Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
VEFIGEI.lJKINli DEH KAT0PTU1SCHE MET DE D10PTR1SCHE MIKROSK. 247 spiegel, gelijk gewoonlijk, een derde van den doormeter des grooten heeft, en als 1:3,04, indien (zoo als bij de sterksle katoptrisebe objectieven van deze zamenstelling noodig is) de middellijn van den kleiuen spiegel de lielft van dien des groo- ten bedraagt. Daar nu, gelijk zoo even gebleken is, de heldcr- heid eener enkele lens tot die eener triplet staat als 94,8:85,2, zoo voIgt , dat bij gelijken openingsboek de verbouding tns- seben de belderheid van een katoplrisch objectief naar de za- menstelliug van Amici, en die van een uit drie lenzen be- slaand objecliefstelsel , onder gewone orastandigheden is als 1:2,59, en voor sterkere objectieven als 1:2,75. Wei is waar lieeft dit aanzienlijk verscbil in licblsterkte bij mikroskopen niet zulk eenen belangrijken invloed als bij teleskopen , omdat gene boven deze bet groote voordeel voor- uit hebben, van de voorwerpen sterk te kuunen verlichlen, en ora die reden is Goring dan ook van meening, datdemcer- dere of mindere liebtsterkte der mikroskopen geenen groud op- levert, om bunne belrekkelijke deugdzaamhcid te beoordeelen. Ik kan hem zulks echter geenzins gehecl toestemmen. Ook schijnt deze meening werkelijk in strijd te zijn met het door hem zelven aangenomen beginsel, dat het doordringend vermogen eens mikroskoops afbangt van de groolle van den ope- ningsboek van het objectief, dat is, met andere woordeu, van deszelfs licblsterkte. Elk mikroskopisch waarnemer wcet trou- wens, dat cene sterkere kunstmatige verliebtiug geenzins vol- doende is, om bet gerais aan belderheid van het vverktuig zelve geheel te vergoeden, daar bij doorvallend liebt de zwaksle tinlen, of die, welke veroorzaakt wordeu door de minst ou- doorschijnende gedeeltcn van cen voorwerp, dan geheel ver- loren gaan, en er bovendien eerder interferentien onlstaan, die verwarriug in den gezigtsindruk te wceg brengen. 24S KATOPTUISCIIE EN KATADI0PTRISCI1E M1KKOSKOPEN. Ecne andere opmerking mcdc door Goring (1) gcmaakt, cn vvelke ik ook door mijn ondervinding bcvestigcn kan , is do bruinachligc lint van bet geheele gezigtsveld in een ka- ladioptriscli inikroskoop , daardoor onfstaandc , dat niet allc stralen in gelijkc mate door metalen spiegels worden terug- gekaatsl. Deze kleur is onaangenaam voor bet oog; echter levert zij gcene genocgzame redcn op, om bet gebruik van katadioptrische mikroskopen daarom alleen af te keuren, daar dezelve bekend zijndc geenen invloed kan hebbeu op de naauwkeurigheid der waarneming. AIs slolsom dezer vergelijking meen ik te mogen vastslol- len, dat, hoewel bet geenzius als eene onmogelijkheid kan beschouwd worden, dat bet aan de kunst eenmaal gelukt ka- toptriscbc objectieven te vervaardigen , die de beste dioplri- sche overlrelTcn , de aanvvending der eersten tocb allijd zeer beperkt zal blij veil. Mogt de kunst bet zoover gebragt heb- ben, dan kunncn bij een dioptrisch zamengesteld inikroskoop ook een of raeerdere katoptrische objectieven gevoegd worden, om bij daarvoor gescbikte voomerpen te worden aangewend. Docb , naar bet zich thans laat aanzien , zal ook voor bet vervolg van tijd bet dioptrisch inikroskoop, als werktuig tot eigenlijk onderzoek beslemd, den roem, dien bet zich sc- ilert ecnige jarcn verworven heeft, steeds blijven bandbaven, (1) L. c. p. 115. MIDDELEN TOT VERANDEIUNG VAN L)E RIOTING DER STRALENBUNDELS EN TOT IIET PROJICIEREN DER BEELDEN. 174. Tot sommige doeleinden, zoo als tothetmeten, tce- kenen enzv. van door het mikroskoop waargeuomen voorwer- pen, kan het nuttig zijn aan de stralen, alvorcns zij het oog binnentreden, eene andere rigting mede te declen, zoodat het vlak, waarin zij zich bewegen, eenen hoek vormt met dat van hunnen oorspronkelijken loop, zonder dat echter hunnc betrek- kelijke onderlinge rigting hierdoor eene verandering ondergaal. Daartoe dienen onderscheidene katoptrische middeleu, wel- ke, als van meerdere of inindere toepassing zijnde op alle soorten van mikroskopen, het gevoegclijkst le zamen in ecn afzonderlijk hoofdstuk behandeld worden. Men kan hier twee klassen onderscheiden , t. w. 1° die middelen, welkc ten doel hebbcn, om aan delicht- stralen binnen in de buis van het mikroskoop eene veranderde rigting te geven , en 2° die, welker bestemming het isde reeds buitcu het mikros- koop getreden stralen ouder eenen anderen hoek in het oog te doen geraken, in dier voege, dat zij van eene andere plaats buiten het mikroskoop afkomstig schijnen te zijn. 175. Ter bcreiking dezer oogmerken kunncn wcdcrom twee hoofdwegcn worden ingeslagcn. I 230 MIDDELEN TOT VEIIAND. VAN DE RIOTING DER STRAI.ENBUNDELS. Voorcerst namelijk kan men gcbruik maken van vlakke metalen spiegels, en ten tvveede kan flier het beginsel dor totale reflectie (z. § 50) aan de grensscheiding tusschen twee doorschijnendc middenstoflen , wordcn in toepassing gebragl. De ondervinding leert, dat over het algemeen aan de laat- sle de voorkeur moet wordcn gegeven, omdat daarbij min- der vcrlies aan licht wordt geleden. Terwijl namelijk bij de terugkaatsing van eene metalen spiegelende oppervlakte on- geveer 0,55 der loodregt invallende stralen niet weder wor- den teruggekaatst, bedraagt het verlies, bij den doorgang van eene niet te dikke plaat van wit glas, niet meer dan 0,08, en zelfs nog minder. 176. Daar, vvaar men verlangt aan de stralen binnen in de buis van bet mikroskoop eene andere rigting te geven, maakt men das teregt gebruik van glazen prismata, wier vorm de rigting bepaalt, waaronder de stralen hunnen ver- deren weg naar het oog zullen vervolgeu. De meest gebruikelijke vorm is die van een regthoekig prisma, waarvan de doorsnede in fig. 78 is voorgesteld. Wanneer op zulk een prisma evenwijdige stralen a, Z>, c, d en e loodregt vallen, dan zullen zij, zonder gebroken te worden , de hypothenusevlakte AB bereiken , en deze treffen onder eenen hoek van 45° , en , daar de grensboek voor gewoou glas ongeveer 40° bedraagt, zoo lieeft aan deze op- pcrvlakte eene volkomene terugkaatsing plaats onder denzelfden hoek van 45° , zoodat derhalven de stralen , eenen region hoek vormcnde met de oorspronkelijke rigting, zicb naar e, eZ, c, b en a zullen begeven. Wanneer men dus zulk een prisma met de zijde BG naar bet oog lioudt, dan zal men alle de voorwerpen waarncmcn, welke stralen zcudcn naar * TEUUGKAATSENDE PIUSMATA. 251 (le oppervlaktc AB. Hierbij zal men cchter levens opmcr- ken , dat zich de voorvverpen niet meer geheel in hunne oorspronkclijke rigting vcrtooncn. Even als bij elke tcrug- kaatsing (§ 9) heeft ook hier eene halve omkecring plaats, gelijk ook uit de figuur blijken kan , vvaar de teruggekaatste stralen ten opzigtc der invallende stralen in eene omgekeerdo orde op elkander volgen. Zulk een regthoekig glazen prisma nu kan op alle punten van de buis tusscheu bet objectief en bet oculair geplaatst worden, terwijl, gelijk van zelf spreekt, de buis alsdan daar ter plaatse regthoekig moet zijn oingebogeu. Fig. 79 stelt den gang der lichtstralen voor, indien zulk een prisma digt boven het objectief van een zamengesteld mikroskoop geplaatst is. Zon- der tusscbenkomst van het prisma ABC zoudcn de divergc- rende stralenbundels van welke a en b de grenzen zijn, zich langs de gestippelde lijncn naar a" en b " begeven. Door het prisma worden zij naar a en b' teruggekaatst, doch hierbij blijft de graad hunner uiteenwijking volkomen dezelfde, zoo- dat de afstand, waarop zich het bceld vonnt, daardoor geene verandering ondergaat. Het nut van zulk een prisma, waardoor men in de gelegen- heid gesteld wordt in eene horizontale rigting in een mikros- koop te zien, zonder genoodzaakt te zijn ook de voorwerptafel regtop te plaatsen, hetgeen de aard van de meeste onderzoekin- gen niet gedoogt, laat zich uit tweederlei oogpunt beschouwen. Vooreerst is bet voor sommigen gemakkelijker in een hori- zontaal dan in een vertikaal gesteld mikroskoop te zien (verg. § 166). Deze grond zoude echter dan alleen ten voordecle van het prisma kunnen beslissen, wanneer hetzelve geeucrlei schadelijken invloed op de scherpte van bet beeld uiloefende. Dil is echler indcrdaad bet gcval. Twee oorza- 252 HI I DUELED TOT VRRANI). VAN DE UIGT1NG I)EU STRALENBUNDELS, ken kunnen hicrtoe zamemverken. Eensdeels namelijk ver- liest het mikroskoop hierdoor aan liclitsterkte ; want, hoewel het verlies geringer is dan door cenen metalen spiegel , is hetzelve loch geenzins zoo goring, dat het gcheel kau ver- onachtzaamd vvorden. Anderendecls moet de allergeringste afwijking der oppervlakten van volkomen plalte vlakken scha- delijk werken, daar hierdoor eene verwarring ontstaat in de oorspronkelijke betrckkelijke rigting der slralen. Dat nu iiet slijpen van eeu volkomen plat vlak eene der moeilijkste op- gaven is, weet elk werktuigkundige , en het laat zich ver- vvachten, dat zells de met de meeste zorg bearbeide pris- mata niet volmaakt vlakke oppervlakten zullen hebben. Hoe bet zij , de ondervinding heeft geleerd, dat ook bet uitmun- tendste prisma eenigen afbreuk doet aan de scherpte der beelden , en als vast bestauddeel der optische inrigling van een mikroskoop is hetzelve derhalven volstrekt af te keuren. Ook zijn diegene, welke bet vroegcr als zoodanig gebezigd hebben, tbans daar weder van terugkomcn. Docb ten tvveede kau zulk een prisma worden aangewend, om de stralen in eene horizontale rigting te brengen, ten einde in de gelegenheid gesteld te zijn door middel vau de camera lucida en andere toestellen van dien aard, waarover zoo aanslonds nader, de beelden te kunnen meten en teeke- nen. Ifier derhalven is het prisma als lijdelijk bestand- deel van bet mikroskoop gehecl op deszelfs plaats, en als zoodanig gebruikt behoort hetzelve tot de uultigste toevoeg- selen aan een mikroskoop. Tot dit doel is bet echter vol- doende, dat bet prisma in eene afzonderlijke regllioekig oai- gebogen buis bevat zij , welker eene einde in de buis van bet mikroskoop past, tcrwijl bet andere einde voor bet op- ncmen der oculairen geschikt is. TEftDGlCAATSENDE MUSMATA. 9y5 Ook is het niet te onikcnnen, <lat gedurendc langdurige onderzockingen , alsmedc bij hot teekenen, dcze inrigting ecnig gemak voor den vvaarnemer oplcvert. Nog beler vol- doet evcnwel aan dit oogmerk (scltoon nict bij de aan wen- ding dcr camera lucida) ccn prisma, hctwelk, gelijk dat in fig. 80, de stralen in eene rigting tcrugkaalst, die meer be- antwoordt aan de gewone houding van het iioofd, en bij wclks gebruik bet oculair ongevecr eenen hoek van 45° met de buis van het mikroskoop inaakt. Bij het gebruik van zulke prismata, vooral van bet eerste, is het raadzaam gedurende de waarneming, het Iicht af te sluiten, dat ter zijde van het oculair in het oog zoude kunnen dringen, omdat de pupil hierdoor kleiner wordende, deze eenen stralen- bundel van geringeren doormeter uit hot mikroskoop zoude doorlaten, en het netvliesbeeld bij gcvolg minder lichtsterkte zoude bezitten. Hiertoe is het voldoende het oculair te omgeven met eene doorboorde schijf, welke van bordpapier kan ver- vaardigd ziju , dat met zwart papier overplakl is. 177. Eene tweede klasse van kaloptrische middelen heeft, gelijk gezegd is, ten doel de rigting der slralenbundels te veranderen, nadat zij het mikroskoop verlaten hebben, en voor zij het oog binuentreden. Het eenvoudigste hulpmiddel van dien aard levert eene gewone glasplaal op. Wanneer men doze, fig. 81 AB, on- der eenen hoek van 45° met de as van het oog houdt , dan zulleu de stralen, welke van eenig voorwerp p uitgaan, die mede eenen hoek van 45° met de glasoppervlalde vor- men , naar het oog toe vvorden teruggekaatst , zoodat het becld van het voorwerp gezien zal vvorden in eene rigting, welke eenen regten hoek daarstclt met de ware rigting, 264 MIDDELEN TER PKOJECTIE DER BEELUEN. waarin zich liet voorwerp bevindt. Daar nu de glasplaat doorschijnend is, zoo zict het daarboven gehouden oog tevens de zich daarondcr bevindende voorwerpen; is b. v. ef de doorsnede van eenig vlak , dan zal het beeld p daarop wor- den xvaargenomen , of, zoo als men dit gewoonlijk noemt , daarop worden geprojicieerd. Bevindt zich dus daar ter plaatse een stuk papier, dan zal men als het ware eene af- leekening van bet beeld hierop waarnemen. Zulk een glasplaalje nu kan ondcr den genoemden hoek boven de opening van een ocuiair worden bevestigd (hetgeen gevoeglijk met een weinig was geschieden kan), en dan zal men de beelden die het geziglsveld innemen, in een vlak zien, dat evenwijdig loopt met de buis van het mikroskoop. Is deze vertikaal geplaatst, dan vertoonen zich de beelden ook in een vertikaal vlak ; is de buis daarentegen horizontaal , dan ziel men de beelden in een horizontaal vlak , en daar deze laatste stelling voor teekenen en meten de verkieslijkste is, zoo behoort de buis bij deze en bij alle volgende toestel- len van dien aard horizontaal geplaatst te zijn, waartoe dan het zoo even (§ 176) bescbreven regthoekigc prisma het meest geschikte hulpiniddel aanbiedt. 178. Wanneer men echler als terugkaatsingsmiddel zulk een glasplaatje bezigt, dan zal wel een groot gedeelte, maar niet alle, der onder eenen hoek van 45° invallende stralen worden teruggekaatst, omdat de grenshoek voor stralen, die uil de lucht komende eene glasoppervlakte treflen, ongeveer 50° bedraagt. Een gedeelte der stralen treedt dus het glas binnen , en indien nu het plaalje uit spiegelglas van de ge- wone dikte, b. v. 1—2 millim., bestaat, dan zal aan de on- dersle oppervlakte ab eene tweede terugkaalsing plaats grijpcn. GI.ASPLAATJE. MICAl'I.AATJE. CAMERA LIICIDA. 253 Daar no, gelijk nit de figuur blijkt, de aan de bcidc op- pervlakten teruggekaatste stralen gecnzins tezamenvallen , zoo ziet bet oog, behalven bet bceld p , nocli een daar nevcns geplaatst iets flaauwer beeld />", helvvelk door de terugkaat sing aan de andere oppervlakte onlstaan is. Dit bezwaar kan op tweederlei wijzen worden uit den weg geruimd. Vooreerst kan men een plaatje gcbruiken, betwelk zoo dun is, dat de rand van bet tweede beeld ophoudt zigt- baar te zijn, omdat dezelve nagenocg zamensmelt met die van het eerste beeld. De dunste geslepen glasplaaljes zijn hiertoe echter niet voldoende. Zelfs wauneer men daartoe dekplaatjes aanwendt, die niet meer dan £ millim. dikte be- zitten , zal men nog altijd de beelden door eenen dubbelen rand omzoomd zien. Veel beter voldoet bier een zeer dun en vlak micaplaalje. Men kan de mica gemakkelijk in plaat- jes splijten, die niet meer dan ^ — J5 millim. dikte bezit- ten ; de dubbele randen der beelden bouden bij deze dun- heid op waarneembaar te zijn , en werkelijk heb ik bevon- den , dat zulk een micaplaalje van ongeveer 10—12 millim. in het vierkant, met een vveinig was boven de opening van het oculair onder eenen lioek van 45° vaslgekleefd, de kost- baardere camera lucida en andere loestellen van dien aard in zeer vele gevallen ontbeerlijk maakt. In de tweede plaats kan men hetzelfde doel bereiken, door in stede van een glasplaatje van gewone dikte, een auder aan te wenden, lietwelk zoo dik is, dat de stralen, die aan de on- derste oppervlakte teruggekaatst worden, niet meer gelijktijdig met die van de bovenste de pupil kunnen binnenlreden. Het glas moet daartoe eene dikte van 5—6 millim. bezitten. Wanncer AB cd fig. 81 de doorsnede van zulk een glas- plaatje voorstclt, waarvan AB de bovenste, cd de onderste 25fi M1DDELEN TEK I'UOJECTIE DER DEELDEN. oppcrvlakte is, dan is het uit de figuur duidelijk, dat dc van dc oudcrstc oppcrvlakte leruggekaatste slralcn ter zijde van dc pupil vnllcn, zoodat dus het bccld in het oog al- leen gevormd vvordt door dc slralcn, die van de bovensle oppervlakte worden teruggckaalst. 179. Uit het reeds gezegde volgt echtcr, dat men bij de eene ol' andere dezer handelwijzen steeds eenig licht verliest, omdat de tolale reflectie hier niet volkomen plaats grijpt. In vele gevallen zal men wel is waar met dezelven kunnen vol- slaan, doch wanneer het bceld in het gezigtsveld van het mikroskoop weinig lichtsterkte bezit, dan verdient de aan- wending der camera lucida van Wollaston de voorkeur, omdat in deze niet meer licht verloren gaat, dan bij den doorgang door glas in het algemeen. Zij is in doorsnede afgebeeld in fig. 82. ABCD is eeu klein glazen prisma, waarvan de hoek B regt is, lerwijl de hoek C 155° bedraagt. De stralen, die van cen in p ge- plaatst voorwerp uitgaan , zullen dan tweemaal , bij a en bij b , de totale reflectie ondergaan, en in zulk eene rigting in het oog geraken, als of het voorwerp zich in p' bevond. Wanneer dus de oppervlakte BD voor de openiug van een oculair gesteld is, dan wordt het beeld onder eeneu reglen hoek op eene zich daaronder bevindende vlakte ge- projicieerd. 180. Er zijn nog andere wijzen, waarop hetzelfde doel kan bereikt worden, doch welke gedecllelijk op een andcr beginsel steunen. Fig. 85 a stell de doorsnede voor van een klein rond metalen spiegellje, hetwclk door Sommcring is uitgedacht, en naar hem zijnen naam voert. Dit spiegeltje, SNEGEI.TJE VAN SUMMERING. CAMERA I.UCIDA VAN AMICI. 9I»7 welks middellijn omstreeks 9 millim. bcdraagt, is klciner dan de pupil. Wordt hetzelvc onder eenen hock van 45° naar eenig voorwerp p gekeerd, dan tredcn de tbruggekaatste stra- len het oog onder eenen gelijkcn lioek binnen. Dewijl echler de pupil iets grooter is, dan het spiegeltje, zoo ziet het oog le gelijker tijd de voorwerpen, die in dezelfdc rigling ge- plaatst ziju, waut van de oppervlakte de zullen de stralen , die van de punten Z>, c enzv. uitgaan, gelijktijdig met de door het spiegeltje teruggekaatsle stralen, laugs de randen van dit laatste gaaude.. het oog bercikeu, en door de pupil loegang tot het netvlics vinden. Er heeft dus hier, evenzeer als in de vorige gevallen / eene projectie van het beeld p' plaats, en zulk een spiegeltje kan derhalven hij een mikros- koop op gelijke wijze als eene camera lucida gehruikt worden. Oberhaiiser heeft het heginsel der totale reflectie ook hier met vrucht toegepast, door het spiegeltje te verwisselen met een zeer klein reglhoekig glazen prisma. Door fig. 84, vvaar a de doorsnede van het prisma is, wordt zulks opge- hclderd. De terugkaatseude hypothenusevlakte is mede kleiner dan de pupil, terwijl de wijze van werking en aanwending ook overigens volkomen gelijk is aan die van het Sdmme- ringsche spiegeltje, zoodat het zoo even gezegde over den gang der stralen ook hier volkomen toepasselijk is. 181. Nog eene andere, het ccrst door Amici vcrvaardigde inrigting moet hier vermeld worden, dewijl, hoewel zij in heginsel eenigzins afwijkt van de vorigen , zij in doel er ge heel mede overecnsleint. Dcze inrigting hestaal uit een regl- hoekig glazen prisma A, fig. 85, en een rond doorboord spiegeltje, waarvan de doorsnede in nb is voorgesteld. Dit spiegeltje vormt met de as van hot mikroskoop eenen hoek 17 MIDI) ELEN TEH PROJECTIE DER UEELDEN. 258 van 45° , terwijl tie bovcnrand van lict prisma icts onder den benedenrand van bet spicgcltjc is gclegen. Dit prisma nu is zoo geplaatsl , dat ecu slraal , wclke van cenig punt p' komt, gelegen in bet vlak <?/', na bij d eene tolale re- floctic ondergaan lc liebben, wederom door bet spiegellje naar bet oog wordt teruggekaatst , en de pupil binnenlrecdl gclijklijdig met den straal, die van in de oplischc as gc- legen, door dc opening c van bet spiegeltje gaat. Deze locstel onderschcidt zich dus daarin van de vorigen, dat bet oog, door dc opening van bet spiegeltje been , onmidde- lijk bet gezigtsveld van bet mikroskoop ziel. Er beeft derhal- ven geene projectie der hierdoor waargenomen beelden plaats, maar daarentegen vvorden dc zicli in bet vlak ef bevindende voorwerpen, de hand des teekenaars, bet papier enzv., gepro- jicieerd op bet gezigtsveld, zoodat ten slotte bet oogmerk, om beide terzelfder tijel in een vlak te zien , eveneens bereikt wordt, terwijl deze toeslel bet voordeel beeft van de gele- genheid te verschaffen , om geinakkelijker in eene ziltende houding te arbeiden. 182. Ilct gebruik van alle deze toestellen vordert eenige voorzorgsmaalregelen , om bunne working zoo volkomen mo- gelijk te doen zijn. Later, wanueer ik over bet tcekenen en over bet meten van mikroskopisclie voorwerpen opzettelijk bandelcn zal, zal ik tevens op die voorzorgen opmerkzaam maken, wclke bij bunne aanwending tot deze bcpaalde oog- merken in aebt moctcn genomen worden. Ilier zij bet vol- doende aan te tcekenen, dat bet vlak, waarop het bceld wordt geprojicieerd , steeds weinig lieht behoort tcrug to kaatsen, ten cinde dc opening der pupil zoo grool mogc- lijk zij. Gcschiedt dus de projectie op een daaronder ge- IIET DUBBELZIF.N. 259 plaalst wit papier, dan mocl men, hclzij met de hand of door eenig ander voorwerp daarop ecnc schaduw laten vallcn. Eenc zwart geklcurde oppervlakte , b. v. van eene lei, voldoet doorgaans het best, en daar men hierop tevens met eene grilfel teekenen kan, zoo wend ik dezelve bij voor- keur aan. 185. Eindelijk meen ik ook nog bier ter plaatse van eene handelwijze gewag le moeten maken , wclke , ofscboon de rigting der liclitstralen daardoor geenerlei vcrandering on- dergaat, echter in bedoeling na overeeustemt met de aan- wending der reeds vermelde katoptrische hulpmiddelen. Ik meen het projicieren der beelden, die het eene oog waar- neemt, op die, welke door het andere oog gezien Worden. Men noerat dit bet dubbelzien. Wanneer men eenig on- doorschijnend ligchaam, b. v. cenen vinger op cenigen af- stand voor het eene oog houdt, zoodat ecn cenigzins verwij- derd voorwerp daardoor voor dit oog bedekt is, dan zal men hetzelve met het andere oog nog ontwaren, en bij ecnc zc- kere rigting van dit laatste zal het schijnen , als of men hot voorwerp door den vinger hcen ziet. lets dergclijks zal men , na eenige oefening, door het mikroskoop zicn. Wanneer men met het eene oog het voorwerp in het gczigtsvcld waar- neeml, en met het andere naar eenig ter zijde van het mikroskoop gehouden ligchaam , b. v. cen pollood, ecncn pas- ser, enzv. ziet, dan zal bet schijnen als of deze zich ge- lijklijdig met het voorwerp in het geziglsveld verloonen. Ziet men b. v. met het linker oog door het mikroskoop, en heeft men ter regter zijde van hetzelve ecn sink papier geplaatst, dan zal hot geziglsveld en het papier op elkander geproji- cicerd zijn , en men zal op het laatste de omlrekken der 2G0 BllDDELEN TER PROJECTIE DER BEELDEN. beelden kuniicn leckencn, die zich in liel eersle bevinden. Dit dubbelzicn vordert wel is vvaar eenige oefening, doch men kan zich dcze handelwijze echter spoedig eigen ma- ken, betgeen ik aan beginncnde waarnemers niet genocg kan aanbevelen, eensdeels omdat het de eenvoudigste wijze is om de beelden to projicieren, en anderendeels, omdal het de eenige is, waarbij volstiekt geen verlies aan licht onlstaat. Dit voordeel inzonderheid is zeer belangrijk, .want bij alle de vroeger vennelde handelwijzen is men, bij eenig- zins aanzienlijke vergrootingen , genoodzaakt de voorwerpen sterk te verlichten, vvaardoor de waarneming hunner fijnsle bestanddeelen zeer benadeeld wordt. Bij het dubbelzien heeft men daarvoor niet te vreezen, en de eenige voorzorg die men nemen moet, ten einde de illusie meer volkomen te maken, bestaat daarin: dat men aan de oppervlakte, waarop het beeld zal geprojicieerd worden, bij voorkeur eene kleur geeft, die zoo na mogelijk met die van het gezigtsveld over- eenstemt, aan welk oogmerk papier van verschillende tinten, op de voorwerptafel geplaatst , het best beantwoordt. MIDDELEN TOT REGTREE1UNG DER BEELDEN ; RET I’ANKRATISCII MIKROSKOOP. 184. lie oingekeerde rigting, welke alle beelden in za- mengestelde mikroskopen aannemen, heeft wel is waar op do juistheid der waarneming volstrekt geenen invloed, doch desnietlerain is dezelve zeer lastig in die gevallen, waar men genoodzaakt is de voorwerpen onder het mikroskoop te prac- pareren. Door veel oefening kan men dit bezwaar wel voor een groot deel te boven komen, doch ik twijfel cchter, of wel ooit iemand volkomen even goed bij deze oingekeerde slcl- ling der beelden onder het zamengestelde mikroskoop zal leeren arbeiden, als onder het enkelvoudig mikroskoop en de loupe. Zij althans, die niet dagelijks de eenmaal met veel moeite verkregen vaardigheid onderhouden , zullen telkens ondervinden, dat de bewegingen van onze handen en vingers slcchts dan de mccste vastbeid, juistheid en fijuheid bezit- ten, wanneer zij in de rigting geschiedcn, waaraan ons de vergelijking tusschen de gezigtsindrukken en dc gevoelsin- drukken van kindsbecn af gewend heeft. Het is dcrhalvcn niet onbelangrijk dit gebrek van het za- mengesteld mikroskoop te verbetcren. Zulks kan ccbler niet geschiedcn zondcr cenigc opoffering. Door het gewone ge- 262 EEOTKEEKING DEll BEEI.DEN. tal van glazen loch laal zich zulk ccn rcglkccriug der becl- dcn niet hewerkstclligen. Steeds moeten cr tot dit doel meerderc glasoppervlaktcn op den weg der stralcn gcstcld worden, en daar elk derzelvc eenig verlics aan lichtsterkte met zich hrengt, zoo spreckt het van zelf, dat men door zulk cen regtkeerend mikroskoop nimmer het voorwerp zoo scherp ziet, als door een ander, waarin zich de bceldcn omgekeerd vertoonen. Dit leidt reeds dadelijk tot den regel : dat men daar,waar het op naauwkeurigheid en scherpte der waarneming aankoint, zich nimmer van de verschillende middclen tot regtkeering bedienen moot. Als vast bestanddeel der oplische inrigling mogen zij derhalven nooit in aanwending komen, doch als tijdclijk bestanddeel , dat men naar willekeur gebruiken , en weder verwijderen kan, zijn zij daarentegen van het groot- sle nut. 184. Er zijn twee verschillende handelwijzen , waarop de regtkeering der bcelden kan bewerkstelligd worden; de cersle berust op katoptrische , de tweede op dioplrische groudbe- ginselen. Beiden, inzonderheid de laatsle, laten dan nog onderscheiden wijzigingen toe. Reeds zagen wij (§ 176), dat, indien een prisma, hetzij reglhoekig gebogen zijnde, gelijk in fig. 78 en 79, of van den vorm als dat in fig. 80, op den weg der lichtstralcn gesteld wordt, de beelden eenc halve omkeering ondergaan, even als wij in eenen gewonen spiegel ziende, alles wat regls is links , en alles wat links is regts waarnemeu , tor- wijl de verbouding tusschcn boven en onder dezelfde blijft. Het eenige dus dat men te doen lieeft , om de omkeering , en derhalven in cen zamcngestcld mikroskoop de rcglkccriug van DOOR TEIIUGKAATSENDE PRISMATA. 2G3 hct bceld, volkomcn Ic doca zijn, is cenc twccde Icrugkaat- sing tc doen piaats liebbcn, wclkc gcschiedt in ecu vlak, dat regthoekig gesleld is op bet vlak, waarin dc ecrste terug- kaatsing geschiedt. Men zoudc dus een tweede regthoekig prisma met een der regthocksviakken zoodanig boven bet ocnlair kunnen plaatsen, dat bet bypothenusevlak regthoekig gesleld was op dat van het eerste prisma. Wanneer men dan, van ter zijde ziende, de slralen opving, die door de andcre regthockvlakle naar buitcn treden , dan zoude men een geheel om- cn dus reglgekeerd beeld waarncmen. Zulk cene houding, waarbij men in eene horizontale rigting van ter zijde in een mikroskoop ziet, zoude echter zeer lastig zijn, en althans volslrekt niet geschikt, om het praepareren op de voorwerptafel gemakkelijker te maken. Men kan ecbter hetzelfde regthoekige prisma ook op eene andere wijze aan- wenden, die beter aan dit oogmerk beautwoordt. Indien men het namelijk in de houding plaatst, zooals het in fig. 86 A is voorgesteld, d. i. met dc hypothenusevlakle uv in cven- wijdige rigting met de optische as van het mikroskoop, dan zullcn de slralen a, Z>, c, d bij hunne iutrcde van hetzelve gebroken, en vervolgcns bij d', c', b\ a aan de hypolhe- nusevlakte leruggekaatst wordcn naar d", c", b" , a'. Zulk een prisma kan derhalven in deze houding , hetzij in de buis van het mikroskoop, of voor het oculair worden gcplaatst; cn wanneer hetzelfde geschiedt in een mikroskoop, dat reeds voorzien is van een terugkaatsend prisma, dan kan de waar- nemer in dezelfde rigting blijven zien als vroeger, d. i. in de horizontale, indien dit prisma regthoekig is, of onder ecnen zekeren hock, van b. v. 45°, wanneer, gelijk bij dat in fig. 80, dc terugkaatsing onder zulk ecnen hock geschiedt. Zell's kunnen twee regthoekige prismata in dc houding als 264 HEGTKKEIUNG DEK liEELDEN. iu (ig. 86 A eu 13 digt boven elkander iu de buis van ecu vertikaal mikroskoop gebragt worden, zoodat bij do regtkee- ring van bet beekl ook de verlikale stelling behouden blijft. Het is dcrhalven op doze wijze mogelijk niet allecn bet becld weder in de oorspronkelijkc rigting van bet voorwerp te brengen , maar zulks ook met behoud van de voordeelen , die voor het praepareren op de voorwerptafel , aan de verti- kale of eene daarvan weinig afwijkcnde stelling van bet mi- kroskoop verbonden zijn. Bovendien blijft de verbetering der aberratien dezelfde, dewijl er geen grooter getal bolle glas- oppervlaklen dan anders gebezigd wordt. Doch tegenover deze gunslige eigensebappen staat een zeer belangrijk nadeel. Het verlies aan licht is bij dezen regtkee- ringstoeslel veel aanzienlijker dan bij eenigen anderen. Uitde beschouvving van fig. 86 blijkt dadelijk, dat evenwijdige stra- len onder eenen hock van 45° op de eene regthoekvlakte moeten vallen, om onder denzelfden hoek weder de andere te verlaten. Bij dezen schuinschen inval wordt bet meerendeel der stralen, eerst aan de oppervlakle xv en vervolgens aan de andere xu teruggekaatst , zoodat een betrekkelijk klein ge- deelle aan deze zijde naar buiten treedt, en in werkelijk ge- bruik komt. Zijn nu bovendien twee zulke prismata boven elkander gesteld, dan is het verlies aan licht zoo groot, dat slechts zeer vveinige stralen van die, welke van het voorwerp uilgaan, lot bet oog geraken, en men, in weerwil van eene sterke knnstmatige verliebting van bet voorwerp, deszelfs om- trekken slechts flaauw bespeurt. Elk, die twee zulke pris- mata bezit, kan zicli hiervan overtuigen. Indien slechts een der beide prismata bet licht schuins invallend opvangt, dan is het verlies wcl is waar vccl gcringer, doch ook dan nog zoo groot, dat naar inijue mcening alleen dan van dit hulp- DIOPTRISCHE MIDDELEN. PANKIiATISCH MIKR0SK00P. iiG5 midilel zoude mogeu gebruik worden gemaakt, indien er gcen ander bestond, dat tot helzelfdc docl Icidt. 185. Beschouweu wij thans de dioptrisclie handclwijzcn , die bier in aanraerking kunnen komen. Ofschoon in eigenlijk wezcn niet verschillende , daar alien ten doel hebben door tusschenbrenging van eene of meerdere lenzen eene omkeering van bet beekl te wecg brengen, zoo willen wij dezelve ech- ter duidelijkheidshalve tot twee hoofdwijzen brengen, waarvan de eerste beoogt de omkeering reeds nabij bet objectief, de andere in het oculair te doen plaats grijpen. Op elken afstand, mils longer zijnde dan de brandpunts- afstand , kan men achter eene lens het beeld doen ontstaan van eenig daarvoor geplaatst voorwerp. Hetzelfde geldt dus ten opzigte van het objectief van een zamengesteld mikros- koop. Wanneer men, in stede van het voorwerp digt bij deszelfs brandpunt te brengen, gelijk vereischt wordt, om het beeld voor het oogglas te doen vallen (§ 146), het voorwerp al verder eu verder van het objectief verwijdert, dan nadert het beeld de tegenovergestelde oppervlakte mecr en meer, en wordt tevens allengs klcincr, tot dat eindclijk, wanneer beider afstanden van het optische middelpunt gelijk zijn aan den dubbelen brandpuntsafstand van het objectief, luchtbeeld en voorwerp even groot zijn, terwijl vervolgens, door nog grootere verwijdering van bet laatste, het eerste kleiner dan dit wordt. Indien men nu het omgekcerde luchtbeeld, even als of het een voorwerp ware, door een zamengesteld ini- kroskoop beziet, dan zal het schijnbeeld zich in de oorspron- kclijke rigting van het voorwerp vertoonen. Op dit beginsel sleunt de inrigting van het pan/cratisch (van zkv (dies cu jtpeiTeu mag tig zijn) mikroskoop , aldus ge- 2GG HEGTKEEIUNG DEU BEELDEN. noemd, orndat men, alleen door vcrandcring in dc plaats van hot luchtbeeld tc brcngcn, dc vergrooling binnen tamelijk ruime grenzen kan versterkcn of vcrmindcren. Fig. 87 moge zulks verduidclijken ; A cn B stclt ecu gcwoori doubletslel- scl van aplanatische lcnzcn voor, waaraan men natuurlijk de voorkeur boven eene enkele lens geeft, dewijl bet bier van groot belang is bet luchtbeeld in al deszelfs deelen zoo vol- komen mogelijk aan ecn waar voorwerp gelijk te maken. De oververbetering van dit stclsel behoort daarom ook zeer gering te wczen. Een voorwerp ah zal dan, op belioor- lijken afstand van bet brandpunt p geplaatst zijnde, in b'a' een omgekeerd beeld vormen. Dit beeld voor een twcede objectiefstelsel CD vallende, zal in a"b" wederom een beeld geven , helwelk de oorspronkelijke l'igting van het voorwerp zal liebben aangenomen. Dit beeld kan nu, lietzij als zoo- danig op een scherm worden omgevangen, en men liceft dan een regtkeerend becldmikroskoop , of men kan betzelve door een gewoon oculair bescbouwcn, als wanneer men een regtkeerend zamengesteld mikroskoop zal liebben. Indien het stelsel CD bet objectief van een zamengesteld mikroskoop is, dan is bet duidelijk, dat, voor betzelfde oog, de afstand van het beeld b'a' van de onderste oppervlakle der dubbellens D steeds dezelfde moet blijven. Om dus de vergrooling te wijzigen wordt vereischt, dat beide stelsels, AB en CD elk in eene afzonderlijke buis bevat zijn, waarvan de eene over de andere glijdt. Door den afstand tusschcn de beide stelsels grooler te maken, zal dan ook bet beeld b'a' in grootle toenemen, docb omgekeerd verminderen, door de beide stelsels digter bij elkander tc brengen; toldat eiu- delijk wanneer beider brandpunten in een vallen, er zich geen beeld mccr daarlusschen vomit, cn de vergrooling bij FA.NKK ATISC1I M IKHOSKOOl’. 2(17 gcvolg nul is. Dc afslandcn tier braudpunlen van bcide sicl- sels bopalcn dns eene der grenzen voor dc bewcegruimtc ; de andcre grens wordt allcen beperkt , ccnsdcels door bet bc- zwaar, hclvvclk verbonden is aan eene te groote lengte van bet werktuig, anderendcels door bet verlies aan scherple in de bcelden bij loenemendc vergrooting. Ten cinde bet gezegde door een voorbeeld op te helderen willen wij stellen, dat bet zamengesteld mikroskoop, waarvan bet stelsel CD bet objectief is, op zich zelve gebruikt den doormeter van eenig voorwerp 23 maal zoude vergrooten. Stellen wij verders, dat de brandpuntsafstand van bet voorstc stelsel bedraagt 10 raillim., en dat de lengte der beide over elkander glijdende buizen eene beweegruimte van 33 raillim. toelaat, indiervoege dat, wanneer de stelsels bet digst bij elkander gebragt zijn, bet bneld op 13 millim., en , wan- neer zij bet verst van elkander verwijderd zijn, op 30 rail- lira. aebter het optisebe middelpunt van hot stelsel AB valt. Dan zal, in het eerstc geval, de grootte van bet beeld (z. dc 13-10 noot bij § 151) zijn — - — ^ — — 0,2 van die van bet voorwerp, en dus de geheele vergrooting rz 23 X 0,2 — 3. 10X13 De afstand van bet voorwerp bedraagt dan ,y q =: 50 millim. 30-10 In bet tweede geval zal bet beeld — — — — 4 raaal grooter zijn, dan bet voorwerp, en bet geheele cijfer der vergrooting dus zijn 25X4 — 100; terwijl bet voorwerp 10x50 zicb op cenen afstand zal bevinden van — 12,5 raillim. van het optischc middelpunt van bet voorstc stelsel. 268 REGTKEERING DER BEELDEN. '1 ussclien dcze bcidc uitcrste vergrootingscijfers 5 cn 100 in , liggen dan al de overige. Het is duidelijk, dat elk gewoon zamengcstcld mikros- koop tijdelijk in een pankralisch kan veranderd worden, door in de plaats van een gewoon objectiefstelsel een pankratisch objeclief te gebruiken. Ten einde een groot gczigtsveld te erlangen , hetgeen bet arbeideu op de voorwerptafel gemak- kelijker maakt, is voor zulk een geval aan een Ramsdensch oculair de voorkenr te geven boven dat van Huygens. 186. Zulk een pankratisch objectief zoude dus als een zeer wenschelijk bijvoegsel tot elk zamengesteld mikroskoop moeten worden beschouwd, indien er niet nog eene andere handelwijze bestond, welke ten minste even goed aan het hoofdoograerk , de regtkeering der beelden namelijk, beant- woordt, en het voordeel heeft van minder kostbaar te zijn, omdat hiertoe geene achromatische dubbellenzen volstrekt ge- vorderd worden. Men kan namelijk de regtkeering in het oculair verplaatsen, op dezelfde wijze als men zulks gewoon is te doen in den verrekijker, wanneer deze ingerigt is voor het zien naar aardsche voorwerpen. Daartoe kan het oculair op meer dan eene manier ge- wijzigd worden. De eenvoudigste is die, welke voorgesteld is in fig. 88. De lens A is een gewoon collectiefglas, dat, even als in elk ander geval (z. fig. 72 EF), destralen, die van het objectief komen, tot een omgekeerd beeld ba ver- ecnigt. Wanneer nu het voorwerp op den vereischten af- sland van het objectief geplaatst is, dan zal dit beeld op ecnen zoodanigen afstand van de tweede lens B komen te liggen, dat er op niet te grooten afstand daarachter in ah' ecu tweede, doch nu rcgtgckccrd beeld ontstaat, hctwelk ItEGTKEERENDE OCULAiREN. 969 dan door lict oogglas C vergroot kan beschouwd worden. Zulk ecn regtkcerend oculair, als in dc figuur is voorgesleld, kan derhalven beschouwdwordcn als bestaande uit een gewoon Huygenssch oculair A en B, en een oogglas C. Doch betzelve laal nog ver- scheidene wijzigingen toe. In de plaals van door dit laatste glas alleen, kan bet regtgekeerde beeld, hetzij door een Huy- genssch, of nog beter, uilhoofde van bet grootcre veld (1), door een Ramsdensch oculair beschouwd worden , zooals in fig. 89 , waar a'b' bet regtgekeerde beeld voorstelt, hetwclk zich voor de voorste lens van een oculair dezer laatste zaraenstelling bevindt. Hieruit vloeit dadelijk voort, dat elk, die bij zijn inikroskoop twee oculairen bezit, hetzelve in een regtkcerend mikroskoop kan veranderen, door het ecne oculair op eenen zekeren afstand, met behulp eencr buis die beiden vereenigt, boven bet andere te plaatsen. Wei is waar zullen de beel- den zich dan niet zoo scherp en vrij van aberralie vertoo- nen, als wanneer men door een oculair alleen waarneemt (9), doch voor bet praktische doel, dat men beoogt, het prae- pareren der voorwerpen namelijk voor ecu nader naauwkeurig onderzoek, is zulks ook minder noodig. Het paukratisch be- ginsel kan bier overigens ook in toepassing worden gebragt, (1) Waarschijnlijk zal eene Herschelsche aplanatische doublet hicr nog beter voldoen (z. bl. 207). (2) De theorie leert , dat de hoegrootheid der aberratie verminderen moet, in reden -van het vierkant van het aantal der in een oculair ge- bruikte glazen, indien deze op de behoorlijke afstanden van elkander ver- wijderd zijn; zoodat derhalven, bij een oculair, dat uit vier glazen bestaat, de aberratie vier maal geringer zoude zijn, dan indien het uit slechts twee glazen was zamengesteld. Hier is echter een van die gevallen , waar de ervaring of met de theorie in strijd is, of hare eisclien niet volkomen ver- vullen kan, want elke lens, die boven het getal van twee, tot zamenstel- ling van een oculair wordt gebezigd, vermindert niet alleen de lichtsterk- te, maar ook de netheid van het beeld. llECTKEElUNG J)EK UEELUEN. L>70 want door vcrwijdering van de lens C fig. 88, of van hel tweede oculair CD, fig. 89, van de lens B, neemt de ver- grooling toe, tcrwijl zij afneemt, door de lenzen tot clkan- der te docn naderen. Wannccr men echler gewonc ocu- lairen onderling verbindt, dan zal bet verschil bij cene ge- lijke mate van verlenging minder aanzienlijk wezen, dan bij bet gebruik van een pankratisch objeclief, omdat de brand- puntsafstanden van de niet verbeterde lenzen der eersten lan- ger moeten zijn. Een bezwaar, dat tegen de verplaatsing der regtkecring van bet beeld tusschen de glazen van bet oculair zoude kunneu worden aangevoerd, is de meerdere lengte, welke bet mi- kroskoop daardoor verkrijgt. Werkelijk zullen sommigen, die beproeven mogten , om , naar de zooeven gegeven aanwijzing , een tweede oculair op eenigen afstand boven het eerste te plaatsen, bevinden, dat hun vverktuig daardoor zoo lang wordt, dat zij moeile bebben daardoor behoorlijk te zien , en tevens met de handen op de voorwerpplaat te arbeiden. Dit be- zvvaar ontspruit eebter niet zoo zeer uit het beginsel van een regtkeerend oculair, dan wel uit de te grootte hoogte, die vele vervaardigers buiten noodzakelijkheid aan bunne werk- luigen geven. Tevens leert men bij zulk eene gelegenbeid bet voordeel kennen van de buis van het mikroskoop te kunnen verkor- ten (§ 164). Dat men alsdan met gewone oculairen zeer wel een regtkeerend mikroskoop van cene matige lengte kan daarslellen, rnoge uit bet volgende voorbeeld blijken. Van een klein, dagelijks door mij gebruikt mikroskoop van Ami- ci (1), kan de helft der buis verwijderd worden. Wanncer (1) Amici voegdc vroeger Lij zijn groot horizoutaal mikroskoop eenen HEGTKliliUfcNDE OClLAlIUiN. 271 dit gcschied, cn er bchalvcn een Huygensscli oculair nog cen Uamsdensch mcl eene verlengbuis op geplaatst is, vvaar- door bet inikroskoop regtkeerend is geworden, dan bedraagt de hoogte van bet gebeelc werktuig tot aan de tafel 52 cen- tim. , zoodat men nog met veel gemak in cene zitlende houding arbeiden kan. Ook lijdt bet geen tvvijfel, of men zonde, door, naar gelang men de lengte der buis vermindert, sterkere lenzeu in de oculairen tc gebruiken , regtkeerende mikroskopeu kunnen daarstellen, die nog aanzienlijk veel kor- ter zijn. Over het gelieel genomen schijnt bet mij toe, dat de laatste bandelwijze (1) de voorkeur verdient boven de eerste, oindat zij eenvoudiger, minder kostbaar en even doelmalig is, want het pankratisch objectief geeft wel eene grootere speelruimle voor de vergrooling, doch dit voordeel is hoogst gering, daar men voor de geringsle vergrootingen , bij wclkc men praepareert, toch allijd liever eene loupe zal gebruiken, en bij de sterkere, die b. v. 50 maal te boven gaan, de beweging onzer handen niet meer vast en zeker genoeg is, orn met vruclit daarvan gebruik te maken. Het komt mij daarom wensebelijk voor, dat de vervaardigers van mi- kroskopen nicer algemeen, dan lot nu toe bet geval is ge- wcest, bij dezelvcn een regtkeerend oculair voegen, belwelk, kleineren vertikalen tocstcl, welke voor het gebruik van dezelfde objectie- ven en oculairen, die bij het eerste bchooren, geschikt is. Het is deze, welke boven bedoeld is. (lj Nog moet ik hier doen opmerken , dat bij kaladioplrische mikroskopen de regtkeering van het beeld op dioptrische wijze, alleen door hot oculair kan bewerkstelligd worden; tcuzij men door het katoptrisch objectief zich een beeld laat vormen, dat men vervolgens door een gewoon dioptrisch zamcngesteld mikroskoop beziet. Op die wijze zoude een katadioptrisch pankratisch objectief ontstaan. 272 REGTKEERING 1)ER BEELDEN. gelijk boven gebloken is, dan zoo zoude kunnen ingcrigl zijn, dat bet nil twee oculairen bestaat, die ook elk op zicli zelve kunnen worden aangewend. Zulk cone bijvoeging, waardoor de prijs van een mikroskoop schicr geene verhooging kan on- dergaan, zoude veel doelmatiger zijn, dan de vervaardiging van zoogenaamde dissectiemikroslcopen , welke volgens de boven ontvvikkelde beginselen zijn ingerigt, en, hoezeer ge- beel voldoende aan bet eigenlijke oogmerk, waartoe zij be- stemd zijn, den bezitter in de noodzakelijkheid brengen zich nog bovendien een ander mikroskoop, voor mecr naauwkeu- rig onderzoek bestemd, aan le schaffen. Men vergete nimmer, dat tot vermeerdering van het getal der beoefenaren eener wetenschap, welke stoffelijke hulpmid- delen tot hare beoefening vordert, niets krachtiger medewerkt, dan die stoffelijke hulpmiddelen , niet alleen zoo goed, maar ook zoo goedkoop mogelijk te maken. 187. Eenigzins moeilijk is de beantwoording der vraag: of, — nu het zamengesteld mikroskoop uict alleen door des- zelfs meerdere seberpte en andere deugdeu , als werkluig tot waarneming boven het enkelvoudig mikroskoop te verkiezen is, maar het bovendien gelukt is aan hetzelve het eenige daaraan klevend gebrek , de omgekeerde rigting van het beeld namelijk, te ontnemen, — men voortaan het enkelvoudig werktuig geheel zal kunnen ontbeeren? Waarschijnlijk zullen velen , die een rcglkeerend zamengesteld mikroskoop bezitten , en zich aan deszelfs gebruik gewend hebben , deze vraag met ja beantwoorden , en men moet erkennen, dat het enkelvoudig mikroskoop daardoor werkelijk in zeer vele geval- len ontbeerlijk gemaakt is, terwijl het grooterc gezigtsvcld en de verdere afstand der objeclievcn van het voorwerp niet HET REGTK. ZAMENGEST. MIKR. VERGELEKEN MET IIET ENKELV. 275 te miskennen voordeeleu zijn. Andereu zullen daarcntegen met v. Moll I (1) de voorkcur blijven geven aan hct enkel- voudig mikroskoop, bij hetwelk bet hoofd voorover gebogen en bet oog, gcdurende bet arbeiden, digt boven de ban- den wordl gebouden. Hier komt natuurlijk veel op ge- woonte aan. Eene meer gewigtige bedenking schijnt de mindere opti- sche volkomenheid van bet regtkeerend mikroskoop in verge- lijking met het enkelvoudige , vooral wanneer dit van dou- bletten voorzien is. Inderdaad komt bet mij niet waarschijn- lijk voor, dat het eerste in dit opzigt ooit geheel met bet laatste zal kunnen wedijveren, eensdeels uit hoofde van bet groote getal der terugkaatsende oppcrvlaklen , anderendeels omdat eene volledige verbetering der aberralien bij de mccr- dere zamengesteldbeid bier moeilijker bereikbaar scbijnt dan bij bet gewone zamengesteld mikroskoop, inzonderbeid wan- neer het pankratische beginsel in toepassing wordt gebragt, daar elke verandering in den ondcrlingen afsland der )en- zen met eenige verandering in den graad van verbetering gepaard gaat (z. § \ 59). Echler moet men erkennen , dat bij de geringe vergrootingen, waarbij bet regtkeeren der beelden alleen te pas komt, deze invlocd weinig merkbaar is, terwijl bovendien, wanneer men zich tot eene kleinere speelruimte in de afwisseling der vergrootiug bepaalt, bet niet moeilijk is den regtkeerenden toestel zoodanig in te rig- ten, dat de beelden eene genoegzame seberpte bezilten, die volkomen toereikend is voor bet doel, waartoe de inrigling bestemd is. In een opzigt zal cvcnwel het enkelvondig mikroskoop steeds 18 (1) Mikrographie , s. 227. 274 REGTKEEIUNG I)ER BEEI.DF.N. den voorrang blijven belionden , t. vv. door de kicinheid van deszelfs bestck, waardoor bet op reizen en vvctcnschappe- lijkc wandelingen een gcmakkclijk draagbaar werktuig is; en daarom zal het voor hem, wiens werkkring zich niet bin- nen de grenzen van bet enge studeervertrek bepaalt, maar die de natuur te midden der natuur zelve wil bestuderen , altijd onmisbaar blijven. VERMCHTING DER M1KR0SK0PISCHF, VOORWERPEN. 