Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
De resultaten waartoe de scherpzinnige schrijver komt na een zevendaagsch verblijf op het Jang-plateau in den vollen Westmoesson, dus in den ongunstigsten tijd van het jaar, en die van de aanteekeningen der zelfregistreerende thermo- en hygrometers, zijn in dit Tijdschrift neêrgelegd volgens een aan de Regeering van Nederlandsch-Indië aangeboden Rapport. Later verschenen mede van zijne hand een opstel over het Jang-gebergte, luidende: „Geographische Beschrijving van het Jang-gebergte” en geplaatst in het Tijdschrift van het Koninklijk Aardrijkskundig Genootschap, Tweede Serie, deel XIV №. 6 (1897), en daarna „De Resultaten der Meteorologische Waar- nemingen op het Jang-gebergte” gevolgd door een verhande- ling over de Meteorologische Waarnemingen te Tosari, beiden in deel LVIII, vierde aflevering (1898) van bovengemeld Natuurkundig Tijdschrift voor Nederlandsch-Indië opgenomen. De Geographische Beschrijving van het Jang-gebergte, waar- in de heer KoHLBRUGGE zijn theoriën mededeelt, zelfs in strijd met de conclusiën waartoe de hoofdingenieur Dr. R. D. M. VERBEEK komt, kan ik hier buiten bespreking laten, 1) om mij te wijden aan de studie van zijne verhandelingen over en gevolgtrekkingen betreffende de climatologie van het Jang- gebergte en van Tosari, welke gedeeltelijk steunen op de door hem verrichte waarnemingen, gedeeltelijk opgebouwd zijn uit redeneering. Hoewel leek zijnde in tropische climatologie van het hoog- gebergte, zal ik trachten enkele vergissingen of onjuistheden en verkeerde conclusiën van den geachten schrijver aan te toonen, niettegenstaande hij bij het begin van zijn „Rapport“ 1) Ze werd door mij bestreden in een artikel dat eerstdaags in het- zelfde Tijdschrift zal worden opgenomen. — 256 — mededeelt dat ambtenaren van Binnenlandsch-Bestuur, en anderen die geen climatologische studiën gemaakt wellicht door het lezen zijner beschouwingen beter dan m ger zullen slagen. Slechts de voornaamste, meest in ‘t loopende onjuistheden en mistastingen zullen hier worden gestipt, om niet telkens in herhalingen te vervallen de beperkte ruimte in dit tijdschrift geen misbruik tem Op bladzijde 310 laatste alinea (zie deel ПУП, vierde ai vering) beweert de heer KoHLBRUGGE dat de Argopoero de omringende werkzaam gebleven vulkanen verschilt, “ bij de eerste de alluviale bodem direct ор het trachiet ges te rust, door welks verweering hij ontstaan is. Veder betoogt hij dat de Groote aloen-aloen-vlakte | krater kan geweest zijn, omdat hij daar op een diepte ті | 1.60 М. steenkolen vond. | Die ontdekking kwam begrijpelijkerwijs der commissie Wi. onderzoek 1) z66 gewichtig voor, dat zij alle moeite ; het feit mede te constateeren. Het is begrijpelijk dat, zulks waar was, mijne plannen om het hoogland te teeren, ten zeerste door de vondst van het „zwarte 8 Niettegenstaande al hare nasporingen kon de echter geen spoor van steenkolen op dezen vulkaan: speuren en bleek het dat in de door den heer K 1) Deze door de Regeering benoemde Commissie bestaand? P. A. Prarreeuw dirigeerend Officier van Gezondheid der 1% Ne J. GRONEMAN, rustend Geneesheer en den ondergeteekende, “ in het begin van October 4897 naar het hoogland en verbleef neg Op de Groote aloen-aloen-vlakte, van af 6 tot 15 Octob = bevinding heeft zij een uitvoerig rapport aan de Regeering jeden dat gunstig luidt en waarin het hoogland door de medische б wordt aanbevolen als herstellingsoord voor zieken en reconv 3 — 257 — vóór de jagershut gegraven kuil, hetzij houtskool afkomstig van de sinds tientallen jaren aangelegde vuren der Inlandsche jagers, hetzij eenige donkere steenen, zooals die in de nabij- gelegen bron van de Deloewangrivier voorkomen, gevonden waren. Dezelfde kuil toch liet de commissie weder openen, vond er eenige steenen in, en breidde haar uit tot eene van 1 M. diameter en ruim 2 M. diepte zonder éénig spoor van steenkool aan te treffen. Ook de ondervraagde geleiders van Dr. KoHLBRUGGE wisten niets omtrent het vinden van steenkool mede te deelen. De heer KoHLBRUGGE moet zich dus bepaald vergist hebben en houtskool voor steenkool hebben aangezien. Eenige regels verder deelt de heer KOHLBRUGGE het even- eens door hem geconstateerde feit mede „dat de alluviale bo- dem niet met zand en asch gemengd is, hetgeen in gunstigen zin op de vruchtbaarheid, en op de vochtigheid in ongunsti- gen zin influenceert.” De commissie daarentegen heeft geconstateerd dat de bodem van de Groote aloen-aloen-vlakte waarin zij verscheidene kui- len liet graven, één zelfs van 5 M. diepte midden op het plateau, zoo goed als uitsluitend bestaat uit verweerde vul- kanische asch en een weinig steengruis, overal doorboord met dendrieten of door het doorsijpelend regenwater uitgespoelde kanaaltjes, die van een groote mate van poreusheid getuigen, en dat deze bodem slechts aan de oppervlakte bedekt is met een 4 à 5, op enkele plekken 10 cM. dun humuslaagje, waarin nog plantenrestes voorkomen. Ook bevond zij dat op 5 M. diepte nog geen spoor van grondwater te bekennen was; zelfs na twee frissche regenbuien die tijdens hare aanwezigheid op het plateau vielen, bleef het water nergens liggen en was binnen enkele minuten in den bodem weggezonken. Later heeft de met de verwisseling der diagrammen van de zelf- registreerende instrumenten belaste Javaan gedurende den West- mousson van 1897 op 1898 deze put herhaaldelijk opgenomen ; geen spoor van water vond hij er in. De bewering van Dr. KoHLBRUGGE, dat de bodem van het plateau het regenwater slechts weinig doorlaat, is dus onjuist. — 956 — Eveneens is het minder juist dat die bodem zoo vruch zou zijn, want het plateau, ja bijna alle hellingen еп + boven + 7000’ zijn thans bijna uitsluitend begroeid m droge, serehachtige maar fijnere pollengras (festuca nul Томен.), een bewijs van de mindere vruchtbaarheid en van groote droogte van het hoogland tengevolge van de: JUNGHURNS tocht door de Madoereesche jagers jaarlijks H werd, en het droge bittere pollengras (de herten en pa lusten het niet) de plaats van sappiger soorten innam. | JUNGHUHN en ZOLLINGER toch troffen in 1851 en 1852de grassoort toen slechts schaars aan, terwijl zij nu alle at soorten op de van houtgewas ontblootte terreinen gen heeft. E Doordien echter de heer KonrsRvaaE in den Westm 4 het plateau bezocht, vermeende hij wellicht dat het gras s pig was. Van bladzijde 313 tot bladzijde 321 behandelt de KOHLBRUGGE de Temperatuur van het plateau en komt uitvoerige beschouwingen tot de conclusie dat de gemid! temperatuur 15° 3 0, is. a Mijne observatiën trekt de schrijver vervolgens in H hetgeen juist gezien is. In Nederland had ik mijn & keningen omtrent vroeger door mij gedane enkele " mingen niet bij me, zoodat het opstel uit herinneringen 10 jaren her geschreven werd en ik op mijn geheugen 1 afgaan dat me blijkbaar heeft doen mistasten. B. De zon verscheen iu October om 61/, uur des ochtends achter den Gilap-top, zooals de commissie constateerde; | omringend gebergte belet dus de ochtendzon niet ж. 1 Groote aloen-aloen-vlakte te verwarmen (bladzijde 315). SS In de noot onder aan bladzijde 316 gist de hoe BRUGGE „dat door de !warmte-uitstraling dezer groo i. en door het stagneeren der koude lucht tusschen de је gende bergen de vlakte te koud was (en is) voor de 0m — 259 — keling der boomen, terwijl zij zich op de veel hooger ge- legene hellingen van Smeroe en Argopoero wel ontwikkelen konden.” | Zonder kaart naast zich te hebben, zou men allicht daaruit ten onrechte afleiden dat de Groote aloen-aloen-vlakte aan alle zijden door bergen ingesloten is, of in een soort ketel ligt. Zulks is echter het geval niet; slechts langs de West- en Zuidzijden ligt zij beschut; aan hare Oostzijde ligt het diepe, ruime Deloewangdal, dat aan diens Oostzijde door den ruim 2000 voet hoogeren Krintjing begrensd wordt, welke berg- wand in een boog aansluit aan den zuidelijken bergwand met den Gilap als top, en, hoewel zij ruim 5 kilometer er van daan staat, het plateau tevens beschut voor den fellen Zuid- Oosten wind. Aan de Noordzijde rijst het terrein flauw een honderdtal voeten en ligt overigens de vlakte aan die zijde open; eerst op 21/, kilometer afstand ligt de op zich zelf staande top Djambangan. In het Tijdschrift van het Koninklijk Aardrijkskundig Ge- nootschap heb ik de reden aangegeven die m. i. er toe geleid heeft, dat de Groote aloen-aloen-vlakte vrij van boomen is. In % kort komt zij hierop neer, dat vóór de komst van JUNGHUHN en ZOLLINGER kudden van duizenden herten deze schoone vlakte bewoonden en alle opschietende boompjes ver- trapten, terwijl de oude casuarinen successievelijk omvielen. In 1881 vond ik nog resten van enkele omgevallene, half verbrande boomen op het plateau, zooals er nu nog langs diens rand enkele tjomoro’s staan. Na 1851 hebben de jaarlijksche branden der Madoereesche jagers het verwoestingswerk voort- gezet. Ware KoHLBRUGGE’s gissing juist en niet geheel uit de lucht gegrepen, dan zouden op de ten Noorden van de Groote aloen-aloen gelegene, zacht oploopende vlakte en op de Aloen-aloen Mesem evenmin casuarinen moeten groeien; dáár stonden ze wel en staan er nu nog verscheidene exemplaren, niettegenstaande honderden er van in een tijdsverloop van 18 jaren, dat ik de hoogvlakte ken, door het vuur der jagers verteerd zijn. — 260 — De heer KonrsRUGGE, die slechts 7 dagen op het plu doorbracht kon zulks niet weten, omdat ћу de streek ı Op bladzijde 317 verklaart de heer KoHLBRUGGE klimaat den naam „zacht“ niet verdient, omdat de en middag-temperaturen groote verschillen aanw groote schommelingen. Toegevende dat er schommelingen voorkomen, zaken ik straks zal aantoonen, blijf ik bij mijne bewerin de overige leden der commissie van opname beamen ‹ volle — dat het klimaat van het plateau toch zacht kan worden, omdat die felle, koude, vaak gure wind, het verblijf op andere hooggelegen oorden, 0. &. te dikwijls zoo onaangenaam is 1), er geheel gemist wo Juist deze hinderlijke wind is de groote factor; Y het plateau ook hevig, dan had de heer KOHLBRUGGE | In Europa noemt men ook in den herfst of winter fellen wind guur, maar daarentegen het weder zach genaam, indien er weinig of geen wind is, zelfs alv 1) In den 26e» Jaargang Nos. 7 — 19, van het Indisch Milit schrift heeft de Luitenant-Kolonel der Genie A. J. J. STAAL B andere plaatsen in de Preanger-Regentschappen. Op к dat Tijdschrift, staat in dat Verslag onder het hoofd „ het volgende opgeteekend : NU | „Ofschoon in het algemeen luchtverplaatsing en ververs” с, voordeelige klimaatsomstandigheden gerekend mogen word e geene miasmata met zich schijnt te voeren, kan ik aangekomenen, vooral indien het optreden van den wine met zeer koude nachten en warme dagen, zulk een wind 2 те ven tot ongesteldheden der ademhalingsorganen, een * in de practijk zwaarder zal blijken te wegen, dan het ventilatie der landstreek gelegen is.” (Ik cursiveer). droog Eenige regels verder: ,In het algemeen kan een koel, 4 zacht klimaat met matige luchtbeweging als het ideaal ZS klimaat beschouwd worden”. — 261 — De heer KOHLBRUGGE vindt de temperatuur van Tosari aangenamer dan van het Jang-plateau, omdat het er niet zoo koud is. Ieder zal begrijpen dat dit een persoonlijke opvatting is; ik daarentegen heb het plateau aangewezen, o. m. ook, omdat het hooger ligt en het er dus nog kouder maar niet guurder, veeleer minder guur is dan te Tosari; het onderscheid tus- schen het warme zeer vochtige laagland en het droge koele hooggebergte is op het plateau nog grooter, en voor velen is dit gewenscht. De koele, doorgaans koude nachten van het plateau, zijn m. i. een voordeel; men krijgt er nog meer dan te Tosari het gevoel over zich een Hollandschen, maar dan toch zeer zachten winternacht door te brengen. Professor Hann schrijft in het 2° deel van den in 1897 ver- schenen 2°” druk van zijn „Handbuch der Klimatologie“ 1) op bladzijde 13 het volgende: „Obgleich die Jahresminima der Temperatur an vielen Or- ten in den Tropen kaum unter 20° und an den meisten nicht unter 15° hinabgehen, friert man doch in diesen Gegenden kaum weniger als in viel kältere Klimaten.” „Die gleiche Temperaturschwankung had demnach eine sehr verschiedene physiologische Wirkung, je nach der Gewöhnung des Körpers an eine höhere oder niederigere Mittelstemperatur. Hohe mittlere Wärme, verbunden mit grosser Feuchtigkeit, macht schon geringe Temperatarschwankungen sehr empfindlicht. In trockenen Klimaten dagegen verträgt der ee geene Wärmeschwankungen ohne schädliche Wirkung.” - De vochtigheidstoestand der lucht wordt besproken op blad- zijden 321 tot 324. Volgens Dr. KoHLBRUGGE zou zij in de eerste plaats afhankelijk zijn van de bewolking. Indien het plateau boven de wolkenzône lag (aldus de heer KOHLBRUGGE) zou het een bij uitstek droog klimaat bezitten, waar de relatieve vochtigheid zoo gering is, dat alles berst en springt, lag het er in dan is een hooge en zeer wisselende en 1) Handbuch der Klimatologie von Лилов Hany, Stuttgart, Verlag von J. ENGELHORN, 1897 — 262 — vochtigheid te verwachten, die klimt of daalt met де of verdwijnende wolken; groote verschillen volgen op. Volgens Dr. KOHLBRUGGE bleek het hem spoe Jang-plateau aan de laatste veronderstelling beantw geheel in de spheer der wolken lag en daarin dus overeenstemde. Пе middenweg tusschen beide uitersten is voor het plateau van toepassing, hoewel Dr. Кон ot? vermoedelijk toen niet heeft opgemerkt, omdat zijn in het midden van den Westmousson plaats v bevinding toen natuurlijkerwijze minder gunstig Niettegenstaande dat, constateerde ZEd. dat de och meestal met een onbewolkten hemel begon (van dat eerst om 8 of 9 uur de eerste wolken langzaam aandrijven en de zon telkens door die wolken zich tot deze tegen den middag haar geheel bedekten den avond weg te trekken; de nachten toonden | sterrenhemel, Vergelijkt men dezen wöerstoestand bij dien welke ШЕ in Midden- еп West-Java ook in de laaglanden waargenomen, dan blijkt het dat zelfs in den vollen son de bewolking van den hemel op het plateau zijn dan in Midden- en West-Java. Ook bij Tosari vergeleken, dat in de wolkenzöne | iets boven die zöne ligt, — een feit dat de commissie gens duidelijk aan de wolken waarnam — blijkt het plateau dagelijks minder door de wolken omhuld komen er later opdagen en vooral met de compacte massa die Tosari reeds om 9 à 10 uur omhult, geval. De grootere schommelingen in temperatuur =: van het Jang-plateau in vergelijking met Tosari 1 bewezen worden; straks zal men zien dat deze bij niet zoo belangrijk zijn als de heer KoHLBRUGGE komen, De stelling dat de vochtigheid van de wolken — 263 — den regenval afhangt, wil de heer KoHLBRUGGE bewijzen door de vergelijking van Tosari met Soekaboemi, wier gemiddelde vochtigheid 80 zou zijn, terwijl de hoeveelheid regen te Soe- kaboemi 4326 en te Tosari slechts 1900 m.M. zou zijn (blad- zijde 323). De regenval van Soekaboemi is evenwel slechts 3369 mM. volgens den Regeeringsalmanak van 1899 berekend over vijf of meer jaren. Het hooge cijfer van 4326 toont den regenval over 16 maanden (Februari 1891 t/m Mei 1892. Ind. Militair Tijdschrift) aan, terwijl het jaargemiddelde van Tosari 1812 mM. aanwijst. Zoodoende krijgt men eene geheel andere verhouding dan de heer KOHLBRUGGE aantoont; zijne cijfers zijn dus niet juist. Bovendien neeft Soekaboemi vermoedelijk eveneens een poreu- zen, weinig grondwater bevattenden bodem, staat immers voor West-Java als vrij droog bekend. Volgens Dr. VAN DER STOK is de grootere regenval te Soekaboemi niet te wijten aan het voorkomen. van meer regendagen, maar voornamelijk aan zwaar- dere buien. 1) Bovendien laat de heer KoHLBRUGGE de temperatuur van beide plaatsen geheel buiten rekening hetgeen onjuist is; neemt men deze in aanmerking, dan blijkt het dat de absolute voch- tigheid van Soekaboemi bijna dubbel zoo groot is als die van Tosari. Men moet alle factoren in aammerking nemen om de vochtigheid eener streek te beoordeelen en niet uitsluitend de bewolking. Hetgeen omtrent den regenval wordt opgemerkt zullen we laten rusten tot straks, wanneer de meteorologische waarne- mingen van Jang-plateau en Tosari behandeld worden. Tegenover de bewering van Dr. KoLHBRUGGE dat de bron- nen van het hoogland geen wellen kunnen zijn, die uit het binnenste der aarde opkomen, stel ik de mijne dat dit vermoe- delijk wel het geval is. Uit de door den Militairen Apotheker der 1° klasse, de heer H. van Os, op verzoek der opnemings- commissie gedane analysen van het water van vier bronnen, 1) Indisch Militair Tijdschrift, 26° Jaargang Nos. 7—12, bladzijde 431. — 264 — waarvan de uitersten op onderlingen afstand van 8 | bij een hoogteverschil van + 2500“ gelegen zijn, Ме dit water nagenoeg dezelfde chemische bestanddeelen zoodat het zeer goed mogelijk is dat deze bronne zelfde groot bekken in den berg hun water ontlee omdat zij het geheele jaar door een constante h water leveren kom ik tot deze gevolgtrekking. | De wolken worden op de bladzijden 325 еп 326 en daaraan weder een theorie vastgeknoopt, die kelijken toestand niet overeenkomt en due onjuist Het trof den heer KoHLBRUGGE dat de wolken bij tend door het Deloewangravijn (dus van het Noc door de Zuidelijke ravijnen opklimmen, terwijl de ravijnen bijna niet als wolkenpassage dienst d trekt hij de conclusie dat ook om die reden het vochtig zou moeten zijn, omdat zijn ligging ong желеп, Verder, dat de hellingen van het Jang-g hunne maagdelijke wouden zeer vochtrijk zijn gelegen sawahs op die hellingen liggen, allen onguns schappen, terwijl daarentegen Tosari naar het Noor ligt, door de opklimmende wolken die boven de dervlakten ontstaan en langs betrekkelijk droge opklimmen, bedekt wordt, de sawahs dáár niet 1500’ liggen, en er geen oerwoud, alleen КОЙ wolken komen dus van de Noordzijde. In den evenwel komen door de opstijgende warme lucht, ders, de wolken van alle zijden opzetten, maar, plateau аап de Oost- Zuid- en Westzijden besel dekken de wolken welke uit die richtingen opdagen De hoogste en meest nabijgelegen, weinig 0 " bergsawahs van het Jang-gebergte liggen ten < het Jang-plateau eveneens aan de Noordzijde, hoogte en op 14 kilometer afstand. Ook is het dat bosschen wolken vormen en vasthouden en — 265 — waterdamp loslaten en water verliezen, zooals Dr. KoHLBRUGGE zelf op bladzijde 447 in zijn pleidooi voor Tosari als derde oorzaak van droogte aanhaalt, maar m. i. minder bekend, dat zij, nadat zij de bosschen gepasseerd zijn, dientengevolge meer vocht zouden medebrengen in de hooger gelegen, van bosch ontbloote streken, zooals men uit zijne opmerking zou moeten opmaken. Hoe de heer KoHLBRUGGE komt aan de bewering dat het dal van Lawang immens vochtig 1) is, is me een raadsel; Lawang toch staat onder de lagere bergklimaten van Java als droog bekend. Wordt misschien Malang bedoeld ? Aangaande den wind deelt de heer KOHLBRUGGE ten on- rechte mede dat de nachtelijke koude wind eenigen tijd op de omsloten plateau’s blijft hangen; wind is immers lucht in be- weging; blijft ze hangen, d. i. rusten, dan is er geen wind meer. Integendeel ruischt 's nachts een zacht windje dat van de Westelijke toppen nêerdaalt en duidelijk waargenomen kan worden. De beoordeeling der ziekten en die van den invloed van het klimaat daarop, aan deskundigen overlatende, wensch ik hier slechts mede te deelen dat Dr. KOHLBRUGGE tot geheel andere conclusiën komt als de heeren Drs. PLATTEEUW en GRONEMAN, de beide medische leden der later gevormde commissie, wel- ke heeren het klimaat van het hoogland ten zeerste aanbeve- len voor de genezing van de meeste tropische ziektevormen en niet minder van longziekten in zeker stadium verkeerende. In strijd met 's heeren KOHLBRUGGE beweren op bladzijde 330, dat de stofbestanddeelen der lucht die uitdrogend werken niet op het Jang-plateau zouden voorkomen, is het feit dat Dr. PLATTERUW wel stof bestanddeelen in de lucht heeft waar- genomen (0.75 à 0.8 gram per МЗ), bestaande uit fijnere kooldeeltjes en asch als een gevolg van de menigvuldige bran- den der gewassen en de stof die door den wind van den onbedekten bodem in de lucht wordt opgenomen. Niettegenstaande de heer KOHLBRUGGE in den vollen West- 1) Ik eursiveer. k LIX 18 — 266 — mousson zich op het plateau bevond, smolt het z zes dagen; ook de sigaren werden weinig vochti had plaats in een ellendige hut zonder bevlo lage temperatuur, onder omstandigheden die zich gunstiger voordoen dan te Tosari 1). | Desniettemin blijft de heer KOHLBRUGGE bij zijn dat de weinig poreuze bodem geen water opslo daardoor hoe onvolledig en oppervlakkig hij zijn dit voorname punt betreffende, instelde, waar hij van het plateau voor vruchtbaren vetten klei instede van verweerde asch bedekt met een zeer laagje van plantenrestes. Het op bladzijde 334 medegedeelde omtrent de waardoor een Inlandsch Hoofd werd gekweld, is hoe Dr. Конивкоддк zich door de Inlanders heeft nemen, hetgeen wederom begrijpelijk is, indien dat ZEd. door zijn betrekkelijk kort verblijf in. plaats doorgebracht waar weinig Inlanders zijn, als niet kent, vooral indien het Madoereezen zijn. Hetzelfde middel dat het Hoofd en ook de k toepasten om zoo spoedig mogelijk de streek te laten, omdat zij van die natte Кой in den Westi werk niets moesten hebben, paste ook een ander aan wien opgedragen was de Commissie (ons) te 9 hoewel de geneesheeren niets аап den man besp wij hem huiswaarts gaan naar vrouw en kind, zich niet tweemalen liet zeggen. Had de heer bijv. aan zijne koelie's een geweer gegeven en te gaan jagen, dan zouden zij zeker niet klaagd hebben. Op bladzijde 337, bij de behandeling van 1) Opmerkenswaard is hetgeen Dr. VAN DER Srok over in zijn rapport betreffende het klimatologisch onderzoek en de 5 andere plaatsen in de Preanger-F en vooral de temperatuur hierbij moet worden in aant Indisch Militair Tijdschrift 26e Jaargang Nos. 7-19 Мас — 267 — ontkent Dr. KoHLBRUGGE de mogelijkheid niet dat men op den Jang evenals in de koffietuinen beneden Tosari malaria in den Oostmousson zou kunnen opdoen, en als voorbeeld wordt de hoogvlakte van Karman (Perzië) aangehaald, waar de malaria zeer kwaadaardig is. Tegenover deze verdachtmaking stel ik de ondervinding die heeft aangetoond dat op het Jang-plateau nooit malaria is voorgekomen, noch bij de jagers die dagelijks het hoogland bezoeken, noch tijdens mijne herhaalde tochten er heen, noch tijdens het onderzoek der commissie, toen zelfs een drietal koeli’s eenige dagen achtereen bezig waren de 5 M. diepe put te graven, steeds in den grond werkten en geen oogenblik ziek werden. Ook de Inlanders die op het lage, eenigszins vochtige terrein bij de bron overnachtten, kregen geen koorts, en ook is het bij de bevolking niet bekend dat ooit boven koorts werd opgedaan. Tegenover die ééne hoogvlakte van Karman, die wellicht moerassen of andere koortsverwekkende factoren bezit 1), kun- nen zeker wel tientallen andere in de tropische en sub-tropi- sche landen gesteld worden, die als gezondheidsoord gebezigd worden en waar malaria niet voorkomt. De conclusie die Dr. KonnBRUGGE aan het slot van zijn opstel uit de door hem gedane waarnemingen trekt, komt hierop neer, dat ћу het Jang-plateau als gezondbeidsoord in het hooggebergte ten achter stelt bij Tosari, en de groote voorrechten verbonden aan horizontale terreinen niet hoog schat. Hij wenschte met het oog op zijne plannen, dat de Regee- ring voor de gezondheid harer ambtenaren en van het publiek, liever een groot aantal kleinere sanatoria dan één groot steunde en maakt van de gelegenheid gebruik Haar er op te wijzen dat er in Oost-Java klimaten gevonden worden waar buiklijders snel, wellicht sneller dan in Europa kunnen genezen. De heer KoHLBRUGGE scheen, toen hij zijn rapport schreef, van plan te zijn zelf, nabij Tosari, op het zoogenaamde „kar- 1) Ook het Dièng-plateau is voor een deel een moeras, en toch leeft daar een bevolking die niet aan malaria lijdt. — 268 — renplateau” een etablissement op te richten en te voor de verpleging van Gouvernementslijders militairen, en vroeg later werkelijk der F hem eene overeenkomst daartoe te sluiten. In het 1898 werd evenwel zijn verzoek door de Regeering Een Jang-sanatorium zou dus in strijd zijn met Ten opzichte van zijn meening dat de Regeering om, in plaats van één groot Sanatorium een groot aat nere te steunen, wensch ik in het midden te b indien de behandeling en verpleging der lijders op grond staat, het omgekeerde volgens de eerste comfort kunnen verschaffen, meer ten behoeve v ding. de uitspanning en amusementen tot gerief kunnen doen, dan kleine etablissementen, die enkele weinige lijders ingericht zijn en daarvan moe Immers, de meeste particuliere gezondheidsetabiis in Indië lijden een teringachtig bestaan en gaan gan mank, dat de gasten er zich na eenige dagen Behalve dat zulks niet altijd een gunstigen invloed uitoefent, wenschen zij dientengevolge zoo spoedig! oord te verlaten. Het hoeft wel geen nader betoog, dat het groote inrichting, in verhouding tot het geno gasten bovendien goedkooper zal zijn. De Resultaten der meteorologische Jang-gebergte met bijbehoorende tabellen besen KonLBRUGGE ор de bladzijden 367 t/m. 399 Jan ^ Zij dienen tot staving van zijn vooruitlopen” het nog niet bekend kon zijn of zijne theoriën wel juist waren. De waarnemingen werden verricht met 600 renden hygrometer en idem thermometer die door — 269 — meter gecontroleerd moesten worden en met een regenmeter. De heer KoHLBRUGGE begint dadelijk den lezer er op voor te bereiden dat die waarnemingen niet voldoende zijn om een klimaat in alle opzichten te leeren kennen ; hij zal dus door ver- gelijking met Tosari nog andere factoren bij benadering kunnen schatten en zal daar dan ook een ruim gebruik van maken. De contrôle op de instrumenten was zeer onvolledig, zooals Dr. KOHLBRUGGE toegeeft, maar dit wederom tracht te ver- goelijken door te beweren dat men niet veel аяп de instru- menten mocht komen, daar ze zeer gelijkmatig werkten. Een wel is waar intelligente Javaan verrichtte de waarne- mingen, maar hij werd geleid door, en stond onder de bevelen van Dr. KOHLBRUGGE. De papieren strooken (diagrammen) aangevende de wekelijk- sche waarnemingen der beide zelfregistreerende instrumenten zond de Javaan hem toe en Dr. KoHLBRUGGE berekende zon- der eenige contróle zijne staten er uit. Deswege, en ook om- dat de commissie bij het door haar ingestelde onderzoek fouten constateerde, ik bij het nagaan der staten mede fouten aantrof — zooals straks zal worden aangetoond —, verder, omdat me reeds bij kennismaking met Dr. KoLHBRUGGE en uit later gevoerde correspondenties met ZEd., kort vóór dat hij zijne opdracht uitvoerde, bleek dat hij een fel tegenstander mijner plannen was, weshalve ik hem voorstelde mij de diagrammen t.g.t. toe te zenden of ze anders aan een geheel onpartijdigen, een des- kundige, namelijk den Directeur van het Meteorologisch-Ob- servatorium te Weltevreden af te dragen hetgeen door Dr. KoHLBRUGGE geweigerd werd, daarom verdienen de waarne- mingen en de daaruit getrokken staten m.i. geen voldoend Vertrouwen om uit een wetenschappelijk oogpunt beschouwd, met vrucht juiste conclusies er uit te kunnen trekken omtrent het klimaat van het Jang-plateau. Bij де verdere behandeling zullen wij even wel zien dat deze gegevens, niettegenstaande zij den toestand nadeeliger schetsen dan de werkelijkheid aantoont, toch de voortreffelijkheid van het Jang-plateau in vele gevallen zullen bewijzen. — 270 — De Commissie van onderzoek constateerde dat tusschen 61/, еп 81/, uur de zon de beide instru scheen (in October), omdat het afdakje waaronder niet genoeg overhelde; men zal later zien hoe die de thermo- en hygrometers in die uren respe rezen en daalden. Mede werd door haar aangeteekend dat het dat de hygrometer veel te hoog aanwees; op een dat de lucht wel zwaar bewolkt was maar het niet те rees de stift tot 115% en was dus de atmospheer volg toestel oververzadigd van waterdamp. De Javaan mij dat dit vaak voorkwam en het stiftje soms kwam, dat het 125% zou kunnen aanwijzen. 1). Het behoorlijk instellen liet hij na, omdat hij Baderan (de naastbijzijnde, ор 15 paal afstand g komende, waar ћу tijdelijk woonde, zoo spoedig strooken verwisselde, even ging eten, daarna vlue het toestel niet te veel miswees, en dan snel weder steeg om thuis te zijn alvorens de nacht inviel zich geen tijd af te wachten tot het richtig afgeloopen. Nog werd door ons waargenomen dat het water в waardoor de ééne thermometer van den psyehre durend vochtig gehouden moest worden, bijkans opt От deze redenen stelde de Commissie van opnar rapport aan de Regeering voor, dien Javaan ged! tens zes maanden, nu echter op het plateau te houden, en hem met gewone instrumenten nemingen te laten doen. 1) Wel is waar verklaart Dr. van ben STOK in mee »Vochtigheidstoestanden boven de 90°/, mogen als rs Да beschouwd worden, daar een hygrometer oms" door krijgt men dus een hooger gehalte op het papier werkelijkheid bestond, — 271 — Bij de beschrijving van de „Temperatuur” (bladzijden 368 tot 372) vindt de heer KOHLBRUGGE het jammer dat hem op- gedragen was de instrumenten op 1,5 M. hoogte op te stellen, waardoor zij aan de directe uitstraling en de afkoelende ver- damping van de grasvlakte van het plateau onttrokken werden, juist omdat die grasvlakte een der oorzaken is waarom het hoogland door hem wordt afgekeurd. Begrijpelijk is het toch dat deze grasweelde bij de exploitatie van het plateau van zelf verdwijnen zal. Dat de vier jagers door den invloed der nachtelijke koude op de hoogvlakte gestorven zouden zijn, zooals de heer K our- BRUGGE beweert, is onjuist. Het ongeluk had in Februari 1897 plaats, ongeveer 14 dagen nadat de heer KoHLBRUGGE het plateau bezocht had, dus feitelijk in den warmsten tijd van het jaar. De menschen zijn niet door de vorst veronge- lukt zooals men uit zijn zin zou opmaken. Zij zijn in een zwaren storm gepaard met aanhoudenden regen naar boven gegaan; onderweg kwam het onweder opzetten en vermoeid van het klimmen op den 15 kilometer langen gladden bergrug die naar de hoogvlakte leidt, verkleumd van den storm, den regen en de koude, zijn zij ten laatste op de Kleine aloen- aloen benoorden деп Djambangan nêergezegen en konden niet verder. Eenige hunner zijn nog doorgegaan tot de jagershut aan den voet van den Semeroe-top, hebben er vuur kunnen aanmaken en hebben er overnacht. Volgens den met de behandeling der instrumenten belasten Javaan die zich juist den volgenden morgen van Baderan naar boven begaf, drie der lijken op de Aloen-aloen Tegalan (het begin van de Kleine aloen-aloen) vond liggen en ze onderzocht heeft, scheen het alsof hunne huid hier en daar verzengd was; daaruit moet men opmaken dat zij allen door een bliksem- straal getroffen werden en op die wijze aan hun eind gekomen zijn. Toen hij dien namiddag van de Groote aloen-aloen te- rugkeerde, na de diagrammen verwisseld te hebben, waren de lijken reeds weggehaald. In de dessa ging het praatje rond dat de verongelukten vroeger zonden begaan en daarom het — 272 — leven er bij ingeschoten hadden. Het volk dier is zeer bijgeloovig, en ongelukken bijv. door tij bliksem veroorzaakt, worden als de bestraffing digen levenswandel beschouwd. Van felle koude dus geen sprake geweest. De Javaan verklaarde ook nog dat hij in den У dikwijls doornat en verkleumd de reis naar het p en terug heeft gemaakt, en dat luidens de berie naastbijgelegen bergdessa's nooit iemand door de kou bezweken is, hetgeen ik ook pertinent weet uit mijne toen ik te Besoeki controleur was, zoomede uit wonnen informaties. Niettegenstaande de heer KOHLBRUGGE beweert clusies getrokken uit de temperatuurswaarnemingen, de zelfregistreerende instrumenten verkregen zij zachter en gelijkmatiger klimaat doen veronders kelijk aanwezig is, blijkt uit de behandeling der juist het tegendeel, namelijk dat de waarnemingen f stige cijfers aantoonden, doordien ze in het nad plateau miswezen. De gemiddelde temperatuursschommelingen zijn staande dat, op het Jang-plateau slechts 09.8 h Tosari, en deze gemiddelde schommelingen hebbe beoordeeling van een klimaat een groote waarde VAN DER Вток. 1). Dr. KoHLBRUGGE tracht echter deze gunstige zij de wisseling van het klimaat in beeld brengen, een k | afhankelijk is. voor een groot deel de gezondheid-toestand | — 273 — waarnemingen te verkleinen door andere groepeeringen van cijfers te nemen. Onder aan bladzijde 371 staat: „Er blijkt uit deze staten, „dat de laagste temperaturen 's nachts van 12 uur tot 's mor- „gens 6 uur voorkomen, en dat de temperatuur om 6 uur „'s morgens zeer snel klimt en blijft rijzen tot 10 uur 's mor- „gens om daarna te dalen”. Het eerste is toch wel voor de tropen de eenvoudigste zaak ter wereld! Van ruim 6 uur tot ruim 8 uur "в morgens rees de thermometer te snel, omdat het toestel, zooals we mededeelden, dan door de zon beschenen werd. Dat na 10 à 11 uur de tempe- ratuur daalt en afwisselend schommelt, dienen we aan de wol- kenvorming toe te schrijven, waardoor die afkoeling op het midden van den dag voor den mensch juist aangenaam is. Wegens de hoogere ligging van het Jang-plateau en het minder in de wolken zitten, is het verschil der gemiddelden van koudste en warmste maand ook veel grooter; het gemis echter van den fellen wind vergoedt dit ruimschoots, evenals zulks ook ruim opweegt tegen de soms groote temperatuurs- schommelingen overdag, die alleen het gevolg zijn van het telkens voorbijdrijven van een wolk. Bleef de zon den geheelen dag door schijnen, dan zou het zeker op het plateau te droog zijn. Nu echter krijgt men een aangename afwisseling die geheel onschadelijk is, indien men zich naar het klimaat kleedt, bij v. door middel van Jaeger-ondergoed en een dun flanellen pakje. 1) 1) Ook Dr. van DER Stok vindt grootere klimaatswisselingen geen be- vergelijk met dat van Batavia wordt medegedeeld, zooals: »De klimaats- wisselingen zijn dus te Tomohon iets grooter dan te Batavia; maar als men bedenkt dat deze wisselingen des te beter verdragen worden naar- mate de algemeene temperatuur lager is, en dat deze te Tomohon bijna 59 Celsius lager is dan te Batavia, dan mag het klimaat van deze plaats in de Minahassa, afgezien van de groote mate van bewolking die daar- aan een ietwat somber en eentonig karakter geeft, bijna als een ideaal klimaat beschouwd worden." — 214 — In het hoofdstuk: „Vochtigheidstoestand der Lucht“ vervalt de schrijver veelal in herhaling van hetgeen in zijn , Rapport" door hem verkondigd werd, en zullen we hierop dus niet meer terugkomen. De schatting van 300 mM. regenval in Februari is o.i. te hoog. Dat de regenmeter in de laatste week 100 mM. aan- Wees, was een gevolg van den Noord-wester storm, die met regen gepaard ging, en waarin die menschen op den weg naar het plateau verongelukten. lets bizonders is de door Dr. KoHLBRUGGE verkondigde theorie (op bladzijde 374, 5° regel v.b.) dat de regenval niet direct op de vochtigheid influenceert, maar veel meer een gevolg is der wolkenvorming die in de vlakte plaats heeft, weshalve de vochtigheid ook meer in overeenstemming zou zijn met den regenval in de vlakte dan met dien op het Jang- plateau zelf. Uit de staten wordt bevonden dat de lucht in (Januari) Februari, Maart, April en December bijna altijd met vocht verzadigd is, een verschijnsel dat, voor zoover den heer Кони“ BRUGGE bekend, nog nimmer op Java werd geobserveerd. De betrekkelijk geringe vochtigheid van 6 uur 78 morgens tot 11 uur 'smiddags schrijft hij aan de voorafgaande dauwvorming toe. Neemt men evenwel nota van het feit dat de hygrometer eensdeels te hooge cijfers aanwees, anderdeels ’s morgens ged e rende een tweetal uren door de zon werd beschenen, dan zyn de cijfers in de staten opgegeven minder vreemd en blijkt tevens hoe men uit verkeerde waarnemingen tot j gevolgtrekkingen komt. Het is nu ook begrijpelijk waarom! : schommelingen in de vochtigheid de verbazing van den hee KOHLBRUGGE opgewekt hebben. hte _ Mijne verwondering heeft het echter opgewekt, dat de SS si sehrijyer de gemiddelden der vochtigheidsschommeling 7^. Februari, Maart, September en November van Tosarı ne Batavia (297 % ) en het Jang-plateau (tot 410 fog) met © шеп der vergelijkt zonder de gemiddelde temperaturen dier 1 rme daarbij in rekening te brengen en zonder er bij te ve p SE ДУ? e Г — 215 — hoe deze gemiddelden op verschillende wijzen verkregen zijn (nog daargelaten de mindere juistheid der cijfers het Jang- plateau betreffende). Terwijl toch voor het plateau de gegevens van den zelfregistreerenden hygrometer gebezigd zijn, geschied- de zulks wat Tosari betreft door het trekken van een gemid- delde uit drie opnamen daags, zooals we straks zullen zien. De sterke schommelingen in vochtigheidspercentage zijn op het plateau louter het gevolg van de temperatuurswisselingen overdag door het voorbij de zon trekken van losse wolken en zijn dus van weinig beteekenis voor den werkelijken vochtig- heidstoestand; bovendien waait het op het plateau zeer matig. Te Tosari daarentegen, dat sneller (vroeger) geheel in wol- ken wordt gehuld en waar de aanhoudende krachtige wind de temperatuur minder doet schommelen, dat bovendien 1500“ lager ligt zullen dientengevolge de schommelingen niet zoo veelvuldig zijn, hoewel het te bezien staat of diens klimaat deswege gezonder en aangenamer zal zijn. De groote vochtigheidsschommelingen in eenige minuten van 8 % op 85 % verklaar ik op de volgende wijze. Des morgens 6 uur vóór dat de zon zichtbaar is, heeft de relatieve vochtigheid, tengevolge der lage temperatuur, een hoog per- centage. Binnen een half uur komt komt de zon boven den Gilap-rug uitkijken, beschijnt de toestellen, en dan ziet men Zeer snel èn thermometer rijzen èn hygrometer dalen. Trekt bovendien een of andere wolk, die aan den voet van den Gilap als nevel op de Aloen-aloen Kasoer heeft overnacht, tengevolge der zon op, en benevelt ze haar tijdelijk, dan ziet men den hygrometer sterk schommelen. 4 De werkelijke of absolute vochtigheid is dan echter niet noemenswaard veranderd; ze vermeerdert eenigszins door de Verdamping van den dauw of de rijp, maar dit wijst de hygro- meter niet aan; integendeel daalt hij bij het stijgen der temperatuur. Stelt U nu gedurende den Oostmousson een ochtend voor waar- ор de wolken vroeg komen opzetten, dus nog vóór half negen, Vóór dat het afdak het toestel beschut tegen de zonnestralen. — 276 — De hygrometer wijst een laag percentage aan; eensklaps drijft een zware losse wolk voorbij de zon; het toestel onder- vindt een groote temperatuursafkoeling, fluks rijst de stift en wijst 50 ja 70 à 80 aan tot de wolk voorbij is; de stift daalt daarna weder even snel, et ...... le tour est fait! „De buitengewone droogte aan de ééne zijde en de even buitengewone vochtigheid aan de andere zijde compenseeren elkander zoo men het jaarlijks gemiddelde berekent, zoodat dit met dat voor Batavia overeenstemt” schrijft de heer KOHLBRUGGE verder onder aan bladzijde 375, en in een noot: „De betrekkelijke vochtigheid is te Tosari gemiddeld 19.7, te Batavia 83, ор het Jang-gebergte 80.7 Ou? Waarom doet hij de gemiddelde vochtigheid van het Jang- plateau dientengevolge overeenstemmen met die van Bataria, die 2.3 % meer bedraagt en niet met Tosari, die slechts 1 0% minder bedraagt en een veel gelijksoortiger klimaat heeft? Vreemd! Nemen we voor een oogenblik aan dat de cijfers juist zijn, dan geven ze de gemiddelde relatieve vochtigheid aan, niet echter de absolute, en deze moeten we juist kennen. We zullen ons weder beroepen op Dr. VAN DER STOK, den deskundige in climatologie, en halen enkele zinnen uit diens commissoriaal rapport omtrent Tjimahi en de 5 andere plaatsen aan, waar juist over dit onderwerp een tegenovergestelde leer verkondigd wordt als die welke door Dr. Konrsruacr wordt gepredikt. Op de bladzijden 432 tot en met 435 van meergenoemde aflevering van het Indisch Militair Tijdschrift wordt het hoofd- stuk „Klimaat en gezondheidstoestand” behandeld, en hoewel alles wat daar staat behartigingswaard is, zullen we kort- heidshalve slechts de voornaamste zinnen daaruit overnemen. „In het algemeen kan een koel, droog en toch zacht klimaat met matige luchtbeweging als het ideaal van een gunstig klimaat beschouwd worden.” „heid „Droogte echter, zooals die door de betrekkelijke vochtigh wordt aangegeven, is een onzuivere maatstaf; de temperatum — 277 — moet altijd daarbij in het oog gehouden worden en wel speciaal het verschil, dat er bestaat tusschen de temperatuur van de lucht en die van het bloed.“ 1) „Lucht toch, die bij bloedwarmte met waterdamp verzadigd is, kan, in de longen gekomen, geen vocht meer opnemen en moet, a fortiori, met de huid in aanraking gekomen, elke vrije huidwerking verhinderen.” „In met waterdamp verzadigde lucht (d. i. bij een betrek- kelijke vochtigheid van 100 0% van 37° 2) zou geen mensch kunnen leven; de bijna volslagen werkeloosheid en onover- komelijke loomheid, waartoe de bewoners van Britsch-Indië gedurende de zeer heete regenmaanden (Juli en Augustus) gedoemd zijn, geven een voorbeeld van het nadeel, dat vocht, gepaard met hooge temperatuur, aan den gezondheidstoestand kan toebrengen” „Lucht daarentegen, bij lage temperatuur met waterdamp verzadigd, wordt, in de longen gekomen en bij aanraking met de huid, verwarmd, verliest hierdoor terstond den oorspronkelijken vochtigheidsgraad en is, als ware zij droog geweest, in staat groote hoeveelheden vocht op te nemen.” 3) „Indien dus op alle hier aan een klimatologisch onderzoek onderworpen plaatsen de betrekkelijke vochtigheid grooter blijkt te zijn dan te Batavia (zie tabel XI), zoo mag dit geen teden zijn om niet aan een bergstation in 't algemeen voor troepenlegering de voorkeur te geven boven eene kustplaats als Batavia; het groote verschil in gemiddelde temperatuur, zooals dit blijkt uit tabel I, geeft het recht om ten opzichte van het menschelijk lichaam met zijne constante temperatuur van 37° de klimaten der zes plaatsen als droger te signaleeren dan dat van Batavia.” „Daar hieromtrent nog vaak onjuiste begrijpen heerschen, Moge hierbij nog opgemerkt worden, dat volgens de boven- Staande beschouwingen een klimaat, waarin hout-, lederwerk lakens en andere levenlooze voorwerpen van tijd tot tijd zoo- 1) Ik cursiveer. 2) Celsius. 3) Ik cursiveer. — 278 -- genaamd „uitslaan”, alleen wegens dit feit nog niet voor den mensch als vochtiger mag beschouwd worden dan een klimaat, waarin dit minder dikwerf of nimmer geschiedt; deze conclusie zou alleen juist zijn, indien de temperatuur voor beide plaatsen dezelfde is." 1) „Alles hangt af van de temperatuur. waarbij dit geschiedt; indien in Europa na eene periode van koude plotseling het weder omslaat, beslaan alle voorwerpen, terwijl toch de betrekkelijke vochtigheid geringer geworden is: het is hier de lage temperatuur der levenlooze voorwerpen die de temperatuurswisseling niet snel kan volgen, waardoor het „aanslaan” wordt veroorzaakt.” „Om dezelfde reden kan het zijn, dat in een bergstation gedurende den Westmousson we werpen beschimmelen, die hiervan te Batavia verschoond blij- ven, terwijl toch wegens het grootere verschil in ‚temperatuur van buitenlucht en longweefsel, de ingeademde lucht pec eene grootere capaciteit voor ’t opnemen van waterdamp hebben dan te Batavia.” | Passen we dit nu toe op het Jang-plateau, Tosari en ve tavia, dan blijkt het, dat bij gelijke temperatuur, het ge plateau per se minder vochtig zou zijn dan Tosari, en ж. te Batavia meer dan dubbel zoo vochtig zou zijn als т plateau; ergo: de absolute vochtigheid van het Jon E f is minder dan die van Tosari en zelfs minder dan de Am van die te Batavia! In het verslag van onze commissie № dit ook aangetoond. Op het Jang-plateau roesten wapens en instrumenten niet, blijft het zout droog, enz. EU Bij de behandeling van den ,Regen" produceert de d e betreffende den regenval in 11 maanden een staatje da е toegelicht dient te worden. Wel teekent de heer nz daarbij aan dat het dus op het Jang-plateau meer тебе mer te Besoeki en minder dan te Bondowoso, ter Weeer" bewering dat de regenval op het Jang-plateau niet vp < zijn in tegenspraak van mijne bewering, maar meid behoort. bij dat Besoeki tot de regenarmste plaatsen van Java ook 1) Ik eursiveer. — 279 — Ik zal thans uit dat staatje mijne gevolgtrekkingen maken. Vooraf zij vermeld dat het werkelijk gebeurd is (twee malen) dat het kraantje van den regenmeter door de jagers geopend werd. Het geschiedde, zooals de Javaan mij mededeelt, geheel in het begin, toen de een of andere jager er het zijne van wou weten. Later, nadat het feit door den Javaan gerappor- teerd was en door het Bestuur ten strengste verboden was nabij de toestellen te komen, is het niet meer voorgekomen. Dit nemen we aan, wetende hoe vreesachtig van aard de bevolking der bergdessa’s onder Besoeki is. Ik leid dit ook daaruit af, dat gedurende de maanden van den Oostmousson maandelijks nog gevalien regens door den regenmeter werden aangeduid 1) en hoewel de regenmeter ééns in de week werd Opgenomen, kan de verdamping van het opgevangen water m.i. niet van merkbaren invloed zijn geweest, omdat de tempera- tuur er laag is niettegenstaande de zon gedurende de ochtend- uren schijnt. Ik zal dus de cijfers als juist aannemen en voor den regenval in de maand Februari 1897, waarover geen cijfer is opgegeven, evenals de heer KOHLBRUGGE, het hooge cijfer van 300 m. M aannemen, en niet op eenige m.M. méér zien. 