Tobasche spraakkunst : in dienst en op kosten van het Nederlandsch Bijbelgenootschap
Dit boek is na oud dat het auteursrecht erop is verlopen, zodat het boek nu deel uitmaakt van het publieke domein. Een boek dat tot het publieke domein behoort, is een boek dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijke auteursrecht termijn is verlopen. Het kan per land verschillen of een boek tot het publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn een stem uit het verleden. Ze vormen een bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand, als herinnering aan de lange reis die het boek heeft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliotheken om materiaal uit het publieke domein te digitaliseren, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publieke domein behoren toe aan het publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven leveren, hebben we maatregelen genomen om misbruik door commerciële partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automaüsch zoeken. Verder vragen we u het volgende: + Gebruik de bestanden alleen voor niet-commerciële doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor persoonlijke en niet -commerciële doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervoor materiaal uit het publieke domein te gebruiken, en kunnen u misschien hiermee van dienst zijn. + Laat de eigendomsverklaring staan Het "watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. + Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakelijkheid voor auteursrechten is behoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het doel van Google is om alle informaüe wereldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de volledige tekst van dit boek doorzoeken op het web via |http: //books .google .coml SPRAAKKUNST. 3 TOBASCHE SPRAAKKUNST. > / TOBASCHE SPRAAKKUNST, IN DIENST EN OP KOSTEN VAN HET NEDERLANDSen BIJBELGENOOTSCHAP, - « • r. VERVAARDIGD ^ DOOB m'N^'VAN DER TÜUK. Eerste Stuk. (klankstelsel), AMSTERDAM, FBEDEBIK MÜLLEB. GEDEUKT BIJ C. A. SPIN & ZOON. 1864. / •. » • / I I VOORREDE. Zoo ik ah afgevaardigde van *t Nederlandsch Bijbelgenootschap niet verpligt was een Spraakkunst van 't Tobasch te schrijven ^ dan zoude ik dit werk nog eenigen tijd uitgesteld hebben, omdat ik overtuigd ben niet in staat te zijn^ een Spraakkunst te leve- ren, die van die taal een behoorlijke voorstelling geeft, want om dit te kunnen doen, is het noodig, dat men niet alleen de ver- schillende Bataksche tongvallen kent, maar ook de overige talen van Sumatra zoo als *t Mantawejsch, Eëdjangsch, Lampongsch enz. 't Zoude weinig moeite kosten één Woordenboek van ed die talen te geven, zoo men slechts de gelegenheid had ze ter plaatse ie beoefenen f daar zij eUcander niet alleen in véle woorden, maar zdfs in eigenaardigheden van uitspraak zoo zeer gelijken, dat men dikwijls slechts een regel te geven heeft, waaruit m£n een en 't zelfde woord in zijn verschillende vormen kan terug vin- den. De taal, die veel licht over sommige onverklaarbare ver- schijnsels van 't Bataksch zoude hebben kunnen verspreiden , is zonder twijfel het Lubusch (of Ulusch) in zuid-Mandaüing , daar toch de Lubus wel de oorspronkelijke bewoners, althans van 't zuidelijk gedeelte der Bataklanden geweest zullen zijn. Ik had ook deze taal gaarne in mijn Wo&irdenboek en Spraakkunst wH^ len opnemen^ maar daartoe ontbraken mij de middelen, die wel noodig waren niet zoo zeer voor een reis derwaarts, maar voor een verblijf ter plaatse van eenigen duur. Uit 't bovenstaande kan men zien, dat ik zeer goed weet, wat aan mijne Spraakkunst ontbreekt, en dat 'ik het aan een ander moet overlaten , de door mij waargenomene feiten , — die ik niet heb wiUen verzwijgen^ hoe duister sommige mij ook gebleven zijn, — nader te onderzoeken, 't Leveren van een model-Spraakkunst, waarnaar zich ieder voortaan te regelen heeft, die aan de talen van den Indischen Archipel zijn leven wijdt, zal wel voor nie- mand mogelijk wezen, ofschoon er zijn, die zich verbeelden, door tüijsgeerige redeneringen daartoe in staat te zijn *. Het zoude mij ^ Zie mijne yerhandeling Jhco Roordd's beoefening van het Javaansch bekeken. II VOOEREDE. gemakkelijker geweest zijn, en ook minder tijd gekost hebben , zoo ik een kleine Spraakkunst had wülen geven, maar ik sta niet op het hooge standpunt van een Orakel, om van den le- zer te vergen, dat hij iets van mij, zonder dat ik er de be- wijzen bij geef, als waarheid moet aannemen. Buitendien is een zoogenaamde schets van een spraakkunst meestal niets an- ders dan een voorwendsel j om zich van de moeijelijkheden af te maken, en tevens, vooral als men op een geheimzinnige wijze daarin eenige raadsels uitstrooit, een leepe manier om zich buiten schot te houden. De leerling, die begrijpen zal, dat hij zich aüeen aan *tgeen in de §§ staat, vooreerst te houden heeft, en de aanmerkingen, aanteekeningen , en 't geen over de tongvallen vermeld wordt, overslaan kan, om het slechts bij voorkomende moeijelijkheden te raadplegen ^ kan niet over te groote uitvoerig- heid te klagen hebben. Voor hem is het raadzaam zich voor' eerst bij *t Tobasch te bepalen ^ en van dit eerste stuk niet meer dan de 25 eerste bladzijden te lezen , zonder zijn geheugen te vermoeijen met al de aangehaalde voorbeelden , die ik slechts tot bexoijs der verschijnsels heb opgegeven, of met de afwijkingen, die in de a'^ en h*s enz. vermeld zijn. Eerst wanneer hij zich de hoofdstaken heeft eigen gemaakt, en reeds aan H lezen van teksten is , zal hij daar kennis van moeten nemen, om in staat te ie zijn een woord in een ongewonen vorm op de regte plaats in 't Woordenboek te zoeken. Een korte Spraakkunst van 't Bataksch te schrijven is wel rtiet zeer gemakkelijk, tenzij men al de vormen, die een en 't zelfde woord kan hebben (als b. v. dan, daoan, daban, dahan en dawan, husktls, uskiis, hukküs en hutstis), in een Woordenboek wilde opnemen, en dus een Woordenboek geeft, dat door dikheid uitmunt, en de dilettanten in de gele- genheid stelt , zeer geleerde vertoogen bij 'i groote publiek over de taal houden. Misschien zal een. ander mij den tijd besparen tot het geven van een verkorte Spraakkunst, die zonder twijfel veel nut zoude kunnen doen, zoo hij maar niet de dwaasheid begaat, zaken weg te laten ^ die tot het verstaan van een Ba- taksch geschrift niet kunnen ontbeerd worden. Amsterdam, h. N. VAN DER TUUK. 18 Mei 1864. n^^rK/\^\,^^j-\^\i'^ INLEIDING. I. 'tBataksch behoort tot de familie van talen, die men de Mch leisch'Folynemche heeft genoemd, en wel tot de Westelijke hoofd-af- deeling, die zich van de Oostelijke vooral door een krachtiger klank- stelsel onderscheidt. In de Westelijke hoofd-afdeeling kan men weder twee afdeelingen stellen : een consonantische en een vocalische. Tot de consonantische zijn te brengen de talen die een medeklinker als slui- ter van een woord hebben, en tot de vocalische, die slechts woorden die op een klinker uitgaan, kennen. Tot de vocalische behooren b. v. 'tNiasch, en ook 't Malagasisch , hoewel hier de eindklinker van een woord nagenoeg stom is; b. v. Idland {tioeg) = Jav. en Bat. daUm. Tot de consonantische behooren 't Bataksch , Maleisch, Javaansch, de talen der Philippijnen en andere, die nog niet toegankelijk zijn. Tot een middensoort, die men de half-vocdUache kan noemen, behooren de ta- len, die zoo als b. v. 't Menangkabowsch, Makasaarsch en Bugineesch slechts enkele medeklinkers als sluiters van een woord dnlden. a, 't Makasaarsch en Bugineesch kennen als sluiters van een woord slechts den kecl-neusklank (ng) *, en een onvolkomen uitge- sprokene h (die wij door q uitdrukken) '. 'b, 't Menangkabowsch kent in inheemsche woorden als sluiters van een woord slechts de g' ^, de A * , de neusklanken (met uitzon- dering van de nj) en een zacht gebraauwde r ^, Overgenomen woor- den, zoo als harat (uit 't Mal.), barkat (uit 't Arab.), zijn als aange- leerde uitgezonderd. II. 't Bataksch is als de taal van een onbeschaafd volk b^zonder * Zie W. 7 aant. ^ Zie W. 73 r. 1. ^ Zie bl. bl. 71 aani, onder XII, bl. 72 aant. 1 en 2 en emnt, onder XIV. ^ Zie bl. 71 aant. 1 en 2, bl. 72 aatU, 1. * Zie bl. 52 aant, 3. IV INLEIDING. arm in woorden, die het algemeene moeten uitdrukken, en zeer rijk in dezulke, die 't meer bijzondere te kennen geven. Zoo b. y. heeft het geen woord, 'om aap in 't algemeen uit te drukken, terwijl het van iedere bijzondere aapsoort een naam opgeeft '. De algemeene woorden zijn er van bijzondere afgeleid ('t woord voor vogel is er b. v. van Jdp afgeleid ^); 't geen wel van alle talen kan gezegd worden. III. Er ziyn drie hoofd-dialecten: 'tTobasch, het Mandailingsch en het Dairisch. 't Tobasch is weder onderscheiden in echt Toöasck en 8uh'Toba8ch, dat naar mate het naar 't Mandailingsch of Dairisch over- helt, ook weder verschillend is. 't Mandailingsch is weder onderschei- den in noord-Mandaüingach (ook wel Angkólaach genoemd) en zuid- MandaÜingaeh, De juiste grenzen dezer dialecten op te geven, is tot nog toe niet te doen. Wat de West-kust van Sumatra betreft, men kan veilig stellen, dat het Mandailingsch zich van 't Ophir- of Paaa- jwa«-gebergte ten zuiden uitstrekt tot aan de noordelijke grenzen van, Sipirok en Batang-toru. 't Dairisch wordt in 't noorden en noord-westen van Barus, en verder te Singkel ^ en de binnenlanden dezer plaats gesproken. Ten Oosten en Noord-Oosten van Siboga (Si-óolga), Barus, Sorkam (Sur ham), in Silindung, en in de aan 't Meer (tdo) gelegen landschappen heerscht 't Tobasch. Wat de Oostkust betreft, uit de be- rigten van elders weet men, dat aldaar in de binnenlanden twee dia- lecten gesproken worden, waarvan 'teene 't Dairisch is, en 't andere 't Tobasch. In Anderson's Mission to the East-coast of Sumatra heet 't Tobasch Fardembanan en 't Dairisch Karow karoto. Het laatste is de Maleische uitspraak van Karo (naam van een landschap, waar men Dairisch spreekt), en 't eerste heX^fkeiki waar demban aanwezig ia, d. i. de taal, waar men de betel demean noemt, zoo als in 't echt-To- basch. Deze benaming is zeer verklaarbaar uit de gewoonte der in- landers een vreemdeling op 't onderscheid van dialect opmerkzaam te maken door een woord aan te halen, dat iets voorstelt, dat hem zelf, zoo als de betel, na aan 't hart ligt. De eerste les, die ik vaa een Ba- takscheu geleerde genoot, was een opsomming van de woorden, die Voor geest heeft het drie woorden tondi (de persoonlijkheid van een leven- de), èegu {de persoonlijkheid van een afgestorvene; ook spook) en sumangot {de persoonlijkheid van een afgestorven verwant). BQ 't bijbelvertalende gedeelte van mijn taak heb ik Heilige Geest met tondi parbadija moeten vertalen. Zie bl. 68 aanm,; zie voorts Wdb. onder pinggan en passim. Hier is het echter zeer met Maleische en Atjinesche woorden vermengd. INLEIDING. V betel beteekenen, waarbij] hij mij vooral op 't hart drukte, mij niet in te beelden, ooit kans te zullen hebben, alle in de verschillende land- schappen gebruikelijke tongvallen meester te worden, en mij inde meening bragt, dat er wel een paar dozijn tongvallen waren aan te leeren. lY . Van de taaisoorten zijn te noemen : 1°. De andunff'iaal d. i. de taal der over een lijk weeklagende vrouwen. Z^' bestaat in versierde uitdrukkingen, die nu eens ver- ouderde woorden zijn, dan weder omschrijvende, die men door 't voorhechtsel si den vorm geeft van eigennaam; zoo b. v. sirmandjO' djdk (Skipper) in plaats van pai {been), .Vooral in 't Mandailingsch worden stukken in de andung opgesteld, waarin de schr^'ver zich over zijn ongelukkig lot beklaagt, zijn ouders van wreedheid beschul- digt, daar zij hem niet naar de andere wereld hebben wilden mede nemen enz. In de verhalen wordt ruimschoots van andung-Yfootditn. gebruik gemaakt, en zelfs in de poda (zie 8^.). Aanm, In Dairisch is deze taaisoort niet in zwang. 2°. De hata ni hegu aijar d. i. de taal, die iemand spreekt, zoo lahg zijn persoonl^kheid (iondi) plaats maakt voor die van een afge- storvene, uit wiens naam h^ dan spreekt. De' woorden van deze taai- soort zi[jn dikwijls ook omschrijvende; 8**. hata poda (onderwjjsiaal) d. i. de taal, die gebezigd wordt in de boombast-boeken, die meestal in de verschillende soorten van wig- chelarij onderrigt geven. Vele woorden hiervan zijn niet in dage- lijksch gebruik; zoo b. v. de namen der 8 cardinaal-punten van 't compas, die allen uit 't Sanscrit zijn ontleend (in plaats van kaèit- saran zoU'Cpkomst-plaats^ Oosten, heet het dan purba ^). — ledere soort van wigchelarig heeft hare bijzondere termen, waarvan men niet altijd de aanleiding kan weten, daargelaten nc^, dat sommige soor- ten van wigchelarij in vele landschappen niet meer in gebruik zijn, zoodat men een boek, daarover handelende zonder haar in praktijk te zien brengen, op vele plaatsen niet kan b^rijpen. Zoo wordt b. v. in de pamodÜon (de kunst van met een geweer te scMeten, waarin onder- rigt gegeven wordt als ware het een wigchelarij) in plaats van rc^k (buskruid) padusi (Menangkabowsch vrouw), in plaats van taroktok (hartklopping-plaats) dara gumuru (Mal. darah gumuruh: donderend bloed) gebezigd. Zie hijv. Wdb. onder offoni. VI INLEIDING. a, haia tondung is een minder deftige naam van de hatapoda, en Tvordt ook in een engeren zin genomen, namentlijk wanneer men van een wigchelarij spreekt, die niet zoo zeer op den oorlog be- trekking heeft, en als dingen van minder gewigt, als b. v. 't te zoek raken van eenig goed, behandelende, niet zoozeer door raadpleging van een boek in werking gebragt wordt. 4^. haia pwngaraksaon is de Versierde taai, die de étatu (theoloog, wigchelaar, duivelkunstenaar en doctor te gelijk) bij geestaanroepin- gen of feestelijke gelegendheden bezigt, sprekende hij dan van le- venlooze voorwerpen als van Heeren en Dames, die een naam krij- gen, ontleend aan d'een qi d'andere eigenschap van het voorwerp; b. V. ip-racfja-martalindan (Forst-door-elkander-kruisgeioyze-gebondén) in plaats van tarik ni gordang {pauktromlijnen)^ d^adji-marhirlo-kirlo {Vorst Flikkeraar) in plaats van api (vuur) enz. De als dames voorge- stelde voorwerpen heeten in deze taaisoort meestal d^jang {de jonge jufvrouw zus en zoo). 5**. hata tahoB {prevélformulier-taal). De woorden z^n niet alleen veronderde maar zeer vaak geheel onbegrijpelijke, en juist hierdoor van onbegrijpelijk veel kracht; zoo b. v. UUumirlaU (ait 't Ar. Mal. èkmu-Uaki), waarvan geen heidensche Batak de beteekenis weet. 6°. hata nipartodung {de taal der hantferhalere) d. i. de taal, die de kamferhalers moeten bezigen, om gelukkig te konnen zijn in 't vinden van de zoo moeigelijk te vinden kamfer. Aanm. Zoo zign ook bij de jagt en vischvangst zekere woorden verboden, en worden als zoodanig door andeie vervangen. Y. De Bataksche taal heeft door aanraking met de beschaafdere Male\jers vele woord^i uit 't Maleisch overgenomen. De Sansciitsche woorden z\jn er niet onmiddelijk in gekomen, maar door een Maleisch volk heen, daar zij in hun vorm de blaken dragen, van eerst door een taal, die de klankwetten van 't Jav. of Maleisch heeft, verbasterd te zijn '. In 't Mandailingsch zijn vele woorden uit 't Menangkabowsch, vooral uit dat van 't aangrenzende Béa ^. VI. In klankstelsel i$ 't Batakseh 't naast verwant met 't Malaga- sisch (zie bl. 82 onder), maar in de grammatica met 't oadf Javaansch ^ Zie b. V. bl. 51 €umt^ bl. 67 a, en vgl. moriiha, dat blgkens de o (als vertegenwoordiger van ë, zie bl. 33 b\ een transcriptie is van 't Jav. mértjiha uit Sanscr. wrëstjiia, mangsi de Jav. vorm van H Sanscr. masi, enz. Zie b. V. poken (bl. 59 aani, 2), de namen van klophaan-soorten , eiiic. I N L E I B I N G. VII (Katm) en het Tagaalsch. De verwantschap met het Niasch bestaat slechts in enkele woorden, waarvan de meesten ook in de zustertalen gevondai worden. Vroeger echter moet het meer woorden met het Niasch gemeen hebben gehad *. Vn. De letterkunde bestaat nit voorschriften (jpoda) omtrent wig- chelarij]» verhalen, geestaanroepingen, weeklagten (Andung), liedjes (endé)y gedichten van langden adem, zoo als b. v. de si-marganggang gaol, en Y^ihasl-rmisois (torhoH-iorkcman), 't Grootste gedeelte be- staat nit proza, waarin echter een menigte rijmpjes zijn ingevloch- ten. Vertalingen uit andere tel^i bestaan er niet, en waar een Ba« taksch geschrift de blaken draagt van uit een andere taal ontleend te zijn, is de kleur zoo Bataksch, dat slechts hier en daar een eigen- naam den vreemden invloed kan doen vermoeden. Voor de kennis van taal en volk z^n de verhalen het belangrijjkst, daar de personen die er in spelen, dikwijls sprekende voorkomen. Voor de kennis der dialecten z^n de wigchelsi^'-voorschriften van veel belang, daar men van deze soort van ld;terkunde bijna in ieder landschap geschriften vindt. a. De verhalen, weeklagten, liedjes, verhalende raadsels en gedichten worden meestal op bamboe geschreven. Men vindt zeer weinig verhalen op boombast geschreven. 6, De wigchekr^-voorschxiften vindt men meestal op boombast geschreven. De boombastboeken heeten pusUtka (de uitspraak van 't Sanscr. puataka) of lopijan (lapihin in 'tDairisch). 't Is niet onwaarschijnl^k, dat de oudste letterkunde der Bataks in wigchelgeschriften heeft bestaan. c. In 't Mandailingsch worden de verhalen, die met andung- woorden doorspekt zijn, en zingenderwijs verteld worden, turi- turyan genaamd , terwijl die welke in de dagelijksche taal zijjn opgesteld, en sprekenderw^s wórden voorgedragen, hoèar-koèaran heeten. d. Wetten vindt men zelden opgeschreven, en evenmin rede- voeringen, die stellig de schoonste stukken der letterkunde zou- den zijn, daar de Bataks (vooral die van Toba) veel werk daarvan maken. Vin. Daar uit gebrek aan verdeeling van den arbeid soms ieder ^ Zie Wdb . b. v. onder suwa, tola, waarvan de verkeerde vertaling uit ver« warring met vroeger in het Tobascli gebezigde woorden moet verklaard worden « VllI INLEIDING. bijna alle ambachten op zijn tijd uitoefent, zoo kent ieder Batak zijn taal beter dan iemand die tot een beschaafde natie behoort. Men kan hem daarom veilig over de namen der verschillendsoortigste zaken raadplegen, als b. v. over de namen van planten, vedels, visschen, gedeelten van een gebouw, de termen bij H schieten enz. Daar b\] hem het onderscheid tusschen schrift- en spreektaal, waar hij niet met wig- chelar^j te doen heeft, niet in acht genomen wordt, zoo schrijft hQ zijn taal gemakkelijker en beter dan menig individu van een beschaafde na- tie, die aan de ketting loopt van een overgeleverde taal. In Mandai- ling is de inlander door den invloed van de door de ambtenaren aan- gestelde schoolmeesters en tolken, waarvan sommigen vreemdelingen zijn, op weg zijn taal slecht te leeren schrijven. Men kent op de Gou- vernementscholen te veel gezag toe aan de Mohammedaansch gewor- den Bataks, die als nieuwe bekeerlingen met Maleische woorden zoo- veel mogelijk zoeken te pralen ^; van daar de ellendige schoolboekjes, die men aldaar der jeugd in handen geeft, en die, zonder dat men er erg in heeft, den Heiden langzamerhand geheel onder den invloed van den Mohammedaan zullen brengen. ^ Zoo b. Y. bezigt men heden in Mandailing slechts zelden jneer hadjaran (paard), en gebruikt in pi. daarvan kudo (Men. Mal.). Dit ia wel een groot be- wijs van Maleiaohen Invloed , daar dit woord zel6 niet in 't Lnbnsch , alwaar men iadjawan bezigt, bekend is. / I. SCHRIFT EN UITSPRAAK. § 1- Men schrijft van de linker- naar de regterhand, — en daar 't geen, waarop men gemeenlijk schrijft, bamboe is, die wegens de kokerach- tige gedaante wel niet gemakkelijker dan in de lengte beschreven of liever besneden kan worden — steeds van onderen naar boven. Bij 't lezen kan men 't geschrevene in een horizontale ligging voor zich houden. $ 2. 't Alphabeth heet H-sija-aija; de schriftteekens, die op zich zelve een klank voorstellen , heeten 8urat na aappulu êija (de 19 schrifttee- kens) of ina ni surat {groot schrift) in tegenstelling van die, welke slechts met hen in verbinding gelezen, en anak ni surat (klein schrift) genoemd worden, Ina ni surat: gedaante. naam. klank en transcriptie. a drager van een klinker (te vergelijken met de stomme h in 't Fransch). ha- h{ ma m. na n. ra r( ta t. sa 8. pa P' la l. r (zie nader § 7 aanm. 6). ga g in 't Engelsche good. 1 gedaante. uaam. klank en traascripUe. ^ dja j in 't Engelsche joke^ maar met minder sissing; altijd zoo, uit te spreken, dat de j van de trans- criptie {dj) niet afzonderlijk hoorbaar is; raéfja en niet rad-ja, -^ da d, ^ nga ng als in wangen, of 't Engelsche singer, maar zóó, dat de klinker a van een voorgaande letter- greep open bl^ft klinken; b. v. tanga en niet tónga. Als beginner van een woord voor de meeste Europeanen moeijelijk uit te spreken. ba • b, wa u> (zie nader $ 17). ja j (zie nader § 17). n^a nj wordt alleen in 't alphabet opgegeven mnar nooit gebruikt (zie nader $ 7 aanm. 8). -BT i de klinker » als op zich zelf een lettergreep vor- mende. ■=■ u de klinker oe (transcriptie: u) als op zich zelf staande lettergreep. Aanm. In vele landschappen bezigt men TT? in plaats van 55 , en ^;^ in plaats van cv (vgl. Bairieeh A). De opgenoemde letters, met uitzondering der twee laatste (^=r en .:Su), worden met den klinker a uitgesproken; b. v, *b^ — — rapa. Om haar dien klinker te ontnemen, of wel een ander te geven, bezigt men de anak ni surat, waaronder ook begrepen z\jn 't teeken ^ dat de ng als sluiter aanduidt, en depangolat (| 3). § 3. Anak ni sur at : O (hatudin) staat regts achter de letter op dezelfde lijn (^^ o -—O ript), en heeft zelfs in een gesloten lettergreep den opem klank van i ia titel of onze ie; tistis spreke men tiesties uit. > {haborüwan of haborotan) voorziet den medeklinker van den klin- ker «, die zelfs in een gesloten lettergreep den open klank heeft van oe bij ons (nooit als u in 't Hoogduitsche mutter); iustus spreke men toestoes uit. De plaatsing zie men uit -7- pu, '^ry lu, x/^,ju, -öy nu, co> bu, v/^ ung, -^ ku, ^ ru, y^ (TJ%)tu, g^9 ^^ (^) «*«, o^ mu, •2rj' SU, t^ dju, -^ du, ^ ngu. I X {s^ala of sikora) staat regis acHter den medeklinker op dezelfde li[jn (oox 60), en voorziet hem van een klinker, die nu eens open (als de o in ons boven) dan weder gesloten (als in ons lof) uitgesproken wordt (zie nader § 6). ^ - {hcdadingan) staat links evenwijdig met de bovenste streep (So be), en geeft den medeklinker den klank e, die nu eens open (als in de eerste lettergreep van leven) , dan weder gesloten (als de e in bef) uitgesproken wordt (zie nader § 5). \ (pangolat) staat achter den medeklinker op dezelfde lijn ( — . \ p)j en ontneemt hem zijn a (} 2 onder); b. v. 0^ •— \ rap. De ng wordt op die wijze slechts uit onkunde ontklinkerd, en heeft als slui- ter tot teeken de -• (kamisaran of paminggü). De plaats van dit teeken is die van de haiadingan maar regta (cS bcmg). Zoo de medeklinker reeds een t of o heeft, pleegt men het boven hen te schrijven; b. v. odö ^*^i C^x bong. Ieder klinkerteeken staat in een gesloten lettergreep bij den slui- tenden medeklinker, en zoo het naast de letter plaats heeft, voor den ontklinkeraar (pangolaf); b. v. 5^ T" N tup, ^^-i—oN tip, 55 — — X \ top. De e kan naar verkiezing bij zijn medeklinker geschre- ven 'worden; de een schrijft bahen: 00 ^7 ""B \ , de ander 00 "T^ « Uitspraak der Klinkers. § 4. De A. Omtrent de klinkers i en u valt niets meer te zeggen na 't geen § 3 gezegd is. Omtrent de a is, na 't geen § 2 bij de ^ gezegd is , nog op te merken, 1°. dat hij in een gesloten lettergreep even als bij ons klinkt. 2**. dat hij in een laatste door n oïm geslotene en niet geklemtoonde lettergreep van zijn helderheid zoo yeel opgeeft, dat hij naar een o in een geslotene lettergreep zweemt (nagenoeg als de Fransche o in école), zoodat hij hiermede dikwijls verward wordt; van daar b. v. lejan naast lef on. § 5. Be E. I. De e klinkt als de e in ons bef V*. in een geslotene lettergreep (b. V. sèrhèng), 2°. in een opene lettergreep zoo de volgende gesloten is, en geen u heeft (b. v. tèjas, heng, èüt, mendat), of open zijnde een 1* o oi a heeft (b. v. è/b, mèna)^ 3°. in een opene laatste lettergreep die den klemtoon niet heeft (b. v. fötó), en 4". in het op bl. 16 (r. 5 v. o.) vermelde geval. II. Hy klinkt als de & in de eerste lettergreep van heven 1**. in een opene laatste geklemtoonde lettergreep (b. v. maU)^ 2**. in een opene lettergr. als de' volgende een u heeft (b. v. hégu^ hémC), en 3*. in een opene lettergr., zoo de volgende wegens 1°. é heeft (b. v. héré, bégé), \ 6. Be O, I. Als b\j ons in lof 1°. in iedere geslotene lettergreep, waar III en IV geen plaats hebben (b. v. dok^ éfong^ boty dor), 2°. in een opene lettergreep zoo de volgende een o of è heeft (b. v. dbkoé, toïè\ en 8". in een opene lettergreep, zoo de volgende een ng als sluiter of beginner heeft {fbrang, tong a , dong cm, Kbtang), IT. Als 00 in ons rooten 1°. in iedere opene lettergreep, waar 2°. en 3^ van I. niet plaats hebben; b. v. góra, hórat, hóda, bódai, ióru, bólotiy dóran, bósik, hóbol, tabó, dÓbó, III. Nagenoeg als de u in de Engelsche woorden 9un en dtiU in een laatste door l oin geslotene lettergreep (b. v. bóton, hóbol), uitge- zonderd zoo zij met een r of ng begint (b. v. toron^ tbngbn, dangol), IV. Als a in de voorvoegsels 55 ss^ x N , """ ^ X N , en OC «=5 X \ ; b. V. OC ^^ X N '7^ X «^^ markóda. Zoo die voorvoeg- sels voor een stam woord komen, dat met een klinker begint, laat men de X ook in 't schrift weg; b. v. 55 *^0 -^C^ tarida (55 9^ x \ «. Deze uitspraak der voorvoegsels is in sub-Toba en Man- dailing alleen gebruikelijk. In Toba spreekt men morhóda uit, en schrijft zelfs, hoewel zelden, 5^ x *=» O •'^ • b. Zoo mor, tor en por geen voorvoegsels zijn , behouden zij na- tuurlijk de gewone uitspraak b. v. in mbrgu, porlak, torluk (I) maar tardbk (voorvoegsel 55 «s?- x \ en stamw. dok), c. Zoo 't woord drielettergrepig is, maar niet afgeleid door een dier voorvoegsels, spreekt men naar verkiezing o of a uit; b. v. mortiha en mariikd, portihi enpartibi. De uitspraak van o is hier verkieslijk, om het woord als niet afgeleid te doen uitkomen. NB. In 't geen verder volgt zullen die teekens van klinkeruit- spraak-wijziging niet meer gebezigd worden, en / drukt. voortaan den klemtoon op de laatste lettergreep uit. 1 5 Verhouding der Medeklinkers tot elkander, § 7- keelletters verhemeltelettera. tandletters lipletters sisser (zie aanm. 1). Aanm. 1. De medeklinkers, die in de twee eerste reijen links onder elkander staan, worden vaat^ en de regts van hen staande in tegenstelling ijl genoemd (vgl. bl. 7 onder in de aant.). De bena- ming vaste strekke men niet tot de 8 uit, daar de sisser hoewel vas- ter dan de medeklinkers, die ijl genoemd zijn, door zijn gertdach aan de ijle yerwant is (vgl. aanm. 9, en § 30 XI). De halfklinkers zijn onder de ijle gebragt, daar hytoQnj elkanders plaats nemen ($ 22 II 2^ en de aanm.). — De vaste medeklinkers zijn naar mate van den nadruk, waarmede zij uitgesproken worden, scherp of stomp. De stompe zijn nimmer sluiters (vgl. Janm, 7). a. De è wordt wel eens als sluiter geschreven ^ zoo dezelfde lettergreep ook met een b begint; b. v. u«<v oo co \ abai naast u*v eo "~ \ abap. Aanm. 2. De « moet blijkens § 11 onder de scherpe medeklin- kers gebragt worden. Hij is een tand-letter; ook in gedaante is hij de Indische tand-« met weglating van de regts staande neerhaal' (vgl. ^ met ^2r )• De tj bestaat niet in T. en sub.-T. (zie nader Mandailingsch A.), De stompe sisser (z) bestaat in geen Batakschen tongval, maar wel in het aan 't Tobasch zeer verwante Huwasch; hij zou tot de s staan als de ^ tot de ^, de cf tot de ty en de b tot de p enz. Aanm. 3. De medeklinkers bij wier voortbrenging 't zelfde, spraakwerktuig in werking is, worden hier ^^2^'^^^% genoemd (p, b^ m ento zijn b. v. gelijkslachtig). Aanm. 4. De onder elkander in de drie Unksche reijen staande medeklinkers z^jn ongelijkslachtig , maar gelijkgradig , daar z^ tot hun geslachtgenooten in dezelfde verhouding staan; dé k: g en 6 = tj: dj tunj = t:denn=p:b en m. Ook de halfklinkers zijn gelijkgradig door dezelfde verhouding tot hun geslachtgenooten, daar de / tot de nj, dj en tj staat als de «r tot de w, ^ en p. De 8 staat tot de z als de k tot de ff enz. , en is dus gelijkgradig met de medeklinkers waaronder hij staat. Janm. 5. De neusklankén zijn niet alleen gelykgradig maar te-* vens als gelijkslachtig te beschouwen, daar zij allen door den neus^ klinken (uit deze dubbele verwantschap yolgt § 30 Hl). Aanm^ 6. De benaming smdU of vloeuleéters is op de r enl niet toepasselijk, daar zij met een voorgaanden medeklinker, al is deze zelfs scherp en vast, nooit één lettergreep kunnen vormen, zoodat lettergrepen als b. v. tra en Ua niet bestaan, en tora en tola moeten worden (vgl. Dairisch A. II a); blijkens § 25 is de naam van trüler voor ben H gepast. De r is als keel-medeklinker te be- schouwen, niet alleen omdat hij door sommige stammen scherp gebraanwd als de Arab, a uitgesproken wordt, maar ook omdat hij zich gaarne bij de a, die een keel-klinker is, bevindt (J 17 V a), en met den keel-neusklank dezelfde uitzondering in § 6 III geeft. De l is tandletter, en wordt als zoodanig dikwijls met d en » verwisseld (§ 80 II en lY; vgl. ook § 6 III). Hij mag in het Bataksch in één woord niet met de r plaats nemen (§ 24). Aanm, 7. De stompe medeklinkers mag men als een over- gang tot de ijle beschouwen, te meer daar zij zoo zwak zijn, dat zij, zelfs waar de woordvorming het niet eischt, na een neus- klank van hun geslacht verloren gaan {Bainsck K I en vgl. § 30 IX). Waar zij sluiters zouden moeten zijn, vindt men een scherpe^ of wel een neusklank van hun geslacht in hunne plaats (§ 30 VI aanm, 1). Aanm, 8. De » wordt als sluiter in plaats van nj voor een dj geschreven (in M. en D. ook vóór een tj). Natuurlijk rigt hy zich alsdan naar 't geslacht van dien medeklinker, en klinkt er dus als nj, die één ondeelbare klank is, zoodat de j van de transcriptie niet gehoord wordt. Dat nj 't zij als beginner 't zij tusschen twee klinkers, niet uitgesproken kan worden, bl\jkt reeds uit zijn naam nija in plaats van nja (§ 2). In 't Dairisch wordt hij zelfs niet in 't alphabeth opgenomen (vgl. Mandailingsch F III). Aanm, 9. De « hoewel een scherpe medeklinker, kan met de l en r als dóórkli/iker gelden, daar hij even als deze medeklinkers als sluiter den stemstroom niet als de scherpe vaste medeklinkers I / k, t enp (de tj zie aanm. 10) volkomen afsluit. Van daar dat hij met de ^ en r gelijke dienst doet (§ 27 I). dant. Die ruisching van de 8 als sluiter is den ook de re- den, dat woorden die elders op een r,l ein s uitgaan, in 't Makassaarsoh een ntialag hebben, die door een opgeslokte h ge- slotei wordt, en denzelfden klinker heeft als de voorgaande letteigreep, terwijl de klemtoon in 't aldus verlengde woord op d^ derde lettergreep van achteren valt; b, v. lunasaq = Mnas (Mal.), sénggaraq = adnggar (T.), kdpaldq = Jcdpal (D.) enz. Daar andere woorden altijd den klemtoon op de voorlaatste hebben, zoo is de klemtoon op de derde van achteren wel een bew^'s, dat die laatste lettergreep slechts een naslag is, die è&ktom vooreen aanhecMsel plaats maakt als een aneigenil^ke, niet tot 't stamw. behoorende, lettergreep, 't Bepalende a geen vormend aanhecUsel zijnde, ofschoon op dezelfde wijze geschre- ven, verplaatst dei klemtoon niet, en doet om die reden dien na- slag blijjven (b. v. kultpasaka d. i. kuhpasdq en a). Dat men nu in 't Makassaarsch hurupuq vindt naast huruq, stoot den boven opgegeven regel niet omver, daar de naslag in dit woord ont- staan is om 't geroisch van een/, als blaser in 't oorspronkelijke Ar. woord (v^.^) na te bootsen. De neusklanken worden als sluiters van een woord in 't Makassaarsch door ng vertegenwoor- digd zonder naslag, waaruit blijkt, dat zy niet zoo rutêchendz^n als de ff l en. 8. Sommigen brengen hen daarom onder de ex- plosivm^ zoodat zij dan met de medeklinkers, die boven taii ge- noemd zijn, in één vak zouden moeten staan. Gelukkiger is de benaming resonant (§ 30 III e). Dat zij in het Bataksch ijl zijn, blijkt onder anderen uit § 30 III e aanm., en Dairiseh F. Aanm, 10. Hoewel de tj {Mandaüingsch A.), dj (§ 2) en nj (aanm. 8) ondeelbare medeklinkers zijn, zdo moet men hen toch als oorspronkelijk zamengestelde opvatten (zie b. v. §30Ya); van daar dat tj nooit even als een andere scherpe medeklinker sluiter is, terwijl nj als sluiter van een woord niet uitgesproken kan wor- den (vgl. aanm. 8). § 8. Versmelting van klinkers. Twee gelijke klinkers te zamen komende, 't zij bij afleidinjc, 't zij bij ontmoeting van twee woorden, worden een, zonder daarom lan- ger te worden (zie d). Komt de zaamgetrokkene klinker op die wijjze 8 in de laatste lettergreep te staan, dan heeft deze den klemtoon; b. y. •^:j.^55 -77"oXN hutahon, — u^ --^ — x N v^> --C^ •"■ X\ padopadopy -77 ^X\ COxv/^"oX\ horbón^ "*"^x\ -77 «— u^v "o \ porhaldn, OC ^^ O -^ O "^ maridi. a. De voornaamwoordelijke aanhcchtsels mu en itf als ook u^ "TT^ X ^5- en 00 X/^ x verliezen hun eindklinbr voor een adjectief voornaamwoord. De algemeen gebruikelijke gelling laat den klinker ook in 't schrift weg; b. v. "p^ ^ ^ \ oc "o X \ hudjurtnón (Jiudjürmu on) deze utoe lans. Evenzoo Itet uitroepen- der wijze gebezigde tWi; b. v. u^-^o\ «^^^xs indón (indt -f. on) zie dit hier ! w*»» "5 o \ -^ -^ indadü (indi + adu) zie dat ginds/ Bij co T/^x en u^ -77 x^ ^ö^» de eind- klinker in 't schrift weggelaten worden; b. v. cox/^o naast ^X/^X"=" %'ï. ^. De eindklinkers der tusschenwerpseis gaan niet verloren; b. V. co v^*>' OC b^ amdng, v/^ <— o^ «^^ al^ edd. c. \J^ 5ê— (O/) verliest vaak zijn eerste lettergreep na -3 als het pak aan! beteekent; b. v. na h in plaats van na alé. d. De praepositie di voor 't voorizaamwoord i komende om een bijwoord te vormen, moet een « inschuiven; b. v. -^O^ZTO di'8'i. Daar de zaamgetrokken klinker, zoo als boven in de § ge- zegd is , niet gerekt klinkt als i , zoo zoude, zonder de ingescho- ven fi, di -f- i slechts di geven, en niet te onderscheiden zijn van de gelijkluidende praepositie. e. Achter 't voorhechtsel si, zoo 't plas^ts neemt na war, wordt vódr idjur een t ingeschoven (maraUidjur uit mar + w + idjur; vgL Dairiêch E IV .c), Aanm, In boi% is i ook met den eindklinker van het voorgaande woord versmolten, maar op welken klinker ging dat uit? kan men hier een hoia {gelijk beteekenende) onderstellen ? Evenzoo is in ha- tapa (Mal.) slechts apa te herkennen; 't Men. kent het niet, en ge- bruikt ban ^P^ (u-ilb; ^^S beteekent gelijk; haq itu: gelijk daty baq ikd: gdjjk dif), § 9. De sluiter van een voorgaand woord vormt, zoo de zin 't toelaat, één lettergreep met de volgende met een klinker beginnende lettergreep van H volgende; b. v. tst -77 5^ x N "^^ -T^ 5^ x \ iho-tihöt, alwaar de o van ho in de tweede lettergreep naar § 6 II open klinkt. 9 § 10. Uitspraak van de De 'ZJ is als sluiter een fiks uitgesproken h; b. v. -^ 'p^ x \ •^•79 \ dohdah; hij verkrijgt door § 9 zijn gewone waarde; b. v. j=. 5^ *Z7 X \ .=. 55 "T^ X \ utO'hutoky -77 *~ *Z7 \ •==" halo- hi, In 't schrift verdubbeld is hij altyd &k; b. v. ^5 ^ -79 x \ "77 O radjokki. a. De ^ als beginner van een lettergreep komt slechts voor in twee woorden, namentlijk hijuh en heka, welke beide woorden niet door 't schrift kunnen uitgedrukt worden; kujuk, dat alleen als uitroeping gebezigcL wordt, is misschien uit een andere taal, en beka zonder twijfel uit een Mandailingschachtigen tongval, te meer daar men vaker heta hoort. Een k tusschen twee klin-. kers in overgenomen woorden spreekt men als een dubbele k uit ; b. V. radjokki van 't Kao-Men. radjoki ( J]X De h als beginner van een woord of tusschen twee klinkers vertegenwoordigt de k elders; b. v. tukor ■= tokor {Dairiach; zie aldaar B, en Wdb.). b. De h valt dikwijls weg achter een i; b. v. OC'77 "o ^ ^<^ maUjandu (OC 'T? O + 'T? "o \ -^)> ITO ^^ {'TTO + T?"*"). •*^0'77 en «^^ o Xrv , als ook ^r- o X/^ ^"" X \ en "2r O "77 *~ X \ zijn naast elkander in gebruik, maar met onderscheid van beteekenis (zie Wdb.). Achter a alleen in de woorden cr^ T^ , «~ -79 x en 00 ^7 "5 \ die ook v/^ ji. , ^ï"* v/^x en g^\>^ -5 \ gespeld worden; öchter e alleen in 'c— -77 -3 x \ dat óok *— x/^ "o X \ ge- speld wordt; achter een u in huwa (uit huka). Als beginner van een woord zeer zelden; b. v. \j^ -77 -^ < -5 \ uit ^py -77 -^ < *-5 \ (§ 22 IV a , en vgl. Mandailingsch B ^. Aanm. In ^i/op is de A verdwenen, en alleen uit 't Dairische tjekep (zie Dairisch D III) te bewijzen. Opmerkelijk is het, dat D., hoewel het een k tusschen twee klinkers heeft, in ketjeur de k verloren heeft, zoodat het dit woord van T. (kasijor) schijnt ont- leend te hebben. Dat hier de k, die, zoo als boven (a) gezegd is, in T. A is, oorspronkelijk geweest is, ziet men uit 't Sund. tjikuren 't Mal. tjdkur (vgl. Lairisch D III a), § 11. Be neusklanken als sluiters vóór eep scherpen medeklinker. Een neusklank wordt als sluiter voor een scherpen medeklinker als de scherpe vaste van zijn geslacht uitgesproken; b. v. -77 «-C. OC \ 10 55 O X/^ "o \ "ir Oö tijat'Saba "" "o N 55 0\ patiis, «"■ "3 \ •JT' 55 \ laisaty oS "ZTO wtff^w enz. a. Een sluitende « volgt *t geslacht vsnp; b. v. 55J o t/^ "3 \ ~ "TT ^ OöO> ^f^'örp pasarièu, — — -3, \ — -3, \ pupptm , •*c^ooo>7"o\ — x-^'arxN -3 <^t ^otfj» {ö § 10) /lo- Aanm, dup pe in plaats van dukpe (*-^ **^) komt feZ^fiCT» voor. 6. Een neusklank als sluiter van een eenlettergrepig woord volgt wel eens 't geslacht van een stompen medeklinker en ongelijk- slachtigen neusklank b. v. -^ oc N öO> «~ "o \ (dan -f bu- lan), •^70'77Xr<-3\ (kin + Ajjan, vgl. a § 22 IV), -3 "3 \ 55 ^^^ naast -3 55 «-* , -3 55 C7 naast -3 -3 \ 55 ^^ . Aldus is -3 -3 o \ "3 ^^^ "o O "3 , "o OC o \ O^ uit -3 ö O^ , "3 "o O N 55 111* "S O 55 ontstaan ; *Sr OC (nunp ma) is niet alleen num ma ("3 o^ \ OC) maar zelfs ""3, < nunga geworden. I c, In woorden, die uit lettergrepen bestaan met denzelfden si ui- m ter en beginner, volgen m enn 't geslacht van ^; b. v. gonggom in pL V. gomgom, gonggon in pi. v. gongon, De » kan als slui- ter ook in andere gevallen voor een beginnende b een m worden; b. V. Iiaim-bottar naast kain-boUar, botfiban naast bonban. jiant, 't Weglaten van een sluitenden neusklank voor scherpe medeklinkers is regel ook in 't Niasch en Moko Moko-Menang- kabowsch. In de zustertalen vindt men er overal sporen van; b. V. takia (Sund.) = tangkis (Mal.), opan (Sund.) = ompan (Mal.), lasat (Daj.)= langaat (Mal.), djakU (Dsij.) = djangkit (Mal.) enz. § 12. De neusklanken als sluiters vóór een H. Een neusklank als sluiter wordt met een h als beginner een ver- dubbelde scherpe vaste medeklinker van zijn eigen geslacht; b. v. 55"oO\55"30\ TH iitüUu (§ 11), -77 -^ OC \ T:^hadappUy •79 X ^ "77 X *5 horuk-korung , ^-* -79 55 \ lakkat, a. Als sluiter van een meer dan twee-let tergrepig woord kan de n 't geslacht volgen van de beginnende h van een aanhechtsel ; b. V. napurakku naast napuraitu ("qT'^^^-^oN 4- '7^); maar zelden hoort men tittikku in plaats van iittittu, b. Een sluitende n volgt 't geslacht van de h van een volgend . * ♦ w. 11 woord; b. V, 55 o x^ "o ^ "^ 5? Ujak-kuta, -C^OOO ^. "o \ "^^ X rf» ^0^^ {p § I0)-*o enz. (?. 't Aanheclitsel -77 x "o "S x \ "7^ "S x \ wordt naar deze } honciton, en naar b honokhon uitgesproken. d. De m moet 't geslacht volgen van een k als beginner van een volgend woord, zoo de eerste lettergreep hierin open, en de tweede met een p begint; b. v. u*v x "o OC X \ "7^ "^ onok^ kupang. Zoo de eerste lettergreep gesloten is, kan 't zelfde plaats hebben ; van daar onok'korho naast <mop'pcflo{\j^ x "o OC X \ 77 ss^ X \ CO x) maar naar den regel van de § onop-palak (vav X-oOCXN-T^^—'T^x). Aanm, Be j9 is voor sommige stammen van Oostelijk Toba aan 't meer {tao) onuitspreekbaar, en wordt door ben als k uitgesproken (Jciao = püOy hekeng = hepeng). In 't schrift zijn hier enkele spo- ren van overgebleven; zoo vindt men indak-kodó (= indak podó u*v -^ O \ •'^ ""^ X *^ X § 11), rakkon in plaats van rapport (»5 — \ -77 "o X N § 1*; vgl. Mandailingseh C «). § 13. Hen dubbele S. Een 8 dubbeld geschreven, of door afleiding en ontmoeting van twee woorden te zamen komende wordt is; b. v. «— ^j- \ '2r X •^ lat-sowada, .^ «~ "ZT X \ 5r" "o ^ ^^ ulot-sende, 55 X \ 55 X < '2r X \ TT" (tariongoa 4- aanh. sa) tartongotsa. § 14. De scherpe medeklinkers als sluiters vóór een H. Ieder scherpe medeklinker als sluiter wordt met een volgende h dubbeld; b. v. w^ -3 ■^7 N '7^ anakku (§ 10), "" 55 \ >^ paUu^ \'7% taruppu, ^r X *— 5^ X \ 7^ "^XX solotton^ X \ -^ «Zo^«M (§ 13), -7^ ^ \ 7^ 2r> \ hidsus (§ 18), •?^55X — 5^X\'77CCO hutopot4am%. a. In lettergrepen, die door denzelfden medeklinker gesloten worden, en tevens met een h beginnen, wordt de sluiter met de h een dubbele h (§ 10); b. v. 'T? "^ x \ "77 — X \ hokkop, 77 CC N 77 OC \ kakkam. Alleen de s is hiervan uitgezon- derd (zie 77 "27 \ 77 "ZT \ ^ï* deze §), maar in het naar Dai- risch* overhellende sub-Tobasch wordt ook de s: k; b. v. huk- kus = hutsus. Zoo een t sluiter is, vindt men den algemeenen regel dezer § naast de afwijking; van daar huUut naast hukkut 12 (-77 55 ^ "^^ 55 \)ï i^ -77 "«^ 5 -77 55 X \ •77X55 "5 X \ (halikokJcotm) wordt •p7 55 X \ 77 55 x \ vaker ^o^- kot dan /^otóo^ uitgesproken. Hoewel hukkam thans -7^ -77 OC \ (§ 12) geschreven wordt, moet het blijkens 'tDairisch (-77 o^ \ -7-7 OC n) op dezelfde wijze zijn kk gekregen hebben. 