Het idiotisme en de idiotenschool
Toen men dus iets voor hem beproefde te doen , was het niet vreemd , dat de methode voor dezen , reeds op langdurige ondervinding gegrond , ook op genen werd toegepast. Maar zelfs den knapsten onderwijzer , zoo als saegert bij voorbeeld , is dit geheel mislukt ; hij rekende op een scherp oog, dat hij niet vond, en werkte niet op het gehoor , waarop nog het meest te werken was geweest. Inzonderheid heeft men die methode beproefd , — en zij scheen ook nog de beste vruchten te beloven , — waardoor men zich tot den doove bepaaldelijk als tot een' stomme rigt , en van den beginne af de spraak zoekt te ontwikkelen : — de zoogenaamde Duitsche methode, bij ons vooral te Rotterdam in gebruik. 1) De onderwijzer van die school heeft ons dan ook van den 1) Het versckil tusschen Rotterdam en Oroningen ligt niet in de meerdere of mindere bekendheid met of bekwaamheid in deze methode, maar in haar fundamenteel en uitsluitend gebruik. De gebaren- en vingerspraak is te Groningen het eigenlijke middel tot verstandsontwikkeling ; schoon men er later ook, en sommigen zelfs zeer goed spreken leert. 167 beginne af trouwe hulp bewezen , en menige schatbare aanwijzing gedaan. Reeds spoedig echter zag hij zelf in , dat hier althans eene aanmerkelijke wijziging van zijn gewoon onderrigt moest plaats hebben. Wei ge- lukte bet, om, — op de zelfde wijze als bij het den doove deed , — den leerling , die vroeger zoo stom als eene visch was, ten minste de CI te ontlokken of liever te ontwringen, door namelijk hem den vinger op de tong te leggen , des noods met eene ligte en eenigzins pijnlijke drukking; maar toen ook , reeds bij den tweeden voetstap, stonden wij. Op bet doof- stommen-instituut laat men den leerling , door zelf zeer sterk te artikuleren , zien en aan de keel voelen , hoe een ander mensch spreekt; maar het laatste al- thans is onnoodig , waar de leerling het hooren kan , en ook het andere nutteloos , zoo lang hij er nog niet op let. Uit dit zien artikuleren , en uit de opvolging der klanken en woorden van de gemakkelijkste tot de rneest zamengestelde, zoo wel als uit de verbetering van enkele spraakgebreken , trokken wij dus bijna al- leen , maar dan ook veel voordeel bij hen , die reeds en die gaarne spraken. Onze slotsom was dus al spoedig, om het spre- ken , — bij het diepste idiotisme althans, — niet te sterk op den voorgrond te zetten , als waardoor wij de leerlingen nutteloos afmartelen en onze eigene krach- ten uitputten vdor den tijd. Tot zeer enkele klanken of woorden, maar waaraan zij dan ook terstond eenige beteekenis moeten hechten, wordt onze eerste oefening bepaald. Wij hebben er , die na een half jaar nog eerst aan het vierde woord zijn ; terwijl 168 ancleren nog altijd herhalen , wat zij reeds kenden , of zelfs een onwrikbaar stilzwijgen bewaren. Intusschen worden zij aanhoudend toegesproken ; en waar het zaken zijn, die bun belang inboezemenr, leeren zij toch langzamerhand iets verstaan. Vooral wordt aanhou- dend het instinkt van nabootsing opgewekt, dat im- mers in de kinderkamer de eenige spraakmeester is; en zijn wij meer en meer tot eene nieuwe of gewij- zigdemethode overgegaan , — waarvan straks nader, — en die op het beginsel berust: « dat het handelen het spreken moet vooraf gaan , wanneer niet de leerling zelf ons een1 anderen weg wijst.11 — Zoo wordt er in schijn zeer weinig gevorderd , maar daarentegen veel voorbereid, daar wij overtuigd zijn, dat zoo dra de idioot eenmaal wil spreken , hij 't veel gemakkelijker en grootendeels van zelf leeren zal; omdat, wat bij den doofstomme niet het geval is , zijn oor controle over den mond houden kan. Het goed uitspreken der woorden blijft dan alleen nog te leeren over. Daar de ontwikkeling der rede zoo wel spraak als verstand in zich slnit, moet ik hieromtrent nog iets opmerken, eer ik verder ga. De natuurlijke opvol- ging , waarmede zij zich in den mensch ontwikkelt, is: «waarneming, begrip, oordeel , redenering." Na- dat dus door opscherping der zintuigen de waarne- ming is geoefend , en de idioot , — van het instinctueel gevoel en de terugwerking daarop door onbewuste handelingen, — tot meer beivustzijn is ontwaakt, voiv men zich in hem begrippen en voorsteliingen van zaken , die het geheugen bewaart en herkent. Bij meerdere opmerking ontstaan oordeelen , die de zaken 169 onderling of met zekere eigenschappen verbinden. Eindelijk ontwaakt de redenering of gevolgtrekking ; en de leerling komt op de hoogte van het kleine kind, dat ophoudt , van zich zelven in den derden persoon te spreken. Hij is tot zelfbewustzijn opge- klommen, zich zijner persoonlijkheid en het vermogen zijner rede bewust. 1) Passen wij dit nu op de spraak toe. Waar de voor- hersenen zeer gebrekkig ontwikkeld zijn, verkrijgen wij gemakkelijk het «spreken zonder denken ," het napraten van ekster of papegaai : eene werktuigelijke oefening, met een vrolijk gelaat. Waar daarentegen de nabootsing nog niet of weinig bestaat , — zoo als bij ons zwijgend krankzinnig knaapje , — hebben wij die niet (gelijk seguin) door werktuigelijk spreken kunnen opwekken. Wij hebben dus, gelijk ik zeide, een1 anderen weg ingeslagen, en wij vorderen. Deze weg is : «Eerst handelen , dan spreken; — eerst zaken leeren kennen en gebruiken ; en daarna den naam verstaan , om eindelijk die zelf te noemen." Het be- doelde knaapje , dat in het eerste jaar alleen getemd worden kon , en daarna maanden lang geheel stil stond, begint thans reeds veel te kennen en te doen , eerst 1) Gott, Welt und das elgene Sclbst oder das Ich bilden denln- halt des menschliehen Bewusztseins , zegt saegert (II: 97); en hij stelt (bl. 150 — 152) in de zinnelijke wereld drie trappen van ont- wikkeliiig: de onbewuste en confuse waarneming ; de onderscheiding der voorwerpen ; de tegenstdling van die voorwerpen met zijne eigene persoonlijkheid. Opmerkelijk is ook bij gewone kinderen die overgang , waar bij zij niet raeer zeggen : //Mina is zoet" enz. Aan de natuur overgelaten, overschrijden de rueeste echte idioten deze greuslijn nooit. 170 door nabootsing, maar ook nu al op bevel. Wij ho- pen weldra bij hem op de spraak terug te komen. Is deze dan nog, als bij een1 sterken stamelaar, geheel belemmerd , zoo zal bet schrijven moeten vooraf gaan. Over bet geheel moet men zicb bij de spraakoe- fening veel door de eigen en vaak grillige keuze van den leerling laten bepalen. Daar bij in den regel kan , wat bij bepaald wil, zal hij niet altijd de ge- makkelijkste woorden , maar veel eer de geliefdste voorwerpen voor zijne eerste spraak kiezen. Is bet tweede of derde woord van het meisje pop en van den jongen paard , men volge deze keuze en zoeke die niet naar vaste regels omtrent de opvolging der klanken te dwingen. Dit zou ook te moeijelijker zijn, omdat het eerste spreken van den idioot altijd een noemen is van voorwerpen , die hij kent en ziet. Afbeeldingen zelfs, van hoe hooge waarde bij ons on- derwijs 1) , worden op verre na zoo spoedig niet be- grepen , als de voorwerpen zelf of anders beeldjes. Men beginne dus liefst, zoo dra men woorden leeren wil en meent het te kunnen, met onze eigene lede- maten , kleederen , meubelen en andere zaken , die de leerling om en aanzichziet, zonder door een1 enkelen moeijelijken klank zich te laten afschrikken. 1) Wij hebben lang en met veel moeite gezocht naar prenten en platen, voor ons onderwijs geschikt; en in de Literatuur van het Onclerwerp , achter dit werk , zal het bruikbaarste worden op- gegeven. Zeldzaam vonden wij eckter, wat wij zochten : eene groote af beelding van bekende dieren bij voorbeeld , zonder dat door eenig bij werk het oog werd afgeleid; en wij zijn tot het be- sluit gekomen, dat wij zelf het geen wij verlangen , zullen moe- ten doen teekenen en kleuren. 171 Op twee zaken slechts heeft men daarbij te letten^ vooreerst , dat hij vast en zeker zij op het gebruik van zijn' kleinen woordenschat , en nu ook den stoel geene tafel meer noeme of omgekeerd; — zoo lang dit doel nog niet ten voile bereikt is, blijve men oefenen en herhalen ; — en vervolgens , dat men van den be- ginne af duidelijk en sterk leere artikuleren , door het zelf voor te doen en daarbij den leerling ons op en in den mond te laten zien. En deze oefening blijft nog zeer lang noodig. De idioot heeft, gelijk wij reeds zeiden , eene bijzondere neiging , om zijne woorden af te breken , om te zetten of den kortsten weg tusschen de eerste en de laatste letter te zoeken. Het woord komt er , als met zekere inspanning, in een' enkelen en haastigen klank uit. Het liefst maakt hij van alles eene letter greep , die hij ook wel geneigd is te verdubbelen, liever dan dat hij er twee of drie op elkander doet volgen. Wij hebben er , vooral wier spraak bij hunne komst reeds zekere zetting verkre- gen had , die bij eenige inspanning en voorgang , nagenoeg ieder woord naauwkeurig kunnen uitspre- ken , en het toch uit zich zelve nooit zullen doen ; die altijd weder pik voor kip zeggen of taaf voor tafel; terwijl het hen zigtbaar vermoeit en bijna ademloos doet neer vallen, wanneer zij lang achter een goed moeten spreken. Wij merken dit, — zoo als ik zeide , — vooral op bij die genen , wier gang ook ongeregeld, stootend of overjagt is; sommigen echter (niet alien) kunnen beter spreken, als zij zich daartoe de moeite geven, terwijl zij niet goed schijnen te kun- nen loopen , al willen zij ook. 172 Het kennen , onderscheiden en noemen der voor- werpen , is dus de eerste spraak- en te gelijk verstands- oefening ; op deze volgt het verbinden van de eigen- schappen met de voorwerpen zelve, en van de deelen tot een geheel. Voor dit laatste hebben wij een hulp- middel bedacht , door enkele afbeeldingen van dieren op te plakken en de ledematen uit een te knippen, bij wijze van legkaart. Die nu den staart niet meer aan den kop vast hecht of de beenen op den rug zet , heeft het ten minste reeds tot zamengestelde begrip- pen of voorstellingen gebragt. Maar hoe verder wij hierin gaan, te meer geraken wij op het bekende gebied van het lager en laagste onderwijs , waar dan ook de prenten der bewaar- school, — bij voorbeeld in de voorstelling van werk- woorden, vormen en kleuren, — ons goede dienst bewij- zen. Zoo komen wij eindelijk op het terrein van kleine en hoogst eenvoudige vertellingen, waarmede men al vroeger, bij wijze van proefneming , beginnen kan: omdat zij , genoegzaam levendig en bezield , duidelijk en ondersteund door mimiek , den leerling , die 't slechts eenigzins bevatten kan , een onbegrijpelijk ge- noegen doen. Naderhand blijkt het door een gemak- kelijk en geleidelijk uithooren , of de juiste voorstel- ling van het verhaalde in zijn begrip en in zijn ge- heugen is opgenomen. Maar ik ga hier niet verder , omdat ieder onder- wijzer het even goed of nog beter zou kunnen doen. Alleen moet ik weder opmerken, dat de idioot, ook die reeds vrij ontwikkeld is, bij het meer zamen- gestelde spreken de zelfde neiging behoudt , als bij 173 het noemen van enkele voorwerpen. Hij zal altijd gaarne den zin half uitspreken, en het overige met gebaren aanvullen ; of, even als alle onbeschaafde en nog kinderlijke volken , zal hij alleen naam en werk- woord zeggen , en de andere rededeelen , — die geene afzonderlijke voorstelling aanbieden, maar alleen wij- ziging en schikking der voorstelling , — zal hij gemaks- halve , of omdat hij er nog zoo goed niet inede te regt kan , eenvoudig weg laten. Hiermede echter stelle men zich nooit tevreden ; men verhetere en vulle aan , wat de leerling zeggen wil , en late het hem ons dan na- spreken. En zoo lijve men hem langzamerhand in, door gewoonte en oefening, tot het gebruik onzer meer zamengestelde en afgetrokken heschaafde talen. Dit laatste zal misschien dan eerst volkomen ge- lukken , wanneer wij met hem het lezen en schrijven hereiken kunnen. Dat ik hier nu eerst van spreek , bewijst genoegzaam , wat reeds meer dan eens gezegd is, dat het hoofddoel onzer school geenszms is, om den armen idioot, die er niets aan heeft , met einde- looze moeite wat lezen en schrijven te leeren. Er zullen er zeker zijn , vooral onder de ouderen, die wij, als zoo veel mogelijk ontwikkeld, ontslaan, en met wie wij het toch nooit over de eerste letters heen ge- bragt hebben ; — anderen zelfs , die goeden aanleg zou- den hebben , door gemakkelijke nabootsing en een gelukkig geheugen , om vrij spoedig te leeren lezen en schrijven , zonder er toch iets van te begrijpen , maar wier vorderingen hierin wij eer tegcnhouden dan aanmoedigen. 174 De voorbereidselen van het schrijven hebben echter reeds een belangrijk nut, eer het beslist is, of de leerling het immer verder dan naschrijven brengen zal. Zij kunnen dus het lezen vooraf gaan. Zoo di-a onze leerlingen eenig denkbeeld van het gebruik hunner handen en oogen hebben bij het geen zij doen, geven wij hun lei en griffel in handen. Eerst verlustigen zij zich met het trekken van willekeurige figuren, maar geven dit al spoedig op; omdat zij zien , dat boom of huis , rond of vierkant , of wat zij in de gedachte hebben , toch niet op de lei komt te staan , — voorondersteld , dat zij met die krassen eenige bedoeling hadden. — Zij zijn dus al spoedig geneigd , onze hulp in te roepen of althans gewillig aan te nemen. Dan worden eenige figuren hun op de lei voorgeteekend , of voor de geheele klasse op het bord, en hunne hand bij de nabootsing ondersteund. Zoo dra wij met de oefening van gezigt, vingerbe- weging en oordeel tevens, eenige vorderingen hebben gemaakt, en intusschen aan de gewone schrijfmethode begonnen zijn, 1) wordt den leerling het geen men van hem verlangt, opgegeven, zonder het hem voor te doen. «Trek de lijn van de regter naar de linker zijder1 «Zet een punt onder de lijn!" «Maak nu een 1) Deze schrijfmethode , naar de voorschriften van mijn' vriend en mededireetenr van den heuvel, kan ik kier niet ontwikkelen, maar wel zeggen, dat zij uitstekende vruchten draagt. Bezoekers, in staat , onze school met buitenlandsche inrigtingen te vergelij- ken , waren door hare meerdere voortreffelijkheid in dit opzigt ge- troffen. Er zijn reeds leerlingen , die eene waarlijk goede hand krijgen ; anderen , bij wie hunne gewone wanheling hier allerminst merkbaar is. 17u vierkanti" enz. Dit brengt ons weder terug tot de vorm- leer, — of zoo men wil, tot de eerste beginselen der meetkunde , — die ons tot het ontwikkelen en pointeren der oogen , verbeteren van het scheel zien , en wat niet al! reeds onberekenbare diensten bewezen heeft. On- dertusschen is het nu gebleken , met wie men in het schrijven kan voort gaan. Terwijl de idioten in den meest eigenlijken zin hiermede doorgaans , wat het technische betreft , groote moeite hebben, vindt men bij andere, of achterlijke of simpele kinderen 9 soms juist daartoe een' uitmuntenden aanleg. Maar het lezen is meer dan het nabootsend schrij- ven. Ora daartoe den overgang te vinden voor hen, wien elke methode der lagere scholen nog veel te hoog is, hebben wij een paar eenvoudige hulpmid- delen bedacht. Het eerste bestaat in zes letterblokjes , waarvan de verschillende combinaties iedere letter van het alphabet (ook al de cijfers) uitmaken. Voorbeel- den , die de leerling bij het passen en aan een leggen te vol gen heeft, zijn wit op zwart geschilderd, terwijl de scheidingen tusschen de twee of meer stukken van de letter, daarop zijn aangewezen. Al brengt ook deze methode niet altijd tot het lezen zelf , reeds op zich zelve is zij weder eene nuttige oefening, even als zoo vele andere oefeningen , die wij niet alle beschrijven. Zoo dra men eenigzins de letters kende , gebruikten wij als tweede hulpmiddel een letterbakje , waar de leerling ze alle in het rond voor zich ziet : — letters en leesteekens, — om daaruit, naar een gegeven voorbeeld , woorden en kleine zinnen na te leggen. Binnen kort hopen wij tot eene gewijzigde letterkast over te gaan. 176 Wij moeten echter bekennen, dat bij sommige oudere leerlingen , ook die spreken , ons dit alles nog mislukt is, en wij met de doelmatigste methode nog niet geheel in het reine zijn. Zoo veel schijnt mij zeker , dat wij hun de letters eerst alle zullen moeten leeren , en niet de klanken ; — dat die letters misschien best zullen geleerd worden , als zij (naar seguin) op glas geschil- derd en van achteren verlicht zijn; — en dat een beeld bij iedere letter (a aap enz.) de les minder afgetrok- ken zal maken ; terwijl ik ook nog alle de letters, (op de wijs van den Schulmeister ,) wilde laten zingen. — - Eindelijk, zoo als vroeger reeds is opgemerkt, waar de klankmethode niet gelukt , omdat die te veel op het oordeel en de vlugge combinatie der kleinen ge- grond is, zal men nog eens tot het spellen, «het le- zen op het gehoor," moeten terug keeren. — Ook de leerwijze der doofstommenschool , waarbij het voor- werp te gelijk wordt aangewezen, de naam er van uitgesproken en die op het bord geschreven, is ons van dienst , omdat het van belang is , dat de idioten alles zich zoo veel mogelijk kunnen voorstellen, en het dus eene zaak zij en geen klank alleen , die hij door letters afbeeldt. Misschien vindt de lezer onzen arbeid hopeloos, wanneer wij , na maanden zwoegens , nog slechts en- kele letters, hoogstens een woord of wat leerden. Maar ons bemoedigt eene vrij algemeene opmerking in de buitenlandsche gestichten. Zij is deze: dat vele idioten uiterst moeijelijk de letters leeren onderschei- den; maar het combineren daarvan tot woorden hun veel gemakkelijker valt. Zoo is mij ook in ons va- 177 tlerland, — reeds uit vroegeren tijd, — het voorbeeld bekend van eenen jongeling , dien niemand lezen leeren kon ; tot eindelijk een predikant , wien hij werd toevertrouwd , hem de letters uit hout liet snij- den, daar hij zoo veel van timmeren hield. Van dat oogenblik af ontwikkelde hij bijna als een gewoon kind. 1) Zonderling is hier weder , dat anderen , jongere 1) Sidney deelt, als het aanvankelijk resultaat der groote Engelsche gestichten (bl. 9) , het volgende mede : *Doorgaans is het onmogelijk , de meeste idioten op de gewone wijze de letters te leeren , rnaar de volgende manier gelukt het best : — Laat een woord op het bord geschreven worden , bij voorbeeld Cat, en teeken ook het beest uit. Zeg de namen Tan de letters en herhaal die, tot de leerling ze onthuudt. Tot proef op de som, scbrijft en teekent gij nu rat , om te zien, of de a en t hun reeds bekend zijn. Op deze -wijze moet hij het geheele alphabet meester worden , uit het beginsel van de associatie der denkbeelden. In een der gevallen evenwel, waarmede ik bekend ge- worden ben, scheen deze en elke andere manier geheel vruchteloos. Maarmen had opgemerkt , dat de leerling eene hartstogtelijke liefde had tot het kegelspel. Nu werden houten kegels oyer eind gezet, waarop de letters war en uitgesneden ; en telkens , als hij er een om ver gekegeld had , moest hij den naam der letter noemen , die geraakt was. Ten laatste was hij ze alle magtig, en nu leest hij zeer goed." T)eze mededeeling , die ik eerst in de laatste dagen vond, be- vestigde rnij in 't geen reeds lang bij mij vast stond: de onder- wijzer van idioten moet, als hij hen leeren wil, beginnen met zelf zijne gewone methode af te leeren , of liever die te wijzigen naar den ongewonen gedachtenloop van zijne leerlingen. Vorde- ren zij niet, dan moet hij vooronderstellen , dat zijne methode hier faalt; maar nooit, dat zij niet leeren hunt/ten of willen, zoo zij al- thans nog jong genoeg zijn en'de noodige inspanning kunnen verdragen. Wat wonder, dat de arme idioot, die afgetrokken denkbeelden en vormen zich nooit gedacht heeft , maanden of jaren lang voor onze 25 of 26 letters even hopeloos stil staat, als wij voor de 60,000 Chinesche zouden doen ? 12 178 vooral, het machinaal lezen vrij gemakkelijk leeren, dikwijls zelfs zonder eenige de minste verstandsont- wikkeling; en het is niet vreemd, — het voorbeeld kan ik in mijne eigene leerlingen aanwijzen , — dat het idiotisme daardoor wel eens geheel is miskend. Zij konden immers lezen ? Zij hadden dus ook hunne vermogens! — Ook guggenbuhl (bl. 92) zegt, dat ve- len , zonder genoegzame en langzame oefening van de zintuigen en het verstand, wel lezen en schrijven lee- ren, maar er niets van verstaan. Doch als in eenen adem erkent hij de groote moeijelijkheid bij anderen : want hij vindt die mnemonische Methode , welche das Bild mit dem Buchstaben verbindet, bei den Cretinen sehr niitzlich ; in den Schivierigsten Fallen , die nicht fixiren konnen, iverden die Buchstaben mit Phosphor leuchtend gemacht. • — Waarom de een zoo veel ge- makkelijker dan de ander lezen leert , is mij nog niet volkomen helder ; maar wel , dat dit geen maatstaf van hunne verstandelijke vermogens is. Eer zou ik de reden zoeken in den aard van hun geheugen. £ene zaak eindelijk achten wij nog onmisbaar , zoo er ten minste slechts eenige vatbaarheid voor gevonden of vermoed wordt; ja ! ook al schijnt die geheel te ontbreken : het rekenen. Wij zeiden reeds vroeger , dat hier, op zeldzame uitzondering na, de toetssteen ligt van het eigenlijke idiotisme en van de meerdere of mindere armoede der voorhersenen. 12* 180 Oris knaapje met het aapvormige hoofd , hoe gaarne hij praat en nabootst , hoe geestig en levendig de oogen staan, hebben wij in een jaar en met onge- loofelijke moeite , nog naauwelijks tot drie kunnen brengen. Elders vond ik een meisje uit den hooge- ren stand , die tot de overprikkelde idioten behoort , schoon niet in de hoogste mate ; zij had geen ver- standeloos voorkomen ; zij sprak duidelijk , schoon wat kort af, was vlug in het lezen, schrijven en borduren, maar juist in het rekenen was zij meer dan achterlijk. Van des te meer belang is het dus , dat wij dit grondig en langzaam leeren. Om reeds de begin- naars, zelfs die nog niet spreken, eenig denkbeeld ran tellen te geven , hebben wij meer zintuigen te gelijk te hulp geroepen: door b. v. met hunne hand op de tafel te slaan, naar de maat van de trom, en hun te gelijk het zelfde aantal voorwerpen te toon en : zoodat zij het getal tevens voelen, zien en hooren konden. Bij dezen en bij hen , die nog slechts enkele woorden spreken, bepalen wij ons in den beginne tot het getal drie , als dat het eenvoudigste denkbeeld geeft van eene meerderheid, in hare zamenstelling en ontleding. Dit getal nu wordt gedeeld, door herhaaldelijk drie onderscheidene figuren uit een te leggen, in een en twee gescheiden, weder vereenigd : kortom, op alle wijzen gevarieerd. Daarna gaan wij tot de vijfo\ert waarbij de vingers goede dienst be- wijzen; dan tot de tien. Langzamerhand, maar nu eerst met ernst, worden ook de cijfers geschreven. Van hier af bevinden wij ons op den gewonen school- 181 weg. Het eenige, maar ook beslissende voordeel vaa onze methode is , dat wij dien met hebben ingeslagen , vodr de leerling , — zoo als bet Verslag van Huber- tusburg (1854 , bl. 32) zegt : — in den Zahlenraume 1 — 20 (of 1 tot 5, 5 of 10) sich mit Sicherheit be- tuegen konnte. Wij moeten ecbter ook bij dezen tak van het onderwijs nooit vergeten , dat de idioot veel ligter kan leeren , wat bij gaarne leert. Hij zal bij voor- beeld veel spoediger begrijpen, in hoe veel stukken een boterbam of appel gesneden is; of tellen, boe veel koekjes er op de tafel liggen ; boven al wan- neer hij tot belooning ontvangt , wat hij goed noe- men of tellen kan. Ik behoef niet te zeggen , dat die pepernoten of de doorgesneden appel , door de vier regels der rekenkunde heen , hunne diensten kunnen blijven bewijzen. Die dit onderwijs kinder- achtig vindt en er ons om uitlagchen zou , hij be- moeije zich met den armen idioot liever in 't ge- heel niet. Eindelijk kan eerst door middel van deze getal- oefening, gebruik gemaakt worden van de wijzerpla- ten met beweegbare wijzers , waarmede wij op onze school het gebruik van klok en zakuurwerk leeren. Kan men dit doel bereiken^ en voegt men hierbij de kennis van de dagen der week, de maanden en sai- zoenen van het jaar ; — dan vloeit het leven dezer armen van geest niet meer als in eene eentoonige sche- mering , als een onafgebroken voortbestaan , — een le- ven om te leven ! — voorbij ; maar dan leven zij , even als wij, in den tijd en met den tijd; leeren opmer- 182 ken en onderscheiden , vvat in hunne kleine wereld belangrijk is. Kortom, zij worden tot het ware, tot het zelf bewuste leven opgeleid , waartoe een duide- lijk begrip van den voortgang des tijds onmisbaar is. Zoo zijn zij niet idioi , geene «wezens op zich zelve" meer , maar in de zamenleving, al is bet dan ook als achterblijvers, opgenomen. Maar hier moeten wij een nieuw Hoofdstuk be- ginnen, daar wij van den tijd op de eeuwigheid overgaan; van onze dagelijksche en kleinere bemoei- jingen , tot de hoogste en blijvende belangen van den redelijken mensch. HOOFDSTUK VII. GODSDIENST , WERKZAAMHEID. Toen onze hooge Beschermvrouw , bij haar eerste bezoek aan onze leerlingen door dit gezigt diep be- wogen, mij op eens vroeg: »En zou bet dan tocb mogelijk zijn, om deze arme kinderen eenig begrip van godsdienst te geven?" was mijn antwoord : «Zoo al geen belder begrip , dan ten niinste gevoel en eer- bied.11 — Hiermede zijn wij dan ook begonnen; met de eenvoudigste denkbeelden van de godsdienst ver- volgen wij. De godsdienst is eene zaak van bet hart. Het is dus een verkeerd en gevaarlijk denkbeeld , dat som- mige — gelukkig siechts sommige! — ouders zich naar eene valsche theorie gevormd hebben , als of men de kinderen hierin vrij moest laten ; en dus het gods- dienstig onderwijs en de godsdienstoefening , de keuze van eene godsdienst zelfs, uitstellen tot de jaren van onderscheid. Maar die zonder godsdienst is opge- wassen 7 aan hoe vele gevaren heeft hij reeds bloot gestaan ? Hoe ver is hij misschien reeds afgeweken , 184 of hoe ongevoelig geworden , eer die jaren gekoinen zijn ? De Heer zelf wilde immers, dat de kinder- kens tot hem zouden komen , en zeide hun het ko- ningrijk der heraelen toe? Het denkbeeld, om de kinderen eerst als zij hun verstand zullen hebben , eene godsdienst te laten kiezen, komt mij bijna voor, als of men hun geene moedertaal leeren wilde, opdat zij later zouden kiezen , tot wat voor volk zij willen behooren. Wanneer de moeder het kind , dat nog niet of naauwelijks spreken kan , de handjes leert vouwen en een gebedje stamelen , of bij het slapen gaan, neder knielen voor zijn legertje, dan moge dit kind nog weinig bepaalde denkbeelden hebben van het Opperwezen en zijne dienst; maar als door instinkt dringt zich het denkbeeld van eerbied voor dat hooge en onbekende bij hern op , en daarmede de vrees bij een kwaad, het vertrouwen bij een goed geweten. Het Godsbewustzijn gaat vooraf, de kennis der gods- dienst volgt. Wei nu , even zoo behandelen wij onze groote kin- deren. Men heeft het misschien niet eens de moeite waard geacht , hen bidden te leeren ; en toch hebben sommigen zoo gemakkelijk vloeken geleerd ! Even gemakkelijk zullen zij begrijpen , dat het laatste zonde is, en het eerstepligt; dat daar boven in den hemel, van waar zonneschijn en regen tot ons komen, eene magt bestaat, die zij nog meer dan ons moeten vree- zen, en die toch qok weder zoo veel aantrekkelijks heeft voor den mensch, als in zijnen oorsprong Gods geslachte. 'tis vooral door het godsdienstig gezang, dat zich deze natuurlijke gemoedelijkheid , bij de 185 meeste idioten even sterk als hun gevoel voor onze genegenheid, gunstig ontwikkelt; en het eenvoudige: Ons hart verheugt zich , dat bij God 't Bestuur is van geheel ons lot , vindt, veel meer dan men denken zou, weerklank in het hart der onnoozelen. Houding en gelaat zelfs wijzen het , zonder veel waarschuwen of verbieden , uit , hoe spoedig zij gevoelen , dat hier meer ernst bij te pas komt, dan wanneer zij van het Lammetje of de Duijjes zingen, waartoe natuurlijk de statige kerkmuzijk het zijne toebrengt. Het spreekt van zelf, dat zoo dra zij er vatbaar voor zijn , wij hun ook eenvoudige, heldere begrippen van God en zijn be- stuur, van 's menschen pligt en bestemming trachten in te boezemen. Maar deze heldere begrippen behoeven niet vooraf te gaan. En ditverschil van Ghristelijk of Israelitisch is dan ook het eenige, dat wij behoeven in het oog te houden. Roomsch en onroomsch vereenigen wij gemakkeiijk; 1) Bene Bede om Christeb'jle en Israelitiscke volksscholen enz. Adres aan de Tieeede Kamer der St. G. ; bij den Uitgever cleze&* 187 terwijl wij alleea aan den priester overlaten , dat hij den leerlingen de eerste ceromonien zijner kerkleere, die bij ons de eenheid der godsdienstoefening storen zouden. Het bepaald godsdienstig onderwijs, dat wij bedoe- len , berust geheel op de geschiedenis , zoo als die door gebeel de christenheid van alle eeuwen is er- kend. De bijbel zelf onderwijst ons in en door ge- schiedenis ; en afzonderlijke dogmatiek kan ook voor vele eenvoudigen , al zijn zij nog geene idioten , veilig achterblijven. Ons past dat afgetrokkene allerminst. De eenvoudigste bijbelverhalen , vooral wanneer men ze met platen kan ophelderen, worden met veel be- langstelling gevolgd door hen, die ze maar eenigzins kunnen verstaan ; door sommigen zelfs vrij gemakke- lijk terng gegeven. Men zorge slechts, dat men vooral met uiterst weinig namen het zwakke geheugen ver- moeije. Houdt men dit in het oog en weet men leven- dig te vertellen , o ! dan zoudt gij 't spoedig zien en hooren, hoe bij den verboden1 boom in het paiadijs of KAi'NS gruweldaad, ook het geweten onzer kweeke- lingen spreekt; of, hoe ook zij met bewondering staren op het beeld van den grooten Menschenzoon , die storm en zee beheerschte , die zelfs den dood zich onderwierp, en die toch voor kinderen zoo goed is. Gij zoudt zien , hoe de spreuken van den Heiland en over het geheel de bijbelspreuken 't gemakkelijkst door het eenvoudige verstand worden begrepen en bewaard; gij zoudt hooren, hoe gaarne zij een lied aanheffen , dat het hart opheft naar den hemel , waar de Heer woont met zijne heilige engelen, en eens ook de armen van geest met hem. 188 En nu vrage men ons niet naar heldere en bepaalde begrippen , naar grondige godsdienstkennis , naar het onderscheid tusschen christenen vooral , dat toch slechts door de discipelen van den eenigen Meester gemaakt is ! Wij vragen alleen , of onze arme , hulpelooze en afhankelijke leerlingen , wien het misschien na de schooljaren, onder het bedrog en de bespotting der wereld of bij slepend ligchaamslijden , ook wel eens zwaar en donker worden zal, — of zij niet reeds in de godsdienst eene onschatbare en onontbeerlijke toe- vlugt gevonden hebben, eene toevlugt in nood en dood , ook als de moederzorg , die zoo teeder over hen waakte , hun zal ontvallen ; en tevens een' regel voor hun gedrag , als de geduldige onderwijzer niet meer hun leidsman wezen zal ? O , dat de wereld nooit dien arbeid, met zoo veel moeite volbragt, we- der verwoeste ! Wee , wie een van deze kleinen , die in den Heer gelooven , ergert ! Maar zullen wij onze leerlingen, zoo hun aanleg het eenigzins toelaat, in de maatschappij zoeken in te lijven , dan moeten wij hun bidden en werken beide leeren , biddend werken en werkend bidden. De godsdienst moet daarom bij hen , die van nature aller inspanning zoo vijandig zijn , alien schijn van afge- trokken bespiegeling missen , geheel praktisch wezen en in het leven grijpen. Het a In het zweet uius aan- schijns zult gij brood eten /" en uWerkt terwijl het dag is , eer de nacht komt /" moet naauw vereenigd 189 worden met het tegenovergestelde : «Zoekt eerst het koningrijk der hemelen en zijne ger eg tig held." Met een woord , ook de idioot moet gevoelen , dat hij , schoon voor den hemel bestemd, zijne plaats op aarde niet nutteloos mag beslaan. Dit is te meer noodig, omdat zoo lang niemand hun lot zich vriendelijk aantrok , de arme onnoo- zele, als ware men daartoe zamen gespannen , tot het denkbeeld gedrongen werd , dat hij ten minste van alien verpligten arbeid door de natuur zelve was ontslagen. Hij gevoelt dit meer, dan gij zoudt den- ken. «Ik kan niets leeren, ik word niets!" is vaak het moedelooze antwoord op vragen, die anders het jongens hart doen kloppen. Men heeft hen bij het algemeene gewoel der bezige maatschappij , als on- bruikbare achterblijvers , op zijde geschoven , en den arbeid, dien zij nog konden doen, geweigerd, als niet productief genoeg om de moeite te beloonen. Men heeft hun zelfs het uit- en aankleeden bespaard , schoon zij 't met eenig geduld gemakkelijk hadden kunnen leeren; maar — terwijl men daarop wachtte, had immers moeder of kindermaagd het reeds veel spoediger zelf gedaan ! — Alleen onder de armen, waar de nood tot werken dringt, leert men soms nog het onnoozele meisje spinnen of ten minste broertje wiegen, en zet den verstandeloozen man aan het rad, om eene machine uit te winnen ; ja ! het voorbeeld is mij bekend van eene zuinige boerin , die , terwijl alles werkte op de stee , eene onzinnige zuster , die in den koestal aan een1 ketting lag, aan het bidden pleeg te zetten , om de overigen van de taak , die 190 lion was opgelegd of zij op zich hadden genomen , te ontlasten. Over 't geheel echter is men tevreden , nu men deze ongelukkigen eenmaal verdragen moet, als zij maar nietkwaad zijn of anderen te veel tot last; maar men bedenkt niet , dat de ledigheid , naar het oud vaderlandsche spreekwoord , des duivels oorkussen is ; en ook de idioot al zeer diep in zich zelven verzon- ken moet zijn , om niet, wanneer hij niets doet , kwaad te doen. Evenwel , ik erken de moeijelijkheid, die welgezinde ouders mij wel eens klaagden, om onder het gewoel van het huisgezin , het zoo uiterst langzame en onhandige kind steeds bezig te houden. De schatrijke , die er een1 bediende voor nemen kan , of de boer, die overal en altijd werk heeft, dat zoo veel nadenken niet vordert , zijn daarin nog het ge- lukkigst. In een burgerhuisgezin is er weinig gele- genheid toe. Ook daarom reeds is het school gaan zoo goed. Het geeft den idioot niet, zoo als men ligt denken zou , het drukkende gevoel van verne- dering of den tegenzin van pijnlijke inspanning; de ondervinding leert ons juist het tegendeel. Wanneer men het goed heeft ingerigt , zal niemand liever schoolgaan , dan juist onze onnoozele. Ook hij gevoelt, schoon daarvan zich niet helder bewust , de natuur- lijke behoefte om zijne krachten te gebruiken , en ze <Ioor het gebruik te ontwikkelen en versterken. Maar hij is niet in staat, zich zelven bezig te houden; te huis heeft men , om hem te helpen , geen geduld of geen1 tijd; hier vindt hij eene bezigheid, die naar zijne krachten en vermogens is berekend , die hij te 191 huis nog zal trachten te vervolgen of na te bootsen. Dit reeds verheft hem in zijn eigen oog , geeft hem het gevoel van eigenwaarde terug , waardoor de moe- deloosheid in een' vrolijken moed verkeert; geeft ook aan zijnen tijd , dat is aan zijn leven, waarde. Maar daartoe moeten dan ook de schoolbezigheden, hoe aangenaam men die moge inrigten , naar den vas- ten onderwijzers-term , een «werken met de kinderen" wezen. Ik heb nooit waarheid gevonden in de be- kende regels van van alphen , waar de brave knaap zijn leer en een spelen, zijn spelen een leeren noemt; ook onze beste gewone leerlingen onderscheiden dit, als inspanning en uitspanning, en te regt. Loopt het paard zelfs moedig voor het ligte en fraaije rijtuig, of draagt het niet ongaarne den bekenden ruiter, het hunkert toch naar het genot van in het land eens naar eigen willekeur te draven en zich op den grond te rollen. Zoo houden wij ook bij onze leerlingen een punt van overgang tusschen geregeld leeren , ook door allerlei spel, en het vrije spelen op de plaats of in den tuin , waar ieder zit of draaft of springt , schommelt of kegelt naar welgevallen , en de kleinen of gebrekkigen des zomers rondkruipen in het zand. Wanneer zij eenmaal de schoolorde gewoon zijn , zal men, minstens even gemakkelijk als elders, op het slaan van de klok hen uit het midden van hun spel naar den arbeid terug roepen; en het zal hen ongemerkt op die klok en op den tijd, dien zij aanwijst , — dus weder op den geregelden voortgang en verdeeling van het leven , — meer acht doen slaan. Ik behoef er echter niet bij te voegen , dat ook die vrije uitspan- 192 suing onder naauwkeurig toezigt moet plaats hebben. Gelukkig, zoo de helpers op de school den slag heb- ben, om de kinderen daarbij op te wekken en aan den gang te maken , zonder ze te doen gevoelen , dat zij ook nu onder hun bestuur zijn. Doch behalve het algemeene denkbeeld van school- werk , tegenover spel en uitspanning ; en het reeds genoemde werken als handelen, als verstandsoefening, waarop de ondervinding ons zoo hoogen prijs doet stellen ; behoort ook de huiselijke en maatschappelijke arbeid tot de opvoeding onzer idioten ; en dat des te meer , omdat men het vroeger en elders niet de moeite waard achtte, hen daartoe op te leiden. Eene goede idioten-school moet tevens eene werkinrigting worden. Voor den diepst onnoozele hebben wij , om toch eenig begin te maken, het allereenvoudigste werk bedacht, dat zij als een zekere taak moeten volbrengen , ofschoon het voor het oogenblik tot niets anders nut is. Zij vlechten of strengelen b. v. koorden , waarbij men in 't eerst hunne handen bestuurt, en eenvoudig met twee van verschillende kleur begint. De zoo beperkte kring van werkzaamheden voor de laagste klasse wordt weder hierdoor uitgebreid; en wanneer men het tot drie of vier gebragt heeft, kan men tot het vlechten van zijde of paardenhaar overgaan ; het geen ten min- ste iets bruikbaars of sierlijks oplevert. Bij de meisjes vervolgen wij , door op afzonderlijke uren eene afdee- ling der school in eene brei- en vooral naaikamer te veranderen ; en de vorderingen hebben onze verwach- ting overtroffen. Het breijen hebben wij bij velen \ minst geschikt bevonden , omdat het, in zijne be- 193 ginselen vooral, scherper gezigt en meer oordeel vor- dert, en vooral, omdat het ongeregelde zenuwgestel die trillende beweging minder goed verdraagt. Het spinnen heeft de ongezondheid tegen zich, vooral wanneer men de leerlingen niet afwennen kan , om met hun eigen speeksel de vingers te bevochtigen, en dus de edelste sappen van het ligchaam, nog meer dan anders , voor bunne voeding verloren gaan. Wat de jongens betreft , bet beperkte van onze school en de vele inrigtingen die nog moesten vooraf gaan, hebben ons tot nu toe nog belemmerd. De grooten hebben wij echter reeds in het timmeren geoefend , maar vreezen , dat dit hun niet ligt eene broodwin- ning zal opleveren. Meer is daartoe aan te bevelen en ook gemakkelijker overal te beginnen : het netten knoopen , het manden en matten vlechten en derge- lijke handen-arbeid. Bij ruimer uitbreiding van het gesticht , wenschten wij ook de meisjes in het huis- werk , de jongens in den tuin-arbeid te oefenen ; voor den laatsten zijn zij , bij eenige spierkracht, dikwijls vrij geschikt. Ik ken ten minste een' volsla- gen krankzinnigen tuinman, dien men zeer ongaarne missen zou. 1) 1) Ein Atelier mit verschicdenen Handwerken ist in hohem Grade zweckmassig , urn die wetiiger Bildungsfahigrn in manuellen Arbeiten zu unterrichten , wofiir sie meistens noch Oeschick zeigen , w'dhrend die Gedidd im geioohnlichen Leben fehlt, tern sie vorwarts zu bringen. 