veld ssennederland 01
Verder ingaan op het theoretische gebral van deze politieke rebellenclubs zou niet alleen irrele- vant zijn, maar zou allicht deze groeperingen een importantie lijken te geven, die ze ten enenmale misten. Dit geldt echter niet voor de NSB, de enige onder de fascistische en nationaal-socialistische partijen, die het in ledenaantal en stemmenaanhang verder bracht dan een microbe-achtig bestaan.’ De Nationaal-Socialistische Beweging was eind 1931 te Utrecht opgericht door ir. A. A. Mussert! en C. van Geelkerken, zichzelf de ‘stamboeknummers’ 1 en 2 gevend van de nieuwe partij. Dat (1) Doc. II 576 NSNAP-‘Naci’. (2) Uit de statuten van één dezer groeperingen: ‘Art. 2. Beginselen. a) programma N.S.D.A.P. zonder verder commentaar. b) Adolf Hitler opperste leider ook van de Nationaal Socialisten in Nederland. c) symbool hakenkruis. d) groet Heil Hitler!’ (Doc. II NSNAP - Westmark). (3) Misschien met uitzondering van het Verbond voor Nationaal Herstel, dat in 1933 een zetel in de Tweede Kamer verwierf. Dit Verbond, uiterst conservatief en bepaald anti-democratisch, kan men echter niet fascistisch in eigenlijke zin noemen, laat staan nationaal-socialistisch. (4) Wat Mussert betreft menen wij met weinig gegevens te kunnen volstaan: Anton Adriaan Mussert werd op 11 mei 1894 te Werkendam geboren, studeerde aan de Technische Hogeschool te Delft; sinds het cum laude behalen in 1918 van zijn ingenieursdiploma werkzaam eerst bij de rijkswaterstaat, na enige jaren bij de provinciale waterstaat van Utrecht. In 1927 hoofdingenieur. Van 1925 tot 1927 secretaris van het Nationaal Comité van Actie tegen het Belgisch verdrag. Sinds december 1931 leider van de NSB. Eind 1945 door het Bijzonder Gerechtshof te Den Haag ter dood veroordeeld. Door de Bijzondere Raad van Cassatie werd dit vonnis bevestigd; Mussert werd gefusilleerd op 7 mei 1946. (Doc. I Mussert; Proces Mussert, p. XI, XII; zie voor meer gegevens en een schets van zijn persoonlijkheid De Jong, Koninkrijk 1, p. 278-291). (5) Cornelis van Geelkerken, geb. 19 maart 1901 te Sint Jans Molenbeek (Brussel). Groeide op in gereformeerd, uit Nederland afkomstig, gezin. In 1917 klerk aan de provinciale griffie van Utrecht. Lid van enige vroeg-fascistische partijtjes, richtte met Mussert in december 1931 de NSB op. Plaatsvervangend leider van de NSB (toen Rost van Tonningen later deze titel ook kreeg, bleef hij echter de werkelijke plaatsvervanger van Mussert). Oprichter en leider van de Nationale Jeugdstorm (de jeugd-organisatie van 179 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN woord werd overigens opzettelijk vermeden: de nieuwe politieke groepering met haar afkeer van de gevestigde democratische orde en de tientallen politieke partijen van dien wilde uitdrukkelijk niet de zoveelste politieke partij zijn, maar een ‘beweging’, die snel, dynamisch en meeslepend het Nederlandse volk naar een nieuw hoogtepunt zou voeren. Intern praatte men ook altijd over ‘de Beweging’, met een hoofdletter‘, en zo bleef men er altijd over praten, ook toen tegen het bittere einde de NSB een verstard kadaver was geworden, en de enige beweging, die er toen nog viel waar te nemen, die van volledig uit elkaar vallen was, en stamboeknummer 1 krachtens zijn absoluut Leiderschap stamboeknummer 2 uit de Beweging wierp. Maar dat was helemaal op het eind van de bezetting, in 1945. Daarvan hadden zij natuurlijk nog geen flauw vermoeden, toen zij in 1932 — want toen kwam de NSB uiteraard pas goed op gang — aan het organiseren en propageren togen met een idealisme, dat Mussert in tegenstelling tot Van Geelkerken tot op zekere hoogte altijd zou behouden, en een energie, die bij hem in tegenstelling tot zijn secondant snel zou afnemen. Wij menen hier voorbij te mogen gaan aan de oorzaken van het feit, dat de kleur- en fantasieloze burgerman Mussert met zijn zoveelste nazi-partij vrij snel een opmerkelijk succes boekte. Bij de verkiezingen voor de Provinciale Staten in 1935 had de NSB bijna 8% van de stemmen behaald; het was een onaangename verrassing voor de Nederlandse democratie. Twee jaar later, bij de Kamerverkiezingen, verwachtte de NSB nog veel meer succes; evenwel, niet de verwachte tien of twintig zwarthemden konden in 1937 hun zetel in de Tweede Kamer innemen, doch slechts vier, op grond van de ruim vier procent — om precies te zijn 4,22% — die de NSB nu slechts had kunnen krij- gen. Bij de statenverkiezingen in 1939 was het beeld voor de NSB nog iets droever geworden: het stempercentage was nu 3,89. De partij kon zich troosten met de gedachte, dat er een zekere stabili- satie was bereikt. Ook in het leden-aantal was tussen de verkiezingen van 1935 en 1937 de kentering ingetreden: in 1936 had men de top bereikt met 55.000 leden. Daarna kwam de teruggang tot de Duitse inval. In maart 1940 waren er nog een kleine 33.000 leden.? Al met al werd en bleef de NSB toch een au sérieux te nemen factor in het Nederlandse politieke bestel. Nu hoeft hier de voor-oorlogse geschiedenis van de NSB niet behandeld te worden; alleen bij die factoren, die voor ontstaan en ontwikkeling van de Nederlandsche SS van belang zijn, willen wij hier even stilstaan. Het merkwaardige is namelijk, dat de voorlopers van de SS gezocht moeten worden in deze minst nazi-achtige beweging van alle zich nationaal-socialistisch noemende partijen. Uiterlijk kopieerde de NSB veel van de vormen en gebruiken in de Duitse nazi-wereld. Innerlijk waren er echter nog altijd niet onbelangrijke verschillen met de NSDAP. Men zou zich kunnen af- vragen, of het omgekeerde de NSB op den duur niet meer succes had kunnen bezorgen. De over- grote meerderheid van het Nederlandse volk zag alleen ‘het Duitse gedoe’, de uniformen, de laarzen, de groet, de — meestal onbeholpen — pogingen om de stijl van de NSDAP te evenaren, met het de NSB) onder de titel ‘Hoofdstormer’. In februari 1943 Gemachtigde van den Leider voor Binnen- landsche Zaken en Nationale Veiligheid, in november van dat jaar hoofd van de Landwacht onder de titel Inspecteur-Generaal. Over het algemeen volgde Van Geelkerken de politieke koers van Mussert en trachtte hij eveneens zich tegen de groeiende invloed van de SS te verzetten, maar zijn beleid was soepeler, en meer gericht op het behouden van de gunst der Duitsers, inclusief de SS. In het laatste halve jaar van de bezetting namen de spanningen met Mussert echter toe, hetgeen omtrent de jaarwisseling 1944/45 leidde tot een openlijke breuk. Van Geelkerken werd door Mussert uit zijn functies ontzet, en tenslotte zelfs als lid van de NSB geroyeerd. Door de steun van de SS wist hij toen echter het commando over de Landwacht te behouden. Na de oorlog veroordeeld tot levenslange gevangenisstraf. In 1959 vrijgelaten. (Doc. I Van Geelkerken; KB I 2465). (1) Een algemeen verschijnsel trouwens in het fascistische milieu, waar dynamiek zo hoog werd aange- slagen; zo werd bv. in the British Union of Fascists ook altijd over ‘the Movement’ gesproken, en bij tijd en wijle deden dat ook andere fascistische partijen. Fascisme was volgens Mussolini trouwens eigenlijk identiek met actie, met beweging (European Fascism, edited by S. J. Woolf, London, 1968, p. 43, 44). (2) Vijf nota's van Mussert, p. 41; NSB 292/1571. 180 DE VOLKSE TENDENS IN DE NSB gevolg, dat tot in uiterst rechtse kringen toe men Mussert en zijn aanhangers steeds meer ging be- schouwen als betaalde zetbazen van de Duitse nazi’s. In deze vorm ten onrechte. De Duitsers daar- entegen werden aan het begin van de bezetting, maar ook daarvoor door Van Rappard, Kruyt, en dergelijke lieden voortdurend opmerkzaam gemaakt op de ideologische tekortkomingen van de “jodenknecht’ Mussert en de ‘fascistische’! NSB. Inderdaad, ondanks de naam vertoonde de NSB in haar eerste beginselprogramma vrijwel niets, dat specifiek nationaal-socialistisch was: rassenleer, bloed-en-bodem, onderschikking van staat aan volk, het anti-religieuze moment, dit alles ontbrak aanvankelijk bij Mussert en de zijnen, en slechts langzaam zouden zij naar het Duitse nationaal-socialisme opschuiven — volgens de radicale nazi’s en de Duitsers altijd te langzaam en altijd onvoldoende? Criterium bij uitstek voor de ware gezindheid was voor de ware nationaal-socialist het anti- semitisme. Mussert wilde daar in het begin niets van weten, maar moest onder de druk van de radicalisatie in de NSB hier steeds meer aan toegeven. Na jarenlang half-onwillig tegenstribbelen verklaarde hij op 22 oktober 1938 de NSB voor joden gesloten.? Een paar weken later, in de nacht van 9 op IO november, barstte in Duitsland en het ingelijfde Oostenrijk de ‘spontane volkswoede’ tegen de joden uit onder regie van de nazi-leiders. Synagogen gingen in vlammen op, joodse winkels werden geplunderd, een aantal joden vermoord. Deze stuitende pogrom, berucht geworden als de Reichskristallnacht, lag geheel in de lijn van de felle nazi’s, maar Mussert plaatste er in het NSB- weekblad Volk en Vaderland enige afkeurende opmerkingen over.‘ Onmiddellijk hierop lanceerde hij een plan tot ‘oplossing van het joodse vraagstuk’. De essentie was de stichting van een joods nationaal tehuis in Brits- en Frans-Guyana en Suriname. In hoeverre Mussert inderdaad oprecht gedacht heeft iets ‘op te lossen’ en in hoeverre dit alleen een politieke stunt was, kan hier onbe- sproken blijven. Wanneer men er rekening mee houdt, dat vele volgelingen van Mussert al een stuk verder op de radicale weg waren voortgeschreden dan hij zelf, kan men deze stappen van de Leider als tekenend beschouwen voor de voor-oorlogse radicalisatie in en van de NSB, met name voor het evolueren naar een rassenstandpunt. Voor deze radicalisatie, die dus zijn meest duidelijke uiting vond in het groeiende antisemitisme, zijn verschillende oorzaken aan te wijzen, waarvan hier de volgende mogen worden genoemd. De NSB had zich in volstrekte oppositie geplaatst tegenover het parlementair-democratische systeem, waarop, het kan niet worden ontkend, inderdaad een en ander viel aan te merken. De verrassende verkiezingsuitslag van 1935 had evenwel het democratisch-voelende deel van de Nederlandse samenleving wakker geschud, en dit deel bleek ondanks de economische crisis, de werkloosheid, (1) Men lette erop, dat, evenals in de huidige tijd, het woord ‘fascistisch’ een niets-zeggend scheldwoord kon zijn, in de mond van overtuigde nazi’s echter als een indicatie van halfheid in de rechts-radicale leer, burgerlijkheid, te grote tolerantie tegenover joden en democraten, onbegrip voor de rassenleer, enz. (2) Zie bv. nrs. 41, 56 I, en 394 I. Voor de evolutie van de NSB naar een meer authentieke nationaal- socialistische ideologie, uitgedrukt in de beginselprogramma’s, zie A. A. de Jonge: Crisis en critiek der democratie. Anti-democratische stromingen en de daarin levende denkbeelden over de staat in Nederland tussen de wereldoorlogen, (diss. gem. univ. Amsterdam), Assen, 1968, p. 208-240. (3) De (weinige) joden, die op dat moment nog lid waren, konden dat blijven. In het najaar van 1940 moest Mussert hen onder zware Duitse druk toch uit de NSB verwijderen; zie nr. 56 I, noot 3. De Duitsers bleven altijd de verdenking koesteren, dat Musserts antisemitische frasen min of meer onderdeel van een plichtmatig ritueel waren, en men krijgt inderdaad de indruk, dat Mussert zich op dit punt ietwat schuldig voelde, niet omdat hij teveel, maar omdat hij te weinig antisemiet was. (4) VoVa 18 nov. 1938. (5) In 1940 schreef hij zelf in een nota voor de Duitse bezettingsautoriteiten, dat de joden diep veront- waardigd waren ‘over dit plan tot deportatie naar Cayenne zoals zij dit niet geheel ten onrechte noemen’ (Vijf nota’s van Mussert, p. 126). Mussert wenste zich toen echter nazistischer en antisemitischer voor te doen dan hi} in werkelijkheid was. IŜI PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN het weinig inspirerende regeringsbeleid, sterker te zijn dan de links- en rechts-extreme oppositie, sterker ook, dan deze oppositie had vermoed. De afweer tegen totalitaire tendenzen was al eerder begonnen, maar ging nu algemene vormen aannemen. Reeds in december 1933 was door de regering de NSB voor ambtenaren verboden, en dit verbod werd in de loop der jaren gevolgd door secundaire maatregelen van dezelfde strekking. De andere politieke partijen gingen tot het tegenoffensief over; allereerst de linkse partijen, niet veel later ook de anderen. Speciale actie-groepen, waarin verschillende politieke richtingen, over het algemeen variërend van liberaal tot communistisch, waren vertegenwoordigd, het gepronon- ceerd linkse ‘Comité voor Waakzaamheid van anti-fascistische intellectueelen’ en het meer ge- matigde ‘Eenheid door Democratie’ voerden een krachtige en niet on-succesvolle tegen-propaganda. De vakbonden sloten NSB-leden uit. Van groot belang was de houding van de kerken: een vasten- mandement in februari 1934 en nog meer een herderlijke brief in mei 1936 van de Nederlandse bisschoppen maakten het voor katholieken steeds moeilijker lid van de NSB te worden of te blijven. De generale synode van de gereformeerde kerken verklaarde in oktober 1936, dat de leden van hun kerken geen lid van de NSB konden zijn.? Het algemene politieke klimaat werd steeds ongunstiger voor de NSB, en daar droeg zij zelf schuld aan: de oorlog, die Italië in 1935 begon tegen Abessynië maakte de onverhoeds aanvallende, militair volkomen superieure agressor buitengewoon impopulair in Nederland, maar Mussert verklaarde zich ondanks vele waarschuwingen van bevriende zijde op 12 oktober 1935 in een rede op de NSB- Landdag te Loosduinen solidair met ‘alle nationaal-socialistische en fascistische krachten in alle landen en volkeren van ons werelddeel’? De NSB had zich hiermee voor het eerst duidelijk begeven in de positie van politiek zaakgelastigde van het Duitse nationaal-socialisme en het Italiaanse fascisme. De gevolgen bleven niet uit: zelfs vele NSB-ers werden door deze koers afgestoten. “Voor vele leden der Beweging is het niet gemakke- lijk geweest deze bewuste stellingname van den Leider te begrijpen ... Hun heengaan mocht een verlies beteekenen in aantal en in strijdmiddelen, het werd weldra een groote winst aan zuiverheid, aan levensaanvaarding en offerbereidheid.’? Het was inderdaad een vicieuze cirkel, waarin de NSB geraakte. Het toenemende antisemitisme in de NSB, het aanleunen tegen Duitsland en Italië, die een steeds dreigender agressieve houding vertoonden, de toenemende fanatisering van de mentaliteit in de partij, deden de reactie van regering, politieke partijen, maatschappelijke organisaties en publieke opinie steeds scherper worden, en omgekeerd. De teleurstellende vier procent der stemmen, die de NSB bij de verkiezingen in 1937 vergaarde, was een aanwijzing van de voortschrijdende polarisering van politieke emoties, en tegelijkertijd stimulans voor verdere polarisatie. Het hierboven weergegeven citaat geeft, vertaald in (1) O.a. de wet op de weerkorpsen, waarbij in de eerste plaats de WA zou worden opgeheven. Mussert voorkwam dit door in december 1935 zelf de WA te ontbinden (Nationaal-Socialistisch Jaarboek 1942 (red. Jan de Haas), Utrecht, 1942, p. 229). Van belang was ook het verbod in 1939 voor politieke partijen om afdelingen in het buitenland te hebben. Het betekende de opheffing van de afdeling Duitsland van de NSB. Deze afdeling onder Julius Herdtmann werd echter onder een andere naam voortgezet; de hierbij behorende weer-formatie zou met betrekking tot de Duitse inval in Nederland nog een uiterst landsver- raderlijke rol spelen (zie nr. 18, noot 5). (2) Corresp. Rost, p. 36, 37; L. J. Rogier: Katholieke herleving. Geschiedenis van katholiek Nederland sinds 1853, ’s-Gravenhage, z.j., p. 587-588; Th. Delleman: Cpdat wij niet vergeten. De bijdragen van de Gereformeerde Kerken, van haar voorgangers en leden, in het verzet tegen het nationaal-socialisme ende Duitse tyrannie, Kampen, 1950, p. 59-62. De hervormde kerk als geheel kwam niet tot een duidelijke uitspraak. (3) Voor Volk en Vaderland. Tien jaren strijd van de Nationaal-Socialistische Beweging der Nederlanden 1931 — 14 december — 1941. Samengesteld onder leiding van C. van Geelkerken, 2e druk, z.pl., 1943, P. 94. (4) A.V., p. 95. 182 DE VOLKSE TENDENS IN DE NSB minder pathetische termen, de sfeer in de NSB sinds die jaren juist weer. Sinds de oprichting van de partij was er een enorm verloop van leden geweest. Nu is er nog steeds wetenschappelijk gesproken weinig bekend over de achtergronden van leden-aanwas en -afval in de NSB‘, maar wel kan hier- over het volgende worden gezegd. Naarmate de NSB ideologisch en politiek, in stijl en geest zich meer en meer naar het Duitse voorbeeld richtte, vielen zeer velen af, die zich vroeger uit wrevel over de gang van zaken in Nederland tot de NSB hadden gewend, maar die nu door de machtstoename van Duitsland en de steeds veelvuldiger verhalen over Gestapo en concentratiekampen zich niet meer in de Beweging thuisvoelden.? Ook motieven van meer opportunistische aard speelden een rol: de maatschappelijke tegendruk was zo groot, dat vele NSB-ers er de voorkeur aan gaven de partij te verlaten, teneinde weer door hun omgeving economisch, sociaal of religieus geaccepteerd te worden. Velen, die lid bleven, verborgen hun NSB-er zijn zoveel mogelijk voor hun vrienden, hun zakenrelaties of klantenkring — zij voelden zich bedreigd door ‘broodroof’, zoals de staande uit- drukking in het milteu luidde — of zelfs voor hun familieleden. Wat er in de NSB overbleef, was de ‘kern van getrouwen’, veelal verbitterd, teleurgesteld en gefa- natiseerd door de tegenslagen, door het wantrouwen en de spot van hun dagelijkse omgeving. Men zou kunnen zeggen, dat wie niet gefrustreerd in de NSB kwam, het daarin wel werd, ook al door de voortdurende interne spanningen en ruzies. De NSB-ers voelden zich steeds meer in oppositie en verweer, niet alleen tegen de Nederlandse staat, maar tegen de hele Nederlandse samenleving, die hen niet kon en niet wilde begrijpen. Zij vormden niet meer een partij, die stormenderhand de harten van het volk veroverde en tot een massabeweging zou uitgroeien, maar een kleine troep, die het exclusieve recht genoot om te begrijpen, waar de toekomst van het Nederlandse volk lag — en de ondankbare maar eervolle taak had daar wat aan te doen. Zij vormden nu die kleine uitgelezen schare van voortrekkers, die hun verblinde volk daarheen zouden leiden, waar het niet naar toe wilde, maar moest gaan, onder straffe leiding voor eigen bestwil. Dat dit volk ‘met blindheid gesla- gen en bedrogen’ was lag aan de bekende oorzaken: het verrottingsproces, in gang gezet door de democratie, de magonnieke machten, de verjoodste pers, enz. enz.’ Zo had voor de oorlog al de NSB zichzelf niet alleen politiek, maar ook geestelijk geïsoleerd van de rest van de bevolking. Dit isolatie-proces was verweven met het radicalisatie-proces. Zeker hebben ook persoonlijke en toevallige omstandigheden een rol gespeeld. In 1936 trad Rost van Tonningen toe tot de NSB en kreeg vrijwel meteen de leiding in handen van de net opgerichte NSB- krant Het Nationale Dagblad. Via de kolommen van dit blad, en ook anderszins heeft de felle, zeer anti-joodse Rost (over wie hieronder meer), die zijn overtuiging had opgedaan in het extremistische Oostenrijkse nazi-milieu, zeker meer dan wie ook bijgedragen tot de radicalisering in en van de NSB, maar men moet zijn invloed niet overschatten. Die is vermoedelijk belangrijker geweest voor de politieke en de ideologische koers van de NSB dan van andere figuren, maar het neemt niet weg, dat het antisemitisme de partij al in onrustbarende mate gepenetreerd was vóór zijn toetreding. De ontwikkeling naar een radicaler fascisme, naar het eigenlijke nationaal-socialisme, moet wellicht als onvermijdelijk worden gezien. De NSB was in de eerste jaren van haar bestaan zeer duidelijk in haar negatieve stellingen — tegen de werkloosheid, tegen de slapheid, tegen de gezagsondermijning, ı) Dit is ook de mening van G. A. Kooy in zijn boek: Het echec van een ‘volkse’ beweging. Nazificatie en denazificatie in Nederland 1931-1945, Assen, 1964, p. 11, 12. Het werk is een case-study van het probleem in de gemeente Winterswijk, met beschouwingen over de situatie in heel Nederland. Wat dit laatste betreft, richt Kooy zijn aandacht echter bijna uitsluitend op de kiezers van de NSB, niet de leden. (2) Vgl.a.v.,p.5. (3) Men zie bijvoorbeeld bij wijze van losse greep portefeuilles 174, 175, 180, 187, 188 van het NSB- archief, dat trouwens in zijn geheel een voortdurende documentatie van het hier gestelde is. (4) Voor Volk en Vaderland, o.a. p. 37. Het hele boek is een weerslag van deze mentaliteit, deels verbeten, deels huilerig, vol zelf beklag en zelf bedrog. 183 .- PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN tegen het communisme, tegen het pacifisme, etcetera in een eindeloze opsomming — maar waarvoor zij nu wèl stond, bleef vaag. Dit negativisme was aanvankelijk de kracht van de NSB: het bezorgde haar zowel leden als kiezers van zeer uiteenlopende sociale, regionale, en geestelijke herkomst. Het werd op den duur haar zwakte: de eensgezinde schare van kameraden bleek in werkelijkheid een zeer heterogene verzameling te zijn, die eensgezind was in de afwijzing van het democratische bestel, maar verdeeld en onmachtig bij het stellen van een duidelijk alternatief. Verschillende figuren en groepen dokterden jarenlang aan de theorie, zonder dat dit amateur-werk ooit goed uit de verf kwam. Nu is dit weliswaar in het algemeen een typisch verschijnsel geweest voor het fascisme, dat zich door haar irrationele wezen slecht leende voor een duidelijke en afgeronde maatschappijleer. Speciaal gold dit voor de NSB, waarvan een groot aantal leden — eigenlijk inclusief de leider — weinig of geen ideologische achtergrond hadden. Het vacuüm kon dan ook makkelijk worden opgevuld met de gedachtenwereld van het exemplaire, meer uitgesproken en meer extreme, Duitse nationaal-socialis- me.! Anciënniteit, omvang en succes van de Duitse zuster-beweging maakten daarvoor de gemoe- deren in de NSB zeer ontvankelijk. Ook op het gebied van de ideologische theorie valt er op zijn minst een immanente tendens naar extremer standpunten waar te nemen. Dit geldt althans voor het enige wezenlijke onderdeel van de NSB-ideologie, dat positief van inhoud was (het woord positief hier gebruikt in de neutrale beteke- nis), het nationalisme. De tendens naar radicalisatie ontbreekt geheel in het z.g. socialisme van de NSB, en dat is niet verwonderlijk. Het sociale programma van de NSB was evenals van meerdere (niet alle) fascistische bewegingen van hoogstens secundaire betekenis. In tegenstelling tot het Duitse nationaal-socialisme hadden radicale socialistische tendenzen vrijwel geheel ontbroken. Wat er was, bleek wel zeer schraal, vaag en tegenstrijdig, In overeenstemming met de heterogene sociale samenstelling van de NSB, maar toch — ook dit misschien wel in overeenstemming met het karakter van de NSB — eerder aantrekkelijk voor kleine en middelgrote ondernemers dan voor groot- industriëlen enerzijds, of arbeiders anderzijds. In de kern viel het sociaal-economische programma van de NSB terug te brengen tot de simpele maxime, dat indien het de werkgever voor de wind ging, het de arbeiders door het verhoogde nationale inkomen ook beter zou gaan.? De rest was niet veel meer dan opvulwerk, fraseologie als ‘solidariteit tusschen alle klassen van de bevolking’, ‘rationeele voorziening in redelijke behoeften’, ‘arbeidseer’ e.d.? De toekomstige staat zou een corporatieve staat zijn, maar de toelichting in 1932 op het eerste programma was op dit punt uiterst minimaal. De corporaties zouden ‘een zeer groote rol spelen. Het zou te ver voeren, om nu dieper op dit punt in te gaan.’* Gedurende de hele geschiedenis van de NSB voerde het blijkbaar te ver. Dit ‘socialisme’ van de NSB zou nader uitgewerkt moeten worden door een Raad voor Volkshuishouding van de NSB. Toen evenwel Rost een concreet plan voor vergroting van de welvaart en opheffing van de werkloos- heid introduceerde, werd dit heftig aangevallen door de leider van de Raad, de fabrikant W. O. A. (1) Vgl. De Jonge, Crisis der democratie, p. 210, 221. Deze schrijver probeert aan te tonen, dat Nolte’s stelling: het fascisme valt te onderscheiden in drie fasen, waarvan de eerdere steeds tendeert naar de latere, ook voor Nederland opgaat (id., p. 16, 17; Ernst Nolte: Der Faschismus in seiner Epoche, München, 1963; p. 16, 17). Dit punt zou echter nog nader onderzocht moeten worden. (2) Uitspraak van Woudenberg, de vakverenigingsman van de NSB, in zijn na-oorlogse memoires (deel II, p. 42 in Doc. I Woudenberg; hierna aan te duiden als Mem.) (3) Zie de diverse programma’s met toelichting van de NSB, tevens De bronnen van het Nederlandsche nationaal-socialisme, Utrecht, z.j. (geschreven in 1937); de genoemde schraalheid is ook zeer evident in: Het socialisme van de N.S.B. Een documentatie over het tijdvak 1931 — zomer 1940. Verzameld door L. Lindeman, Utrecht, 1941. (4) Nationaal-Socialistische Beweging in Nederland. Programma met toelichting (I en 2), Utrecht, z.)., (1932), P. 27. 184 DE VOLKSE TENDENS IN DE NSB Koster en een ander lid.! Veel meer dan schema’s ontwerpen, waarvan de inhoud allesbehalve revolutionair was, heeft deze Raad niet gepresteerd, laat staan een theorie van het NSB-socialisme geleverd.? Mogelijkheden tot dynamiek op dit terrein had de NSB kennelijk niet. Anders lag het met het nationalisme van de NSB. Er zit een merkwaardige dialectiek in de ont- wikkeling van deze nationaal-voelenden par excellence naar een uitgestoten troep landverraders — een ontwikkeling, die zich in bijna alle door de Duitsers bezette gebieden heeft voorgedaan. Maar een nog merkwaardiger dialectiek deed zich binnen die groep voor: juist zij, die zich het eerst en het meest verdiepten in het begrip ‘het Nederlandse volk’ en een theoretische achtergrond voor hun nationalisme zochten — de ‘volksen’, kern van de latere Nederlandsche SS ~ zouden tenslotte, op het eind van de oorlog, terechtkomen op een uitgangspunt, dat een theoretische negatie van het bestaan van een Nederlands volk inhield.? Al eerder waren zij trouwens door diezelfde landsverra- derlijke NSB-ers op hun beurt voor verraders van de natie uitgemaakt. Het samengaan met de gehate bezetter en de slaafse houding tegenover de Duitse onderdrukker hebben veelal de mening post doen vatten, dat de NSB-ers wel nationalistische frases in de mond hadden, maar totaal geen nationaal gevoel bezaten, en nooit hadden bezeten. Dit is echter een verkeerde conclusie. Juist de overgang van een nationale oriëntatie naar het nationalisme deed de NSB-er, voor, bij, of na zijn intrede in de partij, een weg inslaan, waarvan hij de bochten, de gevaren, en de uiteindelijke richting niet kende. De NSB-er was overtuigd van de oprechtheid van zijn nationaal gevoel — sterker, hij meende, dat alleen in zijn partij dat nationale gevoel werkelijk tot zijn recht kwam. Tijdens de Duitse bezetting werd de Nederlandse SS-man, als hij zich tenminste rekenschap van dit soort problemen gaf, zich bewust van deze dialectiek: hij voelde zich over de aanvankelijke Nederlands-nationalisti- sche idealen heengegroeid naar een weidser ideaal: het Germaanse rijk. De Mussert-getrouwe NSB-er heeft vaak wel iets gevoeld van de tegenstrijdigheid tussen het door hem gepropageerde nationalisme en de onderworpenheid aan de Duitse indringer, maar durfde niet de keuze scherp zich voor ogen te stellen, laat staan te doen: òf het loslaten van elk nationaal-Nederlands gevoel in ruil voor een andere conceptie, ofwel zijn nationaal-socialistische geloof laten varen en principieel tegen de bezetter stelling nemen. Slechts weinigen deden het laatste“; wie voor het eerste opteerde, kwam in de SS terecht. Dit maakte de NSB halfslachtig en werkte verlammend op de partij, het gaf daarentegen de SS de glans van consequentie en dynamiek. Keren wij van het einde terug naar het beginpunt van deze ontwikkeling. Dat het nationalisme van de Nederlandse rechtsradicalen tenslotte in zijn tegendeel dreigde om te slaan, lijkt alleszins merkwaardig. Er zit in deze ontwikkeling evenwel een logische lijn, die wij hieronder hopen te ver- klaren. De meeste NSB-ers zijn weliswaar nooit veel verder gekomen dan de mening, dat het Nederlandse volk weer bewust van eigen specifieke waarde moest worden, en dat Mussert de aange- (1) Corresp. Rest, p. 61. (2) Doc. I Woudenberg, Mem. II, p. 41-43. (3) Sinds september 1944 kwamen de SS-Vormingsbladen, het indoctrinatiemaandblad voor de Neder- landse SS-man, uit in een omslag met het hakenkruis en de spreuk: ‘Eén Volk, Eén Rijk, Een Führer’, dit alles dan niet Duits, maar Germaans gedacht; weliswaar realiseerde de SS-theoreticus zich daarbij, dat de Germaanse volkeren nog niet tot één volk versmolten waren (SS-Vormingsbladen nov. 1944, p. 335). De chef van de Nederlandsche SS Feldmeijer was volgens Van Etten, Tegenstelling NSB-SS, p. 18, 19, tot de uiterste consequentie gekomen: het Nederlandse volk, vluchtig en betreurenswaardig product van de leerplichtwet, bestond in feite niet, evenmin als een Noors of Duits volk: de SS-man had princi- pieel alleen over het Germaanse volk te spreken. Vgl. p. 160, 161. (4) Van de prominente NSB-ers geen; de enige, die deze gedragswijze benaderde, was het Tweede Kamerlid mr. A. J. van Vessem. Hevig geschokt door de Duitse inval kondigde hij Mussert op 15 mei 1940 aan, dat hij zich geheel uit de politiek terugtrok, hetgeen hij ondanks verleidelijke aanbiedingen ook gedurende de gehele bezetting volhield. Zich geheel losmaken van de NSB kon hij echter niet (Doc. I Van Vessem). 185 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN wezen man was om het dit bewustzijn te geven. Voorzover er over de inhoud van het begrip “Neder- landse volk’ getheoretiseerd werd, postuleerde de NSB reeds kort na haar ontstaan, dat dit begrip allen omvatte, die de Nederlandse taal spraken: op grond van die taal omvatte de pan-Nederlandse, ‘Dietse’ volksgemeenschap derhalve ook Vlaanderen en in mindere mate ook Zuid-Afrika. Maar een programma-punt van de eerste orde werd deze Dietse of groot-Nederlandse gedachte niet. Het NSB-programma, dat bij de stichting van de partij eind 1931 was opgesteld, vermeldde slechts als punt 2: ‘De verhouding tot de deelen van den Dietschen stam buiten het Rijksverband dient zooveel mogelijk te benaderen de verhouding tusschen de deelen van het Rijk onderling.” * Wel bleek uit de latere officiële uiteenzettingen van de NSB, dat Nederlanders en Vlamingen tot één Nederlands of Diets volk geacht werden te behoren, maar een duidelijke eis tot staatkundig sa- mengaan liet de NSB voor de oorlog niet horen. Integendeel, de beginselverklaring van 1936, de z.g. ‘brochure No. V’, sprak wel van verwantschapsgevoelens en ‘warme belangstelling’ voor de ver- meende ‘steeds krachtiger opleving van het Dietsche stambewustzijn’, maar voegde daaraan toe: ‘Voorshands hebben wij in de huidige ontreddering in de eerste plaats te streven naar den herop- bouw van Rijks-Nederland.’? Onder het laatste werd dan de Nederlandse staat verstaan. Deze Dietse gedachte werd allengs wel meer populair binnen de NSB, en sinds mei 1940 in toenemende mate bij die NSB-ers, die tegenover het imperialisme van de Duitse nazi’s een min of meer onafhankelijk, zij het nationaal-socialistisch Nederland trachtten te stellen. Met Vlaanderen erbij zou dit Nederland een sterkere positie tegen- over de Duitsers hebben, en de NSB-leiding, Mussert en Van Geelkerken voorop, was zo sluw om af en toe dit Dietse verlangen op grond van het ‘volkse’ principe, dat de Duitsers zeiden aan te han- gen, ter sprake te brengen, en zo naïef om in de aanvangsperiode van de bezetting te hopen, dat nazi-Duitsland op zijn kosten het verslagen Nederland met de helft zou vergroten. Dit Dietse streven was echter nimmer, en zeker voor de oorlog niet, de ideologische drijf kracht van de NSB, zoals dat wel het geval was bij extreem-rechtse Vlaamse politieke partijen. Het was het zelfs niet in het katholiek en Brabants georiënteerde Zwart Front, wellicht de enige puur-fascistische beweging, die in Nederland een zekere mate van opgang heeft gehad (vergeleken met de andere fascistische moleculen dan: bij de verkiezingen in 1937 kreeg Zwart Front 8.178 stemmen — 0,2 % van het totaal- waarvan de helft in de kieskring Tilburg). De ware ‘Dietser’ zat althans tot 1934 in het eveneens katholiek georiënteerde, maar van oorsprong Vlaamse ‘Verdinaso’ (“Verbond van Dietsche Nationaal-Solidaristen’).* Wanneer de fanatieke groot-Nederlanders Zwart Front èn de NSB verweten, dat zij het Dietse ideaal slechts een ondergeschikte plaats inruimden’, was dat inderdaad juist. (1) NSB-programma 1932, D. 4, 21. (2) Brochure No. V. Staatkundige richtlijnen der Nationaal-Socialistische Beweging in Nederland, Utrecht, z.j. (1936), p. 30. (3) L. M. H. Joosten: Katholieken en fascisme in Nederland 1920-1940, Hilversum-Antwerpen, 1964, p. 304-306. (4) Zie hiervoor nr. 137, noot 5. (5) Deze formulering is van de bewerker. Uiteraard werd door deze lieden een krachtiger woordgebruik gebezigd en van verraden, verkwanselen e.d. gesproken. Nadat sinds 1934 het Verdinaso een nieuwe politieke koers, die naar een soort van Benelux tendeerde, insloeg, konden de aangevallenen nu op hun beurt die partij van verraad etc. betichten. Zie bv. het maandblad Dietbrand, jg. 1936, P. 394-397; Joosten, Katholieken en fascisme, p. 276, 277. 186 DE VOLKSE TENDENS IN DE NSB Dit moge verscheidene gronden hebben gehad. De diepere oorzaak kan evenwel gezocht worden in het feit, dat de groot-Nederlandse gedachte buiten het fascistische milieu bijzonder weinig aan- sloeg, en daarbinnen ook nog maar gedeeltelijk. Men heeft gezien, hoe het Duitse nationaal-socia- lisme de begrippen Volk en völkisch primair stelde, en daarin het wezenlijke onderscheid tussen zichzelf en het ‘staatse’ fascisme zag.! Voor deze theoretische tegenstelling waren er in de Duitse geschiedenis en de Duitse politieke situatie, in het Duitse nationalistische gevoel, genoeg aankno- pingspunten: Oostenrijk, het Sudetenland, de volksdeutsche minderheden in de Oost-Europese landen. Iets dergelijks gold, in andere verhoudingen uiteraard, voor het Vlaamse nationalisme. Maar een ‘volks’ principe vond in de Nederlandse geschiedenis, politieke situatie, en nationaal bewustzijn een weinig vruchtbare bodem. Wat hield dit begrip ‘volks’ voor Nederland in? Een semantische analyse van dit belangrijke sleutelwoord in de rechts-radicale terminologie is er nog niet. In het algemeen gezegd verstond ook de Nederlandse fascist of nationaal-socialist het woord ‘volks’ als adjectief bij het begrip ‘volk’ en in tegenstelling tot de staat. Maar vaak was het een mode-woord, waarmee de gemiddelde NSB-er een vage territoriale, groot-Nederlandse associatie had, en waaraan hij geen al te ver-gaande conse- quenties verbond. De meeste NSB-ers, Mussert voorop, hadden weinig gevoel en belangstelling voor de theorie van hun leer. Het Nederlandse volk? Ja, strikt genomen waren dat allen, die Nederlands spraken, dus allen, die woonden in het gebied, dat zich uitstrekte ‘van de Eems tot Duinkerken’.? Gezien de politieke situatie, dat wil zeggen het bestaan van de staten Nederland en België, vond de NSB het echter niet nodig om hier al te veel werk van te maken. De ‘heropbouw van Rijks-Nederland’ bleef op de eerste plaats staan. Theoretisch voortborduren over de begrippen ‘volk’ en ‘volks’ voerde echter wel verder, zij het regelrecht in een moeizame en loodzware problematiek. Al te veel theoretici telde NSB toch al niet, en het zeer selecte aantal, dat zich in deze vraagstukken stortte, het zal de lezer weinig verbazen, kwam er niet goed uit. Wel zagen zij al snel, dat de taal als criterium niet voldeed; er waren andere factoren, die de zaak compliceerden. Wat, als men de ideologische trouvaille van de Duitse geloofs- genoten, het ras, als dominante volks-vormende factor in de plaats van de taal stelde? Dat opende zeker perspectieven. In ieder geval bleek er dan geen enkele steekhoudende reden te zijn om het gezichtsveld beperkt te houden tussen Eems en Duinkerken. Zelfs de begrenzing naar het zuiden werd dan problematisch: Walen en Noord-Fransen konden dan beschouwd worden als geromani- seerde Germanen (zij werden in 1943 inderdaad als zodanig door de SS erkend’). Zeker gold dit voor de begrenzing naar het oosten, waar de speurders naar volks- en ras-entiteiten alleen maar een kronkelige staatkundige lijn zagen — de historische importantie van die ‘toevallige’ lijn waren zij, geobsedeerd door afstammingscategorieën, geneigd te verwaarlozen - maar geen geografische grens, (1) Zie p. ısı; voor de verschillen tussen autoritair conservatisme, fascisme en nationaal-socialisme de reeds genoemde werken van Nolte en De Jonge. Hier zijn niet in de eerste plaats deze verschillen van belang, maar wel de wijze, waarop de Nederlandse rechts-radicalen (waaronder wij autoritair-conser- vatieven, fascisten en nazi’s verstaan) zelf deze verschillen opvatten. Men zie o.a. Wim Zaal: De Her- stellers. Lotgevallen van de Nederlandse fascisten, Utrecht, 1966, p. 94 ev., die bij zijn bespreking van het onderscheid tussen fascisme en nationaal-socialisme in werkelijkheid — onbewust, naar wij aannemen — niet dit onderscheid, maar de typische visie van de gemiddelde Nederlandse fascist daarop geeft. Veel in deze visie is ook typerend voor de gedachtengang van zeer vele NSB-ers, die inderdaad meer fascistisch dan nationaal-socialistisch dachten, voorzover zij dan over diepergaande staatkundige problemen nadachten. (2) Geliefkoosde uitdrukking in het milieu, o.a. in de reeds aangehaalde NSB-brochure uit 1937: De bronnen van het Nederlandsche Nationaal-Socialisme, Utrecht, z.j., p. 17. (3) Zie p. 177, noot 1. Op wetenschappelijk terrein was dit al voorbereid, o.a. door de Duitse historicus Franz Petri (zie Schöffer, Nat. soc. gesch., p. 155, 156, 243-247). 187 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN geen culturele grens, geen eigenlijke taalgrens, en zeker geen rassengrens. Integendeel, dialecten, gewoonten, gebruiken, architectuur, volkskunst, folklore etc. bleken aan weerskanten van de staat- kundige grens in elkaar over te vloeien. Het wees allemaal op een gemeenschappelijke, Noords- Germaanse ras-oorsprong en dus op de noodzaak van een nauwer politiek samengaan. Degenen, die zo dachten, hanteerden het woord ‘volks’ evenwel liever in niet-territoriale zin, wel nog steeds onverminderd in tegenstelling tot het begrip staat, maar in de eerste plaats in tegen- stelling tot, ja, tot wat? Het enige exacte, maar weinig zinvolle antwoord zou moeten luiden: tot wat tegengesteld aan volks was. Dat behoeft uiteraard, en dringend, toelichting: Tegenover volks, adjectief van volk, stond wat riet des volks was, des eigenen volks dan, dus vreemd. On-Nederlands dus, zal de lezer misschien geneigd zijn te denken, daarbij de toen heersende opvatting delend van de meeste NSB-leden, de Leider inbegrepen. Betekende dit, dat hetgeen aan gene zijde van de oostelijke grens van Nederland werd aangetroffen, toch weer als vreemd werd ervaren? Allerminst. Wie zo dacht, had er volgens de volkse denkers in de partij nu juist helemaal niets van begrepen. Volks was hetgeen voortsproot uit eigen aard, uit eigen bloed. Wat Nederland betreft dus het noords-Germaanse bloed. Vreemd was hetgeen andere rassen hadden voortgebracht (Romaans, joods enz.) De staatsgrens in het oosten was dus wel degelijk een toevallige, en in wezen irreële lijn. Voor de lezer, wie het nog niet helemaal duidelijk is, is het misschien troostrijk te weten, dat de aanhangers der theorie zelf ook niet in staat waren het buitengemeen vage begrip ‘volks’ redelijk te omschrijven. Aangezien wij niet pretenderen het zelf beter te kunnen halen wij hier aan hetgeen later de theoreticus van de Nederlandsche SS Nachenius erover schreef: ‘De inhoud van dat woordje was voor ons volkomen klaar en duidelijk. Zoals gezegd, wij zouden het niet kunnen definieeren en het was bij alle duidelijkheid toch ook veelomvattend en vaag in zijn begrenzing. [!] Maar dat is niets bijzonders of ongewoons in Germaansche talen. Deze inhoud was voor velen even nieuw als het woord zelf, want die hield verband met ‘bloed en bodem’, dus met ras, met nationaal-socialistische begrippen en voorstellingen. Volksch waren die dingen die verband hielden met onzen aard, die geen mode of aangeleerde uiterlijkheden be- troffen, maar waarden die met den erfelijken aanleg in verband stonden. Wat echt volksch was, was vrij van Zuidelijke invloeden, om niet te spreken van Afrikaansche of Aziatische nabootsing. Volksch scheidde dus het vreemde van het eigene... Het ‘fascistische staatsche denken’ vatte het begrip ‘volksch’ op als: ‘behoorende tot het Neder- landsche volk’, zeer ten onrechte: “Wie nu uit het ‘staatsche denken’ komt, ziet in het volk de menschen die binnen de staatsgrenzen wonen; wie uit het ‘volksche denken’ komt, ziet eerst naar bloed en bodem. Daardoor ziet het volksche denken de eenheid van heel dat kustgebied in N.W. Europa, dat door eenzelfde type van het Noordras is bewoond, waar bloed en bodem zoo eender zijn, dat de volk- sche waarden nagenoeg gelijk zijn, en de staatsgrenzen slechts scheiden, wat volksch gezien bijeenhoort.’! (1) SS-Vormingsbladen 1943, p. 290-291. In de in p. 187, noot 2 aangehaalde brochure van de NSB wordt gesproken (eveneens op p. 17) over het Nederlandse volk als behorend ‘tot de Germaansche tak van het Noordras, het ras, dat de wereld tot op den huidigen dag leidt door zijn scheppende kracht, zijn stoutmoedigheid, zijn doorzettingsvermogen.’ Dit was hetgeen de Duitsers zouden noemen een ‘Bekennt- nis zur Rasse’; nieuw voor een officieel geschrift van de NSB, en voor de schrijver, Mussert. Misschien zou men beter over een ‘Lippenbekenntnis zur Rasse’ kunnen spreken, want het trekken van de ideolo- gische consequenties vermeed hij geheel, zo hij ze al zag. Over de opneming van dit soort passages in de brochure p. 217 en noot 1 daarbij. 188 DE VOLKSE TENDENS IN DE NSB Men vergeve ons dit lange citaat. Hoewel in 1943 geschreven, geeft dit de tendens in een bepaalde kring van de NSB voor de oorlog veel duidelijker weer dan uitspraken uit die tijd zelf, dank zij hun veelomvattende vaagheid, die wij met deze denker maar als gebruikelijk in de Germaanse talen zullen veronderstellen. Verderop zullen nog enige specifiek volkse denkbeelden nader worden om- schreven, maar volkomen klaar en duidelijk zal het nu al wel zijn, dat ‘volks’ nagenoeg parallel liep met de begrippen bloed en bodem, nog klaarder en duidelijker gezegd: ras. Eveneens duidelijk, waar deze begrippen vandaan kwamen. In de periode van ongeveer 1935 tot 1940 konden de Duitse nazi-ideeën, wij zeiden het al, in de NSB doordringen dank zij het ideologi- sche vacuüm, dat in de partij, en ook in de gedachtenwereld van de leider, heerste. Misschien mag men zich er eerder over verwonderen, dat de Nederlandse nationaal-socialisten, althans de zich zo noemende NSB-ers, aanvankelijk nog tamelijk veel weerstanden tegen deze begrippen toonden, dan dat zij die weerstanden (restanten wellicht van de a-racistische Nederlandse denktradities) meer en meer opgaven. Fervente preoccupatie met bloed en bodem, Noordras en speciaal Germanen- dom, accentuering van het gemeenschappelijke, dat volkeren als het Nederlandse en bijvoorbeeld het Duitse (!) bond, bleef het kenmerk van een klein aantal lieden, al spoedig bekend als de ‘volkse’ richting in de NSB.: Gezien het overheersende negativisme in de NSB en het ontbreken van een duidelijke, positieve ideologie, is het helemaal niet verwonderlijk in de partij allerlei lieden aan te treffen, die in hun politieke voorstellingen bijna alle kleuren van het anti-democratisch-rechtse spectrum vertonen, van rechts-autoritair tot en met duidelijk ‘volks’-nationaal-socialistisch. De overgang is vloeiend, en men moet zich de volkse vleugel (de aanhalingstekens bij het adjectief zullen wij voortaan maar weglaten) ook niet als een georganiseerde groep voorstellen. Ook hier moeten weer allerlei kleur- schakeringen worden aangebracht, tussen minder of meer volks-gezinden of -geinteresseerden.? En nogmaals: wat was volks? Men kon zich ook zo noemen, en onder dit etiket bijvoorbeeld wat (even) vage groot-Nederlandse gevoelens opbergen, tot gramschap van de ‘echte’ volksen, die het woord niet van zijn pan-Germaanse, raciale inhoud wilden laten beroven. Wanneer men er niet tegen opziet de werkelijkheid lichtelijk geweld aan te doen, en ter wille van de duidelijkheid verder wil schematiseren, kan men de volksen, de onvervalste dan, in twee, of eigenlijk zelfs drie, categorieën onderbrengen: een uitsluitend politiek gerichte groep, bestaande uit de NSB-functionaris Rost van Tonningen en enige aanhangers van hem, en voorts een wat grotere groepering, die pretendeerde cultureel-wetenschappelijk te werk te gaan, doch waaruit zich vlak voor de oorlog een begin van politieke organisatie ontwikkelde in de vorm van de zg. Mussert- Garde.® Hieruit zou in september 1940 de Nederlandsche SS ontstaan. Hoe dat precies is gebeurd, is voornamelijk een kwestie van reconstructie en interpretatie van de historicus, aangezien van de volkse vleugel der NSB en de voorgeschiedenis van de oprichting van de Nederlandsche SS eigen- lijk bijzonder weinig bekend is. De schaarste aan bronnenmateriaal is niet zo verwonderlijk; de politieke implicaties waren zelfs voor de belangrijkste voormannen van de volkse groep vaag en variabel, en ze wensten ook binnen de NSB zeker niet daarmee te koop te lopen. Bepaald materiaal werd uit angst voor maatregelen van de Nederlandse overheid voor of tijdens de mei-dagen van (1) Een goed inzicht in de rechts-radicale theorieën over volk, ras, natie e.d., en de ontwikkeling daarvan in NSB en Nederlandsche SS, en tevens over de verhoudingen in en tussen deze organisaties, vindt men in de verzameling opstellen, na de oorlog op het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie geschreven door H. W. van Etten (zie voor hem nr. 398, noot 1). Van Etten behoorde voor de oorlog tot de volkse groep in de NSB. Zijn na-oorlogse verhandelingen zijn nogal wijdlopig, maar met grote kennis van zaken over de behandelde stof geschreven. (2) Zo ook Woudenberg in zijn memoires (Doc. I Woudenberg, Mem. II, p. 40). (3) Deze drie-deling wordt ook gemaakt door Van Etten. 189 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS! DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN 1940 vernietigd! Vlak na de Duitse inval werd er meer gericht op een SS aangestuurd, maar toen waren er andere redenen voor de betrokkenen om van de dessous van de zaak weinig sporen op papier achter te laten. De belangrijkste factor is toch wel geweest, dat bepaalde verschijnselen in de voor-oorlogse NSB achteraf wel als een evolutie in de SS-richting mogen worden geïnterpreteerd, maar dat van degenen, die hierbij betrokken waren, vermoedelijk maar twee of drie figuren bewust in de Duitse SS een navolgenswaard voorbeeld hebben gezien. Tot deze figuren hoorde in ieder geval Rost van Tonningen. B. Rost van Tonningen ‘Die N.S.B. dagegen war und ist auch heute noch ein Gemisch von einerseits bürgerlich-fascis- tisch-christlichen Strömungen, andererseits ein völkischer Nationalsozialistischer Kern... Die Nationalsozialistische Idee in ihrer reinen Form lebt eigentlich nur bei der Führung der Kruyt und van Rappard Bewegungen’, Deze ideologische onvoldoende kreeg de NSB uitgedeeld door een zeer prominent partij-lid, dat binnen korte tijd zelfs plaatsvervangend leider van de partij (zij het slechts de tweede van dat soort, naast Van Geelkerken) zou worden. Rost van Tonningen formuleerde deze opvallende kritiek weliswaar pas na de Duitse inval in Nederland, in een brief van 24 augustus 1940 aan de rijks- commissaris Seyss-Inquart?, maar het lijdt geen twijfel, dat hij allang voor de oorlog — toen ook al een vooraanstaande positie in Musserts partij bekledend — zich veel meer dan met zijn partijgenoten verwant voelde met de NSNAP-concurrenten, waarmee de NSB toen reeds op voet van oorlog stond. 