Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
2 Hiervoor, bl. 11, 13. 3 van METEREN, f. 648. crotivs, p. 477. Mémoires de suuur, VI p. 85, 94, 187, 192. 1606. ERNST CASIMIR vertrekt der- waarts. De Staten bie- den aan Venetië 222 ALGEMEENE GESCHIEDENIS S a 88 gemoeid werden, De stad Brunswijk, sedert geruimen tijd in onmin met haren hertog, die in het belang zijner oppermagt hare voorregten verlangde in te korten, was door een verraderlijken aanslag om haar met geweld te bedwingen nog meer verbitterd ge- worden. Eene belegering had den hertog weinig gebaat, daar de burgerij zich met heldenmoed en volharding verdedigde. Thans riep hij den bijstand der Staten in en verlangde dat graaf gansr van Nassau hem aan het hoofd van eenige Staatsche troe- pen te hulp komen en het opperbevel over zijn leger aanvaarden zou. Dit verzoek bragt de Staten in geen geringe moeijelijkheid, Aan den eenen kant scheen het vol- komen in strijd met den aard van hunnen krijg tegen Spanje, dat zij eenen vorst de behulpzame hand zouden bieden om zijne onderdanen te onderdrukken en met geweld van hunne dierbare privilegiën te berooven. Aan den anderen kant was het niet raadzaam den Protestantschen en met de Vereenigde Gewesten bevrienden hertog van Brunswijk, en nog minder zijnen bondgenoot den koning van Denemarken, door eene weigering tegen zich in te nemen. Bovendien behoorde de belegerde stad tot de Duitsche Hanse-steden, die uit handelsnaijver herhaaldelijk met de Spanjaarden geheuld en hun voortdurend krijgs- behoeften en levensmiddelen toegevoerd hadden. De Staten besloten derhalve het verzoek gedeeltelijk in te willigen, doch op zulk eene wijze, dat zij den schijn van onzijdigheid konden behouden, EnwsT casmm, die niet ongenegen was zulk eene eervolle roeping le volgen, die hem bovendien aanzienlijke geldelijke voordeelen beloofde , kreeg in het laatst van Januarij vergunning om, hoogstens voor twee maanden, ’s lands dienst te verlaten, en vertrok met eenige andere officieren, die insgelijks op hun verzoek tijdelijk ontslagen werden, den 185 Februar 1606 naar Duitschland, Terstond werd het beleg der weerspannige stad hervat; doch de nadering van eene talrijke krijgsmagt, die door de overige Hanse-steden tot ontzet harer bondgenoote was bijeengebragt en de verwachte hulptroepen van den koning van Denemarken op hunnen togt naar Brunswijk onder- schept en gevangen genomen had, noopte den hertog zijne onderneming op te geven, waarop de strijd door bemiddeling des keizers werd bijgelegd, Graaf mmwsT bleef echter nog eenigen tijd bij den hertog, die hem veel onderscheiding en vriendschap betoonde, en in het begin des volgenden jaars eene zijner dochters ten huwelijk gaf !. Even weinig ernstige gevolgen had een twist tusschen den paus en Venelié, die sar hunnen iren vankeljk dreigde Italië aan de rampen van een nieuwen oorlog prijs te geven. De aan tegen den Paus en Spanje. 1 VAN METEREN, f. 547. Gaotivs, p. 478. rmm, pu mom, I s. 109, 123. Resol. v. Holland. 1606 bl. 743. van venvov, die destijds het Staatsche regiment binnen Embden kommandeerte, schrijft op 14 Februarij: »Graeff Willem van Nassau schrijft mij van Gronningen, dat het niet met sijne consent geschiedt, dat sijn broeder Graeff Ernst Casimir, tot hulp van de Furst voors. treckt, doch heeft hij sulckes gedaen deur 't goedt bedencken der Staten Generael, waerover vele menschen verwondert sija.” Zie bl, 204—206, 210, 235. van werenn, f. 560 c. alaliirb4aAR&klIliabéAl 4E UALLAAdAAAd AS toy er mo ere RAT ror & i 7 ; E x -- p A =e hos, E + E i F M : ` B o" a l 3 2 v 2 i ; , il. — à & — os * ij .. à J :. x * T kad ` 2 ; t r " :. . Va 4 = et 5 -*. hi - - tool F — $ + . 3 - m F ME ‘ t".. P * E! H ON. ` ' TEENS . i s , 5 or ` 8 ^ S A ] e E . : B v D * a QN. ; . s : | 7 4 bw. P . yc . b i .. ry s z : : : - 2 . è xi d 4 L3 .. . ^ e t à D owe * be. zd r - $ T E 3 ~ . rs . D. a `. . i ; €. T E $ 2. ` - . " :. E E . - L4 .. f i P. 4 ` H . ^ ,. T 4 li ‘ s * E - J. * * . , A ' « * + er t a f à z " * * * ' " .. i . A :. ae i L * M 5 : F Ld P E l 1 E i , ; ` + n +.. re ; L] n. v. a`, | =s . x be a. oe 4 " s g , a * z n 4 ‘ B oe $ * s K 2 . " p * NS : ⸗ T * 1 4 vt * * Ld T Da . 4 p g P. i us s a . a = 7 . ES M ^ ` $ ` i , s !. fe = LA * š zd * ^ Pu . n 7 i . ud " E owe ^ ` P + ee S . > m y a g av : AN * y B : * `. . e j 7 à f a LI ^ ^ * z i . i * t oe " x Ld ` 5 ⸗ 4 hd E vu: è © 04 . 7 : ' l 5 2 nes ut $ H ' s n 2 `. ~ ý -. D Wu . 4 . :. "m. bd * n a A ,. « , i : E t a - B « r ^» * oa * e hd a ~ 4 z ER b 4 | ; ^ 4 * « 3 F -è 2 ere ie *. " EL S T EN . . ` 8 E to. 4 e . . a : ° ons . E 2 . I 4 "^ a * — m. 7 Pe , % a. E . m . n m T ^ a " * kd Ya. . a f ^ *. . rks. i * * w " EN * a 1 te LN „ ‘ - ~ * 9 v E . - e. ^ 2 2^ * [ ' " l : | i . a * et : s -> Coich heerst menschen verwondert sijn.” Lie bl, 204—2 Y , 1 *. r a y'DS ve 44 » JM Mere DT tran BAN e NE RRR” GE + EAI Ue ge ueri “Sey? ve WAA. x — 1%, * sel P thy (3 : ke : 4 z ‘ it in at, a " H ° . E t HEN SP ef of a Me cus s ay a P r ` UES E h 1 ‘ — zi. | ! t v 4 eg oh ) fate. bruit s "3 h. * "s * 1 " * s 1 e LETS ‘ f. * a t * 1 l; 4 ` os a "3. E Deere £4 d 7 " dt tat i 3 H t TEE * a^ e , t l Iruk, non € *) ol s . "wee he ns . 4 | “og van Lr o Go (0 DC Welt. D : \ 9 ef^ ia: i O1 de Dutseue Ha; ' on hun sacrtdu: * a : bn Cerhale fo, 7; "Nae LOR Vale © a‘ vV à : C Paus > rene eervol: » ` LI * ` ^ 1 M W Sat rt cuu , Krer usd e 3 e : EET . : S. S sbenst te i b . 1 ? hal : : ` " INN ENDE jut vr f t 4 ee, . ond IRE «d bet "n 1 (31 Et Cee, € NU urbt t, di % ` SATE E bos oh w err eben ca un vi . Nc YO eee wh eu J . fT eee 15 » iM à ` l ` '. $ ‘ sail SERS AL caet. : es 4 at? ? TL 2 iy t zd e do x 7 j 1 * » * a B l * t TL 3 asf bu B 1 : : ET E "n dei * Xr dre opd LL 2 1 1. A decis »4 M as? goose i ta] AL "l `n te} l Mi t, : of [i } . Ve t "niet c. 2 t 015 eth age t 3 ] as S * t * " : * ~e tee * x rs i «€ a 1, t. es Ts E te. gay wo : En ae ^oc kw is Cop tp bimen f rs Jf JL rte i vae v d : Vall * Ker" u E : j' no) \ 1 tos. , i ! tO Cons Cuni dt haw cu — Ae eee apr dan’, Ven 06, 210, 235. van uErEBEN, f, 560 c. TE ET SN EEE EES Ee EEE joe See sb seas Ao a demnm LaL EDES Ed dd BIA UR GR Eiti nma np na b ded PEt Fede Stttace — Lad dd BURG chddhamma — E de er „ten EERS HTTTTTTT] IIITITLIT] LIT] ee HEHHE PH 1 DES VADERLANDS. 225 EE —— regering der laatstgenoemde republiek had het opperhoofd der Katholieke kerk door 1606. krachtige maatregelen tot. beteugeling van den overmoed der geestelijkheid zoozeer ver- | bitterd, dat hij niet schroomde den banvloek over haar uit te spreken. Door dit afge- sompte wapen niet gedeerd, volhardde Venetië in de handhaving van het gezag der wereldlijke overheid, Niettegenstaande het pauselijk verbod bleven de geestelijken de dienst in de kerken waarnemen; en de Jezuïten, die weigerden daarmede voort te gaan, werden van het grondgebied der Republiek verbannen. Het liet zich aanzien dat de toenemende spanning weldra tot openbare vijandelijkheden zou leiden, en de Italiaansche troepen van ries III, die reedg bevel hadden gekregen uit Milaan naar de Nederlanden te trekken, werden voorloopig teruggehouden, om, bij het uitbreken van eenen oorlog, tot bescherming der Spaansche bezittingen in l/alié en ondersteuning van den paus gebruikt te kunnen worden. De Staten-Generaal, die zoowel wegens de overeenkomst "n regeringsvorm als wegens dit manmoedig verzet tegen pauselijke aanmatiging leven- dige sympathie voor Venetië gevoelden, en ook in het belang van den handel eene meerdere toenadering tot de magtige en rijke Italiaansche republiek zeer wenschelijk achtten, begrepen dezen strijd niet lijjdelijk te mogen aanzien, en boden haar bij eene missive van den 28° Mei 1606 hunnen bijstand aan. Hoogst eervol en welwillend was het antwoord van den Doge, waarbij de hoop op eene vreedzame oplossing der bestaande geschillen ontboezemd doch tevens de verzekering gegeven werd, dat de _ regering van Venetië, in het tegenovergestelde geval, volgaarne van de haar aangebodene ondersteuning gebruik zou maken. Door tusschenkomst van Frankrijk kwam eerlang tene verzoening tusschen beide partijen tot stand; doch de tusschen de beide repu- blieken gewisselde brieven vormden den grondslag eener vriendschappelijke verhouding, die binnen korten tijd een meer staatkundig karakter aannam, zoodra Venetië niet lan- ger door vrees voor Spanje werd teruggehouden, de Vereenigde Gewesten als een onafhankelijken staat te erkennen en te behandelen 4, Terwijl deze onderscheidene gebeurtenissen plaats grepen en aan de Staten-Generaal- Toebereidselen de hoop gaven, dat het uitbreken van eenen oorlog in Frankrijk of Italië aan de zen —— de Vereenigde Gewesten. Spanjaarden welligt eenige afleiding zou geven, had prins wavmrrs er herhaaldelijk op aangedrongen, dat het leger aanmerkelijk versterkt zou worden, opdat hij in het voor- jaar in staat mogt zijn sPrxorA's ondernemingen krachtdadiger te keer te gaan. Geld- gebrek, het gevolg der geweldige inspanning van de laatste jaren, stond echter eene cobekrompene inwilliging van dit verlangen in den weg. Verscheidene provinciën waren nog altijd traag in het opbrengen van hun aandeel in de oorlogslasten, en de gezamenlijke achterstallen waren, volgens de berekening van den Raad van State, sedert 1699 reeds tot ‘vax meteen, f. 554, 563. caovius, p. 470. Mr. 3. c. pg sonce, Nederland en Venetië, bl. 8—16. pu. pv pois, 1 s. 266. Vgl. hiervoor bl, 81 noot (3). Resol. v. Holland, 1600 bl. 268. 1606. 224 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ES a EE SIME ER el eene som van zeven millioen gulden opgeklommen. Het vermogende Holland, dat meer dan al de overige gewesten te zamen in de generaliteitskas stortte, was zelfs met moeite in staat in de geregelde uitbetaling zijner aanzienlijke quote te voorzien, Jaar aan jaar waren de onkosten van den krijg geklommen. Voor de dienst van het jaar 1606 had de Raad van State eene begrooting van niet minder dan f 610,000 "s maands, be- halve f 600,000 tot de oprigting van een leger, f 500,000 tot herstel en aanbouw van vestingwerken, f 400,000 tot ondersteuning der admiraliteiten en f 500,000 tot terugbetaling aan Engeland, ingediend. De opbrengst van den accijns op het zout, van de vrijgeleide-brieven en van de brandschattingen op de vijandelijke grenzen, die ten bate der generaliteitskas kwamen, waren niet eens onder deze berekening begrepen. Het kan dus niet bevreemden dat er bij vele leden der Staten-Generaal weerzin be- gon te heerschen tegen de kostbare wijze van oorlogvoeren, die prins maunrrs voor de veiligheid der Republiek wenschelijk rekende, en dat men het verkieslijk achtte zich tot cene bloote verdediging der grenzen te bepalen. Aan de hevigheid, waarmede SPINOLA na de verovering van Ostende den krijg had voortgezet, zou weldra, meende men, een einde komen, daar noch de koning van Spanje noch de markies de zware kosten der talrijke legerbenden, die thans in de zuidelijke Nederlanden onderhouden werden, op den duur zou-kunnen dragen. Men besloot derhalve geen nieuwe troepen aan te nemen, maar zich tot het voltallig maken der in dienst zijnde compagnién te bepalen !. 1 Bij ra. pu Bois, 1 s. 234—244 komt voor eene Lyste van de compagnien Ruyteren ende Knechten in Dienst van den Lande wesende, volgens de getalsterkte, waarop men de ritmeesters en kapiteins had aangeschreven hunne troepen tegen den eersten Maart 1606 gereed te houden. Hieruit blijkt dat er waren 38 compagnién ruiterij, die te zamen 3889 ruiters met 1499 bidets of bagagepaarden moesten tellen. Het voetvolk was op de volgende wijze verdeeld: Het regiment van ERNST CASIMIR VAN NASSAU. . «telde 25 compagnién met 4248 koppen. » » » MONSR. DE CHASTILLON.  heer vam MARQUETTE. . . » 13 » » 1506 De vier Engelsche regimenten onder de kolonels HORATIO VERE, CECIL, OGLE en SUTTON . . . . telden 61 » » 7624 » Het regiment Schotten van kolonel  Nederlanders onder geen formele Regimenten staende donte (?) velde synde onder Nederlantsche Colonels gestelt wor- den" (waaronder twee vendels van Amsterdam) telden 134 »  363 » »51935 » Deze opgave komt vrij wel overeen met de Resol. v. Holland, 1607 bl. 50, waar de gansche krijgsmagt der Republiek, in den loop des jaars 1606 met eenige Duitsche en Fransche troepen vermeerderd, op 54800 man geschat wordt, | DES VADERLANDS. 225 Ook deze maatregel vond echter in de uitvoering buitengewone moeijelijkheden. In 1606. Engeland en Schotland kon men slechts weinig manschappen bekomen. De Fran- sche officieren, die tot aanvulling hunner compagnién naar hun vaderland vertrokken _ waren, konden wegens de bijeentrekking van een leger voor de muren van Sedan hun . doel niet bereiken.. In Duitschland stonden de wervingen van den hertog van Bruns- wijk insgelijks de bereiking van der Staten oogmerk in den weg. Het duurde tot diep in het voorjaar, eer het leger gereed was den vijand het hoofd te bieden, zoodat amr IV, die even als maAvnrrs eene bloot verwerende houding voor de Vereenigde . Gewesten zeer schadelijk achtte, in het begin van Mei aan FRANCOIS VAN AERSSEN zijne verwondering en ontevredenheid te kennen gaf, dat de Staatsche troepen nog niet in het veld waren gekomen, Wanneer de Staten, zeide hij, zoo traag en achteloos bleven in het voeren van den krijg, dan waren zijne onderstandsgelden overbodig en nutteloos !. Inmiddels hadden de Staten grooten ijver betoond, om den vijand ter zee afbreuk te Krijgsbedrijven doen, De wreedheden, door de Spanjaarden in West-Indië jegens de bemanning van pue eenige Hollandsche koopvaardijschepen gepleegd, de zucht om de zilvervloot des vijands le onderscheppen, en het gerucht, dat te Lissabon eene oorlogsvloot werd gereed ge- maakt om de Nederlanders uit Oost-Indië te verdrijven, hadden reeds in het laatst des vorigen jaars tot ernstige beraadslagingen tusschen de onderscheidene admiraliteiten en de Staten-Generaal geleid. Het had niet weinig argwaan gegeven dat riuips III in Oc- lober aan alle vreemde, zelfs Nederlandsche, koopvaardijschepen vergunning had gege- ven, om gedurende den tijd van elf maanden levensmiddelen in Spanje aan te voeren. Men zag daarin slechts eene geheime bedoeling om eene menigte vaartuigen tot eene onderneming tegen de Republiek magtig te worden, en achtte zich geregtigd, dat plan krachtdadig te keer te gaan. Niet slechts werd eene vloot van vier en twintig schepen uitgerust, om op de kusten van Spanje en Portugal te kruisen, maar tevens op nieuw aan alle zeevarende mogendheden op straffe van verbeurdverklaring van schip en lading . verboden, den vijand der Republiek granen en andere waren toe te voeren. De Oost- Indische compagnie, die bij den beraamden zeetogt niet weinig belang had, droeg vrij- willig anderhalve ton gouds in de kosten. Op den 23** Januarij verliet de Staatsche vloot, onder bevel van den admiraal wittem DE zogTE, heer van Hautain, en den vice- admiraal ngrmwreR CLARSSEN de Zeeuwsche kust. Zij werd eerlang door talrijke vrijbuiters — —— ! vix METEREN, f. 546 a. van pen keur, IL bl. 117, 515—520. pn, vv Bos, I s. 109, 112, 115. De kapiteins, die de soldij aan hunne manschappen moesten uitbetalen, hielden in den regel uit winstbejag een kleiner getal aan, dan op de monsterrol voorkwam, zoodat volgens vaN vervov (tl, 232) en pa. pu moss, (I s. 190, ll s. 9, 18) niet zelden naauwelijks de helft van het door de Staten betaalde leger in werkelijke dienst was. Vgl. van aero, bl, 271,:300, 379. zon, III M. 713. vas uerznen, f. 304 c. Ill Deer. 2 Srvx. 29 1606. SPINOLA ver- krijgt nieuwen onderstand uit Spanje, 226 ALGEMEENE GESCHIEDENIS mmm gevolgd, die van de Staten-Generaal kaperbrieven verkregen hadden t. Gedurende ver- scheidene maanden kruiste mavrain langs de kusten van het Spaansche schiereiland, nam alle vaartuigen weg, die in zijn bereik kwamen en verspreidde den schrik en het - ontzag voor de Staatsche wapenen tot diep in het binnenland, door de stoute landingen en plundertogten, die hij op onderscheidene plaatsen ondernam. Door het achterblijven - van eenige transportschepen met levensmiddelen werd hij in Junij genoopt, naar het va- derland terug te keeren. Hij had in zooverre zijn doel bereikt, dat de handel met - Spanje zeer belemmerd en de naar Oost-Indië bestemde vloot gedwongen was geworden, hare reeds ingenomene lading weder te ontschepen en de reis vooreerst uit te stellen. - De komst der West-Indische vloot was insgelijks tot gelegener tijd verschoven ?, | Serora had intusschen geen middel verzuimd, om den door hem met zooveel voor- - spoed gevoerden krijg met kracht voort te zetten. Daar hij teregt begreep, dat hij de tegenwerking zijner benijders aan het Spaansche hof alleen doot zijn persoonlijken invloed verijdelen kon, was hij in Januarij naar Madrid gereisd, om den koning andermaal tot ruime ondersteuning te bewegen. Hij verklaarde geen twijfel te voeden, dat hij in den volgenden veldtogt tot in het hart van Holland zou kunnen doordrin- gen, wanneer het hem slechts niet aan de onontbeerlijke geldmiddelen ontbrak, om een voldoend leger bijeen te brengen en door geregelde betaling in tucht te houden, Fires III, die van serxora's beleid en voortvarendheid met reden eene gunstige uit- komst van den krijg verwachtte, overlaadde hem niet slechts met eerbewijzen, maar stond hem ook ruime onderstandsgelden toe. De Spaansche schatkist was echter uitgeput, zoodat de markies genoodzaakt was zelf aanzienlijke sommen op te nemen, en zich groo- tendeels tevreden te stellen met de belofte van terugbetaling, zoodra de West-Indische vloot zou zijn aangekomen, Het duurde tot in het begin van Junij, eer sprvoxa, op zijne terugreis in líalió door ziekte aangetast, te Brussel wederkeerde 3, De nabijheid van het Fransche legerkamp voor Sedan, welke de aartshertogen ge- noopt had eenige troepen in het zuiden van België tot beveiliging der grenzen bijeen te trekken, had hen belet vóór de terugkomst van hun bekwamen veldheer het leger te velde te brengen. 2 VAN METEREN, f. 546, b. c. cnorius, p. 480. 3 VAN METEREN, f. 654 d. BENTIVOGLIO, bl, 725. cannero, p. 634. crorrus, p. 476. pa. DU BOIS (I s. 133) schreef 15 Junij van srmOLA: »ob er nun im leib oder im beuttel febricitirt, wirdt sich offenbahren." DES VADERLANDS, z B gewigt voorbijgegaan, Alleen was pv reaga, door den uitslag zijner aanslagen op 1606. Bergen-op-Zoom geenszins ontmoedigd, er op uit geweest, om de eene of andere grens- vesting bij verrassing aan de Staalschen te ontrukken, Den 13% Maart trok hij met Dv TERRAN t Brede- twaalfhonderd man uit Oldenzaal, bereikte onbemerkt Bredevoort, brak de poort met iin dick set springbussen open en overviel de zorgelooze besetting, die met de burgerij vastenavond $% veder ver- verde, De stad werd zonder moeite door de Spanjaarden ingenomen; doch de Staat- sche soldaten weken op het kasteel, hetwelk door een sterken wal en eene dubbele gracht beschermd was, en hielden zich aldaar, met hulp van versterkingen uit de na- harige garnizoenen, zoolang staande, totdat FREDERIK HENDRIK acht dagen later aan het hoofd van een klein leger tot ontzet opdaagde. Du Terram, die door het vuur van het kasteel reeds veel manschappen verloren en gebrek aan krijgsbehoeften had, trad terstond in onderhandeling en verkreeg vrijen aftogt voor zich en de zijnen. Deze uit- komst wekte aan beide zijden groote ontevredenheid. De Staatschen achtten het onver- gefljk, dat men den gevaarlijken Franschman had laten ontkomen, terwijl de Span- parden aan verasco, die met eene sterke legerafdeeling bij Ruhrort stond, verweten, dat hij de overrompelde stad niet bij tijds van talrijker bezetting en voldoenden voorraad voorzien had, De vierhonderd man, met zakken kruid beladen, door hem met dat. dod afgezonden, waren door de Staatsche ruiterij onderschept en grootendeels gevangen gemaakt, Daarentegen achtte FREDERIK HENDRIK zich reeds gelukkig, den vijand uit Bredevoort verwijderd te hebben, voordat veLasco ernstiger pogingen aanwendde om de stad te behouden !, Nauwelijks was semora uit Spanje teruggekeerd, of pu TERRAiL, legde hem het Aanslag van ontwerp voor tot een aanslag op Sluis. Het wachthuis op de lange brug, die over het gs, oP Verdronken land naar de Oostpoort dier vesting voerde, was verbrand en niet hersteld, daar het den Staatschen onmogelijk voorkwam dat de Spanjaarden, wegens de talrijke in den omtrek gelegene schansen, de stad aan die zijde zouden kunnen naderen. Op die omstandigheid bouwde de vernuftige Franschman een plan, tot welks volvoering mora hem het bevel over 3700 man toevertrouwde. In den nacht van den 15 Junij bereikten dezen de vesting, zonder dat hun aantogt door de Staatschen bemerkt was. 29 * 1606. 228 ALGEMEENE GESCHIEDENIS nn afdeeling zou trachten binnen te dringen. Te vergeefs wachtte men echter aan beide zijden, dat het slaan van het bepaalde uur het afgesproken teeken zou geven. De kos- ter, die de onvoorzigtigheid had gehad de stadsklok den vorigen avond in de duisternis te gaan opwinden, had:de gewigten te ver opgetrokken, zoodat het slagwerk stil was blijven staan. Na eenigen tijd begonnen de Spanjaarden aan de westzijde der stad argwaan te koesteren, dat hun voornemen ontdekt was. Ook aan de oost- zijde, waar men! met ongeduld den aanval der andere afdeeling verbeidde, was men te dien opzigte niet zonder ongerustheid. Eindelijk besloot pu rERRAIL niet langer te wachten. Op zijn last zwommen eenige manschappen de gracht over en hechtten hunne springbussen zoo behendig aan de valbruggen en de poort vast, dat de eersten neder- vielen en in de laatste eene voldoende opening kwam, om twee man naast elkander door te laten. Terstond rukten nu de Spaansche troepen over de brug naar de poort; doch de spiesdragers, die zich aan de spits bevonden, weigerden de stad binnen te trekken. De zwakke pogingen der wacht aan de poort, die door het losbarsten der springbussen uit hare zorgeloosheid opgeschrikt was, en ten getale van nog geen twintig man de gemaakte opening in aller ijl poogde te versperren, gepaard met de onbegrijpelijke stilte, die in de stad heerschte, hadden zoozeer den schijn eener krijgslist, om de Spanjaarden binnen de wallen te lokken, dat deze eenige: oogenblik- ken aarzelden, of zij van het reeds behaalde voordeel partij zouden trekken. Dit kort- slondige oponthoud redde de stad. Door het gerucht wakker gemaakt, sprong een En- gelsch hopman, die digt bij de poort woonde, uit den slaap op, snelde half gekleed met een zestiental soldaten naar de plaats des gevaars, en dreef den vijand met onstui- mig geweld terug. Het toenemende rumoer bragt weldra de gansche bezetting op de been. De Spanjaarden, die den misslag hadden begaan hunne spiesdragers voorop te laten trekken, konden het musketvuur der Staatschen niet beantwoorden, en daar hunne achterste gelederen naar de poort opdrongen, terwijl de voorsle terugweken, ontstond er eene vreesseljke verwarring, die nog toenam, toen het geschut van de wallen op de brug werd gerigt. Meer dan vierhonderd der aanvallers werden door het moordend lood neergeveld of stortten van de brug in de gracht en vonden daar hunnen dood. De overigen namen met overhaasting de vlugt en lieten zelfs een aanzienlijk gedeelle hunner wapenen aan de Staatschen ten buit, Du Terga was over de mislukking van dezen aanslag zoo verstoord, dat hij tegen onderscheidene bevelhebbers wegens pligtver- zuim en lafhartigheid eene aanklagt indiende, die aan enkelen hunner het leven koslte. Daarentegen werd var per noor in de Vereenigde Gewesten wegens zijne achteloosheid gestrengeljk berispt. Hij liet terstond eene halve maan voor de brug aanleggen, ten einde’ een diergelijken overval in het vervolg onmogelijk te maken !. ! VAN METEREN, f. 540, ciusrmuo, p. 218—220. crorws, p. 482. camxrho, p. 597. PH. DU BOIS, I s. 132. | DES VADERLANDS, 229 | Srrxota had inmiddels alles tot een nieuwen veldtogt in gereedheid gebragt. Bij une aankomst te Brussel vond hij het leger reeds aanmerkelijk versterkt, Door de torg van den aartshertog waren de onderscheidene compagniën voltallig gemaakt en bovendien 5500 man in dienst genomen, welke vroeger door den hertog van Brunswijk aangeworven doch in het voorjaar weder afgedankt waren. Uit Italie, Schotland en lerland kwamen insgelijks verscheidene regimenten aan, zoodat spmora weldra 24000 man onder zijne bevelen had. Hij was daardoor in staat twee legers in het veld te brengen en besloot derhalve met goedkeuring van den aartshertog de Staatschen te ge- lijker tijd aan twee zijden aan te tasten. Terwijl hij zelf beproeven zou over den IJssel inde Veluwe te vallen, zou de graaf pr sucguoy de Waal overtrekken, Nijmegen en Grave in bedwang houden en zich van eenige kleinere plaatsen in de Betuwe meester maken. Voorts zouden de beide legers zich bij Arnhem vereenigen, en de Staatsche roepen met gezamenlijke kracht tot voorbij Utrecht terugdrijven. De laatstgenoemde stad, van onvoldoende en slecht onderhoudene vestingwerken voorzien, zou geen ernsti- gen weerstand kunnen bieden, zoodat men de hoop kon koesteren in dezen veldtogt lt in het hart van Holland door te dringen. Men rekende hierbij zoowel op de zwakte van het Staatsche leger, waarmede prins maurits, naar men meende, onmogelijk te gelijker tijd de Waal en den IJssel bewaken kon, als op den geringen tegenstand, dien de in de Betuwe en Veluwe gelegene plaatsen aan een vijandelijk leger konden bieden, dat de linie der grensvestingen overschreden had !. | Overeenkomstig dit plan trok serora met tienduizend man, acht stukken geschut en 1606. SPINOLA ver- zamelt twee le- gers. Hij trekt in Gelderland, ter- een aanzienlijken legertrein op den 10° Julij bij Ruhrort over den Rhijn, terwijl wijl sucquor Eucguoy met twaalfduizend man en twaalf stukken geschut zich een paar dagen later insgelijks op weg begaf en zich den 18% bij Mook tusschen Grave en Nijmegen neder- sloeg, Eerst op denzelfden dag bereikte sPrxora de stad Goor in Twente, terwijl zijn leger onderweg met 2500 man uit Lingen en 400 man uit Oldenzaal vermeerderd was. Lware en onafgebrokene regenbuijen hadden den marsch zijner troepen grootelijks belem- merd en vertraagd. De wegen waren doorweekt en bijna onbruikbaar geworden. De sol- daten waren bestendig doornat en vonden ook des nachts op het vochtige stroo of bij de sneulende wachtvuren geen verkwikking na de vermoeijenissen en ontberingen van den dag. Hout was in Twente niet te vinden; en de natte turf, die men maglig kon worden, gaf slechts rook in plaats van gloed. Daar serwora voornamelijk op de snelheid tijner bewegingen gerekend had, om zijn doel te bereiken, was hij niet weinig door dezen _ tegenspoed teleurgesteld. Bovendien vernam hij dat de IJssel, verre van op verschei- dene plaatsen doorwaadbaar te zijn, gelijk gewoonlijk midden in den zomer het geval is, mennen ! austistaxo, p. 216, 220. zich bij Nijme- gen legert. 1606. Verdedigings- maatregelen van MAURITS. 250 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EEE EE EES door den aanhoudenden regen zoozeer gezwollen was, dat de rivier van boven tot be- - neden bevaarbaar was geworden !. Intusschen had mavupirs, van des vijands voornemen verwittigd, alle beschikbare troepen, ten getale van 10000 voetknechten en 2500 ruiters ?, bijeen gelrokken >. De Staten lieten in Brunswijk door graaf gaxsr casn eenige nieuwe compagnién aanwerven $, terwijl later nog omstreeks vijfhonderd man, waaronder vele edellieden, uit Frankrijk kwamen, nadat de verzoening tusschen mzwpmix IV en den hertog van - Bouillon het bij Sedan verzamelde leger uiteen had doen gaan, De hinderpalen, waar- mede sPINOLA op zijnen togt te worstelen had, gaven den prins inmiddels gelegenheid zulke uitstekende maatregelen tot verijdeling van diens plannen te nemen, dat de vijand zelf — er zijnen lof niet aan onthouden kon 5, De oevers van de Waal en van den IJssel wer- den in aller ijl van den Bommelerwaard tot Schenkenschans en van Arnhem tot Hal- iem door eene reeks van schansen gedekt, die elkander door vuren seinen konden geven, Op de beide rivieren voeren talrijke wachtschepen onophoudelijk heen en we- der. Deventer, Zutphen en Doesburg werden versterkt en van talrijke bezettingen voorzien. Zestig vendels voetvolk en acht compagnién ruiters werden onder bevel van den overste WARNER DU BOI gesteld, om de Tieler- en Bommeler-waarden te bescher- men en den vijand te beletten over de Waal te trekken 6. Met het vrij geringe over- schot van zijn leger, hetwelk echter eerlang versterkt werd door eenige troepen uit Friesland en Vlaanderen en een gedeelte van de garnizoenen der meest afgelegene grensvestingen, die door gewapende burgers vervangen werden ?, legerde mavnits zich bij Deventer, om srixora in het oog te houden 8, 1 GIUSTINIANO, p. 222—224. 2 caotius, p. 483. 3 De graaf van Hohenlo, die sedert 1693 in voortdurende onmin met mavnits geleefd had en uit dien hoofde bij de krijgsbedrijven langzamerhand op den achtergrond was geraakt, was in den aanvang dezes jaars gestorven. Hij liet geen wettige kinderen na. Zijn neef pgansr rips van Hohenlo was reeds in Staatsche dienst. van mEtzREN, f. 648 d. Vgl. hiervoor D. ILL St. 1 bl. 460—471. 4 Resol, v. Holland, 1606 bl. 855. wan vzavov, bl. 234, 235. van pen xemp, Il bl. 524. 6 cmaPPUYS, Histoire de la guerre de Flandre, 1l p. 401. 6 Het is een merkwaardig bewijs, hoe noodzakelijk de prins de zoogenaamde Gedeputeerden té velde achtte, dat hij uitdrukkelijk aan de Staten-Generaal verzocht om »eenige Gedeputeerden van wege de Heeren Staten-Generaal” naar van per noor, die in Vlaanderen bevel voerde, en D Bois te laten vertrekken nom dezelven in de occurrentien met raad en daad te assisteren.” VAN DER KEMP, II bl. 520 (363). Zie hiervoor D. ILI St. 1 bl. 436 noot (2). 7 van DER Kemp, II bl. 520. 8 van METEREN, f. 655. van per xkwP, II bl. 118, 620—024. cnorivs, p. 483. DES VADERLANDS, 251 Op den 21* Julij liet sudgvor eene poging beproeven om de Waal over te steken. Den 1606. wrigen nacht was Grusimano op zijn bevel met vierduizend uitgelezene soldaten bene- , D° — vens vijfhonderd ruiters, eenige stukken geschut en dertig op wagens geladene schuiten De : — m mar het dorp Keekerdom vertrokken, waar hij wegens den slechten toestand der wegen eerst steken. legen den middag aankwam, Terstond plantte hij sijn geschut op den dijk, liet de schuiten te water brengen, en scheepte zich met vijfhonderd man in, om naar den regter- ærer over te steken, Intusschen was WARNER DU BOIS, die zich te Nijmegen bevond, in aller jl met eenige compagniën naar de overzijde gesneld, om de landing des vijands te be- letten, Hetzij de roeijers het vuur der in slagorde geschaarde Staatsche troepen niet durfden trotseren, hetzij de hevige stroom der sterk gezwollene rivier hen onwillekeurig medesleepte: de Spaansche troepen dreven eenigen tijd de rivier af, zonder den over- kant te bereiken en waren ten laatste gedwongen weder aan den linkeroever aan te landen, Terwijl de vaartuigen weder naar boven werden gesleept, waarmede veel tijd verloren ging, rukten de versterkingen aan, die nv sors terstond ontboden had. Hij liet eenige stukken geschut in batterij stellen en boorde daarmede verscheidene schuiten in den grond, Nu gaf arvsrtxrano de hoop op, om zijne poging met goed gevolg te herhalen, en trok naar het kamp bij Mook terug 1, Senora had intusschen besloten zich van Lochem meester te maken. Ten einde Spinoza be- MiuutS te misleiden, nam hij de houding aan, alsof hij Deventer wilde aantasten, d nn doch naauwelijks was de prins derwaarts vertrokken, of Lochem werd den 21%% Julij berend, Terstond begon de vijand aan twee zijden loopgraven op te werpen, en was daarmede, niettegenstaande het hevige en onafgebrokene vuur der Staatschen, in twee dagen reeds zoover gevorderd, dat de bezetting, slechts driehonderd man sterk, in on- derhandeling kwam en de stad onder eervolle voorwaarden overgaf. Op den nabijgelegen heuvel was inmiddels door de Spanjaarden eene schans aangelegd, om het Staatsche leger in bedwang te houden, wanneer het tot ontzet mogt aanrukken 2, Hoewel spinora wegens den hoogen walerstand weinig hoop meer voedde dat het De Spanjaarden hem gelukken zou, den JJssel over te trekken, besloot hij daartoe nog eene poging icu cte: le wagen. Zelf trok hij met zijne hoofdmagt tot digt bij Zuiphen, liet op onderschei- 5^5 dene plaatsen peilingen doen, alsof hij aldaar den overtogt beproeven wilde en deed zijne troepen tusschen Lochem en Deventer heen en weder marcheren, om prins MAURITS omtrent zijne voornemens in het onzekere te houden, Middelerwijl had de graaf sone ! vas XETEREN, f. 555. crustimano, p. 229. px. pu sois, I s. 146. 2 van METEREN, f. 555 c., beweert dat de bezetting van Lochem, die slechts uit drie vendels bestond, de stad overgaf »sonder eenen scheut verwacht te hebben.” crostmaxo, p. 226, meldt daarentegen dat zij zich zeer dapper verdedigde, en een geweldig vuur verdaurde, voor zij in onderhandeling trad, 1606. SPINOLA bele- gert en verovert Groenlo. 252 ALGEMEENE GESCHIEDENIS eee | op zijn bevel vierduizend man en vier stukken geschut, benevens eene menigte schui ten, te Almelo bijeen gebragt en was daarmede over de Vecht gegaan, met het doe het Zwarte Water tusschen Zwol en Hasselt, en, wanneer de gelegenheid gunstig was, ook den IJssel over te varen, Gelukte hem het laatste niet, dan moest hij, volgens serwoLA's last, op het eiland Mastenbroek post vatten, het talrijke vee, dat al. daar, wegens de gewaande veiligheid dier streek, in de weide liep, buit maken, en de belegering van Zwol voorbereiden. In den morgen van den tweeden Augustus kwam sort met zijne troepen voor het Zwarte Water; doch de drost van Salland, GERARD var WARMELO, die van dit plan kennis had gekregen, rukte met drie vendels voetvolk en eenige ruiterij- naar het bedreigde punt en bood zulk een wakkeren tegenstand, dat de vijand gedwongen werd onverrigter zake terug te trekken 1. Door de voortreffelijke maatregelen en naauwlettende waakzaamheid der Staatschen en niet minder door het buitengewoon regenachtige zomerweder in zijne plannen te- leurgesteld, besloot sPrwora vooreerst den overtogt over den IJssel te laten varen en Groenlo aan te tasten. Te gelijker tijd gaf hij sucovov vergunning om Nijmegen te belegeren, wanneer deze geen kans zag zijne troepen op den regteroever der Waal te ontschepen. Indien maurits tot ontzet dier stad optrok, zou zich, gelijk SPINOLA hoopte, welligt eene goede gelegenheid opdoen om den van troepen ontblooten IJssel onver- wachts over te trekken. Hij brak derhalve met zijn leger op en kwam den derden Augustus voor Groenlo, hetwelk door voortreffelijke vestingwerken beschermd was en. een garnizoen van dertienhonderd man onder den nog jeugdigen kolonel van pont be- vatte. Ten einde de pogingen van mavnits tot ontzet te voorkomen, deed semoia onafgebroken aan de aanvalswerken arbeiden, zonder zich om de verliezen te bekom- meren, die de dappere verdediging der belegerden hem berokkende. Reeds den 14^^ Augustus waren de buitenwerken ingenomen, de gracht gevuld, de wal op ver- scheidene plaatsen geweldig door het geschut beschadigd, Nu liet senmora zijn gansche leger tot den storm in orde scharen en de stad opeischen. Hij gaf de bezetting slechts één uur tijd om zich te bedenken, en dreigde al de inwoners te vermoorden, wanneer Groenlo niet terstond werd overgegeven. De verschrikte burgerij viel den bevelhebber te voet, en smeekte hem het leven van vrouwen en kinderen te sparen. Van nort liet zich door hun weeklagen verbidden en besloot met den vijand in onderhandeling te treden, niettegenstaande hij sterk genoeg was om eenen storm af te slaan. De be- zelling verkreeg vrijen aftogt met wapenen en bagaadje 2. 1 pH. DU BOIS, $. 153. 2 GIUSTINIANO, p. 235—239. CARXERO, p. 540—543. BExtivoorIo, bl, 729. Grotius, P. 485. VAN METEREN, f. 655 c.—556 a. De laatste schrijver meldt, dat van pont reeds een brief van prios DES VADERLANDS. 233. ree ee NND. ee ogee) Prins mAvnrrS, die geen voldoende krijgsmagt bij zich had, om op de tijding der belege- 1606, nng van Groenlo terstond tot ontzet op te trekken, had intusschen alle beschikbare troepen te Doesburg bijeengebragt en was op het punt daarmede op marsch te gaan, toen hij de tijding der onverwachte overgave ontving, die hem te meer trof, daar hij gegronde hoop had gekoesterd, dat de vesting geruimen tijd het geweld des vijands zou kunnen weerstaan. T — dert hem den Onzeker, werwaarts sPrwona zich thans wenden zou, liet hij den IJssel met verdub eet) ONENE belden ijver bewaken en splitste zijn leger in vier afdeelingen, ten einde op alle punten aan te gelijk het oog te kunnen houden. De heer van Marquette, luitenant-generaal der cavalerie, had zijn hoofdkwartier te Zwol, graaf WILLEM LODEWIJK was met zijne Friezen te Deventer ingelegerd, graaf FREDERIK HENDRIK bevond zich met eenige troe- pen te Zutphen, en mavnits zelf vestigde zich met de Engelsche regimenten en een groot gedeelte der ruiterij te Doesburg, waarop hij het eerst eenen aanval verwachtte !. De vijandelijke veldheer was echter niet in staat eene nieuwe belegering aan te vangen. Ten gevolge der doorgestane ellende waren vele zijner soldaten bezweken of overge- loopen. De bijkans onbruikbare wegen vertraagden en belemmerden zoozeer den gere- gelden aanvoer van levensmiddelen, dat in zijn kamp herhaaldelijk gebrek ontstond. Aan het onverhoeds overtrekken van den IJssel was wegens maunrrs’ waakzaamheid en beleid niet meer te denken. Ook svaqvor was in dit opzigt niet beter geslaagd, en had het doelloos en zelfs onraadzaam geacht het beleg om Nijmegen te slaan, daar het onmogelijk was de gemeenschap tusschen deze stad en den overkant der Waal te beletten, en zij dus door de Staatschen voortdurend van versche bezelting en krijgs- behoeften kon worden voorzien. Serora besloot derhalve het aanvankelijke plan van den veldtogt op te geven, uit Gelderland terug te trekken, zijne’ troepen met die van zucquor te vereenigen en met gezamenlijke krachten Rhijnberk te belegeren. Na Groenlo ix cs behoorlijk versterkt en vijftienhonderd man onder graaf BENDRIK VAN DEN BERG aldaar t° belegeren. in bezetting gelegd te hebben, brak sPrwora zijn leger op en bereikte den 24"*^ Au- gustus de belangrijke vesting, die in de laatste jaren-zoo dikwerf van meester gewis- seld had. Reeds had sucQvov haar twee dagen vroeger berend en de voornaamste loe- gangen afgesloten. Niettemin gelukte het FREDERIK HENDRIK, die op de eerste tijding van sPINOLA'S terugtogt door mavnmiTS met eenige troepen was afgezonden om Rhijnberk le versterken, op den 25'- Augustus veertien vendels daar binnen te brengen, waar- door de bezetting tot drieduizend voetknechten en tweehonderd ruiters klom. De kolonel UTENHOVE voerde het bevel binnen de stad, Een fort aan de overzijde, door eene uurs had, waarin deze beloofde hem uiterlijk op den 16 te komen ontzetten, doch dat hij dien brief niet aan zijne officieren vertoonde. Pm. nu sors (s. 154) geeft de schuld integendeel aan de bezetting, die uit oneenigheid en flaauwhartigheid aan de bevelen van van pont niet gehoorzaamde, ! vay pen xExP, ll bl. 528—531. pa. ve sois, I s. 155. Ul Deer. 2 Srux. 50 1606. 254 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EET schipbrug met het insgelijks verschanste eiland Weert en de vesting verbonden, werd door den Schotschen: kolonel wir xpmowps verdedigd, Verscheidene aanzienlijke Fransche edellieden hadden zich als vrijwilligers binnen Rhijnberk begeven, om een be- leg bij te wonen, hetwelk zoowel door de uitmuntende verdedigingsmiddelen der be- legerden en de nabijheid van maumrrs’ krijgsmagt, als door de bekwaamheid en magt | der belegeraars tot de langdurigste en merkwaardigste van den krijg tusschen Spanje — en de Republiek scheen te zullen behooren t, Maurs volgt Deze verwachting werd intusschen niet vervuld, Wel volgde maunirs den vijand - hem, doch paalt zich tot de Op den voet en legerde zich den $0** Augustus bij Wesel, alwaar hij zich verschanste bescherming van de grenzen der Republiek. en eene schipbrug over den Rhijn sloeg; maar hij rekende zich niet in staat met zijne geringe krijgsmagt sPrwona te noodzaken, het beleg op te breken. Bovendien achtte hij het zijn voornaamsten pligt, tegen een nieuwen inval in Gelderland te waken, en begreep dien het best te kunnen vervullen, wanneer hij het beleg trachtte te rekken, door den vijand zooveel mogelijk te belemmeren en afbreuk te doen, zonder zijne verdedigende stelling te verlaten. Een veldslag tegen een overmagtig leger te wagen scheen hoogst gevaarlijk; en eene nederlaag zou de grenzen bijkans zonder bescherming gelaten en aan sPrwoLA gelegenheid gegeven hebben, om met zijne gewone voortvarendheid welligt zonder moeite tot in het hart der Republiek door te dringen. Aan de oostzijde - van Rhijnberk scheen het niet onmogelijk, de vijandelijke verschansingen te bemagtigen en tot de belegerde vesting door te dringen, maar daartoe zou het Staatsche leger eene andere stelling hebben moeten innemen, waarbij de grenzen ontbloot zouden zijn. Dien ten gevolge bleef maurrrs, door graaf WILLEM LODEWIJK in zijn gevoelen versterkt, bij Wesel liggen, en bepaalde zich tot schermutselingen, welke geen ander gevolg hadden, dan sprwora tot versterking zijner legerplaats en naauwlettende waakzaamheid te dwingen. De Staten-Generaal, die aan de verdedigingswerken van Rhijnberk reeds in het vorige jaar op maurits’ voorstel zeer veel te koste hadden gelegd, waren echter met deze werkelooze houding ‘van hunnen veldheer geenszins tevreden. Herhaaldelijk drongen zij er op aan, dat hij door een krachtigen aanval beproeven zou Rhijnberk te ontzetten, en den 26* September kwamen zij zelfs in het leger om hem daartoe te bewegen. Doch maunrrs was onverzettelijk. Hij liet zich alleen overhalen om vier dagen later zijnen broeder FREDERIK HENDRIK met eenige troepen naar Venlo af te zenden, len einde te beproeven die stad des nachts te overrompelen; doch te gelijk met de tijding van het mislukken van dezen aanslag, waarvan de vijand kennis had gekregen *, kwam te ’s Gravenhage het berigt, dat de belegerde vesting aan spinoLA was overge- 1 van METEREN, f 556. ciustouano, p. 241—247, van ven Kenr, lI bl. 119, 631—535. 2 VAN METEREN, f. 556 d. 