Dagboek van Louis Trigardt (1836-1838)
Mand. 20ste. Had wij zuit ooste wind en wolke in lug. Heb Pieter en Carolus dekgoed aangesleep met de osse. De morgen had Danster, die Adonis moes helpen met melken, een kaffer bij Adonis gebragt voor zijn pard. Zei Pieta, waar om bij niet zelfs h?I- pen ken, dat die meijd die bij de kaffer is, zoo won- derlijk loop of zij de vuijle sie'kte heb. Had hij veel praatjes, gaf Pieta hem een houw of wat over zijn Karos; ging hij aan schri j (eeu) wen of hij vermoord word; gaat ouwe Lijs en Mietjie aan schrijen is Ca- rolus daar op afgegaan, en heb hem een loesing gege- ven, en Mietjie ook een houw of twee, drie; en ouwe Lijs krijg ook wat voor haar geschrij. De na middag kwam Jufrouw Schepers met mijn vrouw, en Hendrik Bota en zijn vrouw bij mijn en Jan Pretorus, dat wij bij Carolus zat, die aan zija huis werkte. Was ouwe Isa.ak bij ons, en Doors was ook bij geval bij ons. Sprak Juffrouw Schepers omve Isaak aan ; wanneer dat haar overlede man gezegt had dat de Bouwer van de wortel af niet gedeugd had, wat mijn vrouw dan aeugen zal. Noem hij haar de plek op, en wanneer. Maar zij alle wis daar niets van, en maak ouwe Albach tot een leugenaar. Maar Al- bach houijd zijn woorde staande : dat allemaal daar bij was, en dat zij dat alle gehoord had. — Zei juf- frouw Schepers : waarom hij — Albach, — dan ook niet gezegt had wat hij van mijn gesproken had. Vraagt ik, wat het was. Zei Jan en juffrouw Sche- pers : dat hi j gezegt had, — dat Albach gezegt had — Maart 1837.] 53 dat hij aan Rossetoe twee schapen gegeven had en dat hij voor hem en olivants tand gebragt heb, en dat ik die na mijn wagen laat haalen heb. Vraag ik aan Doors, of ik van Rossetoe een oli- vants tand gekregen heb en die tijd. Zei hij van nee, dat Rossetoe die tand aan hem gegeven heb, en dat hij voor Albach twee kalbasse bier gebragt heb en voor hem die tand ; en dat het die tand is die hi j na- derhand aan Pieta gegeven heb voor een and die (hij') van Pieta geleend had. Ook zei juffrouw Schepers, dat Albach gezegt had, dat ik Doors van hem afgerakt had. Vrieg ik aan Doors, wat ik tegens hem gesproken heb. Zei van niets; maar toen zij alle vertrokken was vroeg Caro- lus aan Doors waar hij nu heen gaat : of hij weer na de Kaffers of zijn plaats gaat. Zei mijn vrouw, dat hij bij mijn kan blijven omdat wij zoo alleen was. Zei hij van ja, dat hij als ik dáar blijf, bij mijn blijven zal. — Vraag ik aan Albach, waar(om) hij dan zoo liegen moet, zei hij : dat hij dat gezeg had, is waar; maar hij had zoo gedagt, en waarom dat zij dan ook niet zeg wat zij gezegt had, dat zij zegt dat hij lieg. Daarop zei juffrouw Botha, dat Albach dan zeggen moes wat zij alle dan gesproken had. Zei Álbach, dat zij alle gezeg had, dat de kaffers na hunne wagens niets bringen wou om te verruilen. Zei mijn vrouw, dat alle maal weet zoo goed als zij, dat de kaffers na haar wagen ook niet gebrag heef maar wel bij de scherm van de volk ; en dat alle maal daar gaat ruilen wat een eider wil, en dat het zoo sleg gesproken was als wat Albach gesproken had. Niemand antwoord daarop een woord. 54 [Maart 1837. Dinsd. 21ste. Had wij mooije weer; heb Pieta de morgen aan zijn of ons huis gegaan, en Carolus aan zijne. — Laat Rossetoe mijn roepen met Sekoor. Mijn vrouw en kinders zag er swaarigheid in, maar ik nam mijn geweer en Adonis om mijn geweer te dragen, en ouwe Hannis Strijdom gaat met zijn geweer en zijn zoon Isaak, om de zijne te dragen. Toen wij daar kwam, vroeg ik aan de tolk wat het was, dat hij mijn heb laate roepen. Hij zei, dat hij verheugd was dat zijn broer zij vrouwen gekomen is, en de grootste vrouw hem had laate weeten met de jonge vrouwen die zij gesteurd had omtrind 20 en getal dat hij volk steuren moet om zijn goederen te halen, die zijn broer gehad heef, en dat zij ook komen zal. Toen wij een poosie gezeten had zei ik, dat ik vandaag zijn kisten wil open maaken, om te zien wat voor mooije goederen hij heb. Zei hij van ja. Een wij- nig daar na ging ik in een huis die de vertolk mijn aanwijst in; maar ik vond niets als meel, koornt mantjes en potten. Wou ik uitgaat. zei de tolk aan mijn, dat daar nog een klijn kamertje is; wijs hij mijn zelf, en ging daar in maar het was er zoo donker in, dat ik niet zien kon. lk voelde daar verschaije stukke goederen hangen. Zei hij aan mijn, dat ik maar voor mijn kon nemen wat voor stuk dat mij aan- staat. Ik nam een stuk voersits, maar toen wij buiten ín de lig kwam, zag hij dat daar vuile plekke aan was; nam hij het en zei dat hij voor mijn een ander zouw gaan halen, en kwam met een stuk zits die de eene helfte gestreep en de ander helf ronde bloemen Maart 1837.] 65 had, en brag voor onwe Hannis ook stuk voersits. Daarop ging wij na hnis. Toen wij te huis kwam was Carolus zeer ontevre- de, dat hij van de ouwe dit en dat niet krijgen ken, en dat hij de anderen dag zal gaan en hij zal ook in zijn huis gaat en hij inoet hem ook een stuk goed ge- ven. En als hij daar op dink hoe hij ons met de beeste gehad heef, wat voor schillemstuk, dat hij de ouwe verdoemde vind niet verdragen kan. Hij sprak zoo opstinaat, dat ik hem vroeg of het wangunstigheid is, dat hij zooveel daar over sprak, en of hij gehoord heef dat als hij eits krijg of wij daar ook over spreek. En als hier honder(d) verstandige menschen bij sat, dat die daar geen ander oordeel over vellen zal of ken. Zijn moeder rekende hem voor, dat hij meer goe- deren ontfangen had van Rossetoe en Doors en van haar, als zij gehouden had. Ik zei, dat ik mijn scha- men zouw voor de gedagte van wangunstigheid ; ik (zei) aan hem, hoedanig ik aan hem een uitgaaf heb en hoe wijnig ik daar en tegen krijg, hoe hij nog ontevrede wesen ken als ik eits ontfang van Eossetoe. Daarop sweeg hij stil en stond op, is na zijn huis gegaan. Het was juis tegen volle maan. Woensd. 22ste. Is ouwe Botha en ouwe Strijdom gereden om wage houd te kappen met de wagen, voor juffrouw Schepers haar wagen, en voor hunne wagens ook. — Ik had die dag niets te doen als de huis te late pleisteren, en Pieta heb de katel en de kuijp op- gezit. Woensdag had wij na gissing volle maan. 56 [Maart 1837. Ook heb mijn vrouw en Nietje, ouwe Hannis zijn vrouw, huis geplijster. DoncL. 23ste. Had wij de morgen Noo(r)t weste wind dog niet sterk, heb Pieta de morgen de Kaffers bul-os doot geschoten om te slagten, en heb een span osse uitgejaagt om houd te haalen. voor de School. Nu gaat een van de beeste getal af, blijf de ge- tal 458 De groot schape getal in ruge beld x) . . . 3143 Klijn lammer getal bedraag 146 Maak te same 3289 Die span osse om de houd voor de School kon Pie- ta niet onder de beeste uitkrijgen, overmits de beeste van de werf was. Souw wij de School aftijkenen, maar daar is niets van gekomen. De avond kwam daar een wolf op de werf; heb Carolus een schoot na gedaan dog niet gekregen, hoe- wel hij dagt dat (’t) raak was. Vrijd. 24ste. Heb Pieta gaan om de School houte te halen met de osse en op een sleeptak, en Carolus is gaan mielies plukken, en mijn vrouw en Jufírouw Botha naar Rossetoe gaan : mijn vrouw om een stuk geruijt en juffrouw Botha om wiide als en andere kruide voor haar siekte. Toen mijn vrouw gaan souw; ging juffrouw Schepers, Jan Pretorus en zijn vrouw. — Omtrind middag kwam ouwe Botha en ouwe Strij- ') ruw getel ? Maart 1837.] 57 dom met hunne wage houd te huis; had ouwe Botha twee wilde beeste geschoten, en had ouwe Strijdom voor ouwe Daniel Peffer van zijn tuijn zes mielies, ses kom(kom)mers en tien geele wortels in mijne half aam medegebrag. Toen de ouwe het zag was hij ontevreden en zei, nu is ’t hier bedorven en daar bedorven. Hij had liever niets mede gebragt hebben. Een wijnig daar na kwam Gabriël Buis zeggen, dat de kaffer die zij bij haar hadden dat ouwe Hannis Strijdom aan hem agt mielies gegeven heb om te braijen. Zei de ouwe : Dieven willen zij niet weesen en steelen ken zij niet laaten ! Agtermiddag kwam de geschelschap na huis. Een eider had een partij piesang en mijn vrouw had een bos Soetriet ; Carolus had een stuk voersits. De avond blij een lam van Jannuarij zijn lam- merschapen uit. Ouwe Strijdom had voor hun geen houd gekapt. Hi j zei dat de wagen te swaar zoude komen en hij had een seer been. Bij de beeste getal kom éen kalf bij, — een kouij van mijn die gekalft heb 459 Satd. 25ste. Had wij ooste wind, heb Pieta dek- goed voor de School aan gesleep. Omtrind middag zag wij de aasvogels opvliegen, heb wij daar laate keijken, was het de wolf die Ca- rolus twee avonden te voren geschoten had. Sond. 26ste. was het morgen mis op de veld, kwam Doors de morgen en zei aan ons, dat Maaijwaas ( ?) gekomen was, en dat de volk van Rossetoe met de Knopneus zeven dagen vertrokken was, dat zeven van 58 [Maart 1837. zij volk mee was en zal vier geweers van ouwe Hans of die menschen die vermoord is meebringen. Ook zei hij, dat de Captijn daar Selippe x) bij is nog vegten wil, en dat Rossetoe zegt, dat hij wagten wil tot de gras droog is en de bossies. Zei wij, dat het te lang deuren zal. Hij liet mijn een schaap vragen en Doors ook een, die ik ze gaf. De morgen was van ouwe Hannis Strijdom een agteros in de boud kreupel. Zei ik aan hen, dat de os een kraak in zijn been heb, ten minste is de been half af ; maar de ouwe sei, dat de os weer gesont wor- den sal. De agtermiddag zei hij, dat de os zijn been mors-af is. Ik zei ik kon het zien. Hij daarentegen zei, mij zal hem maar de kop af snijen, hij had nog van die hij in zijn [wagen spannen kon?] Mand. 27ste. Is Jan Pretorus met de wagen ge- reden om bas te halen, en zijn vrouw en juffrouw Schepers is mee gereden ; ook is ouwe Botha en Caro- lus gegaan om houd te kappen voor de winkel, en Carolus zou meteen bas kappen. Die morgen heb ouwe Strijdom die os de keel af- gesneden, was de ronde murgbeen afgebroken. Hij wouw de helfte van de vlijs verruilen voor schapen, maar die os was niet zo groot als een kouij, zoo dat ik geen berekening maken kon op een os. Ik kon din- ken dat niemand ruilen wouw. — De morgen is Pie- ta met Gabriel aan de school aan dekken gegaan ; de *) Dieselfde naam kom later ook voor (18 Des. injra) en moet dié gewees ’t van 'n stamhoof N. van Olifantsrivier, ergens aan die Letaba, wat Rasethau aangeval het tijdens Tr. s’n vertrek uit Soutpansberg, (Aug.) Maarfc 1837. J 59 middag was de dekgoed op, was daar een kaffer die van al die tijd bij ons was dat wij daar was gekomen; laat Pieta hem roepen om dekgoed te sneijen, wonw hij niet komen, is ik na hem gegaan, en heb hem een paar houwen met een kierie gegeven; en daar was bij geval nog een passegier, heb ik mee gejaagt en door de vertolk laate zeggen, dat hij en wie of hij is, hier bij mijn niet moet komen liggen om de volk van mijn de kost uit de mond te vreten en niets te willen doen. Daar gaf ik Danster die siekels, en zi j moes gaan pal- miet schnijden. Een ander half uur daar na kwam Pieta en zei dat ze bijna genoeg had. Dinsd. 28ste. De morgen heb Carolus en ouwe Botha ouwe Albach en zijn Isaak met ouwe Botha zijn wagen en Carolus zijn osse gereden, om de houd voor de winkel en voor mijn vrouw bas te halen; en Pieta heb voor de school de dekgoed aangesleept en de school gedek. Omtrind 10 uur kwam Rossetoe en Doors met twee (volk?) van de Captijn (die) aan deze kand van zijn vrouw woond, en zei dat die Captijn ook kruijd heb en wouw onse kruijd zien, of die ook zoo is als de zijne, en of onse geweer ook zoo is. Toen zij het bezien had (zei) zij, dat de kruijd ook zoo is, maar de geweers is niet zoo groot; wijs ik een klijnder, zeg zij van ja. Ik vraag of zij ook kogels heb, waar zij mee schiet; zei zij van neen, dat zij maar met kruijd alleen schiet. Ik vraag of ik niet van die Captijn kruid zal krijgen, zei de vertolk aan mijn, dat hij bees soek. Zei ik, dat hij van die kruijd een wijnig moet bringen, als het goed is zal ik hem een bees ge- 60 [Maart 1837. ven, als het genoeg is voor een bees, dat ik het wegen zal om te zien hoeveel lb. dat ’t is; wand hij zei dat het een kalbas vol is die de Captijn heb. Woensd. 29ste. had wij de morgen regen weer; heb Carolus zijn trektouw gesnêden en zouw hem ook draaijen. Pieta heb die dag voor hem een paar veld- schoenen gemaakt. Dond. 20ste had wij troewelweer; heb Gabriel voor zijn huis dekgoed gesneden met Danster. De morgen steurd Doors een kaffer en laat vraagen om meestergoed, dat zijn nek seer is. Laat mijn vrouw hem weet, dat hij het met de leeuwe vet moet smeer- ren, die Rossetoe heb. Albach brag een schaap, en zei dat Carolus zeg, dat het een schaap is die ik geruild heb. Ik bekeijk de schaap en de merk. Zei ik aan Al- bach dat ’t mijn schaap niet en is; zei hij, dat het Isaak zijn schaap is, maar die schaap had een slippie bij de merk van Izaak. De schaap blijf Izaak zijn. Nietjie is die dag gegaan om mielies te plukken; ouwe Leena is meegegaan. Vervolgens is zij na Ros- setoes kraal gegaan, heeft Doors haar een stuk geruijt gegeven, maar van Rossetoe krijg zij niets. Hij gaf aan ouwe Mietjie een bos zoetriet. Zij en Annie die bij haar was gaf hij niet eens oin te eeten. Vrijd. 31ste. Had wij de morgen mis, heb Pieta de takken aan gesleep voor de kreupel kraal; ouwe Strijdom was aan de scheijterij, had de nag geen oog toe gehad. Carolus heef zijn draaibank koppen ge- maakt; ouwe Botha werk aan de vpllingen voor juf frouw Schepers haar wagen. April 1837.] 61 APRIL 1837. Saterd. lste had wij helder weer, de morgen zeg de volk dat de leeuw die nagt op de werf geweest is, dog geen schade gedaan, omtrind 7 uur kwam Doors, steurd Rossetoe mijn 1 kalbas en een pot bier. Zei Doors aan mijn, dat Kaalkop met ons bak- lijen wil, dat de kaff'er van de Souijtpan gekomen is die een mijd aan hem betalen moet, dat (dié) zeg dat hij wagten wil tot zijn koorn geborgen is en dat Se- lippe dan komen moet, zal zij-lieden na Maletie vlug- ten en daar van daan zal zij komen om te vegten. Nog voegte hij er bij, dat Selippe weer volk na hem ge- steurd heb, en dat hij gezegt heb dat Selippe niet meer steuren moed wand dat wij het gewaar worden zal. Ik begon dat argwaan op te vatten, omdat Kaal- kop zedert de vrede niet eens gekomen is na mijn, nog na Rossetoe hoewel ik hem twTee á drie maal heb laa- ten roepen, en Rossetoe ook; zoo dat ik raadpleegte om zulke dreigende gevaar te gemoed te komen. Wat mijn kwaad vermoeden bekragtig is, dat het een vaste sebruik is bij die Natie : na de oorlog moet alle Captijns na de grootste komen, om bem te groe- ten en een geschenk mede brengen, hetwelk bij de groot Captijn een eer-teken van opregte vrede bete- kend; wTord dat niet gedaan, heb de grootste Captijn de reg om de zulke op nuwe te beoorlogen en te runee- ren, — ook uit zijn land te jaagen. Sond. 2de. had wij helder w^eer, is Fista na Doors gegaan, en Danster (na?) Gabriël. — Carolus had een gevaarlijke puisie op de pols van zijn arm. 62 [April 1837. Mand. 3de is Pieta gereden om bas te halen met Gabriël en de kinders. De morgen kwam Doors en Rossetoe, brag hij míjn vrouw een halffe stuk geruijt, heb ik hem een bok voor gegeven, en een schaap-steert nam hij ook, en hij moes nog eten, moes hij flees hebben. Onder alle vraag Rossetoe mijn, wat wij met Kaalkop doen zal; zei ik hem, dat ik hem eers zal laate roepen als dan te hooren wat hij zeg, en wel in tegenwoordigheid van Rossetoe zelf. Zei Rossetoe van jaa. Dinsd. 4de. Souw wij rijden om de disselboom te halen op ons onderste kraal, wouw ik de schapen eers tellen. Tel ik omtrind 300 te min. De getal moes om- trind 3100 weesen, en ik tel 2790. Woensd. 5de heb ik de schapen geteld; tel ik de groot schapen 3024 Lammers 200 3224 Ben wij na onder gereden om de disselboom te halen. Ook de schroef paal. — Toen wij daar kwam, — om- trind een ander half uur was wij daar uit gespannen. — kwam daar een renoster voorbij stappen. Is ik en Jan Pretorus en Doors gegaan om hem te schieten, gaf Jan hem de eerste schoot; ik schoot mis, door haastigheid dat ik op de geweer van Jan niet veel ver- trouijd om zijn klijnte. Kwam de honde op de schoot, en houd hem staande in een plek doorn boomen, ging wij op omtrind 20 stappen bij hem. Schoot Jan hem in de kop, een schoot of twee ; zag ik dat hi j niet veel April 1837.] 63 om de schooten gaf, Ging ik en wouw hem schieten maar kon hem niet mooij zienen. Zei ik aan Jan dat het niet lukken zal om reden dat wij hem niet goed sienen kon. Heb Jan hem een schoot of zes gegeven, maar hij wou niet vallen; is hij op een ander kant gegaan. Doors gaf hem ook vier schoten en ik éen, maar Jan was aan de anderkant en gaf hem daar ook 3 of 4 schoten. Toen roep hij mijn, dat hij hem daar goed zien kon. Gaf ik hem twee schoten, is hij gevallen. Had hij 12 of 13 schoten hoewel dat hij maar éen schoot noodig had. Dond. 6de. Heb wij de morgen een vroegstuk ge- nomen en de kaffers gezeg de renoster aan stukken te snijden en na onse huis te brengen, daar wij de nagt geslaap had. Ben wij gereden om kalk te haalen ; heb Jan een wilde bees geschoten en een gekwets, en (ik ?) kwets twee. Na middag ben wij na ons huis ge- reden; had de kaffers de vlees omtrind f gedeelte ge- bragt, en de andere heb ik haar voor hunne mouit» laate houden, en heb de avond daar gebleven. Vrijd. 7de. heb wij na onse vroegstuk genomen te hebben, ingespannen en na huis gereden. Omtrind vier uur namiddag kwam wij te huis. De avond blijf die span osse uit, die wij voor de wagen gehad had. Saterd. 8ste. was de osse bij ons oude kraal, bij Rossetoe; brag Gabriël en Gert en Danster het, om- trind 8 uur de morgen. Omtrind middag was Jerimias zoodanig aan de koors, dat wij bijna alle hoop opgaf. Het duurde tot omtrind midnagt, ging de aliwe pergasie an wer- 64 [April 1837. ken, die wij hem die voorige avond had ingegeven. De morgen was hij een groote deel beter. Sond. 9de kom Doors met twee Kaffers gen : Ma- jaijai Daape en Leputaape en de Catpijn Asipe, *) met de volgende bootschap : dat bij Asipe twee Knop- neussen is gekomen gen : Mariepje met zijn zoon van de Knopneus Captijn Marendeele, dat hij, Maripje, gesteurd is van de menschen uit de stad, om bij mijn en di-e menschen een brief te haalen; en dat de Cap- tijn Asiepe hen gesteurd heb op versoek van de Knop- neus, de brief bij mijn te halen, en vraag mijn om kost. Ik gaf hun een schaap, en dag dat het mischien daar om te doen was, maar nam mijn voor haar een brief te geven. Mand. 10 de had wij de morgen regen weer; heb ik de brief afgevardig die na volg. De gepasseerde nagt was Jerimias zoo sleg dat ik bijna de hoop opgaf ; des morgens was hij een wijnig beter. Tegen de avond begon de Siekte weer, en deurde tot omtrind 11 of 12 uur de nagt. Van de ag ste tot de tiende was van ouwe Strijdom 3 kinderen en zijn vrouw siek. Van zijn kinders was siek : Jan, Feijtje en Saartje. — De morgen is ouwe Botha aan een slag^ eer voor zijn Diederrijk zijn geweer gegaan, en kon het niet klaar krijgen; had de avond nog niets. ‘) Waarslc. Masipe. April 1837.] 65 Souijt Pans Bergh, den lOde April 1837. Aan de Wel Ed. Heeren en Vrienden tot Relagoá of Delgoá Baaij. Wed. Heeren en Vrienden. — Deze dient tot Uw- Ed. invormatie en narigt, dat op den lOde dezer al- hier 3 kaffers uit Uwed naam is gekomen een brief aan ons te vragen, het welk tot een bewijs dienen moet, de welke een Knopneus zoude aangenomen hebben aan Uwed te bringen, met name Mariepje. WEd. Heeren en Vrienden, Ik heb in de maand Maart 1.1. aan Uwed Heeren en vrienden tot uwed invormatie een brief geschreven, met een Knopneus van de Captijn Sakanna *), dat in de maand Julij 1.1. en wat er in de eerste brief meer volg. Onder aan heb ik geschreven als volg : Heeren en Vrienden,— Door deze is onse zeer vriendelijke versoek aan Uwed, aan ons een weinig klerasie goederen toe te zenden als het mogte zijn dat Uwed het vijlig oordeel voor de waarde van hondert Rdrs. en agt en veertig stuivers ieder, aan Linne, werkgaaren en naalden 'en zovoort, waarvoor ,wij Uwed opregtelijk vol doen wil. Uwed D.W. Dienaar, L. Trigard. Dinsd. llde. Was de lug met wolken dog geen regen tot omtrind 8 of negen uur de morgen. Heb Carolus die morgen de koeskop ribbok os van de kaffers geslagt, en Gabriël heb de veers bezien *) 7 Maart supra. 12 66 [April 1837. en stond goed, dat de kaffer tevreden weesen zal met de ruiling. Heb Carolus aan Martha een bouijt en een stuk van de rib gegeven. De morgen is ouwe Bo- tha weer aan de Snelder gegaan, en had d avond bet nog niet reg goed gekregen. Gaat van de beeste getal éen af, blijf de ge- tal 458 Woensd. 12de. Is ouwe Botha greden om Kool- houd en bas te halen, en Pieta om bas te kappen. Om- trind middag is zij weer terug gekomen, is ouwe Bo- tha weer aan zijn slagveer gegaan en heb de laatste staal van juffrrouw Schepers verwerk, en had nog geen een slagveer goed, — het was de vijfte. Dond. 13de ben Pieta gereden om mis te haleD om de kalk uit te branden. De avond kwam van Ma- pelie zijn kaffers, en brag een jonge os. Vrijd. 14de. Is ouwe Botha en Willem Strijdom en Pieta en Gabriel, Danster gegaan om te jagten. Heb ouwe Botha een wilde bees geschoten. De morgen vraag ik aan de kaffers van Mapelie, wat zij met de osse maken wil, die zij onder mijn beeste gejaagt heb. zei zij, dat zij die gebragt heb voor mijn, dat zij met mijn spreken wil. Heb ik aan haar een schaap gegeven om te slagten, en zei dat ik met hun spreken zal. Omtrind 8 uur kwam Doors met Pangoetje. Ik vraag aan Doors, waarom dat zij ouwe Kaalkop gesproken word wil hij over doot slaan. Zei schellemen geen werk maak, die in zijn grond woond en schelleme stukken doet, en alle leugens die van Kaalkop gesproken word wil hij over doot slaan. Zei April 1837.] 67 Doors aan mijn, dat hij daar om gekomen is om met Pangoetje aan mijn te zeggen, dat het allemaal leu- gens is dat Selippe zijn kaffers bij ouwe Kaalkop ge- wees is; — en dat Pangoetje zeg, dat Selippe zijn kaffers zegt, dat zij ouwe Kaalkop, als zij hem krijg, ook dootslaan wil omdat hij uit de slag van Ramma- booija gekomen is. Ook zei Doors mijn, dat een groot Kaffer van Rossetoe met een broer van de Rooije Coppies Captijn die Captijn uit, zijn plaats wouw jagen, en die Captijn is dat te horen gekomen, is de broer ontflugt en die kaffer is los gerukt. — Heb zij hem een assegaai door de de bouijt gegooit. Daarop heb ik Rossetoe laate roepen door Renos- terarm. Omtrind 2 uur daarna kwam hij met 6 of 7 kaffers, van zijn grootste. Ten eersten vraag ik hem, of die kaffers geko- men ben die hij laate roepen heb van Kaalkop. Zei hij van nee. Ik vraag waarom hij die Kaffer heb laa- ten roepen.Zei hij, dat hij Kaalkop niet somaar zouw laat doot slaan hebben, hij zouw mijn eers gezegt heb- ben. Ik vraag waarom dat hij Massouw ook niet laat reg maken wat aan onse kand gebeurd is, dat het al bij de drie maanden is dat Massouw komd. Ik zei aan hem, dat Massouw de 3de dag hier moet wesen, en als hij niet komen ken — ik weet dat hij een uit- weeg maken zal — ik zelfs na hem toe gaanen zal, om met hem reg te maken. Hij belooft de andere dag te steuren na Massouw, en hij moet de 3de dag present weesen. Rossetoe zei, dat hij honger heb, als na gewoonte als hij bij mij komd. Ik gaf hem tot andwoord, dat zijn bier nog daar in die huis staad, dat hij die moet 68 [April 1837. laate halen. Zei hij van nee. Ik zei, dat ik van hem niets hebben wil, dat hij de zijne honwe ken en ik de mijne; wand dat ik hem nog niets gevraagd heb als een halve stukkie geruijt, en dat ik die niet van hem krijgen kon; en dat hij alles wat ik heb laate vragen, en dat ik hem ooijt (nooit) eits gewijgerd heb, en de eerste keer dat ik hem eits gevraag heb moet ik mijn schamen. Daar op zei hij, dat hij na huis toe gaan wil. Sei ik dat hij maar gaan ken. Toen hij omtrind een honderd tree of vier vijf weg was steurd hij een kaffer terug na Doors, en liet hem versoeken zoo lang te bli j - ven tot hij de geruit gesteurd heb, die ik hem gevraagt heb. Omtrind een uur kwam twee kaffers en brag een stuk geruit en een halve stukkie blouw bafta, die ik hem weer derijk terugsont. De morgen ging ik om te zien hoedanig ouwe Hannis Strijdom zijn vrouw gesteld was. — Toen ik met haar sprak was het voor mijn of zij sinneloos is, en zei aan ouwe Strijdom, haar man, dat hij haar moet laate leggen, dat het niet goed is dat zi j opstaad ; is zij gaan leggen. Daarop zei ik aan ouwe Strijdom, dat hij hem niet verbelen moet, dat het de Satan is wat haar alles inprint, — - zoo als hij de morgen aan mijn zei, toen ik hem vraag hoe of het met zijn vrouw is; wand mijn vrouw zei de morgen aan mijn, dat sij die nagt zei, dat daar slangen en de huis is; zei hij, dat de Satan haar dat in print. Ik zei aan de ouwe, dat hij het niet zeggen moed, wand dat zijn vrouw voor mijn sleg uitziet. Toen Mapelie zijn kaffers weg ging gaf ik haar nog een schaap ; ging zij de andere dag eerst weg. De 69 April 1837.] osse gaf sij mijn; ik zei dat als zij een maand wagten wil, zal ik komen en die saak ondersoeken. Toen kwam bij de beeste getal éen bij, en éen gaat af, die Kreupel osse die ik laaten slagten heb, blijf de getal 459 Op een dag dat Jan Pretorus bij mijn in ’t huis zat, dat wij niets had als een kalbas Kaffers bier te drinken, hoorde wij slagen vallen bij Juffrouw Sche- pers haar huis, Kijk de kinders uit, was juffrouw Schepers besig om haar grootste kinderen eider een pak slagen te geven, en zei dat als Cornelis zoo ge- zont is om te praten, ken hij morgen ook schapen op- passen. De anderen dag kwam Jan Pretorus en zijn vrouw bij mijn in huis, en zei, dat Juffrouw Sche- pers gister haar kinderen geslagen heb omdat Hen- driena zoo uit gevaren ben tegens haar, toen zij van de tuin terug gekomen ben met de jongetjes kinders van ouwe Strijdom en van haar. Die tuin is omtrind 3 kwart uuren van ons huis af, op een bergh gelegen. Toen zij te huis kwam voer zij uit in schelt woorden en drigeminten reden voerende, en zei, dat mijn vrouw zoude gezegt hebben, dat Hanna Schepers mooijer is als zij ; maar zij zei, Hanna Schepers ken haar moijeg- heid inserere in anus. Het staat vooreers vraaij genoeg voor een jonge juffrouw, om zoo een taal te voeren; nog voegde zij er bij, dat Piet Trigard ook zegt, dat hij liever na Hanna Schepers vrij als na haar, maar hij ken na zijn moer loopen. Ik kon niet begrijpen wat Juffrouw •Schepers voor die praatjes kon dat gesproken is van mijn vrouw en Pieta, ook had de bastaard mijd van 70 [April 1837. Albach baar ook beschindert eer zij van de bergh af was had (zij) gezegt, dat zij zoo ver met de jongetjies alleen loop. Katrijn, dat was de mijd, zei dat het niet waar is. Zij had gezegt, dat zij voelen zal hoe het smaak als zij van de bergh af komp, dat zij om haar gelagt heb toen zij de avond siek was toen zij van de bergh afgekomen is. Sat. 15de. De morgen omtrind 8 unr kwam Doors en Rossetoe steurd mijn een slag os, en de twee stuk- kies goed die hij mijn de vorigen dag gesteurd had, die ik terug gezonden heb. Ik zei aan Doors, dat ik niets van hem ontfangen zal voordat Massouw ge- komen is. Zei Doors, dat Rossetoe die kaffers wegge- steurd heb zoo als de dag aanbrak. Daarop zei Doors, dat Adonis die os uit de kraal moet jagen onder de beeste. Zei ik/dat hij de os moet terug steuren. Ver- zekerde Doors mijn, dat Massouw de andere dag ko- men zal. Ik zei aan Doors, dat ik niets ontfangen zal voordat de saak met Massouw af gedaan is ; en dat ik de goederen zoo lang hier houden zal, maar als Mas- souw op de bestim(de) tijd niet komt, zal ik de goe- deren terug steuren en de os erbij. Ik lied de kaffers van Mapelie komen, en laat door Doors vragen, wat zij mijn te zeggen had. Zei zij, dat zij gekomen ben om een Comando aan mijn te vragen, dat die kaffer die in Mapelie zijn plaats regeer hulluij doot maak. Ik zei, dat het nu niet ge- beuren ken vóor dat de paarde sterf te passeerd is ; dat zij een maand wagten moed, dat ik als dan komen zal en de saak eens te ondersoek, of het de waarheid is, al wat is gehoord heb. Zij had geen sin om [te] wag- 71 April 1837.] ten, maar ziende dat ik apsoluut niet ander wouw, beloof zij te wagten en zouw die dag vertrekken. Ik gaf haar een tweede schaap om op de weg te gebrui- ken. Sond. 16de. Is Carolus na zijn tuin gegaan, ver- volgens na Doors. Zei Doors, dat Rossetoe de an- dere dag souw komen met zijn jonge volk om voor ons te laaten dansen, hetwelk een groote eer is die zij meende aan ons te doen. Die dag ben Pieta en Wellem en Danster uit jagten gegaan, heb zij een eland gekwets dog niet gekregen. Mand. 17 de. Omtrind 8 uur de morgen kwam Doors, en brag mijn een kalbas bier en ouwe Sanna een mantje meel, en Rossetoe steurde mijn 4 kalbasse bier en een mantje boontjes met zij beste vrouw. Ik nam dat aan, en Doors zei [dat] die kaffers die dag komen zouw om te dansen. Omtrind middag kwam omtrind 30 mans en een spul meyde; Zij brag twee trommels mede, en eider had zijn vluit. Zij danste al om de trommels, en blaas- te onder de dansen op de vluiten. Het geef bijna een duintje. Daar was een die gedrest was om te dansen als de mijde song en op de hande klapte. Hij had een band om zijn lijf en romp hang van muishond vel touwtjes; aan zijn beenen had hij kleine kalbasies met klijne klippies in. Als de mijde song had een klijn trommel waar (op) zij met de handen de duintje slaat zoo als de andere song en op de handen slaat. Hij sprong zoo net en klugtig en zijn kalbassies maak aan zijn beenen deselfde toon als die gesang 72 [April 1837. wijs. Het was een raritijd en zeer klugtig om het te zien. Toen zij alle vertrokken was zei mijn vrouw, dat wij al te gerust is omtrind die natie. Ik zei als zij haar onrustig(heid) aan haar blijken laat, de vrees en achting ver- mindert, die zij voor en de vorige gevallen en in het toekomende nog pligtelijk achten souw; en zei, dat wij hunne werken met de meeste oplettendheid be- schouwen moet, of die met de vriendelijke D.(iens) W.(illige) woorden overeenkomt; en om mijn gevoe- lens daaromtrind te zeggen, geloof ik, dat de vrees hun tot vriendelijkheid dwing, en de swaarmoedig- heid om onse vriendschap te verliesen, tot D.(iens) W(illig)heid. Dinsd. 18de. De morgen omtrind 8 of 9 uur kwam Eossetoe, Doors en Massouw, en brag de betaling voor die twee bokken van Jan Pretorus, die zij doot geslagen heb met hulluij aftrekken, en een schaap van Albach die een kaffer van Massouw doot geslagen a) met terugkomste na mijn toe. De betaling bestond (uit) klerasiegoederen, een Kombaars van die natie haar eige maaksel. 1 stuk geruijt, a — 8 Elle. 5 elle witte linnen. 1 tinne arm ring. Ik zei, dat Massouw zeg, dat éen Kaffer die bok- a) Voorgaande sin, tussen ,,met” en ,,geslagen” kom nie voor i» die Engelenburg-teks nie. 73 April 1837.] ken en die schapen van Albach gestolen had. Daar op gaf ik die goederen aan Pretorus en Albach om het te voor hen deelen. Ik zei, dat die twee klijn bokkies, en die éen schaap van Albach betaald was, maar die diefstal niet. Maar zij was voldaan en tevrede met de betaling, en ging aan delen. Zei mijn vrouw, dat zij het delen zal als zij te vrede is. Zei zij, van ja. Gaf mijn vrouw de Kombaars aan Pretorus en de 5 el linne aan Albach, de geruit scheurt zij de midden door, een eider de éen helfte. Zij was te vrede, maar Albach zei, dat Jan Pretorus hem die ring kon toegeven, omdat die kombaars meer waart is als die linnen. Ik zal ’t zoo deelen, en jij moet te vreden weesen, zei Jan Pretorus, en nam de ring, brak het door voor hem en Albach. Albach zei, dat hij tevrede is met wat hij krijg. Zei aan mijn, was gij niet (hier) geweest, had ik niets gekregen en dankte mijn voor mijn mouite die ik ge- maak heb, om Massouw het te doen betalen. Ik zei, dat ik het doet, dat zij en toekomende de gewig van diergelijke dingen weet, en om de anderen niet te sterken in ’t vervolg. Massouw brag voor mijn een os om exschuis te ver- soeken, dat hij zoo lang weg gebleven is, maar dat hij die kaffer wouw laatte opsoeken en de kop afkappen en ’t. te bringen tot een waarteken. Ik zei, dat hij mijn het moes laaten weten hebben, wat die reden was dat hij niet komd, dat ik het wis dan had ik daar niet zoo groot om gegeven. Pretorus en Juffrouw Schepers sprak Massouw aan over een beeste vel en een bok vel, die hij geruild heb en niet betaald heb. Hij beloof het te betalen aan 74 [April 1887. Juffrouw Schepers aan meel, en Jan ook aan meel. Ik zag dat zij niet wel (tevrede) was om die os, die Mas- souw voor mijn brag. Zei ik, dat hij van mijn een Kouij en een veers, een schlag schaap een bok ooy had. Albach zei, dat hij het weet, maar van de bok niet. Ik zei dat zij vragen ken. Woensd. 19 de. had wij die nagt regen gehad. — Den 19de souw Rossetoe na zijn kind gaan onder kand van hem, die een ouwe plaas herbouijd en nu siek leg, en zouw vandaar na zijn moeder gaan, had hij mijn die vorige dag gezegt. Doors zei aan mijn, dat hij mee gaan wil. Zei mijn vrouw, dat hij tog mag zienen om kalmoes *) te krijgen; dat zij het betalen wil wat ’t omtrind waard is. Toen Rossetoe en Massouw vertrokken was, was Doors nog daar en ging ze na. Toen hij een wijnig van ons af was, kwam Jan Pretorus hem na en vraag hem of Massouw al weg ben. Zei hij van ja. Zei Pretorus, dat Doors aan Massouw zeggen moed, dat hij hem een (os moet sturen?) en als die os niet over drie da- gen hier is dat hij hem dan zal gaan schieten. Dat zei Gabriël aan mijn in presint van mijn vrouw. Ik zei, dat het niet goed is, en dat Massouw hem daar niet aan te stooren heb. Die os die Massouw mijn gaf komd bij de getal van 459 maakt 460. Woensdag kwam Siritie bij Rossetoe, kwam zijn ') Die wortel van ’n plant met geneeskragtige eienskappe, wat saamtrekkend op die ingewande ageer, en meestal bij diarree ge- bruik word. Dit het enige ooreenkoms met borrie, en word deur die naturelle ingerijg en om die hals gedraag. Op 17 Aug., toen Doors die gevraagde breng, word gepraat van ’n ,,schnoer kalmoes”. April 1837.] 75 wit kaffer *) na mijn en brag voor mijn vrouw een prik tabak,* 2) die hij haar beloof had toen hij voor drie maanden bij Rossetoe was. Hij vraag een bok vel voor die tabak. Mijn vrouw zei, dat zij niet had; was hi j te vreden. Zei hi j , dat zi j ’t nemen kon, dat hi j het voor zijn moeder gebragt heb; gaf zij hem harde vet van een bok. Zei zij, dat zij op een ander keer voor hem zal zorgen, maar dat zij hem de ander morgen een schaapvel geven zal. Hij zei, dat Siritie mijn ook laat kos vragen. Tegen de avond kwam Pangoetje en een vrouw van Kaalkop, en brag mijn 2 potte en twee kalbasse bessies bier. Hij zei, dat hij ’t bring om dat ik geen bier gehad heef toen ik daar was om te schieten. De avond geef ik hem een schaap. Ouwe Hannis zijn maat gaf hem ook bier. Carolus krijg ook een kalbas bier. Pangoetje zei, dat het is om dat ik geen bier ge- had had toen ik daaronder was, maar ik begrijp het anders, dat het is om dat ik Rossetoe gezegt had om hem geen kwaad te doen nog minder doot te slaan. Dond. 20ste. De morgen had wij troewelweer; is Jan Pretorus gereden om bas te halen en zijn vrouw (en) Juffrouw Schepers is mee gereden. Die nagt is een kalf doot; ik dagt dat hij doot gelegt is van de beeste, maar toen het afgeslagt was zag ik dat haar lever geel en geswollen was. Gaat van die beeste getal af, blijf . . . 459. J) Waarskijnlik ’n albino. 2) Die inboorlinge bewerk tabak deur die blare in ’n bos vas te draai in ’n matje, en so te laat droog word_ Dit heet ’n prik. 76 [April 1837. De morgen kwam de wit kaffer van Siriti; gaf Martha hem die vel van de kalf en een stuk vlees. Vrijd. 21ste. De morgen met hane Kraaij is ouwe Strijdom zijn vrouw, Alida Bronkhors, overleden, na een siekbed van 11 dagen. Ik vraag aan Strijdom, houveel jaren dat zijn vrouw oud is geworden. Hij zei dat hij het niet weet. Ik vraag wat jaar en wat maand dat zij geboren is, of hij ’t niet weet. Zei van neen, dat haar ouderdom bij haar suster is, bij ouw Rinsburg zijn vrouw. Ik zij aan hem dat overmits wij geen planken heb om een kist te maken, wij de lijk tegen de agtermiddag ter aarde zal bestellen, omdat de lijk mischien de an- deren dag onregeerbaar weesen zal. Zei hij aan mijn, wat ik daar omtrind doet dat het welgedaan is, en dat hij dezelfde gedagten daar omtrind heb. De na- middag om 4 uur of 5 uur heb wij de lijk ter aarde besteld. De anderen dag kwam ouwe Strijdom bij mijn in huis, zag ik dat hij wat meer getroost was over de doot van zijn vrouw; vraagt ik hem hoe lang dat hij met die vrouw getrouijd is geweest. Nadat hij een wijnig gepeijst daarover, vraagt hij mijn wat jaar dat wij de droogte gehad heb. Mijn vrouw zei, dat wij zooveel droogtes gehad heef. Ik vraag hem hoe oud zijn oudste kind is, die hij bij die vrouw heb. Zei hij, 9 jaar. En hoelang hij getrouijd was toen zij gebooren is. Hij zei niet lang. Hij is eerst met haar voor Ko- mesaris geweest en toen is hij met haar gtrouijd. Toen zei hij, dat hij veertien jaar met haar ge- April 1837.] 77 trouijd gewees is. Ik vraag hem, hoe oud dat zijn oudste kind is, — zei van 9 jaar. Ik vraag of die kind geboren is vóor zijn trouwen, zei hij van ja. Zei ik aan hem, dat hij alsdan geen veertien jaar met haar getroud kan geweest hebben. Zei hij, dat hij zoo ver- geetagtig is. Ik vraag hem, of hij niet weet en wat jaar die kind gebooren is. Zei dat de ouderdomme bij swager Sijbrand *) is. Eenige dagen nadat zijn vrouw onder de aarde was besteld, vraag ik hem om Jan, terwijl dat het oen kind is die zijn vrouw had toen hij met haar getrouijd is, en dat hij nu bij zijn broeder, Gijs van der Sant, niet komen ken. Zei hij van Ja. Zei ik, maar met die condietie : ik zal hem met mijn eige opvoeden, maar zal hem niet weer af geven als ik eerst kosten aan hem gedaan heb ; U, zei ik, heb reets vier van u eigen, en geen voetsel of deksel voor haar. Sat. 22ste. ben Carolus gereden om koolhoud te halen, en Pieta is meegereden om bas te kappen. Die dag is Doors hier geweest, en zei, dat Rossetoe de anderen dag souw na zijn moeder gaan en hij souw meede gaan. Ook heb ouwe Daniel de kinderen in de School gezit : Gustaf, Louw Albach en Diederik (met) de anderen. Sond. 23ste, heb Carolus de bas van de Koolhoud af laate slaan om dat ’t aandag meschien te taaij weesen souw. ‘) Sijbrand Bronkhorst, wat bij Van Rensburg s’n trek was. 78 [April 1837. Die dag is Rossetoe en Doors na zijn moeder ge- gaan. Maand. 24ste heb Pieta de tind op de wagens gemaak en ik heb met Gabriel en Renosterarm 3 sleep- sels takken gesleept voor de schaapkraal. Bij de beeste getal komt éen kalf bij, van de kouij van Pieta, maak 460 Dond. 21ste, de avond had wij swaare eclips in de maan. Dinsd. 25ste heb Pieta aan een veld stoel ge- gaan; Carolus heb de brijpaal laate ingraven, en Ca- rolus heb 3 stoeltjes gemaak. Die nagt heb de grote swarte kouij gekalf. Komt de beeste getal op . 461. Den 25 is Diederik uit de school geloopen. Woensd. 26ste. Is Carolus gereden om zijn mie- lies af te plukken, dat rijp is, met zijn vrouw, en ouwe Strijdom is meegereden en Martha gaf een meijd. Die middag kwam Albach bij mijn, en zei dat hij met ouwe Botha verackoordeert is voor een dikke- ton voor de velling in zijn (wagen) te maken, aan schapen (betaalbaar). Vraag ik hem, hoe deur de schaap gerekend is. Zei hij, dat zijn schaap 20 B en 3 rds. is. Zei ik aan hem, dat hij met de schaap ook ackoordeeren moet. Namiddag kwam Albach, en zei, dat Botha niet meer voor zijn schaap of hamel geven wil als 2 rds, maar, zei hij, wat zal hij doen. Dond. 27ste heb Pieta de beeste vel in de water ') Ducaton, 5S. 3d., ’n oud-Holl. silwere munt. 79 April 1837.] laat goijen, om het te laate brijen. Carolus heb de tanden in zijn zaag gemaakt.Pieta heb een veldstoel gemaakt, Jan Pretorius aan zijn trap voor zijn wa- gen (gewerkt); ouwe Botha aan Juffrouw Schepers haar wage wielen, en aan Albach zijn wagen wiel. 