VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
s» Pharyngei eh Pharyngo-Palatini Musculi” (a). Ook ver- schilt: de Vertaâler nog var zynen Schryvėr y ngen d (o) Men zic aLBI N. Histor, Musculr. pag. 243. 1 $ PHTŠIOLŐGİÁ 7 il wyze eñ werking, waar door de fpyze, onder de zwelging, belet wordt, in de Lugtpyp, te dringen, over ’t bovenite gedeelte van welke zy moet gaan, om in den Slokdarm te omen. Delaatftgemelde ftelt , dat het Strotklepje , op den tyd, als de fpyze en drank worden doorgeflikt , door dè ~. teruggetrokken Tong naar beneden wordt gedrukt, en de opening der Lugtpyp ; hier door „met de uiterfte naauwkeu- righeid gefloten. De eerstgenoemde voegt hier nog by, de opligting van het Strottenhoofd naar de Fong, waar door het Strotklepje onder den wortel der Tong gefteld, en de fpleet van het Strottenhoofd naauwkeurig gedekt wordt, Eer nu-de Heer KRUGER de fpyzen verder doot den Slokdarm tot in de Maag vervolgt, ftelt hy een algemeene Grondregel „welke hy meent dat als een Wet van Beweging in de lichaamen der Dieren kan worden aangemerkt „eri deze is: Wanneer in bet Menfchelyk lichaam , of ook in bet lichaam der Dieren , eene Gewaarwording ontffaat ; volgt er altoos op de plaats, alwaar dezelve wordt voortgebragt „eene Beweging „wel ke evenredig is aan deze Gewaarwording, Hy tragt deze wet van Beweging door voorbeelden te tonen „of , te doen zien» hoe hy dezelve begrypt. Op prikkeling van de Herfenylies zen volgen Stuiptrekkingen ; fterke aandoening van Licht, maakt famentrekking in de Oogen; Braak-en Purgeermid- delen. werken altoos heftig naar de fterkte van de Gewaar- wording enz, In zo verre de Ziele, welke deel heeft in de Gewaarwerding, fchynende in te voeren, zonder te erken- nen dat dezelve het lichaam toeftelle „ gelyk sTAHL. Deze {telling , zegt hy, is de zekerfte weg, om de Stahlíaanfche Geneeskundigen met de Werktuigkundigen te vereenigen. Men zou den Schryver gevolglyk een halven Stahliaan kon- nen’noemen. Zyn gevoelen dan , eindelyk, op de Slikkinj toepasfende, zegt hy: Naardien de Gewaarwording alleen af hanglyk is van eene aandoening der Zenuwen; moet ’ér een foort van Gewaarwording ontftaan, zo dra de zenuw- agtige Rok van den Slokdarm, door de fpyzen wordt dangee daan. Dewyl.nu op eene Gewaarwording altoos eene Be- weging volgt, welke aan dezelve evenredig is, moeten zich ook de fpieragtige vezelen , hierop, famentrekken , zo haast de fpyzen tot: dus verre genaderd zyn, en, door hunne te- enwoordigheid , eene Gewaarwording veroorzaken. De ertâaler laat zich in "t breede uit,om deze Stelling , welke tot een grond gelegd wordt van alle Bewegingen in de dier- lyke lichagmen , te wederleggen, eh de ongerymdheid der- zelve aan te wyżen. - Gewaarwording, zegt de Heer vAn GES» + „ 4 f 6. KRUGE GESSCHER, genomen wordende voor de verandering der dege len onzes lichaams ‚welken door de aanraaking van eenig wor- werp, buiten het zelve beftaande „veroorzaakt wordt ; zouman, met waarheid, konnen zeggen , dat de meeste bewegingen;i pns lichaam, van cene Gewaarwording af hanglyk zyn: ma in den zin van de daad aes Werftands, waar door betzekve bt wustheid van. eenig ding beeft , gelyk de Heer KRUGER het woord verftaat, genomen zynde ftrydt zulks met opzicht op de bewegingen der dierlyke lichaamen, welken men natuurly- ke noemt, tegen de reden en bevinding. Gewaarwording der Ziele wordt van eenig uitwendig aankomend Gevoel voor- egaan: Men kan toonen, dat eenige beweging, kan plaats hebben in deelerf „welken geheelenal van Gevoel ontbloot zyn; en de Gevocligheid van anderen , in welken eenige mogt ge- Vonden worden, niet evenredig zy aan de grootheid derzelver bewegingen. Het Hart en de Slagaderen , by voorbeeld , heb- n weinig gevoel, maar veel en geftadige beweging; en zo {meer andere deelen. Voorts beweert de Heer GESSCHER zyne wederlegging met het gene de Heer HALLER „ aangaande d ‘Beweegvaärdigheid ondervonden en gefchreven heeft. Wy zl- ‘Ten ons met dit gefchil, waar in veele Lezers weinig behagen zullen hebben, niet langer ophouden; en alleen nog maar he befluit melden , met toepasing op den Slokdarm; in tegeno- verftelling van het gene de Heer KRUGER hier van gezegd ‘beeft. „De Gewaarwordingen hebbenwe gezegd , dat geene » Oorzaaken van de beweging der Natuurlyke Werktui- ə» gen waren. s» Niets fchiet 'ef derhalven over, . dan dat men zulks afleide 3 van een inge lante beweegvaardigheid, in de Spiervezelen » Van defi Slokdarm, die doot de tegenwoordigheid der voed- 3» Zelen opgewekt zynde, den Slokdarm doet famentrekken, ‘so. En dus de zelven naar de Maag doen nederdaalen””: Aangaan de zulk eene Beweegvaardigheid in den Slokdarm , beroept zich de vertaler op de Memöires fur Flrritabilité van HALLER. 1 __ Inhet IV Hoofdftuk wordt van de Spysverteering gefproker, En de verfchillende Gevoelens hier over voorgefteld. Pe Mag fap, de Warmte in en omtrent dezelve, de Lugt in dezeht, `eh de Wryving welke door de beweging van haare’ pieng? PHYSIOLOGËA 49} Rok gemaakt wordt, werken geza nenlyk,volgens dn Sehry« ver tot dit einde; waar by hy ook nog de geftadige klopping van de Slagaderen der Maage voegt. En hierbrengt hy weder- òm te pas zyn algemeene Grondftelling van Gewaarwording als eene oorzaak van de beweging der Spiervezelen van de Mas: ge. De wryving van de Spieragtige Rok der Maageé, naar zy- ne gedagten, wel het meest toebrengende , om de Spyzen tot een voedend fap te veranderen, zegt hy; „‚ Nadien deze Rok a met een ander ‘zenuwagtig bekleedzel vereenigd is , welke s, men als een zeer digt weefzel van enkele Zenuwen moet aan- merkén ; moeten ook de fpyzen, in dit vlies eene gewaart wording veroorzaaken, uit welke , in de Spieragtige Veze- 5, len eene beweging ontftaat, die evenredig: is aan deze Ge» - 3, waarwording. —— Mair mogelyk zal men zich verbeelden, s, dat de aangeweezene oDrzaak geen plaats konne hebben, 5» wyl men geen de minfte bewustheid van zulk eene Gewaar- 3, wording heeft, als’door de fpyzen in de Maag zoude ver- 3» oorzaakt worden. Doch dit is-geenZins eene reden om te 5, loochenen „dat ‘er in de Zenuwen eén’ zulke beweging voor s, ga, als ’er in ontftaat, wanneer men iet gewaar wordt; en ss ‘meer willenwe door het woord gewaartvorden , op deze s» plaatfe, niet verltaan hebben. Wy neemen alleenlyk in aan- $» merking, wat in het Lichaam, niet echter, wat inde Zie}, a by de Gewaarwording voorgaat. © Het is met alle Gewaar- s wordingen, welken wy van jongs af gewoon zyn, zo ge- ə legen, dat wyze eindelyk geheel niet meer waargeemen’™ enz. Dit zy nog tot een Staaltje van des Schryvers redeneer- wyze. Vervolgens fpreekt hy van de Wormswyze beweging der Darmen „waardoor het Werkder Spysverteering verder vot- trokken wordt, waar tegen de Heer van GESSCHER Zyne twy- feling inbrengt aangaande'de wezenlykheid en natuurlykheid van deze beweging. De verklaaring van HALLER voor, van SENAC tegen deze beweging , en ook zyne cigen, wdarnemin® gen, welken hy nogtans nict als beflisfende opgeeft, voorge- iteld hebbende „ befluithy. met de Proeven van BERTIER „door ons, in de Vaderl, Letteroeff. De nuttigheden van beiden tot de Verteering der Spyzen wor- den aangewezen. , a - Het zesde en laatfte Hoofddeel van dit Stukje heeft tot on- derwerp de Chyl en Melkvaten. Na deze befchreven tehebbeg áls zeer fyne Buisjes, welken in het Darmfcheil verfpreid lig- - gen, en met. een zeer kleine opening, in de holte van den, 3? 39 492 ‚Je ©. KRUGER PHYStOLOGIA. Darmbuis uitkomen, en met het oog gezien kunnen wors den, als men een Dier, kort na dat het zich zat gegeten heeft, den Buik opent; onderzoekt de Schryver de oorzek welke de Chyl in deze kleine vaten doet ingaan. De Worm wyze beweging van het Gedarmte kan dit niet uitwerken, om dat de Darmbuis, hier door nooit zo wordt famengetrok- ken , dat deszelfs holte geheelenal vernietigd worde, en de Chyl bygevolg merklyke ruimte vindende in het Gedarmte, de naauwe Melkvaten niet zal ingedrongen worden. Hy leidt dan dezen af van, en verklaart dezelve. door de Aan- trekkings-kragt van fyne of bair-buisjes, in de Natuurkun- de bekend. De Buisjes van glas of eenige andere itoffe, waarmede men zodanige Proeven neemt, zyn onder en boven open, en dit zal men ontkennen van de Melkvaatjes ; doch de Heer KRUGER antwoordt hierop: zyn niet de Melkvaten met de Borstbuis of Chylvoerder, deze met de Aderen, en de laatften , eindelyk, met de Zweetgaatjes der Huid ver- bonden. Derhalve hebben de Melkvaten ook twee openin- gen. Ende indringing kan in dezen te gemaklyker en met meerdere mate gefchieden ; omdat deze buisjes niet regtftan- dig geplaatst zyn op het vogt, welk zy aantrekken, maar een fchuinfe of waterpas geftrekte ligging hebben. Maa niet zo gemaklyk is het te verklaaren , hoe de Chyl, de Borstbuis bereikt hebbende, in deze konne opklimmen, wyl dezelve loodlynig van beneden naar boven loopt. Men zou denken , dat de eige Zwaarte der Chyl, zich tegen de op- klimming moeste aankanten. Men moet aanmerken, zegt de Schryver, dat de Borstbuis zelve zeer eng is, en derhal- ve nog onder de hairbuisjes moet gerekend worden, wan- -neer men hier byvoegt, dat er veele Klapvliezen in dezelve gevonden worden, welken zich tegen den terugloop van de Chyl aankanten ; en eindelyk in gedagten neemt, dat de Groote Slagader zeer na aan de Borstbuis ligt; en het vogt, welke in deze laatfte begrepen is „door de aanhoudende klop- ping van gemelde Slagader „ van tyd tot tyd verder wordt voortgedreeven; kan in dege omftandigheid geen de minfte zwaárigheid overblyven. Voorts eindigt dit Stukje met de ontlastingen der Uitwerpfelen of overblyffelen in het Ge- darmte, waar van nu de Chyl en voedende deelen zyn afge- fcheiden. De Plaaten by dit Stukje gevoegd, Zyn uit ande- ren, en meerendeels uit het Werkje vaa KULMUS over: “genomen. | ' ' C Gronde P. Quadraat- en Cubicqg-wortelen , bet bereekenen der Sinustafen “den en der platte Driehoeken „enz. Opgefteld ten dienjte der Berstbeginnenden, om geduurende denjaarlykfthen loopder A- kademifche oefeningen te kunnen worden verhandeld , door PYBO STEENSTRA ; Phil. Doctor en Leeraar der Wiskunde, Zeevaart en Sterrekunde aan het Atheneum der Stad Amfter- dam. Te Leyden, by S. en J. Luchtmans MDCCLXIJL be» balwen de Voorreden 381 bladzyden in groot oftavo, DS Werkje van den Heer Steepffra „dat de algemeene goed- LJ keuring van de Beminnaaren der Wiskunde zeker zal erlangen, is zeer gefchikt, om iemand een grondig denk- beeld te geeven van de eerfte beginfelen der Wiskunde; wel- ker kennis van een wyduitgeftrekt nut, en boven alden be- oeffenaaren der Natuurkunde volftrekt onöntbeerelyk is, Zy worden hier, in eene zo geregelde orde, en met zo veel duidelykheid voorgefteld en beweezen, dat dit gefchrift den jongen Liefhebberen tot eene zeer gefchikte handleiding konne verftrekken, en hen bekwaam maaken tot verdere voortgangen a in deeze ten hoogfte roemWaarde Weten- chap. . ’ Wat het beloop van °t zelve betreft, onze Autheur geeft in zyne Voorreden het volgende beknopte berigt van dit zyn Werkje, dat in tien Boeken verdeeld is. ,„, Ten einde my- » ne Grondbeginzelen, zo veel mogelyk is, gemákkelyk, » en voor yder een bevatbaar te maaken, heb ik getragt de- » Zelve alle moogelyke klaarheid en gemakkelykheid by te » Zetten,die het onderwerp, en derzelver leerwyze toelaa- » ten. Ik heb in de fes cerfte boeken myner Grondbegin- » Zelen, zo ten opzigte der boeken , als van de ftoffe „die ia æ yder der boeken gevonden wordt, dezelfde order als Eu- » Clides gehouden: en maar alleen de order der Propofftien in » yder, boek veranderd; behalven dat ik eenige zyner propofs- » tien heb agter gelaaten, niet om dat ik ze als onnut of o- » vertollig achte; maar om dat de meeste als gevolgen ‘van » Zelve uit de andere, die beweezen zyn, voortvloeijen. » Ook heb ik alle de demonftratien van agteren of tot het ab- » Jurde, zo veel mogelyk is, vermyd; niet om dat ikdeeze » minder voldoende , of minder fraey achte; maar om dat œ myne grondbeginzelen voor eesstbeginnende zyn, en ik Sn „ der . TTN en \. #94 2- STEENSTRA GRONDBEG, DER MEETKONS®; » dagelyks ondervinde , dat eerstbeginnende, voor deze p» Zoort van demonfiratien, niet af zelden vatbaar zyn. Voorts » heb ik het Eerfte hoek met de reekeninge der tientallige » breuken , en het vinden der inhouden van platte opper > vlakken vermeerderd: om daf men , door behulp van het laatfte , behalven veele andere propofitien , inzonderheid » die van het tweêde boek veel gemakkelyker, eù niet miu- » der grondig kan bewyzen. In het Tweede Boek heb ik » in ’t geheel dezelfde order van Euclides gehouden; behal- » ven dat ik eenige weinige propofitien heb achter gelaaten, » die, minder dan de overige, tot het bewyzen van andere » gebeezigd worden: en welke ik echter op eene ftelkundi- » ge wyze, door de Multiplicatie in de Inleidinge tot het » Vyfde Boek beweezen heb. Achter het Vierde Boek zal .» men eene Inleiding tot het Vyfde Boek vinden, die de » eerfte gronden der Stelkonst bevat: waardoor ik in myne » lesfen geleegenheid hebbe , de gronden der Reekenkonst, » inzonderheid der gebrookens „die zelden in de Reeken- » fchoolen na behoaren begrepen worden, pader te kugnen » ophelderen. Bovendien wordt uit de gronden derStelkonst, » het vinden der Vierkante en Teerlingfche Wortelen zeer ge- » makkelyk en grondig afgeleid, Terwyteindelyk doordee- » Ze Inleidinge de gronden der Proportien of Evenredighe- » den, die het onderwerp van het vyfde Boek uitmaaken , » veel algemeender en grondiger verhandeld kunnen -wor » den. Het feevende Boek behelst de Conffrudie of Beree- » kening der Sinus-tafelen. En het Achtfte bevat de Rege- s» len der Driehoeks-meeting , neevens derzelver gebruik tot ‚… het vinden der hoogten , en afftanden van Voorwerpen, … Het Neegende Boek bevat alleen die propofitien van het s» elfde Boek van Euslides, die de yoornaamfte eigenfchap- 33 pen der vlakken verhandelen. Meestendeel uit eigene langdurige ondervindinge opgemaakt „ door de Heer THOMAs PISTORIUS „Lit van de Edele Achtbaa- re Raad van Politie en Criminele Juftitie op die Colonie, Met Plaaten. Te Amfterdam by Th. Crajenfchot MDctL Xr. behalven de Voorreden enz, 160 bladzyden in quarto. a JK onderneeme iets, gunfige Leezer (dus vangt de Op- 9 3 2 ] fteller deezer Ae SA zyne Vo Eren Ran, Ja t » welk myns weetens tot nog toe door geen van myne » Landgenooten isverrigt geworden :” en dit doet den Maa- ker van een Vers op dit Vakie zeggen: a » Zo krygt de Weetlust met verwondering ten lesten .. ‚> Bericht, waarvan voorbefn noch niemand beeft genept”. Zo deeze vooronderftelling in waarheid plaats hadde , zou: men gewis merkelyke verpligting hebben aan den Heer Pisa torius; maar deeze verpligting neemt grootlyks af, wanneer „men weet, dat ’er, voor meer dan veertig jaaren , reeds ec- - ne Befchryving van die Colonie in °t Nederduitsch °t licht gezien heeft; welke, fchoon niet zo net opgefteld als *t wel te wenfchen waare, egter met regt vollediger dan deêze ge- naamd mag worden. Naamlyk de Befchryvinge van de Volk, Plantinge Luriname, door. J. D. HL. Verrykt met de Landkaart (daar de legginge der Plantagien worden aangewezen, ) en kope: re Platen. , Te Leeuwarden by Meindert Injema 1718. bebak ven de Opdragt enz.-a6o bladzyden in quarto. Indien de Heer Pistorius deeze Befchryving , geduurende zyn vyftigjaarige onderzoëk op Zuriname, gebruikt, met Aantekeningen ver- meerderd, en door eene bekwaame hand in °t Nederduitsch, befchaafd „ had uitgégeeven, had hy veelligt der Waereld meerder dienst konnen doen , dan nu gefchiedt. | _ Wy hebben , deeze twee Befchryvingen met elkanderen vergelykende,de Oude gemeenlyk naauwkeuriger gevonden dan de Nieuwe; en in de laatfte zyn ons, met opzigt tot de, Befchryving der Colonie zelve, genoegzaam geene byzon- derheden van aanbelang voorgekomen „die we niet inde eer fte geleezen hebben : alleen is de Befchryving van dén hoop der Rivieren aldaar , door den Heer Pistorius breedvoeriger voorgefteld „ dan door den.eerften Schryver. Verder vin- den we nog in dit laatfte Werkje, eenige Inftrutien, die op de Plantagien waar te neemen te zyn, die in °t eerfte niet ge- vonden ‘werden: en een òmflendig F erbaa Dan de geep l oor MI. DEEL. LETT. NO. I I. 496 . TH. PISTORÉUS Mord aan syne Eacellentie den Heer van Sommelsdyk ‚en wei: ke gefchiedenis th-de voorige Befchryving flegts kon ge- meld wordt. — — Maar fchoon dus dit Werkje, met op: Zigt tot weezenlyke kundigheden raakende de Colonie 1. ve, van geen byzonder nut zy, °t zou egter , op die vw onderftelling „dat onze Autheur'van °t voorgaande Gefcrk niets geweeten heeft „in zo ver van diénst konnen zyn, é - het ons eene meerdere verzekering gèeeve , doorde waarheid der vroegere Berigten te bevestigen. Beide deeze Schry vers komen voor als zodanigen , die daar te Lande de zæ ken gezien en onderzogt hebben :de Heer Pistorius befchryft ons de gelegenheid des Lands , den aart en zeden der ln- woonderen , de Gewasfen en derzelver bereiding, het vier- voetige en kruipende Gedierte, de Vogelen, eneindelykde Zee- en, Riviervisfchen van dit Gewest, genoegzaam et- ftemmig miet den voorgaanden Schryver: dit nu vastftaan. de „dat de Heer Pistorius niets-geweeten heeft van eene voe- gere Befchryving deezer Colonie, zo heeft meh, uit kng van hunne eenftemmigheid, een redelyken grond, dat op de egtheid hunner Berigten ftaat te maaken. — Nadiei we nu boven gezegd hebben, dat het byzonderst, met opzigt tot de Colonie zelve , in dit Werkje, boven het vroeger ‘Gefchrift, is, het uitvoeriger Berigt raakende den lup de Rivieren aldaar , zo hebben wy °t niet ondienftig gedagt „bet voornaamfte van °t eerfte HoofdftuR, dat inzonderheid hier ‘pver gaat, en ons een denkbeeld van de gelegenheid diet olkplantinge geeft, den Leezer- onder * oog te brengen. _ > De Colonie of Volkplanting Zurinante, (zegt de Heer „ Pistorius) legt teri Noorde de vaste Kust van het Zuide- a lyk America, benede Guajana, ten Westen de Marawi, > Enbovenof Oostwaarts Ba, biefie en Sarameca. (*) De grond 3) (*),, De Landftreek, (zegt onze vroegere Schryver „) waar in onte … Zurinaamfcbhe Planting gelegen is, word Karibana genaamt t „ Is het Noorder gedeelte van Guajana, een Landíchap ier … Zuiderlyk Amerika, zo verr’ ’t zelve zig tusfchen 't Armas „ Gebergte, den Oceaan, en de Stroomen Orineke en Amaan … uitftrekt. Want Guajana, ook de Wilde Kust geheten , vor twezins genomen, of voor ’t geheele Land bepaalt doot ee bergte over °t Meer Parime , de Noord-Zee en gemelde den den, en begrypt dan in zig ’t Karibaanfche, of in enen WE, ‚‚ zin en eigentlyk [gelyk de Heer Pistorius het neemt) Doe, „» men Guajana, dat gedeelte van 't vaste Land, 't welk ove s, Ármadille Bergen, tusfchen dè Amazone Stroom en de lt , SICRE f 29 29 3, BESCHRYVING VAN ZURINAME. 497 53 is doorgaans Moerasfig en Kleiachtig „hoewel ook op zomi- - a mige plaatfen zandig, dog vrugtbaar. De geheele Colo- „ nie word doorfneeden van èene groote meenigte Rivieren … en Kreeken „waar van wel de voornaatmfte zyn, de Rivie- 5 ren Zuwriname „Commewpne „Cotticaen Marawyne: bovendien s> vind men aldaar verfcheide Bosfchägien, tusfchen dewel- » ke zig hier en daar eènige opene Velden opdoen; die ; >> wanneer men de rtioeite en kosten doen wilde ; ligtelyk 5, konden bekwaam gemaakt worden tot Weilanden, Boom- >, gaarden , Moestùinen of andere nuttige Plantagien. — ‚> De Rivier Zuriname, die omtrent een half uur breed is, heeft benede Zyne uitwateritig Noordwest in de Zee, en >, boven Zuid-oost. Dezelve verdeelt zig, ongeveer drie en een half uur van de Zee, aan de Oostkant, in tweën, 22 „vv wordende deeze Stroom gehaamd Commewyne „die zyne - 5> cours naar het Zuid-oösten Zet, daar de Rivier Zuriname ə» de zyne raar het Züidwesten rigt; =- De Zurinaamftroom 5, kan meer dari 39 Myleti bevaaren worden $ en zoo verre 5, deszelfs Boorden Moerasfig of laag Land zyn , Ziet mer s, dezelve met Geboomte geboord, die aan de voorbyvaa- 5, rende een aangenaami gezigt verfchafferi : ook zyn ‘ereen > menigte Coffy-Plántagien eti Suikét-Werkhuizen aan > weerzyde gelegen. >, madiile Bergen, door de Inboorlingen Wakarime geheten, van ‚‚ het eigentlyk zogenaamde Guajana afgefcheiden. . Dit Geberg- >» te ftrekt zig in een, byna regte ftreek uit van de Orinoke tot aan ’t Meer der Harrytiabans, naar de Kust hièr en daar eeni- ge Heuvelen als zyne takken verfpreidende. . De Karibaan/che s» Bodem is voor ’t overige. wel meest vlak, maar Landwaarts in; …' verhevener als aan dën Oceaan, gelyk klar blykt uit den loop der Rivieren , dié van de Bergen naar Zee vloeijen. Deeze Schryver geeft een algemeener èn korter berigt van den, foop der Rivieren in dit Gewest; doch als ter vergoedinge hier van geeft hy eere Kaart, waar in de loop van. den Zuriname, Com- snewyne, Cottica en. Cottera-Stroom ‚(die voornaamlyk in aanmer- king komen, om.dat meest alle onze Plantagien, aan en omtrent die vier Rivieren gelegen zyn) met de Kreeken en Inhammen naauwkeurig werden afgebeeld: met welke Kaart het berigt van den Heer Pistorius zeer wèl overeenkomt, Ela KE / ` so 498 TH. PISTORIUS riname , isde Hoofdftad Paramaribo geftigt „ bevattendethans zeven a agthonderd huizen, en even boven de Stad , in het Noordoosten, is de Fortresfe Zeelandia, die niet alleende Stad maar nok de Rivier dekt. Onze Autheur dit alles te- knopt befchreven hebbende ; geleidt ons vervolgens, m ù Para-kreek „naa aangemerkt te hebben dat de Pauwels-Krek, die men, byna in de bogt der Riviere, aan de Oostkantont- moet, eenige mylen hooger, door een dwarskreek, diewe- der in de Rivier fchiet, het Eiland Surino formeert. » De a Para-Kreek ontftaat in tegendeel aan de Westzyde, even „» boven de bogt, en zet haar cours naar het Zuiden, tot ‚, dat zy „even boven de Buurt Couwel., na eene andere klei- ne Dwars-Kreek gefchooten te hebben, haaren loop fuit. pẹ Aan den aanvang deezer Kreek legt een Redoet, die nu „> in onbruik geraakt is. —— Een andere bogt omvaarende » Ontmoeten wy eenige uuren opwaarts , Westzyde, een » Dwars Kreek, Bunister-Kreek genaamd ; deeze zig weder- „ om in de Para-Areek ontlastende , zo ontftaat daar door „ het Eiland Zwinbuizen, Verder opvarende, na nog eene „ Andere Kreek van weinig belang ontmoet te hebben, komt s» men aan het Stcedje Torarica, — en nog agt uuren op a Waarts ontmoet men een Joodsch.Dprp. —— Twee uu- „ ren hooger ontftaat de Casf/epoure-Kreek , deeze verdeelt » Zig, landwaards in, in twee takken, loopende de eene » ten Zuiden, deandere ten Noorden. Omtrent zevenuw- » ren daar van daan, zynde 21 uuren van de Zee, Westzy- ~ „» de, legt de Blaauwe Berg „waar opeen Wagthuisis „tegen „> een onverhoedzen inval der Karaibuanen. Van daar heeft sx, men Hoogland, tot dat men verder op by Bergen komt; „ tusfchen dewelke „alsook tusfchen blaauwe Steenklippen a En Watervallen, deeze Rivier haare loop vervordert, en „» zig mogelyk uitftrekt tot aan het Topeinde.der Rivier Sa: „ fameca:alwaar de weggeloopene Negers hunne Dorpen en » Schuilplaatfen hebben,die bynaontoegankelyk zyn :— men » rekend van Auka, zynde eene Joodíche Plantagie „ even a, beneden den Blaauwen Berg gelegen, wel 14 dagen over » Bergen, Kreeken en Daalen te moeten reizen, eer men » derzelver Dorpen genaakt. — Van de Bergen hierom „ ftreeks gelegen, kunnen wy niets met zekerheid zeggen; „ egter geloven wy, dat er onder dezelve zeekerlyk zullen s gevonden worden, die met Mineralen bezwangerd zyn, N te meer, nadieù het de Kust vin de Spaanfcbe West s diën is. , Oe » De tweede Rivier, Commewyne genaamt , heeft omen e. NY n BESCHRYVING VAN-ZURINAME 499 » vyf uuren van de Zee, by het Hol, twee unten van „ de Fortresfe Amfterdam, aan de Oostzyde , uit de Rivier … Zuriname haare oorfpronk, en dirigeerd hàare cours Zuid en Zuid-Oost opwaards. Van de gemelde Fortresfe af aari leggen aan deszelfs beide zyden. verlcheide groote , Coffy-Plantagien , meestendeel naar de voltooijinge der Fortresfe nieuw-aangelegt. Alvoorens de Commewyrie zig by het Fort Cottioa. verdeelt, heeft dezelve aan beide zy- den een Kreek ; omtrent anderhalf uur van malkanderen , waar by meer dan tagentig Plantagien geleegen zyn. volgende Kreeken in aanmerking , als aan de Zuid-West- zyde de Curewasfebo en de Mapany-Kreeken , uit dewelke wederom de Saruwa- Kreek ontftaat ; en aan de Z.O.zyde de Penineca en de Pariäca, waar van de laatfte Kreek zig in verfcheide bogten flingert; om en by dewelkeaen zeer groote meenigte. zoo Koffy-Plantagien , als Zuikerwerkèn gelgegen zyn; waar by men, door middel van deeze Ri- vier en Kreeken, zeer gemakkelyk komen kan.. Na men de Commewyne omtrent 30 vuren heeft opgevaaren , ge- raakt men-aan deszelfs Topeinde , die wederom door de Gebergtens Z.W. cours zet na de Dorpen , alwaar de Weg- 3> loopers zig ophóuden; doch alyoorens ontmoet men nog ‚ de Tempatie - Kreek , dezelve is tamelyk breed; doch de- wyl deszelfs Stroom wel vyf a zes dagen reizenstusfchen s» deGebergtens en Watervallen heen rold, is dezelvevoar. » het grootíte gedeelte onbevaarbaar”. Onge Autheur ver- n haalt, dat hy „een togt derwaards doende, meer -dan 60 Kreeken en wel 40 Bergen pasfeerde, eer hy tot eem der Wegloopers Dorpèn, haar hun Opperhoofd., Bongo genoemd, ‚genaderd was; zommigen dier Bergen waaren van Steen, en eenige van Kleiagtige aarde, op dewelke zeer Zwaare Boor a LI 3 men 2 3 . ping van Palisfaden , ` a vande mond der Rivier Zeriname, legt cen Battery of cas, `» 50Q TH. PISTORIUS pien groeiden. Geduurende zyn verblyf aldaar zag hy, 200 ver als zyne oogen bereiken konden, een zeer zwaaren Kookkamp opgaan; en zyn Tolk berigtte hem, dat zulks voortkwan ut een brandenden Berg, meer dan zes dagen reizens ten Oos van daar gelegen; hy was zeer begeerig dit nader te onderzoe ken, doch de ziekte van zyn.Volk belette hem het zelve. De Cottica, die zyn ooriprong uit de Commezoyne heeft, ver- dient vervolgens befchouwd te worden. … de Punt, ruim „ Zeven mylen van de Zee , alwaar zig deeze Rivier van de Com >> Mewyne afzonderd, legt op een Moerasfige Grond, het Fort s, Cotticaof Sommelsdyk ~’ dat onze Aùtheur kortelyk befchryft, -als „ benevens de Vesting Zeelandia, de voornaamfte Sterkte op de geheele Colonie. — „Ruim een uur gaans van het > gem. Fort, heeft mèn de Kruis-Kreek , die zig met de Com- » mewyne verëenigt, gelyk wy reeds aangemerkt hebben. Al hier vertoond zig deeze Rivier als in driën verdeeld, en ver- ə» fchaft daar door een aangenaam gezigt ; want opwaarts be- s, fchouwt men de Cottica, ter linkerzyde Piersca af Cottera, s en ter regterzydę de Kruis-Kreek ; by alle deeze Stroomen s; zyn vericheide aanzienlyke Koffy-Plantagien en Suiker- -a Werk-Huizen met hunne Molens gelegen, die, door der- >» Zelver uitrieemerde fituatie, het gezigt veraangenaamen ; ə gelyk men dezelve ook in eene groote menigte in het op s» vaaren deezer Rivier, aan beide derzelver zyden ontmoet, „ waar by opk gevoegd zyn’ verfcheide Waterwerken , teu > dienfte der voorn, Plantagjen aangelegt. Wanneer mien ein- p, delyk deeze Stroom eenige Mylen heeft opgevaaaren , komt -» men aan een Moeras of Swamp, Perica ‘genaamt, die `t ver- „ der opvaaren. belet” Onze Autheur is omtrent anderhalf pur, Zyidwaards. verder opgemareheerd, en gekomen aan een IR, genaamd Pennenburg ‚om dat rondom het zelvefcherpe Pennen in den grond geftooren waaren, die, gelyk' een Hei- et Dorp, in een zeer Moerasfig Land gelegen, inflooten. | s.” ' a De Pierica of Cotterg-flroom, boven gemeld , is gelegen 5 ten Oosten van de Cottica, en ọntfpruit amtrent twee en een s half uur boven de Äruis-Kreek , by de Lange Laife, uit de- „> Zelve. Wanneer men van daar ruim een uur ter zyde opvaart, s komt men aan de Motkreek, die, na ruim drie uuren, ax s» weerzyde de Oevers van Maerasfig Land befpgeld te hebben, ss Zig in den Noord-Oceaan , by de Zurinaamfche Bank , dic 5 week en modderig is , ontlast Alhier aande mond van dee: » Kreek, by de Zee, ruim 12 uuren gaans langs het Stram, p voer: - d h BESCHRYVING. VAN. ZURINAME. sar ‚… voorzien meteen ruim Wagthuis enz. …, Noorden, de Casfépeure , en de andere ten Zuiden, de Cot- » tica-Kreek genaamt. Eindelyk verdeelt zy zig aan haar Top- a; Einde, even boven het Dgerrak. in twee groote Kreeken, s waar van de eene, ter linkerzyde, drie byzondere naamen 5 heeft, als in desgelfs begin de Wanka Kreek, omtrent in z ‘hes-midden by de bogt, de Leeuwaarder Waart, en aan het > uiteinde de Lange Delft; en de andere ter regterzyde de Cou- >» rogtmoutoubo Kreek: genaamd word. Het ‘Tapcinde van. de , 5, Certe ftrekt zig uit tat omtrent een half uur van de Wigwign >» Jlroom , en dat van de andere tot maar ruim een uur van de Merciour-Kreek , die uit de Marawyne ontftaat. Agt uuren gaans langs het Strand:van de Mot-Kreek, heeft p» Ten by den Schildpad bay, de Sorarmine-Stroom, die ; na cen, ° s loop van ruim zes uuren , tusíchen Santbergen en Moeras, » fluit, zonder de minfte Tak of Kreek te veroorzaaken. „ Hier op volgd, na een tusfchenruimte van 5 uuren, vlak » voor de Modderbank, de Wiawia-froom. By den mond van 5, dezèlve, aan de Westzyde, legt de Paragotos of Paracotes 5» Buurt; boven dewelkeeen Kreek ontftaat, die even eens a genoemd word. Voor het overige loopt dezelve eenige My- > len Lariëwaarts in, zonder dat men ’er een éénige Plantgië a» by ontmoet ; dezelve heeft ook maar eene Kreek aan de Oost: z» Zyde, tegens over de voornoemde Buurt. | 9 Op deeze volgd, nog 9 uuren verder, de Rivier, Mara- > wyne, die men voor de groottte en breedte acht van de ge- 3, heele Colonie , als loopénde meer dan 40 ‘dagen reizens a» Landwaarts in , en zyuide aan deszelfs mond by de Zee, al s» waar verfcheide harde Zandbanken leggen, buitengemeen 3, breed. Aanftonds, én wel daar dezelve op het breedfte is, z heeft men aart de Oostzyde de Amanib-fFroom: deeze ftreke -> zig zeer verre Landwaarts in uit, en kan, mct eene rede- g> lyke hading, veilig bevaaren worden. Daar en tegen is de „a Marawyne , fchoon men deszelfs breedte, van de eene wal 503 TH. PISTORIUS ‚> tot de andere, naauwlyks beoogen kan, en wel 6nuwen s vaarens vereischt, geheel ondiep, boven dien met Zad- Banken, Steenrotzen, Klippen en Eilanden als doorzaail, s Zoo dat men dezelve met geen groot Vaartuig bevaaren kin, en dit is ook de reden , dat men van derzêlver Topeïnde » niet veel weet te zeggen; alleen weet men dit, volgens de „> verklaaringe der Indianen, dat men aldaar niet komen kan, z, wegens de meenigvuldigeRotzen, Bergen en Klippen. Wat » ernog van, in vervolg van yd. door de Lief hebbers zal a Ontdekt worden , moeten.wy afwagten. Voor het overige is ə deeze Rivier mede rykelyk van Kreeken voorzien, waar vart 3, de voornaamfte zyn, de Supayes, Araracas , Merciouz, dié … Zig in vier Takken verfpreid , de Cusfowini, die de breedte ə, van een aanzienlyke River heeft, de Pirios, dcoqüas:, Ara- „> mifis en Mouroux-Kreek. By meest alle deeze Kreeken ont- » moet men Volkryke Indiaanfche Dorpen ; doch geen ‘bar- a baarfcher noch wraakgieriger , dan by de laatstgenótmde eek. s; ver Stroomwater boven alle drank ftellen en dagelyks gebrui- __« ken, zomtyds een weinig Wyns daar by doende;” Verder merkt hy aan, dat men „op de Zuingam/cbe Kust gene Landwegen vind, » langs welke Menfchen en Goederen van de eene plaats naar de » ander met Ry-Tuigen konnen vervoert worden , nâdien ’t Land » byna overal met Bosfchagien bezet en met ontallyke Watervlie- », ten doorfneden is. Maar alles moet naar en van de Plántagien, ‚ meest alle aan gemelde Rivieren en Kreeken gelegen , met be: » kwame Vaarttuigen te water af en aangebragt worden. En da »„ worden de Zuikeren en andere Vrugten, op de Plantagien ni S noo En. aa. ` aia ” t è _BESCHRYVING VAN ZURINAME. 503 Hier by zullen we' nog voegen, dat onze Autheur, in z volgende Hoofdítuk ons onderrigt, „ dat men in deeze Colo- nie, int Jaar 1761, telde 116 Zuiker-Plantagien, voorzien a Zoo met Waterwerken als Beeste-molens; en aan alle Rivie-” „, ren en Kreeken te zamen 280 Koffy-Plantagien , benevens 5 10 a 12 Houtzageryen. ` N ( Befpiegelingen over bet Genoegen , dichtmaatig voorgefteld. Door lizabeth Wolff, geb. Bekket. Te Hoorn by T: Tjallingius, MDCCLXIIL- behalven de Opdragt enz, 174 bladzyden in _ groot oëtavo. On Oe 3 Dt de Schoone Kunne niet min bekwaam zy dan, de Man- lykeSexe, om op eene bondige wyze te konnen denken, en haare denkbeelden leevendig voor te draagen , wanneer ze zich ter oëfening bevlytigt , en wel inzonderheid als ze de Dichtkunst handhaaft , is eene waarheid die de ondervinding , door alle tyden geleerd heeft, en waar van we in dit ons Vader- land genoegzaame bewyzen hebben; tot leevende getuigett hier van verftrekken zelfs nog heden de geagte Dichteresfen , de Neufville en van Merken, waar op Holland boven al roem draagt. Dit Stukje behelst eerst eenige Befpiegelingen over bet ge- noegen , welken {trekken , om ons onder ’t oog te brengen, dat geen genot der ondermaaníche dingen , op zich zelve , een beftendig genoegen kan geeven ; dat dit alleen te verkrygen ìs op eène oprechte Deugdsbetragting ; het welk haar doet zeggen:. » De vergenoeging die uw geest tracht naar te fpooren, > Oniftaat uit Dpugd, die uit de Wysbeid wierd gebooren, z - Co s Ly s, lende, met groote Ponten door Negers voortgerocit, van alle s» kanten naar de algemene Rede voor Paramaribo opgezonden, om » op de geftelde tyd in de daar leggende Koopvaardy-Schepen in- » geladen en gaar uropa vervoert te worden. ` $ s0 t wort „s Zy ié bet die den geest eén edele * biydfcbap feberkt; ` - „ Die nimmer afneemt, door geen wroeging wordt gekret, s» Betreed baar wegen, wil baar hutte Wet betrachten, ‚ Al bad gy loon nog flraff’ van uwen God te wachten. ‚+ `t Genoegen dat zy fchenkt, terwyl gy leeft op aard, „s Maakt baar bet voorwerp van uw liefde alléénig waard. >» Nu begt de Godbeid aan baar dienst een beter leven, _ ‚ Dan t geende vroomfte mensch op aard’ ooit wierdt gegé _ ; »„ Een zalig leven dat geen eindig geest bezeft, '„» Dat alle denkbeèldl van genoegen overtreft. „, Door billyke afkeer van bet geen ons zal bederven, „> Doet d'Opper-Goedbeid ons bet grootst geluk verwerven. ‚ Wie roemt naar waarde, 6 God! uw goedertierenbeid, „ Die uitblinkt in bet beil uw fchepzel toehereid? „, Hoe wordt die Weldaad bier wan ons te recht geprezen? Gy Eeuwigbeid, gy zult alléén toereikend wezen , ? anneer de Ziel, ontflaaké van 's lichaams naauwen band, s» Verkrygt een vlugbeid in baar denking, bet verand „» Gezuiwerd van al °t geen op aard’ båar ooit verblinden , » In Gods yolzalige nabybeid zig zal vinden, 329 39 Op deeze Bepiegelingen volgen vyf Brieven , die den Weg tot bet waare Genvegen aamrwyzen. In dezelven geeft onze Dichteres aan een jongen Heer lesfen , hoe zich in de Waereld te gedraagen. De eeríte vervat eene algemeene, voorftelling van nutte leefregelen , ter beftuuringe van zich zelven, in de betragting van Zynen pligt: de tweede dient inzonderheid om hem te waarfchouwen tegen het gezelfchap van onbandige Jon- gelingen, en beuzelende Saletjonkers : de derde leert hem, als een gezellig mensch in de Waereld te verkeeren, en Om te gaan met zodanigen; die hem konnen leeren, vermaaken en ftigten : de vierde maalt hem het character der zogenaamde Fynen, toont hem hoe ze te onderfcheiden zyn van oprechte roomen, en boezemt hem een afkeer in van Spotters met den Godtsdienst : de vyfde eindelyk {trekt om hem te doen zien, dat men nimmer moet denken om żyne hartstogten uit te rooijen , maar om dte te beteugelen, en te beftuuren, naar % voorfchrift van des Heeren Wet, onder affmeeking van den Godlyken zegen, die, door de genade in Jefus Christus, den zondaaren de bekeering geeft ten leeven. ’t Lust ors uit deeze Brieven, (om eeñ voorbeeld van eene andere natuur dan ’t voor- gaande te neemen ,) het character der beuzelende Saletjonke- ren op te geeven.. | s, Myd * edele, lees ed'le. Dit is. ongetwyfeld ecne fchryf- of druktous die ons hier meer in dergelyke woorden voorkoint. hd BESPIEGELINGEN, 303 3, Myalt ook den Fongeling , die, deor verwyfde zeden, 3 Zyn grootte kennis ftelt in zich met fmaak te kleden. » Wat laagbeid, dat een Man zich als een Vrouw pertoons, y En zyn Voortreffelykbeid, door zulke dwaasbeid, beant. s» Die, altaos bezig , niets bedryft dan beuzelingen, 3 Die zich geduurig van vermaaken ziet omringen; _ „ Het denkbeéld van syn plicht uit zynen geest verbant, „ Zyn dierbren tyd verfpilt „ tot nadeel. van ’t verfband, j» Zyn kunst bebeipt zich met een liber air te buigen; s» U, met eén halve vloek, zyn agting te betuigen, : „s Indien by u zo dwaas gelyk zich zelven vindt, ` „» Hoewel by niemant als zich zelf oprecht bemint, >» Hy wisfelt alle daag van kanten en van kleeren, >» Zyn Wetenfchap is, boe met dames te verkeeren. „, Hy weet, boe allerbest een Fuffer word bekoord, 5, Wat Compliment zy liefst wit zyne lippen boort. >, Zyn boogfte glori is baar favorit te wezen, 3, Nu beeft by Cloris ons baar blanke verf geprezen, ¿s Dan trekt Dorinde elks bart door baar bekoorlykbeid. „» Zo fpreekt de Vleyer, maar denkt zelfs * niet dat by zeids j s» Hy roemt op gunften, die by nimmer beeft ontvangen, s» Hy fpreekt van fchone Sex, van liefde, van verlangen; ` „, Hy danst, by zingt, fpeelé op de Kaart met veel verfland, „ En wat by deet, dat noemt de Jufferfchap Charmant. , Hy laat zich voor de vreugd, die by baar geeft, beloonen. ‚‚ Hy beeft gereisd, en om zyn fynen fmaak te tonen, „» Zo toont by wat Parys voor gentilliestes geeft, , „, Waar van by ook, tot baar plaifier, een voorraad beeft, ;, Verwags gy, bier van bem set wezentlyks te booren 5 j» Dat beeft by nooit betracht, uw wagten is verloren, ‚, Ontmoet by in zyn kring een Vrouw , die oordeel beeft, „ Die-aan zyn zinneloos geklap geen aandacht geef o, s, Straks zegt by, z'beèftt geen gout; ik wii bet baar vergeven : „, Dat meisje weet niet, boe men bedendaags moet leven. | „ Zyn laage geest, die zich geen denkbeeld vormen kan, „s Wat of befchaafdbeid is in een werfbandig Men; w. 89 Ver» * Dit denkt zelfs valt zeethárd. De Dichteres, oggende op den ' Badruk van ’t woordje zelfs , heeft veelligt geoordeeld, dat dit de hardheid van den regel kon verfchoonen ; men vindt nu en dan hier meer zodanige regels: -doch, hoewel 't zeker zy dat de _ nadruk een harden regel draaglyker maake, *t is egter niet min zeker, dat men ’t te ver brenge, alst dus buiten noodzaaklyk- heid gefchiedt, en ’t gezegde geen byzondere kragt byzet. _t sbeeft. Deeze Synalepba of fmelting , die we meermaals in deeze Dichtítukjes ontmoet hebben, wordt gemeenlyk gewraakt $ als hebbende de fmelting der e, in onze taal, alleen plaats voor eene volgende klinkletter, a * ea enen ee es #06 E. WOLEF BESPIEGELINGEN „ Varftout zich, om aan ons ĝen regel voot te fcbryves ; ‚‚ Te vornisfen van 't geen wy fpreken, en bedryven. „ Hy oordealt alles ap zyn roekelozen trant. „, Die fchat voor 't redelyk Geflacht, gezond verftand, „ De waare geestigheid, geleid door wyze reden, ‚‚ Zyn bem ten vollen onbekend; by richt zyn’ treden „ Wel vaar een nette maat, maar wyl bem geest ontbreekt , s» Begrypt gy dat zyn tong flegts ydele * klanken /preekt. Aan deeze Bricven. zyn nog twee byzondere Dichtftukies gehegt. Het ecrfte fchetst ons de onbeftendigheid eener blos- me, en gecft ten flot de volgende les. | „ Dwaze Sserveling zult gy roêmen? p» Leer uw broosbeid uit myn bloemen, ‚… Zie én bun uw beelfenis… „ Immers is uw fterfuur wis! _ ‚‚ Zullen krachten, Jcboonbeid, jaaren s ‚‚ Voor `t vergankelyke u bewaaren?. s» Neen! dat is te dwaze roem; s» Zie ons leven ís een Bloem. » Het laatfte is opgefteld, by gelegenheid der onlangs uitge: fprokene Inwyings-Rede van den Hoog-Leeraar Hollebeek, en wordt ook gevonden in de Nederduitfche uitgaave dier Reden- voeringe van zyn Hoog-Eerwaarden, welken zy zynen voor- treffélyken Amptgenooten in deezer voege aanpryst. „ Ontfang , met volle zegening, „» Den grooten HOLLEBREK în uwen ogtbren kring. , Dat vredelievend bart, die nooit volprezen gaven, ‚ Die ware oprechtheid, die beredeneerde deugd ‚» Heeft recht op d'agting aller braven. » Hy leib uw rang ter eer’! by leev: tat aller vrêugd. OO "© ydele, lees yd'le. Zo ook boven Voortreffelykbeid, lees Voor- tref '\ykbeid. ‘N Memorie voor Domat, Pierre en Luis Calas, ter zaake van bet ` Vonnis te Touloufe, uitgefproken, tegen de Heer Jean Calas, hunnen Vader. Daor de Heer Loyseau ne MAULEON , Advo- caat in het Parlement van Parys. Uit het Fransch vertaalt „door de Heer E. Bs. In’sGravenbage by D. Aillaud en H. Bakhuyfen, 1763. in odavo 108 bladzyden. | Die Memorie, betrekkelyk tot het deerniswaardige onge- luk der Familie van Cglas , ván °t welke wy in ons Men- elwerk* onlangs een beknopt verflag gegeeven hebben ,ftrekt nzonderheid om op eene overtuigelyke wyze, de onregtmar tigheid dier Regtspleegingete doen zien. # Zie Mengelwerk, bl, 333—339. van dit Deel. VADERLAND scH È o LETTER - OEFENINGEN, Hermanni Venema Commentarius wd primos viginti © unut Pfalmos. i Vyfde en laatje Berigt: DE achttiende Pfalm, tot aan welks befchouwing wy if: ons voórgâánd Berigt geħaderd zyn , meldt:ons in "t hoofd uitdrukkelyk, dat David, de knecht des HEEREN; die als Propheet en Koning boven anderdn tot den dienst des Allerhoogften was afgezonderd, de woorden zeen fiets tót den HEERE gefproken beeft, tendüge als bem de HEERE ge- redt hadde uyt de hant aller fpner vyanden, ende , dat it, înzon- derheid uyt de bant Sauls. —— Naar luit van dit opfchrift , twyfelt de geagte Wenèma niet; of dit Zangftuk is door Kd- ning David opgefteld, ten tyde toen hy Saul en deszelfs Huisgezin verdelgd, en de naburige olkeren hem onder- wotpen gemáakt zynde,) in rust en voorfpoed over Gods Volk heerschte. En men heeft, zegt hy, reden om te fte}: jen, dat David dit Lied, kort naa ’t overwinnen zyner Vy- anden, gedicht heeft; voor de laatére wederwadrdighedefi van zyn Huis: uit hoofde dat-hier van in deezen Pfalm geen gewag gemaakt wordt, en ’t eigenaartig is te denken, dat David, door dankbaarheid genoopt, des Heeren weldaadert terftond door lofzegging vermeld zal hebben. Hier by komt dat David vs: 21—24 roemt; op de züiverlieid van zyh ge- drag, `t geen hy indiervoege niet gedaan zou hebben, had hy dit Zangftuk opgezongen nat voorgevallene met Bat- zeba. , o , "oo, Men zegge niet, uit de plaatfing vań dit Lied, a Sath: XXII, _ naa ’t verhaal der wederfpannigheid van Abfalom, en even voor de laatfte woorden van David ‚zou men egter met {chyn mogen befluiten, dat hy ’t op °t einde van zyn leeven ge- dicht Heeft: want dan Zou men terst moeten bewyzen, dat de orde ván tyd in de laatfte hoofdftukken ‘van dat Boek in agt genomen is, waar van het tegendeel in’t XXIfte Hoofd- ftuk genoegzaam blykt ;des mens erder hebbe te denken ;dat dit Gezang aldaar by wyze van een Aanhangfel geplaatst zy. n= Deeze zelfde rede geldt ook tegen heñ; die van oor: deel zyn; dat dit Lied aldaar ingevoegd: is, om dat'David het zè ve op * laatst van zyn leeven nagezien er als befehaaft heeft. Een gevóelen,. dat onzen Hoog-Leeraár te mindér III. DEEL. LETT. NO I2 « -i- Mm ` m . . : aans 508 ' M VENEMA OVER DE asrineemelyk voorkomt „ om dat. hy °t waaríchynlykt agt, dat David het zelve eerst gedicht heeft, zo als °t gevonden wordt, 2 Sam. XXII; en dat- men °t in °t Boek der Píanen eerder heeftaan te merken als eene verbeterde opgaave. Hier toch kömt het in, als gegeeven aan den Opper, ang bmçeste, en dus tot den heiligen dienst gefchikt, dat best aan ° latt- fte denkbeeld beantwoordt: ook draagt deeze Pfalm hier, in vergelyking met de opgaave in Samuels Boek, eenige ker merken van uitlaating, vermeerdering, meerder vloeibaar- ‘heid en duidelykheid, die nict duister toonen „dat menden- ‘zelven hier, met meer regt dan 2 Sam. XXIL, mag aanmer- ken als een nagezien-Dichtftuk. Men vergelyke deezetwee Opgaaven in V. 2, 3, 8, 12, 13, I4> 23> 33» 36, 38, en 43. Spit Ltd derhalven overgezien, en tot den Tempelzang gefchikt, is gedicht door Koning David, by gelegenheid van des Heeren dierbaare weldaaden, in hem te verlosfen „van alle zyne vyanden, en op zynen throon te bevestigen, ‚naa dat hy inzonderheid onder Koning Saul, veele tegenhe- ‚den had ondergaan. Dit wordt baarblykelyk als men agt geeft op ’t ganfche beloop van dit Dichtftuk, dat hier aan volkomen beantwoordt, emme Het behelst naamlyk eene dankbaare lofzegging , den Allerhoogften toegebragt , van wegen deeze weldaaden: de Dichter befchryft hier zeer dui- ‘delyk hoe wonderbaar de Heer hem verlost heeft, uit zyne benaauwdheid , waar toe Saul hem gebragt had: hy toont hoe overeenkomftig dit was met de Godlyke geregtigheid; nadien hy onfchuldig was aan de hem te last geleide misdaa den, en Saul zich ten zynen opzigte zeer onregtmaatig had edraagen: voorts meldt hy zyne verdere overwinningenop e vyanden behaald ;- door de onderfteuning des Heeren, en befluit dit Lied met verheerlyking van den naam des Aller- hoogíten,. et hier aan volgende Zangftuk is van:een algemeener inhoud, en niet bepaald aan zo byzondere tydso dighe- den; van waar ’t ook geen byzondere kenmerken heeft van den tyd wanneer, en de gelegenheid by welke het zelve is t'zamengefteld. De Dichter laat zieh in deezen negentier- den Pfalm eerst zeer verheven uit, over de bewyzen van Gods volmaaktheden , ons verleend door de werken der Scheppinge en der Voorzienigheid „midsgaders over deklar- heid, beftendigheid en uitgebreide algemeenheid van dit 1- -twurlyke onderwys; en geeft Zich op geheel overiot „ket pryzen van des Heeren Wet, dié hy ten hoogfte memt ‚ var | , o, .- E. 