De hoofdpijnen, hare spoedige leniging en volkomene genezing. Een hulpboekje voor allen, die aan aanvallen van hoofdpijn lijden
DE MOOFDPIJNEK, irnnm ^poëdioe: umtGiMGr VOLROMENE GENEZING AAN ALLEN, DIE AAN AANVALLEN VAN HOOFDPIJN LIJDEN. DOOR J. T. E. ALBRECHT, Med^ Doctt én Pfacfizerend Geneeskeer te ^^lERBE , TEElffiEERDERDE ES MET EESïGE MIEEWE HUI MIDDEtES EN AASIERRINGÉN TERRIJKTE UITGAVE DB, W. H. WINCHENBACH, PraMisch Geneesheer , enz. Uit Jket Moogäuit^eh vevtuaXü ,DOOR ' / ■■ ■ . ■ i; TH. G. ENTRÜP BAVINK. A'poiheMr. I i ^ lo i'j 3 ; ui y -■ ^ ! »f ^ Digitized by the Internet Archive in 2017 with funding trom Wellcome Library / https://archive.org/details/b29321724 DE HOOFDPIJNEN, HARE SPOEDIGE LENIGING EN VOLKOMENE GENEZING. SSM JB VOOR ALLEN, DIE AAN AANVALLEN VAN HOOFDPIJN LIJDEN. D o o a J. T. IE. AlilSM£€MT, MED. DOCT. EN PBAKTIZEREND GENEESHEER TE HAMBURG. Vl/llAA/lM/VWl/M; VIERDE , VERMEERDERDE EN MET EENIGE NIEUWE HULPMIDDE- LEN EN AANMERKINGEN VERRIJKTE UITGAVE VAN nr. W. H. WIMCMJSJVBACH , PRAKTISCH GENEESHEER , ENZ. Uit het Hoogduitsch vertaald DOOR TH. G. ENTRUP BAVINK , Apotheker. J. TE GRONINGEN, bij OOMKENS. ISä». HISTORICAL MEDICAL R VOORREDE. iJe aanvragen ter (jenezing van de hoofdpijnen , welke -men mij schier dagelijks doet ^ hoe men dezelve behandelen moet , en zich daarvan bevrijden kan , zijn de redenen , dat ik dit kleine hulpboekje tegen hoofdpijnen heb opgestehl. Deels ben ik niet in slaat , ieder'’’ , zonder behoor- lijke onderzoeking , eene juiste geneestvijze terstond aan de hand te geven ; deels kant ik den tijd niet aamuenden dezelve zoo naauwkeiirig te onderzoeken als vereisüht wordt , om een denkbeeld der ziekte , in bijzonderheden , en in eenen meer behaalden zin te verkrijgen. Door dit werkje nu ziet zich een ieder ^ ten minste voor een groot gedeelte^ in staat gesteld ^ om over zijne ziekte zelf te kunnen oordeelen , althans om zijnen geneesheer eene meer naa^iwkeurige beschrijf ving daarvan te kunnen geven. Ik heb er mij bijzonder op toelegd , alles zoo did~ deiijk en bevattelijk , als het zich slechts doen liet , ter nedxr te stellen. Natuurlijk,, zeer populair , voor het algemeen begrijpelijk , en niet kunstmatig , nog *2 IV minder geleerd, moest dit geschrift volgens het rmj voor gestelde doel %ijn. Ik bemin 7nijne medemenschen^ en ivil hen gaarne helgien en vaji dienst zijn dcldr y waar ik zulks slechts eenigzins kan , en zoo veel dit in mijn vermogen is. Ik hen niet onfeilbaar , maar zeg echter niets , waai van ik niet overtuigd tien. Onderrigtingen neem ik gaarne aan , wij leeren nimmer uit. Het hoofd is het belangi'ijkste deel van ons lig- chaam. Het bevat het eerste centraalorgaan van ons aanzijn , vmi ons leven en van onze bewegingen, H an hetzelve gaat elk gevoel uit ; want van deszelfs inhoudende hersenen nemen alle zenuwen derzelver aanvang. In het hoofd vormen zich de zintuigen. Met het hoofd verbinden zich deszelfs organen ; oogen , ooren , neus , mond geven in den omvang van het hoofd het vermogen om te zien , te hooren , te i'uiken , te sma- ken , en het is nog eene groole onopgeloste vraag , of niet het gevoel van het geheele Ugchaam , zelfs in de toppen der vingers ^ 7iiet enkel in het hoofd wordt gevoeld y en het gevoel in de andere deelen slechts schijnbaar is, kVant na eene verwarring ^ voorna- melijk der kleine hei senen y tuaaruit de zenuwen ontspringen , houdt immers elk gevoel op , zelfs in de buitenste en meest verwijderde deelen, FHie zoude dan y na deze overtuiging y niet ernstig bezorgd zijn y om ook het geringste letsel van dit zoo gewigtig gedeelte van zich zelven te verwijderen ? en wie zoude zich niet alle moeite geven , de oorzaak van zijne hoofdpijn te ontdekken ? V //^^e zoude zieh niet van elke , zelfs van (jelief- koosde bezigheden onttrekken , wanneer hij deze oorzaken gevonden heeft ? Zoo zal de geleerde het te veel iiadenken , de wel- lusteling het genot , de zwelger zijne overdaad ^ de speler zijne groene tafels , de maagd den dansho- dem en het te veel onthlooten van haar ligchaam vei'mijden , en de ijdelheid ontzeggen , wanneer zij weten , dat dit een en ander de grond is tot hoofd- pijn , welke ontevredenheid in het leven bij hen te xveeg brengt, jlJogt het de wil der V oorzienigheid zijn , dat mijn doel worde bereikt , en velen van dat lastige euvel bevrijd mogen worden,, dan is mijn wensch in dezen vervidd. \ VOORREDE VOOR DE DERDE UITGAVE. Het getal der'genen , welke , na het lezen van dit hoekje , in den tijd dat de eer' sie en de tweede oplage uitverkocht is , zich , hetzij mondeling , hetzij schrif- telijk , aan mij gewend hebben , om hidp en raad va;n mij te bekomen , is niet gering ^ Hoe streelend dit voor mijn hart geweest is , kunnen ook mijne nieuwe lezers beseffen. Ik heb ook nog vele nieuwere waarnemingen en ervaringen over den aard en de geneeswijze der hoofdpijnen verkregen ^ en waf ik hierwan voor' hei popidaire weten noodzakelijk en geschikt oordeelde ^ heb ik op de plaatsen , alwaar het behoorde , mede ingevlochten. Ik ben derhalve van' meening , dat ik in menigerlei opzigt , door deze derde uitgaaf^ een nog uitgebreider nut kan stichten. In dezelfde verhouding als zich de ondervindingen van den geneesheer uith reiden , breiden zich ook zijne kundigheden uit , en wanneer hij nu van het grond- beginsel uitgaat , dat zoo vele veranderingen , als VII het uitwendige van het menschelijk ligchaam onder- gaat , ook de werkingen in het inwendige van het ligchaam %ieh even %oo veel zullen veranderen , dan zal hij steeds er op gevat zijn nieuwe ziekten te vinden , welke nieuwe middelen tegengesteld moeten worden. Zijn geest heeft hier een uitgehreid veld, en hij is — wanneer hij kracht genoeg tot voordra- gen bezit — verpligt, voor de nakomelingschap mede te werken. Ue zoo menigvuldige navragen naar hei onderhavïy (jeschrifi (hetwelk toch voorzeker een bewijs van deszei fs nuttigheid en algemeene bruikbaarheid is) hebben den uitgever bewogen , om ook deze vierde nageziene vermeerderde en verbeterde druk te 6e- tverken , en geeft hij thans dit geschrift aan het niet geneeskundig 'publiek , met den wensch des herzieners , dat hetzelve aan het doel beantwoorde , althans even nuttig zijn en blijven moge als deszelfs voorgangers. YOORBERÏGT VAJ%f OmX VmRTAJLMBi. elke smartelijke aandoening des ligchaams is wel zoo algemeen en over welke wordt onder alle standen der maatschappij zoo zeer geklaagd , als over die van hei hoofde welke pijn wordt zoo wei- 7iig geteld , zoo gering geschat^ en is evenwel toch zoo lastig en hinderlijk , ja zoo ondragelijk niet zelden^ als de hoofdpijn? II oofdpijn wordt — den-- kelijk ter oor zake , dat dezelve in vele gevallen snel en op eens opkomt , maar gelukkig ook dikwijls slechts van koi'ten duur is — ■ óf ten eenenmale verwaarloosd ^ óf slechts dooi' verkeerde en ondoelmatige huismidde- len hehaMdeld ; maar niet zelden ontneemt deze knellende pijn^ waar zij aanhoudender en heviger woedt , den daarmede geteisterd wordenden mensch geheel en al den lust tot het leven ; en gewis is het getal der genen slechts gering , die niet reeds in meerdere of mindere mate hei lastige dezer hoogst onaangename kivaal ondervonden hebben. Uit een en ander vloeit als van zelve het groote nut voort ^ heiwelk een hulpboekje tegen hoofd%njn , waardoor X men 'ziek zelven kan helpen en zich van eenen zoo onwelkomen en onaangenanien gast kan ontdoen, aanbiedt. Toen mij mi dit geneeskundig populair geschre- ven hoekje onder de oogen kwam , en ik het door- gelezen had., oordeelde ik het zeer geschikt en juist aan het doel beantwoordende , om ook in ons V a- derland als een algemeen hulpboekje tegen deze nare kwaal te dienen , en een mijner geachts te vrienden , een zeer bekwaam aeneesheer , wien ik het te lezen gaf , met het verzoek , mij zijne meerling over het- zelve te willen mededeelen , was van het zelfde oordeel. Hierom vatte ik het plan op , dit boekje in onze moedertaal over te brengen , en ik kan opregt en gemoedelijk verzekeren , dat de zucht, mijnen land- genooten , bepaaldelijk lam , die veel met hoefdpijn gekweld zijn , van nut ie wezen , mij mede tot de vertaling van hetzelve bewogen heeft. Ik heb hier niets meer' bij te voegen , dan dat de weinige aanmerkingen , met S. geteekend uit het gebied der geneeskuudige ervaring van den boven- vermelden geneesheer zijn , en dat de beoordeelaar het doel van het werkje onder het oog gelieve te houden , en niet meer van hetzelve vcrge , dan het is , dan het zijn moet : — een niet geneeskundig , eenpopidair en toch systematisch behandeld geschrift , een boekje, waardoor men zelf de oorzaken zijner hoofdgnjn op het spoor komen en in vele gevallen zich van dezelve zonder geneeskundige hulp bevrijden XI kan ^ daal' immers vele der daarmede geteisterd xvor- dende jpersonen geenen geneesheer over deze ktvaal raadplegen , óf omdat zij hoofdpijn , hoe verkeerd dan ook , voor eene veel te geringe zaak beschou- wen , óf omdat zij hei om bijzondere redenen niet verkiezen ie doen , óf omdat omstandigheden en betrekkingen het hun niet toelaten, o Mögt dit boekje in veler handen komen , en vele menschen , die aan hoofdjnjn lijden , daarvan gene- zen en op deze wijze een idt gebreid nut stichten , dan is de wensch vervuld en het doel bereikt van DEN XERTALER. Groningen , 1838. INHOÜB. ALGEMEENE AANMERKINGEN OVER DE HOOFDPIJN. EERSTE HOOFDSTUK. Waarom handelt men zoo ligt met de hoofdpijn , daar dezelve toch zoo gevoelig is? bl. 1. TWEEDE HOOFDSTUK. Over de pijnen in het algemeen , en over de hoofd- pijnen in het bijzonder , » 5, BEDDE HOOFDSTUK. Van de verdeeling der hoofdpijn in hare onder- scheidene soorten^ d 10, I JN' II o U D. Xill VIERDE HOOFDSTEM, f^an de vcrdcelmg der hoofdpijn , in betrekking tot de oorzaken van dezelve', jjl. 15. VIJFDE HOOFDSTEK. Van de onderscheidene soorten van hoofdpijnen , in betrekking tot derzelver verschillende pijn- lijke aandoeningen » 23. VERBINEINGEN VAN HET GEVOEL DER HOOFDPIJ- NEN MET DE SOORTEN EN OORZAKEN VAN DEZELVE. EERSTE HOOFDSTUK. Van de hoofdpijnen uit overlading der vatefi y door aandrang van het bloed 7iaar het hoofd, .... bl. 29. , TWEEDE HOOFDSTUK. Van de slijm-hoofdpijn en derzelver verhoudingen in gevoel, zitplaats en oorzaken, » 33. DERDE HOOFDSTUK. Van d^ V ast zittende hoof dpijn en derzelver verhou- dingeti in gevoel, oorzaken en zitplaats, ...» 35. VIERDE HOOFDSTUK. Van de krampachtige hoofdpjn of het hoofdkolijk , Xf V Ä N ÏI o U D. cn dcszelfs verhouding in gevoel, zitplaats en oorzahen , bl. 37 YiJF.I)E HOOFDSTUK. f an de bedwelmende hoofdpijn , en derzelver ge- voel , zitplaats en oorzaken , . . )) 40. ZESDE HOOFDSTUK. Van de arthritische [jichtige) hoof dpijn of de hoof d- ' jicht, cn derzelvev verhouding in zitplaats , ge- voel en oorzaken » 42. VAN 1)E GENEZING DER ONDERSCHEIDENE SOORTEN VAN HOOEDPIJNEN, EN VAN DE HANDELWIJZE, OM HET DAARHEEN TE BRENGEN , DAT DE- ZELVE NIET WEDERKEEREN. EEÏlSTE HOOFDSTUK. Van de voormalige middelen tegen hoofdpijn , en van derzelver deugdelijkheid en nietigheid , . . bl. 45. TWEEDE HOOFDSTUK. IVog iets over de genezing der hoofdpijn in het algemeen - » 48. DERDE HOOFDSTUK. Over de genezing der onderscheidene soorten van INHOUD. XV hoofdpijne^i , na de ontdekinng van derzelver oorzaken , bl. 52. A. Van de hoot'dpijueii , waarbij liet bloed naar bet boofd dringt, )> .52. B. Van de boofdpijn , w^elke wij slijm -boold- pijn genoemd bebben , . . ^ )» 57. C. Van de aanhoudende of zicb vastgezet beb- bende boofdpijn, en derzelver genezing, » 62. D. Van de krampacbtige boofdpijn , en der- zelver genezing » 65. E. Van de genezing der jichtige boofdpijn, . » 68. F. Van de genezing der boofdpijn, door ve- nerisch gift ontstaan , >»71, G. Van de genezing der bedwelmende boofd- pijïi »72. 11. Van de genezing der boofdpijn, welko voor een gedeelte bet gezigt aanhoudend inneemt en van daar naar bet boofd terug werkt )> 74. TIERDE HOOFDSTUK. Van de te gebruikene middelen , wanneer men niet in staat is , bepaalde oorzaken van de hoofdpijn op te geven , » 75. XVI I IN U o U D. {Lntijnsche) Voorschriften der medicamenten, welke in dit toerk opgegeven en aangeraden wordefi , bl. 79 Vertaling dezer Voorschriften , )> 88 Voorschriften ter bereiding vaneenige inditwerk, en niet in de Nederlandsche Apotheek voorko- mende zamengestelde ingrediënten , ten dienste van Artsenij bereiders' , »97 EllKSTS: AFUEmiMG. ALGEMEENE AANMERKINGEN OVER DE IIOOEDPIJN. IVlWVlMiA/WlA/VWXm/WVXAA/UWVlVyW EERSTE HOOFDSTUK. IFaarom handelt men zoo ligt met de hoofdpijn , daar dezelve toch gevoelig is? § 1. De hoofdpijn , of de pijn in het hoofd is eene kwaal j waarover bijna algemeen geklaagd wmrdt ; bijzonder heeft sedert eenigen tijd de schoone kunne deze ziekte (om mij zoo eens uit te drukken) als ware het in beslag genomen. Zeldzamer treft men dezelve bij het mannelijk geslacht aan ; doch is zij somwijlen ook hier zeer hardnekkig. Wij mogen niet vooronderstellen , dat dezelve eene nieuwe krankheid zij ; dat zij nieuwe oorzaken hebbe. Onze oudste geneesheeren spreken van hoofdpij u , en zij geven daartegen middelen aan de hand. Be oor- zaken der hoofdpijn waren toenmaals dezelfde, welke zij thans zijn , en wordt dezelve tegenwoordig meer 1 2 gevoeld , dan voormaals , zoo is dit ten gevolge dat wij ons meer aan de aanleidende oorzaken daarvan blootstellen. § 2. Het gaat met de hoofdpijn schier zoo als met de tandpijn. Zoo lang dezelve duurt , en een ondrage- lijk voorkomen heeft , neemt men elk aangeraden middel bij de hand , om Aveder van de lastige kAvaal bevrijd te worden ; gebruikt alles door elkander , en baat een der aangewende middelen , of doet het de lieve natuur , welke immer de beste helpster is , en onder Avelke Avij hier het organisme van den inAven- digen mensch , met zijne kracht zich steeds te re- jprodueeren of Aveder te herstellen , verstaan , zoo denkt men naderhand weinig meer aan de kAvaal , Avelke ons geteisterd , maar ook reeds weder verlaten heeft. Men is verheugd, dat dezelve verdAvenen is, en geeft zich de moeite niet , op den waren grond daarvan terug te komen, Avaaruit dezelve ontstaan was , en de oorzaken uit den weg te ruimen , die de vernieuAving derzelve bcAverken kunnen. § 3. Yan hier zoo vele aanhoudende , terug keerende , eene soort van tijd houdende hoofdpijnen ; van hier de klagt , dat er geene middelen tegen hoofdpijn be- slaan , en dat de kunst der geneesheeren daaraan schipbreuk lijdt; van hier eindelijk zoo vele kwalen, welke van de hoofdpijn haren oorsprong ontleenen , als gevolgen der zwakheid , welke zij te weeg brengt , 3 en die, helaas! dikwijls met doodelijke ziekten ein- digei)(l). § 4- En dan het gebruik van zóó vele middelen , waar- van het eene op het andere aangewend wordt , w^aar- van de minsten doelmatig zijn , en die dikwdjls zóó tegen elkander inwerken , dat zij reeds op zich zelve in staat zijn , door de desorganisatie des ligchaams erge ziekten te doen ontstaan (2), Het hoofd is voorzeker het gewigtigste gedeelte onzes ligchaams. Het bevat het eerste centraalor- gaan , de hersenen , welke door de natuur bij het kind in het moederlijf, of bij het zoogenoemde ^7^2- hj io het eerst gevormd w orden , en waarvan alle (1) Zoo staat mij een voorval van een meisje van 18 jaren nog levendig voor den geest , dat , uitgezonderd eene aanhoudende , bij de geringste beweging zich vermeerderende boofdpijn , volkomen gezond was. Hiertegen geene geneeskundige hulp ingeroepen hebbende , stierf zij na verloop van eenige maanden plotselijk aan die ziekte. Na den dood vond ik de zijdeliugscbe hersenholten met eene wateracbtige vloei- stof opgevuld. Het gering achten der hoofdpijn of het vooroordeel , dat daartegen de kunst niets vermag , was misschien de oorzaak van den vroegen dood dezer lijderes. S. (2) Onwillekeurig herinneren wij ons hier de groote rij huismid- delen , waarmede het niet geneeskundig publiek tegen de hoofdpijn te velde trekt , en die gewoonlijk van A tot Z in eene opklimmende orde geheel ondoelmatig worden aangewend. Immers daar bijkans al deze middelen prikkelende en verhittende eigenschappen bezitten , en de hoofdpijn veelal uit volbloedigheid , plaatselijke ophooping van bloed naar de hersens , of van een eonsensueel overgebragt hersenlijden hare oorzaak heeft , kan het niet anders , of deze middelen moeten niet al- leen geene verllgting aanbrengen , maar , in de meeste gevallen , ver- ergering ten gevolge hebben. 1 4 overige organen en deelen des merischeJijken ligchaams uitgaan. Derhalve zoude men dan toch ’vvel billijkerwijze verpligt zijn , op datgepe , wat dezelve buiten werk- zaamheid stelt of stellen kan , naauwkeurig acht te geven , en elk middel, dat men wil gebruiken , om de hoofdpijn te verdrijven , behoorlijk te onderzoeken , en zich niet bloot te stellen aan het gevaar , door on- wetendheid , uit eene kleine zaak , die men gemak- kel'jk verhelpen koude, eene grootere kwaal te doen ontstaan , welke ongeneeslijk zijn kan. § 5. Ik heb dikwijls bij hoofdpijn de opmerking ge- hoord , dat dezelve na het wasschen met koud w^ater gewis verging, en daardoor volkomen verdreven werd ; maar even zoo dikwijls heeft men mij verzekerd , dat dezelve daarna w edergekeerd is , de perioden van terugkeering sneller op elkander gevolgd waren , en eindelijk het koud waterbad volstrekt geene hulp meer had verleend. lïet is nu wel zonneklaar , dat de eerste indruk , die door de aanwending van koud water voortgebragt wordt , de hoofdpijn w^el eens wegnemen kan ; maar de ^rond daarvan wordt daardoor niet steeds uit^e- O ü roeid. Een ander beweerde stijf en sterk , dat hij zich slechts onder eene pomp behoefde te plaatsen , en het ijskoude water op zijn hoofd te laten pompen , om de hoofdpijn terstond Ie verdrijven. Dengene echter , wien hij ‘.dezen raad gegeven had , koude 5 geene bevestiging hieromtrent geven j want eene be- roerte had hem gedood , en hij sprak niet meer. Zulke heroïhe middelen , welker goede gevolgen slechts van eene goede constituiie des ligchaams , ook van de gewoonte gedeeltelijk afhangen , zijn steeds waagstukken , die men niet ondernemen moet (3). TWEEDE HOOFDSTUK. Over de pijnen in het algemeen , en over de hoofdpijnen in het bijzonder. § 1- De pijn ontstaat , wanneer het evenwigt der levens- werking of levensverrigting opgeheven is , en wel voor- namelijk in die deele?i van het ligchaam , die met vele gevoelzenuwen begaafd zijn, Hoe meer zich van (3) Het zoude voorzeker een nadeel aanbrengende raad zijn , wanneer men iemand , die , door zonnehitte of hevige inspanning van zweet druipende , met pijn in het hoofd bevangen Mmrd , alsdan het hoofd met ijskoud water wilde laten wasschen. Eerst na behoor- lijke verkoeling zouden koele , geenszins echter ijskoude , omslagen van doeken , in water of in water en azijn nat gemaakt , zoo als ook zacht wasschen van het voorhoofd , de slapen en achter dè ooren hiermede evenwel goede diensten hunnen doen. Een laauwwarm voet- bad hierbij te gebruiken , en rust en stilte zouden nog meer van een goed gevolg verzekeren. 6 deze zenuwen aanwezig bevinden , hoe sterker ook de gewaarwording van smart is. Het geheel der gevoelzenuwen moet echter niet aangedaan zijn , anders ontstaat er eene dooding des gevoels , en de smart k^n niet ondervonden worden. Dit is b. V. het geval bij sterke koudevattingen , welke aan bevriezing grenzen , waarbij de pijn niet gevoelig , maar bedwelmend is. Aldus is het gele- gen met elke plotselijk en snel opkomende vernie- tiging van het evenwigt der werkzaamheid in het lig- chaam , ais bij beroerten , verlammingen , enz. § 2. Doch voelbaarder is de smart , wanneer slechts in enkele deelen de juiste verhouding der werkzaamheid ontbonden , en in de overige deelen het gevoel nog aanwezig is. Derhalve is ook elke soort van pijn bij jonge per- sonen gevoeliger , dan bij oude , en wxl omdat deze nog de volle irrilahiliteit (prikkelbaarheid) bezitten , welke bij gene reeds gebrekkig is. § 3. Daar nu in het hoofd , het hoofdorgaan des ge- voels , de zenuwen uit de hersens ontspringen , aan- gezien het meeste gevoel in dit gedeelte van ons ligchaam huisvest ; daar de verbinding der ziel met het ligchaam , naar alle waarschijnlijkheid , hier ge- schiedt ; ten bewijze waarvan men kan aanvoeren , dat ziekten en verwoestingen der hersenen verbijste- ring van het verstand of van de ziel , zoo men wil , 7 ten gevolge hebben : zoo is het ook gemakkelijk te begrypen , dat juist eene wanorde in het evenwigt der werkzaamheid van het hoofd (4) ook de gevoe- ligste smart voortbrengen kan en moet (5). § Echter veroorzaakt niet enkele wanorde in het hoofd alléén hoofdpijn , maar ook daardoor , dat de zenuwen uit de hersenen zich door het geheele ligchaam ver- breiden , en de uitwendige meohanisch-chemische of door gemoedsaandoening {affecAé) te weeg gebragte prikkelbaarheid op de hersenen terug werkt , kunnen uit ieder deel van het ligchaam , bij aldaar voorhanden zijnde wanorde, hoofdpijn te weeg gebragt worden, hetwelk voornamelijk bij vrouwen met de ingewanden en de baarmoeder het geval is. Op zijnen tijd meer daarvan, § 5. Daar echter door hoofdpijn het voornaamste orgaan , het zenuworgaan n.l. , het meest aangetast wordt , zoo is de medelijdendheid der deelen van dit orgaan (4) Derhalve der hersenen , en der hieruit voortloopende zenuwen. (5) Het komt ous gewaagd voor , eene materiële verbinding der ziel met het ligchaam te stellen , en even zoo om alleen de her- senen voor hare eigene werkplaats aan te nemen. De daadzaak , dat ziekten van de hersenen ziekten van het verstand ten gevolge heb- ben , komt ons voor die gevolgtrekking niet voldoende voor ; daar men eveneens verstandsverbijstering vindt bij ziekten des onderbuiks en andere organen , en men van den anderen kant aanmerkelijke beleedi- glngen van de hersenen gevonden heeft , zonder krenking der ver- standelijke vermogens. S. 8 schielijk voortgebragl , en aldus is het te verklaren , dat de pijn in het hoofd eene der gevoeligste pijnen , maar tevens ook eene zoo gevaarlijke wanorde in het ligchamelyk gestel is , dat , wanneer middelen of de natuur niet spoedig helpen, alle toevallen der erg- ste soort , ja , niet zelden zelfs , een snelle dood te vreezen is (6) (7). Intusschen is het zeer goed , dat het inwendig ligchaam (8) steeds daartegen werkt , en het niet daartoe komen laat, wanneer hetzelve niet eene te sterke magt tegenover gesteld wordt , als b. v. bij congestiën van het bloed naar het hoofd , zoude een braakmiddel nadeelig zijn , hetwelk eene verscheuring der bloedvaten in het hoofd te weeg zoude kunnon brengeri* (6) Deze schrikwekkende voorspelling mag misschien alleen hij uitwendige kwetsuren der beenderen van het hoofd , hersenverhrijze- ling , organische gebreken in de hersenen , enz. in aanmerking kun- nen komen. Hysterische hoofdpijn , hoe schier ondragelijk dezelve ook zijn moge, en hoofdpijn, door ongeregelde spijsvertering en door be- dwelming van geestigen drank ontstaan , enz. is toch niet hieronder begrepen. (7) Een jongen van negen jaren viel van eene 10 voeten hooge zol- dering , en bezeerde zich aan het hoofd. Sedert den val klaagde de lijder onophoudelijk over hoofdpijn, werd lusteloos, slaapziek, en verlamde eindelijk aan de benedenste exlremileiien. Tien maanden na den val overleed de lijder aan teekenen van galzucht. Na den dood vond men een groot ettergezwel in de hersenen en overigens alle or- ganen gezond. ’ S. (8) Hieronder is de levenskracht , of de innerlijke verrigling of werkzaamheid in den mensch , die het natuurlijk evenwigt der enkele deelen van het organisme en zijne werkzaamheden steeds te onderhou- den heeft , te verstaan. Wanneer wij echter aanneinen , dat elke smart des ligchaams niet alleen door de plaalselijke AYanorde , wier gevolg zij is, maar ook door de medelijdend - heid aller zenuAven het ligchaam verzwakt ; zoo volgt daaruit, dat elke hoofdpijn, die men aan zich zelve OAxrlaat , en Aveiker AYederkeerinof men niet tracht te beletten , eindelijk tot eene algemeene ver- zwakking van het ligchaam medeAverkt , en ziek- ten , uit ZAvakheid van hetzelve , te Aveeg brengen moet, Yan daar komt het dan ook , dat alle aanhouden- de en dikwijls terug keerende hoofdpynen steeds met uitteren van het hoofd eindigen , wijl de werkzaam- heid van hetzelve aan het een of ander gedeelte , en gedeeltelijk van de ingewanden en de maag het eerst gestremd wordt , waardoor de geheele voeding en herstelling des ligchaams verloren gaat (9). YYant aanhoudende pijnen , voornamelijk lioofdpijn , Averken het eerst mede op de maag, en verderven den eet« lust en de spijsvertering (10). § 6. Eene vrouw bekwam telkens hoofdpijn , wanneer (9) Hier is de hoofdpijn echter hloot als toeval [sympton) af- haiihelijk van gebreken in het onderlijf, van liypocho7idrische tn hys- terische geaardheid , enz. (10) Een man van zestig jaren , van een melancholisch tempera- ment , sedert 16 jaren aan eene bijkans onophoudelijke hoofdpijn , door belette circulatie in het sjsthema ontstaande , lijdende , is echter , trots de vermagerende eigenschap der hoofdpijn , van eene gewone zwaarte tot boven de tweehonderd ponden gestegen. Hoe zwaar zoude deze grijsaard zonder hoofdpijn niet geworden zijn S, 10 zij zich op eene plaats aan den bovenarm stiet of drukte. Zij voelde zelfs aan deze plaats een klein knoopachlig ge\Yas , in het dikke van het vleesch. Men beproefde bij volkomene gezondheid eenen druk op genoemde plaats, en de hoofdpijn volgde oogenblikkelijk. Een geneesheer ried haar , om het knoopachtig gevras , hetwelk hoogst waarschijnlijk in de onmid- dellijke nabijheid eener zenuw lag , uit te laten snijden. Zij deed het , en hare hoofdpijn keerde niet weder terug. Zoo kan menigmalen eene geringe zaak aanleiding tot groote onaangenaamheden geven , en , behoorlijk onderzocht , eene verdrietelijke zaak , eene erge kw'aal door geringe middelen zich verwijderen laten. DERDE HOOFDSTUK. Van de verdeeling der hoofdpijn , in hare onder- scheidene soorten. § 1. Yoorloopig moet ik de aanmerking maken , dat tot de ziekte der hoofdpijn , zoo als tot alle ziekten van het ligchaam , twee verschillende oorzaken aanleiding kunnen geven , namelijk : eene verzwakte gesteldheid {debiliteit , zwakheid) , of eene overmatige (over- 11 groote) sterkte; dat wil zeggen, in het geval , zoodra de hoofdpijn uit den toestand van het geheele gestel voortvloeit. Dat hier niet van hoofdpijn de rede is , welke als kenteeken van andere ziekten verschijnt , zal men be- seffen. § 2. Wij willen derhalve , in de eerste plaats , de hoofd- pijn verdeden naar gelang harer zitplaats. Er zijn hoofdpijnen , die zich tot het geheele hoofd bepalen , en in al deszelfs deden gevoeld worden. Er zijn hoofdpijnen, welke gewoonlijk in de ééne helft van het hoofd worden gevoeld , en die men in het dage- lijksche leven migraine (scheele hoofdpijn) noemt. Deze smart wordt nu eens in de regter , dan in de linker zijde waargenomen ; nu weder in het voorste gedeelte van het hoofd of het voorhoofd , als wan- neer zij gemeenlijk de voorbode eener verkoudheid is ; dan wederom heeft zy hare zitplaats in het ach- terhoofd , alwaar zij gewoonlijk drukkend en tevens gevaarlijk is. Deze hoofdpijn heb ik door eenige geneesheeren niet te onregt met den naam van nek- hoofdpijn, nekvioed [Gemckßuss) hooren bestempelen. De gewaarwording daarvan is werkelijk in het achterste en benedenste gedeelte van het hoofd , al- waar de zoogenoemde hersenen liggen , en zij plaatst zich menigmalen in het ruggemerg , alwaar zij door de w^ervelen van den hals doorgaat. Deze soort van hoofdpijnen zijn daarom gevaarlijk , wijl zij niet zel- den eene zenuwberoerte ten oevoke kunnen hebben, U U 12 § 3. Eene andere soort van hoofdpijn is die , welke zich slechts lot een klein gedeelte van het hoofd be- paalt. Men heeft dezelve in het Latyn den naam eens spijkers [clavus] gegeven. Zij is zeer menigvul- dig aan te treffen bij hysterische vrouwen , bij wie deze hoofdpijn ook inderdaad een gevoel veroor- zaakt , alsof op eene bepaalde plaats van het hoofd een spyker ingesiagen ware. In dit geval bevindt zich de pijn gewoonlijk geheel boven in den omtrek , alwaar de naden der beenderen zich vereenigen. § 4. Er is nog eene , in betrekking tot derzelver zit- plaats , merkwaardige hoofdpijn , welke ik , vooral in de laatste tijden , veelvuldig in de gelegenheid was waar te nemen , en die zich niet zoo zeer in de her- senen of in het inwendige des lioofds , maar veeleer in de uitwendige deelen bevindt. Zij trekt van de wangen naar de slapen en de ooren heen , en schijnt een pijnlijk gevoel der beenderen te zijn. Zij treedt dikwijls bij de geringste bewegingen he- vig in. De geringste togt kan dezelve te voorschijn brengen , zelfs in eene w^arme kamer. Geheel verlaat zij de hiermede behebt zijnde lijders nimmer , heeft echter ook tijdperken , waarin zij veel dragelijker is. De gewaarwording , welke men hierbij onder- vindt , is alsof aan de zijde , waar men de pijn ont- waart , eene zwaarte aanwezig zij. Somwijlen , zon- der eenige voorafgegane , bespeurbare , nadere oorza- ken , verwekt zij volkomen ondragelijke smarten , en 13 gewoonlijk ontstaat alsdan eene verzwering, waardoor zij bedwelmend wordt , en door uit’waserning ver- dwijnt. Zoodanige lijders , welke vooraf aan gebrek van slaap leden , worden alsdan door bet genot van eenen gerusten slaap , gedurende denzelven , van deze ondrageiijke smart bevrijd. § 5. Nu en dan ontstaat er ook eene uitwendige ver- % O zwering en een gezwel in de’ ooien ; somtyds w orden de oogen aangedaan en etteren uit de boeken , en het eene zoo wel als bet andere verschaft veriigting ; maar steeds keeren de toevallen terug , zoo men geene ernstige middelen daartegen aan wendt. Jaren lang kwellen zij den mensch , en laten hem weinig rust genieten (11). Hoe veelvuldig hoor ik deze klagt uiten , en hoe dikwijls moet ik hooren : deze of gene geneesheer heeft het niet raadzaam geoordeeld , iets daartegen te laten gebruiken , dewijl bet toch niet balen zoude. Men heeft deze hoofdpijn voor eene zwakheid van het hoofd uitgegeven , die niet te verhelpen was. Dit houdt echter geen’ steek ; want wanneer men de waarheid reeds zoo ver op het spoor is , dat men weet , er is eene zwakte aanwezig , zoo moet men (11) Uit liet, gezegde scKijnt het voldoende te blijken , dat men deze soort van hoofdpijn gevoegelijk voor eene langwijlige , bij voor- handene aanleidende oorzaken , terug keerende caiarrhaie , rUcivmatieke hoofdpijn moet houden , en het hierbij steeds raadzaam is , een’ ge- neesheer om raad te vragen. 14 toch ook deze zwakte zoeken te verhelpen ; doch hiervan later meer. § 6. Ik wil hier eene andere verdeeling der hoofdpij- nen opperen , wxlke veelligt aan menigen geneesheer oud mag schijnen , die echter met eene nieuwe the- orie en geneeswijze der ziekten niets tegenstrijdigs heeft, en het vporregt eener bevattelijkheid voor de lijders bezit. Men zal daardoor misschien zelf nog eerder , dan de geneesheer, den grond zijner hoofdpijn opsporen, dewijl men toch zijn eigen ligchaam en zijne natuur uit alle 'waarnemingen , 'v^^elke men over zich zelven doet , zeer goed kennen leert. De door hoofdpijn geteisterde lijder moet meer acht op zich zelven slaan , dan ieder ander , om achter de oorzaak zijner ziekte te komen , aangezien dezelve zich in zulk een gewigtig gedeelte van zijn ligchaam bevindt , en , bij aanhouding , dat deel ver- zwakt en verderft , waarin het belangrijkste voor de levenskracht huisvest. 15 TIERDE HOOFDSTUK. Van de verdeeling der hoofdpijn , in betrekking tot de oorzaken ran dezelve. § 1- nier zal men terstond zien , wat in staat is hoofd- pijn te weeg te brengen , en waarvan men , wanneer zij aanwezig is , bepaald zeggen kan : dat is de oor- zaak van dezelve. § 2. Yerhitting is eene der eerste aanleidende oorzaken tot het bekomen van hoofdpijn , en hiertoe behooren : overdrevene blootstelling aan de zon , aan een te warm vertrek , te sterke bewegingen , aan te koude of te warme lucht , te lang baden in te heet wa- ter , enz. Toorts : wanneer men het hoofd te lang en te nabij het vuur houdt , zoo als ook hevige hartstogten , voor- namelijk toorn , te sterke verhitting of inspanning bij de schoone sekse , onmatigheid in spijs en drank , als anderzins. Al deze oorzaken brengen gewoonlijk hoofdpijn zoodanig voort , dat de huid , vooral van het opper- hoofd , bij het aantasten , eene sterke hitte en eene meerdere of mindere broosheid te kennen geeft , het jrezigt rood en zeer warm w^ordt en als ware het (zoo als men zich in het dagehjksche leven uitdrukt) gloeit of brandig is , en de oogen rood en ontstoken worden, öe polsen wmrden dikwijls aan de uiterste dee- Jen van het hoofd , vooral aan de slapen , hevig slagende gevoeld ; somw ijlen wordt men ook inwendig polsslagen gewaar, en dit is een bedenkelijke toestand. Met is een gevoel , alsof het bloed uit het hoofd dringen wil- de (12). Deze soort van hoofdpijn gaat somwijlen gepaard met eene woedende fantasie, § 3. Eene andere soort van hoofdpijn ontstaat door eene plotselinge werking der koude. Het bloote hoofd aan koude lucht en aan togt bloot te stellen , zich te lang in koud water ophouden , en het gebruik van te veel koud water of ander koud drinken heeft reeds dik- wijls hoofdpijn veroorzaakt. Ofschoon bij opgenoemde oorzaken, al naar gelang der verschillende ligchaamsgesteldheid , ook de nu en dan de bij de verhitting des ligchaams aangevoerde kenteekenen zich opdoen , en men derhalve bij deze kenteekenen , wanneer gemelde oorzaken vooraf ge- gaan zijn , ook ligtelijk tot dezelve als grondoorzaken besluiten kan ; zoo is liet evenw el veel menigvuldiger het geval , dat het hoofd koud , dat de huid week en (12) Dit zijn bewijzen van eenen lievigen aandrang des bloeds {congestie) naar het hoofd. Ook in dit geval is het aan te raden , de linlp van een’ geneesheer in te roepen ! — verscliijnt hierbij nog een kenteeken van ijlhooldigheid , zoo is een toestand van ontsteking i^imjlanmiabie') niet ver meer verwijderd , of zelfs reeds aanwezig. 17 los , zelts nu en dan als opgezwollen , in het voelen is , voornamelijk het gezigt bleek en opgeloopen , en de omtrek der oogen vooral zeer bleek , en als ware het koud opgezwollen zich vertoonL § 4- Het onttrekken van de aan het ligchaam noodza- kelijke vochten is ook eene belangrijke oorzaak tol hei ontstaan van hoofdpijn , en voornamelijk moet men hieronder rekenen die soort van hoofdpijn , welke uit het gebruik van te vele afleidende midde- len haren oorsprong ontleent ^ eene krankheid , welke ik genoeg in de gelegenheid was te behandelen ; maar ook sterke, door zwakheid der ingewanden of door be- dorvene lucht ontstanen stoelgang , voorts kommer en zorg veroorzaken eene aanhoudende pijn in het hoofd. Tot deze , en wel hoofdzakelijk lot deze soort van hoofdpijn behoort diegene , welke uit overvloedig verlies van zaadvocht ontstaat. Zelfbevlekking en te vroege bekendschap of aanraking met het ander ge- slacht brengen dezelve insgelijks voort. Bij deze hoofdpijn liggen gewoonlijk de oogen diep in het hoofd , en z^n met blaauwe randen omgeven. Een verder kenteeken van dezelve is : een eeniger- mate gezwollen gezigt , en vooral strekt tot bewijs , dat deze oorzaak aanwezig is , eene aanhoudende slapeloosheid , met eene droefgeestige , peinzende ge- moedsgesteldheid vergezeld gaande. § 5. Eene andere soort van hoofdpijn gaat met eene o 18 geel wordende huid gepaard. Dit wordt hoofdzake- lijk in de oogen zigtbaar. De smart is in dit geval hoogst gevoelig , het gelaat wordt bleek , gedurende dat de dunnere plaatsen van het vel zich reeds geel vertoonen (13). Tusschenbeiden wordt dezelve door een krampach- tig braken van slijm en gal vergezeld ; en aanvallen van kolijkpijnen , die met eenen galachtigen stoel- gang eindigen , verwekken eenige leniging aan het hoofd. De smaak in den mond is daarbij gewoonlijk ins- gelijks bitter , het achterste gedeelte der tong (geel beslagen) zwartgeel. Daarbij zijn verhemelte , tong en neusgaten droo^. Er scheidt zich creheel geen vocht af ^ zelfs het speeksel is slechts spaarzaam in den mond. § 6. Insgelijks zijn wormen in de darmen niet zelden ook oorzaken van hoofdpijn , en alsdan gaat dezelve ge- woonlijk met kramp vergezeld. Wanneer men van de tegenwoordigheid der wormen , door afscheiden , voornamelijk door het veelvuldig ontlasten, overtuigd is , en de smarten van het lijf in het hoofd overgaan , en zich daarin vastzetten , zoo kan men de wormen gerustelijk als de oorzaak daarvan beschouwen. (13) Indien de hier opgegevene teekenen met hoofdpijn vergezeld gaan , zal het in allen gevalle raadzamer zijn hier geneeskundige hulp in te roepen; daar de hoofdpijn slechts symtomatiscli is, en deze teekenen een lijden van het systhema te kennen geven. S. 19 § 7. Zeer veel aanleiding tot hoofdpijn , en wei tot aan- houdende hoofdpijn , berokkenen onderscheidene uit- wasemingen in de vertrekken. die in een vochtig vertrek slaapt, hij, die in zijne kamer eene kagchel heeft , welke veel rook of kwalm van zich geeft , en hij , die vele sterk riekende bloemen in zijne kamer heeft , kan zich stellig verzekerd houden , dat zijne hoofdpijn (wanneer daarvoor geene andere oorzaken voorhanden zijn) een gevolg daarvan is. Bovengenoemde oorzaken werken menigmalen zoo hevig, en oefenen niet zelden ..zulk eenen geweldigen invloed op het zenuwgestel van den mensch uit , dat de dood een niet schaarsch gevolg van dezelve is. Ein- delijk wordt het hoofd zoo zwak door lange gewoonte der inwerking vau eene der genoemde oorzaken , dat eene bloem , welke andere personen lafenis en ver- sterking geeft , bij hen eene bedwelming verwekt , welke hen eene onmagt nabij brengt. § 8. Zoo als wij vroeger reeds deden opmerken , geven diarrhoeèn en overtollige stoelgang zeer veel aan- leiding , om erge hoofdpijn te verwekken ; eveneens is het echter , in hel tegenovergesteld geval , met ver- stoppingen gelegen. Zij wordt in dit geval zoo hard- nekkig , dat zij niet eerder weder verdwijnt , alvo- rens er werkelijk buikopening ontstaat. Men heeft eene soort van hoofdpijn , welke men hoofdkolijk plagt te noemen , die ik voor niets dan hoofdkramp houde ; zij stelt zich 'periodiek in. By r; >(. 20 mannen is dezelve dikwijls het gevolg van verstopte of niet goed behandelde aambeijen [hämorrhoides) of van de gulden ader. Deze mag nu slijmachtig of bloedend zijn, zoo kan een ieder, die hiermede ge- teisterd is , wanneer hij hoofdpijn bekomt , gerustelijk eelooven , dat de grond hiervan in ziinen haemorrhoi- dalen (aambeiachtigen) toestand te zoeken is , en hij verzwijge alsdan vooral niet aan zijnen arts de toe- dragt der zaak tot in bijzonderheden mede te deelen. § 9. Vrouwen zijn echter veel meer nog dan mannen aan deze 'periodieke hoofdpijnen of het zoogenoemde hoofdkolijk onderhevig. Menigmalen bekomen zij dezelve vóór de maandelijksche zuivering intreedt , en ik heb dezelve in zulk eenen hevigen graad gezien , dat , nadat zij eerst eenige dagen achtereen aanhoudend voortgeduurd had , bij den aanvang der stonden in de vreesselijkste convidsien (stuiptrekkingen) overging. Bij sommigen was hoofdzakelijk de gewaarwording van den spijkerdruk op het bovenhoofd of de clavus h'ijsterieus . Bij anderen bevond zich de pijn slechts aan de ééne zijde , en bij anderen wederom werd de- zelve door het geheele hoofd gevoeld. Bij eenigen be* speurde men , dat het aangezigt geheel rood en vurig was , en bij eenige andere voorwierpen was eene doo- delijke bleekheid op hetzelve zigtbaar. Eene week vóór het genoemde tijdperk werden deze daarmede geplaagd , en gene hadden naauw elijks één uur pijn , of de intredende reiniging w^as daar. En op gelijke wijze als dezelve eens verscheen , verscheen zij telkens weder. 21 Er zijn vrouwen geweest , bij welke de maande^ lijksche zuivering geheel wegbleef, en hiervoor in de plaats eene hoofdpijn zich opdeed, Avelke meteen neusbloeden of met een sterk zweet , somwijlen met een bloedzweet over het geheele ligchaam eindig- de (14). § 10. Verhardingen en veretteringen in de inwendige teeldeelen , gezwellen in de urinorganen geven vele aanleiding tot hoofdpijn , voornamelijk lot die van den nek en van het verlengde ruggemerg. Ik zelf heb eenen lijder behandeld , welke aan bloedurin leed , en steeds Avas eene hoofdpijn , een paar dagen vóór er eene nieuwe bloedstorting plaats had , de voorbode daarvan. § 11. Buitendien geven nog tandpijn en oogziekten veel- vuldige aanleiding tot langdurige hoofdpijn , zoo als ook in het ligchaam terug geblevene venerische stoffen , scrofuleuse- , jicht- en schürf tscherpte , wanneer deze kwalen verkeerd , of te onregten tijde behandeld zijn, (14) Onzes oordeels , behoort hier ook genoemd te worden die eigenaardige hoofdpijn , welke gewoonlijk slechts eene zeer kleine plaats Inneemt , veelal boven de regter of linker oogholte , eenen ze- keren tijd duurt , om den anderen of derden dag op hetzelfde uur terug komt, dan den lijder allerhevigst plaagt en , weg blijvende , geen spoor van ziekte nalaat. Deze hoofdpijn , onder den naam van Fe- hris Lavata bekend , is eigenlijk niets , dan eene plaatselijke koorts , en wijkt gewoonlijk gemakkelijk voor koorts verdrijvende middeJ^'n. S, 22 § 12. lloofclpijnen , door kwetsuren of andere uitwendige beleedigingen Tan het hoofd ontstaan , geven wij niet als oorzaken op , daar dezelve te zigthaar zijn , om mis- kend te kunnen w orden , en hoofdpijnen \ïv \ jpolijpen en aderziekten behooren evenmin op deze plaats , aan- gezien slechts alleen de naauw'keurig oplettende ge- neesheer daarover oordeelen kan , en deze kwalen buitendien onder de groote zeldzaamheden behooren. § 13. Eene vrouw van ongeveer veertig jaren leed vijf jaren aan eene ondragelijke hoofdpijn , en alle aan- gew'ende moeite was vruchteloos. Toen zij eindelijk stierf, vond men bij de opening van het hoofd , dat de hersenen , welke anders bij menschen gewoonlijk brijachtig zijn , zoo hard als leder waren , zoodat men naauwelijks met een mes door dezelve snijden konde. Hoe moet zich hier de omloop der sappen door- gedrongen , en welke felle smartelijke gevoelens moet haar dit niet veroorzaakt hebben ! Intusschen houd ik mij overtuigd , dat , wanneer zij tijdig met gepaste versterkings- , vooral met ijzer- middelen behandeld geworden ware , zij te genezen zoude geweest zijn (15). (15) Eene bezwaarlijke zaak ! want ook de beste , zoo wel in- als uitwendige versterkingsmiddelen l-aten den geneesheer hier , zoo wel als in vele andere gevallen , de meeste malen in den steek ; — want hier zal naar waarschijnlijkheid de grond te vinden zijn in eene verandering der organische materie , en in riekelijke voortbrengsels ! 23 Ik was bij de opening tegenwoordig , maar konde er niet achter komen , welke geneeskundige behan- deling men gevolgd had. TIJFDE HOOFDSTUK. Van de onderscheidene soorten van hoofdpijnen , in betrek- king tot derzelver verschillende pijnlijke aandoeningen. § 1. De aard en wijze , waarop men de pijn in het hoofd gevoelt , is zeer onderscheiden , en de kennis van dit gevoel draagt dan ook niet weinig bij , om met juislh-eid over deze ziekte te kunnen oordeelen. De smart , welke men als een polsslag gevoelt , en die tusschenbeiden op den slag eens hamers gelijkt , laat vooronderstellen , dat de oorzaak der hoofdpijn is te vinden in eenen aandrang van het bloed naar het hoofd , zoodat het evenwigt met de bloedmasse van de overige deelen des ligchaams verbroken is. § 2. Het stekend gevoel , dat insgelijks , echter met eene onheduidende gewaarwording , met polsslagen verbonden is , waarbij tusschenbeiden een drukkend gevoel zich voordoet , alsof iets zich door een vat heendringen wüde , doet eene verdikking der water-- 24 achtige vochten voorondersleJlen , en men konde het wel met den naam van slijmhoofdpijn bestempe- len (IG). § 3. De drukkende pijn is eene reeds meer vastgezette hoofdpijn , en derhalve gev/ooniijk aanhoudender. Dezelve wordt nu eens in de geheeie masse der her- senen , dan weder in enkele plaatsen gevoeld. Drukt zij in de geheeie hersenen , dan toont dit een’ lang- zameren doorgang der vochten , dan het eigenlijk zijn moest , aan. Is de drukking op enkele plaatsen , zoo zyn verstoppingen aanwezig , natuurlijk in klei- ne , onbeduidende vaten ; w^ant anders zouden uiterst hevige en nadeelige gevolgen daaruit voortvloeijen , en derhalve steeds zeer gevoelig en door de smart verontrustend zijn. § De bedwelmende pijn in het hoofd , die zich druk- kend door het geheeie hoofd verbreidt , getuigt van eene verharding der hersenen. Ik heb de opening bijgew^oond , welke men aan eene vrouw deed , die , na vijf jaren met zware hoofdpijnen geteisterd te zijn geweest 5 stierf, en wij vonden de hersenen, w^elke anders steeds week zijn , zoo hard , dat dezelve naar (16) De verdikking der waterachtige vochten heeft voornamelijk plaats in de holten van het voorhoofd , hij verkoudheid ; benevens eene opzwelling van het dezelve omkleedend slijmvlies , ea zoude zich ook wel in de holten der hersenen vermoeden laten. 25 sterk leder geleken , en slechts zeer moeijelijk met een mes waren door te snijden , zoo als reeds boven gezegd is. § 5. 