VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
(Uit het Fransch.) pe beroemde Tapyten, weleer een der aanmerk- Iykfte cieraaden van Rome, zyn, na de verovering deezer aloude Stad, door de Franfchen, benevens veele andere Pronkftukken van fmaak en konst, naar Parys overgebragt, alwaar zy thans voor een jeder in het Mu- feum der Louvre te zien zyn. Het getal deezer Tapyten beloopt een-en-twintig, die niet alle even voortreflyk zyn; fchoon de verheven fmaak van RAPHACL 1D er P xen- 480 __ BERICHT kennelyk is. Het fchynt dat RAPHAËL van zommige alleen, met ’er haast, de grondlynen getrokken heeft, en dat zyne Leerlingen het overige hebben uitgewerkt. De uitvoering der Stukken is derhalven, naar de onderfcheide ‘talenten der Leerlingen, verfchillend uitgevallen , en no meer of min bedorven, naar de verfchillende bekwaamheid der werklieden. Men is níet genoegzaam bedreeven in de Gefchiedenis deezer Tapyten, om met zekerheid te kunnen zeggen, welk deel RapnaêL in de uitvoering van elk derzelve gehad heeft: zie hier eene lyst, volgens hunne meefdere of mindere voortreflykheid , waar uit: men ook zal zien, dat de meestgeachtíte byna. alle, in het Mufeum zyn. 1. De Prediking van Paulus te Athene, in den Areo- ALUS. á A De Tovenaar Elymas, of Barjefu , door Paulus met Blindheid geflaagen, in tegenwoordigheid van den Oudbur- gemeester Sergius. 3. De Dood van Ananias. | | 4. Jcfus Christus geeft aan Petrus de Sleutelen des Hes melryks. 5, 6 en 7. De Kindermoord te Bethlehem, . Onder deeze drie Tapyten is maar één dat uitmunt. 8. De Opftanding van Fefus Christus. Q. Paulus en Barnabas verzetten zich tegen de Offerhan- den, met welke die van Lystren hen wilden vereeren, 10. De aanbidding der Wyzen uit het Oosten. 11. De geneezing des Kreupelen in de poort van den Tempel, door de Apostels Petrus en Johannes. De volgende Tapyten zyn van minder waarde, 12. De bekeering van Paulus. 13. De aanbidding der Herders. 14. De aanbieding van het Kind Jefus in den Tempel. 15. De wonderdaadige Vischvangst. 16. Het Martelaarfchap yan Stephanus.. ` ‘ 17. Jefus Christus met zyne Leerlingen aan Tafcl té De vier volgende Stukken zyn de flegtíte, 18. De witflorting van den Heiligen Geest. 39. De Hemelvaart van Jefus Christus. . 20. J Ca VAN ROMRINSCHE: TAPYTEN. 4ör - 20. Jefus vertoont zich aan Maria Magdalena onder de gedaante yan een Tuinman. ar. Jefús Christus verlost de Oudvaders wit het Va- gevuur. Deeze beroemde Tapyten wierden te Rome niet ten toon gefteld, dan alleen geduurende. eenige weinige da- gen der week , waarin de Sacramentsdag gevierd wordt 5 wanneer zy te zien waren op de Gallery, die van de plaats: van St. Pieter naar het Vaticaan loopt: wanneer ’er fteeds eene ontelbaare menigte van aanfchouwers tegen- woordig was, om deeze Konstftukken te bewonderen, Ondertusfchen zyn deeze Tapyten naauwlyks meer dan eene fchaduw der oorfpronglyke Tekeningen, waar van ’er nog zeven in Engeland aanweezig zyn, die, volgens de naauwkeurige befchryvingen, meer dan iets anders, in ftaat zyn, ons een waar denkbeeld te geeven van het groot talent van RAPHAËL, Met dat alles is ’er in deeze apyten nog zo veel fchoons overgebleeven, dat men, niet- tegenttaande de onvolmaaktheden, die, door de ongefchikt- heid der werklieden en de veroudering der ftoffen, daar in mogten aanweezende zyn,de kunde en den fcheppenden geest van RAPHAËL daar in ten klaarften ziet doorftraa» Jen. Dus bevat, by voorbeeld, het Stuk, waar in Jefus de Sleutelen des Hemelryks aan Petrus overgeeft , veel onnavolgbaar fchoons. Niet alleen is de houding der beide hoofdperfonadien verwonderenswaardig , maar vooral is aan- merkenswaardig de uitwerking deezer daad op de houding en wezenstrekken der overige Apostelen. Men ziet daar in, als naar het leven, de oprechte liefde en vriend{chap van St. Jan, vreemd van allen nayver,en niet minder de verras- fende verbaasdheid van den geenen, die achter hem ftaat, en zich zyn mantel, zonder dat hy het befpeurt, laat ont- glippen , terwyl de gelaatstrekken van andere Apostelen zeer duidelyk hunnen nayver , verwondering en bedroogen verwagting, vertoonen. Rs Het verheven vernuft van RAPHAËL is niet minder zigt- baar in de Bywerken, die tot verciering en opheldering van het hoofdoogmerk der Tekeningen daar by gevoegd zyn; nooit zyn dezelve te onpas aangebragt, maar zy vermeerderen fteeds de belangrykheid der Stukken, Zo- danig zyn de houding van den Vader , die, geduurende ‘de verwarring van het gevegt, het lyk van zyn’ Zoon ont- dekt; de gebaarden der Moeder, die, om haar Kind ia se C- ` 482 BERICHT bewaaren, hetzelve aan haare borften drukt; de nieuws- ierigheid der Vrouwe, die het hoofd van iemand, voor fair {taande, op zyde drukt, vm de plegtigheid, in dat ftuk vertoond wordende, te beter te zien, enz. iprooken, nd A | Na het vervaardigen der vbn Tekeningen ; wierd de uitvoering der Stukken aanbevolen aan. twee Vlamingen, MICHIEL COXIER en BERNARD. VAN ORLEYs beide Leerlingen van RAPHAËL, die omtrent deezen tyd van Rome naar hun Vaderland wederkeerden. De Teke- ningen wierden intusfchen niet met de afgewerkte Tapy- ten te rug gezonden, en men weet niet in wiens han- den zy verder geraakt zyn. Meer dan honderd jaaren laater vond men zeven van deeze Konstftukken in Engeland, te Whitehal, onder de aanzienlyke verzameling van Teke- ningen van Koning KAREL den Eerften. Doch zy waren ` toen in een elendigen toeftand , en alle ín vier of vyf ree- pen gefneeden, °t geen reeds ten tyde van ’t weeven der ‘Tapyten gefchied was, tot gemak der Werklieden , die dus teffens op verfchillende getouwen ieder een gedeelte van elk Stuk konden gereedmaaken. Deeze Tekeningen blee- ven ongeveer in’dien ftaat, tot na de Omwenteling, wan: neer men ze op elkander gerold in eene kas vond lig- gen. Na dien tyd wierd ’er meerder zorg voor deeze onstftukken gedraagen ; wordende dezelve in’ orde op ‘doek geplakt, waar na men-de weinige befchadigde plaatzen , die ‘er in gevonden wierden , met de groot- {te zorg herftelde, Koning wiLLIAM deed eene byzonde-: re gallery voor deeze ftukken te Hamptoncourt gereed- maaken, in welke geduurende den winter geftookt wierd, op dat de vochtigheid deeze Konstftukken niet befchadi- gen zou. In onzen tyd zyn zy naar Windfor overge- bragt, alwaar ze nog heden in de vertrekken der Koning- inne gevonden worden. | z De Tekeningen der overige Tapyten zyn naar alle waarfchynlykheid voor altoos verlooren gegaan. In het laatst der voorige eeuw wierd een aantal (tukken derzelve naar Engeland overgebragt, en men ontdekte een groot ftuk der Tekening, den moord van Bethlehem verbeel- dende, °t geen geheel en al bedorven was, RICHARDSON » de Oudere, bezat eene verzameling van ongeveer vyftig zodanige ftukken, beftaande in hoofden, armen, beenen, enz. meerendeels behoorende tot de Wyzen uit het Oos- ten , de Kindermoord van Bethlehem, en de Opftanding des Zaligmaakers. De perfoon, die deeze verfcheurde ftukken aan RICHARDSON verkogt, zeide, dat men ze gc- «84 BERICHT ‚VAN ROMEINSCHE TAPYTEN, gefchonden had, om ze zo veel te gh te kun- nen verdeelen onder een aantal. kinderen van een tal- ryk huisgezin, aan ’t welk zy by erffenis gekomen „waren. > Op verfchillende plaatzen van Engeland en Spanje, te Mantua «en Milaan, vindt men nabootzingen van dee- ze oorfpronglyke Tapyten van Rome. Meermaalen zyn -zy ook in het koper gebragt, zo alle te zamen, als af- zonderlyk. De Plaaten van MARC ANTONIO zyn de voor- treflykfte „ gelyk ook de Aanbidding der Wyzen uit het Oosten, door SANTO BARTOLI in het licht gegeeven. ‚De zeven Tekeningen van het Engelfche Hof zyn in Plaat - gebragt door NICOLAUS DORIGNY , op eene uitmuntende wyze, en overeenkomftig met het oorfpronglyke. GRI- BELIN heeft hetzelfde gedaan; doch zyne Plaaten zyn minder fchoon, en te klein. In laater tyd heeft een Duitsch Konftenaar, met naame sOMMERAN s eene Verza- meling van twintig Plaaten gegeeven, waaragn alleen ont- breekt de Steeniging van Stephanus: deeze Stukken zyn zeer net uitgevoerd ; doch de weezenlyk fchoone fmaak der origineelen is daar miet in te vinden, Tegenwoordig is men te Rome bezig met de vervaardiging vap®keheetl nieuwe gegraveerde Plaaten, die met zeer veel konst "Wors den. uitgevoerd. Reeds vyf daar van zien het licht, en verdienen den naam van uitmuntende Konstítukken. Doch het is jammer , dat de Konitenaar te veel zyne eigene bekwaamheid in deeze Stukken heeft laaten blyken , en er zich niet toe bepaald heeft, om enkel eene getrouwe copie van de Werken van RAruHaêrL te leveren. De Plaat van BARTOLI zal altoos een proefftuk blyven van eene waarlyk a en fchoone navolging , en ie- mand, die zich in ftaat mogt bevinden, om op eene even voortreflyke wyze Afbeeldingen van de overige -Tapyten te vervaardigen, zou veel kunnen toebrengen tot volmaaking van den goeden fmaak in de Fraaije Konften, | WAAR- ZEDEN EN GEBRUIKEN DER PORTUGEESEN. ‘485 wma DN =. - WAARNEEMINGEN OVER DE ZEDEN EN GEBRUIKEN DER PORTUGEESEN. (Ontleend uit murrny's Travels in Portugal) D: Inwoonders van Lisabon mag men in vier rangen onderfcheiden ; te weeten , de Adel, de. Geestlyk- heid, de Kooplieden, en het Werkvolk. De waarneemin- gen, welke ik wegens elk deezer zal mededeelen, zyn van dien aart, ten minften-grootendeels, als elken Waar- neemer der Maatfchappye en Zeden moeten in °t oog val- len. Om in de natuurlykfte orde voort te gaan, zouden wy, met die de Voerttukken van den Staat uitmaaken, moeten beginnen : maar voor ditmaal zullen wy die orde omkeeren , en een aanvang maaken met de zodanigen die men wel eens de Corinthifche Capiteelen van eene Maat- fchappy genoemd heeft, … De. Portugeefche Adel mag aangemerkt worden als een - Lichaam, geheel en al van de drie andere rangen onder- fchefden. De voornaamtte Staatszaaken worden denzel- veh aanbevolen. Zy onthouden zich in de Hoofdftad, of in den omtrek, en bezoeken zeldzaam hunne Landgoede- ren ín andere Provintien. Zy agten het eene groote eere, in de Hoofdftad des Ryks gebooren te zyn,'en ook daar in te woonen. Ook worden de Kinderen der Edelen in Lisfabon opgevoed, in eene Kweekfchool tot dat einde ge- fticht door Koning joseenus, bekend onder den naam van Collegio dos Nobres; het Collegie der Edelen. — Vóór de oprichting van: dit Collegie ontvingen zy hunne opvoe- ding te Coimbra 5 eene plaats, oogfchynlyk veel beter tot dat oogmerk gefchikt: dewy} dezelve veele voordeelen oplevert, in eene handeldryvende Stad niet te vinden. De zuiverheid van de lugt, de ftilte des lands, de aangenaa- me gezigten, welke Coimbra in ruimen overvloed ople, vert, zyn fterke opwekkingen tot Letteroefening ; daarenbo= ven is die Stad voorzien van eene Letterfchat, in verloop van eeuwen daar opgelegd ; de huizen zyn ’er allerheer- iykst. De Kweekfchool te Lis/abon is in alle de opge- noemde byzonderheden gebrekkig, Het blykt, derhalven, dat de Adel een flegte ruil gedaan heeft. In vergelyking gefprooken is de Portugeefche Adel niet ë zeer ryk ; want fchoon de Vaderlyke Erfgoederen groot MENG. 1798. NO. 12. Nn Zyn, 456 WAARNEEMINGEN OVER DE ZEDEN zyn, brengen ze weinig op. Ik twyfel grootlyks of ie- mand hunner eene Kaart gezien heeft van zyne Landgoe- deren, of juist derzelver a areg e weet. Indien zy zich ooit verwaardigen om hynne aandagt te vestigen op het aanleggen van wegen, het graaven van gragten, en den Landbouw niet aanzien als een bedryf te laag voor een Edelman , kunnen zy de rykfte Adel in Europa wor- den, ter oorzaake van de verbaazend groote uitgeftrekt- heid hunner Landbezittingen. De Portugeefche Edelen betoonen in de verteering hunner inkomften eene groote maate van vie zonder dat ‘er een zweem van fpaarzaamheid of gierigheid onder loope. In een Land, waar geen Wedloopen van Paarden, geen opengezette Huizen zyn om grof Spel te fpeelen 5; waar men En geldverflindende Matresfen houdt, == kan een Edelman luisterryk leeven van een middelbaar inkomen. Gelukkig zyn deeze aanlokzels tot verkwisting by hun onbekend. Zy wekken ook den nyd des Volks niet op door tot over middennagt duurende Feesten , of den praal hunner Rydtuigen. Hun tyd is vérdeeld tusfchen hún bedryf ten Hove en de gezellige genietingen van byzonder aangelegde Gezelfchapspartyen. De Schoone Kunften, die by deeze klasfe van lieden in andere Landen van Europa de bronnen zyn van het best en uitgeieezenst vermaak , zyn by den Portugeefchen Adel meestal verwaarloosd ; en {chynen zy niet veel fmaaks te vinden-in het aankweeken der Weetenfchap- pen, fchoon zy voor beiden uitmuntende vatbaarheid be- zitten, ae brengen hun leeven door op den eenzelvigen toon van huislyk geluk, niet uitfteekende door fchitteren- de bedryven, en zelden door ondeugden bezoedeld. De beroemdheid hunner doorlugtige Voorouderen geregtigt hun tot eere en agting; maar, terwyl zy zich beroemen in de herdenking van deezer bedryven , fchynen zy de ondregels, door die Stamvaders gevolgd, te vergeeten. Men moet, nogthans, erkennen, dat zy veele beminnens- waardige hoedanigheden bezitten. Zy zyn Godsdienttig , maatig en edelmoedig, getrouw jegens hunne Vrienden, liefddaadig omtrent de armen, en zeer aan hun Vorst ge= hegt, wiens goedkeuring het hoogst geluk huns leevens uitmaakt, | Wat de Geestlykheid betreft, heb ik geene berigten van een genoegzaamen aart om my te vermeeten hun Charater juist op te geeven; en ik zal van dezelve niet - fpree- EN GEBRUIKEN DER PORTUGEESEN, 497. fpreeken volgens losfe geruchten. Onder de weinigen die ik de eer had te kennen , vond ik ’er die groote be- kwaamheden en braaf heid bezaten. Ten voorbeelde be- hoef ik alleen te noemen den Bisfchop van seya, wiens Godsvrugt en Geleerdheid eer zou doen aan de Apostoli- fche Eeuwe. Ik zou hier ook mogen vermelden den Abbé CORRCA , Capellaan van den Hertog van A/afoens; en Vader pr‘souza, Schryver van verfcheide Stukjes over de Arabifche Taal. ’Er zyn verfcheide andre Mannen van verhevene Ta- lenten, onder de Geestlyken ; maar opgeflooten in naar- geestige Cellen; en, ’t geen nog zeldzaamer is, hoe. de hunne bekwaamheden zyn, hoe meer zy zich van e wereld afzonderen. —_ Men mag, overzulks, wel vraagen, waarom verpligten zy de wereld niet met hunne verkreegene kundigheden mede te deelen? De rede hier van is zeer klaar: De Portugeefche Taal is zo weinig bekend , dat ’er geen of weinig vertier is in Boeken in die taal gefchreeven, buiten dat Ryk; en binnen ’t zelve is het/zeer verre dat ’er eene algemeene leeslust heerschte Zeer weinige Boeken kunnen, derhalven , de kosten van het papier en drukken opbrengen, bovenal wanneer zy over Weetenfchappen handelen. Hier door worden Man- nen van Letteren afgefchrikt, om zich, op die prysiyke wyze , bekend te maaken, en de wereld blyft beroofd van hunne waarneemingen en wyze lesfen. % Is waar, dat, in alle geleerde beroepen, Mannen zule len gevonden worden, die meer diensts zouden kunnen doen aan de Maatfchappye in eenen laageren kring ; en onder de Geestlyken in Portugal zyn ’er, het doet my leed dit te moeten zeggen, maar al te veelen, op welken deeze aanmerking past; menfchen, die, door de natuur en opvoeding, beter gefchikt zouden zyn om den ploeg te beftuuren , dan zich van de pligten huns ampts te kwyten. e Kooplieden in Lis/abon zyn zeer naauwlettend op hunne zaaken, en, voor zo veel ik heb kunnen naagaan, ftipt en naauwkeurig in hunne handelzaaken. Zy leeven op eene. vriendlyken voet met de vreemde Kooplieden, die zich Hier onthouden , bovenal met de ZEngelfthen, Bankbreuken vallen hier zeldzaam voor; en zy zyn af- keerig van gefchillen: en het is eene welbekende zaak, dat de Regtsgeleerden en Regters in Portugal door hunne Nn a Broe. „08 WAARNEEMINGEN OVER DE ZEDEN Broeders elders, zelfs in Engeland, niet overtroffen wor- den in de twistzaaken op de lange baan te fchuiven. Een Koopman te Lisfabon brengt zyn tyd op de volgen- de wyze door. ’s Morgens ten acht uuren gaat hy ter Ker- ke, ten elf uuren na de Beurs, eet ten één uuren, flaapt tot drie uuren, eet ten vier uuren fruit, en houdt het avondeeten ten negen uuren, De tusfchenvallende uuren befteedt hy op zyn Koopkantoor, in het doen van bezoeken, en fpeelen op de kaart. Wanneer men by iemand, *die boven den rang van Koopman verheven is, een bezoek aflegt, is het noodig gedegend en gemanteld te weezen: is de Familie, by welke men zich vervoegt, in den rouw, men moet in °t zwart komen. De dienstboden zouden iemand, die een bezoek geeft, niet inlaaten, zo hy te voet kwame: gelaarsd in zulke huizen te komen zou men voor een hoon reke- nen, of men moest ten zelfden tyde ook gefpoord weezen. De Heer van den huize gaat den bezoeker voor, als hy hem uitgeleide doet; by het ingaan heeft het tegendeel laats, f Het gemeene Volk te Lisabon, en in den omtrek, is éen arbeidzaam en {terk geflacht; veelen hunner leg- gen, door een zuinig leeven, cen voeglyken voorraad op voor den ouden dag. Het is onaangenaam te zien met welk eene moeite zy werken, uit hoofde van de ge- brekkigheid der gereedfchappen. Hunne karren hebben het ruwe voorkomen van vroegere eeuwen: deeze voertui= en worden getrokken door een paar fterke Osfen. Het koai wordt gedorscht door die zelfde Dieren, als in de dagen der Z/raëliten ; hier zou nog het gebod letterlyk gelden, een dorjchende Osje zult gy niet muilbanden. — Zy hebben veele andere gebruiken, welke ons, zonderling voorkomen: by voorbeeld, de Vrouwen zitten met de flin- ker zyde na den kop des paards, als zy ryden; een Voer- man zit op het paard aan de flinke hand; de Knegts fpee- len op de kaart, als zy hunne Heeren wagten 5 een Kleer- maaker zit eveneens als een Schoenmaaker te werken 3 een Barbier verfchynt op Zondag met cen Degen, een Kokarde, twee Horlogien, of ten minften twee horlogie- kettingen. Een Herberg kent men aan een uitgeftooken Druivenbosch , en het Huis van eene Vroedvrouw aan een wit Kruis. Een Jcod onderfcheidt zich door zyn bovenmaatig betoon van Catholyke Devotie, D e ‘N EN GEBRUIKEN DER PORTUGEESEN. 489 De laagere rangen van beide de Sexen zyn zeer gefteld op den opfchik: ik zag te meermaalen Vischwyven met gouden ketenen om den hals, en met gouden ringen aan de hand. De Groenvrouwen onderfcheiden zich door eene byzondere kleederdragt. Alle flaafagtige arbeid wordt hier volvoerd door Ga- liciaanen; deezen mogen de Houthakkers en Waterdraa- gers van de Hoefdítad genaamd worden; zy zyn ce dig , vlytig , en_hunne getrouwheid is tot een fpreek- woord geworden. Een der hoofdbezigheden, waar in zy dagelyks onledig zyn, is de Burgers van water te voor- zien, °t geen zy op de fchouders in kleine houten vaten draagen, uit de veelvuldige Fonteinen gehaald. Elk Gafliciaan is verpligt, naar een Stadsreglement , alle avonden een deezer gevulde watervaten na zyn huis mede te neemen, om des te vaardiger, by ontftaanen brand, tot blusfen gereed te zyn; zy komen op het {laan der brandklokke terftond daarmede voor den dag ; allen verzuim in dit ftuk wordt hoog genomen, en zwaar ge- ftraft 5 in tegendeel kunnen zy zich, in gevalle van be- toon van wakkerheid en moed in het brandblusfen, van eene ruime belooning verzekerd houder, Dan men heeft hier weinig brand; ftaande” myn verblyf viel ’er geen voor. . | In de huizen van vreemde Kooplieden zyn de Ga/i- ciaanen de eenige bedienden welke men gebruikt, en vee- le Portugeefen bedienen ’er zich van; hun de voorkeuze geevende boven de Inboorlingen. Zy kooken, houden de kamers fchoon, en doen allen huiswerk. Zyn’er in een Portugeesch huisgezin Galicifche Meiden beneden de vyf- en-dertig jaaren , deeze worden door niemand dan de Huismoeder en Dogter gezien; die jaaren bereikt heb- bende , worden zy aan zichzelve overgelaaten , in de veronderftelling dat haare bekoorlykheden genoeg ver- flenst zyn om ze te beveiligen tegen de aanvallen van ga- lanterie. | Zeldzaam ademen de Portugeefthe Dames de zuivere lucht in, uitgenomen de korte poos dat zy zich na de digtbygelegene Kerk begeeven, * welk zy ten mintten éénmaal op een dag doen. De Portugeefche Dames bezitten veele beminnelyke hoe» danigheden ; zy zyn kuisch, zedig, en zeer op hunne Kinderen gefteld. Geene Vrouw gaat ter deure uit zon- der toeftemming van haaren Man, of Ouders. Om allen Nn 3 2g- 490 WAARNEEMINGEN OVER DE ZEDEN agterdenken voor te komen, worden Mannen, zelfs’ Bloed.- verwanten, niet toegelaaten in de Vertrekken der Vrou- wen te komen, of naast dezelve te zitten op openbaare plaatzen. Van hier is het, dat de Minnaars zelden de voorwerpen hunner liefde in ’t oog krygen, dan alleen in de Kerk; en deeze is ook de plaats, hoe onvoeglyk het . fchyne, van den minnehandel, —— Ondanks het naauw- lettend oog van de Duenna, weeten de Gelieven Minne- briefjes te wisfelen ; en dit op eene zo behendige wyze, dat niemand het kan bemerken , of zyn hart moet bran- den van dezelfde vlam. De kleine knuapen die het Altaar bedienen zyn dikwyls de boodfchapbrengers te dier pele- genheid. Wanneer een van deeze ongevleugelde Cupidos een Briefje van dien aart ontvangt, maakt hy door het wolk heen te komen, tot hy by de Schoone is, dan knielt hy, herhaalt zyne „Ave Marias, flaat op zyn borst; naa zyne gebeden gedaan en op zyn borst geflaagen te hebben , valt hy voorover op zyn aangezigt en handen, ‚kuscht met een heiligen yver den grond; middelerwyl fteekt hy den Minnebrief onder de kleederen der Schoone, en haalt niet zelden een anderen weg. — Op andere tyden maaken de Minnaar en Minnaresfe by het uitgaan der Kerke te gelyk te weezen by het Wywatersbakje ; wan- neer zy met alle behendigheid briefjes wisfelen, of althans het vermaak genieten van elkanders vingers te drukken. Veelvuldig zyn de kunftenaaryen, tot welke zy zich gedrongen vinden de toevlugt te neemen, om allen ag- terdenken te weeren of te leur te ftellen; en in geen tydperk huns leevens betoonen de Portugeefen meer voor- zigtigheids dan ftaande hunne vryery. Hurne natuurlyke eneigdheid tot geheimhouding is zeker een wel te pas- e komend hulpmiddel om jaaren agtereen onder den indruk dier tedere Drift te leeven; en zy zouden ’er de flachtoffers van worden , ware het die verfynde en te- dere liefde niet, van welke GUEVARA deeze befchryving geeft: … Zy gloeit, maar brandt niet5 zy verlicht, maar s befchadigt niet; zy verteert niet, fchoon zy brandt; zy s» doet niet duizelen, fchoon zy fterk glinftert; zy ver- s fynt, zonder te vernietigen; en fchoon zy heet zy, nog- » thans valt zy niet finertlyk.” Zeer kostbaar zyn de Huwelyksfeesten : de middelen by lieden van gemeenen doene worden dikwyls geheel befteed aan de toebereidzelen by die gelegenheid. — By alle rangen is de Slaapkamer voor Bruid en Bruide- gom EN GEBRUIKEN DER PORTUGEESEN. 491 gom naar en foms boven vermogen vercierd met linten en bloemen 5 dikwyls zyn de beddelakens van het Bruids- bedde met de fyníte kanten omzet. , By de Doopplegtigheid hunner Kinderen, als mede by de Begraafenisfe, maaken zy groote kosten; doch, in anderè opzigten, zyn zy zeer zuinig en maatig, in ’ byzonder de rouwen, die zelden iets anders dan water drinken : in- dien zy wyn drinken, dit doet haare kuischheid in ver- enking komen , en bhi, Seen hier aan DA: De Keizerin Dona LEANOR, Dogter van EDUARD, Kos ning van Portugal, wilde dit onthoudend gebruik onder de Duitfche Hofdames invoeren: dan noch de redenen , noch het voorbeeld , van haare Keizerlyke Majefteit konden deeze beweegen , om de Melk van Venus voor een dronk koud waters te verwisfelen. | De fpys- en drankonthouding der Portugeefche Dames vertoont zich op haar gelaad, °t welk doorgaande bleek, bedaard en zedig is; zy, die zich wat meer aan lichaams- beweeging overgeeven, hebben eene goede kleur. Haare oogen zyn zwart en fpreekende; haare tanden wit en gere- geld. In den ommegang zyn ze beleefd en bevallig; haare manieren mogen den naam van inneemend en ongemeakt draagen. Het maakzel haarer kleeding ondergaat, mis- {chien in eene Eeuw, geen ééne verandering. woorden zyn, of hoedanigheden uitdrukken; zo, by voor- beeld, noemen zy Mr. WOLF, Senhor LOBO5 Mr., WHITE- HEAD , Senhor CABEÇA BRANCA. By de Doopnaamen van Mannen en Vrouwen worden menigmaal , onder- n4 Me fechei-. 492 WAARNEEMINGEN OVER DE ZEDEN fcheidingshalven , die der Ouderen gevoegd. Deeze ge- woonte hadt ook zeer veel onder de oude Zeren plaats, en is heden ten dage nog in gebruik in de Zuidelykfte gedeelten van dat Ryk. Wat den Middelftand onder de Portwgeefen te Lisfabon betreft, zy verfchillen in hunne denkbeelden en zeden zeer veel van de overige Zwropeêrs. De ongewoante om te reizen, behalven na hunne eigene Volkplantingen, fluit hun uit van hedendaagfche denkbeelden en gebruiken; te deezer oorzaake behouden zy veel van de voorige eenvou- digheid hunner Voorouderen , en weeten meer van ’t geen er in Afia of America voorvalt, dan van ’t geen in Zx- ropa gebeurt. —— Het zy dit voortkomé uit eene zugt tot gemak of mangel aan nieuwsgierigheid , zy hebben een afkeer van reizen, zelfs in hun eigen land. Een Por- zugees zal eer aan °t roer van een fchip gaan zitten om het na Brafil te ftuuren, dan de teugel van een paard in han- den neemen om te paard van Zés/abon na Oporto te ryden. Een Volk, in deezervoege verwyderd van de Na- buurvolken , is uit eigen aart afkeerig van den invloed van enkel befpiegelende Leerftellingen, die eene ftrekking hebben om vastgeftelde begrippen om te keeren. Het fluit teffens buiten , de bronnen van hedendaagfche weelde , en thans heerfchende verfyningen, zo wel als verbeteringen. Te deezer oorzaake zyn hunne behoeften, in vergely= king gefprooken, weinig , en gereed te voldoen. Hun zugt tot gemak ontheft hun van veele driftvervoeringen , waaraan andere Volken onderhevig zyn. Groote en tergende beledi- gingen vallen zeldzaam onder hun voor; doch, ééns bele- digd zynde,valt het bevredigen bezwaarlyk. Driften, die zeiden gewekt wordeh, werken, ééns gaande geworden, doorgaans te heftiger. Van hier heeft men onder hun fomtyds geweldige wraakneemingen gezien; doch tegen- woordig heeft de waakzaamheid der Overheden, en de aanwas van befchaafdheid , de punt van den moord- dolk verftompt. - De doorgaande maatige leevenswyze des Volks , en hun- ne onthouding van zwaaren arbeid; de zuiverheid van de lugt; en de menigte van mineraale bronnen, — zyn om- ftandigheden zo gunftig voor het menschlyk geftel, dat wy natuurlyk zouden verwagten veelen onder de Portugee- fen te zullen aantreffen die eenen zeer hoogen ouderdom bereikten; deezen zyn egter zeldzaam; maar minder wor- den ‘er door natuurlyke oorzaaken afgefneeden vóór je z tache EN. GEBRUIKEN DER PORTUGEESEN, 493 tachtigjaarigen ouderdom , dan onder een gelyk aantal Perfoonen, misfchien in eenig ander gedeelte van Europa. Zeldzaam ontmoet men een Portugees, hoe hoogbejaard, ook, kreupel door de jicht, of gekromd door zwakheid. De fchoonfte en welgemaaktfte Perfoonen van beiderlet Sexe treft men aan in het Landfchap Extremadura, Die bedervende geesfel der fchoonheid , de Kinderziekte „ heerscht hier niet met hetzelfde vernielende geweld als in koudere gewesten. — De Inwoonders verzäimen eene zaak, welke, in een Land als Portugal, aan het mensch- lyk geftel alle volkomenheid zou byzetten; ik meen het Baaden: ook maaken zy geen Lichaamsbeweeging genoeg ter bewaaringe van de gezondheid. | De laagere rangen van lieden bezitten veele uitftecken- de hoedanigheden; zy zyn Godsdienftig, eerlyk , maatig , ouderlievend, en onderdaanig aan hunne Overheden. —= Wy moeten, nogthans, niet verwagten deeze hoedanig- heden by de Portugeefen te zullen aantreffen die om- ftreeks de Zee- havenfteden woonen; de zeden zyn daar verbasterd en bedorven, door de verkeering met het uit- fchot van verfchillende Volken. Vreemdelingen worden niet zelden misleid, als zy het Character eefis Volks op« maaken 5 °t zelve door eene zo verkeerde middenttoffe befchouwende, Het is op het Land alleen, waar men de Portugeefen kan aantreffen in hunnen nâatuurlyken itaat, niet bedorven door eenen vreemden invloed ; en dan vindt men hun eerlyk , verpligtend , gefpraakzaam „ en beleefd. Een Portugeefthe Boer zal met zynen meerderen, of hooger bejaarden, niet wandelen, zonder hem, uit eerbied , de hooger of rechte hand te geeven. Hy gaat geen mensch voorby, of hy neemt den hoed af, en wenscht hem een lang leeven. groetende toe. Van een afweezig Vriend fpreekende, is hunne gewoone uitdrukking: „ Ik fterf van ongeduld om hem te zien!” Wanneer hy ’s morgens zy- ne medearbeiders in. het veld ontmoet, groet hy hun be- leefd , en vraagt na den welftand van hun en van het huis- ezin. di Zyn dagelykfche arbeid vangt met het opgaan der Zonne aan, en eindigt met den ondergang; hy heeft een half uur om te ontbyten, en twee uuren tot hiet middag- maal , ten einde hy zich op het heetst van den dag, door. een middagflaapje, verkwikke. Werkt hy in den Wyngaard, dan geniet hy een voeglyk aandeel wyns. en 494 ZEDEN EN GEBRUIKEN DER PORTUGEESEN. Den dag volarbeid hebbende, zingt hy den Vesper. Op Zondag fnaart hy zyn Luit, of fpringt mede in den Far. dango-dans. Zyne Jongens worden in de fchool van een nabuurig Klooster onderweezen ; in dit gefticht vindt hy ook onderhoud voor zich zelven en zyn Gezin, als hy zich verlegen of tot werken buiten ftaat bevindt. De Portugeefche Landlieden zien hun Land voor het gezegendst Paradys aan, en houden Zis/abon voor de kaa Stad ín de geheele Wereld. Zy hebben voor een preekwoord: Wie Lisfabon niet gezien heeft, heeft nieis gezien! In de daad, zy hebben voor alles fchier fpreek- woorden, die, gegrond op eene veeljaarige ondervinding , over ’t algemeen waarheid behelzen, fchoon het even aan- gehaalde een doorflaand bewys van het tegendeel op- levert. Van de Landen, die, gelyk het hunne, geen Koorn, Wyn en Olie voortbrengen, vormen zy een zeer laag denkbeeld, Zy fchilderen by zichzelven af de elenden der Inwoonderen van Landen onder de Noordlyke Lugt- ftreeken, die te midden van ys en fneeuw fteeds huivee tend wegkrimpen ; pt zy zich bakeren ín hunne oene velden by het fchynzel der alles verleevendigen- de Zonne, Deeze omftandigheden, en de fterke geneigdheid welke zy hunnen Koning toedraagen, maaken hun Geboorteland hun dierbaar. Zy doen een groot gedeelte huns geluks be- ftaan in de milde Lugtsgefteltenisfe, waar mede de natuur hun begunftigd heeft, en den overvloed van fimaaklyke vrugten , welke de grond voor wéinig arbeids oplevert. — Te midden van allen onheil, houden zy zich verze- kerd troost in den Godsdienst te zullen vinden; het troost- middel, °t welk zy daar benevens meest bezigen, is de Muzyk; deeze verdryft de kommer der armen, en verheft de genietingen der vermogenden; en het leeven glydt ge- maklyk heen over zo aangenaame tooneelen, — Het zou vergeeffche arbeid weezen, een Portugees te willen overtuigen, dat hy een geluk, het zyne evenaarende, in een ander Eg der wereld zou kunnen genieten; hy is gn in dit denkbeeld. En indien toeval of on- geluk hem dwingt zich in een ander Land te onthou- den , kwynt hy als iemand die gevangen opgefloo- ten zit. CHet Vervolg en Slot hier naa.) DE ZEE | as DE ZEE Beladen Zeeên, door den Mensch uit zugt tot vermaak , rykdom, of Oorlog, beladen Zeeën en Winden, hem dieustbaar gemaakt, getuigen van zyn kunst, en bevorderen gyne oogmerken. YOUNG. N elk eene groote, onoverzienbaare, ruimte vertoont zich aan myn befpiegelend oog! — eene vlakte, welker aandagtige befchouwing my van verwondering als doet weg» zinken , wanneer ik alle derzelver byzonderheden gadefla, en te gelyk de magtige hand van Hem, die dezelve voortbragt en in ftand houdt. Laat ons hier eenige oogenblikken vertoeven hier, waar onderfcheidene Tooneelen in en op zyn — waar men den donder der magtige Oorlogsvlooten hoort 3 woedende en bruifchende golven ziet, en de Majefteit - yan den grooten Schepper zich op het luisterrykst vertoont. Js» oneindige beweegredenen zyn hier, om hun, die de laag- eid bezitten om den Maaker van dit alles te ontkennen, tẹ gelyk van fchaamte te doen bloozen! - Ô Wyde waterplas! welk een. aantal nuttigheden brengt gy het Menschdom aan! Gy draagt duizenden van Waterkasteelen ; die ons alles, wat tot cieraad , vermaak en benoodigdhe- den, ftrekt, aanbrengen. Gy bergt in uwen ruimen fchoot eene tallooze menigte van fchepzelen, elk in zynen aart en kring gefchikt tot onderfcheidene einden, wyl niets te ver- geefs gefchapen is. Neen : onderfcheidene fchepzelen ver- fchaffen ons óok onderfcheidene voedzels op onze weltoege- regte tafels; en deeze alle komen ook op onderfcheidene tye den te voorfchyu, ten nutte en genoegen van het Menschdom, om ons te voeden en te verkwikken. Hoe ftrekken duizenden van Coraalen en Schelpen, die heer- lyke voortbrengzeien der Natuur, tot cieraad der kostbaare Kabinetten van die Verzamelaars , die zich over derzelver luisterryke verfcheidenheid moeten verbaazen, en te gelyk den Formeerder derzelven roemen! Dan! befchouwen wy dit grootfcherElement in alle zyne woede en vreeslyke kragt, wanneer de God der Eere dondert, en de golven zich als bergen verheffen ; hoe zorglyk, hoe rampvol, is dan de ftaat van hun, die zich met hunne vlot- tende Kielen op hetzelve bevinden! Aanfchouw dan den an- derzins zoo kundigen Stuurman, den vluggen Matroos , aan de ftormen blootgefteld ; alles wordt in °t werk gefteld , wat kunst en vlyt ooit uitdagten, om Schip en Volk te be. hou- 498 DE ZER. houden : dan niets kan hier baaten; de kunet ftaat (il mmm het golvend ruim der rustelooze baaren woedt de win- den verheffen zich als om ftryd — alles kraakt en breekt het water overftelpt hun! — Nu eens met de golven ten -hemel ryzende, —— dan weder- tot in -den -afgrond ne- derdaalende, verfchynt het laarfte, het gedugte oogenblik, en alles wordt een prooi der waedende golven; Schip, fchat en fchepzelen worden in de diepte der Zee bedolven; de baa. ren fluiten zich over hun , en de dag van morgen weet niet meer dat zy ooit geboren wierden! — 6 Woedende baaren, wie kent uwe kragt? Door uwe magt worden veelen, zeer veelen, weggevaagd , en vlakten in Zeeën veranderd! Doch het was ook deeze groote waterplas , die ons, meer dan eens , andre Tooneelen vertoonde Tooneelen, oneindig onder- Scheiden van de zo even gefchetfte. Hier was het dat men alles opofferde ten nutte van zichzelven en ter eere van zyn Vaderland! Hier zag men weleer Oorlegsvlooten in bloedigen ftryd- tegen elkanderen; donderende Waterkasteelen de eer hun- mer Vlag beftryden, de roem hunner Natie handhaaven! Hier zag men een’ TROMP En De RUITER met leeuwenmoed ftry- den, ter handhaaving van Vryheid en Regten! Hier hoorde men de donderklooten, met vreeslyke kragt, uit hunne trompen ' vliegen ; terwyl de alvernielende Oorlog duizenden hier hun graf deed vinden! ; | Zoo levert de vademlooze Zeé een aantal ontzag . wekkende Tooneelen op. ( Aanfchouw dan dit Zeetooneel. ô Mensch! en bewonder uwen grooten Schepper! . Dat ieders oog hier met ontzag en bewondering rondga: want wie is in ftaat zyn gezigt aan zulk een Tooneel te verzadigen? Brielle, N | J. D. V. 1798. MENGELDWERK, TOT FRAAIJE LETTEREN, KONSTEN EN WEETEN- SCHAPPEN, BETREKKELYK, VERKLAARING, WEGENS DE HERBERG, EN DE KRIDBE; IN WELKE DE HEERE JESUS ZOU GEBOOREN, EN GELEGD ZYN; volgens Z. PEARCE, in zyne Commentary on St. LUKE Il vs. 7. | DD) de tyd der vieringe van het Kersfeest weder nadert, herinnêrt zich elk Christen, in ons Va- derland, die maar een weinig werk maakt om jaar- lyks- de verhandeling dier eerfte Feestftoffe met een vert: aba by te woonen, hoe zeer vee- len onder de Proteftantíche Leeraaren , met meerdere of mindere vertooning eener diepe Geleerdheid , als» dan den tyd, ter ftichtinge, en Verheerlyking van het Opperwezen , bepaald , voornaamelyk te koste leggen aan het tweede, en ‘hoogstwaarfchynlyk ziet van den Euangelist Lucas afkomftige, Vers van het 2de Hoofd- deel diens Heiligen Schryvers. —- Eene reeks Hiftorifche Aanmerkingen, verre boven de bevatting van den gemee- uen Hoorder, worden dan voor den dag gebragt; de naa- men van Cyrenius, Quintilius Varus, en Sentius Saturni- nus, worden uitgebromd ; en de tyd van ieders Stadhou- derfchap, en der Befchryvinge, met groote fchroomval- ligheid, en niet zelden verwarringe, onderzocht; oordeel- kundige gisfingen, over den zin , of tot verbetering, van den Grondtext, worden, met of zonder den lof des Ge- leerden, van wien zy ontleend zyn, telkens opgedischt 5 en terwyl de Gemeente onoplettend hoort, of haie kuns- diger Leden van de zaak een beter begrip krygen, by het leezen eener Bybelverklaaring, is het flot van alles ,by den Leeraar , onzekerheid over dat geheele Vers, althans over de leezinge, zo als die ligt, en by zyne Hoorders vervee= ling, om niets meer te zeggen, — Íntusfchen loopt men het overige der Gefchiedenis van ’s Heeren geboorte, als viel , daar- over niets te zeggen, ter vlucht door ; en onders vindt, dat dit breedvoerig en fchitterend vertoon vân Ge- leerdheid, welk zich de Leeraar weroorlofde's ‘den tyd MENG. 1798. NO, 13. Oo Evere 498 VERKLAARING verflonden heeft; zo dat hem maar weinige oogenblikken ter Toepasfing , tot. ftichtende en ter bevestiging in het Geloof dienende Aanmerkingen, het hoofddoel der Open- baare Godsdienstoefening, veelal overfchieten. Myn oog- merk is niet, aan te pryáen, dat men zich voortaan ge- heel onthouden moet, om icts te zeggen, of fomwylen in het breede zelfs te handelen, over het tweede Vers. Neen! tot zo lange hetzelve in de Vertaalingen des N, T. ern wordt, of althans door het eenpaarig oordeel van eskundigen niet voor onecht verklaard is, mag cn be- hoort een Christen» Leeraar deswege zyn gevoelen voor de Gemeente niet altoos te verbergen. Het misbruik heb ik alleen willen wraaken; en, zo het geduurig opdisfchen van het zelfde gerecht, bovenal, wanneer het niet naar den algemeenen fmaak is toebereid, of voor de mees- te monden aangenaam en gefchikt is, fatheid en te- genzin baart, kan het niet dan nuttig zyn, om naar ver- andering van fpyze, en een meer gevallig Geestelyk voedfel, te zoeken , wil men- anders het verval der Godsdienftige Byeenkomften, °t welk zich ook op Feestda- gen vertoont, eenigzins poogen te herftellen. y Met deeze bedoeling dan, en in hoope vah door uw Mengelwerk eenig nader licht onder myne Lahdgenooten , over de Heilige Gefchiedenis, te verfpreiden, of ook aan Leeraaren van den Godsdienst gelegenheid te geeven, om eene aangenaame verwisfeling in hunne eerfte Kersftoffen te brengen., vat ik de pen op, om, naar geleide van den Letterkundigen Z. PEARCE „een vooroordeel te beftryden , °t welk „ten aanzien van de hid ed Kribbe des Zaligmaakers, uit misverftand van Lucas verhaal H. II. vs. 7, zeer diepe wortelen gefchooten heeft. — Ziet hier, tot beter verftand van het wi ers » de woorden , zo van den Grondtext, als van onze Nederduitfche Overzetters , waaropík doele. „ss 'Artahue dvròy (rw apwrérezn) iy d” Qarin Dori oú i SUTIS Tózog fy TA RATAAVMATI | k Zy (Maria) ide hem (haaren eerstgebooren Zoon) ne- der in de kribbe , om dat voor hun geen plaatze was in de herberg. Het gros der Leezers, met naame van hun, die eeni- en acht flaan op den rustenden Ezel, door het vernuft des laatfnyders, voor den gewoonen Bybel, hier, met gelyk recht, als de doornekroone by Jefus kruiziging, op den voorgrond geplaatst, moeten door de Vertaling van dee- zen VAN LUC. II vs. 7. 499 zen volzin noodwendig de -gemeene dwaaling: begaan, als of het gaea Kind buiten de herberg gebooren , en in de kribbe van een beestenftal zy ter nedergelegd. De Getuigenisfen der Oudheid, de taal der Dichteren C*), en fchier alle de Overzettingen van vroegeren en laateren tyd, saj akpa behalven in ons. Vaderland, door ge- heel de Christenheid, dien waan, aan wiens gegrondheid te twyfelen, mogelyk by veelen , die eenigzins bygeloovig of dweepende vallen, bykans voor Ongodsdienftigheid en Ongeloof wordt aangezien. Men acht het aanftootlyke, dat men anders ligt vinden zoude in deeze legplaatze van den Verlosfer der Wereld, genoeg, weggenomen door het denkbeeld zyner diepe vernedering tot een behoefti- gen en dienstbaaren ftand op aarde; bovenal, doordien ethlehem, eene kleene Stad, nu vol was door den zamenvloed van Davids Nakomelingichap, ter gelegen- heid der Befchryving aldaar opgeroepen. et laatfte valt niet te lochenen , als blykbaar uit den aart der zaake, en Lucas getuigenis ter deezer plaat- ze: echter , zo de woorden (xazarvma en Garm, herberg en kribbe) eenen anderen dan den gewoonen zin konnen heb- ben, zien wy niet, met wat recht men, uit den overvloed des Volks, in Davids Stad thans vergaderd, de noodzaa- kelykheid haalen kan, dat Jefus in eénen ftal, en eigen- lyk “gezegde beestenkribbe, zou gelegd zyn, terftond na zyne geboorte. Aan den anderen kant immers is het ge- joovelyk , dat een aantal van Bethlehems Bewooners thans om dezelfde reden uithuizig weren, en uit. gastvryheid;, zo gemeen in het Oosten, hunne bekenden, Vrienden, en Landgenooten herbergden. Ook valt het niet te vermoe: den, dat men, naar -de toenmaalige zeden, ligt daar toè zal gekomen zyn, om eene zwangere Vrouw benevens haat Zoogkind, hoedanigen door alle tyden heen op de ont- ferming der menfchelykheid eene fterke aanfpraak maak- ten, te verftooten, en weg te zenden naar eenig verblyf, waar het vee, maar geenzins redelyke wezens overnachttens een verblyf al verders , °t welk men te onrecht met eeni- e onzer hedendaagfché boerenftallingen-vergelyken zou- e, en althans, dit mogen wy uit Joännes leeren (Hoofd. X.) van boven open zynde, blootftond aan de onguurheid | van *) Vid. suicerı Thesf. Eccl, in garm, om van Nieuwere Dichters niet te gewaagen. | | Ooa 500 VERKLAARING. van lucht en weder, En wie waren het, die deeze hard- heid, zo ftrydig tegen de wetten der herbergzaamheid, leegden? zekerlyk haare Bloedverwanten, haare Naastbe. aanden , Mannen en Vrouwen, beide van haar Stam: huis , in wier midden zy, na de ongemakken der ge- dwongen reize te hebben doorgeftaan, van haaren eerstge- boorenen verloste. | Doch de armoede, „antwoordt men, is overal verfcho- ven; ook lochenen wy niet, dat Jefus , in zyne omwan- deling op aarde, naar waarheid getuigd heeft, „, niet te hebben waar hy zyn hoofd nederleggen zoude.” Alleen komt hier in aanmerking, of zyne Moeder Maria, en Jo- feph zyn vermeende Vader , hoewel geene Lieden van Aanzien of Vermogen, in eenen zo geheel fchamelen en ongelukkigen toeftand waren , als waarvoor zy door- gaans gehouden worden, Het beroep nu van eenen Tim- merman, die Jofeph was, duidt geenzins eene uiterfte ge- ringheid aan; en Maria, de Bloedverwante en Vriendin van Elizabeth, de huisvrouw van Priester Zacharias, (Luc. I.) fchynt ons hierom toe van burgerlyke af komst geweest te zyn. — Dan laaten de woorden beflisfen , of het al- emeen Vooroordeel , dan onze Aanmerkingen daartegen, et meest geloof verdienen. Behalven ERASMUS, die echter op dit ftuk niet fchynt te hebben doorgedacht (*), is niemand der Geleerden , van hoe beroemden naam en bekwaamheid ook, zo ver my bewust is, vóór PEARCE, op het denkbeeld gevallen, dat xararvua iets. anders dan eene herberg, hier ter plaatze, be- tekenen zoude; dit echter is de grond der dwaalingen, waarin men doorgaands gevallen is. D. HEINsIUS (}) ;SAU- MAISE (1), DE CLERCQ (§), WETSTEIN (**), en ande- ren, merken aan, dat, volgens eene redenkundige vernaa- ming, (metonymia) het woord ær» in deezen volzin niet zo zeer eene kribbe, als wel de flallinge, of het hol, aan- duidt, waarin zy ftond: ook ftaaven zy hunne. meening door gezach van onbetwistbaare plaatzen uit oude Schry- vers, by wien het alzo gebezigd is. a i; Echter verfchillen zy onderling , of hier de ftallinge van (©) Zn Commentario, ad A. L (Ț) Exerc. Sacre in N. T. CL) Apud BALDUINUM waLÆuM in Cap. II. Luce. S Ad Nov. Tef. ind: ° ` : | + Erni EN en in Le VAN LUC, II vs.-7. sor van de herberg, dan wel eene: ffallinge, afgefcheiden van deeze , een hol buiten de Stad Davids , tot berging van het vee gefchikt, zoude bedoeld zyn. De croor. en WETSTEIN (*) pleiten inzonderheid, vòor het laatst ge- voelen, als meest beftaanbaar.met de Zeden der Ouden, en de Getuigenisfen der Kerkvaders, die willen, dat de Heiland zyn eerfte daglicht zag in een zeker hol, welk men wil dat nog âls ’s Heeren geboorteplaats wordt aan- geweezen. Maar toegeftaan, dat æra; even als het La- tynsch pra/zpe , in eenen tweeden of oneigenlyken zin ‚wel eens eene falling betekene,- dunkt het ons echter vreemd, dat men Aier tot denzelven zyne: toevlucht.zou moeten neemen, zo lang ’er ee brea den eerften of waa- ren zin des woords te behouden; dewyl dan de vernaa- ming, Cof- metonymia,) mag--gerekend worden plaats te grypen, wanneer de echte betekenis een ongerymd denks eeld oplevert. En. wat het Verhaal der Kerkvaderen ; en de aloude Overlevering , aangaande Se geboorte in zeker oł, Omtrent Bethlehem, betreft, dit een en andere -7 _ zweemt ons te veel naar een uitvindfel der Bygeloovigs heid, dan dat-wy ons overteeden konnen, dat het genoeg gezach hebbe, om te bewyzen dat Lucas daarop doelde in zyn eenvoudig Gefchiedkundig bericht van Jefus geboorte, en wel in het eenige woord. prm van Hem ien De eerfte, en alleen iets afdoende, fpooren , immers, welke dat vermoeden begunftigen, treft men aan by JUSTYN den Martelaar (}), en dus na een tydvak van ruim honderd rdt lang genoeg voorwaar, om te geloeven, dat de aarheid toen alrede met eenige menfchelyke vercierin- gen was opgetooid; Althans die Schryver, en zo veelen hem gevolgd zyn, voldingen by ons niets het minfte te- gen den Euangelist, welke , wanneer hy met hun had ingeftemd, zich onzes inziens veeleer van het woord «vas door Joännes ter aanduiding van eenen beestenftal gebe- zigd (1), zou: bediend hebben, dan wel van paz, °t welk men, om ’er die betekenis aan te hechten, in eenen on- eigenlyken zin heeft op te vatten. | | Dit zy genoeg, om ons niet te verliezen in eene zee. van verfchillende meeningen en gisfingen der heeg HER | ' Ge: _ (*) Grotius in Comment. Wersr. ut fupra. (4) Vide , preter alios , WETSTENIUM, h Ce (4) Joan, X vs. 1, 16. Ee Oo 3 $02 VERKLAARING de: het ís onze taak niet,:de grootfte Mannen in -het vak der Letteren te beftryden; en zelfs verbiedt ons be- ftek , dat wy iets anders dan den zin van Lucas woorden zoeken op te delven, zonder ons in uitvoerige wederleg- gingen in te laaten, Niet zo verre zyn ook de Geleerden van het algemeen gevoelen over des. Heeren geboorte. en legplaats afgeweeken , of onze meren en , daar tegen in- gebragt, hebben insgelyks klem tegen hunne mêer of min gegronde ftellingen, Deeze dan in het midden laatende, zullen wy, naar geleide van PEARCE, alleen iets beters trachten aan te wyzen. Zo lange men het woord zardavma hier door herberge vertolkt, in dien zin, als wy die bee naaringe opvatten, en naar onze Zeden verftaat, zal het bezwaarlyk zyn aan gær een ander denkbeeld dan dat Van cene beestenkribbe te hechten, en dus niet ophouden van eeren ftal, als de plaats van Maria’s verlosfing , te be- fchouwen. HESYCHIUS nu, SUIDAS, en verdere zo oude als hedendaagfche Letterkundigen, de kracht van gelyk- naamige woorden (Symonyma) niet genoeg onderfcheiden- de, hebben aan deezen waan voedfel gegeeven. Maar tracht men Lucas, het geen, onzes inziens, de beste wyze van ' Werklaaringe is, uit zyne eigen Schriften, en die van zynen Land- en Tydgenoot Marcus, door vergelyking, op te helderen, zo zál men bevinden, dat hun oordeel mis- {chien te roekeloos geflaagen is. Immers, behalven dat de taalkundige oorfprong van het woord niets verders aanduidt, dan eene plaats, waar de Oosterlingen en Reizigers, bovenal in die warme Landen , gewoon waren s aan het huis van hunne Vrienden , of in eene her- berg, zich że ontbinden, te ontgorden, van hun reisgewaad te ontdoen , en vervolgens te verfrisfen ; fchynt desge- lyks het gebruik dít woord inzonderheid tot de betekenis van dusdanig cen gastvertrek bepaald te hebben. In één en hetzelfde Verhaal, althans by Lucas XXII vs. rr:en Marcus XIV vs. 14, wordt het ook van de Nederduitfche Bybeltolken te recht door eetzaale overgezét, en dat meer is, by elk der Euangelisten, door «»wysa meya, of eene groote delegee in het volgende vers omfchreeven. —- We- erom het-werkwoord, waarvan het onze afftamt, bezigt ônze Euangelist in de taal.der Schaaren , morrende over Jefus vertoeven by den Tollenaar Zacheus: alwaar, Luc. 