Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
fchille verandert zig in een kraakbeenige fubftantie, van fmaak en reuk de Nagelen wel gelykenae „ beboudende zy- nen fpeceryachtigen reuk nog langentyd , als bet opgefloten of wel bewaart wort: Doch dit uitwas en krygen niet alle bezien, maar de meefte vallen af , waar van deryp- fte, alsze op de aarde raaken , jonge boompjes voortbren- gen, en de weinige, die dan aan de fleelen blyven , ber- fien op, en bekomen bet voornoemde uitwas, "t welk die vruchten een onge/chikte gedaante geeft , te weten , gelyk een klontjen aarde, zynde im "t aantaften zo zagt, dat men 't voor fmeer zoude houden : Hoedanige fubftantie cen Kaneelboom mede voortbrengt , enin 't bandelen verft bet de vingers ook geel, van binnen is bet wat barder , en heeft de gedaante van een korrel , doch die echter nie: voortteelt. De vruchten komen- voort in April, en in Auguftus wallenze af, de fchorffe des Bom: is van buiten effen, ligt-graauw , of witachtig, van binnen veel ligter van coleur, dan de Maffoy, wat uit den roffen na 't geele trekkende , als cenbalf gebakken fteen „ aande onder- ‘em. men cen vinger dit: en na boven toe een balde vinger „of nog dunder , en'aam de buitenfte zyde meeft doorgaans met vratten bezet, men beeft van: eenen boom ook twe- derlei baft of fcbor[fe, want de benedenfie en dikfte is veel drooger , en brojjer, doch evenwel nog tayer dan de Maffoy: Van [maak en reuk zeer fcberp, en xo na den Nagel reuk trekkende ; dat menze voor de baft wan dien boom zoude bouden, doch beeft den Culitlawan nog wat byzonders , zynde zo Bert „datze bet hooft befavaart: De bovenfte [cbor[fe is veel dunder en harder, ook lieflyker van fmaak en reuk, en in 't kauwen wert men eenige Jlymerigbeit , met een kleine zamentrekking gewaar, gelykin de ver/che Caffialignea , dog inde drooge fcbor[Te vint men. ` minder zamentrekking , en daar tegen een kleine bitterbeit, is: In de mont gekaaut zynde, zo le dy! de ton- Core , doch die maar fmaak, en vervult de mont met een- y Haars reuk: De verfobe fcbor(Je moet men eenige Zen is dé Zonne laten drogen, eer thenze weg legt, riekende als ván de Culitlawan daar naaft » docb kleinder , en beide na Koneng en btans niet Y cene Calha Hates tec O eeh in't Weft ea int coften van de OP Eilanden aan , dode Celebes, neo, ; tot in Cambodja , en Toncking, meeft benoorden de li- nie: Want men ook eenige weinige boomen vint op Cele- bes Zuider-zyde int Boegi/che gebergte , en by Balante: De Culitlawan bezit deze Oofter/ebe Eilotiden bezuiden de linie : Doch dit beeft al mede zjn uitzondering t Mindanao *t Zuidelykfte van dh ylippinen beeft “on Caffia lignea, en Culitlawan op een en "t zelfde Ei- land, en als men "er naauw op let , zo kan men twee on- derfcbeiden vinden, aan de Amboinfche Culitlawan, te weten, witte en roode: De witte fchorfJe gelykt na een raauwe moppe , is vochtiger, tayer, ook ditas en laat baar dierbalven met lange ftucken van den boom fcbillen, "t welk den Koopluiden aangenamer is: De roode is ro[fer van coleur , te Weten, als een balf gebakken [leen , ook dunder, en brokkeliger , waar van men geen lange ftuk- ken krygen kan; dog beide even goet en JPEN $ e "EMI" II Boek. XXII. Hat AMBOINSCHE KRUYDBOEK. Arboris lignum eft albicans & fungofum , edifició- rum ufui ineptum, fed optimum ad focum exftruendum: Radicum cortex maxime differt a trunci cortice quoad faporem , preter iftum enim aromaticum faporem multum quoque participat de Foeniculi fapore, qui cum illo Saffafras Occidentalis adeo convenit fapore, colore , & fubftantia, ut a Medicis noftris & Chyrurgis in Batavia ab anno 1676. in ufu medico pro vero lig- no Saflafras coeperit ufurpari, in quantum vero dif- ferat ab Occidentali iftaarbore, in Florida SC Virginia crefcente, que verum dat Saffafras, videri poteft apud Nicol. Monardum cap. 24. ubi in totius arboris forma nihil occurret, quod cum Culitlatwan noftra conve- nit, excepto Foeniculaceo odore & fapore corticis: Meo autem judicio Occidentale Saffafras faporem iftum multo gerit penetrantiorem & jucundiorem , gradumque minorem caloris habet quam Culitlawan. Nomen. Latine Cortex Caryopbylloides , Malaice Cu- lilawan , quafi diceres Culitlawan , per abbreviationem Culit-Buguliwan, h. €. Cortex Caryopbylleus, ob odo- rem, quem fert. Amboinice dicitur Salackal & Salac- kar , quium Javani hanc quoque vocant Sindoc , quam diverfum puto corticem , & fequenti defcribam Capite, ceterum Tedjo vocatur. a Ceram - Lauwerenfibus , & Eyck in Aru-Haum. ts -.JNefcio , unde affinitas enata fit inter vocem Salac- kal, & Arabicam Salicba , qua Arabes Caffiam odo- ratam vocant a fpoliandi fignificatione , nam Arabi- cum Salaba fignificat Detraxit pellem , quia omnis Caffia Ê fuo cortice quafi fpoliatur. Non abs re hinc fufpicari licet, antiquos Amboine incolas quz- dam flirpium & animalium nomina ex Arabico olim per Orientem univerfali idiomate defumpfiffe , & hanc Salackal denominaffe a fimilitudine Saliche vere, id eft Caflie lignez , velut & Alballa defcendit ab Al- hanna, id eft, Cyprus & Moluccus. Senya five Su- nya, fpinofiffimus frutex, alias Sappan dictus , ab Arabico Sent, id eft, Rubus Caninus , quod porro ve- nit ab Hebreo Seneh, id eft Rubus, fic Schid, id eft Rubus, & quoque Schid, id: eft Nuge filvarum , ab Hebreo Schayth, id eft vepres. . PERA MRR Bp + Zan + Pod » - O cad 4 OR De E Ci I ache Locus. Arbor hzc diffufe admodum per orientales in- fulas,optima autem in Amboina reperitur, fed noninhac tota infula , & tantum in Leytimora circa pagos Saya , Rutton, & Ema, ubi ejus copia jam quoque minuitur , uum anno 1664. ejus corticis magna fatis quantitas pro Gett in Europam fuerit mittenda, quo plurime ve- tuftarum arborum decorticate perierunt. -Damnum autem facile intra aliquot annos refarcient de novo propullulantes arbufculz : In parte auftrali magne Cerama in finu 'Elipaputi ufque ad-Keffing he quoque occurrunt arbores , quarum tamen cortex non ita pre- ftans eft ac Amboinenfium: In infula quoque Molucca, Batsjan dicta, crefcunt, ut & in Papuanis infulis, quarum cortex Amboinenfi prevalet fervore. Magna autem copia inveniuntur arbores in infulis Key & Aru, unde tote hoc cortice replete naves deduci poflent, cum Pupuano conveniente , fat magna in quantitate. reperitur quoque in ora boreali Celebis, in traétu Caudipan. Item in Sumatra circa-Palimbangb, & in Borneo circa Succadana, ex Java itidem Culilawan ad- vehitur , fed puto corticem efle Sindoc. InSolora in- ventus quoque fuit hic cortex , fed fapore itidem dif- pen ferens ab Amboinenfi, ut & in Mindanau, uti fupra diétum fuit, - Tom, II. ag ec Ufus A De witte zoorte draagt de voornoemde vruchten, dewel- ke openberftende , dat geele ongel uitgeven : Maar de vruch- ten van de roode zoorte blyven als kleine Olysen , doch wat lankwerpiger , en berften niet open: Immers zo veel niet als aan de witte zoorte, want de vruchten en blade- ren van beiden hebben bykans geen onderfcheit , ook wer- den de vruchten zomtyds zo groot , dat die 3. en 4. klont- jes vertonen als een trosje druiven, de geborftene van co- leur botter-geel , droog em fmeerig , en daar onder een drooge fubflantie als een fpongie, Jpeceryacbtig van reuk, in 't grootfle van deze klontjes vint men de zaat-korrels. Het bout is witachtig en voos, tot bet timmeren niet bequaam , maar geeft goet brantbout: de fchorfJe der wortelen verfchilt aan fmaak merkelyk van de fchor ffe des Dar, want zy beeft, bebalven de voornoemde Jpecery- acbtigbeit , een Venkel-achtigen fmaak, dewelke met die van `t Weft-Indifche Saflafras in fmaak , coleur, en fub- Jtantie zo na over een komt , dat menze by onze Doctoren, en Chyrurgyns op Batavia, t'zedert bet jaar 1676, in de Medicyne voor opregt Saflafras heeft beginnen te gebrui- ken , doch hoe veelze verfcbilt van dien Weft - Indifchen boom im Florida en Virginia groeyende, waar van bet originele Sa[Jafras komt , kan gezien worden by Nic. Monardus , Cap. 24. , alwaar men aan de gedaante wan den gebeelen boom fchier niets zal vinden, dat met onze Culitlawan overeenkomt , bebalwen den Venkel-achti- gen reuk en [maak van de fcbor[fe : Na myn oordeel beeft et Weft-Indifcbe Saffafras den voornoemden finaak veel duidelyker , en lieflyker , ook is ’t wel een graat minder in bitte dan de Culitlawan. AE Naam. Jn 't Latyn Cortex Caryophylloides, in ’t Maleyts Culitlawan , als of men zeide Culitlawan, zynde verkort van Culit-Buguliwan , dat is Nagel-/chor/- fe „naden reuk, dien ze beeft. In’t.Amboins Salackal en Sa- lackar: zommige op Fava noemenze ook Sindoc , bet wel- ke ik voor een byzondere baft aanzie, en in "t volgende Cap. befchryvenzal , anders bietze Tedjo by de Ceram- Lauwers: en Eyck op Aru-Haumo. - Jk weet niet, waar van de overeenkomft is tuffen bet woort Salackal, eń bet Arabifche Salicha, waar mede de Arabiers de ruikende Caffia benoemen , afkomftig , en betekenend. rooven of jbolteren » want bet Arabifche Sa- lacha betekent, hy heeft het vel afgeftroopt, om dat al die Caffia van al zyn Jobor/je meejl -berooft wert. Waarom niet buiten reden men giffen mag , dat de oude Inwoonders van Ambon eenige namen van gewaflen, en beeften ontleent bebben, van de Arabifche buiging toen- “maal door bet gebeel Ooften gebruikelyk , en dat deze Sa- lackal genaamt zy van de gelykeni(je met de waare Salic- ha, dat is de Caffia lignea, gelyk Alhalla afflamt van Alhanna, dat is de Cyprus en Moluccus : Senya of Sunya betekent een zeer doornagéige ftruik , die anders Sappan genaamt wert van bet Arabifche Sent, dat is Rubus Caninus, ofte bonds braam, welk woort verders ‚ook Ss is van bet Hebreeuw/che Seneh , dat is Rubus ofte Braam, gelyk ook Schid betekent Braam , en . Schid-de Nuge filvarum van bet Hebreeuw/che Scha- jich „dat is Vepres, ofte doorens. | Plaats. Deze boom waft zeer, verfpreit door de Oofter- lyke Eilanden , de befte vint men in Amboina, doch niet over bet gebeele Eiland , maar alleenlyk op Leitimor , om- trent de dorpen Saya, Rutton , en Ema, alwaar by nu ook begint te minderen , om dat men Ao. 1664. een rede- lyke partye van die fchorfJe tot een proef na Europa moefte zenden , waar door de meefte oude boomen gefchilt wierden, en uitgingen: Doch die fcbaade zal men inkor- te Faaren, door de nieuw opfchietende boompjes , weder- om vergoet zien: op de Zuid-zyde van groot Ceram „vin de bogt Elipaputi, tot Keffing toe, vint men die boomen mede , doch baar baft is zo goet niet als den Amboinfchen: zy groeyen ook op bet Moluxe Eiland Batsjan , en de Pa- poefe Eilanden , welkers baft , als gezegt, deAmboin/che in- bitte overtreft: In grooter menigte vint menze op de Eilanden van Key en Aru, alwaar men daar van wel een geheele Scheepslading zoude kunnen krygen, met de Papoefe overeenkomende , by walt ook in redelyke menig- te op de Noort-kuft van Celebes, by de Negory Caudipan. Als mede op Sumatra, by Palimbangh, en op Borneo, omtrent Succadana , van Fava brengt men ook wel Cu- lilawan, maar ik meene , dat bet de fcborfJe Sindoc zal zyn: men beeft bem ook op Solor gevonden ` Doch alme- de in fmaak van de Amboinfche verfchillende , en insge- Iyks ook op Mindanau , als boven is gezegt. — ZNA Gebruik. 68 HERBARII AMBOINENSIS Liber Il. cap. XXII. Ufus. Cortex hic quoad fenfum externum Maffoy corticem fuperat calore , ita ut ultra tertium gradum fit calidus , eft quoque magis penetrans, fed ejus vires quo- que citius pereunt , uti fervor Piperis multo citius pene- trat quam Zingiberis, non autem tam diu durabilis eft; Non ita multum ufurpatur quam Mafloy , & maxima ex parte in infula Baleya, & dimidium tantum valet pretium corticis Mafloy. Communis vero ejusufus eft ad ege ven famofi unguenti Bobori, quod du- plex plerumque eft: Primum autem componitur ex variis lignis odoriferis, corticibus, & floribus, que omnia in pultem conteruntur fübtilem , qua indige- ne muliercule fuum inungunt corpus, tam ad modi- cum celorem, quam ob preftantem odorem: Alte- rum feu fecunda fpecies praeparatur ex Mafloy , Culi- lawan, Caryophyllis , & fimilibus ferventibus cortici- bus ac fructibus, fimul ut fupra contritis, ut corpori frigidioribus diebus majorem adferant calorem: Ac porro ut cuncta abdominis tormina, dolores, & Ce- phalalgias, ex cauffa frigida ortas, tollant , hunc in finem «bo iftos cortices manducant non fubtiliter , fed groffo modo, five cum Siri Pinanga & pauxillo Caryophyllorum , hacque mafticatione confpergunt ventrem vel frontem egri, qui mox ardorem vel cutis titillationem fentit, quo obftruéti frigidi fla- tus extrahuntur, atque evanefcunt. Hecque adio MalaicenfibusSumbor feu irroratio dicitur, qua faftidio- fis hominibus obftat, fed compertum eft, hzc medi- camenta tali modo mafticata & irrorata penetrantio- ra ac magis prefentia efTe, quam fi fupra porphyri- tim fuerint contrita, horum autem vires fine dubio exaltantur dentium ruminatione & oris calore. Baleyenfes & quidam Javani Culitlawan quoque utuntur , uti fupra de cortice Maffoy fuit dictum, loco aromatum in cibo. Ore manducatus five folus, five cum Pinanga , bonum dat oris halitum , & coétio- - nem ventriculi promovet. Compertum quoque fuit, fi gravide hoc utantur cortice, five in cibo, five cum Pinanga manducent , foetum quam maxime confortari, nec ita facile abor- tum illas pati, quod & etiam de Rofmarino teftatur: Notandum porro eft, craffiorem corticem externe ad- hibendum effe ob acrimoniam, tenuem vero ac me- diocrem interne, talis autem , qui cultri habet craffiti- em, nimiam inter edendum dat mucofitatem: Unde medius eligendus eft; arte Pharmaceutica ex hoc cortice Oleum quoque extrahi poteft, licet rarum in- de proveniat, indicio paucum in hoc latere cortice: Oleum hoc eft tenue, flavum, bonum fpirans odo- rem, & corroborans , fimulque in eo detegitur odor & aroma Caryophyllorum, & Nucis mofchate , fed cito avolat, ut Oleum Cinnamomi. Ex foliis aqua deftillatur odorate Cinnamomi aque zmula, fed paulo debilioreft; Quadam hujus corticis fruftula ollulis iadita repletis Boc boinenfi, illud confervant, gratumque ipfi prebent faporem & odorem. In cunctis aromatum ciftis, qua in Java venduntur, quzdam hujus corticis femper in- veniuntur fruftula , atque Sinenfes hunc in Sinam devehere jam incipiunt, & in ufu Medico adhibere; In Hollandiam, uti dictum fuit, pro fpecimine anno 1664. tranfmiffüs eft, fed ibi non fuit ulterius expe- titus pre ignorantia forte. Hujufque arboris radices hodie loco Saffafras occidentalis que dictum fuit. Anno 1691. Ex Batsjam mihi tranfmiffi fuere varii hujus Culitlàwan tenues cortices, colore & fubftantia haud multum ab Amboinenfi differentes, fed maxime fapore diverfi, qui dulcis & perfecte Anifatus erat , uti in vero Saffafras, praefertim tenues cortices, qui pro diverfa haberi poflent fpecie, fed juxta relationem ex unía eademque erant arbore , ceterum ordinarius Culit- Jawanodor aderat, fed debilis; folia autem non erant addita: Oleum deftillatum nullo modo aromaticum r. odorem, qui in Amboinenfi obfervatur. In ave montibus Culitlawan quoque crefcit, fed ejus cortex eft tenuis ac mucofus, unde non zftimatur, optimus vero ex Borneo adfertur nomine Sindock, maxime tamen ab hoc Culit-lawan differt, quum ficcior , & amaricantis faporis. urpari, fupra quo- EXPLI- ca[Jam feu Garo Am-. - mysacb Gebruik. Deze baft overtreft na ’t uiterlyke gevoelen, de Maffoy in bitte, xo dat by tot over den derden graat komt, is ook wat doordringender , doch zyne krachten vere dwynen ook lichter, even gelyk de bitte van den peper wel fcberper en beeter aankomt , dan die van de Gember, doch weder zo lange niet en duurt, by wert ook zo veel niet gefleeten als de Maio, en wel voor °t merendeel ge- bruikt op bet Eiland Baay , en mag omtrent de bal- we prys balen van den Maffoy sin 't generaal wert by ge- bruikt tot bet bereiden van de vermaarde Bobori-zalve , dewelke meeft twederlei is: Als werdende de eerfte ge- maakt van alderbande welriekende bouten , fchorfen , bloemen, ESc. en erger tot een fyne pap gevreeven, waar mede de Inlandfche Vrouwen baar lyf dern. 30 om *t zelve matiglyk te verwermen, als om den goeden reuk: De andere of tweede zoort wert gemaakt uit Maf- Joy, Culilawan , sg en > en diergelyke beete fcbor[fen, en vruchten, mede als vooren gewreven, om bet lyf by koude z" wat meerder warmte toetebrengen: Maar om voorts allerhande buik-pyn , krimping en booft-faveer , uit koude voortkomende , te verdryven , zokaauwenze de twee voornoemde baften niet beel fyn, maar wat groffelyk in de mont, °t wy alleen, of met een Siri Pinang , en wat Nagelen, daar mede uit baar mont befproeyende de buik, of bet voorbooft van den Patient , dewelke ftraks eenigen brant of tinteling op de buit gevoelt , waar door de inge- flootene koude dampen uitgetrokken werden: En deze attie biet in "t Maleyts Sumbor, dat is, befproeyen, bet is voor viexe luiden wel een afzienelyk werk, maar men beeft evenwel bevonden, dat die Medicamenten , op zo- danige manier gekaaut en opgefproeit zynde , krachtiger werken , dan dat menze op een fieenwryft, buiten twyf- fe! opgewekt, door bet malen der tanden, en de bitte des mondts. De Baliers , en zommige Favanen gebruiken ook de Cu- lilawan , gelyk boven van de Mao is gezegt, in plaats van fpecerye, in baare koft. Im den mont gekaaut, of alleen, of met Pinang, maaktze een goeden aa[Jem , en bevordert de kooking des maags. ` Men beeft ook ervaren , dat wanneer een fwangere Vrouw dezen baft zo mu en dan, of in de koft, of met Pinang eet, de vrucht daar door — n 2 en vaft cy «vert, gelyk men ook zegt , dat de Roofema- ryn doet: Nu Daat nog aantemerken, dat men den dik- ken baft witwendig dient te gebruiken , om xyne Jcberpigbeit , maar de dunne of middelmatige inwendig , doch die gene die maar een mes dik is, sefi in °t kaau- wen te veel flymerigbeit ` Dierbalven men de middelmati- ge verkiezen moet: mem kan ook door Apotheekers kon/t uit dezen baft een Olie trekken, boewelze «vat fcbaars daar uit komt, een teeken zynde , datze zeer mager is: Dezelve Olie is dun, geel, zeer welriekende, en bert- Jłerkende , en men wort te gelyk gewaar de reuk, en fpe- ceryachtigbeit van Nagelen, en Note-mufchaten, maar dezelve vervliegt ook zo ligt, als die van de Caneel-olie. Uit de bladeren komt een welriekent water, "t welk wat na bet Kaneel-water gelykt, doch is wat flapper. Eenige kleine ftukjes van deze bafl gedaan in de potjes „die met Bocaffan gevult zyn , bouden dezelwegoet , engeven baar een en rs geur. In oc. die men M 6p Fava verkoopt, vint men van deze baft altyd eenige fify up de neezen kj m de beginnen dezelve nu ook na Sina te voeren , en in bun Medicyne te gebruiken; Naar Hol- land, als gezegt , is by mede Ao. 1664. tot een Proef ge- voert, maar aldaar niet getrokken geweeft , miffchien E Faj sda men de A en van dezen boom | s mede m plaats van't Weft-Indife. | ne em » is wed be gezegt. om. 0. 1691. Lyn my van Batsjam toegezonden eeni, dunne fcborfJen van Culit-lawan aldaar groeyende , aan es leur en fubjtantie niet veel van de Amboinfe verfebillende, maar merkelyk in 2 Jmaak H dewelke Gier zoet en A- WAS s ge m opre, "as byzonder = lyk de dunne febor[Je , dewelke A aeta zoorte zoude aangezien hebben, doch s aanfc. warenze van eenderlei boomen , anders den gewoonelyken reuk van Culit-lawan was "er mede by, doch flap, ende bladeren wierden "er niet by gezonden. De gediftilleerde ` Olie badde ook op verre na zo een aromatiquen geur niet, dan die van de Amboinfe jakt «vert. Op de bergen van Fava valt ook een Culit-lawan , doch die is dun van Jeborffe en flymerig , wert dierbalven niet geacht „maar de befte komt van Borneo , onder den naam van Sindock, dog ` merkel yk van onze Culit-lawan ver/chillende, wantze is drooger en wat bitter van fmaak. = DIT- A prr ae mo e e PTA v LRE "p FE II Boek. XXII. Hoff. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 69 EXPLICATIO Tabule Decime Quarte, ` ug exhibet Lavrum fructu monfirofo & fpongiofo., cortice em Caryopbylleo ; CULITLAWAN a = diétam. A. Fru&fum denotat /pongiofum ac tumidum, | at ; OBSERVATIO.- Arbor hzc proxime convenit cum Cinnamomo , Lauro, & fimilibus, fed fructu abortivo & fungofo ab iis differt , flores ceterum , foliatura, immo & tota forma ipfis fimillima eft. Unde & L 4u R u m fructu abortivo, cortice Caryophyllzo, hanc vocavi. i ; Hic porro cortex defcriptus occurrit in Valent. Indie litte- rate Epift. XXIV. p, 450. & feq. ut & in Ephem: Germ. Acad, mas. curiof dec, 2. amm. y. pag. s3. ubi & ejus delineatio ,. & fub nomine Coelt-lawaz-arboris defcribitur , in Valent. Amboi- ze Defcript. pag. 210 No. XXX IL — — | In Valent. hiftor fimpl. reform p. 172. interrogatur, an hic cortex idem fit, eademque ex arbore colle&us, ex qua Cas- SIA CAR Y OPHYLL A T A, ubidubitatauctor, quum prior multo fit craffior cortice Caffe Ceryopbyilate quod & ego in medio relinquo , quum ius hujus nullam faciat mentionem. Ceterum Caffe Caryophyllate fynonyma & defcriptio , ejusque virtutes occurrúnt in 8. Dale Pharm. in 4fo. pag. 323. ut in CJ. Paul. Herman, mater. med. part. x. Cap. 2. &c. ry UYTLEGGINGE Van de veertiende Plaat, gi Ka een Lavuw RIE R=Boom met een monjireufe em [pongieufe vrucht met een fpeceryachtige en kruidwagelachtige baft ; CoLITLAWAN van Rn A. Toont aan de opgefwolleme fpongieufe vrucht, .AANMERKING E. Deze boom komt het naaft aan de Cazeelen Lawrier=boom, en diergelyke, doch verfchilt daar van door het misgewas van de fwellende yrucht , ánderzins zyn de bloemen „bladen, en ook de ganfche gedaante aan de voornoemde zeer gelyk; waarom ik ze ook genaamt heb Laurus of Lawwrier met een miswaflende en fwellende vrucht; en met een Nagel-en fpeceryachtige fchorffe. Le Deze Ichorfle wort verder. befchreven in Valent. Ind. Litierat, XXIV. Brief. p, «o. en de volgende, als mede in de Epbemer. Germ, Acad. natur. curiof. dec, 2. ann. 3. Pag. 53. en onder den naam van Coelit-lewan-boom by Valent. in de prec p? zam p 210. No, XXXVII, n Valent. hiffor. . reform. pag. 172. wert gevraagt, of deze batt dezeifde "ws en i dezelfde SC ble de Wert, waar van de Cassia CARYOPHYLLATA komt, waar Vo e aa pas A dat de Culitlawan dikker is dan die van de Ceffía ayllata , het geen ik onbeflift laate Ye aro ed Ce = mets melt. ` Vinders zyn de beramin- gen, Schryvers, en de kragten van de Caffia Caryopbyliatate vinden by Sam, Dale in zyn rar: in sa ‘ ne mede in de Mater. Medic, van de vermaarde Paul. Herman eerfte deel , Capittel 2. ZO ` CAPUT VIGESIMUM © TERTIUM x Sindoc. N Borneo & Java alius occurrit cortex Sindoc vocas I tus, quem vulgus cum Culitlawan confundit: Sed puto diverfum eíTe corticem ex diverfa arbore, li- cet arboris formam nemo mihi indicare potuerit. At- que hic cortex maxime a Culitlawan diftert; eftenim quafi raipatus. Sapor primo quidem accedit ad Culit- lawan „fed dein amarities fubfequitur cum adftrićtione, pe tanta in.Culitlawan non occurrit, nec in Sindoc etegitur mucofum illud, quod in Culitlawan latet. olidior faro. d & magisfufcus, externe glaber, & = EPE te a 4 GË Nomen. Nullo alio hactenus nomine nifi Sindoc ine notuit. Locus. Crefcit in Borneo, circa Succadanam , & in Sumatra circa Palimbang. U/us. Ufurpatur contra vermes abdominis, item ad ictus & morfus venenatorum animalium, prius au- tem vulnera funt irritanda & pungenda duris* Tama- ryni filis, ut ater exftillet fanguis, ac dein contritus indoc his inponendus eít, porro tam interne quam externe ufurpatur inftar Culit-lawan, ` OBSERVATIO Sin Doc a Valent. in Amboing | , P. 117, e commemoratur & defcribitur. pr abd Een CAPUT " XXIL HOOFTSTUK: Sindoc, 4? Borneo, en Java, valt nog een guod id Sin- Q doc genaamt , die de gemeene man met Culitlawan confundeert: Maar ik oordeele dat bet een ver- Scheide baft, en van een byzönderen boom is, hoewel my de gedaante des booms tot nog toe niemant heeft konnen beduiden: En zekerlyk deze baft werfchilt ook merkelyk van de Culitlawan; Want by is dichter , bruinder, en valter, van buiten effen, en als gebiet, De fmaak trekt in "t eerft wel klaarlyk na Culitlawan, maar men wert daar op firaks een bitterbeit gewaar , met een ad- Striétie, dewelke zo groot in geen Culitlawan gevonden «wert, en in de Sindoc vint men ook de flymerigbeit niet, die in de Culit-lawan is. H _ Naam. Hy Sindoc bekend, Plaats. Hy valt op Borneo 3 omtrent Succadana, en op Sumatra, omtrent Palimbang. is tot nog toe met geen ander naam, dan Gebruik. Hy wert gebruikt tegens de wormen des buiks, als mede tegens de fteeken , en beeten van venynige gediertens , doch men moet de wonden eerft flooken of Prikkelen , met de barde draaden van Tameryn , op dat bet fwarte bloet daar uitloope , en dan de gevreeven Sin- doe daar op leggen: voor bet overige by wert meeft zo | ámwendig als uitwendig gebruikt, als de Culit-Jawan. AANMERKING E. De Sindoc wert by Valent. in de Befobryving van Amboina p. 217. vermelt ep entrena, ni zo HERBARILAMBOINENSIS Liber II. cap. XXIV. CAPUT VIGESIMUM QUARTUM. Laurafter Amboinenfis: Leytun. Æc pro fpuria Lauro habenda eft, que arbor H excelfa © filveftris eft, mediocri trunco , folia Lauri referunt folia, ac tes illam Nucis- mofchate fpeciem, que oblongas fert nuces, fed funt anguftiora & firmiora utrifque , longo apice, paucifque conftant coftis tranfverfalibus , funtque porro pallide virentia, fique tangantur , rugofiora funt utrifque , fed magnitudine differunt, quoad duplicem hujus arboris fpeciem. Prima feu maxima Leytun fpecies folia gerit pal- mam longa, immo longiora , duos cum dimidio digitos lata, fine ordine locata, folitaria. Fruétus ex brevibus dependent pedunculis ex folio- rum alis progerminantibus, primo obfcure virides , dein nigricantes, magnitudine ovorum columbinorum vel | inftar Sorbi, fed pyriformes funt, externe rugofi, par- visque notati foveolis, exterior gluma binos cultros crafla eft, ficca, fragilis, & arenulofa, acfi prapa- rata calx ipfi foret mixta; Interior nucleus magnitu- dinem habet officuli pruni rotundi, atque in bina fa- cile dividitur fegmenta , quorum unum plerumque minus eft altero. Nucleus hic aliquando eft oblon- gus, & magnitudinis nuclei glandis ac fubftantiz fic- ce. Si recens aperiatur, intus croceum habet colo- rem i Curcume , fed ficcatus eft pallidior, odo- ris fortis & aromatici Lauri baccis fimillimi, Amboi- nenfi nafo grati, fed non ita Europeo. Sapor ama- ricans eft Ss ne notabili acrimonia. = Altera , feu parva Leytun fpecies, precedenti fimi- liseft, fedejusfolia funt minora, & uno pollice bre- viora, tres quatuorve-pollices longa, ultra duos di- itos. lata, paucis obliquis admodum coftis diftinéta , uperne adeo glabra kr Se equalia , ut medius nervus feu fulcus tactu non obfervetur , inferne funt glauca, odoris refinofi. Fructus duplo funt minores, quidam yriformes , alii rotundiores ac rugofi, nigricantes , fi int maturi: Internus nucleus aliquando Lauri officulis fimilis eft, aliquando latior eft ac rotundior, in bina uoque divifibilis fegmenta, ejusdem coloris & fub- antie, odor vero ac fapor in hac parva fpecie forti- or eft quam in priori , in utrifque gratior quam in Lauro, cum parva tamen acrimonia fine adftrićtione. “Odor aromaticus in ficcis quodammodo difparet , ex- 'altatur autem & redit iterum , fi fricentur fructus. Nomen. Latine hee arbor mihi dicitur Laurafter Amboinenfis ob faporem & odorem fructuum , qui Lauri baccis fimiles funt. In Hitoe vocatur Leytun. Jn Leytimora Hiber vel Hiyr. In Oma una Uliaffen- fium infularum Zttir & Ayboo - Ittil. In Hoea-Mohel Ley-itir. E ocus. Raro occurrit, & tantummodo in Amboinen- fibus altis montibus, circa arbores Dammaras, que femper in regionis hujus altiffimis crefcunt locis, item in Omafenfibus montibus; aliis autem populis, quan- tum novi, ignota hactenus eft. Cen? ? Ufus. Arboris hujus fruêtus aromatici tantum funt in ufu, haud tamen familiari. Muliercula Amboinenfes recentes fumunt nucleos, quos cum pauxillo Curcu- me , cum farina Oryze , & Culit-lawan fupra porphyri- tim conterunt, & poft balnea fuum hac mixtura inun- gunt corpus, ut gratum fibi concilient odorem fueque nationi, quamvis Ścalii dicant , hanc inunétionem cor- poris vitiis itidem prodeffe; verum enimeft , tales aro- _maticos fructus in re medica boni ufus ac virtutis effe, „ac forte convenire cum Lauri baccis. Haud tamen expertum eft, quum hz arbores tam raro occurrant. Palumbz hos quoque edunt fructus , interiorefque nucleos pet feceflum iterum ejiciunt, qui in terram ca arbufculas emittunt , qua aliquando in ortis plantavi, fed ibi non ita facile progerminant, uti & relique alie arbores filveftres folitudinibus ac defertis deftinate. Ma- XXIV: HOOF TS PUK: Wilde Amboinfcbe Lauwrier-boom. Eze mag men voor een bafiert-flag van den Lau- D rier-boom houden: Zynde een hooge wilde boom, met een middelmatige flam , de bladeren gelyken ` ook wat na de Laurier-bladeren, en zo mede na dat flag van den Noote-mufJchaten-boom , die lange Nooten draagt, doch zyn fmalder, en fiyver, dan die beide , met een lange Jpits voor aan, en weinige dwers-ribben , voorts bleek-groen , en in ’t aantaften ruiger dan die beide , van aa zynze na de twee zoorten dezes booms , ook twee- erlei. : Het eerfte of bet grootfte Leytun beeft bladeren van een bont lank, en ook wel meer , 21. vingeren breet , flaan- de zonder ordre , en ydel aan de ryskens. De vruchten bangen op korte fteelen, uit den fchoot der bladeren *oortkomende , eerft donker-groen, en ten laatften fwartacbtig, in de grootte van Duiven eyeren, of als een Sorbum , doch peers-gewyze geformeert, van buiten zynze wat rimpelig , en met kleine kuiltjes bezet , de buiten[le bolfter is twee mellen dik, droog, bryzelig , en zandig, als of "er toegemaakte kalk onder was ; De binnenfte korrel beeft de groote vaneen ronde poon en laat zig in tween deelen, żynde de eene helft gemeene- lyk kleinder dan de andere. Zomtyts is deze korrel lank- werpig , en xo groot, als de korrel van een Eykel, als mede van een drooge fubflantie: Vers opgebrooken. zynde is by wan binnen boog-geel, als de Curcuma , maar de gedroogde zyn wat bleeker , van reuk Bert en fpeceryach- tig, de Bakelaaren zeer na by komende , voor een Am- |. boinfche neus aarsenaam , maar niet zeer voor een Eu- fopiaanfche. De finaak is wat bitter, doch zonder feber- E det tweede of kleine Leytun is de voorige gelyk, maar + bladeren zyn wat kleinder , en wel cen duim korter, drie en vier duimen lank, rwim twce vingeren breet , met weinige zeer fcbuinze ribben , van boven zo effen , dat men ook de middelfte vooren niet en voelt , van onderen blaau-groen , en van reuk berftachtig. De vruchten zyn «vel de belft kleinder, zommige peers-gewys , zommige ronder, en mede rimpelig , en fwart, alsze Typ zyn: De binnenfte korrel is zomtyts de Bakelaaren gelyk , zom- tyts wat breeder en ronder y ook in tween verdeelt, van „de zelffte coleur en fubftantie , maar den reuk en fmaak is im dit kleine flag fterker dan in 't groote, en in beide aangenamer dan in de Bakelaaren , doch met een kleine fcherpigbeit , zonder adftrittie. De fpeceryacbtige reuk vergaat in de drooge wat, doch wert weder levendig , als menze vryft. Naam. lm 't Latyn beb ik bem Laurafter Amboini- cus genaamt , naar de fmaak en reuk van de vruchten , die de Bakelaaren naaft by komt. Op Hitoe bier by Leytun. Op Leytimor Hiber , of Aiyr. Op Oma, een van de Uli- afJerfche Eilanden, Ittir, en Ayhoo-lttil. Op Hoea- Mobel, Ley-itir. © Plaats. Men vint bem weinig, endan nog maar allee- nig in °t Amboinfche booge gebergte , en omtrent de Dam- mar-boomen , dewelke altyd op 't boogfie van 't Lani ftaan , als mede in’t Omafche gebergte; doch by andere Na- tien, zo veel ik bemerke, is b onbekent. > ~ Gebfuik. De. peceryachtige vruchten van dezen boom zyn maar alleen mld > twelk ook noch niet groot is. e Amboinfcbe Vroutjes nemen de verfche korrel , vry- ven die met een weinig Curcuma, Rys-meel, en Culit- lawan op een [leen , en beftryken daar mede na "t baden bun lyf, om een aangenaame reuk by baare Natien te hebben, boewel zommige voorgeven, dat zulk beftryken ook tegen eenige gebreeken dient: Want bet is zeeker , dat zulke fpeceryachtige vruchten in de Medicyne goede krag- ten, en miffchien met de bakelaaren in veeleneenigeover- — eenftemminge bebben. Maar bet is tot nog toe niet onder- zogt, om dat men zo weinige van die boomen vint, Dz wilde Duiven eeten mede deze vrucht, en geven de bin- nenfte korrels door den afgang weder van baar, die dan op de aarde vallende , nieuwe boompjes voortbrengen, en die ik e ` in de booven geplant bebbe, doch daarze niet wel willen opkomen, gelyk andere diergelyke boomen, die aan en tot de wilderniffen gewent zyn. H et Lag. 7. "M y. "nl H: aj n aig is ch EMI Ju ji Tab. XV. | iri fpeciei lignum eft album , nec durabile, : loris vero, fi ex truncis vetuftioribus fit, rubet, durumett,ac durabile, unde ad edium poítes adhibe- ri poteft. Bonum quoque fpirat odorem, fi elabore-. tur. Trunci cortex ac prefertim radicis aromaticum quoque dat odorem & faporem linguam urentem, Amboinenfibus in ufu eft tam ad veftes quam corpora lavanda, ut gratum fpirent odorem: Latifolia fpecies fatis frequenter occurrit circa Tiel; ut & in Hoeamo- ' bel. á Cortex igneus , Malaice Culit Api diétus, -eft cor. tex tenuis & glaber, Caffie lignea fimilis „ fed pallidi- or & craflior eft, atque ore manducatus fervidiflimum dat faporem , cum notabili amaritie, Maffoy & Cu: lit-lawan fuperans fervore. Hujus arbor mibi hate: nus ignota eft, crefcit autem in Key, ac quibusdam ad Eurum fitis infulis, rareque hujus arbores inven» te fuere in regione Hoeamobel , in montibus Wey-poe- ti: Ex facie externa ac fapore putarem ad. Lauraftri genus pertinere; Cortex hic medicinalibus virtutibus regnans vulgo. habetur, prefertimque utilis eft, fi uerit contritus, ac cum debili Arack propinetur ad tormina doloresque abdominis , ex de dir ortos profli- gandos, ltem cum aliis temperatioribus lignis mixtus atque externe illinitus ad artus refocillandos, quum vero hic cortex raro & pauca tantum quantitate Con» quiri poffit, illius ufus vix dimidius notus ede .Laurafler Minor firmiffima habet folia inftar perga- meni, cum oblongo ac firmo apice, quz folitaria lo- cantur , uti porro fupra in textu commemoratumi fuit. Flores ex brevibus propullulant racemis, vix digi- tiarticulum longis, inque his plurima dpparent viridia - capitula inftar feminis finapios, fingulum autem fuo infidet petiolo. $c:caliculo. Elofeulus minimus eft ex binis pallide albicantibus petalis formatus, quorum unum inftar Lilii dependet & reflectitur , alterum ve- ro. erigitur ; bonúmque fed debilem fpirat odorem. “Ta fingulo facemo unus alterve tantum. provenit. fru- s , quorum quidam nitudinem Lanfiorutn ha- ` bent, alii vero inftar Sorbi vel paulo minores ac py+ riformes: Parva hec fpecies in imis crefcit montibus prope Dammar-arborés: Major vero fpecies folia ge- rit quinque pollices longa & binos lata, verum non ita firma ac minoris fpeciei,.at magis vicina crefcit ¿Ethiopum traćtui , in apértis montibus circa Caju-Poe- ti: Parva. fpecies flores dat Septembri , fructufque matutefcunt cum Canari Boot, ^ ^4 EXP LECA TO. : Tabula Decime Gates, — — Extibentis ramum Lauraftri Amboinenfis, Lon incolis dis 8 ; d r i. A. Fructus integros, oblongum & rotundum denotat. ` * B. Vero apertum, feu diffectum. CAPUT AI Bock. XXIV. Hoof AMBOINSCHE KRUYDBOEK. m Het bout van ’t groote geflagte is wit, en niet dura- bel, maar bet kleine, als bei van oude flammen is, beeft een footacbtig bout, is bart em durabel, en daarom tot Jtylen van buizen gebrutkelyk. Het beeft ook een goede “reuk, als bet bearbeit wort, De fcbor/Je van den ftam, maar inzonderbeit van de wortel, is mede fpeceryacbti, van reuk en fmaak , Wat beet op de tonge; by de Ambot- neezen gebruikelyk, zo-om baare kleeden, als lichaamen mede te waffem, en daar door een goede reuk te bekomen: „Het: breet-bladige vint men redelyk veel omtrent Tiel als mede op: Hoeamohel. ` A Cortex igneus , in "t Maleyts Culit Api genaamt, is een dunne, offene fchorffe, de Caffia lignea zeer gelyk, doch bleeker en dikker, en zynde in de mont gekaauwt , zeer beet van fmaak, met een merkelyke bitter de MafJoy en Culit-lawan overtreffende. De boom bier van ás my nog onbekent’, want by groeit op Key, en zommi- ge Zuit-ovfler Ejlanden, zynde ook weinige daar van ge- ‘vonden op bet Land Hoeamohel , in 't gebergte van Wey-Poeti: en na-'t witterlyke aanzien, midsgaders de {maak , zo-Zoude tk. oordeelen, dat by onder de geflagten van Laurafter behoort: ‘Deze fchorfJe wert zeer medicy- aalsgebouden , en byzonder dienftig om gevreevens en met flappen Arack-ingenoomen xynde, te verdryven de buik-pyn., en krimping, die uit koude ont[Laat. Als mede met andere: getemperde bouten gemengt, en van buiten opge- ifmeerty om de leden te verwarmen, dan dewvyl'men van dezen baft maar weinig kan winden, zo-is deszelfs ge brwik.ook maar half bekent "eo CORR heer tg ve bladeren, als per- gament; met een ge Jiyve fpits s ży flaan ens Zelt. ESc. zo als Eine is Dei Dier a dg Het bloeizel komt voort op korte trosjes, fcbaars een lit van een vinger lank, en daar aan veele groene knop- jes, als moftert-zaat ; ydervop een byzonder voetje. UI TLEGGIN GE “a de iyfieide Pla Verbeeldende een Tak van de wilde Amboiníche Lauwrier- ; Leytun van de Inlanders genaamt. aan de geheele vruchten , cen langwerpige, en cen B. Een geopende, ofte doongefubdenes XXV. eit, beide ^ m HERBARII AMBOINENSIS Lie IL cap. XXV, CAPUT VIGESIMUM XXV. HOOFTSTUK. QUINTUM. Arbor alba. Ubfequentes he tres arbores maxime Myrto affi- S nes funt, nec inproprie Indice Myrti di- ci poffent: Lectorem autem non offendat , quos- dam frutices ac herbas Europeas in India excreicere . in arboris formam, uti hoc poftea, ac prefertim de Filicibus , indicabitur. Caju Puti. Arboris hujus albe tres obfervávi fpecies, quarum prima ac maxima hoc in capite defcribitur: Arbor al- ba major eft arbor perfecta, fimplici, non admodum erecto, at arcuofo gaudens trunco, qui plerumque hominem craffus eft, quidam etiam duorum & ultra craffitiem. habent. Raros gerit & incurvos ramos, qui comam conftituunt raram & incomptam: Folia peculiarem dant formam, a czteris fefe diftinguentia arboribus ; primo enim formam habent foliorum falicis, vel ex Indice plante comparatione, inftar foliorum Dammare , fed multo majora funt & equalia, perlon- gitudinem nervos habentia novem decemve, quorum quatuor quinqueve pre reliquis eminent, ac plurima ad finem funt incurvata fereinftaracinacis, fex, fep- tem, oćtove pollices & ultra longa, pollicem lata, firma, glabra , coloris pallide viridis , fere glauci, fique conterantur , ficca apparent & fragilia, odoris for- tis quodammodo aromatici, fed & fimul aciduli: Illo- rum fapor refinofus quoque eft cum parva adítriétio- ne, ad Myrti folia accedens , vel potum quendam fpirans in Índia Kilang dictum. Ab utraque parte fere unt zque acuminata, ubi quatuor quinqueve majores nervi concurrunt, Sineordine in ramulis locantur fe- , re feffilia. ; |. In ramulorum extremitatibus, atque ex proxi- morum foliorum alis lignofi pregerminant petioli , femi-pedem longi, qui uibique obfeffi funt oblongis viridibufque capitulis, fuperius albicantibus, fefeque aperientibus in flofculos albos ex quinque anguftis pe- talis conftantes, repletis a ae flaccidis , & albicantibus ftaminibus villofis ; anthera albicantia ge- rentibus. “Stamina hzc in medio feu centro piftil- lum viride recondunt , quod poft flores delap- fos, in parvo concavo perfiftit quafi cyatho vel ca- liculo. Caulis hic florifer fpicam refert albicantem, quz fortem fpirat odorem , fed quodammodo acidu- lum, nec admodum jucundum. Poft flares delapfos capitularemanent bina ternave fimul juncta , adeo fir- miter & proxime cau annexa, ach agglutinata fo- rent, quz magnitudinem circiter habent feminis Co- riandri, fed fuperius aperta funt forma caliculi, in quo piftillum viride coronatum remanfit , ac de- mum etiam decidit: Capitula hec optime referunt a- cetabula, quz in cirvis Sepieapparent, primo viridia, dein ex cinereo nigricantia , terrei quafi coloris , que in cauli feffilia manent, licet penitus fint matura : -Hunc- que fervant ordinem , ut fi ab hac caulis parte tria fi- mul locentur , ab altera caulis parte tria fübfequentia appareant, itaut alternatus eorum Dt fitus. quam hancardentem con ignem in hunc truncum fuiffe conjećtum, qui facile in hoc ficco fovetur cortice, at lento ferpit gra- du. Sed hzc nequit effe cauffa faltem in omnibus, nec in iis, que a via remote funt, arboribus. Si hice- nim cortex ignem concepiffet, ac re vera flammam : ex- Lite Boom. Eze drie navolgende boomen hebben groote gemeent D [chap met de Myrten, en zouden ook wel niet onei- entlyk Indifcbe Myrten-boomen mogen genaamt wer- den : Doch moet zig den Lezer daar niet aan ftooten ‚dat zom- mige beejters en kruiden, in Europa bekent, in Indiën ` tot boomen opgroeyen, gelyk wy zulks bierna, en wel bezonderlyk van de Vaaren, zullen zeggen. Van de Arbor Alba beb ik drie zoorten geobfer- veert zwaar van de eerfte en groot [Le in dit Kapittel befebre- ven wort: ARBOR ALBA MAJOR is een volflagen boom, met een enkelde , doch niet zeer regte, maar bogtige flam; gemenelyk bebbende de dikte van een man, zommige ook van twee mannen en meer. De bladeren hebben mede een byzondere gedaante , van andere boomen eenigermaten ver- Jcbillende, zy gelyken voor eerft de Wilge-bladeren , of (na de Indiaanfche gelykeni(je ) de Dammar - bladeren y doch zyn veel grooter , bebbende effene kanten „ in de -- met 9. en'10. zenuwen geftreept , waar van 4. a 5. boven de andere uitfieeken , meeft alle van vooren een ` weinig gekromt , bykans- alle in de gedaante van een Sa-. bel: Ses, Jegen, en acht duimen , of wat meer lank, een duim breet , ftyf , glat , van een dootze groente, wat na °t Spaanfcb-groen trekkende , in °t vryven droog , bryzelende , en van een fterke reuk, dewelke wat fpece- ryacbtig is, doch ook na den fuuren trekkende: De fmaak is insgelyks berSacbtig ; met een kleine zamentrekking, em ` «vat na de Myrten-bladeren bellende , als mede na een zeeke- ren drank, die men in Indiën Kilang noemt. Van ach-. ter en vooren zynze bykans even fpits, daar de vier of vyf groote zenuwen t'zamen flooten. Zy flaan zonder or- dere rondom de takjes, bykans zonder fteelen. Aan de einden van de ryskens „ en uit den fchoot van de: naafte bladeren , komen houtachtige fteelen voort , een balve voet lank, rondom bezet met » groene knopjes , die boven op wit zyn, en baar openen in kleine witte bloempjes , gemaakt van vyf fmalle blaatjes , en vervult met veele lange flappe , en witte draatjes of vlakken daar witte noppen aanbangen. Deze draaden verbergen in haar midden een groen boorentje , °t welk na bet afvallen van "t bloeizel in een bol bekertje ftaan blyft. Deze bloei- ende fteel Abu wel na eem witte Aire, en geeft eem fftrken reuk van zig , doch wat zuur, en niet zeer lief-. 