Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
III Deer. 2 Srvx. | 49 1610. 586 ALGEMEENE GESCHIEDENIS. SF met de Gezanten had, hetzelfde denkbeeld uit door te zeggen, dat wij ons in blind ver- (rouwen (la téle baissde) aan Frankrijk hadden aan te sluiten. — Op deze wijze intus- schen zouden de Staten alle zelfstandigheid tegenever Frankrijk hebben prijs gegeven, en zich werkelijk de rol-van dienaren des Konings hebben laten welgevallen. De Ge- zanten bepaalden zich dan ook tot de algemeenheden van hunme instructie. Bg gevolg werd de Heer pe zx&ruuwx naar ’s Hage gezonden om antwoord op die vragen te verne- men, waarop de Gezanten buiten magte waren bescheid te geven. De houding der Gezanten werd, dit verklaarde sutty uitdrukkelijk, als een blijk van verkoeling aangemerkt, — Wat het voorstel betreffende eene nadere verbindtenis aangaat, ook deze scheen men tamelijk onnoodig te vinden. Want, al verklaarde de Koning schriftelijk, dat hij zulk eenen maatregel goed vend; op de vraag der Gezanten aan VILLEROI, » wanneer en op wat plaats dat nieuw verdrag zou mogen geschieden," zeide deze Staatsman kortelijk, „dat het van nu af zou geschieden, zoo het hun goed docht.” Blijk genoeg, dat men ook. hier geene’ omstandige onderhandelingen noodig achtte, — Henprix was in dezen tijd in eene geweldige spanning. Hij begreep, dat er hoe eer hoe beter, om al sijne binnen- en buitenlandsche vijanden te ontwapenen, een groote slag moest geslagen worden, en wilde het doen voorkomen, alsof hij tot den oorlog overging ter hefde van onze Republiek. Dus verdroot hem de houding van onze Gezanten, die zich gedroegen als de vertegenwoordigers van eenen Staat, welke niet alleen ondersteuning ontving, maar die ook verleende, Deze stemming des Konings kwam vooral uit op het afscheids- gehoor op den 6** Mei verleend. Barnune was juist uit den Haag terug en had een verzoek van de Staten medegebragt, waarmede de Gezanien niet voor den dag hadden durven komen, dat de Koning het onderhoud der Fransche troepen, die in der Staten dienst waren, gedurende den veldtogt op zich zou nemen. De ergernis over dit verzoek kwam bij al het overige, en nu ontzag de Koning zich niet, in dit afscheidsgehoor den Staten op eenen schertsend bestraffenden toon den naam van gierigaardjes te geven, en hun verzoek eem staaltje van ondankbaarheid te noemen, Voorts drukte hij op de noodzakelijkheid van de onherroepelijke gelegenheid aan te grijpen en tegen den ge- meenen vijand eenen afdoenden slag te slaan. DES VADERLANDS, 587 i a Mm, Hadden de Staten aan dit Gezantschap naar Frankrijk het karakter eener hulde van dankbaarheid gegeven wegens de ondersteuning bij de onderhandelingen over het Bestand verleend, zoo waren zij thans wel genoodzaakt aan Engeland dezelfde beleefdheid te bewijzen. Zoo werden dan in April de Heeren JOHAN. VAN DUIVENVOORDE, JOHAN BERCK , ALBERT DE VEER, ELIAS VAN OLDENBARNEVELT en ALBERT JOACHIMI naar Engeland afge- vaardigd, wear de gewone Ambassadeur woër pe canon zich aan hen zou toevoegen. — De Heer van purvenvoonne kwam vóór de afvaart te overlijden. — Bij bet eerste ge- hoor, hun den 27"™ April verleend’, hoorde de Koning staande en met ontblooten hoofde hunne rede aan, die nagenoeg van denzelfden inhoud was als die aan den Koning van Frankrijk. Betreffende de wijze, waarop de vraag werd opgenomen, door de Gezanten volgens hunne instructie bij gelegenheid ter sprake gebragt, of » Zijne Majesteit niet goed vond, dat eene nadere verbindtenis van mutueele assistentie gemaakt werd tusschen Zijne Majesteit den Koning van Frankrijk, de Vereenigde Nederlanden en de Evangelische Duitsche Vorsten,” vindt men in het Rapport der Gezanten ! het volgende: » Nopens de nadere alliantie, dat zijne Majesteit nog niet was geresolveerd; dat de Majesteit van Frankrijk alreede een verdrag had aangegaan, en het bijgevolg tot geene gezamenlijke onderhande- ling scheen te zullen komen; dat voor het overige, wanneer zijne Majesteit over eenige alliantie onderhandelde, hij nimmermeer de deur voor Hunne Hoogmogenden gesloten zon houden.” Voorts, voegden de Gezanten er bij, » hebben wij mede opgemerkt, dat zijne Majesteit zich alenog niet geinformeerd acht, of hij niet zou mogen hebben eenig regt in pelitorio.’ Hieruit blijkt, dat de Koning engezind was om voor alsnog een verband aan te gaan, waarin de Staten. als zelfstandige Mogendheid zouden opgetreden zijn; ja zelfs gewaagde hij met betrekking tot de door de Gezanten geopperde vraag nog van cen regt, dat hij welligt op deze landen, hoezeer thans feitelijk aan zijn gezag ont- trokken, zou kunnen laten gelden. Behalve de mededeeling van de stukken, waarin de — het verdrag van Bestand niet waren nagekomen en van nog een paar andere bijzonderheden, hadden de Gezanlen de Engelsche Regering vooral te onderhouden over het plakaat des Konings van den 6* Mei 1609, waarbij bet visschen op de kusten van zijn Rgk, zonder slechis voor geld verkrijgbare brieven van verlof, verboden wes. Tegen de strekking van dit plakaat beriepen de Nederlanders zich op den regtsregel, dat de zee gemeen goed was, even als de lacht. Een minder theoretisch bezwaar tegen de beschikking des Ko- nings werd ontleend uit het belang der Nederlandsche haringvisschery, die aan meer den zestigduizend menschen een bestaan verschafte, en bij de handhaving van dat plakaat, zonder eenig voordeel voor Engeland of eenig ander land, zou te gronde gaan. ! In het Rijksarchief. 49 * 1610. Gezantschap naar Exgeland. 388 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ———————s— ní——Ó—Óm——X— 1010. Op hun vertoog gaf de Koning, hoezeer zijn regt op het heffen van zulke tollen op de visscherij niet opgevende, de belofte, dat hij de uitvoering van zijn plakaat zou - schorsen. Hun verzoek, dat de Nederlandsche kooplieden in Engeland niet meer be- last zouden worden, dan ’s Konings eigen onderdanen, vond geene verhooring, en tegen | der Nederlanderen eisch kwamen de Engelschen met klagten op, wegens lasten, waardoor de Maatschappij der zoogenaamde Avonturiers in den afzet harer lakens be- zwaard werd, hoezeer de Staten aan deze Maatschappij het monopolie verzekerd hadden. | Al slaagden de Gezanten in dit opzigt niet naar wensch, niettemin scheidden zij in vriendschap, ja zelfs werden zij kort vóór hun vertrek door den Koning tot ridders ge- slagen en met geschenken vereerd. = Evenmin als in Engeland en in de Engelsche wateren verloren de Nederlanders in de Nederlanders andere landen en zeeën het belang van hunne scheepvaart en handel uit het oog. In in Oost-Indië. pot laatst van January 1609 was de Engelsche zeekapitein wrppiETON uit de Indische zeeën te huis gekomen. Hij had brieven bij zich van de Hollandsche handelaars te Bantam. Deze brieven zonden de Engelschen aan de Bewindhebbers te Amsterdam, maar voegden er klagten bij over den Hollandschen Admjraal marrurer, die de Engel- schen in Indië niet vriendelijk zou bejegend hebben. De Hollanders antwoordden hierop, dat zij volgens ingekomen berigten zich ruim zoozeer over de handelwijze der Engelschen in Indië te beklagen hadden: met Engelsche schepen werden den Spanjaarden aldaar allerlei krijgsbehoeften toegevoerd, terwijl toch zoowel eurzaseru als sakKoBvs I hunnen or- derdanen verboden hadden, de vijanden der Staten in de havens van Ostende of Duin kerken en andere plaatsen van krijgstuig te voorzien. Groot was in dezen tijd de span- ning tusschen de Hollandsche en de Engelsche zeevaarders. Deze laatsten ontzagen zich niet met de grootste minachting van de Nederlanders te spreken, zij noemden hen schuim van volk, die, wat zij waren, aan hunne Koningin te danken hadden. Lelís in gedrukte boekjes werden zulke hatelijkheden verbreid, De onzen evenwel behoefden zich dit niet te zeer aan te trekken: immers waren die bitse woorden niets anders dan een min kiesche vorm, waarin zich de gegronde vrees der Engelschen uitdrukte, dat zij door de wakkere en alles ondernemende Hollanders zouden overvleugeld worden. Werkelijk hadden de Nederlanders de Vorsten van sommige der Moluksche eilanden reeds tot de verbindtenis weten over te halen, om hunne kruidnagelen uitsluitend aan hen le leveren. Hoe het zij, men bleef van onze zijde niet in gebreke om zich mede over den smaad, door zulke aantijgingen den Staten-Generaal en Prins mauarrs aangedaan, nadruk- kelijk te beklagen 1, Hoe hoog voor het overige de Engelschen de bekwaamheid onzer zee- lieden op prijs stelden, blijkt vooral uit de omstandigheid, dat zij het niet beneden zich 1 VAN METEREN, X, bl. 160, 161. DES VADERLANDS, 589 gg achtten, de hulp van Nederlanders in te roepen ten einde hunnen handel in het Oosten 1610. uit to breiden, Zoo bewogen zij in 1610 reren wruLemszoon van Elburg en LUKAS ANTONISZOON van Leeuwarden, die lang in Oost-Indië verkeerd hadden, om hen met hunne ervaring ten dienste te staan bij de onderneming am eenen nieuwen handel op de kust van Coromandel te beginnen 1. Later gebeurde het meermalen, dat Nederlanders üch in dienst van vreemde Staten begaven om op Oost-Indië te varen, Hierin zag de daatsbuisboudkunde van die dagen eene schade en eene schuld, dermate dat de Staten- Generaal zulks, in het jaar 1616, bij openbaren plakate, op straffe van ballingschap en verbeurte van goederen verboden ?, — Van den anderen kant versmaadden de onzen het niet, de talenten van buitenlanders aan te wenden. De Engelsche stuurman.HENRyY HUDSON, wiens roem in den naam der Hudsonsbaai vereeuwigd is, was, en wel in April 1609, door de Nederlandsche Oost-Indische Maatschappij uitgezonden om eenen doortogt door het Noordwesten naar Indië op te sporen. Doch ook de Engelschen zagen hunne bekwame scheepslieden liever niet ten voordeele van vreemden werkzaam; immers toen HUDSON na zijne reis in de maand November in Engeland binnengeloopen was, wilde men hem vandaar niet laten vertrekken om zijnen lastgevers hier te lande verslag van zijnen togt te doen 3, Niettemin gaven de Hollanders den toeleg niet op om eenen weg door het Noorden naar Indië te vinden. In de maand Mei van het jaar 1611 loofde de Admiraliteit van Amsterdam eenen prijs uit van 25,000 gulden voor dengenen, die het uiterste beproeven zou om zich hetzij door het Noord-Oosten, hetzij door het Noord- Westen, eenen weg te banen. Te gelijker tijd rustte zij twee schepen uit, die zulks touden beproeven $. Waarlijk, de geestdrift die toen Bestuurders en burgers bezielde om tot de natuur toe te overwinnen, verdient alle bewondering. Met den maandenlangen nacht en het eeuwig ijs streed men in het Noorden, gelijk onder ‘de brandende zon der Keerkringen met het krijgsgeweld der Spanjaarden. Want, leefde men in Oost-Indië weinig vriendschappelijk met zijne vrienden, de Engelschen; met de Spanjaarden en pe vijandelijk- Portugezen bleven de vijandelijkheden voortduren, zelfs toen reeds het sluiten van het Wu = de Portugezen in Bestand in die ver verwijderde oorden bekend was. ? WAGENAAR, X, bl. 47. ! van wgTEREY, X, bl. 203—208. ‘ vax METEREN, X, bl. 460. 1610. 580 ALGEMEENE GESCHIEDENIS welke zij zich echter niet vermogten meester to maken. In de Melukken bestreed men de Spanjaarden met meer geluk, en reeds durfde men zich vieijen, dat al deze eilanden weldra in onze handen zouden vallen 1, Vernnorr, daarentegen, kwam op Banda, door de inlanders overvallen, ellendig om het leven; de Admiraal pavuvs vix KAARDEN, door zijne muitende manschappen in den steek gelaten, viel op Ternate den Spanjaarden in handen, en voor de haven van Manilla leden de onzen eene zware ne- derlaag ?. Doch het was tijd, dat het berigt var het gesloten Bestand naar Indië werd Het berigt van Overgebragt. Dit geschiedde bj gelegenheid der afvaart van een negental schepen naar Oosi- het gesloten Be- stand naar Indië gebragt. Handelsbetrek- kingen met Japan aangeknoopt. Indië, bij welke zich eene pinas bevond, met een geleibrief van den Koning van Spanje en den Aartshertog ten bewijze der getroffen vredelievende overeenkomst. PrerxR zor, tot Gouverneur-Generaal in Indië benoemd (hij was de eerste, die dezen titel droeg), kreeg het bevel over deze vloot, die in het laatst van Januarij 1610 in zee stak 3. Eerst na het vertrek dezer vloot kwam het berigt aan van het vermoorden «an vxnmoxr en de andere onheilen. Verre van zich hierdoor te laten ontmoedigen , vond de Oost-Indische Maatschappij in dezen rampspoed eene aansporing tot verdubbelde krachisinspanning. In December van 1611 zond xij, ondersteund door de Staten-Generaal, eene vloot van dertien schepen, rijkelijk met krijgsbehoeften toegerust, naar Indië 4, Inderdaad de voordeelen van den In- dischen handel waren zoo groot, dat zij zulk eene kostbare uiirnsting dubbel waard sche- nen 5, En zonder wapenen zouden deze voordeelen niet te behouden zijn; want de Span- jaarden, dus luidden de berigten, wilden in Indië het Bestand niet erkennen 5, Ook raakten acht schepen, zoo het sehijnt tot de laatstelijk uitgeruste vloot behoorende, omtrent de Kaap-Verdische eilanden slaags met de Spanjaarden, die na een hevig ge- vecht en het verlies van dertien hunner zeventien schepen afdeinsden 7.. Tot in Japan toe trachtten de Nederlanders den Portugezen de loef af te steken, 1 van METEREN, X, bl. 153, 155. 2 van METEREN, X, bl. 406, 463, 464. 3 VAN METEREN, X, bl. 155, 211. Reeds in October 1609 hadden de Staten-Generaal gelast, het berigt van het sluiten des Bestands met een jagt naar Indié over te brengen (Resol. der Stal. Gen.). Doch het is onzeker, of daaraan gevolg gegeven is. Zie v. wun, op Wagenaar, X, bl. 15. 4 van METEREN, X, bl. 462, 402, 493. | 5 van METEREN, X, bl. 462, 403. wacgnaan, X, bl. 52. 6 VAN METEREN, X, bl. 463. : 7 WAGENAAR, X, bl. 52. VAN DEN SANDE, Nederl. Histor., bl. 174 (Amsterd. 1650). Bacparar, IV, bl. 193. De beide laatste schrijvers spreken van een gevecht »bij de Soute Eylanden.” Een namelijk van de Kaapverdische eilanden heet Ilha do Sal (zout-eiland), en vandaar haalden de onzen steeds veel zout, DES VADERLANDS, 301 Se Wel was reeds in 1586 de uitbreiding en vervolgens in 1596 de uitoefening des Chris- 1610. tndoms in Japan verboden; doch nog bragt de handel met de Japannezen den Por- (ugeze& schatten. op. In 1600 was een Hollandsch schip, de Erasmus, door eenen dorm, nabij Bungo op de Japansche kust geworpen, Sommige der zeelieden werden gered, onder anderen zekere WILLIAM ADAMS, een Engelschmah van geboorte, die den Keizer, wien hij was voorgesteld, door de bewijzen zijner kunde en bedrevenheid in: hel zeewezen gunslig wist te stemmen. Evenwel werd hem en den zijnen geen verlof verleend om maar bun land terug te keeren. Doch een zijner reisgenooten, een Hollan- der, wist in 1605 aan de waakzaamheid te ontsnappen, en deelde den admiraal xATELIEY , die in de Straat van Malacca kruiste, beriglen omtrent Japan’ mede, die. de Oost-In- dische Compagnie schijnen uitgelokt te hebben twee schepen naar Japan te zenden,. Deze vertrokken in 1609, zee het schijnt van uit Indië, en kwamen te Firato voor aker, alwaar zij eene faktorij oprigtten onder het bewind van saros sszx !. Den 21^ Julj 1610 liep er een schip komende van Japan te Texel binnen, hetwelk tenen brief medebragt van den Keizer van Japan in antwoord op de brieven van aanbeveling, door de Staten ep naam van Prins maunits naar Oost-Indië medegegeven. In dezen brief 2 bestempelde de Keizer Prins mavnrrs met den titel van Vorst van Holland, sprak hij met bescheidenheid van de hulpmiddelen van zijn land en van het- geen hij voor de onderdanen van den Prins gedaan had, en gaf hij te kennen, dat hij al zijne Gouverneurs en onderdanen gelast had, den Hollanders, in wat havens zij komen touden, alle gunst en vriendschap te bewijzen, zoodat zij in zijn land konden verkee- ren en handel drijven, alsof zij in ’s Prinsen eigen land waren. Hadden de Nederlanders, ten einde den vijand met alle mogelijke middelen en op dle punten afbreuk te doen, zich niet ontzien, hem in het verre Oosten te bestoken, geen wonder, dat zij cok meer in de nabijheid, waar de Spanjaard slechts betrekkingen aanknoopte of op magtsuitbreiding hopen kon, hem dadelijk als op den voet volgden om tine pogingen te verijdelen. Deze verbazende vaardigheid om den vijand in alle he- melstreken het hoofd te bieden, droeg de heerlijkste vruchten, Zoo toch is de oorlog, ons door Spanje aangedaan en bestemd om ons te vernietigen, het middel geworden, dat onze voorouders op elk gebied van Spanjes staatkunde vasten voet heeft doen vat- len, De strijd met Spanje, van onze zijde zoo kloek gestreden, is het dunes: van onze grootheid geweest, kki Loo had Spanje in het jaar 1608 in den burgeroorlog, die Marokko — E EE ! Deze bijzonderheden zijn ontleend aan een stuk, getiteld Japan en de Europ, handel, voor- komende in de Wetensch. Bladen enz. Aflev. 1. 1867, en ontleend aan de Revue des deux mondes. * Medegedeeld door van uerznen, X, bl, 404, 405. 1610. 592 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | naauwelijks partij gekozen in de hoop van daardoor in het bezit van eenige zeesteden in de nabijheid van de straat van Gibraltar te geraken, of de Bewindhebbers der Ver. eenigde Nederlanden namen de eerste gelegenheid waar om voor den tegenstander van den door Spanje ondersteunden Vorst partij te kiezen. Reeds vroeger hadden zij door eene daad van voorkomende menschlievendheid zich vrienden in Marokko weten te ma- ken. Bij de inneming van Sluis in 1604 waren eene menigte Turksche en Moorsehe slaven in de handen der overwinnaars gevallen. Dezen nu werden in vrijheid gesteld, en »om gunst en veiligen handel bij deze afgelegene volken te winnen” 1, alsmede om gelijke bejegening van de in de handen der Marokkanen gevallen Nederlanders uit te lokken, werden sommige van hen ten getale van omtrent honderd vijftig op kosten der Staten met een schip naar Marokko gezonden. Preter MAARTENS KOJE, als Gezant der Staten bij deze gelegenheid derwaarts gereisd, was aldaar ten gevolge van den burger oorlog opgehouden, en had aan de Staten en Prins mavrrrs een verzoek gerigt om de toezending van eenige hulp ten einde den Prins mover sarpEN, in het bezit der stad Tetuan, die zich voor hem verklaard had, te handhaven. Onmiddellijk besloten de Staten twee oorlogschepen uit te rusten en onder bevel van WOLFERT HERMANSEN, die te voren als scheepsvoogd in Oost-Indië gediend had, derwaarts te zenden. In Mei 1609 kwamen deze schepen op de plaats hunner bestemming aan; doch te laat, in zooverre MULEI SAIDEN reeds zonder hen zijn doel bereikt had. Niettemin betoonde de Vorst sich dankbaar voor de bereidvaardigheid der Staten en zond met de terugkeerende Neder- landers eenen Gezant mede, met name HAMED BEN BASCHIR, met geschenken, in paarden voor Prins mAvarrs en tapijten voor de Staten bestaande, en belast met het aanbod van vrijen handel. Bovendien had hij den geheimen last om der Staten bijstand tegen Spanje te vragen. Doch daar deze niet zonder schennis van het Bestand verleend kon worden, zoo werd zijn verzoek geweigerd. Den vierentwintigsten December kwam er een Han delsverdrag tusschen de Vereenigde Gewesten en den Koning van Marokko tot stand, die daartoe eenen Gezant, met name HAMED BEN ABDALLA, herwaarts gezonden had ?, 1 waAcENAAB, IX, bl. 169. 1 VAN METEREN, X, bl. 163—171, 411—418. Op deze laatste plaats vindt men het Handels- verdrag zelve, in 18 artikelen vervat, van welke het 14% vrij merkwaardig is en dus luidt: » Alzoo de ervaring leert, dat alle handel, welke bij monopolie aan eenige Particulieren verleend wordt, het gemeene welvaren der Koningen, Vorsten, Gemeenebesten, hunne Landen en onder- danen schadelijk en tegen de algemeene vrijheid van handel strijdig is, zoo is verdragen, dat in zoo verre zulke handel door Zijne Majesteit (mote: saipen) tot nadeel der Vercenigde Gewes- ten, of door de H. H. Staten tot nadeel van Zijne Majesteits Rijken en Landen, te voren tocge- staan is, dezelve dadelijk zal herroepen worden en ophouden, en van beide zijden de handel en koopmanschap aan een ieder vrijgesteld worden.” DES VADERLANDS, 595 mg In het jaar 1616 lezen wij op nieuw ! van eenen brief van moxie: sapen aan de Sta- —— 1610. ten, waarbij hij dank zegt voor het hem toegezonden oorlogschip en zijne begeerte te $ kennen geeft om met de Regeerders van Nederland, wier trouw hij beproefd heeft, viendschap te houden, waartoe hij eenen gezant zenden zou. l Onder de artikelen van het met murze: sarpzw gesloten Handelsverdrag was er een (het 4%) van dezen inhoud: »Zijne Majesteit zal niet toelaten, daf eenige schepen van Maatregelen tegen de zeeroo- deze Landen, door zeeroovers of anderen in zee genomen, in Barbarijë opgebragt of vers, aldaar verkocht worden; maar dadelijk zal Zij die schepen met de geladen goederen, door den zeeroover aan den eigenaar doen wedergeven, en de schade, zooveel mogelijk , doen vergoeden.” Een ander (het 16%) artikel verpligt Zijne Majesteit van Marokko » alle gevangenen der Vereenigde Gewesten in Barbarije dadelijk te doen ontslaan en te verbie- den, dat voortaan van deze Landen gevangenen in zijne Rijken gemaakt en verkocht werden.” Zoo trachtten de Staten hun verbond met Marokko te doen strekken om de ook in de zeeën van dit Rijk heerschende vreeselijke ramp der zeerooverij te keer te gaan, Het slechte beheer in de aan het Turksche Rijk onderhoorige Staten leerde reeds toen de ingezetenen, die het daartoe niet aan stoutheid ontbrak, zich ten spijt van de Overheid gezag aan te matigen en ten koste van landgenoot en vreemdeling geld en goed te verschaffen. Zoo lang de Europesche volken onderling in oorlog verkeerden, ontbraken vaak de krachten om de orde op zee te bewaren, ja, gaven zij maar al te mak zelven het voorbeeld van zeeschuimerij en vrijbuiterij, Vandaar dat in het begin der zeventiende eeuw de zeerooverij vooral in de Middellandsche Zee en den Oceaan, die de noordwestkust van Afrika bespoelt, tot eene ontzettende hoogte was gestegen. Het gevaar was te grooler, omdat zich onder de zeeroovers ondernemende Europeanen, Spanjaarden, Italianen, Engelschen, ja zelfs Nederlanders bevonden. Met name worden een Engelschman warne en een Hollander smon pe panser uit Dordrecht als aanvoer- ders van geduchte rooftogten genoemd. Eindelijk moest er van den kant der Europesche Mogendheden raad geschaft worden, en de Republiek der Vereenigde Provinciën toon- de zich niet ongenegen om tot uitroeijing van het kwaad de hand te leenen. 3 van wzTEREN, X, bl, 155—160. III Deer, 2 Srox. 50 1610. 994 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Á- ať en volkenregt vergrepen; alsmede tegen dezulken, die hun krijgsbehoeften toevoerden, - Uit dit verbod blijkt, dat er hier te lande lieden gevonden werden, die bij het leveren van het benoodigde aan zulk een snood slag van menschen hun voordeel zochten. Op die afkondiging werd de kroon gezet door de uitrusting van zeventien oorlogschepen onder - bevel van den Heer van mavrAm, Admiraal van Zeeland, die in last had alle schepen — te nemen, welke geen voldoend bewijs konden leveren, dat zij tot de onderdanen eener | wettige Overheid behoorden 1. Onder de te Sluis door de Staatsche magt in vrijheid gestelde slaven | hadden nh ook Turken bevonden. Op deze edelmoedige daad beriep zich in het jaar 1610 een Nederlander, saxos aussnarcnmTsz., tijdelijk te Constantinopel gevestigd. Begaan met hetgeen zijne landgenooten van de Turken en Mooren te verduren hadden, daar dezen Betrekkingen nog onlangs wel tien Nederlandsche schepen genomen hadden, en voor de Nederlanden met Turkijë, den toegang tot den handel in de Levant wenschende te openen, had hij den Sultan door zijnen Admiraal maui racma te kennen gegeven, hoe kwaljk zulk eene beje gening die grootmoedigheid der Nederlanders beantwoordde. Dit was niet zonder uit- werking gebleven. Getrouw aan de staatkunde zijner naaste voorzalen, die zich gaarne door een verbond met Nederland tegen Spanje zouden versterkt hebben ?, had de Sultan acumer CHAN bevolen, aan de Nederlanders, die met zijn volk in aanraking - kwamen, alle vriendschap te bewijzen, en aan Prins waunrrs en de Staten-General — laten schrijven, dat de haven van Constantinopel voor hunne kooplieden open stond, en — dat hij hoopte dat zijne vijanden, met name de Koning van Spanje en de Groothertog : van Florence, ook hunne vijanden zouden zijn. Gissprecutsz. had bij dezen brief een schrijven gevoegd, waarin hij aandrong op het zenden van eenen Gezant naar de Turksche hoofdstad. Hierop besloten de Staten over het bezwaar, dat sommigen in een verdrag met de Ongeloovigen zagen, heenstappende, aan CORNELIS HAGA, uit Schiedam, die reeds vroeger in Turkijë gereisd had en onlangs in Zweden met - eene onderhandeling belast was geweest, eene zending naar Constantinopel toe te ver- — trouwen. Doch weldra bleek, dat arsssnrcursz. te hoogen dunk gehad had van de uitwerking zijner pogingen, en dat men aan eene Oostersche gemoedsuitstorting, wan - veel meer hield de vermelde brief niet in, te veel gewigt gehecht had 3 Immer wilde men maca, toen hij na eene gevaarlijke reis van zes maanden, in den aanvang van het jaar 1612 te Constantinopel was aangekomen, geenszins als Gezant van eenen vrijen en onafhankelijken Staat, maar slechts als bijzonder persoon, gehoor verleenen. | 1 VAN METEREN, X, bl. 491, 492. 3 BAUDAERT, LV, bl. 178, 192. 3 VAN METEREN, X, bl. 465—471. DES VADERLANDS, | 595 De invloed der vreemde Gezanten aan het Turksche Hof ; die den Nederlanders geenen. mgistreekschen bandel op de Turksche havens gunden 1, was te sterk , dan dat die opwelling. nn welwillendheid in het hart van den Sultah en den Admiraal Pacha daartegen van kracht zou hebben kunnen blijven: bovendien de laatste was thans niet meer aan het bewind: hj was door een schoonzoon des Sultans vervangen. Bepaaldelijk de Fransche, de Engel- she en de Venetiaansche Gezanten, en wij kunnen ons daarover niet zeer verwonderen, wanneer wij aan de houding der Hoven van Parijs en Londen tegenover ons Gemeene- bet gedachtig zijn, bepaaldelijk de Gezanten dier drie genoemde Mogendheden, die inde verafgelegen hoofdstad van Turkije zich zelven en ons minder meenden te be- _ hoeven te ontzien, verklaarden aan het Turksch Bewind, dat wij geenen zelfstandigen Staat uitmaakten, maar van hunne Meesters afhingen: poogden wij niettemin op onze eigene hand verdragen aan te gaan, zoo gedroegen wij ons als wederspannelingen tegen onze Heeren en waren niet beter dan eene opgeworpen zeeschuimersmagt. Tevens bragten zij dezulken, die de Nederlanders voorspreken wilden, door geschenken op hunne hand. Geluk- kig dat maga zich niet uit het veld liet slaan. Hoe zal hij het regt van zijne Lastgevers op erkenning als onafhankelijke gebieders, die wat zij waren aan zich zelven hadden te danken, hebben laten gelden; hoe zal hij de elkander wedersprekende bewering en van Engeland en Frankrijk hebben trachten te beschamen! Hoe het zij, hij verklaarde liever zijn hoofd te willen verliezen, dan zich den smaad van slechts als bijzonder per- soon toegelaten te worden, te laten welgevallen, en vorderde als Gezant eener zelfstan- dige Mogendheid plegtig gehoor, Ook bereikte hij zijn doel op zulk eene wijze, dat hj den bijzonderen lof der Turksche Staatsdienaren verwierf, en in Julij 1612 kwam er een Verbond van vriendschap en koophandel tusschen onzen Staat en den Sultan ACHERT CHAN tot stand, waarbij aan de ingezetenen der Vereenigde Provinciën dezelfde voorregten als aan de Franschen en Engelschen werden toegekend, en nog andere daarenboven. (uitg. v. 1858). 50 * 1610. 996 ALGEMEENE GESCHIEDENIS NE nn € 4 1610. door maca aangesteld en eerlang door de Staten-Generaal van eene instructie voorzien, : Deze schikkingen gevielen den Staten zoo wel, dat zij besloten den Keizer en den | hoogen Turkschen Staatsdienaren, die tot het sluiten van het Verdrag behulpzaam ge- weest waren, buitengewone geschenken toe te zenden, die door onzen Gezant bij eene tweede audientie, eene gansch ongewone gunst aan dit Hof, den 29% Mei 1615, aan den Sultan overgeleverd werden !, Betrekkingen Dezelfde maga, wij zeiden het reeds, had de eerste hand gelegd aan het knoopen met Zweden. van eenen band tusschen ons Vaderland en Zweden. Hier regeerde kans IX, zon |. van GUSTAAF WASA. Zijn oudere broeder en voorganger, iomawwxs II, die met de zuster van sicismown II, Koning van Polen, den laatsten der Jagellos, gehuwd was geweest, had eenen zoon, nagelaten, die onder.den naam van srorsmoxp III in Polen regeerde, Deze, wettig Koning ook van Zweden, was in 1599 door de Zweedsche Stenden van | den troon dezes Rijks vervallen verklaard ten gevolge der bemoeijingen van zijnen oom, |: KAREL IX, die voor geenerlei maatregelen terugdeinsde en zijnen voornaamsten steun yond in de Protestanten, wier haat tegen de Polen en de Jezuiten hen van den Katho- lijken sicismonn afkeerig maakte. De beide Rijken, Polen en Zweden, bleven over | het bezit van Lijfland in oorlog, en kane IX hield Riga geblokkeerd. Desniettegen- | slaande waagden vele, ook Hollandsche koopvaardijschepen de vaart op Riga, en werden daarbij veelal beschermd door Deensche oorlogschepen. Zoo waren twee Hollandsche | schepen, verdacht de blokkade te hebben willen trotseren, in handen der Zwes- sche. vloot gevallen en met hunne lading verbeurd verklaard. De reeders dezer schepen hier te lande beweerden, dat hunne bodems ten onregte aangehouden waren, daar Riga hunne bestemming niet geweest was, en zij verzochten, op hunne eigene kosten, in den naam en met eenen geloofsbrief van de Staten- Generaal, iemand naar Zweden te mogen zenden om hun belang aldaar te be- pleiten, Dit verzoek werd door de Staten toegestaan en naga met die taak belast | Deze kwam den 15** Maart te Nyköping aan, alwaar de Koning toen Hof hield, Nazjn | opwachting gemaakt te hebben bij ’s Konings oudsten zoon, later onder den naam van GUSTAAF ADOLF wereldberoemd, en zijne pogingen om de opheffing van de verbeurd- verklaring der schepen met vrij voldoenden uitslag bekroond te hebben gezien, verkreeg hij ook gehoor bij den Koning, die zich vroeger verontschuldigd had wegens eene on- gesteldheid, welke na de beroerte, die hem kort te voren getroffen had, wel niet voot- gewend zal geweest zijn. Uit naam der Staten wenschte hij Zijne Majesteit geluk met zijne krooning (in 1608) en bood hem de dienst aan der Republiek, Daarop het de Koning zich vrij nit over zijne belangen, en beklaagde zich in het bijzonder over 1 pauDaERT, LV, bl. 178—188. | DES VADERLANDS, 597 | eT DFE Koning cumisrraAw IV van Denemarken, die hem dreigde te beoorlogen, terwijl Zwe- 1610. ı dens en Denemarkens gemeene vijand, de Koning van Polen, die, zeide de Koning, door Spanje en de Jezuiten beheerscht werd, nog tegen hem het veld hield en zelfs de hand uitstak naar de kroon van Rusland, toen met Zweden in verbond 4, Dus sprekende, zinspeelde de Koning op de plannen, die aan Spanje waren toege- schreven en in 1608 door onderschepte brieven van de Jezuiten te Munchen aan het licht zouden gekomen zijn, om, namelijk, Koning stcismoxp op den Zweedschen troon te - handhaven, en van dezen, was hij eenmaal meester van Zweden, voor eene Spaansche vloot den toegang tot eene welgelegen Zweedsche haven te bekomen, Alzoo zou Spanje, met siciswOND vereend, zich van de geheele vaart op de Oostzee meester maken en allen toevoer van graan en timmerhout voor den scheepsbouw uit deze zee naar het Westen alsoiden; in één woord, Spanje zou, in het bezit van zulk een bejangrijk punt, met de voordeeligste kansen zijne vijanden Engeland en Frankrijk bestrijden en eindelijk tot zijnen wil krijgen, Om dit ontwerp te beter ten uitvoer te kunnen brengen, zou met de oproerige Nederlanders een Bestand gesloten en de twist tusschen kans IX en Denemarken aangestookt worden. Veelvuldig: waren de punten’ van geschil tusschen Zweden en Denemarken, Beide Rijken voerden de drie kroonen, het zinnebeeld der heerschappij over geheel Scandinavië in hun wapen; beide maakten aanspraak op de Lapmarken en op het stadje Sonnenberg op het eiland Oesel, voor de Golf van Riga gelegen. Maar wat vooral kaReLs onvergenoegdheid tegen Denemarken uitlokte, was de omstandigheid, dat de Zweden, welke hij zich tot vijanden maakte in Denemarken eene toevlugt vonden. Wat daarentegen den Koning van Denemarken bovenal naar eenen oorlog met Zweden deed haken, was de hoop. om zijne — in het zuiden van Zwedem uit te breiden. Deze staat van zaken in het Noorden was alleszins geschikt om der Staten aandacht te trekken, en hen op eene nadere aansluiting aan Zweden bedacht te doen zijn. Thans was door. de zending van HAGA de weg gebaand tot eene —81 , die later tot een werkelijk verbond leiden kon. Inderdaad kwam er reeds in den zomer van het jaar 1610 een Gezantschap uit Zweden, In het begin van September ontvingen deze Heeren gehoor bij de Staten- Generaal en legden breedvoerig in het Latijn de redenen bloot, die de Zweden bewo- gen hadden starsmonp vervallen te verklaren en xanex IX tot hunnen Koning aan te nemen, In een volgend gehoor op den 8'** derzelfde maand gaven zij het verlangen le kennen om met de Vereenigde Provinciën, alsmede met Frankrijk en Engeland, hetzij gezamenlijk, hetzij afzonderlijk, in eene nadere verbindtenis te treden. Met ! van zerensn, X. bl. 347—351. vaeene, Neder en Zweden, bl. 25—42. 1610. 598 ALGEMEENE GESCHIEDENIS krachtige redenen konden zij dit verzoek aandringen; immers scheen thans sremmoms toeleg te zullen gelukken, om gebruik makende van de vreeseljke verwarring, die na den dood van sonis Gupunow in Rusland heerschte, zich van dit Rijk meester te ma- ken , aldaar het Katholicisme ten troon te doen stijgen en met de magt van dit nieuwe gebied Zweden te verpletteren, Zoo zouden dan de plannen van Spanje en de Jezuiten der verwezenlijking nader komen; de tijdelijke verzoening met de Nederlanden, die noodzakelijk was gerekend om Spanje in staat te stellen, zijne magt in de Noord- en de Oostzee te doen post vatten, was reeds tot stand gekomen, en de uitbarsting van den oorlog van Denemarken tegen Zweden zou ook niet lang meer op zich laten wachten, Op grond van dit een en ander verzochten zij hulp van de Staten, opdat door hun voorbeeld ook Engeland en Frankrijk te eerder tot het bieden van bijstand mogten overgaan: wilden de Nederlanders duizend ruiters leveren om de kans in Rusland ten voordeele van Zweden te doen keeren, zoo zouden zij gaarne in onderhandeling treden over het onderhoud dezer troepen, en intusschen de vaart op Riga vrijlaten en alle genomen schepen en goederen teruggeven. Zulk eene voorstelling was wel geschikt om op de Staten indruk te maken. Doch zij begrepen niet voorbarig te moeten handelen. Alleen en zonder medewerking van Engeland en Frankrijk meenden zij niet sterk ge- noeg te zijn tot eene onderneming, die de vereenigde magt van Polen en Rusland zich tegen hen zou kunnen doen keeren, Om hen te huiveriger te maken kwam albiet den 20* September de tijding aan, dat de Zweedsche huurtroepen in Rusland, ver- stoord wegens wanbetaling, tegen hunne aanvoerders in opstand gekomen waren en met SIGISMOND zamenspanden. Bovendien ontvingen de Staten in December eenen brief van den Koning van Denemarken, waarin hij hen verzocht wel te willen toezien, dat zij met de Zweden geen Verdrag aangingen, dat eenigzins met zijn belang of met de verbonden tusschen zijne en hunne Landen in strijd kon komen. Op dit schrijven von- den de Staten geraden te antwoorden, dat zij hunne zaken met Zweden dus zouden schikken, dat Zijne Majesteit daarbij geen nadeel leed, Ook gaven zij nu den Zweedschen Gezanten te kennen, dat zij zich niet magtig genoeg achtten om dadelijk bijstand te verleenen; bovendien was het niet raadzaam, dus antwoordden zij verder, dat zij vóór alle andere Mogendheden een verbond met Zweden sloten, aangezien dezen mogelijk zwarigheid zauden maken om na hen in het bondgenootschap te treden, Dus rieden zij Zweden aan, verdragen te sluiten met de Protestantsche Duitsche Vorsten en met den Koning van Engeland; 1 reeds hadden zij hun best gedaan en verder boden zij hunne diensten aan ter hijlegging van de geschillen tusschen Zweden en Denemarken, opdat 1 Van Frankrijk wordt geene melding gemaakt, omdat hier toen door den dood van mennir lV alles op losse schroeven gesteld was. Ook waren de Zweedsche Gezanten, die reeds naar Parijs op weg waren, op het vernemen van BENDRIXS doodsberigt, teruggekeerd. DES VADERLANDS. 399 a ai ook de Koning van dit-Rijk lid van het Verbend mogt werden; kwam er zulk eem — 1610. bondgenootschap tot stand, dan zouden de Vereenigde Landen er niet de minst trouwe en hulpvaardige leden van wezen. Niet langen tijd nadat de Zweedsche Gezanten dit bescheid bekomen hadden, te we- Gezantschap len in April 1611, verklaarde cunistrmaan IV, Koning van Denemarken, aan Zweden * ion den oorlog. Nu meenden de Staten eene poging te moeten doen om den zoo gevaarlij- ken krijg tusschen twee Protestantsche Vorsten bij zoo veel gevaars, dat van den kant van het Katholjke Polen dreigde, bij te leggen. Dus zonden zij voornamelijk met dit doel een plegtig Gezantschap naar Koppenhagen, bestaande uit de Heeren JAKOB VAN WASSENAAR, Heer van Obdam; momsour HOGERBEETS, Raadsheer in den Hoogen Raad, en doctor prak BAs, Burgemeester van Amsterdam, Toen dit Gezantschap, in Julij ver- rokken, in Denemarkén aankwam, waren de vijandelijkheden niet meer te keeren en was de stad Calmar reeds door de Denen ingenomen. ! Ook mislukte de poging geheel; en het laat zich denken, dat onze Gezanten zich niet te beroemen hadden op eene heusche bejegening van eenen Koning, die berucht is wegens de onbeschoftheid, die bij zich tot zelfs in brieven en staatsstukken toe veroorloofde. Toen zij eindelijk te Calmar gehoor bij hem bekomen en hem voorgehouden hadden, dat de godsdienst bij zijn geschil met Zweden schade stond te lijden, antwoordde hij kortaf: er is hier geene sprake van godsdienst, maar het betreft mijn regt op Zweden ?. Hij beschouwde dit land als een afgescheurd deel van zijn wettig Rijk, en ontzag zich niet te verklaren, dat hij geene vertoogen afwachtte van Staten, die insgelijks tegen hunnen weltigen Heer in opstand waren gekomen. -Ziende, dat zij op hem niets vermogten, begaven zich de Gezanten, volgens den hun gegeven last, naar Zweden, waar zij ongemeen beleefd ontvangen werden, en de verzekering bekwamen, dat de Koning niets liever wenschte dan den vrede hersteld te zien, en gaarne alle verhooging van lasten, waarover de Hol- landers zich beklaagden, afschaffen en de hun toegebragte schade vergoeden zou. Onze Nederlandsche diplomaten, zich met voorbeeldige volharding van eenen post kwijtende, die in dien tijd en vooral in dit geval verre van aangenaam was, verzochten, van Zwe- den teruggekeerd , op nieuw gehoor bij den Koning van Denemarken. Doch zij slaagden niet beter dan vroeger. 2 Non agitur de religione, sed de regione. 3 vax METEREN, X, bl. 481, 482. VRBEDE, t. a. p. bl. 52—55. Strijd om de Guliksche erfe- nis. 1610. 400. ALGEMEENE GESCHIEDENIS ep a I ET TE ESSER voelen was yan eenen Koning te wachten, die nog altijd de bijna eene eeuw geleden omwenteling, welke zijnen voorzaat cuurstraan II uit Zweden verdreven en aldaar de WASAS op den troon gebragt had, niet kon laten gelden, en nog in 1611 den Koning van Zweden, GUSTAAF ADOLF, die zijnen vader was opgevolgd, den koningstitel niet verkoos te geven, maar hem slechts Hertog noemde. Zijn heerschzuchtig vasthouden aan zijn eigen vermeend Vorstenregt verduisterde zijnen blik in die mate, dat hij in zijn hart zamen- spande met eene magt, die de natuurlijke en de zedelijke betrekkingen van zijn Volk hem als vijandig moesten doen aanmerken en ook -zijn persoonlijk belang hem later dwong te bestrijden. Gelukkig was hij, bij zijnen Adel geene genoegzame ondersteuning vindende, buiten magte om den oorlog lang voort te zeiten. Tegen het einde des jaars 1612 nam hij Zwedens vredesvoorslagen aan. Wij hebben gezien, dat onze bondgenooten, Engeland en Frankrijk, in afwachting van hetgeen de toekomst kon baren, nog altijd niet van zich konden verkrijgen om ons volmondig als eene zelfstandige Mogendheid te erkennen. Ontmoedigde dit onze Bewinds- lieden? Wreekten zij zich door te kennen te geven, dat zoo de Mogendheden ons niet als tot gelijken rang geregügd wilden beschouwen, wij ons ook ontslagen rekenden van de verpligting om als eene zelfstandige Mogendheid op te treden en met ons goed en bloed eenen rang op te houden, dien de andere Mogendheden te handhaven hadden, maar dien men ons toch niet gunde? Verre vandaar, In het weigeren van hunnen bijstand, door Zweden ingeroepen, hadden zij zich verstandig en omzigtig betoond; doch waar, al was het ook niet op hun eigen grond, de vijand moest bestreden worden, aan wien zij hun vrij volksbestaan ontwrongen hadden; waar het er op aankwam het begonnen werk niet te laten varen, daar wachtten zij geene uitnoodiging van anderen af, noch maakten voorwaarden vóór zij handelend optraden. Dit bleek voldingend uit de parti, die zij kozen, toen ten gevolge van den strijd over de opvolging, in de Kleefsche Landen gerezen, voor geheel Europa de gewigtigste belangen op het spel stonden. 