Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
regenval 109 288 159 273 193 waterstand 534 | 1144 | 491 | 628 530 verhouding [5] 4 3 2 3 Zonderen wij den grooten factor 5 voor 1908 uit, toen te Seriboe Dolok en Pematang Siantar die den sterksten regenval hebben, nog geen regenwaarnemingen werdeu ten ME verricht, dan kunnen wij constateeren, dat de verschillen tusschen de maximale en minimale maandsommen van den regenval ongeveer 3 maal vergroot in de jaarlijksche niveau- verandering van het meer te voorschijn treden. Een eenvoudige physische beteekenis heeft dit resultaat niet, het stelt echter in staat uit den regenval een paar maanden vooruit een oordeel omtrent den vermoedelijken hoogsten waterstand te vellen. De Vloedgolven in de Kampar- en Rokanrivier. De getijbeweging is in den open oceaan slechts gering, zij neemt door opstuwing van het water nabij de kusten toe, vooral waar de bodem glooiend oploopt. De sterkste opstuwing heeft plaats in groote trechtervormige rivier- monden, waarbij zoowel het geleidelijk tot elkaar naderen der oevers als de afnemende diepte een rol speelt. Zeer bekend zijn oa. de vloedgolven (mascarets) in de Fransche rivieren en de Fundy baai. Minder algemeen bekend zijn echter die, welke op Sumatra's Oostkust onder den naam van Benah of Benoh op de Kampar- en Rokanrivier voorkomen, en van welke vooral de eerste wegens zijn groote intensiteit berucht is. De onderstaande mededeelingen, toegezonden aan den Directeur van het Observatorium te Weltevreden naar aanlei- ding van een desbetreffend schrijven gericht aan den Resident van Sumatra's Oostkust geven over den Benah nadere bijzonderheden. De Civiel Gezaghebber te Selat Pandjang geeft de volgende beschrijving van den Benah op de Kamparrivier: „De vloedgolf voorkomende op de Kamparrivier draagt den naam Benah of Benoh. Dit verschijnsel wordt waargenomen van af het westelijkste punt van Poeloe Moeda tot aan Petodahan, hemelsbreed gemeten zich uitstrekkende over een afstand van 50 K. M De krommingen in de rivier in aanmerking nemende wordt de afstand grooter. Ontstaan. De vloedgolf ontstaat alleen bij vloed, vandaar die naam. Daar die vloed zich niet altijd even sterk doet gevoelen, is de kracht van den vloedgolf of Benah op de Kamparrivier ss dg niet altijd dezelfde. Bij dood-tij zeer gering van kracht en hoogte, wordt haar geweldige kracht en hoogte vreesaanjagend bij springvloed. Bij het intreden van den vloed, die in de Kamparmonding van twee kanten op komt zetten n. l. van uit de richting Serapong en Selat Ongka, ontmoeten beide stroomingen elkander en ziet men gebeuren, dat het zwaardere zeewater zich als een wig onder het lichtere rivierwater schuift. Zoolang de diepte van het vaarwater nog groot is, hier + tien vademen, valt niets te bespeuren van eenige opmerkelijke beroering van het water. Bij de westelijke punt van Poeloe Moeda verandert de diepte plotseling aanmerkelijk en is dan bij laag water 2 à 3 voeten. Hier ontmoet het binnendringende zee- vloed) water een groote hindernis, die gevormd wordt door de bank in de rivier, die zich uitstrekt tot nabij Telok Meranti. Men ziet het water plotseling rijzen, er vormen zich cenige golven, die zich met groote snelheid stroomopwaarts bewegen, op de diepe plaats bij Telok Meranti minder hoog en krachtig, voorbij Telok Meranti hare vorige gedaante weder aanne- mende, bij Bindjai (diepte) weer kalmer wordende, bij Telok Kladi haren aard nog niet verloochenende, om bij Petodahan (diepte) voor goed te eindigen en over te gaan in een zeer snelle strooming. Uiterlijk aanzien. Bij het passeeren der ondiepe plaatsen bovengenoemd, ziet men een of meer (soms 5) schuimende rollers zich stroom- opwaarts bewegen, bij doodtij van geringe hoogte, doch iederen dag in hoogte toenemende naar mate de vloedstroom zich sterker doet gevoelen en het hooge getij nadert; bj ` springvloed wordt een hoogte van + 5 vademen bereikt, (volgens schatting van ooggetuigen, die het ongeval de Madjoe overkomen, mee maakten). De beide uiteinden van dezen vloedgolf, die in aanraking komen met de oevers en de aldaar staande boomen, vertoonen de grootste branding en BR, Se roepen een geluid in het leven, dat op grooten afstand te hooren is en veel gelijkt, indien nog verre, op het geluid, dat men waarneemt als een hevige slagregen nadert. Dichter bij komende wordt dit geluid krachtiger, om het sterkst te worden bij de staudplaats van den waarnemer, verder lang- zamerhand verminderende om weer te verdwijnen. Snelheid en kracht. Indien men bij doodtij van Poeloe Moeda naar Petodahan per roeiende sampan gaat, is daarvoor 12 uren noodig (snelheid mz K M. = 4 K. M.). Sehrijver dezes ging op 29 Januari 1913 van Telok Meranti naar Poeloe Moeda per sampan en had daarvoor bij doodtij 12 uren noodig. Bij springtij, kort na het passeeren der vloedgolf, van Poeloe Moeda naar Petodahan gaande, kan men dit zelfde traject in 2 uren afleggen. Dit geeft dus een snelheid van + >. KM = 26 K. M. per uur. De snelheid beweegt zich dus tusschen + 4 en 25 K. M. Wat de kracht aangaat mogen de volgende voorbeelden dienen: Een Chineesche boot, inhoud + 50 ton tusschen Poeloe Moeda en Petodahan op een ondiepe plaats vastgeraakt, werd door dien vloedgolf aangegrepen, eenige malen om en om gerold, verloor daarbij het grootste gedeelte harer lading, en kwam er daarmede af. Deze boot vertoonde zich verder nooit meer op de rivier. Een veel erger lot onderging het even groote gewestelijk vaartuig Madjoe ten jare 1910 bij Telok Kladi (toen een ondiepte, thans is die plaats zeer diep). In 1 à 2 minuten werd die stoomer eenige malen om hare lengteas gewenteld en verdween, daarbij een menschen- leven verliezende, terwijl de overlevenden, die zich zwem- mende wisten te redden, de kleederen van het lijf werden gescheurd en bij het aan wal komen zoo goed als niets aanhadden. Beide ongevallen zijn vernomen van de beman- ning van het gewestelijk vaartuig Helena, die bijna allen het laatste ongeval hebben meegemaakt, TT an Houtvlotten, hoe stevig ook in elkander gezet, vallen uit elkander. De inzittenden van een sampan, die op de ondiepe plaatsen zijn, laten, bij het hooren van het geluid van den naderenden benah, alles in den steek en vluchten een eind den wal op, ten einde niet door dien benah gegrepen en mede- gesleurd te worden. Het getal sampans en kleine vaartuigen, dat hier vergaat is legio. De bewoners van nabij dus bekend met het karakter van den benah, zijn niet te bewegen den vloedgolf met een sampan, tongkang of stoombootje tegemoet te varen, nog veel minder de komst van dezen watergolf op eene ondiepe plaats af te wachten, zoo overtuigd als zij zijn, dat alleen het toeval hen het leven kan doen behouden. Betere getuigen om de kracht van den benah te kennen kan men moeilijk verlangen. Het schijnt bovendien, dat de vloedgolf, telkenmale bij hoogtij de vaargeul doet veranderen, dit werd mij door verschillende personen bevestigd. Dit wordt overtuigend aangetoond op de plaats van het ongeval van de Madjoe, vroeger een zandbank, thans + 10 vadem diep. De ondiepe plaatsen en banken worden gevormd door het van bovenstroom afgevoerde materiaal en dit medegevoerde draagt den naam van ,,pasir boelan’’, het best te vergelijken met drijfzand. Wanneer er op geslagen wordt, hoort men een doffen slag, steekt men een stok in den bodem of staat men er op stil, dan ziet men den stok langzamerhand verd wij- nen of de voeten zakken in den bodem weg. Zelf was ondergeteekende getuige van de volgende feiten. Tusschen Tandjong Poelai en Westpunt van Poeloe Moeda bevond zich een breed en diep vaarwater op het eind van 1912, op den 30°" Januari 1913 daarlangs komende had zich aldaar een bank gevormd een vaargeul overlatende van + 20 M. breedte. Achter Poeloe Moeda kon in 1912 zelfs geen ledige houttongkang varen, waar thans tongkangs van 100 Engelsche ton inhoud passeeren, volgeladen met boomstammeu, zoodat de diepgang zeker twee vademen is. a ` SCH Waarschijnlijk zal deze vaargeul weer binnen afzienbare tijd niet meer te bezigen zijn.” De Assistent-Resident van Bengkalis voegt aan de boven- staande beschrijving nog het volgende toe: . „Ten aanzien van de beschrijving van den Civiel Gezag- hebber te Selat Pandjang teeken ik hierbij nog aan, dat het vergaan van de ,,Madjoe” heeft plaats gehad op den 21sten Maart 1909. Wijders werd mij door den mantri-politie alhier Mohamad Said Dahlan, het volgende medegedeeld. In 1906 of 1907 was bedoelde persoon te Poeloe Moeda werkzaam als mandoer bij den dienst der In- en Uitvoerrechten en Accijnzen. Voor de eerste maal kwam er een onder Engelsche vlag varend stoomschip de „Prijer” te Poeloe Moeda aan om van daar- uit boschproducten en dergelijke naar Singapore af te schepen. Onbekend met het vaarwater en de gevaren van een benoh, nam de Inlandsche gezagvoerder een loods aan boord, een inlander geboren en getogen in die streken. Alras merkte de loods, dat de gezagvoerder, zich niet willende storen aan zijn raadgevingen, juist averechtsche maneuvres uitvoerde, zoodat hij dien gezagvoerder wees op het gevaar verbonden aan de benoh. De gezagvoerder stoorde zich niet aan den loods met het gevolg, dat het schip dadelijk op het droge zat. Tegen middernacht kwam de benoh opzetten en sloeg het schip, daar het op een gegeven moment dwarsstrooms kwam te liggen, niettegenstaande het zijn beide ankers had uitgeworpen, om, waarop de bemanning in het water sprong, zich vast- klemmende aan de aan boord aanwezige rottan en andere boschproducten. Een der opvarenden. de kok, is nimmer teruggevonden geworden. Door de reederij van het schip werd nog een premie van $ 400.— uitgeloofd, indien de plaats waar het schip in de GE SC Kamparrivier onder het zand bedolven lag kon aangewezen worden, teneinde het te kunnen laten lichten, doch tevergeefs.” Over de Benah op de Rokanrivier deelt de fd. Controleur van Bagan Api Api het volgende mede: „Omtrent het verschijnsel de z.g. Benah, heb ik de eer het navolgende te berichten. Ook in de Rokanrivier komt deze vloed voor, doordat de stroom bij hoogtij door den trechter- vormigen zeeboezem, waarin de Rokanrivier uitmondt, in de vernauwende oevers van deze rivier wordt geperst. Daardoor ontstaat een plotseling niveauverschil, dat ten gevolge heeft, dat de vloed als een golfvloed, vooral op de ondiepe plaatsen den riviermond binnenkomt. De hoogte van den waterkolom van de benah varieeert tusschen 1 en 2 M, zij bereikt haar hoogste punt bij springvloed, terwijl bij het doode getij geen benah wordt waargenomen. De benah is zeer gevaarlijk voor de scheepvaart, daarom wachten de prauwen de benah altijd af aan den oever van de rivier, waar deze breed en hiep is. Dit natuurverschijnsel doet zich voor van nabij de monding van de rivier tot nabij Kampong Madal. Ook in de zijrivier van de Rokan heeft men de benah.” De keuring van metalen in een laboratorium voor materiaalonderzoek DOOR W. VAN ALPHEN DE VEER. Elke constructie, waarbij metalen worden toegepast, stelt hare eischen aan deze bouwstoffen. eng kolommen moeten bestand zijn tegen drul en metaal- kabels moeten trekapanningoß kunnen opnemen zonder praktisch van vorm te veranderen, metalen veeren moeten elastisch zijn, stalen kogels waarop assen loopen moeten zeer hard zijn, enz. Aan een laboratorium voor materiaalonderzoek kunnen nu in verbaud hiermede de volgende vragen worden gesteld: 1°. Is een gereven metaal voor een bepaald doel geschikt. 2°, Waarom heeft een metaal niet voldaan en is het gebroken. In de eerstgenoemde vraag ligt een keuring van het metaal volgens voorgeschreven eischen opgesloten. Zijn de keuringseischen niet omschreven, dan is de beste wijze van onderzoek het metaal te vergelijken in zijn eigenschappen met een metaal dat reeds met goed gevolg voor 't beoogde doel werd gebruikt. Een verzameling kan, op deze wijze gebruikt, van groot belang zijn voor een laboratorium voor materiaalonderzoek. Het is tot nu toe nog niet gelukt om internationale leveringsvoorschriften voor handelsmetalen vast te stellen. Het „Internationaler Verband für die Materialprüfungen der Technik” heeft reeds jn 1897 de volgende vraag aan een commissie ter nadere bestudeering opgedragen: „Auf Grund der bestehenden Lieferbedingungen sind Mittel und Wege zu suchen zur Einführung einheitlicher interna- tionaler Vorschriften für Prüfung und Abnahme von Eisen und Stahlmaterial aller Art.” | In 1896 ontstond in Duitschland het „Deutscher Verband für die Material-prüfungen der Technik”, in 1901 in Engeland „Engineering Standards Committee” en in Amerika in 1902 „American Society for Testing Materials”. Deze vereenigingen, die nationale Voorschriften voor de levering van metalen trachtten tot stand te brengen, hebben betreffende de leverings- - voorwaarden voor ijzer en staal ’t volgende gepubliceerd: Amerika 23 voorschriften in 1901. Engeland 19 & 1908. Duitschland 7 1900. waarbij elk voorschrift EE ‘heeft P don bepaalde cate- gorie van metalen, zooals bijv. gietijzeren buizen, rails enz. Op het laatste congres van het „Internationaler Verband” heeft men de poging om de nationale voorschriften te vereenigen tot internationale voorschriften opgegeven, aange- zien er te weinig medewerking was in de verschillende staten TL In ons land vindt men in de „Algemeene Voorschriften voor de Levering en Keuring van Bouwstoffen door J. A. van DER Kroes” in art. 14 en 15 verschillende bepalingen omtrent ijzer en staal en andere metalen, terwijl door het Koninklijk Instituut van Ingenieurs „Algemeene Voorschriften voor IJzer, 1911” worden aanbevolen 2). Door het ministerie van koloniën zijn „Voorschriften betreffende aanbesteding en levering van ijzerwerken met toebehooren” uitgegeven. Aan deze laatste voorwaarden moet bij leverantie’s aan het rijk worden voldaan, zoodat ze-bij de keuring hier te lande voor verschillende diensttakken worden gevolgd. Aan de oplossing van de oorzaken van gebreken zijn meer moeilijkheden verbonden dan aan de keuring, omdat 1) Zie VI Kongres, New-York 1912 I. V. M. T. Bd. II No. 13. 5 «ce T T. van het blijvend gedeelte van het jaarboekje van het K. men meestal niet voldoende op de hoogte is van de omstandig- heden waarin het metaal heeft verkeerd. Men is over ’t algemeen zeer spoedig geneigd om een fout als een gevolg van slecht materiaal te beschouwen. Bij ’t onderzoek blijkt dit echter dikwijls onjuist te zijn. Over ’t algemeen genomen zijn de handelsmetalen zonder gebreken zooals ze worden afgeleverd aan de constructie-werkplaatsen. Er treden echter door ’t bewerken dikwijls materiaalfouten op, welke ’t gevolg zijn van onoordeelkundige behandeling. Bij de fabrikage van de metalen is men gedwongen nauw- keurig de samenstelling en de eigenschappen te kennen, in de constructie-werkplaats is deze kennis minder groot. Door de uitkomsten van de onderzoekingen gaat men echter meer de aandacht vestigen op den invloed van de bewerkingen op de eigenschappen van de metalen. Ter beoordeeling van die invloeden moeten de metalen nauwkeurig op hun physische — en structuureigenschappen worden onderzocht vóór en na de bewerking. Onder den drang nu, die er bestaat tengevolge van de groote behoefte aan metalen als constructiematerialen, hebben wetenschap en industrie samenwerkende het metaalonderzoek bijzonder ontwikkel et mechanisch onderzoek is door toepassing van fijnere metingen en uitbreiding van het aantal methoden verbeterd. De scheikundige analyses richten zich naar den uitslag van het microscopisch onderzoek. Het microscopisch onderzoek heeft verband gebracht tusschen structuur en eigenschappen van de metalen, daarbij geholpen door de kennis van de cigenschappen van kristallen en vaste oplossingen. Het mechanisch, het chemisch en het lisa onderzoek mogen hier nog wat nader worden besproken, om tenslotte eenige voorbeelden van metaalonderzoek verricht in het laboratorium voor materiaalonderzoek bij het Departement der Burgerlijke Openbare Werken te vermelden. cee ` ia Het mechanisch onderzoek omvat in hoofdzaak de volgende beproevingsmethoden ter bepaling vande vastheid van metalen !): Trek- en drukproeven, doorbuigingsproeven, knikproeven, torsieproeven, knip- en ponsproeven, slagproeven, proeven met snel wisselende belastingen, hardheidsproeven, technolo- gische proeven waaronder vallen smeedproeven, buigproeven, wikkelproeven enz. Bij de bepaling van de trek- en drukvastheid van metalen moet het verband tusschen belasting en vormverandering worden bepaald, waarbij de volgende hoofdpunten worden opgeteekend : B = < Ä AL 1°. De zuivere elasticiteitsgrens, waaronder die belasting wordt verstaan, waarbij na het ontlasten de proefstaaf nog juist geheel in haar oorspronkelijken vorm terugkomt. Het is niet noodzakelijk dat dit punt samenvalt met de proportionaliteitsgrens, waarbij nog juist evenredigheid bestaat tusschen belasting en vormverandering. Praktisch is gebleken dat deze punten in de technisch gebruikte metalen samenvallen, zie punt P fig. 1. 1) Zie Handbuch der Materialienkunde von A. MARTENS. 2°, © 4°, u en Men dient voor de bepaling in de elastieiteitsgrens een voorschrift te geven, aangezien met fijnere instrumenten die theoretische grens dichter kan worden benaderd, dan met minder gevoelige toestellen. In veel gevallen wordt de elasticiteitsgrens aangenomen bij een blijvende vormverandering van 0.2°/, na het wegnemen van de belasting. Bij vloeiijzer en zachte stalen komt in de graphische voorstelling van het verband tusschen belasting en vormverandering een sprongsgewijze verandering voor, gekenmerkt door een groote uitrekking of samendrukking bij een nagenoeg constant blijven van de spanning. Dit punt wordt strek- of vloeigrens genoemd, waarbij een toestandsverandering van het metaal moet plaats vinden. De strekgrens is een practisch goed te bepalen punt (zie punt S fig. 1). De maximale spanning die in ’t metaal bij toenemende belasting optreedt wordt de breukbelasting genoemd. Bij voortzetting van de belasting kan het materiaal de breuklast niet blijven dragen, het ondergaat plaatselijk groote vormveranderingen en komt bij een geringere spanning tot breuk. Bij elke trek- of drukproef wordt een zeker arbeids- vermogen verricht dat gelijk is aan het product van kracht en weg, in dit geval de belasting en de vorm- verandering in de richting van de werkende krachten. De verrichte arbeid kan men uit een diagram bepalen, waarin die arbeid wordt voorgesteld door een oppervlak begrensd door de abscissenas, door de spanningskromme en den eindordinaat. De abscissen stellen voor de toename in de meetlengte 4], de ordinaten de bijbehoorende belastingen B. Men kan de oppervlakte, begrensd door de kromme lijn, vervangen door een rechthoek met als eene zijde de rek Al en als andere zijde B maal een zekere factor bijv. « B. Dan wordt dus A = « B. Al. Wanneer deze arbeid gedeeld BET T wordt door het oorspronkelijke staafvolume, dat gelijk is aan ’t product van de doorsnede F. en de meetlengte 1. dan ontstaat: Ae Ak volume ` Fl. Es is nu de specifieke breukbelasting £. Al = m is de procertsgewijze verlenging van de oorspronke- lijke lengte r. De arbeid per eenheid van staafvolume is u £. r. Nu is uit de ervaring gebleken dat « voor een bepaalde klasse van metalen, die dezelfde waarde als constructie- materiaal bezitten, constant is. Hieruit volgt dat 2.7. dan een bepaalde waarde voor de beoordeeling van het metaal heeft. Von TETMAJER geeft aan de waarde £. r. de naam arbeids- coëfficient '). Hieronder volgen eenige waarden van verschil- lende metalen in tonnen-centimeters. Welijzer met 0 015°/9 koolstof en slakken 0.65; Thomas-vloeiijzer met 0.036°/o koolstof 1.15; staal met 0.3480/, koolstof 1.01 enz. Deze zelfde waarde wordt door ons in een anderen vorm qualiteitscijfer genoemd. Door het ministerie van koloniën wordt bijv. geëischt voor vloeiijzerenplaten voor constructie-werk een minimum- produkt van rek en breeksterkte van 900, voor ketelplaatijzer 1000. De rek is daarbij gegeven in °/, van de meetlengte en de breeksterkte in KG./mm2 900 en 1000 komen dus overeen met een arbeidscoëfficient van 0.9 en 1.0 tonnen centimeters. Bij doorbuigingsproeven op metalen wordt een staaf op 2 plaatsen ondersteund en midden tusschen die steunpunten belast, waaruit volgt dat men de doorbuiging mag berekenen alsof de staaf in ’t midden is vastgeklemd en aan de uiteinden met de halve kracht (in omgekeerden zin) wordt belast. Bij deze wijze van beproeving kan men ook spreken van een proportionaliteitsgrens, van een buigingsgrens en van een 1) Zie L. v. TETMAJER. Die angewandte Elastizitäts und Festig- keitslehre pag. 8. au E breukgrens, waarbij de beteekenis van de buigingsgrens analoog is met de strekgrens. Als voorbeeld kan worden vermeld dat in de Algemeene Voorschriften van J. A. VAN DER Krors in de $ Gegoten ijzer de volgende eisch wordt gesteld: „Een onbewerkte vierkante staaf van 3 c.M. dikte moet 1 M. vrijdragend, in het midden een langzaam en geleidelijk, zonder schokken tot 450 K.G. toenemende belasting kunnen dragen, alvorens te breken.” DO de slagproeven moet er onderscheid worden gemaakt tusschen de valproeven en de slagproeven op ingekeepte staven. In de X° vergadering van de American Railway Enginee- ring and Maintenance of Way Association werd een normale beproevingsmachine voor rails voorgesteld. Een gewicht van 907.2 K.G. (2000 pond) valt daarbij vrij van een hoogte van minstens 7.930 M. (26 voet) op het midden van een rail die op 2 plaatsen is ondersteund. De afstand van de steun- punten wisselt van 915 mm. (3’) tot 1372 mm. (4’6”). De ondersteuningsplaat is 10 X zoo zwaar als ’t valgewicht en wordt door 20 spiraalveeren gedragen. Bij de eigenlijke slagproeven op ingekeepte staven wordt de arbeid bepaald, die noodig is om een vierkante staaf door te slaan. Op het congres te Kopenhagen van het I. V. M. T. zijn 2 soorten van proefstaven voorgesteld. De groote proefstaaf heeft de afmetingen 30 X 30 X 160 m/m. ` Deze staaf heeft een insnijding van 15 m/m. in ’t midden, terwijl die insnijding rond eindigt met een straal van 2 m/m. De kleine proefstaaf heeft denzelfden vorm, alleen zijn alle maten e van de afmetingen van de groote staaf. De uitkomsten met deze 2 staafvormen bij eenzelfde materiaal zijn verschillend. Bij de kleinere staven wordt een grootere arbeid gevonden. Het verschil wordt grooter bij de toename in de absolute waarde van het arbeidsvermogen, dus bij grootere taaiheid van de metalen. De genoemde proefstaven zijn gebleken niet zeer practisch te zijn, wat ook op het congres te New-York nader is besproken. De groote staven LXXIV 4k, EN zijn ongeschikt om plaatselijk brosere plekken aan te toonen. Bij de kleinere staven moet een zeer fijn gat worden geboord, dat de inkeeping begrenst, wat tijdroovend is. M. Dérinon doet mededeeling omtrent ’t toepassen van slagproeven op staafjes van 10 X 8 mm., die 1 mm. diep worden ingesneden volgens Fremont. Bij de bedrijfscontrole werden 10.000 à 12.000 proeven per maand genomen. Hierdoor kreeg men de zekerheid dat geen enkel geleverd product bros was. De hardheid van metalen kan worden bepaald met behulp van kogelindrukken. Volgens de methode van BRINELL wordt een hardstalen kogel onder een constanten druk in het metaal gedrukt en vervolgens de indrukdiameter gemeten. Onder het hardheidscijfer wordt verstaan het quotient van den totalen druk en het spherische oppervlak van den ver- kregen indruk, uitgedrukt in KG. per mm?. Het getal van BRINELL voor eenzelfde metaal en dezelfde kogel is niet constant bij verschillende drukkingen. Deze afwijkingen zijn des te grooter, naarmate het staal harder is. De methode heeft echter als vergelijkingsmethode voor verschillende metalen reeds veel diensten bewezen. In plaats van den indrukdiameter kan men ook de indrukdiepte als uitgangspunt kiezen, men verkrijgt op deze wijze een ander hardheids- getal, nml. den druk die noodig is om een stalen kogel, meestal met een diameter die gelijk is aan de helft van den kogel v. BRINELL, tot een bepaalde diepte in ’t materiaal te drukken. Deze methode kan zeer gevoelig worden gemaakt, door een indrukdiepte van 0.05 m/m. te kiezen en kan dan op dunne plaatjes worden toegepast. Er bestaan nog verschillende andere methoden ter verge- lijking van de hardheid van metalen, die meer gelijken op de wijze waarop mineralogen met een hardheidsschaal de hardheid van mineralen bepalen. Bij elk metaalonderzoek is het noodig om behalve van de mechanische eigenschappen ook van de scheikundige samenstelling en van de structuur op de hoogte te zijn. hr De analytische scheikunde heeft sinds geruimen tijd een serie van methoden uitgewerkt ter bepaling van de verschil- lende, meestal in zeer geringe hoeveelheid voorkomende, bijmengselen in de metalen, die zoo’n grooten invloed op de eigenschappen uitoefenen. Op welke wijze die stoffen in de metalen voorkomen is eerst duidelijk geworden toen men het microscoop leerde toepassen. „Wanneer men een stukje metaal aan een zijde flak maakt en deze vlakke plaats vervolgens door slijp- en polijstmiddelen volkomen spiegelend en krasvrij maakt dan zal het opper- vlak onder het microscoop met opvallend licht bekeken volkomen ’t licht terugkaatsen en dus blank zijn, tenzij ’t materiaal insluitsels van een andere kleur of kleine holten bevat. Om de structuur zichtbaar te maken moet ’t oppervlak worden geëtst, d.w.z. in een vloeistof worden gedompeld, die een zeer geringe oplossende werking op het metaal heeft. De verschillende kristallen waaruit de metalen zijn opgebouwd zullen naar hun aard en hun ligging op verschillende wijze door het oplosmiddel worden aangetast. Door deze differen- tieering worden de kristallen en de omtrekken zichtbaar en verkrijgt men een structuurbeeld. Al is het verband tusschen de structuur en de eigenschappen nog in veel gevallen niet opgehelderd, zoo beteekent de microscopie toch een groote vooruitgang. In veel gevallen kan met een enkelen oogopslag worden gezegd welke eigenschappen een metaal zal hebben en of het normaal is. Bij hooge temperatuur bezitten metaal- moleculen ook in vasten toestand een groote mate van beweeglijkheid, zoodat beneden het smeltpunt verschillende metalen kunnen rekristalliseeren, terwijl bij verwarming het oplossen en bij langzame afkoeling de afscheiding van kristallen plaats vindt. Op deze veranderingen in vasten toestand kan de phasenregel worden toegepast. De phasenregel geeft de verschillende evenwichtstoestanden aan die in heterogene mengsels onder wisselende omstandigheden kunnen bestaan. Bij metalen stellen de evenwichtstoestanden zich i oe a dikwijls langzaam in en spelen diffusie-verschijnselen een rol, waaruit volgt dat de diagrammen, die bij verschillende temperaturen de toestanden weergeven, meer betrekking hebben op practische evenwichten, dan op theoretische eindtoestanden. Zuivere metalen kunnen in verschillende allotropische toestan- den voorkomen. De bijmengselen zijn in vlocibaren toestand meestal volledig opgelost. Uit de vloeibare metaalmassa zetten zich bij afkoeling kristallen af. In vasten toestand kunnen verschillende kristalsoorten naast elkander voorkomen. Die kristalsoorten kunnen zijn scheikundige verbindingen en ook mengkristallen, waaronder vaste oplossingen worden verstaan. De meerdere of mindere brosheid van een metaal hangt samen met de grootte van de kristallen. De grootte van de kristallen is afhankelijk van de kristallisatie-snelheid en van de kernvorming. De kernen zijn de uitgangspunten voor de kristalvorming. Wanneer een onderkoelde vloeistof plotseling gaat kristalliseeren, dan zullen zich op een groot aantal plaatsen tegelijk in de vloeistof kristallen beginnen te vormen en de kristallen zelf zullen door wederzijdsche begrenzing klein blijven. Bij zeer sterke onderkoeling is het aantal kristallisatie- kernen, dat eerst is toegenomen, weder kleiner geworden. De kristallisatiesnelheid neemt toe met de temperatuur en is dus het grootst dicht bij het smeltpunt. De vorming en omzetting van kristallen gaat gepaard met een zeker warmte- effekt, dat merkbaar is als eene afwijking in de curven die afkoeling en verwarming voorstellen. In de afkoelingslijn : van zeer zuiver ijzer komen behalve bij het stolpunt nog 2 stilstandsplaatsen voor die er op wijzen dat ijzer in 3 ver- schillende vormen moet bestaan, die men allotropischetoestanden ` noemt. Wanneer in het ijzer koolstof voorkomt, zooals in staal, dan vindt men de verschillende omzettingspunten verlaagd, evenals het smeltpunt van een stof door toevoeging vaneen — andere stof wordt verlaagd, en is er bij lagere temperatuur E nog een nieuw omzettingspunt bijgekomen. Handelsijzer kan men algemeen gesproken rekenen te behooren tot de ijzer- ` | koolstoflegeeringen. Het eerste product dat men verkrijgt door Ke en het smelten van de ijzerertsen met cokes in de hoogovens is het ruwe gietijzer, dat in 2 vormen wordt bereid nml. als wit gietijzer en als grauw gietijzer. In wit gietijzer komt de koolstof in den vorm van een scheikundige verbinding voor terwijl zij in grauw gietijzer in vrijen toestand als graphietblaadjes voorkomt. Het totale koolstofgehalte is meestal gelegen tusschen 2!/, en 4°/,. Van het gietijzer wordt staal en week ijzer gemaakt door de koolstof grootendeels te verbranden. De handelsijzers en stalen bevatten een koolstof-gehalte dat gelegen is tusschen 0 en 0,9°/,. Met klim- mend koolstofgehalte neemt de trekvastheid en de hardheid toe, terwijl de rek vermindert. Microscopisch komen in alle stalen in uitgegloeiden toestand 2 bestanddeelen voor, een bestanddeel dat door de etsmiddelen niet wordt gekleurd en dat koolstofvrij ijzer is en een bestanddeel dat donker wordt gekleurd en bij groote vergrooting onder ’t microscoop blijkt te bestaan uit fijne afwisselend licht en donker gekleurde lamelletjes. Wanneer ijzer met een koolstofgehalte van bijv. 0,5% uit den gesmolten toestand vast wordt, dan scheiden zich kristallen af die een wisselend koolstofgehalte bezitten en homogeen zijn; men noemt die mengkristallen. Bij het dalen van de temperatuur blijven de mengkristallen gedurende een zeker temperatuursinterval onveranderd, totdat bij een bepaalde temperatuur uit de mengkristallen zich koolstofvrije ijzerkristallen beginnen af te zetten. De over- blijvende mengkristallen worden rijker aan koolstof tot een zekere grens. Bij een constante temperatuur van +690° splitsen de kristallen, die koolstof opgelost bevatten tot een bedrag van 0,9°/,, zich in 2 bestanddeelen: zuiver ijzer en de scheikundige ijzerkoolstofverbinding (Fe,C); deze bestanddeelen komen innig gemengd voor en vormen samen het donkergekleurde bestanddeel van de stalen, dat perliet wordt genoemd. Thans mogen eenige voorbeelden van verschillende onder- zoekingen worden vermeld: Foto 1 en 2 hebben betrekking op roodkoper van dezelfde chemische samenstelling en genomen met 100 X vergrooting. Foto 1 stelt voor cen et dwarsdoorsnede van een hardgetrokken roodkoperdraad, terwijl Foto 2 ons het beeld geeft van hetzelfde koper in uitge- gloeiden toestand. Wanneer wij de mechanische eigenschappen van deze 2 kopervormen vergelijken dan vindt men: hardgetrokken. uitgegloeid, trekvastheid in KG./mm?, 63.4 elasticiteitsgrens Se 61.0 + 31 (0.2°/, blijvende vormverandering) rek in °/, van de meetlengte 2.0 49.0 microscopisch beeld: foto 1 foto 2. in de walsrichting grootere cubische uitgerekte kristallen kristallen, zonder fijnverdeeld. walsrichting. Foto 3 en 4 hebben betrekking op eenzelfde witmetaal voor aspotten en zijn genomen met 100-malige vergrooting. Het verschil in grootte in de kristallen is alleen veroorzaakt door de verschillende wijze van afkoeling na het gieteh. Het metaal van foto 3 werd gegoten op een ijzeren plaat in een dunne laag en koelde dus onmiddellijk af. Het metaal van foto 4 werd gegoten in een asbestvorm die weer in zand was geplaatst en koelde daarin zeer langzaam af. Foto 5 geeft ons een beeld van een trekstaaf uit een vloeiijzeren plaat genomen. In de plaatoppervlakte was een lichte indruk waar te nemen, zeer waarschijnlijk ontstaan tengevolge van een hamerslag. De invloed van dezen hamerslag dwars door de heele plaat is bij de trekproef zichtbaar geworden als een eenigszins harder gedeelte dat minder rek vertoonde. Foto 6 vertoont ons een proef met vloeiijzer genomen, afkomstig uit een ketelplaat. Het plaatmateriaal kon zonder bewerking, zonder eenig scheurtje te vertoonen, koud dubbel worden gevouwen. Een staafje werd nu onder een pers op 2 zijden gedrukt met een kracht van 50 KG. per mm? en na vervolgens zuiver te zijn bewerkt aan een koudbuigproef a Eh om onderworpen, waarbij reeds een begin van scheuren viel te constateeren aangezien ’t materiaal door de koudbewerking harder is geworden. Dezelfde proef werd herhaald na voor- afgaande persing met 100 en 150 KG. per mm?. De resultaten zijn uit de foto zichtbaar. Materiaalfouten in den vorm van lagen, waarin onzuiverheden opgehoopt voorkomen, kunnen wel eens tot breuk aanleiding geven. Foto 7 geeft een laag in een ketelplaat weer. Wanneer men analyse-materiaal, uit de laag genomen, vergelijkt met analyse-materiaal uit een gaaf plaatgedeelte, dan vindt men ’t volgende verschil: Koolstofgehalte 0.30%, en 0.19°/, Phosphorgehalte 0.12°%/, en 0.01%, Zwavelgehalte . 0.07%, en 0.04 fia Dunnere ijzerplaten bezitten een fijnere structuur dan dikke platen, aangezien ze sneller afkoelen. Het structuurverschil is duidelijk zichtbaar bij vergelijking van foto 8 en 9 die bij een vergrooting van 100 X werden genomen. Men heeft hier tevens gelegenheid de 2 bestanddeelen, waaruit alle stalen zijn opgebouwd, waartenemen, nml. blank zuiver ijzer en perliet. Het kwam eenig malen voor dat een klein profiel rail moest worden onderzocht. Een rail behoort te zijn van staal en geeft het microscopische beeld van foto 10 in dat geval. Foto 11 toont ons een rail van vloeiijzer, dus van te week materiaal: De rails hadden de volgende mechanische eigenschappen: normaal foto 10 te week foto 11. breeksterkte KG./mm?. 61.8 strekgrens KG./mm?. 34.0 26.4 rek in Bio 21 0/, 27.1 qualiteitscijfer 1298. 1095. Bij een gebroken locomotiefas kon het te langdurig op hooge temperatuur verhitten van de plaats waar de kruk zat als oorzaak van de breuk worden beschouwd. u ` SC Het materiaal vertoonde de volgende eigenschappen: uit de as: uit de krukwang bij de breuk: microscopisch normaal van microscopisch zeer grof met eén structuur, zie foto 12. bijzondere teekening, zie foto 13. Slagproeven op ingekeepte Slagproeven op _ ingekeepte staven verbruikten een staven verbruikten een arbeids- arbeidsvermogen van: vermogen van: 9.70 KG./em?. 1.53 KG./em?, buigproeven normaal buigproeven braken reeds onder een geringe hoek. Tandwielen voor de krachtoverbrenging bij een automobiel behooren te zijn gemaakt van een zeer hard staal, waarvan de structuur in foto 14 zichtbaar is en dat een hardheids- cijfer heeft volgens BRINELL van 551. Een ter onderzoek ontvangen tandwiel, dat zeer sterk was afgesleten en verbogen, vertoonde het microscopische beeld van foto 15, wat wijst op weekijzer. Een ander tandwiel, dat iets beter voor het doel geschikt, is vertoont een oppervlakkige harde laag, zichtbaar in foto 16. Het materiaal is door plotselinge afkoeling gehard. Foto 16 geeft ons het beeld van den rand. De buitenlaag bestaat uit mengkristallen met veel koolstof (ongeveer 0.9°/9) en meer naar binnen vindt men naast elkander mengkris- tallen en koolstofvrij ijzer. De meerdere hoeveelheid koolstof aan de buitenzijde werd verkregen door het tandwiel in koolpoeder te gloeien, of er op een andere wijze koolstof in te brengen. Foto 17 laat ons een doorsnede zien van een plaat, die door middel van een zuurstof acetyleenvlam en ijzer aan een andere plaat werd gelascht. Door de onvoldoende lassching scheurde de plaat over de lasch, waarbij door de foto’s kon worden aangetoond dat op verscheidene plaatsen door de platen was heengebrand en het van zeer week laschmateriaal een prop had gevormd. Het materiaal is afkomstig van een luchtketel voor het aanzetten van een motor, die explodeerde. Ga 4 5 : $ 3 A? Zë im Sand Ea BIN EE EE x Ket. Sia: ‘ <f SERIE D K E ae H, A D BT <a e — SI" As Le Ou E 4 4 y "ai > ` 5 a X i K SS AR, A lc 2* A tia Ar 3 d Ke D E > Oe TD IND ee a en N EPEN N EEN TT" SEN AGE OPENEN "ES De regenverdeeling in den Oost-Indischen Archipel DOOR Dr. C. BRAAK. Het ligt niet in mijne bedoeling hier een klimatologische beschrijving van den Archipel te geven '), waarin voor elk onderdeel van het geheele gebied, voorzoover de waarne- mingen daartoe in staat stellen, een beschrijving van de regenverschijnselen een plaats zou moeten vinden. Echter wil ik trachten het mechanisme der regen verschijn- selen, zooals zij zich hier voor doen, althans in hoofdtrekken te analyseeren, om zoo te komen tot een overzicht der factoren, die zoowel de regenverdeeling over het jaar, als de verschillen van plaats tot plaats beheerschen. Bij deze analyse kunnen wij verschillende werkingen onderscheiden, waarvan de volgende vier de voornaamste zijn: De condensatieprocessen, die in den tropischen regen- gordel optreden. De invloed der vastelanden van Azië en Australië, waar- door de moessons in het leven worden geroepen. 3°. De kenteringsverschijnselen. 4°. De locale invloeden. De tropische regengordel is de gordel van hoogste tempera- tuur en dientengevolge van lage luchtdrukking, die zich enkele graden ten noorden en zuiden van den evenaar uitstrekt. Dit is het gebied der windstilten; de lucht, die door de -Passaten van weerskanten wordt aangevoerd, stijgt bier op © 20, ') Hiervoor zij verwezen naar een bijdrage over het klimaat van Nederlandsch-Indië, bewerkt voor den nieuwen druk van de „Encyclo- paedie van Ned.-Indië. en de meegevoerde waterdamp gaat door deze opstijging tot condensatie over. Doordat tengevolge van de hooge tempe- ratuur de lucht zeer veel waterdamp kan bevatten, is de meegevoerde hoeveelheid belangrijk en behoort deze kalmte- gordel tot de regenrijkste deelen der aarde. Bekend is de regenrijkdom van het Amazonengebied en van equatoriaal Afrika, maar beide wordeu nog overtroffen door den Oost- Indischen Archipel, hoogstwaarschijnlijk tengevolge van de geringere uitgebreidheid dezer eilanden, waardoor de vochtige zeelucht vrijeren toegang heeft. Als typisch voor- beeld van equatorialen regenval kan die van Padang en Pontianak worden genoemd, beide stations zeer nabij den evenaar gelegen, waar het geheele jaar door overvloedige regen valt (de getallen geven aan millimeters regenval). Jan. Febr. Mrt. Apr. Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Dec. Jaar. Padang 348 249 289 356 317 329 306 363 413 521 517 491 4499 Pontianak 269 197 238 270 267 225 164 231 208 388 394 343 3194 Hoe verder wij ons van den evenaar verwijderen, en vooral hoe dichter we Australië naderen, des te meer begint de regenverdeeling over het jaar af te wijken van de boven- genoemde; er begint zich nl meer en meer een afscheiding van het jaar in een vochtig en droog jaargetijde kenbaar te maken, welke in het uiterste zuidoosten het sterkst is. Men vergelijke bijv. de regenverdeeling te Batavia en Bandjer- masin met die van Koepang op Timor. Jan. Febr. Mrt. Apr. Mei Juni. Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Dec. Jaar. E H- H Batavia 307 320 215 131 106 114 149 194 1829 Bandjermasin 327 303 303 215 173 154 106 98 92 140 219 334 2464 Koepang Se 39 2 a 2 10 8 3 2 15 96 254 148 Het ontstaan van twee seizoenen met verschillend karakter is voornamelijk toe te schrijven aan den invloed van Azié en Australié, die de moessons doet ontstaan. Het systeem der passaten, met den kalmtegordel er tusschen, dat boven het ongestoorde tropengebied der oceanen wordt aange- troffen, is hier verstoord. In het jaargetijde, waarin de zon boven het zuidelijk halfrond zich bevindt, ontstaat door de sterke verwarming boven de woestijnen van Noord-Australiö een sterke opstijgende beweging der lucht, die naar alle zijden een zuigende werking uitoefent. Daardoor wordt op het zuidelijk halfrond de ZO passaat verdrongen door den NW moesson, en de NO passaat, die ten N. van den evenaar waait, wordt over den evenaar heen gezogen en gaat continu in den NW moesson over. Tijdens de noorder declinatie der zon wordt op dezelfde wijze door de aspiratie van het verhitte aziatische vasteland de NO passaat ten N. van den equator verdrongen door den ZW moesson, die zich als een voortzetting van den over den evenaar heen gezogen ZO passaat voordoet. Er ontstaan op deze wijze twee seizoenen met tegengestelde windrichting, welke bezuiden den evenaar den naam van oost- en westmoesson dragen. De oostmoesson is hier het droge, de westmoesson het natte jaargetijde. Er zijn vele oorzaken, die bij het ontstaan van dit ver- schil in regenval een rol spelen. Om te beginnen kunnen wij het feit noemen, dat in den westmoesson de wind een langen weg over zee heeft afgelegd, terwijl daarentegen in den oostmoesson de afstand tot het punt waar hij als droge wind Australië verlaat veel korter is, en de gelegenheid om water- damp op te nemen veel geringer. Daarbij komt nog in den oostmoesson de invloed van de verticale beweging der lucht: In het australische hoogendrukgebied heeft de lucht een neerdalende beweging; zij verwarmt zich hierdoor en kan meer waterdamp bevatten, zij wordt derhalve bij het neerdalen minder verzadigd, dus droger. Hoogstwaarschijnlijk bestaat deze afdalende luchtbeweging, in met den afstand afnemende mate, tot op vrij grooten afstand van Australië toe, o.a. kan zij op Java vaak worden waargenomen. De beide laatstge- noemde factoren, de afstand over zee afgelegd en de verticale luchtbeweging te samen, zullen bewerken, dat met toenemenden afstand tot Australië in den oostmoesson de droogte, en daarmede ook de scherpe tegenstelling tusschen de seizoenen, afneemt. De bovenvermelde regencijfers voor Batavia, Bandjermasin — 60 — en Koepang geven hiervan een voorbeeld. Leerrijk is in dit opzicht tevens de vergelijking van de regencijfers te Baä op Roti en te Koepang eenerzijds en die van Serwaroe, iets ten O. van Timor op Leti gelegen, en Toeal op de Kei eilanden anderzijds. Jan. Febr. Mrt. Apr. Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Dec. Baä 205 299 55 25 6 4: 0 17 189 163 Koepang 406 37 32 10 ER | 2 15 9 254 Serwaroe 152 100 118 249 174 105 32 7 10 33 96 159 Toeal 350 265 310 255 203 154 136 61 50 90 175 31 Ka N ZS ez — Op de beide laatste stations, waar de wind van de Carpen- taria golf komt, en een langeren weg over zee heeft afgelegd, en niet meer uit het eigenlijke centrum van hoogen druk, maar, meer oostelijk vandaan komt, is van Mei tot October de regenval belangrijk hooger dan te Baä en Koepang, waar de luchtlangs korteren weg uit het hoogendruk centrum toestroomt. Er is nog een derde factor, die den oostmoessonwind droog maakt, n.l. het feit, dat de lucht stroomt van koudere naar warmere streken en daardoor bij gelijkblijvend vochtgehalte minder verzadigd wordt. In 1913 was bijv. de gemiddelde temperatuur in de maanden Juli en Augustus te Koepang 24°.6 C., daarentegen te Batavia 26°.5, te Pontianak 26°.6, te Menado 26°.3, derhalve ongeveer 2° hooger dan te Koepang. In den westmoesson is het temperatuurverschil omgekeerd; z00 was in 1913 de gemiddelde temperatuur in Januari en Februari te Koepang 26°.9, echter te Batavia, Pontianak en Menado 1° à 2° lager, n.l. resp. 269.1, 25°.7 en 24°.8. Daar S ook de windrichting omgekeerd is, zal de temperatuur- verdeeling eveneens nu op de betrekkelijke vochtigheid der lucht een verlagenden invloed hebben en de regenvorming tegenwerken. Wanneer wij alleen op het werschil tusschen heide moessons letten, valt de invloed der temperatuur- verdeeling derhalve vrijwel weg. Behalve de reeds boven- genoemde invloed van den afgelegden afstand over zee, is in tegenstelling met den oostmoesson de verticale beweging, oe E die in den westmoesson een opstijgende is, als oorzaak van grooteren regenval te vermelden. De opstijgende beweging van het australische luchtdrukminimum zal nl, al is het in met den afstand afnemende mate, ook in de nabij Australië gelegen gebieden bestaan en een verhoogde condensatie geven. Het blijkt uit de regencijfers, dat de toename van het verschil tusschen oost- en westmoesson naar het zuidoosten toe vooral is toe te schrijven aan den invloed van den oostmoesson; in de westmoesson is de verdeeling tamelijk gelijkmatig. Door de betrekkelijke nabijheid van Australië strekt zich de invloed van den drogen oostmoessonwind nog tot over den evenaar uit, zoodat in den geheelen Archipel, met uitzondering van Noord-Sumatra, de maanden Juli tot September droger zijn dan de maanden December tot Februari. Wel neemt gaandeweg het verschil af, maar alleen in Sumatra benoorden + 2° noorder breedte keert het karakter der moessons om en heerscht het aziatische regime, waarvoor cen analoge verklaring te geven is als voor de regenver- deeling van de australischen moessons. Volgens de bovenstaande beschouwingen zal, waar de moessons goed tot ontwikkeling komen, er een minimum van regenval moeten zijn ten tijde dat de droge moesson het krachtigst doorstaat, immers dan heeft de lucht den minsten tijd om waterdamp uit de zee op te nemen en is de neer- dalende luchtbeweging het sterkst. In den westmoesson is weliswaar de weg over zee lang genoeg om ook bij flink doorstaanden wind in ruime mate waterdamp op te nemen, maar er is toch eer reden om aan te nemen dat de grootere snelheid, waarmee de lucht zich voortbeweegt tot een afname dan tot een versterking van den regenval zal leiden, waar- schijnlijk is echter de invloed van de windsterkte in den westmoesson gering '). ') Dat de sterkte van den moessonwind in den westmoesson weinig, in den oostmoesson grooten invloed heeft, wordt ook waarschijnlijk gemaakt door het feit, dat de wisselingen in de moessonsterkte van jaar tot jaar in den westmoesson betrekkelijk geringe, in den oost- moesson belangrijke verschillen in den regenval geven. De Echter zal de opstijgende beweging der lucht het sterkst zijn ten tijde dat de moesson het krachtigst doorstaat, vandaar dat we de echte moessonmaxima van den regenval daar vinden waar deze verticale beweging het sterkst is, n.l. in het nabij Australië gelegen deel van den Archipel. Zij treden op in Oost-Java, de kleine Soenda eilanden en Timor, de eilanden ten O. van Timor en Merauke, en in mindere mate in Zuid-Borneo en Zuid-Celebes, de moessonminima daaren- tegen treden in het geheele moessongebied op. 