Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
keurig aan hunne verplichting voldoen, om van elke ontwaarde ы 75 aardbeving der Regeering kennis te geven , bezitten wij opgaven omtrent plaats, tijd en hevigheid, terwijl het effect vooral uitge- drukt is door de aau "e lands eigendommen veroorzaakte schade : maar die plaatsvermeldingen bepalen zich nagenoeg uitsluitend fot hetgeen op de hoofdplaats of den zetel van het civiel bestuur is opgemerkt: op die berichten afgaande zou men tot de conclusie komen, dat het steeds de hoofdplaatsen zijn geweest, die het sterkst getroffen werden. Vinden wij al eens van grootere uitbreiding melding gemaakt, dan zijn het of meerdere hoofdplaatsen, die genoemd worden. zonder eenige vermelding van hetgeen in de tusschengelegen landstreek geschied is, of wel de zeer algemeene bijvoeging, dat de schok over bijv. de geheele Padangsche Bovenlanden of in de geheele Molukken is gevoeld. Dit gebrek is een natuurlijk gevolg van twee voornaine oorzaken, vooreerst van het geringe aantal op onderling zeer groote afstanden geplaatste ambtenaren en ten tweede van totaal gebrek aan openbaarmaking of mededeelzaamheid bij onvoldoende onderlinge aanraking der inlandsche bevolking. Van de door aardbeving sedert een reeks van jaren getroffen terreinen, kunnen wij dus slechts enkele punten, die in het algemeen voor elken vermelden schok niet diegene zijn, welke het sterkst getroffen werden, еп zoo leveren de met zorg bijeengebrachte lange reeksen aardbevings- berichten in het Natuurkundig tijdschrift ons nog ter nauwernood voldoende gegevens, om het vulkanisch gebied van Nederlandsch- Indië in eenige voorname min of meer zelfstandig werkende area's te verdeelen. Een dergelijke verdeeling is echter volstrekt noodig. zal met voldoende kans op een bevredigend resultaat. een beredeneerd plan worden opgemaakt voor de oprichting van observatieposten , ingericht voor verder reikende seismologische waarnemingen. Hoeveel ег, alvorens nog gebruik te maken van seismometers, зап de waarnemingen, zooals die door hei, Civiel Bestuur ambtshalve verricht worden, nog ontbreekt, komt het best aan het lieht door vergelijking van de medegedeelde voorschriften 76 en uitnoodigingen van Professor Миле met hetgeen ons de | aardbevingsberichten in den regel te lezen geven. Hetgeen tot | verbetering in dit opzicht als voor de hand ligt. is de opwek- ` king tot algemeene belangstelling voor het onderwerp hij het , beschaafde Europeesch publiek in Nederlandsch-Indië, ruime verspreiding van inlichting omtrent al wat van een goede waarneming verlangd wordt, met uitnoodiging aan allen, die | een eenigszins geisoleerden post in den archipel bewonen , mitsdien in de eerste plaats aan alle ambtenaren met het Civiel Bestuur belast, alle geneesheeren en pharmaceuten, alle havenmeesters, alle militaire kommandanten van binnenlandsche posten, en vooral aan alle landheeren en landbouw-industriéelen, voorts | alle geestelijken en zendelingen om adhaesie en mededeeling. | Daar het buiten twijfel de Natuurkundige Vereeniging is, ` die voor deze propaganda de leiding in handen moet nemen, en de bijzonderheden mitsdien aan de zorg van haar bestuur zijn toevertrouwd, zoo mag het geheel overbodig geacht | worden, hier verder te gaan in de aanwijzing van haar pad. | Mocht. het aan dat bestuur gelukken een zeer talrijk corps ` goed ingelichte en met den besten wil vervulde waarnemers ` in het leven te roepen, en worden hunne mededeelingen. | overeenkomstig voorschrift No. 51 van Prof. Миле, aangevuld ` met de berichten, die zij binnen het gebied van hun beheer x of «werkkring van inlandsehe en chineesche zijde hebben ` ingewonnen, dan voorzeker zal de tijd spoedig aanbreken om | op tal van plaatsen tot meer volledige waarnemingen mel ` behulp van den tijd registreerende seismometers over te gaal ` Ook dan zal onze Vereeniging door het verleenen van hulp u en voorlichting van veel nut kunnen zijn, en ligt de aanschaffing | van eenige model-instrumenten vermoedelijk op haren weg. | In hoeverre er van de thans bepleite uitbreiding en verbe- x tering van aardbevingswaarnemingen én voor de wetenschap en voor het algemeen, nut te verwachten is, vermeen ik eene vraag te zijn, waarop het beschaafd publiek geen uitvoerig — antwoord van mij zal vorderen. De vraag of er voor het algemeen, practisch nut te verwachten is van de stelselmatige invoering van seismo- logische waarnemingen in Ned.-Indië is in veel van het reeds medegedeelde in bevestigenden zin beantwoord geworden, zij het ook dat er geen bepaalde gevallen aangewezen zijn, Waarin de observaties der seismologen tot het voorkomen van eenig bepaald ouheil zou hebben geleid. Men moet hierbij echter wel in het oog houden, dat, zoo ook de aanwezigheid van talrijke seismologische stations op het schiereiland /fahe, niet heeft kunnen voorkomen, dat het onheil der Ischia-aard- beving zoo vreeselijk is geweest, het der bevolking in het algemeen evenwel niet aan waarschuwing heeft ontbroken. -_ 78 Immers volgens Dr. Јонхѕтох Lavis zijn de bewoners aan het eiland sedert de aardbeving van Maart 1881 wel degelijk gewaarschuwd, dat er een middelpunt van werking ver- ondersteld moet worden binnen den kring hunner bewoning gelegen te zijn, dat het focus of punt van spanning het oppervlak naderende is, en dat de opening van een krater er vroeg of laat moet worden tegemoet gezien. Zal het nu ook voor onze gewesten nog lang moeten duren, eer dat van het waarnemen der aardbevingen een zoo direct practische aanwijzing kan worden verwacht, men zal er toch gewis dat goede doel mee bereiken, dat een groot gedeelte der bewoners, meer dan het gewoon was, de aandacht zal vestigen op vulkanische verschijnselen, met den gang dier verschijnselen meer vertrouwd zal worden, en dat bijvoorbeeld het groote gevaar voor zeebeving, dat elke heftige vulkanische uitbarsting van een direct aan zee gelegen vulkaan met zich voert, niet meer zoo licht in het vergeetboek zal geraken. als sedert de uitbarsting van Sumbawa tot die van Krakatau, dat is van 1815 tot 1885, het geval is geweest. Waren er reeds sedert jaren voor de ramp van Krakatau op elke plaats in de Lampongsche districten en in Bantam, alwaar een of meer europeanen gevestigd zijn, waarnemingen gedaan, in den geest en met de kennis, als in deze weinige bladzijden meegedeeld, het is zeer waarschijnlijk dat de verwoesting, die de zee heeft aangericht, de bevolking langs de kusten niet 200 onvoorbereid en weerloos zou hebben overvallen, als nu helaas het geval is geweest. Batavia, December 1882. део» 10* у. 4и: 12 * middag 2“ Ww. m: Ar E^ 8" 10“ 11" middew: 2" 194 де B^ SCENE Жаа ыы 1884 A danuanı О айе Қала LEL m S LT T NEST BEN c Leen S —— ÁÁ—Áá—0Ó 00€ 00 — 0 ШЕНЕ рте Methan “В. € i3 ourontale Охо ср. Dalavıa. 2 ea cut 2884 ЖҚ даа 824. 10 у ъи: 12" middag 2'" nm де b д” 10" 12 * midder drem 4 6“ 7-21” iei 4 voe 10* m. 12" middag "им: м, g" 6“ B" 10“ 12 mr muddern . 2“ vam ju 6 ере 2 Januar v 1884 ro ERA А ; p A o > 73, : er Mm Vertikale «хас ht. clo alavıa. NATUURK. TIJDSCHRIFT VAN NED.INDIE Deel XLIV blz:79 | | 3 4 : 1 MEDEDEELING OMTRENT HET INSLAAN VAN DEN BLIKSEM IN EEN BOOM OP HET ERF VAN HET MAGNETISCH EN METEOROLOGISCH OBSERVATORIUM TE BATAVIA DOOR J. J. POORTMAN. Lu. veer 2DE KL., BELAST МЕТ DE LEIDING DER WERKZAAMHEDEN OP HET MAGNETISCH EN METEOROLOGISCH OBSERVATORIUM. ` Ор den 2den Januari tegen den middag kwam uit het N. 0. eene onweersbui met groote snelheid opzetten: het woei vrij krachtig uit dien zelfden hoek. Van elf tot twaalf uur wak- | kerde de wind van 6,4 tot 12,9 K. M. per uur aan. Te 12 шг was de bui boven het Observatorium, enkele droppels tegen vielen, en twee of drie donderslagen werden gehoord. Өрім oogenblik van middag sloeg de bliksem іп een noten- 1 Muscaatboom , die zich op ongeveer 20 meters afstand bevindt _ Уап de plaats, waar ik in een der bureau’s gezeten was. Ор еі hooren van een knal, als van een kanonschot, op zeer korten afstand gelost, keek ik naar buiten en meen toen eene kleine hoeveelheid rook of damp te hebben zien optrekken. Een regen van bladeren viel uit den boom, welke, 15,5 meter "908, op eenigen afstand beneden den top getroffen werd. bliksem groef zich eene vore in den bast en in de buiten- laag van den slam; hij verdeelde zich telkens bij ontmoeting Yan een tak in tweeën, zeer duidelijk waarneembaar aan de S@maakte groeven. Пе gevallen regen was zoo luttel dat *ardoor de boom niet vochtig genoeg kan gemaakt zijn. om. 80 101 een goeden geleider te hebben gediend: wel is het hout zeer saprijk. Ten gevolge van beleediging van den stam zal de boom waarschijnlijk sterven. Eerst te 12" 6" begon een flinke regenbui, die 25 minuten duurde: de И regenmeter teekende 11,4 т. т. regenval. Onmiddellijk liet ik een variatie- (deelinatie-) naald waat- nemen, opgehangen in een vertrek op 28 meter afstand van den boom in Z. Z. W. richting. Deze naald singend over een boog van + één graad. In een belendend vertrek in dezelfde richting, maar verder van den boom verwijderd, is de magnetograaf opgesteld; de hierbij gevoegde afdrukken van photographieën geven duidelijk de beweging der drie magneten aan. De declinatie-magneet. 55 meter van de plaats waar de bliksem getroffen ий: slingerde gedurende eenige minuten en kwam nagenoeg ! haren vroegeren stand terug. De bifilairmagneet, We: afwijking met een verticaal vlak, loodrecht op dat van den magnetischen meridiaan, den horizontalen component van de kracht van het aardmagnetisme, aangeeft, en welke 36 meter van den getroffen boom is opgehangen, slingerde gedurende slechts drie minuten, maar keerde niet іп hare vorige positie terug. Evenzeer bewoog zich de naald, die den vertikalen component van de kracht van het aardmag- netisme moet aantoonen, doch slechts zeer korten tijd: zij bleef na enkele oogenblikken in veranderden stand rusten. Uit deze verschijnselen blijkt, dat de totale kracht van het aardmagnetisme door het inslaan van den bliksem is gewijzigd geworden. Wel gebeurt het somtijds bij groote slingeringen dat de laatstgenoemde balansmagneet doorvalt d. i. in haren vroegeren stand niet terugkeert, doch in dit geval kan de slingerwijdte niet groot geweest zijn daar de magneten spoedig tot rust zijn gekomen: bovendien beide naalden, welke de werking der componenten van de magnetische kracht der aarde bepalen, zijn van stand veranderd. „Eene zeer gevoelige variatienaald, in een gebouw op TEES RPG WM ng agir me ү аНЫ u нік wakokuna s 81 ongeveer 80 meter van den boom en in zuidelijke richting daarvan opgesteld, slingerde over ееп hoog van 12 minuten. Op een gebouw, 45 meter verwijderd van de plek, waar de bliksem insloeg, en in Z. O. richting daarvan, dus loodrecht op de richting, waarin de bui trok, zijn vier bliksemafleiders aangebracht op 15,5 meter hoogte boven den grond. Baravra, 26 Januari 1884. NOG IETS OVER DEN SONDARIE WORM. (MEGASCOLEX MUSICUS, uonsr) A. €. VORDERMAN. Korten tijd nadat mijne eerste mededeeling verschenen was omtrent den Sondarie-worm 1) had ik gelegenheid eenige specimina dezer diersoort naar Dr. R. Honsr op te zenden. Deze zoöloog, die niet lang na de ontvangst bij het Leidsche Museum geplaatst werd, was toen in staat gesteld ook de overige tropische lumbrici, welke in die instelling opbewaard zijn, nader te bestudeeren. Vóór hem schijnt nog niemand daartoe aanleiding te hebben gevonden, te oordeelen naar de omstandigheid, dat ook reeds de bekende natuuronderzoekers Конт en van HasseLr 2) exem- plaren van den Sondarie-worm naar Leiden hadden opgezon- den, maar dat die nog onbeschreven waren. Als vrucht nu der jongste onderzoekingen van Dr. Horst op helminthologisch gebied komt in het 5° deel der Notes from the Leyden Museum een opstel voor, getiteld » New species of the genus Megascolex Темріктох (Perichaeta ScHMARDA) waarin hij niet alleen op grond van kritisch-historische onder- zoekingen de synonymie der bovengenoemde geslachtsnamen bewijst en de prioriteit van‘ Темрівтохѕ beschrijving recht 1) Nat. Tijdschr. N. 1. Deel XLI blz. 111. 2) Respectievelijk in 1821 en 1823 te Buitenzorg overleden. E TESTS quc pd ier kuwa А E PRESSE M T ў | | онад A jr disi, à di COE mii Leg fen 85 laat wedervaren, maar ook een negental nieuwe soorten beschrijft. Onder deze laatsten nu komt ook de Sondarie-worm voor, die door hem Megascolex musicus wordt genoemd. Zijne beschrijving is de volgende: „Cephalic lobe extending nearly over the whole length of »the buccal segment. „Each segment, except those of the cingulum, with a „circular ridge, which carries the bristles to the number of »100. Orifices of the copulatory pouches between the 7" and 8^. 8" and 9% segment. Two large slit-shaped genital "pores оп the 18' segment; the opening of the ovidact is a "small pore in the 14% segment. Between the 12% and 159 ^(or 15^ and 14%) ring we find the first dorsal pore. The »two pairs of copulatory pouches are situated in the 7% and 8" "segment: each pouch consists of two parts, a large, pear- "shaped vesicle with short duct, and a long tube, rolled up in » numerous windings. Male genital organs in the 11^ and 12% ring: »their vasa deferentia beginning each with two funnelshaped "mouths. There are two large prostatic glands, divided in ^numerous lobes. Bunch-like ovaries in the 14! segment, "hanging on the posterior side of the 15% septum. The 8" "and 9% septum are wanting, the second copulatory pouch "therefore situated in the 8% as well in the 9 ring. The ^l^, 12^ and 15% septum are extraordinarily thick and "muscular. Like in Megascolex Siebo/di the intestine is provided ^on each side of the 26% segment with six caeca, of which »the superior is the longest; however this seems to be not a "Constant characteristic, in one ot the specimens only the "Superior caecum being present. "Colour: above greyish-blue , lead-coloured, underside paler : »ralous; girdle brownish: genital pores, mouth and vent yellowish. ^Length 570 m. m.: eircumference of the body directly ^behind the girdle 48 m. m.: number of segments 166. ^Hab. Java (Конь & van HassELT, VoRDERMAN)." 84 Ook in de hoogere bergstreken van Ceylon komt een over- eenkomstige groote worm voor, die hel eerst door TEMPLETON. beschreven is in de Proceedings of the Zoological Society of London (Part. XII, 1844 р. 89) en waarop hij de geslachts- naam Megascolex gebaseerd heeft. Het is de M. caeruleus. Tempe. Hij bereikt 20—40 inches lengte еп bezit eene dikte van 1 tot 1!/ inch. Sedert mijne aandacht op den Sondarie-worm gevestigd was, liet ik niet na, bij voorkomende gelegenheden berichten in te winnen omtrent dit dier en zoo vernam ik, dat hij niet alleen aangetroffen wordt in de bergwouden, die de Bandongsche hoog- vlakte omringen, maar ook in het Tjiandjoersche bekend is. Daar ter plaatse wordt hij als geneesmiddel gebruikt in gevallen wanneer ronggens 1) zich bij de uitoefening van hun bedrijf schor hebben geschreeuwd. De chef van den troep. waartoe de dansmeid behoort, doet haar dan gepofte Sondarie- wormen eten, waarna de normale stem terugkeert en zij weder in staat is als vroeger de hoogste tonen uit te gillen. ?) Tijdens mijn ver blijf op een der Z. O. hellingen van den Goenoeng Salak in October 1882 had ik het geluk bij toeval zelf een Sondarie-worm aan te treffen onder de volgende omstandigheden. In de met rolsteenen bedekte bedding der Tjitjattie (een bergstroom) lag een reusachtige rasamalaboom , sedert gerui- men tijd door bandjirs afgevoerd, schuins over een waterval. Rondom het bovenste gedeelte, waartegen zich aangespoelde boomtakken vastgezet hadden, was door verzanding een plek ontstaan, die rijk was aan humushoudende aarde. " Publieke dansmeiden. 2) Eene dergelijke inlandsche beschouwing omtrent enkele transmigree- rende eigenschappen van sommige planten of dieren vindt men terug in het feit, dat inlanders eene haargroei-bevorderende hoedanigheid toekennen aan olie, waarin groote spinnen (Mygale javanensis) geweekt zijn. Deze kolossale arachniden komen veelvuldig voor in de zone van 1000— -3000 voet. en zijn over het gansche lichaam met zwarte haren bedekt. 85 Deze plek deed ik uitgraven, toen een dier te voorschijn kwam, dat de koelies verschrikt achteruit deed stuiven daar zij het op het eerste gezicht voor een slang hielden. Het bleek echter een bijna volwassen Sondarie-worm te zijn, die met forsche rukken in grillige en snelle lichaamsbewegingen heen en weder sprong, ор dezelfde wijze als kleine lumbriei zulks doen wanneer zij opgegraven worden. Bij die gelegenheid verhief de worm zich soms twee voel boven den bodem. Toen het dier gepakt werd kronkelde het zich als een slang om den arm en spoot langs de rugporiën een vocht uit in fijn verdeelden toestand , als bij een carbolsprav. Tegelijker tijd kwam tusschen de segmenten van de achterste helft van het lichaam een oranjegeel vocht te voorschijn. dat buitengewoon kleverige eigenschappen bezat en eerst met groote moeite van mijne handen, die er mede in contact waren gekomen, kon worden verwijderd. De mij vergezellende Soendaneezen verklaarden, dat daar ter plaatse dikwerf Sondarie-wormen aangetroffen worden in den humus, welke de groote nesten der Nidularia-varens in zich bevatten. Daar die varens nog al hoog op boomstammen groeien, kan dit niet anders worden verklaard dan door aan te nemen, dat de wormen door die kleverige uitzweeting in staat zijn gesteld tegen boomen op te klimmen. Batata, 15 Maart 1884. BITTERWATER VAN ARUBA DOOR Dr. D. DE LOOS. Op Aruba bestaan eenige bronnen van bitterwater; volgens mededeeling van den Heer А. J. van Koouwuk durven de inboorlingen daarvan niet te drinken, omdat zij den bitteren smaak aan koper toeschrijven: de geiten daarentegen drinken het bij gemis van zoet water en ondervinden daarvan geen nadeelige gevolgen. Door de welwillendheid van genoemden Heer ontving ik een half fleschje van zulk bitterwater en wel afkomstig van de bron van Antikroeri. Voor zooveel de hoeveelheid het toeliet, heb ik dit water scheikundig onderzocht en de volgende uitkomst verkregen. 1 Liter bevat 11,16 Gram minerale zouten, voor een deel bestaande uit magnesiumzouten, waaraan de bittere smaak is toe te schrijven. Het gehalte aan chloor bedraagt 6,64 Gram: dat aan magnesium 0,54 Gram per Liter. Voorts bevat het water zwavelzuur, zeer weinig kalk, zouten van alcaliën, alsmede veel zwavelwaterstof, zelfs aan den reuk gemakkelijk te herkennen. Of dit gas een bestand- deel is van het natuurlijke water dan wel of het ontstaan is door de reduceerende werking van organische stoffen op zwa- velzure zouten, kan ik niet beslissen. Koperzouten zijn geheel afwezig. Berekent men het magnesium, als chloormagnesium, dan bedraagt dit 2,15 Gram per Liter. Het overige moet dan bestaan uit chloorverbindingen en zwavelzure zouten van alcaliën en eene weinig zwavelzure kalk. da ЫЕ d WT ari aaa дй ke ————— ——P—— dn a nn a len E ed AER 2223) аай: 87 ASCH VAN KRAKATAU DOOR Dr. D. DE LOOS. Aan de welwillendheid van den Heer Dr. van Nooren te Buitenzorg ben ik de toezending van een monster asch ver- schuldigd, tijdens de uitbarstingen te Krakatau door genoemden Heer te Buitenzorg in het laatst van Augustus verzameld. Ik heb die asch grootendeels quantitatief onderzocht en meen dat een dergelijk onderzoek belangrijk genoeg is om het in dit tijdschrift bekend te maken. aar een groot gedeelte bestaat uit medegevoerd zand, zullen de quantitatieve bepalingen van de asch op verschillende plaatsen gevonden wel niet juist met elkaär overeenstemmen. De uitkomst mijner analyse is de volgende: 0,80 percent oplosbaar in water, bevattende kiezelzuur, zwavelzuur, chloor, kalk, kali, natron. 5,70 percent oplosbaar in zoutzuur, grootendeels bestaande uit ijzeroxyde, voorts ijzeroxydule еп aluin- aarde. onoplosbaar in zuren. Het in zuren onoplosbare deel werd gevonden te bestaan uit: 64,05 percent kiezelzuur (Si 0,). (554. » ijzeroxyd (ook een weinig ijzeroxydule). 1508 ашіпаәгде. LEO > Зак Voorts magnesia, kali en natron, chloor en zwavelzuur, slechts qualitatief en niet quantitatief bepaald. Het kiezelzuur werd op de gewone wijze bepaald door gloeiing met koolzure kali en natron, uittrekken met zoutzuur 88 en uitdampen tot droog. Na uittrekken met verdund zout- zuur bleef het kiezelzuur achter, terwijl in de gefiltreerde vloeistof het ijzeroyd , de aluinaarde en de kalk werd bepaald. De alcaliën werden qualitatief aangetoond door te verhitten met fluoorkalium en zwavelzuur, uit te trekken met water, neder te slaan met chloorbarium en barytwater, te filtreeren, neder te slaan met koolzure ammonia en ammonia, weder te filtreeren, uit te dampen tot droog, te gloeien en uit te trekken met water. Uit het onderzoek blijkt, dat de gewone bestanddeelen aan- wezig zijn, die men in aschregens bij vulcanische uitbarstingen aantreft. De hoofdbestanddeelen zijn ook hier: zand en een glasachtige veldspaat. Lemmer, Januari 1884. TE INHOUD Eerste Aflevering van Deel XLIV. Naamlijst der leden van de koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Ned.-Indië op 1 Januari 1884 Be sŠ Geologische Notizen aus Central-Borneo. Betrachtungen recente Bildung von Harzablagerungen von Dr. über die Тн. Posewırz Over het waarnemen van і aardbevingsverschijnselen. Seismologie. Door Mededeeling omtrent het inslaan van ad ibd а ееп fiin op Brapz. het erf van het Magnetisch en Meteorologisch Observatorium te Batavia door J. J. Роовтилх. (Met eene plaat) Nog iets over den Sondarie-worm (Megascoler musicus Hann dix A. G. VORDERMAN Bitterwater van. Aruba dod Dn. D. DE L 008. Asch van Krakatau door Dn. D. pe Loos UITGEGEVEN DOOR DE En д Be NATUURK. TIJDSCHRIFT VOOR NED. INDIE. Deel XLIV, blad 1450 1 € 1418 vas. e M KRATER van den о Р JAVA 90 blue 1889 Opgenomen door A D M VERBEEK. Schaaf j). 10000 оде теп op 40 meter afstand Het nulpunt der kaart ligt volgens Janghuhn 2666.3 meter boven xee. Alon бу afweg naar Seloh B Nachtverblijf ме C. Ion van den ouden kraterrand D. Pant waar теп een goed overzicht 2 д de prop heeft H £ Laag punt van den kraterrand , noord „акул Ж? Laagpunt van den kraterrand хата Ё Laagpunt in den krater G Solfatara Hoogste punt van den prop tns Vaste lavabanken c Araterrand Lea то P u me —— VERSLAG OVER EEN ONDERZOEK VAN DEN VULKAAN MERAPI IN DECEMBER 1885, DOOR | К D. M. VERBEEK. MET EEN KAARTJE. DAS Den 26° December vertrok ik des morgens per reiswagen naar Bojolali, en verder te paard naar Seloh, gelegen op het zadel tusschen de vulkanen Merbaboe en Merapi, volgens Јохононх 4880’ boven zee gelegen, om van hier uit den Merapi te bezoeken, in welks krater sedert eenige maanden tene verandering was waargenomen. Daar op den top nog geen hutten waren opgericht, zond ik den volgenden dag koelies naar den krater, om kleine afdak- ken te bouwen, en deed dien dag eene geologische excursie in den omtrek van Seloh. Behalve de roodbruine vulkanische klei, die bijna overal den bodem vormt, nam ik in enkele diep uitgespoelde valleien ook vaste lavastroomen van bazalt waar, die blijkbaar afkomstig zijn van den Merbaboe. Den 28% vertrok ik des morgens met den mijningenieur VAN Hevekervm, Dr. Mertens, docent aan de Hoogere Burger- school te Semarang en den opziener bij het mijnwezen DE Corte naar den top. Het voetpad, ofschoon in het bovenste gedeelte vrij steil, is tamelijk makkelijk te gaan, zoodat wij Feeds vóór den middag boven waren. Een betere weg om 90 naar den top te komen bestaat er niet, zoodat Seloh het beste uitgangspunt voor een tocht naar den Merapi is. Het punt van het hierbij gevoegde kaartje, met A gemerkt, ligt volgens Јохенонх 8295 Par. Voet = 2694.5 Meter boven zee. Dicht bij dit punt was het nachtverblijf opgericht. Het karakter van den (ор is in het algemeen gebleven, zooals Juwcmunw dit beschreef, maar de afmetingen van den kraterring zijn veranderd. De op het kaartje van JUNGHUHN opgegeven schaal is foutief en moet tweemaal kleiner zijn, dus in plaats van Hu (wellicht 1/0) 50 roeden = 1 duim) азоо. De aschvlakte is opgehoogd, en heeft nu, behalve naar het zuiden, in haar noordelijke gedeelte ook eene afwatering voor het noorden, niet ver oostelijk van het punt A. Binnen den kraterrand nam Jurenuur een kegel van losse eruptieprodukten waar; deze is bij de eruptie van 1865 van gedaante veranderd en, zoo het schijnt, verdwenen, dat wil zeggen uitgeworpen of weer ingestort. Blijkens een verslag van den heer Arriëns die den Merapi den 26" Mei 1864 beklom, was de top toen vlak, de krater dus geheel opgevuld met nieuwe producten, losse blokken en ook asch. Bij de егіріе van 1865 en de eerste maanden van 1864 heef( dus reeds eene verandering van den slakken- kegel plaats gehad, die vóór dien tijd boven den kraterrand uitstak. Het bericht laat overigens aan duidelijkheid te wenschen over (Nat. Tijdschr. v. N. L deel 29, 1867 blz. 95—101). Vóór de eruptie van 1872 is weer zulk een kegel ontstaan en het uitwerpen van asch nam een aanvang toen de kegel of »prop", zooals de nieuw gevormde berg in de wandeling genoemd wordt, ongeveer 60 voet hoog was boven den noor- delijken kraterrand. De kontroleur Возкмецев heeft dit bericht van inlanders gehoord, de opgave van de hoogte berust dus niet op meting, maar op schatting. Ook deze prop was na de eruptie verdwenen en de mijningenieur FrwwEwa, Ше in 1880 den Merapi bezocht, deelde mij destijds mede, dat de 91 slakkenkegel tot zijne verwondering niet meer bestond, maar dat de ketel leeg was.. Nu heeft zich ten derden male zulk een prop gevormd, die den bodem van den ouden krater geheel opvult, en welks hoogste punt, volgens mijne metingen, 6/2 meter boven het punt D ligt. Tijdens het bezoek van den kontroleur RosEMEIJER was dit! punt den 17% October ongeveer even hoog als het punt D, zoodat de vermeerdering in hoogte in de laatste 2 maanden 5 à 6 meter heeft bedragen. Ten einde de opname zoo volledig mogelijk te maken ben ik van het punt E in den krater afgedaald ; langs het bovenste zeer steile gedeelte liet ik mij afzakken met behulp van touwen, tot ik op een punt kwam, waar ik verder naar beneden* kon klauteren langs eene helling van gemiddeld 58°. Op het diepste punt F aangekomen, kon ik hier aan den voet van den kegel de gesteenten van den prop onderzoeken. benevens eene solfatara G, die, dicht bij F gelegen, door hare gele kleur reeds van verre in het oog valt, en waar stoom met zwaveligzuur te voorschijn komt. De groote blokken, waaruit de kegel is opgebouwd , bestaan uit een grijzen poreuzen _augietandesiet ; zij bezitten aan den buitenkant alle ееп roodbruine verweeringskorst, vertoonen ook hier en daar een wit fumarolenbeslag , en maken den indruk reeds eenigen tijd in de kraterpijp in vasten toestand verkeerd te hebben , alvorens zij door ееп druk van onderen zachtjes naar boven geschoven Werden en toen in den ouden ketelvormigen krater naar alle kanten afrolden. Eene krateropening schijnt in den prop niet te bestaan, de meeste stoom kwam uit de solfatara G, maar van boven ontweken geen dampen. Van de punten D en L was ook geenerlei opening te ontdekken, maar daar deze punten iets lager liggen dan H, kon men.niet boven op den prop zien. De inlanders, die den prop vroeger hebben waargenomen, toen de hoogte geringer was, en die beweren dat de eerste vorming ` den 25% Juli 1885 plaats had, hebben ook geene opening gezien, 92 Wij schijnen hier dus werkelijk eene oppersing van vaste blokken een z. g. cumulo-vulkaan voor ons te hebben. Lava- stroomen of taaivloeibare blokken zijn bij deze nieuwe vorming nergens te zien, alles schijnt reeds in vasten toestand uit de _kraterpijp geschoven, en met geworpen te worden. De vorming van dezen prop is dus bij den Merap: niets nieuws, maar heeft in vroegere jaren reeds herhaalde malen plaats gehad, ofschoon men er toen weinig aandacht aan schijnt geschonken te hebben. (1) Het ontstaan van een dergelijken kegel bewijst echter, dat in den berg eene verhoogde drukking bestaat, en telkens schijnt op de vorming van den kegel eene niet onbelangrijke uitbarsting gevolgd te zijn, zoowel in 1865 als in 1872. 3 : Ik acht het daarom ook niet onwaarschijnlijk, dat over eenigen tijd eene eruptie van den Merapi zal plaats hebben, maar de werking is voorloopig nog zwak, en tijdens mijn bezoek іп het laatst van December '85 was het uitstooten der dampen en de toename in hoogte van den kegel zoo gering, terwijl noch van ‘aardbevingen noch van gerommel in den berg iets werd waargenomen, dat ik toen kon voorspellen dat eene eruptie in de eerstvolgende maanden niet zou plaats hebben. Sedert zijn reeds 5 maanden verloopen zonder dat de Merapt heeft gewerkt. Maar men moet mijne voorspelling niet zóó ` opvatten, alsof ik zou meenen dat er in het geheel geen eruptie zoude kunnen volgen. Dit kan niemand voorspellen , en alleen een nauwkeurig waarnemen van den krater kan ons inlichting geven over den tijd, waarop eene eruptie te wachten is. Zoolang de verschijnselen van werkzaamheid niet veel heviger worden dan op het oogenblik, is voor eene eruptie geen gevaar; ik stelde daarom voor, dat, gelijk nu geschiedt, de krater geregeld zoude geobserveerd worden, «om belangrijke veranderingen in den vorm van den kegel, of in het uitstooten (1) Een belangrijk bericht over het verdwijnen van den eruptiekegel in April 1872 van Da. J. бкоувмаз dd. Jokjakarta 25 April 1872 is te vinden in de Locomotief. ; "wwe al EE | 93 van dampen dadelijk ter kennisse van het bestuur le brengen om er desnoods een mijningenieur heen te kunnen zenden. Door deze voorzorgen kan de vulkaan ons, zonder vooraf gewaar- schuwd te zijn, moeielijk met eene uitbarsting overvallen. De afmetingen en. hoogten van den Merapi-top zijn volgens onze metingen als volgt (zie het kaartje). Doorsnede van den krater van N. W. naar 7.0. 600 meter. ldem idem van М. О. naar 2. W............ 480 meter. Hoogte van het aangenomen nulpunt onzer kaart volgens ` JUNGHUHN ......- 2666.5 meter. Hoogte boven zee van het punt A, waar de weg naar Seloh afgaal.... . 28.2 meter (dus boven zee 2694.5 meter — 8295 Par. voeten JUNGHUHN). Hoogte van het nachtverblijf B 16.0 meter. Hoogte van top C van den ouden (oostelijken) kraterwand 45.0 meter. Hoogte van mt р аап de drami van den kraterrand. га 1405 Te Hoogte van het lage punt E, van waar men in den krater kan afdalen. dd MES - 53 Hoogte van punt Е, laagste punt in den krater. 14.5 > Hoogte van punt H, het hoogste punt van den ИКЕ... SC | 1470 Hoogte van punt Е’, laag punt van den kraterrand. 512 >» Den 30% des avonds keerden wij naar Seloh terug en kwamen den volgenden dag te Soerakarta aan. BurrenzorG, 27 Maart 1884. OVER HET WAARNEMEN VAN AARDBE- VINGSVERSCHIJNSELEN. — | SEISMOLOGIE. DOOR | P. VAN DIJK. NASCHRIFT. (Zie blz. 95). Wanneer in deze gewesten tot een meer stelselmatige waar- neming van aardbeving overgegaan, en alsdán aan Java’s bodem allereerst de aandacht gewijd wordt, dan komen alle plaatsen. die, wegens hunne ligging aan of in de naaste omgeving van de kruispunten der vulkanische spleten, vermoed worden meer dan andere voor aardschudding vatbaar te zijn, in gelijke mate voor waarneming in aanmerking. Dat dergelijke kruis- punten werkelijk tot de zwakste deelen der aardkorst behooren, heeft de uitbarsting van Rakata, den vulkaan van Krakatau, gelegen op de snijding van Java’s voorname lengte- spleet (Бабаға, Poeloe Sari’, Salak, Gedeh, Slamat, Meram, Lawoe, Wilis, Kloet, Kawi, Bromo, Lamongan) en van haar westelijkste dwarsspleet (Pajong, Rakata, Sebissie, Siboekoe , Radja Bassa) nog maar al te kort geleden op overtuigende Se, Ж. wijze aangetoond. Voor de gevoeligheid van den bodem voor aardbeving in de nabijheid van een ander voornaam kruispunt, de Merapi, die tot de dwarsspleet Merapi- Merbaboe- Oenarang behoort, eene richting die zuidelijk verlengd Prambanan treft, hebben de vernielende aardbevingen in de vlakte van Ambarawa en in die van Dyocdja, Passar Gedeh, herhaaldelijk bewijs ` Dn а SE 95 gegeven, en er valt over de gevoeligheid van Djocdjacarta nog op te merken, dat de plaats tevens nabij het verlengde gelegen is van een aan de eerstgenoemde dwarsspleet nagenoeg even-. wijdige spleet , die aan het oppervlak aangewezen wordt door de vulkanenrij Soembing, Sindoro en Dieng. Zijn wij de aanwijzing van de dwarsspleet langs Straat Sunda, op een tijdstip, dat van de ophanden werking van Rakata nog geenerlei vermoeden hestond, aan het onderzoek van VERBEEK verschuldigd, reeds aan Јохенонх komt de eer _ 10е, herhaaldelijk hij de beschrijving van Java’s vulkanen op het vermoedelijk bestaan van een voorname lengtespleet, nagenoeg volgens de lengte-as van het eiland gericht, en op een vrij groot aantal op die richting min of meer loodrecht staande, of dwarsspleten, opmerkzaam te hebben. gemaakt. In hoeverre alle of enkele van die kruispunten van de lengtespleet met een of meer dwarsspleten, gedurende zeker ons onbekend tijdsverloop, de voorname uitgangspunten van werking zijn, en of de aardbeving, van zoodanig punt uitgegaan, zich Мі voorkeur voortplant in een of meer bepaalde richtingen, die van de richtingen der spleten afhankelijk zijn , zal alleen door langdurige waarnemingen op alle‘ daartoe geschikte plaatsen, die het dichtst bij die kwestieuse punten en lengte- uitbreidingen gelegen zijn, kunnen blijken. Als een probleem ter nadere oplossing heb ik in het hiervolgende tabellarisch overzicht eene schets gegeven van de mogelijke richting, ligging en uitbreiding van de voorname centrale lengtespleet еп, van het westen naar het oosten voortschrijdende, daarop de dwarsspleten vermeld, die ik, behoudens uit enkele waarnemingsgegevens, heb afgeleid uit Java's uitmuntende etappekaart van den topographischen dienst. Deze regelmatige rangschikking der vermoedelijke vulkanische dwarsspleten is geschied met het doel om de keus te kunnen vestigen op een minimum aantal bewoonde plaatsen — kotta's of dessa's — die door hunne ligging het meest voor observatie- posten in aanmerking komen. LENGTESPLEET. OPVOLGENDE DWARSSPLETEN. le. Gedeelte. Krakatau-Gedeh, Richting: Noord. 122° Oost. ` A. Over Rakata (Straat Sunda). _ В. In Bantam over Poelasari. С. Salak. " D. Pangerango. E. Gedeh. He. (Gedeelte. Gedeh-Merapi. Richting: N. 102 à 105° 0. Vlakte van Bandoeng. | F. Geen vulkaan op de hoofd- (5. ( spleet bekend, tusschen Н. | Tjimahi en Tjitjalengka. | І. Geen vulkaan op de hoofd- spleet bekend. К. Slamat. а. b. C. Richting Noord 15 à 20° Oost. Pajoeng, Wakata, Sibessie , hadja Bassa. Poeloesari Dano (Pinasah), Batoer, Nog geen aan te wijzen: nader onderzoek in de lengterichting: Gedeh. Salak, Kaap Antjol bij de Wijnkoopsbaal d. en e. Nog geheel onbekend of niet voor- handen. 9. h. LL s Vermoedelijk minstens drie, nagenoeg ever | wijdige , Patoeka of Patoeha ,. Boerangrang. Waijang, Malebar , cm Tute ban prahoe). Papandaiang , боешоег, Tampomas. Tawal (wellicht met koerai) Tjeremai. Onbekend of niet voorhanden. Siboekoe, | (Karang ligt wat oostelijk wellicht № | op onderling geringen’ afstand. de vorige in УГ. band door de Galoengoeng en de Tj- 1 1 | EE dn, oat nn EN А Sg "Res SE кк ы, 97 VAN SEISMOLOGISCHE WAARNEMINGSSTATIONS. PLAATSEN, DIE GESCHIKT GELEGEN ZIJN VOOR DE VESTIGING N ы = ту D оз ur Vlakke hoek (vuurtoren-eablissement) Beniawang, Telokbetoeng, Ka- timbang, Java's 1e punt (vuurtoren) Nieuw Tjeringin (?) Nieuw Anjer (op de kust Merak). Panimbang, Menes, Goenoeng Kentjana, Rankas beloeng, Pandeglang Serang. ; Djasinga, Nangoeng, Tjiampea, Dramaga., Semplak, Buitenzorg, Tjitjoeroek , Plaboean Ratoe, Tjibinong, Meester Cornelis, Batavia. еп e. Tjitjoeroek , Karang Tengah, Soekaboemi, Tjiandjoer, Patjet, Gadok, Buitenzorg, Njalindoeng, Tjibeber, Tjikalong · (Spoorweglijn Buitenzorg — Batavia). Krawang, Poerwakarta, Wanajassa , Tjimahi, Kopo, Tjiwidė , Bandong. Wanaredjo, Tjisalak , Bandoeng , Öedjoengbroeng , Bandjaran , Madjalaia. Tjibeurum , Soemedang, Tjitjalengka, Bloeban Limbangan, Garoet, Tjikorai , Tjikatjang, Karang samboeng, Dirmoradja, Tjikoelahan, Mangoenredja. Uheribon , Palimanan, Madjalengka, Telaga, Koeningan, Tjilimoes. Pendjaloe , Indihiang, Tasik malaia, Manondjaia, Tjiamis, Tjisaroea , Jeoegoer. Prigi, Siloeman, Tjiledoek. Tagal, Lehaksioe , Margosari, Bantar Kawoeng , Boemi ajoe , Adjibarang. Poerwokerto , Adiredjo, Tjilatjap, Banjoemas, Poerworedjo. Gombing. о | ehoemen, Poerholingo. Mogo, Pamalang, Tjiomal. LENGTESPLEET. — OPVOLGENDE DWARSSPLETEN. L. Geen vulkaan op de hoofd- і. spleet. M. Merapi. Ше. Gedeelte. Merapı Rawoen. Richting: Noord 100° Oost. . N. Lawoe. 0. Wilis. P. Kloet (met zuidelijke afwij- king.) 0. Kawi. В. Bromo. S. Lamongan. T. Jang of Ajang. U. Rawoen. “> = р. ~ = . Richting Noord + 55° Oost. Kawi, Ardj®® Richting Noord 40° West. Soembing, Sindoro, Prahoe (Dieng,). Telemojo, Üenari Ambarawa іше Merbaboe , vlakte van Merapi. (met. de sloten). (Patjitan), Lawoe (Lassem). Wilis, Pandan. Onbekend of niet voorhanden. (Welirang) , Penangoengan. Semeroe, Tengger. Onbekend of niet voorhanden. Ajang, Ringit, richting Noord 50° o Rawoen, Indjin (Merapi), Baloeran- x ren ne = 99 PLAATSEN, DIE GESCHIKT GELEGEN ZIJN VOOR DE VESTIGING VAN SEISMOLOGISCHE WAARNEMINGSSTATIONS. E e e, Pekalongan , Karang anjer, Bandar sidajoe, Batoon, Karang kobar, Wonosobo, Bandjar- negara, Sapoeran, Pitoeroe, Poerworedjo (Bagelen) Sintolo, Djocdjacarta, Imogiri. en m. Kalasan, Sleman, Kalibawang, Saliman, Moentilan, Magelang, Medono , Temangoeng , Salatiga, Ambarawa, Bawen. Oengarang, Bodja, Selakatan, Kendal. . Samarang. Djoemblang, Demak, Goeboek, Kali Djati, Tempoeran , Salatiga , Tengaran, Ampel, Bojolali. Sello, Soerakarta, Klatten. Rembang, Blora, Poerwodadi (Grobogan), Sragen, Kendingan, Ngawi.. Poerwodadi (Solo), Megatan, Slahoeng; Patjitan , Pangoel. Trengalek , Ponorogo, Poeloeng, Madioen, Tjiroeban, Bodjonegoro, Toeban, Вегһек, Kediri. Toeloeng Agoeng. Blitar, Wates, Kandangan, Modjo Agoeng, Modjokerto, Soerabaia. Sidhoardjo, Gempol (Porrong) , Protong , PUMA, Malang, Kepandjen, ingi. Gondang legi, Toempang , Paserpan , Pasoeroean. Mlatten , Soekapoera, Soemba , Sendoeroe, Pasirian. 3 Loemadjang . Klakah, Melassan, Probolingo, Kraksaän. Bezoeki . Soember Malang, Tegalan, Gondosoeli, Tanggoel. Poeger. her ‚ Moesson , Bondowosso , Sitoebondo. Assem е. Badjoel mati, Banjoewangi, Segobang, Rogo djampi. Gamberan , Kradenan. 100 Het in deze tabel aangegeven stelsel van waarnemings- . 5 plaatsen is, als een bij opzet zeer onvolledig, en alleen als een leiddraad tot een beter te beschouwen. Elk der genoemde plaatsen toch moet nog nader getoetst worden aan de beant-. woording der twee volgende vragen: a. telt de plaats of dessa beschaafde Europeanen onder hare bewoners, van wier medewerking op het seismologisch waar- __nemingsgebied goede vrucht mag worden verwacht? en: b. zijn in de nabijheid der genoemde plaatsen ondernemingen van landbouw en nijverheid gevestigd, alwaar de medewer- king van den administrateur, aan de gewenschte observaties | bijzonder op prijs te stellen zou zijn ? Ofschoon de raadpleging van de lijst der door Dr. Веквѕма. thans op Java georganiseerde regenwaarnemingen mij al dadelijk éen stap nader tot het doel had kunnen voeren, heb ik er opzettelijk geen gebruik van gemaakt, omdat mij de juiste ligging der woonplaatsen van de daarin vermelde medewerkers te weinig bekend is, en ik niet minder in de onzekerheid verkeer omtrent het aanwezen op naburige oorden van in die lijst niet vermelde europeesche bewoners, op wier medewerking even veel prijs moet worden gesteld. Door allen zonder onderscheid, die in oorden gevestigd zijn, behoorende tot de terreinen op Java, die blijkens de gegeven plaats- еп vulkanenvermelding voor eene stelselmatige waar- neming hunner aardbevingsverschijnselen allereerst in aanmer- king komen, en die kennis zullen maken met deze verhandeling, worde mijn opstel als eene dringende uitnoodiging beschouwd om zich, hetzij bij het bestuur der. Koninklijke Natuurkundige Vereeniging, hetzij bij mij, bekend te willen maken, als bereid tot het doen van geregelde seismologische waarne- mingen, zoodra zij, door de verstrekking der noodzakelijke werktuigen еп nauwkeurige gebruiksaanwijzing, daartoe in de- gelegenheid zullen worden gesteld. Zoo de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging al bereid mag - dii ==. eeeh ae. Я 1 das DL E 101 worden geacht, om het initiatief te nemen tot. de invoering in Nederlandsch-Indië van stelselmatige seismologische waarne- mingen, ingericht om aan de eischen der wetenschap te voldoen, zoo zal daarvan eerst dan een gunstige uitslag ver- wacht mogen worden, wanneer het op hare en mijne uitnoo- diging aan het beschaafd publiek zal gebleken zijn, dat het in - Insulinde niet aan belangstellenden ontbreekt, die, bezield met liefde voor de kennis der natuur, zich vrijwillig verbinden tot opoffering van eenig geld en tijd aan de zeer getrouwe, periodieke, altijd eentoonige waarneming volgens ontvangen instructie. Moge het spoedig blijken dat het op Java, voor niet veel minder dan een paar honderd observatieposten, niet aan de noodige mede-arbeiders ontbreekt. _ Batavia , Mei 1884. ШШШ NUTZEN ADS CENTRAAL BURN ІП, DAS GESTEIN DES GOENONG PARARA WEN. VON Dr. Th. POSEWITZ. Von Bandjermassin aus den mächtigen Baritostrom flussauf- wärts fahrend, gewahrt man erst in der Nähe von Montallat die ersten Bodenerhebungen, die sich mehr landeinwärts stetig entwickeln, höher werden und nun das tertiäre Hügelland zusammensetzen. Oberhalb Limoe ragt mitten aus diesem hügeligen Terraine ein wohl gegen tausend Fuss hoher Berg- | rücken empor, in NO-licher Richtung hinstreichend. Ев ist dies der Berg Pararawen, die am südlichsten auftre- tende höhere Gebirgsmasse im centralen Borneo, und wohl als ein Ausläufer des Gebirggerüstes der Insel anzusehn. Auch von Moeara-Teweh aus ist er mit seinen zwei Gipfeln prächtig wahrzunehmen, deutlich aus der umgebenden Hügelmasse hervorragend. Es war nun von Interesse zu ermitteln, ob dieser Berg- rücken, als zum Gebirgslande zählend, ebenfalls wie letzteres, so weit bis jetzt bekannt, aus älteren Eruptivgesteinen oder krystallinischen Schiefern zusammengesetzt sei, auf welchen Bau schon à priori mit gewissem Rechte geschlossen werden konnte; ferner vom Gipfel dieser höchsten Erhebung des um- gebendes Gebietes sich über das geotektonische Verhalten des Hü- gellandes möglichst zu orientieren, eine »geologische Rundschau” zu halten; und endlich war es mein idealer Wunsch das Let — 02 Lru {опу paltensystem т BANKA. x Woord N \ N | > В АА 7. АС d " Granit von \ b \ X 1 105 tralgebirge von Borneo endlich einmal zu erblicken, welches man nach Aussage der Eingeborenen vom erwähnten Gipfel sehr deutlich wahrnehmen konnte. Diese gestellten Aufgaben zu lösen, nahm ich mir vor, als ich beschloss den Gipfel zu besteigen. Nachdem dafür gesorgt war, das sowohl ein Pfad bis zum Gipfel gebahnt werde, als auch letzterer teilweise kahl gekappt, um eine möglichst freie Aussicht geniessen zu können, machte ich mich in Begleitung einiger befreundeten Herren bereit diesen Ausflug zu unternehmen, ‘welchen vor uns bloss Ein Europäer, Dr. Schwäxer in den 40% Jahren gethan hatte. Der erste Teil des Weges wurde in einer Prauw zurückgelegt etwa bis zur halben Entfernung van Moeara-Teweh bis Limoe: dann ging es zu Fuss weiter, anfangs in einem wenig undu- lierten Terraine, welches langsam steiler wurde, während der letzte Anstieg des eigentlichen Bergrückens durch eine starke Steilheit sich auszeichnete. | Nach einem Marsche von circa 11); Stunden hatten wir den Gipfel erreicht. Bloss an zwei Stellen fand sich anstehendes Gestein , doch in $0 verwittertem Zustande, dass es unmöglich erschien seine Natur zu erkennen. Auf den Gipfel erwartete uns eine grofse Enttäuschung. _ Wohl war ein kleiner Teil kahl gekappt und in der Mitte eine Sitzbank errichtet, um sich etwas ausruhen zu können, doch ringsum an allen Seiten standen die mächtigen Baum- 7 Fiesen uns jegliche Aussicht verwehrend. loss da und dort 3 erblickte man durch die mächtigen Laubkronen hindurch die = cine oder andere Hügelkette sich dahinziehen. Von einem Überblick war absolut keine Rede und noch weniger davon, das Centralgebirge Borneo’s zu schauen. Wir waren die doppelt Betrogenen. Die Eingeborenen hatten nichts umgekappt, wahrscheinlich ims der Idee, dass wir uns doch nicht die Mühe nehmen Würden den Berg zu besteigen; und hatten sie die Unwahrheit 104 erzählt von der herrlichen Aussicht gegen Norden , wahrschein- lich in der Absicht durch diese mir erfreuliche Nachricht sich bei mir gut anzuschreiben. Doch nieht ganz ohne Beobachtungen blieb der Ausflug: von einem Gipfel zum andern gehend, zeigte sich deutlich, dass der ohnehin schmale Bergrücken gegen NW fast senk- recht abfiel. Sollte dies einem Bruch bedeuten , eine Bruchlinie, die sich NO-lich hinzieht? Ев scheint fast so zu sein. : Da alles Gestein, welches ich am Bergrücken versammeln konnte zu verwittert war , als dass es hátte benütz werden konnen, und da die Zeit drängte, den Rückzug anzutreten, so nahm ich das Versprechen einiger Eingeborenen an, durch Graben von Lóchern aus möglichst grosser Tiefe mir später Gesteinsproben zu übermitteln, und ebenso hatte seine Wirkung eine Be- lohnung in Geld, um durch Abkappen möglichst vieler Вапше eine freie Aussicht zu schaffen , damit bei einem eventuel zweiten Besuche das Versäumte nachgeholt werden könnte. Beides wurde gethan. Von Moeara-Teweh aus konnte man eine Zeit später bemerken, das der Gipfel kahlgekappt oder gelichtet wurde und auch Gesteinsproben erhielt ich in reichlichem Masse. Zu einem zweiten Besuche dieser interessanter Lokalität kam es leider nicht, und so musste ich mich bloss darauf beschránken das Gestein des Goenong Pararawen möglichst zu untersuchen. Die mir zu Gebote stehenden Gesteinsproben lassen in struk- tureller Beziehung zwei Abarten erkennen: eine jeinkörnige und eine mittelkörnige, letztere etwas porphyrartig durch stärker hervortretende grössere ` Feldspatkrystalle. Obwohl, nach Aussage, die Gesteine aus einer Tiefe von mehr als ein Meter stammen, sind sie doch auch schon sehr verändert, indem sie beim höchsten Grade der Verwitterung in eine entfärbte lose zusammenhangende Masse von Quarzkörnchen vermengt mit wenig Eisenoxydhydrat übergehn. Das Mittelkörnige Gestein besteht der Mehrheit nach aus Quarzkörnchen, mit dazwischen liegenden, oft zahlreichen verwittertent Feldspaten in Kórnern , während die grösseren stets 105 Krystallform zeigen; und ferner aus einem schon gänzlich veränderten, in Eisenoxydhydrat augenscheinlich übergegangenen Mineral, dessen Krystalformen nicht mehr erhalten sind, welches Hornblende oder . einem Glimmer, vielleicht beiden angehört haben könnte. Das Gestein selbst ist so bröckelich, dass es nicht gelang einen Dünnschlifl anzufertigen und eine genauere TEN deshalb nicht vorgenommen werden konnte. Das feinkórmige Gestein ist etwas frischer als das vorige. Wenn man es mit nacktem Auge oder mit der Lupe betrachtet, kann man bloss undeutlich Quarzkórnchen , und matte weissliche Partikeln, ferner ausgefressene Partien, teilweise Krystallform zeigend, einem früheren Minerale angehórend und dazwischen kleine schwärzliche, starkglänzende Krystallflächen beobachten. Einige Dünnschliffe, vom letzteren Gesteine verfertigt , geben folgendes Bild. Unter dem Mikroskope zeigt sich ein РИХ körniges Gemenge von Quarz, fFeldspat, Glimmer und Magneteisenerz : von einer etwaigen Grundmasse ist nichts zu sehen. Räumlich am meisten verbreitet erscheint der Quarz. Er ist in der Form von Krystallkörnern entwickelt, mehr oder weniger hell, und enthält stellenweise eine ungeheure Menge von Flüssigkeitseinschlüssen, oft mit beweglicher Libelle. Stets bilden die Quarzkórner einheitliche Individuen. Der Feldspat tritt ebenfalls in Krystallkörnern auf. Er ist schon so stark verwittert, das er bloss undurchsichtige , trübe Massen darstellt. Ob man es nur mit einem orthotomen Feldspate zu thun habe oder auch mit einem Klinotomen, kann natürlich nicht mehr ausgemacht werden. Die Um- Wandelung hat sich in Kaolin vollzogen. Als Einschlüsse beider Mineralien findet man sehr vereinzelte Glimmerschüppchen und mehrfach zerstreut Eisenoxydhydrat. г am meisten zersetzte Glimmer scheint ursprünglich ein eisenreicher Magnesiaglimmer gewesen zu sein; von der UFsprünglichen Krvstallform ist beinahe nichts mehr wahrzu- x 8 106 nehmen, und nur an einer Stelle glückte es eine kleine Partie noch etwas frischen Minerales zu beobachten. Durch Auslaugung der Metallbasen ist er bei der Umwandelung grósstenteils gebleicht und von messinggelber Farbe , oder bildet braunrote Schüppchen, die teils Gruppen bilden, und dann noch da und dort geringe Andeutungen von Krysstallumrissen zeigen, oder zerstreut umherliegen. Die Zwischenräume zwischen den Quarzkörnchen und Feldspat nehmen auch auf diese Weise veränderte Glimmerpartien ein, erstere gleichsam kranzförmig umgebend. Auch Eisenocker ist vielfach umhergelagert. Ausser diesen Mineralien trifft man noch zahlreiche , schwärz- liche, undurchsichtige Partien , im ganzen Gesteine zerstreut, an, die nur an ihrer äusseren Umrandung teilweise rötliche Schüpp- chen oder eine rötliche staubförmige Masse erkennen lassen. Bei auffallendem Lichte erscheint alles rötlich gefärbt, und stellenweise treten in Mitten dieser Massen bläulich graue. stark glänzende Partien von unregelmässigen Umrissen auf. Man scheint es hier mit Zersetsungsprodukten von Magnet- eisen und Glimmer zu thun zu haben, welche Zersetzungsprodukte in grossen Mengen abgelagert die Undurchsichtigkeit dieser Partien bewirken. Das Magneteisen — Eisenglom oder Bata ist auch nicht ausgeschlossen — ist in Brauneisenerz umgewandelt durch Oxydation und Wasseraufnahme , während der eisenreiche Glim- mer zum Teil Eisenoxydhydrat lieferte. Dafür spricht, dass das Gesteinspulver dieser Partien zum Teile sich magnetisch erweist: und ferner, dass beim Behandelen des Dünnschliffes mit verdünnter Salzsäure die undurchsichtige Partien deutlicher hervortreten. Man erblickt angefressene Massen von dichtem Brauneisen und dazwischen letzteres in nierenfórmiger Struktur. Ob Hornblende sich ursprünglich ebenfalls vorfand , ist nicht mehr auszumachen. Wenn ich das Gestein zu den Graniten rechne, so ist diese len ЕН 107 Bestimmung nur als eine vorläufige anzusehen, da nur Unter- suchungen mit frischerem Materiale die definitive Stellung in der Gesteinsreihe anweisen können. Ebenso bleibt noch unent- schieden das Verhältniss zwischen dem feinkörnigen und dem mittelkornigen etwas porphyrartigen Gesteine, ob ersteres vielleicht als Gangmasse in letzterem aufzufassen wäre, und ob auch noch ein krystallinisches Schiefergestein an der Zusammensetzung des Bergrückens Teil nehme, wofür ein aufgefundenes, etwas schiefriges, gänzlich verwittertes Gestein sprechen könnte. Der Ausflug nach dem Goenong Pararawen hat demnach nur wenig positive Sesultate geliefert; allein man muss sich nur zu oft begnügen mit dem, was man zn erreichen vermag und nicht was man zu erreichen wünscht. PANGKAT-PiNANG, 15 April 1884. WI NOTZEN AUS BANKA. I. DAS GEOTEKTONISCHE VERHALTEN DER GRANITMASSIVE UND DAS MARASGEBIRGE. YON Dr. Th. POSEWITZ. Die Insel Banka liegt bekanntlich in derselben geotektoni-. Linie wie die Halbinsel Malakka und ist als Fortsetzung dersel- ben zu betrachten, wobei das Zwischenglied die Inselgruppen des Riouw- Lingga-archipels bilden. Ein ähnlicher geologischer Bau und dieselbe Eigentümlichkeit des Zinnerzvorkommens sprechen für einen einstigen Zusammenhang. Das Zinnerz ist. wie die Untersuchungen dargethan haben, nicht gleichmässig in den verschiedenen Granitmassiven verteilt, sondern man kann erzreiche und zinnarme unterscheiden , ohne dass es bisher gelungen wäre die Ursache dafür anzugeben. Alle höheren Berge und Gebirgsgruppen in Banka sind aus Granit zusammengesetzt oder enthalten wenigstens einen gra- nitischen Gebirgskern, der von sedimentären Gesteinen mehr oder weniger überlagert ist. Nur scheinbar macht hierauf das Marasgebirge, die höchste Erhebung in Banka, eine Ausnahme. x Die Granitberge scheinen ganz unregelmässig zerstreut zü | liegen ; es lässt sich jedoch eine Gewisse gesetzmässigkeit in dieser E Zerstreuung erblicken. Vox Diest nimmt drei Granitzüge ап: den : nördlichen, von Djeboes über Blinjoe, Soengei-liat bis Merawang | 109 sich erstreckend: die zweite Graniterhebung, zu der er das Granitmassiv von Muntok rechnet, ferner den Berg Tempelang, im Süden des Distriktes Muntok, den Mangkol, das Banka-sche Mittelgebirge, und endlich den grössten Teil der Granitmassen welche die Grenze zwischen Koba und Toboali bilden. Die dritte Erhebung bildet das Permissan-gebirge und alle im Distrikte Toboali sich vorfindenden Granitberge. Die drei Graniterhebungen besitzen nicht dasselbe Streichen : die nördliche und südliche ist NW-SO gerichtet, während die mittlere, die NW und SO-liche Inselspitze verbindend , ein mehr WNW —OSO-liches Streichen besitzt. Die ganze Gruppierung zeigt etwas willkürliches, welches sich besonders darin zeigt. dass ein Teil desselben Gebirgszuges — das granitische Grenzge- birge zwischen Koba und Toboali — zur zweiten Erhebung. der andere Teil zur dritten gerechnet wird. Viel naturgemässer lassen sich die verschiedenen Granit- massive in zwei einander kreuzende Spaltungssysteme einreihen und im Bereiche dieser Spaltrichtungen traten vielorts Granit- eruptionen: auf. Die Thatsachen scheinen für die Richtigkeit dieser Annahme zu sprechen. Die Längsspalten, drei an der Zahl, laufen parallel mit der Längsaxe von Banka und zeigen im Ganzen eine NW —SO-liche Richtung ; die zwei Querspalten ziehen sich mehr oder weniger OW-licher hin. 