Maleisch-hollandsch woordenboek
,s*rv Of CS. MALEISCïï-HOLLAM>SCÏÏ WOORDENBOEK. f. MALEISCH-HOLLANDSCH WOORDENBOEK, BEWERKT DOOR D R . J^YIJNAPPEL, Hoogleeraar te Leiden. TWEEDE, GEHEEL NIEUWE UITGAAF. HAARLEM, JOH. ENSCHEDÉ en ZONEN. AMSTERDAM, FREDERIK MULLER. 18 7 5. r 1 •^ $ /ft/f f* f VOORREDE. De Maleische lexicographie heeft met die van alle andere onbeschaafde talen het bezwaar gemeen, dat er geen woordenboeken van bestonden, voor dat de Europeanen zich op die talen zijn gaan toeleggen. Yoor het Sanskrit en het Arabisch, bijvoorbeeld, vond men zulke reeds , die door inlandsche taalgeleerden opgesteld zijnde nu terstond tot legger konden dienen om verder op voort te werken. In het Maleisen, het Javaansch en zooveel andere talen moest men ze zelf aanleggen. De meerdere moeite, die dit vereischt, kan echter zeer verminderd worden, wanneer iemand, zulk een werk ondernemende, van den aanvang af een vast beginsel heeft, waarnaar hij voortwerkt, en daarbij ondersteund wordt door de kennis van anderen. In geen van beide opzichten is de Maleische lexicographie gelukkig geweest. Het is bekend hoe algemeen de Maleische taal in Indië gesproken wordt, ver over de grenzen binnen welke zij als volkstaal heerscht. In plaats nu van zich te houden aan de streek waar men w r oonde en slechts die woorden op te teekenen, die daar in gebruik waren, heeft men alles door een in de woordenboeken opgenomen , wat men en waar men het ook van den inlander hoorde of gehoord had; heeft men alle geschreven boeken geëxploiteerd, die men machtig kon worden, zonder te vragen van waar die kwamen en welk gezag die hadden, en heeft men benamingen voor begrippen die den inlander ontbraken, dikwijls slechts op eigen gezag aangevuld. Men heeft op die wijs niet alleen dialekten door elkaar geworpen, maar ook, ik wil niet zeggen woorden — want het ligt voor de hand, dat Europeesche woorden een evengoed recht hebben om in het Maleisen te worden opgenomen als Sans- kritsche en Arabische — , maar zelfs beteekenissen en uitdrukkingen opgenomen, die geheel IV VOORRED!. den stempel dragen van hunne Europeesche afkomst en door dat zij Europeesch gedacht zijn de taal bederven, even als of wij bijvoorbeeld in een Eransch woordenboek , omdat frapper m slaan beteekent, nu ook voor het slaat zeven uur de uitdrukking il frappe sept keuree terug gaven, daarin aan het woord /rapper een beteekenis onderschuivende , die het in het Eransch niet heeft. Dit laatste staat in naauw verband met een verschijnsel dat in het Maleisch gevonden wordt en dat nog in dezen tijd, even als reeds voor bijna twee eeuwen, tot veel woor- denstrijd aanleiding gaf. Iedereen weet te spreken van Hoog- en Laagmaleisch, maar de begrippen die men zich van de verhouding dier beide vormt, getuigen van den nog zeer lagen trap waarop de wetenschappelijke beoefening der Maleische taal staat en van de on- kunde van hen, die op hun vermeende kennis dier taal niet gaarne iets willen afgedongen zien. Wanneer iemand op de hoogte wil komen van het ontstaan dier beide benamingen Hoog- en Laagmaleisch, dan kan hij daartoe met vrucht de stukken raadplegen, die over de Maleische Bijbelvertaling in HS. op de Akademische Bibliotheek alhier berusten. Het zal hem daaruit kunnen blijken, dat die woorden en het gekibbel over hunne beteekenis reeds van den tijd van valentyn dagteekenen, door wien inderdaad aan hetgeen hij Hoog- maleisch noemde, die naam wel ^enjg^ gegeven schijnt omdat het voor hem te hoog was. Althans een degelijke bepaling vanriat woord zoekt men bij hem te vergeefs. Maleisch met Arabische letters geschreven, die hij niet zoo gemakkelijk schijnt te hebben kunnen lezen, en dat een aantal woorden bevatte, die hij niet verstond, dat was valentyn' s Hoogmaleisch. Zijn Laagmaleisch stond daar tegenover. Zijn kundiger tijdgenooten noem- den het //het kwaad Maleisch van valentyn". Die namen zijn echter, niettegenstaande er in zijn tijd reeds waren , zoo als uit die uitdrukking blijkt , die de quaestie beter begre- pen, tot heden blijven bestaan; want nu men tegen de Arabische letters niet meer zoo opziet en ook het aantal onbekende woorden vermindert, begrijpt men dat Hoog- en Laag- maleisch wel eigenlijk in 't geheel niet onderscheiden zijn en er dus zulk een verschil in het Maleisch niet aanwezig is ; doch daar men niettemin weet hoe slordig door Europeanen en half-Europeanen met het Maleisch wordt geleefd en men dus de identiteit van tweeërlei Maleisch, het hooge en het lage, niet ten einde toe kan volhouden, stelt men voor die uitdrukkingen andere in de plaats en spreekt men van //fatsoenlijk 1 Maleisch , waarmee men dan zulk Maleiseh bedoelt, dat, vrij van zooveel dat zich terstond als Hollandsen voordoet, -r~ zoo als somtijds geheel Hollandsche woorden of geheel Hollandsch gedachte uitdruk- kingen , die velen zoo maar zonder schroom gebruiken wanneer zij zich anders niet helpen kun- nen, doch voor welke men er zelf wel betere weet, — zijn toppunt van volkomenheid zal bereiken in het Maleisch zoo als de regenten en inlandsche hoofden dat spreken en in hun brieven gebrui- ken. Of nu evenwel dat Maleisch zoo voorbeeldig is — van dien ouden Sultan van Soemĕnep bijvoorbeeld, dien algemeen bekenden en verlichten Javaanschen Vorst, zijn er in het Leesboek van den heeï meursingub wel Maleische brieven uitgegeven, die geen Maleijer begrijpen zal, zoo hij niet tevens Javaamsch verstaat, en stukken van beschaafde Maleijers zijn er ook VOORBEDE. V wel , waarvan de taal veel te wenschen overlaat — , maar of die taal nu zoo voorbeeldig is of <piet, zeker is het, dat, wanneer het om het spreken of schrijven dier taal door Europeanen te doen is, die zich voor den inlander behoorlijk verstaanbaar willen uitdrukken, wanneer bijvoorbeeld de Nederlandsche ambtenaren het ook slechts half zoo goed kunnen, men te- vreden mag zijn. Immers om wetenschappelijke kennis is het bij hen niet te doen. Zij behoeven die taal niet te leer en zooals men Grieksch leert, dat men niet leert om het te spreken, maar om het te verstaan en te begrijpen. Zoo zij slechts een goed aantal woorden van buiten geleerd en die door oefening hebben leeren verbinden om hun gedachten uit te drukken, is dat voldoende. De wetenschappelijke beoefening, de studie van het Maleisch heeft een ander doel, dan om zich verstaanbaar voor den Maleijer uit te drukken. Dat doel is de kennis van die taal als taal, dat is als de wijs waarop een de^Mfcn het menschdom in tegenoverstelling van andere zijne gedachten uitdrukt, en als micBel om het volk te leeren kennen. Hoe minder men over woorden en zinnen behoeft te denken, wanneer men een taal spreekt, hoe gemakkelijker die, hetzij door ze van buiten te leeren of nog liever door dagelijksch verkeer met hen die die taal gebruiken, ons van zelf invallen, hoe machinaler, in één woord, men de taal leert, hoe beter men haar spreken zal; doch hoe zal men een taal leeren begrijpen, zonder juist het denken op den voorgrond te stellen? Maar om nu een taal te leeren begrijpen moet men haar zoo zuiver mogelijk voor zich hebben. Europeesche invloed heeft sterk op het Maleisch gewerkt en dat bedorven. Daarom zijn wij voor de studie van het Maleisch verwezen tot zulke werken, die buiten dien invloed gebleven zijn. Deze bestond nog niet toen de Arabieren de Maleische taal tot schrijftaal gemaakt hebben. Zij noemden toen die taal de Javaansche taal, behasaBjawi y omdat zij Sumatra zelf ook Java noemden (waaruit blijkt dat het wel waarschijnlijk een Noord-Sumatraansch dialekt was, dat later de gewone schrijftaal geworden is), en het zekerste middel om voor goed een einde te maken aan het misverstand, dat er in de op- vatting van die namen Maleisch, Hoog- en Laagmaleisch heerscht, doch dat niet wel meer aan te wenden is, zoude zijn het Maleisch, dat wij tot grondslag onzer wetenschappelijke beoefening moeten leggen , de D j a w i taal te noemen. Die benaming Djawi taal kenden de Bijbelvertalers ook wel, en ware de 19 e eeuw er een paar eeuwen vroeger geweest, dan zouden onze lexica beter zijn, dan zij nu zijn. Maar wat toen had moeten geschieden is niet geschied. Er had meer werk van de taal om de taal zelf moeten gemaakt worden en niet alleen om den Bijbel daarin te kunnen vertalen. Mijn Woordenboek getuigt er van op vele plaatsen, hoe de dialecten er in verward zijn, hoe menig woord hier verstaan wordt VI VOOREEDE, dat elders niet wordt begrepen, hoe op meer of minder gemakkelijk te herkennen wijs dezelfde woorden onder andere, en zeker niet altijd goed geconstateerde, vormen terug- komen en hoe vaak een Maleische uitdrukking niets anders is dan de vertaling eener Hollandsche gedachte. Doch mijne kennis van het Maleisch is nog veel te gering, dan dat ik in de tweede uitgaaf van dit werk, hoewel die, dank zij vooral de bijdragen tot de Maleische lexicographie die de heer klikkeet in het supplement op de eerste uitgaaf van dit woor- denboek geleverd heeft en, voor de eerste en een gedeelte van de tweede letter, de eerste vellen van het groote woordenboek van den heer von dewall, zeer veel boven de eerste voor heeft, in staat zou geweest zijn het beginsel te volgen, dat ik gewild had mij te kunnen voorschrijven. Trouwens zoo iets was reeds vooruit voor onmogelijk te verklaren , waar de ondersteuning van goede boeken en van inlandsche of Europeesch-inlandsche taaikenners, zoo als een wintee en anderen voor het Javaansch , ontbraken. Deze taal biedt ook het bezwaar niet aan, dat de beoefening van het Maleisch zoo zeer drukt, dat namelijk de werken in die taal opgesteld, meestal zijn overgeschreven door lieden , die haar niet behoorlijk verstonden. En hoe het met de iidichtingen van de inlanders geschapen staat, dat weet ieder die den inlander kent. Hij heeft niet het minste begrip van oordeelkundige kennis ; hij blijft den vragenden Europeaan het antwoord met licht schuldig, maar die het ontvangt heeft toe te zien of hij echte munt krijgt of valsche. Of weifelt de vrager, dan kan hij van den minder ont- wikkelden inlander* gemakkelijk een instemming met zijn gevoelen uitlokken en zoo, ver- sterkt door het vermeende gezag van zijn zegsman , uit hij dit- dan met het grootste zelf- vertrouwen. Dit zijn de bezwaren waarmee men in n t algemeen bij het opstellen van woordenboeken als dit te kampen heeft. Maar zij zijn voor het Maleisch de eenige niet. In die taal komt er nog de allerramp- zaligste spelling bij. Dat de Arabieren hun eigen alphabet gebruikten en, waar het noodig bleek, aanvulden om een taal te schrijven die geen letterschrift bezat, is natuurlijk; maar dat men nog tegenwoordig dat alphabet als het ware beschouwt en als dat wat men bij voorkeur behoort te bezigen, dit kan alleen toegeschreven worden aan ingenomenheid met den nimbus , die hem , die met dat alphabet fraai en met gemak schrijft , voor het oog van den onkundige nog steeds omgeeft. Ik heb het reeds te dikwijls gezegd om er hier nog meer over uit te weiden, dat het Arabische alphabet voor het Maleisch even min deugt alsof men er ons Hollandsen mee schrijven wilde. De gevolgen van dat gebruik zijn dan ook niet uitgebleven. De verwarringen die er door ontstaan zijn, zijn legio. En geen wonder, daar de Arabier in de meeste gevallen geen klinkers bij de medeklinkers schrijft. Hoe zal men ooit de juiste uitspraak van een vreemde taal leeren en niet telkens woorden verwarren, wanneer men de klinkers niet weet, waarmee een woord wordt uitgesproken, of zich verbeeldt ze te weten, terwijl men ze niet weet? Men heeft in de woordenboeken dit bezwaar wel trachten op te heffen door er een transcriptie met Hollandsche letters naast te zetten, maar men is daarin zonder oordeel te werk gegaan en heeft daardoor, VOORREDE. VII zonder het te willen, er toe meegewerkt dat het kwaad nog dieper wortel heeft geschoten. Wenscht men ooit goed Maleisen te leeren, men schaffe het Arabisch-Maleische alphabet af en stelle er een Holkndsch-Maleisch voor in de plaats. — En spelden zij dan ten minste de medeklinkers nog maar goed! maar wanneer zij uit onkunde ook dit niet doen, dan wordt de verwarring nog zooveel grooter. Men moet bij het gebruik van het Lexikon daarop altijd bedacht zijn, daar het een onmogelijkheid is om ook de verkeerde spelwijzen der woorden alle daarin op te nemen. — Dat ik aan het gebruik der Arabisch-Maleische letters niet de minste waarde hecht, heeft gemaakt — en dit zij den gebruikers van dit Woordenboek gewaarschuwd — dat ik mij bijvoorbeeld ook het hoofd weinig gebroken heb of woorden met een ) of een s moesten beginnen. Ik ben daarin vrij willekeurig te werk gegaan, wanneer ik of om de gewoonte of om andere redenen niet bepaald de voorkeur aan een van beide letters moest geven. Misschien, wanneer het er op aan kwam, ware ook hier een regel te vinden, dien men volgen kon; maar de zaak komt mij voor van geen het minste belang te zijn, zoodat men dus nu maar op de andere letter zoeke, wat men op de eene niet vinden kan. Wat er verder moge op te merken vallen , zal het gebruik van het Woordenboek zelf wel leeren, vooral aan hen, die hunne studie van het Maleisch maken en nevens deze tweede uitgaaf ook nog de eerste — die hare betrekkelijke waarde door deze niet geheel verloren heeft — en ook nog andere bronnen gebruiken. Met voorbeelden ben ik milder geweest dan in de vorige uitgaaf; ook heb ik de Arabische woorden in het Woordenboek zelf opgegeven en niet, zoo als daar, in een Aanhangsel; maar de vergelijking van andere inlandsche talen heb ik deze keer nagelaten, omdat ik ze niet genoeg versta. Over de afgeleide vormen heb ik het noodig geacht, bij wijze van Inleiding, een opzettelijke verhandeling te geven. Achter aan heb ik een Aanhangsel ge- voegd van de Bataviasche woorden uit het werk //Bijdrage tot de kennis van 't Bataviaasch Maleisch", door Dr. homan, uitg. door H. N. v. d. Tüuk, iets waardoor ik, behalve het nut dat het , naar het mij voorkwam , hebben kon , wanneer ik die woorden overnam , tevens nog meer de aandacht op dat werk heb willen vestigen (vrg. Homaimiana door A. B. Cohen Stuart in T. v. N. I. 1869, I, bl. 192). — Die enkele initialen beteekenen, even als in de eerste uitgaaf van dit Woordenboek, C. Graweurd, D. von Dewall, K. Klikkeet, L. Leydekker, M. Marsden, T. v. d. Tüuk. De T heb ik, waar het mij noodig voor- kwam, vooral daarom bijgevoegd, omdat ik twijfelen mag of hij niet wel eens vergeten heeft Menangkabausche woorden als zoodanige aan te wijzen. De beteekenis van andere ver- kortingen zal van zelf wel in het oog vallen. De lijst van Verbeteringen en Bijvoegsels kon slechts kort zijn. De overtuiging van het onvolledige van mijn werk had mij bij het vooruitzicht op het Maleisch Woordenboek van nu wijlen den heer von Dewall, thans onder handen van den heer v. d. Tutjk, de uitgaaf er van liever nog eenigen tijd doen uitstellen, maar de behoefte die er aan een nieuwe uitgaaf bestond, liet dit niet toe. De nieuwe pagineering intusschen, die men in het Vtlï VOORBEDE. midden van dit werk zal opmerken, is juist ten gevolge van het uitkomen der eerste vellen van dat werk van den heer von dewall ontstaan. Want daar ik die ongeveer op denzelfden tijd ontving als ik mijn woordenboek begon te bewerken, mogt ik eerst, zoo ik met de gaandeweg nitkomende vellen mijn voordeel wilde doen , met die letter beginnen , die ik berekenen kon dat de afdruk van het groote woordenboek niet bereikt zon hebben alvorens het mijne het licht kon zien. Toen ik het begon, bestond er nog geen uitzicht, dat het bedoelde Woordenboek binnen de eerste jaren zou in 't licht komen, doch wel de zekerheid dat door het groote aantal lijvige deelen, die het vullen zou, er een Zeer beperkt gebruik aan te wachten stond. Nu. het in andere handen is verwachten wij in beide op- zichten wat beters. J. PIJNAPPEL. Leiden, Februari] 1875. INLEIDING OYer de afgeleide woordvormen en hunne beteekenissen. i. § 1. Wanneer men bij het lezen van een of ander Maleisen geschrift op woorden stuit die men te vergeefs in dit Woordenboek zoekt, besluite men niet aanstonds, dat het Woordenboek den gebruiker in den steek laat. Meestal toch zal men in zulke gevallen , toegerust met de kennis der regelmatig afgeleide woordvormen en hunne algemeene betee- kenis, zich zelf kunnen helpen. Daartoe in staat te stellen is het waartoe deze inleiding dienen moet. § 2. Wij weten dat verre weg de meeste woorden in alle talen of substantieven of toestandswoorden zijn. De eerste zijn de benamingen, hetzij van voorwerpen, die in de werkelijkheid bestaan, of van zaken, die wij slechts opvatten als werkelijk bestaande, en zij zijn daarom in concrete en abstracte zelfstandige naamwoorden onderscheiden; de andere zijn benamingen van toestanden dier voorwerpen , hetzij blijvende of slechts tijdelijk aanwezige. Benamingen van blijvende toestanden, dat is van hoedanigheden, noemen wij adjectieven, bijvoeglijke naamwoorden, die van voorbijgaande, verba, werkwoorden, zoo- dat dus de adjectieven en verba onder de eene kategorie van toestandswoorden zamengevat worden. § 3. Gelijk de abstracte substantieven niets anders zijn dan toestandswoorden als substantieven gebruikt, zoo worden ook de substantieven in 't algemeen even als cle adjectieven, en dus alle nomina, naamwoorden, als verba, en deze wederom als nomina gebezigd, zonder dat zulk een verwisseling van het gebruik der woorden in de taal altijd met een verandering van vorm behoeft gepaard te gaan. Op zich zelf heeft ieder woord zijn beteekenis, want anders is het slechts een zinledige klank. Maar slechts in enkele gevallen drukt reeds een enkel woord een redelijken, d. i. logischen, zin uit; in clen regel heeft dit slechts plaats in verband met andere woorden, waarmee het tot een zamenhangend geheel verbonden is en waarin dan ieder woord op zich zelf een z indeel ofrededeel uitmaakt. Woorden zooals stil! zwijg! ezel! hebben zóó, als imperatieven of vocatieven, gebruikt reeds op zich zelf een zeer duidelijken zin ; maar wanneer men ze, zonder eenige aanleiding, zoo maar uitspreekt, dan is dit, even als wanneer men plotseling zegt boomblad, lessenaar, hoe .duidelijk hun beteekenis zij, loutere onzin. INLEIDING. Er bestaat dus een verschil of men de woorden op zich zelf, in Iran eigene, hun grond- beteekenis, dan wel in het zinsverband, d. i. het logische verband, beoordeelt. In talen met flexie toont de veranderde vorm wel doorgaans reeds op zich zelf aan als welk deel van den zin, als welk zin- of rededeel, een woord pleegt te fungeeren, doch dit is niet altijd het geval; want wanneer de terminatiën van verschillende rededeelen overeen- komen, blijft ook hier de noodzakelijkheid over om tot het zinsverband, waarin zulk een vorm voorkomt, zijn toevlucht te nemen, zoo men de functie van het woord als rededeel bepalen wil. Zoo kan bijvoorbeeld in onze taal het woord stoffen zoowel substantief als verbum, ja zelf adjectief zijn, en men kan dit niet uitmaken voor dat men een zinsverband, dat is een zin, heeft waarin dat woord voorkomt. Zoo is het in hier zijn allerlei stoffen zelfstandig naamwoord, in het kleed stoffen werkwoord, in stoffen laars- jes, bijvoeglijk naamwoord. § 4. De flexie behoort namelijk tot het zinsverband en is dus een logisch iets; de soort van het woord, of het een substantief dan wel een toestandswoord (adjectief of ver- bum) zij, blijkt eigenlijk alleen uit de reëele beteekenis van den stam, maar de flexie komt, wanneer zij bestaat, tot de onderscheiding te hulp. Door haar herkennen wij de soort van het woord, in zoover er voor verschillende rededeelen vaste grondvormen zijn aangenomen, nominatief, infinitief, andere, doorgaans reeds vooruit, ofschoon het woord nog buiten het zinsverband voorkomt. Waar de flexie dus ontbreekt, zooals in het Ma- leisen, moeten wij tot dat doel ons behelpen met de grondbeteekenis der woorden, die dikwijls reeds moeijelijk uit de bekende beteekenissen van een woord is op te maken, laat staan wanneer men, gelijk zoo vaak het geval is, slechts een enkele beteekenis kent, waarin een woord, en dan nog wel dikwijls slechts in een afgeleiden vorm, voorkomt. § 5. Behalve deze beide soorten nu, die in de rij der tien rededeelen, welke in onze en andere talen worden aangenomen, t. w. 1° zelfstandige naamwoorden, 2° bijvoeglijke naamwoorden, 3° voornaamwoorden, 4° lidwoorden, 5° telwoorden, 6° werkwoorden, 7° bijwoorden ? 8° voorzetsels, 9° voegwoorden en 10° tusschenwerpsels , met 1°, 2° en 6° overeenkomen, blijven dan nog de voornaamwoorden en lidwoorden, die bij elkaar behoo- ren, de telwoorden en de £>artikels, die uit de vier laatste nommers bestaan, over. § 6. Voornaamwoorden zijn er in het Maleisen eigenlijk slechts persoonlijke en aan- wijzende. Toor persoonlijke voornaamwoorden wordt er buiten de enkele die alleen als zoodanige voorkomen, zeer veel gebruik van substantieven gemaakt. Voornaamwoorden en telwoorden zijn beide, gene niet minder dan deze, woorden van bepaalde reëele beteekenis, doch geen van beide behooren zij tot een der beide kategorieën, waarin wij zagen, dat het grootste gedeelte der woorden verdeeld kan worden. Een voor- naamwoord is een plaatsvervanger van een zelfstandignaamwoord, dien men gebruikt wan- neer men de benamingen van de voorwerpen of niet weet, of niet telkens herhalen wil, en het is dus zelf geen benaming van voorwerp. Een telwoord is de benaming, niet van den toestand van een voorwerp en is dus geen toestandswoord , maar van de hoeveelheid eener grootere t>f kleinere menigte voorwerpen. Daar zij beide geheel en tevens alleen met voor- werpen en zaken in verband staan, worden zij ook logisch daarmee verbonden en hebben zij dus, in talen waar flexie bestaat, dezelfde flexie als de substantieven, (lm dezelfde reden hebben ook de adjectieven , ofschoon in een andere kategoiïe van woorden behoorende INLEIDING. XI dan de substantieven , dezelfde flexie als deze ; verba , al behooren zij tot dezelfde kategorie als de adjectieven, hebben uit den aard der zaak, omdat zij voorbijgaande toestanden uit- drukken en hunne verbinding met andere woorden dus tot een geheel andere kategorie be- hoort, een andere flexie noodig; maar wanneer zij, in den vorm van participia, adjectiva worden, nemen zij de nominaal-flexie weder aan. Voornaamwoorden en telwoorden zijn geheel op zich zelf staande woordsoorten, waaraan het van zelf spreekt, dat al spoedig in ieder wordende taal behoefte ontstaat. Voor een deel, en dit geldt inzonderheid de tel- woorden, kunnen zij desniettemin oorspronkelijk benamingen van voorwerpen geweest zijn. Zoo kan, bijvoorbeeld, een woord dat de benaming is voor de hand, om de vijf vingers, die de hand heeft, ook gebruikt worden voor het telwoord vijf; maar zoo, in deze be- teekenis, gebruikt, is het clan buiten de kategorie getreden van de woorden die een voor- werp te kennen geven. Doch waar dit geen plaats vindt, en de voornaamwoorden verkeeren meestal in dit geval, zijn die woorden, even als de tusschenwerpsels, eigenlijk natuur- geluiden, klanken, waarmee men op iets heenwij st, onverschillig welke benamingen hieraan verbonden zijn , en waarvan dus de wortels geheel verschillen van die der groote massa. § 7. Lidwoorden kent het Maleisen niet als afzonderlijke woorden; even als in andere talen fungeert het aanwijzende en in deze taal ook wel het, uit het persoonlijke ontstane, betrekkelijke voornaamwoord er voor. Van de vier overige soorten van rededeelen eindelijk, de bijwoorden, voorzetsels, voegwoorden en tusschenwerpsels, staan de laatste, in zoover zij natuurgeluiden zijn, even als in andere talen, zoo ook hier, op zich zelf. De overige drie zijn in het Maleisen voor het grootste deel naamwoorden of werkwoorden. Wij weten dat dit ook in onze en andere talen plaats heeft, al is het dan ook niet zoo veelvuldig. Voor het kleinere deel is de oorspronkelijke beteekenis nog niet te verklaren en behooren zij waarschijnlijk tot die zelfde kategorie van wortels, waarvan in de vorige § gesprokenis. § 8. In alle talen is het aantal oorspronkelijke woorden * door het vormen van nieuwe uit v de oude zeer uitgebreid geworden. Deze vorming heeft in onze talen zóó plaats, dat de wortel eeuige verandering onderging, waardoor er vormen uit ontstaan zijn, die woordstammen genoemd worden, omdat zij, doorgaans zelf nog geen woorden zijnde, toch of door de verbuigings- of verv r oegingsvormen daartoe worden, of op hun beurt wederom door middel van afleidingssyllabes nieuwe woorden doen ontstaan, die dan ook weder door flexie een aantal verschillende vormen kunnen aannemen. Zulke uit den wortel ontstane woorden, maar die ook eigenlijk nog geen woorden zijn, omdat tot het vormen van deze de flexie — die later evenwel in sommige gevallen weer afgesleten is — behoort, noemt men daarom ook w r el secundaire stammen, en zoo kan men ook wel van secundaire wortels spreken, wanneer een vorm ten opzichte van een woordstam als wortel voorkomt , maar toch nog een eenvoudiger vorm als wortel heeft aan te wijzen. Er zijn dus bij ons doorgaans minstens twee, doch ook wel eens meer trappen van mindere volkomenheid, die aan het volkomen woord voorafgaan. § 9. Ook in het Maleisen zijn de woorden meestal uit eenvoudiger grondvorm ont- staan. De even als bij ons oorspronkelijk eenlettergrepige grondvormen van de .woorden dier taal zijn tot tweelettergrepige aangegroeid en deze ondergaan door het bijvoegen van affixen de laatste veranderingen. Die eenlettergrepige grondvormen komen nog in genoeg- zaam aantal als woorden voor, maar de tweelettergrepige vorm is de gewone woordvorm XII INLEIDING. geworden. Er zijn ook wel grondvormen van drie of meer lettergrepen, doch deze zijn of op een gewoonlijk zeer duidelijke wijs van eenvoudiger vormen afgeleid, of uit vreemde talen ontleend. * § 10. De eenvoudigste manier in het Maleisen om uit een woord van ëéne lettergreep er een van twee te maken, is door er als zoogenaamden voorslag een korte e voor te zetten, die echter dikwijls weer vervalt, wanneer het woord door een affix tweelettergrepig wordt, bijv. mas^ emas, masnja; tjap, etjap, ditjap\ daarentegen beremas, beroewang , mèngetjap. Een andere wijs, waarop tweelettergrepige grondvormen ontstaan zijn, was het verdub- belen van het eenlettergrepige woord, of, zoo dit op een mededklinker uitging, van de eerste letter. Dikwijls voegde zich tusschen de eerste en tweede lettergreep de neusletter. Die nasale uitgang is namelijk in het Maleisen zeer veelvuldig, hetzij als uitgang van het woord zelf, of, midden in het woord, als die eener syllabe, waarbij de neusletter zich dan natuurlijk naar den volgenden medeklinker wijzigt tot een ng , n of m. Ook hebben zich dikwijls allerlei medeklinkers , zooals b , t , r , p , s , k , m , die meeren- deels als overblijfsels van praefixen te beschouwen zijn, naauw vóór aan het woord ge- hecht , zoodat zij daarvan thans onafscheidelijk zijn ; terwijl eindelijk ook wel medeklinkers , die in uitspraak overeenkomen, zooals k en g, t en d y p en #, en ook zulke, zooals r en l, k en t, die de slechte articulatie dier onbeschaafde talen niet zuiver onderscheidde, met elkaar verwisseld zijn , of er letters zijn ingevoegd (waarbij dan dikwijls ook omzetting der beide eerste medeklinkers plaats heeft), of ook eindmedeklinkers zijn weggelaten in wier plaats dan menigmaal weer een neusklank werd uitgesproken. § 11. Waren nu deze middelen, afzonderlijk en vereenigd werkende, reeds in staat om het oorspronkelijke aantal woorden zeer uit te breiden, al ging daarmee niet altijd een verschil van beteekenis gepaard, daar het dikwijls alleen de uitspraak was, die in ieder spreektaal reeds op de meest nabijgelegen plaatsen pleegt te verschillen, waardoor een zelfde woord allerlei vormen aannam ; zoo heeft de klankverwisseling die uitbreiding nog veel in omvang doen toenemen. Onder die benaming klankverwisseling versta ik in het Maleisch het verschijnsel, dat een menigte woorden, al zijn hun medeklinkers gelijk , door het verwisselen der- klinkers verschillend in beteekenis zijn geworden. Dat verschil in klinkers bracht daar waar het een gevolg van opzettelijke, met bewustheid gedane articu- latie was, oorspronkelijk, ook daar waar wij het tegenwoordig niet meer kunnen aanwijzen, zeer zeker een vast verschil van beteekenis mee; doch ook hier moet men de macht der slordige articulatie niet buiten rekening laten, waaruit volgt dat die speling der klinkers ook vaak willekeurig kan geweest zijn. Zie hier eenige voorbeelden van woorden, in welke het verschil van de beteekenis der klinkers duidelijk in het oog springt: gerdoem, een zwaar, genlam, een minder zwaar dreunen; derang, het geluid van den trom, dering, een scheller geluid; kepoek, een grove, kepik, een fijne deuk; kakak, het kakelen van de kippen, koekoek, het kraaijen van den haan; tjoetjoer, bij groote, tjitjir, bij kleine hoeveelheden storten; melan- tjoet, met een hoogen, melantjit, met een lagen straal uit den grond springen, van water; enz. Hiernaast staan echter een menigte andere, bij welke de INLEIDING. XIII reden der verwisseling niet meer zoo voor de hand ligt of geheel onnaspeurbaar is, bijv. naast anghat, optillen, anghoet, optillen en wegbrengen, angkit, optillen en in de nabijheid neerzetten, ook oengkit, eventjes met een spaak oplich- ten, oenggit , op en neer gaan, zooals de staart van een kwikstaartje , oenggat , met het bovenste gedeelte op en neer bewegen; anggol, opwippen, bijv. het voorovergebogen hoofd, en dan ook op de horens nemen, van een stier; oenggal, op en neer bewegen, zoo als het hoofd onder het zwemmen; anggoeng , optillen, op- lichten; anggok, knikken met het hoofd, van slaperigheid of onderdom; anggap, het maken van een buiging bij het uitnoodigen ten dans. Of bijv. bantal, kus- sen, benul, puistje, boental, opgeblazen, boenül , een knoop in een doek, boentoel, een ring aan een krisscheede, bintal, een knobbeltje, enz., enz. § 12. Vergelijken wij nu deze ontwikkeling met die in onze talen , dan blijkt het dat wij die een- en tweelettergrepige woorden in plaats van wortel en stam of w oor ds tam, liever wort el woord en stam woord moeten noemen, omdat de flexie, die bij ons noodig is om het woord als 't ware af te maken , hier ontbreekt , en de wortels en stammen dus terstond bruikbare woorden zijn. Wij zijn gewoon beiden, wortel- en stam woor- den, den naam van grondwoorden te geven met het oog op de afgeleide woorden, die zoowel uit deze als uit gene ontstaan, en zouden dan ook, waar onderscheiding wenschelijk is, de tweelettergrepige stam woorden liever door de benaming van secundaire grondwoorden van de eenlettergrepige wortelwoorden , als primaire, onderscheiden. Wij zien dus, na deze vergelijking, dat terwijl in onze taal de woorden in 't algemeen genomen niet voor den derden ontwikkelingstrap (§8) der woordvormen verschijnen, zij in het Maleisch reeds op den eersten trap te voorschijn komen. Toorts mist het Maleisch, behalve de flexie, ook die zoo rijke bron van nieuwe woorden, die aan andere talen in de za menstelling niet alleen met andere naamwoorden, maar ook met een zoo groot aantal van suffixen en praefixen, inzonderheid met voorzetsels, gegeven is. Immers wat wij in het Maleisch zamenstelling kunnen noemen is daarmee naauwlijks te vergelijken en de enkele affixen , welke die taal bezit , gelijken nog slechts in de , verte op de onze. § 13. Uit een en ander blijkt, dat aan de Maleische taal de aanleg tot ontwikkeling , zooals meer beschaafde talen dien bezitten , geheel ontbreekt en zij daarom niet in staat is noch ooit zal kunnen worden om, wat ook door de syntax dier taal geheel bevestigd wordt, anders dan hoogst gebrekkig woorden en zinnen terug te geven , zooals onze moedertaal en andere talen die vormen kunnen. Buitendien is het Maleisch arm in woorden, omdat, behalve dat vermogen tot zamenstelling, ook het materieele vereischte tot hunne vorming, t. w. het vermogen om goed gearticuleerd te spreken, blijkbaar in het goed articuleeren der klanken en in de mogelijkheid om twee en meer medeklinkers te kunnen combineeren, aan den Malei] er ontbreekt. In aanleg om goede zinnen te vormen staat die taal evenzeer op een lagen trap, omdat het logische vereischte daartoe, dat in andere talen tot het verbinden van woorden tot zinnen de flexie, en tot het verbinden der zinnen onderling een menigte voegwoorden schiep, daarin niet of naauwlijks aanwezig is. De ware woordenrijkdom eener taal bestaat niet daarin, dat allerlei woorden, die in grondbeteekenis verschillen, zooals in het Maleisch, naar gelang der behoefte, d. i. eenzijdig, toegepast worden op een enkel voorwerp of een enkelen toestand, om die, al naar mate van het oogpunt waaruit men ze XIV INLEIDING. beschouwt, van verschillende zijden te doen zien; iets waardoor enkele woorden , naargelang zij om dat doel te bereiken op verschillende voorwerpen of toestanden worden toegepast , geheel uit elkander loopende beteekenissen kunnen krijgen en wel zóó, dat de grondbeteekenis niet meer te herkennen is : hetgeen trouwens , naast het overnemen en verbasteren der woorden uit vreemde talen, voor den Maleijer de eenige wijs is om in het gemis van benamingen voor voorwerpen of toestanden te voorzien. Integendeel, die rijkdom ligt daarin, dat zij alle voorwerpen en toestanden met benamingen kan terug geven, welke in gelijke mate als die voorwerpen en toestanden zelf zich als wijzigingen voordoen van een hoofdbegrip , die alle zóó uitdrukken, zóó van een zelfde grondwoord of wortel afleiden, dat de benaming een afspiegeling wordt der natuur. Er bestaat niet de minste grond om aan de Maleijers en hunne stamverwanten zin voor het algemeene te ontzeggen, zoodat zij zonder het meer algemeene in het bijzondere op te merken alleen het meer bijzondere met verschillende namen zouden noemen. Dit zou zijn hen buitensluiten uit den kring der redelijke wezens. Bij voorwerperi zal zulk een stelling niemand in de gedachten komen, en waarom zouden wij haar dan op toestanden willen toepassen? Of er al eens bij eenig toestandswoord meer dan een w r oord is om de verschillende wijzen, waarop zich de toestand voordoet, uit te drukken , hetgeen wij zagen dat in het Maleisen uit den aard der zaak niet anders mogelijk is; zij hebben daarom het algemeene in het bijzondere niet over het hoofd gezien, bij toestanden evenmin als bij voorwerpen. Het is namelijk verkeerd den psychologischen gang der zaak zóó op te vatten, als of uit een aantal bijzondere begrippen tot een alge- meen begrip zou geabstraheerd zijn; integendeel, de eerste benaming van een voorwerp of toestand was altijd slechts een enkel bijzonder begrip, dat op andere voorwerpen of toe- standen toegepast om de overeenkomst, die deze in die bijzonderheid met het eerst waar- genomene hadden , daardoor tot een algemeen kenmerk van allerlei voorwerpen en toestanden werd en welk algemeen begrip dan verder weder in een aantal bijzondere is overgegaan. Ik weet niet wat dragen oorspronkelijk beteekend heeft; zeker een bijzondere wijs van dragen ; evenals in de Polynesische talen zich het algemeene begrip van dragen waarschijn- lijk» ontwikkeld heeft uit een op den rug dragen. Die beteekenis vind ik althans opgegeven voor het Polynesische fafa , waarin men zonder moeite het Maleische bawa en het Jav. gawa herkent, bij welke woorden de beteekenis reeds door het algemeene dragen heen in die nog algemeenere van een met zich dragen, bij zich hebben is over- gegaan. Maar terwijl men nu in onze talen die meer bijzondere begrippen of door zamen- stelling, of, zoo als in dit geval, door nadere bepaling van de benaming voor het algemeen geworden begrip uitdrukte, heeft de Maleijer dit of slechts door omschrijving gedaan, daar hij tot zamenstelling, ten minste zulke zamenstellingen als de onze, niet bij machte is, of andere woorden van andere grondbeteekenis daarvoor gekozen. Zoo is sangga, op de handen dragen, eigenlijk ondersteunen of onder iets houden zoodat het niet valt, mïngancheng , in den zak dragen, eig. zakken of gezakt hebben, van kandoeng, zak, memikoel, niet oorspronkelijk een last aan beide einden van een stok over de schouders dragen, maar op de wijs der koelies dragen, want van dat woord is zonder twijfel de oorspronkelijke volksnaam hoeli, thans in Indië voor lastdrager gebezigd, het grondwoord, enz. Men vindt in het Maleisen slag op slag de bewijzen, hoe bij de ontwikkeling dier taal telkens een enkel bijzonder begrip, tot een INLEIDING. XV algemeen geworden, de grondslag geweest is, waaruit zich een aantal, andere bijzondere begrippen ontwikkeld hebben. Aan de steeds aangroei] end e behoefte naar meer woorden is slechts kunnen voldaan worden door op de algemeene beteekenis van de bestaande Avoorden steeds nieuwe beteekenissen toe te passen. Hoeveel beteekenissen heeft niet angkat, op- tillen? Die van verheffen tot een rang of waardigheid; aannemen in een familiebetrekking; ophemelen, lekker maken; opdis se hen van spijzen; aanheffen van een gezang; steken van een wond. Of ahoe, ik? Die van b e 1 ij d e n , bekennen, b e 1 o o v e n , borg b 1 ij v e n , beweren, zich toe- eigenen. De Maleijers kunnen ons woord zon niet anders uitdrukken dan door oog van den dag. Zoo lang hun die uitdrukking duidelijk blijft, verstaan wij het begrip zon, waarvan wij de oorspronkelijke beteekenis , zoo wij niet bij het oude Sanskrit hulp zoeken , niet meer kennen en wij dus niet door de benaming een eenzijdige voorstelling krijgen, beter dan zij. § 14. Van de secundaire of gewone grondwoorden nu worden door verdubbeling van het woord of door affixen, hetzij praefixen of suffixen, op analoge wijs als waarop dit bij de primaire grondwoorden plaats had, weder nieuwe woorden afgeleid. Maar ook van deze zijn er die op hun beurt nogmaals als grondvormen voor nieuwe woorden die- nen en die daarom afgeleide grondwoorden kunnen genoemd worden. Bij de praefixen en suffixen behoor en ook de infixen, zoo genoemd omdat zij beschouwd worden als ingevoegd na den eersten medeklinker van het grondwoord. Doch daar een geen regel- matig gebruik daarvan in het Maleisen bestaat, is het onnoodig er hier bij stil te staan, te meer omdat hun afleiding nog in 't geheel niet altijd duidelijk is. II. VERDUBBELING. § 15. De beteekenis der verdubbeling van een woord — reduplicatie, d. i. herhaling van den eersten klank slechts, komt in het Maleisen weinig voor — is iets zeer reëels. Zij XVI INLEIDING. geeft vooreerst versterking der beteekenis van het woord te kennen. Zoo herhalen ook wij een woord in dien zin en zeggen loopen! loopen! gaauw! gaauw! Bij ons is dit echter bepaald tot een toeroep, maar in het Maleisch wordt er een veel ruimer gebruik van gemaakt. Zoo beteekent lari, loopen, lari lari, hard loopen, hetzij een hard aankomen loopen of hard wegloopen, snel vluchten. Maar de intensiteit der beteekenis bepaalt zich niet alleen tot den graad der inspanning , waarmee men iets uitvoert. In den grond is de beteekenis die eener eenvoudige herhaling, waarvan de op- vatting afhangt van de beteekenis van het woord en het zinsverband. Zoo beteekent bijv. loempat 2 ^ heen en weer springen, ükam 2 , veel steken geven, hetgeen dan weder, wanneer er van meer dan één subject gesproken wordt, de opvatting van elkan- der over en weer steken toebrengen toelaat. En zoo laten zich dan ook nomina verdubbelen, bijv. malam 2 , nacht nacht, d. i. laat in den nacht; tegoeW \ stevig stevig, bijv. iets vast maken, bij welk laatste voorbeeld men er intus- schen op letten moet, dat de verdubbeling der adverbia dikwijls alleen dient om een adjectief als adverbium te doen uitkomen en zoodoende alle beteekenis van versterking verloren heeft, bijv. tinggal baiP, vaarwel! niet juist vaar bijzonder wel! Ook beteekent de herhaling van een substantief dikwijls ons meervoud , namelijk in zulke gevallen dat men dit opzettelijk wil aanwijzen, daar het anders of genoegzaam uit den zin is op te maken, zoo als bij telwoorden, of de aan wijziging er van volkomen onverschillig of onnoodig is. § 16. Maar de verdubbeling heeft nog een geheel andere, aan de vorige juist tegen- overgestelde beteekenis, t, w. die van aarzeling om het woord te noemen, van een niet geheel door het woord uitgedrukt worden van hetgeen men zeggen wil, van een er wel iets van hebben of van een in geringen graad iets zijn. Yooral in deze opvatting komt de verdubbeling veel voor als benaming van voorwerpen, die op dat wat het grondwoord uitdrukt gelijken, bijv. langitf, hemel van een rustbed, van langit, hemel; aloë 2 , een soort van visch die op een aloë , d. i. een r ij s t s t a m p e r , g e 1 ij k t ; koeda 2 , schraag, van Jcoeda, paard; boeloeh 2 , luchtpijp, van boeloeli, bamboesriet, enz. In vele gevallen is echter het stam woord niet meer in gebruik, bijv. koe po e 1 , kapel, labo 2 , spin.» Bij deze beteekenis der verdubbeling behoort ook apa% iets of wat, mana 2 , welke ook, begini 2 , zoo en zoo. § 17. Bij de telwoorden, eenvoudige en zamengestelde , wijzigt de verdubbeling de be- teekenis op verschillende manieren. Zoo beteekent satoe% een aan een, ieder in 't bijzonder, een voor een, een tegen een; doewa% de twee, alle twee, twee aan twee, enz. § 18. Maar die verdubbeling alleen heeft aan de taal niet voldaan. Die herhaling, als versterking van qualiteit en quantiteit, brengt dikwijls verscheidenheid mee, en ook deze heeft de taal figuurlijk voorgesteld. En dat nog wel op derderlei wijs. Yooreerst en gewoonlijk geschiedt het door de klinkers van het woord te veranderen ? hetzij in het eerste woord, of, wat meer plaats heeft, bij de herhaling, zooals bijv. rompang-ramping , poeïang- paling, bonghar-banghir , bolang-baling ; djoengkat-djangJcit, tjorah-tjarih , ontang-onüng , of ook: tjMang-tjeling , serba-serbi, selang-seling ,• of éjMas-tjeloes , lekah-lehoh ■, oïmoesoeh- masah, soesoep-sesap , goépoeh-gapih y enz. INLEIDING. XVII § 19. Een tweede manier is de verandering van den eersten medeklinker met behoud der klinkers: tali-mali (ook tali-toemali, § 20, zoodat toe hier wel kan weggevallen zijn) , sajoer-majoer , serta-merta, laoeJc-paoek , ramah-tamah, tjerei-berei , hingar-bingar enz. Dikwijls worden ook twee woorden, doch zoowel in klinkers als in medeklinkers verschil- lende , bij elkaar gevoegd om het begrip te versterken , hetzij slechts zoo dat er toch eenige assonantie in de letters overblijft, in w^elk geval, zoo ten minste slechts een der beide vormen als op zich zelf staand woord voorkomt, men het andere voor een wijziging van het eerste zou kunnen houden, zoodat men met slechts één grondwoord te doen heeft; of ook zonder dat, .bijv. laloe-lalang , beras-petas , bmgkak-boengkil , loeloeli-lmtak , remoek- redam, Témali-loemboet. Maar in dit laatste geval heeft men dikwijls met twee verschil- lende grondwoorden te doen (zie § 94). 