Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
— 247 — R. J. Mayer. Hierna wordt nog besproken de opmerking van het correspondeerend lid van Deventer aangaande de stichting van een gedenkteeken voor R. J. Maier, naar aan- leiding van zijn ontdekking van de overeenkomst tusschen warmte en arbeidsvermogen. De vergadering loopt echter niet warm voor de zaak, hoewel nog cen oogenblik het denkbeeld overwogen wordt van het aanbrengen van een gedenkplaat bijv. bij het nieuwe havenhoofd te Soerabaja; ` ook dit idee kan geen voldoende meerderheid vinden. Regenwaarnemingen. Hierna biedt de Heer van BEMMELEN het werk: Uitkomsten der Regenwaarnemingen op Java met regenatlas samengesteld door het Kon. Met. en Magn. Observatorium aan. Hij maakt hiervan gebruik om het een en ander mede te deelen over de geschiedenis van het ontstaan en de moeilijkheden, die zich bij de bewerking voordeden en toont op de kaarten nog een paar te trekken conclusies aan aangaande het verband tusschen de moessons en den regenval. Mededeeling van Bemmelen. Na mededeeling te hebben ge- daan van het ontslag van den mandoer, houdt de Heer van BEMMELEN nog een mededeeling over een tweede beklimming van den Merapi. Hij laat hieraan een historisch overzicht van de verschillende beklimmingen en de werkzaamheid van dien vulkaan voorafgaan. Aan de hand van lantaarnplaatjes wordt nu ook deze beklimming besproken en een kaartje getoond, vervaardigd met behulp van een door het topogra- fisch bureau geleende tranche-montagne instrument. \a afloop van het projecteeren, werden de plaatjes stereoscopisch bekeken en bleek weer hoever de gewone projectie bij de stereoscopische waarneming achterstaat. Niets meer aan de orde zijnde, sluit de voorzitter de vergadering. — 248 — Bestuursvergadering op Maandag 12 Juli 1915. Aanwezig de Heeren: van BEMMELEN (voorzitter), van ALPHEN DE VEER, GRIJNS, VAN HOYTEMA, WITKAMP, SUNIER, van Lira en van Lumet (secretaris). Ingekomen stukken: 1. Brief van Mr. A. B. Comen Stuart, Buitenzorg. 2. Bekendmaking van de Club Alpin de la Crimée et du Caucase, dat wegens oorlogsomstandigheden het jaarfeest niet doorgaat. Nadat de notulen van de vorige vergadering gelezen en goedgekeurd zijn, deelt de voorzitter mede, dat de nota aan den G.-G., door den secretaris opgesteld, zijn instemming heeft gevonden, behoudens een kleine bijvoeging. Hij vraagt of één der leden voorlezing wenscht. Op verzoek wordt nu de nota gelezen, waarna eenige discussie ontstaat over de wenschelijkheid om ook samenwerking met het Departement van Landbouw, Handel en Nijverheid te zien te verkrijgen. Wordt besloten Dr. KONINGSBERGER mededeeling van de nota te doen en het daartoe te leiden, dat deze persoonlijk wordt gehoord. Besloten wordt naar aanleiding van den brief uit Buiten- zorg te antwoorden, dat het niet op den weg van de Vereeniging ligt het aanleggen van eene verzameling van lantaarnplaatjes ten behoeve van voordrachten te bevorderen. De voorzitter belast zich met dit antwoord. Naar aanleiding van de notulen maakt de secretaris een paar opmerkingen in verband met het boek van Dr. SIRKS, „de Geschiedenis van het Natuurkundig onderzoek in Indië”. Er zal getracht worden na te gaan of er werkelijk nog een onuitgegeven gedeelte van het werk over de visschen van Bleeker bestaat. Verder doet de voorzitter eenige huishoudelijke mededee- ling over de tractementen van de bedienden en worden — 249 — deze vastgesteld op f 17.50 voor den mandoer, f 12.— voor den kebon en f 25.— voor den boekbinder, deze laatste met een toeslag van / 0.10 voor ieder gebonden boek. Ontwerp Reglement Bibliotheek. Hierna wordt het Ontwerp- Reglement voor de bibliotheek behandeld, besloten wordt, gehoord de diseussie, dit reglement in de volgende verga- dering definitief vast te stellen. Wegens het late uur wordt geen mededeeling gehouden. Bestuursvergadering op Maandag 9 Augustus 1915. Aauwezig de Heeren: van BEMMELEN (voorzitter), GRIJNs, Woupsrra, WITKAMP, ZEEMAN, BORREMA, VAN ALPHEN DE VEER, van Hoyrema en van LummeL (secretaris) en de gewone leden van Ove DE FontEenoy en Mej. van VLEUTEN. Nadat de notulen gelezen zijn en goedgekeurd, begroet de voorzitter het nieuwe bestuurslid Dr. H. W. Woupsrra, die als oud-voorzitter van de afdeeling Soerabaja q.q als zoodanig zitting heeft genomen. Reglement Bibliotheek. Daar er geen ingekomen stukken zijn, wordt nu overgegaan tot de stemming over het in de vorige vergaderinz behandelde Ontwerp Reglement voor de Bibliotheek, dit wordt artikelsgewijze nog eens gelezen en behandeld, waarna het na eenige diseussie wordt aangenomen. Het zal gedrukt en rondgezonden worden. Overzicht geldmiddelen. Hierna geeft de penningmeester, de heer van ALPHEN DE VEER, een zeer gewaardeerd over- zicht over den stand van de geldmiddelen, waaruit blijkt dat deze goed zijn, doch voortdurende zuinigheid eischen. — 250 — Voordracht Mars. Niets meer voor het huishoudelijk ge- deelte te behandelen zijnde geeft de voorzitter het woord aan den Heer Mars tot het houden van zijn voordracht: „Veranderingen van en beschouwingen over het magnetisme in moderne ijzeren en stalen schepen.” Deze voordracht zal in haar geheel in het tijdschrift worden opgenomen. De secretaris zag zich door huislijke omstandigheden genoodzaakt bij het begin dezer voordracht heen te gaan. Bestuursvergadering op Zondag September 1915. Aanwezig de Heeren: van BEMMELEN (voorzitter), WOUDSTRA, VAN HOYTEMA, GRIJNS, VAN LUMMEL (secretaris) en de gewone leden Mars en van Ove pe FONTENOY. De notulen van de vorige vergadering worden gelezen en goedgekeurd. Nieuw lid. Als lid wordt aangenomen Dr. S. E. BOORSMA, Weltevreden. Aankoop Boekwerken. Op voorstel van den bibliothecaris wordt besloten voor de bibliotheek aan te schaffen: De Encyclopedie van WinkLER — Prins, opnieuw uitgegeven door ZONDERVAN. Verder wordt besloten zich in verbinding te stellen met de firma STAUFFER te Leipzig over de completeering van Breum’s TIERLEBEN en OSTWALDS KLASSIKER. Daar verder geen huishoudelijke zaken te behandelen zijn geeft de voorzitter het woord aan den Heer van Ove tot het houden van een mededeeling. — 251 — Mededeeling van Oye de Fontenoy. Spreker bespreekt eerst : Prof. Dr. JOHANN REEGEN. Haben die Antennen für die alternierende Stridulation von Thamnotrizon Apterus Jab. g eine Bedeutung? Pflüger’s Archiv. Band 155. p. 245—250. 1913. Volgens de onderzoekingen van Regen moet de meening van Rudow, die den zetel van het gehoor bij de Locuslidae in de antennen plaatste, verworpen worden. Daar de manne- tjes van Thamnotrizon Apertus Jab., die van hun voelers beroofd werden evengoed alterneerend sjirpten als de normale. C. Hers. Untersuchungen über den Lichtsinn bei Echinodermen. Pfliiger’s Archiv. Band 155. p. 1. 1914. Bij Astropecten Aurantiacus. L. moeten de ambulacraalpootjes als licht waar- nemende zintuigen beschouwd worden. Ze reageeren tegen- over gekleurd licht zooals de totaal kleurenblinde mensch. Bij Ceutrostephanus longispinus zijn de z.g. kolfjes als photoreactieve organen te beschouwen, ze antwoorden alleen op vermindering van lichtsterkte. Gekleurd licht werkt hier weer als bij totaal kleurenblinde menschen. Bestuursvergadering op Maandag October 1915. Aanwezig de Heeren: van BEMMELEN (voorzitter), Grisns, VAN ALPHEN DE VEER, Woupstra, BOEREMA, VAN LUMMEL (secretaris) en de gewone leden Mejuffrouw van VLEUTEN ` en Mars. De notulen van de vorige vergadering worden gelezen en goedgekeurd. Nieuwe leden. Als nieuwe leden worden aangenomen de de heeren: J. W. pe Brutsnxoprs, c. i. Weltevreden. H. Mürzeı, ” J. E. pe MENIER, GE ” — Bi + Aanvraag Natuurhistorische Vereeniging. Alsnu wordt ter sprake gebracht een mondelinge aanvraag van den voorzitter van de Natuurhistorische Vereeniging aan den secretaris of de K. N. V. geneigd zou zijn een lokaal aan deze vereeni- ging af te staan tot het houden van vergaderingen. Na eenige discussie wordt besloten te antwoorden, dat men eerst een nauwe aansluiting van de beide vereenigingen gewenscht acht en gaarne voorstellen of aanvragen in dien zin zal tegemoet zien. Mededeeling van Bemmelen. Niets meer aan de orde zijnde neemt de voorzitter het woord tot het houden van eene mededeeling over de waarnemingen met loodsballonnetjes. Vervolgens laat het lid Woupsrra eenige fotografién rond- gaan van de Kruppinrichtingen, waar hij enkele jaren geleden een bezoek bracht. Mededeeling van Mars. Vervolgens geeft de voorzitter het woord aan den Heer Mars, die eenige mededeelingen doet over het breken van chronometerveren. Daar deze mede- deeling in haar geheel in het tijdschrift zal worden opgenomen kan met verwijzing daarnaar worden volstaan. Niets meer aan de orde zijnde sluit de voorzitter de vergadering. Bestuursvergadering op Maandag 8 November 1915. Aanwezig de Heeren: van BEMMELEN (voorzitter), BOEREMA, ZEEMAN, JANSSEN VAN Raat, van Hoyrema, GRIJNS, VAN ALPHEN DE VEER en VAN LUMMEL (secretaris) en het gewone lid van GELDER. De notulen van de vorige vergadering worden gelezen en goedgekeurd. = 8 = Ingekomen stukken. Alsnu wordt overgegaan tot behan- deling van den brief van de National Academy of Science, waarin ruiling van edita wordt voorgesteld. Besloten wordt gaarne op het voorstel in te gaan. Bedankt als lid. Bedankt als lid hebben de Heeren: P. J. H. Wismans, Dr. E. J. Borgesıus, Weltevreden en M. Duyster, Padang. Bybouwing Oostelijk Paviljoen. Vervolgens wordt ter sprake gebracht een mondeling verzoek door den bewoner van het Oostelijk Paviljoen aan den secretaris gedaan om het Bestuur voor te stellen over te gaan tot bijbouwen van één kamer aan het paviljoen. De directeur van de gebouwen, die op verzoek van den secretaris een voorloopige opname gedaan heeft, begroot de kosten globaal op f 1500. Na eenige discussie, waarbij erop gewezen wordt dat de huur een flinke verhooging zal dienen te ondergaan, wordt met 5 stemmen vóór en 2 stemmen tegen besloten, ingeval de maatschappij van Nijverheid en Landbouw hier mee accoord gaat, de kamer bij te bouwen. De directeur van de gebouwen zal zich met den heer van Sreepen in verbinding stellen. Finantiéele Commissie. Daar de finantiëele commissie in de December-vergadering een begrooting moet indienen, doch niet na te gaan is wie in deze commissie zitting hebben, benoemt de voorzitter als leden dier commissie de Heeren VAN BEMMELEN, VAN ALPHEN DE VEER en VAN LUMMEL. Daar allen deze benoeming aannemen, zal de begrooting in de volgende vergadering kunnen worden ingediend. Bezoek aan het Nautisch Instituut v/d Kon. Paketvaart Mi. Vervolgens brengt de secretaris een uitnoodiging over van het lid S. Mars, die door een lezing verhinderd is dit persoonlijk te doen, tot een bezoek aan het nautisch instituut van de Kon. Paketvaart Mii. Wordt besloten deze uitnoodiging gaarne aan te nemen en den secretaris op te dragen de zaak na overleg bij circulaire te regelen. — 254 — Mededeeling van Bemmelen. Niets meer te behandelen zijnde neemt de voorzitter 't woord tot het houden van een voordracht over droogte-jaren op Java, welke in het Tijdschrift van de Vereeniging zal worden opgenomen. Bestuursvergadering op Maandag 3 December 1915. Aanwezig de Heeren: van BEMMELEN (voorzitter), WITKAMP, _ WOUDSTRA, JANSSEN VAN RAAIJ, ZEEMAN, BROUWER, BOEREMA en van Lummen (secretaris). Nadat de notulen van de vorige vergadering gelezen en goedgekeurd zijn, herdenkt de voorzitter het overlijden van het bestuurslid W. A. Borger. Spreker memoreert, dat, hoewel Borger slechts kort lid van het bestuur van onze vereeniging geweest is, allen, die het genoegen hebben gehad hem te kennen, overtuigd zullen zijn, dat ook onze vereeniging nog veel van hem had mogen verwachten. Daar het verlies voor de medische wetenschap reeds door meer bevoegden is ter sprake gebracht en zeker nog wel uitvoe- riger zal worden besproken, wil spreker nog alleen maar een eeresaluut brengen aan den man, die als op het veld van eer gestorven is. In verband hiermee deelt de voorzitter nog mee, dat het dagelijksch bestuur de vereeniging heeft vertegenwoordigd bij de ter aarde bestelling en door hem op het graf nog eenige woorden aan Boraer’s nagedachtenis gewijd zijn. Nieuwe leden. Als nieuwe leden worden voorgesteld en aangenomen de Heeren J. K. H. ZIEGLER, m.i., P. Hévie, mi. Weltevreden en E. Jacoson, Bandoeng. Bedankt als lid. Bedankt als lid heeft de Heer G. P. Brouwer, Soerabaja. 1 — Geschenken. De bibliothecaris deelt mede, dat onder dank- betuiging ontvangen is Deel XXIX van Tijdschrift van het Kon. Ned. Aardrijkskundig Genootschap van den Heer van GELDER, door wien tevens nog is toegezegd deel XXVII en XXVIII, waardoor de verzameling van de werken van deze vereeniging zoo goed als compleet geworden is. Van den Heer van Lummen is ontvangen H H van Koun. Driemaals dwars door Sumatra enz. en verder deel 36 van de Indische Gids. De bibliothecaris maakt tegelijkertijd van deze gelegenheid gebruik om te verzoeken. bij voorkomende gelegenheden losse afleveringen of deelen van tijdschriften aan de Vereeni- ging af te staan, daar deze dikwijls tot completeering kunnen dienen. Bibliotheek van Landbouw en Nijverheid. Tot zijn genoegen kan hij verder meedeelen, dat hem op zijn verzoek is toegestaan de bibliotheek van Landbouw en Nijverheid in orde te brengen en te administreeren waardoor er kans bestaat, dat hiervan nog een nuttig gebruik kan worden gemaakt. Aankoop Indische Cultures van Van Gorkum. Verder wordt nog besloten over te gaan tot den aankoop van de Indische Cultures van Van Gorkum opnieuw uitgegeven door H. PRINSEN GEERLIGS. Bestuursverkiezing. Daar de titularissen van het bestuur bij acclamatie worden herkozen en niemand heeft te kennen geven, dat hij wenscht af te treden is het bestuur voor 1916 samengesteld, als volgt: r. W. van BEMMELEN, Voorzitter. Dr. G. GRINS, Ondervoorzitter. Dr. H. J. van LUMMEL, Secretaris-bibliothecaris. W. H. A. van ALPHEN DE Veer, Penningmeester. J. F. van Hoyrema, ` ` Directeur van de gebouwen. Dr. J. Boerema, Redacteur van het tijdschrift. — I Begrooting. Hierna wordt. de begrooting behandeld en aangenomen zooals deze is vastgesteld door de finantieële commissie. Kasopneming. De voorzitter benoemt nu als leden van de verificatic-commissie de heeren WITKAMP en JANSSEN VAN Raai, die zich beiden bereid verklaren de benoeming aan te nemen. Mededeeling Woudstra. Niets meer aan de orde zijnde, geeft de voorzitter het woord van den heer Woupsrra tot het houden eener mededeeling over de viscositeit in de techniek. Spreker begint met de beteekenis uiteen te zetten van physische gegevens omtrent producten der techniek. Daaronder neemt de viscositeit een belangrijke plaats in. Wat men echter in de techniek daaronder verstaat is heel iets anders dan het begrip viscositeit in de physica. Na dit begrip mathematisch te hebben afgeleid behandelt spreker de verschillende viscosimeters der techniek. De daar- mee verkregen uitkomsten in de suikerindustrie hebben al zeer weinig wetenschappelijke waarde en geven tot verkeerde. conclusies aanleiding. De beteekenis der groote viscositeit der melasse en de oorzaak daarvan worden daarna besproken. Deze is gelegen in de organische kolloïden in de melasse, Er is bij de melassetheoriëen met deze kolloïden nimmer behoorlijk rekening gehouden en phasentheoretische beschou- wingen missen bij de melasse allen experimenteelen grondslag uitgaande van onjuiste praemissen. Verdere onderzoekingen omtrent de kolloïden der melasse zullen volgens sprekers opvattingen het vraagstuk dier melasse nader tot zijn oplossing brengen, zooals hij reeds in het begin zeide. — 257 — Mederleeling van Bemmelen. Nadat eenige vragen en opmer- kingen aangaande het bovenstaande door den spreker zijn beantwoord, neemt de voorzitter het woord om het een cn ander mede te deelen omtrent het registreeren van den onlangs te Weltevreden voorgekomen heftigen windstoot. Spreker toont eenige op het Observatorium opgenomen automatische aanteekeningen en gaat het verloop van den stoot hierbij na. Niets meer aan den orde zijnde sluit de voorzitter de vergadering. LXXV 7 17k, e E, ST S om go SS BEGROOTING VOOR 1916. INKONSTEN. Gouvernements-subsidie Contributies van leden. Huishuur. Locaalhuur Kon. Inst. van Ing. Interest. ; 160—f 4880.— UITGAVEN. I. Bibliotheek. Aankoop tijdschriften. 5 meubilair. Bindwerk Brandassurantie. Verzendingskosten. Il. Tijdschrift. Drukkosten. en, Wetensch. Centraalbureau Verzendingskosten. HL Vergaderingen. Populaire voordrachten < 10 f HIB f 1000.— „30 „ 30.— f 1130— if 10 f 100 m nn Transporteeren f 3405.— KE 12. 15. — 259  V. Secretariaat. Schrülloonen . and Ween Borcankosten.. ce ann ae Vi. Bodiendonbon - . >- 2... VII. Inningskosten.. VIII. Wetensch. doeh Pro memorie. IX. Onvoorziene uitgaven. ee » ben 3405.— 683.75 aib Zë es 100. 79.25 4880.— nn nn INHOUD VAN DEEL LXXV. BLADZ. Naamlijst der Leden van de Kon. Nat. Vereeniging in Nederl.-Indié op 1 Juni 1915 Verslag omtrent den toestand en de EE E der Kon. Nat. Vereeniging in Nederl.-Indié over het jaar 1914 Veranderingen van en ha over het nae netisme in moderne ijzeren en stalen schepen door H Mars. Bibliographie: van ‘de Wiakaúdig — Biologische Ondar- zoekingen door Dr. P. van OYE.. Nieuwe banen in de Vetindustrie door De, H. W. WOUDSTRA . ‘ In Memoriam ke W. Torana í : ; Droogte-jaren op Java door W. van en : Verband tusschen de toestanden der trek- en soient veer en storingen in den gang van een chronometer door S. Mars. Vulkanische versah en aardbevingen in den Oost-Indischen Archipel waargenomen gedurende het Jaak 3314 en ne Uitkomsten der Aardmagnetische Waarnemingen te Batavia en Buitenzorg verricht gedurende het jaar En 0 a EE E ee Notulen der vergaderingen van de Koninklijke Natuur- kundige Vereeniging in Nederl. Indië inne 1915. Begrooting voor 1916.. 233. 258. NATUURKUNDIG TIJDSCHRIFT VOOR NATUURKUNDIG TN DSGHRIFT VOOR NEDERLA NDSCH-INDIE UITGEGEVEN DOOR DE KONINKLIJKE NATUURKUNDIGE VEREENIGING IN NEDERL.-INDIE ONDER REDACTIE VAN Dr. J. BOEREMA. DEEL LAAVL WELTEVREDEN { - BOEKHANDEL VISSER & Co. x 1917. ak oe NAAMLIJST DER LEDEN VAN DE KONINKLIJKE NATUURKUNDIGE VEREENIGING IN NEDERLANDSCH-INDIË op 1 Maart 1916. Dagteekening van oprichting: 19 Juli 1850. Beschermvrouw HARE MAJESTEIT DE KONINGIN DER NEDERLANDEN. OPRICHTERS: Dr. P. Bleeker, + 1878; Dr. J. H. Croockewit Hz., + 1880; Corn“. de Groot, + 1896; P. J. Maier, + 1878; P. Baron Melvill van Carnbée, + 1856; Dr. C. L. A. Schwaner, 7 1851; H D. A. Smits, + 1853; Dr. C. Swaving, 7 1881. Ae CA DO = HONORAIRE LEDEN: Datum van benoeming. i 86 W. F. Versteeg, Amsterdam, 18 Mei H. L. Janssen van Raay, Haarlem, 20 April 1882. I. van Dijk, ’s-Gravenhage, 16 1885. Dr. A. W. Nieuwenhuis, Leiden, 2 September 1897. Dä DO = saa aa BESTURENDE LEDEN. atum van benoeming. D Dr. W. van Bemmelen, voorzitter, 8 September 1898. Dr. G. Grijns, ondervoorzitter, 20 Mei 1897. Dr. H. J. van Lummel, secretaris en bibliothecaris, 8 October 1903. W. H. A. van Alphen de Veer, penningmeester, 9 e 1912. J. F. van Hoytema, directeur der gebouwen, 9 = 1912. Dr. J. Boerema, redacteur v/h tüd- schrift, 8 December 1913. Dr. P. A. A. F. Eijken, 12 Juli 1894. J. W van Eek, 13 Augustus 1896. Dr. J. C. Koningsberger, 9 Augustus 1900. M. J. Doppenberg, 11 December 1902. Dr. G. W. Kiewiet de Jonge, 11 b 1902. S. R. J. Onnen, 11 1902. F. van der Goot, 9 Augustus 1906. M. H. Damme, 14 Februari 1907. Dr. C. Braak, 14 December 1908. D. Laverman, 1910. F. Weehuizen, 10 Juli 1911. Dr. W. M. Ottow, 9 October 1911. E. A. A. Gobée, 13 November 1911. P. C. Flu, 1 April 1912. Dr. J. J. M. Dormaar, 8 Juli 1912. Dr. A. L. J. Sunier, 8 1912. Dr. W. Th. de Vogel, Bs 1912. J. C. Th. Leusden, 11 November 1912. Dr. H. A. Brouwer, 11 e 1912. J. H. Zeeman, 8 December 1913. F. A. Janssen van Raay, 8 7 1913. Dr. F. G. Cornelis, 8 = 1913. J. van Lith, 13 Juli .1914. Dr. A. H. Nijland, 16 November 1914. Dr. H. W. Woudstra, 1 Juli 1915. 1 bo ae AFDEELINGSBESTUREN. Semarang. G. E. Hoeffelman, secretaris-penningmeester. Soerabaja. M. C. Valk, secretaris. J. C. Ribbers, penningmeester. CORRESPONDEERENDE LEDEN IN NEDERLAND. Maximum aantal 30. Dr. H. G. van de Sande Bakhuyzen, Leiden, Dr. C. Ritsema, Leiden, Dr. Th. H Mac Gillavry, ’s-Graven- hage, Dr. E. van Rijckevorsel, Rotterdam, Dr. H. Wefers Bettink, Utrecht, Dr. C. A. Pekelharing, Utrecht, Dr. Max Weber, Eerbeek, Dr. A. Wichmann. Utrecht, Dr. K. Martin, Leiden, Dr. C. Th. Sluiter, Amsterdam, Mr. M. C. Piepers, ’s-Gravenhage, Dr. J. F. van Bemmelen, Gro- ningen, Dr. G. A. F. Molengraaff, ’s-G r a v e n- hage, Dr. M. E. F. T. Dubois, Haarlem, Dr. F. A. F C. Went, Utrecht, Dr. J. D. van der Waals, Amsterdam, Dr. J. P. van der Stok, de Bilt, Dr. R. D. M. Verbeek, ’s-G raven- age, Dr. J.J A. Muller, Zeist, Dr. P. van Romburgh, Utrecht, . Datum van benoeming. 21 December 1872. 17 September 1875. 20 Mei 1880. 9 September 1886. 11 Augustus 1887. 3 Mei 1889. D 1889. 9 Februari 1893. 12 April 1894. 13 Juni 1895. 12 Maart 1896. B s 1896 uo. 1896 20 Mei 1897 8 September 1898. 9 Januari 1902. Soy 1902. 10 December 1903. 10 1903. ” bo on) Ab, WwW bi ki ens GE Dr. H Onnen Sr.,’s-Gravenhage, 11 Januari 1906. J. J. K. Enthoven, Amsterdam, 8 Februari 1909. Dr. S. Figee, Hilversum. 1 Januari 1910. Mr. HA Lorentz, Vogelenzang(N.H.) 5 April 1910. Dr. J. de Haan, Utrecht, 28 Mei 1912, Dr. H. D. Tjeenk Willink, Deventer, 28 ,, 1912. Dr. Ch. M. van Deventer, Utrecht, 8 Februari 1915. CORRESPONDEERENDE LEDEN IN HET BUITENLAND Maximum aantal 30. Datum van benoeming. O. Beccari, Florence, 15 Juni 1872. A. B. Meijer, Berlijn, 18 Mei 1878. Tommaso Salvadori, Turijn, 28 e Gg Alexander Woeikoff, St. Peters- burg, 11 Augustus 1887. Julius von Hann, Weenen, 11 October 1888. K. F. Goebel. München, 23 Mei 1889. E. Haeckel, Jena, 11 Januari 1894. F. Montessus de Ballore, Santiago (Chili), 20 Mei Se 1897: G. Haberlandt, Graz, u. 1897. J. Wiesner, Weenen, 20 1897. W. Kükenthal, Breslau, 20 1897 R. Semon, München, D 1897. Anthonio Berlese, Portici, 10 Augustus 1899. E. Stahl, Jena, H. Molisch, Weenen, Dr. A. Zimmerman, © © Januari 1902. 1 H Amani (O. Afrika), 8 E 1904. GEWONE LEDEN. Agerbeek, A. C. H., Mr.-Cornelis. 1910. Alphen de Veer, W. H. A. van Weltevreden 1912. Angenent, Dr. J. W., Semarang. 1912. Arnold, L. V., Semarang. 1908. poe ee Bakergem, W. M. Th. van, Weltevreden. Bartels, M. E. G., Pasir Datar, Halte Tjisaät. Bemmelen, Dr. W. van, Weltevreden. Bervoets, M. E., Klaten. Birchenhauer, R., Semarang. Bley, J., Kendal. Bloemendal, R. H, Weltevreden. Bode, T. J., Soerabaja. Boeke, Prof. Dr., Leiden. Boerema, Dr. J. Weltevreden. Boon, M. A. van der, Soerabaja. Boorsma, Dr. S. E., Weltevreden. Boorsma, Dr. W. G., Buitenzorg, Bouman, A. F, Amboina. Braak, Dr. C., Weltevreden. Braam, W. van, Weltevreden. Breda de Haan, Dr. J. van, Buitenzorg. Brouwer, Dr. H. A, Weltevreden. Brouwer, G. P, Weltevreden. Bruyn, H. W. O. de, Malang. Bruynkops, J. W. de, Weltevreden. Bussy, Dr. L. P. le Cosquino de, Medan. Campbell, J. R., Soerabaja. Chambry, J. K. J., Weltevreden. Collard, F. E., Weltevreden. Concordia, Societeit, Weltevreden. Cornelis, Dr. F. G, Weltevreden. Cramer, Ch. G., Sidoardjo. Cramer, Dr. P. J. S., Buitenzorg. 48 + 5 © © 51 or bo oot ou ot AD oO > in ae D. Dam, van, Buitenzorg. Damme, M. H., Weltevreden. Degens, Dr. P. N., Weltevreden. Degros, P. L, Weltevreden. Diggelen, C. H. P. van, Bodjonegoro. Dinger, J., Weltevreden. Dissel, C. F. van, Weltevreden. Docters van Leeuwen, Dr. W. M, Bandoeng. Dominicus, Dr. W., Soeliki. Doppenberg, M. J., Weltevreden. Dormaar, Dr. J. J. M, Weltevreden. Douglas, E. A, Weltevreden. Driessen, Dr. D. P. E., Nijmegen. Dijck, J. Z. van, Semarang. Eek, J. W. van, Weltevreden. Engelbregt, J., s. f. Djatiroto S. S. O/L. Eijken, Dr. P. A. A. F, Weltevreden. F. Feytes, J. J., Weltevreden. Fournier, C. A. W., Soerabaja. Flu, P. C., Weltevreden. G. Galjema Veheul, A., Soerabaja. Geesink, P. J. J. A., Klaten. Gelder, Dr. J. K. van, Weltevreden. Gentis, F. J., Soerabaja. 8 Ge OO © CH n m Geuns, Dr. J. W. van, Balik-Papan. Gieben, H. B. C., Weltevreden. Gobée, IA A, Weltevreden. Göllner, E. R. D., Weltevreden. Gorter, Dr. K., Buitenzorg. Grijns, Dr. G., Weltevreden. Guffroy, C. A., Soerabaia. Hansen, M. L. P. G, Weltevreden. Hamacher, H. J., Tandjong Karang. Hattum, A. G. van, Soerabaja. Heeckeren, Mr. C. W. Baron van, Semarang. Heer, S. de, Weltevreden. Heinzelmann, N., (verlof). Hoedt, Th. F. H, Soerabaja. Hoeffelman, G. E., Semarang. Hoekstra, M. G., Weltevreden. Hoezoo, F., Semarang. Holtappel, K. J., Soerabaja. Hoofdadministrateur Billiton-Mij., T andj. Pandan. Hoogere Burgerschool (Bibl.), Soerabaja. Hotz, Dr. Walter, Weltevreden. Hoven van Genderen, Mej. A.J.v.d., Weltevreden. Hövig, P., Weltevreden. Hoytema, J. F. van, Weltevreden. Hunger, Dr. F. W. T., van Eeghenstraat 52, Amsterdam. 1. Illing, R, Weltevreden. J. ’s Jacob, Mr. H., Weltevreden. Janssen van Raay, F. A., Weltevreden. Johan, W. H. L, Pamekasan. 1901. 1885. 1911. 1913. 1915. 1912. 1901. 1910. 1903. 1913. 1908. 115 116 = Was K. Kade, van der, Medan. Kamerling, Dr. Z., Leiden. Kampen, Dr. P. N. van, Bloemendaal. Kelling, M. H. J., Weltevreden. Kiewiet de Jonge, Dr. G. W., Weltevreden. Klein, Dr. W. C., Pangkalan-Brandan. Kock, Dr. A. C. de, Weltevreden. Koks, M. Th, Weltevreden. Koning, D. A. P., Soerabaja. Koning, M. C., Weltevreden. Koningsberger, Dr. J. C., Buitenzorg. Koppelle, D., Weltevreden. Krediet, Dr. J., Medan. Kuenen, Dr. A, Medan. L. Lange, Dr. D. de, Weltevreden. Lange, Dr. Dan. de, Salatiga. Lau, Carl C., Padang. Laverman, D., Weltevreden. Lessen, A. H. van, Weltevreden. Leusden, J. C. Th, Weltevreden. Levensverz. en Lijfr. Mij. N-I, Weltevreden. Leyder, F. A. L., Semarang. Lier, R. J. van, Sawah-Loento. Linde Teves, Firma, Semarang. Limburg. A. Lith, J. van, Weltevreden. Lockhorst, H. A. van, Djocjacarta. Lovink, Dr. H. J. (verlof). Lummel, Dr. H. J. van, Weltevreden. M. Marle, Mej. J. C. van, Soerabaja. Mars, S, Weltevreden. Martis, A. K. M, Bodjong (Semarang). 124 125 126 129 —_ EA © 133 wi APT a Meulemans, P. H., Semarang. Meijers, G J., Weltevreden. Meijier, J. E. de, Weltevreden. Min, Dr W: J. van der, Soerabaja. Mützel, H., Weltevreden. N. Neeb, Dr. C. J, Palembang. Nijland, Dr. A. H, Weltevreden. o. Obertop; H. F. P., Malang. Oetara, M., Teb. Tinggi, Deli. Onnen, M. F., Semarang. Onnen, S. R. J., Weltevreden. Ottolander, T, Banjoewangi. Ottow, Dr. W. M, Weltevreden Ouwens, P. A., Buitenzorg. Ouwchand, Dr. C, Weltevreden. Oye de Fontenoy Dr. P. G. IH. van, Weltevreden. P. Pool, Dr. J. F. A, Weltevreden. Pool, G. M., Semarang. Proefstation Java-Suikerindustrie, Pasoeroean. Pückel, E. H., Soerabaja. Rant, Dr. A, Tjinjiroean bij Bandoeng. Raven, D., Soerabaja. Renardel de la Valette, G. C. H., Malang. Reuter. W., Weltevreden. Ribbers, J. C., Soerabaja. 1903. 1910. 1915. 1912. 1915. 1901. 1914. 1914. 1907. 1911. 1893. 1910. 1877. 167 — 19 SAR Velde, Dr. E. van de, Bandaneira. Roon, J. van, Madioen. 1915 Roosegaarde Bisschop, P. J., Amsterdam. 1900. Rozenraad, M. C. P., s.f. Ge nding bij Probo- ; ling go. 1907. Rutter, Dr. L., Soerabaja 1910. Rijn, L. A. van, Toeloeng Agoeng. 1901. Rijn van Alkemade, J. van, Semarang. 1903. Ss. Sandberg, Dr. Jhr. C. G. S., Nederland 1910 Santer, L P.J. M., Semarang. 1912. Schmidt, Dr. W., Semarang. 1905. Schöppe, Dr. Max, Soerabaja. 1903. Schouten, Dr. A. R., Weltevreden. 1909. Schröder, E. E. W. G., Moeara Doea, Sumatra. 1904. Simon Thomas, A. E., Padang 1909. Slagter, S. P., Weltevreden. 1914. Smith, Dr. J. J., Buitenzorg. 1898. Smits, D. de Visser, Semarang. 1912 Spenneman, A. W., Soekaboemi. 1912. Straaten, H. van, Weltevreden. 1910. Sunier, Dr. A. L. J, Weltevreden. 1912. T, U. Ultee, Dr. A. J., Djember. 1908. Umbgrove, C. J., Soerabaja. 1908. vV. Valk, M. C., Soerabaja. 1911. ` Vaynes van Brakell Buys, W. F., Soerabaja. 1910. 1912. Veldhuis, H. W. J., Soerabaja. Vereeniging van Djokjasche Landhuurders, Djokjakartą Verhoeff, Dr. J. F, Soerabaja. é Vleuten, Mej. A van, Nederland Vogel, Dr. W. Th. de, Weltevreden. Vogelpoel, Th. G. van, Weltevreden. Voogt, J. G. H. de, Weltevreden. Vries, Dr. E. C. de, Nederland. Vrijdag. D., Ww. Walter, Dr. J, Soerabaja. Weehuizen, F., Weltevreden. Wilde, W. F. de, Bondowoso. Wilkens, Dr. J. A, Weltevreden. Witkamp, H., Pankalan Brandan. Woensdregt, M. M. G., Weltevreden ` Woudstra, Dr. H. W, Soerabaja. Würth, Dr. Th. Z., Malang. Zeeman, J. H, Weltevreden. Ziegler, K. G. J, Weltevreden. 1909. 1887. VERSLAG DEN TOESTAND EN DE WERKZAAMHEDEN KONINKLIJKE NATUURKUNDIGE VEREENIGING NEDERL ANDSCH-INDIË OVER het jaar 1915. Uitgebracht in de Algemeene Vergadering van 10 Januari 1916. dine M. A! Ingevolge de statuten kwijt ik mij van de plicht tot het uitbrengen van een jaarverslag over den toestand onzer Vereeniging in het afgeloopen jaar 1915 D li De H.H. S. R. J. Onnen en Dr. W. Th pe Voser, uit Nederland teruggekeerd, hernamen hun plaats in het Bestuur, terwijl Dr. H. W. Woupsrra, afdeelings- bestuurslid te Soerabaja, naar Batavia overgeplaatst, in ons Bestuur qualitate qua zitting nam. Daarentegen vertrok ons bestuurslid D. pr Visser Smits naar Semarang en bedankte het bestuurslid A. J. DIJKSTRA voor het lidmaatschap onzer Vereeniging, terwijl het bestuurs- lid Dr. C. Braak met verlof naar ‘Nederland vertrok. Een gevoelig verlies leed ons Bestuur door het treffend sterfgeval van den onderdirecteur van het Instituut Pasteur, /. A. Borerr, die viel als slachtoffer in den strijd aange- bonden, om de menschheid te beschermen tegen den geesel der pest. GE ue In Februari hadden wij hem nog in een levendige voordracht gehoord over de bestrijding der hondsdolheid en hadden zoo sterk den indruk gekregen, dat daar een man stond, wiens werk een zegen voor Indië was. Thans betreuren wij met Indië zijn ontijdigen dood. Ons medebestuurslid Dr. Gruss zal in ons tijdschrift wijlen BorGEr als wetenschappelijk werker herdenken. Ons vroeger medebestuurslid W. van Gorkum, die ons Bestuur in 1914 had verlaten, toen hij geroepen werd om de pestbestrijding te leiden, werd ook plotseling door den dood weggerukt en onder de correspondeerende leden hadden wij een verlies door het overlijden van een van Nederland’s coryfaeën der wetenschap, Prof. Dr. A. A. Husrecur. Mogen deze drie wetenschappelijke mannen, die aan onze Vereeniging verbonden zijn geweest, in hare eerbiedige nagedachtenis blijven. Of ook onder de correspondeerende leden in het buiten- land verliezen zijn te boeken, is mogelijk, daar hiervan niet immer kennis wordt gekregen, vooral niet in dezen oorlogstijd. Een aanvulling onderging de rij der correspondeerende leden door de benoeming van Dr. Ca. M. van DEVENTER. Een dertiental personen werden in den loop van het verslagjaar als lid der Vereeniging aangenomen, terwijl het ledental met een achttal verminderde; het bedroeg op 31 December 1915 volgens een zorgvuldige herziening der ledenlijst 182 be Heer P. C. Fuu legde het secretariaat in den aanvang van het jaar neer; in zijn plaats werd tot secretaris-bibliothecaris benoemd Dr. H. J. van LUMMEL De verschillende functionnarissen van het Bestuur werden in de December-vergadering bij acclamatie herkozen. Financiën. In de Augustus-vergadering gaf de penning- meester de Heer van ALPHEN DE VEER, cen uitvoerig tabellarisch overzicht van uitgaven en inkomsten, waaruit bleek dat de finantiën der Vereeniging in evenwicht met de uitgaven zijn, wu dat wel zuinigheid betracht moet worden, maar dat voorloopig geen vrees bestaat voor een ernstige verstoring van dat evenwicht. Volgens de gegevens van dat overzicht kon door het dagelijksch Bestuur samen met den penningmeester een begrooting voor het jaar 1916 opgemaakt worden, die in de December-vergadering door het Bestuur werd aangenomen. Bestuursvergaderingen. De maandelijksche vergade- ringen van het Bestuur vonden geregeld, zonder onderbre- kingen, plaats en werden ook steeds door gewone leden bijgewoond. Dit mag een heugelijk verschijnsel heeten, daar het immer wenschelijk is het gevoelen der gewone leden omtrent bestuursvragen te kunnen vernemen en het wetenschappelijk gedeelte der vergadering daardoor steeds bevorderd wordt. Vooral, als ook door hen mededeelingen op wetenschappelijk gebied worden gedaan. In het geheel werden op de 12 vergaderingen een 13-tal mededeelingen gedaan; dat aantal vertoont dus geen stijging, daar het gemiddelde aantal in de laatste jaren 15 was. Een opwekking zij daarom tot de leden uitgesproken om vaker over te gaan tot een mededeeling, die kan loopen over een recente wetenschappelijke uitkomst van groot belang o over eigen werk, maar die niet uitvoerig behoeft te zijn en dus geen tijdroovende voorbereiding vereischt. Afdeelingen te Soerabaja en Semarang. Evenals in het vorige jaar voor Semarang, moest in Februari voor Soerabaja besloten worden om de zending van tijdschriften te staken. Zoover mij bekend hebben de beide afdeelingen in het verslagjaar niet vergaderd. Te betreuren is het, dat gebleken is, dat het aantal personen, dat in een dergelijk vereenigingsleven voldoening voor natuurwetenschappelijke behoeften vindt, op beide plaatsen thans niet groot genoeg is, om aan de afdeelingen een bloeiend bestaan te geven. Gebouwen. Door den bewoner van het oostelijk paviljoen is de wensch uitgesproken om een kamer bijgebouwd te krijgen. Hiertoe is besloten, terwijl ook de Maatschappij van Nijver- heid en Landbouw daarin meegaat. De toestand der gebouwen is bevredigend te noemen Secretariaat en Bibliotheek. Eind April werd Mevrouw A. van Werrum-Tromp, wegens vertrek naar Nederland, op haar verzoek van haar functie ontheven en in haar plaats aangesteld Mevrouw Vıs—JAanssEn VAN Raat, aan wie echter hoofdzakelijk werkzaamheden in het belang van den Algemeenen Catalogus werden opgedragen, terwijl Mevrouw Kars-BeEGELINGER behulpzaam bleef in de werkzaamheden verbonden aan het secretariaat en bibliothecariaat. Wat dit laatste betreft, zoo werd aan den halfslachtigen toestand, die zich ontwikkeld had door de overbrenging der boekerij naar Buitenzorg in 1897 en het vormen sedert het laatste tiental jaren van een natuurkundig gedeelte alhier, een einde gemaakt door een besluit, genomen in de Mei- vergadering, waarbij werd bepaald: dat de zetel der boekerij te Weltevreden is, dat het beheer geschiedt door den ‘bibliothecaris en dat de overbrenging geleidelijk zal geschieden en slechts van dát gedeelte, hetwelk zonder schade voor de belangen van de te Buitenzorg wonende gebruikers, zal gemist kunnen worden. Ken nieuw reglement op het gebruik der bibliotheek kwam tegelijkertijd tot stand. De ordening en herstelling van het hier aanwezige deel der boekerij kwam gereed, terwijl een belangrijke verzame- ling boeken van den Topographischen Dienst in ons gebouw onder ons beheer kwam. De in onzen dienst zijnde boekbinder werkte tot de tevredenheid van den bibliothecaris. Nadere bizonderheden zullen door dezen functionnaris zelven in een afzonderlijk verslag worden medegedeeld, en daarbij evenzoo nadere inlichtingen worden gegeven omtrent den stand van den Algemeenen Catalogus. ee Tijdschrift. In April legde Dr. C. Braak die in Mei met verlof naar Nederland vertrok, het redacteursschap van het Natuurkundig Tijdschrift neder en werd in zijn plaats benoemd Dr. J. BoEREMA. De laatste aflevering van Deel LXXIV verscheen in het verslagjaar; dit deel bevat naast de gebruikelijke administra- tieve bijdragen een twaalftal verhandelingen en voordrachten. De eerste aflevering van het volgende deel kon de pers nog niet verlaten, door een onvermijdelijke vertraging in het correctiewerk, gevolg van een dienstreis van één der bijdragers. Het aantal der Vereenigingen, met wie wij uitwisseling van periodica onderhouden, bedroeg op het einde van het verslagjaar 351 Algemeene Catalogus. De goede voortgang in het werk van den Algemeenen Catalogus wordt nog steeds belemmerd door de verschillende reorganisaties en herzieningen, die sommige bibliotheken ondergaan. Vele omstandigheden, bij de opstelling van het plan niet voorzien, hebben het noodzakelijk gemaakt de wijze van uitvoering uit te breiden en te wijzigen. Al moge dientengevolge nog in lang niet het einddoel bereikt kunnen worden, zoo is toch reeds een zeer nuttige uitwerking waar te nemen. In verschillende boekerijen begint men de boekenschatten beter te waardeeren en hervormingen in te voeren. Wij zijn reeds zoover gekomen, dat ons bureau in staat is om aan belangstellenden, betrouwbare inlichtingen te verschaffen over de aanwezigheid in Indië van boeken over bizondere onderwerpen. Plannen omtrent een definitieve regeling van het bibliotheek- wezen te Batavia zijn wel al in ons Bestuur druk besproken, maar de tijdsomstandigheden worden thans nog te ongunstig geacht om te trachten verdere stappen te doen. De biblithecaris zal nader omtrent den staud van het catalogiseeringswerk en van de in dit jaar aangevangen documentatie verslag doen. W. van BEMMELEN Enige Meteorologiese Data van de Piek van Koerintii. Gedurende een reis, die ik van begin Juli tot einde September 1915 in Koerintji maakte, met het doel zoölogiese verzamelingen bijeen te brengen, stelde de Kontroleur van Soengai Pénoeh, de hoofdplaats van deze afdeling, mij voor de Piek van Koerintji te beklimmen. Deze berg, op de topografiese kaart met „Piek van Indra- poera, G. Gadang of G. Koerintji” aangeduid, en door de inwoners van Koerintji meestal Goenoeng Mérapi (de Vuurberg) en soms Goenoeng Gédang (de Grote Berg) genoemd, is met zijn 3805 M. na het Sneeuwgebergte in Nieuw-Guinea de hoogste top in Nederlands-Indië. Daar de bestijging van de Piek niet op mijn oorspronkelik reisprogram stond, had ik geen instrumenten als barometer, hypsometer, enz. meegenomen, zodat door mij slechts weinig waarnemingen gedaan konden worden. Dit is des te meer te betreuren, omdat de genoemde berg nog slechts weinig bezocht werd en observaties op een dergelike elevatie verricht wel van enig belang kunnen zijn. In 1914 werd de Piek beklommen door de heren H. RoBERTSoN en C. Bopen Kross, twee Engelse zoölogen van het Museum te Koeala Loempoer (Federate Malay States) !). Daar deze onderzoekers zeer volledig uitgerust waren en zich o.a. ook met meteorologiese waarnemingen bezig hielden, is het te hopen, dat meer uitvoerige gegevens door hen verzameld zijn, hetgeen nader zal blijken uit het verslag hunner reis, dat spoedig in het tijdschrift van de Straits Branch of the Royal Asiatic Society te Singapore zal verschijnen. !) Ook de Heer W. WATERSCHOOT VAN DER GRACHT met drie tochtgenoten beklom de Piek, naar ik meen in 1914. LXXVI 2k, a {9 a Een relaas van mijn reis in Koerintji hoop ik later te geven; slechts enige waarnemingen mogen hier een plaats vinden, die ik in staat was te verrichten met behulp van een psychrometer, door het Meteorologies Observatorium te Weltevreden indertijd aan de Kontroleur van Soengai Pönoeh gezonden. Deze hygrometer was een slingerinstrument met natte en droge thermometer, afkomstig uit de fabriek van Furss te Berlijn; de droge thermometer werd tevens ge- bruikt om een aantal temperatuurwaarnemingen te doen. De hoogte van enige hieronder genoemde punten ben ik aan de vriendelikheid van de heer Bopen Kross verschuldigd. De 24 Augustus werd de tocht aanvaard vanuit het bivak aan de Soengai Koembang (1402 M. volgens Bopen Kross), gelegen aan de rand van het grote moeras Danau Bénto, aan de zuidelike voet van de Piek. Dien avond werd overnacht in een bivak door de gidsen Soengai Kring Ilir genaamd. Van hieruit begint de eigenlike helling van de berg. De hoogte van Soengai Kring Ilir zal slechts weinig meer bedragen dan die van het bivak Soengai Koembang, daar het pad tussen beide plaatsen over tamelik vlak terrein loopt. De temperatuur in het bivak Soengai Kring Ilir was op de 24 Augustus om 7.25 uur nm 15!/,°C. Het weer was de gehele dag mooi geweest en ’s nachts scheen de maan biezonder helder. De 25 Augustus ’s morgens om 6 uur wees de thermometer 12°C, Dien dag begon de eigenlike beklimming langs een van de zuidelike ribben. Bij het bivak Soengai Kring Oeloe op 2220 M. (volgens Bonen Kross) werd even halt gehouden en daarna doorgemarcheerd tot een punt door de gidsen Baroeng genaamd, dat op 3027 M. ligt (volgens BODEN ‚Kross) en waar het bivak werd opgeslagen. Het weer was dien dag betrokken en tegen de avond begon het te regenen, doch niet hevig. ’s Nachts stak een tamelik krachtige wind op, van regen vergezeld. Ofschoon de temperatuur niet biezonder laag was, deed ons de nachtelike koude toch zeer onaangenaam aan. e Sn Om 4 uur n.m. wees de thermometer 10'/,°C. en de ‘volgende morgen om 6 uur 8°C, De 26 Augustus werden de laatste 778 M. afgelegd tot aan de top, die volgens de topografiese kaart 3805 M. hoog is !). De pilaar N°. 29 (Primair driehoekspunt) is in de krater afgestort; een tweede pilaar N°. 105 (Secundair driehoekspunt) bevindt zich ten zuiden van de top op een hoogte van 3706 M. (volgens Bopen Kross). De plantengroei eindigt op ongeveer 3450 M. (volgens denzelfden); wat daarboven ligt zijn kale, soms zeer steile hellingen van rapilli en scherpe lavabrokken, waarop zich slechts hier en daar nog een enkel grassprietje of verschrompeld varenplantje heeft weten te nestelen. De laatste 355 M. worden gevormd door een aan de zuidkant gelegen fragment van de kraterrand, dat daar is blijven staan. Voor de rest is de rand dopr instorting veel lager geworden. Deze kam is aan de top naar schatting een 20 M. lang en 3 M. breed; aan de noordelike kant valt de wand steil af in de zeer diepe krater (hoogte van de waterspiegel van het kratermeer volgens de kaart 3430 M.), waaruit tijdens mijn bezoek geen zichtbare dampen opstegen. Op het hoogste punt, waar vroeger de triangulatiepilaar N°. 29 moet gestaan hebben, zijn door vorige bezoekers twee steenhopen opge- stapeld. ; Bij mijn eerste bestijging van de top werd bij vergissing de hygrometer aan de grens van de plantengroei achter- gelaten. Gedurende deze tocht woei op ongeveer 3700 M. een zeer sterke wind uit het noorden, die, bezwangerd met ') Schetskaart van de Afdeeling goë: van de Residentie Djambi, schaal 1:200000 Top. Inrichting Batavia 1907. Deze kaart enigszins bijgewerkt, is Gage gevoegd bij de Mededee- lingen van het Encyclopaedisch Bureau Afl. VIII 1915. Op blad XIV van de topografiese kaart van Sumatra’s Westkust, schaal 1:80000, is de Piek aangegeven met een hoogte van 3805, 45 M. TE zwaveligzure gassen uit de krater, de ademhaling soms bemoeilikte. Bij het bereiken van de top om 9.25 uur v.m. was de wind echter geheel gaan liggen. Het schijnt op deze hoogte zelden te regenen en waar- schijnlik bestaat de neerslag er slechts uit dauw en motregen. Ik leid dit af uit het feit, dat de voetstappen van vorige bezoekers, waarvan de laatste minstens een jaar te voren de top hadden beklommen, vanaf de grens van de planten- groei nog zo duidelik en scherp in de rapilli waren afgedrukt, alsof zij slechts enkele dagen oud waren. De rapilli is zeer licht van gewicht en bevat vele fijne delen, zodat een regenval van enig belang ongetwijfeld de daarin gemaakte sporen uitgewist zou hebben. Nog oudere voetstappen waren even- eens te onderscheiden, doch minder duidelik. De hevige winden, die hier heersen, zijn zeker oorzaak geweest van het gedeeltelik verwaaien dier indrukken. Na enige fotografiese opnamen op de top gemaakt te hebben, keerde ik naar de grens van de plantengroei terug, om de achtergelaten psychrometer te halen. Om 11.50 uur v.m. begon de tweede beklimming. Bij aankomst aan de pilaar N°. 105 om 12.55 uur n.m. woei een sterke wind uit het zuiden. De voet van de berg en al het omringende land was nu in dichte wolken gehuld, waarboven slechts de toppen van de hoogste omringende bergen fantasties uitstaken. Door een gezichtsbedrog maakten zij nu de indruk veel hoger te zijn, dan dit vroeger op de dag bij heldere lucht het geval leek. Op de hoogte, waarop ik mij bevond, hadden zich toen nog geen wolken gevormd; slechts in de hogere luchtlagen zweefden lichte vederwolkjes, die de zonnestralen nauweliks temperden. Een kwartier later was plotseling alles veranderd. Een sterke, koude wind, die uit lagere streken langs de helling naar boven woei, dreef dichte nevelmassa’s voort, die zich telkens weer oplosten, als de in vlagen waaiende wind voor een korte poos was gaan liggen. Dit had ten gevolge, dat een zeer snelle afwisseling in de luchttemperatuur A ee het aflezen van de hygrometer uiterst bezwaarlik maakte. Zoals uit onderstaande cijfers blijkt, wees de droge thermo- meter binnen 10 minuten een verschil van niet minder dan 21/,°C. aan. Gedurende de aflezing van de twee thermometers schommelden de kwikzuilen voortdurend, zodat geen grote nauwkeurigheid bereikt kon worden. Drie waarnemingen met de hygrometer bij pilaar N°. 105 (3706 M.) gaven de volgende resultaten : 1. uur n.m., heldere lucht, droge thermometer 14° A natte j 10° LI cht bewolkt, droge thermometer SE natte 8° LAP ens a 0 droge REN Wier, natte 8° Om 1.5 uur n.m. werd voor de tweede man de top mec De lucht was weer helder geworden met zonneschijn en lichte bries, die echter af en toe door plotselinge, zeer hevige rukwinden werd onderbroken. Toen ik aanstalten maakte met de hygrometer waarne- mingen te doen, ontstond opeens een sterke wervelwind, veroorzaakt door een opstijgende luchtstroom uit de krater en een uit tegenovergestelde richting, van de zuidelike helling, komende windstoot. De kracht van deze windhoos was zo groot, dat kleine stukjes lichte rapilli en zand van de grond werden opgenomen. Niet wetende of nog heviger beroeringen van de atmosfeer te wachten waren, die op zulk een smalle kam aan de rand van een gapende krater wel eens gevaarlik konden zijn, wierp ik mij dadelik op de grond, en daar de sterke wind bleef aanhouden, moesten de waarnemingen in liggende houding uitgevoerd worden. Ik had daarbij het ongeluk, bij ’t rondslingeren van de hygrometer, daarmee tegen mijn knie te slaan, waardoor de buitenste glasbuis van een der thermometers brak; gelukkig bleef de kwikbuis ongedeerd. Twee waarnemingen, daarna verricht, gaven de volgende uitkomsten : Ee ee 1.5° uur n.m, droge thermometer 113/,°C. natte S 81/,°C. 2. uur n.m., droge thermometer 12'/,°C. natte g © Bij de afdaling, die daarna pinata had, joeg een ijzige wind de helling op, dichte mist voor zich uitvagend. De adem werd me dikwijls benomen, en niettegenstaande de flinke lichaamsbeweging tintelden mijn handen en oren van de koude. Om 6 uur n.m. werd het bivak Soengai Kring Oeloe bereikt en de mee dag naar Soengai Koembang terug- gekeerd. Bandoeng, Januari 1916. Epw. JACOBSON. ENKELE OPMERKINGEN. Tegen de juistheid der onderstelling van den schrijver van het voorgaande artikel dat op de hoogte van den top van den Piek van Koerintji het zelden zou regenen en de neerslag slechts als dauw en motregen zou vallen, bestaan ernstige bedenkingen. De groote stapelwolken, die zich vooral gedurende de kenteringen en niet het minst boven de bergen vormen, stijgen op tot hoogten van meer dan 15 kilometer zooals uit waar- nemingen te Batavia is gebleken. Het is zeker dat in deze wolken hagel- en sneeuwvorming plaats heeft, op geringere hoogte moet dit in regenval overgaan. en Ook de regenwaarnemingen op bergtoppen, waarmee in de laatste jaren door het Observatorium een aanvang is gemaakt, maken de onderstelling onwaarschijnlijk. Op Java is op den Pangerango op 3030 meter boven zee sinds 1912 een volledig meteorologisch station in werking, voorts worden op den Ardjoeno op 3300 en 3100 meter boven zee sedert April 1914 en op den Merbaboe (3083 meter boven zee) sedert Januari 1915 regenwaarnemingen verricht. Ook op de hellingen van deze bergen zijn op verschillende hoogten regenstations opgericht. Op Sumatra zijn op een drietal toppen en hunne hellingen benoorden het Tobameer een 8-tal regen- meters geplaatst, waarvan echter nog geen waarnemingen op het Observatorium zijn ontvangen. Op deze Javaansche bergtoppen stijgt de regenval per maand meermalen boven 400 mm., terwijl maanden waarin geen regen valt zelfs gedurende de groote droogte tijdens de oostmoesson van 1914, uitzondering zijn. Wel is waar blijkt uit deze waarnemingen een afname van den regenval met toename van de hoogte, doch dat een paar honderd meter hooger de regenval nagenoeg nihil zou zijn is vrijwel uitgesloten. Regenwaarnemingen op de hellingen en den top van den Piek van Koerintji zouden zonder twijfel wenschelijk zijn; de moeielijkheid schuilt echter in de bezwaren verbonden aan eene zelfs maar eenigermate geregelde aftapping. Hoewel enkele temperatuursbepalingen gedurende een bergbeklimming verricht natuurlijk niet zijn te vergelijken met een langdurige registreering en geen nauwkeurige klima- tologische gegevens opleveren, kunnen toch dergelijke enkele bepalingen cen zij het dan ook globale aanwijzing geven, vooral als deze waarnemingen bij eventueele beklimmingen geregeld worden verricht. De door den Heer JacoBson waargenomen temperaturen stemmen overeen met die op overeenkomstige hoogten van den Gedeh—Pangerango, zooals uit onderstaande tabelletje blijkt. Soengai Kring Ilir + 1400 meter ®];. DEE ` SC Tjibodas 1400 meter °/,. 24 Aug 7"25 n.m. temp. 15.5 gem. temp. 1914 Juli 8" n.m. 15.6 S H H H Aug. H 16.2 E E ae 2 " d Aye Juli 6" vym. Jan Aug. PE Iai Baroeng 3027 meter ®];. Pangerango 3030 meter ®]z. Aug. 4" n.m. temp. 10°.5 gem. temp. 1914 Juli 4" n.m. 11.7 Aug. oo oa 26 Aug. 6° PM 8°.0 ep S e Jun 64 vm. m Aug. E 5.9 De temperaturen op en nabij den top waargenomen schijnen hooger te zijn dan de gemiddelde temperatuur op den tijd van waarneming. Waargenomen werd: Kä Cha op 3706 meter te ) 1110 „ 11/4 d KE io 1.50 113/ op 3805 ” ” gu 5 1217, 29 Gemiddeld 12°, Voor den Pangerango bedroeg in 1914 de gemiddelde temperatuur om 2 uur in Juli 14.2 en in Aug. 12.6. Hieruit zou bij een temperatuursdaling van 0.°6 per 100 meter volgen op 3730 meter resp. 10.°0 en 8.04. Voor den temperatuursgradient per 100 meter, berekend uit de waarnemingen op den Piek van Koerintji en de gemiddelde temperatuur om 2 uur n.m. te Padang, wordt gevonden 0,5 terwijl deze meest 0°.6 bedraagt. Een vergelijking van de waargenomen temperaturen met die in de vrije atmosfeer, die in Indië bepaald zijn boven Batavia met behulp van registreerballons '), is moeilijk +) Dr. W. VAN BEMMELEN. gen N°. 3 van het Kon. Magn. en Meteor. Observatorium te Bata uitvoerbaar, omdat we daarvoor over daggemiddelden zouden moeten kunnen beschikken. i Voor de temperatuur in de vrije atmosfeer werd gevonden. Juli Aug. Jaar. op 3500 61 6.4 6.8 4000 4.5 2.9 4.1 Overdag is de temperatuur op bergtoppen hooger, ’s nachts lager dan die in de vrije atmosfeer. Uit de aflezingen van den natten en den drogen thermo- meter volgen voor de relatieve vochtigheid onderstaande waarden. op 3706 m. b/,. 11 nm. 66 °/o 1"10 66 9 ” ” 26 Aug. 115, op. op 3805 m. re 68 „ as 70 ” 29 Deze waarden zijn geheel vergelijkbaar met die waarge- nomen op den Pangerango, waar om 1 n.m. de gemiddelde relatieve vochtigheid in Juli en Aug. 1914 resp. bedroeg + 60% en + 74%. Uit de registreerballon-waarnemingen werd gevonden voor de relatieve vochtigheid in de vrije atmosfeer op 3500 meter boven zee een gemiddelde waarde van ongeveer 68 °/. J. BOEREMA. UITKOMSTEN VAN Meteorologische Waarnemingen VERRICHT AAN HET PROEFSTATION VOOR DE JAVA-SUIKERINDUSTRIE te PASOEROEAN gedurende het jaar 1913. Ligging van het station: Oosterlengte van Greenwich 112956’ Zuiderbreedte 7039 Hoogte van den barometer boven zee 5.0 M. In Januari 1914 is de meteorologische hut te Pasoeroean vervangen door een nieuwe van het model als op de secundaire stations van het Kon. Magn. en Meteor. Observatorium worden gebruikt. De uitkomsten der waarnemingen verricht in de nieuwe hut worden opgenomen in „Observations made at the secundary stations”, dat jaarlijks door het Observatorium wordt uitgegeven. 