VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Kerkelyke Laerreden over Fefuta XXIII. 8b. By gelegenheid der plegtige Inbuldiging van den Wel Edelen Geftrengen Heere ı THEODORUS DE SMETH , als Ambggtsheer van Alphen, Uit- efproken op den 22 Oftob. 1766. Door TAKO SIBELIUS, Predikant te Alphen. Te Leiden ‚by Johannes le Mair 1766. In quarto 40 bladzyden, | \ | E Berwaerde Sibelius geeft ons hier, in ene wel opge: ftelde Leerreden, voor af een beknopt bericht van den inhoud van ’t Prophetifche woord rakende de van ouds be- roemde Koopftad Tyrus in Phenicie ; en doormengt verder .Zyne byzondere ontvouwing der afgelezene textwoorden , met welgepaste aenmerkingen over den Koophandel der Ou- den. Deze wyze van zich in ’t breede uit te laten over onder- werpen van Letter-en Gefchiedkunde, is niet wel te pryzen in -æ | | T. SIBELIUS LEERREDEN. 16: in Leerredenert , die byzonder gefchikt zyn tot Godsdien- ftige oogmerken ; maer ze valt niet kwalyk in ’t bepaelde doelwit van zyn Kerwaerden in deze omftandigheid; by ge- legenheid der inhuldiginge van den Heet de Smeth, niet min geacht als Koopman, dan aenzienlyk als Regent. Overeens komftig bier mede is ook het volgende toepasfende deel zy» ner Redenvoeringe op zodanig ene wyze ingericht, dat het tigenaertig hier aen beantwoorde. ne et behelst in de eerfte plaetze enige, aenmerkingen over de burgerlyke regeringen in * algemeen; en van die van Nederiand, als mede van de Ambagts- Heerlykheden en Al- phen in °t byzonder. Dit lid dient, om de inwoonderen van Nederland op te leiden, tot een levend bezef. van ’t geluk „ dat ze in ons vrye, zo wys, gematigd en rechtvaerdig be- ftierde, Vaderland genieten. Zyn Eerwaerde geeft hier te- vens geen onbevallige befchryving van ‘taengename Alphen, met meldinge hoe deze heerlykhetd „in ’tjaer 1745,door den Heer Jacob van der Meer verkocht zynde aen Mevrouwe Kas ibarina de Wilde, door haer Wel Ed. kort voor haer dood, verkocht is aen den Wel Ed. Geftrengen Here Theodorus de Smeth, — By die gelegenheid maekt hy ook gewag vatt het geflacht van de eerfte en oudfte Heren van Alphen, en Zegt, „ men kan ’er niet veel anders van melden met vol- » komen zekerheid; dan dat Hugo van Kralingen, die in » het jaar 1230 Bailluw van Holland was, de Stamheer ge- » Weest is van dit huis ¿dat verfcheidene Heeren van Alphen `» SLands Graaven gediend hebben tot het jaar 1484 „en dat » dit adelyk huis is uitgeftorven ”. p deze aenmerkingen volgt het tweede lid. der Toepase finge, waer in zyn Eerwaerde tracht te bewyzen „dat de beste Regenten in ons Vaderland Kooplieden zyn, of die ten min- ften kengis van den Koophandel hebben, en ’t dus voor Al« phen een zegen is een Koopman tot Ambachts-Heer te hebs en: het welk hy vọornaemlyk afleid uit den algemenen in- vloed, dien de Koophandel op ès Lands welzyn heeft; waer van zulke Regenten best konnen oordeelen , ẹn dat door zodanige Regenten best ter harte genomen kan worden, die zich op den Koophandel verftaen. Eindelyk gaet hy over om aen te wyzen, wat men billyk van een Ambachts- Heer ver- wachten mag, en wat de Inwoonders der Ambachts- Heers lykheid van hunne zyde aen hem verfchuldigd zyn: °t welk, onder toewenfching van allen heil over den Ambachts- Heer en deszelfs Familie , beknoptlyk en geregeld voorgedragen word, | ms zena an a. Ansne mente ann santen) Ontleed en Heelkundige Verhandeling , van bet Waterhoofd , het ` Watergezwel-en verdere bekende Gebreken der Ruggegraat. ` Nevens eenige Aanmerkingen over de Bogbelwording en hek Mankgaan., Alles alleen uit Waarneemingen opgemaakt en verklaard, Door E. P. SWAGERMAN, Chirurgyn te Amftere dam. Met Platen.’ Te Amfterdam, by E. van Harreveld, 1767. groot ORavo 424 bladz. zonder de Bladwyzer, D”? oorzaaken van veele ziekten zyn nog voor de Ge- 9 neeskundigen duister of ten eenenmaale onbekend ; en van geene gebreken meer dan die voor de geboorte ont- ftaan, en welken kinderen. mede ter wereld brengen. Hoe veel onderzoek men heeft gedaan en hoe zeer men getwist heeft , hoe wanfchepzels. met mismaakte ledematen of een geheel wanftaltig lichaam, hoe twee aaneengegroeide kinde- ren voortkoomen; men heeft tat nag toe geene oorzaaken konnen aanwyzen, welken voldoende bevonden zyn. Hoe ‚veele waarneemingen men hier van heeft gemaakt en-hoe naauwkeurig befchreeven, men kan ’er alleen uit zien, wat geworden was, maar niet hoe, uit welke oorzaak of omftan- digheid het zo en niet anders was geworden. En geen won- der, om dat de wording in het verborgen gefchiedt „en reeds volbragt is, cerze ter onderzoek van oplegtende pavorfchers l oo an VAN MBT WÁTERHOOFD, ENZ, er kan blootgefteld worden.. Verfcheiden gedagten zyn ‘er ook opgeworpen over Het gebrek, waar mede kinderen fomtyds ter wereld koomen „onder den naam van Spina Bifida bekend , zonder dat men, tot nog toe, iet anders dan gisfingen over het zelve heeft konnen opgeeven. De fchrandere en kundige Heer sWAGERMAN heeft konnen goedvinden , zyne ge-* dagten hier over der wereld voor te houden, niet door eenig nieuw gevoelen aangaande de oorzaak der vaortkomst van dit ongemak op te werpen, maar eene der gevoelens ,’t welk hier over meermaalen is voorgefteld „als het waarfchynlykfte op te helderen en aan te dringen. Immers het is de Spina Bifida, welke als de Höofdzaak van zyn ichryven voorkoomt, Wy zullen, het Werk zelfs eens inziende, hier van tragten eenig nader begrip te geeven. In twee Verhandelingen is het gefchrift verdeeld; de eers fte heeft tot opíchrift, Van bet Waterbaofd. Ende tweede, Van bet Watergezwel enz. De eerfte dient maar als een Voorbereiding tot de tweede. … Wyl dat Ongemak [Spina s Bifida)” zegt de Schryver, dikmaalen met het Water=. » hoofd gepaard gaat „en ook als dan daar mede gemeenfchap æ heeft, en beide deeze Ziektens, in haaren aart, oorfprong 5» en uitwerking „ met elkanderen veel overeenkomst heb- » ben, heb Ik my als gedrongen gevonden, eene korte bee ss Íchryving van het laatstgemelde (te weeten het Watere y» hoofd) te geeven , en wel zulk eene, welke uit proeven » is opgemaakt, om daar door den aart van het eerfte beter te konnen nafpooren ”. Voor een eigenlyk Waterhoofd houdt Hy, als het water binnen in de Herfenen is gelegen en in de voorfte holligheden der Herfenen is ontítaan. Een uitwendig Waterhoafd erkent Hy niet, ook geen ander in- wendig dan het gemelde. Andere waarneemingen zyn zeer weinige, en zyn duister of laaten eenige twyffeling over, En uit de twee genoemde holligheden der Herfenen kan het vogt tot in de Ruggraat neerdaalen ; waar uit dan de gemeene ichap tusfchen een Waterhoofd en Spina Bifida openbaar is. Vogt wordt gefteld in deeze holligheden te konnen verga- derd worden, als de uitwaasfemende damp uit-de flagaderen in de holligheden niet wederom door de aderen wordt opge- nomen. Hier op worden eenige aanmerklyke Waarneemin- gen van Warerhoofden van kinderen uit verfcheiden Schrye vers voorgefteld, om te doen zien dat het Water binnen de erfenen plaats’ hadt, en de Herfenen van fommigen zodae pig ontaard en plat gedrukt waren , dat de onderzoekers, in den eerttep opflag meng een Hoofd zonder Hetrfe, En ' 3 | nen 28 - E. P. SWAGERMAN - pen te vinden; als ook dat bet Ruggemerg dikwils hier jn deel hadt. l In de tweede Verhandeling gaat de Heer SWAGERMAN Q- ver tot de Spina Bifida; en dit gebrek noemt hy met den'al- emeerten naam van Watergezwel ; welke naam zeer onvole n is om ‘er een denkbeeld vante geeven. én werdt wederom geneezen 3 hier na begon het Opperhoofd te zwellen, en ‚binnen de vier weeken na de geboorte. ont- o '. ondt VAN HET WATERHOOFD ; ENZ, 23 ftondt een: zeer. groot Waterhoofd. In het ander, werdt ook het gezwel op de Lendenen geopend en weggenomen, Onder de bewerking liep meer dan een pond water weg, en hier na zag men dat het Hoofd terftond als in zich zelf toe- vielen kleiner werdt. By beiden volgde de dood. , Over den oorfpfong van het water in de buis van het Rug: gemerg redeneerende, zegt de Schryver: Het kan zich eerst in het Hoofd, en dan wel voornaamlyk in de holligheden der Herfenen verzamelen, en van daar in de gemelde- Buis nederzakken , wyl deeze holligheden geen beflooten ruimte maaken sen dit bewyst Hy , behalven uit de voorbeelden van BRUNNER „ZO even aangehaald ‚met DUVERNEY , RUISCH en HALLER. Daar en tegen „zegt Hy,kan het water zich afzous derlyk in de buis van het Ruggemerg vergaderen, en aldaar , een byzondere Waterzugt maaken, die een zwakker gedeel te derzelve,' tot een Gezwel uitzet, en aangroeijende „tot binnen in het Hoofd opryzen ‚de holligheden der Herfenen bereiken, en fomwylen een Waterhoofd. maaken. Na eenige aanmerkingen over den tyd wanneer zulk een gezwel, voor de geboorte, gemaart wordt, welke niet bee paald kan worden; over de Kenteken van het gebrek , en het gevolg van den dood als het geopend wordt; geeft Hy van het laatfte deeze reden: „ Wanneer nu door eene ope- ning van het Gezwel, 't water, uit het zelve, en uit de , ganfche fcheede van het Ruggemerg en mooglyk ook uit „ de holligheden der Herfenen, is weggèloopen, dan bezet » de lugt deszelfs plaats: maar derzelver eigenfchappen zya „ Zeer verderflyk voor het zenuwgeftel, Delugt treft. dan „ het geheele Ruggemerg, de beginzels van alle deszelfs „ zenuwen, ef misfchien het Herfengeftel zelfs, die aan „ derzelver werking niet konnen wederftaan , en welker „ verderf het leven noodwendig doet eindigen ”. Nadere hand voegt Hy ‘er nog by: , Indien het harde bekleedzel » dus ontlast is van het vogt, dan wordt het Ruggemerg minder gehouden of geperst „wyl dit bekleedzel zig niet om „ het zelve kan toetrekken, en de beenige hólte der Rugge- „ grat door geen uiterlyke drukking vernaauwd kan wom » den: moogelyk dat de vermindering van deeze drukking „ mede eene oorzaak is, waar door de werking van het Rug- » gemerg, waar van het leven af hangt, belet wordt ” -. ervolgens geeft de Heer SWAGERMAN eene Korte beftbry- ‘wing van dat gedeelte der Ruggegraat en bet Ruggeinerg, wel- ker kennis nodig is, om den oorfbreng en toeftand van bet Was tergezwel na te /pooren ; welke door dit opfchrift van het ove- Tige onderfcheiden werdt: dach waar in wy Hem wegens Ç | „ 4 BA: EE. P, SWAGERMAN de bepaaldheid van ons beftek, niet zullen volgen. Hiet vart wederom tot het Lenden-gezwel overgaande, befluit Hy z » In de Waterzucht der Ruggegraat, of van een gedeelte „» derzelve, is het water binnen het harde bekleedzel van » het Ruggemerg of deszelfs einde, dat men de Paardee zp flaart noemt, gelegen; wyl naa eene bemaakte opening, a in dit vogt het Ruggemerg of de draaden der Paardeftaart > gezien worden: en dit water is de oorzaak, welke dit „> harde vlies verwyd, en wel alleen op die plaatzen , alwaar » het zelve uiterlyk , door de beenige Buis het minst beves- » tigd wordt, dat is, daar de famenkomst der zydelyke » deelen, van agteren het midden der boogen maaken. Dit »» gefchiedt zo veel te ligter, hoe de Vrugt verder van dien » tyd is, waar in zy natuurlyk gebooren wordt, dewyl als > dan dit zwakfte deel der Ruggegraat tederder , en maar ps Kraakbeenig zynde, door de perfing van het water ge- » Mmäkkelyker kan uitgezet worden : de Waterzucht deezer » holte is altoos, {de Schryver heeft „naamelyk, te voren „ » getoond, dat ’er in het bekleedzel van het Ruggemerg » Altyd eenige daauw of vogt is] maar de verwyding derzele » Ve dan alleen moogelyk , als een gedeelte derzelve de per- fing van het vogt niet kan weêrftaan, datis, lang voor ə» de rypheid der Vrugt, en hetis ook op dien tyd dat het » Ongemak begint ”. Na eenige tusfchengevoegde aanmer- kingen vraagt Hy eindelyk: „ Kan drùkking van eenig deel » der Moeder, tegen de Ruggegraat van het Kind, oorzaak » Zyn dat dezelve in het midden fplyt ”? en het antwoord is: … Hoe eene Vrugt nader ís gan haare eerfte ontfangenis ə» en derhalve ook verder van haare rypheid om ter waereld > te komen, hoe het vogt, waar in zy bewaard wordt „ook „» meerder is in opzigt van derzelver lichaam. De Boghels verfchillen van het Waterlioofd en Water- gezwel; dat daar de laatften voor; de eerften altyd ade, geboorte ontikaan. Gemeenlyk worden ze verogrzaakt door het gebrek van een of meer lichaamen der Werve. len; welken door Beenbederf verteerd zyn, gelyk door verfcheiden waarneemingen getoond wordt; waar onder veele aanmerklyke over de Boghel in de Hals-Wervelen, … Thans befchouwe Ik ”, zegt onze Auteur, „ een ftelzek „ Halswervelen, aan °t welk zyn zeven doornagtige uite … fteekzels, docly maar zes lichaamen , nadien dat der twee- „ de vergaan is, waar na de lichaamen der eerfte èn derde „ Wervel tot elkanderen genaaderd en vereenigd zyn, zo, s dat de linker zyde van dit vereenigd ftuk fmaller 1s alsdac „ der regter zyde. Van den boog, welke de tweede Wer- … vel ter zyde moest uitgeeven, om het groote gat te vol- s trekken is aan de linker zyde niets overig, dan die zyde s, des doorns, welke, fmaller dan natuurlyk, met de daar „ boven gelegen zyde des doorns van de derde Wervel tob „ één beenftuk veranderd is, en het {chuins nederdaalende „ uitfteekzel der derde Wervel ligt op het fchuins opgaande » uitfteekzel der eerfte, doch is ‘er niet mede vereenigd: „ maar aan. de regter zyde is eer gedeelte van deezen boog: „ overgebleven, en met een dergelyk gedeelte der eerfte „ en derde tot één beenttuk gegroeid: en de {malle. wortel „ des doorns van de tweede Wervel deezer zyde, is alhier „ vereenigd met een dergelyk deel der eerfte. Wervel; zo dat „ het overblyfzel der derde Wervel met de eerfte en twee- „ de een onbeweeglyk ftuk maaken, en is dus gefteld, dat „ het Hoofd voorwaards en naar den linker kant heeft moe- „ ten overhangen ”. Naderhand van het overige der Rug- graat fpreekende , zegt Hy: CAMPER heeft onder het „ groot getal van Boghels , die hy verzaameld heeft , eeni- „ ge, daar van vyf, zes en agt. Wervelen de lighaamen » Ontbreeken. Hovrus,heeft een voorwerp, in welke ‚het „ lighaam der derde eh vierde Lendenwervel geheel. ont- » breekt, en het voorfté deel van her lighaam der vyfde » Lendenwervel is nederwaards geboogen, en door Anchy» ee ss heft # 26 > E Pa SWAGERMAN s» Jofis gehegt aan het- bovenfte deel van het lighaam der 2 s, eerfte Wervel. ken die Mank: gegaan hebben. Maar dit Lid eerst natuur. lyk gefteld zynde, wordt daarna, en wel voorpaamlyk, door het draagen van het bovenlyf, onder het ftaan en gaan, langzaam in gedaante en derhalve ook in gebruik veranderd. De verfcheiden gefteldheden van het Heupge- wrigt; welken doen Mank-gaan, worden ,van den Schry- ver, tot vyf foorten gebragt, hoewel Hy gelooft dat er meer foorten zyn, welken Hy nog niet heeft konnen on: derzoeken; en waar uit Hy ook uitfluit, die in laateren ouderdom, wegens beenige uitzettingen, ontaartingen der banden, vereeniging van het hoofd van het Dyebeen met ` de pan van de Heup enz. ontftaan, | - Na:kortelyk iet van den aart van het Heup en Dyebeen en derzelver onderlinge Geleding in Kinderen gezegd te heb- ben, koomt Hy tot de eerfte foort, welke beftaat, wan- neer de Heuppan, van onderen haar natuurlyke hoogte behoudende, op- en zydewaards wyder en te gelyk ondie- per wordt dan natuurlyk behoort; wanneer ter zelfder tyd het hoofd van. het Dyebeen , zyne rondheid verlie- zende, platter en breeder wordt. In de tweede foort is de Heuppan niet alleen op- en achterwaards verwyd , maar tef- fens als in. een volkome {chotel veranderd; nadien de groef door een beenige plaat overdekt wordt, en de {lymklier ne- vens de ronde band dus buiten de Pan gefloten, en even als onnutte deelen ontaard of verteerd worden.. In de derde foort is de rand der Heuppan aan den boven- en wel aan — den-achter. kant,ook wel op beide deeze plaatten „verdrukt, en een nieuwe Pan,of ondiepe holte „welke voor eene Pan dient „(trekt zich gedeeltelyk uit over het bovengedeelte van het ontaart hol,dat wel eerde Pan geweest is,en over het Dn ee ld VAN HRT WATERMOOFD, ENZ, 27 been en `t uiterlyke Zitbeen. De vierde foort van Mankheid wordt in Kinderen veroorzaakt , waoneer het Kraakbeen „dat tusfchen het hoofden den hals van het Dyebeen nog onveran« derdis, en zwakker zynde dan de overige uitgeftrekeheid s verbroken wordt. Wanneer in Kinderen; zonder uiteriyke oorzaak , het Dyebeenshoofd: langzamerhand uit de Heup n op den rug van het Darmbeen ryst, en daar een nieuwe nige holte verkrygt,waar in het naderhand geleed wordt, wordt het vyfde foort van Mankheid-gebooren ; hoewel dece ze holte niet altoos zo groot is, dat ze de geheele bolrond- heid van het Dyebeenshoofd omvat. Elk dezer foorten wordt door voorbeelden in gedroogde beenderen en andere waarneemingen getoond en bevestigd. ammer is het,dat het Werk niet wat netter verdeeld „en in fdftukken „ welken hun byzonder opfchrift hadden , on- derfcheiden is 5 en zich de Schryver’ niet wat bepaalder by elk byzonder onderwerp gehouden heeft, °t welk ‘er merke lyk meer klaarheid aan gegeëven' zou: hebben. ` Doch dit is e. o cgts a8. 3. Be VAN:HATTUM 7 Negts een uiterlyk omftandigheid, welke de inwendige- waars de van het. Werk geenzins vermindert. >- A üm Ld L i - Pe Ld Gefchiedenisfen der. Stad Zwolle. Uit Stads Boeken, Echte fuks . ken en Oude Chronyken by een vergadert en befchreeven door Mr. BURCHARD JOAN VAN HATTUM. Zerfte Deels, Eerfte … Stuk. Te Zwolle by S. Clement en J.A. van Santen 1767, _ behalven de Voorreden 298 bladzyden in groot Oäavo. mtr E Heer van Hattum betuigt in de Voorreden van dit Werk, „ niet te verwagten, dat men zyne fchryfe > wyze uit dit eerfle fuk zal beoordeelen”; en geeft te ennen, s dat men uit het zelve geenzins kan afneemen, „ of hy wel of kwalyk in zyne onderneminge flage °; waar- em wy ook gene de minfte aanmerking deswegens zullen maken; maar alleen het oogmerk van den Autheur in dit Werk melden, en ’t beloop van dit eerite fluk, met eene opgave van °t voornaemfte dat Zwolle betreft , mede deelen. ‚ Het Werk zal uit acht ftukken of vier deelen beftaan. „De z» Vyf eerfte ftukken , (zegt by) zullen het ligt zien onder » het opfchrift van de Gefchiedenisfén van Zwolle ;dewyl myn » mening is, daar in ailes, wat, van de beginzelen der Stad » Af, tot omtrent deeze tyden toe, zo in het Kerkelykeals _ Wereldlyke, voorgevallen is, volgens de order der Jaa“ a Ten te verhandelen. Den draad der Gefchiedenisfe afge» » loopen zynde,-zal dezelve, in de twee laatfte ftukken, „» door een Befchryvinge van d'oude en hedendaagfche {tand ə» der Stad, en een ‚naauwkeurig verhaal van d’opkomst der » Kerken en Cloosters gevolgt worden: Waar na ik deze ə» bladeren zal eindigen met een agtfte Stuk , bevattende een » verhaal van doude en nieuwe Regeeringsforme defer » Stad, en een naamlyst van haar Regenten”, Dit Stuk maekt een, aenvang met een bericht van den naemsoorfprong.der Stad, de eerfte opkomst der dorpen van ’t Carspel Zwolle, deszeffs oudfte bewooners en hunne be- ` keering tot den Christelyken Godsdienst, dat, gelyk het gemeenlyk met onderzoekingen van die natuur gefteld is, ten meesten deele uit gisfingen beftaet. Verder behelst het een verhael van de gefchiedenisfen der landftreeke Salland in t algemeen, en ’t deel dat Zwolle boven al daer in gehad heeft in °t byzonder, van °t jaar 1040 tot het jaar 1380, OO met GESCHIBKENISGEN. VAN ZWOLLE, 29. dt ænteketingen van eenige byzonderbeden vát diet tyd die verder bepaald'yk tot Zwolle behooren: ' Men kan ‘er ten aènzien van Zwolle, waer op wy bepaeld- lyk het oog zullén' vestigen, úit opmaken, dat deze plaets, volgens de gisfing van onzen Autheur , dien naem ontvarf- gen heeft vah de Bruderen de eerfte bewooneren dezer ftre- ke; die haer veel ligt dus berdemd hebben, naer zo ene gee naemde plaets, die zy laetst in Duitschland bewoond had- den, -°t Komt bem voor , dat het zeer wel kan zyn „dat het oude. Nabalia gelegen heeft, ter plaetze daer nu Zwolle ligt, en dat een gedeelte van het Bosch van Ongenade eertyds dien grond beflagen heeft. Men heeft, volgens zyne gisfing , re- den-om te denken, dat het Euangelie hier omtrent het jaar #60 gevestigd ís geworden; eh dat Zwolle het oudfte do van. ’t Carfpel , en de voornaemfte oorfprong van de Zwols’ fehe Parochie geweest is : doch °t eerfte heginzel en dè juiste Îtrekking van dit Dorp is niet wel te bepalen. Alleen kan men uit oude berichten afnemen, dat de grond ,die aen de guidelyke en zuidóostelyke zyde van de Aa is, zo verre als zein latere tyden door de oude Stads muten begrepen was, door dit dorp beflagen werd, Doch dit alles is vol onzekerheden. - | Oe Het eerfte gegronde naricht dat men van Zwolle, heeft is in den jare 1040: en *t blykt dat de Zwolfche Kerk, aen def: Utrechtfchen Stoel behoorende „dies tyds door Bernold , Bis= {chop van Utrecht , onder zekere bepaling, aen het Capite tel van. Deventer gefchonken werd: welke gifte,fchoon ze door deszelfs opvolger Bisfchop Willem te rug getrokken wierd, echter door den volgenden Bistchop Conrad: weder bevestigd is geworden. Onder dezen Conrad getaekte pee heel Salland, toen het Graeffchap Zslegouwe genaemd, waer ` onder dok het Zwòlfche Carfpel, door ene gifte van Keizer Hendrik den Vlden, in handen van dien Bisíchop, en werd een eigen goed van ’t Utrechtfíche Bischdom. Tot dit Bische dem behoorende, hadden de imwoonders vervolgens niet ` zelden deel aen de onlusten , wêlke de Utrechtfchie Bise fchoppen. berokkenden, of die hen overkwamen. De goede diensten, welke de Zwollenaefs-den Bisfchoppen nu en dan bewezen, en wel byzonder-Bisfchop Willebrand in den Drent- fchen Oorlog betoonden , bewogen Willebrand eindelyk, in het jaar 1233, om-het. fche Edelen aen te konnen kanten. Dit bragt Zwolle, dat Jeets door den voorfpoedigen bandel, inzonderheid van wol- le en dien van vette osfen, met een goed aentel van welbe- middelde inwoonderen voorzien was, tot merkelyken luis- ter, en deed bet getal der inwoonderen van tyd tot tyd vermeerderen. Men vind ook dat alhier in deze eeuwe ‚ten grooten handel op Duitschland gedreven werd, en het ryden der Hesfe- wagens op deze Stad omtrent het jaer 1250 een aenvang namsen men wildat Zwolle, benevens Deventer en Campen, omtrent het jaer 1272,.tot medeleden van het - beroemde verbond der Hanfe-Steden aengenomen zouden zyn. Het blykt voor ’t overige allefins, dat de handel van Zwok Je, en der andere Overyfelfche Steden, in deze eeuw fterk bloeide, °t welk het aenzien dier Steden krachtig deed _ toenemen. - - … Maer in het jaer 1324 trof Zwolle een ongelmkkig lot: De Stad was in het jaer 1233 flechts met ene gracht van mid delmatige breedte, en met een aerden wal, of, zo zommi e willen, alleen*met een planken tuin omringd; en men bla zedert geen zorg gedragen om haer beter, te verfterken. it itelde haer genoegzaem bloot voor ieder moedwillig aen. waller, gelyk men in dem- jare’ 1324 ‘te Jammerlyk onder- vond. Een der nabuurige Heeren, onzeker wie, trok des Bachts met zyn Volk voor-de Stad, en liet ’er branden- ge ftoffen inwerpen, waer door de geheele Stad, uitgeno: men enige weinige gebouwen, in de así{che gelegd werd; Doch men iloeg terftond de handen aen het werk, en de Stad was eerlang veel heerlyker opgebouwd, en met too» Jens en muren veriterkt; °t welk haer wel ter ftade kwam in de volgende onlusten „die ’er van tyd tot tyd tusíċben de Edelen en Bisfchoppen- ontftonden ; welke onze Gee fchiedíchryver in dit {tuk tot op het jaer 1380. ontvouwt, met melding van °t geen der Stad Zwolle in dat -verloop van tyd wedervaren is.. — In ftede van ftaen te blyveg op die byzonderheden, welke niet Zeer gefchikt zyn voer een uittrekzel , zullen wy den Lezer nog onder °*t oog rengen, ’t geen de Heer van Hattum ons meld wegens an Celé, Oppervoogd der Stads Schole „die de Zwollenaers ter beoefeninge der Wetenfíchappen aenzettede.. d’Yver en liefde, (zegt by,) voor de :letterkunde en ge leertheid, welke tot het jaar 1377 uit deze Stad gebannen {cheen te wezen, wierdt ter dezer tyd (a) door Fan Cek in : e . (#) Thomas a Kempis in appendice ad Chren, Montagnet. Gag. 30. nn an GESCHIEBENISSEN VAN ZWOLLE: mM de gemoederen varr Stads inwoners ontftoken, Deze vers marde en geleerde Zwollenaar, uit de twee oude. geflagten van Sobbe en ten Weerde gebooren, was alhier in zyn jongtté jaren in-de kenuisfe der Latynfche taal onderwezen. Oudef geworden.zynde verliet hy Stads $choal, en begaf: zig.na Praag (a): alwaar hy in allerlei wetenfchappea dusdanig toer nam, dat, als hy in zyn vaders vest terug gekeert was, d Magiftraat hem aauftands de. beftieringe-van Stads Sch toevertrouwde, - en EE ‚_Men zag ras hoe veelde grote hoedanigheden vaneen mag alleen-vermogten. Toen hy Opper-Voogd wierdt „ was dele Schole nergens bekent, en-defelve wierdt. daor geen vreeme delingen betreden. (6) Dog de roem van fyn grote geleerd} heid en ervarentheid in alle weten(chappen , maakte defe School gedurende defe eeuw fo beroemt, dat fig haar naan door de gehele Christenheid verfpreide. Men fag dat: de Schaole , welke Jan Celé, on de geringe kennisfe der lette» ren aldaar te halen hadt moeten verlaten „by alle Europifché volkeren geagt wierdt. Men begaf ‘er fig uit allé Landen na toe: even eens als of daar alleen het tigt der geleerdheid te fcheppen was. „… Keulfchen en Trierfchen (fegt een Zwol- ə» lenaar der Vyftiende Eeuw (c), waar mede de beroeïnftë a Religieus van S. Agnes Bergctoogter overeenftemt (d).) » Luikenaars en Utrechtfchen, Brabandérs, Vlamingen en „ Hollanders, Saxers, Cleeffchen, Gelderfchen en Friefen, „ €n veel andre uit verfcheiden oorden, Steden en Dorpen van Duitsland , kwamen in een groot getal nù en dan „Meer als agt hongert eù tot duizend toe, den Grótef. Jaa „ Celé hooren” „om door hem in allerhande wetenfchappen. Onderwefen te worden. Een ieder begon het fig van to&n sf tot eere te rekenen, tot Zwolle onder defen Oppervdogd ter Schole- gelegen te hebben. De Religteulen van.S.. Bene ditus, Bernard, en Bruno’s tugt, moesten erkennen , dat kun geleerdfte Hoogleeraars en Opperhoofden > Leerlingen van ha Celé geweest waren (e) ‘Selfs de vermaardfte Hoge Scholen ftemden toe, dat de Zwolfche Schole-een: menigtd beroede Mannen ten tyde van Jan Celé voortgebragt hadt s Het groot Parys weet” (roepen de twe voorgenóoemda OAN, E a . : ' Ous (a) Dus ftaát my voor ergens gelefen te hebben. o ^ {B):‘Joann. Busfchius Chron. Windesbem, L; IE C. 68. pag. 602. 603. 'i | f (c) Busfchius ut fupra.. (d)-a Kempis ut‚Jupras ‚{e) Busfchins Cap. eodem pag. 225, , | 4# …e « . s ` “ee ete o em 3s o ' BEËRIGT Oude:Schryvers hierop ftaroogende uit.) „Het heilig Kers 5 len-erkent opentlyk, Erfurt ftemt toe, en het is aan het „ Ronmfche Hof miet onbekent welke grate Mannen dë y Zwolfche Schole uit haar heeft weg gezónden, ten:tyde s dat: Jan Celé daar van Oppervoogd was”: (a): Die fya Eeerlingen niet alleen in de kennis der Latynfche taal, de redenkonst, de zedenkunde, en de Philofophie of Wysbee geerte-‘onderwees : -maar -hen wel byfonder op Son en Feest- dagen een Christelyke manier van leven tragtede in te pren- ten. (bJ Dog waar heen vervoett ons den yver, om den ‚ Welverdienden roem van Stads Schole van het ‘fetrarrdelyR | gilzwygen van feker Sehryver te wreken? die nergens ans ‘ders om fo forgvuldig vermyt, hier van eenige meldinge te maken, dan om dat ky niet genootdrongen zoude kunnen Worden t'erkennen , dat onfen Zwóllenaar Jan Celé den her- ftelter der geleerdheid in Overysfel en: naburige Landfchap: pen geweest was. ‘ er . (3) a Kempis €? Busfchins ut Jupra. ~- (Çb) Busíchius ibid. pag. 604. | BERIGT, wegens het Prentwerk, volgens de nieuwe Uitwinding | van den Heere b CORNELIS PEOOS van AMSTEL. HE genoegen , waar. mede het Prenitwerk, volgens de Uitvinding van den Heer CORNELIS PLOOS VAN AM- STEL , van. tyd tot tyd by den Beminnaaren var Teken- en Schilderkunst werdt ontfangen , heeft bem gelegenheid verfchaft om met lust zynen arbeid verder voort te zetten, en tot meerder volkomenheid te brengen, Thans zien wy het zelve weder met drie„en dus tot elf fluks , vermeerderd. Van de voorige agt, hebben wy reeds by voorgaande ge- legenheden’ berigt gegeeven. En wy oordeelen dat bet den Leezer niet onaangenaam zal zyn, om ook iets’van deeze drie laatst uitgekoomen Prenten.te fpreeken. . Een defzelven is gevolgd naar eene Tekening van den beroemden Fenix- Schilder “ ANTHONIE VAN DYK, > ma en verbeeldt het Pourtret van den Kunstryken Landfchin- 7 | chil- xe ANWEGERS EEN PRENTWERK. 3i Schilder Jan Fozephszoon van Goijen gebanrente Lèiden, 19 nuary 1596 „en feltorven in’s Hagé,in 't jaar 1656(*). Din afbeeldzel is, door gen in kunst uitmuntenden van Dyk naar het Leven getekend, op wit papier, met zwart en. food kryt door elkander geart{eerd , en door den Uitvins der-zo kuntftig naar gebootst, als gedrukt; waarom bet, met de zagtite Smelting, zuiver én zonder eenige vermengingg de waare , kragtige en breede manier van dien grooten Meester,duidelyk en eigenaartig uitdrukt. °t Origimeel is ekootmén uit het beroemde Cabinet van wylen den Schilders unftigen Heere ISAAC WALRAVEN, en thans geplaatst in de - Collectie van -den - Auteur. E | Schoon ‘er veele Prenten in rood of zwart kryt, dove onderfcheiden Natien gemaakt, het licht zien „is de manier , waar meede dit vervaardigd is, geheel byzonder, en in al len deele daar meede verfchillend, zo wel in coleur, als behandeling 5 behalven dat men tot heden geen blyk heeft gegeeven, van miet roode en zwarte artfeeringen daor el: kander, zonder verwarring, te kunnen drukken. Doch om hier meerder van te zeggen, zouden wy buiten ons beftek treeden 5 waarom wy den Leezer tot het Werk zelve wyzen, -War kan beter de gedagtenis van onzen Leidfchen Land- fehaptSchilder bewaaren, en zyn beeldtenis in eere. hauden, dan de blyken zyner bekwaamheid, Hierom heeft het den Uitvinder goed gedagt,om twee van de fraayfte Landíchap» pgr ‚door deezen uitmuntenden Kunftenaar r JAN JOZEPHS8ZOON VAN GOIJEN, in zwart kryt eh een weinig Oost-Indifche Inkt ge maakt, in hunne natuurlyke losheid, dunheid van tinten en verdere behandeling door zyn kurist naauwkeurig te vol- en, dezelven: daar. by te voegen en ze den Liefhebberea van te bieden. | Het eene vertoont een Markt vol gewoel, men ziet, aan deù opgang vaneen ftéenen brug, verfcheiden perfoonen, dadr onder een Man en Vrouw ‚die van een Boerin iets koo» pen, en danfchouwers die ‘er na kyken. Op het midden van deeze brug ftaat een (tandbeeld nevens een fteenen fchuts- muur, tegen welken zommige menfthen geplaatst zyn. Aan de overzyde doet zig een Stád-gezigt met Verfcheiden ge- bouwen ‚agter dezelve eenig geboomte én een hooge toren - En, van {© Zie zousRaxKzN Schouwburg der Schilders. Ifte deel, p. 1 70, s l C 3 e atie ene J4 y ; g. T B Y 1-6- P- np _ van een Kerk op ‚waar na toe een wegloopt „op welks hoele Men eén: winkelhuis: met een luyfel en eemige beeldjes ziets Verder vertoont zig een groote toeloop van menfchen , koos s en verkoopers, met veel gewoel en levendigheid ; wel- e meest.allen langs een water geplaatst zyn, Nog ziet men ‘fn “ verfchiet een andere Steenen-brug,en daar agter Zeilen, van Scheepen, Boomen , verders-een Kerk enz. Een vroly« ke en aangenaame zonnefchyn., afgebroken door verfcheide - fchaduwen , flägfchâduwen en reflettien , geven aar alles een expresfie van vrolykheid , welke te:kragtiger werkt door een donkeren voorgrond, waar op een Kruijer met zyn wa- gen en hond, benevens een Vrouw „ alle in de fchaduw gefteld, gezien wordt. Ni oa g ‚ Het andere, is een Dorpgezigt „waarin een Osfemarkt met verfcheiden beeldjes op den tweeden grond vertoond wordt 5 in het byzonder ziet men daar in, de al van ouds gebruike- lyke handelwyze, by het bieden , uitlooven en koppen van beesten, nauzurlyk in het midden , tusfchen een Stedeling en Landman „afgebeeld zeen derde perfoon ,-die eenig deel daar in fchynt te.neemen, voltooit die hoofdgroep; men ziet >er allezints veele aanfchouwers, zo Vrouw- als Magsper- foonen. Aan onze linkerhand ziet men een Boer zyn bes paalde keur; onwrent een beest, aan een Boerin met veel vendigheid uitdrukken; en een Jonge, aam de regter zy- de., tragt een Vrouw, gekleed als oudtyds met een huyk, als °t ware tot koopen te raaden, De eenvoudigheid der Boere-wooningen, een natuurlyk Landzigt, in welk 2%g twee beeldjes als.-Hengelaars, een helder Beekje, en een Kerktooren opdoen; het byzonder karakter der onderfcheis den perfooùen,:. gelyk bok: de ftand, zo. tot. rust, als be- ‘weeging en werking der beesten, zetten. elkander een hae genrivke bevalligheid by. Dit alles vertoont zig ongemeen ikragtig in een. fterk zonlicht, geplaatst tegen een flauwen agtergrond van geboomte, gebouwen en een dunge en ‘heldre lucht”, ónderfteund door een fterk" bruin, dat noge tans door verfcheide wederkaatzingen van licht,op een heldre -Wyze, gefpreid issover een kluitagtigen grond. wâar op zig een hond vertoont , welke gereed itaat, om in een fpiee -gelenden plas zyn dorst telesfen. ,: DE. E Deeze twee orgineele Tekeningen zyn de-besten welken -van deezen grooten Meéster bekend. koomen, doen verfcheide Doop- en andere Registers, die - in zulke gevallen van dienst kunnen zyn, ontbreeken.. >. Nogtans zullen wy van het Berigt, dat de Heer corn, ROL- DANUS Secret. to Kampen ‚ophet verzoek van onzen Aûtheur, heef; weeten op te {pooren en goedgunftiglyk gelieven mee de te deelen , den korten inhoud laaten volgen. =— Dus luidt. het byna woordelyk. . i s In ’t Jaar 1596, den 18 April, vinde ik gewaagd van z eenen Berend Avercamp’, zynde toertmaals Stads Apothe: » car, en een Man van ongemeene bekwaamheid en, yyerş „ waarom hy toenmaals met eenige extraordinaire dou- „ ceurs is gebenificeerd geworden: en nogmaals, in het Jaar a 1600. ter belogning zyner hulpe aan Armen en Ryken „> beweezen in-het voorgaande Jaar 1599; wanheer deeze s Stad met zwaare Peftelentie bezogt was. - „ Hy ftierf in °t- Jaar 1603, nalaatende:een Wedow, », volgens haaren geboorte- naam genoemd Beatrix Peters, a en verfcheiden Kinderen, waar onder twee: Zoonen, Als men mu uit deeze omftandigheden , zo van’ naam, » leeftyd en nagelaaten Kinderen van dezen Berend duer y „ camp, en uit de vergelyking van den naam en leeftyd van as Hendrik Avercamp, eenig befluit mag opmaaken,zal het mees den waarfthynlyk zyn , dat de laatstgenoemde een Zoon » is geweest van Berend Avercamp en Beatrix Peters. < , DARUS, aan dén Autheur, > °” - Kampen. l « ld . f , 27 Feb. 1767. Oe EE, 4 > an y Wat men hief omtrent beflniten moet, laaten wy aan den Leezers’t is zekerlyk zeer waarfchynlyk „dat onze vermaar- de Kunftenaar , {choon volgens de by ons voorheén ‘gemele ‚de oude handtekening Hendrik Avercam genaamd, van dees Zei bloede geweest is; en wel om dat zyn bynaam metdett , naam.der Stad over één koomt;hy in den Jaare 1621 regas ' l 2 4 a r ` Q - ~: Dus verre volgens Misfive van den Heer CORN, 'ROLS. 46 SE TVAE MOSER 20 ver'in Kunst gevorderd was, dat men. vryelyk mag on: _derftellen, dat hy toen ter tyd een Ouderdom:van as à 30 Jaren bereikte, en gevolglyk van deeze Luiden kan. ge- ooren Zyn. Dit is al wat men daar omtrent met alle moeie te heeft kunnen opfpooren. En het is genoegzaam, om de: Stad Kampen voor de geboorte- plaats te houden van den grooten Schilder Hendrik wan Avercamp, wiens roem om ` zyne. Kunst ontfterflyk is. Or EE si . NB. Dit Prentwerk iste bekoomen by Mastheus Woortman, Kunstverkooper op de Angeliers-gragt te Amfterdam , en by de Drukkers deezes Yntemg en 'tieboel. By wien het van de Liefhebberen kan worden gezien; doch wordt niet in Commisfie. gegeeven. ' . mpm gmg genen mamma o mmm : Iede- en Staatkundige Spreuken en Karakters, Door FREDRIK KAREL “ vAN MOSER Gebeimen Raad, en onlangs buitengewoon Afgezant ` wan zyne Doorl. Hoogh. den Heere Landgraaf van Hesfen Kasfel by bunne H. H. Mog. de Heeren Státen Generaal der-Vereen. Noe ~ derlanden. Uit bet’ Hoogduitsch wertaald,. ` Te Utrecht.by'J. v, Schoonhooven en G. v. d. Brink, Jansz. 1767: bebalven beç Voorwerk 341 bladzyden én oBgvo. * > > Sn DE Heer van Mofer „aen wien dit Stukje , hoewel niet met volko- Z7 mep’ zekerheid, word toegdeigend, komt hjef voor als ech Man van Oordeel, die de Waereld, en inzonderheid het Hof- leven, wel heeft leeren kennen, en de vrymoedigheid heeft van Zyne gedachten over verfcheidene handelingen onbewimpeld te uiten. Hv tteltzé voor by wyze van Spreuken, en onder * afmalen van Karakters, waer nevens-ook hier en daer uitgebrei- der aenmerkingen voorkomen , die, gelyk het. veel al in zodanig foort van Schriften gaet, niet allen even (nedig en wel getrof- fen zyn; doch over 't algemeen zyn ze van dieg aert, dat ze met genoegen gelezen konnen worden, en veeltyds aenleiding geven, om de aendacht des Lezers op een nuttig onderwerp te vestigen, en hem zyne denkbeelden deswegens verder te doen uitbreiden ; waer toe dergelyke Werkjes byzonder gefchikt zyn. —. Men bediene zich, ter proeve hier van, op zodanig ene wyze van zyne volgende Regelen om wel te (chertzen.: ` C - .» Lene Schertzery is eene’ geestige of féhrandere gedachte, » in korte wogrden uitgedrukt, en bekwaam om te dgenlagchen. >» Rene Redevoering, hoe boertig ook , kan geen fcherts hieten, n 200 min als eén geestig Gezeg , ` welk niet dient ‘om te doen » lagchen. | p Koning Henrik IV. gens op 't Ks willende glyden, terwy! t. ` ' ê = | » een} { f (d - SPREUKEN zN KÀnAx rinse: är é ©. , 7 p eefige Hovelihgen ‘dit deeden, werdt ‘door den’ Maarfchalk de Basfompierre te rug gehouden, uit hoofde van het gevaar , welig y de Vorst fobcheiide, om dat 'er. niemand eenig- hinder doog „kreeg. Doch de Maarfchalk bleef by zyn gezegde, en vem „ zekerde dat zyne Majefteit gadarer wioeg, dan alle zyne Hovelins s gen te faam. - Hoe zeer dit gezeg behagen mag, het doet mieg n» lagchen, en kan derhalven naauwlyks een fctierts hieten. © … » Evèn-zoo is een korte Spreúk,'al doet zy lagchen, geen » fcherts, zoo Zy niet tevens eene fchrandere gedachte uitdrukts n zeker Priester eers een kind zullende doopen, en het formu- » \ier door ontfteltenis niet kenhênde vinden in het Misboëk , >, zeide overluid , terwyl hy de bladen al om ‘en wederom keerde, s, Och! dit kind is zeer moeilyk om gedoopt te worden. Welk in éen s Priester naauwlyks voor fcherts' is,aah té merken; doch ‘hz », moest al vry deftig geweest zyn, die dit hooren konde, zone » der er om te lagchen. | DO » Tot de volmaking eener Schetzery worden voernaamlyk zes s» dingen vereischt. (1). Dat eene enkele gedachte eene veelheid s vån beeldtenisfen verwekken, Dit einde wordt dikwils geluk- » kiglyk bereikt door een welbekend Autheur aan te haalen. De: ‘>, Romeinfche Lierdichter Horatius heeft dus in de XVde Ode s, van zyn 2ie Boek de zorg vertoont, als 's Meníchen onaf. s» fcheidelyke gezellin, die noch door waakzaamheid,noch door », fpoëed, kan ontlopen worden. Zeker Perfoon nu ziende ‘een s» Man te Paard, met zyn Wyf op een kusfen achter hem zitten, >» riep, ten eerften, met des Dichters woorden uit: se . Post Équitem Jedet atra cuta. ` oe ` De swarte en naare Zorg Sit achter ’s Ryders rug. e n» Deze zinfpeling brengt een fchakel van denkbeelden voag $v den Geest, en alle de eigenfchappen der zorge, door Horatius » befchreven, worden hier op de Vrouw van dezen Man toegan ss past; gelykK het tevens zeer fraai is, eene bedekte Gelykenis » aan te duiden tusfchen dingen, die, op °t eerfte voorkomen, » ten uiterfte van elkander verfchillen. - nn e „ Somwylen erlahgt eene fchêrts groote fraaiheid- van eene dubbele toepasfing, hoewel de gedachte zelve maar eenvoudig » kan geweest zyn. ———— Een Edelman met een zeer liogen »s Neus eens in eëh Sdlet zynde, daar ten Hertog was, diè een s zeer:kleinen Neus Hadt; werd door den'laatften zeer befpóta » en zeide ten leste , daf men baast zouden denken dat zyne neus, » ten koste ván dien des Heitopen was gemaakt. Welk gezeg aan » duidde dat ’s Hertogen: Neus te kort, en de lengte van die des » Edelmans hier van de oorzaak, en dit nu een voorwerp van » jalouzý geworden was; zoo dat en de kortheid van des Her, s» togen neus befpot, en het onredelyk. lagchen met eens ande, n» rens langen nes, dus ten tdon gefteld werd. 0 o, (2). ‚Moet de 'fehertzéry evn gepa voorwerp, hebben, en ` ‘Œ s We ma s’ t $8 F.-X- VAN MOSER „ wel ingerigt zyn. naar-alle-de omftandigheden:van tyd, plaats, „ toehoorders, en, van den Schertzer zelve, —— De Godsdienst de Geleerdheid, de Deugd „en grove Oadeugden moeten nooit tot voorwerpen van (chertzery: of boert gebezigd worden, Een Preker moet nooit op den predikftoel, noch'een ftervend Man op zyn doodbed boerten ;. hoewel dit beide nogthans wel eens gebeurd is. : n l p Een gepast onderwerp voor een Schimpfchrift is ook zeer voegzaam voor de fchertzery, en eene- boert kan eene. zeer billyke en nutte befiraffing in{luiten „ en tevens.fcherp en fte- kende zyn; doch ze moet altoos met de Regels der goede op’. 