VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Alle de Porceleinen van Europa, gelyk die van St. Clotilde van Chantilly, de Saksische behooren tot de eerste manier of worden op de eerste wyze gemaakt. Men neemt de ftoffen uit het vuur eerst tot glas, dan overgegaan en zy zou den een volmaakt glas zyn geworden, als men ze, met dezelfde hitte, langer tyd had gegeven. Het is dan het Petuntse der Chineeschen, zonder Kaolin, het zyn ftoffen, die alle, en genoegzaam op den zelfden tyd smelten, en tot glas overgaan. Op deze beginzels nu heeft de Heer DE REAUMUR nog een nieuwe manier uitgedacht, om Porcelaan te maken. … Ik had nooit gedacht, zegt hij na middelen zocht, om het ijzer tot staal en het gieten ijzer handelbaar en smeedbaar te maken, op den weg dat ik, terwijl ik was, om een nieuwe manier van Porcelaan te maken, te vinden. Die zelfde Proeven hebben me derwaarts geleid, en mijn langzame smeltkroeven hebben mij, die ontdekking aan de hand gegeven. Ik doe mijn stoffen in smeltkroeven, die ik wel toefmeer, en met een mengsel van gestoote houtskool, roet en gecalcineerd beenen verzorg. Dit is misschien die wijze van werken, die de Natuur het meest nabootst, als welke alle haire mengsels langzaam en ongevoelig verwerkt. Alles wordt door de kool in het smelten te elk gedaan, zodat het verkalken en verbranden gaat te haastig toe; maar die hitte, die een vast lichaam lydt, in een langzaamen smeltkroes, die allengs werkt, verwyderd z'n deelen,cheidt ze van een; het samenstellen ontdoet zich, het verandert, en is na de werking een ander iets geworden. Die bedenking leidde mij, om ook het glas dus langzaam te ontbinden, deszelfde deeltjes van een te scheiden, een ander lichaam van te maken, door er zwavelagtige stoffen of zouten, die niet tot glas kunnen overgaan, tussen te brengen, en mee te vereenigen. Wij zullen van alle de proeven die ontbinding van het glas en vermenging met vrije lichamen door de Heer REAUMUR te werk getiteld, niet spreken. Het befluiterzelver was, dat een der stoffen, die het best geschikt is, om het glas in een wit porcelaan te veranderen, vermengd gyps is, of die stoffen, die men veelal talk noemt, die men tot pleisterwerk gebruikt, en in verschillende steenen of pleister-groeven, onder andere in die van Montmartre in Frankrijk overvloedig vindt. Het enkelige zand kan die verandering ook te weegte brengen, en een mengsel van zeer wit zand met gyps is zelfs verkiezelijk boven zand alleen. Als men nu eenig fraai stuk van glas, als een kom, schotel, of iets anders, dat men voorheeft in porcelaan te veranderen, heeft uitgekozen, zet men het in een voorzet van groote smeltkroes, en men vult het binnenwerk van het glas, en alle de hoekjes en gaatjes van het vat, daar het inlegt, met een mengsel van fin wit zand, en gyps, zo dat dit het glas van alle kanten ter deeg raakt. Dit stof nu wel opgeheven en gedrukt zynde, maakt men het smelt-vat wel ter deeg duur, en brengt het bij een Pottenbakker om in een plaats van zijn oven gezet te worden, daar de grootste hitte is. Als deze oven afgestoken en koud geworden is, zal men, het vat openende, het vermaak hebben, van te zien, dat die stukken glas, een schoon wit porcelaan zijn geworden, hetwelk alle de hoedanigheden en eigen trekken van het Chinees porcelaan heeft. De keuze van het glas is niet onverfchillig. Het hardite glas ontdoet, herbakt, en verandert zich het gemakkelijkst; en onze flegte bouteilles verfchaffen het fraaiste Porcelein van dit soort; beter dan men ooit van het zuiverste spiegelglas zoude kunnen bekomen. "Yps is de voornaamste oorzaak van de witte vlekken. Maar hoe ongelukkig is het, dat het Porcelein van de Heer de REAUMUR, zo volmaakt in alle delen, "zit echter minder gunstig vertoont, dan het naar waarheid konde doen, en van buiten wat minder wit is, dan van binnen. Wat mag men hier van onderhouden niet verwachten? als deze kans verder wordt voortgezet! Dit Porcelein heeft reeds de twee, 16 - der NIEUW SOORT VAN PORCELEIN. 925 den rang onder alle soorten van Porcelein, het zal weinig kosten, en met een kleine moite, zou men de Glazen, voor de Destillaties noodig, tot een oneindig gemak in de Scheikunde, van Porcelein: kunnen krijgen. "Ik heb, "zegt de Heer DE REAUMUR, water in deze Porcelainen kommetjes van mijn uitvinding doen koken, zonder ze in het minst te verstoren. Ik heb ze met voorzorg zelfs alles voorzien, wat men van het beste Porcelein met enige mogelijkheid kan vergen. Ik heb ze niet volledig gedaan, toen ik ze te Vuur bracht. Ik zette de ze eensklaps op een sterken gloed van vlammende koolen; ik nam ze, terwijl het water kookte, van het vuur, en zette ze meteen op een kooslogan marmeren Vloer. Ik heb mijn vuur op andere tijden meer dan een kwartier uren lang met een goede blaasbalg geduurig aangeblazen, ik heb het zelfs zo heet gemaakt, dat ik 'er glas in deed smelten, maar mijn kommer niet, nergens van. "Ik ben enz." De vroegen EK mei seminarie ons geëngage peetstel. Obedja digtkundig opgebeerd, waarbij gevoegd is Maleachi’s Vloeksfrau over Edom. Door Jozua van Iperen. Te Middelburg bij L. Taillefert, 1819, 34 bladzijden in groot octavo. Het is den Liefhebberen van ’t onderzoeken der Prophetische Schriften overbekend, dat de Godsfrau van Obedja zeer verwarrend verklaard wordt, wel inzonderheid uit hoofde van de worstelingen der Geschiedenis der Edomieten; dit heeft den Eerwaarden van Iperen opgewekt, om de Geschiedenis van dit Volk wat nader op te helderen, om daar door aan de Godsfrau van Obedja meerder licht bij te zetten, met oogmerk om ’tzelfde door den druk mede te delen. Ter bevordering hiervan heeft hij voor twee jaar zijn Inleiding, als een voorloper van een uitgebreid Werk des aanstaande, in de Latijnse taal doen drukken: doch geen Boekverkoper aangemoedigd zijnde, om de verdere uitgaaf op zich te nemen, zo heeft hij beflaagd dit Werk voorals nog achter te houden; en intussen den Lezer een dichtkundige uitbreiding van Obedjas Boek aan te bieden. Het Woordbericht, dat ons het mislukte oogmerk des Schryvers meldt, doet ons zien dat hij zich, in ’t uitleggen der profetieën, tot nog niet kan vereenigen met hun, die de bijzondere lotgevallen, door de Profeeten gemeld, aanziend voor goed voorbeelden en voorbeelden van de gebeurtenissen der komende tijden. Dit doet hem in de Opdragt „aan den loog-leeraar van Schelle, eenigermaal uitweiden, over den tegenwoordigen staat der Profeetische Godgeleerdheid, hetwelk deze Voorrede en Opdragt te aanmerkelijk maakt, om er niet bijzonder van te gewaagen. Onze Schrijver klaagt over het maken van voorzichtige uitleggingen, die oplopende giften, steunen, en te wegen brengen, dat de Godspreek worden gebracht alsof ze niet minder en duister en dubbelzinnig zijn, dan de Heidense Orakelen, des daaraan vraagt. Moeten dan de Kerk de Drievoet? Moeten het koperen Bekken van Dodoone, de Duif van Thebe naar de kroon, nog vleugels van den Hemelgloed, die Aarons borstvercierde blinken, en Engelse taal in ’t oor doen klinken? De Eerwaarde van Iperen kan zich boven al tegen die manier van uitleggen, welke een verrijken staat der vijdende Christelijke Kerk uit de aloude Godspraken afleidt, en de vervulling daarvan, bij voorbeeld, aanvangslijk stelt in den tijd van Constantijn. Dit doet hem zeggen. Welk voordeel is het dat Konstantijn en zijn flatterende zonen, De Aruiflabaar aan 't leger toonen, Luchtspaken zien, bedeelden van nederigheid en schrifttenreden, Daar 't bijgeloof wordt aangeboden? Had nooit de Groote Theodosius, Uit tederheid en liefde, Die aanvankelijk zijn kruis droeg, Te veel geloofhad naar Ambroos; Nooit had een Paus met vuile pooten Zijn Keizer durven schoppen, fluiten, En nogtans vindt men zulk geval, Die pest in duizende beloften, Zodoor de Leeraars daar op flopten Met erezing en luid gejammer. Wie zou die Prinsen dan niet prijzen, Die bulderen aan Paus en Kerk bewijzen? Men behoorde naar zijn inzien een verhevener prijs te hebben, en meer te denken om de zalige heerlijkheid, dan om tijdelijk voordeel; dit werd, naar zijn oordeel, niet genoeg in 't oog gehouden: van daar klaagt hij. Helaas! hoe weinig vindt men belooning En bemanning in de Voorberijden Die Food en Ongehoor moesten eigen! Kan dan het godloos Joodse Volk Van Talmud en Rabbijsche Boeken De Christenpriesters nog werklozen zijn? Hij wil dat men altijd nauwkeurig aandacht zal geven op de lotgevallen der oude Volken, tot welke de Godswelken beïntrekkelijk zijn; deze uit het oog te verliezen, en de vervulling der Godswelken in een latere tijd te stellen is, volgens zijn gedachten, niet overeen te brengen met het bedoelde van de ophef: daarom zegt hij. Hoe kon een onbekend geval, Dat onbekenden zou gebeuren Na menige eeuwen, Zodat tot treuren Of blijdschap geven? Mocht met al De zaligheid verwachten de vrome, Als vielen rampen overkomen. Deze denkbeelden verder aangedrongen hebbende, kort aan ’t einde, zyne taal. Sta dan, van Schelle, sta dan toe Dat Hemelzenders, dat Profeten, Dat Tempelzangers en Poëten Nooit lotgevallen, wel te meer, Vercierden, daar, in korte dagen, Geen Landgeschiedenis van zou wagen! 't Geen mijn Profet van Edom zingt, Mocht Esau's nakroost waarlijk treffen, Jy moogt 'er Turken zien, Indien de Leidraad daar toe dwingt | Voor mij, ik zou ook 'er graag toekomen, Gaf 't gaven mij geen los van schrammen. Jy moogt de aanbidders van Panda, Voor andere Philistijnen groeten! Een Arabier mag u ontmoeten, Als Moab, Ammon, buiten schaep; Indien maar tevens de oude volken Bedoeld zijn door de Noodlotstroken. Op deze grondvlakken verstaat onze Schrijver, in zyn volgende uitbreiding, door Israël de nakomelingen van Veder Jacob, door Edom het nakroost van Zaan, en door de Heidenen de omleggende Naburen: dit in ’t oog houdende tracht hij den zin der Godsprak van Obadja, met opzicht tot den staat dier Volkeren, op te helderen; en dat wel, volgens deze Leidraad. Hij begrijpt, dat Obadja in een gezicht voorgesteld wordt, de aankomende rampen van Edom, vs. 15 en dat "blijvend het gezicht zich steeds vertoonen, de Godsgeloof eenlijk begint, vs. 2. De Profet bij het tweede vers aan het dominicale Gemeentebeest verweeten hebbende het verval hunner zaken, gaat met het 3de vers over, tot een onderzoek van de zedenkundige oorzaaken van vermindering van eer en aanzien, hoovaardig naamlijk en zorgloosheid: hierop volgt vs. 4. een beschrijving van de Goddelijke overmacht, die gemakkelijk alle zwaarigheden, in het bestormen van het Slaapgebergte te boven komt, als mede vs. 5 en 6 een schildering der aankomende uitplunderingen, zo als ze de Profet in een gezicht vertoond wordt, waarin voorkomt eerst het openbare plunderen en rooven vs. 5., en vervolgens het opsporen der weggestokene en verborgene kleinoden vs. 6. Dit gezicht vervolgt Obadja in het 7de vers, en bepaalt zich in de verklaring van hetzelfde omtrend de oude bondgenoten, en de mishandelingen, welke de Edomieten daarvan leiden. Tot hier zijn gezicht, met ingelasschte aanmerkingen, te boek geleden hebbende, gaat hij met het 8ste vers over tot de voorzegging zelf, en het bepalen van bijzonder lotgevallen, die Esau, Juda en de omliggende Vrouwen treffen zouden. Het 1e en 2e vers telt ons de Goddelijke wraak oefening over Edom voor, met melding, vs. 10. het tweede lid, van de knaagende en altijddurende rampspoed, die de bösde Edomiet te beurt zou vallen; vanwege zijn heroïsche hemeltergende misdaad, in het eerste lid van dat rode vers algemeen voorgesteld, en vervolgens nader aan geduid: als bestaande, in onvermogenheid vs. 11; nydgend kwelchap over der Joden ongeval, vs. 12 kwaadaardige aanval op de gevluchtenden en weerlozen vs. 13; opvangnis. en vermoording der onrechtvaardigen, vr. 14. Hier aan hecht Profeet vs. 15. eene aanzegging van Gods rechtvaardige woord en straf daarover, binnen korten tijd te wachten; mids g , a ` N ge 'DIGITAAL OPGEHELDEN. 029 gaders, vs. 16. deszelfs rechtvaardige toewijzing van vergiftige bekers, aan Edom en de nabuurige Heidenen, die zich met Edom aan dezelfde misdaad, omtrend Jacob, schuldig hadden gemaakt. Verder voorspelt de Godsman, vs. 17, de herstelling van den Staat en Godsdienst der Joden; vs. 18, de verdelging en op onderbrenging van het overblijfsel van Edom, door de wedergekeerden uit de Babyllonsche gevangenis’: met aanwijzing, vs. 19 van de aanstaande uitgebreidheid der bezittingen van de wedergekeerden uit Babel, als ook vs. 20, van de toekomende grensfcheidingen des Joodse Lands. Eindelijk befluit Obadja, vs. 21, zyne. Prophetie met toezegging dat de onafhankelijke Regeerings-vorm zou hersteld worden, tot dat de Godsgerechtigheid wederkerst. Op een dichtkundige uitbreiding van deze Godspreek, naar dit geleide, laat de Eerwaarde aan Iperen een dergelijke, op dezelfde grondlagen, van Maleachi volgen; ziende onze Schrijver die vloekspreek van Maleachi aan, als gegevende ons een gedeeltelijke vervulling van Obadja's Profetie. De Eerwaarde van Iperen komt ons in dit stukje voor als Godgeleerde en als Dichter. — Als Godgeleerde geeft hij ons een geleide denkbeeld van Obadja's geschrift, en men kan uit deze uitbreiding enige mate afleiden, dat hij zich bezig heeft gehouden, om den zin des Propheeten te doorgronden, zodat men hoop kon maken, dat zijn uitvoegende Werk desaangaande van veelen met vrucht gelezen zou kunnen worden: alzo zijn manier van denken, zelfs in dit Stukje, doorgaande wezenlijk ter opheldering strekt, en zijn gedachten, daar hij afwijkt van den gewönen weg, gemeenlijk der overweegingen waardig zijn, voor hen die zich verledigen tot het beoefenen der Profetische Schriften. Als Dichter moet men van hem zeggen: ...gelijk wij ons uitgedrukt hebben, bij gelegenheid zyner uitgave van de beste Huisvrouwen, dat hij aanmoediging verdient, om zich door oefening nog verder te volmaken. Men vindt in zijn meerendeels vloeibare verzen, doorgaande in een Zuivere taal geschreven, een kracht van uitdrukkingen, en overvloed van spreekwijzen, in een leevendige verbeeldingskunst, die ons de denkbeelden der Oosterlingen op een eigenaarsee wijze ontvouwt: wat meerder oplettendheid op het bewaren van een gelykend stijl in ’t zelfde onderwerp. Pak 5 930 0 BA DJ A, derwerp, op het vermijden van al te lage stipreeken in „deftige voorstellingen , en op het ontgaan van stompwoorden, inzonderheid om des rijms wil, zou in verschillende planty dit Stukje fraai maken; dan dit neemt niet weg, dat het overal algemeen lof verdient. — Ter proef van des Schrijvers manier van dichtkundig ophelderende „Zullen wij ons bepalen , tot het voorstel van Zedoms misdaad , door Obadja vs. 11—14. gemeld, en hier in deze voegen uit gebreid. Nog onlangs begon gy 't duurden «wagen , Verbittering, sangeroften baat Het Geplukte Juda toe te dragen, Daar 't overkropt van leed en klagen, Wanhopig neerziet, buiten raad. Hoe vloog gy toen gereed te flaren, In volle wapens, op 't vertrek Der Over-Patriarchale legermacht , Om Salem, als geweldenaars, Nog eens te flammen op den nek Was 't niet genoeg, dat al de benden , En 't overbod van Juda's kroon Geboeide ruggen moesten wenden Naar ’t Vaderland, en zyne ellendelen Ten besten geven, zonder troost Was 't niet genoeg, dat dwingelanden, Dat vreemde beulen, drommen bij drommen, Ter poort in troon, liepen brandende, Plaatsvallen, alles overmanden, En vloogten Zions Heiligdom! Was 't niet genoeg, dat buitgeraad, kleren, Tapijten, bedden en kleinood, | Ontroofd aan burgers, priesters, beelden, Vast bij en daar, naar 't dol begeerten, Verdobbeld werden en verloren? | Moest gy, koudhartige Esau's Neeven, Hier ook de brand aan leenden, moest Meest gy zó met uw maagdelijk leven? Chaldeeën, Babel over streven In wreede moedwil, trots en woed? Kun jij de boosdoener, nyd werbloemen, Welke u deed uitzien naar die dag, Dat ge Israël onterfd magt noemen, Van Jakobs goed, en blij roemen, Toen ge uw geboorterecht weer zag? Wat badt gy Ephraïms ellendelen, Dog aan te zien voor uw geluk? Samascus dag en Ninive benden, Dwars aangesteld op de flanken Van Foesephs huis, met moord en druk? Wat badt gy Nimrods oorlogsgedachten, Wat Nebuchadnezzars macht? Neerknielende, onder ’t Rijkend vogten, Op Benjamin, te zien berekend Geweld, verstoring, vrouwentucht? Waarom zoo uit de borst geflatterd, Gemeen gebluft en gegierd, om Vorst Juda's val? waarom eufaderd En ’t moedige getuigen geklaagd, Op de uitvaart van het Gewenmdom! Waarom, met opgeheven kaakken, Nebuzaradan toegeknikt, En zich verlustigd, toen de daken Van Stad en Tempel openbraken, Verborgen, verschroeid, in rook verfrikt? Waarom ter poorten ingeloopen? Straat op, straat neder doorgezogen? Gezucht, naar het jonge leven geopend, In kelders, onder puin en boven? Zeg, onmenselijk wangedrocht! Kun jij, versterende, zonder tranen, Onaangedaan in ’t stervensch gemoed, Toekijkend, toen de legioenen Bezweken, Prins en onderdanen Den vijand vielen bloot te varen? Kun jij onwetende schuldingen, Pas moord of kerkersmisdrijf ontplopt: Aan een baatje te bespringen Met speer en uitgetrokken klingen? Hebt ge alle erbarmenis vertrapt? Heb ik u met myne arendsoopen, Die °t al begluren , dat zig roert, Niet , langs de grenzen, flaal zien droogen, Dat bloeddamp ftoomde naar den boogen, Der matgejaagde borfl ontvoerd? Heb ik u niet de band zien leenen, Verfoeibare Efau , aande jagt Van menfchen, die verflaauwd van °t weenen, Verfuft van 't jammeren en fleenen , Gekneveld wierden opgebragt? Ja! ja! die booze gruwelftukken Van vieze Wangunft, mag're nyd, Om veege broeders daod te drukken, Doen my verwoed te velde rukken: Ik moet u flraffen! 't word de tyd! O nemend DE VOLMAAKTERE BEWEEGREDEN , DOOR DE GODLYEE OPENBARING AAN DE ZEDEKUNDE TOEGEBRAGT. Overgenomen uit eene over de Volmaaking der Zedenkunde uit de penhaaring ‚ gefchreeven door Abraham Perrenot, urgermeefter te Culemburg enz. Verbandeling Godlyke Regisgel. O" het Vraagftuk, in boe verre de Zedekunde , door de Gadlyke Openbaaring volmaakt geworden is, in baare Grondbeginzels, in baare Beweegredenen , en in baare Oog. merken , in den jaare 1761, door de Beftuurders van hetLe- gaat van den Heer F. Stolp , ter oplosfinge uitgefchreeven, zyn aan die Heeren verfcheidene Vertoogen ter hand gefteld; en, naa eene rype overweeging derzelver , is de prys van het Legaat toegeweezen aan de opgenoemde Verhandeling van den Heer en Mr. Perrenot. Met derzelveruitgaave heeft het den Beftuurderen goedgedagt , daar nevens te voegen een Vertoog van den Heer en Mr. Elias Luzac, en eene La- ëyn/che Verbandeling van een’ ongenoemden , over dezelfde , fefe, beflaande te Zamen een Stuk in groot quarto van 242 lydzyden , gedrukt te Lyden by Sam. en Joh. Luchtmans 1762, === Men vindt in decze drie Verhandelingen diton- ` . derwerp op onderfcheidene wyzen voorgefteld ; en eene aan- DER ZEDEKUNDE. 933 dagtige leezing derzelven doet ten duidelykftezien, dat ie. Deze Schrijvers, zich benarde, heeft, om de voor- trekkelijkheid der Openbaringen boven het Natuurlijke Licht, ten gemelden aanzien, in een helder daglicht te stellen; des ze allen levenswaardig zijn, en, door een onderlinge vergelijking, in de verschillende manier van denken, strekken om de waarheid der zaak, van alle zijden, ten krachtige steun te geven. - Den inhoud deze Verhandelingen nagegaand hebbende, heeft het ons der moeite waardig gevonden het voorgestelde van den Heeren Mr. Perrenot, raakendende hoofd-teacher beweegredenen de Lezers mee te delen tot een proef van de Schrijvers manier van denken in deze Verhandeling. De Heer en Mr. Perrenot met den aanvang aangemacht, dat men een zedelijke daad noemt, zodanig een die door voorlichting des Vernuft, en bepaaling van den Wil, volbracht wordt, gaat, na de beschouwing van volmaakte grondbeginselen van bestaan, en van kennis, tot het aantonen der volmaakte beweegredenen over, in deze voege. In alle zedelijke handelingen behoort, na het voorlichten van het begrip, te volgen, het beïnvloeden van het oordeel: een beschouwende blote kennis zou altijd onvruchtbaar zijn; en, in plaats van bloeiende bomen, niet dan dorre stammen op den weg der waarheid onderhouden; om invloed te hebben op het levensgedrag, en genoegzaam op het hart te drukken moet niet alleen het Bestaan van den Waarheid als WETGEVER der Wereld op onverzettelijke Gronden steunen, en de Kennis van zijn Wil, uit Zijn WETBOEK, gemakkelijk kunnen gehaald worden; maar de kracht van HEM als het gebod van een Meester moet ook de Wil van Zedelijk werkende Weissens bevestigen, en bepalen tot het nakomen van de voorafgestelde plichten. De Zedenkunde kan hier toe door zoveel Redenen bewegen en verbinden, als er wegen zijn om het hart te trekken, en over te halen; doch daar moet vooral een zwaarte zijn, die in de tederste verleidingen en noodliggende omstandigheden de Schaal doet overweegen. Gelijk in het Lichamelijke, door aandrang wel beweging veroorzaakt wordt, doch daar aan door het drukken van gewigten kracht bijgezet moet worden; zo behoort de Ziel niet alleen aan te zetten, maar ondergebracht en tegen de opwellende neigingen onder-gebonden te worden. Dit hebben ook de Wijzen begrepen; doch van den beginnen onder elkander getwist, welke de krachtigste BEWEEGREDENEN mogten zijn in de Zedenkunst. De Schrijveren zijn verdeeld geweest, in het onderzoeken, of Eigenbelang, dan of de Prijz der Deugd op zichzelf aangemerkt, of dat het Gebod van eenen Bevelhebber het meeste toebracht om den Wil te buigen, en het hart te vermurwen? En waarlijk al deze zijden, afzonderlijk beschouwd; hebben ieder hunne Waarde, doch de Vereeniging derzelven zet hun de kracht en luister bij: de wetten, als banden aan-gezien, omvatten niet genoegzame, en houden in geen Verband zoo zij niet door eén gemeenen Knoop tot een verzaameld worden, en toegehaald. Alle Menschen, die den Dostojenski en die Schrandersten, hebben na geluk, en doen wat zij kunnen, om dit doel te bereiken, en de menigvuldige hindernissen die hun loopbaan bezetten, te ontwijken. Hoe zij ook van elkander verschillen, zoeken zij een paarige Freund, Rekening zó op te maken, dat zij of met Epikur den Vorm "dat is bet goede in het leven trachten te vermeerderen; of dat zij met Zeus, de Uitgave "dat is de hoofdsoort van het kwaad zoeken te verminderen: in die gezondiging besteedt een ieder zinnenleven; maar, bij ondervinding, leert men "dat alles verward wordt doof wanorde, dat is, de boosheid, waar mee men zichzelf ontwert, en anderen benadeelt: dit vergroot de natuurlijke neiging tot Orde, en van daar komt het, dat Redelijkheid en DEUGD, dat is, de onderhouding van de natuurlijke Orde, de Mensch tot zich lokken door de bekwaamste aantrekkelijkheden. Indien zij zeide een voornaam Wijse, dat, wanneer de DEUGD met sterfelijk oogen konde gezien worden, zij al de Wereld tot zich zou trekken; dit is ook zeer waar "in het afgetrookse, maar indien iemand die bekoorlijkheden van Orde en Rechtvaardigheid bij eigen bevinding nimmer gewaar is geworden, noch ooit de schadelijkheid der onredelijkheid, veraf reikend ondeugd geproefd heeft, hoe dan de eerste aan hem "beminnelijk gemaakt? Wanneer iemand, op zyn luister, jo zestig, diezelfde buiten genoegzaam bij en keuze of hardnekkig opvolgt, en zich niet alleen ongelukkig ontwikkelt om kwistig zyn geluk na te jagen, maar daar elders boven geneigd is bij die verkeerde inzichten te blijven volgen; wat Aandrang, wat Ontzag zal hem anders beïnvloeden, en bedwingen? Zolang hij de Oorzaak en het grootste Gevolg der geboortenaamheid; den Grondslag, en het oog- van de Wet kent. s, merk der dengdsbetrachting niët kent,of daaraan swyffelt s kan hem niemand op het pad der Wysheid en Waarheid | » vafi maaken; zoo verkneft zyn de Beweegmiddelen van » de ZEDENPLIGTEN met hunne GRONDEN, en DOELWIT , „ ik meen met bet Gezag wan den Opper Wiigeever, en Zy- a» nen duidelyk Geopenbaarden Wil , neffens de verzekerde s Gevolgen van geboorzaumbeid , of vvertreedinge : Deeze“ „ drievoudige Koord moeft altoos vereend blyven, als de „ gulde Keeten, die verbeeld wordt alles tot zich in den Hemel als °t ware te konnen trekken. Om geene andere „ reden droegen denkelyk de Wetgeevers, ten allen tyde , en s op de meefte plaatzen, Zorge,om de Leer der Voorzienig beid, eit het Geloof van eenen Zeekoomendèn flaaë zorgvuldig in „ te prenten. Dâar in tegendeel (a) SCHAFTESBURY „en die » hem daar in naafchryven , om geene andere oorzaak zoo „ zeer de Liefde uit belang verachten , dan om de hoop van Toekomftige vergelding weg te neemen; en quanswys de „ Deugd alieen te doen beminnen, door fraaije befchouwe- » byke drangredenen ‚doch die men by ongeluk ondervindt, » van geen merklyk nut te zyn in de dagelykze oefening. De Dochter des Hemels met haar bevallige schoonheid, de Deugd, zo lang zij door haar Voogd niet beschonken wordt met huwelijkse goederen, heeft moeite om iemand te bekooren: het mogt gelukt zijn in een reld, daar alles gebleven was, zoo als de Wijze-Maker ordentelijk en goedkeurde; maar in de verwarde en bedoorde state des Menschdoms, daar beminde Rijkdommen, Eertitels en Vermaaklijke dingen zeer zelden staan in het gezelschap der Wijzheid, en van haar getrouwe Gezellinne de Deugd, hoe kunnen de welluidende woorden van geschiktheid, gepastheid, welvoeglijkheid, en dergelijke, eenen Ongodisten langer in toom houden, dan hij zelf gebreideld wil zijn? Hoe dan het gemeen daar mee bedwongen, dat nimmer begrijpen zal, dat de Deugd zich alleen vergenoegd kan zijn, en haarzelf in toentje versterkt? De schrandere Cicero wijst daarom te wel het geene hij hier omtrent in de Schoolen beweerde, in de Pleinzalen wederom te verlaten, of zelfs tegen te spreken, en het Volk de Deugd nimmer aan te prizen buiten vaste hoop van belooningen! Deensen zijn de onschuldigste en grootmoedigste motivatie geweest, die de Oude beid tot aan pooring gebruikt heeft; men vindt buiten dat, bij Priesters en Wijzegers de armhartigste beweegredenen tot oefening der daad, om niet te melden de buchelachtige Wellusten, na dit leven, aan het een Volk beloofd, en eeuwig dronkenschap tot belooning van Oorlogs-verwelingen aan het andere voorgelegd. Wat geeft, bij voorbeeld, Socrates voor Redenen tegen bloedschande en verdere ondeugden? Namelijk, om geen ziekte klike kinderen te teelen; of om de heimelijke vrees te vermijden als dat het ongelijke, aan anderen gedaan, mogt openbaar worden; of om de Wereldlijke straf te ontgaan enz. DBR ZEDEKUNDE. 93% » Billyk, Redelyk , Voordeelig. Zoo wordt de Ziel zagtlyk. ‘> geroerd door de verrukkenfte Aantrekkelykbeden , waar. » by koomt de vafte toezegging van de wenfchlykfte Gevole » Een sdie zoo log Zyn „dat de Hoop hen niet kan opbeuren „ > denzulken kan de Vrees voor onverm delyk nadeel tot » Prikkels ftrekken! Het zyn hier geene Raadgeevingen van » Menfíchlyke omzigtigheid, het is hier de gewoone Circul. » niet, der befte Wysgeeren , men moet de Reden, en de » Natuur opvolgen, waarom? vermits zulks overeenkomftig ə» is met de Reden en de Natuure? Het zyn Woorfebriften van. Een meester, Lezen van eenen vader; Vermaaningen van eenen weldoener. Zoo wordt het Gebouw der Deugd onwankelbaar opgetrokken, in welke niet alleen alles uitwendig zierlijk en gereguld is, maar van binnen deftig, lieflijk en bekwaam is om er goede dagen in te zien en daar in zyne bekommernis te werpen op hem, die de zwakheden van nederigheid vergezellen, erkend, overziet, doch de hardnekkigheid, met hoogmoed gepaard, gewisselijk zal straffen. Deze onderwijzingen zyn het, daar men vrijelijk op kan leunen, ze zullen nooit iemand begeven. Deze toom beteugelt wijlijk in voorzichtigheid; deze toevlucht doet standvastig blijven in tegenstelling. Daar de rede denkt alleen over de wederwaardigheden, schouwt de openbaring dezelfde voor, als bruikbare verbeteringen en geneesmiddelen, om daar door geïnspireerd te zijn, heilzame vruchten deelachtig te worden. Daar de voorbeelden en aanmerkingen der ouden tot lydzaamheid, op Zijn best vrij maken, om de zwarigheden niet lachweerdiger te maken dan ze inderdaad waren, verhoogt hier de onuitgevechtelijke hartsterving, de mens met hem te beloven voor weinige ongemakken ongemeene winst te zullen doen; voor lichte verdrukkingen een gantse tijd van berusting te zullen verkrijgen. En daar Leven doet voorbeelden geven, veel dieper indruk gewoon te maken, en geeft en baart vuur en leven bij te zetten, (om door naief aangesteld, zich in denzelfden) » Wapenhandel te openen, hebben de Christenen eenen VOORGANGER, Wiens voetstappen men alleen te volgen heeft, Wil men tot de Vroomheid geraken, waar de Mensch geschaapt is; dat is, het genot van den Schepper. DE BEWEGINGREDEN waar de Ziel niets meer te begeeren heeft. Welis door Wijzen geeren ook, (als, bijvoorbeeld SENECA) het na- Volgen der Godheid aangeprezen, en ter bewering van de Deugd voorgehouden, maar van een Godheid, waarvan hij zelfs den dienst beantwoordt, en meer aan de Gewoonte, dan aan de Reden toewijst: maar hoe oneindig beter staat ons het Evangelie het VOLMAAKSTE VOORBEELD voor ogen gegeven, en de heerlijke, en aanbiddelijke Woorden van God de Vader, en van onzen HEILAND ter aanmoediging en navolging opgegeven? Wij zullen de verdere atzonderlijke Zeden-plichten, die: niet gaan afleiden, men vindt meestal alle dezelfden uit de Heilige Bijbel gehalveerd, en aangedrongen door den Oordeelkundigen, HOUSE, tot wien wij kortingshalve den Lezer wijzen, Alleen zullen wij hier bijvoegen die voortreffelijke BEGEVINGMIDDELEN tot dankbaarheid, en Liefde voor onzen Leeraar en Wetgever in de Goddelijke Openbaring uit aanmerking der uitmuntende Weldaaden en Voorrechten aan Ons geschonken, door barmhartigheid te verkiezen boven het streng van Gerechtigheid, en een geboortezelde eerbied die hoger onvolmaakt blijft, in GENADE aan te nemen. Weten er van ouds de Reden, dat er voor de Deugd, na dit Leven een gelukkige vergelding te boven was, maar dat er nergens enig middel daar toe aan de hand was, zoude het bestaan in de vereeniging met God, als het hoogste goed, die dan zich bewust was God beledigd te hebben, begreep dat hij eerst vergeven moest zijn; maar op wat Wijze, kon hij niet verzinnen: zoude God het alles kwijtschelden, hoe zoude dat met Zijne Gerechtigheid? En daar het in deze op zynen Vrije-wil aankwam, hoe konde men, buiten uitdrukkelijke verkondiging van dien Wil zich daar van verzekeren? Enkele Wijzen zochten van in. (b) Zie een fraaije Verhandeling hier over in Bibliotheca Raissiana. Tom. 2:30. Part. I. art. 1. (c) Zie een gelyke Verhandeling in Bibliotheca Raissiana. Tom. 29. Part. 2. art. T. n. (d) A defence of the Christian Religion. cap. 23. (e) Zie Wolzogen Redenaar van 's Schrift. Geloof p. 182. DER ZEDEKUNDE. Ouds, gelijk nog TINDAL, met andere onvoorziene hulp, steevast te steunen op Gods medelyden voor zwakte van schepsels; maar het is in allen gevalle niet meer, dan een eene loutere mogelijkheid, immers eene onzekere waarheid, Gunst te zullen verwerven daar geen beloftes van gedaan is. Heb ik gezondigd, wat zal ik u doen? Sk Elendige Mensch, wie zal me verloren? was van ouds en moet nog zijn) de Taal der geenen die, in vele gezondheid bebbende, niet zeker wisten dat de Vader, over zyne kinderen, zich zoude ontfermen. Overtuigingen, verzocht, helpen, waren boonzelfde, doch niet ontheften de Schuld niet weg; Genoegdoening te geven is in der Menschens vermoegen niet; berouw, en boete kan niet terugwerken, noch maken het reeds begaan, als of het nooit begaan ware. Eene werf schrijft aan ALLEN dezelfde pligten voor, en veroordeelt ALLE overtreeders naar inhoud derzelfde; zodat de Onschuldigen alleen voor de Vijfhoek moogen bestaan; dus te denken van de naauw gezette Rechtvaardigheid van con, ziet stijpte gevolg zyne handelingen te wachten had, indien voorwaarde van Geloof voor het Verstand, en bekeering voor den Wil, de zachte Verdraagzaamheid van het opleiding geene Vrijwillige en Gansrijke VERZOENING had aangekondigd: zodat het werf niet minder Heilig, Rechtvaardig en Goed; den Mensch aanwijzend hoe hy moest kunnen blijven van Ziele ziekten; dan uit GENADE komt het eenige middel ter Genezing; de Kers is een Volmaakt Voorfchrift; tot welken trap men diene op te klimmen; de Tweede is eene verdraagzame Aanheffing van de uiterste pogingen der Mensen, die zich naar dat Woordgeschrift, zoo na as moogelijk Zoeken te gedragen, met Gode alleen oprechte Eere en Heerlijkheid te geven. Welke volmaakte DRANGREDENEN voor Christenen, tot nauwkeurige waarneming van hunne pligten! Kort en zakelijk uittreksel van het tweede deel des betogen Werk van de Wel-Eerwazen en zeer Geleerden Heer J.E. Jungius enz. Te Leeuwarden bij H.A. de Chalmot. 1762. is quarto 31 bladzijden. De geschrift heeft een bedriegelijkse verschijning, In 't jaar 1751 heeft Adriaan Wor te Amsterdam uitgegeven, kort begrip of zakelijke inboedel van het doorzochte werk van de Wel-Eerwazene en zeer geleerde Heer J. E. Jungius, door P. Ff. Al. Dit Kort begrip, gaande over het destijds uitgekomene eerste deel, is zeer wel uitgevoerd, en strekt om enigermate een geleidelijk denkbeeld te erlangen van dat zo zeer uitgebreide Werk. Op het zien nu van de bovenstaande Titel, zou men gereedelijk denken, dat dit een Stukje was van gelijksoortigen inhoud, als dat voorgaande, met opzicht tot het volgende deel; doch 't is ver van daar: 't bevat niets anders, dan de Brief door de Heer Jungius, geschreven aan de Theologische Faculteit te Harderwijk, met verzoek van Approbatie van 't tweede Deel; en vervolgens aanwijzingen van enkele verkeerde stellingen in 't gemelde Deel voorkomende. Alle hier aangetekende is betrokkelijk tot zijn hoofdstelling, dat hij door Jezus Christus geroepen is tot de Koninklijke Waardigheid; om het aanstaande oordeel en den ondergang van Rome en de Paus aan te kondigen; om de Joden in Canaan te leiden, aldaar over hen te regeren; en tevens de Alleenheerscher der gehele Aarde te zijn, aan wie alle Volken zich zullen onderwerpen: met aanduiding dat hij in deze Koninklijke waardigheid regeren zal tot aan de voltoying der Wereld. Men heeft dit Stukje, dat op zichzelf nauwelijks twaalf bladzijden kon befaam hebben, tot 31 bladzijden weten te brengen, door de Schriftuurlijke plaatsen, welke de Heer Jungius op zich en deze omstandigheden toepast, niet alleen aan te halen, maar in 't breedste, en dus zelfs geheele Hoofdlijken, uit de gewyde Bladeren uit te schrijven. Verzameling der Godvruchtelijke en Stichtelijke Brieven, van wylen den Eerwazene Heer Jakobus Hervey. Uit het Engelsch vertaald. Met een voorafgaande Levensbericht van denzelven. Te Amsterdam, bij Pieter Meyer MDCCCLXII. Twee delen in groot octavo, te zamen 724 bladzijden, behalve de Voorrede en Levensbericht, die CXCVI bladzijden bezaten. De Verzameling van Brieven is in drie Boeken verdeeld, die elk een verschillend onderwerp behelzen. Het eerste bevat Brieven aan en betreffend zijn Familie en Gemeente, enz. eveneens aan Raadsvergaders en Verleggers. Het tweede vertoont Brieven aan zijn gemeenzaamste Vrienden, betreffend zijn Persoon, Karakter en Schriften; eveneens ter Beoordeling van zeer veel Godsvruchte Boeken en Geleerde zaaken. In het derde eindelijk vindt men Brieven, waarin de Schrijver zich verdedigt of anders verklaart; gedeeltelijke Brieven; en Brieven, geschreven voor zijn Dood. Deen, die na het lezen van deze Brieven met vergenogen werkt, zal ze met zegen veel genoegen lezen: doch zij, die gewoon zijn op een bepaalde wijze te denken, zullen in het lezen van dezelven veel klachten hebben, over nodeloze uitweidingen, en gebrek aan klaarheid en bondigheid. Egter kunnen ook deze laatsten hier Brieven vinden, die hun behagen, zo ten aanzien van Geleerdheid als van Godsvrucht. Inzonderheid kunnen deze Brieven strekken om de karakter van een Man nader te leren kennen; men zal in het lezen derzelver gedurig ontdekken, dat hij een zeer liefhebbend, doch tevens een zeer beheerst Voorstander was van het geen hij oordeelde de Evangelische waarheid te zijn; en dat men gegarandeerd grond heeft om hem hoog teachten als een man die in oprechtheid wandelde, en boven al betoond te hebben Jezus lief te hebben, en zijn Naasten te beminnen. Tot een staal hier van dienen bet volgende gedeelte van een Brief, in beantwoording op een brief tegen bet twijfel der Godgeleerden. Sinds de gevoelens tegenover de borst zyn mijn immer zo zeer als ze me kunnen zijn: want daar de geleerde twift begint, eindigt hij maar al te dikwijks de godsdienst. En ik zal me nooit, (dat beloof ik u,) in het strikperk begeven; zo ik er niet volstrekt toe genoodzaakt word. Maar als de omstandigheden me uit-Elk, om zulk een gelegenheid in druk te verschijnen, zal ik trachten een behoorlijke ontzag te tonen, omtrent het uitmuntende bericht van SALOMON: een zwaar antwoord keert de grime megeveld af; maar een fijnend woord doet den toorn opkomen. In plaats van mijn tegenstander door hakende en houwende bestraftingen en berispingen te verbitteren, zal ik, indien het mogelijk is, hem door een oprekelijk, eerlijk en eerbiedig handelen noodzaken, om zijn geestgesteldheid te matigen; er door een overtuigende gepastheid van bewijzen hem proberen over te halen, om alle zodanige tellingen als mij dwalingen schijnen vaarwel te zeggen. God de Heer gun me genadiglijk, dat ik nimmer te werk ga met een onbevredigende gevoeligheid, hoe groot ook de verleiding mag zijn van mijn tegenstanders; maar dat ik, in aflemmende Schriften en Verhoudingen met mensen, de haatgeest vermyde, opdat ik mijn eigen gemoedsvrede niet verbinde, en mijn post als een Schrijver en Christenleeraar niet ontereer als bij mij een regel, altijd de goede hoedanigheden te meekrijgen. 