De reis der cholera morbus wit Azië naar Europa ...
V lo ifiït D E R E I DER CHOLERA MORBUS U I T AZIË naar EUROPA, ALS EEN OVERTUIGEND BEWIJS VAN DERZELVER BESMETTELIJKHEID AANGENOMEN, EN DE VOOB BEHOEDMIDDELEN , DOOR DE REGERING AANGEWEND, TOT STUITING VAN DEN VERDEREN VOORTGANG DEZER VREESSELIJKE KWAAL, GEBILLIJKT. r m r < DOOR F. j. B E H R E N I) , "M, D. UIT HET HOOGDUIT SC H. De prijs is 50 Cenis. I Bij den uitgever dezes, is Bij Inteekenmg in het licht verschenen : VERZAMELING DER WERK EN VAN A. FOKKE, SIMONSZ. DRIE DEELEN. IN HOUDENDE : ic. Deel. De tijdperken des menschelijken levens. ae. Deel. Onderzoek naar de karakters der menschen» 3e. Deel. Verhandeling over de gelaatkunde. — - - Verzameling van zinledige uitdrukkingen. - Het toekomend jaar drie duizend. Het 4e* Deel is ter perse , en wil / spoedig volgen. Da prijs der 3 deelen , bij  Exemplaren op velin papier, met of zonder platen te bekomen. REIS DER CHOLERA MORBUS. Digitized by the Internet Archive in 2018 with funding trom Wellcome Library https://archive.org/details/b30384436 R S D E E I DER CHOLERA MORBUS UIT AZIË naar EUROPA, ALS EEN OVERTUIGEND BEWIJS VAN DERZELVER BESMETTELIJKHEID * AANGENOMEN, EN DE VOORBEHOEDMIDDELEN 5 DOOR DE REGERING AANGEWEND , TOT STUITING VAN DEN VERDEREN VOORTGANG DEZER VREESSELIJKE KWAAL, GEBILLIJKT. DOOK F» J. BEHREN D> M.D. UIT HET HOOGDUITSCH. Virtutis est domare quce cuncti pavent» m Te AMSTERD AM, bij J. G. VAN RESTEREN. 1831. \ ~ . ' if \ $ V c \ i . ' V « • • • * '~ rr ij hebben met de Nederduitsche vertaling van dit geschrift hetzelfde tweeledige oogmerk als de geachte Schrijver met het opstellen van het oor¬ spronkelijke 5 namelijk bij eenigen het roekeloos ongeloof aan de besmettelijkheid der Cholera mor¬ bus tegen te gaan y en hun , als door vingerwijs zing , aan te toonen dat juist de loop , dien zij uit het hart van Azië naar het Noord-oosten en Noord - westen van Europa genomen heeft y en y niet in tijds gestuit wordende , waarschijnlijk naar het Zuiden nemen zou 5 het overtuigend bewijs is van haren aanstekenden aardbal is het dat de wijze 5 op welke zij zich mededeelt y en de voertuigen y die haar overbrengen y nog niet genoegzaam be¬ kend zijn 5 die sommigen in den luchtstroom des dampkrings of in den waterstroom der rivieren vooronderstellen y en waartegen dus de gewone maatregelen van beveiliging krachteloos zouden zijn: het is dan ook in de tweede plaats y en wel voornamelijk y om degenen y die dit denkbeeld koeste¬ ren 3 zoo niet hetongegronde ytoch het onwaarschijn¬ lijke daarvan aan te toonen y en daadzakelijk te doen zien dat in de naburige Staten , waar deze geduchte plaag reeds werkelijk was doorgedron¬ gen , de aangewende beveiligingsmiddelen tegen den verderen voortgang zoo geheel krachteloos niet geweest zijn , als sommigen , uit onverstandig vasthouden aan eene eens opgevatte meening , of uit vrees dat hun bijzonder belang daardoor be¬ nadeeld mögt worden , wel zouden willen doen gelooven. Om dus deze beide wanbegrippen 5 eer zij vas¬ ter wortel schieten , en hare wrange vruchten , zorgeloosheid en wantrouwen , welligt tot rijpheid komen , in tijds uit te roeijen , de met zoo veel wijsheid en omzigtigheid genomen maatregelen der regeling te regtvaardigen 5 hel vertrouwen op derzelver doelmatigheid te versterken , en ieder¬ een tot naauwgezette medewerking aan te moe¬ digen , plaatste de welmeenende Schrijver 'lijn opstel in de Allgemeine Preuszisclie Staats-Zeitung, waaruit wij hetzelve vertaald hebben , met hetzelfde doel , gelijk reeds gezegd is , ten aanzien van onze iandgenooteuj waarmede hij zijn opstel in het licht zond , met betrekking tot de zijnen y en inderdaad ? velen onder ons mogen zijne woorden wel behartigen , nu deze geduchte geesel , of¬ schoon nog van verre , ook dreigend tegen ons is opgeheven , en wij , door onze handelge- meenschap met de Oost- zee werkelijk aan een gevaar blootgesteld zijn , aan hetwelk men niet zonder angst en siddering denken kan (*) , en tot afwering van hetwelk reeds op bevel van Z . ikf. den Koning zoodanige maatregelen van voorzorg genomen zijn 5 als onder dagteekening van den i. dezer door den Heer Directeur - generaal der Marine ter kennisse van het Pu¬ bliek geb ragt zijn 5 maatregelen 5 op welker kracht - dadigheid wij % onder Gods 5 zegen veilig mo¬ gen vertrouwen en met onderwerping moeten berusten. Heden treedt de geheele natie , met den Ko¬ ning aan het hoofd , volgens j aarlij ksch ge¬ bruik j plegtig op voor het aangezigt des ZLller- hoogsten 5 om hem blijmoedig te prijzen en hem de eere te geven der luisterrijke overwinning , uit welke voor zestien jaren Nederlands zelfstan¬ dige onaf hankelijkheid herboren werd , hem dankbaar te loven voor de sedert zoo menigvul¬ dig genoten zegeningen en weldaden ? en oot¬ moedig te smeeken dat hij de rampen en on¬ heilen j die een groot gedeelte der wereld wer¬ kelijk treffen 5 en ons ook dreigend aangrijn¬ zen , door zijne almagtige hand genadig van (*) Dit gevaar wordt door de regering geenszins voor de natie ontveinsd of verkleind , in de rondborstige en gerust¬ stellende verklaring, dat zij niets verzuimd heeft wat strek¬ ken kan, om, in deze omstandigheden, het leven en de ge¬ zondheid der inwoners te beveiligen. Zie Nederl, Staats-Courant van den 16 Junij 1831, J yin —. ons afwende • Duizenden smeeken gewis mei ons , en onze brave Koning voor ons , dat wij bevrijd mogen blijven van die geduchte slagen des verderfengels , die zijn vlammend zwaard zoo vreesselijk over de noordelijke en oostelijke deeleji van Europa zwaait» JSlog is het gevaar op onze grenzen niet voorhanden y wij hopen , wij verlangen vurig , dat hetzelve onze dierbare grondplek voorbij ga y maar wij moeten geene middelen verzuimen y die het , met Gods hulp , van onzen bodem kun¬ nen aj houden , en nog veel minder de maalre - gen van voorzorg 3 door de overheid bewerk¬ stelligd , als ontijdig en voorbarig y bedillen , of zelfs wel uit vuige baatzucht tegenwerken. Istuc est sapere , non , quod an£e pedes modo est Videre, sed etiam illa quae futura sant. Tekent. Adelphi , Act. III. Sc. III, Amst. 18 Jumj 1831. P. G. W. G. i tegenwoordig de groote plaag , die afkomstig , het Oosten en Noord-oosten pa teistert, en liet Westen bedreigt, tam onderwerp der gesprekken. De ge- tot gezellig onderhoud , het tooneel , , de kunsten en de staatkunde, schijnen f verloren te hebben. Het is alsof de de gemoederen der menschen reeds eeft aangetast , want iedereen spreekt koléra y ieder verklaart , als in angst- sysmen, wat hij aangaande de Cholera oft en denkt. De zonderlingste gevoe- rrippen worden dan aan den dag ge- e praclische Geneesheer heeft handen om in zijnen kring al de verwarde, ige en somtijds comisch ingekleede Deäntwoorden. Hier pijnigt men zich , ïaam Cholera goed uit te spreken; 5gen onophoudelijk cholera > waarschijn«* l lijk 5 omdat zij aan liet woord cholerisch gewoon zijn , anderen zeggen chólera , zoodat het als kollera klinkt , en men in verzoeking komt , wanneer daarbij de vraag geopperd wordt , of ook dieren voor de krankheid vatbaar zijn* om aan den kolder te denken. Daar weet men niet , wat men van de begrippen epidemisch en conta- gieus maken zal, en velen, die van den twist der geneeskundigen, of de krankheid besmettelijk is of niet, gehoord of gelezen hebben, laten zich met onderzoekingen in , die , schoon zij tot geene resultaten brengen, toch zeer vervelend zijn. Dit alles zou ons onverschillig zijn , en geenszins nopen een woord daarover te spreken , zoo wij niet wisten welk een gezag tegenwoordig de openbare meening heeft. Alles in de wereld wordt bedild , en zelfs de uitmuntende door den Staat met zoo veel omzigtigheid en kracht aan de grenzen genomen maatregelen ontgaan der berisping niet. Eigenbelang, bekrompen inzigten, verwaande laatdunkendheid en voorbarige bedil¬ zucht zijn de grondtrekken van zoodanige vitterijen. De grootere massa heeft het innigste en volko- menste vertrouwen op de voorzigtigheid en va¬ derlijke waakzaamheid der openbare besturen ; slechts enkele stemmen zijn het , die , gelijk krassende raven, slecht weder voorspellen , en overal een’ wanklank verwekken. Hier hoort men trafij kanten, die van eenige artsen vernomen heb« I Len dat de Cholera niet besmettelijk, maar van de gesteldheid des weders of andere omstandig- Leden afhankelijk is, en niet afgeweerd kan wor¬ den , de grensafsluiting als onnut, drukkend en doodelijk voor handel en nijverheid uitkrijten $ daar ziet men anderen , wien hun nietsbedui- dend, droog en dor aardsch leven een schat is, en die in de gansclie ruime schepping slechts zich zelven alleen in het oog hebben , hoe zij , van de besmettelijkheid der Cholera overtuigd, hunnen angst geene palen meer weten te stellen , hoe zij den dampkring voor vergiftigd houden , wel¬ ke geen cordon kan afsluiten , hoe zij inzonder¬ heid door de naaste Frankforter mis, waar veel volk bij elkander komt , beangstigd worden , en gaarne , als het mogelijk ware , huis en hof ver¬ laten, en met de snelpost heenjagen zouden. Den tolken der openbare meening voegt het betere begrippen in omloop , te brengen ; inzon¬ derheid moesten geneeskundigen , dien de rust , de veiligheid en de welvaart des vaderlands aan het hart ligt , niet in wetenschappelijke tijdschrif¬ ten, maar in door iedereen gelezen wordende dagbladen , de begrippen des volks pogen te zui¬ veren , en het openbaar vertrouwen en, de gerust¬ heid op de door den Staat aan de grenzen ge¬ nomen maatregelen trachten te versterken. De schrijver, die wel eenige sporadische Cholera - kranken behandeld , maar nog geene epidemische' X braking waargenomen beeft, kan slechts het re¬ sultaat zijner naarsporingen , zijner lectuur en der hem toegezonden berigten het publiek in om¬ trekken inededeelen. Hij acht zich daartoe des te meer geregtigd , daar hij , als een der uitge¬ vers van een geneeskundig tijdschrift {Medizi¬ nisch-Chirurgische Journalistik ), steeds over ieder geneeskundig onderwerp het nieuwste van bui ten’ s lands ontvangt. Om de juistheid en voortreffelijkheid der door den Staat genomen maatregelen te regtvaardigen , komt het in de eerste plaats er op aan te bewij¬ zen dat de Cholera inderdaad besmettelijk is. Is dit bewezen, dat vloeit van zelve daaruit voort dat slechts strenge afsluiting en naauw- keurig opzigt de verspreiding kan beletten. Maar dit is een veel moeijelijker vraagstuk dan men gelooft , want liet raakt , daar men de natuur der smetstoffe over het algemeen nog niet kent, alle stelsels en theoriën der geneeskundige wetenschap, en de schrijver wil daarom gaarne erkennen dat ook hij slechts zijn individueel gevoelen hier aanvoert. Het komt hem voor , dat de besmettelijkheid der tegenwoordige Cholera- epidemie zich het best uit het geographisch verloop van dezelve laat bewijzen. Blijkt het namelijk uit de histo* rische schets , welke wij hier voornemens zijn 5 te leveren 5 dat de Cholera zich noch aan jaargetij¬ den, klimaat, temperatuur, plaatselijke gesteld¬ heid , noch aan zeden , gewoonten en leefwijze der volkeren gebonden, maar dat zij naar alle mogelijke rigtingen, door de verschillendste breedtegraden en landstreken onder de verschel» denaardigste volkeren, door gebergten , vlakten en woestijnen zich verspreid heeft, dan zal reeds daaruit te hesluiten zijn, dat de krankheid van een’ besmettenden aard zijn moet 5 bewijzen wij nu nog nader dat zij uit het land van haren oorsprong telkens aanhoudend voornamelijk daar¬ heen overgebragt werd, waar de handelgemeen- schap groote wegen gebaand en aanrakingspunten geopend heeft, dan wordt dit besluit tot zeker** heid. Geene aanstekende ziekte , de kinderpokken en de Syphilis uitgenomen, heeft zich over zulk eene uitgestrekte ruimte verspreid als de Cho¬ lera; de Levantsche pest en de geele koorts ble¬ ven tot kleinere streken bepaald. Terwijl de eerste zich ten hoogste tot den keerkring van den Kreeft en eenige graden verder noordelijk en oos» telijk tot aan de Caspische Zee en. den Perzischen Zeeboezem , en alzoo over eene ruimte van bijna 3i<> tot 'ó‘i° breedte, en 700 lengte uitstrekte verspreidde de tegenwoordige Cholera zich van de Molukken tot naar Moskow en Warschau * en uit het midden van Afrika tot naar de Kir¬ gisische steppen en China. 6 ïndi'è , of liever het land lusschen den Gan¬ ges en den Euphraat , is het vaderland der thans heerschende Cholera . In dit land zijn leverziekten, galziekten, diarrhocën en koortsen van allerlei aard inheemsch, en zeer menigvuldig komt aldaar de Cholera voor. Maar zoo ver de geschiedenis der geneeskunde reikt, schijnt de laatste krankheid slechts drie of vier malen een epidemisch en aanstekend karakter aangenomen te hebben, namelijk in i^56 en 1767, in een hij Arhot verzameld Engelsch leger, wijders in 1781 en 1782 in de tot verdrijving der Engelschen uit J? ondichery bestemde Fransche armee , en 1 eindelijk in 1 8 1 3 in verscheiden Engelsche fac¬ torijen en garnizoenen in ïndi'è . Telkens bleef de krankheid gelukkig tot aan de naaste grenzen bepaald. Hoe en wanneer de tegenwoordige epi¬ demie uitgehorsten is, laat zich niet naauwkeurig bepalen. Eenigen willen beweren , dat zij sedert i8i3 in stilte voortgcsmeuld heeft, en, beguns¬ tigd door verschillende omstandigheden , ver¬ scheiden zeer natte winters en zomers, misge¬ was, e. d. g. iu 1817 met vernieuwde woede is uitgeborsten. Volgens het berigt van een’ Engelschen Arts , zou het eerste geval den 19 Augustus 1817 , des namiddags te Zillah - Jessore , eene 100 Eng. mijlen noord-westelijk van Calcutta gelegen stad, aan een meisje zich vertoond hebben, en reeds den 20 zouden er be-* reids 27 , en den 21 omtrent 4° menschen aan de Cholera gestorven zijn; zeker is liet dat in deze streek deze krankheid in Augustus 1817 te voorschijn kwam ; want zeer dikwijls woedde zij in de gansche streek tusschen Silhat en JMonghir aan den Ganges , en strekte zich langs deze rivier uit, terwijl zij daar, waar overgangspunten wa¬ ren, dikwijls oversprong naar Calculta. Deze stad bereikte zij in het begin van September 1817 , en vond eerst thans haar eigenlijk brandpunt , want zij doodde aldaar niet minder dan 200 men- sehen iedere week* Naauwelijks was zij in deze volkrijke en met de geheele handelwereld in eene levendige betrekking staande stad , of wij zien haar ook weldra met een onwederstaanbaar ge¬ weld regts en links naar alle rigtingen voort¬ woeden. Beschouwen wij C alcutta als uitgangspunt , dan kunnen wij den loop en de verspreiding der krankheid op eene kaart naauwkeurig volgen , en wij zullen dan weldra inzien dat het de groote handel- en communicatiewegen waren , welke de Cholera langs ging. Wij hebben hiertoe slechts twee geographische rigtingen van Calcutta af in het oog te houden , namelijk de rigting naar het Zuiden en het Zuid-oosten en de rigting naar het Noord-westen. Wegens de rigting naar het Noorden en Noord-oosten ontbreken ons daadzaken , dewijl zich hier deels woestijnen , gebergten , deels niet zeer vertrouwde Aziatische volksstammen , van welke wij geene berigten kunnen bekomen , he» vinden. i. De Cholera drong zeer snel van Calcutta naar het Zuiden , Zuid-westen en Zuid oosten , en was aliijd het vroegste daar , waarheen de ge¬ meenschap te water of te land het levendigst was. Reeds in September en October was zij in bijna alle groote steden des schiereilands , in N ag- pore y Auren gabad y Aumenadgar en Punah / ja in Bombay y dat nog veel verder af ligt dan eenige steden aan de kust van C oromandel , was zij insgelijks in de eerste helft van September 18173 daarentegen was zij in Neblore , aan de kust van C oromandel y waar de gemeenschap met Calcutta veel geringer is dan in Bombay , in October in Madras , in Januarij 1818 en eerst in Junij 1818 in P ondichery y Carnat en Tranquebar. De weg van Calcutta naar Lahore wordt wel tamelijk sterk gebruikt, maar verschaft toch niet zulk eene snelle gemeenschap als de kuststeden en havens; langs dezen weg ging de Cholera stap voor stap naar Allahabad , verspreidde zich toen tusschen de Jumma en den Ganges -naar J ehpore y Verscheen in Delhi , en bereikte eindelijk Lahore in Maart 1818. Veel ligter was de beweging der krankheid naar het Zuiden en Zuid-oosten , dewijl hier derzelver overvoering door scheepsgemeen- schap begunstigd werd. Derhalve zien wij achter- volgens ook altijd de voornaamste havens en be» — 9 zochtste eilanden het eerst door haar aangetast , en wel niet immer overeenkomstig met den geographischen afstand, maar dikwijls des te vroe¬ ger, naarmate de haven of het eiland sterker be¬ zocht is. Zoo verscheen de krankheid in Ceilon reeds in 1818, en in Triv ander am en Calicut , ofschoon dezen nog op het schiereiland en alzoo veel nader liggen, eerst in 1819. Naauwelijks was de krankheid in Ceilon , of wij zagen haar ook spoedig in die landstreken , welke met dit eiland in eene zeer levendige gemeenschap staan 5 en deels deze gemeenschap , maar deels ook ds groo- tere of kleinere afstand levert den maatstaf hoe vroeg de Cholera telkens verscheen. Op Isle de France en Bourbon , de twee groote aanlegplaat* sen op de reis van Oost-Indië naar Europa , was de krankheid, ofschoon zij op een’ tamelijk groe¬ ten afstand liggen, reeds in 1819, en aan de kust van Z anguebar en op de C obras - Eilanden , waar slechts kusthandel plaats heeft , was zij , niettegenstaande deze gewesten nader aan Oost - Indië liggen , eerst in 1820 en 1821. In Arakan , Malakka en Singapore , kwam zij tegen het einde van 1819 en in het begin van 18205 van daar be¬ zocht zij het eiland Bintary , Banka , en kwam eindelijk naar Java in 182 w Terzelfder tijd drong zij ook in den zeeboezem van Siam , be¬ reikte weldra Bankock , eene haven en handel¬ plaats aan de Menaam , verspreidde zich langs de kusten van C ochinchina en Tonkin , en wel overal daar , waar op den handelweg naar Canton de gemeenschap aanrakingspunten had 3 en bereikte eindelijk deze stad in Octobcr 1820. Deze rigting is voor ons veel gewigtiger , dewijl zij onmiddellijk op ons losgaat. -Wij hebben bier vooreerst 'Per zié , den Perzi - scheu Z eeboezem , en de oevers van den j Euphraat en den Tigris te beschouwen ; want of de krank¬ heid ook Afghanistan , Klein-Tibet en Belud - schistan aangedaan beeft , daaromtrent ontbreken ons bepaalde en zekere berigten 5 maar wegens den voortgang der C holera in den P er zischen Z eeboezem en in Perzië , en aan de oevers van den Euphraat en den Tigris , zijn wij naauwkeurig onderrigt. Hier ontmoeten wij wederom eene zeer naauwkeurige daadzaak , die duidelijk de be¬ smettelijkheid en overbrengbaarheid der Cholera bewijst. Berustte namelijk de krankheid , gelijk eenige artsen beweren , op atmospherischen en telluriscben invloed, dan zou klaarblijkelijk bet zuid-oostelijke gedeelte van Perzië , hetwelk met Voor-Indië en de daartusschen liggende boven¬ genoemde landstreken een vastland uitmaakt , bet eerst aangetast zijn geworden. Maar dit is geenszins bet geval geweest • bet genoemd ge¬ deelte van Perzië is veel later en in veel gerin¬ geren graad door de Cholera aangedaan geweest dan de kuststreken aan den Per zischen Z eeboezem , en voorzeker slechts uit hoofde dat daar naar Afghanistan en Beludschistan toe de gemeen¬ schap uiterst gering is, waartegen bier zeewaarts eene tamelijk levendige drokte, zoowel door den 12 - handel als door dc kleine zeerooverijen der Ara¬ bieren, plaats heeft. In 1821 was de Cholera in Suratte aan de west¬ kust van V oor-Indië en aan den ingang van den Perzischeji Zeeboezem , en nagenoeg om denzelf- den tijd verscheen zij ook in JMuskate , aan de oostkust van Arabië , schuins tegenover Su - ratte . Fraser, een Engelschman , die omstreeks dezen tijd met een Engelseh- Oost - Indisch naar Teheran bestemd gezantschap den P er zischen Zee¬ boezem opvoer , geeft als ooggetuige een naauw- keurig verslag wegens den gang en verspreiding der Cholera (*). In JMuskate en den omtrek zou de Imam 10,000 zijner onderdanen door de CAo- lera verloren hebben , en zij zou door een slaven¬ schip van Z anguebar overgebragt zijn geworden. In Mei en Junij 1821 woedde zij op het heete , dorre, ongezonde eiland Kischmé , en wel, gelijk FRASER verhaalt, met zulk eene hevigheid, dat de inwoners wegvloden , de stad bijna geheel le¬ dig lieten, en zich deels naar JMinab , aan de Per¬ zische kust, begaven , deels, dewijl ook daar de Cholera weldra nakwam , in de gebergten weken. De Scheik in Kischmé wilde wel beweren dat de Cholera op het eiland ontstaan moest zijn, dcXvijl (*) J. B. Frasers Reise nach und in Khorasan in den Jahren 1821 und 1822 ; aus den Engl. Weimar , 1828. zij 5 voor zoo veel hij wist , niet aldaar was aan- gebragt ; maar dewijl de Kischmésche policie juist niet zeer bijzonder voorzigtig en waakzaam is,. en daar, gelijk bij alle Muzelmannen, de openbare zorg voor de gezondheid aan God over¬ gelaten wordt , is er op het getuigenis van den Scheik niet veel staat te maken. Van hier ging de krankheid naar het onbescherm¬ de Perzi’è : in Minab Bender Abbassih en Bah - rein , borst zij zeer spoedig uit, en werd, gelijk FRASER zegt , hoogst waarschijnlijk door de lading of manschap der schepen overgevoerd. In Au¬ gustus had de krankheid Buschir of Abuschir , hetwelk iets verder van Kischmé verwijderd ligt, bereikt. « In het eerst,55 zegt fraser, « had de krankheid een zacht, ligt karakter; ver¬ ft scheiden kranken werden door het gebruik « van brandewijn hersteld ; maar weldra vertoon- « de zij zich in al hare hevigheid. 55 Een geval woonde FRASER zelf bij in het gezantschapsleger. « Toen ik,55 schrijft hij, « den ^4 Augustus, * des morgens naar de bronnen ging, zag ikbijeene « derzelve eene op de aarde liggende vrouw, die « met een laken bedekt was, en door verscheidene « personen met water , dat zij in lederen zakken « aandroegen, begoten werd. .Zij leed werkelijk « aan de Cholera , en men hield het begieten cc met koud water voor het beste redmiddel. « De krankheid had zich juist vóór zonnenop- « gang Lij Laar geopenbaard (alzoo voor omtrent « drie uren), en na lievige brakingen waren « stuipen gekomen. Toen ik de lijderes zag , cc waren de uiterste ledematen koud, en met taai cc zweet bedekt, de Landen en voeten door kramp cc zamengetrokken , de tanden vast gesloten, Let cc gansclie gezigt was bleek en ingevallen, en bad « de eigenaardige doodskleur , die deze krankheid « karakteriseert. Zij was van Let water geheel « doornat, en in de oogenblikken van bewustzijn « sidderde zij van koude over Let gansclie lig— « cliaam. Ik bood aan Laar geneesmiddelen te cc zenden , en eerst namen hare medgezellinnen cc mijne aanbieding, blijmoedig en met de groot¬ te ste dankbaarheid aan ; maar toen de artsenij cc kwam, vroegen zij of er brandewijn in ware, cc en toen ik antwoordde, dat er waarschijnlijk cc iets dergelijks in was , verklaarden zij uitdruk« cc kelijk dat zij niet zouden toelaten dat de « kranke zulk een middel innam. Ik verzekerde cc dat deze artsenij nog eenige Loop gaf van Laar cc leven te redden, en dat Let middel, hetwelk cc zij aanwendden, de lijderes moest dooden. Ik cc voegde er bij, dat ik immers geen ander cc oogmerk met mijne aanbieding had dan « den wenscli, Let leven van mijn* mede- cc mensch te redden. Zij drukten mij hare dank¬ te baarheid uit , en bad God mij te zegenen , maar cc wilden met mijne artsenij volstrekt niets te « doen Lebben , en goten aanhoudend koud water « over de arme lijderes, die weldra den dood « nabij was, en tegen elf ure werkelijk stierf. «Dit was een der hevigste gevallen, want de « krankheid had slechts vijf of zes uren ge- a duurd/* Men heeft hier tevens een denkbeeld, hoeda¬ nig de inboorlingen de krankheid behandelen; zij zijn met eene geneeswijze , welke bijna geheel het tegenovergestelde van die der Europesche artsen is, zeer te vreden, en fraser zelf verhaalt dat zij verscheiden kranken, en bijna even zoo veel , genezen hebben als de Europeanen. Yan Buschir kwam de krankheid schielijk langs den grooten weg naar Schiras. In Kazeruhn moest het gezantschap vertoeven , dewijl de muilezel¬ drijvers niet verder den grooten weg gaan wilden. Overal hadden schrik en vrees de menschen be¬ vangen ; de meesten vloden naar de gebergten ; de teruggeblevenen schoten geweren af, en maak¬ ten allerlei luidruchtig geweld , om de krankheid af te weren; dit gerucht was in Schiras zoo groot, dat de stadhouder den inwoners liet zeg¬ gen dat zij groote zotten waren , die zulk een ru¬ moer maakten eer de vijand nog daar was, en eindelijk liet hij hun verzekeren dat hij ieder, die met deze dolheid nog langer voortging , de ooren zou laten afsnijden. Den 3 September 1821 stierf onder de in deze streben aanwezige Europeanen de eerste , namelijk een Engelschman. De Perzen schrijven bet ont¬ staan van deze krankheid toe aan den invloed van het sterrebeeld Canopus , door hen J oheil ge» naamd, hetwelk toenmaals kort vóór zonnenon- dergang zigtbaar was. In Bussorah zouden van 5o,ooo inwoners binnen zeer korten tijd 12,000 gestorven zijn. FltASER schetst een hartverscheu¬ rend tafereel van de vreesselijke ellende , welke minder de krankheid zelve dan de angst en schrik voor dezelve aldaar verwekte. Maar alle besturen waren ook op eene laffe en laaghartige wijze uit de stad gevlugt , zonder de minste maatregelen te nemen tot behoud der inwendige rust of eenige poging te doen tot stuiting van den voortgang der krankheid. « De krankheid,” zegt fraser , « hield bij zulke omstandigheden eindelijk van « zelve op , dewijl zij uitgewoed had en geene « slagtoffers meer vond.” In Schiras heerschte zij ook reeds in September 1821, en toen zij zich vertoonde, vloden eerst de Stadhouder en zijn harem, toen de ministers, eindelijk de gezamen¬ lijke besturen j en lieten de stad aan haar lot over. Derhalve was ook hier, gelijk in Bussorah , de sterfelijkheid vreesselijk , en er stierf weder een Engelschman , een lid van het gezantschap. Een enkele Perzische ambtenaar , wiens naam wij wel mogen noemen, AGA baba khan , was uit loutere menschlievendheid en pligtbezef vrijwillig naay de stad teruggekeerd , en zocht , alle gevaar trots- sende , orde en rust zoo veel mogelijk te hand¬ haven. \ De krankheid verspreidde zich nu noordwaarts naar Zerguhn. In October 1821 , viel er eens¬ klaps eene tamelijk scherpe koude in , en de Cholera scheen eenigzins te bedaren. Maar in het voorjaar 1822, borst zij op nieuw uit, verwoestte de steden JSlain , Kaschan , Kum , Koschrun , Jesdy Kilat , en kwam, waarschijnlijk wegens de strenge koude en de daardoor vrmoeijelijkte en verminderde gemeenschap , en wegens de hoogere en noordelijke ligging, ditmaal niet naar Tehe¬ ran* Daarentegen geraakte zij naar Tauris , en bevond zich nu aan de nieuwe grenzen van het Russische Rijk. Den 17 Junij 1822 , bereikte zij Lankoran , aan de kust der Kaspische Zee en aan den mond van de Kur , volgde dezen stroom en de hoofdwegen opwaarts, en bereikte de eers¬ te Russische stad Baku , waar zich 12,000 Per¬ zen en 800 Russen bevonden. Maar ook langs een’ anderen weg ging de Cholera van den Per- zischen Zeeboezem uil naar deze streek ; om den» zelfden tijd, namelijk, dat zij de Perzische kus¬ ten van Kischmé bereikte, in Augustus 1822, kwam zij aan den mond van den Kuphraat naar Basra , van daar naar Hille , langs den stroom naar Ha leb , ging ook den Tigris opwaarts , be¬ reikte , Bagdad en doodde aldaar bij de 3ooo ,-#/>, .J*K , » A- • menschen, Een toenmaals tegen de Turken op¬ getrokken Perzisch leger , hetwelk zich tusschen Bagdad en Kurdestan bevond , verloor meer dan 2000 man , en de krankheid was de oor- * zaak van den kort daarop gesloten wapenstilstand tusschen de Perzen en de Turken, Nadat de Cholera zich ook tusschen den Euphraat en den Tigris in Mosui , Mardine (Aug. 1822), Diar - bekr (Sept.) en Orfa (Oct.) verspreid had, ging zij niet verder noordelijk , zeker dewijl de on- gebaande gebergtestreken , in welke Erzerum en Achalzik liggen, namelijk de geheele keten van den Taurus , alle gemeenschap vermoeijelijkt , en een natuurlijk cordon daarstelt. Maar van Baku af vond de krankheid in het binnenste van Rusland veel gebaandere wegen. Zij volgde <5 steeds de groote wegen en de voor de gemeen¬ schap en den handel dienende stroomen. Wij hebben hiervoor gemeld dat de Cholera in 1826 de stad Ku- hu , in Chinees ch Mongolië , noordelijk van den grooten muur, bereikt had; terzelfder tijd vertoonde zij zich aan het tegen« pvergestelde einde van Azië , in Buchora , eene aanzienlijke koopstad in Klein-Bucharije , aan de noordgrens van Perzië . Hoe de Cholera in de groote districten tusschen deze beide punten , namelijk in Mandschurië , Groot-M ongolië , Ti¬ bet , Turkestan en in de Kirgische steppen ge¬ woed, wat zij daar uitgerigt, en op welk eene wijze zij zich verspreid heeft, laat zich, dewijl alle berigten ontbreken , niet naauwkeurig opge¬ ven. Het is mogelijk, dat zij , wegens de ont¬ zettende gebergteketen en de woeste steppen , die Middel - Azië gelijk de heerlijkste en zekerste cordons door trekken , en alle gemeenschap be¬ letten , daar niet zoo zeer hare woede heeft doen blijken. De leefwijze der nomaden en horden , die in enkele, ver van elkander afgezonderde kleine stammen wonen, moet hier ook mede in aanslag gebragt worden , en zoo beschouwd , is het dan altijd nog vroeg genoeg , dat de krank¬ heid in 1828 en 1829 onder de Kirgisen heerschte en in Oremburg woedde. In Bu - chora had de Cholera , sedert 1826 en 1827 nog niet opgehouden met verwoestingen aan te rig- ten , want deze stad vond in de gemeenschap met de volken in het Oosten altijd weder nieuwen tonder. Van daar ging zij waarschijnlijk door Noord -Perzië , of met schepen over de Kaspi¬ sche Zee naar Grusië y want in 1829 horst zij nogmaals met alle woede in Tauris uit , bereikte van daar in de lente Tiflis , woedde aldaar vrees- selijk , heerschte in den omtrek van Astrachan , volgde van hier de Wolga opwaarts , bereikte Sarepta , doorwoedde in den zomer van i83o de stad en den omtrek van Saratoff , en geraakte eindelijk , terwijl zij stap voor stap de groote wegen tusschen den Don en de TV olga vervolg¬ de, den 28 Sept, i83o naar JAoshow. Onverwacht zagen de inwoners van Moskow de Cholera in hun midden uitbarsten, en in den eersten schrik , vlugtten tusschen de 3o en 4o,ooo menschen naar alle rigtingen. De Russi¬ sche regering deed al wat mogelijk was , om de Cholera door behoorlijk toevoorzigt , door af¬ sluitingen, afzondering, enz. te stuiten. Wij we¬ ten dat haar dit teu deele gelukte, want de krankheid nam allengs af, en Petersburg met .zijne naaste districten bleef geheel vrij. Hoe de — ai — Cholera tiaar Polen en tot aan onze (de Pruis- sische) grenzen geraakt mögt zijn , weten wij niet juist; maar er is geheel niet aan te* twijfelen , dat de naar Polen opgetrokken Russische troe¬ pen de smetstof medegebragt hebben. Wij wil¬ len den lezer ook niet verder door geographische heen- en weêrtogten vermoeijen: wij hebben aan de gegeven schets volkomen genoeg ; want zij bewijst ons duidelijk dat er ergens eene stof voorhanden zijn moest, hetzij nu eene vlugtige, niet tastbare of eene vaste aan hang ende zelfstan¬ digheid , die , zich aan personen of voorwerpen hechtende , de krankheid overvoert. Ons schijnt dit onwedersprekelijk , en wij aarzelen daarom ge¬ heel niet het gevoelen dergenen te omhelzen, die de Cholera voor besmettelijk en overbreng- baar verklaard hebben. Op wedergesteldheden , op natte winters, die somtijds na 6611* heeten zomer volgden, of om- keerd , op misgewassen, op bedorven, slecht uitgewassen graan , kon de krankheid niet berus¬ ten , naardien zij een tijdvak van 1817 tot t83o doorgewoed heeft , terwijl de oogsten in de jaargetijden zoo onderscheiden waren. In de winters van 1822 en 1829 j heerschte zij even zoo spoedig na de strenge koude , als in de voor¬ afgegane zomers gedurende de groote hitte; zij heerschte in natte en in drooge jaargetijden, na goede en na slechte oogsten, bijna op gelijk® ï — 22 — wijze. Wij konden dit daadzakelijk aanwijzen, bijaldien wij niet vreesden liet bestek van dit opstel te ver uit te breiden. Ook op plaatselijke omstandigheden kan de Cholera niet berusten, daar zij de verscheiden» aardigste streken, moerassen, vlekken, steppen, gebergten, eilanden, en wel in alle werelddeelen, bezocht heeft. Even zoo weinig kan zij van het klimaat af¬ hangen, daar zij onder de Keerkringen, onder den Evenaar cn in de noordelijke gematigde luchtstreken hare woede getoond heeft. Dat mo¬ gelijk een kwade , vergiftige wind, gelijk de Sa~ mum in Afrika , of de Sirocco in Sicilië , de krankheid te voorschijn gebragt en met zich ge¬ voerd heeft, laat zich geheel niet denken; want klaarblijkelijk zou de krankheid dan eene be» paalde kompasstreek .gevolgd zijn, maar zich niet naar alle mogelijke rigtingen heen verspreid hebben. Vele en zeer schrandere artsen hebben willen bewijzen dat zekere tellurische veranderingen (aardbevingen, volkanen, noorderlicht e. d. g.) , of cosmische betrekkingen (aannadering van co- meten , of veranderde verhoudingen in ons zonnestelsel, ol in den stand van ons zonnestelsel tegen andere gesternten), de krankheid veroor- zaakt kunnen hebben. Het is zeker wel niet te ontkennen dat wij menschen, ofschoon vrije zelfstandige wezens , toch, gelijk alle overige schep¬ sels, slechts deelen des aardligchaams zijn, op hetwelk wij , als op een gemeenschappelijk moe- derligchaam , ons aanzijn doorbrengen, en dat wij daarom aan alles moeten deel nemen, wat de aardbol ondergaat , maar in betrekking tot het ontstaan en de verspreiding der Cholera , zijn het slechts bloote vergezochte gissingen , die zich evenmin laten bewijzen als bestrijden. Droe¬ gen cosmische of tellurische inwerkingen de schuld, dan ware het geheel niet in te zien, ■waarom , onder omstandigheden, die het gansche aardligchaam betreffen, niet op onderscheiden punten der aardoppervlakte tevens de Cholera ontstond $ waarom zij altijd slechts tusschen den ■ j „ - Ganges en den Euphraat uitborst, telkens van daar uitging , en ten laatste in zulk eene bepaal¬ de regelmatige tijdvolging stap voor stap zich verspreidde. Waren wedergesteldheden (gelijk welligt bij algemeen heerschende catarrhale koort¬ sen), of plaatselijke omstandigheden (gelijk de zoogenaamde moeraskoortsen in moerassige stre¬ ken) , of andere tellurische of cosmische om¬ standigheden , de oorzaken van het woeden der Cholera , dan waren zeker cordons, afsluitingen, quarantaines , e. d* g. geheel nutteloos , ja scha¬ delijk, dewijl zij, behalve het politiek en com* mercieel nadeel , ook nog dat zouden hebben ... W i dat zij de menschen in eeue kleine - ruimte 3 als in eene belegerde vesting, bij elkander bande, en hen aan al de woede der krankheidsoorzaak prijs gaf. Maar is 9 gelijk uit liet bovenaan« gevoerde bewezen schijnt te zijn, de Cholera be- 1 smettelijk , en door menschen en voorwerpen overbrengbaar, dan is, gelijk ieder ligt zal inzien , slechts in de strengste afsluiting , in de voorzig- tigste oplettendheid en in de stiptste quarantaine heil en zekerheid te zoeken. Dat de Cholera in Indïè is ontstaan, is uit¬ gemaakt; ergens moet zij natuurlijk, gelijk alle overige krankheden , bij voorbeeld de kinderziekte en de Syphilis , haren oorsprong genomen heb¬ ben ; maar waardoor zij ontstaan , onder welken invloed en omstandigheden zij van eene besmet¬ tende natuur geworden is, is ons niet verklaar¬ baar; wij weten niet eens , of de smetstof der Cholera vlugtig is, en zich door den naasten dampkring verspreiden kan , dan of zij van een* vasten aard is. Mij schijnt zij vlugtiger dan de smetstof der Syphilis en der Scabies , en niet zoo vlugtig als de Levantsche pest te zijn; ik houd haar in dit opzigt, om veie redenen, voor gelijk - vormig met de pokstof, die ten minste voor de aanraking vlugtig is, en daarom zoowel den menscli , als de losse vlokkerige voorwerpen (haar-, wol , veeren , enz.) aanhangen kan. Hieruit volgt dat , wanneer wij ergens van de Cholera be- vrijd blijven zullen , en bevrijd blijven willen , wij dit alleen aan de met zulk eene vaderlijke waakzaamheid , voorzigtigheid en zorgvuldigheid door den Staat aan de grenzen genomen maatre¬ gelen te danken hebben , en het daarom voor ie¬ der , die het met het vaderland en de mensch» heid wel meent , dure pligt is , zoo veel hij ver¬ mag , deze maatregelen en pogingen der overheid in de hand te werken en te ondersteunen. Ie¬ mand zal er toch geen voordeel van hebben , wanneer hij > met eene kwalijk begrepen theorie aangaande de Cholera ingenomen, of zelfs wanneer hij uit een beginsel van de vuigste ei¬ genbaat beproeven mögt de grensafsluiting hier of daar arglistig te misleiden en door te sluipen. Het is zeker niet gemakkelijk , op zulk eene groote uitgestrektheid als onze (de Pruissische) grenzen eene strenge afsluiting maanden lang vol te houden, wanneer niet ieder, zich zelven als belanghebbende beschouwende , met lijf en ziel voor de instandhouding van dezelve handelt en werkzaam is. Wij zeggen maanden lang ; want het komt ons voor dat het vergift daar nog niet geheel ver¬ delgd is, waar de krankheid reeds schijnbaar op¬ gehouden heeft. De ondervinding bewijst dat de krankheid dikwijls ophield, wanneer zij geen voedsel meer vond , dat is , wanneer zij degenen , die vatbaar voor de besmetting waren , bij beur- — 26 — len af bad aangetast , en dat zij , na verloop van eenige maanden , met vernieuwde lievigheid we¬ der uitborst. Wij mogen daarom met volkomen vertrouwen ons op de maatregelen aan de gren¬ zen verlaten , en dezelve als bet eenige bescherm- middel beschouwen. De enkele kan zich zelven veel minder behoeden dan de Staat zich in het geheel ; want voor den enkelen is er geen ander behoedmiddel tegen de Cholera dan dat tegen elke andere krankheid, namelijk eene geregelde leefwijze , een bedaard gedrag in iedere betrek¬ king, een vermijden van alle overspanning der ziels- en ligchaamskracliten , spaarzaamheid en wijsheid in alle genietingen, en eindelijk de op duidelijke bewustheid , opregt pligtbezef en met geloovig vertrouwen op eene Algoede over ons wakende Voorzienigheid steunende gerustheid des gemoeds. Blijf gerust en vol vertrouwen daar , waar beroep en pligt u houden , verrigt daar het uwe met betamelijke voorzigtigheid , wees daar geen bloodaard , en schroom geen ge¬ vaar 5 want dikwijls ontvlugt de menscli het eene kwaad, en loopt kortzigtig een ander te gemoet , .dat even groot, en somtijds nog grooter is. Hon¬ derden, ja duizenden blijven van de krank¬ heid verschoond, omdat zij geene vatbaarheid daarvoor bezitten, en daar niemand dit vooruit weten kan, moesten of allen of niemand daarvoor wijken. Wij willen hopen, wij willen gelooven, dat de Cholera in ons vaderland nooit komen zal ; maar komt zij er evenwel , dan dóórtrekt zij ook geheel Europa 5 want dan kan ook geen andere Staat zich voor haar beschermen , als hij niet op een eiland ligt. De kinderziekte en de Syphilis trokken ook van één punt op Europa los 5 en zijn nog heden , na bijkans vijf eeuwen , niet uitgeroeid. Het ware voorbarig , uit de tot hiertoe voor¬ handen slechts gebrekkelijke berigten wegens den voortgang van dezen geesel voldoende alge- meene besluiten te willen trekken (♦) , maar niet¬ temin laten gissingen omtrent dit onderwerp zich toch niet afwijzen. Een terugblik op den weg, dien deze wereld- plaag sedert 1817 op derzelver reis van den (*) Hiertoe zou inzonderheid eene verzameling van naauw- keurige opgaven der dagen, op -welken de Cholera in enkele plaatsen begon en ophield , noodwendig zijn. Ganges naar de Weichsel afgelegd heeft, zal hier op de regte plaats zijn. Wij moeten hier wel de zeekusten en rivieroevers als de reiswe» gen der Cholera beschouwen ; maar zij heeft ook over het gebergte van den C aucasus een’ weg naar Europa gevonden. De kusten en bevaarbare stroomen zijn nogtans de wegen van gemeen¬ schap , en zou dit niet tot de overbrenging door menschen doen besluiten ? Beschouwt men Brzesc- Litew ski als de plaats , van waar de krankheid zich in dit voorjaar be¬ gon te verspreiden, dan is de verhouding tus« sehen haren voortgang naar het Noorden en naar het Westen tamelijk gelijk: van Brzesc tot aan JVilna zijn mijlen, en van Brzesc tot Sluzewo 48 mijlen 5 niet zoo naar het Noord¬ westen: van Brzesc tot Lomza zijn slechts 2a mijlen. Juist deze rigting , de hoofdrigting van haren voortgang van Indïè naar Europa , wordt door haar over de Oost-Pruissische grenzen heen niet vervolgd j er heeft veeleer op de Zuid - ooste¬ lijke grensspits (in den om trek van J oannesburg} eene splitsing der krankheidsverspreiding plaats j zij leidde in eene maand naar het Westen (van W ars c hau tot Sluzewo ) 25 mijlen , en naar het Noorden (van Bialy stock tot Wilna ) 4 5 mijlen af, terwijl P ruissen tot heden nog verschoond bleef. De Cholera volgt derhalve hier klaarblij* kelijk geenszins eene rigting naar hemelstreken of luchtstroomingen , maar den marsch der oor¬ logvoerende legers , en wel op de groote wegen , tastbaar genoeg ook langs dezen het eerst slechts de digtst aangelegen plaatsen over¬ vallende. Deze gang der krankheid bewijst duidelijk dat hare verspreiding eene bijzondere aansteking , eene smetstof, die van menschen tot menschen Gvergebragt wordt , ten grondslag hebben moet , en dat maatregelen van policie alleen in staat zijn de verdere verspreiding der krankheid door geheel Europa heen te beletten. Wij kunnen ons daarom ook slechts met het gevoelen van den loffelijk bekenden , algemeen geächten en onbevooroordeelden Geneesheer RE- MANN vereenigen , hetwelk hij in het Petersbur* ger Dagblad , aangaande deze krankheid , in dezer voegen heeft medegedeeld: « Het is thans , naar ik geloof , eindelijk « hoog tijd, nu de krankheid reeds het mid- * delpunt van Europa nadert, alle spitsvon- « dige en somwijlen ook wel kortzigtige voor- « oordeelen , waardoor men het geloof aan « besmetting ontgaan wil, af te leggen , door « tegensprekende of opgevatte meeningen de M overheid in hare maatregelen niet te belem- « meren, en zich zoo voor het behoud van « het overige Europa verantwoordelijk te stel¬ er len. Men moet de uitwerking der ziekte op « ééne plaats, waar misschien gunstige plaat- « selijke omstandigheden de besmetting minder « in het oog vallend en de vatbaarheid voor cc dezelve zeldzamer maken , niet altijd in het « oog hebben , maar men sla een* ernstigen en «f kritischen blik op de gansche geschiedenis en cc liet verloop der ziekte , van de oevers van <r den Ganges tot de Wologda en aan de « Poolsche grenzen; men vergelijke dezelve niet « altijd met de pest , als den gewonen typus cc van besmettelijke ziekten , maar men stelle et haar tegen over andere , en men zal eindelijk cc de overtuigendste bewijzen van eene door et gemeenschap der mensehen uit het midden «c van Azië tot bij ons gekomen ziekte alge- cc meen erkennen. Eene nog niet behoorlijk in aanmerking geno¬ men omstandigheid , is de geringe vatbaarheid der menschen voor de Cholera«?, met, die inzon¬ derheid dit ongeloof verwekt en ondersteund heeft. Het behoort namelijk tot de eigendom¬ melijkheden der Cholera- smet , dat doorgaans weinig menschen vatbaar daarvoor zijn , dat is , besmet kunnen worden. Even zoo behoor en er begunstigende omstandigheden toe, opdat de krankheid , wanneer eenmaal de overbrenging plaats gevonden heeft, niet slechts sporadisch verschijne , en van zelve weder ophoude , mäar tot eene verwoestende epidemie toeneme. Wij zien ook in dit jaar wanneer op eene plaats de individus , die zulk eene vatbaarheid hadden, als offers gevallen waren , de plaag ophouden , gelijk zulks thans in Warschau het ge¬ val is. 