Beschrijving van den aard, de kenmerken en genezing der tusschenpoozende moeraskoortsen in het algemeen, en, in het bijzonder, van die genen, welke in Holland epidemisch heerschen ...
Doordien de Ongelleldheid van de Lever met het Herfstweder verminderde , en , onder deszelfs mdeeligen invloed, de flijmbereidende Werktuigen der geheele Darmbuis en de Milt voornamelijk werden aangetast, veranderde zich de loop (Ty. pus) der Tusfehenpoozende koortfen; uit de en¬ kelvoudige en dubbelde Anderendaagfche koort> len (Tartianae Sitfiplices ct dupllccs'y werden Ake^aagfchen en Derdendaagfche koortfen ge- foi meerd , hetgeen bijzonder in de maand Occo» ber plaats had, De Koude was bij deze Ailendaagfche koort¬ fen gering, maar van Pijnen in de Ledenmaten vergezeld, De hette duurde niet lang, en was ook niet zeer geweldig, Het Zweet, waarmede de Aanval ten einde liep, was niet zeer flerk; inaar de Lijders zweetten in den morgenflond veel. In den koortsvrijen tijd kon de Zieke wan¬ delen, maar was evenwel afgemat, gevoelig voor de koude; had eene bfeeke ongedane Gelaats¬ kleur; de Tong was met Slijm bedekt en de trek C 157 ) I * naar Spijzen gering* Bij het lang duren van de koorts, zwollen de Beenen of Buik Waterzuch¬ tig gemakkelijk op; en, met het zwellen der Beenen , nam de Algemeene Waterzucht haren aanvang. De Aanvallen der Allendaagfche koortfen kwamen in den morgen Hond. De Derdendaagfche koortfen openbaarden zich eerst laat met de maand October, en gingen vergezeld van eene fterke koude, de hette was niet zwaar en kort van duur, bij velen zoo, dat zij , na de koude , het bed verlieten , en zich met hunne Spitsbroeders aan tafel zetteden. ’s Daags na den Aanval waren zij afgemat. Den tweeden koortsvrijen dag bevonden zij zich ta¬ melijk wel, op den dag des Koortsaanvals in den morgenftond evenwel het best. Na den Aanval was de trek tot eten en drinken, den ge* heelen tijd door, bij uitftek goed, zelfs ai te fterk; het was hun, na den Aanval, even als bij iemand, die, na eenige uren in de koude geloo- pen , en ’s morgens weinig gegeten te hebben , zich met onverzadelijken honger des middags aan tafel nederzet. - — Zoodanig was de gefteldheid der afioopende Allendaagfche en Derdendaagfche Tusfchenpoo- zende Herfstkoortfen , wanneer zij goedaardig waren , geene aanmerkelijke Ongefteldheden der ^Werktuigen ( 'Organen ) bij de zieken plaats had* * C *58 ) detif en de ziekte aan geene andere zamenmen« ging (Kamplicatie) onderhevig WaS* — nw.a«3 §■ 77' Hetgeen de Afloopende koortfen en de ge» volgen der Epidemifike koorts maeijelijk maakte» was derzelver vermenging met Zinkingen ( Ca - tarrhen), die door het vochtig-koude Najaarswe¬ er werden voortgebragt , wier vorming door de Endemifche luchtsgefteldheid en levenswijze in Holland wordt begunffigd, en waarvoor Zieken en herftellencjen bij uitnemendheid vatbaar zijn. Bijzonderlijk kwam de Komplicatie zeer dikwijls voor, omdat de ledige lcgerfteden gedurig met nieuwelijks aangekomen Zieken belegd werden en dezen, bij ongunftig weder, te icheep moesten vervoerd worden, bij welke vervoering hunne zwakke ligchamen , die voor de koude buitenge¬ woon gevoelig waren, gemakkelijk door eene Verkoudheid -werden aangevallen , die voor zooda* fiigö, door veelvuldige inftortingen verzwakte Zieken, menigmaal van belangrijke en gevaarlijke gevolgen was. Deze Verkoudheid , die zich de Zieken , gedu¬ rende de vervoering en door andere omftandigheden hadden op den hals gehaald, was oorzaak, dat zij met Hoesten en Neasvloeijingen gekweld werden. C *59 ) / De Hoest was bij Zieken met Afloopende koonfen , voornamelijk in de koude van den Aanval en bij het einde, zeerfterk; en ging niet zelden met brakingen gepaard. Door het flerk hoesten ge- durende den Nacht, waren het Aangezigt der ver¬ zwakte Leucophlegmatifche Zieken, en vooral de bovenfle Oogleden, zuchtig ( 'oedemateus ) opge¬ zwollen, en de krachten verminderden, doordien de Zieken bij nacht noch dag rust hadden. De Neiging tot zweeten in den morgenflond , den Lij deren met Aliendaagfche koortfen eigen , werd door de Verkoudheid aangezet, en hunne Ligcha- men op deze wijze verzwakt. De Verkoudheid veroorzaakte den Herdeilen¬ den (reconvalescent es) Indordngen, vermeerderde fteeds het getal der Zieken, maakte de gene¬ zing der koortfen moeijelijk en langdurend; wij¬ ders veranderde zij de Afloopende koortfen in Aanhoudende , doordien eene Aanhoudende koorts zich met de Tusfchenpoozende vereenigde. Bij hun, die de koorts kwijt waren, ontftond me¬ nigmaal reeds in den beginne eene Zinkingkoorts, waarbij zich de Tusfchenpoozende koorts voeg¬ de , en de koorts nam in beide gevallen, wegens de nog (land grijpende groote zwakte, die door de KompUcatie werd vermeerderd, omdat de Zinkingziekten het Zenuwgefïel buitengemeen ver¬ zwakken, een Zenuwachtig karakter aan. Men C 150 ) merkte onder deze omftandigheden , de volgende verfchijnfelen op, als Neusverftoppingen , Nie¬ zen , eenen droogen Krampachdgen of ook een en vochtigen Hoest, waardoor dun Waterachtig flijm werd uitgeloosd, eene drukkende verdoovende Hoofdpijn, Duizeling, pijnen in den Rug, in de Lenden , Knieën 9 Scheenbeenderen , Kuiten , in de Keel , en den Nek ; Drukking op de Borst ; deze Toevallen vermeerderden tegen den avond, waarop tegen den morgen het Zweet uitbrak , en de koorts ophield, maar zich ook weldra op nieuw verhief, In het begin openbaarde zich altijd eenig Zweet, hetgeen in het vervolg echter, we¬ gens de toenemende zwakte, geen plaats meer had«, De Pols was klein , rad en zwak , de bet¬ te bij vele Zieken weinig Herker , dan natuur¬ lijk, en zij hadden in het geheel geenen Eetlust. Met den vierden of vijfden dag begonden zij ijlhoofdig te worden, waardoor de Pols radder werd en de krachten afnamen ; hier op volgde Slaapzucht, Beroerte, Kramptrekkingen, het op- fpringen der Pezen en Stuipen; de Urin en Stoelgang liep hun, zonder daarvan bewust te zijn, af; terwijl de koorts, bij eene groote he¬ vigheid der Toevallen en verzwakking des Lig- chaams , binnen een korter of langer verloop van tijd, met den dood eindigde. De koorts maakte eene . fcheiding ( 'Crifis ) tot gezondheid door Zweet f C ï <Sï ) Ëwèe% Urin, en Buikloop: voor dit dit gé® fcbiedde, ging zij in eene regelmatige Tusfcheu- poozcnde koorts over» Hardhoorigheid was een goed teeken. De Geelzucht was dikwijls Critisch ; dit had ook plaats met de Schorfe* De Ziek' ten , waarin de koorts , na eene onvolkomen fcheiding , overging , befionden in eenen langduri- gen Hoest, die ligtelijk in de Longtering vêran* derde. Opzetting van de onder-buiks Ingewanden 9 Trommelzucht, Waterzucht enz. §• 78. Van eenen ergeren aard was de Buikloop* waarmede de Tusfchenpoozende koórtfen en der» zelver gevolgen, bijna doorgaans, gedurende hes vochtig koude weder gepaard gingen , (het geen aan verkoud worden en andere aanleiding ge¬ vende oorzaken was toeeefchrijven) en die de^ te eerder volgde , om reden dat de Darmbuis door de voorafgegane aanvallen der Gastrlfche koorts zeer verzwakt was. De Afgangen waren flijmigf fomtijds ook Galachtig, evenwel niet zoo als itï het warme JaarfaÜzoen , fomwijlen bloedig , en gin* gen bij vele Zieken , zelfs met Pèrüngen gepaard» De Buikloop begon met den Aanval der koorts * liet, na deszelfs afloop, een weinig af, Zonder nogcans geheel op te houden, en nam , gelijk L ( ÏÓ2 ) alle Cm ar r käle toevallen, met den nacht toe, en In den morgenilond weder wat af. Door het geweld des Toe vals afgemat, fiierven de Zieken aan verlies van krachten en Koud vuur, en wel met ecne bijzondere opgeruimdheid van geest, eti zonder befef van het naderend gevaar, waar¬ in zij zich bevonden, De WeêrsgeÜeldheid begunfldgde wijders de vermenging der koorts met de bovengenoemde toevallen van Slaapzucht en Beroerte, middelerwijl de verandering van de Galachdge Confïitutiem de Slijmachtige, (iets dat het ontdaan dezer toevallen zeer bevordert,) door de bijgekomene Zinkingen de krachten nog meer verzwakte , en de koorts zich meer en meer deed uitbreiden , eene Zenuwkoorts zich met de Vaatkoorcs paarde , of aanleiding gaf, dat de Vaatkoorts in eene Zenuwkoorts veranderde, §• 79- Met de koorts paarden zich Rheumatïeke toe¬ vallen, en Roosachtige ondleldngen, die in de ingewanden aanleiding gaven tot eene in den dood eindigend Koud vuur (Gangraena)J8 oen dan open¬ baarde zich eene ilerke weiachtige en glimmende geelachtig roode zwelling van het Aangezigt, bij de Hollanders Belroos genaamd; deze Roos breidt , op het laatst, zich over het geheels Hoofd* r C i<% 3 en niet zelden over den geheelen Hals, uit» Éij ontftaac na eene voorafgaande ongedeidheid * waarbij het Hoofd pijnlijk is , gebrek aan eetlust plaats heeft, en de zieke buitengewoon gevoelig is voor de koude enz. enz. Op deze toevallen volgde huivering, daarna bette en wijders alle toevallen die de koorts plegen te vergezellen. Waren er wonnen aanwezig, hetgeen in öijm* achtige Ligchaamsgefteilen zeer veel plaats heeft, dan on tl rond er ligteiijk Belroos • §. 8 o® Zoodanig was de geaardheid der Epidemïfche ziekte gedurende het vochtig koude Herfstweder, en na dat de groote bette van den Dampkring ( 1Ó5 ) had opgehouden* De Epidemie duurde, met langzame afneming barer woede, tot de maand December , wanneer de drooge koude eenen aanvang nam, de Epidemifche verbreiding der koorts baar eindperk bereikte, en het getal der Tusfchenpoozende koortfen zoo min was, als in den Endemifchsn ziekten toe dan d gewoonlijk plaats heeft» Öndertusfchen had men te kampen met de gevolgen der Tusfchenpoozende koortfen , die met of zonder koorts waren, en waarover ik in een tweede Deel handelen zak Alle de Zieken, die in de maanden October en November in het Hospitaal opgenomen , en uit onderfcheidene (leden toegezonden werden , leden aan de gevolgen der Epidemifche Tusfchenpoozende koorts, als aan Waterzucht, Trommelzucht, Opzwel¬ ling en Verharding der Ingewanden , Verzwe¬ ringen in deze! ven , Uittering , Longtering, Schurft, 7 Scheurbuikige gefteldheid der vochten , of het waren Zieken met hardnekkige Allen- en Der- dendaagfehe koortfen ; welke Zieken , van ver- fchil lenden aard, men naar Leijden vervoerde, om aldaar eene rustige en ongehoorde oppasfing en behandeling te erlangen , als ook om in de kleine¬ re Garnizoens Hospitalen ruimte te krijgen voor hen, die reeds konden gaan, en minder gevaar¬ lijke ziekten hadden* Ik ga nu over tot de Behandeling der Epide* I o J-4 o C ) mifche Tusfcbenpoozende koorts , en zal de Ge® iieeswijze opgeven , waarop deze koonfen In Holland over het algemeen, en -bijzonder in de- Epidemie , met een gewensch: gevolg zijn be* handeld en genezen geworden» A CHTSTE HOOFDS T ü K. Over de Geneeswijze der Doorgaande koorts . —*» §. 81. De regelen ter genezing der Doorgaande koonfen waren de volgende : L De Hevigheid der Aanvallen en derzelver dringende Toevallen te verzachten en voor te komen. Deze verzachting der Toevallen was noodzakelijk , om den doodelijkeh afloop van eenen Aanval voor te komen, die zeker het ge¬ volg zoude geweest zijn, wanneer men de hevi¬ ge Onge field heid der bijzondere en edele werk¬ tuigen ( Organen ) niet had verbeterd ; om an¬ dere kwade gevolgen voor te komen , ten einde de eigenlijke genezing der koorts te kunnen aan* wenden , en aan den toefland des Lijders in het algemeen verligcing toetebrengen enz. enz. 'II, De Koorts zelve te genezen. III, De Wederinftorting te verhoeden. LA De aan de Koorts eigene gevolgen (A7#* c Ié/ ) ziekten ) voor te komen , en dezèïvén, wanneer zij zich reeds geopenbaard hadden, zo o fpoedig mogèlijk te genezen — - Mhn voornemen is, om in dit e^rfïe Deel Hechts aan te toonen , wat wij in het werk ge« field hebben, om aan de twee eerfle Aanwijzin¬ gen ( 'Indicationes ) te voldoen. In het tweede Deel , zal ik over het voorkomen der Wederin- flortingen , derzelver gevolgen en genezing han¬ delen, en tevens dat geetie doen opmerken, wat wij als merkwaardig bij de Lijkopeningen heb¬ ben waargenomen; en ook opgeven wat wij in onderscheidene met de koorts vermengde gewone kiekten der Soldaten hebben ondervonden» L Kegelen om de Hevigheid des Aam als te verminderen en te verzachten. §. 82* Om het geweld der Aanvallen te verzachten of voor te komen , nam men de volgende alge- nieene Maatregelen* r— I. De Zieke moest, zoodra de Aanval zich openbaarde, zich te bed begeven. Dit doen wel is waar de meeste Zieken van zelve, anderen L 4 C 1<58 ) worden door zwakte , waarvan de vorige Aanval de oorzaak is , genoodzaakt den volgenden in het bed af te wachten; velen echter had men moeite daartoe over te halen , vooral wanneer de Aars« vallen van eene fchielijk voorbijgaande 'koude, en niet zeer grooce hette vergezeld waren; ge* lijk zulks dikwijls in de AÏIendaagfche Najaars- kportfen voorvalt. Dit buiten het bed blijven zet de koude van de koorts aan ,00 belemmeR de vrije ontwikkeling en den afloop van detelve. Het was, om die reden, den Oppasferen bevolen, toe te pen, dat de Zieke? zoodra de Aanval zich openbaarde, zich te bedde begaf. Dit opblijven gedurende den Aanval is nog nadeeliger , bij koud en vochtig weder, en wanneer het nop geen tijd is om in de Ziekenkamers te (loken ; in die gevallen is her altijd beter, dat de Zieke den Aanval der koorts re bedde liggende afwacht, De gelijkmatige verwarming des ligchaams ver« mindert den Aanval, en is menigmaal het middel om de uitbarfting der koorts te onderdrukken. Zich aan de koude bloot te Hellen, wanneer men den Paroxysmus verwacht, of wanneer de Koortskoude reeds begonnen is, heeft JTomwijien doodelijke gevolgen gehad. ' Mij is een geval bekend , waarin hij eenen Zieken, die zie h, bij het opkomen van den Aanval, aan de koude bloot gaf, het regeer Oor van het Mart ( Auricula ( C 1 69 5 äextra Cordt*') , door den grooten toevloed van bloed naar het Hare* barstte, en het Hart zakje met uïrgeflforc bloed werd opgevuld. Niet min¬ der nudeelig is het, den opkomenden Aanval door iierk loopcn te willen tegengaan , hetgeen menigmaal door onbezonnen menfehen gedaan wordt ; zij 1 00 pen daardoor gevaar om zich eene hecte koorts , Borstomhcking of Beroerte op den hals te halen. Deze wijze van koortsver- drijven is even zoo nadeelig als het, kort voor den Aanval, of wanneer hij reeds aanwezig is, al te flerk gebruiken van fpecerijen en geestrijke dranken , het welk menig Soldaat , op den raad zijner kameraden, indien hij daarin niet wordt, ver¬ hinderd , zeer ligt doet , zoodr-a hij maar begrijpt dat de koorts te lang duurt. 2. Op den dag des Koorts aan vals werd den Lijder een zacht dieet voorgefchreven , en als de Aanval zich kort na den maaltijd openbaarde , moest de fpijze voor den Lijder bewaard wor¬ den, tot dat de Aanval volmaakt was afgeloo- pen, of bij moest zich alleen met zijn avondeten vergenoegen. De kort voor den Aanval genut¬ tigde fpijzen werden tegelijker tijd uirgebraakc* Is de ziekte der Soldaten niet van dien aard, dat zij eenen bepaalden af keer tegen fpijzen bij hun verwekt 1 dan Haan zij die, gelijk men zegt, maar naar binnen, en bekreunen zich niet om de L 5 C 170 ) gevolgen. Eten is hunne hoofdbezigheid, en ik heb de Soldaten menigmaal, met den dood op de lippen , nog zien eten» Daar Overlading van de Maag ligtelijk toevallen van Slaapzucht en Beroerte veroorzaakt, zoo was men verpligt alle oplettendheid te gebruiken, dat hem door de Oppasfers of goede kennisfen in (til te geene fpijzm werden toegereikt, of dat zijne kamera* den hem niets gaven, wat hij niet moge of wil¬ de eten. — 3* Men zorgde dat de zieke zich, behoorlijk ontkleed, te bed begaf, en dat alle prangende kleding werd uitgetrokken of losgemaakt, ten einde , In de hette , aan het bloed eenen vrijen omloop te verfchaffen. — 4» De Oppasfers moesten den Zieken zoo dekken, en zorg dragen zoo gedekt te blijven, dat de dekens hem in de koude matig konden verwarmen, gedurende de hette niet zwaar of lastig vielen , en het Koortsfcheidende Zweet door ver¬ koeling niet* onderdrukt werd. In de Koorts® koude moesten zij den Zieken nog met een deken meer dekken, en nog met eene andere dubbeld toe- geflagene deken de voeten verwarmen« Het was hun verboden met warm water gevulde kruikjes aan de voeten te leggen« Zoodra de Koortshetce zich openbaarde , werd de deken, die tot bedekking des ligchaatns , gedurende de koude van de koorts, C l7l ) gegeven was, weggenomen, terwijl de dubbeld toegeHagene zoo lang op de voeten bleef liggen , tot dat dezen , om dat zij het langst koud blij¬ ven, behoorlijk warm waren. In de Hondsdagen Hond men den zieken toe zich, in de hatte van de koorts , Hechts met een laken te dekken; zoodra hij echter begon te Zweten, moest hij zich buiten dien, om de na¬ doelen van den togt voor te komen , met zijne gewone deken dekken, 5, Des Zomers werden , bij de Heeds toene¬ mende bette van den dag, alle ven Hers , die in de Zieken- kamers gewoon lijk zeer hoog Haan» en alle luchtgaten op de daken opengehouden, om gefiadig eene verkoelende trekking van lucht te onderhouden* De vloeren werden dikwijls met koud water befprengd. Met het vallen van den avond en de zich als dan openbarende koel¬ te -en vochtigheid van de lucht , hield men alleen de luchtgaten open, en zoo veel venfters , als tot onderhoud van de zuiverheid en verfrisfching van lucht noodzakelijk waren. B'j koud regenach¬ tig Herfstweder zorgde men vcor eene vroeg¬ tijdige matige warmte in de Zieken- kamers. In de buitengewone vatbaarheid van de Huid voor de koude, gedurende de ylpyrexia , werden door het vochtig kende weder des Najaars , eene ge- flacbge Huidkramp , en Huiveringen onderhouden, \ A C 172 ) die de koorts langwijlig maakten , en wederin- florringèn veroorzaakten. Als de kamers niet behoorlijk warm zijn, dan blijft de Zieke te bed liggen, hetgeen de Huid fteeds meer en meer verfiapt en gevoeliger voor de koude maakt. Men moet, wanneer men aan de gezonde Soldaten brandstoffen tot verwarming der vertrekken verfchaft, daarom het (loken niet tot het invallen der werkelijke vorst juist of tot den eerden November verfchuiven. Drooge koude maakt lang zoo gevoelig niet als vochtige. Zij is, bij ondervinding, het beste middel om het einde der Epidemie te befpoedigen, 6. Om het bederven der Dampkringslucht te ver¬ hoeden, en haar op den duur te verbeteren, hetwelk, hij het aanhoudend vermeerderen van het getal der Zieken en wanneer er, bij de koorts, eene fterke neiging tot ontbinding der vochten heerschte, des te noodzakelijker was, plaatdeo men in de Zieken - vertrekken minder Zieken, men rigtte te gelijker tijd in Leijden kleinere Hospitalen op, om de Reconvalescenten en Zieken aan ligteAfloo- pende koortfen lijdende op te nemen, om reden dat het groote Hospitaal een vierdeel uurs buiten de iiad lag; bedienende men zich tevens om de Lucht te zuiveren van da berookingen van Mor v eau. 7. Om de hevigheid der Aanvallen , gedurende liet vervoeren der Zieken , te verhoeden , en voor C 373 ) te komen dat zij niet tot Aanhoudende koortfeh, waartoe de bette des faizoens bij het vervoeren gunffig wäs , overfloegen , zoo gaf het Geneeskuti« dig Beduur over de Hollandfche Armee de noo* dige bevelen, dat de Zieken, bij derzelver ver¬ voering, zoo mm als mogelijk was leden.. Men zorgde vooral niet te veel Zieken in één fchip te leggen , liet de fchepen tegen den avond ver¬ trekken en de reis bij nacht voortzetten. De zich op het fchip bevindende Arts moest, voor zoo veel de omflandigheden het toelieten , den Zieken, gedurende de Koortsaanvallen, de noodige hulp toebrengen, voor het zuiveren der lucht zor¬ gen, en eetie matige Temperatuur van lucht in het ruim van het fchip onderhouden, De lig- tere Zieken moesten boven op het dek blijven. Onaangezien de voortreffelijke maatregelen, die men nam , en den grooten ijver , waarmede zij , verniids alles tot dat heilzaam oogmerk krachtdadig mede» werkte , werden opgevolgd , konden nogtans alle kwade gevolgen niet worden voorgekomen, doordien de wind en weêrsgefleldheid en andere oorza¬ ken, die men niet kon veranderen 5 menigmaal de beste maatregelen verijdelden. Bij het in¬ vallende koude vochtige weder werden er ande¬ re aan ff aken gemaakt. Men droeg zorg, dat de Zieken wanner gekleed en gedekt werden, en door hunne onachtzaamheid geen koude yatteden. C *74 ) Men moet echter in aanmerking nemen, dat meü hier met geene wel opgevoede menfchen te doen had, deze geftrenge manier van handelen , was ten hunnen nutte het best gefchikt. - — 8. Na den geëindigden Aanval- moesten de Zieken zich verfchoonen, de bedden gemaakt, en de ' van het geweldig Zweten doornatte la¬ kens met fchoone en drooge verwisfeld worden* Waren de matras fen ook doornat van Zweet , dan moest men de Zieken op drooge doen ne* derleggen. Dit was dikwijls noodzakelijk, wan¬ neer de Zieken te fterk Zweetten. De Zieken durfden met hunne doornatte hembden niet op te liaan, en zich te kleden, veel minder de Zaal te verlaten. De Lïgchamen moesten geheel droog, en de Aanval reeds eenige uren zijn af- geloopen, eer het hun vergund was in de vrije lucht te gaan. Men floeg, gelijk het zich van zelve verdaan, altijd acht op het weder, en zorg* de, dat zij, bij het aanwenden der maatregelen van vereischte zindelijkheid, geenen togt vat* reden. — 9. De Wachthebbende Al de Chirurgyns en Öppasfèrs moesten de Zieken, gedurende de Aan¬ vallen, gadeflaan , op de Verfchijnfelen en derzel- ver aard acht geven , ten einde , ter verhoedinga der veelvuldige toevallen van Slaapzucht en Be- 4 C I75 ) roeree do noodige maatregelen te kunnen bij de hand nemen. 10. De gewone drank was Gerden water , mee Azijn en Suiker. Dit werd in de groote zomer- bette nogtans geenszins warm toegediend Men moest voor den koordigen, om hunnen dorsr te lesfchen, in de Zieken- vertrekken gemeenlijk eene dubbelde, ja zelfs driedubbelde portie van dezen drank in gereedheid houden. Zij moesten in de koude van de koorts Hechts weinig en niet te dikwijls drinken , en men liet bun, wegens de krampachtige gefield heid van de Maag, in dit tijdperk Camillen thee drinken, die bij vochtig koud weder de gewone drank der koortfigen was, — - 11. De fpijzen waren naar den Aard der ziek« te, derzel ver Graden , het Jaargetijde , en de Toe* vallen geregeld. In de groote zomerhette had* den de Zieken eenen bijzonderen trek naar Salade , die zij met fmaak aten, en hen ook wel be® kwam. Aan de Zieken die zeer zwak waren en eenen Buikloop hadden, werd Wijnfoep voor- gefchreven. Zij aten in het heete jaarfaifoen niet den grootften fmaak gekarnde Melk met Paerel- garst. Naar omstandigheid kregen zij Rijst in Melk of Vleeschfoep gekookt , Pruimen , Vleesch- foep. De Reconvalescenten bekwamen, naar ge- fieldheid van de krachten der Maag, Bier of Wijn om te drinken , en bij toenemenden Berkte ( i/6 ) der Ingewanden gebraden Kalfsvleescb , eindelijk Rundvleesch met behoorlijke groenten. Den Sol¬ daten j die gewoon waren Brandewijn te drinken, werd het gebruiken van een glas daarvan toége* liaan, in Gal- en Rotkoonfen bekomen de Vieeschfoepen , hoe nuttig zij ook anders tot verwerking en voeding van zwakke Zieken zijn, garlsch niet wel. — Dezelven zoo onbepaald aan alle verzwakten toe te dienen, als nog niet lang geleden gebruikelijk was , is niet wei aan te raden. — - Deze waren de algemeene maatregelen en voorzorgen, die men met opzigt tot de koorts nam, deels om verligting te verfc haffen , deels onl na- deelige gevolgen voor te komen. Nu trede ik tot de Geneeswijze der met hevige toevallen ge¬ paard gaande Koortsaanvallen, II. Voor fchrif ten om de Héité , den Dorst en de Tlhoofdigheld te matigen. S* In de buitengewone Bette en den z waren Dorst veler Zieken, waarin de gewone drank ontoereikend was om den zei ven te lesfchen, de / t 5 , ' A, fcti gelijk als op eenen gloeijendéri Steen vfél , dé bette brandend was, gelijk dit in de Hondsdagen gebeurde , gaf men hün gewoon Gerftenwater iftec Zwavelzuur {Acidum Sulphuricum dïluturn) of met WIjnfteenzuur ( Acidum tartarosum ), welke drank met Suiker werd zoet gemaakt. Wanneer eeni* ge Zieken in de hevigheid der koortshette fom- tijds trek hadden naar koud water, dan werd hun dit toegedaan , maar zij mogten niet te veel op eenen keer drinken; onder die voorwaarde, zal deze werkzame en den Zieken verkwikkende drank niet ligt nadeel doen. In onzen tijd, waarin men * volgens de manier van wriöt en gurr ie, in heete en brandende koortfen, bet begieten met koud water, als een veelvermogend middel aan¬ raadt, zal men in dit geval den Zieken het drin¬ ken van koud water wel mogen toedaam Grain¬ ger Hilde eene hevige Galbraking, die met eene Anderendaagfche koorts gepaard ging, alleen mef koud water. — In den fterken dorst en de zich naderhand openbarende brandende hette der Aanhoudende Rot* Galkoortfen , werd bet Gerftenwater met Zwavel* zuur, Franfchen rooden wijn, of ook met Rhijnfchert wijn vermengd. Bij Brandewijndrinkers liet men* om de hette te matigen , den dorst te lesfèheft en de zinkende krachten op te beuren, onderden drank Brandewijn mengen. m > c ï?8 ) In de behoorlijk Afloopende koortfen, waarin er eene zeer prikkelbare Ligchaamsgefleldheid plaats heeft, ontdaat gedurende de hette der Paroxysmen gemakkelijk Ijlhoofdigheid, die, met het uitharden van het Zweet, ophoudt. Deze vereischt, wanneer zij niet al te hevig is, geene bijzondere middelen. Zijn de Zieken uit hunnen aard ongeduldig 5 in de hette onrustig en woelachtig, en zetten zij daardoor de hette nog meer aan, dan geraken zij ligtelijk aan het Ijlen. Was de Ijlhoofdigheid ge¬ weldig en aanhoudend, en het Ligchaam tevens verdopt, dan deed een Klisteer uit Azijn en Wa* ter zeer veel nut; en er volgde fpoedig ontlast dog; te gelijker tijd werd Zuurdeeg met Azijn gemengd en tot eene zachte pap gemaakt in den Nek , aan de Kuiten of onder de Voetzolen aango legd. Wijders liet men de Slapen van het Hoofd en het Voorhoofd dikwijls met koud Water en Azijn wasfchen. In de geweldige Ijlhoofdigheid, die zich In de Aanhoudende Tusfchenpoozende koortfen, bij de verheffing, op den derden, vierden of vijfden dag en dikwijls op het onverwachtst openbaart, het¬ geen men echter , als de Lijders klagen, dat zij, bij het influimeren , allerhande vreemde verfchijn- felen zien, en de krachten nog niet zeer zijo weggezonken , vooraf kan weten , doen Zuur¬ deeg. of Mosterdpappe-n aan de Kuiten en de ( *79 3 Voetzolen, bij herhaling, aangelegd, benevens koele lucht, koude zure dranken , en Azijti Klisteren, veel dienst. De blaênrekkende Pleis¬ ters prikkelen hier te flerk, zetten het ijlen * de koorts en met haar de neiging der Vochten tot Rotachtige ontaarding, aan; vermeerderen de daar gemeenlijk op volgende Slaapzucht; de getrokke- Blijnen geven aanleiding tot verzweringen met • ' , t u Verderving, die niet zelden, wanneer de koorts reeds genezen is, voor de Zieken doodelijk zijn; of maken ten minden de herdelling zeer langdu¬ rig en pijnlijk. Zelfs Tissot en van s wik¬ ten raden hen aanleggen van Spaanfche Vlieg« pleisters af. Tissot (*) zegts „ Ik deed, met ter zijde Helling van Spaanfche Vliegpleisters , adeidendë 33 Pappen ( ’ Eplspastica ) uit Zuurdeeg, allerdefk» „ den Azijn en eene groote hoeveelheid Mosterd,, ,, zaad aan de Kuiten, of ook dikwijls onder dé Voetzolen, aanleggen«, Zij prikkelden met geen 3, minder kracht dan de Spaanfche Vliegen, eri „ bragten ook niet zoo veel nadeel toe, daar deze, door het opnemen en met het bloed ,3 vermengen hunner, vlugde Loogzoutige deden; 3, het bederf vermeerderen en de Rotkoortferi aanzetten; waarentegen de zure deelen der » (*) Tissot Epidemia febril Biliofae Laufannenß $ c ISO ) „ Mosterdpappen , door de inzuigende Vaten ge*' „ lladig opgenomen, de werking, om de Voch* „ ten tot bederf te doen overgaan, beteugelen®’" Van swieten, zegt: „ dat het, wanneer de 5, ontbondene fcherpe vochten tot verrotting over« 5, hellen , en er eene flerke Koortsbeweging plaats heeft, gansch niet veilig fchijnt te zijn Spaan® „ fche Vliegen aan te leggen.” — De Mosterdpappen moeten nimmer zoo lang blijven liggen, tot zij blaêren trekken, en dus doen zij nimmer dienst aan de Voetzolen , alwaar TissoT (*) ze wil aangelegd hebben. De Huid Is aldaar veel te dik , zij moeten te lang liggen , voor dar, zij werken; en wanneer zij daarop zoo lang bleven, tot dat de dikke Voetzolen geheel zijn afgevallen, verwekken zij bij de Herftellen- (*) „ Zoolang, zegt tissot, in bovengenoemde Fer. ,, handeling , Bladz . 64, de dikke aan alle Menfchen ei. , gene Opperhuid der Voetzolen niet afvalr, heb ik met *. 5, het leggen van Mosterdpappen aangehouden, omdat 9, langs dien weg altijd een Wei en dunne Etter ontlast 3, werd. Zoodra zij echter binnen cUn tijd van zes of „ zeven dagen ftuksgewijze geheel was afgevallen, wer« 3, den er, tot san derzelver volkomen genezing, zeer 3, verzachtende Balfems gebruikt, vermids de, nog met eene f, dunne Opperhuid bedekte, nieuwe Huid het aanleggen f „ van fcherpe dingen niet zoude hebben verdragen.’’ De® ze manier van handelen wordt met regt den Zieken onnoodig martelen genoemd® — c x8ï ) den langen tijd eene moeije lijkheid in het gaan, en maken dat zeer pijnlijk. Men behoort de Mosterdpappen of aan de Kuiten , de Scheenea of onder aan de Voetzolen te leggen, ze af te nemen , zoodra zij de plaats hebben rood ge- * maakt, en ze, in het vervolg liever , op een ander gedeelte des Ligchaams aan te leggen. Wanneer zij, na het rood maken der deelen, nog lang blijven liggen , waardoor aldaar eene fterke One- fteking veroorzaakt wordt, en men ze daarop weg¬ neemt, dan verhindert de hevige koortshette de vorming der blijnen; maar gebeurt die niet, dan beginnen dikwijls deze plaatfen eenig vocht te ontlasten , de Opperhuid valt af, en er ontldaat eene Zweer. — In den met ligte ijlhoofdigheid gepaard gaanden Haat van Slaapzucht Q. Delirium tranquillum Co * matofum ), niet diep gezonkene krachten, eenen kleinen en radden Pols, en hoe zuiverder Zenuwach¬ tig de koorts was, als ook hoe minder de vochten geneigd waren om tot bederf over te gaan, deden de Blaêrtrekkende pleisters zeer veel dienst, kun¬ nende zij in die gevallen , naar het voorfchrift van Pringle, op de afgefchoren kruin des Hoofds worden aangelegd. Maar in eene geweldige Ijlhoofdigheid, waarin de krachten nog niet flerk zijn weggezonken, er fterke ophoopingen van Bloed In het Hoofd plaats hebben, het Aangezigt en M 3 ( 1Ö2, ) de Gogen rood zijn, en de Lijder verwilderd, zfef , daar zijn zij, en wel voornamelijk op Hoofd aan¬ gelegd , uiterst nadeelig. „ de eerlie leert mij, dat, door de trekking der plaasters 5, het bloed, en met het bloed de kwade ziekte ftoffen te meerder naar het hoofd en hersfenen v/orden ge- 3, voerd; wat men ook mag voorgeven, dat zulks alleen 3, door de uitwendige Carotides , met verligting der in- 3J wendige, zoude gefchieden; en de laatfte heeft mij 35 eens het nadeel daarvan, in eenen mijner lijderen doeo ?, ondervinden, bij wien de ijlhoofdigheid, van dat 00« f9 genblik af, hoe langer hoe heviger werd, en kort daar- p na een doodlijke Slaap volgde.’* ( ïS3 } , III. Vmrfchriften om de Fijnen en Benaau wdheden te verzachten , het Neusbloeden te matigen en de Slapeloosheid ie verminderen * §• 84. In het heete Jaarfaizoen was de Hoofdpijn in de Aanvallen geweldig , en vorderde verzachting, zij ontfiond uit fterke ophoopingen van Bloed, gedurende de koortshette en werd door van zelf ontdane Neusbloedingen verminderd. Koude om- flagen van Water en Azijn op het Voorhoofd, die men menigmaal moest ververfchen, en Zuur¬ deeg in den Nek waren van zeer veel dienst. Ecne verheven ligging met het Hoofd is daar¬ bij s even als in de Ijlhoofdigheid, zeer noodig; terwijl eene al te lageliggïng met het Hoofd, menigmaal oorzaak der Neusbloeding is. De hevige pijnen in den Rug en de Leden, waarover de Lijders in het begin van den Aan¬ val klaagden, werden door het drinken van Ca* millen~ihee verzacht, en verdwenen geheel in de daarop volgende hette. Dit had ook plaats bij de benaauwdheid in.de koude van de koorts. In de Slapeloosheid verfchaftte een Compres , met Azijn en Water om het hoofd geflagen en M 4 C 184 ) fnenlgmaal hernieuwd , en eindelijk een Klisteer» Rust en Slaap, Bij een Aanhoudend waken van vele dagen, vond kloekhoff een Om (lag van overgehaald Rozenwater {Atfua Rofarum destil * lata) en een vierde gedeelte Vlierazijn (. Acetum Sambucinum ) van zeer veel dienst te ziln , es dit is ongetwijfeld zeer voordeelig. Het geweldig en verzwakkend Neusbloeden Hilde men door het in de Neus (leken van wieken met Aluin'watcr bevochtigd, en het aanleggen van koude omflagen van Azijn en Water op het Voor¬ hoofd* IV. Voorfchnft om hei: geweldig Zweet en matigen. V §. 85. Om het Zweet, dat, gelijk boven gezegd is* met het afloopen des Aanvals zeer dikwijls huw tengewoon geweldigen aanhoudend en niet zelden ceUiquanf was , te matigen , fchreven wij bij des¬ ze Ifs aanvang een fterk Aftrekfel van Salie , met ivi Y N z i c H T s zure Elikfter (Elixir VitrioUMyn • zichtf) en Brandewijn voor, waarvan de Zieke alle vierdedeel uurs eenen lepel vol moesten is- pernen. Een Aftrekfel van Salie is ook zeer go.er4 C 185 ) fegen het afmattend Morgcnzweët na de koorts, in welk geval men het ook met den Koorstbast vei> binden kan. Van swieten (*) prees daar tegen ook dit middel aan , en hij gaf het met Wijn of Brandewijn. Dat dit vermogen om het Zweeten te matigen niet aan de vermenging met Brande¬ wijn moet worden toegefchreven , heeft quarin(|) bewezen, die van een Aftrekfel van Salie met Water reeds dat nut ondervonden had*, De Lijder behoorde zich tevens zeer ligt te dekken, dikwijls van ligging te veranderen, het doorgezweete Hembd met een droog en fchoon te verwisfden, en dit wel zoo dikwijls als noodig was. Na den Aanval zijn eene zachte beweging in de vrije lucht, en, Indien zulks de krachten niet toelaten, het da¬ gelijks opilaan uit het bed, wanneer men den Zieken eenigzins gekleed, op eenen gemakkelij- ken Stoel gezeten, in de vrije lucht kan bren¬ gen, nuttig en noodzakelijk; maar laat het weder dit niet toe, en is de Zieke zelfs niet in ftaat om aangekleed in de zaal eenigen tijd op te zitten, dan zijn, ten einde het, gedurende den Aanval, gewei- dig Zweeten te matigen, de drooge wrijvingen van de Huid zeer voordeelig. Grainger, prijst ('■') van swiETEN, Comment . in Aphorim . Boer- hav, Tom. II. p . 5. 10. (f ) Metkod . medendi . febr . Vindob. pag. 37, m5 C ÏÖ6 ) tegen dit toéval den Koortsbast met het ruwe Spiesglas, ( Ammonium Crudum ) aan. De goe- de uitwerking van het eerfte middel heeft mij teruggehouden, om van het laadde gebruik te snaken. Voor fchrif ten om het Braken , den Buikloop en het Galbraken te füllen, §. 86. Het braken in den Aanval, veroorzaakt door eene voorafgegane overlading van de Maag, en het aanwezen van Galachtige en Slijmachtige ftoffen, bevorderde men door het drinken van Camillen-thee , waardoor het, na het ontlasten dezer ftoffen, ophield. In het toevallige ( Symptomatifche ) Krampach* tige en Afmattende toe wringen van de Keel en braken in de het te, werd met veel voordeel het Mengfel van riverius (Mixtur a Riveriana') toegediend, terwijl men tevens een Klisteer deed getten, In de Aanhoudende Brakingen en bij eene diep» gezonkene Levenskracht, waarbij de Zieke zoo- dra hij iets genuttigd had, hetzelve wederom uit* ( t 87 ) braakte , waren s y ö enhams vloeibaar Héulfap (Laudanum liquidum ) en Kamfer de middelen om die toevallen te (luiten; terwijl men tevens een vlug fineer fel ( Liniment um volatlle) uit Ammoniakgeest, Heulfap, Tinctuur van Spaan» ehe Vliegen en Boomolie op de Hartkolk zacht* jens liet inwrijven, en een gedeelte daarvan, op een' wollen lap uitgedort , aanleggen. Blaér- trekkende pleisters op den Buik deden ook veel dienst, welke middelen zeer kerkwerken, om de ontdane Ontftekingen , waarvan het Braken veelal een toeval was, te verdeden, In de Gal braking, die decks zeer kort duur¬ de, en waarin eene groots hoeveelheid Galftof* fen met verligcing, van onder en boven werd uitgeloosd, en in het heete Jaargetijde fomwijlen ziektefcheidend was, liet men de Zieken CamiL len thee drinken, hetgeen de' Pijnen en Krampen, die daarmede gepaard gingen, verzachtte, en de ontlasting der Galffoffen bevorderde, waarop in de eerde plaats» na da behoorlijke ontlastingen, het Braken en naderhand het Afgaan ophield. Was de Galbraking het gevolg eener Uitput¬ ting ( Status Colliquativus') dan deed de Aluin en het Heulfap veel voordeel, bijzonder naar het volgende Voorfchrifc. Men late vier Scrupels Aluin , twee Greinen Heulfap , en twee Scru¬ pels Pepermunt Olie Suiker onder elkander men* gen , verdeele dit poeder in zes gelijke deeïen , en diene den Lijder t om hec half uur, een dier poeders toe* Wanneer de krachten buirèngewoon fterk weggezonken, het Aangezigt ingevallen, de uitwendige Ledenmaten koud waren , bedor» vene dunneen met Bloed gemengde Stoffen werden uitgedreven 9 de Pols klein, rad en naauwlijks voelbaar was, dan werdende Leden met warme in Kamfer • geest nat gemaakte doeken gewreven, en werd sydenhams Laudanum dikwijls toege¬ diend; men was echter zelden in flaac, daardoor ^ * den roefland , die de grond dezer toevallen was , ie verbeteren. Zuilen wijders de Geneesmidde» len , die de Zieke inneemt, binnen gehouden, en niet weder door Brakingen uitgeworpen wor¬ den - dan behoren zij zonder vermenging met een oi ander vocht te worden ingenomen, doordien de Maag reeds eene kleine hoeveelheid daarvan weder ukwerpr. — ^ De Buikloop, die na eene Aflating van de koorts ontftaat, Ziektefcheidend feritisck'jiSy en door eenen Tusfchenpoozenden Pols wordt voorafge¬ gaan, duurt eenige dagen lang, en houdt dan, onder het gebruiken van verkerken de middelen, op ; zonder dat het noodig is , tot kuking daar¬ van iets aan te wenden, De Buikloop in hec begin der ziekte 3 waarbij C 189 ) eene groote hoeveelheid Galfloffen ontlast wördf * houdt na derzelver uitdrijving op. De zware uitdroogende (Colli quative) Buikloop in den Zomer, waarbij eene Ontlasting van dunne., geele, bruine en waterachdge Stoffen plaats had, en de Pols geheel wegzonk , die aanhoudend voort* duurde, maar met den Aanval nog lterker werd, en waarin niet zelden de Buik opzwelt, maakte in de Aanvallen het gebruiken van poeders uit den Wolferley (Arnica) en Heulfap (Opium') of' Aluin met Heulfap noodzakelijk. Om den « Buikloop bij aanhoudendheid te füllen 5 was een Afkookfel van den Koortsbast niet den Wortel van Wolferley , Bast van Cascarilla of Simaruba noodig. De Buikloop bij het vochtige Najaarsweder was nog veel hardnekkiger en ging vergezeld mee gedurige wederinflordngen; zoodat de kunst me¬ nigmaal daar voor ftil flond. Men was genood* zaakc om van het Doverspoeder (Pulvis Doveri ), tot den Aluin , Arnica , Succus Catechu , Bolus Armena , Gummi Kino en andere middelen op te klimmen. Ook had medicus (*) met den Buikloop, die de Tusfchenpoozende koortfen ver« gezelde, bij ongefladig weder, zeer veel te doen, (*) Sammlung van Beobachtungen aus der Arzneywh* fenfehaft , B, 1. pag* 225. I ( jpo j êh prijst het Mengfel (Mixtur a) door gras¬ huis in het Loodkolijk ( 'Colica Pictonum') voorgefchreven , en beflaande uit acht Oneen Water, vier oneen Rhijnwïjn, een dragma Gom Tragacanth , een dragma Cdtechu en twee Drag- men ruwe Aluin , fcerk aan, In een geval 9 waarin alle middelen , zonder eenige vracht te doen, waren aangewend, deed een half Dragma witte Vitriool ( Sulphas Zincï ) bij giften elk van vijf greinen, veel nar. Ik heb dit middel, in het vervolg, in vele aanhoudende Büikloopen met den alle'rgewenschten uitdag ge* bruikt* De Gonferf ( Condhum ) van van swie* ten, uit den Koortsbast, Cachou, Bloeddeerl ( Lapis Haematitis ) en Kaneel, waarbij men ook SYDENHAMS vloeibaar Heulfap voegen kan, is zeer aan te prijzen, In de hevige Büikloopen in het Najaar , in de 2inkingrköortfen,en bij vochtig koud weder deed het Poeder van ïVolfzrley met Heulfap voortreffelijke dïenften» Maar hier werkten meer oorzaken mede5> dm deze ziekten hardnekkig te maken en meest¬ al doodelijk te doen afloopen. Onder deze oor¬ zaken moest mens voornamelijk bij de voormaals krijgsgevangene Rusfen , Polen en Pruis fen* de Droefheid en het Heimwee rangfehikkem Bal* dingèu zag ook bij de Pruisfifche Arrnee, dat het Heimwee en de Droefheid in eenen dooie* ( ip* ) lijken Buikloop eindigden , en flaafc deze Waar¬ heid met de woorden van den grooten baglI- vius: „ Buikloopen ontdaan dikwijls uit Droefheid „ en Gemoedsaandoeningen, en zijn fchier onge® 9, neeslijk, voo al zoo derzelver oorzaak blijft aan- 3, houden : gewoonlijk komt er eene onbehendige ,, koorts ( febris erratica ) bij , die zoo lang „ duurt, tot dat de Lijders eindelijk, door ge- ,, brek aan Voeding {Atrophia) , geheel uirge- „ teerd derven.” Een groot aantal van ziekten fluiten het Treur* fpel, dat zij vertoonen, met eenen het ligchaam uitmergelenden Buikloop ( Diarrhoen colliqua - tivaJ) De Waterzucht, die uit koorden haren oorfprong heeft , de Scheurbuik en de Slepende koorts voorfpellen, door dit toeval, het aannade¬ rend einde des Lijders. Dit doodelijk toeval ver¬ toont zich echter vroeger, wanneer het vochtig koude weder blijft aanhouden, en de zwakke eo afgematte Zieken bovendien, bij hunne vervoe¬ ring in fleebt weder , fteeds veel koude moeten uit- flaan. V h Foor fchrif ten ter behandeling der Aanvallen met Verftijving , Slaapzucht en Beroerte , S. 87. Dit Drietal omvat waarlijk de allerergfte toe¬ vallen, waarmede de Tusfchenpoozende koortfen gepaard gaan, en zij verdienen van wege hunne bijzondere Doodelijkheid niet regt den naam van Doodskoortfen. De grootfte Geneesheeren heb* ben te vergeefs alle middelen in het werk ge¬ field, om de Koortsaanvallen , welke van deze fchrikverwekkeode verfchijnfelen vergezeld waren, van korteren duur te doen zijn, te verzachten * en in gewone Aanvallen te veranderen, In het eerst bediende men zich van Aderlatin* gen, deels om de (laat van Ontfleking des Bloeds te verminderen en weg te nemen, zonder eigen* lijk te onderzoeken, waarin het eigendommelijk kenmerk van de Ontflekiog der Vaten, wanneer zij werkelijk aanwezig was, beflond, om daar¬ door verder io haat te zijn, den Koortsbast re kunnen toedienen; deels om door verzwakking der C 193 ) der Vaten, de Krampachdge bewegingen te dóét! ophouden ; dan , de gevolgen waren , dat de bette wel verminderde , de langzame volle Pols klein en rad werd , en de krampen even geweldig hie¬ ven voorcduren. — » Dit was ook het geval met de Bloedzuigers, die bij kinderen , door koonfen met toevallen vati Slaapzucht en Beroerte aangetast, werden aange¬ legd, Eene Neiging tot flapen wordt in de Aan¬ vallen van Tusfchenpoozende koortfen, voorna¬ melijk bij kinderen , waargenomen, De vroegere Geneesheeren hebben dit ook opgemerkt ; de Dofheid en Slaapzucht liepen bij deze) ven op doodelijke Stuipen uit, Gèdurende eene Door¬ gaande koorts met Buikloop nam grimm eene koorts met Slaapzucht bij kinderen waar , waarin de Blindheid als een kenmerkend toeval door hem werd opgemerkt» Ik heb de koorts met Slaapzucht bij kinderen menigmaal gezien. 