VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
7. Tot een bewys dat het bydoen van vegetabil-, of mi- deraal zuur, niets tot het blaauw worden van het Sap doet, digereerde ik zuiver Violen-bladen met overgehaald wa- ter, en een weinig zuur; doch geen donker-blaauw , maar ecn roodágtig Sap, was het vefultaat. Hieruit kan ik, myns bedunkens, het zeker gevolg trek ken, dat de donker-blaauwe kleur aan het Violen-fap niet eigenaartig is, maar alleen van de bymenging afhangt. Ik ben van gedagten, dat het best was, den Violen-Syroop , zonder Konftenaaryen , te vervaardigen. Dan , ver, mits men eens gewoon is den Violen-Syronp: regt blaauw te hebben, zo is het beter by het uitgeperfte Violen-fap „ ‘zo veel OI. Tart. per delig. te doen, als genoegzaam is het bevatte zuur te verzadigen „en. vervolgens , op de . gewoaùe wyze, met Zuiker tot een Syroop te maaken. - BINDHE IM, Apotheker in Berlyn. NATUURLYKE HISTORIE VAN DE PIMPELMEES EN IIET BAARDMANNETJE. ‘(Volgens den Heer de MONTBEIELARD, Medefchryver van den Heer DE BUFFoN.). Weise Vogeltjes zyn zo bekend als de. Pimpelmees , (in ’'t Latyn Parus Ceruleus, in ’t Italiaansch Spernuzzo- la, in ’t Fransch Mefange Bleue , in "rt Hoogduitsch Blaw- meisf, Pimpelmeisf z en eelmeisf, in t Engelsch Blew tit moufe of Nun, in °t Portugeesch en Spaansch Chamaris en Milheiro , in °t Poolsch Sicora modra, geheeten) dewyt er ‚weinig zo algemeen , zo gemaklyk te vangen, en doorde klen- ren der Pluimadie zo opmerkelyk , zyn. Het Blauw heerscht op het bovenfte gedeelte , het Geel beneden, het zwart en wie {chynt met kunst verdeeld, om die kleuren te fcheiden cn op te luisteren, die zich nog vermeerderen, door verfchei= de kleurmengingen te ondergaan, Eene andere omftandig= heid, welke het haare heeft kunnen toebrengen om de Pimpelmees bekend te maaken „en geenzins zo gunftig luidt, is de {chade, welke dit Vogeltje toebrengt in onze tuinen., door het pikken van de knoppen der Vrugtboomen: het be. dient zich met cene wondere behendigheid van zyne klauw. , jes. NATUURLe. HIST. VAN DE PIMPELM. EN HET BAARDMANN. 47 tjes, om de reeds gevormde vrugt van de takken te haalen, die het vervolgens in de voorraad -verzamelplaats brengt. Doch dit maakt zyn eenig voedzel niet uit. Het Pimpeltje heeft denzelfden fmaak mm. vleesch , als de andere Meezen , en knaagt dat der kleine Vogeltjes, welke het kan magtig worden zo keurig af, dat KLEIN voorftelde zich van Pim- pelmeezen te bedienen, om ons geraamten van Vogeltjes te everen: doch hy wil dat men eerst het grootfte gedeelte van °t vicesch wegfneedt, en de harsfens wegnam. Boven alle andere , fteekt'hy uit in zyne bitterheid tegen den Steen-uil, De Fleer Burggraaf DE QUERHOËNT heeft op- gemerkt , dat de Pimpelmees niet akoos, gelyk de andere Meezen , het Hennipzaad doorflikt, maar zomtyds met den ` bek breekt , gelyk de Zysjes en Vinken. Hy voegt "er by, dat dit Vogeltje meer bezorgdheids toont, dan andere zy- ner geflachtgenooten, met, in den Winter het warmíte verblyf te kiezen, en waar by men bezwaarlyk kan komen: die verblyfplaats is doorgaans een holle boom, of een gat in de muurs doch onder deeze valt veel keuze. ' > Het Wyfje vervaardigt haar nest in die zelfde gaten , en fpaart in het maaken geen pluimen. In de maand April-legt het een groot getal kleine witte Eitjes. Ik heb ze geteld, van acht tot zeventien, in een en "tr zelfde: nest: andere hebben ‘er tot twee- en twintig gevonden, en dus gaat dit Vogeltje voor een der vrugtbaarfte. Men heeft my verze- kerd, dat het maar ééns broedt, althans wanneer men het niet Îtoort „en noodzaakt de Eitjes te verlaaten eer ze uitge- broed zyn: zy verfaat ze ligtlyk , wanneer men. ‘er een breekt of een aanraakt; maar Zyn ze uitgebroed, dan vere ` deedigt zy het broedzel moedig , en toont zich alzins weer. baar ; een dreigend eblaas maakende als men ze in een kouwe tje ontrust. Het Mannetje fchynt min oploopend van aart, - en houdt zich meest aam: ’t bovenfte van ’t kouwtje vast. Behalven het onaangenaam geknars, heeft de Pimpelmees een zagten wildzang, met eenige verfcheidenheid , waar in men eenige gelykheid met dat der Vinken heeft willen vinden. ` d De Heer rrisca beweert, dat de Pimpeltjes fterven zo ras men ze in een kouwtje opfluit, en ze dus niet tot lok- vogeltjes kunnen gehouden worden. Ik heb ze,egter,eenige ` maanden in den gevangen ftaat gezien „en dat zy niet (er, ven dan door te groote vetheid. . , | SCHWENKFELD leert ons , dat ‘men deze Vogeltjes , in SCH in alle jaargetyden op °t gebergte vindt , by ons onthouden zy ` - weinig bekend waren, dat ze daar te Si NATUUALYKE MISTORIE VAN DE PIMPRLMEES zy zich, bovenal des Zomers, in de bosfchen , en voor Tt overige in de tuinen. De Heer LOTTINGER vermeldt, dat zy reizen met de Kool-meezen; dech dat deeze maatíchap- py van dien aart is, als men dezelve natuutlyk moct ver- wagten, onder tergenden en wreeden, dat is noch vreed- zaan noch bettendig. Men wil, ondertusfchen, dat zy zich tanger by deeze dan by andere foorten onthouden. De Pimpelme:s is klein, en haalt niet meer dan vier en een half duim in de langte , doch BELLON , KLEIN en KOLBE dwaalen , wanneer zy deeze voor de kleinfte der Meezen opgeeven. Het Wyfje is een weinig kleinder dan het Man- netje 5 heeft minder wit op den Kop, en het geel en blauw is ook minder fterk, °t geen wit is by de een en de ander, is geelagtig by de Jongen als zy beginnen te vliegen; en het blauwe in de Ouden, is bruin by de Jongen. Her BAARDMANNETJE , in °t Latyn Pasfer barbatus Indi- cut , in het Hoogduitsch Indianifche bart-fpirling , in ’t En- gelsch B-arded tit-moufe of Beard-manico from Yutjand, in tr Fransch Meuftache, in ’t Spaansch Parofolino barbgto deite paludis —— - Ik. weet niet, ef deeze Mees met de daad in Indië gevonden wordt, gelyk de Latyn/che naam, dont FriscH aangenomen, fchynt te veronderftellen: doch het blykt, dat de Baardmannetjes zeer gemeen zyn in Dee- nemarken , en zich beginnen te vertoonen in Engeland. De Heer EDWARDS gewaagt van veele deezer Vogeltjes, Mau- neties en Wyfjes , omftreeks Londen gedood; doch die "er zo lande nog geen naam hadden. Dewyl Mevrouw de Gravînne van ALBEMARLE , eene groote kouw vol, uit Deenemarken hadt mede gebragt , zvn Ait , buiten twyfel , eenige dier gevangenen geweest, die, nitgebrooken , zich verfpreid, vermenigvuldigd en eene nieu- we Volkplanting in Engeland opgerige hebben. Doch van waar komen dan de Fimpelmeezen, welke ALBIN gehoord had, dat men in de landíchappen Esfex en Lincoln vindt, en altoos op moerasfige plaatzen ? Ir Was zeer te wenfchen, dat men meer wist van de leevenswyze en zeden dezer Vogeltjes; hunne Natuurlyke Historie zou zeer aartig kunnen weezen, althans wanneer wy des mogen oordeelen uit het weinige , °t geen men ’er wan weet. Men wil, naamlyk ; dat, wanneer zy zitten, het Mannetje zorgvuldig het Wyfje met zyne vleugelen bedeke: deeze zorgvuldigheid, is ber anders een welbevestigde waarneeming , zou verfcheide anderen veronderftellen, en veele keurige byzonderheden opleveren ten aanzien van alle verrigtingen , die betrekking hebben tot het broeden. Het EN HET BAARDMANNETJE. 59 Het zonderlingfte, ’t welk dit Vegeltje-onderfcheidt , is dat het Mannetje een bykans drichoekige plek heeft aan el- ke zyde van den Kop; hct grond{tuk deezes omgekeerden. driehoeks verheft zich een weinig, boven de oogen, en de top , na beneden loopende, valt op den Hals negen of tien linien” van het grondftuk: men heeft in deeze twee zwarte plekken , welker veertjes vry lang zyn, eenige overeenkomst met een Baard gevonden, en van daar de naamen, die dit Vogeltje allerwegen gekreegen heeft, sn De Heer rriscu denkt, dat de Baardmannetjes vry veel overeenkomst hebben met de Aanarjevogeltjes, en dat zy wel met elkander zouden paaren; doch, voegt hy ‘er ne- vens , de Baardmannetjes zyn te zeldzaam om ’ergenoegzaame. proeven mede te neemen. Dit gevoelen van rriscH kan niet ftrooken, met dat van de Heeren EDWARDS en LINNÆ- us, die veel overeenkomst vinden, tusfchen de Baardmane netjes en Klaauwieren : dan deeze beide begrippen, hoe dig ook, komen uit een en dezelfde oorzaak voort, te weeten dat deeze drie Waarneemers, bevindende, dat, de Bek der Baardmannetjes veel grooter. zynde , dan die der Meezen mr algemeen, dit Vogeltje, by gevolge, tot een ander Geflacht moest gebragt worden. an de Heer LOTTINGER verzekert my, dat ze in boomgaten nes- telen, en dikwyls de Langflaartige Meezen vergezellen: dit „gevoegd by andere overeenkormften , doet ze ons ouder de Meezen laaten. E DaS Het Mannetje heeft. den Kop parelkleur, de keel en de hals van vooren, zilver wit; de Borst min zuiver wit, by eenigen met grys gemengd ; met rogzekleur by anderen; het overige des benedenlyfs is roodagtig; de beneden dekvee- ren van den (aart zwart; die der Vleugelen geelagtig wit 5 het bevenlyf helder rood; de voorkaut der Vleugelen wit ` de kleine boven dekveeren zwart, de groote geboord met rood 3 de middelpennen desgelyks, doch van binnen met een hel- derder rood geboord, en de groote pennen van buiten met weit: die van den ftaart geheel ros , uitgenomen de buitenfte , die zwart is aan ’t lyf, en aan °t einde aschverwig rood; de iris is oranjeverwig , de Bek geel „en de Pooten zvn bruins Het Wyfje heeft niets roods aan: ’t lyf, geen zwarte plek» ken . aan de zyden van den Kop, deeze is bruin, gelyk ook de beneden dekveeren van den Staart, welks e - nen zwart zyn, met witte tippen. Het Wyfje is ook wat kleinder dan het Mannetje , °t welk zes en een vierde duim in de langte haalt, Tå- 6o ' TAFERERL VAN MINORCA.. TAFEREEL VAN MINORCA, OF ALGRMEENE EN BYŻONDERE BESCHRYVING DIENS EILANDS, MET EEN BERIGT VAN DE ZEDEN EN GEBRUIKEN DER INWOONDEREN, VAN DEN AART DES GRONDS , VAN DE VOORTBRENG- ZELEN , VAN DEN KOOPHANDEL, DE OUDHEDEN, ' DE BURGERLYKE EN NATUURLYKE HISTORIE, BENEVENS KEEN BREEDVOERIG VERSLAG VAN DE STAD EN HAVEN MAHON , HET KASTEEL 6T. PHILIPPE; ENZ. ~ (Vervolg én Slot van bladz. or.) Dt Eiland betoonde meer moeds onder de Mooren , dee- zen voerden, verfcheide eeuwen , bloedige Oorlogen te- gen de Prinsfen van Castilie en Aragon, die hun , van tyd tot tyd , Spanje hadden doen ruimen. ‘Toen betoonde zich de opgewekte geest nog in al zyitkragts ` ` “Voor °t overige, verliezen de Minorcaaneh niet veel by deezen Daat ? Ik geloof dat zy er by winnen. Wy zyn ge- woon het tegenwoordige te laten waaren, om ons geheel met het nog aanftaande bezig te houden. De leeftyd der driften en des vermaaks , die kostlyke tyd’, welken de Natuur tot genot gefchikt heeft, gaat voorby in befpiegeling en kwelling; het hart weigert het geen het verlangt, en ver- wyt zich over °t veroorlofde ; even zeer geplaagd door ’t emis, als‘ door °t gebruik der genietingen ‚ welke °t zelve eelen. De Eilanders , van welken wy fprecken, veel na- der dan wy aart de nátuur, erlangen, in el tydperk des lee- vens , de vermaaken en goederen, welke ieder medebrengt : zy offeren niets op, aan een bykans altoos harsfenfchtmmig toekomend. Wie onzer, zy of wv. hebben de grootfte maa- te van geluk ? Nk Op het Eiland Minorca, ontdekt men Oudheden. Men vindt op eenige plaatzen Altaaren , die tot het doen van of- feranden dienden. Op eenige hoogten, ziet men Pyramiden, van fteenen toegefteld , uitloopende in eene meer of min breede vlakte; men klimt "er op, langs een rondsom geflin- erd voetpad. Eenigen oordeelen, dat deeze Pyram?den de ‚Begraafplaatzen zyn van Perfoonen , oudtyds op dit Eiland beroemd. Anderen houden ze, en dit is veel waarfchyn- iyker, voor plaatzem, gefchikt om den vyand van verre te ontdekken , en tekens van onraád te geeven op deszelfs aan- na- KAEEREEL V: N MINORCA Gr gadering. Behalven deeté komen op Minorcá voor, Romein. Sche Opíchriften , veel Lykbusfen , Graflampen , T'raanvles. jes, zilveren en koperen Romeinfche Pénningen. Onder de Oudheden van Minorca mag men ook tellen „ de Grot- ten, en ontelbaare groote Spelonken , in lang verloopene ceuwen gegraaven, op tyden die men met geene mogelyk- -heid kan bepaalen 5 en die , op dit Biland , blootgefteld aan invallen , verwoestingen, en plunderingen „dienden om de Vrouwen, Kinderen „en Goederen der Eilanderen cenig- zins in veiligheid te Dellen, ` Onder de Engelfchen heeft dit Eiland zyne Wetten en Godsdienst behouden. Er was een Oppergeregtshof uit weinig Perfoonen beftaande : te weeten de Bevelhebber, die niet gehouden was in 't zelve te zitten’, dan in lyf- ftraflyke gevallen , de Byzitter , en de Advocaat-Fiscaal „ die niet oordeelde in burgerlyke. De bevelhebber hadt de magt , een ander Regter aan den Byzitter toe- te voe- gen, indien hy tot de Bloedverwanten van een der Par- tyen behoorde , of ’er zich eenig vermoeden opdeedt, dat liefde of haat eenigen invloed zou hebben op zyne oordeel- ` velling. De Belastingen beftaan in het opbrengen van de Tienden, welke „onder de Engelfche Regeering „in -Waaren ontvangen wordt. De Ínwoonders hebben dezelve altoos zonder wederzin betaald : dewyl zy m den Vorst eer een Befchermer dan Meester vonden. De lasten op de fterke dranken worden befteed aan het onderhoud der Wegen, .- en de Werken des Eilands. Elk Landfchap heeft zyne Overheden genomen uit het lichaam des Adels, uit de Burgers , de Kooplieden en Handwerkers. Allen worden ze door het Volk verkooren, en hun Ampt duurt één jaar. De voornaamfte Overheids perfoonen beroepen’, met toe- {temming des Bevelhebbers , zomtyds de vier Landfchap- pen tot het houden eener algemeene Raadsvergadering , om te raadpleegen over gewigtige zaaken , het doen van zwaare kosten , het wegneemen van volksbezwaaren , en het maaken van nieuwe íchikkingen. Elk Landichap heeft, daarenboven „ het regt, om, m zynen naam, een Afge- vaardigden aan den Koning toe te fchikken, als het noo- dig gekenrd wordt. De Enpgelfchen: hebben eenen grooten weg aangelegd „die het gantfche Eiland in de langte over- loopt, en zich van het Fort St Philippe en Mahon uitftrekt tot Citadella. Op het geheele Biland telt men 140 Mon- niken; 88 Nonnen , 75 wereldlyke Priesters , en 27000 Inwoonders. WW , IV. DEEL. MENGELW. NO, 2, A, - - Het Bi 63 …___\ KAFERREL VAN MINORCA. _ ‘Het Eiland Minorca. is- verdeeld: in wier kleine Land- happen, Mahon, Major, en Mercadat; met °t welke vere eenigd zyn, de Landíchappen: Fererias en Citadeija. Het. Landíchap Mahon ontleent den naam van de Stad Mahon , thans : de. Hoofdftad. des geheelen Eilands. De ` Engeifchen hebben. dezelve „vereerd ‚met dat voorregt , eer- tyds toekamende gan de Stad Codello. op den tegenover- geftelden uithoek des Eilands gelegen. De nabyheid van eene uititeekende Haven en het Fort: Se. Philippe , deedt de Engelfchen befluittn den zetel des Bewinds-, en der Regg- zaaken, na Mahon over te brengen.. Deeze Stad is gelegen op eene hoogte aan ’t einde van een diepe en enge Baai die de Haven vormt , onder den naam van Pors-Mahon , bekend: zy werd aangelegd doer de, Carthagers , en ont- Jeent den naam van MAGON, broeder van HANNIBAL , die aan het Gemeencbest van: Carshago de treffelykfte dienften bewees.. De huizen ftaan langs regtloopende ftraaten: de meesten zyn van (een, eenige loopen toorenswyze op. Ver- welfzels dienen doorgaans voor zolderingen ;: dit geeft koeb heid aan de vertrekken , en zekerheid tegen brand ; dan bo- ven al wint het kosten uit: dewyl het timmerhout hier zeer duur ię.. De muuren van binnen zyn gewit, en niet met tapytwerk , of gefchilderd doek , behangen, De ftraaten zyn eng, en niet geplaveid. Doorgaans betreedt men de rots, en dus een hobbelig oneffen pad. De huizen des gemeenen volks zyn niet veel mear dan twaalf. voeren hoog. ‚ De Hoofdkerk te Mahon is een. groot fombser Gothisch gebouw , en dus zyn alle Kerken des Eiland, Eene mee nigte van kleine lampen verfpreide ’er een- flauw licht ter vervulling van ’t gebrek des daglichts, °t welke er niet dan door een of twee venfters mkomt. De begeerte om eene koele Kerk te hebben, of de zugt om ‘er in diee pe afgetrokkenheid te zitten, wrogten, misfchien , zamen , om alle de Kerkglazen digt te metzelen. Te Mabon vindt men Franciscaaner en Augustyner Monniken cn Nen- nen van St. Clara. Het huis des Bevelhebbers is-eene verzameling van woonvertrekken, zonder. oarde zamenger voegd. Aan den voet der hoogte, op welke. de Stad gee bouwd is, vindt men eene zeer fchaone Kai, deels bee bouwd’ met pakhuizen, deels met woonhuizen voor de Kooplieden. Het Hospitaal der Soldaaten , op cen Eiland- je in de Haven gebouwd, heeft aan de Engelfchen 2200000 Livres gekost. Op de Kusten van Mahon heeft de Hertog DE CRILLON, met de Spaaníche Krygsmagt trans de landing gedaan. De t ` A'AFERBÉL VAN MINORCÀ. `. 6 ‚ Deaven van Mahon is eene der beste en veiligfte in de Middelandfche Zee. By den ingang is dezelve niet wyder dan een halve fnaphaanfchoot, in langte haalt ze meer dan ééne myl. Het inzeilen der Haven vordert veel omzig- tigbeids. De Schepen moeten aanhouden op den Berg Toro, die zich door ‘den mond der Haven in *t midden opdoet. Zy moeten het Fort Philippe niet te digt -nade- ren, of zouden ftooten op een rots van gelyke hoogte met het waters De kom der haven behelst verfcheide Eiland- jes: tot het Eilandje, het Koed Eilandje, genaderd , laat men ’t zelve aan de rechte hand leggen, en van daar heeft men tot de Stad toe genoeg diepte, deeze legt drie vierde myls van den ingang af. Op de Kaap Mola is de Sein: tooren opgerigt, van daar krygt de Bezetting berigt, van de aannadering der Schepen. De Befchryving door den Cardinaal pe RETZ, van Port-Mahon gegeeven, Memoires Tm. 1. is geheel romanesk. : By den ingang der Haven ,aan de zuid zyde „is het ver- maarde Fort Sr, Philippe, een der grootite fterkten van Eu~ ropa. ehouweit: hier langs iseen gaandery voor de 8 en. De Tooren is vierkant met Bastionnen , wier muuren bykans tachtig voeten hoog zyn, en de gragt is veertig voeten diep, het een zo wel als *t-ander is uit rots vervaardigd , en voorzien met bedekte, verblyfplaatzen voor het krygs- volk. Het binnenfte van den Tooren maakt een wapen- plaats uit van achttien roaden in ’t. vierkant : hier zyn Cafernen en Magazynen , mede van rots, beftand. tegen het geweld der bomben : daar boven is een Muur, die alle de :puitenwerken, en het land, beftrykt, In den Jaare MDCCLVI vermeesterde de Hertog pe RICHELIEU, ftormenderhand, deeze beroemde Sterkte, Hy was van Toulon met vyf en twintig Bataillons vertrokken, en kreeg welhaast eene verbaazende krygstoerusting , zo dat. hy zich op dit Eiland aan ’t hoofd bevondt eens le- gers van 22000. man , overgevaerd op 120 Transportfche- pen, begeleid door 12 Schepen van Linie, en 5 Rregatten , onder bevel des Heeren DE LA GALISSONNIERE. De Admi- raal BYNG, die zich daar in zee onthieldt, met 1 3 Schepen wan Linie, en 5 Fregatten , vondt zich genoedzaakt na Gibraltar te wyken , na eene nederlaage bekomen te heb- ben , welke hem daarna decd ter dood veroordeelen. De Hertog DE RICHELIEU, die deu 18 van April op Minorca geland was, bemagtigde, op den 27 Juny, eene maand naa het openen der loopgraaven, ftormenderhand , Sé. Philippe, welks bezetting beltondt uit ‘2863 man. , By den Vrede des Jaars: MIJCCLXIII werd Minorca den Engelfchen weder gegeeven. Zints dien tyd hebben zy de Vestingwerken van het Pot zt. Philippe zeer vermeerderd, en daar aan vyf en dertig millioen Livres-befteedt. De Glacis, of Veld-borstweering, welke zich uic{trekte tot de muuren van de kleine Stad At, Philippe, kon de aannadee ringen des vyands , gemaklyķer . maaken , zyne Werken dekken , en het opregten van Batteryen begunftigen , hier- om beflooten zy een. groot gedeelte der nabyftaande huizen ` af te breeken, en ze elders op te bouwen. Een groote ruime Plaats, aan alle kanten vry, fcheidt tegenwoordig de Stad van het Kasteel. ` De Officieren hebben , en houden , hun verblyf te St. Philipps, eene" kleine Stad , zeer gere- geld gebouwd. | | Het gewest Major heeft eene Hoofdftad van dien zelfden naam; in grootte en fchoonheid, de derde op het Eiland. Zy volgt onmiddelyk op Mahon en Citadella: de ftraaten zyn ‘er nauw; de oneffe rots, waar op de Stad gebouwd is, TAFEREEL VAN MINORCA. 65 is, dient ten voetweg. De Kerken zyn vercierd met Schil. derftukken en Beeldwerken. Mannen en Vrouwen hebben er hunne afgezonderde zitplaatzen : er is een Klooster van Franciscaan.n. Het gewest Mercadal, aan °t welk dat van Fererigs is toegevoegd , behelst niets dan de twee arme en vervalle Steden, welke dezelfde naamen als die gewesten voeren, - benevens de Haven en het Kafteel Fornella. Mercadal is gelegen aan den voet des Bergs Toro, waar boven op een Augustyner Klooster gevonden wordt. De tad Citadella , in °t Spaansch Ciudadela , de Hoofd- ftad eens Gewests van dien naam, is zeer vervallen , naa dat ze niet langer de Zetel des Bewinds , en de Hoofd- ftad des Eilands geweest is. Egter woont er nog het meerendeel des Adels van het Eiland. Men telt, te Crta- della, zeven honderd huizen, dan een honderfte gedeelte van dezelve is onbewoond. De Zeden zyn hier zagter cn befchaafder dan op alle andere plaatzen des Eilands. De Stad heeft eenige Vestingwerken; doch de Bezetting last, om, by vyandlyken aanval, zich terftond na de Sterkte St. Philippe te begegven. De Haven kan geene dan kleine Schepen bergen. De Beurs, is het voornaamfte gebouw : de Hoofdkerk , vercierd met een hoogen fteenen tooren , is vry groot „en,gelyk de Beurs, in den Gothifchen fmaak gebouwd. Decze Stad is van Carthaagfchen oorfprong, Famnon was haare oude naam. Men vindt "er Augustynen s Antunynen , Franciscaanen en Nonnen van St. Clara. De Franciscaanen hebben er een School: onder °t beftuur van een enkelen Meester. In ’t geestlyke is "er voor den Bisr fchop van Minorca een Bezorger. Kertyds was het een Bis- dom, de vry groote inkomften des Bis{chops en der Capite tels zyn aan den Bevelhebber des Eilands vervallen, die al- le de openvallende plaatzen benoemt. Twee mylen ten zuiden van Citadella, is een onderaardsch hol, zeer opmer- kelyk , ter oorgaake van de Verfteeningen. De Inkomften van Minorca worden, voor 't grootte ge- deelte , befteed , aan het onderhoud der Amptenaaren5 en ’t bezit deezes Eilands heeft, uit dien hoofde, niets aanloke lyks voor de Engelfchen. Maar ’t is hun dierbaar, en van veel aangelegenheids voor hun Handel, in de Middelandfche zee , even als het Eiland St. Helena, voor hunnen Oost-In- difchen Scheepvaart, en de Kaap de Goede Hoop , voor de Hollanderen. E 3 ` VER VERTOOG OVER DE DICHTERLYKE CHARACTERS.. (Ontleend uit de Esfays on Poetry and Mufic as they afe the - mind, by JAMES BEATTIE, IL. L. D Profesfor of Moral Philefophy and Logic, in the Marechal College and U- niverfiey of Aberdeen.) (Vervolg en Slot van bladz. 28.) He ftrekt even zeer ten blyke van het vindingryk ver- nuft en "tr keurig Oordeel van HoMERUS, dat hy eeni- ge goede hoedanigheden mengt in alle zyne flegte Charac- ters, en eene zekere maate van onvolmaaktheid aan zyne beste eecht, -- AGAMEMNON is, niet tegenftaande zy- ne trotsheid, een bekwaam Veldheer , en een dapper Man ,. en als zodanig hoog geagt by °t grootfte gedeelte des Le- gers. - Paris, fchoon verwyfd , en ydeltuitig gefteld op fraaiheid van kleeding en perfoonlyke bevalligheid , is’, nogthans, goedaartig; geduldig in °t hooren van heftraffin= gen, niet ontbloot van moed , uitfteekend bedreeven in mu- zyk, en andere fchoone kunften. + —- Ajax is een forsfe ` reus, eer uit ongevoeligheid voor gevaar en vertrouwen op zyne fterke wapenrusting, dan uit een edeler beginzel, on- bevreesd: pochende en onbefchaafd , weinig acht flaande op de Goden , hoewel niet volftrekt- godioos 5; egter befpeurt men in zyne wyze van doen zekere openhartigheid en op- regtheid, die hem in onze agting doen deelen: altoos be- toont hy, zich gereed om zyne landsgenoôten by te ftaan , en hy bewyst hun goede dienften in verfcheide gevaarlyke omftandigheden. Homerus heeft raad geweeten , om HELENA , ondanks haare misflagen , en de veelvuldige rampen van welke zy de berokkende oorzaak is, ons medelyden aan te pryzen, en bykans onzer liefde waardig te maaken : en dit doet hy, zonder het misdryf van paris te verkleinen, van °t welk de agtbaarfte Perfonadien in het Dichtftuk , met behoorelyken afkeer, fpreeken. Zy is zo vol van be- rouw , zo gereed, om, by elke gelegenheid, haar voor- gaand gedrag te wraaken, zo genegen tot haare vrienden , zo gereed om regt te doen over elks verdienften , en by dat alles zo fchoon zo bekwaam ,dat ze onze verwondering ver- wekke zo wel als die der oude Raadsheeren van Troije. — MENELAus, fchoon gevoelig genoeg voor het ongelyk hem kangedàan, is, nogthans , een gemaatigd Man, zagtzinnig >. | T o , goed- OVER DE DICHTERLYĶE: CHARACTERS. ° 63 goedaartig , ten dapper Held, een teder beminnend Broe- der. Dan Ter loopt vry veel verwaandheid in zyn charac- ter, en hy Roestert te hoog een gevoelen van zyne eigene bekwaamheden, egter ziet hy de verdienften van anderen niet over ’t ‘hoofd, noch verkjeint dezelve. —- Priamus zou eene algemeene hoogagting wegdraagen, en een voors werp: van aller medelyden zyn, buiten. zyne onverfchoone- iyke. zwakheid, in het voldoen aan de neiging en het ver- zagten der misdaaden van de verdieustloosten zyner Kinde- ren, tot volflagen bederf van zyn Huisgezin, Volk en Ko- ningryk. doch zyne rol is kort. Ren ‘Character, °t welk men by, kans niet zou verwagten in deeze onbefchaafde tyden. Een Oppervorst die zichzelven «aanmerkt als een Overheidspere foon , dour het volk aangefteld ter bewerking van het alger meene best, en dus eers- en dankbaarheidshalven verpligt hun ten voorbeeld te ftrekken, en zo zeer in Deugd als in Rang en gezag uit te munten. — Hecroeg is de begunftig- de tield van elk Leezer, en met regt; by de volklonkenfte Dapperheid voegt hy de edelmoedigfte Vaderlandliefde, Hy verfoeit het misdryf van PARIS; doch , niet in Daat den Oorlog te voorkomen, oordeelt hy zich verpligt, zyn Land, zyn Vader en Vorst, tot het uiterfte te verdeedigen, Hy voorziet, zo wel als ACHILLES, zyn eigen dood: dit vermeerdert ons medelyden , en verheft ons denkbeeld van zyne grootmoedigheid. In alle betrekkingen des huislyken en burgerlyken leevens , als Zoon, Egtgenoot, Vader, en Broeder, is hy hongstbeminnelyk ; en munt beven alle de Helden uit in tederheid van hart, zagtheid van zeden, en eene (pre waarneeming der Godsdienstpligten. Eene byzonderheid van zyn charaâer, ftrekkende om de Kiesch, heid wan zyn bart aan te duiden, autdekt zich in de klag- S4 e ten ` d€ d d VER TOO C ©oa ten van HELENA over zyn Lyka te weeten dat hy bykans de eenige Man in Troije was , die haar altoos met zagt- heid en vriendlykheid bejegende , en zich nboit een ver- wytend fmertbaarend woord liet ontvallen, en nimmer hoor- de dat anderen haar verwyt deeden, zonder zulks in hun te laaken. Een zweemzel van trotsheid (die in een Opper- bevelhebber nogthans verfchoonlyk mag fchynen) en voor- bygaande vlaagen van vreesagtigheid zyn de eenige vlek- ken, welken zich opdoen in dien Held , wiens beeldtenis HOMERUS met eene byzondere .oplettenheid fchynt gefchil- derd te hebben. - Het moet ons een gunftig denkbeeld inboezemen van dien ouden Dichter, zo wel als van de menschlyke Na- tuur, wanneer wy opmerken, dat dezelfde Perfoon, die, drie duizend jaaren geleden , agtenswaardig en bemiunelyk ‘was als ecn voorbeeld van Heldhaftighcid en manlyke Deugd, nog het voorwerp blyft van de agting en liefde der verlichtfte volken. ken op te voegen, en de gunftige befchryving van eenige andere Troijaanen , doet de Dichter ons deel neemen in het lot van dat Volk , niet tegenftaande hy ons geduurig voor oogen houdt, dat zy de beledigende party zyn. En door dus goed en.kwaad, deugd en zwakheid, In het zaw menftellen zyner charaêters te mengelen , maakt hy dezelve te overeerkomitiger met de weezenlyke verfchynzelen , ER uag ~ ` OVER DE DICHTERLYRE: CHARACTERS. Ge: Ach in de menschlyke natuur opdoen, en te nuttiger als, voorbcelden te onzer leering. Teffens geeft hy , zonder. de waarfchynlykheid te kwetzen , alle noodige verfraaijing- aan de byzondere gedeelten van zyn Dichcítuk , verfchel. denheid , zamenhang , en leeven aan ’t geheel, Wy mo- gen ook aanmerken, dat, fchoon verfcheide zyner Charac» ters zamengelteMl zyn , geen derzelven uit onzamenvocg- baare gedeelten beftaat: ze zyn alle natuurlyk en zodanig als wy denken te zullen aantreffen in de menschlyke za- menleeving. | Uit hoofde van dit zelfde diep inzigt van goed en kwaad, in al derzelver gedaanten en zamenvoegingen a ÍS HOME- Rus in ftaat geweest, om zyne Characters clk op zichzel-, ven onderfcheiden , en verfchillende van alle de overigen te maaken : in zo verrc, dat wy , eer we de Iliade hebben uitgeleezen , zo wel bekend zyn met zyne flelden , als met de gelaadstrekken en geaartheden onzer gemeenzaam- fte Vrienden. VIRGILIUS , zichzelven bepaalende tot cenige weinige algemeene denkbeelden van Trouwe en Dap- perheid, heeft van zyne mindere Helden een vry goed foort van Volk gevormd; doch zy gelyken allen op elkanderen , en wy hebben geen klaar onderfcheiden denkbeeld. van één hunner. ACHATEs is getrouw , GYAs is braaf, CLOAN- us is braaf : en dat is bykans alles wat wy er van kunnen zeggen. Wy zien deeze Helden op eenen afitand , en hebben cenig begrip van hunne gedaante en grootte 3 doch komen ze niet nagenoeg om hunne weezenstrekken te onderfcheiden , en elk gelaad {chynt dezelfde kleur en gedaante te hebben. Maar van de Helden van HOMERUS weeten wy elke byzohderheid, die geweeten kan worden „ wy eeten, wy drinken, wy {preeken , en végten met hun: wy zien hun op een woelig tooneel in rust, op het flag- veld, in hunne tenten, in hunne huizen. De ge- fteltenis der landftreeke rondsom Troije is ong zo leeven- dig voor den geest als of wy er geweest waren. Op elkander gelykende Characters zyn er onder deze Helden, even als "erg zich naar elkander zweevende aangezigten in de Maatfchappye opdoen; doch wy neemen nooit den een voor den ander. NESTOR en ULYsSES zyn beiden wys, beiden welfpreekend: doch de wysheid van den eerften is het uitwerkzel van ondervinding, die van den laatften een evolg van verftand. De welfpreekenheid van den eenen is vloeiende en ryk , doch niet altoos ter zaak „ en helt ever tot het vertellende : die van deu ander is bondig , Es krag- e 7 , VERTOOG en kragtig , overreedend, en gepaard met eene zonderlinge zen digheid. Deeze is dapper uit cen beredeneerd begimzel, geene uit. geaartheid ; deeze is roekloos , een ander voorzigtig ; dee- ze is vuurig en halftarrig, geene vuurig , doch onhandel- baar: deeze is wreed, geene goedaartigse-deeze is onbe- fchoft en pochende , geene beleefd en nederig ; deeze is grootsch op zyn perfoonlyke bevallig id, geene op zynt erkte, en een derde op zyn geflacht. ’t Zou verweelen een langer optelling te geaven. Men vindt , met één woord , in HOMERUS, bykans alle foorten van Helden. cha- raéters, , 7 MiLTon’s Paradys verlooren , fchoon op een rechten hek, den-toon gezongen, kan niet wel een Helden-dicht heeten: dewyl de Perfoonen in °t zelve geen Helden , maar Wec- zens van een hooger Rang, zyn. "e Dichters plan liet niet toe "er veelen in te voeren: doch de meesten „ van die ver- fchynen , zyn wel gecharacterifeerd. Van zyn ‘sATAN heb, Ik reeds gefprooken , deeze is het duivelaartigfte character., °t welk de verbeeldingskragt kan vormen. In de mindere, foorten doet zich eene voeglyke wel aangeduidde verfchet, denheid op: de een is lui, de ander gierig , de derde-twist- ziek, een vierde woedende, en fchoon ze allen gogloos zyn , fteekt de een in godlasterlykheid boven de ander uit. ADAM en Eva, in den Staat der Onfchuld , zyn overheerlyk gefchetst , de onderfcheide denkbeelden en Revoelens , voortkomende uit het verfchil van Sexe, zyn met eene onnavolgiyke kieschheid , er Wysgeerig , ge- fchilderd. Naa den Val laat hy hun dezelfde charactors be- houden , zonder eenige verandering , dan die men moet veronderftellen te ontítaan uit den overgang van onfchuld tot misdryf. Apam behoudt die uitmuntenheid in waar- digheid , en EvA in beminnelykheid; welke wy natuurlyk îm den Vader en Moeder des Menschdoms verwagten. — Van de zalige geesten, Zyn RAPHAËL en MICHAËL wel ons derfcheiden: de een door zyne gemeenzaamheid en byzon- dere goedwilligheid , tegens het Menschlyk Geflacht: de an- der door zyne Majefteit; doch zulk eene, die eer meer Eerbieds inboezemt , dan Vreeze verwekt. Het fpyt ons hier te moeten byvoegen ,dat MIL'TON’S poogings om nog hooger te zweeven , alleen toont, dat hy reeds zo hoog gezweefd ‘hadt, als het mogelyk is voor het menech- | yK OVER DE DICHTERLYKE CHARACTERS. zt lyk vernuft te klimmen, zonder, door te grooter glans ge- troffen , te duizelen. ftemt (*). Van hier is het dat wy de Dichtkunst RENE NAVOLGING DER NATUURE noemen: want, het geen eigenlyk eene Navolging geheeten wordt, heeft altoos iets in zich, ’t welk niet in het Oorfprongelyke is. Indien het Voorfchrift en het Affchrift volmaakt gelyken; indien "er in NX een niets is, of het wordt ook in het ander gevonden , mogen wy het laatfte, eene Afbeelding, eene Copy, eene Tekening , of een Schildery van het eerfte, noemen; doch wy heeten het nimmer eene Navolging. C*) Zeer keurig belchryft Bacon dit onderfcheid. De Aug. Scient. p. 168. Lugd. Bat. 1645. i. AANMERKINGEN OVER DEN INVLOED VAN DEN KOOPHAN= DEL, OP DEN GODSDIENST. Tot deeze Aanmerkingen , gaf my eigentlyk aanleiding de Heer MOORE , die kundige en geestige Reiziger, wel- ke zo juist de verfchillende Karakters der Menfchen , in onderfcheiden’ Gewesten , weet te treffen. ——— Wy zul- q ~ Sg DE INVLOED VAN DEN KOOPHANDEL Jen dien Heer eerst laaten fpreeken, en daarna onze Aan- ` merkingen nederftellen. Men houde ze eer als eene voort- zetting en opheldering , dan als eene wederlegging van moo- RE’s gedagten , en ik zou verbaazend misgetast hebben, in- dien men oordeelde, dat myne Landgenooten, die zig met den Koophandel bezig houden, en daarom niet minder den Godsdienst willen behartigen, by deeze Bedenkingen over den Invloed des Koophandels op den Godsdienst, geen be- Jang hadden.. In het Yde Dee'tje van Moore's Brieven , op Bladz. 49. hooren wy den Reiziger zeggen; „In handeldryvende fe. an den, waar elk bezigheid vindt, en als overkropt is met eene menigte van zaaken , loopen de gemoederen der In- woonderen gevaar om dermaate ingenomen te worden an met de dingen deezer wereld , dat zy bykans om de 3n- wn dere geheel niet denken; en noch de waare Godsdienst , an noch de valfche, heeft zulk een vermogen op hunnen ‚> geest, als in plaatzen , waar men meer armoede, en min- an der tydlyke bezigheid vindt. Zy merken de vermaanin- an gen van Leeraars , Priesters en Biechtvaders aan , als ‚> ftoorenisfen in hunne bezigheden; en zal de bezige Koop- a man, daar hy de openbaare Godsdienst verrigtingen niet durft veragteloozen , als een Twyfelaar en Ongeloovige , dezelve, zo fpoedig als hem mooglyk is, afdoen , ten einde hy moge wederkeeren tot bezigheden, meer ftroo= kende met zyne hebbelyke geaartheid. De Leeraars en a Geestlyken mogen met luider ftemme roepen, en niet ag- an terhouden5 zy mogen, uit al hunne magt, prediken over ə de nietigheid deezer wereld , en alles, wat de wereld an geeft, of geeven kan; het is vergeefsch : Menfchen , die ae Van hunne Kindsheid af, opgevoed zyn, om goud na te an jaagen; die ongelooflyk veel moeite befteed hebben, om ss let te verkrygen, en al hun waarde van het zelve ont- an leenen, moeten , natuurlyk , eene fterk: overhellende ges „> neigdheid hebben tot deeze wereld, waar de Rykdom- „ men zo veele ftreelende onderfcheidingen bezorgen , en e EEN voproordeel opvatten tegen die, waar in de fchatten „ geen voorrang altoos geeven, Doch, in Steden, „> waar weinig handel gedreeven wordt , en veele armen ss ZYN, waar zy. veel ledigen tyd , en weinig genot van an deeze wereld hebben, heeft de Geestlykheid een gemak- an lyker taak, en kan de aandagt der Inwoonderen gereeder aa op de andere wereld wenden, In Roomsch-Catholyke fte- ‚sa den, van de laatstgemelde foort, loopt het volk geduuris e 29 99 99 39 A OP DÉEN, GODSDIENST, —: . : 73 an dè ftraaten op eu neder, met waschkaarfen in de band: zm het luistert met onafgebrooke opmerking na alles, wat ‚> de Priester ‘zegt wegens dat beloofde land, werwaards ə hunne hoop zich uit{trekt 5” enz. -— — Dus ver MOORE. Niemand zal de voordeelen ontkennen, welke de Koop- handel der Maatfchappy aanbrengt. Indien hy, gelyk elk weet, en de-kundige reiziger oe, in °t voorby gaan , aan- wyst, zo veel handen aan °t werk helpt, indien hy zo veel {chatten in een land aanbrengt, en daat door den Staat, en deszelfs ingezetenen „ onderfteunt en wel doet , moet geen beroep hooger gefchat worden, dan dur, ep de Maatfchapr py dient daar op den duurften prys te zetten. Maar het is niet min zeker, dat eene goede beftiering des Handels zeer veci aandagt, overpeinzing en tyd vereischt; en daar de Koopman, die'zyne zaak wel behartigt, minder ledige oogenblikken heeft, dan een ander, kan hy tot leczen, bidden’ en Kerk gaan, zo veel tyds niet befteeden , als die man , welke genoegzaam niets te verrigten heeft; ot als hy, die, daaglyks, zynen vastgeftelden en eenzelvigen taak afdoet , zonder eenige hoofdbreeking, nopens den goeden of kwaaden kans, welken zyne onderneemingen kunnen vergezellen. — Ondertusfchen zyn de nagedagten niet aangenaam; te weeten, dat de Koophandel, en een bezig leeven, iemand meer aftrekken van den Godsdienst en den Hemel, dan een ander beroep , of een werkeloozer Gand, En, by, aldien het waar zy, dat noch de waare Godsdienst, noch de valfche , zulk een vermogen op °s men/chen geest heb- be, in die fleden, daar Koophandel gedreeven worde, als. in plaatzen , alwaar men meer armoede en minder tydelyke be, zigheid vindt , diende elk waar Christen die plaatzen wel te. vlieden. ’t Was dan zyn pligt, om den Koophandel, _ en het werkzaame leeven, vaarwel te zeggen. Want , waar- om:zal hy, die, zo wel na dit leeven, als in zynen tegen- woordigen ftaat, wenscht gelukkig te leeven , zig zelven, door vlytigheid , en-een beflommerend berocp , den weg fluiten tot de gewesten der Eeuwige heerlykheid ? — De Koophandel „en andere werkzaame bedryven-, zyn Voor den Staat voordeelig , en maaken deszelfs Ingezete- nen „ door onderfteuning en weldaadigheid , welke deeze dingen aanbrengen , gelukkig. Dan in deeze Maatfchap- py, alwaar zulke Zegeningen getmaakt worden, heeft de „Godsdienst veel minder indruk , dan in ecne andere, wel- ke meerder gebrek, en minder werkzaamheid , beeft. Ziet aar véi DE INVLOED VAN DEN KOOPHANDEL, daar den Godsdienst onbeftaanbaar , met allen tydelyken welvaard ! Men valt dikwils in het wanbegrip, (en zou het vreemd zyn ‚dat MooRr , een Geneesheer, ook door dit denkbeeld ware weggevoerd ? ) dat de Godzaligheid en de Gods- dienst in plegtigheden , en zekere vroome verrigtingen ge- Jegen zyn? en ondertusfchen is niets onwaaragtiger dan dit. Godsdienst en deugd (want dit moeten by alle ver- Here verftanden , woorden van dezelfde betekenis zyn) zyn juist gelegen in een beoeffenend leeven, in de waarneeming van verfcheiden pligten omtrent onze Natuur- Land- en ` Stadgenooten , of die door nog nauwer banden aan ons ge- ftrengeld zyn. Die ooit, met aandagt,en zonder hardnek- kige voeroordeelen , der openbaaringe raadpleegde , heeft die bepaaling kunnen opmaaken. — —- De devoote ver- , Yigtingen der Roomschgezinden in Italien, het. bidden , lec- zen, en Kerk gaan der Proreftanten , in ons land , hebben voor die beide Gezindheden de grootíte nuttigheid, Een Godvrugtig Christen veragt, noch verwaarloost ze geheel ; maar het is niet min zeker , dat men alle die: dingen kan in agt nemen, zonder een greintje Godsdienst in zyn hart te bezitten , en zonder weldaadigheid , maatigheid , rept- vaardigheid, en edelmoedigheid te betoonen , zònder wedu- wen, en weezen wel te doen. De beoefening deezer deug-. den doet iemand, eigentlyk , den naam ván een Godsdien- ftig Mensch verdienen, en ziet daar dan, of de Koophan- del iemand nict eigenaartig tot de waarneeming dier plig- ten aanleiding geeve 3; vastgelteld zynde, dat de Koop- man zo veel kennis bezit , gelyk die kennis gemaklyk te verkrygen is, dat hy weete zyne verpligting, welke God hem opgelegd heeft om die deugden te behartigen. Op die vooronderftelling kan de Handelaar den befchreeven Godsdienst niet alleen zeer wel waarneemen , maar zelfs beter , dan zv, die zo veele bezittingen met hun beroep niet kunnet overwinnen. Indien hy meer tyds aan zyn beroep beftcedem moet , of door winzugt, welke hem na- tuurlyk alle die gunftige gelegenheden, die hem daaglyks Ontmoeten , inboezemen , fterker gedreeven wordt , dan andere , is zulks geen bewys van zyn ongodsdienftige ge- aartheid, Hy is, in andere opzigten, b. v. een verftandig Vader, een braaf Egtgenoot, een getrouw Vriend , en een poed Burger. een welgelteld Koopman dien minder zou weeten, aan ic- mand , die minder bezit, en meer ledig is?) bewyst hy, met daaden ,.zyne goedwilkigheid.aan den armen, En zy, die, nier -zd wefkzaam zyn in. hun beroep, en die minder goeds bezitten, kunnes wel meerder de openbaare Gods- diensv-oeffeningen , en andere vroome verrigtingen , bywoo- nen; maar. ook minder de laatstgenoemde deugd te werk ellen. , - De Koopman kan ale dagen op de Beurs , of in zyn Comptoir „zyn „zyne. {chatten vermeerderen, den ftaat, en deszelfs ingezetenen ,. door den handel, dienst doen, fl des Zondags te Kerk gaan , eu egter, het Gadsdienfti Mensch weezen, die niet meer het ééne noodige uit het oog verliest, dau zy , welke ; alle de dagen hunnes leevens a Gods huis bezoeken, om Hem, te looven , en te danken, De Koopman, ik beken het, zit vaak op heete koos len, onder de openbaare Godsdienst-oeffeningen, en, ter- wyl de Leergar zyne keel affchreeuwt , am de nietigheid der ondermaanfche dingen te, fchetzen en zyne Toehoor= ders de wereld, eu derzelver fchatten, te leeren veragten, peinst dikwils op ontwerpen, om zyne tydelyke goederen nog meer te doen aangroejen , en verlangt na het einde des pi, om het gevormd plan met pen en inkt nader te is te berekenen. Maar is de Geesfelykheid zelve daar van niet de oorzaak ? waarom tekenen de Leeraars de aarde fche fchatten met zulke fterke en afzigtige verwen. ?, wie heeft hun last gegeeven, dat zy dat doen zouden , in ge- woone :tyden, in dagen als wy beleeven? Voor eenige eeue wen, toen de Christelyke Godsdienst onderdrukt werdt en niet was aangenomen door die perfoonen, welke land en volk befchermen, moest men, juist om de vervolging, en nog andere oogmerken , afzien van tydelyke voordeelen en aardfche fchacten. Maar, indien die reden ophoudt, in- dien men, door de verwerping van Eer, Rykdom;en Aane zien, die gewigtige einden, in onze dagen, nict kan bes reiken, welke zommige, by de eerfte grondlegging van het Euangelie , langs dien weg, bereikten; indien wy vreede zaamer en gelukkiger tyden beleeven, gelyk wy beleeven p ` waarom zullen wy niet het genot, het overvloedig genot - van de wereld neemen. Of zyn de agrde, en derzelver Rykdommen , geene gefchenken des Hemels? dan is het ook niet waar, dat de Aarde is des Heeren, en de volheid derzelve. >= Van waar zou de Geestelykheid „aars choo- „5 DE INVLÒETS VAN DEN KOOPHANDEL Schoone Pastoryën bekoomen, die, in vergelyking van dé laage hutten hunner arme leeken , wel Paleizen gelyken3 van waar zou men hun zo veele Jaarlykfche inkomften be- zorgen; wie zou hun eene bevallige wederhelft , door eeni- ‘ge duizenden nog bevalliger gemaakt , geeven3 hoe zou, in een klein land, een Gemeenebest „en deszelfs Ingezetenen , in Gand blyven , en onderfteund worden , indien andere ‘menfchen de winzugt, en de begeerte na aardfche fchatten, zodanig in hunnen boezem moesten fmeoren als wel de iese fen des Predikers luiden? — Een verftandig en braaf Koop- man, alle deeze dingen nagaande , moet wel verlangen van uit het Gehoor te zyn eenes Mans „die zo onbeftaanbaar “met zig zelven, en het belang van den Staat, en deszelts Ingezetenen,fpreekt. En wie is verwonderd, dat hy zig verpynigt, om zulke redenen aan te hooren, en in de Kerk te blyven , op dat zyn argwaanende buurman hem niet vour een Twyfelaar , en Ongeloovige , houde, - Indien de Priesters en Leeraars beweerden, dat men zyne chatten moest ondergefchikt maaken aan onze zedelyke vol- maaktheid , datis te zeggen, om het hart edeler en deugd- zaamer te maaken, om onze kinderen en huisgenooten eene braave en Godsdienftige opvoeding te geeven, en hen in alle takken van nuttige weetenfchap te doen onderwyzen; Andien zy aantoonden, dat men den overvloed behoordeafe befteeden , om de deugden van Edelmoedigheid , Vader- landsliefde , Regtvaardigheid en Barmhartigheid te verfpreie den, die rykgezegende luiden het best kunnen betoouen 3 >—— of om allerlei nuttige inrigtingen in de zamenleeving vast te ftellen, voort te zetten, en uit te breiden; Indien zy aan den eenen kant beweezen , dat de Rykdom , eerlyk vergaderd , een zegen des Hemels is , afdaalende van den opperften Bezorger: dog aan de andere zyde met lee- vendige trekken afimaalden , dat ftandvaste ondervinding , zo veel eeuwen, geleerd hebbe, dat het overvloedig goeds noch den Mensch beveiligen kunne tegen ziekten en den dood, noch bewaaren tegen, zo veel ongenoegens en ver- drietelykheden , als dit oridermaanfche oplevert ` dat de deugd alleen, het zy iemand ryk, het zy hy arm is, by ~ aanhoudenheid gelukkig doet leeven 5 indien, zeg ik, dat op, en van, den Kanfel , door de Priesters , en Leeraars gc- daan wierd, de Kooplieden , des houde ik my verzekerd, zouden de Geestelyken befchouwen als medewerkers van hunnen, welvaard , en niet als floorde;s van hun geluk ; ‚ èn hunner bezigheden. ` bk OP DEN CODSDIENST. 77 In Steden, daar weinig handel gedreeven wordt , heeft de Geestelykheid wel een gemaklyker taak, en kan misfchien beter de aandagt zyner Toehoorders op eene andere wereld wende Dan, bat men tog wel in het oog houden, ddt de zugt na een beter leeven alleen maar een drangmiddel is tot dengd, en niet de deugd zelve. 