Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
\Vaiiiu*<*r de Mrhuldige nict op hf<*t«r daad grpaki is, kan xulk» tot f*eDe gcheel andert* uitupraak iridcii. q. ()ven»prl. Overspel bij e<*n grhuvde vrouw gepleegd aijndc*, word! dr mnn met 48 n*alen beboet , c*n At vrouw ia aan de willekeur van hareti echteu man overgr lat4*n , die naar wrlgevallen met haar handclri), r^plfn dfKMl slaan, vcrkoopcn enz., ena. Hij oiigt'huwde )M*nioncn waa de boete vroeger voor dit ver ^'^rijp voor de vrouw 40. V(M>r den man 30 realen. Thana bedraagt de bcN*te idechts 14 realen voor bdde, benevens het slagteu van een buOTel, waarvan de helfl wonit gebezigd tot retniging der Mer^ "Stnleka Hri»ie l^iemie," en do andere Iwlft kan wor- lien verkocht tot lM5triiding van inkoopvan rijH, zout enz. « enx. h. Verkrachting. Hij overlijden van het verkrachte meif>je de bangoen, bij oiitmaagilin:; zonder nadeelige gevolgcn 48 realen boeten, dan %iel vrriuinning bij nonlM*taling. 4*. Iu5tellingen wegens procei«kcwti*n. (I. I^ lioegrootheid der l>o<*ten in eike rjuik viin niiitdrijf en verdeeling. *lk* gewone bangoenatraf is bepaald te hedragen aU volgt : HO realen, 8 soekoea van 60 duiten, 8 talies van dertig dui- ten, 8 wang vun tien duiten, 8 duiten en 8 halve duiten. IK* luingoen a(*[ren> moord, aan hoolden gepleegd, verdub- lit'lt mt*f»8tal en Inivendicn ii«»g eene boete van 95 realen en een buffel voor het houden van sedeka voor dea vermoorde. I>e boeten aijn zoo verachillend, dat die niet kunnen worden omsehn*ven, zie hien^nitrent het voorgaamle. l)i* vrnhfliiij: in in enkele gevallen, wanneer de laak in de (liit^jMKii lK!»lrrht is*, de helft voor de n*gt verkrijgenden , de ;»iHi«rf Ih Ift v<M»r de hoofden. tUn wel alleen voi>r tie hofif- (trii. vrlke de tiiti^pnak iiehhen ^*daan. al naar omfttandigheden I ri iltn a ird der ra.ik /elve. 316 KORT OVERZIGT VAN DE AFDEELING ENZ. Do zakcii, welkc voor deii raad der hoofden gebragt worden , zijn niet in de doessoeu door beide partijen aangenomen; de ver- deoling gescliicdt mode naar uitspraak als boven; de boeten door den raad zelvc opgelegd vervallen geheel aan haar, met uitzondcring van ecn derde gedeelte voor het politiefonds. i. De hoegrootheid der proceskostcn in civiele zaken en ver- deeling derzelvc onder de hoofden. Civiele proceskosten worden berekcnd & 12 duiten per reaal van twee gulden zilver, meestal door de verliezende partijen te voldoen, edoch wordt hicromtrent uit den aard der zaak wel vcrandering ingebragt. Bij iedere zaak, wclke voor den raad der hoofden gebragt is en aangenomen wordt, moet eerst onder de benaming van Bassie Liedah per persoon een reaal of een voorwerp van die waarde bij den raad gcdeponeerd worden, waarna het ondersoek gc- schiedt; na de uitspraak wordt tevens nog bepaald welke der partijen de gehcclc onkosteii dan wel ieder de helft daarran zal voldoen. Ondergcschikten hun hoofd aanklagende of klagten tegen hem inbrengende, moetcn in ieder geval de onkosten of Basic Liedah alloen bokostigen. De verdeeling geschiedt immer naar het aantal aanwezige ka- lippas voor een gelijk aandeel ; de beide Datoes hebben een ge- deelte te zamen, dan wel een gelijk deel, wanneer er slechts een zitting noemt: de hoofden verdeelen liet ontvangene weder met Inmne Pcmbarabs en Proatins. De Hoofdpriester "Kalie" ontvangt voor het afnemen van den eed "voor huur van den Koran" honderd duiten voor iedere zank , hetzi j aan ecn of meor personcn de eed wordt afgenomen. PKOJ K(T-INSTRl (TIK voom Dfe (()MMIS»IK, HKF.A.'O' ■rr MKt VKRKOOPF.\ AAN DE JAVANEN OP AA?IVRAGE VAU OB KKVKN OK PAKABANGANS. (.KLEGKN IN KKNF DKSSA « INLEiniNG. Ik hob hot iKKiilig gracht om alyorms de punten op te gi** vni, die (It* (\immiiisic zai diencn in aciit t« ncinen, haar tr (l<itMi kfiinen mijno hedoeling«Mi met dfscn verkoop, eit drn in^M. in velken ik mceii dat hij zaI moeten wordrn bi** liandcld. To(*n mi) lirt behoer doer irskleiitie in hei jaar 1819 wvul aaiiYcrtrouwd, vas mijn frrste werk, om te trachten beketid ti* wordrn met do inrigtingvn en huisbouding der Javantii; I Uit uuk, brlwflL trn MAfdcfrfibcid van brt grooUte bcUof btlMn- ilrlt. «onlt |:rv<iii«lrii in ecnigc p4|>i<»ren, die aan brt Infttilunt toebdiOD- rrii. 1)<* redrnrn, ilie ajinApoortU^ cNn bet in de ^Bijdrafen** op le ne- mrtt. wairri tweetlerlei. Vooreertt vindt men daarin B«cr vcel, dat on* cir irdeii m fewmmlc^n « de intltllinfen van dc iavanen in l^^H^on doet krnnen, ten Iwerde i» «lr inbottd« nit cen hbloritch oofpunl b etciwmttd, 4lU»tlirUiit:rijk»i. Ilurter it men gegaan met de pnteven %an den land- «rrLiH»)»^ W^artim berft men daaraan fr>en srooier grvolg fryrven .' Wei- Lrii iii%l<i*«l hrrfl men daardoor <»p de inUndMrbe maaticbappij nlt|te> i^frfiil * iXuftf till Aiuk in de **Bijdrafeu** of» tc nemen, w o rden miaieiilen ilr 4iil«<M»r«li*n f>|i tl»r %rafen uilcelokt, tcKidat daafdnor nil lM*t v e tte d ene Irrtiii/ tA\ kuiiiien wurden retrukken voof de loektMntl. 318 PROJECT INSTRUCTIE VOOK DE COMMISSIE lang hcb ik gcworsteld en vcel gcduld met groote volhoudiiig heb ik iioodig geliad, alvorens het mij gelukte hierin te mo- geii slagen, en hoezeer mijne kennis slechts tot eenen zekercn graad van volkomenlieid is gekomen, zoo vermeerdert en ver- betert zij nog van tijd tot tijd; z66 moeijelijk is het voor £uropcanen om in te dringen in de kennis dcr inrigtingen, zeden, gewoonten, gebniiken en handelingen der Javanen. Deze moeijelijkheid bestaat meestal daardoor, dat wij naar onze denkbeelden, naar onze begrippen, lietgeen wij zien, be- oordeelen; dat elk regentschap, elk distrikt, en hier en daar, dessas, andere wijzigiiigen geven aan dezelfde grondslagen, waarvan zij uitgaan; en eindelijk dat de Javanen zel& vermee- nen, dat lict ter bevordering van bun belang is, althans tot instandhouding van bunne adats noodig is, dat zij ons zoo lang mogelijk met dezelve onbekend laten. Zij vreezen, dat zij, waniicer wij die ontdekt hebben, door ons met eene ruwe hand zuUen ondersteboven geworpen worden, en dat zij dan geen verband meer zuUen hebben. Hij, die met aandacht let en overweegt de handelingen en werking van het Inlandsch bestuur en indringt tot binnen de dessas en bij de individuen, zal vinden, dat er belemmeiingen bestaan, die zelfe niet met den besten wil der regenten uit den weg te ruimen zijn. Het is waar dat ons gezag werkt, en dat de publieke zaken haren loop in gang houden, maar dit is naar mijn goring inzien meer toe te schrijven, omdat alles als hot ware ruw en zeer in het groot gaat bij de rijke en vele middelen of resources van Java, dan wel dat onze inrig- tingcn, bcpalingen en bcvelen gegrond zijn op de kennis van het karakter, buishouding en maatschappelijke instellingen der Javanen. Intusscheu nadert hoe langer hoe meer het gulden tijdstip, waarin dit alles beschaafd en tot cen regel zal ge- bragt worden, die in ovcrcenstemming is met dc denkbeelden en handelingen der Javanen, en niets is waarlijk meer te wen- sc-lien, omdat dan liet Nedorhuubch iijcvaig met het inlandsch bestuur liand nan hand eenen vasten tred zullen houden, die BKLAHT MKT IIKT VKRKCMIPEN KNZ. 311) U'i(i«* JH'laiifTfiu* anilleii lH*vonlrmi, docli daartot* moct Itiig- /^ani fii met kenniK van s:iken g(^M*id worden, (*n wij mnett'ii \kv\ It'frt'ii kpimen hot nutti^i* vn frt'brekkijfr, *t wrik in di; Javaan.Hcht* inrigtingcn bi'Maiit. wrlkr laatstr iv wc«*<( grbragt /ijn (l(H)r vrrbastrring van Av oudt* inri^^ingrn. door wille* kruriglirid. door vrrhjop vn door dm vrnind<?r;i«*n giH»st van dm tijd. lift in mijn oogmerk nit*t oro over dit allcii in deXA* uiloi- din^** tc spn^km : ik zal allt^n dat trian verhandclm, hctwrik Ix'tri'kking lufft lot liK onderwcrp van dvzv in9tructi(*. ojidat zij. dir met de uitv(M;ring M&Hi EJjn, volkomen znllen kunneii IxfoonltM'Irn dr wan* lipdo«ding vn \\vi goede (Migroerk, dat ik lu'h door d^n vrrkoop van di* crvi»n. waarop d«* hiii/m Avr Javatif'ii in dv dv»!m» gelrgm zijn. lift inlandi«ch bestuur \» vt*rd(*<dd in het luMit^cr geauig van ilf n\irfntm en hoofdambtcnaren , m dew g<*vm hun iM'velen txiiu het df!«!«a.HtH*^tiiur of gewoonlijk aan het dt^*(a>hoofd , van uaar de bc'Vflm wonlen uitgevaardigd aan de individum. KIkf d<*j««a heeft zijn eigen lieMuur. tc zamrn geMeld uit tN-n Hoofd. die K«M»uw wonh genoerod, en ecnige oudMen, die by- znndfn* takkcn lx*h<'crm en de algemeenc belangi*n gezainent- lijk ovemrgen, en in buitengcwonc gevallen roepen aj de Nikap. 5tanivader» of gebruikers van bebouwde vr-Jden bij^n. r>in met hen gf zainent I ijk te Mafipiegi*n. Tot ziKiver isdit zecr goiHl en kan het ook nuttig werken, maar mee<«tal of fent het dorpi»lM*«tuur. en zelfa in fvimmige denaas het Hoofd of de Koewf)c alleen, het willekeurigst grxag ttit, eeo ge» zag. drtt in vele. ja aeelfn de merste, deans i66 gmot is, dat men na.ir waarheid kan ieggen« dat het doet en laat wat het goed nndt. Onder dat gexag beittaat er ni>g <*en twee<le gcxag, dat (K>k t^'uvn grtMilen invloe<l uitoefent en een overblijfjiel is van df aart!(%aderlijke regenng; hi't gezag namentlijk van de stam* wifr> in de de!*s«a over de jougere leden, of liever van de oudstc /luifn vn hunne abtAmmelingen van de stamvadeni, vant dat ngt iraiit m rooet overgaan op de oadste lonrn of erigroanieD IV (VIII) iZ 320 PROJECT-INSTRUCTIE VOOR HE COMMI8SIE van elke lamilie. Zij zijn oiider liiidciren de gebniikers der veldeii en hunne alil of familirn deelen in dezelve en zijn ver- pligt hen de gemecne lasten te lielpcn dragen, die ook alleeo slechts kunnen worden gcvordcrd van hen, die velden in gebruik hebben. De uitwerking van het groot gezag van het dorpsbestaur is onder anderen, dat vooral wat den landbouw betreft, elk zich moet gedragen naar de schikkingen en bevelen, die bestaan en worden gegevcn naar de oude sleur en loop, die sedert onheu- gelijke tijden heeft plaats gevondcn, en naar zoodanige yerdere inrigtingen als in elke dessa bestaan. Niemand kan dus zijn eigen industrie of oordeel volgeu, maar is gehouden te volgen hetgeen zoo als het anderon doen. Bijgeloof, vooroordeel, af- keer om van het oude af te gaan, en zoo vele andere ver- keerdhodon staan hier in den weg en l)elerameren elke verbe- tering, die men zoude willen invocren, of die door enkelde indiviiluen, welke meer als andere verlicht zijn of kennis op- gedaan hebben, zoude kunnen worden ondernomen; het is al- lecn hot publiek of hooger gezag, dat hier op kan werken, maar dan ook altijd verdacht moet wezen op deze tegeustanders en dczclvti met beleid nioct uit dvn weg ruimen. Een aiuler groot nadeel in het dorpsbestuur en in de inrig- tingen van eene dessa is (ik spreek nu alleen met betiekking tot mijn oiidcrwerp), dat niemand over het algemeen eigendom van grond bezit, maar dat de geheele uitgestrektheid lands van eene dessa, en de erven of de grond van de plekken, vaarop onder eene dessa de dorpen aangelegd of gebouwd zijn, aan alle gezamentlijk behooren, en dat vooral over de laatste het dorpsbestuur cen onbepaald gezag uitoefent (zijnde ten aanzien der bebouwde velden de l)egrippen en gebroiken onderschei- den; — in eenige distrikten heeft de eerste ontginner het regt om voor zich en zijnr erfgenarnen het gebruik van die velden te behouden ; dit noemt men jassa) zoodat het de inwoners doet opbrekon en verhuizen , wanneer zij slcclit** de minste reden daar- voor kuuTHMi vindcn: terwijl zij de Javaansche huizen door en HKLAST MET IIKT VKRKOOPEN, KNf. 3:?! n;i;i>t rlkandtT pliuit!«*ii zoiidrr nnic rn zondcr den riftn!«t(*n hr* H(»iHT iiaarvcK>r zijm* t<>rsti*mminp t** vragfii. Dit liirfl vvuv wer iiadcfliirr uitwcTkinp; dr JavaAii i?* hier- d(M>r alj« hot ware {rt'lit'^'l P'IhiikIi'H in fijnr huissn'lijki* inrigting, hij IS onvfilijr vt\ onvrij ^fliuihvoM en zijn hui» is z«Vi ligt pe- Intn^d. dat hij op dvu vvtMvu wrnk kan ophn'ken en dat ook z«tT pr«*makk<lijk dcH't. I)c*ze ondcrlinire rn onlrlfM)«», ja zelfo in vcif dnrpi'ii hareloozt* bijeenMoninp in in vele oj^iL'trn *H*i\ trrrH»t kwnad . iK'halve dr ramjx'n. waaraan hij van buiten i?* hI«K>ti:isl« Id. als mit name hrand, diefiftal. pi*brek nan vrijheid in ziific i'it:«*ne woninir, mist hij het allereerste [rrx-d. dat is /ijnr natiiurlijke vrijh<id en veiliirheid , omdat hij in zijn hui!« rn op zijn frrond nirt aKn een vrij mensch kan do4»n en hiten, wat ht'm nuttiir en aangenaam zoudc wezen. Nn hinden*n hem /ijne biinn, of hij is in eene peduri^e ontevreilenheid ho** lang hij url op (he pick zai kunnen woneii — dit freh«'el bej<taan dfH-t hrm nitijd 7a*vt \on en onventrhiUi^r zijn aan de piaatK van /.ijn v< rblijf ; hij verhuist zeer Hfrt, en zoo grene andere Imnden hem hiehh'ii, zrnide dit veel m<'er plaaU vinden. Door dew f»nzekere vkij7A* van wonen n\ hi*t jrroot ffezag. dat h«t dorp^ In'Muur en het h<H»;rer inhindswh besttnur daarop uitoefenen, i^ hij dan onk hoojr?*! afhankehjk en wel prdwongen in allev naar den %iil van het d<»rp!*-lx'stuur zieh te moeirn pi»dragrn. Zijn do<n en laten wordt bt^piinl , hij kan njne huishouding niet naar zijn wel^vaih ii iniipten, in ^n woord, hij in iemand die in alle ojizigten liepTkl en l>eh*mmerd in, dat hem di-ze tor- stand , h(K*zi*t*r d(Mir gewiMtnte daarcmder lijdzaaro , niet aanpe- naam is, zien mij in het prwirag van dr lloofden en enkclde ^•jriii'de .lavanen, die op <fn afgesloten erf «onen ; ak wij hem daar met aandacht frudenlaan, hoexeer is hij daar een veei iM^srhaafder, em jreheel ander men!«ch in zijne leven»wijze en in alle zijnr l)anil«*lingen. Iht kwiiatl nu nensrhte ik dcK>r het verkoopen drr erven aan de .liivnnen. die dit zuUen wensrhen. we^' te nemen , mamr voor dat ik de vocmh^den opIeK die hieniit zuilen vcK>rtkoroen, ronet 322 project-instru(;tie voor de gommissie ik, ten oinde nict verkecrd verstaaii to wordcii , of anderen ver- kecrde inductien te gevcii, mij nadcr vcrklaren omtrent het dorps-bestuur , opdat men iiiet in dc gedachte kome, dat ik welligt hctzelve zoude willen afschaffcn; ik wil dezelve hier te meer gaarne geven , omdat hij , die hetzelve niet in zijn oor- sprong kent en de werking er van met aandacht heeft nage- gaan , welligt tegen het dorps-bestuur zoude kunnen worden in- genomen, daar hetzelve door mij beschouwd wordt, als hoog noodzakelijk en onraisbaar voor ons gezag. Wij kunnen op den Javaan niet anders wcrkcn als door het dorps-bestuur, en in zijnen oorsprong of eerstc grondbeginselen is het 2A6 vol wijsheid en naar de behoeftc van een Aziatisch volk ingerigt, dat het zeer te wenschen is en zelfs hoogst noodzakelijk wordt, dat het Gouvernement dit ondervrerp eens zeer ter harte neemt en met een vaste hand hetzelve , daar er zoo veel goeds te wachten is van deze inrigting op Java en die 00k al hier verloopen en vervallen is, weder op den ouden voet brengt, gewijzigd naar den geest van den tijd , die 00k over Java liaren invloed ruim heeft uitge- oefend. AVij zien, wat liet gevolg is als lietzelve is verloopen, verbasterd of gelieel heeft opgehouden in den akeligen toestand der Vorsten-landen , en vroeger zelfs alhier te Cheribon, toen het dorps-bestuur afhankelijk was van Chinezen en anderen, die uit de benoeming der Hoofden voordeel trokken. Ill al hetgcfii hirr door mtj wordt vcrhandeld, bedot*l ik dv ritrnilijkc dcAfta'a of liever op sich zclf ataandc maatachappijeii, die iiaar v\p*u lM*5tuur bebbeti en zich beacbouvcn aU dc <<*inir?«tr n*gthcblM*nd<' , oni dr landen binnt^n banne limiUMt plt'U^Mi iv uiog(*n ontginnen en gebruiken, want in de meeate >tr(i(*ii aaii de straiiden gelegen en €X)k wel bier en daar in de hinnenUnd<'ii, waar kotiaa zijn, ia bet meeaUl andera geateld. Dit alhier te U'stcbrijven beboort niet tot mijn onderwerp: ik zal dan tot betzelve terugkeercn en aantoonen, of liever op- ti(M*men, welkc voordeelen de Javanen zullen ondervinden, ala uij aanvankelijk beginnen met bun te gi*vcn bet cigendom van bet erf, waarop zijn buii* ataat en om betzelve gelegen ia en iiat ill dezi* re^iidenten genaamd wordt Paktuanang (pakarangan?). Zijn bet geene loutere klanken , dat wij de Javanen wen- ^ch^^ te b(*M;baven : ia bet eene waaracbtige waarbeid, dat daar «aar wij menscben zien, die eene redelijkc vhjbeid genie- ten. ^M*lM>nden en onderwor|>cii aan maatacbappelijke orde, ook daar alU^n de maatacbappijen bloc*ijen, nijverbeid en welvaart /.ich op bet boogat ontwikkelen; ia bet noodig en vcrwacbten wij. dat de rijke gronden van Java zullen opleveren, vraarvoor 2tij vatbaar zijn , en de Javaan zal vcwrtbrengen zoo wel door landUiuw ala dcKir zijne induatrie, al dat geen waartoe zijne phv- Mike ell moreele kracbten bem in ataat atrllen; ia bij over bet al- p nifM'ii tot die rijpbeid gt*komen, dat deze welligt zicb apoedig zal otitMikkelen; welaan. dat wij bem dan van de banden ontbeffen. ihf tviW^ tri!t nboudeii . en aanvangen bem bet eigeiidom van zijn hui> til rrf te gi'ven. (fevoi-lt ifi) , die met de uitvoering van die .« l:iii;.'rijki taiik lielant xult %iorden, «elk eene groole beteekenia .lit liii-ft; uelke de lieiboime ;;evolgrn van iben maatn*gel voor ♦!« \ Ulan;: van Java en du!« o<>k voor bet (if>uvcrm*ment zullen ^ijn 324 rUOJE('T-lN.STUUCTIK VOi)\l 1>E COMMISSIE Stel u voor dcii geest in welk cenen staat hij zich nu be- vindt en bedcnk eens in welken heilzamcn toestand de Javaan zal komon. Aanscliouw dc Iloofden en enkelde gegoeden, die op een afgescliut erf wonen, en hen die dit missen en gij zult liet verbazend ondcrscheid dadelijk opmerken. fk zal sleclits eenige grootc voordecleu opnoemcn, die aan de Javanen zullen grsclionken worden en die voor Java in het al- gemeen daaruit zullen voortvloeijen. De Javaan zal nu worden een mensch , die in zijn eigen huis en erf zich in cenen anderen staat zal gevoelen vrij van alle de belcmmcriugcn en hindernissen, die hem thans omringen: hij zal de waarde daarvan leeren keunen en hij zal dezelve hoc Linger hoe meer hoogschatten ; zijn erf zal liij nu door eenen pagger, heg of heining omgeven en afsluiten en binnen den- zelven zal hem niemand hiridevlijk zijn, om zijuc huishouding naar zijn goedvinden in te rigten; zijne vrouw en kinderen Eullen als het w are hem behooren ; hij zal zijn bedrijf , hand- werk, arbeid of kunst, zoo liij die verstaat , zijn eigen industrie vrij kunnen uitocfenen op de wijze, die hem bevalt of het best voorkomt, zonder dat hij belioeft bevreesd te zijn voor de af- ^^ur.st of bcdilzuclit van zijne buren, want niemand zal hem op (Ir handen kuiincn zien: — hoe menigeen die of uit aan- leg. geiiir of (lie ids elders geleerd heeft, zoudc dezelve ge- volgd of uitg(;oefend en tot meer volkomenheid gebragt heb- ben, was hij niet teruirt;elioudcn door de vrees voor de aan- merkingen of bespotling van zijne buren, in geval zijne on- derncming niet mogl slagen. In een woord , hij zal eene re- delijke vrijlieid genietcn, die liij thans mist, en waardoor zoo vele gocde zaden verstikt worden — en zoo ik hier niet te overdreven redencer, dan geloof ik dat hij een l)cter mensch en liuisvader zal worden. liij zal verder zijn erf in eenen goe- den zindelijken staat onderhoud( n , zal het beplanteu metvrucht- boomen en andrre gewassen voor zijn gehruik en genoegen: het zal hem van belang zijn het/clvc te verbetercn, omdat het zijn eigendom is en daardoor meer waarde verkrijgt, en eiudelijk HKLAST MKT IIKT VKKK(M>I*KN, EN2. 325 /nl liij (<Mi}( (>mtrt*iit het lot v»ii zijiie vrouw rn kiiidercn gv- ^u^t kuniirn zijn, en (*iiidf*lijk sal htj zijii huin hccbt c*n irtrrk III viKir xijii fn-mak^ kuniion Ixiuvrn ea inrigten, want hij iH-hotft nu nirt te vifewn dat hij rooet opbn*ken; hij ml /nrircn, dut htt xiM vcr vun dat van zijnen hunrman afiiitaat , (iat crn kinnt* brand ook nirt zijn hui» vcrrnirlt, zoo alit )i(*l:ia.H loo dikwerf thans het (reTil is en moet zijn ten ge- \oitrt* dvT plnutiiing van dc huizen. Hij zal zijn pagger of iH-iniiitr zoo goe<l maken. dat hij ook voor dieven beveilijrd in, althaii:4 de to<>gang moeijelijk vordt, en zoo veic goede zaken m«NT. bU in de tijd dAarnit zuUen voorkomen en die mij welligt nu niet in de gedachten vallen : — maar, en dit in hvi twrtde LTtMtte nut, dat ik l)edo4>l, en dat ook vnn veel aangelegenheid in voor Ju%it in het alirero(*<Mt en met name de Policie in het hi jzonder : — het kan niemand ontgaan zijn. dat dc dorpen« loo liU die thans gelegen zijn, enkelde uitg(*zonderd , acer verward , niop«ig. ja z«»er haveloon zonder eenige orde zijn aangelegd, dat /I] noeh aftrculoten noch op eenige wijze tegi'U dieven bevei- ligti zijn, veclmin t4*gen rrmvers of brandiitiehters, terwiji de onzindehjkheid en ongeregeWe wegen. ongezondheid en ongi*- mak te %ieeg brrngen en bet g«'beel ongezellig en wmber za- m<'n«t«'l (Mik op het karakter der Javanen m(N*t werken. om cin* driijk dat het niet mogelijk i», om cene geregelde Polieie in d<'Z> Ive te hoQden,devijl de h(M*ken en winkelti in vele dor|ien ont<»egnnkehjk zijn: — zoo was het vroeger in deze Rexidentie zelfn met de wegen aan de dorpen. (i(N*h dat is dan, den He- mel zij g( dankt , in deze lU-videntie verl verbct4nl, zoo er zulk» nog dagelijkit g**achi<-dt. In mijn plan i.*« nu ook opgesloten, en dit moet er van zelf uit volgen , dat, vwir men de erven vcr* koo)>t, f'en dorp in gen*gelde orde mori gebragt worden. Ik hf*b dnr tf^'ktMiiticren Uten m:tk«*n, voorvtellende den platten gnind, ZiKi al* ik %irn!M*hte. dat rik dorp vcKiraf nenl aangelegd: te «<*tin , Z(Mi %eel m«>!feliik als de lokdt* gesteldheid dit aal t^wiaten. vierkant. met l«ee of vier toegangen , w«lk« Zfw> vele (rrrx»te iirgrn door bet dorp zijn. <li«' op de allang-filUng van 326 PROJECT-INSTRUCTIE VOOK DE COMMISSIE elk dorp uitkomon, doorsnedcn is: — en het geheele dorp door een gracht of levendige pagger afgesloten is , dat er geen andere ingang tot lietzelve is, als de twee of vier groote wegen, die dcs nachts afgesloten en door eene wacht bewaakt moeten worden ; tussclien de heg , pagger of gracht en de huizcn moet een weg om het geheele dorp loopen. Deze plannen of teeke- ningen dienen evenwel tot aanwijzing slechts; de localiteit of bestaande inrigtingen, als steenen huizcn cnz. Een ander groot oogmcrk, 't welk wij bereiken zullen, be- staat hierin ; wij kunnen thans de bevolking of zielsbeschriJTing sleclits zccr ouvolledig bcwerkstclligen ; alle pogingen, daartoe aangewend , hcbbcn het doel nirt kunnen bereiken, en dit is ook een gevolg van de huishoudelijke maatschappelijke inrig- ting der dessas, terwijl wij nu in dc gclegenheid zuUen gebragt worden, dezelve van mecr nabij te Icrrcn kennen, omdat elk huisvader een erf zal vragen : — en con dorp, waar ik de proef van mijn plan heb genomen , werdcn bij oppervlakkige opname reeds over de lionderd huisgczinnen meer bcvondcn, ab opgegeven waren; doze kennis moot in liet algemeon van groot nut zijn, terwijl wij nog daarrnlwven nu de meer of min ge- KELAMT M£T llET VEKKCK>P£N, ENS. 327 L'^tHnlr vu nrlvarvmUte of armiitc dcr in|rrzetenen btj name zul- Icii Ivvnu kciinrn , hrtgeeii van gi^cn minder belang is voor h<*t ll(M)f(llM*}<tuur van cen It4*g(*ntt(chap en der Kcflidentie, soo viM>r do Policie, bij het verkiezen van ecn Hoofd der dei«a of ItMifii van het di\H!iabe!(tuur. alu wanneer het er eenx op aan rut Iff t komeii, dat wij in xaken van hooge Policie of algemeene \<-iliu^lieid op dezelve moeten wcrken — omdat de me<*«t gc- pH*(lc den me(»5ten invloed hebl>eii. Doordeze peraoneele kennia ^1 het nu minder niogelijk zijn, dat slecbte pentonen, gevaar- lijke lieden, enx. zich ongemcrkt in ecn dorp kunnen indrin- tren en ophouden, zonder dat men ontdekkcn kan btj wicn. Vervolgcnit nog zal cen Javaan, eigen huis en erf bezittende, aan het dorp meer gehecht lijn en aan detizella welvaart en verlM'lering meer bclangntellen en, hetgeen voor de Policie be- hin^rijk m, men zal beter vat op hem hebben, terwtjl hij thans met /.ijn hui^gezin verdwijnt. zonder dat men veet werwaarta hij Eirh ln»geven heeft. /le hier nu in het groot en in het algt*me<*n opgegeven de vrMird(^*len en het hcil, *t welk mijn plmn zal te weeg brengen, en /(>o wrn9chelijk, ja ik durf z<*ggen in den tegenwoordigen en p'vnnlenien tmnitand van Java, z(mi noodzakelijk ia geworden. In allej* wat ik hier ter neer heb gmteld, heb ik nog niet pe>pnikfn van het geldelijk belang voor het Gouvemement, om- dat dit niet de hoofdre<le iii, h<»«»zeer ik echter gaarm* wil er- krnnrn. *lat het in het gi'lw'el niet te vcrwerpen ia; — ja, dat ik hij zoo veel goed.H eenc bron ontwaar. waaruit wij een gnxit ♦rinh-elte, 7AH} niet de geheele. ttchuld van den achterstand /ouden kunnen verevenen. Ik m(w*t ten df^zen aanzien nog zrggen, dat de Javaan in het frtherl niet ongenegen ia om zijn erf te bi*talen, dewiji hij in df/e )N*taling aUrtn het tfenige middel ziet, waardoor hem e<'n wezifitlijk regt i.* verkregen: — e<'ne oppervUkkigt* o|>- nam* van het dorp, waarvnn ik Mraks i*pntk, gaf mij lirt n*- «ultaat. dat daann welligt voor tUn iluizend tjfdihns zitttfydd a*n rr\fii /iiuden nonlen grkoeht, en ik geloof, dat ik mij 328 PKOJ ECT-INSTKUCTIE VOOR DE COMMISSIE niet bedriege , wanneer ik veronderstel dat er wel honderd znlke dorpen iii deze residentie zuUen gcvonden worden; — maar be- halve dit kapitaal, zoude jaarlijks dc verponding alsdan hon- derd guldens opbrengen , terwijl dat zelfde dorp nu slechts vijf- tig of zestig guldens huistax betaalt. Dit resultaat moet elk verbazen , en vooral wanneer men bedenkt , wat dit over geheel Java worden kan ; men zal welligt bij den eersten opslag zeg- gen of vragen, zoude de Javaan zulk een groot kapitcud tn specie betitten, om dit te kunnen betaU?if Hierop zal ik ant- woorden , dat mijn voornemen is om de belaling te zallen doen plaats hebben, naar bet vermogen en de verkiezing van de koo- pcrs , bij gedeelten over een , twee , drie en in enkelde gevallen over vier of vijf jaren. Dit beteekent weinig voor het Oouver- nement, daar toch het kapitaal zal binnen komen, maar, en hierop verzoek ik, eene bijzondere aandacht, hoe veel geld ii er sedcrt zoo vele tijden niet op Java ingevoerd, en alhoewel er zonder twijfel ook is uitgevoerd, zoo hebben toch de Javi- nen een groot gedeelte daarvan onder zich; — men kent de gewoonte der Javanen, om of hun geld in goud en juwelen te besteden of hetzelve onder den grond te begraven; deze laat* sten zijn de groot^^te klasscn , omdat zij, die niet tot eene ze- keren stand gokomen zijn , niet met zaken van waarde durven pronken, zoodat ik vermeen te mogen vaststellen, dat er n(^ groote sommen verborgcn en bowaard zijn , dat nu een kapitaal is, dat wrrkcloos en rontcloos ligt en dat door mijn voorstel in wandeling zal komen. I>t'n Javaan in de geh*genheid te ^teUen, r.ijn verborgen geld te kuiiiit-n In^teden, is* op zich Z(*lven re<*dae(*ne zaak van groot nut, t ft ik durf mij vleijen , dat hij Ungzaam van tijd tot tijd zijn geld Eal gebruiken, om ledige en onbebouwde atukken grond, die 111 zijne de5^a liggeu, te koo|)en, zoodra hij alechta verze- k( ni i!(, dat hij op hetzelve uaar zijn velgevalWn zal kumien plant<-n: i«*ta hetwelk hij nu door het gezag van het dor|M-lie- >tuur met doeu kan, deze berekent hem namehjk voor, hoe- vetl lamirenten hij In^talen mo<*t , en schhkt liem door deze of g»ne reiU* af. Die met opmerk/iiamheid de groiiden van deie of gene dean ht^'ft glide ge>lagen, h«^m ral niet ontgaan zijn het vervchil \ati dr(M»g(* bcMfbt'ide gronden van de e<*nr detna in vergelij- king tot eene anden* ; de n*de daarvan ligt in den meer of min nerkzanx'n aard van den ko(*wo4* en van daar in dat al of niet aan^^jton'n der ingeau*tenen tot het bebouven hunner gronden. Men /.let hieruit. dat liet alleen het detnohoofd of beatuur is. lint all<j« le weeg brengt. Wamneer mijn plan mI wordt iM^grepen, in verking gebragt en met l)rlang^telllng, liefde en overtuiging van het goede. ilaann gelegen, ter harte genomen wordt, dan kan daaruit een nieuw vn grtM>t heil voor Java ont«taan. Ik h«-b mijn bitioeliiig en de redenen voor derive jmk) %eel (ifi4-nliik en bn*<Hivo<*rig ontwikkeld; deze zuUen nimnier. wan- net r h« tzi Ive in werking wordt gebrmgt, uit hrt oog roiirtrn %«ri<'r«*n nonlen 330 PROJECT-INSTRUCTIE VOOR DE COMMISSIE Hoezcer door dezen maatregel de ingezetenen minder aan de willekeur van het dorpsbestuur zuUen zijn onderworpen , is hct gecnszins mijn bedoeling hen gehccl en al van dat gezag los te makcn , aangezien dit gezag steeds bchoort in waarde ge- houden en ondersteund te worden. De belemmeringen echter moet€n uit den weg geruimd worden; en eene zedelijke vrij- held , aan maatschappclijke orde gebonden , in overeenstemming met den aard en de bescliaving der Javanen, meet zorgvaldig be- waard en daaraan raoet met ernst en gestrengheid de hand ge- houden worden. Zoo als elke goede onderneming met zwarighcid gepaard gast, zoo zal ook deze met mocijelijkheden te strijden hebben. Bij het nomcn van cone proef, deed zich het eerst dese zwarigheid op, dat de Hoofden en oudsten van het dorp al te grctig en te groote stukken gronds begeerden. Welligt voim- den zij reeds het plan om dezelve weder te verhuren, in welk geval het goede oogmerk slechts gedeeltelijk zoude berfdkt worden , hoezeer daardoor reeds dc vrijheid voor de ingezetenen zoude toenemen. A lies wat wij doen, moet met de toestemming en goedkeuring der dessa's-lioofden en van het dessa's-bestuur plaats hebben: aan hen moet veel worden toegegeven. In elke matt- schappij zijn rijkon en armen, en genictcn de eersten voorreg- tcn; hierin kan men weinig of gcen verandering maken, ab latende dit zich niet dwingen : — de eerste standen, hetzij door geboorte hetzij door vermogon, moetcn dc eerste keus in leg- ten hebben, want het zoude ecu volslagen onbestaanbaarheid en zclfs ccne dwaasheid zijn, om to bepalen, dat alle de erven van gelijke grootte of uitgcstrcktheid zouden behooren te zijn. Alh*en moet men zorg drageii , dat elk voorzien kan worden, en daar er meestal bebouwde of onbebouwde gronden cm een dorp liggen, het dorp naar cvenrcdighrid uitbreiden en ver- grooten ; want wat zijn cenige bouws land in vergelijking van het groot nut hierdoor te bereiken ! Eene ticeede zwarigheid was, dat zij, die met de meting be- last waren der rrven, nicl voiirnf met lirt dessa's lioofd en de BRLA.HT MET IIK'I VKKKIK)PEN, ENZ. HH] oud.Hton d(*s volkii of met hft (le»8ab(*»tuur hadcirn g«*nuulpltTp! ovtT lit* venlrrliiig eii over d«' rogteii, die sommigen vermceridfTi daarnpti' hi-hbcn: — hirrdoor xoude gc2»chil heblwn kunnen mit- htaaii. rii volgrnti gewooiitr kwamrn zij daarvoor iiirt rondb<>r!«ti<f uit . riiaar maakUii hot dm controlcur heimelijk mrx'ijelijk en eiii- drlijk li('ti*ii zij hem weten, dat de zaak hen niet U'viel — ik b<'giif niij derwaarU en kreeg de boveniftaande oplot»ing , zoc»- dat ik t<M*n den regent npdnH*g om door de koemoes en het df^saV hctituur aUe^ vooraf U* regelt*n, en dat daarna de me- ting zoude plaatu hehlM*n, en de b(*\i'ijKen voor de aangevraagde «r\en zouden worden afgegeven. F>rie (ierde zwarigheid b, dat er dikwerf meer dan een {ht- 94K)n aani«praak op een en het^elfde erf zai maken; de com- mi.v^ie zal al»dan met overleg en op advies van het dorpubt*- ?«tuur lM*!tliK<K*n en, uanneer partijen niet te vrede zijn, m'let de ^*^ident uitapraak dcM*n ; en bij de U't^li^ng hierin m(M*t vooral op de adatu gelet worden, die in de detma'M bt^staan en op veic* plaatjM'n ventchillcn. Welligt zal het gebeuren , dat eenige deaaa*s dexen maatregel niet aanklevt-n , ali« wanneer men het oogmerk, voor zoo verre het hen aangaat, moet leeren kennen, en alleen die helpen, weike om erven vragt*n en de overigen ongemoeid laten; dexe sullen naderhand van zelfs bijkomen; ook die weike annoedig zijn kan men er buiten houden, tenzij zij, door cenen langen trrmijn van b<*taling te verlet^nen, mogten over te halen aijn. Men moet in het algeme<'n volkomen vrijheid Uten, om de erven al dan niet te koo[rn. Ik vieije mij dat, niettegensitaaiuk* »-<'iiigen ti'grnitt'ind in den aanvang, veldra bet voordecl door vi-n ieder zai wonlen ingezien. Buitendien heett lie! Hooidbe- stuur e(*ner Keaidentif en de Regent het rrgt, om in gencbikte tijdin. wanneer het gewas van het veld in, de doqien in een gen u'^ldi* onie te docn brengen. lie! IK)rplM*!ttuur zal i«poedig inzien , dat ban willekeurig ge- /.nc' v«Tmindenl nordt, en daarom i* bcl welligt moetjclijk, d»* er fftuge t(*;renwerking aan hunne zijde xal bertaa»* 33'^ PUOJECT-INSTRUCTIE VOOU DE COMMISSIE kan hull de verzckoring gevv.n , dat in liot wezenlijk gezag, hen toekomendc , iiiet allecn gcene verandcring wordt gemaakt, ma&r in tegondeel hetzolvc mecr wordt bevestigd en gehandhaafd. Men doet den verstandigen opinerken welk gcluk dit voor hct algemeen zal te wceg brengen, en dat, daar huis, ambt of be* diening zcer onzeker en tijdelijk slechts is, zij in den kiing der gewone inwoners terng gekeerd zijnde, dan ook tegen allc willekeur bevrijd zijn. Men moet de Regenten en Hoofden de bedoebng wel doen vorstaan, hen daartoe opwinden en aantoo- nen, dat zij als Javaan aan hun volk cene hooge weldaad be- wijzon, die op hun welvaart en geluk de gczcgendste uitwerking zal hebben. De Regenten, die ik daarover reeds gcsproken heb, hebben mij verklaard dit volkomen te begrijpen. Ziedaar eenige moeijelijkheden opgeteld ; meerdere znllen zich ongetwijfeld voordoen , en de beliandeling van het werk zelf, zal ook veel arbeid vorderen. Men zal zigh altijd voor den geest moeten brengen dc wijze, waarop hij als Javaan de zaak beoordeelt, hoe 't geen in ons oog klein, gering, ja soms, niets is, bij hen als eene zaak van veel belang en gewigt behandeld en ovenvogen wordt, en wij winnen reeds veel bij hem, wan- neer wij over die kleine zaken met hem, even als belangrijke, rc- deneren willen. LNSTRUCTIE. De (^ommissie zal in elk Regentschap te zamen geateld zijn uit: Den Regent. Den Controleur of auder Europeesch Ambtmaar. Den Pattij of lloogenpricster. Den Panghoelo van het Regentschap. Ilet 1 )ivisieho()fd van elke Divisie, waarin de Comuiissie zal werkzaam zijn. Aht. 2. De Commissie zal tot haar hulp en dienst bij zich kunnen nemen zoodanige bekwame Javanen als landmeters of tot an- i\eTf' diensten . als zij zal ncodic oordeclen. IIKL\HT MKT IIKI VKKKOOFKN. KNZ. M^ AUT. 3 I)r (\)ntrol(*ur of aiidert* Kurop. AmbU*naar en de Pangboeloe of IIo<»^rprif»ter, zulleti elk,dc i»er»U! in de NederUndschc* rii do laat^iU* in df* Javaaiisclu* taal, het regiifter houdcn, waanfHn aan dezc crn model ii» grvwgd \ Art. 4. 1>* (-ominiHsie xal genieten 5 p('t. van het hedragcn dcr ver- kochti' erven, nelke InrUild mllen worden uit de eersie ont- vangaten. Zij tsA de m*hrtjfbebcH*flf^n daaruit moeten vindcn en voorta eene venleeling V(K)rdnig<*n hoe veel elk daarvan zal ge- nieten, waaronder ook bcgrcpen Eijn de Ja?anen, die uj ala landmeten en tot andei^ dienat^^n gebruiken. Dexe vcrdceling ml door den Resident nioet4*n zijn goedgekeurd of kan door hem vernnderd of verheterd worden, waarmede de Commisne ge* ti(M*gen zai moeten nemen. Anr. 5. Twc^*maal in de maand of 7/>o dikwerf tin de omatandighe- den Kulkif ziillen vonleren, of de Resident zal verlangeD, doet de ( ommi.Hsie rapport van hunne verhglingen, van den voort* gang of iK'lemmering, di<' xij zal ontmoeten. Art. 6. I>e Resident Kal de saken, die het ondenrerp van de Cooh mis8i«* uitmdken, met iM^langstelling ter harte nemen. AJs chef dcr R4\*»i(lentie zal hij in allea bealiaaen, eo door peraoonlijke tegrnncMirdigheid, ziKxira er bclemmcringen of trgenkantingen oiit>ta.tn, of de Commissie niet in den gc^At dezi*r instructic kail ucrken, waarvan zij verpligt is hem getn>u«elijk rapport ti <im-n.zu*h van alie redenen en omstandigheden oveKuigrn en daann vtHimm, wordende de Commiwie op hare VMantwoor* dclijkheid en ten ernatigaten verboden, om andem ala yoigens h«'t vcK>r^rhnA en in den geeat van deze inittructie te hande- len. Motrctide er van de zijde der ( ommiaaie geene afwijkiogen grsciiii (ii'ii , zonder achhftelijke toeatemming van den Reaideol. hit tiHKi^l bettMt in (>o» haodarhrift mtt. 334 project-instructie voor de commisste Art. 7. Bij eene publicatie van het Gouveruemeiit , zal worden be- keiid gcmasikt, dat de Regering dezer landen vergunt, dat de Javanen, ingezetenfin van oen dessa, zullen kunnen en mogen koopen de erven, waarop hunne huizen staan, en dat hen na afbetaling het regt wordt verzokerd, hetwclk elk heeft, die eene vastigheid bezit, met eene vrije beschikking over dezelve, mits jaariijks daarvoor betalende cen procent voor het middel dcr vcrponding,' en dat het erf niet mag worden overgedragen, verkocht of aan eenen ander overgedaan, dan aan diegenen die ingezetenen zijn van eene dessa, of die door een verkregen regt op een erf, ingezetenen van die dessa wenschen te wor- den , mits zich onderwerpende aan alle de verpligtingen op an- dere ingezetenen berustende. En Chinezcn in het algemeen daar- van zijn uitgesloten, tenzij de toesteniraing van het Grouverne- ment daartoe verkregen zij. Art. 8. Deze publicatie alom bekend gemaakt zijnde, zal de Com- missie of Regent en Pangli: de bevolking, dan wel de geenen uit dezelve, die dit het best kunnen overbrengen, bekend ma- ken met den geest en bedoeling van de bovengemelde ver- gunniug, en hen aanmoedigen tot derzelver eigen nut en be- lang daarvan gebruik te maken en deelgenoot daarvan te wor- den. De Pangh: of Iloogepriester zal vooral van zijnen invloed op de bevolking en op de overige Priesters een goed gebmik moeteii maken. Art. 9. Wanneer over het algemeen do geest van de bevolking en vooral van de dessa-hoofden en bestuur, genoegzaam ingelicht en genegen is deelgenoot te worden en erven te koopen, waar- toe overal eerst de welvareiidste en mcest gewilligstc dessaa moeten worden uitgcnoodigd, en met dc^zelve moct worden he- gonnen, zoo zjil de Commissie de volgende regelen in acht dienen te nemen. itKi.A**! %un HKT vi:rk(mii»kn. faz. :\Xi Art. 10. n. Waiinoer dc Commiiuiic veraekerd in, dat het dorpshooM of desMi!»-bcstuur de laik vel bcgrepcn en hct voordeel dtir- %'an ingezien heeft. en niet eerder ml de Comroissie, dan wrl de Regent, het desaa*hooId opdragen, om vooraf het dorp zoo- danig to regelen en te yerbeteren als noodig zal zijn, zoo om elk zijn eigen erf te kunnen aanwyzen, aU om het dorp in een geregcldc en goede orde te brengen, kunnende zelfr, zoo all* dit meermalen geschied in, het geheele dorp op ecu beter terrein worden overgebragt, wordende hierbij geroegd twee of drie planncn, teekeningen of platte gronden, hoedanig ik wcn!«chti*, dat dezelve worden aangelegd en gercgeU: aan welke plan.H de (^ommissie niet gehouden is zich in alien ge- valle t«* l)inden, indien de locale grsteldhcid van een of ander ilorp dit niet mogt toelnten, of liet densia-hoofd en bestuur dil andiT!* moirt weni»chen, zullende alleen als een generale regel in achtgenomen mo4*ten worden, dat orde, zindelijkheid en v«iligliei(l minien lievorderd, en door het dorp gwde vegen lo<i|)fn en tu^dchen de hcg, ptgger of gracht van het dorp en de erven om het geheele dorp been een weg loopt, alzoo (li*ze laatffte de veilighcid bevordert. Hit is niet noodig, dat tlit werk geheel voltooid is, voordat de erven worden nitgege- vf*n: als het plan daarvan ontworpen is, en aangetoond kan worden, kan de (onunisiiie ook toestaan, dat elk het erf, dnt hij zal verkrijgen, aanvaardt, kunnende hetzelve daama wor- <len gemeten. Abt, U. h. I let dorps- hoofd en bestuur nu f*eiistemmig met de Com- niiMtie zullende werken, zoo wordt eorst als een gemeen eigen- dom van het dorp, de allang allang* een goed terrein voor de misdjit en een voor het tijdelijk dessas-boofd, in sommige dor- |ieii f^ne publieke plaata voor reiaenden, goavernemeotsgoede- ren rn milttairen en daar waar dit noodig 19, een voor de pa*- !<ingerang (pasangrahan) voor amhtenaren enz., ruin en goed af* srezondeni. Dezr plaatsen zijn ren n^rand vmtr eene dessa. rm IV (Vin.) 24 •>>>/> iUt PROJECT-INSTIU CTIK VOOR 1)E (f^MMISSIE de Commissie moet aandringen, dat dezelve zoo ruim en goed mogelijk worden aangelegd, ten anderen, indien er zijn water- putten of toegangen iiaar de rivier — begraafplaatsen of heilige graven, badplaatsen, Waterloo pen, plaatsen voor buffelkralen, waar men die gemeen wil houden en wat dies meer zij — asoo als in sommige dorpen huizen en erven be^taan om poomk- kas (poesaka's) of oudheden te bewaren, — alle deze en andere plaatsen voor den Javaan heilig, of waaraan hij door bijgeloof of gewoonte gehecht is, mooten eon gemeen eigendom blijven, en dit moet worden ontzien. Art. 12. c, Na dat dit alles tot volkomen genoegen geregeld is, heh- beiule evcnwel de tJomraissic* vrijheid, om wanneer dit hier en daar ovordreven mogt wonlen, door hnren invloed, op eene voor- zichtige wijze , de cerstcn van hot dorpsbestuur te matigen , maar altijd met hare volkomen toestemming, dan draagt zij het dorpsbestuur op om met de ingezetenen te overleggen, aan wien en welke erven aan elk zullen worden afgestaan; hierom* front Avordt in aolitgonomon , dat zij, die langdurig of reeds Imnno vooroudors oon (^f in liot bezit gohad hebben, de eervte regton hobbon. liidion or vorschcidon in dat geval verkeeren, on die ()|) (H»n orf wonon, liotwolk niet door verschillende kan bewoond wordon , zoo zullon ilo oudste , gegoedste of meest invlood hebbondeu voorgaan, ton and(^ren de standcn wegeius goboorto, ten dordo naar h(»t m(»er of minder vermogen hob- bondo, do gogoodsto do voorhand, on naar de adats of gewoonte, dio ill oiko dossil bostaat. Moostal zal het dessa-hoofd en be- st uur (lit zonder bemoeijenis van de Commissie of hoofd-br- stuur rogolon, on daartoo moet men hen aanmoedigcn, en daar waar goon grooto onbillijkhoid bestaat, hunne verdeeling volfiren. Volmaakthoid is niot to verkrijgon, en, zoo als ik in do inloidini; zoido, liot zoudo dwansheid zijn, door gezag tc willon dnordringon, om golijklieid daar te stellen — indien er /.ich ovoiiwol eoiiitr(^ konu^n b(*zwaron, dan moet dc Commissir do zaaJi ondorzookon on mot ovovIoet van liot dossas^-bestuiif. BKLA1»T MET IICT VEKKOi>I*£N, EN£. 337 bij me^t; van luMociatie of minttclijke overcenkomst, dc zaak be- MliftsH'n I'll anden tan den resident overwijzen , waaraan ztch elk. (lie vermeent »ch te mogen beklagen, zal kunnen vcrvocgcn. Akt. 13. </. hulirii er vruchtboomen, vijvenf uf andcre zaken van waarde 0411 anden*n nvergaan, zoo alu dit dikwerf zal plaaU vinden, dan /al de waarde daarvan bepaald worden met toc5t4*mniing van (Irn ei^eiKiar, naar de gehruiken of naar taxatie. INe even- u(l tvn liouten of Htccnen huU heeft, waarvan de verplaataing of fiverbreiigiii^ vcm:'I zoude kosten, zal groot rrgt op dat erf lif'blMMi, en indien liij om goc^de redetien bet moet afi^taan en 21)11 \\u\s niet kan medenemen of bet iiict verkicst , zal hem de \()lle waarde mocten voldaan worden. l>e hienoren genoemdc f^Mvallen, deze overgang van vniebtboorocn enz., zijn retds al- t:ein<*en in irebruik. daar de Javaan zoo dikwerf heefl moeten verhuizeii , of bet erf waarop bij woonde bccfl moeten verUtcn. (i:it zi*lf> bet ^ebruik daarvan de prijzc*n beeft bepaald, infiet < M-imcI dr mn-Me billijkbeid in aebt genomen worden. Art. 14. 