Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
_ Si hec mala fuerint decerpta , & aliquod per tempus fuerint depofita , una parte ita lutefcunt acfi vera au- rantia forent, fi vero in arbore matura & penitus fint crocea , exfucca cenfentur atque inutilia y queque ju- ftam plerumque non acquifivere magnitudinem , fed ita decidunt. Caro horum interna omnino eadem eft cum illa Hifpanicorum Aurantiorum , in plurima feg- "menta divifa, que omnia in orbem fibi mutuo jun- guntur, & in centro parvam formant cavitatem, fi- que ufurpetur hic internus globus feu decorticatum malum, caute depurandum eft a ficca fua lanugine; ue amara eft: Dein facile re feparari poffunt egmenta & comedi: Medulla hzc. interna eft ful- va, femi-pellucida, faporis dulcis, cum pauca vinofita- te: Officula ejus feminalia funt paulo oblonga , ro- tunda, & folida. e Altera horum Malorum varietas eft paulo minor & labrior „ab utraque parte compreffa , magis amulans ifpanica Aurantia , externe minimis foraminulis feu porulis pere » cortice tenui culmum circiter craflo; qui facile itidem feparatur , -ejus caro eft inftar ante Cedentis, hecque fpecies in arbore magis lutefcit „fi- que deponantur parum , hec mala penitus crocea funt ac vera Aurantia: He arbores in. Amboina non funt fertiles , faltem non omni anno dant fructus, atquć ar- lores jam adultas effe oportet , antequam fructus pro- ducant, locum amant planum, Soli bene expofitum , unde illarum , que in Amboinenfibus frigidis cre- fcunt montibus, fructus lente maturefcunt , funt- ué plerumque acidi: Arbor ipfa non admodum enefcit, fed fepius acidum exftillat fuccum , & copio- fum exfudat gummi , tumque per unum alterumve an- hum plures fert fruétus, qui plurimi etiam in arbore lutefcunt , ac dein perit arbor. Hoccé malum vix preveniri pren, fed per aliquod retardari témpus, fi nempe arbor ifta perforetur , ut fuperfluus exftillet fuccus, alii autem ingentem ferreum transfigunt cla- vum per truncum. Nomen. Latine Aurantium Sinenfe: Belgice Sinefe Appels. Malaice Lemon Manis Tsjina , quod nomen wl- time. feu minori fpeciei optime convenit, quum in Sina frequenter crefcat , & a Sinenfibus faccharo con- dita ubique transmittatur. Quidam vero, uti dictum fuit, hofce fructus vocant mala dulcia Amboinenfia , praefertim mes fpeciem, quam Amboinenfes plu- rimum in fuis colunt montibus , Portugallis dicitur Laranza; Hifpanis Naranza , fed Indis Portugallis Limondoce. Verum hujus generis Latinum nomen eft Malum Aureum a & Hefpericum , undequidam Zeit om. IT, 0- digt. XLII. HOOFTSTUK. Sineefe Oranje Appel - Boom. D* vruchten werden by eenige van bet gemeene volk op Amboina voor inlands gebouden , maar men doet beter , dat menze met de meefte part Sineefe Ap- ` pels noemt , en zulks om de ie Ged redenen. e De boom is wel zo boog , als voorgaande , met regt over eind ftaande takken, de kruin wat ronder , en meer’ uitgebreit. De:bladeren zyn wat fmalder en fpitzer dan de voorige, drie en vier duimen lank , gladt ; met weinig ribben, wam reuk. als de voorige ; bet bert is mede cen dwers vinger lank , maar zo final, dat men qualyk de ge- daanie van een bert bekennen. kan, doch echter nog wat breeder als aan de Lemoen Martin. De jonge fcheuten „bebben mede lange en ranke doornen, maar aan de vol- waflene boomen ziet men der geene. De vrucht is van tweederlei gedaante 3 want de eene Adi rci. grooter Appelen als de andere: Zynde de grootfle bykans als de voorgaande „of wat kleinder ; regt rond, bebalven datze by den fteel een bult bebben , en van vooren wat plat zyn, met een kuiltjes de reft van de Jebel is wel effen; maar met veele merkelyke gaatjes, of poris bezet, redelyk dik, voos, en laat zig ligt van bet. vlees aftrekken , van buiten blyftze fwart-groen , als de voorige, al iffe ook geheel ryp: wyders bitter , frwaveligs’ en zeer fterk van reuk, in "t breeken een damp van: baar gevende. : : | - Deze Appelen, wanneeze zyn afgeplukt , en een tyd lang leggen , werden aun de eene zyde zo geel als Oranje” Appels, maar die aan den boom gebeel of te a acht men droog, em ondeugende y en die ook gemeenelyk baar volkomen grootte niet’ bekomen; maar zo afvallen. < Het: binnenfte. vlees is, gebeel em al, als dat van de Spaanfe' Oranje Appels site wetens im veele fneetjes verdeelt y die allé in de ronde tegens malkanderen Doan. en in de: midden een kleine bolligbeit maken. en men moet dezebin-: nenfte bol of gefchilden Appel wel ter degen zuiveren vam bun droge emp a , om datze bitter is: Daar na kan menze van malkander trekken , en ieder deeltje in 't byzonder eeten , bet binnenfle merg isrood-geel , half door- Jcbynende , zoet van fmaak , met een kleine wynachtigheit, de zaat-korrels zyn een weinig lankwerpig , rond, en De tweede zoorte van deze Appelen is wat kleinder , en-effender , van onder en boven plat, en de Spaanfe Ox» ranje-Appelen wat nader bykomende; van buiten met zeer kleine poris 3 gaatjes als gepickeert , met een dunnefcbel-. le, pas een ftroo-balm dik, die zig ook ligt laat aftrekken; Het vlees is als dat van de vorige, deze zoorte werd wat ger aan den boom, en zoze wat leggen, gebeel geel als regte Oranjen, Deze boomen drdageń in Viet. na niet béel wel, immers niet dile jaaren, en bet moeten al volwafJen boomen zyn, eer zy beginnen vruchten te krygen, zy willen een vlakke grond hebben, en wel ter Zonne ftaan , dies der genen, die in "t Amboinfcbe koude gebergte walfchen , baare- vruchten langzaam rypen, en meeft zuur blyven, by komt ook tot geen grooten ouder- dom, maar begint dikwils een zuur zap uit te tranen en veel gom uit te fweten, dragende een jaar of twee, bui- ten gewoonte veele vruchten , die: ook meeft.aan.den boom geel werden, en daar op gaat by uit. Deze plage kam. men qualyk voorkomen, maar wel een tyd lang veráchte- ren, namentiyk als men een gat in den ftam boort, en daar door een party overtollig zap doet uitloopen: Zommi- ge flaan ook wel een groven yferen fpyker in den flam. — Naam. In t Latyn Aurantium Sinenfe ; na "t Duits Sinefe Appels, op Maleyts Lemon Manis Tsjina, welke naam de laafte en kleinfte zoorte beft of naaft toes komt , om dat die in Sina veel waft, en door de Sineezen geconfyt zynde, over al vervoert werd: Zommige, als gezegt , noemenze Amboinfche zoete Appels ; inzonderbeit de eerfte żoorte, die de Amboineefen veel in baar geberg- te bacenen , of cultiveeren: Op Portugees Laranza: Op Spaanfch N aranfa, maar op Indiaans Portugees Limon- doce. De regte Latynfe naam van dit geflagt , is Ma- lum m » en Hefpericum, waar van zommige me- : nen mm HERBARII AMBOINENSIS Lider Il. cop. XLII. Pomum Aurantium & Italicum Pomeranfi derivatum effe. - Ego.vero puto cunéta hec nomina ortum fuum duxiffe a-nova Greca voce vepérrier, & hoc ab Ara- bico Nerang, vel Perfico Naring feu Waran , quo hunc denotant fructum , quam vocem fine dubio Occiden- tales Athiopes olim in Hifpaniam induxerunt, quod poftea in Naran/a degeneratum fuit. Novi vero La- tini nominis originem ignorantes dicunt Aurantium , quod melius cum aureo colore & nomine Pomi Aurei quadrat: Javanis dicitur Djerroc Lech, Macaffarenfi- bus: Lemo Songaléa h. e. Limores Sinenfes , Amboi- nenfibus vero Mafufu. Sinenfibus Tyng-Cam. Romani cuidam Palladio honorem & gloriam tri- buerunt , quod primum Afiatica Citria & Limonia mala in Italiam adduxerit, hocque de illis fructibus forte verum eft, de Aurantiis vero neutiquam , quum nomen Hefperium Pomi fatis declaret, ex occidentali- bus mundi partibus proveniffe, ac preterea, quum Orientalia, ac przfertim Indica aurantia ab Hifpani- cis & Occidentalibus nimium differant tam foliatura, quam colore fru&uum viridi, inde & facile conclu- dendum eft, neque Occidentalia Aurantia ex Orienta- libus, neque e contra Orientalia ex occidentalibus , ac multo minus utraque hec per artem & infitionem Citriorum effe producta vel propagata. Locus. In omnibus fere Orientalibus infulis repe- fitur, uti in Java, Celebe, & Moluccis , usque in Amboinam. f -Ufus. Plurimum cruda eduntur hzc mala calidiori- bus diebus, ad ftomachum refocillandum , fed optime vacio:conducunt ftomacho. -Chinenfes in fua patria elegantiffimos fphericos habent fructus ex fecunda fpecie; qui vulgaribus minores funt „ quos totos fac- charo condiunt „ac quasdam hifce incidunt fiffuras, pla-. ue comprimunt forma majoris difci , in quibus nul- ła vel pauca admodum obfervatur amarities, quique enis ollis ex Sina in alias transferuntur regiones: “hinenfes Javam inhabitantes fimili. illos. condiunt modo, fed non ita eleganter faccharo obducere. no- nint ac in Sina hoc fit. Eadem quoque mala Chinen» fesiftiin alias transferunt terras penitus ficca , & inter chartas confervata, que gratiffima funt egris. SO Tabule Trigefime Quarte, | Qie sramu exhibet. Aurantii Sinenfis, quod Lemon Manis “sine Malaice vocatur. A. Funiorem denotat vamum fpinis armatum. B. Frućłym feparatum , & majori expreffum. fpecie, ut melius; dignofcatur. Spee EnV. A T IO. Malus Aurantia Sinenfis vocatur haec arbor a fonfłone. in Dendrol. p. 26. & in Slaw; Catal. pl, Fam. p. 211. & Au- rantium Sinenfé a Ferr, in Hejper. p. 430. eftque illa, que Malus Aurantia humilis a Ca/p. Baub. in Pinac p. 436. apud Phikn, in Almag. pag. 238. vocatur, & Mala Aurantia Si- senfi a Valent. în Hiftor. fompl. reform. paz. 212. & in „Amboin. defeript. pag. 189. S sgg SERA villa, em Malus Aurantia regia”; diilcis; Zeylanita’ vocatur in Thef Zeyl, Pag. 39+ &c. 3 Ges: É CAPUT nen Oranje-Appel , en bet Italiaanfe Pomeranfi gederi- weerd zyn: maar ik oordele, datze allegaar afkomjtig zyn van bet nieuwe Grieks Nerantion, en °t zelve van 't Arabifche Nerang , of bet Perfiaanfe Naring , of Naran; «vaar.mede zy deze vruchten benoemen, en bet welk de Wefter/che Moren buiten twyfel eertyds in. Spanjen, zul- len gebragt bebben, en daar men dan Naranfà van ge- maakt beeft; maar de nieuwe Latiniflen , des woords oor- _ Jpronk niet verftaande, maken daar van Aurantium , om dat bet beter met de gout-verwige coleur , en den naam Pomum Aureum zoude overeenkomen , op Javaans Djet- roc, Lech, op Macaffaars Lemo Songaléa, dat zyn Sineeze Lemoenen; opt Amboins Mafluffu. Op Sinees Tyng-Cam. 1 De Romeinen bebben eenen Palladius de eer toegefcbre- ven, dat by de Afiatifcbe Citroenen, en Lemoenen voor de eerftemaal in Italien zoude gebragt bebben, en dit kan van die vruchten wel waar zyn, maar van de Oranje- Appels geenfints , om dat den naam Pomum Hefperium genoegzaam witwyfl, datze uit de Wefter/cbe deelen des weerelts oorfpronkelyk zyn „ en ook, om dat de Orientaal- fcbe, inzonderbeit de Indifche Oranjens te veel van de Spaanfche en Wefterze verfchillen, zo aan bladeren, als ` aan de groenbeit van de vrucht. En waar uit men dan ook ligt efluiten. kan, dat nog de Wefterfche Oranjen van deze Oofterfcbe , nog ter contrarie de Oofterfche van de Wefterfche , en veel min alle beide, door konft van En- ting van de Citroenen voortgebragt pa laats. Men vintze bykans door alle de Oofterfcbe Ei- landen, als Java, Celebes, en de Moluccos , tot in Amboina toe. Gebruik. Zy werden meeft raaww gegoten y by bete dagen, om de mage te ververfchen, doch zy pafen beft in een lege mage: De Sineezen bebbenin baar Land, van de tweede zoort, zeer fraye ronde Lemoenen, een flag kleinder , dan de gemeene , dieże weten geheel te confyten, doende maar eenige fneden daar in , en drukkenze dan plat neer , in de gedaante van een groote fehyf , énwaar in men ook geen, of immers gants weinige bitterbeit pe waar werd , werdende ook met gebeele Potten vol uit Sm na andere plaatzen vervoert: De Sineezen op Fava woon- achtig maken dezelve insgelyks , doch konmenze zowel niet cündalifeeren , als in Sina gefcbiet : Wan dezelve Lem: nen brengen de gemelde Sineezen ook wit baar land eenige; die gebeel gedroogt zyn , en tufJeben pámpier bewaart worden, vallende zeer aangenaam voor zieke luidén. — UYTLEGGING ice t e JM à Di A j mE de vier-en-dertigfle Plaat, - Dewelke vertoont cen Tak van de Sineefe zoete Appelen, die ` Lemon Manis Tsjina op Maleits genaamt wert. - ia A. Wyft aan een jonge Tak met Zyn dóomen nog bezet. | B, Een afgezonderde vrucht, en grooter verbeelt, op datze - beter onderfcheidem zoude kunnen werden: ft: e TD AANMERKING E: . Deze boom werd: Malus Aurantia Sinenfis genaamt van Fonftomin vy: Dendrol pag. 264 en by Sloan, in, de Catal van de Jamaifé planten pag. 2x1. en. Aurantium Sinenfe van Ferr, in zyn- Hefperid. pag. 430 „en is die boomy die de laage Oranje- Leg van Caf? Bob, in zyn Pizax genaamt wert, als mede by Plukn. in Almag p. 238. en Mala Aurantia Sinénfia van Valent. in Hiftor. fimpl. reform. p. 212. eñ gemeene, Sineefe Appel van Valent. in de befchryving van Amboin, p. 189. welké verders dezelve is, die Malis Aurantia regia 9 Zeylarica genaamt werd in myn Thefaur.' Zejloń. Pas. bg: eg 77" E PF ad t p HA A II Boek. XLII. Hoofift. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. CAPUT QUADRAGESIMUM TERTIUM. Aurantium Verrucofum: Lemon Ma. nis Befaar. JNter cuncta Limonum genera hzc arbor altifimum erit truncum, & comam, fed ejus rami non ita fant ereéti ac in præcedentibus : Juniores arbores raras gerunt Ípinas, in vetuftis vero nullæ apparent, vel faltem earum veftigia in rachibus apparent iner- mia nec pungentia. Folia prioribus funt fimilia vel paulo majora, ultra quinque pollices longa ; tresque digitos lata, fuperius acuminata , ibique parum den- tata. Pars cordata eft parva , nec fere dignofci po- teft, prefertim in adultis arboribus, in junioribus e- nim eft longa & anguíta, ubi magis fefe diftinguit; Odor debilior eft quam in antecedentibus, floresque ex quinque itidem petalis conftant oblongis & albi- cantibus, retroflexis , majoribus quam in reliquis, ex- ceptis floribus Pompelmoes , quibus grato fuo odore etiam proxime accedunt. Hujus fructus majores funt precedentibus Aurantiis, binos circiter pugnos craff , perfecte fphzrici , fed va- riis magnis & duris verrucis , acfi furunculi effent, obfiti; non autem ita ex nigro virefcit cortex ac prioris, fed magis pallefcit , qui non ita craffus ac fulphureus eft ac precedentium , firmiffime interne nectitur carni, ita ut non fit avellendus, fed cultro abícindendus, caro variis itidem „fed fimplicibus con- ftat & feparatur pelliculis , qua autem in fegmenta Deise feparari poteft uti in aliis Aurantiis, nec ita fulvet ac in precedenti , fed flavefcit , femi-pel- lucida eft, & dulcior atque fuccofior quam in priori, unde a pluribus ipfi prefertur: Hec enim dulcedo non ita mixta eft cum vinofo illo fapore , fed debilior eft ad Ceraforum faporem accedens. Officula feminalia funt copiofa & majora quam in antecedentibus „ nec in mali centro cavitas apparet: Amboinenfes hunc negligunt nec colunt frućtum, quum frigidiores montes tolerare nequeat , fed folum amat fabulofum & nigrum , cum arena mixtum , & So- li bene expofitum, quale in pagis circa edes prepa- rari poteft: Ab Europzis magis plantatur quam pre- cedens, quum citius crefcat, & prius fructus gerat, & plerumque fertilior fit proxime antecedente; Nomen. Latine Aurantium Verrucofum , Belgice zoete Appelen: Malaice Lemon Manis Bezaar , quidam au- tem Amboinenfium illum vocant Lemon Tsjina, quun a Sinenfibus hic habitantibus plurimum colatur: Ter- natenfibus dicitur Siricaya : In Sina duplicia funt hec fala, primo vulgare, quodhicloci vocatur Bit-Cam, h. e. Limo Regius: Secundo Seng-Cam , hecque duplo majora funt vulgaribus , fed non ita dulcia. Locus. Hac fpecies non ita vulgaris eft ac prece- dens, quum a Chinenfibus aliisque peregrinis aliunde ih hafee tranflata fit infulas. Ufus. Cruda tantum comeduntur & cum tragema- tibus menfis inponuntur, quum cortex exterior cul- tro fit abfciffus , ejus caro non transverfaliter , fed ò- blique in fragmenta diffecanda eft, internaque gleba in totum fervatur, quantum fieri poteft, quum plu- rimum conftet ex variis fimplicibus & majoribus afii- culis ,- arctiffime fibi inpofitis: Chinenfes hec cónce- dunt aurantia plurimis egris ad ventriculum refocil- landum & appetitum excitandum , quum nullam ha- fudores excitent. Monendum tamen hic eft, hzc mala poft prandium , fi ventriculus vario ciborum ge- nere, ac prefertim lacte fuerit repletus, tion nimis avide effe devoranda , liec enim tum affumpta , cho- lericum fluxum fepe cauffarent , uti expertus hoc fui in tota familia nobiliffimz domus , quz folebat poft latis ufum hzc comedere mala. Tomé, II. Ín 115 XLI. HOOFDSTUK. Zoete Oranje- Appelboom. Ou alle Lemoenen geflagten is dezen boom «vel de boog fte van ftam en kruin, doch de takken Joan zo regt niet als aan de voorgaande: De j onge boomen» bebben weinig? doorns , en'aan de oude ziet men "er geen of flegts eenige overblyfzels aan de ryskens 3 doch die niet en fteken: De bladeren zyn de vorige gelyk, of ook «vel „wat groater , ruim y. duimen lank, en drie vingers breet; van vooren. met een fpits, en aldaar weinig getand. Het bertje is mede klein, en pas kennelyk , inzonderbeit aan. de volava/Jene bomen , want aan de jonge is bet wel lang en fmal; doch evenwel kennelyker : De reuk is wat flap- Per dan aan de wooriges en.bet bloeizel beftaat mede uit vyf lankacbtige witte blaadjes , achterwaarts overgebo- gen wat groter dan de voorgaande, bebalven die van de Pompelmoes , dewelke xy in liefelykbeit van reuk ook web bet naafte komen. £m fes ir:. De vrucbten zyn ook grooter dan de voorgaande Auran- tia, en bykans twee vuiften uitmakende , regt rond , doch met verfcheiden grote, en harde wratten: als bloet-vin- nen bezet, Moelle oen niet als de vorige , maar wat lichter; De fchelle die ook zo:fwaar en Jwavelig niet is als de vorige, bangt of zit zo vaft aan't Ga $ vlees, dat menze daar niet aftrekken, maar met een mes affchel- len moet: Het vlees is ook wel met verfcheide , doch enkel- de welletjes van malkander y dheiden » maar men kan bet geenfints in fneetjes of deeltjes van malkander trekken , gelyk de Oranje- Appels , woorts is bet ook zo rood-geel niet als dat van de voorige; maar ligt-geel , balf door- Jcbynend , ook zoeter ; en zappiger dan de vorigen > en waaromze by veele dezelve voorgetrokken of beter geacht, worden: want deze zoetigbeit is met geen merkelyke wyn- achtigheit gemengt, maar wat laffer,-en meer na den Jmaak wan de zoete ker(Jen trekkende. * - „De Zaad-korrels zyn vele en grooter dam de dori e, makende in 't bidin van de vrucht geen bolligbeit. ‘De Amboineezen bavenen of cultiveren deze vrucht gantfch niet, om datze bet koude gebergte niet wel verdragen kon- nen, maar willen een mulle; en fwarte grond hebben; met wat zant gemengt, en wel ter Zonne ftaan » gelyk men in de Negoryen omtrent de Huizen hebben kan PH werd van de Kuropiaanen meer Beplant , dan de vori e, oin dat by baaftiger op/cbitt, en vroeg draagt, ook door- gaans vruchtbaarder is, dan de voorgaande: Naam. Jn °t Latyn Aurantium errucofum , in 't Duits Zoete Appelen, na 't Maleyts Lemoen Manis BESAAR, doch zommige Amboineezen noemenze Lemon -Tsjina , om datze van de Sineezen , albier woonachtig , meeft gebavend werden, op Ternaats Siricaya: in Sina zynze tweederlei, 1: De gemeene en hièr te Land he- kende bieten Bit Cam, dat is Honing-Lemoen. o. ‘bun bebben als de vorige ep minder bet fweeten veroor-. zaken. Echter moet tk bier nog een waarfchouwing by- voegen , namentlyk dat men deze Appelen na den eeten A als men "t lyf met veelderley lekkere koft , inzonderbeit met melk-/pyze opgevult beeft , niet te gulzig moet infavelgen > avant deze Lemoenen daar op komende , zomtyds uel bet bord veroorzaken, gelyk ik ervaaren heb aan een gebeele Familie van een voornaam búis , die bet in gewoonte bad- den, ng de melk deze Appelen te eeten, 2 ła uó HERBARII AMBOINENSIS © Liter II. cap. XLIII In Banda alia reperitur fpecies, que dulciores ge- rit fructus quam precedens , ejusque mala ubique ta- libus obfita funt verrucis, & caro ejus interna eft al- ba, & penitus dulcis , quum fit matura , immo dulcior Batavicis , ibique vocatur Limon Pouleron , licet quoque in Plo Ay occurrat, — ` AA In Madura quoque dulcium Limonum fpecies inve- nitur, que omnium minima eft, immo minor Limo- ne Nipis cortice tenui, nec amaro, ejusque caro in- terna plurimis conftat granulis mollibus , optimeque infervit condito, quem in finem ufurpatur a Chinen- fibus Grieffeckam inhabitantibus, que e regione Ma- dure eft fita.. Nomen. Latine Aurantium Pumilum Madurenfe. Ma- laice Lemon Suafi & Lemon Colte. SEM Ut rami quum Limonum fpecierum tali modo eponantur & tranfplantentur, ut intra paucos men- pay her gerant, Eli endi funt vetuftarum arborum tales rami , qui flores fere vel gemmas emittunt, hi lapide feriendi funt per palme latitudinem a trunco, donec cortex leniter fit contufus, ubi pingui ac præ- anti terra obducendi funt, que, ne decidat, Bam- perm folio’ fifo vel alia textura eft: obvolvenda , talis autem ramus pe quinque vel fex feptimanas fibi relinquendus eft, donec putes contufum -hunc corticem radiculas in terram emififfe:- Dein diffece- tur fub filo Bambofz folio vel integumento , E tranfplantetur tali modo in cifta bona & pregnanti terra repleta ; eodem adhuc. menfe completos da- bit fruétus.; fed non pluries nifi femel vel bis, dein enim petit, fi vero fertili committatur folo , in ; ectam excrefcit arborem „ qui vulgaris , fed fimul roficuus eft mos Cinenfibus Bataviam inhabitanti- bus; qui certos fibi locant hortos , vel aliquam terra partem pro quadam annorum ferie , & hac arte effi- ciunt, ut mox fruétus conquirant ; ceterum ut vetufte arbores fint fertiles, plurimi ipfarum rami amputan- tur, clavusque ingens per truncum transfigitur , quod idem fieri poteft & conducit arboribus /Vanca & Bon- és ren. EM S ETPLICATID z abule Trigefime Quinte, | Que. exhibet tamum Aurantii das verrucofi , Litt, A: e M AS E dx ide nod SB * vos produxit frućłus quafi racemofos , atque hic ramus ex Laricque transmiffus fuit, OBSERVATIO. . Videtur hee illa fpecies effe, feu faltem ejus varietas, quae a Ferrar. in Hefper. 395. Aurantium ftellatum c rofeum vo- «atur, CAPUT In Banda beeft men nocb een ander flag en zoeter Ap- pels dan de vorige, overal met diergelyke vratten bezet, bet vleys van binnen is wit, en geheel zoet , als °t ryp is, ja zoeter als de Batavifche, men noemtze aldaar Limon Pouleron , alboewel menze ook op Plo Ay vint. Op Madura valt mede een zoort van zoete Lemoenen , zynde wel de alderkleinfte van alle, ja kleinder dan een Lemoen Nipis, met een dunne fchelle, die ook niet zeer bitter is, en bet binnenfte vlees fteekt vol kleine en weeke korreltjes , zeer gebruikelyk tot confyten, te weten by de Sinezen woonende op Grieffeeck , bet welk tegen Madu- ra overleit, Naam. Int Latyn Aurantium Pumilum Madureni fe, op °t Maleyts Lemon Suafli, en Lemon Colte. Om nu de takken van alderbande Lemoen-bomen zoda: nig af te zetten en te verplanten, datze in weinig maan: den vruchten dragen, zo verkieft aan de oude bomen eei nige takken , die ten naaften by botten, ofte bloeizel wil: len dragen, klopt die met een fleen, omtrent een band breet van den ftam, tot dat de fchorJe fagtjes gekneuft werde , en beflaat of omvangt bem aldaar met goede vette aarde , dezelve dan bezorgende met een gefpleeten Bam- boes , of eenig baajrig goet , op dat de aarde daar niet afvalle „en laat dezen tak aldus.5. of 6. weken flaan , tot dat gy gift dat de gekneusde fcbor[fe worteltjes in de aar: de gefchoten heeft: Zaagt bem als dan af, kort achter de pcs Bamboes of bet bewindzel , en plant bem zo in een kift vol goede aarde , zo zal by in dezelve maand vol- komen vruchten dragen „ doch niet meer als een of twee- maal: Want daar na gaat by uit , maar als menze op een goet land plant , zo wordenze volkomene bomen, een gei meene en profytelyke konft voor de Sineezen op Batavia woonachtig , dewelke.eenige landeryen of thuynen maar. voor eenige. jaren. bueren , em door deze kunft maken, datze- ftraks vruchten daar van hebben konnen , anderfints om de ode boomen vruchtbaar te maken, zo kapt men zombyds de meefte takken daar uit , en flaat een groote yfes re “in den flam , bet welk men ook doen kan, am. de Nanca, en Bonga T. jong-bomen en. unis i A LO 3 A A A T DEN LV UYTLEGGING "pan de vyf- en- dertigffe P laat, Dewelke vertoont een Tak van een zoete Oranje-of Lemoetis - Boom met Lett. A. e gia) B. Wyft aan deszelfs vrucht, - C. Verbeeldt een Tak van deze boom , die in een Tros twaalf volkome rype vruchten gedraagen heeft, en van Laricque . gezonden is. AANMERKINGE. Deze fchynt die zoprt of ten minften die verandering te zyn, die van Ferrar, in zyn Hefperid, 395. genaamt wert de <Awrantium ftellatum ©" rofeum, © XLIV, Pag. 216. Tab. XXXV. i Lehi; BAIIA AA LALA PRA DEE, WOM m D nt ^ DOW d ANON y 3 zs fi BOW P Com SS wy CON ARA A W j My N ; É) d NAW NUN RUNS N MANN MINNS N ENTENDA W) ANN MUN NARI TRI II Boek. XLIV. Hooff. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 117 CAPUT QUADRAGESIMUM | ^ QUARTUM. Malum Indicum. Vidara. Æc arbuícula in Amboina eft exotica, & ante aucos modo annos ibi deducta , fruétusque jam incipit optime producere , non tam alte vero excrefcit ac in Occidentalibus regionibus , arbufcula enim hic tantum eft, incurvo & obliquo ftipite , non ultra crus craflo , 9 in plurimos dividitur ramos, comamque format denfam. Ramorum cortex eft abes s ex flavo ruffefcens, in ftipite vero fcaber eft & fiffus , digitum craffus: Li- gnum eft durum & nodofum. Folia cum mali foliis conveniunt , fed minora funt & rotundiora , binos vel binos cum dimidio pollices longa, paulo minus lata, fuperius obtufa, apice quafi confraéto , acfi hic abfciffus vel abrafus foret , tribus obliquis nervis pertexta, qui prope petiolum concurrunt , & quasdam laterales coftas habent , ad oras vero tenuiter ferrata funt , in- ferius mollia & albicantia inftar Salviz, faporis mucofi cum levi amaritie , fere inftar Althee, cum qua o- dor etiam convenit; Ore manducata vel manibus in aqua contrita fpumam dant inftar Saponis , fed fine a- crimonia , folitaria autem in rotundis & firmis locan« tur ramulis, & ad fingulorum ortum una alterave bre- vis confpicitur fpinula , nunc recta , plurimum incurva inftar Rofe Canine retroflexa , qua in inferioribus etiam ramis apparet, ubi folia jam fuere prolapía. In junioribus arbufculis longitudinem Limonum fpi- | rarum obtinent, in adultioribus vero breviores funt he fpine, ac Kee decidunt,. . Flores ex foliorum alis progerminant plures fimul brevibus infidentes petiolis , qui primo grifea exhi- bent capitula , quz dein fefe aperiunt in flores ftellatos feu rofaceos, ex quinque albicantibus petalis conftan- tes cum brevibus quibusdam ftaminibus , inodori; Fructus bini ternive fimul dependent forma Ovorum Columbinorum vel paulo majores , inferius plani & foveola inpreffi, in qua pedunculus infigitur , ipfique adhzret, inmaturi optime referunt femi-completas Olivas , quidam vero funt oblongi, alii fubrotundi inftar parvorum prunorum, externe viridis coloris iti- ftar pomorum , tandem vero flavefcunt, tenui pelli- cula obdu&i funt; inftar noftrorum Europeorum Malorum. Sub hac duriufcula , fed fuccofa reconditur caro , que in Amboina nunquam fatis dulcis eft, fed au- ftera inftar Prunellorum , odoremque habet oleofum, in ejus centro officulum durum invenitur non ftria- tum, fed granulatum vel rugofum, quodque plerum- ue liberum eft, nec circumje&tz cart adheret: Hi ructus aliis in regionibus multo funt elegantióres & majores quam in Amboina, immo in ipfi vicinis Ce- lebe & Baleya, ubi arbor magnitudinem Limon ac- quirit, fructus vero eft tam magnus & rotundus ac minor Limo Nipis, fi maturus, flavefcit , faporem habens dulciorem & fuccofiorem Amboinenfi, cum „parva tamen adftrictione: Optimus cenfetur. zr *lenfis, Aracenfis, & qui in provincia Patina, in fu- periore Ganges fluvii parte fita, crefcit; licet Portu- gallici ESRO optimos dicant Balaguattenfes, qui- que circa Malaccam crefcunt, ibi enim tam magni funt acfi mediocre effet pomum, füccofi ibi quoque funt, vinofi, ac dulcis faporis. Hic in Amboina lente fuos producunt fructus , ac binas habui arbores femper flo- rentes , nunquam vero fructus gerentes usque in oćta- vum annum, quum cedebantur , poftea vero ab aliis hominibus per nova & exotica femiria alia ES ate fuere arbores , quz quarto jam anrio copiofos dabant fructus, fed multo viliores ac minores quam in illis régionibus, in quibus indigenz funt, menfe Decem- ‚bri florentes , fruétusque maturos Martio & Aprili menfibus exhibentes. | ; _Chriftopb. a Cofta Cap. 51. fcribit , hafce arbores iftis in regionibus calidiffimis menfibus continuo per volantes formicas quafi inhabitari , que in ipfarum ramis Gummi Laccam preparant, quo gummi hi ra- mi penitus funt obduéti. omen. Latine Malum Indicum juxta Pop an- ` den, wit vyf witte bł XLIV. HOOFTSTUK. Indifcbe Appel- Boom. It boompje is in Amboina uitlands , en eer ft voor weia D nige jaaren aldaar aangebragt , doch begint nu wel te dragen , maar is in lang zo groot niet als in de Wefterfche Landen; want bet blyft maar een klein boomp- je, met een kromme fcbeve ftam; niet boven een dye dik; en die zig echter in vele takken verdeelt , midsgaders daar mede een digte kruin maakt. De Schore van de takken is effen, en uit den gelen ros, maar aan de [lam isze zeer ruig gefpleten , en wel een vin- ger dik: Het bout is bart en quaftig. De bladeren gelyk die van den Appel-boom, doch eenig fints kleinder , en ronder; 2. en 23. duimen lank , en wat minder breet, van voren met een flompe en gebrokene [pits , als ofze afgefneden of afgevreeten waren, met drie /chuinfe fenuaven doortrokken; die achter by den fteel t’zamen floten , en noch eenigerib- better, aan de kanten klein en fyn gezaagt , van onderen zagt, en witachtig als Salie, van [maak fmerig , meteen kleine bitterbeit , bykans als Althea, waar mede den reuk ook overeenkomt, in den mond gekaaut , of met de banden in water gewreven zynde zo fchuimenze als Zeep „doch zon- der fcherpigbeit , zy flaan enkel aan ronde en fiyve tak- jes, en by ieder oorfpronk een of twee korte en = doo- rentjes , zommige regt, doch de meefte krom, en als de Roja Canina achterwaarts gebogen , dewelke men nog ziet aan °t achterfte der takken, daar de bladeren al afgeval- len zyn: Aan de jonge boompjes zynze zo lang als Lem moen-doornen , maar aan de oude werdenze korter > en vals len meeft af. - Het bloeizel komt woort wit den feboot der bladeren , vele by malkanderen , op korte fleeltjes , zynde eerft gry- ze knopjes, die daar na kleine gefternde bloempjes wer. jes beftaande, met eenige korte draatjes , zonder reuk , de vruchten bangen twee of drie by malkander , in de gedaante van Duiven eyren: of een weinig grooter : van achteren «vat plat , en met een kuilt- je, daar den fleel in ftaat of aan vaft is, onryp zynde s elykenze teer wel balfwa(jen Olyven , zommige blyven ja cen en zommige Werden wat rond , als kleine pruimen, van buiten Appel-groen, en ten laatften lichts geel, met een dun velletje bekleet , gelyk onze Europiefje Appelen : Daar onder leid een bardacbtig doch zappig vlees, bier in Amboina noit volkomen zoet ; maar wrang s gelyk Geen, daar by wat Olyacbtig van reuk, van bins nen in leid een barden fteen, gelyk een Olyven fleen , niet gefireept s maar gegranuleert of gerimpelt; en die van t omleggende vlees gemenelyk los ts, deze vruchten vallen in andere Landen veel fcboonder en groter ; dan in Amboina, ja.zelfs op bet naburige Celebes en Baly , daar den boom zo groot Werd als een Lemoen-boom , en de vrücbt by na zo groot en rond als een kleine Lemoen Ni- pis, licbt-geel im de rypbeit, van fmaak veel zoeter en zappiger, dan de Amboinfe ; doch noch al met een kleine xamentrekking: De alderbefte acht men te groeven in Ben- ale, Aracan, en in de Provincie Patna, boven aan de iviere Ganges gelegen, hoewel de Portugeefe Schryvers den prys geven aan die van Balaguatte , en die ontrent Malacca waffen, want zy werden aldaar zo groot, als een middelmatig appeltje, ook zappig en wynacbtig zoet; Hier in Amboina dragenze langzaam , én twy bebben al- bier 2. bomen gebad , wat kleinder dan de voorgaande , en altyd bloeyende , maar géen vruchten dragende , tot in 't achtfle jaar toe, wanneerze omgekapt wierden, daar na zynder door andere luiden, van vreemt zaat weder tangequeekt ; die in "t derde zz overvloedig vruchten droegen , doch veel flegter en kleinder dan in de Landen, daarze van daan quamen , bloeiende inde mand December, en rypende în Maart en April. Chriftoph. a Cofta, Cap. st: fchryft dat men in die voornoemde Landen dezen boom in de Sete Mouffon ge- durig ziet beladen met een flag van vliegende Mieren; die op deszelfs takken bet Gummilacca prepareren, en dat - men bet zelve daar ziet ombangen. Naam. In’t Latyn Malum Indicum: Na " Portu- P4 geefche us HERBARII AMBOINENSIS Liber Il. cap. XLIV. Man/ana vel Mafjana da India Acofte, uti & in India quoque dicitur Veteri , & juxta illum fcriptorem Ber & «Bor. Malaice Vidara , vocaturque in Macaflara ac porro in hifce adjacentibus infulis Balis Buckol. Locus. Plurimum occurrit hec arbufcula per totam veterem Indiam , ac porto in Bengala, Aracana, & Malacca usqüé in Javam & Baleyam, unde tranflata eft in Celebem & Moluccos, hic vero & in Banda raro reperitur multumque degenerata. . Ufus. Fructus hi crudi comeduntur , magno cum áppetitu in iis regionibus, in quibus indigeni funt, proximeque accedunt Europzorum malis tam odore quam fapore , hic autem loci parum eftimantur ob €orum acerbitatem , & ab omnibus fcriptoribus pro Jujube fpecie feu Zizyphi habentur, plurimum ob formam , fed viribus maxime differunt : Hi enim au- fteri fructus non profunt pectori ad illud depurandum « liberius reddendum , fic neque exficcari poflunt, vel in alias transmitti regiones , uti ifte Jujubz : nihilomi- nus tamen quidam nos docent Malaicenfes Amboinam inhabitantes,femi-maturos hos fructus comeftos condu- cere pectori ad depurationem ejusque Afthma , ut & ad ventriculum corroboram Orbe fedandam, quod ulterius indagari poteft ab iis , qui hoc defiderant: Ego aliique mecum comperti fumus pectoris oppreffionem cauffare, & ftomachum aggravare, quod tamen fine prejudicio de Orientali Vidara dictum eft. Folia in aqua contrita fpumam excitant, qua caput lavatur & corpus in febribus ardentibus & Cephalalgia. Hujus arboris radix , que externe ex ruffo flavefcit, quam maxime convenit cum Ligno Colubrino , un- de & quidam putarunt ejusdem effe generis, licet in hac radice. parva tantum obfervetur amarities, & maxime in ejus cortice, cum notabili adftritione ; quz in Colubrino ES non obfervatur: Radices fu- pra memoratarum fterilium arborum amaritiem infu- per prebebant notabilem , que in frugiferis hodier- nis non detegitur. Hujus radicis cortex cum pue» Putsjock, Pulefa- ri, & tofta Cepa contritus & hauftus dolorificum curat fanguinis mićtum ; Baleyenfes duro utuntur ligno ad manubria Parrangs feu majorum cultrorum, fecu- rium, fimiliumque inftrumentorum. Anno 1673 Vidare femen ex Batavia in Amboinam fuit transmiflum , quod.fexto demum anno excreve- rat in arborem rafe) & magnitudinis Limonii, que corticem habebat profunde fiffum , quo Baleyenfes in decocto utuntur ad omnes Diarrhzas. : . Ejus fructus paulo majores erant vulgaribus hujus regionis, minusque aufteri, ac melioris faporis: Fo- liorum fuccum cum pauxillo aquz contritum & ex- preflum propinant quoque in febribus ad ardorem fi- timque exftinguendam. ` lis in regionibus, in quibus he arbores funt copio- fe , folebant folia hzc cum aqua contrita adhibere ad cadavera abluenda. In Timora, aliisque locis duplex hujus Vidare óc- currit fpecies , cujus una fpecies majores & dulces praebet fructus, altera vero minores & aufteros, uti Amboinenfes, utrique in mediocribus crefcunt arbo- ribus inftar Limonum, quéque truncos gerunt incur- vos. : In Java altera quoque occurrit fpecies, quz ibi Vi- dara Puti vocatur, plurimum filveítris, & circa litus crefcens, fed raro fructus gerens, cujus folia fubtus magis albicant, quam vulgaris; optimi vero habentur hujus arboris fructus, qui in Malacca crefcunt. Craffæ ejus radices multum ad ufum Medicum expetuntur , uz notabilem habent amaritiem , ita ut pro Ligno Mad une debiliori haberentur, cum quadam tamen adftrictione Vidare propria. Multum affümuntur contrite ad febrium ardorem reftinguendum , ventri- culum corroberandum , ac biliofos vomitus fiftendos. In vulgaris Vidarz foliis quibusdam in annisac plu: rimum menfe Februario talia obfervantur crania , qua- lia fupra defcripta funt Capite 33 de Granato. EXPL TI. geefche Manfana of Maflana da India, wit gemelde a Cofta, gelykze ook mede in India biet Veteri, en na dezelve Schryver Ber, en Bor: Op ’t Maleyts Vidaro werdende ook op MacafJar , en voorts. door deze omleggen: . de Eilanden genaamt Balis Buckol. Plaats, Men vindze meeft door gants oud-Indién > en voorts door Bengalen, Aracan, en Malacca, tot op Fa- va en Baly, van waar by gebragt is na Celebes, en de Moluccos , maar weinig vind men bem albier , of in Banda, en als gezegt, van dê originele veel ontaardende. Gebruik. Deze vruchten werden raauw gegeten; en dat met groten luft, ter plaatzen, daar zy origineel zyn; komende de Europifche Appelen in reuk en finaak naaft by: Maar bier te Lande werdenze weinig geacht, om bare mam En van alle de Schryvers voor een aart van de Jujuben, In’t Latyn Zizyphus gebouden : Meeft we: gens baare gedaante; maar in kragt merkelyk daar van verfchillende: Want in deze orange vruchten vind men geen bate voor de borfł , om die te zuiveren en ruim te maken s zo kan menze ook niet drogen en verzenden, ge: lyk dezelve Fujuben, doch niet te min, zo leeren ons zom: mige Maleyers bier in Amboina, dat de bal; -rype vrucb- ten gegeten goet zouden zyn, om de borft te zuiveren, en ook voor een korten aaflem, als mede datze de mage zouden verfterken , en den dorft verflaan , °t welk onder- zoeken mag die gene, die bet luft. Ik, en andere met my, . hebben bevonden , datze de borjt benauwen, en de mage drukken ; bet welk nogtans zonder vooroordeel van de Oor Jlerfe Vidara gefproken zy: De bladeren in water gevre- ven, doen bet zelve fcbuimen , en daar mede wafcht men bet booft en lyf , als men koortzen en brand beeft. - De wortel van deze boom, zynde van buiten ros-geel y beeft groote gelykenifle met bet Jlangen-bout ; en waar- om men ook gefuftincert beeft, datze van eenderley pe- „flagi waren, boewel mén aan deze wortel maar een kleine bitterbeit gevoelt , en die meeft in de Jcborffe met een merke- lyke zamentrekking, die in "t flangen-bóut niet is. De wortelen van de bovengemelde onvrucbtbare boomen bad- den Sg > apaina bitterbeit , maar in de vruchtdra- genae, die men nu beeft, kan menze qualyk proeven. ` ` - De fcborffe dezer wortel met een wenig Pattiock > Pu- lefar „en een gebraden Ajuin georeven , en À ie »&t-. neeft bet pynlykfte en bloedige piffen. - De Baleyers gebrui- ken bet barde bout tot ftelen van bun Parrangs, of bou- mellen en beitels, en ander timmer ereet/chap. «do. 1673. Is van Batavia bet nad van Vidara im Amboina gebragt, ^t welk in " Gde jaar een boom tas, zo groot en dik als een Lemoen-boom , met een groote ge- Jpletene fchorfJe , die de Baleyers gebruiken tot decottie tegens alderbande buikloop. i De vruchten waren een weinig grooter dan de gemeene bier te Lande, minder vrang , en wat beter van Jinaakz. Het zap van debladeren met een weinig water gevreven , en uitgeperft , gevenze ook binnens lyfs te drinken „om den brand van de koortzen te verminderen. In de Landen , daar deze boomkens veel zyn , plagt men deze bladeren in water gevreven te gebruiken, om daar . mede de doode lichaamen te waffen. Op Timor , enandere plaatzen beeft men t«veederlei Vi- dara, de eerfte en grootfle is zoet, de tweede is kleinder en vrang, gelyk mboinfcbe , beide groeiende aan middelbare boomen, gelyk Lemoen-boomen, en die krom «an ftam zyn. ~ Nog beeft men op Fava een zoorte, die men aldaar Vi- dara Puti noemt , meeft in "t wild „en omtrent bet Brand Gees » doch weinig vruchten dragende , en welkers laderen van onderen witter zyn, dan van de gemeene, werdende voor de befte gebouden de gene, die op Malac- ca waffen, de dikke wortelen worden veel gezogt tot de Medicyne, want ze hebben een merkelyke bitterbeit , 20 dat menze voor flangen-bout zoude achten of aanzien, dog met een zamentrekking , de Vidara eigen. Zy werden step dw en e om den brand van de koort- ze te verminderen e te flerken bet galacbtige braaken te beletten. pedit ży ni ZE - Op de gemeene Vidara bare bladeren werden in zommi-. ge jaren en meeft in February diergelyke doods-boofden ge- — als bier boven, Cap. 33. van de Granaten is gezegt. UYT- Pag zg É II Bock. XLV. Hoofit. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. APLICA TI Tabule Trigefima Sexta , Quz exhibet ramum Jujube Indice , que Vidara Rumphio vocatur. B. rues Of OBSERVATIO. Arbores hafce ad Fujubas feu Zizyphos pertinere non tantum ex floribus & fructibus, fed ex toto ejus habitu fpinofo ac fo- liatura folitaria. & alterna facile conftat, eftque Jujuba Indica rotundifolia fpinofa , foliis majoribus fubtus lanuginofis & in- canis Breyz. Prodr, 2. p. 60. & in nova filii editione p, 74. ubi recte in notis adnotatur , quod non fit eadem planta , quam in Thef” Zeyl. Tab. 61. exhibui, ut ibi f. 131. etiam monueram . quodque figura H. Malab. neutiquam cum noftra; fed defcriptio melius cum ipfa conveniat ejusque varietas feu altera fpecies fit habenda , quaeque confunditur vulgo eum Zizy - pho Indica argentea Caryophylli aromatici flore Hermanni guam in eodem ver @ Tab. 39. exhibui, uti latius id ibi p.92 notavi, & in Comme. Flor. Malab. ut & in H. Malab. notis; & ab aliis male conjunguntur. Catérum hee arbor hic defcripta a Dale in Pharmac. p. 946, vocatur arbor, cujus fuccus exftillans eit Gummi Lacca, qua in nova editione in 4to p. 33: ad Jus jubam Indicam Ray. Hift. tom. 2. p. 153. refertur , ubi Se Malus Malaicenfis non nihil fpinofa vocatur, ubi reliqua vide fynonyma & varias de hujus Gummi Laccae generatione opi- niones : Perim, Toddal. H; Malab, Tom. 4. Tab. 41. cum noftra optime cońvenit, fed foliorum nervi non ita exacte funt notati ac in Rumpbii figura, quam hic fubjungimus: Genus hoc a Linneo ad Rhammos refertur Gem. pl. 16$. cujus fpecies in H. Cf. p. 69, 70. enumerantur. ` CAPUT QUADRAGESIMUM QUINTUM. Vidara Littorea. Vidara Laut. 