Natuurlyke historie der tanden van den mensch. In welke hun zamenstel, gebruik, vorming, groey, en ziekten uitgeleyd ... worden
Het fcbynt eene aardagtige flojfe te zyn , met eene dierlyke Zelfftan- digbeid gemengt , want bet kan niet tot lym gebragt worden , voor dat bet in een zuur Schei-vocbt ontbonden is ; wanneer men een Tand in een zuure vloeiflofwerpt , fcbynt bet Emailleerzel niet aangedaan maar wanneer men het met de Fingers aanraakt , blyft een foort van witte / lym aan dezelven bangen . Hot Emailleerzel der Tanden , op bet vuur gezet , gaat niet in lym over , gelyk de flym flojfe der Dieren , want zy word op bet vuur zeer broofcb , fcbeurt en word zzvart , en fcbeid zicb van bet Beenig deel , daar het omzit , af Ilet kan egter eene flerker trap van vuur verdraagen , dan bet Beendgtige gedeelte , zonder broofcb of zwart te worden ( 5 ). Deze flojfe toond geen fcbyn van vaatdcbtig Z amen ft el , 0/ omloop van vocbten : de ktmfligfie Opfpuitingen konnen bet zelve niet bereiken ; en in jongere Dieren word bet niet aangedaan door voeding met Meekrap , onder de Spyze gemengt (c). In pas gebooren Dieren egter , en wanneer het , gem eld is , in bekwaam Scbei - geweekt word , fcbynt bet zelve noch Kraakbeenig , nocb vleefcbig , echter bet Aardagtige gedeelte moeft verbon - sj/2 ( 6 ). (3) XIV. fig. 21. 22. 23. ( 4 ) Ibid. ( 5 ) Daarom kan men door branding het emailleerzel beter zien , Kyi het beenige deel fchiely- ker ZKart word. De wyze van branding en onderzoeking gefchied aldns. Men vyle den Tand door midden en legge hem in het Vuur , daar na wasfclis men de gevylde zyde met een zuur vocht of Jchrappe dezelve met een fcherp mes; dan komt het emailleerzel bloot , dat Kit is, terwyl het beenig deel zwart is. (c) 'Lie hier over du Hamel mem. de l’Acad. 1739. pag. 1. en 1*741. pag. 132. Am- fiord, uitg. (6) In alle deze Proefneemingen heb ik niet konnen nagaan, dat hit emailleerzel de minjle verve aannam , het zy in een groeijenden , het zy in een volwasfen Tand. Ilet zelve fchynt eene aard¬ agtige ftoffe , die mecr gezuiverd is en zoo af gcflooten van de gemeene vochten, dat zy geen in¬ going aan de grovere deslen van de Meekrap tocfiaat. Hier moet men vooral aanmerken dat <ls jiaamen , welke aan de Dierlyke Jtoffen gtgeeven worden , als Lym enz,, de beteekende zaakuitdrukkcn , n 2 *** 4 1 60 DE STRUCT. DENT, et primo DE LAM. VITR. De ufii & formatione Laminae Vitreae poftea agam , cum me¬ lius intelligi potero. Aliud quid eft, quod natura, aliud quod ars efficit gluten animale alius efie naturae, quarts gluten operariorum, nemo infixias ibit, ambo tamen vera glutina. Gluten eniin.eft, mate- ties tenax vifcida , colore jlnida frigore condenfata , ex partibus terreis anmalibusque confirms , atque unioni partium feparatarum inferviens ; Tale gluten in Corpore animali re vera obvi urn docent, primo ofieogenia. Cartilagines , enim ex tali glutine conflatas fuifle, Machina Papi- niatia clare oftendit; unde & calli fraftorum oflium? Nifi ex tali glutine. - Quoad mate- riem ten earn quid vidit Auguftus de Alexandri cadavere quid nuper de Homero inventum , nifi terra animalisY EtanneMineralogi Wallerius & Linnaeus terrain animalem, pro- terrae fpecie agnoverunt? Partes itaque animalium folidse conftant ex terra, glutine, oieo, phlogifto, fale & aqua ita ligata, ut Tub fibrarum, oftlum, cartilaginum , membranarum &c_ figura appareant, folutis vinculis, terra animal is , in confpe&um Yenjt, impalpabilis. ta&u* i-ygneo fquanjulis fufcis , femidraphanis conftans, m PARS HET ZAMENSTEL der TANDEN, enz. 6t Over het gebruik en ck vorming van het Emailleerzel zal ik tiader handelen , wanneer men my beter zal begrypen. ’Want zso iets als Lym komt ’er in het dierlyk Ligchaam met voor , dan door verrotting of warmte. Dus meet men ook begrypen, dot de aardagtige Jloffe geen Dierlyk dee l is , noch dat de aarde eenig gedeelte van de dierlyke jloffe uitmaakt. Het geen de Natuur geeft is zekerlyk , iets anders dan dat de Kunjl oplevert ; in beide cgter is hier eene waare Lym , jchoon niemand zal ontkennen , dat de Lym der Dieren verfchilt van die der werk- lieden. Lym is eene taaije , kleverige Jloffe , vloeibaar door warmte , door koude (lollende , bejtaan- de uit Dierlyke en aardagtige deelen , en dienende om gejcheiden deelen zaamen te houden. Dat ’ er zulk een Lym in het Dierlyk ligchaam is, leerd voor eerjl de beenwording , want de Pot van Pa¬ pin toond , dat de Kraakbeenderen voorheen zulk een Lym waaren. Waar van daan anders de eclten. in gebrooken Beenderen? Ten zy uit zulk eene lym ; en de aardagtige Jloffe aangaande : wat zag Auguftus van het lyk van Alexander , wat is ’er onlangs van Homerus gevonden, dan eene dierlyke aarde? Hebben ook de groote Ertz - Kenner s Wallerius en Linnaeus de dierlyke aarde niet voor eene waare zoort van aarde erkend? De vajle deelen der Dieren bejlaan immers uit aarde, met Lym - Olie , vlugge geejl, zout , en water verbonden, zoo dat men dezelve als Vezels, Beenderen , Kraakbeenderen , Vliezen enz. ziet, van deze banden ontjlagen, komt de dierlyke aarde te voorfchyn * op het gevoel als Boeder, en door' het vergrootglas bezien , uit bruine half doorzigtige fchubbetjei bejlaande. y o H HET PARS OSSEA D E N T I U M. \ ALTERA ex qua Dens componitur fubftantia offea eft ; fed multo durior quam folidiffima offium pars efte folet. Hcec fubftantia partem efficit interiorem corporis , colli ac totius radi- cis Dentis , ex duabus fubftantiis compofita fcilicet calcarco ter¬ rea atque animali, atque organifata, 6c Vafculofa fupponi po¬ teft, materies terrea fatis copiofa, hcec poll calcinationem ean- dem retinet figuram, ita ut quodammodo cohcefione cum altera conjungatur, atque in muria aliisque acidis merfa extrahi pofllt. Subftantia animalis terrea parte orbata, acido inmerfa compadior, quam eadem fubftantia in aliis offibus reperitur , mollis tamen .atque flexilis. Pars oftea Dentis , eandem fere formam ac dentis completi •retinet ; ac detrada Lamina Vitrea , eosdem margines apices 6c mucronem oftendit ac ft Lamina Vitrea obtegeretur. Partem ofleam efte vafculofam ope injedionis haud probari poteft : Id tamen verum efte ex quibusdam colligimus circumftantiis : nam mucrones Dentium intumere poftunt, ut fpeciem fpince ventofae mentiantur, ceque ac alia ofta, aliquando 6c concrefcunt cum alveolo , atque in flexibilem ofteamque abeunt continuitatem , ut evcnire poteft in omnibus offibus ftbi contingentibus ; fed 6c hie deceptioni locus , tumefeentia enim poteft efte formatio propria , cc aneglofis oriri poteft ex pulpa quae formata dente alveo adhteret , & cum eo concrefcit. Sequentes conftderationes dentem non efte Vafculofum affirmare videntur : primo , nunc- quam infedum dentem in ulla proportione Anatomica vidi , ncc id mihi in ullo fucceffit conatu , five in fenis ftve in juvenis dente inftituto; »SS!»!®SS!SiSSS!!SSSS®ffi!.-!»:S;;SSSi»i!S!!SS HET BEEN AGTIG DEEL DER T A N D E N. D E andere floffe , uit welke de Tanden zaamengefleld is , is Beendgtig; maar veel harder , dan men het hardfle gedeelte der Beenderen gewoonlyk vind. Deze floffe maakt het binnenfle deei van het Ligchaam , den hals en zvortel der Tand uit . Zy heflaat uit twee deelen , eene kalkdchtige aarde ; en Dierlyke zelfflandig- held: dewelke men kan onderflellen , dat zverktuiglyk en vaatachtig zyn . De aarddchtige floffe is zeer overvloedig , deze behoud haare ■ gedaante , na dat zy tot kalk gebrand is ; zoo dat zy door zamenheg - ting aan de andere gevoegt en in Pekel of een under Schei- vocht afgetrokken zuorden kan . De Dierlyke floffe , van do' aarddgtige ontbloot , en in zuur vocht gezvorpen , is vafler ? hoewel zagter en buigbaarer , dan dezelve in andere Beenderen ' gevonden zvord. Bet Beendgtig deel van den Tand , evenaert veel de gedaantf van een volmaakien Tand , en 'er het Emailleerzel afgenoomen ' zynde , ziet men dezelfde randen , punten en top , of zy door het Emailleerzel bekleed was . ZW het Beenig deel vaatachtig is , , kan door geen Opfpuiting bezueezen zvorden ; dat dit echter zoo zy , konnen zvy uit zommige omflandigheden opmaaken: zvant de klau~ wen der Tanden kmnen zwellen en een foort van fVinddoorn of Been- vreeter gelyken , even als andere Beenderen ; zomtyds groeijen zy met de Tandkas vafl , en gaan in eene onbuigbaare en Beendchtigc aaneenhechting over , even als in alle Beenderen r die elkander raa - ken konnen , gefchieden kan ; maar hier kan men misleid zvorden 9 • want de zwelling kan een eigentlyke groeijing zyn , en de aaneen- groeijing kan gefchieden , uit dat flym , zvelk , onder het groeijen ' van den Tand , zich aan de Tandkas zet , en daar mede zaameiv groeiu De volgende aanmerkingen fchynen te toonen , dat de Tandem *64 PARS O S S E A D E N T I U M. inftituto ; 6c inde fallaciam fuifle in aliis cafibus , ubi dentes in- jeftos fuifle, dicunt , concludo. Secundo , non valebam vi- dere vafa ex pulpo in fubftantiam formati dentis abeuntia ; 6: quacumque parte dens formatus fit , Temper perfectus efi , quod non ita in aliis oflibus. Sed quod magis convincit , eft argumen- tum ex Analogia inter dentem 6e alia ofla , cum animal rubiam tinttorum pro alimento habuerit mox natum animal porcellum , verbi gratia , educetur rubia tinctorum per tres aut quatuor heb- domadas : necetur, examinanti hxc apparebunt i° fl animal ali¬ quot dentium habuerit partes antequam rubia alebatur, bee partes degnofcentur , ex remanente colore naturali ; fed partes , quae formabantur, dum animal rubia alebatur, rubro colore invenien- tur. I line patet , folas hafee partes , formatas efle dum animal rubia fruebatur, nam jam formats ne minimam coloris tin&uram oflendebant. Haec efi: differentia in aliis omnibus oflibus : novi- lnus enim, quod pars oflis jamjam formata, rubia tingi potefl; aft non ita faturato colore, quam in ofle quod formatur. Quum autem mavimus , omnia alia ofla efle vafculofa, dum formantur, 6c itaque colorem in fe trahere poflint , inde concludere poflumus dentem non efle vafculofum ; non idoneus fit tingi , poll for* mationem, fed hoc ulterius urgebimus; quum Porcellus, per aliquod temp oris fpatium rubia pafeitur & poflea per tempu s longius relinquatur, antequam occiditur, fupra memoratac obler- vationes apparebunt , (Sc preeterea omnes partes dentium , quae formabantur poftquam a rubia fiflebatur , albae erunt inde in qui- busdam Dentibus primo apparebit color albus, dein ruber, poflea albus redibit. Sic alternatim rubri 6c albi colores per totum dentem cernentur. Hifce patet Experimentis , quod Dens femel colorata nunc- quam amittit colorem, dum omnia alia ofla tinfra, fenflm pul- klcant , cum animal non amplius rubia alimentatur ; ( id tamen fit HET BEENAGTIG DEEL DER TAND. 6$ tliet vaatachtig zyn : vooreerft , heb ik nooit een opgejpooten Tand in eenige Ontleedkundige bereiding gezien , of ben ik in eenige Proefneeming geflaagd , bet zy ik dezelve in eene oude of jongc . Tand beproefde ; daar uit befluit ik , dat 'er eenige misleiding plants heeft , in die gev alien , in welke men van opgefpuite Tanden gewaagt. Ten twee den heb ik nooit vaaten gezien , die nit de lymige ftojfe na den volwasfen Tand liepen ; aan welke zyde de Tand gevormd is, is by volmaakt , bet geen in andere Beenderen zoo niet is, maar overtuigender is bet bewys uit de overeenkomft , tusfcben den Tand en andere Beenderen, wanneer een Dier met Meekrap gevoed ■ word ; men kweeke een jong Dier, by voorbeeld een Speen - Far ken , met Meekrap op , geduurende drie of vier weeken ; men doode bet , dan zal men zien; vooreerft , dat indien bet Dier reeds eenige deelen van Tanden gebad heeft , voor dat bet met Meekrap gevoed wierd , men deeze deelen zal kennen , uit de ftandvaftig bly vende coleur ; maar de deelen , die gevormt zyn , terzuyl bet Dier Meekrap at , zullen eene roode coleur bebben . Hier uit blykt , dat die deelen gevormd werden , terwyl bet Dier met Meekrap gevoed wierd : want de reeds gevormde toonden geen de min ft e verw, en bier in verfibild bet van alle andere Beenderen ; want bet is bekend , dat een reeds gevormd deel van een Been , met Meekrap kan geverfd worden, maar niet zoo donker als een reeds gevormd Been . De- wyl wy derbalven zueeten , dat alle andere Beenderen vaatdgtig zyn , terwyl zy gevormd worden , en das de verw konnen aannee - men , konnen wy befluit en , dat de Tanden niet vaatachtig zyn; \ wyl zy niet konden geverfd worden , na bttnne vorming; maar om dit ftuk verder te ftaaven : wanneer men een Speenvarken eenigen tyd met Meekrap voedt , en naderband eenen geruimen tyd zonder bet zelve laat , eer bet gedood word , zal men bovengemelde zuaarnee - mingen zien , en boven dien zullen alle de deelen der Tanden , die gevormd wier den , na dat men met de Meekrap opbield , wit zyn. Dus zal men in zommige Tanden eer ft eene witte coleur zien , daar na rood , dan weder wit ; en dus zal men zien, dat de roode en witte coleu - ten elkander afwisjelen . I Uit 66 \ PARS O S S E A DENTIS, fit lentidimc ) 6c cum haecce Colorado , panenda fit in conftitu* done ab abforbentibus vafis dependente , dens vafis abforbentibus * seqne ac aliis carere videtur. Modum crefcendi Dentis , valde ab aliis offibus dixFerre , indc concludere poffumus offa crefcere incipiunt a punfto quodam 6c fefe in fuperficiem extendunt , 6c pars , quae jam formata- vi¬ detur, re vera nondum formata eft, nam quotidie formatur ope novae materice fefe intrudentis , ufque ad tota fubftanda comple¬ te fit, 6c turn tandem ejus materies femper mutata eft. Alia circumftantia , qua Dens ab offa differre videtur, 6c va- lidum argumentum, ex quo demonftratur, in Dente circulationis non effe locum ; eft , quod non mutatur fenio , nec ullam mu- tationem pati videatur , cum femel perfefta eft conformatio , nifi abrafione , haud mollefcit Dens , inftar aliorum odium , ut in quibusdam cafibus vifum eft> ubi materies terrea totam odium conflitutionem efficit. Ex hifce experimentis patet , Dentes confiderari debere lit corpora anomala refpe&u circulationis per eorum fubftantiam.. Principio tamen vitali donantur, ex quo partem corporis effi- ciunt; ut poftea explicandum veniet: 6c notari debet, quod ade&iones totius corporis minus dentibus induunt,. quam aliis corporis partibus. Rachiticomm infantium dentes ceque crefcunt , quam eorum , qui fani , fed omnia alia offa adficiun- tur: Inde fi Dentes iatiores funt in ratione aliarum partium , ova protuberant. D E HET BEENAGTIG DEEL DER TAND. c? Uit deeze Proefneemingen blykt , dat een Tandy die eens eene eoleur aangenoomen heeft , dezelve nooit verlieft , daar die andere geverfde Beenderen alien gskens verbleeken , wanneer bet Dier met meer met Meekrap gevoed wordy dit gefchied egter zeer langzaam , en dewyl men moet jlellen , dat deze verwing in de opflorpende vaatjes plants heeft , flcbynt bet dat de Tand zoo min opflorpende Vaatjes heeft , als andere. d? wyze van groeijing der Tanden zeer veel van andere Beenderen verf child y kan men daar nit befluiten: de Beenderen be- ginnen van een zeker punt te groeijen , en breidcn zich in de Opper - vlakte uit , en fchoon een Been reeds gevormt fchynt , is bet egter zoo niet y want dagelyks groeit bet a an , door bykomfte van eene nieuwe (Ioffe , welke yer zich indringt , tot dat de geheele (Ioffe vol - maakt is , en dan eindelyk is de (Ioffe gebeel verandert. Eene andere omflandigheid , in welke de Tand van Beenderen verfcbild , en teffens een jierk bewys gee ft om te betoogen , dat ’er geen omloop in eene Tand plaats heeft , is dat de Tanden door On der do at niet veranderen , noch geene verandering in bet gebeel flchynen te ondergaan , dan door afflcbraaping , of afflyting , wanneer de ver¬ min g eens vohnaakt is , ook worden de Tanden niet zacht ; gelyk andere Beenderen , in zommige gevallen , in welke de aarddgtige (Ioffe , bet geheele Zamenftel der Beenderen uitmaakt. Uit deze Proefneemingen blykt , dat de Tanden moeten aange * merkt zvorden , als vreemde Lighaamen ten opzicbte van den Om - loopy door bunne (Ioffe. Zy hebben egter een leevend beginzel , waar door zy een deel van bet Lighaam uitmaaken , gelyk ik naderbancl toonen zal ; en men moet aanmerken , dat de veranderingen van bet geheele Lighaam minder op de Tanden werken , dan op de andere Lighaams deelen. De Tanden van Kin der en , die Engelflcbe Ziekte hebben , groeijen zoo wel als van Gezonde , terwyl alle de andere Beenderen worden aange da an : Indien derhalven de Tanden breeder zyn naar evenredigbeid der andere deelen , zoo fleekt de Mond voor uit. Is II E T D E CAVITATE DENTIUM. U I L I B E T Dens internam habet Cavitatem , fefe fere per totam offete partis longitudinem extendentem ( i ). Apentur vel incipit hsec cavitas ex puntto radicis , ubi exilis, fed crefcit eundo atque latior evadit, donee in corpore Dentis fini- tur (2). Finis hie exatfte figuram corporis Dentis, ad quem pertinet , reprtefentat. In genere fupponi poteft , totam cavitatem fere eandem cum Dente figuram habere,, latior enim eft in cor¬ pore Dentis , dein gradatim gracilefcit, ufque ad extremam radi- cis pattern ; (implex ubi Dentis unica radix ( 3 ) , & ubi Dens dims pluresve habet radices , magis compofitos ( 4 ). Iixc cavitas , haud cellularis, fed glabra in fuperficie, nulla ei medulla , fed repleta videtur vafis fanguineis ( 5 ) 6t ut lup- potio nervis, pulpa vel cellulofa materia connexis. Vala hcec rami funt vaforum maxillarium turn fuperiorum , turn inferior rum; & nervi a fecundo 6c tertio ramo quinu paris derivan- tur (^). Injecftione vafa fanguinea diftin&d apparent, per totam Dentis cavitatem, fed nervos non potui diftincld videre, nili ubi cavitas incipit. (1) Tab. XIV. fig. I, 2, 3 &c. (2) Ibidem. (3) Tab. XIV. fig. 3, 4, 5 & 6. (4) Tab. XIV. fig. 1 & 2. (5) Tab XII fig. 7 & 8. (0) Decurfum horum nervorum, elegantiflime deferipfit Mekkuius in differtationi fua de nervis faciei , in aElis Berolin. 1751. pag. 18. inferta, prseter quse ibi de nervis narrat docbiiT. auftor celeb. Hallerus ramum palatinum alium ramulum ad poftremum molarimn dediflfe vidit, & alium ad eorum radices. Haller Phyjiol. Tom. IV. pag. 213 Dentes vero fuperiores nervos duobus ex tribusve trunculis accipiunt , Dentalis enim pofterior dentibus molaribus infervit. Dentalis anterior caninis atque primoribus, vide hxc amplius apud Halleedm 1. c. pag. 216. $ XX. Maxillaris- nervus inferior canalem maxilla: inferioris ingrediens, fub dentibus molaribus incedit, cuique radici ramulum mittit, dein in Huos ramos dividitur, quorum alter, caninis inciforibusque ramulos dans, ad fym- frhyfin maxilla pergit. De Vafis vide nunequam fatis laudandi Haller i fafe. II. tnU. anat. rnaxill. inf. & fafe, VIII. plerosque nervos anteiiam comitem habere, hie folummodo notabo. D E o D E IIOLLIGHEID der TANDEN. Y DER Tand heeft van bimen eene holligheid , welke zich byna door de gtheele lengte der Tand uitjlrekt Q i ). Deze holligheid begint , of heeft haare opening aan het niter fie der wort el , alwaar zy zeer gering is, doch word allengskens grooter en breeder , tot dat zy in den Tand zelve eindigt ( 2 ). Dit einde vertoond juijl het boiengedeelte van den Tand , tot welke het behoord . Men kan in het algemeen ftellen , dat de geheele ruimte dezelve gedaante me P den Tand heeft , want in den Tand zelve, is zy breeder , word daar na allengskens fmaller , tot aan het einde der wort el , en is eenvoudig , wanneer 'er maar eene zuortel is ( 3 ) , en , wanneer de Tand t wee of meer wortelen heeft , is zy meer Zamengefteld ( 4 ). Deze holligheid is met holdgtig ( cdluleus ) maar in haare Opper- vlakte effen , zy heeft geen Merg, maar fchynt met bloedvaaten vervuld (5)5 en ik onderftel met Zenuwen , die door een Jlymerige of vette ftoffe zamengevoegd zyn. Deze vaten zyn takken van de bovenfte en onderfle Kaakbeens - Vaaten , en de Zenuwen komen van den tweeden en der den tak van het vyfde paar (a). Door opfpuiting ziet men de bloedvaaten duidelyk , in de geheele holligheid der Tand, maar de Zenuwen heb ik niet klaar konners zien , dan aan de opening der holligheid. (1) PI XIV. fig. 1, 2, 3 enz. (2) Ibidem. (3) PI. XIV. fig. 3, 4, 5 en 6. (4) PI. XIV. fig. 1 en 2. (5) PI. XII. fig. 7 en 8. ( a ) Den Heer Mekkil heeft den loop van deze Zenuwen zeer fraay befchreeven in zyn » Verhandeling over de zenuwen van het Aangezicht in de Memoires de I’Acad. des Sciences & belles Lettrcs de Berlin 17 51. pag. 18. Bshalven het geen die Geleerde Schryver daar zegtv zegt de Heer Haller, dat hy gezien heeft , dat eene tak van de Zenuwe van het verhemelte een takje na de laatfle Kies zond , en een ander na deszelfs wortel. Haller Pbyfiol Tom. IV. p. 213.. De bovenjle Tanden krygen hunnc Zenuwen uit twee of drie Takjes, de agterfie Tandtak dient \'oor de Kiezen ; de voorflc voor de Honds en Sny tanden , zie breeder by Haller 1. c. pag. 21 6, 5. XX. De onderfle Kaakbeens- Zenuw , door het gat van het Kaakbeen inkomende , loopt onder de Kiezen , en gee ft een Takje aan ieder wortel , en verdeelt zich dan in twee deelen , waar van het eene Takken gee ft , aan de Honds- en Shytanden} en het ander loopt na de Zamengroeijing (Synv* phy(is) van het Kaakbeen. Over de Vaaten , zie den grooten Haller Fafc. II. in de plant van het Onderkaakbeen era Jafe-VUI. Ik zal hier maar Jlegts aanmerken , datde meefle Zenuwen door Bloedvaaten verzeld warden. I 3 HET D E PERIOSTEO DENTIUM. ENTES, in folis fuis corporibus , Lamina Vitrea ob- te&os fupra vidimus , fed radicibus eft Periofteum ; quod, quamvis tenerrimum, tamen vafculofum eft, 6c videtur commune efle turn, quem includit Denti, turn alveolo, quod membrance internee inveftientis inftar, obtegit, Dentem obtegit, paulo infra alveolum ofteum , ubi gingivis adheeret ( a ). ( a ) Ex hocce perioftei adhxfione cutn alveolo, continuitatem dentis cum alveolo de quo ■memoravit au&or, derivari pofle, fufpicari poffet ; periofteum enim primo membranaceum, dein Cartilagineum tandem ofteum fieri pofte , adnotavit Cl. Fongeroux Memoires fur les Os &c. pag. 30. Cum autem hocce latere denti, altero, cum alveolo adhaereat, neceflTe eft, ut in ofllficatione. Dens, Periofteum ac alveolus unum idemque corpus ofteum efficiant; hascce tamen oftlficatio ab illuftri Hallero negatur Memoires fur la formation des os , p. 245. at & Du Hamel Mem. de l’ Acad, des Scienc, 1742 & 1743. D E , !£&!S8S$S!S8S!SSSSS$S&*lSt ^iSCSSSSSJSSSSSlSCSiSSiiSSSK H E T BEENVLIES der TANDEN, D AT de Tanden alleen met een Emailleerzel aan hunne Lighaa - men bedekt zyn , hebben zvy bier voor gezien ; maar de wort els hebben een Beenvlies y dat , fchoon zeer dun , egter vaatdgtig is , en gemeen fchynt te zyn , zoo aan den Tand , die bet omkleedt , als aan de Tandkas , die bet als een bekleedend Elies van binnen bedekt , weinig onder de beenige Kas9 alwaar bet aan bet Tandvleefcb- vaft is (a). (a) Uit de: ze aaneenhegting van liet Beenvlies met de Tandkas, zoude men die vereeniging van den Tand met de Tandkas , van welke de Schryver Itier boven gemeld he eft , konnen afleiden. JVyl de Heer de Fongeroox Mem. fur les Os, pag. 30. aanteekend , dat bet Beenvlies eerjl vlee- zig , daar na Kraakbeenig , en eindelyk Beenig kan worden. JVyl bet 'aan den eenen kant aan den Tand en aan den anderen aan de Tandkas vajl is, volgt noodzakelyk , dat indien bet Beenig word, de Tand en bet Beenvlies , en de Tandkas een Lighaam uitmaaken moeten. De groote Haller ecbter entkent deze Beenwording , als cok de Geleerde Du Hamel de 1’Acad, 1742. en 1.743, D E D E SITUATIONE DENTIUM. GENERALIS Dentium forma locusque fatis notione communis. Eorum oppofitio maxillis ambabus , circulum quern defcribit utraque feries , defcriptione particular! non eget , cum fatis in vero appareant haec Corpora , 6c ex iis quaj de Proceffu alveolari difta funt , nota fupponuntur. Quoad utriufque feriei fituationem obfervare poffumus , quod cum in ftatu naturali contaftus fint, Dentes maxillae fuperioris paulo infra dentes inferiores locati flnt , imo ad latera maxillarum ; magis tamen hoc in parte anteriore patet, ubi in plerifque ho- minibus dentes fuperiores ante inferiores locati funt ( i ), 6c quoad cujufque feriei pars lateralis , in fuperficie five linea con- ta<ftus fitconcavain maxilla inferi ore, a parte pofteriore ad anterio- rem , dum in eadem ratione convexa fit in maxilla fuperiore (2). Margo cujufque feriei fimplex eft in parte anteriore maxilla¬ rum , fed dente retrorfum crefcente , margo haec finditur in ex- ternam 6c internam , Dens Can inns , quern Cuspedatum dicemus, puncftum eft devarceationis , ita ut primus molarium , quern primum Becujpedem dicemus , primus Dens fit , cui duplex margo ( 3 > ( 1 ) Tab. III. fig. 1 & 2. (2) Ibidem. (3) Tab. IV. fig. 1 & 2. NUMERUS - - D E • • / PLAATSING der TANDEN. in E algemeene plaats en de gedaante der Tanden zyn genoeg be- fg kend. Hunne tegenbverftand tegen beide Kaakbeenderen en de kromme lyn , welke ieder rei befchryft , beeft geene byzondere mel¬ ding noodig , wyl dit in een levendig Menfch duidelyk genoeg kan gezien en vooronderfteld moet worden bekend te zyn , uit bet geet} van bet uitfteekzel der Tandkasfen gezegt is. Jen opzicbte der plaatfing van ieder rei kan men aanmerken , dat , wanneer zy elkander in den natuurlyken ft and raaken , de Tan¬ den der Bovenkaak een weinig beneden die der Onderkaak kom&n , zelf aan de zyden der Kaakbeenderen ; doch ecbter ziet men dit duidelyker in de Voortanden , alwaar de Boventanden , in de meefte Menftchen , voor de Ondertanden leggen ( i ) , en daar bet zy deling - fche deel van bet Onderkaak aan deszelfs Oppervlakte , of lym van raaking van agter naar vooren bol is , terwyl zy in bet Bovenkaak - been in dezelve evenredigbeid verbeven is ( 2 ). De rand van ieder rei is eenvoudig aan de voorzyde van de Kaakbeenderen , maar vsanne-er de Tand naar agter dikker word , fplyt deze rand in tweeen , in eene buitenfte en eene binnenfte: de Hon ds^ and 9 welke ik de Mnpuntige zal noemen , is bet punt van fcheiding , zoo dat de eerfte Kies , welke ik de eerfte tweepuntigt mem , de eerfte Tand is , met eene dubbele Tand ( 3 )o (if) PI. III. fig. 1 en 2. ( 2 ) Ibidem. (3) PI. IF. fig. 1 en K H E T N U M E R U S D E N T I U M. UMERUS Dentium omnium, in ftatu maturitatis eft a -L ^ Viginti ofto ad triginta duo. Semel tantum viginti feptem folummodo obfervavi nuncquam numerum triginta duorum fuperas fe vidi. Quatuordecim quaeque tenet maxilla , ubi numerus viginti ofto perficitur; fexdecim vero ubi triginta duo nume- rantur. Ubi vero viginti novem vel unus fupra triginta, turn aliquando maxilla fuperior, aliquando inferior imparem fert, ubi triginta adfunt, iftum numerum aliquando sequaliter per utram- que maxillam divifum vidi; in aliis vero, fexdecim in altera v in altera vero quatuordecim. De Dentium numero a&urus nul¬ lum, extraftum , aliove modo amiftlim fufpono. Ubi vero ab> ofto ad Duodecim adfunt validiores illi Dentes, quos molares dico, tarn ar&e ftbi jun&i, ut continuitatem in circulo efficiant, ubi hoc adeft, & numerus minor quam triginta duo, femper ultimus molaris deficit. Dentium figura maxime differt , fed tamen , in dextero Maxil- Jarum latere perfefte fimiles iis, qui finiftro, ita ut paria effi¬ ciant, & paria maxillae fuperioris, fere fimilia correfpondentibus in maxilla inferiore fitu, figura & ufu ( i Quilibet Dentium duas habet partes , corpus five pars craffior, & fupra alveolos & gingivas exferta , altera pars radix , in gin- givis & proceffu Alveolari infertat terminus vero intra duas hafce partes , margine gingivarum obte&a , dicitur collum Dem tis. Corpora haec differentium Dentium valde differunt magni- tudine («) Tab. Ill, IV & V. HET GETAL DER T A N D E N. HET getal der Tanden is tusfchen twintig en twee - en - dertig , wanneer zy alle baare volkomendheid hebben . Ik heb flegts eenmaal ' er zeven - en - twintig gezien , en nooit meer dan twee - en- dertig ; wanneer * er agt - en - twintig zyn, vind men ’ er in y der Kaakbeen veertien ; maar daar 'er ncgen-en-twintig of twee- en- dertig zyn , is ’ er eene onpaare zomtyds in bet Boven- , zomtyds in bet Onderkaakbeen . Wanneer 'er dertig zyn , & dikwyls ge- lyk verdeelt in y der Kaakbeen ; doth in zommigen beb ik ' er zeflien in bet eene , en veertien in bet under Kaakbeen geteld. Hier vooronderfel ik, van bet getal der Tanden fpreekende , dat 'er geen uitgetrokken of op eene andere wyze vermift zyn , en dat 'er agt tot twaalf van die dikke Tanden zyn * die men Kiezen noemt , en dewelke zoo na by elkander faun, dat zy als een Lighaam in de rei uitmaaken , dog zoo bet getal minder dan twee -en- dertig is , dan ontbreekt 'er altoos de laatfte Kies. flet getal der Tanden verfcbilt grootelyks , maar egter zyn die in de regterzyde van bet Kaakbeen volmaakt gelyk aan die van de linker zyde , zoo dat zy paaren maaken , en de paaren van bet Opperkaakbeen zyn byna gelyk aan die van bet Onderkaakbeen , die * er over ftaan , zoo in gedaante , als in plants en gebruik ( i ). Tder Tand bee ft twee deelen , bet Ligcbaam of dik deel , dat bo¬ ven de Tand - Kasfen en Tand - Fleefcb aitjleekt , en de Wort el of Klaauw , welke in de Tand - Kasfen en in bet Tand - Vleefch in ge- plant is . De paal tusfchen deze twee deelen , welke door den rand van bet Tand- Vleefch bedekt word , word den Hals genoemd. Deze deelen van verfcheiden Tanden , verfchillen in gedaante en grootte , en ( i ) PK II J , IV en V. K a: 76 NUMERUS dentium, tudine atque figura fie 6c radices, Haec differentia poftea oftendetur. \ ' * - „ • * f Utriufque Maxillae Dentes , communiter tribus dividuntur claffibus , qui funt incifores , canini , molar es , fed confideratis quibusdam circumflantiis , quoad formam , modum crefcendi , atque lifum, eos in quatuor fequentes claffes dividi potius cen- feo: Incifores five primores, cufpidati , canini vulgo di&i, Bi- cujpides five molares anteriores duo, molar es five tres ultimi dentes. Numerus cujufque claffis in quaque maxilla plerumque conftat, quatuor inciforibus , duobus cufpidatis , quatuor bicusr pidatis , quinque vel fex molaribus ► In forma 6c crefcendi methodo regularis datur gradatio, in omnibus claffibus , ab inciforibus , ufque ad molares , eo refpedu cufpidati naturam obtinent mediam inter incifores 6c bicufpidatos y 6c hi medii funt inter cufpidatos 6c molares , inde in quaque cir- cumfiantia molares 6c incifores differunt (2 ) (3 ) Qa'). O2) Tab. Ill & V. (3) Hie fubintelligitur, Dentem, et quo deferiptionem haul! , bene & perfefte confOr- inatum effe; nec minima mafticatione laefum. Defcriptio nollra ctijusque Claflis ex maxilla inferiore defumta eft, ac differentia inter hos & Claffes correfpondentes maxillae fuperioris, immediate poll: deferiptionem fequitur. (a) Sic fe habet numerus Dentium in homine, fed in caeteris animalibus valde differt* ut pollea obiter adnotabo, proximus homini tamen fimia, quae ab homine folummodo dif- fert Laniariis five caninis.j de quibus vide Buff, Hifl, Nat, Gen, Tom. XIV. pag„ 7i.feq, A NUMERUS - HET GETAL der TANDEN. 77 en dus ook de JVortels . Dlt verfchil zullen zvy naderhand ver* handelen. < De Tanden van yder Kaakbeen zvorden gewoonlyk in drie Soor • ten verdeelt , als : de Sny -Tanden, de Honds -Tanden , de Kie¬ zen ; maar eenige omflandigheden in agt neemende , die hunne be - trekking hebben op derzelver gedaante , wyze van groeijen en ge- bruik , verdeel ik dezelve liever in de vier volgende Soor ten : Sny- o/Voor -Tanden, ££npuntige of Honds -Tanden , tweepuntige of de twee voorfle Kiezen, en de Bak -Tanden of drie laatfte Tanden: Het getal dezer Soorten in elke Kaak beftaat doorgaans uit vier Sny -Tanden, twee Honds -Tanden, vier voorfte Kiezen en vyf of zes Bak -Tanden. *Er is in de wyze van groeijen en gedaante eene geregelde voort - gang in alle de Soorten , van de Sny- tot de Bak -Tanden, in welk opzigt de ednpuntige of Honds -Tanden een middelfoort tusfchen de Sny- en de Tweepuntige Tanden of twee voorfle Kiezen uitmaa - ken , gelyk deeze laatfle wederom tusfchen de Honds- en Bak -Tan¬ den zyn9 om welke rede dan ook meeft al de Sny- van de Bak- Tanden in ydere omfiandigheid verfchillen ( 2 ) (3) (a). (2) PI III en V. ( 3 ) Ik veronderjlel dat de Tanden , die hier befchreeven zynt wel en volmaakt zyn , noch in het minjle door Kaamving afgejleeten. Myne befchryving van iederSoort, is van het OnUerkaakbeen genoomen, en het verfchil tusfchen dezelve en de overeenkomflige Soorten in het Opperkaakbeen , volgt ten eerjlen na de Befchryving. ( a ) Dus is het getal der Tanden in een Menfch , maar in de overige Viervoetige Dieren verfchilt dit zecr veel, gelyk ik in het vervolg ter loops zal aanteekenen , de Aap egter komt naafl aan den Menfch , als die alleen van dezelve verfchilt in de Honds - Tanden , . zie Buffon Hift. Nat, Gen, & particul, Tom . XIV. pag. 71. \ rvE DENTES XNCISORES. IN anteriore parte Maxillae dantur Dentes Incifores , ereteri in utraque parte magis retrorfum pofiti eo quo diximus ordine Corpora inciforam lata, duabus planis fuperficiebus , anteriore fcilicet 6c pofteriore, conftantia Definunt hae fuperficies in mar- gine acuto fcindente. In quaque direttione fuperficies anterior convexa 6c plerumque perpendicularis. Pofterior fuperficies concava, atque obliqua, itaque margo incidens fere femper di- -re<ftd fupra fuperficiem anteriorem ( i ). Ubi Dens tenuior, fuperficies ibi latior eft, ad extremum fcilicet Dentem live marginem incidentem , gracilefcit fenfim fu¬ perficies ubi Dens collum verfus crafcefcit , & ab bine fuperficies continuantur, ufqne ad partem gracillimam , five a margine ad radicem. Corpus inciforis , a latere vifum fenfim crafiius fit, five latius , a margine five fine dentis , ufque ad collum ; collum vero concidit cum piano five lato radicis latere ; ita ut , fi partem anteriorem , vel pofteriorem inciforis contemplemur, videamus id latus a margine incidente , ad extremam radi¬ cem ufque fenfim gracilefcere , fed in confpe&u laterali collum latius craffiufque , 6c a collo Dens fenfim anguftatur turn verfus marginem turn verfus radicem ( 2 ). Lamina Vitrea continuatur , 6c craffior eft in utraque fuperfide quam in latere Dentis , 6c paulo craffior a parte anteriore , quam a pofteriore Dentis , fi Dentem a latere confpicimus five totunt, five in medio fifium, prsefertim in ultimo cafu, radix cunei inftar ( 1 ) Tab. XIV. & V. feries 3 & 4- (2) Tab, V, SSSSS^®:!®:!®!ffif»5aB«SS8SSS8»SSKSSS!!S!5a D E SNYTANDEN. D E Sny - Tanden zyn in het voorfte gedeelte van het Kaakbeen en de andere meer naar agter geplaatft , volgens bovengemelde Order. Het Ligbaam der Sny - Tanden is breed , en heeft twee vlakke Oppervlaktens , een voorfte en een agterfte. Deze Opper - vlaktens eindigen in eenen fcherpen fnydenden rand. Be voorfte Op - pervlakte is in allerley hegting verheven en meeft al laodregt. Be agterfte is hoi en fchuinfch , zoo dat de fcherpe rand meeft altyd boven de voorfte Oppervlakte komt ( i ). Be Oppervlakte is het breed ft , daar de Tand het dunfte- is , na- mentlyk aan het elude of aan den rand ; zy word alien gskens final- ler , daar de Tand naar den Hals toe breeder zuord ; en loopt van daar voort , tot aan het fmalfte deelr of van den rand tot aan den Wort el.- Het Lighaam van den Tand van ter zyden gezien , word allengskens dikker of breeder , van den rand tot aan den Hals ; en de Hals loopt zamen met de vlakke of breede zyde van den Wort el; zoo dat , indien wy den Tand van vooren of van agter befchouwen , wy zien , dat de zyde van den rand af tot aan den Wor- tel allengskens dunner wordt ; maar van ter zyde gezien , is de Hals breeder en dikker , en de Tand word van den Hals af , naar den rand toe van de eene zyde , en naar den Wort el van de andere zyde allengskens dunner (2 Het Emailleerzel loopt door en is dikker in beide Oppervlaktens dan aan de zyde van den Tand , en wat dikker aan de voor- dan aan de agterzyde. Indien ivy den Tand van ter zyden befchou¬ wen , het zy geheel of door midden gefpleeten , en heft in het laatfte geval ; ( 1 ) PI. XIV en V. ret 3 en 4* (2) PI V. dentes incisores. inftar Dcnti intrufa videtur, 6c inde corpus five Lamina Vitrea Dentis fifla apparet ( 3 )• Plerumque Dentes ad perpendiculum eredii, corpora tamen paululum antrorfum verfa. Radices vero breviores , quam in' cufpidatis , fed fere ejusdem longitudinis quam in omnibus aliis Maxillae Dentibus ( 4 ). In maxilla fuperiore latiores , craffiores , praefertim duo an- teriores eorum longitudo fere eadem cum iis in Maxilla inferiore, fitus fubobliquus, dum corpora paululum antrorfum vergunt, praefertim duorum anteriorum , communiter ante primores infe- rloris maxillte defcendunt. Duo anteriores incifores, maxillae fuperioris, duos priores inferior obtegunt , 6c fecundum utriufque lateris dimidium , ita ut fecundus incifor, maxillae fuperioris, plufquam dimidium fe¬ cundum inciforem inferiorem , 6c plufquam dimidium cufpidatum maxillae inferioris obtegat ( 5 ). Margines inciforum fri&ione-in quibusdam obtufiores craflio- refque evadunt in aliis vero , fefe invicem acuunt , atque graci- liores evadunt {a). (3) Tab. XIV. fig. 17. (4) Tab. III. fig. 2. ^ ( s ) Tab. III. fig. 1. (a) Sic fe habent incifores in homines, fed in caeteris animalibus turn fitu, turn numero, turn figura toto coelo difcrepant, haec fingulatim omnia enarrare jufto longius foret, in ge- nere folummodo annotabo. Lemures in maxilla inferiore fex habere primores, in vifperti- lionum generum Vaciliat numerus, vide Pallas Specileg. Zool. Fqfc. II. pag. 2. Brutis nulli funt incifores. Feris fex in utraque maxilla. Dedelphi tamen decern fuperius otto inferius. Talpa otto inferius. Sorici duo fuperius quatuor inferius, Erinacee duo fu- perius, quatuor inferius. Gloribus omnibus ut melius ridere valeant, duos dedit fupra & infra Creator; & in quibus¬ dam ut in Lepore biga fuperior duplicata obtegunt, ita ut primores anteriores longi , plani fulcati, interiores breviores Cylindricis. Pecora in maxilla fuperiore inciforibus Carent, in inferiore fex vel otto donantur, ut & Rhenoceros inter Belluas. Bellue obtufe truncatos incifores habent in maxilla fuperiore & inferiore fex ut Equus. Vel fex fupra, & quatuor infra ut in Hippopothamo. Vel quatuor fupra & fex infra ut in fuum genere; de csteris animalibus , videfis quae in praefatione dixi. dentes- DE SNYTANDEN. 8 1 gtval; zal de JVortel ah een weg in den Tand ingeflaagen fchynen; en dus het Lighaam en Emailleerzel gefpleeten ( 3 ). De Tanden fiaan meeft loodrecht , egter ftaan hunne Lighaamen een weinig naar vooren , de Wortels zyn korter dan in de Honds - Tanden , tnaar byna zoo lang als in alle de andere Tanden van het Kaakbeen ( 4 ), In de Bovenkaak zyn zy dikker en breeder , vooral de twee voorfie : derzelver lengte is gelyk aan die der Onderkaak , en de rigting zvat fchuinfch ; dewy l de Lighaamen wat voor over jiaan , byzonder in de twee eerfte , zakken zy gemeenlyk een weinig voor die van de Onderkaak. De twee voorfie Sny -Tanden van de Bovenkaak , dekken de twee voorfie van de Onderkaak en den tweeden van yder zyde ter helfte , zoo dat de tweede Sny -Tand meer dan de helft van den tweeden van de Onderkaak bedekt , en meer dan de helft van den Honds - Tand ( 5 ). De randen der Sny-Tanden worden by zommige Menfchen fiom - per en dikker , maar in anderen fcherpen zy elkander en worden dunner (a). (3) PI. XIV. fig. 17. (4) pi. m. fig. 2. (5) PL III. fig. 1. (a) Dus is het geleegen met de Snytanden in een Menfch, maar in de andere Dieren verfcheelen zy zeer veel ; dezelve in het breede na te gaan zoude te lang vallcn. Ik zal maar in het algemeen aanmerken, dat de Spookdieren in het onder Kaakbeen zes Voortanden hebben, dit getal verfchild in de Vledermuizen zie Pallas Dicrk. Mengelw. I. Deel 2. Stuk., bl. 12 — 14. De tandelooze hebben geen Voortanden. De verfcheurende hebben ’ er zes in ieder Kaakbeen, Edoch de Buidelrat tien van boven , en agt van onder, de Mol acht van onder , de Spits - Mays twee van boven , en vier van onder. De Egel , twee van boven , en rier van onder. De Schepper heeft aan het Gejlagt der knaagende Dieren twee lange Voortanden van boven , en van onder gefchonken , am te konnen knagen , in zommige is het bovenfie paar verdubbeld , gelyk in de Haazen, zoo dat de voorfie Snytanden, die lang, vlak, ingegroefd zyn, de agterfie die korter , en rolrond zyn, bedekken. De Herkaauwende hebben geene Voortanden in de Bovenkaak dog in de onderfie zes of acht , dus 00k de Rhenoceros onder de Gehoefde. De Dieren van den laaatfien rang , by LtnNjEus Bellaae genoemd, hebben flompgeknotte Sny. tanden in de Bovenkaak. Het Paard zes ; het Rivier-Paard zes boven en vier onder j het Varken vier boven en zes onder. Over de everige Dieren heb ik in de Voorrede gefprooken. L D E C*-'!" ^ ^ O- %' *0^ 00 0 $ 0000' 0 D E N T U S P I - D A T I. IN quaque Maxilla incifores proximo fequuntur Cufpidati ; ita ut quaterrium fimul numerum efficiant, communiter InciforF bus crafllores, & longitudine omnibus caeteris dentibus longe prsecellunt ( i ). Figura corporis Cufpidati, fatis vere concipi poteft, fufpo- nendo inciforem cujus anguli truncati funt, ita ut in anguftum apicem excurrat , loco tenuis marginis ( 2 ) ; radix a radice in- ciforis folum modo in eo differt , quod latior fit ( 3 ). Latus exterius Cufpidati, magis lateri inciforum inclinatuiy ubi & magis angularis , quam alio quovis loco. 