Beschrijving van den aard, de kenmerken en genezing der tusschenpoozende moeraskoortsen in het algemeen, en, in het bijzonder, van die genen, welke in Holland epidemisch heerschen ...
„ Dat zij een zamenfielfel waren van een aantal ver- „ warde en ingewikkelde ziekten, kon ik daaruit op*» „ maken, dat de toevallen menigmaal, zonder onder« 3, fcheid allen tegelijk bij fommigen begonnen te woeden, ,, maar indedaad nooit te gelijker tijd ophielden; bij 3, fommigen wederom woedden zij op verfcbiilende 3, tijden, maar namen bij acderen,als bij beurtverwis* ,3 feling, op onderfcheidene dj den af*n \ / C 35 ) kwaadaardige Rotkoorts of de langzame Pest, bê* fchreven, waardoor zevenduizend inwoners van Leijden en deszelfs grondgebied werden wegge« rukt, De koorts was bij de meesten aanhou¬ dend, bij weinigen bijna Tusfchenpoozetid® — - §• i8* \ Zoodanige Aanhoudende koortfen (*) werden 9 terwijl zij in het midden der zestiende eeuw in verfcheidene (treken van Europa Epidemisch heerschten , door de Geneesheeren van dien tijd befchouwd voor eene nieuwe en ongehoorde ziekte Zij wisten niet van welk eenen oor* (*) Eene aanhoudende koorts te hebben, en bij aan- iloudendheid aan de koorts te Jijden , is een groot ver* fchii. De zieken zijn aanhoudend koortfig, wier Tus* fchenpoozende koortfen geenen waren vrijen tijd heb» ben, waarin de tweede aanval komt, eer dat de eerfë® ophoudt; het zij dat zulks door verlenging van aanval¬ len , door verdubbeling of door fterke vervroeging der volgende aanvallen gefchiede. De zoogenaamde Febres fubintrantes , communicanten ^ coaltêrnae , fubmittentes 9 fuhcontinuae houden geenen waren rusttijd. Zoo dra er zich in den beginne eene neiging voordoet: , ter vorming van eene min Aanhoudende koorrs (fuhcontinua) , dan is het gevaar zeer groot, en deze Tusfchenpoozende koortfen behoren ontegenzeggelijk onder de kwaadaardf» gen geteld te worden* C 2 C 30 ) fprong of geflacht zij waren, en wat zij daarvan zouden maken door dien derzelver Tusfchenpoo» zen Je aart vrij duister is. Ondertusfchen was derzelver wezenlijke ge (leid heid in den begirne, uit haren overgang in Tusfchenpoozende koortfen ^ uit het gelijktijdig heerfchen van dergelijke koorc« fen , en uit de Landeigene en Doorgaande gefield * heid over het algemeen , gemakkelijk op te ma*® ken. ‘Hippöcratks en GüLENüs hebben deze Aanhoudende koortfen reeds waargenomen 9 en sylvr's en andere Geneesheeren leerden duidelijk het overgaan der Tusfchenpoozende koortfen in Aanhoudende, door bet verlengen of vervroegen der volgende aanvallen; zoo dat zij eene Aanhoudende koorts vormen, even gelijk zij zich met Aanhoudende heete en fiepende koort- fen veréénigen. * f §. 19, Men neemt gedurende eene en dezelfde Epi- demie alle de onderfcheidene foorten van Tus- fchenpoozende koonfen waar/ als de gewone foort, ( febris intermittens exquifita ) de gere¬ geld aflopende Tusfchenpoozende koorts , met eenen volkomen koortsvrijen tijd, die in de ge¬ woon e Najaars -Epidemien het. aanmerkelijkst is. Zij gaan flechts in bijzondere ligchaamsgefleld- heden of in kwaadaardige Epidemien met zware toevallen gepaard, en dan lijden er tevens zeer vele menfchen aan aanhoudende Tusfchenpoo¬ zende koonfen. In kwaadaardige Epidemien en „ en dus, om kort te fpreken, juist daardoor Aanhou- ,, dend is, om dat de kortere duur der aanvallen, die, „ indien de tijd het toellet van zeif volkomen zouden ,, ophouden, als het ware verlengd wordt, in welk ,, geval , de eene niet zelden ook vervroegende aanval 3, werkelijk den anderen vervangt , eer de laatfte ge- 3, heel is afgelopen. Dan, niet tegen (taande derzelver ,, aanhoudendheid, houden zij denzelfden loop, bijkans „ dezelfde wijze van aanval zelfs met zware koude, 3, dezelfde geneigdheid tot eenige, ja zelfs tot eene „ geheele aflating.” c 3 C 3« ) In ^eer heete zomertijden komen zij bet meest voor, zij hebben dan geene volkomene Tusfchen- poozing , maar houden aan, ia'.en flechts af, vtr ergeren dagelijks of om den anderen dag, en vormen in zeer zware gevallen naauwlijks be¬ merkbare afhtingen en verheffingen, terwijl zij met even gelijk geweld eenen tijd lang voortdu- yen In dezen aanhoudenden en aflatenden loop van koorts vertoonen zich alle de kwade toeval¬ len, die in de zoogenaamde begeleidende kooit- jen Qfebres comitataè ) worden waargenomen , echter zijn zij niet zoo fpoedig gevaarlijk. Bij derzeiver afloop beginnen deze Aanhoudende koorifen af te laten ( 'r$niitteeren ) , en eindelijk eene geheele tusfchenpoozing te verkrijgen; ter¬ wijl zich te gelijkertijd de vermomde Tusfchen» poozende kooytfen Qfebrss larvatae ) op doen. §. 20. 'De toevallen welke deze Epidmifche koortfen in den Zomer en Herfst en bijzonderlijk bij zeer heet weder vergezellen, zijn de volgende: ge~ We!dige pijn in het Voorhoofd, de Slapen van het Hoofd en den Nek, fomwijlen ook in het Achterhoofd; de Oogen zijn geel, het Aangezigs !a, gedurende de koorts en in de bette opge¬ zet* yood, met geelachtige ilrepen; de Smaak k ! C 39 ) bitter, de Tong met een galachtig (lijm overdekt, de Lijder klaagt daarbij over walging, eenen Herken toevloed van fpeekfei , kwade oprispin¬ gen , braakt van zelve , en daarmede ontlast zich eene fcherpe, geele, groene Gal; tevens klaagt Oj over henaauwdheid , hette in den omtrek van de Maag, Maagpijn, en pijn in den regeer en linker Bovenbuik; de Mond is droog, de dorst geweldig en fchier onleschbaar, de Buik, is op¬ gezet, pijnlijk, het ligebaam is verdopt, of de lijder heeft een’ Buikloop, die niet zelden met hevige perfingen gepaard gaat. Somtijds moet de lijder afgaan en overgeven. Het Water (Urin) is geel, groen, vuur rood, bruinachtig, fafFraan- kleurig, en geeft, wanneer het koud wordt, een ileenverwig zinkfel van zich af. De faffraankleu* rige Urin voorfpek over het algemeen , gelijk TORTi reeds heeft opgemerkt, het gevaar eener Aanhoudende koorts. De Huid is geel, op ver* fcheidene plaatfen bijna oranje. De wei op het afgetapte bloed is geel, De lijder heeft een Berk, geel, Hinkend en geen verligting aanbren¬ gend zweet Met deze teekenen van vermeer¬ derde Galaffcheiding ( PolychoUa ), en des hevig aangetasten Maaggedels veréénïgeo zich Zenuw¬ toevallen , Flaauwtens , Slapeloosheid , Trillingen , Stuiptrekkingen enz In het vervolg komen er Ontdekingen , Uitdagen, b. v: de Spruw, Bluts- C 4 ( 40 ) vlekken, Gierstuitflag , enz. bij. De wezenlijke toevallen zijn verfchillend naar den aard der koorts , de hette is dikwijls gering , dikwijls zeer zwaar, brandend en ftekend ; de Pols week , gol< yend , vol , hard. , ras enz. §. *»• De Koorts- toevallen zijn verfcheiden zoo in getal , hevigheid als in aard , al naar dat het eene oorfpronkelijke of fiechts eene terugkeerende koorts js; wijders zijn zij verfchillend naar den Ouder¬ dom, de Kunne , het Temperament , de L'gcnaams- gefteldheid , Levenswijze , het Weder . de vermen¬ ging met andere ziekten, en den Endemifche en Epidemifchen ftaat der ziekte. Wat den laatften aangaat, zoo is mijn oogmerk om hier de toe¬ vallen en verfchijnfelen der ondetfcheidene merk¬ waardige Epidemien , die te Leijden en in des. zelfs omtrek op verfchillende tijden geregeerd Rebben, zoo kort mogelijk opgeven, voorname¬ lijk om dat ik de omflandigheden , die dezelven veroorzaakt hebben, vooraf bereids heb. voorge¬ dragen. §. sa. Ju 4e beruchte Leijdfche Epidemie van het 4 ( 41 ) jaar 1669, die voor twee derde gedeelten van de bewoneren dier Had doodelijk was, en geheel Leijden in diepen rouw dompelde, waren de toevallen, naar de befchrijving van sylvïus de LE boe, de volgende: de koorts was bij eenigen Tusfchenpoozend, bij anderen liet zij af; de benaauwdheid om de Hartkolk was zeer groot; de Lijders klaagden tevens over Wal¬ ging, Braking van fmakelooze, dikwijls bittere, zure Hoffen , die fomrijds zoo fcherp en kna¬ gend als Vitrioolzuur waren ; derzelver kleur was wit, geel, groen, of zwart. Nu leden zij eenen bijna onleschbaren dorst, en dan hadden zij bij¬ na in het geheel geenen dorst , ja zelfs menig¬ maal eene-n aanhoudenden afkeer van alle dran¬ ken. De Tong was bij velen Hijmig , droog en met fpruw bedekt. Wijders leden zij veel aan Buik- en Persloop ; de Afgang was in het begin der ziekte verdopt, de Buik opgezwollen, en de zieken klaagden over pijn in de Lenden , zij had¬ den Hypochmdrifche toevallen en benaauwdhe- den, haalden moeijelijk hunnen adem; de zieken werden gekweld door eene zeer bezwaarlijke met eiken aanval terugkeerende Nachtmerrie, voorna¬ melijk • zeer lastig voor dezelven , indien de nei¬ ging tot flapen zeer groot en dringend was; de diepe flaap ging daarom met allerhande droornen gepaard. Bij anderen had eene aanhoudende C 5 C 42 > Hopeloosheid mee ondragelijke Hoofdpijn plaats, het ligchaam gevoelde Zich zeer vermoeid en afgemat. De toeftand van het Water (Urin) was zeer verfchÓlend. meestentijds was het hoog rood, fomujds drabbig, met een veelkleurig be- zinkfel ; het afnemen en uitputten der krachten was allerverbazendst. De zieken leden veel ^an rondzwervende Pijnen, ftuipacndge Bewegingen, Krampkolijk , Neusbloedingen en Aambeijen , ter¬ wijl de huid door Scorbutieke vlekken misvormd werd, De zwangere vrouwen kregen Miskra¬ men (*) , zoo dat zeer weinigen levende kinderen (*) Alle beete koortfen gaan bij zwangere vrouwen met gevaar vergezeld, en zelden zijn zij zoo gelukkig , dat gij het gevaar ontkomen, en een levend kind ter wereld brengen. Zulks is door kloek hof in de Epidemie van 1741 ook waargenomen. Zie hier hetgeen hij naar onze vertaling zegt: „ Het gebeurt aan zwangere vrou- wen, die aan heete koortfen ziek liggen, zeer zelden ’’ zoo gelukkig te zijn, dat zij er met eene gezonde ’ vrucht van afkomen. I ■ ; i, ' 1 §• 23- Pij de bovengemelde Doorgaande , ja algemeene ( [Pandemifche ) Herfstkocms in het jaar 1671, dat insgelijks buitengewoon doodelijk was, behouden de voornaamde toevallen in eene bij uicftek groote benaauwdheid op de hoogte van de Hartkolk , eene lastige en geweldige drukking op Maag, een aanhoudende walging en af keer van fpijzen en eene vruchteloze neiging tot braken; de uitge¬ vallen die ik mij herinnere, dat zwangere vrouwen die die aan Tusfchenpoozende , en de daaruit gevormde Aanhoudende koortfen ziek lagen, in de kraam bevielen, liepen zeer verfchiliend af. Bij eene vrouw, die aan eene hardnekkige dubbelde Anderendaagfche koorts fnkkelde volgde de verlosfing van een voldragen kind in den aanval der koorts Bij eene tweede, die bijna drie maanden zwanger was , hield de koorts zonder verdere gevolgen op. Eene derde in het laatfte tijdperk zwan¬ gere vrouw ftierf aan eene Beroerte. Men deed de Keizers-fnede , en het kind leefde nog 12 uren. Deze aanmerking doet mij eene door mij gedane Waarneming in gedachten komen, dat de vrouwen het meest oiu, trent den tijd der Stonden door Epidemfche ziekten worden aangetast. C 44 ) loosde doffen waren galachtig , grootendeeïs echter flijmig; fomwijlen ontlastte er zich zuivere gal, meestal echter van eenen koperroodachtigen en zuren fmaak; de lijders gevoelden eene bran¬ dende, knagende en benaauwende pijn in de Keel , en een zeer lastig gevoel in deszelfs gebeden omtrek. Vele zieken klaagden namelijk over eene dijvigheid en raauwheid van den Slokdarm, even als of er eene dok was in de borst gedo¬ ken (*). De Tong was zwart, rauw, droog, met puistjens en Spruw overdekt. Zij diepen on¬ matig of in het geheel niet. De dorst was ver¬ bazend groot , bij eenigen had er dit plaats , dat geen drank hun fmaakte , zij verlangden naar dranken die fcbadelijk waren; en dat geen wat bet best voor hun gefchikt was wilden zij niet drinken. De pols was veelvuldig, on gel ij k , en bleef fomtijds weg. Bij de vrouwen waren de Maandelijkfche zuiveringen onderdrukt, zij had¬ den Hysterifche toevallen, onverdragelijke be- naauwdheden , pijn in de Keel, valfche Keelont* (*) Deze ftijvigheid en raauwheid van den S'okdarm moest, naar het gevoelen van F an o i s, toegefchreven wor¬ den aan eene gefteldheid vsn de geheele binnen opper¬ vlakte des Slükdarms, overeenkomende met die van de Tong, welke ruw, droog, met puistjens en fpruw be¬ zet was, en dus dit gevoel te weeg bragt. ( 45 ) ilekingen , de Spruw, en woedende Hoofd» pijn. — 2 4* De toevallen die bij de koorts, welke in de jaren 1717 en 1719 te Leijden , Epidemisch regeerde , plaats hadden , waren de volgende. De ziekte begon met eenen ligren aanval van koorts, die in het eerst weinig geteld werd, met een gevoel van Koude, Walging, Hoofdpijn, fchielijke vermoeidheid en zwakte; den volgenden dag be¬ vond de zieke zich vrij wel; den derden dag ' hernieuwde zich de aanval, kwam vroeg, en was zwaarder, en ging vergezeld met braken, benaauwdheid in den omtrek der Hartkolk, kou¬ de, pijnen in het Hoofd, en eene zeer groote hette. Op den volgenden dag was de vermoeid» heid zeer groot, de pijn in het Hoofd geweldig, de dorst zelf zwaarder dan in de koorts. De derde aanval was de hevigfte; eene verfchrikkelijke walging, afmattende brakingen na de koude, die zelfs de beenderen deed fchudden, eene ge¬ weldige hette, pijnen in de ledenmaten en been¬ deren, een (lerk zweet, waren de toevallen waarmede deze koorts in eene Aanhoudende dub¬ belde Anderendaagfche koorts overging, die de krachten zoo fc hielt jk ondermijnde, dat zelfs de C40 • fterkrte lijders in flaauwte vielen. ' Nu had dê zieken nec flechts eenen af keer voor fpijzen, maar pok voor allen zelfs den verkwikkend den drank. Daar nu de ziekte baren hoogden top fc heen bereikt te hebben, zoo hield hare gewel¬ dige werking nu van zelve op, er volgde eene Aflating, de aanvallen werden veel zachter; maar Afgematheid, Bleekheid , de groene en geele kleur, neiging tot Zweeten, Nachtzweer, op-» zetting van den Buik, de vuile Tong, Dorst, Walging , Drukking op de Hartkolk , en Benaauwd- heid duurden bijna aanhoudend voort. In den geheelen loop der ziekte waren de doffen, die door de brakingen uitgeloosd werden, dikwijls zeer bitter, fomdjds zuur, geel of groen, en veelvuldig Niet weinigen kregen Buik of Pers* loop , waardoor binnen korten tijd de verzwak5» king uitermate groot werd. ( 48 ) ■ bf ook een witte Tong plaats. De koorts hield in den beginne geenen bepaalden loop, maai" eindigde in eefie Anderen of Derdendaagfche. — Deze opgemelde cn zich in de verfchillende Epidemien voordoende Galaehtige, Gastrifche en daarmede gepaard gaande Zenuwtoevallen ver- toonen zich gedurende de Epidemie als zoo vele dekten zonder koorrfigen pols en vrij van de overige wezenlijke toevallen, wier aard uit de Epidemifche gedeldheid, en uit de op bepaalde tijden terug keerende ( Periodieke ) Aflatingen en Tusfchenpoozingen kennelijk is, en zijn dikwijls veel gevaarlijker dan die toevallen, welke de koorts gewoonlijk vergezellen. — Menigmaal zijn zij voorboden eener vervangende ( Subin - treerende'js of het overblijffel van eene kort te voren geftuite koorts. — V I E R. C 49 ) VIÈRDE HOOFDSTUK. Over den aard der Landdgene en Doorgaande koortfen en derzelver vermenging met Zin - kingaektige toevallen gedurende den Herfst en den Winter. §. s 6. De uitgebreidfle heerfchappij der Tusfchenb poozende en de daardoor veroorzaakte Aanhou* dende koortfen neemt men gemeen! i k waar op bet einde van Julij, Augustus en September* wanneer zij inzonderheid met eene hevige onge- jfleldheid van de Lever gepaard gaan» — ïs échter bij den afloop van September de hetr© verminderd, dan neemt de hooge graad der Le< verziekte ook af, zonder evenwel volkomen op te houden, en er volgt eene andere Koortsver- menging* — De oorfpronkelijke koortfen hou¬ den op, de koortfen die zich thans voordoen * zijn wederinflortingen , die aan verfchillende mis- flogen in de levenswijze der zieken moeten worden toegefchreven ; het zijn of langdurige, oorfpronke- lijke Tusfchenpoozende koortfen , of ongefteld- heden die gevolgen der Epidemifche ziekte en met of zonder eenige koorts zijn. Hierdoor gebeurt bet nu, dat het getal der zieken wel verminderd* D (50 ) maar toch altijd zeer aanmerkelijk is. Intus fchen neemt men in de maanden September en Octo- ber , voornamelijk bij het invallen van warme dagen, altijd nog zieken waar, die voor de eerde reize, gedurende de Epidemie, door Najaarskoort» fen worden aangetast. — §■ 27. t Zijn de op de hetre volgende dagen van Sep¬ tember en October vochtig, koud, regenachtig en buijig, dan vermengen zich met de koorts Zinking { catarrhale ) toevallen ; welke veranderde weêrs- gefteldheid , voornamelijk wanneer Oeze verwis- feling fchielijk voorvalt, het verwekken van zinkingachtige ongefteldheden begunftigt. Dc koortfen gaan zelfs , gedurende het warme jaar ■ getijde , niet zelden met catarrhale Toevallen gepaard, waartoe de arbeid, lichaamsbeweging en vermaken van den tijd, waarin men zich dun kleedt en ontbloot , en zich daarna door baden , koud drinken, togt of frisfche avondlucht verkoelt, medewerken, ontftaande er dus eene catarrhale Ontteking, waarbij zich eene Tusfchenpoozen e koorts met de Zinking vermengt , of de reeds aanwezige koorts zich met Zinkingachtige toe¬ vallen paart. - Zieken en hertellenden Krecon- mkïcenten) worden door in den togt te ziuea V I C 5* 5 i v gemakkelijk door Zinkingen overvallen; de Öap% heid en gevoeligheid der Huid, als ook die vati hec Slijmvlies der luchtbuizen maakt ze daartoe bij uitftek gefchikt. De Zinkingen maken in Holland over het algemeen eene dikwijls voor¬ komende öngefteldheid uit, en zijn nu nog alge« nieener dan voorbenen, hetgeen aan de meer verzwakkende levenswijze, weekelijke opvoeding, het groot misbruik van thee en koffij drinken , in een vochtig, moerasfig en laag land is toe te fchrijven, het geen michell (*) in zijne Prijs¬ verhandeling bewezen heeft» — - De eigenaardige toevallen, waaruit zich ld Holland de Zinking ongefteldheden doen ken¬ nen, zijn, buiten de genen, die door de plaats, alwaar de catarrhale Ontfteking aanwezig is, worden voortgebragt , koortsachtige bewegingen, eene fchielijk toenemende Verzwakking (*), pijn (*) j. PETEUSEN michell, Geneeskundige Verhan¬ deling over de Oorzaken, Onderfeheiding en Geneeziüg der Febres Caiarrhalts , enz. Bladz. 107, enz. (t) De Zinkingen bezitten in Holland dat eigenaar¬ dige, dat zij met eene fchielijk toenemende Verzwak¬ king gepasrrd gaan; zulks heeft ook in Engeland pluis; D % ( Sä ) in de Leden , Duizeligheid , en eene geheel bij- rondere foort van Hoofdpijn , met kloppingen der HalsOagaderen ( Carotides ), pijn in de Len¬ den-. pijnlijke Kramptrekkingen, Slapeloosheid* buitengewone Neêrflagtigheid 9 Verheffing van en zij worden daardoor gevaarlijker dan in Frankrijk et* andere Landen. Men leze daar over grants IVaarne - mingen omtrent de Natuur en Genezing der koor t feu 9 van welk werk onze beroemde Groninger Hoogleraar Thomassen ä THUESSINK in 1791 eene keurige Vertaling beeft uitgegeven, alwaar de Schrijver Bladz. 189 zegt; „ Op eenen tijd neemt men de catarrhale 3, Ziektegefteldheid in geheel Europa waar. La fluxion n de Poitrine is zoo wel in Vrankrijk bekend , als de 5, catarrhale Voorjaarshoest in Engeland ; doch de ziekte „ is om twee oorzaken hier zeer vee! gevaarlijker, „ vooreerst, om de fchïelijke ©vergangen van koude 3, tot warmte, en van warmte tot koude, en ten twee® ,, den , om de dampachtigheid van onze Lente. De 5, laatfte ontdek onze Zenuwen, de eerfle vertraagt 00- 9, ze uitwafeming ; zo dat wij in dezen tijd eerder 3 eene Scheurbuikige fcherpte zullen verkrijgen. Voeg 5, hier nog bij, dat wij bijna niets als vieesch eten , en niets „ bijna als gegiste dranken drinken. De vleeschfpijzen en gegiste dranken hebben meer En geliehen vernield, ,3 dan het zwaard, de pest en hongersnood met elkander, 3, en het is in dit cliraaat onmooglijk , bij menfehen die ,3 aan deze ziekte onderworpen zijn, eene verkoudheid 99 te genezen of voor te komen, zonder dat men ze eert „ warmere kleeding en eenen fpaarzamer leefregel aas> n *aa<L’ C 53 ) toevallen tegen den avond , en eene onaangename gevoeligheid in den Bovenbuik, welke boven¬ gemelde Geneesheer het eerst heeft doen op¬ merken, die de zieken noodzaakt om dikwijls te hoesten, maar nog meer om re niezen. Zij be¬ ihat in een onaangenaam 3 fomwijlen pijnlijk, en niet zelden benaauwend gevoel; gelijk aan die waarover de vrouwen klagen, die met opzijgin¬ gen gekweld zijn. De Lijders zeggen, het is even eens als of een bal of kloot in den Buik rondrolt, die in zijnen loop gefluit wordt, en daardoor dit benaauwend gevoel veroorzaakt. Dit toe val heeft niet altijd plaats. Men neemt het waar in prikkelbare, en aan Hypocondrifche en Hysterie [ehe toevallen onderhevig zijnde lieden, alhoewel MiCHELL wil hebben, dat deze Zinkingachtige kramp van de Hysterifche verfchiit, doordien bij laatstgenoemden de benaauwd heden in de Keel beginnen, en de Zinkingachtige aan de bovenfle opening der Maag worden opgehouden, en de Lijders tot niezen en fomwijlen ook tot hoesten noodzaken* De koorts heeft eenen aflatenden, fomtijds eenen zuiver Tusfchenpoozenden loop, het geen reeds door sylvius (*) is opgemerkt, daar hij zegt: „ men neemt ook Tusfcbenpoozende koortfen 2, waar, die men Zinkingachtig noemen kan* \ .(*) Libr* I Prax, pag. 30. C 54 ) 9* ült hoofde dar de zinking niet alleen op de 39 Longen maar ook op andere deelen valt, en ?9 met den afloop des koortsaanvals tevens op* p houdt, S* »9- Door deze C at ar r kale Konplicatien , die uit haren aard bij uitflek verzwakken, verandert in den Zomertijd de Galkoorts in ecne Rotkoorts , en met den Herfc en den Winter, wanneer de Leverongefleldheden In eenen minderen graad voor¬ komen en de Slijmkiieren , voornamelijk door den invloed der koude, vochtige en nevelachrige lucht, worden aangedaan, vercoonen zich de Slijm* Zin« Mng Zenuwkoorièn. De Galachtige Roc-Zitiking* koortfen doen zich kermen door bovengenoemde C at ar r kale T oevalfen , als Niezen ? Hoesten , Keek ontfteking, Buik en Persloop, roosachtige Ont* ftekingen der Ingewanden, geelgekleurde Huid§ het Braken en door den afgang ontlasten van Galachtige (linkende doffen, troebele Urin , zeer fchielijk wegzinken der krachten, geheele afla¬ ting en gebrek aan de werkdadigheid in de Na* tuur tot herftelling der gezondheid enz, De ver¬ menging der koorts met aandoening van de Slijm— af fc heiden de werktuigen (organen') , met Catar * f hafa en Rheumatifcke Ontftekingen , kent men C 55 ) eit de onregelmatige Slepende koorts, de met Slijm overdekte Tong, Slijmontlasdngen , henen en wedervliegende pijnen, hevig en lastig Hoes¬ ten en de te voren opgetelde Zinkirigachtige toe¬ vallen, uit de heldere Urin met een wolkje, zacht Zweet, gebrek aan eetlust, Kwaadfappige, Slijm¬ achtige ligehaamsgefleldheid , enz. enz. 5* 3®* De, door de veranderde gefteldheid van het weder en derR heumatifche en Catarrhalc kompli- catien, insgelijks veranderde geaardheid der koorts, geeft ons, door de hier voren befchrevene toe¬ vallen van opgemelde Epidemien , zeer veel toe¬ lichting, Sylvius de le boe (*) fc heest ze, bijna in de volgende bewoordingen , in de door hem befchrevene Epidemie af: ,, vermids echter deze ziekte niet flechts bij den afloop van den zomer, en den aanvang van den herfst Leijdem inwoneren aantastte, maar ook een groot ge¬ deelte van den winter bleef aanhouden, en zelfs bij de geweldige koude niet geheel ophield , zoo onderging zij toch eene groote verandering, en er deden zich bij de lijders andere verfchijnfels op, hier in befhande; dat velen, die door de D 4 (*) Praxis Midi ca Trast, Xe C 56 ) voorafgegane ziekte zeer verzwakt waren , nu door eene Slepende koorts, die dagelijks, of om den anderen dag, of op geheel onbepaalde da¬ gen terug keerde, werden aangetast Het getal der Derdendaagfche koortfen was groot; den ge¬ fielen winter door openbaarde zich bij de zieken eene veelvuldige Verkoudheid, Hoest, die erger werden , zoodra zij in het bedde kwamen en eene Heeschheid, die, even als de Hoest, met opge¬ ven van weiachtige, (lijmige en lijmige vochten gepaard ging, of waarbij zich fomwijlen ook Brakingen en Oprispingen van winden voegden. Ook kregen eenige zieken Keelontftekingen met of zonder opzetting der Amandelen. Bij velen ontftond er eene weiachtige Roos in het aange* zigt , zuchtige en waterzuchtige Zwellingen , Bulk water, bij fommigen weder Buikontlastingen, voornamelijk echter van Waterachtige en Slijme¬ rige floffen. De meesten nogtans, bij wien op¬ gemelde zwellingen van het geheele ligchaam, of ilechts van de Beenen , zonder zulk eene on§^ lasting verdwenen, ftiervën kort daarna*” ♦ §« 31* Het vochtig en koud Herfst en Winterweder vermeerdert de gefchiktheid tot wederinftorcin- gen , verandert den loop ( Typus ) , veroorzaakt C 5? ) hardnekkige Alle* en Derdendaagfche koortfen en doet ze met Zenuwtoevallen gepaard gaan. Zijn zij gefruit, dan blijft er eene langdurige krachteloosheid over, er ontfraan fiepende Ze* nuwkoortfen, Kwaadfappigheid, allerlei foorten van Waterzucht, Trommelzucht, Opfpanning der Ingewanden, langdurige ( 'Chronifche ) Ontfrekin« gen, Verhardingen, Zinkingachtige , Jichtige en Scheurbuikige toevallen, hardnekkige Uitdagen, voornamelijk Schurft , Siijmteering enz. Ver- fcheidene dezer Chronifche ongefieldheden gaan tevens vergezeld van eene Tusfchenpoozende koorts; of ziekte en koorts wisfelen elkander af. — De aanhoudendheid en hevigheid der Epidemie wordt door deze weêrgefreldheid zeer veel uit¬ gerekt en vermeerderd; telken reize neemt zij fterk af bij het invallen eener drooge koude, die niet zelden beter helpt , dan het beste Koortsmiddel. Maar eerst verdwijnt het karakter der Doorgaande ziekte , en de koorts herneemt hare Landeigene heerfchappij , tot dat zij einde« lijk , met het invallend Voorjaar, op nieuw eenen Epidemifchen vorm aanneemt. Ondertusfchen hebben de Lijders, die gedurende de Najaars- Epidemie veel geleden, en lang aan de koorts gebikkeld hadden, bij gebrek aan behoorlijke verzorging en oppasfing en aanhoudende misfla® ' D 5 C 58 > gen in den leefregel dikwijls jaren lang niet de koorts en hare gevolgen te worftelen; men fluit de koorts, zij ftorten. op nieuw weder in, en bezwijken eindelijk menigmaal uit verzwakking, of omdat menig edel werktuig, door zijn langdu» rig lijden , geheel ongefchikt en onbruikbaar wordt, om in het vervolg zijne vermogens uit te oefenen» — - •. - j V IJ F D E HOOFDSTUK. Oper de Vermenging der Landeigene en Boor-, gaande Herfstkoortfen met eenige andere in Holland Landeigene Ziekten. — ~ $• 32- Daar de Scheurbuik in moerasfige, vochtige en lage aan Zee liggende Noordelijke landllre- ken , en dus insgelijks in Holland eene Lanaei» gene ziekte is, zoo ziet men de Tusfchenpoo- zende koortfen menigmaal verbonden met eene Scheurbuikige ( Scorbutifche ) gefteldheid der vochten. Met Scheurbuik gekwelde ilieden wor¬ den ligtelijk in Epidemien door Tusfchenpoo- zende koortfen aangedaan; en de 1 usfchenpoo- zende koortfen veroorzaken, voornamelijk indien ' f ( 59 ) t zij lang geduurd hebben, onder zulk eene vocfa* tige, koude en nevelachtige luchtsgefteldheid , waarin eene groote hoeveelheid Stikftof- en Wa» terftof-gas wordt ontwikkeld, gemakkelijk eenen hoogen graad van Scheurbuikige BJoedontbinding, De Scheurbuik ontlïaat ligt na Rot- en Tus- fchenpoozende koortfen, inzonderheid bij man* nen, en voornamelijk wanneer met deze ziekten tevens de Venusziekte gepaard gaat, en de Lijders veel Kwik gebruikt hebben. De Vlekziekte van wer LH o ff, die niets anders is, dan eene i Scorbutifche ongefteldheid , door hem onder de» zen naam befchreven, was waarfchijnlijk het ge¬ volg der door hem zoo meesterlijk afgefchetfte Tusfchenpoozende koorts, (?) Pringle heeft gelijk, dat hij de Zeelucht niet voor de eigenlijke oorzaak van de Scheur¬ buik houdt; daar de Matrozen, bij lange reizen ter zee, waarbij voor de zuiverheid der lucht in de fcheptn en genoegzame ligchaamsbe weging ge* zorgd wordt, het Drinkwater goed is, en geen gebrek aan verfche groenten plaats heeft, geen Scorbut krijgen. Ook zijn de bewoners der Zee¬ branden , onder die voorwaardelijke omftandig- heid, vrij van Scheurbuik. Intosfchen zijn de (*) Opera Medica , pag. 540, 748, en behrens, in Disfert • de Morbo macukfo Haemorrhagko ? pag. £25, ( 6o ) lage ligging der Zeekusten, bijzonder de Noor¬ delijke, en de daarvan afhangende nevelachtige Luchtshefleldheid en overdroomingen , zeer gun- ftig voor het ontdaan dezer ziekte, lot deze oorzaken werken het gebruik van de Scheeps¬ kost der Strandbewoneren , het veel eten van Pekelvleesch , Haring en allerlei foort van ge- zouten Visch, en de , nevens gebrek aan li¬ chaamsbeweging, niet zelden plaats hebbende duurte van verfche zuurachtige groenten, kracht¬ dadig mede. Wanneer er nu ziektens bij komen , die der gefchiktheid tot Rotaardige ontaarding der vochten begradigen, dan wordt er gemak¬ kelijk eene aanmerkelijke Scheurbuikige kwaad- fappigheid geboren. (I) L. Rotirre, * Morbis Navigantmm , Lug*. Batav* 1764». ( 6! > de Kustbewoners veelal wordt opgevolgd. Vol¬ gens zijne veelvuldige ondervinding, fchrijft hij aan dit fterk misbruik van tabak een zeer groor vermogen toe om de Scheurbuik voort te bren» gen. Eindelijk legt hij de fchuld op het gebrek en lang ontberen voornamelijk van verfche groen¬ ten. Aan dit gebrek aan versch voedfel uit het Plantenrijk, en het aanhoudend gebruiken van fpijzen van cenen tegenovergeftelden aard in belegerde plaat- fen, is het voornamelijk toe te fchrijven, dat de belegerden geweldig door de Scorbut worden aan¬ getast, terwijl de Belegeraars weinig of bijna niets daarvan te lijden hebben- Het gebrek aan verfche groenten , de uitdeeling van granen die dertig jaren op de zolders gelegen hadden , van rottige kaas en gedroogde bedorven visch, was in de Belegering van Breda , naar de getuige¬ nis van van der MYE {*) de oorzaak van de buitengewone hevigheid der Scheurbuik, De ongelukkige omftandigheden van tijd. Vrees eti Schrik, Droefheïd,de uit de Pest teruggeblevene zwakte, het vochtig en koude weder, alsmede de plaatfelijke ligging werkten krachtdadig daartoe mede. — Door deze vereeniging der Tusfchenpoozende (*) De Morbis et Sytnptomat» popul , Br c dan , ete, dntw . lós/. ( 6a ) \ koorts met de Scheurbuik wordt de koorts boosaardiger, en de Scorbutifche kwaadfappig- heid? door het bijkomen der Tusfchenpoozendè koorts, erger ; er ontdaan Vlekken, Bloedftrepen, Bloedvloeden, Uitdagen, voortknagende 2weeretf eii meer dergelijke toevallen* — §* 33- Wijders neemt men in Holland , meer dan in andere landen, waar, dat de Tusfchenpoozende koortfen tevens met Wormen gepaard gaan. Bij ui r dek talrijk zijn de ronde Wormen. Men treft Epidemien aan, waarin weinig ziekten voorko¬ men, of zij gaan van Wormen vergezeld. Van dien aard waren de ziekten, welke door van den bösch (*) in de jaren 1760, 1761 , en 1763, befchreven zijn. Ook de door deGner (f) befchrevene Roode loop , en de Doorgaande koorts, die kloekhoe (§) heeft opgeteekend, was niet zelden met Wormen ver- bonden* Somwijlen zijn de meesten ziekten met (*) j, J. VAN DEN BOSCH, HtSt. Cotijlitut. EptdetXó ferm . Lugd. Bat . 1769* (f) Degner, Hist. tned . Dyfentèriae biliofde cèntjg* Neomag . 175 4» (!) öpuicuL Medica » Traject . ad Rjienum 1747° C 63 ) Maden (ascaridei) vermengd , dat door v k $ phelsom is waargenomen, De Wonnen komen het meest voor bij aanhoudend vochtig weder , en de Wormziekte verandert van gedaante bij het invallen en aanhouden eener drooge Koude«, De Oorzaak van het in Holland dikwijls voorko* men der Wormziekte is in de Luchtsgefteldheid, en derzelver onmiddelijk verzwakkende« invloed i op de werkingen der Darmbuis, de Levenswijze, hen veelvuldig gebruik van Visch, Aardappelen, Boter en Kaas, het misbruik van warme verlap¬ pende dranken , enz* enz* gelegen, waardoor de Verduwings werktuigen verzwakt, e><, gelijk van den bosch (t ƒ duidelijk bewezen heeft. Slijm en Wormen geboren worden* — (*) Hht. Phyßol. Ascarid , p. 88. Cf) /Hst, Conft. Epid. Vermin . p. 22. $ XX. — De bewoners onzer Viscbrijke Stranden leven in de van rijkdom Ov'ervlodjende landftreken van de Vischvangst en den Landbouw. Voor het grootfle gedeelte vinden zij ech¬ ter in den landbouw hun beftaan; en zij die in den Zo« nier zwaar moeten werken, loopen in den Winter ledig. Hu» voedfel beftaat voor het meest uk Melk , Meel , verichillende foorten van Brij, Aardappelen, Pekelvleescli en Pekelfpek. De Visfchers brengen zelden levende Visch aan wal, daar zij dezelve liever aan de Vischko. pers leveren, die ze dan in Holland en Braband ter markt asnbrengen; het gebeurt echter fomtijds, dat er <eene groote menigte niet zeer verfche doode Visch, yan '\ C 64 ) Lieden die Wormen hebben worden bij het regeren van Epidemifche Tusfchenpoozende koort- fen ligtelijk aangetast, en deze koortfen gaan geredelijk met den derden of vierden dag m eene Aanhoudende koorts over, De koorts neemt door deze vermenging eenen rottigen aard aan. Er worden, zoo door brakingen als door den afgang, levende en doode Wormen ontlast. Toevallen van Wormen vereenigen zich met die van de Tusfchenpooznnde koorts en vermeerder¬ de Galaffcheiding; of het gebeurt ook, dat de eigenlijke toevallen van Wormen zich niet doen kennen, terwijl die van vermeerderde Galaffchei* ding en der Tusfchenpoozende koorts, door ■ ' . hes tondsomme aangebragt , doof de boeren gekocht wordt , die, juist niet zeer lekker zijnde, dezelve gretig mflik- ken. Door deze en bovengenoemde foorten van voed- fel ’ worden de Maag en eerde wegen zeer gefchikt ge¬ maakt ter voortbrenging van Slijm en daaruit ontdaande 'verrotting. Daar en boven is het bij hun eene bij uit- ftek kwade gewoonte geworden , om de naauwlijks door¬ geflikte fpijzen, terdond met een aftrekfel van Thee als te overdroomen, waardoor zij, offchoon het den ter verrot, tine gefchikten aard der fpijzen fchijnt te kunnen onder¬ drukken, de verduwingskracht der Maag en Ingewanden jchter zeer veel verzwakken , de werking van de Gal te- gengaan , en zich tot het fukkeien aan Wormziekten zeer gefchikt maken. C 65 ) ï? bet aanwenen der Wormen, buitengewoon hevig worden. Hoqdt de koorts horen behoorlijken loop en ontlasten cle Wormen zich niet van zelve of door het gebruik van middelen, dan gaan da aanvallen gepaard met Slaapzucht , Stuipen en Beroerte. Onder de menigvuldige oorzaken rot Beroerte in Holland telde b d e r h a a v e (*) voor« namelijk de Wormen. — Bij warm weder en niet zeer Zenuwachtige Conßit uiten , namen de Tusfchenpoozende koortfen, die met Wor¬ men gepaard gingen , eerder eenen aanhoti* denden loo pen eene rotachuge eigenfehap aan, daar zij bij nat , vochtig, koud Najaarsweder eenen ongeregelden (j Anomalen ), Slependen loop en een Slijmachtig karakter verkregen. Deze za* menmenging Cl-ompUcatie } deed de Tusfchen¬ poozende koortfen langer duren, en vormde ze zot Derden en Anderendaagfche koortfen* De zwakte en Hechte toefkmd der Onderbuiksinge¬ wanden , die door den langen duur der koorts is veroorzaakt, geeft, wanneer er nog geene Wor¬ men aanwezig zijn, een krachtig middel aan de hand om ze te doen krijgen; de Kwaad fappig- heid, die een gevolg van langdurige Tusfchenpoo¬ zende koortfen is , wordt daardoor vermeerderd , en bevordert den overgang in Waterzucht. Is, * (*) boerhaave, de Gogttosc, et Curmid, Morbis , $. i oio* — E i-C6 } bij deze Kvraadfappigheid , de Oogappel bij aan¬ houdendheid zeer verwijd, neerat men eenen grooten blaauwen kring om de Oogen waar, en 'is de' eetlust buitengemeen fterk, dan mag men op vrij zekere gronden vastftelien , dat er Wer men aanwezig zijn.. De Koortsbast (Cortex Peruvianus), op zich zelve toegediend, is in Je meeste gevallen niet toereikend genoeg om de koorts weg te nemen, e, moeten vooraf, om de Wormen te verdrijven, Wormdoodende en Buikzuiverende middelen ge¬ bruikt worden. Zijn de Wormen uitgedreven , dan laat zich de koorts gemakkeiijk door de Kina wegnemen. Maar is de koorts door de Kina alleenlijk onderdrukt, en zijn de Wormen niet uitgeloosd, dan houdt de Wormongefteld- heid aan, en de koorts komt fpoedig te rug. — §. 34. De Tusfehenpoozende koortfen zijn ook .me¬ nigmaal met andere, den Ilollandercn eigene, Zies¬ ten verbonden. De Aanvallen van Jicht, Inder¬ daad eene Hollandfche Landziekte, zijn ten tij¬ de, dat de Tusfehenpoozende koortfen Epidemisch regeren, zeer menigvuldig , en de jicht neemt niet zelden met eene Tusfehenpoozende koorts haten aan vang. Zoo menigmaal, zegt mcerge- t 6? ) melde s v l v ï u s de l e boe, (*) ik den oorjprong en loop der Jicht heb kunnen n afpor en , heb ik hier te lande ondervonden ? dat zij door eene Synocha of door eeneTusfchenpoozende koorts werd voort gebragt : waarom zij dan ook , bij den aanval eener wederkeer ende Tusfhtnpoozende koorts , niet weinig in hevigheid toenam , tot dat deTusfchenpoo - kende koorts in eene Aanhoudende veranderde % van zelve wegbleef \ of door de komt werd wegge¬ nomen , terwijl de pijnen in de Ledenmaten des niette gen fiaande hieven aanhouden , Bij de Allen- of Anderendaagfche koortsaanvallen van jichtige lieden, is noch de hette, noch de koude zeer groot, en de dorst en pijnen zijn bij ui click dragelijke Eenige uren daarna nemen zij fterk toe, verminderen echter fpoedig, zonder geheel op te houden* — Sedert den tijd dat het Graveel in Holland merkelijk is verminderd , hetgeen aan het veelvuldig drinken van Thee en Jenever is coetefchnjven^ fchljnc de jicht over het algemeen meer te wor¬ den waargenomen. Deze laaclie ziekte was in vroegere dagen , toen de Steen nog eene groots plaag der Nederlanderen was , reeds op vele plaatfen reeds zeer aanmerkelijk, gelijk blijkß uit de Opdragt van van der m ij e {*) aan den (*) Lib. I; praxeos § 2 6. (*) van D er M jj E , de Arthrltide et CalculO Gó* mino . liagae Qomitum 1624* E 0 c 63 ) Raai van Breda , geplaatst voor zijne >/erhan» deling over de jicht en den Steen, alwaar hij beide deze ziekten, bij zijne aankomst aldaar, als bij uicftek menigvuldig had opgemerkt. — §• 35- Met de Tiisfcbenpoozende koortfen vereenigen zich in Holland niet zelden Hysterifche en Hy pochondrifche toevallen , Maagpijn , Oprisping van winden zonder éénige verligting , Toewringing van de Keel , vergezeld van de in de Vrijster¬ ziekte eigenaardige gewaarwording, als of er een bal uit den Buik naar de Keel omhoog üijgt, moeijelijke Ademhaling, en het lozen eener dun¬ ne, heldere en waterachtige Urin. Bij Hysieri- fche en Hypochondrifche lieden gaan msdanige toevallen met die eener wezenlijke Tusfchenpoo- zende koorts gepaard , en dit gebeurt zeer ui:,- wijls, omdat het getal van zulke perfonen m Holland groot is, waarvan de LuchtsgelleldHeid en voornamelijk de levenswijze de fchuld is, welke door bic KE R in zijn Vertoog, gevoegd achter zijne vertaling van de Verhandeling van whijtt over de Zenuwziekten! , voor de oorzaak gehouden wordt, dat deze ziekten nu veelvuldiger zijn, dan in vorige dagen; en de laatfte rampvolle tijden heb- ben niets tot derzelver vermindering toegebragc. C % ) maar dat kwaad veeleer klaarblijkelijk vermeer- derd. — De Lijders ondervinden deze bovenge¬ noemde Maagpijn en Oprisping van winden zon¬ der verligting voornamelijk dan, wanneer zij eenige fpijzen , boe weinig die ook mogen zijn , genuttigd hebben. Zij klagen , zegt de man (*) daarover menigmaal meerder dan over de koorts zelve , fomwijlen niet eens wetende , dat zij die hebben > Ook zal men in de Vrouwelijke Sexe , bij deze Maagpijn , wel eens ontwaar worden eene Krampachtige toet rekking der Keel , en dit , gevoegd bij een bleek water , heeft mij eens dermate bedrogen dat ik het voor eene en - hele Moeder kwaal ( Pasfio Hysterica') aanzag , zoodanig , gelijk het van achteren open¬ baar werd , verkeerdelijk behandelde. Ten rijde, als de Tusfchenpoozende koortfen Epidemisch regeren, komen er, buiten alle be¬ kende Koortstoevallen , ook aanvallen van Hysterie en Hypochondrie te voorfchijn , waarachter zich de koorts verbergt. Somtijds wordt de werke*» lijke koortsuicbarfting door twee of drie Hyste - rifche aanvallen voorafgegaan, waarna de Tus- fcheopoozende koorts zich in haren behoorlijken vorm vertoont, en haar masker afligt. Men (*) Over de kwaadaardige Rotkoorts. Nijmegen 1772, pag. 26. E * ( 7° ) Kioet deze gemaskerde koortfen als zoooanige be* handelen en" de middelen tegen de Vrijsterziekte (. Antihysterica ) doen hier de werking niet , die men van den Koortsbast , ter voorkoming van den volgen¬ den aanval , te verwachten beeit. Het is bier inzon¬ derheid het geval, waarin de Kina, die syden- HAm zoo onbepaald als het krachtigst middel, om de volgende Aanvallen voor te komen en de Ziekte te genezen , heeft aangeraden , voorna¬ melijk werkzaam is. Onder eene goede behan¬ deling ftrekt cene Ttisfchenpoozende koorts , waaraan Hysterifche en HypechorJnfche lieden fuk kelen, niet zelden tot een middel, om der- gel ver aandoénlijk, tot krampen gefchikt Zenuw- geflel te verbeteren , aanhoudend te verftcrken , en, bij het verder opvolgen van eenen goeden leefregel , het in fronen te verhinderen, ^ De Hysterische Onmagt , die als een gemaskerde Ttisfchenpoozende koorts, of met die koorts zelve eenen aanvang neemt , moet men wel onder- fcheiden van de Ttisfchenpoozende koorts mee Beroerte ( ïfiterwiittens Sïpoplecticet j , hetgeen je n>y- Art fen gemakkelijk kan bedriegen , doordien bij eene Beroerte de Pols vol , opgezet en llerk , de Ademhaling fnorkend en reutelend , of menigmaal flechts langzaam en in het geheel niet geftoord is , daar in de Onmagt het Ademhalen naauwlijks c ( 7i ) bemerkbaar, en de Pols klein en zwak wordt waargenomen. — ~ ZESDE HOOFDSTUK. Over de Vatbaarheid van Vreemdelingen , voor* al van Soldaten , voor de Landeigene koorts en Waarnemingen omtrent de Oor¬ zaken , welks dezelve in het Najaar Epidemisch en kwaadaardig doen zijn. §• 36- De Landeigene en Doorgaande Tusfchenpoozende koereien verfchoonen geenen Ouderdom , Geflacht , Ligchaamsgefteldheid of Stand. Voornamelijk werkt de Endemifche en Epidemifche Luchtsge» fteldheid zeer gemakkelijk op Vreemdelingen , welke daaraan niet gewoon zijn. Dit ondervin¬ den de Büitfchers, Franfchen en Zwicfers * die zich nog niet lang in Holland hebben opgehouden, en vooral , wanneer zij zich in het warme jaar- faizoen, en inzonderheid in zeer heete Zomers, daar ter plaatfe moeten ophouden, tot hun grootst nadeel* Want daar de Zomerhette, voorname¬ lijk wanneer zij droog is, en eenen hoogen graad bereikt, op de inwoners reeds zulk eenen fcha» E 4 1 ( ?* ) del ij ken invloed heeft, zoo is het geenszins te verwonderen , dat zij voor Vreemdelingen , die aan de gefteldheid der lucht ongewoon zijn, zeer nadeelig en gevaarlijk zijn moet» Voornamelijk wanneer zij te gelijker tijd een leven leiden, dat de ontvan- gene Zaden der Landziekte ontwikkelt, of der- zelver ontwikkeling niet tegenftaat. Onder de arme Westfaalfche Boeren of Moffen , diq met hun Pom- -pernikkel en Spek op den rug, bij het naderen van den Hooitijd, naar Holland reizen, rigten de Tus- fchenpoozende koonfeo groote verwoestingen aan» Zij brengen niet zelden , voor hunne moeite, Hechts eenige zuur verdiende Holland lelie Guldens , en het gemis van hunne gezondheid naar huis, (*) Van dit zwaar en zuur verdiend geld gaat nog een aanzienlijk gedeelte en menigmaal het gebed daarvan weg, om zich te doen oppasfen en gene¬ zen, of het ten minde zoo ver te brengen, om met een ziek ligchaam naar hunne woordleden te wandelen* Hoe ongezonder de plaats is, alwaar zij in den Zomer hunnen arbeid verrigten moe¬ ten, des te meer is hunne gezondheid in gevaar, waartoe vooral hunne zuinige, van de gewoonte (*) Men leze, omtrent de Vatbaarheid dezer lieden voor onze Ziekten, de fraaije Prijsverhandeling van on» zen beroemde Landgenoot l. bick&r, over de Doorgaan* de Najaar ziek ten der Droogmakerijen , geplaatst in het Kegende Deel der Verhandelingen van het Bataafsch Ge- jjootfchap enz. te Rotterdam 17510. 