Handboek der pharmakognosie
De stengels met de bladen en bloemen , die in April en Mei moeten inge¬ zameld worden. 64 pond leveren gedroogd 11 pond. — De vierkante, 3 tot 12 duim hooge, dun behaarde stengels dragen tegenoverstaande bladen en kleine, roodc, zelden witte bloemen. De eersten zijn gesleeld, hart- of niervormig, stomp, grof kartelig-getand , bijna onbehaard , van onderen klierachtig gestippeld. De laatsten vormen in de oksels der bladen twee tegenoverstaande, 1 — tot 5 bloemige bloeitoppen. Smaak specerijachtig- bitler, wrang, eenigzins krabbend. De reuk der versehe stengels, bladen en bloemen is eenigzins onaangenaam, specerijachtig; gedroogd zijn zij reukloos. — Bevat volgens ben der : hars; extractiefstof ; looizuur; galnoten¬ zuur; salpeterzure potasch. L ABI AT AE. 291 Bi. Teucrium. Gamander. XI V. 1. 1. Teucrium Chamaedrys l. In Zuid-Duitschland , Zwitserland, Frank¬ rijk, Nederland en andere deelen van Europa; ook in Azië. — d. V. 11.244. Mq. 211. P. II. 394. F. B S. 1.432. — Levert de Edele of Liggende Gamander . Ilcrba Chamaedrys. De bloeijende, slechts van den wortel ontdane plant. De stengel is opstijgend, van onderen bijna houtachtig, tot 4 voet lang, eemgzins be¬ haard. De bladen zijn tegenovergesteld, kortgesleeld , langwerpig-eirond , stomp, behaard, aan den voet gaafrandig en bovenwaarts ingesneden-ge- zaagd. De roode , zelden witte bloemen vormen okselslandige, 2- tot 5- bloemige kransen. Reuk aangenaam, balsamisch. Smaak specerijachtig, wrang , zeer bitter- 2. Teucrium Scordium l. Bijna door geheel Europa op vochtige wei¬ landen , langs slooten enz. — n- V.lï. 243. Mq. 211. P. II. 394. F. B. S. I. 432. — Levert de Knoflook- of Waler- G amander. Herba Scordii. De bladen met de bloeijende stengeltoppen. 40 pond leveren gedroogd 15 pond. De bladen zijn ongesteeld, langwerpig, op beide zijden zeer fijn behaard, eenigzins gerimpeld, grijsachtig, stomp en grof-gezaagd. De bleekroode of witachtige kortgesteelde bloemen, vormen okselstandige, 2- tot 4bloemige , halve kransen. Reuk specerijachtig, even als van knoflook. Smaak speccrijig, zoutig, zeer bitter. Bevat : aclherische olie; looistof; bittere extractiefstof ( scordiine ). Verwisselingen : Teucrium Chamaedrys, Teucrium Scorodonia* 3. Teucrium Scorodonia l. Tusschen heigewassen, struiken , in bosschen enz. — Mq- 211. F. B. S- I. 431. F. B. I- 57. — Levert de Wilde Salic-G amander. Herba Scorodoniae s. Salviae sylvestris. De bladen met de bloeijende toppen. De bladen zijn hartvormig-eirond , gesteeld, stomp , gerimpeld, gekarteld en eenigzins behaard. De bleekgele bloemen met hare roode meeldraden vormen aan de toppen der stengels eenzijdige trossen. — Riekt onaangenaam, specerijachtig, naar knoflook. Smaakt specerijig , wrang, zamentrekkend. : 292 LA BI AT AE. 4. Teucrium Marum i. In geheel Zuid-Europa. — d. V. II. 243. Mq. 211. P. II. 394. — Levert de Katten- of Syrische Gamander. Herba Mari Yeri. De bladen met de bloeijendc toppen. De bladen zijn zeer klein, tegenover¬ gesteld , gesteeld, eirond, stomp, gaafrandig, aan den rand omgerold, glad, stijf, van boven grijs-groen en bijna onbehaard, van onderen dun witviltig. De kortgesteelde , kleine, lichlroode bloemen, welke in Julij en September te voorschijn komen, vormen aan de uiteinden der takken eenzijdige, met bladen vermengde trossen. Reuk doordringend, kamfer- achtig. Smaak brandend, specerijig, scherp. Bevat volgens bley: Aetherische olie . 0,025 tri aether oplosbare hars . . 1,100 In aether onoplosbare hars . 1,200 In oliën onoplosbare hars • 1,250 Chlorophyllum . . 4,375 Eiwit . 1,100 Looi- en galnotenzuur . . . 0,500 Bitter extract met chlorpotassium 6,000 Extractiefstof j ' . . 5,500 Plantenvezel Azijnzuur. Appelzuur. Chlorkalcium Water. Kleefstof. Verhard eiwit Slijmgom. 24,750 0,200 0,300 0,650 11,000 5,450 6,850 16,900 Gom metzuringzure potasch 6,900 Chlorpotassium . . . 0,750 IJzerverzuursel . . . 0,100 Zwavel . . sporen Verlies . . 3,225 Phosphorzure kalkaarde Zwavelzure potasch I Zetmeel . . 0,900 Gom . 1,500 De aetherische olie bevindt zich in alle deelen der plant. De bloemen en bladen bevatten betrekkelijk meer appelzuur, looizuur, chlorophyllum en potasch; de stengel daarentegen meer hars en gom, en slechts weinig looizuur. 1. Ajuga. Zenegroen. XIV. 1. 1. Ajuga Chamaepytis schreber. Teucrium Chamaepitys l. In Zuid-Europa, Klein-Azië , Afrika, Amerika. — Mq. 210. P. II. 394. — Levert de Veld-Cypres of Akker- Zenegroen . Herba Chamaepityos. De bioeijende plant , slechts van den wortel bevrijd. — De stengel vier ¬ hoekig, tot 1 voet lang , getakt, behaard, soms roodachtig. De onderste bladen tegenovergesteld , lancetvormig , onverdeeld , gesteeld : de bovenste ongesteeld, LA BI AT AE. 293 diep-driesplctig niet lijnvormige, gaafrandige lobben- Allen zijn behaard en eenigzins kleverig. De bijna ongesteelde , okselstandige bloemen komen in Julij en September te voorschijn; zij zijn klein, geel, met purperroodc stippen in de keel. Reuk sterk, specerijachtig, even als van dennen en rosmarijn. Smaak specerij ig, bitter. aai. Origanum. Orego. XIV. 1. 1 Origanum, vulgare l. Bijna door geheel Europa op drooge steen- achtige plaatsen. Is zeer afwisselend naar gelang der groeiplaats. — n. V. II. 245. Mq. 202. P. II. 389. F. B- S- I. 450. F. B. III. 223. — Levert het Oregokru id 5 Wilde of Gemeene Orego. Herba Origami. De stengels met hunne bladen en bloemen. Van 20 pond blijven na het droogen 7 pond over. — De stengel opgerigt, buisvormig, vierkant purperbruin, tot l1/* voet hoog, met korte, kroezige en afstaande haren bekleed. Vooral bovenwaarts draagt hij korte stengels en gcsteelde, tegen¬ overstaande bladen. De laatsten zijn eirond, stomp, gewoonlijk gaaf- randig, op beide zijden zwak en kort behaard, op de ondervlakte klierachtig gestippeld. De bruinachtig-roode bloemen zijn in korte, rond¬ achtige aren geplaatst en vormen aan de toppen van den stengel en de takken zamengedrongene bloemtuilen, met eironde, paarsche of groene schutbladen. Reuk aangenaam , balsamisch. Smaak specerijachtig-bitter» Bevat: looistof; eene bittere zelfstandigheid, en in 1 pond ongeveer 3 drachmen aelherische olie. 2. Origanum crelicum l. — Van deze plant, welke gezegd wordt op Kandia in ’twild te groeijen , werd vroeger de zoogenaamde .Kretische Orego of Spaansche Hop , Hcrba Origami Cretici , afgeleid. Het is echter eene nog onnaauwkeurig gekende plant, en vol¬ gens de beschrijvingen , die ons door verschillende pharmakologen en pharmakopoeën van dit geneesmiddel gegeven worden, bestaat het uit de bloemaren van onderscheidene soorten van Origanum, namelijk uit die van : a) Origanum h i r t u m unk. Origanum crelicum nees. In Zuid-Europa, inzonderheid op de eilanden van den Griekschcn Archipel. — Dient volgens de Pruissische en, naar het schijnt, ook volgens de Han¬ noversche pharmakopoe verkozen te worden. — Groenachlig-bruinachtigc , 294 LABIATAE. vierkante, 4 tot 5 lijn lange bloemaren, met daksgewijs liggende schut¬ bladen, welke rondachtig-spits , scherpharig en kort gewimperd zijn. Er zijn altijd stukken van stengels en ook wel aren van andere species van Origanum mede vermengd. Zij rieken doordringend, specerij ig , en smaken scherp-specerijachtig. b ) Origanum smyrnaeum l. Majorana smyrnaea nees. In Griekenland, Klein-Azië en Noord-Afrika. — Mq. 203. — Behoort vol¬ gens de Pharmacopoea universalis verkozen te worden. — Stomp- vierkante of ovale, 4 tot 6 lijn lange bloemaren met eironde schutbladen , welke gewimperd en zacht behaard zijn. Schijnt het meest in den handel voortekomen. c) Origanum creticum hayne. Origanum Macrostachyum link. In Zuid-Europa. — Mq. 203. — Regte, vierkante, bijna 1 duim lange aren, aan den voet van een blaadje voorzien, met ruitvormige, spitse schutbladen , welke tweemaal langer dan de kelk en bovenwaarts doorschijnend-geslippeld zijn. (]) Origanum Megastachyum link. In Zuid-Europa. — Mq-203. — Regte, vierkante, Va lot s/4 duim lange aren, die aan den voet van een blaadje zijn voorzien, met eironde, korte schutbladen, welke spits, naakt en aan den rand gewimperd zijn. e) Origanum creticum sieber. In Zuid-Europa. — Spitse, fijn- harige , 6 tol 7 lijn lange bloemaren met langwerpige, gerimpelde schut¬ bladen, welke geaderd en aan den top omgebogen zijn. Wegens de groote overeenkomst dezer aren zoude er welligt geen na¬ deel uit ontstaan, zoo zij nu eens van de eene, dan weder van de andere plant , of wel met elkander vermengd worden aangewend. Allen bevatten aelherische olie, ongeveer 1 scrupel in een pond. 3. Origanum majorana l. In Zuid-Europa , van Portugal tot Klein-Azië. Wordt door kuituur voortdurend , struikachtig , en vormt dan de Origa¬ num majoranoides willd. — i). V. II. 244. Mq. 203. P. II. 390. — Levert de Marjolein of Major aan. Herba Majoranae. De bladen met de bloeijende toppen. Van 8 pond blijft bij het droe¬ gen 1 pond over. De stengel opgerigt , tot 1 voet hoog , dun , vierhoe¬ kig , dun behaard. De bladen klein , tegenovergesteld , korlgeslceld , eirond, stomp, gaafrandig, dunviltig, grijsgroen, fijn. De kleine , witte bloemen vormen kleine, byna kogelronde aren. De schutbladen zijn grijsgroen, LABIATAE. 295 rondachtig, villig. Reuk en smaak eigenaardig, sterk specerijig, kamferach- tig. Revat looistof en in 1 pond omstreeks 2 drachmen aetherische olie. Verwisselingen: Origanum vulgare sativum. (Origanum vi ren s link. Origanum Heracleoticon geiger. Origanum panicula- tum koch). n. Satureja. Saturei. XIV. 1. 1. Satureja hortcnsis l- In Zuid-Europa en het Oosten. Wordt bij ons in moestuinen gekweekt. — Mq. 205. XL ÏI. 393. — Levert het Boonkruicl. Herba Saturejae iiortensis s. sativae. De bladen met de bloeijende toppen. De stengel dun, omstreeks 3 voet hoog, schubbig getakt, bedekt met korte, benedenwaarts gerigte , ge¬ kromde haren of gevinde borstels. De bladen tegenovergesteld, klein, smal, lijn-lancelvormig , gaafrandig , bekleed met alleenstaande, gelede, rugwaarts geplaatste haren , eenigzins gewimperd en van onderen gestip¬ peld. De bloemen zijn klein, bleekblaauw of roodachtig , okselstandig en staan eenzaam of in 3- tot Sbloemige bloeitoppen. Reuk aangenaam-spe- cerijig. Smaak stekend specerijachtig. Wordt slechts nog zelden tot baden, daarentegen zeer menigvuldig als tockruid bij spijzen gebruikt. Verwisselingen: Origanum Majorana. ©. Hyssopus. Hysop. XIV. i 3. Hyssopus officinalis l. In Zuid-Europa, Zwitserland, Nederland, Dalmatië , Kroatië , enz. — d. V. II. 246. Mq. 206. P. II. 394- F. B. S. V 432. F. B • IV. 298. — Levert den Hysop. Herba Hyssopi. De bladen met de toppen der stengels en de ontluikende bloemen. 40 pond leveren gedroogd 11 pond. — De stengel opgerigt , vierhoekig, weinig gelakt , van boven naauwelijks behaard. De bladen tegenovergesteld , ongesteeld, tot 1 duim lang, smal , stomp, onbehaard, van onderen k lier— ach lig— gestippeld , gaafrandig, aangenaam groen. De bloemen klein, blaauw, rood of wit. Zij staan in kleine bloeitoppen , welke uit de oksels van al de hooger geplaatste bladen te voorschijn treden en zoodoende ecnc een¬ zijdige , trosvormige aar vormen. Reuk en smaak eigenaardig, specerij¬ achtig , even als kamfer ; de smaak tevens bitter. Revat volgens herberger : LABIATAE 296 A etherische olie. Subalkaloide (byssopine. Eiwit. Looizuur. Olieachtige, vettige stof. Appelzuur. Appelzure potasch. Chlorpotassium. Phosphorzure kalkaarde. Harsachtige , naar latuw riekende stof. Chlorophyllum. Gom. Houtvezel. Slijmsuiker. Koolzure potasch. Zwavelzure potasch. IJzer. Kiezelaarde, LECANU verkreeg uit 100 pond 26 tot 42 drachmen en 36 grein aethe- rische olie. Het is later gebleken, dat het hyssopine niet bestaat. Verwisselingen : Satureja hortensis. p. Mentha. Munt of Mente. XIV. I. 1. Mentha crispa valerius cordus, l. Mentha hercynica rühling. Het vaderland dezer plant is onbekend ; doch zij is naar alle waarschijn¬ lijkheid uit Mentha aquatica ontstaan. Wordt in tuinen gekweekt, waarbij men in acht moet nemen, dat zij in eenen vochtigen, kleiachtigen grond dient gekultiveerd te worden , en dat zij door de welig tierende Mentha aquatica langzamerhand geheel verdrongen wordt. (Men ver¬ gelijke ook hetgeen bij de kweeking der Mentha piperita wordt ge¬ zegd.) — D. V. I. 251. Mq. 200. P. II. 394. — Levert de Echte Kruizemunt . Herba Menthae crispae verae. De bladen met de toppen , waaraan de bloemen zich beginnen te ont¬ wikkelen. Van 80 pond blijven na het droogen 15 pond over. — De stengel opgerigt, i tot 2 voet hoog, vierhoekig, bovenwaarts getakt, ge¬ leed , met afstaand-omgebogene haren bekleed. De bladen zijn op beide zijden met dergelijke haren en op de ondervlakte met kleine , geelachtige harsslippen bedekt. Zij zijn voorts tegenovergesteld, bijna ongesteeld, rondachtig-eivormig , spits en lang gespitst , voorzien van diep ingesne- dene , spitse, verschillend gekromde tanden, aan den rand sterk gekruld, gerimpeld. Het raeerendeel der bladncrvcn ontspringt uit het onderst gedeelte der middelnerf. De zijstengels zijn eenvoudig , tegenovergesteld en korter dan de hoofdstengel. De bloemen blaauwachtig-rood , kortgesteeld. Zij komen in de zomermaanden te voorschijn en vormen 20- tot 30bloemige onechte kransen , welke aan de uiteinden der takken in hoofdjes over¬ gaan , en door 2 smalle, lancetvormige, fijn gespitste en gewimperde L A Bl ATA E. 297 schutbladen ondersteund worden- Reuk eigenaardig, sterk, balsamisch, specerijachtig. Smaak balsamisch , specerij-, bitterachtig- 1 pond in droogen toestand levert ongeveer 3 drachmen aetherischc olie- 2. Mentha piperita l. Mentha balsamea willd. Mentha Langii STEüDEL- — D. V. 250- Mq- 198- P. II. 384. — a) De in ’t wild groeijende pepermunt- Komt in Griekenland, Japan , Enge¬ land en Opper-Baden (?) voor- — De 3 tot 4 voet hooge, vierhoekige hoofd¬ stengel draagt talrijke , meestal heen en weder gebogene zijslengels en ge- steelde bladen. Al deze deelen zijn digt met korte haren bekleed en daar¬ door gedeeltelijk witachtig-grijs. Overigens gelijkt zij op de volgende ge- kultiveerde pepermunt ; zij bezit slechts eenen zwakkeren reuk en smaak. ß) Be gekweekte pepermunt. Door de kuituur wordt de pepermunt veran¬ derd , terwijl hare geneeskrachtige eigenschappen daardoor vermeerderen. Intusschen zij men bij deze kweeking indachtig , 1) dat zij eenen vochtigen , kleiachtigen bodem behoeft , 2) dat zij ieder jaar, of althans minstens om de 3 jaren in eenen nieuwen grond dient overgeplant te worden , 3) dat zij in den winter, door middel van meststoffen tegen vorst moet beveiligd worden, en 4) dat men Mentha crispa en M. viridis uit hare nabijheid behoort te verwijderen- Deze gekweekte plant levert de Pepermunt. Herba Menthae piperitae. De bladen en toppen der hoofd- en zijstengels, welke kort vóór het bloeijen , dus in Junij of daaromtrent moeten ingezameld worden. Van 40 pond blijven bij het droogen 25 pond over. — De stengel opgerigt , 2 tot 3 voet hoog, vierhoekig, dikwijls roodbruinachtig, getakt, bijna geheel onbehaard of aan de hoeken voorzien van kleine omgebogene haren, eenigzins scherp. De bladen tegenovergesteld, gesteeld , 1 Vs tot 2 Va duim lang, Va tot 5/4 duim breed, eirond of breed-eirond , of ovaal-lancet- vormig, spits of stomp, scherp gezaagd, op beide zijden van zeer kleine harsstippen voorzien, van boven donkergroen en onbehaard, doch van onderen bleekgroen en, vooral aan het ondereinde der nerven, met eenige haren bekleed. De kleine, paarschroode , gesteelde bloemen komen van Julij tot September te voorschijn in vecibloemige onechte kransen, welke aan de toppen der hoofd- en zijstengels korte, rondachlige, stompe aren vormen. Reuk eigenaardig, aangenaam, specerijachtig. Smaak specerij-, kamferachtig, brandend, later als T ware koud. Bevat aetherischc olie. kartels verkreeg 1 drachme uit 1 pond en hagen, trommsdorff en knigge nog meer. 298 L ABI ATA E. De Mentha crisjia en Mentha piperita kunnen met de volgende species van Mentha verwisseld worden, namelijk: M- viridis; M. c ris¬ pa ta; M. aquatica; M. citrata; M. sativa; M. gentilis; M. sylvestris; M. crispa g. ; M. arvensis; M. r o tu nd if olia. 3. Mentha viridis l. Mentha laevigata willd. In de meeste landen van Zuid-Europa- — d. V. II. 249 (?) Mq. 199. P. II. 381. — Levert de Spitse of Roomsche Munt. Herba Menthae acutae s. Romanae. De bladen. — De stengel 1 tot 3 voet hoog, getakt, gewoonlijk rood¬ achtig of bruin. De bladen tegenovergesteld , bijna ongesteeld , smal lan¬ cetvormig , gespitst , onbehaard , scherp gezaagd en fraai donkergroen- Aan de toppen van de hoofd- en zij stengels bevinden zich talrijke bloemaren , welke uit vele kransen bestaan. In ’t oog loopend zijn de zeer smalle, borstelachtige schutbladen, die ver boven de bloempjes uitste¬ ken. — Schijnt in Engeland het meest gebruikt te worden- 4. Mentha crispata schrader. Wordt schier algemeen voor eenen tuin- vorm der Mentha viridis gehouden. — d. V. II. 249- Mq. 199. — Zij is hiervan slechts onderscheiden door breedere, gerimpelde, aan den rand golfvormige en gekrulde bladen , welke lang en tevens zaags- gewijs-getand en stengomvattend zijn, overigens eene donkergroene kleur bezitten , glad en alleen van onderen op de ribben zeer spaarzaam be¬ haard zijn. weihe onderscheidt 4 groene kruizemuntsoorten : 1) Mentha cris¬ pata schrader- — Bevindt zich als Mentha crispa in vele Duitsche apotheken, voornamelijk in de Rijnstreken, Frankfort aan den Main, enz. Ook is zij in Engeland gebruikelijk, terwijl zelfs de Pruissische pharmakopoe hare aanwending veroorlooft ; 2) Men th a cord i folia opiz. — De kruizemunt der Nederlanders; 3) Mentha ciliata opiz. — In de omstreken van Minden, en 4) Mentha hor lens is opiz. — In de om¬ streken van Osnabrück als Mentha crispa gebruikelijk. 5. Mentha aquatica i Mentha pilosa wallr. Mentha hirsuta l. In slooten , langs beken , op moerassige weilanden. — d- V. 15. 250. Mo. 200. F. B. S . 1. 434 F. JB • lil. 165. VIII. 609. — Levert de Water- Munt. Herba Menihae aquaticae. De stengel is opgerigt , 1 lot 2 voet hoog , vierkant , getakt , deels LAB! ATA E. 299 ruwharig, deels bijna onbehaard, en heeft gewoonlijk eenen rooden lint. De bladen zijn tegenovergesteld, gesteeld , eirond, spits of stomp, ongc- lijk gezaagd, deels op beide zijden kort behaard, deels bijna glad, licht¬ groen , soms roodachtig of gevlekt. De fraai paarschroode bloemen vormen aan de toppen der hoofd- en zijslcngels rondachtige hoofdjes of verwij¬ derde kransen , terwijl de meeldraden langer dan of even lang als de bloemkroonen zijn. 6. Mentha citrata ehrhardt. Mentha o do rata smith, — Eene va¬ riëteit van Mentha aquatica. Zij verschilt hiervan door bijna hartvor- mig-eirond-langwerpige bladen , die op beide zijden onbehaard zijn , door meeldraden, die korter dan de kroonen zijn, en door eene aange¬ name , citroenachtige geur. 7. M entha sativa l. Mentha d e n t a t a rot h . Mentha hortensis tausch. Tuinvorm van Mentha aquatica, door kuituur ontstaan. Al¬ gemeen in Bohemen gekultiveerd. — d. V. II. 250- Mq. 200 (?). F. B S. I. 436. — Zij wordt gebruikt onder den naam van Kransvormige Kruizemunt. Herba Menthae crispae verticilJatae. Onderscheiden van Mentha aquatica door gerimpelde, gekrulde, welriekende bladen en door de bloemen, die slechts in kransen geplaatst zijn. 8. Menlha gentilis l. Mentha rubra et gracilis smith. Door tuin¬ kuituur uit Mentha aquatica ontstaan. — Mq. 200. F. B- S. ï. 436. — Levert de Balsem- Muni. Herba Menthae balsaminae. De stengel 1 tot 2 voet hoog, opgerigt, gelakt. De bladen gesteeld, eirond-lancetvormig , aan den top gezaagd , glanzend , onbehaard. De kleine , roodachtige bloemen hebben korte steeltjes, die onbehaard , bruin¬ rood en van harsachtigc klieren voorzien zijn , en vormen digte kransen. Reuk zeer sterk, aangenaam, naar melisse. 9. Mentha sylvestris l. M. gratiss ima willd. M. villosa hoffmann. Op vochtige plaatsen , zoo als: sloolen , beken , weilanden , enz. — d. V. 11. 248 (als M. s. haïne). Mq. 200- F- B S. 1. 434. F. B- III. 209. — Levert de Paarden - of Bosch-Munt. Ilcrba Menthae equinae s. sylvestris. De slengel 2 tot 4 voet hoog, getakt, vierkant, deels zacht behaard» 300 LABIATAE. deels glad. De bladen zijn tegenovergesteld, ongesteeld, óf kortgesteeld, langwcrpig-eirond , óf bijna bartvormig, spits, scherp gezaagd, op beide zijden vlokkig bebaard, gerimpeld, óf van boven donkergroen, bijna glad en van onderen witviltig , terwijl er evenwijdige aderen doorheen loopen. De bloemen rood , zelden wit , door borstelige en witviltige schutbladen ondersteund , aan de uiteinden van de hoofd- en zijstengels in aren ge¬ plaatst. Reuk onaangenaam , sterk balsamisch. Smaak specerijachtig , bit¬ ter, verkoelend. 10. Mentha crispa geiger. Mentha undulata willd? Waarschijnlijk een door kuituur ontstane vorm van Mentha sylvestris. — Mq. 199. — Zeer verspreid in de apotheken van Baden, Wurtemberg, Rijn-Beijeren , enz. als Kruizemunt. Herba Menthae crispae. De stengel 1 tot 2 Va voet hoog , regt, eenvoudig of eenigzins getakt, zoo dik als eene penneschacht , vierhoekig , met zachte , benedenwaarts gerigte haren bekleed- De bladen tegenovergesteld , ongesteeld , rondach¬ tig of langwerpig, gespitst, zeer golfvormig , gekruld en van lange lob¬ bige landen voorzien , of minder gekruld en slechts stomp gekarteld. Hun¬ ne bovenvlakte is lichtgroen , weinig en kort behaard , de ondervlakte witachtig, cligt en fijn behaard, rimpelig en van talrijke nerven voor¬ zien. De kleine, witachtige of lilakleurige bloemen vormen aan de toppen der hoofd- en zijstengels rondachtig-kegelvormige aren, welke uit kortge- steelde , veelbioemige kransen bestaan. Reuk sterk, eenigzins onaange¬ naam , specerijachtig. Smaak overeenkomstig met pepermunt , doch zwakker en minder aangenaam- 11. Mentha arvensis l. Mentha dentata mönch. Op velden, wei¬ landen, enz- — Mq. 200. F ■ B. S. I. 43G. — Levert de Veld- of Akker-Munt. Herba Menthae arvensis. De hoofdstengel 1 tot 2 voet hoog , opstijgend , getakt , ruwharig. De zij¬ stengels tegenovergesteld , afstaand , ruwharig. De bladen tegenovergesteld , kortgesteeld , eirond , spits , aan den voet gaafrandig , bovenwaarts gezaagd , van onderen van evenwijdige aders voorzien, fraai groen en op beide zijden nu eens meer, dan weder minder met fijne haren bekleed. De bleekroode of witachtige bloemen vormen okselstandige , digte, ronde kransen. Reuk onaangenaam , of aangenaam muntachtig. Smaak specerij ig , bitter- 301 LABIATAE. 12- Mentha rolundifolia l. Mentha suaveolens ehrha.rdt. Langs waterrijke slooten, beken enz. — Mq. 200. F. B. S- 1. 434. — Levert de Rondbladige Munt. Herba Menthae rotundifoliae. De stengel 1 tot 3 voet hoog, vierhoekig, getakt, sterk met wollige haren bekleed. De bladen ongesteeld, tegenovergesteld, rond of eenigzins eirond, stomp , afgerond , eenigzins zaagsgewijs- gekarteld , gerimpeld , stijf , op heide zijden vlokkig behaard, van onderen meer witviltig en netvormig geaderd. De kleine, witachtige bloemen, vormen aan de uiteinden der hoofd- en zijstengels, rolrondachtige aren. Reuk sterk, aangenaam, citroen¬ achtig. 13. Mentha Pulcgium l. Pulegium vulgare miller. Op vochtige weilanden, akkers , enz. — d. V. TI. 252. Mq. 200. P. II. 380. F. B. S. I. 438- F. B. IX. 687. — Levert de Poley. Herba Pulegii. De bloeijende plant, slechts van den wortel ontdaan. Van 20 pond blij¬ ven na het droogen 3 pond over. — De stengel dun , kruipend, wortelend, later opstijgend, bruinachtig-rood , bijna vierhoekig, getakt , kort behaard. De bladen zeer klein, tegenovergesteld, langer of korter gesteeld , ovaal, gaafrandig of wijdstandig-gezaagd , op de ondervlakte gestippeld, op de nerven min of meer behaard. De bloemen zijn paarsch en vormen van onderen op in de bladoksels digte, kogelronde kransen. Reuk sterk, specerij-, muntachtig. Smaak specerijig , verkoelend, stekend , bitter¬ achtig. Bevat V206 aetherische olie. Vervnsselingen : Mentha arvensis. t|. Lamium. Boovenetel. XIV. 1. 1. Lamium album l. Door geheel Europa verspreid. — Mq. 207. F.B. S. I. 440. F. B. V. 389. — Levert de Doovenetclbloemen. Flores Lamii albi s. Urticae mortuae. De witte, tweelippige bloemkroonen. De keel opgeblazen , bultig, naakt. De helm bleekgeelachtig, gekarteld, uitwendig behaard, gewimperd. De onderlip tweelobbig, benedenwaarts gebogen, De zwarte helmknoppen zijn wit behaard. Zij rieken honigachtig en smaken slijmerig-zoet. 30 2 LABIATAE. r. Lavandula. Lavendel . XIV. 1. 1. iMvandula latifolia ehrhardt. Lavandula Spica l. In Zuid- Europa en Noord-Afrika. Zelden in tuinen. — u. V. II. 246. Mq. 198. P. II. 379. — Levert a. Lavendelbloemen. Flores Lavandulae. De kelken en de ontluikende bloemkroonen. De eersten zijn klein, eirond-buisvormig, vijftandig, van 13 sleuven voorzien, staalblaauw, en zien er als bestoven uit. De laatsten zijn azuurblaauw, fluweelachtig- zachtharig. Zij rieken eigenaardig en zeer aangenaam , en smaken verwar- mend-bilter. Komen zelden voor. b. Spijkolie. Oleum Spicae. De uit de bloemen overgehaalde aetherische olie. 16 oneen bloemen leveren 5 drachmen olie. Heeft een soortelijk gewigt van 0,898 en laat, zoo zij bij -J-10° R. vervlugtigt, een vierde gedeelte aan stearoptenon over. 2- Jjüvandula anguslifolia ehrhardt. Lav. vera de cand. Lav. Spica L. In Zuid-Europa en Noord-Afrika. Gewoonlijk in tuinen. — d.V. II. 246. Mq. 196, P. 11. 379. — Levert a. Lavendelbloemen. Flores Lavandulae. Van de vorige onderscheiden door eenen met digt vilt bekleeden kelk, door grootere bloemkroonen, en door eenen aangenameren reuk. Komen het veelvuldigst voor. b. Lavendelolie. Oleum Lavandulae. De uit de bloemen overgehaalde aetherische olie. 16 oneen bloemen leve¬ ren 2 drachmen olie. Soortel. gew. — 0,936. 3. Lavandula Sloechas l. Op de eilanden des Griekschen Archipels en in Noord-Afrika. — Mq. 198. P. 11. 380. — Levert de Arabische Sloechas. Flores Stoechadis Arabicae. De bloemaren in haar geheel. Zij zijn naauwelijks 1 duim lang, digt, eirond en voorzien van korte, eironde, stompe, fijn behaarde schutblaad- jes en aan den top van eene purperviolette kroon van blaadjes. De bloe- LABIATAE. 303 men klein en donker purperviolet. Zij smaken specerijachtig , zeer bitter, en rieken bijzonder sterk en aangenaam. 3. Thymeae. Th y meen. ta. Prunella. Bruhellc. XIV. 1. 1. Prunella vulgaris l. Overal op weilanden, akkers, velden, enz. — D. V. II. 255. Mq. 210. F. B. S. I. 454. F. B. I. 77. — Levert de Gemeene Brunelle. Herba Prunellae. De bladen, welke gesteeld, eirond-langwerpig , gaafrandig of bijna ge¬ tand, drienervig en behaard zijn, benevens de bloeijende toppen met kransvormige , eirond -langwerpige aren. Reuk ontbreekt. Smaak zaïnen- trekkend , bitter. [In de kelkbladen zijn door quekett krystallen van zuringzuren kalk gevonden.] üï. Ocimum. Basiliekruid. XIV. 1. 1. Ocimum Basilicum l. In Persië en Oost-Indië. — d. V. II. 260. Mq. 193. P. II. 398. — Levert het Basiliekruid. Herba Basilieae. De bladen en bloemen. De eersten zijn zeer schoon, tegenoverge¬ steld, gesteeld, langwerpig-eirond , onbehaard , ovaal-langwerpig, eenigzins gezaagd, en zeer afwisselend in vorm , grootte en kleur. De laatsten zijn wit- of roodachtig en trosgewijs in kransen geplaatst. Reuk sterk en zeer aangenaam. Smaak eenigzins zoutig, specerijachtig, verkoelend. 1 pond geeft ongeveer 2 drachmen aetherische olie. c. Dracocephalum. D rakenkop. XIV. 1. 1. Dracocephalum Moldavica L. In Siberië en Wallachije. — d. V. II. 254. Mq. 207. — Levert de Turksche Melisse . Herba Moldavicae s. Melissae Turcicae. De bladen met de bloeijende toppen. De eersten zijn gesteeld, eirond¬ lancetvormig, diep en grof kartelig-gezaagd, op de ondcrvlaktc bruin gestippeld, onbehaard, iVs tot 2 duim lang. De bloemen zijn paarsch- blaauw of wit, groot, en vormen zesbloemige kransen, ondersteund door 304 LAB! AT AE. groote schutbladen, welke zich kenmerken door tanden, die in lange borstels uitloopen. Reuk aangenaam, citroenachlig. Smaak specerijig, wrang , bitter- d. Melissa. Melisse. XIY. 1. 1- Melissa officinalis L. In Middcl-Europa, van Hongarije door Oosten¬ rijk, Opper-Italie tot in Zwitserland, en Zuid-Duitschland. — d. V. II. 258 Mq. 206. P. II. 391. — Levert de Citroen- Melisse. Herba Melissae 5. Herba Melissae eitratae. De bladen en eindelingsche toppen vóór het bloeijen. Van 40 pond blij ven bij het droogen 9 pond over. — De stengel vierhoekig, van onde¬ ren op gelakt en slechts van boven met afstaande haren bekleed. De bladen tegenovergesteld, van lange, gewimperde stelen voorzien , eirond , grof en stomp gekarteld of gezaagd , rimpelig, geaderd, van boven bijna zachtharig, van onderen slechts op het uitspringend adernet een weinig be¬ haard. De onderste zijn aan den voet eenigzins hartvormig en de bovenste, die korter gesteeld zijn, meer wigvormig. Gedroogd zijn zij doorschijnend en ligt breekbaar. Reuk zeer aangenaam, cilroenachtig. Smaak specerijig, bitter, zwak zamentrekkend. 10 pond leveren 2 drachmen aetherische olie. Verwisselingen: Melissa cordifolia. Nepeta Cataria. Nepeta citriodora. e. Thymus. Thym • XIV. 1. 1. Thymus Serpyllum l. Bijna door geheel Europa. — d-V. 11.555. Mq. 204. P. II. 394. F. B • S - I. 450- F. B. I. 67.— Levert de Veld- of Wilde Thym. Herba Serpylli. De bladen met de bloeijende toppen der hoofd- en zijstengels. Van 40 pond blijven bij het droogen 11 pond over. — De stengel dun, tot 1 voet lang, zeer getakt, vierkant, overal en inzonderheid aan de kanten met benedenwaarts gebogene, fijne haartjes bekleed. De bladen klein , tegen¬ overgesteld, lancetvormig tot breed-eirond , stomp, van onderen gestip¬ peld- De middelnerf en hare 3 tot 4 zijnerven zijn uitspringend. Aan den rand, althans aan den voet zijn de bladen met eenige lange haren ge- wimperd. De kleine , roode of witte bloemen vormen onechte kransen , welke naar de toppen der zijstengels zijn zamengedrongen en den vorm van hoofdjes aannemen. Reuk aangenaam-citroenachlig. Smaak specerijig f LABIATAE. 305 bitter, z imentrekkend. 30 pond bevatten volgens beaumé i ya , volgens hagen 8, en volgens bartels 9 scrupel aelhcrische olie. In de haarbekleedmg , kleur en grootte der bloemen, in reuk, enz. is deze plant zeer afwisselend , en men beschouwt dan ook de volgende slechts als verscheidenheden: Thymus angustifolius schreber, Th. Chamaedrys fries, Th. exserens ehrhardt, Th- Serpyllurn an- drogynus et anander wali.roth , Th. sylvestris schreber , Th. parviflorus nees , Th. Serpyllurn Aactorum , Th. includens ehrhardt, Th. subcitralus schreber, Th. adscendens bernhardi , Th. monlanus kitaibel, Th. citriodorus schreber. In de Thy- mus citriodorus vond ïierberger : Gele aetherische olie. Chlorophyllum. Onderhars. Bittere extractiefstof. Looistof. Eiwit. Vette olie. Chiorpotassium. Appelzure potasch. Appelzure magnesia. Zwavelzure potasch. Houtvezel. Verwisselingen: Origanum vulgare. 2. Thgmus vulgaris l. In Portugal , Spanje , Italië , Zuid-Frankrijk. Wordt dikwijls gckultiveerd. — d. V. lï. 23G. Mq. 204. P. II. 393. — Levert de Tuin-Thym. Herba Thy mi. De blocijende , slechts van den wortel bevrijde plant. Van 40 pond blijven bij het droogen 13 pond over- — De hoofdstengel opgerigt, bijna rond, tot 1 voet hoog, grijsbruin , als het ware bestoven , met kleine , witte haartjes bedekt , houtachtig. De talrijke, onderling gelijke zij stengels opge¬ rigt , in jeugdigen toestand vierhoekig , kruidachtig en groen. De bladen tegenovergesteld , kortgesteeld , zeer klein , lijnvormig, stijf, gaafrandig, aan den rand omgerold, op de bovenvlakte groen, groevig en op de onder - vlakte grijswit, digt en fijn behaard. De kleine, paarsche of witte bloemen staan in aarvormige onechte kransen bijeen. Reuk en smaak aangenaam , specerij-, kamferachtig. bartels verkreeg uit 1 pond 3 drachmen aetheri¬ sche olie. Deze olie bevat dikwijls veel stearoptenon. 3. Thgmus crelicus de cand. Melissa ere ti ca l. In Zuid-Europa en het Oosten. — Levert de Kretische Melisse. lierba Calaminthae incanae. De bladen; eirond, stomp, bijna getand, witviltig. De reuk en smaak zijn stekend en specerijachtig. I. Thgmus Calamintha scopoli. Melissa Calam in tha l. [n 20 on- 306 ACANTHAGEAE. / derscheidene streken van Duitschland ; ook in Nederland. — Mq. 205. F. B S. I. 816. — Levert de ■. Berg- Melisse. Herba Galaminthae [s. Gal. montanae]. De bladen ; gesteeld, eirond of bijna hartvormig-eirond , slomp, bijna gezaagd , donkergroen , op beide zijden vlokkig behaard. Zij rieken en smaken doordringend-specerijacht'ig. 5. Thymus Acinos l. Acinos vulgaris persoon. [A ein os thymoi- des MOENCH. Calamin tha arvensis lam.] Op verschillende plaatsen in Duitschland en Nederland. — F . B ■ S ■ I. 452. F. B . IX. 698. — Le¬ vert de Berg-Thym. Herba Clinopodii sylvestris s. Acinos. De bladen ; klein , kortgesteeld , eirond , van het midden tot aan den top gezaagd of gaafrandig, generfd, witachtig, eenigzins behaard. Zij rieken en smaken aangenaam , specerijachtig. 6. Thymus alpinus l. Calamintha alpina lamarck. [Acinos a I- pinus MOENCH.] Op de Alpen. — Levert de Alpen-Thym. Herba Clinopodii montani. De bladen; rondachtig, stomp, eenigzins hol. Reuk zeer sterk en aangenaam . Zij zijn een bestanddeel der zoogenaamde Zwitsersche thee. f. Clinopodium. Borstelkrans . XIV. 1. 1. Clinopodium vulgare l. Overal langs hekken , wegen, heuvels , enz. — Mq. 205. F. B. $. ï. 448. — - Levert de Gemeene Borstelkrans. Herba Clinopodii vulgaris. De stengel vierhoekig , behaard. De bladen tegenovergesteld, eirond, stomp, gesteeld, getand, generfd, op beide zijden vlokkig , meestal omgebogen. Zij zijn slechts zwak, doch aangenaam specerijachtig. 71. AGANTHAGEAE. Acanthaceën. ». Rhin acanthus. Neusbloem. II. 1. 1. Rhinacanthus communis nees. Justicia nasuta l. In Oost-ïndië. — Mq. 212. — Levert den CON V O L V U LAGE AE • 307 Neusbloemwortel. Radix Rhinacanthi. De wortel; grijsbruin, reukloos, van de dikte eener penneschacht. Zijn scherpe en brandende smaak verandert bij het droogen in eenen wran¬ gen , eenigzins zoetachligen. Hij is in nieuwere tijden onder den naam van Treba Japan als een middel tegen herpes tot ons gekomen. Bevat VOlgenS MOLDENHAUER .* Looistof. Extractiefstof. Gom. Eiwit. Roodbruin gekleurde hars. Houtvezel. 32. TUBIFIORAE. BUISBLOEMIG EN. Familien: Polemoniaceae. Hydroleaceae. Hydrophylleae. Con vol v ulaceae. Cuscuteae. Solaneae. Borragineae. Cor- d i aceae. 72. CON VOL V ULACEAE. Windeplanten. Bestanddeelen: aetherische oliën; convolvuline ? harsen ; zetmeel. a Convolvulus- Winde . V. 1. 1. Convolvulus scoparius l. — 2. Convolvulus floridus l. Op de Kanari¬ sche eilanden. — d V. II. 278. Mq. 181. — Leveren het Rozenhout. Lignum Rhodii. Het hout van den wortel en den voet des stams. — Cylindervormige stukken, die knobbelig, gekromd en tot 5 duim dik zijn. Hunne grijze, gerimpelde schors, die ook dikwijls ontbreekt, omgeeft een digt , geel¬ achtig hout , hetgeen binnenwaarts roodachtig en harder wordt en in wa¬ ter zinkt. Het riekt, vooral bij wrijving en verwarming, zeer aangenaam naar rozen , en smaakt specerijachtig-bitter. 1 pond levert 2 tot 4 drach¬ men aetherische olie- — Het hout van Cordia Myxa en van Amyris balsamifera draagt in Engeland dcnzelfden naam. Het laatste wordt tot schrijnwerken en inzonderheid ter overhaling der aetherische olie gebruikt , welke in den handel onder den naam van Oleum Rhodii bekend is. 3. Convolvulus Purga wenderoth- Ipomaea Schiedeana zuccarini. (Convolvulus officinalis pelletan.] (*) Aan de oostelijke hellingen (*) De Exogonium Purga reuth , welke door balfour als de echte Julappe- plant is vermeld , bleek ook bij nader onderzoek dezelfde, als deze Conv, s. Ip om. Purga te zijn. C. CON VOLV U L ACE AE. 308 der Mcxikaansche Andes en der Cofre de Perote bij Xalapa. — d. V. II. 266. Mg. 180. P. II. 465. — Levert den sedert 1610 in Europa bekenden Jalappewortel of Jalappe. Radix Jalappae. De wortel, die in versehen toestand witachtig en vleezig is, en een kleverig melksap bevat. Hij wordt gedurende het gansche jaar uitgegra¬ ven , na het insnijden der grootere stukken in netten boven vuur gedroogd , en over Vera Cruz in den Europeschen handel gebragt- Zware, harde, digte, vaste stukken; onregelmatig, rondachtig, peer¬ vormig , ingesneden , of door het stuk snijden van grootere wortels ge¬ halveerd, uitwendig grijsbruin , gerimpeld en met bulten bedekt. Op de snijvlakten ontwaart men concentrische lagen. De breuk is effen , eenig- zins harsglanzend of dof , licht , en vertoont glanzende , donkere hars¬ strepen, die er doorheen loopen- Zij geven een bruinachtig-grijs poeder, verbranden in de vlam eener kaars met roelgevende vlam , rieken zwak , doch onaangenaam, rookerig, vooral bij het fijn stooten , en smaken on¬ aangenaam , bitter, scherp en krabbend. Bevatten volgens brazil: Hars. Vezel. Zetmeel 17,65 21,60 18,78 Gom ...... 10,12 Slijmsuiker .... 19,00 Bruin suikerig extract. 9,05 CADET BE GASSICOURT: Hars . 10,0 Gomachtige extractiefstof. . . 44,0 Zetmeel . 2,5 Eiwit- . . 2,5 Houtvezel ....... 29,0 Suiker. Kleurstof v Azijnzuur j Zouten van potasch en kalkaar-) 4,0 de met phosphor-, kool- enl zoutzuur Water . 5,0 WIDNMANN : (Van eene in München gekultiveerdc plant.) Hars . . . 22,75 Mannite . 2,00 Bruin zuur- . ..... 0,50 Azijnzure potasch . 1,00 Waterig extract . 14,00 Zetmeel. . 8,00 Kleefstofachtige zelfstandigheid 1 1 ,00 Houtvezel en verlies. . . . 33,95 Asch. . . 1,00 GERBER : Weeke hars . 3,2 Harde hars . 7,8 Kleurstof , die door loogen rood wordt. ...... ? Slijmsuiker . 1,9 Zetmeel . . 6,0 CONVOLVULACEAE. 309 Gom met appel-, phosphor- en zwavelzure potasch en kalk. 15,6 Houtvezel. Krabbende extractiefstof Azijnzure potasch en chlorkalciunA 17,9 8,2 Oplosbaar eiwit. Verhard eiwit .. Bassorine .. Gom. Appelzutir, gedeeltelijk met potasch en kalk verbonden. Chlorpotassium . .. Koolzure kalkaarde . .. Chlorkalcium. Phosphorzure kalkaarde .. Phosphorzure bitteraarde. Water. Verlies . . . .. 2.7 1,2 3.2 14.4 2.4 0,5 3,0 0,9 0,4 1.3 4.8 4,6 KAISER heeft de hars der jalappe naauwkeuriger onderzocht en bevon¬ den , dat zij voor het grootst gedeelte uit eene indifferente hars bestaat , die hij rhodeoretine noemt. Deze kan echter niet als het werkzaam be¬ standdeel daarvan beschouwd worden , daar zij wel is waar geheel kleur¬ loos en zoo helder als glas , doch reuk- en smakeloos is , zich in alkohol doch niet in aether en in water oplost. Zij vereenigt zich wel is waar met bases, doch dit geschiedt eerst ten gevolge eener verandering, welke daarin bestaat , dat er de bestanddeelen van 1 atoom water in opgenomen worden , waardoor zij in eene eleklronegatieve hars verandert, welke hydrorhodeoreline is genoemd. Verwisselingen: verschillende wortels, wier oorsprong men nog niet met zekerheid kent ; de volgende wortels. 4. Convolvulus orizabensis le danois. Ipomoea orizabensis pel- letan. In de omstreken van Orizaba in Mexiko. — P . II. 467. — Levert de Ligte of Penvormige Jalappe. Radix Jalappae levis s. fusiformis. De wortel. — Twee tot drie duim breede, ook kleinere en langere schij¬ ven; uitwendig zeer gerimpeld, grijs of zwartachlig , inwendig meer wit» achtig cn van vele houtvezels voorzien. Beuk en smaak als die der echte jalappe , doch zwakker. Bevat volgens ee danois : 310 CONVOLVULACEAE Zetmeel. Eiwit. Hars. 3.2 2,4 8,0 Gomachtig extract . 2o,6 Houtvezel. . - . 58,0 Verlies. .... 2,8 KAISER heeft daaruit op gelijke wijze , als bij de echte jalappe eene eveneens kleurlooze , alsook reuk- en smakelooze hars afgescheiden , welke hij , daar deze van het rhodeoretine geheel onderscheiden is , pararho- deoretine noemt. Zij is in de Vereenigde Staten zeer in den handel verspreid en wordt ook veelvuldig bij Parijsche droogisten gevonden , waardoor zij in de plaats van echte jalappe zou kunnen voorkomen. De door Geiger onder den naam van J a lappa nova beschrevene wortel * schijnt slechts uit grootere stukken van dezelfden wortel te hebben be¬ staan. Datgene, wat canobbio onder den naam van Gialappone beschreven en geanalyseerd heeft, zijn waarschijnlijk slechts de dunne, lange wor- telstukken dierzelfde plant geweest- De knollen waren lichtbruin , even als galanga, eenigzins gerimpeld, van zwakken reuk en smaak, en in hunne bestanddeelen aan de echte jalappe geheel (?) gelijk. 5. Convolvulus Jalappa l. Ipomoea Jalappa porsh. Aan de Oost¬ kust van Mexiko. — d. V. II. 271. Mo- 179- P. II. 465. — Tot voor weinige jaren hield men haar voor de moederplant der echte jalappe. Thans ver¬ moedt men nog slechts, dat hare wortel met de echte jalappe vermengd voorkomt. Anderen beschouwen haar als de moederplant van den Grijze M echo acannawor tel. Radix Mechoacarmae griseae. Een in dwarse schijven dooorgesnedene en gedroogde wortel. — Deze schijven zijn rondachlig, ongeveer Vs tot Va duim dik, van 2 tot 3 duim in doorsnede, digt , zwaar. Op de vuil grijsbruine, zeer gerimpelde schors volgt eene digte, harde, grijze wortelzelfstandigheid , die er als gemarmerd uitziet en met talrijke, witte, glanzende stippen (kiczelaardekryslallen) als bezaaid is. Zij zijn reukloos, smaken zoutig, bitter, scherp, prikkelend. Zij bevatten zetmeel en eene eigenaardige hars. 6. Convolvulus Mechoacanna vitmann. In de Mexikaansche provincie Mechoacan. — d. V. II. 278. Mq. 181. P. II. 472 (?). — Levert wclligt de Witte Jalappe. Radix Mechoacarmae 6*. Jalappae albae. In de apotheken vindt men baar in den vorm van onregelmatige , rol- rondachtige , stompe dwarssebij ven. Zij zijn aan beide uiteinden uitgehold , CONVOLVULACEAE. 31 1 gerimpeld, overlangs bultig-gesleufd , tol 2 duim lang en Vs tot 1 Va duim dik, van de buitenste schors ontdaan, bijna wit en melig. Zij bezitten geenen reuk, doch eenen aanvankelijk geringen , later bitteren en scherpen smaak. Zij bevatten volgens cadet de gassicourt: Olieachtige, harsachtige stof 2,0 Zetmeel . . . 50,0 Eiwit . 2,0 Houtvezel . 30,0 Walerextract .....* 16,0 Verwisselingen: de wortels van Bry on ia al ba en A rum dracunculus. 7. Convolvulus Turpethum l. Ipomaea Turpethum rob- brown. In Oost-Indië en Nieuw-llolland. — Mq. 181. P. 11. 472. — Levert de Indiaansche Jalappe of Turbithwortel. Radix Turpethi. Langwerpige, bijna rolrondachtige wortelstokken , die in versehen toe¬ stand een scherp melksap bevatten; eenige duimen lang, tot 1 duimdik gewoonlijk gebogen, uitwendig bruinachtig, inwendig vuilwit. De gedraaide, taaije kern, welke uit grove vezels bestaat en op de dwarse doorsnede luchtkanalen vertoont, ontbreekt dikwijls. De wortelschors is van eene eigene gele, glanzende hars doordrongen. De reuk ontbreekt, en de smaak is onaangenaam, zoetachtig, scherp. — Bevat volgens boutron-charlard: ,b'/uuuiu •> Aetherische olie. Weeke hars. Harde hars- Gele kleurstof. Extractiefbezinkseb Zetmeel. Eiwit. Azijnzuur. Houtvezel. IJzerverzuursel. Zwavelzure potasch. Koolzure potasch- C h lo r po tassium . Chl o rkaf ci um - Koolzure kalkaarde. Phosphorzure kalkaarde. 8. Convolvulus operculatus gomez. Ipomoea operculata martius, In Brazilië. — Levert de Braziliaansche Jalappe. Radix Jalappae Brasilianae. Vuilgeelwilte schijven; op de breuk groenachtig-geel , gemakkelijk fijn te wrijven, reukloos, doch slijmerig, biter en krabbend van smaak. Het zetmeel, dat door fijnwrijven en slibben afgescheiden wordt, is onderden naain van Gom ma de Balata in den handel gekomen. Schijnt zetmeel met geringe hoeveelheden van vreemde ligchamen , voornamelijk van hars,, te zijn. CONVOLVULACEAE. 312 9. Convolvulus Sc ammonia l. In Klein-Azië , op RhoduS, inzonderheid op den Libanon. — d. V. II. 276. JVIq. 180. P. Iï. 457. — Levert hel Scam m onhun . Scammonium. IS ct melksap, dat uit de insnijdingen, welke in den wortel zijn ge¬ maakt, naar buiten dringt en alsdan in de lucht, gewoonlijk in kalabas- schalen indroogt. Men houdt het echter voor waarschijnlijk, dal het scammonium, het¬ geen oorspronkelijk door oude Gricksche artsen als geneesmiddel is ingevoerd en hetwelk dierbach Scammonium D i osco ri dis noemt, op gelijke wijze zoude verkregen zijn uit den wortel van 1 0. Convolvulus sagitlaefolius sïbthorp. C. S i b t h o r p i i roem. et schult.— Men beschrijft het als grijze, glanzende, doorschijnende, ligte massa’s, welke gemakkelijk breekbaar, ligtelijk fijn te wrijven en scherp van smaak zijn. ï)ït scammonium schijnt echter niet meer overal voortekomen en slechts historische waaarde te bezitten. Alle later voorgekomene soorten noemt dierbach Scammonium Matthioli, terwijl althans de betere soorten daaronder uit Convolvulus Scammonia bereid worden* Doch reeds in de vroegste tijden hadden er niet slechts wijzigingen in de bereiding des scammoniums plaats, zoodat men b.v. het uit den versehen wortel uitgeperst sap in de warmte liet verdampen, maar ook menigvul¬ dige vervalschingen , inzonderheid met meel, euphorbiumsap, enz. Dusdanige onpassende bereiding en opzettelijke vcrvalsching heeft zich later nog meer uitgebreid en is lot op den tegenwoordigen tijd voortgezet. Volgens de medcdeeling eens Armenischen heelmeesters, maakte landerer voor eenigen tijd bekend, dal het scammonium in en om Smyrna, alwaar men het machmouije noemt, op de volgende wijze bereid wordt: De geheele plant (welke?) met den wortel wordt in stukken gesneden, gekneusd, uitgekookt, en het afkooksel tot honig-consistentie uitgedampt. Het overschot verdeelt zich dan binnen eenige dagen in 3 lagen : de bovenste heldere laag,\oor- zigtig afgescheidenen gedroogd zijnde, geeft het beste scammonium, het¬ welk Halep -machmouije genoemd wordt en purgerend werkt, zonder buik¬ pijn te veroorzaken; de middelste en troebelere laag levert door uitdrooging eene tweede soort van scammonium, hetwelk purgerend werkt met buik- snijdingen; de onderste laag, die bruinzwart is en uit kruimelige massa’s, zoo als aarde en andere onreinheden beslaat, wordt meestal met het af¬ kooksel eener Euphorbia vermengd en daarmede tot eene kneedbare massa bewerkt , waaruit dan vierhoekige stukken of kogels gevormd worden , die gedroogd en, om een heter aanzien te verkrijgen , met eene riekende CONVOLVULACEAE 313 olie besmeerd zijnde , eene derde soort van scammonium leveren, hetwelk purgerend werkt, tevens buikpijnen en braking verwekkend. — Dien ten gevolge ontmoeten wij thans in den handel en in de apotheken zeer vele verschillende, meestal kunstmatige en dus onechte soorten van scammonium, zoodat dit middel tot de onzekerste behoort , welke in den handel voor¬ komen. « • Aleppisch Scammonium . Scammonium Halepense. Het Scammonium der C o n v o 1 v u 1 acea e volgens marqüart. Het echt Aleppisch scammonium, hetwelk ons in vroegere tijden in kalabasschalen werd toegezonden, en waarvan zich misschien nog in oude apotheken overblijfsels bevinden. Het schijnt thans niet meer in den handel voorte- komen. Hel wordt aldus beschreven: Donker-aschgraauwe , groenachlig-bestovene stukken ; digt , somwijlen ook poreus, op de breuk wasglanzend , gemakkelijk te pulveriseren. Zij smelten in vuur en verbranden bijna zonder overschot even als harsen. Met water gewreven vormen zij eene grocnachtig-wilte emulsie, en bij wrijving met natte vingers leveren zij dezelfde emulsie, welke de vingers kleverig maakt. Iletik zwak onaangenaam. Smaak sterk en onaangenaam-scherp, krabbend. — marqüart heeft 8 wijzigingen van het Aleppisch scammonium beschreven en scheikundig bestudeerd: N°. 1. Was aan het beschrevene zeer gelijk en kwam in den handel in trommels gepakt voor. N°. 2. Onregelmatige, in vorm en grootte zeer verschillende, uitwendig oneffene en vuilgrijs beslovcnc stukken, die wel ligt breekbaar zijn, zich echter moeijelijk pulveriseren laten, en een licht-olijfkleurig poeder geven Op de breuk zijn zij schelpachtig , barsglanzend , groenachtig-zwarl. Van binnen ontwaart men licht-geelachtige, bijna krystallijne harsgroepen en holten. Zij smelten in de warmte en verbranden alsdan even als harsen, waarbij slechts weinig asch overblijft. Met water en natte vingers gewre¬ ven, vormen zij eene grijswitachtige emulsie. N°. 3. Lichtgrijs bcslovenc, gemakkelijk breekbare stukken van koek- vormigc massa’s, welke een licht-aschgraauw poeder leveren op de breuk niet zeer schelpachtig, glasglinslerend , donkerbruin, digt en gelijkvormig zijn. Men vindt er holten in, die inwendig van een lichtgrijs bekleedsel zijn voorzien. In de warmte smelten zij moeijelijk, terwijl zij bij ver¬ branding meer overlaten, dan de vorige soort. 314 CONVOLVTJLACEAE. N°. 4. Groole , platte, dof-aschgraauwe, ligt breekbare stukken van 1 duim dikte , die op de breuk barsachtig-vvasglanzend, geheel oneffen en van onderen met eene dunne laag meel bedekt zijn. Zij leveren een asch- graauw poeder, vertooner. inwendig blaasvormige ruimten en hier en daar stijve baren en splintertjes. In de warmte smelten zij niet volkomen , zwellen echter op en laten bij verbranding veel asch over. N°. 5. Onregelmatige, vaste, moeijelijk breekbare stukken, welke zich als bard was laten snijden, op de snijvlakten asebgraauw en wasglanzend zijn en lichtere en donkerdere plaatsen vertoonen. Zij geven een licht-aschgraauw poeder, smelten in de warmte niet en laten bij verbranding veel aseh over. N°. 6. Een Sc ammonium Antiochicum. Groote, regelmatige, ronde koeken van 5/4 tot 1" dikte en 4" in doorsnede, welke van boven gewelfd , van onderen plat en op enkele plaatsen met meel bedekt zijn. Uit- en inwendig zijn zij licht-aschgraauw, met witte korreltjes ver¬ mengd , van groote bollen en insektengangen voorzien , en op de breuk dof. In de warmte smelten zij niet, zwellen naauwelijks op, verbranden moeijelijk en laten alsdan veel asch over. N°. 7. Een ander Scammonium Antiochicum. Zeer overeenkomstig met bet vorige, doch grijsachtig-bruin , van buiten witachtig bestoven. Het vertoont vele insektengangen , en levert een licht-aschgraauw poeder. N°. 8. Lichtbruine , platte , *// dikke stukken , die op beide zijden met meel bedekt zijn , eene bijna hoornachtige consistentie hebben , moeijelijk pulveriseerbaar zijn en zich in de warmte als N °. 6 verhouden. N°. 1 . N”.2. N°. 3. N°.4. N°.5. N°. 6. N°.7. N°.i Hars. ...... 81 ,25 78,50 77,0 50,0 32,5 18,5 16,0 8,5 Was .. 0,75 1,50 0,5 0,0 0,0 0,0 0,5 0,0 Extracliefstof. 