Anthropologisch Onderzoek
Wil men ons wetenschappelijk volkskarakter billijk beoordeelen , zoo doorloope men ons studieleven , en men zal , ik ben er zeker van , men zal er iets eigendommelijks , iets eigenaardigs , iets kennelijks in bespeuren , dat ons nu nog is bijgebleven , en dat wij moeten blijren aankweeken en plegen en eerbiedigen , zoo wij niet yerlan- gen in een nietsbeduidend al ( absolutum ) te yerdwijnen. Wanneer vreemdelingen ons het phlegmatiek temperament toeschrijTen , wij zullen noch hunne lerendigheid , noch hunne hartstogtelijkheid of ligtgevoeligheid ons toeeigenen : maar toch , er is in ons phlegma iets , dat erenmin naar traagheid of zwakheid , als naar onstand- vastigheid, of onverschilligheid zweemt. Men hoort ook onder ons tegenwoordig reel ran wetenschap en wetenschappelijkheid gewagen , in den zin van zekere geloofsleus, party , of secte, of aanhang , die men is toegedaan, In wierdienst men getreden is, en aan wie men zich geheel en onverdeeld heeft oyergeven. Ik twijfel , of die woorden in dien zin althans , waarin ze plegen gebruikt te worden , wel onder ons te huis , en in ons taaleigen geworteld zijn. Wetenschap , als idool op een hoogen berg gezeteld , waar de scharen bederaartgangers heentrekken , is een beeld , dat onder ons schaars algemeenen bijyal vinden kan. 12 * Digitized by Google 180 ONS VOLK KN VOLKSKARAKTER. Welenschappelijke mannen , met bepaald kostuum , in feestgewaad getooid , als priesters van dat idool , zoo ieta als die oude pries- terkasten of priesterorden , zijn ereneens vreemde voorstellingen , die van buiten ingevoerd , bezwaarlijk onder ons burgerregt verkrij- gen zulien. Tegenwoordige hoogte van de wetenschap, stand der wetenschap , gebied der wetenschap , of wetenschappelijke yeroze- ring en dergelijke uildrukkingen meer , ’t zijn altemaal klanken , die ons schijnen vertaald en van elders overgenomen te zijn. In- tusschen yoor onze eeaw en hare kennis zijn zjj van diepe betee- kenis en duiden op eene aristocratic , die aan de geld-aristocratie den oorlog verklaart , gelijk deze aan den ouden adel en patriciers, maar die yoor democratic en socialisme , welke zich meer en meer doen gelden , zal moeten wijken : en zoo ze niet onder haar ylag vaart , het is te vreezen , dat ze voor tijdslroom en tijdgeest zal moeten onderdoen. In de Brieven van Christiaan IIutghens , door onzen Uylen- broek nitgegeven , rergeleken met die van Leibnitz , L’HoriTAL en anderen , zult gij menigen trek bespeuren , die ons eigen yolks* karakler kenmerkt. Eenvoudigheid , opregtheid , dat historisch- kritische, dat praktische , waardoor het duistere , gezochte , omslag- tige , louter bespiegelende hem minder aantrekt : en hij ook al de oudere in jaren door zijne jongere tijdgenooten geraadpleegd wordt ; lerwijl hem vooral grootspraak en ophef in anderen mishagen en wantronwen inboezemen , dit alles bemerkt grj in Hotghens. Hoe geheel eigen is hij onder zijne beroemde en rijkbegaafde correspon- dence , hoe dienstyaardig en welwillend en gereed om verdiensten in anderen te zien en te eeren. Een geheel ander man was Swammerdam , en levende yoor een andere stndie, Toch Hollander , die in de kleine schepselen des Scheppers grootheid wist te ontvouwen en aantewijzen, en noch inspanning , noch tijd , noch arbeid spaarde, om de wonderbare gedaantewisselingen der insekten natesporen , om paring , levensvrijs en fijner bewerktuiging der kleinere dieren en hun wonderbaar zamenstel te bespieden en aan ’t licbt te brengen. "V Digitized by Google ONS VOLK EN VOLKSKARAKTER. 181 Onie hervormer Desid. Erasmus , onze Hcig db Groot , onze groole litteratoren TlB. Hkmsterhuis , Lcdov. Casp. VaLCKENaer , en welke in verschillende vakken van kennis en wetenschap ik nog zoude knnnen opnoemen , alien onderscheidden zich door het va- derlandsch karakter en de vaderlandsche studie , alien bezaten dal frische, nuehlere , gezonde in stijl en studie en werken, helwelk Rdhnkenius onzen landaard toekende en toeschreef. Meent even- wel niet , dat ik alleen oogen hebben zou voor het goede en het gebrekkige zou voorbijzien. Wij hebben evemnin een Newton , ofHARVEV, als een Kant, evenmin een Shakspbare , als Molibrb voortgebracht. Geen mannen hadden wij , die door hun genie den vindingrijken geest dezer mannen evenanrden, of door hooge vlugt de knnst in haar ideale vormen voorstelden , of zich waagden aan eene kritiek der rede. Echter leefden onder ons Descartes en Spinoza , wier leerstellingen op Duitsche philosophic niet zonder invloed gebleven zijn: en mogten wij, om van anderen niet te spreken , een Vondel en Bilderdijk onder onze dichters tellen ; waarvan de laatstgenoemde niet minder als geleerde , bovenal taal- kundige uitmuntte. Was bij andere natien de band tusschen letteren en wetenschap- pen te los of geheel verbroken , bij ons was die welligt te vastge- knoopt. Litterarische studien waren en bleven nog lang de eenige voorbereiding voor alle vakken. Het historisch element , bij ande- ren uitgedreven en verbannen , had bij ons misschien te veel over- wigt. Wij waren weleens te vasthoudend aan het oude , te wars van het nieuwe. Onze kritiek was misschien schadelijk en belem- merend aan oorspronkelijkheid en vindingrijkheid. Dit alles en ineer nog zou ik kunnen opsommen , om aan mijne tegenpartij vol- doening te geven en mij tegen de verdenking van vooringenomen- heid met eigen volk en landaard te dekken en vrijtewaren. Maar ’t is mij altijd voorgekomen , dat het vergelijken van volken en inenschen in den tin van schalten of waarderen , een niet minder hatelijke , dan ondankbare en nuttelooze onderneming was. Veel regtmatiger en billijker en wijzer is het cuigue xuum , ieder het Digitized by Google 182 ONS VOLK EN VOLKSKARAKTER. zijne. Wij kunnen de volken of menschen niet aflezen als de gra- den op deo thermometer, en dat wegen der geesten, is eene be- iagchelijke aanmatiging. Zullen wij , als sommigen thans schijnen te willen , hetzij uit bewondering , hetzij nit naijver ons vreemde modellen kiexen ? ’t Is mogelijk , door kleederdragt en toal en voorkomen vreemdelingen natebootsen. Maar verder dan tot carl- catuurvertooningen zullen wij het niet brengen en de hoogste lof , dien wij daarmede kunnen inoogsten , is dat wij de kunst ran acte- ren verstaan, Wij zullen gelijk zijn aan die reizigers , die oil Treemde landen vreernde zeden hebben medegebracht , met ver- achting voor land en zolk , waartoe zij behooren. Daarom , imine vrienden 1 houdt u bij *t geen gij zijt en zijn moet. Weest Neder- landers en stelt er prijs op , het te wezen, £r liggen in ons volks- karakter nog vele kiemen van ontwikkeling , nog vele zaden van volkomenheid. Op onze plaats, in onzen kring kunnen wij voor de groote menschenwereld , voor haar physiek bestaan niet alleen , maar voor haar moreel en intellectueel bestaan teTens van nut zijn. In ’t midden der beschaafde volken wonende , kunnen wij in dat alles door wijze matiging het overdrevene bij anderen vereffenen , en door ons historisch-kritisch karakter bijdragen tot maatschappelijke zelfkennis onzer eeuw. Onze Frans Hemsterhcis , le Socrate ffatave , gelijk hg door anderen genoemd is , kan hierin ons voor* beeld zijn, om wat hij als wijsgeer deed , in andere studierakken te verrigten. Van Hecsdk kende hem en kende ons volkskarakter : ge- tuigen zijne Brieven over Uooger Onderwijs , die ik aan mijne land* genooten , aan onze studenten vooral , niet genoeg ter lezing kan aanbevelen. 183 dere den boventoon heeft , het eene niet het andere verduistert , geToel en verstand vooral gelijkmatig werken. Daardoor hebben wij boven alien Teel Tooruit , en zulks juist in dat , dat weinig schijnt te zijn , en reel is , doorgaans over het hoofd gezien wordt en het magtigsle werkt : ik bedoel onze eenvoudigheid en gezond oordeel , onze bedaardheid in het overleggen en gestadigheid in het uitvoe- ren, onze wijsheid in den woord en stand vastigheid , de gevolgen altemaal der onderlinge overeenstemming en gelijkmatige zamen- werking aller onzer vermogens , waardoor alleen de mensch alles , en met weinig inspanning vermag. Oit maakt eene natie minder verwonderlrjk , dan vereeringswaardig , minder schitterend in het oog der menigte , dan belangrijk voor den wijsgeer en doet haar minder uitvinden, wat terstond aller aandacht trekt, dan ontdek- ken , wat door den tijd goed en waar bevonden wordt. Groote talenten brengen zoo vaak tot buitensporigheden : maar de wijze gaat op zijn pad gestadig voort , en wanneer anderen nog tijd noodig hebben om van hunne nitstappen terug te komen , is hij reeds aan- geland , waarheen alien spoeden. Hij bereikt de haven niet het eerst, die het beste schip en de beste zeilen heeft, maar hij die het beste staurl.” ” In de geneeskunde zijn de Terschillende tijdperken door onze geleerden waardiglijk verlegenwoordigd : dat leert ons haregeschie- denis ; waarbij ’t echter opmerking verdient, dat onder dat alles het wetenschappelijk karakter, waarvan wij spraken, zich gelijk bleef , dat het vreemde ons eigen wierd , zonder dat wij er door vervreemdden , dat ons kritisch oordeel ons voor ceozijdigheid en overdrijving bleef behoeden , dat het stelsel ran behoud ons in het nieuwe voorzigtig deed zijn en van het sloopen of ontijdig afbreken afkeerig maakte ; doch echter niet wederhield , om hoewel met langzamen tred , te blijven voortgaan. En zoo wij door dit lang- zaam haasten al iets mogten verliezen , dit zeker wonnen wij er bij , dat wij minder door allerlei wind van leerstelsels geslingerd wier- den , en onze historisch-kritische taak, die aan ons bijzonder schijnt opgedragen en meest met onzen aanleg en aard overeenkomt , dat Digitized by Google 181 OiVS VOLK EN VOLKSKARAKTKR. wij die taak , onze eigenaardige bestemming en roeping onder de besehaafde volken , onafgebroken en onverhinderd kunnen voorlzet- ten en afwerken. Ik kan van dit ondenverp niet afstappen , zonder u in het bij- zonder te hebben doen opmerken, hoe bij onze medische schrijvers het anthropologisch onderzoek en de anthropologUche studie met hunne kunstoefening als hand aan hand gingen. Slaan wij Forkstus waarnemingen op , terstond bevinden wij ons in ons vaderland : oud- vaderJandsche zeden en manieren , vaderlandsche ziekten , vader- Jandsche kunst en geleerdheid , vaderlandsche wijze van vertei/en ; waarbij gij u de binnenhuizen onzer Hollandsche schilders voor den geest brengt. Met hem praktiseert gij in Delft en Alkmaar en el- ders. Gij doorwandelt de straten onzer oud-Hollandsche steden g'J eest de mthangborden , gij hoort en ziet de zieken, gij verneemt hunne lagten , he. toe- of afnemen van het gevaar , de zorg en ehandelmg van den met minder deelnemenden , hartelijk belong- s e lenden, dan kundigen geneesheer: in een woord , alles beweegt z.ch voor uwe oogen als eene levende schiiderij , en terwijl gij ait- /e ! t0e , S nh T interSUmUS aevo > is gij u verplaatst vondt onder de t.jdgenooten van den geestigen Forrest. Onze Tolp onze Dikmerrrokck , onze Stalpaert van der Wiel , onze de Hakn ’ VANSwiETEN , en wie ik nog meer zou kunnen noemen , alien had- dendat naiuurl.jk-eenvoudige in hunne voordragt, dat echt-mensche- j e in hun trant van beschrijven , waarin onze Pieter v A j, Foreesi boven anderen uitmuotte. STATISTIEK E OPGAVEN 0 M TRENT ONS LAND EN VOLK. De statistiek, zoo als zij voorkomt in het jaarbockie voor 184 Q , , u, t geringst in de provincie Drentbe dit in 1RA7 A r n ’ is met meer dan 7000 dat bet’ll. n ? " S rijkS - , ' 1 bet S etal mannclijke geboorten dat der vrouwcliiken eemgermate overtrof — 2000 — lfi7i j » j , c, ykcn lanceerdo In . , “ 674 ’ doch dat der stcr %cvallen daarmedo ba- anccerdc, da. de verhoudmg der Luwelijken tot de wettige geboorten was als 1 = 4 , 5. N Digitized by Googl STATIS11KK.E OPGAVEN OMTRENT ONS LAND EN VOLK. 185 dat in die provincien waarin dc meeste geboorten , ook de meeste sterfte bad plaats gcliad en omgekeerd , dat het grootste aantal onechle geboorten in verhouding tot de geboorten in ’t algemeen in de provincien Noord- en Zoid-Holland is opgemerkt, dat Noord-Holland bet grootste en Noord-Braband bet kleinste aantal huwelijken in betrekking tot de bevolking heeft opgeleverd , dat de geboorten in February bun maximum, in Junij bun minimum vertoond bebben, dat de sterfte in January bet grootste, doch in Jnlij het kleinste geweest is, dat in September wederom een kleiner maximum staat aangeteekend , dat in January , February , Maart geboorte en sterfte het grootste waren, dat de sterfte in dc eerste levensjaren het meest was en met het xesde plotseling verminderde en van het achste afnam. Vergelijkt men biermede de opgaven uit Frankrijk en Belgie , too zal men niet kunnen nalaten , regel ;en wet, reeds vroeger door de statistiek erkend, op nieuw en verrassend be- vestigd te vinden. Uetzelfde geldt omtrent de veroordeelden , hun leeftijd, en den aard van bun misdrijf. Als men de statistiek van het weder nagaat , opgcgevcn in hetxelfde jaarboekjc van 1849 , over 10 jaren van 1838 — 1847 ingesloten , zoo zal men zien, dat dc ge- middelde temperatuur rich om 50 gr. Fahr. beweegt en van jaar tot jaar wemig verschil oplevert. Voor ’t overige hoe meer men de verschijnselen in den dampkring met die der maatschappij vergelijkt, des te meer zamenbang en overeenstemming zal men tusschen beiden vinden; zoodat het welligt eenmaal mogelijk zijn zal, de tijdperken der politieke omwentelingcn , die der vorige en van onze eeuw , de Julij- revolutie in 1830 en de Februarij-revolutie in 1848 met de meteorologie overeente- brengen en de vibraties en oscillaties in dampkring en zenuwen van landen en vol- ken op groote schaal te vergelijken. Betreffende ons land moet worden in ’toog gehouden , dat er hoe klein in omtrek, groote vcrscheidenheid bestaat in de provincien , die het zamenstellen. Denkt slechts aan Noord-Braband bijvoorbeeld en Friesland of Groningen , aan het eigenaardige van Noord-Holland, Gelderland en Zeeland, aan Amsterdam, Rotterdam cn’sHage, aan het gemis van eene Hoofdstad als Parijs voor Frankrijk , aan onze menigte ste- den en dorpen , aan onze ligging aan zee en rivieren , aan onze veelvuldige betrek- king en aanraking met vreemden, aan Franschen , Duitschen, Engelschen invloed op zeden, denkwijs , studie. Die mvloed is in alle provincien niet dezelfde. Men denke voor onze steden aan Amsterdam en Rotterdam , voor onze provincien aan Utrecht en Groningen , aan onze plattelandsbevolking of afgelegene gewesten , vooral aan onze volkplantingen en dc menigte vrecmdelingen , die zich in ons land met der woon hebhen gevestigd, winkeliers, kooplieden, geleerden, ook aan dc menigte Joden en aan de noodwendige gevolgcn van zoo vreemdsoortige elementen en zamenstelling. Volgcns het staatkundig cn staathuisboudkandig jaarboekjevoor 1850 (betgeen Digitized by Google 186 STATISTIEK.E OPGAVEN OMTRENT ONS LAND EN VOLK. het vorig jaarboekje voor ons medici slechts gedecltelijk vervangt) waren in den jare 1818 geboren 81,641 kinderen , van welke 4,278 onwettig, overleden 89,793 menschen , zijnde 4,627 levenloos aangegeven. De verhouding van de wettige tot de onvrettige geboorten was de ongunstigste in de provincien Znid- en Noord-Holland , de gnnstigste in de provincien Friesland en Drenthe: terwijl ook in de beideeerst- genoemde provincien de meeste echtscheidingen waren voorgevallen. Het getal bn- welijken was geweest 21,906 , waarvan in Drentbe allien 630 , zijnde 64 meer dan bet hoogste getal in de 10 vorigejaren. Het getal geboorten staat tot dat der ho- welijken, als rnim 4 totl. Gemiddeld in dejarenl841 — 1847 (in 7 jaren) werden in ons land jaarlijks geboren 104,227, waarvan 6,337 onecht. Onder dit cijfer xijn tevens begrepen 4,942 doodgeborenen. Op dit getal overtrof het mannehjk gcslacbt het vronwelijke met 3,337, bij de onechtcn met 133. Het getal der overledenen bedroeg gemiddeld 81,693 waarvan 44,966 van het mannelijk geslacht, 39,727 van bet vrouwelijke : terwijl het aantal huwelijken , op gelijke wijze om- gcslagen , beliep 21, 307. Bij de opgaaf der toenemende bevolking in de Nederlandscbe steden ton ’t belang- rijk xijn , de verhouding daarvan tot die van ’t platte land nategaan. Is het getal van hen, die lezen en schrijven knnnen , toe- dan wel afnemende? Hoe staat het tot de geheele bevolking? In Gelderland was het onder de lotelingen meer dan 3/4. Volgens onderscbeidene opgaven ion men doorgaans het getal krankzinni- gen voor Nederland hoogstens als 1 : 1000 knnnen stellen en bedroeg in 1848 te zamen 1130, als 667 mannen en 663 vrouwen en stond de gezamenlijke bevolking der krankzinnigengestichten tot de bevolking des rijks als 1 tot 2,676 , waarbij in aanmerking komt bet groot getal dier ongelukkigen, ’t welk zich bniten die gestich- tcn bevindt. Onder de opgenomenen was het getal stedelingen het driedubbeld van dat der landbewoners en overtrof het getal ongehuwden dat der gehuwden met een zevende: waren 227 erfelijk krankzinnig en 122 nit dronkenschap , op een getal van 1788. In 1848 zagen in Nederland het licbt 1,676 boekwerken : 1,265 theologische , 261 politische en economiscb-politische , waaronder 117 politieke cphemeriden, 86 me- dische en chemisch-pharmacentischc , 113 grammatisch-critisch-litterarische , 196 pedagogische en school en kinderboeken , 137 histori6che en biographische , 33 phy- sischc, 42 poetiscbe, 12 dramatische, 39 romans, 22 matbematische , 22 over krijgsknnde, 46 over handel en scbeepvaart, 60 over werktnigknnde , 28 teeken- en plaatwerken en 67 mengelwerken. Waaromtrent dient aangemerkt te Wor- den, dat het jaar 1848 in ’t politieke een ezceptioneel jaar was: vandaar die me- nigte schriften over de gebenrtenissen van den dag en waarscbijulijk ook menig dicht- en mengelwerk; terwijl het voor ’t overige wenschelijk was, de verhonding te wetcn van vertalmgen tot oorspronkelijke werkcn, bcneveDS den lccftijd der "N Digitized by Google STATIST1EKE OPGAVEN OMTRENT ONS LAND F.N VOLK. 187 autlieurs ; eindelijk een vergelijkende label der provincieu in one land te bezilten, met betrekking barer letterroortbrengselen en van ome letterkundige cn vrcten- scbappelijke prodnctie , tegenovcr die onier nabnren. STAND, RANG, BER0EP, BED RIJ F. Vroeger was de afstand tassohen menschen en menschen zeer groot. Hot volk aan de eene , de adel en geestelijkheid aan de an* dere tijde maakten een treurig contrast uit van ontbering en over* daad. Later heeft zich daartnsschen de middelstand gevoegd , die de gaping aanvolde. Thans , nu de adel veel van hare voorregten heeft moeten opgeven , no de geestelijkheid reel van haar gesag en invloed verJoren heeft, is geld- aristocratic in de plaats van rang- aristocratie getreden , en zijn rijken en armen de plaatsverrangers geworden van adel en gemeen. Handel en industrie hebben meer beteekenis gekregen , als middelen tot verkrijging van rijkdom, en de fabriekarbeiders zijn verminderd , naarmate de werktuigen ver- meerderd zijn. Land en akkerbouw en veeteelt en grondbezit be* ginnen op hooger prijs gesteld te worden , nadat men de wisselval- ligheid van handel en industrie , hare veranderlijkheid door con- currents , door het verleggen van wegen en markten, door over- prodnctie heeft gaan inzien en het belang heeft leeren begrijpen van in eigen land middelen van bestaan en onderhoud te vinden , nadat men daarbij op de onzekerheid van geld of papierenrijkdom is beginnen te letten, waarbij men nit stastschulden zijne inkomsten trekt, en zich van eigen of vreemde regeringen afhankelijk raaakt. Naast de geld-aristocratie heeft zich eene andere aristocratic doen gelden : die der wetenschap : wij zouden haar de verstand-aristo- cralie kunnen noemen ; het zijn de hoogste inteliigenties , die zich het hoogst gezag en den hoogsten rang in Staat en Kerk en in de geheele Maatschappjj toekennen. Adel en geestelijkheid , handel- stand en industrie-wezen , boerenstand en grondbezilters , regerin- gen en volken , met een woord alien zullen eenmaal die verstand- Digitized by Google 188 STAND , KANG , 1SKR0KP , BKDR1JF. aristocratic moelen huldigen en rich aan haar moeien aansluiten , vooral zoodra deze zai hebben leeren begrijpen , dat zij niet in zichzelven besloten , maar buiten in de maatschappij moet werken en handelen. Zij moet met hare wetenschap in het leven en in de wereld treden. Want sociaal moet zij worden , om haar be- staan en magt te rerzekeren en uiltebreiden , en zich het vrereld- burgerschap te verwerven. Wij beleven een tijd , waarin het rcgt Tan den sterksten is overgegaan in handen van den slimsten. Rijk- dom en wetenschap zijn magtige wapenen , maar men moet ze kunnen hanteren. Dat is niet ieders zaak , allerminst van hen die beiden ais doel en niet als middel beschouwen. Het zijn geen wa- penen voor spiegelgevechten of wedstrijden , het zijn hefboomen , die Staten en Rijken kunnen bewegen , die evenzeer misbruikt als gebruikt kunnen worden en die niet gevaarlijker zijn , dan in de hand van kinderen en onmondigen , omdat zij ’er zichzelven mee wonden en dooden kunnen. De Trijheid is eene magt, de wetenschap is eene magt, maar grooter dan beide is wijsheid , praktische wijsheid Tooral , die we- tenschap en Trijheid en rijkdom weet te waarddren en te gebruiken. Beroep en bedrijf hebben groot Termogen op den toestand van den mensch in ’t bijzonder, en ran de menschen in ’t algemeen. Het boek Tan Ramazzini , de Morbis Artificum , dat Tan Tissoi , des Maladies des Gens de Lettres , een tegenhanger Tan zgne verhandeling , sur les Maladies des Gens du Monde , die wederom een tegenhanger is Tan zijn Avis au Peuple sur sa Sante , Bilder- dijks Ziekten der Geleerden , de tractaten Tan eerstgenoemden au- theur , de V aletudine V irginum sacrarum el de F aletudine Prineipum strekken met zooTeel anderen over legerziekten , over ziekten der zeeraienden en aergelijke , ten bewijze dat ook dit on- derwerp aan de aandacht der geneesk undigen niet ontsnapt is. Echter ’t is verre van uitgeput te zijn en voor dit onderzoek is rooral belangrijk te weten , welken invloed beroep en bedrijf heb- ben op de vormiog van menschen en volken. Stifle beroepen en bedrijven of woelige , met gevaar of zonder gevaar , met of zonder "N Digitized by Google STAND, RANG, BEROEP , BEDRIJF. 189 hasard en kansrekening , Trees of hoop , meerdere of mindere af- hankelijkheid , bedrevenheid of onbedrerenheid. Als voorbeelden van het groot verschil behoef ik slechts de beoefenaars van kunst en wetenschap . de kunstenaars , artistes , too verschillend onder- ling, en echter zoo geheel bijzonder kennelijk en tegenover de- zen ') de geleerde standen aanteToeren: theologen , juristen , me- dici , litteratoren , philosophen , gij kent ze , vrelk een onder- scheid ! Is niet hunne manier ran zien en denken en spreken , hunne geheele manier van zijn verschillend . Zien zij de wereld en de maatschappij niet met een geheel ander oog? Hebben zij niet hunne eigene spraak en trant van redeneren? Zijn zelfs hunne gang en mimiek niet onderscheiden ? Een onderscheid , dat reeds op de Academie begint zich te vertoonen , en daarna in het prak- tische leven nog duidelijker te voorschijn treedt. En vrat het op- merkelijkste is , een onderscheid dat juist hun ’t meest in ’t oog loopt , die een ander vak van studio beoefenen en een anderen stand in de maatschappij bekleeden. Dat onderscheid geeft wel eens aanleiding tot miskenning of minachting , die bniten ons weten ons oordeel , gedrag en handelwijs , ja onze houding tegenover hen bestuurt en regelt. De litteratoren en theologanten , worden zij thans inzonderheid niet wel eens minder billijk beoordeeld door de beoefenaars van meer positieve wetenschappen : eene beoordeeling , die ongetwijfeld billijker zijn zoude, als men meer zich de moeite gaf, die andere vakken te leeren kennen en het vermogen en den invloed te bestuderen , die zij op den mensch die ze beoefent , hebben en hebben moeten en daarbij den innigen band, de naauwe verwantschap voor oogen hield , die alie studien als deelen van een organisch geheel van wetenschap of kennis omstrengelt. l ) Lavatir heeft eenige artistenkoppen en pli jsiognomien mcdegedeeld : waarmede de portretten van geleerden in onderscheidene vakken bij hem en Gaii. verdienen vcrgeteken te worden. Uitmuntend zijn de krijgsinanstronien 111 p. 91, tegenover bet vignet p. 90. Digitized by Google 190 BBVOLKING IN STBDEN BN OP BET LAND. Eene der meest in het oog loopende verscheidenheden in de uit- komsten der statistiek is die, welke de berolking betreft der steden en van het land. Sussmilch heeft alreeds daarop gewezen en het belang en de noodzakelijkheid aangetoond , om bij het opmaken ran geboorte en sterflijsten op dit rerschil te letten. Het wooes in steden is noch Toor gezondheid , noch roor lerensduar bevor- derlijk. Evenzeer is het schadelijk voor de seden , hoezeer het intellectueel leren ’er wordt opgewekt. Men moet niet in wereld* steden de typen zoeken van menschelijke schoonheid of solkomen* heid. Het gevoel van den sentimenteelen Yorick , reeds te roren herinnerden wij het ons , wierd pijnelijk aangedaan op het sien der menigte Parijsche dwergen , en Londen heeft aan Dickers overvloedige stof opgeleverd voor zijne caricatuur-schilderingen. Prostitotie , dronkenschap , brasserij , de weelde en overdaad des rijkdoms , het gebrek en de ontberingen der armoede zijn in be* rolkte steden op grooter schaal en in levendiger trekken ten toon gesteld. Menschelijke hartstogten zijn daar in krachtiger werking, nooit houdt de branding op : misdaad , krankzinnigheid en dood vinden daar hunne slagtoffers in menigte : het voorbeeld tot alter* lei kwaad werkt zonder verpoozing ; elken morgen verspreiden duizende gernchten en dagbladen het electriek vuur , dat de maat- schappij in beweging zet , en elken avond wordt de toestel op nienw geladen , om de balterij op nienw te laten spelen. Oserweegt men hierbij het ontzettend vermogen der drnkpers op partijschap en sectengeest , de publieke opinie, die als eene geheimzinnige kracht de menigte stuurt en dood of leven serspreidt: en die hoogere kritiek , dat maatschappelijk geweten , dat zich boven mensche- lijke hartstogten en menschelijke berekeningen verheft , onom- koopbaar, ontrefbaar , ongenaakbaar , onwankelbaar: en regt spreekt over menschen en volken , over staten en rijken , orer rangen en A Digitized by Google BE VOLK I NG IN STEDEN EN OP HET LAND. 191 standcn en zich in de maatschappij , onder groote bevolkingen vooral , luide hooren iaat , dan zal men zich geenszins Terwonde- ren over den invloed der steden en over haar orerwigt op den gang der groote hnishonding van Staat. Ligt kon het in ons op- komen , of het niet wenschelijk zijn zoude , dat de groote bevol- king zich nit de steden over het land verspreidde en als men het physiek welzijn der maatschappij bedoelt , zou men al ligt die vraag toestemmend willen beantwoorden. Toor Frankrijks wel- vaart is de Parijsche overheersching geen geluk , en het rensachtig Londen verslindt jaarlijks een groot deel ran Engelands berolking , om ran Weenen en Berlijn en andere wereldsteden , met hare jammeren en kwalen , niet te gewagen. Maar ’t is bezwaarlijk te denken , dat het menschdom aan de gemakken en geriefelijkheden van het stadsleven gewoon , en verwend door weelde , zich an* dermaal de behoeften en ontberingen Tan het landleTen zal ge* troosten. Eer zon men kannen rermoeden , dat de overmagt der groote steden Tan lieTerlede voor het streven naar gelijkheid en evenwigt zal moeten bnigen: en dat Parijs op zal honden Frankrijk te beheerschen , of Londen de hartader Tan Engeland te zijn. fn* tosschen zeker is het , dat men de belangen Tan landbouw en grondeigendom meer begint in te zien en dat de lust roor het buitenleven bij rijken en geringen eer toe dan afneemt. De steden zijn niet zonder invloed op het land gebleren en naar de Tret Tan erenwigt heeft zich kwaad en goed ran de steden orer het land gelijkelijk rerspreid. Groote Terbetering roorzeker, zou het te weeg brengen , als het leTen der Tolksmenigte meer eTen- redig tusschen stad en land Terdeeld kon worden , als het getal ran hen gedurig kon toenemen, die den zomerbuiten, en den win- ter in de stad konden doorbrengen : als Tooral de jeugd dat Toor- regt kon genieten ; een roorregt , dat naauwelijks hoog genoeg ge- waardeerd kan worden , en dat zeker op den gezondheidstoestand der maatschappij de gnnstigste werking hebben zou. Eenigzins is in die behoefte Toorzien door het oprigten Tan Instituten op het land. Mogt men met andere inrigtingen van onderwijs dat Ioffe- 192 BEVOIJUNG IN STEDBN EN OP HET LAND. lijk voorbeeld volgen ! Want groote steden zijn in meer dan den opzigt besinettelijk voor de jeugd. Het bestaan van steden is ech- ter tevens , en dit mag men niet voorbij zien , in onmiddelijk verband met het bestaan van den burger- of middelstand , welke tegenover adel en geestelijkheid van de eene en de mindere of la- gere volksmenigte van de andere zijde eene hoogstverdienstelijke menschenklasse uitmaakt. Die burgerstand of middelklasse is de verbindingschakel tusschen beide uitersten der maatschappij : nij- verheid , volksvlijt , handel , vrijheid zijn wij haar verpligt. Yolks- zeden en voiksdeugden en volkskarakter moet men bij haar vooral bestuderen. Even verwijderd van het onbeschaafd en ruw gemeen, als van de door weelde ontzenuwde grooten , is zij dezenuw en kracht van den Staat , het magtig en stevig orgaan , waarop alles afstuit , en vanwaar alles uitgaat : bij haar berust de sens commun , het common spirit, nationaliteit , gezond verstand , burgerzin. Zij is meest vrij van de erfelijke en aangeboren vooroordeelen , costumes en gezetheden , en het minst onderhevig aan bijgeloof of dweeperij. Bij iedere omwenteling heeft zij in crediet gewonnen , en iedere poging tot vooruitgang is eene toenadering lot den middelstand der maatschappij , eene vermindering der uitersten , eene opheffing der grenzen , eene levendiger erkentenis onzer algemeene familiever- wanlschap en der verhevene waarheden van het Christendom. In zijn werk : du Suicide, de V Alienation mentale el des Cri- mes centre les personnes , compares dans leurs rapports red- proques ; Recherckes sur ce premier penchant che% les habitans de Campagne , beweert Cazauvieilh , dat tusschen krankzinnigheid en misdaad eene overeenkomst bestaat, die maar al te zeer vrordt voorbijgezien , en dat beider oorzakenover ’talgemeen dezelfde zijn: eerzucht , ijverzuchl , liederlijkheid , overspel , huisselijk leed , ei- genbaat, haat, wraakzucht : dat ’er dagelijks in Frankrijk meer dan 9 menschen het leven door zelfmoord , moord of doodvonnis verliezen , en dat de landbewoners, niet minder dan de stedelingen voor beiden blootstaan. Met betrekking tot het onderwijs toont hij, dat het althans voor Digitized by Google BEVOLKING IN STEDEN EN OP HEX LAND. 193 zelfmoord niet beveiligt , dat zelfs het heerschend begrip van on- afhankelijkheid , dat thans den geest benevelt , een groot gewigt in de schaal legt. Echter zijn , gelijk hij aanmerkt , op het land de oorzaken gewijzigd naar de zeden. De mindere genegenheid tus- schen bloedverwanten , het veronachtzamen en verwaarloozen van zieken, zwakken, ouden , van alien in een woord buiten staat hnn werk to doen , is bij dezen in Frankrijk althans, veelvuldige aanr leiding tot zelfmoord. Eene tweede oorzaak van misdaad onder landbewoners is de begeerlijkheid : het verlangen otn zijn eigendom, zijne bezittingen te vermeerderen , boven anderen uittesteken ; eindelijk zelfverwijt, te dikwijls aan ingebeeld leed of verdriet toegeschreven , en niet minder dronkenschap. Landleven staat tegenover stadsleven als eene lagere civilisatie tot eene hoogere. In den omtrek ran steden , vooral van groote ste- den , deelt zich goed en kwaad van de stad aan het land medc. Op grooter afsland komt het landleven in zijne eigendommelijkheid meer nit. Bij de meerdere en makkelijker gemeenschap zal het verschil gedurig minder worden en zullen de landbewoner en ste- deling meer gelijken. Echter zullen stadbedrijf en landbouw altijd eene merkwaardige scheiding maken in zeden, gewoonten endenk- wijs. Op de vrouwen vooral is die invloed kenbaar, die gedwon- gen zijn met de mannen te arbeiden , en daardoor veel van hare oorspronkelijke geaardheid en natuur verliezen. Het landelijk koloriet over gevoelens , gewaar word ingen , taal en leven verspreid, vertoont zich evenzeer in de afdwalingen van den volkomen staat van ligchaam en geest. Krankzinnigheid en mis- drijf hebben op het land andere, eigene tinten. Cazadvieilh heeft dit in zijn werk aangetoond , en ofschoon het Frankrijk belreft, zal men er toch menigen trek van onzen boerenstand in weder- vinden. De overeenkomst , die deze schrijver stelt tusschen misdaad en krankzinnigheid , wordt ook door Prioiiard en anderen erkend , en meermalen bij teregtstellingen te zeer verzuirad : hetgeen tot grove inisslagen aanleiding geeft. Zou dit niet eene reden te meer zijn , 13 Digitized by Google 191 DEVOURING IN STEDEN EN OP HET LAND. om de doodstraf afteschafTen , die, als zij nog behouden blijft, niet in het openbaar moest voltrokken worden. Of heeft niet herhaaide ervaring bewezen , dat die openbare regtsplegingen even als openbaar gemaakte misdrijven, niet tot afschrik , maar veeleer tot navolging en sympathie opwekken ? Zoo groot is de kracht van het kwaad , vooral van het kwaad voorbeeld , dat het gebleken is , dat vreemde of afgrijsselijke misdaden , door de pnblieke dagbladen medege- deeld, niet zelden wederom nieuwe misdaden van gelijken aard ten gevolge hadden ; waarvan de bcwijzen in beider geschriften staan opgeteekend. Op de vraag of krankzinnigheid en zelfmoord in den laatsten tijd zijn toegenomen , kan moeijelijk een bcpaald , met getallen gestaafd ontwoord gegeven worden. Ofschoon niet alleen de algemeene opinie, maar ook de waarschijnlijkheid er voor pleit. I aimers Je geest van onafhankelrjkheid , van ongodsdienstigheid , van vrijheid en opgewondenheid , dat afwerpen van alle banden , dat verboogd intellectueel (even , gepaard aan mindere degelijkheid en meerder gcbrek aan beginselen en zelfstandigheid , die tweespalt tusschen objeclief en snbjectief, dat jagen naar fortnin of faam , dat hoog opvoeren van wetenschap , die zucht naar grootheid of verheffing boven zijn stand : met <5dn woord dat gemis aan evenwigt en rastig stemmon van onze natuur met de natunr en de wereld buiten ons , dat gcbrek aan sociale eenheid , die de groote onvoldane behoefte onzer eeuw is, maakt de gelegenheid totafwijking ligter en de af- wijking zelve menigvuldiger. Waorde maatschappij lijdende is, daar kunnen hare leden geen welvaart , vrede , levensiust genieten. Waar- henen wij zien : op Kerk, Staat , huisgezin , overal bespeuren wij tweespalt, oneenigheid , onrust , ontevredenheid ; nergens bijna heerscht eendragt , eensgezindheid , rust en vrede. De afwijkingen , die wij gedurig inoesten vermelden en waar- door de mensch en de monschelijke maatschappij lijdt en waarlijk ziek is , zijn natuurlijke gevolgen van de vrijheid , die ons bo- ven de dieren geschonken is , en die wij maar al te dikwijls mis- bruiken. Ongeslraft doen wij het nimmer ; want ieder misbruik Digitized by Googl BEVOLKING IN STEDEN EN OP HET LAND. 195 komt vroeger of later in tegenspraak met den wettigen wereldgang en wordt gesloopt. Onmatigheid , dronkenschap , ontucht , over- spel , woeker , bedrog , eergierigheid , nijd , afgunst , hoogmoed , heerschzucht , over dat alias gaat een Hooger Gerigt: en met iang~ zamen maar zekeren tred vervolgt de Wereldkritiek haar voorge- schreven baan. Niet zelden , zegt een schrander schrijver , is het verdriet dat het hoofd doet verliezen , een knagend verwijt van het nimmer sluimerend geweten, En mogen wij er bijvoegen: de groote som van ontevredenheid en onlust, die volken en staten , ja de geheele maatschappij in rep en roer zet , zou zij niet een noodzakelijk gevolg zijn van het verstoord evenvrigt door misbruik van magt en gezag aan de eene en misbruik van vrijheid aan de andere zijde : een gevolg van willekeur en losbandigheid , die in gedurigen tvreestrijd nn eens verwinnende , dan overwonnen het schouwspel opleveren van een vruchteloos weSrstreven tegen de on- zigtbare magt , die de schaal in handen houdt. Schijn of vrezen van het leven der maatschappij vvordt even als schijn of wezen van het leven der menschen bepaalt door verschil of overeenkomst met de wetten , die de wereld beheerschen. ’t Is een ijdel pogen , zich van die wetten te willen ontslaan of er lich tegen te verzetten, Onze illusies worden reeds bij ons le- ven , de een na de andere gesloopt : theorienen stelsels verdwijnen ; onze wetenschap zinkt met onzen roem in het graf en van ons blijft niets overig , dan hetgeen met de maatschappij beslaanbaar en voor haar bruikbaar was. Zoo verdwijnt het egoismus uit het leven , uit de maatschappij , uit de wetenschap en wordt al wat met de algemeene welraart onvereenigbaar is , afgeworpen of uitgestooten. ’t Is eene waarheid die of niet erkend , of althans niet behartigd , noch genoeg overwogen is , dat zelfs in vorm en aitdrukking die tegenspraak met de wereldwetten zich openbaart. Taal , voorkomen , gedrag van menschen of volken , die daarmede in strijd zijn , heeft iets eigenaardigs , iets vreemdsoortigs , iets onbehagelijks en wanklankigs. Ware onze smaak minder bedor- ven , waren wij meer getrouw aan de natuur gebleven , al dadelijk 13 * Digitized by Google 198 BEVOLKING IN STEDEN EN OP HEX LAND. zouden wij dat abnormc bcspeuren , waar ’I zich ook voordeed, Nu zclfs hindcrt hct ons onwillekeurig , zonder dat wij er ons al- tijd rekcnschap van kunnen gevcn, Die wanvoegelijkheid in handel cn wandel , dat onhebbelijke in taal en stijl , dat ongelijke , humeurige , wrevelige , dat ons in anderen meer dan in ons zelt Ten tegenslaat, omdat wij ’t in anderen meer dan in ons zelven opmerken , zijn zoo vele bewijzen daarvan. Wat ons daarin hin- der! , is deels hct onnatuurlijke , deels het onregelmatige : wal wij er in missen , is natuur en regel. Zegt men daarom niet in onze zinrijke volkstaal: een ongeregeld leven , als men van ecn lieder- Jijk , losbandig , zedeloos ieven spreken wil , en zijn ordentelijk- heid cn geschikthcid niet eigenschappen , die we reeds bij de eersle kennismaking in kinderen prijzen ? Naar regel en orde dienen wij ons in de natuur en in het leven te leeren schikken en voegen , en hoe vroeger en volkomener wij dat leerden , hoe gemakkelijker en vrijer wij ons in onzen kring en in de wereld zullen gevoelen. Dat hortende , stootende , botsende in de zamenleving zou ophou- den en in eene zachte , golvende beweging overgaan , waarbij de groolste menigte zich met gemak zou kunnen roeren , als men de welten van beweging, als men orde en regel meer in acht nam. Er zou minder geschreeuw en rumoer en getier zijn. Het getal befaamde menschen , dat nu elkander verdringt , zou voor een grooter getal beschaafde wereldburgers plaats maken , die een be- teron toon in ’t leven en in de wetenschap zouden invoeren : een toon , die het gezelschappelijk verkeer zou veraangenamen. Las- ter , kwaadsprekendheid , achterklap , verkleining van elkanders verdiensten zouden zwijgen en de drukpers (ach! waarom nu niet ? ) het goede verspreiden en waarheid bevorderen. Is de wet de despoot , zijn wij haar dienaars en onderdanen , zoo worden wij waarlijk vrij. Buiten haar is onze vrijheid zeer beperkt en wat tegen haar strijdt , wordt te niet gedaan : het heeft geen grond van bestaan of voortduring, het moet , hetzij vroe- ger hetzij later , eenmaal moet het zeker vergaan. Daarom behoort onze gehoele oproeding daarheen geleid te worden, dat wij ons naar t A Digitized by Googl BEV0LK.1NG IN STEDEN EN OP I1KT LAND. 19 - de ordc en regel der naluur en der maatschappij leeren voegcn , dat wij die orde en regel gehoorzamen en getrouw blijven , dat wij er zoo min mogelijk ran afwijken , dat wij er ons zoo na mogclijk aan houden. Uet bevel van den naaste lieftehebben als onszelven , is op die orde en regel en wet der maatschappij gegrond : evenzeer als die andere wet, die ons gebiedt, de natnur te volgen , die min- der duidelijk is, omdat zij ons geen zekeren maalstaf in handen geeft. Wij moeten daarbij vooreerst aan de algemeene natuur en onze menschennatuur denken : vervolgens ons persoonlijk ka- rakter in aanmerking nemen ; en eindelijk tevens letten op hct- geen ons de proefondervindelijke wijsbegeerle des levens aanwijst, Niet , alsof wij van alles de proef moesten nemen , en zoo door schade en schande wijs worden. Integendeel , wij moeten met de grootste omzigtigheid en bedachtzaamheid voortgaan. Geen onberaden stappen doen , maar alles te voren wikken en wegen , ons aan anderen spiegelen , de ondcrvinding en geschiedenis in- roepen en bovenal dat inwendig bewustzijn , die rede in ons bin- nenste raadplegen , die meest bevoegd is , otn in twijfelachtigo vraagstukken uitspraak te doen. DE GENEBSKGNDE IN HARE BETREKK1NG TOT DE MAATSCHAPPIJ. Heeft de geneeskunde waarde voor de maatschappij ? Deze vraag , mijne vriendenl voorlang reeds opgeworpen en telkens herhaald , is thans voor haar levensvraag geworden , nu men de bevolking aan bepaalde wetten onderworpen ziet. Om haar onpartijdig te be- antwoorden , is ’t noodig , te weten : wat men door geneeskunde te verstaan hebbe. Is zij de kunst van genczen, gelijk men eer- tijds meendc, of is zij natuuronderzoek aan het ziekbed , gelijk men thans veronderstelt ? In het eerste geval is haar vermogen , men mogehet willen erkennen of niet, hoogstbcperkt , in het laat- sto geval is haar praktisch nut voor de maatschappij hoogsltwij- felachtig, Maar niet daarin is hare waarde voor de maatschappij Digitized by Google l£>3 DE GEHKESKUNDE IN HARE BETREKK1NG TOT DE MAATSCHAPPIJ. gelegen , dat zij zieken geneest , of verborgen kwalen ontdekt en ontleedt. Zij heeft eene hoogere roeping , die tot heden te weinig gevoeld of geschat is. Zij moet waken voor de gezondheid der maatschappij , en hierin , in die gezondheidspolitie ligt haar eigen kracht en wezen >). Meer en meer is men begonnen dit intezien, sedert men met de gebreken der maatschappij naanwkeariger is be- kend geworden. Men heeft begrepen , dat het onvermogen der kunst daarin vooral te zoeken was , dat hare hnlp wierd ingeroepen , als het te laat was om hnip te kunnen bewijzen : dat het niet mogelijk is , gelocaliseerde ziekteprocessen opteheffen , of ondermijnde gestel- len te vernieuwen, dat de zieke en lijdende maatschappij eene volko- mene herschepping behoefde , en dat zoodanige herschepping alleen door veranderden levensregel mogelijk was. Reeds met het aanko- mend geslacht , reeds met den eersten oorsprong ran het leren der wereldburgers moet die zorg een aanvang nemen. Het huweljjk , de ongehuwde staat, prostitntie, overspel, ontucht , onreinheid , de zorg voor zwangere en barende vrouwen , echte, onechte ge- boorten , het baker- en minnewezen , de kraamkamer, de eerste opToeding , de school , beroepen en bedrijTen , lucht en licht , roedsel , kleeding , woning , stad- en landleTen , volksfeesten , volksziekten , de zorg roor stervenden en dooden, of schijndooden , voor veiligheid op straten en wegen , in hnizen en kerken *) , in een woord niets wat de gezondheid der maatschappij betreft , ont- gaat haar wakend oog, en wanneer de regeringen eenmaal haar hoog belang zullen weten te schatten , zal het mogelijk zijn , in plaats ran eene kwijnende bevoiking eene maatschappij te zien op- siaan toI kracht en leven , waar ziekten en kwalen en gebreken even zeldzaam zijn zullen , als zjj nu algemeen zijn. Gelooft niet, mijne vrienden ! dat ik mij met hersenschimmen Terlustig. De tijd ■) Jo. Par. Prank, hocwd nietvrij van de philanthropische utopien van lijn tijd, heeft echter met een belder oog de gebreken der maatschappij gadegeslagcn en mag met bet volstc regt ui Winder zijner wetenschap ( Medicinische Polizey) bceten. 