Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Over den Javaanschen Almanak zou mededeelen, voor het Tijdschrift het Koninklijk Instituut voor de Taal-, Land- en Volkenkunde van Nederlandsch Indie bestemd was, heeft steeds dezes gemeend, over de verschillende punten, naar gelang zich min of meer stof daarvoor aanbood, ook min of meer te mogen uitwiden, en heeft dat datgene, wat enige Chinese en Japansche bronnen aangaande den oorsprong en de betekenis dezer feestdagen bevatten, mee opgenomen. Het verslag van den Heer KEYZER over den Javaanschen Almanak werd evenwel onder het linguïstisch nieuws der Tjarakatannella 1855. Nr. 6, gepubliceerd, ten opzichte van de 'Chineesde feiten, in de bespreking van de Kedjakie der Begrijpen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde van Nederlandsch Indie werden gezien. Daar het stelletje dezes gepast schijnt, dat de aantekeningen van de Chineesde feiten, welker vermelding slechts een ondergeschikte deel van den Javaanschen almanak uitmaakt, worden vervolgd door een beknopte schets van den inhoud en de beschrijving van deenen, zo neemt hij de vrijheid van datgene wat dienaangaande in de Tjaraka Tannella is, eenige regeling hierover te nemen. Het eerst bladzijde van dit nieuw product van Javanese letterkunde heeft den titel: Almanak voor het Jaar 1788, gedrukt in de voorziening van de Overlandse Compagnie, te Semarang. Voor onze lezers, die onbekend mogten zijn met de Javanese tijdsbekkening, stippen wij aan, dat de Javanen twaalf ringen hebben, vijf genaamd, bestaande uit acht jaar, die zeg in deze volgorde de namen van Arabische letters geven: Alip, Bha, Jimawal, Dja, Dal, Ba-, Waw, Daunakir. Het tegenwoordige Javanese jaar 1788 is begonnen 14 September 1854 en eindigt 15 September 1855. De tweede bladzijde verklaart de in Europese almanakken gebruikte teekens voor den toestand van de maan, en op de derde bladzijde vindt men een opgaaf van de zons- en maansverwarming, welke in dat jaar zullen plaats hebben. De bladzijde 4-51 geeft aan den eigenlijke almanak, waarin de twaalf maanden, welke genoemd worden, zijn: Muharram of Soematra, Sapar, Rabiu'l-Awal of Muloed, Beningkel, Dzulqada or Djoemadil-Awal, Rabi' at-Tani or Djoemadil-Akhir, Roedjeb, Roewan or Saban, Bairun or Ba'othan, Sjawal, Dodekangidab en Dodekijah or Besar, besloten vier bladzijden. In iedere maand zijn in afzonderlijke kolommen opgegeven de namen van de dagen, volgens de Mohammedaanse en Javanese week, de dag van de maand, de Wuka's en de Mansia's en de dagen daarna, dat de Mohammedaanse maand met barre dagen, de Kebaya's maand met barre dagen, de Kopo's maand met barre dagen, de toestand van de Maan en ten slotte de feestdagen. De namen van de zeven dagen der Mohammedaanse week zijn de Arabische tewooiden, Ngad, Sen, Salasa, Belem, Kemis, Dzuoengkah en Saptoe. De namen van de vijf dagen der Javaanse week zijn Legi, Pahing, Pon, Wage, Kliwokan. De Woeko's zijn perioden van zeven dagen; het zijn ten getal van dertig en staan ieder onder een Grootheden, die de zeven dagen van de week beleggen. De eigenschappen, die aan deze Godheden worden toegeschreven, geven de grondslagen voor het stellen van gelukkige en ongelukkige dagen en voor de voorspellingen, die bij de Javanen in gebruik zijn. De namen van deze dertig Woeko's zijn: Maktal, Woei, Mahil, Prangbakat, Bala, Woegoe, Wajang, Koelawoe, Doekoet, Waloe-gunoeng, Sinta, Landep, Woekir, Koerantdjil, Toloe, Ooemhreg, Wai-alit, Warigagoeng, ipjoeloengwangi, Soengsang, Galoengan, Koeningan, Langkir, Mandasija, Djoeloengpoedjoet, Pahang, Koeroeweloet, Mankik, Tambir en Mandangkoengan. De mansagen (moesson), tijdsafdelingen voor de landbouw belangrijk, zijn ten getal van twaalf en heten: Kasa, Eard, Katigay, Kaut, Kalima, Kanem, Kapitoe, Kawaloe, Kasanga, Kaaadaan, Deata, Sada. De duur van iedere mansa is niet zeker bepaald; de duur van iedere mansa heeft de opgave van de Mas Pangodoe (Hoogepriester) te Soerakarta gevonden. In de kolom, voor de feestdagen bestemd, worden de Javaanse feesten, daarenboven de Europese, Arabische en Chinese opgenomen. De Javaanse feestdagen te Soerakarta zijn de geboortedag van de Soesoehoelan Pakubuwana den VII (15e Soera), de geboortedag van de Panglima Adipati Ajipraboedjoprang Wedana (8e Sapar), Gaiebeg Modoet (geboorte van Mohammed 12e Moeloed), Garebeg Sijjam (1e Sawal, het ontbijtfeest na de vasten) en Garebeg Besar (10e Besar, feesthandeling van Iskandar). Wat nu de Chinese feestdagen betreft, vinden wij in den kalender de navolgende opgenomen: 1854, December, 22. Tangtjiq. 1855, Februarij, 17. Het Chinese Nieuwjaar. Maart, 2. Tjiatjiqoe. April, 5. Kijiljinji. Juni, 13. Paitjoen. September, 10. Tjiidja. 1854, IkeemSer SS. JVn^ !hmg ifik. De 22e December 1854, beantwoordt aan de 8e dag der 11e maand van den Chinezen almanak over het 4e jaar van de Tiandi-foeng, den regerend Keizer van China. De Chinezen volgen de Chinezen almanak, niet de van Tidai-wang, het geheime hoofd der Ingenieurs, die met den 4e Vijftigste 1858 een nieuw almanak heeft ingevoerd, om ook dan door aanleiding aan onafhankelijkheid van het geregeerd land te tonen. De 22e December in het jaar 1854, is de dag van de wintervorst van de cyclus van vee, is de dag van de aanvang van de winter, in het Chinese Taishi, genoamd de wind in den Javaanse almanak opgegeven. De maan bepaalt de tijdsperiode die de grondslag vormt voor de uitgave van den almanak. Het feest, dat op die dag viel, behoort den naar de lente genoemde, vast bepaalde tijden van China, en vorderde in China door een pak rijke of arme gebrachte, die de Keizer in plaatje van de Hemel bracht, waarbij de officiële op den dag van de aanvang van den lente (28e Januari) door hem aan de Aarde werd gebracht. In China, als ook in Japan, vonden veel mensen op die dag elkander gelijk, dat men het begin van het nieuwe jaar moest beginen in het jaar, bedacht heel helaas. Aan het Chinese hof, verschenen de hogere ambtenaren en bovenlingen in gala en legen in feestelijke opzet hun hoedanigheid aan, terwijl men overal, in paleizen en in huizen, die dag met dankbaarheid en heilwensen verwelkomde. Ook is het cand de gewoonte, dat de getrouwde vrouwen op die dag sokken en schoenen, die ze zelf vervaardigd hebben, aan hun schoonouders aanbieden, met de wens dat zij ze lang mogen dragen. De geneesheeren in China vieren tevens een feest ter eere van hun gildeheer, het "feest van den goddelijken landbouwer", die het eerst de geneeskunde van het plantenrijk onderzocht en de genetische middelen aangewezen heeft. 1855, Maori 2. Februarus 6. De 2e Maart 1855 komt overeen met den 14e dag der eerste maand van den Chinese almanak over het 5e jaar van Hui Hui. Op den dag der eerste volle maan van ieder jaar, in den regel de 15e der eenste maan, — dus in het huidige loopend jaar de 8e Maart, vieren de Chinese het bekende Lant Poestfeest, dat ook Schanghai Voedt of Grote Begin genoemd wordt, gewoonlijk echter met de naam van de Eerste Maan's Vijftigste Dag bestempelen. De daarvoor gebezigde schriften zijn: die naar gelang van de verschillende tongvallen verscheidend worden uitgesproken. In de ambtstaal luiden ze Tchin Ching-yoei; in den tongval van Canton wordt de 15e dag Chang Ng-yai genoemd; in die van Fo-kien Tachang-he-yin, onder de Chinese op Java Sap-boo-yin en Sap-fou-yin, aan welken naam het in den Javaanse almanak gebezigde Tapfenghe het meest gelijkt te beantwoorden. Daar de 15e dag der 1e maand van het huidige Chinesche jaar op den 2e Maart valt, moet men daaruit opmaken, dat het Chinese feest op Java in den nacht van den 14e op den 15e der eenste maan, d. i. op den 1e op den 2e Maart heeft plaatsgevonden. Het Chinese lantaarnfeest bestaat, zoo als in een Chinese-Japanse bron verkondigd wordt, zijn ontstaan aan ten oudste geruik te danken, waarvoor op den dag der volle maan van de achtste maand, of ter aanleiding van deze gelegenheid een lantaarn gebrand worden. Ik wil het in het midden laten of men deze nog onder de tafoe welke woord "grootste Eenheid" betekent, het oneindige Wegen Terat, dat de Tolgena de Chinese cosmologie en de schepping van het heelal was, dan wel of men deze naam ook toepast op de Zon, die als de grootste Eenheid der stervende natuuren aan oud en, als opgaand land, Te genoemd wordt. In ieder geval was het feest oorspronkelijk een rode aanbetaling aan de naar menselijke begrip toe te spreken Hoogste wezen. De omstandigheid dat just de dag der volle maan het jaar gekozen werd, om een offer aan de maan aan te bieden, geeft me aanleiding, om de aandacht te Tan den kier op het onder Chineesche schepper-karaktere te vestigen, waarmee datgene wordt aangeduid, wat men het "Tolgen" Tan de maan noemen. Ik bedoel het schepper-karakter. De bestendige doelen, waaruit het bestaan van de tekeningen tot eeuwigheid, onderdaan, zijn verbonden met de maan en de zon, koning. Hoewel de vereniging tot een begrijpsconcept, wordt door de Chinese verklaard tot een menselijke, dat de maan opgerekt, wanneer ze, om haar aanziend de zon toedient, en aan de andere kant de blinde Tan bevatting doet. een onderdaan bewijst Dit dichterlijk denkbeeld wordt op een met het oog loopende wijze verwezenlijk, wanneer in de lente de zon in het oosten verrijst, terwijl de volle maan nog boven de westerkant vertoeft, om aan het oog des dags, waarop haar verbleekend aangezogen gevecht, haar eerste hulde in het jaar te bewijzen. Voor een volk, dit natuurverschijnselen zoo vaak dichterlijk opvat, ligt het denkbeeld naadloos om met de maan en naar haar voorbeeld, insgelijk aan de alles heersende lentezon bij haar opkomst hulde te bewijzen, en de naachtelijke illuminatie wordt een zinnebeeldig toevoegsel. Hoe schoon ook de volle maan den nacht moge verlichten, hoe heerlijk het achternawanpje, dat vele kleurige lantaren aan een feestvierende menigte aantoe den, de schijn en de lantaren verbleken, zodra de zon opkomt, om door de gehele natuur als het 'grootste Eenige' te worden gehuldigd. — Voor de maan zijn ook vele betekenende symbolen der Boeddhisten, en Dharma, de Intelligentie en de Zedewet, de twee eerste leden der boeddhistische Trias, hebben de zon en de maan tot symbolen, ten zwaar het derde lid der Drieheid — de kinderen van Boeddha en Dharma, d. i. de Sangha, of boeddhistische gemeente, door het lamplicht wordt verwezenlijkt, dat ze in hunne tempels ontsteken. De "allekrachtigste Boeddha," van wien de boeddhistische Trias als een uitvloeiing wordt beschouwd, draagt daarom de naam van "Boeddha van het zon-, maan- en lamplicht." — Van het standpunt der Boeddhisten opgevat, heeft het lantarenfeest, wanneer het op het genoemd tijdstip plaats heeft, een betekenis, die men, oppervlakkig beschouwd, daarom niet na hoeft te zoeken. Wanneer overigens de massa des volks, en bepaaldelijk de Chinese op Java, die zich om de leerstellingen van Boeddha minder bekreunden, de illuminatie leefde en de daarmede gepaard gaande vreugdebevrediging voor het doel van het feest houden en de ten grond liggen denkbeelden, welke dan ook, uit het oog verliezen, niet al de denkbeelden die in aanmerking Boven, dat algemene voorstellingen in het algemeen hun oorspronkelijke betekenis Verliesen, wanneer ze in het volkseven overgaan. De lantaarnfeest viert de eerste volle maan van het jaar wordt, volgens de opgave van een Chinese kalender, vooral in het kinderchap met veel luister gevonden in sommige gebieden begint men met het illumineren reedt in de nacht; maar eerst in de nacht van de dertiende wordt het algemeen fan uit tot buiten, en het kinderlicht der lantaarns, die fan feestkleurig glas of papier gemaakt, en met fijne cheur en trouwenaar en vreuchtbomen bekleed, berookt, loe als de Chinese kalender legt, de nacht in een klaar helder dag. Het lantaarnfeest duurt in de Chinese dagen en eindigt met de 22e nacht — met het volle kwartier. In de overige gedachten van China bepaalt zich de iconografie tot 5 nachten. fiebolvo hct "oente begin," faiiende op den dag der eenle folle man van het jaar, het er ook een tweede en een derde begin, IMony fmim en Hi^ yoeen aangenomen, bet eene op den dag der 7^t bet ander op die van der 10** folle maan van bet jaar, dan op den 16^* dag der beide maanden; en bet tweede en derde begin werd in de eenle tijd der dynastie Sung (J. Chr. 430) op diezelfde dag, het beste begin door na negelijke illuminatie gevierd; de beide uitgaven werden er wel onder Keizer Toekwende van de dynastie Tang, gedurende de jaren 999—994 aangebracht. Een ander Japans werk, bevat over het onderwerp te leer nog de volgende opgave. Volgens de na de eerste maand wordt in China ook Februaris, d. i. "het eerste blauw," of Vroem "de vlinder naast" geweld. Reeds van tijden der dynastie Tang (J. Chr. 618—906) werd in het oud vorstendom aan de noordelijke grens der tegenwoordige provincie Heilongjiang, het gebruik dat de vrouwen uit den fatsoenlijken stand de boomen met honderden van lampen verlichtten. De dames van het hof kregen, naar luid van een ander schrijver, verlof, deze nacht tot voet uit te gaan, en geen meisje van goeden huize liet zich tegenhouden, om aan de wandeling op den "avond der bloemige lantaarns" deel te nemen. Alle wandelden langs de straten, die door lantaarns verlicht waren, alleen aan rijtuigen en paarden werd de toegang geweerd. Het was toe een gebruik van deze dag, dat personen van aansicht hunnen venvanten rijpe oranjeappels ten geschenke aanboden. Nader meer zonderbeden aangaande deze illuminatie en de daartoe gebezigde lantaarns, vindt men in J. F. Davis, China en de Chinees, vertaald door M.C.J. Zwiers, 2e Deel, bl. 4, als ook in het kortings uitgegeven China, Kinderachtige en geschiedkundige hoortjemiddelen van het land, de zeden en zondere gebruiken daarvan, enz., naar het Engelsch van Miss Corner, door J. Lisse, 1854, bl. 275. Japan, dat te gelijk met den Chinese almanak zo vele gewoonten en gebruiken van China heeft overgenomen, viert wel het tweede begin of den 15de nacht der zevende maand door een illuminatie, op den 15de dag der eerste maand hebben echter andere feestelijkheden plaats. 1855, April 5. Feest Tjing-bing. De 5de April j. 1., waarop in den Javaanse almanak een Chinees feest Tjing-bing is gesteld, beantwoordt aan den 19de dag der tweede maand van het loopende jaar. Met de schaapstammen van de maan staat er op die dag geen feest in verband, maar wel met de verdeling van het nieuwe jaar in vier tijdsperioden. De Chinezen deelen namelijk dit jaar in twaalf afdeelingen, die ten gevolg hebben dat de zon nog eens midden door; hierdoor ontstaat dus een vierde verdeeling der Eertijden in 24 gelijke delen, of halve maanden, elk bestaande uit 15 dagen, elk maand met 30 dagen tel makende. Deze verdeeling noemen zij Triëris d. i. afdeelingen, waarbij de lente van het nieuwe jaar begint met de intrede der zon in den 15de graaf van den Vlame maand, dat met onzen derde februar valt. Met de intrede der zon in den 15e graad van den Ram, den 5e April, begint bet tegelijk in het vierten deel van de wereld, en een groeiende drang die deze term is, die door het in den Jaartafel Almanak officieel bekrachtigd wordt. Men zet hieruit boekelijk de mogelijkheid op, Chinese woorden te brengen, wanneer le alleen volgens de Taalkunst uitgebracht naar een der Tele tongtalens worden opgegeven, en, inderdaad, dat ze door de aanblik der Chinese schrifttekens bepaald en daarmee teels gesteld. In het keldert tot een klankuitbarsting bergen en riefen en het plantenrijk neemt in den schoonsten toon. De Paulownia orde doet met frachtige bloemen, do rozen bloeien niet; de motten worden tot kwartel, dat kikkers doen zich weer boren en de langgeroken wijn. Op nieuw viool tik de regenboog; de jonge dochters zetten de voorwaartse tank der opvoeding van den liedewonn op, enz. 274 DE CHINEESE FEESTDAG, het woord tschoesin, schip, bedoeld is, meen ik te moeten opmaken, dat er spraak is van den wedstrijd met roeibooten, welke de Chinezen jaarlijks op deze dag houden. In Canton worden, zoals J. v. d. Lang in zijn China en de Chinezen, Deel 2, blz. 12 verhaalt, op den dag der 5de maan zeer lange, nauwe booten, opzettelijk daartoe gebouwd, met veertig, zestig, ja soms tot tachtig roeiers bemand, die onder het roeien de maat houden op het slaan van een gong, waaronder een man van de equipe overeind in het vaartuig staat. Alle die vaartuigen roeien met grooten kracht tegen elkaar om het snelste op de rivier en er vallen ook dikwijks ongelukken voor, door het omslaan van die lange booten, zoals ze om haar aanmerkelijke lengte genoemd worden. Het feest maakt een der atletische spelen der Chinezen niet. Zoals de denkbeelden, welke Miss Cobker, in haar schilderige beschrijving van China aangaande dit volksvermaak te kennen geeft. Het wordt door haar het "feest van den Draak" genoemd, maar door een drukfout in onze Nederduitsche uitgave, blz. 277, daaruit een "feest van den Drank" geworden. Volgens opgave van Japansche schrijvers houden de Chinezen ook in Japan en bepaaldelijk in de baai van Nagasaki, waar zij hune fiwator hebben, deze wedstrijd met een aantal booten, die ze met vlaggen en wimpels versieren. Terwijl ze tegen elkaar om het winnen roeien, schreeuwen ze met kracht "pai Ion! pai Ion!", en de boot, die de snelste is, behaalt de overwinning. "Naar het schijnt," zo vervolgt onze Japansche schrijver, "dient dit op het verjagen van den Draak, ten behoeve van de ziel van de dode." waarover straks nader. Deze drakenjacht wordt in den Japanschen almanak als een "wedvaart te water" vermeld, met beweging, dat de daartoe gebesogneerde boogschutters... de Japantsche Encylopedie, deel 4, bl. 19 v. De Japantsche Encylopedie, deel 4, bl. 14 □. King, volgens de Japansche uitspraak "Tema". De CHIMING SE, CHIK FESBD, volgens de Japansche uitspraak, is een draak, terwijl in de Chinese bronnen het waterdier kraken genoemd wordt. Aan het eind van de tekst wordt een verwezing gedaan naar de 'Tol' en de 'Tao', die in de Chinese bronnen respectievelijk het brood- en de levensboom worden genoemd. De vermelde opgaaf is afgeleid van een Chinese bron en bevat informatie over de oorsprong van de drakenjacht. Koning toegeven was al beter koninklijk huis van Not en diende boning heengedragen die taal 788 tot 790 meer dan geboren over bet koninklijk Tijdreef geregeld, in hoedanigheid van Sde Mi Ta-fie, loo veel als Moor domus. — Kijk of je bad, toen bij in den oorlog tegen de Vrijwel kort schiet, zes weken in de lente meer gebracht en daar den dood gevonden. Zes landslieden waren daarmede begonnen, en brachten bij telken op den toekomstdag van den dood, zesde der vijf maand, een offer brengend in rijd, dien ze in bamboenstaven deden en aan de rivier prijs gaven. Dit duurde tot in bet heperk Alstrov (25 — 56 na Chr. geb.). toen onverwachte voor een aanstaande bevond van Tertoonde, die Tertoonde de Sjmaak, Ti-fie ten lijn en tot bij hem zei: Ik leef met vreugd, dat priesters offers brengen, maar we geven e dit jaar door den rivier de brand. Wilt u vandaag een goede geest bezitten, stopt dan de buizen met je hennepverf en wikkelt er nog bontkleden omwonden. Dit zijn twee dingen, die de rivierdril uitmaken. Ten gevolg van deze raad, werd daar ter ooverheide bet gemoed om koeken Tan of gierd in kachet. Voorzichtigheid. De encyclopedie. Deel 4. Bladzijf 18: Deel 108. Bladzijf 17. Huis, volgde hij zijn op 78848 8(r a. W. op S' Uagte im Peking 1948 gaf hij de bladzijf de bladzijf. Bladen gewikkeld te koek en met blad van melas donker groen en zilverkleurige zijde draad te omwinden. Het verdient opmerking, dat gelijktijdig met de weduwe, die de Chinezen op den 5e dag der 5e maand in de baai van Nagasaki hadden, het Japansche Vlaggenfeest gevierd wordt, waarin ook de Nederlandse door het hebben van een vlag deel nemen. 1855, September 10. Feest 1e 16 ka. De 10e September van het loopend jaar beantwoordt aan den 29e of laatste dag der zevende maand van den Chineschen almanak over dit jaar. Op deze dag heeft in China geen periodiek feest plaats; maar wel op den daarop volgenden of eerste dag der 8e maand, die in den almanak kort af pasheng of eerste dag der 8e maand genoemd wordt. In China is het gebruik om elkander op die dag geschenken en welkom te bieden, die men pasheng heet, in den tongval van R-Uia, Pai-Bok'ka noemt. Ik vermoed dus dat in den Javaanschen almanak dit feest bedoeld is, en voeg hier enige opgaven aangaande de gebroken bij, die, volgens Chineesche bronnen, op deze dag in acht genomen worden. Voor zonsopgang hecht men aan de deuren der huizen een plak met het opschrift: DE CHINESE NEEWDAG. 277 Op den eerste dag der achtste maan, op het oogblick Aan den middag, zij die rood van mond en wit van tong zeggen (als die aan hunne beelden te kort doen) onmiddellijk uitgeroeid worden. Oudtijds werd die daad Toor ongelukkig gehouden, en de waanzinnigen plagten dozer wreed op bordjes te schrijven, die men 'middag bordjes' noemde, en aan de deuren raad aanzienlijk en gering te beantwoorden. Het is een gewoonte, dat in verband staat met een woord geëerd, rood hetwelk de Koning Tan bet ‘Kroote Hak' die bet alhier Tan 't Hemels midden, of van den middag, bewoonde, een verbond had gelegd met de menschen. Daar deze echter aan bonnen onbekendheid gevoelden niet geiron waren, veranderde hij plotseling in den Vuurgril, Verbrandde het slot raad 's Hemels midden en sprak bij die gelegenheid de bovenvermelde Tenrentsebing uit. Tot de oude gewoontes van den dag behoort ook het offeren Tan meerpijzen uit het nieuwe graan, een plegtig feest, bekend onder den naam raad lid. Aan de geesten worden de eerstelingen van den nieuwe oogst aangeboden, en het landvolk vergaat het op het nieuwe graan. Deze dag wordt voortaan beaard als een dag Tan 'wedekomtig Ter- trotten,' en men zegt elkander geagbienken. Wie een gebed aan- ' oeft, leent een tegengeving aan de 'Ter, en in dat tijd dat bij het op het tert'ensaal aandacht. Bcbalre de aangebaalde fccatcn worden door de Cbinenn nog ecatge gcficrd, die men in den Javaanacben almanak nict Tcrmeld Tindt Daar- Odder bebooren Toomamel^k bet Nieuwe jaar, bctwelk in ISSS op den 17^ February Tiel, en de Cbincacbe Allenieleadag — bet ktMi ter ^acbienis Tan bunne afgeatonrenen , dat op den ecfiten dag der a»* ▼eode maand, in bet loopende jaar op den \9^ Aogoatoa TaH. U%drtx, dm 4^ Un 1S&5. IK. J. HOmiAlfK. I XX H^ ^\a^ fUm-tuAo^g-UejCi, B^|geloof em vrrat werktoi it waaraag- r^rt la it kaaJ rn krchttcn tan diergel^ka bor^je* ^ bdcrkrats ▼■■ |iWtMltaa«i «looiL ' IV Jspantclif Ettcjclcpedie, AtA 4, U. |3, ▼. v. lit 1)1 MEDEDEELINGEN 0¥KR DE CHINEZEN OP HET EILAND JAVA. DOOR AQU ASIE BOACHI, » PBINS VAN ASUANTI, INOEKIEUR DER MUNEN IN NRDERLAKDBCH IKDie, TE BUITENM>RO. 1. De Chinezen op Java, of beter gezegd de aldaar wonende assimileerlingen van Chinezen, uit vermenging met Javanen voortgegaan. De Redactie heeft gemeend deze Mededeelingen, die door den geautoriseerde vertaler voor het Tijdschrift der Duitschen Wetenenschappen, Oesselman opgenomen in deszelfde IXde Band, IVde Hoef, bl. 808—823, ook ons Bijdragen tot de Taal Land- en Volkenkunde van 2de afdermaal op plaats te moeten toekennen, en geeft daarvan een Nederlands vertaling, die, nadat het goedkeuren van den Heer auteur bochtnaar gewonnen had, ook in deze tijdschrift zal worden opgenomen. Het heeft evenwel begrepen, dat het in het belang der zaak was, alvorens tot de plaats over te gaan, den schrijver van het voorafgaande stuk daarvan kennis te geven, en hem in de gelegenheid te stellen, het encop of andere, dat wellicht enige uitluidingen mocht vereischen, ter bevordering van een juiste kennis van de materie noodig toe te lichten. De ondergetekende heeft als hun vennoot hierbij gevolgd, en de mededeelingen van den Heer auteur bochtnaar gaan, aangetoond eenige aantekeningen, wier doel het is, misvattingen te voorkomen. Hierbij mogen wij echter alreeds op den voorgrond te moeten tellen: m.b.t. de godsdienst der Chinezen; en wij laten hier 's Schrijvers eigen woorden volgen. Daar het naar de uitdrukkelijke verzekering, die de Heer AQUAAN aan de Redactie der Zeitchrift der Deutschen Morgenpost gegeven had, zijn bedoeling lag, om met behulp van bekende bronnen een niet gevechtsgeweld over de zeden en gewoonten der Chinese gasten op Java te leveren, waarbij liever datgene, wat hijzelf had gezien en opgemerkt, aan zijn lezers te tonen, meer dan van belang is, vooral aan de Noord- en Oostkust, minder in de binnendelen. In het hoogste aan de Zuiden van Java. Hij geteld beloopt. Men zegt dat het midden van de twintig jaar aan zijn verdere wereldreis door Europa, Afrika, Azië en Amerika hem de mogelijkheid gaf om op een diepgaande manier te zien hoe verschillende rassen en naties leefden, en welke gewoonten zij hadden. Deze objectieve reis beschrijving probeert de schrijver ook te werk te zetten, de interesse van de lezers voor deze rassen en naties wakker te roepen. Hij werd ook wel met de bewering geconfronteerd dat de Chinese in staat zijn om het Europese gebruk op de grond te drukken, en welke wijs van leven zij daarbij hanteerden. In dit verhaal probeert de schrijver dit te ontkrachten door de Chinese gebruiken op een grondige manier te beschrijven, onder andere door te spreken over de dierlijke gewoonten en de beelden die de Chinese in trokken in hun dagelijks leven. 1 Mt g*-liit Tooral van datgrar, wat de herr boaciii aangaande *i#/ Geloof* der op Jate (Tvr*titr(ir < itinefcn b^brengt. i let ware nmfchH^k gewrrvt , dat h^ ten dcM hei voor* Ifrtd van dm Hrrr w. l. aimni had gerolgd, die in het werk *^/«m.** Tooneelen nit- hei I^rvrn. karakterfchrtnen en Klecdcrdragten van Jvra*t fiewonera, U. ISS, dksdMe TTMi^, iwn hg haar aanrucrdc met voorzigtigheid hecft hehandeld. WQ haddeft grarcmachtv dat de regrU van den llecr airrca: **I)e Cliinesen feggea dat de heeUca of afheel* Lm0^ in hunoe tcmpcU geene beachermende of tenuetigande magi hcutUa^ valki allecn brnut in Ood, dies t^ TAi TAf{^) nocmea, ea ala hei grootate, oppenu(i» XigiAe \Vraea erkenoen, en dti ly >irekken toX heriaBcnng aan penoaci» die la htt Irtes door drugd, wfj^heid en ▼erdienitcB hebbcn oitgemaat, ea velke ^ ook aiel aeahidJrn. maar bf) het aanbidden van Ood, wtniehi n ea Uddea, ia deagd, w|iheid ea ^rrrdtentten te mofen eveaarea^ — w^ hadden, tcggra wQ, gewraaeht dat daaa »oordm nia geheel warm Toorb^ gefiea. IM beveriag raa dea Heer aoAOHi, ab •c4MSca de op iara geve»tigde Chiaeaca aict dea foedea* near dea hooaea geeai Yer- f^TTjx, ra voor de bcclden en afheeldingea dea *'I>aiTelt'* offerca, laai aieh by §hm * ■»o|rrl4]kbeid orereenbrengen met hei fett» dat de IrrriielUagta vaa dea oadcs ir|a* fvrr ru^rcciua, ea de Boeddhistitehe eeredieait, too ak ia Chia% ook oadcr de Chi- artra <>p Jvn in iwang tyo. De Chiacachc tesipcU op Jara, tvaaria heeUca vaa tCm^M iM (mlgo JTiMB im) voorkoiaea. keaaierkea lieh ala Boeddhiaiiaeh» ea de ctges* l^kr Rhealen, i^ die de gehedea ta wig le a ea de ofcraadHi aaahiedea, f|a B u a i dkittuwhe geeaCel^kea , die ia (liiaa haaae iavydiag loi de kerMiflBit eaUraagca ha%* brn rn tHkraa van daar BXMtca oatbodca vordea. Aaa eeaa Dieait dct Datvik vah derhalve aict te deakea. Viadi awa oadertaaechca ia de ienpelt haeldca ea af* bcrldjarm . die lOo nistevkead i^n . dat i^ wcgeas hnaae gcdrochtelyke gfifaaatr i^weel ffrtijkea aaar drn nnirel too alt r(/ diea abcheiaca;** aica gelieve, alvofftsa le voor 4a< tr vtfkiaira. wit le o«i iMtekijmem, op de aiBMa te Icttea, die ae m. S#rmt aea daa de moeiie, het Badhapaatheaa te raadplagea, daa ml aaa o 19* 280 * MEDEDEELINGEN OVER DE CHINEZEN OP JAVA. omtrent 200,000 in hun hoofdsteden Batavia, Semarang en Soerabaja. Zelfs nu noemen zij hun vaderland China Tangsoatm. Door de Europese zijn zij in het algemeen Keling genoemd, welke benaming echter ook vaak tot surnamen dient. Op die plaats, waar zij zich gevestigd hebben, hebben zij mooie, op Chinese trant gebouwde huizen, die regelmatig naast elkaar staan en het zoogenoemde Chinese kamp vormen. Zonder toestemming van het plaatselijk Bestuur, die zeer moeilijk te verkrijgen is, mag geen Chinees buiten dit kamp wonen. De huizen hunner hoofden worden door hen Kongsi genoemd. Naar grootte van de belangrijkheid der plaats, waar zij wonen en naar hunner getal staan zij onder bevel van een Major-Chinees, Kapitein-Chinees of Lieutenant-Chinees. Dit zijn de figuurtypes, hoewel ook mistekencn en gedrochten, iemand anders dan de Vorst der duisternis voorstellen. Moge de geleerde schrijver ons deze aanmerking ten goede houden, en moge hem of anderen aanleiding geven, dit punt nader te onderzoeken en door nauwkeurige in Chinese schrift gestelde opgave der namen, welke de in Chinese tempels voorkomende voorwerken van vereering dragen, de boeken der Chinese geschiedenis stellen, de vraag wegens het Geloof der Chinezen op Java afdoende te beantwoorden. Tang Ming of Tangho zijn de namen der laatste Chinese dynastieën, een het Chinese Rijk werd daarna achtvervolgens Tang koe, Ming koe, Tung to genoemd. Bekend is ook de naam TsMeng tose, het middenrijk. - Is het Tuong toan van den Schrijver der mededeling, zoo als ik vermoed, = Tang UeA'oeH,it, het kent dit woord een Chinese jongen. Komt een Chinees in het huizenland, zo beschouwt hij zichzelf als een vreemdeling. Een gast uit Tibet of China. Dit is ook het geval met de Chinezen, die zich in den Indische Archipel vestigen. Een nieuwkomeling is een nieuw-gast. Het Chinees heeft al de doden van betekenis, die wij aan ons woord "gast" gegeven, en daar het ook een vies-deling betekent, die ter plaats waar hij zich bevindt, niet te hoort behoort, is het in den mond van een nieuw-Chinees geen aangename groet volgens een Chinees op laatste. MEDEDEELINGEN OVER DE CHINEESEN OP JAVA. Loofden worden door hen zelf gewoon, maar door de Regering niet geïnstalleerd. Zij ontvangen geen bezoldiging, met uitzondering van den Kapitein-Chinees, die procenten van het zoogenaamd staartgeld betaalt, te weten een jaarlijkse laag voor elk paard en 100 voor elk rhino dat hij bouwt. Van deze belasting zijn de Europeanen en de met hem verbonden inboorlingen vrij. Deze Chinese leren zich, om met de inboorlingen en Europeanen te praten, op het aan te leren Maleisische taal toe, en hebben bij geknipt in. Zij zijn planters, kunstenaars, ambachtslieden en fabrikanten. In het algemeen zijn zij noodrig, ondernemend, hebzuchtig, laf, hooghartig, en nu met minachting op andere meer. Listiger en sluwer zijnde dan de Javaan, die zij zwaar voor zich werkend en exploiterend zijne krachten. Nu komen zij de handelszaken aan, grof en hard, en dan weer gaan zij gemakzuchtig met hem om, zich naakt om hem zettende, met hem pratend, al naarmate zij het ter bereiking van hem ontwikkeld, om de arme Javaan te bedriegen, dien het achten. Een van de honderd hoofden en kooplieden zitten groepsgewi in domeinen, die in fabrieken, zitten in interiëren, deel in gerichte geld te staan. De Chinese tijgers, toe als bekende is, hun hoofd blijft in lijnen al dertig op het werk. Het reeksenhuis betreffende de eigen contracten, (uit lezen in de interne wetten), die in de kennis van de Chinese middenman borgen. Voor hun recht aan het leven, blijven de volgende, brachten ze in het Noord-Hollandse Gerecht, een beschrijving van de vijf miljoenen. Het belangrijkste voor de Cinezen is hun hoofd, in Lijnen al dertig op het werk. Het reeksenhuis betreffende de eigen contracten, (uit lezen in de interne wetten), die in de kennis van de Chinese middenman borgen. Voor hun recht aan het leven, blijven de volgende, brachten ze in het Noord-Hollandse Gerecht, een beschrijving van de vijf miljoenen. De belangstelling is bij de Chinese zeer levendig en de vrees voor ontteringende straffen (bijvoorbeeld: gevangenis, terdoodvervoningen, dwangarbeid, enz.) gaat bij hen dikwijls zoo ver, dat zij zichzelf beter laten leven, wanneer zij geen mogelijkheid zien, die straffen te ontgaan. Ondertussen worden die misdaden, waarop deze straffen geacht zijn (diefstal, aanranding, moord, enz.), door hen ook hoogst zelden, ja bijna nooit begaan. Grooten moed bezitten zij niet en daarin mag men de grond gelegen hebben, dat men hen niet vrijpleiten kan van raad en wraak. Maar de Chinezen van de Westkust van Borneo, in de provincie Sambas, die sinds 1850 tegen het Nederlands oorloggeag in Tenok gekomen zijn, houdt men voor dapperder, maar ook voor veel wreder. De laatstc jaren hebben daarvan ijzingwckkende yoorbeelden opgeleveid ^ n. Geloof. De Chinezen gelooven aan cen goeden en een boo- zen gecst. Z^ vereeren den boozen geest, bewerende, dat de goede geeit bnitendien gocd en jegens hen welwillend gezind is en hun zegen, ge- Ink en vreugde schenkt; den boozen geest daarentegcn, welke tooni; en y^andig jegens ons gezind b , moeten wij , zeggen zg , aanbidden a hem offeranden brengen, om zij no toegenegcnheid te winnea. Daaitoe hebben zij gewoonlijk tegenoyer dc huisdeur eene tafel staan, waarop een geheimzinnig kistje ^ of ccne Chineesche schilderi|j staat. Begts cd > De beworkers van dcxcn opstand waren, zoo als tedert gebleken ia, en heethoofdige leden Tan het Hemel-Aarde-Verbond, dat toen ook inCliiiim de nm dee oproen opetak, en in het beait van Nanking gekomen ii. Op de Weatbut vo 3orneo werd de befolking van deae clementen geznivcrd en daardoor de mat hcnldL ' Het geheimainnige kistje is de tabernakel, waarin een honten beel^je yan dha of andcrc Boeddhistischo Heih'gen gcplaatst is. Het is gcwooniyk yan bout, nr lakt of Tcrgald, en van epne vouwdeur voorzien. In de Mnseen hier te hiie vindt men ferscheidene ezcmplaren daarvan. I>e naam deier kleme iabenakdi Si 1^ m Fo k'an of Buddha-buisjcs; men noemt ze edoch zoowel in China ala in Ja- MRDKDEBLIlfaUf OVBS DB OBINBSBM OF JAVA. S88 % links daanraii syn watkAaraeo foplMUsl. Dtgel^kt oSort mmn op dam ufel koekoi, reukwerk, Tniohten, hooMleiB. Maden, cot. m ttoekt or kiMTBen op. Van een ievcn lu den dood liebben ig tlechto leer doialere bcgri p paa. De verlies van de leven in de tijd van nog luidrend ali! te vroeg ben ik op den voorafgaand. De roman geleerd xy, dan de acht van leven overleden na de wetten die op de weg verloren gelukkig geworden, en in de hoedogen kinderen overgenomen. Met betrekking tot dit geloof Ter Taaisgen aangekondigd was een zeldzame vorm van een dier aalmoes, d. i. van een der overledenen die op aarde oud geworden was, grof aangetast boten en in de hoedogen aangelegd had, plaatjen haar in vijzelen buik in de rechter en beenen aan de zijde van de kinderij op den dag van nieuwjaar of overleden aan te bieden, bestaand uit roosters, gebak, koekjes, bloemen, wierook, reuksmijnen en de kransspijnen der overledenen, opdat de dood haar in de hoedogen kinderen overgenomen en heel gelukkig maakte. Zij hebben de tempel, de spektakelkommissie genoemd, wonen daar de godsdienst verrichten en bij voorkomende gelegenheid den aanbidders blootstellen. Ik beeld twee rijken van priesters, kleine en grote. De kleine priesters moest, wel is waar, zijn boodschap groots. Hrt ireloof uu verwijderd door het licht der Toegewijde gendringen via de Boeddha's eet trek om aan te drijven. De taai bruggen dan trancellende kennis, vandaar de voorzichtigheid. Het is de plek waar ik mij bewustzijn in de handel bevind. Welke omstandigheden laat ik dan zien, werelddele ging ik door, goede werkzaamheden opgraven uit de woorden. Die eenheid verbaliserend verschijnt, is het in die al even lopend gewaar, hoe dan ook. Volkswijkte feesten, vertegenwoordiging van de ware waarheid. Het is daarom zo belangrijk, werelddele, dat het land van de edelen, van de goddelijke lichtgewijze, aanvaard wordt. Daarom is het vragen om hulp, ook voor de eenvoudige man. Door de heilige priesters geleide, ontvang ik de gaven, zie ik de komende tijd, zie ik de eeuwige godheid. Bed kaal scheren, maar mag den staart behouden en knielen. Dierlijk voedsel mag hij niet genieten. Zijn spijs bestaat daarom in rijst, groenten, vruchten, en (waarvan de Chinezen zo bijzonder veel houden), koeken, niet met boter, maar met kokosolie bereid. De Psalmo wordt na den dood begraven. De hooge of grote Priester, die men Wanam noemt, moet zijn hoofd insgelijks kaal scheiden, mag geen staart dragen en ook niet knielen. Ook hij heeft bet aandeel dierlijk voedsel geven; maar na den dood wordt hij niet begraven, maar verbrand. Beide Priesters worden door de Chinezen gekozen en men neemt daarvoor andere mannen. De Wan wordt in den regel niet dezelfde gekozen, die pas in China is aangekomen (uit Fujian), die moet tevens ook kundig zijn, aangezien men hem de kracht toekent, om waskaarsen, die reeds uren te voren uitgeblust zijn, door bloote aanraking met een waaier, weer tot ontsteking te brengen. Voorts moet hij borden zo hoog in de lucht kunnen werpen, dat zij geheel en al verdwijnen, daarmee deszelfde, onder het prevelen van geheimzinnige formulieren en met allerhande gebaren, van de duivel, die deze borden tot zich genomen heeft, ten iedereen bekendmaken, op zijn vingertoppen opvangen en laten draaien. Niet overal, waar zich Chinezen ophouden, zijn er Priesters. In de grootere steden, als Batavia, Samarang en Soerabaja, is er een groote en een kleine Priester. Elders, waar het aantal der Chinezen geringer is, bevindt zich slechts een kleine Priester, en bijvoorbeeld te Buitenzorg, waar ongeveer 3000 Chinezen zijn, is er in het geheel geen Priester, en mochten ter verrichting van godsdienstige plegtigheden een niet uit Batavia ontboden worden. Boven zeide ik, dat de Priesters den eed moeten afnemcn. Deze ced is van dubbelen aard. Den een zwecrt men zondcr veel omsiag en oe- zondering van het achterhoofd], scheert en cenen staart draagt, zoo is hij een leek, die de dienst van koster waarneemt. De naam Fsa-sion vereLscht nadcre toclichiing, door opgave der Chincsche karakters waarmedc hij geschrcven wordt. lletzelfde is het gcval met den naam Wationn, waaronder, volgcns den schr^ver, de groote Pries- ter verstaan wordt. w. l. ritter noemt hem Tang he. Is dit hetzelfde aU het vroeger vcrmelde T^dng Ice of Chinesche gast? it. ' D, i. hij vrordt uit China ontboden. h. MEDEDEBLINQEN OVER DE CHINEZEN OP JAVA. 285 remonien, de andere daarentegen is eene zaak yan meer gewigt en gaai met groote plegtigheid gepaard. Hij wordt op de volgende wijze afge- legd. Degene, die zweren moet, wordt eerst geschoren, zijn staart met witte draad doorvlochten en li^ zelf wordt als een doode aangekleed en behandeld , met dat yerschil echter , dat zijne kleedopen niet van zijde zijn, zoo als dit bi|j lijken het geval is. Na afloop dezer formaliteiten , wordt h^ in groote en feestelijke processie, voorafgegaan door den pries- ter, de Chineesche hoofden en door den Chinees, welke over dat ge- deelte van het Chineesche kamp gesteld is , waarin de man woont (de laatste wordt Commpi of w^kmeester ^enoemd), naar den tempel en voor het altaar gevoerd, waar volgens de gewone wijze geofferd wordt. 