VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
' Een zo vermeerderde ontlasting van Пут is niet moeilyk te begrypen, nademaal wy er een voorbeeld van zien, ia de Verkoudheid, uit de vaten van het zelfde vlies; en het is ligt te verftaan hoe dit toevallen gelyk aan een verzwet fing in de Longen kan veroorzaaken: als, een groote op hoesting van ftoffe naar etter gelykende „ bezwaarlyke ader haaling , vermagering en een uitdroogende koorts. De {ое welke in Verkoudheid ontlast wordt heeft dikwilsdt gedaante van гуре etter. De zwaarte op de borst obt van de menigte der ftoffe, welke de deelen van de longe opfpant enz. De uitdroogende koorts en vermagering koo men even zeer by andere overmaatige ontlastingen , gelyk іп de Pis-loop , de witte Vloed, Zaad-loop , Rug-Teerings enz. ‚ Verfcheide Schryvers , gelyk reeds gezegd'is, фен oorzaak van Teering in ’t oog gehad hebbende , doch et niét ten vollen van verzekerd zynde, hebben zy geene moeite gedaan om er de eigenaartige kentekenen van op té fi: уеп, of eenige geneeswyze ‘er van voorgefteld. Wyl d pafpooring van de oorzaaken der ziekten , zonder (7 van weinig nuttigheid is, zal ik dezelven tragten 221 “ wyzen; doch met bekentenis van myn zwak vermogen hier toe, om dat ik geene gelegenheden genoeg gehad hebbe doode lichaamen te onderzoeken, waar uit #0» pa alle de toevallen, welken de Lyders, geduurende bet eloop van de ziekte, ondergaan hebben, opgemerkt t hebben , eenige zekere kentekenen kunnen va% worden.. ‚ Uit het gene gezegd is van de groote 'gelykheid de toevallen uitt tene verzweering der Longen, Cñ de? verflapping , blykt datze moeilyk te onderfcheiden 5% fchoon het zeer gemeen zy,als het opgehoeste etc? dé vertooning van etter maakt, en verzeld gaat шег» val van het geftel, voor zeker te befluiten dat “ге OVER EEN ZINEIMGEGTIGE TEERING, 12 zweeting is in de Longen. Tòti ерп: volkooisen Кейшег fchynt. hets naodzaaklyk het. anderfcheid. tusfchen. etter err flym. met Zekerlieid re kennen ;, ten. ware “men met Ог; de, Hoen, wilde onderftellen:, dat. er. etter ‘in hes: bloed gemaakt kanue. worden zonder. veezweering. En alhoes wel men verlcheide. wyzen van wmderzoek heeft uitgedagts ve ik echter dat wy.dikwils misfen in het eemvoor ‚ander te. neemen. Waare.etter, zegt men, zinkt іп zout water;-dach dit hangt voornaamelyk af van de ont- beering van Lugtebellen, De proeven van den Heer Ga- BER toonen dat hy ole door hette, of’ bymenging van _voorleop of zuure.vogten. Doch Пуш kan door dezelf- de proeven gelyke verandering ondergaan, Пе: ftinkende reuk жап etter, als. hy іп °t vuur geworpen wordt; is voor de genen іе аап deeze proeven lang gewend: zyn s een zekerdêr kenteeken. Slymige opgeeving is doorgaans fmaakeloazer , Коош: gemeenlyk gemaklyker op,en houdt langer aan, Andere teekenen kunnen genomen worden van de afwezigheid van toevallen, welken meer. by eene verzameling van etter bevonden worden, als gaande en koomende huiveringen waar op zweet volgt. Кеп zuive- те tong, en ten blaauwagtige kleur als paarlemoer уап het wit van het oog, wordem van fommigen aangezien als een bewys van etter. De Vrouwsperfoon , van welke het geval boven-is opgegeeven, klaagde niet' zeer over pyn in haar borst, zy kon ook zonder moeite op beide zyden liggen. Haare koorts was miet merklyk, en zy kon niet zo wel verlies van bloed verdraagen als menfchen die een’ zweering in de Longen hebben doorgaans Кип» nen. De gefteldheid. van het lichaam kan ons eenigzins te baat koomen. De wateragtige , en die aan veele zin< kingen van weivogten onderhevig zyn, krygen ligt een rinkingagtige Teering. - ‘Belangende de-geneeswyze , dezelfde welke in het voor- gee (5 Door doorzweeting of doordríngiag door de zweetopeninged wan de тербел der. varen. р КЕ a eftelde geval van een gelukkig gevolg was geweest, ze Eel als in eenige andere , beftaat, na de ftoffe voorbereid te hebben door verdunnende en verdeelende middelen , als Gom Ammon : Scili : enz, in herhaalde braakmiddelen te gee- уеп, tot vier of vyf maalen toe, met tusfchenpoozingen van drie of vier dagen ; en deeze fchynen het voornzamfte van de geneezing te bewerken. Men legt blaarpleisters tusfchen de fchouderbladen , en op de dagen als men bet braakmiddel niet geeft, maakt men gebruik van geringe giften van de Antimonte- of Jpecacoanba-wyn , met oogmerk om de toevloed van vogten van de Longen af te leiden naar de huid; waar toe de braakingen ook veel doen. De eacoanba is , als een braakmiddel, federt onlangs, in Шеше giften ‚ aangepreezen іп krampagtige en vogtige aambor- igheid; де laatfte van welken een ziekte 15 welke niet veel verfchilt van die waar van wy fpreeken. Zagte buik- openende middelen kunnen ook van dienst fchynen tot af- leiding, doch worden van my niet „gebruikt, om dat de anderen hier aan genoeg voldoen. dienst te wezen, als de Lyders zeer vermagerd zyn: li- у fchynen van minder _ chaams beweging wordt met het zelfde inzicht aangeraaden; Als de Longen, door deeze middelen bevryd zyn vanden ` last der vogten welke haar drukte , en de vaten eenige aan= merklyke veerkragt weerom gekreegen hebben, zo dat de opgeeving uit dezelven verminderd is, wordt de geneezing voltooid door drooge rookingen met fpeceryen , en kende en zagte famentrekkende middelen. Uit het verfchil van de behandeling welke in deeze ziek- te bevonden is van dienst te wezen , van die welke іп ееп verzweering der Longen vereischt wordt, ziet men hoe veel er aan gelegen is, de eene van de andere te onder fcheiden ; voornaamlyk , om dat misfchien de eerstgenoem- de foort van Teering die is waar іп het meest met genees- middelen kan uitgewerkt worden; en ik verbeelde my ‚dat de gevallen van Feering,welken men zegt door zekere han- delwyze geneezen te zyn, meest уап dit foort zyn ; ik ftel echter niet dat verzwoorene Longen volftrekt ongeneesiyk zyn ‚ want als zy tot een goede verettering kunnen gebragt worden , kunnen ze geheeld worden gelyk andere deelen; doch de moeilykheid om dit te erlangen is, wegens deby- zonderheden welken dit ingewand eige zyn, zo groot, d:t ik geloove zelden een goede verettering verkreegen te kut- пеп worden. | Misfchien zal шеп zeggen „ dat deeze ziekte geen d: | OVER. EEN ZINKINGACTIGE TEERNO, 459 lyke Long-Teering із. Als men door deezen паат verftaat ееп” zweering in de Longen, isze het zekerlyk niet. Maar zo men er door ver eene Teering , ontftaande uit eene oorzaak welke plaats heeft in de Longen, isze het gewislyk. Doch ‘er is weinig aan gelegen wat naam men ‘er aan geeve, al wat hier mede beoogd wordt, is, te toonen , dat ze een ziekte is in toevallen zeer gelya kende naar een’ zweer in de Longen, en ’er dikwils, ten onregte, voor aangezien wordt, en zeer verfchillene de middelen en een ander levensbeftier vereischt. НЕТ GEVAAR VAN EEN ZEER GROOTE -BREUK DOOR DE OPERATIE TE HERSTELLEN. Door den Heer MARTIN, Eerfte Chirurgyn van het Hospitaal S. André te Bourdeaux. (Uit het Fransch.) JRmande Contré , twee еп dertig jaaren oud, van Lane goiran, naby deeze Stad, kwam in het Hospitaal, den то August. 1765. om een Dye-Breuk aan de linker түбе, zo groot als het hoofd van een kind van zeven maanden: noit had ik een zo aanmerkelyke Breuk ges zien, De dikte der bekleedzelen, welken dezelve dek- ten, was van een halven duim. Aan het onderfte en voorfte gedeelte was een fistelagtige opening, waar van de grond niet gemaklyk was re kennen , еп welke dage- lyks veel etteragtige toffe uitgaf. Deeze onnozele Dog- ter wilde een huwlyks verbintenisfe aangaan; zy geloof- de echter dit niet te moeten aangaan, zonder met еепі- ge van haare getrouwde vriendinnen hier over raad ge- pleegrd te hebben. Deeze hier van meerdere kundigheid ebbende, beduidden haar, dat zy zich moest laaten ge= neezen eer zy trouwde. Voor dat zy in het Hospitaal ging, vraagde zy myn gevoelen over haaren ftaat: ik zeide, vastelyk te gelooven dat haar gebrek ongeneeslyk ware. Twee Meesters іп de konst, die ‘er mede over ftemden, waren in °t zelfde gevoelen; maar de anderen in meerder getal , meenden ,'ег was geen gevaar de boog te verwyden , om de deelen te doen ingaan. De Ope- ratie werdt gedaan den 14 Septemb. Men zag, dat het kezwel beltondt, uit het groote net, den omgewonden en Kk 3 nug- 4бо- ‚‹ EARTEN "VEREEN ' GROOPE BREUKS pugteren-darm ‚ het’ darnifcheil, еп ееп gedeelte van den kolykdarm ’t welk de roomfche S maakt, en een gedeek te van het dikke darmfcheil, hier аап behóorende. De boog verwyd :2упіе , ‘gingen de deelen gemaktyk génoeg binnen ; doch op de terugbrenging volgden айе toevallen van verftropping, welke zy nimmer hadt gehad voor dat zy geopereerd ware: zy ftorf den 24 van de gezegde maand, - Г Het was, naar myn oordeel „der moeite waardig het lichaam te openen: ik deed bet, De mdag wês gezakt tot den omtrek van den navel, en was zeer ontfteeken, 'gelyk ook de darmen welken de breuk gemaakt hadden. De Daat van ontíteekinge in het gedarmte, em de toe- vallen welken ор de Operatie gevolgd waren, fcheenen my niet moeilyk te verklaaren. De lange tyd (a) van de ver- plaatfing der deelen , en -derzelver grootte, hadden de- zelven , om zo te fpreeken , vreemd doen worden voor den buik; zy konden nu, door de verrekking van het darm- ` fcheìl , zulk een’ plaats van die holte , waar in zy, voorhet ` uitgaan іп de breuk, gelegen hadden, niet wederom be: ` Паап ; zy werden gedrùkt en geklemd (Б) door de fpiéren ` van den buik; hier van daan de ontfteeking en de toeval- ` Jen van verftropping; waar aan men ook de verwerring van den omloop door de fèheil-flagaderen kan toefchry- уеп (с). | Deeze (а) De ouderdom der Breuken doet altyd vreezen voor aangroëi- йпреп; allermeest is, dunkt ту, te vreezen de onmooglykheid om gan de ingewanden de plaats weder te geeven, welke zy, voor de uitwyking hadden, vermids de aangroeijingen zelden: van belang туп dan in groote Breuken; еп deeze onderftellen altyd een groote reke ` king der deelen, „о (5) Schoon de zagte deelen, welken den omtrek van den buik maaken, zich merklyk laaten rekken , gelyk men) in: waterzugugenen ` zwangere vrouwen ziet, zy laaten hierom niet dé van ouds verplaat ` fte deelen merklyk te beklemmen , wylze eensftoots ingebragt 2уп, en in de twee andere gevallen de rekking langzaam gefchiedt. | (с) Het zal bezwaarlyk konnen zyn, in groote Breuken, of de ` flagaderen , welken naar de verplaatfte deelen gaan, zullen verande ren van rigting, om zich te fchikken naar den langzaamer omloop, welke hier natuurlyk moet gefchieden. En deeze rigting moet wè derom veranderen, als de deelen wederom in den buik gebragt Туп; hier van daan de toevallen veroorzaakt door een enkele verweg ` ў) den omloop van het bloed ter deezer plaacfe, | EEN GROUT STUK PS Urr DE LUGT GEVALLEN. Зб ‚. егте waarrieeming ons ееп Breuk vertoonende zo groot als шеп zelden ziet, leert ons te gelyk het gevaar van de- zelve te opereeren „en de noodzaaklykheid woor de Lyders ош op kunne hoede te zyn. Den ro July laatst viel in deeze Streek een verfchrik- lyke hagel, welke den oogst van meer dan tagtig dorpen vernield heeft, Hier onder is ook de plaats genaamd la Chapelle Saint Guillain, waar іп een Hoeve, genaamd , de Schuur van de Pannebakkery, toebehoorende aan den Heer DP CHAMPAGNE ‚ een’ myl van leny» waar de Heer CAUCHIER op deezen tyd was by den Marquis DB CHAM- PAGNE. ` Den zelfden avond werdt hun gezegd, dat Ter by de Pannebakkery een hagel was gevallen zo groot als de deur van de fchuur (dit waren de woorden). Dit ver- “haal fcheen hun zo verre buiten alle waarfchyntykheid, dat zy er geen acht op floegen. Niet eer dan tien da- gen hier na befloot de Marquis DE CHAMPAGNE ‚ door het gerugt welk dit geval bleef maaken, hier toe opgewekt, om er kennis van te neemen. Hy riep de Hoevenaar van de Pannebakkery, genaamd Gabriel Percal , en onder- vraagde hem, in de tegenwoordigheid van den Heer cau- CHIER еп ROMFERD, ook Geneesheer, еп Lid van de Aca- demie van Befancon, Percal zeide, dat hy, na die verfchriklyke hagelbui, in de deur ftaande, bemerkte dat op het laage van zy- ne haver-kampen , op een fchuinte geleegen, zich iet ver- toonde dat wit was, en van, een merklyke grootte, Zich К 4 tere \ 462 GEVOLGEN DER VERMENEGVULDIGINGE terftond met 2увеп zoon еп knegt "er paar toe begeeven hebbende , zagen zy dat heteen (tuk ys ware, van een onregelmaatige gedaante „hebbende een aanmerkelyke punt, welke naar ’t Oosten gekeerd lag. Hy voegde ‘er, op de ondervraaging, welke men hem deedt, by, dat deeze klomp niet geleek naar een verzameling van hagel op mal- kander gepakt ‚ dat de oppervlakte zo gelyk was als ys, еп dat hy te vergeefs gepoogd hadt, door ‘er met zyn voet ‚ ор te ftooten , het ftuk te verbreeken ‚. wyl Ter geene ftee- nen by de hand waren. Hy hadt het ftuk ys niet gemee- теп; maar naar de uitgeftrektheid welke hy ‘er van aan- duidde en terftond gemeeten werdt, oordeelde men dat het omtrent negen voeten lang, zes breed, en een halve voet dik zou zyn geweest. VERHANDELING OVER DE GEVOLGEN, DIE NATUURLYK VOORTVLOEIJEN UIT DE WET DER VERMENIGVULDI- GINGE, ZO TEN OPZIGTE VAN MENSCHEN ALS DIEREN RESCHOUWD. (Uit bet Engelsch.) Niessen tande de verbaazende vermenigvuldiging ei- gen aan alle foorten van Dieren , wanneer ze voor ongemakken beveiligd,en in ftaat zyn hunne eigene behoeften te verzorgen, moet men bekennen , dat ze allen , zonder uit- zondering, eenig bedwang noodig hebben, om dien voortgang te ftuiten , en voor te komen datze de behoorlyke evenredig- heid,waar in zy tot andere Dieren ftaan,niet overtreeden:want het is blykbaar , dat, zonder zulks ‚ de wet van vermenigvuld'e ging, ze noodig tot hunze in ftand blyving , hunnen volftrek- ten ondergang zou te wege brengen. Immers wanneer eene foort de overhand heeft , moet ze noodwendig ande- re foorten van haar voedzel berooven. Dit zal ook de lu met fchadelyke uitwaafemingen vervullen, inzonderheid wanneer er eene groote menigte fterft. En uit alle deeze oorzaaken zamengenoomen , zal ‘er eene algemeene kwyning en verzwakking іп de Dierlyke Wereld (tand grypen. Wy behoeven ons, om hier van overtuigd te worden „ de Plaa- gen niet te herinneren , met welke вор Egyptenland bezogt, inzonderheid die van de Vorfchen en Іпіе&еп , of van de fterfte welke daar op volgde. Wy hebben ons flegts voor den geest te brengen, welke elende, zomtyds cen „. ZO ЧАМ MENSCHEN.ASS DIEREN. | 493 Land -overkome door de vernieling, die de Springhaanen aanrigten ‚ wanneer de boomen tot het leeven toe doorge- knaagd, en de velden van alle hunne fchatten beroofd, niets anders vertoonen дап de jammerlyke overblyfzels ee- ner uiterfte verwoesting. Van alle de plaagen met welken сор het Menschdom kan kastyden is deeze mogelyk de verfchriklykfte. In Augenmois in Frankryk is een klein Infeét dat op de velden cn in de koornfchuuren het Graan opvreet; eens was het dermaate vermenigvuldigd , dat het bykans al het Graan vernielde , zo dat het gemeene Volk broods gebrek leedt. De Kevers hebben, eenige jaaren geleeden, ver- fcheide ftreeken in Engeland verwoest. Een Zee-infett, boven maate vermenigvuldigd „heeft, meer dan eens , Hol- land op den oever des verderfs gebragt. Gelyk "er geen Land bevryd is voor deeze overftroomíin= gen van leevend gedierte, dat ik my dus uitdrukke, zo is er ook geene foort van Dieren of het kan ?ег in vallen: en welke zy ook mogen weezen, zy worden dan eene plaag, piet alleen voor de andere foorten, als daar door bepaald іп al te nauwe perken en van voedzel beroofd, maar ook ` voor zich zelven; want het is in de Dierlyke Wereld even eens als in de Groeijende gefteld; de onderfcheidene foorten kunnen alleen beftaan in de evenredigheid met het land dat zy beflaan; en wanneer het getal van eenige foort boven die evenredigheid loopt, moeten zy verminderen en verlooren gaan. Een te groot getal Leevenden maakt noodwendig eene fchaarsheid van leeftogt. Ook moet йиз» danig een overmaatig aantal, geduurig іп dezelfde lugt lee- vende, alle de zouten , tot het leeven noodig , wegneemen; еп de lugt‚op deeze wyze uitgeput en verhit , zal eindelyk eene fchadelyke eigenfchap krygen ; °t Menfchelyk Geflacht zelve ondervindt de waarheid van dit gezegde. In alte groote Steden ‚ waar de armen , °t grootfte gedeelte der in- woonderen als met elkander opgeflooten zyn ‚ in nauwe еп bedompte ftraaten , is de fterfte jaarlyks zeer groot. Eenigen nogthans fpreeken altoos van de Volkrykheid als eene zaak , die altoos tot heil van eenen Staat (тект, en dus de aanmoediging der Overheden verdient. Doch de gevolgen daar van zullen zeer veel verfchillen , naar maate van den toeftand des Lands waar de Volkrykheid voor- valle. — Onder een vry en verlicht Volk, dat door de elegenheid des Lands, of eenige andere middelen , bevei- Jgd Dr voor buitenlandsch, geweld, an dus elk gedeelte 5 gronds 465 GEVOLGEN DER УЕЙМЕТПСҮСЇРЇСЇНСЕ gronds ten meesten yoordeele Кап wórden aangelegd , kan het getal van Menfchen niet te groot zyn. Onder zodanig ееп Volk is elk in zyn doen gezeeten, еп door de Wet- ` ten befchermd ‘tegen de onderdrukking van anderen , tere wyl de magt van den Staat denzelven fchootvry ftelt | voor vyandlyke aanvallen van buiten, —= Onder zo- | danig een Volk zullen Land-.en. Akkerbouw, met de Handwerken , Kunften en Weetenfchappen , doorgaans bloei- jen: geen plek gronds blyft nutloos liggen, en ’t geen * and zelve niet kan opbrengen, wordt door den Koophan- | del van buiten ingebragt. Wie zou zich hebben kunnen verbeelden „ dat eene zo groote toevloed van Volk als ten tyden des Hertogs van Alva na Holland ging, daar zou kunnen beftaan? Maar " was genoeg voor dit Volk de Kunften en Weetenfchappen te kenner, еп еспе verblyf- laats gevonden te hebben, waar zy die zonder ftoorenis onden oefenen, om zich door noeste nyverheid dien voor- raad te bezorgen, welke de moerasfige grond hun niet op- leverde, Dan fchoon er eenige Landen gevonden worden , in wel- ke de Vermenigvuldiging van *t menfchelyke Geflacht altoos voordeelig is, andere zyn "er waar dezelve fchadelyk be- vonden wordt. "Er zyn Landen, gelyk de Heer DE MON- TESQUIEU het uitdrukt, waar een Mensch niets waardig is, en andere waar hy op minder dan niets moet geftel. werden. Tot de eerstgemelde foort behooren die befchaaf- de Volken, waar, door 777 77 heden, de voorraad minc waar, in gevolge hier va zyn voor den Staat, — voorraad, de wyze van 1 den, maar gebrek aan у nadeelig maakt, Dit is het geval van China. — Тог de tweede foort moeten alle Landen gebragt worden, door Wilden en woeste Menfchen bewoond, die van de Jagt en de melk hunner kudden leeven; en overzulks уу uitge» ftrekte Йгеекеп Lands tot hun onderhoud noodig hebben. Nieuwe inwoonders in dus een Land te brengen, is het zelfde als, geweld, roof en plondering daar in te voeren: want zy kunnen alleen beftaan door de eigen inboorelingen te berooven. De wilde inwoonders van Canada mogen wy hier tot een ftaavend voorbeeld bybrengen. Zy neemen fteeds сое, zy bebouwen het land niet, еп zyn geduurig bezig met elkander te verdelgen, op dat ze niet door hon- - У gers- Yö FAN MENSCHEN ÁLS DIEREN. · - 48% беізпоба zulferi vergaan. ` Dit waslook voortyds' de besig: heid der Getmaanen , der Gauten , der Illyriers , met één woord ‚ van alle de dude inwoonders van Europa , wier toes ftand volkomen gelyk was met dien van de tegenwoordige ingeboorenen van Canada. Zy waren geduurig in детоог- Fog met deezen en geenen hunner nabuuren; еп, іп ееп tyd van algemeetnen vrede; oorloogden zy onder elkander „ zo: dat wanneer ze in den kryg ‘buiten ’s Lands niets te te doen hadden , het volk door burgerlyke oneenigheden ёп oproeren fneuvelde. ` Zonder de zeden en het ftaärsbeftuur te hervormen, den Landbouw in deezé gewesten te willen invoeren, zou eer de kwaal vermeerderen dan tot een hulpmiddel ftreke= Кеп; want dewyl deeze Volken verdeeld zyn in verfcheis de kleine , onafhanglyke ‘en ftroopende Natien , die het rooven voor wettig en eerlyk aanzien, zouden zy die zich op den Landbouw toeleiden, daar door te meer blootge- fteld zyn aan de geweldenaaryen van de anderen, terwyl ze ten Zzelfden tyde , in den kryg, het eenig middel ter zelfsverdeediging , onbedreeven wierden. Пе oude Ger maanen beoefenden den Landbouw niet, gelyk zy voorgaa= уеп, uit vrees, dat zy, door gewoonte , daar in meerder {maaks zouden vinden , dan їп den oorlog „ en dat dan de fterken de zwakken zouden komen plonderen. Zy hadden eene gewoonte , · іе grootlyks dient tot bevestiging van het reeds bygebragte , hier іп beftaande, dat ze alle hun. ne grensplaatfen tot wildernis{en maakten en dus w{duite geftrekte dorre landftreeken tusfchen zich en hunne vyan- den ftelden , om daar door voor te Котеп, dat ze eeni» gerwyze aangelokt wierden, om zich digt by hun nedet te Паап, en allen fchielyken overval te beletten. Dit wa$ zeker het allerkragtigfte middel, om andere Volken op eenen wyden afftand tehouden, die, in’talgemeen , nimmer met hunne nabuuren іп oorlog geráakten , dan om leevens- voorraad. Desgelyks bewaarden zy ‘hunne leevensmidde- len іп diepgegraavene kelders , niet alleen om ze tegen de koude te befchutten ; maar ook van voor het vyand- jyk oog te verfchuilen. Wanneer de vyand komt (zegt TACITUS, te deezer gelegenheid, 1 ‘neemt hy alles weg wat hem voorkomt; doch hy is of onkundig van "tr geen ?ег begraaven èn verhoolen 15`, onder'den grond, of wil de moeite niet doen om het op te Zoeken. EE Europa was voorheen in еспеп geheel anderen toeftand, Г ап 466 GEVOLGEN DER VERMENIGVULDIDINGE dan tegenwoordig. Metúigten van woeste Volken , die door de vrees voor hunne vyanden het niet langer op hun- nen geboorte-grond, de zeekusten en gebergten in het Noorden , konden houden, kwamen geduurig in de Zuide- lyker . Landftreeken omzwerven „ overal verwoesting ver- preidende „ tot dat zy zelve omkwamen. Omtrent de vyfde Eeuw onderdrukten en vermeesterden zy eindelyk het Roomfcbe Keizerryk, zy kreegen Frankryk, Spanje, Sie cilie en Engeland іп hun geweld , en wanneer zy ten laat- ften van roof en bloed verzadigd , zich in deeze landftreee ken wilden nederzetten, verdroegen zy van hunne Lands- genooten, ? zelfde lot, °t geen ze eertyds de inboorelin- en hadden doen ondergaan. Het Ryk der Gotben , °t welk det der Romeinen in Jralie opvolgde, kwam in handen der Lombarden. De Franken , die zich onder de Gaulen had- den nedergezet, bukten onder de Hunnen, Normannen en andere woeste Volken. In Engeland wierden de Saxen, naar de eerfte inwoonders te ondergebragt te hebben, op hunne beurt door de Deenen vermeesterd,en beiden bukter zy naderhand onder het juk der Normannen. Langer dan yyf Eeuwen was in Europa niets anders te zien dan eene ge- ftaadige vloed en ebbe van Volk, vermeesterde Steden , ver- woeste Landen, en overheerschte Ryken. Dewyl men deeze Volksoverftroomingen niet meer ziet, heeft men daar uit een gevolg getrokken, dat het Mensch- lyke Geflacht niet zo talryk is als in vroegeren tyde. _ Dan dit is eene bloote gisfing. Hoe was het mogelyk dat on- bebouwde Landen , gedeeltlyk bezet met verbaazend groo. te bosíchen , gedeeltlyk volflagene wildernisfen, bewoond door woeste Volken , die alleen op onverfchrokken manmoëe- digheid gefteld waren, en de menschlykheid als eene ver- agtelyke zwakheid aanzagen , hoe was het mogelyk dat landen , wier inwoonders voornaamlyk van de jagt befton- den, een grooter aantal Menfchen zouden hebben kunnen voeden, dan zy in den tegenwoordigen befchaafden ftaat ` kunnen onderhouden? Tt Js ontwyfelbaar , dat , was het Noordlykfte gedeelte van Europa , heden ten dage, in den zelfden toeftand als voorheen, het zou nu, 20 min als toen, zyne inwoonders kunnen onderhouden. De Saxen, Det- nen, еп alle de Volken, die langs de kusten van de Balti- {см Zee woonen, zouden zich nog genoodzaakt vinden, et voetfpoor hunner voorvaderen te betreeden, en Zuid- зап te rukken , om hunne nabuuren te vermoor- | ` - аер, - ZO VAN MENSCHEN ALS DIEREN, : 467 den, en zich leevensonderhoud te verfchaffen. De oore zaak van deeze verandering in Europa moet derhalven toegefchreeven worden aan de voortgangen , die de Kunften en Weetenfchappen in dat tydperk gemaakt hebben. In zulk een onbebouwden Daat , als het voorheen was, kon het , ор generlei wyze, een onderhoud opleveren , per evenredigd aan de vermenigvuldiging van het Menschlyk Geflacht. Elk nieuw geflacht , geen genoegzaame fpyze ‘vindende, in het land zyner geboorte , was verpligt bet elders te gaan zoeken: en wanneer zy overal dezelfde те- nigvuldigheid van inwoonderen , en dezelfde fchaarschheid . van voorraad vonden, zagen zy zich in de noodzaaklyke heid gebragt, om anderen te verdelgen, of zelven verloo= ren te gaan. Van hier die woestheid van zeden, die ge- duurige uittochten,ftrooperyen en moorden , oorlogzugtig еп roofzugtig uit den aart, werden zy dit verder door nood. Wanneer de Menfchen onkundig zyn in Kunftenen Weee tenfchappen ‚ wanneer het onder hun fchandelyk is van den arbeid zyner handen te leeven ‚ en zy niet anders kennen dan den wapenhandel , moeten zy , in tyden van vreede,. noodwendig aan veele dingen gebrek hebben; zy moeten , of van honger fterven , of anderen dooden еп plonderen. Maar nu de aarde bebouwd is, nude handwerken bloeijen „ en nu, door tusfchenkomst van den Koophandel en Zee- » de Landen met elkander ruilen , van ’t geen ze over- vloedig hebben , houden deeze invallen ор, elk Mensch vindt thuis bezigheid en ’t noodige onderhoud: zy vin- den zich niet langer доог noodzaaklykheid gedrongen , om , elyk zo veel hongerige wolven, uit hunne holen voor den dag te fj еп, en op den prooy aan te vallen. Zyn ‘er nog Landen in Europa , welker voortbrengzels niet gea evenredigd bevonden worden aan de vermenigvuldiging der inwoonderen , de gevolgen zyn niet langer zo nadeelig 20 befchadigend, het overfchot kan vertrekken na vreemde Landen , waar de Kunften, de Handwerken en. de Wee- tenfchappen hun onderhoud verfchaffen. Zwitzerland zendt °ѕ jaarlyks verfcheide duizend Man naar andere Landen. Duétschlánd maakt er zich ook eene groote menigte kwyt; en Engeland is alleen, door middel van zyne volkplantin- gen , in Daat, om alle de overtollige inwoonders van Europa te ріаасеп. | Nogthans moeten wy toeftemmen, dat, fchoon de Kunften еп Weetenfchappen, іп die Landen, waar ze aan- gekweekt en gehandhaafd worden., eene groote menigte : OIKA 468, GEVOLGEN DER VERMESIGVUESAGENGE Volks. Zamenlokkén en onderftknd. verfchaffen. , zy teyeng tpt vernieling medewerken.… De gevaaren aan welken еепі< gen zich blootgefteld. vinden , de arbeid dien anderen тоел teh ondergaan, en bovenal de buitenfpaorigheden van dar- telheid, weelde en: verwyfdheid , die altoos. deeze vara deringen vergezellen, zyn, in de daad, zo veele oorzaan ‘ken , ‚die dit uitwerkzel te,‚wege brengen. Doch, wy heb» ben hier uit, met den Heer ROUSSEAU, dit gevolg niet te trekken, dat de ftaat der Inwaonderen van Europa. elen- diger is dan die der Caraiïbers of Hottentotten ; en dat een Mensch , die zich aan de Letter-aefeningen overgeeft , min gelukkig te agten zy „ dan wanneer als zyne kunde zich bes paalde tot loopen, jaagen, vegten, met den flinger were pen en boomen te beklimmen., dan of zyne geheele be- zigheid beftondt in ’t voldoen zyner behoeften , еп паа іє voldaan te hebben, zonder: verdere zorge , te gaan flaapen onder een boom ,. gelyk een hond of eenzwyn. —- Dit zyn denkbeelden in haast gevormd., Бу ° enkel oppervlak. kig:befchouwen der zaaken , еп die dus tot geene gronde {lagen van waarheid kunnen dienen. De Kunften en Wees teníchappen brengen, gelyk wy hebben toegeftaan, haare ongelegenheden mede; maar zyn deeze gelyk aan de voor- deelen, welke zy verfchaffen ? kunnen, mogen ze тегро» leeken. worden by de ongemakken, die derzelver verwaare loozing vergezellen? Ja, zyn deeze ongelegenheden zelve van alle nutheid ontbloot ? Is °t niet mogelyk , dat ze die, пеп om deal te groote vermenigvuldiging,die anderzins plaats zou grypen …te bedwingen? Dit zyn vraagftukken ‚ йе, gelyk een ieder ziet, nauwkeurig moeten overwoogen wor- den, eer wy een beflisfend vonnis kunnen vellen , over dere zelver weezenlyke gevolgen. - In zekere omftandigheden is °t Menschlyk Geflacht , en dat der Dieren „altoos benadeeld, door zyne eigene Verme- nigvuldiging. "Geen wy aangemerkt hebben , omtrent de Dieren, еп de Inwoonders van Canada, en van alle Vole ken, ín °t algemeen, die de Kunften еп Weetenfchap verwaarloozen , ftelt deeze waarheid buiten КуЁ! °t Is der- halven woordeelig aan elke foort, dat ’er zich hinderpaas len tegen de vermenigvuldiging opdoen. De. Voorzienigheid heeft , overeenkomftig hier mede, gezorgd voor het welvaaren van het Dierenryk in dit op- zigt. De eerfte (tap hier toe beftaat daar іп, dat er aan elke foort perken gefteld zyn, welke van geen van allen; ie tot dezelve behooren „ kunnen overtrgeden. worden D E ZOr VAN MENSCHEN ALS DIEREN. 46. Schoon dit perk van den eenen rang van Dieren veel wyder is dan van eenen anderen, шорев му nogthans beweeren , das het van korten duur is , zelf met uitzigt op hun, die эс langst leeyen. Zo dat welke zorge een Dier moge aans wenden, om zich zelven te bewaaren „ welk eene fterkte het moge bezitten in zeker tydperk zyns leevens ‚ daar is een eindpaal, waar het niet voorby Кап, еп wy zien dat het daar зап naderende, verzwakt, afneemt en verdwrynt: even gelyk de vuuren , die ontftooken worden, om des vagts te branden, niet langer duuren dan tot het aanbree- ken van den dageraad. Dit eerfte middel , ’t geen de Voorzienigheid gebruikt , om een juist evenwigt in het Dierlyk zamenftel te bewaaren:, werkt alleen in zommige foorten kragtig genoeg. Doch daar zyn "er andere, op welken het weinig of geen indruk maakt; zo uitgebreid en fchielyk is haare: aangroey ! Omtrent deezen gebruikt de Voorzienigheid de ftrengheid der.jaarfaifoenen ‚ in welke zy of vernield worden , of in eenen werkloozen taat bly- yen. ‘tis door-deeze middelen alleen , dat die verfchrike lyke Vermenigvuldiging belet wordt, welke anderzins , in- dien zy maar eenige weeken langer voortteelden , onver- mydelyk zou plaats grypen. Ош haarete fterke Vermenig- vuldiging paalen: te zetten, heeft de Voorzienigheid eene menigte van Dieren verwekt, die op haar aafen : en naar- demaal de regel. der voortteeling in het vrugteetende ge- flacht , grooter is dan die der vernieling van elk op zich selven , паа Tt verloop van zeker tydsbeftek , heeft de Vaorzienigheid , om dit voor te komen , еп, alles іп een juist evenwigt te houden ‚ ze blootgefteld aan de vernie- ing van de Roofdieren, lykbaar derhalven is het invoeren van een vleeschvree= tend en verfcheurend geflacht in de Dierlyke Wereld , op geenerlei wyze nadeelig voor de andere foorten; maar іп tegendeel ten haaren beste ftrekkende. Zy zyn niets an- dets dan:gteuspaalen, door de Natuur gefteld om die o- verftroomingen, van welke wy gefprooken hebben, te be- letten. Het medelyden: moge іп ons denkbeeld de verwoestin- gen „ die :vesfcheide foorten aanrigten , vergrooten; еп, op 479. MERKWAARDIGE BVZONDERHRID ` op ons zelve te onvrede zynde, mogen wy in komen, om ze aan te merken als zo veele plaagen, van een hooger Hand komende, die niet te vrede is met zynei- en werk. Maar indien wy , uit de bevinding, en volgens daadlyke bewyzen „ oordeelen , zullen wy geheel andere denkbeelden vormen. ° Is nu ten minften vyf duizend jaa ren , dat de Wereld beftaan heeft, en dat de Menfchen , met Leeuwen , Tygers enz. , tegen andere Dieren, den oorlog gevoerd hebben: Want, met verlof van het Diche terdom, geloof ik, dat de dagen , de gelukkige dagen, waar in де Mentchen eikels aaten, еп de Tygers zo be- leefd en vriendlyk waren, dat ze de voeten likten van hun, die ор de lier fpeelden , nimmer ergens anders dan in hua brein beftonden. —— °t Ís, zeg ik ‚ ten minften vyf dui zend јаагеп, dat deeze leevende Dieren in een geduuriges oorlog met andere geweest zyn , ертег zien wy niet dat deeze Wet der Natuure, tot deezen dag toe , de Vernie- tiging van één eenig foort te wege gebragt hebbe. Ја, wy mogen °ег, onbefchroomd, byvoegen, dat het deeze Wet is, welke haar in bloey en kragt gehouden heeft. Zonder deeze wyze en heilzaame inftelling der Natuure , zou het leeven reeds over langen tyd , dat juifte evenwigt , эг welk alleen de onderfcheidene foorten kan in weezen doen blyven, verbrooken , en in gevolge daar van vernietiging hervoortgebragt hebben. De uitwerkingen van het vleesch- vreetende Geflacht met betrekking tot de andere foorten, zyn even dezelfde als die уап een fnoeymes ten opzige van boomen, die al te weelderig groeijen, en die van een Schoffel ten aanziene van Planten , welke al te іа el- kander wasfen : door de vermindering van °t getal komen de andere tot grooter volmaaktheid. MERKWAARDIGE BYZONDERHEID RAAKENDE GALILEUS GALILEI (Uit bet Fransch.) Et vonnis der Inquifitie over GALILEUS , en de her roeping welke men van hem eischte , zyn merk waardige gedenkftukken, en uit de gedagten geraakt; wy zullen ze onze Lezers eens onder ’t oog brengen , met kunne langwyligheden en herhaalingen „ om er de vom, | “RAAKENDE OALILEUS GALILEL 47%. t waar in ze begreepen zyn „ van te behouden. Van het ~ eerfte gedeelte zullen we alleen een uittrekzel geeven y “ от dat het zeer uitgebreid en van niet veel belang iss + het begint dus: со Wy Gaspard Borgia, Guido Bentivoglio enz. enz. e - door de genade Gods, Kardinaalen van de heilige Коош= - fche Kerke , algemeene inquifiteurs des geloofs, voor de. т geheele Christen Wereld , en in °t byzonder gelastigden - van den heiligen Apostolifchen Stoel tegen kettery, enze “ enz. `. ` Men vindt hier een zeer lang verhaal van de misdaa- - den van GALILEUS; men wendt zich tot hem , en houdt ` hem voor, dat hy in ’t jaar 1615, door de amptenaars ` van °t heilig officie , in tegenwoordigheid van Paus Pau- : lus de V. vergaderd , was gevangen gezet , dat de Kar- dinmaal Bellarmin hem gelast hadt zyn valfche leere te ver- laaten, еп hem , op belofte van te gehoorzaamen ‚ ont- flaagen hadt; men verwyt hem „ dat hy die belofte vers eeten hadt, door ftaande te houden, dat de aarde zich weegt om de zon, en het doen drukken van zyne fa- menfpraaken , waar in deeze godlooze leere vervat is, "E welk de inquifitie bewogen hadt hem op nieuw vast te zetten en zyn geding op te maaken: de rechters gaan voort te zeggen: », Na den allerheiligften naame van О. Н. Jefus Chriss tus, dien van zyne zeer luisterryke moeder Мапа, ons bevlekte maagd , aangeroepen , den raad der achtbaare meesters der heilige godgeleerdheid en der doctoren van beide wetten , onze raadslieden , ingenomen te hebben з en voornaamlyk met aandagt de bygebragte reden van den uitmuntenden Carel Sincerus , doctor van beide regs ten, procureur fiscaal van dit heilig officie ter eene zyde overwogen, en аап de andere , GALILEUS GALILEI ОПФ dervraagd en onderzogt te hebben , еп uwe toeftemmiune ge te hebben ontvangen; verklaaren wy, uit hoofde уап uwe belydenisfen , en al wat ге voren raakende het pró» ces gemeld is „ dat gy u zeer verdagt gemaakt hebt van kettery „ dat is te zeggen , geloofd еп ftaande gehouden een valfche leere, ftrydig tegen de heilige godlyke fchrif- route „ beweerende -dat de Zon Даа: іп bet middepunt der Wereld; dat ze geene beweging beeft van 't Oosten naar bet Westen; dat bet de aardkloot zelf is welke beweging beeft , en dat deeze godlooze ftelling kan verdedigd en gebouden worden als een Soft gevoelen , ter- « 21, РЕДІ, MENGELW. NO. 10, l wyi re — - — б” 473 | _: MERKWAARDIGE ВҮ2ОЙПЕАНЕ У wyl de heilige fchrift ons het tegendeel duidiyk leert. In gevolge hier van verklaaren wy, dat gy gevallen гух on- der alle cenfuren en ftraffen , door de heilige Canons, en andere algemeene en byzondere conftiturien gefteld tegen zodanige misdryven. an Doch om dat uwe doolingen te zwaar zyn om о geftraft gelaaten te worden , en om u in ’t toekoomende voorzichtiger te doen worden , en een voorbeeld te ftrek- ken voor anderen , om hen te weerhouden uwe godloos- heid na te volgen, befluiten wy, dat uw boek, tot op- Schrift hebbende: Samen/praaken van Galileus Galilei, doos een openbaar plakaat zal verboden worden ; u zelve ver- oordeelen wy opgeflooten te blyven in de gevangenisfe van het heilig officie , geduurende een tyd , welke naar ons goed- dunken zal beftemd worden ‚ еп wy gebieden u, als ееп boetdoening welke u heilzaam zalwezen , eens ineen week, in het verloop van drie јаагеп, de zeven boet- pfalmen op te zeggen; wy behouden de magt, de gemelde kastyding en boet-doening te maatigen , te vermeerderen en te ver- nietigen. | an Op deeze wyze , doen wy bovengemelde en onder- gefchreeve Kardinaalen, uitfpraak , en verklaaren door dit vonnis , beftemmen, veroordeelen , en behouden in deeze vorm en maniere , en alle andere betere, gelyk wy moer ten en kunnen , het regt „enz. enz.” GaLiLri onderwierp zich de herroeping welke men van hem eischte , de inquifiteurs ftelden dezelve ор, en hy las en tekendeze in hunne tegenwoordigheid, ss Ik, GALILEUS GALILEI van Florence, zoon van wylen Vincent Galilei, tegenwoordig zeventig jaaren оца, ер in perfoon voor het geregt, еп op myne kniën voor ulieden, zeer eerwaarde heeren Kardinaalen , algemeene inquifiteurs van het geheel Christelyk gemeene- best, de heilige Schrift voor myne oogen hebbende, waar op ik myn eige handen legge , zweere altyd geloofd te hebben, nog te gelóoven, en met de genade van God , in Ir toekoomende te. zullen gelooven al wat de Heilige, Catholike , Apostolifche en oomfche Kerk ftaande boudt, predikt en leert. „> Maar, KAAËENDE GALILEUS САЙЛЫЙ. 454 `5 Màar, ziende, na Һіег oeer-geregrelvk door het bet, lig officie aangefproken te zyn ‚ van die valfche itelling че Verlaaten , welke inhoudt , das de Zon is in bet middepunt арап de wereld en onbeweeglyk , daf de aarde zich rondom baat Beweegt , deeze valfche en ongerymde leere op geenerleie wyze {taande te houden of te verdedigen, en na dat тей my verkundfchap heeft, dat ze ftryde tegen de heilige Schrift , ik niet heb nagelaaten te fchryven en te doen drukken een boek, waar in ik handele van de bovengee noemde ongerymde leere, welke op nieuw veroordeeld wordt, en waar in ik kragtige bewyzen bybrenge tet bee gunftiging van dezelve , zonder nogtans oplosfingen te рее» ven welke waare geleerden eenigzins kunnen voldoen; ziende , zeg ik, dat ik in fterk vermoeden gevallen zynde van kettery, om dat ik geloofd of taande gehoyden h:bbe, dat de Zon is in "tr midden van de Wereld, dat de aar- de om dit gefternte rond draait ‚ en zielen hebbende willen at. trekken van uwe Eminentiën, en van alle andere Catholi- ke Christenen , dat dit vermoeden met regt tegen my is ор- gevat ; verzweere , verfoeije еп vervloeke ik, GALJLEUS GALILEI, met een oprêgt harte, en waaragtig geloove, de bovengemelde dwaalingen еп ketteryen ; en in ’t alge- meen alle ketterye welke (туйт met de bóvengenoemde bei, lige Kerke: ik zweere dat ik voortaan nimmer, met woord of penne.zal beweeren iet, Tt welk шу, in ’t toekoomens de, op gelyke wyze verdagt zou konnen maaken. Ik bee Іооуе ‚ in tegendeel , zo my eenige ketter mogt bekend worden , of iemant in vermoeden van kettery, hem aan te geeven aan den heiligen regtbank, of aan den inquifiteur s en den voornaamften van de plaat{e waar ik zal waonen. Ik zweere daarenboven, naauwkeurig re zullen vervuilen en waar te neemen alle de boetdoeningen, welke het heilig officie my heeft opgelegd, of nog zal opleggen ; en zo ik fet mogt doen ftrydig met myne beloften, myne betuigin= еп en myne eeden ‚ "tr welk ik den Heere bidde te уегћое- fen Onderwerpe ik my aan alle de ftraffen en kastydingen door de heilige Canons en de andere algemeene en byzon- dere conftitutien gefteld tegen de genen die zich fchuldig maaken аап de misdaad van kettery. lk zweere by God, ie my hoort, en by de heilige Evangelien welken ik met myne hande aanraake. ` | an ІК, GALILEUS GALILEI , boven genoemd, heb геч zwooren , gezwooren en beloofd al het bovengemelde , en, verpligte my, al myn leven acht, te geeven op de сейв ` 2 Weis 474 MERKWAARDIGE BYZONDEREEDEN welken ik gedaan hebbe, en heb met myn eige hand dit ge- Schrift onderteekend, welke myne afzweeringe , door my; van woord tot woord en op de kniën gedaan, vervat. Te Rome in het Klooster van Minerva, den 22 Juny 1633. ‚ Ik, GALILEUS GALILEI, heb al het bovenftaande afge- gwooren, gefchreeven met myn eigen hand.” De inquifitie deedt GALILEUS па deeze afzweeringe we derom gaan іп zyne gevangenisfe „ en beval hem daar drie jaaren te blyven ; doch na verloop van een jaar gaf zy hem zyne vryheid weder; men ftondt hem toe wederom te mo- gen gaan naar zyn vaderland, waar пу zyne overige dagen heeft doorgebragt op een landhuis by Florence. EENIGE MERKWAARDIGE BYZONDERHEDEN WEGENS DE BEHANDE- e ZING DER AFGEZANTEN IN HUNNE GEHOORVERKRYGINGEN > AAN HET TURKSCHE HOF., (Uit bet Engelsch.) E Turken hebben eigenlyk geen denkbeeld van het Керт der Volken. Zy zien zich zelven зап als het eenigst Volk ор den Scheden aardbodem ‚ en regelen hun geheel gedrag met anderen, volgens eene ftellige overeenkomst ‚ eigendunklyke toelatingen , of volgens een heerfchend gebruik. Vreemde Afgezanren hebben , over- zulks, geene andere verzekering dan de gefchreevene vergunningen , waar van zy affchriften bezitten, of zodanige onbdefchreevene voor- tegten als hunnen Voorgangeren zyn toegeftaan geweest. ` Niet langer dan vyftig jaaren geleeden zag de Уібег JIN ALY РАЗНА kun aan voor Verfpieders, en was er voor om het Princen Eiland, wegen mylen van Konffantinopole , tot een verblyfplaats voor zulke Ontrustende Gasten te fchikken. ` Dewyl de hrandeldryvende Mogenheden , verre van de Turken afwoo- gende , hun geene wederkeerige behandeling der Turk/che Afgezan- зеп kunnen toeftaan, moeten hunne Afgezanten ів Turkyen zich onm- derwerpen aan zulke voorwaarden als men daer goed vindt, op te ftellen: en °t is te verwonderen , dat zy hunne overeenkomften en vergunningen zo wel geftand gedaan en niet geheel verwaarloosd bebben. | Wanneer "ег flegts vier Afgezanten en één Refident in Ter reg waren, hielden zy hun charaer beter ор , еп waren by de Turkeg meer geagt dan nu. | эс Is waar, hunne leevenswyze was van weinig verkeering, dach best gefchikt om ontzag en eerbied te verwekken. Zy volgden de zeden van de aanzienlykften onder de Turken , en gingen zeldzaam eenige bezoeken afleggen; doch wanneer zy het deeden , was her , mes Фа. .6 М ‘N + WEGENS DE BEHANDELING DER AFGEZANTEN. ` ce «net al de pragt van Oosterfche praalzugt. Zy kleedden zich, voot dien dag, op de kostbaarfte wyze, en hunne bedienden waren, op эс heerlykst , uitgedoscht, vyf of zeven handpaarden waren in gereed- heid al was het flegts om aan de overzyde van een nauwe ftraat te komen. By gemeene gelegenheden vertoonden zy zich niet in ’t open: baar, en gingen noit van Pera, waar zy hun verblyfplaats hielden ; naar Konflantinopole , dan met alle ftaatzy van een Afgezant; den perfoon van een magtig Vorst verbeeldende. Indien zy Sanâ@a Soa РРіа of een Biram gingen zien, °t was met gefchreevene bevelen 4 kun door de Porte gefchonken, die zorg droeg dat zy vergezeld en opgepast wierden door Bedienden, daar toe gefchikt. Met één woord een Afgezant werd door het gemeene Volk in Turkyen aangezien alg een weezen onderfcheiden van en verheeven boven anderen van zyn Volk. Men zag hem zeldzaam, en wanneer hy zich vertoonde , vers ќећееп һу in hunne oogen met de praal van de aanzientykfte Amptes Baaren aan hun eigen Hof. ` ` In de laatfte dertig јаагеп, Zyn de vreemde Staatsministers van ders tweeden rang merklyk toegenoomen , en maaken', met de vier Afge= Zanen, er tien uit. - Misfchien zouden dezelfde gevolgen nog plaats hebben , indien de regels van gedrag ‚die voortyds onder de vier Afgezanten in agt genoo= теп werden, ook onder hun hadden kunnen (апд grypen; maar de Menfchen aan de vryheid en hunne eigene leevenswyze gewoon , kun- gen, hoe noodzaaklyk zulks zyn moge ‚ zich niet wel aan zodanige bepaalingen onderwerpen: еп waarlyk weinige Menfchen worden ’er gevonden , die in ftaat zyn zich met zich zelven te vermaaken. Eene filzwygende verbintenis kan eenige weinige jaaren , tusfchen vier pere. {оопеп , ftand houden ; doch onder tien is het bykans onmogelyk. Zo zeldzaam als het eertyds was een’ Afgezant te zien, zo gemeenzaam ` ontmoet men ze ли, ten minften die van den tweeden rang, die °' Volk niet van de anderen weet te onderfcheiden, іп alle ftraaten en- koeken van de Stad. Zy maaken tegenwoordig geene zwaarigheid een’ Armeniër, eën Griek of Jood te bezoeken, zich op ееп Biram af in eenige openbaare plaats van vermaak te Jaren vinden, Zom: tyds bejegent hun eenige veragting, welke zy ontveinzen ; dikwyl ontvangen zy een vuistflag van een’ onbefchoften Turk, die hen dwars” in den weg loopt, en іп °t algemeen worden zy парегоереп Giaur, Ongeloovige, een {maad- en fcheld-woord onder de Turken, Indien: bun iets zeer beledigends in Kon/lantinopole overkomt,kunnenzy des: weinig vergoeding уегмгартеп: want de Porte zou zulks terftond aan huane eigene onvoorzigtigheid toefchryven , en openlyk verklaaren ,: gelyk gefchied is by zodanig еле gelegenheid з dat ‚de, Afgezamenn Lk, 3. zic 276 MERKWAARDIGE BYEONDERHEDEN- -gich niet onder ч gemeene Volk moeten begeevens maar het ® Ал ge bekend maaken, wanneer zy buiten iets te verrigten hebben, in welk geval zy voor allen overlast en beleediging kragtdaadig zouden bevryd мо деп. Іп deezen toeftand, waar. openbaare Stastsdieman toegelaaten zyn, ор vastgeftelde voorwaarden, en enkel gebruikiyke yoorregten , die zo ligt kunnen ingetrokken als vergund worden, it ‚ het byzonder hun post zich met groote omziguügheid te gedragen, hunne waardigheid by de Zyrken te handhaaven, welvoegiykheid eg . goede orde іп hunne Gezinnen te onderhouden. | _ Wanneer dit behoorlyk іп agt genoomen wordt, heeft men in Tee kyen weinig onaangenaame ontmoetingen te dugten. Door zodamg ‚een gedrag zal een Afgezant over zich zelven voldaan zyn, rust en ` orde in zyn Huisgezin bewaaren ‚ en niets weeten van , beledigingen twisten еп oneenigheden onder zyne bedienden : dus zullen ege pe klagten tot hem, noch de Porte, Котеп, " geen anderzins ge duurig moet voorvallen. De Turken hebben een fpreekwoord , ‘t geen те niet oneigen hier op бера еп, Zy zeggen , naamlyk, De ой begint eerst aan den kop te flinken , daar mede te verftaan rer де, dat , indien de Dienstbooden zich ongeregeld gedraagen, ditut de ongeregeldheid van hunnen Meester voortkomt. 