verlooren Zoon, kortlyk opge- - ven, en voorts het toepaslyk gebruik overnemen. De Hoogleeraer Doddridge, aengemerkt hebpende, dat *s HEEREN oogmerk, in de voorgaende Gelykenisfen , Luk. V. r— 10, was, zyn gedrag te verdeedigen tegen dé verdenkende befchuldiging der Pharifeen en Schriftgeleer- den; Deze ontvangt de Zondaers, en eet met. bun; twyfelt y uit hoofde van den t'zamenhang, en de natuur van 't voorftel, niet, of de gelykenis vs. 11 — 32 is ook even daer toe betrekkelyk. ,, OnZe HEER en ZALIGMAAKER , elk onze Uitlegger fchryft, droeg deeze zeer aandoen- yke Gelykenis, met het zelfde oogmerk , als de boven- gemelden voor, om namelyk zynen Ommegang met boet- Vderdige Tollenaers en Zondaers te verdeedigen, en om tevens den Nyd der Pharifeërs te beftraffen, en alle op- regte Zondrouwige Harten aen te moedigen door de ziel, bewegendíte Vertooningen van de Goddelyké Bermhar- tigheit en Genade.” Ia gevolge hief van ontmpet men - Voorts ene gantsch klare, en, aen dit bedoelde. einde dẹ- IV. DEEL. N. LETT. NO. 4. K | zer * 142 P. DODDRIDGE zer Gebykenisfe, zeer gefchikte ophelderende verklaring van ’s Heilands woorftel ; waer van de Hoogleeraer het be- paelde oogmerk ten flot voordraegt , met Jeíus de volgende tael in den mond te leggen. A Gylieden nu, die deze Gelykenis hebt aengehoord , zult ligtelyk zien, hoe onbetamelyk het gedrag was van de- zen Oudften Broeder , en welk eene ongevallige vertoonin hy in myne Gefchiedenis maekt. En ik verzeker u, ô gy Pharifeérs ! wanneer gy murmureert tegen de Vriendelyk- heit welke aen de Tollenaers of zelfs aen de Heidenen{*), op derzelver waeragtig Berouw en ongeveinsde Bekeering, door my betoond word, dat gy dan met even zoo quaeden glans te werk gaet als die Wrevelaers, en voorwerpen zyt van nog veel grooter blaem, dan hy, naer evenredigheit van den trap, op welke de Eeuwige Belangen der Men- Schen verhevener en gewigtiger zyn , dan die, welkg bloo- telyk tot den Tegenwoordigen Staet hunne betrekking heb- ben. " De befchonwing van deze Gelykenis, in dien zin, doet "er den ernftigen Doddridge, het volgend Toepasfelyk Gebruik uit afleiden. » Laet C. (*) Aen de Tollenaers, of zelfs aen de Heidenen.] Veele ` Uitleggers hebben deze Gelykenis overwogen, in het uitzigt van by- zondere toepasfing op de Joden en Heidenen ; en zy hebben aenge- merkt, dat de Morringen der Joden tegen de Apostelen , over. het prediken van 't Evangelie aen de Heidenen, (waer van men leest Handelingen XIII. vers 42 —— 50, XXII. vers 21, 22 en 1 Thes- fatonicenfen Il. vers 16.) vertoond worden onder het gedrag en de handelwyze van den Oudflen Broeder, Dit was zekeriyk een geval, 't welk in het doelwit van onzen HEERE vervangen wiert; maer Hy had ontwyffelbaer iet meerders in het oog. Hy wilde toonen , dat, by aldien de Pharifeen inderdaed zoo uit(tekend goed en deugd- zaem waren geweest gelyk zy zelve voorgaven te zyn, het echter ten hoogíten quelyk aen dat kar&kter zou gevoegd hebben, zich ze flosten. aen , en ergernis op te vatten uit, de Vriendelyke Behande- ling, welke eenig ongeveinsd Boetvaerdige mogt ontfangen. Dus veroordeelt Hy hier, en in veele gelykluidende tekften, hun Gedrag . uit bunne eigene gronden en beginfels ; fchoon Hy elders, by voeg- Zaeme gelegenheden, de valschheit van die beginfels aentoont, en ronduit hunne Huighelaery en Schuld acn den dag legt. Dezer- wyze Delt de fchrandere en oordeelkundige carvixus het ftuk voor, en het is vreemd, dat zoo veele Geleerde Schryvers, in eene zoo klaere zaek, zich zelve en hunne Lezers zoo zeer verbysterd, en niet weinig hoofdbrekens veroirzaekt hebben." HUIS-UITLEGGER. —^—— 143 $ p baet ons hier, met alle behoorlyke oplettendbeit , de «| ÁÀeadoenelyke Vertooning befchouwen, welke onze Genas d deyke en Weldaedige vkRLossEeR maekt, van de Dwaen luit der Zondaeren , en van de Onzferminges cops: Ontfers | mingen, die de HEERE befchryft als iemand welke ze zelf gea $. voeld; terwyI Hy in dat opzigt, zoo wel als in andere, het sügedrukte Beeld was van tynen VADER (*). [Ook tes keut zyne Hemelfche Welfprekendheit, met levendige trek» ken, de hartelyke Goedwilligheit af die wy.bewyzen , en tongevelusd Belang dat wy op zyn Voorbeeld nemen moeten „ aen en in de Afgewekenen die tot inkeer komen, en met hartgrondige Doetvaerdigheit tot den edelen en zae - lign weg van 'sugEREN Waerheit en van ongeguichelde Gegen erkeeren. ] ^... p: Wy bebben hier voor ons, ia deze Gelykenis [ten eere flea) een zeer levendig Zinnebeeld van het Karakter en den Staet der Zosadaeren. Zy zyn dezerwyze ongeduldig over de noodzaekelykfte Beteugelingen; dus zottelyk ingenomen met hunne eigene W'ysbeit en Bequaembeit , of Vermegenss en zoo driftig loopen zy , door de Goedheden van alen Hoogten en Algenoegzamen vADER verrykt zynde® met Ondankbaarheit- van Hein af, en zeggen tot GOD, Wyk van ms, want wy bebben geen lust in de kennis van uwe Wee gen(t). Zinnelyke en vleefchelyke Vermaeken en Lusten . worden driftig en vuurig gezogd; en misfchien worden ale le hunne Tydelyke Bezittingen en Uitzigten vry fchielyk betaeld en gefpild, aen "t genot van laege en vlugtige vols doeningen. Zoo lang de Middelen, om die Vêrmaeken te krygen, nog duüren, kan "er niet eene enkele ernflige ger e van GOD in hunne gemoederen plaets vinden. Eu daer, na, mogelyk , komen ‘er Rampen, zwaere en opééngetaste Ampen , over hen: maer zelfs onder dat Drukkende Ver driet, zullen. zy dikwils zich zeer &ommerlyk bebelpen eet Zy overgehaeld worden, om op eene Wederksering te den- en: tot dat eindelyk GODS GENADE, faemenwerkende met de Bedeeling eu Wegen van zyne VOORZIENIGHEID , hem iot eene betere Zielgeíteldtenis brengt. ” On, » Wanneer zy zichzelve naekt ziea en behoeftig; tot laefschheit tevens gebragt en verloren 3 wanneer. zy fo zich zelve komen, en “ gebruik met de oefening van hun ' | $- KY Heb. La D Job. XXl. 14. K2 144 | . P. DODDRIDCÉ Reden en Verftand weder krygen , die aenleggende tot de eenigfte oogmerken, waer toe het de moeite waerdig ge- weest moest zyn, dat zy ze ontfangen en aengelegd had- den: dan voelen zy de Weén van Boetoaerdige Wvoegingen; dan herdenken zy de Zegeningen die zy ver- loren hebben, en vinden zy zich benard door de Elende welke zy zich zelve op den halze haelden. En hter op wor- den zy door Gods Genadekragt geneigd, om in ootmoed en met alle nedrigheit hunne Dwaesheit te belyden, zich- zelve befchaemd op hunne aengezigten neder te werpen, voor, en weder te keeren fot, hunnen HEMELSCHEN VA- DER. Ook ftellen zy dat Voornemen terftond in "t werk: zy flaen op en gaen Boetvaerdig , tot nent. " an Maer ô! laten wy, met aenbidding, verwondering, en innig: vermaek, de Genaderyke Aenneming befchouwen, welke zy vinden by de beledigde Goedheit van cop. Hy ziet ben van verre; Hy heeft Medelyden met hen; Hy gaet hen te gemoete; Ja Hy ombelst hen; en Hy ftuit hun wee- klagen en breekt hunne zondrouwige belydenis af, door tekens van zyne wederkeerende Gunst. [Men hoore wat "er fet by den Profeet.} Is [niet] Epbraim my een dier- baere Zoon? is by [my niet] een Troetelkind? want fints ik gegen bem gefproken , (of ftraftael en vonnis tegen hem af- gekondigd , 3 beb, denk ik nog ernftelyk aen bem, (en blyf * ik zoo geduurig aen hem denken: ) daerom rommelt myn in- gewand over bem; ik zal my zyn's zekerlyk ontfermen , fpreekt de HEERE (*).. [De Vader des verlooren Zoons ontfing hem niet alleen, maer deedt hem naer zyn ftaet kleeden, en maekte om zy- nent wil een vrolyk Gastmael.] Dus verwelkomt cop dem nedrigen Boeteling ; dus opent Hy de armen van zyne Liefde om hem te omhelzen , midsgaders de fchatkisten van zyne Goedheit om hem te verryken. Hy bekleedt hem met den Feestrok [en Mantel] van e vERLossEns Geregtigbeit, en verciert hem [met den hemelfchen pronk des Heils, ] met de tooifels der Heiligende Genade (t); Hy eert hem met de tekens en onderpanden van zyne Aennemende Liefde , [ wel- ke hem ten Zoon en Erfgenaem felt Jen Hy begiftigt hem ` met, en vestigt hem in, de glorieryke J"oorregten en gees- telyke rydommen ($), van gyne Kinderen. En dit alles doedt Hy , met een onuitdrukkelyk vermaek, Hy is over 0. . , bem (*) jer. XXXI. 20. (1) Zinnefpeeling op Jes. LXI. 30. [($) Engelsch Immunities ) peeling op } ` l Ki HUIS - UITLEGGER. 145 beh orolyk met Goddelyke biyd/cbap; Hy zwygt (en rust met ftil genoegen ,) ín zyne Liefde [tot hem,| en Hy zal zich over hem als 't ware met gejuich verheugen. (*) En dit is de vrolykklinkende maet van 't Feestgezang: ,, My- ne Kinderen , die dood waren, zyn weder levendig; en fchoon zy verloren waren, zy zyn gevonden ! an Laten zich Hemel en Aerde veréénigen in die Goddes lyke Vreugde, en laten zy de blyde echo van dat Juichlied - alom doen hooren; [laten zy wedergalmen van dien hart- vertroostenden toon,] Maer laet ‘er geen Ouder Broeder ` ‘zyn, die mort op de Toggeoendbrid en Gunst , met welke deze Doorbrengers [en Verlorene Zoonen] behandeld wor- den! Neen! laet elk hen liever verwelkomen in de Fami-: lie en ’ Huisgezin des negeren, en hier door alles aenmoe- digen wat maer een zweem heeft van geneigdheid om boet- vaerdig weder te keeren tot cop, en tot de waere Deugd. En laten zy, die dus ontfangen en aengenomen zyn, niet meer omzwerven ; maer laet hen veel eer door een heiligen naeryver de ftrikfte Godsvrees náeftreven , van hen die fints veele jaeren hunnen HEMELSCHEN VADER gediend heb- ben, zonder dat zy in eenige kenbaere omítandigheden of voorvallen zyne bevelen overtraden. [Hier toe zullen zy zoo veel te fterker gedrongen worden , wanneer zy indenken, hoe beminnelyk dat een getrouw , ftandvastig- gehoorzaem, en yverigwerkend karakter is, en welk een troost het-onfchuldig en welbewust gemoed aen hen geeft, die Ter, door cops Genade, in bewaerd of toe wederge- bragt worden: terwyl de Hemelfche Ontfermiag, aen hen ` hewezen, een edelen gloed van dankbaere ftandvastigheit - i: hunne zielen behoort blakende te houden. ] (*) Zeph. 1I. 17, De Zedeleer der H. Schrift , in de Hoogduitfche Taal be- Jcbreeven, door jJ. L. v. MOSHEIM , Kancelier van de Ko- ninglyke en Keurvorftelyke Hoope-Scbool te Gottingen. Vol- gens den vierden vermeerderden en verbeterden Druk ver. taald. Tweede Deel. Te Utrecht by G. en A. v. Pad- ` denburg 1770. Bebalven de F'oorréden en de Bladwyzers 818 bladzyden in quarto. | | Et tweede Deel van dit doorwrochte Werk , van welks algemeen beloop, en wyze van uitvoering, wy reeds | K 3 | |. voor. 