Verhandelingen : rakende de natuurlijke en geopenbaarde Godsdienst
P. Junius - VI: 12 ἐπιϑυμίαις αὐτῆς In pl. v. αὐτοῦ. Drusius ; XI: 9. ontbreekt aan het slot τοῦ λαβεῖν αὑτὴν. Mangey 5 XI: 7 ἐπηρώϑησαν in pl. Vv. ἐπωρώ- ϑησαν. Beza (W.) β δ Ὲ ΜΙ ἢ ὉΠ Ὁ Gosset Ἂ ΧΙΝ :2] ἢ σκανδαλίζεται ἢ ἀσϑενεῖ zijn P. Junius later ingevoegd. 2 παραστάτις In pl. v. προστάτις. Semler (H. 440) ςς Owen Owen Beza Budaeus Markland 1 Kor. Markland en Bos (V.) „ Pearce Owen Beza Pearce Markland Musculus Owen Beza (W.) Markland Musculus Owen Markland Beza (W.) Markland Owen P. Junius Battier Mangey J. Peirce Fil, 141 Ι: 2 ἡγιασμένοις ἐν Χριστῷ ᾿]ησοῦ la- ter ingevoegd. Π: 1 μυστήριον in pl. v. μαρτύριον. IH: 18 διδαχῇ 5 διδαχτοῖς. UI: 14 μενεῖ οἵ μένῃ - μένει. IV : 19 ὥσπερ οἵ ὡσπερεὶ καϑάρματα in pl. v. ὡς περιχκαϑάρματα. V: 1ογομάζεται onjuiste inlassching. VI: 15 ἄρα in pl. v. ἄρας. VIIL: 8 παραστήσει in pl. v. παρίστησι. XII: 18 εἰς moet voor ἕν wegvallen. : 12 πγευματιχῶν In pl. v. πνευμάτων. : 94 ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ. : 20 ἐγένετο is onecht : 47 ὁ κύριος behoort niet in den tekst, die gelezen moet worden: ὁ δεύτερος ἄνθρωπος ἐξ οὐρανοῦ OTPANIOEZ. 8 περὲ In pl. v. ὑπὲρ. : 11 ἐν πολλῶν προσώπῳ in pl. v. ἐκ πολλῶν προσώπων. lx μὴ in pl. v. εἰ μή. .11 EK τοῦ ϑέλειν. 2 ὁ ὑμῶν ζῆλος met weglating v. ἐξ. : 11 ’óuor in pl. v. ò ’ ἡμῶν. : 10 φασί in pl. v. φησί. > CARA ᾿ dn 1 ἐν ὑμῖν is overbodig. : 22 τοὺς πάντας In pl. v. τὰ πάντα, evenals Rom. XI : 32. : 17 ὑμῖν behoort niet in den tekst. : 10 τοῦ σώματος is overbodig. : 18 προσοχῆς In pl. v. προσευχῆς. ERE 1 ταῦτα in pl. v. τὰ αὐτὰ. 142 Beza Kol. 1: 24 ὃς νῦν χαίρω in pl. v. νῦν χαίρων. P. Junius ᾿ II: 16 ἐν HMEPA ἑορτῆς In pl. v. ἐν μέρει & Bowyer 2 Thess. 1:10 ἐπιστώϑη in pl. v. ἐπιστεύϑη. Een ongenoemde 1 Tim. [1]: 16 ἀανϑρώποις 5 ἀγγέλοις. Price | : VI: 4 τετύφλωται τετύφωται. Beza 2 Tim. IV: 20 Μελίτῃ Ξ Μηιλήτω. Mangey ἀπ S-tepormoere τὴν ἱεροπεπεῖς. Owen ih HI: 7 xar”’ ἐλπίδα een zinstorende inl. Markland Hebr. IX: 1 πρώτη ἐκείνη nl. διαϑήκη; in pl. V. Oxyjvij. Bowyer £ Χ : 80 λέγει κύριος onecht. Raphelius zn Letse eet Owen sr nl etnderd prins ΡΥ δὲ Colinaeus Jac. 1:11 πορίαις in pl. v. πορείαις. Erasmus (W.) 8 IV : 15 ποιήσομεν 5 ποιήσωμεν. Kalvjn ἂ᾿ ᾿ Υ : 20 γινώσκετε EN γινωσχέτω. Michaelis(Hinl.745) 1 Petr. 1: 6,8 αἀγαλλιάσεσϑε in pl. v. αἀγαλ- λιᾶσϑε. Grotius 2 Petr. II: 18 τροφὴν in pl. v. τρυφὴν. Grotius (W.) 5 Π : 14 μοιχαλίας ς μοιχαλίδος. Bowyer 9 Joh. 4 H ἵνα. Law Openb. _ I: 5 λύσαντι in pl. v. λούσαντι. Piscator (W.) , ΧΠ:8 ἐστάϑη ,. ἐστάϑην. Mangey DANE NIDEK 7 ἐκ τοῦ" UO: Erasmus (Hilgenfeld inl. 807) Openb. XV : ὁ βασιλεὺς τῶν ἁγίων. Al deze gissingen — behoudens de aangewezen uitzonderingen, ontleend aan Bowyer's Conjectures, 45 dr. en daar nader toege- licht — zijn door HSS. „bevestigd“. D. w. z. zij zijn later als reeds bestaande, doch op den tijd harer geboorte niet bekende lezingen, in HSS. gevonden, een enkele maal door haar vaders zelve, doch gewoonlijk door anderen, soms vrij spoedig, maar in den regel pas vele tientallen jaren, of eenige eeuwen daarna. 145 Vooral Tischendorf heeft door zijn ontdekkingen en mededeelingen van oudere en jongere, tot voor eenige jaren onbekende lezingen, een menigte gissingen „bevestigd“. Van enkele zou het bij nauwkeurig onderzoek kunnen blijken, dat zij ten onrechte onder de gissingen werden genoemd. Het spraakgebruik, in Bowyer'’s verzameling gevolgd, brengt mede dat ook wel de voorkeur, aan een bepaalde lezing geschonken, een gissing heet. Het is daarom mogelijk, dat ik mij nu en dan heb vergist in de opvatting van hetgeen Bowyer en anderen in ‘den bedoelden bundel hebben geschreven. Die misvattingen kunnen echter niet talrijk zijn. In den regel was het aanstonds duidelijk welke soort van gissing men bedoelde. Hr blijft in ieder geval, ook na aftrek van die mogelijk ten onrechte in het gelid zijn geschaard, een aanzien- lijke wolke van getuigen. Wat zij bewijzen? Zeker niet dat elke vrucht der conjecturaal- kritiek rijp en smakelijk is. Ken „bevestigde“ gissing staat niets hooger, hoewel men vaak het tegendeel meent, dan een die haar „bevestiging“ door HSS. nog miet heeft gevonden en deze misschien nooit vinden zal. Er zijn goede en er zijn slechte gis- singen, evenals er goede en slechte lezingen bestaan. Ken slechte lezing wordt niet bruikbaar, omdat men haar in een twintigtal vroeger onbekende HSS. aantreft; en evenmin stijgt de waarde van een slechte gissing, omdat men haar onverwacht in de gestalte van een handschriftelijke lezing ontmoet. De goede wordt er ook miet beter door, want dat men haar vond in een HS. staaft misschien alleen de waarheid, dat er, ook in zake de gelukkigste ontdekkingen van ’s menschen vernuft, niets nieuws is onder de zon. Het feit, dat men zeer veel gissingen later als lezingen van HSS. heeft gevonden bewijst, dat het mogelijk is, door de toe- passing van conjecturaal-kritiek, bedorven teksten te herstellen en verloren woorden of volzinnen terug te vinden; dat gissingen met lezingen minstens gelijk gesteld mogen worden en dat het 144 daarom onverantwoordelijk moet heeten, geen gissingen te willen of te durven maken, indien men daartoe in staat is, en de tekst met de voorhanden geneesmiddelen niet voldoende kan worden geholpen. De eonjecturaal-kritiek vindt alzoo tot op zekere hoogte haar rechtvaardiging in den rijkdom der „bevestigde“ gissingen. De volgende opmerkingen leveren een nieuwe bijdrage tot die rechtvaardiging. Niet zelden hebben verschillende geleerden, die omstreeks denzelfden tijd, doch soms ook jaren, zelfs eeuwen na elkander leefden, zonder elkanders werk te kennen, dezelfde gissingen voorgedragen. Linwood verwonderde er zich over, dat nog niemand bĳ gis- sing Hand. XX : 28 had aangevuld met υἱοῦ. Ruim dertig jaren te voren had Schulthess dit reeds gedaan '. Holwerda sprak van „mijne conjectuur* op Luc. XIV : 5, terwijl Mill reeds dezelfde gissing had voorgesteld. Rovers vermoedde, onafhankelijk van Matthes, die hem daarin was voorgegaan, in hoofdzaak hetzelfde aangaande den lateren oorsprong van Rom. XV : 19 en 2 Kor. XII : 12. De gissing van Holsten omtrent 2 Kor. XI : 32—33 en XII : 1 was reeds een jaar te voren, als vermoeden van Michel- sen, in Nederland bekend geworden. De nieuwe synodale vertaling maakte Rom. XII : 3 gebruik van een gissing, die Prins van van Hengel afkomstig achtte, toejuichte en naar hij meende, voor het eerst openbaar maakte: Theol. Tijds. 1875, bl. 308. De hoogleeraar wist blijkbaar niet, evenmin als zijn ambtgenoot Cobet, die Mnemosyne 1874, p. 160 dezelfde gissing had aanbevolen als certa emendatio van van Hengel, dat de overleden Nestor was voorgegaan door Venema en in dien ouden getuige bestreden door Valckenaer, gelijk hj zelf door Holwerda. bt Men vergelijke bij dit en de volgende voorbeelden DI. II, 145 In het besef, dat hij als conjecturaal-criticus de rol van een reddenden engel zou kunnen vervullen, tot wegneming van een aantal dwaasheden, maakte Michelsen vrij wat beweging, waar- voor geen plaats zou geweest zijn, indien de geleerde wereld niet had vergeten, dat Clericus reeds in de voorgaande eeuw het geneesmiddel, door Michelsen gevonden, had toegediend aan Me. VII : 24. Dezelfde gissingen werden, onafhankelijk van elkander, voor- gedragen op Mt. IV : 18 door Beza en door Venema. ᾿ οὐκ φρο en Ἷ „ _„ Michelsen. δι XVI:13 „ Wassenbergh „ „ een ongen. in 1800. Me. ΒΥ , “Kuster „ η Wassenbergh. Σ ΧΙ: 290., Markland „ _„ Michelsen. Luc TAD As Boullier Sn SLHOEN: à IX:25 „ Pearce „ _» Wassenbergh. 5 TDT -Béza EN aber. Joh. II: 25 „ Bentley „__» _Marklandendoor Bos. ᾿ ΜΠ 5 , Lachmann „ »„ Linwood. δ sd, „ Casaubonus „ ,{,κ Wass. en d. Kuinoel. Χο Wenen emmer, Hand. PAMA ee Clarisse „ »„ Wass.e.d. Heumann. : AIDA ON Bez „ » Wassenbergh. ᾿ ὙΠΕΡ ΠΈΣΗ , 5» Wass. e.d. Heinrichs. 4 IX:27 ,͵ Beza „ „ Markland. 4 XVIII:25 „ Sherlock „ …„ Peerlkamp. Σ XX:28 „ Semler „ … Tellere.d. v. Hengel. ᾿ XXI: 3 „ Stephanus Ae EISCHBT Ε XXVII:33 „ Markland „… _„ Venema. Rom T:21 „, Owen „ »„» Wassenbergh. 3 HI: 9 „ Venema „ » Linwood. Ι ΚΒΟΣ „ » Thoden van Velzen. - VIl:24 „ Venema sr LZACHIH AE: 10 146 1 Kor. Il: 4 door Semler en door Rinck, door Fritzsche en door Cobet. ᾿ ΤΡ « „Bentley „ _„ Kuenen en Cobet. ᾿ {ΝΕ αὐδῇ sane nr (NAE: 4 rd EUN πῇ „ __» Wassenbergh. 5 ΧΊ 0 vereen „ _„ _Lotze en door Baur. XV:32 „ - Scaligér ne veStraatman. 2 Kor. 117. τὸ <cMarkland , _„ _ Michaelis 6. d. Naber. 5 ὙΠ|Ὶ19. τΠΠ Piscator va te ΘΟΉΠΟΠΕ Gal. Tel Obee Owen „ __» Wassenbergh. d Lisenser tom Grotius „ ,» Michelsen. ᾽ II: 2 „ Mangey „__»„» _ Venema. Loth δα sans diNaber: 5 II:20 „, Michaelis ΠΟΥ ΤΣ ΟἹ ὙΠ τὸ Σ IV::-25 05 emeschött „ __» Prinsen door Naber. 1 Tim. Vaenl Sinem Mangen „ 5. _Holwerdae.d. Naber. Phil. vs. 9 „ Bentley ts oe moed: 2Petr. _ 1:20 „ Edwards Wij zouden deze lijst nog aanmerkelijk kunnen uitbreiden, „ ». Heinsius en ἃ. Linw. indien wij een nauwkeurig onderzoek instelden naar den aard der twijfelachtige gevallen, wier aantal legio en waarbij het, volgens de opgave van Bowyer en anderen, voorshands onzeker is, of al de personen, wier namen bij een gissing worden vermeld, haar zelfstandig gevonden, dan wel slechts hebben toegejuicht of verdedigd. De genoemde voorbeelden zijn voldoende, om een niet te versmaden tegenwicht te geven aan het schijnbaar willekeurig en grillig karakter der conjecturaal-kritiek, terwijl zij tevens haar toepassing helpen rechtvaardigen. Men kan toch kwalijk aan de uitspattingen van een speelsch vernuft blijven denken, wanneer twee of meer personen, scherpzinnig en toegerust met de noodige kennis, onafhankelijk van elkander, niet slechts een- en ander- maal, maar dikwerf dezelfde vermoedens koesteren aangaande den aard van het bederf en de middelen tot herstel van zekere 147 teksten. Dan zal men, willig of onwillig, toch moeten erkennen , dat deze kritiek op een hechter grondslag rust en zekerder slot- sommen belooft dan men misschien aanvankelijk meende. Haar beste rechtvaardiging bestaat echter in de gissing, die hetzij door één of door meer personen gevonden en al dan niet door HSS. bevestigd, zoo treffend juist is, dat zij zichzelf aan- beveelt bij alle onbevooroordeelde en bevoegde beoordeelaars. Zij Is de vrucht, waarwt ook hier de deugdelijkheid van den boom wordt gekend. Zij is de kroon op het gebouw der bewijsvoering van de noodzakelijkheid der conjecturaal-kritiek. De onloochenbaar juiste gissing, miskend en veronachtzaamd, maar waarvan noch de onjuistheid noch de onwaarschijnlijkheid kan worden aangetoond, maakt aan alle rechtmatige tegenwerpingen een einde. Zij is de proef op de som. En die proef is geleverd. Door velen. Wie aandachtig Mt. VIT : 16-—20 leest, merkt op, dat vs. 19, een letterlijke herhaling van Mt. ΠῚ : 10, den samenhang verbreekt en een opmerking is, die hier geen zin heeft. Markland heeft ongetwijfeld juist gezien, toen hij het vers een ingeslopen kantteekening noemde. Het is niet te verklaren dan bij deze onderstelling. Mt. XVI : 4 is, met uitzondering van de laatste woorden, een letterlijke herhaling van XII : 39; en staat in geen verband met de vraag, XVI : 1 gedaan en vers 2—3 beantwoord. Het lijdt geen twijfel, wat Markland en Owen reeds gisten, of deze woorden zijn eerst, omdat de inhoud gelijkluidend klonk, op den kant geschreven en vandaar in den tekst gekomen. Daar valt niets in te brengen tegen het vermoeden van Michelsen, dat de woorden τῇ ϑαλάσσῃ en καὶ ἡ ϑάλασσα Me. IV : 39, 41 later zijn ingevoegd. Ὕπακουει voegt niet bij καὶ ὁ avenog zat ἡ ϑάλασσα, waarom eenige HSS. ὑπακούουσιν schreven. Of de zee of de wind moet een glosse zijn. Door vergelijking van hetgeen Mattheus en Lucas schreven, vooral door aandachtig vs. 839 te lezen en op te merken hoe τῇ ϑαλάσσῃ vóór en niet achter εἶπε 10* 148 staat — verplaatsingen komen bij glossen veelvuldig voor — wordt het duidelijk dat de zee bij verrassing, of door misverstand, den tekst 15. binnengedrongen. Peerlkamp heeft daghelder aangetoond, dat de woorden τὰ ἕλκη αὐτοῦ Lue. XVI : 21 een niet zeer gelukkige aanvulling zijn, afkomstig van iemand die niet begreep, dat het verzwegen voorwerp van ἐπέλειχον niets anders zijn kon dan de kruimkens, die van de tafel des rijken vielen. Zij werden door de rondzwer- vende honden opgelekt, zoodat de arme Lazarus zelfs deze niet kreeg om zijn honger te stillen. De inlassching maakte de tegen- stelling, die in het ἀλλὰ καὶ lag opgesloten, ten eenemale onver- staanbaar. Valckenaer had gelijk: het blijkt niet, waarom Luc. XIX : 38, of ooit, om vrede in den hemel zou zijn gebeden. Er bestaat geen onderscheid tusschen den οὐρανὸς en de ὕψιστα. Het paral- lelisme eischt hier niet een gelijkstelling, maar veeleer een tegenstelling van hemel en aarde, of God en menschen. Zijn gissing: εἰρήνη ἐν ἀνθρώποις, bovendien toegelicht met een aantal voorbeelden hoe menschen en hemelen in de HSS. worden ver- wisseld, beveelt zich nadrukkelijk aan. Zij is onafwijsbaar, tenzij men , met Meyer, alle gissingen uit de hoogte verwerpt en Valc- kenaer’s bladzijden meent te mogen afschepen met een bondig „ganz grundlos“, terwijl men zelf een verklaring geeft, zoo mat en onmogelijk, dat de lofzang ontaardt in een raadselachtig didactisch kreupeldicht. De gissing van Hammond op Hand. VII : 20 werd, bewust of onbewust, als onvermijdelijk overgenomen door onze Staten- en door onze nieuwe Synodale vertalers. Schoon of aardig voor God is hier dan ook inderdaad onverstaanbaar. Maar de gissing van Hammond lijdt schipbreuk op het spraakgebruik, dat niet gedoogt ACTEIOC met een dativus te schrijven. Uitnemend, en afdoende verklaard door een reeks voorbeelden van gelijksoortige verwisseling der letters 4 en 4, E en C, K en IC, len T 149 is het vermoeden van Cobet, dat gelezen moet worden AZEKTOC ro ϑεῶ. Mocht men, met het oog op Ex. II : 2 (LXX), daar- tegen eenig bezwaar hebben, men zie niet voorbij hoe het kind Mozes daar wel ἀστεῖος heet, maar niet ἀστεῖος τῶ Oeh, en dat dit ἀστεῖος, misschien eerst op den kant geschreven, zeer goed aan- leiding kan hebben gegeven tot het spoorloos verdwijnen van het oorspronkelijke δεχτός. Wie kan van Pearce vernemen, dat # αἀχάϑαρτον, Hand. X:14 en 28, een aanteekening schijnt te zijn, die ter verklaring van xowòv op den rand geschreven en later in den tekst geraakt is, zonder hem zijn bijval te schenken? Wel worden in het Hebreeuwsch, b.v. Lev. X:10, bnn en NDA naast elkander gebruikt, maar om te voldoen aan zekeren eisch van het paral- lelisme. De bedenkin zou eer gewicht hebben, indien de LXX χοινῶν in plaats van βεβήλων en ἢ in plaats van zat had geschreven. Wie let op den vorm, waarin wij 1 Kor. XII : 28 lezen, en geeft mede acht op den inhoud der volgende verzen, zonder te erkennen, dat Pearce goed gezien heeft, toen hij αντιλήμψεις en χυβερνήσεις voor ingeslopen kantteekeningen bij δυνάμεις hield? Eenmaal door Straatman opmerkzaam gemaakt op den niet paulinischen oorsprong van 1 Kor. XIV : 33b— 85, is het niet mogelijk meer, dit stuk van den apostel afkomstig te achten. Vorm, inhoud en samenhang pleiten te overtuigend daartegen, al neemt men niet alle overwegingen en opmerkingen van den genoemden oordeelkundige voor zijn rekening. Daarom had Gro- nemeyer zich niet van de erkenning der onechtheid moeten laten afhouden, alleen, gelijk hij verzekert, omdat Straatman weer schermde met zijn vrijzinnigen Paulus. Wie ziet niet in, sedert Weisse hem de oogen opende, dat de woorden ὅτι δέ ἐστε υἱοὶ, Gal. IV : 6, misplaatst en stellig van jongeren oorsprong, waarschijnlijk als verklarende aantee- kening, van den rand in den tekst zijn geslopen? Zoo zouden Weisse en Michelsen ὁ πατὴρ miet hebben laten staan, indien zij met anderen, of voorgelicht door een hunner, hadden opge- merkt dat de Grieksche vader hier slechts een verklarende glosse kan wezen. Het andere vleesch van Jud. 7 is bepaald onverteerbaar. Geen verwijzing naar Rom. 1 : 27 kan baten; maar wel de zeer aannemelijke gissing van Wassenbergh, die ἑταίρας, in plaats van ἑτέρας, als verklarende kantteekening bij vergissing laat opnemen in den tekst. Is er iemand die heeft gelezen wat Naber schreef ter aanbe- veling van ANTAPOT in stede van AENAPOT Op. VII : 1, zonder voor goed afscheid te nemen van den onmogelijken boom Ὁ Het is geoorloofd, dergelijke vragen te herhalen met het oog op vele gissingen, die behalve de genoemde, in het 3e deel dezer verhandeling zijn verzameld. Niet dat alle op bijval mogen rekenen. Verre van dien. Maar dat is ook niet noodig, ten betooge dat de toepassing der conjecturaal-kritiek op den tekst der schriften des N. Ts noodzakelijk moet heeten. Daartoe is het voldoende op enkele treffende voorbeelden te wijzen *. Ja, één welgeslaagde proef van tekstherstel door gissing is eigenlijk reeds genoeg om de noodzakelijkheid van het besproken hulpmiddel te doen erkennen. Want zonder dit zou de tekst bedorven, onleesbaar, onverstaanbaar zijn gebleven. Die proef 15. geleverd; en meer dan dat. Niemand, die zich de moeite getroost om kennis te nemen van den uitslag, dien de beoefening der conjeeturaal-kritiek tot heden heeft gehad, kan ontkennen dat zij reeds in den volsten zin vrucht heeft gedragen. t Mocht iemand door de aangehaalde voorbeelden niet bevredigd zijn, dan zij hem inzonderheid de lektuur aanbevolen van het Pheol. Tijdschr. 1880: 14—87, waar Berlage in het licht stelt, hoe treffend vele van Naber’s gis- singen zijn. ΤῊΝ Zoo was het, terwijl zij, behoudens geringe uitzonderingen, slechts nu en dan als een tijdelijke liefhebberij werd toegepast op den tekst des N. Ts. Wat mogen wij dan niet van haar verwachten, wanneer zich in haar dienst krachten stellen als die door Wett- stein, Griesbach, Lachmann, Tischendorf zijn gewijd aan haar oorkondelijke tweelingzuster ὃ Of zijn daar nog bezwaren, die haar beoefening op breede schaal voor het minst niet gewenscht doen zijn? BĲ de oude „zorg der Voorzienigheid“, die ongetwijfeld heeft gewaakt voor het behoud van den oorspronkelijken tekst, behoeven wij in onze dagen niet meer stil te staan. Met den val van het leerstuk van de werktuigelijke ingeving der Schrift, heeft deze bedenking haar waarde verloren. Bovendien is zij sedert lang geoordeeld door de opmerking, dat de tekst van „Gods Woord“ blijkbaar niet in onbedorven staat tot ons is gekomen en dat de oordeelkundige in geen geval aan dat „Woord“ iets wenscht te kort te doen, terwijl hij er veeleer naar streeft, het in zijn oorspronkelijke zuiverheid te leeren kennen. Evenmin behoeven wij ons op te houden met een ernstige bestrijding der aloude vrees: de receptus zal misschien door de beoefening der conjecturaal-kritiek van den troon worden gestooten. Want die door allen aangenomen tekst heeft reeds sedert lang scepter en kroon moeten afleggen, wel niet in de praktijk en in het oog der groote menigte, maar daarom niet minder gewis in de theorie van allen, die bevoegd zijn over tekstkritiek in het algemeen, of over diplomatische en conjecturaal-kritiek in het bijzonder, een woord mede te spreken. Van meer gewicht schijnt de bedenking, dat men door con- jecturaal-kritek niet tot zekerheid komt en in het gunstigste geval een hoogen graad van waarschijnlijkheid bereikt. Dat is volkomen juist. Maar geldt hetzelfde niet van elke kritiek? Het is onbillijk, b.v. met Doedes in zijn bekroonde prijsverhandeling, bl. 294, aangaande de kritische gissing te verklaren: „Zij wordt 152 daar, waar de echte lezing niet kan teruggevonden worden, te hulp geroepen, laat al het voorhandene varen, verlaat het veld der overlevering en der geschiedenis, en stelt in de plaats der zekerheid eene waarschijnlijkheid.* Alsof wij eemige zeker- heid omtrent den oorspronkelijken tekst hadden, „waar“, ge- lijk men zelf getuigt, „de echte lezing niet kan teruggevonden worden“ ! Wij kunnen echter die innerlijke tegenspraak, waaraan het pleidooi lijdt, laten rusten en evenzoo handelen met de beschuldi- ἢ Kaf ging, vroeger reeds afgewezen, dat de conjecturaal-criticus als zoodanig geen rekening zou houden met de bouwstoffen, hem verschaft door de overlevering en de geschiedenis. Wij behoeven niet verlegen te zijn met wat als hoofdzaak blijft: het verwijt, dat de conjecturaal-kritiek , in plaats van zekerheid , slechts waar- schijnlijkheid geeft. Toegestemd. Maar dit gebrek — als het een gebrek moet heeten — heeft zij met alle, ook met de oorkondelijke tekst- kritiek gemeen. De laatste kan geen zekerheid en nooit meer dan waarschijnlijkheid geven, ja zelfs dit niet eens altijd. Getuigen de wteenloopende teksten, die als de doorwrochte slotsommen van haar arbeid door verschillende geleerden, ook wel door dezelfde mannen met tusschenstand van enkele jaren, zijn en worden bezorgd! Indien men hier zekerheid kon verkrijgen , van- waar dan het groote verschil tusschen de tekstuitgaven van Macey, Griesbach, Tischendorf en anderen? Moeten wij dit op rekening schuiven van het feit der latere ontdekking of der latere vergelijking van vroeger onbekende HSS.? Dan blijkt de hoog geroemde zekerheid toch slechts een uiterst tijdelijk karakter te dragen en de mogelijkheid blijft, dat morgen minder dan waar- schijnlijk zal zijn, wat heden zeker mocht heeten. Bovendien geven die onderstelde kortelings aan het licht gebrachte „beste“ Zes blA 1 Ond: 155 lezingen geen verklaring van het verschijnsel, dat b.v. de diplo- maat Tischendorf meermalen in zijn verschillende tekstuitgaven tot vroeger verworpen lezingen terugkeerde. Hij deed dat in waarheid, omdat hij geen zekerheid had, noch hebben kon aan- gaande de echtheid of de onechtheid van eenige lezing, aangezien wij de oorspronkelijke bescheiden niet bezitten en ons slechts hoogst gebrekkige afschriften van afschriften ten dienste staan. Hij moest kiezen en gissen naar het meest waarschijnlijke. Daarbij kon hij mistasten en later beproeven, zijn fout te herstellen ; maar wederom was het mogelijk dat hij zich ver- giste. Hij, zoo min als eenig ander beoefenaar der oorkon- delijke tekstkritiek, heeft het ooit verder kunnen brengen dan waarschijnlijkheid. Maar, zegt men, een gissing heeft toch altijd iets subjectiefs. Ook dat is volkomen waar; doch kan niet als bezwaar tegen de conjecturaal-kritiek worden toegelaten. Het is mogelijk, dat de subjectivieteit den beoefenaar dier kritiek parten speelt; maar wederom geldt hetzelfde van den diplomatischen broeder, als hij moet kiezen en gissen met behulp van en uit den voorhanden schat, die misschien niet eens bevat wat hij noodig heeft. Beiden kunnen, doch behooren niet de slachtoffers te worden van het subjectivisme. De conjecturaal-kritiek, als zoodanig, is „niet minder objectief“ dan de diplomatische. Veeleer dan dit te ontkennen, zouden wij met Scholten, Godg. Bijdr. 1858, bl. 461, „zelfs durven beweren, dat eene kritiek ontleend aan den schrijver zelven objectiever is dan het beroep op HSS., ter beoordeeling van wier verschillende lezingen het subjectivisme niet zelden een groote rol vervult“. Het is echter niet noodig, van Scylla in Charybdis te vervallen. Behoedzaamheid en waak- zaamheid tegen overschatting van eigen arbeid blijven allen aanbevolen. Men meene slechts niet, dat de conjecturaal-kritiek gemak- kelijker dan de diplomatische tot misbrmken leidt en daarom 154 als gevaarlijk moet worden afgewezen. Zeker, men kan zich van haar bedienen om geliefkoosde meeningen aan de bijbel- schrijvers in de pen te geven, of aan hun helden in den mond te leggen; het zou moeilijk zijn te bewijzen, dat de beoefe- naars dier kritiek zich nooit aan een dergelijk vergrijp hebben schuldig eemaakt. Doch men vergete niet, dat Macey, de diplomaat, die slechts één gissing liet drukken, ter oorzake van zijn tekstkritiek als een aartsketter buiten de gemeenschap der geleerden werd en tot voor weinige jaren bleef gesloten; dat Wettstein zelf door zijn vereerders werd verdacht van een hei- melijk dienstbetoon aan het Socinianisme, terwijl hij den schijn aannam, als wetenschappelijk man den tekst van het N. T. te verbeteren. De beschuldigingen van dien aard, tegen de beoe- fenaars der oorkondelijke tekstkritiek ingebracht, zijn talrijk en ongetwijfeld, evenals de verwijten, naar het hoofd geworpen van hen die gissingen waagden, grootendeels onverdiend. Toch zou het ook hier moeilijk zijn te bewijzen, dat zij altoos uit de lucht waren gegrepen. Men kan misbruik maken van de kritiek. Heringa behoeft het ons niet meer te herinneren. Intusschen blijft het oude spreek- woord mede waar en geldt van alle kritiek: abusus non tollit usum. Wie overigens, bewust of onbewust, geneigd mocht zijn om den tekst des N. Ts zooveel mogelijk in overeenstemming te brengen met de getuigenissen van het eigen godsdienstig of leerstellig geloof; de onafhankelijke godgeleerde loopt hier het minste gevaar, dat hij vreemd vuur op het altaar brengen zal. Hij toch vraagt niet in de eerste plaats, waar hij zich met tekstkritiek bezig houdt: drukt dit woord wel mijn ge- loof, mijn overtuiging uit? Maar: wat heeft de schrijver zelf gezegd? In dien zin willen tegenwoordig allen onafhankelijke god- geleerden zijn. Mochten desniettegenstaande sommigen zich als 155 beoefenaars der wetenschap aan haar heilige eischen vergrij- pen; dat zij dan tot de orde worden geroepen! Het blijft geoorloofd, kritiek te oefenen op de slotsommen der conjec- turaal-kritiek. Men zette daarom gerust alle vrees voor drei- gende gevaren, bij haar toepassing op breede schaal, ter zijde. De zegen, dien zij ons toezegt, belooft grooter te zijn dan het kwaad, dat zij met den boosaardigsten wil zou kunnen stichten. Trachten wij het voorafgaande in weinige woorden samen te vatten , wij komen dan tot de slotsom : De toepassing der conjecturaal-kritiek op den tekst van de schriften des N. Ts is noodzakelijk. Want de aanwezige HSS., hoe talrijk ook, geven ons niet den oorspronkelijken, maar een veelszins verbasterden, soms opzettelijk gewijzigden, en meermalen diep bedorven tekst, die zich miet door vergelijking alleen laat herstellen. De oordeelkundige gissing kan hier, zoo niet in alle, dan toch in vele gevallen, uitnemende diensten bewijzen. Dat doet reeds het terugvinden van oudere gissingen in later vergeleken HSS. vermoeden, als ook de opmerkelijke eenstemmigheid bij verschillende personen, die onafhankelijk van elkander den tekst bĳ gissing zochten te verbeteren. Ten slotte wordt die mogelijkheid verheven tot den hoogsten graad van waarschijnlijkheid, die op dit gebied na- genoeg samenvalt met zekerheid, door de juistheid van reeds voorgedragen gissingen, waaraan miemand redelijkerwijs kan twijfelen. De conjecturaal-kritiek is mitsdien gerechtvaardigd. Niet alleen door het wezen der kritiek in het algemeen; door het voor- beeld der talloos vele onbekenden, wier arbeid wij als hand- schriftelijke lezingen kennen; en door het gedrag der diplo- maten, die gissingen gevaarlijk en overbodig noemen, hoewel 156 zijzelf telkens gissingen maken en moeten maken; maar bovenal door den beklagenswaardigen toestand, waarin zich nog altijd, ondanks alle daaraan ten koste gelegde zorgen van diploma- ten, onze Grieksche tekst van het N. T. bevindt, én door den schitterenden witslag, die reeds nu en dan haar optreden mocht kronen. Derde Deel. VRUCHTEN DER CONJECTURAAL-KRITIEK. Wij hadden reeds aanleiding *, met opgaaf van redenen mede te deelen, dat niemand in de volgende bladzijden een volledige verzameling mag verwachten van alle gissingen, door heel en door half oordeelkundigen gedurende den loop der eeuwen ge- maakt betreffende den oorspronkelijken tekst van de schriften des N. Ts. Behoudens enkele uitzonderingen, zullen wij de aan- dacht uitslmtend vestigen op gissingen, die bij of na de eerste uitgaven van den gedrukten tekst zijn voorgesteld. Daarbij wen- schen wij echter geen acht te slaan op gissingen, die alleen het plaatsen van leesteekens betreffen. De meeste van deze, ofschoon niet zelden zeer belangrijk — waarom dan ook wel aan een enkele gastvrijheid mag worden verleend — hebben meer waarde voor de exegese dan voor de kritiek van den tekst. Bovendien vormen zij te zamen een bepaalde soort van gissingen, die niet rechtstreeks tot ons onderwerp behoort. De beoefenaars der tekst- kritiek erkennen toch eenstemmig, dat men, wat de plaatsing, verwijdering of verandering van leesteekens aangaat, noch aan eenige overlevering, noch aan HSS. is gebonden. 0 1 1011 155 Verder worden buiten de verzameling gesloten: gissingen, die gissingen geweest zijn, doch sedert de vergelijkimg van vroeger onbekende HSS. een andere plaats onder de hulpmiddelen der tekstkritiek hebben ingenomen en nu lezingen heeten. Het is intusschen mogelijk dat een enkele gissing, die reeds lezing werd, ten onrechte wordt opgenomen, uit onbekendheid met varianten, die gelijk men weet nergens volledig zijn verzameld, en waarvan dus gemakkelijk nu en dan één onopgemerkt blijft. Zoo kan het ook gebeuren, dat als gissing wordt medegedeeld, wat sommigen, overeenkomstig het heerschende spraakgebruik, geen vrucht van conjecturaal-kritiek toeschijnt, omdat de operatie slechts bestaat in het bjeenvoegen der letters, waarvan men ten onrechte twee woorden had gemaakt, of omgekeerd in het splitsen van één woord in twee nieuwe. De grenzen van het terrein, waarop wij ons behooren te bewegen, zijn soms moeilijk af te bakenen Dat laat zich b.v. inzonderheid recht levendig gevoelen, als men staat tegenover de kritiek, door Weisse, Schenkel, Schweizer, Scholten op den tekst van het vierde evangelie toe- gepast, toen dit bijbelboek nog voor het werk van Johannes werd aangezien; of als men, bĳ de vraag naar den oorsprong van Joh. XXI, van Rom. XV en XVI in verband met [—XIV, dan wel naar de samenstelling van den tweeden brief aan de Korinthiërs, onopgemerkt wit den kring der conjecturaal-kritiek dreigt te verdwalen in de sferen der „historisch-kritische inlei- ding“. In twijfelachtige gevallen meen ik, den regel te mogen volgen: geef liever iets te veel dan te weinig. Daaraan kan ik mij echter niet houden, wat de opgaaf der gronden betreft, voor zoover zij bekend zijn, waarop de ver- melde gissingen werden aanbevolen. Om niet al te uitvoerig te worden, moet ik mij beperken tot een beknopte aanstipping en „00 ook, behoudens enkele uitzonderingen, geheel zwijgen van de bestrijding die de meeste gissingen uit vroegeren en lateren tijd hebben gevonden. Wie dienaangaande meer bijzonderheden 159 verlangt te vernemen, raadplege de bronnen, waaraan deze vruchten der conjecturaal-kritiek zijn ontleend en die zorgvul- dig zullen worden vermeld achter de namen van hen, die als vaders bekend staan. Het schijnt overbodig, wat in die bronnen, zaet name bij Bowyer, zeer dikwerf geschiedt, allen te noemen , die de gissing hebben overgenomen of nog eens opzettelijk ver- dedigd. Even onnoodig komt het mij voor, al de bronnen aan te wijzen, die dezelfde gissing en als afkomstig van denzelfden persoon vermelden. In die gevallen zal ik slechts de belangrijkste bron noemen, d. w. z. die, waar men in den regel eenige, soms een uitvoerige toelichting, meermalen ook bestrijding vindt. Bij het aanstippen van de bedoelde bronnen en namen ‚zi het mij vergund de volgende afkortingen te gebruiken : B. voor W. Bowyer, Critical conjectures and observations on the N. T. 4 Ed. 1812. „ Wettstein's naamloos wtgegeven Prolegomena ad N. T. gr. 1730. p. 170—174. H. „ J. Heringa, Vertoog over het vereischt gebruik en heden- daagsch misbruik der kritiek. 1793. V. „ J.H. Verschuiru opuscula ed. Lotze. 1810, p. 358 —445. K. „ G.C. Knappius, Nov. Test. Gr. ed. 22 1813, p. 767 —784. St. „ Εἰ Stosch, Museum criticum, vol. Π fasc. 1. 1777. Wass. 1 en IL voor de twee verhandelingen door Ev. Wassenbergh geplaatst vóór de beide deelen zijner Selecta 6 scholis Lud. Casp. Valckenarii. 1815—17. Valekenaer Sch. „ het Schediasma, geplaatst in Ti. Hemster- husu et L. C. Valckenari Orationes, 1784, p. 324—414. W, Doedes „ zijn Verhandeling over de tekstkritiek des N. Vs. 1844. Meyer „ zijn Krit. eveg. Kommentar üb. d. N. T. De tekst, waarbij de gissing wordt voorge- dragen, wijst het deel aan, 160 Michaelis Mint. voor J. D. Michaelis, Minleitung in die göttl. Peerlkamp - Reuss 6 Holwerda U, A. , Betr. ΤῊΝ ἷ ὙΠ 5 Bijdr. „ Scholten Jul. „ Ἂ ‚Hand. „ Straatman len ll „ Michelsen ” Schriften des N. Bs. 1. 46 Ausg. 1788. diens naamloos uitgegeven Opmerkingen be- treffende de staten-overzetting van de evun- gien en Hand. der ap. 1855. | diens Bibliotheca Ni Ti Graeci. 1872. Uitlegk. aanteekeningen op eenige plaatsen uit het N. T. 1853. De betrekking van het verstand tot het uitleggen van den bijbel. 1853. Nieuwe Jaarboeken v. wet. theol. 1860 bl. 548—598. Bijdragen tot de uitlegging van het N. T, 1855. Hist. krit. inleiding tot de schriften des N. Ts 2e dr. 1856. Is de «erde evangelist de schrijver van het boek der Handelingen? 1875. diens twee stukken Kritische studiën over den Jen brief van Paulus aan de Korinthiërs. 1863—65. zijn Met evangelie van Marcus 1. 1867. Weisse, Sulze, Laurent voor hetgeen op naam van een hunner voorkomt in de Beiträge zur Kritik der paul. Briefe von C. H. Weisse herausg. von Dr. EK, Sulze, 1867. Naber voor diens bijdragen in Mnemosyne 1878, p. 85—108 en 357—372. Berlage Harting „ zijn verslag van Naber's arbeid in Theol. Tijdschr. 1880 : „ de bl. 104 genoemde Bijdrage. 1497, Enkele opmerkingen van mijzelf worden geteekend: v. M. Het Evangelie volgens Mattheus. HOOFDSTUK 1. Dit en het volgende hoofdstuk zijn later aan het Evangelie toegevoegd. Wall, Michaelis, Williams, Bahrdt, Stroth, Hess, Kichhorn, Berthold en anderen. B. 54. ἢ. 414. Credner, inl. bl. 68. vs. 1. Βίβλος γενέσεως. Misschien, overeenkomstig Gen. V : 1, DNA PD en de LXX : γενεσέων. Piscator. B. ᾿]Ιησοῦ Χριστοῦ. Duidelijker: 4. τοῦ Χ. J. D. ab Hoven. St. 6. vs. 11. Lees: #4. τ. «ò. αὐτοῦ ΤΟΥΣ ἐπὶ τῆς κτλ., ter aandui- ding van de broeders van Jechoniah, die ten tijde der balling- schap bestonden, in onderscheiding van hen, die later geboren zijn. Markland. 5. Oorspronkelijk luidde dit vers: ’Zwotag δὲ ἐγ. τ. ᾿Ιωακὶμ καὶ τοὺς ἀδελφοὺς αὐτοῦ ᾿Ι]ωακὶμ δὲ ἐγ. τ. 'Leyovtav ἐπὶ τῆς μετοικ. Bap. De overeenkomst der beide namen heeft tot een schrijffout en dien ten gevolge tot tekstverbastering geleid. Hwald, bij Meyer. vs. 12. J. Gehring schrijft in zijn Synopsis, Tübingen 1842, ὄκνον ᾿Τεχονίας δὲ ἐγ. τὸν 'Leyovtav, ᾿Πεχονίας δὲ ἐγ. τὸν Σαλαϑιήλ. ἢ 6185. 219. vs. 17. De 3 Χ 14 geslachten zullen oorspronkelijk in 3 naast elkander geplaatste kolommen vermeld en onder elke kolom afzonderlijk een der drie, hier samengevoegde, optellingen ge- schreven zijn. J. Jongeneel, Neue Entdeckungen. 1868, bl. 41. Ek ΜΑΤΤΗ. 109 vs. 18. De woorden ἐκ πγρεύματος ἁγίου verbreken den samen- hang en zijn voor een kantteekening te houden. Zie vs. 20, waar Jozef Maria wil wegzenden, wat hij toch zeker niet zou hebben willen doen, indien hij geweten had, dat zij een kind des Heiligen Geestes moest ter wereld brengen. Beza. Venema. B. vs. 20. Zou γεννηϑὲν niet een glosse zijn? Peerlkamp, 4. vs. 21. De woorden αὐτὸς γὰρ-αὐτῶν schijnen later ingevoegd. Jongeneel, N. Entd. 42, evenals vs. 28. ὃ ἔστι — Θεός, wat reeds Wassenbergh l, 16, opmerkte. καλέσουσι. Lees: καλέσει. Origenes. W. IL. vs. 6. Bedheeu, γῆ ‘Toda. Men leze THS of THS 'Tovda sc. φυλῆς, of schrappe yi. Drusius. δ. De woorden γῆ 'Zovda zijn een glosse. Venema. V. vs. 18. Indien wij hier met Harkenroth moeten denken aan de stad 1 Sam. XXX : 29 vermeld, dan behooren wi, niet Ῥαχήλ, maar Payal te lezen. Stosch 7. vs. 22. ‘Howdov staat in de HSS. op verschillende plaatsen en is vermoedelijk later ingevoegd. Holwerda N. J. 559. vs. 23. ὅπως πληρωϑῇ κτλ. Ken kantteekening van een kabbalist. Upton. B. HI. vs. ὁ, ‘Hoatov 15 later bijgevoegd. Hieronymus. B. vs. 4. Voor ἀκρίδες wilden de Nazareners (bĳ W.) lezen: ἐγκρίδες; Bucer: χαρίδες, garnaal of krap, een zeevisch die in de Jordaan niet kon leven; H. Stephan.: ἀχράδες, wilde pee- ren. B. ὁ ᾿Ιωάννης, een glosse. Venema. V. vs. 7. ὑπέδειξεν. Lees: ὑποδείξει. Maldonat. B. 163 MATT. IV. vs. 6. Vóór καὶ ἐπὶ (te lezen ᾿Επὶ) χειρῶν κτλ. 15. iets uit- gevallen, wat Lucas ten deele aanvult met τοῦ διαφυλάξαι σε. Drusius. 8. vs. 18. Voor κατώκησεν, dat IL : 23 juist gekozen werd, leze men hier: μετῴκησεν. Naber 357. vs. 15. Ter wille van het Hebreeuwsch moeten wij schrijven ΜΝεφϑαλεὶμ, evenals ΠῚ : 7 Σαδδουκαίων en X : 4, ter wille van het Syrisch: OaddAaiog. Drusius. Δ, ὁδόν. Fritzsche leest, op grammatische gronden: ὁδός. Meyer. vs. 18. τὸν λεγόμενον Πέτρον. Ter onderscheiding van anderen, die Simon heetten, later aan den tekst toegevoegd. Wassenbergh, I : 28. Jongeneel, N. Entd. 44. V. vs. 6. Òrw. τὴν δικαιοσύνην. lees: δ. τῆς δικαιοσύνης. Mangey. Lees: διὰ τὴν δικ., of schrap τὴν δικ. Anonymus. B. vs. 13. H. Steph. meent dat in μωρανϑῇ een fout schuilt, omdat de Vulgata heeft: quod 851 sal evanuerit. δ. vs. 19. τῶν ἐλαχίστων geeft geen zin. Er is geen sprake van de kleinste geboden, maar van de Mozaïsche wet in het algemeen. Men leze: τὴν ἐλαχίστην, evenals Mt. XXV : 40 τῷ ἐλαχίστῳ. Naber 557. vs. 32. Het uitgevallen lidwoord worde ingevuld: ὃς ἐὰν TH N ἀπολελυμένην γαμήσῃ. Piscator. B. πορνείας. Misschien: πονηρίας. Pringlius, Οὐδέ. Gel. Anz. 1758. B. vs. 32, 38. Lees: μοιχᾶται πάλιν, doet aan den anderen kant overspel. Markland. 2. vs. 39, ῥαπίσει. Lees: ῥαπίζῃ. Curcellaeus. B. vs. 40, De woorden τὸν χιτῶνα en τὸ ἱμάτιον moeten worden 115 MATTH. 164 omgezet, daar men zijn tunica niet kan uitdoen vóór het pallium. Zie ook Luc. VI : 29. Wassenbergh, II : 28. vs. 42. Pierson, Bergrede 163, gist, dat de woorden: „van dengene die van u leenen wil keer u niet af“, moeten omgezet worden met die van Luc. VI : 30 „van dengene die het uwe neemt, eisch niet weder“, De afschrijvers zouden hier een soort- gelijke fout hebben begaan, als blijkens de HSS. Mt. V : 44 verg. met Luc. VI : 27, 28. VL vs. 4. ὅπως vordert ἀποδώσῃ en niet ἀποδώσει. Mangey. B. VIL. vs. 6. ῥήξωσιν ὑμᾶς. Lees: ῥάξωσιν ὑμᾶς, u verscheuren. Bois. A. Misschien moeten wij ὑμᾶς bij het volgende vers en dan lezen: Ὑμεῖς αἰτεῖτε κτλ. Heinsius. B. vs. 12 past niet in den samenhang en moet, met het oog op Luc. VI:30, 81, achter V : 42 geplaatst worden. Mangey. 8, vs. 15. Voor ἐνδύμασι gist Price (bij W. en Ὀῃ B): ἐκδύμασι; Mangey: ἐν δέρμασι προβ., met verwijzing naar Hebr. XI : 37 ἐν αἰγείοις δέρμασιν. B. vs. 19, woordelijke herhalmg van Ill : 10, heeft hier geen zin, verbreekt den samenhang, is stellig een ingeslopen kant- teekening. Markland. Z. vs. 23. Im plaats van ὁμολογήσω αὐτοῖς wil Maldonat, met den schrijver eener afgebroken homilie, lezen: ouwow αὐτοῖς, ik zal voor hen zweren. B. VUL. vs. ὃ. ἐκαϑαρίσϑη αὐτοῦ ἡ λέπρα klinkt vreemd, omdat wel de mensch, maar niet de ziekte geneest. Men leze daarom: ἐκ. ἀπ᾽ αὐτοῦ λέπρας. Pearce B, 165 MATTI. Waarschijnlijk is hier één woord uitgevallen en een ander woord verplaatst, zoodat wij, met Me. 1 : 42, behooren te lezen: ἀπῆλθεν ἀπ᾽ αὐτοῦ ἡ λέπρα, καὶ ἐκαϑαρίσϑη. Owen. B. vs. 9. ὑπὸ ἐξουσίαν. Misschien: ἐπ᾽ ἐξ. of ἐξουσιῶν. Theodo- retus. }". De tekst is hier en Luc. VIL : 8 bedorven. Men leze: χαὶ γὰρ ἐγὼ, ἄνθρωπος, εἰμὶ ἐπ᾽ ἐξουσίας, ἔχων κτλ. „Want ik, een mensch, bezit wel (χαὶ) een onbeperkte macht, krijgsknechten onder mij hebbende“, enz. Holwerda N. J. 582. Naber, 361, stemt hiermede in, doch meent dat τασσόμενος in den tekst be- hoort, maar hersteld in : διατασσόμενος. vs. 17 waarschijnlijk later ingevoegd. Owen. 2. vs. 28. Γαδαρηνῶν. Lees: Περγεσαίων, of Περγεσηνῶν. Orige- nes. W. vs. 30. Door aanvulling worde gelezen, naar de Vulgata: ἣν δὲ OT μακρὰν. Beza, hij Alberti Periculum criticum. Owen, ZB. Michelsen. 95. vs. 33. πάντα. Beter: πάντα ταῦτα. Beza. B. De woorden zat τὰ τῶν δαιμονιζομένων zijn onecht. Holwerda, N. J. 584. ΤᾺΣ vs. 6. Voor τότε λέχει leze men: τὸ, τὲ Of τοδὲ À.... zeide hij dit. S. bij B. De woorden τότε λέγει τῶ παραλυτικῶ zijn later ingevoegd. Wassenbergh, 1, 17. vs. 9. Schulz houdt hier den naam ὁ ’]ησοῦς voor ingevoegd. Doedes, 132. vs. 16. Lees: πλήρωμα αὑτοῦ en miet πλ. αὐτοῦ. Heinsius. 8. vs. 25. KE. Hutter voegt in zijn N. 7. 1599, aan dit vers toe: καὶ λέγει αὐτῇ ταλιϑὰ κοῦμι. Feuss, 106. vs, 33. De laatste woorden vinden hun verklaring in de mee- MATTH, 166 ning, dat God den volke verschijnt, wanneer wonderen plaats hebben. Men leze dan ook: οὐδέποτ᾽ ἐπεφάνη οὕτως ὁ Θεὸς ἐν τῷ ᾿Ισραήλ. Holwerda, N. J. 584. vs. 90. ἐρριμμένοι is hier onverstaanbaar. Men kan niet zeggen, dat de kudde, bij ontstentenis van een herder ἔρριπται, maar wel dat zij dan ἠρήμωται. Men leze daarom: ἠρημωμένοι. Naber, 95. X. vs. 2. Πρῶτος is later toegevoegd, ter bevestiging van Petrus’ primaat. Beza, B. vs. 2—5 van dit hoofdstuk zijn, evenals 1, 11, XIV : 29_—S31, XV us 124 0 VAE LI KV: 1 KLA 28 ΧΙ: 8—10, 19, 28, 52, 53, 62—66, XXVIII : 4, 11, 15 later ingevoegd. Hen ongenoemde in Repertorium für bibl. τι. Morgenl. Litteratur, IX. H. 414. vs. 9. πόλιν. Lees: πόλεις. Maldonat. 8. vs. 18. χ. τ. ἔϑν. een later invoegsel. Köstlin bij Meyer. vs. 25. Βεελζεβοὺλ. Onverstaanbaar, volgens Hieronymus, die hier en elders lezen wil: Βεελζεβουβ. Michaelis, Kinl. 736. vs. 30 schijnt van den kant im den tekst gekomen. Owen. 8. XI. vs. 2. Men leze: πέμψας τῶν μαϑητῶν αὑτοῦ se. τινάς. Uit Luc. VIT : 19 werd δυο overgebracht, waarvoor sommigen lazen διά. Wassenbergh, [, 20. ps. 8. Lees of μαλακὰ poop. en niet οἵ τὰ u. p. Toup. 8. ἠμφιεσμένον werd ter verduidelijking later bijgevoegd. Wassen- bergh, 1, 18. vs. 12. De slotwoorden βιασταὶ dos. αὐτήν maken het vers onverstaanbaar Zij waren oorspronkelijk op den kant geschreven en zijn een mislukte poging ter verklaring van het in onbruik 167 MATT H. geraakte en niet meer begrepen βιάζεται, dat beteekent: per- vadit, dringt door met kracht. Vel. Luc. XVI : 16. H. H. van Witzenburg , Godg. Bijdr. 1865, bl. 707—9. Peerlkamp, 18, wil het laatste αὐτήν bij vs. 13 voegen. Naber, 358, verandert ἁρπάζουσιν in πειράζουσιν, omdat dit wel, het andere niet mogelijk is. vs. 28. πρὸς ue. Lees: π. ἐμὲ, Holwerda, Bijdr. 129. XII. Dit en het voorgaande hoofdstuk, waarschijnlijk op één rol perkament geschreven en bij vergissing verplaatst, stonden oor- spronkelijk vóór ΙΧ : 28. Harenberg. St. 9. Slordigheid van afschrijvers en van andere werklieden, aan wier handen de vervaardiging van boeken was toevertrouwd, heeft wanorde en meer onderling verschil bij de Evangelisten doen ontstaan, dan voor hun rekening mag komen. De hoofdstukken XII en XIII, vs. 1—58 hebben vóór IX-—XI gestaan. Bij Marcus hebben twee omzettingen plaats gehad: IV : 35—41 verbonden met V : 1—21 behooren te staan achter 1 : 34; en 1: 35—39 verbonden met II : 1—22 achter IV : 34. Zoo blijkt dat de volgorde in beide Evangelische geschiedverhalen oorspron- kelijk volkomen dezelfde was. Nog zullen wij in Mt. XXÉ, vs. 12 en 13 tusschen vs. 22 en 23, en bij Marcus XI de verzen 28-- 989. tusschen vs. 18 en 19 moeten plaatsen; terwijl wij uit Mt. 1: 16 de woorden Jozef den man van en uit Mt. XXVII de verzen 52 en 53 als een zinstorend inschuifsel behooren te verwijderen, evenals uit Marcus: I : 2, 5, als niet passend in dit verband, IV : 11, 12 als kantteekening uit Mattheus, XIII : LO Renmkvers28r Dre JG Ottema.Jaarb. VL.66255698: De Evangeliën van Mattheus enz. 1865. Vgl. Godg. Bijdr. 1865, bl. 700. | ps. Ὁ, τοῦ ἱεροῦ. Verbeter: τῶν ἱερέων. HK. Tinga. Wass. II : 29. MATTH, 168 vs. 7 en 8 moeten worden omgezet. Venema. Κ΄. 359. vs. 20. Hieronymus vult uit Jesaja aan, wat hij meent dat hier door de schuld van afschrijvers is uitgevallen. W. εἰς νῖκος. Misschien: εἰς εἰχός. Drusius. B. Mattheus zal, overeenkomstig Jes. XIII : 3 (LXX) geschreven hebben: ELSA AHOEIANEZOLSEIKPISIN (εἰς ἀλήϑειαν ἐξοίσει κρίσιν). Nadat sommige letters toevallig waren uitgewischt, wer- den deze aldus aangevuld: E(KB)AAH . ELS) N(IK)O S(THN)- KPISIN, waaruit men las: ἐχβάλῃ εἰς νῖκος τὴν κρίσιν. ὦ. bij B. vs. 40. „dwmdelijk een inlassching van later tijden.“ Bahrdt. H. 511. Scholten, Bijdragen tot bev. v. bijb. witl. verz. door van Willis en J. ab Utrecht Dresselhuis. IV, 1® stuk, bl. 36—112. XIII. vs. 35. διὰ Ἡσαΐου. Hieronymus verbetert: ὃ. ᾿“΄σάφ. W. vs. 41. πάντα. Wellicht: ILANTAS τὰ σχάνδαλα-ποιοῦντας evenals Rom. XVI : 17. Markland. B. XIV. vs. 1. Wellicht: ἀκοὴν TOT ᾿Ιησοῦ. Markland. B. vs. 3 te lezen met B, maar τότε verbeteren in ποτέ. Holwerda, N. J. 585. vs. 24. De „merkwaardige omstandigheid, dat het schip midden in zee was“, laat Bahrdt weg. H. 513. vs. 28 vv. „De vertelling van Petrus’ onderneming, om den Heiland die op de zee wandelde te gemoet te gaan, is ingelascht door iemand die wat te veel met Petrus ophad.* Semler. H. 341. vs. 2931. Zie bij X : 2. ASV vs. 5, Erasmus wilde voor ὠφεληϑῆς lezen: ὠφεληϑῇ, juvaris, 169 MATTE. wat Le Clerc in zijn N. T. opnam, doch in zijn Critici Sacri eerlijk verbeterde in ὠφελῇ. B. vs. 12—14. Zie bj X : 2. XVI. vs. 4 waarschijnlijk een kantteekening, die verwijzing bedoelde naar XII : 39. Markland. B. De woorden zever-'Iova zijn kennelijk later ingevoegd, daar zij in geen verband staan met de vraag in vs. 1 gedaan. Owen. 5. vs. 11. Zouden de woorden προσέχετε κτλ. wel echt zijn? Hol- werda, N. J. 585. vs. 18. τὸν υἱὸν τοῦ ἀνϑρώπου. Dit zinstorende toevoegsel ont- breekt terecht Luc. IX : 18. Wassenbergh, 1, 18. Een onge- noemde in de Godg. Bijdr. 1866, bl. 1018. vs. 17. ᾿Ιωνᾶ. Hieronymus verbetert: ‘Zwavva. W. vs. 17—19. Zie bj X : 2. vs. 28 worde gelezen: εἰς τὴν βασιλείαν, en niet: ἐν τῇ β. Holwerda, Lijdr. 76. ALTE vs. 2. Na φῶς viel weg CEAHNHC, dat wellicht verkort C geschreven was. J. C. Bernardus. B. (die er bĳjvoegt: „A moon- shine emendation*.) vs. 6. Door omzetting te lezen: ἐφοβήϑησαν σφόδρα καὶ ἔπεσον Beb om AS ΠΡ 10. vs. 21. ἐν προσευχῇ καὶ νηστείᾳ. Lees: ἐν προσεχεῖ νηστείᾳ, door aanhoudend vasten, gelijk alle artsen plachten voor te schrijven. Sykes. B. Verschuir wil, met het oog op vs. 20 en XXI : 22, γηστείᾳ veranderen in πίστει ; terwijl Lotze dan, hier en Mc. IX : 29, wenscht te lezen: ἐν πίστει καὶ προσευχῇ. Γ΄. MATTH. 170 vs. 24 τὰ did. Lees: τὸ did. Piscator. B. vs. 25. ἢ κῆνσον. Ken bijvoegsel ter verklaring van τέλη. Was- senbergh 1 : 32. vs. 27. Er is hier duidelijk sprake van een visch, die toehapt. Daarom verandere men αναβάντα in ἐνδαχόντα. Naber 358. XVIII. vs. 4. τοῦτο. Hieronymus gist: τοιοῦτο of τοιοῦτον ἕν. ΤΥ. vs. 17. ΚΑΊ bij Xe: 2, XIX. vs. 4. Door aanvulling worde gelezen: .... ϑῆλυ, ἐποίησεν αὐτοὺς ἝΝ. Venema. V. Misschien kan men de fout herstellen door te lezen: ἐποίησεν ἐξ αὐτοῦ, of: ἐπ. αὐτοὺς ἀφ᾽ ἑνὸς. Broes. Κ΄. Αὐτοὺς schijnt een glosse. ν. Μ. vs. ὅ. δυό later ingevoegd. Whiston. Δ. vs. 17. eig ἐστὶν ὁ dyatóg. Oorspronkelijk een kantteekening ter verklaring van τὸ αγαϑὸν. H. Steenberg, Magazijn voor kri- tiek en exegetiek; uitg. door ab Utrecht Dresselhuis en A. Nier- meyer. Dl. 1, bl. 105—116. Griesbach is geneigd, zoowel de lezing τί ue Aey. αγ.; οὐδ. ay, εἰ un eig ὃ O. als ri we èp. mr. τ᾿ ας; eig à c. te schrappen. H. 427. | vs. 19. zat “Ayarr.-oeavróv. Deze woorden, die het vooraf- gaande insluiten, zijn later toegevoegd. Origenes. W. vs. 24, χάμηλος. Misschien: χάβιλος. Drusius. B. vs. 28. ἐν τῇ παλιγγενεσία. Wen kantteekening, ten bate van het duizendjarig rijk ingelascht. Owen, B. — Zie ook bij Ns 171 MATTH. KEN vs. 12. ἐποίησαν. Misschien: ἐπόνησαν. P. Junius. B. Als geëischt door het Grieksch spraakgebruik, opnieuw verdedigd door Naber, 959. vs. 22. οὐκ οἴδατε. Misschien: οὐκ οἵδέ re. A. bij Θέ. 10. vs. 28. δοῦναι, αλλ᾽ οἷς. Beter δ. ἄλλοις ἢ οἷς ἡτοίμασται. Ve- nema. V. De tekst is bedorven en „moet altijd dus worden aangevuld“, st ahh) ἔστιν ἐκείνων δοῦναι, οἷς τὸ δοῦναι ήτοιμ. Peerl- kamp. 90. XXI. vs. 7. τὴν 15 later bijgevoegd. Schultetus. B. Nie. Gerbelius leest in zijn N. T., 1521, ἐπεκάϑησεν. Reuss, 31. vs. 12 en 13. Zie bj ΔΙ]. vs. 16. ore. Lees vo. Holwerda, N. J. 552. vs. 80. ᾿Εγὼ. Lees “Ayw, ik ga, in gelijken zin als Mt. XXVI : 46. Anonymus. B. vs. 31. Wie hier ὁ ὕστερος, en niet ὁ πρῶτος, leest, moet de orde der woorden in vs. 29 en 30 omkeeren. Doch misschien stond in zeer oude HSS. οὐκ ἐπ. en dat ware best. Peerlkamp. 36. Ewald gist: ὕστερον se. μεταμεληϑείς. Meyer. De woorden λέγουσιν ὋΟ ὕστερος (of πρῶτος). Aéyer αὑτοῖς ὁ ᾿]ησοῦς zijn waarschijnlijk later ingevoegd. Lachmann, N. 7. Ln MV vs. 42 en 43 moeten worden omgezet. D. Heinsius. δ. — Een ongenoemde bij en ondersteund door Wassenbergh, Il: 80, stelt deze volgorde voor: 42, 44, 43, 45. 