VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
17. Om de weinige regels, die het Journal der Talen zal bevatten, zich gemakkelijker te herinneren, schik ik voor de twee Classen van de Oefeningen der Talen een Grammatica beschrijvende Kaart, dat is een Kaart, gelijk aan de Geografische, en geschikt om door figuren de Grammatica van een Taal te onderwijzen. Men zal deze Kaart ook als in het Journaal kunnen voegen, gelijk men de meetkundige figuren plaats in de Boeken, die over de eerste beginkste van Meetkunde handelen. Deze Grammaticale Kaart zal, als een grammaticale boom, de geflagte boom zijn van die taal welke men onderwijst; en derzelvers vele beschouwing zal niet kunnen falen van een sterk indruk te maken op de herinneringen der Kinderen, met opzicht tot die regels, welke men hun eenmaal door leering ingefusht heeft; zelfs zal zodanig een Kaart een denkbeeld van die regels geven aan hun, die het Journaal niet gehad hebben. Deze boom zal verdeeld zijn in verschillende armen, die de verschillende van alle de grammaticale stukjes zullen verbeelden. Deze armen zullen zich verdelen in verschillende takken van verschillende kleuren, welke de ondersteunende regels van de Woordvorming zullen dragen. Elke tak zal zijn naauwkeurig afgetekende bladeren hebben, welke beladen zullen zijn met grammaticale beeltenispen, en met uitzonderingen, als zoveel vruchten. ten, die men de kinderen zal laten afplukken, na dat zij den geheelen boom bekomen hebben: de wortels van die boom zullen beneden aantonen, de wortels van de taal die men leert, de grondwoorden, de ontleende, de samengebrachte, de enkelvoudige woorden, de afkomst, de vervanging, de gelijkvormigheid van de een taal met de andere, de hulp die het Latijn van het Grieks ontleent, en de rijkdommen welke het Fransch uit de een en de ander trekt, en niets is gemakkelijker, zo als ik vermoed, dan zulk een kaart te maken; - en niets ook beter geschikt, om met gemak te leren wat geen ander voor beginnende het moeilijkste ter wereld is. Ik verban alles wat men in de collegien themata of oplossingen ter vertaling noemt. M. Pluche, M. Rollin, en andere beroemde auteurs, ontflauwen me van de noodzakelijkheid om daar rede van te geven. Ik verwerp ook geen enkel Latijnsche of Griekse constructie of woordvoering, die voorgewende woordvoering is, naar mijn mening, met opzicht tot het Grieks en het Latijn, het geen enkele gebrekkige en bespotte verfchafting van woorden in Fransch Proza zou wezen. Ik bepaal me enkel tot de vertaling, welke men doen zal in den smaak, en op de manier, die de Heeren Pluche, Rollin, Labèque, en andere vermaarde schrijvers voorstellen. Voor eerst, de praefector zal met de vende komen zeggen, hetgeen de gehele les inhoudt, die vertaald moet worden. Ten tweede, Spreekwijze voor Spreekwijze nemen, zal hij iedere derzelver lezen, zo als ze staan, zonder iets in de scheikking der woorden te veranderen. Ten derde, hy zal de Scholieren doen letten op, dat geen men den Nominativus, het Verbum, het Regimen enz. noemt, zonder eenige van deze kunstwoorden te bepalen, dat te bovennatuurkundig is voor Kinderen, Ten vierde, hy zal hier voorts de Franse vertaling van de Latijnse of Griekse benamingen doen zeggen. en vijfde, ingenomen met het geen M. Labetteux over manier van vertalen zegt, zal hy hun na-woorden doen opmerken en het verschil van den gewouden loop der woorden in 't Fransch, met die in 't Latijn of Grieks; en ter kennis op den oorsprong der woorden, hunne waardige betekenis, hunne beheerzaming, de verschilende betekenissen in welke men dezelve neemt of kan neemen. Om deze oefening te maken naar het vernuft der Kinderen, zal de Meester hun een Latijnse spreekwijze, bijvoorbeeld, kunnen doen beschouwen als een klein Latijns leger, en de Franse spreekwijze die daar door de vertaling uit voort moet komen, als een klein Frans leger. Hij zal hun zeggen, dat het geen man den Nominativus van het Verbum noemt den Bevelhebber van 't Leger afbeeldt; dat de Adjectief het gevolg van den Bevelhebber zijn; dat het Verbum het teken van bevel is en dat het Regimen de plaats bekleedt van 't geen beyo- len wordt, of van de uitdrukking van 't bevel, enz. Zo 'er een vijver valtende spreekwijze is, zal hij die doen aanmerken als een onderhorige hulpbende van Voetvolk, die op de bevelen van den Bevelhebber door een Luitenant geleid wordt enz. Overeenkomstig met dit denkbeeld zal hij hun doen aanmerken, dat de optocht van 't Franse ver- schilt van die van 't Latijnse Leger. In 't Frans trekt de Bevelhebber op aan 't hoofd, en wordt gevolgd genoemd; in gevolg, zo hij 't heeft, staat onmiddellijk aan zijn zy- da; Eindelijk de bevelen of geboden, of de Naam, is aan aan ; maar in 't Latijnse Leger trekt hij gemeenlijk voor-aan, die onder de bende de sterktste is, die de grootste figuur maakt of 't meest uitmunt; vervolgens komen de anderen, die 't leger uitmaken, niet in den rang hunner bediening, maar naar den minderen of meerderen invloed die ze moeten hebben. Deze orde wordt altijd gevolgd, ten zodat de aardigheid en de verscheidenheid van den optocht, dat is, de talrijkheid van woorden en de welluidendheid der spreekwijze, enige uitzondering te wege brengen. Ten zesde, eindelijk zal hij de geheele Griekse of Latijnse spreekwijze later lezen, zonder de schikking der woorden te veranderen, en voorts zijn Leerlingen de Franse spreekwijze die daar aan beantwoordt, op dezelfde doen overbrengen: dat is, hij zal hun den Latijnse optogt doen vertonen, zo als dezelfde is, en zij daarop den Franse optogt hier tegen stellen. Ik wilde wel daar en boven, dat men, om de manier van den Nominativus, het Perfuum enz., te vinden der Jeugd gemakkelijk te leeren, hun, de eerste veertien dagen, de les, welke te vertalen stond, deed uitschrijven; dat men met de letteren van 't Alphabet, A, B, C... over de Latijnse of Griekse woorden geschreven, den Nominativus, het Verbum, den Accusativus enz. aantekende; en de Scholieren onderrichtte, dat het natuurlijk vervolg van deze alphabetische letteren de natuurlijke orde der woorden in 't Fransch vertoonde, enz. Deze weg inflandende ontlast men de Kinderen van veel moeite; men vormt hun gehoor, dat zich gewent om niet anders dan de zuiverste Franse, Latijnse of Griekse klanken te horen; dat gepaard wordt op den toon der schoonste taal, die men nimmer vergeet. Het verstandelijke gevoel, eenstemmig zijnde met het gehoor, heeft geen smaak dan in het beste, en verwerpt, als door instinkt, het slechte of het middelmatige. Wanneer de jonge Reiziger, welken ik in Latium of Griekenland lei, zelf begint voort te trekken zonder af te dwalen, dan geef ik hem, om de Franse betekenis der Griekse of Latijnse woorden, die hij vertaalen moet, te zoeken, over, aan een klein Vocabularium dat, een reeks van Griekse of Latijnse woorden behelzende, opgesteld zal zijn in de smaak van de Janua Linguarum; hier in zal men, naast de gebruikelijke Griekse of Latijnse woorden, vinden de Franse woorden die in betekenis daar mee overeenkomen. Dit Vocabularium zal alleen behelzen de beduidingen van de kunstwoorden der Kunsten, die meestal onder ons bekend zijn, de namen der dieren, der voorzieningen, onderwerpen van den Koophandel, van voorwerken die zich veelvuldig voor onze zinnen opdoen, van fabrieken, manufacturen, stoffen, gebouwen enz. Ik heb onze Leerlingen niet zolang durven laten doen wijden in een volkomen Dictionarium; dit zou voor hen een doolhof geweest zijn, daar ze in vast gelopen zouden hebben; ik houd het aan mij hun den toegang daar in te verleenen, wanneer ze een hebbelijkheid en gemakzame ervaring verkregen zullen hebben, om zich van den draad ter hunner redding te bedienen. 2. De Boeken in ’t begin van het eerste jaar, der Taaloefening te gebruiken zouden kunnen zijn. 1. Eene Franse verzameling ten dienste der Collegiënten van Frankrijk samengesteld uit de leerzaamste en treffendste stukken "die we vinden in de Evangelieën, de Brieven van Paulus, Jacobus en Joannes, de Spreuken van Salomon, de Prediker, het Boek der Wijheid en dat van Jezus Sirach, zonder iets in den tekst te veranderen. Iedereen weet dat de Spreuken van Salomon, de Prediker en het Boek van Jezus Sirach met opzet geschreven zijn om de Jeugd te onderwijzen. 2. e zeden der Israëlieten en de zeden der Christenen, door Fleury, of het Kort Begrip der Historie of der Zedenleer van het Oude Verbond, (dit midsgaders de bovengemelde Verzameling kan in de volgende Geschiedenisles van dienst zijn). Het vervolg der Geschiedenisles van Frankrijk. 3. Het Journal of het Franse, Griekse en Latijnse Portefolio, zo als men 't wenschte te hebben, of wel de Katern van de eerste beginselen der Talen, 't ga meestal alle Zaturdagen vergezeld zal doen gaan van een oefening in de Grammatica/the Kaart. ce avandies zal men {tellen parten der Ásraëliten, oft, bo~ E e T Vel 438 REDENVOERING vengethelde Kort Begrip, de Franfche en Griekfche Gram- matica, en ’t vervolg der Aardrykskunde. Behalven de oefeningen binnen in 't School die bevat zullen in veel te declineren en te conjugeren, voor al in 't begin der Taaloefening, zal men den Scholier tot het morgenwerk kunnen geven, nu eens Franse naam en voornaam-woorden te declineren, of werkwoorden in diezelfde sprak te conjugeren; dan eens zulks te doen met Latijnse naam-, voornaam- en werkwoorden; op een anderen tijd korte spreekwijzen bij te brengen, getrokken uit de beste Autheurs, die reeds in 't schol verhandeld zijn, met de opgaaf van den oorsprong en de beheerking der woorden, benevens de noodzakelijke waarnemingen die men gedaan heeft, om het veranderend loop der Latijnse, Griekse en Franse woorden; bij een andere gelegenheid zullen ze optekennen wat in 't Morgenfchool verhandeld is, om het in 't volgende Morgenfchool in te brengen; nadien het werk dat men in 't schol brengt, en aldaar beschaafd moet worden, van dezelfde soort moet zijn als de onderwerpen die men er verhandelt, de Latijnse taak voor 't schol daar men over het Latijn, en de Griekse taak voor 't schol daar men over de Griekse Taal handelt. Ten opzichte van 't avondwerk zal men, met betrekking tot de Autheurs die men lezen zal, denzelfde voet houden als van 't morgenwerk gezegd is: en de Meester zal, zo 's morgens als avonds, in acht nemen, dat hij nimmer eene spreekwijze opgeeft, die niet getrokken is uit de beste Autheurs, en niet strekt om iemand tot een recht verstaand mensch, een goed burger en geleerd Man te maken. Hij zal oplettend gade slaan dat men opzegt, met een toon, verbuiging van stem en bevalligheid, eigen aan het behandeld onderwerp. De aanmerkingen die hij in 't schol zal maken, zullen even zo zorgvuldig ingebracht zijn als zijn lessen, op dat hem niets ontvalt, dat eens goede Meester onwaardig zy "en niet strekt tot nut van den Leerling. Men zal hier benevens zorg dragen, dat men 's morgens en 's avonds, op den gebruide boom der Talen, de regels doet nagaan, naast het gebrute dat men dezelfde ontvouwd zal zien; indien vooftoe dat de Kinderen, alleskens van tak tot tak opgeklommen zijnde, zich boven in den top des boom zullen bevinden, zonder dat ze de moeite van 't opklimmen gewaar geworden zyn. men vast hebben, doe ik hun het Journal ter zijde leggen, als geen enkel trekte tot een stillegging, met opzicht tot de grondvesten en lichaam van iedere Taal. Als het gebouw voltooptrokken is, wordt alle stillegging nutteloos en hinderlijk. Ik geef hun echter niet in de plaats, gelijk men gemeenlijk doet, de Fabelen van La Fontaine, van Phedrus en van Aesopus of van iemand anders; hoe natuurlijk, hoe bekoorlijk Ze ook zijn, ik ben van oordeel dat Ze nuttiger zijn voor reeds ontwikkelde mensen dan voor Kinderen die men moet onderwijzen. De waarheid is in die Fabelen vermengd met de leugen, de loosheid met de eenvoudigheid, de oprechtheid met het bedrog, gelijk Rousseau van Geneve zeer wel aangetoond heeft. En wie weet niet dat de Kinderen het kwade, eer aanvaarden dan het goede? Eene rede, welke ik hier nog bij zou kunnen voegen, bevat hier in, dat het verkeerd is, wanneer men de ware aard, de rechtvaardige draai van de Taal begint te bewijzen, zodanige Autheuren tot voorbeelden te noemen die, in Verzen schrijvende, verplicht zijn hunne toevlucht te nemen tot omzettingen van woorden in die Taal; welke omzettingen men niet behoort te leren, dan wanneer men volkomen meester is van de juiste loop van die Taal. Ik beperk hierom die Verdieping-Schrijvers tot de Openbaring der schoone Letteren, wanneer de Kinderen, reeds versterkt op goede gronden, geen gevaar meer zullen loopen: voor het overige zullen ze hun ook ten voordeel trekken in het behandelen van het Fabelschrift, en voor ons onderwerp alleen de Openbaring der Talen. Men geeft mij derhalve de vrijheid om liever voor te stellen, de Zamenstapraaken der Doden van Fénelon, die van Lucianus, of van Elianus over de Dieren, en Epigonus, de korte gewijde Historie van Sulpicius Severus, of slagen van Euripius en van Cornelius Nepos, of het Uittrekken der Gedachten van Cicero, gemaakt door d'Obvit. De keuze welke ik hier voorstel zal de Meester gelegenheid geven, om zijn Leerlingen de Autheurs, die in verscheidende talen dezelfde stoffen behandelen, met elkaar te doen vergelijken, Lucianus met Fénelon, Elianus met Pluche, Epigonus met Euripius of Sulpicius Severus; doch men zal altijd in. Vanaf deze platsen, nooit in de meest die nergens toe dienen, dan om de schade te bederven. Deze keuze eenmaal aangenomen zynde, zo houd ik, in ’t laatste gedeelte van ’t eerste, en gedurende het gehele tweede jaar der Taalondening, bezig met de Aantekeningen te doen vertalen, volgens het reeds boven ontworpen. De Boeken voor den morgendienst zullen derhalve zijn, de geheiligde Verzameling, de Zamenhof van Fennelon, of uitgezogene stukken uit Pluche of de uitgezogene Zamenhofpreken van Lucianus en het vervolg der Aardrijkskunde. En om de regels der Grammatica te bevestigen. Dig leevendig te houden voor de geest der Kinderen, zal men hun op het einde van iedere week den geplagte boom deleken, of, bij gebrek aan die, een gedeelte der Grammatica hier goed nemen, uit het Portefolio of de Katern. Aangaande het morgen en avondwerk der Leerlingen, in die tijd daar we nu veel spreeken, dat schikt ik naar hun bekwaamheid, en naar de floos, die in het school vertaald wordt. Nu is tenswoordelijk een Franse samenpraket vatpenslon, of van Pluche, of een plaats uit Buffon, die men mij moet verhalen; waarvan ik alleen het wezenlijke, het aangename, met den vereiste toon, begeer; dan is het Grieks of Latijn opzettelijk, uitgewrkt en geschreven in de smaak van de Heren Rolin en Pluche; dikwijks zit het aanmerkingen die men te maken heeft over den loop der woorden aan iedere Taal eigen, in de smaak van de Heer Laberteaux, over de verschillende betekenis van iedere Franse, Griekse of Latijnse (preceptorij); doende hun de plakken aanhalen, daar hetzelfde woord verschillende betekenissen heeft. Van tijd tot tijd gelast ik hun den ontbrekkelijken van de woorden, hun beheersching en de regels der woordschikkingen op te geven. Vaak ga ik van hun les naar de vertaling van een fraai Grieks of Latijns stukje, dat te gelijk zuiver, nut en geestrijk is, hetwelk uit een treffelijk Autheur neemt, en zelf in 't School opgeeft. En altijd houd ik de twee scholen van iedere Zaterdag in heel om de geplagte boom der Taalen, of een gedeelte der Grammatica, welk ik in het Portefolio of in de Katern leesbaar, te doen doordelen. Door deze leerwijze zal alles een goede figuur in mijn School beginnen te maken; de tong der kinderen zal worden; zij zullen in hunne Autheurs of in hunne Verzameling een voorzicht van uitgezogte spreekwijzen, elk een Meester hebben die hun nooit uit het gezicht zal verliezen, altijd geïnspireerd door de lezers zal kragten erlangen; de Autheurs en de leerlingen, ten deze opzichte, voor hun zij van de Griekse Natie die beleid en geleerdheid bezaten, waren voor de jonge Romeinen, bij welke men dezelfde plakken, zo dra ze de handen hun lepels voedsters begonnen te ontkomen. 28. Maar de Lerare moet zich niet verbeelden dat de Oefening der Talen te schraal een veld is voor den Godsdienst, om er met de andere zaden ook enige korrels van Godsdienst in te werpen, die vruchtbaar kunnen zijn in het hart van zijn Leerlingen. Kan hij niet, in het voorbijgaan, doen opmerken dat de vermenigvuldiging der Talen een gevolg is van de hovaardij en trots van de mensen, en bij die gelegenheid den torenbouw van Babel melden? Leest men de Zedenleer van een ongewijd Schrijver, die gelouterd dient te worden, wij hebben het Evangelie tot een finale kroon: daar de mensenlijke rede ons in een soort van onzekerheid lijkt te laten, komt ons de Goddelijke Openbaring te hulp. Spreekt een ongewijd Schrijver van de Goden, één enkel woord zal doen begrijpen, dat dit meervoud niet alleen den Godsdienst, maar ook het gezonde verstand kwets. Komt ons Heidensche denken voor over de vermakelijke, de hartstogten, de rijkdommen, de wezenlijke voorteelen en rampen; die fraaije les zal men versterken door de krachtigste bewegingsrede, die een Christen steeds voor den geest behoort te hebben. Leest men den droon van Scipio; dat geeft een geheel natuurlijk gelegenheid om te ontvouwen wat het Geloof ons leert van een ander leven....... enz. Alles verstrekt tot een handleiding om nuttige lesstof te geven, in de handen van een Meester, die zorgvuldig en zorgen om zijn Leerlingen is. Het vervolg hier na. SCHEIKUNDIGE BESCHOUWING VAN T RYK DER PLANTGEWASSEN EN DIEREN, Vervolg van bladz. 403. De Baliem is van een algemene en ontvlambare aard; pietrolosbaar in water, maar wel in olie en door gisting verwerkt geesten. Deze Baliem heeft veel zuurdeelen, en wordt uit den bast en uit ’t hout verzameld, ’t zy door infradoxine ’t zy dat hy ’er van zelfs uitvloeit. Een halve hars, of dikkere Baliem; anders Pik genoemd. Deze is insgelyks ontvlambaar, en huisvest voors namelijk in ’t hout en in den bast en wel in’t byzonder van die Plantgewassen welke altogether groen Zijn, en in de koude Landen groeien. Zomertyds is dezelve zo vloeibaar als ware Baliem, en wordt dan Pik-oli (genoemd Picis) genoemd, Waar uit, naar alle vermoeden, door het vervliegen der fijnste deeltjes, de Pik geboren wordt. Wasch. Dit is een geheel bijzonder lichaam of algemene Sap van een vaste hardheid; zelfstandigheid; samengesteld uit olie "zuur" en een bijzondere Spier, vloeibaar op 't vuur even als boter; doch verkrygt, na dat het vloeibaar geweest is, deszelfs eerste hardheid nooit weer. Zuiver Wasch, met zand gemengd, en uit een kromhals gedistilleerd geeft een zuur water, van een onaangenamen reuk; daar na een dunne oliereeg, die tot een witte zelfstandige hardheid, even als zagte boter, in deze Ontvanger samenstol. Maar indien dezelfde eenige maal met zand gepercerd wordt, behoudt ze haar vloeibaarheid. Dit heet P Ke so. Met verdelingen van planten en dieren. Het Wasch wordt alleen gevonden in de bladeren en bloemen der Planten: en (schijn geboren te worden), wanneer de vloeibare Oly van deszelfs fijnste deeltjes beroofd is, en allengs tot een kleine zelfstandigheid overgaat. De Byen vergaderen hetzelfde eensdeels uit de bladeren van sommige Planten, waar in eenige vliesjes, met een olygaatje Stoffe vervuld, verborgen zijn. De Roosmaryn bladeren geven volgens het getuigenis van den Grooten SoOERMOT in deszelfs 1e. Chem, T. LI. p. 134. Dusdanig een wasch, en volgens het verhaal van Macquet in zijn Chemie P. II. p. 629, vindt men hier en daar in Amerika enige bomen, waaruit de inwoners, zonder behulp van bijen of andere insecten, een groenachtig wasch door koken verzamelen. Men vindt in China een zekeren boom, de pecha-chu genoemd, waaruit ook dit wasch voortkomt. Dit werk wordt verricht door wormen die eenigen tijd in deze boom hun verblyf houden, en na hun vertrek kleine gaten in het wasch bereid hollen laten. Dit wasch is zeer hard en wit. Gemeenlijk wordt het wasch uit de bloemen verzameld door de bijen, voornamelijk uit de topjes der bloemen (apices florium) alwaar volgens het gevoelen der heden-dagse kruidkundigen de zaadstofjes (pulvulus feminalis) gevonden worden. De vermaarde Reaumur is van gevoelen, dat deze waschstofje de bijen gedeeltelijk tot voedsel dient en gedeeltelijk, na het ondergaan van eenige verandering, bij hun thuiskomst wordt uitgebraakt; zie deszelfs Werk over de Insecten Zom. V: pag. 251. Anderen daarentegen zijn van gevoelen, dat de bijen deze stof alleen aan hun poten mee voeren; om dat men veelal bijen aantreft, rondom welker poten een waschachtige zelfstandigheid zit vastgekleefd. Een beroemd Engelsch schrijver maakt nog gewag van een zeker soort van wasch, 't welk in Virginien en Carolina verzameld wordt. Hij noemt de haag uit welker vruchten dit wasch vergaderd wordt, Myrthus Brabantio, Myrtho fimilis. Hij geeft vruchten ter grootte van een corianderzaad, voorzien met een waschachtige korst. Wanneer men deze vruchten in water kookt, vergadert zich het afgekoelde water op de oppervlakte van het water. Dit water is groenachtig van kleur, en onzuiverder dan het gemeene; waarom ook de daarvan bereide Kaarsvrij niet zo helder branden; voor het overige is hetzelfde gemeene wasch overeenkomtig. De, Pisse spreekt nog van een soort van zwart wasch, dat oor SCHEIKUNDIGE BE SCHOUWING door een zeker soort van zeer kleine byproduct Munbucan genoemd, hier en daar in Brazilië uit zeer hoge bomen te verdwijnen. Zij is veel vluchtiger dan het gemeene wasch, en om deszelfs onaangename reuk, niet bekwaam tot kaarsvorm maken, Zijzelf Lib. de med. Brazilië IV. p. 56. V. Camfer. Dit bijzonder voortbrengsel der Natuur heeft onder de Geleerden veel twist veroorzaakt; zo wel ten aanzien van derzelvers herkomst als plaatsting onder deze of geen van andere zelfstandigheden. Zomigen beweren dat ze in de rang der Harsfemen geplaatst moet worden; om dat ze ontvlambaar is en volmaakt in wingeest wordt opgelost. Dit gevoelen kan geen stand houden. De Canfer laat geen as achter, na dat ze verbrand is; de Hars integendeel wel. De Canfer laat zich volmaakt door vuur om hoog heffen (sublimare), en wel zo dikwijls men begeert, zonder daar door iets van haar aart te verliezen. Hier in is ze ook volmaakt van Hars onderscheiden. Ze geeft door distillatie geen water, of geest; dergelijke de Hars geeft. Laat zich volmaakt, volgens ’t gevoelen van den vermaarde Neuman, in Salpeter-geest ontbinden. Deze bijzonderheden zijn genoeg, om het onderscheid aan te tonen; schoon men er noch meer zó van kunnen byvoegen. Anderen hebben het voor zout genoemd; maar behalve dat het niet gelijk andere zouten in water ontbindt, merkt iedere Kenner, dat ze noch veel andere eigenschappen van de zouten vertoont. Anderen plaatsten ze onder de Gummen; doch ten onrecht. Gom is wel zwaar doorvocht, maar smelbaar in water, en geentzints- geheel vlug; behalve nog andere onderscheidende eigenschappen. Anderen noemen het een Gom hars-achtig Sap (Saccus gummo-resinofus); dit Sap smelt gedeeltelijk in wingeest, gedeeltelijk in Water. Dit gevoelen strijkt ook niet. Weer anderen noemen het een Bitumineus of Jodenslijmige stof. Deze laat zich echter niet oplossen. Er zijn die beweerd hebben, dat de Canfer cel luchtstof was, en zich uit de lucht of dampkring in de Plantgewassen nederzette. Deze gissing blijkt niet waar te staan, zo men overweegt, dat de Canfer zo veelmaal in deszelfs valmaakste vorm in het hout van enige boomsoort verborgen zit, gelijk ik met vermaak in zeker soort Canfer-beurkout uitbeschouwd heb. Ook heeft er iemand beweerd, dat de Canfer van dezelfde herkomst uit 't rijk der graafvaten lichamen (te weten: fosfor) getrokken hebben, na te sporen. Eindelijk zijn er die het een vlug oplosbaar zout, of ook wel een geitenleerlijk olijfje genoemd hebben. De verdere gevoelens daar latende, is men echter heden daags genoegzaam verzekerd, dat het alleen Zaanse oorsprong beef in het Rijk der Plantgewassen. Er zijn vele onderwerpen in dit Rijk, waar uit de zelfs staandheid vergaderd wordt, of kan worden. Het zal niet onaangenaam zijn, hier om te halen, 1. De meeste Camfer wordt ons uit Japan toegezonden; en aldaar bereid uit een bijzondere boom, bij de Japanners. Fors Kus no-ki of Nambu genoemd; bij Kempfer, Laar Camphorifera s door Linnaeus, Laurus folis lanceolato-ovatis Erinerviis, „nervis supra basi unito. Mat. Med. No. 192. De Verzameling der Camfer is een werk van geringe lieden en boeren, in de Provincie van Satsuma, en op de Eilanden Gorbo en geschiedt op de volgende wijze: de wortelen, bast laderen, en het hout geraspt of in kleine stukjes gebroken, worden in een soort van wijde distilleerketels gedaan, gemaakt van koper of ijzer, gietende daar op zoveel zuiver water tot dat het hout en de wortelen bedekt zijn, daar na flasken ten zwellen ketel met een ijzeren helm, waar aan een kromme pijp vastgemaakt is, zyndedie helm van binnen voorzien met een deksel van stro, afgescheiden naar 't fatsoen der helm. Zy plaatst de ketel op een matig vuur, tot 't water algaar beggint te koken. Door deze warmte vliegt de Cam gaar boven, en hecht zich aan de rand van de pijp vast; wordend een aantal deeltjes door 't water langs de pyp medegevoerd. Enige gebruiken geen stenen helm, maar alleen een van fijne biezen gemaakt, in de gedaante van een bijenkorf. Uits wendig glad, doch inwendig met uitsteekende punten, waar aan de Camfer zich vasthegt. Deze Camfer, bij de Droogisten rauwe Camfer genoemd, “heeft noch veel onevenwichtige delen in zich, waarvanzelfde in Holland gezuiverd, en onder de naam van gefinaanseerde Camfer verkogt wordt. Deze bewerking wordt tot nog toe geheim gehouden en is maar bij enige weinigen bekend. Er zijn enige Schrijvers die gepoogd hebben de manier aan te wijzen, op welke deze zuiverd. In de Ephem. mer. cus. vol. 5. obf. 98. worden twee verschillende manieren beschreven. De eerste manier geschiedt door water, en is zeer tenva dig; doende ten dien einde de rauwe Camfer met een gespecificeerde hoeveelheid water in een distilleerketel, plaats zelve 426 SCHIFFSGE- BESCHOUWING zende dan een helm op den ketel, en stoken dus, langzaam, kens, en vuur vermeerderende, tot dat de zuivere Camer, zich boven aan den helm heeft vastgezet. De andere manier geschiedt door middel van Wyngeest: ontbindende ten diene einde de Camfer in zuiveren Wyngeest, blijvende de vuiligheden op den grond leggen. Daarna distilleren ze de dezelfde verzadigde Camfergeest in een glazen kolf, en naar mate ze het vuur strek of zagen maken, wordt de Camfer gefsublimeerd of blijft op den bodem van de kolf te rug. Deze Camfer wordt naderhand in lege vlespotten gedaan, die wel toegemaakt en in zand geplaatst worden; stokende met een zagen vuur, tot dezelfde in een klomp samengevatten is. Men vindt deze zuiverd van Camfer het allernauwkeurigst beschreven door de Heer J. F. GROENHORST, in deszelfs Dissertatie de Campbora, welke mij uit te schrijven lust uit te schryven. ‘Zie hiermede zo ‘t wil, dit gaat vast, dat er enige handpennen toe vereist worden, welke de Rafineerders zorgvuldig voor zich bewaren; om dat anderzijds derzelver bereiding algemeener geöffend zoude worden. Dit weet ik ten minsten zeker, dat deze Rafineering geschiedt, in een lage platte glazen, ieder afzonderlijk in een zandbad geplaatst, en van boven met wollen lappen bedekt; gelijk ik zulks bij toeval door Rafineerders buiten Haarlem opgemerkt hebbe; kunnende met geen mogelijkheid er meer van ontdekken. 2. De tweede soort van Camfer komt uit Sumatra en Borneo, en voornamelijk van de westkust van het eerstgenoemde Eiland, uit een bosch Baros genoemd; alwaarom deze soort van Camfer, bij de Drogisten 'Campbora de Baros' genoemd wordt. De Inwonners noemen dezen boom Liono; Breynius noemt ze Arbor Campborif. Sumatrana foliis Caryophylli aromaticus, longius macronatis, fructu majori oblongo, calyce amplissimo, lype figuram quodammodo representante. Prodr. Secundus. Dit verschilt veel van de voorgaande. Men verzamelt deze Camfer niet door distillatie, maar dezelfde zit onder de gedaante van groenigjes of kleine plaatjes in de zelfstandigheid van het hout. Om een denkbeeld van deze verzameling te krijgen, zal het te pas komen aan te halen, hetgene de Heer Arent Sijlwerius, die langen tijd in Azië gewoond heeft, hier van meldt. Inwendig om het pit zijn van boven tot beneden natuurlijke scheuren, waarin het natuurlijke en eigenlijke zaad van den boom zit schijnbaar bijeen te vergaderen, of enige fijne deeltjes hensen zich aldaar vast, welke door den tijd gestremd worden, en langzamerhand in hardheid toeneemen, na dat die vormen verdragen kunnen. Diegene, welke voor de Camfer-bomen zorgen moeten, zo ras ze door enige uitwendige tekenen bespeuren kunnen, dat er overvloed van Camfer is, (enige willen dat ze zulks uit een lichte knoop of kraking ontdekken), doen ze de bomen om verre hakken, beroven dezelve van haar bladeren, bast en uitwendig hout, tot aan het pit digt bij de scheurtjes. Vervolgens laten ze dat bezwangerde hout doorhakken, en scheiden de Camfer met kleine werktuigen van het hout af. Deze Camfer is zuiver en heeft geen verdere raffinering nodig. De grootste bomen geven dus van 1 tot 3 liter Camfer, de kleine nauwlijks vier liter. Ten Rhyne verhaalt bij Breynius, dat na men deze bomen ingestoken gehakt heeft, dezelfde eerst in de zon gelegd worden om te drogen; vervolgens worden deze stukken nog kleiner gehakt, en de stukjes Camfer door zifting daar af gescheiden. Verschillende verslagen van de Japanse Camfer, dat ze niet vervliegt: zo dat rook hier van in den tijd van 6 jaren nauwlijks 6 ponden verliest; daar integendeel zo veel Japanse Camfer binnen zo vele jaren geheel verloren zoude zijn. 3. De Laurus canephora Ceylonica levert ook enige Camfer uit. Indien deszelfs wortel gedeftilleerd wordt, verkrygt men te gelijk enige Camfer-olie. Deze soort is zeer zeldzaam en niet dan in de Kabinetten der Liefhebbers te vinden. Men vindt deze bomen ook wel op Malabar, doch niet in zo grote menigte. 4. De vermaarde Neuman heeft in de ge.destilleerde Olie van Thym een Camferachtige stof opgemerkt. 5. Kempfer verhaalt nog van een genoegzame hoeveelheid Camfer, welke hij uit de destillatie van het Schinus Perseicus verkregen had. Behalve de opgenoemde zijn er nog veel Plantgewassen, waaruit een Scheikundige een camferachtig samensteveldsel weet te trekken, bijvoorbeeld: Caneel, Terpentijn, Kruis en munt, moederkruid, (matricaria) Safranië, uit de wortelen van Zesdoorn, Galanga, uit Rosmarijn, Scharlei, Tsambop, duizendblad, kild wormkruid, "cardamom, en meer andere, volgens het verhaal van de vermaarde Mannen Geoffroy, Mentzelius, Maud, Hermannus en vele anderen. De Eigenstappen van de Camfer zijn: 1. Een kristalijnse halfdoorzichtende blanke gedaante. 2. Een droge broze zelfstandigheid; vergezeld van enige Vettigheid in 't aanraken, zonder dat er echter daar door de handen besmet worden. 3. Van een scherpen, doordringenden en welriekenden geur en reuk. Deze beide Eigenschappen zijn geheel bijzonder, en altijd in staat, om de Camfer van enig ander lichaam te onderscheiden. 4. Volmaakt in Olie en olieachtige geesten oplosbaar. 5. Niet in water smelbaar. Er zijn echter die zulks willen beweren; meenende dat wanneer de Camfer, in warm water gedaan, onzichtbaar wordt, zulks aan de verdamping van de Camfer moet worden toegegeschreven. Integendeel wordt die onzichtbaarheid door 't vervliegen van de Camfer veroorzaakt: de vlugtigheid is immers een van deszelfs onafhankelijke Eigenschappen. 6. De Camfer wordt ook door Salpeter en Vitrioolzuur ontbonden. Na de ontbinding in Salpeter-geest dryft dezelfde ver boven op onder de gedaante van een licht gele olyum. Omtrent deze ontbinding zegt de vermaarde Mamberger, "Maar wanneer de Camferdoorde in geest van Salpeter vloeibaar wordt, behoort daar toe wel een groter gewicht van Salpetergeest dan de Camfer zwaar is; dat geen echter, wat van den Salpetergeest in de vloeibare Camfer is, of geen de Camfer vloeibaar doet worden, maakt allen een zesde deel uit van de Camfer; want ik deed ten dien einde 13 kruidjes Camfer in Salpeter-geest, en verkreeg dus 15 kruidjes vloeibare Camfer enz." Zie deszelfs regel. Aufpicale, de Campfer per Sp. nitri fusfa S. 13. In Vitriool-olievat ontbonden verspreidt zich door derzelver geheele zelfstandigheid, veroorzakende een bruin rode kleur. Indien men bij deze ontbinding zuiver water giet, scheidt de Camfer zich weerom daar van af. 7. Bezit een allervolmaakte vlugheid, zonder iets na te laten zal was dat men dezelve ook 100 maal sublimeerde. 8. De Camfer bezit een grote ontvlambaarheid. VI. Hars. Dit is een olyumachtig Sap, van een harde vryfbare zelfstandigheid; vloeijend op 't vuur, vlam vattende, in olyum en olyumachtige geesten oplosbaar. Hieruit kan men lichte aan 't onderscheid tussen de Hars en de Gom opmaken: hoewel veel Harsten ten onrechte Gommen genoemd worden. Men kan de geboorte toe schrijven aan een samenwerking van olijftod met zuur, wel verstaand nadat de olijf al van dezelver synthetische delten beroofd is. Dit blijkt te meer uit de ontbinding van hars, wanneer men een zuur vogt en olijf verkrijgt. Verder leert de scheikunde dat er bij de vereniging van een vloeibare olijf met zuur een nieuwe stof wordt geboren. De vermaarde staf is van gevoelen, dat de hars enige overeenkomst heeft met de natuurlijke aardhars of joodenlymen (bitumina). Dit is wel waar, in zoverre de harsvorm uit een vloeibare olijf en zuur voortkomt; doch onder te differentiëren "omdat de olijfen der aardharsvormen of bitumina van een geheel anderen aard zijn, zo als blijkt uit de vergelijking van naphta, petroleum, en brandstoffen- olijf, met de wezenlijke olijven der planten en dierengewassen. De hars zit meestal altijd in de schors van bomen, doch ook in verschillende wortelen; waarom te beginnen met de schrijvers van de materie medica. VIT. Zwarte hars, of spiegelhoorn (colophonium). Dit is, om dus te spreken, een uitgekookte hars, en het laatste overblijfsel der vloeibare olie, wanneer alle derzelvere vlugge delen vervlogen zijn. De colophonium vloeit op het vuur, is ontvlambaar, en in olie oplosbaar; doch zeer zwaarlijk in wyngeest. De allerfijnste terpentijn-olie laat na het vervliegen van derzelvere fijnste delen, volmaakte colophonium achter. Uit gom en hars samen geschapen sappen (succi gumeo resifosfio). Deze ontstaan uit een samensmelting van gom en hars-deeltjes, dus ook gedeeltelijk in water en wyngeest oplosbaar. De evenredigheid van deze delen is zeer veranderende en meest op drieërlei wijze: of dat er van iedere van deze delen evenredig veel onder een gemengd is; of dat er meer gom dan hars-deeltjes in zyn; of meer hars dan gom-deeltjes. Dus de eerste eigenlijk gom-harsbeen (gummi resina); de tweede gom-harsachtig (gummi resinofum); en de derde hars-gomachtig (resino summeum) genoemd kunnen worden. Men vindt deze gom-harsbeen meest in de schors- en wortelen der water- en gelijkende planten (plantae umbelliferae). IX. De bijzondere geest bekend onder de naam van Spiritus veebleur. Het is allerbezwaarlijkst om deze Spiritus onder te brengen in een of ander bijzonder Product, dewijl zij zich in onder scheide aandoeningen overal in dit Rijk opdoet, en aan een bepaalde plaats in het lichaam der Planten verbonden is. Uit deze hoofde zou dit niet ongeknipt zijn, indien men gezondheid vond dat de Plantgewaspen uit drie delen bestonden; voor eerst uit vaste delen; ten tweeden uit vloeibare delen of Sappen, en ten derden uit Spiritus reëtores, of heer schende geesten of streng gewords impetum facientes; volgende hier in de verdeling van Hippocrates, die gezegd heeft, dat een mensch bestaat uit inbouwende delen (partes continentes) ingebouwde delen (partes contentae), en impetum facientes, of werkzame delen. Wat deze Spiritus reëtores betreft, zo merken wij aan. 1. Dat zij van een bijzonder soort is; in den hoogsten trap klein en vlug. 2. Van de allergrootste uitwerking, schoon in een klein gedeelte van een voorwerp geplaatst. 3. Dat zij voornamelijk in de vloeibare Olyf huisvest. En dus wanneer de Plantgewaspen van derzelver vloeibare Olyf worden beroofd, worden zij tevens van den Spiritus reëtores beroofd. 4. Dat de voornaamste heilzame geneeskragten der Plant gewaspen in deze Spiritus reëtores gelegen is. Want, welke genezingen vermogens zal men verwachten van geestrijke of olyfgewone Planten, indien dezelfde door uitdroging hare fijne Olyfdeeltjes verloren hebben. Men kan de reuk en smaak der Plantgewassen aanleunen, Spiritus toe schrijven. Dit blijkt eensdeels uit de onverwachte gelijkheid der uitgedroogde olyftige Planten of derzelve deel en, voorheen wel degelijk geurig en smakelijk. Anderdeels uit deze onbetwistbare proef: bijvoorbeeld een weinig fijne Olijf van een of ander Plantgewas of van een van derzelvere delen, bijvoorbeeld Kaneel-oliën, eenigen tijd aan de lucht blootgesteld, verliest geheel zijn aantrekkelijke geur, en vervangen doordringende smaak, en dus ook zijn geneesende vermogens, zonder verlies van zwaarte. Werkt voornamelijk op het zenuwgestel. Dienoverwegende zeer dienstig in zenuwziekten. Dit blijkt duidelijk aan de spoedige en soms geweldige uitwerkingen van deze fijne Olijfen, of van de daarvan samenbestelde geesten en vlugge zouten in de hevigste toevallen der Moederkwalen, en spier trekkingen, dikwijks is de reuk van die Olijven alleen voldoende tot volledige wederherstel van zodanige Lijderen: doch soms veroorzaakt zij, bij anderen, de hevigste spierkrampen. Elke Plant heeft een bijzonderen Spiritus regens. Dienoverwegende bezit zij dat geen waar door de een Plant van de andere onderzcheiden wordt. De voornaamste zitplaats van deze Spiritus is in het zaad, ofwel in deszelfs vloeibare Olijf; en is aldaar overal het algemeen allerfijnst. Indien wij nu het zaad aanmerken als het Bewerkste deel van een Plant, en waar in de Natuur de eindpauk der groeiing geplaatst heeft, en het volmaaktst vaste deel van de Plant is, huisvestt daar in de volmaaktst uitgewerkte stoffen, om deze aan een jeugdige spruit mee te delen. VAN DE RYK DER PLANTEN EN DIEREN. De voortbrengsel (product), welke een Scheikundige uit het Rijk der Plantenverkrijgt, zijn 1. De Spiritus venvoort (Geest), hoewel 't waar zy, dat deze geest niet afzonderlijk, zonder enige andere stof, verkregen en aangetoond kan worden, mag men dezelfde echter wel als een bijzonder Product aanmerken, dewyl zy in vele derzelver huisvest, en daar van afgefcheiden kan worden. 2. Het waterig beginpunt (Principium Aquofum). Dit leert de ondervinding in de Scheikunde, dewyl men de Planten van derzelver vloeibare deelen beroven kan, zonder ander hulpmiddel dan vuur. Dit water, wel gezuiverd, is volmaakt gelijk aan 't algemeen hoofdstoffelijke water, 't zy evenveel van welke Plant % genomen is, of uit welke deelen van dezelfde. 3. Zeer Olym. En deze is verfchillende, 1. Een allerfijnste Olym, welke door gisting verkregen wordt en de zogenaamde "A/kobol, of allerzuiverste Wijn-geest, uitmaakt. Deze Olym is met water vermengbaar, en bezit een zeer hoge trap van zuiverheid. 2. Een dikkere Oly: echter zuiver, en waar in de Spiritus reformatiori om Zo te spreken, gebonden is, en welke uit zomige Planten door persing, uit andere door distillatie voortgebracht wordt. De laatste noemt men gemeenlijk essentiekel, of wezenlijk bezittende, beneficieel een natuurlijk, den rente, een in Wijngeest oplosbare eigenheid. 3. Een Oly, die aan elk soort der Planten een bijzonderen smaak mededeelt, te gelijk met een zoutachtig beginzelfstandig. Deze treft men aan in het algemene gekookte Sap of bloed der Planten. 4. Huisvest er nog een Oly in de Zout-zeepachtige Sappen, welke door gisting in Aceton veranderd kan worden, Dit wordt te meer bewaarheid, om dat, altijd zo veel ik weet, gene zeepachtige zelfstandigheid geboren wordt; zonder bijkomend van een Oly. 5. Eindelijk is er nog een aardachtige Oly, of welke zich aan ’t aardachtige beginzelf heeft vastgehegd: gemeenlijk bekend onder den naam van Empyreumatische Oly. LV. Zout. En wel een zuur (acidus) loogachtig. (alcalinus) en een geen vlammend (neuter, medius). Zuurzout. 1. Zuurzout. Hier van vindt men ook meer dan een soort. a) Er zit een Zuur-zout in de zuure Sappen der Planten, b) van Zuurzout (acetaat) Klaverzuur (acetolat) en meer andere bekend onder den naam van wezenlijk zout (Sal Essentiale). c) Een ander soort verkrijgt men door fermentatie, en zelfs wel uit de allerzoete Planten. Dit leert de Zythovet. d) Door destillatie verkrijgt men ook een Zuur-zout. Dit blijkt uit de destillatie van Zout zonder enige bijdoening. e) Huisvest er een Zuur-zout in de Hars. Deze zuurde Zouten zyn zomerlijk overeenkomstig met die der graaf bare lichamen. Ze zyn immers zuurde Zouten van Plantgewassen, die zeer overeenkomstig zijn met ’t gemeen Zee-zout : krakend in ’t vuur, en overeenkomstig met de gedaante der Kristallen van Zee-zout : zomerlijk hebben de wetenschappelijke eigenschappen van Salpeter: ontploffend (detonantes) op de aanraaking van een ontvlambaar lichaam; en in ’t vuur krakend. Dit zijn wel niet natuurlijk (sativus) in dit Rijk voor handen, maar worden af door verrotting, of door branding geboren. Hier van heeft men verschillende soorten, en zijn veelal overeenkomstig met die uit ’t regen fase, als Sal. commun, Nitrum enz. Deze vindt men zo wel in de vaste als vloeibare delen der Planten, en zijn in aard bijna overeenkomstig. AANMERKINGEN OVER HET MAAKZEL VAN DE: PIS-BLAAS, door den Heer Linnaeus. De delen welken de Blaas vormen, zijn 1. Het binnenste vlies of Rok, welke is geschikt om de Pis onmiddellijk in te houden; deze is onbekwaam tot enige fragmentering of werking. 2. Een ander vlies, oneigenlijk zo genoemd, of liever een vleesachtig lichaam, 't welk den binnenste Rok van buiten bekleedt. In dit vleesachtige lichaam ontdekt zich geen beloop of bestendige richting van Spierweven; het is niets anders dan een onafgebroken en ongeorganiseerd mengsel. 