VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
de perfoonen beweegd zyn, om deezen Pfíalm in tweeën te verdeelen. De 'misflag, vervolgt hy, is'van geen groot be- tang: want het verfchilt weinig , of men ftelle dat Ze beiden één Pfalrm zyn, waar in twee Spreekers voorkomen , of dat ze, aan élkanderen verknogt, met het zelfde oogmerk op gefteld zyn; mids dat men flegts erkenne, dat deeze twee dus t'zamenhangen, dat ze als één Pfalm te verklaaren zyn, waar aan ik geenszins twyfel. Verder, wil ky nog aange- merkt hebben , dat ‘er iets dergelyks pplats heeft, in den XCften Pfalm , een aanhangfel van Pf. LXXXIX , en dat men misfchien ook zo heeft te denken over Pf. LXXXV. en ` Met opzigt tot de omftandigheden eindelyk in welken David dit Gebed ter zyner verlosfinge opgeítetd heeft, de ganiche inhoud bepaalt ons vry duidelyk tot dien tyd, toen „David, voor Saul vlugtende, zich in de rotfen en fpelanken tragtte te verbergen. Alle de fpreekwyzen leiden ons tot David en niet verder; hy beroept zich'op zyne onfchuld , klaagt over valfche befchuldigingen, fpreekt van zyne ver- volgeren als hem beloerende in hindérlaagen, en maakt in- zonderheid gewag van één bloeddorftigen en ‘godlòozen EE Oe tnv 7e: vyand, bewaerder der genen die op u betrouwen van de gene die tegen beer dpfbaen , doer uwe rechterbant. `` ` es Ven ~ PC. XVII 12. wordt dus vertaald, Syne. bloetdorftigbeyt is als die van een leeuw, die met een woedent‘gelact begeert te rooven „ ende als die van een jonge leeuw , leggende in verborgene plastfen, Ende dranckoffsren vas bloet Pí. XVI. 4. flaan opder Jooden bloed- dorftige vervolgingen der Chzistenen.. ~ =. Onze Hoogleeraar naamlyk vertaalt het elfde en twaalfde vers in deezer voege. — | Oe 9 Sy. bebben onfe gangben hu omcingelt em mynent wille, fy vestigen bare verfpiedende oogen feer verborgen op de aerde. = — yne ‘bloetdorfligbeid is als die van een leeuw, die met ‘ven woedent elget begeert te rooven, ende als die yan een jonge leeuw, leggende’ n verborgene plactfen. ° O ©: A. F DE WAARE CHRISTEN IN:DE:BENKAAMEEID. 469. vyand , biddende dat God denzelven. Behalven de Voorreden enz. 172 bladz. in groot otaug. | E Schryver van- dit ftukje heeft het zelve den Tytel P gegeever, van de waaren Christen in de Eenzaambeid > eenigermaate in tegenftelling van een gefchrift, doer een Predikant in Silezien opgefteld en in % jaar -1259 te.Bres. lau uitgegeeven, onder het opfchrift van de Christen in de Eenzaamheid, =— Onze Autheur vand in dat Traétaatje > gelyk hy zegt, geen Christen, maar wel baast een Vrygeest.en wervalgens een Deist. Dit heeft hem bewoogen zyne. gedag ten „ over eenige voorftellingen in dat ftukje voorkomende, open te leggen; en daar aan.te legten eenige Godviugtige overdenkingen van een waaren. Christen, In de eerst gemelde gedagten over ’ gefchrift van den Silezier, behandelt onze Autheur dien Schryver doorgaan- de niet als een Deist, maar als-éen-dwaalend- Christen, en byzonder als een Sociniaan; en hun verfchil fchynt ook.niet zo zeer betrekkelyk te zyn tot Beistery „als wel tot de denk- beelden. van ’s menfchen vermagen ten goede, en ’t werk ` der Verlosfinge; welk veríchil door de redeneeringen van onzen Autheur geen nieuw licht-ontvangt. Zyne hier aan- ehegte overdenkingen van een waar Christen Schieten in feevandigheid en zwier ver te kost by die van den Heer Her- vey, wiens voorbeeld hy zich ter-navolginge fchynt voorge: {teld te hebben. Zy beftaan meerendeels uit die. foort van Meditatien, die langwylig, en door onephoudelyke herhaar lingen verdrietig zyn, voor.hun dje in Godvrugtige befpies gelingen beknoptheid en bondigheid verejfchen, Uitgeleeze Predicatien van JOHAN JACOB ULRICH , in zyn Leever, É r-Leeraar in de Zedekunde , en bet Natuurbyk Regt ; aks mede. getrouw Bedienaar van Gods Woord in bet Weeshuis te berich. lat Nederdgitsch vertaald, door wyky Bernhardus, Ek o ia? Ker 470 J. J. ULRICH UITGEL. PREBICATIER, - Keppel, Predikant te Monnikendam. Te Haarlem, ty fan van Lee 1762. Eérfie fuk, bebalven de Voorreden 449 iod: syden in quarto. It Eerfte ftuk behelst eenige Leerredenen over de vd- gende ftoffen. Deleevende Jefas, Fabs geestelyke Wan > Job XIX. 25-- f- Des Hei Geboorte enz. in der- tien Predicatien, over Luc. IL 1--32. Der Godoruchtige Christenen geheiligde Pervens-lust, Phil. L 23. De daor God genaade vernieuwde Mensch , 2 Cor. V. 17. Des menfehen ke- vens kortbeit en moeijelykbeit, PC. XC. 10. De Christelyke ffer- wenskonst, PF. XC. 12. Het kenteeken der gemeinfchap met den ‚ Pader en den Zoose, 1 Joh. I. 7. — Deeze Leerredenen zya van den gewoonen Prediktraat, en konnen met ftigting gé- leezen worden, | OO Verzameling van uitgeleezene Leerredenen , deor wylen den Hog- ` eerwaarden , zeer Geleerden en Godzaligen Heer isaäx scuo- RER, Hoogkeeraar der Kerkelyke Gefchiedenisfe in de Doorluch- tize Schoole, Leeraar van de Gemeinte des Heeren en Curator Latynfche Schoole in zyne Geboorteftad Middelburg. Uit- gegeeven door zynen Amptgenoot Jacobus Willemfen. Ze Mis- delburg by Pieter Gillifen en Hendrik Sas. 1763. Behalve eene breedvoerige Opdragt enz. 517 bladzyden in to. E Opdragt, waar mede de Hoogleeraar Willemen. deeze RJ Leerredenen van Zynen: Amptgenoot der. Gemeente val Middelburg aanbiedt, is van eene buitengemeene langte, be- flaande CCCLXXXVII b en, 't welk ons op.dezelve by- zonder ftil doet ftaan. Ze behelst in de eerfte plaats eene gansch uitvoerige Verhandeling over ‘t gefchrift, dát, door Propheet Elia, voor zyne hemelvaart , aan: Foram „Koning van Juda. ge- Schreeven, eerst eenige Jaafen naa dezelve aan hem in handen befteld werd, als mede over de vervulling -der Godfjraake daar in vervat, volgens 2 Chron. XXI. 12—20. . Deeze Gefchiede- nis brengt zyh Hoogeerwaarde eenigermaate over tot deeze uitgaave der Predikatien van zynen overleeden Amptgenoot, die hy der Gemeente van Middelburg aanpryst , met eene hary- lyke vermaaning om ’er t regte gebruik van te maaken. Hy eeft by die gelegenheid eene breede befchryving van ’s Mans odsdienftig character en' zielsftaat in, onderfcheidene omftas- digheden, naar uitwyzen van deszelfs eigenhandige santeke- ningen van zyne bevinding ; waar op hy den hootdzaaklyien. inhoud deezer Leerredenen doet volgen,- Hier dan hegehyee- a i ne ' J, SCHORER UITGEL. LEERREDENEN. 47i g pe betuiging 'zyner vreeze , of mèt dit Schrift niet by veelen | et zelfde plaats mogt Hebben „dat plaats had by Joram met het -Schrift van Elia; nadien veelen daar in reeds gelyk ftaan met dien Vorst, dat ze niet wandelen in de wegen hunner godzali- ‘ge Vooroudereit. Dit leidt hem tot eene uitweiding over den yver der Hervormden , in °t begin en den eerf{ten voortgang der Reformatie, zo in denopenbaaren en huislyken Godsdienst, als in hunnen geheelen handel en wandel. Hier in hebben de Zeeuwen , zegt hy, oudtyds uitgemund; wel byzonder zyn ge boven allen vreedzaan: geweest in den Burgertiaat en Gods- dienst, als ook ftandvastig in °t bewaaren van de zuiverheid der Leere: en zyn ze dus te pryzen van wegens hunnen geestly- ken ftryd, ze zyn niet min roemwaard:g van wegens hunne ‘dapperheid voor dit ons Gemeenebest. Op dit denkbeeld ko- metde laat hy zich breedvoerig uit in den lof van den grooten Admiraal de Ruiter , {preeekt ook van-de andere Zeeuwfche Helden; en befluit daarop deeze befchryving der Vgorouderens, met eene optelling van veele andere gôede zeden en beminne- Ayke hoedanigheden der Zeeuwen in vroegere dagen. Van dit edrag nu, ‘toont hy verder, is Zeeland in ’t algemeen , en Middelburg in °t byzonder, zeer ontaart; des men met reden by voortgang op hunne verkeerde wegen, Gods flraffende oor- deelen over hen hebbe te wagten. Het bezef daarván beweegt hem, om, in eene uitbreiding over-Micha VL 8, hen te ver- maanen tot bekeering „tot handhaaving van den openbaaress en huislyken. Godsdienst, ter bevordering van een Christelyken wandel, in eensgezindheid des harten, ndar den inhoud van °t yreedzaame Euangelie. Eindelyk befluit hy deeze zyne Op- dragt met eène opwoekkelyke aanfpraak tot aanmoediging der Godvrugtigeft, ef Keilwensch over allen. —— Wanneer men dit beloop overdenkt, en daar by bezeft, dat zyn Hoogeer- waarde zyner penne den vryen loop geeft, kan men gerecdlyk nagaan , ‘hoe ’t bykome ‘dat deeze Opdragt van zulk eene bui- tengewoone langte zy. den langdraadig uitbreidt. | `” Wat nu verder de Leerredenen zelven aangaat, deezen gen getale van zes-en-twintig ne gaan over de volgende ET e. ' 1 5 JJ â4 HANDELINGEN EN PROCEDUREN komen, zulk gene erkentenis en bekendmaking niet vindt „ o tzal, zegt by, een bewys zyn, geen een verflanäge ~» die de wyze van Procedeeren verftaat, my heeft kunna r » Vertuigen, dat ik-ten onregt toon bezwaart te Zyn, eni nen van klagten te hebben, over de Proceduuren door wy ‚He Regters over myne zaak begonnen, vaortgezet en gein- » digt, met meerderheid van femmen”. Zyn Eerwaarde heeft hjer aan gehegt eene Beantwoordin der Vrage , of meñ bet woord wägen in de zake des Geloo al of niet gebruiken mag? Deeze Behandeling , dfe'omtrent 18 bladzyden bellaat, in vroegeren tyd reeds gèvifiteerden geap- obeerd was, en op nieuw de Approbatie ontvangen heeft, is wel eene byzondere overweeging waardig , waarom wy 'thoofd- zaaklyke van dezelve onzen Leezersonder ‘toog zullen brengen, Het is bekend dat veêlen fpreeken yan Bet op Goden den Het- re efis te wagen, en dat zy die deeze fpreekwyze gebruiken, zich zomtyds bedienen van °t voorbeeld der Koninginne £s- ther, en Paare taal, kome ik om, zo kome ik am. Niėn maakt hier wel byzonder gebruik van, gelyk zeker Schryver * ver- klaart , als men fpreekt „ tat boetvaardige zondaars in: derzeker toenaderin e tot Bad o die, zig in gevaar van eeuwig om te ko sen , vindende „ en duister zynde omtrent bet Euangelischaansd wan genade , grote zwarigheid maken om tet God te naderen; es zogtans zig genoodzaakt vinden, om het te moeten wagen , ommi eotmoedige fmekingen bunnen Regter om genade te bidden ; verkie zende Jicver al biddende woar de voeten Godst: ferven ‚dan agter tt blyven, wanneer zy gewis zauden moetenomkomnen„en verloren gaan. De Eerwaarde Ruisch twyielt nict, of `t is in deezen zin, dat men °t woord wagen gebruikt, en hy merkt metopzigt tot dit woord, in de eerite plaats, aan; s, dat het altoos éerte om » zekerheid in zich fluit, zoo dat men, iets wagende, nooit a Van te voren , ja zelvs dan niet, als men iets waagt, deuit- .p komst weet van °t geen men waagt”, —— Waat uitdan moet volgen. „dat een boetvaärdig Zondaar zal hy °t wagen, ja dan » Ook als hy `t wzagt op God en dert Heere Jefus, geheel en al onzeker is, of hy behouden zal worden of niet”. Nu valt de vraag, „waarom is hy onzeker? waarom zou hy ’t mogen » wagen? twyfelt hy aan Gods, beloften, die onfeilbaar zyn, a> aan de geregtigheid van Jefus, die onwankelbaar is°? dan 1$ hy geen waare boetvaardige, dan kan men hem, volgens dé Leer der Kerke, niet aanzetten, om als zulk eenentotGoden Jefustekomen. Maar neen , dit is de rede niet, *tis,zegt men, om dat by zig in gevaar vind van om te komen Sof gelyk i „Zegt P. Rüisch; liever fpreeken zou, om dat hy ziet , dat by dnad a TEGEN ZEN GESCHRIFT VAN M. RUISCH, 475 n verdebmenis wdardig is wegens zyne zonden. Moet dan, ver- rolgt hy een.boe ig Zondaar daarom, zwaarigheid maaken? roe komt dat overeen met Jer. IH. 13, Jez. LVL. 15, Matth, V. 3, 4? Ja maar, zegt men, een Londaar maakt groote gwaarigheid, om dat. by duister ;is omtrent de Euanpelifche be- lovten van genade, Waarom? zyn die beloften duifter voot- gefteld? Neen, Waanom dan? weet hy niet dat ze ’er zyn, of durft hy ze niet op zich toepasfen? dit laatíte, zegt men, is de waare reden. Doch dan vraagt zyn Eerwaarde, of dat wà- gen Gode aangenaam kan zyn; of men ’t niet eeraf als aan té raaden heelt, en of men P aanraadt, als men zegt > WA bet op Leod, wa et op Jefus. Dit beweegt hem om te vraagen , of ’t eene werkzaamheid is die °t geloof voorgaat, dan wel eene werkzaamheid des geloofs zelve? In ’t eerfte geval mag men ‘er een Zondaar niet tee aan- zetten „want zonder Geloof is °t onmogelyk Gade te behagen, Heb. XL 6: en `t laatfte kan niet zyn, nadien het geloof ter r vaardiginge alle onzekerheid buiten fluit, als zynde dat zelfde geloof, waar van Jacobus fpreekt, Jac. L 5—7 :ook vindt mer noch in Gods Woord, noch in de Formulieren van eenigheid, de werkzaamheid des geloofs door ’t woord wagen uitgedrukt. Maar zegt men, het woord wagen is hier zo veel als een Proeve neemen of men genade zal vinden; en mag een Zondaar Zo niet eens ondertasten, of God hem genadig, zal zyn, of niet? Zo men deeze woorden, zegt onze Schryver, niet neemt ii de betekenis van beproeven, of gelyk men onderzoekt en toetst aan een toetsfteen , antwoord ik neen : want dan gaat ondertasten en proeve neemen met twyfeling gepaard, dat Jacobus verbiedt. En zo men ‘er ’t zelfde door veritaat, als door beproeven „ on- derzoeken of toetfen aan een toetsfteen „dan gebruikt men *t woord wagen in een zin, dien ‘er niemand aan geeven kan, of hy moet het willen doen , om dat hy ’ woord wagen gaarn ge- bruikt, want iets te, wagen, en iets te beproeven of te toetfen verfchilt zeer veel. D. Ruisch. dit verfchil nader getoond heb- bende’, gaat voort, en vraagt, of men ‘teen Zondaar magaan- pryzen, „tot God te naderen „ zonder te weten, dat hy dat » heeft, ’t welk hem grond geeft om tot, God te naderen „dog - 2 IR 476- HÀNDÉLINGEN EN PROCEDUREN in hoop, en dat zonder grond, dat hy °t heeft. Ja mdr ” zal men zeggen een Zondaar waagt het, om dat by kd 9 weet, ofl het, wel met hem uitkomen a beri weet ent bo is Zo ‚ van welken hier geiprokei > word, miet of het wel of kwalyk voor hem zal uitvallen? s Gewisfelyk komt dit daar van daan , oni dat hy niet weet „of hy zo nadert als °t behoort, dat is, omdat hy niet weet, of „ Biet geloovt. Moet: men het nu wagen tot God te naderen „ als een boetvadrdig Zondaar, Zonder gelov? Ja kan men wel a komen met ware boctoaor igbeid zonder gelma?” -A t nu, vervolgt hy, geo0 zyn te Zeggen , w ca ader tot God zonder geloof: het wagen toch en "tge en ftryden tegen elkander. Maar nog meer ; van waar komt dat een boetvaardig Zondaar niet weet of by al of niet geloof È van waar anders „dan dat try den regten toetsfteen niet gebruikt, het Woord van God, dat het Geloof , in deszelfs aart en nas tur, duidelyk befchryft, én Gods beloften klaat voorftelt : en dit zo zynde, wat is het dan te zeggen, waag bet ’er op, on tot God té naderen , waag bet op‚den Heere Jefus? wat anders, dari te zeggen , toetst zelven niet of gy gelooft of niet gelooft. On- ge Autheur is ver van te denken , dat ze ‘er dit mede willen aan- duiden, maar hy wil alleen doen zien, dat men geen judicium discretivum of onder. cheiden oordeel heeft, als men dit woord gebruikt. » 16 VL 11, 12, ch meer e opbeurende, bemoedt- „ gendë eh vertroostende wermaaningen. Het komt hem voor, dat meh, in °t prediken van dergelyke Texten , eee Inleiding a contrario of van het tegenffrydige willende gebruiken, geen beter zou konnen vinden, dan eene, genomen uit het zeggen van Koninginne Esther, kome sk om, zo kome ik om. En om te toonen dat dit aanmaanen van bet te wagen zeer te misty- Zen is, zou men, zegt by, op dergelyke Schriftearrplaatfi ee dend > phas TÈGEN BEN GESCHRIFT VAN M. RUISCH” 459 fe Inleiding konnen nemen van eene gelykenisfe : wanneer eert » Koning een duidelyk voorfchrift geeft, volgens twelk zul : x ken, die zyn gr mfchap verdiend hebben , met fchulderken. a tenis eń met berouw, onder het geleide van eenen, duydes » lyk aangeweferi perfoon , door hem genodigt worden, tot a hem te omen met vaste verzekering, en gewisfe belovten; sẹ dat Zulken genade zullen vinden in Zyne ogen. Na welk „> voorftel men zou moeten tonen, hoe onbetamelyk het niet N 3> Alleen zyn zoude, wanneer iemand, die fchuldig was, zons 3s der aan dien eisch te voldoen, tot den Koning wilde nades ss ren, en het zo wagen wilde, maar dat daar en boven zóeen 5» Zig moest voorftellen, gehe gènade te zullen ontvangen. > Waar uyt men dan zoude moeten ‚befluyten, dat iemand; ə zonder het te wagen , alleen zo moest komen , als de a» Koning had voorgefchreven , ja zo komende, zig moest - 5s overtuygt houden , zeker en gewis gerade te zullen ver» n’ , en”. $> O Sie alles befluit onze Autheur, dat men op de bovetige melde vraag heeft te aritwoorden, ganfchelyk niet. „En datte 3, meer, zegt hy „om dat 'er, zo veel ik weet , geen eene plaats 2» in den ganfchen Bybel is, in welke men, door God, door a Christus; en door de Heilige Schryvers word opgewekt, om v> het te wagen , om tot God te naderen, om bet te wagenopden so Heere Jefus Christus. Dit lees ik wel, koom tot my, naak 5, tot God, zoek den Heere, gelov in fefie enz. maar nergens a WAAS Bet op God, waag het op Fefus”. —= Nadien zom: ` migen egter meenen , hier en daar een woord of fpreekwyzein - de Bybelbladeren te vinden, waarmede zy °t gebruiken van dit woord kannen wettigeri, zo verledigt hy zich om dit na te gaan „ende nietigheid of verkeerdheid daar van tedoen Zien. By- zonder laat hy zich in ’t breede uit over de plaats, Job XXIL 21. Gewennet u aan hem, en hebt vrèden , daar door zal u het goes den overkoomen, alwaar men het Heb, woord, door gewennen vertaald, overzet door wâgen, waag het met bemi en hy. be- tuigt ten laatften : „ Ik verklaâr operitlyk, en wie zal my- dat „> kwaalyk willen en konnen neemen , dat ik veel tiever die 3» vermartingen in °t opwekken van boetvaardige Zondaars. wil ss gebrúyken „ die God ; pes Christus, eri die hetlige- Gods 3s Mannen, die onmiddelyk door Gods Geest gedreven. wier- ze den , ‘gebruikt hebben, als die vermaning, met welke Eli- job opwekt, indien-’t waar is, waar van ik nog niet o- - g vertuigd ben, dat men het Heb. woord {367 nietandersdan á» door wagen kan en mag: vertaalen, en dat de vertaaling: van > Onze Overzetters niet deugd; welke egter myns bedunkens ee -æ re ~- N d 478 , G VAN SWIETEN s eenen gevoeglyker en verftaanbaarder zin uitlevert. De Vep. s klaring van Mercerus vind ik zeer duidelyk. Dus (prec h s» over deeze plaats, gewen u met God, af maak u met Goy. s Woon, °t welk niets anders is, als zig geheel [chikken , m' a Heeren wet en woord, en zig in zjnen dienst en vreze gun, p Ben op dat die ons geduurig voor de ogen komen. Eindelyk befluit hy deeze Verhandeling met te zeggen » Ik worde door alles hoe langer hoe meer overtuygt, dt » men op die Vraag „ of men in de zake der Geloofs, het » woord wagen mag gebruyken , volmondig moet aftwoor den Neen. . ə Heeft iemand lust, om broederlyk , en vredelievend » hier over met my te handelen, en wil hy zyne bewyzan, om op die Vraag JA te moeten, of te mogen antwoorden, s My aan de hand geven, ik beloof hem, dat ik op * allet » Vriendelykfte , en zo befcheiden, als men begeren kan, » in dezen zal handelen. Het is my hier te doen, om allen, ‚ p die deze en gene woorden gebruyken „om welke, fchoor a Zy uyt Gods Woord niet konnen bewezen worden, mar m alleen op men{chelyk gezag fteunen, den eenen Leena » boven den anderen, als een begenadigd, wedergebooret e En geestelyk Predikant word gehouden, door zommige pe menfchen , die tonen , door welken geest zy gedreven » Worden, te raden „om zig te onthouden van zulke (preek: » Wyzen, die oorzaak van verwyderinge zyn, en metde — n Zen Raad, gelyk ook met dien welmenender wensch, a» dat de Heilige Vader ons allen fteeds in zyne waarhei » heilige, op dat wy nimmermeer wys zyñ, boven ’ geth » gefchreven is, in Gods onfeilbaar, en tot zaligheid ler dend Woord, breng ik myne voorgefteldé Vraag tel » cinde. l i. Verklaaring der korte Stellingen van HERMAN BOERHAAVE ; ever de kennisfe en geneezing der Ziekten; door GERARD BA | RON VAN SWIETEN, Raad en eerfte Lyf-Arts van bune Keizerlyke Majefteiten enz.enz. Uit bet Latyn verta. Tweede Deel. Vierde Stuk. Te Leiden, by Joh. en Herd. Verbeek 1763. bladz. 505-642. in 4t0. W: hebben ónze Vâderlandfche. Lezers dit Werk, | reeds veelmaalen „by de uitgaave van vorige ftukjesy bekend gemaakt en aangeprezen. Wy zullen ook vañ 8 tegenwoordige nog eenige zaken melden, zo om ons g DVER: DE STREUKEN VAN BOERHAAVE. 439 henen gedaane oordeel, aangaandė dir Werkte ftävensals om eenige wetenswaardige aanmerkingen van den Schryver, tot verlustiging en nut vanonze Lezers, gemeen te maken, Wy zullen hier toe iet uit het Hóofdituk van de Branding verkiezen. A, : Indien brandend, of în een heet lichaam verbolen „vuur, zegt de Heer BOERHAAvE, op ons lichaam gelegd wordt, komt’er. vernieling van vaatjes , en uitftorting van vogten , welkenaar de verfchillende oorzaak , during, en hes lydend deel, uerfchein den is. D TES PRT De Heer VAN SWIETEN laat zig op deeze wyze hierover uitt » Men befpeurt in het lichaam van een gezond mensch een trap van warmte door de Thermometers aftemeeten , waar in noch de vogten, noch de. vaste deelen eenig nadeel lyden. En die warmte overtreft, zelfs in zeer {terke menfchen „zele den zes-en-negentig graden op de ‘Thermometer van Fabrene 29 29 92 de honderd graden, begint het ‘bloed en deszelfs wey eene. gefteldhèid te‘krygen tot ftremming; en indien de warmte ə» komt tet honderd-en-twintig. graden, ftremt de wey van het bloed. De warmte derhalve , tot dezen trap geklommen ; nog niet veel daar van befchadigd te worden. Maar wànnece men gekonien is tot de hette van kookend water, die men doorgaans afmeet op omtrent 212 graden, eh zelfs nog eers ss der, worden de vaste deelen van het lichaam reeds daar van befhadigd, en zommige zelfs vernield. Want indien koos kend water, of zelfs naby de kooking „ een deel van ons li- chaam aanraakt, worden; kart daarna, de zeer teere vaat, sa Jes, die de opperhuid aan de huid vastmaakten , gebroken, en de vogten uitgeftort, welken verzameld de opperhuid tot blaaren opzetten. Maarwanneer grooter hette dan van koo« kend wâter tegen een menfchelyk lichaam gelegd wordt , worden veele väten vernield , en zelfs zeer fchielyk, Dus vernield gloeijend yzer in een oogenblik alle deelen van het lichaam, wêlkerrhet aanraakt”, - > Vuur nu op het lichaam gelegd brand en gloeit, gelykby voorbeeld, de vlam van een kaars „een glimfnendekoot enz. of is in zommige lichaamen zo verholen „dat het wel niet gloeit, maar ondertusíchen alles wat het aanraakt „zeer leelyk vers brandt. Dus kan yzer, by voorbeeld , zo heet worden,dat het zwavel.aanfteekt, en de deelen van ons lichaam, tot. de beenen toe, vernielt, en egter niet glimt of gloeit. Dag >, wordt het vuur gezegd, in zodanige lichaamen' verholen te ` IIL DEEL. LET. NO, JI. Kk » ÈYA ə» Peit. Maar wanneer de warmte in ziekten opklimt, boven verandert reeds onze vogten , maar de vaste deelen {chynen ` » t —- 4% 0. KHAN SWIETEN » Zyn, fchoon het zo zichtbaare uitwerkingen te wegebrengt: » Die uitwerkingen kunnen gebragt worden tat vernieling der s vaten „uitftorting der vogten, en derzelver ftremming. Dus s indien, by voorbeeld, kookend water. s» Wanneer gloeijend yzer gelegd wardt op een deel van het li- » Chaam, komt ’er aanftonds een harde en zeer drooge korst, en geene buiten de vaten geftorte vogten zullen in die ge- » brande plaats gezien worden , fchoon de vaten vernield zyn: s» de reden blykt gemaklyk , om dat de vogten , door diezel- s» de werking van het vuur geftremd zyn. Uitftorting der u vogten buiten de vaten is dan eene uitwerking van nog lig- » te branding; want door zwaarder worden en de v en e tevens de vaste deelen in een drooge korst verand ` s, Maar ook de uitwerkingen van vuur, op het lichaam g2- æ legd, verfchillen naar de verfcheidenheid der oorzaak. Hea s» vuur fchynt uit zynen aart wel een en hetzelfde te zyn : maar » zuiver vuur kan zeer zelden op ons lichaam gelegt warder, » want het hegt zich byna altyd aan een ander li Wart 3 de vlam van zeer zuivere aangefteeken Voorlaopis zelfs geen » Zuiver vuur, maar voert water met zich. Def der Zou s» door brandfpiegels verzameld, hebben mis{chien zuiver vuur » in ban brandpunt; in de andere proeven wordt het vuur al- » tyd door zyn voedzel onderhouden , of vereenigd met ande- » Te lichaamen. Maar die lichaamen , welken vuur in zich be- » Vatten, of voedfel aan het brandend vuur gever, worden ge- 9 zegd oorzaaken te zyn van die uitwerkingen, waken van » het vuur, e wyze op ons lichaam g „voortkomen. » En hier in wordt een groote Vertek befpeurd, de » door proeven alleen te en is. Dus kan men byna zon- » der fchade de hand bewegen door de vlam van aangefieeken » Voorloop; maar indien eiken hout, op den haard geftook:, » brand, zouze [door de vlam Jaanftonds verbrandt v » Daarenboven heeft men in de vloeiftoffen deze cigenfchp » ontdekt, dat fommigen veel meer vuur konnen in zich be- » vatten en behouden dan anderen. Water op gioeijend mus e Bezet „zal nemuwlyks heet worden boven de arg graka de > . & . t . . a OVER DE SPREUKEN VAN BOERHAAVE, 48r » Thermometer van Fahrenheit; en wanneer het eens dien » graad van warmte gekreegen heeft , zal het niet heeter wor- » den, hoezeer men ook het onderliggend vuur vermeerdere. > Maar wanneer Lynzâad- Olyven- of dergelyke olie ; uit zaa- » den of vrugten geperst, kookt, doet die de Kwak opdezelf- » de Thermometer tot 6oo graden opklimmen. Weshalve » men een fchriklyke verfcheidenheid van ‘uitwerkingen be- » fpeurt, wanneer een deel van het lichaam of door kookend » water, of door kookende olie verbrand wordt”. - a» En dat de uitwerkingen van vuur , op het lichaam gelegd, » ten aanzien der duuring vermeerderd of verminderd worden,. » blykt gemaklyk. Gioeijend yzer, een oogenblik opde huid. » gelegd, en terftond weer weggenomen , zal wel branden, » maar niet veel; langer op eenig deel gedrukt, zal hot alles » verteeren tot de beênen toe. Hierom jis branding van » kookende pik veel gevaarlyker dan van olie, am dat de 3 pik zeer fterk aankleeft , maar de olie fchielyker weg- » loopt. ' ' l. l „Cok maakt de verfchillende aart van het dend deel, en >» deszelfs verfcheiden gebruik in het menschlyk licltaam, weer » een nieuwe verfcheidenheid. Die werkgasten, welken da- >> gelyks bezig zyn met fmeden van ankers, hebben de palmen >> der handen zeer hard als hoorn en ongevoelig, en vatten , ə» Zonder nadeel , glimmend vuur aan , ja zelfs yzer van het ə» vuur byna gloeijend wanneer egter diezelfde menfchen’, s» vermoeid van hunnen zwaaren arbeid, des avonds by dén » haard zitten 'flaaperf, hebbenze dikwils van zulk een ma- s tig vuur, de huid aan de beenen verbrand , en met blaaren 23 opgezet”. ` l De Heer BOERHAAVE vervolgt zyne Stellingen dus: de ver- fébillende trappen van deze verfcheidenheid zyn gelyk met die zvelken loopen van de eerfte en ligthe Ontfleeking , tot het aller- ergfte Koudvuur, Tot deGenezing overgaande zegt hy : Bran- ding, die faan blyft binnen de paalen van een te ontbinde Ont- fleeking , moet genezen worden door middelen die de vogten pekt- den , in beweging brengen , de vaten vry maken, bewaaren: dit gefchiedt door matig vuur, Jovine > påppen, gewasfchen boter, brandewyn met wat Vitriool, Hier op wordt in de Verklaring aangemefkt. „ Indien de branding maar eefi Klein gedeclte s» van het lichaam gekwetst heeft, zal het niet nodig zyn het > lichaam te ontroeren door aderlating , brandverko@tende >» purgeermiddélen enz. wänt een middel op de hydende plasts „> Zelve gelegd zal dan genoegzaam zyn, En wènneer bran- >> ding zo ligt is, datze maar een te ontbindene Oritktekingin Kk 2 | „net 483 G VAN SWIETEN » het deel verwekt heeft , isde genezing vry gemak, eq » dan komen alle die middelen te pas, welken men bp in „„ elk huisgezin van verfcheiden aart vindt. » tusfchen de vaten tevens vry maken „en dezelven ongdchon- » den houden. Blyft vuur, gelegd op deelen van het mensch- » lyk lichaam, voor een tyd daar mede vereenigd? kan het >» daar uit gehaald worden door aantrekkende middelen , gelyk ysdeelt es door aanbrenging van: koud water of fneeuw wi » bevrozen deelen gehaald: worden ? Zekerlyk door enkel » voorzichtige aanbrenging van vuur wordt de pyn, ineen ge „» brand deel, Verzagt» en eindelyk geheel weggenomen. | =e „ Ík heb dikwils gezien, datde pyn; ineen geband » deel, door enkel opleggen van warm water, fmeeren van » Popeljoenzalf „of iets diergelyks, verligt is; die eyenwelkor ‚_» daarna weer vermeerderd wordt, en terftond weer kon vet » ligt worden, mits een andere doek in waârm water natge » maakt op het deel gelegd wierdt; en dus verdween allengs » kens alle pyn, door ’er dezelfde middelen , tot herhaalde re: » zen opteleggen, Water van die eigenfchap van het vuur > Zy, welke ik-maar twyfelagtig heb voorgefteld, hetzal voor » een Geneesmeester genoeg Zyn kennisfe te hebben van die » middelen, welken de pyn in brandingen veiliglyk en zeker » lyk verzagten, en dit ongemak genezen. En de ondervin- » ding heeft geleerd, dat men dit verkrygen kan door de vol- ~ g gende middelen, a “ a Matig Vuur. Indien, by voorbeeld, de regte hand ver- » brand is, wordt de flinke by het vuur gebragt in zulk e? » afftand , alwaar zy een zeer aangengame warmte evoelt ; » dan wordt de regte hand in denzelfden afftaind van het wur » gelegd: in het eerst zal de, pyn beginnen, te vermeerderen, » maar kort daarna weder verminderd worden; men breng de » regte hand wat nader by het vuur, zy zal weer pyn Jyden, en » kort daarna zal de pyn verdwynen. Dus brenge men e ii » dende hand allengskens nader by het vpur , tot datze 0 » warmte van het vuur kan verdragen, in dien afftand, waar » de gezonde hand dezelve , zonder hinder, kan verdragtl s» Wanneer dit gefchied is, is de branding genezen: an 2 N t - \ v OVER DE. SPREUKEN VAN BOËRHAAVÉ. 4de $; nuttigheid van deze manier wordt door dagelykfche proe- b» ven bevestigd. En dit noemt men in de gemeene taal uit- » branden, EE | , = a Stoving , Pappen enz. Dezen doen den meesten dienst, a» indienze warm opgelegd worden ( want men vindt, dat daad- ə, lyk koude middelen in branding fchadelyk zyn ) en dikwils ə ververscht tot dat de pyn geftild wordt. Loodpleisters „dier- ’ a, gelyke zalven uit kalken van Lood gemaakt, en allerlei zeer 3, Zagte oliën zyn insgelyks voordeelig. .. 3s de.verwagten, noch beweging aan het ftilftaande verfchaf- əs fen kan, wordt ‘er een andere genezing vereischt”. Deze wordt, in devolgende Stellingen van BOERHAAVE , dus be- grepen. … , l o . oe , randing , die overgaan zal tot Heetvuur, de bùid reeds ge- borften en doorknaagd en met blaaren opgezet zynde , moet gene- zen worden als een diergelyke Ontfleking , door flovingen, pap- pen, verzagtende , ettermakende middelen. l De branding nu tot korften van Heet- of Koudwuur voortgezet zynde „ moet even als die ziekten genezen worden. Oe . Dit zal genoeg zyn , om onze Lezers, mét een ftaaltje uit dit geachte Werk te vermaaken. Voor het hoofddeel van de 7 Branding, wordt in dit Stukje gehandeld van het Koudvuer 3 n na hetzelve van het Anoestgezwel. | Kk$ Pig da Ji Ce. KRUGER Phyfielacia of Natuurkundige Verhandeling over bet Levan, ù WCE mebeid der Menden. Door den Heer JOHAN come LOB KRUGER, Do@or en Profesfor in de Wysbegeerte a Geneeskunde op de Karels Univerfiteit Eid van de Kè zerlyke Akademie der Natuuronderzoekers als mede va de Koninglyke Pruisfifche Akademie der Wetenfchappen. Uit het Hoogduitsch vertaald en met Aantekeningen verme derd , door David van Gesfcher , Chirurgyn te Amfter. dam. Met Plaaten , eerfte Deel, eerfte Stuk. Te Amflerdan, by Jan Morterre , 1763. in proot o&avo 15% bladz. oe der de Voorreden van den Vertaaler en de Verklaaring dr ten. , ` M: hċeft tot nog toe weinige Werken, over de Phy- fiologie ‚of Natuurkunde des meníchelyken lichaams, zo als dezelve tegenwoordig van bekwaame Mannen, op de Hooge Schoolen , voorgedragen wordt, in °t Neerduitsch zien in °t licht komen; en hun die zich, zonder vreemde taalen te leeren, enkelyk, op de Heelkunde toeleiden, heeft gelegenheid ontbroken om zich deze kennisfe eigen te ma ‘ken. Hoe nuttig echter en noodzaaklyk dezelve is voor hen niet minder dan voor Geneeskundigen, kan een iegelyk, die in ftaat is de betrekking welke deze twee byzondere kundigheden tot elkagderen hebben, te begrypen, ligtlyk opmaken sen de misflagen der Heelmeesters „uit gebrek vaa ‘gemelde weteníchap indien men voorbeelden wilde aan- halen, zouden dit duidlyk bewyzen.: Men heeft, in andere Landen’, over deze ftoffe in de taale des Lands gefchreven: billyk was het, derhalve, dat men ook onze Landsgenoo- ten, hier over, iet in hunne moedertaale aanboodt. Men heeft dit ook beginnen te doen , met in het jaar 1758 eene Phyfiologie of Natuurkundige Ontleding van bet menftbeiyke lichaam „ uit. verfcheiden’ Auteuren, zo op de Titel gezeg wordt, famengefteld, in °t licht te geven. Welk Werk, by K. van Tongerlo gedrukt, fchoon het te wenfchen ware, mét meerdere naauwkeurigherd behandeld geweest te zyn, 2906 waarde heeft, voor zulken die geen andere dan onze mot- dertaale verftaan en veele leeringen bevat van eenen der be- kwaamfte Hoogleeraaren, in dit. gedeelte der Geneeskunde, van onzen tyd. Thans geeft de Heer VAN GESSCHER eent Vertaling van de Phyfiologie van wylen den Profesfor KRU GER, in °t Hoogduitsch gefchreven. Acht flaande, zegt bY, in Zyne Voorreden, op het klèin getal van boeken, in a Búáftrorodera E Ken deze wetehtchaf, op een voldoende wyze, verhandeld wordt, vondt hy zich, door derzelver nuttigheid, bepaald tot het aanvaarden eener Vertaâling , van welke hy; met reden onderftellen konde, dat dit gebrek, op een aangenaa. me wyze kon vervuld, en zulk een voornaame:tak der Ge- neeskundige wetenfchap, in alle haare bevalligheden ten toon gefpreid worden, Het Werk van kruGen hem in han- den vallende, vondt hy dit in allen, deele bekwaam om aan zyn oogmerk te voldoen: In de fchikking van het Werk zelve , zegt hy „hebbe ik geen de minfte verandering ge- maakt. Ik achtte het myn pligt te zyn, om de orde, door den Schryver, in het zelve gehouden, en welke „inderdaad, zeer goed is, ftiptelyk op te volgen. Alle Wiskundige Be- togingen , hier in voorkomende, en welken, in het Oor- {prongklyke ‚met een groote letter gedrukt waren, hebbe ik ook, ın myne Vertaling, op dezelfde wyze willen inrig- ten; op dat dezelven , door eerst beginnende , voor welkeù dusdanige Betogingen onverftaanbaar zyn, zonder het ‘vere band van zaaken te kort te doen, zouden konnen overge- {lagen worden. Ook zyn door den Vertaaler, hier en daar, eenige Aantekeningen op het Werk bygevoegd , als hem eenige ontdekkingen bekend wàren „waar van de Heer KRU- GER of onkundig was gebleven, of ten minfte, geene mel- ding hadt gemaakt. Dus fpreekt de Vertaaler van het Werk en van zich zelve; en men vindt geene Voorreden of eenig Berigt van den: Schryver aangaande zyn oogmerk of wyze van behandeling, voor het zelve geplaatst. Wy kunnen ale leen van efders zeggen, dat dit Werk van hem genoemd “wordt Tweede Deel, Zynde het eerfte alleen getiteld met den naam van Naturlebre ; en dit tegenwoordige, Natur- debre. Zweyter Theil, welcher die Phyfiologie, oder Lebre von dem Leben und der Gefundbeit der Menfchen în fich fasfèt ; zyn. de voor de eêrftemaal gedrukt in het jaar 1743. en voor de tweedemaal 1748. En hier uit begrypt men, dat de aanha- lingen welken in dit Werk menigmaalen voorkomen, ge- lyk P. L §.... op het eerstgenoemde opzicht hebben. Dit Eerfte Stuk van het Eerfte Deel, welk wy nu voor ons hebben vervat zes Hoofdftukken. I. Het Menfchelyk lichaam in *talgemeen. IL. De Kawing. HI, Het Speek- zel. IV. De Spysverteering. V. De Gal en het Alvleesch- fap. VI. De Chyl en Melkvaten. Men ziet hier uit dat de Schryver de orde van den Heer BOERHAAVE ir deszelfs Inflitutiones Medice, van LANGIUs ook byna op dezelfde Wyze, vroeger ingeflagen, heeft verkozen te volgen. Van i e 4 et TT ennn mn nn en « ` LJ 486 Jf & KRUGER het innemen van voedzel beginnende, gaat hy voat, tof de werkingen, door welke het wordt bereid , en eindely in de Zelfftandigheid van ons lichaam zelve overgaat. H bepaalt zich echter, niet zo naauwkeurig aan het opfcrts yan een Hoofdftuk , dat men ‘er niet wat meer of iet aùn in vinde, dan het opfchrift doet verwagteni. Men vindt hier ‚van geen gering blyk, zelfs in het eerfte Hoofdftuk , van ba Menfchelyk Lichaam in *t algemeen. Want na eene, Inleiding ziet men hier gehandeld Diet alleen van de Natuur des „menfchelyken lichaams ; maar ook wat Wiskundig redenee- ren iss; de Historie der Geneeskonst ; en de Schoonhéid van een lichaam. In het tweede Hoofdftuk , van de Kaauwing, ‘handelt de Schryver, vooraf, van SpyZe en Drank in't al- emeen. Het Brood is, naar zyn gevoelen, de beste ípyze; anzonderheid, het tweemaal gebakken „by ons Befchuit ge- „naamd : gelyk het.water de. voortrefiykfte drank. Vervol- ens weidt hy uit- over het gebruik van Aardgewasfen, Boomvrugten , Dieren, eù de mênigvuldige bereidingen en mengfels » welken de dértelheid der menfchen heeft uitge- vonden, meer tot bederf van het lichaam, dan tot onder- ‘houding van het leven en de gezondheid. Tot de kaauwing zelve komende, zegt hy; om te kaauwen bewegen wy het onderfte Kaakbeen , eerst naar beneden, en vervolgens we- der opwaards. Het onderfte Kaakbeen , welk , door zya ‚eige zwaarte, ligt naar beneden valt, wordt hier in alleen- ‘Iyk geholpen door de Tweebuikige Spier. De Vertaaler merkt hier op aan: … Onze Schryver eigent „met de meeste o Ontleedkundigen, de nederdrukking der Onderkaak, al- o leenlyk toe aan de werking van de Tweebuikige Kaak- ‚n fpieren. Hoe onvermogende, echter, deze Spieren zyn, ə» om zulk eene werking ter ùúitvoer te kunnen brengen , heeft de Heer Monro, in het I. HEISTER zegt hy heeft 300 ponden gebruikt om een Per- zik-fteen aan ftukken te drukken; en veele menfchen kun- nen dit ty{sfchen hunne kaaken en tanden doen. Wanneer de fpyzen afgebeten zyn, om door de beurtlingfche werking der Spieren, tusíchen de tanden en kiezen verder verbry- - geld te worden; is nodig, datze belet worden tusíchen de tanden uit te wyken, en-of tusfchen de wangen en Kaak- beenen, of in den binnenften mond te vallen. Verfcheideh Spieren van de wangen en lippen zyn hier toe gefchikt , „welken opgeteld werden ; en waar aan. de Tong ook hét haare toebrengt. | ; | În het derde Hoofdftuk wordt de oorfprong , aart en nut- tigheid van het Speekzel onderzogt. Het lost de zouten o der fpyzen, en maakt dus, datwe, door den {maak, dezelf. ven van elkanderen onderfcheiden. Vervolgens dringt het, op de wyze van alle andere waterige vloeiftoffen , in de tus- {chenruimten der fpyzen, en doet derzelver deelen van ef- kanderen {cheiden 5 en brengt dezelven in een foort van Gisting, door welke de deelen insgelyks van elkander ge- fcheiden worden. Ook is deszelfs zeepagtige eigen{char . tot vermenging van vette met waterige deelen, en derzel- ver t'onderbrenging dienftig. Hier by wordt ook aange- „merkt dat het fpeekzZel van menfchen en dieren door toor- nigheid , vergiftig kan worden ; gelyk de ondervinding , . van een beet van een toornig dier of mensch, welke ver- woedheid en de Watervreeze aanbrengt, menige maaleh „heeft doen zien. Het fpeekzel eindelyk dient, om het genè wy tot voedzel gebruiken, in onze natùur te doen over- gaan. De gevolgen van een onmatig verlies vari fpeekzel , gebrek van Eetlust, kwaade Verteering en Vermagering of .bitteering des lichaams bevestigen dit overduidlyk. Hiet op fpreekt de Schryver van de Slikking ‚welke op deze wy- . Zė (á) Men kan hier tegen vergelyken wat. de. Hoagleeraar aLse. Nus van deze Spieren gezegd heeft; Histor. Musculor. pag, -655,672 … - te 5 en ee o . Kk 5 > J 408 Jr. KRUGER ze ván hem befchreven-wordt. De gekaauwde fpyzen wm., met fpeekzel en flym, uit de Klieren van den Mond ve. mengd ; worden dor de Tong naar achteren gefchover, Zy drukkèn , id dezen voortgang , het zagte Verhemeln naar bovens en fluiten, hier door, de opening door welke anders de Lugt, uit den Neus,tot ín de holligheid van de Mond kan doordringen. Deze opening is dezelfde, waar door de fpyzê en drank: (by kwetzingen of doorvreetingen van het zagte Verhemelte) door den Neus wederom te rug wordt gedreeven : -gelyk ook wel gefchiedt ‚als men „onder het drinken begint te lachen; in welk geval de Lugt, met een groote hevigheid, uit de Long geperst „de drank te rug gedreeven, en door den Neus eindelyk ontlast wordt. Doch ierop wordt van den Vertaaler aangemerkt: ‚, Schoon het > zeeker ís, dát in den natuurlyken ftaat, de voedzelen, a» regtftreeks, uit de Mond in den Slokdarm , en dus ver- „ der naar de: Maag worden voortgedreeven; en het niet ‚> dan in byzondere gevallên, wanneer het zagte Verhemel- as t€, door de eene of andere oorzaak „beledigd is ‚gebeurt, ss dat dezelve langs den vloer der Neuskuilen > wederom ss naar buiten gevoerd worden; is het echtér niet waar, dát »» deze nederdrukking der fpyzen, langs den natuurlyken 9, Weg, door de ‘opheffing van het zagte Verhemelte ; zou a, bevoordéeld worden. De fpyzen, door de inkorting der s» Tong, maar achtéren gefchoven; drukken zo weinig het p» Verhemelte naâr boven, dat de enkele befchôuwing van s, het zelve , ten tyde als-de Slikking begint een aanvang te s neemen , ons juist het tegengeftelde zal doen gewaar -s Worden, Het zagte Verhemelte, waarlyk, verre van naar ss boven gedrukt te wôrden „krimpt op den tyd „als de Slik- əs king gefehiedt , tn; drukt de fpyzen naar de zyde dêr » Tong, dat is, naar beneden; en is derhalve geenzins în 2» flâat , om de achterfte openingen def Neusgaten tè kon- ‚ nen toefluïten, nog de teruggang der voedzelen door de ss Neuskuilen te beletten. Dit alles hangt alleenlyk af van 3, de opligting van het hoofd des Slokdarms; en aan deze, əs hiet-aan de opheffing van het zagte Verhemelte , moet ss deze geheele werking worden toegefchreven. — En » deze opligting van het hoofd des Slokdarms is alleen af- 3> hangtyk van de werking der Corfiridtores Phuryngis, S. 